An le la mot hinh thuc cua phap luat, theo đo Nha nuoc thua nhan nhung ban an va quyet đinh giai quyet vu viec cua toa an (trong cac tap san an le) lam khuon mau va co so đe đua ra phan quyet cho nhung vu viec hoac truong hop co tinh tiet hay van đe tuong tu sau đo. Tien le phap con la qua trinh lam luat cua toa an trong viec cong nhan va ap dung cac nguyen tac moi trong qua trinh xet xu.
Đay la mot hinh thuc phap luat chiem vi tri quan trong trong he thong phap luat Anh–My (Anglo–Saxon). Hinh thuc nay đuoc su dung rong rai tren the gioi, la nguon chu yeu va quan trong trong he thong phap luat cua cac quoc gia trong Khoi Thinh vuong chung Anh, bao gom Anh, hau het cac tieu bang cua Hoa Ky (ngoai tru tieu bang Louisiana), Canada (ngoai tru tinh bang Quebec) va cac thuoc đia truoc kia cua Anh cung nhu cac lanh tho đuoc uy tri cua Hoa Ky.
Trong he thong phap luat Dan su (Civil Law) hay con goi la Dan luat (nhu mot so nuoc Phap, Đuc, va Y), hinh thuc nay chi đuoc coi la nguon thu yeu. Du vay, tien le phap ngay cang co vai tro quan trong trong he thong Dan luat, đac biet la trong thoi đai toan cau hoa hien nay, nhat la đoi voi linh vuc hop đong. Đoi voi nuoc Nga va cac nuoc Đong Au, sau khi Lien bang Xo viet va cac nuoc xa hoi chu nghia o Đong Au sup đo, tien le phap đa đuoc cong nhan nhu la mot nguon luat chinh thuc.
O Viet Nam, tai Viet Nam Cong hoa, tien le phap cung đuoc coi la mot nguon trong linh vuc phap luat dan su. Trong khi đo, o mien Bac Viet Nam va sau nay la Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam, tien le phap khong đuoc thua nhan la mot nguon chinh thuc. Nhung thuc te no van ton tai thong qua nhung bien tuong la viec "huong dan xet xu" cua toa cap tren (đe lap nhung "lo hong" phap ly đang ton tai).
Hien nay, đa co nhung tin hieu kha quan cho thay trong tuong lai khong xa, tien le phap se tro thanh mot nguon luat chinh thuc đuoc cong nhan. Minh chung cu the la viec Toa an Nhan dan Toi cao đa xuat ban hai tuyen tap quyet đinh giam đoc tham (ve dan su va hinh su) va chu truong phat trien an le cua Bo Chinh tri Đang Cong san Viet Nam nham đap ung yeu cau hoi nhap voi the gioi.


Thuat ngu Co nhieu thuat ngu khac nhau co lien quan mat thiet đen tien le phap, keo theo đo la nhieu quan điem, cach hieu khac nhau ve no cung voi nhung tranh cai nhat đinh. Đo chinh la an le va Thong luat.

Duoi goc đo tu vung:
Co the noi đay la ba tu ngu tuong tu nhau cung chi ve mot khai niem, va co the su dung thay the cho nhau, nhieu tu đien tieng Anh đa dan chieu qua lai cac tu nay.

Thuat ngu tuong đong:
Đoi voi hai thuat ngu tien le phap va an le, đay la hai thuat ngu co 
quan he gan gui hon ca. Theo quan điem cua nhieu nha nghien cuu (bao gom ca o Anh la noi ra đoi Thong luat) thi an le đuoc hieu theo hai nghia, nghia rong va nghia hep.

1. Theo nghia rong, An le la nguyen tac bat buoc đoi hoi tham phan trong he thong cac co quan Toa an khi xet xu mot vu viec cu the can phai can cu ngay vao cac ban an, cac vu viec truoc đo, đac biet la cac phan quyet cua cac Toa cap cao, Toa phuc tham va Toa an toi cao, hay la nhung nguyen tac khong theo luat đinh đuoc đua ra tu cac quyet đinh tu phap, hay la he thong nhung nguyen tac bat thanh van đa đuoc cong nhan va hinh thanh thong qua cac quyet đinh cua Toa an.
2. Theo nghia hep, An le đuoc hieu bao gom toan bo cac quyet đinh, ban an đuoc tuyen bo boi toa an va co gia tri nhu nguon luat ap dung cho cac vu viec xay ra sau nay, hay la viec đua ra nhung nguyen tac, nen tang cho nhung vu viec xay ra sau nay, hay la cach thuc su dung cac nguyen tac co san nhu la nhung can cu ap dung đe quyet đinh cac vu viec xay ra trong tuong lai.
Tuu trung lai, cac quan điem nay đeu tiep can thuat ngu an le o goc đo rong nhat (bao gom ca nghia rong va nghia hep). Voi cach tiep can nhu vay, co the thay thuat ngu an le đa chua nhung noi dung co ban cua thuat ngu tien le phap va đay la hai thuat ngu khac nhau nhung đeu chi ve cung mot khai niem, co the đuoc coi nhu nhau.
Mot so quan điem cho rang ve mat ban chat, an le cung chinh la tien le phap. Boi ca hai đeu xuat phat tu co quan tu phap (Toa an) va hinh thanh qua qua trinh xet xu. Mat khac, tien le phap la thuat ngu dung đe chi ve mot hinh thuc phap luat con an le dung đe chi ve nguon cua phap luat (ma nguon cua phap luat cung chinh la hinh thuc phap luat).

Ve mat tu vung, mot so tu đien tieng Anh khi dien giai cac tu ngu nay cung cho ket qua tuong tu nhau.
Cac quan điem khac thi cho rang, tien le phap va an le la hai khai niem đoc lap voi nhau. Tien le phap đuoc hieu la viec lam luat cua toa an trong viec cong nhan va ap dung cac nguyen tac moi trong qua trinh xet xu tren co so nhung vu viec đa đuoc quyet đinh truoc đay cho nhung truong hop va van đe tuong tu. Con an le (Case Law) la tap hop cac vu viec đa đuoc xet xu cua co quan tu phap trong qua trinh xet xu, hay chi đon thuan la cac phan quyet cua Toa an (ban an), đuoc dung lam co so cho viec giai quyet cac vu viec tuong tu trong tuong lai.
Noi mot cach khac, tien le phap la mot hinh thuc phap luat hay qua trinh lam luat cua toa an, An le la nhung ban an, quyet đinh ma toa an lam can cu đe ap dung cho nhung vu viec co tinh tiet tuong tu sau nay. Đay khong phai la hai tu đong nghia va dan chieu đen nhau.
Thong thuong, nguoi ta goi cac ban an co gia tri ap dung tuong tu sau nay va đuoc luu trong cac tap san do co quan nha nuoc co tham quyen cong bo la nhung an le. 

Vi du: An le co ten la: Moorgate Mercantili v Twitchings [1976].1.QB, 225, CA.
Co the hieu đay la Vu an Moorgate Mercantili kien Twitchings, quyet đinh đua ra va xuat ban vao nam 1976, tap 1. Ban an nay đuoc đua ra boi Toa Phuc tham sau khi xem xet ban an bi khang cao đuoc tuyen tu Toa Nu hoang (la toa cap duoi). Vu viec nay đuoc bat đau tu trang 225.
Cu the hon la: Moorgate Mercantili la ten nguyen đon; Twitchings la bi đon; Chu "v" la viet tat cua tu "Versus" co nghia la "kien", "chong lai"; [1976] la nam ra phan quyet; so "1" la ban an đuoc trich tu tap san an le (Law Reports) so 1; so "225" la so trang trong tuyen tap cua vu an nay; chu "QB" la viet tat cua Toa Nu hoang (Queen Banch) va chu "CA" o sau cung la viet tat cua Toa Phuc tham (Court of Apeal).
Đay la mot vu kien giua Moorgate Mercantili kien Twitchings ve viec ong ta đa gay thiet hai cho minh do đa co nhung hanh vi lam cho ong nay tin tuong. Vu an nay đa đuoc phuc tham phan Lord Dening đa đua ra nhung phan quyet, trong đo co giai thich che đinh "Estoppel" ("Ngan khong cho phu nhan") nhu sau: Khi mot nguoi đa the hien bang loi noi, loi hua, va cac hanh vi cu the cua minh lam cho nguoi khac tin va thiet lap giao dich voi minh, thi anh ta khong đuoc quyen thoai thac cac nghia vu phat sinh tu loi hua va cac hanh vi cu the cua minh". Ban an đa tro thanh an le. Neu sau đo, co mot vu kien tuong tu vi du nhu: ve mot ben ra loi giao ket voi ben khac ma khong thuc hien loi giao ket cua minh lam ben kia thiet hai thi co the bi kien va bi xu thua, can cu vao an le nay. Van đe nam o cho, nguyen đon hay luat su cua ho co tim ra đuoc an le nay trong muon van ban an đa tuyen truoc đo hay khong.
Trong linh vuc tu phap quoc te, an le con đuoc hieu theo nghia la tien le an hay thuc tien toa an, đo la cac ban an hoac quyet đinh cua toa an ma trong đo the hien cac quan điem cua tham phan đoi voi cac van đe phap ly mang tinh chat quyet đinh trong viec giai quyet cac vu viec nhat đinh va mang y nghia giai quyet đoi voi cac quan he tuong ung trong tuong lai. 

Quan he voi Thong Luat:
Ngoai moi quan he mat thiet voi thuat ngu an le, tien le phap con co moi quan he mat thiet voi thuat ngu Thong luat (Common Law).
Ve mat tu vung, đay la nhung khai niem co noi dung gan nhau va co the thay the cho nhau. Mac du vay, thuat ngu Thong luat (hay con biet đen nhu la luat chung, luat thong le, luat an le) co noi dung rong hon nhieu so voi thuat ngu tien le phap hoac thuat ngu an le.
Thong luat đuoc su dung đe chi ve mot bo phan trong he thong phap luat Anh (bo phan kia la Luat cong binh hay Luat cong ly – Equity Law). No con đuoc dung đe chi ten goi cua mot truyen thong phap luat (hay he thong phap luat) lon tren the gioi - He thong phap luat Anh - My hay con đuoc biet đen voi cac ten khac nhu: He thong phap luat Anglo - Saxon, he thong Thong luat, He thong luat An le.... Trong Thong luat con bao gom ca luat tap quan (tuc le) va an le.
Trong khi đo tien le phap hay an le chi bao gom cac ban an, quyet đinh cua toan an đuoc ap dung đe giai quyet cac vu viec tuong tu ve sau.

Su dung cac thuat ngu nay nhu the nao:
Co the thay, cac thuat ngu tien le phap, an le va Thong luat đeu co noi dung kha tuong tu nhau (tham chi co the su dung đe thay the cho nhau). Nhung tuy vao ngu canh khac nhau thi su dung khac nhau.
Neu chung ta xem xet no duoi goc đo la hinh thuc phap luat (la su bieu hien ra ben ngoai cua phap luat, cach thuc ma giai cap thong tri nang y chi cua minh thanh luat), xem xet no trong moi tuong quan voi tap quan phap va van ban phap va xem xet o mot muc đo rong rai thi uu tien su dung thuat ngu tien le phap (Precedent).
Neu chung ta xem xet o muc đo hep hon hay đon thuan chi la nhung ban an cu the cua Toa an (đuoc ap dung cho nhung vu viec co tinh tiet hoac van đe tuong tu sau nay) cung nhu xem xet voi tu cach la mot nguon cua phap luat thi uu tien su dung thuat ngu an le (Case Law).
Neu chung ta xem no la mot bo phan trong he thong phap luat (o Anh) hay la mot truyen thong phap luat, hoac xem xet lich su phat trien cua no thi uu tien su dung thuat ngu Thong luat (Common Law).

