Hai chien Hoang Sa la mot tran hai chien giua Hai quan Viet Nam Cong hoa va Hai quan Trung Quoc xay ra vao ngay 19 thang 1 nam 1974 tren quan đao Hoang Sa. Ca hai phia đeu tuyen bo co chu quyen o quan đao nay, trong khi Lien Hop Quoc khong xac nhan chu quyen cua bat ky nuoc nao o Hoang Sa, dan toi cac tranh chap ve chu quyen, cuoi cung tao ra xung đot.
Sau khi Phap rut khoi Đong Duong theo Hiep đinh Geneve 1954, toan bo phan lanh hai phia nam vi tuyen 17 cua Viet Nam do quan đoi Phap kiem soat se đuoc chuyen giao cho Quan đoi Quoc gia Viet Nam, bao gom ca quan đao Hoang Sa. Sau khi chinh phu Viet Nam Cong hoa đuoc thanh lap dua tren co so ke thua Quoc gia Viet Nam thi quan đao nay thuoc quyen quan ly hanh chinh cua Viet Nam Cong hoa. Trong thoi gian chuyen giao giua Phap va Quoc gia Viet Nam vao nam 1956, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đa chiem nua phia đong quan đao Hoang Sa va Trung Hoa Dan quoc đa chiem đao Ba Binh (thuoc quan đao Truong Sa). Sau cac cang thang ngoai giao, đen nam 1974 thi cuoc hai chien xay ra. Du co tau chien manh hon nhieu lan ca ve kich thuoc lan hoa luc, nhung Hai quan Viet Nam Cong hoa đa nhanh chong that bai, va Trung Quoc coi đay la mot chien thang đay ky tich cua hai quan nuoc nay.


Boi canh = Tuyen bo chu quyen cua cac ben =
Theo quan điem cua Trung Quoc, ho tuyen bo co chu quyen tu suot 2.000 nam qua đoi voi quan đao Hoang Sa va Truong Sa:

Quan đao Hoang Sa ke tu khi bat đau thoi ky nha Han (nam 206 truoc cong nguyen) đa đuoc ghi nhan vao lanh tho Trung Quoc, cac trieu đai ve sau van co cac hoat đong phat trien, cac luc luong hai quan Trung Quoc tu thoi nha Tong (nam 960-1279) đa gui quan kiem tra thuong xuyen quan đao nay, keo dai cho đen nhung nam cuoi trieu đai nha Thanh (tuc nam 1910).
Co mot so di tich van hoa Trung Quoc tai quan đao Hoang Sa co nien đai tu thoi ky nha Đuong va nha Tong va co mot so bang chung ve noi cu tru cua nguoi Trung Quoc tren cac đao trong giai đoan nay Trong cuon sach Vo cong thong bao đuoc xuat ban trong trieu nha Tong nam 1044, co ghi nhan lanh tho Trung Hoa bao gom cac quan đao trong khu vuc tuan tra cua Hai quan nha Tong.
Trung Quoc đa gui luc luong hai quan toi cac đao vao nam 1902 va 1907, đat co va đanh dau tren cac đao. Nha nuoc ke tiep trieu đai nha Thanh la Trung Hoa Dan quoc đa tuyen bo quan đao Truong Sa va Hoang Sa thuoc tham quyen cua quan Hai Nam.
Nam 1933, nhan luc Trung Quoc bi suy yeu do noi chien, Phap đa chiem đong 9 hon đao o quan đao Truong Sa. Đen The chien 2, quan đao Hoang Sa va Truong Sa đa bi xam chiem boi Nhat Ban, roi sau khi Nhat Ban thua tran thi lai thuoc ve Phap. Chinh phu Trung Hoa Dan quoc tuyen bo co chu quyen khong the xam pham o 2 quan đao va len an su chiem đong trai phep cua Phap va Nhat Chinh phu ke tuc la Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (thanh lap nam 1949) tiep tuc duy tri lap truong nay.
Theo quan điem cua Viet Nam, tu the ky 17, tren cac ban đo va cac tai lieu lich su Viet Nam đa khang đinh nuoc nay co chu quyen đoi voi quan đao Hoang Sa va Truong Sa:

Vao the ky 17, cac chua Nguyen đa cu cac hai đoi ra khao sat, khai thac hai san tai khu vuc quan đao.
Nam 1816, vua Gia Long sai quan linh ra quan đao Hoang Sa đe cam co.
Nam 1933, Phap tach quan đao Hoang Sa ra khoi tinh Nam Nghia va đat vao tinh Thua Thien va cho mot đon vi đong quan o đo.
Sau khi tro lai Đong Duong, Phap đa yeu cau quan Trung Hoa Dan quoc rut khoi cac đao ma ho đa chiem giu nam 1946 va Phap đa cho quan thay the quan Trung Quoc, xay dung lai tram khi tuong, đai vo tuyen.
Nam 1956, Hai quan Trung Quoc chiem nhom đao phia Đong quan đao Hoang Sa (nhom An Vinh) trong đo co đao Phu Lam (Woody Island) va đao Linh Con. Cho đen khi tran hai chien dien ra, moi ben giu mot phan quan đao va đeu tuyen bo co chu quyen tren toan bo quan đao.


= Cac tranh chap =
Quan đao Hoang Sa gom hai nhom đao. Nhom đao ma Viet Nam Cong hoa kiem soat la nhom Nguyet Thiem hay Trang Khuyet, Luoi Liem (Crescent Group) nam o phia Tay cua quan đao (gan đat lien Viet Nam); nhom con lai la nhom An Vinh hay nhom Bac đao (Amphitrite Group) (bay gio quen goi la "Tuyen Đuc" - ten Trung Quoc cua nhom An Vinh).
Nam 1951, tai Hoi nghi San Francisco ve Hiep uoc Hoa binh voi Nhat Ban, Thu tuong kiem Bo truong Bo Ngoai giao Quoc gia Viet Nam Tran Van Huu tuyen bo ca hai quan đao Truong Sa va quan đao Hoang Sa đeu thuoc lanh tho Viet Nam, va khong gap phai khang nghi hay bao luu nao tu 51 nuoc tham du hoi nghi. Tuy nhien, hoi nghi xet thay khong nuoc nao co đu chung cu phap ly nen quyet đinh khong cong nhan chu quyen cua bat ky nuoc nao o quan đao Hoang Sa, quan đao đuoc xem la vo chu. Nam 1954, Phap rut khoi Viet Nam, trao lai quyen kiem soat 2 quan đao cho Quoc gia Viet Nam. Tai quan đao khi đo đa co đai khi tuong tren đao Hoang Sa do Phap xay, truc thuoc Ty Khi tuong Đa Nang va đuoc bao ve boi mot tieu đoan thuy quan luc chien.
Nam 1956, Hai quan Trung Quoc chiem nhom đao phia Đong quan đao Hoang Sa (nhom An Vinh) trong đo co đao Phu Lam (Woody Island) va đao Linh Con. Phia Viet Nam Cong hoa khong co hanh đong đap tra quan su. Trung Quoc cho la Thu truong Ngoai giao Ung Van Khiem cua Viet Nam Dan chu Cong hoa đa noi: "Theo du lieu cua Viet Nam, quan đao Tay sa va quan đao Nam Sa ve mat lich su la mot phan lanh tho cua Trung Quoc", trong khi tiep đai dien lam thoi cua Đai su quan Trung Quoc tai Viet Nam Ly Chi Dan vao ngay 15/6/1956.
Nam 1958, Trung Quoc cho cong bo ban Tuyen ngon Lanh hai 4 điem ve viec mo rong vung lanh hai len 12 hai ly, tuyen bo chu quyen cua Trung Quoc đoi voi cac quan đao va pham vi 12 lanh hai bien tuong ung voi cac đao nay, bao gom Nam Sa (tuc Truong Sa), Đai Loan, Tay Sa (tuc Hoang Sa), Trung Sa (tuc bai Macclesfield), quan đao Banh Ho (Pescadores). Ngay 22 thang 9 nam 1958, bao Nhan dan đang cong ham cua Thu tuong Viet Nam Dan chu Cong hoa Pham Van Đong gui Thu tuong Quoc vu vien Trung Quoc, ghi nhan va tan thanh ban tuyen bo ngay 4 thang 9 nam 1958 cua chinh phu Trung Quoc "quyet đinh ve hai phan 12 hai ly" cua Trung Quoc. 
Nam 1961, chinh phu Viet Nam Cong hoa ban hanh sac lenh tuyen bo chu quyen Hoang Sa thuoc tinh Quang Nam cua Viet Nam Cong hoa. Trong khi đo, Đai Loan (tuc chinh phu Trung Hoa Dan quoc) va Trung Quoc (tuc chinh phu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa) đeu khong chap nhan chu quyen cua Viet Nam tai quan đao, ca hai chinh phu nay đeu co chung lap truong rang Hoang Sa va Truong Sa la thuoc chu quyen cua nguoi Trung Hoa.
Trong thoi gian 1964-1970, Hai quan Trung Quoc va Hai quan Viet Nam Cong hoa cham sung lien tuc tren hai phan Hoang Sa, nhung khong đua đen thuong vong. Trong thoi điem đo, Viet Nam Cong hoa cung thiet lap mot san bay nho tai đao Hoang Sa.
Theo giao su Ly Hieu Binh (Xiaobing Li), Đai hoc Central Oklahoma trong bai viet gui BBC cho rang vao thang 3/1969, Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc bat đau rut khoi lanh tho Viet Nam Dan chu Cong hoa, giam dan tu 16 su đoan, gom 150 nghin quan xuong khong con đon vi nao vao thang 7/1970, đong thoi Trung Quoc cat giam vien tro quan su va dan su cho Viet Nam Dan chu Cong hoa. Lien Xo thay the Trung Quoc tro thanh quoc gia ho tro kinh te, quan su nhieu nhat cho Viet Nam Dan chu Cong hoa. Quan he giua Viet Nam Dan chu Cong hoa va Trung Quoc ngay cang lanh nhat, thay vao đo Viet Nam Dan chu Cong hoa xem Lien Xo la đong minh quan trong nhat. Cung thoi điem nay, moi quan he giua Lien Xo va Trung Quoc xau đi. Tu đau thang 3/1969 bat đau co nhieu cuoc xung đot quan su quy mo nho doc bien gioi Trung – Xo, ca hai nuoc o tinh trang chien tranh co the no ra bat cu luc nao. Sang đau nam 1970, Lien Xo trien khai 48 su đoan, tuong đuong gan mot trieu quan doc bien gioi Trung Quoc. Con Trung Quoc tap trung sau trieu quan tai bien gioi voi Lien Xo. Tham chi con co nguon tin cho rang lanh đao Lien Xo đa tinh đen viec dung vu khi nguyen tu tan cong Trung Quoc neu can. Mau thuan voi Lien Xo đa thuc đay lanh đao Trung Quoc binh thuong hoa quan he My – Trung vao nam 1973.
Nam 1970, Hoa Ky va Nhat Ban ky Hiep uoc trao tra Okinawa (Okinawa Reversion Treaty) trao tra quan đao Senkaku (Sento Shosho hay Senkaku Retto cua Nhat Ban) ve duoi chu quyen cua Nhat Ban voi su phan đoi cua Đai Loan va Trung Quoc; va cung nam Đo đoc Elmo Zumwalt, cuu Tham muu truong Hai quan Hoa Ky hop bao tuyen bo tai Guam rang Hoang Sa va Truong Sa khong nam trong chien luoc trien khai cac hai đao tien đon cua Đe that Ham đoi Hoa Ky. Theo nhan đinh cua Hai quan Viet Nam Cong hoa thi đay la su kien trao đoi giua Hoa Ky va Trung Quoc, va la nguy co cho Viet Nam Cong hoa trong viec bao ve Hoang Sa.
Nam 1971, Hai quan Trung Quoc va Hai quan Viet Nam Cong hoa tiep tuc cham sung tren hai phan Hoang Sa. Nhung nam cuoi cua cuoc Chien tranh Viet Nam, vi nhu cau chien truong, tieu đoan thuy quan luc chien cua Viet Nam Cong hoa đong tai Hoang Sa đuoc đua vao đat lien, chi con mot trung đoi đia phuong quan tran giu nhom Nguyet Thiem (Luoi Liem). Sau nay, ong Hoang Đuc Nha giai thich viec Viet Nam Cong hoa khong chu trong bao ve Hoang Sa la do luc đo chinh phu nay uu tien chong đo su tan cong cua Viet Nam Dan chu Cong hoa hon la bao ve Hoang Sa.
Thang 2 nam 1972, Tong thong My Richard Nixon toi Trung Quoc hoi kien Mao Trach Đong. My va Trung Quoc đua ra tuyen bo chung la Thong cao Thuong Hai, trong đo phan đoi "ba quyen" tai chau A va Thai Binh Duong. Cung tu nam 1972, Trung Quoc cham dut vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa, đoi lai My cong nhan chinh sach "Mot Trung Quoc", theo đo ho bo phieu loai Đai Loan ra khoi Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc đe Trung Quoc thay the. Nam 1973, Trung Quoc va My mo van phong lien lac o thu đo moi nuoc, mo đau cho viec binh thuong hoa quan he giua hai nuoc.
Nam 1973, voi Hiep đinh Paris, Hoa Ky va Ham đoi 7 rut quan va thiet bi cua Hoa Ky ra khoi khu vuc quan đao Hoang Sa. Nhu vay Hoa Ky đa xem tranh chap tai quan đao nay khong phai la viec cua ho. Viec My rut quan va ket lam đong minh đa giup Trung Quoc co the đieu quan đanh chiem Hoang Sa ma khong lo ngai se xay ra xung đot voi My.
Cuoi nam 1973, Trung Quoc len an hai quan Viet Nam Cong hoa đa co nhung hanh đong bao luc tan nhan nham vao ngu dan Trung Quoc đanh ca o vung bien quan đao Tay Sa, bat giu ngu dan Trung Quoc, va tra tan đe buoc ho phai thua nhan quan đao Tay Sa la lanh tho cua Viet Nam.
Ngay 11/1/1974 Bo Ngoai giao Trung Quoc ra tuyen bo Hoang Sa, Truong Sa la lanh tho cua Trung Quoc va to cao Viet Nam Cong hoa chiem đong quan đao Hoang Sa va Truong Sa. Sau đo, Viet Nam Cong hoa ra tuyen bo khang đinh Hoang Sa, Truong Sa la lanh tho cua Viet Nam va bac bo nhung cao buoc cua Trung Quoc.
Truoc tinh hinh đo, Bo Tu lenh Hai quan Viet Nam Cong hoa quyet đinh thiet lap mot phi truong tren đao Hoang Sa co kha nang chuyen cho van tai co hang nang C-7 Caribou đe chuyen quan nhanh ra nhom Nguyet Thiem. Ngay 16 thang 1 nam 1974, khi mot phai đoan cua Quan luc Viet Nam Cong hoa tham do mot so đao o quan đao Hoang Sa trong viec chuan bi thiet lap phi truong noi tren thi kham pha ra su hien dien cua Hai quan Trung Quoc, va giao tranh xay ra sau đo.


