Phuc Hung (tieng Phap: Renaissance, phat am tieng Phap: [ʁənɛsɑːs], tieng Y: Rinascimento, tu ri- "lan nua" va nascere "đuoc sinh ra") la mot phong trao van hoa thuong đuoc xem la bao gom giai đoan tu the ky XV đen the ky XVII, khoi đau tai Firenze (Y) vao Hau ky Trung Đai, sau đo lan rong ra phan con lai cua chau Au tren nhung quy mo va muc đo khac nhau. Nguoi ta cung dung tu Phuc Hung đe chi, mot cach khong nhat quan, thoi ky lich su dien ra phong trao van hoa noi tren.
La mot phong trao van hoa, Phuc Hung bao ham su no ro cac nen van hoc tieng Latinh cung nhu cac tieng dan toc, bat đau tu su phuc hoi viec nghien cuu cac tu lieu co đien, su phat trien cua phep phoi canh tuyen tinh va cac ky thuat nham bieu dien hien thuc tu nhien hon trong my thuat, va mot cuoc cai cach giao duc tiem tien nhung pho cap. Cac hoc gia va nghe si thoi Phuc hung cung đuoc goi la nhung nguoi theo chu nghia nhan van.
Trong chinh tri, Phuc Hung đa đong gop vao su phat trien nhung hiep uoc ngoai giao, va trong khoa hoc la mot su quan tam lon hon toi quan sat thuc nghiem. Cac su gia thuong lap luan nhung bien đoi ve tri tue nay la mot cau noi giua Trung Co va thoi hien đai. Mac du Phuc Hung chung kien nhung cuoc cach mang trong nhieu linh vuc, cung nhu nhung thay đoi chinh tri-xa hoi, no van đuoc biet đen nhieu nhat boi nhung thanh tuu lon lao ve my thuat va nhung cong hien cua nhung vi nhan đa tai nhu Leonardo da Vinci hay Michelangelo đa lam xuat hien thuat ngu Vi nhan Phuc Hung ("Renaissance Great Man"). Co mot cuoc tranh luan keo dai trong gioi su hoc ve quy mo, phan ki van hoa thoi đai Phuc Hung, cung nhu gia tri va y nghia cua no. Ban than thuat ngu Renaissance, do nha su hoc Phap Jules Michelet đat ra nam 1855 cung la đoi tuong cua nhung chi trich, rang no ngu y mot su mo ta thai qua ve gia tri tich cuc cua thoi ky nay.
Co mot su đong thuan rang thoi ky Phuc hung bat đau o Firenze, Italia, trong the ky XIV. Co nhieu gia thuyet khac nhau đuoc đe xuat đe giai thich cho nguon goc va đac điem cua no, tap trung vao mot loat cac yeu to bao gom đac thu xa hoi va cong dan cua Firenze tai thoi điem đo, cau truc chinh tri cua no, su bao tro cua dong ho thong tri, nha Medici, va su di cu cua cac hoc gia va cac ban van Hy Lap sang Y sau su that thu cua Constantinopolis duoi tay nguoi Tho Ottoman.


Tong quan Phuc Hung la mot phong trao van hoa đa tac đong sau sac toi đoi song tri thuc chau Au trong thoi so ky hien đai. Bat đau o Y, lan ra khap chau Au vao the ky XVI, anh huong cua no hien dien trong van hoc, triet hoc, mi thuat, am nhac, chinh tri, khoa hoc, ton giao, va cac khia canh khac cua đoi song tinh than. Cac hoc gia Phuc Hung su dung phuong phap nhan van trong nghien cuu, va khai thac hien thuc đoi song va cam xuc con nguoi trong nghe thuat.
Cac nha nhan van Phuc Hung nhu Poggio Bracciolini đa luc tim nhung tac pham van hoc, lich su va hung bien thoi Co đai viet bang tieng Latin trong tang thu o cac tu vien chau Au, trong khi su that thu cua thanh Constantinopolis (1453) tao nen mot lan song ty nan cua cac hoc gia Hy Lap mang lai nhieu ban thao gia tri ve Hy Lap co đai, ma phan nhieu đa roi vao quen lang truoc đo o phuong Tay. Chinh trong trong tam nghien cuu moi ve tai lieu van hoc va lich su ma cac hoc gia Phuc Hung khac biet voi cac hoc gia Trung co cua thoi ky Phuc Hung the ky XII, nhung nguoi tap trung vao nghien cuu cac cong trinh Hy Lap va A Rap ve khoa hoc tu nhien, triet hoc va toan hoc. Trong su hoi sinh cua truong phai triet hoc tan Plato, cac nha nhan van Phuc Hung khong choi bo Co đoc giao, trai lai, nhieu cong trinh Phuc Hung vi đai nhat đa phuc vu no, va Giao hoi bao tro nhieu tac pham nghe thuat Phuc Hung. Tuy nhien, mot su dich chuyen tinh te xay ra trong cach ma cac tri thuc tiep can ton giao phan anh trong nhieu linh vuc khac nhau cua đoi song van hoa. Hon nua, nhieu cong trinh Co đoc bang tieng Hy Lap, bao gom kinh Tan Uoc tieng Hy Lap, đuoc mang ve tu Byzantium lan đau tien cho phep cac hoc gia phuong Tay tiep can chung. Anh huong moi cua nhung tac pham Co đoc bang tieng Hy Lap nay, va đac biet la su tro lai Tan Uoc nguyen goc bang tieng Hy Lap đuoc nhung nha nhan van Lorenzo Valla va Erasmus khuyen khich, don đuong cho Cai cach Khang nghi ve sau.

Sau khi nhung buoc đi quay ve voi chu nghia co đien trong nghe thuat đuoc Nicola Pisano thi nghiem, cac hoa si Florence, đung đau la Masaccio đa no luc minh hoa hinh dang con nguoi mot cach hien thuc nhat, phat trien cac ki thuat ap dung phoi canh va anh sang mot cach tu nhien hon. Cac triet gia chinh tri, noi tieng nhat la Niccolo Machiavelli tim cach mo ta đoi song chinh tri theo cach ly tinh, thay vi ly tuong hoa nhu truoc kia. Mot đong gop chu chot cho chu nghia nhan van Phuc Hung Y la tac pham noi tieng cua Pico della Mirandola, "De hominis dignitate" ("Ve Pham cach Con nguoi", 1486), bao gom mot loat bai tieu luan ve triet hoc, tu tuong tu nhien, niem tin va ma thuat chong lai bat ki ke thu nao trong đia hat ly tri. Them vao viec nghien cuu tieng Latinh co đien va tieng Hy Lap, cac tac gia Phuc Hung cung ngay cang su dung rong rai cac ngon ngu dan toc: ket hop voi su xuat hien cua in an, đieu nay cho phep ngay cang nhieu nguoi tiep can đuoc voi sach, đac biet la Kinh Thanh.
Nhin chung, Phuc Hung co the đuoc xem nhu mot no luc cua cac tri thuc, nghe si nham nghien cuu va tang cuong khuynh huong the tuc trong đoi song tinh than chau Au thong qua su tai sinh nhung tu tuong co đai cung nhu nhung cach tiep can tu tuong moi. Mot so hoc gia, nhu Rodney Stark muon ha bot tam quan trong ma ho cho la bi đanh gia thai qua cua Phuc Hung, thay vao đo nhan manh nhung tien bo truoc đo cua cac thi quoc Y trong thoi Trung ky Trung Đai, tong hoa cua chinh phu chiu trach nhiem, Thien Chua giao va chu nghia tu ban non tre. Phan tich nay lap luan rang, trong khi nhung quoc gia chau Au lon nhat (Phap va Tay Ban Nha) la cac nen quan chu chuyen che, va cac quoc gia khac thi chiu su kiem soat truc tiep cua Giao hoi, nhung nha nuoc cong hoa đoc lap cua Y đa nam lay nhung nguyen ly cua chu nghia tu ban va quan ly cac đien san thuoc tu vien, lam nen mot cuoc cach mang thuong mai rong lon chua tung co, bao truoc va nuoi duong Phuc Hung.


Boi canh Nhieu hoc gia cho rang tu tuong đac trung cho Phuc hung bat nguon tu thanh pho Firenze (tuc Florence) vao cuoi the ky XIII, voi van chuong cua Dante Alighieri (1265-1321) va Francesco Petrarca (1304-1374), cung nhu cac hoa pham cua Giotto di Bondone (1267-1337).
Mot so nha van xac đinh cu the điem bat đau la nam 1401, khi hai tai nang đoi đich nhau la Lorenzo Ghiberti va Filippo Brunelleschi tranh đua đe gianh hop đong xay dung Nha tho Firenze. Nhung nha su gia nhan đinh su canh tranh rong rai giua cac nghe si, bac hoc nhu Brunelleschi, Ghiberti, Donatello, va Masaccio ve phan su cua nghe thuat nhu mot su khuay đong suc sang tao cua Phuc Hung. Tuy nhien, van con rat nhieu tranh luan ve ly do tai sao thoi ky Phuc hung lai bat đau tai Y, va tai sao no lai bat đau vao mot thoi điem nhu the. Boi vay, mot so gia thuyet đa đuoc đua ra đe giai thich nguon goc cua Thoi ky Phuc Hung.


= Phuc hoi di san La Ma va Hy Lap =
Đoi lap hoan toan voi thoi Trung ky Trung Đai, khi cac hoc gia Latin tap trung chu yeu vao nghien cuu cac cong trinh tieng Hy Lap va A Rap ve khoa hoc tu nhien, triet hoc va khoa hoc, cac hoc gia Phuc Hung quan tam chu yeu đen viec khoi phuc va nghien cuu cac tac pham van hoc, lich su va hung bien tieng Latin va Hy Lap. Noi mot cach khai quat, đieu nay bat đau tu the ky XIV voi mot giai đoan Latin, khi cac hoc gia Phuc Hung nhu Petrarca, Coluccio Salutati (1331-1406), Niccolo de' Niccoli (1364-1437) va Poggio Bracciolini (1380-1459) lung suc cac thu vien chau Au đe tim kiem cac cong trinh cua Cicero, Livius va Seneca. Toi đau the ky XV, mot khoi luong lon tu lieu Latin đuoc khoi phuc, va cac hoc gia phuong Tay bat đau chuyen su chu y sang cac tac pham than hoc, hung bien, van hoc, lich su Hy Lap .
Khac voi tu lieu Latin, nhung tu lieu Hy Lap nhan đuoc su quan tam rat han che nhung the ky đau thoi Trung Đai, tru Byzantine van tiep tuc nghien cuu chung nhu la di san van hoa chinh thong cua ho. Su kien thuong đuoc cho la đanh dau su tro lai cua ngon ngu Hy Lap trong nen hoc thuat chau Au la vao cuoi the ky XIV khi Coluccio Salutati moi nha ngoai giao va hoc gia Byzantine Manuel Chrysoloras toi Florence đe day tieng Hy Lap. Đac biet cac cuoc Thap tu chinh va sau đo la su sup đo cua thanh Constantinopolis nam 1453 đa dan đen lan song ty nan cua cac hoc gia Byzantine sang chau Au đinh cu, mang theo mot khoi tu lieu Hy Lap vo cung quy gia.


= Nuoc Y cuoi thoi Trung Co =

Trong suot giai đoan cuoi thoi ky Trung co, tien bac va nghe thuat đa luon đi lien voi nhau. Nghe si phu thuoc hoan toan vao nhung nha bao tro trong khi nhung nha bao tro can tien đe chu cap cho cac tai nang. Su thinh vuong đen voi Y trong cac the ky XIV, XV va XVI voi su mo rong giao thuong giua chau A va chau Au. Nguon bac tu cac mo o Tyrol cung giup tang cuong dong chay cua tien bac. Thanh Genova va Venezia con nhan đuoc cac chien loi pham va hang hoa xa xi o Phuong Đong sau cac cuoc Thap tu chinh.
Nhung the che chinh tri đoc đao cua Italia hau ky Trung Đai khien cho mot so nguoi lap luan rang đieu kien xa hoi khac thuong cua no cho phep su nay no van hoa hiem co. Italia khong ton tai mot thuc the chinh tri thong nhat o thoi ky nay. Thay vao đo, no chia thanh nhieu lanh đia, thi quoc lon nho: Vuong quoc Napoli thong tri phuong Nam, Cong hoa Firenze va Lanh đia Giao hoang o trung tam, Milan va Genova lan luot o phia bac va phia tay, Venezia o phia đong. Mat khac, Italia the ky XV la mot trong nhung khu vuc đo thi hoa nhat chau Au đuong thoi. O cac thanh pho nay nhieu phe tich va dau an La Ma van con duy tri, duong nhu ban chat co đien cua Phuc Hung gan voi coi nguon cua no tai noi tung la trai tim cua Đe quoc La Ma co xua.
Quentin Skinner chi ra rang Otto cua Freising nguoi Đuc tham Italia the ky XII đa ghi nhan mot dang thuc to chuc xa hoi va chinh tri moi lan rong khap Italia, khien cho Italia it nhieu đa thoat ra khoi che đo phong kien thong thuong đe tien toi mot xa hoi dua tren thuong nhan va thuong mai. Đi cung voi đieu nay la mot tu tuong chong quan chu, nhu the hien trong nhom tranh tuong noi tieng o Siena cua Ambrogio Lorenzetti, Ngu ngon ve Chinh phu Tot va Xau, voi thong điep manh me ve nhung đuc tinh binh đang, cong bang, chu nghia cong hoa va mot nen cai tri cong minh. Tu tach biet minh khoi ca Giao hoi va Đe quoc, cac cong hoa thanh thi nay tin tuong vao ly tuong tu do. Tuy rang cac thi quoc mang danh cong hoa nay ve thuc chat la cac chinh the đau so, chung la cac chinh quyen chiu trach nhiem truoc du luan va it nhieu mang cac đac điem cua mot nen dan chu; chinh nen chinh tri tuong đoi tu do nay tao đieu kien thuan loi cho nhung tien bo ve nghe thuat va hoc thuat. Ngoai ra, vi tri cua cac thi quoc Italia, nhat la Venezia, nhu nhung trung tam giao thuong lon cua khu vuc cho phep su tiep thu (cung nhu truyen ba) tien bo. Nhung thuong nhan mang lai nhieu y tuong moi tu khap noi tren the gioi, đac biet la mien Levant. Su giau co khong lo cua cac thuong nhan va quy toc Italia đem lai mot cong chung rong rai cung nhu cac nha bao tro hao phong, cho phep cac du an nghe thuat ca nhan nay no va nhieu nguoi co nhieu thoi gian thu nhan cho nghien cuu.


= Nan dich hach =
Mot so nguoi lap luan rang su tan pha cua Cai chet Đen o Firenze, đo bo vao chau Au vao nhung nam 1348-1350, dan đen mot su thay đoi the gioi quan cua nguoi Italia the ky XIV. Italia la noi chiu anh huong đac biet nang ne cua tran dich hach nay, va nguoi ta phong đoan rang su quen thuoc voi chet choc va su bat luc cua đuc tin đa khien cho nhieu nha tu tuong nhin vao hien thuc tren tran gian hon la tinh tinh than va the gioi ben kia. Co nguoi suy luan hoan toan khac, cho rang Cai chet Đen đa lam gia tang long mo đao the hien trong su bao tro cac tac pham nghe thuat ton giao. Nhung du sao thi dich hach chi la mot yeu to phu tro, ket hop voi cac yeu to neu tren đe giai thich su xuat hien Phuc Hung o Y.

Mam mong benh dich đen tu nhung chiec thuyen buom tro ve tu cac cang chau A mang theo bo chet va nguoi nhiem dich hach, va nhanh chong lan rong do su thieu ve sinh va y te đuong thoi,mot phan cung la do theo tin nguong đuong thoi, meo la hien than cua loai , nen nguoi dan đa tim va giet hai cac con meo hoang trong thanh pho. Dan so cua thanh pho Florence đa giam gan mot nua chi trong nam 1347, keo theo đo la mot su thieu hut nhan cong lao đong. Luong cua nguoi lao đong tang đang ke, va nguoi binh dan nho đo ma co nhieu tu do hon, tham chi con du hanh đi tim nhung noi co đieu kien lam viec thuan loi nhat.
Su suy giam nhan khau đot ngot gay ra nhieu hau qua kinh te khac: gia thuc pham va gia đat đai tut manh tu 30% toi 40% o nhieu mien o chau Au trong mot nua the ky o giai đoan 1350-1400. Nhung nguoi song sot tran dich hach huong quyen thua ke nhung tai san cua nhung nguoi qua co, cung nhu gia nhu yeu pham de chiu. O Firenze, đa co luc thanh pho roi vao hon loan toi muc hoi đong thanh pho khong the nhom hop, nhung nhin chung chinh quyen van duy tri hoat đong trong thoi ki nay.