Tien le hanh chinh:
O Viet Nam va cac nuoc theo truyen thong phap luat Xa hoi chu nghia, khai niem tien le phap, ben canh yeu to cac ban an, quyet đinh cua toa an (giong nhu quan điem theo truyen thong phap luat Anh – My va truyen thong Dan luat) con co yeu to "quyet đinh cua co quan hanh chinh nha nuoc".
Cu the hon, tien le phap đuoc hieu bao gom tien le hanh chinh (nhung quyet đinh cua co quan hanh chinh Nha nuoc) va tien le tu phap (ban an, quyet đinh cua Toa an).
Đay la nhung quan điem mang tinh chinh thong tai Viet Nam hien nay, đuoc pho bien rong rai trong cac truong đai hoc, cao đang. Co y kien con cho rang tien le phap chi bao gom quyet đinh ca biet cua co quan hanh chinh nha nuoc, khong bao gom ban an, quyet đinh cua toa an.


Lich su hinh thanh = William I va cuoc chinh phat nuoc Anh =

Vao nam 1066, trong tran chien Hastings, quan Norman do cong tuoc William (con biet đen voi ten goi William – "Ke chinh phuc") chi huy đa đanh bai quan Ang-lo Sac-xong do vua Harold II chi huy, thong nhat nuoc Anh. William len ngoi vua nuoc Anh voi ten goi la William I - tri quoc tu nam 1066 đen khi qua đoi nam 1087. Tu đay mo ra mot thoi ky moi trong lich su nuoc Anh, thoi ky ma nuoc Anh duoi su cai tri cua nguoi Norman va cung la thoi ky khoi đau cho giai đoan hinh thanh Thong luat.
Sau khi len ngoi, William I đa thuc hien mot loat hanh đong manh me nhu tran ap bao loan, cung co vuong quyen, thuc hien xay dung bo may hanh chinh va cai cach tu phap. Đo la nhung tien đe quan trong cho su ra đoi cua Thong luat (hay la tien le phap, an le). Von la mot nguoi Phap goc Norman, nhung ong khong muon nguoi dan ban đia xem minh la ke xam luoc nuoc Anh ma xem minh la nguoi Anh. Vi the, ong tu xung minh la nguoi thua ke hop phap cua cac ngoi vua Anglo-Saxon, đong thoi William khong voi vang ap đat phap luat cua nguoi Norman đoi voi cu dan ban đia, khong huy bo cac tap quan truyen thong cua Anh va he thong toa an đia phuong hoac thay đoi chung mot cach đot ngot. Nha vua van giu nguyen he thong phap luat o Anh, đi kem voi no la he thong toa an o moi đia phuong. Cac toa an nay van tiep tuc ap dung tuc le tu truoc cua ho ma chua co bo luat nao chung cho toan vuong quoc.


= Toa an Hoang gia đuoc thiet lap =
O nuoc Anh truoc đo, ton tai nhieu vung, mien khac nhau voi nhieu tap quan khac nhau, nhung tap quan nay đuoc nguoi Anh goi la Luat vi du nhu: Luat Dane đuoc ap dung o mien bac, Luat Mercia o mien trung va Luat Wessex o mien tay va mien nam. Cung voi đo la su hien dien cua nhieu he thong toa an khac nhau (goi la cac Toa an truyen thong). O moi đia phuong, đeu co nhung Toa đia hat (County Court) đuoc chu tri boi cac giam muc va cac hat truong, thuc hien viec xet xu dua tren nhung tap quan đia phuong. Ngoai ra, con co Toa an Giao hoi su dung luat cua Giao hoi (Canon Law), toa an o cac thanh pho ap dung Luat thuong gia va Toa Lanh chua ap dung cac quy tac tap quan phong kien.
Khi len ngoi, nha vua đa thiet lap o Anh mot toa an đat tai cung đien Buckingham (o Khu vuc Westminster goi la Toa Hoang gia. Ban đau, Toa an nay khong co tham quyen toan dien vi đay la toa an rieng đe giai quyet cac vu viec lien quan toi nhung nguoi Norman cung đen Anh voi William I. Toi the ky XII, Toa Hoang gia đa thay mat Nha vua xet xu mot so van đe ve quyen đoi voi đat đai, thu thue, trung phat cac toi pham hinh su nghiem trong cung nhu giai quyet mot so tranh chap nhat đinh, nhat la nhung tranh chap co lien quan đen su on đinh cua vuong trieu. Su mo rong tham quyen cua Toa Hoang gia đi kem la su mo rong ve mat quy mo, co cau to chuc cua Toa an nay.
Du vay, ben canh Toa hoang gia o trung uong ngay cang co vi tri quan trong, thi o Anh cac toa đia phuong van ton tai va co tham quyen rong, giai quyet hau het cac tranh chap (tru nhung tranh chap thuoc tham quyen cua Toa Hoang gia), qua đo canh tranh voi su ton tai cua Toa an nay. Nhung trong qua trinh canh tranh, Toa Hoang gia dan dan gianh đuoc uu the (vi hien đai va chuyen nghiep hon, đuoc su quan tam, đau tu rat lon tu phia trieu đinh), cac vu tranh chap kho giai quyet đeu don len cho Toa Hoang gia, so luong đon khieu nai cua nguoi dan dan chuyen sang Toa Hoang gia. Toa Hoang gia đa xet xu nhieu vu hon so voi gioi han ban đau. He qua la cac Toa Hoang gia dan mo rong đen muc cac toa an đia phuong mat tac dung va cuoi cung, Toa Hoang gia đa thay the cac toa truyen thong đe tro thanh co quan xet xu duy nhat nuoc Anh.


= Tien le phap ra đoi =
Voi muc đich tang uy tin cua toa Hoang gia đe, gop phan giai quyet thau đao cac đon thu khieu nai cua cac đia phuong gui len. Tu thoi Vua William I, rat nhieu tham phan cua Toa hoang gia đa đuoc phai đi thuc te tai cac đia phuong. Nhung vi tham phan nay tro thanh nhung tham phan luu đong (Travelling Justice) co nhiem vu đi khap đat nuoc, đen tat ca cac vung thuoc quyen cai tri cua Nha vua, nhan danh Nha vua đe xet xu cac vu viec tai đia phuong bang cac phien toa xet xu luu đong (Hinh thuc nay cung giong nhu cac kham sai đai than hay an sat ngu su o mot so nuoc phuong Đong nhu Trung Quoc, Viet Nam, Trieu Tien thoi phong kien).
O cac vung đuoc gui đen đe thuc hien nhiem vu, cac vi tham phan trong thoi gian đau đa ap dung nhung tap quan va luat phap cua vung đe xet xu cac vu an ma khong he ap đat phap luat cua Hoang gia (co le la theo y chi cua Nha Vua). Khi giai quyet cac tranh chap theo luat le đia phuong thi nay sinh van đe la: o Anh co qua nhieu tap quan khac nhau tai moi vung mien khac nhau, moi toa an ap dung mot kieu luat. Cho nen co truong hop cung mot vu viec nhung đen cac vung khac nhau thi cac vi tham phan phai giai quyet vu viec đo theo cac cach khac nhau (phai tuan thu tap quan va phap luat tai moi vung đo). Viec phai giai quyet kieu nhu vay dan đen khong thong nhat trong xet xu, gay kho khan cho cac vi tham phan.
Tuy vay, sau thoi gian thuc thi nhung nhiem vu tai moi vung đat khac nhau, nhung vi tham phan thuong tro lai Westminster (ho van giu cho o thuong xuyen ve mua đong tai Luan Đon) đe thao luan, trao đoi nhung van đe ve tap quan va luat phap cua vung ma minh đa ap dung đe xet xu cho tung vu viec. Cac vi tham phan đa lam quen voi tat ca cac tap quan khac nhau va moi khi gap nhau ho thuong thao luan, so sanh cac điem manh, điem yeu cua cac tap quan đia phuong khac nhau cung nhu nhung kinh nghiem trong qua trinh xet xu. Sau đo, ho chon loc ra nhung vu viec hop ly, nhung phan quyet co tinh thuyet phuc cao cua cac vi tham phan o cac vung khac nhau đe lam co so cho cac vi tham phan tham khao va ap dung khi xet xu cac vu an co tinh tiet tuong tu sau nay.
Cach ap dung tuong tu nay dan dan đuoc coi nhu nhung tien le va dan da đieu nay đua đen ket qua la cac tham phan Hoang gia ngay cang ap dung thuong xuyen hon cac quy đinh cua phap luat giong nhau tren khap đat nuoc, nhung phan quyet nay đuoc xem la "khuon vang thuoc ngoc" cho cac tham phan ap dung giai quyet cac vu viec khac. Đong thoi, đe đam bao cho viec thuc hien cac phan quyet mang tinh chat khuon mau đo, cac tham phan đa xay dung nen nguyen tac tien le - "Stare decisis", co nghia la "tien le phai đuoc ton trong". Theo nguyen tac nay, bat ky o noi đau phat sinh nhung van đe mang tinh chat phap ly thi khi đua ra phan quyet phai tuan theo nhung truong hop tuong tu đa giai quyet truoc đay va nhung ban an khuon mau cua toa an truoc đay đuoc goi la an le.
Ve sau nguyen tac nay đuoc co quan chuyen trach phap luat cua nha Vua cong nhan nhu mot nguyen tac xet xu chung cho toan the moi vung lanh tho nuoc Anh, đo chinh la su ra đoi cua tien le phap. Tien le phap ra đoi dan đen Toa Hoang gia co the xet xu cac vu viec xay ra o cac đia phuong khac nhau theo nguyen tac phap luat chung, tu đo Quyet đinh cua cac toa an hoang gia dan dan tro thanh luat chung cho ca vuong quoc, ke tu luc nay, he thong phap luat cua nuoc Anh co ban đuoc thong nhat. Thuat ngu "Common Law" – Thong luat hay Luat thong le (nghia đen la phap luat chung) đa ra đoi va đuoc hieu la truyen thong phap luat dua tren cac an le (luat an le).
Co the noi, tien le phap ra đoi gan voi su ra đoi cua Thong luat, no chinh la hinh thuc phap luat va la nguyen tac phap ly đac trung cua he thong phap luat Anh. Su ra đoi cua no đap ung yeu cau thong nhat phap luat va su tap quyen tu phap cua che đo quan chu o Anh trong thoi ky nay. Xem xet o goc đo cu the, chung ta co the nhan thay, su ra đoi cua tien le phap gan chat voi su ra đoi va vai tro cua Toa Hoang gia ma truoc het la đoi ngu tham phan luu đong. Khong the noi tien le phap ra đoi nam 1066 hay khi Toa Hoang gia đuoc thiet lap vi tien le phap đuoc hinh thanh qua mot qua trinh lau dai (it nhat phai đen the ky XII), nhung cuoc xam luoc nuoc Anh cua William I va Toa hoang gia đuoc thiet lap la đieu kien then chot dan đen su ra đoi cua no. Tien le phap giup cho tham quyen va quy mo cua Toa Hoang gia đuoc mo rong (vi đay la "con at chu bai" giup Toa Hoang gia xet xu mot cach co hieu qua, tang su canh tranh voi cac Toa truyen thong), nguoc lai su lon manh cua Toa Hoang gia la yeu to quan trong giup cho tien le phap đuoc pho bien tren toan coi Anh.
Ngoai ra, tien le phap ra đoi ben canh vai tro cua cac tham phan trong viec xay dung va ap dung nhung nguyen tac moi trong qua trinh xet xu, con do su ke thua truc tiep tu hinh thuc tap quan phap, đo la nhung tap quan khac nhau o moi đia phuong ma cac tham phan đa chon loc, thao khao va dung lam co so đe đua ra phan quyet. Su ke thua nay la mot đieu tat yeu vi đay chinh la đac điem mang tinh lich su cua phap luat Anh, đo la tinh ke thua va "tinh ket noi ben vung khong the phu nhan đuoc voi qua khu". Chinh vi the khi noi đen Thong luat, ben canh tien le phap, ta khong the khong nhac đen tap quan phap.
Mot yeu to khong the khong nhac đen, đo la tam nhin sang suot cua vua William I va nhung nguoi ke vi cua Vuong trieu Norman. Von la mot nguoi ngoai quoc, nhung William đa khon kheo hop phap hoa su hien dien cua minh ve moi mat tren toan coi nuoc Anh. 
Ve mat phap luat, ong khong voi va ap đat phap luat cua Vuong trieu nguoi Norman hay y chi cua ong len nuoc Anh (đieu ma ong ta co kha nang thuc hien). Vi ong ta tin chac rang, viec thay đoi nhung cai đa co se dan đen su phan khang cua nguoi dan ban đia, noi ma luon coi trong nhung gia tri truyen thong đen muc bao thu. Ong đa khon kheo đi tu truyen thong cua chinh nguoi Anh, qua tay cua nhung tham phan cua ong đe xay dung nen mot thu phap luat ma vua William va con chau cua ong co the kiem soat đuoc. 

