"Chu vit con xau xi" (tieng Đan Mach: Den grimme ælling) la mot truyen than ky danh cho tre em cua nha van nguoi Đan Mach Hans Christian Andersen (1805 – 1875). Truyen ke ve mot chu vit con sinh ra trong mot san nuoi gia cam, bi nhung gia cam khac chung quanh đoi xu toi te, bat nat, cho toi khi chu lon len tro thanh mot con thien nga xinh đep truoc su kinh ngac cua nhung gia cam khac. Truyen nay đuoc nhieu nguoi tren khap the gioi yeu thich, coi la mot truyen ve su bien đoi con nguoi tu xau thanh tot đep hon. "Chu vit con xau xi" đuoc xuat ban lan đau ngay 11.11.1843 o Copenhagen cung voi 3 truyen co tich khac cua Andersen. Truyen nay đa đuoc chuyen the sang nhieu the loai van nghe, trong đo co opera, nhac kich va phim hoat hinh. Truyen nay hoan toan do Andersen sang tac, khong lay nguon tu bat cu truyen co tich hay truyen ke dan gian nao.


Tom tat cot truyen Cau chuyen bat đau vao mua xuan am ap. Mot ba vit me ap nhung qua trung cua minh. Roi lan luot nhung chu vit con xinh xan, đang yeu no ra, chung đuoc nhung gia cam va gia suc khac trong trang trai coi nhu mot sinh vat nho cua nha. Nhung trong đo co mot qua trung to hon han so voi nhung qua khac va no van chua chiu no. Vit me kien tri ap tiep. Sau đo, qua trung nay cung no. Nhung sao chu vit nay long đen xam, đau con to, trong rat xau xi va khong giong nhung con vit khac. Chu bi cac anh em va ca gia suc, gia cam khac hanh ha ca the xac lan tinh than. Tuy đuoc vit me yeu thuong va bao ve nhung cuoi cung, chu van quyet đinh đi khoi san nuoi ga vit va song chung voi nhung vit hoang, ngong hoang cho toi khi nguoi đi san giet chet đan vit va ngong hoang nay.  Sau đo, chu vit con nay tim toi cu ngu voi mot ba gia, nhung con meo va con ga mai cua ba gia treu choc chu ta khong thuong tiec va mot lan nua chu vit con phai ra đi. Chu nhin thay mot đan thien nga hoang bay tim noi di tru, chu rat vui mung va phan khoi nhung khong the gia nhap đan thien nga nay vi chu qua non not lai khong biet bay. Mua đong đen. Mot nong dan tim thay chu vit con bi lanh cong nen đem ve nha, nhung chu vit con bi bo roi nay so su on ao cua đan con cua nguoi nong dan va bo tron. Chu mot minh trai qua mot mua đong kho so ngoai troi, phan lon la an nup trong mot hang ben ho nuoc đa bi đong bang mot phan.
Khi mua xuan đen, mot đan thien nga bay toi đap xuong mat ho bay gio đa tan bang. Chu vit con xau xi ngay xua, bay gio đa hoan toan lon va truong thanh, khong the chiu đung mot cuoc song co đon va kho khan nua nen quyet đinh nhap vao đan thien nga, nghi rang tha bi nhung con thien nga đep nay giet chet con hon la song mot cuoc song xau xa va kho so. Nhung chu vo cung bat ngo khi nhung con thien nga chao đon va chap nhan chu, va khi nhin hinh minh phan anh trong nuoc chu nhan ra rang minh đa lon len tro thanh mot trong so thien nga nay. Đan thien nga cat canh bay len, chu vit con xau xi ngay xua giang rong đoi canh lon xinh đep cua minh va cung bay voi cac thanh vien khac trong gia đinh moi cua minh.


Qua trinh sang tac va xuat ban Andersen nghi ra truyen nay lan đau vao nam 1842 khi ong thuong thuc ve đep cua thien nhien trong ky nghi o nong trang Bregentved. Ban đau ong đinh đat ten truyen la "Con thien nga tre", nhung sau đo đa nghi toi yeu to ngac nhien do su bien đoi tu xau tro thanh đep nen đat ten lai la "Chu vit con xau xi" (Den grimme ælling).  Nhieu nguoi cho rang ong đa vi minh voi chu vit con xau xi, ban đau bi hat hui nhung sau nay tro thanh mot con thien nga xinh đep. Sau nay ong thu nhan rang truyen nay la "mot su phan anh cuoc đoi toi", va, khi nha binh luan Georg Brandes hoi Andersen rang lieu ong co viet tu truyen cua minh khong thi ong tra loi rang đa viet roi, đo la "Chu vit con xau xi".
Truyen "Chu vit con xau xi" đuoc xuat ban lan đau o Copenhagen vao ngay 11.11.1843 trong tap truyen "Nye Eventyr. Første Bind. Første Samling. 1844". An ban đau tien gom 850 quyen đen ngay 18.12.1843 đa đuoc ban het va nha xuat ban Reitzel du đinh xuat ban tiep 850 quyen nua.
Truyen nay la truyen thu 4 va cuoi cung trong tap truyen gom "Englen" (Thien than), "Nattergalen" (Chim hoa mi), va "Kjærestefolkene" (Nhung ke yeu nhau). Tap truyen nay phan lon đuoc ban het ngay va ngay 18.12.1843 Andersen đa viet: "Quyen sach đuoc ban chay nhu tom tuoi. Moi to bao đeu ca ngoi no, moi nguoi đeu đoc no ! Khong tac pham nao cua toi đuoc đanh gia cao nhu nhung truyen nay!" Truyen nay đuoc in lai trong tap Eventyr. 1850 ngay 18.12.1849 va in lai lan nua trong tap Eventyr og Historier. Første Bind. 1862 ngay 15.12.1862
Truyen "Chu vit con xau xi" đa đuoc dich ra nhieu ngon ngu khac va đuoc xuat ban tren khap the gioi, tro thanh truyen noi tieng nhat cua Andersen.


Binh luan Khi xet lai quyen Hans Christian Andersen: A New Life cua nha viet tieu su Jens Andersen, nha bao nguoi Anh Anne Chisholm viet rang: "Ban than Andersen la mot anh chang cao, xau trai voi mot chiec mui lon cung hai ban chan to, khi chang lon len co giong hat hay va niem đam me kich nghe, chang bi nhung đua tre khac choc gheo, che nhao du doi". Chu vit con xau xi la đua con cua mot thien nga ma trung cua no tinh co lan vao mot o cua vit.
Co su suy đoan rang Andersen la nguoi con ngoai hon thu cua hoang tu Christian Frederik (sau nay tro thanh vua Christian VIII cua Đan Mach), va Andersen đa biet su that nay it lau truoc khi ong viet truyen, nen con thien nga trong truyen la su an du khong nhung cho ve đep ben trong va tai nang, ma con chi ca dong doi hoang toc bi mat nua.


Chuyen the "Chu vit con xau xi" la mot truyen đuoc yeu thich nhat cua Andersen, đuoc dich va in lai tren khap the gioi. Truyen nay đuoc chuyen the thanh nhieu the loai van nghe va truyen thong khac: 

2 loat phim hoat hinh ngan do Walt Disney san xuat ten la The Ugly Duckling.  Loat phim đau tien la phim trang đen đuoc san xuat nam 1931 va đuoc lam lai thanh phim mau nam 1939. Phim mau nay đa đoat Giai Oscar cho phim hoat hinh ngan nam 1939, va la loat phim hoat hinh ngan cuoi cung đuoc lam. Su khac biet chu yeu giua truyen cua Andersen va phien ban cua Walt Disney la trong phim thi chu vit con bien thanh con thien nga chi trong vai phut chu khong keo dai hang nhieu thang.
Phim hoat hinh Princess Tutu (フリンセスチュチュ Purinsesu Chuchu?) cua Nhat Ban nam 2002 noi ve mot con vit bien thanh mot nu dien vien ballet giong nhu thien nga.
Phim hoat hinh The Ugly Duckling and Me! xuong phim hoat hinh A. Film cua Đan Mach nam 2006, va sau đo san xuat mot loat phim hoat hinh thieu nhi Ugly Duckling Junior cung đeu co cac nhan vat nhu trong phim.
Phim hoat hinh Downhearted Duckling (1954) trong loat phim Tom and Jerry cung dua tren truyen cua Andersen.
Nha  soan nhac nguoi Nga Sergei Prokofiev soan mot tac pham cho duong cam va thanh nhac dua tren ban chuyen the truyen "Chu vit con xau xi" cua Nina Meshcherskaya trong nam 1914, va nam 1932 bo sung phan cho dan nhac va thanh nhac.
Nam 1996, Lev Konov soan vo opera dua tren tac pham cua Sergei Prokofiev noi tren va vo opera cua ong rat thanh cong o Nga.
Bai hat "The Ugly Duckling" do Frank Loesser sang tac va Danny Kaye hat cho phim nhac kich Hans Christian Andersen nam 1952 cua Charles Vidor
Nhac kich Honk! o Anh, dua tren truyen nay, đa đoat Giai Laurence Olivier.
Vo  ballet "The Ugly Duckling" cua Allison Norton trinh dien o Dance Theatre cua Bradenton, Florida nam 2009


Tham khao Lien ket ngoai Chu vit con xau xi Luu tru ngay 11 thang 11 nam 2013 tai Wayback Machine, (tieng Đan Mach)
The Ugly Duckling Ban dich tieng Anh cua Jean Hersholt
SurLaLune's Annotated The Ugly Duckling Luu tru ngay 22 thang 9 nam 2012 tai Wayback Machine
"The Ugly Duckling", LibriVox audiobook.