Nong nghiep Đai Viet thoi Ly phan anh che đo ruong đat va viec san xuat nong nghiep thoi nha Ly trong lich su Viet Nam.


Che đo ruong đat = Ruong cong =
Trong so cac loai ruong cong, ruong quoc kho va đon đien đuoc cac su gia ghi nhan cac thuat ngu nay trong sach An Nam chi nguyen cua (phan Cong phu) Cao Hung Trung (Trung Quoc), con trong su sach cua Viet Nam khong thay ghi.

Quoc kho đien la ruong cong cua trieu đinh ma hoa loi thu đuoc du tru vao kho cua vua đe chi dung cho hoang cung. Nguoi cay cay tren ruong cua vua goi la "cao đien nhi" hay "cao đien hoanh", von la nguoi bi tu toi, co than phan nhu no ty. Nha Ly đa đieu đong cac cao đien nhi đen nhung vung ven bien khai pha ruong đat. Ho lap ra cac lang Cao ven song, ven bien nhu An Cao, Nhat Cao, A Cao, Phan Cao.
Đon đien la viec to chuc khai hoang ven song, ven bien thuoc đong bang song Hong, song Ma, song Lam. Luc luong lao đong chu yeu o đay la tu binh chien tranh. Nam 1044, Ly Thai Tong bat đuoc hon 5.000 nguoi Chiem Thanh, cho o tu tran Vinh Khang đen Đang Chau va đat huong ap phong theo ten goi cu cua Chiem Thanh.
Ruong tich đien la loai ruong do trieu đinh truc tiep quan ly, hoa loi dung cho trieu đinh. Hang nam, nha Ly van duy tri cay ruong tich đien la hinh thuc ke thua tu thoi Tien Le. Vua than hanh te Than Nong roi tu cam cay. Nghi thuc cay ruong tich đien phan anh tu tuong trong nong va khuyen khich phat trien nghe nong. Nha Ly đat ruong tich đien o Bo Hai Khau, Ung Phong va Ly Nhan.
Ruong son lang la loai ruong dung vao viec tho phung to tien dong ho nha vua.
Ruong cong lang xa la ruong giao cho cac lang xa quan ly, do nhung nguoi linh nhan thoi binh ve cay cay (theo chinh sach "ngu binh u nong"). Hoa loi thu đuoc tu ruong nay đe nuoi quan.
Ruong thac đao va ap thang moc la ruong ban thuong cho quan lai, cong than.
Xuat phat cua ten goi ruong thac đao tu chuyen tuong Le Phung Hieu. Sau khi Phung Hieu giup Ly Thai Tong dep loan tam vuong len ngoi, vua Ly muon thuong chuc cho ong nhung Phung Hieu xin đe đat nguyen vong đuoc len nui Bang Son nem đao lua đi xa, đao roi xuong cho nao trong đat cong thi xin đuoc lay đat ay lam san nghiep. Ly Thai Tong ung thuan. Le Phung Hieu len nui nem đao roi xuong huong Đa Mi. Vua ban cho Phung Hieu đat đo, vi vay nguoi Ai chau goi đo la "ruong nem đao". Thuc chat, ruong thac đao chi danh cho 1 đoi cong than, khong truyen đuoc cho con chau va cong than cung chi đuoc huong phan thue thu tu ruong đo.
Ap thang moc hay thuc ap la vung đat đuoc ban cho quan lai gom mot so luong ho dan cung ruong đat chiu su quan ly cua ho, đuoc nha Ly ap dung kha rong rai. Thong thuong, thuc ap voi so ho dan thuoc quyen cac quan lai nho hon tren danh nghia, nhu Ly Thuong Kiet đuoc ban thuc ap 1 van ho nhung thuc te chi co 4.000 hoac Ly Bat Nhiem đuoc phong thuc ap 7.500 ho nhung thuc te chi co 1.500. So di nhu vay vi thuc te nha Ly khong đu so ho va ruong đat đe phong ma viec phong tren danh nghia nham bieu duong cong trang cua nguoi đo. Khi nguoi đuoc phong qua đoi thi đuong nhien dong ho đo het quyen loi va so ho tro ve voi trieu đinh. Che đo nay khong tao đieu kien cho su cung co so huu ruong đat phong kien tu nhan.


= Ruong đat nha chua =
La đat đai do nha chua quan ly, chiem so luong kha lon. Nam 1086 trieu đinh chia cac chua ra ba loai: đai danh lam, trung danh lam va tieu danh lam. Cach chia đo phan anh su khac nhau ve muc đo so huu đat đai cua cac chua khi đo.


= Ruong tu =
Che đo so huu ruong tu thoi Ly kha pho bien va phat trien. Viec mua ban, kien tung va cung tang ruong đat đa xuat hien o nhieu noi. Phap luat cho phep cac tang lop trong xa hoi mua ban ruong đat.
Đe ngan chan su lan chiem cua cac nha giau co quyen the, nam 1143 va 1145, Ly Anh Tong ra quy đinh:

Cac nha quyen the ngoai đam ao cua minh khong đuoc ngan cam xang bay, lam trai thi co toi. Nhung nguoi tranh nhau ruong ao khong đuoc nho cay quyen the. Lam trai thi phai toi đanh 80 truong.
Viec đo đac ruong đat thoi Ly đa xuat hien, nhung đon vi đo luong tinh chua thong nhat; noi tinh theo mau, noi tinh bang thuoc.


San xuat nong nghiep va lam thuy loi Nha Ly ap dung chinh sach ngu binh u nong, cho binh linh thay nhau ve lam ruong, co tac dung phat trien san xuat nong nghiep, suc lao đong khong bi thieu. Binh si thay nhau nghi 1 thang 1 lan ve cay ruong tu cap.
Trong nhung nam đau trieu Ly tung xay ra thien tai lam mat mua nhu cac nam: 1037, 1043, 1050, 1053, 1070, 1071, 1079, 1095, 1108, 1117, 1121, 1124, 1126. Ngoai viec vua lam le cau đao, trieu đinh cung ra nhung bien phap nhu quy tap nguoi tha huong tro ve que quan đe đam bao suc lao đong o nong thon; tri nang toi an trom va giet trau bo bua bai…
Ngoai ra trieu đinh con chu trong viec tri thuy, đap đe, nhat la vung chau tho song Hong. Nam 1077, Ly Nhan Tong ra lenh đap đe song Nhu Nguyet dai 67.380 bo. Nam 1103, ong lai xuong chieu đap đe. Nam 1108, trieu đinh to chuc đap đe Cu Xa (song Hong) tu Yen Phu đen Luong Yen. Ngoai Thang Long, đe đieu cung đuoc tu tao. Su sach ghi nhan nhung nam đuoc mua lon nhu: 1016, 1030, 1044, 1079, 1092, 1111, 1120, 1123, 1131, 1139, 1140.
Cac cong trinh thuy loi tieu bieu thoi Ly la viec đao song Đan Nai (Thanh Hoa) nam 1029, đao kenh Lam (Ninh Binh) nam 1051, khoi sau song Lanh Kinh nam 1089 va song To Lich nam 1192.
Tuy nhien, viec lam đe ngan man van mang tinh chat cuc bo tung vung, tac dung cua đe con han che.
Nho su quan tam phat trien nong nghiep va lam thuy loi cua nha Ly, nuoc Đai Viet co the đung va phat trien kha vung chac, đoi song nhan dan tuong đoi on đinh.


Xem them Nong nghiep Viet Nam thoi Tien Le
Nong nghiep Đai Viet thoi Tran


Tham khao Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich