Thanh hoang hay Than hoang, Than Thanh hoang, la vi than đuoc ton tho chinh trong đinh lang Viet Nam. Than Thanh hoang co the mang nhieu cai ten khac nhau tuy theo lang. Du la ai thi vi than nay cung la nguoi cai quan coi thieng cua lang va đeu mang tinh chat chung la ho quoc ty dan (ho nuoc giup dan) tai đia phuong.


Ten goi Thanh hoang xuat phat tu chu Han: Thanh 城 la cai thanh hay toa thanh, hoang 隍 la cai hao bao quanh cai thanh; va khi ghep chung lai thanh mot tu dung đe chi vi than coi giu, bao tro cho cai thanh. Thanh hoang la 城隍, Than hoang la 神 隍, Than Thanh hoang la 神城隍. Co the hieu vi Than Thanh Hoang la vi chu than trong coi, quan ly cai toa thanh đo, vi nhu mot vi Thanh Chu, hay Quan Vuong thoi xua. 
Nha van Son Nam cho biet them: Ong than o đinh lang goi la than Thanh hoang, cai quan khu vuc trong khung thanh. Thoat tien la than ngu tri noi thi tu, sau ap dung (ca) noi thon xom, (vi) van co điem canh bo tri bao quanh...
Cung theo Son Nam, than Thanh hoang, theo thong le, tho than đan ong, vi khi Duong đem suc manh cho muon loai, muon vat. Va goi ong Than hoang la sai nghia, vi cai ten nay chi la thu nghi le đot to giay vang, tuc ban sao sac phong do nha vua tang cho cha me, ong ba đa qua đoi cua quan chuc cao cap thoi phong kien; va tuc nay o trong Nam Bo khong co.
Boi vay, khi trich lai đoan viet ve tuc "tho than" o trong sach Viet Nam phong tuc cua Phan Ke Binh, nha van Son Nam đa sua tu "Than hoang" ra "Thanh hoang" cot đe nguoi đoc khong con lam lan giua hai thu. Tuy nhien, xet trong sach Viet Nam phong tuc, le Than hoang đuoc xep vao muc Phong tuc trong gia toc; con viec tho phung Thanh hoang đuoc xep vao muc Phong tuc huong đang, thi ro la tac gia sach đa chi ra đo la hai thu khac nhau.
Điem đang chu y khac nua, vi la vung đat moi, nen o Nam Bo nhieu đinh lang, than chi co ten la Ban canh Thanh hoang hay Thanh hoang Ban canh (神隍本境). Theo sach Minh Mang chinh yeu, quyen thu 12, nam Minh Mang thu 20 (1839), thi nha vua đa chuan y loi tau cua Bo Le xin ha lenh cho cac đia phuong lap them than vi Ban canh. Đay la chuc vu moi, luc truoc khong pho bien. Le Phuc Thien, nguoi dich sach tren chu giai: Thanh hoang la vi than coi mot khu vuc nao. Ban canh la coi đat noi minh đuoc tho. Nha van Son Nam cho biet boi đay la dang vien chuc đuoc vua uy quyen truu tuong, trong rat nhieu truong hop, khong phai la con nguoi lich su bang xuong bang thit. Do vay, đa phan khong co tuong ma chi tho mot chu "than" (神) va thuong cung chi co my hieu chung chung la "Quang hau, chinh truc, đon ngung" (tuc rong rai, ngay thang, tich tu).


Nguon goc Sach Viet Nam phong tuc chep:

Xet ve cai tuc tho Than hoang (hieu la than Thanh hoang) nay tu truoc đoi Tam Quoc (Trung Quoc) tro ve truoc van đa co, nhung ngay xua thi nha vua nhan co viec cau đao gi moi thiet đan cung te ma thoi. Đen đoi nha Đuong, Ly Đuc Du lam tuong, moi bat đau lap mieu Than hoang o Thanh Đo; ke đen nha Tong, nha Minh, thien ha đau đau cung co lap mieu tho.
Nuoc ta thuo bay gio đang luc noi thuoc, tuc Tau truyen sang đen ben nay, ke đen Đinh, Le thi viec tho quy than đa thinh hanh roi.
Nhung cu xet cai chu y luc truoc, thi moi phuong co danh son (ngon nui co tieng), đai xuyen (song lon); trieu đinh lap mieu tho than son xuyen (nui song) ay đe lam chu te (nguoi đung đau) cho viec am ti mot phuong thoi. Ke sau, trieu đinh tinh bieu (lam cho thay ro cong trang, tiet thao) nhung bac trung than nghia si va nhung nguoi co cong lao voi nuoc, thi cung lap đen cho dan xa o gan đau tho đay. Tu đo dan gian lan lan bat chuoc nhau, cho nao cung phai tho mot vi đe lam chu te trong lang minh... Dan ta tin rang: "Đat co Tho cong, song co Ha ba; canh tho nao phai co Than hoang ay; vay phai tho phung đe than ung ho cho dan", vi the moi ngay viec tho than mot thinh...
Con o trong van hoc Viet, theo cac nha nghien cuu, thi viec tho Than hoang đuoc đe cap lan đau tien o bai Chuyen than To Lich trong sach Viet đien u linh:

Thoi Đuong Muc Tong, nien hieu Truong Khanh thu 2 (nam 822) ten Đo ho Ly Nguyen Hy (hoac Gia) thay ngoai cua bac thanh Long Bien co mot dong nuoc chay nguoc ma đia the kha quan, moi tim khap, chon mot noi cao rao tot, đe co doi phu ly đen đo... Nhan dip ay, y moi giet trau đat ruou, moi khap cac vi ky lao huong thon đen dung va thuat ro la muon tau vua Tau xin phung Vuong (y noi đen than song To Lich) lam Thanh Hoang. Tren duoi đeu đong long... Đen khi Cao Bien đap thanh Đai La, nghe đu su linh di, thi lap tuc sam le đien te, dang cho hieu la Đo Phu Thanh Hoang Than Quan. Đoi Ly Thai To luc doi đo, thuong mong thay mot cu đau bac, phang phat truoc be rong... (Sau khi hoi ro lai lich) nha vua lien khien quan Thai Chuc (chuc quan lo viec cau đao phuc lanh) đua ruou che đen te, phong lam Quoc Đo Thang Long Thanh Hoang Đai Vuong. Dan cu (đen) cau đao hay the nguyen đieu chi, thi lap tuc hoa phuc linh ung ngay...


Cac thu hang Cung theo sach Viet Nam phong tuc, thi moi lang phung su mot vi Than hoang; co lang tho hai ba vi, co lang tho nam bay vi, goi chung la Phuc Than.
Phuc Than co ba hang:

Thuong đang than la nhung than danh son Đai xuyen, va cac bac thien than nhu Tan vien Son thanh, Cao son, Quy Minh Đong thien vuong, Soc thien vuong, Chu đong tu, Lieu Hanh cong chua... Cac vi ay co su tich linh di, ma khong ro tung tich an hien the nao, cho nen goi la Thien than. Thu nua la cac vi nhan than nhu: Trieu Quang Phuc, To Hien Thanh, Tran Hung Đao... Cac vi nay khi sanh tien co đai cong lao voi dan voi nuoc; luc mat đi, hoac boi nha vua tinh bieu cong trang ma lap đen tho hoac boi long dan nho cong đuc ma tho. Cac buc ay đeu co su tich cong trang hien hach va ho ten ro rang, lich trieu co my tu bao phong lam Thuong đang than. Cung co vi la nhan than nhung lai khong đuoc nhac toi nhieu trong chinh su ma đuoc nhac toi nhieu trong da su va truyen thuyet nhu Đuc thanh Tam Giang.
Trung đang than la nhung vi than dan lang tho đa lau, co ho ten ma khong ro cong trang; hoac la co quan tuoc ma khong ro ho ten, hoac la nhung than co chut linh vi, toi khi nha vua sai tinh ky đao vo, cung co ung nghiem thi trieu đinh cung liet vao tu đien, ma phong lam Trung đang than. Co nhung trung đang than đuoc tho rat pho bien nhu anh em Cao Lich, Cao Khien la tuong nha Đinh, thuoc tuong cua Đinh Đien. O cac đen tho vung Ninh Binh thi Cao Lich đuoc sac phong Lich Lo Đai vuong trung đang than, Cao Khien đuoc phong Hanh Khien Đai vuong trung đang than.
Ha đang than do dan xa tho phung, ma khong ro su tich ra lam sao, nhung cung thuoc ve buc chinh than, thi trieu đinh cung theo long dan ma phong cho lam Ha đang than.
Ngoai ba buc than ay, con nhieu noi tho bay ba, nhu: than ban lon, than tre con, than an xin, than chet nghen, than ta dam, than ret, ... Cac hang ay goi la ta than, yeu than, đe tien than vi dan tin bay ma tho cho khong đuoc vao tu đien, khong co phong tang gi... Rieng o đong bang song Cuu Long, theo Son Nam thi cac hang ta than tuyet nhien khong co, hoa chang chi la vai am mieu dung len noi co nguoi chet oan uc vi tai nan xe co, đam thuyen, hum tha sau bat; cung so sai, khong te le.


Cac vi than pho bien Than Nui: Tan Vien, Cao Son, Quy Minh
Than Song: Lac Long Quan, Linh Lang, Đong Hai Đai vuong, Tam Giang Đai thanh, To Lich Giang than, Thuy Ba Đai vuong
Than Đat: Hau Tho Phu nhan, than Ban Canh
Nhan Than (Than Nguoi): Vua Hung, Tien Dung, Lu Gia, Hai Ba Trung, Ly Nam Đe, Trieu Quang Phuc, Đinh Tien Hoang, Le Hoan, Đong Hai Đai Vuong, Nguyen Minh Khong (Đuc Thanh Nguyen), Tran Hung Đao (Đuc Thanh Tran), Ly Nhat Quang, Pham Ngu Lao


Noi tho phung Theo nha hoc gia Nguyen Van To, thi khoi đau đinh chi la co ngoi đe dan lang hoi hop, la noi danh đe treo nhung sac lenh va huan du cua nha vua. Đe tho phung Than hoang, nhieu lang lap mieu tho. Roi theo le ngay soc (mung 1) va ngay vong (ngay ram) dan lang đen mieu đe lam le Van (theo nghia kinh vieng). Mieu nay con goi la "nghe", noi gin giu sac than. Ngay te le, dan lang ruoc sac than tu mieu đen đinh đe cu hanh viec te le, sau đo đua tro ve mieu. Đe đon gian hoa, sau nhieu lang chi xay mot cai đinh lon, phia ngoai lam noi hoi hop (đinh), phia trong la mieu...


Vai tro va y nghia Mot so tac gia cho rang, trong qua trinh phat trien van hoa thi cac vi vua Hung chinh la cac vi thanh hoang đuoc than thanh hoa theo menh lenh cua trieu đinh va hinh thanh mot cach binh dan bat nguon tu phong tuc tho cung to tien lau đoi. Than Thanh hoang du co hay khong co ho ten, lai lich va du xuat than bat ky tu tang lop nao, thi cung la chu the tren coi thieng cua lang va đeu mang tinh chat chung la ho quoc ty dan (ho nuoc giup dan) o ngay đia phuong đo. Vai tro tren cua than con co y nghia hon nua, nhat la đoi voi nhung cu dan tu mien ngoai vao khai khan vung đat hoang Nam Bo, vi le ho đa gap khong it kho khan do thien tai đich hoa, do thu du hoanh hanh. Đieu đo co nghia, than Thanh hoang đa tro thanh mot bieu tuong tam linh; boi theo ho, chi co than moi co the giup cho mua thuan gio hoa, mua mang tuoi tot; giup cho cuoc song cua ho ngay mot them on đinh, thinh vuong.
Hieu đuoc nhu cau tam linh cua nguoi dan, cong them y muon tao lap mot thiet che van hoa - tin nguong chinh thong cua vuong trieu, đe nham xoa bo dan tam anh huong cua cac trieu đai truoc; nen duoi thoi cac vua đau nha Nguyen, cu ba nam xet ban sac phong than mot lan. Chi rieng nam 1852, co le đoan truoc thoi nguy khon cua đat nuoc truoc thuc dan Phap, cho nen vua Tu Đuc đa sai cap đong loat 13.069 sac phong cho ca nuoc (nhieu nhat la o Nam Bo), cung voi viec "Quoc đien hoa" su tho phung; cung chinh la đe nhanh chong đat đuoc muc đich tren.


Xem them Đinh lang
Đinh lang Nam Bo
Le Ky yen
Le Xay chau


Chu thich Tham khao Son Nam, Đinh mieu & le hoi dan gian, Nha xuat ban TP. HCM, 1992.
Son Nam, Thuan phong my tuc Viet Nam (sach in chung), Nha xuat ban Tre, 2005.
Phan Ke Binh, Viet Nam phong tuc, Nha xuat ban TP. HCM in lai nam 1990.
Kien thuc phuc vu thuyet minh du lich (giao trinh cho nganh du lich, sach do nhieu nguoi soan), Nha xuat ban TP. HCM, 1995.
Nguyen Đang Duy, Van hoa tam linh Nam Bo, Nha xuat ban Ha Noi, 1997.
Hanh huong đat phuong Nam, Huynh Ngoc Trang chu bien, Nha xuat ban TP. HCM, 2002.
Vo Thanh Phuong, Tho Than Hoang - bieu tuong tam linh cua nong dan An Giang, tap chi That Son so 57, 2000.
Ly Te Xuyen, Viet đien u linh, Ngoc Ho dich, Nha xuat ban Cuu Long, 1992.


Lien ket ngoai