Tran chien vinh Leyte, con goi la Hai chien vinh Leyte, truoc đay con co ten la "Tran bien Philippine lan thu hai", đuoc xem la tran hai chien lon nhat cua The Chien II cung nhu la mot trong nhung tran hai chien lon nhat lich su.
Tran đanh xay ra tai cac vung bien Philippine gan cac đao Leyte, Samar va Luzon tu ngay 23 đen ngay 26 thang 10 nam 1944 giua hai quan va khong luc hai quan Đong Minh chong lai Đe quoc Nhat Ban. Ngay 20 thang 10 nam 1944, quan My bat đau tan cong đao Leyte nhu mot phan cua chien luoc co lap Nhat Ban khoi cac nuoc ho đa chiem đong tai Đong Nam A, đac biet la dau mo von la nguon tiep lieu song con cua nen quan su va cong nghiep Nhat. Hai quan Đe quoc Nhat Ban đa huy đong hau nhu tat ca cac tau chien con lai cua ho nham đanh bai luc luong tan cong đo bo Đong Minh, nhung đa bi Đe Tam ham đoi va Đe That ham đoi cua Hai quan Hoa Ky đay lui. Hai quan Nhat đa khong the đat đuoc muc đich đe ra, bi thiet hai nang, va tu đo khong the tham chien voi mot luc luong tuong đuong. Đa so cac tau chien lon con song sot, do thieu hut nhien lieu, hau nhu phai o lai can cu cua chung cho đen het chien tranh tai Thai Binh Duong.
Tran chien vinh Leyte bao gom bon tran hai chien chinh la: tran chien bien Sibuyan, tran chien eo bien Surigao, tran chien ngoai khoi mui Engano va tran chien ngoai khoi Samar cung cac hoat đong khac.
Tran chien vinh Leyte cung đuoc ghi nhan la tran đanh đau tien ma may bay Nhat thuc hien cac cuoc tan cong tu sat kieu kamikaze (Than Phong) mot cach co to chuc. Va mot điem đang chu y khac la luc luong Nhat Ban trong tran nay co so may bay con it hon so voi so tau be cua luc luong Đong Minh, mot minh chung ro rang cho su chenh lech ve luc luong cua đoi ben đen thoi điem nay cua cuoc chien.


Boi canh Cac chien dich tiep noi nhau tu thang 8 nam 1942 đen đau nam 1944 đa đay lui quan Nhat khoi nhieu can cu tren cac đao tai Nam va Trung Thai Binh Duong, đong thoi co lap nhieu can cu khac, đang ke la o quan đao Solomon, quan đao Bismarck, quan đao Admiralty, New Guinea, quan đao Marshall va đao Wake. Đen thang 6 nam 1944, mot loat cac cuoc đo bo đuoc ho tro boi Luc luong Đac nhiem tau san bay nhanh cua Đe Ngu ham đoi đa chiem đuoc hau het quan đao Mariana (co bo qua Rota). Viec nay đa pha vo vanh đai chien luoc phong thu ben trong cua Nhat Ban, chiem đuoc can cu ma may bay nem bom chien luoc B-29 Superfortress co the xuat phat đe tan cong cac đao chinh quoc Nhat. Trong cuoc phan cong that bai cua Nhat o Tran chien bien Philippine, Hai quan My đa đanh chim ba tau san bay, lam hu hai nhieu tau chien khac va tieu diet khoang 600 may bay Nhat, khien Hai quan Nhat hau nhu khong con luc luong khong quan tren tau san bay va phi cong co kinh nghiem.
Ve ke hoach hanh đong tiep theo, Đo đoc Ernest J. King va cac thanh vien khac cua Hoi đong Tham muu truong Lien quan Hoa Ky thien ve giai phap co lap luc luong Nhat tai Philippines va tan cong vao Đai Loan, cho phep luc luong My va Uc kiem soat đuoc nhung con đuong van chuyen hang hai giua Nhat Ban va Đong Nam A. Đai tuong Luc quan Douglas MacArthur thi benh vuc cho mot cuoc tan cong vao Philippines, von cat ngang con đuong tiep te chien luoc cua Nhat Ban. Đe lai Philippines trong tay quan Nhat se la mot đon đanh vao thanh the cua My va la mot su si nhuc vao danh du ca nhan cua MacArthur, khi vao nam 1942 ong đa phat bieu cau noi noi tieng: "Toi se tro lai". Nhieu si quan cao cap khac ben ngoai Hoi đong Tham muu truong Lien quan, bao gom Đo đoc Chester W. Nimitz, cung cho la luc luong khong quan đang ke ma nguoi Nhat tap trung tai Philippines la qua nguy hiem đe co the bo qua. Tuy nhien, Nimitz va MacArthur ban đau co nhung ke hoach trai nguoc nhau, trong đo ke hoach cua Nimitz nhan manh vao viec tan cong Đai Loan, vi viec nay cung co the lam cat đut đuong tiep van đen Đong Nam A. Đai Loan con co the đuoc su dung lam ban đap đe tan cong Trung Quoc luc đia, đieu ma MacArthur cam thay khong can thiet. Mot cuoc gap go tay ba dien ra giua MacArthur, Nimitz, va Tong thong Roosevelt đa giup xac đinh Philippines la muc tieu chien luoc, nhung đe ngo quyet đinh cuoi cung ve thoi han se tan cong Philippines. Cuoi cung Nimitz thay đoi y kien va đong y theo ke hoach cua MacArthur.
Co le su can nhac quan trong cuoi cung đua đen viec loai bo ke hoach Đai Loan-Trung Quoc, nhu đuoc Đo đoc King va nhung nguoi khac khoi xuong, la viec tan cong Đai Loan đoi hoi phai huy đong khoang 12 su đoan Luc quan va Thuy quan Luc chien, mot luc luong vuot qua kha nang ma My co the cung ung đuoc cho ca mat tran Thai Binh Duong vao cuoi nam 1944, trong khi toan bo Luc quan Uc con phai đang tiep chien tai quan đao Solomon, New Guinea, Đong An thuoc Ha Lan va tren nhieu hon đao khac tai Thai Binh Duong. Mot đieu kien chi co the đap ung đuoc sau khi Đuc thua tran đe co the danh ra nhieu luc luong hon tu chau Au.
Cuoi cung thi luc luong cua tuong MacArthur đuoc cho phep đo bo len đao Leyte thuoc mien Trung Philippines. Luc luong tan cong đo bo va hai quan ho tro gan se do Đe That ham đoi, duoi quyen chi huy cua Pho Đo đoc Thomas C. Kinkaid, đam trach. Đe That ham đoi luc bay gio bao gom cac đon vi cua Hai quan Hoa Ky, Hai quan Hoang gia Uc, bao gom cac tau tuan duong hang nang thuoc lop County HMAS Shropshire va HMAS Australia cung tau khu truc HMAS Arunta, va co the co mot it tau chien cua New Zealand hoac cua Ha Lan.
Đe tam ham đoi, duoi quyen chi huy cua Đo đoc William F. Halsey, Jr., trong đo Luc luong Đac nhiem TF 38 (luc luong đac nhiem tau san bay nhanh), duoi quyen chi huy cua Pho Đo đoc Marc Mitscher la thanh phan chu luc, se ho tro tu xa cho cuoc tan cong nay. 

Thieu sot can ban va nghiem trong cua ke hoach nay la đa khong co su chi huy chung cho luc luong hai quan My. Viec thieu mot su chi huy thong nhat, cong voi viec khong thong tin đay đu, đa tao ra mot tinh huong nguy cap ma suyt nua đa tro thanh tai hoa lon cho luc luong My. Do trung khop ngau nhien, ke hoach cua Nhat Ban su dung ba ham đoi rieng biet cung khong chi đinh mot vi tong tu lenh chung.
Cac du tinh cua My cung khong qua xa la đoi voi Hai quan Đe quoc Nhat Ban. Tu lenh Ham đoi Lien hop Nhat Ban Soemu Toyoda đa chuan bi bon ke hoach "chien thang": Sho-Go 1 (tieng Nhat: 捷１号作戦, Sho ichigo sakusen) la mot chiec dich hai quan lon tai Philippines, trong khi cac ke hoach Sho-Go 2, Sho-Go 3 va Sho-Go 4 la nham đap tra cac cuoc tan cong tuong ung nham vao Đai Loan, đao Ryukyu va quan đao Kuril. Nhung ke hoach nay la nhung chien dich tan cong phuc tap, huy đong hau nhu toan bo luc luong co đuoc vao mot tran chien quyet đinh, va do đo co the lam tieu hao luong nhien lieu du tru it oi cua Nhat.
Tu ngay 12 thang 10 nam 1944, Đe Tam ham đoi cua Đo đoc Halsey bat đau mot loat cac cuoc khong kich bang may bay tren tau san bay xuong Đai Loan va quan đao Ryukyu, nham ngan ngua viec may bay đat can cu tai đay co the ngan tro viec đo bo xuong Leyte. Bo chi huy Nhat lien ap dung ke hoach Sho-Go 2, tung ra cac đot khong kich chong lai cac tau san bay cua Ham đoi 3. Trong cuoc chien ac liet đo, Nhat Ban bi tham bai voi thiet hai 600 may bay trong vong ba ngay, hau nhu toan bo suc manh khong luc cua khu vuc. Sau khi luc luong My bat đau tan cong Philippines, Hai quan Nhat chuyen sang thuc hien ke hoach Sho-Go 1.
Ke hoach Sho-Go 1 su dung cac tau chien cua Pho Đo đoc Jisaburo Ozawa, duoi ten goi "Luc luong phia Bac", se nhu luc luong ham đoi yem tro chinh cua My ra khoi Leyte. "Luc luong phia Bac" bao gom nhieu tau san bay, nhung chi co rat it may bay hoac phi cong đuoc huan luyen đay đu. Nhung chiec tau san bay hoat đong nhu la nhung con moi, va sau khi luc luong yem tro đa đuoc keo ra xa, hai luc luong tau noi khac se huong đen Leyte tu phia Tay. "Luc luong phia Nam" cua cac Đo đoc Nishimura va Shima se tan cong vao khu vuc đo bo ngang qua eo bien Surigao. "Luc luong Trung tam" cua Đo đoc Kurita, la luc luong tan cong hung manh nhat, se bang qua eo bien San Bernardino vao bien Philippine, huong ve phia Nam đe cung tan cong vao khu vuc đo bo.
Ke hoach nay duong nhu se mang lai hau qua bi tieu hao mot hoac nhieu luc luong tan cong, nhung sau nay Đo đoc Toyoda đa giai thich cho nhung nguoi My tham van ong nhu sau:


Hoat đong tau ngam tai eo bien Palawan (23 thang 10) (Ghi chu: Hoat đong nay đuoc tac gia Morison xem nhu la "Đung đo tai eo bien Palawan", trong khi thinh thoang co nhung nguon khac goi la "Tran chien eo bien Palawan ").
Khi roi can cu cua chung tai Brunei, "Luc luong Trung tam" hung hau cua Đo đoc Kurita bao gom nam thiet giap ham (Yamato, Musashi, Nagato, Kongo, va Haruna); muoi tau tuan duong hang nang (Atago, Maya, Takao, Chokai, Myoko, Haguro, Kumano, Suzuya, Tone va Chikuma), hai tau tuan duong hang nhe Noshiro va Yahagi cung 15 tau khu truc.
Ham đoi cua Kurita vuot qua đao Palawan vao khoang nua đem 22 - 23 thang 10. Cac tau ngam My Darter va Dace đuoc bo tri đe hoat đong chung voi nhau gan đo. Luc 00 gio 16 phut ngay 23 thang 10, radar cua Darter đa phat hien đuoc đoi hinh ham đoi Nhat Ban o khoang cach 27 km (30.000 yard), va thuyen truong ra lenh theo doi bang mat thuong. Hai chiec tau ngam nhanh chong di chuyen đuoi theo ham đoi, trong khi Darter gui buc đien bao cao đau tien trong so ba buc đien. It nhat mot buc đien trong so đo đuoc nhan vien đien bao tren chiec Yamato bat đuoc, nhung Kurita đa khong thuc hien cac bien phap phong thu chong tau ngam đay đu.
Sau nhieu gio di chuyen tren mat nuoc o toc đo toi đa, Darter va Dace đen đuoc mot vi tri phia truoc đoi hinh cua Kurita voi y đinh mo mot cuoc tan cong ngam luc tang sang. Cuoc tan cong nay thanh cong mot cach đay bat ngo. Luc 05 gio 24 phut, Darter ban mot loat sau qua ngu loi, trong đo it nhat bon qua đa trung soai ham cua Kurita la chiec tau tuan duong hang nang Atago. Muoi phut sau, Darter ban trung hai qua vao chiec tau chi em voi Atago la chiec Takao bang mot loat ngu loi khac. Luc 05 gio 56 phut, Dace ban trung bon qua ngu loi vao chiec tau tuan duong hang nang Maya (cung la tau chi em voi Atago va Takao).
Atago va Maya bi chim nhanh chong. Takao quay tro lai Brunei duoi su ho tong cua hai tau khu truc, va bi hai chiec tau ngam My tiep tuc theo đuoi. Vao ngay 24 thang 10, trong khi hai chiec tau ngam tiep tuc san đuoi chiec tau tuan duong bi thuong, chiec Darter bi mac can tai bai ngam Bombay. Moi no luc cuu vot no bi that bai, nen no bi bo lai. Tuy nhien, moi thanh vien thuy thu đoan đeu đuoc Dace cuu vot. Trong khi đo, Takao quay ve Singapore, noi no o lai cho đen het chien tranh. Atago bi chim nhanh đen muc Kurita buoc phai boi khoi con tau đe co the song sot. Ong đuoc mot trong cac khu truc ham Nhat vot, va sau đo chuyen co hieu chi huy cua minh sang thiet giap ham Yamato.


Tran chien bien Sibuyan (24 thang 10) Vao khoang 8 gio sang ngay 24 thang 10, "Luc luong Trung tam" bi phat hien trong khi đang di chuyen qua bien Sibuyan va bi cac phi đoi tiem kich Hellcat VF-20, phi đoi nem bom Helldiver VB-20 va phi đoi nem ngu loi Avenger VT-20 tu tau san bay USS Enterprise thuoc Đe Tam ham đoi cua Halsey tan cong. Cho du co luc luong vuot troi, Đe Tam ham đoi khong đuoc chuan bi đe đoi pho moi nguy co nay. Vao ngay 22 thang 10, Halsey đa tach hai trong so cac đoi đac nhiem tau san bay cua ong quay ve can cu cua ham đoi tai Ulithi đe tiep lieu va tai trang bi. Khi nhan đuoc bao cao cua Darter ve viec tiep xuc voi ham đoi đoi phuong, Halsey đa goi Đoi đac nhiem cua Davison quay tro lai chien truong, nhung lai cho phep Đoi đac nhiem cua Pho Đo đoc McCain, đoi đac nhiem tau san bay manh nhat cua TF 38, đuoc tiep tuc hanh trinh đen Ulithi. Cuoi cung vao ngay 24 thang 10, Halsey cung trieu hoi Đoi đac nhiem cua McCain, nhung su cham tre đo đa khien cho đoi đac nhiem tau san bay manh nhat Hoa Ky chi gop đuoc phan rat nho trong tran chien quyet đinh, va Đe Tam ham đoi bi suy giam gan 40% luc luong khong quan cua no trong hau het thoi gian cua tran đanh. Vao buoi sang ngay 24 thang 10 chi co ba đoi đac nhiem tau san bay co the tan cong đuoc vao luc luong cua Kurita, va đoi co vi tri thuan loi nhat đe tan cong, Đoi đac nhiem 38.2 cua Chuan Đo đoc Bogan, khong may thay lai la đoi yeu nhat voi mot tau san bay ham đoi duy nhat la chiec Intrepid cung hai tau san bay hang nhe. Viec khong trieu hoi đoi đac nhiem cua McCain mot cach kip thoi vao ngay 23 thang 10 cung lam suy yeu them luc luong do thieu bon trong so sau tau tuan duong hang nang cua Đe Tam ham đoi cho đen het tran chien.

May bay tu cac tau san bay Intrepid va Cabot thuoc đoi đac nhiem cua Bogan đa tan cong vao luc 10 gio 30 phut, đanh trung cac thiet giap ham Nagato, Yamato, Musashi va lam hu hai nang chiec tau tuan duong Myoko. Mot đot tan cong thu hai xuat phat tu nhung chiec Intrepid, Essex va Lexington, voi cac phi đoi Helldiver VB-15 va Hellcat VF-15 cua chiec Essex, đa đanh trung 10 phat tren chiec Musashi. Khi chiec thiet giap ham bi nghieng sang man trai va bi buoc phai rut lui, mot đot tan cong thu ba tu cac tau san bay Enterprise va Franklin đanh trung no them muoi mot qua bom va tam ngu loi.
Kurita cho ham đoi cua ong quay đau lai đe ra khoi tam hoat đong cua nhung may bay tan cong, đi vuot qua chiec Musashi luc nay đa bi hu hong nang khi luc luong cua ong rut lui. Kurita đoi cho đen 17 gio 15 phut truoc khi quay đau lai va huong đen eo bien San Bernardino. Musashi lat va chim vao khoang 19 gio 30 phut.
Trong khi đo, Pho Đo đoc Takijiro Onishi tung ra ba đot may bay thuoc Khong đoan 1 cua ong đat can cu tai Luzon nham vao cac tau san bay cua Đoi Đac nhiem 38.3 duoi quyen Chuan Đo đoc Sherman. May bay cua đoi đac nhiem nay co nhiem vu tan cong cac san bay o Luzon nham ngan ngua cac cuoc khong kich vao tau be Đong Minh trong vinh Leyte. Moi đot tan cong cua Onishi bao gom khoang 50 đen 60 may bay.

Hau het cac may bay Nhat đeu bi đanh chan va ban roi hoac đanh đuoi boi nhung chiec may bay tiem kich Hellcat cua Sherman lam nhiem vu tuan tra chien đau tren khong, trong đo đang ke nhat la hai top may bay tiem kich tu chiec Essex do Trung ta Hai quan David McCampbell dan đau. Ong cung la nguoi đa ban roi chin may bay đoi phuong trong chi trong mot phi vu. Tuy nhien, mot may bay nem bom bo nhao Yokosuka D4Y Judy đa vuot qua đuoc hang rao phong thu, va đen 09 gio 38 phut đa đanh trung tau san bay hang nhe Princeton voi mot qua bom xuyen thep 250 kg (550 lb), gay mot đam chay nghiem trong trong san chua may bay cua chiec Princeton. He thong voi chua chay tu đong tren tau đa khong hoat đong, nen cac đam chay đa lan ra nhanh chong va mot loat cac vu no tiep noi xay ra. Đam chay dan dan đuoc kiem soat, nhung đen 15 gio 23 phut, mot tieng no du doi, co the đa xuat phat tu kho chua bom phia sau con tau, va gay them nhieu thuong vong tren chiec Princeton. Tau tuan duong USS Birmingham, von đang cap sat tu phia sau đe giup đo chua chay, con chiu nhieu thuong vong hon nua voi tren 300 nguoi chet va bi thuong. Birmingham bi hu hai nang đen muc no bi buoc phai rut lui, va mot so tau be khac o gan đo cung bi hu hai. Moi no luc nham cuu chiec Princeton đeu bi that bai, va cuoi cung no bi đanh đam boi ngu loi tu tau tuan duong hang nhe Reno vao luc 17 gio 50 phut.
Trong ngay 24 thang 10, Đe Tam ham đoi đa tung ra tong cong 259 phi vu nham vao "Luc luong Trung tam", đa so la nhung chiec Hellcat. Suc manh cua cuoc tan cong nay chua đu đe co the vo hieu hoa nguy co tu phia Kurita. Đe so sanh, trong ngay hom sau đa co đen 527 phi vu đuoc Đe Tam ham đoi tung ra nham vao "Luc luong phia Bac" von yeu hon nhieu cua Đo đoc Ozawa. Hon nua, phan lon cac cuoc tan cong trong bien Sibuyan chi huong ve mot chiec tau chien duy nhat, Musashi. Chiec thiet giap ham lon bi chim, va tau tuan duong Myoko bi hong, nhung moi tau chien khac trong luc luong cua Kurita đeu con kha nang chien đau va co the tien toi.
Do hau qua cua mot quyet đinh đe đoi cua Đo đoc Halsey, luc luong cua Kurita gio đay co the đi qua eo bien San Bernardino trong đem đo, đe xuat hien mot cach bat ngo va ngoan muc ngoai khoi bo bien đao Samar sang hom sau.


