Vao cuoi the ky 19 va đau the ky 20 nguoi ta đa tin rang co nhung kenh đao tren Sao Hoa. Đa co mot mang luoi bao gom nhung đuong thang dai, co trong cac ban ve ve Sao Hoa trong cac vung gan xich đao tu 60° Bac đen 60° vi đo Nam, nha thien van nguoi Y Giovanni Schiaparelli la nguoi nhin thay đau tien o vi tri xung đoi cua Sao Hoa vao nam 1877 va sau nay cung đa đuoc nhung nguoi quan sat khac khang đinh lai. Schiaparelli goi nhung cai nay la canali, va đuoc dich sang tieng Anh (co the dich nham) la "canals" (kenh đao).  Nha thien van hoc nguoi Ireland Charles E. Burton đa ve mot vai ban ve som nhat ve nhung đuong thang tren Sao Hoa, mac du nhung buc ve cua ong khong phu hop voi buc ve cua Schiaparelli.


Cuoc tranh luan Mot vai nguoi đa đi xa toi muc cho rang la co nhung con kenh tuoi đuoc xay dung boi nen van minh tren Sao Hoa. Percival Lowell la nguoi đa đe xuat manh me y tuong nay, đay y tuong đi xa hon ca Schiaparelli, nguoi ma đa cho rang nhieu chi tiet tren ban ve cua Lowell la tuong tuong.  Mot vai nha quan sat đa ve cac ban đo co hang ta neu khong phai la hang tram cac con kenh đao voi nhung danh phap cu the cho tung con kenh. Mot vai nha quan sat đa nhin thay mot hien tuong ma ho goi la "gemination" (su sap xep thanh đoi) — nhung con kenh song song.
Nhung nha quan sat khac cung đa tranh luan ve khai niem cac con kenh nay. Nha quan sat tai ba E. E. Barnard khong nhin thay chung. Vao nam 1903, J. E. Evans va Edward Maunder đa chi đao mot vai thu nghiem thi giac su dung nhung cau be hoc sinh la tinh nguyen vien đe chung minh cho viec nhung con kenh đao nay co the la su gia tang ao giac. [1] Nha quan sat co nhieu anh huong Eugene Antoniadi đa su dung mot kinh vien vong 83-cm o Đai thien van Meudon tai vi tri xung đoi nam 1909  cua Sao Hoa va khong nhin thay con kenh nao ca va y niem ve nhung con kenh lai bat đau roi vao quen lang.
Phi thuyen khong gian Mariner 4 đa toi Sao Hoa vao nam 1965 va đa chup đuoc nhung buc anh cho thay nhung ho thien thach lon va canh quan can coi tren hanh tinh nay va đo chinh la nhung cai đinh cuoi cung cua quan tai cho y tuong rang tren Sao Hoa co the co dang song cao cap.


Lich su cac kenh đao Canale trong tieng Y (so nhieu canali) co nghia la "canal" (kenh đao, kenh rach nhan tao) hoac "channel" (kenh tu nhien) canali. Su nhap nhang nhieu nghia cua mot tu nay cung co trong nhung tu cung goc cua cac nhom ngon ngu Roman nhu la canal trong cac tieng Phap, tieng Tay Ban Nha, tieng Bo Đao Nha va ca  Kanal trong tieng Đuc.
Nguoi đau tien su dung tu canale co lien quan toi Sao Hoa la Angelo Secchi, vao nam 1858, mac du ong khong nhin thay bat cu đuong thang nao va su dung thuat ngu cung voi thuat ngu chi nhung đoi tuong lon - vi du, ong su dung cai ten "Atlantic Canale" cho thu ma sau nay đuoc goi la Syrtis Major.
Nguoi ta thuong noi rang Schiaparelli co xu huong dung theo nghia "channel" va tu "canal" la su hieu nham hoac dich nham sang tieng Anh. Dau sao thi thuat ngu tieng Anh "canal" la mot trong nhung tu đuoc su dung som nhat đe chi đen cac "kenh" nay trong tieng Anh va, tu khi no đuoc su dung, Schiaparelli cung đa khong lam gi đe sua lai tu ngu bi hieu nham nay neu nhu ong biet đuoc đieu đo.
Đieu nay co the cung khong ky cuc đen nhu vay neu nhu cac y tuong ve kenh đao tren Sao Hoa đa de dang đuoc nhieu nguoi chap nhan. Vao thoi gian nay, cuoi the ky 19, nhung nguoi quan sat bang kinh vien vong thay kho co the phan biet đuoc chinh xac la ho đang nhin thay cai gi khi ho ngam Sao Hoa (thuc ra, đieu nay đa co the khong bi hieu nham nhu vay vi luc nay chua đen thoi ky cua tau tham hiem khong gian, co the cho mot buc anh ro rang). Ho đa nhin thay mot vai vung co suat phan chieu toi va sang (vi du la Syrtis Major) va ho tin rang minh đa nhin thay cac đai duong va đai luc. Ho cung tin rang Sao Hoa co mot bau khi quyen tuong đoi thuc su. Ho biet rang chu ky tu quay quanh minh cua Sao Hoa (chieu dai mot ngay cua no) hau nhu giong cua Trai Đat va ho biet rang đo nghieng truc cua Sao Hoa cung hau nhu giong Trai Đat, đieu nay co nghia la no co cac mua nhu trong thien van hoc va khi tuong hoc. Ho cung đa nhin thay đinh cuc bang cua Sao Hoa đang thu nho lai va lai lon ra theo tung mua. Ho đa phien dich nhung thay đoi cua be mat Sao Hoa theo mua va su lon len theo mua cua cac loai thuc vat ma ho đa đua ra gia thuyet co cuoc song tren Sao Hoa (thuc te, nhung con bao bui tren Sao Hoa la ly do cua vai điem trong so đo). Tuy nhien, vao cuoi thap ky 1920, nguoi ta đa biet rang Sao Hoa rat kho va co mot ap suat khi quyen rat thap.
Them vao đo, cuoi the ky 19 la thoi gian cua nhung con kenh lon đuoc xay dung o Trai Đat. Kenh đao Suez đuoc hoan thanh vao nam 1869 va nhung nguoi Phap du đinh xay dung kenh đao Panama vao nam 1880. Đieu nay cung co the la suy nghi tu nhien rang mot vai du an tuong tu đang đuoc xay dung o Sao Hoa.
Vao thoi điem xung đoi trong nam 1892, W. H. Pickering đa quan sat đuoc mot so nhung điem nho hinh tron, mau đen tai moi điem giao nhau hoac bat đau cua nhung "con kenh đao". Nhung đieu nay cung đuoc Schiaparelli quan sat nhung lai la nhung mieng va lon hon va đuoc goi la bien hoac ho; nhung quan sat cua Pickering, tai Arequipa, Peru, thi o đo cao khoang 2400 m tren bien va voi đieu kien ap suat tai đo, theo y kien cua ong, thi co su trung lap ve đo mo ong kinh nhu nhau cho hai nguoi. Chung som đuoc cac nha quan sat khac kiem tra lai, đac biet la boi Lowell.
Trong khoang thoi ky xung đoi trong nam 1892 va 1894, nguoi ta đa ghi lai su thay đoi ve mau sac cac mua. Khi tuyet tren cac cuc bi tan ra, nhung khu vuc bien xung quanh xuat hien nhu khu vuc nhiet đoi bi ngap nuoc, nuoc chay thanh cac dong va thuong đuoc chap nhan ro rang co mau xanh la cay. Y tuong rang nhung canali cua Schiaparelli thuc su la cac kenh tuoi la kha thong minh, đau tien no đa đuoc goi y nhu vay va sau nay đuoc chap nhan nhu la cach giai thich de hieu nhat cua Lowell va mot vai nguoi khac. Đieu nay ngay lap tuc đa đuoc phat trien trong tri tuong tuong cua cong chung va duoc pho bien rong rai boi cac bao chi khap the gioi.
Vao thoi gian nay (1894) no bat đau bi nghi ngo rang chang co bien nao o Sao Hoa. Duoi đieu kien tot nhat, nhung  "bien" đe xuat nay bat đau bi mat nhung dau tich, chung xuat hien nhu la nhung vung co nhieu nui, bi đut gay boi nhung đuong nut va nhung hem nui, đuoc nhin tu nhung đo cao lon. Nhung nghi ngo nay som tro nen đuoc chac chan va đen ngay nay, khap the gioi hau nhu đa chap nhan rang Sao Hoa khong co nhung phan co đinh chua nuoc be mat.


Van hoa đai chung Y tuong ve mot nen van minh tren Sao Hoa nong bong đa xay dung nhung con kenh tuoi khong lo co the đa tao cam hung cho H. G. Wells đe viet tieu thuyet The War of the Worlds vao nam 1897, mieu ta ve viec xam chiem cua nhung nguoi Sao Hoa, nhung nguoi luon them muon nguon nuoc doi dao cua Trai Đat. Tham chi, mac du sau khi cac kenh đao nay đa khong con đuoc nguoi ta tin la that, nhung nhung cong dan Sao Hoa đa la  mot đe tai cho the loai khoa hoc vien tuong nhu la hanh tinh Barsoom cua Edgar Rice Burroughs (xem Sao Hoa trong vien tuong).


Danh sach cac kenh đao Cac kenh đao đa đuoc Schiaparelli va nhung nguoi khac đat ten, theo ten cua nhung con song co that hoac trong truyen thuyet o nhieu noi tren Trai Đat hoac trong truyen than thoai ve đia nguc.


Xem them Nhung vung phan chieu khac nhau tren Sao Hoa
Mat nguoi tren Sao Hoa
Cuoc song tren Sao Hoa


Tham khao Wallace, A. R. (1907) Is Mars habitable? A critical examination of Professor Percival Lowell's book "Mars and its canals", with an alternative explanation, by Alfred Russel Wallace, F.R.S., etc. London, Macmillan and co.
Evans, J. E. va Maunder, E. W. (1903) "Experiments as to the Actuality of the 'Canals' observed on Mars", MNRAS, 63 (1903) 488
Antoniadi, E. M. (1910) "Sur la nature des »canaux« de Mars", AN 183 (1910) 221/222 (bang tieng Phap)


Lien ket ngoai Optical Illusions 1
Physics and Astronomy - Course Details