Vung đat linh hon (Nhat: 千 (せん)と千尋 (ちひろ)の神隠 (かみかく)し, Hepburn: Sen to Chihiro no Kamikakushi, con co nhan đe tieng Viet khac la Sen va Chihiro o the gioi than bi) la mot bo phim đien anh hoat hinh ky ao cua Nhat Ban cong chieu nam 2001, do Miyazaki Hayao lam đao dien kiem phu trach kich ban. Tac pham do xuong phim Studio Ghibli san xuat cho Tokuma Shoten, Nippon Television Network, Dentsu, Buena Vista Home Entertainment, Tohokushinsha Film va Mitsubishi. Ben canh đo cong ty Toho la đon vi chiu trach nhiem phat hanh phim. Phim co su dien xuat long tieng cua Hiiragi Rumi, Irino Miyu, Natsuki Mari, Naito Takeshi, Sawaguchi Yasuko, Kamijo Tsunehiko, Ono Takehiko va Sugawara Bunta. Noi dung phim xoay quanh co be 10 tuoi Ogino Chihiro (Hiiragi) khi chuyen đen nha moi thi bi lac vao the gioi linh hon cua tin nguong dan gian Than đao Nhat Ban. Sau khi cha me minh bi phu thuy Yubaba (Natsuki) bien thanh heo, Chihiro buoc phai lam viec tai nha tam cong cong cua Yubaba đe tim cach giai thoat cho cha me va ban than, đua ho tro ve voi the gioi loai nguoi.
Miyazaki viet kich ban phim sau khi quyet đinh lay cam hung tu đua con gai 10 tuoi cua mot nguoi ban la tro ly san xuat Okuda Seiji (Seiji thuong đen tham ong moi dip he). Cung luc đo, Miyazaki đang phat trien hai du an khac, nhung ca hai đeu bi huy bo. Voi kinh phi 15 – 19 trieu đo la My, Vung đat linh hon bat đau đi vao san xuat vao nam 2000. Trong qua trinh san xuat, ong nhan ra thoi luong phim dai hon ba tieng nen đa cat bo mot so phan ra khoi kich ban goc. Walt Disney Pictures la đon vi phat hanh phim tai thi truong Bac My voi John Lasseter giam sat qua trinh long tieng Anh cho bo phim. 
Vung đat linh hon ra rap tai Nhat Ban vao ngay 20 thang 7 nam 2001. Tac pham gat thanh cong lon ca ve mat thuong mai lan phe binh, thu đuoc 395,6 trieu đo la My tai thi truong phong ve toan cau. Ngoai ra, đay la bo phim co doanh thu cao nhat trong lich su đien anh Nhat Ban, voi tong cong 305 trieu đo la My (31,68 ty yen). Bo phim nam giu ky luc nay trong 19 nam, đe roi bi Thanh guom diet quy: Chuyen tau vo tan xo đo vao nam 2019. Tai Viet Nam, vao nam 2011, phim lan đau đuoc trinh chieu trong khuon kho Lien hoan phim hoat hinh Nhat Ban tai Ha Noi, voi nhan đe Sen va Chihiro o the gioi than bi. Đau nam 2025, phim tai chieu tai cac cum rap cua CGV o khap Viet Nam voi nhan đe Vung đat linh hon.
Tac pham đa gianh chien thang giai Oscar cho phim hoat hinh hay nhat tai le trao giai lan thu 75, qua đo tro thanh phim đien anh hoat hinh ve bang tay va co ngon ngu khong phai tieng Anh đau tien (va duy nhat cho đen nay) đat danh hieu nay. Phim con đoat giai Gau Vang tai Lien hoan phim quoc te Berlin nam 2002 (đong giai voi phim Bloody Sunday). Vung đat linh hon thuong đuoc xem la mot trong nhung tac pham đien anh hay nhat moi thoi đai va co mat trong nhieu danh sach "phim hay nhat", vi du nhu vi tri thu tu trong so cac bo phim đien anh hay nhat the ky 21 cua BBC.


Cot truyen Chihiro Ogino la mot co be 10 tuoi, đang cung gia đinh chuyen đen nha moi thi cha co re nham mot con đuong la. Ho vo tinh buoc vao mot the gioi ma thuat ma cha cua Chihiro kien quyet kham pha. Khi cha me cua Chihiro an tai mot nha hang khong nguoi, co tim thay mot nha tam cong cong trang le. Co gap mot chang trai tre, Haku, nguoi khuyen co mau tro lai con song truoc khi troi toi. Du vay, Chihiro phat hien ra đa qua tre, cha me co đa bi bien thanh heo va co khong the vuot qua con song khi thuy trieu đang dang cao, khien co bi mac ket trong the gioi linh hon.
Sau khi gap lai Chihiro, Haku tim cho co mot cong viec tu Kamaji, mot nguoi đan ong lam viec tai nha tam cong cong. Kamaji va mot nhan vien ten Rin dat Chihiro đen phu thuy Yubaba, nguoi cai quan nha tam. Yubaba cho co mot cong viec va đat cho co mot cai ten moi: Sen (千, Sen). Luc đen tham cha me minh tai chuong heo, Haku tim lai mot tam thiep chia tay gui đen Chihiro va nhan ra co đa quen mat ten that cua minh. Haku cho co be biet rang Yubaba đieu khien nguoi giup viec bang cach lay đi ten that cua ho va co se bi mac ket lai the gioi linh hon neu khong nho đuoc ten cua minh. Trong luc lam viec, Sen moi mot sinh vat luon im lang đeo mat na co ten la Vo Dien vao trong nha tam cong cong, tin rang đo la mot khach hang. Mot "linh hon hoi thoi" bat ngo đen va la khach hang đau tien cua Sen. Co be nhan ra đay la vi than cua mot con song bi o nhiem. Đe nho on nguoi lam ong ta sach se, vi than tang cho co mot chiec banh bao thao moc than ky. Trong luc đo, Vo Dien du do mot nhan vien bang vang va nuot chung anh ta. Vo Dien đoi phuc vu thuc an va tra tien rat hau hinh. Khi moi nguoi keo đen mong cho tra tien, Vo Dien nuot them hai nhan vien tham lam nua.
Luc đo tai phong minh, Sen phat hien ra nhung nguoi giay đang tan cong mot con rong va nhan ra đo chinh la Haku bien hinh. Khi Haku bi thuong bay len phong Yubaba, Sen cung tim cach len đo bang cau thang ben ngoai. Khi tim thay Haku, mot nguoi giay dinh vao lung co be bien hinh ra thanh Zeniba, chi gai sinh đoi cua Yubaba. Ba bien con trai cua Yubaba la Boh thanh mot con chuot bach, bien con chim cua Yubaba thanh mot con ruoi nho con ba tay sai cua Yubaba thanh cau be con trai ba ta. Zeniba cho Sen hay rang Haku đa an trom chiec an vang cua ba ta va canh cao Sen rang no mang mot loi nguyen chet choc. Haku va Sen (cung Boh tren lung) bi roi xuong phong đun nuoc. O đo co cho anh an mot mieng banh bao, giup anh non đuoc ca cai an va mot con sen đen bi Sen dam nat.
Trong khi Haku con bat tinh, Sen quyet đinh mang chiec an tro lai tra cho Zeniba va xin loi thay Haku. Truoc khi roi nha tam, Sen phai xu ly Vo Dien vi Yubaba cho rang co đa dan ga vao. Co cho ga an phan con lai cua chiec banh bao. Vo Dien vua đuoi theo Sen vua non ra nhung gi han an va tro lai hinh dang ban đau. Sen cung Boh, con ruoi va Vo Dien len đuong đen gap Zeniba. O nha tam luc nay, Yubaba phat hien ra Boh mat tich vi Boh gia mao đa tro lai hinh dang ba ten giup viec. Haku hua rang se mang Boh tro ve voi Yubaba, đe đoi lai ba ta phai tra tu do cho Sen va cha me co.
Sen, Vo Dien, Boh va chu ruoi cung đen nha Zeniba. Zeniba, gio đay la mot "ba cu" nhan tu, tiet lo rang tinh yeu cua Sen va Haku se hoa giai loi nguyen cua co va Yubaba đa dung con sen đen đe kiem soat anh ta. Haku trong hinh hai con rong đen nha Zeniba, đua Sen va Boh tro ve nha tam. Vo Dien đong y o lai nha Zeniba, lam nguoi giup viec cho ba. Tren đuong ve, Sen nho rang hoi be minh bi nga xuong song Kohaku nhung đuoc song đanh len bo an toan. Sau khi Sen đoan chinh xac rang Haku chinh la than song Kohaku (va phat hien ra ten that cua anh), Haku đa thoat khoi su đieu khien cua Yubaba. Khi ho quay tro ve nha tam, Yubaba bao Sen phai tim đuoc cha me minh trong mot đan heo thi moi co the hoa giai loi nguyen cho ho. Sen đoan chinh xac rang khong co con heo nao trong đo la cha me, giup ca gia đinh giai thoat khoi loi nguyen cua Yubaba. Haku dat co tro lai canh cong cua the gioi linh hon va hua se gap lai co trong tuong lai. Chihiro đoan tu voi cha me, nhung nguoi tro lai hinh hai cu va khong nho đieu gi đa xay ra. Ho tro lai chiec xe phu đay la va bui sau nhieu ngay troi qua va đi đen ngoi nha moi.


Nhan vat va dien vien = Nhan vat chinh =
Ogino Chihiro (荻野 千尋, Ogino Chihiro) / Sen (千, Sen)
Mot co be 10 tuoi, nhan vat chinh cua anime Vung đat linh hon. Chihiro la mot đua tre thu đong, nhut nhat va hau đau. Co be hau nhu so hai moi thu, chang dam đoi đau nguy hiem hay noi len y kien cua ban than. Chinh Yubaba đa đoi ten Chihiro thanh Sen nham muc đich đe co be quen mat ten that va khong the tro ve the gioi con nguoi. Nho co Haku lay lai bo quan ao cu cho co (thu ma co bat buoc phai co neu muon tro ve the gioi loai nguoi), co moi tim đuoc tam thiep chia tay cua cac ban trong tui quan va nho ra ten that cua minh. Cai ten Sen la chu đau tien cua "Chihiro" trong tieng Nhat, co nghia la mot nghin (1000). Khi đuoc nhan vao nha tam cong cong cua Yubaba voi cai ten moi, Chihiro bi moi nguoi ghet bo, ki thi boi co la con nguoi. Dan dan, nho long nhiet tinh, nhan hau, Chihiro đa hoan thanh nhieu thu thach kho khan do Yubaba đat ra đe hanh ha co be va co đuoc nhung nguoi ban tot nhu chi Rin, ong Kamajii sau tay. Nguoi tro giup Chihiro nhieu nhat la cau phap su tre tuoi Haku.

Haku (ハク, Haku) / Nigihayami Kohaku Nushi (ニキハヤミコハクヌシ, Nigihayami Kohaku Nushi)
Phap su lam viec cho Yubaba, hinh dang khac cua cau la mot con rong trang. Cung nhu Chihiro, Haku đa bi Yubaba xoa mat ten that tu lau, tuy nhien cau be lai nho đuoc ten cua Chihiro. Haku thuong xuyen bi cac nhan vien nha tam xa lanh vi ho nghi cau be la tay sai cho Yubaba. Cau la nguoi đau tien Chihiro gap o the gioi linh hon, cung la nguoi ban than thiet nhat cua co be. Haku luon mac bo đo trang vi nghia tieng Han cua cai ten "Haku" nghia la mau trang. Cau la nguoi rat dung cam, chung chac voi khuon mat đep thanh tu nhung van phang phat net nam tinh. Đoi mat xanh la cay sac ben cang khien cho khuon mat Haku an tuong hon. Đe che mat Yubaba, be ngoai Haku luon to ra lanh nhat voi Chihiro. Luc khong co ai theo doi, cau lai đoi xu rat tot bung, an can va diu dang voi co be. Thuc ra Haku đa biet Chihiro tu khi co con rat nho, boi cau đa cuu mang co khi co bi nga xuong song Kohaku. Haku chinh la vi than cai quan dong song nho đo, co ten that la Nigihayami Kohaku Nushi (ニキハヤミコハクヌシ, Nigihayami Kohaku Nushi). Song Kohaku bi con nguoi lap đi đe xay nha nen Haku khong con cho o, cau lang thang đen vung đat linh hon va đuoc Yubaba thu nhan lam nguoi hoc viec. O cuoi phim, Chihiro đa giup Haku nho lai đuoc ten that cua minh, xoa bo loi nguyen cua Yubaba am len cau. Khi co be tam biet cau đe tro ve the gioi loai nguoi, Haku hua rang ho se gap lai nhau, cau cung noi se khong lam nguoi hoc viec cua Yubaba nua.

