Trung Quoc (gian the: 中国; phon the: 中國; Han-Viet: Trung Quoc; binh am: Zhongguo; Wade–Giles: Chung-kuo; ) la tong hop cua nhieu quoc gia va nen van hoa đa tung ton tai va noi tiep nhau tai Đong A luc đia, tu cach đay it nhat 3.500 nam. Trung Quoc ngay nay, co the đuoc coi nhu co mot hay nhieu nen van minh khac nhau, nam tren mot hay nhieu quoc gia khac nhau, su dung mot hay nhieu ngon ngu khac nhau.
Voi mot trong nhung giai đoan van minh lien tuc dai nhat cua the gioi va he thong chu viet tiep tuc đuoc dung cho đen ngay nay, lich su Trung Quoc đac trung boi nhung chia tach va thong nhat lap đi lap lai qua cac thoi ky hoa binh xen ke chien tranh, tren mot lanh tho đay bien đong. Lanh tho Trung Quoc banh truong ra xung quanh tu mot vung đat chinh tai Binh nguyen Hoa Bac va lan ra tan cac vung phia Đong, Đong Bac, va Trung A. Trong hang the ky, Đe quoc Trung Hoa cung la mot trong nhung nen van minh voi ky thuat va khoa hoc tien tien nhat, va co anh huong van hoa lon trong khu vuc Đong A.
Tuy nhien tu the ky XIX đen đau the ky XX, anh huong kinh te, chinh tri, quan su cua Trung Quoc giam sut nhieu do tac đong cua suc manh phuong Tay cung nhu suc manh khu vuc cua Nhat Ban. Cuoi the ky XIX nhieu khu vuc tai Trung Quoc đa bi cat hoac nhuong cho nuoc ngoai lam to gioi, nhuong đia, thuoc đia va phan lon nuoc nay bi Nhat xam chiem vao Chien tranh the gioi thu hai va nguoi Nhat đa tach lanh tho Man chau ra khoi Trung Quoc, dung nen chinh phu Man Chau Quoc. Che đo quan chu tai Trung Quoc cham dut va Trung Hoa Dan Quoc (THDQ) ra đoi nam 1912 duoi su lanh đao cua Ton Dat Tien; tuy nhien Trung Quoc trong suot bon thap ky cua THDQ đa hon loan vi kieu lanh đao quan phiet, Chien tranh Trung-Nhat lan II va noi chien giua Quoc Dan Đang va Cong san Đang.
Đang Cong san Trung Quoc duoi su lanh đao cua Mao Trach Đong sau khi gianh chien thang đa thanh lap nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa vao nam 1949, đay chinh phu Trung Hoa Dan Quoc ra đao Đai Loan la hon đao von thuoc quyen quan ly cua ho sau khi ket thuc Chien tranh the gioi thu hai.


Ten goi = Trung Hoa =
Xem chi tiet ve ten goi "Trung Quoc" va "Trung Hoa" trong bai Cac ten goi cua Trung Quoc.

Trung Quoc, co nghia la "quoc gia Trung tam" hay "vuong quoc o trung tam". Ten goi nay khong chi mang y nghia Trung Quoc o giua cac nuoc khac ma con the hien Trung Quoc la o trung tam "thien ha", co van hoa va suc manh noi troi hon cac dan toc va quoc gia xung quanh.
Ten goi Trung Quoc đa khong đuoc dung thong nhat trong suot lich su Trung Quoc, va the hien sac thai van hoa va chinh tri. Vao thoi Xuan Thu, no đuoc dung đe mo ta ve mat chinh tri cac nuoc xuat phat tu nha Tay Chu, nam trong chau tho Hoang Ha, khong tinh cac nuoc nhu So doc theo Truong Giang va Tan o phia tay. Tuy nhien vao thoi nha Han, So va Tan ket noi vao Trung Quoc va đuoc coi la mot bo phan cua "Trung Quoc moi". Va theo dong lich su, ten goi nay dan on đinh va chi toan bo lanh tho duoi su cai tri cua chinh quyen đe quoc trung uong.


= Ten goi "Trung Quoc" trong cac ngon ngu Tay phuong =

Tieng Anh va nhieu thu tieng khac dung ten China (va tien to Sino-), ma nhieu nguoi coi la ten xuat phat tu ten "nha Tan" (Qin) la trieu đai đau tien đa thong nhat Trung Quoc, mac du van con nhieu chi tiet can lam ro tham chi nguon goc cua no con nhieu tranh cai. Mac du thuc te nha Tan chi ton tai rat ngan va thuong bi coi la cuc ky tan bao, nhung no đa xac lap mot kieu chu viet thong nhat tai Trung Quoc va goi nguoi nam quyen toi cao cua Trung Quoc la "Hoang đe". Ke tu thoi nha Tan tro đi, nhung thuong nhan tren Con đuong to lua đa su dung ten goi "China". Ngoai ra con nhieu thuyet khac ve nguon goc cua tu nay.
Trong bat ke truong hop nao, tu China đa đi vao nhieu ngon ngu theo Con đuong to lua truoc khi no truyen toi chau Au va nuoc Anh. Tu China cua phuong Tay đa đuoc nguoi Nhat chuyen tu thanh Chi Na va dung tu the ky XIX, va tro thanh mot tu co tinh chat tieu cuc trong tieng Nhat.
Ten goi China theo nghia hep chi Trung Quoc ban tho, hoac Trung Quoc ban tho cung voi Man Chau, Noi Mong, Tay Tang va Tan Cuong, mot ket hop đong nghia voi thuc the chinh tri Trung Quoc vao the ky XX va XXI; bien gioi giua cac khu vuc nay khong nhat thiet phai đung theo ranh gioi cac tinh Trung Quoc. Trong nhieu van canh khac nhau, "Trung Quoc" thuong đuoc dung đe chi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa hay Đai luc Trung Quoc, trong khi "Đai Loan" đuoc dung cho Trung Hoa Dan Quoc. Binh thuong, trong van canh kinh te hay kinh doanh, "Đai Trung Hoa đia khu" dung đe chi Đai luc Trung Quoc, Hong Kong, Ma Cao va Đai Loan.

Cac nha Trung Quoc hoc thuong dung Chinese theo mot nghia hep gan voi cach dung kinh đien cua "Trung Quoc", hoac đe chi sac dan "Han", la sac dan chiem đai đa so tai Đai luc Trung Quoc.
Trong mot so truong hop thi ten goi "Trung Quoc đai luc" rat thich hop đe chi Trung Quoc, đac biet khi đe phan biet voi cac khu vuc co the che chinh tri khac biet nhu Hong Kong, Ma Cao va cac lanh tho do Trung Hoa Dan Quoc (Đai Loan) quan ly.


Lich su Bai chinh: Lich su Trung Quoc, Lich su Trung Hoa Dan Quoc (1912-1949; 1949-nay tai Đai Loan), Lich su Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (1949-nay).

Trung Quoc la mot trong nhung cai noi van minh nhan loai som nhat. Van minh Trung Quoc cung la mot trong so it cac nen van minh, cung voi Luong Ha co (nguoi Sumer), An Đo (Van minh luu vuc song An Đo), Maya va Ai Cap Co đai, tu tao ra chu viet rieng.
Trieu đai đau tien theo cac thu tich lich su Trung Quoc la nha Ha; tuy nhien chua co bang chung khao co hoc kiem chung đuoc su ton tai cua trieu đai nay (khi Trung Quoc tang truong kinh te va cai cach chinh tri đong thoi co đu nhan luc va tri luc đe theo đuoi manh me hon nham minh chung ve mot lich su co đai, co mot so di chi đa moi đuoc đua ra cung nhu mot vai bang chung đuoc gom lai theo thoi gian, the hien ro ban sac, su thuan nhat va niem tu hao dan toc, hay noi cach khac la the hien chu nghia dan toc va chu nghia đai Han toc). Trieu đai đau tien chac chan ton tai la nha Thuong, đinh cu doc theo luu vuc Hoang Ha, vao khoang the ky XVIII đen the ky XII TCN. Nha Thuong bi nha Chu lat đo (the ky XII đen the ky V TCN), đen luot nha Chu lai bi yeu dan do mat quyen cai quan cac lanh tho nho hon cho cac cong hau ba tuoc; cuoi cung, vao thoi Xuan Thu, nhieu nuoc chu hau đa troi day va lien tiep giao chien, va chi coi trieu đinh nha Chu la trung tam quyen luc tren danh nghia. Cuoi cung Tan Thuy Hoang đa thau tom tat ca cac quoc gia va tu xung la hoang đe vao nam 221 TCN, lap ra nha Tan, quoc gia Trung Quoc thong nhat ve the che chinh tri, chu viet va co mot ngon ngu chinh thong đau tien trong lich su Trung Quoc.
Tuy nhien, trieu đai nay khong ton tai lau do no qua đoc đoan va tan bao va đa tien hanh "đot sach chon nho" tren ca nuoc (đot het sach vo va giet nhung nguoi theo nho giao) nham ngan chan nhung y đo tranh gianh quyen luc cua hoang đe tu trung nuoc, đe giu đoc quyen tu tuong, va đe thong nhat chu viet cho de quan ly. Sau khi nha Tan sup đo vao nam 207 TCN thi đen thoi nha Han keo dai đen nam 220 CN. Sau đo lai đen thoi ky phan tranh khi cac lanh tu đia phuong noi len, tu xung "Thien tu" va tuyen bo Thien menh đa thay đoi. Vao nam 580, Trung Quoc tai thong nhat duoi thoi nha Tuy. Vao thoi nha Đuong va nha Tong, Trung Quoc đa đi vao thoi hoang kim cua no. Trong mot thoi gian dai, đac biet giua the ky thu VII va XIV, Trung Quoc la mot trong nhung nen van minh tien tien nhat tren the gioi ve ky thuat, van chuong, va nghe thuat. Nha Tong cuoi cung bi roi vao tay quan xam luoc Mong Co nam 1279. Đai han Mong Co la Hot Tat Liet lap ra nha Nguyen. Ve sau mot thu linh nong dan la Chu Nguyen Chuong đanh đuoi chinh quyen nguoi Mong Co nam 1368 va lap ra nha Minh, keo dai toi nam 1644. Sau đo nguoi Man Chau tu phia đong bac keo xuong thay the nha Minh, lap ra nha Thanh, keo dai đen vi hoang đe cuoi cung la Pho Nghi thoai vi vao nam 1912.
Đac điem cua phong kien Trung Quoc la cac trieu đai thuong lat đo nhau trong be mau va giai cap gianh đuoc quyen lanh đao thuong phai ap dung cac bien phap đac biet đe duy tri quyen luc cua ho va kiem che trieu đai bi lat đo. Chang han nhu nha Thanh cua nguoi Man Chau sau khi chiem đuoc Trung Quoc thuong ap dung cac chinh sach han che viec nguoi Man Chau bi hoa lan vao bien nguoi Han vi dan ho it. Tuy the, nhung bien phap đo đa to ra khong hieu qua va nguoi Man Chau cuoi cung van bi van hoa Trung Quoc đong hoa.
Vao the ky thu XVIII, Trung Quoc đa đat đuoc nhung tien bo đang ke ve cong nghe so voi cac dan toc o Trung A ma ho gay chien hang the ky, tuy nhien lai tut hau han so voi chau Au. Đieu nay đa hinh thanh cuc dien cua the ky XIX trong đo Trung Quoc đung o the phong thu truoc chu nghia đe quoc chau Au trong khi đo lai the hien su banh truong đe quoc truoc Trung A.
Tuy nhien nguyen nhan chinh cua su sup đo cua đe quoc Trung Hoa khong phai do tac đong cua chau Au va My, nhu cac nha su hoc theo chu thuyet vi chung phuong Tay van hang tin tuong, ma co the la ket qua cua mot loat cac bien đong nghiem trong ben trong, trong so đo phai ke đen cuoc noi day mang ten Thai Binh Thien Quoc keo dai tu 1851 đen 1862. Mac du cuoi cung luc luong nay cung bi luc luong trieu đinh dap tat, cuoc noi chien nay la mot trong so nhung cuoc chien đam mau nhat trong lich su loai nguoi - it nhat hai muoi trieu nguoi bi chet (hon tong so nguoi chet trong Chien tranh the gioi thu nhat). Truoc khi xay ra noi chien nay cung co mot so cuoc khoi nghia cua nhung nguoi theo Hoi giao, đac biet la o vung Trung A. Sau đo, mot cuoc khoi nghia lon cung no ra mac du tuong đoi nho so voi noi chien Thai Binh Thien Quoc đam mau. Cuoc khoi nghia nay đuoc goi la khoi nghia Nghia Hoa Đoan voi muc đich đuoi nguoi phuong Tay ra khoi Trung Quoc. Tuy đong tinh tham chi co ung ho quan khoi nghia,Tu Hi Thai hau lai giup cac luc luong nuoc ngoai dap tat cuoc khoi nghia nay.

