Lich su tien hoa cua su song tren Trai Đat la qua trinh ma ca sinh vat song lan sinh vat hoa thach tien hoa ke tu khi su song xuat hien tren hanh tinh, cho toi hien tai. Trai Đat hinh thanh khoang 4,5 ti nam truoc va cac bang chung cho thay su song hinh thanh truoc 3,7 ti nam. Mac du co mot so bang chung goi ra rang su song xuat hien som tan 4,1 toi 4,28 ti nam truoc, bang chung nay van gay tranh cai do cac co che phi sinh hoc co the đa tao nen nhung hoa thach nay. Su tuong đong giua tat ca cac sinh vat ngay nay am chi rang su ton tai cua mot to tien chung ma tat ca cac sinh vat đa biet đeu tach ra tu no thong qua qua trinh tien hoa. Uoc tinh hon 99 phan tram tat ca cac loai, len đen hon nam ti loai, tung sinh song tren Trai Đat đa tuyet chung. Cac uoc tinh ve so luong cac loai hien tai cua Trai Đat dao đong tu 10 trieu toi 14 trieu, trong đo uoc tinh 1,9 trieu đa đuoc đinh danh va 1,6 trieu đuoc ghi nhan trong co so du lieu trung tam cho toi hien tai. Gan đay hon, vao thang 5 nam 2016, cac nha khoa hoc đa bao rang 1 trieu trieu loai đuoc uoc tinh song tren Trai Đat vao thoi điem hien tai voi chi mot phan mot nghin cua mot phan tram đuoc mo ta.

Bang chung som nhat ve su song tren Trai Đat la cac dau hieu cacbon co nguon goc sinh vat va hoa thach stromatolit đuoc phat hien trong nhung tang đa sau tram tich 3,7 ti nam tuoi đuoc tim thay o phia tay Greenland. Vao nam 2015, "tan tich cua đoi song sinh vat" đuoc phat hien ra co kha nang nam trong nhung tang đa 4,1 ti nam tuoi tai Tay Uc. Vao thang 3 nam 2017, cac nha nghien cuu đa bao cao ve bang chung cua thu co kha nang la dang song co nhat tren Trai Đat. Thu đuoc cho la cac vi sinh vat hoa thach đa đuoc phat hien ra trong ket tua mieng phun thuy nhiet tai Vanh đai Greenstone cua Nuvvuagittuq thuoc Quebec, Canada, chung co le đa song som nhat la 4,280 ti nam truoc, va khong lau sau su hinh thanh cua Trai Đat 4,54 ti nam truoc. Theo nha sinh vat hoc Stephen Blair Hedges, "Neu su song xuat hien tuong đoi nhanh tren Trai Đat... thi đieu đo co the pho bien trong vu tru."
Tham vi sinh vat gom vi khuan va co khuan cung sinh song la dang song thong tri vao đau Lien đai Thai co va nhieu buoc quan trong trong qua trinh tien hoa thoi ki đau đuoc cac nha khoa hoc nghi rang đa dien ra ben trong chung. Su tien hoa cua quang hop, khoang 3,5 ti nam truoc, cuoi cung đa dan toi mot su tich tu san pham thai cua no, khi oxy, trong khi quyen, dan toi tham hoa oxy, bat đau khoang 2,4 ti nam truoc. Bang chung som nhat cua sinh vat nhan thuc (te bao phuc tap voi bao quan) co nien đai tu 1,85 ti nam truoc, va trong khi chung co the đa co mat tu som hon nhu the, su đa dang hoa cua chung đa tang toc khi chung bat đau su dung khi oxy trong qua trinh trao đoi chat cua minh. Sau đo, khoang 1,7 ti nam truoc, sinh vat đa bao bat đau xuat hien, voi cac te bao phan hoa thuc hien cac chuc nang chuyen biet. Sinh san huu tinh, qua trinh yeu cau su ket hop cua te bao sinh san đuc va cai (giao tu) đe tao ra mot hop tu trong mot qua trinh goi la thu tinh la, đoi nghich voi sinh san vo tinh, phuong phap sinh san chinh cho đai đa so cac sinh vat co the nhin bang mat thuong, bao gom hau het tat ca sinh vat nhan thuc (tuc bao gom ca đong vat va thuc vat). Tuy nhien nguon goc va su tien hoa cua sinh san huu tinh van con la mot cau đo đoi voi cac nha sinh hoc mac du no đung la đa tien hoa tu mot to tien chung la mot loai nhan thuc đon bao. Đong vat đoi xung hai ben, loai đong vat co mat truoc va mat sau, xuat hien vao khoang 555 trieu nam truoc.
Thuc vat tren can phuc tap som nhat co nien đai vao khoang 850 trieu nam truoc, tu cac đong vi cacbon trong đa thuoc ki Tien Camri, trong khi cac loai thuc vat tren can đa bao dang tao thi co nien đai tham chi la vao khoang 1 ti nam truoc, mac du bang chung đa goi ra rang cac vi sinh vat đa tao nen cac he sinh thai tren can som nhat, it nhat 2,7 ti nam truoc. Cac vi sinh vat đuoc cho la đa lat đuong cho su khoi đau cua thuc vat tren can vao Ky Ordo. Thuc vat tren can qua thanh cong toi noi chung đuoc cho la đa gop phan vao su kien tuyet chung Devon muon. (Chuoi quan he nhan qua dai co ve nhu đa bao gom ca su thanh cong cua loai cay co đai archaeopteris (1) keo muc CO2 xuong, dan toi hien tuong mat dan toan cau va giam muc nuoc bien, (2) re cay archaeopteris đa nuoi duong su phat trien cua đat, đieu nay đa lam tang hien tuong phong hoa đa, va viec thoat chat dinh duong vao đat xay ra sau đo co the đa gay ra hien tuong nuoc no hoa dan toi nhung su kien thieu oxy khien su song duoi đai duong bi chet đi. Cac loai duoi bien la nan nhan chinh cua su kien tuyet chung Devon muon.)
Khu he Ediacara xuat hien trong thoi ky Ky Ediacara, trong khi đong vat co xuong song, cung voi hau het cac nganh hien đai khac co nguon goc vao khoang 525 Ma trong cuoc bung no ky Cambri. Trong suot Ky Permi, đong vat Mot cung ben, bao gom to tien cua cac loai đong vat co vu, đa thong tri mat đat, nhung hau het nhung thanh vien cua nhom nay đa tuyet chung trong su kien tuyet chung ky Permi-ky Trias 252 Ma. Trong qua trinh hoi phuc tu tham hoa nay, than lan chua tro thanh đong vat khong xuong song tren can doi dao nhat; mot nhom than lan chua, khung long, đa thong tri thoi ky Ky Jura va Creta. Sau khi su kien tuyet chung ky Phan Trang - Co Can 66 Ma giet đi nhung loai khung long khong biet bay, đong vat co vu nhanh chong tang truong ve kich co va su đa dang. Nhung su kien tuyet chung hang loat nhu the co the đa thuc đay qua trinh tien hoa bang viec cung cap co hoi đa dang hoa cho nhung nhom sinh vat moi.


Lich su ban đau cua Trai Đat Nhung manh van thach co nhat tim thay tren Trai Đat co tuoi vao khoang 4,54 ti nam; đieu nay, gan lien chu yeu voi lon tram tich chi co, đa giup uoc luong tuoi Trai Đat vao quanh thoi điem ay. Mat trang co cung thanh phan voi lop vo cua Trai Đat nhung lai khong co loi giau sat giong nhu Trai Đat. Nhieu nha khoa hoc nghi rang khoang 40 trieu nam sau khi Trai Đat hinh thanh, no đa va cham voi mot thien the co kich co Sao Hoa, nem nhung nguyen lieu vun vao quy đao va hinh thanh nen Mat trang. Mot gia thuyet khac la Trai Đat va Mat trang bat đau ket tu lai cung mot luc nhung vi Trai Đat co luc hap dan manh hon Mat trang thuo ban đau nen đa hut gan nhu toan bo cac hat sat trong khu vuc.
Cho toi nam 2001, nhung vien đa co nhat đuoc tim thay tren Trai Đat co tuoi đoi khoang 3,8 ti nam, dan cac nha khoa hoc toi uoc tinh rang cho toi thoi điem đo be mat Trai Đat đa nam trong tinh trang nong chay. Do đo, ho đat ten phan lich su cua Trai Đat nay la Lien đai Hoa thanh. Tuy nhien, viec phan tich cac zircon hinh thanh 4,4 ti nam truoc đa am chi rang lop vo Trai Đat đong cung khoang 100 trieu nam sau khi hanh tinh hinh thanh va rang hanh tinh nhanh chong co đai duong va mot bau khi quyen, thu co the đa co kha nang ho tro su song.
Bang chung tu Mat Trang chi ra rang tu 4 toi 3,8 ti nam truoc no đa trai qua mot đot đanh bom nang ne muon (Late Heavy Bombardment) boi cac manh vun con sot lai sau su hinh thanh cua He Mat Troi, va Trai Đat đang le đa trai qua mot vu đanh bom tham chi con nang ne hon do co luc hap dan lon hon. Trong khi khong co mot bang chung truc tiep nao ve cac đieu kien tren Trai Đat 4 toi 3,8 ti nam truoc, chang co ly do nao đe nghi rang Trai Đat cung bi anh huong boi vu đanh bom nang ne muon nay. Su kien nay co le đa lot sach se bat ky bau khi quyen hay đai duong nao ton tai truoc đo; trong truong hop nay cac chat khi va nuoc tu cac vu va cham sao choi co the đa gop phan vao su thay the cua chung, mac du khi thai ra tu nui lua tren Trai Đat đa cung cap it nhat mot nua. Tuy nhien, vao thoi điem nay neu đoi song vi trung duoi be mat đa tien hoa thi no se song sot qua đuoc vu đanh bom.


Bang chung som nhat ve su song tren Trai Đat Nhung sinh vat xac đinh đuoc som nhat thi rat nho va tuong đoi khong co net gi đac biet, va hoa thach cua chung trong giong nhung cai que nho, do đo rat kho đe phan biet cac cau truc noi len thong qua cac qua trinh vat ly vo sinh. Bang chung khong the tranh cai co nhat ve su song tren Trai Đat, đuoc dien giai la vi khuan hoa thach, thi co nien đai 3 ti nam. Cac phat hien khac trong đa co nien đai khoang 3,5 ti nam truoc đa đuoc dien giai la vi khuan, voi bang chung đia hoa hoc cung co ve nhu cho thay su hien dien cua su song 3,8 ti nam truoc. Tuy nhien, nhung phan tich nay đa đuoc nghien cuu ki luong can than, va cac qua trinh khong sinh hoc đuoc tim thay co kha nang đa san sinh ra tat ca cac "dau hieu cua su song" tung đuoc bao cao. Trong khi đieu nay khong chung minh rang cac cau truc tim thay đuoc co nguon goc khong sinh hoc, khong the coi chung la bang chung ro rang cho su ton tai cua su song. Cac dau hieu đia hoa hoc tu đa lang đong 3,4 ti nam truoc đa đuoc dien giai la bang chung cua su song, mac du nhung phat bieu nay van khong đuoc xem xet toan dien boi cac nha phe binh.
Bang chung ve cac vi sinh vat hoa thach đuoc coi la co tuoi đoi 3,770 trieu toi 4,280 trieu nam đuoc tim thay o Nuvvuagittuq Greenstone Belt tai Quebec, Canada, mac du bang chung nay bi tranh cai la khong thuyet phuc.


Nguon goc cua su song tren Trai Đat Cac nha sinh vat hoc ly luan rang tat ca cac sinh vat song tren Trai Đat han phai co cung mot to tien chung sau cung duy nhat, boi vi hau nhu khong the co chuyen hai hoac nhieu noi giong tach biet co the phat trien nhieu nhung co che sinh hoa phuc tap pho bien trong tat ca cac loai sinh vat song mot cach đoc lap đuoc.


= Xuat hien đoc lap tren Trai Đat =

Su song tren Trai Đat thi dua vao cacbon va nuoc. Cacbon cung cap mot cai khung vung chac cho cac chat hoa hoc phuc tap va co the de dang lay no ra tu moi truong, đac biet la tu cacbon dioxide. Khong co nguyen to hoa hoc nao khac co thuoc tinh đu giong voi cacbon đe đuoc coi la thu tuong tu; silic, nguyen to o ngay ben duoi cacbon trong bang tuan hoan, khong tao thanh rat nhieu cac nguyen tu ben phuc tap, va boi vi hau het hop chat cua no khong tan trong nuoc, cac sinh vat se kho triet xuat no ra hon. Cac nguyen to bo va phosphor co hoa hoc phuc tap hon nhung lai chiu nhung gioi han khac khi so voi cacbon. Nuoc la mot dung moi xuat sac va co hai thuoc tinh huu dung khac: viec bang noi tren mat nuoc giup cho cac sinh vat bien ton tai ben duoi no trong mua đong; va cac nguyen tu cua no co ca cuc đien tich am va duong, cho phep no hinh thanh hop chat mot cach đa dang hon so voi cac loai dung moi khac. Cac loai dung moi tot khac, vi du nhu ammoniac, chi ton tai duoi dang long khi o nhiet đo thap toi noi ma phan ung hoa hoc co le la qua cham đe co the duy tri su song, va thieu nhung loi the khac cua nuoc. Tuy nhien, cac sinh vat song dua vao hoa sinh thay the co the co kha nang ton tai tren cac hanh tinh khac.
Nghien cuu ve cach ma su song co kha nang đa noi len tu cac chat hoa hoc vo sinh tap trung vao ba điem bat đau co kha nang xay ra: tu sao chep, theo đo sinh vat co kha nang san sinh ra con chau ma cuc ky giong voi chinh no; trao đoi chat, kha nang an va tu sua chua chinh no; va mang te bao ben ngoai, thu cho phep thuc an vao trong vao chat thai đi ra ngoai, nhung khong bao gom nhung vat chat khong mong muon. Nghien cuu ve hien tuong tu sinh thi van con nhieu viec phai lam, vi cac huong tiep can theo ly thuyet va theo thuc nghiem thi chi moi bat đau tiep xuc voi nhau.


 Sao chep truoc tien: the gioi RNA  Ke ca nhung thanh vien đon gian nhat cua ba vuc su song hien đai cung su dung DNA đe ghi lai "cong thuc" cua chung va mot day phuc tap gom RNA va cac phan tu protein đe "đoc" nhung chi dan nay va su dung chung đe phat trien, duy tri va tu sao chep. Viec phat hien ra rang mot so nguyen tu RNA co the xuc tac cho ca qua trinh sao chep cua chinh no lan viec tao ra protein đa dan toi gia thuyet ve mot dang song ban đau dua hoan toan tren RNA. Nhung ribozyme nay co the đa hinh thanh nen mot the gioi RNA ma trong đo co nhung ca the nhung khong co loai, vi đot bien va chuyen gien theo chieu ngang se co nghia la con cai o moi the he co kha nang cao se co bo gien khac voi cua bo me chung. RNA sau đo se bi thay the boi DNA, thu on đinh hon va do đo co the xay dung bo gien dai hon, mo rong nhung tiem nang ma mot sinh vat đon le co the co. Ribozyme van la thanh phan chinh cua ribosome, "nha may protein" cua te bao hien đai. Bang chung goi ra rang phan tu RNA đau tien hinh thanh tren Trai Đat vao 4,17 ti nam truoc.
Mac du cac phan tu RNA tu sao chep ngan đa đuoc san xuat nhan tao trong phong thi nghiem, đa co nhung nghi ngo cho rang o đau co the co qua trinh tong hop RNA khong sinh hoc tu nhien. "Ribozyme" som nhat co the đa đuoc hinh thanh duoi dang nhung axit nucleic đon gian hon nhu APN, ATN hoac AGN, nhung loai sau đo đuoc thay the boi RNA.
Vao nam 2003, đa co đe xuat cho rang ket tua sulfide kim loai xop se tro giup qua trinh tong hop RNA o khoang 100 °C (212 °F) va ap suat đay đai duong gan cac mieng phun thuy nhiet. Duoi gia thuyet nay, mang lipid se la thanh phan te bao chinh xuat hien cuoi cung va, cho toi luc đo, cac tien te bao se bi giam trong cac lo hong.


 Trao đoi chat truoc tien: the gioi sat-sulfur  Mot chuoi cac thi nghiem bat đau vao nam 1997 đa cho thay rang co the đat đuoc cac giai đoan đau cua su hinh thanh protein tu cac vat chat khong huu co bao gom carbon monoxit va hydrogen sulfide bang cach su dung iron sulfide va nickel sulfide lam chat xuc tac. Hau het cac buoc yeu cau nhiet đo vao khoang 100 °C (212 °F) va ap suat vua phai, mac du mot giai đoan can nhiet đo 250 °C (482 °F) va ap suat tuong đuong voi ap suat tim thay duoi 7 kilomet (4,3 mi) đa. Do đo no goi ra rang viec tong hop protein tu duy tri co the đa xay ra gan cac mieng phun thuy nhiet.


 Mang truoc tien: The gioi lipid  Đa co đe xuat la "qua bong" lipid hai lop giong nhu cai ma hinh thanh nen lop mang ben ngoai cua te bao co le đa la buoc cot yeu đau tien. Cac thi nghiem mo phong đieu kien cua Trai Đat thoi ki đau đa bao cao thay su hinh thanh cua lipid, va chung co the tu đong hinh thanh nen liposome, nhung "qua bong" co hai lop bao boc, va roi tu tai tao. Mac du ve ban chat chung khong phai la thu mang thong tin nhu axit nucleic, chung se phai phu thuoc vao chon loc tu nhien cho su truong tho va sinh san. Cac loai axit nucleic vi du nhu RNA co le sau đo đa đuoc hinh thanh mot cach de dang hon ben trong liposome so voi viec hinh thanh o ben ngoai.


 Gia thuyet đat set  RNA thi phuc tap va co hoai nghi ve viec lieu no co the xuat hien theo cach phi sinh hoc trong tu nhien. Mot so loai đat set, đang chu y la montmorillonit, co cac thuoc tinh khien chung tro thanh chat gia toc đang tin cay cho su noi len cua mot the gioi RNA: chung phat trien bang cach tu nhan đoi kieu mo hinh tinh the cua chung; chung tuan theo mot cai tuong tu nhu chon loc tu nhien, trong đo "loai" đat set phat trien nhanh nhat trong mot moi truong cu the thi nhanh chong tro nen vuot troi; va chung co the xuc tac cho qua trinh hinh thanh cua cac phan tu RNA. Mac du y tuong nay chua tro thanh đong thuan khoa hoc, no van co cac nha ung ho tich cuc.
Nghien cuu trong nam 2003 bao cao rang montmorillonite cung co the đay nhanh qua trinh bien đoi axit beo thanh "bong bong", va rang nhung "bong bong" đo co the đong goi nhung RNA đuoc đinh vao đat set. Nhung "bong bong" nay sau đo co the phat trien bang cach hap thu lipid đuoc bo sung va roi sau đo phan chia. Su hinh thanh cua cac te bao som nhat co the đa đuoc tro giup boi nhung qua trinh tuong tu nhu vay.
Mot gia thuyet tuong tu gioi thieu đat set giau sat tu nhan đoi voi tu cach la to tien cua nucleotide, lipid va amino acid.


= Su song "nay mam" tu noi nao đo khac =

Thuyet tha sinh khong giai thich cai cach ma su song nay sinh ngay tu đau ma chi đon gian la xem xet kha nang no toi tu mot noi nao đo khac ma khong phai Trai Ðat. Cai y tuong rang su song tren Trai Ðat đuoc "nay mam" tu noi nao đo khac trong vu tru thi đa ton tai it nhat tu thoi nha triet hoc nguoi Hy Lap Anaximander vao the ky thu VI SCN. Trong the ky XX đa co đe xuat boi nha hoa hoc vat ly Svante Arrhenius, boi nha thien van hoc Fred Hoyle va Chandra Wickramasinghe, va boi nha sinh hoc phan tu Francis Crick va nha hoa hoc Leslie Orgel.
Co ba phien ban chinh cua gia thuyet "nay mam tu noi khac": tu mot noi khac trong He Mat Troi cua chung ta thong qua cac manh vo bi ban vao khong gian boi mot vu va cham sao choi lon, trong tinh huong đo thi nguon goc đang tin cay nhat la Sao Hoa va Sao Kim; boi cac vi khach nguoi ngoai hanh tinh, co the la ket qua cua viec cac vi sinh vat lay nhiem lien hanh tinh đuoc chung mang toi; va tu ben ngoai He Mat Troi nhung bang cac phuong thuc tu nhien.
Cac thi nghiem o quy đao Trai Đat thap, vi du nhu EXOSTACK, mo ta rang mot so mam mong vi sinh vat co the đa song sot qua cu soc cua viec bi phong vao khong gian va mot so co the đa song sot khi bi phoi nhiem voi phong xa ngoai khong gian trong it nhat 5,7 nam. Cac nha khoa hoc thi bi giang co giua kha nang su song phat trien đoc lap tren Sao Hoa, voi viec o tren hanh tinh khac trong thien ha cua chung ta.


Tac đong cua cac cong đong vi sinh vat đen tien hoa va moi truong Tham vi sinh vat (Microbial mat) la cac khuan lac đa lop, đa loai vi khuan va cac sinh vat khac thuong chi day toi đo vai mm, nhung chua nhieu loai moi truong hoa hoc, moi mot moi truong nay phu hop voi bo cac loai vi sinh khac nhau. O mot muc đo nao đo, moi tham vi sinh tao thanh chuoi thuc an cua rieng minh, vi san pham phu cua tung nhom vi sinh vat thuong đong vai tro la "thuc an" cho cac nhom lien ke.
Stromatolit la nhung cot tru đuoc tao ra boi cac vi sinh vat trong tham di chuyen tu duoi len tren đe tranh bi chon vui boi tram tich lang đong tu nuoc. Đa co nhung cuoc tranh luan gay gat ve tinh hop le cua cac hoa thach đuoc cho la co nien đai tu truoc 3 Ga, phe phan đoi cho rang cai goi la stromatolit co the đuoc hinh thanh boi cac qua trinh phi sinh hoc. Vao nam 2006, mot phat hien khac ve stromatolit đa đuoc bao cao o Uc tuong đong voi nhung cai truoc đo, cac tang đa o đay co nien đai la 3,5 Ga.
Trong cac tham vi sinh duoi nuoc hien đai, lop tren cung thuong co vi khuan lam quang hop tao ra moi truong giau oxy, trong khi lop duoi khong co oxy va thuong chi co hydro sulfide do cac sinh vat song o đay thai ra. Nguoi ta uoc tinh rang su xuat hien cua quang hop oxy boi vi khuan trong tham vi sinh lam tang nang suat sinh hoc len gap 100 đen 1.000 lan. Tac nhan khu đuoc su dung boi quang hop oxy la nuoc, doi dao hon nhieu so voi cac chat khu đuoc tao ra ve mat đia chat voi đieu kien cua qua trinh quang hop khong oxy som hon. Tu thoi điem nay tro đi, chinh su song đa tao ra nhieu tai nguyen can thiet hon cho chinh no so voi su dua dam vao qua trinh đia hoa truoc đay. Oxy đoc hai đoi voi cac sinh vat khong thich nghi voi no, nhung lam tang đang ke hieu qua trao đoi chat cua cac sinh vat đa thich nghi voi no. Oxy đa tro thanh mot thanh phan quan trong trong bau khi quyen cua Trai Đat vao khoang 2,4 Ga. Mac du sinh vat nhan chuan co the đa co mat som hon nhieu, qua trinh oxy hoa cua khi quyen la đieu kien tien quyet cho su tien hoa cua cac te bao nhan chuan phuc tap hon, tu đo ma tat ca cac sinh vat đa bao đuoc tao ra. Ranh gioi giua cac lop giau oxy va khong co oxy trong tham vi sinh se di chuyen len tren khi qua trinh quang hop ngung lai vao buoi đem, va sau đo đi xuong khi qua trinh tiep tuc vao ngay hom sau. Đieu nay se tao ra ap luc chon loc cho cac sinh vat trong khu vuc trung gian nay đe co đuoc kha nang chiu đung va sau đo la su dung oxy, co the thong qua noi cong sinh, noi mot sinh vat song ben trong mot sinh vat khac va ca hai đeu đuoc huong loi tu su hop tac nay.
Vi khuan lam co "bo cong cu" sinh hoa hoan chinh nhat trong so tat ca cac sinh vat hinh thanh tham. Do đo, chung la loai sinh vat tu cung tu cap nhat va thich nghi tot đe tu troi noi duoi dang tham noi va la the he đau tien cua thuc vat phu du, cung cap nen tang cho hau het cac chuoi thuc an bien.


Su đa dang hoa cua sinh vat nhan chuan = Chat nhiem sac, nhan, he thong noi mang, va ty the =
Sinh vat nhan chuan co the đa co mat tu lau truoc qua trinh oxy hoa khi quyen, nhung hau het cac sinh vat nhan chuan hien đai đeu can oxy, ma ty the cua chung su dung đe cung cap ATP, nguon cung cap nang luong ben trong cua tat ca cac te bao đa biet. Vao nhung nam 1970, co đe xuat va, sau nhieu cuoc tranh luan, đa chap nhan rong rai rang sinh vat nhan chuan xuat hien do mot chuoi cac su noi cong sinh giua cac "prokaryote". Vi du: mot vi sinh vat san moi đa xam chiem mot prokaryote lon, co the la mot con vi khuan co, nhung cuoc tan cong đa bi vo hieu hoa, va ke tan cong đa cu tru trong no va tien hoa thanh ty the đau tien; mot trong nhung con chimera nay sau đo đa co gang nuot mot con vi khuan lam quang hop, nhung nan nhan đa song sot ben trong ke tan cong va su ket hop moi tro thanh to tien cua thuc vat; va tiep tuc. Sau khi moi sinh vat noi cong sinh bat đau, ke đong hanh se loai bo cac sao chep chuc nang di truyen khong hieu qua bang cach sap xep lai bo gen cua chung, mot qua trinh đoi khi lien quan đen viec trao đoi he gen giua chung. Mot gia thuyet khac cho rang ty the ban đau la cac endosymbiont chuyen hoa luu huynh hoac hydro, va sau đo tro thanh nguoi tieu thu oxy. Mat khac, ty the co the la mot phan goc cua sinh vat nhan chuan.
Co mot cuoc tranh luan ve viec khi nao sinh vat nhan chuan xuat hien lan đau tien: su hien dien cua steran trong tang đa phien o Uc co the chi ra rang sinh vat nhan chuan co mat cach đay 2.7 Ga; tuy nhien, mot phan tich nam 2008 đa ket luan rang cac hoa chat nay đa xam nhap vao cac tang đa duoi 2.2 Ga va khong chung minh đuoc gi ve nguon goc cua sinh vat nhan chuan. Hoa thach cua loai tao Grypania đa đuoc bao cao trong cac tang đa 1,85 ty nam tuoi (ban đau la 2.1 Ga nhung sau đo đuoc sua đoi), va chi ra rang sinh vat nhan chuan co bao quan đa phat trien. Mot bo suu tap tao hoa thach đa dang đa đuoc tim thay trong cac loai đa co nien đai tu 1,5 đen 1,4 Ga. Hoa thach nam đuoc biet đen som nhat co nien đai tu 1.43 Ga.


 Lap the  Lap the, sieu lop cua cac bao quan trong đo luc lap la mau muc noi tieng nhat, đuoc cho la co nguon goc tu vi khuan lam noi bao. Su cong sinh tien hoa vao khoang 1,5 Ga va cho phep sinh vat nhan chuan thuc hien qua trinh quang hop oxy. Ke tu đo, ba dong tien hoa đa xuat hien trong đo cac lap the đuoc đat ten khac nhau: luc lap (chloroplast) trong tao xanh va thuc vat, hong lap (rhodoplast) trong tao đo va lam tu (cyanelle hay cyanoplast) trong glaucophyte.


Sinh san huu tinh va sinh vat đa bao = Tien hoa cua sinh san huu tinh =

Cac đac điem xac đinh cua sinh san huu tinh o sinh vat nhan chuan la giam phan va thu tinh. Co nhieu su tai to hop di truyen trong kieu sinh san nay, trong đo con cai nhan đuoc 50% gen cua chung tu bo me, trai nguoc voi kieu sinh san vo tinh, trong đo co khong co su tai to hop. Vi khuan trao đoi DNA theo phuong phap giao nap vi khuan, loi ich cua no bao gom cho sinh vat kha nang khang thuoc khang sinh va cac chat đoc khac, va kha nang su dung cac chat chuyen hoa moi. Tuy nhien, giao nap khong phai la phuong tien sinh san va khong gioi han o cac thanh vien cua cung mot loai - co nhung truong hop vi khuan chuyen DNA cho thuc vat va đong vat.
Mat khac, bien nap vi khuan ro rang la su thich nghi đe chuyen DNA giua cac vi khuan cung loai. Bien nap vi khuan la mot qua trinh phuc tap lien quan đen cac san pham cua nhieu gen vi khuan va co the đuoc coi la mot dang giao hop cua vi khuan. ​​Qua trinh nay xay ra tu nhien o it nhat 67 loai sinh vat nhan so (o bay nganh khac nhau). Sinh san huu tinh o sinh vat nhan chuan co the đa tien hoa tu su bien nap vi khuan.
Nhung nhuoc điem cua sinh san huu tinh co đuoc biet đen: su tai to hop di truyen co the pha vo cac to hop gen co loi va vi con đuc khong truc tiep tang so luong con đe o the he tiep theo, nen mot quan the vo tinh co the sinh san va thay the it nhat la 50 the he so voi mot quan the huu tinh binh đang o moi khia canh khac. Nhung du vay, phan lon đong vat, thuc vat, nam va sinh vat nguyen sinh sinh san huu tinh. Co bang chung manh me cho thay sinh san huu tinh xuat hien som trong lich su cua sinh vat nhan chuan va rang cac gen kiem soat no thay đoi rat it ke tu đo. Lam the nao sinh san huu tinh phat trien va song sot la mot cau hoi con bo ngo.

Gia thuyet Nu hoang Đo cho rang sinh san huu tinh giup bao ve chong lai ky sinh trung, vi ky sinh trung de dang tien hoa hon đe vuot qua he đe khang cua cac the he vo tinh giong het nhau ve mat di truyen so voi cac loai huu tinh, va co mot so bang chung thuc nghiem cho đieu nay. Tuy nhien, van con co nghi ngo ve viec lieu no co giai thich đuoc su song sot cua cac huu tinh hay khong trong khi van co nhieu loai vo tinh con ton tai, vi mot trong nhung dong vo tinh co the song sot sau cac cuoc tan cong cua ky sinh trung đu lau đe tiep tuc sinh san. Hon nua, trai voi du đoan cua gia thuyet Nu hoang Đo, Kathryn A. Hanley et al. nhan thay rang ty le hien hanh, su phong phu va cuong đo trung binh cua ve cao hon đang ke o tac ke tinh duc so voi nhung con vo tinh cung chung moi truong song. Ngoai ra, nha sinh vat hoc Matthew Parker, sau khi xem xet nhieu nghien cuu di truyen ve tinh khang benh thuc vat, đa khong tim thay mot vi du nao phu hop voi khai niem mam benh la tac nhan chon loc chinh chiu trach nhiem cho sinh san huu tinh o vat chu.
Gia thuyet đot bien xac đinh (DMH) cua Alexey Kondrashov gia đinh rang moi sinh vat co nhieu hon mot đot bien co hai va tac đong ket hop cua cac đot bien nay co hai hon so voi tong tac hai cua tung đot bien rieng le. Neu vay, su tai to hop gen se lam giam tac hai cua cac đot bien xau gay ra cho the he sau va đong thoi loai bo mot so đot bien xau tu von gen bang cach phan lap chung o nhung ca the bi diet vong nhanh chong vi chung co so luong đot bien xau tren trung binh. Tuy nhien, bang chung cho thay cac gia đinh cua DMH rat lung lay vi nhieu loai co trung binh it hon mot đot bien co hai cho moi ca the va khong co loai nao đuoc thi nghiem cho thay bang chung ve su phoi hop giua cac đot bien co hai. (Nhung chi trich tiep theo ve gia thuyet nay đuoc thao luan trong bai viet Su tien hoa cua sinh san huu tinh # Loai bo cac gen nguy hiem)
Ban chat ngau nhien cua tai hop lam cho su phong phu tuong đoi cua cac tinh trang thay the thay đoi tu the he nay sang the he khac. Su troi dat di truyen nay khong đu đe tao ra loi the cho sinh san huu tinh, nhung su ket hop giua troi dat di truyen va chon loc tu nhien co the la đu. Khi co hoi tao ra su ket hop cua cac tinh trang tot, chon loc tu nhien mang lai loi the lon cho cac dong doi trong đo cac tinh trang nay tro thanh lien ket di truyen. Mat khac, loi ich cua cac tinh trang tot bi trung hoa neu chung xuat hien cung voi cac tinh trang xau. Tai hop tinh duc mang lai nhung đac điem tot cho cac co hoi đuoc lien ket voi cac đac điem tot khac va cac mo hinh toan hoc cho thay đieu nay co the la qua đu đe bu đap nhung nhuoc điem cua sinh san huu tinh. Cac gia thuyet khac khong thoa đang cung đang đuoc xem xet.
Cac gia thuyet duoi đay co the giai thich tai sao va bang cach nao giao phoi lai tien hoa:

No cho phep cac sinh vat sua chua cac loi ve gen.
Chuc nang thich ung cua gioi tinh ngay nay van la mot van đe lon chua đuoc giai quyet trong sinh hoc. Cac mo hinh canh tranh đe giai thich chuc nang thich nghi cua gioi tinh đa đuoc xem xet boi John A. Birdsell va Christopher Wills. Cac gia thuyet đuoc thao luan o tren đeu phu thuoc vao cac tac đong co loi kha thi cua bien di di truyen ngau nhien đuoc tao ra boi su tai hop di truyen. Mot quan điem khac la gioi tinh nay sinh va đuoc duy tri, nhu la mot qua trinh sua chua ton thuong DNA va bien the di truyen đuoc tao ra la mot san pham phu đoi khi co loi.


= Tinh đa bao =

Cac đinh nghia đon gian nhat ve "đa bao", vi du "co nhieu te bao", co the bao gom cac tap đoan vi khuan lam nhu Nostoc. Ngay ca mot đinh nghia hoc thuat nhu "co cung bo gen nhung cac loai te bao khac nhau" van se bao gom mot so chi cua Volvox tao xanh, co cac te bao chuyen sinh san. Đa bao phat trien đoc lap trong cac sinh vat đa dang nhu bot bien va cac đong vat khac, nam, thuc vat, tao nau, vi khuan lam, nam moc va vi khuan myxobacteria. Đe đon gian, bai viet nay tap trung vao cac sinh vat the hien su chuyen hoa lon nhat trong cac te bao va so huu nhieu loai te bao khac nhau, mac du cach tiep can tien hoa phuc tap sinh hoc nay co the đuoc coi la "kha duy nhan."
Nhung loi the ban đau cua đa bao co the bao gom: hap thu hieu qua hon cac chat dinh duong đuoc tieu hoa ben ngoai te bao, tang suc phan khang lai đong vat an thit, nhieu trong so đo bi tan cong bang cach nhan chim; kha nang chong lai dong chay bang cach gan vao mot be mat vung chac; kha nang tiep can len be mat đe loc thuc an hoac thu đuoc anh sang mat troi phuc vu quang hop;] kha nang tao moi truong ben trong giup bao ve chong lai moi truong ben ngoai; va ca co hoi cho mot nhom te bao to ra "thong minh" bang cach chia se thong tin. Nhung đac điem nay cung se tao co hoi cho cac sinh vat khac đa dang hoa, bang cach tao ra nhieu moi truong phong phu hon so voi cac tham vi sinh co the.
Tinh đa bao cua cac te bao biet hoa co loi cho toan bo sinh vat nhung bat loi đoi voi tung te bao, hau het đeu mat co hoi tu sinh san. Trong mot sinh vat đa bao vo tinh, cac te bao bat hao con giu kha nang sinh san co the tiep quan va lam giam sinh vat xuong mot khoi cac te bao khong biet hoa. Sinh san huu tinh giup loai bo cac te bao bat hao nhu vay tu the he tiep theo va do đo duong nhu la đieu kien tien quyet cho tinh đa bao phuc tap.
Bang chung san co chi ra rang sinh vat nhan chuan tien hoa som hon nhieu nhung van khong ro rang cho đen khi đa dang hoa nhanh chong vao khoang 1 Ga. Khia canh duy nhat trong đo sinh vat nhan chuan ro rang vuot troi hon vi khuan va vi khuan co la su đa dang kieu hinh, va kha nang sinh san giup chung loi dung đieu nay va tao ra nhieu hinh dang voi cac chuc nang khac nhau.


Tham khao Thu muc Đoc them Dawkins, Richard (1989). The Selfish Gene . Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-286092-7. LCCN 89016077. OCLC 20012195.
Dawkins, Richard (2004). The Ancestor's Tale: A Pilgrimage to the Dawn of Life. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 978-0-618-00583-3. LCCN 2004059864. OCLC 56617123.
Ruse, Michael; Travis, Joseph, bien tap (2009). Evolution: The First Four Billion Years. Foreword by Edward O. Wilson. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03175-3. LCCN 2008030270. OCLC 225874308.
Smith, John Maynard; Szathmary, Eors (1997) [Originally published 1995; Oxford: W. H. Freeman/Spektrum]. The Major Transitions in Evolution. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-850294-4. LCCN 94026965. OCLC 715217397.


= Thong tin chung =
"Evolution". The Virtual Fossil Museum. Truy cap ngay 22 thang 2 nam 2015. General information on evolution compiled by Roger Perkins
"Understanding Evolution: your one-stop resource for information on evolution". University of California, Berkeley. Truy cap ngay 22 thang 2 nam 2015.
"Evolution Resources". Washington, D.C.: National Academies. Truy cap ngay 23 thang 2 nam 2015.
"Tree of Life". Ban goc luu tru ngay 10 thang 2 nam 2015. Truy cap ngay 23 thang 2 nam 2015. Tree of life diagram by Neal Olander
"Evolution". New Scientist. Truy cap ngay 23 thang 2 nam 2015.
Brain, Marshall. How Evolution Works tai HowStuffWorks
"Modern Theories of Evolution: An Introduction to the Concepts and Theories That Led to Our Current Understanding of Evolution". Palomar College. Ban goc luu tru ngay 6 thang 8 nam 2009. Truy cap ngay 23 thang 2 nam 2015. Tutorial created by Dennis O'Neil


= Lich su cac quan điem tien hoa =
van Wyhe, John (bien tap). "The Complete Work of Charles Darwin Online". Truy cap ngay 23 thang 2 nam 2015.
Price, R. G. "Understanding Evolution: History, Theory, Evidence, and Implications". rationalrevolution.net. Truy cap ngay 23 thang 2 nam 2015.