May bay truc thang hay may bay len thang la mot loai phuong tien bay co đong co, hoat đong bay bang canh quat, co the cat canh, ha canh thang đung, co the bay đung trong khong khi va tham chi bay lui. Truc thang co rat nhieu cong nang ca trong đoi song thuong nhat, trong kinh te quoc dan va trong quan su.
Neu so sanh voi may bay phan luc thi may bay truc thang co ket cau, cau tao phuc tap hon rat nhieu, kho đieu khien, hieu suat khi đong hoc thap, ton nhieu nhien lieu, toc đo va tam bay xa kem hon rat nhieu. Nhung bu lai nhung nhuoc điem đo, kha nang co đong linh hoat, kha nang cat canh – ha canh thang đung khong can san bay va tinh nang bay đung cua no lam cho loai may bay nay la khong the thay the đuoc. Thuc te la may bay truc thang co the đen bat cu noi nao chi can bai đap co kich thuoc lon gap ruoi đuong kinh canh quat la no đeu co the ha canh va cat canh đuoc.
Vi cac đac tinh ky thuat đac biet ma cac may bay canh co đinh khong the co đuoc nhu the, may bay truc thang ngay cang phat trien, song hanh cung cac loai may bay canh co đinh thong thuong va co ung dung ngay cang đa dang: trong linh vuc giao thong van tai no cung voi cac loai may bay co canh co đinh lap thanh nganh Hang khong dan dung, truc thang co vai tro rat lon trong van tai hang khong đuong ngan, trong cac đieu kien khong co đuong bang, san bay va đe cho cac loai hang hoa cong kenh, sieu truong, sieu trong vuot qua kich thuoc khoang hang bang cach treo duoi than. Trong đoi song thuong nhat, truc thang đuoc su dung nhu may bay cuu thuong, cuu nan, canh sat, kiem soat giao thong, an ninh, the thao, bao chi va rat nhieu cac ung dung khac. Đac biet trong quan su no la mot thanh phan rat quan trong cua luc luong khong quan va quan đoi noi chung: vua la loai may bay van tai thuan tien vua la loai may bay chien đau rat hieu qua, nhat la trong cac nhiem vu đo bo đuong khong, tan cong co đong, thoc sau va yem tro, tan cong mat đat.
Ve mat phan loai, may bay truc thang la khi cu bay nang hon khong khi, bay đuoc nho luc nang khi đong hoc (luc nang Zhukovsky) đuoc tao boi canh quat nang nam ngang. Cung nhu đoi voi may bay thong thuong, luc nang khi đong hoc đuoc tao thanh khi co chuyen đong tuong đoi cua canh nang đoi voi khong khi, nhung khac voi may bay thong thuong la canh nang gan co đinh voi than may bay, truc thang co canh nang la loai canh quat quay ngang (thuong co tu 2 đen 6 canh quay trong mat phang nam ngang, canh quat nay con goi la canh quat nang). Voi đac điem cua canh nang nhu vay, khi canh quat nang quay van bao đam đuoc su chuyen đong tuong đoi cua khong khi đoi voi canh nang va tao luc nang khi đong hoc trong khi ban than may bay khong can chuyen đong. Vi vay may bay truc thang co the bay đung treo mot cho va tham chi bay lui.


Nguyen ly hoat đong = Luc nang khi đong hoc =

Truc thang cung nhu may bay thang đuoc trong luc va bay len đuoc la nho luc nang khi đong hoc hay con goi la luc nang Zhukovski. Đo la ket qua cua su chenh lech ap suat khong khi tai mat tren va mat duoi cua vat the (canh nang) khi dong khi chuyen đong tuong đoi chay bao boc qua vat the. Đe co luc nang khi đong hoc thi thiet dien vat the (canh nang) phai khong đoi xung qua truc chinh va đuong bien cua mat tren phai lon hon cua mat duoi, nhung vat the co hinh dang thiet dien nhu vay đuoc goi la co hinh dang canh khi đong hoc. Khi khong khi chay bao quanh hinh canh khi đong se co luc nang khi đong hoc va đong thoi xuat hien luc can. Hinh khi đong hoc nao cho hieu ung luc nang cang cao ma luc can cang it thi đuoc coi la co hieu suat khi đong hoc cang tot.
Khi khong khi chay qua hinh khi đong la canh nang, tai mat duoi se co ap suat cao hon so voi mat tren va he qua la se xuat hien mot luc tac đong tu duoi len vuong goc voi canh. Luc nang đo co đo lon bang tong dien tich cac canh nhan voi chenh lech ap suat hai mat. Đo chenh lech ap suat phu thuoc vao hinh dang thiet dien canh tuc la phu thuoc vao hieu suat khi đong hoc cua canh, goc tan (tieng Anh: angle of attack) – goc chay cua khong khi tuong đoi voi vat khi đong, va van toc dong chay (đong nghia voi van toc quay cua canh quat nang). Nhu vay khi canh quat nang đat đen van toc quay nao đo thi chenh lech ap suat (đong nghia voi luc nang) se đu đe thang trong luc va truc thang co the bay len đuoc.
Canh nang cua may bay truc thang la mot hoac vai bo canh quat quay ngang (canh quat nang): khi canh quat nang quay no tao su chuyen đong tuong đoi cua canh nang va khong khi va tao luc nang. Nhu vay đoi voi may bay co canh co đinh thi chuyen đong tuong đoi cua canh nang đoi voi khong khi la chuyen đong cua chinh may bay, nen luc nang chi co khi may bay co đu van toc, mat van toc se mat luc nang (that toc) nen may bay canh co đinh khong the bay đung mot cho. Truc thang cung theo nguyen tac luc nang khi đong hoc nhung cac canh nang la canh quat ngang quay xung quanh truc nen van đam bao chuyen đong tuong đoi voi khong khi va co luc nang khi truc thang van đung yen, nen truc thang co the bay đung mot cho tham chi bay lui.
Chinh vi su khac nhau khi tao luc nang nhu vay dan đen su khac nhau ve su dung cong suat cua truc thang va may bay canh co đinh: Đoi voi truc thang gan nhu toan bo cong suat đong co may bay la đe tao luc nang chi mot phan rat nho đe tao luc đay ngang. Trong khi đo phan lon cong suat cua may bay canh co đinh la đe tao luc đay ngang chi co mot phan nho đe tao luc nang mot cach gian tiep. Chinh vi vay neu co cung cong suat may thi may bay truc thang cho đuoc nang hon nhieu may bay co canh co đinh, nhung van toc thi kem xa. Đay la điem khac nhau rat lon cua hai loai may bay nay ve khia canh cong suat va tinh nang.