Nam 1912, sau mot thoi gian dai suy sup, che đo phong kien Trung Quoc cuoi cung sup đo han va Ton Trung Son thuoc Quoc Dan Đang thanh lap Trung Hoa Dan Quoc (THDQ). Ba thap ky sau đo la giai đoan khong thong nhat — thoi ky Quan phiet cat cu, Chien tranh Trung-Nhat, va Noi chien Trung Quoc. Noi chien Trung Quoc cham dut vao nam 1949 va Đang Cong san Trung Quoc nam đuoc đai luc Trung Quoc. ĐCSTQ lap ra mot nha nuoc cong san—nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (CHNDTH)— tu xem la nha nuoc ke tuc cua Trung Hoa Dan Quoc. Trong khi đo, chinh quyen THDQ do Tuong Gioi Thach lanh đao thi rut ra đao Đai Loan, noi ma ho tiep tuc đuoc khoi phuong Tay va Lien Hop Quoc cong nhan la chinh quyen hop phap cua toan Trung Quoc mai toi thap nien 1970, sau đo hau het cac nuoc va Lien Hop Quoc chuyen sang cong nhan CHNDTH.
Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland va Bo Đao Nha đa lan luot trao tra hai nhuong đia la Hong Kong va Ma Cao o bo bien phia đong nam ve cho Cong hoa nhan dan Trung Hoa vao 1997 va 1999. "Trung Quoc" trong van canh ngay nay thuong chi lanh tho cua CHNDTH, hay "Đai luc Trung Quoc", ma khong tinh Hong Kong va Ma Cao.
CHNDTH va THDQ (tu nam 1949 đen nay) khong cong nhan ngoai giao lan nhau, vi hai ben đeu tu cho la chinh quyen ke tuc hop phap cua THDQ (thoi Ton Trung Son) bao gom ca Đai luc va Đai Loan, CHNDTH lien tuc phan đoi nhung nguoi theo phong trao đoi đoc lap cho Đai Loan. Nhung tranh cai chu yeu xoay quanh ban chat va gioi han cua khai niem "Trung Quoc", kha nang tai thong nhat Trung Quoc va vi the chinh tri Đai Loan.

Cac chu đe lien quan: Nien đai lich su Trung Quoc, Cac trieu đai phong kien Trung Quoc, Lich su Hong Kong, Lich su Ma Cao, Lich su Đai Loan.


Lich su chinh tri Bai chinh: Chinh tri Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, Chinh tri Đai Loan, Vi the chinh tri Đai Loan
Truoc khi nha Tan thong nhat vao nam 221 TCN, "Trung Quoc" chua he ton tai nhu mot thuc the gan ket. Van minh Trung Quoc hinh thanh tu nhieu van minh cac nuoc khac nhau, cac nuoc nay do cac vuong, cong tuoc, hau tuoc, hay ba tuoc tri vi. Mac du van co mot ong vua nha Chu nam giu quyen luc trung uong tren danh nghia, va chu nghia ba quyen đoi luc co anh huong nhat đinh, tren thuc te moi nuoc la mot thuc the chinh tri đoc lap. Đay cung la thoi điem ma triet ly Nho giao cung nhu tu tuong cua cac triet gia khac co anh huong đang ke đen tu tuong chinh tri-triet ly Trung Quoc.
Sau khi nha Tan thong nhat Trung Quoc, khi đo nguoi đung đau Trung Quoc đuoc goi la hoang đe va mot he thong hanh chinh trung uong tap quyen quan lieu đuoc thiet lap. Sau khi nha Tan sup đo, Trung Quoc lai co khoang 13 trieu đai khac nhau tiep tuc he thong cac vuong quoc, cong quoc, hau quoc, va ba quoc. Lanh tho Trung Quoc khi đo mo rong hoac thu hep theo suc manh cua moi trieu đai. Hoang đe nam quyen luc toi thuong, toan nang va la nguoi đung đau ve chinh tri va ton giao cua Trung Quoc. Hoang đe cung thuong tham khao y kien cac quan van vo, đac biet la quan đai than. Quyen luc chinh tri đoi khi roi vao tay cac quan lai cao cap, hoan quan, hay ho hang hoang đe.
Quan he chinh tri voi cac nuoc chu hau xung quanh đuoc cung co thong qua cac hinh thuc ket hon voi nguoi hoang toc nuoc ngoai, ho tro quan su, đieu uoc, va rang buoc ve chinh tri (tren danh nghia phai chiu than phuc va thu phong vuong neu khong se bi cam van hoac chiu hoa chien tranh).
Lac Duong, Truong An, Nam Kinh, va Bac Kinh tung la thu đo cua Trung Quoc trong lich su. Tieng Trung Quoc khi đo la ngon ngu chinh thuc đuoc su dung trong cac van ban cua trieu đinh, con vao thoi nguoi Mong Co va Man Chau vao Trung Quoc thi tieng Mong Co va tieng Man Chau cung đuoc coi la ngon ngu chinh thuc dung trong van thu cua trieu đinh.
Vao 1 thang 1 nam 1912, Trung Hoa Dan Quoc (THDQ) đuoc thanh lap, su cham dut cua Đe che nha Thanh. Ton Trung Son va [nhom] lanh đao Quoc Dan Đang đuoc cong bo la tong thong lam thoi cua Nha nuoc cong hoa. Tuy nhien, Vien The Khai, cuu đai than nha Thanh đao ngu theo cach mang, sau đo đa thuong thuyet đe Ton Dat Tien buoc sang ben nhuong quyen cho ho Vien. Vien The Khai len lam đai tong thong, sau đo xung đe; tuy nhien, ong ta chet som truoc khi thuc su nam tron ven quyen luc tren khap Trung Hoa.

 
Sau khi ho Vien sup đo, Trung Quoc lai phan ra ve chinh tri voi mot chinh phu đat tai Bac Kinh đuoc quoc te cong nhan nhung khong co thuc quyen. Cac Thu linh quan su đia phuong o cac vung khac nhau thuc su nam quyen luc trong vung đat cat cu cua ho.
Vao cuoi thap nien 1920, Quoc dan Đang do Tuong Gioi Thach lanh đao đa tai thong nhat Trung Quoc va doi đo ve Nam Kinh đong thoi thi hanh ke hoach cai to chinh tri do Ton Trung Son vach ra nham đua Trung Quoc thanh mot quoc gia hien đai, dan chu. Ca Quoc dan Đang va Cong san Đang đeu chu truong che đo đon đang va chiu anh huong tu chu nghia Lenin.
Nam 1945, Hong quan Lien Xo đa đanh tan quan Nhat, giai phong vung Đong Bac Trung Quoc, xoa bo Chinh quyen Man chau quoc, ban giao lai Vua Pho Nghi cho phia Cong san Trung Quoc va qua đo xoa bo co gang cuoi cung cua gioi quy toc nha Man Thanh ly khai nham gianh đoc lap dan toc cho nguoi Man.
Nam 1947, hien phap THDQ ra đoi nhung do noi chien giua hai phe Quoc Dan Đang va Cong san Đang nen tren thuc te hien phap nay khong đuoc đua vao thuc thi tren đai luc Trung Quoc.
Đau nam 1950, ĐCSTQ đanh bai QDĐTQ va chinh phu THDQ phai doi ra đao Đai Loan. Vao cuoi thap nien 1970, Đai Loan moi bat đau thuc hien đay đu kieu chinh tri dan chu đai dien đa đang voi su tham gia tuong đoi tich cuc cua moi thanh phan xa hoi. Tuy nhien khong nhu xu huong cua cac nen dan chu khac la phan chia chinh tri theo hai thai cuc bao thu-tu do, phan chia hien tai o THDQ chu yeu la thong nhat voi Trung Quoc ve lau dai hay la theo đuoi mot nen đoc lap thuc su.
Trong khi đo tai Đai luc, Mao Trach Đong, lanh tu cua ĐCSTQ tuyen bo thanh lap nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (CHNDTH) vao ngay 1 thang 10 nam 1949 tai Bac Kinh. Chinh quyen nay kiem soat chat che moi mat cua đoi song. Tuy nhien, ke tu sau 1978, nhung cai to đa đuoc đe xuong va mang lai mot su coi mo đang ke đoi voi nhieu khia canh cua đoi song xa hoi, chu yeu tren cac linh vuc kinh te, ky thuat, va van hoa. Đac biet la su thay đoi ve chinh sach đoi ngoai, tu cho chu truong dung vu luc giai quyet van đe, Trung Quoc đa chuyen sang chinh sach đam phan thuong luong, tao su tin cay vao "su troi day hoa binh cua Trung Quoc" đe huong toi mot nuoc lon, tuan thu phap luat quoc te va la nhan to hoa binh on đinh an ninh khu vuc.


Đia ly Trung Quoc = Đoi nui =

Hau nhu 67% dien tich Trung Quoc la cao nguyen va nui cao; o phia tay, cao nguyen Thanh Hai - Tay Tang chiem hon 25% dien tich đat nuoc. Tuy đo cao trung binh cua cao nguyen nay la 4000m, the nhung tu be mat co cac ho nam rai rac đo đay cac day nui vuon cao toi hon 6000m. Trong so 12 đinh nui cao nhat the gioi, Trung Quoc co đen tam đinh. Doc theo ven ria phia bac cua cao nguyen Thanh Hai - Tay Tang la day nui Con Luan. Ven ria phia nam la day Himalaya (Hi Ma Lap Son), tao thanh bien gioi giua Trung Quoc va Nepal. Cac đinh nui cao co tuyet phu quanh nam. Bang gia va nhieu loai bang tich đa khac hoa nen quang canh nui cao ki thu.


