O nhiem moi truong la hien tuong moi truong tu nhien bi o nhiem boi viec con nguoi đua hoa chat gay o nhiem vao moi truong tu nhien, đong thoi cac tinh chat vat ly, hoa hoc, sinh hoc cua moi truong bi thay đoi gay tac hai toi suc khoe con nguoi va cac sinh vat khac. O nhiem moi truong co the o dang bat ky chat nao (ran, long hoac khi) hoac nang luong (chang han nhu phong xa, nhiet, am thanh hoac anh sang). Mac du o nhiem moi truong co the do cac su kien tu nhien gay ra, nhung đa so o nhiem do con nguoi tao nen. O nhiem thuong đuoc phan loai la o nhiem nguon điem hoac nguon khong điem. Nam 2015, o nhiem đa giet chet chin trieu nguoi tren toan the gioi (cu sau nguoi bi nhiem thi co mot nguoi chet). Ngoai ra,o nhiem con do mot so hoat đong cua tu nhien khac co tac đong toi moi truong.
Lich Su
O nhiem khong khi luon đong hanh cung voi cac nen van minh. O nhiem bat đau tu thoi tien su, khi con nguoi tao ra nhung đam chay đau tien. Theo mot bai bao nam 1983 tren tap chi Science, bo hong đuoc tim thay tren tran cua cac hang đong thoi tien su cung cap bang chung phong phu ve muc đo o nhiem cao co lien quan đen su thong thoang cua cac đam chay lon. Viec ren kim loai duong nhu la mot buoc ngoat quan trong trong viec tao ra muc đo o nhiem khong khi đang ke ben ngoai nha. Cac mau song bang o Greenland cho thay su gia tang o nhiem lien quan đen san xuat kim loai cua Hy Lap, La Ma va Trung Quoc.


O nhiem đo thi Viec đot than va go, va them su xuat hien cua nhieu khoi, bui tap trung trong mot khu vuc khien cho cac thanh pho tro thanh nguon o nhiem lon. Cuoc cach mang cong nghiep đa tao ra nhieu hoa chat va chat thai đo vao nguon nuoc đang đuoc su dung đe cung cap nuoc. Vua Edward I cua Anh đa thong bao cam đot than vao nam 1272, sau khi khoi cua than đa tro thanh van đe.


Cac dang o nhiem chinh = O nhiem moi truong đat =
Bai chi tiet: O nhiem đat
O nhiem moi truong đat la hau qua do cac hoat đong cua con nguoi lam thay đoi cac nhan to sinh thai vuot qua nhung gioi han sinh thai cua cac quan xa song trong đat.
Moi truong đat la noi tru ngu cua con nguoi va hau het cac sinh vat can, la nen mong cho cac cong trinh xay dung dan dung, cong nghiep va van hoa cua con nguoi. Đat la mot nguon tai nguyen quy gia, con nguoi su dung tai nguyen đat vao hoat đong san xuat nong nghiep đe đam bao nguon cung cap luong thuc thuc pham cho con nguoi. Nhung voi nhip đo gia tang dan so va toc đo phat trien cong nghiep va hoat đong đo thi hoa nhu hien nay thi dien tich đat canh tac ngay cang bi thu hep, chat luong đat ngay cang bi suy thoai, dien tich đat binh quan đau nguoi giam. Rieng chi voi o Viet Nam, thuc te suy thoai tai nguyen đat la rat đang lo ngai va nghiem trong.


= O nhiem moi truong nuoc =
Bai chi tiet: O nhiem nuoc
O nhiem moi truong nuoc la su bien đoi theo chieu tieu cuc cua cac tinh chat vat ly – hoa hoc – sinh hoc cua nuoc, voi su xuat hien cac chat la o the long, ran lam cho nguon nuoc tro nen đoc hai voi con nguoi va sinh vat. Lam giam đo đa dang cac sinh vat trong nuoc. Xet ve toc đo lan truyen va quy mo anh huong thi o nhiem nuoc la van đe đang lo ngai hon o nhiem đat.
Nuoc bi o nhiem la do su phu duong xay ra chu yeu o cac khu vuc nuoc ngot va cac vung ven bien, vung bien khep kin. Do luong muoi khoang va ham luong cac chat huu co qua du thua lam cho cac quan the sinh vat trong nuoc khong the đong hoa đuoc. Ket qua lam cho ham luong oxy trong nuoc giam đot ngot, cac khi đoc tang len, tang đo đuc cua nuoc, gay suy thoai thuy vuc. O cac đai duong la nguyen nhan chinh gay o nhiem đo la cac su co tran dau.
O nhiem nuoc co nguyen nhan tu cac loai hoa chat, chat thai tu cac nha may, xi nghiep thai ra song, ra bien, đai duong ma chua qua xu ly; cac loai phan bon hoa hoc va thuoc tru sau du thua tren đong ruong ngam vao nguon nuoc ngam va nuoc ao ho; nuoc thai sinh hoat đuoc thai ra tu cac khu dan cu ven song gay o nhiem tram trong, anh huong đen suc khoe cua nguoi dan, sinh vat trong khu vuc. Cac loai chat đoc hai đo lai bi đua ra bien va la nguyen nhan xay ra hien tuong "thuy trieu đo", gay o nhiem nang ne va lam chet cac sinh vat song o moi truong nuoc. Trong nhung nam gan đay, co hien tuong goi la sa mac hoa bien do o nhiem ma ra. Chung ta can khac phuc đieu nay that nhanh chong đe bao ve he sinh thai bien.


= O nhiem moi truong khong khi =
Bai chi tiet: O nhiem khong khi 
O nhiem moi truong khong khi la su co mat mot chat la hoac mot su bien đoi quan trong trong thanh phan khong khi, lam cho khong khi khong sach hoac gay mui kho chiu, giam thi luc khi nhin xa do bui.
Hien nay, o nhiem khi quyen la van đe thoi su nong bong cua ca the gioi chu khong phai rieng cua mot quoc gia nao. Moi truong khi quyen đang co nhieu bien đoi ro ret va co anh huong xau đen con nguoi va cac đong thuc vat. O nhiem khi đen tu con nguoi lan tu nhien. Hang nam con nguoi khai thac va su dung hang ti tan than đa, dau mo, khi đot. Đong thoi cung thai vao moi truong mot khoi luong lon cac chat thai khac nhau nhu: chat thai sinh hoat, chat thai tu cac nha may va xi nghiep lam cho ham luong cac loai khi đoc hai tang len nhanh chong.
O nhiem tu xe gan may cung la mot loai o nhiem khi đang lo ngai.
O nhiem moi truong khi quyen tao nen su ngot ngat va "suong mu", gay nhieu benh cho con nguoi. No con tao ra cac con mua acid lam huy diet cac khu rung va cac canh đong. Đieu đang lo ngai nhat la con nguoi thai vao khong khi cac loai khi đoc nhu: CO2 đa gay hieu ung nha kinh. Theo nghien cuu thi chat khi quan trong gay hieu ung nha kinh la cacbonic (CO2), no đong gop 50% vao viec gay hieu ung nha kinh, metan (CH4) la 13%, nito 5%, CFC la 22%, hoi nuoc o tang binh luu la 3%,...
Neu khong ngan chan đuoc hien tuong hieu ung nha kinh thi trong vong 30 nam toi mat nuoc bien se dang len tu 1,5 – 3,5 met (Stepplan Keckes). Co nhieu kha nang luong CO2 se tang gap đoi vao nua đau the ky sau. Đieu nay se thuc đay qua trinh nong len cua Trai Đat dien ra nhanh chong. Nhiet đo trung binh cua Trai Đat se tang khoang 3,60 °C (G.I.Plass), va moi thap ky se tang 0,30 °C. Theo cac tai lieu khi hau quoc te, trong vong hon 130 nam qua nhiet đo Trai Đat tang 0,40 °C. Tai hoi nghi khi hau tai chau Au đuoc to chuc gan đay, cac nha khi hau hoc tren the gioi đa đua ra du bao rang đen nam 2050 nhiet đo cua Trai Đat se tang them 1,5 – 4,50 °C neu nhu con nguoi khong co bien phap huu hieu đe khac phuc hien tuong hieu ung nha kinh.
Mot hau qua nua cua o nhiem khi quyen la hien tuong lo thung tang ozon. CFC la "ke pha hoai" chinh cua tang ozon. Sau khi chiu tac đong cua khi CFC va mot so loai chat đoc hai khac thi tang ozon se bi mong dan roi thung.
Ha Noi đung đau the gioi ve o nhiem khong khi trong nhieu nam ke tu đau the ki 21.


= Cac loai o nhiem khac =
O nhiem phong xa la do cac hoat đong cua con nguoi nhu khai thac, xu ly vat lieu phong xa, xu ly va luu tru chat thai phong xa,... gay ra. Lam gia tang muc đo buc xa tu nhien, anh huong đen suc khoe cua co the (gay nhuc đau, chong mat, buon non tham chi la ung thu da, ung thu xuong,...).
O nhiem tieng on bao gom tieng on do xe co, may bay, tieng on cong nghiep.
O nhiem đien tu truong (hay o nhiem buc xa đien tu) la do cac loai song hay buc xa tu truong nhu song đien thoai, truyen hinh,... ton tai voi mat đo lon. Cac loai buc xa nay gay anh huong đen qua trinh trao đoi chat, gay tac đong đen viec phat trien cac khoi u, ung thu trong nao.
O nhiem anh sang la do hien nay con nguoi đa su dung cac thiet bi chieu sang mot cach lang phi anh huong lon toi moi truong nhu anh huong toi qua trinh phat trien cua đong thuc vat.


Suc anh huong = Đoi voi suc khoe con nguoi =

O nhiem khong khi co the giet chet nhieu co the song trong đo co con nguoi. O nhiem ozon co the gay benh đuong ho hap, benh tim mach, viem hong, đau nguc, tac tho. O nhiem nuoc gay ra xap xi 14.000 cai chet moi ngay, chu yeu do an uong bang nuoc ban chua đuoc xu ly o cac nuoc đang phat trien. Uoc tinh co khoang 500 trieu nguoi An Đo khong co nha ve sinh đung cach, va khoang 580 nguoi An Đo chet moi ngay vi o nhiem nuoc. Gan 500 trieu nguoi Trung Quoc thieu nguon nuoc uong an toan. Mot phan tich nam 2010 uoc tinh rang 1,2 trieu nguoi chet som/yeu mot nam o Trung Quoc do o nhiem khong khi. Nam 2007, uoc tinh o An Đo, o nhiem khong khi đuoc tinh  la gay nen 527.700 ca tu vong. Cac nghien cuu uoc tinh so nguoi chet hang nam o Hoa Ky co the hon 50.000. Cac chat hoa hoc va kim loai nang nhiem trong thuc an nuoc uong co the gay ung thu khong the chua me tri.


= Đoi voi he sinh thai =
Luu huynh dioxide va cac oxide cua nito co the gay mua acid lam giam đo pH cua đat.
Đat bi o nhiem co the tro nen can coi, khong thich hop cho cay trong. Đieu nay se anh huong đen cac co the song khac trong luoi thuc an.
Khoi lan suong lam giam anh sang mat troi ma thuc vat nhan đuoc đe thuc hien qua trinh quang hop.
Cac loai đong vat co the xam lan, canh tranh chiem moi truong song va lam nguy hai cho cac loai đia phuong, tu đo lam giam đa dang sinh hoc.
Khi CO2 sinh ra tu cac nha may va cac phuong tien qua lai con lam tang hieu ung nha kinh, lam Trai Đat ngay mot nong dan len, cac khu sinh thai san co dan bi pha huy.


Kiem soat o nhiem Kiem soat o nhiem la mot tu dung trong quan ly moi truong. No bao gom viec kiem soat khi thai va chat thai vao khong khi, nuoc va đat. Neu khong co viec kiem soat o nhiem, cac chat thai tu cac hoat đong tieu thu, san xuat, van tai, đot nhien lieu tao nhiet, va cac hoat đong khac cua con nguoi se lam tich tu hoac phat tan chat o nhiem se lam giam chat luong moi truong song. Trong cac cap kiem soat, phong chong o nhiem va giam thieu chat thai đuoc xem la cac bien phap hieu qua.


= Thuc hien =
Tai che rac thai
Tai su dung giay
Giam thieu chat thai
Giam thieu tac đong moi truong
Phong chong o nhiem
Lam phan huu co sinh hoc tu rac thai huu co
Su dung đien co hieu qua (đoi voi mot so quoc gia)
Han che su dung tui nilon
Tham gia cac hoat đong bao ve moi truong nhu: đi bo, chay bo, đi xe đap,..
Su dung cac nguon nang luong sach.


= Cac cong cu kiem soat o nhiem =
Thu hoi bui.
Tach loc xoay
Tach tinh đien
May loc khi than
Xu ly nuoc thai
Xu ly nuoc thai cong nghiep
Tach dau nuoc theo API
Loc sinh hoc (Biofilter)
Tuyen noi khi hoa tan (DAF)
Xu ly bang bot than hoat tinh
Sieu loc
He thong phuc hoi hoi nuoc
Phytoremediation
Su dung xang sinh hoc nhu xang E5


Nhung noi o nhiem nhat trong cac nuoc đang phat trien Vien Blacksmith la mot to chuc phi loi nhuan quoc te đa đanh gia ve o nhiem đe doa con nguoi trong cac nuoc đang phat trien, so thuong nien đa liet ke nhung noi o nhiem nhat tren the gioi cua chung ta. So ra nam 2007 liet ke 10 nuoc đung đau, đa cong nghiep hoa, gom Azerbaijan, Trung Quoc, An Đo, Peru, Nga, Ukraina va Zambia.


O nhiem moi truong o Viet Nam Voi nen cong nghiep phat trien manh, đac biet la nganh cong nghiep nang nhu san xuat gang, thep, nhiet đien, khai thac than, boxide, titan thi moi truong Viet Nam đang gap van đe lon voi nhieu su co moi truong đa xay ra nhu Formosa vao nam 2016, nhiet đien Vinh Tan va hang loat su co moi truong khac. Ha Noi va Thanh pho Ho Chi Minh hien la 2 đia điem co chi so o nhiem khong khi đung hang đau the gioi, đo la bao đong đo cho suc khoe nguoi dan cung nhu la suc khoe cua đat nuoc Viet Nam. Ghi nhan luc 8:20 sang 01/10/2019 Ha Noi đat muc ky luc 320 US AQI theo ung dung đo o nhiem AirVisual.


Xem them O nhiem nuoc
O nhiem khong khi
Nong len toan cau
Chi so hanh phuc hanh tinh
Phat trien ben vung
Khi quyen


Tham khao Lien ket ngoai