Tuong quan luc luong Phia Viet Nam Cong hoa co 4 chien ham la Khu truc ham Ly Thuong Kiet (HQ-16), Ho tong ham Nhat Tao (HQ-10), Khu truc ham Tran Binh Trong (HQ-5), Khu truc ham Tran Khanh Du (HQ-4), 1 đai đoi hai kich thuoc Hai quan Viet Nam Cong hoa, mot so biet hai (biet kich hai quan) va 1 trung đoi đia phuong quan đang tru phong tai đao Hoang Sa.
Phia Cong hoa Nhan dan Trung Hoa co 4 chien ham truc tiep tham gia tran chien la: 02 tau chong ngam hang nhe lop 6604 (nhai theo lop Krondstadt cua Lien Xo) mang so hieu 274 va 271, 02 tau quet thuy loi lop Type 010 (nhai theo tau lop T-43 cua Lien Xo) mang so hieu 389 va 396. Ngoai ra, co 2 ngu thuyen nguy trang so 402 va 407 lam nhiem vu cho linh. Ve luc luong đo bo len đao, phia Trung Quoc con co luc luong thuoc Trung đoan 10 Hai quan Luc chien, trinh sat (khoang 500 binh si). Sau khi tran chien đa ket thuc, thi tau chong ngam so 282, tau chong ngam so 281 moi đen tang vien, coi nhu khong tham chien.
Ve vu khi tren cac tau, phia Viet Nam Cong hoa co:

HQ-05 Tran Binh Trong: nguyen la Tau khu truc lop Barnegat. Choan nuoc 2.800 tan, van toc toi đa: 18 knots (33,7 km/h). 1 phao mui co 127mm, 10 nong phao 40mm ban nhanh, gom 4 khau 2 nong quanh đai chi huy va 2 khau hai ben sau. Ngoai ra con co them 6 phao 20mm ban lien thanh.
HQ-16 Ly Thuong Kiet: nguyen la Tau khu truc lop Barnegat. Choan nuoc 2.800 tan, van toc toi đa: 18 knots (33,7 km/h). Trang bi 1 phao 127mm, 6 phao 40mm ban lien thanh, 4 phao 20mm ban lien thanh, 2 sung coi đa nang 81mm.
HQ-04 Tran Khanh Du: Tau khu truc lop Edsall, choan nuoc 1.590 tan, van toc toi đa 21 knots (39 km/h). Tau co 3 thap phao, moi thap phao co 1 phao 76,2mm nap đan tu đong nen ban rat nhanh (20 phat/phut). Ngoai ra tau co 2 phao 40mm va 8 phao 20mm, đeu ban lien thanh. HQ-4 đuoc trang bi radar trinh sat (DER - Destroyer Escort Radar) ket noi voi 3 khau đai phao 76,2mm nap đan tu đong va co radar đieu khien (radar control) voi kha nang tu do tim goc đo va tam xa đe "khoa chat" (lock on) muc tieu, đay la cong nghe kha hien đai thoi bay gio.
HQ-10 Nhat Tao: Choan nuoc 650 tan, van toc toi đa 14 knots (27,4 km/h). Trang bi 1 phao 76mm, 4 phao 40mm ban lien thanh, 6 phao 20mm ban lien thanh.
Trong khi đo, phia Trung Quoc co:

2 tau tau san ngam lop 6604 (nhai theo kieu tau chong ngam lop Krondstadt cua Lien Xo đau thap nien 1950). Moi tau co choan nuoc chi khoang 320 tan, trang bi 1 phao 85mm va 2 phao 37mm, tat ca đeu la kieu phao co tu the chien thu hai, viec đieu khien, ngam ban va nap đan đeu thu cong bang tay.
2 tau ra min T-43 co choan nuoc 560 tan, trang bi 2 phao đoi 37mm, 2 phao đoi 25mm, cung chi đieu khien, ngam ban va nap đan bang tay.
Trung Quoc thoi đo đang kho khan kinh te nen Ham đoi Nam Hai cua ho chi co luc luong rat yeu, tinh trang cua cac tau Trung Quoc đeu kha cu ky va lac hau. Tai lieu cua Trung Quoc ghi rang

Tau san ngam lop 6604, voi thiet ke "nhai y chang" theo mau tau san ngam lop Kronshtadt do Lien Xo san xuat tu sau The chien 2... Qua thoi gian su dung, toi nam 1974, toc đo nhanh nhat cua cac tau nay chi con 12 knots (21 km/gio)... Nam 1974, luc luong cua ham đoi Nam Hai con rat mong, toi muc co the coi la ngheo nan. 6 tau san ngam lop 6604 luc bay gio đang chuan bi "ve huu", chi đuoc giu lai đe luyen tap. Truoc tran đanh, Hai quan Trung Quoc đa lua ra 2 chiec tau 6604 co tinh trang tot nhat, don het thiet bi con tot lai roi rap vao hai tau mang so hieu 271 va 274 đe toi tham gia tran đanh tai Hoang Sa.
Sau nay, Đai ta Ha Van Ngac, chi huy Viet Nam Cong hoa trong tran đanh đa mo ta: phia Trung Quoc co toi 11 tau chien, bao gom ca nhung tau Osa mang ten lua chong ham, đong thoi Trung Quoc huy đong ca bon phi co MiG-21 va MiG-23 đe oanh tac Hoang Sa. Tuy nhien, đoi chieu voi cac tai lieu thi cho thay mo ta cua Viet Nam Cong hoa la phong đai: Phia Trung Quoc chi co 4 tau tham chien, ca bon tau đeu khong co ten lua, va cung khong co may bay nao cua Trung Quoc tham gia tran đanh (Trung Quoc khi đo chi co MiG-21 chu khong co MiG-23, va MiG-21 thi khong đu nhien lieu đe bay ra Hoang Sa). Theo loi ke cua trung ta Le Van Thu (thuyen truong HQ-16), sau tran đanh, Bo Tu lenh Hai quan đa phai nguoi toi hoi ong Thu vi sao ong noi voi bao chi la khong thay may bay phan luc Trung Quoc tham chien. Ong Thu nghi rang Bo Tu lenh Hai quan muon ong tra loi phong van cho phu hop voi "kich ban" ma Đai ta Ha Van Ngac đa mo ta
Nhu vay, xet tuong quan luc luong:

Ve so luong, moi ben đeu co 4 chien ham truc tiep tham chien.
Ve chat luong va kich co tau chien, Viet Nam Cong hoa co uu the vuot troi, cac chien ham cua ho lon va hien đai hon. 2 tau lon nhat la HQ-05 va HQ-16 đeu co kich thuoc lon gap 6 lan tau Trung Quoc (rieng moi chiec HQ-05, HQ-16 đa co luong choan nuoc lon hon ca bon tau Trung Quoc cong lai), tau nho nhat la HQ-10 cung lon gap đoi tau Trung Quoc. 4 tau cua Viet Nam Cong hoa co tong luong choan nuoc la 7.840 tan, gap 4 lan ruoi so voi phia Trung Quoc.
Ve van toc, cac tau cua Viet Nam Cong hoa đeu co van toc cao hon so voi tau cua Trung Quoc (cham nhat la HQ-10 Nhat Tao cung chay đuoc 27,4 km/h, trong khi tau cua Trung Quoc chi chay đuoc 21 km/h la toi đa).
Ve thiet bi, tau chien cua Viet Nam Cong hoa đuoc trang bi radar, co the tu đong phat hien muc tieu ke ca trong suong mu hoac đem toi. Tau Trung Quoc khong co radar, chi co the tim kiem muc tieu bang ong nhom va mat thuong.
Ve hoa luc, cac tau cua Viet Nam Cong hoa đuoc trang bi so luong phao nhieu gap 3 lan. Cac khau phao cung lon hon, ban nhanh hon va chinh xac hon. Xet rieng ve phao co lon, Viet Nam Cong hoa co tong cong 2 khau phao 127mm va 4 khau phao 76mm, đuoc nap đan va ngam ban tu đong, đieu khien bang radar (cong nghe kha hien đai thoi bay gio), co the ban chinh xac tau đoi phuong tu cu ly 14 km ke ca trong đem toi. Phia Trung Quoc thi chi co 2 khau phao 85mm, đeu ngam ban va nap đan thu cong, khong the ban chinh xac o cu ly qua 3 km. Phao co 127mm co the đanh chim cac tau chien co 500 tan cua Trung Quoc chi voi 1-2 phat đan trung đich, trong khi phao 85mm cua Trung Quoc can hang chuc phat đan trung đich moi co the đanh chim khu truc ham 2.800 tan cua Viet Nam Cong hoa.
Ngoai ra, tau chien Viet Nam Cong hoa co them uu the bat ngo: ho la ben khai hoa truoc trong tran đanh. Chi can tau chien Viet Nam Cong hoa ban chinh xac trong cac loat đan đau la co the ha guc toan bo tau Trung Quoc.
Tai lieu Trung Quoc nhan đinh: 

"Tuong quan suc manh cua hai ben co su chenh lech qua lon, la hiem thay trong lich su chien tranh hai quan. Hai quan Viet Nam Cong hoa đuoc đanh gia la co suc manh nam trong Top 10 the gioi, trong khi cac may bay chien đau cua Trung Quoc thi khong co đu tam bay đe toi Tay Sa (Hoang Sa), ham đoi Nam Hai phai ganh vac trong trach lon nhat trong tran đanh. Nhung cac tau chien Viet Nam Cong hoa co tinh linh hoat kem, va nhat la cac thuy thu so phai chien đau hy sinh, điem yeu ma ho khong the khac phuc. Mac du hai quan Trung Quoc kem hon ve trang bi, nhung binh si co long can đam va tinh than chien đau tot, cung voi kinh nghiem nhieu nam hoat đong o eo bien Đai Loan, đa dung cam đoi mat voi uu the ap đao cua hai quan đoi phuong ma khong he e ngai".
Theo Đai ta Ha Van Ngac, xet ve thong so, luc luong tau chien cua Viet Nam Cong hoa co the de dang đanh bai hai quan Trung Quoc nho vao uu the ve trang bi. Tuy nhien, ket qua tran đanh lai la mot that bai nhanh chong cho Viet Nam Cong hoa vi nhung ly do sau:

Cac chi huy Viet Nam Cong hoa đa khong lap san ke hoach co đong tac chien neu co no sung, dan đen viec tac chien bi đong: Trong tran đanh, Phan đoan I (gom 2 tau hien đai nhat la HQ-4 va HQ-5) chi o ben ngoai "nhin va đoi", va vi qua lo so Trung Quoc, HQ-5 chi ban vao long chao 5 - 7 phat truoc khi cung HQ-4 rut lui. May phat đan nay cua HQ-5 thi lai ban trung vao tau HQ-16, gay thiet hai nang cho chien ham nay. Vay la chi sau it phut tham chien, quan Viet Nam Cong hoa mat 1 tau do hoa luc cua chinh đong đoi, 2 tau khac thi quay đau rut chay. Chi con lai HQ-10 nhung đay la tau nho yeu nhat, khi ham truong HQ-10 bi thuong thi mot so thuy thu nhat gan cung bo tau nhay xuong bien chu khong lo chien đau tiep. Tran hai chien vi vay ma that bai.
Khi linh Trung Quoc đo bo len đao, binh linh Viet Nam Cong hoa đa khong to chuc ban tra ma bo chay vao khu bui cay giua đao, sau đo thi buong sung đau hang. Chi tu 10 gio sang toi xe trua, linh Trung Quoc đa bat đuoc 49 tu binh tren cac đao ma khong can no sung, hoan tat chiem cac đao mot cach nhanh chong.
Luc luong khong quan cua Viet Nam Cong hoa o san bay Đa Nang kha manh (bao gom 120 may bay phan luc Northrop F-5) nhung lai khong đuoc phep cat canh đe tham chien. Theo Nguyen Thanh Trung viec su dung may bay khong the dien ra do My canh bao Tong thong Thieu khong đuoc hanh đong vi My đa lam lanh voi Trung Quoc va chap nhan lam ngo đe Trung Quoc cuong chiem Hoang Sa.
Nhin chung, tuong quan luc luong va ket qua tran đanh co nhung net rat giong voi Hai chien Hoang Hai (1894), noi ma luc luong trang bi tau chien manh hon lai that bai nang ne do nhung điem yeu noi tai: cac si quan chi huy thieu chuan bi, tinh than chien đau kem cua binh sy, mot so tau đa tu y roi đoi hinh đe bo chay khoi tran đanh...


Dien bien = Phat hien hai quan Trung Quoc va đo quan len cac đao =
Ngay 16 thang 1 nam 1974, Tuan duong ham Ly Thuong Kiet (HQ-16) sau khi đua mot phai đoan cong binh Quan đoan I Quan luc Viet Nam Cong hoa do Thieu ta Hong dan đau (trong đo co mot co van nguoi My ten Kosh thuoc Van phong Tuy vien Quan su Hoa Ky tai Đa Nang) đi tham do mot so đao o quan đao Hoang Sa đe thiet lap mot phi đao ngan thi phat hien hai ngu thuyen nguy trang so 402 va so 407 cua Hai quan Trung Quoc gan đao Huu Nhat (con đuoc goi khong chinh xac la "đao Cam Tuyen"), đong thoi phat hien quan Trung Quoc chiem đong đao Quang Hoa va cam co Trung Quoc tai cac đao Huu Nhat, Duy Mong, Quang Anh (con đuoc goi khong chinh xac la "đao Vinh Lac").
Sau khi cap bao ve Bo Tu lenh Hai quan Vung 1 Duyen hai tai Đa Nang, HQ-16 dung đen hieu yeu cau cac chien ham Trung Quoc roi khoi lanh hai Viet Nam. Cac chien ham Trung Quoc khong chap thuan yeu cau, va cung dung đen hieu yeu cau phia Viet Nam Cong hoa roi khoi lanh hai Trung Quoc.
Ngay sau đo, trong ngay 16 thang 1 nam 1974, Bo truong Ngoai giao Viet Nam Cong hoa Vuong Van Bac to chuc hop bao to cao tau chien Cong hoa Nhan dan Trung hoa xam pham lanh hai quanh cac đao Huu Nhat, Quang Anh, Quang Hoa, Duy Mong va đo quan len cac đao nay.
Ngay 17 thang 1 nam 1974, Khu truc ham Tran Khanh Du (HQ-4) đen Hoang Sa cho theo mot toan nguoi nhai (biet hai) va mot đoi hai kich đo bo xuong Huu Nhat, Duy Mong, Quang Anh đe nho co Trung Quoc, dung co Viet Nam Cong hoa. Sau đo linh Viet Nam Cong hoa rut tro len tau. Theo Ham truong HQ-16, Trung ta Le Van Thu, toan biet hai roi HQ-4 bang xuong cao su đe len HQ-16. Cung trong ngay, hai tau chong ngam loai Kronstadt so 274 va 271 cua Trung Quoc xuat hien.


= Su chuan bi cua Trung Quoc =

Đem 17 thang 1 nam 1974, Chu An Lai nhan bao cao tinh hinh Hoang Sa tu Truong Ly Luc, Cuc pho Cuc Tac chien Bo Tong tham muu Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc. Sau đo Chu An Lai cung voi Diep Kiem Anh viet bao cao gui Mao Trach Đong đe nghi phai quan ra quan đao Hoang Sa.
Mao Trach Đong phe vao ban bao cao cua Chu An Lai, Diep Kiem Anh: "Đong y!" va noi rang, "tran nay khong the khong đanh". Mao Trach Đong giao cho Diep Kiem Anh va Đang Tieu Binh truc tiep chi huy tran đanh tai quan đao Hoang Sa. Đay la tran đanh đau tien cua Đang Tieu Binh khi moi đuoc phuc chuc sau 7 nam đi "cai tao".
Ngay 18/1/1974, Chu An Lai trieu tap cuoc hop Bo Chinh tri Đang Cong san Trung Quoc đe thao luan ve tinh hinh Hoang Sa va lap ra ban chuyen trach nam nguoi đe đoi pho voi cac dien bien co the xay ra tai Hoang Sa. Ban chuyen trach gom: Diep Kiem Anh (chu nhiem ban chuyen trach), Vuong Hong Van, Truong Xuan Kieu, Đang Tieu Binh va Tran Tich Lien. Ban chuyen trach nghe Pho Tu lenh Hai quan Trung Quoc To Chan Hoa bao cao sau đo quyet đinh tan cong ham đoi Viet Nam Cong hoa. Đong thoi, ban chuyen trach cong bo ban huong dan nham đanh lai cac Tuan duong ham cua Viet Nam Cong hoa. Can cu vao ban huong dan nay, Hai quan Trung Quoc lap ke hoach chuan bi cho chien dich.
Theo ong Hoang Đuc Nha (bi thu bao chi cua Viet Nam Cong hoa), quan đao Hoang Sa nam kha gan cac can cu hai quan va khong quan My tai Philippines, viec Trung Quoc phai quan ra Hoang Sa chac chan la khong thoat khoi su phat hien va theo doi cua Hai quan My. Ong tin rang viec cac lanh đao Trung Quoc quyet đinh phai tau ra Hoang Sa ma khong lo ngai se dan toi xung đot voi My, chung to rang lanh đao cap cao My - Trung Quoc đa ngam co su tan đong voi nhau trong viec Trung Quoc se chiem giu Hoang Sa, rang khi nao Trung Quoc đieu tau thi hai quan My se lam ngo, coi nhu khong biet chuyen đo. Theo Chuan tuong Nguyen Huu Hanh thi toi nam 1974, My biet rang ho se that bai o Viet Nam nen đa ngam giao Hoang Sa lai cho Trung Quoc, nham muon tay Trung Quoc ngan can ham đoi Lien Xo hoat đong o vung bien Đong.


= Thanh lap luc luong đoi pho voi Trung Quoc =
Ngay 18 thang 1 nam 1974, Pho Đe đoc Lam Nguon Tanh, Tu lenh pho Hai quan Viet Nam Cong hoa bay ra Bo Tu lenh Hai quan Vung 1 Duyen hai tai Đa Nang đe chi huy toan bo luc luong tham chien tai Hoang Sa. Cung trong sang ngay 18 thang 1 nam 1974, luc luong tang cuong cho Hoang Sa bao gom Tuan duong ham Tran Binh Trong (HQ-5) va Ho tong ham Nhat Tao (HQ-10) co mat tai tran đia. Do hai hanh lau ngay chua kip tu bo, HQ-10 tham chien voi mot may khong dung đuoc, chi con mot may hoat đong, radar bi hu hong. HQ-5, do Trung ta Pham Trong Quynh chi huy, la soai ham cua Hai đoan đac nhiem bao gom 4 chien ham la HQ-4, HQ-5, HQ-10, HQ-16. Đai ta Hai quan Ha Van Ngac o tren HQ-5 la nguoi truc tiep chi huy Hai đoan.
Vao khoang xe trua ngay 18 thang 1, Đai ta Ngac quyet đinh hai đoan se pho truong luc luong bang mot cuoc thao dien chien thuat đe tien ve phia đao Quang Hoa voi hy vong co the đo bo chiem lai đao mot cach hoa binh nhu đa lam truoc đay. Bon chien ham theo đoi hinh hang doc, dan đau la khu truc ham HQ-4, theo sau la tuan duong ham HQ-5 truong hieu ky hai đoi, thu ba la tuan duong ham HQ-16 va sau cung la ho tong ham HQ-10, khoi hanh tu nam đao Hoang Sa đe tien ve đao Quang Hoa, toc đo chung 6 gut. Khoang cach giua cac chien ham la hai lan khoang cach tieu chuan (1000 yard). Tren đuong đen đao Quang Hoa, Hai đoan bi 2 tau chong ngam hang nhe lop Kronstad cua Trung Quoc mang so hieu 271 va 274 chan đuong. Hai chiec chien ham khac nho hon mang so 389 va 396 van o sat bo bac đao Quang Hoa. Chien ham 271 cua Trung Quoc va soai ham HQ-5 trao đoi voi nhau bang quang hieu. Ca hai đeu khang đinh đay la lanh tho cua minh va yeu cau đoi phuong rut lui. Đe tranh đung tau đai ta Ngac đua Hai đoan tro ve phia nam đao Hoang Sa đe theo doi cac chien ham Trung Quoc khi đo quay ve đong tai phia bac va tay bac đao Quang Hoa.


= Đo bo that bai =
Theo Ham truong HQ-16, Trung ta Le Van Thu, khoang 10 gio sang ngay 18 thang 1, Đai ta Ha Van Ngac ra lenh cho ong đua vien co van My len đao Hoang Sa sau đo cho toan biet hai đo bo len đao Quang Hoa va mot toan cua HQ-16 len giu đao Quang Anh. Sau khi đua vien co van My len đao Hoang Sa, HQ-16 tien đen gan đao Quang Hoa đo bo toan biet hai len đao thi mot tau Trung Quoc xuat hien, can truoc mui, khong cho HQ-16 tien gan đen đao. Hai tau co vao nhau lam tau Trung Quoc hu hai nhe. Theo Trung ta Thu, tau Trung Quoc mang so hieu 271, dai chung 70 met, co sung tuong đuong voi sung 76.2 ly, 40 ly, 20 ly va đai lien 12,7 ly cua HQ-16. HQ-16 chuyen huong sau đo cho biet hai dung xuong cao su tan cong tu mat Nam cua đao Quang Hoa tu khoang cach 1-2 hai ly. Cuoc đo bo that bai. Mot thieu uy biet hai bi ban chet. Toan biet hai tro ve HQ-16. Chieu ngay 18 thang 1, khoang 6 gio, Đai ta Ngac goi may cho Trung ta Le Van Thu va ra lenh cho ong chi huy HQ-10, bang moi gia phai đo bo cho đuoc toan biet hai len đao Quang Hoa. Sau khi nhan lenh nay, HQ-16 khong con lien lac đuoc voi đai ta Ngac tren soai ham HQ-5, tau HQ-4 hay Bo Tu lenh Hai quan Vung I Duyen Hai do may lien lac am thoai giai tan đon bi Trung Quoc pha song. HQ-16 chi con lien lac đuoc voi HQ-10. Nhung ngay sau đo do bi thuong khi hai chien voi tau Trung Quoc, HQ-16 khong the chap hanh lenh đo bo cua Đai ta Ngac.
Vao khoang 23 gio ngay 18 thang 1, Đe đoc Lam Nguon Tanh ban hanh Lenh Hanh quan Hoang Sa 1 nham chiem lai mot cach hoa binh cac đao Huu Nhat, Quang Hoa, Duy Mong, Quang Anh. Đai ta Ha Van Ngac chia luc luong tham chien thanh hai phan đoan đac nhiem: Phan đoan I la chu luc gom Khu truc ham HQ-4 va Tuan duong ham HQ-5 do Ham truong Khu truc ham HQ-4 chi huy; Phan đoan II co nhiem vu yem tro gom Tuan duong ham HQ-16 va Ho tong ham HQ-10 do Ham truong Tuan duong ham HQ-16 chi huy.
Theo tai lieu cua Tong cuc Chien tranh Chinh tri va tuong thuat cua Đai ta Ha Van Ngac, 8 gio 30 ngay 19 thang 1, hai nhom Biet hai cua Viet Nam Cong hoa gom 74 nguoi do Đai uy Nguyen Minh Canh chi huy tiep tuc đo quan vao đao Quang Hoa. Đai ta Ngac chi thi luc luong nay khong đuoc no sung truoc va co nhiem vu yeu cau toan quan Trung Quoc roi đao. Tren đao đang co mot đai đoi cua Hai quan Trung Quoc tran giu. Theo bao cao cua Biet đoi truong, chien si Đo Van Long la nguoi đau tien tien vao đao va vua no sung vua tien vao trong nen đa bi hoa luc trong bo ban tu thuong ngay tai bai bien. Sau đo Trung uy Le Van Đon cung tu thuong. Viec đo bo that bai. Hai toan Biet hai đuoc lenh rut ve HQ-5. Tong so thuong vong cua Hai quan Viet Nam Cong hoa gom 2 nguoi chet va 2 bi thuong.
Theo ong Le Van Thu, viec đo quan that bai la do ke hoach qua so sai. Muon đanh bai quan Trung Quoc tren đao ma chi đo bo mot toan nguoi nhai 9, 10 nguoi thi kho ma thanh cong, lai thieu tiep te luong thuc, nuoc uong va vat dung thi cung kho ma giu đao.


= Hai quan Viet Nam Cong hoa khai chien =
Viec đo bo that bai đuoc bao cao ngay ve Bo Tu lenh Hai quan Vung I Duyen hai. Chung it phut sau đo (vao khoang 9 gio 30 sang) Pho Đo đoc Hai quan Viet Nam Cong hoa Ho Van Ky Thoai theo chi thi cua tong thong Nguyen Van Thieu ra khau lenh van tat "khai hoa" cho Đai ta Ngac tren bang sieu tan so SSB (single side band) va khong co chi tiet gi khac hon.
Ban đau Đai ta Ngac du đinh cho ham đoi ban phao len đao đe don đuong cho linh thuy đo bo. Sau đo do cac Ham truong khac phan đoi, Đai ta Ngac quyet đinh tieu diet cac tau Trung Quoc truoc. Luc 10 gio 22 cung ngay, 2 chien ham cua phia Viet Nam Cong hoa la HQ-16 va HQ-10 tien vao long chao Hoang Sa theo the gong kim, no sung truoc vao cac tau chien Trung Quoc đang neo đau trong khu vuc nay. Cac tau Trung Quoc tich cuc di chuyen va phan kich du doi. Hai chien ham con lai cua Viet Nam Cong hoa la HQ-4 va HQ-5 cung tien vao long chao, tham chien tu phia tay nam. Vi tam quan sat rat han che, nen tu Tuan duong ham HQ-5 khong quan sat đuoc Tuan duong ham HQ-16 va Ho tong ham HQ-10. Do may lien lac am thoai giai tan đon bi Trung Quoc pha song nen Soai ham chi co the lien lac voi cac chien ham con lai bang may PRC 25 nen viec lien lac giua cac chien ham khong lien tuc va on đinh.


= Tinh hinh chien su =
Sau vai phut hai chien HQ-4 chi bi thiet hai nhe nhung do "tro ngai tac xa", khong phat huy đuoc hoa luc, nen tau nay lui ra xa va khong tham chien tiep, sau đo thi rut chay luon. Sau khoang 15 phut giao chien, HQ-10 bi hu khau phao chinh 76 li truoc mui tau, tau bi ban xoi xa, boc chay tai cho; Ham truong la Nguy Van Tha tu tran vi bi manh đan phat ngang co, Đai uy Ham pho Tri bi thuong nang van co đieu khien HQ-10 huc vao tau đoi phuong, ngay sau đo thi Đai uy Tri ra lenh thuy thu bo tau nhay xuong bien. HQ-16 trung đan phao 127 ly cua HQ-5 ban nham, vien đan xuyen thung ham may khien tau bi nghieng tren 10 đo, tau mat kha nang chien đau va phai rut lui ve phia tay. Theo truong khoi hanh quan cua HQ-5 la Bui Ngoc No, thi sau 15 phut chien đau, tau HQ-5 bi trung đan phao cua đich khien cac khau phao 127 ly va (10 nong phao) 40 ly bi vo hieu hoa. Nhung Ham truong HQ-16 la Le Van Thu thi cho rang tau HQ-5 khong he bi hu hai gi trong tran đanh, viec ong Bui Ngoc No noi tau bi hu hai nang chi la đe bien ho cho viec HQ-5 rut chay som khoi tran đanh.
Tai lieu Trung Quoc thi ghi nhan: cac chi huy Trung Quoc nhan thuc ro su yeu the ve trang bi va vu khi so voi đoi phuong (tau vua nho vua cu ky, cong nghe lac hau), nen ho đa co su chuan bi ky ve chien thuat va tinh than. Ngay sau khi no ra giao chien, cac tau Trung Quoc lap tuc co đong, ap sat tau đich cang gan cang tot đe han che uu the ve radar va phao co lon cua đoi phuong. Co nhung luc, tau chien cua ho chi cach chiec HQ-10 khoang 300 met. Du tau nho hon nhung cac thuy thu Trung Quoc đa dung cam khong roi vi tri, ho dung ca sung bo binh va sung phong luu đe na vao tau đoi phuong. No luc cua Trung Quoc đa co ket qua: tau HQ-10 bi trung đan vao đai chi huy, Ham truong bi thuong va hoa luc tren tau bi vo hieu hoa, thuy thu tren HQ-10 thi bo tau nhay xuong bien Tai lieu Trung Quoc mo ta:

Luc 10:22, tat ca cac tau cua đoi phuong khai hoa, cac tau Trung Quoc lien ban tra. Do nhung phat phao đau tien cua ca hai ben đuoc ngam ban tu truoc, tat ca nhung phat đan đeu ban chinh xac. 8 tau chien cua ca hai ben đeu bi ban trung, va tau 274 cua Trung Quoc bi ban trung vao buong lai, Chinh uy va thuyen pho hy sinh. Ban chi huy Trung Quoc ra lenh tiep tuc tiep can ke thu o toc đo cao va chien đau bang cac phuong phap can chien... Cac tau cua hai ben nhanh chong ap sat nhau. Tau Trung Quoc lap đat phao đoi co nong 25mm, 37mm va phao co nong nho khac o mui va phia sau. Voi toc đo ban nhanh, chung trut con mua đan len tau đich va đoi hinh cua hai quan đoi phuong nhanh chong bi pha vo.
Theo ke hoach đa đuoc thiet lap, cac tau 271 va 274 cua Trung Quoc đa đuoc danh rieng đe đau voi tau HQ-4, chiec HQ-4 nhanh chong tung khoi mu va voi va bo chay. Tau HQ-5 đa ngay lap tuc ban chan vao tau 274 đang đuoi theo va tau 274 bi ban trung. Hai tau quet min khac cua Trung Quoc la 389 va 396 cung đanh can chien voi tau HQ-10 va HQ-16, chung nhanh chong boc chay. Buong chi huy cua tau 389 cung bi đan phao đich pha huy, gay thuong vong nang ne. Do su co cua thiet bi lai, tau 389 đa lao vao giua hai tau Viet Nam va bi tan cong bang hoa luc. Mot qua đan trung giua hai đong co chinh va phat no. May man thay, đam chay đa đuoc dap tat kip thoi. Đe sua chua may phat đien bi hu hong, ca nam binh si đa chet trong phong may, noi chua đay khoi thuoc sung va thieu oxy tram trong.
Luc nay, phao cua ca hai ben đeu vo dung, va Đai uy chi huy tau 389 đa nay ra sang kien: nem luu đan! Vao thoi điem đo, mot so hop luu đan đa đuoc chat len tau. Vi vay, cac thuy thu Trung Quoc đa nem mot loat luu đan vao tau HQ-10, mot so nguoi nhat sung tieu lien va ban vao tau HQ-10, tham chi co nguoi cam mot khau bazooka chong tang đe ban tau đich! Đen noi sau chien tranh, quan Nam Viet Nam đa thong bao voi bao chi rang "tau chien Trung Quoc đa su dung ten lua". Thuyen truong HQ-10 bi ban chet tai cho, tau 389 bi nghieng nghiem trong. Sau khi tau 396 rut khoi tran chien, no phai tu mac can voi su ho tro cua tau ca Trung Quoc đe tranh bi chim. 3 tau khac cung bi hu hai o cac muc đo khac nhau va khong con nhieu đan.
Viec cac tau Trung Quoc dung chien thuat đanh can chien voi HQ-10, HQ-16 cung tiem an nguy co rui ro cao: cac tau Trung Quoc se bi ho suon va phoi minh truoc hoa luc manh tren hai tau HQ-4, HQ-5 đang khai hoa tu mot huong khac. Cac tau Trung Quoc đang tap trung đanh HQ-10 va HQ-16, nen HQ-4 va HQ-5 khong lo bi ban, cac tau nay chi can ung dung bat radar ngam ban tu đong va na phao tu xa, chi can 1 phat đan phao 127mm ban trung đich la đu đe đanh chim hoac lam hong nang 1 tau Trung Quoc. Nhung đieu bat ngo la HQ-4, HQ-5 chi khai hoa chut it roi quay đau rut chay, bo mac 2 tau đong đoi đang phai chong đo tau Trung Quoc ap sat.
Theo loi ke cua Le Van Thu, chi huy tau HQ-16 thi: Phan đoan II (gom HQ-16 va HQ-10) la canh tham chien chu yeu, con Phan đoan I (gom HQ-4 va HQ-5) chi o ben ngoai "nhin va đoi". Va vi qua lo so Trung Quoc nen tin chac the nao Phan đoan II cung bi đanh chim, Đai ta Ha Van Ngac đa ra lenh HQ-5 ban vao long chao 5 - 7 phat truoc khi rut lui. May phat đan nay lai ban trung vao đong đoi la chiec HQ-16, khien tau HQ-16 bi hong nang Cung theo Le Van Thu thi:

Chung khoang phut thu 20 hay 30, toi thay mot tau Trung Quoc boc khoi, mot tau khac co le bi trung đan lam hu he thong tay lai nen tau cu xoay quanh nhu ga trong chay long vong truoc khi đap mai.
Tiep đen HQ-10 bao cao Ham truong bi thuong. Toi ra lenh Ham pho len thay quyen chi huy, đong thoi đat ong nhom nhin sang HQ-10 toi thay mot ngon lua nho chay o đai chi huy co the dap tat đuoc bang binh CO2 ma sao khong ai lam. Quan sat phia sau lai HQ-10 toi thay bon, nam cai đau nhap nho tren mat bien. Toi khong biet chuyen gi xay ra tren HQ-10 vi khong nghe bao cao gi them. Toi đoan chung vi Ham truong bi thuong nang nen HQ-10 nhu ran mat đau. Mot so thuy thu nhat gan so tau chay hay trung đan no nen đa bo tau nhay xuong bien. Nhung HQ-10 van noi binh thuong, thang bang, khong nghieng mot chut nao ca.
Tran chien Hoang Sa rat gian di, chang co chien thuat gi rac roi, phuc tap ca. Toi chi khai thac so ho cua ba chien ham Trung Quoc tap trung mot cho trong long chao đe tan cong. Neu thuy thu đoan HQ-16 va HQ-10 co kinh nghiem tac xa, HQ-16 khong bi trung đan cua đong đoi (HQ-5) va Ham truong HQ-10 khong bi thuong thi chac chan ba tau Trung Quoc phai bi đanh chim. Toi con nghi van ve Ham truong HQ-10 bi thuong la do đan cua Trung Quoc hay cung bi trung đan cua đong đoi la HQ-4, HQ-5.
Khoang 11 gio 25, sau khi nhan đuoc tin HQ-16 trung đan va mat lien lac voi HQ-10, Đai ta Ngac ra lenh cho HQ-4 va HQ-5 rut lui ve phia đong nam, huong ve vinh Subic, Philippines. Sau nay, Đai ta Ngac giai thich rang ong đa phat hien mot chien ham cua Trung Quoc co trang bi moi ben 1 dan phong hoa tien chong ham, cach xa chung 8 đen 10 hai ly đang tien vao vung giao tranh voi mot toc đo cao. Ong nghi rang Hai đoi khong the đe bi thiet hai mot Khu truc ham trong khi Hai quan Viet Nam Cong hoa chi co tong cong 2 chiec. Nhung theo Trung ta Le Van Thu, Đai ta Ngac ra lenh rut lui vi "lo so ca phan luc co va Tiem thuy đinh Trung Quoc nen khong con tinh than đe chien đau nua". Le Van Thu cho rang chuyen phia đong xuat hien mot chien ham Trung Quoc co trang bi hoa tien chi la tuong tuong cua ong Ngac vi "cach xa chung 8 đen 10 hai ly (khoang 18 km) kho ma thay đuoc moi ben mot gian phong hoa tien". Nhan đinh cua Le Van Thu la phu hop voi cac tai lieu Trung Quoc (trong tran nay, cac tau cua Trung Quoc đeu la tau san ngam co nho, khong đuoc trang bi hoa tien, cai goi la "hoa tien" thuc ra chi la đan sung chong tang vac vai).
Theo tai lieu Trung Quoc, đen thoi điem 11h20, ca bon tau cua ho đeu bi hu hai (mot tau phai ui bai, mot tau boc chay), đan duoc cung sap het. Neu tran hai chien keo dai hon thi kho co the noi truoc ai se chien thang. Tuy nhien, đung luc nay thi đoi tau cua Viet Nam Cong hoa quay đau thao lui, bo lai HQ-10 đang bi hong nang. Mot luc sau, 2 tau chong ngam so hieu 281 va 282 cua Trung Quoc đen noi khi tran đanh đa ket thuc. 2 tau nay đanh chim HQ-10 (luc nay đa hu hai hoan toan) bang 2 loat đan.


= Viet Nam Cong hoa rut lui =
Trong thoi gian xay ra chien su, Bo Tu lenh Hai quan Viet Nam Cong hoa nhan đuoc thong bao cua Van phong Tuy vien Quan su Hoa Ky (DAO) tai Sai Gon, cho biet radar Đe that Ham đoi ghi nhan mot so tau chien va chien đau co tu Hai Nam đang tien ve phia Hoang Sa. So tau chien chi vien cua Trung Quoc van chua đuoc xac đinh chinh xac nhung co the bao gom 2 tau chong ngam so hieu 281 va 282 thuoc lop tau Hai Nam. Pho Đo đoc Hai quan Viet Nam Cong hoa Ho Van Ky Thoai cho biet ho phai quyet đinh rut lui khi co van Hoa Ky cho biet 17 chien ham cua Trung Quoc trong đo co 4 tau ngam đang tren đuong toi khu vuc va kha nang la se co phi co phan luc toi tu đao Hai Nam neu Viet Nam Cong hoa quyet đinh tang vien 2 chien ham cho Hoang Sa, nhung phia Viet Nam Cong hoa chi co phi co khu truc F-5 thuoc Su đoan 1 Khong quan tuy đang san sang ho tro cho hai đoi tai Hoang Sa nhung lai khong đu suc hoat đong lau tai đay.
Bo Tu lenh Hai quan Viet Nam Cong hoa sau đo yeu cau Ham đoi 7 tro giup, nhung phia My tu choi, tham chi Ham đoi 7 tu choi ca viec cuu nhung thuy thu cua tau HQ-10 đang troi dat tren bien. Sau khi Bo Tu lenh can nhac tuong quan luc luong, cac chien ham Viet Nam Cong hoa đuoc lenh rut bo quan đao Hoang Sa.
Sau tran đanh, đoi hinh cua Viet Nam Cong hoa bi tan ra:

HQ-10 chim tai tran
HQ-16 bi hong nang, quay đau chay ve Đa Nang. Tren đuong rut lui, HQ-16 đua 8 quan nhan len giu đao Hoang Sa.
HQ-4 con nguyen ven, con HQ-5 thi khong ro tinh trang, 2 tau nay tim cach vong qua Hoang Sa đe chay sang Phillipines. Khoang 14 gio 30 ngay 19/01/1974, khi ngang qua đao Tri Ton thi HQ-5 đuoc lenh cua Tu lenh Hai quan tu Đa Nang: "HQ-4 va HQ-5 phai quay tro lai Hoang Sa, neu can thi ui bai". Nhung cac tau nay khong he quay lai va khong lau sau đo co mot lenh tiep theo tu Đa Nang, lenh cho HQ-4 va HQ-5 tro ve Đa Nang.
Đem hom đo, 3 chien ham Viet Nam Cong hoa bi hu hai rut ve toi can cu. Ve đen Đa Nang, khi kiem tra thi moi biet HQ-16 trung mot vien đan 127mm ban cau vong tu HQ-5 roi xuong nuoc gap suc can cua nuoc bi lech huong roi đam vao luon tau HQ-16 duoi mat nuoc. Theo tuong thuat cua Trung ta Le Van Thu: "Vien đan xuoc qua mot goc may đien, xuyen đut canh tay Trung si Đien khi Xuan ke đo roi chui vao kho đien khi o mot goc ham may va nam o đo". Trung ta Le Van Thu noi rang HQ-16 đa gap may, vi neu vien đan 127mm ma no thi HQ-16 se chim tai cho, va cung chang con chung cu nao đe boc tran viec HQ-5 đa ban vao đong đoi.
Ho tong ham HQ-10 bi trung đan, hu hai nang va chim. Trung ta Le Van Thu con to y nghi ngo rang HQ-10 cung đa bi tau đong đoi la HQ-4, HQ-5 ban vao chu khong chi bi trung đan cua Trung Quoc
HQ-4 rut lui ngay tu đau do "tro ngai tac xa" nen chi bi thiet hai nhe. Ve tau HQ-5 thi loi ke co nhieu mau thuan. Theo si quan Bui Ngoc No thi HQ-5 thiet hai rat nang: "đem đuoc tat ca la 102 lo đan đai bac 100 ly, con đan đai bac 37 ly lo nho hon va nhieu khong đem đuoc, rieng đai chi huy trung muoi may trai đai bac 100 ly nhung may man la nho hai lop thep bao ve nen khi xuyen qua hai lop thep nay thi het tam" (thuc ra tau Trung Quoc khong co phao 100mm ma chi co phao 85mm). Tuy nhien, theo Ham truong HQ-16 la Le Van Thu thi "Su that HQ-4 va HQ-5 chang bi tray mot manh son nao ca. Ca Hai quan đeu biet. Vi the cho nen chi mot minh HQ-16 đuoc tiep đon o Sai Gon va gan huy chuong chu khong co Đai ta Ngac hay HQ-4 va HQ-5".


= Trung Quoc chiem toan bo Hoang Sa =
Trong khi chien su đang dien ra tai Hoang Sa, Diep Kiem Anh, Đang Tieu Binh va To Chan Hoa bao cao len Mao Trach Đong đe nghi cho phep quan đoi Trung Quoc chiem tat ca cac đao do Viet Nam Cong hoa kiem soat. Mao đa chap thuan đe nghi nay. Khi hai chien Hoang Sa ket thuc, sau khi nghe bao cao, Đang Tieu Binh đa chi thi cho Quan khu Quang Chau tiep tuc đanh chiem cac đao Hoang Sa, Huu Nhat va Quang Anh.
Ngay 20 thang 1, tau Trung Quoc ban phao vao cac đao Huu Nhat, Quang Anh va Hoang Sa. Trung Quoc phao kich vao cac đao suot 1 gio, nhung đieu ky la la cac phat ban khong trung bat cu cong trinh nao, cung khong gay ra bat cu thuong vong nao. Co the vi Trung Quoc e ngai co nguoi My tren đao, neu gay sat thuong cho nguoi My thi se gap rac roi ngoai giao, nen tau Trung Quoc chi ban đe ham doa chu khong nham tieu diet đoi phuong tren đao.
Tiep đo, quan Trung Quoc đo bo tan cong cac đon vi đon tru cua Viet Nam Cong hoa tren cac đao nay. Sau 20 phut, luc luong cua Viet Nam Cong hoa tren cac đao bi mat lien lac voi đat lien.
Hai quan Trung Quoc thoi đo chua co tau đo bo chuyen dung, tat ca binh sy cua ho đuoc đua ra Hoang Sa bang cac tau đanh ca. Theo ban tuong trinh cua co van Gerald Kosh (hien nay đa đuoc cong bo), phia Trung Quoc chi co xuong cao su nen chi cho đuoc bo binh trang bi o muc co ban: AK-47 hoac sung Carbin, ho khong su dung vu khi hang nang (đai lien, sung coi), cung khong co xe tang loi nuoc hoac xe thiet giap yem tro. Do trang bi đo bo thieu thon nen Trung Quoc du tinh thuong vong khi đo bo se kha cao neu bi quan Viet Nam Cong hoa ban tra. Đe bu đap viec thieu hut trang bi, Trung Quoc đa huy đong so quan đo bo kha lon: khoang 500 linh Trung Quoc đuoc huy đong cho chien dich đo bo
Luc luong cua Viet Nam Cong hoa tren cac đao bao gom 1 trung đoi (khoang 48 linh va si quan), co them 1 co van My la Gerald Kosh. Trang bi cua đon vi nay gom: moi linh đeu co mot khau sung truong M16 va nhieu bang đan, ngoai ra con co 1 sung coi 60mm va 1 sung đai lien. Voi trang bi tot cong them cong su phong ngu, luc luong nay co the chan đung quan Trung Quoc đo bo đong gap nhieu lan, cam cu cho chi vien tu đat lien.
Tuy nhien, dien bien cuoc đo bo thuan loi đen bat ngo cho phia Trung Quoc: quan Viet Nam Cong hoa khong ban tra nen quan Trung Quoc khong chiu bat ky thuong vong nao. Quan Trung Quoc nhanh chong chiem cac đao vi quan Viet Nam Cong hoa đong tren cac đao đa bo vi tri chien đau, chay vao khu lum cay giua đao roi buong sung đau hang o đo. Đen trua thi linh Trung Quoc đa bat đuoc 49 tu binh gom 1 nguoi My, 23 linh đia phuong quan, 6 si quan Quan đoan 1, 5 nhan vien khi tuong, 1 si quan va 14 quan nhan hai quan.
Theo loi binh nhi Nguyen Đuc, tung đong o Hoang Sa khi tran đanh dien ra, thi quan Viet Nam Cong hoa đong o tren đoi, ngoi trong lo cot, co so đan trang bi co the tieu diet so luong quan gap muoi lan so linh Trung Quoc đang đo bo. Nhung roi tat ca đa đau hang ma khong chong tra: 

"Ong co van nguoi My noi sao đo voi chi huy truong, sau đo co lenh đau hang, chung toi phai coi ao trang cam lam co va chay len phia rung, tha sung cho quan Trung Quoc toi bat. Cuoi cung bi bat sang Trung Quoc, chuyen la vay, ong co van My khi sang Trung Quoc thi khong thay đau nua, chi co chung toi gom 43 nguoi, ke ca chi huy. Noi chung la cho đen bay gio toi cung khong hieu vi sao lai co chuyen tu dung đang thang lai chuyen sang bai, đang đanh lai đau hang va vi sao chung toi đuoc đoi xu khong te trong nha tu?"
Sau tran đanh, nha viet kich Luc Tru Quoc đa đuoc giao nhiem vu đi phong van tai đao đe đua tran hai chien len đien anh. Đieu khoi hai nhat ma ong biet đuoc qua phong van la khi quan Viet Nam Cong hoa đau hang, ho khong co co trang nen đa vay nhung chiec quan đui trang đe đau hang.
Theo ban tuong trinh cua co van Gerald Kosh, phia Trung Quoc đoi xu kha tot voi tu binh, co le vi thay quan Viet Nam Cong hoa khong chong tra gi. Ban đau, mot so nho tu binh bi troi tay bang nhung soi day nho, nhung đen khi cung co xong, tat ca tu binh đeu đuoc coi troi. 48 tu binh đuoc canh chung boi khoang tu 35 đen 40 linh Trung Quoc, moi tu binh đuoc cho uong nuoc va đuoc moi hut thuoc la, ho chi khong đuoc phep noi chuyen rieng. Sau khi kham xet, linh Trung Quoc tra lai cho ho đo dung ca nhan khong lien quan đen quan su (ke ca tien bac). Nhiep anh vien Trung Quoc su dung may anh Leica chup rat nhieu hinh tu binh, co vai buc hinh chup ca nhom tu binh đung chung voi sy quan Trung Quoc. Sau nay, khi đuoc tha ve nuoc, moi tu binh con đuoc Trung Quoc tang qua, bao gom ca nhung buc tranh ve gau truc kha đep
Theo tien si Balazs Szalontai - mot nha nghien cuu đoc lap o Hungary, Trung Quoc quyet đinh chiem quan đao Hoang Sa truoc khi Viet Nam Cong hoa sup đo - nghia la truoc khi Viet Nam Dan chu Cong hoa co the chiem quan đao.


Ket qua Theo tai lieu cua Viet Nam Cong hoa thi tau HQ-10 trung đan vao phao thap va bi chim sau đo. HQ-16 bi hu hai nang, nghieng tren 10 đo, HQ-4 thi chi bi hu nhe. Ve HQ-5, co nhan chung noi tau chi hu nhe trong khi nhan chung khac noi tau hu nang.
Hai quan Viet Nam Cong hoa co 75 binh si tu vong, trong đo rieng HQ-10 co 63 nguoi chet bao gom Ham truong Nguy Van Tha. HQ-4 co ba nguoi chet, HQ-5 co 3 quan nhan tu vong va 16 bi thuong, HQ-16 co hai nguoi chet, luc luong nguoi nhai co bon nguoi chet.
Sau tran hai chien, ngay 20 thang 1, tau cho dau Hoa Lan "Kopionella" vot đuoc 23 nguoi thuoc thuy thu đoan cua HQ-10 đang troi dat tren bien. Đen muoi ngay sau, ngay 29 thang 1, ngu dan Viet Nam vot đuoc mot toan quan nhan Viet Nam Cong hoa gan Mui Yen (Qui Nhon), gom 1 si quan, 2 ha si quan va 12 quan nhan thuoc luc luong đo bo len đao Quang Hoa, đa dung be vuot thoat đao sau tran hai chien.
Theo tai lieu cua Trung Quoc thi cac tau 274, 271, 389, 396 đeu trung đan va bi hu hai nhung khong co tau nao chim, phia Viet Nam Cong Hoa co HQ-10 bi chim tai tran. Trung Quoc bat giu mot si quan chi huy hang đau o đao (bi bat o trong rung) ten la Pham Van Hong, 47 tu binh khac, cong voi mot nguoi My la lien lac o Lanh su quan My tai Đa Nang. Trung Quoc co trao tra tu binh sau đo ngay 27 thang 2 tai Hong Kong qua Hoi Chu thap đo. Mot tai lieu khac cua Trung Quoc thi cho la ho đa đanh chim 1 tau khu truc, lam hu hai 3 tau khu truc khac, lam chet va bi thuong hon 100 linh cua Viet Nam Cong hoa, ben phia Trung Quoc 1 tau chien nho bi hu hai, 18 binh linh chet va 67 binh linh bi thuong.
Phia Cong hoa Nhan dan Trung Hoa co 18 binh si thiet mang, 67 binh si bi thuong va 3 nguoi bi xay xat nhe. Mot trong nhung binh si tro ve tu cuoc chien la Ngo Tien Phong đa đuoc nha nuoc va quan đoi Trung Quoc phong lam anh hung quan đoi va đuoc tang huan chuong hang nhat.
Ong Nguyen Huu Hanh, nguyen la Chuan tuong, phu ta Tong Tham muu truong quan đoi Sai Gon nam 1975, ke lai:

Phia Sai Gon, Tong thong Nguyen Van Thieu rinh rang to chuc "mung chien thang" o Hoang Sa. Toi luc đo cam thay tuc gian vo cung, khong hieu đuoc nguoi ta an mung cai gi: Tau chim, linh bi bat, đat thi mat... ma ho hao chien thang? Toi cat cong đen tham nguoi ban la pho Đe đoc Tanh (Tu lenh pho Hai quan) đe nam tinh hinh... Toi cung khong hieu đuoc vi sao hai nuoc giao tranh, nguoi ta lai co the tha tu binh mot cach em tham nhu vay? Khong hieu sao nguoi ta lai to chuc an mung va Tong thong Thieu thi len đai tuyen bo vai cau huenh hoang nao đo. Cuoi cung, nhung thong tin tinh bao va tam ly chien cho toi hay: Ham đoi 7 cua My o ngoai khoi đa rut khoi mien Nam, tinh hinh chinh tri giua Lien Xo va Trung Quoc khong em tham va My muon giao Hoang Sa lai cho Trung Quoc đe chan đuong vao Bac Viet Nam cua ham đoi Lien Xo…
Theo Bill Hayton, đanh gia mot cach khach quan thi tran chien la mot that bai nang cho Viet Nam Cong hoa. Tuy vay, ho van to chuc mung chien tich, truyen thong Viet Nam Cong hoa thi ke rang đoi tau cua ho đa đanh chim đuoc hai tau va ngan can đuoc ham đoi Trung Quoc lon hon nhieu lan. Tran chien đuoc Viet Nam Cong hoa theu det ly ki nhu huyen thoai vao đung dip Tet, du tren thuc te, đo la mot that bai tai hai.
Trung Quoc chiem đong toan phan quan đao Hoang Sa tu thoi điem nay cho đen tan ngay nay. Nha nuoc Viet Nam cho toi nay van khang đinh chu quyen tren quan đao Hoang Sa va coi hanh đong cua Trung Quoc la su chiem đong trai phep lanh tho.


Ke hoach tai chiem Hoang Sa bi huy bo Sau khi chiem đuoc Hoang Sa, hai quan Trung Quoc cho tap trung 43 tau cac loai tai quan đao nay đe đe phong Viet Nam Cong hoa phan cong tai chiem.
Tuy Trung Quoc đa chien thang trong tran hai chien va nhanh chong chiem đuoc toan quan đao, nhung ket qua đo van kho giu vung. Trung Quoc co bat loi rat lon la khong co may bay chien đau yem tro (khi đo Trung Quoc chi co MiG-21, loai may bay hang nhe nay khong the bay toi Hoang Sa). Tau cua Trung Quoc thi toan la loai nho, co hoa luc phong khong yeu, neu bi khong quan đoi phuong tan cong thi kho ma chong đo đuoc. Neu đoi tau cua Trung Quoc bi khong quan đoi phuong đanh chim, thi luc luong bo binh tren cac đao o Hoang Sa cung se buoc phai đau hang khi het luong thuc va nuoc uong. Khong luc Viet Nam Cong hoa khi đo la luc luong khong quan manh thu 5 the gioi voi toan bo may bay do Hoa Ky cung cap, gom hang tram may bay cuong kich co the bay ra Hoang Sa, nen viec phan cong chiem lai đao la hoan toan kha thi.
Hai quan Viet Nam Cong hoa cho thanh lap mot Hai đoan đac nhiem moi đe chuan bi tai chiem Hoang Sa. Hai đoan nay bao gom tau HQ-6, HQ-17 đieu đong tu Truong Sa va HQ-5 tung tham chien tai Hoang Sa truoc đo. Đai ta Ha Van Ngac tiep tuc đuoc chi đinh lam chi huy Hai đoan nay. Hai đoan thuc hien mot cuoc thao duot chien thuat va thuc tap tac xa trong mot ngay tai mot đao nho nam ve phia bac vung cu lao Cham phia đong nam Đa Nang. Nhung cuoi cung viec tai chiem Hoang Sa bi huy bo. Đai ta Ngac cho rang "cuoc phan kich tai chiem se that bai ngoai tru đo la mot chien thuat thi quan nam trong mot chien luoc cao hon". Ong Ngac cho rang cac tau chien cua Viet Nam Cong hoa la cac tuan duong ham (WHEC) su dung trong luc luong phong ve duyen hai My (US Coast guard) tu lau, chung thich hop cho cong tac tuan tieu hon la chien đau, nen kho chong tra lai voi đoi chien ham cua Trung Quoc co so luong đong hon. Loai nay chi co mot hai phao 127 ly, con 2 phao 40 ly đa đuoc Hai quan Viet Nam Cong hoa đat them vao lai tau la noi đa đuoc dung lam san đap truc thang. Tuy nhien, Pho Đe đoc Ho Van Ky Thoai khi đuoc hoi ve ke hoach tai chiem Hoang Sa thi lai cho biet "Rieng toi thi toi khong đuoc biet. Nhung gi trao đoi o Sai Gon, neu co xay ra, thi khong đuoc thong bao... toi khong đuoc nghe biet va toi cung khong nho rang toi co nghe nhung ke hoach nao tu trong Sai Gon dung khong quan đe tai chiem lai Hoang Sa. Quyet đinh đo co the co va cung co the khong".
Theo ong Hoang Đuc Nha, Bi thu kiem Tham vu Bao chi, Thu ky cua Tong thong Viet Nam Cong hoa, Tong thong Nguyen Van Thieu va cac tuong linh đa co mot so ke hoach tai chiem Hoang Sa nhung khong đuoc thuc hien do uu tien luc đo khong phai la tai chiem Hoang Sa ma la phong thu truoc su tan cong cua quan Giai phong mien Nam. Viet Nam Cong hoa muon bao toan luc luong hai quan đe chong lai quan Giai phong "đang tap trung luc luong chuan bi tieu diet Viet Nam Cong hoa". Viec tai chiem Hoang Sa tam gac lai đe uu tien cho cac muc tieu truoc mat quan trong hon. Sau khi cac muc tieu nay đuoc giai quyet, Viet Nam Cong hoa "se dung cac bien phap quan su ket hop ngoai giao thu hoi Hoang Sa". Ong Nha cho rang Viet Nam Cong hoa đa khong co lien he nao nham phoi hop voi Viet Nam Dan chu Cong hoa tren phuong dien ngoai giao cung nhu quan su nham tai chiem Hoang Sa do Viet Nam Dan chu Cong hoa co thai đo im lang khi Trung Quoc chiem Hoang Sa. Mat khac, ong Nha noi Nguyen Van Thieu đa tim hieu lap truong cua My qua đien thoai, nhung chi nhan đuoc loi tra loi "kho tin" rang nguoi My đa "khong he hay biet gi". Dung tu ngu "doi tra chinh tri", ong Nha khang đinh Hoa Ky đa co su thong đong voi chinh quyen Bac Kinh khi đo va đa lam ngo truoc hanh đong cua Trung Quoc.
40 nam sau, theo ong Nguyen Thanh Trung - khi đo la Trung uy phi cong Khong luc Viet Nam Cong hoa, ngay 19/1/1974, Tong thong Nguyen Van Thieu đieu 5 phi đoan phan luc F-5 bao gom 120 may bay va 150 phi cong (moi phi đoan co 24 may bay), 4 phi đoan o san bay Bien Hoa, 1 o san bay Đa Nang, ra Đa Nang chuan bi tai chiem quan đao Hoang Sa. Theo đanh gia cua Nguyen Thanh Trung thi viec tai chiem Hoang Sa la hoan toan kha thi voi suc manh ap đao cua khong quan bao gom 120 chiec F-5 đang cho lenh o Đa Nang. Thoi điem nam 1974, khong quan Trung Quoc chi co MiG-21 la loai may bay hang nhe co tam hoat đong ngan, khong the bay toi Hoang Sa. Con hai quan Trung Quoc o Hoang Sa chi co khoang 40 tau co nho chu khong co tau lon, va cac tau nay đeu chi co kha nang phong khong rat yeu (phan lon chi co sung may 12,7mm, toi đa cung chi co phao cao xa 37mm đieu khien thu cong). Trong khi đo, moi may bay F-5 đu suc tac chien tai Hoang Sa trong 20 phut, moi chiec mang đuoc toi 3 tan bom. Nhu vay, neu cu 3 may bay đanh 1 tau thi chi can sau nua ngay la co the đanh chim toan bo 40 tau Trung Quoc. Ong Trung tin rang "phan thang la chac chan 100%, vi tau Trung Quoc khong the chay thoat noi (do may bay co van toc nhanh hon rat nhieu), moi tau chi can trung 1 qua bom la xong... Trung Quoc đi ra Hoang Sa la bang tau thoi, neu ma diet ham đoi nay la ho cut ngoi". Cac phi cong luc bay gio cung cho rang chien dich kha de dang, chi trong vong 12 gio la 40 tau Trung Quoc se chim het.
Nhung cuoi cung, luc luong khong quan Viet Nam Cong hoa đa nhan đuoc lenh khong đuoc cat canh. Cung theo loi thuat cua Nguyen Thanh Trung, ke hoach nay cuoi cung đa khong đuoc thuc hien do "My đa canh bao Tong thong Nguyen Van Thieu khong đuoc hanh đong". Ong cho rang "Neu ngay đo chien dich dien ra đung ke hoach thi bay gio va cac the he con chau đo biet bao nhieu. Bay gio Trung Quoc đa chiem đong bat hop phap o Hoang Sa roi, cai di san, cai ganh nang đe lai cho cac the he con chau Viet Nam that la qua nang ne".


Phan ung ngoai giao va nhan xet = Trung Quoc =
Trung Quoc tuyen bo ho co chu quyen hop phap tai quan đao Hoang Sa, do đo tran hai chien la cuoc phan kich tu ve truoc viec Quan luc VNCH chiem đong trai phep cac đao tai Hoang Sa va tan cong cac tau đanh ca Trung Quoc. To Nhan dan Nhat bao cua Đang Cong san Trung Quoc vao ngay 20/1/1974 đa thuat lai su kien, tom luoc nhu sau: "Tu ngay 15.1.1974 chinh quyen Sai Gon đa dung quan ham va phi co lien tuc xam pham lanh hai va vung troi quan đao Tay Sa. Ngu dan va tau bien cua ta bat đac di phai phan kich tu ve. Sang 19/1, tau cua Nam Viet Nam chiem đao Tham Hang, giet va lam bi thuong nhieu ngu dan. Quan đoi Sai Gon con ban vao tau tuan tren bien cua ta, tau cua ta phai phan kich tu ve,..."
Tai thanh pho Tam A tinh Hai Nam, vao nam 1975, Trung Quoc xay "Tay Sa hai chien liet si lang vien" (o Hoang Sa ho cung xay mot khu tuong tu) đe tuong niem 18 binh si Trung Quoc tu tran. Trong Lang vien o Hai Nam, thap ky niem, co khac hang chu: 

"Nhung liet si hy sinh vinh quang trong tran chien phan kich tu ve o quan đao Vinh Lac Tay Sa".- "Ngay 19.1.1974, tai quan đao Vinh Lac Tay Sa, tau hai quan cua chinh quyen Sai Gon tai Nam Viet Nam xam nhap cac đao va hai vuc cua Trung Quoc, ham đoi Nam Hai cua chung ta đa anh hung phan kich, đanh chim mot chien tau ho ve va đai pha 3 chiec khu truc ham cua đich. Thua thang, hai quan ta đa thu hoi đuoc cac đao Sach Ho, Cam Tuyen, va Kim Ngan ma chinh quyen Saigon đa chiem bat hop phap. Ta đa đai thang trong cuoc chien phan kich tu ve o hai vuc Tay Sa, giu đuoc loi ich tren bien va chu quyen lanh tho cua to quoc... trong cuoc hai chien ac liet, 18 đong chi đa vi bao ve su ton nghiem cua to quoc ma khong so hy sinh, đa anh hung chien đau. Ho đa hien sinh menh cao quy cho nhan dan, cho to quoc. Su tich anh hung cua ho se sang ngoi theo nam thang, va song mai voi đat troi. Nhung liet si cach mang se bat diet"
Trang web cua Bo Quoc phong Trung Quoc nam 2014 viet rang:

Tu nam 1990, Trung Quoc chinh thuc đua ra chu truong "gac lai tranh chap, cung nhau phat trien" ve van đe Nam Sa (Truong Sa), đong thoi tang cuong hon nua moi quan he hop tac kinh te giua hai ben, tuy nhien thuc te van chua phat trien mot cach than thien. Su xich mich chua bao gio ngung. Trong nhung nam qua, Viet Nam đa khai thac hon 100 trieu tan dau va 1,5 nghin ty met khoi khi tu nhien tu mo dau o Nam Sa, voi loi nhuan hon 25 ty đo la My. San luong khai thac dau hang nam cua Bien Đong vao khoang 50 trieu đen 60 trieu tan, trong khi vung bien tranh chap giua Trung Quoc va Viet Nam co san luong khai thac dau hang nam la 8 trieu tan, chiem mot ty trong đang ke trong tong so 30 trieu tan dau hang nam do Viet Nam san xuat. Giua cac quoc gia, khong co ban be vinh cuu, chi co loi ich vinh cuu. Truoc tinh hinh phuc tap va gay gat tren Bien Đong, mot Trung Quoc troi day hoa binh se co nhung lua chon kho khan nhu the nao?


= Viet Nam Cong hoa =
Tu sau tran chien cho đen su kien 30 thang 4 nam 1975, Viet Nam Cong hoa đa ra nhieu tuyen bo phan đoi hanh đong cua Trung Quoc nhu:

"Tuyen cao cua Bo truong Ngoai giao Viet Nam Cong Hoa ve nhung hanh đong gay han cua Trung Quoc trong khu vuc đao Hoang Sa" so 015/BNG/TTBC/TT ngay 19/1/1974.
"Tuyen cao cua Chinh phu Viet Nam Cong Hoa ve chu quyen cua Viet Nam Cong Hoa tren nhung đao o ngoai khoi bo bien Viet Nam Cong Hoa" ngay 14/2/1974.
Tai lieu "The gioi len an Trung Cong xam lang Hoang Sa cua Viet Nam Cong hoa", Tong cuc Chien tranh Chinh tri, Cuc Tam ly chien, Quan luc Viet Nam Cong hoa, 1974.
"Sach trang ve quan đao Hoang Sa va Truong Sa", Bo Ngoai giao Viet Nam Cong hoa, 1975.
Viet Nam Cong hoa cung to chuc nhieu cuoc bieu tinh phan đoi Trung Quoc cuong chiem Hoang Sa, phan đoi hanh đong cua Trung Quoc truoc Lien Hop Quoc, đe nghi cac quoc gia đong minh đua van đe Trung Quoc đanh chiem Hoang Sa ra Hoi đong Bao an Lien hiep Quoc. Viet Nam Cong hoa tuyen bo ho khong bao gio thua nhan Hoang Sa thuoc ve Trung Quoc bang hanh đong vu luc đanh chiem lanh tho


= Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa Mien Nam Viet Nam =
Ngay 20/1/1974 Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam đa ra ban Tuyen bo phan đoi hanh đong nay cua phia Trung Quoc.
Sau ngay tiep quan mien Nam (30/4/1975), Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam đa nhieu lan tuyen bo khang đinh Hoang Sa la cua Viet Nam. Vao ngay 5/6/1976, nguoi phat ngon Bo Ngoai giao Cong hoa mien Nam Viet Nam đa len tieng khang đinh hai quan đao nay la thuoc chu quyen Viet Nam, tu truoc đen nay đeu do nguoi Viet Nam quan ly.


= Viet Nam Dan chu Cong hoa =
Theo tien si Balazs Szalontai o Hungary, vao thang 1 nam 1974, khi hai quan cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đanh chiem Hoang Sa, ban lanh đao Viet Nam Dan chu Cong hoa khong he co phat ngon cong khai, du la ung ho hay phan đoi. Bao chi Viet Nam Dan chu Cong hoa khong đe cap gi đen viec Trung Quoc chiem Hoang Sa. Nha su hoc Nguyen Đinh Đau nhan đinh ve phan ung cua Viet Nam Dan chu Cong hoa truoc viec Trung Quoc chiem Hoang Sa: "Mot đieu la, la trong khi du luan phan ung nhu the o mien Nam, ma Viet Nam Dan chu Cong hoa khong co phan ung gi". Theo tien si Balazs Szalontai "su im lang cua mien Bac chu yeu la do can nhac chien thuat ngan han cua Ha Noi, chu khong phai vi su đong y ve phap ly giua Trung Quoc va Viet Nam". Đay la van đe cua ca hai mien Viet Nam va Viet Nam Dan chu Cong hoa se hop voi Trung Quoc đe lam ro van đe. Theo ong Duong Danh Dy "Viec khong noi đe khong anh huong toi su nghiep thong nhat đat nuoc thi ro roi. Nhung viec khong noi con lam cho Ban Lanh đao Trung Quoc chu quan, nghi rang Viet Nam Dan chu Cong hoa coi nhe van đe bien đao ma khong tim cach đanh chiem luon quan đao Truong Sa nua".
Ve mat ban chinh thuc, ngay 21 thang 1 nam 1974, 2 ngay sau khi tran chien dien ra, đai dien ngoai giao cua chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa khi tra loi hang tin AFP đa khang đinh: "Viec bao ve chu quyen cua moi quoc gia la mot đieu het suc thieng lieng. Cac van đe ve lanh tho va bien gioi giua cac quoc gia lang gieng thuong la nhung tranh cai phuc tap, can phai co nhung kien giai than trong. Cac quoc gia lien quan can thuong luong dua tren su binh đang, ton trong lan nhau, dua tren tinh than huu nghi va lang gieng than thien đe giai quyet tranh chap". Ben canh đo, trong cuoc trao đoi voi Đai su Hungary tai Ha Noi khi đo, Thu truong Bo Ngoai giao Nguyen Co Thach đa tuyen bo: "Co rat nhieu ho so va tai lieu cho thay quan đao đang tranh cai (tuc quan đao Hoang Sa) la cua Viet Nam".
Ngay sau khi Trung Quoc chiem Hoang Sa, Viet Nam Dan chu Cong hoa bat đau đe phong, ho gay kho khan cho Hoa kieu khi muon tham than nhan o Trung Quoc, va cung khong cho nhieu nguoi Trung Quoc sang mien Bac Viet Nam tham nguoi than.
Theo Viet Nam Dan chu Cong hoa, hanh đong cua Trung Quoc la co tinh toan tu truoc va nhan đuoc su lam ngo cua My. Vi vay, khi đo đai su My Graham Martin o Sai Gon đa bac bo yeu cau cuu vien cua Viet Nam Cong hoa va ham đoi My o Thai Binh Duong đa đuoc lenh tranh xa quan đao Hoang Sa. Đac biet, hanh đong cua Trung Quoc dien ra chi mot ngay sau khi ho chap nhan đam phan voi phia Viet Nam Dan chu Cong hoa ve van đe vinh Bac Bo, trong đo Trung Quoc yeu cau đuoc đac quyen tham do trong mot khu vuc rong 20.000 km² trong vinh Bac Bo do ho tu y đinh ra (yeu cau nay sau đo bi Viet Nam Dan chu Cong hoa bac bo va đam phan lam vao be tac). Boi mot chuoi cac su kien tren, nam 1975, khi Quan đoi Nhan dan Viet Nam đa ho tro Quan Giai phong mien Nam Viet Nam mo chien dich Truong Sa va cac đao tren Bien Đong đe thu hoi Truong Sa, ho đa ra cong đien chi thi phai tien hanh khan truong đe đe phong "quan đoi nuoc ngoai" co y đinh chiem quan đao.
Sau khi Chien tranh Viet Nam ket thuc, Viet Nam đa tuyen bo chu quyen đoi voi ca hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa. Thang 9 nam 1975, Tong Bi thu Đang Lao đong Viet Nam Le Duan neu van đe Hoang Sa trong chuyen tham Trung Quoc. Phan ung khong nhuong bo cua Trung Quoc lam lanh đao Viet Nam kho chiu. Ngay 15 thang 3 nam 1979, Bo Ngoai giao Viet Nam cong bo Bi vong luc ve van đe bien gioi Viet -Trung, trong đo len an viec Trung Quoc đanh chiem trai phep quan đao Hoang Sa cua Viet Nam. Ngay 28 thang 9 nam 1979, Bo Ngoai giao Viet Nam cong bo Sach trang, gioi thieu 19 tai lieu chung minh chu quyen cua Viet Nam đoi voi Hoang Sa va Truong Sa.
Viec nay đa khien Trung Quoc bat binh va bat đau mot thoi ky quan he cang thang giua hai nuoc Viet Nam - Trung Quoc. Nha nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam hien nay van khang đinh chu quyen đoi voi toan bo quan đao Hoang Sa va vung lanh hai lien quan tren Bien Đong.


= Hoa Ky =
Chinh phu My khong co tuyen bo ngoai giao nao len an viec Trung Quoc đanh chiem Hoang Sa ma chi to thai đo thong cam voi Viet Nam Cong hoa. Hoa Ky cung tu choi yeu cau cua Viet Nam Cong hoa giup đua van đe nay ra thao luan tai Lien Hop Quoc.
Ong Hoang Đuc Nha, cuu Bi thu kiem Tham vu Bao chi cua Viet Nam Cong hoa, đa goi đien cho đai su Hoa Ky đe hoi vi sao Hoa Ky khong thong bao viec Trung Quoc đieu quan đen Hoang Sa đe chu đong đoi pho, đai su Graham Martin tra loi rang ho "khong he biet gi". Ong Nha lien chat van Đai su Martin rang chuyen ca mot ham đoi di chuyen ma quan đoi My "khong biet" thi qua la kho tin. Chinh phu My giai thich rang Quoc hoi My đa ra luat cam Chinh phu tiep tuc ho tro quan su cho Viet Nam Cong hoa nen ho khong the nao giup Viet Nam Cong hoa bao ve Hoang Sa truoc su tan cong cua Trung Quoc. Cac tai lieu giai mat sau nay cho thay: trai voi loi giai thich cua đai su My, co quan tinh bao CIA cua My đa theo doi sat tat ca dien bien tai quan đao Hoang Sa ngay tu luc Trung Quoc đua quan đen Hoang Sa cho đen luc Trung Quoc chiem toan bo quan đao nay đe bao cao cho Tong thong My nhung My quyet đinh khong can thiep vao Hoang Sa. Sau nay, ong Nha goi đay la su "doi tra chinh tri" va khang đinh Hoa Ky đa co su thong đong voi Trung Quoc tu truoc
Trong tai lieu mang ma so 1974STATE012641_b cua Chinh phu My, đe ngay 19/1/1974 co ghi "Chinh phu Hoa Ky khong đung ve phe nao trong cac cuoc tranh chap xung đot ve quan đao Hoang Sa", va toa đai su My tai Sai Gon đuoc lenh thong bao, yeu cau Viet Nam Cong hoa phai "co gang toi đa tranh nhung đung đo truc tiep nua voi luc luong Cong hoa Nhan dan Trung Hoa..." 
Ngay 23 thang 1, Trung Quoc va My đa to chuc hoi đam tai Washington. My đa gui Ngoai truong Henry Kissinger tham gia, Kissinger đa bay to quan điem cua chinh phu My ve tranh chap chu quyen đoi voi quan đao Hoang Sa, theo đo "Hoa Ky khong ung ho cac tuyen bo ve chu quyen hai đao cua Viet Nam Cong hoa", cung khong ung ho viec đua van đe nay ra thao luan tai cac to chuc quoc te. Tom lai, ve ngoai giao, Hoa Ky se khong lam gi đe giup Viet Nam Cong hoa.
Đen ngay 28/1/1974, Bo Ngoai giao My chi thi Đai su quan My tai Sai Gon bay to "lo lang sau sac ve rui ro phia Viet Nam Cong hoa bay to gian du ve Hoang Sa bang hanh đong quan su phi ly voi Trung Quoc"" va yeu cau Đai su My "kiem che" chinh phu Viet Nam Cong hoa (tuc la phai ngan can Viet Nam Cong hoa neu ho co y đinh đanh chiem lai Hoang Sa)


Phan ung quan su "Hanh quan Tran Hung Đao 48" la mot chien dich do Hai quan Viet Nam Cong hoa tien hanh vao thang 2 nam 1974 đua quan len đon tru cac đao chua bi chiem đong đe khang đinh chu quyen cua Viet Nam tren quan đao Truong Sa sau su kien Hai chien Hoang Sa vao ngay 19 thang 1 nam 1974.


