Huy ky hay kieng huy (đoi khi goi la ki huy hoac ty huy; n.đ. "tranh ten") la viec tranh dung mot so ten đe bay to su ton trong trong xa hoi tai cac nuoc quan chu chuyen che thuoc khu vuc van hoa chu Han. Theo luat cua mot so nuoc thoi xua, moi nguoi dan phai kieng ky ten huy cua vua bang cach khong đuoc phep dung đe đat ten cho con cai trong gia đinh cung nhu khong đuoc phep dung trong van tu hay trong loi noi hang ngay. Trong gia đinh, con cai co the kieng goi ten that cua ong ba to tien do truyen thong van hoa. Trong đoi song xa hoi, co the la do me tin di đoan ma nguoi dan tranh dung mot tu nao đo.


Nguon goc Ky huy co nguon goc tu Trung Quoc tu rat lau va anh huong toi nhieu quoc gia trong khu vuc van hoa chu Han.


Tai Viet Nam Viet Nam co lich su mot ngan nam đo ho cua Trung Quoc nen chiu anh huong nen van hoa Trung Quoc, trong đo co van hoa "huy ky". Lenh kieng huy đau tien trong lich su Viet Nam đuoc ban hanh thang sau nam Kien Trung thu tam (1232) duoi thoi Tran Thai Tong. Hoang đe nha Tran bien le la ong to nha Tran ten huy la "Tran Ly" nen ai ten ho la Ly phai đoi ten. Lenh hoang đe đa ban thi than dan phai thi hanh; va đuong nhien con chau nha Ly phai tu bo goc gac ho hang cua minh đe đuoc ton tai. Lenh kieng huy do hoang đe ban ra đe giu ve uy nghi cua ngai vang, ke nao pham huy se bi tru di tam toc.
Sang trieu Hau Le, ngay 20 thang 4 am lich nam 1428, sau khi len ngoi đuoc 5 ngay hoang đe Le Thai To đa ban bo ngay lenh kieng huy rong rai nhat lich su: Kieng đen nhieu loai huy: quoc huy (gom chinh huy va thuong huy), ten huy, gia toc kinh huy va dan gian huy.
Va tu đo đen mai thoi nha Nguyen, lenh kieng huy tiep tuc duy tri, nhieu thoi đuoc ap dung mot cach khat khe. Do kieng huy ma nhung danh nhan đat Viet đa mot thoi bien am thanh ten khac nhu Ngo Thi Nham (Ngo Thoi Nhiem)...
Huy ky duoi trieu đai phong kien Viet Nam, đac biet Quoc huy duoi thoi cac vua Nguyen, kha phuc tap. Huy ky đa đuoc nang len thanh Quoc luat, lam thay đoi mot phan ngon ngu.
Ky huy đoi voi si tu khi đi thi thi co hai hang: khinh huy va trong huy. Khinh huy la phai kieng ten cha me co chu cua hoang đe. Trong huy la kieng ten cua vua. Ai pham khinh huy trong bai thi thi bi đong gong phoi nang ba ngay, xong lai suot đoi bi cam đi thi. Pham trong huy thi khong nhung thi sinh bi tu ma nhung thay day hoc cung bi phat vi loi đa khong chu toan trach nhiem giao duc. Ai đang lam quan ma viet so pham trong huy cung bi phat nhu giang cap. Trieu Gia Long luat phap bat đanh 80 truong.
Viec ky huy anh huong khong nhung o loi noi cua mieng khi noi trai am, ma ngay chu viet, nhat la nhung cong van chu Nho phai thay đoi, khi them bot net, khi thi dung chu can am hay đong nghia đe tranh pham huy. Cung can cu vao nhung sua đoi trong van tu nay ma cac hoc gia sau nay co the tham đinh nien đai cua mot ban van dua theo nhung cach viet ky huy.
Mot so nha su hoc nuoc ta kieng huy chu "Tong" (Ten huy cua hoang đe Thieu Tri) ma đa đoi ten cua cac vua nuoc ta truoc đo. Vi du:

Ly Thanh Tong đoc lai la Ly Thanh Ton
Le Thanh Tong đoc lai la Le Thanh Ton.
Tran Nhan Tong đoc lai la Tran Nhan Ton.
 BANG LIET KE NHUNG CHU QUOC HUY THOI NGUYEN THUONG GAP

Ngoai ten rieng la nguyen to va vua, nhieu khi ten cua nhung nguoi than thuoc voi vua cung đuoc kieng nhu: cha, me, vo, con, anh, em,... va co khi đen hang ong noi, ba noi, ten gia, chu đem cua vua cung đuoc kieng.


= Hien tuong bien đoi tu =
Ngoai hien tuong noi trai do kieng huy, nhieu danh tu khac cung đuoc noi trai so voi ngon ngu pho thong nhu: đan (nhac cu) thanh đon, sinh (đe) thanh sanh, chinh (chinh tri, hanh chinh, chinh sach, chinh nghia,...) thanh chanh, nang thanh nuong, phung (loai chim) thanh phuong, long thanh luong,tung kinh thanh tuong canh, thuy thanh thoai, ba thanh bo, v.v.


= Thay đoi đia danh =
Tu thoi nha Le, vi kieng ten chua Trinh Giang ma Cam Giang va Vo Giang goi la Cam Giang va Vo Giang. Cung theo le đo vi ten chua Tay Vuong Trinh Tac ma Tay Chau phai đoi la Nam Chau, Son Tay đoi lam xu Đoai. 
Vao đau thoi nha Nguyen phong tuc nay tiep tuc khong nhung đuoc duy tri ma con mo rong, vua Gia Long bat kieng ca ten con dau 15 tuoi moi cuoi ve ten la Ho Thi Hoa, do đo, cho Đong Hoa phai đoi la cho Đong Ba, cau Hoa đoi la cau Bong, huyen Hoa Khe (Phu Tho) đoi thanh huyen Cam Khe va huyen Mo Hoa (Quang Ngai) đoi thanh huyen Mo Đuc. Do chu "Thien" pham đen Troi nen cho đoi tu chua "Thien Mu" thanh chua "Linh Mu", huyen Thien Thi (Hung Yen) đoi thanh huyen An Thi, huyen Thien Ban (Nam Đinh) đoi thanh huyen Vu Ban va huyen Thien Loc (Ha Tinh) đoi thanh huyen Can Loc. Co nhieu tu ngu khac, nhat la đia danh do kieng huy ma bien đoi, nay đa thanh quen thuoc: Tran Thanh Hoa, đen thoi Minh Mang chuyen thanh tinh, bi goi la tinh Thanh Hoa, Ky Hoa chuyen thanh Ky Anh hay song Minh Luong (song Ben Hoi) đoi thanh song Hien Luong, xa Tra Huong (tong Tra Huong, huyen Nghi Duong, phu Kinh Mon, tran Hai Duong) đoi thanh Tra Phuong, huyen Thanh Đam đoi thanh huyen Thanh Tri (Ha Noi), huyen Vinh Ninh phai đoi ten đen hai lan thanh huyen Vinh Phuc roi huyen Vinh Loc (Thanh Hoa)...


= Le ky huy va vai tro khao co =
Trong cac van tich va di tich co, cac nha nghien cuu lich su cac nuoc A Đong trong khoi chiu anh huong Nho hoc, trong đo co Viet Nam thuong tim nhung chu them bot net (goi la khuyet but) hoac trai am đe giup an đinh thoi điem cua viec bien chep, ton tao vi moi trieu đai phong kien lai quy đinh ky huy nhat đinh. Vi du nhu trieu Le thi van tich phai kieng ten vua Le Thai To, nguoi khai sang ra trieu đai đo von la "Loi", nhung sang thoi nha Nguyen thi khong con kieng chu Loi trong cac cac van kien nua, va theo đo co the phan biet ro rang thu tich thoi Le voi thoi Nguyen. Tuy nhien phuong phap nay cung co nhung han che vi du nhu nhung cong van thi viec ghi chep phai giu phep tac ro rang nhung trong pham vi rieng tu han hep, nhung truoc tac gop nhat thi khong. Hon nua nhieu van ban khi sao lai vao mot thoi điem khac thi lai bo nhung phep xua va long vao đo phep ky huy đuong thoi, de gay ra ngo nhan ve thoi điem tac pham.


Tai Trung Quoc Trong suot lich su Trung Quoc, co nhung vua co ten huy la nhung chu thong dung, nen đa tim cach đe viec kieng huy tro nen bot nang ne đoi voi than dan. Chang han, Han Tuyen Đe co huy la Benh Di (病已) chua hai chu Han rat pho bien nen đa đoi ten thanh Tuan (詢), mot chu it pho bien hon. Tuong tu, Đuong Thai Tong Ly The Dan (李世民) co hai chu rat pho thong la The va Dan chi bi cam dung voi nhau ma khong bi cam dung khi đung đon le. Tuy nhien, con trai ong la Đuong Cao Tong đa yeu cau cam dung hai chu nay hoan toan sau khi vua cha mat, đieu nay khien te tuong Ly The Tich phai đoi ten thanh Ly Tich.


Tai Nhat Ban Ban đao Trieu Tien = Trieu Tien thong nhat =


= Trieu Tien =
Bo ma ky tu KPS 9566 cua Trieu Tien quy đinh them 6 ky tu đac biet danh cho ten cua hai lanh tu cua ho la Kim Il-sung (김일성) va Kim Jong-il (김정일) ma khong su dung cac ky tu Hangul san co trong bo ma. Sau ky tu nay nam o vi tri ma 04-72 đen 04-77, voi dang phong chu đac biet, đuoc in đam so voi cac ky tu cung ten thong thuong, trong đo ky tu danh cho ho Kim (김) đuoc ma hoa hai lan (vi tri ma 04-72 va 04-75).


= Han Quoc =


Phuong phap tranh pham huy = Đoi chu Han =
Thay chu Han nay bang chu Han khac (con goi la cai dung (phap)), thong thuong ap dung đoi voi trong huy (chu huy nang, thuong la ten vua). Vi du:

Han Van Đe huy Luu Hang nen đa đoi Hang Nga (姮娥) thanh Thuong Nga (嫦娥).
Thong thuong viec thay chu mot chu kieng huy bang mot chu đong nghia hoac đong am. Chang han Huyen Vu mon 玄武門 (xuan wu men) o Tu Cam Thanh đa đuoc đoi thanh Than Vu mon 神武門 (shen wu men) đe tranh ten cua Khang Hi la Huyen Diep (玄燁).


= Bo chu Han =
Tuc la bo trong o chu, con goi la khong tu (phap). Vi du:

Quan The Am đuoc bo chu The trong ten huy cua Đuong Thai Tong la Ly The Dan thanh Quan Am.


= Viet bien dang =

Chu Han kieng huy co the đuoc them net, bot net (goi la khuyet but), dung chu di the hoac đao bo. Đoi nha Tran quy đinh ve ti huy thuong la viet bo bot net hoac them vong tron nho ke ben chu. Đoi nha Le thuong viet them tren chu huy 4 hay 3 net gay (<<<< hay <<<). Viec bo mot net (khuyet nhat but) thuong la net cuoi cung, va đuoc ap dung đoi voi khinh huy (chu huy nhe, thuong la ten to tien vua). Vi du, ten that cua Khang Hi la Huyen Diep (玄燁) đuoc bo bot net tren moi chu (xem hinh ben).


= Đoi am đoc =
Van giu chu Han nhung chi thay đoi cach đoc, cach nay thuong pho bien tai Viet Nam. Vi du:

Kieng am "Chu" trong huy cua Nguyen Phuc Chu nen đoc thanh Phan Chau Trinh.
Kieng am "Canh" trong huy cua Nguyen Phuc Canh nen đoc thanh "kieng": cay kieng.


Phan loai = Quoc huy =
Quoc huy la viec tranh ten that cua đe vuong va to tien cua ong ta. Chang han nhu vao thoi nha Tan, ten huy cua Tan Thuy Hoang la Doanh Chinh (嬴政) bi cam khong dung, nen thang đau tien "chinh nguyet" (政月: thang hanh chinh) đuoc đoi thanh "chinh/chinh nguyet" (正月: thang ngay thang) roi sau đo lai đoi thanh "đoan nguyet" (端月: thang ngay thang). Chu 正 cung phai đuoc đoc bang am khac (zheng đoi thanh zheng) đe tranh đong am. Hon the nua, cam dung ten to tien cua vua chua tinh đen bay đoi ve truoc. Viec cam nay đuoc luat hoa, nhung ai pham huy se bi trung phat nang.


= Dan gian kinh huy =
Trong dan gian, nguoi ta co the kieng ten cac vat linh thieng. Mot truong hop pho bien la cop đuoc đoi thanh "Ong Ba Muoi", hay lua đoi thanh "Ba Hoa". Cac cu dan mien bien vi kinh trong ca voi xanh, than ho menh cho nguoi đi bien nen ho khong goi thang ten ma dung ten goi "(Ca) Ong (Nam Hai)". Moi khi co ca chet dat vao bo, nguoi dan to chuc tang le rat trang trong va dung lang cho ca goi la Lang Ong.


= Gia huy =
Gia huy hoac toc huy la viec tranh noi toi hoac kieng dung ten ong ba cha me trong pham vi gia đinh, do truyen thong ton trong to tien tai A Đong. Đoi voi to tien đa khuat, su kieng cu cang đuoc ton trong va đat nang. Khi đat ten cho con cai, bo me phai tranh dung ten cua to tien va cua nhung nguoi be tren trong dong ho. Trong đoi song hang ngay, khi gap nhung tieng trung voi ten ong ba, cha me, to tien, thi con chau phai goi chech đi, hoac tim mot tu đong nghia thay the. Tham chi vao thoi truoc, co nhung nguoi khi vao nha ai phai hoi ten huy đe kieng, hoac neu co mung cau đoi cho ai thi cung phai hoi truoc chu nha đe xem co chu gi pham huy thi bo đi.


= Thanh nhan huy =
Thanh nhan huy la tranh dung ten cua cac bac thanh nhan đoi truoc. Vi du vao đoi nha Kim, nguoi ta tranh dung ten cua Khong Tu.


Anh huong Anh huong cua huy ky len tat ca cac loai danh xung, ten goi nhu đa thay tren ca theo huong tich cuc, tieu cuc hay trung tinh. Nhung mot trong mat anh huong xau cua no trong xa hoi phong kien phuong Đong, phai ke đen viec ap dung cac quy đinh luat le ve ky huy trong thi cu nho hoc: nhieu si tu đi thi nho hoc thoi xua, thuong bi đanh truot khong phai la do khong hoc tai, ma do pham huy. Đay cung la mot nguyen nhan lam nen giao duc nho hoc suy thoai, khong tim đuoc nguoi nhan tai cho quoc gia. Tran Te Xuong trong bai Thi hong co cau:

Ro thuc nom hay ma chu dot,
Tam khoa chua khoi pham truong quy.
Viec pham quoc huy thuong bi trung phat rat nang. Ky huy đuoc ghi vao luat phap cac trieu đai phong kien Trung Quoc voi cac hinh phat rat ha khac đoi voi nguoi pham quoc huy, nhu Luat trieu Đuong quy đinh:"Truc tiep noi ten hoang đe la pham đai toi bat kinh, khong xa mien". Nam 1777, Vuong Tich Hau (王錫侯) đa phe phan Khang Hi tu đien trong tu đien cua ong va viet ten Can Long ma khong dung khuyet but (bo net) nhu luat. Hanh đong nay dan toi viec ong bi tru di cuu toc va tich bien toan bo tai san. Truoc đo nam 1757, mot quan bo chanh nguoi Chiet Giang đa nghi huu ten la Banh Gia Bang, đe cho mot thu sinh ten la Đoan Xuong Tu đang mot cau van cao, trong đo noi đen ten huy cua vua Can Long la "Hoang Lich" nhung khong bot net, do đo Banh Gia Bang phai tu sat, Đoan Xuong Tu bi chem đau.
Viec ky huy ban than cung co mau thuan: neu khong biet ten that cua vua chua thi rat kho đe kieng, do vay bang cach nay hay cach khac, ten huy cua vua chua se đuoc truyen xuong dan chung mot cach khong chinh thuc. Vao nam 435 thoi Bac Nguy, su gia Cao Cau Ly đa chinh thuc thinh cau Bac Nguy gui cho ho mot van ban co ten cua hoang đe đe tranh pham phai huy khi gui van tu giao thiep. Bac Nguy Thai Vu đe lien đong y.
Do moi đoi vua cua moi trieu đai đeu co nhung quy đinh rieng ve kieng huy nen viec tim hieu ve ki huy co the giup xac đinh đuoc nien đai cua cac bia ky va van ban đoi truoc.
Nguoc lai voi tap tuc nay, phai ke đen phong tuc đat ten thanh (hay ten cha me đo đau) cho con nguoi khi moi chao đoi, o cac nuoc phuong Tay. 
Ngay nay, nhung quy đinh ve kieng huy khong con hieu luc nua, vi no la hinh thuc qua vo ly voi đoi song ngon ngu va xa hoi mot thoi, nhung mot so sach vo va trong xa hoi do anh huong cua le kieng huy truoc đay van dung chu kieng huy trong hanh van vi thoi quen lau ngay đe lai.


Xem them Ten huy
Me tin
Kieng ky
Tieng long
Ten thanh trong Do Thai giao
Vi pham ban quyen


Tham khao (tieng Viet)

Ngo Đuc Tho, Buoc đau nghien cuu chu huy đoi Tran, Vien Nghien cuu Han Nom, so 1 nam 1986.
Ngo Đuc Tho, Nghien cuu chu huy Viet Nam qua cac trieu đai, Vien Nghien cuu Han Nom, Nha xuat ban Van hoa, 1997.
Pham Van Ban, Ti huy trong sinh hoat cua nguoi Viet Nam.
Duong Phuoc Thu, Huy ky va Quoc huy thoi Nguyen, Nha xuat ban Thuan Hoa.
Đo Đuc Tho, Chu Nam viet kieng huy va van nien đai cua chuong Van Ban Luu tru ngay 3 thang 8 nam 2020 tai Wayback Machine, Vien Nghien cuu Han Nom, Thong bao Han Nom hoc 1996 (tr.376-383).
(tieng Phap)

Ngo Đuc Tho, Les caracteres interdits au Vietnam a travers l'histoire, Emmanuel Poisson dich va chu giai
王建 編 (Vuong Kien Bien), 史諱辞典 (Su huy tu đien), Thu vien Kyuko, ISBN 476291049X.
陳垣 (Tran Vien) 《史諱舉例》 (Su huy cu le), Nha xuat ban Hieu sach Thuong Hai, an ban thang 6 nam 1997, ISBN 7806222529.


Lien ket ngoai Chu Nom kieng huy tren tam bia đoi Tran. (TBHNH 1998) Luu tru ngay 3 thang 8 nam 2020 tai Wayback Machine


Chu thich