Victor-Marie Hugo (tieng Phap: [viktɔʁ maʁi yɡo] ; (26 thang 2, 1802 - 22 thang 5, 1885 tai Paris) la mot chinh tri gia, thi si, nha van, va kich gia thuoc chu nghia lang man noi tieng cua Phap.
Victor Hugo chiem mot vi tri trang trong trong lich su van hoc Phap. Cac tac pham cua ong đa dang ve the loai va trai rong tren nhieu linh vuc khac nhau. Voi tu cach la nha tho tru tinh, Hugo đa xuat ban tap Odes et Ballades (1826), Les feuilles d'automne (1831) hay Les Contemplations (1856). Nhung ong cung the hien vai tro cua mot nha tho dan than chong Napoleon III bang tap tho Les Chatiments (1853) va vai tro mot nha su thi voi tap La Legende des siecles (1859 va 1877). Thanh cong vang doi cua hai tac pham Nha tho Đuc Ba Paris va Nhung nguoi khon kho đa đua Victor Hugo tro thanh tieu thuyet gia cua cong chung. Ve kich, ong đa trinh bay thuyet kich lang man trong bai tua cua vo kich Cromwell (1827) va minh hoa ro net the loai nay o hai vo kich noi tieng Hernani (1830) va Ruy Blas (1838).
Victor Hugo đa cong hien lon lao cho su đoi moi tho ca va san khau. Ong đuoc nguoi đuong thoi nguong mo nhung cung gay ra tranh cai o mot so tac gia hien đai. Cuoc luu đay 20 nam trong đe che thu hai cua ong đat ra su suy ngam cho nhieu the he ve vai tro cua mot nha van trong đoi song chinh tri xa hoi.
Nhung lua chon mang tinh đao đuc va chinh tri cua Victor Hugo, cung voi nhung kiet tac van hoc đa đua ong tro thanh guong mat noi bat cua thoi đai đo. Khi qua đoi, Victor Hugo đuoc nha nuoc cu le quoc tang va thi hai ong đuoc đua vao đien Pantheon.


Đau đoi Victor-Marie Hugo sinh ngay 26 thang 2 nam 1802 tai Besancon o mien Đong nuoc Phap. Ong la đua con thu 3, va la con ut, cua đai tuong Joseph Leopold Sigisbert Hugo (1774–1828), mot vi tuong trong quan đoi Napoleon, va hoa si Sophie Trebuchet (1772–1821); hai nguoi anh cua ong la: Abel Joseph (1798–1855) va Eugene (1800–1837). Gia đinh Hugo đen tu Nancy o Lorraine, ong noi cua Victor Hugo la mot thuong gia buon go. Cha ong gia nhap quan đoi Cach mang Phap nam muoi bon tuoi, ong la mot nguoi vo than va la nguoi ung ho nhiet thanh cho nen cong hoa đuoc thanh lap sau khi che đo quan chu bi bai bo vao nam 1792. Sophie, me cua Victor, la mot nguoi Cong giao sung đao, trung thanh voi Vuong toc Bourbon đa bi phe truat. Ho gap nhau o Chateaubriant, cach Nantes vai dam vao nam 1796 va ket hon vao nam sau đo.
Vi cha cua Hugo la mot si quan trong quan đoi cua Napoleon, gia đinh ong phai thuong xuyen di chuyen tu noi nay sang noi khac, Sophie sinh đuoc ba nguoi con trong vong bon nam." Victor Hugo tin rang ong đa đuoc sinh ra vao ngay 24 thang 6 nam 1801, đay la nguon goc cua so 24601 cua Jean Valjean, nhan vat chinh trong tieu thuyet Nhung nguoi khon kho do chinh ong viet.
Vao nam 1810, cha cua Hugo đuoc vua Tay Ban Nha Joseph Bonaparte phong la Ba tuoc Hugo de Cogolludo y Siguenza, mac du co ve nhu tuoc hieu Tay Ban Nha khong đuoc cong nhan hop phap o Phap. Hugo sau đo tu xung la tu tuoc, va chinh la "Vicomte Victor Hugo", ong đuoc bo nhiem lam nguoi Peerage cua Phap vao ngay 13 thang 4 nam 1845.
Met moi vi phai chuyen noi o lien tuc trong cuoc song quan ngu, Sophie tam thoi tach khoi Leopold va đinh cu o Paris vao nam 1803 voi cac con trai cua minh, ba bat đau gap Tuong Victor Fanneau de La Horie, cha đo đau cua Hugo, nguoi tung la đong đoi cua Tuong Hugo trong chien dich o Vendee. Vao thang 10 nam 1807, gia đinh tai gia nhap Leopold, luc nay la Đai ta Hugo, Tinh truong tinh Avellino. Tai thanh pho đo, Victor đuoc day toan boi Giuseppe de Samuele Cagnazzi, anh trai cua nha khoa hoc nguoi Y Luca de Samuele Cagnazzi. Sophie phat hien ra rang Leopold đa song bi mat voi mot phu nu nguoi Anh ten la Catherine Thomas.
Ngay sau đo cha cua Hugo đuoc goi đen Tay Ban Nha đe chien đau trong Chien tranh Ban đao. Madame Hugo va cac con cua ba đuoc gui tro lai Paris vao nam 1808, sau đo ho chuyen đen mot tu vien cu, 12 Impasse des Feuillantines, mot dinh thu biet lap trong mot phan tu hoang vang cua ta ngan song Seine. An trong mot nha nguyen o sau vuon, la Victor Fanneau de La Horie, nguoi đa am muu khoi phuc lai nha Bourbons va đa bi ket an tu hinh vai nam truoc đo. Anh ay đa tro thanh mot nguoi co van cho Victor va nhung nguoi anh em cua anh ay.

Nam 1811, gia đinh ong cung cha đen Tay Ban Nha, Victor va cac anh trai đuoc gui đen truong Real Colegio de San Antonio de Abad trong khi Sophie tro ve Paris mot minh, hien đa chinh thuc ly than voi chong. Nam 1812, Victor Fanneau de La Horie bi bat va bi xu tu. Vao thang 2 nam 1815, Victor va Eugene đuoc đua đi khoi me va đuoc cha cua ho đua vao Pension Cordier, mot truong noi tru tu nhan o Paris, noi Victor va Eugene o lai ba nam trong khi cung tham gia cac bai giang tai Lycee Louis le Grand. 
Vao ngay 10 thang 7 nam 1816, Hugo đa viet trong nhat ky cua minh: "Toi se la Chateaubriand hoac khong la gi ca". Nam 1817, ong đa viet mot bai tho cho mot cuoc thi do Academie Francaise to chuc, cuoc thi ma ong đa đuoc vinh danh. Cac Vien si tu choi tin rang ong chi moi muoi lam. Victor chuyen đen o voi me tai 18 Rue des Petits-Augustins nam sau va bat đau theo hoc truong luat. Victor yeu va bi mat đinh hon, trai voi mong muon cua me anh, voi nguoi ban thoi tho au Adele Foucher. Vao thang 6 nam 1821 Sophie Trebuchet qua đoi, va Leopold ket hon voi nguoi tinh lau nam cua minh la Catherine Thomas mot thang sau đo. Victor ket hon voi Adele vao nam sau. Nam 1819, Victor va cac anh trai cua ong bat đau xuat ban mot tap chi đinh ky co ten la Le Conservateur litteraire .


Nghe nghiep Hugo xuat ban cuon tieu thuyet đau tien sau khi ket hon (Han d'Islande, 1823), va cuon thu hai cua ong xuat ban la ba nam sau (Bug-Jargal, 1826). Tu nam 1829 đen nam 1840, ong xuat ban them nam tap tho (Les Orientales, Nam 1829; Les Feuilles d'automne, Nam 1831; Les Chants du crepuscule, Nam 1835; Les Voix interieures, nam 1837; va Les Rayons et les Ombres, 1840), cac tieu thuyet cua ong gop phan cung co danh tieng cua ong nhu mot trong nhung nha tho tru tinh va đien anh vi đai nhat thoi đai. Giong nhu nhieu nha van tre cung the he, Hugo chiu anh huong sau sac cua Francois-Rene de Chateaubriand, nhan vat noi tieng trong trao luu van hoc Chu nghia lang man va la nhan vat van hoc loi lac cua Phap đau the ky XIX. Khi moi muoi bon tuoi, Hugo viet trong cuon nhat ki cua minh rang "Toi muon la Chateaubriand hoac khong gi ca", va cuoc đoi cua ong se song song voi cuoc đoi cua nhung nguoi tien nhiem theo nhieu cach. Thich Chateaubriand , Hugo tiep tuc phat trien su nghiep theo Chu nghia lang man, ong con tham gia vao chinh tri (chu yeu la nguoi đau tranh cho chu nghia Cong hoa), va ong bi buoc phai luu vong do lap truong chinh tri cua minh.
Niem đam me som va kha nang hung bien trong cong viec ban đau cua Hugo đa mang lai thanh cong va danh tieng ngay tu khi con nho. Tap tho đau tien cua ong: (Odes et poesies diverses) đuoc xuat ban vao nam 1822 khi ong moi 20 tuoi va nhan đuoc tien tro cap hoang gia tu Louis XVIII. Mac du cac bai tho đuoc nguong mo vi su nhiet tinh va troi chay cua chung, bo suu tap tiep theo bon nam sau vao nam 1826 (Odes et Ballades) cho thay Hugo la mot nha tho vi đai, mot bac thay thien bam ve tru tinh va sang tao ca khuc.

Tac pham tieu thuyet chinh thuc đau tien cua Victor Hugo đuoc Charles Gosselin xuat ban lan đau tien vao thang 2 nam 1829 ma khong co ten tac gia va phan anh luong tam xa hoi gay gat se ngam vao tac pham sau nay cua ong. Le Dernier jour d'un condamne (Ngay cuoi cung cua mot tu tu) co anh huong sau sac đen cac nha van sau nay nhu Albert Camus, Charles Dickens va Fyodor Dostoyevsky. Claude Gueux, mot truyen ngan tai lieu ve mot ke sat nhan co that đa bi hanh quyet o Phap, xuat hien vao nam 1834 va sau đo đuoc chinh Hugo coi la tien than cua tac pham vi đai ve bat cong xa hoi, Nhung nguoi khon kho.
Hugo tro thanh đau tau cua phong trao van hoc lang man voi cac vo kich Cromwell (1827) va Hernani (1830). Hernani thong bao su xuat hien cua chu nghia lang man tai Phap: đuoc bieu dien tai Comedie-Francaise, no đa đuoc chao đon bang nhieu buoi bieu dien nao nhiet voi nhung nguoi theo chu nghia lang man va nhung nguoi theo chu nghia truyen thong xung đot ve viec co tinh coi thuong cac quy tac tan co đien cua vo kich. Su noi tieng cua Hugo voi tu cach la mot nha viet kich đa tang len voi cac vo kich sau đo, chang han nhu Marion Delorme (1831), The King Amuses Himself (1832), va Ruy Blas (1838).
Cuon tieu thuyet Notre-Dame de Paris (Nha tho Đuc Ba Paris) đuoc xuat ban nam 1831 va nhanh chong đuoc dich ra cac thu tieng khac tren khap chau Au. Mot trong nhung tac đong cua cuon tieu thuyet la lam nhuc ca thanh pho Paris cho đen khi ho khoi phuc lai Nha tho Đuc Ba, mot cong trinh bi lang quen đuong thoi va hien la noi đang thu hut hang nghin khach du lich đa đoc cuon tieu thuyet noi tieng nay. Cuon sach cung truyen cam hung cho su đanh gia moi đoi voi cac toa nha thoi ky tien Phuc hung, đe roi thoi gian sau chung đa đuoc tich cuc bao ton.

Hugo bat đau len ke hoach cho mot cuon tieu thuyet lon ve su khon cung va bat cong cua xa hoi ngay tu nhung nam 1830, nhung phai mat đen 17 nam nua đe cho cuon Nhung nguoi khon kho hoan thien roi moi đuoc xuat ban vao nam 1862. Ong đa đen Toulon đe tham nha tu Bagne vao nam 1839 va ghi chep nhieu thong tin, mac du ong khong bat đau viet cuon sach cho đen nam 1845. Tren mot trong nhung trang ghi chu cua minh ve nha tu, ong đa viet bang cac chu cai lon mot cai ten kha quan cho nguoi hung cua minh: "JEAN TREJEAN". Sau khi sach đuoc viet xong, Trejean tro thanh Jean Valjean .Hugo co nhan thuc sau sac ve chat luong cua cuon tieu thuyet nay, bang chung la trong mot la thu ong viet cho nha xuat ban cua minh, Albert Lacroix, vao ngay 23 thang 3 nam 1862, "Toi tin rang cuon sach nay se la mot trong nhung đinh cao, neu khong muon noi la noi bat nhat trong su nghiep cua toi." Tac pham Nhung nguoi khon kho thuoc ve nguoi tra gia cao nhat. Nha xuat ban Lacroix va Verboeckhoven đa thuc hien mot chien dich tiep thi bat thuong đuong thoi, đo chinh la phat hanh thong cao bao chi ve tac pham sau thang truoc khi ra mat. Ban đau no cung chi xuat ban phan đau tien cua cuon tieu thuyet ("Fantine"), va đa đuoc phat hanh đong thoi o cac thanh pho lon. Cac phan cua cuon sach đa đuoc ban het chi trong vai gio va co tac đong khong tuong đen xa hoi Phap.
Co so phe binh noi chung la thu đich voi cuon tieu thuyet nay; Taine thay no khong chan thanh, Barbey d'Aurevilly phan nan ve su tho tuc, Gustave Flaubert cho rang noi dung "khong phai su that cung khong he vi đai", anh em nha Goncourt che bai tinh gia tao, va Baudelaire - mac du đa đua ra nhung đanh gia tich cuc tren cac to bao - van cho rang no "that ghe tom va vo dung". Nhung nguoi khon kho đa chung to đuoc muc pho bien cua no đoi voi quan chung khi nhung van đe ma no to đam đa som nam trong chuong trinh nghi su cua Quoc hoi Phap. Ngay nay, cuon tieu thuyet van la tac pham noi tieng nhat cua ong. No mang tinh pho bien tren toan the gioi va đa đuoc chuyen the cho đien anh, truyen hinh va cac chuong trinh san khau.

Mot cau chuyen nguy thu ve thu tu ngan nhat trong lich su đuoc cho la giua Hugo va nha xuat ban Hurst va Blackett cua ong vao nam 1862. Hugo đa đi nghi khi Nhung nguoi khon kho đuoc xuat ban, cong bo. Ong hoi ve phan ung đoi voi tac pham bang cach gui mot buc đien co mot ky tu duy nhat đen nha xuat ban cua minh, hoi rang "?". Nha xuat ban đa tra loi bang mot "!" đe chi ra su thanh cong cua no.
Hugo quay lung lai voi cac van đe xa hoi/chinh tri trong cuon tieu thuyet tiep theo cua minh, Les Travailleurs de la Mer (Lao đong bien ca), xuat ban nam 1866. Cuon sach đuoc đon nhan nong nhiet, co le do thanh cong truoc đo cua Nhung nguoi khon kho. Tac pham danh rieng cho hon đao Guernsey, noi ong đa trai qua 15 nam song luu vong. Trong truyen, Hugo ke ve mot nguoi đan ong co gang gianh đuoc su chap thuan cua nguoi cha than yeu cua minh bang cach giai cuu con tau cua ho, vi thuyen truong cua con tau co y tron thoat voi mot kho tien đang van chuyen, thong qua mot tran chien kiet suc cua ky thuat con nguoi chong lai suc manh cua bien va tran chien chong lai mot con muc khong lo đuoc cho la quai vat than thoai cua bien ca. Ve ngoai la mot cuoc phieu luu, mot trong nhung tieu su gia cua Hugo goi no la mot "phep an du cho the ky XIX, khi tien bo ky thuat, su sang tao tai nang va no luc cham chi vuot len cai ac noi tai cua the gioi vat chat."
Sau đo, Hugo tro lai viet ve cac van đe chinh tri va xa hoi trong cuon tieu thuyet tiep theo cua minh, L'Homme Qui Rit (Nguoi đan ong cuoi), đuoc xuat ban nam 1869 va ve nen mot buc tranh phe binh tang lop quy toc. Cuon tieu thuyet khong thanh cong nhu nhung no luc truoc đo cua ong, va chinh Hugo cung bat đau nhan xet rang khoang cach giua ong va nhung van hao đuong thoi nhu Flaubert va Emile Zola ngay mot lon, nhung cuon tieu thuyet theo chu nghia hien thuc va chu nghia tu nhien cua ho đa bay gio vuot muc đo pho bien cua cac tac pham ong viet.
Cuon tieu thuyet cuoi cung cua ong la Quatre-vingt-treize (Chin muoi ba), xuat ban nam 1874, đe cap đen mot chu đe ma Hugo đa ne tranh truoc đo: Trieu đai khung bo trong Cach mang Phap. Mac du su noi tieng cua Hugo đa giam vao thoi điem xuat ban, nhieu nguoi hien coi Chin muoi ba la mot tac pham ngang hang voi nhung tieu thuyet noi tieng hon cua Hugo.


Cuoc song chinh tri va luu vong Sau ba lan that bai, Hugo cuoi cung cung đuoc bau vao Academie francaise nam 1841, tu đo cung co đuoc vi tri cua minh trong the gioi nghe thuat va thu tu Phap. Mot nhom cac vien si Phap, đac biet la Etienne de Jouy, đa chien đau chong lai "su tien hoa cua van hoc lang man" va đa tim đuoc cach tri hoan cuoc bau cu cua Victor Hugo. Vi vay nen sau nay ong ngay cang tham gia nhieu hon vao chinh truong Phap.

Vao cuoc đe cu cua Vua Louis-Philippe, Hugo buoc vao Thuong vien Quoc hoi voi tu cach la mot đong cap cua Phap vao nam 1845, noi ong len tieng chong lai an tu hinh va su bat cong xa hoi, ung ho quyen tu do bao chi va che đo tu tri cho Ba Lan.
Nam 1848, Hugo đuoc bau vao Quoc hoi cua nen Cong hoa thu hai Đe Nhi Phap voi tu cach la mot nguoi theo phe bao thu. Nam 1849, ong đoan tuyet voi phe bao thu khi co bai phat bieu noi tieng keu goi cham dut su khon kho va ngheo đoi. Cac bai phat bieu khac đa keu goi pho thong đau phieu va giao duc mien phi cho moi tre em. Chu truong xoa bo an tu hinh cua Hugo đa tro nen tru danh tren toan the gioi.
Cac bai phat bieu cua quoc hoi nay đuoc đang tren tap chi Œuvres completes: actes et paroles I : avant l'exil, 1841–1851. Cuon xuong Assemblee Constituante 1848 đau đe va cac trang tiep theo. Khi Louis Napoleon (Napoleon III) nam hoan toan quyen luc vao nam 1851, thiet lap mot hien phap chong nghi vien, Hugo bi phe đoi lap tuyen bo cong khai rang ong la ke phan boi nuoc Phap. Ong chuyen đen Brussels, sau đo la Jersey, tu đo ong bi truc xuat vi ung ho mot to bao cua Jersey khi ho chi trich Nu hoang Victoria. Cuoi cung, ong đinh cu voi gia đinh tai nha Hauteville o Cang Saint Peter, Guernsey, noi ong đa song cuoc đoi luu vong tu thang 10 nam 1855 cho đen nam 1870.
Tai thoi điem song luu vong, Hugo đa viet nen va xuat ban hai bai luan chinh tri ngan noi tieng chong Napoleon III, Napoleon le Petit va Histoire d'un crime. Cac bai luan nay đa bi cam o Phap nhung du sao van co tac đong manh me o đo. Ong cung đa sang tac hoac xuat ban mot so tac pham hay nhat cua minh khi con o Guernsey, bao gom Nhung nguoi khon kho, va ba tap tho đuoc ca ngoi rong rai gom (Les Chatiments,1853, Les Contemplations, 1856 va La Legende des siecles, 1859).

Nhu nhung nguoi đuong thoi, Victor Hugo đa bien minh cho che đo Chu nghia Thuc dan trong gioi han la no đuoc dung trong cac nhiem vu khai hoa va bai bo mang luoi buon ban no le tren bo bien Barbary. Trong mot bai phat bieu vao ngay 18 thang 5, nam 1879, tai buoi yen tiec an mung su xoa bo che đo no le, truoc su hien dien cua van hao bai no va nghi si Victor Schœlcher, Hugo đa tuyen bo rang dong bien Đia Trung Hai đa tao nen mot đuong phan chia tu nhien giua "nen đinh cao van minh  va [...] su man ro khong tuong," them vao đo, ong noi rang "Thuong Đe đa ban Chau Phi cho Chau Au thi hay lay no đi," đe gop phan khai hoa nhan dan ban đia noi ay.
Co le li do tren đa phan tich đuoc phan nao su im lang cua ong ve van đe o Algeria mac du ban than quan tam sau sac va tham gia vao cac van đe chinh tri. Ong biet ve nhung hanh đong tan bao ma Quan đoi Phap đa gay ra trong cuoc chinh phuc Algeria cua Phap đuoc thong qua nhat ky cua ong  nhung ong chua bao gio to cao chung mot cach cong khai; tuy nhien trong Nhung nguoi khon kho, Hugo đa viet: "Algeria bi cai tri qua khac nghiet, va, nhu truong hop cua su cai tri An Đo boi nguoi Anh, voi su man ro cua nha cam quyen con nhieu hon la van minh khai hoa".

Sau khi đuoc dip gap Victor Schœlcher, van hao ung ho bai no va che đo thuc dan Phap tai vung Caribe, ong bat đau van đong đau tranh chong che đo no le. Vao ngay 6 thang 7, nam 1851, Hugo đa viet trong mot la thu gui đen Maria Wetson Chapman, nguoi Hoa Ky theo chu nghia bai no, rang: Che đo no le o Hoa Ky! Đay la mot tam guong xau ma chinh nen Cong hoa ben đo phai co nghia vu xoa bo... Hop chung quoc Hoa Ky se phai bac bo tu do neu khong lam the đuoc che đo no le. Nam 1859, ong viet mot la thu gui cho Chinh phu Hoa Ky yeu cau ho tha mang cho nguoi ung ho bai no John Brown đe danh tieng ho sau nay khong bi anh huong xau. Hugo đa bien minh cho hanh đong cua John Brown qua nhung loi sau: "Neu nhu noi day la mot nghia vu linh thieng thi chac chan rang su thieng lieng đo đuoc dung đe chong che đo no le." Hugo đa đong y truyen tin va ban mot trong nhung buc tranh nuc tieng nhat cua ong, "Le Pendu" (Nguoi bi treo), buc tranh đuoc xem la su ton kinh cua ong danh cho John Brown, vi nhu the thi mot nguoi co the "giu cho ki uc nguoi giai phong cac anh em da đen cua chung ta con song mai trong moi tam hon, ki uc ve nguoi liet si qua cam John Brown khi ong đa hi sinh vi Chua nhu Chua cung đa ra đi." Chi can sot lai mot no le thoi cung đu lam vay ban quyen tu do cua tat ca. Cho nen su xoa bo che đo no le, ngay tai thoi khac nay, la muc đich toi thuong cua moi nha tu duy.

Victor Hugo đa chien đau suot đoi đe xoa bo an tu hinh voi tu cach la mot tieu thuyet gia, nha viet bao va thanh vien Nghi vien. Quyen Ngay cuoi cung cua mot tu tu xuat ban nam 1829 đa phan tich noi đau cua mot nguoi đan ong đang cho bi hanh quyet; mot so muc cua "Nhung Đieu đa thay" (Choses vues), cuon nhat ky ma ong luu giu tu nam 1830 đen 1885, the hien su len an kien quyet cua ong đoi voi nhung gi ong coi la mot ban an man ro; vao ngay 15 thang 9 nam 1848, bay thang sau Cach mang Phap nam 1848, ong đoc mot bai phat bieu truoc Quoc hoi va ket luan, "Cac anh đa lat đo ngai vang. [...] Bay gio hay lat đo đoan đau đai. "  Anh huong cua ong đuoc ghi nhan trong viec loai bo an tu hinh khoi hien phap tai Thuy Si, Bo Đao Nha va Colombia . Ong cung đa cau xin Benito Juarez tha cho hoang đe Maximilian I cua Mexico moi bi bat nhung cung vo ich.