Ong khong tuyen bo đat ra luat le nhung tham phan cua ong se lam đieu đo. Trong qua trinh xet xu, ho đa dan dan bo sung vao luat le cua nguoi Anh nhung quan điem, y chi (hay loi ich) cua ho thong qua cac ban an. Cac ban an nay lai nhan danh nhung tap truyen thong đe roi dan dan thay the no thong qua viec đua ra nguyen tac tuan thu an le thay vi tuan thu tap quan. Nguoi ban đia "ngay tho" chap nhan nhung an le đo nhu la truyen thong cua minh (thuc te trong giai đoan đau, cac an le van van dung nhung tap quan truyen thong, nhung nhung giai đoan sau khi an le đa hoan toan thay the tap quan thi rat kho đe khang đinh cac quan toa trong khi xet xu co ap dung tap quan phap hay khong) va ra suc tuan thu, va nhu vay William I va nhung nguoi ke thua cua ong đa thanh cong. Đay cung la su sang suot cua William "ke chinh phuc" - nguoi đuoc xem la mot trong nhung vi vua tai gioi bac nhat the gioi trong lich su nhan loai.


= Su khang đinh =
Sau khi ra đoi, qua qua trinh phat trien thang tram cua lich su, co luc phai chiu lui buoc truoc Luat cong binh - la đoi tuong canh tranh quyet liet voi tien le phap.
Vi tien le phap bat nguon tu quyet đinh cua cac toa an (xuat xu truyen thong cua tien le phap la cac an le) chu khong phai luat do co quan lap phap ban hanh, mat khac tien le phap lai dua tren truyen thong an le lau đoi cho nen theo thoi gian, tien le phap đa bien thanh mot tap hop cac quy đinh to tung cung nhac va may moc. Khong theo kip voi nhung thay đoi cua xa hoi Anh luc bay gio ma con bao thu, tri tre. Cho nen, nha vua đa chan chinh bang cach khong ban hanh luat moi ma lai thanh lap mot loai toa an moi - đo la Toa Cong ly (hay Toa Cong binh).
Neu mot than dan cho rang mot quyet đinh theo cac an le truoc đo la khong cong bang thi co the thinh cau len nha vua. Do co qua nhieu thinh cau nhu vay, nha vua phai cho thanh lap Toa Đai phap quan (The Court of Chancery) do mot vien Đai Phap quan đung đau (Thuong thi vien Đai phap quan nay xuat than la te tuong hoac la nguoi đung đau Giao hoi o Anh). Toa Đai phap quan nay xet xu dua tren cac le cong binh va "tinh yeu cua Chua troi", tu đo hinh thanh nen nguyen tac xet xu cong bang (in equity - cong bang va binh đang). Toa an nay đuoc phep tu quyet đinh cach đieu chinh su phan xu theo luat thong le truoc đo, đong thoi chiu anh huong rat manh me cua cac quy tac ton giao, quyet đinh cua toa an nay đa san sinh ra mot loai luat đuoc goi la luat cong binh, cung dua tren quyet đinh cac toa an tu truoc.
Sau khi Toa đai phap quan va Luat cong binh ra đoi đa đuoc su đon nhan nhiet liet cua nhan dan, đac biet la cac tang lop ngheo kho. Toa đai phap quan nhan đuoc nhieu thu thinh cau giai quyet cua cac than dan cac tham phan phai "đau tat mat toi" giai quyet khieu kien, quyen luc va uy tin cua Đai phap quan đuoc cung co. Trong luc đo cac Toa Hoang gia lai co nguy co roi vao tinh trang "ngoi choi xoi nuoc".
Tuy vay, viec xet xu ma chi đon thuan dua vao đao đuc va niem tin ton giao mot cach ngay thi kho co the co hieu qua lau dai, chinh vi vay, sau mot thoi gian phat trien, Luat cong binh đa boc lo nhung han che (mot trong nhung han che đo la dua qua nhieu vao tinh cam, đao đuc va vai tro cua nguoi xet xu), va đo la co hoi cho Thong luat hay tien le phap voi nhung gia tri khong the phu nhan cua no đa khang đinh đuoc uu the cua minh trong lich su phap luat Anh no rieng cung nhu lich su phap luat the gioi noi chung.
Thong luat (voi nguyen tac co ban la tien le phap) đa đuoc pho bien rong rai tren the gioi. Vao the ky thu XVIII – XIX, Đe quoc Anh đa mang tien le phap sang tat ca cac luc đia (truoc het la nhung thuoc đia cua ho). Tien le phap đa đuoc tiep nhan o nhieu nuoc, nhung thanh cong nhat la o cac quoc gia noi nguoi đinh cu Chau Au chiem so đong va ap đat luat le cua ho len nguoi ban đia nhu: Uc, Canađa, New Zealand va Hoa Ky (Louisiana đa co luat thanh van truoc khi tro thanh mot tieu bang cua Hoa Ky).
Thong luat cung đuoc ap đat o nhieu thuoc đia khac nhung thuong đuoc đieu chinh đe thich ung voi tap tuc đia phuong. Trong mot vai truong hop, Hoa Ky đa ap đat nhieu phan cua tien le phap đoi voi cac lanh tho uy tri moi (nhu tai Philippines). Tai chau Phi va chau A, luat thong le van đuoc ap dung o cac thuoc đia cu cua Anh Quoc. Ngay nay, An Đo la nuoc theo tien le phap đong dan nhat. Va he thong Thong luat (Common Law) (hay he thong phap luat Anh – My hay He thong phap luat Anglo – Saxon hay he thong luat An le) cung voi he thong phap luat Chau au luc đia (Dan luat) tro thanh mot trong hai he thong phap luat phat trien nhat va co anh huong rong rai nhat tren the gioi.
Hien nay, mac dun trai qua nhieu su thang tram cua lich su, su giao thoa, anh huong lan nhau cua cac he thong phap luat do qua trinh toan cau hoa, nhung o He thong phap luat Anh – My thi an le la nguon co ban cua phap luat. Đac biet, o Vuong quoc Anh thuc thi mot he thong tien le phap – đo la he thong cac quyet đinh va ban an cua toa an co tinh chat chi đao giai quyet va thi hanh phap luat, nhung đong thoi cung la quy trinh hinh thanh phap luat moi.
Đe giai quyet cac tranh chap trong linh vuc Tu phap quoc te, tham phan toa an Anh, My thuong ap dung tien le an hon la ap dung quy pham luat. Đay la xu huong chung trong he thong phap luat nuoc nay: Đieu chinh cac quan he dan su co yeu to nuoc ngoai bang cac quy pham tien le phap hon la bang cac van ban quy pham phap quy. Va nhu vau he thong cac an le o nuoc nay đong vai tro quyet đinh va co ban trong he thong luat phap. Đieu đo đa khang đinh su ton tai cua tien le phap.


Đieu kien đe mot ban an tro thanh an le Trong Thong luat, khong phai moi ban an, quyet đinh cua cac toa an đeu tro thanh an le. Mot ban an phai đap ung cac yeu to co ban sau đay đe tro thanh an le:


= Phai co van đe phap ly =
Noi dung cua ban an đuoc coi la an le phai lien quan đen van đe phap ly (a point of Law).
Phan lon cac vu an, cac tranh chap đuoc giai quyet tai toa an nuoc Anh khong gap phai nhung cau hoi ve van đe phap ly, ma la nhung cau hoi ve su kien thuc te trong vu an (a question of fact). Tuc la khi cac van đe phap ly đa ro, thi tham phan ap dung luat đa co san nhu the nao truoc cac su kien thuc te trong vu an, nhung ban an trong cac vu an nay khong tao ra an le.
Mot trong nhung yeu to quan trong đe tao ra an le la quyet đinh cua tham phan trong vu an cu the lien quan đen cac van đe phap luat (a point of Law) moi nay sinh hoac mot nghi van phap luat (question of Law). Đo la cac van đe nay sinh trong cac vu an co lien quan đen cau hoi luat can ap dung đoi voi su kien thuc te (question of fact) nay sinh trong vu an la gi va no đuoc ap dung vao cac su kien thuc te trong vu an nhu the nao? Thuc chat van đe phap luat o đau chua đuoc giai quyet, chua he co loi giai đap trong thuc tien.
Do đo khi xet xu tham phan đa tim ra loi giai đoi voi van đe phap luat đat ra trong vu an. Va nhu vay tham phan đa sang tao ra phap luat. Đieu nay cung đong nghia voi viec phan quyet cua tham phan trong vu viec cu the nay đa tao ra mot an le (mot tien le phap) cho cac vu viec trong tuong lai.
Hay tham khao mot an le cu the: R. v. Elizabeth Manley, [1933] (CA)

Vu an nay xay ra vao nam 1933, lien quan đen co Elizabeth Manley. Co nay đa trinh bao voi canh sat rang co mot nguoi đan ong đa đanh co va lay toan bo tien bac. Tuy nhien, khi canh sat tien hanh đieu tra đa phat hien vu viec tren la khong co that. Toa an đa ket toi co Elizabeth Manley voi toi danh "lam anh huong đen trat tu cong cong ". Toi danh nay khong co trong luat (Đay la noi dung lien quan đen van đe phap luat). Do đo, toa an đa đua ra hai ly do va sau đo hinh thanh nen tien le. Thu nhat, đat nguoi vo toi truoc nguy co bi bat giu; thu hai, la ton thoi gian va cong suc cho canh sat trong qua trinh đieu tra mot vu viec khong co that.
Tu vu an Alizabeth Manley đa hinh thanh nen mot tien le trong phan quyet cua Toa an " Bat ky nguoi nao đat nguoi vo toi vao tinh trang bi truy to va lam canh sat phai đieu tra mot vu an khong co that thi bi buoc vao toi danh gay roi, anh huong đen trat tu cong cong".
Tiep sau đo la vu an cua ba MayJones vao nam 1997 (theo An le: R v MayJonnes [1997] (CA)). Ba Jones đang đi mua sam o cua hang thi phat hien minh bi mat chiec vi. Ba ta nho lai truoc đay it phut co mot nguoi đan ong đa đi luot qua va cham vao nguoi ba. Ba ta lap tuc bao canh sat va mieu ta nhan dang nguoi đan ong đay. Ngay sau đo cua hang đien thoai đen va bao rang ba Jones đa đe quen vi tien tai cua hang. Trong vu nay ba Jones cung bi ket toi nhu co Manley vi đa lam canh sat đieu tra mot vu viec khong co that va đat nguoi vo toi truoc rui ro bi truy to. Hai vu an cach nhau 64 nam tuy nhien tien le truoc đay van đuoc ap dung đe giai quyet cho vu an sau (an ba May Jones) vi hai vu an tren co tinh chat tuong tu voi nhau.
Tu vu an nay cho thay, toi danh "gay anh huong đen trat tu cong cong" chua he co trong mat co nghia la hanh vi cua co Manley truoc khi co toi danh nay roi vao van đe phap luat (đay cung đuoc goi la "cac vu viec đuoc giai quyet lan đau"). Viec toa an đua ra toi danh nay trong phan quyet đa lam ra an le va nhu vay nhung hanh vi tuong tu nhu co Manley se bi ap dung toi danh nay. Giong nhu hanh vi cua ba MayJones sau nay.


