Jehuda Low ben Becalel (tieng Hebrew: יהודה ליווא בן בצלאל sinh khoang tu 1512 đen 1526 – 17 thang 9 nam 1609), con đuoc goi la Rabbi Low (cvk. Loew, Loewe, Lowe hay Levai), Maharal thanh Praha (tieng Hebrew: מהר״ל מפראג ), hay đon gian la Maharal (tu viet tat tieng Hebrew cua "Moreinu ha-Rav Loew" - 'Thay cua chung ta, Rabbi Low'), la hoc gia Talmud quan trong, nha than bi hoc, nha toan hoc, nha thien van hoc nguoi Do Thai, va triet gia. Phan lon đoi ong giu chuc vu rabbi đung đau cac thanh Mikulov o Moravia va Praha o Bohemia. Maharal đuoc coi la cau noi giua tu tuong Trung Co va Phuc Hung khi Kabbalah phat trien manh me o vung đat Israel.
Maharal noi tieng vi am hieu Talmud, nam vung Midrash Aggadah va Kabbalah, cung nhu am tuong triet hoc (đac biet la Aristoteles), cho đen thien van hoc va cac nganh khoa hoc đuong thoi khac. Trong vi tri rabbi ca, ong la nha lanh đao chinh tri-tinh than Do Thai giao va co quan he voi hoang đe Thanh che La Ma Rudolph II.
Low viet ve triet hoc Do Thai va chu nghia than bi Do Thai. Nhung loi day cua Low co anh huong lon đen Do Thai giao Hasidim noi len hon 150 nam sau khi ong qua đoi. Ong đe lai tac pham Gur Aryeh al HaTorah la mot sieu binh luan ve Torah binh giai cua Rashi, cung voi cac tac pham nhu Tafarat Yisrael va Netzach Yisrael tro thanh quan điem Torah co so ve the gioi va tiep nhan đuc tin Do Thai giao. Truyen thuyet sau nay cho rang ong đa tao ra Golem thanh Praha, mot sinh vat tu đat set.


Tieu su = Thuo thieu thoi =

Low co le sinh ra tai Poznan, Ba Lan. Do gia toc Rabbi Bezalel (Becalel) xuat than tu thanh Worms mien song Rhein thuoc Đe quoc La Ma Than thanh nen hoc gia Perels nham Low cung sinh ra tai đay. Theo Perels, ong noi Low la Chajim thanh Worms, đong thoi la chau trai Judah Leib Gia, nhu vay la con chau Sherira ben Gaon thuoc dong doi vua David. Tuy nhien, cac hoc gia hien đai nhu Otto Muneles đat dau hoi cho thong tin nay. Nam sinh cua Low hien khong chac chan, co nhieu nguon đe cap la 1512, 1520 hoac 1526. Chu ong la Jakob ben Chajim giu chuc vu Reichsrabbiner (Rabbi cua Đe che") cua Đe quoc La Ma Than thanh, anh trai ong la Chaim xu Friedberg lam hoc gia rabbi noi tieng đong thoi giu chuc Rabbi cua Worms va Friedberg; cac anh trai khac cung la nhung hoc gia Do Thai giao loi lac.
Cac nguon truyen thong Lubavitch cho biet khi 12 tuoi, Low đa đen cac chung vien (yeshivah) tai Ba Lan va theo hoc Rabbi Yaakov Pollack. Sau khi Pollack roi Ba Lan, trong hai nam tiep theo, ong tim đen nhieu noi va cuoi cung vao chung vien cua rabbi Yitzchak Clover, ban than Yitzchak cung la hoc tro cua Pollack. Trong so ban hoc co chau noi Rav Yitzchak Clover la Maharshal lon hon Low 2 tuoi. Low hoc cung voi Maharshal va Rema trong 3 nam. Maharshal roi Ba Lan con Maharal o lai hoc voi Rema them 2 nam. Ong đa danh 20 nam hoc hanh truoc khi ket hon.
Khong ro Low tiep thu huyen co nistar (נסתר) tu rabbi nao, hau the khong the biet đo la ai vi chi đuoc đe cap mot lan duy nhat trong cac tru tac cua ong.


= Su nghiep =
Ong chinh thuc đung vao hang ngu rabbi nam 1553 voi chuc vu Landesrabbiner cua Morava tai Mikulov (Nikolsburg), chi đao muc vu cong đong nhung cung đuoc quyen quyet đinh cong đoan trong tinh nghien cuu noi dung Talmud nao. Ong cung sua đoi cac quy che cong đong ve quy trinh bau cu va thue. Nam 1588, khi ve huu khoi cac chuc vu tai Moravia o tuoi 68, cong đoan van phuc duoi tham quyen ong rat lau sau đo.
Low co mot cong tac noi bat tai Moravia la xu ly nhung loi phao vu ve tinh hop phap (Nadler) nham vao mot so dong ho nhat đinh lam con cai ho khong tim đuoc ban đoi. Van đe nay tham chi con tac đong đen chinh gia đinh ong. Nhan hai le lon hang nam, ong đa dung mot bai giang (giua Rosh Hashanah va Yom Kippur nam 1583) đe to cao hien tuong nay.
Nam 1588, Low tro lai Praha lam rabbi thay cho Isaac Hayoth nghi huu. Ngay lap tuc ong lai đua ra quan điem ve Nadler. Ngay 23 thang 2 nam 1592, ong cung anh trai Sinai va con re Isaac Cohen du buoi tiep kien Hoang đe Rudolf II cung hoang tu Bertier. Cuoc tro chuyen duong nhu lien quan đen Kabbalah la chu đe khien hoang đe rat say me.
Nam 1592, Low chuyen đen Poznan, đuoc bau lam Rabbi ca Ba Lan. Tai đay, ong sang tac Netivoth Olam va mot phan Derech Chaim (xem ben duoi).


= Đoi tu =
Vo ong la Pearl, sinh cho ong sau con gai va mot con trai ten la Bezalel, ve sau lam rabbi o Kolin, nhung yeu menh nam 1600. Co vo la con gai thuong nhan giau co giup ong tan hien cho hoc thuat.
Anh trai ong la Hayim ben Bezalel bien soan tac pham phap ly Vikuach Mayim Chaim thach thuc lai Moshe Isserles thanh Krakow, nguoi theo chu nghia luat phap thanh Krakow.


= Qua đoi =
Cuoi đoi, Low quay lai Praha va qua đoi nam 1609. Mo phan đat tai Nghia trang Do Thai Co, Praha o Josefov, nay van con nguyen ven.


Tu tuong Nhieu tac pham triet hoc cua Low tro thanh nen tang he tu tuong Do Thai; va ong la tac gia cua "mot trong nhung he thong tu tuong nguyen ban va sang tao nhat đuoc nguoi Do Thai Đong Au phat trien."
Cac tac pham cua Low su dung thuat ngu duy ly va cac y tuong triet hoc kinh đien. Ong ung ho nghien cuu khoa hoc voi đieu kien phai khong co mau thuan voi mac khai thien thuong. Ve nhieu mat, tac pham cua Low lai la phan ung voi truyen thong tu tuong Do Thai duy ly thoi trung co. Truyen thong nay von uu tien phan tich mot cach he thong cac khai niem triet hoc, đong thoi ngam ha cap hinh anh tuoi mau va ad-hoc nhung binh giai cua rabbi thoi truoc. Muc tieu thuong thay cua Low la chung minh cac binh giai thoi truoc tren thuc te đa đay sau sac ve con nguoi, thien nhien, su thanh khiet va nhung chu đe khac. Theo Low, tuy van chuong rabbi co đien co quan điem tu tuong khong lien he voi nhau nhung khong he lon xon, ma the hien y nghia đa dang co the rut ra tu mot y tuong hoac khai niem đon nhat.
Low dung cac cau Kinh Thanh va truyen thong rabbi trong tac pham cua minh. Nhung thong qua phan tich van hoc va khai niem, ong phat trien chung thanh mot he thong triet hoc toan dien cung voi cac thuat ngu nhu:

seder va nivdal ("trat tu" va "sieu viet") - bat ky coi nao cung co "trat tu" va ban chat tu nhien, nhung cung co the chua cac ngoai le hoan toan khac biet ve ban chat trong coi ay.
guf, nefesh, sechel ("vat the", "sinh luc", "tri tue") - cac cap đo khac nhau cua mot thuc te tong the duy nhat. Guf (vat chat) bi gioi han trong chieu khong gian va co the bi tac đong len no. Nefesh khong bi gioi han, vua co the hanh đong vua bi tac đong. Sechel khong bi gioi han va chi co xu huong bi tac đong len.
pail, nifal (hoat đong, bi tac đong) - mo ta moi quan he giua cac cap đo khac nhau cua thuc te
yesodot, taarovot, tarkovot (co so, hon hop, ket hop) - khi ket hop cac yeu to khac nhau, ket qua co the van la cac "co so" rieng biet, hoac co lien he voi nhau (hon hop) hoac tao ra mot thuc the hoan toan moi (su ket hop).
ribui, ahadut (su đa dang, thong nhat)
Vi du ve thuat ngu nay la khi Low dung triet hoc giai thich  ve cau midrash: "The gioi đuoc tao ra cho ba đieu: challah, maaser va bikkurim."  Theo Low, bikkurim tuong trung cho yesodot (giong nhu tung trai cay rieng le), maaser tuong trung cho taarovot (trai cay đuoc gom chung va tach phan muoi ra) con challah tuong trung cho tarkovot (tu cac vat lieu rieng tron voi nhau đuoc cuc bot nhao moi).
The gioi quan cua Low cho rang thuc te chi co mot nguyen nhan đon nhat, cung nhu su ton tai đa dang la boi nguyen nhan cua chung. Thuc te khong co cho cho su ngau nhien, neu khong thi se mat đi tinh toan nang hoac toan tri trong Nguyen Khoi. Đoi voi Low, ban chat thuc te tu mot nguyen nhan hop nhat cho thay trat tu đao đuc ton tai tren the gioi. Khoa hoc co the mo ta cac hien tuong tren the gioi, nhung khong tao ra đuoc pham chat cai nay cao hon cai kia, nhung đieu mang tinh đao đuc nhu vay phai đen tu trat tu cao hon cua Torah. Low goi đo la "tri tue cao hon" (שכן עליון).
Low nhan manh gia tri cua su trung thuc va thang than. Cung mot so quan điem khac, đieu nay dan ong đen viec chi trich phuong phap pilpul pho bien tai cac chung vien đuong thoi. Ong tham chi con đe nghi nen tranh hoc binh giai cua cac nha tosafot cho đen khi đat đen trinh đo hieu biet cao nhat đinh.
Giong nhu Yehudah Halevi, ong tap trung vao phan biet vat chat voi tinh than, coi nguoi Do Thai so huu ban chat tam linh co ban khien ho khac biet voi phan con lai tren the gioi.
Du quen thuoc voi Kabbalah nhung Low khong tan thanh cac truyen thong than bi Do Thai.


Anh huong = Mon đo =
Khong ro bao nhieu hoc gia rabbi Talmud o Moravia đa chiu su day do cua Low, con o Praha thi co the ke toi cac rabbi Yom-Tov Lipmann Heller va David Gans. Heller đa quang ba chuong trinh hoc Mishnah cua Low cho đai chung va viet Tosefoth Yom Tov đe co đong. David Ganz đa viet Tzemach David, mot tac pham ve lich su Do Thai va lich su noi chung, cung nhu viet ve thien van hoc. Ca Low lan Ganz đeu co tiep xuc voi nha thien van hoc noi tieng Tycho Brahe.


= Tuong niem =
Mot moshav o bac Israel do nhung nguoi Sec Do Thai lap nen va đuoc đat ten Kerem Maharal đe vinh danh Low. Thang 4 nam 1997, Cong hoa Sec va Israel cung phat hanh chung bo tem buu chinh, trong đo mot tem in hinh bia mo Low.
Nam 2007, Low la mot trong nhung nhan vat đuoc UNESCO vinh danh tuong niem.
Thang 5 nam 2009, Buu chinh Sec phat hanh tem ky niem 400 nam ngay mat cua Low. Cung nhan dip nay, đen thang 6, So đuc tien Sec phat hanh đong xu ky niem. Tuong rabbi Low đuoc dung o Praha.


Truyen thuyet golem Truyen thuyet ke rang Low tao ra golem, mot sinh vat bang đat set đe bao ve nguoi Do Thai o ghetto Praha khoi cac vu tan cong bai Do Thai đac biet khi tan sat dua tren vu cao huyet te. Ong đuoc cho la đa dung nang luc than bi dua tren kien thuc bi truyen ve cach Chua tao ra Adam. Cac nha phe binh va su gia đeu co quan điem chung coi truyen thuyet nay bat nguon tu van hoc Đuc đau the ky 19. Van ban đuoc biet som nhat cho đen nay la cuon sach Der Judische Gil Blas cua Friedrich Korn xuat ban nam 1834.
Mo tip golem bat nguon tu truyen thuyet Maharal nay tiep tuc đuoc đieu chinh trong van hoc Đuc-Do Thai trong nam 1836 tren tap chi cua Ludwig August Frankel, roi toi tieu thuyet Spinoza (1837) cua nha van Đuc goc Do Thai Berthold Auerbach.


Tac pham Khi đa co tuoi, Low moi bat đau xuat ban sach. Nam 1578, o tuoi 66, ong xuat ban tac pham đau tien Gur Aryeh (Su tu to) gom nam tap sieu binh giai ve Torah binh giai cua Rashi nhung chat luong vuot troi. Bon nam sau, ong xuat ban cuon Gevuroth HaShem (Hanh đong toan nang cua Chua) tai Cracow nhung giau ten.

Gur Aryeh (Su tu tre, Praha 1578), sieu binh giai ve Torah binh giai cua Rashi
Gevuroth Hashem (Hanh đong toan nang cua Chua, Cracow 1582) viet cho le Vuot Qua voi chu đe xuat hanh va phep la.
Derech Chaim (Loi song, Cracow 1589), binh giai ve Avoth cua Mishnah
Derashot (Bai giang, Praha 1589 va 1593), an ban do Haim Pardes suu tam, Tel Aviv 1996.
Netivoth Olam (Đuong đi the gian, Praha 1595-1596), viet ve đao đuc
Be'er ha-Golah (Gieng luu đay, Praha 1598), dien giai ve Aggadah trong Talmud va Midrash, chu yeu đap lai dien giai cua hoc gia Y Azariah dei Rossi (Azariah min ha-Adumim )
Netzach Yisrael (Su truong ton [hoac chien thang] cua Israel, Praha 1599), viet cho ngay Tisha B'Av (ngay than khoc vi Đen tho bi pha huy va dan Do Thai bi luu đay) va su giai thoat cuoi cung
Tif'ereth Yisrael (Vinh quang cua Israel, Venize 1599), trinh bay triet hoc Torah, danh cho ngay le Shavuot
Or Chadash (Anh sang moi, Praha 1600), dip le Purim
Ner Mitzvah (Thap nen đieu ran, Praha 1600), dip le Hanukkah
Chiddushei Aggadot (kien giai lai Aggada, phan tuong thuat trong Talmud) đuoc kham pha trong the ky 20
Divrei Negidim (Loi giao si), binh giai ve nghi thuc Seder trong le Vuot Qua, do mot hau due cua ong xuat ban
Chiddushim al Ha-Shas, binh giai kinh Talmud, gan đay moi đuoc xuat ban lan đau tu ban thao cua Machon Yerushalayim viet ve Bava Metzia; Shabbos va Eruvin.
Mot so tac pham khac chua đuoc tim thay, chang han nhu loat đap tu hoac viet ve ngay Sabat cung nhu cac le Sukkot, Rosh Hashana va Yom Kippur.
Cac tac pham viet ve ngay le Do Thai giao cua Low co tua đe lay cam hung tu cau Kinh Thanh Su ky I 29:11: Hoi Đuc Gie-ho-va su cao ca, quyen nang, vinh quang, toan thang, va oai nghi đang qui ve Ngai; vi muon vat tren cac tung troi va duoi đat đeu thuoc ve Ngai. Đuc Gie-ho-va oi! nuoc thuoc ve Ngai; Ngai đuoc ton cao lam Chua te cua muon vat. Trong bo tu thi khong con cuon "vi đai" (gedula) cho ngay Sabat, nhung van con cuon "quyen nang" (gevurah ) Gevurath Hashem, cuon "vinh quang" (tif'arah) Tif'ereth Yisrael, va cuon "truong ton" hay "chien thang" (netzach ) Netzach Yisrael.


Ghi chu Tham khao Tai lieu Dekel, Edan; Gurley, David Gantt (Spring 2013). "How the Golem Came to Prague" [Golem đen Praha nhu the nao]. The Jewish Quarterly Review (bang tieng Anh). 103 (2).{{Chu thich tap san hoc thuat}}:  Quan ly CS1: nam (lien ket)
Grayzel, Solomon (1968), A History of the Jews [Lich su nguoi Do Thai] (bang tieng Anh), Philadelphia: The Jewish Publication Society of America
Grun, Nathan (1885), Der hohe Rabbi Low und sein Sagenkreis [Thuong Rabbi Low va huyen thoai] (bang tieng Đuc), Verlag von Jakob B. Brandeis, OCLC 19037024
Jerabek, Lubos (1903), Der alte Prager Judenfriedhof [Nghia trang Do Thai Praha co] (bang tieng Đuc), Prag: Kunstverlag B. Koci, OCLC 1810845
Kohn, Joseph Seligmann (1834). Der judische Gil Blas (bang tieng Đuc). Leipzig.
Putik, Alexandr (2009), Path of Life [Loi song] (bang tieng Anh), Academia, ISBN 9788086889894
Ovadia, ד"ר א. הכהן עובדיה (2001), הארי שבחכמי פראג, תולדות המהר"ל מפראג [Ha'ari Shebechachmai Prague] (bang tieng Do Thai), Jerusalem, Israel: Mosad Harav Kook, OCLC 145439809
Schneerson, Yosef Yitzchok (1960), Memoirs of the Lubavitcher Rabbi [Hoi ky rabbi Labavitch] (bang tieng Anh), quyen 2, Otzar Hachasidim
Singer, Isidore; Adler, Cyrus, bien tap (1916), The Jewish Encyclopedia [Bach khoa thu Do Thai giao] (bang tieng Anh), quyen 7, Funk and Wagnalls
Byron L. Sherwin, Than hoc huyen bi va bat đong chinh kien xa hoi: Cuoc đoi va cong viec cua Judah Loew o Praha (Nha xuat ban Đai hoc Fairleigh Dickinson, 1982)
Rivka Schatz Uffenheimer, "Quan niem ve luat cua Maharal - Phan đe voi luat tu nhien" Luat Do Thai thuong nien Tap. VI.
Rivka Schatz Uffenheimer, "Su ton tai va mat the trong nhung loi day cua Maharal" Immanuel 14 (Mua xuan 1982) 66–97; Immanuel 15 (Mua đong 1982-3) 62–72.
Moshe Zuriel "Cac con so: Y nghia va bieu tuong cua chung Theo Maharal" [tieng Do Thai] HaMaayan 18:3 (1978) 14–23; 18:4 (1978) 30–41, in lai trong Sefer Ozrot Gedolei Yisroel (Jerusalem:2000) tap 1, tr. 204–228.
Martin Buber, "Su khoi đau cua y tuong quoc gia" Tren Zion: Lich su cua mot y tuong . (New York, Schocken Books, 1973).
Otto Dov Kulka, "Boi canh lich su cua nhung loi day quoc gia va giao duc cua Maharal Praha" [tieng Do Thai] Zion 50 (1985) 277–320.
Benjamin Gross, Netzah Yisrael (Tel Aviv: Devir, 1974)
Mordechai Breuer, "Cuoc tranh chap cua Maharal Praha voi nhung nguoi theo đao Co đoc: Đanh gia lai Be'er Ha-Golah" trong Tarbiz (1986) 253-260
Adlerstein Y. Be'er Hagolah: Su bao ve co đien cua đao Do Thai Rabbinic thong qua su sau sac cua Aggadah . New York, NY: An pham Mesorah, 2000.ISBN 1-57819-463-6ISBN 1-57819-463-6 .
Aharon Kleinberger, Ly thuyet giao duc cua Maharal Praha [tieng Do Thai] (Magnes: 1962).
Andre Neher, Tu tuong Do Thai va Cach mang Khoa hoc: David Gans (1541–1613) va thoi đai cua ong (Oxford-New York: Thu vien Littman, 1986)
Neher, Faust et le Maharal de Praha: le Mythe et le Reel (Paris: Presses Universitaires de France, 1987);
Neher, Le Puits de l'Exil: la Theology Dialectique du Maharal de Praha (Paris: A. Michel, 1996)
Neher, Mishnato shel ha-Maharal mi-Prague, Thanh le Reʾuven, c2003.
Gross, Benjamin, Yehi Or (Reʾuven Mass, 1995).
Gross, Benjamin, Netsah Yisraʾel Tel Aviv : Devir, 1974.
Eliyahu Yakov Deutsch, Shabbos Nhung hieu biet sau sac ve Maharal Jerusalem: Targum, 2009.


Lien ket ngoai Wikisource Hebrew co chua van ban goc lien quan đen bai viet nay: Jehuda Low ben Becalel
Gia pha
Shiurim tren Derech Chaim tai Torah.org