Sao Hai Vuong (tieng Anh: Neptune), hay Hai Vuong Tinh (chu Han: 海王星) la hanh tinh thu tam va xa nhat tinh tu Mat Troi trong He Mat Troi. No la hanh tinh lon thu tu ve đuong kinh va lon thu ba ve khoi luong. Sao Hai Vuong co khoi luong rieng lon nhat trong so cac hanh tinh khi trong he Mat troi. Sao Hai Vuong co khoi luong gap 17 lan khoi luong cua Trai Đat va hoi lon hon khoi luong cua Sao Thien Vuong (xap xi bang 15 lan cua Trai Đat). Sao Hai Vuong quay tren quy đao quanh Mat Troi o khoang cach trung binh 30,1 AU, bang khoang 30 lan khoang cach Trai Đat - Mat Troi. Sao Hai Vuong đuoc đat ten theo vi than bien ca cua nguoi La Ma (Neptune). No co ky hieu thien van la ♆, la bieu tuong cach đieu cay đinh ba cua than Neptune hoac chu cai psi cua Hy Lap.
Sao Hai Vuong la hanh tinh đau tien đuoc tim thay bang tinh toan ly thuyet. Dua vao su nhieu loan bat thuong cua quy đao Sao Thien Vuong, nha thien van Alexis Bouvard đa ket luan rang quy đao cua no bi nhieu loan do tuong tac hap dan voi mot hanh tinh nao đo. Vao ngay 23 thang 9 nam 1846, nha thien van Johann Galle đa phat hien ra Sao Hai Vuong o vi tri lech 1 đo so voi tien đoan cua Urbain Le Verrier. Sau đo it lau, nguoi ta cung kham pha ra Triton, ve tinh lon nhat cua sao Hai Vuong, trong khi 15 ve tinh con lai cua no chi đuoc phat hien trong the ky XX va XXI. Cho toi nay, tau khong gian Voyager 2 la tau duy nhat bay qua Sao Hai Vuong vao ngay 25 thang 8 nam 1989.
Sao Hai Vuong co cau tao tuong tu nhu Sao Thien Vuong, nhung lai khac biet voi nhung hanh tinh khi khong lo nhu Sao Moc va Sao Tho. Khi quyen cua sao Hai Vuong chua thanh phan co ban la hydro va heli, cung mot so it cac hydrocarbon va co le ca nito, tuong tu nhu cua Sao Moc hay Sao Tho. Tuy nhien khi quyen cua no chua ty le lon hon cac phan tu "bang" nhu nuoc, amonia, va methan. Do đo cac nha thien van thinh thoang phan loai Sao Thien Vuong va Sao Hai Vuong thanh cac hanh tinh bang đa khong lo đe nhan manh su khac biet nay. Ben trong Sao Hai Vuong chua chu yeu bang va đa, giong nhu Sao Thien Vuong. Loi hanh tinh co the co be mat tuy ran nhung nhiet đo cua no co the cao toi hang nghin đo va ap suat rat lon. Khi methan trong tang ngoai khi quyen la nguyen nhan Sao Hai Vuong hien len voi mau xanh lam.
Trai nguoc voi bau khi quyen mo đac va gan nhu đong mau cua Sao Thien Vuong, khi quyen cua Sao Hai Vuong co nhung vung hoat đong manh va de nhan thay. Nam 1989, tau Voyager 2 khi bay qua Sao Hai Vuong đa chup đuoc hinh anh cua Vet Toi Lon tren ban cau nam co kich thuoc tuong đuong voi Vet Đo Lon cua Sao Moc. Nhung vung hoat đong thoi tiet nay đuoc duy tri boi nhung con gio voi toc đo len toi 2.100 kilomet tren gio, manh nhat tren khi quyen trong cac hanh tinh thuoc He Mat Troi. Do cach rat xa Mat Troi nen lop khi quyen ngoai cung cua Sao Hai Vuong la mot trong nhung noi lanh nhat trong He Mat Troi. Nhiet đo cua nhung đam may tren cao khoang 55 K (-218 °C) trong khi nhiet đo tai loi hanh tinh xap xi 5.400 K (5.000 °C). Sao Hai Vuong co mot he thong vanh đai mo va roi rac (hay nhung cung), đuoc phat hien trong thap nien 1960 nhung chi đuoc xac nhan vao nam 1989 boi Voyager 2.


Lich su = Phat hien =

Cac ban ve cua Galileo Galilei cho thay ong la nguoi đau tien quan sat Sao Hai Vuong qua kinh vien vong vao ngay 28 thang 12 nam 1612, va mot lan nua vao ngay 27 thang 1 nam 1613. Trong ca hai lan, Galileo đa nham Sao Hai Vuong la mot ngoi sao co đinh khi no xuat hien o vi tri giao hoi rat gan voi Sao Moc tren bau troi. Vi vay ma Galileo khong đuoc cong nhan la nguoi phat hien ra Sao Hai Vuong. Trong luc quan sat đau tien cua ong thang 12 nam 1612, Sao Hai Vuong gan nhu đung yen tren nen troi boi vi no vua moi di chuyen nghich hanh bieu kien vao ngay đo. Chuyen đong nguoc bieu kien xuat hien khi Trai Đat vuot len truoc hanh tinh vong ngoai tren quy đao quay quanh Mat Troi. Do Sao Hai Vuong vua moi bat đau chuyen đong nghich hanh, chuyen đong nay qua nho đe co the nhan ra qua kinh thien van nho cua Galileo. Thang 7 nam 2009, nha vat ly David Jamieson o Đai hoc Melbourne neu ra bang chung moi cho thay Galileo co le đa nhan ra "ngoi sao" ma ong quan sat co ve đa dich chuyen so voi nhung ngoi sao co đinh.
Nam 1821, nha thien van Alexis Bouvard cong bo tham so quy đao cua Sao Thien Vuong. Tuy nhien, nhung quan sat ngay sau đo lai sai lech so voi du lieu cong bo cua ong. Bouvard gia thuyet rang co mot vat the nao đo đa lam nhieu loan quy đao Sao Thien Vuong bang tuong tac hap dan.
Nam 1843, nha thien van John Couch Adams bat đau nghien cuu quy đao cua Thien Vuong Tinh dua tren nhung du lieu hien co. Adams đa nho giam đoc Đai quan sat Cambridge James Challis yeu cau Sir George Airy, mot nha thien van Hoang gia Anh, gui them cho ong so lieu. Adams tiep tuc cong trinh cua minh trong 1845–46 va đua ra mot vai ket qua ve uoc luong vi tri hanh tinh moi nay.

