Bagdad (tieng A Rap:بغداد Bagdad) hay Baghdad trong tieng Anh (phien am Tieng Viet thuong đoc la "Bat-đa") la thu đo cua đat nuoc Iraq va la thu phu cua tinh Bagdad.
Dan so nam 2003 la 5.772.000, va nam 2011 vao khoang 7.216.040. Đen nam 2016, dan so xap xi khoang 8,765,000, la thanh pho lon nhat Iraq va la thanh pho lon thu 2 vung Tay Nam A sau Tehran va cung la thanh pho lon thu hai cua the gioi A Rap, chi sau Cairo. Nam tren bo song Tigris tai vi tri 33°20′ đo vi Bac va 44°26′ đo kinh Đong. Đay la mot trong nhung trung tam cua đao Hoi.
Thanh pho đa đuoc thanh lap vao the ki thu 8 va tro thanh thu đo cua Abbasid Caliphate. Trong khoang thoi gian ngan khoi đau, Baghdad đa phat trien thanh mot trung tam van hoa, thuong mai, va trung tam tri tue cua the gioi Hoi Giao. Ngoai ra, viec xay dung mot so co so giao duc chu chot (vi du nhu: House of Wisdom), đa mang lai danh tieng cho thanh pho tren toan the gioi nhu mot "Trung Tam cua Hoc Tap".
Suot thoi ky Trung ky Trung Co, Bagdad đuoc xem la thanh pho lon nhat the gioi voi dan so uoc tinh la 1,200,000 nguoi. Phan lon thanh pho đa bi pha huy duoi tay cua Đe quoc Mong Co vao nam 1258, dan đen su suy giam keo dai qua nhieu the ky do cac benh dich thuong gap va su cai tri cua cac đe quoc noi tiep nhau. Voi su cong nhan Iraq la mot quoc gia đoc lap, Baghdad dan lay lai đuoc mot so điem noi bat truoc đay nhu la mot trung tam quan trong cua van hoa A Rap.


Lich su = Nguon goc =
Ngay 30 thang 7, 762, khalip Al'Mamun xay dung thanh pho. Mansur tin rang Baghdad la mot thanh pho ly tuong đe tro thanh thu phu đe che Hoi giao duoi thoi Abbasids. Mansur yeu thanh pho nay đen muc ong đa tung noi: "Đay thuc su la thanh pho ma ta phai tim ra, noi ta phai song va noi ma con chau ta se ngu tri sau nay." Su phat trien cua thanh pho đuoc tao đieu kien boi vi tri đia ly thuan loi ca ve quan su lan kinh te (doc song Tigris toi bien va đong tay Đia Trung Hai toi phan con lai cua Chau A. Hoi cho thuong mai hang thang đuoc to chuc tai vung nay. Mot ly do nua ly giai vi sao Baghdad lai co đia the thuan loi la do su doi dao ve nguon nuoc va khi hau kho. Nguon nuoc, thu rat khan hiem trong thoi ki nay, co mat o ca phia bac va phia nam cong thanh pho, cung cap đay đu nhu cau cua nguoi dan.
Baghdad đa lam lu mo Ctesiphon, thu phu truoc đay cua đe che Ba Tu, 30 km ve phia Đong Nam. Thanh pho nay đa đuoc nhung nguoi Hoi Giao cai quan tu nam 637 nhung lai nhanh chong bi bo hoang sau khi Baghdad đuoc tim ra. Babylon bi bo hoang tu the ki thu 2 truoc cong nguyen, nam 90 km ve phia Nam.


= Xay dung =
Tu nhung nam đau tien thanh pho đa đuoc coi nhu Thien đuong trong kinh Qu'ran. Bon nam truoc khi Baghdad đuoc xay dung, vao nam 758, Mansur đa tap hop nhung nha ki su, nhung nguoi chuyen ve ban đo, nhung tho xay dung tu khap noi tren the gioi đen đe thiet ke thanh pho. Hon 100.000 tho xay dung đa đen thiet ke thanh pho; rat nhieu nguoi đa chia se tien luong cua minh đe bat đau xay dung thanh pho vi đai nay. Khung thanh pho la 2 hinh ban nguyet lon đuong kinh khoang 19 km (12 dam). Thang 7 đuoc lua chon đe bat đau thi cong vi 2 nha thien van hoc, Naubakht Ahvaz va Mashallah tin rang thanh pho nen đuoc xay dung theo cung Su tu. Cung Su Tu rat quan trong vi no la thanh phan cua lua, bieu tuong cho nang suat, su kieu hanh va su phat trien. Nhung vien gach dung đe xay dung thanh pho đeu 18 inches ca bon mat.


= Nhung buc tuong bao quanh =
Bon buc tuong xung quanh Baghdad đuoc đat ten Kufa, Basra, Khurasan, va Damascus. Nhung ten nay đuoc đat theo đia danh ma moi canh cong huong ve. Khoang cach giua moi canh cong nay đeu it hon 1.5 dam. Moi cong co 2 cua lam bang sat. Vi nhung canh cong nay rat nang nen can vai nguoi đe đong hoac mo chung.


= Cung đien Cong vang =
O chinh giua quang truong trung tam la cung đien cong vang. Cung đien la noi o cua khalip va gia đinh cua ong. O chinh giua cua toa nha la mot mai vom xanh cao 39m. Xung quanh cung đien la noi dao mat, toa nha ben bo song noi chi co khalip la co the cuoi ngua toi. Them vao đo, cung đien o gan nhung lau đai va dinh thu cua nhung nguoi co quyen the khac. Gan cong Syria la noi o cua nhung nguoi gac cong. Toa nha đo đuoc xay dung boi gach va cam thach. Quan gia cua cung đien song o phia sau cua toa nha con nguoi chi huy linh gac lai song o phia truoc. Vao nam 813, sau cai chet cua khalip Amin, cung đien khong con đuoc dung lam noi song cua khalip va gia đinh.
Dang tron la theo kieu A rap. Hai nha thiet ke đuoc thue boi Al-Mansur la Naubakht, mot tin đo đao tho lua, nguoi đa đat ngay khoi cong thanh pho dua theo thien van hoc, va Mashllah, mot nguoi Do thai đen tu Khorasan, Iran.


= Đe quoc Ottoman đo ho =
Vao the ky 16, Đe che Ottoman tu Tho Nhi Ky thon tinh vung đat nay va Bagdad tro thanh mot thanh pho thuong mai quan trong trong đe che. Bagdad đuoc giai phong trong Chien tranh the gioi thu nhat, khi quan Đong Minh tran vao Bagdad va Đe che Ottoman bai tran.


= The ky 20 va 21 =
Baghdad va mien nam Iraq van con duoi quyen cai tri cua Ottoman cho đen nam 1917, sau đo bi Anh đanh bai trong Chien tranh the gioi thu nhat. Nam 1920, Baghdad tro thanh thu đo cua Uy nhiem cua Anh cho Mesopotamia va sau khi gianh đuoc đoc lap nam 1932 thi tro thanh thu đo cua Iraq. Dan so cua thanh pho tang tu 145.000 nam 1900 len toi 580.000 vao nam 1950. Trong thoi gian uy nhiem, Baghdad đa co mot phan đang ke cong đong nguoi Do Thai cua thanh pho nay, chiem mot phan tu dan so cua thanh pho.
Ngay 1 thang 4 nam 1941, cac thanh vien cua "Quang truong Vang" va Rashid Ali đa to chuc mot cuoc đao chinh o Baghdad. Rashid Ali đa xay dung mot chinh phu than [pro] [[Anh Quoc] Y] đe thay the chinh phu than Anh cua Nhiep chinh quyen Abd al-Ilah | Abdul Ilah ]]. Vao ngay 31 thang 5, sau cuoc Chien tranh Anglo-Iraqi va sau khi Rashid Ali va chinh phu cua ong chay tron, Thi truong Baghdad đau hang quan đoi Anh va Lien bang.
Vao ngay 14 thang 7 nam 1958, cac thanh vien cua quan đoi Iraq, theo Abd al-Karim Qasim, Cuoc cach mang ngay 14 thang 7 đa tien hanh mot cuoc đao chanh đe lat đo Vuong quoc Iraq. Vua Faisal II, nguyen Thu tuong Nuri as-Said, cuu hoang tu Abd al-Ilah, cac thanh vien cua gia đinh hoang gia, va nhung nguoi khac bi giet chet tan bao trong cuoc đao chinh. Nhieu thi the cua nan nhan sau đo đa đuoc keo qua cac đuong pho cua Baghdad.

