­
Mauricius (tieng Latinh: Flavius Mauricius Tiberius Augustus; tieng Hy Lap co: Φλαβιος Μαυρικιος Τιβεριος Αυγουστος) (539 – 27 thang 11, 602) la Hoang đe Đong La Ma tu nam 582 đen 602.


Goc gac va thieu thoi Mauricius sinh ra tai Arabissus o Cappadocia vao nam 539, con trai cua mot nguoi ten la Paulus nao đo. Ong co mot nguoi em trai ten la Petrus, va hai chi em gai ten la Theoctista va Gordia, sau nay la vo cua tuong Philippicus. Theo su sach ghi chep thi ong la mot nguoi đia phuong noi tieng Hy Lap, khong giong nhu cac vi hoang đe truoc đay tu sau thoi Anastasius I Dicorus. Ong co the la mot nguoi xu Cappadocia goc Hy Lap hoac co the la mot nguoi Armenia bi Hy Lap hoa. Kho ma xac đinh đuoc truong hop nao la đung. Nha su hoc Evagrius Scholasticus ghi lai (co kha nang tu che ra) ong co goc gac tu thanh Roma cu. Mauricius lan đau tien đen kinh thanh Constantinopolis trong vai tro nhu mot notarius, va sau lam thu ky cho comes excubitorum (tu lenh cua Excubitors, cam ve quan Đong La Ma) Tiberius, ve sau la hoang đe Tiberius II (tri vi 578–582). Khi Tiberius đuoc phong lam Caesar vao nam 574, Mauricius đuoc bo nhiem lam nguoi ke nhiem chuc vu comes excubitorum cua ong.


Chien tranh Ba Tu va len ngoi Cuoi nam 577, mac du hoan toan thieu kinh nghiem quan su, Mauricius van đuoc chi đinh lam magister militum per Orientem, chuc vu tong tu lenh quan đoi Đong La Ma o mien đong, trong cuoc chien tranh đang dien ra chong lai Vuong trieu Sassanid cua Ba Tu, noi nghiep tuong Justinianus. Vao khoang thoi gian nay, ong leo dan len toi cap bac patricius. Roi sau đo gianh lay mot chien thang quyet đinh trong cuoc chien voi nguoi Ba Tu vao nam 581. Mot nam sau, ong ket hon voi Constantina, con gai cua Hoang đe. Ngay 13 thang 8, ong ke thua cha vo lam Hoang đe. Sau khi len ngoi, ong nam quyen cai tri mot đe quoc bi pha san. Đang chien tranh voi nguoi Ba Tu, phai cong nap rat cao cho nguoi Avar, va cac tinh Balkan thi bi nguoi Slav tan pha het muc, khien cho tinh hinh cua đe che đa đen hoi nguy cap.
Mauricius van phai tiep tuc cuoc chien chong lai nguoi Ba Tu. Nam 586, quan đoi cua ong đa đanh bai ho tai mot tran đanh lon o phia nam Dara. Bat chap mot vu bao loan nghiem trong xay ra vao nam 588, quan đoi van tiep tuc cuoc chien va tham chi đam bao mot chien thang quan trong truoc thanh Martyropolis. Nam 590, hai anh em Parthia Vistahm va Vinduyih đa day binh phe bo vua Hormizd IV va lap nguoi con ut la Hoang tu Khosrau II lam vi vua moi. The nhung nguyen Thong soai Iran Bahram Chobin, tung noi day chong lai Hormizd IV truoc kia lien tuyen bo tranh ngai vang ve phan minh va đanh bai Khosrau, khien ong cung voi hai anh em Parthia ve sau phai tron sang trieu đinh Đong La Ma. Du Vien Nguyen lao đa len tieng chong đoi, Mauricius van đieu đong 35.000 quan giup đo Khosrau gianh lai ngoi vua. Nam 591 lien quan Đong La Ma-Ba Tu duoi su chi huy cua tuong John Mystacon va Narsesđa đanh bai luc luong cua Bahram Chobin o gan Ganzak trong tran chien Blarathon. Chien thang mang tinh quyet đinh; Mauricius cuoi cung đa đua chien tranh đen hoi ket thuc ve vang khi Khosrau tien vao kinh đo lam le đang quang.
Sau đo, Khosrau co le đa đuoc hoang đe nhan lam con nuoi. Tan vuong Ba Tu tiep tuc thuong cong cho Mauricius bag cach nhuong lai cho Đe quoc phan phia Tay xu Armenia đen ho Van va Sevan, bao gom cac thanh pho lon nhu Martyropolis, Tigranokert, Manzikert, Ani va Yerevan. Hoa uoc cua Mauricius đa mang lai nguyen trang moi ve phan lanh tho mien Đong, mo rong đen mot muc đo ma đe che chua tung đat đuoc, va cai gia re hon nhieu cho viec phong ve trong thoi gian hoa binh vinh cuu moi nay – giup tiet kiem hang trieu đong solidi nho giam bot viec cong nap cho mot minh nguoi Ba Tu. Sau đo, Mauricius ben ap đat mot su hop nhat giua Giao hoi Armenia va Toa Thuong phu Constantinopolis.


