Theophilos (tieng Hy Lap: Θεοφιλος; 813 – 20 thang 1, 842) la Hoang đe Đong La Ma tu nam 829 cho đen khi ong qua đoi nam 842. Ong la vi hoang đe thu hai cua trieu đai Amoria va la vi hoang đe cuoi cung ung ho bai tru thanh tuong. Đich than Theophilos ngu gia than chinh thao phat nguoi A Rap trong suot phan đoi con lai cua minh bat đau tu nam 831.


Tieu su = Thieu thoi =
 
Theophilos la con trai cua Hoang đe Mikhael II va Hoang hau Thekla, va la con đo đau cua Hoang đe Leon V goc Armenia. Mikhael II đa phong cho Theophilos lam đong hoang đe vao nam 822, ngay sau khi ong len ngoi. Khong giong nhu phu hoang, Theophilos tu thuo nho đa đuoc thua huong mot nen giao duc sau rong tu nha van pham hoc Ioannes Hylilas, va cung la mot nguoi cuc ky nguong mo am nhac va nghe thuat. Ngay 2 thang 10 nam 829, Theophilos ke vi cha minh voi tu cach la hoang đe duy nhat.
Theophilos van tiep tuc phong trao bai tru thanh tuong tu cac tien đe, du khong co giong đieu hoa giai hon phu hoang, ong lien ban hanh mot sac lenh vao nam 832 nghiem cam viec ton kinh cac bieu tuong ton giao. Đong thoi tu nhan minh nhu la nguoi benh vuc cho cong ly ma cung cach hanh xu mot cach pho truong nhat bang cach xu tu ngay lap tuc nhung ke đong loa cua phu hoang chong lai Leon V tu sau khi ke vi. Danh tieng ve hoang đe trong vai tro nhu mot vi quan toa nhan nai va trong tac pham van hoc Timarion Theophilos xuat hien nhu la mot trong nhung tham phan chon Am phu.


= Chien tranh chong lai nguoi A Rap =
 
Ke tu luc len ngoi hoang đe. Theophilos đa buoc phai tien hanh chien tranh chong lai nguoi A Rap tren ca hai mat tran. Sicilia lai mot lan nua roi vao tay quan A Rap, thu phu Palermo bi đanh chiem trong mot đot vay ham keo dai vao nam 831, dan toi viec thanh lap Tieu Vuong quoc Sicilia va dan dan tiep tuc banh truong the luc tren khap hon đao. Đich than hoang đe đa thong linh mot đao quan xam nhap xu Anatolia cua khalip nha Abbasid Al-Ma'mun vao nam 830 nhung phia Đong La Ma bi đanh bai va chiu đe mat them vai cu điem nua. Nam 831, Theophilos đa tra đua bang cach dan mot đoi quan lon tien vao Cilicia va chiem cu Tarsus. Hoang đe quay tro ve Constantinopolis trong niem han hoan chien thang, nhung sang mua thu thi bi đanh bai o Cappadocia. Mot that bai trong cung mot tinh vao nam 833 đa buoc Theophilos phai chon cach cau hoa (voi đieu kien la chiu nop 100.000 dinar vang va tha 7.000 tu binh), ma sang nam toi moi thuc hien đuoc, nhat la tu sau cai chet cua Al-Ma'mun.
Trong khoang thoi gian đinh chien voi nha Abbasid, Theophilos đa du tru viec bat coc nhung tu nhan Đong La Ma đuoc vua Krum xu Bulgaria đua toi đinh cu o phia bac song Danube. Hoat đong giai cuu đuoc tien hanh voi su thanh cong vao khoang nam 836, va nen hoa binh giua Bulgaria va Đe quoc Đong La Ma đa mau chong phuc hoi. Tuy vay, Đong La Ma kho ma duy tri hoa binh o mien Đong. Du Theophilos co cung cap noi an chon o cho nhung nguoi ti nan tu mien đong vao nam 834, bao gom ca Nasr, mot nguoi Ba Tu. Hoang đe con lam le rua toi cho Theophobos, đa ket hon voi nguoi di cua Hoang đe la Irene va tro thanh mot trong nhung tuong linh cua ong. Khi quan he voi nha Abbasid dan xau đi, Theophilos đa chuan bi cho mot cuoc chien tranh moi.

 
Nam 837 Theophilos tu minh dan mot đao quan lon len toi 70.000 nguoi tien ve phia Luong Ha va chiem đuoc Melitene va Arsamosata. Hoang đe cung chiem va pha huy Zapetra (Zibatra, Sozopetra), ma mot so nguon tai lieu cho đo la noi sinh cua khalip al-Mu'tasim. Theophilos ca khuc khai hoan tro ve Constantinopolis. Vi muon chong bao thu, Al-Mu'tasim lien tap hop mot đoi quan lon va phat đong mot cuoc xam luoc chia lam hai mui nhon vao Anatolia nam 838. Theophilos quyet đinh tan cong mot bo phan cua quan đoi khalip truoc khi ho co the hop lai. Ngay 21 thang 7 nam 838, trong tran Anzen o Dazimon, đich than Theophilos thong linh mot đao quan Đong La Ma gom 25.000 đen 40.000 nguoi giao tranh voi quan đoi duoi quyen chi huy cua al-Afshin. Afshin tru vung truoc nhung đot tan cong cua quan Đong La Ma, đa ha lenh phan cong va gianh lay thang loi. Tan quan Đong La Ma rut lui trong hon loan va khong dam ngan can vao chien dich tiep theo cua khalip.
Al-Mu'tasim chiem đuoc Ancyra, va al-Afshin gia nhap vao đoan quan cua ong. Toan bo quan đoi Abbasid truoc tien tien đanh Amorium, noi phat tich cua trieu đai. Ban đau quan A Rap vap phai phan khang quyet liet. Roi sau mot ten tu binh Hoi giao tron thoat va chay toi bao cho khalip cho tuong thanh chi co mot lop phia truoc. Al-Mu'tasim lien tap trung hoa luc ban pha du doi khien mot đoan tuong thanh bi vo tan tao co hoi cho quan A Rap tran vao. Du luc luong thu thanh đa anh dung cam cu trong nam muoi lam ngay rot cuoc thanh pho cung roi vao tay al-Mu'tasim vao ngay 12 hoac 15 thang 8 nam 838.
Nam 838, nham gay an tuong voi Khalip o Baghdad, Theophilos đa cu Thuong phu Đai ket thanh Constantinopolis la Ioannes Grammatikos toi phan phat 36.000 đong nomismata cho cu dan thanh Baghdad tieu xai thoai mai. Khoang nam 841, nuoc Cong hoa Venezia đa phai mot ham đoi 60 tau galley (moi chiec cho đuoc 200 nguoi) đe tro giup quan Đong La Ma đanh đuoi nguoi A Rap ra khoi Crotone, nhung khong thanh cong.
Trong chien dich nay Al-Mu'tasim tinh co phat hien ra rang mot so tuong linh hang đau cua ong co y đo phan nghich. Nhieu nguoi trong so tuong linh hang đau đa bi bat giu va mot so bi xu tu ngay truoc khi ong tro ve. Al-Afshin xem ra chang co dinh liu gi trong viec nay, nhung nhung muu tinh khac cua ong lai bi phat giac đe đen noi phai chet trong tu vao mua xuan nam 841. Khalip al-Mu'tasim nga benh vao thang 10 nam 841 va qua đoi vao ngay 5 thang 1 nam 842, ket thuc cuoc chien tranh khoc liet giua Đong La Ma va nha Abbasid.


= Quan he voi Bulgaria va Serbia =

Nam 836, tu sau khi man han hoa uoc 20 nam giua Đe quoc Đong La Ma va Bulgaria, Theophilos đa xua quan tan pha vung bien gioi Bulgaria. Nguoi Bulgaria ben tra đua lai, va duoi su lanh đao cua Isbul ho đa tien quan toi gan Adrianopolis. Vao luc nay, neu khong phai truoc đo, nguoi Bulgaria đa sap nhap Philippopolis (Plovdiv) va cac vung lan can. Khan Malamir lam trong benh qua đoi vao nam 836.
Nen hoa binh giua nguoi Serb, foederati cua Đong La Ma va nguoi Bulgar keo dai cho đen nam 839. Vlastimir xu Serbia đa thong nhat mot so bo lac va Serbia đuoc Theophilos ban cho đoc lap; đoi lai Vlastimir phai thua nhan cuong vi chua te tren danh nghia cua Hoang đe. Viec sap nhap mien Tay xu Makedonia cua nguoi Bulgar đa lam thay đoi tinh hinh chinh tri tai noi đay. Malamir hoac nguoi thua ke cua ong co the đa nhan thay mot moi đe doa trong viec cung co cua nguoi Serb va chon cach khuat phuc ho giua cong cuoc chinh phuc cac vung đat cua dan Slav. Mot nguyen nhan khac co the la do phia Đong La Ma muon huong su chu y đe ho co the ranh tay đoi pho voi cac cuoc noi day cua nguoi Slav tai ban đao Peloponnesus, ham y rang ho muon dung nguoi Serb đe kich đong chien tranh. Nguoi ta cho rang chinh su mo rong nhanh chong cua nguoi Bulgar len lanh tho Slav đa thuc đay nguoi Serb hop nhat thanh mot quoc gia.
Khan Presian I (tri vi 836–852) đot nhien keo quan xam chiem lanh tho Serbia vao nam 839 dan đen cuoc chien tranh keo dai ba nam giua hai dan toc Bulgaria va Serbia. Ket cuoc la Vlastimir xu Serbia đa gianh chien thang va Presian đai bai hoan toan, chang nhung khong chiem đuoc đat đai nao ca ma đai quan con bi ton that nghiem trong. So di nguoi Serb đai thang la vi biet tan dung loi the chien thuat tai cac ngon đoi, vay nen quan đoi cua Vlastimir moi co the đanh đuoi quan xam luoc ra khoi bo coi. Chien tranh ket thuc vua đung luc Theophilos qua đoi, đa giai thoat Vlastimir khoi nhung nghia vu cua ong đoi voi Đe quoc Đong La Ma.                  


= Cai chet va di san =
The trang cua Theophilos ngay cang yeu dan va ong qua đoi lang le vao ngay 20 thang 1 nam 842. Theophilos đa cho gia co cac buc tuong thanh cua Constantinopolis va xay dung mot benh vien van tiep tuc ton tai cho đen buoi hoang hon cua Đe quoc Đong La Ma.


Gia đinh Theophilos co voi hoang hau Theodora bay đua con:

Konstantinos, đong hoang đe tu khoang nam 833 cho toi khi mat vao khoang nam 835.
Mikhael III, ke vi lam hoang đe.
Maria, ga cho Caesar Alexios Mousele.
Thekla, tung la tinh nhan cua hoang đe Basileios I goc Makedonia.
Anna
Anastasia
Pulcheria


Chu thich Tham khao Bury, J. B. (2008). History of the Eastern Empire from the Fall of Irene to the Accession of Basil: A.D. 802–867. ISBN 1-60520-421-8.
Fine, John Van Antwerp (1991). The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. Michigan: The University of Michigan Press. ISBN 0-472-08149-7.
John Bagot Glubb The Empire of the Arabs, Hodder and Stoughton, London, 1963
Haldon, John (2008). The Byzantine Wars. The History Press.
Muhammad ibn Jarir al-Tabari History v. 33 "Storm and Stress along the Northern frontiers of the Abbasid Caliphate", transl. C. E. Bosworth, SUNY, Albany, 1991
The Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, 1991.
Runciman, Steven (1930). A history of the First Bulgarian Empire. London: G. Bell & Sons.
Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. The Stanford Press.


Lien ket ngoai