Tran Cao Bang la mot loat cac tran đanh tu thang 2 đen thang 8 nam 1677 giua quan Le - Trinh va luc luong tan du cua nha Mac đang cat cu Cao Bang. Đay la loat nhung tran đanh cuoi cung va cham dut hoan toan chien tranh Le-Mac, the luc nha Mac hoan toan bi tieu tru va vung lanh tho Cao Bang đuoc sap nhap tro lai vao voi Đai Viet.


Boi canh Đau nam 1593, quan Trung hung nha Le, đai pha quan Mac, bat giet đuoc vi vua cuoi cung cua nha Mac la Mac Mau Hop. Thong lanh luc luong Trung hung Trinh Tung ruoc vua Le The Tong tro lai Thang Long, đanh dau moc nha Le trung hung, đong thoi xac lap quyen luc cua chua Trinh voi quyen the tap. Tuy vay, khi đo the luc tan du cua nha Mac van con rat manh, cac vung nhu Thai Nguyen, Lang Son, Cao Bang, Hai Duong, Son Nam, Kinh Bac... van nam duoi quyen kiem soat cua cac tong that nha Mac nhu Mac Kinh Chi, Mac Kinh Cung, Mac Kinh Khoan, Mac Kinh Dung, Mac Kinh Chuong...  Trong vong 30 nam, do su uy hiep cua luc luong tan du cua nha Mac, cac chua Trinh đa 2 lan phai ruoc vua Le chay vao Thanh Hoa (1600, 1623). 
Nam 1625, sau khi dep yen đuoc noi loan, quan Trinh manh tro lai, đanh bat quan Mac va bat giet Mac Kinh Cung. Tan quan Mac rut ve Cao Bang co thu. Quan Trinh đong lau ngay o Cao Bang bi het luong, phai rut ve kinh. Tuy nhien, đe bao toan luc luong va co thoi gian cung co the luc, Mac Kinh Khoan đa sai nguoi dang bieu xin quy thuan nha Le. Nhan thay chua the diet ngay het đuoc nha Mac, vua Le Than Tong ben thuan phong Mac Kinh Khoan chuc Thai uy Thong quoc cong va giao tran giu vung bien gioi. Tren thuc te, đay la y đo cua chua Trinh nham vo ve va duy tri yen on phia Bac đe chuan bi khoi đai quan vao Nam đe đanh dep chua Nguyen.
Thoi gian tri hoan quy bau đa đuoc Mac Kinh Khoan tan dung đe cung co the luc cat cu Cao Bang. Đat Cao Bang von la can cu đia cua Mac Kinh Khoan, nho vay, du quan Trinh nhieu lan đanh len Cao Bang đeu khong bat đuoc ong; va khi quan Trinh rut đi, Mac Kinh Khoan nhanh chong khoi phuc đuoc the luc. Thang 1 (al) nam 1638, Mac Kinh Khoan chet, con la Mac Kinh Vu ke nghiep. Thang 3 (al) nam đo, vin co Mac Kinh Vu tiem hieu xung vuong, chua Trinh tan cong Cao Bang nhung that bai phai rut quan ve. Thang 12 (al) cung nam (tuc khoang thang 1 nam 1639), quan Trinh mot lan nua tan cong Cao Bang, van khong dut điem đuoc quan Mac, lai phai lui binh. Thang 6 (al) nam 1639, quan Trinh lai tien đanh, duy tri đen thang (al) (tuc khoang thang 1 nam 1640), cung lai rut. Quan Mac luon ap dung loi đanh tranh quan chu luc cua quan Trinh, lan khuat tap kich, quan Trinh khong đanh đuoc, lai phai rut binh. Ben canh đo, chua Mac cung nuong theo thai đo cua nha Minh, khi quan Trinh tan cong manh thi chay sang Trung Quoc, vi vay quan Trinh khong the dut điem đuoc. Tham chi, thang 5 (al) nam 1643, nhan luc chua Trinh Trang đi đanh chua Nguyen Phuc Nguyen o Thuan Hoa, nha Mac đa tung quan đanh pha ra Thai Nguyen, Bac Can. Thang 12 (al), quan Trinh tien cong tra đua, nhung van khong diet đuoc quan Mac, lai phai rut ve. 
Nha Minh bi diet, Mac Kinh Vu lai nuong theo nha Thanh. Trong cac nam 1662, 1666 va 1667, quan Trinh lai lien tiep tan cong len Cao Bang. Quan Mac khi thua tran lai rut sang Long chau (Trung Quoc), khi quan Trinh lui thi lai tro ve Cao Bang. Tham chi, nam 1667, nha Thanh con gay suc ep đe nha Le, buoc phai cat đat Cao Bang cho chua Mac. Ben canh đo, cac the luc cat cu khac la chua Bau o Tuyen Quang va chua Nguyen o Thuan Quang, cung tim cach lien ket voi nha Mac đe chong lai the luc cua chua Trinh.


