Nha Minh, quoc hieu chinh thuc la Đai Minh, la trieu đai cai tri Trung Quoc tu nam 1368 đen nam 1644 sau su sup đo cua nha Nguyen do nguoi Mong Co lanh đao. Nha Minh la hoang trieu Trung Quoc cuoi cung cua nguoi Han. Mac du kinh đo chinh Bac Kinh đa that thu vao nam 1644, truoc cuoc noi day do Ly Tu Thanh (nguoi thanh lap nha Đai Thuan som bi thay the boi nha Thanh cua nguoi Man Chau) cam đau, nhieu quoc gia tan du đuoc cai tri boi nhung thanh vien con lai cua hoang toc nha Minh – goi chung la Nam Minh – van ton tai cho đen nam 1662.
Minh Thai To ra suc xay dung mot xa hoi gom cac cong đong nong thon tu tuc đuoc sap xep theo mot he thong khat khe, bat dich, nham đam bao va ho tro mot lop binh linh dai han cho trieu đai cua minh; quan đoi thuong truc cua đe quoc co quan so hon mot trieu nguoi va cac xuong đong tau hai quan o Nam Kinh la lon nhat the gioi đuong thoi. Minh Thai To cung rat can than trong viec tieu tru quyen luc cua tang lop hoan quan va cac đai than ngoai toc, phan phong lanh tho cho nhieu nguoi con trai tren khap Trung Quoc roi co gang ran day cac vuong gia nay thong qua Hoang Minh To huan, mot bo chi thi ruong cot đuoc ban hanh tu truoc. Hoach đinh cua Minh Thai To som đo be khi hoang đe thieu nien ke vi ong, Minh Hue Tong, co gang han che quyen luc trong tay nhung nguoi chu cua minh, thuc đay chien dich Tinh Nan, mot cuoc noi day đua Minh Thanh To len ngai vang vao nam 1402. Minh Thanh To chon Yen Kinh lam kinh đo moi, đoi ten noi nay thanh Bac Kinh, cho xay dung Tu Cam thanh, khoi phuc Đai Van Ha va đua cac ky khoa cu tro lai vi tri so mot trong cong tac tuyen dung quan lai. Ong tuong thuong cho cac hoan quan pho ta minh, dung ho nhu mot đoi trong chong lai cac si đai phu Nho giao. Hoan quan Trinh Hoa la nguoi dan đau bay chuyen hai trinh lon tham do An Đo Duong, đen tan A Rap va cac bo bien phia đong chau Phi.
Su phung phi tai nguyen đuoc cac tan hoang đe va đang phai moi trong trieu đinh han che bot, cham dut hoan toan sau khi Minh Anh Tong bi bat trong tran Tho Moc bao nam 1449. Trieu đinh đe cho quan chung hai quan ngay mot xuong cap trong khi đieu đong lao dich xay dung tuong rao Lieu Đong, ket noi va gia co cac đoan Van ly Truong thanh nhu hinh hai cua no ngay nay. Cac cuoc đieu tra dan so rong khap đe quoc van đuoc tien hanh muoi nam mot lan, nhung mong muon tron tranh lao dich va suu thue cua dan chung, cung voi nhung tro ngai trong viec bao quan, xem xet cac kho luu khong lo o Nam Kinh khien nguoi ta kho ma thu đuoc so lieu chinh xac. Uoc tinh dan so cuoi thoi nha Minh dao đong tu khoang 160 đen 200 trieu nguoi, cac khoan thu can thiet bi vat kiet tu so luong nong dan ngay cang it đi do co nhieu hon nhung nguoi bien mat khoi cac bien ban chinh thuc hoac "tang" đat đai cua minh cho hoan quan hay nha chua đuoc mien thue. Luat Hai cam von đe bao ve bo bien khoi "hai tac Nhat Ban", bien nhieu nguoi dan tro thanh toi pham buon lau hoac cuop bien.
Đen the ky 16, viec chau Au mo rong thuong mai – mac du chi gioi han o cac hon đao gan Quang Chau nhu Ma Cao – đa mang nhieu loai thuc vat, đong vat va hoa mau tu chau My đen Trung Quoc, đua ot vao am thuc Tu Xuyen, gioi thieu ngo va khoai tay nang suat cao, nhung loai luong thuc lam giam nan đoi, thuc đay gia tang dan so. Hoat đong giao thuong phat trien cua Bo Đao Nha, Tay Ban Nha va Ha Lan, san sinh nhu cau moi đoi voi hang hoa Trung Quoc cung nhu tao ra mot dong nhap khau bac khong lo tu Nhat Ban va Tan The gioi. Luong kim loai doi dao nay đa tai tien te hoa kinh te nha Minh khi ma tien giay bi sieu lam phat nhieu lan va khong con đuoc tin dung. Trong khi cac nha Nho truyen thong phu nhan vai tro het suc noi bat cua thuong mai cung lop nguoi giau ma no vua tao nen, truong phai Nho giao phi chinh thong đuoc Vuong Duong Minh gioi thieu lai co mot thai đo on hoa hon. Nhung cai cach thanh cong ban đau cua Truong Cu Chinh to ro su tan pha khi nen nong nghiep lam vao tinh trang đinh đon do tac đong cua Tieu bang ha cung voi nhung thay đoi trong chinh sach cua Nhat Ban va Tay Ban Nha khien nguon cung bac can thiet đe nong dan nop thue nhanh chong bi cat đut. Nhung nhan to ke tren ket hop voi mat mua, lu lut va dich benh khien nha Minh sup đo truoc cuoc khoi nghia nong dan cua Ly Tu Thanh. Khong lau sau, nguoi Man Chau lanh đao Bat ky tieu diet Ly Tu Thanh, sang lap nha Thanh.


Tu nguyen “Minh” (tuc “anh sang”) đuoc cho la co lien quan mat thiet toi Minh giao. Theo ton giao nay, vu tru la chien truong bat tan giua hai the luc anh sang (thien) va bong toi (ac). Tu nam 1367, trieu đinh Chu Nguyen Chuong đa coi Minh giao va nhieu tin nguong dan gian khac la o ue va di đoan. Nhieu nghi van trong viec đat ten trieu đai khi chinh Chu Nguyen Chuong cung som nhan thuc đuoc Minh giao la mot vet nho đoi voi uy tin hoang gia. Khong co loi giai thich nao thuc su thoa đang, nguoi ta chi phong đoan cac co van Nho giao van chua tay đuoc het su me tin khoi tu duy cua tan hoang đe.
Trai voi truyen thong Trung Quoc, Chu Nguyen Chuong hoc theo nguoi Mong Co, chon ten trieu đai bieu trung tu tuong thay vi theo ten khu vuc đia ly. Ong khong đat ten trieu đai la "Ngo" du tung giu tuoc Ngo Quoc cong va Ngo vuong. Hoang đe co the đa hy vong rang bong dang Minh giao se lu mo truoc nhung y nghia tot đep cua tu “minh” – tuong trung cho su thong tue cua nha cai tri.


Lanh tho Lanh tho do hoang đe nha Minh va cac quan chuc duoi quyen cai quan, rong lon hon lanh tho cua bat ky trieu đai nguoi Han nao ke tu thoi Thinh Đuong vao the ky thu 8, bao quat hau het nhung gi ma nguoi phuong Tay van thuong goi la Trung Quoc ban tho. Nam trong khoang tu vi đo 40 đen vi đo 20 va tu kinh đo 100 đen kinh đo 120, lanh tho nha Minh vuong vuc co dien tich chung 1.500.000 ly vuong. No trai dai 1.200 ly ve phia nam, tu Van ly Truong thanh toi Bien Đong va trai rong 1.200 ly ve phia tay, tu bo tay Thai Binh Duong toi son nguyen Tay Tang. Đau trieu đai, Bac Bo Viet Nam ngay nay cung đuoc sap nhap vao lanh tho nha Minh. Trong suot trieu đai, quan đoi nha Minh đon tru va thong tri vung bien gioi phia đong bac, bac va tay bac Trung Quoc ban tho. Do đo, co the cam nhan đuoc quyen luc chinh quyen nha Minh tu Cap Mat o Noi A toi tan Hac Long Giang va bien gioi Trieu Tien o vien đong.


Lich su = Thanh lap =


 Noi day va canh tranh voi cac tap đoan phien quan  Truoc khi nha Minh thanh lap, Trung Quoc đuoc cai tri boi nha Nguyen (1271–1368) cua nguoi Mong Co. The che ky thi sac toc Han sau sac, che đo thue khoa nang ne o nhung khu vuc bi anh huong tram trong boi lam phat va cac tran lut ven song Hoang Ha do cong tac tri thuy bi bo ngo la ba trong so nhieu nguyen nhan khien nha Nguyen diet vong. Cuoi trieu đai, tinh hinh nong nghiep, kinh te roi vao hon loan, cac cuoc noi day bung phat giua hang tram nghin nong dan đuoc ra lenh phai tu sua cac con đe doc song Hoang Ha. Nam 1351, vai nhom phien quan nguoi Han bat đau to chuc khoi nghia, trong đo co Hong Can quan. Hong Can quan co lien he mat thiet voi Bach Lien giao, mot giao phai Phat giao. Chu Nguyen Chuong, mot nong dan ban cung kiem nha su, gia nhap Hong Can quan vao nam 1352. Ong som noi danh sau khi ket hon voi con gai nuoi cua mot vi chi huy phien quan. Nam 1356, Chu Nguyen Chuong va luc luong cua minh chiem đuoc thanh Nam Kinh, noi sau nay đuoc ong chon lam kinh đo cua nha Minh.
Truoc su sup đo cua nha Nguyen, cac nhom phien quan bat đau tranh gianh quyen kiem soat đat nuoc đe kien lap nen mot trieu đai moi. Nam 1363, Chu Nguyen Chuong loai bo Tran Huu Luong, ke thu lon nhat cua ong va cung đang la thu linh cua nhom phien quan Đai Han, trong tran ho Ba Duong đuoc xem la mot trong nhung tran thuy chien lon nhat lich su. Nho su dung hoa thuyen, 20 van thuy quan Minh cua Chu Nguyen Chuong đa đanh bai quan Đai Han co quy mo lon gap 3 lan voi quan so khoang 65 van. Chien thang nay đat dau cham het cho tap đoan phien quan đoi lap cuoi cung, giup Chu Nguyen Chuong gianh quyen kiem soat luu vuc song Duong Tu tru phu va cung co quyen luc o phia nam. Khong con ai co kha nang tranh đoat ngai vang voi Chu Nguyen Chuong sau khi thu linh Hong Can quan chet mot cach đang ngo trong luc đang lam khach cua ho Chu vao nam 1367. Nam 1368, Chu Nguyen Chuong cu mot đao quan toi kinh đo Đai Đo cua nha Nguyen (Bac Kinh ngay nay) đe hien thuc hoa tham vong đe vuong. Hoang đe Nguyen Mong cuoi cung buoc phai thao chay đen Thuong Đo. Chu Nguyen Chuong cho san bang cung đien o Đai Đo, tuyen bo khai sinh nha Minh; cung nam đo, Đai Đo đuoc đoi ten thanh Bac Binh. Minh Thai To Chu Nguyen Chuong len ngoi, lay nien hieu la Hong Vu.


 Trieu đai cua Minh Thai To  Minh Thai To lap tuc no luc tai thiet co so ha tang quoc gia. Ong cho xay dung mot buc tuong thanh dai 48 km bao quanh Nam Kinh, cung voi cac cung đien va hoi truong chinh phu moi. Minh su ghi nhan rang ngay tu nam 1364, Chu Nguyen Chuong đa bat đau cho bien soan mot bo luat Nho moi co ten Đai Minh luat, hoan thanh vao nam 1397 va ke thua mot vai đieu luat con sot lai trong bo luat cu ra đoi nam 653 cua nha Đuong. Minh Thai To to chuc he thong quan đoi theo che đo ve so, tuong tu nhu phu binh che thoi nha Đuong (618–907).
Nam 1380, Minh Thai To xu tu Te tuong Ho Duy Dung vi nghi ngo ong nay co am muu đao chinh. Sau su kien tren, Minh Thai To bai bo chuc vu te tuong, tu minh vua lam hoang đe vua truc tiep tong đieu hanh chinh su, mot tien le đuoc đa phan cac hoang đe nha Minh ke tiep noi theo. Ngay cang ngo vuc than dan va gioi quan lai đai than, Minh Thai To quyet đinh thanh lap Cam Y ve, mot mang luoi canh sat mat đuoc tuyen chon tu chinh đoi can ve cua ong. Trong nhung nam Hong Vu, khoang 10 van nguoi đa bi hanh quyet trong mot loat vu thanh trung cua hoang đe khai quoc nha Minh.
Minh Thai To ban hanh nhieu sac lenh cam truyen ba phong tuc cua nguoi Mong Co, tuyen bo y đinh thanh loc het moi yeu to du muc khoi van hoa Trung Hoa. Du vay, ong van kheo leo su dung cac di san cua nha Nguyen đe hop phap hoa quyen luc tren toan Trung Quoc va ca nhieu khu vuc khac tung đuoc nha Nguyen cai tri. Minh Thai To duy tri mot vai chinh sach cua nha Nguyen, chang han nhu yeu cau Trieu Tien cong nap phi tan, hoan quan, giu lai the che quan su cha truyen con noi kieu Mong Co, bao ton phong cach quan ao, mu non cua nguoi Mong Co, co vu hoat đong cuoi ngua, ban cung va đe mot so luong lon nguoi Mong Co phuc vu quan đoi nha Minh. Cho đen cuoi the ky 16, nguoi Mong Co van chiem 1/3 so nhan luc phuc vu trong cac đon vi đong tai kinh đo nhu Cam Y ve, cung voi nhieu chung dan khac, nhat la nguoi Nu Chan. Minh Thai To thuong xuyen gui thu toi cac nha cai tri cua cac quoc gia lang gieng o Mong Co, Nhat Ban, Trieu Tien, Man Chau, Tay Tang va phia tay nam Trung Quoc, đe cho loi khuyen ve đuong loi chinh sach ma chinh phu va ca trieu đai cua ho nen ap dung, cung nhu nhan manh viec cac nha lanh đao nay phai đen tiep kien hoang đe o Nam Kinh. Ong to chuc tai đinh cu cho khoang 10 van nguoi Mong Co tren lanh tho nha Minh, rat nhieu trong so đo tap hop thanh cac ve so o kinh đo. Hoang đe cung thuong xuyen quang ba ve su khoan đai va vi tri ma ong ban cho gioi quy toc Chinggisid trong trieu đinh.


 Lanh tho Tay Nam  Tai Thanh Hai, nguoi Hoi giao Tat Lap tu nguyen than phuc nha Minh khi cac toc truong cua ho đau hang vao khoang nam 1370. Quan đoi Duy Ngo Nhi duoi quyen tuong Ha Lac Ba Si, đan ap cac cuoc noi day cua nguoi Mieu trong nhung nam 1370 va đinh cu o Thuong Đuc, Ho Nam. Nguoi Hoi cung đinh cu o Thuong Đuc sau khi phuc vu nha Minh trong cac chien dich dep loan tho dan. Nam 1381, nha Minh sap nhap cac khu vuc phia tay nam tung la mot phan cua Vuong quoc Đai Ly khi quan Hoi đanh bai luc luong nguoi Hoi va Mong Co trung thanh voi nha Nguyen, phan khang o Van Nam. Tuong Moc Anh đuoc bo nhiem lam tong đoc Van Nam, cho binh linh nguoi Hoi cua minh tai đinh cu ngay tai đay nhu mot bien phap thuoc đia hoa. Cuoi the ky 14, khoang 20 van "thuc dan" đa sinh song tren khoang 2 trieu mau đat o hai tinh Van Nam va Quy Chau ngay nay. Trong nhung giai đoan tiep theo, lai co them nua trieu nguoi Trung Quoc di cu đen cac vung đat ke tren. Chinh nhung cuoc di cu nay đa gay ra su thay đoi lon ve thanh phan sac toc khi ma truoc đay hon mot nua so dan trong khu vuc đeu khong phai la nguoi Han. Giua hai nam 1464 va 1466, phan no truoc nhung bien chuyen sac toc qua lon cung nhu bat binh voi su hien dien va chinh sach cua chinh quyen, nguoi Mieu cung nguoi Dao đung len noi loan, nhung bi 3 van quan trieu đinh (bao gom 1 nghin linh Mong Co) phoi hop voi 16 van quan đia phuong o Quang Tay đe bep. Sau khi binh đinh mot cuoc noi loan khac trong khu vuc, hoc gia kiem triet gia Vuong Duong Minh (1472–1529) chu truong quan ly đon le, thong nhat nguoi Han voi cac nhom dan toc ban đia, đe tien be Han hoa dan đia phuong.


 Chien dich mien Đong Bac  Ngay ca khi Đe quoc Nguyen Mong đa bi nha Minh lat đo vao nam 1368, vung Man Chau van nam duoi su kiem soat cua nha Bac Nguyen đinh đo o binh nguyen Mong Co. Nap Cap Xuat, cuu quan chuc nha Nguyen va la tuong linh vung Ngot Luong Cap cua Bac Nguyen, gianh đuoc quyen ba chu cac bo toc Mong Co tren khap Man Chau (truoc đay la tinh Lieu Duong cua nha Nguyen). Ong khuech truong quan đoi o mien đong bac, so huu mot luc luong co quan so len đen hang chuc van, đu đe đe doa xam luoc nha Minh moi thanh lap, khoi phuc lai quyen luc cho nguoi Mong Co. Nha Minh quyet đinh ra tay truoc thay vi cho nguoi Mong Co uy hiep. Nam 1387, ho to chuc mot chien dich quan su tan cong Nap Cap Xuat, ket thuc thang loi khi bat Nap Cap Xuat đau hang va chinh phuc đuoc Man Chau.
Ban đau, trieu đinh nha Minh khong va cung khong the ap đat quyen kiem soat toc Nu Chan nhu nguoi Mong Co tung lam o Man Chau, nhung ho đa tao ra mot bo quy tac to chuc ma sau nay tro thanh phuong tien chinh cho moi quan he voi cac dan toc doc bien gioi đong bac. Cuoi thoi Minh Thai To, nhung đuong loi cot yeu trong chinh sach voi nguoi Nu Chan đa đuoc hinh thanh. Nha Minh cho đat nhieu ve so o Man Chau, nhung đay khong han la mot đong thai mang tinh ngam kiem soat chinh tri khu vuc. Nam 1409, trieu đinh nha Minh duoi thoi Minh Thanh To thanh lap No Nhi Can đo ty đat ben bo song Hac Long Giang. Diec That Cap, mot hoan quan goc Hai Tay Nu Chan, đuoc cu toi cua song Hac Long Giang đe binh đinh Da Nhan Nu Chan. Nam 1435, sau khi Minh Thanh To bang ha, No Nhi Can đo ty bi giai the. Trieu đinh nha Minh khong con duy tri hoat đong đang ke o Man Chau, mac du van đe lai nhieu ve so tai đay. Cuoi thoi nha Minh, muc đo hien dien chinh tri cua nguoi Han tai Man Chau đa suy giam đang ke.


 Quan he voi Tay Tang  Theo Minh su – bo chinh su đuoc trieu Thanh bien soan vao nam 1739, nha Minh đa cho thanh lap nhieu hanh đo su ty giam sat chinh quyen Tay Tang, đong thoi gia han tuoc vi cho cac cuu quan chuc nha Nguyen va phong tuoc vi moi cho cac nha lanh đao Phat giao Tay Tang. Tuy nhien, theo Turrell V. Wylie, hoat đong kiem duyet Minh su đa gop phan cung co uy tin va danh tieng cho hoang đe nha Minh khi bang moi gia che mo đi lich su sac thai quan he Han–Tang trong suot trieu đai.
Cac hoc gia hien đai van con đang tranh luan ve viec lieu nha Minh co chu quyen thuc su đoi voi Tay Tang hay khong. Mot so nguoi tin rang đo chi la moi quan he chu hau long leo va đa gan nhu cham dut han sau khi Minh The Tong (tri. 1521–1567) đan ap Phat giao, ton sung Đao giao trong trieu đinh. So khac thi lai cho rang ban chat ton giao quan trong trong moi quan he voi cac Lat-ma Tay Tang, đa khong đuoc đe cap đay đu trong cac phan tich hoc thuat hien đai. Cung co mot vai y kien tap trung vao viec nha Minh rat can chien ma Trung A, cung nhu luon muon duy tri hoat đong đoi tra lay ngua voi Tay Tang.
Trong the ky 14, nguoi Tay Tang chan đung thanh cong nhieu cuoc xam luoc vu trang cua nha Minh. Vai hoc gia chi ra rang khong giong nhu nguoi Mong Co truoc kia, nha Minh khong đong quan thuong truc o Tay Tang. Minh Than Tong (tri. 1572–1620) no luc han gan quan he ngoai giao Han–Tang sau khi lien minh Mong Co–Tay Tang đuoc thanh lap vao nam 1578, mot lien minh anh huong đen chinh sach đoi ngoai cua ca trieu đinh nha Thanh (1644–1912) sau nay trong viec phai ung ho cac Đat-lai Lat-ma phai Mu vang. Đen cuoi the ky 16, nguoi Mong Co chung minh la ho hoan toan co kha nang lam la chan vu trang cho cac Đat-lai Lat-ma khi ngay cang hien dien nhieu hon o vung An Đa, đinh điem la vao nam 1642, khi Co Thuy Han (1582–1655) chinh phuc Tay Tang, thanh lap Han quoc Hoa Thac Đac.


= Trieu đai cua Minh Thanh To =


 Thau tom quyen luc  Minh Thai To chi đinh chau noi Chu Doan Van lam nguoi ke vi. Khi Minh Thai To bang ha vao nam 1398, Minh Hue Tong Chu Doan Van (1398–1402) noi ngoi, lay nien hieu la Kien Van. Chu Đe, đua con quyen luc đong thoi đang nam giu binh luc hung hau nhat cua Minh Thai To, khong cong nhan tan hoang đe. Ngay sau đo, Chu Đe va Minh Hue Tong buoc vao mot cuoc đau chinh tri. Truoc viec nhieu đong minh bi Minh Hue Tong bat giam, Chu Đe bat đau am muu cuop ngoi, day len mot cuoc noi chien keo dai ba nam. Vien co muon cuu Minh Hue Tong tre tuoi khoi be lu gian than, Chu Đe đich than lanh đao phien quan tien hanh noi day. Ong cho thieu rui thanh Nam Kinh. Minh Hue Tong, vo, me cung cac can than cua ong đeu chet trong tran hoa hoan. Minh Thanh To Chu Đe len ngoi, lay nien hieu Vinh Lac. Trieu đai cua Minh Thanh To đuoc cac hoc gia xem nhu "lan khai sinh thu hai" cua nha Minh vi ong đa đao nguoc nhieu chinh sach cua cha minh.


 Kinh đo moi va quan he quoc te  Nam Kinh tro thanh thu kinh khi Minh Thanh To chon Bac Kinh la kinh đo moi vao nam 1403. Kinh đo moi đuoc thi cong tu nam 1407 đen nam 1420, huy đong hang nghin nhan cong moi ngay. Trung tam cua Bac Kinh la Hoang thanh, nam giua Hoang thanh la Tu Cam thanh, mot to hop cung đien nguy nga cua hoang đe va gia đinh. Nam 1553, Ngoai thanh đuoc xay dung them o phia nam, mo rong chu vi Bac Kinh tu khoang 6,5 len thanh 7 km.  

Bat đau tu nam 1405, Minh Thanh To đa giao cho vien hoan quan đuoc ong rat sung ai la Trinh Hoa (1371–1433) lam đo đoc mot ham đoi moi phuc vu cho su menh trieu cong quoc te. Nguoi Trung Quoc tung cu cac phai đoan ngoai giao đuong bo toi cac quoc gia khac tu tan thoi nha Han (202 TCN–220 CN) va cung đa giao thuong đuong thuy tu lau, nhung nhung phai bo cua Trinh Hoa la lon chua tung co. Đe phuc vu bay chuyen hai trinh khac nhau, tu nam 1403 đen nam 1419, cac xuong đong tau o Nam Kinh đa đong hai nghin con tau, bao gom ca cac bao thuyen co chieu dai tu 112 m đen 134 m, chieu rong tu 45 m đen 54 m.
Minh Thanh To khuyen khich ky thuat in khac go đe truyen ba van hoa Trung Hoa. Ong cung su dung suc manh quan đoi đe mo rong cuong vuc lanh tho. Xam luoc thanh cong Đai Ngu vao nam 1406, nha Minh tiep tuc chiem đong quoc gia nay cho đen nam 1427, khi buoc phai rut quan vi that bai truoc cuoc chien tranh du kich do Le Loi – nguoi sang lap nha Hau Le – lanh đao.


= Su bien Tho Moc bao va binh linh goc Mong Co =

Thang 7 nam 1449, thu linh toc Ngoa Lat la Da Tien, phat đong chien dich xam luoc nha Minh. Sau vai chien bai cua quan Minh, hoan quan Vuong Chan khich le Minh Anh Tong (tri. 1435–1449) đich than cam quan đanh giac. Minh Anh Tong roi kinh đo, đe nguoi em cung cha khac me Chu Ky Ngoc nhiep chinh tam thoi. Ngay 8 thang 9 nam 1449, Da Tien đai pha quan Minh, bat song Minh Anh Tong trong su bien Tho Moc bao. Nguoi Ngoa Lat đinh giu lai Minh Anh Tong đe đoi tien chuoc. Tuy nhien, ke hoach cua ho pha san khi em trai hoang đe len ngoi voi nien hieu Canh Thai (tri. 1449–1457), tuc Minh Đai Tong. Quan Ngoa Lat bi đay lui khi tam phuc cua Minh Đai Tong, Thuong thu Binh bo Vu Khiem (1398–1457), gianh đuoc quyen kiem soat cac luc luong vu trang cua nha Minh. Chung nao van con nguoi khac ngoi tren ngai vang thi viec lay Minh Anh Tong đe mac ca la vo ich, vi vay nguoi Ngoa Lat đanh phai phong thich Minh Anh Tong. Cuu hoang bi quan thuc nghiem ngat trong hoang cung cho đen khi lat đo Minh Đai Tong vao nam 1457, bang mot cuoc đao chinh goi la "Đoat Mon chi bien". Minh Anh Tong len ngoi voi nien hieu moi la Thien Thuan (tri. 1457–1464).
Trieu đinh nha Minh gap nhieu kho khan trong nhung nam Thien Thuan. Luc luong Mong Co trong co cau quan đoi tiep tuc co van đe. Ngay 7 thang 8 nam 1461, Tao Kham va binh linh goc Mong Co cua ong to chuc mot cuoc đao chinh chong lai Minh Anh Tong vi so rang minh se la nguoi tiep theo trong danh sach thanh trung sau Đoat Mon chi bien. Tao Kham cung nguoi cua minh co gang phong hoa cong phia đong va phia tay Hoang thanh (von đa dam mua trong suot tran chien), giet đuoc mot vai đai than truoc khi bi don vao chan tuong roi buoc phai tu sat.
Trong khi Minh Thanh To tung nam lan thao phat nguoi Ngoa Lat va Mong Co o phia bac Van ly Truong thanh, trieu đinh nha Minh tu cuoi the ky 15 đen đau the ky 16 lai phai gia co Van ly Truong thanh đe đoi pho voi moi đe doa xam luoc lien tuc tu nguoi Ngoa Lat. John K. Fairbank luu y rang "đieu đo đa đuoc chung minh la mot đong thai quan su vo ich, nhung the hien mot cach sinh đong tam the vay ham cua nguoi Trung Quoc." Van ly Truong thanh khong phai la mot cong su phong thu thuan tuy, he thong thap canh cua no hoat đong nhu mot dang đen hieu va tram truyen tin, co chuc nang canh bao nhanh cho nhung đon vi lan can biet ve cac đot tien cong cua quan đich.


= Su suy tan va sup đo cua nha Minh =


 Cuoi thoi Minh Than Tong  Tinh trang ngan kho kiet que do chien tranh Nham Thin gay ra la mot trong nhieu van đe – lien quan toi tai chinh va cac linh vuc khac – ma nha Minh phai đoi mat trong giai đoan tri vi cua Minh Than Tong (1572–1620). Đau trieu đai, Minh Than Tong đuoc bao quanh boi nhung co van co nang luc va đa rat tan tam giai quyet cong viec nha nuoc. Phu chinh đai than Truong Cu Chinh (1572–82) xay dung mot mang luoi lien minh hieu qua giua cac quan chuc cap cao. Tuy nhien, khong con ai ke tuc Truong Cu Chinh duy tri su on đinh cua cac lien minh nay, cac quan chuc som tap hop thanh nhung be phai chinh tri đoi lap nhau. Theo thoi gian, Minh Than Tong bat đau cam thay met moi voi cong viec trieu chinh va nhung man đau khau chinh tri giua cac đai than. Ong chon nep minh phia sau nhung buc tuong o Tu Cam thanh, khuat mat be toi cua minh.
Gioi si đai phu mat dan cho đung trong hoat đong quan ly chinh vu khi cac hoan quan tro thanh trung gian giua ho voi vi hoang đe xa cach. Bat ky đai than nao muon thao luan van đe quoc gia đeu phai hoi lo đam hoan quan long quyen, chi đe yeu cau hoac thong điep cua ho đuoc chuyen đen hoang đe. Cung luc voi chien tranh Nham Thin, loan Ba Chau cung đang bung no.


 Vai tro cua hoan quan  Minh Thai To tung cam hoan quan đuoc hoc chu va tham gia chinh truong. Du nhung gioi luat nay co đuoc thuc hien thanh cong tuyet đoi trong thoi Minh Thai To hay khong thi cac hoan quan ke tu thoi Minh Thanh To van quan ly nhieu cong xuong hoang gia, chi huy quan đoi va can thiep cong tac bo nhiem, thang chuc quan lai. Minh Thanh To giao cho 75 hoan quan phu trach đoi ngoai, ho thuong xuyen vieng tham cac quoc gia chu hau nhu An Nam, Mong Co, Luu Cau va Tay Tang, it thuong xuyen voi nhung noi xa hon nhu Nhat Ban va Nepal. Tuy nhien, toi cuoi the ky 15, cac su than hoan quan chi con thuong ghe tham Trieu Tien.
Gioi hoan quan đa phat trien bo may quan lieu cua rieng ho, đuoc to chuc song song nhung khong bi bo may cong vu quan ly. Mac du co mot so hoan quan tiem quyen trong suot trieu đai, chang han nhu Vuong Chan, Vuong Truc, Luu Can, nhung quyen luc chuyen che qua muc cua hoan quan chi thuc su ro rang khi Minh Than Tong gia tang quyen han cua bo may dan su va trao cho ho quyen thu thue o cac tinh thanh trong nhung nam 1590.
Hoan quan Nguy Trung Hien (1568–1627) khuynh đao trieu chinh duoi thoi Minh Hy Tong (tri. 1620–1627), ong tra tan đen chet cac đoi thu chinh tri cua minh, phan đa la nguoi cua phai Đong Lam. Nguy Trung Hien dung nhieu đen đai ton vinh ban than tren khap đat nuoc, dung tien tu quy lang tam hoang gia đe xay cat tu dinh. Ban be va nguoi than cua ong đuoc nam giu nhieu chuc vu quan trong ma khong can bang cap. Nguy Trung Hien cung cho xuat ban nhieu tac pham lich su che bai, coi thuong cac chinh tri gia đoi lap. Khi thien tai, on dich, noi loan va ngoai xam cham toi muc đinh điem, cung la luc trieu đinh nha Minh tro nen bat on. Nguy Trung Hien tu sat ngay sau khi bi Minh Tu Tong (tri. 1627–1644) bai nhiem.
Hoan quan to chuc cau truc xa hoi rieng, cap duong va ho tro cho nhung thi toc sinh ra ho. Hinh anh nguoi cha nang đo con trai minh đuoc thay the bang nguoi chu hoan quan. Hac Son hoi o Bac Kinh đa tai tro cho mot ngoi đen tien hanh cac nghi le tho cung, tuong nho toi Cuong Thiet, mot hoan quan quyen luc thoi nha Nguyen. Ngoi đen tro thanh mot đia điem co anh huong đoi voi tang lop hoan quan cap cao va van tiep tuc giu vai tro (dan suy giam) nay trong ca thoi nha Thanh.


 Suy thoai kinh te, thien tai  Cuoi thoi Minh Than Tong, xuyen suot qua trieu đai cua hai vi hoang đe tiep theo, mot cuoc khung hoang kinh te đa bung phat voi trung tam la su thieu hut đot ngot nguon cung bac – phuong tien trao đoi chinh cua đe quoc. Nam 1516, nguoi Bo Đao Nha lan đau tien giao thuong voi Trung Quoc, đoi bac Nhat Ban lay to lua Trung Quoc. Nam 1557, sau mot so đong thai thu đich ban đau, ho đuoc nha Minh cho phep bien Ma Cao thanh co so thuong mai lau dai o Trung Quoc. Vai tro cung cap bac cua nguoi Bo Đao Nha dan bi nguoi Tay Ban Nha thay the, ca nguoi Ha Lan cung thach thuc nguoi Bo Đao Nha trong viec kiem soat hoat đong buon ban. Vua Felipe IV cua Tay Ban Nha (tri. 1621–1665) bat đau tran ap cac đuong day buon lau bac tu Tan Tay Ban Nha va Peru qua Thai Binh Duong, Philippines vao Trung Quoc, ung ho viec van chuyen bac khai thac tu chau My qua cac cang cua Tay Ban Nha. Nam 1639, Mac phu Tokugawa đong cua hau het hoat đong ngoai thuong voi cac cuong quoc chau Au, cat đut mot nguon bac khac vao Trung Quoc. Nhung su kien tren dien ra gan nhu cung luc khien bac nhanh chong tro nen đat đo va hau het cac tinh thanh đeu khong the nop thue. Nguoi dan bat đau tich tru bac quy von đang ngay cang khan hiem, lam cho ty gia cua tien đong so voi bac giam manh. Nhung nam 1630, mot quan tien đong tuong đuong voi mot luong bac, vao nam 1640, la mot nua luong va đen nam 1643 thi chi con la mot phan ba luong. Đay la tham hoa kinh te đoi voi nong dan, vi ho phai nop thue bang bac trong khi giao thuong đia phuong va buon ban cay trong bang tien đong. Cac nha su hoc gan đay đa tranh luan ve viec lieu tinh trang thieu bac co phai la nguyen nhan truc tiep khien nha Minh diet vong. 

Đau the ky 17, duoi tac đong cua Tieu bang ha, thoi tiet kho hanh va lanh gia bat thuong rut ngan mua trong trot khien nan đoi lan rong khap mien bac Trung Quoc. Đoi kem, thue tang, linh trang đao ngu, he thong cuu tro tri tre, tham hoa thien nhien va mot chinh phu khong co kha nang quan ly thuy loi, kiem soat lu lut, la nhung nhan to lay đi mang song cua nguoi dan va ca trat tu xa hoi von co. Vi thieu nguon luc, chinh quyen trung uong lam đuoc rat it viec đe giam thieu tac đong cua thien tai. Moi chuyen cang tro nen toi te hon khi mot đai dich lan rong tu Chiet Giang đen Ha Nam, cuop đi vo van sinh mang. Tran đong đat Thiem Tay nam 1556 duoi thoi tri vi cua Minh The Tong đa giet chet khoang 83 van nguoi, đanh dau tran đong đat co thuong vong khung khiep nhat trong lich su nhan loai.


 Su troi day cua nguoi Man Chau  Du chi khoi đau voi mot bo lac nho, No Nhi Cap Xich, mot thu linh nguoi Nu Chan, đa nhanh chong gianh đuoc quyen kiem soat tat ca cac bo lac o Man Chau. Trong cuoc chien tranh Nham Thin dien ra vao nhung nam 1590, No Nhi Cap Xich tung đe nghi lanh đao cac bo lac, ho tro lien quan Minh–Trieu. Du khuoc tu loi đe nghi, nha Minh van phong tang cho No Nhi Cap Xich mot tuoc vi danh du vi tam long thanh cua ong. Nhan thay su yeu kem cua chinh quyen nha Minh, No Nhi Cap Xich thong nhat cac bo lac lan can phia bac va cung co quyen luc tai cac khu vuc xung quanh que huong, nhu nha Kim đa tung lam truoc đay. Nam 1610, No Nhi Cap Xich cat đut quan he voi trieu đinh nha Minh. Nam 1618, ong yeu cau nha Minh phai trieu cong, boi thuong cho "That đai han".
Nam 1636, con trai No Nhi Cap Xich la Hoang Thai Cuc, đoi quoc hieu "Hau Kim" thanh "Đai Thanh" tai Tham Duong, noi bi quan Thanh chiem vao nam 1621 va đuoc chon lam kinh đo cua hoang trieu vao nam 1625. Hoang Thai Cuc tu xung la hoang đe, lay nien hieu Sung Đuc, đoi ten dan toc cua minh tu "Nu Chan" thanh "Man Chau". Nam 1638, nguoi Man Chau đanh bai va chinh phuc thanh cong Trieu Tien, đong minh lau đoi cua nha Minh, trong cuoc xam luoc Trieu Tien lan thu hai. It lau sau, Trieu Tien tu bo than phuc nha Minh sau vai the ky.


 Noi loan, ngoai xam, diet vong  Đau nhung nam 1630, mot nguoi linh nong dan ten la Ly Tu Thanh, đa cung đong nghiep cua minh to chuc binh bien o Thiem Tay khi trieu đinh nha Minh khong gui tiep te thiet yeu toi noi nay. Nam 1634, Ly Tu Thanh bi mot vien tuong nha Minh bat song va đuoc tra tu do voi đieu kien la ong phai quay tro lai phuc vu quan ngu. Thoa thuan tren nhanh chong bi pha bo khi mot tri huyen đia phuong quyet đinh xu tu 36 đong pham cua Ly Tu Thanh. Nguoi cua Ly Tu Thanh giet nhieu quan lai đe tra thu va tiep tuc lanh đao mot cuoc khoi nghia o Dinh Duong, trung tam Ha Nam, vao nam 1635. Đen nhung nam 1640, Truong Hien Trung (1606–1647), mot cuu binh va cung đang la đoi thu cua Ly Tu Thanh, đa tao dung đuoc mot can cu khoi nghia vung chac o Thanh Đo, Tu Xuyen. Trong khi đo, Ly Tu Thanh cung co rieng can cu đia o Ho Bac, anh huong rong khap Thiem Tay va Ha Nam.
Nam 1640, đong đao nong dan đoi khat, khong the nop thue va khong con e so truoc quan trieu đinh von thuong xuyen bai tran, bat đau tu hinh thanh nen cac nhom phien quan quy mo lon. Trong boi canh bi ket giua nhung no luc khong ket qua nham đanh bai quan Man Thanh o phia bac va dep yen cac cuoc khoi nghia nong dan trong nuoc, quan đoi nha Minh ve co ban đa tan ra. Phai chien đau khong luong, quan Minh bi Ly Tu Thanh (luc nay đa tu xung la Đai Thuan vuong) đanh bai va roi bo kinh đo voi rat it su phan khang. Ngay 25 thang 4 nam 1644, Bac Kinh that thu truoc mot canh quan do Ly Tu Thanh chi huy khi cac noi gian mo toang cong thanh. Giua loan lac, Minh Tu Tong – hoang đe cuoi cung cua nha Minh – đa treo co tu sat trong vuon ngu uyen, ben ngoai Tu Cam Thanh.
Khong bo lo thoi co, Bat ky tran qua Van ly Truong thanh khi tuong bien phong nha Minh la Ngo Tam Que (1612–1678) chu đong mo cua Son Hai quan. Ngo Tam Que lam đieu nay khi biet tin kinh đo đa that thu con quan Đai Thuan thi đang tien ve phia ong. Sau khi can nhac cac lua chon lien minh, Ngo Tam Que quyet đinh đung ve phia nguoi Man Chau. Tieu diet xong canh quan đuoc đieu toi Son Hai quan cua Ly Tu Thanh, Đa Nhi Con va Ngo Tam Que dan quan Bat ky ap sat Bac Kinh. Ngay 4 thang 6 nam 1644, nghia quan Đai Thuan thao chay khoi kinh đo. Ngay 6 thang 6 nam 1644, Ngo Tam Que va nguoi Man Chau tien vao Bac Kinh, tuyen bo Hoang đe Thuan Tri tre tuoi la nguoi cai tri Trung Quoc. Sau khi buoc Ly Tu Thanh chay khoi Tay An, quan Thanh tiep tuc truy sat ong men theo song Han toi Vu Xuong. Mua he nam 1645, Ly Tu Thanh qua đoi o vung bien gioi phia bac Giang Tay, đat dau cham het cho nha Đai Thuan. Mot tai lieu noi rang Ly Tu Thanh đa tu sat, cung co nguoi cho la ong bi nong dan đanh chet vi an trom thuc an.

Bat chap viec hoang đe bang ha va Bac Kinh đa roi vao tay nguoi Man Chau, nha Minh van chua bi tieu diet hoan toan. Nam Kinh, Phuc Kien, Quang Đong, Son Tay, Van Nam đeu la nhung thanh tri khang chien cua nha Minh. Tuy nhien, nha Minh som bi chia re khi co nhieu nguoi đeu tu nhan minh la hoang đe. Sau nam 1644, nhieu quoc gia tan du cua nha Minh van ton tai rai rac o mien nam Trung Quoc, đuoc cac su gia the ky 19 goi chung la Nam Minh. Tung thanh luy khang chien lan luot bi quan Thanh tieu diet cho toi nam 1662 khi hoang đe Nam Minh cuoi cung la Minh Chieu Tong Chu Do Lang qua đoi. Nhung vuong gia con phan khang la Chu Thuat Que, con trai ong Chu Di Hai va Chu Hoang Hoan, nguoi van o lai voi cac trung than cua Trinh Thanh Cong tai Vuong quoc Đong Ninh (Đai Loan) cho đen nam 1683. Chu Thuat Que tuyen bo rang ong hanh đong nhan danh Minh Chieu Tong đa khuat. Nha Thanh rot cuoc van đua 17 vuong gia nha Minh con song o Đai Loan tro ve Trung Quoc đai luc đe ho đuoc song not phan đoi con lai tai đay.
Nam 1725, mot hau due hoang toc nha Minh la Chu Chi Lien, đuoc Thanh The Tong sac phong hau tuoc. Chu Chi Lien nhan bong loc tu trieu đinh nha Thanh va co nhiem vu thuc hien cac nghi le tai Thap Tam lang. Nam 1750, Thanh Cao Tong phong cho Chu Chi Lien lam Dien An hau, mot tuoc vi truyen qua 12 the he con chau hoang toc nha Minh cho đen tan nam 1912, ket thuc thoi nha Thanh. Chu Duc Huan la Dien An hau cuoi cung. Nam 1912, sau khi nha Thanh sup đo trong cuoc cach mang Tan Hoi, tung co chu truong nen chon mot nguoi Han len lam hoang đe, nguoi nay hoac la mot Dien Thanh cong – hau due Khong Tu, hoac la mot Dien An hau – hau due hoang toc nha Minh.


Chinh quyen Thoi nha Minh đuoc Edwin O. Reischauer, John K. Fairbank va Albert M. Craig nhan xet la "mot trong nhung ky nguyen vi đai nhat cua mot chinh quyen co trat tu va mot xa hoi on đinh suot chieu dai lich su nhan loai". Mac du trieu đai sup đo truoc ap luc tu cac cuoc noi loan va ngoai xam, hoang toc nha Minh duong nhu tung la nhung nha cai tri chac chan va it gap thach thuc nhat lich su Trung Quoc. Nha Thanh, trieu đai ke tuc nha Minh, than phuc va tiep tuc duy tri cac the che cua nha Minh.
He thong quan tri truong thanh vao thoi nha Minh la đinh cao cua cac xu huong von dan ro rang sau thoi Trung Đuong, phat trien ro ret thoi nha Tong, va cang đuoc kich thich khi nguoi Mong Co cai tri Trung Quoc thoi nha Nguyen. Hoang đe la nha chuyen quyen toi cao. Viec thay mat hoang đe quan ly đe quoc đuoc giao pho cho cac si đai phu Nho giao, nhung nguoi đuoc tuyen dung tren co so thanh tich hoc van chung minh qua cac ky khoa cu giau tinh canh tranh. Ho thang tien su nghiep phan lon nho nhung đanh gia thanh tich phuc vu tu đong nghiep, hinh thanh nen mot tap đoan quan chuc dan su co kha nang tu đieu tiet đang ke.
Tap đoan quan chuc thong tri chinh quyen o mot muc đo chua tung co. Ho khong phai đoi mat voi thach thuc nghiem trong tu tang lop quy toc hay si quan the tap, du thuong đanh mat quyen thong tri vao tay hoan quan hay nhung ke tiem quyen hoang đe. Xa hoi noi chung đuoc hop the thong nhat voi nha nuoc chat che đen muc, trong suot nhung thap ky cuoi trieu đai, cac hoang đe nha Minh co the kiem soat moi thu ma ho muon, va khong mot nhom nguoi nao co the canh tranh vai tro lanh đao xa hoi tu nhien cua cac quan chuc.


= Đia ly hanh chinh =

Hoang đe nha Minh tiep quan he thong hanh chinh cap tinh cua nha Nguyen, 13 tinh thoi nha Minh chinh la tien than cho cac tinh thanh ngay nay o Trung Quoc. Thoi nha Tong, đon vi hanh chinh cap cao nhat la lo. Tuy nhien, sau cuoc xam luoc cua nguoi Nu Chan vao nam 1127, trieu đinh nha Tong đa thiet lap bon he thong chi huy khu vuc ban tu tri phan theo vung lanh tho va đon vi quan đoi, voi mot hanh tinh rieng, sau nay tro thanh chinh quyen cap tinh cua cac trieu đai Nguyen, Minh, Thanh. Sao chep mo hinh thoi nha Nguyen, co quan hanh chinh cap tinh cua nha Minh co ba uy ban: mot dan su, mot quan su va mot giam sat. Duoi tinh la phu, đuoc quan tri phu đieu hanh. Duoi phu la chau, đuoc quan tri chau đieu hanh. Đon vi hanh chinh cap thap nhat la huyen, đuoc quan tri huyen đieu hanh. Ben canh cac tinh, co hai khu vuc lon khong thuoc bat cu tinh nao, ma la hai vung đo thi (goi la Kinh hoac Kinh su): Nam Kinh va Bac Kinh.  


= Nhan su chinh quyen =
Nhan su chinh quyen đuoc nguoi dan nha Minh ung ho, gom đu hang nguoi an bong loc tu nguon thu nha nuoc, tuong đoi nho neu so voi tong the dan so, nhung lai rat đo so neu chi xet đoc lap: khong co gi phai nghi ngo khi la kien truc thuong tang xa hoi lon nhat the gioi đuong thoi.


 Hoang đe  Ngoai tru nhung vi vuong chu tri cac che đo tan trung roi rac o phia nam trong nhung nam đau thoi nha Thanh, 16 nguoi đan ong đa lan luot tri vi nha Minh trong suot 277 nam, tu nam 1368 đen nam 1644. Sau thoi khai quoc, tat ca hoang đe nha Minh đeu la hau due Minh Thai To. Trong so đo, 11 nguoi đang co voi tu cach la con trai ca tien đe, hai nguoi la em trai tien đe, mot nguoi la chau đich ton tien đe, va mot nguoi la em ho tien đe. Theo quy cu nha Minh, ngai vang nen đuoc truyen cho con trai ca cua hoang đe voi nguyen phoi hoang hau, chi khi nguoi thua ke đuoc chi đinh mat som ma khong co con trai noi doi moi co ngoai le. Nguyen tac nay đuoc thuong đuoc tuan thu tot, tru truong hop Minh Thanh To (tri. 1403–1424) cuop ngoi chau ho minh. Du sao, vao thoi điem đo, Minh Thanh To cung đang la đua con trai tien đe lon tuoi nhat con song nen co the lap luan rang viec ong cuop ngoi khong vi pham nghiem trong nguyen tac.
Minh Than Tong (tri. 1572–1620) la hoang đe tri vi lau nhat voi 48 nam, tu nam 1572 đen nam 1620; con trai ong, Minh Quang Tong, co thoi gian tri vi ngan nhat, chi trong mot thang cua nam 1620. Voi cach tinh tuoi mu cua nguoi Trung Quoc – tinh tuoi theo nam sinh thay vi theo ngay sinh – co toi tam hoang đe nha Minh đang co khi con chua thanh nien, đang co som nhat vao nam chin tuoi. Hoang đe đang co muon nhat la vao nam 47 tuoi. Khong hoang đe nao song tho hon Minh Thai To, bang ha nam 71 tuoi. Minh Hy Tong (tri. 1620–1627) đoan menh nhat, bang ha nam 23 tuoi.


 Si đai phu  Tu nam 1373 đen nam 1384, Minh Thai To xay dung bo may quan lieu voi cac quan chuc chi đuoc tuyen dung thong qua hinh thuc tien cu. Mai cho toi sau nay, cac si đai phu voi nhieu cap bac moi đuoc tuyen chon thong qua mot he thong ky thi nghiem ngat, đuoc trien khai lan đau vao thoi nha Tuy (581–618), goi la khoa cu. Ve mat ly thuyet, khoa cu cho phep bat ky ai cung co the gia nhap hang ngu quan chuc trieu đinh (du sau nay gioi thuong nhan bi phan đoi). Nhung tren thuc te, thoi gian va kinh phi can thiet đe ho tro viec hoc tap, chuan bi cho cac ky thi, đa gioi han đoi tuong tham gia khoa cu chi con la nhung nguoi thuoc tang lop chu đat. Tuy nhien, trieu đinh cung đua ra han ngach tuyen dung nhan su phu hop theo tung tinh thanh. Đay la mot no luc nham han che su đoc chiem quyen luc tu gioi than si so huu đat đai o nhung vung thinh vuong nhat, noi co nen giao duc vuot troi. Su khuech truong cua nganh cong nghiep in an tu thoi nha Tong, lam gia tang kha nang pho cap kien thuc va so luong thi sinh tiem nang tren khap cac tinh thanh. Tre tieu hoc đuoc tiep xuc voi bang cuu chuong va sach day chu vo long. Nho sinh truong thanh thi co trong tay Tu thu, Ngu kinh va nhung bai lam mau, đuoc in hang loat voi gia thanh re.

Cung nhu thoi truoc, trong tam cua cac ky thi van la Nho hoc kinh đien, phan lon tai lieu kiem tra tap trung vao bo Tu thu do Chu Hi phac thao vao the ky 12. Ke tu nam 1487, duong nhu cac ky thi đa tro nen kho khan hon voi viec thi sinh phai hoan thanh bai bat co van, mot kieu bai luan khong theo trao luu van hoc. Đo kho cua ky thi tang tien theo tung cap, tu đia phuong toi trung uong. Voi viec vuot qua moi ky thi, thi sinh se nhan đuoc cac hoc vi tuong ung. Chuc quan đuoc phan lam chin bac pham, moi bac pham lai chia thanh hai cap – chinh va tong – voi muc luong khac nhau (tinh bang thach gao) tuy theo pham ham. Thi sinh vuot qua ky thi hoi hoac ky thi huong chi đuoc bo nhiem chuc quan pham ham thap. Trong khi đo, thi sinh vuot qua ky thi đinh đuoc phong hoc vi tien si va bo nhiem chuc quan pham ham cao. Qua 276 nam cai tri voi 90 ky thi đinh, nha Minh co 24.874 tien si. Ebrey khang đinh rang "chi co 2 nghin đen 4 nghin tien si đuong nhiem cung luc va cu 1 van nguoi đan ong truong thanh thi moi co mot nguoi la tien si." Đe de hinh dung, vao the ky 16, co toi 10 van nguoi la sinh vien (cap hoc vi thap nhat).
Moi vien quan co thoi gian tai chuc toi đa la chin nam, nhung cu ba nam thi ho lai đuoc cap tren xep loai thanh tich mot lan. Vien quan đuoc thang chuc neu nhan đanh gia tich cuc, bi giang chuc neu nhan đanh gia tieu cuc va van tai chuc neu nhan đanh gia trung binh. Trong vai truong hop nghiem trong, vien quan co the bi cach chuc hoac chiu su trung phat. Chi co quan tu pham tro len o kinh thanh la đuoc mien ghi chep đanh gia, mac du ho phai tu nguyen thu nhan nhung loi lam cua ban than. Hon 4 nghin tro giao o cac truong cap huyen va chau, đuoc xep loai thanh tich chin nam mot lan. Chiem Su phu la noi chiu trach nhiem đao tao nguoi thua ke ngai vang, đuoc đung đau boi mot vien quan chinh tam pham goi la chiem su.

Gioi su hoc tranh luan ve viec lieu he thong khoa cu đa thuc đay hay kim ham tinh linh hoat cua xa hoi theo chieu huong đi len. Mot mat, cac ky thi đuoc phan loai ma khong can quan tam đen gia canh cua thi sinh, tren ly thuyet no danh cho tat ca moi nguoi. Mat khac, nhung thi sinh đo đat la nhung nguoi co nhieu nam đuoc kem cap rat ton kem, phuc tap, theo cai cach ma cac gia đinh than si cap duong cho đua con trai tai nang cua ho. Tren thuc te, vi thieu giao duc nen 90% dan so khong the gianh đuoc vi tri cao trong cac ky thi, nhung 10% con lai thi co co hoi lam đieu đo nhu nhau. Đe thanh cong, nhung chang trai tre phai đuoc đao tao chuyen sau, ton kem ve co van Trung Quoc, van ngon Quan thoai, nghe thuat thu phap, đong thoi phai nam vung nhung yeu cau phuc tap cua bat co van. Khong chi thong tri he thong cai tri, tang lop than si truyen thong con hoc đuoc rang tuan theo chu nghia bao thu va chong lai nhung y tuong moi la con đuong dan đen thanh cong. Trong nhieu the ky, cac nha phe binh đa chi ra nhung van đe ke tren, nhung he thong khoa cu van ngay cang tro nen truu tuong va it phu hop hon voi nhu cau cua đat nuoc. Nhieu hoc gia nhat tri rang bat co van la nguyen nhan chinh dan đen "su tri tre ve van hoa va lac hau ve kinh te o Trung Quoc." Tuy nhien, Benjamin Ellman lai cho la bat co van van mang lai mot so điem tich cuc, vi hinh thuc bai luan nay co kha nang boi duong "tu duy truu tuong, kha nang hung bien, van đieu tho ca" va cau truc phuc tap cua no khong khuyen khich thi sinh lam mot bai tuong thuat lan man, lac đe.


 Tu lai  Cac si đai phu đuoc tuyen dung thong qua khoa cu, đong vai tro nhu nhung quan chuc đieu hanh cua mot nhom lon hon, gom nhieu nhan vien khong co pham ham, goi la tu lai. Cu mot quan chuc thi co bon tu lai; Charles Hucker uoc tinh rang co the co đen 10 van tu lai tren khap đat nuoc. Tu lai thuc hien cac nhiem vu van thu va ky thuat cho quan chuc chinh phu. Tuy nhien, khong nen nham lan ho voi đao phu, buu ta, hay cuu van thap hen. Tu lai cung đuoc đanh gia thanh tich đinh ky nhu quan chuc. Sau chin nam cong tac, ho co the đuoc nhan mot pham ham cap thap. Mot loi the cua tu lai so voi quan chuc đo la quan chuc thi phai luan chuyen đinh ky va nhan nhung chuc vu khu vuc khac nhau, do đo, ho phai phu thuoc vao su phuc vu va kha nang phoi hop tot cua tu lai đia phuong.


 Hoan quan, vuong gia va tuong linh  Nha Minh la trieu đai ma hoan quan co quyen luc lon chua tung co trong hoat đong cong vu. Hai co quan hoan quan đang so va hung nhieu phi bang nhat la hai van phong mat tham: Đong xuong thanh lap nam 1420 thoi Minh Thanh To va Tay xuong thanh lap nam 1477 thoi Minh Hien Tong. Hoat đong duoi su giam sat cua ty le thai giam va cong tac chat che voi Cam y ve, hoan quan tai hai co quan nay đuoc uy quyen truy quet va trung phat nhung ke phan boi khap moi noi tren đe quoc. Thong qua Đong xuong va Tay xuong, cac hoan quan nhu Vuong Chan, Luu Can va Nguy Trung Hien đa tung buoc thang tien va đung sau cac giai đoan khung bo chinh tri la nhung vet nho kho tay nhat trong su sach nha Minh. Hoan quan cung đuoc phan pham bac nhu quan chuc, nhung chi co bon bac thay vi chin bac.

Hau due Minh Thai To đuoc phong lam vuong gia, đuoc trao binh quyen (thuong la tren danh nghia), nhan bong loc hang nam va so huu nhung vung đat đai rong lon. Du đeu mang tuoc vuong, nhung vuong gia thoi nha Minh khong giong nhu vuong gia thoi nha Han hay nha Tan, đat đai cua ho khong phai la đat phong kien. Vuong gia thoi nha Minh khong phuc vu bat ky chuc nang hanh chinh nao, ho cung chi đuoc tham gia hoat đong quan su duoi thoi tri vi cua hai vi hoang đe đau tien. Du bao ve quyen loi cua ban than la mot phan nguyen nhan khien Yen vuong Chu Đe tao phan, nhung khi đa len ngoi, ong ta lai tiep tuc thi hanh chinh sach cua nguoi chau, tuoc binh quyen trong tay ho hang va di doi thai ap cua ho ra khoi vung bien gioi quan su phia bac. Tuy khong phuc vu bat ky chuc nang hanh chinh nao, nhung vuong gia, pho ma va hoang than, van lam viec tai Tong Nhan phu, noi giam sat gia pha hoang gia.
Giong nhu si đai phu, tuong linh quan đoi cung đuoc xep hang theo mot he thong phan cap va đuoc đanh gia thanh tich 5 nam mot lan (thay vi ba nam nhu voi quan chuc). Tuy nhien, si quan quan đoi co it uy tin hon quan chuc. Đieu nay đen tu viec vi tri ma ho đang co la cha truyen con noi (khong dua tren cong trang) va cac gia tri Nho giao thi buc che nhung nguoi chon nghe chien đau (vo) thay vi theo đuoi nghiep tri thuc (van). Mac du bi đanh gia thap hon, si quan khong bi loai khoi cac ky thi dan su, sau nam 1478, quan đoi tham chi con to chuc ky thi rieng đe kiem tra ky nang quan su. Ngoai viec tiep quan co cau quan lieu đa thiet lap tu thoi nha Nguyen, hoang đe nha Minh con đat ra mot chuc vu co vai tro nhu mot tong đoc luu đong. Vao nua đau trieu đai, nhung nguoi đan ong thuoc dong doi quy toc đa thong tri cac chuc vu cao trong bo may quan đoi; xu huong nay đao chieu khi ho bi thay the boi nhung nguoi co đia vi khiem ton hon trong nua sau trieu đai.


= The che va bo may chinh quyen =


 Xu huong the che  Tren co so mot he thong hanh chinh trung uong chinh thuong goi la Tam tinh Luc bo, đuoc thiet lap boi nhieu trieu đai khac nhau tu cuoi thoi nha Han (202 TCN–220 CN), chinh quyen nha Minh chi giu lai mot "tinh" duy nhat la Trung Thu tinh co nhiem vu kiem soat sau bo. Sau khi Te tuong Ho Duy Dung bi hanh quyet vao nam 1380, Minh Thai To bai bo Trung Thu tinh, Đo Sat vien, Đo Đoc phu, đich than phu trach Luc bo va Ngu Quan phu. Do đo, gan nhu toan bo cap quan ly trung gian đeu đa bi Minh Thai To xoa bo va chi đuoc xay dung lai mot phan boi nhung hoang đe tiep theo. Ban đau Noi cac đuoc thanh lap, đong vai tro nhu mot ban thu ky ho tro hoang đe ve cac van đe lien quan toi thu tuc hanh chinh, nhung khong co su gop mat cua thua tuong, hoac te tuong.
Nam 1391, Hoang thai tu Chu Tieu đuoc Minh Thai To bo nhiem chuc tuan phu, toi Thiem Tay đe "tuan tra va phu du" dan chung. Nam 1421, Minh Thanh To uy nhiem 26 quan chuc đi khap đat nuoc, duy tri cac nhiem vu tham tra va kham sai tuong tu. Nam 1430, tuan phu tro thanh mot chuc quan chinh thuc. Đo Sat vien đuoc tai thiet, đieu hanh boi cac giam sat ngu su, sau nay la cac đo ngu su. Đen nam 1453, tuan phu đam nhan chuc pho đo ngu su hoac huu đo ngu su, co quyen gap mat truc tiep hoang đe. Cung nhu cac trieu đai truoc, chinh quyen cap tinh đuoc giam sat boi mot vien thanh tra tam thoi đen tu Đo Sat vien. Ngu su co the luan toi quan chuc bat cu luc nao, khong giong nhu quan chuc cap cao chi lam đieu nay voi cap duoi trong cac cuoc đanh gia ba nam mot lan.
Mac du viec phan cap quyen luc nha nuoc trong pham vi tinh đa co tu đau thoi nha Minh, nhung xu huong cac quan chuc trung uong đuoc uy nhiem ve cac tinh voi vai tro "tong đoc ao" van bat đau dien ra vao nhung nam 1420. Cuoi thoi nha Minh, co nhung quan chuc dan su trung uong đuoc kiem nhiem chuc tong đoc o hai hoac nhieu tinh. Đieu nay tao ra mot he thong ma o đo, quyen luc va suc anh huong cua quan đoi bi kiem soat boi luc luong dan su.


 Noi cac va Luc bo  Cac the che chinh phu o Trung Quoc tuan theo mot mo hinh tuong tu nhau trong khoang 2.000 nam, nhung cu moi trieu đai lai co nhung van phong va co quan đac biet, phan anh cac van đe đac thu ma no quan tam. Chinh quyen nha Minh su dung Noi cac đe ho tro hoang đe. Thoi Minh Thanh To, Noi cac lam nhiem vu xu ly thu tuc giay to. Thoi Minh Nhan Tong (tri. 1424–1425), Noi cac la co quan hang đau, co vai tro nhu thai su, mot chuc vi dan su cap cao nhung khong nam thuc quyen. Noi cac thu nhan thanh vien tu Han Lam vien va đuoc coi nhu mot phan quyen luc cua hoang đe, chu khong phai cua đai than (do đo, đoi khi no co mau thuan voi ca hoang đe va cac đai than). Noi cac hoat đong nhu mot co quan đieu phoi, trong khi Luc bo – gom Lai bo, Ho bo, Le bo, Binh bo, Hinh bo, Cong bo – moi la nhung co quan hanh chinh truc tiep cua nha nuoc:

Lai bo phu trach viec bo nhiem, xep hang khen thuong, thang chuc va cach chuc quan lai, cung nhu phong tang danh hieu.
Ho bo phu trach viec thu thap du lieu dan so, thu thue va xu ly cac khoan thu cua nha nuoc. Co hai van phong tien te truc thuoc Ho bo.
Le bo phu trach nghi thuc nha nuoc, nghi le va le te. Ngoai ra, Le bo con giam sat viec đang ky chuc tu te Phat giao va Đao giao trong trieu đinh, tiep nhan su than tu cac quoc gia trieu cong.
Binh bo phu trach viec bo nhiem, thang chuc va cach chuc si quan quan đoi, bao tri co so quan su, thiet bi, vu khi va he thong chuyen phat nhanh.
Hinh bo phu trach cac qua trinh tu phap va hinh su, nhung khong co vai tro giam sat đoi voi Đo Sat vien va Đai Ly tu.
Cong bo phu trach cac du an xay dung cua chinh phu; thue nghe nhan, lao đong phuc vu tam thoi; san xuat thiet bi cho chinh phu; bao tri đuong sa, kenh rach; tieu chuan hoa khoi luong va đon vi đo luong; tich luy nguon luc tu nong thon.


 Ty va cuc phuc vu hoang gia  Cong viec phuc vu hoang gia hau nhu đuoc bien che cho hoan quan va cung nu voi cac cuc rieng cua ho. Nu quan đuoc to chuc thanh Thuong Cung cuc, Thuong Nghi cuc, Thuong Phuc cuc, Thuong Thuc cuc, Thuong Tam cuc, Thuong Cong cuc va Cung Chinh ty. Tu nhung nam 1420, hoan quan bat đau thay the cung nu, tiep quan cong viec o cac cuc ke tren, cho đen khi chi con lai Thuong Phuc cuc va bon ty truc thuoc. Ban đau, Minh Thai To chi thanh lap Noi Xu giam danh rieng cho hoan quan. Tuy nhien khi quyen luc cua cac hoan quan ngay mot gia tang, so co quan hanh chinh cua ho cung nhieu len. Cuoi cung, hoan quan co 12 giam, 4 ty va 8 cuc. Trieu đinh tuyen dung hang nghin hoan quan lam viec duoi su quan ly cua Noi Xu giam. Ho lai đuoc phan chia thanh nhieu giam khac nhau, co nhiem vu giam sat nhan vien, nghi le, thuc pham, đo dung, tai lieu, chuong ngua, con dau, may mac, v.v. Bon ty phu trach nhien lieu, nha nhac, giay va bon tam. Tam cuc phu trach vu khi, đo bac, đo đong, giat la, mu non, xuong det, xuong ruou, vuon tuoc. Mot so hoan quan co anh huong nhat o Noi Xu giam đa tro thanh nhung nha đoc tai thuc te cua đe quoc.

Mac du nhan vien phuc vu hoang gia hau het la cung nu va hoan quan, van co mot van phong dan su goi la Thuong Bao ty, hop tac voi cac co quan hoan quan trong viec duy tri con dau, ban sao va tem buu chinh hoang gia. Ngoai ra con co them cac van phong cong vu giam sat cong viec cua cac vuong gia.


Quan đoi = To chuc =

Charles Hucker cho rang thanh phan đon le lon nhat cau thanh bo may nhan su nha nuoc cua nha Minh la luc luong quan đoi. Giua the ky 16, nhung uoc tinh so bo cho thay quan đoi nha Minh co toi 10 van si quan va 4 trieu binh linh. So voi nhung con so uoc đoan tren, con so thuc te co the chi bang phan nua. Quan nhan phuc vu trong cac ve so (5.600 nguoi), thien ho so (1.120 nguoi), va bach ho so (112 nguoi). So luong ve so  thay đoi theo thoi gian, thuong dao đong quanh con so 300 trong phan lon trieu đai. Tai moi tinh thanh, mot Đo Chi huy su ty se giam sat viec quan ly cac ve so. Cuoi cung, hoat đong giam sat tat ca cac đon vi đuoc phan chia cho nam Đo Đoc phu co tru so đat tai kinh đo – thanh lap vao nam 1380 nhu mot phan no luc nham ngan chan bat ky ca nhan hoac to chuc nao co đu quyen luc đe am muu đao chinh.
Tiep noi truyen thong cua nha Nguyen, nha Minh su dung che đo quan ho cha truyen con noi đe to chuc phan lon nhan luc phuc vu quan đoi. Co trach nhiem cung cap mot nam gioi đam bao the trang nhap ngu vao moi thoi điem, quan ho phai chiu su giam sat sau rong cua nha nuoc. Qua trinh trien khai, thang chuc, cach chuc va hoat đong chien đau cua moi binh linh ke tu khi gia đinh ho tro thanh mot quan ho đeu đuoc ghi chep thanh nhung tap ho so luu tru o cac bo tai kinh đo va cac co quan hanh chinh truc thuoc ve so đia phuong do cac si quan chi huy đung đau. Nhung co quan hanh chinh quan su nay khong chi chiu trach nhiem trien khai, huan luyen quan đoi ma con kiem tra tinh trang thue cua binh linh, ho tro tai chinh cho nhung binh linh gia yeu hoac vo goa, con coi cua nhung binh linh đa tu tran, theo doi viec so huu đat đai cua quan nhan, xet xu toi hinh su va tuong tac voi nguoi quan ly dan su trong khu vuc.
Nhu hau het cac trieu đai Trung Hoa, nha Minh khong so huu luc luong quan đoi chuyen nghiep. Trieu đinh khong tra luong cho si quan ma ban phat đon đien cho ho, binh linh cung đuoc cap ruong đe trong trot, moi nam chi thao luyen mot thoi gian, khi co bien thi moi phai chien đau. Do đo, cuoi trieu đai, sau hon hai tram nam thai binh, nang luc chien đau cua quan đoi nha Minh đa tro nen rat kem coi.


= Vu khi thuoc sung =

Nha Minh la đe che thuoc sung đau tien trong lich su. Trong nhung nam Hong Vu, quan đoi nha Minh co quan so tu 1,2 đen 1,8 trieu nguoi voi khoang 10% trong so đo đuoc trang bi sung ngan. Nam 1450, 50% đon vi đong quan tai bien gioi phia bac so huu sung than cong. Nam 1466, mot phan ba binh si nha Minh co the đa đuoc trang bi sung cam tay. Than Co doanh do Minh Thanh To thanh lap la su đoan huan luyen sung cam tay đau tien tren the gioi. Ap dung huu hieu sung cam tay la mot trong nhung nhan to đem lai su thanh cong vuot bac cho cac chien dich quan su đau trieu đai.
Tu the ky 15, cong nghe quoc phong Trung Quoc bat đau tri tre. Nguyen nhan la do quan nhan co đia vi xa hoi thap, quan đoi khong phai đuong đau voi nhung ke thu đu tinh vi đe kich thich su phat trien, va cac hoang đe theo đuong loi Minh Thai To thi ngo vuc su cach tan vi cho rang no co the lam suy yeu quyen luc nha nuoc. Mac du o chau Au, thuoc sung đa tang cuong quyen kiem soat cua hoang gia bang cach giup chinh quyen pha huy lau đai cua gioi quy toc, o Trung Quoc, thuoc sung lai co xu huong bo tro cho cong su phong thu; đo day phi thuong cua cac cong su đat nen co the chong lai hoa luc tu sung than cong theo cai cach ma nhung buc tuong đa dung đung o phuong Tay khong the lam đuoc.
Cuoi thoi nha Minh, co nhieu tranh luan xoay quanh van đe sung cam tay. Nhin chung, nguoi ta nhat tri rang nen tang so luong sung cam tay o bat cu noi nao kha di. Nam 1530, mot đe xuat đa đuoc đe trinh ve viec nen thay the cac luc luong đon tru bang nhung khau sung than cong nho, moi khau do ba nguoi đieu khien, qua đo giai phong 90% quan luc đe danh cho cac hoat đong nong nghiep. Trong nhung giai đoan tiep theo, phao truyen thong Trung Quoc bat đau đuoc thay the bang phao phuong Tay. Cac loai sung hoa mai tien tien du nhap vao Tay Bac Trung Quoc tu Đe quoc Ottoman thong qua nguoi Tho Lo Phien, va pho bien rong khap đat nuoc vao nhung nam 1540 nho cuop bien Nhat Ban. Trieu đinh nha Minh tung phong chuc quan cho bon nha bac hoc phuong Tay o Ma Cao đe ho giup che tao sung ong. Hong Di phao, mot loai sung than cong co xuat xu tu Ha Lan, đong vai tro quan trong trong cuoc chien giua nha Minh voi nguoi Man Chau.


Van hoa, xa hoi = Van hoc va nghe thuat =

Thoi nha Minh, van hoc, hoi hoa, tho ca, am nhac va cac loai hinh kinh kich Trung Quoc đa phat trien ruc ro, đac biet la o vung luu vuc song Duong Tu tru phu. Mac dau truyen ngan đa pho bien tu tan thoi nha Đuong (618–907), va tac pham cua nhung tac gia đuong thoi nhu Tu Quang Khai, Tu Ha Khach, Tong Ung Tinh, thuong mang tinh hoc thuat, bach khoa, nhung tieu thuyet bach thoai moi la the loai van hoc phat trien nhat. Trong khi tang lop than si đuoc giao duc đu đe thong hieu co van, nhung nguoi co trinh đo hoc van thap hon – phu nu gia giao, thuong gia va nhan vien ban hang – tro thanh đoi tuong khan gia tiem nang cua nhung the loai van hoc, nghe thuat bieu dien su dung bach thoai. Vai tac pham nam trong Tu đai danh tac – nhu Thuy hu va Tay du ky – đuoc cac van nhan bien tap, phat trien thanh hinh trong thoi ky nay. Du dua vao Thuy hu ra đoi truoc, Kim Binh Mai xuat ban nam 1610, đa khoi đau xu huong sang tac đoc lap, chu trong vao tam ly nhan vat. Cuoi thoi nha Minh, Phung Mong Long va Lang Mong So cach tan the loai truyen ngan bach thoai. Kich ban san khau đa giau tri tuong tuong hon. Vo kich noi tieng nhat, Mau đon đinh, đuoc viet boi Thang Hien To (1550–1616), cong dien lan đau tai Đang Vuong cac vao nam 1598.
Tan van va du ky cung la nhung điem đang chu y khi đe cap toi van hoc thoi nha Minh. Ky gia Tu Ha Khach (1587–1641) xuat ban cuon Tu Ha Khach du ky chua 404.000 Han tu, co đay đu thong tin tu đia ly đia phuong cho toi khoang vat hoc. Hoat đong xuat ban bao tu nhan o Bac Kinh đuoc nhac đen lan đau vao nam 1582. Đen nam 1638, to Kinh bao su dung ky thuat in sap chu thay the cho in khac go. Cuoi thoi nha Minh, mot linh vuc van hoc moi ban ve đao đuc kinh doanh đuoc phat trien, danh cho đoc gia la gioi thuong gia.

Trai voi Tu Ha Khach, nguoi tap trung vao khia canh hoc thuat trong cac tac pham du ky cua minh, Vien Hoanh Đao (1568–1610), mot quan chuc kiem nha tho, lai dung but ky đe bay to niem khat khao voi chu nghia ca nhan, su tu chu va noi that vong voi hinh thuc chinh tri trieu đinh Nho giao. Vien Hoanh Đao muon giai phong ban than khoi nhung thoa hiep đao đuc von khong the tach roi khoi su nghiep cua mot si đai phu. Tu tuong "phan si phu" trong cac tac pham du ky cua Vien Hoanh Đao thuc chat la su tiep noi truyen thong tu To Đong Pha (1037–1101) – mot quan chuc kiem nha tho thoi nha Tong. Vien Hoanh Đao cung voi hai nguoi anh em, Vien Tong Đao va Vien Trung Đao, la ba nha sang lap truong phai van chuong Cong An. Truong phai tho va van xuoi đe cao tinh ca nhan nay bi gioi Nho si chi trich vi su lien ket cua no voi chu nghia tru tinh goi cam manh liet, đieu đuoc the hien ro rang trong cac tieu thuyet bach thoai thoi nha Minh nhu Kim Binh Mai. Tuy nhien, ngay ca gioi thuong luu va si đai phu cung bi anh huong boi trao luu van hoc lang man moi, ho tim ban tri ky đe tai hien lai nhung cau chuyen tinh hao hung ma cac cuoc hon nhan sap đat thuong khong the cung cap hay đap ung đuoc.

Mot so hoa si noi tieng thoi nha Minh nhu Nghe Toan, Đong Ky Xuong, va nhom Minh Tu gia gom Tham Chu, Đuong Dan, Van Chung Minh, Cuu Anh, đa ap dung ky thuat, phong cach, đo phuc tap trong hoi hoa cua nhung nguoi tien nhiem thoi Tong, Nguyen, nhung tu bo sung them ky thuat va phong cach rieng. Cac danh hoa thoi nha Minh co the kiem song de dang bang nghe ve tranh, vi ho đinh gia tranh cua minh rat cao va cong đong van hoa cao cap thi luon co nhu cau suu tap tac pham nghe thuat gia tri. Tung co mot vi khach tra cho Cuu Anh 100 luong bac đe ve mot buc truong quyen cho me minh nhan dip mung tho 80 tuoi. Cac danh hoa noi tieng thuong co đong đao mon sinh theo hoc, mot so chi la hoa si nghiep du, chon ve tranh lam nghe tay trai, so khac thi la hoa si chuyen nghiep.
Gom su thoi nha Minh rat noi tieng. Nhung lo nung hoang gia o Canh Đuc, Giang Tay la trung tam che tac nhieu kieu đo su khac nhau, noi danh nhat la su thanh hoa. Cuoi the ky 16, cac nha xuong o Đuc Hoa, Phuc Kien đa bat đau xuat khau đo su Trung Quoc, phuc vu nhu cau thi hieu cua nguoi chau Au. Nhieu nghe nhan gom su cung đuoc biet đen rong rai, chang han nhu Ha Trieu Tong, tru danh voi phong cach đieu khac su trang vao đau the ky 17. Trong cuon The Ceramic Trade in Asia, Ha Thuy My uoc tinh rang khoang 16% luong gom su xuat khau cua Trung Quoc cuoi thoi nha Minh đen chau Au, phan con lai đen Nhat Ban va Đong Nam A.
Đo su trang men hoac đo son mai cham khac voi nhung thiet ke phoi canh phuc tap nhu trong tranh, cung voi lua theu, co ngoc, nga voi va phap lam, co the đuoc tim thay trong nhung gia đinh giau co. Tu dinh cua gioi thuong luu cung thuong đuoc trang bi đo go cam lai va rem mat cao trang tri long vu. Vat lieu viet lach cua cac hoc gia, bao gom nhung chiec but long cham khac tinh vi bang đa hoac go, đuoc thiet ke va sap xep theo mot nghi thuc nhat đinh đe tao net tham my.
Cuoi thoi nha Minh, thu choi nhung mon hang co huong vi nghe thuat tinh te ke tren san sinh co hoi lam an cho cac nha buon va tham chi la nhung ke lua đao ngam. Khi con o Nam Kinh, tu si Dong Ten Matteo Ricci viet rang gian thuong Trung Quoc đa thu đuoc loi nhuan khong lo nho kha nang lam hang nhai tai tinh. Tuy nhien, van co nhung huong dan đe giup dan choi moi vao nghe canh giac, Luu Đong (mat nam 1637) va cuon sach in nam 1635 cua ong đa chi cho đoc gia cach phan biet mot tac pham nghe thuat la that hay gia. Luu Đong tiet lo rang co the giam đinh đo đong thoi Minh Tuyen Tong (1426–1435) thong qua đo bong va đo su thoi Minh Thanh To (1402–1424) thong qua đo day.


= Kien truc =

Nhung hoat đong trong linh vuc kien truc đuoc mo ra duoi thoi nha Minh it đem lai nhung thay đoi lon. Mot so đieu đang ghi nhan la tinh hoanh trang va bo cuc đoi xung trong cac mat bang; viec su dung gach va phan xay trong cac cong trinh nhieu hon va pho bien hon; so thich phat trien cong trinh theo phuong ngang; đa đuoc su dung rong rai đe lam nen cao, lan can va cua đi, tro thanh thong le xay dung duoi thoi Minh–Thanh.
Quy hoach thanh thi va kien truc cung đien thoi ky nay đeu đuoc nguoi đoi sau tiep tuc su dung: Kinh đo Bac Kinh va Nam Kinh, thanh co co quy mo lon nhat hien con ton tai o Trung Quoc, đeu đuoc quy hoach va kinh doanh vao thoi nha Minh, cung đien đe vuong thoi nha Thanh cung đuoc xay dung thong qua viec khong ngung mo rong, hoan thien tren co so cung đien thoi nha Minh. Kinh đo Bac Kinh đuoc xay lai tren nen tang von co, chia lam ba phan: Ngoai thanh, Noi thanh va Hoang thanh. Trang tri, tranh mau, to điem kien truc kieu cung đinh ngay cang co xu the đinh hinh hoa; bay bien trong trang tri cung đe lai nhieu tac pham lam tu cac loai vat lieu khac nhau nhu gach đa, chat men, go cung v.v. Thoi nha Minh, bo tri cum kien truc Trung Quoc đa chin muoi hon. Minh Hieu lang va Thap Tam lang la hai vi du thuc te xuat sac cua viec kheo leo loi dung đia hinh va moi truong đe tao nen bau khong khi trang nghiem, kinh trong o lang mo.

Đuoc xay dung tu nam 1406 đen nam 1420, Tu Cam thanh gom 980 toa nha, đuoc cho la co 9.999 phong va chiem dien tich 72 ha. Cung đien la minh chung cho su xa hoa cua noi ma cac Hoang đe Trung Hoa tung sinh song, đong thoi the hien ro net kien truc cung đinh truyen thong Trung Quoc, anh huong đen su phat trien van hoa, kien truc o Đong A cung nhu nhieu noi khac. Tu Cam thanh đuoc UNESCO cong nhan la Di san The gioi vao nam 1987 va đuoc xep vao danh sach cong trinh kien truc co bang go đuoc bao ton lon nhat the gioi.
Trong The Great Wall of China: From History to Myth, Arthur Waldron khang đinh rang phan lon cai ma ngay nay nguoi ta goi la Van ly Truong thanh đuoc xay dung vao nua sau the ky 16, tuc cuoi thoi nha Minh. Mot khao sat khao co cua Cuc Quan ly Di san Van hoa phoi hop voi Cuc Đo đac va Ban đo Quoc gia đa tinh toan rang buc tuong thanh nha Minh chay dai 8.851 km – bao gom 6.259 km tuong thanh, 359 km hao, 2.232 km cac cau truc tu nhien va 25.000 thap canh. Hien nay, khoang mot phan ba đoan tuong thanh nguyen thuy cua nha Minh đa khong con nua. Chi khoang 8% đuoc xem la đuoc bao quan tot. Co rat nhieu moi đe doa: xoi mon tu nhien do gio va mua; su tan pha cua con nguoi tu viec xay dung; va tham chi co nhung nguoi lay gach đe ban. Tat nhien, con co hu hai do buoc chan nguoi.


= Ton giao =

Tin nguong truyen thong cung voi Tam giao – tuc Nho giao, Đao giao, Phat giao – đong vai tro chu đao trong đoi song ton giao duoi thoi nha Minh. Cac Lat ma Tay Tang ma nha Nguyen tung ho tro khong con đuoc ton sung, nhung hoang đe đau trieu đai thi lai đac biet ung ho Đao giao, trao cho đao si nhieu vi tri trong cac co quan nghi le nha nuoc. Minh Thai To han che nen van hoa đa quoc gia ma nha Nguyen tung thiet lap. Ninh Hien vuong Chu Quyen tham chi con soan mot bo bach khoa toan thu cong kich Phat giao nhu mot "tang mon" ngoai lai, co hai cho nha nuoc, va mot bo bach khoa toan thu khac sau nay đuoc them vao bo Đao Tang.
Hoi giao co cho đung nhat đinh tren khap Trung Quoc. Hoi giao do Sa'd ibn Abi Waqqas khoi xuong tu thoi nha Đuong, tiep tuc đuoc ung ho chinh thuc manh me trong thoi nha Nguyen. Mac du nha Minh đa han che ung ho Hoi giao, nhung van co nhieu nhan vat Hoi giao noi danh tu som, bao gom cac tuong linh cua Minh Thai To la Thuong Ngo Xuan, Lam Ngoc, Đinh Đuc Hung va Moc Anh, hay vien hoan quan quyen luc cua Minh Thanh To la Trinh Hoa. Voi viec thong qua Đieu 122 trong Đai Minh luat, Minh Thai To yeu cau nguoi Hoi giao goc Mong Co va Sac muc Trung A phai ket hon voi nguoi Han.

Khi nha Minh moi thanh lap, Co Đoc giao bi đa pha manh me. Ngay trong nam đau tien tai vi, Minh Thai To tuyen bo hoat đong truyen đao cua cac tu si Dong Phan Sinh trong suot 80 nam thoi nha Nguyen la khong chinh thong va bat hop phap. Nha tho Canh giao co tuoi đoi hang the ky cung bien mat. Toi giai đoan cuoi trieu đai, mot lan song tu si Co Đoc giao đen Trung Quoc truyen đao bat đau hinh thanh, đac biet la tu si Dong Ten, nhung nguoi ap dung khoa hoc va cong nghe phuong Tay trong ly luan tuyen truyen cai đao. Nhung tu si nay đuoc đao tao ve ngon ngu va van hoa Trung Quoc tai Đai hoc Thanh Phaolo o Macao sau khi ngoi truong nay đuoc thanh lap vao nam 1579. Nguoi co anh huong lon nhat la Matteo Ricci, cong trinh "Khon du van quoc toan đo" cua ong đa lam đao lon nganh đia ly truyen thong khap Đong A, ban dich tieng Trung đau tien cua cuon Co so ra đoi nam 1607, cung la thanh qua hop tac giua Ricci voi Tu Quang Khai – mot quan chuc cai đao. Co Đoc giao đuoc thua nhan la mot đuc tin lau đoi, co uy tin hon la mot giao phai moi va nguy hiem khi nguoi ta tim thay mot tam bia cua cac tu si Canh giao vao nam 1625. Tuy nhien, đa co nhung bat đong gay gat xoay quanh chinh sach cho phep nguoi cai đao tiep tuc thuc hien nghi le voi hoang đe, Khong Tu va to tien cua ho: Ricci de dang chap nhan nhung nhung nguoi ke nhiem ong thi lai no luc đay lui chinh sach, dan đen Bien co Nam Kinh nam 1616, khien bon tu si Dong Ten bi luu đay toi Ma Cao va buoc nhung nguoi khac khong đuoc hoat đong xa hoi trong vong sau nam. Mot loat that bai be bang cua gioi thien van hoc Trung Quoc – bao gom viec bo lo thoi điem nhat thuc ma Tu Quang Khai va Sabatino de Ursis de dang tinh toan đuoc – va viec tro lai the hien minh trong vai tro nhung hoc gia theo khuon mau Nho giao, đa khoi phuc lai van may cho cac tu si Dong Ten. Tuy nhien, cuoi thoi nha Minh, gioi tu si Dong Đa Minh tai Roma bat đau co nhung tranh cai ve nghi le Trung Quoc, ket qua la toi thoi nha Thanh thi Co Đoc giao bi cam hoan toan.
Mot trong so 5 nghin nguoi Do Thai giao Khai Phong tung lien lac voi Ricci trong thoi gian ong truyen đao. Ricci cung đa gioi thieu Do Thai giao Khai Phong cung lich su lau đoi cua ho tai Trung Quoc voi nguoi chau Au. Tuy nhien, mot vien tong đoc nha Minh đa gay nen tran lut nam 1642 o Khai Phong, tan pha cong đong Do Thai giao, huy hoai hoan toan nam trong so muoi hai gia đinh, giao đuong Do Thai giao va hau het kinh Torah.


= Triet hoc =


 Tu tuong Nho giao cua Vuong Duong Minh  Duoi thoi nha Minh, hoc thuyet Tan Nho giao cua hoc gia Chu Hi đuoc trieu đinh va gioi tri thuc Trung Quoc noi chung chap nhan, mac du nguoi thua ke truc tiep truong phai nay la Phuong Hieu Nhu đa bi Minh Thanh To tru di thap toc vao nam 1402. Tuy nhien, hoc gia nha Minh co anh huong lon nhat đoi voi cac the he tiep theo phai la Vuong Duong Minh (1472–1529), nguoi ma hoc thuyet cua ong đuong thoi bi tan cong gay gat vi co net tuong đong voi Thien tong Phat giao. Dua tren khai niem "cach vat tri tri" cua Chu Hi, tuc la hieu ro đuoc su vat, hien tuong thong qua viec nghien cuu chung mot cach can than va hop ly, Vuong Duong Minh lap luan rang cac khai niem pho quat nhat se xuat hien trong tam tri cua bat ky ai. Do đo, ong tuyen bo rang bat ky ai – khong ke gia the hay hoc van – đeu co the tro nen uyen bac nhu Khong Tu, Manh Tu va rang thu ma hai bac hien triet kia viet khong phai la nguon chan ly ma chi la nhung huong dan co the co sai sot khi đuoc kiem tra ky cang. Mot nong dan giau kinh nghiem co tri thong minh, se khon ngoan hon mot quan chuc thuoc long Tu thu, Ngu kinh nhung khong trai nghiem thuc te.