Cung trong nam 1845–46, Urbain Le Verrier cung tien hanh tinh toan tham so quy đao đoc lap voi Adams. Ong cung gap phai kho khan trong viec thu hut su quan tam tu nhung nguoi cung nganh trong nuoc. Thang 6 nam 1846, dua tren cong trinh khoa hoc cua Le Verrier va Adams ve uoc luong vi tri cua hanh tinh moi, Airy đa đe nghi Challis su dung kinh thien van tim kiem hanh tinh nay. Challis đa quan sat cac vi tri tren bau troi trong toan bo thang 8 va thang 9 nhung khong co ket qua.
Trong thoi gian nay, Le Verrier đa gui thu đen Johann Galle, giam đoc Đai quan sat Berlin, đe thuyet phuc tim kiem hanh tinh moi bang kinh thien van phan xa. Heinrich d'Arrest, mot sinh vien thuc tap tai đai thien van, đa đe xuat voi Galle rang ho nen so sanh ban đo bau troi ve gan đay trong vung cua vi tri ma Le Verrier tien đoan voi vung bau troi quan sat qua kinh thien van, va tim xem co vat the nao di chuyen so voi nhung ngoi sao co đinh khong. Vao đem cua ngay nhan đuoc la thu cua Le Verrier, ngay 23 thang 9 nam 1846, Galle va d'Arrest đa phat hien ra Sao Hai Vuong o vi tri lech 1° so voi tinh toan cua Le Verrier, va lech khoang 12° so voi tinh toan cua Adams. Challis sau đo noi rang ong đa hai lan quan sat thay Sao Hai Vuong vao ngay 8 va 12 thang 8 nam đo, nhung do Challis khong co ban đo sao moi nhat nen đa khong nhan ra đo la mot hanh tinh.
Ngay sau khi cong bo phat hien ra hanh tinh moi, đa co tranh cai giua Anh va Phap ve viec ai nen đuoc cong nhan la nguoi phat hien. Cong đong khoa hoc luc đo cho rang ca hai nha thien van Le Verrier va Adams đeu xung đang đuoc cong nhan. Tu 1966 Dennis Rawlins neu ra van đe ve su cong nhan cho Adams la nguoi đong kham pha hanh tinh, va van đe nay đa đuoc đanh gia lai boi cac nha lich su khoa hoc trong hoi nghi ve "Lich su kham pha Sao Hai Vuong" nam 1998 to chuc tai Đai quan sat Hoang gia, Greenwich. Sau khi đanh gia lai cac ghi chep va bai bao trong lich su, ho cho rang "Adams khong xung đang khi đuoc cong nhan binh đang voi Le Verrier ve tinh toan kham pha Sao Hai Vuong. Su cong nhan chi thuoc ve nguoi khong nhung tien đoan đung vi tri hanh tinh ma con thanh cong trong thuyet phuc cac nha thien van thuc hien quan sat nham tim kiem no" (Adams khong he thuyet phuc nha thien van nao tim kiem ma la do Airy khuyen nghi, xem o tren).


= Đat ten =
Ngay sau khi phat hien ra, nguoi ta goi Sao Hai Vuong mot cach đon gian la "hanh tinh ben ngoai Sao Thien Vuong" hoac la "hanh tinh Le Verrier". Galle la nguoi đau tien đe xuat mot ten goi, ma ong goi hanh tinh la Janus. O Anh, Challis đe xuat ten Oceanus.
Cho rang minh co quyen đuoc đat ten cho phat hien cua minh, Le Verrier ngay lap tuc đe xuat ten goi Neptune (ten La Ma cua vi than cai tri đai duong - Hai Vuong), va tuyen bo khong đung su thuc rang ten goi nay đa đuoc chinh thuc cong nhan boi co quan đia ly va thien van "Bureau des Longitudes" cua Phap. Trong thang 10 nam 1846, ong lai đe nghi su dung ten cua chinh ong la Le Verrier, va giam đoc đai quan sat Francois Arago cung ung ho ten goi nay. Tuy nhien, đe nghi nay gap phai su chong đoi manh me ben ngoai nuoc Phap. Co quan thien van va ban đo Phap cung nhanh chong su dung lai ten goi Herschel cho hanh tinh Uranus, mang ten nguoi kham pha Sir William Herschel, va Leverrier cho ten cua hanh tinh moi phat hien.
Nha thien van nguoi Đuc Struve ung ho ten goi Neptune vao ngay 29 thang 12 nam 1846 tai mot hoi nghi cua Vien han lam khoa hoc Saint Petersburg. Va Neptune som đuoc cong đong quoc te chap nhan. Trong than thoai La Ma, Neptune la vi than bien ca, co vai tro nhu than Poseidon trong than thoai Hy Lap. Su đoi hoi đat ten theo than thoai la đe tuan thu cach đat ten cho nhung hanh tinh khac, ngoai tru Trai Đat, đeu theo ten cac vi than trong than thoai Hy Lap va La Ma.
Cac ngon ngu khac, ke ca o nhung nuoc khong co anh huong boi van hoa Hy Lap va La Ma, thuong đia phuong hoa tu ten chinh thuc Neptune cho Sao Hai Vuong. Trong tieng Trung, tieng Nhat, tieng Han Quoc va tieng Viet, ten hanh tinh đuoc dich thanh "Hai Vuong Tinh" (chu Nho, 海王星), vi Neptune la vi than bien ca. Trong tieng Hy Lap hien đai, ten goi cua hanh tinh nay la Poseidon (Ποσειδωνας: Poseidonas), vi than bien ca tuong ung voi ten goi Neptune cua than thoai La Ma.


= Tinh trang =
Tu khi đuoc phat hien ra nam 1846 cho đen khi Pluto đuoc phat hien nam 1930, Sao Hai Vuong đuoc coi la hanh tinh xa nhat. Khi Sao Diem Vuong (Pluto) tro thanh hanh tinh thu 9, Sao Hai Vuong tro thanh hanh tinh xa Mat Troi thu hai, ngoai tru 20 nam tu 1979 đen 1999 khi quy đao elip det cua Sao Diem Vuong đua thien the nay đen gan Mat Troi hon so voi Sao Hai Vuong. Nam 1992, vanh đai Kuiper đuoc phat hien dan đen cuoc tranh luan giua cac nha thien van hoc la Sao Diem Vuong nen đuoc coi la mot hanh tinh hay la mot thien the nam trong vanh đai. Nam 2006, Hiep hoi Thien van Quoc te lan đau tien đua ra đinh nghia chinh thuc the nao la mot hanh tinh, xep Sao Diem Vuong thuoc loai "hanh tinh lun" va Sao Hai Vuong lai tro thanh hanh tinh xa nhat trong He Mat Troi.


Cau truc va thanh phan Sao Hai Vuong co khoi luong 1,0243×1026 kg, nam trung gian giua Trai Đat va cac hanh tinh khi khong lo: khoi luong cua no bang 17 lan khoi luong Trai Đat nhung chi bang 1/19 so voi cua Sao Moc. Luc hap dan tren be mat cua no chi nho hon cua Sao Moc. Ban kinh xich đao cua Sao Hai Vuong bang 24.764 km hay gap bon lan cua Trai Đat. Sao Hai Vuong va Sao Thien Vuong đuoc xep thanh mot phan nhom cua hanh tinh khi khong lo đuoc goi la "cac hanh tinh bang đa khong lo", do chung co kich thuoc nho hon va mat đo cac chat de bay hoi cao hon so voi Sao Moc va Sao Tho. Trong nhung du an tim kiem hanh tinh ngoai He Mat Troi, thuat ngu "hanh tinh kieu Sao Hai Vuong" đuoc su dung đe chi nhung hanh tinh co khoi luong tuong tu nhu cua Sao Hai Vuong, giong nhu cac nha thien van cung thuong goi cac hanh tinh ngoai He Mat Troi la "hanh tinh kieu Moc Tinh".


= Cau truc ben trong =

Cau truc ben trong cua Sao Hai Vuong tuong tu nhu cua Sao Thien Vuong. Khi quyen cua no chiem khoang 5% đen 10% khoi luong hanh tinh va chieu day khoang 10% đen 20% ban kinh hanh tinh, xuong sau toi muc ap suat 10 GPa gap 100.000 lan ap suat khi quyen tren Trai Đat. O tang khi quyen thap hon, mat đo cua methan, amonia va nuoc cung cao hon.
Lop phu co nhiet đo tu 2.000 K đen 5.000 K co khoi luong khoang 10 toi 15 lan khoi luong Trai Đat va chua chu yeu nuoc, amonia va methan. Hon hop nay thuong đuoc goi la "bang" mac du chung la chat long nong va đam đac. Hon hop long nay co tinh dan đien tot va đoi khi đuoc goi la đai duong nuoc-amonia. Lop phu cung co the chua mot tang nuoc ion noi cac phan tu nuoc bi phan ly thanh cac ion hydro va oxy. O nhung tang sau hon, co the hinh thanh trang thai "nuoc sieu ion" (superionic water). Cac ion oxy bi tinh the hoa trong khi cac ion hydro di chuyen tu do trong mang tinh the oxy. Tai đo sau 7.000 km co the hinh thanh cac đieu kien lam cho methan bien thanh tinh the kim cuong va roi nhu mua đa xuong vung loi hanh tinh. Cac nha khoa hoc cung tin rang mua kim cuong nay cung xay ra tren Sao Moc, Sao Tho va Sao Thien Vuong. Phong thi nghiem quoc gia Lawrence Livermore đa tien hanh cac thi nghiem voi ap suat cuc cao cho thay nen cua lop phu co the bao gom mot đai duong kim cuong long (liquid diamond) voi cac hat "diamond-bergs" troi noi.
Loi cua Sao Hai Vuong co thanh phan bao gom sat, nikel va silicat, va co khoi luong theo mo hinh hoa bang 1,2 lan khoi luong Trai Đat. Ap suat tai trung tam loi cao toi 7 Mbar (700 GPa), gap hai lan ap suat tai tam cua Trai Đat, va nhiet đo đat 5.400 K.


= Khi quyen =

O cao đo lon, khi quyen Sao Hai Vuong chua 80% hydro va 19% heli. Cung co mot luong nho phan tu methan. Dau vet cua khi methan cung đuoc phat hien khi cac nha khoa hoc quan sat thay vach quang pho hap thu đien hinh cua methan o buoc song tren 600 nm, trong mien buoc song đo va hong ngoai. Methan trong khi quyen hap thu anh sang đo lam cho Sao Hai Vuong hien len co mau xanh giong nhu Sao Thien Vuong. Tuy nhien, mau xanh da troi sang cua Sao Hai Vuong khac han so voi mau xanh lo lanh cua Sao Thien Vuong. Do mat đo methan trong khi quyen cua hai hanh tuong tuong tu nhau nen nguoi ta chua biet thanh phan nao trong khi quyen la nguyen nhan lam cho hai hanh tinh co mau sac khac nhau.
Khi quyen Sao Hai Vuong chia ra thanh hai vung chinh; tang đoi luu phia duoi voi nhiet đo trong tang nay giam theo cao đo, va tang binh luu phia tren voi nhiet đo tang theo cao đo. Bien gioi giua hai vung nay đuoc goi la khoang lang đoi luu co ap suat la 0,1 bar (10 kPa). Tang binh luu chuyen dan thanh tang nhiet o ap suat tu 10−5 đen 10−4 microbar (1 đen 10 Pa). Tang nhiet chuyen dan sang tang ngoai noi tiep giap voi khong gian vu tru.

Cac mo hinh khi quyen cho rang tang đoi luu cua Sao Hai Vuong co nhung dai may voi nhieu thanh phan thay đoi phu thuoc vao cao đo cua chung. Nhung đam may cao nhat hinh thanh o ap suat duoi 1 bar, noi nhiet đo phu hop cho khi methan ngung tu. Nhung vung co muc ap suat tu 1 đen 5 bar (100 - 500 kPa) co the hinh thanh cac đam may amonia va hydro sunfit. Voi ap suat tren 5 bar, cac đam may co the chua amonia, amoni sulfide, hydro sunfit va nuoc. Cac đam may bang nuoc hinh thanh o đo sau voi muc ap suat 50 bar (5 MPa), nhiet đo đat 0 °C. Ben duoi muc nay, cung co the co đam may amonia va hydro sunfit.
Tau Voyager 2 đa chup đuoc anh cac đam may o tren cao khi quyen Sao Hai Vuong phu bong len tang may mo ben duoi. Co nhung dai may o đo cao lon bao xung quanh hanh tai mot vi đo nhat đinh. Chung co be rong khoang 50–150 km va cach cac tang may thap mo khoang 50–110 km. Nhung đo cao nay lai nam tren tang đoi luu - tang khi ma co cac kieu thoi tiet đang dien ra. Tren tang binh luu hoac tang thuong quyen khong co su hoat đong thoi tiet.
Quang pho cua Sao Hai Vuong cho thay phia thap cua tang binh luu la đam suong mu chua nhung phan tu ngung tu cua qua trinh quang ly methan, nhu cac san pham etan va acetylen. Trong tang binh luu cung co dau vet cua phan tu cacbon monoxit va hydro xyanit. Nhiet đo cua tang binh luu tren Sao Hai Vuong cao hon nhiet đo tang binh luu tren Sao Thien Vuong do co nhieu phan tu hydrocarbon tap trung hon.
Tang nhiet co nhiet đo cao bat thuong len toi 750 K do mot nguyen nhan chua ro. Sao Hai Vuong nam qua xa Mat Troi đe buc xa tu ngoai tu no co the lam nong tang nay. Mot gia thuyet cho co che lam nong la su tuong tac cua cac ion trong khi quyen voi tu truong cua hanh tinh. Gia thuyet khac cho rang song trong luc (gravity wave, chu y khac voi song hap dan-gravitational wave) xuat phat tu ben trong hanh tinh tieu tan nhiet ra khi quyen cua no. Tang nhiet chua luong nho cacbon dioxide va nuoc, co nguon goc tu ben ngoai nhu bui vu tru hoac manh vo cua cac thien thach.


= Tu quyen =
Tu quyen cua Sao Hai Vuong giong voi Sao Thien Vuong. Tu truong cua no nghieng mot goc lon 47° so voi truc tu quay va lech ra khoi tam hanh tinh 13.500 km (khoang 0,55 lan ban kinh). Truoc khi Voyager 2 bay qua Sao Hai Vuong, nguoi ta cho rang truc tu quyen cua Sao Thien Vuong bi nghieng lon la do truc tu quay cua hanh tinh nghieng voi goc lon. Nhung khi so sanh tu truong cua hai hanh tinh voi nhau, cac nha khoa hoc nhan ra rang huong cua truc tu truong đuoc đac trung boi cac dong chat long ben trong cac hanh tinh. Tu truong co the đuoc sinh ra boi su đoi luu cua cac chat long dan đien ben trong mot lop vo mong hinh cau (chat long nay co le chua amonia, methan va nuoc) tuong tu nhu hoat đong cua cac dynamo phat đien.
Thanh phan cua momen luong cuc tu cua Sao Hai Vuong tai xich đao tu bang 14 microtesla (0,14 G). Mo men luong cuc tu cua Sao Hai Vuong bang 2,2 × 1017 T•m³ (14 μT•RN3, voi RN la ban kinh cua Sao Hai Vuong). Tu truong cua hanh tinh nay co dang hinh hoc phuc tap bao gom su phan bo tuong đoi lon cua thanh phan phi luong cuc, trong đo co mo men tu cuc ma co the vuot gia tri mo men tu luong cuc ve đo lon. Nguoc lai Trai Đat, Sao Moc va Sao Tho co thanh phan mo men tu cuc tuong đoi nho, va truc tu truong cua chung hien tai khong lech qua lon so voi truc tu quay hanh tinh. Gia tri mo men tu cuc lon cua tu truong Sao Hai Vuong co the la do su lech khoi tam hanh tinh cua truc tu truong va su gioi han ve mat hinh hoc cua lop vo dynamo hanh tinh.
Vung soc hinh cung (bow shock) cua Sao Hai Vuong, noi tu quyen bat đau lam cham gio Mat Troi, xuat hien o khoang cach 34,9 lan ban kinh hanh tinh. Vung ap suat cua gio Mat Troi can bang voi ap suat do tu truong (magnetopause), nam o khoang cach 23–26,5 ban kinh Sao Hai Vuong. Đuoi cua tu quyen mo rong it nhat toi 72 lan ban kinh hanh tinh, va tham chi co the xa hon.


= Vanh đai hanh tinh =

Sao Hai Vuong cung co mot he thong vanh đai hanh tinh, mac du chung mo hon nhieu so voi vanh đai Sao Tho. Cac vanh đai chua nhung hat bang phu voi silicat hoac vat lieu goc cacbon, va la nguyen nhan chu yeu khien cac vanh đai co mau sac đo. Ba vanh đai chinh la nhung vanh hep gom Vanh Adams, cach tam Sao Hai Vuong 63.000 km, Vanh Le Verrier cach 53.000 km, va mot vanh rong hon nhung mo hon la Vanh Galle, cach tam hanh tinh 42.000 km. Phia ben ngoai Vanh Le Verrier co mot vanh mo la Vanh Lassell; va mot vanh ben ngoai no o khoang cach 57.000 km la Vanh Arago.
Vanh đai đau tien đuoc phat hien vao nam 1968 boi mot nhom nghien cuu do Edward Guinan đung đau. Nhung luc đo ho chi quan sat thay mot vanh mo, va khong nhan ra mot he thong vanh đai đay đu. Nam 1984, xuat hien nhung chung cu ro rang hon cho thay phai co nhung khoang trong giua cac vanh đai. Cac nha khoa hoc van quan sat thay anh sang cua mot ngoi sao o xa trong khi đang le no phai bi che khuat boi cac vanh đai. Nam 1989, van đe đuoc sang to khi tau Voyager 2 nam 1989 chup đuoc anh cac vanh đai mo bao quanh Sao Hai Vuong. Nhung vanh đai nay co cau truc ket tu cac hat vat chat lai thanh mot khoi, ma nguoi ta van chua hieu la do nguyen nhan gi nhung co the la do tuong tac hap dan voi nhung ve tinh nho gan cac vanh đai nay.
Vanh Adams ngoai cung chua nam cung sang noi bat đat ten la Courage, Liberte, Egalite 1, Egalite 2 va Fraternite (Can đam, Tu do, Cong bang va Bac ai). Su ton tai cua nhung cung nay rat kho giai thich boi vi theo nhung đinh luat chuyen đong cua co hoc thien the tien đoan chung se tan ra đe tro thanh mot vanh đai voi mat đo đong nhat trong mot khoang thoi gian ngan. Cac nha thien van hoc tin rang nhung cung nay duy tri đuoc hinh dang hien nay la do anh huong hap dan cua ve tinh Galatea nam ngay phia trong nhung cung vanh đai nay.
Nhung quan sat tu mat đat nam 2005 cho thay he thong vanh đai Sao Hai Vuong bat on đinh hon so voi suy nghi truoc đo. Anh chup tu Đai quan sat W. M. Keck trong cac nam 2002 va 2003 cho thay su tan ra đang ke trong cac vanh đai khi so sanh anh chup cua chung tu tau Voyager 2 nam 1989. Đac biet, duong nhu cung Liberte đa bien mat trong thoi gian ngan khoang 1 the ky.


Khi hau Mot trong nhung su khac nhau giua Sao Hai Vuong va Sao Thien Vuong đo la muc đo cua cac hien tuong khi hau tren hai hanh tinh. Khi tau Voyager 2 bay qua Sao Thien Vuong nam 1986, qua buoc song kha kien hanh tinh nay hien len hau nhu đong mau va tinh lang. Nguoc lai Sao Hai Vuong lai co nhung hoat đong manh trong tang khi quyen khi Voyager 2 bay qua tu nam 1989.

Thoi tiet tren Sao Hai Vuong đuoc đac trung boi he thong nhung con bao cuc manh, voi toc đo gio co khi len toi gan 600 m/s— gan đat toi toc đo sieu thanh đoi voi dong khi. Khi theo doi chuyen đong cua nhung đam may vinh cuu, toc đo gio thay đoi tu 20 m/s theo huong đong sang 325 m/s theo huong tay. O nhung đam may tren cao, toc đo gio bien đoi tu 400 m/s doc xich đao va con 250 m/s tai hai cuc. Hau het gio tren Sao Hai Vuong thoi theo huong nguoc voi chieu quay cua hanh tinh. Va mien gio thoi theo huong cung chieu voi chieu tu quay hanh tinh o nhung vi đo cao, nguoc lai gio thoi theo huong nghich chieu quay tai vi đo thap va xich đao. Su khac nhau trong huong gio thoi đuoc cho la do hieu ung be mat va khong phai do co che hoat đong khi quyen o phia duoi sau. Tai vi đo 70° Nam, ton tai mot luong gio thoi voi toc đo 300 m/s.
Su phong phu cua methan, ethan va axetylen o vung xich đao cua Sao Hai Vuong nhieu hon o vung cuc 10-100 lan. Đieu nay đuoc xem la bang chung cho viec bi dang len o xich đao va sut gan cac cuc boi vi cac qua trinh quang hoa khong the giai thich cho su phan bo ma khong co hien tuong đoi luu vung kinh tuyen.
Nam 2007, phia tren tang đoi luu cua cuc Nam Sao Hai Vuong đuoc phat hien co nhiet đo cao hon 10 °C so voi phan con lai cua Sao Hai Vuong, voi nhiet đo trung binh xap xi −200 °C (70 K). Su chenh lech nhiet đo la đu đe khi methan nam o vung nhiet đo lanh trong thuong quyen Sao Hai Vuong, co kha nang ro ra ngoai khong gian vu tru thong qua cuc nam. "Điem nong tuong đoi" nay la do anh huong đo nghieng truc quay cua Sao Hai Vuong, lam cho vung cuc nam hanh tinh phoi duoi anh sang Mat Troi trong mot phan tu "nam Sao Hai Vuong", hay gan 40 nam Trai Đat. Khi Sao Hai Vuong di chuyen cham dan ve phia đoi dien, vung cuc nam cua no se bi toi đi va vung cuc bac đuoc chieu sang, va dan dan lam cho methan thoat ra khoi hanh tinh thong qua vung cuc bac.
Do su thay đoi theo mua, nen nhung dai may o ban cau nam hanh tinh nay tang dan theo kich co va suat phan chieu. Hien tuong nay lan đau tien đuoc ghi nhan lan đau tien vao nam 1980 va đuoc du bao se keo dai đen nam 2020. Chu ky quy đao lon cua Sao Hai Vuong cung lam cho cac mua tren hanh tinh nay dien ra trong bon muoi nam.


= Bao tren Sao Hai Vuong =

Nam 1989, Vet Toi Lon, mot con bao xoay nghich voi dien tich 13000×6600 km đuoc tau Voyager 2 phat hien. Con bao nay co dang giong voi Vet Đo Lon cua Sao Moc. 5 nam sau, ngay 2 thang 11 nam 1994, kinh thien van khong gian Hubble khong nhin thay Vet Toi Lon tren khi quyen hanh tinh. Thay vao đo, mot con bao tuong tu nhu Vet Toi Lon xuat hien o ban cau bac hanh tinh.
"Scooter", ten goi cua mot con bao khac, la mot nhom cac đam may trang o phia nam cua Vet Toi Lon. No đuoc đat ten nhu vay la do khi lan đau tien đuoc phat hien ra vai thang truoc khi Voyager 2 bay quan hanh tinh nam 1989, nguoi ta nhan thay no di chuyen nhanh hon Vet Toi Lon. Nhung buc anh chup sau đo cho thay con co nhung đam may di chuyen nhanh hon nua. Vet Toi Nho la mot con bao xoay thuan o ban cau nam, con bao manh thu hai đuoc quan sat trong lan bay qua nam 1989. Ban đau con bao nay hoan toan toi mau, nhung khi Voyager 2 tiep can hanh tinh, no đa phat hien ra con bao hinh thanh mot trung tam sang va co the nhin thay trong đa so nhung buc anh co đo phan giai cao. Nam 2018, mot vet toi moi va nho hon đa đuoc xac đinh va nghien cuu ky.
Nhung vet toi xuat hien trong tang đoi luu o cao đo thap hon so voi cac đam may sang trong khi quyen Sao Hai Vuong, do vay chung hien len nhu la nhung lo toi cua tang may cao hon. Chung la nhung đac điem on đinh co the ton tai trong vai thang, va co cau truc xoay cuon khi. Thuong đi kem voi nhung vet toi la nhung đam may methan vinh cuu, sang hon hinh thanh xung quanh tang đoi luu. Su luon xuat hien nhung đam may đong hanh chi ra rang nhung vet toi truoc đo co the tiep tuc ton tai nhu la mot xoay thuan khi quyen ngay ca khi chung khong con hien len la mot đac điem toi nua. Nhung vet toi co the tieu tan khi chung tien qua gan đen vung xich đao hoac thong qua mot co che bi an chua đuoc kham pha.


= Noi nhiet =

Sao Hai Vuong co su hoat đong trong khi quyen manh hon so voi tren Sao Thien Vuong. Nguyen nhan đuoc cho la noi nhiet trong hanh tinh cao hon so voi Sao Thien Vuong. Mac du Sao Hai Vuong nam xa Mat Troi hon so voi Sao Thien Vuong, no chi hap thu đuoc 40% luong anh sang Mat Troi, nhung nhiet đo be mat tren hai hanh tinh lai xap xi bang nhau. Vung ben tren tang đoi luu cua Sao Hai Vuong co nhiet đo thap −221,4 °C (51,7 K). O đo sau noi ap suat khi quyen bang 1 bar (100 kPa), nhiet đo tai đay bang −201,15 °C (72,00 K). Sau duoi ben trong tang khi, nhiet đo tang dan theo đo sau. Cung giong nhu Sao Thien Vuong, nguon goc sinh ra nhiet nay chua đuoc lam ro. Tuy nhien giua hai hanh tinh co su khac biet lon: Sao Thien Vuong chi phat ra 1,1 lan nang luong no nhan đuoc tu buc xa cua Mat Troi; trong khi Sao Hai Vuong phat ra nang luong cao gap 2,61 lan luong nang luong no nhan tu Mat Troi. No la hanh tinh xa Mat Troi nhat va chi nhan đuoc 40% luong anh sang Mat Troi, do vay nang luong tao ra nhung con gio manh nhat trong He Mat Troi tren khi quyen hanh tinh phai đen tu ben trong hanh tinh nay. Co mot so co che giai thich đuoc đe xuat, bao gom qua trinh tieu tan nhiet tu loi hanh tinh, su chuyen đoi cua methan duoi ap suat cao thanh hydro, kim cuong va nhung hydrocarbon mach dai hon (hydro nhe nhat co the bay len, trong khi kim cuong thi chim xuong, giai phong the nang hap dan thanh nhiet thong qua đinh luat bao toan nang luong), va qua trinh đoi luu trong tang thap khi quyen lam cho song trong luc pha vo tang đoi luu.


Quy đao va su tu quay Khoang cach trung binh giua Sao Hai Vuong va Mat Troi la 4,5 ty km (khoang 30,1 AU), va chu ky quy đao bang 164,79 nam Trai Đat thay đoi trong khoang ±0,1 nam.
Ngay 11 thang 7 nam 2011, Sao Hai Vuong đa hoan thanh het mot vong quy đao quanh khoi tam voi Mat Troi ke tu khi phat hien ra hanh tinh nam 1846. No khong xuat hien tai đung vi tri tren bau troi luc no đuoc phat hien boi vi Trai Đat đa o vi tri khac trong quy đao 365,25 ngay. Do Mat Troi cung chuyen đong so voi khoi tam cua toan He Mat Troi nen ngay 11 thang 7 Sao Hai Vuong cung khong o vi tri chinh xac tuong đoi so voi Mat Troi o thoi điem phat hien ra no. Neu chung ta su dung he toa đo co Mat Troi tai tam, thi ngay hoan thanh mot chu ky quy đao cua Sao Hai Vuong la 12 thang 7 nam 2011.
Mat phang quy đao elip cua Sao Hai Vuong nghieng 1,77° so voi mat phang quy đao cua Trai Đat. Do đo lech tam quy đao cua no bang 0,011 nen khoang cach toi Mat Troi thay đoi trong pham vi 101 trieu km giua can điem va vien điem quy đao.
Truc tu quay cua Sao Hai Vuong nghieng 28,32°, xap xi gan bang so voi cua Trai Đat (23°) va Sao Hoa (25°). Vi the no la hanh tinh co su thay đoi thoi tiet giua cac mua. Do chu ky quy đao lon, cho nen moi mua cua hanh tinh dien ra trong vong 40 nam Trai Đat. Chu ky sao (ngay) cua hanh tinh gan bang 16,11 gio. Do truc quay hanh tinh nghieng tuong tu nhu cua Trai Đat, su bien đoi trong thoi gian cua mot "ngay" Sao Hai Vuong khong thay đoi đang ke trong mot "nam" cua hanh tinh.
Boi vi Sao Hai Vuong khong phai la mot qua cau ran, bau khi quyen cua no the hien su quay vi sai. Vung xich đao cua khi quyen co chu ky quay 18 gio, cham hon chu ky quay 16,1 gio cua tu truong hanh tinh. Nguoc lai, chu ky quay cua hai vung cuc bang 12 gio. Su khac nhau trong chu ky quay cua khi quyen giua cac vung la noi bat nhat trong khi quyen cua cac hanh tinh trong He Mat Troi, va ket qua cua su khac biet nay đo la ap luc cat cua gio doc theo vi đo la rat lon.
Trong nam 2020, Sao Hai Vuong o vao vi tri xung đoi (gan Trai Đat nhat) vao ngay 11 thang 9.


= Cong huong quy đao =

Quy đao cua Sao Hai Vuong co anh huong lon đen nhung vung ben ngoai quy đao hanh tinh nay, nhu vanh đai Kuiper. Vanh đai Kuiper la mot khu vuc bao gom nhung thien thach bang nho, tieu hanh tinh tuong tu nhu vanh đai tieu hanh tinh nhung o xa hon, nam o pham vi tu quy đao Sao Hai Vuong 30 AU cho đen ban kinh 55 AU tinh tu Mat Troi. Tuong tu nhu anh huong hap dan cua Sao Moc len cau truc cua vanh đai tieu hanh tinh, luc hap dan cua Sao Hai Vuong cung thong tri vanh đai Kuiper. Theo thoi gian, nhung vung trong vanh đai Kuiper tro len mat on đinh boi luc hut tu Sao Hai Vuong, dan dan tao ra nhung khoang trong trong cau truc vanh đai Kuiper. Vi du nhu vung co pham vi 40 va 42 AU.
Cung ton tai nhung quy đao ben trong nhung vung trong nay noi cac vat the co the ton tai lau theo thoi gian cua He Mat Troi. Nhung quy đao cong huong xuat hien khi chu ky quy đao cua Sao Hai Vuong bang ty le chinh xac voi chu ky quy đao cua vat the đo, nhu 1:2 hoac 3:4. Hay, neu mot vat the quay quanh đuoc mot vong quanh Mat Troi thi Sao Hai Vuong đa quay đuoc 2 vong, va nhu vay vat the đo chi hoan thanh đuoc mot nua quy đao khi Sao Hai Vuong hoan thanh 1 chu ky quy đao cua no. Ty so cong huong ma nhieu vat the trong vanh đai Kuiper co quy đao cong huong voi Sao Hai Vuong, voi tren 200 vat the đa biet trong vanh đai, la cong huong 2:3. Nhung vat theo cong huong nay se hoan thanh 2 vong quy đao khi Sao Hai Vuong hoan thanh 3 vong quy đao, va cac nha khoa hoc phan loai nhung vat the nay vao nhom plutino boi vi thien the lon nhat trong nhom nay cua vanh đai Kuiper la Pluto. Mac du quy đao cua Pluto cat qua quy đao cua Sao Hai Vuong, cong huong 2:3 đam bao rang chung khong bao gio va cham vao nhau. Cung ton tai nhung quy đao cong huong 3:4, 3:5, 4:7 va 2:5 nhung co it vat the co quy đao voi ty so cong huong nay.
Sao Hai Vuong co mot so thien the Troia nam o điem Lagrange L4 va L5 trong he Sao Hai Vuong—Mat Troi, vung can bang ben cua truong luc hap dan đi truoc va sau hanh tinh tren cung quy đao cua no. Cac thien the Troia cua Sao Hai Vuong co the coi la nhung thien the co cong huong quy đao 1:1 voi Sao Hai Vuong. Mot so thien the Troia ton tai rat on đinh trong quy đao cua chung, va duong nhu la đa hinh thanh cung voi Sao Hai Vuong hon la bi hanh tinh nay bat giu. Vat the đau tien ton tai o điem Lagrange L5 đi theo sau Sao Hai Vuong la 2008 LC18. Sao Hai Vuong cung co nhung ve tinh gia tam thoi nhu, (309239) 2007 RW10. Vat the nay tro thanh ve tinh gia cua Sao Hai Vuong trong 12.500 nam truoc va co le se ton tai trong trang thai nhu vay trong 12.500 nam nua. No co the la mot vat the bi bat giu.


Su hinh thanh va di tru Su hinh thanh cac hanh tinh bang đa khong lo, Sao Thien Vuong va Sao Hai Vuong, ma cac nha khoa hoc rat kho co the mo hinh hoa mot cach chinh xac. Nhung mo hinh hien tai chi ra mat đo vat chat o vung ben ngoai He Mat Troi la qua thap đe hinh thanh len nhung vat the lon tu phuong phap truyen thong chap nhan boi đa so đo la loi boi tu, va nguoi ta đa đua ra nhieu gia thuyet nham giai thich su hinh thanh cua cac hanh tinh bang đa. Mot gia thuyet đo la cac hanh tinh nay khong tao ra tu su boi tu loi ma tu qua trinh bat on đinh ben trong đia tien hanh tinh nguyen thuy, va sau đo bau khi quyen cua chung bi buc xa manh cua nhung ngoi sao OB thoi bay đi (khi He Mat Troi hinh thanh, no o trong mot đam may phan tu ma xung quanh co rat nhieu ngoi sao moi đa va đang hinh thanh, theo thoi gian Mat Troi quay quanh Ngan Ha va dan roi xa đam may nguyen thuy nay).
Mot gia thuyet khac đo la cac hanh tinh bang đa hinh thanh gan Mat Troi hon, noi co mat đo vat chat cao hon, va sau đo hanh tinh di tru ra quy đao ben ngoai nhu hien tai sau khi đa lay đi khi trong đia tien hanh tinh nguyen thuy. Cac nha thien van cung rat quan tam toi gia thuyet di tru hanh tinh, boi vi kha nang cua mo hinh giai thich tot hon su co mat cua nhieu vat the nho trong vung ngoai quy đao Sao Hai Vuong. Mo hinh hien tai đuoc chap nhan nhieu nhat trong giai thich chi tiet su hinh thanh cac hanh tinh bang đa đo la mo hinh Nice, no giai thich su di tru cua Sao Hai Vuong va nhung hanh tinh khi khong lo khac cung nhu cau truc cua vanh đai Kuiper.


Ve tinh Sao Hai Vuong co 16 ve tinh đa biet. Ve tinh lon nhat cua no, Triton chiem hon 99,5% khoi luong cua toan bo cac vat the quay quanh Sao Hai Vuong va la ve tinh duy nhat co hinh cau. Triton do nha thien van hoc William Lassell phat hien ra chi 17 ngay sau khi Galle va d'Arrest phat hien Sao Hai Vuong. Khong giong nhu nhung ve tinh lon tren cac hanh tinh khac trong He Mat Troi, Triton chuyen đong tren quy đao co huong nguoc voi chieu tu quay cua Sao Hai Vuong (quy đao nghich hanh), va co kha nang no bi hanh tinh bat giu hon la hinh thanh cung voi Sao Hai Vuong; ve tinh nay co the tung la mot hanh tinh lun trong vanh đai Kuiper. Quy đao Triton rat gan voi Sao Hai Vuong khien no bi khoa quay đong bo (tu quay quanh truc), va đang roi xoan oc cham dan ve phia hanh tinh do gia toc thuy trieu. Cuoi cung ve tinh nay se bi vo nat trong khoang 3,6 ty nam nua, khi quy đao cua no đen gioi han Roche, noi luc thuy trieu cua hanh tinh xe nat Triton ra. Nam 1989, Triton la ve tinh lanh nhat trong He Mat Troi tung đuoc đo, voi nhiet đo be mat cua no bang −235 °C (38 K).
Ve tinh thu hai cua Sao Hai Vuong (theo thu tu phat hien), la ve tinh di hinh Nereid, voi quy đao la mot trong nhung quy đao lech tam nhat trong cac ve tinh cua cac hanh tinh thuoc He Mat Troi. Đo lech tam quy đao 0,7512 khien vien điem quy đao bang 7 lan can điem quy đao tinh toi Sao Hai Vuong.

Tu thang 7 đen thang 9 nam 1989, Voyager 2 phat hien ra sau ve tinh moi cua Sao Hai Vuong. Trong so chung, noi bat la ve tinh di hinh Proteus voi khoi luong khong đu đe no co dang hinh cau. Tuy no la ve tinh co khoi luong lon thu hai cua Sao Hai Vuong, nhung khoi luong chi bang 0,25% khoi luong Triton. Bon ve tinh trong cung cua hanh tinh—Naiad, Thalassa, Despina va Galatea— co quy đao nam trong cac vanh đai cua Sao Hai Vuong. Ve tinh nam xa nhat, Larissa, kham pha tu nam 1981 khi no che khuat mot ngoi sao. Su che khuat nay cung khien cac nha thien van cho rang ho đa phat hien ra them mot cung vanh đai, nhung khi Voyager 2 bay qua Sao Hai Vuong nam 1989, thi cung vanh đai nay la do ve tinh Larissa gay ra. 5 ve tinh di hinh moi phat hien trong cac nam 2002 va 2003 đuoc cong bo vao nam 2004. Do hanh tinh mang ten vi than bien ca cua nguoi La Ma, ten goi cac ve tinh cua no cung mang ten cac vi than bien khac.
Ve tinh moi nhat va nho nhat, Hippocamp, đuoc kinh thien van Hubble phat hien vao nam 2013 co đuong kinh nho hon 20 km.


Quan sat Sao Hai Vuong khong the quan sat bang mat thuong đuoc, voi cap bieu kien +7,7 đen +8.0, va hanh tinh sang hon cac ve tinh Galileo cua Sao Moc, hanh tinh lun Ceres va cac tieu hanh tinh 4 Vesta, 2 Pallas, 7 Iris, 3 Juno va 6 Hebe. Mot kinh thien van hoac mot ong nhom manh co the phan giai Sao Hai Vuong thanh mot đia xanh nho, nhin giong nhu Sao Thien Vuong.
Boi vi khoang cach tu Trai Đat đen hanh tinh rat xa, đuong kinh goc cua hanh tinh co gia tri trong pham vi 2,2 đen 2,4 giay cung, gia tri nho nhat đoi voi cac hanh tinh trong He Mat Troi. Kich co bieu kien nho cua hanh tinh la mot thu thach lon cho nhung nghien cuu tu mat đat. Hau het cac kinh thien van bi gioi han trong kha nang quan sat cho đen khi cac nha thien van co kinh thien van khong gian Hubble va nhung kinh thien van mat đat co lon khac voi cong nghe quang hoc thich nghi.
Tu Trai Đat, Sao Hai Vuong hien len tren bau troi voi chuyen đong nguoc sau moi 367 ngay, ket qua cua mot vong chuyen đong cua Trai Đat, va khi nhin tu mat đat chung ta thay hanh tinh chuyen đong nguoc lai so voi cac sao co đinh sau moi lan xung đoi voi Trai Đat. Sao Hai Vuong o rat gan nhung vong nay vao nam kham pha 1846 cung nhu vao thang 10 va thang 11 nam 2011.
Quan trac Sao Hai Vuong qua buoc song vo tuyen cho thay hanh tinh la mot nguon phat ra nhung buc xa vo tuyen va ca nhung chop vo tuyen di thuong. Nguyen nhan phat ra nhung buc xa vo tuyen nay la tu truong quay cua hanh tinh. Trong dai pho hong ngoai, nhung con bao tren khi quyen Sao Hai Vuong sang hon han nhung tang may lanh xung quanh, va cho phep cac nha thien van đo đuoc hinh dang va kich thuoc cua nhung con bao.


Tham do Tau tham hiem vu tru Voyager 2 tiep can Sao Hai Vuong gan nhat vao ngay 25 thang 8 nam 1989. Do đay la hanh tinh lon cuoi cung ma con tau vieng tham, cac nha quan ly chuong trinh quyet đinh cho con tau bay qua ve tinh Triton, vi ho khong can phai tinh đen quy đao tau sau đo nhu the nao, tuong tu nhu tau Voyager 1 bay qua Sao Tho va thuc hien chuyen bay qua ve tinh Titan. Nhung buc anh Voyager 2 gui ve Trai Đat tro thanh noi dung chinh cho mot chuong trinh cua đai PBS, Neptune All Night.
Trong giai đoan bay qua, tin hieu tu Voyager 2 can 246 phut đe toi đuoc Trai Đat. Do vay, đa so tien trinh thuc hien cua tau la đa đuoc lap trinh san truoc đo tu mat đat va gui len qua mang luoi truyen tin khong gian truoc khi con tau bay qua Sao Hai Vuong. Voyager 2 cung bay gan ve tinh Nereid truoc khi cach tang tren khi quyen hanh tinh o khoang cach 4.400 km vao ngay 25 thang 8, va sau đo no bay qua ve tinh lon nhat Triton trong cung ngay.
Voyager 2 cung đo đuoc tu truong bao quanh hanh tinh va phat hien ra truc tu truong lech khoi tam Sao Hai Vuong va nghieng tuong tu nhu truc tu truong cua Sao Thien Vuong. Van đe chu ky tu quay cua hanh tinh cung đuoc xac đinh bang cach đo chu ky phat ra buc xa vo tuyen tu Sao Hai Vuong. Voyager 2 cung cho thay hanh tinh co bau khi quyen hoat đong rat manh me. Con tau phat hien ra them 6 ve tinh moi, va them mot vanh đai moi.
Nam 2003, co mot đe xuat trong Ke hoach cac phi vu trong tuong lai cua NASA nham phong mot tau quy đao Sao Hai Vuong mang theo mot thiet bi tham do khi quyen giong nhu phi vu Cassini. Chuong trinh do Phong thi nghiem suc đay phan luc JPL va Hoc vien cong nghe California hop tac thuc hien, nhung du an đa khong đuoc phe chuan.


Xem them Hanh tinh khi khong lo
Neptune Orbiter — du an đe xuat tham do Sao Hai Vuong (khong som hon 2035 — co the phai tam hoan do Ke hoach Tham do Chien luoc cua NASA chua đua vao du an tiem nang.)
Thien the Troia cua Sao Hai Vuong — cac thien the Troia o cac điem Lagrange tren quy đao hanh tinh nay
Neptuni


Tham khao Đoc them Baum, Richard (2003). In Search of Planet Vulcan: The Ghost in Newton's Clockwork Universe. Sheehan, William. Basic Books. ISBN 978-0-7382-0889-3.
Burgess, Eric (1991). Far Encounter: The Neptune System. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-07412-4.
Cruikshank, Dale P. (1996). Neptune and Triton. University of Arizona Press. ISBN 978-0-8165-1525-7.
Elkins-Tanton, Linda T. (2006). Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. New York: Chelsea House. ISBN 978-0-8160-5197-7.
Littmann, Mark (2004). Planets Beyond, Exploring the Outer Solar System. Courier Dover Publications. ISBN 978-0-486-43602-9.
Miner, Ellis D. (2002). Neptune: The Planet, Rings, and Satellites. Wessen, Randii R. Springer-Verlag. ISBN 978-1-85233-216-7.
Moore, Patrick (2000). The Data Book of Astronomy. CRC Press. ISBN 978-0-7503-0620-1.
Standage, Tom (2001). The Neptune File. Penguin. ISBN 978-0-8027-1363-6.


Lien ket ngoai (tieng Anh)

Sao Hai Vuong tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
NASA's Neptune fact sheet
Neptune from Bill Arnett's nineplanets.org
Neptune Astronomy Cast episode No. 63, includes full transcript.
Neptune Profile Luu tru ngay 18 thang 4 nam 2017 tai Wayback Machine at NASA's Solar System Exploration site
Planets – Neptune Luu tru ngay 6 thang 6 nam 2011 tai Wayback Machine A children's guide to Neptune.
MPC's List Of Neptune Trojans
(tieng Viet)

Sao Hai Vuong tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Phat hien 3 ve tinh moi quay quanh sao Hai vuong Minh Thi (theo Reuters). VnExpress. Thu tu, 15/1/2003 | 12:00 GMT+7
Ton tai cac mua tren sao Hai Vuong B.H. (theo Discovery). VnExpress. Thu hai, 19/5/2003 | 09:58 GMT+7
Ly giai tu truong bi an cua sao Hai Vuong, Thien Vuong B.H. (theo ABConline). VnExpress Thu nam, 11/3/2004 | 10:41 GMT+7