Kristallnacht (phat am tieng Đuc: [kʁɪsˈtalnaχt]; tieng Viet: "Đem thuy tinh") hay Reichskristallnacht [ˌʁaɪcs.kʁɪsˈtalnaχt], con đuoc đe cap đen voi ten goi Đem thuy tinh vo, Reichspogromnacht [ˌʁaɪcs.poˈɡʁoːmnaχt] hay đon gian la Pogromnacht [poˈɡʁoːmnaχt]  (Đem bao đong), va Novemberpogrome [noˈvɛmbɐpoɡʁoːmə]  (Bao đong thang 11) la mot cuoc bao đong chong lai nguoi Do Thai tren toan Đuc Quoc xa va Ao dien ra vao ngay 9 va 10 thang 11 nam 1938 do luc luong Sturmabteilung (SA) va thuong dan Đuc tien hanh. Gioi chuc trach Đuc khong can du ma đung ben ngoai quan sat vu viec. Ten goi Kristallnacht (Đem thuy tinh, hay Đem pha le) co nguon goc tu nhung manh thuy tinh vo nam rai rac tren đuong pho sau khi cua kinh cua cac cua hang, toa nha, va giao đuong cua nguoi Do Thai bi đap pha.
Nhung thong ke ve so nan nhan thiet mang la khong nhat quan. Bao cao ban đau uoc tinh co 91 nguoi Do Thai bi sat hai trong vu tan cong. Theo viec phan tich cac nguon hoc thuat cua Đuc gan đay do cac nha su hoc nhu Richard J. Evans thuc hien, so nan nhan thiet mang la nhieu hon. Neu tinh ca nhung truong hop tu sat sau khi bi nguoc đai trong khu giam giu, so nguoi chet co the len đen hang tram.
Khoang 30.000 nguoi đa bi bat va giam ham trong cac trai tap trung cua Đuc Quoc xa. Nha cua, benh vien, va truong hoc cua nguoi Do Thai bi luc soat khi nhung ke tan cong đap pha cac toa nha bang bua ta. Hon 1.000 giao đuong bi đot chay (95 chi rieng o Vien) va hon 7.000 co so kinh doanh cua nguoi Do Thai bi hu hai hoac pha huy. Martin Gilbert mo ta rang khong co su kien nao trong lich su nguoi Do Thai Đuc giai đoan 1933-1945 đuoc loan tin rong rai đen the, va nhung ban bao cao gui đi tu cac phong vien nuoc ngoai lam viec tai Đuc đa tao nen lan song chan đong tren khap the gioi. Nhat bao The Times luc đo đa đang: "Khong tuyen truyen vien nuoc ngoai nao co khuynh huong boi nho nuoc Đuc truoc khi the gioi co the ke tot hon cau chuyen ve nhung vu đanh đap va thieu đot, ve cac cuoc tan cong đe hen nham vao nhung con nguoi vo toi va khong co kha nang tu ve, nhung đieu đa lam o nhuc đat nuoc nay vao ngay hom qua."
Nguyen co cua vu tan cong đen tu viec nha ngoai giao Đuc Ernst vom Rath bi Herschel Grynszpan, mot nguoi Do Thai Ba Lan sinh ra tai Đuc va song tai Paris, am sat. Theo sau Kristallnacht la su khung bo cua chinh quyen nham vao nguoi Do Thai ve mat kinh te va chinh tri. Duoi goc nhin cua cac nha su hoc, su kien nay la mot phan trong chinh sach chung toc bao quat hon cua Đuc Quoc xa va la su khoi đau cua ke hoach Giai phap cuoi cung va cuoc diet chung Holocaust.


Tu nguyen Bien co nay ban đau đuoc đe cap voi ten goi die Kristallnacht (nghia đen "đem thuy tinh"), am chi đen so luong rat lon cua kinh bi pha vo trong suot buoi đem, đa phan tu nhung giao đuong va cua hang cua nguoi Do Thai. Ve sau, tien to Reich (đe che) đuoc them (thanh Reichskristallnacht) nhu mot su phe binh mia mai nham vao thien huong cua nhung nguoi Quoc xa thuong them tiep đau to nay vao rat nhieu thuat ngu va tuoc hieu nhu Reichsfuhrer-SS (Thong che [Đe che] SS) hay Reichsmarschall (Thong che Đe che).


