Sip (tieng Hy Lap: Κυπρος, đa Latinh hoa: Kypros IPA: [ˈcipros]; tieng Tho Nhi Ky: Kıbrıs IPA: [ˈkɯbɾɯs]), ten goi chinh thuc la Cong hoa Sip, la mot đao quoc nam tai phan phia đong cua bien Đia Trung Hai, đay la đao co dien tich va dan so lon thu 3 trong bien nay. Sip nam ve phia nam cua Tho Nhi Ky, phia tay cua Syria va Liban.
Con nguoi đa co nhung hoat đong đau tien tren đao tu khoang thien nien ky thu 10 TCN va noi đay co mot so di tich gieng nuoc thuoc vao hang co nhat tren the gioi. Nguoi Hy Lap Mycenae bat đau đen đinh cu tai đao vao thien nien ky 2 TCN. Do co vi tri chien luoc, trong khoang thoi gian sau đo, hon đao bi nhieu the luc lon nhu Assyria, Ai Cap va Ba Tu chiem đong. Đen nam 333 TCN, hon đao nam duoi quyen Alexandros Đai đe. Cac the luc ke tiep cai tri hon đao la Ai Cap Ptolemaios, La Ma va Đong La Ma, cac khalifah cua nguoi A Rap, vuong trieu Lusignan goc Phap va Cong hoa Venezia, sau đo la 3 the ky Đe quoc Ottoman cai tri tu nam 1571 đen 1878 (ve mat phap ly thi đen nam 1914).
Sip nam duoi quyen quan ly cua Đe quoc Anh vao nam 1878 va chinh thuc bi thon tinh vao nam 1914. Sau giai đoan đau tranh gianh đoc lap bang hinh thuc dan toc chu nghia bao luc trong thap nien 1950, Sip chinh thuc đuoc trao tra đoc lap vao nam 1960. Nam 1963, bao luc giua hai cong đong nguoi Sip goc Hy Lap va goc Tho Nhi Ky bat đau no ra, roi sau đo ket thuc khi đai dien cua cong đong goc Tho Nhi Ky co đuoc vi tri trong chinh phu. Ngay 15 thang 7 nam 1974, cac phan tu dan toc chu nghia goc Hy Lap tien hanh đao chinh trong no luc nham hop nhat hon đao vao Hy Lap. Đong thai nay dan toi viec Tho Nhi Ky đua quan đoi xam chiem Sip vao ngay 20 thang 7 cung nam, ho chiem đuoc mot phan lanh tho nay la Bac Sip. Uoc tinh co tren 150.000 nguoi Sip goc Hy Lap va 50.000 nguoi Sip goc Tho Nhi Ky phai di chuyen cho o. Mot nha nuoc ly khai cua nguoi Sip goc Tho Nhi Ky đuoc thanh lap vao nam 1983, đong thai bi cong đong quoc te len an, chi trich va chi co duy nhat Tho Nhi Ky la quoc gia cong nhan nha nuoc moi nay, tranh chap van tiep tuc dien ra cho đen tan ngay nay.
Chinh phu Sip co quyen phap ly tren toan bo hon đao, ngoai tru cac khu vuc Akrotiri va Dhekelia van thuoc quyen quan ly cua Anh Quoc theo cac hiep đinh ve cuu thuoc đia đoc lap. Lanh tho Sip bi phan chia thanh hai khu vuc chinh, quyen quan ly cua chinh phu Cong hoa nam ve phia nam va phia tay; chiem 60% dien tich đao con o phia bac hon đao do Cong hoa Tho Nhi Ky Bac Sip quan ly chiem 36% dien tich con lai. Gan 4% dien tich khac thuoc vao vung đem do Lien Hop Quoc phu trach. Cong đong quoc te nhin nhan phan đat phia bac cua hon đao la lanh tho hop phap cua Cong hoa Sip bi cac luc luong quan su Tho Nhi Ky chiem đong trai phep.
Sip la mot đia điem du lich noi tieng tai Đia Trung Hai. Sip co mot nen kinh te thu nhap cao. Sip la thanh vien cua Khoi Thinh vuong chung Anh tu nam 1961 va la mot thanh vien tham gia sang lap cua Phong trao khong lien ket tuy nhien đa roi khoi phong trao khi gia nhap Lien minh chau Au vao nam 2004. Nam 2008, Cong hoa Sip tiep tuc gia nhap Khu vuc đong Euro.


Tu nguyen Cai ten "Sip" trong tieng Viet co le co nguon goc tu ten quoc gia nay trong tieng Phap la "Chypre". Con trong tieng Anh, tu Cyprus co tu nguyen hoi kho xac đinh. Mot loi giai thich co the la tu tieng Hy Lap chi cay bach Đia Trung Hai (Cupressus sempervirens), κυπαρισσος (kyparissos), hay tham chi cai ten Hy Lap cua cay la mong (Lawsonia alba), κυπρος (kypros). Mot loi giai thich khac cho rang no xuat phat tu tu Eteocypriot cho đong. Vi du, Georges Dossin, cho rang no co nguon goc tu tieng Sumer cho đong đo (zubar) hay đong thiec (kubar), boi tru luong đong lon đuoc tim thay tren hon đao. Thong qua thuong mai xuyen bien hon đao nay đuoc đat ten theo tu tieng La tinh co cho loai kim loai nay thong qua cau aes Cyprium, "kim loai cua Sip", sau nay viet gon thanh Cuprum. Sip cung đuoc goi la "hoan đao cua Aphrodite hay tinh yeu", boi trong than thoai Hy Lap, vi nu than Aphrodite, cua sac đep va tinh yeu đuoc sinh ra tai Sip.
Cac bieu lo cua Assyrian Co cho "hon đao nhieu nang xa xoi" la kyper-az n-itis, đa nhieu lan đuoc chuyen nghia sang tieng Hy Lap la kyperus nytis, hay kyprezu-nytys co nghia (trong tho ngu Cretan Co) "hon đao nhieu nang phia nam". Sau đo no lien quan toi viec nguoi Cretan đat ten cho no nhu vay, va ket qua la "hon đao nhieu nang phia nam", "Kipriuznyt". Mot kha nang khac la nguoi Phoenician đa goi no la "Kyiprii Uuzta" (Đao Cam), cai ten xuat hien trong thoi La Ma va ho nghi no đuoc đat theo ten mot trong nhung vi hoang đe cua ho, va goi no la "Ciprea Augusta". Cung voi thoi gian, Augusta bi bo đi va chi con lai Ciprea.


Đia ly Đao quoc thuoc Tay A, nam o vung phia Đia Trung Hai, cach bo bien Nam Tho Nhi Ky khoang 80 km. Vi tri bao quat va thuan loi tren cac đuong dan đen kenh đao Suez đa nang cao tam quan trong ve chien luoc cua đao quoc nay. Hai day nui Kyrenias trai dai o bo bien phia Bac va day Troodhos phia Tay Nam chiem phan lon đat đai tren đao, bi phan cach boi đong bang trung trai dai o giua.


Lich su Sip = Thoi co đai =

Tuong truyen, Sip la noi sinh cua Aphrodite, Adonis va la noi o cua Vua Cinyras, Teucer va Pygmalion. Đia điem co hoat đong cua con nguoi som nhat đuoc xac đinh la Aetokremnos, nam o bo bien phia nam, cho thay nhung nguoi san ban hai luom đa co mat tren hon đao tu khoang nam 10.000 truoc Cong Nguyen, voi nhung cong đong lang đinh cu tu khoang nam 8200 truoc Cong Nguyen. Su xuat hien cua nhung nguoi đau tien trung khop voi cuoc tuyet chung cua nhung chu ha ma lun va voi lun, cac xuong so cua chung la khoi nguon cho truyen thuyet Cyclops. Cac gieng nuoc đuoc phat hien boi cac nha khao co hoc o phia tay Sip đuoc cho la thuoc so nhung gieng co nhat Trai Đat, co nien đai tu 9,000 toi 10.500 nam. Chung đuoc cho la bang chung ve su phuc tap cua cac cong đong đinh cu đau tien. Nhung di tich cua mot chu meo tam thang tuoi đuoc tim thay đuoc chon cat voi nguoi chu cua no tai mot đia điem Đo đa moi rieng biet tai Sip. Ngoi mo đuoc uoc tinh co 9.500 nam tuoi, truoc ca nen van minh Ai Cap co đai va đay lui thoi điem dien ra su thuan hoa thu nuoi cua loai nguoi len som rat nhieu.
Co nhieu đot con nguoi va nguoi đinh cu toi đay cung nhu nhung nguoi moi nhap cu toi hon đao trong thoi ky Đo đa moi, du nhung tran đong đat đa pha huy cac co so ha tang tu khoang nam 3800 truoc Cong nguyen. Nhieu lan song nguoi nhap cu tiep noi, gom ca mot so bo toc tu tieu A giup tang cuong nghe thu cong che tac kim loai tren hon đao, du nhung đo tao tac đuoc phat hien tu thoi nay rat hiem khi co chat luong cao. Thoi ky đo Đong đuoc bao truoc voi su xuat hien cua nhung nguoi Tieu A đen hon đao nay tu khoang nam 2400 truoc Cong Nguyen.
Nguoi Hy Lap Mycenae lan đau tien toi Sip khoang nam 1600 truoc Cong Nguyen, voi nhung khu đinh cu thuoc thoi ky nay nam rai rac tren khap hon đao. Mot lan song nguoi đinh cu Hy Lap khac đuoc cho la đa dien ra trong giai đoan 1100-1050 truoc Cong Nguyen, va đac điem Hy Lap noi bat tren đao cung bat đau tu giai đoan nay. Nhieu thuoc đia Phoenicia đa đuoc tim thay tu the ky thu VIII truoc Cong Nguyen, nhu Kart-Hadasht co nghia 'Thi tran Moi', gan Larnaca va Salamis hien nay.
Sip bi Assyria chinh phuc nam 709 truoc Cong Nguyen, truoc mot giai đoan ngan duoi su cai tri cua Ai Cap va cuoi cung la Ba Tu nam 545 truoc Cong Nguyen. Nguoi Sip, duoi su lanh đao cua Onesilos, gia nhap cung voi nhung nguoi anh em Hy Lap tai cac thanh bang Ionia trong cuoc Noi day Ionia khong thanh cong nam 499 truoc Cong Nguyen chong lai Đe quoc Ba Tu Achaemenes. Hon đao bi đua lai duoi quyen cai tri lien tuc cua Hy Lap boi Alexandros Đai Đe va nha Ptolemaios cua Ai Cap sau cai chet cua ong. Su Hy Lap hoa toan bo dien ra trong thoi ky Ptolemaios, chi cham dut khi Sip bi Cong hoa La Ma sap nhap nam 58 truoc Cong Nguyen. Sip la mot trong nhung điem dung đau tien trong chuyen hanh trinh truyen giao cua Su đo Phaolo.


= Trung Co =

Nam 395, Sip tro thanh mot phan cua Đe che Byzantine, đe che nay mat quyen kiem soat hon đao vao tay nguoi A Rap nam 649 truoc khi tai chiem nam 966. Trong Cuoc Thap tu chinh thu Ba, nam 1191, Richard I cua Anh đa chiem hon đao tu Isaac Komnenos. Ong dung no nhu mot can cu hau can chinh kha an toan khoi Saracens. Mot nam sau Guy cua Lusignan mua lai hon đao tu Templars đe bu cho nhung thiet hai cua vuong quoc cua ong.
Cong hoa Venice nam quyen kiem soat đao nam 1489 sau su thoai vi cua Nu vuong Catarina Corner. Ba la vo goa cua James II nguoi la Lusignan Vua Sip cuoi cung. Su dung no nhu mot cong thuong mai quan trong, nguoi Venice nhanh chong cung co Nicosia; thanh pho thu đo hien tai cua Sip, voi nhung Buc tuong Venice noi tieng. Trong suot thoi cai tri cua Venice, Đe che Osman thuong tien hanh nhung cuoc cuop pha Sip. Nam 1539 quan Osman pha huy Limassol va vi lo ngai đieu xau nhat co the xay ra, nguoi Venice cung cung co Famagusta va Kyrenia.


= Thoi cai tri cua Ottoman va Anh =

Nam 1570, mot cuoc tan cong quy mo lon duoi su chi huy cua Piyale Pasha voi 60.000 quan đa đua hon đao nay ve duoi su thong tri cua Đe quoc Tho Ottoman, du co su khang cu kien quyet cua nhung nguoi dan Nicosia va Famagusta. 20.000 nguoi Nicosia bi giet hai, va moi nha tho, moi cong trinh cong cong va cung đien đeu bi cuop pha. Nguoi Tho ap đat he thong millet va cho phep cac co quan ton giao đuoc quan ly cac cong đong phi Hoi giao cua minh, nhung cung luc ay đau tu cho Nha tho Chinh thong phia Đong nhu mot luc luong moi gioi giua nguoi Sip Thien chua giao va cac co quan đuoc trao khong chi quyen ton giao ma ca kinh te va chinh tri.Thue khoa nang ne đa dan toi nhung cuoc noi loan, voi xap xi hai muoi tam cuoc khoi nghia đam mau dien ra trong giai đoan 1572 va 1668, buoc cac Sultan phai can thiep. Cuoc tong đieu tra dan so lon cua Đe quoc Ottoman nam 1831, chi tinh so đan ong, cho biet co 14.983 tin đo Hoi giao va 29.190 tin đo Thien chua giao. Toi nam 1872, dan so cua hon đao đa tang len 144.000 gom 44.000 nguoi Hoi giao va 100.000 tin đo Thien chua giao.
Bo may hanh chinh, nhung khong co chu quyen, cua hon đao bi nhuong lai cho Đe quoc Anh nam 1878 voi hau qua cua cuoc Chien tranh Nga-Tho Nhi Ky (1877–1878). Hon đao tiep tuc la mot can cu quan su quan trong cua nguoi Anh tren nhung con đuong thuoc đia cua ho. Toi nam 1906, khi cang Famagusta đuoc hoan thanh, Sip la mot đia điem hai quan quan trong giam sat kenh đao Suez, con đuong chinh chien luoc dan toi An Đo khi ay la thuoc đia quan trong nhat cua Anh. Sau Chien tranh the gioi thu nhat va su lien minh cua Tho Nhi Ky voi khoi Lien minh Trung tam, Anh Quoc sap nhap hon đao. Nam 1923, theo Hiep uoc Lausanne, nuoc Cong hoa Tho Nhi Ky moi thanh lap tu bo bat ky yeu sach nao voi Sip vao nam 1925 hon đao đuoc tuyen bo la mot Thuoc đia Hoang gia Anh. Nhieu nguoi Sip Hy Lap chien đau trong Quan đoi Anh trong ca hai cuoc The Chien, voi hy vong rang cuoi cung Sip se đuoc thong nhat voi Hy Lap.
Thang 1 nam 1950 Nha tho Chinh thong phuong Đong to chuc mot cuoc trung cau dan y, bi cong đong nguoi Sip Tho Nhi Ky tay chay, theo đo 90% nguoi bo phieu ung ho "enosis", co nghia la mot lien minh voi Hy Lap; tat nhien cung co nhung nguoi Sip Hy Lap khong đong y voi enosis. Quyen tu tri gioi han theo mot hien phap đuoc co quan hanh chinh Anh đua ra nhung cuoi cung bi bac bo. Nam 1955 to chuc EOKA đuoc thanh lap, tim kiem đoc lap va lien minh voi Hy Lap thong qua đau tranh vu trang. Cung luc ay To chuc Khang chien Tho Nhi Ky (TMT), keu goi Taksim, hay su ly khai, đuoc thanh lap boi nhung nguoi Sip Tho Nhi Ky nhu mot to chuc đoi trong. Su hon loan tren hon đao bi nguoi Anh dung vu luc đan ap.


