Louis XIV cua Phap (Louis Dieudonne; 5 thang 9 nam 1638 – 1 thang 9 nam 1715), con đuoc goi la Louis Đai đe (Louis the Great, Louis le Grand) hay Vua Mat Troi (The Sun King, le Roi Soleil), la mot quan chu thuoc Nha Bourbon, đa cai tri voi danh hieu Vua cua Phap va Navarra tu ngay 14 thang 5 nam 1643 cho đen khi ong qua đoi vao nam 1715. Ong đuoc xem la mot trong nhung nha chinh phat lon trong lich su. Trieu đai keo dai 72 nam 110 ngay đa khien ong tro thanh vi vua cua mot quoc gia co chu quyen tai vi lau nhat trong lich su. Phap duoi thoi Louis XIV la bieu tuong cua thoi đai chuyen che o chau Au. Xung quanh nha vua la hang loat nhan vat chinh tri, quan su va van hoa quan trong, chang han nhu Mazarin, Colbert, Hau tuoc xu Louvois, Grand Conde, Tu tuoc xu Turenne, Hau tuoc xu Vauban, Boulle, Moliere, Racine, Boileau, La Fontaine, Lully, Charpentier, Marais, Le Brun, Rigaud, Bossuet, Le Vau, Mansart, Charles Perrault, Claude Perrault va Le Notre.
Ong tiep nhan ngai vang khi moi 4 tuoi sau cai chet cua vua cha, Louis XIII va đuoc me la Ana cua Tay Ban Nha nhiep chinh. Khi len 9 tuoi, sau nhung cuoc noi loan, ong buoc phai roi kinh đo Paris đe an tron tai vung nong thon. Ke tu đo, Louis XIV cam thay bi si nhuc va nhat quyet muon tu chu, khong đe ai chi phoi ban than minh nhu truong hop Hong y Richelieu đa chi phoi cha ong va Hong y Mazarin đa chi phoi me ong. Cung ke tu đo, ong co ac cam voi kinh đo Paris va khong bao gio muon tro lai thanh pho nay. Nam 1661, khi đuoc 23 tuoi, Louis XIV moi chinh thuc cai tri vuong quoc sau cai chet cua Hong y Mazarin. La mot nguoi tuan thu khai niem ve quyen luc than thanh, Louis XIV chu truong thiet lap mot trieu đinh chuyen che, xoa bo tan du phong kien phan quyen đa anh huong sau sac tren toan bo nuoc Phap, va đieu nay đa dan đen viec tien hanh xay dung Cung đien Versailles.
Nam 1666, Louis XIV chon đia điem xay cung đien, cach Paris 20 km ve huong tay, roi ra lenh thi cong. Ong huy đong 36.000 cong nhan, them 6.000 ngua đe chuyen cho vat lieu xay dung. Thuong vong cua cong nhan kha cao. Moi đem, xe goong đi nhat xac chet do tai nan nghe nghiep. Hang chuc nguoi chet moi tuan vi sot ret. Nam 1682, Cung đien Versailles hoan thanh, tro thanh mot cung đien hung vi nhat the gioi thoi bay gio. Cung đien Versailles khong co thanh luy, đe chung to mot đang quan vuong đu quyen luc khong can đen hao va tuong thanh đe bao ve. Versailles tro thanh bieu tuong cua vi the giau co va quyen luc cua đe che hung manh nhat chau Au. Tren toan luc đia, nhung quan vuong khac – ke ca nguoi đang co chien tranh voi Phap – the hien tinh than huu, long ganh ty va thach đo ho bang cach xay cung đien theo mau Versailles. Moi quan vuong đeu muon xay mot Versailles cho rieng minh. Ngay ca nhung đai lo dai va hoanh trang o thu đo Washington, D.C. cua My, đuoc quy hoach 100 nam sau, cung do mot kien truc su nguoi Phap thiet ke tong the theo mau Versailles.
Sau khi hoan thanh xay dung Đien Versailles, Louis XIV đa thuc hien cac chinh sach keu goi gioi nha quy toc lau đoi cua cua Phap tai cac lanh đia doi đen đinh cu o kinh đo, lam diu đi nhung su phan tranh cua tang lop quy toc, trong đo co nhieu nguoi tham gia vao cuoc Bien loan Fronde khi ong con đang giai đoan nhiep chinh. Bang cach nay, Louis XIV đa thiet lap mot che đo quan chu chuyen che tuyet đoi cua cac Vua Phap, đuoc duy tri lien tuc cho đen Cach mang Phap.
Quan đoi Phap bao gom 15 van binh si vao thoi binh va 40 van quan tinh nhue trong thoi chien. Ban than vua Louis XIV khong co kinh nghiem chien truong, nhung ong la nha chien luoc va quan ly quan su tai ba. Kiem nhiem chuc vu Bo truong Chien tranh, nha vua ban luan ve vi mo chien luoc voi cac tuong linh day dan tran mac cua ong, roi chi đao cac hoat đong cung ung quan nhu, tuyen quan, huan luyen, tinh bao quan đoi... Theo thoi gian, uy tin cua Louis XIV va cua nuoc Phap dang cao moi nam. Quan đoi Phap tro nen đang so nhat chau Au. Turenne - vi thong soai đuoc Hoang đe Napoleon Bonaparte ngoi ca la Vi tuong Phap vi đai nhat - đa pho ta duoi trieu vua Louis XIV. Vao nam 1672, nha vua sai tuong Turenne mang quan đi đanh Ha Lan nhung khong thanh, phai rut lui. Ve long lay cua cung đien Versailles day len long nguong mo va ganh ty cua the gioi. Tieng Phap tro nen ngon ngu pho cap trong ngoai giao, xa hoi va van hoc. Duong nhu bat ky viec gi – moi viec – đeu kha thi, neu duoi van ban chi thi co mang chu ky cao to, nguech ngoac "Louis".
Nhung nam cuoi cua trieu đai Louis XIV xay ra nhieu tham hoa. Trong cuoc Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, lien quan Anh - Ao - Pho do John Churchill, Đe nhat cong tuoc xu Marlborough, Leopold I xu Anhalt-Dessau va Vuong cong Eugene de Savoie-Carignan chi huy đap tan tac Quan đoi vua Louis XIV trong tran đanh lon tai Blenheim (1704) - mot đon đanh cuc ky đau vao quan Phap. Sau chien bai the tham tai Blenheim, Quan đoi vua Louis XIV lai bi Quan cong Marlborough đai pha trong tran đanh tai Ramilies (1706). Cung nam đo, lien quan Ao - Pho cua Vuong cong Leopold va Vuong cong Eugene đe bep trong tran đanh tai Turin. Mai đen nam 1712, Quan đoi Phap do Thong che Claude-Louis-Hector de Villars thong linh moi đanh tan tac lien quan Ao - Ha Lan cua Eugene trong tran đanh nho tai Denain. Song, nguoi con chinh thuc đoc nhat, nguoi ke vi ngai vang cua nha vua, qua đoi nam 1711. Con trai cua ong, Quan cong cua Bourgogne, hien than cho niem hy vong cua nuoc Phap trong tuong lai, qua đoi nam 1711 vi benh soi o tuoi 30. Đua con trai truong cua Quan cong, chau noi cua Louis XIV, cung chet vi benh soi it ngay sau.
Chi con co mot đua tre thuoc dong doi ke vi ngai vang truc tiep, moi len 2, la chau keu Louis XIV bang ong co. Đua tre nay cung mac benh soi, nhung thoat chet nho nguoi bao mau cach ly cau be va khong cho phep cac bac si so đen cau voi hai ban tay mang nhung boc mong nuoc. Hoang ton nay đuoc song sot đe tri vi nuoc Phap trong 59 nam duoi vuong hieu la Louis XV. Tren giuong benh, Louis XIV trieu nguoi chat len 5 tuoi đen va noi: "Chau a, mot ngay chau se la vi Quan chu vi đai. Đung bat chuoc tinh hieu chien cua ta. Hay luon hanh xu dua theo Chua va khien cho than dan phai trong vong Nguoi. Ta đau long ma thay đa đe cho than dan trong tinh trang nhu the."
Vua Louis XIV qua đoi nam 1715 sau khi tri vi 72 nam, tho 76 tuoi. Co le ong la vi Vua vi đai nhat cua Phap. Nhung vi vua ke tuc ong khong tham vong nhu ong, va huyen thoai ve mot luc luong Quan đoi Phap bat kha chien bai đa bi pha vo tan tanh voi viec ho bi Quan đoi tinh nhue Pho cua vua Friedrich II Đai Đe đe bep trong tran đanh lon tai Rossbach (1757), va sau nay la đai bai trong Chien tranh Bay nam truoc nguoi Anh, va mat het lanh tho Bac My vao tay Anh.


Thoi tho au Louis XIV sinh vao ngay 5 thang 9 nam 1638, tai Lau đai Chateau de Saint-Germain-en-Laye, la con trai cua Louis XIII cua Phap va vuong hau Ana cua Ao. Cha me cua ong đa ket hon đuoc 23 nam truoc khi sinh ra ong. Me ong đa tung mang thai bon lan, nhung ca bon lan đeu bi hong. Do đo, moi nguoi coi ong nhu la mot mon qua ma Thien Chua ban tang, va ngay sinh cua ong la mot phep la cua Chua Troi. Cung vi vay ma ong đuoc đat ten Louis-Dieudonne (Louis Chua ban) va som mang danh hieu Tru quan nuoc Phap: Dauphin.
Nam 1643, khi đang hap hoi, Louis XIII đa chuan bi tat ca moi thu đe giup đo con trai minh trong nhung nam đau tren ngai vang. Ong lap mot Hoi đong nhiep chinh, tam quyen thay cho Louis trong thoi gian con tho au. Trai nguoc voi truyen thong, ong khong cho vo Anne đoc chiem chuc nhiep chinh vi ong khong chac chan ve tai nang chinh tri cua ba. Nhung ong đa nhuong bo ve viec bo nhiem Anne tro thanh nguoi đung đau Hoi đong.
Quan he giua Louis va me ong đuoc xem la hiem co vao thoi điem đo. Nhieu nguoi đuong thoi cho rang, Vuong hau Anne gan nhu đa danh toan bo thoi gian cho Louis. Ca hai đeu co nhung so thich ve am thuc va nghe thuat san khau tuong đong nhau. Cung chinh thai hau đa khien Louis vung tin thuc hien y niem tien hanh quan chu chuyen che cua minh.


Tuoi vi thanh nien va noi chien Fronde = Len ngoi =

Ngay sau khi Louis XIII qua đoi vao ngay 14 thang 5 nam 1643, Vuong thai hau Anne đa dung Parlement de Paris (mot co quan tu phap bao gom chu yeu la quy toc va giao si cao cap; toa phuc tham cap tinh quan trong nhat trong 13 toa phuc tham cua vuong quoc) đe tuyen bo huy bo di chuc cua chong. Hanh đong nay đa bai bo hoi đong nhiep chinh va đua Anne tro thanh Nhiep chinh duy nhat cua Phap. Sau khi luu đay mot so Bo truong than can cua chong, Anne đa đe bat Brienne lam Bo truong Ngoai giao cua minh.
Anne giu vung đuong huong chinh sach ton giao trong tay cho đen nam 1661. Mot trong nhung quyet đinh chinh tri quan trong nhat cua ba la đe cu Hong y Mazarin lam Thu tuong, tiep tuc chinh sach cua nguoi chong qua co va cuu thu tuong Hong y Richelieu. Đe bao ve Mazarin, Anne đa luu đay nhung ai ma ba cho rang đang co am muu chong lai ong ta nhu Cong tuoc xu Beaufort va Marie de Rohan. Thai hau cung la nguoi đua ra mot so đinh huong cho đuong loi đoi ngoai cua Phap. Đieu nay co the cam nhan đuoc khi mot đong minh cua Phap la Ha Lan đa đam phan voi Tay Ban Nha ve mot nen hoa binh đoc lap vao nam 1648.
Nam 1648, Anne va Mazarin đam phan thanh cong Hoa uoc Westfalen, ket thuc Chien tranh Ba Muoi Nam. Cac đieu khoan cua hoa uoc đam bao su đoc lap cua Ha Lan khoi Tay Ban Nha, trao mot so quyen tu tri cho cac Than vuong Đuc khac nhau cua Đe quoc La Ma Than thanh, va trao cho Thuy Đien mot so ghe trong Đai hoi đe che cung nhu cac vung lanh tho đe kiem soat cac cua song Oder, Elbe va Weser. Tuy nhien, Phap đuoc huong loi nhieu nhat tu viec dan xep nay. Quan chu Habsburg-Ao duoi su cai tri cua Ferdinand III đa nhuong lai cac vung đat ma Habsburg đa tuyen bo chu quyen o Alsace cho Phap va thua nhan chu quyen tren thuc te cua minh đoi voi ba giao phan Metz, Verdun va Toul. Hon nua, voi mong muon tu giai phong khoi ach thong tri cua Habsburg, cac nha nuoc nho be goc Đuc đa tim kiem su bao ve cua Phap. Đieu nay đa dan đen su hinh thanh cua Lien đoan song Rhein nam 1658, lam su suy giam hon nua quyen luc cua Đe che La Ma Than thanh.


= Buoc đau hanh đong =

Sau khi Chien tranh Ba Muoi Nam ket thuc, mot cuoc noi chien Fronde đa no ra o Phap. Cuoc noi chien nay cung đa kiem nghiem kha nang khai thac quyen loi tu Hoa uoc Westfalen cua trieu đinh Phap. Anne va Mazarin chu yeu theo đuoi cac chinh sach cua Đuc Hong Y Richelieu, lam tang suc manh cua Vuong vi trong gioi quy toc va Parlements. Vuong Thai hau Anne can thiep nhieu vao chinh sach đoi noi hon la đoi ngoai; ba la mot thai hau rat kieu hanh, nguoi kien đinh voi cac quyen thieng lieng cua Vua nuoc Phap.
Tat ca nhung đieu nay đa khien ba tro thanh mot nha quyet sach manh me trong moi van đe lien quan đen quyen luc cua Nha vua, theo cach cap tien hon nhieu so voi chinh sach do Mazarin đe xuat. Hong y phu thuoc hoan toan vao su ho tro cua Anne va phai su dung tat ca anh huong cua minh len thai hau đe kiem che mot so hanh đong cap tien cua ba. Anne san sang bo tu bat ky ai ke ca gioi quy toc neu ho thach thuc y chi cua ba; muc đich chinh cua ba la chuyen giao cho con trai minh mot quyen hanh tuyet đoi trong cac van đe tai chinh va tu phap. Mot trong nhung lanh đao cua Parlement de Paris đa chet sau khi bi thai hau bat bo tu.
Trong boi canh đo, Frondeurs – nhung nguoi thua ke chinh tri cua tang lop quy toc phong kien – đa cuc ky bat man va tim moi cach đe bao ve quyen loi lau đoi nay cua ho khoi mot trieu đinh ngay cang tap quyen. Ben canh đo, mot luc luong moi noi len la Noblesse de Robe (quy toc ao choang) đa dan lay đuoc su tin tuong cua nhung nguoi đung đau vuong quoc. Niem tin cua trieu đinh cang lon, su phan uat cua quy toc cang gia tang.

Nam 1648, Anne va Mazarin co gang đanh thue cac thanh vien cua Parlement de Paris (Toa phuc tham Paris). Cac thanh vien cua Parlement de Paris đa tu choi tuan thu va to ra phan khang bang cach đot tat ca cac sac lenh truoc kia cua nha vua. Truoc su quyet đoan cua Thai hau Anne, Mazarin đa tien hanh bat giu mot so nguoi tham gia Tran Lens đe pho truong vu luc sau chien thang cua Louis, duc d’Enghien (sau nay đuoc goi la le Grand Conde). Mot trong nhung vu bat giu quan trong nhat trong mat Anne lien quan đen Pierre Broussel, mot trong nhung nha lanh đao quan trong nhat o Parlement de Paris.
Bat đau co su phan nan trong dan chung khi quyen luc cua vuong that ngay cang mo rong, muc thue tang cao va quyen luc cua Parlement de Paris bi cat giam. Duoi ap luc du doi sau khi Paris no ra bao loan, Anne buoc phai tra tu do cho Broussel. Vao đem 9-10 thang 2 nam 1651, khi Louis XIV chi moi 12 tuoi, mot đam đong o Paris đa xong vao cung đien va yeu cau đuoc gap mat nha vua. Sau khi đuoc nhin thay Louis trong tinh trang gia vo ngu, đam đong đa đuoc xoa diu va chap nhan roi đi.
Ngay sau đo, ket luan cua Hoa uoc Westfalen đa cho phep quan đoi cua Than vuong xu Conde quay tro lai đe tro giup Louis va vuong that. Vao thoi điem đo, gia đinh Conde co moi quan he cuc ky tot voi Anne, va ong đa đong y ho tro thai hau gianh lai vuong quyen. Quan đoi cua thai hau voi su đung đau cua Conde đa tan cong vao quan noi day Paris. Sau mot vai tran chien, ca hai ben đa đat đuoc mot thoa hiep chinh tri, Hoa uoc Rueil đuoc ky ket.
Khong may cho Anne la chien thang mot phan nay cua ba phu thuoc phan lon vao Conde – mot nguoi co da tam kiem soat thai hau va triet tieu suc anh huong cua Mazarin. Chinh chi gai cua Conde la nguoi đa thuc đay ong quay lung lai voi thai hau. Sau khi đat đuoc thoa thuan voi nguoi ban cu Marie de Rohan, Anne đa ra lenh bat giu Conde cung voi mot so nguoi than cua ong, gom Armand de Bourbon, Than vuong xu Conti va chong cua Anne Genevieve de Bourbon la Henri II d'Orleans, Cong tuoc xu Longueville. Tinh trang nay cung khong keo dai, đac biet viec Mazarin khong đuoc long dan đa dan đen su hinh thanh cua mot lien minh do Marie de Rohan va Cong tuoc xu Longueville đung đau. Lien minh quy toc nay đu manh đe giai phong cac than vuong, luu đay Mazarin va ap đat đieu kien quan thuc tai gia đoi voi thai hau Anne.
Louis đa chung kien tat ca nhung su viec nay, cung tu đay, nha vua ngay cang mat long tin đoi voi Paris va tang lop quy toc. Theo mot nghia nao đo, thoi tho au cua Louis đa ket thuc voi su bung no cua Fronde. No khong chi khien cuoc song tro nen bat an va kho chiu ma Louis con phai tin tuong vao me va Mazarin cung nhu nhung van đe chinh tri va quan su ma ong khong the hieu sau sac". Nhung nam dien ra Fronde đa gieo vao Louis long cam thu Paris va hau qua la quyet tam roi khoi kinh đo cang som cang tot va khong bao gio quay tro lai.


Truc tiep nam quyen va cai cach = Tuoi truong thanh va cai cach som =

Louis XIV đuoc tuyen bo đa đen tuoi truong thanh va nam quyen cai tri vao ngay 7 thang 9 nam 1651. Sau cai chet cua Hong y Mazarin, vao thang 3 nam 1661, Louis đich than nam quyen đieu hanh chinh phu va lam kinh ngac trieu đinh cua minh khi tuyen bo rang ong se cai tri ma khong can mot thu tuong: 

"Cho đen thoi điem nay, ta rat vui khi giao pho viec đieu hanh cua minh cho co Hong y. Bay gio đa đen luc ta tu minh đieu hanh chung. Cac [thu ky va bo truong] se ho tro ta bang cac co van cua minh khi ta yeu cau. Ta yeu cau va ra lenh cho cac ngai khong đuoc đong dau bat ky lenh nao tru khi co lenh cua ta... Ta ra lenh cho cac ngai khong đuoc ky bat cu thu gi, ngay ca ho chieu... neu khong co lenh cua ta; phai giai trinh voi ta moi ngay va khong đuoc thien vi bat ky ai".
Tan dung mong muon rong rai cua cong chung ve hoa binh va trat tu sau nhieu thap ky xung đot trong nuoc va ngoai nuoc, vi vua tre đa cung co quyen luc chinh tri trung uong bang cach gay bat loi cho gioi quy toc phong kien. Ca ngoi kha nang lua chon va khuyen khich nhung nguoi co tai nang, nha su hoc Chateaubriand luu y: "đo la tieng noi cua moi thien tai vang len tu lang mo cua Louis".
Louis bat đau trieu đai cua minh bang cac cai cach hanh chinh va tai chinh. Nam 1661, kho bac đung ben bo vuc pha san. Đe khac phuc tinh hinh, Louis đa chon Jean-Baptiste Colbert lam Tong kiem toan Tai chinh vao nam 1665. Tuy nhien, truoc tien Louis phai vo hieu hoa đuoc Nicolas Fouquet, Giam đoc Tai chinh đay quyen luc. Mac du nhung hanh vi thieu than trong ve tai chinh cua Fouquet khong khac may so voi Mazarin truoc ong hoac Colbert sau ong, nhung tham vong cua ong khien Louis lo lang. Ong ta đa chieu đai nha vua mot cach xa hoa tai lau đai Vaux-le-Vicomte, pho truong su giau co ma kho co the tich luy đuoc neu khong thong qua viec bien thu tien cua chinh phu.
Fouquet to ra hao huc muon ke nhiem ghe thu tuong cua Mazarin va Richelieu, ong đa mua va bi mat cung co hon đao xa xoi Belle Ile. Nhung hanh đong nay đa đinh đoat so phan cua ong. Fouquet bi buoc toi bien thu; Parlement de Paris tuyen bo ong co toi va tuyen an luu đay; va cuoi cung Louis đa thay đoi ban an thanh tu chung than.
Su sup đo quyen luc cua Fouquet đa trao cho Colbert toan quyen giam no quoc gia thong qua viec đanh thue hieu qua hon. Cac loai thue chinh bao gom thue aides va thue douanes (ca hai đeu la thue hai quan), thue gabelle (thue muoi) va thue taille (thue đat). Luc đau, thue taille đa đuoc giam va mot so hop đong thu thue đa đuoc đau gia thay vi đuoc ban rieng cho mot so it ca nhan đuoc uu ai. Cac vien chuc tai chinh đuoc yeu cau phai giu so sach thuong xuyen, xem xet lai hang ton kho va xoa bo cac khoan mien tru trai phep: cho đen nam 1661, chi co 10% thu nhap tu lanh đia hoang gia đen tay nha vua. Cai cach phai vuot qua cac loi ich co huu: thue taille đuoc thu boi cac vien chuc cua Vuong quyen, nhung nguoi đa mua chuc vu cua ho voi gia cao va viec trung phat nhung hanh vi lam dung chac chan se lam giam gia tri cua giao dich mua. Tuy nhien, Colbert đa đat đuoc nhung ket qua tuyet voi, voi tham hut nam 1661 chuyen thanh thang du vao nam 1666, voi lai suat no giam tu 52 trieu xuong con 24 trieu livre. Taille giam xuong con 42 trieu vao nam 1661 va 35 trieu vao nam 1665, trong khi doanh thu tu thue gian tiep tang tu 26 trieu len 55 trieu. Doanh thu cua lanh đia hoang gia đa tang tu 80.000 livre vao nam 1661 len 5,5 trieu vao nam 1671. Nam 1661, so tien thu đuoc tuong đuong voi 26 trieu bang Anh, trong đo 10 trieu đa vao kho bac. Chi tieu vao khoang 18 trieu bang Anh, đe lai tham hut 8 trieu. Nam 1667, so tien thu rong đa tang len 20 trieu bang Anh, trong khi chi tieu đa giam xuong con 11 trieu, đe lai thang du 9 trieu bang Anh.

Tien la nguon ho tro thiet yeu cho quan đoi Phap đa đuoc to chuc lai va mo rong, cho viec xay dung Versailles va cho chinh quyen dan su đang phat trien. Tai chinh luon la điem yeu cua che đo quan chu Phap: viec thu thue ton kem va khong hieu qua; thue truc tiep giam dan khi chung đi qua tay nhieu vien chuc trung gian; va thue gian tiep đuoc thu boi cac nha thau tu nhan đuoc goi la nong dan thue, nhung nguoi đa kiem đuoc mot khoan loi nhuan lon. Kho bac nha nuoc bi ro ri o moi ngoc ngach.
Điem yeu chinh nay sinh tu mot thoa thuan cu giua vuong quyen Phap va gioi quy toc: nha vua co the tang thue cho quoc gia ma khong can su đong y neu ong ta mien thue cho gioi quy toc. Chi nhung tang lop "khong co đac quyen" moi phai tra thue truc tiep, tuc la chi danh cho nong dan, vi hau het nhung nguoi tu san đeu gian lan đe đuoc mien thue theo cach nay hay cach khac. He thong nay đo toan bo ganh nang chi tieu cua nha nuoc len lung nhung nguoi ngheo va yeu the. Sau nam 1700, voi su ung ho cua nguoi vo bi mat ngoan đao cua Louis la Madame de Maintenon, nha vua đa bi thuyet phuc thay đoi chinh sach tai chinh cua minh. Mac du san sang đanh thue gioi quy toc, Louis van lo so nhung nhuong bo chinh tri ma ho se yeu cau đe đoi lai. Chi đen khi trieu đai cua ong roi vao tinh trang chien tranh cuc ky cap bach, ong moi co the, lan đau tien trong lich su nuoc Phap, ap đat thue truc tiep len tang lop quy toc. Đay la mot buoc tien toi binh đang truoc phap luat va huong toi nen tai chinh cong lanh manh, mac du no đa bi suy giam mot cach co the du đoan đuoc do nhung nhuong bo va mien tru gianh đuoc nho nhung no luc ben bi cua gioi quy toc va tu san.
Louis va Colbert cung co nhung ke hoach rong khap đe phat trien thuong mai va mau dich cua Phap. Chinh quyen trong thuong cua Colbert đa thanh lap cac nganh cong nghiep moi va khuyen khich cac nha san xuat va nha phat minh, chang han nhu cac nha san xuat lua Lyon va xuong san xuat tham theu Gobelins. Ong đa moi cac nha san xuat va nghe nhan tu khap chau Au đen Phap, chang han nhu tho lam thuy tinh Murano, tho sat Thuy Đien va tho đong tau Ha Lan. Ong đat muc tieu giam luong nhap khau trong khi tang luong xuat khau cua Phap, do đo giam luong kim loai quy cua Phap chay ra nuoc ngoai.
Louis đa tien hanh cai cach trong chinh quyen quan su thong qua Michel le Tellier va con trai ong la Francois-Michel le Tellier, Hau tuoc de Louvois ke nhiem. Ho đa giup kiem che tinh than tu tri cua gioi quy toc, ap đat trat tu len ho tai trieu đinh va trong quan đoi. Đa qua roi cai thoi cac vi tuong keo dai chien tranh o bien gioi trong khi cai va ve tien le va phot lo menh lenh tu kinh đo va buc tranh chien luoc lon hon, voi tang lop quy toc quan su cu (noblesse d'epee, quy toc kiem) đoc quyen cac vi tri quan su cap cao va cap bac cao hon. Louvois hien đai hoa quan đoi va to chuc lai thanh mot luc luong chuyen nghiep, ky luat va đuoc đao tao bai ban. Ong tan tuy voi đoi song vat chat va tinh than cua binh linh, tham chi con co gang chi đao cac chien dich.


= Moi quan he voi cac thuoc đia lon =

Nhung cai cach phap ly cua Louis XIV đa đuoc ban hanh trong cac Sac lenh lon (tieng Phap: Grande ordonnance) cua ong. Truoc đo, nuoc Phap la mot mo hon đon cac he thong phap luat, voi nhieu che đo phap ly truyen thong đa ton tai o cac tinh va hai he thong phap luat cung ton tai—luat tuc o phia bac va luat dan su La Ma o phia nam. Grande Ordonnance de Procedure Civile nam 1667, hay con goi la Bo luat Louis, la mot bo luat toan dien ap đat quy đinh thong nhat ve thu tuc dan su tren toan vuong quoc. Trong đo, no quy đinh ho so rua toi, ket hon va tu vong se đuoc ghi trong so đang ky cua nha nuoc chu khong phai cua nha tho, va no quy đinh chat che quyen tai tham cua Parlements. Bo luat Louis sau đo đa tro thanh co so cho Bo luat Napoleon, sau đo truyen cam hung cho nhieu bo luat hien đai o khap the gioi.
Mot trong nhung sac lenh khet tieng hon cua Louis la Grande Ordonnance sur les Colonies nam 1685, hay con goi la Bo luat Noir (bo luat Đen). Mac du cho phep che đo no le ton tai, nhung no đa co gang nhan ban hoa viec thuc hanh nay bang cach cam viec chia cat cac gia đinh no le. Ngoai ra, tai cac thuoc đia, chi nhung nguoi theo Cong giao La Ma moi đuoc so huu no le va nhung nguoi nay phai đuoc rua toi.
Louis XIV mo rong quyen luc cai tri cua minh thong qua mot so hoi đong cap nha nuoc:

Conseil d'en haut ("Hoi đong cap cao", lien quan đen cac van đe quan trong nhat cua nha nuoc) — bao gom nha vua, vuong thai tu, tong kiem soat tai chinh va cac bo truong phu trach cac bo khac nhau. Cac thanh vien cua hoi đong đo đuoc goi la bo truong nha nuoc.
Conseil des depeches ("Hoi đong thong điep", lien quan đen cac thong bao va bao cao hanh chinh tu cac tinh).
Conseil de Conscience ("Hoi đong luong tam", lien quan đen cac van đe ton giao va bo nhiem giam muc).
Conseil royal des financials ("Hoi đong tai chinh hoang gia") do "chef du conseil des financials" (mot chuc danh danh du trong hau het cac truong hop) đung đau, đay la mot trong so it chuc danh trong hoi đong danh cho tang lop quy toc cao cap.


Nhung cuoc chien tranh đau tien o cac nuoc vung đat thap = Tay Ban Nha =

Cai chet cua nguoi cau ruot cung la cha vo cua Louis XIV la Vua Felipe IV cua Tay Ban Nha vao nam 1665 đa thuc đay Chien tranh Phan quyen (Guerre de Devolution). Nam 1660, Louis đa ket hon voi con gai ca cua Felipe IV la Maria Teresa cua Tay Ban Nha, theo mot trong nhung đieu khoan cua Hiep uoc Pyrenees nam 1659. Hiep uoc hon nhan neu ro rang Vuong nu Maria Teresa phai tu bo moi yeu sach đoi voi lanh tho Tay Ban Nha cho chinh ba va tat ca con chau cua ba. Tuy nhien, Mazarin va Lionne đa đua ra đieu kien tu bo quyen thua ke la Tay Ban Nha phai tra 500.000 ecu cho Phap, so tien nay đuoc xem la cua hoi mon cua vuong nu. Nhung tren thuc te, Tay Ban Nha chua bao gio thanh toan khoan nay cho Phap, va chinh đieu nay đa đong mot vai tro quan trong trong viec Louis XIV thuyet phuc nguoi em trai cung cha khac me cua Maria Teresa la Carlos II đe lai Đe che Tay Ban Nha cho Vuong ton Philip, Cong tuoc xu Anjou (sau nay la Felipe V cua Tay Ban Nha), chau noi cua Louis XIV va Maria Teresa.
Chien tranh Phan quyen khong tap trung vao viec ep Tay Ban Nha tra cua hoi mon cho Phap; thay vao đo, Louis XIV xem đay la cai co đe ong vo hieu hoa viec Maria Teresa tu bo yeu sach thua ke cua ba, cho phep đat đai "chuyen giao" cho hau due cua hai nguoi. O Cong quoc Brabant (vi tri cua vung đat đang tranh chap), theo truyen thong, con cai cua cuoc hon nhan đau tien van đuoc đam bao quyen thua ke cho du cha me ly di va đa tai hon voi nguoi khac. Vo cua Louis la con gai cua Filipe IV tu cuoc hon nhan đau tien cua ong, trong khi vi vua moi cua Tay Ban Nha, Carlos II, la con trai cua ong tu cuoc hon nhan sau đo. Do đo, Brabant đuoc cho la se "chuyen giao" cho Maria Teresa, bien minh cho viec Phap tan cong Ha Lan thuoc Tay Ban Nha.


= Quan he voi nguoi Ha Lan =

Trong Chien tranh Tam muoi nam voi Tay Ban Nha, Phap ung ho Cong hoa Ha Lan nhu mot phan cua chinh sach chung chong lai quyen luc cua Quan chu Habsburg. Johan de Witt, Grand pensionary cua Ha Lan tu nam 1653 đen nam 1672, coi đay la đieu quan trong đoi voi an ninh cua Ha Lan va la đoi trong voi nhung nguoi trung thanh cua Than vuong xu Orange trong nuoc. Louis đa ho tro trong Chien tranh Anh-Ha Lan lan thu hai 1665-1667 nhung đa loi dung co hoi nay đe phat đong Chien tranh Phan quyen vao nam 1667. Thong qua cuoc chien nay, Phap đa chiem đuoc Franche-Comte va phan lon Ha Lan thuoc Tay Ban Nha; su banh truong cua Phap o khu vuc nay la moi đe doa truc tiep đen loi ich kinh te cua Ha Lan.
Nguoi Ha Lan đa mo cac cuoc đam phan voi Vua Charles II cua Anh tren mat tran ngoai giao chung chong lai Phap, dan đen Lien minh Ba ben, giua Anh, Ha Lan va Thuy Đien đuoc thanh lap. Moi đe doa ve mot cuoc leo thang va mot hiep uoc bi mat voi Leopold I cua Thanh che La Ma nham muc đich chia cat cac thuoc đia cua Tay Ban Nha (Hoang đe Leopold la nguoi co quyen yeu cau thua ke Tay Ban Nha thong qua nhanh Habsburg-Ao), đa khien Louis tu bo nhieu loi ich cua minh trong Hiep uoc Aix-la-Chapelle nam 1668.
Louis khong tin tuong nhieu vao thoa thuan cua minh voi Hoang đe Leopold I, vi gio đay ro rang la muc tieu cua Phap va Ha Lan đang xung đot truc tiep, ong quyet đinh truoc tien la đanh bai Cong hoa Ha Lan, sau đo chiem lay Ha Lan thuoc Tay Ban Nha. Muon lam đuoc đieu nay thi Phap phai pha vo Lien minh Ba ben; ong tra tien cho Thuy Đien đe ho giu thai đo trung lap va ky Hiep uoc bi mat Dover nam 1670 voi Vua Charles II cua Anh, đe thanh lap lien minh Anh-Phap chong lai Cong hoa Ha Lan. Vao thang 5 nam 1672, Phap xam luoc Ha Lan, đuoc Giao phan vuong quyen Munster va Tuyen hau xu Koln ung ho.

Qua trinh tien quan nhanh chong cua Phap đa dan đen mot cuoc đao chinh lat đo De Witt va đua Willem Hendrik, Than vuong xu Orange len nam quyen. Hoang đe Leopold I coi su banh truong cua Phap vao vung Rhineland la moi đe doa ngay cang tang cho Đe che La Ma Than thanh, đac biet la sau khi ho chiem đuoc Cong quoc Lorraine chien luot vao nam 1670. Vien canh ve that bai cua Ha Lan đa khien Leopold lien minh voi Brandenburg-Pho vao ngay 23 thang 6, sau đo la mot lien minh khac voi Ha Lan vao ngay 25. Mac du Brandenburg-Pho buoc phai rut khoi chien tranh theo Hiep uoc Vossem thang 6 nam 1673, nhung vao thang 8, mot lien minh chong Phap đa đuoc thanh lap boi Ha Lan, Tay Ban Nha, Hoang đe Leopold va Karl IV, Cong tuoc xu Lorraine.
Lien minh cua Phap rat khong đuoc long dan Anh, va cang khong đuoc long dan hon sau nhung tran chien đang that vong chong lai ham đoi cua Michiel de Ruyter. Charles II cua Anh đa lap lai hoa binh voi Ha Lan thong qua Hiep uoc Westminster vao thang 2 nam 1674. Tuy nhien, quan đoi Phap co nhung loi the đang ke so voi đoi thu cua ho; mot bo chi huy tap trung quyen luc va khong bi phan manh, nhung vi tuong tai nang nhu Tu tuoc xu Turenne, Louis II, Than vuong xu Conde va Francois-Henri de Montmorency, Cong tuoc xu Luxembourg voi hau can vuot troi hon han. Cac cai cach do Hau tuoc xu Louvois, Bo truong Chien tranh, đua ra đa giup duy tri cac đoi quan da chien lon co the đuoc huy đong nhanh hon nhieu so voi truoc đay, cho phep Phap tien hanh cac cuoc tan cong vao đau mua xuan truoc khi đoi thu cua ho san sang.
Tuy nhien, nguoi Phap buoc phai rut lui khoi hau het lanh tho cua Cong hoa Ha Lan, đieu nay khien Louis vo cung soc; ong đa rut lui ve Saint Germain trong mot thoi gian. Trong giai đoan nay, ngoai tru nguoi hau than can, khong co bat cu ai co the tiep can nha vua. Tuy nhien, loi the quan su cua Phap đa cho phep ho giu vung lap truong cua minh o Alsace va Ha Lan thuoc Tay Ban Nha trong khi chiem lai Franche-Comte. Đen nam 1678, su kiet que cua ca hai ben đa dan đen Hiep uoc Nijmegen, ve co ban đa đuoc giai quyet co loi cho Phap va cho phep Louis XIV can thiep vao Chien tranh Scanian. Bat chap that bai ve mat quan su, đong minh cua ong la Thuy Đien đa gianh lai đuoc phan lon nhung gi đa mat trong cac hiep uoc Saint-Germain-en-Laye, Hiep uoc Fontainebleau va Hoa uoc Lund nam 1679, ap đat len Đan Mach-Na Uy va Brandenburg-Pho. Tuy nhien, hai muc tieu chinh cua Louis la pha huy Cong hoa Ha Lan va chinh phuc Ha Lan thuoc Tay Ban Nha, đa that bai.
Louis đang o đinh cao quyen luc, nhung phai tra gia bang viec đoan ket nhung nguoi chong đoi; đieu nay gia tang khi ong tiep tuc banh truong the luc. Nam 1679, ong sa thai bo truong ngoai giao Simon Arnauld, Hau tuoc xu Pomponne, vi ong bi coi la đa thoa hiep qua nhieu voi cac đong minh. Louis duy tri suc manh cua quan đoi, nhung trong loat yeu sach lanh tho tiep theo cua minh, ong tranh su dung vu luc quan su mot cach thieu minh bach va đon phuong. Thay vao đo, ong ket hop no voi cac ly do hop phap trong no luc mo rong ranh gioi cua Vuong quoc Phap. Cac hiep uoc đuong thoi đuoc dien đat mot cach mo ho, vi the Louis đa thanh lap Chambres des Reunions đe xac đinh pham vi đay đu cac quyen va nghia vu cua Phap theo cac hiep uoc đo.
Cac thanh pho va vung lanh tho, nhu Luxembourg va Casale, đuoc đanh gia cao vi vi tri chien luoc cua chung tren bien gioi va kha nang tiep can cac tuyen đuong thuy quan trong. Louis cung tim đen Strasbourg, mot cua khau chien luoc quan trong o bo trai song Rhein va truoc đo la Thanh bang Đe che Tu do cua Đe che La Ma Than thanh, sap nhap thanh pho nay va cac vung lanh tho khac vao nam 1681. Mac du la mot phan cua Alsace, Strasbourg khong phai la mot phan cua Alsace do Quan chu Habsburg cai tri va do đo khong đuoc nhuong cho Phap trong Hoa uoc Westphalia.
Sau nhung lan sap nhap nay, Tay Ban Nha tuyen chien, dan đen Chien tranh Reunion. Tuy nhien, nguoi Tay Ban Nha đa nhanh chong bi đanh bai vi Hoang đe Leopold I cua Thanh che La Ma (bi phan tam boi Đai chien Tho Nhi Ky) đa bo roi ho, va nguoi Ha Lan chi ho tro ho o muc toi thieu. Theo Hiep đinh đinh chien Ratisbon, nam 1684, Tay Ban Nha buoc phai chap nhan su chiem đong cua Phap đoi voi hau het cac vung lanh tho đa chinh phuc trong 20 nam truoc đo.
Chinh sach cua Louis ve Reunions co the đa đua nuoc Phap len tam cao nhat ve quy mo va suc manh trong suot thoi ky tri vi cua ong, nhung no lai khien nhieu nuoc chau Au xa lanh Phap. Du luan tieu cuc nay tro nen toi te hon do cac hanh đong cua Phap ngoai khoi Bo bien Barbary va tai Genoa. Đau tien, Louis đa cho phao kich Algiers va Tripoli o Bac Phi, hai thanh tri cua cuop bien Barbary, đe gianh đuoc mot hiep uoc co loi va giai phong no le theo Kito giao. Tiep theo, vao nam 1684, mot ham đoi trung phat đa đuoc phat đong chong lai Genoa đe tra đua viec nuoc nay ung ho Tay Ban Nha trong cac cuoc chien tranh truoc đo. Mac du nguoi Genoa đa khuat phuc va Tong tran Genoa đa dan đau mot phai bo đen Versailles đe chinh thuc xin loi trieu đinh Phap, nhung nuoc Phap van noi tieng la tan bao va kieu ngao. Su lo ngai cua chau Au truoc suc manh ngay cang tang cua Phap va nhan ra muc đo anh huong cua cac cuoc tan cong bang Dragonnades (se đuoc thao luan ben duoi) đa khien nhieu quoc gia tu bo lien minh voi Phap. Theo đo, vao cuoi nhung nam 1680, nuoc Phap ngay cang tro nen co lap o chau Au.


= Quan he ngoai chau Au va cac thuoc đia =

Cac thuoc đia cua Phap đa gia tang o chau Phi, chau My va chau A trong thoi ky tri vi cua Louis XIV, va cac nha tham hiem nguoi Phap đa co nhung kham pha quan trong o Bac My. Nam 1673, Louis Jolliet va Jacques Marquette đa phat hien ra song Mississippi. Nam 1682, Rene-Robert Cavelier, Sieur de La Salle, đa đi doc theo song Mississippi tu Bac xuong Nam, đen Vinh Mexico va tuyen bo luu vuc song Mississippi rong lon đuoc đat theo ten cua Vua Louis XIV, goi no la Louisiane. Cac tram giao dich thuong mai cua Phap cung đuoc thanh lap tai Chandernagore va Pondicherry cua tieu luc đia An Đo, va o Ile Bourbon ngoai khoi cua Đong Phi. Tren khap cac khu vuc nay, Louis va Colbert đa bat tay vao mot chuong trinh kien ​​truc va quy hoach đo thi rong lon nham phan anh phong cach cua Versailles, Paris va 'gloire' cua Vuong quoc Phap. 

Trong khi đo, quan he ngoai giao đa đuoc mo rong voi cac quoc gia xa xoi hon ve phia Đong. Nam 1669, Suleiman Aga đa dan theo mot đoan su than cua Đe quoc Ottoman đen Phap đe khoi phuc lai Lien minh Phap-Ottoman. Sau đo, vao nam 1682, sau khi tiep đon đoan su than Maroc cua Mohammed Tenim tai Phap, Moulay Ismail, Sultan cua Morocco, đa cho phep Phap mo cac co so thuong mai va lanh su tren lanh tho cua minh. Nam 1699, Louis mot lan nua tiep đon su than Maroc la Abdallah bin Aisha, va nam 1715, ong tiep đon đoan su than Ba Tu do Mohammad Reza Beg dan đau.
O xa hon, Vuong quoc Siam đa phai mot đoan su than đen Phap vao nam 1684, đuoc nguoi Phap đap lai mot cach nhiet thanh, mot nam sau đo Louis XIV đa cu Alexandre, Chevalier de Chaumont đen Siam. Đen luot minh, mot đoan su than Siam khac do Kosa Pan dan đau, đuoc tiep đon nong hau tai Versailles vao nam 1686. Sau đo, Louis đa phai mot đoan su khac đen Siam vao nam 1687, duoi quyen cua Simon de la Loubere, va anh huong cua Phap ngay cang tang tai trieu đinh Siam, noi đa cap cho Phap mot can cu hai quan tai Mergui (ngay nay la Myeik, Myanmar). Tuy nhien, cai chet cua Narai, Vua cua Ayutthaya, vu hanh quyet bo truong than Phap Constantine Phaulkon va cuoc bao vay Bangkok nam 1688 đa cham dut ky nguyen anh huong cua Phap vao nuoc nay.
Phap cung đa co gang tham gia tich cuc vao cac phai bo truyen giao cua Dong Ten đen Đe che Đai Thanh. Đe pha vo su thong tri cua Bo Đao Nha o đo, Louis đa cu cac nha truyen giao Dong Ten đen trieu đinh cua Hoang đe Khang Hy vao nam 1685: Jean de Fontaney, Joachim Bouvet, Jean-Francois Gerbillon, Louis Le Comte va Claude de Visdelou. Louis cung đa tiep mot tu si Dong Ten nguoi Đai Thanh la Michael Shen Fu-Tsung, tai Versailles vao nam 1684. Hon nua, thu thu va bien dich vien cua Louis la Arcadio Huang la nguoi Trung Quoc.


Đinh cao cua quyen luc = Tap trung quyen luc =

Vao đau nhung nam 1680, Louis đa tang cuong đang ke anh huong cua Phap tren truong quoc te. Trong nuoc, ong đa thanh cong trong viec gia tang anh huong cua vuong quyen va tham quyen cua no đoi voi nha tho va tang lop quy toc, do đo cung co che đo quan chu chuyen che o Phap.
Louis ban đau ung ho chu nghia Gallica truyen thong, han che quyen luc cua Giao hoang o Phap va trieu tap mot Hoi đong giao si Phap vao thang 11 nam 1681. Truoc khi giai tan 8 thang sau đo, Hoi đong đa chap nhan Tuyen bo cua Giao si Phap, tang quyen luc cua hoang gia bang cach lam giam quyen luc cua Lanh đia Giao hoang. Neu khong co su chap thuan cua hoang gia, cac giam muc khong the roi khoi Phap va khong the khang cao len Giao hoang. Ngoai ra, cac quan chuc chinh phu khong the bi khai tru vi nhung hanh vi pham toi khi thuc hien nhiem vu cua ho. Mac du nha vua khong the ban hanh luat ton giao, nhung moi quy đinh cua Giao hoang ma khong co su chap thuan cua hoang gia đeu khong co gia tri o Phap. Khong co gi ngac nhien khi Giao hoang đuong nhiem khi đo la Innocente XI bac bo Tuyen bo nay.

Bang cach đua cac nha quy toc đen trieu đinh cua minh tai Versailles, Louis đa đat đuoc quyen kiem soat ngay cang tang đoi voi tang lop quy toc Phap. Theo su gia Philip Mansel, nha vua đa bien cung đien thanh:

"Mot su ket hop khong the cuong lai cua thi truong hon nhan, moi gioi viec lam va kinh đo giai tri cua gioi quy toc chau Au, tu hao co nha hat, opera, am nhac, co bac, tinh duc va (quan trong nhat) san ban tot nhat".
Cac can ho đuoc xay dung đe lam noi o cho nhung nguoi san sang chieu chuong nha vua. Tuy nhien, luong huu va cac đac quyen can thiet đe song theo phong cach phu hop voi cap bac cua ho chi co the co đuoc bang cach lien tuc phuc vu cho Louis XIV. Vi muc đich nay, mot nghi le cung đinh phuc tap đa đuoc tao ra trong đo nha vua tro thanh tam điem chu y va đuoc cong chung quan sat suot ca ngay. Voi tri nho tuyet voi cua minh, Louis sau đo co the biet ai đa tung phuc vu ong tai trieu đinh va ai đa vang mat, tao đieu kien thuan loi cho viec phan phoi cac uu ai va chuc vu sau đo. Mot cong cu khac ma Louis su dung đe kiem soat gioi quy toc cua minh la kiem duyet, thuong lien quan đen viec mo thu đe phan biet y kien ​​cua nguoi viet ve chinh phu va nha vua. Hon nua, bang cach giai tri, gay an tuong va thuan hoa ho bang su xa hoa va nhung tro tieu khien khac, Louis khong chi vun đap du luan ve minh ma con đam bao rang gioi quy toc van nam trong tam ngam cua ong.
Su xa hoa cua Louis tai Versailles đa vuot xa pham vi cac nghi le cung đinh cau ky. Ong đa nhan mot con voi chau Phi lam qua tang tu vua Bo Đao Nha. Ong khuyen khich cac nha quy toc hang đau đen song tai Versailles. Đieu nay, cung voi lenh cam quan đoi tu nhan o cac lanh đia, đa ngan can gioi quy toc danh thoi gian o đien trang cua rieng minh va o cac can cu quyen luc trong lanh đia cua ho, noi ma ho thuong tien hanh cac cuoc chien tranh cuc bo va am muu chong lai chinh quyen hoang gia. Do đo, Louis đa ep buoc va du do gioi quy toc quan su cu (gioi "quy toc kiem") tro thanh can than nghi le cua minh, lam suy yeu them quyen luc cua ho. Thay vao đo, ong đa nuoi duong nhung nguoi dan thuong hoac gioi quan chuc moi đuoc phong lam quy toc (gioi "quy toc ao choang"). Ong phan đoan rang quyen luc hoang gia phat trien manh me hon bang cach bo nhiem nhung nguoi nay vao cac vi tri hanh chinh va đieu hanh cap cao vi ho co the de dang bi sa thai hon so voi nhung quy toc co dong doi lau đoi va co anh huong trong suot chieu dai lich su truoc đo. Nguoi ta tin rang cac chinh sach cua Louis bat nguon tu nhung trai nghiem cua chinh ong trong thoi ky Fronde, khi nhung nguoi đan ong co dong doi cao quy san sang tham gia vao cuoc noi loan chong lai nha vua cua ho, ke ca nhung quy toc co cung huyet thong voi hoang gia. Chien thang nay truoc gioi quy toc co the đa đam bao cham dut cac cuoc noi chien lon o Phap cho đen Cach mang Phap khoang mot the ky sau đo.


= Nuoc Phap la tam điem cua chien tranh =

Duoi thoi Louis XIV, Vuong quoc Phap la mot cuong quoc hang đau o chau Au va hau het cac cuoc chien đeu xoay quanh tinh hieu chien cua vuong quoc nay. Khong co quoc gia chau Au nao vuot qua Phap ve dan so va co the sanh đuoc voi su giau co cua no, ngoai ra, no con co mot quan đoi chuyen nghiep va manh me. Phap đa phan lon tranh đuoc su tan pha cua Chien tranh Ba muoi nam. Điem yeu cua nuoc nay bao gom he thong tai chinh kem hieu qua, phai chiu ap luc lon đe chi tra cho cac cuoc phieu luu quan su, va xu huong lien minh chong lai nuoc nay cua hau het cac cuong quoc khac.
Trong thoi ky tri vi cua Louis, Phap đa tien hanh 3 cuoc chien tranh lon: Chien tranh Phap-Ha Lan, Chien tranh Chin nam va Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha. Ngoai ra con co hai cuoc xung đot nho hon: Chien tranh Phan quyen (Guerre de Devolution) va Chien tranh Tai hop (Guerre des Reunions). Cac cuoc chien tranh nay rat ton kem nhung đa đinh hinh chinh sach đoi ngoai cua Louis XIV va chinh tinh cach cua ong đa đinh hinh cach tiep can cua ong. Đuoc thuc đay "bang su ket hop giua thuong mai, tra thu va khieu khich", Louis cam thay rang chien tranh la cach ly tuong đe nang cao vinh quang cua minh. Trong thoi binh, ong tap trung vao viec chuan bi cho cac cuoc chien tranh tiep theo. Ong ra lenh cho cac nha ngoai giao cua minh rang nhiem vu cua ho la tao ra loi the chien thuat va chien luoc cho quan đoi Phap. Đen nam 1695, Phap van giu đuoc phan lon quyen thong tri cua minh nhung đa mat quyen kiem soat vung bien vao tay Vuong quoc Anh va Cong hoa Ha Lan, va hau het cac quoc gia, ca Tin Lanh va Cong giao, đeu lien minh chong lai Phap. Sebastien Le Prestre de Vauban, nha chien luoc quan su hang đau cua Phap, đa canh bao Louis vao nam 1689 rang mot "Lien minh" thu đich tren bien se la qua manh đoi voi Phap. Ong khuyen nghi Phap nen phan cong bang cach cap phep cho cac tau buon cua Phap quyen tan cong va bat giu cac tau buon cua đoi phuong trong khi tranh xa hai quan cua ho:

"Phap co ke thu cong khai la cac nha nuoc Đuc va tat ca cac nha nuoc ma quoc gia nay sap nhap; Tay Ban Nha va tat ca cac nha nuoc phu thuoc o Chau Au, Chau A, Chau Phi va Chau My cua no; Cong tuoc xu Savoy [o Y], Anh, Scotland, Ireland va tat ca cac thuoc đia cua ho o Đong va Tay An; va Ha Lan voi tat ca cac thuoc đia cua no o bon goc the gioi, noi ho co cac co so lon. Phap co... nhung ke thu khong cong khai, thu đich gian tiep, thu đich va ghen ti voi su vi đai cua minh, Đan Mach, Thuy Đien, Ba Lan, Bo Đao Nha, Venice, Genoa va mot phan cua Lien bang Thuy Si, tat ca cac quoc gia nay đeu bi mat giup đo ke thu cua Phap bang cach cho thue quan đoi, cho ho vay tien, bao ve va che đay hoat đong thuong mai cua ho."
Vauban bi quan ve nhung nguoi đuoc goi la ban be va đong minh cua Phap:

"Đoi voi nhung nguoi ban tho o, vo dung hoac bat luc, Phap co Giao hoang, nguoi tho o; Vua Anh [James II] đa bi truc xuat khoi ngai vang; Đai cong tuoc xu Toscana; Cong tuoc xu Mantua, Modena va Parma [tat ca đeu o Y]; va phe phai khac cua Thuy Si. Mot so nguoi trong so ho chim đam trong su mem yeu đen tu nhieu nam hoa binh, nhung nguoi khac thi lanh lung trong tinh cam cua ho.... Nguoi Anh va nguoi Ha Lan la nhung tru cot chinh cua Lien minh; ho ung ho no bang cach gay chien voi chung ta cung voi cac cuong quoc khac, va ho duy tri no bang so tien ma ho tra hang nam cho... Đong minh.... Do đo, chung ta phai quay lai voi cac đoan thuyen buon tu nhan nhu mot phuong phap tien hanh chien tranh kha thi nhat, đon gian nhat, re nhat va an toan nhat, va se ton it chi phi nhat cho nha nuoc, đac biet la vi Nha vua se khong phai chiu bat ky ton that nao, nguoi hau nhu khong phai mao hiem đieu gi.... No se lam giau cho đat nuoc, đao tao nhieu si quan gioi cho Nha vua va trong mot thoi gian ngan buoc ke thu cua ong phai cau hoa."


Sac lenh Fontainebleau Louis quyet đinh đan ap nhung nguoi Tin Lanh va huy bo Sac lenh Nantes nam 1598, sac lenh trao cho nhung nguoi Huguenot quyen tu do chinh tri va ton giao. Ong coi su ton tai dai dang cua đao Tin Lanh la loi nhac nho đang xau ho ve su bat luc cua hoang gia. Xet cho cung, Sac lenh Nantes la su nhuong bo thuc dung cua ong noi ong la Henri IV cua Phap, nham cham dut cac cuoc Chien tranh ton giao lau đoi o Phap. Mot yeu to khac trong suy nghi cua Louis la nguyen tac thinh hanh cua chau Au đuong thoi nham đam bao su on đinh chinh tri xa hoi, Cuius regio, eius religio ("vuong quoc cua ai, ton giao cua nguoi đo"), y tuong rang ton giao cua nguoi cai tri phai la ton giao cua vuong quoc (nhu đa đuoc xac nhan ban đau o Trung Au trong Hoa uoc Ton giao Augsburg nam 1555).
Đap lai cac kien ​​nghi, ban đau Louis loai nhung nguoi Tin Lanh khoi cac chuc vu, han che cac cuoc hop cua cac giao đoan, đong cua cac nha tho ben ngoai cac khu vuc đuoc Sac lenh quy đinh, cam nhung nguoi rao giang Tin Lanh cong khai va cam di cu Tin Lanh trong nuoc. Ong cung khong cho phep cac cuoc hon nhan giua nguoi Tin Lanh va Cong giao ma co ben thu ba phan đoi, khuyen khich cac su menh cho nguoi Tin Lanh va khen thuong nhung nguoi cai đao sang Cong giao. Su phan biet đoi xu nay khong gap phai nhieu su phan đoi cua nguoi Tin Lanh va mot su cai đao on đinh cua nguoi Tin Lanh đa dien ra, đac biet la trong gioi tinh hoa quy toc.
Nam 1681, Louis đa tang cuong đan ap nguoi Tin Lanh mot cach đang ke. Nguyen tac Cuius regio, eius religio (vuong quoc cua ai, ton giao cua nguoi đo) noi chung cung co nghia la nhung đoi tuong tu choi cai đao co the di cu khoi Phap, nhung Louis đa cam di cu va thuc su nhan manh rang tat ca nguoi Tin Lanh phai cai đao. Thu hai, theo đe xuat cua Rene de Marillac va Hau tuoc xu Louvois, ong bat đau cho linh ky binh luu tru trong nha cua nguoi Tin Lanh. Mac du đieu nay nam trong quyen hop phap cua nha vua, nhung chinh sach dragonnades đa gay ra ganh nang tai chinh nghiem trong cho nguoi Tin Lanh va su lam dung tan bao. Co 300.000 đen 400.000 nguoi Huguenot đa cai đao, vi đieu nay giup nguoi cai đao co đuoc nhung phan thuong tai chinh va cung nhu thoat khoi cac cuoc tan cua luc luong dragonnades.

Vao ngay 15 thang 10 nam 1685, Louis XIV ban hanh Sac lenh Fontainebleau va sac lenh nay đa bai bo moi đac quyen phat sinh va nhung đac quyen co trong Sac lenh Nantes. Theo sac lenh cua minh, Louis khong con chap nhan su ton tai cua cac nhom Tin Lanh, muc su hoac nha tho Tin Lanh o Phap. Khong đuoc xay dung them nha tho nao nua va nhung nha tho đa ton tai se bi pha bo. Cac muc su co the lua chon song luu vong hoac the tuc. Nhung nguoi Tin Lanh đa chong lai viec cai đao gio đay se bi rua toi cuong buc o nha tho Cong giao.
Cac nha su hoc đa tranh luan ve ly do Louis ban hanh Sac lenh Fontainebleau. Ong co the đang tim cach xoa diu Giao hoang Innocent XI, nguoi co moi quan he cang thang va su ho tro cua giao hoang la can thiet đe quyet đinh ket qua cua cuoc khung hoang ke vi tai Tuyen hau xu Koln. Louis cung co the đa hanh đong đe qua mat Hoang đe Leopold I cua Thanh che La Ma va gianh lai uy tin quoc te sau khi nguoi nay đanh bai Đe quoc Ottoman ma khong can su giup đo cua Louis. Neu khong phai nhung ly do đo, Louis XIV co the chi đon thuan la muon cham dut nhung chia re con lai trong xa hoi Phap co tu thoi Chien tranh ton giao bang cach thuc hien loi the đang quang cua minh la xoa bo ta giao.
Nhieu nha su hoc đa len an Sac lenh Fontainebleau la co hai nghiem trong cho nuoc Phap. Đe ung ho quan điem nay, ho trich dan cuoc di cu cua khoang 200.000 nguoi Huguenot co trinh đo cao (khoang mot phan tu dan so theo đao Tin Lanh, hoac 1% dan so Phap) đa bat chap cac sac lenh cua hoang gia va chay tron khoi Phap đen cac quoc gia theo đao Tin Lanh khac nhau, lam suy yeu nen kinh te Phap va lam giau cho nen kinh te cua cac quoc gia theo đao Tin Lanh. Tuy nhien, mot so nha su hoc khac xem nhan đinh o tren la mot su cuong đieu. Ho lap luan rang hau het cac doanh nhan va nha cong nghiep theo đao Tin Lanh hang đau cua Phap đa cai sang Cong giao va van o lai.
Đieu chac chan la phan ung đoi voi Sac lenh nay la trai chieu. Ngay ca khi cac nha lanh đao Cong giao Phap han hoan, Giao hoang Innocent XI van tranh luan voi Louis ve chu nghia Gallica va chi trich viec su dung bao luc trong viec cai đao. Nhung nguoi theo đao Tin Lanh tren khap chau Au kinh hoang truoc cach đoi xu cua Louis đoi voi nhung đong đao cua minh, nhung hau het nhung nguoi theo đao Cong giao o Phap đeu hoan nghenh đong thai nay. Tuy nhien, khong the phu nhan rang hinh tuong cong khai cua Louis o hau het chau Au, đac biet la o cac khu vuc theo đao Tin Lanh, đa bi giang mot đon nang ne.
Tuy nhien, cuoi cung, mac du co nhung cang thang moi voi nguoi Camisard o mien nam-trung nuoc Phap vao cuoi trieu đai cua minh, Louis co the đa giup đam bao rang nguoi ke nhiem cua ong se it gap phai nhung truong hop xao tron dua tren ton giao hon đa tung gay ra tai hoa cho to tien cua ong. Xa hoi Phap se thay đoi đu nhieu vao thoi hau due cua ong, Louis XVI, đe chao đon su khoan dung thong qua Sac lenh Versailles nam 1787, con đuoc goi la Sac lenh khoan dung. Sac lenh nay đa khoi phuc lai quyen cong dan va quyen tu do tho cung cong khai cho nhung nguoi khong theo đao Cong giao, bao gom ca nguoi Do Thai giao. Voi su ra đoi cua Cach mang Phap nam 1789, nhung nguoi theo đao Tin Lanh đa đuoc trao quyen binh đang voi nhung nguoi theo Cong giao La Ma.


Chien tranh Chin nam = Nguyen nhan va dien bien cua cuoc chien =

Chien tranh Chin nam, keo dai tu nam 1688 đen nam 1697, đa khoi đau cho mot giai đoan suy thoai ve van menh chinh tri va ngoai giao cua Louis XIV. No phat sinh tu hai su kien o vung Rheinland. Đau tien, vao nam 1685, Tuyen hau xu Pfalz la Karl II qua đoi. Tat ca nhung nguoi con lai trong gia đinh truc he cua ong la chi dau cua Louis, Elizabeth Charlotte. Luat Salic ro rang đa cam ba ke thua đat đai va chuc Tuyen đe hau cua anh trai minh. Nguoc lai, Elizabeth ro rang co quyen đuoc chia tai san ca nhan cua gia đinh. Louis đa thuc đay cac yeu sach cua ba ve đat đai va tai san, hy vong rang it nhat, nhung thu sau se đuoc trao cho ba. Sau đo, vao nam 1688, Maximilian Heinrich xu Bayern, Tong giam muc Koln, mot đong minh cua Phap, đa qua đoi. Tong giao phan theo truyen thong do Trieu đai Wittelsbach xu Bayern nam giu, Tuyen hau xu Bayern yeu cau thay the Maximilian Heinrich bang Joseph Clemens xu Bayern, khi đo moi chi 17 tuoi va tham chi con chua đuoc thu phong linh muc. Thay vao đo, Louis tim cach đua ung cu vien minh la Wilhelm Egon von Furstenberg, len nam quyen đe đam bao rang nha nuoc Rheinish quan trong van la đong minh cua Phap.
Xet đen cac chinh sach đoi ngoai va đoi noi cua Louis vao đau nhung nam 1680, đuoc coi la hung hang, cac hanh đong cua nha vua, đuoc thuc đay boi cac cuoc khung hoang ke vi vao cuoi nhung nam 1680, đa gay ra moi quan ngai va bao đong o nhieu noi tai chau Au. Đieu nay dan đen viec thanh lap Lien minh Augsburg nam 1686, gom co Hoang đe La Ma Than thanh, Tay Ban Nha, Thuy Đien, Tuyen hau xu Sachsen va Tuyen hau xu Bayern. Y đinh cua ho la đua Phap tro lai voi bien gioi đa thoa thuan trong Hiep uoc Nijmegen. Viec Hoang đe Leopold I lien tuc tu choi chuyen Hiep đinh đinh chien Ratisbon thanh mot hiep uoc vinh vien đa lam day len noi so cua Louis rang Hoang đe se quay sang Phap va tan cong Reunions sau khi giai quyet xong cong viec cua minh o Ban đao Balkan.
Mot su kien khac ma Louis thay bi đe doa la Cach mang Vinh quang cua Anh nam 1688. Mac du Vua James II cua Anh theo Cong giao, hai co con gai theo Anh giao cua ong la Vuong nu Mary va Vuong nu Anne, đa đam bao cho nguoi dan Anh mot su ke vi ma quan chu theo Tin Lanh. Nhung khi con trai cua James II la James Francis Edward Stuart chao đoi, ong đa đuoc uu tien ke vi hon cac chi gai cua minh. Đieu nay duong nhu bao hieu mot ky nguyen cua cac quoc vuong theo Cong giao o Anh. Cac lanh chua theo đao Tin Lanh đa keu goi Than vuong Wilheim III xu Orange, chau ngoai cua Charles I cua Anh, đen giup đo ho. Ong đa đi thuyen đen Anh cung voi quan đoi mac du Louis đa canh bao rang Phap se coi đo la mot su khieu khich. Chung kien ​​nhieu cuoc đao ngu, ngay ca trong so nhung nguoi than can nhat, James II đa chay tron khoi Anh. Quoc hoi tuyen bo ngai vang bi bo trong va trao no cho con gai cua James la Mary cung con re la William. Chong Phap quyet liet, William (bay gio la William III cua Anh) đa đay cac vuong quoc moi cua minh vao chien tranh, do đo bien Lien minh Augsburg thanh Đai lien minh. Truoc khi đieu nay xay ra, Louis mong đoi cuoc vien chinh cua William đen Anh se tap trung nguon luc cua cac đong minh đen Anh, vi vay Louis đa đieu đong quan đoi đen vung Rhineland sau toi hau thu het han, cac Than vuong Thanh che La Ma buoc phai xac nhan Hiep đinh đinh chien Ratisbon va chap nhan cac yeu cau cua ong ve cuoc khung hoang ke vi. Cuoc đieu đong quan su nay cung nham muc đich bao ve cac tinh phia đong cua Phap khoi cuoc xam luoc cua Thanh che La Ma bang cach tuoc đoat nguon cung cap luong thuc cua quan đoi đoi phuong, do đo giai thich chinh sach tieu tho phu đau đuoc theo đuoi o phan lon phia tay nam cua Thanh che La Ma ("Su tan pha cua Palatinate").

Quan đoi Phap noi chung đa gianh chien thang trong suot cuoc chien vi cac cam ket cua Đe quoc La Ma Than thanh o Balkan, uu the ve hau can cua Phap va chat luong cua cac vi tuong Phap la Francois Henri de Montmorency-Bouteville, duc de Luxembourg (hoc tro noi tieng cua Than vuong xu Conde).[80] Ong đa gianh chien thang tai cac tran Fleurus nam 1690, Steenkerque nam 1692 va Landen nam 1693, mac du cac tran chien nay to ra khong gay ra nhieu kho khan ve mat chien luoc, chu yeu la do ban chat cua chien tranh vao cuoi the ky XVII.

Mac du no luc khoi phuc ngai vang cho James II cua Anh đa that bai tai Tran song Boyne nam 1690, Phap đa tich luy đuoc mot loat chien thang tu Flanders o phia bac, Đuc o phia đong, Y va Tay Ban Nha o phia nam, đen thuy chien tren đai duong va tai cac thuoc đia. Louis đich than giam sat viec chiem Mons nam 1691 va Namur nam 1692. Cong tuoc xu Luxembourg đa trao cho Phap tuyen phong thu Sambre bang cach chiem Charleroi nam 1693. Phap cung đa tran ngap hau het Cong quoc Savoia sau cac tran Marsaglia va tran Staffarde nam 1693. Trong khi tinh trang be tac tren bien xay ra sau chien thang cua Phap tai Tran Beachy Head nam 1690 va chien thang cua Đong minh tai Barfleur-La Hougue nam 1692, Tran Torroella nam 1694, đa khien Catalonia phai chiu cuoc xam luoc cua Phap, đinh điem la viec chiem đuoc Barcelona. Nguoi Ha Lan đa chiem đuoc Pondichery tren tieu luc đia An Đo vao nam 1693, nhung mot cuoc đot kich cua Phap nam 1697 vao Tay Ban Nha tai cang Cartagena, đa mang lai mot khoi tai san tri gia 10.000.000 livre cho Louis XIV.
Vao thang 7 nam 1695, thanh pho Namur, bi nguoi Phap chiem đong trong 3 nam, đa bi quan đoi đong minh do William III chi huy bao vay. Louis XIV đa ra lenh pha huy bat ngo mot thanh pho cua nguoi Flemish đe đanh lac huong su chu y cua nhung đoi quan nay. Đieu nay dan đen cuoc nem bom Brussels, trong đo hon 4.000 toa nha đa bi pha huy, bao gom toan bo trung tam thanh pho. Chien luoc nay đa that bai, vi Namur đa that thu 3 tuan sau đo, nhung đa lam ton hai đen danh tieng cua Louis XIV: mot the ky sau, Hoang đe Napoleon I coi cuoc nem bom la "man ro va vo ich".
Thuy Đien đa đe xuat hoa binh voi Phap vao nam 1690. Đen nam 1692, ca hai ben đeu ro rang muon hoa binh va cac cuoc đam phan song phuong bi mat đa bat đau, nhung khong co ket qua. Louis đa co gang pha vo lien minh chong lai ong bang cach giai quyet voi nhung đoi thu rieng le nhung khong đat đuoc muc tieu cho đen nam 1696 khi Nha Savoia đong y voi Hiep uoc Turin va đoi phe. Sau đo, cac thanh vien cua Lien minh Augsburg đa voi va đen ban hoa binh va cac cuoc đam phan ve mot nen hoa binh chung đa bat đau mot cach nghiem tuc, len đen đinh điem la Hoa uoc Ryswick nam 1697.


= Hoa binh cua Ryswick =

Hoa uoc Ryswick đa cham dut Chien tranh Lien minh Augsburg va giai tan Đai Lien minh. Bang cach thao tung su ganh đua va nghi ngo giua cac thanh vien trong lien mihn, Louis đa chia re ke thu va pha vo quyen luc cua ho.
Hiep uoc mang lai nhieu loi ich cho nuoc Phap. Louis đam bao chu quyen vinh vien cua Phap đoi voi toan bo Alsace, bao gom ca Strasbourg, va thiet lap song Rhein la bien gioi Phap-Đuc (cho đen ngay nay). Pondichery va Acadia đa đuoc tra lai cho Phap, va viec Louis so huu Saint-Domingue tren thuc te đuoc cong nhan la hop phap. Tuy nhien, ong đa tra lai Catalonia va hau het Reunion.
Uu the quan su cua Phap co the đa cho phep ong thuc đay cac đieu khoan co loi hon. Do đo, su hao phong cua ong đoi voi Tay Ban Nha lien quan đen Catalonia đa đuoc coi la mot su nhuong bo đe nuoi duong tinh cam than Phap va cuoi cung co the đa khien Vua Carlos II cua Tay Ban Nha chi đinh chau noi cua Louis la Vuong ton Philip, Cong tuoc xu Anjou lam nguoi thua ke ngai vang Tay Ban Nha. Đe đoi lay khoan boi thuong tai chinh, Phap đa tu bo quyen loi cua minh o Tuyen hau xu Koln va Tuyen hau xu Pfalz. Cong quoc Lorraine, noi bi nguoi Phap chiem đong tu nam 1670, đa đuoc tra lai cho Cong tuoc Leopold, mac du quan đoi Phap đuoc quyen hanh quan qua lanh tho cong quoc, nhung no khong con la cua Phap. William va Mary đuoc cong nhan la đong quan chu cua Anh, va Louis đa rut lai su ung ho đoi voi cuu vuong James II cua Anh. Cong hoa Ha Lan đuoc trao quyen đon tru tai cac phao đai o Ha Lan thuoc Tay Ban Nha, đong vai tro nhu mot rao can bao ve chong lai su xam luoc co the xay ra cua Phap trong tuong lai. Mac du o mot so khia canh, Hoa uoc Ryswick co ve la mot that bai ve mat ngoai giao đoi voi Louis vi ong đa khong đua đuoc nhung than vuong chu hau vao quyen kiem soat Tuyen hau xu Pfalz hoac Tuyen hau xu Koln, nhung ong đa thuc hien đuoc nhieu muc tieu đat ra trong toi hau thu nam 1688 cua minh. Trong moi truong hop, hoa binh vao nam 1697 la đieu Louis mong muon, vi nuoc Phap đa kiet que vi chien tranh.


Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha = Nguyen nhan va su phat trien cua chien tranh =

Vao thoi điem Hoa uoc Ryswick đuoc ky ket, quyen ke vi cua Tay Ban Nha đa tro thanh moi quan tam cua cac nha lanh đao chau Au trong hon 40 nam. Vua Carlos II cua Tay Ban Nha cai tri mot đe che rong lon bao gom Tay Ban Nha, Vuong quoc Napoli, Vuong quoc Sicilia, Cong quoc Milan, Ha Lan thuoc Tay Ban Nha va nhieu thuoc đia cua Tay Ban Nha o chau My. Tuy nhien, ong khong co con va do đo khong co nguoi thua ke truc tiep.
Nhung nguoi yeu sach quyen thua ke đoi voi ngai vang cua Tay Ban Nha thuoc ve cac gia đinh cam quyen cua Phap va Ao. Yeu cau cua Phap bat nguon tu me cua Louis XIV la Anne cua Ao (chi gai cua Felipe IV cua Tay Ban Nha) va vo ong la Maria Teresa cua Tay Ban Nha (con gai lon cua Felipe IV). Dua tren luat ve quyen thua ke, Phap co loi the tot hon ve quyen thua ke, vi no bat nguon tu nhung nguoi con gai lon nhat trong hai the he. Tuy nhien, trong cac hop đong hon nhan, cac nu thua ke đa chap nhan tu bo quyen ke vi cua minh, chinh đieu nay đa lam phuc tap trong van đe thua ke. Tuy nhien, trong truong hop cua Maria Teresa, viec tu bo đuoc coi la bi vo hieu do Tay Ban Nha vi pham hop đong hon nhan. Nguoc lai, khong co su tu bo nao lam anh huong đen yeu cau quyen ke vi cua con trai Hoang đe Leopold I la Karl, Đai cong tuoc cua Ao, chau trai cua Maria Ana cua Tay Ban Nha, con gai ut cua Felipe III. Nguoi Anh va nguoi Ha Lan lo so rang mot vi vua Tay Ban Nha goc Phap hoac Ao se đe doa đen su can bang quyen luc va do đo đa uu tien quyen ke vi cua Than vuong xu Bayern la Joseph Ferdinand, chau trai cua Hoang đe Leopold I thong qua nguoi vo đau tien cua ong la Margarita Teresa cua Tay Ban Nha (con gai ut cua Felipe IV).
Trong no luc tranh chien tranh, Louis đa ky Hiep uoc Hague voi William III cua Anh vao nam 1698. Thoa thuan nay chia cac lanh tho ban đao Y cua Tay Ban Nha cho con trai cua Louis XVI la Grand Dauphin va Đai cong tuoc Karl, phan con lai cua đe che đuoc trao cho Joseph Ferdinand. William III đa đong y cho phep cac lanh tho moi cua Dauphin tro thanh mot phan cua Phap khi nguoi nay ke vi ngai vang cua cha minh. Tuy nhien, nhung nguoi ky ket đa khong tham khao y kien ​​cua Tay Ban Nha, va Carlos II cua Tay Ban Nha đa phan đoi manh me viec chia cat đe che cua minh. Nam 1699, ong đa xac nhan lai di chuc nam 1693 cua minh, trong đo đua Joseph Ferdinand tro thanh nguoi ke vi duy nhat cua ong.
Chi 6 thang sau, Joseph Ferdinand qua đoi. Do đo, vao nam 1700, Louis va William III lai ky ket mot thoa thuan phan chia moi thong qua Hiep uoc London. Hiep uoc nay phan chia Tay Ban Nha, Vung đat thap va cac thuoc đia cua Tay Ban Nha cho Đai cong tuoc Karl. Dauphin cua Phap se nhan đuoc tat ca cac vung lanh tho tren ban đao Y thuoc Tay Ban Nha. Carlos II thua nhan rang đe che cua ong chi co the khong bi chia cat bang cach đe lai toan bo cho mot thanh vien thuoc hoang gia Phap hoac mot thanh vien Nha Habsburg. Duoi ap luc cua nguoi vo goc Đuc cua minh la Maria Anna xu Neuburg, Carlos II đa chi đinh Đai cong tuoc Karl la nguoi thua ke duy nhat cua minh.


= Su chap thuan di chuc cua Carlos II va hau qua =

Tren giuong benh nam 1700, Carlos II cua Tay Ban Nha bat ngo thay đoi di chuc. Su the hien ro rang ve uu the quan su cua Phap trong nhieu thap ky truoc thoi điem nay, phe than Phap tai trieu đinh Tay Ban Nha va tham chi ca Giao hoang Innocente XII đa thuyet phuc ong rang Phap co nhieu kha nang bao toan nguyen ven đe che cua ong hon. Do đo, ong đa trao toan bo đe che cua minh cho con trai thu hai cua Grand Dauphin la Philip, Cong tuoc xu Anjou, chau noi cua Louis XIV, voi đieu kien la no khong bi chia cat. Cong tuoc xu Anjou khong nam trong dong doi ke vi truc tiep cua Phap, do đo viec ong tiep nhan ngai vang Tay Ban Nha se khong tao ra su thong nhat giua  hai ngai vang Phap va Tay Ban Nha thong qua Lien minh ca nhan. Neu Cong tuoc xu Anjou tu choi quyen ke vi, ngai vang se đuoc trao cho em trai ong la Charles, Cong tuoc xu Berry. Neu Cong tuoc xu Berry tu choi, ngai vang se thuoc ve Đai cong tuoc Karl cua Ao, sau đo la quyen thua ke cua Nha Savoia co ho hang xa, neu Karl tu choi quyen thua ke.
Louis XIV phai đoi mat voi mot lua chon kho khan. Ong co the đong y phan chia cac thuoc đia cua Tay Ban Nha va tranh mot cuoc chien tranh chung, hoac chap nhan di chuc cua Carlos II va xa lanh phan lon chau Au. Ban đau, ong co the co xu huong tuan thu cac hiep uoc phan chia, nhung su khang khang cua Grand Dauphin đa thuyet phuc ong lam nguoc lai. Hon nua, bo truong ngoai giao cua Louis la Jean-Baptiste Colbert, Hau tuoc xu Torcy, chi ra rang chien tranh voi Hoang đe Thanh che La Ma gan nhu chac chan se xay ra cho du Louis chap nhan cac hiep uoc phan chia hay di chuc cua Carlos II. Ong nhan manh rang, neu xay ra chien tranh, William III cua Anh kho co the đung ve phia Phap vi ong "đa ky mot hiep uoc đe tranh chien tranh va khong co y đinh tham chien đe thuc hien hiep uoc". That vay, trong truong hop chien tranh, viec kiem soat đuoc vung đat đang tranh chap co the se tot hon. Do đo, cuoi cung, Louis quyet đinh chap nhan di chuc cua Carlos II. Philip, Cong tuoc xu Anjou, do đo đa tiep nhan ngai vang Tay Ban Nha voi vuong hieu Felipe V.
Hau het cac nha cai tri chau Au đuong thoi chap nhan Philip tro thanh vua Tay Ban Nha, mot so thi mien cuong chap nhan. Tuy thuoc vao quan điem cua mot nguoi ve tinh tat yeu cua chien tranh, Louis đa hanh đong hop ly hoac kieu ngao. Ong xac nhan rang Felipe V van giu đuoc quyen cua minh o Phap mac du ong co vi the moi o Tay Ban Nha. Phai thua nhan rang, ong chi co the đua ra gia thuyet ve mot kha nang ly thuyet chu khong phai co gang lien minh Phap-Tay Ban Nha. Nhung hanh đong cua ong chac chan khong đuoc coi la vo tu. Hon nua, Louis đa gui quan đen Ha Lan thuoc Tay Ban Nha đe truc xuat cac đon vi đon tru cua Cong hoa Ha Lan va đam bao Ha Lan cong nhan Felipe V. Nam 1701, Felipe đa chuyen Asiento de Negros (quyen cung cap no le cho cac thuoc đia cua Tay Ban Nha) cho Phap, nhu mot dau hieu cho thay moi lien he ngay cang phat trien giua hai quoc gia. Khi cang thang gia tang, Louis quyet đinh cong nhan James Stuart, con trai cua cuu vuong James II, la Vua cua Anh, Scotland va Ireland sau khi cuu vuong qua đoi, khien William III vo cung khong hai long. Nhung hanh đong nay đa khien Anh va Cong hoa Ha Lan vo cung tuc gian. Voi Hoang đe La Ma Than thanh va cac Than vuong Đuc, ho đa thanh lap mot Lien minh lon khac va tuyen chien voi Phap vao nam 1702. Chinh sach ngoai giao cua Phap đa bao đam Bayern, Bo Đao Nha va Savoia tro thanh đong minh cua Phap-Tay Ban Nha.


= Bat đau giao tranh =

Ngay ca truoc khi chien tranh chinh thuc xay ra, cac cuoc xung đot đa bat đau voi su xam luoc cua Đe quoc La Ma Than thanh vao Ban đao Y. Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha keo dai gan nhu cho đen khi Louis qua đoi, gay ton that lon cho ong va Vuong quoc Phap.
Cuoc chien bat đau voi nhung thanh cong cua Phap, nhung tai nang cua John Churchill, Cong tuoc thu 1 xu Marlborough va Than vuong Eugene xu Savoy đa ngan chan mach chien thang nay va pha vo huyen thoai ve su bat kha chien bai cua Phap. Bo đoi nay đa cho phep Tuyen hau xu Pfalz va Ao chiem đong Bayern sau chien thang cua ho tai Tran Blenheim. Maximilian II Emanuel, Tuyen hau xu Bayern, đa phai chay tron đen Ha Lan thuoc Tay Ban Nha. Tac đong cua chien thang nay đa gianh đuoc su ung ho cua Bo Đao Nha va Savoia. Sau đo, Tran Ramillies đa trao Vung đat thap cho Đong minh, va Tran Torino đa buoc Louis rut khoi Ban đao Y, đe lai noi nay cho luc luong Đong minh. Cong tuoc xu Marlborough va Than vuong Eugene đa gap lai nhau tai Tran Oudenarde, cho phep ho xam luoc Phap.
Phap đa thiet lap lien lac voi Francis II Rakoczi va hua se ho tro neu ong ung ho su nghiep gianh đoc lap cua Hungary.
That bai tren chien truong, nan đoi va no nan chong chat đa lam suy yeu Vuong quoc Phap rat nhieu. Tu nam 1693 đen nam 1710, hon 2 trieu nguoi đa chet trong hai nan đoi, moi viec tro nen toi te hon khi cac đoi quan thieu luong thuc đa chiem giu nguon cung cap luong thuc tu cac ngoi lang. Trong con tuyet vong, Louis đa ra lenh xam luoc đao Guernsey cua Anh vao mua thu nam 1704, voi muc đich đot kich vao vu thu hoach boi thu cua ho. Vao mua đong nam 1708–09, ong san sang chap nhan thiet lap hoa binh bang moi gia. Ong đong y đe nghe cua đong minh, rang toan bo đe che Tay Ban Nha se thuoc ve Đai cong tuoc Karl, va cung đong y quay tro lai bien gioi đuoc thiet lap trong Hoa uoc Westphalia, tu bo tat ca cac lanh tho ma ong đa gianh đuoc trong hon 60 nam qua. Nhung ong khong the hua rang Felipe V se chap nhan cac đieu khoan nay, vi vay Đong minh yeu cau Louis đon phuong thuyet phuc chau trai cua minh. Neu Louis khong the đat đuoc đieu nay trong nam đo, chien tranh se tiep tuc. Louis se khong chap nhan cac đieu khoan nay.


= Điem chuyen huong =

Cac giai đoan cuoi cua Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha chung minh rang Đong minh khong the duy tri viec Đai cong tuoc Karl o lai Tay Ban Nha cung giong nhu Phap khong the giu lai toan bo tai san thua ke cua Tay Ban Nha cho Felipe V. Đong minh đa bi truc xuat khoi mien trung Tay Ban Nha sau chien thang cua Phap-Tay Ban Nha tai cac Tran Villaviciosa va Tran Brihuega nam 1710. Cac luc luong Phap o nhung noi khac van ngoan cuong bat chap that bai cua ho. Đong minh đa phai chiu mot Chien thang kieu Pyrros tai Tran Malplaquet voi 21.000 thuong vong, gap đoi so voi quan Phap. Cuoi cung, Phap đa lay lai đuoc long tu hao quan su cua minh voi chien thang quyet đinh tai Tran Denain nam 1712.
Nhung thanh cong quan su cua Phap cuoi chien tranh ke vi dien ra trong boi canh tinh hinh chinh tri o Ao đa thay đoi. Nam 1705, Hoang đe Leopold I cua Thanh che La Ma qua đoi. Con trai ca va nguoi ke vi cua ong, Đai cong tuoc Joseph, đa ke vi ong vao nam 1711. Nguoi thua ke cua ong khong ai khac chinh la Đai cong tuoc Karl, nguoi đa gianh đuoc quyen kiem soat toan bo đat đai cua anh trai minh o Ao. Neu đe che Tay Ban Nha sau đo roi vao tay ong, no se hoi sinh mot lanh tho rong lon nhu cua Hoang đe La Ma Than thanh Karl V o the ky XVI. Đoi voi cac cuong quoc hang hai Anh va Cong hoa Ha Lan, đieu nay se bat loi, vi the ho mong muon trao Tay Ban Nha cho Phap.


= Cai ket cua hoa binh =

Do quan điem moi me cua Anh ve can can quyen luc o chau Au, cac cuoc đam phan Anh-Phap đa bat đau, len đen đinh điem la Hoa uoc Utrecht nam 1713 giua Louis, Felipe V cua Tay Ban Nha, Anne I cua Anh va Cong hoa Ha Lan. Nam 1714, sau khi mat Landau va Freiburg, Hoang đe La Ma Than thanh cung đa ky ket hoa uoc voi Phap trong cac Hiep uoc Rastatt va Hiep uoc Baden (1714).
Trong thoa thuan chung, Felipe V giu lai Tay Ban Nha va cac thuoc đia cua nuoc nay o chau My, trong khi Ao tiep nhan Ha Lan cua Tay Ban Nha va chia lanh tho Tay Ban Nha tren Ban đao Y voi Savoia. Anh giu Gibraltar va Menorca. Louis đong y rut lai su ung ho cua minh đoi voi James Stuart, con trai cua cuu vuong James II va la nguoi đoi quyen thua ke ngai vang cua Anh-Ireland, va nhuong Newfoundland, Rupert's Land va Acadia o chau My cho Anne I cua Anh. Anh đuoc huong loi nhieu nhat tu ​​hiep uoc nay, nhung cac đieu khoan cuoi cung co loi hon nhieu cho Phap so voi nhung đieu khoan đuoc thao luan trong cac cuoc đam phan hoa binh vao nam 1709 va 1710. Phap van giu lai Ile-Saint-Jean va Ile Royale, va Louis đa gianh đuoc mot so vung lanh tho nho o chau Au, chang han nhu Than vuong quoc Orange va Thung lung Ubaye, bao phu cac đeo xuyen day Anpo vao Y. Nho Louis, cac đong minh cua ong la Tuyen hau xu Bayern va Tuyen hau xu Koln đa đuoc khoi phuc lai tinh trang nhu truoc chien tranh.


Cuoc song ca nhan = Hon nhan va hau due =

Louis va vo la Maria Teresa cua Tay Ban Nha co 6 nguoi con tu cuoc hon nhan đuoc ky ket vao nam 1660. Tuy nhien, chi co nguoi con ca, song sot đen tuoi truong thanh: Louis, le Grand Dauphin, đuoc goi la Monseigneur. Maria Theresa qua đoi vao nam 1683, khi đo Louis XIV nhan xet rang ba chua bao gio khien ong cam thay kho chiu trong bat ky truong hop nao.
Mac du co bang chung cho thay rang Louis va vo co tinh cam ngay tu khi ky ket hon nhan, tuy nhien Louis chua bao gio chung thuy voi ba. Ong đa co mot loat tinh nhan, ca chinh thuc va khong chinh thuc. Trong so nhung nguoi đuoc ghi chep ro rang hon co Louise de La Valliere (nguoi ma ong co nam nguoi con; 1661–1667), Bonne de Pons d'Heudicourt (1665), Catherine Charlotte de Gramont (1665), Francoise-Athenais de Rochechouart de Mortemart (nguoi ma ong co bay nguoi con; 1667–1680), Anne de Rohan-Chabot (1669–1675), Claude de Vin des Œillets (mot nguoi con sinh nam 1676), Isabelle de Ludres (1675–1678), va Marie Angelique de Scorailles (1679–1681), nguoi đa qua đoi o tuoi 19 khi sinh con. Thong qua nhung moi quan he nay, ong đa sinh ra nhieu đua con ngoai gia thu, hau het trong so đo ong đa dan xep cac cuoc hon nhan voi cac thanh vien cua cac chi nhanh hoang gia.
Louis to ra tuong đoi chung thuy voi nguoi vo thu hai cua minh la Francoise d'Aubigne, Nu hau tuoc xu Maintenon. Lan đau tien ong gap ba thong qua cong viec cham soc con cai cua ong voi tinh nhan Madame de Montespan, luu y đen su cham soc ma ba danh cho nguoi con trai ma ong rat yeu thich, Louis Auguste, Cong tuoc xu Maine. Luc đau, nha vua đa bi tu choi boi viec thuc hanh ton giao nghiem ngat cua ba, nhung ong đa hai long voi ba thong qua su cham soc cua ba danh cho con cai cua ong.
Khi Louis XIV hop phap hoa nhung nguoi con cua ong voi Madame de Montespan vao ngay 20 thang 12 nam 1673, Francoise d'Aubigne tro thanh nu gia su hoang gia tai Saint-Germain. Voi tu cach la nu gia su, ba la mot trong so rat it nguoi đuoc phep noi chuyen voi Louis nhu mot nguoi binh đang, khong co gioi han. Nguoi ta tin rang ho đa ket hon bi mat tai Versailles khoang ngay 10 thang 10 nam 1683 hoac thang 1 nam 1684. Cuoc hon nhan nay, mac du khong bao gio đuoc cong bo, nhung no đuoc xem la mot bi mat cong khai va keo dai cho đen khi Louis qua đoi.


= Long sung đao va ton giao =

Louis la mot vi vua sung đao, ong tu coi minh la nguoi đung đau trong viec bao ve Giao hoi Cong giao tai Phap. Ong thuc hien cac nghi le hang ngay bat ke ong đang o đau, tuan theo lich phung vu mot cach thuong xuyen. Duoi anh huong cua nguoi vo thu hai rat sung đao, ong tro nen manh me hon nhieu trong viec thuc hanh đuc tin Cong giao cua minh. Đieu nay bao gom lenh cam bieu dien opera va hai kich trong Mua Chay.
Vao giai đoan giua va cuoi trieu đai cua minh, trung tam cho cac nghi le ton giao cua Nha vua thuong la Chapelle Royale tai Versailles. Su pho truong la mot đac điem noi bat cua Thanh le hang ngay, cac le ky niem hang nam, chang han nhu Tuan Thanh va cac nghi le đac biet. Louis thanh lap Hoi Thua sai Paris, nhung lien minh khong chinh thuc cua ong voi Đe quoc Ottoman đa bi chi trich vi lam suy yeu Co đoc giao.


= Bao tro nghe thuat =

Louis đa hao phong chi tieu cho trieu đinh Phap va bao tro nhung nguoi lam viec duoi quyen cua ong. Louis đa đua Vien han lam Phap nam duoi su bao tro cua minh va tro thanh "Nguoi bao ve" cua vien nay. Ong đa cho phep nen van hoc co đien Phap phat trien manh me bang cach bao ve nhung nha van nhu Moliere, Jean Racine va La Fontaine, nhung tac gia van con anh huong cho đen tan ngay nay. Louis cung bao tro cho nghe thuat thi giac bang cach tai tro va uy quyen cho cac nghe si nhu Charles Le Brun, Pierre Mignard, Antoine Coysevox va Hyacinthe Rigaud, nhung nguoi co tac pham tro nen noi tieng khap chau Au. Cac nha soan nhac va nhac cong nhu Jean-Baptiste Lully, Jacques Champion de Chambonnieres va Francois Couperin đa đuoc tao co hoi đe phat trien manh me. Nam 1661, Louis thanh lap Vien Han lam Khieu vu Hoang gia va nam 1669 đon nhan su ra đoi cua Vien Han lam Opera, nhung su kien thuc đay quan trong trong qua trinh phat trien cua ba le. Ong cung thu hut, ho tro va bao tro cho nhung nghe si nhu Andre-Charles Boulle, nguoi đa cach mang hoa nghe thuat kham go bang phuong phap kham cua rieng minh, ngay nay đuoc goi la "tac pham Boulle". Louis luon tim kiem tai nang moi, nha vua đa phat đong cac cuoc thi am nhac: nam 1683, Michel Richard Delalande tro thanh pho giam đoc Nha nguyen Hoang gia, sang tac cac ban Giao huong cho Soupers du Roy cung voi 77 ban Grand Motets quy mo lon.
Trong suot 4 ke hoach xay dung, Louis đa chuyen đoi mot nha nghi san ban duoi thoi Vua Louis XIII thanh Cung đien Versailles trang le. Ngoai tru Nha nguyen Hoang gia hien tai (đuoc xay dung gan cuoi trieu đai cua ong), cung đien đa đat đuoc phan lon dien mao hien tai sau chien dich xay dung thu ba, sau đo la viec chinh thuc chuyen trieu đinh đen Versailles vao ngay 6 thang 5 nam 1682. Versailles tro thanh boi canh long lay, đay cam hung cho cac van đe nha nuoc va tiep đon cac quan chuc nuoc ngoai. Tai Versailles, chi co nha vua moi đuoc chu y.

Nhieu ly do đa đuoc đua ra cho viec xay dung cung đien xa hoa va uy nghiem nay, cung nhu viec di doi kinh đo cua che đo quan chu. Nguoi viet hoi ky Cong tuoc xu Saint-Simon suy đoan rang Louis coi Versailles la mot trung tam quyen luc biet lap, noi nhung am muu phan quoc co the de dang bi phat hien va ngan chan hon. Cung co suy đoan rang cuoc noi loan cua Fronde khien Louis ghet Paris, noi ma ong cung gia đinh phai chay tron truoc ap luc cua quan phan loan, nhung viec ong tai tro cho nhieu cong trinh cong cong o Paris, chang han nhu thanh lap luc luong canh sat va đen đuong, đa lam cho gia thuyet nay bi nghi ngo. Mot vi du nua ve su quan tam lien tuc cua minh đoi voi Paris, đo la viec Louis đa xay dung Hotel des Invalides, mot khu phuc hop quan su va cho đen ngay nay no van la noi o cua cac si quan va binh linh bi thuong hoac gia yeu. Trong khi duoc ly hoc van con kha tho so vao thoi cua ong, Invalides đa đi tien phong trong cac phuong phap đieu tri moi va đat ra cac tieu chuan moi cho viec đieu tri tai nha. Viec ky ket Hiep uoc Aix-la-Chapelle nam 1668 cung thuc đay Louis pha huy cac buc tuong phia bac cua Paris vao nam 1670 va thay the chung bang nhung đai lo rong rai va rop bong cay.
Louis cung đa cai tao va nang cap Bao tang Louvre va cac dinh thu hoang gia khac. Gian Lorenzo Bernini ban đau du đinh se xay them cac phan mo rong cho Bao tang Louvre; tuy nhien, ke hoach cua ong đong nghia la se pha huy phan lon cau truc hien co, thay the bang mot biet thu mua he theo phong cach Y o trung tam Paris. Ke hoach cua Bernini cuoi cung đa bi gac lai đe ung ho cho cong trinh Louvre Colonnade thanh lich hon, do 3 nguoi Phap thiet ke: Louis Le Vau, Charles Le Brun va Claude Perrault. Voi viec chuyen trieu đinh đen Versailles, cong trinh Louvre đa đuoc trao cho nghe thuat va cong chung. Trong chuyen tham tu Rome, Bernini cung đa thuc hien mot buc tuong ban than noi tieng cua nha vua.


Hinh anh va bieu tuong It co nha cai tri nao trong lich su the gioi ky niem ban than theo cach hoanh trang nhu Louis XIV. Ong đa xay dung hinh anh cua minh nhu Vua Mat troi (le Roi Soleil), trung tam cua vu tru "khong ai sanh bang". Louis đa su dung nghi le cua trieu đinh va nghe thuat đe xac nhan va tang cuong quyen kiem soat cua minh đoi voi nuoc Phap. Voi su bao tro cua nha vua, Colbert đa thiet lap ngay tu đau trieu đai Louis XIV mot he thong tap trung va đuoc the che hoa đe tao ra va duy tri hinh anh hoang gia. Do đo, Nha vua đuoc mieu ta phan lon trong su uy nghiem voi le phuc hoac uy dung trong cac tran chien, đac biet la chong lai Tay Ban Nha. Hinh anh ve nha vua nay đuoc tim thay trong nhieu phuong tien bieu đat nghe thuat, chang han nhu hoi hoa, đieu khac, san khau, khieu vu, am nhac va cac cuon nien giam tuyen truyen cua hoang gia đen đong đao dan chung.


= Su phat trien cua chan dung hoang gia =

Trong suot cuoc đoi minh, Louis đa uy quyen thuc hien nhieu tac pham nghe thuat đe khac hoa chinh minh, trong so đo co hon 300 buc chan dung chinh thuc. Nhung buc chan dung đau tien ve Louis đa tuan theo cac quy uoc hoi hoa thoi bay gio khi mieu ta vi vua tre tuoi nhu hien than uy nghiem cua hoang gia Phap. Su ly tuong hoa nay tiep tuc trong cac tac pham sau nay, tranh mo ta tac đong cua benh đau mua ma Louis mac phai vao nam 1647. Vao nhung nam 1660, Louis bat đau đuoc mieu ta theo chan dung cua mot hoang đe La Ma, than Apollo hoac Alexander Đai đe, nhu co the thay trong nhieu tac pham cua Charles Le Brun, chang han nhu tac pham đieu khac, tranh ve va đo trang tri cua cac tuong đai lon.
Viec mieu ta nha vua theo cach nay tap trung vao cac thuoc tinh ngu ngon hoac than thoai, thay vi co gang tao ra mot hinh anh chan thuc. Khi Louis XIV gia đi, cach mieu ta ong cung vay. Tuy nhien, van co su chenh lech giua cach mieu ta thuc te va yeu cau cua cac tuyen truyen hoang gia. Khong co minh hoa nao tot hon ve đieu nay hon la trong buc Chan dung Louis XIV đuoc Hyacinthe Rigaud tai ban thuong xuyen nam 1701, trong đo hinh tuong Louis XIV luc đo đa 63 tuoi, đang đung uy nghiem, nhung voi đoi chan rat khoe khoan cua mot nguoi tre, chu khong phai cua mot ong lao U70.
Buc chan dung cua Rigaud minh hoa cho đinh cao cua nghe thuat chan dung hoang gia trong trieu đai cua Louis XIV. Mac du Rigaud đa tao ra mot buc chan dung Louis đang tin cay, nhung buc chan dung nay khong co y đinh khac hoa chu nghia hien thuc hay kham pha tinh cach cua nha vua. Chac chan, Rigaud quan tam đen chi tiet va mo ta trang phuc cua nha vua voi đo chinh xac cao, xuong đen ca khoa giay cua ong.
Tuy nhien, Rigaud co y đinh ton vinh che đo quan chu. Ban goc cua Rigaud, hien đang đuoc luu giu tai Bao tang Louvre, ban đau đuoc dung lam qua tang cho chau trai cua Louis la Felipe V cua Tay Ban Nha. Tuy nhien, Louis rat hai long voi tac pham nay đen noi ong giu ban goc va yeu cau gui mot ban sao cho chau trai minh. Đo la ban sao đau tien trong so nhieu ban sao, ca ban toan than va ban ban than, do Rigaud thuc hien, thuong la voi su tro giup cua cac tro ly cua ong. Buc chan dung nay cung tro thanh hinh mau cho chan dung hoang gia va đe quoc Phap cho đen thoi Vua Charles X, hon mot the ky sau đo. Trong tac pham cua minh, Rigaud tuyen bo đia vi hoang gia cao quy cua Louis thong qua tu the thanh lich va bieu cam uy nghiem, le phuc va ngai vang cua hoang gia, ao choang nghi le voi hoa tiet hoa bach hop long lay.


= Cac tac pham nghe thuat khac =
Ngoai chan dung, Louis cung đa uy quyen cho thuc hien it nhat 20 buc tuong cua chinh minh vao nhung nam 1680, đe đat tai Paris va cac thi tran tinh le nhu la bieu hien vat ly cua su cai tri cua ong. Ong cung uy quyen cho "cac nghe si chien tranh" đi theo ong trong cac chien dich đe ghi lai nhung chien thang quan su cua ong. Đe nhac nho nguoi dan ve nhung chien thang nay, Louis đa dung len cac Khai hoan mon o Paris va cac tinh lan đau tien ke tu khi Đe che La Ma suy tan.
Trieu đai cua Louis đanh dau su ra đoi va giai đoan đau cua nghe thuat lam ky niem chuong. Nhung nguoi cai tri the ky XVI thuong ban hanh ky niem chuong voi so luong nho đe ky niem cac su kien lon trong trieu đai cua minh. Tuy nhien, Louis XIV đa đuc hon 300 loai ky niem chuong bang đong đe ton vinh cau chuyen ve nha vua, hien đuoc luu giu trong hang nghin ho gia đinh tren khap nuoc Phap.
Ong cung su dung tham trang tri nhu mot phuong tien đe ton vinh che đo quan chu. Tham trang tri co the mang tinh ngu ngon, mo ta cac yeu to hoac mua, hoac mang tinh hien thuc, mo ta noi o cua hoang gia hoac cac su kien lich su. Chung nam trong so nhung phuong tien quan trong nhat đe tuyen truyen cua hoang gia truoc khi xay dung Đai sanh Guong o Versailles.


= Ba le =

Louis yeu thich ba le va trong nua đau trieu đai cua minh, nha vua thuong xuyen tham gia nhay trong cac vo ba le cung đinh. Nhin chung, Louis la mot vu cong nhiet tinh đa bieu dien 80 vai trong 40 vo ba le lon. No luc nay gan nhu tuong đuong voi su nghiep cua mot vu cong ba le chuyen nghiep.
Nhung lua chon cua ong mang tinh chien luoc va đa dang. Ong đa tham gia bon vai trong ba vo hai kich ba le cua Moliere, la nhung vo kich co nhac đem va khieu vu. Louis đa vao vai mot nguoi Ai Cap trong Le Mariage force nam 1664, mot quy ong nguoi Moor trong Le Sicilien nam 1667 va ca Neptune va Apollo trong Les Amants magnifiques nam 1670.
Đoi khi nha vua đong nhung vai chinh phu hop voi hoang gia hoac than thanh (nhu Neptune, Apollo hoac Mat troi). Ong cung đam nhan nhung vai tran tuc truoc khi xuat hien o phan cuoi trong vai chinh. Nguoi ta cho rang, moi luc, nha vua đeu mang đen cho cac vai dien cua minh su uy nghiem va thu hut su chu y bang nang khieu khieu vu cua minh. Đoi voi Louis, ba le co the khong chi la mot cong cu đe thao tung bo may tuyen truyen cua ong. So luong lon cac buoi bieu dien cua ong cung nhu su đa dang trong cac vai dien ma ong đam nhan co the cho thay su hieu biet sau sac hon va su quan tam đen loai hinh nghe thuat nay.
Mua ba le đuoc Louis su dung nhu mot cong cu chinh tri đe nam giu quyen luc đoi voi nha nuoc cua minh. Ong đa đua ba le vao sau trong cac chuc nang xa hoi cua trieu đinh va tap trung su chu y cua cac nha quy toc vao viec duy tri cac tieu chuan trong mua ba le, khien ho mat tap trung vao cac hoat đong chinh tri. Nam 1661, Hoc vien Khieu vu Hoang gia (Academie Royale de Danse) đuoc Louis thanh lap đe thuc đay tham vong cua minh. Pierre Beauchamp, giao vien day khieu vu rieng cua ong, đuoc Louis ra lenh đua ra mot he thong ky hieu đe ghi lai cac buoi bieu dien ba le, va ong đa lam rat thanh cong. Tac pham cua ong đa đuoc Raoul Auger Feuillet tiep nhan va xuat ban vao nam 1700 voi ten goi Choregraphie. Su phat trien lon nay trong ba le đa đong mot vai tro quan trong trong viec thuc đay van hoa Phap va ba le tren khap chau Au đuong thoi.
Louis nhan manh rat nhieu vao nghi thuc trong khieu vu ba le, đay nay đuoc nhin thay rat ro rang trong "La belle danse" (phong cach quy toc Phap). Can co nhieu ky nang kho hon đe thuc hien đieu nhay nay voi cac đong tac rat giong voi nghi le cua trieu đinh, nhu mot cach đe nhac nho cac quy toc ve quyen luc tuyet đoi cua nha vua va đia vi cua chinh ho. Tat ca cac chi tiet va quy tac đuoc co đong trong nam vi tri cua co the đuoc Beauchamp ma hoa.


Suc khoe, cai chet va quyen ke vi Mac du Louis co gang xay dung hinh anh mot vi vua khoe manh va cuong trang, nhung co bang chung cho thay suc khoe cua ong khong đuoc tot. Ong mac nhieu benh: vi du, cac trieu chung cua benh tieu đuong, nhu đa đuoc xac nhan trong cac bao cao ve viem mang xuong nam 1678, ap xe rang nam 1696, cung voi cac vet loet tai phat, ngat xiu, benh gut, chong mat, boc hoa va đau đau.
Tu nam 1647 đen nam 1711, ba bac si cua nha vua (Antoine Vallot, Antoine d'Aquin va Guy-Crescent Fagon) đa ghi lai tat ca cac van đe suc khoe cua ong trong Journal de Sante du Roi (Nhat ky suc khoe cua nha vua), mot bao cao hang ngay ve suc khoe cua Louis. Vao ngay 18 thang 11 nam 1686, Louis đa trai qua mot ca phau thuat đau đon đe cat bo mot lo ro hau mon do bac si phau thuat Charles Felix de Tassy thuc hien, nguoi đa chuan bi mot con dao mo cong co hinh dang đac biet cho cuoc phau thuat nay. Vet thuong mat hon hai thang đe lanh.

Louis qua đoi vi benh hoai thu tai Versailles vao ngay 1 thang 9 nam 1715, bon ngay truoc sinh nhat lan thu 77 cua ong, khep lai 72 nam tri vi cua Vua Mat Troi huyen thoai. Chiu đung nhieu đau đon trong nhung ngay cuoi đoi, cuoi cung ong đa "ra đi ma khong can no luc nao, nhu ngon nen sap tat", trong khi đoc thanh vinh Deus, in adjutorium me festina (Lay Chua, xin hay... giup con). Thi hai cua nha vua đuoc an tang tai Vuong cung thanh đuong Saint-Denis ben ngoai Paris. Thi hai nam đo ma khong bi xao tron trong khoang 80 nam cho đen khi nhung nguoi cach mang khai quat va tieu huy tat ca hai cot đuoc tim thay trong Vuong cung thanh đuong. Nam 1848, tai Nuneham House, mot manh tim cua Louis XIV đuoc bao quan thong qua uop xac, đuoc lay tu ngoi mo cua nha vua va đuoc giu trong mot chiec khoa bac cua Lanh chua Harcourt, Tong giam muc xu York, đa đuoc trao lai cho Vien phu Westminster la William Buckland, nguoi sau đo đa vo tinh an phai mot phan cua manh tim.
Hong y Armand Gaston Maximilien de Rohan la nguoi thuc hien nghi le cuoi cung (gom bi tich Hoa Giai, nghi thuc chuc lanh va bi tich Xuc Dau Benh Nhan) cho vua Louis XIV.


= Ke vi =
Louis XIV song lau hon hau het nhung nguoi than trong gia đinh truc he cua minh. Nguoi con trai hop phap cuoi cung con song cua ong la Louis, Đai thai tu qua đoi vao nam 1711. Chi mot nam sau, Cong tuoc xu Burgundy, nguoi con trai ca trong ba nguoi con trai cua Đai thai tu Louis cung qua đoi. Con trai ca cua Cong tuoc xu Burgundy la Louis, Cong tuoc xu Brittany, cung đa qua đoi vao nam 1712. Vi vay, nguoi thua ke ro rang cua Louis XIV la chat trai 5 tuoi cua ong, Louis, Cong tuoc xu Anjou, con trai ut cua Cong tuoc xu Burgundy.
Louis đa thay truoc vien canh nguoi ke vi cua minh chua đu tuoi nam vuong quyen va vuong quoc se đuoc cai tri thong qua mot hoi đong nhiep chinh. Ong đa chon Cong tuoc Philippe II xu Orleans (con trai cua Cong tuoc Philippe I), nguoi goi ong bang bac ruot đung đau hoi đong nhiep chinh. Theo đo, nha vua đa thanh lap mot hoi đong nhiep chinh nhu Vua Louis XIII đa lam đe chuan bi cho viec Louis XIV len ke vi khi moi 4 tuoi. Trong hoi đong nay, mot so quyen luc đuoc trao cho nguoi con ngoai gia thu cua ong la Louis Auguste, Cong tuoc xu Maine. Tuy nhien, Cong tuoc xu Orleans đa huy bo di chuc cua Louis XIV tai Parlement le Paris sau khi ong qua đoi va tu minh tro thanh nhiep chinh duy nhat. Cong tuoc xu Orleans cung đa tuoc bo phong cach Prince du sang ma Louis XIV đa ban cho Cong tuoc xu Maine va em trai cua ong nay la Louis-Alexandre, Ba tuoc xu Toulouse, va lam giam đang ke quyen luc va đac quyen cua Cong tuoc xu Maine.


 Dong ke vi nam 1715  Duoi đay la dong ke vi ngai vang nuoc Phap vao thoi điem Louis XIV qua đoi nam 1715. Nguoi chau trai hop phap duy nhat con song cua Louis XIV la Felipe V, khong đuoc đua vao dong ke vi vi ong đa tu bo ngai vang Phap sau cuoc chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, mot cuoc xung đot keo dai 14 nam sau cai chet cua Carlos II cua Tay Ban Nha nam 1700.

Xa hon nua trong dong doi ke vi cua Phap vao nam 1715 la Nha Conde, tiep theo la Nha Conti (mot nhanh phu cua Nha Conde). Ca hai dong hoang gia nay đeu la hau due cua Henri II, Than vuong xu Conde, anh em ho đoi thu hai cua Vua Phap Louis XIII (cha cua Louis XIV) theo dong doi nam.


Di san = Danh tieng =
Theo Nhat ky cua Philippe de Courcillon, Louis XIV tren giuong benh đa khuyen nguoi thua ke cua minh nhu the nay:

"Đung noi theo tam guong xau ma ta đa neu ra cho nguoi; ta thuong tien hanh chien tranh qua nhe nhang va đa duy tri no vi phu phiem. Đung bat chuoc ta, nhung hay la mot nha cai tri hoa binh, va hay tap trung chu yeu vao viec giam bot ganh nang cho than dan cua minh."

Mot so nha su hoc chi ra rang viec cuong đieu hoa toi loi cua minh truoc khi chet la mot bieu hien thong thuong cua mot nguoi sung đao vao thoi đo. Do đo, ho khong chu trong nhieu vao nhung tuyen bo tren giuong benh cua Louis khi đanh gia nhung thanh tuu cua ong. Thay vao đo, ho tap trung vao nhung thanh cong ve quan su va ngoai giao, chang han nhu cach ong đua mot Vuong tu nguoi Phap len ngai vang Tay Ban Nha. Ho cho rang đieu nay đa cham dut moi đe doa cua mot nuoc Tay Ban Nha hung hang von can thiep vao chinh tri noi bo cua Phap. Nhung nha su hoc nay cung nhan manh đen tac đong cua cac cuoc chien tranh ma Louis XIV tao ra đa mo rong bien gioi cua Phap va tao ra nhieu vung đem bien gioi giup bao ve Phap khoi nhung cuoc xam luoc trong tuong lai, gia tri nay đa duy tri cho đen Cach mang Phap.
Co the noi, Louis cung đa gian tiep giup "giam bot ganh nang cho than dan [cua minh]". Vi du, ong bao tro cho nghe thuat, khuyen khich cong nghiep, thuc đay thuong mai va kinh doanh, va tai tro cho viec thanh lap mot đe che thuoc đia cua Phap o nuoc ngoai. Hon nua, cac nha su hoc nay coi viec giam đang ke cac cuoc noi chien va cac cuoc noi loan cua gioi quy toc trong thoi ky tri vi cua ong la ket qua cua viec Louis cung co quyen luc cua hoang gia đoi voi gioi tinh hoa phong kien. Trong phan tich cua ho, nhung cai cach ban đau cua ong đa tap trung hoa nuoc Phap va đanh dau su ra đoi cua nha nuoc Phap hien đai. Ho coi nhung chien thang ve chinh tri va quan su cung nhu nhieu thanh tuu van hoa la cach Louis giup đua nuoc Phap len vi the noi bac o chau Au. Nguoi Au chau bat đau nguong mo nuoc Phap vi nhung thanh cong ve quan su va van hoa, suc manh va su tinh te cua nuoc nay. Nguoi chau Au noi chung bat đau noi theo cach cu xu, gia tri, hang hoa va phong thai cua nguoi Phap. Tieng Phap tro thanh ngon ngu chung cua gioi tinh hoa chau Au.
Nhung nguoi chi trich Louis lap luan rang chi tieu lon cho quan su va xay dung trong nuoc cua ong đa lam cho nuoc Phap tro nen ngheo đoi va pha san. Tuy nhien, nhung nguoi ung ho ong lai phan biet quoc gia von đa ngheo đoi voi nuoc Phap von khong ngheo đoi.. Đe lam bang chung ho tro, ho trich dan cac tai lieu thoi bay gio, chang han nhu binh luan xa hoi trong tac pham Thu tu Ba Tu cua Montesquieu.
Mat khac, nhung nguoi chi trich Louis cho rang su bien đong xa hoi len đen đinh điem trong Cach mang Phap la do ong khong cai cach cac the che cua Phap khi che đo quan chu van con an toan. Cac hoc gia khac phan bac rang co rat it ly do đe cai cach cac the che trong khi phan lon van hoat đong tot duoi thoi Louis XIV. Ho cung cho rang nhung su kien xay ra gan 80 nam sau khi ong qua đoi la khong the luong truoc đuoc đoi voi Louis va trong moi truong hop, nhung nguoi ke nhiem ong đa co đu thoi gian đe khoi xuong cac cai cach cua rieng ho.

Louis XIV thuong bi chi trich vi su phu phiem cua minh. Nguoi viet hoi ky Louis de Rouvroy, Cong tuoc xu Saint-Simon, nguoi đa tuyen bo rang Louis coi thuong minh, ong ay đa chi trich Louis the nay:

"Ong khong thich gi hon su ninh hot, hay noi mot cach đon gian hon la su ninh hot; cang tho lo va vung ve, ong cang thich thu."
Ve phan minh, Voltaire coi su phu phiem cua Louis la nguyen nhan khien ong ay tro nen hieu chien:

"Chac chan rang ong ay thuc su muon vinh quang, hon la ban than cac cuoc chinh phuc. Trong viec chiem đuoc Alsace va mot nua Flanders, va toan bo Franche-Comte, đieu ong ay thuc su thich la cai ten ma ong tu tao cho minh."
Tuy nhien, Louis cung đa nhan đuoc loi khen ngoi. Hoang đe Napoleon tuy chong Bourbon nhung lai mo ta Louis XIV la "mot vi vua vi đai", ma con la "vi vua duy nhat cua nuoc Phap xung đang voi cai ten đo". Gottfried Leibniz, triet gia Tin Lanh nguoi Đuc, đa khen ngoi Louis XIV la "mot trong nhung vi vua vi đai nhat tung co". Va Lanh chua Acton nguong mo Louis va goi ong la "nguoi đan ong tai gioi nhat sinh ra trong thoi hien đai tren bac them ngai vang". Nha su hoc va triet gia Voltaire đa viet: "Ten cua ong khong bao gio co the đuoc phat am ma khong ton trong va khong goi len hinh anh cua mot thoi đai đang nho mai mai". Tac pham lich su Thoi đai Louis XIV (The Age of Louis XIV) cua Voltaire, đa goi trieu đai cua Louis khong chi la mot trong 4 thoi ky vi đai ma ly tri va van hoa phat trien manh me, ma con la thoi ky vi đai nhat tu ​​truoc đen nay.


= Trich dan =
Nhieu cau trich dan đuoc cho la cua Louis XIV.
Cau noi noi tieng "Toi la nha nuoc" ("L'Etat, c'est moi") đuoc ghi chep lai it nhat la tu cuoi the ky XVIII. Cau noi nay đuoc nhac lai rong rai nhung cung bi len an la nguy tao vao đau the ky XIX.
Ong đa noi, "Moi lan toi bo nhiem ai đo vao mot vi tri con trong, toi khien mot tram nguoi khong vui va mot nguoi vo on". Louis đuoc cho la la đa noi tren giuong benh rang: "Je m'en vais, mais l'Etat demeurera toujours" ("Toi ra đi, nhung Nha nuoc se luon ton tai"), co nhieu nhan chung đa khang đinh tinh trung thuc cua cau noi nay.


Huan chuong Thanh Louis Vao ngay 5 thang 4 nam 1693, Louis XIV đa cho thanh lap Huan chuong Hoang gia va Quan su Thanh Louis (tieng Phap: Ordre Royal et Militaire de Saint-Louis), mot huan chuong quan su cua ky si đoan. Ong đat ten cho huan chuong nay theo ten cua Vua Louis IX va du đinh trao tang no nhu mot phan thuong cho cac si quan xuat sac. Huan chuong nay đang chu y vi la huan chuong đau tien co the đuoc trao cho nhung nguoi khong phai la quy toc va gan nhu la tien than cua Legion d'honneur (Bac Đau Boi tinh), huan chuong nay co chung dai ruy bang đo (mac du Legion d'honneur đuoc trao cho ca quan nhan va thuong dan).


Gia đinh = Pha he =


= Dong doi phu he =


= Hau due =

Đay la danh sach khong đay đu ve nhung đua con ngoai gia thu cua Louis XIV. Nguoi ta đon rang ong co nhieu con hon, nhung kho khan trong viec ghi chep đay đu tat ca, danh sach nay chi gioi han o nhung đua con đuoc biet đen nhieu/hoac đuoc hop phap hoa.


Chu thich Tham khao Nguon Đoc them Ashley, Maurice P. Louis XIV And The Greatness Of France (1965) excerpt and text search
Beik, William. (2000) Louis XIV and Absolutism: A Brief Study with Documents (The Bedford Series in History and Culture) 1st Edition
Beik, William. "The Absolutism of Louis XIV as Social Collaboration." Past & Present 2005 (188): 195–224. online at Project MUSEProject MUSEProject MUSE
Bluche, Francois, Louis XIV, (Franklin Watts, 1990)
Buckley, Veronica. Madame de Maintenon: The Secret Wife of Louis XIV. London: Bloomsbury, 2008
Burke, Peter. The Fabrication of Louis XIV (1994) excerpt and text search
Cambridge Modern History: Vol. 5 The Age Of Louis XIV (1908), old, solid articles by scholars; complete text online
Campbell, Peter Robert. Louis XIV, 1661–1715 (London, 1993)
Church, William F., ed. The Greatness of Louis XIV. (1972).
Cowart, Georgia J. The Triumph of Pleasure: Louis XIV and the Politics of Spectacle (U of Chicago Press, 2008) 299 pp; focus on opera and ballet
Cronin, Vincent. Louis XIV. London: HarperCollins, 1996 (ISBN 0002720728)
Dunlop, Ian. Louis XIV (2000), 512pp excerpt and text search
Erlanger, Philippe, Louis XIV (Praeger 1970)
Fraser, Antonia. Love and Louis XIV: The Women in the Life of the Sun King. London: Weidenfeld & Nicolson, 2006 (hardcover, ISBN 0-297-82997-1); New York: Nan A. Talese, 2006 (hardcover, ISBN 0385509847)
Goubert, Pierre. Louis XIV and Twenty Million Frenchmen (1972), social history from Annales School
Jones, Colin. The Great Nation: France from Louis XIV to Napoleon (1715–1799) (2002)
Lewis, W. H. The Splendid Century: Life in the France of Louis XIV (1953) excerpt and text search; also online complete edition
Le Roy Ladurie, Emmanuel. The Ancien Regime: A History of France 1610–1774 (1999), survey by leader of the Annales School excerpt and text search
Lynn, John A. (1999) The Wars of Louis XIV, 1667-1714 1st Edition
Mitford, Nancy. The Sun King (1995), popular excerpt and text search
Nolan, Cathal J. Wars of the Age of Louis XIV, 1650–1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization. (2008) 607pp; over 1000 entries; ISBN 978-0-313-33046-9
Rowlands, Guy. The Dynastic State and the Army under Louis XIV: Royal Service and Private Interest, 1661–1701 (2002) online edition
Rubin, David Lee, ed. Sun King: The Ascendancy of French Culture during the Reign of Louis XIV. Washington: Folger Books and Cranbury: Associated University Presses, 1992.
Shennan, J. H. Louis XIV (1993) online edition
Thompson, Ian. The Sun King's Garden: Louis XIV, Andre Le Notre And the Creation of the Gardens of Versailles. London: Bloomsbury Publishing, 2006 ISBN 1582346313
Treasure, Geoffrey. Louis XIV (London, 2001).
Wilkinson, Rich. Louis XIV (2007)
Wolf, John B. Louis XIV (1968), the standard scholarly biography online edition Luu tru ngay 20 thang 4 nam 2012 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai Ranum, Orest, ed. The Century of Louis XIV (1972) documents; online
Cac tac pham cua hoac noi ve Louis XIV cua Phap tai Internet Archive
Tac pham cua Louis XIV cua Phap tren  LibriVox (sach audio thuoc pham vi cong cong) 
Louis XIV at History.com
Full text of marriage contract, France National Archives transcription (bang tieng Phap)
[[::S:fr:Le Siecle de Louis XIV]] by Voltaire, 1751, hosted by French Wikisource