"Disneyland with the Death Penalty" (tam dich: Disneyland voi an tu hinh) la mot bai phong su dai 4.500 chu viet ve Singapore cua nha van William Gibson. Đay la tac pham phi hu cau lon đau tien cua ong, va đuoc gioi thieu tren trang bia tap chi Wired, an ban thang 9/10 nam 1993 (1.4).
Bai viet đua ra cac ghi nhan cua Gibson ve kien truc, hien tuong va van hoa Singapore, va an tuong ve mot thanh pho sach se, buon te va rap khuon ma ong cam nhan đuoc trong luc ong o đo. Tua cua bai viet, cung nhu an du chinh cua no—rang Singapore la Disneyland voi an tu hinh—noi đen su gia tao chuyen che ma tac gia đa nhan thay tu đao quoc nay. Singapore, theo Gibson, khong co y thuc sang tao hay chan that nao, cung khong con bieu lo lich su hay van hoa ngam. Ong đanh gia chinh quyen nuoc nay đa tham nhap khap noi, co tinh chat đoan the va ky tri, trong khi he thong tu phap thi cung nhac va ha khac. Ong mieu ta nguoi dan Singapore nhu nhung nguoi tieu thu co thi hieu nhat nheo. Bai viet đuoc nhan manh boi nhung ban tin đia phuong ve cac vu xet xu toi pham ma tac gia dung đe minh hoa cac quan sat cua minh, va đuoc xen ke voi nhung đoan mieu ta cac san bay Đong Nam A ma ong đa đi va đen.
Du đay la tac pham phi hu cau lon đau tien cua Gibson, no đa lap tuc gay anh huong sau rong. Chinh quyen Singapore cam luu hanh tap chi Wired ngay khi bai viet ra mat. Tren phuong dien quoc te, cum tu "Disneyland voi an tu hinh" đa gan lien voi tieng tam chuyen che va khat khe ma đao quoc nay kho co the ru bo.


Tom luoc Tua đe "Disneyland with the Death Penalty" chi đen chu the cua bai viet, đao quoc Đong Nam A Singapore, Gibson cam thay noi nay ghe tom voi su can coi đuoc duy tri nghiem chinh. Sau khi mo đau bai viet voi phep an du ve Disneyland, Gibson trich dan mot nhan xet đuoc cho la cua Laurie Anderson rang "neu khong đua mot it đat bui vao thi thuc te ao se khong bao gio giong that" khi ban ve tinh trang sach se ngan nap cua Changi Airtropolis, san bay quoc te cua Singapore. Ben ngoai san bay, ong ghi nhan moi truong tu nhien đa đuoc trong trot thanh "nhung vi du toan my cua chinh minh", nhu nhung san golf đay ray o đo. Xa hoi Singapore la mot "trai nghiem luon luon đuoc phan loai G", đuoc chinh quyen đieu khien nhu mot cong ty khong lo, luon quan tam đen su tuan thu, han che cach cu xu. Chinh quyen nay ro rang thieu su sang tao va tinh vui nhon.
Gibson cam thay đau kho khi co gang tim kiem nhung dau vet Singapore thoi Victoria. Nham kham pha nhung co cau xa hoi tiem an cua Singapore, tac gia ra suc tim nhung khu vuc ban thiu trong thanh pho nhung vo vong; co vai hom, ong thuc day tu luc binh minh đe đi bo, chi đe kham pha rang "qua khu vat chat [cua thanh pho]... gan nhu đa hoan toan tan bien". Ong tom luoc lai lich su Singapore tu khi đuoc Sir Stamford Raffles thanh lap nam 1819 đen thoi Nhat Ban chiem đong va sau nay tro nen đoc lap nam 1965. Ong ket luan rang Singapore thoi nay, tren thuc te la mot nha nuoc đon đang va nen ky tri tu ban, truoc het la thanh qua tu ke hoach cua Thu tuong cam quyen ba thap nien Ly Quang Dieu. Ben le, ong trich mot tit tu to South China Morning Post noi ve phien xu mot so nha kinh te, mot vien chuc chinh phu va mot chu but to bao ve toi tiet lo bi mat quoc gia khi ho cong khai toc đo tang truong kinh te cua Singapore.
Gibson cam ghet su thieu cam giac thanh thi that su, va quy trach nhiem cho "su thieu thon sang tao ro rang". Ong trinh bay cam nhan cua minh ve kien truc cua thanh bang, mieu ta ve dong nguoi khong ngot, tre đep va an mac theo kieu trung luu, đi qua cac khu mua sam. Ong so sanh nuoc nay voi mot khu hoi nghi o Atlanta, Georgia. Ong cam thay nhung san pham bay ban trong cac cua hang bang đia va tiem sach rat la nhat nheo, đat cau hoi rang đay co phai mot phan la do no luc cua Undesirable Propagation Unit (UPU - Đon vi [Chong] Lan truyen khong lanh manh), mot co quan kiem duyet nha nuoc. Giua su thieu thon gan nhu hoan toan cua tu do phong tung va van hoa phan khang, Gibson cung khong tim ra đuoc su bat đong chinh kien, mot kinh te ngam, hay khu o chuot. Thay vi mua ban tinh duc, tac gia lai tim thay nhung "trung tam suc khoe" đuoc chinh quyen cho phep – that ra la tiem massage – va nhung cuoc hen ho bat buoc do cac co quan chinh phu to chuc va chi thi. Tac gia viet "đang chu y la co rat it đieu gi, tai Singapore ngay nay, ma khong phai la thanh qua cua chinh sach xa hoi co chu y va chac han đa đuoc can nhac ky cang."
Tac gia cho rang su thieu thon ve linh vuc sang tao cua Singapore co the thay ro qua viec nguoi dan Singapore ham me tieu thu, tinh đong nhat cua nhung cua hang va cung nhu nhung mat hang đuoc bay ban, va cai ma ong mieu ta la mot niem đam me khac cua ho: an uong (du ong co mot so phan nan ve su đa dang cua cac mon an, ong đa danh loi khen ngoi am thuc Singapore, đac biet la su đa dang va ve sinh cua cac quan hang rong đuong pho). Ong tro lai chu đe noi ve su nhat nheo cua thanh pho, ghi nhan moi truong vat chat sach se đen đang lo ngai va tinh than tu tuan thu cua nguoi dan. Khi noi ve cac tien trien ky thuat va khat vong tro thanh mot nen kinh te thong tin cua Singapore, Gibson đa neu su nghi ngo ve kha nang chong chiu cua ban chat kiem che va de dat khi bi van hoa ky thuat so tran ngap – "khong gian ao phan loai X hoang vu". Ong suy đoan rang "van menh cua Singapore la tro thanh mot vung đat rieng trat tu va thinh vuong... giua mot bien rong chua nhung đieu ky quac kho tuong tuong, khong hon khong kem."
Vao đoan cuoi bai viet, Gibson nhac đen hai truong hop tu hinh trong he thong tu phap Singapore; ong trich mot bai bao tu to The Straits Times ve Mat Repin Mamat, mot nguoi đan ong Ma Lai bi ket an tu hinh vi toi buon lau mot kilogam can sa vao nuoc nay, tiep theo đo ong mieu ta ve vu an cua Johannes van Damme, mot ky su nguoi Ha Lan ma cac nha chuc trach đa kham pha mang tren nguoi mot luong heroin lon, cung nhan hau qua tuong tu. Ong noi ra noi lo au ve su cong bang cua an tu hinh va mieu ta Singapore la đat nuoc khong khoan nhuong. Sau khi nghe tin ve ban an cua van Damme, Gibson quyet đinh buoc chan ra đi, tra phong khach san "voi toc đo ky luc", va bat taxi ra san bay. Chuyen đi nay đang chu y la khong co bong dang canh sat nao tren đuong du xe taxi đa vuot đuong đo nhieu lan, nhung khi vua đen san bay thi ho lai xuat hien, nhin ong voi anh mat nghiem nghi khi ong chup hinh mot to giay vun ma ai đo bo roi. Bay đen Hong Kong ong nhin thay khu nha lup xup Cuu Long Trai Thanh luc đo sap bi pha huy o cuoi đuong bang tai San bay Khai Đuc đay hon loan. Ong suy ngam ve su khac biet giua đay va thanh pho điem đam va sach se ma ong vua roi khoi. Bai viet ket thuc voi cau noi "Toi noi long ca vat cua minh, roi khoi khong phan Singapore."


Anh huong va dau an Chinh quyen Singapore đa phan ung sau khi bai viet đuoc xuat ban bang cach cam tap chi Wired luu hanh trong nuoc. Cum tu "Disneyland voi an tu hinh" đa tro thanh loi mieu ta noi tieng va đuoc nhac đen nhieu ve quoc gia nay, đac biet boi nhung nguoi chi trich ban chat chuyen chinh cua Singapore. Tieng tam ve mot quoc gia chuyen che va ha khac nay đa khien Singapore kho co the go bo loi mieu ta tren. Tap chi Creative Review đanh gia đay la loi "chi trich noi tieng", trong khi pho chu but to The New York Times R. W. Apple Jr. đa bao chua nuoc nay trong mot bai viet nam 2003, cho rang Singapore "khong xung đang nhan danh hieu gat bo lam ton thuong cua Gibson".

Xet lai tac pham cua minh trong mot bai blog nam 2003, Gibson viet:Bai viet tren Wired đo co the đa truyen đat đuoc y thuc ma ngay nay đa tro thanh sao rong rang Singapore la mot thanh bang rung ron va nghiem ngat, nhung no chua noi đu ve su buon te cua noi đo. No la mot moi truong *ban buon* tham te. Cac trung tam mua sam vo tan thi đay ray nhung cua hang ban nhung mon hang y nhu nhau...Neu ban chi mua sam tai Heathrow chac se lay đuoc bo đo banh bao hon.
Trong nam 2009, John Kampfner đa nhan xet rang cum tu "Disneyland voi an tu hinh" van đuoc "trich dan boi nhung nguoi chi trich Singapore nhu la mot loi tom tat chinh xac ve ho so nhan quyen cua no, cung nhu boi nhung nguoi ung ho nuoc nay nhu mot vi du ve su đoc đoan cua nuoc ngoai." "Disneyland with the Death Penalty" la mot bai đoc cho đe tai "tien trien cua Singapore" trong mot lop hoc viet van va tu duy phan bien tai Đai hoc Quoc gia Singapore nam 2008. Tac pham cung đuoc đua vao tuyen tap cac tac pham phi hu cau cua Gibson xuat ban nam 2012, Distrust That Particular Flavor.


Đanh gia Bai viet đa kich đong nhieu y kien phe binh va phan bien. To bao The Boston Globe mieu ta bai phong su la "mot bai viet đay nghien ve nha nuoc ky tri o Singapore". Nha đia ly hoc chinh tri hau hien đai Edward Soja khen ngoi đay la mot "cuoc dao choi tuyet voi vong quanh phong cach thanh thi khong gian ao (cyberspacial urbanities)" cua quoc đao nay. Nha bao Steven Poole goi no la "bai bao cao [noi len noi] kinh hoang", va lap luan rang tac gia "cam ghet nhung khong gian khong ke ho cua cac doanh nghiep lon" va "đau tranh cho nhung ke ho". Trong mot bai phe binh tieu thuyet Zero History cua Gibson xuat ban nam 2010 đuoc đang tren to The Observer, James Purdon đua ra "Disneyland" nhu mot trong nhung đinh cao su nghiep cua Gibson, mieu ta no la "mot phong su di dom, co nhan thuc, goi ra mot tai nang van hoc phi hu cau ngang bang đen tam nhin ma đa đua Gibson len vi tri bac thay trong thoi đai ky thuat so".
Triet gia Peter Ludlow đa dien giai bai viet nay la mot su tan cong vao thanh pho, va neu ra đieu mia mai rang Disneyland tren thuc te toa lac tai California—mot tieu bang ma "bo luat hinh su ap che bao gom ca an tu hinh". Nha ly luan đo thi Maarten Delbeke ghi nhan rang Gibson đa neu ra su đieu khien thanh pho bang may tinh la nguyen nhan dan đen đac tinh sach se gia tao, đieu ma Delbeke goi la "mot phan nan thong thuong, gan nhu la lac hau đoi voi nen ky tri". Trong mot bai viet nam 2004 tren Forum on Contemporary Art & Society, Paul Rae binh luan rang "trong khi kha nang ghi lai thoi cuoc đang đuoc đanh gia nghiem tuc trong khung canh nhu the nay, phong su cua Gibson kho tranh đuoc su thieu tao nha", va trich loi phe binh cua nha han lam Anh song o Singapore John Phillips rang Gibson "đa khong suy nghi thau đao".
Trong quyen S,M,L,XL (1995), nha ly luan đo thi va kien truc Rem Koolhaas chi trich van phong gay gat va mia mai cua bai viet, cho rang no la mot phan ung tieu bieu cua "nhung nguoi cha me qua co than phien ve nhung xao tron con cai ho đa lam đoi voi tai san ke thua". Koolhaas lap luan rang nhung phan ung nhu cua Gibson đa co ngu y rang nhung di san tot đep cua thoi hien đai chi đuoc nguoi Tay phuong thu huong mot cach khon kheo, va nhung no luc nam lay cai "toi tan" cua thoi hien đai nhu Singapore đa lam ma khong hieu biet ve lich su cua no se gay nhieu mat mat to lon đang trach.
Tac gia nguoi Singapore Tang Weng Hong cung đa viet mot bai phe binh phan ung đoi voi ca Gibson va Koolhaas.


Tham khao Lien ket ngoai "Disneyland with the Death Penalty" tai Wired.com