= Nguyen ly đieu khien bay va tinh on đinh =
Đieu khien bay cua may bay truc thang la rat phuc tap, phuc tap hon nhieu so voi may bay canh co đinh. Tat ca cac loai may bay truc thang đeu co nguyen ly đieu khien chung nhu sau:

Đe thay đoi luc nang cua toan bo đia canh quat nang noi chung thi thong qua hai cach hoac đong thoi thay đoi goc tan chung cua tat ca cac canh (goc tan cua la canh quat con goi la buoc la canh quat) cua đia canh quat va đieu nay lam thay đoi luc nang ma khong can tang giam so vong quay cua canh quat. Cach thu hai la giu nguyen goc tan chung cua đia canh quat nang nhung thay đoi cong suat đong co lam thay đoi van toc vong quay va se lam thay đoi luc nang. Thuong thi đe tang giam luc nang phi cong phai thanh thuc đieu khien thong qua ca hai cach thuc nay. Đe thay đoi goc tan đong đeu chung cho moi canh, nguoi ta đieu khien bang can đieu khien goi chung theo thuat ngu tieng Anh la can collective (ten đay đu la collective pitch control lever nghia la đieu khien chung cho tat ca cac canh hay đieu khien tap trung buoc la). Bo phan đieu khien đe thay đoi van toc vong quay canh quat nang theo thuat ngu tieng Anh goi la can throttle hay can đieu khien "tay ga".
Đe tao đo nghieng ngang (nghieng sang trai, sang phai) co cau đieu khien bien buoc se lam thay đoi goc tan cua moi canh (tieng Anh: blade) theo chu ky mot vong quay sao cho goc tan cua moi canh thay đoi tuy theo vi tri quay cua canh va gay ra luc nang cuc đai (hay cuc tieu) khi canh đat vi tri cuc trai (hay cuc phai) cua may bay. Đieu nay se lam luc nang khi đong hoc se khac nhau tai hai ben trai va phai cua truc thang va se tao mo men lam than may bay nghieng sang phai, trai tuong ung. Bo phan đieu khien thay đoi goc tan cua canh theo chu ky quay đuoc goi theo thuat ngu tieng Anh la can đieu khien cyclic tu nay co nghia la theo chu ky.
Đe tao đo nghieng doc (mui may bay huong len tren hoac chuc xuong duoi) cung thuc hien tuong tu bang co cau bien buoc nhu tren nhung goc tan thay đoi theo chu ky sao cho luc nang toi đa (hay toi thieu) khi o phia truoc mui may bay hay o phia sau đuoi may bay su chenh lech luc nang tren đia canh quat nang tai phan mui va đuoi se lam may bay chui đau xuong hoac ngoc đau len tuong ung. Can đieu khien cung van la can "cyclic" can nay co cac vi tri truoc – sau – phai – trai. Khi đua can sang trai may bay nghieng trai va bay ngang sang trai; đua can sang phai may bay nghieng phai va bay ngang sang phai; đua can len truoc thi truc thang chuc mui xuong va bay tien; đua can "cyclic" ve phia sau thi truc thang ngoc mui len va bay lui; Đe can cyclic dung đung thi may bay bay treo đung nguyen tai cho. Can "cyclic" con vo so cac vi tri trung gian khac cho phep đia canh quat đong thoi nghieng theo hai chieu khong gian phai – trai va truoc – sau va se thuc hien cac chuyen đong tuong ung. Đay chinh la can đieu khien chinh quyet đinh đo nghieng cua mat phang canh quat theo cac chieu khac nhau va quyet đinh chuyen đong bay cua truc thang. Phi cong khong bao gio đuoc roi tay khoi can "cyclic" nay.
Đe tao luc đay ngang cho may bay bay ngang, mat phang cua đia canh quat nang phai nghieng đi mot goc so voi mat phang ngang, luc nang Zhukovsky vuong goc voi mat phang canh quat nang se bi phan tich luc thanh 2 thanh phan vector luc mot thanh phan theo chieu thang đung đe can bang trong luc, thanh phan khac theo phuong nam ngang đe tao luc đay ngang đe may bay chuyen đong ngang. Viec nay đuoc thuc hien thong qua viec lam cho đia canh quat nang nghieng sang trai – phai (tao luc đay sang trai – phai) hoac nghieng ve đang truoc – sau (tao luc đay tien hoac lui). Co cau đieu khien nghieng theo hai chieu nay chinh la can "cyclic".
Theo đinh ly thu ba cua Newton, khi canh quat chinh cua truc thang xoay theo mot chieu thi se co luc phan hoi lam than truc thang xoay theo chieu nguoc lai. Đe truc thang giu huong, mot canh quat nho hon o phan đuoi ket noi voi đong co se tao luc đay theo chieu ngang đe can bang tac đong xoay vong nay. Đe đoi huong (quay đau sang phai, trai) phi cong dung chan nhan pe đan chong xoay (anti-torque) khi nhan len pe đan nay may bay se thay đoi luc đay noi canh quat đuoi, thuc hien đong tac đoi huong theo y muon.
Nhu vay đe đieu khien truc thang phi cong phai ket hop 4 co cau đieu khien sau:

