Phao đai Jaisalmer nam o thanh pho Jaisalmer, thuoc bang Rajasthan cua An Đo. Nguoi ta tin rang no la mot trong so rat it cac "phao đai song" (co le chi co duy nhat) tren the gioi, vi gan mot phan tu dan so cua thanh pho cu van song trong phao đai. Trong thoi đai hoang kim, phao đai la thanh pho Jaisalmer. Cac khu đinh cu đau tien ben ngoai phao đai, đe đap ung su gia tang dan so cua Jaisalmer, đuoc cho la đa xuat hien trong the ky XVII.
Phao đai Jaisalmer la phao đai co thu hai o Rajasthan, đuoc xay dung vao nam 1156 boi Rajat Rawal (nguoi cai tri) Jaisal va đung vai tro quan trong tren tuyen đuong thuong mai (ke ca con đuong to lua).
Cac buc tuong bang sa thach mau vang to lon cua phao đai nhu la mau long con su tu trong ngay, phai mau vang diu khi mat troi lan, do đo nguy trang phao đai trong sa mac mau vang. Vi ly do nay, no con đuoc goi la Sonar Quila hay Golden Fort. Phao đai nam giua sa mac Thar tren đoi Trikuta. Ngay nay, nam doc theo ria phia nam cua thanh pho mang ten no; vi tri tren đinh đoi cua no lam cho thap sac mau ruc ro cua phao đai ro rang cho nhieu dam xung quanh.
Nam 2013, tai ky hop thu 37 cua Uy ban Di san the gioi to chuc tai Phnom Penh, Campuchia, Phao đai Jaisalmer, cung voi 5 phao đai khac cua Rajasthan, đuoc tuyen bo la Di san The gioi cua UNESCO duoi su quan ly đoi phao đai Rajasthan.


Lich su Theo truyen thuyet, phao đai đuoc xay dung boi Rawal Jaisal, mot Bhatti Rajput, vao nam 1156. Cau chuyen noi rang no đa thay the cho mot cong trinh truoc đo o Lodhruva, ma Jaisal khong hai long. Nhu vay, mot thu phu moi đuoc thanh lap khi Jaisal thanh lap thanh pho Jaisalmer.
Khoang 1293-1294, Rawal Jethsi phai đoi mat voi mot cuoc bao vay tu tam đen chin nam boi Sultan Alauddin Khalji cua Delhi, nguoi bi cho la đa bi kich đong boi mot cuoc đot kich Bhatti vao kho bau cua ong ta. Đen cuoi cuoc vay ham, đoi mat voi that bai, nhung nguoi phu nu Bhatti Rajput đa tu thieu, va cac chien binh nam đa gap đuoc ket cuc chet choc trong tran chien voi luc luong cua Sultan. Vai nam sau cuoc vay ham thanh cong, phao đai van bi bo roi, truoc khi bi đuoc mot so nguoi Bhattis song sot chiem lai.
Trong thoi tri vi cua Rawal Lunakaran, khoang nam 1530 - 1551, phao đai bi tan cong boi mot nguoi đung đau Afghanistan Amir Ali. Khi duong nhu Rawal Lunakaran đa that bai, ong đa giet chet nhung nguoi phu nu cua minh vi khong co đu thoi gian đe sap xep mot le tu thieu. That đang tiec, quan tiep vien đa đen ngay sau khi hanh đong đuoc thuc hien va quan đoi cua Jaisalmer đa gianh chien thang. Nam 1541, Rawal Lunakaran cung chien đau voi hoang đe Humayun cua đe quoc Mogul sau khi ong nay tan cong phao đai tren đuong toi Ajmer.
Ong ta cung đa dang con gai minh cho Akbar. Đe quoc Mogul kiem soat phao đai cho đen nam 1762, khi Maharawal Mulraj gianh quyen kiem soat phao đai. Do vi tri co lap, phao đai đa thoat khoi đuoc su tan pha cua Maratha. Hiep uoc giua Cong ty Đong An Anh va Mulraj vao ngay 12 thang 12 nam 1818 cho phep Mulraj giu quyen kiem soat phao đai va đuoc bao ve khoi su xam luoc. Sau cai chet cua Mulraj nam 1820, chau noi Gaj Singh thua huong quyen kiem soat phao đai.
Voi su ra đoi cua quy tac Anh, su xuat hien cua thuong mai hang hai va su tang truong cua cang Bombay đa dan đen su suy giam dan dan ve kinh te cua Jaisalmer. Sau khi phong trao đoc lap An Đo va chia cat An Đo, tuyen thuong mai co đai đa bi đong cua hoan toan, do đo vinh vien loai bo thanh pho khoi vai tro quan trong truoc đay trong thuong mai quoc te. Tuy nhien, tam quan trong chien luoc tiep theo cua Jaisalmer đa đuoc chung minh trong cac cuoc chien tranh nam 1965 va 1971 giua An Đo va Pakistan.
Mac du thi tran Jaisalmer khong con hoat đong nhu mot thanh pho thuong mai quan trong, hoac la mot tram quan su chinh, thi tran van co the kiem đuoc thu nhap nhu la mot điem đen du lich lon. Ban đau, toan bo dan so cua Jaisalmer song trong phao đai, va ngay nay phao đai cu van giu đuoc mot dan so cu tru khoang 4.000 nguoi, phan lon la hau due cua cong đong Brahmin va Daroga. Hai cong đong nay đa tung phuc vu nhu la luc luong lao đong cho nha cam quyen Bhati thoi bay gio cua phao đai, sau ho cu tru tren đinh đoi va ben trong phao đai. Voi su gia tang dan so trong khu vuc, nhieu cu dan cua thi tran dan dan di doi đen chan đoi Trikuta. Tu đo, dan so cua thi tran đa lan rong ra ngoai phao đai, va vao thung lung lien ke ben duoi.


Kien truc Phao đai dai 1.500 ft (460 m) va rong 750 ft (230 m) va đuoc xay dung tren mot ngon đoi o đo cao 250 ft (76 m) so voi vung nong thon xung quanh. Can cu cua phao đai co buc tuong cao 15 ft (4,6 m) tao thanh vong ngoai cung cua phao đai, trong kien truc phong thu ba vong. Phan nho ra hoac thap cua phao đai tao thanh mot chu vi tuong phong thu khoang 2,5 mi (4,0 km). Phao đai bay gio ket hop 99 cho nho ra, trong đo co 92 chiec đuoc xay dung hoac đuoc xay dung lai đang ke trong giai đoan 1633-1647. Phao đai cung co bon cong tu thi tran, mot trong so đo đa tung đuoc bao ve boi phao. Cac điem tham quan phao đai bao gom:

Bon cong vao ma du khach đen phao đai phai vuot qua, nam doc theo loi tiep can chinh toi thanh.
Cung đien Raj Mahal, noi cu tru cu cua Maharawal o Jaisalmer.
Đen Ky-na: Ben trong Phao đai Jaisalmer co 7 đen Ky-na đuoc xay bang đa cat vang trong the ky XII-XVI. Askaran Chopra cua Merta City đa xay dung mot ngoi đen lon danh rieng cho Sambhavanatha. Đen co hon 600 tuong than voi nhieu thanh thu cu. Chopra Panchaji xay dung đen Ashtapadh ben trong phao đai.
Đen tho Laxminath cua Jaisalmer, danh cho viec tho phuong cac vi than Lakshmi va Vishnu.
Rat nhieu Merchant Havelis. Đay la nhung ngoi nha lon đuoc xay dung boi cac thuong gia giau co o cac thi tran Rajasthani va cac thanh pho o Bac An Đo, voi cham khac bang đa cam thach trang tri. Mot so haveli (nhung ngoi nha truyen thong hoac lau đai) đa đuoc hang tram nam tuoi. O Jaisalmer co rat nhieu haveli tinh xao đuoc khac tu sa thach. Mot so trong so nay co nhieu tang va vo so phong, voi cua so trang tri, cong vom, cua ra vao va ban cong. Mot so havelis la bao tang ngay nay nhung hau het o Jaisalmer van con song boi cac gia đinh đa xay dung chung. Trong so nay la Vyas đuoc xay dung trong the ky XV, ma van con chiem boi cac hau due cua cac nha xay dung ban đau. Mot vi du khac la Cung đien Shree Nath tung đuoc thu tuong Jaisalmer cu ngu. Mot so cua ra vao va tran nha la nhung vi du đien hinh cua go khac tu hang tram nam truoc.
Phao đai co mot he thong thoat nuoc kheo leo đuoc goi la ghut nali cho phep de dang thoat nuoc mua ra khoi phao đai trong ca bon huong cua phao đai. Qua nhieu nam, cac hoat đong xay dung lon xon va xay dung cac con đuong moi lam giam hieu qua cua no.