Trong nhung nam 1970, Baghdad trai qua giai đoan thinh vuong va tang truong nho su gia tang manh me gia dau, xuat khau chinh cua Iraq. Co so ha tang moi bao gom he thong thoat nuoc hien đai, he thong nuoc va đuong cao toc đa đuoc xay dung trong giai đoan nay. Ke hoach tong the cua thanh pho (1967, 1973) đuoc cung cap boi van phong ke hoach Ba Lan Miastoprojekt-Krakow, trung gian cua Polservice. Tuy nhien, Chien tranh Iran-Iraq nam 1980 la mot thoi điem kho khan cho thanh pho, vi tien đa bi chuyen boi Saddam Hussein cho quan đoi va hang ngan cu dan đa bi giet. Iran đua ra mot loat cac cuoc tan cong ten lua chong lai Baghdad đe tra đua cho nhung vu ban pha lien tuc cua Saddam Hussein o cac khu dan cu cua Tehran.
Noi đay đuoc biet đen voi cuoc Chien tranh vung Vinh nam 1991 do tong thong Hoa Ky Bush (cha) phat đong nham lat đo che đo đoc tai cua tong thong Saddam Hussein nhung khong thanh. Nam 2003, mot lan nua lai no ra cuoc Chien tranh Iraq, lan nay la do tong thong Bush (con) phat đong va đa lat đo đuoc Saddam Hussein. Thanh pho đa bi tan pha nang ne sau hai cuoc chien trah nay.


Đia ly Thanh pho nam tren đong bang rong lon hai ben bo song Tigris. Tigris chia Baghdad thanh hai nua, nua phia đong đuoc goi la 'Risafa' va nua phia tay đuoc goi la ' Karkh'. Vung đat cua thanh pho hau het la bang phang va thap tren cac boi tich đuoc lap đay theo chu ky lu cua song.


= Khi hau =

Baghdad co khi hau kho han can nhiet đoi (phan loai khi hau Koppen BWh) va đuoc xem la mot trong nhung thanh pho nong nhat the gioi theo nghia nhiet đo cao nhat. Mua he tu thang 6 đen thang 8, nhiet đo cao trung binh 44 °C (111 °F) kem voi nang ruc lua. Thuc te luong mua đuoc ghi nhan la rat it vao thoi điem nay trong nam va khong bao gio vuot qua 1mm.. Đo am thuong duoi 50% vao mua he do khoang cach kha xa tu Baghdad đen vung đam lay phia Nam Iraq va bo bien cua Vinh Ba Tu, va bao bui tu cac sa mac ve phia tay la mot su xuat hien binh thuong trong suot mua he. Du mua he rat nong, nhiet đo o đay co the xuong duoi 24 °C vao ban đem. Nhiet đo cao ki luc tung đuoc ghi nhan o Baghdad la khoang 51 °C vao thang 7 nam 2015.
Mua đong co nhiet đo đien hinh cua khi hau can nhiet đoi. Tu thang 12 đen thang 2, Baghdad co nhiet đo toi đa trung binh tu 15,5 đen 18,5 °C (59,9 đen 65,3 °F), mac du cao khong qua 21 °C (70 °F). Muc thap trung binh thang Gieng la 3,8 °C (38,8 °F) nhung thap duoi muc đong bang xay ra trung binh vai lan moi nam.
Luong mua hang nam, chu yeu roi tu thang 11 đen thang 3, trung binh khoang 150 mm, cao nhat la 338 mm (13,31 in) va thap nhat la 37 mm (1,46 in). Vao 11 thang 1 nam 2008, co tuyet roi nhe o Baghdad lan đau tien trong lich su.


Dan so Dan so cua Baghdad uoc tinh la 7.222.000 vao nam 2015. Thanh pho lich su co dan so chu yeu la nguoi hoi giao Sunni, vao đau the ky 21 khoang 82% dan so cua thanh pho la hoi giao Shia. Vao đau the ky 21, khoang 1,5 trieu nguoi nguoi di cu đen Baghdad, phan lon la nguoi Shiite va mot vai nguoi Sunnis.
Đau nam 2003, khoang 20 phan tram dan so cua thanh pho la ket qua cua cuoc hon nhan hon hop giua Shi'ites va Sunnis: ho thuong đuoc goi la "Sushis". Sau vu bao đong giao phai tai Iraq giua nhom dan quan Sunni va Shia trong thoi ky chiem đong Iraq cua My, dan so phai Shia cua thanh pho đa tro nen ap đao. Mac du loi hua cua chinh phu ve viec tai đinh cu nguoi Sunnis bi di doi do bao luc, rat it đa đuoc thuc hien đe mang lai đieu nay. Cuoc noi chien Iraq sau cuoc xam luoc cua phien quan IS vao nam 2014 đa gay ra hang tram ngan nguoi Iraq di tan đe tron khoi thanh pho. Thanh pho hien nay co Sunni, Shia, Assyrian / Chaldean / Syriacs, Armenians va cac khu pho hon hop.


