Cung đien Heian (Nhat: 平安宮 (Binh An cung), Hepburn: Heian-kyu) hay Đai Noi cung (大内裏 (Đai Noi ly), Daidairi) nguyen thuy la hoang cung Binh An kinh, (tien than cua Kyoto) noi vua Nhat thiet trieu va chon lam kinh đo cua Nhat Ban tu 794 đen 1227. Cung đien la noi hoang gia cu tru va la trung tam hanh chinh cua suot thoi ky Heian (tu 794 đen 1185), toa lac tai vi tri trung tam phia bac cua thanh pho theo mo hinh thiet ke kinh đo cua Trung Quoc.
Chu vi hoang cung la buc tuong cao vay quanh mot khu đat hinh chu nhat. Trong pham vi khep kin đo la cung đien, dinh thu cua co quan trieu đinh. Trong cung tuc khu Noi cung hay Noi ly (Dairi) la tu that gianh rieng cho Thien hoang co tuong bao quanh rieng biet. Ngoai ra mot so hoang than cung co tu dinh o Noi cung cung not so toa nha hanh chinh va nghi le truc thuoc thien hoang.
Hoang cung ngoai chuc nang chinh la noi lam viec trieu chinh, con la bieu tuong quyen hanh tap trung cua hoang đe Nhat Ban, vay muon tu khuon mau Trung Quoc tu the ky VII trong đo co Thai chinh quan va 8 Bo. Ve mat kien truc, hoang cung vua la tu that, vua la noi thiet trieu đam nhiem phan nghi le. Thien hoang Nhat su dung hoang cung cho đen the ky XII, nhung tu the ky thu 9 tro đi thi vai tro chuc nang cua hoat đong trieu chinh đa chuyen ra ngoai, nhat la tu khi lap ra le Shogun nam quyen binh, thi vai tro đo cang giam, so le nghi nho thi chuyen vao Noi cung.
Vao giai đoan trung ky Heian, khu vuc cung đien phai trai qua nhieu lan hoa hoan boi chien tranh, nen khi xay dung lai, mot so cung phai doi ra ngoai thanh, đieu nay cung phan anh su suy thoai quyen luc cua thien hoang. Khu Hoang cung tuy van la bieu tuong cua vua nhung đia vi quyen luc chinh yeu đa sut giam. Nam 1227, Hoang cung bi thieu rui toan phan va tu đo bo hoang phe. Phan phuc dung gan nhu khong con dau vet gi cua cong trinh xua. Nhung gi truyen lai ve Hoang cung Heian đeu can cu theo cac van tich co cung nhung hoa đo va cuoc khai quat thuc hien vao cuoi thap nien 1970.


Vi tri Cung đien nam o trung tam phia bac cua khu đat hinh chu nhat Binh An kinh xay theo mo hinh cua Trung Quoc (cu the la thu đo Truong An cua nha Đuong), noi đay đa đuoc chon lua cho Cung đien Heijou o thu đo Binh Thanh kinh truoc đay (ngay nay la Nara) va Truong Cuong Kinh. Goc đong nam cua Đai Noi cung nam o giua lau đai Nijo ngay nay. Loi vao chinh cua cung đien la cong Chu Tuoc mon, tao thanh điem cuoi o phia bac cua Đai lo Chu Tuoc chay xuyen qua trung tam thanh pho tu cong La Thanh mon. Do đo, cung đien huong ve phia nam va đieu chinh ke hoach đo thi đoi xung cua Binh An kinh. Ngoai Chu Tuoc mon, cung đien con co 13 cong khac nam đoi xung voi cac vi tri doc theo buc tuong. Mot đai lo chinh (大路, oji) dan đen moi cong, ngoai tru ba cong doc theo phia bac cua cung đien, vi no trung voi ranh gioi phia bac cua chinh thanh pho.


Lich su Cung đien la cong trinh kien truc đau tien va cung la quan trong nhat đuoc dung len tai thu đo moi cua Binh An kinh, noi ma trieu đinh chon đe di doi vao nam 794 theo lenh cua Thien hoang Kanmu. Cung đien chua hoan toan su dung đuoc vao thoi điem di doi, tuy nhien Đai Cuc đien hoan thanh ngay trong nam 795, va co quan phu trach viec xay dung no đa bi giai tan chi trong nam 805.
Cac khu phuc hop theo phong cach cua Trung Quoc gom Trieu Đuong vien va Phong Lac vien bat đau đua vao su dung tu kha som, song song voi su suy giam cua cac che đinh luat va quan lieu trieu đinh lay cam hung tu Trung Quoc ritsuryo, chung dan dan bi bo roi hoac giam xuong muc hinh thuc khong con quan trong. Trong tam cua khu phuc hop cung đien chuyen đen Noi cung, va Tu Than đien roi sau đo Thanh Luong đien đa vuot qua Đai Cuc đien đe tro thanh vi tri chinh cho hoat đong thiet trieu.
Song song voi hoat đong trong Noi cung, Đai Noi cung bat đau đuoc coi la ngay cang khong an toan, đac biet la vao ban đem. Mot ly do co the la boi su me tin pho bien trong thoi ky nay: cac toa nha khong co nguoi o đa bi tranh xa vi so linh hon va ma, tham chi ca khu phuc hop Phong Lac vien đuoc cho la đa bi ma am. Ngoai ra, muc đo an ninh thuc te đuoc duy tri tai cung đien đa suy giam, vao đau the ky XI chi co mot cong Duong Minh mon o phia đong la đuoc bao ve. Do đo, toi pham trom cap va tham chi bao luc đa tro thanh mot van đe nghiem trong cho cung đien vao nua đau the ky XI.
Hoa hoan la mot van nan thuong xuyen vi khu phuc hop cung đien đuoc xay dung gan nhu hoan toan bang go. Đai Cuc đien đuoc xay dung lai sau cac vu chay vao nam 876, 1068 va nam 1156 mac du bi han che su dung. Tuy nhien, sau tran hoa hoan lon nam 1177 đa pha huy phan lon Đai Noi cung, Đai Cuc đien khong bao gio đuoc xay dung lai. Phong Lac vien cung đa bi pha huy boi mot vu hoa hoan vao nam 1063 va tuong tu nhu Đai Cuc đien, Phong Lac vien cung khong bao gio đuoc xay dung lai.
Ke tu nam 960, Noi cung đa lien tuc bi pha huy boi hoa hoan, nhung no đuoc xay dung lai mot cach co he thong va đuoc su dung lam noi o chinh thuc cua hoang gia cho đen cuoi the ky XII. Trong thoi gian xay dung lai Noi cung sau cac vu hoa hoan, thien hoang thuong phai o tai cac cung đien thu cap Li Noi li trong thanh. Thong thuong nhung cung đien thu cap nay đuoc cung cap boi gia toc Fujiwara, đac biet la trong giai đoan sau cua thoi ky Heian đe thuc hien kiem soat chinh tri thuc te bang cach cung cap cac phoi ngau cho cac thien hoang ke vi nhau. Do đo, ong ba ngoai cua thien hoang đa bat đau chiem đoat viec cu tru trong cung đien truoc khi ket thuc thoi ky Heian. Cac thien hoang đa nghi huu van tiep tuc duy tri quyen luc cua minh trong he thong Vien chinh tu nam 1086, đieu nay cang lam tang them tam quan trong cua cung đien.
Sau mot vu hoa hoan vao nam 1177, quan the cung đien chinh đa bi bo hoang va cac thien hoang cu ngu trong cac cung đien nho hon (truoc la Li Noi li) trong thanh va cac biet thu ben ngoai thanh. Vao nam 1227, tran hoa hoan cuoi cung đa pha huy nhung gi con lai cua Noi cung, va sau đo Đai Noi cung cu bi pha huy hoan toan. Nam 1334 Thien hoang Go-Daigo đa ban hanh mot sac lenh đe xay dung lai Đai Noi cung, nhung do thieu kinh phi vao luc đo viec xay dung lai đa khong the thuc hien. Hoang cung Kyoto ngay nay nam ngay phia tay cua đien Tho Ngu Mon đien, dinh thu Fujiwara tuyet đep o goc đong bac cua thanh. Than ky quan, phan cuoi cung cua cung đien van đuoc su dung cho đen nam 1585.


Tu lieu Mac du cung đien đa bi pha huy hoan toan, nhung nhieu thong tin ve cung đien van co the tim thay tu cac nguon ghi chep can đai va hien đai. Cung đien Heian la boi canh cho nhieu tac pham van hoc thoi Heian, ca van hoc hu cau va van hoc phi hu cau. Chung cung cap thong tin quan trong ve chinh cung đien, cac nghi le va hoat đong chuc nang cua trieu đinh đuoc to chuc, cung nhu cac thoi quen hang ngay cua cac can than song hoac lam viec o đo. Nhung vi du đang chu y bao gom Truyen ke Genji cua Murasaki Shikibu, Truyen goi đau cua Sei Shonagon va bien nien su Eiga Monogatari. Ngoai ra, hoi hoa trong mot so tranh cuon emakimono mo ta (đoi khi hu cau) nhung canh dien ra tai cung đien; Genji Monogatari Emaki (tranh cuon minh hoa cho Truyen ke Genji) co nien đai tu khoang 1130 co le la vi du noi tieng nhat. Tu lieu khac la nhung ban đo đuong đai (bi hu hai mot phan) cua cung đien tu the ky X va XII cho thay cach phan bo vai tro chuc nang cua cac toa nha trong Noi cung.
Ngoai cac tu lieu van hoc, viec khai quat khao co đa đuoc tien hanh tu cuoi nhung nam 1970 đa cho thay them nhieu đieu ve cung đien. Cu the la su ton tai va vi tri cua cac toa nha phuc hop Phong Lac vien đa đuoc xac minh dua tren cac nguon tai lieu đuong đai.


Đai Noi cung Đai Noi cung (大内裏, daidairi) la mot khu đat hinh chu nhat co tuong bao quanh keo dai khoang 1,4 kilomet (0,87 mi) tu Bac đen Nam giua đai lo đong-tay đau tien va thu hai (Ichijo oji (一条大路, Ichijo oji) va Nijo oji (二条大路, Nijo oji)) va 1,2 kilomet (0,75 mi) tu Tay sang Đong giua Nishi Omiya oji (西大宮大路, Nishi Omiya oji) va Omiya oji (大宮大路, Omiya oji) cat đai lo bac-nam. Ba cau truc chinh trong Đai Noi cung la Khu phuc hop trieu chinh Trieu Đuong vien, Khu phuc hop le tan Phong Lac vien va Noi cung (内裏, dairi).


= Trieu Đuong vien =

Trieu Đuong vien la mot toa nha hinh chu nhat nam ngay phia bac cong Chu Tuoc mon o trung tam buc tuong phia nam cua Đai Noi cung. Cong trinh nay đuoc xay dung dua tren mo hinh cung đien cua Trung Quoc va theo phong cach kien truc Trung Quoc, Cac bang chung khao co đuoc khai quat o nhung thu đo truoc đo cua Nhat Ban cho thay kieu kien truc nay đa co trong cac cung đien khac nhung giai đoan truoc đo. Kien truc nay đa co su on đinh trong phong cach tu the ky VII tro đi.


= Đai Cuc đien =
Toa nha chinh nam gan Trieu Đuong vien la Đai Cuc đien huong ve phia nam, vi tri o cuoi phia bac cua khu nha. Đay la mot toa nha lon (xap xi 52 m tu đong sang tay va 20 m tu bac xuong nam) voi nhung buc tuong trang theo phong cach kien truc Trung Quoc, cot tru va mai ngoi xanh, la khu quan trong nhat đuoc su dung cho hoat đong nghi le va trieu chinh. Phan phia nam cua Trieu Đuong vien bao gom Muoi hai Hoi truong noi bo may quan lieu đuoc đat theo thu tu le nghi nghiem ngat. Đen Heian o Kyoto đuoc thiet ke tuong tu nhung theo quy mo nho hon Đai Cuc đien.
Trieu Đuong vien la vi tri thiet trieu, thien hoang chu su cac cuoc hop vao luc sang som đe thao luan ve cac van đe chinh tri cua đat nuoc, xem xet bao cao hang thang tu cac quan, chuc mung nam moi va gap go su than nuoc ngoai. Tuy nhien, viec thiet trieu moi buoi sang cung nhu nhan bao cao hang thang đa cham dut vao nam 810. Su than nuoc ngoai đa khong con đuoc đon tiep trong hau het thoi ky Heian, le mung nam moi đuoc to chuc so sai va đuoc doi đen Noi cung vao cuoi the ky X, hoi hop va mot so nghi le Phat giao la nhung hoat đong con đuoc to chuc tai Trieu Đuong vien.


= Phong Lac vien =
Phong Lac vien la mot khu nha lon hinh chu nhat theo phong cach kien truc Trung Quoc, toa lac o phia tay cua Trieu Đuong vien. No đuoc xay dung dung cho hoat đong le ky niem va tiec tung chinh thuc va đuoc dung cho cac hoat đong giai tri khac nhu cac cuoc thi ban cung. Giong nhu Trieu Đuong vien, Phong Lac vien co mot hoi truong o phan cuoi phia bac, nam tai vi tri chinh giua, nhin bao quat khu thiet trieu. O khu nay, Phong Lac đien đuoc thien hoang va cac can than dung chu tri cho cac hoat đong o Phong Lac vien. Tuy nhien, giong nhu Trieu Đuong vien, Phong Lac vien cung dan dan bi bo roi khi nhieu hoat đong chuyen đen Noi cung. Đia điem cua no la mot trong so it cac vi tri trong cung đien đa đuoc khai quat.


= Cac toa nha khac =
Ngoai Noi cung, cac khu vuc con lai cua Đai Noi cung đuoc dung cho cac bo, van phong, nha xuong, nha kho va hoi truong lon cua yen tiec rung thong (hay Tung nguyen yen nam o o phia đong cua Đai cung. Cac toa nha cua Thai chinh quan nam trong mot buc tuong bao quanh ngay phia đong cua Trieu Đuong vien, đuoc đat theo thiet ke đoi xung đien hinh cua cac toa nha mo voi mot san o phia nam. Ngoai ra, con co toa nha Chan Ngon vien nam giua Đong tu va Tay tu, quan the nay la co so Phat giao duy nhat đuoc phep xay trong Đai cung.


Noi cung Noi cung hay Đai cung (Dairi) nam o phia đong bac cua Trieu Đuong vien, vi tri nam ve phia đong truc trung tam bac-nam cua Đai Noi cung. Cong trinh nay đuoc su dung voi chuc nang nhu mot khu "Chinh đien". Noi cung bao gom cac khu cua thien hoang va cac gian phong cua cac cung phi (goi chung la Hau cung,) đuoc bao quanh trong hai vong tuong bao ve. Vong tuong ben ngoai bao quanh mot so thu phong, khu vuc luu tru va Trung Hoa vien, mot khu vuc co tuong bao quanh ngoi đen Than đao gan lien voi cac chuc nang ton giao cua thien hoang, nam o phia tay trung tam Đai Noi cung. Cong chinh cua vong tuong bao quanh la cong Kien le mon, nam o giua buc tuong phia nam cua truc bac-nam Noi cung.
Noi cung la khu sinh hoat cua thien hoang, đuoc đat trong vong tuong o phia đong cua Trung Hoa vien. Chieu dai xap xi 215 m tu bac xuong nam va 170 m tu đong sang tay. Cong chinh la cong Thua Minh mon nam ve phia nam, chinh giua vong tuong xung quanh Noi cung, ngay phia bac cong Kien le mon. Trai nguoc voi su trang trong cua phong cach kien truc Trung Quoc o Trieu Đuong vien va Phong Lac vien, Noi cung đuoc xay dung theo phong cach gan gui hon voi kien truc Nhat Ban. Noi cung đai dien cho mot bien the cua phong cach kien truc Tam đien tao, đuoc su dung trong cac biet thu va nha o cua tang lop quy toc thoi ky nay. Cac toa nha co be mat khong đuoc son va mai vo cay bach đuoc uon cong va uon luon, chung đuoc nang len tren cac buc go cao va ket noi voi nhau bang nhung loi đi co mai che va loi đi khong đuoc che chan. Giua cac toa nha va loi đi la san rai đa soi cung nhung khu vuon nho.


= Chinh đien =
Toa nha lon nhat cua Noi cung la Tu Than đien, mot toa nha danh rieng cho cong viec trieu chinh. Đo la mot hoi truong hinh chu nhat co kich thuoc xap xi 30 m tu đong sang tay va 25 m tu bac xuong nam, va nam doc theo theo truc bac-nam (truc giua) cua Noi cung, nhin ra mot san trong co hinh chu nhat va đoi dien voi cong Thua Minh mon. Mot cay cam tachibana va mot cay hoa anh đao đung đoi xung hai ben cau thang truoc cua chinh đien. Khoang san đuoc bao quanh hai ben boi cac đien nho hon noi voi Chinh đien, tao ra cau truc tuong tu trong bo tri cac toa nha (chiu anh huong Trung Quoc) đuoc tim thay trong cac biet thu theo phong cach quy toc thoi ky nay.

Tu Than đien đuoc su dung cho cac chuc nang thiet trieu va nghi le chinh thuc khong đuoc to chuc tai Đai Cuc đien (Đai Cuc đien thuoc khu phuc hop Trieu Đuong vien. No đuoc xay dung voi muc đich su dung chinh yeu cua trieu đinh, vi vay đuoc xay trang trong hon ngay tu ngay đau, do cong viec hang ngay cua trieu đinh đa khong con đuoc tien hanh truoc su co mat cua thien hoang o Đai Cuc đien vao đau the ky 9. Song song voi viec giam dan cac thu tuc chinh cua trieu đinh đuoc mo ta trong bo luat ritsuryo  (Nhat: 律令 (luat lenh), ) la viec thanh lap mot ban thu ky ca nhan cho thien hoang, co quan Tang nhan so. Co quan nay, cang ngay cang đam nhiem vai tro đieu phoi cong viec cua cac co quan trieu đinh, vi tri co quan nam tai Giao thu đien, mot toa nha toa lac o phia tay nam cua Tu Than đien.


= Nhan Tho đien =
Nam ve phia bac cua Tu Than đien la Nhan Tho đien, mot toa nha đuoc xay dung tuong tu chinh đien nhung co kich thuoc hoi nho hon dung lam noi o cho thien hoang. Tuy nhien, bat đau tu the ky thu 9, thien hoang thuong chon cu tru trong cac toa nha khac cua Noi cung. Nhung toa nha nay cung co kich thuoc nho hon chanh đien, Thua Huong đien nam ben canh, o phia bac doc theo truc chinh cua Noi cung. Khi Noi cung đuoc xay dung lai sau tran hoa hoan nam 960, noi o thuong xuyen cua cac hoang đe đa đuoc doi đen Thanh Luong đien, mot toa nha quay mat ve huong đong nam ngay phia tay bac Tu Than đien. Dan dan, Thanh Luong đien bat đau đuoc su dung ngay cang nhieu cho cac cuoc hop, cac Thien hoang danh phan lon thoi gian cua ho o đay. Phan nhon nhip nhat cua toa nha la Thuong Gian đien, noi cac quan lai đen yet kien Thien hoang.


= Toa nha khac =
Hoang hau, cung nhu cac phoi ngau hoang gia chinh thuc va khong chinh thuc song trong Noi cung, ho o tai cac toa nha o phia bac đuoc tuong thanh bao boc. Cac toa nha quan trong nhat la nha o cua hoang hau va cac phoi ngau chinh thuc, vi tri thich hop cho viec su dung đo theo cac nguyen tac thiet ke cua Trung Quoc (Hoang Huy đien, Le Canh đien va Thuong Ninh đien, cung nhu khu o gan nhat voi noi cu tru hoang gia Seiryoden (Koryoden  (Nhat: 後涼殿 (Hau luong đien), ) va Fujitsubo (藤壷, Fujitsubo)). Cac cung phi khac va nhung nguoi phu nu khac đang trong thoi gian cho đoi đa đen song tai cac toa nha khac o phan phia bac cua Noi cung.
Mot trong Tam chung than khi, la tam guong thieng lieng cua thien hoang, cung đuoc đat trong toa nha On Minh đien cua Noi cung.
Hoang cung Kyoto ngay nay nam o goc phia đong bac cua Binh An kinh, tai dung phan lon Noi cung thoi Heian, đac biet la Tu Than đien va Thanh Luong đien.


Xem them Kien truc Nhat Ban
Thoi ky Heian
Hoang cung Kyoto


Ghi chu Chu thich Tham khao Farris, William Wayne (1998), Sacred Texts and Buried Treasures: Issues on the Historical Archaeology of Ancient Japan, Honolulu, HW: University of Hawai'i Press, ISBN 0-8248-2030-4
Hall, John W. (1974), "Kyoto as Historical Background", trong Hall, John W.; Mass, Jeffrey (bien tap), Medieval Japan – Essays in Institutional History, Stanford, CA: Stanford University Press, ISBN 0-8047-1511-4
McCullough, William H. (1999), "The Heian court 794–1070; The capital and its society", trong Shively, Donald H.; McCullough, William H. (bien tap), The Cambridge History of Japan: Heian Japan, quyen 2, Cambridge, UK: Cambridge University Press, ISBN 0-521-22353-9
McCullough, William H.; McCullough, Helen Craig (1980), "Appendix B: The Greater Imperial Palace", A Tale of Flowering Fortunes, quyen 2, Stanford, CA: Stanford University Press, tr. 833–854, ISBN 0-8047-1039-2
Ponsonby-Fane, Richard Arthur Brabazon (1956), Kyoto: The Old Capital of Japan, 794–1869, Kyoto: The Ponsonby Memorial Society. Phat hanh lai nam 1931, ban đa phat hanh tai Hong Kong, voi anh moi vai thay đoi nho, duoi tieu đe: Kyoto: its history and vicissitudes since its foundation in 792 to 1868. Ban phat hanh đau tien trong nam 1925–28.
Ponsonby-Fane, Richard Arthur Brabazon (1959). The Imperial House of Japan. Kyoto: Ponsonby Memorial Society.
Nussbaum, Louis-Frederic and Kathe Roth. (2005). Japan encyclopedia. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01753-5; OCLC 58053128


Đoc them Imaizumi Atsuo (今泉篤男); al. (1970), Kyoto no rekishi (京都の歴史), quyen 1, Tokyo: Gakugei Shorin (学芸書林). Tai lieu tham khao chinh bang tieng Nhat theo McCullough (1999). Thien đau tien cua 10 thien lich su chung cua Kyoto.
Morris, Ivan (1994), The World of the Shining Prince: Court Life in Ancient Japan, New York, NY: Kodansha, ISBN 1-56836-029-0. Xuat ban lan đau nam 1964.
Ponsonby-Fane, Richard Arthur Brabazon (1925), "The Capital and Palace of Heian", Transactions and Proceedings of the Japan Society, London, 22: 107


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Cung đien Heian tai Wikimedia Commons
Ban đo cung đien (tieng Nhat)
Chi tiet cac toa nha theo phong cach Shinden (Sanh chinh) Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine (tieng Anh)