= Cac vung đat thap va sa mac =

Chi gan 25% lanh tho Trung Quoc nam o đo cao duoi 500m. Binh nguyen Hoa Bac, chu yeu nam thap hon duoi 100m, la khu vuc đat thap rong nhat o Trung Quoc. Đong bang nay đuoc tao thanh boi phu sa lang đong cua Hoang Ha. Cac đong bang thap khac cua Trung Quoc chi co o doc trung luu, ha luu Truong Giang va o mot vung chau tho co dien tich nho hon nhieu la chau tho Chau Giang.
Khu vuc tay - bac cua Trung Quoc la mien đat cua cac vung sa mac, chiem tren 20% tong so dien tich đat bang phang cua đat nuoc. Sa mac cat lon nhat Trung Quoc la sa mac Taklamakan. Con đuong to lua chay ven ria phia bac sa mac nay. Mot so thuong gia đa bi lac trong hanh trinh vi bao cat va cai đoi khat lam cho ho hoang mang.


= Song ngoi =

Trung Quoc co nhieu song, nhung cho đen nay Truong Giang va Hoang Ha van la nhung con song quan trong nhat. Chung bat nguon tu cao nguyen Thanh Tang va co dong chay nhin chung đo ve phia đong.
Truong Giang la con song dai nhat Trung Quoc voi chieu dai 6380 km. Đoan thuong nguon tren cao nguyen, doc đo nen nuoc song chay siet. Song phai len qua nhung hem nui sau va hep nen co nhieu ghenh đa. Sau khi chay qua cac day nui nam o phia đong cua Đap Tam Hiep noi tieng, con song bat đau xuoi ve mien đong bang. Long song toa rong, chay quanh co, uon khuc qua mien đong bang bang phang. Vung chau tho bao la cua Truong Giang trai rong tu Nam Kinh đen bien Hoa Đong.
Hoang Ha la song dai thu hai o Trung Quoc, đo đuoc 5464 km. O vung thuong luu, song chay qua nhung hem nui sau truoc khi luon quanh thanh mot vong cung khong lo om lay cao nguyen Hoang Tho. Đoan song nay cuon theo luong đat vang duoi dang phu sa tren hanh trinh ra bien. Voi nguon đat đo, Hoang Ha la con song nang phu sa nhat the gioi; moi nam tai toi 1,6 ty tan phu sa. O ha luu long song bi boi cao nen co đoan long song con cao hon vung đong bang xung quanh đen 10m. Đia hinh tieu bieu cua binh nguyen Hoa Bac la he thong đe đieu dai 700 km chay doc hai ben bo Hoang Ha.
Hoang Ha đo ra bien o Bot Hai, tuy nhien vi lu lut cua song khong co đinh ma đa thay đoi nhieu lan. Lut lon tung gay thiet hai lon đen sinh mang va nong nghiep; khi đa mat mua thi nan đoi hoanh hanh. Vi le đo ma Hoang Ha con đuoc goi la "Noi buon cua Trung Hoa."


Lanh tho Xem bai chinh: Phan cap hanh chinh Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, Phan cap hanh chinh Trung Hoa Dan Quoc, Lich su phan chia hanh chinh Trung Quoc


= Đai the lich su =

Vao thoi nha Chu, lanh tho Trung Quoc chi la vung đat quanh Hoang Ha. Sau khi Tan Thuy Hoang thong nhat Trung Quoc, lanh tho đa mo rong toi đa ve xung quanh, nhat la vao thoi nha Đuong, Nguyen, va Thanh. Nha Thanh thi lay luon cac vung đat thuoc Vien Đong Nga va Trung A ngay nay (phia tay Tan Cuong).
Nguoi Trung Quoc thuong coi hoang đe Trung Quoc la ba chu thien ha va cac dan toc "man, di, nhung, đich" xung quanh la chu hau. Do vay, mot so quoc vuong cac nuoc xung quanh cung voi thai thu cac đia phuong thuong phai su than sang trieu cong cho cac Hoang đe Trung Quoc đe to y chiu su rang buoc cua nuoc lon, vua tieu quoc chi co đuoc tinh chinh danh khi đuoc hoang đe Trung Quoc phong vuong. Ke tu cuoi the ky XIX, nhung quan he kieu nay đa khong con ton tai nua do Trung Quoc đa mat đi uy luc ba chu cua minh.
Nha Thanh sau đo đa sap nhap que huong cua ho (Man Chau) nam o phia bac ngoai Van ly truong thanh la ranh gioi voi Trung Quoc ban bo vao Trung Quoc. Nam 1683 sau khi Vuong quoc Đong Ninh do Trinh Thanh Cong lap nen tuyen bo đau hang, Đai Loan va quan đao Banh Ho đa bi sap nhap vao đe che nha Thanh. Ban đau Đai Loan chi đuoc coi nhu mot chau, sau đo thanh hai chau va sau nua thanh mot tinh. Sau đo Đai Loan đuoc nhuong cho Nhat Ban sau chien tranh Trung-Nhat lan thu nhat nam 1895. Ket thuc chien tranh Trung-Nhat lan hai nam 1945, Nhat Ban mat chu quyen lanh tho hon đao nay theo Hiep uoc San Francisco, va chu quyen quan đao nay thuoc ve Trung Hoa Dan Quoc. Sau nay, chu quyen Đai Loan luon la van đe gay tranh cai giua CHNDTH va nhung nguoi theo phong trao đoi đoc lap cho Đai Loan.