= Truyen thong bao tro nghe thuat o Firenze =

Tu lau nguoi ta đa tranh cai tai sao Phuc Hung la bat đau tu Firenze ma khong phai noi nao khac. Mot so nguoi nhan manh vai tro cua dong ho Medici, mot gia đinh nhieu đoi la chu ngan hang lon nhat va sau la cong tuoc cua Firenze, đong vai tro quan trong trong nen chinh tri thanh pho cung nhu khuyen khich nghe thuat. Đac biet, Lorenzo de' Medici (1449–1492) tuc "Lorenzo Vi đai" khong chi la mot nha bao tro nghe thuat lon ma con la nguoi tich cuc khuyen khich cac gia đinh truong gia o Firenze quan tam toi nghe thuat va bao tro nghe si. Duoi thoi cua ong nhieu nghe si vi đai Leonardo da Vinci, Sandro Botticelli, va Michelangelo Buonarroti co co hoi the hien tai nang. Cac co so ton giao cung đat hang hang loat tac pham, nhu tu vien di San Donato agli Scopeti.
Tuy nhien, su that la khong phai toi thoi Lorenzo nam quyen Phuc Hung moi ra đoi, ma ban than gia đinh Medici cung chi thua huong truyen thong trong nghe thuat cua Firenze va phat huy no. Mot so nguoi cho rang Firenze tro thanh noi khoi đau Phuc Hung la do may man, nghia la đon thuan boi vi nhung vi nhan ngau nhien sinh ra o đay: ca da Vinci, Botticelli va Michelangelo đeu la nguoi xu Toscana (ma Firenze la thu phu). Tuy nhien cac nha su hoc khac phan đoi y kien cho rang đay la su ngau nhien va quy cho truyen thong trong nghe thuat cua Firenze.


Đac điem = Triet hoc =

Triet hoc thoi Phuc Hung cau thanh tu ba truong phai lon: chu nghia kinh vien, chu nghia nhan van, va nhung phai triet hoc "moi". Trong đo, chu nghia nhan van tieu bieu cho tu tuong Phuc Hung. O mot vai goc đo, chu nghia nhan van Phuc Hung khong han la mot triet hoc ma la mot phuong phap nghien cuu. Mac du cac su gia đoi khi bat đong trong viec xac đinh y nghia chinh xac chu nghia nhan van, hau het chon "mot loi đinh nghia trung dung... la phong trao khoi phuc, giai thich, va đong hoa ngon ngu, van hoc, hoc tap va cac gia tri cua Hy Lap va La Ma co đai".. Nhung nha nhan van chu nghia choi bo truyen thong kinh vien đuong thoi von dua tren hai cot tru chinh la triet hoc Aristotle va than hoc Thien Chua giao. Nguoi đuoc cho la nha nhan van Y đau tien la Francesco Petrarca, nguoi co vu cho viec huong nghien cuu tu lieu co đai vao viec lam song lai đao đuc xa hoi Y, quan tam toi tat ca cac tac gia co đai (ke ca nhung truyen thong phuong Đong) chu khong chi Aristotle, đe cap toi cac van đe the tuc lien quan toi con nguoi, xa hoi, va giao duc huong toi quan chung. Nhung y tuong cua Petrarca đa đi dan đi vao hien thuc Y the ky XV va sau đo no ro, lan ra khap chau Au voi nhieu nha tu tuong lon: Thomas More (Anh), Michel de Montaigne (Phap), Niccolo Machiavelli (Y), Juan Luis Vives (Tay Ban Nha).

Nhung triet gia chinh tri nhu Machiavelli va Thomas More đa lam song lai y tuong cua cac nha tu tuong Hy Lap va La Ma co đai, ap dung chung trong nhung bai phe binh chinh phu đuong thoi, đong thoi vach ra theo nhung đuong loi khac nhau cach thuc mot nen chinh tri ly tuong van hanh; cac cuon Utopia va Quan vuong co anh huong lau dai toi ca triet hoc chinh tri đuong đai. Matteo Palmieri (1406-1475), mot nha nhan van khac, trong Della vita Civile ("Ve đoi song Cong dan"; nam 1528) đa trinh bay nhung y tuong ve cach thuc phat trien tinh than va the chat cua tre em, lam the nao nguoi dan co the tien hanh tu duong đao đuc, lam the nao nguoi dan va xa hoi co the đam bao tinh trung thuc trong đoi song cong đong, va su khac biet giua cai thuc dung huu ich va su thanh that. Leon Battista Alberti tom tat tinh than nhan van chu nghia trong cau noi: "Con nguoi co the lam tat ca moi thu neu ho muon".
Tuy nhien, su thanh cong cua chu nghia nhan van khong co nghia la chu nghia kinh vien lui tan. Trai lai, chu nghia kinh vien van co thanh luy vung chac nhu o Đai hoc Padua hay Đai hoc Pologna. Nhung triet gia kinh vien nhu Francisco Suarez đap tra nhung chi trich cua cac nha nhan van chu nghia bang cach tim kiem tu lieu va ban dich chinh xac hon, gom nhung binh luan tieng Hy Lap ve Aristotle. Đay la thoi ma hoc thuyet cua Thomas Aquinas len ngoi trong than hoc Co đoc giao. Ben canh đo, khi đe ra nhung lap truong sieu hinh va đao đuc moi đap ung the gioi quan thay đoi khi nguoi Tay Ban chinh phuc Tan The gioi, cac hoc gia nay đa gop phan đinh hinh nhung luat le quoc te moi lien quan toi van đe chu nghia đe quoc va che đo no le.
Ngoai hai truong phai chinh tren, con co mot nhom cac nha triet hoc tu goi minh la "moi", nhung nguoi cam thay nhung đe tai trong triet hoc kinh vien la qua han hep, va đi ra ngoai con đuong chiet trung cua chu nghia nhan van, bao gom nhung nha tu tuong nhu Nicholas Cusanus, Ficino, Tommasso Campanella hay Giordano Bruno,... Ho choi bo triet hoc Aristotle va tim mot đuong loi khac, chu yeu dua tren Plato nhung tu than cung đe xuat mot loat thuat ngu cung nhu chu đe moi trong vu tru hoc, tam ly hoc, chinh tri hoc. Đay la nhom bi Giao hoi cam thay bi thach thuc nhat, va nhieu nguoi trong so đo bi đieu tra, bat giam va tham chi Bruno bi xu hoa hinh.


= My thuat =


 Hoi hoa  Mot trong nhung đac điem phan biet cua my thuat thoi ky Phuc Hung la su phat trien phep phoi canh tuyen tinh co tinh hien thuc cao. Giotto di Bondone (1267-1337), đuoc coi la nguoi đau tien thuc hien mot tac pham bich hoa nhu la mot canh cua so đe buoc vao khong gian, nhung tac pham cua ong đa khong gay đuoc nhieu anh huong cho đen tan thoi cua Filippo Brunelleschi (1377–1446) va nhung tac pham tiep theo cua Leon Battista Alberti (1404-1472), quan điem nay đuoc chinh thuc hoa thanh mot ky xao nghe thuat. Su phat trien cua quan điem nay la mot phan cua mot xu huong rong lon hon đoi voi chu nghia hien thuc trong nghe thuat, đat đen đo truong thanh ke tu tranh tuong cua Masaccio (1401-1428). Đe đat đuoc đieu đo, cac hoa si đa phai phat trien cac ky thuat khac nhau, nghien cuu mang sang-toi, noi tieng nhat trong so đo la truong hop giai phau nguoi cua Leonardo da Vinci. Đang sau nhung thay đoi trong phuong phap nghe thuat, la mot khao khat đuoc lam moi lai muon mieu ta ve đep cua thien nhien, va lam sang to cac tien đe tham my, voi cac tac pham đi đau cua Leonardo, Michelangelo va Raffaello đa đai dien cho đinh cao cua thuat va đa đuoc nhieu nhieu hoa si khac hoc hoi. Nhung nhan vat đang chu y khac bao gom Sandro Botticelli, lam viec cho gia toc Medici o Firenze, mot nguoi Firenze khac la Donatello va Tiziano Vecelli o Venezia, cung nhieu nguoi khac.
Đong thoi, tai Ha Lan, khi ma van hoa nghe thuat đang phat trien, nhung tac pham tieu bieu cua Hugo van der Goes va Jan van Eyck đa gay nhieu anh huong đen su phat trien cua hoi hoa tai Y, ca ve ky thuat voi su ra đoi cua son dau tren vai lan phong cach trong su dien đat ve chu nghia tu nhien. (xem Thoi ky Phuc Hung tai Ha Lan) Sau nay, nhung tac pham cua Pieter Bruegel il Vecchio đa truyen cam hung cho cac hoa si ve chu đe mieu ta cuoc song hang ngay. Su giao thoa van hoa bac-nam chau Au khien cho tu the ky XVI, co the noi toan chau Au đa chuyen minh sang mot nen my thuat moi.


 Kien truc  Kien truc Phuc Hung thuong đuoc chia lam ba giai đoan chinh: Phuc Hung hay So ky Phuc Hung (the ky XV), Trung ky Phuc Hung (1500-1525), Truong phai kieu cach (1525-1600). Kien truc su Filippo Brunelleschi đuoc coi la nguoi tien phong khuynh huong nghien cuu cac toa nha thoi co đien va tu lieu co đai (nhu tac pham cua Vitruvius) cung nhu hinh hoc đe tao nen mot phong cach moi, nhan manh vao tinh đoi xung, ti le, tinh đeu đan cua cac yeu to. Mot trong nhung cong trinh tieu bieu nhat ve ky thuat xay dung mai vom cua Brunelleschi la Nha tho chinh toa Firenze.. Trong khi đo, cong trinh kien ​​truc noi bat nhat trong thoi ky Trung ky Phuc Hung la Vuong cung thanh đuong Thanh Phero, ket hop tai nang cua cac thien tai thoi bay gio la Bramante, Michelangelo, Raffaello, Sangallo va Maderno .
Nhung kieu thuc cot thoi La Ma đuoc lua chon la: Toscan, Doric, Ionic, Corinth va kieu hon hop. Nhung thuc cot nay co the đuoc cau truc nham ho tro nhung day cuon hay khuon cua, hoac đuoc dung đe trang tri hoan toan, hay con đuoc dung đe lam tru bo tuong. Mot trong nhung cong trinh đau tien su dung tru bo tuong la toa nha Sagrestia Vecchia (1421–1440) đuoc xay dung boi Filippo Brunelleschi.

Nhung vom thuong co dang hinh phan (theo Truong phai kieu cach) hay phan đoan, thuong đuoc su dung voi cac day cuon nham noi đau cot nay voi đau cot kia. No co the la mot phan noi đau cot voi đe vom. Alberti la mot trong nhung nguoi đau tien su dung kien ​​truc mai vom tren mot đai ky niem. Nhung mai vom thoi Phuc Hung thuong khong co thanh chong. Chung thuong la nhung phan đoan hay la hinh phan đuoc tru boi mot mat phang hinh vuong, trong khi nhung mai vom trong nhung toa đuoc xay dung theo phong cach Gothic thuong vuong goc.
Tu khoang the ky XVI, kien truc Phuc Hung Y bat đau lan ra cac mien khac cua chau Au, thay the dan cho phong cach Gothic đang thong tri đuong thoi. Nhieu nghe si Y đuoc cac trieu đinh, lanh chua đon ruoc va tra cong hau hinh cho viec xay cat, tuy nhien cung xuat hien mot so kien truc su khong phai nguoi Y co tieng tam, nhu Philibert de l'Orme (Phap), de Toledo (Tay Ban Nha) va Inigo Jones(Anh).


 Đieu khac  Đieu khac Phuc Hung đuoc cho la co mot điem khoi đau tuong đoi ro rang, voi cuoc tranh đua gianh hop đong xay dung Nha tho Florence. Ghiberti, nguoi chien thang, đa gioi thieu mot phong cach cach tan ro ret so voi nghe thuat Gothic, voi nhung cham khac bang tren canh cua đong cua tu vien mang đam net co đien voi nhieu tang lop co chieu sau va hau canh phong phu . Chat lieu đuoc ua chuong thoi ky đau Phuc Hung la tuong đong su dung phuong phap đuc mau chay , sau đo chuyen dan sang tuong đa hoa cuong, cam thach.
Phong cach cua Ghiberti đuoc tiep noi boi nguoi tung la phu ta cua ong, Donatello, sau đo la Andrea del Verrocchio va hoc tro cua ong la Leonardo da Vinci. Thoi ky cung chung kien xu huong cac tuong trong nha tho đuoc trang tri ben trong thay vi cac vuon tuong ben ngoai, trong khi cac tuong đat noi cong cong nhu quang truong, nhat la tuong ban than, tro nen pho bien, mo ta khong chi nhung nguoi đan ong tieng tam ma đoi khi ca phu nu, tre em. Đieu khac Phuc Hung đat đen đinh cao voi Michelangelo, voi khoang 20 nam đau the ky XVI ong danh cho nghe thuat đa đe lai cac kiet tac ve mo ta co the va cam xuc con nguoi nhu David, Pieta, Moses, cum tuong mo Giao hoang Julius II.


= Nghe thuat phi tao hinh =


 Van hoc  Van hoc Phuc Hung đuoc huong loi nhieu tu viec khoi phuc, dich lai cac tac pham van hoc Hy Lap, La Ma, trinh đo hoc van trung binh nang cao va nhat la phat minh in an cho phep luu hanh tac pham rong rai. Trong khi co mot su chuyen dich sang cac đe tai the tuc trong tho ca va van xuoi thoi ky đau (đac biet voi Boccacio va Pierre de Ronsard), nhieu kiet tac van mang anh huong ton giao đam net nhu Than khuc cua Dante . Cac the loai moi cung ra đoi: Petrarca pho bien sonnette vao tho va van xuoi, Michel de Montaigne sang tao nen tieu luan (essay), con Don Quichotte cua Miguel de Cervantes thuong đuoc xem la mo đau cho tieu thuyet hien đai. Trong the ky XVI, trung tam van hoc Phuc Hung chuyen nen phia bac voi tieu thuyet, thi ca Phap (Francois Rabelais, Pierre de Ronsard) va kich nghe Anh (William Shakespeare, Christopher Marlowe).
Cac nha van Phuc Hung la nhung nguoi truyen ba manh me nhat cho chu nghia nhan đao, ca ngoi ly tri, tu choi tinh tam thuong va chu nghia duy vat, phan anh tinh than thoi đai bay gio; tuy nhien co tac gia cho rang co mot dong chay chinh trong nen van chuong thoi đai đo phan anh mot quan niem tran the, vo luan va it nhieu phan ly tri.


 Am nhac  Vao thoi ky Phuc Hung, su lon manh cua tang lop trung luu va gia tang dan so o cac thanh thi gia tang tao nen mot tang lop cong chung moi cho kich nghe va am nhac. Viec truyen ba, giao duc am nhac đuoc mo rong hon: voi may in moi xuat hien, nhung ban nhac đuoc in an hang loat va pho bien rong rai đen moi nguoi. Cho đen nam 1600, nhung ban nhac noi tieng đa đuoc luu truyen khap chau Au. Tang lop trung luu đa co the tu hoc choi nhac cu, thong qua nhung quyen sach giao khoa am nhac day thoi tieu, đanh đan lute va guitar. Cac nhac si noi tieng nhu Josquin des Prez va Giovanni Pierluigi da Palestrina đi đau trong cong cuoc cach tan am nhac. Nhac the tuc ap dung nhieu ky thuat tu nhac thanh, va nguoc lai. Cac nhac si chuyen huong sang tac ve phia cong chung. Ky thuat hoa am đa lam thay đoi dien mao nen am nhac.
Trong giai đoan nay, am nhac bat đau tro nen hoa my hon. Nhung ban le ca va motet tro nen tinh vi, phuc tap hon. Nhieu loai giong đuoc đua vao, cac chuong nhac tro nen dai hon va cau ky hon. Cac nhac si bat đau thich the hien phong cach hon la truyen tai cac thong điep ton giao. Nhung vi lanh đao nha tho bat đau lo ngai thinh gia se khong hieu đuoc tam quan trong cua loi ca, va tai Hoi đong ton giao, ho đe nghi am nhac nha tho phai dung đe minh hoa cho loi ca. Đieu nay đanh dau cho su khoi đau cua cau truc hai hoa giua loi ca va giai đieu.
Cac nhac si bat đau viet phuc đieu cho nhac cu trinh dien. Nhung bai phuc đieu nay thuong danh cho cac vu hoi trong dinh co cua tang lop quy toc. Ong tieu va đan luyt la 2 nhac cu thong dung nhat. Ong tieu va đan violin đu kich co dien tau thanh tung nhom goi la consort. Nhung nhac cu khac cua thoi Phuc hung la kieu ken co, sao, ken Trumpet va Trombon loai nho. Ngoai ra, nhac cu thuong dung đe đem cho nguoi hat.


