Lich su, su hoc hay goi tat la su (Tieng Anh: history)  la mot mon khoa hoc xa hoi nghien cuu ve qua khu, đac biet la nhung su kien lien quan đen con nguoi. Đay la thuat ngu chung co lien quan đen cac su kien trong qua khu cung nhu nhung ghi nho, phat hien, thu thap, to chuc, trinh bay, giai thich va thong tin ve nhung su kien nay. Nhung hoc gia viet ve lich su đuoc goi la nha su hoc. Cac su kien xay ra truoc khi đuoc ghi chep lai đuoc coi la thoi tien su.
Lich su co the tham khao nhung mon hoc truu tuong, trong đo su dung cau chuyen đe kiem tra va phan tich chuoi cac su kien trong qua khu, va khach quan xac đinh cac mo hinh nhan qua đa anh huong đen cac su kien tren. Cac nha su hoc đoi khi tranh luan ve ban chat cua lich su va tinh huu dung cua no bang cach thao luan nghien cuu ve chinh lich su nhu mot cach đe cung cap "tam nhin" ve nhung van đe cua hien nay.
Cac cau chuyen pho bien cua nen van hoa nhat đinh, nhung khong đuoc cac nguon thong tin khach quan khang đinh (vi du nhu nhung truyen thuyet ve vua Arthur trong van hoa phuong Tay hay Lac Long Quan va Au Co trong van hoa Viet) thuong đuoc phan loai la di san van hoa hay truyen thuyet, boi nhung cau chuyen nay khong ho tro viec "đieu tra khach quan", von la mot yeu cau khat khe cua bo mon su hoc.
Herodotus, mot nha su hoc Hy Lap o the ky thu 5 TCN đuoc coi la "cha đe cua lich su phuong Tay", cung voi mot nha su hoc cung thoi la Thucydides đa gop phan tao nen nen tang cho viec ghi chep lich su trong Lich su chau Au. Cac tac pham cua ho van con đuoc luu giu cho đen tan ngay nay. Su khac biet giua cach tiep can lich su tap trung vao van hoa cua Herodotus va cach tiep can lich su tap trung vao quan su cua Thucydides van con gay tranh cai giua cac nha su hoc khi ho viet lich su cua thoi hien đai. O cac nuoc phuong Đong, Trung Quoc đa co chuc su quan ghi chep lich su tu it nhat la 3.000 nam truoc. Cuon su đau tien Kinh Xuan Thu la bien nien su noi tieng ghi chep su kien tu nam 722 TCN, hien van con luu giu đuoc ban in o the ky thu 2 TCN.
Anh huong tu thoi co đai đa tao ra hang loat cac quan niem ve ban chat cua lich su. Cac quan niem nay đa phat trien qua nhieu the ky va tiep tuc thay đoi cho đen ngay nay. Nghien cuu hien đai ve lich su co pham vi rong, theo cac chu đe đa dang. Lich su đuoc giang day nhu mot phan cua giao duc tieu hoc va trung hoc, va nghien cuu khoa hoc lich su la mot mon hoc chinh trong cac khoa nghien cuu cua truong đai hoc.


Khai niem Tu lich su trong tieng Hy Lap la ιστορια (historia) nghia la "su tim hieu kien thuc bang cach đieu tra".Khi noi đen lich su theo mot cach đon gian thi no la nhung gi thuoc ve qua khu va gan lien voi xa hoi loai nguoi. Voi y nay, lich su bao trum tat ca moi linh vuc trong xa hoi, đa dien do đo kho đinh nghia chinh xac va đay đu. Vi the, đinh nghia ve lich su đuoc rat nhieu nha nghien cuu đua ra.
Đinh nghia ngan gon cua Tien si Sue Peabody: lich su la mot cau chuyen chung ta noi chung ta la ai.
Nha bac hoc nguoi La Ma Cicero (106-45 TCN) đua ra quan điem: "Historia magistra vitae" (lich su chinh yeu cua cuoc song) voi yeu cau đat toi "lux veritatis" (anh sang cua su that).
Cac đinh nghia duoi thuong cung chi đung mot phan, lich su đuoc hieu theo ba y chinh đuoc cac nha nghien cuu đong y:

Viec dien ra trong qua khu: Nhung su kien dien ra trong qua khu cho đen thoi điem hien tai, khong the thay đoi đuoc, co đinh trong khong gian va thoi gian, mang tinh chat tuyet đoi va khach quan.
Ghi lai nhung viec dien ra trong qua khu: con nguoi muon nam bat qua khu, dien đat theo su kien theo tu ngu va giai thich y nghia cua su kien, mang tinh chat tuong đoi va chu quan cua nguoi ghi lai bang nhung cau chuyen ke.
La nhung su kien, hien tuong đa xay ra trong qua khu nhung đa hoan toan ket thuc tu 30 nam.
Lam thanh tai lieu cua viec dien ra trong qua khu: cach lam hoac qua trinh tap hop nhung su viec dien ra trong qua khu thanh tai lieu cung chinh la cau chuyen ke đoi voi hien tai.


Mieu ta Cac nha su hoc viet trong boi canh cua thoi đai cua ho, va lien quan đen cac y tuong thong tri hien tai ve cach giai thich qua khu, va đoi khi viet đe cung cap bai hoc cho xa hoi cua chinh ho. Theo loi cua Benedetto Croce, "Tat ca lich su đeu la lich su đuong đai". Lich su đuoc tao đieu kien thuan loi bang viec hinh thanh mot "dien ngon thuc su cua qua khu" thong qua viec đua ra cac cau chuyen va phan tich cac su kien trong qua khu lien quan đen loai nguoi. Cac phan nhanh hien đai cua su hoc la danh rieng cho viec tao ra cua cac cau chuyen nay.
Tat ca cac su kien đuoc ghi nho va bao luu giu trong mot so hinh thuc xac thuc tao thanh ho so lich su. Nhiem vu cua bai luan lich su la xac đinh cac nguon co the đong gop huu ich nhat cho viec tao ra cac tai lieu chinh xac ve qua khu. Do đo, su thanh lap kho luu tru cua nha su hoc la ket qua cua viec đang ky mot kho luu tru tong quat hon bang cach vo hieu hoa viec su dung mot so van ban va tai lieu nhat đinh (bang cach lam sai lech tuyen bo cua ho đe the hien "qua khu thuc su"). Mot phan cua vai tro cua nha su hoc la su dung kheo leo va khach quan so luong lon cac nguon tu qua khu, thuong đuoc tim thay trong cac tai lieu luu tru. Qua trinh tao ra mot cau chuyen chac chan tao ra mot su im lang khi cac nha su hoc nho hoac nhan manh cac su kien khac nhau trong qua khu.
Nghien cuu ve lich su đoi khi đuoc phan loai la mot phan cua nhan van hoc va vao thoi điem khac la mot phan cua khoa hoc xa hoi. No cung co the đuoc coi la cau noi giua hai khu vuc rong lon đo, ket hop cac phuong phap tu ca hai. Mot so nha su hoc ca nhan ung ho manh me mot trong hai phan loai tren. Vao the ky 20, nha su hoc nguoi Phap Fernand Braudel đa cach mang hoa viec nghien cuu lich su, bang cach su dung cac chuyen nganh ben ngoai nhu kinh te hoc, nhan chung hoc va đia ly hoc trong cac nghien cuu lich su toan cau.
Theo truyen thong, cac nha su hoc thuong ghi lai cac su kien trong qua khu bang cac van ban hoac truyen lai bang cach truyen mieng, va đa co gang tra loi cac cau hoi lich su thong qua nghien cuu cac tai lieu bang van ban va noi dung truyen mieng. Ngay tu đau, cac nha su hoc cung đa su dung cac nguon nhu tuong đai, chu khac va hinh anh. Noi chung, cac nguon kien thuc lich su co the đuoc tach thanh ba loai: nhung gi đuoc viet, nhung gi đuoc noi va nhung gi đuoc bao ton ve mat vat ly va cac nha su hoc thuong tham khao ca ba loai nay. Nhung lich su viet la điem đanh dau tach biet lich su voi nhung gi đuoc ghi lai truoc đo.
Khao co hoc la mot mon hoc đac biet huu ich trong viec xu ly cac vi tri va đo vat bi chon vui, ma mot khi đuoc khai quat, gop phan vao viec nghien cuu lich su. Nhung khao co hoc hiem khi đung mot minh. No su dung cac nguon tuong thuat đe bo sung cho nhung kham pha cua no. Tuy nhien, khao co hoc đuoc cau thanh tu mot loat cac phuong phap va cach tiep can đoc lap voi lich su; đieu đo co nghia la, khao co hoc khong "lap đay nhung khoang trong" trong cac nguon van ban su. That vay, "khao co hoc lich su" la mot nhanh cu the cua khao co hoc, thuong trai nguoc voi ket luan cua no so voi cac nguon van ban đuong đai. Chang han, Mark Leone, nguoi khai quat va phien dich vien lich su Annapolis, Maryland, Hoa Ky; đa co gang tim hieu su mau thuan giua cac tai lieu van ban va ho so tai lieu, chung minh su so huu no le va su bat binh đang cua su giau co ro rang thong qua nghien cuu ve moi truong lich su tong the, bat chap he tu tuong "tu do" von co trong cac tai lieu bang van ban tai thoi điem nay.
Co nhieu cach khac nhau đe to chuc lai lich su, bao gom ca ve mat thoi gian, van hoa, lanh tho va theo chu đe. Cac cach to chuc nay khong loai tru lan nhau, va cac phan giao nhau cua cac cach to chuc nay thuong ton tai. Cac nha su hoc co the quan tam đen ca nhung đieu rat cu the va rat chung chung, mac du xu huong hien đai đa huong toi su chuyen mon hoa. Linh vuc đuoc goi la "Lich su lon" chong lai su chuyen mon hoa nay va tim kiem cac mo hinh hoac xu huong pho quat. Lich su thuong đuoc nghien cuu voi mot so muc tieu thuc te hoac ly thuyet, nhung cung co the đon gian đuoc nghien cuu chi vi su to mo tri tue.


Lich su va tien su Lich su the gioi la ky uc ve trai nghiem trong qua khu cua Homo sapiens sapiens tren toan the gioi, vi kinh nghiem đo đa đuoc bao ton, chu yeu la trong cac ghi chep bang van ban. Khi nhac đen "tien su", cac nha su hoc co ham y noi ve su phuc hoi kien thuc ve qua khu trong mot khu vuc khong co luu tru bang van ban ton tai, hoac tai mot khu vuc ma van ban cua mot nen van hoa khong đoc hieu đuoc. Bang cach nghien cuu hoi hoa, ban ve, cham khac va cac đo tao tac khac, mot so thong tin co the đuoc phuc hoi ngay ca khi khong co van ban luu lai. Tu the ky 20, nghien cuu ve tien su đuoc coi la can thiet đe tranh su loai tru ngam cua lich su đoi voi mot so nen van minh, chang han nhu chau Phi Ha Sahara va chau My thoi tien Columbus. Cac nha su hoc o phuong Tay đa bi chi trich vi tap trung qua nhieu vao the gioi phuong Tay. Nam 1961, nha su hoc nguoi Anh E. H. Carr đa viet:

Ranh gioi phan đinh giua thoi tien su va lich su bi vuot qua khi con nguoi khong con song o hien tai va tro nen quan tam mot cach co y thuc ca ve qua khu va tuong lai cua ho. Lich su bat đau voi viec truyen lai truyen thong; va truyen thong co nghia la mang theo nhung thoi quen va bai hoc cua qua khu vao tuong lai. Nhung ghi chep cua qua khu bat đau đuoc luu giu vi loi ich cua cac the he tuong lai.

Đinh nghia nay bao gom trong pham vi lich su, co loi ich manh me cua cac dan toc, nhu nguoi Uc ban đia va nguoi New Zealand Maori trong qua khu, va cac ghi chep bang mieng đuoc duy tri va truyen lai cho cac the he ke tiep, ngay ca truoc khi ho tiep xuc voi nen van minh chau Au.


Chep su Thuat chep su co mot so y nghia lien quan. Đau tien, no co the đe cap đen cach lich su đa đuoc tao ra: cau chuyen ve su phat trien cua phuong phap va thuc tien (vi du, chuyen tu tuong thuat tieu su ngan han sang phan tich chuyen đe dai han). Thu hai, no co the đe cap đen nhung gi đa đuoc tao ra: mot giai đoan cu the cua van ban lich su (vi du: "lich su thoi trung co trong nhung nam 1960" co nghia la "Tac pham cua lich su thoi trung co đuoc viet trong nhung nam 1960"). Thu ba, no co the đe cap đen ly do tai sao lich su đuoc san xuat: Triet ly ve lich su. La mot phan tich meta ve cac mo ta ve qua khu, quan niem thu ba nay co the lien quan đen hai mo ta đau tien trong đo phan tich thuong tap trung vao cac cau chuyen, dien giai, the gioi quan, su dung bang chung hoac phuong phap trinh bay cua cac su gia khac. Cac nha su hoc chuyen nghiep cung tranh luan ve cau hoi lieu lich su co the đuoc day nhu la mot cau chuyen lien mach duy nhat hay mot loat cac cau chuyen canh tranh nhau.


Phuong phap lich su Phuong phap lich su bao gom cac ky thuat va huong dan ma theo đo cac nha su hoc su dung cac nguon chinh va bang chung khac đe nghien cuu va sau đo viet lich su.
Herodotus thanh Halicarnassus (484 TCN - khoang 425 TCN)  thuong đuoc ca ngoi la "cha đe cua lich su". Tuy nhien, Thucydides - mot tac gia khac cung thoi voi ong (khoang 460 TCN - khoang 400 TCN) đuoc ghi nhan la nguoi đau tien tiep can lich su voi mot phuong phap lich su đuoc phat trien tot trong tac pham Lich su Chien tranh Peloponnesia. Thucydides, khong giong nhu Herodotus, coi lich su la san pham cua su lua chon va hanh đong cua con nguoi, va xem xet nhan qua, thay vi ket qua cua su can thiep cua than thanh (mac du Herodotus khong hoan toan đi theo y tuong nay).  Trong phuong phap lich su cua minh, Thucydides nhan manh đen nien đai, mot quan điem trung lap tren danh nghia va the gioi loai nguoi la ket qua cua hanh đong cua con nguoi. Cac nha su hoc Hy Lap cung xem lich su la theo chu ky, voi cac su kien thuong xuyen tai dien.


Xem them Lich su quan su
Tieu su
Lich su Viet Nam


Chu thich Lien ket ngoai BBC History Site
Internet History Sourcebooks Project See also Internet History Sourcebooks Project. Collections of public domain and copy-permitted historical texts for educational use
The History Channel Online
History Channel UK