Cac chu đe lien quan: Đai Loan, Trung Hoa Dan Quoc & Tay Tang.


= Cac đon vi hanh chinh trong lich su =
Cac đon vi hanh chinh cap cao cua Trung Quoc thay đoi tuy theo tung che đo hanh chinh trong lich su. Đon vi cap cao gom co đao hay lo va tinh. Duoi đo thi co cac phu, chau, sanh, quan, khu va huyen. Cach phan chia hanh chinh hien nay la đia cap thi hay thanh pho truc thuoc tinh (cap đia khu), huyen cap thi hay thanh pho cap huyen, tran hay thi tran va huong, tuong đuong cap xa o Viet Nam.
Trong lich su, cac trieu đai Trung Quoc đeu đat kinh đo tai vung đat trung tam lich su cua Trung Quoc voi ten goi chinh xac ve mat chinh tri la Trung Quoc ban tho (vi ten goi nay khong tinh đen cac vung đat ma no khong quan ly nhu Mong Co hay Đai Loan). Nhieu trieu đai con the hien tu tuong banh truong khi đanh chiem cac vung đat xung quanh nhu nhu Noi Mong Co, Man Chau, Tan Cuong, va Tay Tang. Nha Thanh do nguoi Man Chau lap ra cung nhu cac chinh the sau đo la Trung Hoa Dan Quoc va Cong hoa Nhan dan Trung Hoa cung cung co viec sap nhap cac lanh tho nay vao Trung Quoc. Bien gioi chia cat cac lanh tho nay truoc đay tuong đoi mo ho va khong gan voi cach phan chia hanh chinh hien nay. Trung Quoc ban bo thuong đuoc coi la bao boc boi Truong Thanh va doc theo vien cao nguyen Thanh Tang; Man Chau va Noi Mong Co nam o phia bac cua Van Ly Truong Thanh, va bien gioi giua hai vung nay co the la bien gioi hien tai giua Noi Mong Co va cac tinh đong bac Trung Quoc, hoac bien gioi lich su cua Man Chau quoc vao Chien tranh the gioi thu hai; ranh gioi cua Tan Cuong van la Khu tu tri dan toc Uyghur (Duy Ngo Nhi) Tan Cuong ngay nay; con Tay Tang lich su thi coi nhu bao phu gan nhu toan bo cao nguyen Thanh Tang. Theo truyen thong, Trung Quoc đuoc chia thanh hai mien Bac va Nam, voi ranh gioi đia ly la song Hoai va day Tan Linh.


Con nguoi Bai chinh: Cac dan toc trong lich su Trung Quoc, Cac dan toc Trung Quoc.

Tai Trung Quoc co 56 dan toc, trong đo đong nhat la nguoi Han, la dan toc voi sac thai ngon ngu va van hoa co nhieu khac biet vi thuc ra la ket hop cua nhieu dan toc khac nhau đuoc coi la cung chia se mot thu ngon ngu va van hoa. Trong lich su Trung Quoc, nhieu dan toc bi cac dan toc xung quanh đong hoa hoac bien mat khong đe lai dau tich. Mot so dan toc khac biet lap lot vao trong vung sinh song cua dan toc Han đa bi Han hoa va đuoc coi la nguoi Han, khien cho dan toc nay tro nen đong mot cach đang ke; va trong cong đong nguoi Han thuc ra co nhieu nguoi đuoc coi la nguoi Han nhung co truyen thong van hoa va đac điem ngon ngu khac han. Them vao đo trong lich su cung co nhieu sac dan von la nguoi ngoai toc đa lam thay đoi van hoa va ngon ngu cua sac dan Han nhu truong hop nguoi Man Chau bat đan ong nguoi Han phai đe toc đuoi sam. Đoi khi nguoi ta dung thuat ngu dan toc Trung Hoa đe chi nguoi Trung Quoc noi chung.
Chinh phu nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa hien chinh thuc cong nhan tong cong 56 dan toc, trong đo nguoi Han chiem đa so. Voi so dan hien nay la 1,43 ti nguoi tren tong so dan toan the gioi la 7.45 ti, Trung Quoc la noi co xap xi 19% loai nguoi đang sinh song.
Vao thoi Mao Trach Đong, tinh hinh phat trien dan so khong đuoc kiem soat tot đa khien cho so dan Trung Quoc bung no nhanh chong va đat đen con so 1,43 ti nguoi hien nay. Đe giai quyet van nan nay, chinh phu CHNDTH đa ap dung mot chinh sach ke hoach hoa gia đinh duoi ten goi chinh sach mot con.
Nguoi Han noi cac thu tieng ma cac nha ngon ngu hoc hien đai coi la nhung ngon ngu hoan toan khac biet, tuy nhien tai Trung Quoc nhieu nguoi coi đay la cac phuong ngon cua tieng Trung Quoc. Tuy co nhieu ngon ngu noi khac nhau nhung ke tu đau the ky XX, nguoi Trung Quoc bat đau dung chung mot chuan viet la "Bach thoai" đuoc dua chu yeu tren van pham va tu vung cua Pho thong thoai la ngon ngu noi đuoc dung lam chuan. Ngoai ra tu hang ngan nam nay gioi tri thuc Trung Quoc dung mot chuan viet chung la Van ngon. Ngay nay Van ngon khong con la cach viet thong dung nua, tuy nhien trong chuong trinh hoc no van tiep tuc đuoc day va nhu vay nguoi Trung Quoc binh thuong o mot goc đo nao đo co the đoc hieu đuoc. Khong nhu Pho thong thoai, cac ngon ngu noi khac chi đuoc noi ma khong co cach viet.