= Khoa hoc =

Viec tai kham pha cac tai lieu co đai cung nhu phat minh in an o chau Au đa binh dan hoa viec hoc hanh va phat trien trao đoi y tuong. Tuy nhien trong thoi ky đau Phuc Hung, cac nha tu tuong chinh chu yeu quan tam toi cac khoa hoc nhan van hon la triet hoc tu nhien hay la toan hoc ung dung. Va su ham mo cac tu lieu co đien lai cung co hon nua quan điem cua Aristotle va Ptolemaeus ve vu tru.
Bat chap đieu đo, khoang nam 1450, cac bai viet cua Nicholas Cusanus bao truoc the gioi quan nhat tam cua Copernicus theo cach dien giai triet hoc. Nha bac hoc lon nhat cua the ky XV la Leonardo da Vinci, mac du thuong đuoc biet đen nhu mot nha phat minh, ong đa tien hanh cac nghien cuu khoa hoc mot cach nghiem tuc, co he thong. Da Vinci đa tien hanh giai phau, quan sat va ve lai co the nguoi va đong vat, thuc hien cac thi nghiem co kiem soat ve đong hoc, khi đong hoc va thuy đong hoc, nhat la đa trinh bay cac nguyen tac co ban cua phuong phap khoa hoc. Fritjof Capra, nguoi đa chi ra tam quan trong tung it đuoc chu y cua nhung nghien cuu nay, đa goi ong la "cha đe cua khoa hoc hien đai" (thay vi Galilei hay Bacon).
Phat kien Tan The gioi cua Christopher Columbus đa mo ra mot the gioi quan moi rong rai hon nhieu, đong thoi cac quan sat thuc tien bat đau thach thuc cac quan niem tuong chung vung chac co xua. Khi cuoc Cai cach Khang nghi va su phan ung cua Giao hoi đung đo, Phuc Hung phuong Bac chung kien mot su chuyen dich trong tam co tinh quyet đinh tu triet hoc tu nhien Aristotle sang hoa hoc va cac khoa sinh vat hoc (thuc vat hoc, giai phau hoc va y hoc). Nhung tien bo quan trong cung đat đuoc trong thien van hoc, vat ly, toan hoc, sinh hoc.
Mot vai nguoi xem đay la mot cuoc "cach mang khoa hoc, bao hieu su bat đau cua ky nguyen hien đai, nhung nguoi khac thi chi coi no la mot su tang toc cua mot tien trinh lien tuc bat đau tu thoi co đai toi ngay nay. Tuy nhien, nhin chung co su nhat tri rang thoi Phuc Hung đa xay ra nhung thay đoi đang ke trong vu tru quan va phuong phap giai thich cac hien tuong tu nhien cua con nguoi. Dau moc đang nho nhat la nam 1543, nam ma ca hai cuon De humani corporis fabrica ("Ve su hoat đong cua co the nguoi") cua Andreas Vesalius cung cap mot su tu tin moi ve vai tro cua phan tich, quan sat va cai nhin co gioi luan ve giai phau hoc cung nhu De Revolutionibus Orbium Coelestium ("Ve Chuyen đong quay cua cac Thien the") cua Copernicus cung đuoc xuat ban. Thuyet nhat tam cua Copernicus, mot bieu tuong choi ngoi ve ly tinh chong lai đinh kien truyen thong, sau đo đuoc Galileo Galilei, Tycho Brahe va Johannes Kepler cung co va phat trien. Quan trong khong kem la cac tac gia nhu Copernicus, Galileo va Francis Bacon đa trinh bay nhung đac điem quan trong ma mot nen khoa hoc moi nen co đe đat đuoc tien bo, tuc phuong phap khoa hoc. Chung bao gom tam quan trong cua bang chung thuc nghiem, vai tro cua toan hoc, va tu bo đuong loi thuan tuy dua vao luan ly cua Aristotle.


= Ton giao =

Nhung ly tuong moi cua chu nghia nhan van, mac du trong mot vai khia canh mang tinh the tuc nhieu hon, đa phat trien dua tren mot nen tang Co đoc giao, đac biet o phong trao Phuc Hung phuong Bac. Phan nhieu, neu khong noi la hau het, cac tac pham nghe thuat moi đuoc đat hang hoac hien tang cho Giao hoi. Tuy nhien, Phuc Hung đa co mot anh huong sau sac len nen than hoc đuong thoi, đac biet la trong cach ma nguoi ta nhan thuc moi quan he giua con nguoi va Chua Troi. Nhieu nha than hoc loi lac cua giai đoan nay la nhung nha nhan van hoac đi theo phuong phap nhan van chu nghia, nhu Erasmus, Zwingli, Thomas More, Luther va Calvin.

Phuc Hung xuat hien trong mot thoi đai cua nhung nhieu nhuong ton giao. Thoi Hau ky Trung Đai chung kien mot thoi ky nhung muu đo chinh tri bao quanh che đo giao hoang, ma đinh điem la cuoc Ly giao Tay phuong, trong đo ba nguoi đong thoi tuyen bo minh la giam muc chan chinh cua giao phan Roma (tuc Giao hoang). Mac du cuoc ly giao cuoi cung cung đuoc giai quyet bang Cong đong Constance (1414), no đanh dau su sa sut nghiem trong danh du cua Giao hoi va the ky XV chung kien mot phong trao cai cach mang ten Thuyet cong đong (tieng Anh: conciliarism) tim cach han che quyen luc ca nhan cua Giao hoang. Mac du Giao hoang mot lan nua nam quyen toi thuong trong su vu giao hoi ke tu Cong đong Lateran V (1511), chuc vi nay lien tuc đi kem voi nhung cao buoc tham nhung, thoi nat, noi tieng nhat la Giao hoang Alexanđe VI, nguoi bi buoc cac toi mai thanh, gia đinh tri, va co bon nguoi con khi con lam Hong y (voi y đinh se ga chung cho cac quy toc đe thau tom quyen luc).
Nhung giao si nhu Erasmus va Luther đe xuat cai cach Giao hoi, thuong dua tren viec binh chu Tan Uoc theo khuynh huong nhan van chu nghia. Thang 10 nam 1517, Luther cong bo "95 Luan van", thach thuc quyen luc Giao hoang va chi trich su muc nat cua giao hoi, đac biet la viec buon ban phep xa toi. Nhung luan van nay dan đen mot cuoc đai cai cach, tuc Cai cach Khang nghi, mot su cat đut voi Giao hoi Cong giao La ma tung tuyen bo quyen thong tri o Tay Au. Do đo, chu nghia nhan van noi rieng va Phuc Hung noi chung đong mot vai tro truc tiep trong su bung no Khang Cach, cung nhu nhieu cuoc tranh cai va tranh chap ton giao đuong thoi.


= Tu y thuc =
Mot đac trung quan trong cua thoi Phuc Hung la cac nhan vat cua thoi đai nay y thuc đuoc ve ban sac phong trao van hoa ma minh đai dien. Đen the ky XV, nhieu nha van, nghe si, kien truc su o Italia đa dung nhung cum tu nhu modi antichi (phong cach co đai) hay alle romna et alla antica (phong cach La Ma va co đai) đe mo ta tac pham cua minh. Truoc đo, nhung nam 1330 Petrarca đa goi thoi đai truoc Co đoc giao la antiqua (co đai) va thoi đai Co đoc giao la nova (moi), chung kien su lu mo cua quoc gia dan toc. Leonardo Bruni la nguoi su dung cach phan ky 3 giai đoan trong cuon Lich su dan toc Firenze (1442). Hai giai đoan đau cua Bruni lay lai tu Petrarca, nhung ong them vao mot thoi đai thu ba boi tin rang Italia đuong thoi khong con trong trang thai suy tan. Flavio Biondo su dung mot nen tang tuong tu trong Nhung thap ky Lich su tu su Suy tan cua Đe che La Ma (1439-1453 ).
Cac nha su hoc nhan van chu nghia bien luan rang gioi hoc gia đuong thoi đa khoi phuc nhung lien he truc tiep voi thoi co đien, do đo bo qua thoi ky trung gian, ma ho lan đau tien goi la thoi Trung Đai, ma bay gio trong cac tai lieu tieng Y la media tempestas. Thuat ngu la rinascita (su tai sinh, phuc hung) cung xuat hien, tuy nhien, trong nghia rong ma Giorgio Vasari gan cho trong cuon Vite de' piu eccellenti architetti, pittori, et scultori Italiani ("Cuoc đoi cua cac nha kien truc, hoa si va nha đieu khac Y tai ba", 1550). Vasari chia thoi đai nay lam ba giai đoan: giai đoan đau bao gom Cimabue, Giotto, va Arnolfo di Cambio; giai đoan hai gom Masaccio, Brunelleschi, va Donatello; giai đoan ba tap trung vao Leonardo da Vinci va Michelangelo. Theo Vasari, khong chi la su nhan thuc đang lon len ve thoi co đai co đien thuc đay su phat trien nay, ma con co vai tro cua ham muon nghien cuu va bat chuoc tu nhien ngay cang tang.


Lan rong khap chau Au Trong the ky XV, Phuc Hung lan ra voi toc đo manh me tu noi khoi nguon cua no la Florence, ban đau la toi cac mien khac cua nuoc Y, tiep đo la phan con lai cua chau Au. Su phat minh cua in an cho phep su truyen ba nhanh chong nhung y tuong moi. Khi lan rong, cac tu tuong bat đau đa dang hoa va bien đoi, thich nghi voi van hoa đia phuong. Đieu nay khien cho tu the ky XX, cac hoc gia bat đau chia Phuc Hung thanh cac phong trao vung mien va quoc gia.


= Phia bac chau Au =

Phuc Hung xay ra o mien chau Au phia Bac nuoc Y (chu yeu o Phap, Đuc, Anh, Ha Lan) đuoc goi la "Phuc Hung phuong Bac". Trong khi nhung tu tuong Phuc Hung tien tu Y len phia bac, đong thoi lai co su lan truyen đoi moi ve phia nam trong mot so linh vuc, đac biet la am nhac. Am nhac the ky XV cua truong phai Burgundy xac đinh su bat đau Phuc Hung trong nganh nghe thuat nay va tinh phuc đieu cua truong phai Ha Lan, khi no cung cac nhac cong xuong toi Y, tao nen cot loi cua cai co the xem la phong cach quoc te thuc su đau tien trong am nhac ke tu su tieu chuan hoa Binh ca Gregoriano vao the ky IX. Đinh cao cua truong phai Ha Lan cuoi cung lai hien thuc trong am nhac cua mot nha soan nhac nguoi Y, Palestrina. Vao cuoi the ky XVI Y mot lan nua lai tro thanh trung tam cach tan am nhac, voi su phat trien cua phong cach phuc đieu cua truong phai Venezia, lan truyen len phia bac toi Đuc vao khoang 1600.
Tranh Phuc Hung Y khac voi tranh Phuc Hung phuong Bac. Cac nghe si Y la nhung nguoi đau tien ve cac khung canh the tuc, but khoi nghe thuat thuan tuy ton giao cua thoi Trung Co. Ban đau, cac nghe si Bac Au van tap trung vao cac đe tai ton giao, nhu nhung bat on ton giao đuong thoi mo ta boi Albrecht Durer. Nhung tu Pieter Bruegel ho bat đau chuyen sang cac chu đe cua đoi song thuong nhat, đi xa hon ve mang nay so voi cac tien boi Y. Chinh trong Phuc Hung phuong Bac ma anh em nguoi Ha Lan Hubert va Jan van Eyck đa hoan thien ki thuat ve tranh son dau, cho phep cac nghe si tao ra nhung gam mau manh tren mot be mat cung co the ton tai nhieu the ky. Mot đac điem cua Phuc Hung phuong Bac la no su dung ngon ngu dan toc thay vi tieng Latin hay Hy Lap, cho phep nhieu tu do bieu đat hon. Phong trao nay voi bat đau voi Dante Alighieri o Y, tuy rang chinh viec chu trong qua vao tieng Y đa lam han che nguon tu tuong Firenze quan trong von viet bang tieng Latin.


 Anh  O Anh, Phuc Hung bat đau xuat hien voi thoi ky hoang kim duoi trieu đai Elizabeth (the ky XVI). Trong khi nghe thuat tao hinh Anh thoi ky nay khong co gi đac sac, van hoc va nen san khau Phuc Hung Anh lai phat trien manh voi mot loat nhung nha van, nha tho, nha soan kich lon nhu William Shakespeare, Christopher Marlowe, Edmund Spenser, Thomas More, John Milton, Francis Bacon,. Trong hoi hoa, cac hoa si Anh noi bat voi buc tranh tieu hoa chan dung; trong am nhac, anh huong đam net cua am nhac Y the hien trong cac tac pham Thomas Tallis, Thomas Morley hay William Byrd.


 Phap  Theo Michelet, Phuc Hung lan sang Phap sau cuoc xam luoc Y cua vua Charles VIII (1494-1495). Mot nhan to khuyen khich chu nghia the tuc o đay la su bat luc cua Giao hoi trong viec ho tro đoi pho lai Cai chet Đen. Tiep đo, Francois I đa du nhap nghe thuat cung nhu cac nghe si Y, trong đo co Leonardo da Vinci, va cho xay dung nhung cung đien long lay rat xa xi. Nam 1533, thieu nu 14 tuoi Caterina de' Medici, cong nuong Firenze cuoi Henri con thu cua Francois. Mac du nguoi phu nu nay mang tieng xau đe đoi trong chien tranh ton giao, Caterina đa đong vai tro quan trong trong viec gioi thieu nghe thuat, khoa hoc va am nhac (gom ca ba le) tu Florence toi cung đinh Phap . Ket qua la cac nha van lon cua Phap thoi ky nay nhu Francois Rabelais, Pierre de Ronsard, Joachim du Bellay va Michel de Montaigne, cac hoa si nhu Jean Clouet va cac nhac si nhu Jean Mouton đa vay muon nhieu tinh than Phuc Hung Y cho cac kiet tac cua ho. The ky XVI va the ky XVII, su no ro van hoa o Phap cung trong thoi ki nuoc nay vuon len thanh cuong quoc hang đau chau luc đa khien cho su gia Michelet quy cho Phuc Hung la mot phong trao van hoa Phap


 Đuc  Vao nua sau the ky XV, tinh than thoi đai lan toi Đuc, noi phat trien ky nghe in (khoang 1450) va cac nghe si Phuc Hung thoi ky đau nhu cac hoa si Jan van Eyck (1395–1441) va Hieronymus Bosch (1450–1516) va cac nha soan nhac Johannes Ockeghem (1410–1497), Jacob Obrecht (1457–1505) va Josquin des Prez (1455–1521) huong ung anh huong Y. Trong cac mien theo Khang Cach ban đau cua đat nuoc, chu nghia nhan đao tro nen lien he chat che voi su hon loan cua Cai cach Khang nghi, va nghe thuat cung van chuong cua Phuc Hung Đuc thuong phan anh tranh cai nay.
Tuy nhien, phong cach gothic va triet hoc kinh vien Trung đai van duy tri đang ke cho đen đau the ky XVI, voi Albrecht Durer (1471-1528) thuong đuoc xem la đai dien lon cuoi cung cua phong cach Gothic nhung đong thoi cung la hoa si lon nhat cua nghe thuat Phuc Hung Đuc 


 Mien Flander  Xu Flander (Bi, Ha Lan va mot phan Đan Mach ngay nay) o thoi Trung Đai la tap hop nhung tinh tu tri duoi quyen Cong quoc Bourgogne hoac Tay Ban Nha. Đay la mot trong nhung vung giau co nhat Bac Au the ky XV voi cong nghiep det va thuong mai. Su thinh vuong va giao thuong voi nuoc Y giup tao nen mot tang lop hoa si, nha soan nhac xuat sac sang Y luu dien; nguoc lai nhieu nghe si Y cung sang mien nay hoat đong. Tuy nhien, anh huong ton giao trong nghe thuat Ha Lan sau đam va keo dai. Chi tu nua sau the ky XVI, hoi hoa Ha Lan voi phong cach Baroque thien ve mo ta cac canh sinh hoat đoi thuong ma đai dien tieu bieu la Pieter Bruegel Gia. Am nhac Bi trong truong phai Phap-Bi tro nen thong tri nen am nhac chau Au voi cac nhac si xuat sac nhu Josquin des Prez, Guillaume Dufay, Johannes Ockeghem. Van hoc khong phai la mot đac sac cua Phuc Hung o Flander, nhung đay la que huong cua Erasmus "hoang tu cua chu nghia nhan van", noi tieng voi cac luan van đa kich sau cay tang lu va chu nghia kinh vien.


= Iberia (chua co du kien) =


 Tay Ban Nha  Phuc Hung đen ban đao Iberia thong qua nhung dinh liu cua mien Đong ban đao nam trong Vuong vi Aragon (mot lien bang Đia Trung Hai bao gom Nam Y, mot phan Tay Ban Nha, cac đao Sicilia, Corse, Malta) va thanh pho hai cang Valencia. Mat khac, nhieu nha van Phuc Hung Tay Ban Nha som nhat đen tu Vuong quoc Aragon, nhu Ausias March va Joanot Martorell. O Vuong quoc Castile, thoi ky đau Phuc Hung đa chiu anh huong sau đam cua chu nghia nhan van Y. Inigo Lopez de Mendoza đa gioi thieu tho ca Y vao Tay Ban Nha đau the ky XV, tac đong toi mot the he nha van ke tiep đo, tieu bieu la Miguel de Cervantes va nha tho, nha viet kich Lope de Vega. Chu nghia nhan van no ro o đay đau the ky XVI, voi nhung đai dien nhu triet gia Juan Luis Vives, nha ngu phap Antonio de Nebrija hay nha lich su tu nhien Pedro de Mexia.
Giai đoan sau cua Phuc Hung Tay Ban Nha chung kien su chuyen trong tam sang thuyet huyen bi va cac chu đe ton giao, voi cac nha tho fray Luis de Leon, Teresa thanh Avila va Gioan Thanh Gia, va đe cap toi cuoc kham pha Tan The gioi, voi nhung nha bien nien su va nha van nhu Inca Garcilaso de la Vega hay Bartolome de las Casas, hop thanh nen van hoc Tay Ban Nha Phuc Hung. Cung giai đoan nay nghe thuat Tay Ban Nha co nhung tien bo, voi cac tac pham cua hoa si El Greco va cac nha soan nhac nhu Tomas Luis de Victoria va Antonio de Cabezon.


 Bo Đao Nha  Trai lai, trong khi Phuc Hung Y co anh huong khiem ton đoi voi nghe thuat Bo Đao Nha, chinh quoc gia nay lai co tam quan trong trong viec mo rong the gioi quan chau Au, khuyen khich tinh than nhan đao. Nhu mot can cu tien phong cua Thoi đai kham pha, Lisboa tro nen thinh vuong vao cuoi the ky XV, thu hut cac chuyen gia đa tao nen nhung đot pha trong toan hoc, thien van hoc va ky thuat hang hai nhu Pedro Nunes, Joao de Castro, Abraham Zacuto va Martin Behaim. Cac nha ban đo hoc Pedro Reinel, Lopo Homem, Esteban Gomez va Diogo Ribeiro lam nen nhung tien bo quan trong trong viec ve ban đo the gioi. Duoc si Tome Pires cung cac bac si Garcia de Orta va Cristobal Acosta suu tam va xuat ban nhung cuon sach ve thuc vat va duoc lieu .
Trong kien truc, loi nhuan khong lo tu viec buon ban ho tieu cung cap tai chinh cho mot phong cach tong hop đay xa xi trong nhung thap nien đau cua the ky XVI, Manueline, gan voi cac yeu to hang hai


= Đong va Nam Au =


 Hungary  Hungary la nuoc chau Au đau tien tiep nhan su lan truyen cua phong trao van hoa Phuc Hung tu Y. Phuc Hung o Hungary dien ra som do su gan gui ve van hoa va thuong mai voi mien Nam Y, bat đau tu thoi hoang đe Sigismund nhung tro nen noi bat duoi thoi vua Matyas Corvin (1458-1490), nguoi cuoi cong chua Beatrice cua Naples va la mot nha bao tro nghe thuat noi tieng, xay dung lai Buda theo phong cach Phuc Hung. Buda tro thanh mot trong nhung trung tam nghe thuat chinh phia nam Alps bay gio, noi co thu vien the tuc Bibliotheca Corviniana lon nhat chau Au. Đay cung la noi quy tu nhieu nghe si, hoc gia noi tieng nhu nha tho Junus Pannonius, nha su hoc Antonio Bonfini, nha soan nhac Balint Bakfark.


 Ba Lan  O Đong Au, Ba Lan khi đo đang đuoc huong mot nen hoa binh va thinh vuong tuong đoi dai. Nhieu nghe si Y đa đen đay cung voi Bona Sforza, tieu thu nha Sforza ket hon voi vua Zygmunt I nam 1518, cung nhu duoi su đat hang cua gioi quy toc va truong gia noi đay. Nhieu thanh pho đuoc xay lai theo phong cach kien truc Gothic, đang chu y la Krakow va Gdansk.. Hang loat truong hoc, đai hoc đuoc xay dung, trong đo Hoc vien Krakow la đai hoc co quy mo lon nhat chau Au đuong thoi. Đay chinh la thoi ky đuoc xem la thoi hoang kim cua van hoa Ba Lan, voi cac nha hoc gia lon nhu Copernicus, nha đia ly hoc Maciej of Miechow, nha triet hoc chinh tri Andrzej Frycz Modrzewski, cac nha tho nhu Miklaj Rej, Jan Kochanowski hay Szymon Szymonowic, nhac si Wacław z Szamotuł. Ba Lan tro thanh trung tam van hoa cua Đong Au, gop phan truyen ba toi cac nuoc khac trong khu vuc, chang han nhu Nga. Nga tiep nhan Phuc Hung tuong đoi muon va cham chap do vi the cua Chinh thong giao, nhung co nhung net rieng đac sac nhu kien truc Gothic Nga voi nhung mai đa giac


Ve cac van đe khac = Quan niem Phuc Hung =
Thuat ngu Phuc Hung lan đau tien đuoc su dung co tinh hoi chi boi nha phe binh, nghe si Giorgio Vasari (1511-1574) trong cuon sach "Đoi song cua Nghe si" (1550). Trong cuon sach nay Vasari đa no luc đinh nghia cai ma ong mo ta la su đoan tuyet voi tinh man ro cua nghe thuat Gothic: Nghe thuat đa suy tan voi su sup đo cua Đe quoc La Ma, va chi cac nghe si Tuscana, khoi đau tu Cimabue (1240-1301) va Giotto (1267-1337) tien trinh suy tan moi đao nguoc. Theo Vasari, nghe thuat co đai la trung tam cua su tai sinh nghe thuat Y.
Tuy nhien, chi toi the ky XIX tu tieng Phap Renaissance moi pho bien rong rai đe mo ta phong trao van hoa tu y thuc dua tren viec lam song lai nhung hinh mau La Ma bat đau tu cuoi the ky XIII. Phuc Hung lan đau tien đuoc đinh nghia boi nha su hoc Phap Jules Michelet (1798-1874) trong cong trinh Histoire de France (Lich su nuoc Phap) cua ong. Đoi voi Michelet, Phuc Hung la mot su phat trien ve khoa hoc hon la van hoa nghe thuat. Ong khang đinh rang no bao trum thoi ky tu Columbus toi Copernicus roi Galileo; nghia la, tu cuoi the ky XV toi giua the ky XVII. Hon nua, Michelet phan biet giua cai ma ong goi giua tinh chat "ky quai va gom ghiec" cua thoi Trung Co va cac gia tri dan chu ma ong, mot nguoi theo chu nghia cong hoa nhiet thanh, chon nhu mot đac trung cua no. Mot nguoi dan toc chu nghia Phap, Michelet cung tim cach tuyen bo Phuc Hung la mot phong trao cua Phap.
Trai lai, nha su hoc nguoi Thuy Si Jacob Burckhardt (1818–1897) trong cuon Die Cultur der Renaissance in Italien (Ve Van hoa Phuc Hung o Y, 1860) mo ta Phuc Hung la giai đoan giua Giotto va Michelangelo o Y, tuc la tu the ky XIV toi giua the ky XVI. Ong nhin thay trong Phuc Hung su xuat hien cua tinh than hien đai ve ca nhan tinh, thu đa bi đe nen o thoi Trung Đai. Cuon sach cua ong co mot anh huong đam net len su hinh thanh loi dien giai ngay nay ve Phuc Hung o Y. Tuy nhien, nhieu nguoi cao buoc Buckhardt la đa ap đat mot cai nhin tuyen tinh đon gian  khi xem Phuc Hung la nguon goc cua the gioi hien đai.
Gan đay hon, cac nha su hoc it con theo đuoi chuyen đinh nghia Phuc Hung nhu mot thoi đai lich su, hay tham chi mot phong trao van hoa mach lac. Randolph Starn, giao su su hoc cua Đai hoc California tai Berkeley, khang đinh: "Thay vi mot giai đoan voi nhung điem khoi đau va ket thuc ro rang va noi dung nhat quan giua chung, Phuc Hung co the (va truoc kia đoi khi đa) đuoc xem nhu mot phong trao cua cac hanh đong va y tuong huong toi nhung nhom cu the va nhung con nguoi co the nhan dien đuoc đap ung mot cach đa dang theo nhung thoi điem va khong gian khac nhau. Theo nghia nay no se la mot mang luoi nhung van hoa đa dang, đoi khi hoi tu, đoi khi mau thuan, chu khong phai mot nen van hoa đon nhat, gan chat ve thoi gian".


= Cac tranh cai ve tien bo =

Co mot cuoc tranh cai keo dai tu lau ve muc đo tien bo ma Phuc Hung đa tao nen đoi voi van hoa Trung Đai. Ca Michelet va Burckhardt đeu nhiet liet mo ta tien bo cua thoi Phuc Hung huong toi hien đai. Burckhardt vi su thay đoi nhu viec go mot tam mang, det tu tin nguong, ao tuong, thien kien, khoi mat con nguoi đe nhin su vat ro hon.
Trai lai, nhieu su gia hien nay chi ra rang hau het nhung nhan to xa hoi tieu cuc gan voi thoi Trung Đai - chang han đoi ngheo, chien tranh, khung bo chinh tri va ton giao - duong nhu đa toi te hon trong chinh giai đoan nay. Ro rang Phuc Hung la thoi đai cua nen chinh tri Machiavelli đay thu đoan, cac cuoc chien tranh ton giao đam mau, cac Giao hoang hu bai nha Borgia, va cac cuoc san phu thuy quy mo lon the ky XVI. Nhieu nguoi song trong thoi Phuc Hung duong nhu khong xem no la "thoi đai hoang kim" nhu cach cac nha nghien cuu the ky XIX tuong tuong, ma thay vao đo ho to ra lo ngai ve cac van đe xa hoi tren. Đieu đang ngac nhien la, bat chap nhu vay, cac nghe si, nha van, va cac nha bao tro tham gia vao cac phong trao van hoa lien quan tin rang ho đang song trong mot ky nguyen moi-mot su cat đut ro rang voi đem truong Trung Co. Mot so nha su hoc Marxist co xu huong mo ta thoi Phuc Hung bang ngon ngu duy vat, giu quan điem rang nhung thay đoi trong nghe thuat, van hoc, va triet hoc la mot phan cua khuynh huong kinh te chung tu che đo phong kien huong toi chu nghia tu ban, hinh thanh mot giai cap tu san voi thoi gian u nhan danh cho nghe thuat.
Johan Huizinga (1872-1945) ghi nhan su ton tai cua Phuc Hung nhung đat van đe lieu no co la mot thay đoi tich cuc. Trong cuon "The Waning of the Middle Ages" (tam dich "Su tan ta cua thoi Trung Co"), ong lap luan rang Phuc Hung la mot thoi đai suy tan tu thoi đinh cao Trung Đai, pha huy nhieu thanh tuu quan trong. Vi du, tieng Latinh đa tien hoa manh me tu thoi co đien va von la mot sinh ngu su dung trong va ngoai nha tho. Su am anh Phuc Hung voi tinh thanh khiet co đien cua no đa cham dut nhung tien hoa tiep theo va tieng Latin quay tro ve dang thuc co đien cua no. Robert S. Lopez qua quyet rang đo la mot thoi ky suy thoai kinh te nang ne., con George Sarton va Lynn Thorndike lap luan rang nhung tien bo khoa hoc co le it đoc đao hon la nhu truoc nay van quan niem. Cuoi cung, Joan Kelly chi ra rang Phuc Hung dan toi su bat binh đang gioi gia tang.
Mot so nha su hoc gan đay xem tu Renaissance đa bi nhoi nhet noi ham khong can thiet, ngu y san mot su tai sinh tich cuc khong tranh cai tu mot thoi đuoc gan cho la "nguyen thuy" hon, đem truong Trung Co. Nhieu chuyen gia hien nay ua dung thuat ngu "So ky Hien đai" thay cho Phuc Hung, mot su goi ten trung hoa hon ngu y ve vai tro cua giai đoan nay nhu mot su chuyen tiep giua thoi trung đai va hien đai. Nhung nguoi khac nhu Roger Osborne đi toi cho xem xet nen Phuc Hung Y nhu mot kho huyen thoai va ly tuong cua lich su Tay phuong noi chung, va thay vao mot su tai sinh cua cac y tuong co đai la mot thoi đai cua nhung tien bo lon lao.


= Cac cuoc Phuc hung van hoa khac =
Tu Phuc Hung chau Au, thuat ngu "Phuc Hung" đuoc su dung cho cac thoi đai khac. Chang han, Charles H. Haskins đat ra khai niem Phuc Hung the ky XII (thoi Trung ky Trung Đai), trong khi mot so nguoi khac bien luan ve su ton tai cua Phuc Hung Karolinger (o vuong quoc Frank), hoac sau đo la Phuc Hung Otto (o Đe quoc La Ma Than thanh). Ten nay cung dung cho nhung phong trao van hoa gan thoi hien đai hon nhu Phuc Hung Bengal, Phuc Hung Nepal Bhasa, Phuc Hung Harlem. Trong cuon Renaissances: The One or the Many?, tac gia Jack Goody bien luan rang co Phuc Hung chau Au nam trong mot su phuc hung van hoa rong khap tren the gioi o cac mien Hoi giao va Trung Quoc đuong thoi va giua chung co giao thoa voi nhau.


Xem them Chau Au Trung Co
Thoi ky Khai sang
Danh sach cac danh nhan thoi Phuc Hung
Van hoa phuong Tay
Lanh đia Giao hoang


Chu thich Tham khao Burckhardt, Jacob The Civilization of the Renaissance in Italy (1860), mot tac pham kinh đien ve Phuc Hung; an ban 2007; toan van online
Reynolds, L. D.; Wilson, Nigel (1974), Scribes and Scholars: A guide to the transmission of Greek and Latin Literature, Clarendon Press, Oxford
Kite-Powell, Jeffery T. (2007), A performer's guide to Renaissance music, Đai hoc Indiana Press, ISBN ISBN 9780253348661 {{Chu thich}}: Kiem tra gia tri |isbn=: ky tu khong hop le (tro giup)
Olson, Roberta J.M. (1992), Italian Renaissance Sculpture, Thames & Hudson (World of Art), ISBN 0500202531 {{Chu thich}}: Kiem tra gia tri |isbn=: gia tri tong kiem (tro giup)
Duiker, William (2004), World History, Belmont,US: Thomson Wadsworth, ISBN 0-534-60376-9


Đoc them Lien ket ngoai Phuc Hung tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Renaissance (European history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Biographies of Notable Medieval and Renaissance Women Luu tru ngay 1 thang 4 nam 2016 tai Wayback Machine
Style Guide: Renaissance - Victoria and Albert Museum Luu tru ngay 3 thang 8 nam 2012 tai Wayback Machine
Moi lien he giua nghe thuat Phuc Hung voi tuong đong đieu khac
Cac nguon co tinh tuong tac
ItalyGuides.it: Virtual tour of Florence, travel information about Florence Italy ban luu Florence: 3D Panoramas of Florentine Renaissance Sites (tieng Anh) (tieng Y)
Interactive Glossary of Terms Relating to the Renaissance Luu tru ngay 18 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine
Multimedia Exploration of the Renaissance Luu tru ngay 12 thang 3 nam 2021 tai Wayback Machine
RSS News Feed: Get an entry from Leonardo's Journal delivered each day
Virtual Journey to Renaissance Florence
Exhibits Collection – Renaissance Luu tru ngay 17 thang 12 nam 2019 tai Wayback Machine
Bai giang va thu vien anh
Leonardo da Vinci, Gallery of Paintings and Drawings Luu tru ngay 5 thang 10 nam 2017 tai Wayback Machine
The Bagatti Valsecchi Museum
Renaissance in the "History of Art" Luu tru ngay 12 thang 3 nam 2021 tai Wayback Machine
The Society for Renaissance Studies