Boi canh = Su khung bo ban đau cua Quoc xa =
Trong thap nien 1920, hau nhu tat ca nguoi Do Thai Đuc đeu hoa nhap hoan toan vao trong xa hoi Đuc voi tu cach cong dan Đuc. Ho phuc vu trong quan đoi va co đong gop trong moi linh vuc kinh te, khoa hoc, va van hoa. Tinh canh nguoi Do Thai bat đau thay đoi ke tu khi Adolf Hitler (thu linh cua đang Quoc xa) đuoc bo nhiem lam Thu tuong Đuc vao ngay 30 thang 1 nam 1933, va tiep đo la Đao luat Trao quyen (Ermachtigungsgesetz) thong qua sau vu hoa hoan o toa Nghi vien (Reichstag) cho phep Hitler soan thao va ban hanh luat moi ma khong can su ung thuan cua tong thong hay nghi vien. Che đo cua Hitler tu khi moi bat đau đa nhanh chong đi đen gioi thieu nhung chinh sach bai Do Thai. Bo may tuyen truyen cua Đuc Quoc xa chi đinh ra 500.000 nguoi Do Thai tai Đuc, thanh phan chi chiem 0,86% tong so dan, la mot trong so nhung ke thu la nguyen nhan gay nen that bai cua Đuc trong The chien thu nhat va nhung cuoc khung hoang kinh te theo sau, nhu sieu lam phat trong thap nien 1920 va cuoc Đai Suy thoai. Ke tu nam 1933, chinh quyen bat đau cho ban hanh mot loat cac đao luat bai Do Thai theo đo han che quyen han cua nguoi Do Thai Đuc. Ho se khong con đuoc huong nen giao duc hay tu cach cong dan đay đu va bi han che ve nghe nghiep, linh vuc lao đong. Mot trong so đo la Luat nganh dan chinh (ten đay đu: Gesetz zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums) cam nguoi Do Thai lam viec trong cac co quan chinh phu (khong ke quan đoi). Tiep đen la Luat Nuremberg thong qua nam 1935 tuoc bo quyen cong dan cua nguoi Do Thai va cam ho khong đuoc ket hon voi nguoi Đuc khong phai Do Thai.
Nhung đao luat tren dan toi viec nguoi Do Thai bi đao thai ra khoi linh vuc chinh tri va đoi song xa hoi. Nhieu nguoi tim đuong ra nuoc ngoai; hang tram ngan nguoi đa di cu, nhung nhu Chaim Weizmann viet nam 1936: "The gioi duong nhu đa bi phan chia lam hai phan, mot la nhung noi ma nguoi Do Thai khong the song va hai la nhung noi ma ho khong the đat chan vao." Vao ngay 6 thang 7 nam 1938 Hoi nghi quoc te Evian đuoc to chuc đe ban ve van đe di cu cua nguoi Do Thai va nguoi Di-gan đen cac quoc gia khac. Đen thoi điem hoi nghi dien ra, đa co hon 250.000 nguoi Do Thai thao chay khoi Đuc va Ao, quoc gia bi Đuc sap nhap vao thang 3 nam 1938; hon 300.000 nguoi Do Thai Đuc va Ao van đang kiem tim noi an nap va ti nan. Khi ma so luong nguoi Do Thai va Di-gan muon roi đi ngay cang tang, nhung han che đoi voi ho cung tang len, voi viec hang loat quoc gia that chat quy đinh tiep nhan cac đoi tuong nay. Vao nam 1938, nuoc Đuc "buoc vao mot thoi ky cuc đoan moi trong hoat đong bai Do Thai." Mot so nha su hoc tin rang chinh quyen Quoc xa đa suy tinh đen mot ke hoach bao luc bung phat nham vao nguoi Do Thai va ho cho đoi mot thoi co, mot cai co phu hop. Trong cuoc phong van nam 1997, nha su hoc nguoi Đuc Hans Mommsen cho rang đong luc lon cua cuoc bao đong la long them khat chiem đoat tai san va doanh nghiep cua nguoi Do Thai tu cac Gauleiters cua đang Quoc xa. Duoi đay la mot trich đoan cua cuoc phong van:

"Nhu cau tien bac phat sinh tu thuc te rang Franz Xaver Schwarz, thu quy cua đang, luon đe cac to chuc đang cap đia phuong va khu vuc trong tinh trang thieu tien. Vao mua thu nam 1938, ap luc gia tang len so tai san cua nguoi Do Thai đa nuoi duong tham vong cua đang, đac biet ke tu khi Hjalmar Schacht bi hat cang khoi vi tri Bo truong Kinh te. Tuy nhien, đay chi la mot khia canh ve nguon goc cua cuoc bao đong thang 11 nam 1938. Chinh phu Ba Lan đe doa dan đo tat ca nguoi Do Thai la cong dan Ba Lan, nhung se dung lai o Đuc, đieu nay tao ra ganh nang cho phia Đuc. Phan ung ngay lap tuc cua Gestapo la don nguoi Do Thai Ba Lan, so luong khoang 16.000, qua bien gioi, nhung cach lam nay that bai do su cuong quyet cua can bo hai quan Ba Lan. Mat uy tin la hau qua cua chien dich som that bai đoi hoi mot cai gi đo boi thuong. Nhu vay, phan ung thai qua truoc no luc cua Herschel Grynszpan nham vao nha ngoai giao Ernst vom Rath xuat hien va dan toi cuoc bao đong thang 11. Su phan chia loi ich sau sac giua cac co quan cua đang va nha nuoc bao hieu mam mong cua cuoc bao đong. Trong khi đang Quoc xa quan tam đen viec cung co suc manh tai chinh cua minh o cap khu vuc va đia phuong bang cach chiem đoat tai san cua nguoi Do Thai, Hermann Goring, nguoi đam trach Ke hoach bon nam, ky vong tiep can nguon ngoai te đe thanh toan khan cap so nguyen lieu kho nhap khau can thiet. Heydrich va Himmler quan tam đen viec thuc đay nguoi Do Thai di cu". 
Thang 2 nam 1938, thu linh cua phong trao phuc quoc Do Thai tai Uy tri Palestine viet rang theo nhu "mot nguon ca nhan rat đang tin cay", co "mot du đinh tien hanh mot cuoc bao đong thuc su va manh me tren quy mo lon tai Đuc trong tuong lai gan."


= Hoat đong truc xuat nguoi Do Thai Ba Lan tai Đuc =

Vao thang 8 nam 1938 gioi chuc trach Đuc thong bao giay phep cu tru cua nhung nguoi nuoc ngoai, trong đo bao gom ca nguoi Do Thai goc nuoc ngoai sinh ra tai Đuc, đa bi huy bo va se phai lam lai. Ba Lan tuyen bo ho se khong tiep nhan nguoi Do Thai goc Ba Lan ke tu sau thang 10. Trong cai hoat đong goi la "Polenaktion", hon 12.000 nguoi Do Thai sinh tai Ba Lan, trong đo co nha triet hoc va than hoc-thay đao Abraham Joshua Heschel va nha phe binh van hoc tuong lai Marcel Reich-Ranicki, đa bi truc xuat khoi Đuc trong ngay 28 thang 10 nam 1938 theo lenh cua Hitler. Ho đuoc lenh phai roi khoi nha trong mot đem duy nhat, va moi nguoi chi đuoc mang theo mot va-li chua đo dung ca nhan. Sau khi nguoi Do Thai đi khoi, chinh quyen va hang xom đa chiem đoat so tai san con lai cua ho.
Nhung nguoi bi truc xuat phai tu nha đi toi ga xe lua roi len cac chuyen tau khoi hanh đen bien gioi Ba Lan. Tai đo, linh bien phong Ba Lan đa đuoi ho qua song quay tro lai Đuc. Tinh canh be tac nay van tiep tuc trong nhung ngay mua nhu trut, voi nhung nguoi Do Thai tuan hanh giua bien gioi ma khong co thuc pham hay noi nuong tua. 4.000 nguoi đa đuoc phep nhap canh vao Ba Lan, nhung van con 8.000 nguoi buoc phai o lai noi bien gioi. Ho cho đoi o đo, trong nhung đieu kien khac nghiet voi hy vong đuoc buoc chan vao lanh tho Ba Lan. Mot to bao Anh noi voi đoc gia cua minh rang: "hang tram nguoi đuoc ghi nhan đang nam la liet, khong mot xu dinh tui va bi bo roi, trong nhung ngoi lang nho doc theo bien gioi gan voi noi ma ho bi Gestapo đuoi đen va bo lai." Đieu kien trong cac trai ti nan la "rat toi te, mot so nguoi tham chi co gang đao thoat tro lai Đuc va bi ban", theo loi ke cua mot phu nu Anh đuoc gui đen đe giup đo nhung nguoi bi truc xuat.


= Vu am sat vom Rath =

Trong so nhung nguoi bi truc xuat co gia đinh Sendel va Riva Grynszpan, nhung nguoi Do Thai Ba Lan tung di cu đen Đuc nam 1911 va đinh cu o Hanover. Tai phien toa xu Adolf Eichmann nam 1961, Sendel Grynszpan đa thuat lai hanh trinh bi truc xuat cua ho tu Hanover trong đem ngay 27 thang 10 nam 1938: "Khi đo bon ho đua chung toi len xe tai cua canh sat, xe cho nguoi tu, khoang 20 nguoi moi xe, va roi ho đua chung toi đen nha ga. Tren đuong pho la đay nguoi la het: 'Juden raus! Auf nach Palastina!'" ("Nguoi Do Thai cut đi, cut đen Palestine!"). Vao thoi điem đo Herschel Grynszpan, đua con trai 17 tuoi cua ho, đang song tai Paris voi mot nguoi ho hang. Grynszpan đa nhan đuoc mot tam buu thiep tu cha me cau o bien gioi Ba Lan, trong đo mo ta tinh canh cua ho: "Khong ai noi voi chung ta ve đieu gi đa xay ra, nhung chung ta nhan ra rang chuyen nay roi se đi đen hoi ket... Cha me khong co mot xu. Con co the gui cho chung ta mot thu gi đo khong?" Grynszpan nhan buu thiep vao ngay 3 thang 11 nam 1938.
Vao sang ngay thu hai, 7 thang 11 nam 1938, Grynszpan mua mot sung luc o xoay va mot hop đan, roi đi đen đai su quan Đuc va đoi gap mot cong chuc cua toa đai su. Sau đo Grynszpan đuoc dan toi van phong cua Ernst vom Rath va ban nam vien đan vao nguoi nhan vat nay, hai trong so đo trung o bung. Vom Rath la mot nha ngoai giao chuyen nghiep, ong bieu lo thai đo khong đong tinh voi Quoc xa, đa phan la vi cach đoi xu cua ho voi nguoi Do Thai va viec ong bi Gestapo đieu tra vi tro nen khong đang tin ve mat chinh tri. Grynszpan khong chay tron truoc canh sat Phap va thu nhan thang thung minh la thu pham gay ra vu viec. Chang trai tre mang theo mot tam buu thiep gui cha me đe trong tui quan voi loi nhan, "Xin Chua tha thu cho con... Con phai đung len đe ca the gioi thay đuoc su phan khang cua minh, va con se lam đieu đo."
Ngay hom sau, chinh quyen Đuc tien hanh tra đua bang viec cam tre em Do Thai đen cac truong tieu hoc, đinh chi vo thoi han cac hoat đong van hoa, va tam ngung xuat ban bao va tap chi cua nguoi Do Thai. Mot to bao cua Anh mo ta buoc đi cuoi cung cat đut moi lien he giua quan chung Do Thai va gioi lanh đao cua ho la "co y đinh đap tan cong đong Do Thai va cuop đi soi day mong manh cuoi cung gan ket ho voi nhau." Quyen cong dan cua nguoi Do Thai đa bi tuoc đoat.


Cuoc bao đong = Cai chet cua vom Rath =

Ernst vom Rath qua đoi vao ngay 9 thang 11 vi nhung vet thuong qua nang. Tin tuc ve cai chet cua vom Rath đen tai Hitler vao toi ngay hom đo khi ong đang thuong thuc bua an ky niem vu Đao chinh nha hang bia nam 1923 cung mot so đang vien chu chot cua đang Quoc xa. Sau cuoc ban luan du doi, Hitler đot ngot roi buoi hop mat ma thieu đi mot bai dien thuyet nhu thuong le. Bo truong Tuyen truyen Joseph Goebbels phat đi mot bai dien van tu cho cua minh, va noi "Lanh tu đa quyet đinh rang... đang se khong chuan bi hay to chuc cac cuoc bieu tinh, nhung toi mot chung muc ma chung tu đong bung phat, chung se khong bi can tro." Walter Buch sau nay noi thong điep la ro rang, voi nhung loi le đo Goebbels đa ra lenh cho cac thu linh cua đang to chuc mot cuoc bao đong.
Mot vai lanh đao đang khong đong tinh voi nhung hanh đong cua Goebbels, ho lo ngai no se kich đong mot cuoc khung hoang ngoai giao. Heinrich Himmler viet: "Toi tin rang đo la chung hoang tuong tu đai va ngu xuan cua Goebbels... no chiu trach nhiem cho su khoi đau cua chien dich nay bay gio, trong mot tinh canh ngoai giao đac biet kho khan." Nha su hoc nguoi Israel Saul Friedlander tin rang Goebbels co nhung ly do ca nhan giai thich cho mong muon gay nen vu Kristallnacht. Goebbels hien đang phai chiu su be mat vi chien dich tuyen truyen khong hieu qua trong cuoc khung hoang Sudetenland, va đoi chut that sung sau vu ngoai tinh voi nu dien vien nguoi Sec Lida Baarova. Ong ta can mot su thay đoi đe cai thien vi the cua minh trong mat Hitler. Vao hoi 1 gio 20 phut đem ngay 10 thang 11 nam 1938, Reinhard Heydrich gui mot buc đien mat khan đen Sicherheitspolizei (Canh sat An ninh) va Sturmabteilung (SA), trong đo la nhung chi thi lien quan toi cuoc bao đong, bao gom nguyen tac bao ve tai san va co so kinh doanh cua nguoi nuoc ngoai va nguoi khong phai Do Thai. Canh sat đuoc chi thi khong can du vao cuoc bao đong tru khi co su vi pham cac nguyen tac, tich thu tai lieu luu tru cua nguoi Do Thai tu cac giao đuong va van phong cong đong, bat va giam giu nhung "nam gioi Do Thai khoe manh, khong qua gia", đe sau nay chuyen đen lam lao đong trong cac trai tap trung.


= Dien bien va hau qua =
Thoi điem tien hanh bao đong la khac nhau giua cac đon vi. Cac Gauleiter (thu linh chi nhanh đang cap khu vuc) xuat phat vao khoang 10 gio 30 toi, chi hai tieng sau khi tin tuc ve cai chet cua Vom Rath lan truyen đen Đuc. Tiep đen la SA vao luc 11 gio, va SS vao khoang 1 gio 20. Hau het đeu mac thuong phuc, trang bi riu va bua ta, roi nhanh chong tien toi đap pha tai san cua nguoi Do Thai. Tuy vay, menh lenh gui đen cac đon vi hanh đong la kha đac biet: khong thuc hien cac bien phap gay nguy hiem đen tinh mang va tai san cua nguoi Đuc khong phai Do Thai (cac giao đuong o qua gan nha cua cua nguoi khong phai Do Thai nen bi đap pha thay vi đot chay); co the pha huy co so kinh doanh hay nha o cua nguoi Do Thai nhung khong đuoc cuop boc; khong nham vao nguoi nuoc ngoai (ke ca nguoi Do Thai nuoc ngoai); va tich thu tai lieu luu tru cua giao đuong mang ve cho Sicherheitsdienst (SD, co quan an ninh). Ho con đuoc lenh bat giu mot so luong nguoi Do Thai tuong ung voi nang luc giam giu cua cac nha tu đia phuong, va đoi tuong uu tien la nhung nam gioi tre khoe.

Luc luong SA đa đap pha mat tien cua khoang 7.500 cua hang va co so kinh doanh cua nguoi Do Thai, rat nhieu cua kinh bi đap vo, đieu nay la nguon goc cua ten goi Kristallnacht (Đem thuy tinh). Nha cua cua nguoi Do Thai tren toan nuoc Đuc bi luc soat ky luong. Mac du hanh đong bao luc nham vao nguoi Do Thai khong đuoc gioi chuc trach phe chuan mot cach ro rang, đa co nhung truong hop nguoi Do Thai bi đanh đap hoac hanh hung.
Sau cuoc bao đong, co khoang 200 giao đuong (gan nhu toan bo so giao đuong Do Thai tai Đuc), nhieu nghia trang, hon 7.000 cua hieu, va 29 cua hang bach hoa cua nguoi Do Thai bi hu hai hoac pha huy. Mot so nguoi bi đanh cho đen chet trong khi nhung nguoi khac bi buoc phai chung kien. Hon 30.000 nam gioi Do Thai bi bat va đua đen cac trai tap trung, chu yeu la toi Dachau, Buchenwald, va Sachsenhausen. Tu nhan trong trai bi đoi xu tan bao, tuy nhien đa phan đeu đuoc tha trong vong ba thang kem đieu kien ho phai roi nuoc Đuc. Con so 91 đuoc su dung nhieu nhat đe mo ta so nan nhan thiet mang trong thoi gian dien ra cuoc bao đong. Co y kien cho rang ben canh đo con la hang tram truong hop tu sat. Ngoai ra la khoang 2.000 đen 2.500 nguoi chet trong cac trai tap trung co the quy truc tiep hay gian tiep lien quan đen Kristallnacht. Đa co mot vai nguoi Đuc bi giet vi nham lan voi nguoi Do Thai.
Cac giao đuong Do Thai, mot so co nien đai hang the ky, la muc tieu pha hoai va bao luc nghiem trong. Cac phuong thuc do Stormtroops thuc hien tai đay va mot vai đia điem linh thieng khac đa đuoc Lanh su My tai Leipzig mo ta la "gan giong nhu lu quy hut mau". Bia mo bi nho len va mo ma bi xam pham. Sach cau nguyen, cuon giay, tac pham nghe thuat va tai lieu triet hoc bi nem vao đong lua, va cac toa nha đep bi đot chay hoac đap pha đen muc khong the nhan dien. Eric Lucas nho lai su kien mot giao đuong đuoc cong đong Do Thai xay dung tai mot ngoi lang nho chi 12 nam truoc đo bi pha huy:

Khong ton nhieu thoi gian truoc khi nhung tang đa xam lon đau tien roi xuong, va nhung đua tre trong lang tieu khien voi viec nem đa vao cac o cua kinh mau. Khi nhung tia nang đau tien mo nhat va lanh leo cua thang 11 roi qua nhung đam may đen nang triu, giao đuong nho be chi con la mot đong đa, kinh vo, va nhung manh go.
Sau vu viec, cong đong nguoi Do Thai bi phat 1 ti reichsmark, ben canh đo la 4 trieu mark tien sua cua kinh. Cac su kien o Ao cung khong kem phan kinh khung. Xet tong the vu Kristallnacht thi chi co cuoc bao đong o Vien la hoan chinh. Hau het trong tong so 94 giao đuong va nha cau nguyen o Vien bi pha huy mot phan hoac toan bo. Nguoi Do Thai phai chiu đung đu moi cach thuc nhuc ma, bao gom viec bi buoc phai co rua mat đuong trong su che gieu cua nhung nguoi ban Ao, mot vai nguoi trong đo tung la ban be va hang xom cua ho. Theo nhu so lieu chinh thuc tu Reinhard Heydrich cong bo sau su kien, đa co 100.000 nguoi Do Thai va 3 nguoi nuoc ngoai bi bat, 174 nguoi bi bat vi hanh vi cuop boc tai cua hang cua nguoi Do Thai; 815 co so kinh doanh cua nguoi Do Thai va 191 giao đuong bi pha huy, 76 giao đuong bi pha huy hoan toan.

Phong vien Hugh Greene cua Daily Telegraph đa mo ta ve nhung su kien o Berlin:Quy tac đam đong thong tri tai Berlin suot buoi chieu va toi, va đam con đo huong thu cuoc vui đien cuong cua su tan pha. Toi tung chung kien mot vai vu viec bai Do Thai bung phat o Đuc trong nam nam qua, nhung khong lan nao kinh tom nhu lan nay. Long han thu chung toc va su cuong loan duong nhu đa chiem huu toan bo nhung con nguoi tu te xet ve mat nao đo. Toi thay nhung nguoi phu nu an mac thoi trang vo tay va la het voi niem vui suong, con cac ba me trung luu đang kinh thi gio con minh len đe xem "tro vui".
Du vay cung co nhieu nguoi dan Berlin cam thay vo cung xau ho truoc cuoc bao đong, va mot so nguoi đa lieu minh giup đo cac nan nhan. Con trai cua quan chuc lanh su My mo ta cai cach ma quan gia cua minh phan ung truoc nhung tieng ho het:'Bon ho phai don trong nha thuong đien va trai cai tao đe danh cho cho nhung nguoi muon lam nhung viec nhu the nay!'
Kenh truyen hinh Tucson News tuong thuat ngan gon cuoc hop mat tuong nho nam 2008 tai mot Kehilla (giao đoan) Do Thai đia phuong. Trich loi nhan chung Esther Harris:Bon ho xe sach, đap pha đo đac, quat thao nhung loi tuc tiu. Nha su hoc Gerhard Weinberg viet:Cac nha tho bi đot chay, pha hoai, o moi cong đong trong nuoc noi ma dan chung tham gia hoac đung xem.


= Cac trai tap trung =
Goebbels chinh thuc ha lenh cham dut cac hanh đong bao luc vao ngay 11 thang 11 nhung no van tiep tuc dien ra trong cac trai tap trung bat chap menh lenh yeu cau "đoi xu đac biet". Vao ngay 23 thang 11, to News Chronicle cua Anh cho đang bai viet ve mot vu viec xay ra tai trai tap trung Sachsenhausen. 62 nguoi Do Thai bi hanh ha đen muc canh sat "khong the chiu đuoc tieng keu thet va đe ho quay lung lai". Ho bi đanh cho toi nga va khi nga ho tiep tuc bi đanh them. Tai thoi điem ket thuc vu viec, co "12 trong tong so 62 nguoi chet, hop so cua ho bi đap vo. Nhung nguoi con lai đeu bat tinh. Mat cua mot so nguoi bi vang ra, mat ho tro nen bien dang". 30.000 tu nhan Do Thai cua vu Kristallnacht đuoc tha trong vong 3 thang nhung cung đa co hon 2.000 nguoi thiet mang.


Sau cuoc bao đong Hermann Goring gap mat nhung thanh vien khac thuoc gioi lanh đao Quoc xa vao ngay 12 thang 11 đe lap ke hoach cho buoc đi tiep theo, thiet lap mot giai đoan chinh quyen chinh thuc hanh đong. Trong bien ban cuoc hop, Goring noi:

Toi đa nhan đuoc mot la thu viet dua theo nhung menh lenh cua Lanh tu yeu cau sap xep va giai quyet van đe Do Thai ngay bay gio, mot lan va mai mai, bang cach nay hay cach khac... Thua quy vi, toi khong muon co bat ky su luong lu nao, nhu muc đich cuoc hop ngay hom nay. Chung ta gap nhau khong chi đon thuan đe noi chuyen lan nua, ma con la đe đua ra nhung quyet đinh, va toi khan cau cac co quan co tham quyen ap dung moi bien phap đe loc bo nguoi Do Thai ra khoi nen kinh te Đuc, va đua bon chung đen cho toi.
Sau cuoc bao đong, nguoi Do Thai tiep tuc phai chiu su khung bo va ton that ve kinh te, đia điem kinh doanh cua ho bi luc soat. Ho bi buoc phai thanh toan Judenvermogensabgabe, khoan no chung mot ti mark vi cai chet cua vom Rath. Nha nuoc thu tien phat bang cach cuong chiem 20% tong tai san cua nguoi Do Thai. Ho con phai nop cho chinh quyen sau trieu Reichsmark tien bao hiem thiet hai tai san thay the cho cai nhu la "thiet hai đen dan toc Đuc".
So nguoi Do Thai di cu tang len. Trong vong muoi thang sau Kristallnacht đa co hon 115.000 nguoi Do Thai roi khoi nuoc Đuc. Đa so di cu đen cac quoc gia chau Au khac, My, Palestine, va it nhat 14.000 nguoi đen Thuong Hai, Trung Quoc. Nhung nguoi Quoc xa chiem đoat nha o, cua hang, nhung tai san cua nhung nguoi di cu đe lai nhu mot phan chinh sach cua chinh quyen. Nhieu phan tai san hu hai cua nguoi Do Thai cuop boc đuoc trong cuoc bao đong bi vut bo tai mot đia điem gan Brandenburg. Vao thang 10 nam 2008, phong vien đieu tra Yaron Svoray đa kham pha đia điem nay. No co dien tich bang bon san bong đa chua mot luong lon vat dung bi cuop boc cua nguoi Do Thai. Nguoi ta tin rang chung đuoc van chuyen bang tau hoa đen ngoai o ngoi lang va đo xuong khu đat đuoc chi đinh. Trong so nhung vat dung tim thay la nhung chai thuy tinh khac hinh Ngoi sao David, mezuzah, be cua so, va phan tay vin cua loai ghe tim thay trong cac giao đuong, ngoai ra con co mot bieu tuong chu Van trang tri.


Phan ung = Tai Đuc =
Phan ung cua nguoi Đuc ngoai Do Thai la đa dang. Nhieu nguoi tu tap tai hien truong, đa phan ho im lang. O Berlin, trung uy canh sat Otto Bellgardt đa ngan khong cho đam linh SA đot chay giao đuong Neue Synagogue, khien si quan cap tren cua ong bi khien trach. Nha su hoc nguoi Anh Martin Gilbert tin rang "nhieu nguoi buc boi voi đam đong", quan điem nay đuoc nhan chung nguoi Đuc Dr. Arthur Flehinger ung ho. Flehinger nho lai đa nhin thay nhung nguoi "khoc khi đang chung kien tu phia sau buc rem" Muc đo thiet hai la rat lon, nhieu nguoi Đuc bay to su phan đoi, va mo ta no la đien ro.
Trong mot bai viet cong bo vao toi ngay 11 thang 11, Goebbels quy cho Kristallnacht la su the hien "ban nang manh me" cua dan toc Đuc. Goebbels giai thich: "Dan toc Đuc bai Do Thai va khong muon quyen loi cua no bi han che hay đong cham trong tuong lai boi chung toc Do Thai ky sinh." Chua đay 24 tieng sau vu Kristallnacht, Hitler đa co mot bai dien thuyet keo dai mot gio truoc đam phong vien, trong đo ong tim cach khien cho moi nguoi hoan toan lo đi nhung su kien xay ra gan đay. Theo Eugene Davidson ly do Hitler lam vay la vi ong ta muon tranh dinh liu truc tiep đen mot vu viec ma ong biet rat nhieu nguoi hien đang len an, bat chap loi giai thich khong co suc thuyet phuc cua Goebbels rang su phan no cua quan chung la nguyen nhan gay ra Kristallnacht.
Trong nam 1938, ngay sau cuoc bao đong, nha tam ly hoc Muller-Claudius đa phong van 41 đang vien Quoc xa đuoc lua chon ngau nhien, ve suy nghi va thai đo cua ho đoi voi cuoc đan ap chung toc. Ket qua 63% đang vien bay to su phan no tot cung, trong khi chi co 5% ung ho, so con lai khong cho y kien hoac luong lu. Theo mot nghien cuu tien hanh vao nam 1933 co 33% đang vien đang Quoc xa khong co thanh kien ve chung toc, 13% ung ho viec đan ap. Sarah Ann Gordon cho rang co hai ly do co the giai thich cho su khac biet nay: cho đen nam 1938 đa co mot so luong lon nguoi Đuc gia nhap đang Quoc xa vi nhung ly do thuc tien hon la ve mat y thuc he, do đo ty le bai Do Thai giam, va co the cac đang vien đa tu bo chu nghia bai Do Thai ma truoc đo ho tung chap nhan ve mat ly thuyet sau khi chung kien cai cach no đuoc thuc thi cu the trong vu Kristallnacht. Trong su kien nay mot vai Gauleiter va pho Gauleiter đa tu choi lenh tien hanh bao đong, va nhieu thu linh cua SA va Đoan Thanh nien Hitler cung thang than tu choi cac menh lenh cua đang va bay to su ghe tom. Đa co mot so nguoi Quoc xa giup đo nguoi Do Thai.
Khi nhan ra rang quan chung Đuc khong ung ho cuoc bao đong, Bo Tuyen truyen đa chi thi cho bao chi mo ta đoi tuong nham vao la nhung ke khong trung thanh, xao quyet. Bao chi cung đuoc lenh ha thap muc đo nghiem trong cua Kristallnacht, mo ta cac su kien tong quat chi o cap đia phuong, cam mieu ta cac su kien nho le. Đen nam 1939 lenh nay đuoc mo rong voi viec cam tuong thuat bat ky hinh thuc bai Do Thai nao.

Viec đai đa so quan chung Đuc khong tan thanh Kristallnacht đuoc minh chung phan nao qua hang loat bao cao tu cac nha ngoai giao o Đuc. Đai su My phat bieu: Xet thay mot quoc gia toan tri la mot đac điem đang ngac nhien neu nhin vao cuong đo va quy mo su len an cua cong dan Đuc đoi voi cac bien co chong lai nguoi Do Thai xay ra gan đay.
Cuoc bao đong Kristallnacht tac đong đen quan điem cua quan chung theo cach trai nguoc voi đieu ma nhung nguoi Quoc xa mong đoi, su phan đoi cac chinh sach chung toc cua Quoc xa len đen đinh điem ngay sau đo, khi ma theo nhu hau het bao cao đai đa so nguoi Đuc đeu khong chap nhan cac hanh đong bao luc nham vao nguoi Do Thai. Ngay cang xuat hien nhieu nhung loi keu ca phan nan, mot vi du la chi nhanh Duesseldorf cua Gestapo ghi nhan thai đo bai Do Thai đa sut giam manh me trong dan chung.
Nhung nguoi Cong giao va Tin lanh phan đoi cuoc đan ap chung toc. Giao hoi Cong giao đa phan phat cac thu Pastoral (thu cua muc su gui con chien) trong đo phe phan he tu tuong ve chung toc cua Quoc xa, va che đo du kien se gap phai su chong đoi co to chuc tu giao hoi Cong giao theo sau Kristallnacht. Tuy nhien gioi lanh đao Cong giao, cung nhu cac giao hoi Tin lanh khac, đa kiem che khong phan ung. Trong khi nhung tin huu đa hanh đong, thi cac giao hoi cua ho xet ve mat tong the lai chon giai phap im lang. Du vay, mot so ca nhan đon le van the hien long dung cam, nhu viec mot giao khu truong bi phat mot so tien lon cung vai thang ngoi tu vi thanh toan hoa đon y te cho nhung benh nhan ung thu nguoi Do Thai vao nam 1941, va mot nu tu bi ket an tu hinh nam 1945 vi giup đo nguoi Do Thai.
Martin Sasse, đang vien đang Quoc xa va giam muc cua Giao hoi Tin lanh Luther tai Thuringia, thu linh cua Kito huu Đuc, mot trong nhung phe ly giao cua giao phai Tin lanh Đuc, đa cong bo ban trich yeu cac tac pham cua Martin Luther khong lau sau vu Kristallnacht; Sasse "ca ngoi viec đot chay cac giao đuong" va đe cap toi su trung hop ngau nhien ve thoi gian trong tua mo đau, "Vao ngay 10 thang 11 nam 1938, ngay sinh cua Luther, cac giao đuong đang boc chay tai Đuc." Ong keu goi dan toc Đuc luu tam đen loi noi nay "cua nguoi vi đai nhat trong thoi đai cua ong ay, nguoi canh bao dan toc minh chong lai nguoi Do Thai." Diarmaid MacCulloch bien luan rang cuon sach nho cua Luther nam 1543, On the Jews and Their Lies la mot ban ke hoach cho Kristallnacht.


= Cong đong quoc te =

Kristallnacht lam bung len su phan no tren khap the gioi. Su kien nay mang đen tai tieng cho phong trao Quoc xa o chau Au va Bac My, ket qua la ti le ung ho no sut giam manh. Rat nhieu to bao len an Kristallnacht, mot so bao đa so sanh no voi cac cuoc tham sat do Đe quoc Nga kich đong hoi thap nien 1880. My đa trieu hoi đai su cua ho, trong khi mot so quoc gia thi cat đut quan he ngoai giao voi Đuc. Chinh phu Anh phe chuan chuong trinh Kindertransport danh cho nhung tre em ti nan. Nhu vay, Kristallnacht đa đanh dau buoc ngoat trong moi quan he giua Đuc Quoc xa va phan con lai cua the gioi. Tinh tan bao cua vu viec, va chinh sach co tinh khuyen khich bao luc khi no đa bat đau cua chinh phu Đuc, đa vach tran ban chat tho bao va tu tuong bai Do Thai lan rong an sau vao xa hoi Đuc va khien du luan the gioi quay lung chong lai che đo Quoc xa, voi viec mot so chinh tri gia keu goi chien tranh. Mot cuoc bieu tinh chong lai nguoi Đuc đa dien ra vao ngay 6 thang 12 nam 1938 theo sau Kristallnacht. William Cooper, mot tho dan Uc, dan đau mot phai đoan thuoc Lien đoan Tho dan Uc tuan hanh qua Melbourne toi toa lanh su Đuc đe bay to ban kien nghi len an "su đan ap tan bao nham vao nguoi Do Thai cua chinh quyen Quoc xa o Đuc". Gioi chuc trach Đuc tu choi tiep nhan tai lieu đe trinh.
Sau cuoc bao đong, Salvador Allende, Gabriel Gonzalez Videla, Marmaduke Grove, Florencio Duran va mot so thanh vien khac cua Quoc hoi Chile đa gui mot buc đien đen Adolf Hitler to cao su khung bo nham vao nguoi Do Thai. Mot phan ung khac mang tinh ca nhan nhieu hon la ban oratorio A Child of Our Time cua nha soan nhac nguoi Anh Michael Tippett nam 1939.


Kristallnacht la mot buoc ngoat Kristallnacht đa thay đoi ban chat cua su khung bo tu ve mat kinh te, chinh tri, xa hoi sang mat the chat voi viec đanh đap, giam cam, va tan sat; su kien nay thuong đuoc cho la điem khoi đau cua Holocaust. Theo nhu loi cua nha su hoc Max Rein nam 1988, "Kristallnacht đen... va moi thu thay đoi."
Khi ma Kristallnacht dien ra mot cach cong khai trung thoi điem truoc ke hoach "Giai phap cuoi cung", no bao hieu mot cuoc diet chung sap xay đen. Vao khoang thoi gian vu viec xay ra, to bao Das Schwarze Korps cua Schutzstaffel đa keu goi mot "su huy diet bang thanh guom va ngon lua." Tai hoi nghi to chuc mot ngay sau cuoc bao đong, Hermann Goring noi: "Se co giai phap cho van đe Do Thai neu, trong thoi gian toi, chung ta bi keo vao tran chien ben ngoai bien gioi chung ta, khi đo hien nhien la chung ta se phai đua ra phan quyet cuoi cung ve nguoi Do Thai."
Cu the la, nhung nguoi Quoc xa mong muon đat đuoc cac muc tieu gia đinh ma ho đe ra trong vu Kristallnacht: sung cong tai san cua nguoi Do Thai đe cung cap nguon kinh phi cho quan đoi nham tien toi chien tranh, chia cat va co lap nguoi Do Thai, va quan trong nhat, thuc hien mot buoc chuyen tu chinh sach phan biet đoi xu bai Do Thai sang tac đong truc tiep đen than the, dung bao luc, chinh sach nay bat đau tu đem hom dien ra bao đong va tiep tuc cho đen thoi điem ket thuc The chien thu hai. Su kien nay cho thay quan điem cua cong chung la khong hoan toan đong tinh voi nhung thu pham. Đai su quan Anh o Berlin va cac van phong lanh su Anh tren khap nuoc Đuc đa nhan đuoc rat nhieu su phan đoi va bieu hien lo au ve nhung hanh đong bai Do Thai tu quan chung Đuc vao thoi điem đo.


Tham khao Tai lieu Lien ket ngoai Events Leading Up to Kristallnacht - What led to the Night of Broken Glass? Luu tru ngay 10 thang 6 nam 2017 tai Wayback Machine, by The Center for Holocaust and Humanity Education
Voices on Antisemitism Interview with Susan Warsinger Luu tru ngay 3 thang 9 nam 2013 tai Wayback Machine from the United States Holocaust Memorial Museum
Synagogues Memorial institute in Jerusalem Luu tru ngay 23 thang 3 nam 2018 tai Wayback Machine
It Came From Within... 71 Years Since Kristallnacht - Online exhibition from Yad Vashem, including survivor testimonies, archival footage, photos, and stories
"At 7:00 in the morning I was a student, and at 5:00, I was a criminal" Luu tru ngay 15 thang 5 nam 2017 tai Wayback Machine - Interview with Miriam Ron, Witness to the Events of Kristallnacht