Duong Quy phi (chu Han: 楊貴妃, 719 – 756), con goi la Duong Ngoc Hoan (楊玉環) hay Duong Thai Chan (楊太真), la mot phi tan rat đuoc sung ai cua Đuong Huyen Tong Ly Long Co. Trong van hoa Trung Hoa, ba đuoc xep vao mot trong Tu đai my nhan cua lich su Trung Quoc, co sac đep đuoc vi la Tu hoa (羞花), khien hoa thu minh lai vi ho then.
Cau chuyen ve tinh duyen giua Duong Quy phi va Đuong Huyen Tong thuong đuoc nhac đen voi khung canh trang le, xa hoa tot đinh cua giai đoan nha Đuong đang thinh the. Su yeu chieu mot cach thai qua cua Đuong Huyen Tong đoi voi Duong Quy phi la nguyen nhan khien nguoi đoi cho rang su suy vong cua nha Đuong đeu do Duong Quy phi ma ra. Sac đep cua Duong Quy phi đuoc ghi nhan la đay đan, thuong đuoc so sanh mot cach đoi lap voi Trieu Phi Yen nha Han, voi cau [Hoan phi Yen sau; 環肥燕瘦]. Trieu Phi Yen đuoc biet đen nhe nhu chim yen, co the đung tren long ban tay nguoi, con Duong Quy phi lai noi tieng vi su đay đa, tron tria co phan map map, sac da min mang, diem le.
Trong van hoc Trung Hoa, ba la mot my nhan noi tieng. Bai tho Thanh binh đieu cua Ly Bach đa khien hinh anh nhan sac cua ba đuoc luu truyen mot cach bat tu, voi cau tho đuoc lan truyen đen tan ngay nay: 「"Van tuong y thuong, hoa tuong dung"」. Ben canh đo, tac pham truong van Truong han ca cua đai thi nhan Bach Cu Di, cung Thai Chan ngoai truyen cua Nhac Su cung gop phan khien hinh anh Duong Quy phi lan rong hon bao gio het. Đoi voi cac nuoc anh huong van hoa Trung Hoa nhu Viet Nam, Han Quoc va Nhat Ban, hinh tuong ve Duong Quy phi cung đuoc biet đen rong rai, đac biet nhat chinh la Nhat Ban, khi hinh anh cua ba la mot đe tai pho bien trong nghe thuat hoi hoa thoi ky Edo.


Tieu su = Ten goi that =
Co mot su that rang, ten that cua Duong Quy phi khong đuoc ghi lai. Cac sach chinh su Tan Đuong thu lan Cuu Đuong thu đeu khong noi ro ten that cua ba, ma chi ghi ten hieu la Thai Chan (太真). Can cu theo sach Minh Hoang tap luc (明皇杂录) cua Trinh Xu Hoi (鄭處誨) thi cho biet Quy phi co tieu tu la Ngoc Hoan (玉環), trong khi Trinh Ngu (郑嵎) trong bai tho Tan Duong mon thi (津阳门诗) lai noi ba co tieu tu la Ngoc No (玉奴). 
Co the thay ro, nhung ky luc gan sat đuong đai ma Duong Quy phi sinh song cung khong ro ten that cua ba la gi, [Tieu tu; 小字] tuc la mot dang bieu tu, ten goi khi con tre hoac khong chinh thuc, khac voi [Danh; 名] la ten chinh thuc, nhu Tao Thao co ten chinh la Thao, ma tieu tu la A Man. Ve sau trong van hoa đuong đai, đa phan cac tac pham đeu goi Duong Quy phi la 「Duong Ngoc Hoan; 楊玉環」, tu hien nhien "Duong Ngoc Hoan" tro thanh ten that cua Duong Quy phi. Tuy vay, cac thi nhan cung mot so co thi van duy tri cach goi 「Duong Thai Chan; 楊太真」 hon la "Duong Ngoc Hoan", van hoa Trung Quoc đai luc thoi hien đai moi dan pho bien cach goi "Duong Ngoc Hoan" nay.


= Que quan =
Theo Cuu Đuong thu cung Tan Đuong thu, Duong Ngoc Hoan la con gai cua mot vi quan Tu ho đat Thuc Chau (蜀州; nay la Sung Chau) ten la Duong Huyen Diem (楊玄琰). Gia đinh nay nguyen goc o mot quan Hoa Am (nay la thanh pho Hoa Am cua tinh Thiem Tay), xuat than tu gia toc Hoang Nong Duong thi (弘農楊氏) tai huyen Vinh Nhac (永樂) thuoc Bo Chau (蒲州; nay la Vinh Te, Van Thanh), đay la mot Si toc (士族) lau đoi đuoc cho la hau due cua Thuc Huong (叔向). To tien la Duong Uong (楊汪) - mot quan vien nha Tuy, tung bi Đuong Thai Tong Ly The Dan xu tu. Cao to phu Duong Lenh Bon (杨令本) tung lam Thu su cua Kim Chau. Co the thay ro Duong Ngoc Hoan la dong doi Si toc, lai xuat than trong gia đinh quan lai, tu nho Duong Ngoc Hoan đuoc hoc hat va mua. Đen khoang nam 10 tuoi, cha me mat, Duong Ngoc Hoan moi đen Lac Duong, song voi nha chu, tuc Duong Huyen Dien (楊玄璬), khi ay đang lam chuc Si tao Tham quan cua Ha Nam phu.
Duong Quy phi sinh khoang nam Khai Nguyen thu 7 (719), đuoc cho la nguyen quan tai đat Thuc (nay la Thanh Đo, tinh Tu Xuyen). That ra su chinh khong he ghi nam sinh cua Duong phi, cung nhu khong he ghi lai noi sinh, vi khi ba qua đoi sach Đuong thu đeu ghi khi 38 tuoi (tuoi mu), nen moi suy ra la thoi gian nay. Con ve que quan Hoa Am, đay la vi thuy to Duong Uong la nguoi Hoa Am nen nguoi đoi thuong cho nguyen quan cua ca nha Duong phi la Hoa Am, nhung boi vi Tang to phu Duong Thuong Hi (杨尚希) cua Duong Uong von la nguoi huyen Linh Bao (nay la thanh pho Linh Bao, tinh Ha Nam, Trung Quoc), que quan cua to tien đoi voi hau due van rat khong co đinh, do vay noi que quan Duong Quy phi o Hoa Am co thien ve muc vo đoan. Theo tieu thuyet Duong Thai Chan ngoai truyen (楊太真外傳), Duong Ngoc Hoan sinh ngay 1 thang 6, tuc 26 thang 6 duong lich, sinh o huyen Đao Giang thuoc đat Thuc, tuong đuong voi huyen Vinh Nhac thuoc Bo Chau. Đay cung voi hai sach Đuong thu đeu chep qua, va cung la nguyen nhan nhieu nguoi cho rang Duong Quy phi cung sinh ra va lon len o đat Thuc. Lai co cach noi Duong Quy phi nguoi huyen Van Huong (閿鄉) thuoc Quac Chau (虢州; nay thuoc Bao Đinh), đay la boi vi To phu Duong Chi Khiem (杨志谦; lai ten Huu Luong 友諒), Cao to phu Duong Lenh Bon đeu la nguoi huyen Van Huong.
Thoi Gia Khanh, soan ra Toan Đuong van, ghi nhan "Dung chau Tang Ninh huyen Duong phi bia ky" (容州曾宁县杨妃碑记) co xung goi Duong Ngoc Hoan la nguoi Duong Ve, Dung Chau, tuc nay thuoc huyen Dung, Khu tu tri dan toc Choang Quang Tay. Tuy nhien, co nhan đinh đay chi la mot dang hu cau cua nguoi đoi sau them that.


Nhap cung = Nhap cung lam Đao co =

Đoi nha Đuong, Đuong Huyen Tong Ly Long Co la mot trong nhung vi Hoang đe tri vi lau hon ca. Cac phi tan đuoc Huyen Tong sung ai sinh ca thay 59 nguoi con, trong so đo co 30 trai va 29 gai. Phi tan đuoc ong sung ai nhat la Vo Hue phi, mot nguoi chau cua Vo Tac Thien, khi đo le nghi trong cung cua ba khong khac gi Hoang hau, nhung ba van khong đuoc phong Hoang hau vi le ba la nguoi trong toc ho Vo. Đe an ui ba, Huyen Tong đoi voi Hue phi vuot han hon nhieu cac phi tan khac. Voi Đuong Huyen Tong, Vo Hue phi sinh đuoc bay con, trong đo Tho vuong Ly Mao (李瑁) la nguoi con trai duy nhat song sot qua tuoi truong thanh.
Nam Khai Nguyen thu 21 (733), khi 14 tuoi, Duong Ngoc Hoan lay than phan "Truong nu cua Ha Nam phu Si tao Tham quan Duong Huyen Dien" ma đuoc chon lam Vuong phi cua Tho vuong Mao, Duong Ngoc Hoan do vay tro thanh Tho vuong phi (壽王妃). Nam thu 25 (737), Vo Hue phi đot ngot qua đoi. Sau khi Hue phi mat, Đuong Huyen Tong thuong hay buon rau, ngay nho đem thuong, lap Tap Linh đai đe cau sieu cung vai cho vong hon Hue phi đuoc som sieu thoat ve coi tien. Cung trong thoi gian nay ong gap Duong phi.
Ve viec gap go giua Huyen Tong va Duong phi, rat it tu lieu ghi lai. Sach Cuu Đuong thu khong noi Duong Ngoc Hoan von la Tho vuong phi cua Ly Mao, ma chi ghi:「"Lai co loi tau rang con gai Huyen Diem, tu sac quan đai, nghi nen trieu kien vao cung. Khi ay Phi mac y phuc Đao si, hieu la Thai Chan"」. Vao thoi ay, Duong phi la con dau cua Đuong Huyen Tong, neu Huyen Tong nap Duong thi lam cung phi, tuc la loan luan, rat co the Cuu Đuong thu co y bo qua thong tin "Tho vuong phi", chi ghi nhu the Huyen Tong nap cung nhan binh thuong. Trong sach Tan Đuong thu, thong tin Duong Ngoc Hoan la Tho vuong phi đuoc ghi ro, con ghi co nguoi tau noi Duong Ngoc Hoan von "Tu chat thien đinh, đang đuoc sung nhap Dich đinh". Lien đo vao nam thu 28 (740), thang 10, lay danh nghia cau phuc cho Đau Thai hau, Huyen Tong yeu cau Tho vuong phi Duong thi nhap cung voi than phan Đao si, hieu Thai Chan.
Cau chuyen ve Duong phi tu con dau ma đuoc Huyen Tong nhin trung, di nhien cung co đu phuong thuc luu truyen. Trong đo co truyen thuyet lai noi: Mot hom, Cao Luc Si đi qua phu Tho vuong thay Duong phi la giai nhan tuyet sac, tinh thong ca vu ben nghi rang co le my nhan nay thay đuoc Vo Hue phi. Nhan buoi hau, Cao Luc Si mat tau voi Huyen Tong, truyen đua Duong Ngoc Hoan vao Tap Linh đai đe trong coi đen nhang som hom cau nguyen cho Vo Hue phi. Do đo, Tho vuong phi Duong thi phai vao Hoa Thanh cung, đen Tap Linh đai lam Nu Đao si. Duong Ngoc Hoan von co nhan sac troi cho, lai tinh thong cam ky thi hoa, co the vua mua vua hat, nguoi đuong thoi tung gap đeu so sanh nhu tien nu xuong tran. Đuong Huyen Tong trong thay Duong phi, lap tuc si me ngay. Ong muon nang ta vao cung nhung lai vuong ngai chuyen la con dau. Cao Luc Si ben ngay đem nghi ra cach đua Vi thi lam Tho vuong phi thay the, do đo Huyen Tong moi nap Duong Ngoc Hoan vao cung.


= Đac sung phong Quy phi =

Nam Thien Bao thu 4 (745), thang 7, Tho vuong Ly Mao lay con gai cua Vi Chieu Huan (韋昭訓) lam ke phi. Khong ro thoi gian ma Đuong Huyen Tong ra chi cho Duong Thai Chan hoan tuc. Chi biet vao thang 8, mot thang sau khi Ly Mao lay Vi thi, Hoang đe ra y chi phong Duong Ngoc Hoan lam Quy phi, do vay Duong Ngoc Hoan tro thanh [Thu mau] cua Ly Mao.
Trong cung, Duong Quy phi đuoc goi la「Nuong tu; 娘子」, theo le cu cua Vo Hue phi ma đuoc cung phung đo vat dung khong khac gi Hoang hau. Duong Quy phi rat kheo chieu chuong vua, nen cang đuoc vua yeu vi. Nang lai tinh xao ve mon mua hat, thong ca cac đieu nhac, khon ngoan hon nguoi. Nang chi liec mat nhuong may, la vua Huyen Tong me tit. Vua gian hon ai, nang mim cuoi khoe mep la vua nguoi gian lien. Ngay đem vua cu om ghi lay nang, bo be ca viec Trieu đinh, viec dan, viec nuoc. Dan dan nang chiem tron ca trai tim va tri oc cua Hoang đe. Nang muon gi, vua cung chieu. Nang bao gi vua cung nghe. Nang xin gi, vua cung cho. Nang sap đat viec trieu chinh the nao, vua cung chiu.  
Duong Quy phi hien quy, nen gia đinh ba cung đuoc gia an. Đuong Huyen Tong truy phong cha cua Quy phi la Huyen Diem lam Thai uy, tuoc Te Quoc cong (齊國公), me đuoc phong Luong Quoc phu nhan (凉國夫人), mot nguoi chu khac cua Quy phi la Duong Huyen Khue tro thanh Quang loc khanh, anh ho Duong Tiem (楊銛) thu phong Hong lu khanh. Đuong Huyen Tong con cho lap tu đuong ho Duong, đuoc Huyen Tong đich than ban chu đe soan van bia. 
Ba nguoi chi cua Quy phi, Huyen Tong nghe tieng cung co tai hoa nen đeu đuoc thien đai phong tuoc, con goi la Di (姨) nhu nguoi nha. Nguoi lon la Đai di, thu phong Han Quoc phu nhan (韓國夫人), nguoi thu la Tam di thu phong Quac Quoc phu nhan (虢國夫人), va nguoi nho nhat (thu 8 trong nha) la Bat di thu phong Tan Quoc phu nhan (秦國夫人). Ba vi phu nhan ra vao trong cung, nghi truong nguoi ngua đeu rat khuynh troi đong đat, Huyen Tong con đac biet moi thang ban may quan tien cho ca 3 vi phu nhan, lay đo lam tien mua son phan tu trang. Gia toc ho Duong mau chong quy hien tot bac. Moi khi 3 vi phu nhan nhap trieu, em gai cua Huyen Tong la Ngoc Chan cong chua (玉真公主) cung cac vi menh phu khac đeu khong dam tranh đuong đi truoc. Hai con gai cua Huyen Tong, la Kien Binh cong chua (建平公主) cung Tin Thanh cong chua (信成公主) đac toi voi Duong Quy phi, lien bi thu hoi ban thuong. Pho ma đo uy Đoc Co Minh (独孤明) cung bi mien quan. Mot vi Pho ma khac la Trinh Xuong Due (程昌裔), chong cua Quang Binh cong chua (廣平公主), do bat binh voi nha ho Duong ma au đa voi gia no nha ho Duong, cuoi cung Huyen Tong tuy giet gia no ho Duong nhung cung bai mien quan chuc cua Pho ma.
Vao thoi điem đo, Đuong Huyen Tong đa 61 tuoi, con Duong Quy phi cung chua đen 30 tuoi. Hoang đe say đam Duong Quy phi, chieu chuong ba het muc, nhu cuoc đi tam suoi cua ba tai Hoa Thanh cung (華清宮) moi lan ton hang van bac cua quoc kho va lam chet hang tram mang nguoi, ong cung thang tay, khong chut tiec re. Duong Quy phi đa đep lai co tai choi đan ty ba, gioi ve am nhac. Ben canh am nhac, Duong Quy phi con biet mua, lai đat đuoc nhieu khuc hat va đieu mua lam cho Huyen Tong cang thich thu say sua hon, noi tieng nhat chinh la đieu mua 「Nghe thuong vu y khuc; 霓裳羽衣曲」 tuong truyen do Đuong Huyen Tong che tac va Duong Quy phi đich than mua, đay la mot ban ca vu huyen thoai đuoc luu truyen mai ve sau. Moi khi Huyen Tong đi ra ngoai, Quy phi khong khi nao khong tuy gia, xe ngua đeu do Cao Luc Si đich than cam day cuong. Trong cung vien cua Quy phi đeu co toi 700 tho lam det lua may ao, tho đieu khac lam đo đa đo ngoc cung hon 100 nguoi.
Theo Trinh Xu Hoi ghi chep trong "Minh Hoang tap luc", sau khi Quy phi đuoc thu phong khong lau, Linh Nam co dang mot con chim anh vu co the bat chuoc tieng nguoi, Huyen Tong va Quy phi rat ua thich, goi no la Tuyet Hoa nu (雪花女), ke hau trong cung goi thanh Tuyet Hoa nuong (雪花娘), cuc ky ton sung va kinh trong khong kem gi đoi voi Quy phi. Khi ay, Đuong Huyen Tong lenh cho cac thay day ngon ngu trong cung tap cho con chim nay noi tieng nguoi, lien khien no co the ngam nga tho tu. Moi khi Huyen Tong đanh co cung cac Than vuong, gap luc bat loi ma ke hau khong dam can, đeu noi nho con chim anh vu nay, no se bay ra quay tung ban co, giu lai the dien cho Huyen Tong. Ve sau chim anh vu bi dieu hau mo chet, Huyen Tong va Quy phi lam han mot khu mo cho no, goi la Anh Vu trung (鹦鹉冢). Thong qua cau chuyen ve chim anh vu nho đuoc Huyen Tong đac biet quy trong, Trinh Xu Hoi cung khang đinh đuoc an sung ma Huyen Tong danh cho Duong Quy phi.


= Ngoai thich ho Duong =
Khi ay, mot nguoi anh ho cung to phu cua Quy phi la Duong Chieu đuoc phong lam Te tuong va đuoc đoi ten la 「Quoc Trung; 國忠. Quoc Trung von khong co hoc van, hay sa vao thu vui đanh bac, nhung do anh huong cua Duong Quy phi ma bai lam Te tuong, roi vao trieu cam giu trieu chinh. Sau thoi thinh tri Khai Nguyen, Đuong Huyen Tong cao tuoi sa vao huong lac, khong con nhiet tinh voi chinh su, giao toan quyen trieu chinh cho Duong Quoc Trung. Nguoi đuong thoi đoi voi Duong Quoc Trung long quyen, ba vi phu nhan lan at menh phu cong chua trong cung cung sinh ra oan han đoi voi nha ho Duong, cho la ta mon ngoai thich. Nhieu truyen thuyet cung theu det ve Duong Quy phi tranh sung, dung tung ngoai thich voi hinh anh khong may hay ho.
Theo đa an sung khong dut cua Duong Quy phi, hai con trai cua Duong Quoc Trung, con thu la Duong Xuat (杨昢) đuoc ga con gai cua Huyen Tong la Van Xuan cong chua (萬春公主), con ca la Duong Huyen (杨暄) đuoc ga Dien Hoa quan chua (延和郡主), mot nguoi em khac cua Quy phi va Quoc Trung ten la Duong Giam (杨鑒) đuoc ga Thua Vinh quan chua (承榮郡主). Đac biet la nguoi con cua Duong Huyen Khue, tuc chau cua Quy phi ten la Duong Ky (楊锜), đuoc thu phong Thi ngu su va đuoc ga Thai Hoa cong chua (太華公主), con gai cua Huyen Tong voi Vo Hue phi. Do Vo Hue phi khi ay truy tang Hoang hau, Thai Hoa cong chua chang khac Đich cong chua nen le nghi đeu hon cac cong chua khac, Duong Ky đuoc thom lay, cung cong chua đuoc ban Giap đe o tai trong cung. Khi đo, nha ho Duong tong cong co 5 nha đai dien, la nha cua 3 chi em ho Duong, nha cua Quoc Trung cung nha cua Duong Ky (lai noi la nha Duong Tiem), đuoc xung goi 「Ngu gia; 五家」 hay 「Duong gia Ngu trach; 楊家五宅」, quyen the ngut troi, tu trung uong đen đia phuong, quan vien cac cap đeu tranh nhau mang qua cap va thiep moi đen dong doi ho Duong, tap nap vo cung. Tuong truyen moi khi Huyen Tong cung Quy phi đen Hoa Thanh cung thi xe ngua ke hau cua Ngu gia đeu ho tong, tao nen canh tuong "Ngu gia hop đoi, Ngu thai tan phan", tren đuong đi đeu roi rot chau bau lua la quy hiem, ke ngheo hen tranh đen khoi lua mu mit. Đuong thoi ho Duong đuoc xung 「Duong thi nhat mon thuong Nhi cong chua, Nhi quan chua; 楊氏一門尚二公主、二郡主」, co the noi khi the khong nha nao sanh bang. 
Cac nguoi con cua 3 vi phu nhan tuy khong đuoc xem la "Duong gia" nhung cung la ho hang co lien quan, trong đo con gai cua Han Quoc phu nhan la Thoi thi đuoc cuoi lam Chinh phi cho Quang Binh vuong Ly Thuc - Hoang truong ton cua Đuong Huyen Tong, con trai cua Quac Quoc phu nhan la Bui Huy (裴徽) đuoc ga con gai cua Ly Thuc tuc Dien An cong chua (延安公主), con trai cua Tan Quoc phu nhan la Lieu Quan (柳鈞) đuoc ga Truong Thanh huyen chua (長清縣主), nguoi chu cua Lieu Quan la Lieu Đam (柳潭) đuoc ga con gai cua Thai tu Ly Hanh tuc Hoa Chinh cong chua (和政公主). Ve sau, Duong Tiem va Tan Quoc phu nhan đeu mat som, con lai 2 vi phu nhan cung nha Duong Quoc Trung la thinh sung lau nhat.
Trong thoi gian nam quyen, Duong Quoc Trung co mau thuan gay gat voi An Loc Son, đay co the xem la mam mong gay ra Loan An Su. Nguyen lai An Loc Son la nguoi Lieu Thanh, ten that la An Rokhan, nguoi dan toc Tuc Đac. Loc Son nguyen mang ho Khang, nhung sau đo ba me cai gia voi An Dien Yem nen lay ho An. Loc Son la phien am tieng Han cua chu Lushi, theo tieng ban toc co nghia la "anh sang". Loc Son đau quan lam tuong nha Đuong, nho chien đau dung cam va to ra trung thanh nen nhanh chong đuoc thang tien. Tu nam Khai Nguyen thu 28 (740) đen nam Thien Bao thu 10 (751), An Loc Son đuoc thang tu Đo đoc Doanh Chau len Tiet đo su ba tran Pham Duong (范陽; nay la khu vuc vanh đai Bao Đinh va Bac Kinh), Ha Đong (河東; tuong đuong khu vuc Son Tay, Trung Quoc) va Binh Lu (平盧; thuoc khu vuc Trieu Duong, tinh Lieu Ninh), nam toan bo vung Đong Bac cua Đai Đuong khi đo. Tuy co tri thong minh nhung An Loc Son luon to ra vung ve ngoc nghech khien Đuong Huyen Tong rat tin tuong va nhan ong lam con nuoi. Duong Quy phi tro thanh me nuoi cua Loc Son, du kem ong 16 tuoi. Moi khi vao cung bai kien, An Loc Son đeu đen cung vien cua Quy phi bai truoc, sau moi đen bai Hoang đe, Huyen Tong ben hoi vi sao, thi An Loc Son đap:「"Than la nguoi Ho, ma nguoi Ho đat me o truoc cha"」, Huyen Tong cam thay An Loc Son that tha nen rat mung, lenh cho Duong Tiem cung cac anh chi em ho Duong khac đeu đoi đai voi An Loc Son nhu nguoi nha.  
Nhieu truyen thuyet noi rang, chinh tu luc ra vao trieu kien Đuong, An Loc Son va Duong Quy phi bat đau co quan he len lut, nhung Huyen Tong khong he nghi ngo ma cang them tin nhiem Loc Son. Than hinh An Loc Son to beo bung phe, theo su sach ghi lai thi nguoi nang toi 330 can. Hoang đe thay vay hoi, Loc Son lai mau mieng đap rang bung to vi mang long trung voi Thien tu, Đuong Huyen Tong nghe the lai cang tin Loc Son.


= Hai lan xuat cung =
Ban than Quy phi y sung thanh kieu ngao, vao nam Thien Bao thu 5 (750), roi nam thu 9 (754), tung hai lan cai nhau voi Huyen Tong, ham huc ra khoi cung. Tat ca cac sach tren đeu khong noi cu the vi viec gi, rieng Tu tri thong giam noi Quy phi: ["Đo han bat ton"; 妒悍不逊], nhung cung khong giai thich chan tuong. Ket cuoc la Đuong Huyen Tong vi thuong nho Quy phi, tiep tuc goi ve, qua hai lan nhu vay ba cang đuoc sung ai hon truoc.

Nam Thien Bao thu 5, thang 7, la lan đau tien Duong Quy phi cay sung kieu cang, đac toi Huyen Tong nen bi đua tra ve nha Duong Tiem. Theo ca hai cuon Đuong thu, lan đau tien nay sau khi đuoi Quy phi ve, Đuong Huyen Tong đeu an uong khong ngon. Cao Luc Si biet y Huyen Tong, xin y đem nhung vat dung trong vien cua Quy phi cat len xe tra ve nha ho Duong, cung hon tram chiec. Huyen Tong chua tung ra lenh nay nen đai no quat mang ke hau dam đem đo cua Quy phi đi, the la Cao Luc Si nhan đo quy xuong thinh Huyen Tong đua Quy phi ve cung. Đem đo, Cao Luc Si theo cua cua An Hung phuong ma đua Quy phi ve cung, Quy phi dap đau ta toi Huyen Tong, tu đo ngay cang an sung khong dut. Duong Tiem vi vay đuoc thu Tam pham, Thuong tru quoc, nha rieng đuoc phep lap vu khi.
Nam Thien Bao thu 9, Duong Quy phi lai mot lan nua bi truc xuat tro ve nha ngoai. Co quan vien ten la Cat On (吉溫) biet đuoc viec nay, tau len Huyen Tong rang:「"Đan ba la nhung nguoi khong co đau oc nhin xa, nay ngo nguoc Thanh y, la vi Quy phi huong qua nhieu an sung. Be ha ha co gi con luu giu lai, chi bang lap tuc ban chet, lai con tiec ma đe Quy phi co the ve nha, đem cai tieng xau ra ngoai sao?!"」. Nghe vay Huyen Tong hoi co lay đong, khi dung Ngu thien thi chia ra cho Quy phi mot phan, lap tuc lenh cho Trung ngu su Truong Thao Quang (張韜光) đen truyen đat ngu y, Quy phi lay ta noi:「"Thiep trai Thanh y, toi thuc đang chet. Đo cu trang phuc, la do Thanh an ban thuong, chua tien lay đi, chi co toc la do cha me đe lai, la can ban"」, noi xong thi Quy phi dung đao cat toc, đua lai cho Thao Quang, nho truyen đen Huyen Tong. Thay đoan toc nay cua Quy phi, Huyen Tong hoang so, voi sai Cao Luc Si đua ve, an sung van nhu truoc. Tan Đuong thu ghi lai tuong đoi khac chi tiet mot chut, con ghi them rang Cat On dang loi nay la do cung Duong Quoc Trung thong đong, nham phuc sung cho Quy phi.
Ca hai lan Duong Quy phi bi đua ve nha, trong cac sach su đeu khong noi ro rang nguyen nhan, đay dan đen nhieu suy đoan trong chuyen nay. O lan thu nhat, nhieu suy đoan lien quan đen viec Đuong Huyen Tong van con sung ai Mai phi, Duong Quy phi ghen ma that tho, Huyen Tong thinh no nen đuoi ve. Tuy nhien, Mai phi cho đen nay đuoc xac đinh la nhan vat hu cau, hoc gia Lo Tan va Trinh Chan Đac đeu phu nhan su ton tai cua Mai phi, do vay nguyen nhan nay khong xac thuc. Nhung khi ay rat nhieu giai thoai ve su phong luu cua Huyen Tong, va hinh anh "Mai phi" đuoc tao ra co le la phong tac hoa cu the su đa tinh nay cua Huyen Tong, nen cach noi Duong Quy phi "vi ghen ma lo mang" van thuong đuoc duy tri. Ma lan thu hai xuat cung, la khi nha ho Duong đang qua thinh sung, nhieu nhan đinh cho rang Đuong Huyen Tong can ban chinh la dung chieu "Giet ga doa khi", ran đe ngoai thich, đieu nay cung the hien co so o viec Duong Quoc Trung phai nho Cat On kheo leo phuc sung cho Quy phi.