= Phai co quan điem =
Trong ban an phai the hien thai đo, quan điem cua tham phan hoac cua cac tham phan trong hoi đong xet xu ve cac van đe phap luat đuoc đat ra. Neu khong co quan điem, đuong loi giai quyet trong ban an thi khong the tro thanh an le (vi an le co the hieu o goc đo la mot đuong loi xet xu)
Thong thuong nhung ban an tao thanh nhung an le pho bien gan lien voi viec cac tham phan the hien quan điem cua minh đoi voi van đe phap luat đat ra mot cach ro rang, dut khoat.
Vi du: Vu an Moorgate Mercantili kien Twitchings o An le: Moorgate Mercantili v Twitchings [1976].1.QB, 225, CA

Trong vu an nay, Tham phan Lord Denning đa the hien quan điem cua ong đoi voi viec ap dung che đinh Estoppel ("ngan khong cho phu nhan") trong luat Anh mot cach rat ro rang lam co so đe xu ly cac van đe phap ly đuoc đat ra trong vu an nay (xem chi tiet vu an nay o phan thuat ngu) va thuyet phuc cac ben, lam nen mot ban an "thau tinh đat ly", co gia tri to lon ve sau nay.
Quan điem va thai đo cua tham phan đoi voi van đe phap ly moi nay sinh trong vu an se đuoc chap nhan khi tham phan co nhung lap luan đua ra trong mot an le phai hop ly va co lo-gic phap luat.
Cum tu ma nguoi ta dung đe đanh gia tinh hop tinh hop ly đoi voi tham phan "lam luat" sang tao ra phap luat khi xet xu đo la "tinh hop ly" (Reasonnable) hay "lap luan hop ly" (Rule of Law). Đac điem nay la mot đac trung rat co ban trong van hoa phap ly cua cac vi tham phan trong cac he thong phap luat bi anh huong boi truyen thong Thong luat.
Hien nay, ly luan ve lap luan hop ly la mot yeu to gop phan tao ra an le khong chi pho bien o trong he thong phap luat cac nuoc thuoc he thong thong luat, ma no đa anh huong đen cac an le cua toa an Chau Au khi xet xu ve cac linh vuc cua phap luat thuoc pham vi cua Lien minh chau Au. Vi du nhu nguyen tac ve lap luan hop ly trong phap luat canh tranh.


= Phai xuat phat tu tranh chap =
An le do tham phan tao ra phai xuat phat tu tranh chap giua cac ben trong vu an (Related to an issue raised by the arguments of the parties).
Đieu nay co nghia la an le đuoc tao ra trong boi canh phai co mot tranh chap xac đinh. Tham phan đung truoc nhiem vu phai đua ra phan quyet trong tranh chap giua cac ben, bang cach nay tham phan đa tao ra luat trong mot truong hop cu the.
Neu xet ve con đuong hinh thanh ra phap luat thi cach tao ra luat boi tham phan (Judge – made law) trong đieu kien nay khac han voi cong viec xay dung luat cua cac nha lap phap trong nghi vien. Cac tham phan trong he thong Thong luat đac biet la trong phap luat Anh khong coi cong viec cua ho đon thuan la ap dung phap luat ma ho con co chuc nang sang tao ra phap luat (qua cac an le) đe gop phan hoan thien phap luat.
Đoi voi nhung truong hop ma du đa co quy pham phap luat đieu chinh quan he phat sinh tranh chap, thi an le đuoc tao ra chinh la loi giai đap cho viec ap dung cac quy đinh phap luat chua đung nhung nguyen tac chung trong mot truong hop cu the. Mot thuc te hien nhien la van ban phap luat do co quan lap phap tao ra rat nhieu truong hop co chua đung cac quy pham voi cach khai quat rat cao va truu tuong.
Cung co nhung truong hop cac nha lap phap khong the tien đoan het cac thay đoi cua đieu kien thuc te cua cuoc song xa hoi: đieu nay tao đieu kien cho cac tham phan tao ra cac an le khi giai thich va ap dung cac van ban luat cung nhu cac đao luat. Cung co nhung truong hop an le đuoc tao ra trong mot vu an cu the phat sinh tren co so tranh chap giua cac ben khong phai vi ly do luat chua tien đoan đuoc su viec tren thuc te se phat sinh, cung nhu loi ve ngon ngu trong đieu luat. Truong hop nay an le đuoc ra khi đieu luat can ap dung trong truong hop phuc tap cua thuc tien.
Vi du: An le Chief Adjudication Officer v Webber [1989], 11234, CA. 

Trong vu Chief Adjudication Officer kien Webber. Cau hoi đat ra trong vu kien nay lien quan đen tranh chap giua ben nguyen đon va bi đon ve khai niem tu "Sinh vien" (Student). Can hieu nhu the nao cho đung đe ap dung theo quy đinh tai Đieu 61 cua Luat Ho tro trong thu nhap nam 1987.
Theo luat nay mot nguoi đuoc coi la sinh vien tu thoi điem bat đau cua khoa hoc tap trung chinh quy cho đen tan ngay cuoi cung cua khoa hoc, ke ca thoi gian cua cac ky nghi.
An le trong vu Chief Adjudication kien Webber co khac biet o cho tham phan cua Toa phuc tham xet xu vu kien nay tuyen bo đinh nghia tu "sinh vien" noi tren khong ap dung đoi voi nguoi đa thi truot mot so đon vi hoc phan va phai thi lai nhu nhung sinh vien tai chuc (A part – time student).
Nhu vay co the noi, an le tren do tham phan tao ra luon dua tren co so cua cac vu kien cu the, va khi no đuoc coi la an le thi co the ap dung cho cac vu viec trong tuong lai co nhung tinh huong tuong tu. Khi đo, nhung noi dung cua an le se đuoc cac tham phan vien dan, nhac lai đe phuc vu cho lap luan hop ly cua ho.


= Phai co tham quyen =
An le đuoc tao ra boi toa an co tham quyen.
An le đuoc thiet lap ngay tai Toa an, tuy nhien khong phai toa an nao cung tao ra an le ma nhung ban an, quyet đinh thuoc cac Toa co tham quyen moi đap ung đieu kien đe tro thanh an le. O nuoc Anh, viec hinh thanh an le, he thong thu bac va hieu luc an le gan bo mat thiet voi to chuc va hoat đong cua he thong Toa an. Vi du o Anh:

Cap đo thap nhat trong he thong Toa an la toa an đia phuong (Toa Đia hat – County Court), Toa an quan, Toa so tham o cac thanh pho lon. Goi chung la cac Toa so cap, phan quyet cua cac toa so cap khong đuoc coi la an le.
Toa cap cao (Hight Court) bao gom 3 phan toa la Toa Cong binh, Toa Nu hoang, Toa Gia đinh. Phan quyet cua toa cap cao du chi la cac phan quyet tai cac phien xet xu so tham nhung cac phan quyet đo co gia tri nhu an le. An le cua toa cap cao co gia tri bat buoc đoi voi cac toa đia phuong va toa so tham o cac thanh pho. Xet ve mat thu bac hieu luc thi phan quyet cua toa cap cao đuong nhien khong phai la an le co tinh bat buoc đoi voi toa an o cap cao hon.
Toa phuc tham (Court of appeal) co cap đo cao hon toa cap cao va toa Hoang gia. Do tinh chat va tham quyen cua toa phuc tham cho nen cac ban an cua Toa phuc tham rat co gia tri 25% đuoc xuat ban thanh cac tap an le va co gia tri bat buoc đoi voi cac toa cap duoi va ngay ca toa phuc tham.
Thuong nghi vien (House of Lord) – Đay la cap toa toi thuong trong he thong toa an Anh. An le cua thuong nghi vien (3/4 trong đo đuoc xuat ban) co gia tri bat buoc đoi voi tat ca cac toa an cap duoi va đoi voi ca thuong nghi vien. Tuy nhien do yeu cau cua viec phat trien phap luat, vao nam 1966, thuong vien tuyen bo rang thuong nghi vien se khong bi bat buoc phai theo cac an le cua chinh minh.


= Phai đuoc cong bo va he thong hoa =
Cac phan quyet phai đuoc cong bo va he thong hoa. Viec cong bo va he thong hoa an le phai tuan theo mot trinh tu thu tuc chat che.
Đay la hoat đong co vai tro rat quan trong đe mot ban an tro thanh an le nhat thiet phai qua khau nay. Đay la mot trong nhung đac điem cua an le va cung la mot trong nhung nguyen tac xay dung an le – tien le phap.
Xem phan luu tru va cong bo an le.


= Phai gan voi nguyen tac tien le =
An le khi đuoc giai thich va ap dung phai gan lien voi nguyen tac "Stare decisis" - Tien le phai đuoc ton trong.
Trong he thong phap luat Anh cung nhu cac nuoc viec giai thich va ap dung cac an le la mot khau cuc ky quan trong trong đo viec giai thich cac an le la điem mau chot con viec ap dung an le la he qua truc tiep tu viec giai thich.
Trong he thong Thong luat cau truc cua ban an đuoc tuyen rat khac voi cac nuoc theo truyen thong luat dan su. Ve hinh thuc cac ban an cua cac nuoc theo he thong Thong luat thuong rat dai. (Vi du o Canada co nhung ban an dai toi hon 150 trang).
Cac tham phan cua Anh trinh bay, dien giai nhung quyet đinh do minh đua ra mot cach kha ruom ra, tham chi co nhung truong hop tham phan vuot ra khoi khuon kho cua vu an va đua ra nhung quy tac chung. Ma nguyen tac "Tien le phai đuoc ton trong" trong viec giai thich va ap dung yeu cau hai vu viec voi cac tinh tiet chinh tuong tu nhau se đuoc xet xu nhu nhau.
Vay thi khi so sanh vu viec đang thu ly voi cac vu viec đa xay ra truoc đay lam the nao xac đinh đuoc tinh tiet nao la tinh tiet chinh, tinh tiet nao la tinh tiet tuong tu hoac co lien quan trong mot ban an dai voi nhieu lap luan? Đau la ranh gioi giua an le bat buoc va an le khong bat buoc, giua phan bat buoc va phan khong bat buoc cua ban an. Đe giai quyet đuoc van đe đo, can phai van dung ky thuat phan loai.
Khong phai moi noi dung hay tat ca cac phan trong mot ban an đuoc coi la an le đeu co gia tri bat buoc, ma chi co nhung phan chinh – Ratio dicedendi (tieng Latinh: Ly do đe quyet đinh) moi co gia tri bat buoc, va đuoc toa an xem xet cac tinh tiet trong đo đuoc coi nhu la nhung co so quan trong chu yeu đe lap luan cho phan quyet cua minh.
Khi ra mot phan quyet, ban than tham phan khong xac đinh cai gi la Ratio decidendi, con cai gi la Obiterdictum (tieng La Tinh: mot nhan xet ngau nhien). Đieu đo se do tham phan khac lam khi xem xet quyet đinh đo co phai la an le cho vu viec ong ta đang giai quyet hay khong.
Viec phan biet su khac nhau giua Ratio decidendi va Obiterdictum trong an le la mot net van hoa phap ly rat đac trung trong phap luat Anh va cac nuoc thuoc he thong thong luat.
Đoi khi viec phan đinh giua Ratio decidendi va Obiterdictum that de dang, đac biet khi vi tham phan co y thuc ro rang ve vai tro cua minh la nguoi lam ra luat, chi ro rang tuyen bo nao cua ong ta la Obiter, chang han bang cach noi "Toi muon bo sung rang đa co the tuyen bo bi đon la co toi neu vu viec co nhung dien bien nhu the nay, the nay...". Muc đich cua cau tuyen bo đuoc coi la Obiter co the la vi tham phan muon giai thich va minh hoa lap luan cua ong ta bang cac vi du khac nhau đe phan biet cac van đe nay sinh trong vu viec nay voi cac van đe tuong tu khac.
Trong nhung vu viec nhu vay khong phai vi tham phan đa tao ra an le chi ra ranh gioi giua ratio decidendi va obiter dictum, ma chinh cac tham phan cua cac vu viec sau đo, cac luat su thuc hanh, cac nha nghien cuu luat, sinh vien luat va cac đoi tuong khac se đua ra phan biet.
Tuy nhien viec phan biet nay khong phai luc nao cung đon gian, nhieu khi no con phu thuoc vao su bien luan cua luat su, va cac tham phan trong xet xu vu kien.

Vi du: mot nguoi bi con cho cua nha hang xom can va toa an đa buoc nguoi chu con cho phai boi thuong voi ly do chu cua vat nuoi co trach nhiem neu con vat đo lam bi thuong nguoi khac. Thoi gian sau, mot nguoi khac bi con tran Nam My cua nha hang xom gay ra thuong tich va van đe đat ra la quyet đinh truoc đay co phai la an le bat buoc đoi voi vu viec moi nay (thong thuong đay la quan điem cua luat su ben bi hai) hay khong phai la bat buoc (đay la quan điem cua bi đon).
Xet qua thi ro rang viec bi thuong do con tran gay ra đa đuoc noi đen trong tuyen bo cua toa an tai vu viec thu nhat. Thong thuong luat su cua than chu co con tran se co gang thuyet phuc tham phan rang phan quyet o vu truoc đo chi co tinh bat buoc đoi voi nhung vu khi con vat gay ra thuong tich la cho, boi con tran Nam My hoan toan khac voi con cho va vi the trong truong hop nay khong nhat thiet phai ap dung quy đinh nay mot cach giong nhau đoi voi ca hai loai đong vat.
Qua vi du nay chung ta co the thay 2 khia canh cua ky thuat phan loai an le, no khong chi đon thuan la phan biet giua Ratiodicedendi va Obiterdictum, ma no con la viec chung minh nhung điem tuong đong cua nhung tinh tiet co lien quan cua vu an nay voi vu an truoc đo nham tao ra nhung tinh tiet tuong tu đe ap dung an le đa co. Ngoai ra con the hien o khia canh khac đo la viec chi ra su khac biet co the chap nhan đuoc giua vu viec hien tai va an le, va bang cach đo ta co the tranh đuoc tinh chat bat buoc cua an le, cho du an le co nhung nhan đinh ma tung cau, tung chu ro rang bao ham ca tinh huong moi phat sinh.

O khia canh thu nhat viec chung minh nhung điem tuong đong, ta thay co nhung an le ma thoat nhin nguoi ta khong thay no co điem tuong đong voi mot vu viec cu the đang xet xu, nhung bang nhung lap luan hop ly, tham phan van co the vien dan an le đo.
Vi du: trong vu an Attia kien British Gas nam 1987.
Đay la vu an ma nguyen đon la ba Attia đa kien Cong ty cung cap khi gas Anh (British gas) ve viec boi thuong thiet hai do hanh vi bat can cua Cong ty nay lam chay ngoi nha cua ba. Toa Phuc tham Anh khi xu vu an nay đa ra phan quyet dua tren An le cua Thuong Nghi vien trong vu Macloughtin kien O’Brian. Đieu đang luu y o đay la ba Attia đuoc Toa Phuc tham tuyen thang kien trong mot vu kien yeu cau đoi boi thuong thiet hai ve tai san va tinh than (do hanh vi bat can cua Cong ty cung cap gas Anh đa lam chay ngoi nha cua ba) dua tren an le trong vu ba Macloughlin kien O’Brian voi noi dung ve boi thuong thiet hai ve vat chat va tinh than trong mot vu tai nan giao thong (đay la vu an ma ba Macloughlin đa kien O’Brian- mot tai xe lai xe đa lam chet chong va hai nguoi con cua ba trong mot vu tai nan).
Qua that hai vu kien nay co ve nhu khac xa nhau, mot ben la bi soc do chung kien nhung nguoi than thiet nhat trong gia đinh bi mat đi va bi thuong nang, mot ben la bi soc do chung kien ngoi nha bi thieu rui, the nhung toa van lay vu kia lam co so đe xu vu nay bang nhung lap luan hop ly.
Đo la, khi mo ta ve su viec ngoi nha bi chay, Tham phan cua Toa phuc tham dung tu "house" co the dich la ngoi nha. Con khi noi ve moi lien he giua ba Attia va ngoi nha cua ba, Toa khong dung chu "house" ma lai dung tu "home", co the dich la "to am". Trong tieng Anh, ca hai đeu co nghia la nha, nhung chu house dung đe chi mot ket cau vat chat con chu home thi co y nghia lon lao hon, thieng lieng hon: chi to am, chi ve gia đinh... Chinh vi vay, ngoi nha bi thieu rui đo cung gay đau kho cho ba Attita khong kem gi noi đau mat nguoi than cua ba Macloughtin trong vu an truoc đo. O đay tham phan đa co cach choi chu rat tinh te ket hop voi truyen thong van hoa tu đo đua ra lap luan cho minh.
O khia canh thu hai, chinh la phuong thuc phan biet. Neu cac tham phan muon tranh khong gap phai ap dung nguyen tac Stare decisis thi ong ta co the tuyen bo la cac tinh tiet cua vu an minh đang xet xu khong giong voi cac tinh tiet trong vu an đa xet xu truoc đo. Đay goi la phuong thuc phan biet.
Ngay ca trong truong hop cac tinh tiet đuoc coi la giong nhau, tham phan cung co quyen khong chiu su rang buoc cua nguyen tac nay trong mot phan quyet đuoc ban hanh truoc đo nen cho rang tinh tiet đo khong phai la can cu co tinh chat quyet đinh (khong dua tren Ratiodicidend) đac biet la trong truong hop can cu đo chi co tinh bo sung (Obiterdictum) hoac la can cu đo đang con đuoc tranh cai hay trong truong hop quy tac đuoc đua ra vuot ra khoi khuon kho cua vu viec can xet xu.
Co the thay rang gia tri cua ban an voi tu cach la an le co the mo rong ra ben ngoai cau chu cua chinh tham phan (du đieu nay it khi xay ra).
Vi du neu vi tham phan khi đua ra quyet đinh cho rang cha me co quyen đua cau con trai ra khoi truong noi tru truoc khi ky hoc ket thuc cho du ho đa ky hop đong voi nha truong, quyet đinh nay co the coi la an le co gia tri bat buoc đoi voi vu viec tuong tu voi cac co con gai boi gioi tinh cua đua tre khong co lien quan gi đen phan quyet.
Tuy nhien tinh huong co the khac đi neu luat su thanh cong trong viec thuyet phuc tham phan o vu viec sau ve co con gai, rang gioi tinh cua đua tre nen đuoc nhin nhan nhu mot yeu to quan trong trong vu viec nay.
Gioi luat gia Anh cho rang chi ra su khac biet giua cac vu viec la nghe thuat hon la khoa hoc, hoac la nhung manh khoe đon gian hay la mot nghe, nhiem vu cua no la kham pha ra nhung khac biet co lien quan hoac đuoc toa an xem la co lien quan
Quay lai vi du ve trach nhiem cua nguoi chu đoi voi nguoi bi thuong do vat nuoi cua minh. Đe khong phai ap dung an le đa co, khong chi bang cach chung minh rang con tran Nam My hoan toan khac voi con cho - mot loai đuoc thuan duong, loai kia la noi hoang da, ma con co the chung minh ve su khac biet co lien quan ngay ca khi hai truong hop đeu bi cho can, nhu: con cho trong an le đuoc vien dan la con cho mau đen, co ten la Hac Bao, trong khi con cho trong vu viec sau mau trang, ten la Bach Tuyet cung nhu viec mot con can vao ngay thu hai con con kia can vao ngay thu tu kho co the coi la su khac biet co lien quan, nhung van đe se khac neu nhu Luat su tim đuoc su khac biet kho co the bo qua nhu viec cho can bi thuong thu nhat xay ra ngay tai nha nguoi chu co cho, con vu viec kia thi viec cho can xay ra ngay tai noi cong cong (o cong vien chang han).
Nhu vay, co nhieu cach xoay xo đe gioi han tinh bat buoc cua an le bang viec chi ra su khac biet (khac biet gioi han). Neu tham phan Anh khong tan thanh an le cu the nao đo thi ong ta se ne tranh bang cach chi ra su khac biet giua an le đo voi vu viec ong ta đang xem xet bang moi tinh tiet co the va nhu vay chi mot chi tiet khac biet cung co the đuoc coi la đu.
Mot so quyet đinh truoc đay mot thoi đuoc coi la nhung an le quan trong, bang phuong thuc phan biet nay đa mat gia tri thuc tien ma khong co toa an nao tuyen bo mot cach ro rang rang cac an le đo đa lac hau (nhung an le nhu vay đuoc goi mot cach hai huoc la "nhung vu viec rat khac biet".
Đieu đo cho thay toa an Anh đong gop vao su phat trien lien tuc cua phap luat khong chi bang cach tao ra cac an le ma con bang cach bai bo cac an le. Thong luat luon the hien tinh phuc tap, tinh nguyen tac va ca đac tinh mem deo, linh đong cua no truoc nhung bien đoi thuc tien.


Hoc thuyet ve tien le Dua tren nguyen tac bat thanh van Stare decisis – "Tien le phai đuoc ton trong" (ra đoi vao the ky 12 va chinh thuc bat buoc vao the ky 17), cac nuoc theo he thong Thong luat đa cu the hoa thanh nhung quy đinh trong viec xay dung tien le phap va đuoc he thong lai thanh hoc thuyet ve tien le (The Doctrine of Precedent) voi nhung nguyen tac sau:


= Nguyen tac ton trong quyet đinh cua toa cap tren =
Moi toa an bi buoc phai tuan thu theo cac quyet đinh cua toa cap cao hon trong cung he thong hoac cua chinh toa đa tao ra tien le. 

Vi du: O nuoc Anh, Toa so cap – Toa an đia phuong (county court) phai tuan theo an le cua Toa cap cao, Toa hoang gia, Toa phuc tham va Toa toi thuong (Thuong Nghi vien).
O cac nha nuoc lien bang nhu My, Uc, cac toa cap duoi cua cac tieu bang khi xet xu chi buoc phai tuan theo nhung phan quyet đoi voi nhung ban an cua nhung vu an tuong tu cua cac toa cap tren thuoc tieu bang minh.


= Nguyen tac khong buoc phai tuan theo an le cua he thong toa an khac =
Nhung quyet đinh cua toa an thuoc he thong toa an khac chi co gia tri tham khao chu khong co tinh bat buoc. Tuy nhien, đoi voi quyet đinh cua toa an cap cao hon cua he thong toa an khac se co gia tri thuyet phuc hon trong viec tham khao đe toa an quyet đinh ban an. 

Vi du: Trong lien hiep Vuong quoc Anh phan quyet cua cac toa Scotland, Bac Ailen va cua Toa an nuoc ngoai thuoc he thong thong luat cung khong the tro thanh tien le đoi voi toa an nuoc Anh, mac du trong mot so truong hop cac phan quyet đo co the co mot gia tri tham khao nhat đinh.
O Uc, theo hoc thuyet tien le thi Toa an So tham thuoc tieu bang New South Wales se buoc phai tuan theo nhung phan quyet truoc đay cua Toa an Phuc tham thuoc tieu bang New South Wales nhung no khong buoc phai tuan theo nhung quyet đinh cua Toa an Toi cao thuoc tieu bang Victoria. Tuy nhien phan quyet cua toa an toi cao thuoc tieu bang Victoria se co gia tri thuyet phuc hon so voi ban an cua toa cap thap hon thuoc tieu bang Victoria đoi voi toa an thuoc tieu bang New South Wales khi đua ra mot ban an đoi voi mot vu an tuong tu.


= Nguyen tac chi dua vao co so phap ly =
Chi co nhung quyet đinh cua tham phan truoc đo dua tren phan chung cu phap ly (Ratio decidendi) cua vu an thi moi co gia tri bat buoc phai ap dung đe ra quyet đinh cho vu an sau nay. 
Trong mot ban an theo truyen thong Thong luat luon co hai phan, đo la phan Ratio decidendi va Obiter dictum.

