The thao (Tieng Anh: sport) la cac loai hinh hoat đong the chat va tro choi co tinh chat canh tranh, tu đo co viec trao giai thuong thong qua thanh tich. The thao hien đai mang muc đich la duy tri, cai thien cac ki nang va nang luc the chat, trau doi cac ky nang xa hoi, ren luyen suc khoe, đem lai niem vui, hung khoi cho nhung nguoi tham gia (thuong goi la cac van đong vien, bat ke o lua tuoi nao, gioi tinh, trinh đo, đang cap nao) va mang đen su giai tri cho nguoi xem.
Thong thuong cuoc thi đau hay tro choi dien ra giua hai ben, moi ben co gang đe vuot qua đoi phuong. Mot so mon the thao cho phep co ti so hoa; mot so mon khac ap dung cac phuong thuc pha vo the can bang, đe đam bao co mot ben thang va mot ben thua. Nhieu tran thi đau đoi khang nhu vay co the đuoc sap xep thanh mot giai đau đe chon ra nha vo đich. Nhieu giai the thao to chuc cac mua giai the thao đinh ky đe chon nha vo đich, đoi khi phai phan đinh bang mot hay nhieu tran play-off. Ngay nay co hang tram mon the thao đuoc to chuc, tu nhung mon đuoc tranh tai giua cac ca nhan, cho toi nhung mon co nhieu nguoi tham gia cung mot luc.
Nhin chung nguoi ta coi the thao la cac hoat đong dua tren suc manh hay su kheo leo the chat. Cac đai hoi the thao lon nhu The van hoi cung chi ap dung cac mon the thao đap ung tieu chi nay, va cac to chuc nhu Uy hoi chau Au cung loai cac hoat đong khong chua yeu to the chat khoi danh muc cac mon the thao. Tuy vay mot so hoat đong co tinh đoi khang phi the chat van đuoc coi la cac mon the thao tri tue. Uy ban Olympic quoc te (thong qua ARISF) cong nhan co vua va bridge la cac mon the thao thien y, trong khi SportAccord cung cong nhan nam mon the thao phi the chat, mac du gioi han so mon the thao tri tue.
Cac mon the thao đuoc quy đinh boi mot he thong quy tac hay tuc le nham đam bao su cong bang va cho phep đanh gia ket qua mot cach chinh xac. Chien thang co the đuoc quyet đinh bang hanh đong nhu ghi cac ban thang hay vuot qua vach đich truoc. Ket qua cung co the đuoc xac đinh boi cac giam khao, nhung nguoi cham điem phan the hien bai thi the thao dua tren nhung đanh gia khach quan hoac chu quan.
Thanh tich thi đau thuong đuoc luu lai va co the đuoc cong bo rong rai tren cac ban tin the thao. The thao cung la noi nguoi khong tham gia thi đau tim kiem su giai tri khi cac mon the thao co khan gia thu hut luong lon nguoi tham gia toi cac đia điem to chuc the thao, va mot luong lon hon thong qua cac kenh phat song. Ca cuoc the thao cung đuoc quy đinh het suc nghiem ngat, va đoi khi la trung tam cua cuoc the thao.
Theo nha tu van A.T. Kearney, tinh toi nam 2013 gia tri nen cong nghiep the thao toan cau uoc tinh len toi 620 ti đo. Mon the thao đuoc tap nhieu nhat la chay trong khi bong đa la mon the thao pho bien nhat trong so cac mon co khan gia toi xem.


Y nghia va su dung = Tu nguyen =


 Tieng Anh  Tu "sport" trong tieng Anh bat nguon tu tu tieng Phap co desport nghia la "thoi gian ranh roi", trong khi đinh nghia co nhat cua no co nien đai tu nam 1300 voi nghia "bat cu thu gi khien nguoi ta vui thich hay giai tri".
Cac đinh nghia bao gom ca co bac va cac cuoc thi đau đuoc to chuc vi muc đich ca cuoc; san ban; cung nhu cac tro choi va tro tieu khien khac, trong đo co ca cac tro choi yeu cau tap luyen. Roget's đinh nghia the thao la mot "hoat đong đuoc nguoi ta tham gia đe thu gian va vui ve" voi cac tu đong nghia bao gom "diversion" va "recreation" (đeu mang nghia giai tri).


= Đinh nghia =

Đinh nghia chinh xac đe phan biet the thao voi cac hoat đong giai tri khac la chua thong nhat. Đinh nghia gan đat đuoc su nhat tri la cua SportAccord, hiep hoi danh cho cac lien đoan the thao quoc te lon nhat, va co the coi la đinh nghia de facto cua the thao quoc te.
SportAccord cho rang mot mon the thao can phai:

Co yeu to canh tranh
Khong gay hai toi bat ki sinh vat nao
khong dua vao trang bi chi đuoc cung cap boi mot nguon cung duy nhat (ngoai tru cac mon đuoc so huu đoc quyen nhu arena football)
khong phu thuoc vao yeu to "may man" danh rieng cho mon đo
Ho cung cong nhan rang the thao can phai chu yeu mang tinh the chat (vi du nhu rugby hay đien kinh), chu yeu mang tinh tri tue (nhu co vua hay co vay), phan lon đuoc đong co hoa (vi du nhu Formula 1 hay đua xuong may), chu yeu đuoc ho tro (vi du nhu bi-a), hay chu yeu đuoc ho tro boi đong vat (nhu the thao cuoi ngua). Viec tinh ca cac mon tri tue khong đuoc cong nhan hoan toan, dan toi tranh cai phap ly cua cac co quan đieu hanh cac mon the thao nay sau khi bi cac to chuc tu choi gay quy tu choi tai tro tien.
Thuat ngu "the thao" dan đuoc ap dung cho cac hinh thuc phi the chat khac nhu video game, hay con goi la esports, nho su tham gia cung so luong giai đau đong đao, tuy nhien van khong đuoc mot so to chuc the thao chinh thong cong nhan.


= Su canh tranh =
Co nhieu quan điem đoi lap nhau ve su can thiet cua yeu to canh tranh trong đinh nghia ve the thao, khi tat ca cac mon the thao chuyen nghiep đeu co tinh canh tranh, trong khi cac co quan đieu hanh yeu cau tinh canh tranh la đieu kien tien quyet đe đuoc IOC hay SportAccord cong nhan.
Cac co quan khac tan thanh mo rong đinh nghia the thao len thanh tat ca cac hoat đong the chat. Vi du nhu Uy hoi chau Au tinh ca tat ca cac loai hinh ren luyen the chat, bao gom ca cac hoat đong chi voi muc đich giai tri.
Trong cac cuoc tranh tai, nguoi tham gia đuoc cho điem hay xep hang theo "ket qua" cua ho va thuong đuoc chia thanh cac nhom thi đau tuong xung, (vi du nhu theo gioi tinh, can nang va tuoi tac). Viec đanh gia ket qua co the khach hoac chu quan. Vi du trong mot cuoc đua, thoi gian đe hoan thanh cuoc đua la mot cach đanh gia khach quan. Trong the duc dung cu hay nhay cau ket qua đuoc quyet đinh boi mot hoi đong giam khao, va do đo mang tinh chu quan. Trong cac mon quyen anh va mixed martial arts, neu khong vo si nao thua khi tran đau ket thuc thi ket qua se đuoc phan đinh boi trong tai.


Lich su Cac đo tao tac va cong trinh kien truc cho thay the thao co tai Trung Hoa tu nhung nam 2000 TCN. The duc dung cu duong nhu pho bien tai đay tu thoi co đai. Cac di tich tuong niem Pharaon cho thay nhieu mon the thao nhu boi loi va cau ca đuoc phat trien va ap dung luat tu hang ngan nam truoc tai Ai Cap co đai. Cac mon the thao Ai Cap khac con co nem lao, nhay cao va đau vat. Cac mon Ba Tu co đai nhu mon vo truyen thong zourkhaneh co lien he chat che toi cac ki nang chien tranh. Cac mon co nguon goc tai Ba Tu con co polo va cuoi ngua đau thuong.

Mot luong lon cac mon the thao đuoc ra đoi truoc thoi Hy Lap co đai. Vi cac mon the thao đong vai tro quan trong trong đoi song nguoi Hy Lap nen ho bat đau to chuc cac cuoc thi Olympic. Cac cuoc thi nay đuoc to chuc bon nam mot lan tai ngoi lang nho o Peloponnesus mang ten Olympia.
Qua trinh cong nghiep hoa dan toi su tang thoi gian ranh, tao đieu kien đe con nguoi tham gia va theo doi cac mon the thao. Xu huong nay tiep tuc gia tang manh me voi su ra đoi cua truyen thong đai chung va su giao tiep toan cau. Su chuyen nghiep hoa dan chiem uu the va gop phan gia tang su pho bien cua the thao khi nhung nguoi ham mo the thao theo doi man the hien cua cac van đong vien chuyen nghiep — ca khi thuong thuc cac cuoc thi đau va khi tham gia vao cac mon the thao duoi hinh thuc nghiep du. Trong the ky XXI, nguoi ta tranh cai xem lieu cac van đong vien chuyen gioi co nen đuoc tham gia cac mon the thao voi nhan thuc gioi tinh cua ho sau khi thay đoi.


Loi ich Trong đoi song xa hoi hien đai, the thao la mot yeu to quan trong đe giu gin suc khoe va phuc vu nhung loi ich khac.
Trong so nhung cach đe tang cuong suc khoe, the thao la mot trong so đo. The duc the thao la yeu to quan trong đe giup con nguoi chong lai cac loai benh tat, tao su deo dai, giup co the them khoe manh,.... Vi du, chay bo theo muc đo tang dan co the giam kha nang mac cac benh ve tim luc ve gia. Đoi voi tre em trong đo tuoi đang lon (đang phat trien), the thao giup phat trien chieu cao.
Ngoai pham vi suc khoe, cac mon the thao đong đoi cung ren luyen cho nguoi choi tinh than đoan ket (tinh than đong đoi), ky nang hop tac,.... Trong bat ky mon the thao đong đoi nao, yeu to đoan ket thuong la quan trong nhat đe gianh chien thang. Vi du, trong mon bong đa, cac cau thu cung mot đoi phai hieu y nhau trong luc chuyen bong đe ghi ban. Điem yeu cua cac đoi bong đa de bi đoi phuong loi dung la su thieu đoan ket. Vi vay mot trong so cac cach đe ren luyen tinh than đong đoi la choi cac mon the thao đong đoi.


Choi đep = Tinh than the thao =

Tinh than the thao la tinh than phan đau vi loi choi đep trong cach cu xu ca voi đong đoi va đoi phuong, trong hanh vi đao đuc, va thai đo lich su ca khi thang lan khi thua.
Tinh than the thao the hien nguyen vong hay thai đo rang the thao nen đuoc thuong thuc vi loi ich cua chinh no. Nhung cau noi nhu phat bieu cua nha bao the thao Grantland Rice rang:"Quan trong nhat khong phai la viec thang thua ma la cach ban thi đau nhu the nao (It's not whether you win or lose, it's how you play the game)", va phuong cham cua cha đe phong trao Olympic Pierre de Coubertin: "Đieu quan trong nhat... khong phai la chien thang ma la viec đuoc tham gia (...the important thing in life is not to triumph but to complete...)", la nhung vi du tieu bieu cua quan niem nay.


= Gian lan =

Cac nguyen tac co ban cua the thao bao gom ca viec cac ket qua khong đuoc xac đinh truoc, va cac ben tham gia phai co co hoi chien thang nhu nhau. Luat le đuoc đe ra đe đam bao cong bang mac du nhieu luc nguoi tham gia co the pha luat đe gianh uu the.
Nguoi tham gia co the gian lan đe thoa man mong muon chien thang, hoac vi mot đong co nao đo. Su xuat hien cua ca cuoc cac ket qua the thao la đong co cua tinh trang dan xep ti so khi mot hay nhieu nguoi tham gia co tinh thi đau đe đat đuoc mot ti so đa đinh san.


= Doping =

Tinh canh tranh đoi khi khien cac van đong vien co y đinh tang cuong thanh tich thong qua viec su dung thuoc men hay cac phuong thuc khac nhu tang luong mau trong co the thong phuong thuc nhan tao.
Tat ca cac mon the thao đuoc IOC hay SportAccord cong nhan bat buoc phai tien hanh mot chuong trinh kiem tra nham phat hien cac van đong vien su dung cac chat co trong danh muc cam va co bien phap xu ly cac truong hop nay.


= Bao luc =
Bao luc trong the thao dien ra khi nguoi tham gia vuot qua gioi han ngan cach giua choi đep va bao luc hieu chien co chu đich. Cac van đong vien, huan luyen vien, nguoi ham mo đoi khi co nhung hanh vi thai qua nham vao nguoi hay đo vat đe bay to mot cach sai trai su trung thanh, gian du hay an mung. Nan bao đong hay nan hooligan do co đong vien gay ra la van đe tai cac cuoc thi đau the thao o ca cap đo quoc gia va quoc te.


Cac van đe lien quan = Chuyen nghiep va nghiep du =

Van đong vien co the choi the thao theo hinh thuc nghiep du, chuyen nghiep hoac ban chuyen nghiep, tuy thuoc vao đong luc thuc đay su tham gia cua nguoi choi (thuong la do yeu to tien cong hay tien luong). Viec tham gia mot cach nghiep du o trinh đo thap thuong co the đuoc goi la "the thao binh dan".
Su pho bien cua cac mon the thao co đong nguoi đen xem khien the thao tro thanh mot nganh kinh doanh lon, thuc đay mot nen van hoa the thao đuoc tra luong cao, noi nhung van đong vien o trinh đo cao đuoc tra cao hon nhieu so voi tien cong trung binh, co the len toi hang trieu đola.
Mot vai mon the thao, hay cac noi dung ca nhan trong mot mon, duy tri chinh sach chi cho phep cac van đong vien nghiep du. The van hoi khoi đau voi tu tuong rang nhung van đong vien chuyen nghiep la co mot loi the đuoc coi la khong cong bang đoi voi nhung nguoi tap luyen vi đam me. Ke tu nam 1971, cac van đong vien Olympic đuoc phep tien boi thuong phi ton va tien tai tro, va ke tu nam 1986, IOC quyet đinh cho phep cac van đong vien chuyen nghiep du The van hoi, ngoai tru mon boxing, va đau vat.


= Cong nghe =
Cong nghe đong vai tro quan trong trong the thao hien đai, la mot phan khong the thieu trong cac mon nhu motorsport hay bong đa, đuoc ap dung trong mot so mon đe nham cai thien thanh tich. Nhieu mon cung su dung cong nghe đe đua ra cac quyet đinh ngoai thi đau.
Khoa hoc the thao la mot bo mon pho bien co the ap dung tai nhieu pham vi trong the thao trong đo co su thi đau cua van đong vien, vi du nhu viec phan tich bang hinh đe hoan thien ky thuat hay cai thien trang thiet bi thi đau, vi du nhu su dung giay chay hay đo boi cai tien. Nganh ky thuat the thao ra đoi vao nam 1998 voi trong tam chinh khong chi la thiet ke cac loai vat lieu ma con su dung cong nghe trong the thao, tu mon khoa hoc phan tich toi cac so lieu danh cho cong nghe wearable. Nham kiem soat anh huong cua cong nghe len su cong bang trong the thao, cac nha chuc trach thuong co cac đieu luat đac biet nham kiem soat loi the ve mat ky thuat giua cac van đong vien. Vi du vao nam 2010, cac bo đo boi soi tong hop phu kin toan than bi FINA cam, boi chung lam tang thanh tich cua cac kinh ngu.
Vao nam 2014, cac cong nghe moi cho ra đoi cac loai đong co hybrid tai Cong thuc 1 mua giai 2014 nham gia tang hieu suat nhien lieu. Cac chiec xe su dung mot he thong thu hoi nang luong tuong tu nhung hieu qua hon he thong KERS đuoc su dung truoc đay, cho phep thu hoi nang luong sau khi phanh hoac thai khi. Mot cai tien khac la he thong giam suc can DRS bao gom viec mo mot khoang trong o canh sau cua xe nham giam luc can, gia tang toc đo toi đa va vuot len trong cuoc đua. He thong nay đuoc dung tu mua F1 2011, tai Formula Renault 3.5 ke tu 2012, va Deutsche Tourenwagen Masters tu nam 2013.
Su phat trien cua cong nghe cung giup đua ra, xem xet cac quyet đinh kho trong cac tran đau the thao bang viec xem lai cac pha quay cham. Nguoc lai o mot so bo mon, van đong vien co the khieu nai cac quyet đinh cua trong tai. Trong bong đa, cong nghe goal-line co the quyet đinh xem trai bong đa vach cau mon hay chua. Cong nghe nay khong mang tinh bat buoc, nhung đa đuoc su dung tai Giai bong đa vo đich the gioi 2014 o Brasil, va Giai vo đich bong đa nu the gioi 2015 o Canada, cung nhu tai Giai bong đa Ngoai hang Anh (Premier League) ke tu mua giai 2013–14, va Bundesliga tu 2015–16. Tai giai bong bau duc My NFL, trong tai co the xin xem lai replay hay mot huan luyen vien co the khieu nai bang cach đoi xem lai tinh huong vua dien ra. Quyet đinh cuoi cung nam o trong tai. Mot trong tai bang hinh (thuong đuoc biet đen voi ten goi Television Match Official hay TMO) cung co the su dung cac đoan chieu lai trong mon rugby (ca rugby league va rugby union). Trong mon cricket quoc te, trong tai chinh co the hoi y kien trong tai thu ba đe đua ra quyet đinh va chinh trong tai thu ba la nguoi đua ra quyet đinh cuoi cung. Ke tu nam 2008, mot he thong xem xet quyet đinh cho cac cau thu đuoc ap dung trong cac giai đau cua ICC, va co the tuy chon ap dung trong cac tran đau khac. Tuy thuoc vao đon vi phat song truyen hinh ma mot so cong nghe khac nhau đuoc su dung khi trong tai va van đong vien cricket muon xem lai tinh huong đa dien ra, trong đo co Hawk-Eye, Hot Spot va Real Time Snickometer. Hawk-Eye con đuoc su dung trong mon quan vot khi van đong vien muon khieu nai quyet đinh trong tai đua ra.


= Chinh tri =
Benito Mussolini tung su dung Giai bong đa vo đich the gioi 1934 tai Y đe thi uy mot nuoc Y phat xit. Adolf Hitler cung su dung The van hoi Mua he 1936 o Berlin va The van hoi Mua đong 1936 tai Garmisch-Partenkirchen, đe tuyen truyen cho tu tuong phat xit ve chung toc Aryan thuong đang, cung su ha đang cua nguoi Do Thai va cac chung toc "kho ua" khac. Đuc su dung The van hoi đe nguy tao mot hinh anh yen binh trong luc chuan bi rao riet cho mot cuoc chien tranh.
Khi chu nghia apartheid chinh thuc len ngoi tai Nam Phi, nhieu van đong vien, đac biet o mon rugby union, lua chon hanh đong theo luong tam khi quyet đinh khong tham gia thi đau the thao canh tranh tai đay. Mot so nguoi cho rang đieu nay gop phan vao su sup đo cua apartheid, trong khi so khac lai coi đieu nay co the đa khien cho apartheid keo dai va gay nhieu hau qua hon.
Trong lich su Ireland, cac mon the thao Gaelic gan lien voi chu nghia dan toc van hoa. Toi giua the ky XX, nguoi ta co the bi cam choi bong đa Gaelic, hurling hay cac mon the thao do Gaelic Athletic Association (GAA) quan ly neu ho choi hoac co vu bong đa hay cac tro choi khac đuoc xem la co nguon goc Anh. Sau đo, GAA tiep tuc cam choi bong đa va rugby union tai cac đia điem thi đau cac mon Gaelic. Lenh cam tuy van co hieu luc nhung đuoc đieu chinh đe cho phep bong đa va rugby đuoc dien ra tai san Croke Park khi san Lansdowne Road đuoc sua sang thanh san van đong Aviva. Truoc đay theo Quy tac 21, GAA cam cac thanh vien cua luc luong an ninh Anh Quoc va cac thanh vien cua RUC choi cac mon the thao Gaelic, nhung su ra đoi cua Good Friday Agreement vao nam 1998 khien đieu le nay bi do bo.
Chu nghia dan toc thuong hien dien trong the thao: moi nguoi tham gia vao cac đoi tuyen quoc gia, con cac binh luan vien va khan thinh gia co the co quan điem theo đang phai cua ho. Đoi khi, nhung cang thang dan toi xung đot bao luc giua cac van đong vien hay khan gia, tham chi la lan ra ngoai pham vi noi thi đau nhu trong Chien tranh Bong đa. Mot su kien tieu bieu khi chinh tri va the thao xung đot voi nhau la tai The van hoi 1972 o Munchen khi nhung nguoi đeo mat na đot nhap khach san cua đoi tuyen Olympic Israel va giet chet nhieu thanh vien cua đoi (con đuoc biet đen voi ten Tham sat Munchen). Nhung xu huong nay đuoc coi la đi nguoc lai voi đac tinh co ban cua the thao la dien ra vi loi ich cua chinh no va vi niem vui cua nguoi choi.
Mot nghien cuu tai cac cuoc bau cu o Hoa Ky cho thay ket qua cac tran đau the thao co the anh huong toi ket qua bau cu. Nghien cuu đang tren PNAS cho thay rang khi đoi nha thang truoc cuoc bau cu, cac ung vien đuong nhiem co the tang ti le phieu bau len 1,5 phan tram. Mot tran thua se co hieu ung nguoc lai, va he qua se cang lon hon đoi voi cac đoi hang đau hay cac ket qua bat ngo. Tuong tu nhu trong Quy luat Redskins, khi Washington Redskins thang tran đau cuoi cung truoc khi cuoc bau cu dien ra, thi Tong thong đuong nhiem se co co hoi thang cao hon, va neu Redskins thua, đoi thu canh tranh se co co hoi thang cao hon.


Tro choi đien tu ve the thao Cung voi su phat trien cua the thao, cac nha phat trien tro choi đien tu cung ngay mot trinh lang nhieu cac tro choi lien quan toi linh vuc nay. Trong đo, bong đa la mot trong nhung bo mon đuoc chuyen the thanh cac tro choi nhieu nhat, vi nho luong tin đo đong đao cua no ma nhieu nha phat trien game coi đay la mot "manh đat mau mo" đe phat trien cac tua game ve mon the thao "vua".
Danh sach cac tua game noi bat cua nhung bo mon the thao pho bien nhat tren the gioi:

Bong đa: EA Sports Football Club (ten truoc đay la 'FIFA'), eFootball (ten truoc đay la 'PES'), Dream League Soccer, Real Football,....
Bong ro: NBA Live, Real Basketball, Basketball Classics,....
Tennis: Virtua Tennis Challenge, Tennis Clash, AO Tennis, AO Tennis 2,....
Bong bau duc: Madden NFL, American Football Champs, Flick Quarterback,....
Bong chay: Major League Baseball, Triple Play Baseball,....
va con nhieu tua game cua cac bo mon the thao khac nhu: Fight Night Champion (mon boxing), World Golf Tour (mon golf),....


Xem them Chu đe lien quan


Tham khao Uy ban chau Au (2007), Sach trang ve the thao.
Uy hoi chau Au (2001), Hien chuong the thao chau Au.


Đoc them The Meaning of Sports cua Michael Mandel (PublicAffairs, ISBN 1-58648-252-1).
Journal of the Philosophy of Sport
Sullivan, George. The Complete Sports Dictionary. New York: Scholastic Book Services, 1979. 199 trang. ISBN 0-590-05731-6