Ga rung Viet Nam (danh phap: Gallus gallus jabouillei) la mot phan loai cua loai ga rung long đo Gallus gallus). O Viet Nam phan loai ga rung Gallus gallus jabouillei nay, con đuoc goi đon gian la ga rung, co mat nhieu tai cac tinh mien nui. Chung la đoi tuong chim san ban lay thit, hien nay chung cung đuoc ua chuong đe nuoi lam ga kieng.


Đac điem = Mo ta =
Ga rung Viet Nam la phan loai chim lon, canh dai 200-250mm, nang 1-1,5 kg. Chim trong co long đau, co mau đo da cam, lung va canh đo tham, nguc bung va đuoi đen. Chim mai nho thua chim đuc va toan than mau nau xin. Mat nau hay vang cam. Mo nau sung hoac xam chi. Mo thit đo. Chan xam nhat. Nhin be ngoai, ga rung đep ma, long đo, chan chi, cua dai nhon, đoi tai trang phau. Ga rung truong thanh can nang khoang 8 lang, dang dap thon gon va nhanh nhen. Ga rung thuong bi benh ho hap vao mua mua.
Co nhung con ga rung co tai trang, chan chi voi mau long tia sac so. Ga rung khac ga ta o nhieu chi tiet nhu long ga rung co mau sac ruc ro hon, đep hon, chan mau đen, tich trang, mong la nho. Pho bien nhat trong cac loai ga rung đang đuoc nuoi lam ga kieng la ga đo voi tai trang, mau long sac so, cua nhon, dang thon. Con đuc khi truong thanh co sai canh dai 20–25 cm, mau long đo tia, nang tu 1 đen 1,5 kg, trong khi con cai chi co mau long nau xin va kich thuoc nho be hon.
Thanh phan dinh duong trong thit ga rung thay co chua 24,4% protid, 4,8% lipid, 14 mg% Ca, 263 mg% P, 0,4 mg% Fe va mot so vitamin. Thit co vi ngot, tinh am. Theo kinh nghiem dan gian, thit ga rung đuoc dung chua chung xich bach đoi, ta ly lau ngay, suy yeu sinh ly duoi dang nau an, thit ga rung co the Chua ngo đoc nhan rung, Chua gan xuong đau moi, chan tay run ray la chan ga (hay nhat la chan ga trong) va Son ke la ten duoc lieu cua thit va chan ga rung


= Tap tinh =
Ga rung song đinh cu va o trong nhieu loai rung. Moi truong song thich hop la rung thu sinh gan nuong ray hay rung go pha giang, nua. Song đan hoat đong vao 2 thoi điem trong ngay nhu sang som va xe chieu. Buoi toi ga tim đen nhung cay cao duoi 5m co tan lon đe ngu. Ga thich ngu trong cac bui giang, nua, co nhieu cay đo ngang. Mua sinh san cua ga rung bat đau vao thang 3. Vao thoi ky nay ga trong gay nhieu luc sang som va hoang hon. Mot con đuc đi voi nhieu con mai. To lam đon gian, trong lum cay bui, Moi lua đe 5 -10 trung, ap 21 ngay. Con non đe ra khoe.
Ga rung rat tinh khon, chi can mot tieng đong nhe la chung bay đi chu khong bao gio ben mang đen cho nguy hiem nua. Chung nhut nhat nhung khon lanh, duong nhu đanh hoi đuoc bay, thay la tranh xa. To ga rung rat kho tim, chung thuong đe trung o bai co ram rap va nguy trang kin đao.
Tu moi truong tu nhien thanh moi truong nuoi o nha rat kho đoi voi ga rung. Đe quen voi cach nuoi tha vuon, ban đau nguoi nuoi ga nhot tung long rieng sat bia rung, sau đo moi tha rong. Thuc an chinh la con trung, sau đo roi tap an dan cho gao, cam, co va thoc.


= Tap tinh an =
Ga rung an cac loai qua mem nhu qua đa, qua si, hat co dai, cay luong thuc, thoc ngo, cac loai đong vat nho, moi, kien, giun đat, chau chau, nhai... Trong đieu kien nuoi nhot, thuc an cho chung khi con nho la cam cong nghiep, khi lon len chu yeu la lua, ngoai ra la bap, đau xanh. Nhin chung, thuc an chu yeu cho ga rung la co, con trung va thoc.
Ngoai ra, nguon thuc an chinh cua ga rung con co the ke đen la moi. Moi giau protein giup ga hap thu chat dinh duong tot, lon nhanh. Ngoai thuc an tu nhien, trong khi nuoi nhot con thuc pham cong nghiep nhu bot cam, bap xay, rau, tep kho cho ga an bo sung. Ga rung co suc đe khang cao, it benh, tuy nhien vi đac tinh hoang da nen khi con nho, nhat la trong vong 15 ngay tuoi, nguoi nuoi ga co khi phai tap cho ga an tren tay đe thuan hoa.


Tinh trang Truoc đay, o cac ban lang ga rung nhieu, no con đen giao phoi voi ga nha. Moi sang som mai thuc day ga rung gay ram ran. The nhung, nguoi Viet san ban nhieu qua muc, nen bay gio phai vao tan trong rung sau moi san, ban đuoc ga rung. Nan san ga rung đang gia tang, khong nhung lam cho loai lam cam nay đung truoc nguy co tuyet chung, lam mat can bang sinh thai. Nhin chung, ga rung o Viet Nam bi san ban qua muc đe lay thit lam đac san va bat song đe lam canh.


= San bat =
Voi gia ban ga rung thit hien nay la 300 nghin đong/1 kg. O cac đia phuong mien nui nan bay ga rung con nhieu hon o cac vung rung o mien xuoi, co ghi nhan viec nhieu nguoi con vao ca khu bao ton thien nhien Pu Huong va vuon quoc gia Pu Mat đe bay ga rung. Khong nhung bay ma nhieu nguoi con mang ca sung kip, sung the thao đe đi san ga rung. Hien nay nhau thit ga rung va nuoi ga rung lam canh đang la mot cua nhieu nguoi. Chinh đieu nay đa tao nen con sot san ga rung chua tung co o cac vung rung xu Nghe. O bia rung, noi co nhung ruong lua ma ga rung thuong xuong an, nguoi đi san het đat bay lai dung nhua cay đe bat chung.
Trong cuoc san ga rung, đo nghe cua nguoi san rat cong phu nhu ga moi; bang đia cassette; chiec bay gio va vo so bay bong, bay loi mon; thuc an, nuoc uong kha đay đu. Co loai bay nay phai co kinh nghiem đe xac đinh đuoc loi mon ga rung thuong xuyen đi qua đe đat bay. Ga rung đi qua, đap phai bay se bi treo gio. Tho san thuong chon khoang đat trong ben con suoi nho lam điem đat bay gio. Nhung chiec bay nay lam bang day phanh xe đap noi voi soi day du lam thong long. Đong loat nhieu chiec bay nay đuoc cot voi canh cay rung, vit đinh cam xuong đat, phu la kho len tren. Sau đo đat ga moi o giua. Con ga moi nay cung bay đuoc đem ve nuoi va huan luyen, no co kha nang du ga rung. Cong đoan cuoi cung la bat cassette phat tieng ga rung gay đe ho tro cho ga moi.
Con ga moi se ruon co gay vang ca mot goc rung, con ga moi gay vai đot xong đung im nghi ngoi. Tieng ga rung tu chiec đai cassette dau duoi goc cay mo het cong suat tiep tuc gay ho tro y nhu that. Bay ga rung la phai kien tri. Neu troi thang 6 nang, chung đi kiem an nhung se đen đoan suoi uong nuoc. Ga se xu long co nhin ga moi, ke xam nhap lanh tho. Con ga moi cung ruon co gay khieu khich. Ga rung đien tiet lao vao la bi sap bay, treo gio.


= Thuan duong =
Ga rung lai truong thanh co trong luong tu 0,8 – 0,9 kg/ con, con nao co sac long đep thi lam canh, con nao it đep hon thi ban thit. Mot so noi, ga canh co gia 500.000 đong/con, ga thit co gia 150.000 - 200.000 đong/con Vi ga rung canh thuong la con trong voi bo long tia sac so, tai trang, cua nhon, chan chi va thon lai gay hay nen de hap dan dan choi  Gia ga rung đo kha cao, loai thuan chung, truong thanh va đa quen nuoi nhot thuong đuoc chao ban tu 600.000 đong đen mot trieu đong/con, gia ga mai re hon ga trong. Ga đang trong giai đoan sinh san se co gia khoang 1,6 trieu đong/cap. Rieng ga rung moi bay chua thuan hoa co gia cao hon han, thong thuong la 1,2 trieu đong voi mot con mai va 1,5 trieu đong voi mot con trong.
Voi dan choi ga rung canh, ga chi đuoc nuoi bang thuc an tu nhien nhu co, con trung va thoc, trong khi ga rung nuoi thit co the hap thu ca thuc an cong nghiep nhu cam gao, ngo xay nhuyen hoac thuc an tong hop. Ga nuoi lay giong hoac lam canh thuong chi ghep cap 2 mai va mot trong đe tang đo thuan, con ga nuoi lay thit ghep cap toi 12 mai -1 trong. Voc dang nho be nhung thit chac, gia tri dinh duong cao khien ga rung lay thit van mang lai hieu qua kinh te cao cho nguoi nuoi, du gia khong bang ga nuoi giong hoac lam canh. Ga lay thit thuong co trong luong duoi 1,3 kg, gia ga trong thit 250.000 – 300.000 đong/con, ga mai 180.000 – 250.000 đong/con. Nhieu nha hang, quan an đa thu hut thuc khach voi mon ga rung, chim tri, chung đeu đuoc nuoi tu nhung nha vuon.
Muc đo thuan cua ga rung đo dua tren mau sac chan, so long đuoi va chieu dai minh. Thong thuong nhung con co mau chan xanh đa la giong thuan chung, ga lai co chan mau xam. Ga rung thuan chung co than hinh thanh hon, mao nho va long đuoi thua voi toi đa 2 cong long đuoi cong chinh va khoang 4 long đuoi cong phu moi ben. Nguoc lai, ga lai co đuoi lon, than hinh vam vo hon han. Nhut nhat, kho nuoi va khong de tim đuoc ca the thuan chung nhung dan choi ga canh van san sang chi đe so huu mot con ga rung Viet hiem co. Ga rung đo thuong đuoc cung cap tu cac đau moi tai khu vuc mien Trung va Tay Nguyen.


Chu thich Lien ket ngoai Ga rung Viet Nam tai Encyclopedia of Life
Ga rung Viet Nam tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Ga rung Viet Nam 678003 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Gallus gallus jabouillei Delacour & Kinnear, 1928 (ten chap nhan) Luu tru ngay 23 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine Catalogue of Life: 26th August 2015