Yubaba (湯婆婆, Yubaba)
Ba phu thuy gian tham va đoc ac cai tri vung đat linh hon. Tren tay ba ta luc nao cung đeo đay ngoc nga chau bau. Yubaba kinh doanh nha tam cong cong - noi nhung quy than toi đe thu gian moi ngay. Moi đau, ba khong he muon nhan Chihiro vao lam viec nhung quy tac bat di bat dich cua ba la "giao cong viec cho bat ki ai hoi xin" nen Yubaba đanh thu nhan Chihiro. La nguoi vo cung thuc dung, ba ta chi xem Haku nhu mot cong cu đe thuc hien viec mo am, khi cau khong con tac dung thi vut bo. Yubaba thong tri noi đay bang cach lay đi ten that cua mot nguoi khien nguoi ay khong the nho đuoc ten cua chinh minh va phai phuc tung moi menh lenh cua ba ta. Du xau xa la vay, Yubaba lai rat thuong yeu, cung chieu cau con trai khong lo Boh cua minh.

Vo Dien (カオナシ,  Kaonashi) (No Face)
Con ma ki la khong co guong mat sinh song o vung đat linh hon. Vo Dien hay đeo mat na vong hon (gan giong mat na kich Noh cua Nhat Ban) va co kha nang tang hinh. Han rat thich Chihiro vi co be la nguoi đau tien đoi xu tot voi han. Vo Dien song nho vao long tham cua con nguoi, han dung vang bac gia mua chuoc cac nhan vien trong nha tam cua Yubaba đe bat ho phuc vu đo an cho han. Khi Vo Dien an het thuc an, han quay sang an mot vai nhan vien nha tam va gay nen nao loan cho moi nguoi. Đieu duy nhat cam hoa Vo Dien la mot tam hon trong sang, khong bi vay ban vi long tham, giong nhu tam hon co be Chihiro vay. Sau khi an phai mau banh thuoc cua Chihiro (do than Song tang), Vo Dien đa non ra tat ca nhung gi han đa an, ke ca ba nhan vien nha tam ma han đa nuot va gian du đuoi theo Chihiro. Chihiro đa du đuoc Vo Dien đuoi theo minh ra bien, xa khoi pham vi nha tam, noi ma han tro lai tinh cach thuc cua minh: cham rai, tu ton va hien lanh. Cuoi cung, Vo Dien tro thanh nguoi giup viec cho phu thuy Zeniba, nguoi chi song sinh cua Yubaba.


= Nhan vat phu =
Rin (リン,  Rin)
Co gai phuc vu nha tam, la đan chi cua Chihiro. Rin binh thuong kha đanh đa va an noi tho lo, nhung co lai rat yeu quy va cham soc Chihiro nhu mot nguoi em ruot. Khi dan Chihiro đen xin viec tai phong cua Yubaba, Rin đa che cho cho co be khoi bi lo truoc cac quan đoc cong cua nha tam. Khi Vo Dien đi theo Chihiro, co đa canh bao han: "Vo Dien, neu nguoi đung đen con be, nguoi se biet tay ta!". Rin co mot uoc mo la roi khoi nha tam cua Yubaba va song o mot noi khac tot đep hon. Qua hinh dang (so voi nhung nhan vien nu khac trong nha tam) thi rat co kha nang truoc đay Rin tung la mot con nguoi nhung vi phai chiu loi nguyen cua Yubaba ma co phai lam viec o noi đay.

Oiji Kamajii
Ong lao sau tay lam cong viec đun va pha che thao duoc nuoc trong nha tam hoi, nguoi ta đat cho ong biet danh No le cua nhung cai noi đun nuoc. Thoat nhin ong Kamaji co ve đang so, xa cach, tuy nhien tinh cach cua ong lai khong nhu the. Thuc ra ong Kamaji la nguoi hien lanh, tot tinh, giup đo Chihiro nhieu lan ke tu ngay đau tien co bi lac vao vung đat linh hon. Khi Chihiro mong muon đen cho Zeniba đe tra con dau vang, Kamaji đa danh cho co be nhung tam ve tau ma ong đa đe danh suot 40 nam qua.

Zeniba (銭婆, Zeniba)
La chi sinh đoi cua Yubaba. Zeniba xuat hien kha muon trong Vung đat linh hon, khoang sau nua bo phim. Moi đau ai cung co the tuong nham ba ta đoc ac het nhu Yubaba khi buoc Chihiro giao nop Haku, tuy vay sau đo nhan vat Zeniba dan cho thay con nguoi that cua minh la mot lao ba hien lanh, đang men (sau nay ba con goi Chihiro la "chau yeu"). Ba song rat xa em gai, o canh rung noi tram dung tau so sau, co ten Đay Đam lay. Khi Chihiro thay mat Haku đen tra con dau an vang cho ba ma Haku đa đanh cap theo lenh tu Yubaba, Zeniba đa đoi xu voi co be va cac ban cua co rat tot. Ba tang co mot soi day buoc toc đuoc lam tu nhung soi chi do chim Yu va Boh (trong hinh dang chuot) tao ra. Ba bao rang vat đo se bao ve Chihiro. Cuoi phim, Zeniba đa thu nhan va giu Vo Dien lam nguoi giup viec cho minh.

Boh (坊, Bo)
Con trai duy nhat cua Yubaba. Vi đuoc me qua cung chieu nen cau nhoc nay luon to ra nhong nheo, ich ki va co phan y lai. Vi Boh co mot ngoai hinh "khong lo" hon ca ba me Yubaba nen cau chang the nao đung day ma chi co the bo loanh quanh trong can phong cua minh. Sau nay, Boh bi Zeniba bien thanh mot con chuot. Va trai qua mot chuyen đi thu vi voi Chihiro đen nha Zeniba, cau be đa biet tu đung tren đoi chan chinh minh va đa biet quan tam đen nguoi khac hon. O cuoi phim, khi Yubaba đinh tro mat, khong cho Chihiro quay ve the gioi con nguoi voi gia đinh, Boh đa len tieng thuyet phuc Yubaba đe tha co be.

Chim Yu (湯ハート, Chim Yu)
Co hinh dang cua mot con qua, nhung lai co cai đau cua Yubaba. Chuyen lam ke do tham cho Yubaba. Trong mot lan tan cong Chihiro, no đa bi Zeniba bien thanh mot con chim nho xiu mau đen co kieu bay vo ve nhu con ruoi. Ke tu đo, no tro thanh mot nguoi ban cua Chihiro va đi theo co be, bat đau cuoc hanh trinh cung voi chuot Boh va Vo Dien đi theo Chihiro toi noi o cua Zeniba o Đay Đam Lay đe tra lai chiec an vang ma Haku đa an cap cua Zeniba, va xin hoa giai phep thuat cua Zeniba đa em len no va chuot Boh. No thuong gap theo chuot Boh va bay theo Chihiro. Cuoi phim no gat đau đong tinh voi đe nghi cua Boh yeu cau Yubaba tha Chihiro va cha me co ve the gioi con nguoi. Tuy nhien, khi ket thuc phim thi nhan vat nay van chua tro lai hinh dang cu.


San xuat = Phat trien va cam hung =

Vao moi dip he, Miyazaki Hayao dung quang thoi gian nghi ngoi cua minh tai mot cabin tren nui cung gia đinh va 5 chau gai la ban voi gia đinh minh. Y tuong cho Vung đat linh hon đen khi ong quyet đinh se lam mot bo phim cho nhung nguoi ban nay. Miyazaki truoc đo đa đao dien cho nhieu phim nhu Hang xom cua toi la Totoro va Dich vu giao hang cua phu thuy Kiki, nhung phim danh cho đoi tuong la tre em va cac ban tuoi teen, nhung ong chua tung lam mot bo phim nao danh cho nhung co be 10 tuoi. Đe tim cam hung, ong đoc cac tap chi shojo manga nhu Nakayoshi va Ribon ma cac chau gai đe lai trong cabin, nhung ong cam thay chung chi đe cap đen chu đe "phai long" va lang man. Khi nhin vao nhung nguoi ban tre cua minh, Miyazaki nghi rang đay khong phai la thu "giup sinh ra long nhan ai trong nhung trai tim". Thay vao đo, ong quyet đinh lam bo phim noi ve mot nu nhan vat chinh ma ho, nhung chau gai ban cua gia đinh ong, co the noi guong.

Miyazaki đa co y đinh lam phim moi trong mot thoi gian dai. Ong đa viet kich ban cho 2 du an rieng cua minh. nhung ca hai đe xuat nay đeu bi tu choi. Đe xuat đau tien dua theo mot quyen sach cua Nhat la Kirino Mukouno Fushigina Machi, va đe xuat thu 2 noi ve mot nu nhan vat chinh tuoi teen. Du an thu ba cua Miyazaki, sau nay co ten la Vung đat linh hon, la thanh cong hon ca. Ca ba cau chuyen đeu xoay quanh mot nha tam cong cong dua theo cac nha tam cong cong tai que nha cua Miyazaki. Miyazaki tung nghi rang nha tam cong cong la mot noi bi an, va o đo co mot canh cua so nam canh cac bon tam. Miyazaki bi cuon hut boi suy nghi ve nhung thu đang sau canh cua đo, va ong đa viet nhieu cau chuyen ve no; mot trong so chung tro thanh y tuong cho nha tam cong cong trong Vung đat linh hon.
Khau san xuat phim bat đau tien hanh vao nam 2000 voi kinh phi la 1,9 ty yen (15 trieu USD). Disney đa chi 10% gia quyen đat truoc cua bo phim khi phan phoi tai My. Tu sau Cong chua Mononoke, Miyazaki va cac cong su đa co nhieu kinh nghiem voi qua trinh dung phim bang may tinh. Ho đa tu trang bi them nhieu may tinh va cac phan mem ho tro nhu Softimage, đoi ngu san xuat cua Ghibli đa bat đau hoc cach su dung cac phan mem nay nhung co gang dung chung nhu mot cong cu đe lam noi bat len cot truyen chu khong "lam dung" chung. Moi nhan vat hau het đeu đuoc ve bang tay, cung voi su giup đo cua Miyazaki đe đam bao rang cac hoa si hieu đuoc y tuong cua ong. Kho khan lon nhat trong qua trinh lam phim la viec cat bot đo dai cua no. Khi qua trinh trinh san xuat bat đau, Miyazaki nhan ra rang bo phim se keo dai hon 3 tieng neu ong lam no dua theo cot truyen hien tai cua ong. Ong đa phai cat bo nhieu đoan trong cot truyen cua minh, đong thoi giam thieu toi đa hieu ung "mat long lanh" trong phim vi ong muon bo phim phai that đon gian. Miyazaki khong muon lam nhan vat chinh la mot co be xinh đep. Ban đau ong bi that vong boi co be trong "ngoc nghech" va nghi rang: "Co be khong he de thuong. Lieu chung ta co the lam gi cho co be?". Tuy nhien, đen cuoi phim, ong cam thay yen long khi cam thay rang "Co be se tro thanh mot phu nu duyen dang".

Miyazaki thiet ke cac can nha trong the gioi linh hon dua theo kien truc cua Bao tang kien truc khong gian mo Edo-Tokyo tai Koganei, Tokyo, Nhat. Ong thuong xuyen ghe tham bao tang nay đe lay y tuong trong suot qua trinh lam phim. Miyazaki luon bi cuon hut boi phong cach Pseudo-Tay phuong cua kien truc thoi Minh Tri tai đay. Bao tang nay khien Miyazaki hoai co, "nhat la khi toi đung đay mot minh luc hoang hon, gan gio đong cua, va mat troi đang dan khuat bong – nhung giot nuoc mat dan tham đam đoi mat toi." Mot nguon cam hung lon khac nua la Notoyaryokan, mot Ryokan toa lac tai Yamagata, noi tieng nho loi kien truc va nhung đo noi that trang tri tuyet đep. Trong khi mot so sach huong dan va bai viet cho rang thi tran vang co Cuu Phan o Đai Loan đong vai tro lam mau cam hung cho phim thi Miyazaki phu nhan đieu nay. Dogo Onsen thuong đuoc coi la nguon cam hung chinh cho onsen/nha tam trong Vung đat linh hon.


= Nhac phim =

Phan nhac nen phim do Hisaishi Joe – cong tac vien lau nam cua Miyazaki sang tac va xuong nhac, đong thoi do dan nhac giao huong New Japan Philharmonic trinh bay. Nhac nen cua Hisaishi đa gat hai cac danh hieu tai le trao giai cuoc thi đien anh Mainichi lan thu 56 cho am nhac hay nhat, giai am nhac hay nhat o hang muc phim đien anh chieu rap tai hoi cho thuong mai anime Tokyo International Anime Fair nam 2001 va hang muc Album nhac hoat hinh cua nam tai le trao giai Đia vang Nhat Ban lan thu 17. Sau đo, Hisaishi đa bo sung ca tu cho "Day of the River" va đat ten cho phien ban moi nay la "The Name of Life" (いのちの名前, "Inochi no Namae") do Hirahara Ayaka trinh bay.
Ca khuc ket phim co tua "Always With Me" (いつも何度ても, Itsumo Nando demo,  Nghia đen: Luon luon, du co bao nhieu lan) do Kimura Youmi – mot nha soan nhac va nghe si choi đan lia đen tu Osaka – sang tac va trinh bay. Phan loi đuoc viet boi mot nguoi ban cua Kimura la Wakako Kaku. Ca khuc nay von du đinh đuoc su dung trong Rin the Chimney Painter (煙突描きのリン, Entotsu-kaki no Rin), mot bo phim khac cua Miyazaki nhung chua bao gio đuoc phat hanh. Trong mot phu chuong đac biet trong DVD, Miyazaki Hayao giai thich bai hat nay thuc te đa goi cam hung cho ong nhu the nao đe sang tao ra Vung đat linh hon. Rieng ca khuc đa gianh đuoc chung nhan đia vang tai le trao giai đia nhac Nhat Ban lan thu 43. Ben canh album nhac nen phim, con co mot image album co tua la Spirited Away Image Album (千と千尋の神隠し　イメーシアルハム, Sen to Chihiro no Kamikakushi Imeji Arubamu) (album ma cac ban nhac phim đuoc trinh bay boi chinh cac nhat vat -cac dien vien long tieng cho nhan vat đo), bao gom 10 ban nhac.


= Ban chuyen the tieng Anh =

Hang Walt Disney Pictures la đon vi cuoi cung gianh đuoc quyen long tieng cho ban chuyen the tieng Anh cho Vung đat linh hon, duoi su giam sat cua hoa si dien hoat xuong phim Pixar la John Lasseter. Von la mot nguoi ham mo cua Miyazaki, Lasseter se cung đoi ngu cua minh ngoi lai va xem tac pham cua Miyazaki moi khi gap phai van đe trong cot truyen. Thuc te thi lan đau tien ma Vung đat linh hon chieu tren đat My dien ra tai mot phong chieu cua Pixar. Sau khi thuong thuc bo phim Lasseter đa bi me hoac đen muc ong lien đem chieu tac pham tai Lien hoan phim quoc te San Francisco (noi phim gianh giai thuong cua ban giam khao). Sau khi nghe phan ung cua ong voi bo phim, nguoi cua hang Disney đa hoi Lasseter rang lieu ong co hung thu voi viec co gang đem Vung đat linh hon đen voi khan gia My hay khong. Lasseter đa gat đau đong y lam giam đoc san xuat cua ban chuyen the tieng Anh. Ngay sau đo, mot vai nguoi khac cung gia nhap vao du an: Kirk Wise (đong đao dien Nguoi đep va quai vat) va Donald W. Ernst (nha đong san xuat Aladdin) lan luot đam nhan cac vai tro đao dien va nha san xuat cua Vung đat linh hon. Trong khi đo Cindy Davis Hewitt va Donald H. Hewitt la nhung nguoi viet thoai phim bang tieng Anh sao cho trung voi khau hinh tieng Nhat.
Dan dien vien long tieng cua phim gom co Daveigh Chase, Jason Marsden, Susan Egan, David Ogden Stiers va John Ratzenberger. Qua trinh quang ba cho phim bi han che va Vung đat linh hon chi xuat hien duy nhat tren mot cuon nho trong trang phim tren website chinh thuc cua Disney. Tham chi Disney tung đay Vung đat linh hon khoi website chinh thuc cua ho va danh cho bo phim mot khoan kinh phi quang ba tuong đoi nho. Marc Hairston ket luan rang đay la mot phan ung hop ly truoc hanh đong nam giu nhuong quyen cua Ghibli đoi voi bo phim va cac nhan vat – đieu nay lam han che kha nang tiep thi bo phim đung luat cua Disney.


Chu đe va phan tich Chu đe cua Vung đat linh hon chiu anh huong chu yeu tu tin nguong dan gian Than đao cua Nhat. Đia điem trung tam cua phim la mot ngoi nha tam cua Nhat, noi đay tap hop mot luong lon cac sinh vat trong tin nguong dan gian Nhat Ban nhu kami đen tam. Miyazaki con trich dan nhung nghi le ha chi khi dan lang goi nhung loai kami đia phuong cua ho va moi chung vao phong tam. Trong phim Chihiro cung tiep xuc voi nhung loai đong vat va thuc vat lien quan đen kami. Miyazaki ly giai đieu nay, "Vao thoi ong ba toi, nguoi ta tin rang kami hien huu khap moi noi – trong nhung cay coi, dong song, con trung, ao gieng va bat cu thu gi. The he cua toi khong co đuc tin đo, nhung toi thich y tuong la chung ta nen tran trong moi thu vi nhung vi than hien huu o đo – chung ta nen tran trong moi thu vi co mot kieu song ton tai cho nhung thu nhu vay". Bo phim thuong đuoc so sanh voi tieu thuyet Alice o xu so than tien cua Lewis Carroll vi cot truyen co nhung yeu to tuong đong nhu cung lay boi canh trong mot the gioi ky ao; noi dung mang su xao tron tinh logic va can bang; co cac mo-tip nhu thuc pham chua nhung chat chuyen hoa, du hai mang qua trinh phat trien va chu đe đeu khong đuoc chia se cong khai. Trong cac tac pham so sanh voi Vung đat linh hon, Phu thuy xu Oz đuoc cho la co su lien ket chu đe chat che hon.
Chu đe chinh cua Vung đat linh hon tap trung vao nhan vat nu chinh Chihiro va hanh trinh nguong kich thich duoi (liminal) cua co thong qua coi linh hon. Nguyen hinh cua con đuong dan sang the gioi khac phan đinh tinh trang cua Chihiro o mot noi nao đo giua tre con va nguoi lon. Chihiro con nam ngoai nhung ranh gioi xa hoi trong boi canh sieu nhien. Trong tua đe tieng Nhat cua phim chua thuat ngu "kamikakushi" (nghia đen la "bi cac vi than mang đi") – mot niem tin dan gian cua nguoi Nhat, gan su mat tich bi an mot thoi gian cua tre em hay phu nu. Theo nha nhan chung hoc cua Nhat Ban Kazuhiko Komatsu viet trong cuon "Kamikakushi to Nihonjin", kamikakushi khong chi giau đi mot con nguoi, ma con che giau ca ly do thuc su sau su mat tich đo. Viec su dung cum tu kamikakushi ket hop voi tin nguong dan gian lien quan đen no trong phim đa cung co them khai niem cua Komatsu cua ve loi đi nguong kich thich duoi: "kamikakushi la mot ban an 'tu hinh xa hoi vang mat' va ca nhan quay tro lai sau thoi gian mat tich đong nghia voi viec 'tai sinh trong xa hoi'".
Phu thuy Yubaba co nhieu điem tuong đong voi nhan vat nguoi đanh xe ngua tu phim Pinocchio, khi cach ba phu thuy nay bien nguoi thanh heo giong nhu cach nhung cau be trong Đao khoai lac bi bien thanh lua. Sau khi đuoc nhan lam tai nha tam, Chihiro bi Yubaba tuoc mat ten that cua minh, tuong trung cho viec giet co be va Chihiro buoc phai tu truong thanh. Sau đo co be trai qua mot nghi thuc chuyen tiep (rite of passage) theo kieu hanh trinh cua nguoi hung (monomyth); đe tai tao lai tinh lien tuc voi qua khu cua minh, Chihiro phai tao ra mot danh tinh moi. Ben canh viec mang y nghia khai quat chu đe tuoi moi lon, hanh đong tuoc ten cua Chihiro va thay the bang ten moi Sen (mot cach đoc khac cua tu "chi", chu cai đau tien cua "Chihiro" trong tieng Nhat – co nghia la "mot nghin") la bieu tuong cua su chu trong đen gia tri [va la muc đich duy nhat] cua chu nghia tu ban, phan anh su kham pha đien anh cua chu nghia nay va anh huong cua no len van hoa truyen thong o Nhat Ban. Yubaba co phong cach an mac đoc đao trong nha tam khi dien mot chiec vay cua phuong Tay va song trong khu nha co kieu noi that va bay tri tu chau Au, đoi lap phong cach toi gian kieu Nhat trong khu nha cua cac nhan vien; đieu nay đai dien cho anh huong cua tu ban phuong Tay len Nhat Ban duoi thoi Minh Tri va nhung thoi ki sau. Thiet ke cong vien chu đe bi bo hoang theo kieu Minh Tri tuong trung cho su thay đoi cua cha me Chihiro – gia đinh co đen bang chiec xe hoi cua Audi nhap khau va nguoi cha mac mot chiec ao thun co be cua chau Au. Khi an o nha hang cha Chihiro tran an co be rang ong mang "the tin dung" va "tien mat", truoc khi ca ong va me co be bi bien thanh nhung con heo tieu dung theo đung nghia đen. Vung đat linh hon con mang binh luan chi trich xa hoi Nhat Ban hien đai lien quan đen xung đot the he va nhung van đe moi truong. Chihiro đuoc xem la đai dien cua shojo – mot co gai co vai tro va tu tuong đa thay đoi đang ke tu thoi hau chien tranh o Nhat.

Ngay khi Chihiro tim lai danh tinh qua khu cua minh, đat nuoc Nhat Ban – von đang lo ngai ve suy thoai kinh te xay ra trong thoi gian phat hanh phim – đa tim cach tai lien he voi nhung gia tri cua qua khu. Trong mot buoi phong van, Miyazaki cung binh luan ve yeu to hoai co đoi voi mot đat nuoc Nhat Ban xua cu. Tuy nhien, nha tam cua nhung linh hon khong the bi coi la mot noi khong mo ho va đen toi. Rat nhieu nhan vien trong nha tam đoi xu tho lo voi Chihiro vi co ay la con nguoi, tinh trang hoi lo cung đang hien huu o đay; no la mot noi chua đay su lam dung va tham lam, giong nhu tung đuoc mieu ta o phan canh xuat hien đau tien cua Vo Dien. Đoi lap voi hanh trinh va su thay đoi đon gian cua Chihiro la cuoc vui hon loan tra hinh dien ra trien mien xung quanh co. Co hai thi du đe cap đen nhung van đe moi truong trong phim. Đau tien la chi tiet Chihiro thoa thuan voi "linh hon hoi thoi". "Linh hon hoi thoi" thuc chat von la vi than cua mot con song, nhung no đa bi rac ban huy hoai đen muc khong ai nhan ra no ngay o cai nhin đau tien. No chi tro nen trong sach mot lan nua khi Chihiro don dep mot luong rac khong lo, bao gom lop xe hoi, rac va mot chiec xe đap. Đieu nay am chi đen hanh vi gay o nhiem moi truong cua con nguoi va cach ho vut rac mot cach cau tha ma chang them nghi đen hau qua va noi rac se troi đen. Chi tiet thu hai chinh la nhan vat Haku. Haku khong nho ten va đanh mat qua khu cua minh – đo la ly do anh bi mac ket trong nha tam. Cuoi cung Chihiro nho ra anh tung la vi than cua dong song Kohaku von đa bi huy hoai va thay the bang nhung can ho. Vi nhu cau phat trien cua con nguoi ma ho đa pha huy mot phan cua tu nhien, khien Haku that lac ca nha lan danh tinh cua minh. Chi tiet tren con co the đuoc so sanh voi nan pha rung va sa mac hoa; con nguoi tan pha thien nhien gay mat can bang trong he sinh thai va pha huy noi o cua đong vat nham thoa man nhu cau co them nhieu khong gian hon cua ho (nha o, trung tam thuong mai, cua hang...) nhung khong he nghi đen viec no co the anh huong đen nhung sinh vat song khac nhu the nao. Nhung chu đe phu đuoc bieu hien qua Vo Dien – nguoi phan anh nhung nhan vat xung quanh ga khi hoc bang vi du va đoat lay dien mao cua bat cu ai ga tieu thu. Ban tinh nay dan đen su hung hang quai di cua Vo Dien trong nha tam. Khi Chihiro dung chiec banh bao gay non đe cuu Vo Dien, ga lai tro ve hinh dang nhut nhat cua minh. O cuoi phim, Zeniba quyet đinh cham soc Vo Dien đe ga co the phat trien ma khong chiu anh huong tieu cuc cua nha tam. Ngoai ra Miyazaki con giai thich rang tu goc tieng Nhat ten cua Vo Dien – Kaonashi la mot an du ve thu ham muon (libido) ton tai sau tham trong moi con nguoi.


Phat hanh = Doanh thu phong ve va phat hanh chieu rap =
Ngay 20 thang 7 nam 2001, cong ty phan phoi phim Toho đa phat hanh chieu rap Vung đat linh hon tai Nhat Ban; phim thu ve 30,8 ty yen va tro thanh phim đien anh co doanh thu cao nhat tai nuoc nay, theo thong ke tu Hiep hoi nha san xuat đien anh cua Nhat. Tac pham cung tro thanh phim đien anh đau tien kiem ve 200 trieu USD tai thi truong phong ve toan cau truoc khi chieu mo man tai Hoa Ky. Hang Walt Disney Pictures la đon vi chiu trach nhiem long tieng bo phim bang tieng Anh duoi su giam sat cua John Lasseter tu xuong phim Pixar. Ngay 7 thang 9 nam 2002, ban long tieng nay đa ra mat tai Lien hoan phim quoc te Toronto va sau đo ra rap tai Bac My vao ngay 20 thang 9 nam 2002. Vung đat linh hon nhan đuoc su tiep thi it hon bat ki bo phim hang B nao khac cua Disney, khi chi co nhieu nhat 151 rap phim cong chieu bo phim vao nam 2002. Sau le trao giai Oscar 2003, luong rap chieu phim đuoc mo rong len 714 rap. Tac pham thu ve 4 trieu USD trong tuan mo man va cuoi cung thu ve khoang 10 trieu USD tinh đen thang 9 nam 2003.
O thi truong ngoai Nhat Ban va Hoa Ky, phim đeu đat thanh cong vua phai tai Han Quoc va Phap, khi lan luot đem ve 11 trieu USD va 6 trieu USD tai hai quoc gia nay. Loi nhuan thu ve tu cac quoc gia khac đa nang tong doanh thu toan cau cua phim len con so 347 trieu USD. Tai Argentina, phim con nam trong top 10 phim anime co luong ve tieu thu nhieu nhat. Vung đat linh hon lan đau tien đuoc cong chieu tai Viet Nam trong mot lien hoan phim huu nghi vao ngay 16 thang 11 nam 2011 o Ha Noi voi nhan đe Sen va Chihiro o the gioi than bi, do Trung tam Giao luu Van hoa Nhat Ban to chuc trong su kien mang ten "Lien hoan phim hoat hinh Nhat Ban 2011 – Trai nghiem su cuon hut cua phim hoat hinh Nhat Ban". Bo phim quay lai Viet Nam vao ngay 3 thang 1 nam 2025 voi nhan đe Vung đat linh hon tai cac cum rap cua CJ CGV tren toan quoc, nhu mot phan cua chuoi hoat đong trinh chieu cac phim hoat hinh do Studio Ghibli san xuat.
Sau 18 nam phat hanh tai Nhat Ban, Vung đat linh hon đuoc cong chieu tai Trung Quoc vao ngay 21 thang 6 nam 2019. Truoc đo, Hang xom cua toi la Totoro đuoc khoi chieu tai đay vao thang 12 nam 2018. Ly giai cho viec bo phim bi tri hoan phat hanh tai nuoc nay la vi quan he chinh tri cang thang giua Nhat Ban va Trung Quoc trong qua khu, nhung đen nay quan he nay dan "nguoi han", du vay nhung nguoi Trung Quoc lon len cung bo phim khi nho van tiep tuc xem phim. Bo phim đung đau phong ve thi truong Trung Quoc trong cuoi tuan đau voi doanh thu 28.8 trieu đo, vuot qua thanh tich cua Toy Story 4 luc bay gio. Trong cuoi tuan thu hai, phim tiep tuc can moc 54.8 trieu đo va roi xuong vi tri thu hai chi sau Nguoi Nhen: Xa Nha. Tinh đen  ngay 16 thang 7 nam 2019, Vung đat linh hon đat 70 trieu đo phong ve o Trung Quoc, đua no len tong doanh thu 346 trieu đo tinh đen  ngay 8 thang 7 nam 2019.


= Tai gia =
Ngay 9 thang 7 nam 2002, hang Walt Disney Studios Home Entertainment lan đau phat hanh Vung đat linh hon tren đinh dang VHS va DVD tai Nhat Ban. An ban cua Nhat co kem theo cac phan storyboard (mot loat cac buc hinh ve phac the hien so luoc cot truyen va bo cuc chinh) cua phim va an ban đac biet co tang kem đau thu DVD player cua Ghibli. Vung đat linh hon đa ban đuoc 5,5 trieu video tai gia o Nhat Ban tinh đen nam 2007 va hien van đang nam giu ky luc tieu thu nhieu ban sao video tai gia nhat moi thoi tai nuoc nay. Ngay 15 thang 4 nam 2003, Walt Disney Studios Home Entertainment cung phat hanh bo phim tren ca đinh dang VHS va DVD tai Bac My. Su chu y gianh đuoc tu chien thang tai giai Oscar cung khien luong ban đia cua tac pham tang rat manh. Cac san pham tang kem đia phim gom co nhung trailer o Nhat, mot bo phim tai lieu ve qua trinh lam phim phat song goc tren Nippon Television, nhung buoi phong van voi dan dien vien cua Bac My, mot ban so sanh chon loc tung phan storyboard voi phan canh trong phim va The Art of Spirited Away–mot bo phim tai lieu do nam dien vien Jason Marsden thuyet minh.
Ngay 12 thang 9 nam 2003, Optimum Releasing phat hanh noi đia Vung đat linh hon tai Anh Quoc; phim sau đo đuoc phat hanh tren ca đinh dang DVD va VHS, duoi dang mot an ban cho thue thong qua nha phan phoi đoc lap High Fliers Films PLC sau khi phim đuoc cong chieu tai cac rap. Tac pham đuoc chinh thuc phat hanh tren DVD tai Anh Quoc vao ngay 29 thang 3 nam 2004 va cung do chinh Optimum Releasing tien hanh phan phoi. Nam 2006, Optimum tai phat hanh bo phim trong bo đia suu tap "The Studio Ghibli Collection". Phim cung đuoc phat hanh tren đinh dang Blu-ray tai Nhat Ban va Anh Quoc vao nam 2014, sau đo ban Blu-ray cung ra mat o Bac My vao ngay 16 thang 6 nam 2015. Ngay 17 thang 10 nam 2017, GKIDS tiep tuc tai phat hanh phim tren Blu-ray va DVD.


Đon nhan = Đanh gia chuyen mon =
Vung đat linh hon đa đon nhan đong đao phan hoi tich cuc tu gioi phe binh. Tren he thong tong hop ket qua đanh gia Rotten Tomatoes, bo phim nhan đuoc 97% luong đong thuan dua theo 185 bai đanh gia, qua đo đat điem trung binh la 8,6/10. Cac chuyen gia cua trang web nhat tri rang, Vung đat linh hon la mot cau chuyen co tich gay kinh ngac, đay me hoac voi net ve that trang le; phim se khien khan gia them to mo mot chut va bi cuon hut boi the gioi xung quanh ho". Tren trang Metacritic, tac pham gianh so điem trung binh rat cao la 96 tren 100 dua tren 41 nhan xet, chu yeu la nhung loi khen ngoi.
Roger Ebert cua nhat bao Chicago Sun-Times cham phim bon tren bon sao, đong thoi khen ngoi bo phim cung phan chi đao cua Miyazaki. Ebert con cho rang Vung đat linh hon la mot trong "nhung bo phim đien anh hay nhat nam." Elvis Mitchell cua to The New York Times nhan xet phim rat tich cuc va đanh gia cao phan hoat hinh. Mitchell con uu ai so sanh bo phim voi Through the Looking-Glass cua Lewis Carroll, đong thoi nhan xet rang nhung bo phim cua ong "tran ngap tam trang buon" va cac nhan vat "lam tang kich tinh [cua phim]". Derek Elley to Variety noi rang Vung đat linh hon "co the gay hung thu voi thanh nien va nguoi lon" va đanh gia cao phan hoat hoa cung am nhac trong phim. Kenneth Turan cua to Los Angeles Times khen ngoi dan dien vien long tieng va thay rang bo phim la "san pham cua tri tuong tuong manh liet va dung cam, so huu su sang tao khong giong nhu bat cu thu gi con nguoi tung thay truoc đay". Turan cung đe cao vai tro đao dien cua Miyazaki. Nha phe binh Jay Boyar cua Orlando Sentinel cung đe cao vai tro đao dien cua Miyazaki va noi rang bo phim la "lua chon hoan hao cho nhung đua tre khi chung phai chuyen đen nha moi".
Nam 2010, Rotten Tomatoes xep Vung đat linh hon la phim đien anh hoat hinh hay thu 13 tren trang web va sau đo la thu 17 vao nam 2012. Nam 2004, Cinefantastique liet bo anime la mot trong "10 tac pham hoat hinh vo cung quan trong". Nam 2005, Vung đat linh hon xep thu 12 trong so nhung phim hoat hinh hay nhat moi thoi đai cua IGN. Phim con đung hang 9 trong nhung tac pham đien anh co luot binh chon cao nhat moi thoi đai tren Metacritic, qua đo tro thanh phim đien anh hoat hinh truyen thong co luot đanh gia cao nhat tren website nay. Tac pham cung đung hang 10 trong "100 phim đien anh hay nhat cua đien anh the gioi" ("The 100 Best Films of World Cinema") cua tap chi Empire vao nam 2010.


= Giai thuong =


Tham khao Ghi chu

Chu thich

Đoc them


Lien ket ngoai Vung đat linh hon tren Internet Movie Database
Vung đat linh hon tai TCM Movie Database
Vung đat linh hon tren trang AllRovi
Vung đat linh hon tai Big Cartoon DataBase
Vung đat linh hon (anime) tai tu đien bach khoa cua Anime News Network
Vung đat linh hon tai Box Office Mojo
Vung đat linh hon tai Metacritic
Vung đat linh hon tai Rotten Tomatoes
Vung đat linh hon tai Japanese Movie Database (tieng Nhat)