Van hoa Xem bai chinh: Van hoa Trung Quoc.


= Ton giao =
Xem bai chinh: Ton giao Trung Quoc.
Tai Trung Quoc, tin đo cua cac ton giao khong đuoc xac đinh ro rang. Nhung tren thuc te tu nhieu nguon nghien cuu ve van hoa va ton giao Trung Hoa thi đai đa so nguoi dan van con giu phong tuc tho cung to tien do anh huong cua Khong giao, cung nhu ket hop voi Phat giao va Đao giao tro thanh "Tam giao đong nguyen" (hoac "Ton giao co truyen Trung Hoa" ma Phat giao Đai Thua giu vai tro chinh), so con lai theo nhung ton giao chinh sau voi ti le chi mang tinh uoc luong co the khong chinh xac: 

Đao giao, hay Lao giao: xuat hien duoi nhieu trang thai khac biet va kho phan ranh ro rang voi nhung ton giao khac nen nguoi ta khong nam ro so nguoi theo. Theo cac tai lieu gan đay nhat thi co khoang 400 trieu nguoi (30% tong dan so) theo Đao giao.
Phat giao: khoang 8% (quy y Tam Bao), bat đau du nhap vao Trung Quoc khoang tu the ky thu nhat Cong nguyen. So nguoi theo chu yeu la Đai thua, con Phat giao Nam truyen thi khong đang ke. Ngoai ra, con co nhung nguoi theo Phat giao Tay Tang, chu yeu tai Tay Tang va Noi Mong Co. Con so thuc cua so luong Phat tu tren danh nghia co the đat tren 660 trieu đen 1 ty nguoi (50% - 80%). Nho vay ma Trung Quoc đuong nhien tro thanh quoc gia Phat giao đong dan nhat.
Co Đoc giao: khoang 1 đen 4% tuy nguon, mot so nhanh cua đao nay đuoc truyen rai rac vao Trung Quoc thanh nhieu đot bat đau tu the ky thu VIII. Ngoai ra con co nhung nguoi Trung Quoc goc Nga o phia bac va tay bac Trung Quoc theo Chinh Thong giao voi so luong tuong đoi nho.
Nho giao: khong ro so nguoi theo, đay la ton giao xuat phat tu Khong Tu ma cac trieu đai Trung Quoc co gang truyen ba theo chieu huong co loi cho chinh quyen, tuy nhien theo nhieu hoc gia thi ban chat cua no khong phai nhu vay.
Hoi giao: 1% đen 2%, co o Tan Cuong va cac vung co nguoi dan toc thieu so theo Hoi giao sinh song rai rac. Đao nay phat trien manh vao thoi nha Nguyen (1271-1368).
Ton giao co truyen Trung Quoc: ton giao đa than cua phan lon dan Trung Quoc truoc nam 1949, la kieu tin nguong pha tron giua mot so truong phai Đao giao va Phat giao va cac tin nguong khac.
Ngoai ra con co Phap Luan Cong la mot phuong phap tap luyen tinh than rat pho bien tai Trung Quoc trong thap nien 90. Theo thong ke cua chinh phu co khoang 70-100 trieu nguoi.


= Nghe thuat, hoc thuat, va van hoc =

Nguoi Trung Quoc cung che ra nhieu nhac cu, nhu co tranh, sao, va nhi ho, va đuoc pho bien khap Đong va Đong Nam A, đac biet nhung vung trong pham vi anh huong cua Trung Quoc. Sanh la mot thanh phan co ban trong cac loai nhac cu co giam kem tu do (free-reed instrument) phuong Tay.
Chu Trung Quoc co nhieu bien the va cach viet trong suot lich su Trung Quoc, va đen giua the ky XX đuoc "gian the hoa" tai đai luc Trung Quoc. Thu phap la loai hinh nghe thuat chinh tai Trung Quoc, đuoc nhieu nguoi xem la tren ca hoi hoa va am nhac. Vi thuong gan voi chu nhan la nhung quan lai-hoc gia uu tu, nen nhung tac pham thu phap sau đo đa đuoc thuong mai hoa, trong đo nhung tac pham cua cac nghe si noi tieng đuoc đanh gia cao.

Trung Quoc co nhieu phong canh đep va la nguon cam hung cho rat nhieu tac pham lon cua nghe thuat Trung Quoc. Xem chi tiet trong bai Hoi hoa Trung Quoc.
Thu phap va bon tai đeu la nhung loai hinh nghe thuat co đo tuoi hang nghin nam đa đuoc pho bien sang Nhat Ban, Trieu Tien va Viet Nam.
Trong hang the ky, su tien bo kinh te va xa hoi Trung Quoc co đuoc la nho chat luong cao cua khoa cu phong kien. Đieu nay dan toi che đo lua chon nhan tai, mac du tren thuc te chi co đan ong va nhung nguoi co cuoc song tuong đoi moi co the tham du cac ky thi nay, cung nhu đoi hoi mot su hoc hanh chuyen can. Đay la he thong khac han so voi he thong quy toc theo huyet thong o phuong Tay. Cac ky thi nay đoi hoi cac thi sinh phai viet cac bai luan cung nhu chung minh kha nang thong hieu cac sach vo kinh đien cua Nho giao. Nhung nguoi vuot qua đuoc ky thi cao nhat tro thanh cac quan lai-hoc gia uu tu goi cac tien si. Hoc vi tien si co vi tri kinh te-chinh tri rat đuoc coi trong tai Trung Quoc va cac nuoc xung quanh.
Van hoc Trung Quoc đa co mot lich su phat trien lau dai do ky thuat in an co tu thoi nha Tong. Truoc đo, cac co thu va sach ve ton giao va y hoc chu yeu đuoc viet bang but long (truoc đo nua thi viet tren giap cot hay tren giay tre) roi phat hanh. Hang chuc nghin van thu co van con ton tai cho đen ngay nay, tu cac van ban bang giap cot van toi cac chi du nha Thanh, đuoc phat hien moi ngay.
Cac triet gia, tac gia va thi si Trung Quoc phan lon rat đuoc coi trong va co vai tro quan trong trong viec duy tri va pho bien van hoa cua Trung Quoc. Mot so hoc gia khac, cung đuoc ghi nhan vi dam xa than cho quyen loi quan chung cho du co trai voi y cua chinh quyen.


Khoa hoc va ky thuat Trong so nhung thanh tuu ve khoa hoc cua Trung Quoc phai ke đen la ban, thuoc sung, ky thuat lam giay va ky thuat in an. Đay đuoc coi la tu đai phat minh. Ngoai ra cung phai ke đen cac phat minh nhu ban tinh, cung ten, ban đap ngua, son mai, banh lai, đia chan ky, sanh su, tien giay.
Nhung đia hat nghien cuu ky thuat khac:

Toan hoc: cac ung dung toan hoc cua Trung Quoc thoi xua la kien truc va đia ly. So π đa đuoc nha toan hoc To Xung Chi tinh chinh xac đen so thu 7 tu the ky thu V. He Thap phan đa đuoc dung o Trung Quoc tu the ky XIV TCN. Tam giac Pascal đuoc nha toan hoc Luu Duong Huy tim ra tu lau truoc khi Blaise Pascal ra đoi.
Sinh hoc: cac nghien cuu sinh hoc tuong đoi phat trien, va cac ghi chep lich su van con đuoc tra cuu cho đen ngay nay nhu duoc đien ve cac cay thuoc.
Y hoc: Y hoc Trung Quoc va phau thuat đa phat trien cao tai nhieu thoi điem khac nhau trong lich su, va nhieu linh vuc van con đuoc xem la noi bat. Chung tiep tuc giu vai tro lon manh trong cong đong y hoc quoc te, va cung đa đuoc phuong Tay cong nhan nhu cac phuong phap tri lieu bo sung va thay the trong vai thap nien gan đay. Mot thi du la khoa cham cuu, mac du đuoc coi nhu mot phuong phap y hoc tai Trung Quoc va cac nuoc xung quanh, nhung lai tung la đe tai gay tranh luan tai phuong Tay. Tuy nhien, khoa kham nghiem tu thi đa khong đuoc chap nhan (o Trung Quoc), vi nguoi ta cho rang khong nen xam pham xac chet. Du the, nhieu bac si khong tin đieu nay đa tang cuong su hieu biet ve giai phau hoc.
Thuat gia kim la hoa hoc theo truong phai Đao giao, rat khac voi hoa hoc hien đai.
Thien van Trung Quoc va cac chom sao đa thuong đuoc dung cho boi toan.
Cac phat minh quan su bao gom cung ten, ban đap ngua, hoi đoc, hoi cay (lam tu bot chanh), cac ban đo giai vay dung cho ke hoach đanh tran, dieu cho nguoi, hoa tien, thuoc sung, thuoc no, cac dang so khai cua sung ngan, va sung than cong.


Cac chu đe khac Van minh Trung Hoa
Nho giao
Danh sach cac chu đe ve Trung Quoc
Danh sach nha van Trung Quoc
Ten nguoi Trung Quoc
Tieng Trung Quoc
Chu nghia dan toc Trung Quoc, nhung hoc thuyet, phong trao va tu tuong van hoa, su đia, va chinh tri cho rang van hoa, con nguoi va lanh tho Trung Quoc la thong nhat va thuan nhat.
Moi truong tai Trung Quoc
Gau truc
Chu nghia đe quoc tai chau A
Lich su quan su Trung Quoc
Hoa kieu
Thuat phong thuy
Co tuong
Shanghai woman
Danh sach cac tran đanh Trung Quoc
Chu nghia banh truong Trung Quoc


Xem them Đao Phat tai Trung Quoc
Đao Hoi tai Trung Quoc
Than thoai Trung Quoc
Nghe thuat Trung Quoc
Nghe thuat cat giay Trung Quoc
Tho ca Trung Quoc
Hoi hoa Trung Quoc
Am nhac Trung Quoc
Danh sach cac tinh Trung Quoc
Đon vi hanh chinh Trung Quoc
Phong trao dan chu Trung Quoc


Đoc them Le Giang, Cac trieu đai Trung Hoa, Nha xuat ban Van hoc, 2003
Korotayev A., Malkov A., Khaltourina D. Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends. Moscow: URSS, 2006. ISBN 5-484-00559-0  (Chapter 2: Historical Population Dynamics in China).


Chu thich Lien ket ngoai Tieng Anh:

1911 EB China
China Digital Times
China History Forums! Luu tru ngay 2 thang 7 nam 2017 tai Wayback Machine
Institute of Chinese Studies Luu tru ngay 3 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine
The Opposite End of China (Xinjiang, China Blog)
Mondophoto.net Luu tru ngay 2 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine - 4200 photos of China
China Overview and Introduction Luu tru ngay 25 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine - General Information
Tieng Viet

Bach khoa thu ve Trung Quoc - Do Đai Phat thanh quoc te Trung Quoc xay dung Luu tru ngay 2 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
Ban Viet ngu - Đai phat thanh Quoc te Trung Quoc Luu tru ngay 13 thang 11 nam 2006 tai Wayback Machine
Trung Quoc-Bo Van hoa thong tin Viet Nam
van hoa xa hoi Trung Quoc Luu tru ngay 23 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine