Nu hoang (chu Han: 女皇, tieng Anh: Empress Regnant), cung đuoc goi la Nu đe (女帝) hay Nu hoang đe (女皇帝), ba hoang, ba chua la mot danh tu dung đe chi nguoi phu nu lam Hoang đe, cai tri mot Đe quoc. Nguoi phu nu cai tri mot Vuong quoc đuoc goi la Nu vuong.
Viec ke vi cua Nu hoang truoc đay rat han che, vi quan niem chi co đan ong moi đuoc thua ke ngai vang trong hau het cac the che quoc gia quan chu tu Chau Au sang Đong A. Hau het nhung truong hop xay ra viec phu nu đang vi đeu o nhung tinh huong chinh tri then chot, ca biet hoac do chinh bien chu khong thien ve truyen thong. Do đo, hau nhu khong co quoc gia nao co đao luat đuoc quy đinh ve chi đinh Nu hoang, khac hoan toan voi truong hop co tinh truyen thong va trinh tu nhu Hoang đe nam gioi.
Hau het cac Nu hoang đe, du la phu nu nhung van dung danh xung tuong tu Hoang đe. Trong ngon ngu Han, [Hoang đe] la mot tuoc vi thuong chi dung cho nam gioi, tuy nhien nu gioi co tro thanh Hoang đe thi van nhu cu đuoc goi la Hoang đe, do ban than danh vi nay khong phan chia gioi tinh, chi khi nao can cuong đieu hoa gioi tinh cua vi nu quan chu ay thi moi can goi cu the ra la [Nu hoang] ma thoi.


Khai quat = Lich su cach goi =
O cac quoc gia co đai nhu Trung Quoc, Ai Cap, Ba Tu, nhung nguoi phu nu du xuat than tu vuong that hay hoang toc cung đeu khong co quyen ke thua ngai vi. Do vay, ngon ngu tai nhung nen van hoa nay khong co danh tu "nu hoa" chi đen ngai quoc chu, nhu Pharaon cua Ai Cap, Hoang đe cua Trung Hoa. Du co cach dung [Nu hoang] đoi voi truong hop Hoang đe, song đieu đo chi mang tinh tuong đoi.
Rat nhieu vi Nu quan chu co đai khi đuoc truyen ngoi vi van su dung danh xung von dung cho nam gioi. Nhu Đe quoc Byzantine, co Irene thanh Athena khi len lam Hoang đe cua Đe quoc, ba dung danh xung [Basileus; βασιλευς] theo truyen thong cac Hoang đe gioi tinh nam, hon la tu dung [Basilissa; βασιλισσα] von danh cho cac Hoang hau Byzantine. Đoi voi truong hop Quoc vuong cung vay, Jadwiga cua Ba Lan khi đuoc ton lam Vuong, dung danh hieu [Rex Poloniae], tuc [King of Poland; Quoc vuong cua Ba Lan]. Ve sau, cac đao luat thua ke tai mot so quoc gia nhu Vuong quoc Anh bat đau chap nhan phu nu ke thua ngoi vua, song khong it cac quoc gia o Chau Au xem viec nay la bat hop phap.
Trai qua Đong A, cac Nu quoc chu Tan La cung Trung Nu Vuong la nhung vi [Nu vuong] hiem hoi, rieng [Nu hoang] cang hiem hon nua. Nhung truong hop phu nu tro thanh Hoang đe o cac quoc gia Đong A đeu roi vao nhung su kien đoc nhat vo nhi, khong co tien le hoac khong co mot truyen thong lau đoi cua cac trieu đai ay. Ke nhu Nhat Ban, du trong lich su ghi nhan co toi 8 vi Nu Thien hoang, song khong it cac nhan đinh cho rang nhung nguoi phu nu nay thien ve nhiep chinh tam thoi cho trieu đinh hon la co quyen luc thuc te cua mot Thien hoang.
Hau het cac Nu hoang đe, du la phu nu nhung van dung danh xung tuong tu Hoang đe. Trong ngon ngu Han, [Hoang đe] la mot tuoc vi thuong chi dung cho nam gioi, tuy nhien nu gioi co tro thanh Hoang đe thi van nhu cu đuoc goi la Hoang đe, do ban than danh vi nay khong phan chia gioi tinh, chi khi nao can cuong đieu hoa gioi tinh cua vi nu quan chu ay thi moi can goi la [Nu hoang] ma thoi. Vi du nhu vi Nu hoang cua Trung Quoc la Vo Tac Thien, ba len ngoi va lap ra trieu đai Vo Chu nhu mot Thien tu truyen thong, ton xung danh vi la [Thanh Than hoang đe; 聖神皇帝], đeu nhu moi Hoang đe nam gioi khac trong lich su. Hoac nhu 8 vi Nu Thien hoang trong lich su Nhat Ban, khi ton xung cung đeu la [Thien hoang] nhu cac vi Thien hoang nam gioi khac, hoan toan khong phan biet.


= Tinh huong cu the =
Xet lich su tu Chau Au sang Đong A, xuat hien [Nu hoang] tuu chung co 3 truong hop chinh:

Quan he huyet thong: tuc la vi Nu hoang von la Hoang nu cua trieu đai ay, thuong la con gai cua vi Hoang đe tien nhiem.Tinh huong nay xay ra thong thuong ban than trieu đai ay co quy đinh cho con gai ke vi, hoac mot so truong hop cuc ky đac thu nham duy tri su on đinh cua chinh tri. Nhu Anna cua Nga, Nguyen Chinh Nu hoang cua Nhat Ban va Ly Chieu Hoang cua Đai Viet.
Hoang hau tiem vi: tinh huong nay xay ra khi Hoang hau tu lap len ngoi, sau khi chong cua ba ta, tuc Hoang đe tien nhiem qua đoi. Tinh huong nay xay ra khi vi Hoang hau ay co the luc rat lon đuong thoi. Đien hinh nhu chinh Vo Tac Thien cua Trung Quoc, hay Yekaterina II cua Nga.
Ca hai truong hop tren: tuc Hoang hau cua Hoang đe, von la chi em cua Hoang đe. Đieu nay xay ra kha thuong xuyen đoi voi hoang toc Nhat Ban, noi hau nhu Hoang đe va Hoang hau đeu co quan he huyet thong. Đien hinh co Thoi Co Nu hoang, Hoang Cuc Nu hoang, Tri Thong Nu hoang cung Nguyen Minh Nu hoang.


= Quyen luc ngang bang =
Du noi đen "Nu hoang" la phai tu xung chinh thuc va len ngoi, nhu Vo Tac Thien, song thuc te trong lich su Trung Quoc cung co vai nguoi tuy chi la Hoang thai hau nhung lai co quyen luc nhu mot Nu hoang. Nhung nguoi nay đuoc goi la lam trieu xung che.
Truoc thoi điem Vo Tac Thien la La hau, cung la nguoi phu nu duy nhat cua Trung Quoc ngoai Vo Tac Thien đuoc ghi nhan chinh thuc thoi gian cai tri cua minh. Thong qua Su ky Tu Ma Thien va Han thu, thoi gian cai tri cua Lu hau đuoc viet han thanh "Ban ky", mot loai ghi chep bien nien von chi dung cho cac Hoang đe. Đieu nay khang đinh đia vi lon cua Lu hau. Sau thoi đai cua Vo Tac Thien, lai co Tu Hi Hoang thai hau trong nhung nam cuoi thoi Quang Tu đa thuc su nam het quyen hanh, giam long Hoang đe, dan gian Trung Quoc con goi ba la 「Vo mien Nu hoang; 无冕女皇」.
Mat khac lai co nhung truong hop nhu Cam Thien Hoang hau Tieu Thap Bat Yen va Thua Thien Thai hau Gia Luat Pho Toc Hoan cua nha Lieu, Toregene Khatun va Oghul Qaimish cua Đe quoc Mong Co. Vao thoi điem lam trieu xung che cua cac ba đeu la khi Hoang đe con qua nho, thuc te đem cac ba tro thanh Nu hoang đe thuc te du cac ba chua tung tu xung. Điem khien cac ba đac biet chinh la tuong tu Lu hau, thoi gian cac ba cai tri đeu co tu đong đoi nien hieu rieng, hoac sach su tu lay ten cac ba tinh lam ky nguyen rieng.


Phan biet ngon ngu = So voi Hoang hau =
Trong ngon ngu Đong A, [Nu hoang] cung Hoang hau co su phan biet rat ro rang. Tuy nhien đieu nay khong xay ra o Chau Au, tai nhung quoc gia noi tieng Anh hoac chung mot he ngon ngu tu Hy Lap va La Ma, ho đeu dung [Empress] đe chi truong hop mot nguoi phu nu tri vi mot Đe quoc (Nu hoang) va vo cua Hoang đe (tuc Hoang hau).
Vao luc nay, đe phan biet ro hon, Nu hoang se đuoc them vao tro tu [Regnant; y la "nguoi tri vi"], tro thanh [Empress Regnant]. Con cac Hoang hau se đuoc them tro tu [Consort; y la "hon phoi cua quoc chu"], tuc [Empress Consort].


= So voi Nu vuong =
Ngon ngu bao chi hien đai o Viet Nam lan Trung Quoc đai luc, tinh trang xem Nu hoang đanh đong voi Nu vuong, tham chi la voi ca Hoang hau xay ra kha pho bien. Vuong that cua Vuong quoc Lien hiep Anh la mot [Royal family], tuc "vuong that", va vi quan chu hien tai cua ho la Elizabeth II chi la [Nu vuong]. Trong lich su nuoc Anh, chi co Victoria cua Anh tung tro thanh Nu hoang, nhung đo lai la truong hop phuc tap.
Nam 1877, Victoria đuoc ton xung danh hieu [Empress of India; Nu hoang An Đo], bien Victoria vua la Nu vuong cua Vuong quoc Lien hiep Anh, lan Nu hoang cua Đe quoc An Đo. Tuy nhien, trong vong Vuong quoc Lien hiep Anh, Victoria khong tu xung Nu hoang ma chi đuoc biet đen la Nu vuong, tuc [Queen Victoria]. Vao thoi ky Hongkong thuoc nuoc Anh, do tu [Vuong; 王] cung [Hoang; 皇] co hien tuong đong am, khong it bao đai goi Elizabeth II la [Anh Nu hoang; 英女皇], du thuc te ba khong bao gio tu xung lam Nu hoang. Tinh trang nay keo theo o Viet Nam.


Danh sach Nu hoang = Đe quoc Byzantine =
Irene thanh Athena (797 - 802), ba von la vo cua Hoang đe Leon IV. Truoc khi tro thanh Nu hoang, Irene la Hoang hau tu nam 775 đen nam 780, va Hoang thai hau tu nam 780 đen nam 797, va len ngoi Nu hoang sau khi phe truat con trai la Hoang đe Konstantinos VI. Ba la vi Nu hoang Byzantine đoc tai, tu su dung danh xung [βασιλευς] von chi danh cho đan ong trong thoi gian tri vi cua minh, đieu đo khien ba chan chinh la [Nu Hoang đe] duy nhat neu so voi hai nguoi tiep theo. Vi chong lai su tu xung Đe cua ba, Giao hoang Leo III đa phong cho Charlemagne lam Hoang đe La Ma Than thanh. Trieu đai cua ba tai vi 5 nam.
Zoe Porphyrogenita (1042 - 1050), con gai cua Hoang đe Konstantinos VIII, Hoang hau cua Hoang đe Romanos III Argyros va Mikhael IV. Tro thanh Nu hoang cua Byzantine sau cai chet cua Hoang đe Mikhael V, lien quan đen mot chuoi cac su kien tranh chap chinh tri. Ba thoai vi nhuong lai cho chong minh, Hoang đe Konstantinos IX Monomachos. Tai vi 8 nam.
Theodora Porphyrogenita (1042 - 1056), con gai cua Hoang đe Konstantinos VIII. Tung đong tri vi voi Zoe Porphyrogenita vao nam 1042, sau đo cung tri vi voi Konstantinos IX Monomachos cho đen khi vi Hoang đe nay qua đoi. Theodora chinh thuc tu tri vi tu nam 1055 đen khi mat vao nam 1056. Ba la vi Nu hoang cuoi cung cua toan bo Đe quoc Byzantine, tai vi 14 nam.


= Đe quoc Trapezous =
Theodora Megale Komnene (1284 – 1285), con gai cua Hoang đe Manuel I Megas Komnenos. Voi su giup đo cua Quoc vuong David VI cua Georgia, Theodora ke vi ngai vang, truoc khi bi đanh bai boi Hoang đe John II Megas Komnenos. Du tri vi ngan ngui, nhung Theodora đa kip in đong tien cua minh, đong thoi la Nu hoang duy nhat cua Trapezous co hinh tren tien.
Irene Palaiologina (1340 – 1341), con gai cua Hoang đe Byzantine la Andronikos III Palaiologos. Ba tro thanh Hoang hau cua Hoang đe Basil Megas Komnenos, sau đo ke vi khi Hoang đe Basil qua đoi thong qua mot chuoi dien bien lich su.
Anna Anachoutlou (1341 - 1342), la con gai cua Hoang đe Alexios II Megas Komnenos, em gai cua Andronikos III Palaiologos. Ba đanh bai nguoi chi dau Irene đe tro thanh Nu hoang, sau đo bi the luc cua Hoang đe John III Megas Komnenos đanh bai va xu tu.


= Đe quoc Nga =
Ekaterina I Alekseyevna (1725 - 1727), vo cua Pyotr Đai đe. Sau khi chong ba qua đoi, Ekaterina đuoc di chieu ke vi, tro thanh Nu hoang đau tien cua Đe quoc Nga. Truong hop hiem hoi trong lich su, khong co quan he huyet thong voi hoang toc tri vi, song lai co the tro thanh quan chu cua trieu đai ay. Ba la quan chu thu hai cua Đe quoc Nga đong thoi la Nu hoang đau tien, tai vi 2 nam.
Anna Ioannovna (1730 - 1740), con gai cua Hoang đe Ivan V cua Nga. Ba ke vi sau khi chau trai Pyotr II qua đoi ma khong co nguoi thua ke. Ba la quan chu thu tu cua Đe quoc Nga, tai vi 10 nam.
Yelizaveta Petrovna (1741 - 1762), la con gai cua Pyotr Đai đe va Nu hoang Yekaterina I. Ba len ngoi sau mot loat đau tranh chinh tri, tien hanh chinh bien vao nam 1741 đe lat đo nguoi chau la Hoang đe Ivan VI. Ba la quan chu thu sau cua Đe quoc Nga, tai vi 20 nam.
Yekaterina II Velikaya (1762 - 1796), xuat than quy toc nguoi Pho, ba la Hoang hau cua Hoang đe Pyotr III, sau dung binh bien đe tu lap len ngoi vi Hoang đe. Quan chu thu 8 cua Đe quoc Nga va cung la Nu hoang cuoi cung trong lich su cua Đe quoc, Ekaterina II đuoc ton sung voi danh xung [Đai đe; Velikaya] vi nhung cong hien cua ba giup Đe quoc Nga co đuoc vi the lon đoi voi quoc te. Ba la mot trong hai vi [Đai đe] duy nhat trong lich su cua Đe quoc Nga, ben canh vi Hoang đe khai sang trieu đai la Pyotr I. Ba tai vi 34 nam, mot trong hai vi Nu hoang tai vi tren 30 nam trong toan bo lich su the gioi.


= An Đo =
Victoria cua Anh (1877 – 1901), la Nu vuong cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Ireland. Tu nam 1877, khi chinh phu Anh thiet lap nen Đe quoc tai An Đo, Victoria đuoc ton xung la Nu hoang An Đo. Ba la vi quan chu duy nhat trong lich su Anh chinh thuc nhan tuoc hieu cao quy [Nu hoang], trong khi con lai đeu chi la [Nu vuong]. Đong thoi, ba cung la phu nu duy nhat trong lich su An Đo đuoc ton xung Nu hoang, ba tai vi 24 nam.


= Tay Ban Nha =
Urraca I cua Leon va Castilla (1109 – 1126), von la Nu vuong cua Vuong quoc Leon, Vuong quoc Castilla cung Vuong quoc Galicia. Ba tu xung ton vi [Empress of All the Spains; nghia la "Nu hoang cua toan bo nguoi Tay Ban Nha"] va [Empress of All Galicia; nghia la "Nu hoang cua toan bo Galicia"].


= Đe quoc Ethiopia =
Zewditu (1916 - 1930), la Nu hoang cua Đe quoc Ethiopia. Ba la con gai cua Hoang đe Menelik II, ke vi Hoang đe cua Ethiopia sau mot loat dien bien chinh tri, đanh dau moc boi cai chet cua Hoang đe Iyasu V. Danh hieu cua ba theo ban ngu la [Nigiste Negestatt; ንግሥተ ነገሥታት nigəsta nəgəstat], tuc Queen of Kings hay ["Nu vuong cua cac Vuong"], truc tiep cong nhan đia vi cua Zewditu vuot len muc thong thuong, ngang hang voi khai niem Nu hoang. Ba la Nu hoang đau tien tri vi mot Đe quoc hien huu, đuoc cong nhan o Chau Phi vao the ki 19-20, va cung la vi Nu hoang gan nhat trong lich su the gioi hien đai. Tai vi 14 nam.


= Trung Quoc =
Vo Tac Thien (690 - 705), la Hoang hau cua Đuong Cao Tong Ly Tri. Vo Tac Thien sinh ha Đuong Trung Tong Ly Hien va Đuong Due Tong Ly Đan, ba tro thanh Hoang thai hau, song lan luot phe truat va ep buoc nhuong ngoi đoi voi hai nguoi con trai đe tu lap lam Hoang đe. Ba lap ra trieu đai [Đai Chu], ma lich su Trung Quoc thuong goi la Vo Chu. Tai vi 15 nam.


= Viet Nam =
Ly Chieu Hoang (1224 - 1225), con gai thu hai cua Ly Hue Tong. Chieu Hoang von la Cong chua nha Ly, sau đuoc Hue Tong thien nhuong đe lam Thai thuong hoang. Sau khoang 1 nam tri vi, Chieu Hoang nhuong ngoi cho Tran Canh va tro thanh Hoang hau nha Tran.


= Nhat Ban =
Thien hoang Suiko (592 - 628), con gai Thien hoang Kimmei, em gai đong thoi la Hoang hau cua Thien hoang Bidatsu. Ba ke vi sau khi chong ba la Thien hoang Bidatsu qua đoi, tro thanh vi Thien hoang thu 33 cua lich su Nhat Ban, va cung la Nu Thien hoang đau tien (co the khao chung đuoc) trong lich su cua quoc gia nay. Thoi đai cua ba khai sang nen van minh cho Nhat Ban, mo đau thoi ky Asuka đanh dau moc trong lich su, lap chau trai Thanh Đuc Thai tu lam Hoang thai tu quan ly trieu chinh. Tai vi 36 nam, Thien hoang Suiko co so nam tri vi lau hon bat ki Nu hoang nao khac trong lich su the gioi.
Thien hoang Kogyoku (642 - 645; 655 - 661), Hoang hau cua Thien hoang Jomei, sau tro thanh Thien hoang thu 35 va 37 trong lich su Nhat Ban. Tai vi tong cong 9 nam. Trieu đai cua ba bi gian đoan do chinh bien cung đinh cua Thien hoang Tenji. Tuy tung bi ep nhuong vi, ba van chua đuoc ton lam Thai thuong Thien hoang, ma chi đuoc xung goi [Hoang to Mau ton] trong thoi gian nay.
Thien hoang Jito (690 - 697), con gai cua Thien hoang Tenji, la chau gai va cung la Hoang hau cua Thien hoang Tenmu. Nam 686, Thien hoang Tenmu qua đoi, ba lam nhiep chinh thay cho nguoi ke vi la Hoang tu Kusakabe, song Hoang tu cung qua đoi vao nam 689. The roi sang nam sau, ba ke vi, tro thanh vi Thien hoang thu 41 cua lich su Nhat Ban. Tai vi 7 nam roi nhuong ngoi cho Thien hoang Monmu, ba tro thanh vi Thai thuong Thien hoang đau tien, va cung la nu gioi đau tien trong lich su o vi tri Thai thuong Thien hoang.
Thien hoang Gemmei (707 - 715), con gai cua Thien hoang Tenji, em gai Thien hoang Jito, vo cua Hoang tu Kusakabe đong thoi la co to mau lan me ruot cua Thien hoang Monmu. Sau khi Thien hoang Monmu bang ha ma khong co ke tu, ba tro thanh Thien hoang, la vi Thien hoang thu 43 trong lich su Nhat Ban. Tai vi 8 nam, nhuong ngoi cho con gai đe ve lam Thai thuong Thien hoang.
Thien hoang Gensho (715 - 724), la con gai cua Hoang tu Kusakabe va Thien hoang Gemmei. Vi Thien hoang thu 44 trong lich su Nhat Ban, va la vi Nu Thien hoang duy nhat ke vi do đuoc mot Nu Thien hoang khac nhuong ngoi. Tai vi 9 nam, nhuong ngoi cho Thien hoang Shomu đe lam Thai thuong Thien hoang.
Thien hoang Koken (749 - 758; 764 - 770), con gai cua Thien hoang Shomu, la Thien hoang thu 46 va 48 trong lich su Nhat Ban. Nam 749, đuoc phu hoang thien vi, đen nam 758 lai nhuong vi cho bieu đe la Thien hoang Junnin nhung thuc te ba van nam đai quyen cua mot Thai thuong Thien hoang. Nam 764, do Fujiwara no Nakamaro khoi loan ma lai lan nua đang vi. Tai vi tong cong 15 nam, mo ra thoi ky Nara toan thinh trong lich su Nhat Ban.
Thien hoang Meisho (1629 - 1643), con gai cua Thien hoang Go-Mizunoo va Tokugawa Masako. Vi Thien hoang thu 109 trong lich su Nhat Ban, tai vi 14 nam. Nhuong ngoi cho Thien hoang Go-Komyo đe tro thanh Thai thuong Thien hoang.
Thien hoang Go-Sakuramachi (1762 - 1770), con gai Thien hoang Sakuramachi va la chi gai cua Thien hoang Momozono. Vi đe chap chinh cho chau trai la Thien hoang Go-Momozono con nho tuoi, ba nen moi tam thay trieu chinh, tro thanh vi Thien hoang thu 117 trong lich su Nhat Ban, tai vi 8 nam. Sau đo Thien hoang Go-Momozono truong thanh, ba thien vi tro thanh Thai thuong Thien hoang, tiep tuc giu vai tro phu chinh cho đen khi qua đoi. Tinh đen thoi điem hien tai, ba la vi Nu Thien hoang cuoi cung trong lich su cua Nhat Ban.


= Nhung nguoi tren danh nghia =
Trong lich su cung co nhung truong hop, ve ly thuyet thi chinh la Nu hoang, song ve nhieu phuong dien nao đo thi danh vi cua ho khong đuoc cong nhan. Co the ke đen nhung nguoi nay đeu bi ket giua thoi đai chinh tri hon loan hoac mat van.

Trung Quoc

Nguyen thi (528), con gai duy nhat cua Bac Nguy Hieu Minh Đe. Ho Thai hau khi ay la nhiep chinh thoi Hieu Minh Đe, vi Hoang đe chet ma khong co con trai, Thai hau đa gia mao Nguyen thi la hoang tu, va be len đang vi ngai vang vao ngay 1 thang 4 nam 528. Sang ngay hom sau, Thai hau thay Nguyen thi bang Nguyen Chieu. Cac su gia Trung Quoc khong cong nhan Nguyen thi nhu mot Hoang đe chinh thuc.
Tran Thac Chan (653), thu linh khoi nghia nong dan vao đau thoi Đuong Cao Tong. Ba cai nam trang, tu xung [Van Giai Hoang đe], khoi nghia o Muc Chau. Cuoc khoi nghia nhanh chong that bai, ban than ba trong nam đo cung bi giet. Du nhieu thong tin chinh thong khong cong nhan ba la Nu hoang đe, song hoc gia Trung Quoc hien đai nhu Jian Bozan đa bat đau thua nhan ba.
Nhat Ban

Hoang hau Jingu, cung goi Thien hoang Jingu (神功天皇; Than Cong Thien hoang), vo cua Thien hoang Chuai, me cua Thien hoang Ojin. Sau khi Thien hoang Chuai qua đoi, Hoang hau Jingu tien hanh nhiep chinh, tong 39 nam, la nguoi thong tri tren thuc te cua Nhat Ban khi ay. Truoc thoi Minh Tri, ba thuong đuoc xem la mot Thien hoang that su, nhieu lan đuoc liet vao danh sach Thien hoang va la ["Nu Thien hoang"] đau tien thay the Thien hoang Suiko. Nhung hien nay ba chi đuoc xem la Hoang hau nhiep chinh.
Hoang nu Iitoyo, tuc Phan Phong Thanh Hoang nu (飯豐青皇女), Co su ky ghi ba la con gai đau cua Thien hoang Richu, trong khi Nhat Ban thu ky ghi ba la con gai Hoang tu Ichinobe no Oshiwa. Thoi điem Thien hoang Seinei qua đoi đen khi Thien hoang Kenzo len ngoi, ba đa lam trieu thinh chinh trong giai đoan ngan. Ca hai sach tren đeu khong xem ba la Nu Thien hoang, trong khi Fuso Ryakuki lai ghi ba la Thien hoang thu 24, xung goi 「Phan Phong Thien hoang; 飯豐天皇」.
Hoang nu Hashihiyo, tuc Gian Nhan Hoang nu (間人皇女), lai goi 「Trung hoang menh; 中皇命」, con gai Thien hoang Jomei, vo cua Thien hoang Kotoku. Giua luc Thien hoang Kogyoku qua đoi cho đen khi Thien hoang Tenji đang co, ba đa tam thoi lanh chinh, tham chi tung len ngoi ngan ngui.
Đe quoc Brazil

Isabel, Thai nu cua Brazil, con gai ca cua Hoang đe Pedro II cua Brazil. Sau khi em trai la Hoang thai tu Afonso qua đoi, ba đuoc lap lam Tru quan cua Đe quoc voi danh hieu 「Princess Imperial」, tuong đuong "Hoang thai nu" theo cach dich Đong A. Nam 1889, Đe che Brazil bi lat đo, 2 nam sau (1891) thi Hoang đe Pedro qua đoi, Isabel tren danh nghia chinh la Nu hoang cua Đe che Brazil cu.
Trieu Tien

Ly Hai Vien (李海瑗; 이해원), chau gai Trieu Tien Cao Tong, con gai thu cua Nghia Than vuong Ly Cuong (李堈; 이강). Ba la nguoi thu 3 nhan đia vi Linh chu cua Trieu Tien gia toc, thuong tu xung 「Van hoa Đai Han Đe quoc Nu hoang; 文化大韓帝國女皇; 문화대한제국여제」.


Xem them Nu vuong
Thien hoang
Hoang đe
Hoang hau
Hoang thai hau
Thien hoang
Thai thuong Thien hoang


Tham khao Nguy thu
Bac su
Su ky Tu Ma Thien
Cuu Đuong thu va Tan Đuong thu
Co su ky
Nhat Ban thu ky
Đai Viet su ky toan thu