Nguyen Phuc Tinh Hoa (chu Han: 阮福靜和; 1830 - 22 thang 4 nam 1882), bieu tu Quy Khanh (季卿), lai co tu khac Duong Chi (養之), hieu Hue Pho (蕙圃), lai co hieu Thuong Son (常山), la cong chua nha Nguyen va la co em ut trong Nguyen trieu Tam Khanh (阮朝三卿) noi tieng trong gioi thi nhan Hue, hai nguoi chi la Nguyet Đinh va Mai Am.
Ca ba nguoi ho rat noi tieng trong van đan o nua sau the ky 19 tai Viet Nam, va ca ba đeu la em gai cua Tung Thien Vuong Mien Tham, mot cai ten rat sang gia trong Mac Van thi xa lung danh.


Tieu su Hoang nu Nguyen Phuc Tinh Hoa sinh nam Canh Dan (1830), la con gai thu 34 cua Nguyen Thanh To Minh Mang, me la Thuc tan Nguyen Thi Buu (阮氏宝). Luc be, ba song voi me trong cung cam. Tinh net ba diu dang, lai thong minh nen som lau thong kinh su, thi tu, nhac phu.
Nam Ky Dau (1849), ba va hai chi theo me ra o Tieu Vien trong phu cua anh ca la Tung Thien Vuong Mien Tham ben bo song Loi Nong (An Cuu, Hue). Nam Canh Tuat (1850), hai nguoi chi la Vinh Trinh va Trinh Than đeu ket hon va theo chong.
Nam Tu Đuc thu 4 (1853), Hoang nu Tinh Hoa ket hon voi Đang Van Cat. Nho cung yeu chuong va biet sang tac tho van, nen vo chong ba song rat hoa hop. Đem 16 thang 9 nam 1866, chau re cua ba la Đoan Huu Trung (con re cua Tung Thien Vuong) cam đau binh linh va dan phu o cong truong Van Nien noi day va that bai, anh ba Tung Thien Vuong bi nghi co lien quan nen phu đe bi đong cua, bi canh gac nghiem ngat.
Nam Tu Đuc thu 22 (1869), ba đuoc phong Thuan Le Cong chua (順禮公主).
Ba mat ngay 5 thang 3 nam Nham Ngo (22 thang 4 nam 1882), thuy My Thuc (美淑). Vo chong ba co ca thay bon con trai va sau con gai. Mot nguoi con trai cua ba la Đang Huu Pho bi an tu hinh nam 1885, pho ma Cat vi bi lien đoi nen bi cach chuc, giam tu.


Hue Pho thi tap Nguyen Phuc Tinh Hoa mat, đe lai mot tac pham duy nhat la Hue Pho thi tap (蕙圃詩集). Sang tac nay gom bon quyen voi 216 bai tho chu Han do ba viet tu nam 1845 cho đen ngay tu tran. Tap tho co mot bai tua do Mien Tham (Tung Thien Vuong) viet va đuoc nam nguoi nua, gom: Mien Tham, Phan Luong Khe (Phan Thanh Gian), Nguyen Phuong Đinh (Nguyen Van Sieu), cung hai em la Quan Bac va Quan Cong binh điem.
Hue Pho thi tap chua đuoc khac in, hien chi la ban chep tay. Nhung khong nhu Nguyet Đinh thi thao cua chi ba la Nguyen Phuc Vinh Trinh đa bi that lac, Hue Pho thi tap, nho con chau gin giu tran trong nen tap tho van con nguyen ven cho đen ngay nay.


= Mot so chu đe chinh =
Thoi con o trong cung va Tieu Vien, co đay đu me con, anh chi em, tho cua ba thuong gian di, hon nhien. Phan lon mang tho nay, theo Tu đien Van hoc (bo moi) thi "đuoc sang tac trong cac cuoc du ngoan bang thuyen, bang ngua ra ngoai hoang thanh hoac dao vuon, ngam trang, uong ruou, thuong hoa cung cac anh chi em. Nhieu bai ta canh nhu Mat ly tu (Bai tho hoa nhai), Thai lien khuc (Tho hai sen), Chu trung nhan vong (Ngoi thuyen ngam canh)...đa ket hop nhuan nhuyen giua canh, hoa va tinh... Trich gioi thieu mot bai:

Nhung khong lau sau, ca hai chi đeu theo chong va ke đen la me mat (1951), con mat. Noi quanh que khi con lai mot minh ba, đuoc boc lo tham kin trong tho. Tu đien Van hoc (bo moi) viet: "Tinh Hoa cung đac biet thanh cong trong nhung bai tho ta noi long thuong nho cac chi em, ban tho nhu bai Tue mo ky Uyen So (Cuoi nam gui Uyen So), Thu da hoai Mai Am (Đem thu nho Mai Am), Khoc Nhuoc Huong nhi thu (Hai bai khoc Nhuoc Huong)... O nhung bai tho nay, tinh cam cua tac gia thiet tha, nong hau". Trich gioi thieu hai bai:

Ngoai noi đau rieng, ba cung co nhung bai tho chia se noi vat va cua dan vi thien tai (han han) va nan nuoc (thuc dan Phap xam chiem nuoc Viet). Đoi voi mang tho nay, Tu đien Van hoc (bo moi) co loi ban: "Tinh Hoa co mot chum tho noi ve nguoi lao đong: Ngu phu tu (Ong chai), Tieu phu tu (Nguoi kiem cui), Đien gia tu (Nguoi lam ruong), Muc đong tu (Tre chan trau)... Song o đay, but phap cua tac gia van la tru tinh va hoa canh chu khong phai ta thuc. Bai tho hoa đe ra cua vua Tu Đuc ve viec nghe tin quan Phap rut khoi Quang Nam cung khong đuoc sau sac nhu tho Mai Am...


= Nhan xet =
Đe tua cho Hue pho thi tap, Tung Thien Vuong viet: 

Tu đien Van hoc (bo moi) đanh gia: 

Sach Vua Minh Mang...co đoan:


Gia quyen Đang Van Cat (鄧文洁; 1832-1899), chong cua Hue Pho nu si, tu Thieu Van, hieu Mong Que, con cua Đang Van Hoa. Ong Hoa thuoc dong toc nhieu đoi noi tieng thi thu le nghia tai lang Thanh Luong, xa Bac Vong, huyen Quang Đien (nay thuoc xa Huong Xuan, huyen Huong Tra tinh Thua Thien-Hue). To tien xua von ho Tran, dong doi Hung Đao vuong Tran Quoc Tuan. Ong Hoa đo cu nhan khoa Quy Dau (1813), mat tai chuc nam 1856, đuoc truy tang Van Minh đien đai hoc si, thuy Van Nghi.
Ba Nguyen Thi Thao (?-1850), con gai cua Nguyen Quang Loc, nguoi hat Gia Đinh. Ong Loc truoc lam Quan co Ta quan, sau thang Thu pho ve uy, trat tong tam pham, sung Lanh binh Ha Tien, roi chet trong cuoc noi day cua Le Van Khoi khoang 1833-1835.
Đang Huy Cat sinh tai Ha Noi. Sau vi vo ca la Hoang Thi Quynh khong ua, nen hai me con ong ve lang Thanh Luong. O đo, ong theo hoc voi chu la Đang Van Trong, cha cua Đang Huy Tru (1825-1874).
Khoa Nham Ty (1852), ong đi thi huong, van bai đeu uu, binh, nhung vi pham truong quy nen bi đanh hong. Nam sau (1853), ong đuoc chon lam pho ma, lay vo la cong chua Nguyen Phuc Tinh Hoa.
Nam 1858, thuc dan Phap ban vao cang Đa Nang, mo man cuoc xam lan lau dai tai Viet Nam. Pho ma Đang Huy Cat theo phai chu chien.
Truoc su hong hach cua trung tuong Phap ten la Roussel de Courcy, khoang mot gio sang ngay 23 thang 5 nam At Dau (5 thang 7 nam 1885), Ton That Thuyet ra lenh cho quan phan nghia tan cong toa Kham su va đon Mang Ca. Cung luc đo, Đang Huy Cat va con la Đang Huu Pho (đua con duy nhat con lai cua ong Cat va Tinh Hoa) đanh vao huyen nha Quang Đien. Ket cuc, ong Thuyet phai pho vua Ham Nghi xuat bon, con cha con ho Đang đeu bi bat.
Theo Hop tuyen tho van yeu nuoc (1859-1900), trieu đinh Đong Khanh mua chuoc, con quan Phap tra tan hai ong, nhung truoc sau ca hai đeu khong khai va khong chiu khuat phuc.
Mot phien toa do luc luong than Phap cua trieu đinh Hue mo tai Thuong Bac xet xu, Đang Huy Cat chiu an giam tram hau, Đang Huu Pho bi an tu hinh. Ngay 20 thang 7 nam At Dau (29 thang 8 nam 1885), ong Pho thu hinh o ben đo Quai Vac ben bo song Bo, đe lai bai tho tuyet menh:

Phan Pho ma Đang Huy Cat bi giam vao nguc toi, mai đen khi Thanh Thai len ngoi, ong moi đuoc xoa an tu (1892). Ong tro ve lang Thanh Luong, chieu mo dan quan quanh vung đen chan nui That Gioi (xa Lieu Coc, huyen Huong Tra) khai khan lap ra ap Thanh Khe, roi o luon tai đo.
Lay ly do chong thu du, ong cho trai trang ren luyen vo nghe, binh thu, han mong co ngay đanh đuoi ngoai xam... Ong mat ngay 29 thang 11 nam Ky Hoi (31 thang 12 nam 1899).


Trong van hoa đai chung Tham khao Hoi đong tri su Nguyen Phuc Toc (1995), Nguyen Phuc Toc the pha Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2020 tai Wayback Machine, Nha xuat ban Thuan Hoa
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam liet truyen chinh bien, To Phien dich Vien Su hoc dich, Nha xuat ban Thuan Hoa
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc chinh bien, To Phien dich Vien Su hoc dich, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich