Bo luat Hong Đuc la ten goi thong dung cua bo Quoc trieu hinh luat hay Le trieu hinh luat, la bo luat chinh thuc cua nha nuoc Đai Viet thoi Le so hien con đuoc luu giu đay đu. Do cac bo luat cua cac trieu đai phong kien Viet Nam đeu co ten goi la Quoc trieu hinh luat nen o đay dung ten goi Bo luat Hong Đuc lam ten goi cho bai mac du no khong phai la ten goi chinh thuc.
No co the coi la bo luat tong hop bao gom nhieu quy pham phap luat thuoc nhieu linh vuc phap luat khac nhau nhu: Linh vuc luat hinh su, luat dan su, luat to tung, luat hon nhan-gia đinh, luat hanh chinh,...


Lich su Van ban cua bo luat nay la mot trong nhung thu tich co nhat hien con đuoc luu tru tai Vien nghien cuu Han-Nom (Ha Noi). Tai đay co hai ban in van khac đeu co ten la Quoc trieu hinh luat. Ngoai ra con co mot bo sach chep tay tuy co ten goi la Le trieu hinh luat, nhung noi dung cua no lai la ban sao lai cua Quoc trieu hinh luat (thoi Hau Le) va chep vao thoi gian sau nay.
Trong đo ban Quoc trieu hinh luat mang ky hieu A.341 la ban in van khac hoan chinh hon ca va đuoc coi la van ban co gia tri nhat. Bo luat trong sach nay gom 6 quyen, in van khac tren giay ban, tong cong gom 129 to đong chung thanh mot cuon. Sach khong ghi ten tac gia, khong co dau hieu nien đai soan thao hay nien đai in an va cung khong co loi tua hoac cac chu dan khac. Bia nguyen ban cuon sach đa mat, đuoc thay the bang mot to bia viet 4 chu Han la Quoc trieu hinh luat bang but long. Noi dung cua bo luat nay đa đuoc Phan Huy Chu ghi chep lai trong phan Hinh luat chi cua Lich trieu hien chuong loai chi, nhung thieu so voi cuon sach nay 143 đieu trong tong so 722 đieu.
Trong so 722 đieu cua Quoc trieu Hinh luat thi 200 đieu phong theo luat nha Đuong (Đuong luat so nghi), 17 đieu phong theo luat nha Minh. Ngoai ra co 178 đieu chung đe tai nhung Quoc trieu Hinh luat đua ra mot giai phap khac cac trieu đai Trung Hoa. Đang chu y nhat la co 328 đieu khong tuong ung voi đieu luat nao cua Trung Quoc ca.
Tu đau the ky 20, Quoc trieu hinh luat đa đuoc khao dich sang tieng Phap. Đen nam 1956, no moi đuoc dich sang quoc ngu lan đau tien (ban dich cua Truong Đai hoc Luat khoa Sai Gon do Luong Than Cao Nai Quang phien am, va dich nghia, Nguyen Si Giac hieu đinh, Vu Van Mau viet loi tua, nha in Nguyen Van Cua phat hanh, Sai Gon, 1956). Gan đay, Vien Su hoc Viet Nam đa dich thuat lai cho chuan xac hon. (Nha xuat ban Phap ly, Ha Noi - 1991).
Mot so hoc gia Phap, khi khao dich va nghien cuu cho rang no co ten la Le trieu hinh luat va no la Le trieu đieu luat đuoc in nam 1777 (Canh Hung thu 38) ma Phan Huy Chu đa ghi lai trong Lich trieu hien chuong loai chi sau khi ho nghien cuu thien Hinh luat chi trong cuon sach nay cua ong cung nhu ban chep tay cua Quoc trieu hinh luat. Theo Vu Van Mau, Quoc trieu hinh luat đuoc ban bo lan đau tien trong khoang nien hieu Hong Đuc (1470-1497) va co le vao thoi gian cuoi cua nien hieu nay. Y kien cua Vu Van Mau chu yeu dua vao y kien cua Phan Huy Chu viet ve viec ban hanh duoi thoi Le, bo Hong Đuc hinh luat va loi đe tua cua vua Gia Long trieu Nguyen cho bo Hoang Viet luat le, trong đo ong đanh gia rat cao bo luat co nay va goi no la Bo luat Hong Đuc.
Theo Vien Su hoc Viet Nam, Quoc Trieu hinh luat đuoc khoi thao tu thoi Le Thai To, sau đo tiep tuc đuoc bo sung duoi cac trieu Le Thai Tong va Le Nhan Tong. Toi thoi Le Thanh Tong thi bo luat đuoc hoan chinh. Cac y kien nay chu yeu dua vao Đai Viet su ky toan thu voi ghi chep la nam Thai Hoa thu 7 (1449), vua Le Nhan Tong đa bo sung them vao bo hinh luat chuong đien san gom 14 đieu. Ngoai ra, qua cac su sach khac va qua cac lan in khac van (voi nhung điem khac nhau ve noi dung cua cac van ban), cac bo sung va ten goi cac đon vi hanh chinh ghi trong bo luat v.v co the nhan thay bo luat nay đuoc soan thao, bo sung, hieu đinh qua nhieu đoi vua trieu Le.


