Lua mi hay tieu mach, ten khoa hoc: Triticum spp. la cay luong thuc, thuoc mot nhom cac loai co đa thuan duong tu khu vuc Levant va đuoc gieo trong rong khap the gioi. 
Ve tong the, lua mi la thuc pham quan trong cho loai nguoi, san luong cua no chi đung sau bap va lua gao trong so cac loai cay luong thuc. Hat lua mi la mot loai luong thuc chung đuoc su dung đe lam bot mi trong san xuat cac loai banh mi; mi soi, banh, keo v.v cung nhu đuoc len men đe san xuat bia ruou hay nhien lieu sinh hoc. Lua mi cung đuoc gieo trong o quy mo han hep lam co kho cho gia suc va rom cung co the dung lam co kho cho gia suc hay vat lieu xay dung đe lop mai


Lich su Lua mi co nguon goc tu Tay Nam A trong khu vuc đuoc biet duoi ten goi Luoi liem Mau mo (khu vuc Trung Đong ngay nay). Cac moi quan he di truyen giua lua mi einkorn va lua mi emmer chi ra rang khu vuc thuan duong lua mi rat co the la nam gan Diyarbakır o Tho Nhi Ky . Cac loai lua mi hoang dai nay đa đuoc thuan duong nhu la mot phan cua nguon goc nong nghiep tai khu vuc Luoi liem Mau mo nay. Viec trong trot va thu hoach cung nhu gieo hat lap đi lap lai cac loai co hoang dai nay đa dan toi su thuan duong lua mi thong qua chon loc va cac dang đot bien voi tai thoc dai, con nguyen ven khi thu hoach, hat lon, va xu huong cac bong con con nam lai tren than cay cho đen khi thu hoach . Do mat đi co che phat tan hat nen lua mi đa thuan duong chi con kha nang han che trong viec nhan giong mot cach hoang da.

Viec trong trot lua mi đa bat đau lan rong ra ngoai khu vuc Luoi liem Mau mo trong thoi đai đo đa moi. Vao khoang nam 3000 TCN, lua mi đa xuat hien tai Ethiopia, An Đo, Ireland va Tay Ban Nha. Khoang 1 thien nien ky sau no toi Trung Quoc. Khoang nam 1000 TCN viec trong trot nong nghiep voi su dung suc ngua, trau, bo cay bua đa lam gia tang san luong lua mi, giong nhu viec su dung cac may gieo hat thay the cho viec gieo hat bang cach rai hat trong the ky XVIII. San luong lua mi tiep tuc tang len, do cac vung đat moi đuoc đua vao khai thac, cung nhu do ky thuat canh tac cua nghe nong tiep tuc đuoc cai tien voi viec su dung cac loai phan bon, may gat, may đap lua (may gat đap), cac loai may cay đat, may xoi đat, may trong cay dung suc keo cua may keo, cong tac thuy loi va phong tru sau benh dich hai hoan thien hon cung nhu viec tao ra cac giong moi tot hon (xem them Cach mang xanh va Lua mi Norin 10). Voi ty le gia tang dan so trong khu vuc su dung lua mi nhu la loai luong thuc chinh đang suy giam, trong khi nang suat van tiep tuc tang, nen dien tich gieo trong lua mi hien tai đa bat đau xu huong giam va no la lan đau tien dien ra xu huong nay trong lich su loai nguoi hien đai. Vao nam 2007, san luong lua mi đa giam toi muc thap nhat ke tu nam 1981, va nam 2006 la lan đau tien luong tieu thu lua mi tren toan the gioi nhieu hon la san luong – mot khoang trong se đuoc tiep tuc dan rong do nhu cau tieu dung lua mi hien nay đa tang nhanh hon muc tang cua san xuat.


Di truyen Di truyen cua lua mi la phuc tap hon so voi phan lon cac loai thuc vat đa thuan duong khac. Mot so loai lua mi la dang luong boi, voi 2 bo nhiem sac the, nhung nhieu loai la cac dang đa boi on đinh, voi 4 hay 6 bo nhiem sac the (tu boi hay luc boi).

Lua mi Einkorn (Triticum monococcum) la dang luong boi.
Phan lon cac loai lua mi tu boi (nhu lua mi Emmer (Triticum dicoccon) va lua mi cung (T. durum)) co nguon goc tu lua mi Emmer hoang (Triticum dicoccoides). Triticum dicoccoides la ket qua lai ghep giua 2 loai co luong boi hoang dai la Triticum urartu va cac loai co de hoang dai nhu Aegilops searsii hay A. speltoides. Qua trinh lai ghep đe tao ra lua mi Emmer hoang dai dien ra trong tu nhien, tu rat lau truoc khi co qua trinh thuan duong.
Cac loai lua mi luc boi đa tien hoa tren cac canh đong cua nguoi nong dan. Lua mi Emmer thuan duong hoac la lua mi cung thuan duong lai lai ghep tiep voi mot loai co hoang da luong boi (Aegilops tauschii) đe sinh ra cac loai lua mi luc boi, nhu lua mi spenta va lua mi thong thuong.


Giong cay trong Trong cac he thong nong nghiep truyen thong thi cac quan the lua mi thong thuong bao gom cac giong tap chung, cac quan the đuoc nhung nguoi nong dan duy tri mot cach tuy tien va thong thuong co su đa dang ve hinh thai va đac tinh rat cao. Mac du cac giong lua mi nay đa khong con đuoc gieo trong tai chau Au va Bac My, nhung chung co the van con tam quan trong o nhung noi khac. Nguon goc cua cac giong lua mi thuan chung chinh thuc co tu the ky XIX, khi nguoi ta tao ra mot dong giong moi thong qua phuong phap chon loc cac hat tu cay co cac đac tinh mong muon. Cac giong lua mi hien đai đa đuoc phat trien trong nhung nam đau cua the ky XX va co moi lien he chat che voi su phat trien cua di truyen hoc Mendel. Phuong phap tieu chuan trong gay giong cung dong cac giong cay trong cua lua mi la lai ghep cheo giua 2 dong bang cach su dung cach ngat bo hoa đuc đe tranh hien tuong tu thu phan, sau đo cho chung tu lai ghep hay lai cung dong cac the he sau. Cac lua chon đuoc đong nhat (đe co cac gen chiu trach nhiem cho cac khac biet ve giong) trong 10 hay nhieu hon cac the he truoc khi đua ra nhu la cac giong hay giong cay trong.
Cac giong lai F1 cua lua mi khong nen nham lan voi cac giong lua mi thu đuoc tu gay giong thuc vat tieu chuan. Uu the giong lai (nhu trong cac cay lai F1 quen thuoc cua ngo) dien ra trong lua mi thong thuong (luc boi), nhung rat kho đe san xuat hat cua cac giong cay lai ghep o quy mo thuong mai nhu đa đuoc thuc hien voi ngo do hoa lua mi la hoan hao va thong thuong no tu thu phan. Hat giong lua mi lai ghep o quy mo thuong mai đuoc san xuat bang cach dung cac tac nhan lai ghep hoa hoc, cac thuoc đieu chinh tang truong lua mi co tac đong chon loc voi su phat trien cua phan hoa, hay cac he thong triet tieu kha nang sinh san hoa đuc mot cach tu nhien dien ra te bao chat. Lua mi lai ghep chi co thanh cong thuong mai han che, o chau Au (cu the la Phap), Hoa Ky va Nam Phi.
Muc đich chinh trong gay giong lua mi la nang suat cao, chat luong tot, kha nang khang benh tat va sau bo cung nhu kha nang chiu cac ung suat vo sinh nhu chiu am, chiu nong hay chiu cac chat vo co v.v. Cac benh tat chinh trong moi truong on đoi la tan rui đau Fusarium, benh gi sat o la va than cay, trong khi o khu vuc nhiet đoi la tan rui la Helminthosporium.


Vo bao va đap lua Bon loai lua mi hoang dai cung voi cac giong, thu cua lua mi Einkorn đa thuan duong, lua mi Emmer va lua mi spenta, co vo bao hat. Đac trung hinh thai nguyen thuy nay bao gom cac may dai bao boc chat lay hat, va (o lua mi đa thuan duong) la cuong kha gion de dang gay khi đap. Ket qua la khi nguoi ta đap cac bo lua mi thi bong lua gay ra thanh cac bong con. Đe thu đuoc hat nham co the xu ly tiep, nhu xay hay nghien, nguoi ta can loai bo cac vo bao nay (trau). Nguoc lai, o cac dang tran (tu do khi đap) nhu lua mi cung hay lua mi thong thuong, cac may de vo con cuong thi dai. Khi đap, lop trau tach ra, giai phong hat. Lua mi co vo bao thuong đuoc luu giu duoi dang cac bong con do lop may dai la su bao ve tot chong lai cac loai sau bo khi luu tru hat.


Ten goi Co nhieu he thong phan loai thuc vat đuoc su dung cho cac loai lua mi. Ten goi cua cac loai lua mi trong cac he thong nay đoi khi khong đong nhat. Trong pham vi mot loai, cac giong cay trong cua lua mi lai đuoc nhung nguoi gay giong hoac nong dan phan loai tiep theo mua phat trien cua chung, chang han nhu lua mi mua đong hay lua mi mua xuan, theo ham luong gluten, chang han lua mi cung (nhieu protein) va lua mi mem (nhieu tinh bot), hay theo mau cua hat (đo, trang, ho phach).


= Cac loai lua mi chinh đuoc gieo trong =

Lua mi thong thuong — (Triticum aestivum): Loai luc boi đuoc gieo trong nhieu nhat tren the gioi.
Lua mi cung — (Triticum durum): Dang tu boi duy nhat đuoc su dung rong rai ngay nay va la loai lua mi đuoc gieo trong nhieu thu hai.
Lua mi Einkorn — (Triticum monococcum): Loai luong boi voi cac thu hoang dai va gieo trong. Dang gieo trong đuoc thuan duong cung thoi voi lua mi Emmer, nhung chua bao gio co đuoc tam quan trong ngang loai kia.
Lua mi Emmer — (Triticum dicoccon): Dang tu boi, đuoc gieo trong trong thoi ky co đai nhung ngay nay khong con đuoc su dung rong rai.
Lua mi spenta — (Triticum spelta): Mot loai luc boi đuoc gieo trong voi so luong han che.


Kinh te Lua mi trong thuong mai đuoc phan loai dua theo cac tinh chat cua hat đoi voi nhung nhu cau cua cac thi truong hang hoa. Cac nha kinh doanh lua mi su dung su phan loai nay đe xac đinh ho can mua ban loai lua mi nao do moi loai đeu co cac cong dung rieng. Con cac nha san xuat cung dung he thong phan loai nay đe xac đinh ho can san xuat loai lua mi nao đem lai nhieu loi nhuan nhat.
Lua mi đuoc gieo trong rong rai nhu la mot loai hoa loi do no co san luong lon tren moi đon vi dien tich, phat trien tot trong khu vuc co khi hau on đoi ngay ca khi mua vu tuong đoi ngan. Bot mi co chat luong cao va đa dung, đuoc su dung rong rai trong san xuat banh mi. Phan lon cac loai banh mi đuoc lam tu bot mi, bao gom ca nhieu loai banh đuoc goi theo ten cua cac loai ngu coc khac co trong cac loai banh đo, nhu hac mach va yen mach. Su pho bien cua thuc pham lam tu bot mi tao ra nhu cau lon ve hat, tham chi ngay ca trong cac nen kinh te voi thang du thuc pham đang ke.
Nam 2007 lua mi đa tang gia đang ke do thoi tiet gia lanh va ngap lut o Bac ban cau, han han o Australia. Gia giao lua mi trong thang 9 nam 2007 va tu thang 12 toi thang 3 nam sau đa tang khoang 9 USD,00 moi gia (khoang 36 lit). Tai Italia nguoi ta cung phan nan ve van đe gia mi ong tang cao.


San xuat va tieu thu Lua mi đuoc trong voi dien tich hon 216.000.000 hecta (530.000.000 mau Anh), lon hon bat ky loai cay trong nao khac. Thuong mai lua mi tren the gioi lon hon tat ca cac loai cay trong khac gop lai. Cung voi gao, lua mi la thuc pham thiet yeu đuoc ua thich nhat tren the gioi. No la mot thanh phan trong che đo an uong chinh do su thich nghi nong hoc cua lua mi co the phat trien tu cac vung gan Bac cuc đen xich đao, tu cac đong bang ven bien đen đo cao khoang 4.000 m (13.000 ft) tren muc nuoc bienl.
Nam 2003, luong tieu thu lua mi tren đau nguoi toan cau la 67 kg (148 lb), cao nhat la 239 kg (527 lb) o Kyrgyzstan. Nam 1997, luong tieu thu tren đau nguoi toan cau la 101 kg (223 lb), cao nhat la Đan Mach 623 kg (1.373 lb)/nguoi, nhung khoang 81% cua luong nay dung lam thuc an cho đong vat. Lua mi la thuc pham thiet yeu o Bac Phi va Trung Đong, va đuoc trong pho bien o chau A. Khong giong nhu lua gao, san xuat lua mi trai rong hon tren toan cau mac du Trung Quoc van chiem toi 1/6 san luong toan the gioi.
Trong the ky XX, san luong lua mi toan cau đa mo rong khoang 5 lan so voi truoc đo, nhung cho đen khoang nam 1995 hau het con so nay phan anh su gia tang ve dien tich trong trot, voi su gia tang it hon (khoang 20%) ve san luong/mot đon vi dien tich. Tuy nhien sau nam 1995, co su gia tang an tuong gap 10 lan ve ti le cai thien nang suat moi nam, va no tro thanh nhan to chinh cho phep san luong lua mi gia tang. Do đoi moi cong nghe va quan ly cay trong mot cach khoa hoc cung voi phan bon tong hop, tuoi tieu va nuoi cay lua mi la nhung đong luc chinh cua tang truong san luong lua mi trong nua cuoi the ky nay. Đa co su sut giam đang ke ve dien tich trong cay lua mi, vi du nhu o Bac My.


Nong hoc Vao mua đong lua mi o trang thai ngu đong duoi tuyet, nhung thong thuong no can khoang 110 toi 130 ngay tu khi gieo trong toi khi thu hoach, phu thuoc vao khi hau, giong va cac đieu kien ve đat canh tac.
Viec theo doi va cham soc lua mi đoi hoi can co nhung kien thuc ve cac giai đoan phat trien cua no. Cu the, viec su dung phan bon, thuoc diet co, thuoc diet nam, thuoc đieu chinh tang truong v.v thong thuong can đuoc ap dung vao cac giai đoan phat trien cu the cua no.
Ton tai mot vai he thong đe nhan dang cac giai đoan phat trien cua lua mi, voi hai he thong su dung nhieu nhat la thang Feekes va thang Zadoks. Moi thang la mot he thong tieu chuan, trong đo mieu ta cac giai đoan ke tiep nhau cua lua mi trong mot vu mua.


= Dich benh =

Co nhieu loai dich benh tren cay lua mi, chu yeu gay ra boi nam, vi khuan va virus. Cac loai thuc vat bien đoi gen đa đuoc phat trien đe chong lai sau benh, va viec quan ly mua vu co vai tro quan trong trong phong chong dich benh. Thuoc diet nam, đuoc su dung đe ngan chan su thiet hai đang ke cay trong tu benh nam, co the ton mot chi phi đang ke trong san xuat lua mi. Uoc tinh ve so luong san xuat lua mi bi mat do benh thuc vat thay đoi tu 10-25% o Missouri. Mot loat cac sinh vat lay nhiem sang lua mi, trong đo quan trong nhat la cac virus va nam.


= Đong vat gay hai =
Lua mi bi au trung cua mot so loai con trung canh vay (Lepidoptera) pha hai, nhu Axylia putris, Apamea sordens, Xestia c-nigrum va Agrotis segetum. Vao đau mua vu, nhieu loai chim nhu Euplectes progne, va đong vat gam nham cung an lua mi. Cac loai đong vat nay co the gay hai nghiem trong trong mua vu khi chung an hat giong moi gieo hoac cay con. Chung cung co the pha hoai mua mang cuoi vu khi an hat truong thanh. Gan đay, thiet hai sau thu hoach đoi voi ngu coc len đen hang ty đo la moi nam chi rieng tai My, va bao gom nhung thiet hai cho lua mi boi sau đuc khac nhau, bo canh cung va mot. Đong vat gam nham cung la nguyen nhan gay thiet hai trong giai đoan bao quan, va tai cac khu vuc đang phat trien hat chu yeu, so chuot đong đoi khi co the xay dung bung no benh dich hach do co san mam benh trong thuc pham. Đe giam so luong lua mi bi mat sau thu doach do đong vat gay hai, cac nha khoa hoc o Agricultural Research Service đa phat trien "insect-o-graph," loai nay co the nhan dang con trung ma khong the nhin thay bang mat thuong. Thiet bi su dung cac tin hieu đien đe nhan biet con trung khi lua mi đang đuoc xay. Cong nghe moi nay chinh xac đen muc co the phat hien 5-10 hat bi nhiem trong so 300.000 hat tot.


Luong thuc-thuc pham Hat lua mi co the nghien thanh bot, goi la bot mi hay cho nay mam va say kho đe san xuat mach nha, nghien va loai bo cam thanh lua mi vo hat hay bulgur, luoc so (hay say hoi nuoc), say kho hay che bien thanh bot tran chau, mi ong hay bot đao bo (roux). Chung la thanh phan chinh trong cac loai thuc an nhu banh mi, chao lua mi, banh quy gion, banh quy, banh nuong, banh ngot va boza (mot loai thuc uong len men pho bien o Đong Nam Au).


= Dinh duong =
100 gam hat lua mi đo cung mua đong chua khoang 12,6 gam protein, 1,5 gam chat beo tong cong, 71 gam cacbohydrat, 12,2 gam xo tieu hoa va 3,2 mg sat (17% nhu cau hang ngay); trong khi 100 gam lua mi đo cung mua xuan chua khoang 15,4 gam protein, 1,9 gam chat beo tong cong, 68 gam cacbohydrat, 12,2 gam xo tieu hoa va 3,6 mg sat (20% nhu cau hang ngay).
Gluten, mot loai protein co trong lua mi (va cac loai khac cua Triticeae), la chat gay ra mot so tac dung phu o nhung nguoi mac benh tang phu (roi loan tu mien dich o khoang 1% dan so goc An-Au).
Luc mi chua nhieu khoang chat, vitamin va chat beo. Voi mot luong nho protein đong vat hoac đau them vao, bua an co thanh phan chu yeu la lua mi co ham luong dinh duong cao.
Nhung dang lua mi pho bien nhat la loai mau trang va đo. Tuy nhien, cac dang tu nhien khac cung đuoc su dung. Vi du, o cac vung cao nguyen cua Ethiopia co loai lua mi tim, mot loai lua mi tu boi giau chat chong oxy hoa. Cac loai thuong mai thu yeu khac nhung co ham luong dinh duong khac cao bao gom loai mau đen, vang va xanh duong.


= Suc khoe =
Nhieu nghien cuu ban đau o chau Au, Nam My, chau Uc, va Hoa Ky cho rang co khoang 0,5–1% dan so o nhung khu vuc nay co the bi mac chung benh coeliac ma chua bi phat hien. Benh Coeliac la truong hop gay ra boi phan ung nghich cua he mien dich voi gliadin, đay la mot loai protein gluten đuoc tim thay trong lua mi (va nhung loai ngu coc tuong tu trong tong Triticeae va bao gom cac loai khac nhu đai mach va lua mach đen). Tuy thuoc vao su phoi nhiem voi gliadin, enzyme tissue transglutaminase lam thay đoi protein, va phan ung cheo cua he mien dich voi mo ruot gay viem. Đieu đo lam mong lop niem mac ruot non, gay can tro su hap thu cac chat dinh duong. Phuong phap tri lieu duy nhat la su dung thuc an khong chua gluten thuong xuyen.
Banh mi trang va cac loai banh ngot co chua luong carbohydrate cao khong tot cho suc khoe cua nguoi mac benh tieu đuong, vi no co the lam tang luong đuong trong mau cua nguoi benh. Neu ban bi tieu đuong ma lai thich an cac loai mi soi, mi ong, pasta, lasagna,macaroni va đac biet la cac loai mi an lien thi co le đay la thoi điem buoc phai tranh xa mon an yeu thich cua minh, boi vi mi cung giau carbohydrate va no lam tang muc đuong trong mau cua nguoi bi tieu đuong. Nhieu loai ngu coc an sang chua lua mi đuoc lam ngot hon va co nhieu huong vi hon đe lam tang luong đuong trong mau, vi vay neu ban bi tieu đuong, hay tranh chung ngay lap tuc.
Uoc tinh dan so Hoa Ky bi mac chung nay khoang 0,5 đen 1,0%.
Nhay cam voi gluten do phan ung voi protein trong lua mi khac voi di ung lua mi.


Xem them Cam
Trau
Dau phoi mam lua mi


Ghi chu Tham khao Bonjean A.P., W.J. Angus (chu bien). The World Wheat Book: a history of wheat breeding. Lavoisier Publ., Paris. 1.131 trang (2001). ISBN 2-7430-0402-9.
Ears of plenty: The story of wheat, The Economist, 24-12-2005, trang 28-30
S. Padulosi, K. Hammer, J. Heller (chu bien) (1996). Hulled wheats. Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops. 4. International Plant Genetic Resources Institute, Roma, Italia. Ban goc luu tru ngay 4 thang 12 nam 2007. Truy cap ngay 22 thang 12 nam 2007.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Garnsey Peter, Grain for Rome, trong Garnsey P., Hopkins K., Whittaker C. R. (chu bien), Trade in the Ancient Economy, Chatto & Windus, Luan Đon 1983
Jasny Naum, The daily bread of ancient Greeks and Romans, Ex Officina Templi, Brugis 1950
Jasny Naum, The Wheats of Classical Antiquity, J. Hopkins Press, Baltimore 1944
Heiser Charles B., Seed to civilisation. The story of food, Nha in Đai hoc Harvard, Harvard Mass. 1990
Harlan Jack R., Crops and man, Hiep hoi Nong hoc Hoa Ky, Madison 1975
Saltini Antonio, I semi della civilta. Grano, riso e mais nella storia delle societa umane, Prefazione di Luigi Bernabo Brea, Avenue Media, Bologna 1996
Sauer Jonathan D., Geography of Crop Plants. A Select Roster, CRC Press, Boca Raton


Lien ket ngoai Cac tai lieu khoa hoc cua Australia ve phat trien lua mi chiu đuoc kho han
Hoi đong Luong thuc-Thuc pham tu lua mi
NAWG — Website cua Hiep hoi cac nha trong lua mi Hoa Ky
CIMMYT — Website cua International Maize and Wheat Improvement Center
Cac loai lua mi tai trang web cua Đai hoc Purdue
Bao cao cong trinh ve trat tu bo gen lua mi
Ban đo bo gen o lua mi Emmer hoang
Lua mi mua đong tai Golden Belt o Kansas Luu tru ngay 19 thang 2 nam 2015 tai Wayback Machine cua James C. Malin, Đai hoc Kansas, 1944
Varieties of club wheat