Chi huy Ramona (Comandanta Ramona, 1959 - 6 thang 1 nam 2006) la bi danh cua mot nu lanh đao cap cao nguoi Maya cua Quan đoi Giai phong Dan toc Zapata (Ejercito Zapatista de Liberacion Nacional - EZLN, hay quan đoi Zapatista), mot to chuc cach mang cua nguoi dan da đo ban đia co can cu đat o Chiapas, mot bang nam o mien Tay Nam cua Mexico. Ba la mot trong nhung nu lanh đao noi tieng nhat cua quan đoi Zapatista va co vai tro quan trong trong thoi ky đau cua cuoc khoi nghia Zapatista tai Chiapas, va ba cung la thanh vien cua Hoi đong Ban đia Cach mang Bi mat (Comite Clandestino Revolucionario Indigena - CCRI)
Mac du la phu nu, Ramona đa vuot qua đinh kien ve ky thi nu gioi đe tro thanh mot lanh đao chu chot cua phong trao Zapatista. Ba đa tham gia tich cuc trong viec đoi quyen binh đang cho phu nu, van đong viec su dung đai tra bao cao su va van đong cho quyen tu do yeu đuong va song chung voi nhau ma khong can ket hon, đay la nhung yeu cau tao bao xet trong mot nuoc toan tong Cong giao nhu Mexico. Ramona đuoc cho la thanh bieu tuong cua binh đang va pham gia cho nhung phu nu ngheo kho va cho nhung phu nu nguoi ban đia.


Tieu su va su nghiep Ramona la mot trong nhung thanh vien tham gia phong trao Zapatista tu som va đong mot vai tro quan trong trong viec gay dung quan đoi Zapatista. Ba cung voi mot đong đoi la Ana Maria đa tham gia bien soan Luat Cach mang cua Phu nu vao nam 1993 dua tren viec nghien cuu ti mi ve van đe bat binh đang nam nu trong cong đong nguoi da đo Chiapas. Trong cuoc khoi nghia Zapatista ngay 1 thang 1 nam 1994, Ramona to chuc nhanh tan cong chi huy boi Ana Maria. Ba cung la mot trong nhung đai dien cua ELZN tham gia đam phan va ky ket Hoa uoc San Andres vao thang 2 nam 1996 va tham gia tich cuc vao qua trinh van đong yeu cau chinh phu Mexico thuc hien nghiem ngat cac đieu khoan cua hoa uoc. Ba đac biet yeu cau chinh phu phai giai quyet van đe ky thi phai nu, thuc thi cac cai to ve phap luat đe đam bao binh đang gioi tinh va xoa bo tam tuong "nam ton nu ti" đang ton tai trong xa hoi.

Cung luc đo, tai thu đo Mexico D. F. dien ra Dien đan Nguoi ban đia Toan quoc tu ngay 3 đen ngay 8 thang 1 nam 1996 - su kien đanh dau su thanh lap cua Đai hoi Nguoi ban đia Toan quoc (Congreso Nacional Indigena). Vao thang 10 cung nam, mot cuoc hop mat khan cap cua Đai hoi đuoc to chuc truoc tinh hinh cac cuoc hoi hop cua nhung to chuc nguoi ban đia dien ra khap noi va viec chinh quyen cang ngay cang bi quan su hoa. Mac du ban đau ELZN bi cam tham gia, phong trao va chinh quyen Mexico cuoi cung đa đat đuoc thoa thuan đe cho Chi huy Ramona dan đau mot nhom đai bieu cua ELZN đen thu đo Mexico tham du su kien nay. Uy tin lon lao ma Ramona gianh đuoc trong cac cuoc đam thoai đa khien ba tro thanh lua chon cua ELZN trong chuyen đi lan đo. Chi huy Ramona la nhan vat lanh đao đau tien cua ELZN co buoi phat bieu truoc cong chung ngay tai thu đo cua mot quoc gia va ba cung la chi huy đau tien cua EZLN co chuyen du hanh cong khai ra khoi vung Chiapas.
Tai đay, ba phat bieu:

Su hien dien cua chi huy Ramona tai Đai hoi đuoc cho la mot vinh du cua su kien nay. Zolia Cortes, đai bieu nguoi da đo ban đia o bang Oaxaca đa noi: "Chung toi rat vui khi nguoi chi em cua minh co mat, va chung toi se đon chao chi voi tat ca su đoan ket va long kinh trong. Đoi voi chung toi, Ramona la mot bieu tuong, khong chi đoi voi rieng EZLN. Chi đai dien cho hang trieu phu nu muon thay đoi đat nuoc nay." Chi huy Ramona cung đa nhan đuoc su che cho cua nhung nguoi ung ho phong trao Zapatista truoc su truy lung cua co quan chinh quyen.

Lan xuat hien cuoi cung truoc cong chung cua chi huy Ramona la vao phien hop toan the cua phong trao Zapatista tai Caracol de La Garrucha o quan Francisco Gomez vao ngay 16 thang 9 nam 2005, voi noi dung nham chuan bi cho cuoc van đong "Chien dich Khac" (La otra campana) dien ra vao đau nam 2006. Trong thoi gian đo, Ramona đang chong choi voi can benh ung thu ma ba mac hoi nam 1994. Ramona đa tung trai qua cuoc phau thuat cay ghep than vao nam 1995 voi qua than đuoc hien tu mot nguoi anh em trai va chi phi đuoc van đong quyen gop boi phong trao Zapatista. Cuoc phau thuat nay đa keo dai cuoc song ba them mot thap ky.
Chi huy Ramona mat ngay 6 thang 1 nam 2006. Pho chi huy Marcos, lanh đao cua ELZN, đa tam ngung "Chien dich Khac" trong vong it ngay đe tham gia to chuc tang le cho Ramona.


Chu thich Tham khao Davison, Phil (2006). "Comandante Ramona; Zapatista rebel leader dies." The Independent. January 11.
Ross, John (1999). "The Zapatistas Are Back." LA Weekly. March 19.
Zwarenstein, Carlyn (2006). "Legacy of a Zapatista rebel." Toronto Globe and Mail. January 11.


Lien ket ngoai Suspende el EZLN periplo por la muerte de Ramona.
Una mujer dulce y discreta con la fuerza de una bomba (Hermann Bellinghausen en La Jornada, 7 de enero del 2006.)
La comandanta (Luis Javier Garrido en La Jornada, 13 de enero del 2006.)