Chien dich Cao Bang 1677 Nhan thay mac du chua Mac đa suy yeu, nhung van con rat đuoc long dan, đong thoi đuoc hau thuan tu nha Thanh, nen van chua the binh đinh đuoc đat Cao Bang, chua Trinh ben thay đoi sach luoc, tich cuc cai cam tham tu, tich quan don luong, cho co hoi phat binh tieu diet chua Mac. Đau nam 1677, khi nha Thanh dan tran ap đuoc Loan Tam phien, nhan viec Mac Kinh Vu tung co qua lai voi Ngo Tam Que, chua Trinh đua thu sang to voi nha Thanh la Mac Kinh Vu co giao hao va giup luong cho Ngo Tam Que, hong ngan can nha Thanh tiep tuc hau thuan cho chua Mac. Thang 2 (al) nam 1677, chua Trinh huy đong quan nam tran, sai Đinh Van Ta, Nguyen Huu Đang lam thong linh, dan quan len tien đanh Cao Bang.
Ve phia chua Mac, ngoai thanh Na Lu (con goi la thanh Cao Bang) la trung tam chi huy, Mac Kinh Vu đa cho tu bo kien co he thong cac thanh Muc Ma (con goi la thanh Ban Phu), Phuc Hoa, cung cac đai đon nhu Khau Đon, Hang Quang, Khau Cut... keo dai đen hau cu nha Mac o Lam Son (nay thuoc xa Hong Viet, Hoa An). Ben canh đo, chua Mac con cho xay dung phong tuyen ta ngan song Mang Giang (nay la song Bang Giang) cuc ky vung chac, chuan bi chong tra, tieu hao luc luong chu luc cua quan Trinh khi tien quan len Cao Bang.
Nho nhung thong tin tu cac tham tu bao ve, quan Trinh đa to chuc binh luc chia lam 2 đuong tien len Cao Bang. Mot canh quan do Thai pho Nguyen Huu Đang cung Ta thi lang Hoang Trieu Hoa thong linh, tien theo đuong Thai Nguyen. Canh quan con lai do Đo đoc Đinh Van Ta cung Thieu uy Hoang Trieu Ninh thong linh, tien theo đuong Lang Son. Thang 5 (al) nam 1677, canh quan cua Nguyen Huu Đang tap ket tu Bo Lai (nay thuoc xa Van Tung, Ngan Son), tien quan vuot Po Mo, Khau Mu (nay thuoc xa Bang Van, Ngan Son), xuyen rung, cong ha cac đon Khau Cut, Khau Đon (nay thuoc xa Binh Duong, Hoa An). Nguyen Huu Đang muon thua thang vuot song Mang Giang, nhung vap phai khang cu cua quan Mac, khong sao pha đuoc, đanh cho quan o Lang Son len hop luc. Trong khi đo, canh quan cua Đinh Van Ta theo đuong Lang Son tien len đen That Tuyen (nguyen la chau That Nguyen, nha Mac vi kieng huy Mac Phuc Nguyen nen moi đoi lam That Tuyen, nay thuoc huyen Trang Đinh), bi mat vuot suoi, tap kich diet gon thanh Muc Ma (nay thuoc phuong Hop Giang, thanh pho Cao Bang).
Thanh Muc Ma la noi tap trung binh luc manh nhat cua quan Mac. Thanh Muc Ma bi ha, thanh Na Lu gan nhu phoi minh ra truoc chu luc cua quan Trinh. Vi vay, khi biet tin thanh Muc Ma that thu, chua Mac ben ra lenh đai đon tien tieu Khau Yam (Ky Son) bang moi cach chan đung quan Trinh. Tuy nhien, quan Trinh thua thang, nhanh chong tien len cong ha đon Khau Yam. Toi đay, hai canh quan Trinh hoi quan, cong ha đon Đong Lan (nay thuoc xa Hung Đao, thanh pho Cao Bang) nam o phia Tay thanh Muc Ma, sau đo tap ket o huu ngan song Mang Giang đe vuot song. Quan Trinh ao at bac nhieu cau phao, chia quan vuot song đanh tan phong tuyen ta ngan song Mang Giang, tien đen bao vay thanh Na Lu. Quan Mac nung the, cac tuong Mac bi mat đua chua Mac chay ve man Phuc Son, vao cu điem lung Đong Đam (tren nui đa Phuc Tang - sau nay co ten la Lung Hoang) đa đuoc chuan bi tu truoc. Đong thoi, quan Mac cung to chuc nghi binh, gia cach nhu chua Mac chay ve huong bac Na Vau (nay thuoc xa Be Trieu, Hoa An). Quan Trinh trung ke, đuoi theo đen Đa Lan moi phat hien ra thi chua Mac đa ve đuoc nui Phuc Tang.
Tuy nhien, thanh Na Lu rat kien co, quan Mac cung kien cuong chong tra. Quan Trinh đanh rong ra trong 2 thang van khong ha đuoc, phai xin them vien binh va quan luong. Đen thang 7 (al), thanh that thu. Quan Trinh tiep tuc đanh ha cac đon Khau Thuoc (nay thuoc ranh gioi hai xa Hong Viet va Hoang Tung, huyen Hoa An), Hang Quang, roi tien len phia Bac đanh ha đon Vo Mjuc (Hoa Muc, Đon Chuong), sau đo vay chat cu điem cuoi cua cua chua Mac o nui Phuc Tang. Chua Mac bi vay khon, ben bi mat tron ve thanh Phuc Hoa. Nhan đuoc tin, quan Trinh đuoc theo truy kich đen thanh Phuc Hoa. Thang 8 (al), thanh bi ha. Chua Mac tron sang Long Chau (Trung Quoc), Cao Bang hoan toan do quan Trinh kiem soat.


Hau qua va y nghia Tran Cao Bang nam 1677 la giao tranh đang ke cuoi cung giua chinh quyen Le-Trinh va ho Mac. Voi thang loi cua quan Trinh trong chien dich Cao Bang 1677, the luc nha Mac đa tan ra, khong con co the la mot moi đe doa voi the luc cua chua Trinh. Xet ve co ban, ket qua chien dich nam 1677 đanh dau moc thoi điem the luc ho Mac tan ra tai Cao Bang, khong the gay dung lai đuoc nhu truoc. Theo mot so nha nghien cuu, chua Mac thuc te van co thu co cum trong thanh Phuc Hoa (von tren đuong thoat qua Long Chau) them 8 nam nua, đen nam 1685 moi đau hang quan Trinh, va mai đen nam 1692, khi bat đuoc Mac Tri Kinh, quan Trinh moi hoan toan yen on kiem soat đuoc Cao Bang. 
Ho Mac bi diet o Cao Bang khien chua Bau o Tuyen Quang cat cu tu đau the ky 16 khong con luc luong lien ket. Khong lau sau, nam 1689, chua Bau Vu Cong Tuan cung bi quan Trinh bat giet, vung Tuyen Quang đuoc thu phuc. Tran Cao Bang mo đau cho viec nhat thong hoan toan lanh tho Đai Viet truoc đay đa nam duoi quyen kiem soat cua chua Trinh, duoi danh nghia cua nha Hau Le.


Xem them Nha Mac
Mac Kinh Khoan
Mac Kinh Vu
Đinh Van Ta


Chu thich Tham khao Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc, Chinh bien, quyen 34.
Chuyen ve hai danh tuong cuoi the ky XVII tren đat Cao Bang