Luc luong Đac nhiem 34 / Eo bien San Bernardino Sau khi cac ham đoi cua "Luc luong phia Nam" va "Luc luong Trung tam" Nhat Ban bi phat hien, nhung truoc khi tim thay cac tau san bay thuoc "Luc luong phia Bac" cua Ozawa, Halsey va bo tham muu Đe Tam ham đoi tren chiec thiet giap ham New Jersey đa chuan bi mot ke hoach du phong đoi pho lai moi đe doa tu "Luc luong Trung tam" cua Kurita. Y đinh cua ho la se chan eo bien San Bernardino bang mot luc luong đac nhiem manh me gom cac thiet giap ham nhanh va đuoc ho tro boi hai đoi đac nhiem tau san bay. Luc luong thiet giap ham nay đuoc sap xep thanh Luc luong Đac nhiem 34, bao gom 4 thiet giap ham, 5 tau tuan duong va 14 tau khu truc duoi quyen chi huy cua Pho Đo đoc Willis A. Lee. Chuan Đo đoc Ralph E. Davison, tu lenh Đoi đac nhiem 38.4, đuoc cu ra chi huy chung luc luong ho tro tren khong cho Luc luong Đac nhiem, bao gom hai đoi đac nhiem tau san bay nhanh.
Luc 15 gio 12 phut ngay 24 thang 10, Đo đoc Halsey gui mot buc đien vo tuyen đen cac vi chi huy duoi quyen ve chi tiet cua ke hoach du phong nay (đoan trich dan duoi đay neu bien che va chi đinh nguoi chi huy cho Luc luong Đac nhiem 34):

Halsey cung gui ban sao buc đien nay cho Đo đoc Nimitz tai tong hanh dinh Ham đoi Thai Binh Duong o Tran Chau Cang va Đo đoc King tai Washington, nhung ong đa khong đua ten Đo đoc Kincaid (tu lenh Đe That ham đoi) vao danh sach nhung nguoi nhan. Du sao, Đe That ham đoi cung nhan đuoc noi dung buc đien nay, vi theo thong le cac Đo đoc van chi thi cho cac đien bao vien thu thap moi buc đien ma ho do thay, bat ke buc đien đo co gui cho ho hay khong. Vi Halsey du tinh cho Luc luong Đac nhiem 34 nhu la mot đon vi du phong se đuoc thanh lap va tach ra khi ong ra lenh, khi ong viet "will be formed" la ong muon nhan manh đen thi tuong lai, nhung ong đa bo qua khong đe cap đen khi nao hay duoi nhung hoan canh nao ma Luc luong Đac nhiem 34 se đuoc thanh lap. Viec bo qua nay đa khien Đo đoc Kinkaid cua Đe That ham đoi tin rang Halsey đang noi o thi hien tai chu khong phai la thi tuong lai, va ong đua đen ket luan rang Luc luong Đac nhiem 34 đa đuoc thanh lap va đang tru đong ngoai khoi eo bien San Bernardino. Đo đoc Nimitz tai Tran Chau Cang cung suy đoan va đi đen ket luan tuong tu nhu vay.
Sau đo Halsey gui mot buc đien thu hai vao luc 17 gio 10 phut cho cac thuoc cap noi ro y đinh cua ong ve Luc luong Đac nhiem 34:

Khong may la, Halsey gui buc đien thu hai đen cac thuoc cap bang đuong thoai vo tuyen, nen Đe That ham đoi đa khong the bat đuoc no, va Halsey cung khong chuyen tiep buc đien nay bang đuong đien bao đen Nimitz hay King. Su hieu lam tai hai, gay ra boi su nhap nhang cua Halsey o buc đien thu nhat, va thieu sot khong chuyen tiep buc đien lam ro thu hai đen Nimitz, King hay Kincaid đa gay mot anh huong sau sac đen tien trinh cua tran đanh sau đo.


Quyet đinh cua Halsey (24 thang 10) May bay cua Đe Tam ham đoi đa khong the tim thay "Luc luong phia Bac" đong vai tro nhu moi cua Đo đoc Ozawa cho đen tan 16 gio 40 phut ngay 24 thang 10. Đieu nay phan lon la do Đe Tam ham đoi qua ban ron vao viec tan cong luc luong cua Kurita, va ho con phai tu ve chong lai cac cuoc khong kich xuat phat tu đao Luzon. Vi vay, đieu ky cuc đa xay ra la, luc luong Nhat Ban duy nhat mong muon đuoc phat hien lai la luc luong con lai duy nhat ma My khong the tim thay. Toi ngay 24 thang 10 Ozawa bat đuoc mot buc đien cua My (nham lan) mo ta viec ham đoi cua Kurita rut lui, nen ong bat đau rut lui theo. Tuy nhien, đen 20 gio 00 phut, Soemu Toyoda ra lenh cho toan bo luc luong cua ong phai tan cong nhu mot su giup đo can thiet. Nham thu hut su chu y cua Đe Tam ham đoi vao luc luong nhu moi cua minh, Ozawa đoi huong mot lan nua quay ve phia Nam huong đen Leyte.
Halsey bi thuyet phuc rang "Luc luong phia Bac" moi la moi nguy co chinh cua Nhat, va ong đa quyet đinh nam lay cai ma ong cho la mot co hoi bang vang đe tieu diet luc luong tau san bay cuoi cung con lai cua Nhat Ban. Tin rang "Luc luong Trung tam" đa bi vo hieu hoa boi cac đot khong kich đuoc may bay Đe Tam ham đoi thuc hien trong ngay tai bien Sibuyan, va phan con lai đang rut lui, Halsey đien cho Nimitz va Kinkaid:

Nhung chu "voi ba đoi" đa dan đen su nham lan nguy hiem. Theo noi dung buc đien cua Halsey bat đuoc luc 15 gio 12 phut ngay 24 thang 10: "…se thanh lap nhu Luc luong Đac nhiem 34", Đo đoc Kinkaid va bo tham muu cua ong đa gia đinh, tuong tu nhu Đo đoc Nimitz tai tong hanh dinh Ham đoi Thai Binh Duong, la Luc luong Đac nhiem 34 do Pho Đo đoc Lee chi huy đa đuoc thanh lap va ton tai rieng biet. Ho đoan rang Halsey đe lai luc luong tau noi hung manh nay canh gac eo bien San Bernardino (va bao ve suon phia Bac cua Đe That ham đoi) va lay ba đoi đac nhiem tau san bay nhanh huong len phia Bac truy đuoi cac tau san bay Nhat. Nhung thuc ra Luc luong Đac nhiem 34 chua đuoc tach ra khoi luc luong chinh cua Halsey, va nhung chiec thiet giap ham cua Lee gio đay tren đuong huong len phia Bac cung voi cac tau san bay cua Đe Tam ham đoi. Halsey đa co chu tam va y thuc khi đe bo ngo eo bien San Bernardino hoan toan khong đuoc canh phong. Nhu tac gia Woodward đa viet: "Moi thu đuoc rut khoi eo San Bernardino, khong đe lai mot cai gi, ngay ca mot khu truc ham cung khong co".
Halsey va cac si quan tham muu cua ong đa phot lo thong tin tu mot may bay trinh sat đem xuat phat tu tau san bay hang nhe USS Independence bao cao ve cho biet luc luong tau noi hung hau cua Kurita đa quay đau tro lai huong ve eo bien San Bernardino; va sau mot thoi gian dai tat đi, nhung ngon đen bien huong dan hai trinh đi qua eo đa đuoc bat sang tro lai. Khi Chuan Đo đoc Gerald F. Bogan, tu lenh Đoi đac nhiem 38.2, goi đien thong bao tin tuc nay cho soai ham cua Halsey, ong bi tu choi boi mot si quan tham muu đa tra loi mot cach cut ngun: "Roi... roi... chung toi biet chuyen đo." Pho Đo đoc Lee, nguoi đa suy luan chinh xac rang luc luong cua Ozawa đang thuc hien nhiem vu nghi binh va đe cap đen viec nay trong mot buc đien gui đen soai ham cua Halsey, cung bi tu choi mot cach tuong tu. Thieu tuong Hai quan Arleigh Burke va Trung ta James Flatley trong ban tham muu cua Pho Đo đoc Marc Mitscher cung đeu đi đen ket luan nhu vay. Ho co nhung noi lo lang nhat đinh ve tinh hinh, va buoc phai đanh thuc Mitscher nham đat cau hoi: "Lieu Đo đoc Halsey đa đoc bao cao nay chua?" Mitscher, von biet qua ro tinh khi cua Halsey va đuoc cho biet la Halsey đa nhan bao cao, đa phat bieu: "Neu ong ay can y kien cua toi, ong ay se hoi" roi tiep tuc giac ngu.
Toan bo suc manh cua Đe Tam ham đoi voi khoang 65 tau chien, mot luc luong hai quan manh me nhat hanh tinh vao luc đo, tiep tuc hanh trinh len huong Bac, roi xa eo bien San Bernardino.