 Phan ung bao thu  Cac si đai phu khac bat đau to ra canh giac voi chu nghia di đoan, so luong mon đo ngay cang gia tang khi van con tai nhiem, va ca thong điep noi loan mang tinh xa hoi cua Vuong Duong Minh. Đe han che bot tam anh huong cua Vuong Duong Minh, trieu đinh thuong phai ong đi giai quyet quan vu va noi loan o xa kinh thanh. Tuy nhien, nhung y tuong cua Vuong Duong Minh đa kip tham nhap vao dong tu tuong chinh thong o Trung Quoc, thuc đay mot moi quan tam moi toi Đao giao va Phat giao. Hon nua, moi nguoi bat đau đat cau hoi ve tinh hop le cua he thong phan cap xa hoi va ve quan niem hoc gia thi nen xep tren nong dan. Vuong Can, mot cong nhan mo muoi va cung la hoc tro cua Vuong Duong Minh, đa thuyet giang cho dan thuong ve viec nen theo đuoi giao duc đe cai thien cuoc song, trong khi mon đo cua ong la Ha Tam An thi thach thuc su đe cao, nhan manh nhan to gia đinh trong xa hoi Trung Quoc. Cung thoi voi Ha Tam An, Ly Chi tham chi con day rang phu nu binh đang tri tue voi nam gioi va xung đang đuoc nhan su giao duc tot hon. Ca Ly Chi va Ha Tam An đeu bi tong giam roi chet trong tu vi toi truyen ba "nhung quan niem nguy hiem". Tuy nhien, nhung "quan niem nguy hiem" ve giao duc phu nu tu lau đa khong con xa la voi mot so ba me, va gai ban hoa, nhung nguoi gioi thu phap, hoi hoa, tho ca chang khac gi khach hang cua ho.
Quan điem tu do cua Vuong Duong Minh bi phan đoi boi Đo Sat vien va Đong Lam thu vien, tai lap vao nam 1604. Nho si bao thu muon phuc hung luan ly Nho giao chinh thong. Co Hien Thanh phan bac lai quan điem ve tri thuc đao đuc hoc bam sinh cua Vuong Duong Minh, cho rang đo chi đon gian la su hop thuc hoa cho nhung hanh vi vo đao đuc nhu muu cau tham lam hay tu loi ca nhan. Hai luong tu tuong Nho giao ke tren, tro nen chai cung vi quan niem cua cac hoc gia ve nghia vu đoi voi nguoi thay cua ho, phat trien thanh chu nghia be phai lan rong giua cac đai than, nhung nguoi san sang dung moi cach đe luan toi, đanh bat thanh vien phe phai ben kia ra khoi trieu đinh.


= Đoi song thanh thi va nong thon =
Vuong Can co the thuyet giang triet hoc cho dan chung đen tu nhieu vung khac nhau boi vi – theo mot xu huong đa dan ro rang tu thoi nha Tong – cong đong xa hoi thoi nha Minh it bi co lap hon khi khoang cach giua cac thi tran dan bi thu hep. So luong truong hoc, dong ho, hiep hoi ton giao, va cac to chuc tinh nguyen đia phuong khac gia tang, tao đieu kien đe bac tri gia co co hoi tiep xuc nhieu hon voi dan đia phuong. Jonathan Spence viet rang su phan hoa giua thanh thi va nong thon đa bi xoa nhoa trong thoi nha Minh, khi ma nhieu khu vuc ngoai o co cac trang trai nam ngay ben ngoai (đoi khi nam ben trong) nhung buc tuong thanh. Ranh gioi giua cac tang lop kinh te xa hoi trong bon nganh nghe truyen thong (si, nong, cong, thuong) cung rat mo nhat, nghe nhan thinh thoang lam viec o trang trai vao mua cao điem, va nong dan thuong vao thanh pho đe tim viec lam trong thoi ky đoi kem.
Nhieu nganh nghe đuoc lua chon hoac ke thua theo truyen thong cha ong. Chung bao gom – nhung khong gioi han – nghe lam quan tai, nghe lam đo sat hoac tho ren, tho may, đau bep, tho lam my, thuong nhan ban le, chu quan ruou, chu quan tra, quan ly quay ruou, tho đong giay, tho khac con dau, chu tiem cam đo, ma co nha tho va chu ngan hang thuong mai. Hau nhu thi tran nao cung co mot nha tho, co the co ca trai bao lan gai bao. Trai bao đat gia hon gai bao vi viec mot nguoi đan ong lon tuoi co tinh cam voi mot cau thieu nien đuoc xem la dau hieu cua đia vi thuong luu, cho du hanh vi ke gian bi coi la đang ghe tom theo chuan muc tinh duc. Nha tam cong cong đa tro nen pho bien hon thoi truoc. Cua hang, nha ban le thanh thi ban nhieu loai hang hoa nhu vang ma, hang xa xi chuyen dung, mu non, vai tot, tra, v.v. Nhung cong đong nho hay cac thi tran thi lai qua ngheo hoac qua phan tan đe cua hang va nghe nhan co the lay đuoc hang hoa thong qua cho phien đinh ky hoac nguoi ban hang rong. Mot thi tran nho cung co the la noi danh rieng cho giao duc tieu hoc, tin tuc, buon chuyen, thi đau the thao, le hoi ton giao, kich luu đong, thu thue, va phan phat luong thuc cuu đoi.

Nong dan phia bac danh ca ngay đe thu hoach cac loai cay trong nhu lua mi, hat ke, trong khi nong dan phia nam song Hoai trong lua nuoc tham canh, co ao ho đe nuoi vit va ca. Hoat đong trong tre, trong dau nuoi tam xuat hien o hau khap phia nam song Duong Tu; tham chi o khu vuc xa hon ve phia nam, mia, cam, quyt đuoc trong nhu nhung loai cay co ban. Mot so nguoi dan o mien nui tay nam chon nghe ban go tre lam ke sinh nhai. Ben canh viec chat cay lay go đem ban, nguoi ngheo con kiem song bang cach san xuat than cui, đot vo so lay voi, đan chieu va gio. O phia bac, đi lai bang ngua hoac xe ngua la pho bien nhat, trong khi o phia nam, giao thong đuong thuy re va thuan tien vi khu vuc nay co nhieu song, ho, kenh rach. Mac du chu đat va nong dan ta đien la nhung đac trung cua khu vuc phia nam, nhung o khu vuc phia bac, trung binh co nhieu chu ruong hon, do khi hau khac nghiet, đoi song nguoi dan chi dung o muc đu an, đu mac.
Giai đoan đau thoi nha Minh la giai đoan chung kien nhung đieu luat cam xa hoa nghiem ngat nhat trong lich su Trung Quoc. Thuong dan mac đo lam bang lua tot, co mau đo tuoi, luc tham hoac vang la pham phap; ho cung khong đuoc đi ung hay đoi mu quan. Phu nu khong đuoc mang đo trang suc lam tu vang, ngoc bich, ngoc trai hoac luc bao. Thuong gia va gia đinh bi cam dung vai lua. Tuy nhien, nhung luat cam ke tren khong con hieu luc tu giua thoi nha Minh.


Kinh te = Tien te =

Đau thoi nha Minh, trieu đinh co gang su dung tien giay, đong thoi kiem soat dong that thoat kim loai quy thong qua lenh cam ngoai thuong tu nhan. Cung nhu thoi truoc, tien giay bi lam gia tran lan va lam vao tinh trang sieu lam phat. Đen nam 1425, tien giay đuoc giao dich voi gia chi bang khoang 0,014% gia tri ban đau thoi Minh Thai To. Tien giay van đuoc luu hanh cho toi cuoi nam 1573, nhung khong con đuoc in them ke tu nam 1450. Nguoi dan chu yeu dung bac nen đe giao dich thay vi tien xu nho đuc bang kim loai co ban. Do đo tinh khiet va trong luong chinh xac khong đong nhat, bac đuoc quy thanh đinh, đong đem theo đon vi luong. Đinh bac do tu nhan san xuat lan đau đuoc su dung o Quang Đong, lan rong toi vung ha luu song Duong Tu vao khoang nam 1423, nam ma bac đuoc chap nhan dung đe thanh toan nghia vu thue. Giua the ky 15, su khan hiem bac luu hanh đa gay ra tinh trang co that tien te cung nhu lam gia tang hinh thuc giao dich đoi hang lay hang. Van đe ke tren đuoc giai quyet thong qua hoat đong buon lau, ma sau nay tro thanh hop phap – nhap bac Nhat Ban (chu yeu thong qua Bo Đao Nha, Ha Lan) va bac Tay Ban Nha tu Potosi thong qua cac đoan thuyen buom o Manila. Nguoi dan đuoc yeu cau dung bac đe nop thue tinh vao nam 1465, thue muoi vao nam 1475 va phi mien tru suu dich vao nam 1485. Cuoi thoi nha Minh, mot khoi luong bac phi thuong đa đuoc tieu thu: vao thoi điem ma hang chuc nghin bang la ca gia tai đoi voi mot thuong nhan Anh, thi gia toc thuong gia ho Trinh đa thuong xuyen tham gia nhung thuong vu tri gia hang trieu luong bac. Tuy nhien, giua the ky 17, mot đot khan hiem bac khac lai bung phat khi Vua Felipe IV bat đau thuc thi lenh han che thuong mai truc tiep giua Tan Tay Ban Nha va Trung Quoc cung thoi điem Mac phu Tokugawa ngan cam đa phan giao thuong nuoc ngoai, cat đut kha nang tiep can nguon bac Nhat Ban cua nguoi Bo Đao Nha va Ha Lan.


= Nong nghiep =

Khi nha Minh moi thanh lap, do hau qua cua chinh sach cai tri tien trieu va gan hai chuc nam chien tranh, nen kinh te Trung Quoc bi pha hoai nghiem trong, đoi song nhan dan rat khon kho. Minh Thai To tao moi đieu kien thuan loi cho viec khoi phuc va phat trien san xuat nong nghiep nhu keu goi nhan dan khai khan đat hoang, cho ho co quyen so huu đat đai vinh vien va khong đanh thue; keu goi dan luu tan hoi huong, cap cho ruong hoang, ban phat bo cay, nong cu, thoc giong, luong thuc đe ho vuot qua nhung kho khan ban đau. Nha nuoc con chu y toi van đe thuy loi, giam nhe thue khoa, cuu te cho nhan dan nhung noi bi mat mua.
Qua mot thoi gian khoi phuc, đau the ky 15, nong nghiep lai co nhieu tien bo moi ve ky thuat gieo ma. Dien tich trong trot cung vuot xa thoi truoc, san luong luong thuc tang nhieu. Cuoi thoi nha Minh, khoai lang cung nhieu loai cay trong khac co nguon goc tu chau My nhu ngo, khoai tay, ot va thanh long đa du nhap vao Trung Quoc thong qua cac đoan tau buon Tay Ban Nha. Sang the ky 16, cay thuoc la cung đuoc đua tu Philipines vao trong o nuoc nay.
Đau trieu đai, Minh Thai To co quy đinh ruong đat ban cap cho cac cong than, cong hau, thua tuong nhieu nhat la 1 tram khoanh, con than vuong thi đuoc 1 nghin khoanh. Nhung đen cuoi thoi nha Minh, cac than vuong, cong chua, sung than thuong đuoc ban cap hang chuc, hang tram van mau nhu Phuc vuong đuoc ban 2 van khoanh, hoan quan Nguy Trung Hien đuoc ban 1 van khoanh. Cac phu hao o đia phuong cung chiem hang uc, hang trieu mau, do đo o mien ven bien đong nam co noi cu 10 nguoi thi 9 nguoi khong co ruong. Tu thoi Minh The Tong (tri. 1521–1567), kho tang nha nuoc ngay mot khanh kiet.


= Thu cong nghiep va thuong mai =
Trung Quoc co nen thu cong nghiep phat trien tu rat som. Đen thoi trung đai, so nganh nghe cang nhieu, quy mo san xuat cang lon va ky thuat cang tinh xao. Thoi nha Minh, nguoi Trung Quoc đa biet dung đat pha muoi đe xay lo luyen sat, co noi xay đuoc nhung lo cao 1 truong 2 thuoc, chua đuoc 1.000 kg quang. Nhieu loai thuyen lon dung trong nghe hang hai đa ra đoi. Thuyen loai lon cao ba bon tang, dai 44 truong, rong 18 truong, cho đuoc hang tram nguoi, tang tren cung khi can thiet co the dung lam noi chien đau. Ngoai ra, cac nghe co truyen thong lau đoi nhu nghe det, nghe lam đo su, nghe in, đeu co tien bo. Đen the ki 16, nen kinh te hang hoa phat trien manh, cac hinh thuc cong xuong thu cong mang tinh chat chu nghia tu ban đa xuat hien ma chu yeu la o trong cac nghe det, lam giay, lam đo su, luyen sat.
Tho thu cong bi nha nuoc boc lot nang ne, vua phai nop thue vua phai thuc hien nghia vu lao dich bang chinh nghe cua minh. Đau thoi nha Minh, tho thu cong ca the đuoc chia lam hai loai: loai o kinh đo moi thang phai lam viec cho nha nuoc 10 ngay, va loai o đia phuong cu 3 nam phai lam cho nha nuoc 3 thang. Nhung tho thu cong ngheo kho khong co tu lieu san xuat thi phai đi lam thue cho nha nuoc. Tu the ki 16 ve sau, mot so thanh pho vung đong nam đa xuat hien tho lam thue cho cac chu xuong tu nhan. Chinh sach boc lot cua nha nuoc cung dan đen nhieu hanh đong phan khang cua tho thu cong chang han nhu tron lao dich, đen cuoi the ki 16 đau the ki 17 đa xuat hien nhung cuoc bao đong chong cac hoan quan đen thu thue cong thuong.Cac hoang đe nha Minh tiep tuc duy tri chinh sach coi nong nghiep la nen tang kinh te trong khi thuong mai chi đong vai tro phu – thu can thiet nhung khong đang phai khuyen khich. Trong tu tuong truyen thong Trung Hoa, thuong mai va thuong nhan thuong bi cho la co lien quan toi voi viec ban đat voi gia cat co va huong thu cuoc song xa hoa vo đo. Vi the su phat trien qua muc cua thuong mai khong chi gay hai cho kinh te nong nghiep thong qua viec tieu ton mot so luong lon nhan luc cua hoat đong trong trot ma con lam hu hong xa hoi noi chung.
Nha Minh thuc thi chinh sach "cam bien" cung nhu nghiem cam nguoi dan ra nuoc ngoai trong giai đoan đau va giua trieu đai. Trong nhung nam nay, hinh thuc ngoai thuong hop phap duy nhat la "mau dich trieu cong". Chi nhung quoc gia gui thuyen trieu cong va đa co ten trong Đai Minh hoi đien moi đuoc phep buon ban voi Trung Quoc. Chinh quyen nha Minh mo ba cang bien truyen thong đoi voi the gioi ben ngoai: Ninh Ba o tinh Chiet Giang, Tuyen Chau o tinh Phuc Kien va Quang Chau o tinh Quang Đong. Thuong mai trieu cong hoan toan bi trieu đinh kiem soat va luon đuoc coi nhu la mot bo phan cua ngoai thuong quoc gia nhung khong đuoc coi la hoat đong thuong mai đon thuan. Mai toi cuoi trieu đai, chinh sach cam bien moi đuoc go bo, đem đen cho ngoai thuong mot khong gian hop phap cho su phat trien binh thuong cua no, đac biet la đoi voi thuong mai phi chinh phu (chi viec thuong dan buon ban voi nuoc ngoai).
Chinh sach ngoai thuong cua nha Minh truoc sau nhu mot, đeu co tinh chat bao thu. No quan tam toi su an toan cua ban than hoang trieu hon la loi ich kinh te, thu co the thu đuoc tu ngoai thuong. Cac thuong nhan ngoai quoc buon ban voi Trung Quoc o cac cang bien phai tien hanh thong qua cac co quan do chinh phu chi đinh, viec giao thuong truc tiep voi nguoi Trung Quoc bi nghiem cam. Va quan trong hon, viec cho phep moi nguoi xuat ngoai khong phai do chinh phu muon mo rong thi truong ngoai nuoc ma đon gian chi la vi khong the ngan can nguoi dan lam viec đo.


Khoa hoc va ky thuat So voi su phat trien ruc ro cua khoa hoc va cong nghe thoi nha Tong, co le thoi nha Minh chung kien it tien bo hon so voi toc đo kham pha cua the gioi phuong Tay. Tren thuc te, nhung tien bo khoa hoc quan trong cuoi thoi nha Minh đuoc thuc đay nho su giao thoa voi chau Au. Nam 1626, Johann Adam Schall von Bell viet Vien kinh thuyet, chuyen luan ve kinh thien van đau tien o Trung Quoc. Nam 1634, Minh Tu Tong mua lai kinh vien vong cua Johann Schreck (1576–1630) qua co. Mo hinh he mat troi nhat tam đa bi cac nha truyen đao Cong giao o Trung Quoc bac bo, nhung quan niem cua Johannes Kepler va Galileo Galilei van tu tu du nhap vao Trung Quoc, bat đau voi tu si Dong Ten nguoi Ba Lan Michael Boym (1612–1659) vao nam 1627, luan thuyet cua Adam Schall von Bell vao nam 1640, cuoi cung la Joseph Edkins, Alex Wylie va John Fryer vao the ky 19. Cac tu si Dong Ten quang ba thuyet Copernic o trieu đinh, nhung đong thoi van chap nhan he Ptolemy trong cac ghi chep cua ho. Mai toi nam 1865, tu si Cong giao o Trung Quoc moi bao tro cho mo hinh nhat tam nhu nhung nguoi đong cap Tin lanh đa lam. Mac du Tham Quat (1031–1095) va Quach Thu Kinh (1231–1316) đa đat nen mong cho luong giac Trung Quoc, khong co cong trinh lon nao khac ve luong giac đuoc xuat ban mai cho đen khi Tu Quang Khai va Matteo Ricci cho ra mat tac pham cua ho vao nam 1607. Tro treu thay, cuoi thoi nha Minh, mot so phat minh co nguon goc tu Trung Quoc co đai lai du nhap nguoc tro lai nuoc nay tu chau Au, chang han nhu may nghien luu đong.
Nong lich can phai đuoc cai cach vi no đo luong khong đu mot nam chi tuyen voi 365 ¼ ngay. Sai so la 10 phut 14 giay tren mot nam, tuong đuong voi mot ngay đay đu sau moi 128 nam. Mac du nha Minh ap dung Thu thoi lich cua Quach Thu Kinh – co đo chinh xac nhu lich Gregory – vao nam 1281, nhung Kham Thien giam lai khong the tinh chinh đinh ky bo lich. Đieu nay co le la do ho thieu chuyen mon vi cac chuc quan o Kham Thien giam von la cha truyen con noi va trieu đinh thi cam tu nhan tham gia nghien cuu thien van hoc. Hau due đoi thu sau cua Minh Nhan Tong, "The tu" Chu Tai Duc (1536–1611), đa đe xuat sua lich vao nam 1595, nhung bi Ty Thien giam bao thu khuoc tu. Ong cung la nguoi kham pha ra he thong đieu chinh cao đo "binh quan luat", gan nhu cung luc voi Simon Stevin (1548–1620) o chau Au. Ngoai ly thuyet am nhac, Chu Tai Duc con cho xuat ban cac phat kien ve lich cua minh vao nam 1597. Mot nam truoc đo, Hinh Van Lo tung đe xuat cai tien lich, nhung roi lai bi Chiem su Kham Thien giam tu choi do luat cam hanh nghe thien van tu nhan. Nam 1629, Hinh Van Lo giup Tu Quang Khai cai cach lich theo chuan chau Au.

Khi tim thay cac thiet bi co khi trong cung đien nha Nguyen tai Đai Đo, Minh Thai To lien he chung voi su diet vong cua nha Nguyen roi cho tieu huy het. Cac tu si Dong Ten nhu Matteo Ricci va Nicolas Trigault tung đe cap ngan gon ve đong ho Trung Quoc co banh xe dan đong. Tuy nhien, ca Ricci va Trigault đeu nhanh chong chi ra rang đong ho chau Au the ky 16 tien tien hon nhieu so voi cac thiet bi đo thoi gian pho bien tai Trung Quoc ma ho liet ke nhu đong ho nuoc, huong chung, va sa lau.

Nguoi Trung Quoc bi hap dan boi cong nghe chau Au, va nguoi chau Au cung hung thu voi cong nghe Trung Quoc. Nam 1584, Abraham Ortelius (1527–1598) đa gioi thieu trong tap ban đo Theatrum Orbis Terrarum sang kien đac biet cua nguoi Trung Quoc trong viec gan them buom cho nhung chiec xe rua tuong tu nhu tren thuyen manh. Sang kien nay tiep tuc đuoc đe cap trong cac tac pham cua Gonzales de Mendoza, Gerardus Mercator (1512–1594), John Milton (1608–1674), va Andreas Everardus van Braam Houckgeest (1739–1801). Nha bac hoc Tong Ung Tinh (1587–1666) đa ghi lai mot loat cong nghe, quy trinh luyen kim, quy trinh cong nghiep trong cuon tu đien bach khoa Thien cong khai vat nam 1637 cua ong. Thien cong khai vat viet ve cac thiet bi co khi ho tro thuy luc cho nong nghiep va thuy loi, cong nghe hang hai, quy trinh trong dau nuoi tam va det khung cui, quy trinh luyen kim, quy trinh san xuat, cach su dung cac loai vu khi thuoc sung.

Tap trung vao nong nghiep trong cuon Nong chinh toan thu cua minh, nha nong hoc Tu Quang Khai (1562–1633) quan tam toi thuy loi, phan bon, cong tac cuu đoi, cay trong kinh te va cay trong det may, quan sat thuc nghiem cac nguyen to, mang lai cai nhin sau sac ve nhung tri thuc hoa hoc so khai.
Đau thoi nha Minh, vu khi thuoc sung co nhieu tien bo va thiet ke moi, nhung tu giai đoan giua trieu đai tro đi, nguoi Trung Quoc bat đau thuong xuyen su dung phao va sung cam tay kieu chau Au. Hoa long kinh đuoc Tieu Ngoc va Luu Ba On bien soan truoc khi Luu Ba On qua đoi vao ngay 16 thang 5 nam 1375 (phan loi tua đuoc Tieu Ngoc them vao nam 1412), liet ke nhieu loai vu khi thuoc sung tien tien nhat đuong thoi. Co the ke đen đan phao rong ruot nhoi thuoc sung; đia loi co co che kich hoat phuc tap, thuy loi; ten lua co canh gan vay đe đieu khien khi đong hoc, ten lua nhieu tang; va sung than cong cam tay.
Ly Thoi Tran (1518–1593) sinh song vao cuoi thoi nha Minh, la mot trong nhung nha duoc hoc va thay thuoc noi tieng nhat lich su Trung Quoc. Ong la tac gia cua Ban thao cuong muc, mot cuon sach giao khoa y hoc mo ta 1.892 loai duoc lieu. Du co the khoi nguon tu nen y hoc dan gian lau đoi, mai toi the ky 16, phuong phap tiem chung moi đuoc trinh bay chi tiet trong cac van ban cua nguoi Trung Quoc. Duoi thoi nha Minh, khoang nam muoi van ban lien quan toi đieu tri benh đau mua đa đuoc xuat ban. Ban chai đanh rang hien đai đuoc nguoi Trung Quoc phat minh vao nam 1498 voi phan long ban chai lam bang long lon cung.


Dan so Gioi su gia Han hoc đang tranh luan ve so lieu dan so thuc te cho tung giai đoan thoi nha Minh. Timothy Brook chi ra rang du lieu đieu tra dan so cua trieu đinh nha Minh la khong ro rang vi nghia vu suu thue khien nhieu gia đinh khong khai bao đay đu nhan khau, va nhieu quan huyen cung bao cao thieu so ho gia đinh ma ho quan ly. Qua so lieu thong ke sai lech suot ca trieu đai, co the thay tre em thuong bi tinh sot, nhat la tre em gai. So phu nu truong thanh tren giay to cung thap hon thuc te; vi du, đieu tra dan so phu Đai Danh, Bac Truc Le nam 1502 cho ket qua la 378.167 nam gioi va 226.982 nu gioi. Trieu đinh đa co gang sua đoi so lieu, su dung so nhan khau trung binh uoc tinh o moi ho, nhung van khong giai quyet đuoc van đe nan giai trong hoat đong đang ky thue. Su mat can bang gioi tinh co mot phan nguyen nhan đen tu hu tuc giet hai be gai so sinh. Hu tuc nay đuoc ghi chep o Trung Quoc cach đay hon hai nghin nam, va đuoc cac tac gia đuong thoi mo ta la "tran lan", "hau het gia đinh đeu thuc hien". Tuy nhien, no van kho ma giai thich đuoc ty le chenh lech gioi tinh đang kinh ngac, ma nhieu huyen bao cao la vuot qua 2 nam/1 nu vao nam 1586.  

Theo đot đieu tra dan so nam 1381, dan so ca nuoc la 59.873.305 nguoi; tuy nhien, con so nay giam đang ke khi trieu đinh phat hien ra rang khoang 3 trieu nguoi đa mat tich trong đot đieu tra thue nam 1391. Mac du hanh vi khai bao thieu nhan khau bi khep toi tu hinh vao nam 1381, nhu cau sinh ton van thuc đay nhieu nguoi bo đang ky thue va lang thang khap khu vuc cu tru. Đe giam thieu tinh trang nay, trieu đinh nha Minh đa đieu chinh so lieu mot cach de dat hon. Nam 1393, ho uoc tinh dan so la 60.545.812 nguoi. Trong Studies on the Population of China, Ha Binh Le đe xuat nen sua đoi so lieu len thanh 65 trieu nguoi, vi ong cho la đot đieu tra dan so nam 1393 đa bo sot Hoa Bac va vung bien gioi rong lon. Brook chi ra rang so lieu trong cac đot đieu tra sau nam 1393 dao đong tu 51 đen 62 trieu nguoi trong khi dan so van tang. Ngay ca Minh Hieu Tong (tri. 1487–1505) cung phai nhan xet rang dan so đang tang ty le nghich voi so luong thuong dan va binh linh co ten trong so sach. William Atwell uoc tinh dan so Trung Quoc vao khoang nam 1400 la 90 trieu nguoi.
Đe tim kiem bang chung cho su gia tang dan so on đinh, gioi su gia chuyen huong sang nghien cuu cac tap đia chi. Brook uoc tinh dan so toan quoc duoi thoi Minh Hien Tong (tri. 1464–1487) la khoang 75 trieu nguoi, mac du so lieu nha Minh cong bo chi la 62 trieu. Giua thoi nha Minh, nhieu chau phu tren khap đe quoc đeu bao cao quy mo dan so đang giam dan hoac tang cham, nhung cac tap đia chi thi lai cho thay co mot luong lon lao đong nhap cu o khap cac vung mien va do khong đu đat canh tac nen ho som tro thanh nhung ke lang bat, lua đao, hoac tieu phu gop phan vao nan pha rung. Minh Hieu Tong va Minh Vu Tong đa giam bot hinh phat voi nhung nguoi co y tha huong, trong khi Minh The Tong (tri. 1521–1567) thi lai yeu cau tien hanh đang ky thue cho nguoi di cu o tat ca nhung noi ho tung sinh song hoac lan tron nham thu thue mot cach triet đe nhat.
Ngay ca khi Minh The Tong đa thuc hien cac cai cach hong kiem soat tren giay to lao đong va thuong nhan nhap cu, vao cuoi thoi nha Minh, cong tac đieu tra dan so van khong the phan anh toc đo gia tang nhan khau chong mat. Nhieu tap đia chi tren khap đe quoc cung ghi nhan đieu nay va tu đua ra uoc tinh dan so toan quoc, mot so cho rang dan so đa tang gap hai, gap ba, hoac tham chi la gap nam lan ke tu nam 1368. Fairbank phong đoan rang dan so nha Minh co le la 160 trieu nguoi vao cuoi trieu đai, Brook cho la 175 trieu, Ebrey thi đua ra con so 200 trieu. Tuy nhien, nam 1641, mot tran đai dich tham nhap vao Trung Quoc qua phia tay bac đa gay thiet hai nhan mang nang ne cho cac khu vuc đong đuc doc Đai Van Ha; mot tap đia chi o mien bac Chiet Giang ghi nhan hon mot nua dan so nga benh trong nam đo, va 90% cu dan tai mot khu vuc cu the đa chet vao nam 1642.
Nhung con so trong bao cao đieu tra dan so chinh thuc khong đang tin cay nhung van co y nghia nhat đinh khi lam so sanh quy mo dan so giua cac tinh:


Xem them Ghi chu Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =


Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Ming Dynasty tai Wikimedia Commons
Ming dynasty (Chinese history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Minh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Hoa si va phong trung bay tranh đang chu y thoi nha Minh tai trang China Online Museum
Nghe thuat thoi nha Minh tai Vien bao tang My thuat Metropolitan
Hinh anh noi bat tai trien lam o Bao tang Anh Luu tru ngay 20 thang 6 nam 2020 tai Wayback Machine