= Đoc lap =
Ngay 16 thang 8 nam 1960, Sip gianh đuoc đoc lap sau mot thoa thuan tai Zurich va Luan Đon giua Anh Quoc, Hy Lap va Tho Nhi Ky. Nguoi Anh giu lai hai Vung Can cu quan su co chu quyen tai Akrotiri va Dhekelia trong khi cac co so chinh phu cac van phong cong cong đuoc trao theo ty le thanh phan sac toc khien cong đong thieu so Tho Nhi Ky co quyen phu quyet thuong truc, 30% trong nghi vien va bo may hanh chinh, va trao cho ba quoc gia bao lanh cac quyen đam bao thuc hien.
Nam 1963 bao luc giua cac cong đong bung phat, mot phan đuoc su bao tro cua ca hai "nuoc me" voi viec nguoi Sip Tho Nhi Ky bi buoc vao song trong cac vung đat noi đia va lanh đao nguoi Sip Hy Lap Tong giam muc Makarios III keu goi mot su đon phuong thay đoi hien phap coi đo la cach thuc đe giam cang thang va giup nguoi Hy Lap co quyen kiem soat toan bo hon đao. Lien hiep quoc tham gia giai quyet van đe va cac luc luong Lien hiep quoc tai Sip (UNICYP) đa đuoc trien khai tai cac điem nhay cam.


= Phan chia =
Chinh phu quan su Hy Lap nam quyen o Hy Lap đau thap nien 1970 tro nen bat binh voi chinh sach cua Makarios tai Sip va su thieu vang mot qua trinh huong toi "Enosis" ('Lien minh' trong tieng Hy Lap) voi Hy Lap. Mot phan vi ly do nay, va mot phan boi su boi roi voi su chong đoi trong nuoc, hoi đong quan su đa to chuc mot cuoc đao chinh bai Sip ngay 15 thang 7 nam 1974. Nikos Sampson đuoc hoi đong quan su Hy Lap đua len lam tong thong Sip. Du la mot nguoi theo chu nghia quoc gia, ong đa khong tuyen bo lien minh voi Hy Lap va tuyen bo rang Sip se tiep tuc giu đoc lap va khong lien ket. Nhung chinh phu Tho Nhi Ky khong thay de chiu voi tinh hinh thuc te, vi the ho đa phan ung va tim kiem su can thiep cua Anh, von chua bao gio la cu the. Bay ngay sau, ngay 20 thang 7 nam 1974, Tho Nhi Ky xam luoc Sip tuyen bo mot quyen, theo cac thoa thuan Zurich va Luan Đon, đe can thiep va tai lap trat tu hien phap. Khong quan Tho Nhi Ky bat đau nem bom cac vi tri tai Sip, hang tram linh du đo bo xuong khu vuc giua Nicosia va Kyrenia, noi nguoi Sip Tho Nhi Ky đuoc trang bi tot tu lau đa co mat, trong khi ngoai bo bien Kyrenia 30 tau Tho Nhi Ky đuoc bao ve boi cac tau khu truc cho đo bo 6,000 linh va mot luc luong xe tang, xe tai va cac phuong tien boc thep. Ba ngay sau, khi mot thoa thuan ngung ban đa đuoc đong thuan, Tho Nhi Ky đa cho đo bo 30.000 linh tren hon đao va chiem Kyrenia, hanh lang noi Kyrenia voi Nicosia va quan Sip Tho Nhi Ky cua Nicosia. Hoi đong quan su tai Athens va sau đo la Sampson Sip mat quyen luc. Tai Nicosia, Glafkos Clerides nam quyen tong thong va trat tu hien phap đuoc tai lap; be ngoai la loai bo nguyen nhan nguoi Tho Nhi Ky đat ra cho cuoc xam luoc, du nguoi Tho du đa co nhieu thang loi ban đau nhu vay khi đo đa cam ket ap dung chinh sach tu lau cua ho la chia re hon đao va sap nhap mien bac Sip. Nguoi Tho su dung mot giai đoan voi cac cuoc đam phan vo vinh - trong đo Tho Nhi Ky đuoc My ung ho ve ngoai giao, tinh bao - đe tang cuong khu vuc Kyrenia va chuan bi cho giai đoan thu hai cua cuoc xam luoc, bat đau ngay 14 thang 8 va dan toi viec chiem đong Morphou, Karpasia, Ammochostos va Mesaoria. Su can thiep quan su cua Tho Nhi Ky đuoc Hoa Ky bi mat ung ho va NATO. Nguoi Hy Lap thong bao su thanh lap cua mot nhom ban quan su EOKA moi nham chong lai nhung ke xam luoc nhung đieu nay đa cho thay su phan tac dung, khien viec truc xuat nguoi Hy Lap khoi cac vung do Tho Nhi Ky chiem đong cang dien ra nhanh hon. Voi so luong thua kem hoan toan, cac luc luong Hy Lap khong the chong lai su tien quan cua Tho Nhi Ky. Vung Ayia Napa chi thoat khoi su chiem đong nho no nam sau khu vuc Can cu co Chu quyen Anh, noi nguoi Tho vi can than đa khong xam chiem.
Mot quan điem khac cho rang cuoc đao chinh đon gian chi co muc đich ha be Tong giam muc Makarios va chinh phu cua ong vi the cac ke hoach cua Henry Kissinger ve Sip co the đuoc thuc hien.

Ioannides [lanh đao hoi đong quan su Hy Lap] đa noi rang... ong khong chac lieu minh chi đon gian co the rut quan Hy Lap khoi Sip... hay dut khoat lat đo Makarios va đe Hy Lap thoa thuan truc tiep voi Tho Nhi Ky ve tuong lai cua Sip. (The trial of Henry Kissinger By Christopher Hitchens, 2002, p.82.)

Ap luc quoc te dan toi mot cuoc ngung ban va o thoi điem đo 37% đat đai đa thuoc trong vung chiem đong Tho Nhi Ky, 170.000 nguoi Sip Hy Lap bi đuoi khoi nha cua o mien bac va 50.000 nguoi Sip Tho Nhi Ky phai ra đi theo huong nguoc lai. Nam 1983 nguoi Sip Tho Nhi Ky đon phuong tuyen bo đoc lap, va chi đuoc moi Tho Nhi Ky cong nhan. Toi thoi điem hien tai, co 1,534 nguoi Sip Hy Lap va 502 nguoi Sip Tho Nhi Ky mat tich vi cuoc xung đot. Cac su kien trong mua he nam 1974 la trong tam chinh tri tren hon đao, cung nhu quan he Hy Lap-Tho Nhi Ky. Khoang 150.000 nguoi đinh cu tu Tho Nhi Ky đuoc cho la đang song tren mien bac vi pham vao Hiep uoc Geneve va nhieu nghi quyet cua Lien hiep quoc . Sau cuoc xam luoc va chiem đong lanh tho mien bac cua Tho Nhi Ky, Cong hoa Sip thong bao toan bo cang vao o mien bac bi đong cua, boi thuc te chungkhong nam trong quyen quan ly cua ho.


= Lich su gan đay =
Boi su phan chia cua nen Cong hoa dien ra tren thuc te, chu khong phai ve mat phap ly, mien bac va mien nam đa đi theo nhung con đuong khac nhau. Cong hoa Sip la mot che đo dan chu lap hien đa đat toi muc đo giau co cao, voi nen kinh te bung no va co so ha tang tot. No la mot thanh vien cua Lien hiep quoc, Lien minh chau Au va nhieu to chuc quoc te khac va đuoc cac to chuc nay cong nhan nhu chinh phu hop phap duy nhat cua toan bo hon đao. Vung khong thuoc quyen quan ly cua Cong hoa Sip, Bac Sip, phu thuoc vao su giup đo tu Tho Nhi Ky. No luc lon cuoi cung nham giai quyet cuoc tranh cai Sip la Ke hoach Annan. No đuoc nguoi Sip Tho Nhi Ky ung ho nhung no bi phan đoi boi nguoi Sip goc Hy Lap.
Thang 7 nam 2006, hon đao tro thanh mot thien đuong an toan cho nhung nguoi Liban ti nan vi cuoc xung đot giua Israel va Hezbollah.
Thang 3 nam 2008, mot buc tuong tung đung hang thap ky nhu bien gioi giua vung do nguoi Sip Hy Lap quan ly va vung đem cua Lien hiep quoc đa bi pha bo. Buc tuong tung cat ngang qua Pho Ledra tai trung tam Nicosia va đuoc coi nhu mot bieu tuong manh me cua su phan chia hon đao keo dai 32 nam. Ngay 3 thang 4 nam 2008, Pho Ledra đuoc mo cua voi su hien dien cua cac quan chuc Sip goc Tho Nhi Ky va Hy Lap.


Chinh phu Sip la mot quoc gia theo che đo cong hoa tong thong. Nguyen thu nha nuoc va lanh đao chinh phu la Tong thong, tong thong đuoc bau qua mot qua trinh pho thong đau phieu voi nhiem ky nam nam. Quyen hanh phap do chinh phu đam nhiem va quyen lap phap thuoc Nghi vien trong khi nhanh Tu phap đoc lap voi ca nhanh lap phap va hanh phap.
Hien phap nam 1960 quy đinh mot he thong chinh phu tong thong voi cac nhanh hanh phap, lap phap va tu phap rieng biet, cung nhu mot he thong kiem tra va can bang phuc tap, gom mot ty le chia se quyen luc đa đuoc tinh truoc đe bao ve cac quyen loi cua nguoi Sip Tho Nhi Ky. Nhanh hanh phap, do mot Tong thong Sip Hy Lap va mot Pho tong thong Sip Tho Nhi Ky đung đau. Hai nguoi nay đuoc cac cong đong cua minh bau len voi nhiem ky nam nam va moi nguoi đeu co quyen phu quyet voi mot so kieu quyet đinh hanh phap va lap phap. Quyen lap phap thuoc Nghi vien, voi cac đai bieu cung đuoc bau len tren can ban đau phieu. Tu nam 1964, sau nhung cuoc xung đot giua hai cong đong, cac ghe cua nguoi Sip Tho Nhi Ky trong nghi vien bi bo trong. Nguoi Sip Tho Nhi Ky tu choi thanh lap bo noi vu truoc cuoc xam luoc Sip trong no luc nham phan chia Cong hoa Sip ve phap ly. Đieu nay la ro rang trong bao cao cua Tong thu ky Lien hiep quoc o thoi điem ay. Cac lanh đao nguoi Sip Tho Nhi Ky đa gia nhap vao mot lap truong cung ran chong lai moi bien phap co the khien cac thanh vien cua hai cong đong song va lam viec cung nhau, hay co the đat nguoi Sip Tho Nhi Ky vao cac tinh huong theo đo ho se phai chap nhan quyen luc cua cac co quan chinh phu. Qua thuc, boi gioi lanh đao nguoi Sip Tho Nhi Ky cam ket coi su chia re ve đia ly va tu nhien giua cac cong đong nhu mot muc tieu chinh tri, duong nhu cac hanh đong đuoc nguoi Sip Tho Nhi Ky khuyen khich kho co the đuoc coi la su the hien cac dau hieu cua mot chinh sach moi. Ket qua duong nhu la mot chinh sach tu chia re mot cach than trong cua nguoi Sip Tho Nhi Ky
Nam 1974 Sip bi phan chia tren thuc te thanh Sip do nguoi Hy Lap kiem soat o hai phan ba hon đao o phia nam va mot phan ba dien tich do Tho Nhi Ky kiem soat o phia bac. Nguoi Sip Tho Nhi Ky cuoi cung đa tuyen bo đoc lap nam 1983 tro thanh Cong hoa Bac Sip Tho Nhi Ky, nhung chi đuoc moi Tho Nhi Ky cong nhan. Nam 1985, Cong hoa Bac Sip Tho Nhi Ky đua ra mot hien phap va to chuc cuoc bau cu đau tien. Lien hiep quoc cong nhan chu quyen cua Cong hoa Sip voi toan bo hon đao Sip.
Nghi vien hien co 59 thanh vien đuoc bau voi nhiem ky nam nam, 56 thanh vien theo đai dien ty le va ba thanh vien quan sat vien đai dien cho cac cong đong nguoi Maronite, Latin va Armenia. 24 ghe đuoc chia cho cong đong Tho Nhi Ky nhung van bi đe trong tu nam 1964. Moi truong chinh tri chu yeu la cuoc tranh gianh giua Đang Tien bo cua Tang lop Lao đong (AKEL) Cong san va Đang Tu do dan chu bao thu va phai trung dung Đang Dan chu, Dan chu Xa hoi Phong trao Dan chu Xa hoi (EDEK) va EURO.KO trung dung.
Ngay 17 thang 2 nam 2008 Dimitris Christofias thuoc Đang Tien bo cua Tang lop Lao đong đuoc bau lam Tong thong Sip va đay la thang loi bau cu đau tien khong phai thuoc mot lien minh lon. Đieu nay khien Sip tro thanh mot trong ba quoc gia duy nhat tren the gioi đa tung co mot chinh phu Cong san đuoc bau cu dan chu, hai nuoc kia la Moldova va Nepal, va la quoc gia thanh vien Lien minh chau Au duy nhat đa tung nam duoi su lanh đao cua phai Cong san. Christofias tiep nhan chinh phu tu Tassos Papadopoulos thuoc Đang Dan chu ong đa nam chuc vu nay tu thang 2 nam 2003. Tuy nhien, do nhung hau qua nang ne ma Christofias gay ra trong cuoc khung hoang kinh te tai Sip 2012-13, ong đa khong ra tranh cu lan 2 va nhiem ky sau (2013), Nicos Anastasiades thuoc Đang Dan chu đa len nam quyen va đuoc tai cu va nam giu chuc Tong thong cho đen nay.


= Quan =

Cong hoa Sip đuoc chia thanh sau quan: Nicosia, Famagusta, Kyrenia, Larnaca, Limassol va Paphos.


= Lanh tho phu thuoc o ben ngoai va vung đat thuoc nuoc ngoai =
Sip co bon vung đat phu thuoc o ben ngoai, va toan bo lanh tho thuoc Khu vuc Can cu co Chu quyen Anh Dhekelia. Hai vung đau tien la cac lang Ormidhia va Xylotymvou. Vung thu ba la Tram đien Dhekelia, bi ngan cach boi mot con đuong cua Anh lam hai phan. Phan phia bac la mot vung phu thuoc o ben ngoai, giong nhu hai lang tren, trong khi vung phia nam nam canh bien va vi the khong phai la mot vung đat phu thuoc o ben ngoai, du no khong co lanh hai rieng.
Vung đem Lien hiep quoc chay nguoc huong Dhekelia va quay tro lai tu canh phia đong cua no ben ngoai Ayios Nikolaos, noi voi phan con lai cua Dhekelia bang mot hanh lang đat, va theo huong nay vung đem quay ve goc phia đong nam cua hon đao, vung Paralimni, la vung phu thuoc o ben ngoai tren thuc te chu khong phai theo phap ly.
Pyrgos la mot vung đat phu thuoc nuoc ngoai tren thuc te cua vung do chinh phu kiem soat tren hon đao. Đay la thi tran Hy Lap Sip nam tren Vinh Morphou do Chinh phu Bac Sip Tho Nhi Ky kiem soat.


= Nhan quyen =
Su luu y thuong xuyen tren su phan chia hon đao thinh thoang đoi lot nhung van đe nhan quyen. Mai dam lan tran tren ca vung do Hy Lap va vung do Tho Nhi Ky kiem soat, va vung phia nam do Hy Lap kiem soat đa bi chi trich vi vai tro cua no trong nganh thuong mai sex nhu mot trong nhung con đuong buon nguoi tu Đong Au. Che đo o phia bac thinh thoang bi chi trich ve van đe tu do ngon luan lien quan toi viec đoi xu nghiem khac voi cac tong bien tap bao. Luat phap ve bao luc gia đinh tai nuoc Cong hoa van hau nhu khong đuoc ap dung, va no van chua đuoc thong qua thanh luan o phia Bac. Cac bao cao ve su đoi xu khong thich đang voi nhan vien noi đia, chu yeu la nhung cong nhan nhap co tu cac nuoc đang phat trien, thinh thoang đuoc thong bao tren bao chi Sip Hy Lap, va la chu đe cua nhieu chien dich cua cac to chuc tu thien chong phat xit KISA.


Quan đoi Ve binh Quoc gia Sip la luc luong quan su chinh cua Cong hoa Sip o phia Nam. Đay la luc luong quan đoi hon hop gom toan bo nguoi Hy Lap, voi cac nhanh bo binh, khong quan va hai quan.
Cac luc luong tren bo cua Ve binh Quoc gia Sip gom cac đon vi sau:

Su đoan Bo binh so 1 (Ιη Μεραρχια ΠΖ)
Su đoan Bo binh so 2 (ΙΙα Μεραρχια ΠΖ)
Lu đoan Bo binh so 4 (ΙVη Ταξιαρχια ΠΖ)
Lu đoan Thiet giap so 20 (ΧΧη ΤΘ Ταξιαρχια)
Lu đoan Ho tro so 3 (ΙΙΙη Ταξιαρχια ΥΠ)
Lu đoan Ho tro so 8 (VIIIη Ταξιαρχια ΥΠ)
Luc luong khong quan gom Phi đoi Truc thang Tan cong so 449 (449 ΜΑΕ) - voi nhung chiec SA-342L va Bell 206 va Phi đoi Truc thang Tan cong so 450 (450 ME/P) - voi nhung chiec Mi-35P, BN-2B va PC-9. Cac si quan cao cap hien tai gom Tu lenh Toi cao, Ve binh Quoc gia Sip: Trung tuong Konstantinos Bisbikas, Pho tu lenh, Ve binh Quoc gia Sip: Trung tuong Savvas Argyrou va Tham muu truong, Ve binh Quoc gia Sip: Thieu tuong Gregory Stamoulis.


Kinh te Sip thuc hien nen kinh te thi truong tu do dua chu yeu vao cac nganh dich vu đac biet la du lich. Truoc đay nong nghiep la nganh kinh te quan trong nhat, thu hut 1/3 luc luong lao đong, nong san xuat khau chiem 1/3 gia tri xuat khau cua Sip, nhung nhung nam gan đay du lich va dich vu dan dan chiem vi tri quan trong hon, đong gop đen 78% GDP va thu hut hon 70% luc luong lao đong cua Sip. Nen cong nghiep Sip nho be, chu yeu la cong nghiep che bien va san xuat hang tieu dung nhu det, giay dep, may mac xuat khau, che bien nong lam san...Nam 2007, Sip đa thu hut nhieu von đau tu chiem hon 20,8% GDPlam tang them nguon ngan sach đen 9,996 ty USD.
Nam 2016, Tong san pham quoc dan (GDP) cua Sip la 19.931 ty USD tinh theo qui đoi, voi ty le tang truong GDP thuc 3,6%, thu nhap tinh theo đau nguoi la 35,750 USD (2016). Ty le lam phat la 5,1% (2008); ty le that nghiep la 3.8% (2008), no nuoc ngoai 26,12 ty USD (31/12/2007).
Sip co quan he kinh te – thuong mai chu yeu voi cac nuoc EU, Đong Bac A (Han Quoc, Nhat Ban).
Kinh te Sip kha thinh vuong va đa đuoc đa dang hoa trong nhung nam gan đay. Theo cac uoc tinh moi nhat cua IMF, GDP tren đau nguoi cua nuoc nay (đa đuoc đieu chinh theo suc mua) o muc $28.381, o tren muc trung binh cua Lien minh chau Au. Sip đa đuoc lua chon la mot co so cho nhieu doanh nghiep nuoc ngoai boi co so ha tang phat trien cao. Chinh sach kinh te cua Chinh phu Sip chu trong toi viec đat cac tieu chi cho viec gia nhap Lien minh chau Au. Chap nhan đong euro lam tien te quoc gia nhu yeu cau voi moi quoc gia moi gia nhap Lien minh chau Au, va chinh phu Sip đa chap nhan đong tien te moi ngay 1 thang 1 nam 2008.
Dau mo gan đay đa đuoc phat hien tren them luc đia giua Sip va Ai Cap, va nhung cuoc đam phan đang đuoc tien hanh giua Liban va Ai Cap đe đat toi mot thoa thuan khai thac cac nguon tai nguyen đo. Them luc đia chia tach Liban va Sip đuoc cho la co truc luong dau tho va khi tu nhien lon. Tuy nhien, Hai quan Tho Nhi Ky khong cho phep viec khai thac dau khi trong vung.
Kinh te khu vuc do Tho Nhi Ky chiem đong (thuc te la Quan Mersin) chu yeu gom cac linh vuc dich vu, gom linh vuc cong, thuong mai, du lich va giao duc voi cac khu vuc nong nghiep va cong nghiep nhe nho. Kinh te hoat đong tren co so thi truong tu do, du no tiep tuc bi anh huong boi su co lap chinh tri cua nguoi Sip Tho Nhi Ky, su thieu hut đau tu tu nhan va chinh phu, chi phi van chuyen cao, va thieu hut nguon lao đong co tay nghe. Du co nhung tro ngai nhu vay, nen kinh te đa hoat đong tot trong giai đoan 2003 va 2004, voi cac ty le phat trien cao 9.6% va 11.4%. Thu nhap trung binh trong khu vuc đat $15.984 nam 2008. Su tang truong đuoc ho tro mot phan boi su on đinh vung chac cua đong lira moi Tho Nhi Ky va boi su tang truong manh trong linh vuc giao duc va xay dung.
Hon đao đa chung kien mot cuoc bung no du lich trong nhieu nam va cung voi đo la su thinh vuong cua thi truong cho thue cua Sip. Ngoai ra su tang truong tu ban trong muc đo thinh vuong đuoc tao ra do nhu cau cua cac nha đau tu toi đay va nhung nguoi dan ngay cang giau len tren hon đao.


Nhan khau Theo cuoc đieu tra dan so đau tien sau khi tuyen bo đoc lap, đuoc tien hanh thang 12 nam 1960 va o tren pham vi toan bo hon đao, Sip co tong dan so 573.566 nguoi, voi nguoi Sip goc Hy Lap chiem 77% dan so va nguoi Sip Tho Nhi Ky chiem 18% (nguoi sac toc khac chiem 5% con lai). Theo cuoc đieu tra dan so gan nhat tien hanh tren toan bo hon đao (thang 4 nam 1973), dan so Sip la 631.778 voi uoc tinh nguoi Sip Tho Nhi Ky chiem 19% tong so (khoang 120.000).
Cac cuoc đieu tra dan so sau nay tien hanh trong giai đoan 1976-2001 sau su phan chia tren thuc te cua hon đao voi chi so nguoi song trong vung thuoc quyen kiem soat cua Chinh phu Cong hoa Sip, so nguoi Sip Tho Nhi Ky song o mien Bac Sip theo uoc tinh cua So Thong ke Cong hoa Sip theo cac ty le tang truong dan so va du lieu nhap cu. Trong cuoc đieu tra dan so cuoi cung nam 2001 do Cong hoa Sip tien hanh, dan so tai vung chinh phu kiem soat la 703.529 nguoi. So nguoi Sip Tho Nhi Ky o mien Bac Sip đuoc So Thong ke Cong hoa Sip đua ra la 87.600 nguoi, hay 11% tong dan so đuoc cong bo.
Nhung uoc tinh gan nhat cua So Thong ke Sip cho rang dan so hon đao nay o thoi điem cuoi nam 2006 la 867.600 nguoi, voi 89.8% (778.700) o vung do chinh phu kiem soat va 10.2% (88.900) nguoi Sip Tho Nhi Ky o mien Bac Sip. Tuy nhien, uoc tinh cua Cong hoa Sip ve so nguoi Sip goc Tho Nhi Ky khong phan anh tong so dan cua mien Bac Sip. Ngoai ra, So Thong ke Cong hoa Sip cung uoc tinh rang 150.000-160.000 nguoi nhap cu Tho Nhi Ky (đuoc goi la "nguoi đinh cu trai phep" trong Ban tom tat thong ke nam 2007 cua Cong hoa Sip, Ghi chu tai tr. 72) đang song o mien Bac Sip, đua so dan tren thuc te cua mien Bac Sip len khoang 250.000 nguoi. Uoc tinh do Cong hoa Sip đua ra khop voi cac ket qua cuoc đieu tra dan so nam 2006 do 'chinh phu' Bac Sip tien hanh, theo đo tong dan so Cong hoa Bac Sip Tho Nhi Ky la 265.100 nguoi. Vi the tong dan so Sip hoi lon hon 1 trieu nguoi, gom 778.700 nguoi o vung lanh tho do chinh phu Cong hoa Sip kiem soat va 265.100 nguoi tai vung lanh tho do chinh phu Cong hoa Bac Sip Tho Nhi Ky quan ly.
Sip đa chung kien mot lan song lon nguoi lao đong nhap cu tu cac quoc gia nhu Thai Lan, Philippines, va Sri Lanka, cung nhu so luong lon nguoi cu tru thuong xuyen thuoc cac quoc tich Nga, Anh va cac quoc gia Lien minh chau Au khac. Cac cong đong nguoi Nga va Ukraina kha lon (chu yeu la nguoi Hy Lap Hac Hai, nhap cu sau su sup đo cua Khoi Đong Au), Bulgaria, Romania, va cac quoc gia Đong Au. Toi cuoi nam 2007, khoang 124.000 nguoi nhap cu đinh cu tai Sip, ba nhom nguoi nhap cu lon nhat la 37.000 nguoi Hy Lap, 27.000 nguoi Anh, va 10.000 nguoi Nga. Hon đao cung la noi sinh song cua mot cong đong thieu so nguoi Maronite 6.000 nguoi, mot cong đong nguoi Armenia khoang 2.000 nguoi, va nhung nguoi ti nan chu yeu đen tu Serbia, Palestine, va Liban. Cung co mot cong đong thieu so nguoi Kurd tai Sip.
Ben ngoai Sip co mot cong đong kha lon va thinh vuong nguoi Sip goc Do thai tai cac quoc gia khac. Hoa Ky, Anh Quoc, Hy Lap va Australia la nhung nuoc tiep đon đa so nguoi di cu roi bo hon đao sau khi no bi phan chia tren thuc te nam 1974. Đac biet tai Anh Quoc uoc tinh co 150.000 nguoi Sip.


Ton giao Đa so nguoi Sip goc Hy Lap la thanh vien cua Giao hoi Chinh thong Hy Lap, trong khi hau het nguoi Sip Tho Nhi Ky la tin đo Hoi giao. Theo Eurobarometer 2005, Sip la mot trong nhung quoc gia co so dan theo ton giao đong nhat tai Lien minh chau Au, cung voi Malta, Romania, Hy Lap va Ba Lan. Tham chi Tong thong đau tien cua Sip, Makarios III, con la mot tong giam muc. Đay cung la mot trong nam nuoc duy nhat cua Lien minh chau Au co ton giao chinh thuc cua nha nuoc, (Giao hoi Chinh thong Sip, bon quoc gia kia la Malta, Hy Lap, Đan Mach va Anh Quoc Anh giao. Ngoai cac cong đong Chinh thong giao va Hoi giao, con co cac cong đong Baha'i, Do Thai, Tin lanh (gom ca Pentecostal), Cong giao Roma, Giao hoi nghi thuc Maronite (Nghi thuc Kito giao phia Đong) va Tong truyen Armenia nho tai Sip.


Giao duc Sip co he thong giao duc tieu hoc va trung hoc phat trien cao voi ca he thong giao dung cong va tu nhan. Chat luong cao cua nen giao duc co đuoc nho trinh đo tren muc trung binh cua cac giao vien nhung cung boi thuc te gan 7% GDP đuoc chi cho giao duc khien Sip la mot trong ba nuoc chi tieu nhieu nhat cho giao duc trong EU cung Đan Mach va Thuy Đien. Cac truong cong noi chung đuoc xem co cung chat luong nhu cac co so giao duc tu nhan. Tuy nhien, gia tri cua bang cap trung hoc nha nuoc bi han che boi thuc te cac bang cap co đuoc chi chiem khoang 25% điem so cuoi cung cua moi mon, 75% con lai do giao vien quyet đinh trong hoc ky, theo mot cach it cong khai nhat. Cac truong đai hoc Sip (giong nhu cac truong đai hoc Hy Lap) hau nhu bo qua toan bo gia tri bang cap trung hoc trong viec tiep nhan. Tuy mot bang trung hoc chi la bat buoc khi vao truong đai hoc, viec tiep nhan đuoc quyet đinh hau nhu chi tren co so điem so tai cac cuoc thi đau vao truong đai hoc ma moi ung cu vien đeu bi bat buoc phai tham gia. Đa so nguoi Sip theo hoc trung hoc tai Hy Lap, Anh, Tho Nhi Ky, cac truong đai hoc chau Au va Bac My. Can luu y rang hien tai Sip co ty le phan tram cong dan o tuoi lao đong co trinh đo trung hoc cao o EU voi 30% truoc ca Phan Lan 29.5%. Ngoai ra 47% dan so trong đo tuoi 25–34 co bang cap ba, cao nhat tai EU. Sinh vien Sip rat chiu kho di chuyen, voi 78.7% đang hoc tai mot truong đai hoc ben ngoai Sip. 
Cac truong cao đang tu va cac truong đai hoc đuoc nha nuoc ho tro đa đuoc phat trien.

Đai hoc Sip: thanh lap nam 1989
Đai hoc Ky thuat Sip: bat đau nam 2007
Đai hoc chau Au - Sip: thanh lap nam 1961 voi ten goi Truong cao đang Sip va đoi ten nam 2007
Đai hoc Nicosia: thanh lap nam 1981 truoc kia goi la Intercollege; no đoi thanh ten hien tai nam 2007. Tong cong co 5,000 sinh vien tai cac co so o Nicosia, Limassol va Larnaca
Đai hoc Frederick
Vien han lam nghe thuat Sip: thanh lap nam 1995.
Cao đang nghe thuat Sip: thanh lap nam 1969.
Con so sinh vien tu nuoc ngoai cung gia tang.


Van hoa = Nghe thuat =

Lich su nghe thuat Sip co the đuoc truy nguon goc tu 10.000 nam truoc, sau su phat hien mot loat hinh anh khac thoi Chalcolithic tai cac lang o Khoirokoitia va Lempa,[2] Luu tru ngay 17 thang 1 nam 2013 tai Wayback Machine, va hon đao nay cung la que huong cua nhieu tranh than tuong nghe thuat cao tu thoi Trung Co.


= Am nhac =

Am nhac dan gian truyen thong Sip co nhieu điem chung voi am nhac dan gian Hy Lap, gom cac đieu nhay nhu sousta, syrtos, zeibekikos, tatsia, va kartsilamas. Cac nhac cu gan lien voi am nhac dan gian Sip la violin ["fkiolin"], đan luyt ["laouto"], accordion, va sao Sip "pithkiavlin". Cung co mot hinh thuc tho am nhac đuoc goi la "chattista", thuong đuoc trinh dien tai cac le hoi va su kien truyen thong. Cac nha soan nhac gan lien voi am nhac truyen thong Sip gom Evagoras Karageorgis, Marios Tokas, Solon Michaelides, Savvas Salides. Nhac Pop tai Sip noi chung bi anh huong boi nhac pop "Laika" Hy Lap, voi nhieu nghe si nhu Anna Vissi va Evridiki noi tieng rong rai. Nhac rock Sip va nhac rock "Entekhno" thuong gan lien voi cac nghe si nhu Michalis Hatzigiannis va Alkinoos Ioannidis. Metal cung co nhieu khan gia tai Sip, đuoc the hien boi cac ban nhac nhu Armageddon, Winter's Verge, RUST and Blynd Rev. 16:16.


= Van hoc =

Cac tac pham van hoc thoi co gom Cypria, mot loai tho su thi co le đuoc sang tac o cuoi the ky thu bay truoc Cong Nguyen va gan voi ten tuoi Stasinus.


= Am thuc =

Pho mat halloumi (hay con goi la hellim) co nguon goc o Sip va lan đau tien đuoc san xuat thoi Trung Co Byzantine, sau đo tro nen noi tieng o toan bo Trung Đong. Halloumi thuong đuoc an voi cac mieng mong, tuoi hay nuoc, nhu mot mon khai vi.
Hai san va cac mon ca cua Sip gom muc ong, bach tuoc, ca đoi đo, va ca vuoc bien. Dua chuot va ca chua đuoc su dung nhieu lam salad. Cac mon rau thong thuong gom khoai tay voi dau olive va mui tay, sup lo ngam ruou va cu cai đuong, mang tay va kolokassi. Cac đo đac san khac cua hon đao la thit uop trong rau mui kho, cac loai hat va ruou, va cuoi cung la cac loai thuc pham kho va hun khoi, nhu lountza (than lon hun khoi), thit cuu nuong than, souvlaki (thit lon va thit ga nuong than), va sheftalia/seftali (thit bam goi trong mang treo ruot). Pourgouri (bulgur, lua mi xay) la mon an carbohydrate truyen thong cung banh mi.
Cac loai rau cu tuoi la san pham thuong thay trong am thuc Sip. Cac loai rau thuong đuoc su dung la bi xanh, hat tieu xanh, okra, đau xanh, artichoke, ca rot, khoai tay, dua chuot, la rau diep va la nho, va bot đau, đau ha lan, đau dai trang ron nau, đau xanh va đau lang. Cac loai trai cay va qua thuong gap nhat la le, tao, nho, cam, quyt, đao, son tra, mam xoi, anh đao, dau tay, va, dua hau, dua, le tau, chanh, ho tran, qua hanh, hat de, oc cho, hazelnut.


= The thao =
Cac co quan quan ly the thao tai Sip gom Hiep hoi O to Sip, Lien đoan Bong ban Sip, Lien đoan Bong ro Sip, Lien đoan Cricket Sip, Lien đoan Bong đa Sip, Lien đoan Rugby Sip va Lien đoan Bong chuyen Sip. Marcos Baghdatis la mot trong nhung van đong vien tennis thanh cong nhat cua Sip tren đau truong quoc te. Ong la nguoi co mat trong tran chung ket Australian Open nam 2006, va đa vao toi vong ban ket Wimbledon cung nam ay. Tuong tu Kyriakos Ioannou la mot van đong vien nhay cao nguoi Sip sinh tai Limassol va đa đat thanh tich 2.35 m tai IAAF World Championships in Athletics lan thu 11 đuoc to chuc tai Osaka, Nhat Ban, nam 2007 đoat huy chuong đong.
Bong đa la mon the thao đuoc ua chuong nhat. Cac đoi bong noi tieng gom AEL Limassol, APOLLON FC, Anorthosis Famagusta FC, AC Omonia, Apollon Ladies, Nea Salamina Famagusta, AEK Larnaca va APOEL Nicosia FC. Cac san van đong hay cac đia điem thi đau the thao tai Sip gom San van đong GSP (lon nhat tai Sip), San van đong Makario, San van đong Neo GSZ, San van đong Antonis Papadopoulos, San van đong Ammochostos va San van đong Tsirion. Cyprus Rally cung la su kien xuat hien tren lich thi đau cua World Rally Championship.


= Truyen thong =
Cac to bao gom Phileleftheros, Politis (Sip), Simerini, Cyprus Mail, Cyprus Observer, Famagusta Gazette, Cyprus Today, Cyprus Weekly, Financial Mirror, Haravgi, Makhi va Kathimerini (trong mot an ban đac biet Sip). Cac kenh TV gom ANT1 Cyprus, Alfa TV, CNC Plus TV, Cyprus Broadcasting Corporation, Lumiere TV, Middle East Television, Mega Channel Cyprus va Sigma TV.


Tien đuc Tai Sip, đong euro đuoc gioi thieu nam 2008. Ba thiet ke khac nhau đa đuoc lua chon cho cac đong xu cua Sip. Đe ky niem su kien nay, mot đong tien xu €5 cho muc đich suu tap đa đuoc phat hanh. Đong xu nay la mot di san cua đong tien xu ky niem vang va bac quoc gia cu tung đuoc luu hanh. Khong giong nhung lan phat hanh binh thuong, cac đong xu nay khong đuoc su dung hop phap tai eurozone; vi no khong the su dung o bat ky quoc gia nao khac ngoai Sip.


Ha tang = Van tai =

Cong ty Đuong sat Chinh phu Sip đa ngung hoat đong ngay 31 thang 12 nam 1951, cac phuong thuc van tai khac la đuong bo, đuong sat va đuong khong. Trong so 10.663 km (6.626 mi) đuong bo tai vung Sip Hy Lap nam 1998, 6.249 km (3.883 mi) đuoc trai nhua, va 4.414 km (2.743 mi) khong trai nhua. O thoi điem nam 1996 vung Sip Tho Nhi Ky co ty le đuong trai nhua va khong trai nhua tuong tu, voi xap xi 1.370 km (850 mi) đuong trai nhua va 980 km (610 mi) chua trai nhua. Sip la mot trong bon quoc gia Lien minh chau Au duy nhat theo đo cac phuong tien luu thong theo phia ben trai đuong, mot tan tich cua su thuoc đia hoa Anh, cac quoc gia kia la Ireland, Malta va Anh Quoc.
Đuong cao toc

A1 Nicosia toi Limassol
A2 noi A1 gan Pera Chorio voi A3 o Larnaca
A3 Larnaca toi Agia Napa
A5 noi A1 gan Kofinou voi A3 o Larnaca
A6 Pafos toi Limassol
A9 Nicosia toi Astromeritis

Nam 1999, Sip co sau san bay truc thang va hai san bay quoc te: San bay Quoc te Larnaca va San bay Quoc te Paphos. San bay Quoc te Nicosia đa bi đong cua tu nam 1974 va du san bay Ercan van hoat đong no chi đon nhung chuyen bay tu Tho Nhi Ky. Tu nam 2006 San bay Quoc te Ercan đa đuoc đe cap toi trong nhung cuoc đam phan giua Anh, Hoa Ky va EU cho nhung đuong bay thang, voi viec mo cua trung phat cua EU, tuy nhien nhung chuyen bay thang quoc te truc tiep van chua the dien ra.
Van tai cong cong tai Sip bi han che boi cac dich vu bus tu nhan (ngoai tru Nicosia), taxi, va dich vu taxi 'chia se' (o đia phuong đuoc goi la taxi dich vu). So huu xe tu nhan tren đau nguoi đung thu 5 the gioi. Nam 2006 nhung ke hoach lon đa đuoc thong bao nham cai thien va mo rong dich vu xe bus va tai cau truc van tai cong cong tren khap Sip, voi su ho tro tai chinh cua Ngan hang Phat trien Lien minh chau Au. Cac cang chinh cua hon đao la Cang Limassol va cang Larnaca, voi hoat đong van chuyen hang hoa, hanh khach, va tau du lich.


= Cham soc y te =
Cac benh vien đo thi gom:

Nicosia New General Hospital
Nicosia Old General Hospital
Makario Hospital (Nicosia)
Limassol New General Hospital
Limassol Old General Hospital
Larnaca New General Hospital
Larnaca Old General Hospital
Paphos General Hospital
Famagusta New General Hospital Deryneia


= Vien thong =

Cyta, cong ty vien thong thuoc so huu nha nuoc, đieu hanh hau het cac ket noi vien thong va Internet tren hon đao. Tuy nhien, cung voi su tu do hoa gan đay trong linh vuc nay, mot vai cong ty vien thong tu nhan đa xuat hien gom MTN, Cablenet, TelePassport, OTEnet Telecom va PrimeTel.


Thanh vien to chuc quoc te Đao quoc Sip la thanh vien cua: Australia Group, Khoi thinh vuong chung, Hoi đong chau Au, CFSP, EBRD, Ngan hang Đau tu chau Au, EU, FAO, IAEA, IBRD, ICAO, Phong Thuong mai Quoc te, Toa an Hinh su Quoc te, Lien minh Thuong mai Quoc te, Hiep hoi Phat trien Quoc te, IFAD, Hoi đong Tai chinh Quoc te, IHO, To chuc Lao đong Quoc te, IMF, To chuc Thoi tiet Quoc te, Interpol, IOC, To chuc Nhap cu Quoc te, Lien minh Nghi vien, ITU, MIGA, Phong trao Khong lien ket, NSG, OPCW, OSCE, PCA, UN, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UPU, WCL, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WToO, WTO.


Xep hang quoc te Xem them Cong hoa Bac Sip Tho Nhi Ky
Danh sach xep hang quoc te
Vung đem Lien Hop Quoc o Sip


Đoc them Hitchens, Christopher (1997). Hostage to History: Cyprus from the Ottomans to Kissinger. Verso. ISBN 1-85984-189-9.
Brewin, Christopher (2000). European Union and Cyprus. Eothen Press. ISBN 0-906719-24-0.
Dods, Clement (ed.) (1999). Cyprus: The Need for New Perspectives. The Eothen Press. ISBN 0-906719-23-2. {{Chu thich sach}}: |author= co ten chung (tro giup)
Durrell, Lawrence (1957). Bitter Lemons. Faber and Faber. ISBN 0-571201-55-5.
Faustmann, Hubert and Nicos Peristianis (2006). Britain and Cyprus: Colonialism and Post-Colonialism, 1878-2006. Bibliopolis. ISBN 978-3-93392-536-7.
Gibbons, Harry Scott (1997). The Genocide Files. Charles Bravos Publishers. ISBN 0-9514464-2-8.
Hannay, David (2005). Cyprus: The Search for a Solution. I.B. Tauris. ISBN 1-85043-665-7.
Ker-Lindsay, James (2005). EU Accession and UN Peacemaking in Cyprus. Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-9690-3.
Ker-Lindsay, James and Hubert Faustmann (2009). The Government and Politics of Cyprus. Peter Lang. ISBN 978-3-03911-096-4.
Leventis Yiorghos (2002). Cyprus: The Struggle for Self-Determination in the 1940s. Peter Lang. ISBN 3-631-38411-4. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua tham so khong ro |usisbn= (tro giup)
Leventis Yiorghos, Murata Sawayanagi Nanako, Hazama Yasushi (2008). Crossing Over Cyprus. Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA) Tokyo University of Foreign Studies (TUFS). ISBN 978-4-86337-003-6.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Mirbagheri, Farid (1989). Cyprus and International Peacemaking. Hurst. ISBN 1-85065-354-2.
Nicolet, Claude (2001). United States Policy Towards Cyprus, 1954-1974. Bibliopolis. ISBN 3-933925-20-7.
Oberling, Pierre (1982). The Road to Bellapais. Columbia University Press. ISBN 0-88033-000-7.
O'Malley, Brendan and Ian Craig (1999). The Cyprus Conspiracy. I.B. Tauris. ISBN 1-86064-737-5.
Palley, Claire (2005). An International Relations Debacle: The UN Secretary-General's Mission of Good Offices in Cyprus, 1999-2004. Hart Publishing. ISBN 1-84113-578-X.
Papadakis, Yiannis (2005). Echoes from the Dead Zone: Across the Cyprus Divide. I.B. Tauris. ISBN 1-85043-428-X.
Plumer, Aytug (2003). Cyprus, 1963-64: The Fateful Years. Cyrep (Lefkosa). ISBN 975-6912-18-9.
Richmond, Oliver (1998). Mediating in Cyprus. Frank Cass. ISBN 0-7146-4431-5.
Richmond, Oliver and James Ker-Lindsay (eds.) (2001). The Work of the UN in Cyprus: Promoting Peace and Development. Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-91271-3. {{Chu thich sach}}: |author= co ten chung (tro giup)
Tocci, Nathalie (2004). EU Accession Dynamics and Conflict Resolution: Catalysing Peace or Consolidating Partition in Cyprus?. Ashgate. ISBN 0-7546-4310-7.
Anastasiou, Harry (2008). Broken Olive Branch: Nationalism Ethnic Conflict and the Quest for Peace in Cyprus. Syracuse University Press. ISBN 0815631960.


Tham khao Bai viet nay ket hop cac tai lieu thuoc pham vi cong cong tu website hay thu muc thuoc Library of Congress Country Studies.
 Bai viet nay ket hop cac tai lieu thuoc pham vi cong cong tu website hay thu muc thuoc CIA World Factbook.
Official Cyprus Government Web Site Luu tru ngay 6 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine
Embassy of Greece, USA – Cyprus: Geographical and Historical Background Luu tru ngay 17 thang 12 nam 2004 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai Wikimedia Atlas cua Cyprus
Sip tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Cyprus tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Chinh phu
Cyprus High Commission Trade Centre - London
Cypriot Diaspora Project Luu tru ngay 13 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine
Republic of Cyprus - English Language
Constitution of the Republic of Cyprus
Press and Information Office Luu tru ngay 14 thang 7 nam 2019 tai Wayback Machine
Annan Plan at annanplan.com
Chief of State and Cabinet Members Luu tru ngay 17 thang 9 nam 2013 tai Wayback Machine
Cyprus Elections to European Parliament Luu tru ngay 27 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine
Thong tin chung
Muc “Cyprus” tren trang cua CIA World Factbook.
Cyprus Luu tru ngay 27 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine from UCB Libraries GovPubs
Cyprus information from the United States Department of State includes Background Notes, Country Study and major reports
Sip tren DMOZ
The UN in Cyprus
Xuat ban chinh thuc
The British government's Foreign Affairs Committee report on Cyprus.
Letter by the President of the Republic, Mr Tassos Papadopoulos, to the U.N. Secretary-General, Mr Kofi Annan, dated 7 June, which circulated as an official document of the U.N. Security Council Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Legal Issues arising from certain population transfers and displacements on the territory of the Republic of Cyprus in the period since 20 thang 7 nam 1974 Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Address to Cypriots by President Papadopoulos (FULL TEXT) Luu tru ngay 21 thang 8 nam 2008 tai Wayback Machine
The Republic of Cyprus Press and Information Office, Aspects of the Cyprus Problem Luu tru ngay 20 thang 5 nam 2019 tai Wayback Machine
www, By (ngay 6 thang 1 nam 2009). "Noitiki Antistasis". Noitikiantistasis.com. Truy cap ngay 6 thang 1 nam 2009. Non-affiliated news website focusing mainly on the effect of globalisation and foreign interests on the Cyprus problem
European Court of Human Rights Case of Cyprus v. Turkey (Application no. 25781/94) Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine