New South Wales (viet tat NSW) la tieu bang đong dan nhat cua Uc, nam o phia đong nam nuoc Uc. New South Wales đuoc thanh lap vao nam 1788, ban đau bao gom toan bo luc đia Uc, cung voi New Zealand, đao Lord Howe va đao Norfolk. Sang the ky 19 nhieu đon vi khac đuoc tach ra đe thanh cac xu Tasmania, Nam Uc (South Australia), Victoria, Queensland va New Zealand.
Nguoi song o New South Wales đuoc goi la New South Welshman hoac Constalk (tieng long). Thanh pho lon nhat cua New South Wales va cung chinh la thu phu la Sydney.
Ve tu nguyen, đia danh "New South Wales" khong co nguon goc ro ret. Ten nay co the khai sanh đe ky niem vung South Wales o Anh hay cung co the la đe chi đinh mot xu Wales moi o vung Nam ban cau.

Trong nhat ky hai trinh khi đi khao sat bo bien phia đong cua luc đia Uc, Pho đo đoc James Cook (sau nay la Thuyen truong James Cook) ban đau đat ten bo bien phia đong cua Uc la "New Wales", sau đo sua lai trong nhat ky hai trinh thanh "New South Wales".
Thuoc đia New South Wales đuoc thanh lap nhu mot thuoc đia hinh su cua Anh vao nam 1788. Ban đau no bao gom hon mot nua đat lien Uc voi ranh gioi phia tay đuoc đat o kinh tuyen 129 ve phia đong vao nam 1825. Thuoc đia nay sau đo cung bao gom cac lanh tho đao cua Van Diemen's Land , Đao Lord Howe va Đao Norfolk. Trong the ky 19, phan lon dien tich cua thuoc đia bi tach ra đe tao thanh cac thuoc đia rieng biet cua Anh, cuoi cung tro thanh cac bang va lanh tho khac nhau cua Uc. Tuy nhien, Thuoc đia song Swan chua bao gio đuoc quan ly nhu mot phan cua New Phia Nam xu Wales.
Đao Lord Howe van la mot phan cua New South Wales, trong khi Đao Norfolk đa tro thanh mot lanh tho lien bang, cung nhu cac khu vuc hien đuoc goi la Lanh tho Thu đo Uc va Lanh tho Vinh Jervis.


Vi tri đia ly New South Wales nam o vung duyen hai phia đong nam cua Uc, co vi tri đia ly:

Phia đong giap bien Tasman va bien San Ho thuoc Thai Binh Duong
Phia tay giap bang Nam Uc
Phia nam giap bang Victoria
Phia bac giap bang Queensland
Ben trong đia phan bang la Lanh tho Thu đo Uc


Lich su Nhung cu dan nguyen goc cua khu vuc nay la nhung bo lac tho dan Uc đen Uc khoang 40 đen 60 ngan nam truoc. Đoi voi nguoi Au chau thi viec kham pha ra khu vuc nay la do thuyen truong James Cook trong chuyen hanh trinh doc theo bo bien phia đong cua Uc vao nam 1770.


= Đinh cu =
Nhom nguoi Anh đinh cu đau tien theo nhu lich su Uc la First Fleet (Đoan tau Thu nhat) dan đau boi Thuyen truong Arthur Phillip cap ben vao nam 1788. Ong cung la vi Thong đoc đau tien, tu nam 1788 cho đen nam 1792. Trong suot thoi gian nay New South Wales hoan toan la thuoc đia tu kho sai.
Sau nhieu nam roi loan, vo chinh phu va cuoc noi loan ruou Rum, ket qua la Thong đoc William Bligh bi lat đo, mot toan quyen moi, Trung ta (sau nay la Đai tuong) Lachlan Macquarie đuoc goi đen tu Uc đe cai tao lai khu đinh cu vao nam 1809. Trong thoi gian lam thong đoc, Macquarie đa cho xay dung đuong sa, cang bien, nha tho va cac toa nha cong cong, gui nhung đoan tham hiem đi xuyen qua luc đia Uc va thue mot nguoi ve thiet ke ban đo đuong sa thanh pho Sydney.


= Thap nien 1800 =

Sau nay vao giua the ki 19 co mot cuoc đo xo đi tim vang va đa co mot so luong dan nhap cu vao New South Wales. Nguoi ta uoc tinh la dan so tang 33.5 hay 100 000 nguoi trong khoang thoi gian ngan hon 10 nam.
Ngay sau cuoc đo xo tim vang, cu dan yeu cau mot nha nuoc co trach nhiem co the tu quan ly chinh no. Ket qua la New South Wales Constitution Act (Đao luat Hien phap NSW) vao nam 1855, đuoc gioi thieu vao Quoc hoi Anh boi nha cai cach Lord Lord John Russell, nguoi muon mot hien phap can bang cac thanh phan dan chu va cac nhom loi ich dua theo tai san, giong nhu he thong Quoc hoi Anh vao thoi điem đo. Đao luat đa tao ra mot Quoc hoi New South Wales voi hai vien, voi ha vien la Hoi đong lap phap New South Wales, bao gom 54 thanh vien. Vi dan so tiep tuc tang len, cac thuoc đia rieng đuoc tach ra khoi vung NSW mo rong. Tasmania, Victoria, South Australia (Nam Uc) va Queensland đuoc thanh lap nhu la cac vung thuoc đia tu tri lam giam NSW xuong khu vuc hien nay.


= Lien bang =
Cuoi the ki thu 18 mot phong trao thanh lap lien bang giua cac vung thuoc đia Uc bat đau khoi sac. Nhung hoi nghi va nhung dien đan co lien quan đen lanh đao cua cac khu thuoc đia đuoc to chuc thuong xuyen. NSW nhu la bang thuong mai tu do đang co tranh cai voi khu thuoc đia Victoria van con nam trong nen kinh te bao ho. Tai thoi điem đo cac đia điem quan thue la thuong thay o tren vung bien gioi, ngay ca tren song Murray. Nhung nguoi ung ho cho lien bang bao gom thu hien cua NSW la Sir Henry Parkes nguoi trong bai dien van 1889 o Tenterfield la nguoi tien phong trong viec thu thap ung ho đe keo NSW vao phong trao. Edmund Barton sau nay tro thanh thu tuong đau tien cua Uc la mot nguoi nua ung ho manh viec thanh lap lien bang va trong mot hoi nghi to chuc o Corowa nam 1893 đa phac thao ban hien phap đau tien.


= New South Wales sau chien tranh =
Đang Lao đong nam quyen cho đen nam 1965. Cho đen cuoi nhiem ki nam quyen đang nay cong bo viec xay dung nha hat opera o Bennelong Point. Nguoi chien thang cuoc thi ve thiet ke la Jørn Utzon. Nhung tranh cai xung quanh gia thanh ve cong trinh sau nay la Nha hat opera Sydney tro thanh mot van đe chinh tri va la mot nhan to lam Đang Lao đong cuoi cung bi that bai vao nam 1965 va Đang Tu do len nam quyen lanh đao boi Sir Robert Askin. Robert Askin la mot nhan vat gay nhieu tranh cai voi nhung nguoi ung ho cho la ong la mot nha cai cach trong viec đinh hinh lai kinh te cua NSW. Nhung nguoi khac lai cho rang thoi Askin la đong nghia voi tham nhung.
Trong cuoi thap nien 1960, mot phong trao ly khai trong vung New England đa dan toi mot cuoc trung cau dan y ve van đe nay. Tieu bang moi phai bao gom phan lon phia bac cua NSW bao gom Newcastle. Cuoc trung cau dan y (referendum) bi that bai trong gang tac va khong co chien dich nao quy mo van đong tach bang o NSW nua.
Viec Askin tu chuc vao nam 1975 theo sau boi cac thu tuong cua Đang Tu do khong nam quyen đuoc bao lau. Khi tong tuyen cu dien ra vao nam 1976 Đang Lao đong duoi su lanh đao cua Neville Wran quay tro lai nam quyen.


Xem them Tieu bang va vung lanh tho Uc
Uc


Tham khao