Kinh te Baghdad chiem 22,2% dan so Iraq va 40 phan tram tong san pham quoc noi (PPP) cua nuoc nay. Iraqi Airways, hang hang khong quoc gia cua Iraq, co tru so chinh tren san bay quoc te Baghdad o Baghdad. Al-Naser Airlines co tru so chinh tai Karrada, Baghdad.


= No luc tai thiet =

Hau het cac no luc tai thiet Iraq đa đuoc danh cho viec khoi phuc va sua chua co so ha tang đo thi bi hu hong nang. Nhung no luc ro rang hon trong qua trinh tai thiet thong qua phat trien tu nhan, nhu kien ​​truc su va nha thiet ke đo thi cua Hisham N. Ashkouri o Baghdad Renaissance Plan va Sindbad Hotel Complex and Conference Center cung đa đuoc thuc hien. Mot ke hoach đa đuoc đe xuat boi mot co quan Chinh phu đe xay dung lai mot hon đao du lich nam 2008. Vao cuoi nam 2009, mot ke hoach xay dung đa đuoc đe xuat đe xay dung lai trai tim cua Baghdad, nhung ke hoach nay khong bao gio đuoc thuc hien vi tham nhung đa đuoc tham gia vao no.
Mat Baghdad, mot banh xe Ferris cao 198 m (650 ft) đuoc đe xuat cho Baghdad vao thang 8 nam 2008. Luc đo, đa xac đinh đuoc ba vi tri co the, nhung khong co uoc tinh chi phi hoac ngay hoan thanh đuoc đua ra. Vao thang 10 nam 2008, co thong bao rang Al-Zawraa Park đuoc du kien ​​la đia điem [92] va mot banh xe 55 m (180 ft) đuoc lap đat vao thang 3 nam 2011.
Ban Du lich Iraq cung đang tim kiem cac nha đau tu đe phat trien mot hon đao "lang man" tren song Tigris o Baghdad ma đa tung la mot đia điem tuan trang mat pho bien cho nguoi Iraq moi cuoi. Du an se bao gom mot khach san sau sao, spa, san gon 18 lo va cau lac bo đong que. Ngoai ra, viec đi truoc đa đuoc thuc hien đe xay dung nhieu toa nha choc troi đoc đao theo kien ​​truc Tigris đe phat trien trung tam tai chinh cua thanh pho o Kadhehemiah.
Vao thang 10 nam 2008, tuyen tau đien ngam Baghdad phuc vu lai. No ket noi trung tam voi khu vuc phia nam cua Dora. Thang 5 nam 2010, mot du an khu dan cu va thuong mai moi mang ten biet danh Baghdad Gate đa đuoc cong bo. Du an nay khong chi giai quyet nhu cau khan cap cho cac đon vi o tai Baghdad ma con đong vai tro nhu mot bieu tuong thuc su cua su tien bo trong thanh pho bi chien tranh tan pha vi Baghdad đa khong nhin thay cac du an co quy mo nay trong nhieu thap ky qua.


Giao duc Đai hoc Mustansiriya đuoc Abbasid Caliph al-Mustansir thanh lap nam 1227. Ten truong đuoc đoi thanh Đai hoc Al-Mustansiriya nam 1963. Đai hoc Baghdad la truong đai hoc lon nhat Iraq va lon thu 2 trong the gioi A Rap.


= Đai hoc =
Đai hoc Mustansiriya
Đai hoc Iraqi
Đai hoc Nahrain
Đai hoc Baghdad
Đai hoc Ky thuat, Iraq


Chu thich Lien ket ngoai Ban đo Baghdad Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2009 tai Wayback Machine
Anh Iraq - Anh ve tinh ve Baghdad Luu tru ngay 11 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine