Cong ty Đong An Ha Lan (tieng Ha Lan: Vereenigde Oost-Indische Compagnie hay VOC, co nghia la: Cong ty lien hiep Đong An Ha Lan) la mot cong ty thuong mai, thanh lap nam 1602 khi quoc hoi Ha Lan trao 21 nam nam đoc quyen thuc thi nhung hoat đong thuc dan tai chau A. Đay la cong ty đa quoc gia đau tien tren the gioi va la cong ty đau tien su dung co phieu. Đay la 1 cong ty đay quyen luc, so huu gan nhu toan bo quyen luc cua chinh phu, bao gom co kha nang phat đong chien tranh, bo tu va hanh hinh cac tu nhan, thay mat trong cac đam phan hiep uoc, đuc tien va thanh lap thuoc đia.
Theo thong ke, VOC lam lu mo tat ca cac đoi thu thuong mai khac tai chau A. Tu 1602 đen 1796, VOC đa gui gan 1 trieu nguoi chau Au lam viec cho cac giao dich thuong mai voi 4.785 tau va mang luoi van tai đa van chuyen hon 2,5 trieu tan hang hoa voi chau A. Phan con lai cua ca chau Au chi gui đi 882.412 nguoi tu nam 1500 đen nam 1795. Ham đoi vuong quoc Anh (sau la Đe quoc Anh) voi cong ty Đong An Anh, đoi thu canh tranh chinh cua VOC, o vi tri thu 2 voi 2.690 tau va van chuyen chi bang 1/5 trong tai hang hoa so voi VOC. VOC huong loi nhuan khong lo tu the đoc quyen ve gia vi trong the ky 17. Cong ty nay tung co xung đot voi chua Nguyen Phuc Lan voi đinh cao la tran cang Eo.
Thanh lap nam 1602, VOC co đuoc loi nhuan tu viec thu mua gia vi o quan đao Maluku. Nam 1619, VOC thiet lap thu phu tai thanh pho cang voi ten goi la Jakarta, đoi ten tu ten goi cu Batavia. Trong 2 the ky tiep theo VOC đa thiet lap cac cang giao dich moi va bao ve loi ich cua ho bang viec xam chiem them lanh tho. Cong ty Đong An Ha Lan co mot so điem khac biet so voi cac cong ty Đong An khac. Đau tien, VOC la mot cong ty co phan, co nghia la VOC đuoc so huu boi mot nhom cac nha đau tu, đieu nay cho phep cong ty huy đong đuoc nhieu von hon so voi cac cong ty thuong mai khac. Thu hai, VOC đuoc trao đoc quyen thuong mai voi Đong An, đieu nay cho phep cong ty kiem soat thi truong trong khu vuc. Thu ba, VOC co mot đoi quan va hai quan hung manh, đieu nay cho phep cong ty bao ve cac loi ich cua minh.
Cong ty Đong An Ha Lan la mot cong ty buon ban quan trong tren the gioi trong hai the ky, thuong xuyen đong gop 18% lai suat hang nam trong vong 200 nam. Cong ty bat đau tut doc cuoi the ky 18 do tinh trang tham nhung. VOC pha san va chinh thuc tan ra nam 1800. Nhung quyen so huu va cac mon no bi chinh phu Cong hoa Batavia cua Ha Lan chiem giu. Lanh tho cua VOC tro thanh Lanh tho Đong An Ha Lan va banh truong trong the ky 19 chiem đong ca quan đao Indonesia va trong the ky 20 thanh lap nen quoc gia Indonesia.


Lich su = Boi canh =
Trong the ky 16, nganh buon ban đo gia vi bi thong tri boi nhung nguoi Bo Đao Nha, ho su dung Lisbon lam cang nguyen lieu. Truoc khi co nhung cuoc bao đong tai Ha Lan thi Antwerp đa đong vai tro la trung tam phan phoi hang gia vi tai Bac Au, sau nam 1591 nhung nguoi Bo Đao Nha đa su dung nhung nghiep đoan đa quoc gia cua Đuc nhu Fuggers va Welsers, cung nhu cac cong ty cua Tay Ban Nha va Y su dung Hamburg lam cang nguyen lieu phia bac, đe phan phoi san pham cua ho, vi vay nhung thuong gia Ha Lan bi cat het nguon nguyen lieu. Cung thoi điem đo, he thong thuong mai cua Bo Đao Nha to ra kem hieu qua trong viec đap ung nhung yeu cau ngay cang cao cho cac loai hang hoa, đac biet la hat tieu. Nhu cau cho gia vi tro nen bien đong, nguon cung khong on đinh cho hat tieu đa gay nen mot con sot gia mat hang nay thoi điem đo.
Them nua, khi Bo Đao Nha đuoc sap nhap vao ngai vang cua vua Tay Ban Nha, cung voi viec Ha Lan đang co chien tranh. Nam 1580, Đe quoc Bo Đao Nha tro thanh muc tieu thich hop cho nhung cuoc tan cong quan su. Đay la nhung yeu to co ban thoi thuc Ha Lan tham gia vao thi truong buon ban hat tieu lien luc đia thoi điem đo. Ly do cuoi cung, mot vai nguoi Ha Lan nhu Jan Huyghen van Linschoten va Cornelis de Houtman đa nam đuoc bi mat nhung hai trinh thuong mai cua Bo Đao Nha va tan dung triet đe co hoi nay. Chuyen hanh trinh đau tien cua Houtman toi Banten, mot cang quan trong cua Java, đa gianh đuoc mot loi nhuan khiem ton.
Nam 1596, mot nhom thuong gia Ha Lan quyet đinh mot lan nua pha the đoc quyen cua Bo Đao Nha. Nam 1596, mot đoan vien chinh gom 4 tau chi huy boi thuyen truong Cornelis de Houtman toi Indonesia la su lien he đau tien cua Ha Lan voi Indonesia. Đoan thuyen đa toi đuoc Banten, cang xuat hat tieu chinh o Tay Java, đoan tau đa mat 12 thuy thu đoan khi bi nguoi Java tan cong tai Sidayu va giet chet mot thu linh đia phuong tai Madura. Mot nua thanh vien cua đoan đa chet truoc khi tro ve đuoc Ha Lan nam sau đo, nhung ho đa thu đuoc mot luong hat tieu co loi nhuan đang ke.
Nam 1598, mot luong lon nhung đoan thuyen cua cac nhom thuong gia canh tranh o khap Ha Lan tiep tuc đuoc gui toi Indonesia. Mot vai đoan thuyen bi mat nhung phan lon đa thanh cong va thu đuoc mot luong lon loi nhuan. Thang 3 nam 1599, mot đoan thuyen gom 22 tau gom 5 cong ty khac nhau duoi su chi huy cua Jacob van Neck đa toi đuoc đao hat tieu Maluku. Đoan thuyen tro ve chau Au nam 1599 va 1600, du cho bi mat toi 8 chiec thuyen nhung ho đa thu đuoc toi 400% loi nhuan. Nam 1600, nhung nguoi Ha Lan tham gia vao lien minh chong Bo Đao Nha cua nguoi ban đia Hitu, đoi lai nhung nguoi Ha Lan đuoc đoc quyen mua ban gia vi o Hitu. Nguoi Ha Lan đa gianh đuoc quyen kiem soat Ambon khi lien minh cua ho voi nguoi Hitu chuan bi mot cuoc tan cong nguoi Bo Đao Nha tai phao đai Ambon, quan Bo Đao Nha chap nhan đau hang. Nam 1613, nguoi Ha Lan truc xuat nguoi Bo Đao Nha khoi phao đai Solor, quan Bo phan cong tro lai va tai chiem đuoc vung đat nhung đen nam 1626, nguoi Ha Lan gianh lai đuoc Solor.


= Hinh thanh =
Vao thoi điem đo, thong thuong mot cong ty đuoc thanh lap chi đe ton tai trong thoi gian cua chuyen hai hanh, va đuoc giai the ngay sau khi su tro ve cua đoan thuyen buon. Đo la do nhung su đau tu vao chi phi cua mot chuyen hanh trinh mang đen rui ro rat cao, khong chi vi nhung moi đe doa thuong xuyen cua nan cuop bien, benh tat, đam tau, ma con do tac đong cua nhu cau luon bien đong va nguon cung gia vi bap benh, co the khien cho gia vi rot gia tham hai, lam tieu tan trien vong sinh loi.


= Phat trien =


Chu thich Lien ket ngoai Cong ty Đong An Ha Lan Dutch East India Company tren Encyclopædia Britannica