Phuong ngu Thanh Hoa hay tho ngu Thanh Hoa, tieng Thanh Hoa, tieng đia phuong Thanh Hoa la mot phuong ngu thuoc vung phuong ngu Trung cua tieng Viet luu hanh chu yeu trong pham vi xu Thanh, ngay nay la tinh Thanh Hoa (tru mot so vung nho nhu phia đong huyen Nga Son), voi hat nhan la đong bang song Ma.


Phan loai Phuong ngu Thanh Hoa hien đang đuoc xep vao vung phuong ngu Trung cua tieng Viet, nhung viec xep phuong ngu Thanh Hoa vao vung phuong ngu Trung lai khong đuoc mot so nha ngon ngu hoc Viet Nam đong thuan.
Phuong ngu Thanh Hoa noi chung đuoc coi la trung gian giua vung phuong ngu Bac (vung Bac Bo) va vung phuong ngu Trung (vung Bac Trung Bo).
Ve giong đieu, nguoi Thanh Hoa noi giong Bac trong khi co mot bo phan tu vung va mot so đac điem ngu am lai kha gan voi nguoi Nghe An va Ha Tinh.
Hoang Thi Chau, Vuong Huu Le, v.v. xep phuong ngu Thanh Hoa vao vung phuong ngu Trung trong khi Nguyen Bat Tuy lai xep phuong ngu Thanh Hoa vao vung phuong ngu Bac. Nguyen Kim Than thi cho rang "mot phan tinh Thanh Hoa thuoc ve vung phuong ngu Bac, phan con lai thuoc ve vung phuong ngu Trung" nhung lai khong chi ro ranh gioi giua hai phan neu tren. Can cu tren ngu am va tu vung, Truong Van Sinh va Nguyen Thanh Than cho rang đay la mot phuong ngu chuyen tiep nhung co the xep vao vung phuong ngu Trung. Quan điem nay đac biet quan tam đen dien mao cua tu vung cung nhu cac yeu to co la đac điem chung giua phuong ngu Thanh Hoa voi phuong ngu Nghe Tinh, va su tuong đong cua tho ngu tai thanh pho Thanh Hoa cung nhu thanh pho Vinh so voi vung phuong ngu Bac chi la ket qua cua su xuat hien cac koine van hoa. Nguoc lai, Pham Van Hao cho rang mac du phuong ngu Thanh Hoa tuong tu phuong ngu Nghe Tinh ve phu am đau, cac tu ve khau ngu, mot bo phan tu vung, v.v. nhung ve tong the ngu am va tu vung, nen xep phuong ngu Thanh Hoa vao vung phuong ngu Bac.
Truoc đay, vi ly do khi hau va ngon ngu (co nhieu tuong đong voi cac phuong ngu Bac) ma mot so hoc gia nguoi Phap thoi Phap thuoc muon đem Thanh Hoa nhap vao Bac Ky, đe tach Thanh Hoa khoi Trung Ky "truc tri" cua trieu đinh Hue, the hien kin đao mot quan điem mang y đo chinh tri, vi bay gio Bac Ky la đat bao ho cua Phap.


Tinh chat đia phuong Tieng đia phuong Thanh Hoa đuoc coi la "mot tho ngu chuyen tiep giua phuong ngu mien Bac va phuong ngu mien Trung", vua co yeu to giong phuong ngu mien Trung, lai vua co yeu to giong phuong ngu mien Bac. Mot so tac gia con cho rang tieng Thanh Hoa la "nguon coi" hay "điem xuat phat" cua phuong ngu Nam Trung Bo gan voi qua trinh mo coi vao Nam cua chua Nguyen. Phuong ngu Thanh Hoa con bao luu nhieu yeu to co cua tieng Viet.
Ve đia ly, Thanh Hoa đuoc đong khung boi ba be nui, mot mat bien. Tinh on đinh ve lich su, đia ly va tinh ben vung cua cu dan ban đia nguoi Viet Cuu Chan (xuat hien tu thoi Hung Vuong va co the xa xua hon nua) la co so đe hinh thanh mot kieu loi an tieng noi giau sac thai tho am–ngu Thanh Hoa. 
Ngoai đac trung ve thanh đieu (thanh hoi va thanh nga), trong phuong ngu Thanh Hoa co mot so van va phu am đau bi bien đoi.
Co nhung thanh ngu, tuc ngu, ca dao in dam dau vet tho am–ngu xu Thanh, đa gop phan lam giau co them kho tang van hoa dan gian Viet Nam:

Đa mat la (lua) lai mat ca [truo] (tro).
Thuoc đang đa tat (đa la khoi, khong phai "da").
Dan ca Thanh Hoa su dung nhieu tu đia phuong

Co (cua) long xin gia on long
Xa xoi cach le đeo bong man rang?
va:

Han chu cho nep hoe vang
Cho anh cung nang đi lat ve rang
Trong dan ca Thanh Hoa con co hien tuong dung song song ca tu đia phuong va tu toan dan:

Cai gi ngai lai nen ngun?
Cai gi rat gan ma lai nen xa?
Hay:

Minh ve ngoai ay mau vo
Cho anh sam sua cau kho đe danh
Dan ca Đong Anh (thanh pho Thanh Hoa) co cau: Ba bon o co bom cung chang,... neu thay o bang co, bom bang ban thi mat net đac sac cua dan ca Thanh Hoa.
Trong tro Trong mo, mot tro dien cung thuoc dan ca Đong Anh co cau hat:

…Vang gian thien ly, ta choi tam nhuy đao tam ton
Theo quy luat bien đoi am cuoi cua phuong ngu Thanh Hoa, tu tam ton o đay tuong ung voi tam toi, chinh la mung toi cua tieng Viet pho thong. Tuy nhien, do khong nam đuoc quy luat nay ma nguoi viet sach đa chu giai rang tam ton la do đoc chech tu tam to ma thanh.
Hay trong đieu mua Ngo quoc cua tro Xuan Pha (huyen Tho Xuan) co cau hat:

…Trong chuoi nay chuoi lo tieu tau
Tu lo trong phuong ngu Thanh Hoa chinh la tro (chuoi tro buong), khong phai la lo trong lo lai.
Sach Thanh Hoa quan phong cung ghi nhan mot so tho am Thanh Hoa nhu chac (=nhau):

Bo đen huc lon bo vang,
Hai con huc chac đam quang xuong song.
Van hoc hien đai cung co nhieu truong hop đac sac, nhu bai tho "Nho" cua Hong Nguyen viet nhung nam đau cua cuoc chien tranh Đong Duong lan thu Nhat: 

Đang no vo chua?
Đang no?
To con cho đoc lap
Ca lu cuoi vang ben ruong bap
nhin o thon nu cuoi nuong dau
…
Cho bay toi nghe vi
Bep lua rung rung đoi vai đong chi
- Thua trong no hien chu vo cung gian kho
Đong bao ta phai khang chien ra ri
…
Chung toi đi nho mai cau ni
Dan chung cam tay lac lac
Đoc lap nho re vien choi voi chac!
Trong mot so ngu canh, tren sach bao cung xuat hien cac tu thuoc phuong ngu Thanh Hoa noi rieng va phuong ngu tieng Viet noi chung. Mot thong ke thuc hien trong nhung nam 1980 cho biet tren sach vo va bao chi xuat ban o Thanh Hoa, cu 6,4 trang (moi trang gom 350 tieng) thi co mot tu đia phuong xuat hien, so voi 4,4 trang o Nghe Tinh va 8,3 trang o Vinh Phu.
Tho ngu tai lang Co Đinh, xa Tan Ninh huyen Trieu Son co nhung net đac trung rieng, nguoi lang ben canh co the khong hieu. Tho ngu tai thon Hoa Truong, xa Hoa Loc, huyen Hau Loc giong phuong ngu Nghe An, đuoc goi la tieng "Nghe non". Tho ngu lang Kenh Thuy xa Vinh Thinh, huyen Vinh Loc co cach dung tu vung khac biet. Vi du: toc goi la tac, mui goi la mun, rang goi la nanh, luoi goi la lan, chan goi la cho.


Đac điem ngu am Nhung bien đoi ngu am cua phuong ngu Thanh Hoa so voi cac phuong ngu Bac va cac phuong ngu Trung la kha pho bien. Mot nguoi Thanh Hoa co the noi chi thanh chay ([chei]) ma voi ban than ho, 2 cach noi nay co gia tri ngang nhau trong khi voi mot nguoi Ha Noi va mot nguoi Hue thi hai tu nay khong phai bien the cua nhau.


= Phu am đau =
Phuong ngu Thanh Hoa gom 20 phu am nhu phuong ngu Bac, tuy nhien mot so vung ven bien co toi 23 phu am giong nhu phuong ngu Trung, hon phuong ngu Bac 3 phu am uon luoi /ʂ, ʐ, ʈ/ (chu quoc ngu ghi bang s, r, tr).
Phuong ngu nay cung giu lai mot so phu am tac đang trong qua trinh xat hoa nhu k/g (vi du: cay, so voi gai trong phuong ngu Bac), d/z (đao/dao), v.v.
Nha ngon ngu hoc Hoang Thi Chau đa khao sat ve su phan biet hai phu am tr/ch o Thanh Hoa. Ket qua la tai cac huyen ven bien: Nga Son (o phia đong bac) va Quang Xuong, Tinh Gia (o phia đong nam), phan lon nguoi dan co phan biet tr/ch. Hien tuong phan biet tr/ch cung dien ra o mot so xa cua huyen Nong Cong va le te o mot so xa cua cac huyen khac trong tinh. Tuy nhien, phan đong nguoi Thanh Hoa khong phan biet tr/ch. Đac biet la mot so đia phuong phat am tr thanh t (troi trong treo thanh toi tong teo) nhu cac xa Nga My, Nga Thuy thuoc huyen Nga Son, xa Phu Yen thuoc huyen Tho Xuan.
Mot so tho ngu o cac huyen Tho Xuan va Trieu Son (phia tay va tay nam đong bang Thanh Hoa) tham chi con phat am ch thanh tr, d thanh r. Vi du ve mot đoan đoi thoai giua cac cu gia o xa Hanh Phuc, huyen Tho Xuan:

– Ngoai đenh ho đang rien cay tich tri rua? (Ngoai đinh ho đang dien cai tich gi đay?)
–Tra biet ho đang rien cay tich tri, chi thay đang toc rau đo ruou.
Mot cuoc khao sat đa cho thay o Thanh Hoa, vao đau the ki 21 mot so tho ngu con luu giu nhung bien the phat am phu am đau khong gap o cac tho ngu hay phuong ngu nao khac o Viet Nam, đo la cac bien the [ɟ], [k'], [p'], [ɾ] cua cac phu am /c/,/f/, /χ/, /ʐ/, /ʂ/.
Tac gia Đo Tien Thang đa khao sat tai mot tho ngu thuoc phuong ngu Thanh Hoa ve cac phu am đau co lien he va co the la am goc cua phu am "v" trong tieng Viet pho thong:

Cac tu va, veo, voc (loai tu, vi du mot voc), vung (nuoc), vanh/vanh (ra), viu va mot tu goc Han la vai đuoc phat am tuong ung la ba, beo/beo/beo, boc, bong, banh/banh, biu va bai.
Cac tu vach, vu, vau (vi du: vau tre), veu (vao), van ve, vay vo đuoc phat am la mach, mu, mau, man (me), meu (mao), man (mo). Trong đo, co su lien he giua man hay man voi vay hay vay. Co the coi /m/ la mot trong cac dang qua khu cua /v/, ca hai đeu co cau am moi, cung tieu chi thanh tinh. Đay chinh la do qua trinh xat hoa am tac – mui.
Cac tu ve (ve đuong), ve (ve thuoc lao), vay (vay nuoc, vay rau), vach (tao thanh đuong net), vap (vap đau) đuoc phat am thanh de, de, day (dan), dach, dap (bo dap mat = nga dap mat),... Ngoai ra con co cac cap nhu veo (đat) – deo (đat), veo – deo, vuon (co) – duon (co), venh (tai) – danh tai. Co the trong ngon ngu toan dan van ton tai song song hai bien the /v/ va /ʐ/ hay /z/ (co tu dang trong tu đien la "r" – re, re, ray, rach hay "d" – dap) nhung o phan lon phuong ngu Thanh Hoa chi co /z/. Trong tieng Viet, am quat luoi /ʐ/ (viet la r) la tien than cua v, con /z/ (chu viet la d) chi la bien the cua /ʐ/. O phuong ngu Thanh Hoa, chi mot so cap neu tren v moi đuoc phat am thanh d, cac tu khac nhu vay khong đoc thanh day, đay la điem khac biet voi cac phuong ngu Nam.
Cac tu vay, van (van nhau), ven (ven ao), vay (vay đuoi) đuoc phat am thanh quay, quan, quen, quay, tuc la đa co su bien đoi tu /k/ (kem theo am đem /-w/, chu viet la "qu") thanh /v/ trong tieng Viet toan dan.


= Am đem =
Trong mot so truong hop, am oa co xu huong bien đoi thanh uo. Vi du: toan đuoc đoc nhu nua toan nua ton, quat đuoc đoc nhu nua quat nua cot. Trong phuong ngu Nam cung co hien tuong nay, va tai mot so tho ngu o Quang Binh, Quang Tri thi am ua bien đoi thanh uu (mua xuan thanh mua xuun).


= Van =
Trong he thong van cua phuong ngu Thanh Hoa co mot so van khong co trong tieng Viet pho thong cung nhu khong thay o cac phuong ngu khac nhu /aj/ [ei] (vi du: /caj6/ hay [chei] tuong ung voi chi trong tieng pho thong), /aU/ [au] (vi du: /cU4/ hay [chau], tuong ung voi chu), /aw/ [ou] (vi du: /maw6/ hay [mou], tuong ung voi mu).
Van co the thay đoi toan bo hoac chi thay đoi mot bo phan (am chinh, am cuoi) nhu duoi đay.


 Am chinh  Trong phuong ngu Thanh Hoa, cac nguyen am đoi /ie/ [ie], /Uo/ [uo], /uo/ [uo] bi triet tieu, chinh đieu nay đa lam nay sinh su đoi lap truong đo giua cac am /i/ voi /i:/, /U/ va /U:/, /u/ va /u:/, vi du: mia trong tieng pho thong tro thanh /mi:3/ [mi:], keo dai hon so voi mi3 [mi] (trong mi mat). Su thay đoi nay khong phu thuoc vao phu am đau ket hop voi am chinh tuy nhien lai phu thuoc vao su ket hop voi cac thanh đieu: mien đuoc đoc thanh mi:n, mien thanh mi:3n nhung mien va mien lai khong thay đoi con cap mien/mien duong nhu moi bat đau qua trinh triet tieu. Hay la "biet" đoc la "bit".
Cac nguyen am /e/ [e], /ɔ/ [o:] va /ɔ/ [o] đuoc chuyen tuong ung thanh cac am chuyen sac /ie/ [ie] va /wo/ [uo], vi du le te tro thanh lia tia, to nho tro thanh tua nhua. Qua trinh nay cung khong phu thuoc vao phu am đau ma phu thuoc vao cac thanh đieu, vi du me đuoc đoc thanh /mie/ [mie], me thanh /mie3/ [mie], me/me thanh /mie4/ [mie] nhung me lai thanh /mæ2/ [mie], me lai thanh /mæ6/ [mie], hoac bo thanh /bwo3/ [buo] nhung bo lai thanh [buo].
Giong nhu cac phuong ngu khac cua tieng Viet, nhung bien the ngu am thuong la nhung am to nam giua gioi han cua hai am vi hoac hai am vi ke nhau trong he thong am vi tieng Viet. Vi du: i đoc thanh ei (chi/chei, dich/deich), u đoc thanh ou (chuc/chouc, bung/boung).
Mot so bien đoi am chinh co tinh đoi xung nhu [a] – [a], [a] – [U]  hay [o] – [u] nhung cac thay đoi nay phu thuoc vao ca phu am đau, am cuoi va thanh đieu. Vi du chan chuyen thanh chun trong khi san chi thay đoi phu am đau (s/x) o mot so tho ngu, am chinh khong thay đoi, con đau lai chuyen thanh đau. Nguoc voi dien tien [a] – [U] la dien tien [U] – [a]: buc chuyen thanh bac, nong nuc chuyen thanh nong nac, nong ruc chuyen thanh nong rac, đuc chuyen thanh đac.


 Am cuoi  He thong am cuoi tuong tu nhu trong cac phuong ngu Bac va phuong ngu Trung tru phuong ngu Hue. Rieng trong mot so tu con dau vet cua am cuoi /U/ nhung đa khong con tu cach am vi hoc.
Tuy nhien, nhieu tho ngu cua phuong ngu Thanh Hoa con giu lai he thong phu am cuoi voi kha nhieu tu can co phu am cuoi -n, trong khi cac phuong ngu khac đa bien đoi thanh -j:

can can/cay cay, kha can/ga gay, troc cun/đau goi…
cai van/cai vay, ban/vai, cuon muoi/con muoi, cay chun/cai choi...
Đac biet, trong mot so truong hop cac am đau luoi /n/, /t/ khi đi sau cac am chinh /i/ va /e/ thi tro thanh cac am mat luoi, vi du xin thanh xinh (nhung tin đuoc giu nguyen ma khong tro thanh tinh), nit thanh nich, quyt thanh quych...
Đoi khi phu am cuoi đuoc giu lai trong khi cac phuong ngu khac (tru phuong ngu Nghe Tinh) đa thanh am tiet mo: ren/re, rui men/rui me, chinh khau/chi chau, kien (ken)/ghe, qua binh/qua bi, ren/re, nhen/nhe…. Rieng cac truong hop chinh khau (phuong ngu Nghe Tinh: chin khau), qua binh (phuong ngu Nghe Tinh: qua bin) la do am cuoi la am đau luoi tro thanh cac am mat luoi.


= Thanh đieu =
Thanh đieu, đac biet la cac thanh hoi, nga la mot trong nhung dau hieu quan trong đe nhan dien phuong ngu Thanh Hoa. Phuong ngu Thanh Hoa gom co 5 thanh đieu: sac, nang, huyen, ngang, hoi (nga). Tru mot so it vung phan biet hai thanh hoi va nga, đa so nguoi Thanh Hoa nhap hai thanh đieu nay lam mot, co noi noi nang thanh nga, co noi con lan lon giua hai thanh.
Viec rut gon chi con 5 thanh đieu cung la mot đac điem lam can cu đe mot so nha ngon ngu hoc xep phuong ngu Thanh Hoa vao vung phuong ngu Trung. Nhung trong khi cac phuong ngu Trung khac ngoai tru phuong ngu Hue chi co 4 thanh đieu vi phat am khong phan biet thanh hoi/nga voi thanh nang thi phuong ngu Thanh Hoa, phuong ngu Hue cung voi cac phuong ngu Nam lai phat am khong phan biet thanh hoi voi thanh nga. Vi du: voi cum tu chu nghia xa hoi thi voi nguoi Nghe Tinh Binh Tri, ca ba tu đau mang dau nang con voi hau het nguoi Thanh Hoa, ca ba tu đau mang dau hoi.
Tuy nhien, trong khi cac phuong ngu Trung khac tu Nghe An đen Thua Thien Hue co đieu tinh kha tuong đong va co mot he thong thanh đieu khac voi phuong ngu Bac va phuong ngu Nam do co đo tram lon hon, thi cac thanh đieu (ngoai thanh hoi/nga) cua phuong ngu Thanh Hoa lai giong voi phuong ngu Nam.
Cung co mot so tho ngu nho o đong bang Bac Bo hoa nhap thanh hoi va thanh nga lam mot, nhu tai xa Đong Quan, huyen Đong Hung, Thai Binh.
Ngoai ra, trong mot so truong hop, phuong ngu Thanh Hoa su dung cac tu co voi dau hoi trong khi phuong ngu Bac đa chuyen sang thanh nga do qua trinh huu thanh hoa xay ra đong thoi voi viec ha thap thanh đieu. Vi du: kho so voi go, kho so voi go, khan so voi gai. Cac cap dau tuong tu la thanh sac/thanh nang nhu khot/got, thot/dot hoac thanh ngang/thanh huyen nhu kha/ga, chi/gi. Hien tuong nay khong xay ra mot cach tuyet đoi nhu trong phuong ngu Nghe Tinh, vi van co mot so tu đa hoan thanh qua trinh chuyen hoa nhu trong phuong ngu Bac, vi du: vo/vo (khong con la pho), gap (khong con la khap). Đieu nay cang khang đinh tinh chuyen tiep cua phuong ngu Thanh Hoa.


Đac điem tu vung Mot so tu đac trung cua phuong ngu Thanh Hoa: troc (đau), truong (mat), me (con be), in, i (con lon), ruoc (moi), con cua (vat nuoi), anh đo, chi đo (trai gai nong dan lay vo, lay chong chua co con), cam (sua).
Kha noi bat la nhom tu thuong dung trong khau ngu hay ve mat tu loai la cac đai tu, rat giong voi phuong ngu Nghe Tinh nhu đai tu nghi van: mo (đau), chi (gi), rang (sao), đai tu chi đinh: ni (nay), te (kia), no (ay), o ri (the nay), đai tu xung ho: mi (may), no (ay), tau (tao). Mot so đai tu nhan xung trong phuong ngu Thanh Hoa cung đuoc su dung trong mot so tho ngu thuoc vung phuong ngu Bac nhu cha (bo, cung xuat hien o Ha Nam), thay (bo), duong (chong cua di, cung dung o Thai Binh). Đac biet, tu cha o Thanh Hoa cung nhu o Ha Nam, đuoc dung đe khoc nguoi cha đa chet, khong dung trong đoi song nhu o Nghe Tinh. Đoi khi mot so đai tu ngoi thu ba giong phuong ngu Nam nhu cach noi tat ong (ong ay), anh (anh ay), trong (trong ay) nhung co nhieu tu khong gap o cac phuong ngu khac nhu me (nhieu), me ra (nhieu lam), me man (rat nhieu), ca ca (tat ca)
Ngoai nhung tu đong nghia nhung khac am voi tieng Viet pho thong nhu đa neu o tren, phuong ngu Thanh Hoa con co mot so tu đong am nhung khac nghia voi tieng Viet pho thong nhu me man (rat nhieu), te (kia, khong phai o trang thai mat het cam giac o mot bo phan nao đo cua co the), can ke (cay co), cay đai (cai gau muc nuoc).
Trong nhieu truong hop, phuong ngu Thanh Hoa khong thay the hoan toan so voi tieng Viet pho thong, ma chi đuoc su dung trong mot so ngu canh nhat đinh. Vi du keu đuoc dung đe thay the goi trong cac truong hop:

Goi đe nguoi khac nghe ma đap lai: Keu em vien an com.
Yeu cau phai đen noi nao đo: Keu han ve nuoc.
Goi bang ten goi: Co ay keu la Hoa.
Nhung lai dung goi trong mot so ngu canh khac: Goi đen co quan, Tieng goi cua trai tim.
Mot phuong thuc cau tao tu đa tiet trong phuong ngu Thanh Hoa la ket hop yeu to đia phuong voi yeu to toan dan. Ve tu lay, co me man (rat nhieu), lan khan. Ve tu ghep co an tram, an tray, an trat.
Tinh chuyen tiep cua phuong ngu Thanh Hoa the hien ro trong he thong tu vung. Trong khi su dung cung thach sung, than lan, rem, man voi phuong ngu Bac (tuong ung trong cac phuong ngu Trung va Nam la than lan, ran moi, man, mung) thi cung dung hom, ruong nhu phuong ngu Trung va Nam (tuong ung trong phuong ngu Bac la ao quan, hom).


Moi lien he voi tieng Viet-Muong co va tieng Viet trung đai Cung nhu cac phuong ngu khac trong vung phuong ngu Trung, phuong ngu Thanh Hoa con bao luu đuoc nhieu yeu to co cua tieng Viet.
Sau khi phan ly khoi tieng Viet–Muong co, tieng Viet va tieng Muong co nhieu thay đoi. Vi du van au trong tieng Viet tuong ung voi van u trong tieng Muong: bau/bu, trau/tlu, dau/du, nau/nu. Trong truong hop neu tren, phuong am Thanh Hoa lai giong voi tieng Muong, noi cach khac tieng Thanh Hoa con giu đuoc nhieu chung tich cua tieng Viet-Muong co. Mot truong hop khac, tieng Viet co nuoc, luoi, luoi, lua ... thi tieng Muong co nac, lai, lai, la va tieng Thanh Hoa la nac, lui, lui, la. O Thanh Hoa co cau tuc ngu khon an nac, dai an xac.
Nhieu noi o Thanh Hoa van con đoc oi la un (choi/chun), ai đoc nhu an (vai/ban), ay đoc nhu an (cay/can), ay đoc nhu an (cay/can). Nhung cap van nay tung van đuoc dung trong tieng Viet trung đai qua cach gieo van trong tho Nguyen Trai.
Trong tieng Muong, ban co nghia la bay trong tieng Viet va tai mot so tho ngu o Thanh Hoa, nguoi ta van noi chim ban (chim bay), đac biet la lop nguoi cao tuoi.
Mot so đai tu nhan xung trong phuong ngu Thanh Hoa rat gan voi tieng Muong: un (em), co (cu), mau (ba), da (minh).
Su gan gui giua phuong ngu Thanh Hoa cua tieng Viet voi tieng Muong cung tuy thuoc vao tuong quan đia ly. So sanh:

Rooc Đong Pho, chua Phuc Am
Rooc tieng Muong la canh đong sau, lang Đong Pho nay thuoc xa Đong Hoa, thanh pho Thanh Hoa, lang Phuc Am truoc thuoc xa Đong Yen, huyen Đong Son, nay thuoc xa Đong Tien, huyen Trieu Son.
va:

Roc Rau, cau Loc Xa
Roc Rau la canh đong sau ten Rau o gan cau Loc Xa, đeu thuoc huyen Quang Xuong, la huyen ven bien, kha xa khu vuc cu tru cua nguoi Muong o Thanh Hoa.
Mot so vung o Thanh Hoa su dung danh tu tang tuong ung voi tu nom co la đang (theo quy luat chuyen am đ thanh t). Đang (chu Han: 桌, Han Viet: trac) la chiec ban vuong, thap co the dung lam ghe ngoi, thanh ngu co cau: Trung đe đau đang.
Cac yeu to co con giu lai trong phuong ngu Thanh Hoa nhu:

mot so am đau đang trong qua trinh xat hoa (tai mot so tho ngu o Thanh Hoa, đao chua tro thanh dao, bong/bong chua tro thanh vung, bua chua tro thanh vua). Dien tien nay the hien ro tai mot so vung, noi nguoi ta dung ca hai tu (đa xat hoa va chua xat hoa), nhu vua bua = vua đu/vua đen: Com vua bua nuoc = Com đuoc cho đu nuoc, tham chi dung ca vua bua đu;
mot so am đau đang trong qua trinh xat hoa va huu thanh hoa (cau chua tro thanh gao, nha thot chua tro thanh nha dot, khot/khuot chua thanh got);
mot so truong hop am cuoi /n/ đuoc giu nguyen trong khi o mot so phuong ngu khac đa chuyen thanh am cuoi /i/ (cun so voi cui) hoac đa mat am cuoi, tro thanh am tiet mo (nhen so voi nhe),…
nguoc lai trong khi mot so van trong phuong ngu Bac đa chuyen tu van mo thi phuong ngu Thanh Hoa van giu van đong: tru so voi trau, bu so voi bau, su so voi sau.
tong hop cua cac yeu to tren, nhu đuon so voi duoi, troc cun so voi đau goi, khan so voi gai, rau chenh so voi rau gien,...
mot so phu am co nhu bl, tl, ml van con dau vet nhu lanh/nhanh, ruoi lang/nhang, lua lo/lua tro,…
Theo Đo Tien Thang, trong hien tuong /v/ hay /V/ (mot am hai moi gan voi /v/ o nhieu tho ngu Muong (Muong Vang, Muong Sori, Muong Rac) tuong ung voi /m/ Viet thi: o tieng Muong, do tiep xuc yeu voi Han ma van luu giu /v/ cua thoi Proto Viet–Chut, con o tieng Viet toan dan, do tiep xuc manh voi tieng Han ma so co tien than la /v/ bi đong quy thanh /w/đe roi lai thanh /v/ (vi du: vay, vit, voi, voi); so co tien than la /m/ (giong nhu Han) bi xat hoa thanh /v/ (vi du: mach/vach, mu/vu, mau/vau) (dien bien nay tuong tu quy luat phan đoi cua "m" tieng Han thuong co). Trong khi đo, o bo phan tieng Viet tiep xuc voi tieng Han it hon nhu phuong ngu Thanh Hoa, so co tien than la /m/ tiep tuc ton tai cho đen tan ngay nay.
Cung theo Đo Tien Thang, su tuong ung /k/ (đi kem voi /-w/) trong phuong ngu Thanh Hoa voi /v/ trong tieng Viet toan dan cung co cung quy luat nhu su tuong ung giua tieng Muong voi tieng Viet: khuong quac ~ khuan vac; quac cui ~ vac cui; quai ~ quai("vai"); quai ma ~ gieo ma ("vai ma", "van ma"); tham chi cung quy luat voi su tuong ung giua tieng Khmer Campuchia voi tieng Viet: kpas ~ vay; kben ~ quan, van, ben; kvo ~ vo; kvich kvo ~ veo vo; krolo ~ vo (nam).


Anh huong toi cac phuong ngu khac Nam 1471, nhieu nguoi Thanh Hoa va Nghe An theo vua Le Thanh Tong nam tien, đa khai pha đat đai va lap lang moi, gop phan tao nen phuong ngu Nam Trung Bo, đac biet la phuong ngu Quang Nam – Đa Nang đac sac. Mot so lang xa co đia hinh hiem tro, cho đen nay van giu giong Thanh Hoa, vi du ben kia đeo Le cua Que Son, noi co nhung lang ma to phu la nguoi Thanh Hoa. Do it co su giao luu ngon ngu nen co nhung am rat cua nguoi Thanh con đuoc giu lai du ba con đa song giua long Quang Nam tren 500 nam.
Trong cac the ki tiep theo, dan Thanh Hoa theo chua Nguyen vao Nam Trung Bo, gop phan tao nen tieng noi đac trung cua vung nay. Cach "noi diu" ong ay – ong, ba ay – ba, ngoai ay – ngoai cua cac phuong ngu tu Quang Nam – Đa Nang tro vao cung co nguon goc tu phuong ngu Thanh Hoa.
Mot vi du ve lien he giua phuong ngu Thanh Hoa voi vung phuong ngu Nam: Qua dua trong vung phuong ngu Bac tuong ung voi tray thom trong vung phuong ngu Bac Trung Bo va trai gai trong vung phuong ngu Nam, con o phuong ngu Thanh Hoa, no la tray gai, tray dua gai.
Tho ngu o xa Canh Duong, huyen Quang Trach o phia bac Quang Binh co nhieu điem giong cac tho ngu o Thanh Hoa va bac Nghe An.


Xu huong phat trien Cung nhu phuong ngu Nghe Tinh, phuong ngu Thanh Hoa đuoc coi la mot he thong bien the kha hoan chinh cua tieng Viet, voi nhung bien am tuong đoi đeu đan va mot he thong đai tu cung kha hoan chinh. Tinh he thong va co quy luat giup cho phuong ngu Thanh Hoa ton tai trong suot thoi gian vua qua giua cac vung phuong ngu lon phia bac va phia nam đia du cua no.
Tuy vay, ngay nay, cung voi xu the hoa nhap chung, su giao luu ve van hoa va kinh te giua cac vung mien đa dan đen hai xu huong. Xu huong thu nhat la cac tho ngu nho đang dan bi giai the đe hinh thanh mot phuong ngu Thanh Hoa ngay cang đong nhat hon. Xu huong thu hai la phuong ngu Thanh Hoa ngay cang xich lai gan tieng Viet pho thong, hay noi chinh xac hon la gan voi phuong ngu Ha Noi. Vi du hien nay co xu huong hoa nhap cac phu quat luoi va khong quat luoi (vi du tr voi ch) nhu phuong ngu Bac tai cac vung nhu Nga Son, Quang Xuong, Tinh Gia, noi truoc đay phan biet ro hai loai phu am nay.
Đac biet, o cac đo thi nhu thanh pho Thanh Hoa, thi xa Bim Son va cac thi tran, cac đac thu đia phuong trong ngon ngu cang giam đi tren con đuong hinh thanh cac ban phuong ngu. Tren thuc te, thanh nien, hoc sinh va tri thuc o Thanh Hoa cung nhu o Vinh noi mot ngon ngu gan voi Ha Noi ca ve van lan thanh đieu.


Tham khao Hoang Thi Chau (2009). Phuong ngu hoc tieng Viet. Ha Noi: Nha xuat ban Đai hoc quoc gia Ha Noi.


Chu thich Lien ket ngoai Đoi đieu ve tieng đia phuong trong van hoc. Tap chi Song Huong online.
Nghiem thu đe tai "Nghien cuu tieng đia phuong Thanh Hoa". Website Tap chi Hoat đong khoa hoc. Truy cap ngay 7 thang 11 nam 2011.
Lop tu tuong ung ngu am voi tu toan dan trong phuong ngu Thanh Hoa. Website Vien nghien cuu Van hoa va Ngon ngu - Truong Đai hoc Vinh. Truy cap ngay 7 thang 11 nam 2011.
Đo Tien Thang (ngay 26 thang 3 nam 2012). "Nguon goc cua phu am đau /v/ tieng Viet: Nhung phat lo tu cu lieu phuong ngu". Truy cap ngay 27 thang 8 nam 2013.