Tan Hien cong (chu Han: 晋献公, cai tri: 676 TCN – 651 TCN), ten that la Co Quy Chu (姬詭諸), la vi vua thu 19 cua nuoc Tan - chu hau nha Chu trong lich su Trung Quoc.


Than the Tan Hien cong la con cua Tan Vu cong – vua thu 18 nuoc Tan. Nam 679 TCN, Vu cong mang quan đanh diet Tan hau Dan, thong nhat nuoc Tan chia cat sau 68 nam. Đuoc 2 nam, Vu cong mat, Co Quy Chu len noi ngoi, tuc la Tan Hien cong.


Noi toc chia re Truoc khi len ngoi, Tan Hien cong đa co nhieu vo va nhieu con trai. Trong so đo co ba nguoi tai gioi va co đuc hanh nhat la Co Trung Nhi (sinh nam 697 TCN), thu đen la cong tu Co Di Ngo va Co Than Sinh. Me Than Sinh la Te Khuong, con gai Te Hoan cong, ba chu chu hau đuong thoi. Do the luc ngoai thich lon manh, ba đuoc phong lam chinh that cua Hien cong. Than Sinh tuy la con trai thu ba nhung lai la Đich tu, cha vua len ngoi đa đuoc sac phong The tu.
Nam 672 TCN, Tan Hien cong đanh bo toc nguoi Nhung, bat đuoc hai nguoi con gai la Ly Co va nguoi em gai la Thieu Co. Me Than Sinh đa qua đoi, Tan Hien cong sung ai ca hai chi em Ly Co.
Vi cac cong tu con Vu cong rat nhieu, đai phu Si Vi khuyen Tan Hien cong nen giet cac anh em trai đe tru hau hoa. Nam 669 TCN, Tan Hien cong ra lenh giet cac cong tu anh em. Đong thoi, ong bat đau khoi cong xay kinh đo moi o đat Tu, goi la Giang đo. Tu đo nuoc Tan khong đong đo o đat Duc nua ma đong đo o đat Giang.
Nam 668 TCN, cac cong tu nuoc Tan so bi giet ben bo chay sang nuoc Quac von co thu voi nuoc Tan.
Nam 665 TCN, Ly Co sinh đuoc con trai la He Te. Nam 652 TCN, em gai Ly Co cung sinh đuoc con trai la Trac Tu. Hien cong muon phe ngoi The tu cua Than Sinh, cho He Te len thay ngoi. Vi cac con Trung Nhi, Di Ngo va Than Sinh đa lon ma He Te con nho nen chua tien thay ngoi, Hien cong ben tinh ke đua con lon đi tran thu o ngoai, sai Trung Nhi đi tran thu thanh Bo gan bien gioi phia bac, sai Than Sinh tran thu đat Khuc Oc va sai Di Ngo tran thu đat Khuat.


Mo rong bo coi = Diet 3 nuoc =
Nam 661 TCN, Tan Hien cong lap ra hai đao quan lon trong nuoc đe chinh phat mo rong đat đai. Ong tu minh chi huy đao thuong quan va giao cho The tu Than Sinh chi huy đao ha quan.
Tan Hien cong lai dung Trieu Tuc va Tat Van lam tuong ho ve, cung The tu Than Sinh mang quan đanh cac nuoc lang gieng.
Ket qua cac đao quan thang tran lap cong, diet đuoc 3 nuoc la Hoach, Nguy va Canh. Khi tro ve, Tan Hien cong xay tu bo thanh Khuc Oc cho Than Sinh, phong cho Trieu Tuc va Tat Van lam đai phu; Trieu Tuc tran thu đat nuoc Canh cu va phong cho Tat Van đat nuoc Nguy cu. Trieu Tuc tro thanh to tien cua nuoc Trieu va Tat Van tro thanh to tien nuoc Nguy sau nay.
Si Vi khuyen Than Sinh nen bo tron, vi viec đieu The tu đi o ap rieng la Tan Hien cong khong co y cho Than Sinh o lai Giang đo noi ngoi nua. Than Sinh khong nghe theo.
Sang nam 660 TCN, Tan Hien cong lai sai Than Sinh đi đanh đat Đong Son. Đai phu Ly Khac khuyen Hien cong nen tu minh cam quan đi đanh ma giao nuoc cho Thai tu moi phai le, nhung Hien cong khong nghe. Ly Khac đi bao cho Than Sinh biet, roi cao om khong đi cung Than Sinh. Than Sinh đi đanh diet Đong Son.