Đanh gia = Chien thuat =
Tra loi cau hoi cua cac si quan khac ve Hai chien Hoang Sa tai Khoa Chi huy Tham muu đac biet tai Long Binh, Đai ta Ha Van Ngac, chi huy tran Hai chien Hoang Sa, nhan đinh Hoang Sa cung gan tuong tu tran Ap Bac la noi quan luc Viet Nam Cong hoa đa "bi bat ngo ve chien thuat cua đich, co su sai lam ve uoc tinh tinh bao va nham lan ve chien thuat đieu quan".
Trung ta Le Van Thu, chi huy chien ham HQ-16, nhan đinh ve tran hai chien nhu sau:

Trong tran Hai chien Hoang Sa, Viet Nam Cong hoa khong co loai tau thich hop cho tran chien. HQ-5, HQ-16, HQ-10 khong co vu khi kieu moi, phao quay bang tay nen theo doi muc tieu kho khan cung nhu nhip ban cham. Chi co HQ-4 la co vu khi toi tan, cac sung đeu đieu khien bang đien, toc đo ban nhanh, radar co tam xa, van toc chien ham cao. Nhung HQ-4 lai gap "tro ngai ky thuat" nen rut lui ngay tu đau (ong Thu con nghi ngo HQ-4 rut lui vi so tham chien chu khong phai vi truc trac).
Hai đoi cua Viet Nam Cong hoa tham chien tran Hoang Sa khong co ke hoach tac chien. Chi huy HQ-16 chi nhan đuoc mot lenh duy nhat tu Đai ta Ngac đo quan len đao Quang Hoa bang bat cu gia nao, ngoai ra ong khong biet gi ve hoat đong cua HQ-4 va HQ-5 cung nhu nhiem vu cua ho. Khi tran chien dien ra, ong cung khong biet Đai ta Ngac đa chia Hai đoan thanh 2 phan đoan: phan đoan I gom HQ-4 va HQ-5, phan đoan 2 gom HQ-10 va HQ-16. Vi khong co ke hoach tac chien nen khi may truyen tin bi Trung Quoc pha song khong lien lac đuoc thi khong co tan so du tru thay the, nen ham đoi phai dung may PRC-25 lien lac voi nhau vi the viec lien lac khong đuoc lien tuc, on đinh.
Phan đoan I đuoc phan cong la chu luc nhung khong tich cuc chien đau ma chi o ben ngoai cho đoi roi "ban vao long chao 5 - 7 phat truoc khi rut lui". Chi co phan đoan II mang vai tro yem tro lai phai giao chien voi 4 tau Trung Quoc nen thiet hai nang.
So quan HQ-16 đo bo đe gianh lai đao Quang Hoa va giu đao Hoang Sa qua it, khong co kinh nghiem tac chien tren bo, lai khong đuoc tiep te đan duoc, luong thuc, nuoc uong va vat dung.
Khong co bac si tren chien ham, chi co y ta khong kinh nghiem cuu thuong cung nhu ngoai kha nang cua ho nen ai bi thuong thi kho ma song sot.
Theo Trung ta Le Van Thu, sau tran chien, Bo Tu lenh Hai quan đa khong to chuc thao luan giua chi huy cac đon vi tham chien đe rut kinh nghiem hoc hoi ma đe "moi chuyen đeu cho troi xuoi luon".
Trong tran hai chien Hoang Sa, hai quan Viet Nam Cong hoa gap bat loi lon la hai khau hai phao 76 ly tu đong tren khu truc ham HQ-4 bi "tro ngai ky thuat" nen HQ-4 phai rut lui ngay tu đau. HQ-5 chi ban vai phat đan thi thuyen truong ra lenh rut lui. HQ-16 chien đau mot thoi gian ngan thi bi trung đan phao 127 ly cua tau đong đoi la HQ-5 ban nham, xuyen thung ham may do đo bi loai ra khoi tran chien. Đieu nay cho thay hai quan Viet Nam Cong hoa chien đau trong the bi đong, khong co ke hoach tac chien nen viec phoi hop giua cac chien ham kem dan đen HQ-5 ban trung HQ-16. Chi co HQ-10 la chien đau tu đau đen cuoi, nhung đay lai la tau nho nhat đoi hinh, de bi hai quan Trung Quoc vo hieu hoa. Nhu vay hai quan Viet Nam Cong hoa thieu su phoi hop giua cac chien ham va mat uu the ve hoa luc ngay tu đau tran chien, trong khi Trung Quoc đa len ke hoach chu đao o cap cao nhat la Bo Chinh tri Đang Cong san Trung Quoc cho viec chiem toan bo quan đao Hoang Sa.
Theo nha nghien cuu Toshi Yoshihara (nguoi Nhat), tran đanh nay hai quan Viet Nam Cong hoa that bai vi 3 nguyen nhan chinh, đen tu ca hai phia:

Linh hai quan Trung Quoc to ro su ky luat va dung cam, biet dung loi đanh ap sat đe han che uu the cua tau đich;
Tau cua Viet Nam Cong hoa to va hoa luc manh hon nhieu, nhung chien thuat thi sai lam: tach đoi hinh thanh 2 phan đoi nhung lai thieu su phoi hop, nen 2 phan đoi khong ung cuu đuoc cho nhau, tham chi con ban nham vao nhau;
Chi huy cua Viet Nam Cong hoa khong biet su dung uu the ve hoa luc đe đanh tu xa ma lai đe tau đich ap sat đanh gan, nhu vay la tu vut bo uu the tau to - phao lon cua minh.


= Chien luoc =
Đai ta Ha Van Ngac nhan đinh du Hai quan Viet Nam Cong hoa co thang đuoc tran đau thi cung kho luong truoc đuoc ton that khi đoi đau voi luc luong tiep vien cua Trung Quoc neu con o lai co thu tai Hoang Sa. Vao thoi điem đo Quan Giai phong mien Nam Viet Nam đang tap trung quan tai mien Nam, Hai quan Viet Nam Cong hoa phai don luc luong chong lai nen khong the chi vien toi đa cho Hoang Sa. Theo Đai ta Ngac, Quan luc Viet Nam Cong hoa đa kiem che khong tiep tuc mo rong chien su tai Hoang Sa vi so cham ngoi cho mot cuoc chien moi giua Viet Nam Cong hoa va Trung Quoc. Tuy nhien, theo nhan đinh cua Viet Nam Dan chu Cong hoa va Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam, trong ca nam 1973 va đau 1974 - thoi điem su kien o Hoang Sa no ra - o tren bo, chinh quyen Sai Gon van hoan toan chiem uu the ve khong quan va quan so. Luc luong vu trang va ban vu trang cua Viet Nam Cong hoa lien tuc vi pham Hiep đinh Paris, luc nay Quan Giai phong van đang o the phong thu va chong đo. Theo phi cong Nguyen Thanh Trung tra loi bao Thanh nien ngay 06/07/2014, khong quan Viet Nam Cong hoa luc đo hoan toan đu suc đe tap kich Hoang Sa. Tai Đa Nang, co 5 phi đoan cua Khong quan Viet Nam Cong hoa voi khoang 100 may bay chien đau cac loai. Theo ong Trung, Khong quan Trung Quoc thoi đo chi co MiG-21, chi đu nhien lieu bay nua đuong đen Hoang Sa nen khong the tham chien đuoc, con tau chien Trung Quoc thi chi toan la tau co nho, kha nang phong khong yeu. Trong khi đo, may bay chien đau cua Viet Nam Cong hoa ngoai thoi gian di chuyen tu Đa Nang ra Hoang Sa van con khoang 30 phut đe tien hanh khong kich, co the đanh chim cac tau chien Trung Quoc mot cach de dang. Nhung ke hoach dung khong quan đe đanh tra đa bi Tong thong Nguyen Van Thieu đinh chi do Hoa Ky đa yeu cau Viet Nam Cong hoa khong đuoc phan khang.
Theo ong Nguyen Huu Hanh, Chuan tuong, phu ta Tong Tham muu truong quan đoi Viet Nam Cong hoa nam 1975, My muon loi dung mau thuan giua Trung Quoc va Lien Xo nen nhan su kien nay đe ngam giao Hoang Sa lai cho Trung Quoc, nham chan đuong vao mien Bac Viet Nam cua ham đoi Lien Xo.
Theo to Nha Ngoai giao (The Diplomat), Hai chien Hoang sa 1974 cung đa đe lai cho Viet Nam nhung bai hoc nhat đinh:

Bien phap ngoai giao la uu tien so 1 nhung khong phai la bien phap duy nhat do chang co hiep đinh khu vuc va quoc te nao co the bao ve cac nuoc nho mot cach hoan hao truoc cac hanh đong đon phuong su dung vu luc cua mot nuoc lon.
Cac cuong quoc co the se khong bao ve đong minh cua minh va đung ngoai xung đot do van đe ho quan tam la duy tri quyen tu do hang hai va cac loi ich chien luoc toan cau khac, chu khong phai loi ich cua cac nuoc nho khi loi ich đo anh huong toi loi ich toan cau cua nuoc lon.
Mot luc luong quan su đu manh đe kiem soat mot vung bien hep nhung co tinh chien luoc la rat can thiet, trong đo phai phong toa khong cho đoi phuong tiep can vung do minh kiem soat, cung co nang luc phong thu đao, kha nang canh bao som va kha nang van chuyen luc luong tu trong bo ra đao tren pham vi rong đe đo bo len đao mot cach nhanh chong va vung chac.


Xem them Quan đao Hoang Sa
Cong ham nam 1958 cua Thu tuong Pham Van Đong
Chien tranh bien gioi Viet-Trung, 1979
Hai chien Truong Sa 1988
Nam Hai phong van, phim Trung Quoc ve tran chien nay


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Video: Nhan chung song ke ve Hai Chien Hoang Sa 1974
Tai lieu Tong cuc Chien tranh Chinh tri, Bo Tong tham muu Quan luc Viet Nam Cong hoa ve hai chien Hoang Sa
Tran hai chien Hoang Sa Cuu pho đe đoc Hai quan Viet Nam Cong hoa Ho Van Ky Thoai ke ve Hai chien Hoang Sa 1974. BBC Cap nhat 12h46 GMT 15 Thang 12 2007
Hai chien Hoang Sa - 40 nam nhin lai Chau Minh Linh, bao Thanh Nien 05:30 AM - 06/01/2014
Đoc cuon "Tran hai chien Hoang Sa", Tran Binh Nam, VietWeekly, 19/11/2013
Sach trang ve quan đao Hoang Sa va Truong Sa, Bo ngoai giao Viet Nam Cong hoa, 1975 Luu tru ngay 29 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine
Tuyen bo cua Chinh phu Viet Nam Cong Hoa ngay 14 thang 2 nam 1974 Luu tru ngay 3 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine
Tuyen Cao cua Bo Ngoai giao Viet Nam Cong Hoa ve hanh đong Gay han cua Trung Cong ngay 19 thang 1 nam 1974 Luu tru ngay 3 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine
Ky uc Tet tren đao Hoang Sa, VnExpress, 25/1/2012