Chien tranh Balkan Sau chien thang lay lung tren tuyen bien gioi phia đong, Mauricius đuoc tu do tap trung vao khu vuc Balkan. Nguoi Slav đa cuop pha cac tinh Balkan thuoc Đong La Ma trong nhieu thap ky, co le bat đau đinh cu tai vung nay tu nhung nam 580. Nguoi Avar chiem đuoc phao đai quan trong ve mat chien luoc Sirmium vao nam 582, su dung no nhu la mot can cu cho cac hoat đong chong lai mot so đon luy đuoc bao ve kem ben canh song Danube. Nam 584, nguoi Slav uy hiep thu đo va nam 586 nguoi Avar tien hanh vay ham Thessalonica, trong khi nguoi Slav đi xa đen tan vung ban đao Peloponnesus. Nam 591, Mauricius đa tung ra nhieu chien dich chong lai nguoi Slav va Avar – voi trien vong tot nham xoay chuyen tinh the.
Nam 592, quan đoi cua ong đa chiem lai Singidunum tu tay nguoi Avar. Tong tu lenh quan Đong La Ma Priscus đanh bai nguoi Slav, Avar va Gepid tai phia nam song Danube vao nam 593. Cung nam đo hoang đe dan quan vuot qua song Danube tien vao xu ma nay la Wallachia đe tiep tuc hang loat chien cong cua minh. Nam 594, Mauricius đa thay the Priscus bang nguoi em trai thieu kinh nghiem cua minh ten la Petrus, bat chap nhung that bai ban đau, du sao cung đat đuoc phan thang o Wallachia. Priscus gio nam quyen chi huy mot canh quan khac o thuong nguon, đanh bai nguoi Avar mot lan nua vao nam 595. Roi sau ho chi dam tan cong khu vuc ngoai bien mot lan nua o Dalmatia hai nam sau đo. Nam 598, hoa uoc đuoc ky ket voi nha lanh đao dan Avar Bayan I, chi bi pha vo mot lan duy nhat danh cho cac chien dich tra đua vao sau ben trong que huong cua nguoi Avar. Vao nam 599 va 601, quan đoi Đong La Ma đa trut su tan pha kinh hon xuong đau dan Avar va Gepid. Nam 602, nguoi Slav phai hung chiu mot that bai nang ne o Wallachia. Binh si Đong La Ma đa gio đay đa co the giu vung phong tuyen song Danube mot lan nua. Trong khi đo, Mauricius đang thuc hien ke hoach tai đinh cu cho cac khu vuc bi tan pha o Balkan bang cach su dung di dan Armenia.


Chinh sach đoi noi Tai phia tay, hoang đe đa cho to chuc cac lanh đia Đong La Ma bi đe doa o Y va chau Phi thanh cac exarchates (tran khu) duoi su cai tri cua cac thong đoc quan su hoac quan tran thu goi la exarch, lan luot vao nam 584 va 591. Cac quan tran thu it nhieu gi cung đuoc nam toan quyen quan su va dan su. Đay la mot truong hop ngoai le đang chu y đen viec tach biet thong thuong quyen luc quan su va dan su vao thoi đo. Bang cach thanh lap Tran khu Ravenna, Mauricius đa lam cham đa tien cong cua nguoi Lombard vao đat Y.
Nam 597, Mauricius voi co the om yeu đa viet di chuc cuoi cung ma ong đa mo ta y tuong cua minh ve viec quan ly Đe quoc Đong La Ma. Theo đo thi nguoi con truong la Theodosius se cai tri mien Đong tu Constantinopolis; nguoi con thu la Tiberius se cai tri mien Tay tu Roma. Mot so nha su hoc tin rang ong co y đinh đe cho nguoi con ut cua minh nam quyen cai tri tu Alexandria, Carthage va Antiochia. Muc đich cua ong la đe duy tri su thong nhat cua đe quoc, khien cho y tuong nay rat giong voi thiet che Tetrarchy (Tu đau che) cua Diocletianus. Tuy nhien, cai chet tan bao cua Mauricius đa ngan can nhung ke hoach sap tro thanh hien thuc. Ve cac van đe ton giao, Mauricius đa rat khoan dung đoi voi phai Nhat tinh thuyet (Monophysitism) du ong la mot nguoi ung ho Cong đong Chalcedon. Hoang đe cung co mau thuan voi Giao hoang Gregory I ve van đe phong thu thanh Roma sau nay nham đoi pho su xam nhap cua nguoi Lombard.
Nhung no luc cua Mauricius nham cung co đe che du cham nhung đeu to ra kha thanh cong, đac biet la do cau hoa voi nguoi Ba Tu. Du su tin nhiem cua dan chung danh cho hoang đe luc đau duong nhu đa suy giam trong suot Trieu đai, hau het la do cac chinh sach tai chinh cua ong. Nam 588, ong đa cong bo cat giam tien luong cua quan đoi xuong con 25%, dan đen mot cuoc noi loan tai hai cua binh si tren mat tran Ba Tu. Ong tu choi tra mot khoan tien chuoc rat nho vao nam 599 hoac 600 đe giai thoat 12.000 linh Đong La Ma bi nguoi Avar bat lam tu binh. So tu binh nay lien bi giet sach, va mot phai đoan quan su phan đoi, do mot si quan đung đau ten la Phocas (ve sau tro thanh hoang đe Phocas) đa bi si nhuc va bi tu choi o Constantinopolis.


Cai chet Nam 602, Mauricius luon luon đoi pho voi viec thieu tien đa ha lenh rang quan đoi phai tru lai suot mua đong đe vuot song Danube, ma cac su gia chung minh la mot sai lam nghiem trong. Cac binh si kiet suc đa day loan chong lai Hoang đe. Co le la do phan đoan sai tinh hinh, Mauricius nhieu lan ra lenh cho quan đoi bat đau mot cuoc tan cong moi thay vi tro ve đong quan suot mua đong. Sau mot thoi gian, quan đoi cua ong đa đat đuoc nhung an tuong ma Mauricius khong con lam chu đuoc tinh hinh, lien ton Phocas lam lanh đao cua ho, va đe nghi Mauricius thoai vi va tuyen bo la nguoi ke vi hoac la nguoi con truong Theodosius hay Tuong Germanus. Ca hai nguoi đeu bi buoc toi phan quoc, bong dung mot cuoc bao loan lap tuc no ra o Constantinopolis, va hoang đe roi khoi thanh pho cung voi gia đinh chay đen Nicomedia. Theodosius huong ve phia đong đen Ba Tu, nhung cac su gia khong chac chan lieu ong đa đuoc cha minh gui đen đo hoac neu ong đa bo tron khoi noi đo. Phocas tien vao Constantinopolis trong thang 11 va len ngoi Hoang đe, trong khi quan đoi bat đuoc Mauricius va gia đinh cua ong. Mauricius đa bi am sat vao ngay 27 thang 11 nam 602 (mot so noi la ngay 23 thang 11). Nguoi ta noi rang ban than hoang đe bi buoc phai chung kien canh hanh hinh sau nguoi con trai truoc khi bi loi ra xu tram. Hoang hau Constantina va ba co con gai cua ba thi đuoc mien toi chet chi bi gui đen mot tu vien. Vua Ba Tu Khosrau II đa loi dung cuoc đao chinh va vu sat hai nguoi bao ho cua ong lam cai co cho mot cuoc chien moi chong lai Đe quoc Đong La Ma.


Di san Mauricius đuoc nguoi đoi xem nhu mot vi hoang đe va thong che tai ba, du su mo ta cua Theophylact phan nao hoi qua ton vinh. Hoang đe co cai nhin sau sac, tinh than cong khai va long dung cam. Ong đa chung to su thanh thao ve mat quan su va đoi ngoai trong cac chien dich chong lai nguoi Ba Tu, Avar va Slav, cung nhu trong suot cuoc đam phan hoa binh voi Khosrau II. Cac cuoc cai cach hanh chinh tiet lo ong la mot chinh khach co tam nhin xa trong rong, tat ca moi chi tiet ke tu khi chung ton tai lau hon cai chet cua ong cho đen nay va la co so cho viec gioi thieu cac thema đong vai tro nhu la cac quan khu. Trieu đinh cua hoang đe van con su dung tieng Latinh, cung nhu trong quan đoi va chinh quyen, va gop phan vao viec khuyen khich phat trien khoa hoc va nghe thuat. Mauricius theo truyen thong chinh la tac gia cua bai luan quan su noi tieng Strategikon, đuoc gioi quan su ca ngoi nhu la hoc thuyet phoi hop vu trang tinh vi duy nhat cho đen thoi ky The chien II. Mot so nha su hoc hien nay tin rang Strategikon thuc ra la tac pham cua anh em ong hoac mot vien tuong khac trong trieu. Điem yeu lon nhat cua ong la thieu kha nang đua ra loi phan đoan nhung quyet đinh khong hop long dan. Theo loi tong ket cua su gia C. W. Previte-Orton đa liet ke mot so sai sot trong tinh cach cua ca nhan Hoang đe: 

Loi lam cua ong la đat qua nhieu niem tin vao su phan xet tuyet voi cua rieng minh ma khong quan tam đen su bat đong va bat man trong long dan đuoc thuc đay boi nhung quyet đinh ma ban than minh cho la đung đan va khon ngoan. Ong la mot vi quan toa gioi ve mat chinh tri hon la ve mat nhan cach.
 
Khuyet điem nay đa khien ong phai tra gia bang ca mang song va ngoi vi, va pha hong hau het nhung no luc nham ngan chan su tan ra cua đe che vi đai cua Justinianus I. Cai chet cua Mauricius la mot buoc ngoat trong lich su. Ket qua cua cuoc chien chong lai nguoi Ba Tu lam suy yeu han ca hai đe che, tao đieu kien cho nguoi Slav cu tru vinh vien vung Balkan va mo đuong cho su banh truong cua nguoi A Rap/Hoi giao. Su gia nguoi Anh A.H.M. Jones đa mo ta đac điem cai chet cua Mauricius nhu la su ket thuc cua ky nguyen Co đai Hy-La, đong vai tro nhu mot cuoc hon loan đa mai mai lam tieu tan ca đe che trong bon thap ky toi va triet đe thay đoi xa hoi va chinh tri.


Gia đinh Mauricius co voi hoang hau Constantina chin nguoi con bao gom: 

Theodosius (4 thang 8, 583/585 – sau 27 thang 11, 602). Theo John xu Ephesus, ong la nguoi thua ke đau tien sinh ra trong thoi hoang đe tri vi ke tu sau Trieu đai cua Theodosius II (408–450). Ong đuoc bo nhiem lam Caesar vao nam 587 va đong hoang đe vao ngay 26 thang 3 nam 590.
Tiberius (mat ngay 27 thang 11 nam 602).
Petrus (mat ngay 27 thang 11 nam 602).
Paulus (mat ngay 27 thang 11 nam 602).
Justin (mat ngay 27 thang 11 nam 602).
Justinian (mat ngay 27 thang 11 nam 602).
Anastasia (mat khoang nam 605).
Theoctista (mat khoang nam 605).
Cleopatra (mat khoang nam 605).
Anh chi em
Mot nguoi con gai Miriam/Maria đuoc nha bien nien su the ky 12 Michael goc Syria va nguon thu tich phia đong ghi chep lai khi ket hon voi Khosrau II, nhung tuyet nhien chang co bat ky ghi chep nao trong nguon su lieu Đong La Ma; co le ba chi la mot nhan vat huyen thoai.
Nguoi em trai Petrus (khoang 550 – 602) tro thanh curopalates va bi giet cung mot luc voi Mauricius. Petrus ket hon voi Anastasia Aerobinda (sinh khoang 570), con gai cua Areobindus (sinh khoang 550), va co voi nhau mot co con gai.
Co em gai Theoctista (khoang 540 – sau 582) ket hon voi mot nguoi chong đa chet truoc nam 582, va co mot đua con gai Gordia (khoang 560 – sau 597), sau ket hon voi Marinus (khoang 555 – sau 597), con trai cua Nerses (khoang 530 – sau 595) va vo la Hesychia (sinh khoang 535), ca hai co voi nhau mot co con gai la Theoctista (khoang 575/khoang 580 – sau 597), sau ga cho Christodorus hay Christodoros (sinh khoang 570) va co voi nhau mot đua con.
Co em gai Gordia (khoang 550 – sau 602) ket hon voi Philippicus (khoang 550 – Chrysopolis, 614), tuong linh, comes excubitorum (tu lenh cam ve quan) va magister militum (thong soai quan đoi) vao nam 582, ca hai vo chong co voi nhau mot co con gai, sau ga cho Artabastus (Artavazd) Mamikonian (sinh khoang 565) va co voi nhau mot đua con.


Tham khao Bury, John Bagnell (1889). History of the Later Roman Empire. New York.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Charles, R. H. (1916) The Chronicle of John, Bishop of Nikiu: Translated from Zotenberg's Ethiopic Text, Reprinted 2007. Evolution Publishing, ISBN 978-1-889758-87-9.; also available free online 
Ostrogorski, G; History of the Byzantine State, Rutgers University Press (July 1986)
Kazhdan, Alexander, bien tap (1991), Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-504652-6
Martindale, John R.; Jones, A.H.M.; Morris, John (1992), The Prosopography of the Later Roman Empire – Volume III, AD 527–641, Cambridge University Press, ISBN 0-521-20160-8
Shlosser, Franziska E. (1994). The Reign of the Emperor Maurikios (582–602). A reassessment (Historical Monographs 14). Athens.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Schreiner, Peter (1985). Theophylaktes Simokates: Geschichte. Stuttgart.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Christian Settipani, Continuite Gentilice et Continuite Familiale Dans Les Familles Senatoriales Romaines, A L'Epoque Imperiale, Mythe et Realite. Linacre, UK: Prosopographica et Genealogica, 2000. ILL. NYPL ASY (Rome) 03-983.
Christian Settipani, Continuite gentilice et continuite familiale dans les familles senatoriales romaines a l'epoque imperiale: mythe et realite, Prosopographica et Genealogica vol. 2 (Linacre College, Oxford, 2000), Addenda et Corrigenda
Treadgold, Warren T. (1997), A History of the Byzantine State and Society, Stanford, CA: Stanford University Press, ISBN 0-8047-2630-2
Walford, Edward, transl. (1846) The Ecclesiastical History of Evagrius: A History of the Church from AD 431 to AD 594, Reprinted 2008. Evolution Publishing, ISBN 978-1-889758-88-6.
Whitby, Michael (1998), The Emperor Maurice and his Historian – Theophylact Simocatta on Persian and Balkan Warfare, Oxford University Press, ISBN 0-19-822945-3


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Mauricius tai Wikimedia Commons
"Maurice, East Roman emperor" . Encyclopædia Britannica (an ban thu 11). 1911.