= Diet Quac va Ngu =
Xem them: Ba muoi sau ke
Nuoc Quac von la chu hau thuong theo lenh thien tu nha Chu mang quan can thiep vao viec tranh ngoi cua cha ong Tan Hien cong la Khuc Oc Trang Ba va Tan Vu cong o đat Khuc Oc voi chi truong o đat Duc. Quan nuoc Quac nhieu lan ngan can chi Khuc Oc đoat ngoi vua Tan, lai đang cho cac cong tu anh em cua Hien cong tron tranh o nho, nen Tan Hien cong muon đanh Quac nam 667 TCN. Tuy nhien theo loi can cua Si Vi nen cho luc nuoc Quac loan, Tan Hien cong tam thoi chua gay chien.
Nam 658 TCN, Tan Hien cong quyet đinh phat đong đanh nuoc Quac. Tuy nhien nuoc Quac co nuoc Ngu, von la con chau Ngo Thai Ba va Ngo Trong Ung – bac cua Chu Van Vuong, co ho voi nuoc Tan – la lang gieng thuong cuu tro lan nhau. Theo ke cua Tuan Tuc, ong sai nguoi lay ngua tot va xe đep tang vua nuoc Ngu đe muon đuong đanh Quac. Vua nuoc Ngu bang long cho Tan muon đuong đanh Quac va cam ket se khong cuu vien cho nuoc Quac nua. Tan Hien cong mang quan đanh Quac, chiem đat Duong Ha.
Nam 654 TCN, Tan lai muon đuong nuoc Ngu đe đanh Quac lan thu hai. Đai phu nuoc Ngu la Cung Chi Ky khuyen vua Ngu khong nen đong y ma nen lien minh voi Quac vi hai nuoc o đia the che cho cho nhau; neu cho muon đuong thi Tan se diet ca Ngu sau khi diet Quac. Tuy nhien vua Ngu khong nghe. Ket qua quan Tan keo sang đanh, nuoc Quac yeu khong chong noi, lai khong co cuu vien cua nuoc Ngu nen bi tieu diet. Quac cong Suu bo chay sang nuong nho thien tu nha Chu (Chu Hue Vuong).
Sau khi diet Quac, Tan Hien cong mang quan quay lai đanh up nuoc Ngu, diet not nuoc Ngu, bat song Ngu cong va Bach Ly He. Cung Chi Ky bo tron tu truoc nen thoat. Nuoc Ngu truyen tu Ngu Trong đuoc Chu Vu vuong phong toi đo cham dut. Viec muon đuong Ngu diet Quac cua Tan Hien cong đuoc đoi sau goi la Gia đao phat Quac (假道伐虢), mot trong ba muoi sau ke sach luoc cua quan su Trung Quoc co đai.
Bo coi nuoc Tan mo rong, tro thanh nuoc lon manh, phia tay co đat Ha Tay giap nuoc Tan, phia bac giap nuoc Đich, phia đong đen Ha Noi. Cung thoi gian nay, Te Hoan cong đang xung ba chu chu hau.


Bo con lon Ly Co muon hai Than Sinh đe gianh ngoi The tu cho con minh, thuong giem pha Than Sinh voi Hien cong. Nhung khi Hien cong to y muon thay ngoi thi Ly Co lai to ra nhan tu, can ong khong nen lam.
Nam 655 TCN, Ly Co noi voi Than Sinh rang Tan Hien cong mong thay Te Khuong (me Than Sinh) va giuc Than Sinh cung le. Than Sinh lam le cung me minh la Te Khuong, sai nguoi dang thit cung ve cho Tan Hien cong. Luc thit dang đen, Hien cong đang đi san, Ly Co ben bo thuoc đoc vao. Khi Hien cong tro ve đinh an thi Ly Co khuyen nen thu truoc. Hien cong cho cho va mot vien quan nho an thu. Ca cho va vien quan đeu chet. Tan Hien cong noi gian ben sai nguoi đi đen Khuc Oc bat giet Than Sinh.
Than Sinh nghe tin bi truy na ben bo tron đen Tan Thanh. Tan Hien cong ben bat giet thai pho cua The tu la Đo Nguyen Khoan. Thu ha cua Than Sinh khuyen The tu nen tu bien bach noi oan va to cao Ly Co bo thuoc nhung Than Sinh vi co hieu, biet vua cha qua yeu Ly Co, nen tu sat o Tan Thanh vao thang 12 nam 655 TCN. Tan Hien cong chinh thuc lap He Te lam The tu.
Hai con lon khac cua Hien cong la Trung Nhi va Di Ngo đang đen Giang đo tham cha, cung bi Ly Co giem pha, so hai voi bo chay ve đat tran thu la ap Bo va ap Khuat lo co thu.
Tan Hien cong gian hai con lon bo đi vo phep ben đieu quan đanh đat Bo va đat Khuat. Bot Đe đanh đat Bo, Trung Nhi vuot tuong bo tron thoat sang que me o đat Đich.
Đat Khuat trung thanh voi Di Ngo co thu qua nam, quan Tan khong ha đuoc. Sang nam 654 TCN, sau khi diet hai nuoc Quac va Ngu, Tan Hien cong lai sai Gia Hoa đanh đat Khuat. Khong giu noi thanh, cong tu Di Ngo theo loi Ky Nhue ben chay sang nuoc Luong o gan nuoc Tan.
Nam 652 TCN, Tan Hien cong lai đanh nuoc Đich đe truy kich Trung Nhi. Nuoc Đich la que me Trung Nhi, vi Trung Nhi ma mang quan ra chong cu quan Tan o Nghiet Tang. Quan Tan khong thang đuoc phai rut lui.


Qua đoi Nam 651 TCN, Te Hoan cong hoi chu hau o Quy Khau. Tan Hien cong đang bi benh van co đi du, nen đi cham. Giua đuong, ong gap thai te Khong nha Chu. Thai te Khong che Te Hoan cong kieu ngao va khuyen ong khong nen toi hoi chu hau, vua Te cung khong lam gi noi.
Tan Hien cong đang mang benh nang nen quyet đinh tro ve.
Tren giuong benh, ong goi Tuan Tuc vao uy thac giup The tu He Te. Tuan Tuc the se tan trung voi The tu. Ong ben phong cho Tuan Tuc lam tuong quoc.
Thang 9 nam 651 TCN, Tan Hien cong qua đoi. Ong o ngoi 26 nam, khong ro bao nhieu tuoi. Nuoc Tan xay ra tranh chap ngoi bau va co loan.


Gia quyen Phi tan:
Ho Co (nguoi đat Đich, sinh ra Trung Nhi)
Ho Co (nguoi đat Đich, em me Trung Nhi, sinh ra Di Ngo)
Te Khuong (con gai Te Hoan cong, sinh ra Than Sinh va nguoi con gai lay Tan Muc cong)
Ly Co (nguoi Nhung, sinh ra He Te)
Thieu Co (em gai Ly Co, nguoi Nhung, sinh ra Trac Tu)
Hau due:
Tong so co chin nguoi con trai, Su ky chi ghi lai ten 5 nguoi: Than Sinh, Trung Nhi (Tan Van cong), Di Ngo (Tan Hue cong), He Te, Trac Tu.
Co mot nguoi con gai lay Tan Muc cong.


Cac đai phu Si Vi
Ly Khac
Tat Van
Trieu Tuc
Tuan Tuc


Trong van hoc Tan Hien cong xuat hien trong tieu thuyet Đong Chu liet quoc cua Phung Mong Long tu hoi 20 đen hoi 27. Viec ong say đam Ly Co nen giet Thai tu Than Sinh va bo cac con lon đuoc mo ta gan voi chinh su.
Tuy nhien, viec muon đuong nuoc Ngu diet nuoc Quac đuoc mo ta khac voi chinh su. Theo đo quan Tan chi muon đuong nuoc Ngu đanh mot lan diet đuoc nuoc Quac va sau đo quay sang đanh luon nuoc Ngu chu khong muon đuong toi 2 lan va keo dai chien tranh trong 4 nam.


Xem them Tan (nuoc)
Tan Vu cong
Tan Van cong
Tan Hue cong


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, thien:
Tan the gia
Phuong Thi Danh (2001), Nien bieu lich su Trung Quoc, Nha xuat ban The gioi
Khong Tu (2002), Xuan Thu tam truyen, tap 2, Nha xuat ban TP Ho Chi Minh
Chu Muc, Tran Tham chu bien (2003), 365 truyen co su chon loc Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Thanh nien


Chu thich