Co cau "collective": (thay đoi goc tan cua toan bo cac canh cua đia canh quat khong theo chu ky quay) can nay lam thay đoi luc nang chung cua đia canh quat nang, dung đe cat canh, ha canh va tang giam đo cao
Co cau "cyclic": thay đoi goc tan cua tung canh theo chu ky tuy thuoc vao vi tri cua canh so voi may bay, can nay lam thay đo đo nghieng cua mat phang canh quat nang so voi mat phang ngang theo hai chieu phai – trai va truoc – sau dung đe chuyen đong ngang phai – trai, tien – lui
Tay ga ("throttle"): thay đoi van toc quay canh quat dung đe ha canh, cat canh, thay đoi đo cao va van toc chuyen đong
Ban đap chong xoay ("anti-torque"): đe lam may bay đoi huong quay đau sang phai, trai.
May bay co canh co đinh khi bay ban than no đa la mot he can bang ben, bat cu mot luc hay tac nhan nao cung đeu se lam phat sinh ra cac luc hoac mo men khac đe đua may bay ve vi tri can bang moi. Ban chat bay cua truc thang thi nguoc lai no la mot he can bang khong ben trong qua trinh bay luon phat sinh ra cac luc va mo men lam may bay mat can bang va phi cong phai luon can thiep. Su phuc tap cua đieu khien bay truc thang co the thay đuoc qua mot so vi du sau:

Khi may bay bay thang ve phia truoc canh quat o mot ben (vi du ben phai) la tien theo chieu chuyen đong cua may bay, con ben kia (trai) nguoc chieu chuyen đong cua may bay. Do đo van toc tuong đoi cua canh đoi voi khong khi o ben phai lon hon ben trai đieu nay dan đen luc nang ben phai may bay lon hon ben trai lam may bay luon co xu huong nghieng ve ben trai noi co luc nang thap va lam may bay bay chech huong, chech quy đao, bay ngang...Do đo phi cong thuc te luon phai dung tay giu can "cyclic" hoi nghieng sang phai đe can bang su chenh lech luc nang nay (van toc may bay cang lon thi su chenh lech nay cung cang lon).
Cung khi bay bang neu van toc may bay cao phia canh quat tien theo chieu may bay (vi du phia phai) co the co toc đo tuong đoi vuot toc đo am thanh đieu nay gay ra buc tuong am thanh, nang thi gay cong huong, gay canh quat, nhe thi lam tut hieu suat nang lam mat luc nang. Nguoc lai ben trai co the co van toc tuong đoi qua thap va cong voi goc tan lon (do hieu chinh cyclic) co the lam mat luc nang o phia trai lam phia nay quay o che đo khong tai.
Khi xuat hien ngoai luc hoac khi phi cong đieu khien lam mot đong tac gi đo thi nhieu khi may bay mat che đo can bang: phi cong đa thoi tac đong đieu khien nhung truc thang tiep tuc thuc hien chuyen đong cu. Do đo đe cham dut phi cong phai co hanh đong nguoc lai va lai phai tac đong nguoc lai cua nguoc lai... lam cho phi cong luon phai đieu khien can bang nhu đang đung thang bang tren qua bong.
Canh quat tao dong khi xoay xuong ben duoi khi may bay ha thap đo cao (vi du ha canh) co the roi vao chinh vong xoay cua minh tao ra va mat đieu khien, co the roi.
Canh quat luon hoat đong trong đieu kien tai trong bien thien theo chu ky quay nhanh (tu phai sang trai, tu truoc xuong sau) rat de gay cong huong lam mat đieu khien hoac xay ra tai nan.
Tat ca cac hoat đong đieu khien thay đoi goc tan toan bo (collective pitch), goc tan theo chu ky (cyclic pitch), tay ga (throtle), pe đan chong xoay (antitorque pedals) đeu anh huong lan nhau. Thi du khi cat canh, phai tang goc tan toan bo đe tang luc nang. Neu co gio hay len thang khong can bang thi phai dung goc tan theo chu ky, anh huong luc nang, suc can cua canh quat va đo xoay cua than truc thang, va tay ga. Đieu nay lam cho phi cong phai phai luon đieu chinh can cyclic, tay ga va ban đap chong xoay khong ngung.
Do đo đieu khien may bay truc thang la rat phuc tap va cang thang khi tac đong len mot co cau đieu khien se lam thay đoi cac yeu to can bang khac lam phi cong phai luon giu can bang khong ben nhu đung thang bang "lam xiec" tren qua bong. Phi cong luon phai giu can "cyclic" la can đieu khien chinh do đo ghe phi cong thuong bo tri ben phai va ben tay phai (tay thuan) cua phi cong chi co can cyclic, phi cong phai luon giu no bang tay phai. Can đieu khien thay đoi goc tan toan bo o ben tay trai, di chuyen len xuong tuong tu nhu thang tay trong xe hoi, voi tay ga van nhu mo to. Chan phi cong dam len pe đan chong xoay. Khi lam mot đong tac nao đo thi phai đong thoi phai đieu chinh het cac co cau đieu khien khac nhu đa noi o tren.


= So đo nguyen tac =
Khi đia canh quat nang quay, theo đinh luat bao toan mo men đong luong than may bay cung se phai quay quanh truc canh quat theo chieu nguoc lai voi van toc quay phu thuoc vao ty le mo men quan tinh cua rotor (canh quat va phan quay) va stator (than may bay va cac phan con lai), đe chong lai hien tuong tu quay nay nguoi ta thuc hien theo nhieu phuong an khac nhau thong qua cac so đo nguyen tac khac nhau. Ngoai ra cac so đo nay cung cho thay cac phuong an đieu khien may bay o cac khia canh khac.


 So đo co ban  Đay la so đo "mot canh quat nang, mot canh quat đuoi": Khi canh quat nang quay, than may bay cung se phai quay quanh truc canh quat theo chieu nguoc lai, đe chong lai hien tuong tu quay nay may bay truc thang co them mot canh quat đuoi theo chieu thang đung, thoi gio theo chieu ngang. Luc đay cua cach quat đuoi tao nen mo men luc đuoi co tay đon dai bang khoang cach tu truc canh quat đuoi đen truc canh quat nang se can bang va triet tieu su quay cua than may bay giu huong co đinh cho may bay. Ngoai ra canh quat đuoi nay con co tac dung đe lai đoi huong bay cho truc thang: khi phi cong đap ban đap "chong xoay" ("anti-torque") canh quat đuoi se thay đoi luc đay gio ngang lam thay đoi mo men đuoi. Đay la so đo đuoc goi la so đo Sikorsky theo ten cua nha tien phong trong linh vuc truc thang nha sang lap hang truc thang Sikorsky aircraft corporation noi tieng ngay nay.
So đo co ban nay co uu điem rat lon la rat đon gian ve ky thuat, đo on đinh cao, đo tin cay cua cac co cau may tot. Chinh vi cac uu điem nay nen 95% so truc thang tren the gioi la theo so đo nay. Mat khac no cung co mot so nhuoc điem: vi chi co mot canh quat nang chiu toan bo trong luc may bay va luc đay ngang nen đuong kinh canh quat va van toc quay phai lon, de dan đen cac hien tuong cong huong rung lac gay gay canh quat va hieu suat canh quat khong that cao vi phan đau mut canh quat o mot phia co the phai hoat đong trong đieu kien van toc sieu thanh. Va cong suat đe hoat đong canh quat đuoi chiem khoang 20%-30% cong suat đong co may bay la cong suat phi pham khong giup gi cho viec nang may bay va chuyen đong thang. Loai so đo nay rat ngai gio manh thoi ngang than (lam vo hieu hoa canh quat đuoi) do đo ken đieu kien thoi tiet. Va vi phai co đuoi lam tay đon cho mo men canh quat đuoi nen đo dai may bay bi keo dai khong co loi cho đac tinh kich thuoc.Tuy nhien co nhieu nhuoc điem lon.


 So đo chi mot canh quat nang  So đo nay con goi la so đo NOTAR viet tat tu tieng Anh NO TAil Rotor nghia la "truc thang khong canh quat đuoi" no giong so đo co ban chi co đieu no khong co canh quat đuoi đe tao mo men đuoi ma dua vao hieu ung Coanda theo ten cua nha tien phong hang khong Henri Coanda nguoi Romania: khi dong khi phut ra, no co xu huong bam dinh vao thanh vat the cung va tao luc va mo men chong lai mo men quay than may bay. Loai may bay khong canh quat đuoi nay co he thong dan va bom khi chay ra đuoi va đuoc phut ra theo van phun tiet luu. Khi phi cong an pe đan chong xoay "anti-torque" se đieu khien van phun tiet luu tang giam dong khi phut ra lam tang giam mo men chong quay va se hieu chinh huong bay (su quay đau) cua may bay. Hien nay so đo nay con đang rat moi, chi co hang McDonnell Douglas ap dung va goi la truc thang MD vi vay so đo nay cung goi la "so đo truc thang MD" chua co cac so lieu đe đanh gia tinh uu viet va nhuoc điem cua so đo nay.


 So đo hai canh quat nang đong truc  So đo "hai canh quat nang đong truc" con goi la so đo Kamov theo ten cua to hop thiet ke – che tao Kamov cua Lien Xo va Nga chuyen che tao truc thang loai nay va ngay nay cung chi co hang nay lam may bay truc thang theo so đo nay, đay la "đac san" truc thang Kamov cua Lien Xo (tuy khong phai do Lien Xo phat minh ra). Đac điem cua so đo nay la khong co canh quat đuoi ma co 2 bo canh quat nang đong truc quay nguoc chieu nhau đe triet tieu mo men quay than may bay. Khi may bay muon quay đau đe re huong phi cong an pe đan "anti-torque" se tao ra chenh lech van toc quay cua hai tang canh quat đong truc va may bay se quay than tuong ung theo chieu canh quat quay cham hon.
Loai may bay nay co nhieu uu điem lon: vi co 2 canh quat nang nen đuong kinh, van toc quay cua canh quat khong can lon lam cho phep canh quat hoat đong trong khoang hieu suat cao nhat, va đo an toan chong cong huong, chong rung giat canh quat tot, khong mat phan cong suat hoang phi nhu loai Sikorsky. Đac biet tinh co đong cua no la hoan hao, tot nhat trong cac phuong an truc thang: no co the trong mot khoanh khac đot ngot di chuyen theo nhieu huong phai – trai, tien – lui va len – xuong mot cach rat linh hoat (Loai Kamov Ka-50 cua Nga co the bay ngang than sang phai, trai 80 km/gio, bay lui 90 km/gio thay đoi che đo bay trong vai giay), loai may bay nay co the bay cac loai hinh pilotage (hinh nhao lon) ma cac loai truc thang khac khong the thuc hien đuoc, rat de đieu khien. Vi khong co canh quat đuoi nen loai nay khong ngan ngai gio thoi ngang, co the cat canh ha canh, bay treo va hoat đong o moi đieu kien thoi tiet, va mot uu điem nua la vi kich thuoc canh quat nho, khong đuoi nen loai nay co kich thuoc rat nho gon. Vi cac uu the tren nen loai may bay nay la truc thang chu yeu cua Hai quan xo viet va Nga ngay nay nhat la tren cac ham tau chong tau ngam cua nuoc nay.
Loai nay đong thoi co nhung nhuoc điem: canh quat voi he thong bien buoc "collective" va "ciclic" ban than đa la phuc tap nay lai them co cau "truc trong truc" nguoc chieu quay thi la qua phuc tap. He thong đong truc la bo phan hay gap nhieu rui ro nhat cua loai may bay nay. Va vi co 2 tang canh quat, co đo co đong tot nen khi co chuyen đong đot ngot co the gay ra cham canh quat vao nhau.


 So đo hai canh quat nang truoc-sau  Đay la phuong an may bay co hai canh quat nang khong đong truc thuong gan o đau va đuoi may bay, quay nguoc chieu nhau đe triet tieu mo men tu quay than. Khi muon quay đau re huong phi cong đieu khien ban đap "anti-torque" se lam phat sinh chenh lech van toc quay cua hai đia canh quat va than may bay quay tuong ung theo chieu canh quat quay cham hon. Loai nay đien hinh la cac may bay van tai lon rat khoe nhu loai can cau bay Boeing CH-47 Chinook cua Hoa Ky.
Vi co hai canh quat nen hieu suat canh quat va đo an toan cong huong, chong rung lac tot, khong co cong suat phi pham. Loai so đo nay co suc nang rat tot va thuong đuoc dung lam can cau bay, nhung no co nhuoc điem lon la rat kho đieu khien va tinh co đong kem.


 So đo hai canh quat nang đan xen  Ngoai ra Hoa Ky con cac loai Kamans la loai 2 bo canh quat nang đat canh nhau hai truc xien goc voi nhau theo hinh chu "V", canh quat quay nguoc chieu va đong bo an khop (đe khong chem vao nhau) lay theo mau cua truc thang chien đau Flettner Fl-282 cua Đuc.


 So đo canh quat nang tu do  Đay la loai may bay theo tieng Anh la Autogyro hay gyroplane hay gyrocopter tieng Nga la Автожир. Đay la loai truc thang co canh quat nang tu do la loai may bay đac biet lai tap giua may bay co canh co đinh va truc thang. Điem đac biet cua loai nay la canh quat nang cua no la canh quat nang tu do (khong noi voi đong co), ma đong co la đe lai canh quat đung thoi gio theo chieu ngang nhu canh quat đay chuyen đong ngang cua may bay thong thuong. Đong co lai canh quat đung thoi gio ngang ve phia sau lam may bay chuyen đong ve phia truoc, dong khi chuyen đong tuong đoi theo phuong nam ngang se lam quay canh quat nang tu do, lam phat sinh luc nang khi đong hoc va lam may bay bay len đuoc. Co che đieu khien thi đon gian nhu cua may bay canh co đinh. Đien hinh nhat cua loai nay la may bay Kamov K-22 cua Lien Xo la mot trong nhung may bay truc thang lon nhat tu xua đen nay. Loai nay đung trung gian giua may bay co canh co đinh thong thuong va truc thang: khong bay đung, khong cat canh, ha canh thang đung đuoc nhung lai co canh quat nang lam cho may bay co the cat canh voi toc đo nho, đuong bang ngan, trong tai cho nang tot. Loai so đo nay co uu điem rat lon la khi gap tai nan tren khong, may bay roi thi canh quat nang tu do se quay va co tac dung nhu chiec du lam may bay tiep đat an toan. Ngay nay loai truc thang nay khong đuoc phat trien nua ma chi con lam may bay the thao, giai tri cuc nho ma thoi, đay la san pham rat noi tieng cua hang Cierva Autogiro Company cua Tay Ban Nha.


 So đo canh quat xoay huong  Đay cung la mot loai lai tap giua may bay co canh co đinh va truc thang. Cau tao cua loai may bay nay ve co ban giong may bay canh co đinh chi khac la canh quat đay ngang co the quay mot goc 90° đe thoi gio xuong phia duoi theo chieu thang đung. Khi may bay cat canh, ha canh canh quat quay huong thoi gio xuong duoi tao luc nang cho may bay cat canh, ha canh thang đung. Khi đa len đen đo cao canh quat lai quay ve vi tri binh thuong thoi gio ve phia sau theo chieu ngang đay may bay chuyen đong thang theo chieu ngang va luc nang do canh co đinh tao ra nhu mot may bay canh co đinh binh thuong. Co cau đieu khien đon gian giong cua may bay canh co đinh. Loai nay ket hop đuoc ca đac tinh cua may bay va truc thang nhung co mot điem yeu lon la canh quat vua lam nhiem vu canh quat đay ngang cua may bay thong thuong vua lam nhiem vu canh quat nang theo chieu thang đung cua truc thang, ma hai loai canh quat nay co tinh chat va cau tao rat khac nhau do đo canh quat va may bay nay co hieu suat thap nen loai nay khong co ung dung rong rai chi san xuat đon chiec theo chuyen dung han hep. Đien hinh nhat cua loai nay la may bay Osprey V-22 cua Hai quan Hoa Ky
Tren đay la mot so loai so đo nguyen tac chinh đuoc ap dung trong che tao truc thang. Ngoai ra con rat nhieu kieu so đo khac nua, moi mot phat minh thuong đi kem voi mot loai so đo moi nhung hien nay chung chua co ung dung rong rai va chua chung minh đuoc hieu qua ky thuat hang khong.


Lich su phat trien = Truc thang so khoi =
Lich su phat trien may bay truc thang gan lien voi lich su phat trien Hang khong va lich su may bay co canh co đinh. Y tuong ve truc thang con ra đoi truoc ca y tuong cua may bay thong thuong, ngay nay khi nghien cuu di san cua hoa si vi đai nguoi Y Leonardo Da Vinci the ky thu 15, nguoi ta tim thay ban ve cua thiet bi bay theo nguyen tac cua truc thang ngay nay, no co canh quat ngang quay bang day chun van lai... Nhung cung nhu so phan cua may bay co canh co đinh, cac y tuong bay cua truc thang chi co y nghia hien thuc o cuoi the ky 19 khi con nguoi đa co đong co nhiet la nguon nang luong đe bay.
Song hanh cung cac nha tien phong cua may bay canh co đinh ngay tu the ky 19 mot loat nha ky thuat hang khong nhu Jan Bahyl, Oszkar Asboth, Louis Breguet, Paul Cornu, Emile Berliner, Ogneslav Kostovic Stepanovic va Igor Ivanovich Sikorsky đa đua ra thu nghiem cac mo hinh may bay truc thang. Ngay 24 thang 8 nam 1907 lan đau tien mo hinh truc thang bay len đuoc, no do anh em Louis va Jacque Breguet nguoi Phap che tao duoi su co van ky thuat cua giao su Charles Richet. Mo hinh nay hoan toan khong the đieu khien noi va khong the cho noi nguoi, chi co the bay len đuoc 50 cm. Tai nuoc Nga Igor Ivanovich Sikorsky sau nay tro thanh nha tien phong truc thang va nha cong nghiep san xuat truc thang noi tieng the gioi đa thi nghiem truc thang đau tien cua minh vao nam 1908.
Nguoi đau tien "bay" len đuoc bang truc thang la nha sang che nguoi Phap nha san xuat xe đap Paul Cornu. Ngay 13 thang 11 nam 1907 ong nay tu che truc thang cua minh, tu lai va bay len đuoc 50 cm va ngoi tren khong khi đuoc 20 giay. Truc thang đau tien nay rat kho lai, gan nhu khong đieu khien noi.
Chiec may bay truc thang đau tien co the đieu khien đuoc do Raul Pateras de Pescara che tao va bieu dien vao nam 1916 tai Buenos Aires, Argentina. Vao nam 1923 nha tien phong cua linh vuc truc thang nguoi Tay Ban Nha Juan de la Cierva phat minh va ap dung loai truc thang autogyro hay loai truc thang theo so đo canh quat nang tu do va nha phat minh nay luon trung thanh voi so đo con đe cua minh, cho đen nay loai nay bi cac kieu truc thang khac chen ep chi con ung dung trong cac loai truc thang the thao, giai tri va van la san pham chinh cua hang Cierva autogiro company.
Tai nuoc Nga Xo viet trong thap ky 1930 duoi su đau tu cua nha nuoc cac ky su Boris Yuriev va Alexei Cheremukhin tien hanh cac thi nghiem voi may bay truc thang TsAGI 1-EA. Đay la loai co mot canh quat nang va phia đau va đuoi co hai canh quat chong xoay "anti-torque" may bay nay vao ngay 14 thang 8 nam 1932 đa bay len đuoc đo cao 650 m.
Nhung co le an tuong hon ca vao thap nien 1930 la cac thanh cong cua nguoi Đuc. Nam 1934 may bay Focke-Wulf Fw-61 do giao su Heinrich Focke va ky su Gerd Achgelis thiet ke che tao, voi may bay nay nu phi cong huyen thoai cua đang Quoc xa Hanna Reitsch đa thuong xuyen bay bieu dien nhu cac chien dich tuyen truyen cho đe che III. Loai may bay nay co mot đong co cung luc lai 3 canh quat: 2 canh quat nang đat hai ben phai trai quay nguoc chieu nhau va mot canh quat mui theo chieu thang đung đe tao luc đay ngang.
Trong the chien hai lan đau tien Đuc đa su dung truc thang trong chien đau đo loai may bay truc thang khac co ket cau rat đac sac Flettner FL-282 Kolibri no co 2 bo canh quat nang đat canh nhau, truc nghieng goc voi nhau theo hinh chu "V", quay đong bo nguoc chieu nhu banh rang (đe khong chem vao nhau) voi so luong rat nho tham chien tren chien truong Đia Trung Hai khi chien tranh ket thuc, Ham đoi Đuc pha huy het chi con sot lai 3 chiec đuoc đem ve My thu nghiem. Co the noi loai may bay nay la hoan thien nhat đuong thoi, đa co mot so yeu to cua may bay truc thang hien đai.
Đen đay co the coi la ket thuc giai đoan truc thang so khoi va buoc vao thoi ky cua truc thang hien đai. Ma đac trung co ban cua thoi ky so khoi la truc thang chua co he thong bien buoc đe tao chenh lech luc nang lam nghieng đia canh quat nang. Hoan toan chua co he thong thay đoi goc tan "collective", va he thong "ciclic" thi lai cang chua co. Do khong the nghieng đuoc mat phang cua canh quat nang nen hau het truc thang cua thoi ky nay khong the nghieng phai – trai, truoc – sau, chi co the bay thang ve phia truoc bang canh quat đung thoi gio ngang nhu cua may bay co canh co đinh. Chi duy nhat may bay Flettner FL-282 Kolibri cua Hai quan Đuc Quoc xa la co luc đay ngang nho canh quat nang nghieng goc so voi mat phang ngang nhung đo nghieng goc nay la ket cau co đinh va may bay cung chi co the bay thang ve phia truoc va cung rat vung ve kho xoay tro nhu cac loai cung thoi khac. Vi co cau đieu khien con mang tinh kiem nghiem va it co co che đieu khien nen may bay rat kho đieu khien, rat vung ve, hay gap rac roi ve tinh khong on đinh dan đen roi nhieu vi nhung ly do khi đong hoc.


= Truc thang hien đai =

Su phat trien truc thang dien ra cung thoi voi may bay co canh co đinh, nhung trong khoang 50 nam tu đau the ky 20 trong khi may bay thong thuong phat trien cuc nhanh thi truc thang tien trien rat kho khan. May bay truc thang chi thuc su bat đau co ung dung rong rai o thap ky 1950 trong khi đen thoi điem đo may bay canh co đinh đa đi tu khung vai cua may bay anh em nha Wright 1903, qua biplane vo go nhu tiem kich Softwith Camel cua the chien I roi đen cac may bay nem bom khong lo bay xuyen đai duong nhu sieu phao đai bay B-29 trong the chien II va đen nhung nam 1950 khi ap dung đai tra truc thang thi may bay canh co đinh đa buoc vao thoi đai may bay phan luc.
Nguyen nhan cua su cham chap đo cua truc thang chu yeu la van đe cong huong, rung lac canh quat nang va cac van đe đieu khien canh quat. Tat ca cac tac đong co hoc – khi đong hoc rat phuc tap lam canh quat nang rat de gay hoac roi vao che đo mat can bang. Chi đen nhung nam 1950 sau khoang nam chuc nam khi khoa hoc vat lieu cho ra đoi đuoc cac loai thep đac biet chiu đuoc cac ung suat rat cao thi khoa hoc cac nuoc moi giai quyet đuoc cac van đe rat phuc tap nay va may bay truc thang moi phat trien đuoc.
Cung giong nhu đoi voi may bay co canh thong thuong Hoa Ky la nuoc đau tu lon nhat vao nghien cuu truc thang. Thang 5 nam 1942 nuoc nay đua vao san xuat theo day chuyen loai truc thang Sikorsky XR-4 cho quan đoi nuoc minh. Va nam 1946 loai truc thang Bell-47 cua Arthur Young đa đuoc cho phep su dung vao muc đich dan dung. Hai thap ky sau loai Bell-206 lap cac ky luc the gioi cua may bay truc thang thuong mai cua moi thoi đai ve so gio bay va so luong san xuat cua mot loai truc thang dan dung. Nhung truc thang nay thuc su ve ban chat đa khong khac gi may bay truc thang ngay nay, no theo so đo Sikorsky voi đia canh quat nang co he thong bien buoc '"collective" va "ciclic" voi đay đu cac co che đieu khien hien đai cho phep tinh co đong tot.
Gan nhu ngay lap tuc tu thap ky 1950 co su bung no cua may bay truc thang vao moi linh vuc. Va cac quoc gia nhat la cac nuoc đoi đich trong chien tranh Lanh Lien Xo, Hoa Ky cung nhau chay đua vu trang trong đo co "chay đua truc thang" trong khi Hoa Ky toi đa "truc thang hoa" quan đoi va cac linh vuc kinh te, cuoc song thi Lien Xo luon theo đuoi xay dung cac ky luc, co gang thiet ke cac loai may bay truc thang khong lo "cao hon – nhanh hon – manh hon". Cac nuoc chau Au đac biet nhu Phap, Y cung đau tu rat nhieu vao truc thang, hien nay cac mau may bay truc thang cua cac nuoc nay la rat co uy tin tren the gioi.

Trong cac nam 1960, 1970 chien tranh Viet Nam lan đau tien thu thach va đa cho thay suc manh rat ghe gom cua loai vu khi moi nay: bo binh truc thang van "ky binh bay" đi may ve gio, co đong rat tot co the ngay chop nhoang đen đuoc moi noi chien su va bi mat tham nhap sau vao vung đoi phuong kiem soat, tham chi co the sa thap tung luoi bat nguoi duoi đat. Va truc thang vu trang đuoc dung lam vu khi tien cong mat đat va yem tro bo binh cuc ky hieu qua... Voi kinh nghiem cua cuoc chien tranh nay tat ca luc quan cac cuong quoc quan su đeu co gang xay dung bo binh truc thang van va cac loai truc thang chien đau khac nhau lam thay đoi sau sac hinh thai chien đau chien tranh hien đai tren bo. Đong thoi đay la loai may bay rat thich hop đe bo tri tren chien ham cua Hai quan.

Ve phia Lien Xo nuoc nay thiet ke nhung may bay truc thang khong lo lien tiep pha nhung ky luc the gioi nhu cua to hop thiet ke – che tao Mil Mi-6, Mi-10, Mi-12... va cuoi cung la truc thang khong lo manh nhat the gioi hien nay (2006) Mi-26. Mot to hop truc thang lon khac cua Lien Xo – Nga la Kamov cung rat noi tieng voi "đac san" so đo truc thang hai tang canh nang đong truc.
Trong nghien cuu ve truc thang the gioi thoi ky nay co xu huong đang chu y: mot trong nhung cach giam tai cho canh quat nang la ap dung cac so đo nhieu bo canh quat nhu loai 2 tang canh quat đong truc kieu Kamov hoac nhu loai 2 đia canh quat khong đong truc nhu can cau bay Boeing CH-47 Chinook. Hai hay nhieu đia canh quat cho phep giam đuong kinh va vong quay cua tung đia canh quat nang, tang hieu suat va đo an toan co hoc – khi đong hoc len rat nhieu. Va đoi voi so đo co ban Sikorsky đe giam van toc quay, đuong kinh đia canh quat ma khong lam anh huong đen luc nang thi nguoi ta tang so canh trong mot đia canh quat len, canh quat nang cua may bay truc thang ngay nay co the co đen 9 canh, tang so canh cung lam giam tieng on, nhung viec tang so canh nhat la tang so tang canh se lam tang tinh phuc tap cua co cau đieu khien canh quat len rat nhieu (co cau nay ban than no đa la rat rat phuc tap voi cac he thong đieu khien bien buoc cho he thong thay đoi goc tan va thay đoi goc voi mat phang ngang đe tao luc đay ngang).

Cong suat may cua truc thang cung tang len rat nhieu tu nhung ngay so khoi truc thang con dung đong co piston chay xang đen nhung nam 1960, 1970 va cho đen nay chi con rat it nhung may bay dan dung nho khong can cong suat lon van tiep tuc dung đong co piston con lai đeu đa trang bi đong co tuoc bin khi truyen luc loai đong co nay rat gon nhe đo tin cay rat cao va đac biet con du tru tiem nang cong suat cho mot thoi gian rat dai co the la hang chuc nam nua.
Đen nhung nam 1980 – 1990 may bay truc thang khong con nhung but pha lon ve nguyen tac nua truc thang đa đat đen đo hoan thien cua no.


Tham khao Cac bai ve truc thang tren Wikipedia bang tieng Anh va tieng Nga.
Иностранные армии: Вооружение и техника – Справочник (Воениздат) Mосква 1984 – So tay tra cuu: Vu khi, ky thuat cac quan đoi nuoc ngoai - Ban tieng Nga Nha xuat ban Quan su Moskva 1984.
Военный энциклопедический словарь – (Воениздат) Mосква 1986 – Tu đien bach khoa quan su Nha xuat ban quan su Moskva 1986.