Cai chet = Ghi chep chinh su =

Ngay Giap Ty (9) thang 11 nam Thien Bao thu 14 (tuc 16 thang 12 nam 755), lay danh 「Tru Quoc Trung, Thanh quan trac」, An Loc Son khoi binh tu Pham Duong đe đanh thang vao kinh đo Truong An, chinh thuc phan lai nha Đuong. Binh trieu đai bai. Vao mua ha nam Thien Bao thu 15 (756), quan cua An Loc Son tien ve Truong An. 
Truoc tinh the nguy cap, Duong Quoc Trung dang ha sach bat nguoi tran giu ai Đong Quan la tuong Ca Thu Han phai xuat quan đanh An Loc Son. Trong khi đo cac tuong muon phong thu phai cho quan cua Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat đanh ve. Ca Thu Han buoc phai ra quan, ket qua đai bai, 20 van quan bi giet, Han bi Son bat song. Quan Phien khi the hung hac đa tien vao Trang An. Đuong Huyen Tong hoang loan, menh Thai tu Ly Hanh lam Thien ha Binh ma nguyen soai (天下兵馬元帥), lai muon lenh cho Thai tu đieu hanh trieu chinh, y muon thoai vi. Duong Quoc Trung hoang so, cung nguoi ho Duong quy can, Duong Quy phi trong cung cung phoi hop quy khoc, xin Huyen Tong đung nghi chuyen noi thien, cho nen Huyen Tong moi dung y nay. 
Sau khi quan Phien tien qua sat Truong An, Đuong Huyen Tong quyet đinh đem Duong Quy phi, nha ho Duong cung mot so quan than phai bo kinh thanh chay vao đat Thuc. Thang 6 (AL) nam ay, moi nguoi đen Ma Ngoi Dich (馬嵬驛; nay la Hung Binh, Thiem Tay), tam dung o đay. Ngay Binh Thin (tuc ngay 15 thang 7 duong lich), Long Vu đai tuong quan Tran Huyen Le khong chiu đi nua, vi luong thuc đa het, quan si kho nhoc ma Duong Quoc Trung va ca gia quyen đeu no đu sung suong, nen ho noi len chong lai. Tran Huyen Le tau:「"Bon ro Ho phan nghich, y ve Quoc Trung"」, sau đo cung binh si ho lon: 「"Duong Quoc Trung cung ro Ho muu phan nghich"」, lien lap tuc truy lung giet toan bo nguoi nha Duong Quoc Trung, bao gom ca Han Quoc phu nhan cung Quac Quoc phu nhan. Dau vay, binh si van hung huc khong chiu nguoi.
Long cam phan đoi voi ho Duong chua tan, Tran Huyen Le duoi danh nghia tuong si, đa buc Huyen Tong đem that co Duong Quy phi thi ho moi chiu pho tro nha Đuong, Huyen Le đen truoc Cao Luc Si noi:「"Giac van con đo"; 賊本尚在」, am chi Quy phi, Luc Si nghe xong lien vao tau Huyen Tong. Nghe Quoc Trung đa chet, binh si muon giet luon Quy phi nen Huyen Tong do du, vao ben trong thi Cao Luc Si lai khuyen: 「"Cac tuong si đa giet Quoc Trung, neu đe Quy phi con hau ha trong cung, nhan tinh se khong yen"」. Đuong Huyen Tong khong con cach nao, đanh ban mot dai lua trang, cho Cao Luc Si that co Quy phi tai ben duoi cay le trong Phat đuong. Nam ay ba 38 tuoi. 

Sau khi chet, xac cua Duong Quy phi chi la chon voi ven đuong, sau đo binh linh hanh quan tiep. Nam Chi Đuc thu 2 (757), sau khi Quy phi mat đuoc 2 nam, Đuong Huyen Tong tro ve Truong An, luc nay Thai tu Hanh đa len ngoi va ong tro thanh Thai thuong hoang, ong lai muon cai tang Quy phi cho tu te hon, Le bo Thi lang Ly Quy (李揆) khuyen rang: 「"Long Vu tuong si giet Quoc Trung, lay danh nghia giup nuoc tru loan. Nay cai tang Co phi, se khien tuong si lo so, le tang khong the hanh"」. Do vay, Đuong Huyen Tong chi co mat lenh Trung su cai tang vao cho khac, khong ai biet ro la đau. Luc truoc khi an tang Quy phi, nguoi ta chi dung vai đem bao boc, da thit bay gio đa hu, chi co tui thom van con. Khi noi quan trinh len, Thuong hoang nghe ma thong kho the luong, chi co the hoa lai tranh cua Quy phi đat trong biet đien, ngay đem đeu ngam, cho đen khi ong qua đoi.
Hien tai mo cua Duong Quy phi o tinh Thiem Tay, cach thanh pho Tay An 60 km, tro thanh điem tham quan, du lich, di san van hoa cap tinh. Cac du khach thuong nghe theo truyen thuyet ke rang, đat xung quanh nam mo cua Duong Quy phi trang đac biet, co tac dung lam trang da, nen du khach đen vieng mo thuong lay it đat xung quanh đem ve thoa mat. Nay đe tranh pha hoai di tich, ban quan ly đa cho rao lai xung quanh khu mo, va cam du khach lay đat ve. Thuc chat, đay chi la "Mo gio", khong co thi the, đe tuong niem ma thoi.


= Tuong quan truyen thuyet =


 Chet o Phat đuong  Ve cai chet cua Duong Quy phi, hau nhan van con truyen lai nhieu gia thiet ve noi chet cua ba. Co nguoi noi, Duong Quy phi kha nang chet o Phat đuong. Cuu Đuong thu - Duong Quy phi truyen, Tu tri thong giam - Đuong ki, cac sach su đeu chep rang Đuong Huyen Tong lenh Cao Luc Si đem Duong Quy phi vao trong đai đien Phat, siet co chet o duoi cay le.
Tieu thuyet 《Duong Thai Chan ngoai truyen》 ghi lai:「"Đuong Huyen Tong cung Duong Quy phi quyet biet, ba “Khat dung le Phat”, Cao Luc Si đem that co chet duoi cay le"」.


 Chet trong loan quan  Duong Quy phi co the truc tiep bi chet trong khi phien loan. Vao nam Chi Đuc thu 2 (757), Đo Phu o Truong An lam bai Ai giang đau, co mot cau "Minh mau hao xi kim ha tai, huyet o du hon quy bat đac", nay am chi Duong Quy phi bi giet chet, vay mau ma thanh, chu khong phai bi that co.
Ly Ich So (李益所) lam that tuyet Qua Ma ngoi, co nhung cau Thac quan huu tay lien hoa huyet hay Thai Chan huyet nhiem ma đe tan, đeu am chi cung mot y rang Duong Quy phi chet vi bi kiem bao quan giet hai. Ngay ca On Đinh Quan trong bai Ma ngoi dich cung co:"Phan hon vo nghiem bieu yen diet, mai huyet khong sinh bich thao sau", đeu lay y Duong Quy phi chet vi đao kiem bao quan.


 Nuot vang ma chet  Mot cach noi la Quy phi nuot vang ma chet, kha moi la, chi thay trong bai Ma ngoi hanh cua Luu Vu Tich.


 Luu lac dan gian  Con co nguoi cho rang, Duong Quy phi van chua chet o Ma Ngoi Dich, ma la luu lac vao dan gian.
Nha tho Du Binh Ba (俞平伯) trong "Luan tho tu khuc tap" (论诗词曲杂著), lay Truong han ca cua Bach Cu Di va Truong han ca truyen cua Tran Hong (陳鴻) lam khao chung. Ong cho rang Truong han ca cung Truong han ca truyen co ban bon y, co mot ham xuc khac. Luc ay sau quan bat ngo lam phan, Quy phi bi ep chet, trong tho noi ro Đuong Huyen Tong “Cuu khong đuoc”, cho nen viec ban chieu chi trong chinh su ghi lai, xet vao luc ay tuyet se khong co. Trong Truong han ca truyen cua Tran Hong con co ghi ro "Sai nguoi dat nang đi", chung to Quy phi đa đuoc Huyen Tong ngam sai nguoi đua đi tron.
Trong Truong han ca, sau khi Đuong Huyen Tong hoi loan, sai nguoi cai tang, thi noi la "Ma ngoi pha ha ne trung tho, bat kien ngoc nhan khong tu xu", thi cot đeu tim khong thay, cang lam tang them nghi van rang Quy phi khong chet o Ma Ngoi Dich.


 Đen ngoai quoc xa xoi  Co thuyet noi rang, Duong Quy phi đuoc Tran Huyen Le va Cao Luc Si bi mat bao ho, lenh mot thi ti chet thay va sap xep cho ba len thuyen, bo tron sang song tai Nhat Ban cho đen khi mat o tuoi 60. Tai Nhat Ban khi ay la Thoi Nara, Duong Quy phi đuoc Thien hoang Koken trong the đon tiep.
Trong van hoa Nhat Ban, Duong Quy phi rat đuoc ton sung va hien nay van con rat nhieu vo Noh, Kabuki hay tranh hoa noi ve cau chuyen cua ba va Đuong Huyen Tong. Trong tieng Nhat, ba đuoc goi la Yokihi (Kana: ようきひ). Co thuyet thi cho rang, nang đa sang Han Quoc (xua goi la Cao Ly). Cac thuyet nay đeu đuoc dung trong cac tac pham thi ca, nham ton vinh cau chuyen giua Đuong Huyen Tong va Duong Quy phi, đien hinh la Truong han ca cua Bach Cu Di, Truong han ca truyen (長恨歌傳) cua Tran Hong,...


Cac đien tich = Phi tu tieu =

Duong Quy phi rat thich an vai, tieng Trung goi la Le chi (荔枝). Đuong Huyen Tong lenh cho nguoi phong ngua tu Linh Nam (co thuyet la tu Tu Xuyen, hoac Phuc Kien) đem ve dang cho Quy phi an. Tren đuong đi, cu moi 5 dam, 10 dam, lai đat mot tram luan chuyen nhanh, theo đuong thuy, đuong bo cu the thay phien nhau, đem ve qua le chi tuoi ngon nhat.
Ngoai le chi ra, nhung vung Phuc Kien, Tu Xuyen con dang len mot loai ruou lam tu suong (Cam lo; 甘露), dang len cho Huyen Tong dung. Loai ruou thanh đam tuyet the, đuoc xung la Mi tuu. Khi đo, Duong Quy phi o Hoa Thanh cung (華清宮) dung trai vai, Đuong Huyen Tong uong ruou ngon, hoang lac mot thoi, nen co cau Hoa Thanh sinh ca nghe thuong tuy, Quy phi ba tuu lo nung tieu, loai ruou tien cong tu đo đuoc goi la Lo nung tieu (露浓笑).
Thi si Đo Muc co bai Qua Hoa Thanh cung - 過華清宮, trong đo co cau: Nhat ki hong tran phi tu tieu, Vo nhan tri thi le chi lai (一騎紅塵妃子笑, 無人知是荔枝來), chinh la dua vao đien tich nay.


= Quy phi tuy tuu =
Duong Quy phi cung la nguoi ham ruou va la tay uong ruou co hang. Tuong truyen, ba thuong cung Huyen Tong đoi am trong nhung bua tiec trien mien. Đuong Huyen Tong con sai tho kheo lam rieng mot chiec coc đac biet cho nang. Mot hom, Đuong Huyen Tong hen ho voi Quy phi, ra lenh cho mo tiec tai Bach Hoa đinh (百花亭), đe cung đi ngam hoa cung uong ruou. Hom sau, Duong Quy phi đen Bach Hoa Đinh truoc, chuan bi đay đu bua tiec. Ai ngo cho mai khong thay đau, đen khi nghe bao rang Hoang đe đang vui thu trieu hanh Mai phi, Duong Quy phi nghe vay rat đau buon, khong muon song nua.
Vao luc đo Duong Quy phi noi tieng co tinh hep hoi hay ghen, ma phu nu trong truong hop đoi cho, rat de boc lo cai tinh lang lo. Trong long đang tinh tu đay ap, ma lai khong co cho nao đe khuay khoa đuoc ngay, the la ba lien uong ruou đe giai sau, chi ba ly vao la đa say, tinh tu tran tre, khong kiem che đuoc minh. The la ba lien lo đi tat ca, uon eo khieu dam, lam nhung đong tac say ruou truoc mat hai Thai Giam la Cao Luc Si va Bui Luc Si, đe thoa man duc vong trong minh, mai cho đen khi met lu roi moi chiu tro ve cung.
Đien tich tren đuoc goi la Quy phi tuy tuu (貴妃醉酒; tuc Quy phi say ruou), la mot trong nhung đien tich noi tieng nhat lien quan đen Duong Quy phi, đac biet noi tieng trong gioi Kinh kich. Đien tich nay noi tieng đen noi thuong hay đuoc lay ra đe dien ta tren san khau va đuoc xem la mot trong nhung vo kinh đien nhat lien quan đen ba.


= Thu thuat lam đep =

Duong Quy phi rat so Huyen Tong sung ai my nhan khac nhung khong toan tinh đen viec dung thu đoan, vu luc tranh gianh ma chi tan dung triet đe suc manh nhan sac vo cung quyen ru, xinh đep cua minh.
Duong Quy phi giu gin than the rat can than, khong nhu cac ba hoang khac đuoc phu quy giau sang thi an uong thoa thue, mat het ve duyen dang truoc kia.
Đe co đuoc than hinh đep voi bo nguc nay no luon lam Đuong Huyen Tong me man, Duong Quy phi rat chiu kho tim toi cac phuong phap lam đep. Theo truyen thuyet dan gian đe lai, ba đa tao ra rat nhieu bi quyet lam đep cho rieng minh.
Mot trong nhung loai trai cay ma cac cung nu phai thuong xuyen mang toi cho Duong Quy phi la đu đu. Ban đau, đam cung nu chi nghi đon gian rang chu nhan thich an loai qua nay chu khong he biet đay chinh la phuong phap cham soc đoi go bong đao cua my nhan. Ngoai viec an nhieu đu đu song, Duong Quy phi con sai cac no ti nau canh đu đu xanh đe uong hang ngay.
Mot phuong phap tang kich co vong mot khac ma Duong Quy phi đa su dung la xoa bop nguc, tuong đoi đuoc truyen tung nhieu nhat. Sau khi tam xong, Duong Quy phi sai mot no ty xoa bop vung nguc cho minh. Viec xoa bop sau khi tam co the kich thich luu thong mau vung nguc, giup nguc khoe manh va san chac. Nguoi dan thoi bay gio con đon rang, so di Duong Quy phi van giu đuoc voc ngoc than nga, lan da trang muot va min mang la nho o phuong phap bi truyen, tam bang sua de pha voi tinh chat cac loai hoa quy va mot so duoc chat đac biet. Duong Quy phi con thuong xuyen đen suoi nuoc nong o Ly Son đe ngam minh, giu gin lan da khong bi nep nhan tan pha. 
Ba cung rat chu y toi viec trang điem, tuy khong đe son phan lam at đi ve đep tu nhien nhung cung khong bao gio đe mat moc khi đoi dien voi hoang đe.
Tuong truyen, quan ao cua Duong Quy phi nhieu khong ta xiet boi vi moi bo my nhan nay chi mac vai ba lan roi thay đoi bang bo khac voi dang ve, mau sac va loai to lua khac đi. Voi cac trang phuc ton kem ay, cung nhung đo trang suc xinh đep, quy gia, hau nhu bao gio Duong Quy phi cung la nguoi moi truoc mat Huyen Tong. Tuy nhien, chinh sac đep cua ba chinh la dau moc khoi đau cho su suy vong cua nha Đuong von đang thinh tri thoi Đuong Huyen Tong Ly Long Co.
Thoi Duong Quy phi cung la giai đoan cao trao lam đep cua nu nhan thoi Đuong bang an chu sa. Tuong truyen rang, sau mot tai nan, Thuong Quan Uyen Nhi bi seo ngay giua tran, khi seo lanh tao thanh hinh nhu bup sen nen ba đa ve thanh bong hoa sen tren tran. Sau nay, an ky nay đuoc luu truyen nhu mot phuong thuc trang điem đac trung cho phu nu thoi bay gio. "An ky" nay cang khien ve đep kieu sa, thanh thoat cua Duong Quy phi them phan cot cach tien tu, khien hoang thuong me đam. Ke tu sau đo, trong cac dip đac biet, phu nu thoi Đuong thuong ve len tran mot cham tron hay hinh đoi canh hoac canh hoa đon gian. Phu nu co đia vi cang cao thi tao hinh chu sa tren tran cang cau ky, phuc tap. Cac tan nuong trong ngay cuoi cung se đuoc ve mot bong hoa len tran.


Ve đep trong tho ca Theo su sach, vao đoi Đuong, phu nu đuoc cho la đep, hap dan thi phai tron tria, map map. Trong tuc ngu, thanh ngu tieng Hoa ngay nay van con cau: Yen sau Hoan phi (燕瘦環肥) hay Hoan phi Yen sau (環肥燕瘦). Tuc la Yen om Hoan map, Yen la chi nguoi đep thoi Han: Trieu Phi Yen, Hoan la chi Duong Quy phi thoi Đuong, y cau thanh ngu la moi nguoi mot ve đep khac nhau. Thuc su tranh ve Duong Quy phi đoi truoc chi phu hop voi tham my thoi Đuong khac thoi nay rat nhieu.
Duong Quy phi co sac đep đuoc vi la Tu hoa, nghia la khien hoa phai xau ho. 

Sau khi vao cung, Duong Quy phi tu niem co huong. Ngay kia, nang đen hoa vien thuong hoa giai buon, nhin thay hoa Mau Đon, Nguyet Quy no ro, nghi rang minh bi nhot trong cung, uong phi thanh xuan, long khong kim đuoc, buong loi than tho: "Hoa a, hoa a! Nguoi moi nam moi tuoi đeu co luc no, con ta đen khi nao moi co đuoc ngay ay?". Loi chua dut le đa tuon roi, nang vua so vao hoa, hoa chot thu minh, la xanh cuon lai. Nao ngo, nang so phai la loai hoa trinh nu (cay xau ho). Luc nay, co mot cung nga nhin thay, nguoi cung nga đo đi đau cung noi cho nguoi khac nghe viec ay. Tu đo, moi nguoi goi Duong Quy phi la "tu hoa".
Truyen ky ve Duong Quy phi đa đi vao rat nhieu tho ca cua nhieu the he. Thi hao Ly Bach co ba bai Thanh binh đieu ca tung sac đep cua Duong Quy phi. Bai đau tien:

Thi si noi tieng Ly Thuong An cung sang tac 2 ky Ma ngoi đe noi ve ba:

Thi si Bach Cu Di co bai Truong han ca noi tieng ke ve chuyen tinh giua ba va Đuong Huyen Tong.


Hoi hoa Trong van hoa đai chung = Phim đien anh =


= Phim truyen hinh =


= Quang cao =


Xem them Đuong Huyen Tong
An Loc Son
Loan An Su


Chu thich Tham khao Cuu Đuong thu, vol. 51 Luu tru ngay 18 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine.
Tan Đuong thu, vol. 76 Luu tru ngay 8 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine.
Tu tri thong giam, quyen 215, 216, 217, 218.


Lien ket ngoai Yang Guifei (Chinese concubine) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Hinh anh Duong Quy phi tren internet
The Yang Kwei-fei story Duong Quy phi va Truong Han Ca trong Truyen ke Genji