Bo cuc Quoc trieu hinh luat trong cuon sach A.341 co 13 chuong, ghi chep trong 6 quyen (5 quyen co 2 chuong/quyen va 1 quyen co 3 chuong), gom 722 đieu. Ngoai ra, truoc khi đi vao cac chuong va đieu thi Quoc trieu hinh luat con co cac đo bieu quy đinh ve cac hang đe tang va tang phuc, kich thuoc va cac hinh cu (roi, truong, gong, day sat v.v).
Bo tri cu the nhu sau:

Chuong Danh le: 49 đieu quy đinh ve nhung van đe co ban co tinh chat chi phoi noi dung cac chuong đieu khac (quy đinh ve thap ac, ngu hinh, bat nghi, chuoc toi bang tien v.v)
Chuong Ve cam: 47 đieu quy đinh ve viec bao ve cung cam, kinh thanh va cac toi ve cam ve.
Chuong Vi che: 144 đieu quy đinh ve hinh phat cho cac hanh vi sai trai cua quan lai, cac toi ve chuc vu.
Chuong Quan chinh: 43 đieu quy đinh ve su trung phat cac hanh vi sai trai cua tuong, si, cac toi quan su.
Chuong Ho hon: 58 đieu quy đinh ve ho tich, ho khau, hon nhan-gia đinh va cac toi pham trong cac linh vuc nay.
Chuong Đien san: 59 đieu, trong đo 32 đieu ban đau va 27 đieu bo sung sau (14 đieu ve đien san moi tang them, 4 đieu ve luat huong hoa, 9 đieu ve cham chuoc bo sung luat huong hoa) quy đinh ve ruong đat, thua ke, huong hoa va cac toi pham trong linh vuc nay.
Chuong Thong gian: 10 đieu quy đinh ve cac toi pham tinh duc.
Chuong Đao tac: 54 đieu quy đinh ve cac toi trom cuop, giet nguoi va mot so toi chinh tri nhu phan nuoc hai vua.
Chuong Đau tung: 50 đieu quy đinh ve cac nhom toi đanh nhau (au đa) va cac toi vu cao, lang ma v.v
Chuong Tra nguy: 38 đieu quy đinh cac toi gia mao, lua doi.
Chuong Tap luat: 92 đieu quy đinh ve cac toi khong thuoc cac nhom toi danh tren đay.
Chuong Bo vong: 13 đieu quy đinh ve viec bat toi pham chay tron va cac toi thuoc linh vuc nay.
Chuong Đoan nguc: 65 đieu quy đinh ve viec xu an, giam giu can pham va cac toi pham trong linh vuc nay.
Hai chuong cuoi nay đa co mot so quy đinh ve to tung, nhung chua hoan chinh.


Cac quy đinh dan su Trong Bo luat Hong Đuc, cac quan he dan su đuoc đe cap toi nhieu nhat la cac linh vuc nhu: quan he so huu, quan he hop đong va thua ke ruong đat.


= So huu va hop đong =
Bo luat Hong Đuc đa phan anh hai che đo so huu ruong đat trong thoi ky phong kien la: so huu nha nuoc (ruong cong/ cong đien/cong tho) va so huu tu nhan (ruong tu/tu đien/tu tho).
Trong Bo luat Hong Đuc, do đa co che đo loc đien-cong đien tuong đoi toan dien ve van đe ruong đat cong nen trong bo luat nay quyen so huu nha nuoc ve ruong đat chi đuoc the hien thanh cac che tai ap dung đoi voi cac hanh vi vi pham che đo su dung ruong đat cong nhu: khong đuoc ban ruong đat cong (đieu 342), khong đuoc chiem ruong đat cong qua han muc (đieu 343), khong đuoc nhan bay ruong đat cong đa giao cho nguoi khac (đieu 344), cam lam sai quy đinh phan cap ruong đat cong (đieu 347), khong đe bo hoang ruong đat cong (đieu 350), cam bien ruong đat cong thanh tu (đieu 353), khong đuoc an lau đe tron thue (đieu 345) v.v
Ben canh đo viec bao ho quyen so huu tu nhan/ hop đong ve ruong đat tu cung đuoc quy đinh ro rang. Chang han, cam xam lan ruong đat cua nguoi khac (đieu 357), cam ta đien tranh ruong đat cua chu (đieu 356), cam uc hiep đe mua ruong đat cua nguoi khac (đieu 355) v.v
Qua mot so quy đinh tren, co the thay bo luat đa đieu chinh ba loai hop đong ve ruong đat:
Mua ban ruong đat
Cam co ruong đat
Thue muon ruong đat
Ve hinh thuc, cac hop đong thuong phai lap thanh van tu giua cac ben tham gia hop đong voi su chung thuc cua quan vien co tham quyen.


= Thua ke =
Trong linh vuc thua ke, quan điem cua cac nha lam luat Đai Viet thoi Le kha gan gui voi cac quan điem hien đai ve thua ke. Cu the: Khi cha me con song, khong phat sinh cac quan he ve thua ke nham bao ve va duy tri su truong ton cua gia đinh, dong ho. Thu hai la cac quan he thua ke theo di chuc (cac đieu 354, 388) va thua ke khong di chuc (thua ke theo luat) voi cac đieu 374-377, 380, 388. Điem đang chu y trong Bo luat Hong Đuc, nguoi con gai co quyen thua ke ngang bang voi nguoi con trai(trong truong hop nguoi con trai truong mat hoac chet truoc đo - Xem them Lich Trieu Hien Chuong Loai chi -Tap 2 - Hinh Luat Chi). Đay la mot điem tien bo khong the thay o cac bo luat phong kien khac. Thu ba, bo luat đa phan đinh ve nguon goc tai san cua vo chong, gom co: tai san rieng cua moi nguoi va tai san chung cua ca hai vo chong. Viec phan đinh nay gop phan xac đinh viec phan chia thua ke cho cac con khi cha me đa chet hoac chia tai san cho ben con song neu mot trong hai vo hoac chong chet truoc.
Thua ke chinh la điem noi bat nhat cua luat phap trieu hau Le


= Trach nhiem dan su =

Bo luat Hong Đuc cung quy đinh trach nhiem dan su cua cac ben tham gia quan he, voi nhung noi dung kha chat che, cu the.
Ben canh cac noi qui tren tre em cung can đuoc cham soc ki cang va giao duc đac biet voi 3 tieu chi:

1. Khong bao luc
2. Khong đanh đap
3. Giao duc tot.
Voi 3 tieu chi tren đe nguoi dan biet nha nuoc rat quan tam đen tre em boi tre em la tuong lai cua đat nuoc la ruong cot cua que huong.


Cac quy đinh hinh su = Cac nguyen tac chu đao =
Hinh luat la noi dung trong yeu va co tinh chat chu đao, bao trum toan bo noi dung cua bo luat. Cac nguyen tac hinh su chu yeu cua no la:

Vo luat bat thanh hinh (đieu 642, 683, 685, 708, 722): trong đo quy đinh chi khep toi khi trong bo luat co quy đinh, khong them bot toi danh, ap dung đung hinh phat đa quy đinh va no la tuong tu nhu trong cac bo luat hinh su hien đai.
Chieu co (đieu 1, 3-5, 8, 10, 16, 17, 680): trong đo quy đinh cac chieu co đoi voi đia vi xa hoi, tuoi tac (tre em va nguoi gia ca), tan tat, phu nu v.v
Chuoc toi bang tien (đieu 6, 16, 21, 22, 24): đoi voi cac toi danh nhu truong, biem, đo, khao đinh, tang that phu, luu, tu, thich chu. Tuy nhien cac toi thap ac (muoi toi cuc ky nguy hiem cho chinh quyen) va toi đanh roi (co tinh chat ran đe, giao duc) khong cho chuoc.
Trach nhiem hinh su (đieu 16, 35, 38, 411, 412): trong đo đe cap toi quy đinh ve tuoi chiu trach nhiem hinh su va viec chiu trach nhiem hinh su thay cho nguoi khac.
Mien, giam trach nhiem hinh su (đieu 18, 19, 450, 499, 553): trong đo quy đinh ve mien, giam trach nhiem hinh su trong cac truong hop nhu tu ve chinh đang, tinh trang khan cap, tinh trang bat kha khang, thi hanh menh lenh, tu thu (tru thap ac, giet nguoi).
Thuong nguoi to giac, trung phat nguoi che giau (đieu 25, 39, 411, 504)


= Toi pham =
Phan loai theo hinh phat (ngu hinh va cac hinh phat khac)
Theo su vo y hay co y pham toi
Theo am muu pham toi va hanh vi pham toi
Tinh chat đong pham


 Cac nhom toi cu the  Thap ac: La 10 trong toi nguy hiem nhat nhu:
Cac toi lien quan đen vuong quyen: muu phan, muu đai nghich (đieu 2, 411), muu ban (phan boi to quoc-đieu 412), đai bat kinh (430, 431).
Cac toi lien quan đen quan he hon nhan-gia đinh: ac nghich (đieu 416), bat hieu (nhieu đieu, chang han đieu 475), bat muc, bat nghia, noi loan.
Toi lien quan đen tieu chi đao đuc hang đau cua Nho giao: bat đao (420 va 421).
Cac nhom toi pham khac: bao gom cac toi lien quan đen su an toan than the cua vua, nghi le cung đinh, xam pham trat tu cong cong, quan ly hanh chinh, the thuc nghi le trieu đinh, xam pham tinh mang, suc khoe, danh du va nhan pham con nguoi, cac toi xam pham an ninh quoc gia, trat tu an toan xa hoi, cac toi pham quan su, xam pham che đo so huu ruong đat, xam pham che đo hon nhan-gia đinh, cac toi tinh duc, cac toi xam pham che đo tu phap v.v


= Hinh phat =
Quan niem ve hinh phat trong bo luat kha chi tiet nhung cung nhac voi khung hinh phat thuong la co đinh, tuy rang co tinh đen cac tinh tiet tang nang hay giam nhe (đieu 41).
Cac hinh phat cu the co ngu hinh va cac hinh phat khac.


 Ngu hinh  Ngu hinh đuoc quy đinh tai đieu 1 va bao gom: xuy, truong, đo, luu, tu.

Xuy (đanh bang roi) co 5 bac: 10, 20, 30, 40, 50 roi, co the kem phat tien va biem chuc, ap dung ca cho nam va nu.
Truong (đanh bang gay) cung co 5 bac: 60, 70, 80, 90 va 100 truong, chi ap dung cho nam.
Đo co 3 bac la:
Dich đinh kem 80 truong cho nam va dich phu kem 50 roi cho nu. Dich đinh/dich phu co nhieu hang la:
Thuoc đinh: phuc dich o cac vien (danh cho quan chuc co toi)
Quan đinh: phuc dich o cac sanh
Khao đinh: phuc dich o trong trai linh
Xa đinh: phuc dich o cac xa (danh cho thuong dan nam co toi)
Thu phu: phuc dich cong viec o lang (danh cho thuong dan nu co toi)
Vien phu: lam cac cong viec trong vuon va đanh 10 roi (danh cho vo quan)
Tang that phu: phuc dich o cac noi nuoi tam, neu pham toi nang
Tuong phuong binh (quet don chuong voi kem 80 truong va thich 2 chu vao mat) cho nam va xuy that ty (nau com nuoi quan kem 50 roi va thich 2 chu vao co) cho nu.
Chung đien binh (linh lao đong o đon đien cua nha nuoc kem 80 truong va thich vao co 4 chu, phai đeo xieng) cho nam va thung that ty (xay thoc gia gao trong cac kho thoc thue cua nha nuoc kem 50 roi va thich vao co 4 chu) cho nu.
Luu tuc luu đay đi noi xa, co 3 bac la:
Luu can chau, đay đi lam viec nang o Nghe An voi hinh phat phu la thich vao mat 6 chu, đanh 90 truong, đeo xieng danh cho nam va đanh 50 roi cho nu.
Luu ngoai chau: Luu đay đen Bo Chinh, Quang Binh. Phu hinh co 90 truong, thich 8 chu vao mat, đeo xieng 2 vong danh cho nam va đanh 50 roi cho nu.
Luu vien chau: đay đi Cao Bang. Phu hinh gom 100 truong, thich 10 chu vao mat, đeo xieng 3 vong cho nam, đanh 50 roi cho nu.
Tu (giet chet) co 3 bac la:
Tram ca nha
Giao (that co), tram (chem đau)
Khieu (chem beu đau)
Lang tri (tung xeo) tuc xeo tung mieng thit roi mo bung, moi ruot cho đen chet, tiep theo con bi cat roi chan tay va be gay het xuong, sau đo đem chon lap


 Cac hinh phat khac  Ngoai ngu hinh, Bo luat Hong Đuc con ap dung cac hinh phat khac nhu:

Biem tu (đieu 27, 46) bao gom cac bac tu 1 đen 5 tu nhung co quy đinh cho chuoc toi biem bang tien theo đieu 22. Biem tu co the đuoc hieu nhu mot hinh thuc lam ha thap tu cach cua nguoi bi phat. Ngoai ra nguoi bi phat biem tu con phai chiu hinh phat đanh roi (xuy hoac truong).
Phat tien (đieu 26) co 3 bac: 300-500 quan, 60-200 quan va 5-50 quan. Ngoai ra con co quy đinh ve tien boi thuong tang vat (đieu 28), tien đen mang (đieu 29).
Tich thu tai san co 2 bac la tich thu toan bo gia san (nang theo đieu 426, 430) va tich thu mot phan tai san (nhe, cac đieu 88, 523)
Thich chu vao co hoac mat: Đuoc ap dung nhu la hinh phat phu đoi voi cac toi luu, đo, truong, xuy.
Xung vo con lam no ty. Chi ap dung đoi voi cac toi muu phan, muu đai nghich, muu ban trong thap ac (đieu 411, 412).


Cac quy đinh trong hon nhan-gia đinh Cac nguyen tac co ban trong linh vuc hon nhan cua bo luat la: hon nhan khong tu do, đa the va xac lap che đo gia đinh gia truong. No the hien le nghia Nho giao, trat tu xa hoi-gia đinh phong kien, tuy nhien van co mot so điem tien bo.


= Hon nhan =
Trong linh vuc hon nhan, bo luat đa đieu chinh cac quan he nhu ket hon, cham dut hon nhan (do chet hoac ly hon).


 Ket hon  Trong quan he ket hon, luat quy đinh cac đieu kien đe co the ket hon la: co su đong y cua cha me (đieu 314), khong đuoc ket hon giua nhung nguoi trong ho hang than thich (đieu 319), cam ket hon khi đang co tang cha, me hay chong (đieu 317), cam ket hon khi ong, ba, cha hay me đang bi giam cam, tu toi (đieu 318), cam anh (em) lay vo goa cua em (anh), tro lay vo goa cua thay (đieu 324), voi mot so quy đinh khac trong cac đieu 316, 323, 334, 338, 339. Tuy nhien,Quoc trieu hinh luat  khong quy đinh tuoi ket hon, mac du trong Thien Nam du ha tap (phan le Hong Đuc hon gia) co viet: "Con trai 18 tuoi, con gai 16 tuoi moi co the thanh hon", co le la do đa ton tai mot van ban khac cung thoi quy đinh ve đieu nay. Bo luat Hong Đuc cung quy đinh ve hinh thuc va thu tuc ket hon nhu đinh hon va thanh hon (cac đieu 314, 315, 322). Luu y la  Quoc trieu hinh luat luat cho thay cuoc hon nhan co gia tri phap ly tu sau le đinh hon. Vi du đieu 315 quy đinh: Ga con gai đa nhan đo sinh le ma lai thoi khong ga nua thi phai phat 80 truong...Con nguoi con gai phai ga cho nguoi hoi truoc. Tuy nhien, neu trong thoi gian tu le đinh hon cho đen khi thanh hon ma mot trong hai ben bi ac tat hay pham toi thi ben kia co quyen tu hon.


 Cham dut hon nhan  Luat Quoc trieu hinh luat  quy đinh cac truong hop cham dut hon nhan la: mot trong hai nguoi đa chet hoac ly hon.
Ve truong hop cham dut hon nhan do mot trong hai nguoi đa chet can luu y la quan he hon nhan chi thuc su cham dut ngay neu nguoi chet la vo, con neu la chong chet thi no chi cham dut sau khi man tang. Quy đinh nay đuoc đat ra mot cach gian tiep trong cac đieu 2 va 320.
Ve truong hop ly hon co ba nhom sau:

Buoc phai ly hon (cac đieu 317, 318, 323, 324, 334) do hon nhan đa vi pham cac quy đinh cam ket hon.
Ly hon do loi cua nguoi vo: Đieu 310 quy đinh nguoi chong phai ly hon khi nguoi vo pham phai đieu nghia tuyet (đoan tuyet het an nghia vo chong) nhu: khong con, ghen tuong, ac tat (mac cac benh nhu phong, hui), dam đang, khong kinh cha me, lam loi, trom cap.
Ly hon do loi cua nguoi chong: Đieu 308 quy đinh: "Pham chong đa bo lung vo 5 thang khong đi lai (vo đuoc trinh voi quan so tai va xa quan lam chung) thi mat vo". Quy đinh nhu vay quyen loi cua nguoi phu nu đa đuoc bao đam va quan trong hon no cung tro thanh co so đe nguoi chong phai thuc hien tot nghia vu cua minh đoi voi vo, voi gia đinh. Đay la quy đinh noi bat phan anh tinh sang tao cua nha lam luat nham duy tri trat tu on đinh trong gia đinh.


= Quan he gia đinh =
Trong linh vuc quan he gia đinh, bo luat đa đieu chinh cac quan he nhu quan he nhan than giua vo va chong, giua cha me va con cai, giua cac than thuoc khac (vo ca-vo le, anh-chi-em, cha me-con nuoi, vai tro cua nguoi ton truong tuc truong ho).

Quan he vo-chong: Phong tuc tap quan va le nghia Nho giao đa đieu chinh quan he vo-chong, tuy nhien Quoc trieu hinh luat cung co cac quy đinh nham đieu chinh cac quyen va nghia vu nhan than nhu: Nghia vu phai chung song tai mot noi va phai co trach nhiem voi nhau (cac đieu 321 va 308, 309), khong đuoc nguoc đai vo (đieu 482), nghia vu chung thuy (đieu 401, 405), nghia vu đe tang nhau (cac đieu 2, 7).
Quan he cha me-con cai: Đe cap toi cac nghia vu va quyen nhan than cua con cai, bao gom: nghia vu phai vang loi va phung duong cha me, ong ba (khoan 7 đieu 2), nghia vu chiu toi roi, truong thay cho ong ba, cha me (đieu 38), nghia vu khong đuoc kien cao ong ba-cha me (đieu 511), nghia vu che giau toi cho ong ba, cha me (cac đieu 9, 504), ngoai tru truong hop cha me hay ong ba pham cac toi muu phan, muu đai nghich, cha me nuoi giet con đe hay me đe-me ke giet cha thi đuoc phep to cao va nghia vu đe tang ong ba-cha me (đieu 2).
Quan he nhan than khac: Đe cap toi quan he giua vo ca-vo le (cac đieu 309, 481, 483, 484) va nha chong, anh-chi-em (cac đieu 487, 512), nuoi con nuoi (cac đieu 380, 381, 506) va vai tro cua nguoi truong ho (đieu 35).
Trong quan he vo ca-vo le thi ngoai cac quy đinh ve cac nghia vu cua ho voi chong va nha chong thi ho cung phai tuan thu trat tu the thiep va vo ca noi chung đuoc uu tien hon. Ve quan he anh-chi-em thi nguoi anh truong co quyen va nghia vu đoi voi cac em, nhat la khi cha me đa chet, đong thoi cung bao ve su hoa thuan trong gia đinh (phat nang đanh lon, kien cao nhau). Viec nhan nuoi con nuoi phai đuoc lap thanh van ban va phai đoi xu nhu con đe cung nhu nguoc lai, con nuoi phai co nghia vu nhu con đe đoi voi cha me nuoi.


Cac quy đinh to tung Mac du khong đuoc tach bach ra thanh cac chuong rieng re, nhung Quoc trieu hinh luat đa the hien mot so khai niem cua luat to tung hien đai nhu:

Tham quyen va trinh tu to tung cua cac cap chinh quyen (đieu 672)
Thu tuc to tung (phan lon cua hai chuong cuoi) nhu đon kien- đon to cao (cac đieu 508, 513, 698), thu tuc tra khao (cac đieu 546, 660, 665, 667, 668, 714, 716), thu tuc xu an (cac đieu 671, 709), phuong phap xu an (cac đieu 670, 683, 686, 708, 714, 720, 722), thu tuc bat nguoi (cac đieu 646, 658, 659, 663, 676, 680, 701-704).


Qui pham phap luat trong Bo luat Hong Đuc 1. Đa phan cac qui pham phap luat trong Bo luat Hong Đuc đuoc xay dung theo phuong thuc xuat hien đay đu ca ba bo phan la gia đinh, quy đinh va che tai truc tiep.
Vi du Đieu 585: "Trau cua 2 nha đanh nhau, con nao chet thi 2 nha cung an thit, con nao song thi 2 nha cung cay, trai luat thi se xu phat 80 truong.".
Trong đo: Trau cua 2 nha đanh nhau la bo phan gia đinh; con nao chet thi 2 nha cung an thit, con nao song thi 2 nha cung cay la bo phan quy đinh; trai luat thi se xu phat 80 truong la bo phan che tai.
Đieu 89: "Truoc sau ngay hoang đe len ngoi mot thang, cam cac nha o trong kinh thanh cu hanh viec tang, nguoi nao pham phai thi phat 50 roi, biem mot tu".
Trong đo: Truoc sau ngay hoang đe len ngoi mot thang la bo phan gia đinh; cam cac nha o trong kinh thanh cu hanh viec tang la bo phan quy đinh; trai luat thi se xu phat 50 roi, biem mot tu la bo phan che tai.
Voi cach mo ta hanh vi vi pham phap luat va che tai đoi voi chu the thuc hien hanh vi đo ro rang nhu vay, nguoi dan se biet đuoc hanh vi nao nen lam, hanh vi nao nen tranh, tao đieu kien đe toan the moi tang lop nhan dan hieu luat. Quan xu an cung biet đuoc can phai xu nhu the nao.
2. Co nhieu qui pham trong Bo luat Hong Đuc mo ta ngan mot tinh huong cu the. Đieu nay khien qui pham tro nen ro rang voi nguoi dan.
Vi du Đieu 393: "Nguoi cha lay vo truoc sinh đuoc mot con trai, phan huong hoa đa giao cho giu; nhung nguoi con trai ay lai chi sinh đuoc mot nguoi con gai; ma cha co vo le hay nang hau lai sinh đuoc mot con trai nhung lai bi co tat, nguoi con trai co tat ay sinh đuoc chau trai, thi ruong đat huong hoa phai giao cho nguoi chau trai con ke co tat, đe to ra rang dong ho khong the đe tuyet".
Hoac Đieu 395: "Cha me sinh đuoc hai con trai, nguoi con trai truong chi sinh con gai, con thu lai co con trai thi phan huong hoa giao cho con trai nguoi con thu; nhung con trai nguoi con thu chi sinh chau gai thi phan huong hoa truoc kia lai phai giao tra cho con gai nguoi con truong".
Uu điem cua cach quy đinh ngan gon mot tinh huong, ngoai viec de thuoc, de nho, de van dung con cho thay tu mot van đe phap ly kha phuc tap đa đuoc chuyen hoa thanh mot tinh huong rat đon gian.
3. Bo luat Hong Đuc co cach quy đinh che tai duoi dang che tai co đinh. Voi moi mot vi pham cu the thi co mot hinh phat cu the tuong ung; muc đo tang nang hay giam nhe cung đuoc quy đinh ngay sau đo mot cach cu the, ro rang.
Vi du Đieu 466: "Đanh gay rang, sut tai mui, chot 1 mat, gay ngon chan, ngon tay, giap xuong, hay lay nuoc soi, lua lam nguoi bi thuong va rung toc, thi xu toi đo lam khao đinh. Lay đo ban thiu nem vao đau mat nguoi ta thi xu biem 2 tu; đo vao mieng mui thi biem 3 tu. Đanh gay 2 rang, 2 ngon tay tro len thi xu toi đo lam tuong phuong binh. Lay guom giao đam chem nguoi, dau khong trung cung phai luu đi chau gan (nguoi quyen quy pham toi thi xu toi biem). Neu đam chem bi thuong va lam đut gan, chot 2 mat, đoa thai thi xu toi luu đi chau xa. Neu trong khi đuong xet hoi, nguoi bi thuong lai binh phuc, thi toi nhan đuoc giam toi 2 bac. Neu đanh bi thuong 2 nguoi tro len va nhan bi thuong ma thanh co tat, hay đanh đut luoi, huy hoai am, duong vat đeu xu toi giao; va phai đen tien thuong ton nhu le đinh. Voi che tai co đinh nay, no đa đam bao tinh chinh xac trong viec ap dung luat cua cac co quan Nha nuoc, tranh đuoc su tuy tien trong viec ap dung luat".
Viec xay dung cac che tai co đinh trong Bo luat Hong Đuc o mot chung muc nhat đinh rat thuan loi cho viec ap dung, va co uu điem la tranh đuoc su tuy tien trong viec ap dung.
4. Trong Bo luat Hong Đuc tu mot su kien hay vu viec, nha lam luat luong tinh cac van đe phat sinh xung quanh vu viec đo.
Vi du Đieu 234: "Nhung quan coi quan đoi o cac tran, lo hay huyen cung nhung quan vien trong cac cuc cac vien, đi lai giao ket voi nhau, muu lam viec phan nghich, ma quan ty quan giam chang luu tam xem xet, hay dung tung giau giem khong tau len, thi cung voi nguoi phan nghich cung mot toi; neu đa tau len ma lai ngam sai nguoi bao cho ke phan nghich biet thi toi cung the. Neu vi tau len khong giu kin đao đe cho ke phan nghich biet thi vien quan tau đuoc giam toi 1 bac. Neu viec muu phan nghich đa lo, viec hung ac đa ro, ma quan giam khong xet tinh the ma lung bat va tau len, thi bi toi nhu toi đong muu; neu viec muu phan chua lo thi đuoc giam nhe hai bac."


So sanh Giong nhu cac bo luat phong kien khac, Bo luat Hong Đuc the hien ro ban chat giai cap cua no. Muc tieu hang đau cua no la đe bao ve vuong quyen, đia vi va quyen loi cua giai cap phong kien, cung co trat tu xa hoi va gia đinh gia truong phong kien. No la su phap đien hoa tu tuong chinh tri va đao đuc Nho giao. Tuy vay, khong the phu nhan cac điem đac sac va tien bo cua no.


= Luat Trung Hoa =
Luat Hong Đuc tiep thu nhieu thanh tuu lap phap cua Trung Hoa, chiu anh huong cua ca luat phap nha Đuong va nha Minh. Tuy vay, no co nhung điem khong giong voi cac bo luat cua nha nuoc phong kien Trung Quoc ca ve noi dung lan bo cuc.
Ve bo cuc, bo Đuong luat co 500 đieu chia thanh 12 chuong (Danh le, Ve cam, Chuc che, Ho hon, Khai kho, Thien hung, Đao tac, Đau tung, Tra nguy, Tap luat, Bo vong, Đoan nguc) trong 30 quyen. Co the thay, trong Bo luat Hong Đuc cac quy đinh ve cac nhom toi tinh duc va cac van đe ruong đat đuoc quy đinh rieng biet va cu the hon.
Ve noi dung, cac quy đinh ve hon nhan-gia đinh, đien san cua Bo luat Hong Đuc đuoc chu trong hon so voi Đuong luat (quy đinh cu the ve van tu, chuc thu, che đo va phuong thuc chia thua ke, tai san cua vo-chong khi goa bua v.v). Chinh vi the, sau nay cac toa an thoi Phap thuoc hay Toa thuong tham Sai Gon thoi Viet Nam Cong hoa hay dua tren cac quy đinh nay cua Bo luat Hong Đuc đe phan xu cac vu kien tung lien quan toi tai san vo-chong.


= Bo luat nha Nguyen =
So voi bo Hoang Viet luat le (hay luat Gia Long) (nam 1811) ra đoi sau hang the ky, co the thay Bo luat Hong Đuc chua co tinh khai quat hoa cao va phan nganh ro nhu Hoang Viet luat le. Tuy nhien, muc bao ve quyen loi cua nguoi phu nu trong Bo luat Hong Đuc lai cao hon so voi Hoang Viet luat le. Nhu giao su Vu Van Mau đa viet khi nhan xet ve Hoang Viet luat le: "bao nhieu nhung su tan ky moi la trong bo luat trieu Le đa khong con luu lai mot chut dau tich nao trong luat nha Nguyen. Khong con nhung đieu khoan lien quan đen huong hoa, đen chuc thu, đen cac đieu kien ve gia thu, đen che đo tai san cua vo chong."
Ngoai ra, Bo luat Hong Đuc con đuoc đanh gia la nhe hon cac trieu đai truoc va nhe hon luat cua nha Nguyen sau nay, co ca su phan biet trung phat nguoi pham toi con nho tuoi hoac tan tat.


= Cac điem tien bo =
Điem tien bo trong Bo luat Hong Đuc la no co mot tien kha can ban trong viec cai thien đia vi cua nguoi phu nu trong xa hoi phong kien. Vai tro cua nguoi phu nu đa đuoc đe cao hon rat nhieu so voi cac bo luat đuong thoi trong khu vuc. No cho thay nguoi vo co quyen quan ly tai san cua gia đinh (khi chong chet) va ho co quyen thua ke nhu nam gioi.
Điem thu hai, la hinh phat cho pham nhan nu bao gio cung thap hon so voi pham nhan nam. Vi du: Đieu 1 quy đinh truong hinh chi đan ong phai chiu: "Tu 60 cho đen 100 truong, chia lam 5 bac: 60 truong, 70 truong, 80 truong, 90 truong, 100 truong, tuy theo toi ma them bot. Xu toi nay co the cung voi toi luu, toi đo, biem chuc, hoac xu rieng chi đan ong phai chiu." Đieu 680: "Đan ba phai toi tu hinh tro xuong neu đang co thai, thi phai đe sinh đe sau 100 ngay moi đem hanh hinh. Neu chua sinh ma đem hanh hinh thi nguc quan bi xu biem hai tu; nguc quan bi đo lam ban cuc đinh. Du đa sinh roi, nhung chua đu han mot tram ngay ma đem hanh hinh, thi nguc quan va nguc lai bi toi nhe hon toi tren hai bac. Neu đa đu 100 ngay ma khong đem hanh hinh, thi nguc quan hay nguc lai bi toi biem hay toi phat"..
Điem thu ba, no the hien chinh sach trong nong cua trieu Le. Bo luat trung phat rat nang cac toi nhu pha hoai đe đieu (đieu 596), chat pha cay coi va lua ma cua nguoi khac (đieu 601), tu tien giet trau ngua (đieu 580) v.v Nhung đieu luat trong Quoc Trieu Hinh Luat đa xac đinh trach nhiem cua nha nuoc thong qua trach nhiem cua he thong quan lai nham đam bao cuoc song toi thieu cua nguoi ngheo kho trong xa hoi (Đieu 294; Đieu 9)
Điem thu tu, Bo luat Hong Đuc co nhieu quy đinh the hien tinh chat nhan đao, the ho ve dan thuong. Vi du: Đieu 17 Quoc Trieu Hinh Luat quy đinh: "Khi pham toi chua gia ca tan tat, đen khi gan tat moi bi phat giac thi xu theo luat gia ca tan tat. Khi o noi bi đo thi gia ca tan tat cung the. Khi con be nho pham toi thi xu theo luat luc con nho". Quoc Trieu Hinh Luat con the hien chinh sach khoan hong đoi voi nguoi pham toi tuy chua bi phat giac va tu thu truoc (tru pham toi thap ac hoac giet nguoi). Đieu 18 va đieu 19: "Pham an trom tai vat cua nguoi sau lai tu thu voi nguoi mat cua thi cung coi nhu la thu o cua quan". Đieu 21, 22, 23, 24 cua Quoc Trieu Hinh Luat quy đinh cho chuoc toi bang tien (tru hinh phat đanh roi vi cho rang đanh roi co tinh chat ran bao day do nen khong phai cho chuoc).
Điem thu nam, Bo luat Hong Đuc vua tiep thu co chon loc tu tuong cua Nho giao vua phat huy nhung phong tuc tap quan tot đep cua dan toc. Vi du: Đieu 40: "Nhung nguoi mien thuong du (mien nui, mien đong bao dan toc it nguoi cu tru) cung pham toi voi nhau thi theo phong tuc xu ay ma đinh toi. Nhung nguoi thuong du pham toi voi nguoi trung chau (mien trung du va mien đong bang) thi theo luat ma đinh toi.". Co the noi đay la mot trong nhung đieu luat the hien ro nhat tinh sang tao cua nha lam luat. Điem thu vi cua quy đinh nay o cho luat phap du co hoan bi đen đau cung khong the phu nhan hoac thay the hoan toan vai tro cua phong tuc tap quan von di đa ton tai lau dai truoc ca khi co luat.


Xem them Cung thoi:

Quoc trieu kham tung đieu le
Thoi nha Nguyen:

Hoang Viet luat le
Hoi đien toat yeu
Kham đinh Đai Nam Hoi đien su le
Minh Menh chinh yeu
Đai Nam đien le toat yeu


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich Lien ket ngoai