Nha Đuong la mot trieu đai Trung Quoc ke tuc nha Tuy (581 – 619) va đuoc tiep noi boi thoi ky Ngu đai Thap quoc (907 – 960). Ton tai trong 289 nam, khoi đau vao nam 618 va ket thuc vao nam 907, nha Đuong thuong đuoc xem la mot trong nhung đinh cao huy hoang trong lich su nen van minh Trung Hoa. 
Tat ca cac hoang đe nha Đuong tu nguoi khai lap Đuong Cao To Ly Uyen tro đi đeu la Nguoi Ho-Han, tuc la nhung nguoi sinh ra trong qua trinh cong cu va hon huyet giua nguoi Han va nguoi Ho. Đay la mot qua trinh quan trong trai dai trong lich su Trung Quoc tu thoi thuong co (giai đoan lap quoc so khai tai Trung Nguyen - Hoa Ha) cho đen thoi nha Thanh. Ly Uyen co mau than Nguyen Trinh Hoang hau la nguoi dan toc Tien Ti, con gai cua Đoc Co Tin. Đieu nay mot phan giai thich tai sao tu rat lau truoc thoi Thanh, nha Đuong đa co tu tuong va chinh sach coi mo đen vay trong viec trong dung rong rai cac sac toc khac nhau trong he thong cai tri cua minh.
Ly Uyen, tuc Đuong Cao To (tri. 618–626) la mot nguoi ho hang ben ngoai cua hoang đe trieu Tuy, Ly Uyen loi dung tinh hinh loan lac khi chinh quyen trung uong gan sup đo đe tien hanh noi day va đoat lay thien menh. Trieu Đuong buoc vao giai đoan cuong thinh duoi thoi Đuong Thai Tong Ly The Dan (tri. 626–649) khi Trung Quoc vuon minh thanh cuong quoc hung manh bac nhat the gioi. Trieu đai cua gia toc ho Ly bi gian đoan 15 nam khi Vo Tac Thien (tri. 690–705) – vi nu hoang đe duy nhat trong lich su Trung Hoa – nam lay quyen hanh va lap ra nha Vo Chu. 
Trong so cac hoang đe nha Đuong, tai vi lau nhat la Đuong Huyen Tong (tri. 712–756) voi 43 nam. Du đuoc xem la mot nhung giai đoan thinh tri nhat trong lich su Trung Hoa, song nhung su kien dien ra trong nhung nam thang cuoi cung duoi trieu Đuong Huyen Tong đa đanh dau su suy yeu cua nha Đuong. Tuy cac hoang đe đoi sau đa phuc hoi đuoc su on đinh cua đat nuoc, nhung nha Đuong đa khong the lay lai anh hao quang thinh vuong nam xua. Giai đoan nua sau cua trieu đai chung kien su troi day cua cac phien tran, cac tiet đo su đeu tao dung the luc nhat đinh va chi con than phuc trieu đinh tren danh nghia. Nha Đuong chinh thuc diet vong khi Tiet đo su Chu Toan Trung phe truat Đuong Ai Đe (tri. 904–907) va thanh lap nen trieu Hau Luong (907 – 923), mo ra thoi ky loan lac keo dai hon 50 nam.
Duoi đay la danh sach đay đu hoang đe cua nha Đuong, bao gom ten huy, thuy hieu, nien hieu va thoi gian tri vi. Danh sach nay khong bao gom nhiep chinh, Hoang thai hau chap chinh va trieu Vo Chu cua Vo Tac Thien.


Quy uoc đat ten = Ten goi Hoang đe =

Thoi co Trung Quoc hay con goi la thoi Vuong quoc, voi nha Ha (the ky 21 – the ky 16 TCN), nha Thuong (the ky 17 – the ky 11 TCN), nha Chu (the ky 11 – 256 TCN), la khi ma cac vi vua dung tuoc hieu Vuong (王). Tu thoi nha Chu, cac vi vua bat đau tu xung la Thien tu (天子) nham the hien tinh chinh danh cua minh. Đen nam 221 TCN, Tan Vuong Doanh Chinh đa chinh phuc va thong nhat tat ca cac nuoc chu hau Chien Quoc, lap nen Đai Tan (221 TCN – 206 TCN). Đe nang minh len tren cac vi vua cu cua nha Thuong va nha Chu, Doanh Chinh đa quyet đinh đat ra tuoc hieu moi: Hoang đe (皇帝) va tro thanh Hoang đe đau tien trong lich su Trung Quoc, tuc Tan Thuy Hoang. Tuoc hieu Hoang đe đa đuoc tao ra bang cach ket hop tuoc hieu Tam Hoang Ngu Đe (三皇五帝), nguon goc tu than thoai Trung Quoc. Tuoc hieu nay tu đo ve sau đuoc cac nha cai tri Trung Quoc su dung lien tiep theo cac trieu đai cho đen khi trieu đai nha Thanh sup đo vao nam 1911.


= Thuy hieu, mieu hieu va nien hieu =
Trong cac ghi chep va van ban lich su, tu thoi nha Thuong (the ky 17 – the ky 11 TCN) đen thoi nha Tuy (581 – 618), cac vi quan chu Trung Quoc thuong đuoc đe cap đen bang thuy hieu. Tuy mieu hieu đa xuat hien tu thoi nha Han, nhung mai đen thoi nha Đuong, khi thuy hieu thuong tro nen rat dai, loai ten nay moi đuoc chinh thuc su dung đe đe cap đen cac vi quan chu trong cac ghi chep va van ban lich su. Truyen thong nay van đuoc noi tiep xuyen suot thoi ky Ngu đai Thap quoc (907 – 979), nha Tong (960 – 1279) va nha Nguyen (1271 – 1368). Sang đen thoi nha Minh (1368 – 1644) va nha Thanh (1644 – 1911), cac hoang đe thuong chi su dung mot nien hieu duy nhat trong suot trieu đai cua minh. Tuy nhien, trong cac su lieu va ghi chep cua Trung Quoc, cac hoang đe nha Minh van thuong đuoc goi bang mieu hieu, khac biet voi cach goi bang nien hieu trong su lieu tay phuong. Phai đen đoi nha Thanh, su sach Trung Quoc moi bat đau chuyen sang goi cac vi quan chu bang nien hieu, du ho van co mieu hieu va thuy hieu nhu vua chua trieu đai truoc.
Nien hieu chinh thuc đuoc đua vao su dung duoi trieu đai cua Han Vu Đe (tri. 141 – 87 TCN). Tuy nhien, nguon goc cua loai ten nay co the đuoc truy nguoc xa hon ve thoi co đai. Phuong phap tinh nam lau đoi nhat – ton tai tu thoi nha Thuong – đanh dau nam đau tien cua trieu đai cua mot vi quan chu la nam thu nhat. Khi nha vua mat, nam thu nhat cua thoi ky tri vi moi se bat đau. He thong nay thay đoi vao the ky 4 TCN khi nam đau tien cua mot thoi ky tri vi moi khong bat đau ngay sau khi nha cam quyen đo mat ma chi bat đau vao ngay Tet Nguyen Đan nam ke tiep.


Hoang đe Đai Đuong Trieu nha Đuong co tat ca 22 vi hoang đe khac nhau trong suot chieu dai lich su gan 300 nam. Sau khi binh đinh cac quan phiet, hoang đe đau tien – Đuong Cao To Ly Uyen –  đa lap ra nha Đuong, trieu đai ke tuc nha Tuy. Nha Đuong phat trien ruc ro duoi thoi Thai Tong va Cao Tong, khi lanh tho lien tuc đuoc mo rong, bao trum toan bo Trung Quoc ban tho va phan lon thao nguyen Trung A. Nha Đuong bi gian đoan khi Vo Tac Thien phe bo con trai, xung hoang đe va lap ra nha Vo Chu. Đe vi quay tro ve tay nha ho Ly khi Đuong Trung Tong Ly Hien len ngoi lan thu hai vao nam 705. Trong lich su nha Đuong, Đuong Trung Tong khong phai la vi hoang đe duy nhat tung tai vi hai lan. Ngoai ong ra, em trai ong la Đuong Due Tong va vi hoang đe ap chot Đuong Chieu Tong đeu tung hai lan len ngoi. 
Ke tu đau the ky thu 9, cac hoang đe dan đanh mat quyen luc vao tay thai giam. Von di la quan trong noi đinh, khong co quyen can du chinh su, thai giam thoi Van Đuong loi dung tam anh huong đe truc tiep can thiep vao viec lua chon nguoi ke vi va khien ho tro thanh vua bu nhin. Ca Đuong Y Tong va bon trong so nam vi hoang đe truoc ong đeu do thai giam dung len. Tuy hoang đe co the gianh lai it nhieu quyen luc trong thoi gian ngan, chang han nhu thoi Đuong Tuyen Tong, nhung quyen luc hoang đe trong thoi Van Đuong đa giam xuong muc thap nhat trong suot lich su gan 300 nam cua trieu đai nay.


= Danh sach =


Nien bieu Pha he Xem them Danh sach quan chu Trung Quoc:
Danh sach hoang đe nha Han
Danh sach hoang đe nha Tong
Danh sach hoang đe nha Minh
Danh sach hoang đe nha Thanh


Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Nha Đuong tai Wikimedia Commons
Lich su Trung Quoc – Trieu Đuong 唐 (618 – 907) (tieng Anh)
Tang dynasty (Chinese history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)