Khi hoang hay khi lang thang hay con goi chinh xac la nhung con khi nau Rhesus macaque (Macaca mulatta) song thanh tung bay lang thang trong tu nhien do thoat khoi cac trung tam nghien cuu (khi thi nghiem), vuon thu hoac chu đat tu nhan va chung lang thang o nhieu noi. Khi hoang con chi ve đia điem noi tap trung đong đao chung, thong thuong khong phai la noi nguyen goc.


O Florida Nuoc My khong đuoc cong nhan la noi co loai linh truong tu nhien (tru con nguoi). Tuy nhien, mot quan the khi mat đo long nau sinh soi nay no trong cac khu đam lay cua Florida, đac biet la tai Khu vuon quoc gia Silver. Khi đuoc đua đen phong thi nghiem sinh hoc đat o đay tu nam 1938. Sau muoi sau nam sau (1992) tran bao khung khiep mang ten Andrew, gay thiet hai lon ve nguoi va cua, đa pha huy nghiem trong cac phong thi nghiem. Đan khi nau bi xo đay ra tu nhien Florida. Khi nau la loai rat hung du, nen nguoi ta đa khuyen du khach khong nen tiep xuc voi chung.


Tai Thai Lan O Lop Buri, khi đuoc tu do lang thang khap noi, đuoc cap đo an thuc uong va thoai mai treu choc du khach, hang nghin con khi song tu do khap thanh pho. Khi tap trung nhieu nhat o chua khi va đen Pra Prang Sam Yot, cung nhu cac toa nha xung quanh khu vuc nay. Chung đuoc cho an hang ngay tai 3 khu vuc, nhung van thuong tu kiem an bang cach an trom đo cua nguoi dan. Chung thuong đuoc du khach cho an. Chung khong so nguoi va hay treo cac len nguoi đe choc gheo, moc tui lay đien thoai chia khoa, mu non, may anh. Cac toa nha bo hoang la noi chung thuong tap trung sinh đe va ngu vao buoi toi đe tranh mua gio.
Lop Buri co truyen thuyet ve chuyen tinh khi nhu Romeo and Juliet cua mot cap khi. Nhieu nam ve truoc khi trong thanh pho chia thanh 2 bang đang o chua co va đen co, lay đuong ray xe lua lam ranh gioi lanh đia. Con nao đi lac đeu bi đanh. Mot ngay kia, mot nang khi cua ben nay yeu chang khi cua ben kia. Khi qua lanh đia ben kia hen ho, khi đuc bi đanh mot tran, ve lai đan cau cuu. Lap tuc thu linh bang khi chua co đem hon 100 con sang quyet chien bang đen co. Ca thanh pho nao loan. Nguoi dan nhin thay cap khi yeu nhau nhay len noc mot chuyen tau lua roi đi mat tich. Mot thoi gian sau, co nguoi thay chung thuong ngoi buon tren noc mot tram xe lua cach thanh pho chung 40 km huong ve thanh pho.


Tai An Đo Hien nay, An Đo đang đau đau voi nan khi hoang moi phien toai cua khong it nguoi dan An Đo. Loai đong vat hieu đong nay đa tro thanh mot van đe nhuc nhoi o An Đo trong nhieu nam nay. Tung co vu viec gan 300 con khi hoang bi bat khi quay pha tai thu đo New Delhi, so khi o thu đo Delhi đa tro nen đong đuc va hung han o khap thanh pho, loai khi khung bo khong it lang mac. Kieu hanh xu va cach song cua nhung con khi nay đa gay nhieu rac roi cho nguoi dan. Chung rat hung du va tan cong ca tre em. Loai khi du nhap nay con mac nhieu benh co the đe doa đen cac loai sinh vat ban đia khac cua bang. Ngoai ra, ban tinh tham an cua chung đa lam giam dan so cac loai chim cua bang khi ca hai canh tranh cung mot loai thuc an.
An Đo đang chuan bi thuc hien ke hoach triet san đoi voi loai khi đit đo đang ngay cang đong đuc va lam loan trong cac thanh pho. Chinh quyen đang tim cach đinh san đoi voi loai khi đit đo khi so luong tang len nhanh chong cua loai nay đang tro thanh mot van đe nghiem trong đoi voi dan cu o cac thanh pho lon tren khap An Đo, gay ra xung đot lon giua nguoi va khi. Trong qua trinh đo thi hoa nhanh chong o đat nuoc nay, cac khu rung dan dan bien mat, va loai khi đit đo buoc phai tran vao cac thanh pho đe kiem thuc an va noi tru an. Gio đay nguoi dan khong dam ra khoi nha vi lu khi thi nhau cuop quan ao va can ho.
Hien hang ngan con khi đit đo van hang ngay luon lo tren cac đuong pho o New Delhi đe kiem thuc an, tham chi la giat thuc an cua khach qua đuong. Cac quan chuc thanh pho đa bo tri nhung con khi mat đen lon hon đe xua đuoi khi đit đo, tuy nhien bien phap nay đa bi cam. Kha nang thich ung nhanh va su quen thuoc voi nep song o cac đo thi đa khien moi xung đot giua nguoi va khi o cac thanh pho ngay cang tro nen cang thang. Khi so luong loai khi tang len qua đong, chung se khong co đu thuc an hay noi tru an, va con nguoi lan loai khi đeu se gap nhung rac roi kho giai quyet.
Nguoi dan mot bang o phia bac An Đo luon cam thay thap thom boi su bung no so luong khi. Hang tram nguoi bi thuong, tham chi vai nguoi tu vong, vi khi can. Tu khi chinh phu An Đo ban hanh lenh cam nguoi dan bat khi Langur đe ban cho cac co so nghien cuu y hoc, so luong khi tang len rat nhanh do cac đia phuong khong co bien phap kiem soat hieu qua. Gioi bao ton uoc tinh so luong khi len toi khoang 400.000 con. Chung keo ve thanh pho Shimla, bang Himachal Pradesh, đe tim thuc an va tan cong ca nguoi dan đia phuong. Khi gay thuong tich cho khoang 400 nguoi moi thang.


Viet Nam O Can Gio co mot đao khi voi hang ngan ca the quan tu y het nhu thien đuong hoang da. Mien bac co đao khi Cat Dua nam tren vinh Lan Ha (Quang Ninh) va mien trung co đao khi Hon Lao thuoc vinh Nha Phu (Khanh Hoa) noi ma đan khi song rieng biet tren nhung hon đao đoc lap. Rieng mien nam co đao khi Can Gio. Đao khi Can Gio la cach đinh danh cua dan gian khi moi nguoi thay khi nhieu. Đan khi o Cau Gio co gan 1.500 con, chu yeu la khi đuoi dai, chia thanh 7 bay song o 7 khu vuc tren đao.
Phai mat hang nam, nguoi ta moi du đuoc mot đan khi 90 con tu rung sau ve đao. Tu mot vai ca the đon le, đan khi bay gio len đen gan 1.500 con, song tap trung tai mot tieu khu rung ngap man, thanh mot điem du lich Nhieu khach du lich tro lai noi đay kha bat ngo truoc su sut giam so luong cua bay khi nuoi tu nhien.Truoc đay nguoi ta ghi nhan đan khi thuong xuyen tiep can voi du khach kha đong, nhung hien gio chi con khoang 40- 50 con va hau het đeu la khi con con nho.
Con co bay khi song tu do giua thien nhien tren con Au, Can Tho, chung đa quay pha vuon trai cay, ruong ray, nha dan sau khi khu du lich đong cua, khong ai cung cap thuc an. Nhung con khi bi bo đoi nen đi tim thuc an đe sinh ton. Khu du lich tha nuoi bay khi bo me ra thien nhien đe du khach ngam nhin, chup hinh hoac tha thuc an cho chung an. Đen nam 2012 khu du lich sinh thai đong cua, đan khi bi bo roi va sinh soi tu nhien len đen vai chuc con. Luc truoc chung song tren rang cay ban ven song Hau, đuoc cho an đay đu nen khong pha phach, nay thieu nguon thuc an nen đan khi đa tran xuong ruong ray cua dan đe tim thuc an, can pha bap va vuon cay an trai. Chung tu do di tan khap noi. Đan khi hien con khoang 22 con, thuong xuyen pha vuon nhan, đu đu, chom chom, bap, xoai cua nguoi dan. Luc cao điem, đan khi sinh soi len đen 70-80 con, nhung bi nhieu nhom tho san tu noi khac đi xuong may mang sung hoi đen ban ha nen so luong giam manh.
Hang chuc ca the khi hoang da đuoc bao ton nghiem ngat tren nui Ket đe thu hut khach tham quan du lich. Hien chua nam đuoc o nui Ket con bao nhieu ca the khi. Loai khi con nhieu o nui Cam, nui Dai lon, nui To va nui Ket, gieng Tien nam sau hut trong hang nui, gieng nay co nuoc trong xanh va mat lanh quanh nam, đem lai nguon nuoc uong quanh nam cho cac loai thu rung tren nui, nhu: Khi, ran, chon. Hien nay, nguoi dan đen sinh song lap vuon tai nhieu ngon nui đa thu hep moi truong song cua loai khi. Mat khac, do nguoi dan san bat qua muc nen loai khi đa giam so luong rat nhieu. Tu khi co ca nhan mua nui, tat ca nhung loai đong vat hoang da đuoc bao ton rat nghiem ngat. So luong ca the khi tang them tung nam, nhat la loai khi. Nhieu con khi bi gay chan, que tay đuoc tha vao rung tuong chung đi khong hen ngay ve. The nhung, co con con dan ca đan ve truoc nha, co mot con khi mat đo rat to, nang khoang 35 kg bi son tac san ban gay chan, mot nguoi đa mua tha vao rung. Khoang mot nam sau, con khi ay dan ve nha ca đan va o quanh quan sau nha cho đen nay.
Co mot bay khi khoang 30 con song tu do trong khuon vien chua nui Chau Thoi (Binh Duong) hang chuc nam đang đung truoc nguy co bi san bat trom boi nhung ke xau. Noi đay con la khu vuc cu ngu cua đan khi rung. Ngoi chua nay khi nhon nho khap khuon vien. Đan khi rung đuoi xam, mat đo sinh song chung quanh chua gan 20 nam nay. Ban đau tu mot cap khi do mot nguoi dan đem toi chua phong sinh, trai qua thoi gian sinh soi nay no, đen nay co toi 30 con. Hien, so luong khi tai chua bi giam dan do co nhieu nguoi bat trom khi chung di chuyen ra khoi chua.
Nam 1974, con nguoi đa phat hien ra đan khi đuoi dai song an dat trong rung nui Lon. Đan khi hoang da chung song voi nguoi đa hon 20 nam qua, tren con đuong len đinh nui Lon, đan khi co hon 50 con, song quan tu nhu mot đai gia đinh va co đau đan dan dat, bao ve. Trong 10 nam qua, so luong khi ve chua ngay cang giam, hien chi co khoang 10 con cai truong thanh. So khi con đuoc sinh ra khong bu vao đuoc so khi bi con nguoi san bat. Nhieu nguoi dan thuong xuyen phat hien nhung chiec bay khi hoac bat gap anh mat met moi đau đon, cau cuu cua khi bi sap bay. So it khi thoat khoi bay cung mang thuong tat ve sau, co con bi rung het ngon tay, ngon chan hay nhung vet seo tren lung khi co vung vay khoi bay.


Tham khao