Van hoa Phao đai co rat nhieu quan an, bao gom cac mon an Y, Phap va cac mon an ban đia. Đao dien noi tieng nguoi An Đo Satyajit Ray đa viet cuon Sonar Kella (The Golden Fortress), mot cuon tieu thuyet trinh tham dua tren phao đai va sau đo ong quay phim o đay. Bo phim đa tro thanh mot co đien va mot so luong lon khach du lich tu Bengal va khap the gioi ghe tham phao đai hang nam đe trai nghiem cho chinh minh ma Ray mo ta trong bo phim. Sau phao đai cua Rajasthan, cu the la phao đai Amer, phao đai Chittor, phao đai Gagron, phao đai Jaisalmer, phao đai Kumbhal va phao đai Ranthambore đuoc đua vao danh sach Di san the gioi cua UNESCO trong cuoc hop lan thu 37 cua Uy ban Di san The gioi tai Phnom Penh vao thang 6 nam 2013. Chung đuoc cong nhan la mot di san van hoa va nhung vi du ve kien truc đoi quan su Rajput.


Phuc hoi Phao đai Jaisalmer ngay nay phai đoi mat voi nhung nguy co khac nhau la ket qua cua su gia tang ve dan so. Tham nuoc, cac tien nghi cong cong khong đay đu, nha o bo hoang va hoat đong đia chan xung quanh đoi Trikuta la mot so moi quan tam chinh anh huong đen Phao đai. Khong giong nhu hau het cac phao đai khac, phao đai Jaisalmer đuoc xay dung tren mot chan đoi tram tich yeu, lam cho nen tang cua no đac biet de bi tham. Trong nhung nam qua, đieu nay đa dan đen su sup đo cua mot phan quan trong cua Phao đai nhu cung đien cua Nu hoang hoac Rani Ka Mahal va cac phan cua buc tuong ranh gioi ben ngoai va cac buc tuong thap hon.
Quy Di san The gioi đa đe cap đen cac moi đe doa gay ra boi su gia tang dan so trong nuoc va so luong khach du lich đen tham no hang nam trong bao cao nam 1996, 1998 va 2000. Phao đai la mot trong nhung điem thu hut khach du lich noi tieng nhat cua Rajasthan voi khoang nam đen sau tram ngan khach du lich đen tham no hang nam. Ket qua la, no bi o nhiem tieng on voi cac hoat đong thuong mai va xe co.
Cac cong trinh khoi phuc chinh đa đuoc thuc hien boi Quy Di san The gioi va to chuc tu thien Jaisalmer cua Vuong quoc Anh o Jeopardy. Theo cuu Chu tich INTACH S.K. Misra, American Express đa cung cap hon 1 trieu đo la cho viec bao ton phao đai Jaisalmer. Su vang mat cua hanh đong phoi hop giua cac co quan chinh phu khac nhau chiu trach nhiem ve cac tien nghi cong cong, khu đo thi đia phuong va Khao sat Khao co hoc chiu trach nhiem bao duong bao tri cua phao đai la mot tro ngai lon trong viec duy tri va phuc hoi.


Hinh anh Tham khao Nguon Melton, J. Gordon (2014), Faiths Across Time: 5,000 Years of Religious History [4 Volumes], ABC-CLIO, ISBN 9781610690263{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: ref trung mac đinh (lien ket)
Jain, Chanchalmal Lodha, History of Oswals, Panchshil Publications, ISBN 9788192373027


Đoc them Lien ket ngoai