Mac du Napoleon III đa ban lenh an xa cho tat ca nhung nguoi luu vong chinh tri vao nam 1859, Hugo van tu choi quay ve, vi đieu đo co nghia la ong se phai han che nhung loi chi trich cua minh đoi voi chinh phu. Chi sau khi Napoleon III mat quyen luc va nen Cong hoa thu ba đuoc tuyen bo, Hugo moi tro ve que huong vao nam 1870, sau đo ong nhanh chong đuoc bau vao Quoc hoi va Thuong vien.
Ong đa o Paris trong cuoc bao vay cua Quan đoi Pho vao nam 1870, va đuoc cho rang đa an thit thu vat do So thu Paris tang cho ong. Khi cuoc bao vay tiep dien, va thuc pham ngay cang tro nen khan hiem hon, ong viet trong nhat ky rang ong đa giam "an nhung thu khong biet".
Trong giai đoan nam quyen tu ngay 18 thang 3 nam 1871 đen ngay 28 thang 5 cua chinh quyen cach mang Cong xa Paris - Victor Hugo đa chi trich gay gat nhung hanh đong tan bao cua ca hai ben. Vao ngay 9 thang 4, ong viet trong nhat ky cua minh, "Noi ngan gon la, cai Cong xa nay dot bao nhieu thi Quoc hoi du bay nhieu. Hai ben đeu co tro dai dot het."  Tuy nhien, ong đa đua ra quan điem khi đe nghi ho tro cac thanh vien cua Cong xa bi đan ap da man. Ong o Brussels tu ngay 22 thang 3 nam 1871 va trong so ra ngay 27 thang 5 cua to bao Bi l'Independance Victor Hugo to cao viec chinh phu tu choi cap ti nan chinh tri cho nhung nguoi Cong san bi đe doa bo tu, truc xuat hoac bi hanh quyet. Đieu nay gay nao đong đen noi vao buoi toi, mot đam đong tu nam muoi đen sau muoi nguoi đa co xong vao nha cua van than, ho hao len: "Cai chet cho Victor Hugo! Treo co han đi! Chet cho cai ten vo lai!".

Co nguoi thu đich voi anh sao? Phai chang đo la cau chuyen cua nhung con nguoi vi đai đa co nhung cong hien cao ca va đa biet tao nen y tuong moi?

Victor Hugo, nguoi đa noi "Mot cuoc chien tranh giua nhung nguoi Chau Au la mot cuoc noi chien", la mot nguoi ung ho nhiet tinh cho viec thanh lap Hop chung quoc Chau Au . Ong trinh bay quan điem cua minh ve chu đe nay trong mot bai phat bieu tai Đai hoi Hoa binh Quoc te dien ra o Paris nam 1849. Đai hoi, ma trong đo Hugo la Chu tich, đa chung to ban than la mot thanh cong quoc te, thu hut cac triet gia noi tieng nhu Frederic Bastiat, Charles Gilpin, Richard Cobden va Henry Richard . Hoi nghi đa giup đua Hugo tro thanh mot dien gia noi bat truoc cong chung va lam vang đoi danh tieng cua ong, đong thoi thuc đay ly tuong "Hop chung quoc Chau Au". Vao ngay 14 thang 7 nam 1870, ong đa "trong cay soi cua Hop chung quoc Chau Au" trong khu vuon cua Ngoi nha Hauteville, noi ong đa o trong thoi gian luu vong tai Guernsey tu nam 1856 đen nam 1870. Cuoc tham sat nhung nguoi theo đao Co đoc Balkan do nguoi Tho vao nam 1876 đa truyen cam hung cho ong viet bai Pour la Serbie (Vi Serbia) tren to bao Le Rappel cua cac con trai ong. Bai phat bieu nay ngay nay đuoc coi la mot trong nhung hanh vi sang lap cua ly tuong chau Au.
Vi quan tam đen quyen cua nghe si va quyen tac gia, ong la thanh vien sang lap cua Association Litteraire et Artistique Internationale (Lien minh Van chuong va Nghe thuat Quoc te) , dan đen Cong uoc Berne ve bao ho cac tac pham van hoc va nghe thuat. Tuy nhien, trong "Pauvert", tai lieu luu tru đa xuat ban, ong tuyen bo manh me rang "bat ky tac pham nghe thuat nao cung co hai tac gia: nhung nguoi cam nhan mot cach kho hieu đieu gi đo, mot nguoi sang tao dich nhung cam xuc nay va nhung nguoi hien dang tam nhin cua minh ve cam giac đo. Khi mot trong cac tac gia qua đoi, quyen hoan toan nen đuoc trao lai cho ben con lai: nguoi dan ". Victor Hugo la mot trong nhung nguoi ung ho khai niem "Nguoi tra luong cong cong Domainel", theo đo mot khoan phi danh nghia se đuoc tinh cho viec sao chep hoac bieu dien cac tac pham trong pham vi cong cong, va khoan tien nay se đuoc đua vao mot quy chung danh rieng cho viec giup đo cac nghe si, đac biet la nhung nguoi tre tuoi.


Quan điem ton giao Quan điem ton giao cua Hugo đa thay đoi hoan toan trong suot cuoc đoi cua ong. Khi con tre va duoi anh huong cua me minh, ong la mot nguoi Cong giao va tuyen bo ton trong he thong pham trat va tham quyen cua Giao hoi. Tu đo, ong tro thanh mot nguoi Cong giao khong theo đao va ngay cang the hien quan điem chong Cong giao va chong giao si. Ong lui toi Thong linh luan trong luu vong cua minh (noi ong cung đa tham gia vao nhieu hoat đong Len đong đuoc tien hanh boi Quy co Delphine de Girardin) va trong nhung nam sau đo xac đinh thanh nguoi theo chu nghia duy ly tu nhien than giao tuong tu nhu tan thanh boi Voltaire. Nam 1872, mot nhan vien đieu tra dan so hoi Hugo rang ong co phai la nguoi Cong giao khong, va ong tra loi: "Khong. Tu tuong tu do".
Sau nam 1872, Hugo khong bao gio het ac cam voi Giao hoi Cong giao. Ong cam thay Giao hoi tho o truoc canh ngo cua giai cap cong nhan duoi su ap buc cua che đo quan chu. Co le ong cung kho chiu vi tan suat tac pham cua ong xuat hien trong danh sach sach bi cam cua Giao hoi. Hugo thong ke đuoc 740 vu tan cong Nhung nguoi khon kho tren bao chi Cong giao. Khi con trai cua Hugo la Charles va Francois-Victor chet, ong đinh ninh rang hai nguoi nen đuoc chon cat noi khong co cay thanh gia hay linh muc nao. Trong di chuc cua minh, ong đa quy đinh tuong tu ve cai chet va tang le cua ban than.
Tuy nhien, ong tin vao su song sau cai chet va cau nguyen moi sang va toi, tin chac nhu ong đa viet trong The Man Who Laughs (Nguoi đan ong cuoi) rang "Le Ta on đa chap canh va bay đen đung đich cua no. Loi cau nguyen cua ta hieu theo loi cua no tot hon la ta lam ".
Chu nghia duy ly cua Hugo co the đuoc tim thay trong cac bai tho nhu Torquemada (1869, ve su cuong tin ton giao), The Pope (1878, chong giao si ), Cac ton giao va ton giao (1880, phu nhan tinh huu dung cua nha tho) va, đuoc xuat ban sau đo, The End of Satan (Su Tieu vong cua Ac quy Satan) va Thien Chua (1886 va 1891 tuong ung, trong đo ong đai dien cho thien Chua giao nhu mot Đieu su va chu nghia duy ly nhu mot thien than). Vincent van Gogh đa viet: "Cac ton giao qua đi, nhung Chua van con", cua Jules Michelet, cho Hugo.


Anh huong voi am nhac Mac du tai nang cua Hugo khong bao gom kha nang am nhac đac biet, nhung ong đa co tac đong lon đen the gioi am nhac thong qua nguon cam hung ma cac tac pham cua ong cung cap cho cac nha soan nhac cua the ky 19 va 20. Ban than Hugo đac biet thich am nhac cua Gluck va Weber. Trong Nhung nguoi khon kho, ong goi đoan điep khuc trong Euryanthe cua Weber rang: "co le la ban nhac đep nhat tung đuoc sang tac". Ong cung rat nguong mo Ludwig van Beethoven va đanh gia cao cac tac pham cua cac nha soan nhac tu nhung the ky truoc nhu Palestrina va Monteverdi.

Hugo co hai nguoi ban la nhac si noi tieng cua the ky 19: Hector Berlioz va Franz Liszt. Sau đo, ong đa choi đan voi Beethoven tai nha cua minh, va Hugo đa noi đua trong mot buc thu gui cho mot nguoi ban rang, nho nhung bai hoc piano cua Liszt, ong đa hoc đuoc cach choi mot bai hat yeu thich tren duong cam đan chi bang mot ngon tay. Hugo cung đa lam viec voi nha soan nhac Louise Bertin, viet loi nhac cho vo opera La Esmeralda nam 1836 cua co, dua tren nhan vat trong Nha tho Đuc Ba Paris. Do nhieu ly do khac nhau, vo opera đa som đong cua sau buoi bieu dien va ngay nay no it đuoc biet đen, nhung gio no đuoc huong mot su hoi sinh hien đai, ca trong mot phien ban hoa tau piano, bai hat cua Liszt tai Festival international Victor Hugo et Egaux 2007 va trong mot phien ban đay đu cho dan nhac đuoc trinh bay vao thang 7 nam 2008 tai Le Festival de Radio France et Montpellier Languedoc-Roussillon.
Hon mot nghin tac pham am nhac đa đuoc lay cam hung tu cac tac pham cua Hugo tu the ky 19 cho đen ngay nay. Đac biet, cac vo kich cua Hugo, trong đo ong tu choi cac quy tac cua san khau co đien đe ung ho kich lang man, đa thu hut su quan tam cua nhieu nha soan nhac, nhung nguoi đa chuyen the chung thanh cac vo opera. Hon mot tram vo opera dua tren tac pham cua Hugo nhu Lucrezia Borgia (1833) cua Donizetti, Rigoletto (1851) va Ernani (1844) cua Verdi, va La Gioconda (1876) cua Ponchielli.
Tieu thuyet cua Hugo, cung nhu cac vo kich cua ong, đa la nguon cam hung tuyet voi cho cac nhac si, khuay đong ho đe tao ra khong chi opera va ballet ma con ca cac nhac kich nhu Notre-Dame de Paris va Nhung nguoi khon kho ngay cang noi tieng, voi vo Nhung nguoi khon kho hoat đong lau nhat trong nha hat London West End. Ngoai ra, nhung bai tho cua Hugo đa thu hut mot luong lon su quan tam đac biet tu cac nhac si, va nhieu giai đieu đa đuoc cac nha soan nhac nhu Berlioz, Bizet, Faure, Franck, Lalo, Liszt, Massenet, Saint-Seins, Rachmaninoff, va Wagner .
Ngay nay, tac pham cua Hugo tiep tuc la nguon cam hung cho cac nhac si sang tac moi. Vi du, cuon tieu thuyet chong lai hinh phat tu hinh cua Hugo, Ngay cuoi cung cua mot tu tu, đa đuoc chuyen the thanh mot vo opera boi David Alagna, voi van ca kich cua Frederico Alagna va đuoc ra mat boi anh trai cua hai nguoi, giong nam cao Roberto Alagna , vao nam 2007. Tai Guernsey, cu hai nam mot lan, Le hoi Am nhac Quoc te Victor Hugo thu hut rat nhieu nhac si va buoi ra mat cac bai hat đuoc đat hang đac biet tu nhung nha soan nhac nhu Guillaume Connesson, Richard Dubugnon, Olivier Kaspar va Thierry Escaich va dua tren tho cua Hugo.
Đang chu y rang nguon cam hung cho cac tac pham am nhac khong chi nam o tac pham van hoc cua Hugo ma con o cac tac pham chinh luan cua ong. Vi du, vao nam 2009, nha soan nhac nguoi Y Matteo Sommacal đuoc Festival "Bagliori d'autore" uy quyen va đa viet mot tac pham cho dan dien gia va hoa tau thinh phong co tua đe Actes et paroles, voi mot đoan van do Chiara Piola Caselli soan thao sau bai phat bieu chinh tri cuoi cung cua Victor Hugo đe cap đen Assemblee legislative, "Ban sua đoi cua Hien phap Sur la" (18 thang 7 nam 1851), va đuoc cong chieu lan đau tai Rome vao ngay 19 thang 11 nam 2009, trong khan phong cua Institut francais, Trung tam Saint-Louis, Đai su quan Phap tai Toa thanh cua Piccola Accademia degli Specchi voi su gop mat cua nha soan nhac Matthias Kadar.


Cuoi đoi va qua đoi Khi Hugo tro lai Paris vao nam 1870, ca nuoc đa ca ngoi ong nhu mot anh hung dan toc. Ong tu tin rang minh se đuoc loai bo che đo đoc tai, the hien qua nhung ghi chep ma ong luu giu vao thoi điem đo: "Che đo đoc tai la mot toi ac. Đay la mot toi ac ma toi se pham phai" ong cam thay minh phai ganh vac trach nhiem đo. Mac du noi tieng, Hugo van that cu trong cuoc tai tranh cu vao Quoc hoi nam 1872.
Trong suot cuoc đoi cua minh, Hugo luon tin tuong vao su tien bo khong ngung cua con nguoi. Trong bai phat bieu cuoi cung truoc cong chung vao ngay 3 thang 8 nam 1879, ong đa tien tri mot cach lac quan qua muc, "Trong the ky XX chien tranh se chet, đoan đau đai se chet, han thu se chet, bien cuong gioi han se chet, nhung giao đieu se chet; con nguoi se song."
Trong mot thoi gian ngan, ong bi đot quy nhe, con gai Adele cua ong bi đua vao nha thuong đien, va hai con trai cua ong qua đoi. (Tieu su cua Adele đa truyen cam hung cho bo phim Cau chuyen ve Adele H.) Vo ong Adele đa qua đoi vao nam 1868
Nguoi tinh chung thuy cua ong, Juliette Drouet qua đoi nam 1883, chi hai nam truoc khi ong qua đoi. Bat chap noi đau tin than, Hugo van cam ket vi su nghiep thay đoi chinh tri. Vao ngay 30 thang 1 nam 1876, ong đuoc bau vao Thuong vien moi đuoc thanh lap. Giai đoan cuoi cung trong su nghiep chinh tri cua ong đuoc coi la mot that bai. Hugo khong đat đuoc nhieu thanh tich trong Thuong vien.

Hugo bi đot quy nhe vao ngay 27 thang 6 nam 1878.Đe ton vinh ong đa buoc vao tuoi 80, mot trong nhung le tuong nho lon nhat danh cho mot nha van con song đa đuoc to chuc. Le ky niem bat đau vao ngay 25 thang 6 nam 1881, khi Hugo đuoc tang bang Sevres binh hoa, mon qua truyen thong danh cho cac vi vua. Vao ngay 27 thang 6, mot trong nhung cuoc dieu hanh lon nhat trong lich su nuoc Phap đa đuoc to chuc.
Nhung nguoi tuan hanh trai dai tu Avenue d'Eylau, noi tac ong đang song, o Champs-Elysees, va tat ca cac con đuong đen trung tam cua Paris. Nhung nguoi dieu hanh đa dieu hanh trong sau gio khi Hugo ngoi ben cua so nha minh. Moi inch va chi tiet cua su kien đeu danh cho Hugo, huong dan vien chinh thuc tham chi con đeo hoa ngo nhu mot su am chi đen bai hat cua Fantine trong Les Miserables. Vao ngay 28 thang 6, thanh pho Paris đoi ten Đai lo d'Eylau thanh Đai lo Victor-Hugo. Tu đo, cac buc thu gui toi đay đuoc dan nhan "Gui cho ong Victor Hugo, Tai đai lo cua ong, Paris".
Hai ngay truoc khi chet, ong đa đe lai mot buc thu voi nhung loi cuoi cung: "Yeu la phai hanh đong".
Vao ngay 20 thang 5 nam 1885, Le Petit Journal đa xuat ban ban tin y te chinh thuc ve tinh trang suc khoe cua Hugo. "Benh nhan lung lay" đa hoan toan tinh tao va nhan thuc đuoc rang khong con hy vong nao cho minh. Ho cung bao cao tu mot nguon đang tin cay rang vao mot thoi điem trong đem ong đa thi tham cau alexandrin, "En moi c'est le combat du jour et de la nuit" - "Trong toi, đay la cuoc chien giua ngay va đem". Le Matin đa xuat ban mot phien ban dich khac, "Đay la tran chien giua ngay va đem."

Biet tao su can bang la tot, biet tao su hoa hop la gioi.

Hugo qua đoi vi benh viem phoi vao ngay 22 thang 5 nam 1885, o tuoi 83. Tang le cua ong đuoc cu hanh quoc tang long trong. Ong khong chi đuoc ton kinh nhu mot nhan vat vi đai trong van hoc, ma con la mot chinh khach đa đinh hinh nen nen Cong hoa thu ba va nen dan chu o Phap. Trong suot cuoc đoi cua minh, ong van la mot nguoi bao ve tu do, binh đang va tinh huynh đe cung nhu mot nha vo đich kien quyet cua nen van hoa Phap. Nam 1877, 75 tuoi, ong viet, "Toi khong thuoc kieu cua may ong gia de tinh. Toi van se noi nong va bao luc. Toi het len va toi cam thay phan no va toi khoc. Khon cho ai lam hai nuoc Phap! Toi tuyen bo se chet trong vai mot nguoi yeu nuoc cuong tin."
Mac du ong đa yeu cau mot tang le mot cach gian di, chinh phu lai to chuc tang le cap nha nuoc cho ong theo sac lenh cua Tong thong Jules Grevy. Hon hai trieu nguoi đa tham gia đam tang cua ong o Paris tu Khai Hoan Mon đen đien Pantheon, noi ong đuoc chon cat trong ham mo cung voi Alexander Dumas va Emile Zola. Hau het cac thi tran va thanh pho lon cua Phap đeu co đuong pho hoac quang truong mang ten ong.
Hugo đe lai nam cau nhu di chuc cuoi cung cua minh, đuoc xuat ban chinh thuc:


Hoi hoa Hugo đa xuat ban hon 4.000 ban ve. Thap ki 1830 la luc ong đa sang tac kha nhieu ban phac thao va cac buc biem hoa, đong thoi viec ve tranh nui hoac tuong ky niem bang but chi trong quyen nhat ki luu vong cua ong đa tro thanh mot thoi quen. Ban đau đuoc ong xem nhu mot so thich binh thuong, hoi hoa dan tro nen quan trong hon đoi voi Hugo ngay truoc khi song luu vong khi ong quyet đinh ngung viet đe cong hien cho chinh tri. Hugo chi ve tren giay, va thuong la nhung buc tranh nho co mau nau sam hoac mau đen cua but va muc, đoi khi co mau trang.

Tranh cua ong bat đau co mot kieu mau moi ke tu khi đuoc truyen cam hung tu cac chuyen đi ben bo song Rhein voi Juliette Drouet, hoa tiet cac buc ay gom nhieu net than chi tuong trung cho nhung thanh pho đien hinh o thung lung Rhein. Trong nhung nam luu vong tai quan đao Eo Bien o Jersey va Guernsey tu 1852 đen 1870, Victor Hugo đuoc truyen cam hung tu canh bien bao la va đa sang tac nhieu buc đinh cao, đa so la tranh canh bien, bao to va thuyen bi đam, voi su ung dung cua vai ki thuat đo hoa đoc đao nhu giay nen, đuong giay cat, va in ren. Cac ban ve con sot lai đuoc hoan thien mot cach đang ngac nhien va "hien đai" trong phong cach va cach thuc hien chung, bao truoc cac ky thuat thu nghiem cua Chu nghia Sieu thuc va Chu nghia bieu hien Truu tuong .
Ong se khong ngan ngai su dung giay nen, vet muc, vung nuoc va vet ban, an tuong bang ren cua con minh, "pliage" hoac gap (vi du: Rorschach blots), "grattage" hoac co xat, thuong su dung than tu que diem hoac ngon tay cua minh thay vi but hoac but long. Đoi khi ong con cho ca phe hoac bo hong vao đe đat đuoc hieu qua nhu y muon. Co thong tin cho rang Hugo thuong ve bang tay trai hoac khong nhin vao trang sach, hoac trong cac buoi Len đong Spiritist, đe tiep can tam tri vo thuc cua minh, mot khai niem chi đuoc Sigmund Freud pho bien sau nay.
Mac du nhung tac pham hoi hoa cua ong đa phan kha than mat, mot so lai đuoc dung đe minh hoa cho cac tac pham van chuong cua ong (nhu nhung buc ve danh cho Les Travailleuirs de la Mer (Lao đong bien ca), Les Rhin, Les Orientales, va La Legende des siecle). Cac buc tranh con lai la chu đe cua mot tac pham đuoc xuat ban nam 1862 mang ten Nhung buc tranh cua Victor Hugo. Sau khi ong mat, vao nam 1888, mot so buc tranh đuoc chung bay đe gop phan gay quy cho cong trinh xay dung đai ky niem tuong nho nha tho. Mai sau nay cac tac pham hoi hoa cua Hugo moi đuoc đua vao nhung trien lam danh gia nhu Mat troi muc tai Petit Palais nhan le ky niem bach chu nien cua ong vao nam 1985, tuong tu vao nam 2021 gan đay, trien lam "Victor Hugo, cac tac pham hoi hoa" đuoc du tinh ra mat tai Maison de Victor Hugo. Nhieu cong trinh trien lam khac cung xuat hien ngoai quoc nhu o Bologna, Bruxelles, Madrid, Zurich, Lausanne, New York, Los Angeles, va tai nhieu thanh pho o Nhat Ban.
Hugo đa giau tac pham nghe thuat cua minh ra khoi mat cong chung, vi so no se lam lu mo tac pham van hoc cua ong. Tuy nhien, ong rat thich noi ve nhung buc ve cua minh voi gia đinh va ban be, nhieu trong so đo đuoc tang lam qua cho nhung nguoi đen tham khi ong song luu vong chinh tri. Mot so tac pham cua ong đa đuoc đanh gia cao boi cac nghe si đuong đai nhu Vincent van Gogh va Delacroix nguoi thu hai bay to quan điem rang neu Hugo quyet đinh tro thanh mot hoa si thay vi mot nha van, ong se thua kem cac nghe si trong the ky cua ho. Ong đa quyet đinh trao lai moi buc ve va toan bo ban thao cua minh cho Thu vien Quoc gia Phap.


Đoi tu = Gia đinh =


 Hon nhan  Victor Hugo ket hon voi Adele Foucher, ban than 10 nam đau đoi, vao thang 10 nam 1822 sau khi thiet lap mot moi quan he lang man giua hai nguoi vao nam 1819. Mot so khong it bai tho ma ong xuat ban tu 1822 đen 1835 đeu đuoc danh tang cho nguoi vo cua ong. Tu nam 1830 đen nam 1837 Adele co quan he tinh cam voi Charles-Augustin Sainte Beuve, mot nha phe binh va nha van.
Vao nam 1863, Adele Foucher xuat ban tac pham "Victor Hugo thuat lai tu mot nhan chung cua đoi ong", đay la mot bo suu tam nhung ky uc rieng tu cua chong ba va nhung loi khai quy gia ve cuoc đoi cua van hao. Tac pham đa co su cong hien cua Charles Hugo, Auguste Vacquerie, va đich than chong ba, Victor Hugo, cung đa giup hoan thien bo suu tam nay.
Bat chap cong viec rieng, Adele va Hugo đa song voi nhau gan 46 nam cho đen khi ba qua đoi tai Brussels vao ngay 27 thang 8, nam 1868. Hugo khi đo van bi truc xuat khoi Phap, ong đa khong the tham du le tang cua ba o Villequier, noi con gai ong Leopoldine đuoc chon cat.


 Con cai  Adele va Victor Hugo co đua con đau long vao nam 1823, nhung cau be đa chet khi con nho. Vao ngay 28 thang 8 nam 1824, đua con thu hai Leopoldine đuoc sinh ra, tiep theo la Charles vao ngay 4 thang 11 nam 1826, Francois-Victor vao ngay 28 thang 10 nam 1828, va Adele vao ngay 28 thang 7 nam 1830.

Nguoi con gai lon nhat va đuoc Victor Hugo yeu thuong nhat, Leopoldine, qua đoi nam 1843 o tuoi 19, ngay sau cuoc hon nhan cua co voi Charles Vacquerie. Vao ngay 4 thang 9, co bi chet đuoi tren song Seine tai Villequier khi chiec thuyen cua co bi lat. Nguoi chong tre cua co cung đa chet khi co gang cuu co. Cai chet khien cha co đau đon tot cung; Vao thoi điem đo, Hugo đang đi du lich o mien Nam nuoc Phap, ong biet ve cai chet cua Leopoldine tu mot to bao ma ong đoc trong mot quan ca phe. Sau đo, ong đa viet nhieu bai tho ve cuoc song va cai chet cua con gai minh. Bai tho noi tieng nhat cua ong ve vu viec nay la "Demain, des l'aube" (Ngay mai, luc Binh minh), trong đo ong mo ta viec đi tham mo con gai ong.
Ong mo ta cu soc va đau buon cua minh trong bai tho noi tieng "A Villequeir" (O Villequier):


= Luu đay =
Hugo quyet đinh song luu vong sau cuoc đao chinh cua Napoleon III vao cuoi nam 1851 . Sau khi roi Phap, Hugo song o Brussels mot thoi gian ngan vao nam 1851, va sau đo chuyen đen Quan đao Channel, đau tien đen Jersey (1852–1855) va sau đo đen hon đao nho hon Guernsey vao nam 1855, noi ong o lai cho đen khi Napoleon III mat quyen luc vao nam 1870. Mac du Napoleon III tuyen bo đai xa nam 1859, theo đo Hugo co the tro ve Phap mot cach an toan, nhung tac gia van song luu vong, chi tro ve khi Napoleon III bi tuoc bo quyen luc do thanh lap nen Cong hoa thu ba cua Phap vao nam 1870, do ket qua cua that bai cua Phap trong tran Sedan trong Chien tranh Phap-Pho . Sau Cuoc vay ham Paris tu 1870 đen 1871, Hugo song mot lan nua o Guernsey tu 1872 đen 1873, va sau đo cuoi cung tro ve Phap cho phan con lai cua cuoc đoi. Nam 1871, sau cai chet cua con trai Charvles, Hugo gianh quyen cham soc cac chau Jeanne va Georges-Victor.


= Cac moi quan he khac =


 Juliette Drouet  Tu thang 2 nam 1833 cho đen khi ba qua đoi vao nam 1883, Juliette Drouet đa danh tron cuoc đoi cho Victor Hugo, nguoi khong bao gio ket hon voi ba ke ca sau khi vo ong qua đoi vao nam 1868. Ong đua co đi nhieu chuyen va co theo anh luu vong o Guernsey . O đo Hugo thue mot ngoi nha cho co gan nha Hauteville , ngoi nha cua gia đinh anh. Co ay đa viet khoang 20.000 buc thu trong đo co ay bay to niem đam me cua minh hoac trut su ghen tuong len nguoi yeu cua co ay. Vao ngay 25 thang 9 nam 1870 trong Cuoc vay ham Paris (19 thang 9 nam 1870 - 28 thang 1 nam 1871) Hugo lo so đieu toi te nhat. Ong đa đe lai cho cac con cua minh mot buc thu co noi dung nhu sau:
"JD Co ay đa cuu mang toi vao thang 12 nam 1851. Đoi voi toi, co ay đa trai qua cuoc song luu vong. Chua bao gio linh hon co ay roi bo toi. Hay đe nhung nguoi đa yeu toi yeu co ay. Hay đe nhung nguoi đa yeu thuong toi ton trong co ay. Co ay la goa phu cua toi." VH 


 Leonie d'Aunet  Trong hon bay nam, Leonie d'Aunet, mot phu nu đa co gia đinh, vuong vao moi quan he yeu đuong voi Hugo. Ca hai bi bat qua tang ngoai tinh vao ngay 5 thang 7 nam 1845. Hugo, nguoi đa la thanh vien cua Phong nhung nguoi ngang hang ke tu thang 4, tranh bi ket an trong khi tinh nhan cua ong phai ngoi tu hai thang va sau trong mot tu vien. Nhieu nam sau khi chia tay, Hugo đa quan tam đen viec ho tro co ve mat tai chinh.


= Khac =
Hugo đa tu do kiem che su goi cam cua minh cho đen vai tuan truoc khi qua đoi. Ong đa tim kiem rat nhieu phu nu o moi lua tuoi, co the la gai điem, dien vien, nguoi nguong mo, nguoi hau hoac nha cach mang nhu Louise Michel đe hoat đong tinh duc. Vua la graphomaniac va erotomaniac, ong đa bao cao mot cach co he thong cac cong viec binh thuong cua minh bang cach su dung ma rieng cua minh, nhu Samuel Pepys đa lam, đe đam bao rang chung se đuoc giu bi mat. Vi du, ong vien đen tu viet tat tieng Latin (osc. nghia la nhung nu hon) hoac Tay Ban Nha (Misma. Mismas cosas: Giong nhau. Nhung đieu tuong tu). Cac tu đong am khong it khi xay ra: Seins (Vu) tro thanh Saint (Thanh); Poele (Bep) thuc chat la đe chi Poils (Long mu ). Phep tuong tu cung cho phep ong che giau y nghia thuc su: Suisses (Thuy Si) cua phu nu la bo nguc cua co - do Thuy Si noi tieng ve sua. Sau cuoc hen voi mot phu nu tre ten la Laetitia, Hugo se viet Joie (Hanh phuc) vao nhat ky cua minh. Neu ong them t.n. (toute nue) thi co nghia la co ay đa coi truong truoc mat ong. Cac chu cai đau S.B. đuoc phat hien vao thang 11 nam 1875 co the am chi Sarah Bernhardt .


Vinh danh Di san cua ong đa đuoc vinh danh tren nhieu phuong dien, bao gom ca viec chan dung cua ong đuoc đat tren đong tien cua Phap.
Guernsey đa dung mot buc tuong cua nha đieu khac Jean Boucher o Vuon Candie (Cang Saint Peter) đe tuong nho thoi gian ong o lai quan đao. Thanh pho Paris đa bao ton cac dinh thu cua ong Hauteville House, Guernsey, va 6, Place des Vosges , Paris, nhu vien bao tang. Ngoi nha noi ong o tai Vianden, Luxembourg, vao nam 1871 cung đa tro thanh mot bao tang ky niem.
Đai lo Victor-Hugo o quan 16 cua Paris mang ten cua Hugo va lien ket voi Place de l'Etoile đen vung lan can cua Bois de Boulogne bang cach đen Place Victor-Hugo . Quang truong nay đuoc phuc vu boi mot tram dung Paris Metro cung đuoc đat ten đe vinh danh ong. Tai thi tran Beziers co mot con pho chinh, mot truong hoc, benh vien va mot so quan ca phe đuoc đat theo ten cua Hugo, va mot so đuong pho va đai lo tren khap nuoc Phap đuoc đat theo ten cua ong. Truong hoc Lycee Victor Hugo đuoc thanh lap tai thi tran noi ong sinh ra, Besancon O Phap. Avenue Victor-Hugo , nam o Shawinigan, Quebec, đuoc đat ten đe ton vinh ong. Mot con pho o San Francisco, Pho Hugo, đuoc đat theo ten ong.

Tai thanh pho Avellino, Y, Victor Hugo đa song mot thoi gian ngan tai noi ma ngay nay đuoc goi la Il Palazzo Culturale khi đoan tu voi cha minh, Leopold Sigisbert Hugo , vao nam 1808. Hugo sau đo đa viet ve thoi gian ngan ngui cua minh o đay, trich dan "C'etait un palais de marbre..." (Đo la mot cung đien bang đa cam thach).

Co mot buc tuong cua Hugo đoi dien voi Museo Carlo Bilotti o Rome, YVictor Hugo la ten cua thanh pho Hugoton, Kansas.
O Havana, Cuba, co mot cong vien mang ten ong.
Mot buc tuong ban than Hugoton cua Hugo đung gan loi vao cua Cung đien Mua he Co o Bac Kinh.
Mot buc tranh kham ky niem Hugo đuoc đat tren tran cua Toa nha Thomas Jefferson cua Thu vien Quoc hoi
Đuong sat Luan Đon va Tay Bac đuoc đat ten la 'Prince of Wales' Class 4-6-0 No 1134 theo ten Hugo. Đuong sat Anh đa duy tri đai tuong niem nay, đat ten Đon vi Đien 92001 theo ten ong.
Hugo đuoc ton la vi thanh Cao Đai cua Viet Nam, mot ton giao moi đuoc thanh lap o Viet Nam vao nam 1926.


Hinh anh Tac pham = Kich =
Cromwell (1827)
Hernani (Tran chien Hernani, 1830)
Marion Delorme (1831)
Le Roi s'amuse (Vi vua tieu khien,1832)
Lucrece Borgia (1833)
Marie Tudor (1833)
Angelo, tyran de Padoue (Angelo, bao chua thanh Padoue, 1835)
Ruy Blas (1838)
Les Burgraves (1843)
Torquemada (1882)
Theatre en liberte (1886)


= Tieu thuyet =
Bug Jargal - Nguoi no le da đen (Bug-Jargal) (1820)
Han d'Islande (Han cua Islande) (1823)
Ngay cuoi cung cua nguoi bi ket an (Le Dernier Jour d'un condamne) (1829)
Nha tho Đuc Ba Paris (Notre-Dame de Paris) (1831)
Claude, thang cung (Claude Gueux) (1834)
Nhung nguoi khon kho (Les Miserables) (1862)
Lao đong va bien ca (Les Travailleurs de la mer) (1866)
Thang cuoi (L'Homme qui rit) (1869)
Chin muoi ba (Quatre-vingt-treize) (1874)


= Tho =


= Tac pham di cao =
La Fin de Satan (Cai ket cua quy Satan, 1886)
Toute la Lyre (1888)
Dieu (Thien chua, 1891)
Toute la Lyre - nouvelle serie (Tron tieng đan) (1893)
Les Annees funestes (1898)
Derniere Gerbe (1902)
Ocean. Tas de pierres (1942)
Choses vues - 1re serie (Nhung đieu trong thay I, 1887)
Alpes et Pyrenees (1890)
France et Belgique (1892)
Correspondances - Tome I (Tran chien I, 1896)
Correspondances - Tome II (Tran chien II, 1898)
Choses vues - 2e serie (Nhung đieu trong thay II, 1900)
Post-scriptum de ma vie (1901)
Mille Francs de recompense (1934)
Pierres (1951)
Melancholia


= Tac pham khac =


Chu thich sach Afran, Charles (1997). "Victor Hugo: French Dramatist". Website: Discover France. (Originally published in Grolier Multimedia Encyclopedia, 1997, v.9.0.1.) Retrieved November 2005.
Bates, Alfred (1906). "Victor Hugo". Website: Theatre History. (Originally published in The Drama: Its History, Literature and Influence on Civilization, vol. 9. ed. Alfred Bates. London: Historical Publishing Company, 1906. cac trang 11–13.) Retrieved November 2005.
Bates, Alfred (1906). "Hernani". Website: Theatre History. (Originally published in The Drama: Its History, Literature and Influence on Civilization, vol. 9. ed. Alfred Bates. London: Historical Publishing Company, 1906. cac trang 20–23.) Retrieved November 2005.
Bates, Alfred (1906). "Hugo’s Cromwell". Website: Theatre History. (Originally published in The Drama: Its History, Literature and Influence on Civilization, vol. 9. ed. Alfred Bates. London: Historical Publishing Company, 1906. cac trang 18–19.) Retrieved November 2005.
Bittleston, Misha (uncited date). "Drawings of Victor Hugo". Website: Misha Bittleston. Truy cap November 2005.
Burnham, I.G. (1896). "Amy Robsart". Website: Theatre History. (Originally published in Victor Hugo: Dramas. Philadelphia: The Rittenhouse Press, 1896. cac trang 203–6, 401-2.) Retrieved November 2005.
Columbia Encyclopedia, 6th Edition (2001-05). "Hugo, Victor Marie, Vicomte" Luu tru ngay 16 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine. Website: Bartleby, Great Books Online. Truy cap November 2005. Truy cap November 2005.
Haine, W. Scott (1997). "Victor Hugo" Luu tru ngay 11 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine. Encyclopedia of 1848 Revolutions. Website: Ohio University. Truy cap November 2005.
Karlins, N.F. (1998). "Octopus With the Initials V.H." Website: ArtNet. Truy cap November 2005.
Liukkonen, Petri (2000). "Victor Hugo (1802-1885)" Luu tru ngay 24 thang 3 nam 2014 tai Wayback Machine. Books and Writers. Website: Pegasos: A Literature Related Resource Site. Truy cap November 2005.
Meyer, Ronald Bruce (2004). "Victor Hugo". Website: Ronald Bruce Meyer. Truy cap November 2005.
Robb, Graham (1997). "A Sabre in the Night". Website: New York Times (Books). (Excerpt from Graham, Robb (1997). Victor Hugo: A Biography. New York: W.W. Norton & Company.) Retrieved November 2005.
Roche, Isabel (2005). "Victor Hugo: Biography" Luu tru ngay 19 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine. Meet the Writers. Website: Barnes & Noble. (From the Barnes & Noble Classics edition of The Hunchback of Notre Dame, 2005.) Retrieved November 2005.
Uncited Author. "Victor Hugo" Luu tru ngay 8 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine. Website: Spartacus Educational. Truy cap November 2005.
Uncited Author. "Timeline of Victor Hugo". Website: BBC. Truy cap November 2005.
Uncited Author. (2000-2005). "Victor Hugo". Website: The Literature Network. Truy cap November 2005.
Uncited Author. "Hugo Caricature" Luu tru ngay 28 thang 1 nam 2002 tai Wayback Machine. Website: Presence de la Litterature a l'ecole. Truy cap November 2005.


Đoc them Barbou, Alfred (1882). Victor Hugo and His Times. University Press of the Pacific: 2001 paper back edition. Book sources
Barnett, Marva A., ed. (2009). Victor Hugo on Things That Matter: A Reader. New Haven, CT: Yale University Press. Book sources
Brombert, Victor H. (1984). Victor Hugo and the Visionary Novel. Boston: Harvard University Press. Book sources
Davidson, A.F. (1912). Victor Hugo: His Life and Work. University Press of the Pacific: 2003 paperback edition. Book sources
Dow, Leslie Smith (1993). Adele Hugo: La Miserable. Fredericton: Goose Lane Editions. Book sources
Falkayn, David (2001). Guide to the Life, Times, and Works of Victor Hugo. University Press of the Pacific. Book sources
Feller, Martin, Der Dichter in der Politik. Victor Hugo und der deutsch-franzosische Krieg von 1870/71. Untersuchungen zum franzosischen Deutschlandbild und zu Hugos Rezeption in Deutschland. Doctoral Dissertation, Marburg 1988.
Frey, John Andrew (1999). A Victor Hugo Encyclopedia. Greenwood Press. Book sources
Grant, Elliot (1946). The Career of Victor Hugo. Harvard University Press. Out of print.
Halsall, A.W. et al. (1998). Victor Hugo and the Romantic Drama. University of Toronto Press.Book sources
Hart, Simon Allen (2004). Lady in the Shadows: The Life and Times of Julie Drouet, Mistress, Companion and Muse to Victor Hugo. Publish American. Book sources
Houston, John Porter (1975). Victor Hugo. New York: Twayne Publishers. Book sources
Hovasse, Jean-Marc (2001), Victor Hugo: Avant l'exil. Paris: Fayard. Book sources
Hovasse, Jean-Marc (2008), Victor Hugo: Pendant l'exil I. Paris: Fayard. Book sources
Ireson, J.C. (1997). Victor Hugo: A Companion to His Poetry. Clarendon Press. Book sources
Laster, Arnaud (2002). Hugo a l'Opera. Paris: L'Avant-Scene Opera, no. 208.
Maurois, Andre (1956). Olympio: The Life of Victor Hugo. New York: Harper & Brothers.
Maurois, Andre (1966). Victor Hugo and His World. London: Thames and Hudson. Out of print.
Pouchain, Gerard and Robert Sabourin (1992). Juliette Drouet, ou, La depaysee. Paris: Fayard. Book sources
Robb, Graham (1997). Victor Hugo: A Biography. W.W. Norton & Company: 1999 paperback edition. Book sources, (description/reviews at wwnorton.com)
Tonazzi, Pascal (2007) Florilege de Notre-Dame de Paris (anthologie) Paris, Editions Arlea ISBN 2-86959-795-9


Tham khao Lien ket ngoai Victor Hugo tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Tho Victor Hugo Luu tru ngay 28 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine (bang tieng Phap)
Tac pham cua Victor Hugo tai Project Gutenberg
Trang chinh thuc ve Victor Hugo cua đao Guernsey Luu tru ngay 8 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine
Victor Hugo le dessinateur Luu tru ngay 10 thang 7 nam 2013 tai Wayback Machine
Two poems by Victor Hugo,  Đanh gia tho Cordite 
Victor Hugo tai Phap Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2017 tai Wayback Machine
Guernsey's trang web chinh thuc cua Victor Hugo
Guernsey's Le hoi am nhac quoc te Victor Hugo Luu tru ngay 13 thang 6 nam 2016 tai Wayback Machine
Trung tam tac pham cua Victor Hugo
Victor Hugo's works: van ban, su phu hop va danh sach tan suat
Les Miserables at CliffsNotes.com
Victor Hugo le dessinateur
Official site of the Societe des Amis de Victor Hugo
Official site of the Lien hoan quoc te Victor Hugo et Egaux
Victor Hugo tai Internet Book List
Chan dung Victor Hugo tai Bao tang Nghe thuat Đai hoc Michigan
Study of Victor Hugo for 'Le panorama du siecle', (Panorama of the Century) Luu tru ngay 24 thang 7 nam 2021 tai Wayback Machine by Alfred Stevens at University of Michigan Museum of Art
Bo suu tap Victor Hugo. Bo suu tap chung, Thu vien Sach hiem va Ban thao Beinecke, Đai hoc Yale.


= Tac pham truc tuyen =
Cac tac pham cua Victor Hugo tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua Victor Hugo tai Trang Faded (Canada)
Cac tac pham cua hoac noi ve Victor Hugo tai Internet Archive
Tac pham cua Victor Hugo tren  LibriVox (sach audio thuoc pham vi cong cong) 
Tac pham cua Victor Hugo tai Open Library
English translation of Hugo's At Dawn Tomorrow (Demain, des l'aube)
Translation of Victor Hugo note found in Hunchback of Notre Dame, french edition Luu tru ngay 28 thang 3 nam 2017 tai Wayback Machine
Les Voix interieures – at athena.unige.ch (bang tieng Phap)
Translation of The legend of Victor Hugo by Paul Lafargue Luu tru ngay 27 thang 3 nam 2017 tai Wayback Machine
The Century Was Two Years Old : Victor Hugo The Lilly Library, Bloomington IN