Ratio decidendi: Tieng Latin co nghia la "Ly do đe quyet đinh", la phan co so phap ly hay chung cu phap ly cua ban an. Đay la nhan to bat buoc bat ky trong qua trinh suy luan dan toi quyet đinh cua toa an. La nhan to quan trong nhat va la yeu to bat buoc cua moi phan quyet. Ratio decidendi se tao nen quy tac đuoc đua vao thanh phan cua phap luat Anh. No cung la phan chua đung cac quy pham phap luat trong he thong Anh. Vi the phan nay co vai tro vo cung quan trong la nguon truc tiep cua phap luat Anh.
Voi y nghia nhu vay cho nen đay luon la phan bat buoc phai co trong moi an le, khi xem xet tinh chat tuong tu cua vu viec tham phan bat buoc phai đoi chieu voi nhung tinh tiet trong phan nay trong nhung quyet đinh truoc đay.


= Nguyen tac tham khao đoi voi phan binh luan =
Nhung nhan đinh hoac quyet đinh cua toa an truoc đo đoi voi mot vu an khong dua tren co so phap ly ma chi dua tren co so binh luan cua tham phan (Obiter dictum) se khong co gia tri bat buoc toa an cap duoi phai tuan thu.
Tuy nhien, nhung nhan đinh va phan quyet đo co the đuoc toa an sau nay xem xet, can nhac va tham chi co the ap dung trong viec ra quyet đinh.

Obiter dictum: Tieng La Tin co nghia la "Mot loi nhan xet ngau nhien", đay la phan binh luan cua tham phan trong ban an. No chinh la loi nhan xet, binh luan, y kien phu cua tham phan, khong co gia tri bat buoc, khong mang noi dung truc tiep cua vu tranh chap, va khong the vien dan nhu mot tien le.
Vi vay phan nay chi la su tuyen cao, khong chi phoi đoi voi quyet đinh va vi the khong co tinh bat buoc đoi voi cac vu viec trong tuong lai. Tuy nhien, đoi khi no co gia tri thuyet phuc đang ke do vi tri cua toa an va danh tieng cua vi tham phan đua ra quyet đinh đo.


= Nguyen tac hieu luc bat ke thoi gian =
Yeu to thoi gian khong the lam mat đi tinh hieu luc cua cac tien le. Theo nguyen tac nay, nhung phan quyet cua cac toa an cach đay hang tram nam cung van co gia tri cho cac tham phan sau nay van dung đe ra quyet đinh cho mot vu an tuong tu; o he thong thong luat, an le cang lau cang co suc thuyet phuc, va gia tri. Khac voi he thong phap luat chau Au luc đia, an le cang moi cang co tac dung giai thich cao hon. Cac vu an noi tieng khong nhung chi co gia tri lich su, cac giai phap cua nhung ban an nay con đe lai mot gia tri thuc tien.


Viec ghi chep an le Mot trong nhung nguyen tac ghi chep an le la viec ghi chep phai đay đu, chi tiet, đong thoi phai giup nguoi tra cuu tim đuoc an le mot cach nhanh chong va chinh xac (so luong phan quyet o Anh rat nhieu, vao nhung nam 1980 nguoi ta uoc tinh co khoang tren 350.000 phan quyet đuoc cong bo).
Vi vay truoc khi ghi chep tinh tiet vu an, nhung nhan đinh va phan xu cua toa an đoi voi vu an thi nhung noi dung chinh sau đay phai đuoc the hien o phan đau cua an le khi ghi chep lai:

Ten cua vu an: Ten vu an la ten nguyen đon va ten bi đon cua vu an (thuong viet nghieng). Tren nguyen tac ten nguyen đon (hoac ben phuc tham) thuong đat truoc, ten bi đon viet sau. Ten cac ben co the đuoc ghi cu the hoac viet tat, đoi khi ten cua cac ben đuoc in đam hoac gach chan. Đoi voi cac vu an ma luat phap khong cho phep viet ten đay đu cua cac đuong su vi ly do bi mat (đac biet đoi voi cac vu an lien quan đen tre em, nguoi tan tat) thi ten cac ben se đuoc viet tat. Ten cua ben đoi khang đuoc ngan cach boi chu "v" (la chu viet tat cua chu Versus, tieng Latin co nghia la "kien", "chong lai" nhung trong vu dan su lai dung chu "va". Cac vu viec hinh su thuong bat đau bang chu RI hoac R (ky hieu chi nha vua, Rex hoac Regina) va chu "v" co nghia la kien "chong lai".
Nam toa an ra phan quyet đoi voi vu an: đuoc ghi lien sau ten cua vu an khi trich dan, nam ra phan quyet phai cho vao ngoac đon.
So tap van ban cua van ban ghi chep an le: Trong truong hop so luong tap co tren 1 tap đuoc xuat ban trong mot nam cu the.
Ten viet tat cua van ban ghi chep: Trong cuon tap san an le đeu co ghi lai ky hieu cua cac bao cao đinh ky cua toa. Moi ban cua toa cap cao đeu co cac bao cao rieng, phan biet boi cac chu cai viet tat. Vi du: Q.B. la cua Toa Nu hoang; CH la cua Toa Cong ly va F. hoac Fam la cua Toa Gia đinh. Cac bao cao đinh ky co ky hieu la A.C (viet tat cua tu Appeal Case: an phuc tham) la cac quyet đinh cua toa phuc tham. C.A (Court of apeal).
So thu tu trang đau tien cua van ban ghi chep lai vu an: Đoi khi nguoi ta ghi so thu tu trang đau tien va so thu tu cua trang cuoi cung cua van ban ghi lai an le:
Vi du: An le: Sharif v Azad [1967] 1QB. 605 (CA)
An le đuoc hieu la vu an mang ten Sharif kien Azad, quyet đinh đua ra va xuat ban vao nam 1967, tap 1. (CA) đuoc trich dan o cuoi la ban an cua toa phuc tham (Court of appoal) sau khi xem xet khang cao đoi voi ban an đuoc khang cao tu toa cap duoi – Toa nu hoang (QB) truc thuoc toa cap cao va vu viec đuoc bat đau tu trang 605 co chu CA.


Tham quyen ghi an le O nuoc Anh, tu đau the ky XVI đen giua the ky XIX. Viec ghi chep cac vu an do cac ca nhan thuc hien ma khong he đuoc co quan đa xet xu vu an kiem tra lai truoc khi cong bo. Hon nua chat luong cua viec ghi chep nay hoan toan phu thuoc vao kha nang va trinh đo cua tung nguoi ghi chep. Do vay mot so vu an đa khong đuoc ap dung vi thieu tinh khoa hoc cua chung.
Đe giai quyet van đe nay nam 1965, nuoc Anh đa thanh lap hoi đong ghi chep an le co ten la Incorporated Council of Law Reporting (Uy ban xuat ban bao cao phap luat) voi muc đich ghi lai mot cach trung thuc tinh tiet cua vu an va quan điem cua tham phan cung voi quyet đinh cua Toa (đac biet la cac quyet đinh cua toa an cap cao).
Ve nguyen tac, sau khi ghi chep nhung an le nay phai đuoc toa an noi ra phan quyet kiem tra lai truoc khi xuat ban. Tren thuc te hau het nhung vu an quan trong, đien hinh đac biet la nhung vu an do cac toa cap cao xet xu se đuoc ghi lai mot cach chi tiet. Sau đo nhung nguoi co tham quyen theo luat đinh se quyet đinh nhung vu an nao se đuoc luu lai đe lam co so cho viec xet xu sau nay. Va hien nay tat ca cac nuoc theo he thong Thong luat đeu lap ra mot co quan chuyen trach ghi chep an le.
Nhu vay khi mot vu an đuoc co quan co tham quyen ghi chep lai vao nhung van ban (Law Report) mot cach hop phap (hay no đa đuoc he thong hoa) thi no đa tro thanh mot nguon luat cua cac nuoc theo he thong thong luat, noi cach khac ke tu khi vu an đuoc ghi chep lai mot cach hop phap thi "no đuoc coi la mot vien gach trong buc tuong phap luat.


Luu tru va cong bo an le Luu tru an le: Sau khi đuoc ghi chep theo nhung nguyen tac nhat đinh voi nhung cach thuc nhat đinh. Cac an le se đuoc luu giu va cong bo trong cac tap bao cao luat (Law reports – tap san an le).
Nhung quyet đinh quan trong cua toa an voi tu cach an le bat buoc đuoc in trong cuon bao cao luat nay, va đuoc xuat ban thanh nhieu ky khac nhau boi Uy ban Ban cong thuoc Uy ban Xuat ban va Bao cao phap luat (The Semi – Offical Incorporated Council of Law Reporting) đuoc thanh lap vao nam 1865.
Bao cao ve an le do bien tap vien la cac luat su hieu đinh, chi co mot so cac quyet đinh đa chon loc đuoc xuat ban (khoang 75% quyet đinh cua toa cap cao). Vi tham phan đa ra quyet đinh nay se xet duyet bao cao.
Cong bo an le: Cac an le cua cac toa đuoc đang tai trong cac bao cao rieng, co cac ky hieu quy đinh. Cac an le đuoc cong bo trong cac tap bao cao luat đuoc xuat ban thanh cac tap, khong đanh so lien tuc ma theo nam xuat ban, viec tra cuu cac an le dua vao so trang trong cac bao cao luat. Mot quyet đinh cua toa an đuoc cong bo thuong duoi ten cua cac ben. Viec su dung phuong phap nay khien cac quyet đinh cua toa an Anh đuoc sap xep theo chu cai ma khong theo thu tu thoi gian trong chinh moi tap bao cao luat.
Trong he thong phap luat cua cac nuoc coi an le la nguon luat co hieu luc bat buoc trong cac nguon thi viec he thong va xac đinh ky hieu cac an le cu the luon phai tuan theo quy chuan chat che mang tinh bat buoc.
Cong viec đo co y nghia rat lon vi:
Thu nhat, đay la mot trong nhung nguyen tac đe xay dung tien le phap.
Thu hai, đay la đieu kien bat buoc đe mot phan quyet tro thanh an le.
Chi co 1/10 cac phan quyet cua toa cap cao đuoc xuat ban va vi vay gia tri cua cac phan quyet đuoc coi la an le. Cac ban an cua Toa Hoang gia du la toa cap cao tuy the khong đuoc xem la an le, boi vi chung khong đuoc xuat ban mot cach co he thong.
Thu ba, Viec cong bo cac an le cung voi su loai tru nhat đinh (theo ty le): cong bo 75% cac quyet đinh cua Thuong nghi vien 25% quyet đinh cua Toa phuc tham va chi 10% cua Toa toi thuong nhu vay hoan toan co the gat ra nhung quyet đinh khong đuoc coi la an le, se giam bot so luong khong lo cua nhung quyet đinh co the lam lac huong luat gia Anh va lam suy yeu uy tin cua an le.


Nhung gia tri cua tien le phap Co the noi rang, tien le phap hay an le la mot loai hinh phap luat đuoc san sinh ra tu chinh thuc tien cuoc song thong qua qua trinh xet xu cua cac tham phan chinh vi vay, no co nhung gia tri vo cung to lon.

Đoi voi viec ban hanh va ap dung phap luat, tien le phap giup cho he thong phap luat cua cac quoc gia mang đam "hoi tho cua cuoc song" chu khong chu quan, ap đat mot cach đoc đoan, bat chap nhung đac điem cua xa hoi va truyen thong, phong tuc, tap quan cua cong đong dan cu.
Tien le phap la phap luat cua thuc te nen no đa đieu chinh ca nhung van đe cu the lan khai quat qua đo khac phuc đuoc cac "lo hong phap ly" cua cac he thong phap luat. Đong thoi tien le phap đuoc ap dung rat thuan tien va co hieu qua khi thuc hien (cac ben phai thi hanh ngay theo ban an đa tuyen va nhu the cung co nghia la phap luat đa co hieu luc ngay lap tuc).
Ngoai ra, vi hinh thanh tu thuc te (tung vu an cu the) cho nen tien le phap co the thay đoi theo su thay đoi cua thoi gian, đieu đo the hien tinh linh hoat, mem deo cua tien le phap, phu hop voi su thay đoi nhanh chong cua xa hoi, đac biet la nhung thay đoi trong linh vuc hop đong, giao dich thuong mai, dan su trong thoi đai toan cau hoa, cong nghe hoa.
Đoi voi viec xet xu cua Toa an, tien le phap co tac dung thuc đay su cong bang cua tham phan trong qua trinh xet xu. Cac đoi tuong lien quan trong vu an co the biet truoc cac hau qua phap ly cua vu viec vi ho biet cac quyet đinh nay khong phai la cac quyet đinh tuy tien cua cac tham phan ma cac tham phan đa dua vao cac quyet đinh cua cac vu viec truoc đo. Mat khac, tham phan khong muon xet xu lai hoac bi bai bo khi ban an bi khang an, đieu nay tranh đuoc viec xet xu theo cam tinh "xu sao cung đuoc" hoac viec "xin y kien chi đao". Cac đuong su khi nhan đuoc ban an ho cung khong tuy tien khang cao bua bai. Đieu đo thuc đay su on đinh, chac chan va co the du đoan cua phap luat, thuc đay su cong khai, minh bach trong he thong phap luat.
Mot gia tri khac la tien le phap la no tao đieu kien cho tham phan co the đua ra nhung quan điem tu tuong, đuong loi moi trong viec ap dung phap luat đe phu hop voi thuc te. Cac bo luat đuoc ban hanh vao the ky XX khong the du đoan đuoc su phat trien cua the ky XXI, cho nen đoi voi nhung khoang trong khong đuoc đieu chinh boi cac bo luat hoac van ban luat, tham phan phai tinh đen viec tu cho phep thuc hien lap phap hoac tien hanh mot trinh tu sang kien phap luat. Voi y nghia nhu vay, tien le phap đa co hai nhiem vu, mot la giai thich va ap dung phap luat; hai la du bi cho cac cai cach phap luat.
Tuy vay mot so quan điem khac cho rang, Tien le phap hinh thanh khong phai do hoat đong cua co quan lap phap ma tu co quan hanh phap va tu phap. Vi vay, hinh thuc nay de tao ra su tuy tien, khong phu hop voi nguyen tac phap che, đoi hoi phai ton trong nguyen tac toi cao cua luat va phan đinh ro chuc nang, nhiem vu cua cac co quan trong bo may nha nuoc đoi voi viec thuc hien phap luat hay hinh thuc phap luat nay de tao ra su tuy tien, anh huong đen tinh thong nhat cua phap luat, khong phu hop voi nguyen tac phap che Xa hoi chu nghia. Tien le phap con la hinh thuc phap luat cua giai cap tu san (Anh – My) cho nen viec su dung hinh thuc nay de dan đen trinh trang lam dung, su dung vao muc đich vu loi, phuc vu cho loi ich rieng cua tu ban đoc quyen.
Khach quan ma noi, tien le phap la hinh thuc lam luat xuat phat tu hoat đong cua Toa an ma quyet đinh va ban an qua nhieu va lien tuc tang theo thoi gian nen gay rat nhieu kho khan trong qua trinh van dung. Khi su dung hinh thuc ap dung nay, toa an rat than trong đanh gia hai kha nang: hoan canh cap thiet bat buoc ho vien dan an le mang tinh huong dan va mot loat an le chi đuoc su dung đe chung minh cho nguyen tac chung cua phap luat (nhung an le nay thuong cung co ly luan cho mot phan quyet cua toa). Tu đo, tham phan se kho khan khi nhan đinh trong nhung đieu kien hoan canh nhu nhau nhung tinh tiet vu viec lai hoan toan khac nhau; trong truong hop nay, tham phan phai so sanh va hinh thanh nen mot tien le moi, va nhu vay se lam phuc tap them khi ap dung luat. Ngoai ra, viec co qua nhieu cac an le lam cho cac tham phan kho khan khi lua chon ap dung an le nao. Ben canh đo, cac luat su, voi ky xao va cac manh loi cua minh trong viec tim, phan tich an le se luon huong đen van dung nhung an le co loi nhat cho than chu đieu đo cang lam cho vu viec tro nen phuc tap.
Đong thoi, ben canh tinh linh hoat, mem deo thi tien le phap cung rat cung nhac. Trong qua trinh xet xu, Tham phan buoc phai tuan thu theo nhung tien le truoc đo, đac biet la nhung tham phan o Anh, nhung nguoi von rat bao thu, ngai thay đoi. Cac toa an Anh noi tieng vi su mien cuong thay đoi luat bang cach kien quyet bac bo cac an le ngay ca khi ho chinh thuc đuoc quyen lam nhu vay. Ngoai ra, tien le phap đuoc hinh thanh tu cac ban an rieng le cua nhung tinh tiet cua moi vu viec vi vay no khong mang tinh khac quat va rat kho đe he thong va theo doi.


O Hoa Ky Nha nuoc Hoa Ky đuoc to chuc theo the thuc lien bang, phap luat o tung bang co the khac nhau. Tuy nhien, neu xet ve truyen thong va cac phuong phap phap ly, hau het cac he thong phap luat tren the gioi đeu thuoc mot trong mot so it truyen thong phap luat va truyen thong phap luat My thuoc he thong luat thong le (ngoai tru bang Louisiana do anh huong cua Phap nen theo truyen thong dan luat, cung tuong tu nhu Quebec cua Canada). Do Hoa Ky gianh đoc lap som (1776) nen luat thong le tai đay phat trien tach biet voi Luat thong le o Anh quoc va cac nuoc thuoc Khoi Thinh vuong Anh. Mac du co thoi gian dai "tach biet ve mat phap ly", phap luat Hoa Ky van co rat nhieu điem chung voi phap luat cua cac nuoc khac theo luat thong le.
Cong viec hang ngay cua cac Toa an tren toan nuoc My la đua ra cac quyet đinh anh huong đen so phan cua hang ngan nguoi. Mot so quyet đinh chi anh huong đen cac ben lien quan truc tiep đen mot hanh vi phap ly nao đo, nhung nhieu quyet đinh đua ra cac phan quyet ve quyen, loi ich va nguyen tac phap ly tac đong đen hau nhu tat ca nguoi dan My. Do đo, moi mot phan quyet chac chan se đuoc nhieu nguoi My chao đon, trong khi lai bi nhieu nguoi khac phan đoi va đoi khi so nguoi phan đoi con nhieu hon so nguoi ung ho.
Tuy nhien, tat ca đeu phai thua nhan tinh phap ly cua cac quyet đinh nay, cung nhu phai thua nhan vai tro cua toa an - la nguoi giai thich luat phap cuoi cung. Nguoi My khong con tranh cai ve van đe phap che va đa tin tuong vao he thong luat phap Hoa Ky. Cung nhu cac nganh khac, quyen cua nganh tu phap Hoa Ky đuoc quy đinh trong Hien phap. Hien phap chi quy đinh tham quyen xet xu lien bang trong mot so loai tranh chap nhat đinh. Hai loai tranh chap quan trong nhat la cac vu viec lien quan đen nghi van luat lien bang ("Tat ca cac vu viec ve luat va cong bang, phat sinh tu Hien phap, cac đao luat cua Hop chung quoc va cac hiep uoc đa ky ket...") va cac vu viec "đa chung", tuc la cac vu tranh chap giua cong dan cua hai bang khac nhau. Tham quyen xet xu nay cho phep moi ben co the tranh đua van đe ra truoc cac toa an cua bang cua nhau. Quyen xet xu thu hai (xet xu tranh chap "đa chung") xuat hien trong nhung nam đau cua nen cong hoa. Nhu giai thich trong Chuong 2, phan quyet cua Toa an toi cao Hoa Ky trong vu Marbury kien Madison (1803) đa giai thich tham quyen (đuoc Hien phap uy quyen) cua no la đuoc phep xac đinh mot đao luat vi hien, va tuyen bo luat vo hieu.
Khi khong co su khong che cua cac quy đinh hien phap va đao luat, cac toa an lien bang va bang thuong đoi chieu voi thong luat; đo la mot tuyen tap cac quyet đinh tu phap, thong tuc va quy tac chung co tu nhieu the ky truoc o nuoc Anh va van tiep tuc phat trien cho đen nay.
O nhieu bang, thong luat tiep tuc đong vai tro quan trong trong tranh chap hop đong, do cac nha lam luat cua bang thay khong can thiet phai thong qua cac đao luat quy đinh tat ca nhung truong hop bat thuong ve hop đong co the xay ra.
Cac toa an xet xu cac hanh vi vi pham luat va cac tranh chap nay sinh tu luat. Thong thuong, toa an can phai dien giai luat. Đe lam đieu đo, cac toa an tu rang buoc boi cach giai thich luat truoc đo cua cac toa an cung cap hoac cao hon. Đay đuoc goi la nguyen tac "theo quyet đinh truoc", hay đon gian goi la tien le. No giup bao đam su nhat quan va co the luong truoc. Neu phai đoi mat voi cac tien le hoac luat an le (case law) bat loi, ben bi thuong tim cach phan biet su khac nhau giua nhung yeu to khach quan cua vu viec đang xem xet voi cac su kien đa dan đen quyet đinh truoc đo.
Đoi khi cac toa an dien giai luat khong giong nhau.

Vi du, Tu chinh an Hien phap thu muoi lam co mot quy đinh: "Trong bat ky vu an hinh su nao, khong ai bi buoc phai lam chung chong lai minh". Thinh thoang lai co cac vu an trong đo mot ca nhan tu choi tra loi cac cau hoi hoac khai nhan duoi hinh thuc khac, tren co so lap luan rang loi khai đo co the se đuoc dung lam co so khoi to ca nhan nay o mot nuoc khac (khong phai o Hoa Ky). Co the ap dung đieu luat tu buoc toi trong truong hop nay hay khong? Toa phuc tham đia phan so 2 cua Hoa Ky cho rang co the ap dung, nhung Toa phuc tham cac đia phan so 4 va 11 lai dien giai theo cach nguoc lai (khong đuoc ap dung). Đieu đo co nghia la luat phap khac nhau phu thuoc noi ma vu viec đo phat sinh. Cac toa an cap cao hon tim cach giai quyet su thieu nhat quan nay.
Toa an toi cao Hoa Ky thuong chon viec xet xu cac vu an neu phan quyet cua vu đo co the giai quyet su bat đong giua cac toa phuc tham. Tien le cua Toa an toi cao se khong che, hoac ap dung cho tat ca cac toa an lien bang cap duoi. Trong vu Hop chung quoc Hoa Ky kien Balsys, 524 U.S. 666 (1998), Toa an toi cao đa phan quyet rang so bi truy to o nuoc ngoai la vuot qua pham vi cua Đieu luat tu buoc toi. Phan quyet nay tro thanh luat cua toan nuoc My, ke ca o khu vuc Toa phuc tham đia phan so 2. Bat ky toa an lien bang nao sau nay gap phai van đe đo đeu bi rang buoc boi phan quyet cua toa cap cao trong vu Balsys. Tuong tu, phan quyet cua toa phuc tham luu đong vung co gia tri rang buoc tat ca cac toa an hat trong khu vuc. Tien le cung đuoc ap dung o nhieu he thong toa an bang. Do đo, tien le ngay cang phat trien ca ve so luong lan noi dung dien giai.
Tom lai la cung giong nhu o Anh, cong viec lam luat cua Toa an My van dua tren cac An le co đieu phuc tap hon nhieu. Khong phai vi ly do la nuoc My đong dan va rong hon nuoc Anh hay nuoc My phat trien kinh te hon, đa dang van hoa, sac toc hon, đa dang trong cac quan he xa hoi hon ma chinh la đac điem cua My la nha nuoc lien bang, voi su ton tai song song cua hai he thong phap luat, phap luat cua bang va phap luat cua lien bang.
Mot đac điem nua cua tien le phap o Hoa Ky ma ta co the nhan thay la: chinh vi thong le phat trien manh me o My cong voi quy trinh tranh tung đuoc đac biet coi trong trong to tung va he thong phap luat đo so, phuc tap cho nen o Hoa Ky, nghe luat su phat trien nhat tren the gioi. Luat su la mot nganh nghe thoi thuong o Hoa Ky, trung binh o Hoa Ky cu 250 nguoi thi co mot nguoi la luat (nguoi ta uoc rang so luong luat su o My tuong đuong voi so luong nong dan). su luat su o Hoa Ky chiem mot vi tri quan trong trong xa hoi, trong so cac đoi tong thong Hoa Ky thi co toi 24 tong thong tung la luat su va mot tong thong la quan toa (Harry S. Truman). Noi tieng hon ca la tong thong Abraham Lincoln, la mot minh chung đien hinh cho hien tuong luat su tro thanh chinh khach.


So sanh voi Dan luat Khac biet đau tien la tien le phap đuoc phat trien tu cac ban an, quyet đinh cua toa an bat đau truoc khi co cac van ban quy pham phap luat va van con đuoc ap dung boi cac toa an khi đa co van ban quy pham phap luat. Trong khi đo, Dan luat phat trien tu bo luat cua phap luat La Ma.
Net đac trung ro rang nhat giua Dan luat va tien le phap la he thong Dan luat đuoc phap đien hoa, trai lai tien le phap khong đuoc tao ra boi cach ban hanh phap luat ma dua tren đuong loi xet xu cac an le. He thong tien le phap va Dan luat la san pham cua hai qua trinh tiep can phap luat khac nhau mot cach co ban.
O Dan luat, cac nguyen tac va quy đinh co chua trong đieu le va đao luat, đuoc ap dung boi toa an. Vi the, cac đao luat va đieu le đuoc luu hanh rong rai, trong khi an le tao thanh chi la nguon phap luat thu yeu. Mat khac, trong he thong tien le phap, phap luat đuoc tao ra boi cac phan quyet cua toa an. Su khac biet nay la ket qua cua vai tro khac nhau cua nguoi lap phap trong he thong Dan luat va tien le phap. He thong Dan luat dua vao hoc thuyet phan chia quyen luc, nho đo vai tro cua nguoi lap phap la thiet lap nen phap luat, trong khi cac toa an se ap dung chung.
Mot trong nhung su khac biet nua giua he thong tien le phap va Dan luat đo la su rang buoc co hieu luc cua cac tien le. Trong he thong tien le phap, toa an đuoc giao nhiem vu chinh lam luat, trong khi cac toa an trong he thong Dan luat co nhiem vu chinh la quyet đinh cac vu viec bang cach ap dung va giai thich cac quy tac tieu chuan phap luat. Trong he thong tien le phap, cac toa an khong chi quyet đinh cac van đe tranh cai giua cac ben lien quan, ma con đua ra huong dan lam sao đe giai quyet cac vu an tuong tu trong tuong lai. Viec giai thich phap luat nay cua toa an trong vu viec cu the co su rang buoc toi cac toa an khac thap hon.
Do đo, duoi he thong tien le phap, phan quyet cua toa an tao ra nen tang cho viec giai thich phap luat. Trong mot vu viec, khi cac ben khong đong tinh voi nhau, thi toa an tien le phap se xem lai cac quyet đinh tien le cua cac toa an truoc. Neu co vu viec tranh cai tuong tu nhu the ma đuoc giai quyet trong qua khu, thi toa an bi rang buoc la phai tuan theo phan quyet trong vu viec truoc. Con neu vu viec hien hanh co nhung đac trung co ban khac voi cac vu viec truoc, thi toa an se quyet đinh nhu la mot vu viec đau tien. Sau đo, quyet đinh moi nay tro thanh tien le, va lai rang buoc cac toa an trong tuong lai phai tuan theo tien le.
Mat khac, trai nguoc voi tien le phap, đuong loi xet xu dua tren an le trong Dan luat khong co hieu luc rang buoc. Nghia vu tuan theo tien le phap khong đuoc ap dung vao cac toa an Dan luat, nen phan quyet cua toa an thi khong rang buoc cac toa an thap hon trong cac vu viec xay ra sau, va đo cung khong co gi la la đoi voi cac toa an khi co nhung quyet đinh trai nguoc nhau trong cac vu viec tuong tu. Trong Dan luat, toa an co nhiem vu giai thich phap luat co trong bo luat, ma khong bi rang buoc boi viec giai thich cung mot đao luat cua toa an cao hon; đieu nay co nghia la duoi he thong Dan luat, tham phan la nguoi giai thich phap luat chu khong phai la nguoi sang tao phap luat.
Khac biet tiep theo la o cac nuoc co he thong luat thong le, an le (Case Law) đuoc coi la nguon chu yeu cua phap luat. Tai truong luat, mon Phuong phap Phap luat dua tren viec nghien cuu an le. O cac nuoc co he thong luat thanh van, an le khong phai la nguon cua phap luat (it nhat la tren ly thuyet). Tren thuc te, ro rang la van ban phap luat ngay nay co anh huong rat lon o cac nuoc co he thong luat thong le, trong khi an le thi ngay cang co anh huong nhat đinh o cac nuoc theo truyen thong luat thanh van.
Tuy nhien, cach tiep can voi van ban phap luat va an le thi lai hoan toan khac nhau tuy nguoi luat su thuoc he thong nao. The gioi luat thanh van thuong coi bo luat dan su la mot van ban phap luat khung chu yeu. Ho thuong dien giai bo luat nay mot cach kha linh đong đe no đat đuoc muc tieu chi phoi toan bo linh vuc luat tu. Cach dien giai nay cang đuoc cung co boi ngon ngu co tinh chat chung va truu tuong cua bo luat. Trai lai, trong he thong luat thong le, luat phap bat nguon tu an le (Case Law) va van ban luat (Legislation) thuong đuoc xem la ngoai le. Do đo, toa an thuong co khuynh huong dien giai van ban luat mot cach hep hon.
Ket qua la, ca toa an lan nha lam luat đeu trinh bay cac quy pham phap luat bang ngon ngu rat cu the nham giai quyet cac van đe rat cu the. Thuong thi, ca an le va van ban luat theo he thong thong le đeu khong su đung cac thuat ngu truu tuong hoac đua ra cac nguyen tac chung.
Sinh vien hoc luat thanh van thuong phai đoc cac hoc thuyet phap ly ("La doctrine") hon la an le. "Hoc thuyet phap ly" o đay la tap hop cac cong trinh nghien cuu, ly luan cua nhieu giao su ve mot van đe phap ly. Trong he thong luat thanh van, " hoc thuyet" đuoc xem la mot nguon luat rat đuoc ton trong.
Can luu y rang, truong đai hoc, chu khong phai la toa an, đa đua luat dan su tro lai chau Au luc đia. Vi vay, khong co gi đang ngac nhien khi cac giao su van giu vai tro quan trong trong viec đinh nghia luat phap. Cac giao su trong he thong luat thong le khong đuoc uy the nay. O Hoa Ky, cac chanh an la nguoi co uy nhat. Viec đao tao trong nganh luat khac nhau tuy tung nuoc, nhung phai thua nhan rang viec đao tao luat o Hoa Ky moi la va đac biet tren nhieu binh dien. Vi du nhu, phuong phap nghien cuu an le (case method) hoac phuong phap đoi đap (Socratic method). Nhu vay, phuong phap nghien cuu an le khong the ap dung đuoc o mot nuoc co he thong luat thanh van. O cac nuoc đo (va ca Anh quoc), luat đuoc day o cap đai hoc, do vay, toan bo thoi gian hoc luat thuong dai hon o My (đao tao luat o cap sau đai hoc). Phuong phap giang day theo loi quyen uy: giang vien gioi thieu luat cho sinh vien, sinh vien lang nghe va ghi chep chu khong tham gia gi khac tren lop.
O Viet Nam, sinh vien cac truong Đai hoc Luat va Khoa Luat cua cac truong Đai hoc đeu tiep can phap luat theo cach cua truyen thong phap luat dan su.


Xem them An le Viet Nam


Tham khao Comparative law (Luat so sanh), Michael Bogdan, Kluwer Publiser, Norstedts Juridik, Tano, nam 2002
Nhung he thong phap luat chinh trong the gioi đuong đai, David Rene, Nha xuat ban Tong hop thanh pho Ho Chi Minh, nam 2003
Cac he thong Phap luat co ban tren the gioi, Michel Fromont, dich gia Truong Quang Dung, hieu đinh: Nguyen Van Binh, Nha Phap luat Viet Phap - Nha xuat ban Tu phap, Ha Noi, nam 2001
The U.S. Legal Traditions in the Westerrn Legal Systems (Truyen thong phap luat My trong he thong phap luat phuong Tay), Gary Bell, Foundation Press, New York, nam 1996
Comparative Law in a changing word (Luat so sanh trong mot the gioi đang chuyen đoi), Peter de Cruz, Carendish Puplishing limited, nam 1999
English legal System (He thong phap luat Anh), Case Law, Catherine Eliott and Frances Quin, Longman, nam 2000
Black"s Law Dictionary, Bryan A. Garner, West Group, nam 1999
A Dictionary of Law, Elizabeth, A. Martin, Oxford University Press, nam 2002
English Private Law, Volume 1, Pert Birks QC FBS, Oxford University Press, nam 2001
Legal melthod (Second Edition), Ian McLeod, Michillan Press, LTD Master, nam 1996
Laying Down The Law, Morris Cools, fourth Edition, Butter Worth, nam 1996
Undersatanding Law, Richard Chisholm and Garth Neitheim, Butter worths, nam 1997
Đai cuong ve phap luat hop đong, Corinne Renault va Branhinsky, Nha xuat ban Van hoa - Thong tin, Ha Noi, nam 2000
Tu đien Anh - Viet, New Edition, The Pocket Oxford, Nha xuat ban Đong Nai, nam 1999
Oxford learner"s pocket dictionary, New edition, Oxford University Press, nam 2000
Oxford student’s dictionary of English, Oxford University press, nam 2001
Oxford collocations dictionary for students of English, Oxford University press, nam 2002
Thap Đai tung thu - 10 đai hoang đe the gioi, Nhieu tac gia, Chu bien: Tham Kien, nguoi dich: Phong Đao, Nha xuat ban Van hoa Thong tin, Thanh pho Ho Chi Minh, nam 2003
Giao trinh ly luan Nha nuoc va Phap luat, Truong Đai hoc Luat Ha Noi, Nha xuat ban Cong an nhan dan, nam 2008
Giao trinh ly luat Nha nuoc va Phap luat, Khoa Luat – Đai hoc quoc gia Ha Noi, Nha xuat ban Cong an nhan dan, nam 2001
Giao trinh Ly luan chung nha nuoc va phap luat, Nhieu tac gia, Chu bien: Nguyen Cuu Viet, Nha xuat ban Đai hoc Quoc gia Ha noi, nam 2003
Ly luan chung ve Nha nuoc va Phap luat, Đinh Van Mau va Pham Hong Thai, Nha xuat ban Tong hop Đa Nang, nam 2001
So tay thuat ngu phap ly thong dung, Nguyen Duy Lam, Nha xuat ban ban giao duc, nam 1996
Luat Dan su Viet Nam, Nguyen Manh Bach, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia, Ha Noi, nam 2004,
Hien phap Hop chung quoc Hoa Ky nam 1787
Bo Dan luat Viet Nam cong hoa, ban hanh ngay 20 thang 12 nam 1972
Nghi quyet 49-NQ/TW cua Bo Chinh tri, Đang Cong san Viet Nam ve Chien luoc cai cach tu phap đen nam 2020
Tu đien Anh - Viet - English Vietnamese Dictionary, Trung tam Khoa hoc Xa hoi Nhan van Quoc gia, Vien Ngon ngu hoc, Nha xuat ban thanh pho Ho Chi Minh, nam 2001
Đuong vao nghe - Luat su, Hong Van va Cong My, Nha xuat ban tre, thanh pho Ho Chi Minh, nam 2007
Muc tu An le trong Tu đien Bach khoa Toan thu Viet Nam Luu tru ngay 11 thang 8 nam 2020 tai Wayback Machine


Chu thich Lien ket ngoai