Ho Khuc la dong ho nam quyen cai tri Viet Nam đau the ky X, mo đau Thoi ky tu chu Viet Nam sau hon 1000 nam Bac thuoc. Ho Khuc truyen noi lam chuc Tiet đo su gom 3 đoi: Khuc Thua Du, Khuc Hao, Khuc Thua My, cai tri tu nam 905 toi nam 923 hoac 930.


Nam lay van hoi Cuoi the ky IX, chinh quyen trung uong nha Đuong suy yeu nghiem trong. Nan cat cu cua quan phiet đia phuong ngay cang ac liet, khoi nghia Hoang Sao (874-884) lam trieu đinh nha Đuong cang them suy yeu.
Đau the ky X, nha Đuong roi vao tay quyen than Chu On, cac the luc cat cu noi len đanh giet lan nhau, tao ra the chia cat 5 đoi 10 nuoc (Ngu đai Thap quoc). Nam 905, o Tinh Hai quan (ten goi Viet Nam luc đo), Tiet đo su Đoc Co Ton moi sang đa rat đoc ac mat long nguoi, bi goi la "Nguc Thuong thu" (thuong thu ac). Ton lai khong cung phe voi Chu On nen chi vai thang lai bi Chu On doi tiep ra đao Hai Nam va giet. Tinh Hai quan do đo khong co nguoi cai quan.
Khuc Thua Du, khi đo la Hao truong Chu Dien, đuoc dan chung ung ho, đa tien ra chiem đong phu thanh Đai La (Tong Binh cu - Ha Noi), tu xung la Tiet đo su.
Viet su thong giam cuong muc (Tien bien, quyen 5) viet: "Ho Khuc la mot ho lon lau đoi o Hong Chau. Khuc Thua Du tinh khoan hoa, hay thuong nguoi, đuoc dan chung suy ton. Gap thoi buoi loan lac, nhan danh la hao truong mot xu, Thua Du tu xung la Tiet đo su..."
Sau khi đa nam đuoc quyen luc thuc te tren đat Tinh Hai quan, ong đa cho xay dung chinh quyen dua tren danh xung cua chinh quyen đo ho nha Đuong, nhung thuc chat la mot chinh quyen đoc lap va do nguoi Viet quan ly. Ong kheo leo dung danh nghia "xin menh nha Đuong" buoc trieu đinh nha Đuong phai cong nhan chinh quyen cua ong. Ngay 7 thang 2 nam 906, vua Đuong phong them cho Tinh Hai quan Tiet đo su Khuc Thua Du tuoc "Đong binh chuong su". Sau đo, Khuc Thua Du tu lay quyen minh, phong cho con la Khuc Hao chuc vu "Tinh Hai hanh quan tu ma quyen tri luu hau", tuc la chuc vu chi huy quan đoi va se ke vi quyen Tiet đo su.


Thoi điem bat đau Sach Viet Su tieu an tinh thoi gian cai tri cua ho Khuc tu nam 880 khi Tiet đo su Tang Con bo thanh Đai La. Cach tinh nhu vay chua chinh xac vi sau Tang Con con mot so Tiet đo su nua o phuong bac nhu Chu Toan Duc, Đoc Co Ton sang cam quyen. Tuy nhien, cung co the vi mot nguyen nhan khac, nhu tac gia Le Van Sieu đe cap trong sach "Viet Nam van minh su", Khuc Thua Du co mot quan he gan gui nao đo voi cac quan cai tri nguoi phuong Bac tu nhieu nam truoc, tham chi la quan he "thong gia", nen ong đa som đuoc đi lai va tiep can voi cong viec cai tri tai Đai La o muc đo nhat đinh. Du rang ngoi Tiet đo su cua Đoc Co Ton đe lai con trong nhung viec lam cua ong cung khong vap phai su phan khang nao đang ke cua cac lieu thuoc nguoi phuong Bac o lai Đai La khi đo. Su kien ong lam chu Đai La đuoc su sach mo ta gian luoc nhung tuu trung kha "hoa binh" va "em tham", khong đanh dau bang mot tran đanh nao đang ke gay chet choc thuong vong nhieu ve nguoi hay "lua chay nha đo". Co the nhin nhan trong bo may cai tri cua Trung Quoc tai Đai La khi đo co su tham gia nhat đinh cua nguoi Viet ban xu nen Khuc Thua Du khong gap phai tro ngai lon khi vao "tiep quan tam" thu phu nay.
Mot so bo su nhu Viet Su luoc, Đai Viet Su ky Toan thu chi nhac toi Khuc Hao va Khuc Thua My ma khong nhac toi Khuc Thua Du. Co the viec tien vao nam quyen o Đai La do con ong la Khuc Hao thuc hien nhan danh Khuc Thua Du vi luc đo ong đa qua gia yeu, chi lam viec "chi đao" phuong sach.


Cai cach hanh chinh Ngay 23 thang 7 nam 907, Khuc Thua Du mat, Khuc Hao len ke vi va phong cho con la Khuc Thua My lam "Tinh Hai hanh quan tu ma quyen tri luu hau" đe ke vi. Nha Hau Luong len thay nha Đuong cong nhan ong lam "An Nam đo ho, sung Tiet đo su". Khuc Hao la nha cai tri on hoa nhung rat vung vang.
Khuc Hao đa tien hanh cai cach quan trong ve cac mat. Đuong loi chinh tri cua ong đuoc su sach tom luoc ngan gon song rat ro rang: "Chinh su cot chuong khoan dung, gian di, nhan dan đeu đuoc yen vui". Khuc Hao sua lai che đo đien to, thue ma luc dich nang ne cua thoi thuoc Đuong. Ong ra lenh "binh quan thue ruong, tha bo luc dich, lap so ho khau, ke ro que quan, giao cho giap truong (quan giap) trong coi".
Khuc Hao đa co nhung co gang đau tien nham xay dung chinh quyen đoc lap, thong nhat tu trung uong đen xa. Ong chia ca nuoc thanh nhung đon vi hanh chinh cac cap: lo, phu, chau, giap, xa. Moi xa đat ra xa quan, mot nguoi chanh lenh truong va mot nguoi ta lenh truong. Mot so xa o gan nhau thoi thuoc Đuong goi la huong nay đoi la giap, moi giap co mot quan giap va mot pho tri giap đe trong nom viec ke ho khau, nhan khau va viec thu thue. Theo sach "An Nam chi nguyen", Khuc Hao đat them 150 giap, cong voi nhung giap truoc đay nha Đuong đat, ca thay toan bo Tinh Hai quan co 314 giap.


Than xa bo gan Nha Hau Luong, truoc đay vi moi cuop ngoi nha Đuong, phuong Bac nhieu bien co nen thua nhan Khuc Hao lam Tiet đo su Tinh Hai quan nam 907. Nhung qua nam sau, vua Hau Luong la Chu On lai phong cho Tiet đo pho su o Quang Chau la Luu An kiem chuc "Tinh Hai quan tiet đo, An Nam đo ho". Đieu đo co nghia la nguoi Trung Quoc van muon chiem lai Viet Nam. Su cai tri vung vang cua Khuc Hao khien ho Luu khong dam nhom ngo toi phuong nam.
Khi Quang Chau manh len, thang 9 nam 917, em Luu An la Luu Nghiem (len thay tu nam 911) ben xung đe, lap ra nuoc Nam Han, mot trong muoi nuoc thoi Ngu đai Thap quoc. Nhan thay nguy co tu phia ho Luu, Khuc Hao sai con la Khuc Thua My lam "khuyen hieu su" sang Quang Chau, be ngoai la đe ‘‘ket moi hoa hieu’’, song be trong cot la xem xet tinh hinh hu thuc cua đich.
Cuoi nam 917 khi Khuc Thua My tro ve thi Khuc Hao mat. Khuc Thua My len thay cha lam Tiet đo su Tinh Hai quan. Ong khong tiep tuc chinh sach "khoan thu suc dan" ma Khuc Hao đa ap dung. Nhan dan tai Tinh Hai quan phai lao dich nang ne, do đo su ung ho voi ho Khuc khong con đuoc nhu truoc.
Ve mat đoi ngoai, Khuc Thua My chu truong ket than voi nha Hau Luong o Trung nguyen ma gay han voi nuoc Nam Han lien ke. Nam 919, ong sai su sang Bien Kinh xin tiet viet cua nha Hau Luong. Vua Luong la Mat đe Chu Huu Trinh bay gio ban đoi pho voi cac nuoc lon o Trung nguyen nen ban tiet viet cho Khuc Thua My va phong ong lam Tiet đo su Giao chau.
Đuoc su hau thuan cua Hau Luong, Thua My chu quan cho rang uy the cua nha Luong rong lon o Trung nguyen co the kim che đuoc Nam Han nho hon o Quang Chau. Ong cong khai goi nuoc Nam Han la "nguy đinh" (trieu đinh tiem ngoi, khong chinh thong). Chinh sach đoi ngoai đo cua Khuc Thua My khien vua Nam Han tuc gian va quyet đinh sai Ly Khac Chinh cam quan sang đanh chiem Tinh Hai quan.

Sach Tan Ngu Đai su, phan Nam Han the gia ghi:Đai Huu nam thu ba (930), [Luu Nghiem] sai tuong Ly Thu Dung va Luong Khac Trinh đanh Giao Chi, bat đuoc Khuc Thua My... Thua My la con cua Khuc Hao. Luong Khac Trinh lai đanh Chiem Thanh, cuop lay đo quy mang ve.Do mat su ung ho cua nhan dan trong nuoc, nha Hau Luong thua nhan ong cung sap bi diet vong lai o qua xa cang khong the ho tro đuoc gi, Khuc Thua My đon đoc va bi thua tran. Ong bi quan Nam Han bat đua ve Phien Ngung. Vua Han cu Ly Tien lam Thu su Giao chau.


Thoi điem ket thuc Su sach chep khong thong nhat ve thoi gian Nam Han xam luoc Tinh Hai quan. Hai sach co su Viet Nam la Đai Viet Su ky Toan thu va Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc chep thoi gian nay la thang 7 am lich nam 923, tuc la 3 thang truoc khi nha Hau Luong mat. Sach Viet Nam su luoc cung lay nam 923.
Cac sach su Viet Nam hien đai can cu vao cac sach su co cua Trung Quoc nhu Tu tri Thong giam (ra đoi thoi nha Tong) va Tan Ngu Đai su đeu ghi nam 930. Hai cuon su co nay cua Trung Quoc đeu ra đoi truoc cac sach Đai Viet Su ky Toan thu va Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc cua Viet Nam nen đuoc cac nha su hoc Viet Nam coi la nguon thong tin đang tin cay hon. Trong cac sach su co cua Viet Nam co An Nam chi luoc, Đai Viet su luoc va Viet su tieu an cung chep gian tiep nam 930 la nam ho Khuc mat (Viet su Tieu an tinh ho Khuc tu nam 880 toi nam 930 la 51 nam). Cac nha su hoc hien nay khi chu giai sach Đai Viet Su ky Toan thu cung đua ra cau hoi khong ro sach nay va Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc can cu vao đau đe ghi Nam Han bat Khuc Thua My vao nam 923.
Tinh tu Khuc Thua Du đen Khuc Thua My, ho Khuc cam quyen đuoc 3 đoi. Theo thuyet thu nhat, ho Khuc cam quyen 18 nam (905-923). Theo thuyet thu hai, ho Khuc cam quyen 25 nam (905-930).


Nhan đinh Du khong xung hieu, ho Khuc van đuoc đoi sau ton nhu nhung vi vua. Khuc Thua Du đuoc goi la Tien chu, Khuc Hao la Trung chu va Khuc Thua My la Hau chu. Trong 3 đoi ho Khuc, Khuc Hao la nguoi đuoc nhac đen nhieu nhat do nhung đong gop cua ong đoi voi lich su Viet Nam luc đo.
Nha Đuong thinh tri, nam quyen o Trung Hoa, mo mang đat đai sang phia tay bao la, tu phuong đeu co cac An Tay, An Đong, An Bac va An Nam đo ho phu. Nhung nguoi Viet đung len truoc đay nhu Mai Hac Đe, Phung Hung, Duong Thanh... khong thieu hung tam nhung gap phai nha Đuong con qua manh. Toi khi nha Đuong suy vong, vua yeu khong con thuc quyen ma quyen than chi lo cuop ngoi va đoi pho voi cac phien tran, nuoc chia nam xe bay, khong con đu suc va tam tri lam chien tranh tong luc voi cac "đo ho phu" thi thoi co đe thoat ra khoi vong tay long leo đo cho nguoi Viet đa toi. Khuc Thua Du đa biet tan dung đung luc thoi co đo. Vi vay, xet ve mat quan su, thoi co ma Khuc Thua Du co đuoc chang nhung thuan loi hon so voi Mai Thuc Loan va Phung Hung ma nguoc len tren, so voi Ly Nam Đe, Hai Ba Trung, Ba Trieu cung de thuc hien hon. Do đo su sach chi ghi ong chiem lay thu phu Đai La ma gan nhu khong gay ra nhung cuoc đung đo mau chay thanh song, đanh qua giang lai giua quan Nam va quan Bac, khong phai đoi đau voi vien binh...
Tuy nhien, xet ve mat chinh tri, co đo trong tay ho Khuc lai co phan kho hon. Viet Nam sau hon 1000 nam Bac thuoc giong nhu nguoi benh om dai ngay, khong the vung đung day ra nang gio. Mat khac, qua hon 1000 nam - chu khong phai vai tram nam nhu truoc đay -vi anh huong cua chinh sach đong hoa cua phuong bac, tu tuong la "cong dan Trung Quoc" đa an sau vao đa so nguoi Viet. Do đo, viec khoi day tinh than "đoc lap, tu chu" cua nguoi Viet khong the thuc hien trong mot vai nam co the thanh cong. Vi the, chinh sach duong suc dan ben trong, hoa hoan voi ben ngoai la can thiet đe tao đieu kien cho cac the he sau đung vung thanh mot coi đoc lap.
Chinh sach than Hau Luong, gay han Nam Han cua Khuc Thua My giong nhu hy vong nuoc xa co the cuu lua gan, do đo bi that bai.


Danh sach lanh đao Nha Khuc lam chu Tinh Hai quan đuoc 3 đoi, tong cong đuoc 16 hoac 23 nam, tuy theo cac nguon su lieu.


The pha Xem them Tu chu
Khuc Thua Du
Khuc Hao
Khuc Thua My
Duong Đinh Nghe
Bac thuoc lan 3


Tham khao Viet su luoc
Đai Viet Su ky Toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc
Phan Huy Le, Tran Quoc Vuong, Ha Van Tan, Luong Ninh (1991), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha Xuat ban Đai hoc va Giao duc chuyen nghiep.
Vien Su hoc (2001), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha Xuat ban Khoa hoc xa hoi.
Tran Trong Kim (1919), Viet Nam su luoc.
Chau Hai Đuong (2018), An Nam Truyen – Ghi chep ve Viet Nam trong chinh su Trung Quoc xua. Cong ty Co phan sach Tao Đan, Nha Xuat Ban Hoi Nha Van.


Chu thich