Tran chien eo bien Surigao (25 thang 10) "Luc luong phia Nam" cua Đo đoc Nishimura bao gom cac thiet giap ham Yamashiro va Fuso, tau tuan duong hang nang Mogami va bon tau khu truc. Chung bi cac may bay nem bom tan cong trong ngay 24 thang 10 nhung chi bi thiet hai nhe.
Do lenh cam su dung lien lac vo tuyen mot cach tuyet đoi tren cac luc luong trung tam va phia Nam, Nishimura đa khong the phoi hop su di chuyen cung voi Shima va Kurita. Khi ong đi vao eo bien hep Surigao luc 02 gio 00 ngay 25 thang 10, ong khong he hay biet Shima chi cach 45 km (25 hai ly) đang sau, va Kurita van con đang trong bien Sibuyan, phai mat nhieu gio chay tau moi đen đuoc cac bai đo bo o Leyte.
Khi "Luc luong phia Nam" tien vao eo bien Surigao, no khong biet đuoc la đang sa vao mot cai bay chet nguoi do luc luong cua Đe That ham đoi bay ra. Chuan Đo đoc Jesse Oldendorf co đuoc mot luc luong đang ke gom sau thiet giap ham: West Virginia, Maryland, Mississippi, Tennessee, California va Pennsylvania, tat ca ngoai tru chiec Mississippi đeu đa tung bi đanh đam hay hu hai trong tran tan cong Tran Chau Cang va đa đuoc sua chua thanh cong. Con phai ke đen cac khau phao 203 mm (8 inch) va 152 mm (6 inch) tren bon chiec tau tuan duong hang nang USS Louisville (soai ham), Portland, Minneapolis, HMAS Shropshire va bon tau tuan duong hang nhe Denver, Columbia, Phoenix va Boise. Ngoai ra con co cac co sung nho va ngu loi tu 28 tau khu truc va 39 tau phong loi PT (Patrol/Torpedo) boat. Đe bang qua eo bien hep va đen đuoc muc tieu la cac tau be o bai đo bo, Nishimura phai đi qua mot hang ngu loi tu nhung tau phong loi PT, tiep noi bang mot luc luong lon cac tau khu truc, va cuoi cung tien qua hoa luc tap trung cua sau thiet giap ham chan ngang cung tam tau tuan duong hai ben suon đuoc bay ra o cua bien eo Surigao.
Luc 22 gio 36 phut ngay 24 thang 10 mot trong nhung chiec tau phong loi, PT-131, phat hien nhung con tau chien Nhat Ban đang đen gan. Trong hon ba gio ruoi, nhung chiec tau phong loi lien tiep tan cong vao luc luong cua Nishimura, va cho du khong đanh trung qua nao, ho cung đa gui nhung bao cao huu ich cho Oldendorf va luc luong cua ong.
Khi cac tau chien cua Nishimura tien vao eo bien Surigao, chung bi phoi bay ra truoc cac đot tan cong bang ngu loi du doi cua cac tau khu truc My bo tri hai ben suon cua con đuong tan cong. Vao khoang 03 gio 00 phut ca hai chiec thiet giap ham Nhat đeu bi trung ngu loi. Yamashiro van co the tiep tuc di chuyen, nhung Fuso bi no tung va bi cat roi lam hai phan cho du van con noi đuoc. Hai trong so bon tau khu truc cua Nishimura bi đanh chim trong khi mot chiec khac, Asagumo, bi đanh trung nhung con co the rut lui, va sau đo bi chim.
Luc 03 gio 16 phut, radar cua chiec West Virginia tim thay nhung chiec tau con song sot trong luc luong cua Nishimura o khoang cach 38 km (42.000 yard) va đinh vi muc tieu trong tam ngam ban o khoang cach 27,4 km (30.000 yard). West Virginia tiep tuc theo doi khi chung tien đen gan trong đem toi đen nhu muc. Luc 03 gio 53 phut no khai hoa tam khau phao chinh 16 in (410 mm) o khoang cach 21 km (22.800 yard), ban trung chiec Yamashiro voi loat đan đau tien, va no tiep tuc na them 93 qua đan phao. Đen 03 gio 55 phut California va Tennessee tham gia, na 69 va 63 phat đan 14 in (360 mm) tuong ung. He thong Radar đieu khien hoa luc cho phep cac thiet giap ham My ban trung muc tieu tu khoang cach xa đen muc cac thiet giap ham Nhat, voi he thong đieu khien hoa luc lac hau, khong the ban tra lai.
Ba chiec thiet giap ham con lai cua My, do đuoc trang bi loai radar đieu khien hoa luc it tien tien hon, đa gap kho khan trong viec tim ra vi tri khai hoa. Maryland cuoi cung thanh cong qua viec nhan ra muc tieu bang mat thuong nho anh chop cua cac qua đan phao tu cac tau khac, đa co the na 48 phat đan 16 in (410 mm). Pennsylvania khong the tim ra muc tieu nen cac khau phao cua no im tieng trong ca tran đanh. Mississippi chi tim ra giai phap vao nhung phut cuoi cung cua tran đanh, va chi ban đuoc mot loat đan phao 12 qua 14 in (360 mm). Đay la loat đan phao cuoi cung ma mot thiet giap ham ban vao mot chien ham khac, ket thuc mot thoi ky trong lich su hai chien.
Yamashiro va Mogami bi pha hong boi cac qua đan phao xuyen thep 16 in (410 mm) va 14 in (360 mm), cung nhu hoa luc cua cac tau tuan duong cua Oldendorf hai ben suon. Tau khu truc Shigure quay mui va chay tron nhung khong lau sau bi mat lai va chet đung tai cho. Yamashiro bi đanh chim luc 04 gio 20 phut, Đo đoc Nishimura tu tran cung con tau. Mogami va Shigure rut lui ve huong Nam tro qua eo bien.
Top phia sau cua "Luc luong phia Nam", "Luc luong Tan cong thu hai", do Pho Đo đoc Shima chi huy đa đi đen eo bien Surigao khoang 64 km (40 dam) phia sau Nishimura. Chung cung chiu đung cac đot tan cong cua cac tau phong loi PT, va tau tuan duong hang nhe Abukuma trung phai mot qua ngu loi khien cho no phai rot khoi đoi hinh. Hai chiec tau tuan duong hang nang cua Shima Nachi va Ashigara) cung tam tau khu truc sau đo tim thay nhung gi con lai cua luc luong Nishimura. Nhin thay nhung thu ma ong nghi la phan con lai cua ca hai chiec thiet giap ham cua Nishimura (đung ra la hai nua cua chiec Fuso), Shima ra lenh rut lui. Soai ham cua ong la chiec Nachi đung phai Mogami, lam ngap nuoc phong banh lai cua Mogami khien chiec tau tuan duong bi tut lai phia sau trong cuoc thao chay; no bi may bay My đanh chim sang ngay hom sau. Nua phan phia mui cua chiec Fuso bi hoa luc cua tau tuan duong Louisville đanh chim, trong khi nua phan phia lai con lai bi đam ngoai khoi đao Kanihaan. Trong so bay chiec tau cua Nishimura, chi con lai chiec Shigure song sot; trong khi nhung chiec cua Shima trai qua tran Surigao song sot, chung cung bi đanh chim trong cac tran đung đo tiep theo sau chung quanh Leyte.
Tran chien eo bien Surigao la tran giap chien giua cac thiet giap ham lan cuoi cung trong lich su. Đay cung la tran hai chien cuoi cung ma mot ben (trong truong hop nay la My) đa co the "cat ngang chu T" đoi phuong cua minh. Tuy nhien, vao luc ma cac thiet giap ham bat đau giap chien voi nhau, hang tau chien Nhat đa bi đanh ta toi va chi gom mot thiet giap ham (Yamashiro), mot tau tuan duong va mot tau khu truc, cho nen viec "cat ngang chu T" chi la khai niem va it co anh huong đen ket qua chung cuoc cua tran đanh.


Tran chien ngoai khoi Samar (25 thang 10) = Mo đau =
Quyet đinh cua Halsey tung toan luc luong cua Đe Tam ham đoi len phia Bac đe tan cong cac tau san bay Nhat thuoc "Luc luong phia Bac" cua Ozawa đa bo trong eo bien San Bernardino hoan toan khong đuoc bao ve.
Cac si quan cao cap cua Đe That ham đoi (ke ca Kinkaid va ban tham muu cua ong) đeu tin rang Halsey chi mang theo ba đoi đac nhiem tau san bay nhanh cung voi minh len phia Bac (đoi đac nhiem cua McCain, luc luong manh nhat trong Đe Tam ham đoi, van đang tren đuong quay lai tu huong Ulithi) nhung đe lai cac thiet giap ham thuoc Luc luong Đac nhiem 34 canh phong eo bien San Bernardino chong lai "Luc luong Trung tam" Nhat Ban. Trong thuc te, Halsey chua tung thanh lap Luc luong Đac nhiem 34, va ca sau chiec thiet giap ham cua Willis Lee đeu đang tren đuong huong len phia Bac cung voi cac tau san bay, cung nhu la tat ca cac tau tuan duong va tau khu truc cua Đe Tam ham đoi.
Vi vay, "Luc luong Trung tam" cua Kurita đa vuot qua khoi eo bien San Bernardino Strait ma khong bi khang cu vao luc 03 gio 00 phut ngay 25 thang 10 va di chuyen ve phia Nam doc theo bo bien phia Đong đao Samar. Đuong đi cua chung chi đuoc phong thu boi ba Đon vi Đac nhiem tau san bay ho tong cua Đe That ham đoi duoi ten cac goi 'Taffy' 1, 2 va 3, gom tong cong muoi sau tau san bay ho tong nho, cham chap va vo giap rat yeu; cung luc luong ho tong yeu kem gom nhung tau khu truc nho hoa luc yeu khong co vo giap va cac tau khu truc ho tong nho hon nua. Cho du đa phai chiu đung nhung thiet hai do cac hoat đong tai eo bien Palawan va bien Sibuyan, "Luc luong Trung tam" Nhat Ban van con rat manh, bao gom bon thiet giap ham (ke ca chiec Yamato khong lo), sau tau tuan duong hang nang, hai tau tuan duong hang nhe va khoang mot ta tau khu truc. Ngoai tru Luc luong Đac nhiem 38, đay co the la luc luong hai quan manh me nhat hanh tinh vao luc đo, cho du co the sanh đuoc mot cach tuong đuong voi luc luong yem tro hoa luc do Đo đoc Oldendorf chi huy thuoc Đe That ham đoi. Chi tinh rieng Yamato, thiet giap ham lon nhat va manh nhat, co luong re nuoc bang tat ca cac tau chien cua Taffy 3 cong lai.


= Tran chien =
Luc 6 gio 27 sang, khi đoan tau đang o phia Đong bo bien đao Samar, thieu uy quan trac vien Shiego Hirayama đung tren đai quan sat nhin ve phia truoc va đem đuoc 4 cot tau cao va theo loi kien truc thi đo la tau san bay Mi. Kurita goi mot ban vo tuyen đien ve Bo tu lenh ham đoi Lien hop: "Nho troi giup chung toi co co hoi đe tien cong ham đoi Mi. Đanh tau san bay truoc va tieu diet ham đoi con lai sau". Truoc mat ho la mot phan đoi gom 6 tau san bay ho tong loai nho (moi chiec co 28 may bay) va 7 khu truc ham, do chuan đo đoc Clifton Sprague chi huy, thuoc ham đoi thu 7 Hoa Ky đang lam nhiem vu yem tro cho đoan tau đo bo Mi o vinh Leyte.
Luc luong cua Kurita đa bat đuoc Đon vi Đac nhiem 77.4.3 ('Taffy 3') cua Chuan Đo đoc Clifton Sprague mot cach hoan toan bat ngo. Sprague chi đao cac tau san bay cua minh tung may bay ra, roi an nup vao mot đam mua giong o phia Đong. Ong cung ra lenh cho cac tau khu truc va khu truc ho tong tao mot buc man khoi đe che khuat cac tau san bay đang rut lui.
Do khong nhan thuc đuoc rang mieng moi nhu cua Ozawa đa thanh cong, Kurita cho rang minh vua tim thay mot đoi tau san bay thuoc Đe Tam ham đoi cua Halsey. Vua moi sap xep nhung tau chien cua minh trong đoi hinh chong khong kich, Kurita khien cho tinh hinh tro nen lon xon khi ra lenh "Tong tan cong", co nghia la chia tach ham đoi cua ong thanh cac đon vi khac nhau va tan cong đoc lap.
Đung 6 gio 58, hai phao cua chiec Yamato khai hoa, ban ra nhung trai đan 3.220 can Anh (khoang 1.600 kg). Kurita ra lenh "tong tan cong", moi tau Nhat đo xo vao đoi thu.
Tau khu truc Johnston luc đo đang o gan đoi phuong nhat. Voi sang kien cua rieng minh, chi huy con tau Trung ta Hai quan Ernest E. Evans lai con tau hoan toan vo vong cua minh huong thang vao đoi thu het toc đo luon. Chiec Johnston phong ra mot chum ngu loi, 2 trai trung tuan duong ham Kumano, nhung chiec Johnston trung đan phao 1,6 tan va hu hai nang.
Thay vay, Sprague ra menh lenh "small boys attack", tung toan bo phan con lai cua luc luong tau ho tong cua Taffy 3 vao cuoc xung đot. Hai tau khu truc con lai cua Taffy 3, Hoel va Heermann, va tau khu truc ho tong Samuel B. Roberts đa tan cong voi chu đinh tu sat, thu hut ve phia minh hoa luc cua đoi phuong va pha vo đoi hinh tau chien Nhat khi chung phai chuyen huong đe tranh nhung qua ngu loi. Khu truc ham Hoel nham vao tau tuan duong hang nang Haguro, phong mot loat ngu loi, nhung sau đo bi đan hai phao trung buong may. Khu truc ham Harmann cung nham vao chiec Haguro, phong mot loat ngu loi nhung chiec nay tranh đuoc. Chiec Hoel thi bi tuan duong ham nang Kongo co tinh đung trung va chim.
Trong khi đo, Thomas Sprague ra lenh cho tat ca sau chiec tau san bay ho tong cua ba đon vi đac nhiem Taffy tung toan bo may bay voi bat ky vu khi nao đang co, ngay ca khi chung chi co sung may hay min sau chong tau ngam. Ong co tong cong khoang 450 may bay duoi quyen, đa so la may bay tiem kich FM-2 Wildcat va may bay nem bom ngu loi TBM Avenger. Cuoc khong kich phan cong hau nhu tiep dien khong ngung nghi, va mot so đot khong kich, đac biet la do Đon vi Đac nhiem 77.4.2 ('Taffy 2') cua Đo đoc Stump tung ra kha manh liet.
Nhung chiec tau san bay cua Taffy 3 quay ve huong Nam va rut lui trong man đan phao. Tau san bay Gambier Bay o ve phia cuoi đoi hinh va tut lai. Mot trai roi xuong xuyen thung boong tau, no o buong may chiec Gambier Bay, khien chiec nay bi loai khoi vong chien va chim luc 8 gio 45 phut. Hau het cac tau san bay khac đeu bi hu hai.


= Đo đoc Kurita rut lui =
Su khang cu quyet liet cua My đa xac nhan suy đoan cua phia Nhat rang ho đang phai đuong đau voi mot ham đoi chu luc chu khong phai la nhung tau san bay ho tong va tau khu truc. Viec lon xon sau khi ra lenh "Tong tan cong" con nghiem trong hon do cac cuoc phan cong bang may bay va ngu loi, va soai ham Yamato cua Kurita bi buoc phai quay mui ve huong Bac đe tranh cac qua ngu loi nen ban than Kurita khong the bat nhip voi dien tien tran đanh. Kurita bat ngo tach ra khoi tran đanh va ra lenh: "moi con tau, theo toi ve huong Bac, toc đo 20", ro rang đe nham tap hop lai ham đoi mat trat tu cua minh.
Sau khi quay đau xuong phia Nam huong ve phia vinh Leyte mot lan nua, bao cao tac chien cua Kurita cho biet ong nhan đuoc mot buc đien sai lam thong bao mot nhom tau san bay My đang huong len phia Bac nham vao ong. Y muon đua luc luong cua minh đoi đau nhung tau chien chu luc hon la luc luong van tai, Kurita tung luc luong ra truy đuoi, va do đo đa lo mat co hoi tieu diet nhung tau be đo bo trong vinh Leyte.
Kurita con chiu anh huong do ong khong biet rang Ozawa đa loi keo đuoc Halsey tach xa khoi vinh Leyte; ong van tin la minh đang đoi đau cac đon vi cua Đe Tam ham đoi, va đo chi la van đe thoi gian truoc khi Halsey bao vay va tieu diet ong. Chuan Đo đoc Clifton Sprague đa viet cho ban đong nghiep Aubrey Fitch sau chien tranh: "Toi... khang đinh [voi Đo đoc Nimitz] rang ly do chinh ma ho đa quay mui ve huong Bac la ho đa chiu nhieu thiet hai đen muc co the tiep tuc, va toi van giu quan điem nay. Su phan tich sau nay se xac nhan đieu đo."
Sau khi can nhac ki luong, luc 12 gio 35 phut Kurita ha lenh cho đoan chien ham cua ong quay ve phia Bac đe tim diet cac tau san bay Mi.
Pho đo đoc Kurita đa tinh sai. Theo đuoi muc tieu đo, Kurita đa bo lo co hoi co the lot vao vinh Leyte. Luc luong Đot kich cua Kurita co the tieu diet xong đoan tau đo bo Mi trong vinh roi moi phai quay ra đoi pho voi ham đoi thu 7 Hoa Ky. Va lai ham đoi nay cung khong qua manh: trong so 6 thiet giap ham cua Oldendorf thi 5 chiec la nhung tau cu tung bi đanh đam hoac bi trong thuong o Tran Chau Cang, moi đuoc truc vot len va sua chua lai. Nguoi Nhat se tiec nuoi khi biet rang đoan tau đo bo Mi o vinh Leyte luc bay gio van chua chuyen het so vu khi quan trang len bo. Trong so đo co 23 tau đo bo LST cho xe tang, 28 tau van tai co 22.000 tan cho cac vi sat lot đuong bang va cac vat lieu khac đe lap san bay da chien. Neu so tau nay bi đanh chim thi - nhu tuong Douglas MacArthur đa thua nhan - đao quan Mi đa đo bo se "bi đat vao tinh the nguy hiem".
Sau khi that bai trong viec đanh chan nhung chiec tau san bay khong thuc su hien huu, cuoi cung Kurita rut lui ve huong eo bien San Bernardino. Ba tau tuan duong hang nang cua ong đa bi đanh chim, va su khang cu kien quyet cua My đa khien ong cam thay tiep tuc tan cong chi đem lai them nhieu thiet hai cho phia Nhat.
Hau het luc luong con song sot cua Kurita đa rut lui thanh cong. Halsey va cac thiet giap ham cua Đe Tam ham đoi đa quay ve qua tre đe co the chan đuoc chung. Cac thiet giap ham Nagato, Haruna va Kongo bi hu hong nang boi ngu loi cua luc luong ho tong cua Taffy 3. Kurita đa bat đau tran chien voi nam thiet giap ham, nhung tren đuong quay tro ve chi co Yamato con kha nang chien đau đay đu. 

Khi cac hoat đong tac chien lieu linh tren mat bien đi vao giai đoan ket thuc, Pho Đo đoc Takijiro Onishi đua 'Luc luong Tan cong Đac biet' vao hoat đong, tung cac đot khong kich kamikaze vao cac tau be Đong Minh trong vinh Leyte va cac đon vi tau san bay ho tong ngoai khoi Samar. Tau san bay ho tong St. Lo cua Taffy 3 bi mot may bay Kamikaze đanh trung va bi chim sau đo. Đay la cuoc tan cong đau tien cua phi đoi Kamikaze tuc Than phong do cac phi cong quyet tu Nhat tien hanh.


= Thiet hai =
Hai tau san bay ho tong, cac tau khu truc Hoel va Johnston cung tau khu truc ho tong Samuel B. Roberts bi đanh chim va bon tau chien My khac bi hu hai. Tau khu truc Heermann, cho du tham gia mot tran chien hoan toan khong can suc, đa ket thuc tran chien chi voi ton that sau thanh vien thuy thu đoan thiet mang.
Hon mot ngan thuy thu va phi cong bi giet trong tran đanh. Do thong tin lien lac cat đut cung cac sai lam khac, mot so lon nhung nguoi song sot thuoc Taffy 3 đa khong đuoc cuu vot trong nhieu ngay, khien đa co them nhung ton that khong can thiet sau khi tran chien đa ket thuc.


Tran chien ngoai khoi mui Engano (25–26 thang 10) "Luc luong phia Bac" cua Đo đoc Ozawa bao gom bon tau san bay: Zuikaku (chiec cuoi cung con song sot trong so sau tau san bay tan cong Tran Chau Cang nam 1941), cac tau san bay hang nhe Zuiho, Chitose va Chiyoda, hai thiet giap ham thoi Chien tranh the gioi thu nhat Hyuga va Ise von đa đuoc cai bien mot phan thanh mot tau san bay lai (hai thap phao đuoi đuoc thay bang san đap, san chua va may phong – nhung ca hai chiec đeu khong mang mot may bay nao trong tran nay), ba tau tuan duong hang nhe Oyodo, Tama va Isuzu cung chin tau khu truc. Luc luong nay chi co tong cong 108 may bay.
Luc luong cua Đo đoc Ozawa van khong bi phat hien cho đen tan 16 gio 40 phut ngay 24 thang 10, chu yeu la do Đoi đac nhiem 38.3 cua Đo đoc Sherman, luc nay đang o vi tri cuc Bac trong đoi hinh cua Halsey co nhiem vu trinh sat khu vuc nay, qua ban biu trong viec tan cong luc luong cua Kurita đong thoi phai tu bao ve khoi cac đot khong kich xuat phat tu cac san bay tren đao Luzon. Chieu toi ngay 24 thang 10, Ozawa bat đuoc mot buc đien My thong tin ve cuoc rut lui cua Kurita, do đo ong cung bat đau rut lui luc luong cua minh. Nhung đen 20 gio 00 phut, Đo đoc Soemu Toyoda ra lenh cho moi luc luong phai tan cong het minh, vi the Ozawa lai cho quay mui ve huong Nam tiep can Đe Tam ham đoi.
Halsey bi thuyet phuc rang "Luc luong phia Bac" la moi đe doa chinh, va quyet đinh nam lay cai ma ong cho la co hoi hau nhu hoan hao đe tieu diet suc manh con lai cua ham đoi tau san bay Nhat Ban. Tin rang "Luc luong Trung tam" đa bi vo hieu hoa boi cac đot khong kich cua Đe Tam ham đoi trong ngay 24 thang 10 trong tran chien bien Sibuyan, va phan con lai cua chung đa rut lui ve Brunei, Halsey gui đi buc đien: "Can cu theo cac bao cao tan cong, Luc luong Trung tam đa bi thiet hai nang. Toi se tien len phia Bac voi ba đoi nham tan cong luc luong tau san bay vao luc tang sang."
Luc luong ma Halsey mang theo huong len phia Bac bao gom ba đoi tau san bay trong Luc luong Đac nhiem 38 cua Mitscher; mot uu the ap đao hon han so voi "Luc luong phia Bac" Nhat Ban. Chung bao gom nam tau san bay ham đoi: Intrepid, Franklin, Lexington, Enterprise va Essex; nam tau san bay hang nhe: Independence, Belleau Wood, Langley, Cabot va San Jacinto; sau thiet giap ham: Alabama, Iowa, Massachusetts, New Jersey, South Dakota va Washington, tam tau tuan duong (hai hang nang va sau hang nhe) cung hon 40 tau khu truc. Luc luong khong quan tren muoi tau san bay My co khoang tren 600 đen 1000 may bay.
Luc 02 gio 40 phut ngay 25 thang 10, Halsey cho tach ra Luc luong Đac nhiem 34, hinh thanh chung quanh sau thiet giap ham cua Đe Tam ham đoi va đuoc chi huy boi Pho Đo đoc Willis A. Lee. Khi troi sap sang, tau chien cua Luc luong Đac nhiem 34 tien len phia truoc cac tau san bay. Halsey du đinh đe cho Mitscher tung ra cac cuoc khong kich roi tiep noi bang cac khau phao hang nang tren cac tau chien cua Lee. 

 
Luc binh minh ngay 25 thang 10, Ozawa tung ra khoang 75 may bay tan cong Đe Tam ham đoi. Đa so bi cac may bay My lam nhiem vu tuan tra chien đau tren khong ban roi, va khong gay thiet hai gi cho cac tau My. Mot so it may bay Nhat song sot đa tim cach ha canh đuoc tren cac san bay tai Luzon.
Trong đem, Halsey đa chuyen quyen chi huy chien thuat cua Luc luong Đac nhiem 38 cho Đo đoc Mitscher, va ong đa ra lenh cho cac tau san bay tung ra đot tan cong thu nhat gom 180 may bay vao luc binh minh, truoc khi tim ra vi tri cua "Luc luong phia Bac". Khi may bay trinh sat tim thay muc tieu luc 07 gio 10 phut, luc luong tan cong bat đau bay vong tron vay quanh ham đoi đoi phuong. Luc 08 gio 00, cuoc tan cong mo man khi cac may bay tiem kich theo ho tong đa tieu diet luc luong tuan tra chien đau tren khong cua Ozawa gom khoang 30 may bay. Cuoc tan cong tiep tuc đen chieu toi, khi Luc luong Đac nhiem 38 thuc hien tong cong 527 phi vu nham vao "Luc luong phia Bac", đanh chim Zuikaku, cac tau san bay hang nhe Chitose va Zuiho cung tau khu truc Akizuki. Tau san bay Chiyoda va tau tuan duong Tama bi hu hai. Ozawa phai chuyen co hieu cua minh sang tau tuan duong hang nhe Oyodo.


= Cuoc khung hoang – Đe That ham đoi cau cuu =
Khong lau sau 08 gio 00, nhung buc đien cau cuu tuyet vong yeu cau đuoc giup đo bat đau đen tu Đe That ham đoi. Mot buc đien cua Kinkaid đa đuoc gui thang bang bach van: "Hoan canh cua toi that cap bach. Can co cac thiet giap ham nhanh va su ho tro tu tren khong moi ngan chan đuoc đoi phuong tieu diet cac tau san bay ho tong va tien vao Leyte." Halsey nho lai trong hoi ky cua minh la ong đa that su soc ve buc đien nay, co chu y đen viec cac buc đien tu Ham đoi 7 đen mot cach roi rac va khong theo thu tu can cu vao nhat ky cua phong đien bao. Duong nhu la ong đa khong đoc đuoc buc đien khan thiet cua Kinkaid cho đen khoang 10 gio 00. Halsey sau nay khang đinh ong biet Kinkaid gap kho khan, nhung khong the tuong tuong la tinh huong lai bi đat đen nhu vay.
Mot trong nhung buc đien khan thiet nhat cua Kinkaid bao cao rang, sau cac hoat đong tac chien tai eo bien Surigao, cac thiet giap ham cua ban than Đe That ham đoi bi thieu hut đan duoc tram trong. Ngay ca đieu nay cung khong đu thuyet phuc Halsey gui ngay luc luong tro giup cho Kinkaid. Trong thuc te tinh hinh đan duoc tren cac thiet giap ham cua Đe That ham đoi khong thap đen muc bao đong nhu buc đien cua Kinkaid mo ta, nhung Halsey đa khong biet đen đieu ay.
O cach xa chien truong 5.000 km (3.000 dam), Đo đoc Nimitz tai Tran Chau Cang đa theo doi cac loi keu gao tuyet vong cua Taffy 3, va đa gui cho Halsey mot buc đien ngan gon ra lenh phai ho tro cho Đe That ham đoi, nguyen van tieng Anh nhu sau:

Bon tu đau tien va ba tu cuoi cung trong buc đien la nhung "tu đem" nham gay nham lan cho đoi phuong muon nghe len, trong đo điem bat đau va ket thuc noi dung thuc cua buc đien se đuoc đanh dau bang phu am kep. Tuy nhien, đien bao vien tren soai ham cua Halsey, cho du đa xoa đung bon tu đau nhung lai đe sot ba tu cuoi trong buc đien đuoc trao cho Halsey. Ket qua la, khi Halsey đoc buc đien, ong đa nghi rang nhung tu cuoi cung THE WORLD WONDERS (the gioi tu hoi) la nhung loi phe phan đay nghien cua Nimitz, nen ong đa phan ung, nem mu cua minh xuong san tau va "noi con thinh no". Chuan Đo đoc Robert Carney, Tham muu truong, đa phai đoi mat voi Halsey va quat len: "Ngung lai đi! Ong lam cai gi vay? Binh tinh lai đi nao."
Cuoi cung, luc 11 gio 15 phut, tuc la hon hai gio sau khi buc đien tham hoa đau tien tu Đe That ham đoi đen đuoc soai ham cua minh, Halsey ra lenh cho Luc luong Đac nhiem 34 quay mui ve phia Nam huong đen Samar. Vao luc nay cac thiet giap ham cua Lee đa hau nhu o trong tam ban phao vao luc luong cua Ozawa. Lai phai mat them hai gio ruoi tiep te nhien lieu cho cac tau khu truc ho tong trong Luc luong Đac nhiem 34.
Sau khi lien tuc bi tri hoan mot cach ky di va ngoan co, viec quay ve qua tre cua Luc luong Đac nhiem 34 khong mang lai loi ich cu the nao cho Đe That ham đoi ngoai viec cuu vot nhung nguoi con song sot cua Taffy 3; va cung qua tre đe co the đanh chan luc luong cua Kurita truoc khi chung thoat qua eo bien San Bernardino.
Du sao, luc 16 gio 22 phut, trong mot co gang tuyet vong va qua tre đe can thiep nhung su kien ngoai khoi Samar, Halsey thanh lap mot đoi đac nhiem moi (TG 34.5) do Chuan Đo đoc Badger chi huy, hinh thanh chung quanh hai chiec thiet giap ham nhanh nhat cua Đe Tam ham đoi Iowa (BB-61) va New Jersey (BB-62), nhung tau chiec co the đat đuoc toc đo toi đa 59 km/h (32 knot), cung ba tau tuan duong va tam tau khu truc cua Luc luong Đac nhiem 34. Luc luong nay hoi ha chay ve phia Nam, đe lai Lee cung bon thiet giap ham con lai theo sau. Can cu theo khao sat cua tac gia Morison, neu nhom cua Badger thanh cong trong viec chan "Luc luong Trung tam", chung cung se bi mot hoa luc hung hau hon ap đao tu cac thiet giap ham cua Kurita.
Cuoi cung, tau tuan duong va tau khu truc cua Đoi đac nhiem 34.5 cung bat gap va đanh chim tau khu truc Nowaki, ke tut hau cuoi cung trong đoi hinh "Luc luong Trung tam", ngoai khoi eo San Bernardino.


= Cac hoat đong cuoi cung =
Khi Halsey cho quay mui Luc luong Đac nhiem 34 ve huong nam luc 11 gio 15 phut, ong cho tach ra mot luc luong gom bon tau tuan duong va chin tau khu truc do Chuan Đo đoc DuBose chi huy, va sap nhap chung vao Luc luong Đac nhiem 38. Luc 14 gio 15 phut Mitscher ra lenh cho DuBose truy đuoi phan con lai cua "Luc luong phia Bac" Nhat Ban. Cac tau tuan duong đa ket lieu chiec tau san bay hang nhe Chiyoda luc khoang 17 gio 00 phut, va đen 20 gio 59 phut đanh chim đuoc tau khu truc Hatsuzuki sau mot tran đo sung kich liet.
Khi Đo đoc Ozawa biet đuoc su bo tri luc luong tuong đoi yeu cua DuBose, ong ra lenh cho cac thiet giap ham Ise va Hyuga quay mui ve phia Nam đe tan cong voi mot hoa luc manh hon han, nhung chung đa khong tim thay nhom cua DuBose. Quyet đinh cua Halsey cho rut tat ca sau thiet giap ham cua Lee vao no luc tro troi va qua tre đe tro giup Đe That ham đoi, gio đay lai đay Luc luong Đac nhiem tau san bay 38 vao nguy co bi phan cong boi mot luc luong tau noi cua "Luc luong phia Bac".
Vao khoang 23 gio 10 phut, tau ngam My Jallao phong ngu loi đanh chim tau tuan duong hang nhe Tama trong luc luong cua Ozawa. Đay la hoat đong tac chien cuoi cung trong tran chien mui Engano; va ngoai tru mot so đot khong kich vao ham đoi Nhat đang rut lui trong ngay 26 thang 10, cung la hoat đong ket thuc Tran chien vinh Leyte.


Su phe phan Halsey Đo đoc Halsey bi phe phan vi quyet đinh cua ong đua Luc luong Đac nhiem 34 len phia Bac nham san đuoi Ozawa, va đa khong kip thoi tach đon vi nay ra khi Kinkaid yeu cau tro giup. Mot tieng long lan truyen trong Hai quan My cho hanh đong cua Halsey la 'Bull's Run', ket hop ten thong dung cua Halsey trong bao gioi "Bull" (trong Hai quan My ong đuoc goi la 'Bill' Halsey) cung voi su am chi đen Tran Bull Run thoi Noi chien My.
Trong ban thong bao sau tran đanh, Halsey bao chua cho quyet đinh cua ong nhu sau:

Halsey cung tranh luan rang ong lo ngai viec đe lai Luc luong Đac nhiem 34 đe bao ve eo bien ma khong co tau san bay ho tro se khien chung tro nen mong manh truoc cac đot khong kich cua đoi phuong tu đat lien, trong khi đe lai mot đoi tau san bay nhanh yem tro cho nhung chiec thiet giap ham se lam yeu đi đang ke luc luong khong quan đuoc tap trung đe tan cong Ozawa.
Tuy nhien, tac gia Morison khang đinh rang Đo đoc Lee đa bao cao len rang ong đa chuan bi san sang cho cac thiet giap ham đe bao ve eo bien San Bernardino ma khong can moi su ho tro cua tau san bay. Hon nua, neu Halsey duy tri thong tin lien lac chat che cung Đe That ham đoi, van co phuong an kha thi su dung luc luong tu cac tau san bay ho tong cua Luc luong Đac nhiem 77 ho tro tren khong thoa đang cho Luc luong Đac nhiem 34, mot nhiem vu de hon nhieu so voi viec cac tau san bay ho tong phai tu ve chong lai cuoc tan cong cua cac tau chien hang nang cua Kurita.
Co the tranh luan rang trong thuc te Halsey đang tren mot thiet giap ham, va "cam giac bi tut lai phia sau" cung Luc luong Đac nhiem 34 (trong khi phan lon ham đoi tan cong len phia Bac) gop phan vao quyet đinh nay, nhung trong moi tinh huong đay chi la thu yeu. Nguoi ta đa chi ra rang, cach rat hien thuc hoan hao va hop ly, la chi can lay đi mot hoac hai thiet giap ham nhanh nhat cua Đe Tam ham đoi (Iowa va New Jersey) hop cung cac tau san bay nham truy đuoi Ozawa, trong khi co the đe lai hau het hang thiet giap ham ngoai khoi eo San Bernardino (thuc ra, ke hoach nguyen thuy cua Halsey ve thanh phan cua Luc luong Đac nhiem 34 chi bao gom bon chu khong phai tat ca sau thiet giap ham cua Đe Tam ham đoi); do đo, viec phong thu eo San Bernardino voi mot luc luong thiet giap ham manh khong mau thuan voi y muon rieng cua Halsey đich than đi len phia Bac tren chiec New Jersey.
Co le mot nhan to quan trong trong quyet đinh nay la do ban than Halsey co xu huong khong muon tach roi luc luong cua minh; ong co niem tin sau sac vao su tap trung luc luong, nhu đuoc phan anh trong nhung bai viet truoc va sau The chien II, cung nhu trong nhung bai bao va phong van nham bien ho cho quan điem va cac hoat đong cua minh. Them vao đo, co the Halsey chiu anh huong boi nhung loi phe phan Đo đoc Spruance, nguoi bi đa so cho la đa qua than trong trong Tran chien bien Philippine nen đa đe cho hau het Ham đoi Nhat Ban chay thoat. Va duong nhu la Halsey cung bi anh huong boi Chuan Đo đoc Robert "Mick" Carney, Tham muu truong cua ong, nguoi cung toan tam toan y huy đong moi luc luong co đuoc cua Đe Tam ham đoi ve phia Bac đe tan cong luc luong tau san bay Nhat.
Tuy nhien, voi nhung thong tin ma ong co đuoc, Halsey đa co nhung ly do cu the va de hieu cho hanh đong cua minh. Truoc tien, ong tin rang luc luong cua Đo đoc Kurita đa bi thiet hai nghiem trong hon nhieu so voi thuc te. Trong khi co the gia đinh rang Halsey phai xem xet viec luc luong cua Kurita tiep tuc tien quan nhu la mot chi thi cho thay chung van la moi đe doa nghiem trong, khong the ung ho quan điem nay khi xem xet thai đo cong khai cua binh linh Nhat Ban cu khang khang no luc mot cach tuyet vong đen muc gan nhu tu sat. Do đo theo su uoc luong cua Halsey, luc luong đa bi suy yeu cua Kurita la nam trong kha nang đoi pho cua Đe That ham đoi, khong đang đe chia tach luc luong tan cong cua minh.
Ke tiep, Halsey khong he biet, cung nhu bat cu nguoi nao khac trong Hai quan My, rang khong luc hai quan Nhat đang trong tinh trang te hai nhu the nao, va luc luong nhu moi cua Ozawa đa gan nhu can kiet may bay. Halsey đa can nhac, theo cach co the hieu đuoc va bao thu mot cach than trong, rang luc luong cua Ozawa van con co kha nang tung ra cac cuoc khong kich nghiem trong. Halsey sau đo giai thich mot phan cac hanh đong cua ong khi tuyen bo dut khoat rang ong khong muon bi "nem bom con thoi" boi luc luong cua Ozawa (mot thuat ngu ky thuat trong đo may bay sau khi tan cong co the ha canh va tai trang bi tai cac can cu o ca hai ben cua ke thu, cho phep chung tan cong o ca luot đi va luot ve) hoac cho chung co hoi "ban tu do" xuong cac luc luong đo bo My trong vinh Leyte. Ro rang la ong đa khong co moi quan tam tuong đuong khi đe cho cac thiet giap ham va tau tuan duong cua Kurita co hoi "ban tu do" xuong cung cac luc luong đo.
Thuc te la Halsey đa nhan đinh theo cach xem ra qua than trong ve cac tau san bay cua Ozawa, va mot nhan đinh theo cach hoan toan trai nguoc ve cac thiet giap ham cua Kurita, co the phan anh xu huong de hieu thien ve cac tau san bay la moi đe doa chinh cua cuoc chien. Tai vinh Leyte, Halsey đa khong the đanh gia đay đu rang trong mot so hoan canh, thiet giap ham va tau tuan duong van co the rat nguy hiem; va mia mai thay, chinh qua sai lam khong thong tin đay đu y đinh cua minh, ong đa khien cho nhung hoan canh đo tro thanh hien thuc.
Clifton Sprague, chi huy truong Đon vi Đac nhiem 77.4.3 trong tran chien ngoai khoi Samar, sau nay đa phe phan mot cach quyet liet quyet đinh cua Halsey, va viec khong thong bao ro rang cho Kinkaid va Đe That ham đoi rang suon phia Bac cua ho khong con đuoc bao ve:

Nhan đinh viec Halsey đa khong chuyen huong Luc luong Đac nhiem 34 ve phia Nam kip thoi sau khi nhan đuoc đien cau cuu cua Đe That ham đoi ngoai khoi Samar, Morison cho rang:

Co le loi binh luan chan that nhat đuoc Pho Đo đoc Lee neu ra ngan gon trong ban bao cao tac chien cua Tu lenh Luc luong Đac nhiem 34:


Hau qua va sau đo Tran chien vinh Leyte đa giup giu vung cac bai đo bo cua Tap đoan quan 6 Luc quan Hoa Ky tren đao Leyte truoc su tan cong tu phia bien. Tuy nhien, cuoc chien tren bo van con tiep dien gay go cho đen khi Đong Minh kiem soat hoan toan hon đao vao cuoi thang 12 nam 1944. Tran Leyte tren bo đuoc tien hanh song song voi cac chien dich tren khong va ngoai bien, trong đo quan Nhat no luc tang vien va tiep te cho quan đon tru tai Leyte, trong khi Đong Minh ra suc ngan can va gianh uu the tren khong va tren bien cho mot loat cac cuoc đo bo len vinh Ormoc, cac cuoc đung đo thuong đuoc biet đen duoi ten goi Tran chien vinh Ormoc.
Hai quan Đe quoc Nhat Ban chiu đung ton that to lon nhat ke tu thoi đai Minh Tri duy tan. That bai cua ho khong đanh đuoi đuoc luc luong xam chiem Đong Minh khoi Leyte đong nghia voi viec mat Philippines khong sao tranh khoi, ma đieu nay se dan đen viec Nhat Ban se bi cat đut khoi nhung lanh tho chiem đong tai Đong Nam A. Nhung noi nay đang cung cap nguon nguyen lieu song con cho Nhat Ban, đac biet la xang dau cho tau chien va may bay, va van đe nay cang them tram trong vi cac xuong tau va nguon tiep lieu khac nhu đan duoc đeu o ngay tai chinh quoc. Cuoi cung, viec mat Leyte đa mo đuong cho viec tan cong quan đao Ryukyu trong nam 1945.
Hau het luc luong tau noi cua Hai quan Nhat quay tro ve can cu cua chung trong trang thai hu hong, hau nhu khong hoat đong cho đen het chien tranh. Chien dich duy nhat cua cac tau chien nay tu luc tran chien vinh Leyte Gulf ket thuc cho đen khi Nhat Ban đau hang la chuyen đi tham hoa va bi đat vao thang 4 nam 1945 trong Chien dich Ten-Go (Ten-go sakusen) khi thiet giap ham Yamato cung mot so tau ho tong bi cac tau san bay My tieu diet.
May bay tan cong tu sat kamikaze lan đau tien đuoc su dung sau cuoc đo bo len Leyte, khi mot may bay đa đanh trung tau tuan duong hang nang Uc HMAS Australia ngay 21 thang 10. Viec tan cong tu sat co to chuc boi "Luc luong Tan cong Đac biet" bat đau vao ngay 25 thang 10 trong giai đoan ket thuc cua tran chien ngoai khoi Samar đa pha huy tau san bay ho tong USS St. Lo.
J.F.C. Fuller, trong tac pham cua ong 'The Decisive Battles of the Western World', đa viet ve ket qua cua tran chien vinh Leyte:

Ham đoi Nhat Ban [thuc su] đa ngung hien huu, va ngoai tru luc luong may bay đat can cu tren đat lien, đoi thu cua ho đa gianh quyen kiem soat mat bien khong the choi cai đuoc.
Khi Đo đoc Ozawa đuoc hoi… sau chien tranh ong đa tra loi: "Sau tran nay luc luong tau noi tro nen hoan toan phu thuoc, nen chung toi phai dua vao luc luong tren bo, tan cong [Kamikaze] đac biet, va khong quan… khong con nhung nhiem vu đuoc giao cho cac tau noi, ngoai tru mot vai con tau đac biet".
Va Đo đoc Yonai, Bo truong Hai quan, phat bieu ong nhan thuc rang that bai tai Leyte "tuong đuong voi viec mat Philippines."
va trong mot y nghia lon hon cua tran đanh, ong noi: "Toi co cam giac đo la hoi ket cuoc."


Tham khao = Ghi chu =


= Thu muc =
Cutler, Thomas (1994). The Battle of Leyte Gulf: 23-ngay 26 thang 10 nam 1944. Annapolis, Maryland, U.S.: Naval Institute Press. ISBN 1-55750-243-9.
D'Albas, Andrieu (1965). Death of a Navy: Japanese Naval Action in World War II. Devin-Adair Pub. ISBN 0-8159-5302-X.
Drea, Edward J. (1998). "Leyte: Unanswered Questions". In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army. Nebraska: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-1708-0.
Dull, Paul S. (1978). A Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941-1945. Naval Institute Press. ISBN 0-87021-097-1.
Field, James A. (1947). The Japanese at Leyte Gulf;: The Sho operation. Princeton University Press. ASIN B0006AR6LA.
Friedman, Kenneth (2001). Afternoon of the Rising Sun: The Battle of Leyte Gulf. Presidio Press. ISBN 0-89141-756-7.
Fuller, J.F.C. (1956). The Decisive Battles of the Western World - Volume III. London: Eyre & Spottiswoode. ISBN 1-135-31790-9.
Hornfischer, James D. (2004). The Last Stand of the Tin Can Sailors. Bantam. ISBN 0-553-80257-7.
Hoyt, Edwin P. (2003). The Men of the Gambier Bay: The Amazing True Story of the Battle of Leyte Gulf. Thomas H Moorer (Introduction). The Lyons Press. ISBN 1-58574-643-6.
Lacroix, Eric (1997). Japanese Cruisers of the Pacific War. Linton Wells. Naval Institute Press. ISBN 0-87021-311-3.
Morison, Samuel Eliot (1956 (in lai 2004)). Leyte, June 1944-January 1945, vol. 12 of History of United States Naval Operations in World War II. Champaign, Illinois, U.S.A.: University of Illinois Press; Reprint edition. ISBN 0-252-07063-1. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri ngay thang trong: |year= (tro giup)Quan ly CS1: nam (lien ket)
Potter, E. B. (2005). Admiral Arleigh Burke. Naval Institute Press. ISBN 1-59114-692-5.
Potter, E. B. (2003). Bull Halsey. Naval Institute Press. ISBN 1-59114-691-7.
Sauer, Howard (1999). The Last Big-Gun Naval Battle: The Battle of Surigao Strait. Glencannon Press. ISBN 1-889901-08-3.
Stewart, Adrian (1979). The Battle of Leyte Gulf. Hale. ISBN 0709175442.
Thomas, Evan (2006). Sea of Thunder: Four Commanders and the Last Great Naval Campaign 1941-1945. Simon & Schuster. ISBN 0-7432-5221-7.
Vego, Milan N. (2006). Battle for Leyte, 1944: Allied And Japanese Plans, Preparations, And Execution. US Naval Institute Press. ISBN 1557508852.
Willmott, H. P. (2005). The Battle Of Leyte Gulf: The Last Fleet Action. Indiana University Press. ISBN 0253345286.
Woodward, C. Vann (1947 (in lai 2007)). The Battle for Leyte Gulf. Skyhorse Publishing. ISBN 1602391947. {{Chu thich sach}}: Kiem tra gia tri ngay thang trong: |year= (tro giup)Quan ly CS1: nam (lien ket)


Phuong tien nghe nhin Lost Evidence of the Pacific: The Battle of Leyte Gulf. History Channel TV
Dogfights: Death of the Japanese Navy. History Channel. TV
Battle 360: Battle of Leyte Gulf. History Channel. TV
Animated History of The Battle of Leyte Gulf Luu tru ngay 12 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine
Victory At Sea: The Battle For Leyte Gulf, (1952). Tap thu 19 trong loat phim dai 26 tap ve nhung tran hai chien trong The Chien II.


Lien ket ngoai United States Strategic Bombing Survey (Pacific) - Interrogations of Japanese Officials
Battle Experience: Battle for Leyte Gulf [Cominch Secret Information Bulletin No. 22]
Task Force 34 Action Report: ngay 6 thang 10 nam 1944 - ngay 3 thang 11 nam 1944 (VAdm Lee)
Task Force 77 Action Report: Battle of Leyte Gulf (VAdm Kinkaid)
"Turkey Trots to Water" Luu tru ngay 26 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine — detailed description of the battle from battleship.org
Orders of battle: Sibuyan Sea, Surigao Strait, Cape Engano, Samar.
The Australian contingent / sixtieth anniversary of the battle Luu tru ngay 29 thang 1 nam 2008 tai Wayback Machine
'Glorious Death: The Battle of Leyte Gulf' by Tim Lanzendorfer
battle-of-leyte-gulf.com
The Battle Off Samar — Taffy III at Leyte Gulf by Robert Jon Cox
Return to the Philippines: public domain documents from ibiblio.org
The Battle for Leyte Gulf Revisited Luu tru ngay 26 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine by Irwin J. Kappes
Japan's TA-Operation: A Blueprint for Disaster Luu tru ngay 5 thang 12 nam 2012 tai archive.today by Irwin J. Kappes
'Loss of the USS Princeton (CVL-23), ngay 24 thang 10 nam 1944' - United States' Naval Historical Center Luu tru ngay 16 thang 11 nam 2009 tai Wayback Machine