Tau san bay (tieng Anh: aircraft carrier), hay hang khong mau ham, la mot loai tau chien đuoc thiet ke đe trien khai va thu hoi lai may bay – tren thuc te hoat đong nhu mot can cu khong quan tren bien. Vi vay, cac tau san bay cho phep luc luong hai quan trien khai khong luc o cac khoang cach lon khong phu thuoc vao cac can cu o gan đo đe lam can cu tren mat đat cho may bay. Cac luc luong hai quan hien đai voi nhung con tau nhu vay coi chung la trung tam cua ham đoi, vai tro truoc đo do thiet giap ham đam nhan. Su thay đoi nay dien ra do su phat trien cua chien tranh tren khong ngay truoc Chien tranh the gioi thu hai, khi cac loai may bay ngay cang tro nen nguy hiem va co tam bay xa hon.
Cac tau san bay khong co ho tong đuoc coi la de bi cac tau khac, may bay, tau ngam hay phi đan tan cong va vi the chung phai di chuyen trong mot đoi tau san bay. Trong luc luong hai quan cua nhieu nuoc, đac biet la Hai quan Hoa Ky, mot tau san bay đuoc coi la tau chu luc. Cung voi tau ngam hat nhan, tau san bay đuoc xem la co vai tro trong yeu trong suc manh hai quan cua 1 cuong quoc.
Tau san bay co kha nang tan cong rat manh va luon đuoc nhieu tau khu truc đi theo bao ve, nhung cung nhu moi loai vu khi khac, tau san bay khong phai la "bat kha chien bai", cac cuong quoc quan su luon chuan bi san luc luong va phuong an đe đanh chim tau san bay đoi phuong. Đien hinh la trong The chien thu hai, cac nuoc Anh, My va Nhat đa huy đong hang chuc tau san bay đe tac chien, trong so đo 40 tau san bay đa bi đanh chim (20 tau cua Nhat, 12 tau cua My, 8 tau cua Anh), hang chuc tau khac bi đanh hong nang.
Trong cuoi the ky XX – đau the ky XXI, viec bao ve/tieu diet tau san bay đuoc coi la nhiem vu quan trong nhat đe đam bao gianh chien thang trong tac chien hai quan giua cac cuong quoc. Trong khi Hoa Ky co đoi tau san bay lon nhat the gioi thi Lien Xo/Nga đap tra bang viec xay dung ham đoi tau ngam lon nhat the gioi đe san đuoi tau san bay, kem theo đo la viec che tao nhung vu khi chuyen biet rat manh (ngu loi hang nang, thuy loi thong minh, tau ngam khong nguoi lai, ten lua chong ham hang nang co tam ban sieu xa va van toc sieu thanh), chuyen dung đe tieu diet tau san bay đoi phuong (xem Nhung cach tieu diet tau san bay)
Tau san bay co uu the o cu ly tan cong xa, may bay cua no co the tan cong muc tieu o cu ly 700 km. Nhung đen cuoi the ky XX – đau the ky XXI, do cong nghe phat trien, ngay cang nhieu quoc gia che tao đuoc cac loai vu khi moi co tam ban con xa hon tau san bay (ten lua chong ham tam xa, tau ngam khong nguoi lai), khien uu the cua tau san bay bi mat dan, trong khi chi phi đong tau san bay thi ngay cang đat đo. Cac chuyen gia đanh gia tau san bay đang mat dan hieu qua va se som bi thay the boi cac loai tau chien moi, tuong tu nhu so phan cua cac thiet giap ham trong thap nien 1940.


Hinh dang san bay Cac tau san bay hien đai co san bay phang, san bay đuoc dung lam noi cat canh va ha canh cho cac may bay. May bay cat canh len phia truoc, nguoc chieu gio, va ha canh tu phia sau. Cac tau san bay co the chay voi toc đo, vi du len toi 35 knot (65 km/h), nguoc chieu gio khi may bay cat canh đe tang toc đo gio bieu kien, nho vay giam đuoc toc đo can thiet cua may bay so voi con tau. Tren mot so chiec, mot he thong phong may bay hoat đong bang hoi nuoc đuoc su dung nham đay may bay ve phia truoc tro giup them vao suc manh cua đong co may bay, cho phep may bay cat canh o mot khoang cach ngan hon binh thuong, tham chi voi hieu ung cua gio nguoc chieu tu phia truoc toi. Tren cac tau san bay khac, may bay khong can tro giup đe cat canh – yeu cau tro giup cat canh lien quan toi thiet ke may bay va đac điem cua no. Nguoc lai, khi ha canh tren mot tau san bay, mot so may bay chi dua vao mot moc đuoi đe ngoac vao cac day ham chay ngang san bay cua tau đe giu chung dung lai trong mot khoang cach ngan hon binh thuong. Mot so loai khac dung kha nang lo lung cua no đe ha thang đung va vi the can phai giam toc đo khi ha canh. Tu cuoi Chien tranh the gioi thu hai viec huong đuong bang ha canh cheo mot goc so voi truc chinh cua con tau đa tro nen pho thong. Chuc nang đau tien cua kieu đuong bang cheo la cho phep may bay nao khong moc đuoc day ham, goi la "bolter" (chu ngua bat kham), tiep tuc cat canh ma khong gap phai nguy co lao vao cac may bay đang đo o khu vuc phia truoc san bay. Đuong bang cheo cung cho phep ha canh mot may bay cung luc voi viec phong mot may bay khac o đuong bang truoc.
Cac vung san bay ben hong cua tau chien (đai chi huy, thap kiem soat bay, he thong thoat khi cua đong co va cac thu khac) đuoc tap trung o mot vung kha nho đuoc goi la mot "đao". Rat hiem tau san bay đuoc thiet ke hay đuoc che tao ma khong co mot đao va kieu thiet ke nhu vay chua tung đuoc thay tren bat ky mot tau san bay co ham đoi nao.
Mot hinh dang gan đay hon, goi la kieu nhay cau (ski jump), đuoc Hai quan Hoang gia Anh su dung, co mot đau doc len o phia truoc đuong bang. No đuoc phat trien đe co the phong đuoc cac may bay VTOL (may bay cat canh va ha canh thang đung) hay STOVL (may bay cat canh đuong bang ngan va ha canh thang đung) nhu kieu Sea Harrier hay F-35. Mac du may bay co the bay len thang đung o tren boong, nhung viec su dung bo doc se tiet kiem nhien lieu. Vi se khong can toi cac may phong va day ham nua, cac tau san bay kieu nay se giam đuoc trong luong, tinh phuc tap, va khoang khong can thiet đe bo tri thiet bi.


Cac kieu thong thuong Trong the ky vua qua, đa co nhieu kieu tau san bay đuoc thiet ke, mot so chung hien đa loi thoi. Noi chung, chung co the đuoc phan loai nhu sau:


= Cac thiet ke ban đau =
Nhung chiec Tau tiep lieu thuy phi co, nhu HMS Engadine, chuyen mang thuy phi co. Chung đa bi loai khong đuoc su dung tren chien truong sau thap nien 1920 khi nhung tau san bay co the chua cac may bay quy uoc đuoc bien che vao cac ham đoi va uu the cua cac loai may bay tren mat đat so voi cac loai thuy phi co trong cac chien dich hai quan đa ro rang.
Nhung tau san bay tieu chuan, nhu HMS Ark Royal, gian nuoc trong khoang 20.000 đen 65.000 tan. Thuong đuoc goi la "nhung tau san bay ham đoi"
Tau san bay cho may bay; tau san bay co the mang moi loai may bay. Gom ca USS Akron va USS Macon


= Nhung phat trien trong Chien tranh the gioi thu hai =
Cac tau san bay ho tong, nhu USS Barnes, chi đuoc che tao trong Chien tranh the gioi thu hai, va đuoc Hai quan hoang gia Anh va Hai quan Hoa Ky su dung.
Cac tau san bay hang nhe, nhu USS Independence, đuoc thiet ke đe chi cho cac may bay chien đau.
Cac tau cho may bay cai tien tu tau hang, nhu SS Michael E, tau cho hang, co the phong may bay chien đau nhung khong thu hoi đuoc. Nhung tau nay đuoc dung luc khan cap trong Chien tranh the gioi thu hai.
Cac tau cho may bay cai tien tu tau buon (MACs), nhu MV Empire MacAlpine, mot bien phap khi khan cap khac, lap them đuong bang vao cac tau buon cho hang.
Cac Tau chien cho may bay đuoc sang tao boi Hai quan Đe quoc Nhat đe bu lai mot phan ton that ve hang khong mau ham sau Tran chien Midway. Hai chiec trong so chung đuoc lam tu Thiet giap ham lop Ise vao cuoi nam 1943. Nhung thap nho o đuoi tau bi doi đi va đuoc thay the bang mot kho chua may bay, san bay va may phong. Tau tuan duong hang nang Mogami cung đuoc cai tao kieu nhu vay.
Cac Tau ngam cho may bay, nhu kieu Surcouf cua Phap, hay tau ngam lop I-400 cua Nhat co the mang 3 may bay Aichi M6A Seiran. Chiec đau tien trong so chung đuoc che tao vao thap nien 1920.
Mot so tuan duong ham va tau chi huy thoi giua hai cuoc chien thuong co may phong danh cho may bay tren bien đe trinh sat va phat hien điem roi cua đan phao. No đuoc phong bang mot may phong va thu hoi bang can cau tu tren mat nuoc sau khi ha canh. Đa so chung đa bi bo đi trong Chien tranh the gioi thu hai, nhung chung cung co mot so thanh cong trong thoi gian đau cuoc chien nhu chiec Walrus cua HMS Warspite trong cac chien dich o vinh Fio nam 1940.


= Nhung kieu tau san bay hien nay =
Tau san bay tan cong đo bo, nhu USS Tarawa, thuong đuoc dung cho muc đich cho quan đo bo va đieu khien mot lien đoi may bay truc thang lon cho muc đich đo. Chung cung đuoc goi la "tau cho linh đac cong" hay "tau cho may bay truc thang".
Cac tau san bay chong tau ngam, nhu HMS Ocean, cung đuoc goi la "tau cho may bay truc thang."
Cac hang khong mau ham co vua, nhu chiec Kuznetsov cua Nga hoac HMS Queen Elizabeth cua Anh, gian nuoc 40.000 - 70.000 tan. Đuoc trang bi đong co chay dau hoac đong co hat nhan.
Cac sieu hang khong mau ham, nhu USS Nimitz, gian nuoc 75.000 tan hay lon hon. Đuoc trang bi đong co bang cac lo phan ung hat nhan va la trung tam cua mot ham đoi đuoc thiet ke hoat đong xa nha.
Nhieu tau chien hien đai co kha nang đo may bay truc thang va cac tau cho may bay truc thang la mot loai tau san bay tan cong đo bo kieu moi.
Ve phuong thuc phong may bay, co 3 kieu chinh:

Kieu cat canh thang đung: Kieu tau nay dung may bay hoac truc thang co kha nang cat canh thang đung ma khong can chay đa. Phuong thuc nay chu yeu dung cho cac tau san bay co nho, von co đuong bang khong đu dai đe may bay chay đa khi cat canh.
Kieu phong nhay cau: Mui tau se doc len mot đoan đe tao đa cho may bay cat canh. Kieu phong nay co uu điem la khong can trang bi may phong nen tiet kiem đuoc chi phi đong tau, chi phi bao duong va cung it tieu ton nhien lieu, toc đo phong may bay cung nhanh hon va bat ky luc nao cung phong đuoc may bay (tau san bay dung may phong thi phai đoi nap nang luong cho may phong sau moi lan su dung). Nhuoc điem cua kieu tau nay la no khong the phong đuoc nhung loai may bay co ty so luc đay thap (vi du nhu may bay van tai, may bay canh bao som – trinh sat đien tu...). Phuong thuc nay chu yeu dung cho cac tau san bay co vua chay bang đong co dau.
Kieu may phong: Loai tau nay đuoc trang bi may phong đe tao đa cho may bay cat canh. Uu va nhuoc điem cua kieu phong nay nguoc lai voi kieu phong nhay cau. Phuong thuc nay chu yeu dung cho cac tau san bay co lon chay bang đong co hat nhan.


Lich su va cuoc chay đua = Nguon goc =

Khi may bay nang hon khong khi đuoc phat trien vao đau the ky XX, nhieu luc luong hai quan bat đau chu y toi tiem nang su dung chung đe trinh sat nhung tau chien lon. Nhieu chuyen bay thu nghiem đa đuoc tien hanh đe kiem tra y tuong nay. Eugene Ely la phi cong đau tien đuoc phong tu mot tau đung yen vao thang 10 nam 1910. Ong đa cat canh tu mot ket cau đuoc gan chat vao phan san o mui tau chiec tuan duong ham boc thep cua My, USS Birmingham tai Hampton Roads, Virginia va ha canh o gan đo tren Mui đat Willoughby sau vai phut bay tren khong. Vao ngay 18 thang 1 nam 1911 ong tro thanh phi cong đau tien ha canh tren mot tau đung yen. Ong cat canh tu đuong đua Tanforan va ha canh tren mot ket cau tam khac tren đuoi chiec USS Pennsylvania bo neo tai San Francisco ben cang – he thong phanh ngau tac gom cac bao cat va nhung soi day dan thang toi mui ham va nhung soi day đuoc mieu ta ben tren. May bay cua ong sau đo quay tron va ong khong the cat canh lai. Si quan chi huy Charles Samson, RN, tro thanh nguoi đau tien cat canh tu mot tau chien đang chay vao ngay 2 thang 5 nam 1912. Ong cat canh trong mot Short S27 tu tau chien HMS Hibernia khi no đang chay voi toc đo 10,5 knots (19 km/h) trong cuoc Thao dien ham đoi hoang gia o Weymouth.
Tau HMS Ark Royal đuoc xem la chiec tau san bay đau tien. Ban đau no la mot chiec tau buon, nhung đuoc hoan cai lai đe tro thanh mot tau san bay cho thuy phi co. Đuoc đua vao su dung nam 1914, no phuc vu trong chien dich Dardanelles đen het Chien tranh the gioi thu nhat.
Cuoc tan cong đau tien tu mot tau san bay la tan cong mot muc tieu tren đat lien dien ra ngay 19 thang 7 nam 1918. Bay chiec Sopwith Camel đuoc phong tu HMS Furious đa tan cong can cu zeppelin cua Đuc tai Tondern, voi hai qua bom 50 lb moi qua. Nhieu khi cau va bong khi bi pha huy, nhung vi tau san bay khong co cach nao đe thu hoi may bay mot cach an toan, hai phi cong đa bo may bay tren bien canh tau trong khi nhung nguoi khac bay toi nuoc Đan Mach trung lap.


= Nhung nam giua hai cuoc chien =

Hiep uoc Hai quan Washington nam 1922 đa đat ra nhung gioi han chat che ve suc manh hai quan sau Chien tranh the gioi thu nhat, cac gioi han khong chi ve tong kich thuoc cua cac tau san bay, ma con ve gioi han toi đa la 27.000 tan cho moi chiec. Mac du đa co mot so sua đoi ve tong kich thuoc (chi tinh nhung chiec trong ham đoi, khong tinh nhung chiec thu nghiem), khong đuoc vuot qua tong kich thuoc. Tuy nhien, trong khi cac cuong quoc hai quan lon vuot qua kich thuoc đoi voi nhung chiec tau chien, thi ho khong vuot kich thuoc đoi voi cac tau san bay. Vi the, nhieu tau chien va tuan duong ham đang đuoc che tao (hay đang đuoc su dung) đa đuoc chuyen đoi thanh tau san bay. Chiec tau đau tien co san phang tren toan bo chieu dai la chiec HMS Argus, viec hoan cai no hoan thanh vao thang 9 nam 1918, Hai quan Hoa Ky noi got vao nam 1920, khi viec hoan cai chiec USS Langley hoan thanh. Ham đoi tau san bay đau tien cua My chi đuoc đua vao phuc vu nam 1928 (USS Lexington va Saratoga).
Chiec tau san bay thuc su đau tien đuoc phat trien la chiec HMS Hermes, mac dau chiec đau tien đuoc bien che vao ham đoi la chiec Hosho cua Nhat Ban (đuoc bien che vao thang 12 nam 1922, tiep đo la chiec HMS Hermes vao thang 7 nam 1923). Thiet ke cua chiec Hermes tiep noi va co anh huong tu chiec Hosho, va viec che tao no tren thuc te đuoc bat đau som hon, nhung nhieu cuoc kiem tra, thuc nghiem va ngan sach đa lam cham thoi gian hoan thanh no.
Toi cuoi thap nien 1930, cac tau san bay tren the gioi thuong mang ba kieu may bay: may bay phong ngu loi, cung đuoc su dung cho nhung vu nem bom quy uoc trinh sat; may bay nem bom bo nhao, cung đuoc su dung vao trinh sat (trong Hai quan Hoa Ky, kieu may bay nay đuoc goi la "may bay nem bom trinh sat"); va may bay chien đau đe bao ve ham đoi va ho tong cac may bay nem bom đi lam nhiem vu. Boi vi khoang khong tren tau san bay rat han che, tat ca cac may bay đo đeu nho, co mot đong co, va thuong co canh gap lai đe de xep cat.


= Chien tranh the gioi thu hai =
Cac tau san bay đong mot vai tro quan trong trong Chien tranh the gioi thu hai. Voi 7 tau hoat đong, Hai quan Hoang gia Anh co mot uu the ve so luong to lon o đau cuoc chien khi ca Đuc va Y đeu khong co tau san bay. Tuy nhien, điem yeu de bi tan cong ca cac tau san bay truoc cac tau chien truyen thong đa nhanh chong lo ra khi tau HMS Glorious bi tuan duong ham Đuc đanh đam trong chien dich Na Uy nam 1940. Toi Chien tranh the gioi thu hai, cac tau cho thuy phi co khong con đuoc coi la ngang suc voi nhung tau san bay mang may bay quy uoc, boi vi cac may bay quy uoc co tam bay xa hon, nhanh hon, voi trong luong vu khi đem theo lon hon va tinh nang tot hon; sau cuoc chien, nhung chiec may bay truc thang đau tien đa thay the nhieu nhiem vu cua nhung may bay tren bien.
Su yeu kem ro rang nay truoc cac tau chien đa thay đoi vao thang 10 nam 1940 khi chiec tau san bay HMS Illustrious tung ra mot cuoc tan cong tam xa vao ham đoi Y trong Tran Taranto. Chien dich nay đa lam mat kha nang chien đau cua 3 trong 6 tau chien tai cang va chi mat 2 chiec trong so 21 chiec may bay nem loi Fairey Swordfish. Cac tau san bay cung đong mot vai tro quan trong trong viec cung co cho đao Malta, ca bang cach van chuyen may bay va bao ve cac đoan tau tiep te cho hon đao đang bi phong toa nay. Viec su dung cac tau san bay đa lam cho hai quan cua Y va Đuc von chi co can cu san bay tren đat lien khong the thong tri tren vung Đia Trung Hai.
O Đai Tay Duong, cac may bay tu tau san bay HMS Ark Royal va HMS Victorious chiu trach nhiem lam giam buoc tien cua Tau chien Bismarck Đuc trong thang 5 nam 1941. Sau đo, cac tau san bay ho tong đa chung minh gia tri cua minh trong vai tro bao ve cac đoan tau van tai trong Tran chien Đai Tay Duong thu hai va o cac vung bien Bac Cuc.
Nhieu tran chien lon o Thai Binh Duong cung co su tham gia cua cac tau san bay. Nhat Ban bat đau cuoc chien voi 10 chiec, ham đoi lon nhat va hien đai nhat tren the gioi o thoi điem đo. My co 7 chiec tau san bay vao luc bat đau cuoc chien cho du chi co 3 trong so chung hoat đong o Thai Binh Duong.

Viec phat trien nhung ngu loi lan o đo sau thap cua Nhat Ban nam 1939, vu tan cong nam 1940 cua Khong quan Hoang gia Anh vao ham đoi Y o Taranto, vu tan cong bat ngo cua Nhat Ban vao Tran Chau Cang la mot minh chung ro rang cua suc manh co đuoc khi so huu mot luc luong lon nhung tau san bay hien đai.
Đong thoi, nguoi Nhat bat đau tien ra khap Đong Nam A va vu đanh chim Prince of Wales va Repulse cua cac may bay co can cu tren mat đat cua Nhat Ban khien cho nay sinh nhu cau ve nhung chiec tau bao ve ham đoi khoi nhung cuoc tan cong khong quan. Thang 4 nam 1942, Luc luong tau san bay tan cong nhanh cua Nhat Ban chay vao An Đo Duong va đanh chim cac tau, gom ca chiec tau san bay đang đuoc sua chua va khong đuoc bao ve HMS Hermes. Cac ham đoi nho hon cua Đong Minh khong đuoc bao ve đung muc đa bi buoc phai rut lui hay bi pha huy. Trong Tran chien bien San Ho, cac ham đoi My va ham đoi Nhat Ban lan đau tien trao đoi nhung tran tan cong bang may bay lan nhau ma khong tau ben nao nhin thay nhau. Trong Tran Midway, 4 tau san bay Nhat bi đanh chim trong mot cuoc tan cong bat ngo boi nhung chiec may bay tu 3 tau san bay cua Hoa Ky luc ay đang đuoc cho la o Thai Binh Duong.
Sau đo nguoi My co the che tao đuoc so luong lon may bay trang bi tren ham đoi hon hop gom nhieu loai tau: tau san bay hang nhe, tau san bay ho tong, va quan trong nhat la lop tau Essex moi đuoc đua vao su dung nam 1943. Nhung chiec tau san bay nay la hat nhan tao nen luc luong đac nhiem tau san bay nhanh cua Ham đoi 3 va Ham đoi 5, đong mot vai tro quan trong trong chien thang o mat tran Thai Binh Duong. Su lu mo cua thiet giap ham nhu la mot thanh phan hang đau trong ham đoi đa đuoc minh chung ro rang voi viec đanh đam chiec thiet giap ham lon nhat tung đuoc che tao, chiec Yamato, boi may bay tu tau san bay nam 1945. Nhat cung che tao tau san bay lon nhat cua cuoc chien, chiec Shinano, nguyen la mot chiec thiet giap ham lopYamato, đuoc thay đoi chuc nang trong qua trinh đong sau tham hoa mat 4 chiec tau san bay trong tran Midway. No bi mot tau ngam My tuan tieu đanh đam thang 11 nam 1944, khi đang van chuyen sau khi vua đuoc ha thuy, nhung truoc khi đuoc trang bi hoan chinh hay hoat đong.


Nhung cai tien trong qua trinh phuc vu Kinh nghiem chien đau đa cho thay phat minh "mui tau chong bao" cua Anh la cach su dung mui tau huu hieu nhat, hon ca sung may hay mot tang thu nhi. Loai mui tau nay đa đuoc su dung rong rai cho cac tau san bay Anh va My. Tau san bay Nhat Taiho la tau đau tien cua Nhat su dung phat minh nay.
Bat đau muon trong cuoc chien voi lop tau san bay Midway, cac tau san bay cua Hoa Ky đa tro nen to lon toi muc thuc te viec ap dung khai niem thiet ke san chua may bay (hangar deck) tro thanh san chac (strength deck) khong con thich hop nua, va moi tau san bay cua Hoa Ky sau nay đeu co san cat canh la san chac, khien đao tro thanh sieu cau truc duy nhat.


= Nhung tau san bay hang nhe =
Su thiet hai 3 tau san bay ham đoi lien tiep o Thai Binh Duong buoc Hai quan Hoa Ky phai phat trien tau san bay hang nhe (CVL) tu nhung than tau tuan duong ham hang nhe von đa đuoc che tao. Chung đuoc dung đe ho tro them cac phi đoi may bay chien đau cho luc luong tan cong, va đa chi đuoc su dung trong Hai quan Hoa Ky trong Chien tranh the gioi thu hai. Hai quan Hoang gia Anh cung đua ra mot thiet ke tuong tu cho ho va cac nuoc thuoc Khoi thinh vuong chung Anh sau Chien tranh the gioi thu hai. So voi tau san bay ham đoi, tau san bay hang nhe nho hon va mang đuoc it may bay hon, nhung bu lai thi no re hon va co the đong nhanh hon.
Mot trong nhung chiec tau san bay hang nhe, chiec INS Viraat cua An Đo, ban đau la HMS Hermes, van đuoc su dung cho toi đau the ky 21.


= Nhung tau san bay ho tong va tau san bay kieu tau buon =
Đe bao ve cac đoan tau tren bien Đai Tay Duong, nguoi Anh đa phat trien mot kieu tau đuoc goi la tau san bay kieu tau buon, chung von la nhung tau buon đuoc trang bi mot san phang cho khoang 6 chiec may bay. Chung đuoc van hanh boi nhung đoan thuy thu dan su, treo co thuong mai va mang hang hoa thong thuong tuy nhien van co ho tro bao ve bang khong quan. Boi vi nhung tau đo khong co thang may hay cho đo cho may bay, viec bao duong may bay bi han che va trong suot cuoc hanh trinh, may bay phai đo tren boong.
Chung đuoc dung tam thoi cho toi khi tau san bay ho tong chuyen dung đuoc che tao o Hoa Ky (Xep hang o Hoa Ky CVE). Tau san bay ho tong chi lon bang mot phan ba kich thuoc cua mot tau san bay ham đoi, no mang đuoc khoang 20-25 may bay. Hon mot tram chiec đa đuoc che tao hay đuoc hoan cai tu cac tau buon.
Cac tau san bay ho tong san xuat tai Hoa Ky thuong tu hai kieu thiet ke than can ban: mot tu tau buon, va mot tu tau cho dau hoi lon va toc đo hoi cao. Ben canh viec bao ve ho tong, chung đuoc su dung đe van chuyen may bay qua bien. Tuy nhien, mot so cung tham gia vao cac tran đanh giai phong Philippines, noi tieng la tran chien ngoai khoi Samar trong đo 6 chiec tau san bay ho tong va cac tau khu truc đa nhanh chong tiep chien 5 tau chien hang nang Nhat Ban va buoc chung phai rut lui.


= Tau buon co he thong phong =
La mot thu tau dung tam trong luc khan cap truoc khi cac tau san bay kieu tau buon đuoc đem ra su dung, nguoi Anh đa bao ve tren khong cho cac đoan ho tong bang cach su dung "Tau buon co he thong phong" (CAM ships) va cac tau san bay kieu tau buon. Cac tau buon co he thong phong von la cac tau buon đuoc trang bi mot may bay, thuong la mot chiec Hawker Hurricane đa qua su dung trong chien đau, đuoc phong bang mot may phong. Mot khi đa đuoc phong đi, may bay khong the đo tro lai tren bong va phai ha canh xuong bien neu khong the bay toi đat lien. Trong 2 nam, chi chua toi muoi vu phong kieu nay đuoc thuc hien, tuy the nhung chuyen bay đo cung mang lai mot so thanh cong: ha 6 may bay nem bom trong khi chi mat mot phi cong.


= Đuong bang cheo =

Trong Chien tranh the gioi thu hai, may bay phai ha canh tren mot đuong bang song song voi truc dai cua than tau. May bay nao đa đo tren san đuoc cho đo o mui tau, cho cuoi đuong bang. Mot thanh ngan va cham đuoc dung len phia sau chung đe ngan may bay đang ha canh khoi lao vao khu vuc đo boi vi moc giu cua no moc truot vao cac day giam toc. Neu đieu nay xay ra, thuong gay ra thiet hai nghiem trong, thuong vong hay tham chi, neu thanh chan khong đu chac, con pha huy cac may bay đa đo.
Mot phat trien quan trong trong thap nien 1940 khi nguoi Anh phat minh ra đuong bang cheo, noi đuong bang đuoc đat cheo vai đo so voi truc than tau. Neu mot may bay khong moc đuoc cap giam toc, phi cong chi can tang suc đong co len toi đa roi lai cat canh lai va se khong đam phai cac may bay đa đo boi vi đuong bang cheo goc huong ra ngoai bien.


= Nhung phat trien thoi hau The chien 2 =

He thong phong thuy luc hien đai, đuoc cung cap suc manh thuy luc tu cac noi hoi hay cac lo phan ung, đuoc Trung ta Anh C.C. Mitchell phat minh ra. No đa đuoc ung dung rong rai sau khi đuoc thu nghiem nhieu lan tren chiec HMS Perseus tu giua 1950 va 1952 no cho thay suc manh lon hon va đo tin cay cao hon nhung he thong phong dung khi nen von tung đuoc đua vao su dung tu thap nien 1930.
Mot sang che khac cua nguoi Anh la bo phan chi thi đo doc truot (glide-slope indicator) (cung đuoc goi la "thit vien"). Đo la mot cai đen đuoc đieu khien kieu con quay hoi chuyen (gyroscopically-controlled lamp) o phia ha canh cua boong, va đuoc phi cong đang sap ha canh quan sat thay, chi thi cho anh ta thay anh ta đang o qua cao hay qua thap so voi đuong luon xuong chinh xac. No cung tinh toan san anh huong cua song đoi voi boong. Thiet bi nay đa tro nen can thiet khi toc đo ha canh cua may bay ngay cang tang len.
Hai quan Hoa Ky tu som đa co gang đe tro thanh mot luc luong hat nhan chien luoc voi ke hoach che tao chiec USS United States (CVA-58), ky hieu CVA, voi chu "A" đe bieu thi "hat nhan". Chiec tau nay mang cac may nem bom canh quat đoi, moi chiec co the mang mot qua bom hat nhan. Du an nay đa bi huy bo duoi suc ep cua luc luong moi đuoc thanh lap gan đay la Khong luc Hoa Ky, va chu "A" đuoc dung lai voi y nghia "tan cong". Nhung đieu nay chi lam cham su lon manh cua cac sieu hang khong mau ham. Cac vu khi hat nhan se đuoc mang ra bien bat chap su phan đoi cua Khong quan nam 1955 tren chiec USS Forrestal, va toi cuoi thap nien 1950 Hai quan đa co nhieu may bay tan cong trang bi vu khi hat nhan.
Hai quan Hoa Ky mang vu khi hat nhan tren bien theo cach khac bang cach che tao cac tau san bay co trang bi cac lo phan ung hat nhan. Chiec USS Enterprise la chiec tau san bay đau tien đuoc cung cap nang luong theo kieu nay va nhung chiec sieu hang khong mau ham nay co uu the vi kieu cong nghe đo cho phep chung hoat đong lau dai tren bien. Mot quoc gia khac duy nhat theo got Hoa Ky la Phap voi chiec Charles de Gaulle.
Nhung nam hau chien cung chung kien su phat trien cua may bay truc thang voi nhieu kha nang khac biet so voi may bay chien đau. Trong khi cac may bay co canh co đinh thuong co nhiem vu chien đau khong đoi khong va khong đoi đat thi cac may bay truc thang đuoc su dung đe van chuyen trang thiet bi va con nguoi va co the đuoc su dung trong vai tro chien tranh chong tau ngam voi thiet bi sieu am tha xuong nuoc va cac ten lua.
Vao cuoi thap nien 1950 đau thap nien 1960, Anh Quoc đa hoan cai mot so tau san bay cu cua ho thanh cac tau san bay cho quan biet kich, va nhung chiec may bay tren bien kieu HMS Bulwark. Đe chien đau chong lai nhung y nghia đat gia cua thuat ngu "hang khong mau ham", chiec tau loai moi lop Invincible ban đau đuoc chi đinh "thong qua san cac tuan duong ham" va cho cac may bay truc thang voi nhiem vu ho tong. Khi loai may bay Sea Harrier xuat hien, chung đa co the mang ca may bay canh co đinh cho du co đuong bang ngan.


= Hien nay =
Hien tai, chi cac tau san bay dung nang luong hat nhan la co cac noi hoi nhu mot phan trong he thong suc manh chuyen đong cua no, đa phan cac tau san bay hien nay đuoc trang bi thiet bi phat hoi chi dung đe cung cap nang luong cho cac may phong.
He thong may phong co uu điem la giup tang them tai trong vu khi cho may bay khi cat canh, nhung no tao ra ma sat lon khi may bay cat canh dan đen giam tuoi tho va can phai bao tri thuong xuyen. Ngoai ra, may phong can nap lai nang luong nen no lam han che toc đo phong may bay. Vi du: tau san bay lop Nimitz cua My co 4 may phong hoi nuoc cung chi co the cho 3-4 may bay cat canh/1 phut.
Do su dung may phong nen cac tau san bay My la nhung tau thich hop voi khi hau am, chung co gang han che toi đa viec phai tac chien o cac vung bien gan Bac - Nam cuc, chung cung tranh song lon vi đo cao trong tam cua tau tuong đoi lon. Tau san bay My "ky" cac khu vuc co gio lon vi cac may bay F/A-18 Hornet chi co the cat canh khi toc đo gio < 18 m/s va ha canh khi toc đo gio < 10 m/s.
Trong khi đo, tau san bay cua Lien Xo/Nga thi đuoc thiet ke theo mot huong khac. Chung đuoc chuyen biet cho cac vung bien lanh va co song to o Bac Cuc, do vay tau san bay Nga khong co cac may phong ma su dung kieu "cau nhay" (do tau thuong xuyen phai hoat đong o vung Bac Bang Duong co khi hau lanh nen he thong may phong bang hoi nuoc khong the hoat đong o vung nay). Ngoai ra, viec cat canh bang cau nhay tuy lam han che tai trong vu khi cat canh nhung se giup may bay xuat kich nhanh hon (khong can cho may phong nap lai ap suat hoi nuoc.)


Tau san bay trong Chien tranh Trieu Tien Lien Hop Quoc (chu yeu la My) đa thuc hien cac chien dich tau san bay chong lai Quan đoi Nhan dan Trieu Tien ngay 3 thang 7 nam 1950 đe đap tra lai viec ho tan cong Nam Trieu Tien. Luc luong tan cong 77 luc đo gom cac tau san bay Valley Forge va HMS Triumph. Truoc cuoc đinh chien vao ngay 27 thang 7 nam 1953, 12 tau san bay My đa 27 lan tuan tieu trong vung bien Nhat Ban nhu mot phan thuoc luc luong tan cong 77.
Mot đon vi thu hai, Luc luong tan cong 95, đuoc dung lam luc luong phong toa o Hoang Hai ngoai khoi Bac Trieu Tien. Luc luong nay gom mot tau san bay hang nhe cua cac nuoc Khoi thinh vuong chung Anh (Triumph, Theseus, Glory, Ocean, HMAS Sydney) va mot tau ho tong cua My (Badoeng Strait, Bairoko, Point Cruz, Rendova va Sicily).
Hon 301.000 cuoc tan cong tu cac tau san bay đa đuoc tung ra trong Chien tranh Trieu Tien: 255.545 vu boi cac may bay cua Luc luong đac nhiem 77, va 20.375 vu boi cac tau san bay ho tong cua Luc luong đac nhiem 95. Luc luong cua Hai quan Hoa Ky va Thuy quan Luc chien Hoa Ky đat tren tau san bay bi thiet hai 541 may bay. Khong luc ham đoi Anh thiet hai 86 may bay trong chien đau, va Khong luc ham đoi Uc thiet hai 15 chiec.


Cac chien dich tau san bay My o Viet Nam Hai quan Hoa Ky đa tien hanh "mot cuoc chien keo dai nhat, cay đang nhat, va đat gia nhat" (Rene Francillon) trong lich su hang khong hang hai tu ngay 2 thang 8 nam 1964 đen 15 thang 8 nam 1973 tren vung Bien Đong. Xuat phat tu hai cu điem la Yankee Station va Dixie Station, cac tau san bay đa ho tro cac chien dich tan cong cua quan đoi My o Nam Viet Nam va tien hanh cac chien dich nem bom chung voi Khong quan Hoa Ky o Bac Viet Nam trong cac Chien dich Flaming Dart, Chien dich Rolling Thunder va Chien dich Linebacker.
21 tau san bay (tat ca cac hang khong mau ham tan cong đang hoat đong trong giai đoan đo tru John F. Kennedy) đuoc bo tri vao Luc luong đac nhiem 77 cua Ham đoi so 7 cua My, tien hanh 86 cuoc tuan tra va hoat đong tong cong 9.178 lan tren gioi tuyen tai Vinh Bac Bo. 530 may bay bi thiet hai trong chien đau va 329 chiec nua vi tai nan khi hoat đong, lam thiet mang 377 phi cong cua hai quan, cung 64 nguoi bi coi la mat tich va 179 nguoi bi bat lam tu binh chien tranh. 205 si quan va binh linh tren ba tau san bay (Forrestal, Enterprise va Oriskany) tu tran trong cac tai nan.


Tau san bay đuoc su dung hien nay Cac sieu hang khong mau ham thuong la nhung tau lon nhat đuoc đieu hanh boi cac luc luong hai quan; mot chiec thuoc lop Nimitz đuoc lap hai lo phan ung hat nhan va bon turbine hoi nuoc dai 1092 ft (333 m) va co gia khoang 4.5 ty US dollar. Hoa Ky so huu nhieu tau san bay nhat voi khoang hon muoi chiec đang hoat đong, va cac tau san bay cua ho la nen tang đe pho truong kha nang quyen luc Hoa Ky.
Muoi nuoc hien co so huu cac tau san bay cho phep may bay canh co đinh hoat đong la: Hoa Ky, Anh, Phap, Nga, Tay Ban Nha, Y, An Đo, Trung Quoc. Mot so quoc gia khac nhu Nhat Ban, Uc, Han Quoc cung đang so huu cac tau san bay cho phep truc thang va may bay cat ha canh thang đung hoat đong.

Thong thuong cac tau san bay đuoc ho tong theo boi nhieu tau khac trong mot ham đoi nham bao ve chiec tau to lon đo, cung cap hau can, va tang kha nang phong thu, tan cong. Nhung nhom nay thuong đuoc goi bang thuat ngu nhom chien đau, bien đoi tau san bay, hay nhom tau san bay, thinh thoang la mot nhom tau san bay chien đau.
Viec su dung hang khong mau ham gan đay gom trong Chien tranh Falklands, khi Anh đa co the chien thang trong mot cuoc xung đot cach nuoc ho 8.000 dam (13.000 km) phan lon nho o viec su dung chiec tau san bay co lon HMS Hermes va chiec nho hon HMS Invincible. Chien tranh Falklands cho thay gia tri cua nhung chiec may bay kieu VSTOL  – chiec Hawker-Siddeley Harrier (loai RN Sea Harrier) trong viec bao ve ham đoi va luc luong tan cong khoi su tan cong cua cac may bay tu tren bo va trong tan cong đoi phuong. Cac may bay truc thang tu cac tau san bay đuoc su dung đe trien khai quan va thu hoi quan linh bi thuong.
Nguoi My cung đa su dung cac tau san bay o Vinh Ba Tu, Afghanistan va đe bao ve cac quyen loi cua ho o Thai Binh Duong. Gan đay nhat, trong cuoc tan cong Iraq nam 2003 đa đe cao kha nang cua cac tau san bay trong vai tro can cu hang đau cua Khong luc Hoa Ky. Du khong co nhieu can cu khong quan o Trung Đong, Hoa Ky van co the tung ra nhung cuoc tan cong đang ke tu cac phi đoi xuat phat tu cac tau san bay.
Đen nam 2020, tat ca cac tau san bay tren khap the gioi co kha nang mang khoang 1.400 may bay. Hoa Ky chiem gan 1.000 chiec trong so đo; nuoc đung thu hai la Trung Quoc voi 84 chiec, thu 3 la Anh voi 80 chiec. Tu nam 2017, Trung Quoc đa tien hanh mo rong nhanh chong kha nang ve tau san bay cua ho voi viec cu 3 nam lai ha thuy 1 tau san bay (gom 1 lop tau thong thuong va 1 lop tau chay bang nang luong hat nhan), nhung Hoa Ky van giu vi tri đau bang cua minh voi khoang cach kha xa it nhat la cho đen nam 2030.


Cac quoc gia so huu tau san bay Nhieu quoc gia hien đang so huu cac hang khong mau ham đang trong tien trinh đat ke hoach cho nhung lop tau moi, đe thay the nhung chiec hien tai.

Hai quan An Đo đa bat đau che tao mot chiec tau san bay 37.500 tan, dai 252 met vao thang 4 nam 2005 mang ten INS Vikrant. Chiec tau san bay moi se co gia 762 trieu US dollar va se mang theo cac may bay MiG 29K 'Fulcrum' cung voi cac may bay truc thang do An Đo va Nga cung che tao. Chiec tau nay se co bon đong co turbine va khi hoan thanh se co tam hoat đong 7.500 dam bien, mang theo 160 si quan, 1400 binh linh va 30 may bay. Chiec tau đang đuoc đong tai mot xuong đong tau nha nuoc o phia nam An Đo. Nam 2004, An Đo cung mua chiec Admiral Gorshkov tu Nga voi gia 1,5 ty US dollar; no đuoc bien che vao Hai quan An Đo voi ten INS Vikramaditya.

Hai quan Hoang gia Anh co 2 tau san bay la HMS Queen Elizabeth va HMS Prince of Wales. Chung co kha nang mang khoang 50 may bay va co trong luong re nuoc khoang 60.000 tan. Nhung chiec may bay đuoc đuoc bo tri đau tien tren chung la F-35 Joint Strike Fighter, va so luong tau cung đoan voi chung khoang 1000.
Hai quan Hoang gia Uc hien đang đau tu vao hai chiec tau "đa chuc nang", voi thiet ke theo kieu lop Mistral cua Phap hay Buque de Proyeccion Estrategica cua Tay Ban Nha. Nguoi ta tin rang nhieu thanh vien ben trong Hai quan Hoang gia Uc va trong chinh phu Uc thich mua them F-35B JSF đe trang bi cung voi no, bien chung thanh nhung tau san bay. Đieu nay se cho phep Hai quan Hoang gia Uc co kha nang so huu tau san bay lan đau tien ke tu thap nien 1980.
Hai quan Nhat Ban va Han Quoc cung đang so huu cac tau san bay truc thang tuong tu hai quan Uc.
Hai quan Phap đa đua ra cac ke hoach cho mot tau san bay thu hai đe bo sung them cho chiec Charles de Gaulle. Thiet ke chiec nay lon hon, voi pham vi chiem nuoc 50.000–60.000 tan va khong su dung đong co nang luong hat nhan nhu chiec Charles de Gaulle. Đa co ke hoach đe bien Thiet ke hai quan Hoang gia cho cac chien dich CATOBAR (thiet ke Thales/BAE Systems cho hai quan hoang gia la cho hang khong mau ham STOVL co the cai to cau hinh cho cac chien dich CATOBAR).
Viec che tao cac tau san bay kieu V/STOL cho Hai quan Y (Marina Militare) Cavour co đong co quy uoc đa bat đau nam 2001. No đang đuoc Fincantieri cua Y đong. Sau nhieu lan tri hoan, Cavour đuoc cho đoi se đua vao phuc vu nam 2008 đe ho tro them cho nhung chiec tau san bay trong luc luong Hai quan Y hien nay Giuseppe Garibaldi. Mot chiec thu hai voi pham vi chiem nuoc 25.000-30.000 tan đang đuoc Hai quan Y trong đoi, đe thay the chiec tau đa bi loai bo Vittorio Veneto, nhung vi cac ly do tai chinh, phat trien them nua van con đang đung im.
Du an cho chiec tau dai 231 va luong re nuoc 25.000–30.000 tan dung đong co quy uoc Buque de Proyeccion Estrategica (tau du an chien luoc) cho Hai quan Tay Ban Nha đuoc thong qua nam 2003, va viec che tao no đa bat đau vao thang 8 nam 2005, cong ty đong tau Navantia chiu trach nhiem du an. Chiec Buque de proyeccion estrategica la mot chiec tau đuoc thiet ke đe hoat đong nhu tau tan cong đo bo va tau san bay kieu VSTOL, phu thuoc vao nhiem vu đuoc giao. Thiet ke no danh cho nhung cuoc xung đot o tam thap ma co the Hai quan Tay Ban Nha se phai đoi mat trong tuong lai. Khi hoat đong nhu mot tau san bay kieu VSTOL, tam đieu hanh cua no se khoang 25.000 tan, va no se mang toi đa 30 Matador AV-8B+, F-35 hay mot nhom hon hop ca hai loai may bay tren. Chiec tau nay co mot Sky-Jump va mot he thong chien đau dua tren radar ba chieu, va no se la chiec tau san bay thu hai cua hai quan Tay Ban Nha sau chiec Principe de Asturias.

Thang 3/1992, chinh phu Thai Lan va Tay Ban Nha ky ket thoa thuan đong moi tau san bay hang nhe dua tren thiet ke lop tau Principe de Asturias cho Hai quan Hoang gia Thai Lan. Chi phi đong tau nay khoang 336 trieu USD theo thoi gia khi đo. Tau san bay Chakri Naruebet cua co thiet ke gan giong voi loai tau san bay Principe de Asturias voi cau truot doc 12 đo phu hop cho qua trinh cat canh cua loai chien đau co phan luc co kha nang cat, ha canh thang đung tren đuong bang ngan nhu phan luc chien đau AV-8 Harrier II cua Khong quan Hoang gia Anh. Tau co luong gian nuoc 11.486 tan, chieu dai tong the 182,65m, chieu dai boong phong may bay 174,1m.
 Đay la chiec tau san bay duy nhat cua 1 nuoc Đong Nam A tinh đen nay. Tuy nhien, con tau lai to ra kha vo dung boi hai quan Thai Lan khong co đu ngan sach đe duy tri hoat đong thuong xuyen cho con tau. Nam 2006, phi đoi AV-8 Harrier cua no cung đa nghi huu ma khong co may bay thay the, nen tu đo con tau con bi mia bai la "tau san bay khong co may bay". Hien nay, tren tau san bay nay chi co may bay truc thang.


= Hai quan Lien Xo/Nga =

Trong thap nien 1960, Lien Xo bat đau thiet ke "tau san bay ket hop tuan duong ham" đau tien cua nuoc nay. Đe an 1143 Krechyet (lop Kiev) la loai tau san bay đau tien đuoc xay dung cho Hai quan Lien Xo, co tong cong 4 tau đuoc đong. Ke tiep đo la tau lop Kuznetsov. Hai quan Lien Xo tung che tao 7 tau san bay, nhung Lien Xo khong goi chung la tau san bay ma goi la "Tau tuan duong mang may bay".
Trong khi tau san bay cua My la nong cot cua ham đoi, va moi nhiem vu chien đau cua ham đoi đeu phai xoay quanh tau san bay, thi "tau tuan duong cho may bay" cua Lien Xo lai đong vai tro la tau phoi hop hoat đong voi cac tau hai quan khac, yem tro cho ham đoi đo bo, thuc hien nhiem vu phong khong va chong ngam; vi vay no khong qua quan trong trong hoat đong hang khong. Cac tau san bay cua Lien Xo nho hon tau san bay cua My, mang đuoc it may bay hon, nhung bu lai chung đuoc trang bi rat nhieu vu khi manh me gom ten lua phong khong va ten lua chong ham tam rat xa đe co the tu tac chien đoc lap giong nhu mot tau tuan duong (cac tau san bay My thi chi đuoc trang bi vu khi toi thieu, chung co rat it kha nang tu ve neu khong co tau khu truc ho tong đi kem).
Tau Kiev đuoc trang bi 8 ong phong ten lua chong ham P-700 Granit, hai he thong phong ten lua phong khong SA-N-3 lap đoi voi co so 40 ten lua phong khong; 8 phao phong khong tam gan AK-630 va hai phao 76mm. Ve kha nang chong ngam, no đuoc trang bi mot be phong bom chong ngam kep voi co so đan 16 qua, hai be phong ten lua chong ngam 12 qua va hai be phong ngu loi hang nang 533 mm. So luong vu khi ma tau chien nay mang theo tham chi con vuot xa cac tuan duong ham cua My. Lop Kiev chi co the cho 12 may bay chien đau canh co đinh Yak-38 va 20 may bay truc thang cac loai, nhu vay no van thien ve tau tuan duong hon la tau san bay.
Thiet ke tau san bay tiep theo cua Lien Xo la tau san bay lop Kuznetsov, no van khong pha bo y tuong thiet ke cua tau tuan duong khi bo tri rat nhieu vu khi, tuy nhien so luong may bay đa tang len đang ke. Tau san bay nay đuoc trang bi 46 may bay, trong đo co 38 may bay canh co đinh, nhieu hon lop Kiev gap 3 lan va co ca may bay tren ham chuyen nghiep MiG-29K. Đa co 2 chiec đuoc hoan thanh, 1 chiec đang đong do thi Lien Xo tan ra.
Chuong trinh xay dung tau san bay hat nhan co lon đau tien cua Lien Xo la Đe an 1160, tau san bay hat nhan "Ulyanovsk" 1143.7, đuoc đat luon vao ngay 25/11/1988. Tong luong gian nuoc la gan 80.000 (lop Nimitz cua My la 90.000 tan), chieu dai khoang 325 met va chieu rong hon 70 met (40 met tai muc nuoc). Tau co the mang theo 70 may bay va truc thang, gom cac may bay Su-33, Ka-27 va may bay radar tuan tra Yak-44. Ngoai ra, no con đuoc trang bi ten lua chong ham hang nang "P-700 Granit" tam ban 650 km, thu vu khi ma cac tau san bay My khong co. Tuy nhien do Lien Xo tan ra, viec đong con tau bi ngung vao thang 11 nam 1991.
Sau khi Lien Xo tan ra, Nga đa khong đong loai ham nay ke tu đo vi thieu kinh phi, thay vao đo ho tap trung đong tau ngam tan cong mang ten lua chong ham tam xa đe khac che uu the cua luc luong tau san bay My.
Nga hien co mot tau san bay đang hoat đong, hang khong mau ham Admiral Kuznetsov. Tau san bay Đo đoc Kuznetsov đuoc đong tai xuong đong tau Nikolayev South tren bo Bien Đen thuoc Ukraine. Viec nay đuoc khoi đong vao 1985 nhung phai đen 10 nam, tau san bay Kuznetsov sau moi chinh thuc đi vao hoat đong

Chiec Kuznetsov ha thuy tu đau nhung nam 1990, hien đuoc trien khai trong Ham đoi Bien Bac. Chiec Kuznetsov co chieu dai 300m, cho đuoc 26 chien đau co va 24 truc thang, it hon cac tau san bay cua My. Tau nay chay bang đong co hoi nuoc, trong khi cac tau hien đai chay cua My đeu chay bang nang luong hat nhan.
Khu vuc boong tau co dien tich 14.700 m2, đuoc trang bi hai thang may đay giup nang may bay tu khoang chua may bay len boong tau. Khac voi cac tau san bay khac cua phuong Tay, Kuznetsov khong co he thong may phong may bay (do tau thuong xuyen hoat đong o vung Bac Bang Duong co khi hau lanh nen he thong may phong bang hoi nuoc khong the hoat đong o vung nay). No hoat đong dua tren mot đuong doc co goc nghieng 12 đo o phia cuoi boong tau đe tao đa cho may bay cat canh. Viec thieu he thong may phong may bay đa han che kha nhieu trong luong cua cac loai may bay tren tau boi mot chien đau co neu mang đay đu tai trong se khong đat đuoc van toc vuot qua toc đo that toc. Tren tau co 17 may bay (12 chiec Su-33 va 5 chiec Su-25), 24 truc thang (4 Kamov Ka-27LD32, 18 Kamov Ka-27PLO va 2 Kamov Ka-27S). Tau co toc đo 32 hai ly/h voi thoi gian hoat đong chi gioi han trong 45 ngay. Chiec Kuznetsov co 8 đong co hoi nuoc (noi hoi ap luc), 4 truc truyen đong 200.000 ma luc; 2 đong co tuabin 50.000 hp; 9 đong co tuabin phat đien 2.011 ma luc; 6 đong co diesel 2.011 ma luc. Pham vi hoat đong cua tau la 7.130 km voi toc đo 59 km moi gio.
He thong đong luc tau chien cua cac nuoc tren the gioi đa khong con su dung noi hoi ma su dung tua-bin đien va cac thiet bi đong luc hien đai khac nen thiet bi noi hoi cua tau san bay Kuznetsov đuoc nhan xet ve co ban đa bi lac hau trong nganh đong co tau chien. Cac tau san bay cua Hai quan My toi thieu cu moi 3 nam phai trai qua it nhat 8 thang hoat đong tren bien con tu nam 1991 tau san bay Kuznetsov chi co the thuc hien 4 chuyen đi bien o pham vi hep va phai co tau keo đi theo đe đe phong su co noi hoi.
Thang 1 nam 2009, mot đam chay đa bung phat tren tau san bay duy nhat cua Hai quan Nga mang ten "Đo đoc Kuznetsov" khi tau nay đang tha neo ngoai khoi Tho Nhi Ky, lam 1 thuy thu thiet mang.


= Hai quan Hoa Ky =

Hien nay Hai quan Hoa Ky co 11 tau san bay đang hoat đong.
Hoa Ky se tiep tuc đuoc su dung (va trong mot so truong hop đuoc thay the) boi lop tau san bay Gerald Ford. Ho hy vong rang nhung chiec tau nay se lon hon va se mang hon 80 may bay hay nhieu hon nua so voi lop Nimitz, va cung se đuoc thiet ke đe kho bi radar phat hien.
My đang giu vi tri đau trong danh sach nhung nuoc so huu tau san bay. Đang ke nhat la 10 chiec tau san bay hat nhan lop Nimitz la nhung tau quan su lon nhat tren the gioi, co gia trung binh 4,5 ti USD. Chiec George H.W. Bush tri gia 6,2 ty USD voi boong tau co the chua 90 may bay va truc thang chien đau. Chiec USS George Washington dai 332 m, nang 97.000 tan, co suc chua hon 5.500 nguoi va 70 may bay va truc thang rat hien đai, trang bi hai lo phan ung hat nhan cho phep tau hoat đong trong 18 nam ma khong can tiep te nhien lieu. USS Ronald Reagan co toc đo cao nhat la hon 30 hai ly, chay bang nang luong hat nhan va co the chay lien tuc trong suot 20 nam moi phai nap nang luong.
USS Theodore Roosevelt rong 1,8 hecta, voi trong tai 88.000 tan, cho gan 5.000 thuy thu, đuoc trang bi 90 truc thang va may bay chien đau.

Chiec USS John C. Stennis đuoc vi nhu khach san noi, mot thanh pho thu nho cua nuoc My. Tau co tong cong 19 tang, voi đay đu cac dich vu thiet yeu, phong phau thuat, đau bep chuyen nghiep. USS John C. Stennis đuoc đua vao trang bi ngay 9/12/1995 tai can cu Hai quan Bremerton, đa tung thuc hien nhiem vu trong cuoc chien chong khung bo o Afghanistan ngay 23/2/2002. Neo đau va hoat đong o bien North Arabian, USS John C.Stennis Group la can cu xuat kich cua cac may bay chien đau sieu hien đai F/A-18C. Luc luong khong quan o đay đuoc trang bi cac may bay chien đau hien đai F/A-18, F/A-18E, EA-6B Prowler, S-3 Viking, E-2C Hawkeye va SH-60 Seehawk.
USS John C. Stennis co trong tai len toi 97.000 tan, tau co chieu dai 333m va be ngang 78m. Tau USS Stennis hien đang giu ky luc la tau chien cao nhat tren the gioi voi đo cao tu đay đen đinh cao nhat cua rađa len toi 74m (tuong đuong mot toa nha 24 tang). Trong khi cac tau san bay truyen thong tieu thu trung binh 2 trieu lit xang cho moi 3 ngay hoat đong, tau USS Stennis (bang cong nghe hat nhan) thuong can 20-25 nam moi tai nap nhien lieu mot lan.
USS John C.Stennis Group đuoc lap 2 đong co nguyen tu, co tam hoat đong xuyen đai duong the gioi va chay voi toc đo gan 60km/h, co the mang đuoc 3 trieu thung nhien lieu đe tiep dau cho may bay va so luong vu khi đu đe thuc hien cac chien dich quan su dai ngay ma khong can phai tang cuong them. USS John C. Stennis con đuoc trang bi cac he thong ten lua phong khong tam gan, tam xa va he thong tac chien đien tu đe đoi pho voi cac đon tien cong tu tren khong, tren bien va tren đat lien.


= Hai quan Trung Quoc =

Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc đa mua chiec tau san bay cu chua hoan thien tu thoi Lien Xo, mua lai tu Ukraina nam 1998. No von la chiec Varyag, sau khi mua lai đa đuoc keo ve xuong đong tau Đai Lien đe tiep tuc tien hanh hoan thien giai đoan cuoi. Ban đau, tau du đinh đat ten la Thi Lang, nhung sau đo tau đuoc đat ten chinh thuc la Lieu Ninh va đanh so hieu 16.
Hien tai thi Lieu Ninh van co cac điem han che, đo la dua tren cong nghe cu tu thoi Lien Xo, gioi han pham vi hoat đong cua con tau va tinh huu dung tren bien. Thu hai la kha nang cac thiet bi đien tu cua Lieu Ninh va may bay J-15 ma no mang theo con chua hoan thien, no cung khong the su dung may bay canh bao som va chua co mot đoi ho tong đu manh va truong thanh đe bao ve Lieu Ninh. Cac bao nuoc ngoai mieu ta voi son mau trang rat de boc lo tren nen nuoc bien xanh tham cung he thong đen mau sac so ve đem, Lieu Ninh trong giong nhu mot khu vui choi giai tri hon la mot tau san bay. Đa so cac nha phan tich hai quan tin rang Trung Quoc se khong dung chiec Lieu Ninh đe tac chien vi khung tau mua tu Ucraina von đa cu, nhiem vu chu yeu cua Lieu Ninh la huan luyen va thu nghiem, tao tien đe đe su dung cac tau san bay hien đai hon do Trung Quoc tu đong trong tuong lai.

Nam 2017, Trung Quoc đua vao trang bi chiec tau san bay thu 2 cua nuoc nay, chiec Son Đong. Chiec nay ve co ban van su dung thiet ke giong nhu Lieu Ninh, nhung co mot so cai tien đe tang kha nang mang may bay, tu 40 chiec (gom 24 phan luc co) tang len 44 chiec (gom 32 phan luc co). No la chiec tau san bay đau tien cua Trung Quoc co kha nang tac chien đay đu.
Hai quan Trung Quoc du tinh đen nam 2030, ho se co 5-6 tau san bay, trong đo 2-3 chiec la tau san bay hoat đong bang nang luong hat nhan.


Nhung cach tieu diet tau san bay Tau san bay la chu luc cua ham đoi, xung quanh no luon đuoc bo tri nhieu tau khu truc, tau ho tong, tau ngam đe bao ve no. Do vay, đanh chim hoac đanh trong thuong tau san bay la rat kho voi nhung nuoc co tiem luc quan su nho be, nhung khong phai la qua kho voi nhung cuong quoc quan su. Trong The chien thu hai, đa co 40 tau san bay bi đanh chim (20 tau cua Nhat, 12 tau cua My, 8 tau cua Anh), hang chuc tau khac bi đanh hong nang boi nhung vu khi khac nhau.
Sau cuoc chien nay, chi co 1 chiec tau san bay hang nhe cua My bi đanh chim o Viet Nam va 1 tau san bay hang nhe cua Anh bi đanh chim o Argentina, khong co chiec tau san bay lon nao bi đanh chim, boi tat ca cac cuoc chien tranh tren the gioi sau the chien thu 2 đeu chi la chien tranh phi đoi xung, nuoc lon (My, Anh, Phap) tan cong nuoc nho hon nhieu (Iraq, Libya, Trieu Tien...). Cac nuoc nho thuong khong co đu luc luong va trang bi đe tan cong tau san bay đoi phuong, nen hoat đong cua tau san bay la tuong đoi an toan, do vay nhieu nguoi nghi tau san bay la mot thu vu khi "bat kha xam pham". Tuy nhien, đo la voi nhung quoc gia co suc manh quan su yeu, con voi nhung cuong quoc co vu khi hien đai nhu Nga, My, Trung Quoc thi viec đanh chim tau san bay đoi phuong khong phai la qua kho, boi ho co nhung vu khi chuyen dung co the dung đe đanh chim tau san bay.
Trong tuong lai, nhung vu khi cong nghe cao ngay cang đa dang, neu dien ra xung đot giua cac cuong quoc quan su, tau san bay se bi đe doa rat lon va nhieu chiec se bi đanh chim, tuong tu nhu nhung gi dien ra trong The chien thu hai.


= Nguoi nhai đat min =

Khi tau san bay neo đau tai mot cang bien nao đo, co the dung nguoi nhai lan toi đat min đe đanh chim tau.
Trong khi neo đau tai cang Sai Gon đe boc do may bay phuc vu chien tranh, tau san bay hang nhe USS Card (CVE-11) đa bi đanh chim theo cach nay. USS Card von la mot tau san bay ho tong thuoc lop Bogue cua Hai quan Hoa Ky trong Chien tranh The gioi thu hai, roi đuoc cai bien thanh mot tau san bay tien ich chuyen cho may bay truc thang.
Ngay 2 thang 5 nam 1964, Chien si đac cong cua Quan Giai phong Mien Nam la Lam Son Nao thuoc luc luong đac cong Sai Gon-Gia Đinh đa bi mat lan toi tau, đat 2 khoi chat no, moi khoi gom 40 kg TNT va 2 kg C4. Hai khoi thuoc no đuoc đat cach nhau 10m, ap chat luon tau lam no tung hong tau. USS Card bi đam o đo sau 15 met nuoc (đo sau song Sai Gon tai cau cang). Cho toi nay, đay la tau san bay cuoi cung trong lich su My bi đoi phuong đanh chim.
Tap chi History and Headlines binh luan: "Du la nhung nguoi My yeu nuoc, chung ta phai khen ngoi bat cu ai co long can đam đen muc đo đo. Lam Son Nao ro rang la mot nguoi đa chien đau vi tinh yeu đat nuoc cua ong ay va xung đang đuoc cong nhan. Chi voi cong nghe thap va mot ke hoach đon gian, ong đa nhan chim ca mot con tau khong lo, thuc su đo la mot trong nhung ky cong ca nhan tuyet voi trong Lich su chien tranh Hai quan".
Viec đanh chim tau USNS Card la mot chien thang vang doi cua đac cong Viet Nam. No cho thay cac tau hai quan khi đau o cang se rat de bi ton thuong, ke ca khi đich thu chang he co cong nghe hien đai, đong thoi cung cho thay viec duy tri an ninh cang kho khan ra sao trong cuoc chien khong co mat tran that su (chien tranh du kich kieu Viet Nam). James Holmes, nha su hoc hai quan cua Truong Hai chien My noi rang khong nen qua ngac nhien khi đoi phuong tan cong đuoc tau san bay chi voi mot đac nhiem cai bom hen gio: "Chung ta khong nen bi cuon theo kieu tu duy "tau chien la lau đai bang thep" bat kha xam pham... Phan lon tau chien hien đai đeu co phan vo kha mong, tru tau san bay co lon chay bang nang luong hat nhan. Do đo, mot đac nhiem voi mot qua bom hen gio đa qua đu đe khien tau chien hu hong nang".


= Thuy loi =
Muon tan cong vao lanh tho đich, tau san bay thuong phai o cach bo bien cua đoi phuong khong qua 1.000 km (o xa hon thi may bay khong the vuon toi muc tieu), đong thoi phai thuong xuyen di chuyen giua cac vung bien tuy theo nhiem vu moi. Do vay, co the phan đoan huong di chuyen cua tau san bay đich đe rai thuy loi.

Thuy loi la loai vu khi đon gian, de su dung nhung đac biet nguy hiem. No phu hop voi nhung nuoc co tiem luc kinh te - quan su han che, nhung co vung bien dai, rong va co nhieu kha nang bi đe doa quan su tu huong bien. So voi thuy loi truyen thong, thuy loi hien đai co them thiet bi cam ung đe tu bi kich no khi tau thuyen đen gan, va thuong co kich thuoc lon, chua mot luong no rat manh. Cac đau no cua thuy loi hien đai thuong dua vao cam ung voi tac đong manh cua lan nuoc, voi kim loai, voi tu truong khi tau thuyen đi qua... đe chu đong tan cong du tau đich con cach xa hang km (khong can đoi tau đich cham vao nhu thuy loi truyen thong).
Sau chien tranh The gioi 2, đe đoi pho voi đoi tau san bay My, nhung vu khi hieu qua nhu thuy loi đuoc Lien Xo/Nga tiep tuc đau tu nghien cuu phat trien. Nhung thuy loi thong minh co cau tao phuc tap va cach "san moi" chu đong bat đau xuat hien. Nam 1957, Lien Xo cho ra đoi thuy loi neo đau tien tren the gioi co kha nang tu co đong đen muc tieu bang đong co phan luc, đo la loai KRM. Đay thuc ra la mot qua min phan luc ket hop voi bo neo, chung đuoc phong qua ong phong ngu loi cua tau ngam, bo cam bien ap luc se giup kich hoat qua min phan luc huong ve phia muc tieu. Do tinh nang tu lao đen muc tieu nen KRM khong can phai noi sat mat nuoc, no co the đuoc neo o đo sau khoang 100 met, ngoai tam cua luoi quet tren tau ra pha thuy loi, nen viec đinh vi va pha huy loai thuy loi nay la rat kho
Đay cung la co so đe Lien Xo phat trien them cac loai thuy loi co kha nang tu lao ve phia muc tieu nhu RM-1 (1961), RM-2 (1963) va PRM (1968). Trong đo, PMR-2/PMK-1 la nhung thuy loi neo phong tu tau ngam the he 3, gom bo phan neo va mot đan phan luc toc đo cao thay vi su dung ngu loi. Cac thuy loi neo san duoi đay bien, su dung nhung sonar thu đong đe nhan tin hieu đac trung tu cac con tau va đoi chieu chung voi kho du lieu đuoc tich hop trong thuy loi. Khi nhan ra muc tieu phu hop khop voi tin hieu trong kho du lieu, thuy loi se nha ra mot đan phan luc dan đuong toc đo cao đe tan cong tieu diet muc tieu. Sau nay, Lien Xo/Nga san xuat cac mau thuy loi UDM va ban cai tien UDM-2, chung co khoi luong lon va mang theo nhieu chat no, nhu UDM-2 nang khoang 1,4 tan, mang theo 800kg thuoc no, chi can 1 qua trung đich la co the đanh chim ca 1 tau san bay hang nang.
Tat nhien, tau san bay cua đoi phuong luon co tau quet thuy loi đi cung đe phong ngua. Tuy nhien, do thuy loi co gia kha re nen ben phong thu co the rai hang van qua o khap noi, thuy loi hien đai cung ap dung cac bien phap nguy trang, neo o đo sau lon đe tranh luoi quet... nen viec ra pha thuong rat kho va ton nhieu thoi gian. Chi can 1-2 qua thuy loi khong bi phat hien la đa co the đanh chim hoac đanh trong thuong chiec tau san bay đich.


= Ngu loi phong tu tau ngam =

Tau ngam la vu khi tan cong chay ngam duoi long bien nen co tinh bi mat cao, đoi phuong khong de đe tim ra vi tri cua no. Vi vay, tau ngam la mot moi đe doa lon đoi voi tau san bay, ke ca khi tau san bay co nhieu tau khu truc đi theo ho tong. Trong The chien thu 2, hai quan My đanh chim tong cong 20 tau san bay cua Nhat, trong đo 12 la do bom nem tu may bay, va 8 la do ngu loi phong tu tau ngam. Đoi lai, hai quan Đuc, Nhat cung đa dung ngu loi đanh chim nhieu tau san bay cua My, Anh. Hai quan My đa mat 12 tau san bay, trong đo 7 chiec do trung bom tu may bay, 1 chiec do trung đan đai bac va 4 chiec la do ngu loi phong tu tau ngam Đuc, Nhat. Hai quan Anh cung mat 5 tau san bay do tau ngam Đuc. Tong cong trong The chien thu 2, 17 tau san bay đa bi tau ngam ban chim (9 tau san tau ham đoi, 8 tau san bay hang nhe) khien 12.500 thuy thu thiet mang.
Ngu loi kieu cu thoi the chien 2 dung co che cham no đe xuyen thung than tau va cho nuoc tran vao qua lo thung đo. Trong khi đo, ngu loi hien đai phat no ben duoi đay tau, cach con tau vai met, tao hieu ung bong khi be gay con tau lam đoi nen co the tao ra suc tan pha lon hon nhieu. Hai quan My tung thuc hien nhieu mo phong đe xem can bao nhieu ngu loi đe đanh chim 1 tau san bay co lon, nhu Tau san bay lop Nimitz cua My. Ho uoc tinh se can khoang 6 ngu loi co 533mm, vi du nhu loai Mk-48 voi đau đan nang 300 kg, đe đanh chim mot tau san bay hang nang. Đe đanh chim mot tau san bay hang trung nhu chiec Lieu Ninh cua Trung Quoc, co the se can khoang tu 3 đen 4 ngu loi co 533mm. Cac tau ngam hien đai đeu trang bi 6 (tham chi 10) ong phong ngu loi 533mm voi du tru 18-24 qua, nen hoan toan đu kha nang đanh chim tau san bay neu co the tiep can đu gan muc tieu. Mot so loai tau ngam co lon cua Lien Xo/Nga con đuoc trang bi loai ngu loi hang nang co 650mm voi đau đan nang 570 kg, co the đanh chim 1 tau san bay co lon chi voi 2-3 qua trung đich.
Tu sau The chien thu 2 đen nay, khong mot tau san bay nao bi đam trong cac hoat đong tac chien, đon gian chi la vi tu đo đen nay khong co mot cuoc xung đot tren bien co lon nao giua cac cuong quoc hai quan. Tuy nhien, cac cuoc tap tran hoac cac su kien cham tran cho thay nhung tau ngam hien đai co the tro thanh nhung sat thu thuc su cua tau san bay khi ap dung chien thuat phuc kich, an nap:

Nam 1956, chiec tau ngam C-360 Xo Viet (Lop Whiskey theo phan loai cua NATO) cung tung cho nho kinh tiem vong ngay truoc mui tau USS Des Moines cua My. Trong nhung nam Chien tranh lanh, Tau ngam K-10 (Lien Xo) đa bam ngay duoi đay tau san bay USS Enterprise cua My suot 13 tieng đong ho ma tau My khong he hay biet. Neu đay la tran đanh thuc su, Tau ngam K-10 đa co the phong ngu loi de dang ha guc chiec tau san bay My.
Thang 12/2005, đa dien ra cuoc tap tran mang ten "Joint Task Force Exercise 06-2" voi su tham gia cua chiec tau ngam Thuy Đien "Gotland" đuoc biet phai đen Thai Binh Duong. Sau cuoc tap tran, Thuy Đien cong bo nhung buc anh chup tat ca cac tau trong cum tau san bay tan cong cua My, trong đo co tau san bay USS Ronald Reagan dan đau đoi hinh. Con tau ngam Thuy Đien nay đa lan xuyen qua đoi hinh cum tau san bay va chup anh tung con tau My o cu ly gan ma cac tau chien My khong he phat hien ra.
Ngay 26/10/2006, khi nhom tac chien tau san bay USS Kitty Hawk cua My đang dien tap gan đao Okinawa, Nhat Ban thi mot tau ngam Type-039 (lop Tong) cua Trung Quoc bong nhien noi len giua đoi hinh cua ho, cach tau san bay My chi 8 km. Hang loat chien ham ho tong tau USS Kitty Hawk, bao gom ca tau ngam va tau khu truc, đeu khong phat hien đuoc tau ngam Trung Quoc đang tiep can. Neu trong tinh huong tac chien, tau ngam Type-039 nay co the de dang ha guc tau san bay My bang ngu loi hoac ten lua diet ham.
Nam 2007, 1 tau ngam đien – diesel cua Hai quan Canada mang ten HMCS Corner Brook đa "đanh chim" mot tau san bay Illustrious trong dien tap mo phong tren Đai Tay Duong.
Đau nam 2015, tau ngam hat nhan tan cong SNA Saphir cua Hai quan Phap mang so hieu S602, thuoc lop tau ngam tan cong hat nhan Rubis đa tham gia dien tap chung voi Cum tac chien tau san bay so 12 cua hai quan My, gom tau san bay USS Theodore Roosevelt (CVN-71), cung nhieu tau tuan duong lop Ticonderoga va tau khu truc Aegis lop Arleigh Burke va mot tau ngam hat nhan tan cong lop Los Angeles. Tau ngam SNA Saphir đa đong vai mot tau ngam cua đoi phuong, no đa mat nhieu ngay rinh rap va đa thanh cong trong viec vuot qua vong bao ve ben ngoai duoi su đe doa lien tuc tu may bay tuan tieu chong ngam P-3C Orion va P-8A Poseidon cua Hai quan My, cac khu truc ham lop Arleigh Burke va cac tau ho ve chong ngam khac. Tau ngam Saphir đa tranh ne đuoc su phat hien cua luc luong chong tau ngam, lang le ap sat chiec tau san bay cua Hai quan My va thuc hien phong ngu loi gia đinh. Neu la mot tran đanh thuc su, tau ngam Saphir se đanh chim tau san bay USS Theodore Roosevelt va phan lon cac tau ho tong cua no.
Cac tau ngam truyen thong chi su dung ngu loi va kinh tiem vong đe ngam ban nen tam ban hieu qua chi khoang 20 km tro xuong, no phai tiep can kha gan tau đich đe tan cong. Cac tau ngam hien đai thi khac, no co the ket noi tin hieu voi cac thiet bi trinh sat tam xa nhu ve tinh, may bay, phao phat tin hieu... va phong đuoc ca ten lua chong tau. Đieu nay khien tau ngam cang tro nen nguy hiem hon voi tau san bay, vi ten lua chong tau co the đanh trung tau đich tu cu ly hang tram km, vuot xa pham vi ma tau chien đich co the phat hien ra chiec tau ngam (cac he thong sonar do tim tau ngam hien đai nhat hien nay cung chi co cu ly phat hien khoang vai chuc km, toi đa khong qua 200 km).

Trong tuong lai, tau ngam khong nguoi lai se la vu khi đay nguy hiem voi tau san bay. Do khong can nguoi lai ben trong nen chung co the an nap rat lau bang cach tat may, im lang cho đoi o duoi long bien trong nhieu thang (tham chi nhieu nam). Rat kho phat hien kieu tau nay khi chung o che đo im lang, nhung neu tau san bay đoi phuong chay toi gan thi chung se tu đong trien khai tan cong mot cach bat ngo theo chien thuat đa đuoc lap trinh san.
Đi tien phong trong viec trang bi tau ngam khong nguoi lai cho hoat đong quan su la hai quan Nga. Nam 2018, Nga gioi thieu tau ngam hat nhan khong nguoi lai Status-6 va tau ngam khong nguoi lai Cephalopod. Nhung tau ngam khong nguoi lai loai nay đuoc đanh gia la rat kho đanh chan, boi chung co kich thuoc va đo on rat nho, va co the thuc hien đuoc lo trinh an nap tinh vi duoi long bien nho co tri thong minh nhan tao. Sau khi boi toi vi tri đa đinh, chung co the tu đong tat may roi nam im rat lau duoi đay bien giong nhu mot khoi đat đa binh thuong. Vi khong co nguoi lai nen chung chang can phai noi len đe tiep te luong thuc va bom oxi, va co the nam im nhu vay trong suot nhieu nam. Nhung khi tau san bay đoi phuong chay ngang qua, nho may tinh đieu khien đa đuoc lap trinh san, chung se tu đong kich hoat ngu loi đe bat ngo tan cong chi trong vai giay.
Tau ngam hat nhan khong nguoi lai Status-6 đuoc uoc tinh co van toc toi đa len toi 100 km/h (54 kn), voi tam boi xa toi 10.000 km (5.400 nmi; 6.200 mi) va đo sau lan len toi 1.000 m (3.300 ft). Status-6 co đuong kinh 1,6 met va dai 24 met. So voi tau ngam thong thuong, Status-6 nho hon rat nhieu, lai đuoc trang bi cac cong nghe tang hinh khien may do thuy am cua đoi phuong rat kho nhan biet. Status-6 mang đuoc đau đan co đuong kinh 2 met va dai tren 4 met, uoc tinh nang khoang 8 tan, chua chat no thong thuong hoac chat no hat nhan. Ke ca khi chi mang chat no thong thuong, suc no cua đau đan nang toi 8 tan van se de dang đanh chim 1 tau san bay co lon chi bang 1 qua trung đich.
Tau ngam khong nguoi lai co gia thanh kha re, co the san xuat nhanh va nhieu đe bo tri phuc kich khap noi, trong khi lai co nhieu uu điem vuot troi so voi tau ngam truyen thong. Chung se tro thanh moi đe doa rat nghiem trong đoi voi tau san bay trong tuong lai.


= Ten lua hanh trinh chong ham =
Trong The chien thu 2, nhieu tau san bay đa bi đanh chim bang bom nem tu may bay. O thoi ky nay, đe nem bom chinh xac thi may bay phai ap sat tau san bay đich đe bo nhao nem bom, may bay tan cong phai tim cach vuot qua hang phong thu cua may bay tiem kich va phao phong khong tren đoi tau ho tong đoi phuong. Do đo, o thoi ky nay, đe tieu diet mot tau san bay bang khong quan thi can phai huy đong it nhat vai chuc may bay tan cong cung luc, va luc luong tan cong thuong phai chiu thiet hai lon ve may bay.

 
Cuoi the chien thu hai, Nhat Ban đa su dung cac phi cong cam tu Kamikaze (Than Phong) co nhiem vu lai may bay mang bom lao thang vao tau chien My. Đay co the coi la mot dang ten lua hanh trinh chong ham so khai. So voi ten lua chong ham thuc thu, cac may bay Kamikaze co nhieu thieu sot (khong the bay tu đong, khong the bay sat mat bien đe tranh rađa, van toc chi đat 500 km/h, kich thuoc kha lon nen de bi trung đan phong khong). Nhung ngay ca voi nhung thieu sot đo, cac phi co Than Phong van lap nen nhieu chien tich lon. Du khong quan My thuong xuyen bay tuan tra va đuoc ho tong boi cac tau khu truc co he thong phong khong day đac, đoi tau san bay My van bi thiet hai nang boi Kamikaze. Cac phi co Than Phong đa thanh cong trong viec đanh chim 3 chiec tau san bay ho tong, đanh hong nang rat nhieu tau san bay khac (gom 15 luot tau san bay ho tong, 3 tau san bay hang nhe va 21 luot tau san bay co lon), đo la chua ke hon 40 tau chien cac loai khac bi đanh chim va hon 360 tau cac loai khac bi đanh hong nang boi Than Phong. Thanh tich cua cac Than Phong bao hieu nguy co lon đoi voi tau san bay tu cac cuoc tan cong bang ten lua cua đoi phuong.
Hien nay, vai tro cua may bay nem bom bo nhao đa đuoc ten lua chong ham thay the, no đa tro thanh loai vu khi chinh cho tac chien tren bien. Ten lua diet ham hien đai co tam ban xa, len đen may tram km, tham chi ca 1.000 km. Thoi gian di chuyen đen muc tieu ngan nho vao toc đo cao, co the đat van toc sieu thanh (Supersonic), tham chi đat sieu vuot am (Mach 5 toi Mach 10, tuc la gap 5 toi 10 lan toc đo am thanh, khoang 5.500 - 11.000 km/h), khien cho đoi phuong chi co khoang 1-3 phut đe trien khai đanh chan. Ten lua chong ham hien đai cung co kha nang "sea-skimming", tuc la bay bam sat mat bien (chi o cach mat bien 5 - 10 met) nen radar cua đoi phuong rat kho phat hien.
Cho đen nay, cac tau chien tren the gioi van chua co bien phap hieu qua nao đe chong lai chien thuat tan cong bao hoa bang ten lua chong ham sieu thanh. Chien thuat nay đuoc tien hanh bang cach phong cung luc hang chuc, tham chi hang tram qua ten lua chong ham nham vao duy nhat 1 chiec tau san bay. Do chi co toi đa 3 phut đe đanh chan, cac he thong phong khong tren tau chien đich se bi qua tai vi so luong muc tieu phai đanh chan qua lon, chi can đe sot mot phan so ten lua la đu đe chiec tau san bay bi đanh chim. Tap chi National Interest dan loi Tong bien tap kiem nha phan tich quan su Harry J. Kazianis rang, tau san bay moi nhat cua Hai quan My USS Gerald Ford co chi phi 15 ty USD cung co the bi bien thanh "nam mo nhieu ty USD cho hang nghin thuy thu Hoa Ky" boi no co the bi tan cong voi so luong lon ten lua đoi ham sieu am tu khoang cach xa.
Đa so cac ten lua diet ham su dung co che xuyen pha va no cham đe toi đa hoa muc đo thiet hai, nghia la no dung đong nang cua minh đe xuyen thung lop vo ngoai cua tau (giong nhu 1 vien đan), va sau đo đau đan chua hang tram kg chat no se phat no khi đa chui sau vao ben trong con tau, tao ra suc pha huy lon hon nhieu so voi bom thong thuong. Mot so ten lua chong ham hien đai co van toc cuc cao, đat muc sieu vuot am (nhu 3M22 Zircon cua Nga co van toc đat toi 2,7 km/giay), van toc nay cung giup tang suc tan pha cua ten lua khi va cham vao muc tieu. Theo tinh toan, 1 ten lua nang 2 tan, bay voi van toc 2,5 km/giay nhu 3M22 Zircon se tao ra đong nang đat toi 12,5 ty jun (tuong đuong suc no cua 2,7 tan thuoc no TNT), đong nang nay co the be gay đoi hoac lam hu hai nang ca 1 tau san bay co lon, ngay ca khi đau đan cua ten lua chua phat no.
Tau san bay co mot bat loi o cho: may bay chien đau ma no mang theo bi gioi han ve tam hoat đong (mang qua nhieu nhien lieu thi se nang va khong cat canh đuoc), tam đanh chan co cu ly toi đa tinh tu tau san bay cua khong quan tren tau san bay la khong qua 700 km (neu dung may bay tiep dau thi khong qua 1.000 km). Ten lua phong khong tren tau khu truc ho tong co tam ban con ngan hon, khong qua 400–500 km. Neu ten lua chong ham co tam ban xa hon cu ly nay, co the tan cong tau san bay đich ma khong bi phan kich. Đay chinh la yeu to quan trong đe khai thac, hoach đinh phuong an tan cong tau san bay đich. Voi su phat trien cua cong nghe ten lua, cac loai ten lua chong ham hien đai đa đat tam ban tren 1.000 km, nam ngoai cu ly ma tau san bay đich co the đanh tra

 
Ten lua diet ham hien đai co muc đo boc lo radar rat nho, lai đuoc lap trinh đe bay rat thap, gan sat mat bien (đe tranh bi radar tau chien phat hien tu xa). Do vay, viec đanh chan ten lua diet ham la mot nhiem vu rat kho, ngay ca voi tau chien co he thong phong khong hien đai. Thuc te chien tranh Falkland 1982 va chien tranh Vung Vinh 1991 cho thay: chi 1-2 qua ten lua chong ham Exocet bay sat mat bien voi van toc Mach 0,9 đa đu khien tau khu truc hien đai cua hai quan Anh, My khong the đanh chan va bi đanh trung. Ten lua diet ham kieu moi con manh hon nhieu so voi Exocet, chung bay sat mat bien voi van toc sieu thanh (tren Mach 3), nen co the tieu diet ca 1 nhom tac chien tau san bay đoi phuong mot cach khong qua kho khan. Cu the, mot phi đoi gom khoang 10-20 may bay (moi chiec mang theo 2-3 ten lua) co the tung ra đot tan cong gom 40-60 ten lua chong ham sieu am phong cung luc, cac tau khu truc ho tong cua đich se khong kip đanh chan het, chi can 1/6 so ten lua lot qua đuoc la đu đe đanh chim 1 tau san bay co lon.
Chien tranh Falkland 1982 cho thay ten lua chong ham la moi đe doa rat nguy hiem voi tau san bay. Tau SS Atlantic Conveyor la 1 tau van tai 15.000 tan đuoc cai bien thanh tau san bay hang nhe, co the mang theo 11 truc thang va 14 may bay Harrier Jump Jet. Khong quan Argentina đa phong 2 qua ten lua Exocet đe tan cong SS Atlantic Conveyor. Cac tau khu truc Anh ho tong chiec Atlantic Conveyor đa khong the đanh chan 2 qua ten lua Exocet do ten lua bay ap sat mat bien, va chiec tau san bay nay đa bi đanh trung 10 truc thang tren tau Atlantic Conveyor bi pha huy, ban than chiec tau bi hong nang va chim sau đo 3 ngay. Su kien nay khien hai quan cac nuoc rat quan tam đen tiem nang cua ten lua chong ham. Exocet von chi la ten lua chong ham hang nhe bay can am, vay ma 2 qua ten lua đa đanh chim 1 tau san bay hang nhe, nhu vay neu phong hang chuc qua thi hoan toan co the đanh chim ca 1 tau san bay co lon
Voi muc tieu đanh bai Hai quan My trong truong hop no ra chien tranh, Lien Xo va Nga đa phat trien nhieu loai ten lua chong ham hang nang sieu thanh va sieu xa, chuyen diet tau san bay, nham tieu diet chop nhoang cum tau san bay My. Ngay tu nam 1953, Lien Xo đa bat đau trang bi ten lua chong ham cho khong quan, đo la loai KS-1 Komet trang bi cho may bay Tupolev Tu-4 va Tupolev Tu-16. Loai ten lua chong ham đoi đau nay co tam ban khoang 100 km, van toc Mach 0,9 va mang đau đan 600 kg. O giua thap nien 1950, tau chien chi co phao cao xa la vu khi phong khong chu yeu, nen KS-1 Komet that su la mot vu khi tan cong kha nguy hiem.

Voi su phat trien cua cong nghe, cac loai ten lua chong ham cua Lien Xo ngay cang co tam ban xa hon, toc đo nhanh hon. Trong thap nien 1960, KS-1 Komet đa đuoc thay the boi ten lua Raduga Kh-22 (tieng Nga: Х-22; AS-4 'Kitchen'). Đay la mot loai ten lua chong ham co lon, uy luc rat manh voi tam ban rat xa (600–700 km), toc đo gap 4 lan van toc am thanh, va mang đau đan nang gan 1 tan. Tap chi Australian Air Power mieu ta Kh-22 la "mot vu khi khung khiep o moi gioi han". May bay đuoc su dung chinh đe mang ten lua la Tu-22M 'Backfire'. nhung Nga cung su dung Тu-22К 'Blinder-B' va Tupolev Tu-95К22 'Bear-G' đe mang Kh-22.
Trong thap nien 1970-1980, Lien Xo duy tri trong bien che 10 su đoan khong quan chien luoc, moi su đoan trang bi 25 chiec may bay nem bom hang nang tam xa Tu-22M. Trong truong hop xay ra chien tranh voi My, cu moi nhom tau san bay cua My (gom 1 tau san bay va 4-12 tau khu truc ho tong), Lien Xo/Nga se huy đong 1 su đoan khong quan chien luoc voi khoang 25 chiec Tu-22M (moi chiec mang 3 ten lua Kh-22) đe tan cong. Moi ten lua Kh-22 co van toc nhanh gap 4 lan van toc am thanh, giai đoan cuoi ten lua bay rat sat mat bien nen rat kho đanh chan. Voi 75 ten lua phong toi gan nhu cung luc, du he thong phong khong cua cac tau khu truc ho tong My rat manh nhung cung khong the đanh chan het ca 75 ten lua đuoc. Chi can 3-4 ten lua lot qua he thong phong thu va đanh trung đich (moi ten lua nang 6 tan cung đau đan nang 1.000 kg) la đu đe đanh chim chiec tau san bay My (thu nghiem cho thay voi van toc la 800 m/s, tuong đuong van toc cua 1 vien đan sung truong, qua ten lua Kh-22 se giong nhu 1 vien đan khong lo lao xuyen qua vo tau, đuc thung mot lo đuong kinh 5 met va sau 12 met vao trong than tau, truoc khi đau đan nang 1.000 kg phat no se pha tung cac khoang tau tu ben trong, tham chi co the xe đoi con tau,). Ten lua phong khong tren tau chien My thoi ky đo co tam ban toi đa khoang 100 km, trong khi nhung chiec F/A-18 Hornet cua tau san bay My chi co ban kinh tac chien khoang 600 km, do vay Tu-22 co the tan cong tau san bay My tu cu ly ma may bay hoac ten lua phong khong My khong the ban toi. Trong tieu thuyet The Sum of All Fears, cac nha nghien cuu quan su phuong Tay đa xay dung kich ban chien tranh Lien Xo - My, trong đo mot nhom Tu-22M đa phong Kh-22 đanh chim tau san bay USS John C. Stennis ngay tu gio đau tien cua cuoc chien.

 

Ngoai ra, Lien Xo con đua vao trang bi ten lua P-700 Granit đe trang bi cho cac tau noi va tau ngam. Loai ten lua nay co tam ban, van toc va suc cong pha tuong đuong voi Kh-22. Moi chiec tau ngam tan cong lop Oscar II co the mang 24 qua P-700, mot hai đoi 3 tau Oscar II co the tan cong đoi tau san bay My voi 72 qua P-700 phong cung luc tu cach xa 600 km, tuong tu nhu kich ban voi Tu-22. O cu ly rat xa nay, kha nang nhung chiec Oscar II bi My phat hien la kha thap (sonar do tim tau ngam cua cac tau chien My co cu ly phat hien khong qua 200 km), chung co the phong ten lua roi rut lui an toan ma khong so bi quan My đanh tra.
Đen đau the ky XXI, Nga tiep tuc cai tien nhung loai ten lua chong ham tu thoi Lien Xo va cho ra đoi nhung ten lua moi co toc đo va tam ban con cao hon nua, tang them kha nang choc thung he thong phong ngu cua tau san bay. Nam 2016, Nga đa cho ra đoi ten lua diet ham boi sieu thanh (Hypersonic) 3M22 Zircon trang bi cho tau chien hai quan Nga. Ve tam ban, ten lua Zircon co the len toi khoang 1.000 km, vuot xa tam ban cua cac loai ten lua phong khong va may bay đanh chan cua Hai quan My (may bay F/A-18 Super Hornet tren cac tau san bay My chi co ban kinh đanh chan toi đa la 772 km, tuc la Nga co the tan cong cum tau san bay My tu cu ly ma may bay đoi phuong khong the ban tra). Ve toc đo, Zircon co van toc cuc nhanh, gap 8 lan van toc am thanh (tuong đuong 2,7 km/giay), voi toc đo cuc lon nay, viec đanh chan Zircon la gan nhu khong the voi cac cong nghe phong khong hien nay. Ngoai ra, van toc cuc nhanh khien ten lua đuoc bao phu hoan toan boi mot đam may plasma trong khi bay, đam may nay se hap thu bat ky song vo tuyen nao va khien ten lua tro nen vo hinh truoc radar (tang hinh Plasma), cang lam tang them đo kho trong viec đanh chan Zircon. To Daily Mail cua Anh nhan đinh, toc đo cua ten lua 3M22 Zircon nhanh gap đoi toc đo toi đa ma ten lua phong khong Sea Ceptor (đuoc trang bi tren tau san bay moi nhat HMS Queen Elizabeth cua Hai quan Hoang gia Anh) co the đanh chan. Đai dien Hai quan My, tuong Paul Berk va gioi lanh đao Quan đoi Anh hoi thang 7/2017 cung đa cong nhan rang, Anh va My hien chua the phat trien đuoc nhung he thong phong khong co the đanh chan ten lua Zircon
Theo tinh toan cua cac chuyen gia, chi can 2 qua ten lua Zircon tan cong mot cum gom 1 tau san bay cung 2 chiec khu truc ham hien đai cua My cung co the đanh hong nang hoac đanh chim it nhat 1 tau trong đoi hinh voi xac suat 70 - 80%, mot loat phong 4 ten lua thi đam bao đanh trung ca hai tau. Neu tau khu truc Nga phong ca mot loat 16 qua ten lua 3M22 Zircon thi đam bao tieu diet tau san bay đoi phuong voi xac suat 80 - 85%, va cung voi no la tu 2 đen 3 chiec tau ho tong cung bi tieu diet. Moi chiec tau ngam tan cong lop Yasen cua Nga co the mang theo 40 hoac 50 ten lua Zircon, neu phong toan bo so ten lua nay thi co the tieu diet toan bo ca mot cum tau san bay cua đich (gom 1 tau san bay cung voi 8 tau khu truc ho tong cho no).
Cung trong nam 2016, Nga đua vao trang bi ten lua Raduga Kh-32 trang bi cho luc luong khong quan chien luoc. Kh-32 la phien ban hien đai hoa cua Kh-22 voi tam ban đuoc nang cao, đat toi 1.000 km. No co the đat đen tran bay la 40.000 m (88,580 ft), tuc la đat toi đo cao tang binh luu va trong giai đoan cuoi no se bo nhao xuong muc tieu voi toc đo boi sieu thanh, đat toi tren Mach 5 (hon 5.000 km/h). Voi toc đo nay, he thong phong khong ten tau chien đoi phuong rat kho co the đanh chan Kh-32

 
Kich ban tac chien voi tau san bay My đuoc mo phong nhu sau: May bay nem bom Tu-22M3M se tiep can nhom tau san bay My o cu ly khoang 1.000 km roi phong ten lua, cu ly nay la kha an toan vi may bay F/A-18 Super Hornet tren cac tau san bay My chi co ban kinh đanh chan toi đa la 772 km. Sau khi đuoc phong, Kh-32 leo len đo cao đen 40 km va bat đau bay va co đong tren mat phang ngang. Khi bay o che đo nay, ten lua an toan tuyet đoi, boi ten lua phong khong hien đai nhat cua My la RIM-174 SM-6 ERAM (trang bi nam 2013) bo tri tren cac tau khu truc lop Arleigh Burke trong he thong "Aegis" cung chi co đo cao đanh chan toi đa la 33 km. Mot so loai ten lua đanh chan nhu SM-3 thi co the đat toi đo cao nay, nhung chung đuoc thiet ke đe đanh chan ten lua đan đao chu khong the đanh chan đuoc ten lua hanh trinh. Radar cua he thong "Aegis" co the phat hien đuoc cuoc tan cong khi Kh-32 o cu ly 230–270 km, luc đo chi con duoi 3 phut đe tau chien My trien khai đanh chan. Trong khoang thoi gian rat ngan nay, 2 tau khu truc My co the kip ban khoang 20-30 qua ten lua phong khong, tuy nhien do van toc cua Kh-32 rat cao (Mach 5) nen chi co the đanh trung khoang 4 ten lua Kh-32. Nhu vay, mot loat phong 6 qua ten lua Kh-32 gan nhu chac chan se pha huy đuoc 2 tau khu truc lop Arleigh Burke, phong 12 qua Kh-32 thi co kha nang đanh chim 1 tau san bay va 2 tau tau khu truc ho tong. Neu phong loat lon (24 qua Kh-32) thi co kha nang đanh chim 1 tau san bay va 3 tau khu truc ho tong voi xac suat đat toi 75-85%
Voi su tien bo cua cong nghe, khong chi Lien Xo/Nga ma ngay nay nhieu nuoc nhu Iran, Trung Quoc, An Đo... cung co trong bien che nhieu loai ten lua chong ham sieu thanh, tinh nang kha manh nhu Moskit, BrahMos, YJ-62, 3M-54 Klub... Tuy tinh nang chua đat đen muc đo cua Kh-22 hoac 3M22 Zircon, nhung cung đu kha nang ban ha tau san bay neu đuoc phong đong loat voi so luong lon.


= Ten lua đan đao chong tau san bay =
Đau the ky 21, ben canh ten lua hanh trinh chong ham, mot so cuong quoc đa phat trien vu khi chong tau san bay moi, đo la ten lua đan đao chong ham.

Kha nang dung ten lua đan đao đe tieu diet tau san bay đa đuoc Lien Xo nghien cuu tu nam 1960, tuy nhien ten lua đan đao thoi đo khong co kha nang đanh trung muc tieu di chuyen, vi vay can phai trang bi đau đan hat nhan cho ten lua, đieu nay se dan toi rui ro chien tranh hat nhan nen cac nuoc đa ngung nghien cuu van đe nay. Nhung đen đau the ky 21, voi su phat trien cua cong nghe ten lua, mot so ten lua đan đao tien tien đa co kha nang thay đoi quy đao bay va đanh trung đuoc muc tieu di đong. Vi vay, ten lua đan đao diet tau san bay tro thanh mot vu khi kieu moi trong tac chien chong tau san bay.
So voi ten lua hanh trinh, ten lua đan đao hien đai co mot so uu điem nhu: co the mang đuoc đau đan rat lon (khoang 1-2 tan), tam bay xa (co the đat tren 5.000 km), toc đo đat muc sieu vuot am (gap 10-20 lan toc đo am thanh), bay o đo cao lon (tren 25 km) nen cac he thong phong khong rat kho đanh chan. Toc đo sieu vuot am cung lam tang suc sat thuong cua ten lua đan đao: 1 qua ten lua nang 5 tan khi lao vao muc tieu voi van toc 3 km/giay se tao ra mot đong nang cuc lon (khoang 45 ty jun), tuong đuong nang luong cua 10 tan thuoc no TNT, co the đanh gay đoi ca 1 chiec tau san bay ma khong can đau đan phat no.
Nam 2018, Nga đua vao trang bi loai ten lua sieu vuot am Kh-47M2 Kinzhal trang bi cho tiem kich đanh chan tam xa MiG-31BM. Ten lua co cac tinh nang tham chi con vuot xa so voi Raduga Kh-32 va 3M22 Zircon. Kh-47 co tam ban len toi 2.000 km, vuot xa tam đanh chan cua may bay tren tau san bay đoi phuong. Van toc cua Kinzhal đat toi Mach 10 (~3.400 m/s), quy đao bay co the thay đoi lien tuc khien cho cac he thong phong khong hien đai tren tau chien đoi phuong gan nhu khong the đanh chan đuoc Kh-47M2 Kinzhal co the trang bi cho tiem kich hang nang MiG-31 (moi chiec mang đuoc 1 ten lua) hoac may bay nem bom hang nang Tu-22M3M (moi chiec mang đuoc 4 ten lua). Khi đuoc trang bi tren cac loai may bay nay, cong them voi su ho tro cua may bay tiep nhien lieu tren khong, khong quan Nga co the tan cong đoi tau san bay đoi phuong tu khoang cach tren 5.000 km tinh tu san bay, mot phi đoi Nga tu Vien Đong co the tan cong chop nhoang mot đoi tau san bay My ngay tu khu vuc giua Thai Binh Duong.
Ngoai Kinzhal, Nga con co thiet bi luon sieu vuot am Avangard. Hien cac thong so cua Avangard khong đuoc cong bo, nhung nguoi ta cho rang no co the đat van toc Mach 20 va co the tan cong chinh xac muc tieu tu khoang cach vai nghin km. Nam 2018, Tu lenh Bo chi huy chien luoc My John Hyten đa phat bieu rang My hien "khong co bien phap phong thu nao co the chong lai đot tan cong bang vu khi sieu vuot am" giong nhu Kinzhal va Avangard.

Trung Quoc cung đa phat trien cac loai ten lua đan đao chong ham dua tren mau DF-21 (Đong Phong-21) tu nam 2005. Loai ten lua nay đuoc phong tu be phong di đong tren mat đat, co tam ban tren 1.500 km, mang đau đan nang khoang 600 kg. Ten lua đuoc trang bi đau do radar chu đong nen co kha nang tan cong chinh xac tau san bay đang di chuyen Voi tam ban cua DF-21, Trung Quoc se co kha nang ngan chan viec hang khong mau ham cua My tan cong vao lanh tho nuoc nay hoac vao eo bien Đai Loan. Phien ban cai tien moi nhat la DF-21D đuoc trang bi them nhieu đau đan moi đe đanh lua radar cua tau đich, ngoai ra, đau đan cua DF-21D co the lao xuong muc tieu voi toc đo Mach 10, tuong đuong 12.000 km/gio nen rat kho khan cho viec đanh chan. Theo truyen thong My, toi nam 2018, Trung Quoc đa trang bi it nhat 10 lu đoan ten lua Đong Phong-21 (moi lu đoan co 6 tieu đoan). 60 tieu đoan nay co the đong thoi phong đuoc 360 qua ten lua đan đao DF-21, đu đe thuc hien cuoc tan cong đong loat đoi voi 3 đoi tau san bay My (moi tau san bay se bi toi 120 ten lua nham vao, khien cac he thong phong thu cua đoi tau san bay My khong kip đanh chan het). Mot giao su tai Hoc vien Hai quan My đa nhan đinh rang voi DF-21D, tau san bay My se khong con vi the đoc ton tren bien nhu đa tung co ke tu ket thuc The chien II.
Nam 2015, Trung Quoc tiep tuc phat trien mau DF-26 (Đong Phong-26). So voi DF-21, DF-26 co tam ban lon hon nhieu, uoc tinh đat toi 3.000 - 5.000 km. Voi tam ban nay, cac be phong o mien đong Trung Quoc co the tan cong tau san bay My o tan can cu o Guam. DF-26 cung co the mang đau đan nang toi 1,2 - 1,8 tan (gap 2-3 lan so voi DF-21D), đu suc đanh chim ca 1 tau san bay co lon chi voi 1-2 qua trung đich
Hien nay, so luong cac quoc gia co the che tao ten lua chong ham ngay cang tang, van toc ten lua ngay cang nhanh, tam ban ngay cang xa. Gia thanh ten lua cung kha re (chi khoang 500 ngan - 2 trieu USD/qua), trong khi moi chiec tau san bay kem theo may bay tri gia toi 10 - 15 ty USD (chua ke chi phi nhan mang neu tau chim). Nhieu quoc gia hien nay đa co the che tao hang ngan qua ten lua chong ham chi trong vai thang, trong khi đe đong 1 tau san bay phai mat it nhat khoang 2 nam, nen du tieu ton hang tram qua ten lua đe diet 1 tau san bay thi cung đa co loi the lon. Do tuong quan chi phi ngay cang bat loi cho tau san bay, nhieu chuyen gia quan su cho rang tau san bay se tro nen loi thoi trong chien tranh hien đai vao khoang giua the ky XXI, giong nhu so phan cua cac thiet giap ham trong The chien thu hai.


Chu thich Xem them Danh sach cac tau san bay
Danh sach cac tau san bay theo quoc gia
Danh sach cac tau san bay theo lop
Danh sach cac lop tau san bay cua Hai quan Hoa Ky
Danh sach cac cuoc trien khai tau san bay
Danh sach cac tau chien đo bo
Du an Habbakuk
CATOBAR
STOL
STOBAR
STOVL
VSTOL


Tham khao Francillon, Rene J, Tonkin Gulf Yacht Club US Carrier Operations off Vietnam, (1988) ISBN 0-87021-696-1
Nordeen, Lon, Air Warfare in the Missile Age, (1985) ISBN 1-58834-083-X


Lien ket ngoai Haze Gray & Underway, World Aircraft Carrier Lists Luu tru ngay 16 thang 6 nam 2017 tai Wayback Machine comprehensive and detailed listings of all the world's aircraft carriers and seaplane tenders from 1913-2001, with photo gallery.
Aircraft carriers of the USN Luu tru ngay 17 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine
New UK and French Aircraft Carriers Luu tru ngay 9 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine (don't know if info is integrated into main article yet)