Cuoc noi day Thai Binh Thien Quoc, con goi la Loan Thai Binh Thien quoc (太平天國之亂), la mot cuoc noi loan quy mo lon o Trung Quoc giua phong trao Thai Binh Thien Quoc do nguoi Khach Gia thuoc dan toc Han lanh đao chong lai nha Man Thanh. Cuoc noi day keo dai tu 1850 đen 1864, tuy nhien đen nam 1872 đoi quan noi loan moi bi xoa sach. Sau cuoc noi chien đam mau nhat lich su, voi khoang 20 đen 30 trieu nguoi chet nhung con so thuc te co the cao hon rat nhieu, trieu đinh Man Thanh gianh đuoc thang loi cuoi cung, nhung cung voi đo la nhung ton that lon ve mat kinh te va chinh tri.
Lanh đao cua cuoc khoi nghia la Hong Tu Toan nguoi Khach Gia (mot nhom nguoi Han), tu xung la em trai cua chua Gie-xu. Muc đich cua cuoc noi loan mang tinh chat ton giao, dan toc, va chinh tri: Hong Tu Toan muon nguoi Han đoi sang đao Bai Thuong đe, đong thoi lat đo nha Thanh cua nguoi Man Chau va thanh lap nha nuoc moi. Nha nuoc đoi lap Thai Binh Thien Quoc đuoc lap ra o Thien Kinh (nay la Nam Kinh) va chiem đuoc mot phan đang ke lanh tho phia nam Trung Quoc, voi dan so đat muc gan 30 trieu nguoi.
Trong suot mot thap ki, quan đoi Thai Binh Thien Quoc chiem đong va giao tranh khap khu vuc thung lung trung va ha Duong Tu, leo thang thanh mot cuoc noi chien tong luc. Đay la cuoc chien lon nhat Trung Quoc ke tu cuoc xam lang Trung Quoc cua nguoi Man Chau (1618-1683), trai dai khap tat ca cac tinh cua Trung Quoc tru Cam Tuc. Cuoc noi chien cung la mot trong nhung cuoc chien đam mau va tan khoc nhat lich su nhan loai, va la xung đot lon nhat the ky 19. Tham chi tinh theo so nguoi chet, cuoc noi chien nay con hon ca The chien thu nhat. 30 trieu nguoi đa bo chay khoi nhung vung bi chinh phat toi lap nghiep tai nhung khu vuc khac o Trung Hoa. Cuoc xung đot cho thay su tan bao cua ca hai phe. Giong nhu Cach mang Tan Hoi sau nay, linh Thai Binh Thien Quoc tham sat nguoi Man Chau, dan toc cua gia toc Ai Tan Giac La, cho rang ho la ac quy. Trong khi đo, nha Thanh cung tien hanh tham sat, nhat la đoi voi dan thuong o Thien Kinh, thu đo Thien Quoc.
Sau khi bi suy yeu boi cuoc đao chinh bat thanh su bien Thien Kinh va cuoc xam lang Bac Kinh that bai, Thai Binh Thien Quoc bi tieu diet boi nhung phien quan rieng le, nhu Tuong quan cua Tang Quoc Phien. Thang 5 nam 1862, sau khi hanh quan xuong song Duong Tu va gianh lai thanh pho An Khanh, Tuong quan bao vay Nam Kinh. Hai nam sau, ngay 1 thang 6 nam 1864, Hong Tu Toan qua đoi; mot thang sau, Nam Kinh that thu trong Tran Nam Kinh thu ba. Cuoc noi chien keo dai 14 nam lam suy yeu nha Thanh nghiem trong, va chua đay 50 nam sau, nha Thanh sup đo. Cuoc noi chien lam tram trong tham cang thang be phai va thuc đay su đi len cua chu nghia đia phuong, bao truoc thoi đai quan phiet khi ma mot nguoi Khach Gia khac, Ton Trung Son, lat đo nha Thanh trong cuoc cach mang Tan Hoi nam 1911.


Lich su = Nguon goc =

Xuyen suot the ky 19, nha Thanh trai qua mot loat cac nan đoi, thien tai, van đe kinh te va that bai truoc cac the luc ngoai quoc; nhung su kien nay đuoc goi chung la "bach nien quoc si" cua Trung Quoc. Nong dan bi đanh thue nang ne, gia nha tang cao khien ta đien bo đat hang loat. Quan đoi Man Thanh bai tran trong chien tranh nha phien lan thu nhat, trong khi kinh te Trung Quoc bi tac đong nang ne boi tham hut gay ra boi viec nhap khau nha phien trai phep tren quy mo lon. Tho phi xuat hien nhieu hon, va nhieu hoi kin va đon vi tu ve đuoc thanh lap, dan đen su gia tang cac cuoc xung đot nho. Trong khi đo, dan so Trung Quoc tang đang ke, gan gap đoi giua 1766 va 1833, trong khi dien tich đat nong nghiep khong đoi. Chinh quyen Man Chau ngay cang suy đoi va tham nhung, suy yeu o nhung vung phia nam thong tri boi cac bang đang đia phuong. Tam ly bai Thanh hien dien ro nhat o nam Trung Quoc trong cong đong nguoi Khach Gia, mot nhom nguoi Han.
Nam 1837, Hong Tu Toan, mot nguoi Khach Gia tu Quang Đong, lai truot khoa cu, đanh mat co hoi tro thanh mot si đai phu trong co quan nha nuoc. Ong tro ve nha, đo benh va nam liet giuong suot vai ngay, va trai qua nhung đieu than bi trong khoang thoi gian nay. Nam 1843, sau khi đoc mot to buom tuyen truyen (pamphlet) cua mot nha truyen đao Tan Giao, Hong Tu Toan tuyen bo ong đa nhan ra nhung hinh anh đo cho thay ong la em trai cua Gie-su va đuoc gui đen Trung Quoc đe diet tru "ac quy", bao gom chinh quyen nha Thanh va tu tuong Nho Giao. Nam 1847, ong đen Quang Chau nghien cuu Kinh Thanh voi Issachar Jacox Roberts, mot nguoi truyen đao Bap-tit Hoa Ky. Roberts tu choi rua toi cho ong va sau nay noi rang nhung tin đo cua Hong Tu Toan "nhat quyet su dung nhung niem tin ton giao khoi hai cho muc đich chinh tri".
Nam 1844, khong lau sau khi Hong Tu Toan bat đau đi giang đao khap Quang Tay, tin đo cua ong Phung Van Son thanh lap Đao Bai Thuong đe, mot phong trao ket hop giua Ki-to giao, Đao giao, Nho giao va thien hy nien ban đia. Giao phai Thai Binh "phat trien thanh mot ton giao Trung Quoc moi ... Ki-to giao Thai Binh". Phong trao ban đau phat trien voi viec thu phuc cac nhom tho phi va hai tac o nam Trung Quoc cuoi thap nien 1840, sau đo đan ap tu nha Thanh bien phong trao tro thanh chien tranh du kich va cuoi cung la noi chien dien rong. Cuoi cung, hai nguoi Bai Thuong đe khac tuyen bo ho co kha nang noi thay nhung nguoi tren "Thien đinh": Duong Tu Thanh voi Thuong đe va Tieu Trieu Quy voi chua Gie-su.


Tham khao = Danh muc =
Crossley, Pamela (2010). The wobbling pivot, China since 1800 : an interpretive history. Chichester, West Sussex, U.K. Malden, MA: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6080-3. OCLC 430838727.