Tran Trong Kim (chu Han: 陳仲金; 1883 – 1953) la mot hoc gia, nha giao duc, nha nghien cuu su hoc, van hoc, ton giao Viet Nam, but hieu Le Than, tung lam thu tuong cua chinh phu Đe quoc Viet Nam vao nam 1945 (chinh phu nay đuoc Đe quoc Nhat Ban thanh lap trong thoi ky chiem đong Viet Nam). Ong la tac gia cua nhieu cuon sach ve lich su, van hoa nhu Viet Nam su luoc, Viet Nam van pham, Nho giao...


Tieu su = Than the =
Tran Trong Kim, sinh nam 1883 (Quy Mui) tai lang Kieu Linh, xa Đan Pho (nay la xa Xuan Pho), huyen Nghi Xuan, tinh Ha Tinh. Vo ong Bui Thi Tuat la em gai nha nghien cuu van hoc Bui Ky. Ong co mot nguoi con gai duy nhat la Tran Thi Dieu Chuong, lay chong lam Chuong ly Bo Quoc an tai Senegal. Cha ong la Tran Ba Huan (1838-1894), đa tung tham gia tu rat som phong trao Can Vuong do Phan Đinh Phung lanh đao.


= Hoat đong giao duc =
Tran Trong Kim xuat than trong mot gia đinh Nho giao, tu nho ong hoc chu Han. Vao nam 1897, ong theo hoc tai Truong Phap-Viet Nam Đinh va hoc chu Phap. Nam 1900, ong thi đo vao Truong Thong ngon va đen nam 1903 thi tot nghiep.
Nam 1904, ong lam Thong su o Ninh Binh. Nam 1905, vi hieu hoc nen ong qua Phap hoc truong Thuong mai o Lyon. Nam 1906, nhan co Hoi cho đau xao tai Marseille, Phap, ong xin lam mot chan tho kham đe đuoc đi voi Nguyen Van Vinh (1882-1936) sang du.
Sau hoi cho, ong xin o lai đe hoc them tai cac truong o Ardeche, Lyon roi tiep tuc hoc o Truong thuoc đia. Nam 1909, ong vao hoc truong Su pham Melun (Ecole Normale d'instituteurs de Melun, đa đong cua nam 2015 sau 135 nam hoat đong) va tot nghiep ngay 31 thang 7 nam 1911 roi ve nuoc.
Ong lan luot day Truong trung hoc Bao ho (nay la Truong Buoi), Truong Hau bo va Truong nam Su pham. Ong la nha su pham mau muc, co uy tin trong xa hoi, giu nhieu chuc vu trong nganh giao duc thoi Phap thuoc nhu:

Thanh tra Tieu hoc (1921)
Truong ban Soan thao Sach Giao khoa Tieu hoc (1924), day Truong Su pham thuc hanh 1931
Giam đoc cac truong nam tieu hoc tai Ha Noi (1939)
Tu thap nien 1910 đen thap nien 1940, ong cung viet nhieu sach ve su pham va lich su. Ngoai ra ong con tham gia cac hoat đong xa hoi. Ong la Pho truong ban Ban Van hoc cua Hoi Khai tri Tien Đuc, Nghi vien Vien Dan bieu Bac Ky, Truong ban nghien cuu Phat hoc cua Hoi Bac ky Phat giao.
Nam 1943, mot nam sau khi ong ve huu, Nhat Ban keo vao Đong Duong, ho lay co "giup cac ong tranh su bat bo cua Phap" đua ong va chi si Cu nhan Duong Ba Trac (1884-1944) bi mat sang Chieu Nam (Singapore). Nam 1945, ong đuoc quan đoi Nhat đua ve nuoc.


= Hoat đong chinh tri =


 Thanh lap Đe quoc Viet Nam  Ngay 9 thang 3 nam 1945, Đe quoc Nhat Ban đao chinh Phap, đoc chiem thuoc đia Đong Duong. Van đe quan trong nhat đoi voi quan Nhat la duy tri bang đuoc "trat tu va on đinh" nham tim nguon cung ung vat chat tai cho cho gan 100.000 linh Nhat, cung nhu đe cung cap cho viec phong thu nuoc Nhat truoc đa tan cong cua quan Đong Minh. Tuy nhien, đung luc đo, bo may hanh chinh thuc dan ma Nhat ke thua tu Phap đa tan ra, vi the viec cai to bo may cai tri ban xu đat ra nhu mot đoi hoi cap bach.
Ngay tu đem 8/3, quan Nhat Ban đa đuoc phai đen canh giu nghiem ngat nha cua cac quan lon trong trieu Nguyen. Ho giu cac quan nay o trong nha đe cho lenh tu chi huy Nhat. Theo loi ke cua đai than Pham Quynh, quan Nhat đi tim tat ca cac quan trong Vien co mat va giu ho lai mot cho. Đen sang 9/3, khi đa đua đuoc Bao Đai ve kinh đo, đai su Nhat la Yokoyama đua cho ho 2 van ban đa viet san: Ban tuyen bo huy bo cac hiep uoc nha Nguyen đa ky voi Phap va Ban tuyen bo giai tan Vien co mat, tat ca nham don đuong cho viec thanh lap noi cac Đe quoc Viet Nam. Yokoyama noi thang "toi cho cac vi 15 phut đe suy nghi". Trong hoan canh đo, cac quan nha Nguyen khong muon ky cung khong đuoc.
Ngay 11 thang 3 nam 1945, trieu đinh Hue tuyen bo huy bo Hoa uoc Patenotre ky voi Phap nam 1884, thanh lap Đe quoc Viet Nam. Vua Bao Đai lien giai tan Hoi đong co mat gom Thuong thu sau bo, tuyen bo tu nay se tu minh cam quyen nhung ben canh nha vua la vien Đai su Nhat o Đong Duong Yokoyama lam 'Toi cao co van'.
Chi huy quan Nhat, tuong Tsuchihashi Yuitsu (am Han Viet: Tho Kieu Dung Dat), nghi rang chi can Viet Nam đoc lap tren danh nghia va chinh phu moi cua Viet Nam phai đuoc Nhat kiem soat chat che. Thoat đau Pham Quynh đuoc chi đinh tam quyen nhung ong nay qua than Phap, ngoai ra ong ta thay ngay "nen đoc lap" co nhung gioi han nhu giong nhu hoi con che đo thuoc đia Phap: khong co tu chu ve ngoai giao, khong co quan đoi, khong co đoc lap tai chinh... Nhat lien đua mot nhan vat on hoa hon chinh la Tran Trong Kim, đang o Singapore ve lam thu tuong. Theo Daniel Grandcleme, nha vua Bao Đai chang co vai tro gi trong viec chi đinh nay.
Trong khi Bao Đai tim nguoi lap noi cac thi ngay 30/3/1945, trong mot cuoc hop voi cong chuc nguoi Viet o Long Xuyen, Toan quyen Nhat Ban la Minoda noi thang bang tieng Phap ve ban chat su "đoc lap" cua Đe quoc Viet Nam:

Ngay 30 thang 3 nam 1945, Tran Trong Kim đuoc Nhat Ban đon tu Bang Coc ve Sai Gon. Khoang 5 thang 4 nam 1945, Tran Trong Kim đen Hue. Sau khi đuoc yet kien Bao đai va gap Tran Đinh Nam, Tran Trong Kim cung tan thanh giai phap lap noi cac do Ngo Đinh Diem đung đau nen mot buc đien thu 2 trieu tap Ngo Đinh Diem đuoc Toi cao co van Yokoyama nhan chuyen đi. Nhung Ngo Đinh Diem khong ra Hue (do Nhat khong chuyen đien, hay nhan đien ma tu choi). Bao Đai trieu Tran Trong Kim vao tiep kien lan thu hai roi giao cho ong nhiem vu lam thu tuong.
Tran Trong Kim va mot so nha tri thuc đuoc giao thanh lap noi cac o Hue vao ngay 17 thang 4 nam 1945. Đay la mot dang chinh phu hien đai đau tien tai Viet Nam va Tran Trong Kim tro thanh Thu tuong đau tien cua Viet Nam. Tham gia Noi cac cua ong đeu la cac nha tri thuc luat su, bac si, ky su (mot giao su, hai ky su, bon bac si, bon luat su):

Tran Đinh Nam (1896-1974) y si Đong Duong, Bo truong Noi vu.
Tran Van Chuong (1898 – 1986), Tien si Luat, Bo truong Ngoai giao.
Trinh Đinh Thao (1901-1986), Tien si Luat, Bo truong Tu phap.
Vu Van Hien (1911-1963), Tien si Luat, Bo truong tai chinh.
Hoang Xuan Han (1908-1996), Giao su, Thac si toan hoc, Bo truong giao duc va My thuat.
Vu Ngoc Anh (1901-1945), Bac si Y khoa, Bo truong Y te va Cuu te.
Luu Van Lang (1880-1969), Ky su bach nghe đuoc vua Bao đai moi lam Bo truong Cong chinh, nhung đen gio chot ong tu choi vi tuoi cao.
Ho Ta Khanh (1908-1996), Bac si Y khoa, Bo truong Kinh te.
Nguyen Huu Thi (1899-?), Y si, thuong gia, Bo truong Tiep te.
Phan Anh (1911-1990), Luat su, Bo truong Thanh nien.
Ngoai cac thanh vien Noi cac, nhieu nha tri thuc co tieng cung tham gia cong viec cua chinh quyen:
Phan Ke Toai (Kham sai Bac bo), 
Bac si Tran Van Lai (Thi truong Ha Noi), 
Giao su Nguyen Lan (Thi truong Hue), 
Pho bang Đang Van Huong (Tinh truong Nghe An), 
Pho bang Ha Van Đai (Tinh truong Ha Tinh), 
Giao su Đang Thai Mai (Tinh truong Thanh Hoa)... 
Cac ong Hoang Đao Thuy, Ta Quang Buu, Tran Duy Hung, Nguyen Xien, Vu Van Can, Nguy Nhu Kontum, đuoc moi ra thanh lap Hoi đong Thanh nien. Ta Quang Buu đuoc moi lam Co van đac vu uy vien Bo Thanh nien va Ky su Le Duy Thuoc lam Chanh van phong Bo.
Mot chinh phu đuoc thanh lap trong boi canh quan đoi Nhat chiem đong nhu chinh phu Tran Trong Kim, thong thuong de bi coi la bu nhin, la tay sai Nhat. Va thuc te đung la chinh phu nay chi co quyen luc rat han che. Luat su Phan Anh, mot bo truong trong chinh phu Tran Trong Kim, sau nay viet: 

"Chung toi đa lam rat lon. Chung toi đa tuong loi dung đuoc mot đe quoc chong mot đe quoc khac, tranh thu quyen loi ve ta, nhung trai lai bon Nhat đa loi dung chung toi, it nhat cung la ve danh nghia. Đo la mot bai hoc đau đon!"
Moi ra mat đuoc 4 thang, ngay 5/8/1945, hang loat thanh vien noi cac Tran Trong Kim xin tu chuc: 3 bo truong xin tu nhiem, Bo truong Vu Ngoc Anh qua đoi vi trung bom may bay My. Cac bo truong khac tuyen bo ban than ho cung bat luc, boi khong the lam đuoc viec gi neu khong đuoc co van toi cao Nhat Ban đong y, trong khi vua Bao Đai chi lo vui choi, san ban ma khong quan tam đen chinh tri. Tran Trong Kim co gang lien he nhung cac nhan vat cap tien đeu khuoc tu cong tac, đen đau thang 8 thi chinh Tran Trong Kim cung nan long. Ong noi minh bi "tang huyet ap" va khong ra khoi nha.
Trong hoi ky cua minh, Tran Trong Kim viet ve giai đoan lam chinh tri duoi su khong che cua Nhat Ban: 


 Noi cac than Nhat Ban  Giao su Đinh Xuan Lam co viet: "Noi cac Tran Trong Kim, voi thanh phan la nhung tri thuc co ten tuoi, trong đo phai ke toi mot so nhan vat tieu bieu cua nuoc ta truoc nam 1945, co uy tin đoi voi nhan dan, nhu: Tran Trong Kim, Hoang Xuan Han, Trinh Đinh Thao, Phan Anh... Thu đoan cua bon cam quyen Nhat Ban la triet đe loi dung bo may chinh quyen do chung moi dung len đe lung đoan tinh hinh co loi cho chung, chung chi muon co mot chinh phu bu nhin hoan toan đe thi hanh moi y đinh cua chung".
Theo Tien si Le Manh Hung: "Voi an ninh, quoc phong va kinh te tai chanh đeu nam trong tay quan đoi Nhat, tat ca nhung gi ma chinh phu Tran Trong Kim co the đat đuoc trong viec gianh lai chu quyen cho Viet Nam thuc te la chi co tinh cach bieu tuong. Nhung trong tinh huong Đong Duong vao nam chot cua the chien thu hai, bieu tuong đong mot vai tro rat quan trong. Biet rang that bai cua Nhat Ban chi la mot van đe thoi gian, Tran Trong Kim va chinh phu cua ong đua ra mot chuong trinh nham thay đoi tam ly nguoi Viet đen muc ma đat nuoc se khong the tro lai tinh trang thuoc đia nua mot khi chien tranh cham dut...".
Thang 6 nam 1945, chinh phu Tran Trong Kim đat quoc hieu la Đe quoc Viet Nam; đat quoc thieu la bai "Đang đan cung"; quoc ky co "nen vang hinh chu nhat, giua co hinh que Ly mau đo tham".
Chinh phu Tran Trong Kim thuc te van nam duoi su bao ho cua quan đoi Nhat chiem đong Đong Duong. Nhat Ban đua ra chinh sach Đai Đong A, tuyen bo "giup cac dan toc da vang đanh đo ach thong tri cua thuc dan da trang đe lap nen khu vuc thinh vuong chung", nhung thuc ra đo chi la mot cach goi bien minh cho ach chiem đong moi cua quan phiet Nhat. Theo ke hoach cua Nhat, quan Nhat se khong che moi mat, ca ve kinh te, quan su va chinh sach noi bo cua cac nuoc trong khoi, mien Nam Chau A se tro thanh thuoc đia cung cap nguyen lieu cho Đe quoc Nhat.
Vi vay gioi su hoc cho rang đay chi la mot chinh phu bu nhin than Nhat, khong co thuc quyen va khong co đuoc su ung ho cua dan chung. No đuoc xep chung voi cac chinh phu bu nhin do Nhat thanh lap tai cac nuoc bi ho chiem đong trong the chien thu 2 nhu Man Chau quoc, Chinh phu Uong Tinh Ve, Mong Cuong, Đe nhi Cong hoa Philipine... Cung voi su bai tran cua Nhat Ban trong the chien, tat ca cac chinh phu nay đeu tu sup đo hoac bi Đong Minh giai the trong nam 1945. Co quan điem cho rang du cho Cach mang thang Tam khong no ra thi chinh phu nay cung se bi giai the khi quan Đong Minh (Anh va Phap) toi Viet Nam vao thang 9/1945.
Ve hanh chanh, Đe quoc Nhat Ban đao chinh lat đo Phap ngay 09 thang 3 nam 1945, nhung khong trao tra toan bo chu quyen Viet Nam lai cho chinh phu Đe quoc Viet Nam, ma mai đen thang 7 nam 1945, sau cac cuoc thuong luong, toan quyen Nhat la Yuichi Tsuchihashi moi tra lai ba thanh pho nhuong đia Ha Noi, Hai Phong va Ða Nang ke tu ngay 20 thang 7 nam 1945. Ve viec thu hoi Nam Ky thi cuoc thuong thuyet voi Toan quyen Tsuchihashi co ket qua mac du luc đau Tsuchihashi con do du vi trieu đinh Cao Mien cung đoi đat Nam Ky. Tran Trong Kim phai Nguyen Van Sam la kham sai vao Sai Gon tiep thu. O ngoai Bac thi Thong su Nishimura ban giao voi kham sai Phan Ke Toai tai Ha Noi ngay 12 Thang 8. Ngay 14 Thang 8, chinh phu Tran Trong Kim cong bo chinh thuc tiep thu Nam Ky Chinh phu Tran Trong Kim cung thay chuong trinh hoc bang tieng Phap bac tieu hoc va trung hoc sang chuong trinh hoc bang tieng Viet, do hoc gia Hoang Xuan Han bien soan. Hanh chanh đuoc cai to voi viec dung chu Viet trong tat ca cac giao dich cua chinh phu ngoai tru linh vuc y te va cac van thu lien lac voi Phap hoac cac cong ty cua nguoi Trung Hoa.
Tuy nhien, chinh phu Tran Trong Kim khong lam đuoc gi nhieu hon vi phuong tien, nhan luc đeu do quan Nhat nam giu. Moi su van chuyen thoc gao tu Nam ra Bac đeu phai qua "Uy ban thoc gao" o Sai Gon do cong ty Nhat nam. Khi tai ra đen Bac thi phai gom gao cho cong ty thoc gao Bac ky 75% so luong, cong ty nay truoc het cung ung luong thuc cho quan Nhat, so gao con thua moi ban cho dan.
Trong khi Bo Tiep te chi lam đuoc vai viec vat, thi Bo Tai chinh cua Đe quoc Viet Nam gom tien thue cua dan giao cho Nhat. Chi rieng trong 5 thang ton tai, Chinh phu Tran Trong Kim đa nop cho Nhat Ban khoan tien 720 trieu đong Đong Duong (Piastre), ngang voi so tien 726 trieu do chinh quyen thuc dan Phap nop cho Nhat Ban trong 5 nam truoc đo (tu 1940 toi 9/3/1945). Tong cong trong thoi gian The chien thu hai, nguoi Viet Nam đa phai nop cho Nhat khoan tien la 1 ty 446 trieu Piastre, tuong đuong 14 ty 460 trieu Franc luc đo.
Du pham vi hoat đong co gioi han, lai gap su ban pha cua My va su can tro cua Viet Minh, chinh phu Tran Trong Kim co gang het suc đe tiep te gao chong nan đoi. Vi tat ca thuyen tren 30 tan đeu bi Nhat trung dung, va cac khu vuc quan trong lien tuc bi My va Đong Minh tan cong, viec cho gao tu Nam ra Bac bi cham tre. Bo truong Tiep te Nguyen Huu Thi đuoc gui vao Sai Gon sap xep viec van chuyen gao tu Nam ra Trung Bo va Bac Bo. Cac hai cang xa Sai Gon đuoc dung lam điem khoi hanh đe tranh My oanh tac. Tu nhan đuoc phep tu do chuyen cho va mua ban gao. Đe ngan hanh vi gian doi, chinh phu ra lenh kiem soat gia ca va ton kho lua gao. Nguoi vi pham co the bi tu hinh hoac tich thu tai san. Ty Liem phong Kinh te Bac Bo, do Nguyen Duy Que đung đau, thanh lap đe ngan chan viec buon lau. Vao cuoi thang 3, tat ca cac hoi cuu te mien Bac tap hop lai thanh Tong Hoi Cuu te do Nguyen Van To cam đau, va đay manh lac quyen cung nhu chan te. Tu thang 3 toi thang 5, Tong Hoi quyen đuoc 783.403 đong. Tai Nam Bo, trong thang 5 hon 20 hoi chan te ra đoi, va trong vong mot thang cac to chuc tren quyen đuoc 1.677.886 đong, ke ca 481.570 đong đe mua va chuyen cho 1.592 tan gao cho nan nhan vu đoi. Nho đuoc mua chiem vao thang 5 va 6/1945, va nho nhu cau tieu thu giam han xuong sau khi hon 1 trieu nguoi chet đoi, cuoc khung hoang luong thuc giam dan. Qua thang 6/1945, nan đoi đa giam đang ke.
Chinh phu Tran Trong Kim khong co quan đoi đe tranh phai tham gia chien tranh the gioi thu II voi tu cach đong minh cua Nhat Ban. Bo truong Bo thanh nien Phan Anh đa thanh lap đoan Thanh nien Tien tuyen, Thanh nien Xa hoi đe thuc hien cong tac tri an, bao ve. Tuy nhien khi Cach mang Thang Tam no ra, do nhan thay su bat luc cua chinh phu Đe quoc Viet Nam nen luc luong Thanh nien Tien tuyen đa roi bo hang ngu, quay sang ung ho luc luong Viet Minh, phong trao ma ho tin rang se thuc su gianh đuoc đoc lap cho Viet Nam. Truong Thanh nien tien tuyen đa đao tao ra nhieu tuong linh, si quan cua Viet Nam Dan chu Cong hoa sau nay.


 Vai tro cua Đe quoc Viet Nam  Chinh phu Tran Trong Kim ra đoi trong boi canh the gioi co nhieu bien đong, chien tranh the gioi thu 2 đang xay ra. Phap, cac đe quoc chau Au muon giu quyen loi von co cua minh tai cac nuoc thuoc đia Đong Nam A. Nuoc My, luc luong chinh cua phe Đong Minh tai mat tran Thai Binh Duong muon ngan chan va triet tieu anh huong cua Nhat. Nhat đa gianh quyen anh huong tai Đong Duong tu tay Phap, Nhat Ban can mot chinh phu moi tai Viet Nam phu thuoc, ung ho cac quyen loi cua minh tai chien luoc banh truong chau A Thai Binh Duong. Ket qua la su ra đoi cua chinh phu Tran Trong Kim.
Chinh phu Tran Trong Kim thuong đuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa mo ta trong cac tai lieu nghien cuu chuyen mon truoc va sau nam 1975, mot cach truc tiep hay gian tiep, la bu nhin cua Nhat. Gioi su hoc phuong Tay thi coi Đe quoc Viet Nam la mot dang chinh phu bu nhin do Nhat thanh lap tai cac nuoc bi ho chiem đong trong the chien thu 2 nhu Man Chau quoc, Chinh phu Uong Tinh Ve, Mong Cuong, Đe nhi Cong hoa Philippines... Cung voi su bai tran cua Nhat Ban trong The chien, tat ca cac chinh phu nay đeu tu sup đo hoac bi Đong Minh giai the trong nam 1945 Chinh phu Tran Trong Kim đuoc phuong Tay coi la mot bo phan cua chinh sach Khoi Thinh vuong chung Đai Đong A cua Nhat nham chiem đong Đong A trong Chien tranh the gioi thu hai, trong đo cac chinh quyen ban xu phai van đong nguoi dan va nen kinh te trong nuoc phuc vu cho loi ich cua Đe quoc Nhat Ban.
Trong ban Tuyen cao truoc quoc dan ve đuong loi chinh tri, duoi su khong che cua Nhat Ban, noi cac Tran Trong Kim tuyen bo: "quoc dan phai gang suc lam viec, chiu nhieu hy sinh hon nua va phai thanh thuc hop tac voi nuoc Đai Nhat Ban trong su kien thiet nen Đai Đong A, vi cuoc thinh vuong chung cua Đai Đong A co thanh thi su đoc lap cua nuoc ta moi khong phai la giac mong thoang qua". Ban Tuyen cao cua Chinh phu Tran Trong Kim lam nhan dan ban tan xon xao, vi Đuc đa bai tran, Nhat Ban cung kho tranh khoi that bai, cho nen Tran Trong Kim lai phai tuyen bo đe tran an du luan: "Viec nuoc Đuc đau hang khong hai gi đen su lien lac mat thiet giua hai nuoc Nhat va Viet Nam... Su bai tran ay khong the giam bot long chung ta kien quyet giup Nhat Ban đeo đuoi cuoc chien đau cho đen khi toan thang đe kien thiet vung Đai Đong A... ta chi phai giu vung cuoc tri an trong nuoc va chiu nhung hy sinh can thiet đe cho quan đoi Nhat Ban đuoc chung ta tan tam giup đo ve mat tinh than va vat chat, nen đoc lap cua chung ta co nhu the moi that vung ben". Ong Pham Khac Hoe, nguyen Tong ly Ngu tien van phong cua nha Nguyen noi ve ban Tuyen cao: "Ro rang la Tran Trong Kim đa ha quyet tam phuc vu quan thay Nhat đen cung...".
Nha nghien cuu Pham Xuan Ba, nhan xet rang "nen đoc lap" cua Đe quoc Viet Nam ro rang chi la gia hieu boi nhung ly do sau:

Mot nuoc đoc lap phai co mot Chinh phu đuoc toan dan bau ra, co bo may Noi cac đay đu, hoan toan đoc lap. Noi cac Tran Trong Kim thi hoan toan khong do quoc hoi lap ra, cung khong co hien phap, va cung khong đuoc toan dan ung ho. Chinh phu nay cung khong co Bo Quoc phong, khong co quan đoi, khong co Bo Cong an, viec giu an ninh quoc gia, tuyen truyen do quan Nhat nam giu.
Chinh phu Tran Trong Kim đa đe mac (hoac khong dam ngan can) viec quan Nhat vo vet luong thuc cua nguoi dan Viet Nam, gay ra nan đoi kinh hoang lam chet hon 2 trieu nguoi o nhieu tinh mien Bac.
Cau noi cuoi cung trong ban "Tuyen cao đoc lap" cua Đe quoc Viet Nam la "Chinh phu Viet Nam mot long tin cay long thanh o Nhat Ban đe quoc, quyet chi hop tac voi nuoc Nhat, đem het tai san trong nuoc đe cho đat đuoc muc đich nhu tren", tu đieu đo cho thay chinh phu nay phai le thuoc chat che vao Đe quoc Nhat Ban
Ngay 25/8/1945, Bao Đai đa đoc Tuyen ngon Thoai vi truoc hang ngan nguoi tai Ngo Mon, sau đo trao an tin cho đai dien Viet Minh la ong Tran Huy Lieu. Bao Đai noi: "Tram muon lam dan mot nuoc đoc lap, hon lam Vua mot nuoc bi tri". Cau noi nay chung to Bao Đai thua nhan truoc đo nuoc Viet Nam chua co đuoc đoc lap, va chinh Bao Đai đa "khai tu" ban Tuyen ngon Đoc lap gia hieu ma ong phai đoc tu suc ep cua Đe quoc Nhat.
Chinh phu Tran Trong Kim muon loi dung Nhat đe hat cang hoan toan anh huong cua Phap, nhung ban than ho cung bi Nhat bien thanh bu nhin. Chop lay thoi co Nhat đau hang quan Đong Minh, phai giai giap vu khi, luc luong Viet Minh đa ra chi thi "Nhat - Phap ban nhau va hanh đong cua chung ta", keu goi dan chung bieu tinh, bai cong, gianh lay chinh quyen. Sau khi chinh quyen Viet Minh đuoc thanh lap, nhieu nhan vat cua chinh phu Tran Trong Kim đa tham gia vao chinh phu cua Viet Minh. Con Tran Trong Kim, do tu tuong bao hoang qua cao nen ong van bai xich Viet Minh vi cho rang ho co toi "tiem đoat ngoi vua", va tu choi hop tac voi Nha nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa moi đuoc thanh lap.
Khi phat xit Nhat sap bai tran, ngay 8/5/1945, Tran Trong Kim van con phai ra ban tuyen cao, yeu cau quoc dan "phai giu vung cuoc tri an trong nuoc va chiu nhung hy sinh can thiet đe cho quan đoi Nhat Ban đuoc chung ta tan tam giup đo ve mat tinh than va vat chat. Nen đoc lap cua chung ta co nhu the moi vung ben" (Viet Nam tan bao ra ngay 18/5/1945). Ong Pham Khac Hoe, nguyen Tong ly Ngu tien van phong cua trieu Nguyen nhan xet rang: Tran Trong Kim ra suc giu ngoi bau cho nha Nguyen nen san sang phuc vu cho phat xit Nhat. Khi Cach mang Thang Tam no ra, Tran Trong Kim ra suc phan đoi, tuy nhien cac thanh vien khac trong noi cac đa ung ho Cach mang nen Tran Trong Kim khong lam gi đuoc.
O Viet Nam, đa so quan chung to ra tho o lanh nhat voi su "đoc lap" do quan đoi Nhat dung nen. Ngay 17/3/1945, o cac huong thon, ly truong đuoc lenh to chuc dan chung mung su ra đoi cua Đe quoc Viet Nam tai cac đinh lang, nhung khong khi rat am đam.
Viec đua Tran Trong Kim đung ra lap noi cac cho Bao Đai do Ngo Đinh Diem đa tu choi chuc vu nay, chu ban than ong tu y thuc minh bat luc, ong đuoc trao quyen cung chi bien ong thanh bu nhin. Trong thu viet ngay 8/5/1947 tai Sai Gon gui hoc gia Hoang Xuan Han, ong Tran Trong Kim noi ve tinh hinh yeu kem cua Đe quoc Viet Nam nam 1945, su bat luc cua ong va vai tro tiep quan cua Viet Minh nhu sau: 

"Con ve phuong dien nguoi minh (Đe quoc Viet Nam), thi toi thay khong co gi đang vui. Phe no đang kia lang nhang chang đau vao đau ca. Ai cung noi vi long ai quoc, nhung cai long ai quoc cua ho chi o cua mieng ma thoi, nhung ky thuc la vi đia vi va quyen loi, thanh ra tranh gianh nhau, nghi ky nhau roi lang ma lan nhau... Toi thay tinh the co nhieu noi kho khan qua, ma minh thi than co the co, khong lam gi đuoc, cho nen chi giu cai đia vi bang quan ma thoi... Toi van biet viec chong Phap chi co Viet Minh moi lam noi... Nay Viet Minh đung vao cai đia vi chong Phap, tat la co cai thanh the rat manh...".


= Luu vong va hoi huong =
Khi quan Nhat that tran sap đau hang Đong Minh, chinh phu Tran Trong Kim cung chi ton tai đuoc đen ngay 23 thang 8 nam 1945 thi sup đo.
Sau khi Viet Minh gianh đuoc chinh quyen va nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa đuoc thanh lap, chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa đa đoi xu voi ong cuc ky uu đai. Ong đuoc song yen on tu do o nha, Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa con cap tien luong cho ong. Chinh ong đa viet trong hoi ky: "Bay gio toi khong co tien, may nho chinh phu Viet Minh o Hue tra toi 1.600 đong tien luong qua nua thang 8 toi moi co tien chi tieu". Mon tien 1.600 đong thoi ay la khong he nho, co the mua đuoc hai tan gao.
Thang 6-1946, khi quan Quoc dan đang Trung Quoc phai rut ve nuoc, ong sang Trung Quoc tim gap cuu hoang Bao Đai đang o Hong Kong. Ong cung Bao Đai ban muu tinh ke khoi phuc lai ngoi bau nha Nguyen, co ca Cousseau, chi huy mat tham Phap tham du.
Sau nhieu nam thang o Quang Chau va Hong Kong, ngay 6 thang 2 nam 1947, ong tro ve Sai Gon va song tai nha luat su Trinh Đinh Thao.
Nguoi Phap thu xep cho ong tro ve Sai Gon đe van đong thanh lap chinh phu moi. Ve đen Sai Gon, ong nhan ra rang nhung loi hua hen cua nguoi Phap la gia doi nen ong quyet đinh khong lam gi.
Nam 1948, ong qua Phnom Penh va song voi nguoi con gai. Sau đo, ong lai tro ve Viet Nam song tham lang. Trong thoi gian nay ong co viet hoi ky ve giai đoan ong lam chinh tri. Theo nha nghien cuu Vu Ngoc Khanh, tap hoi ky nay cua Tran Trong Kim ca ve noi dung va nghe thuat đeu chua đat, nhieu su kien Tran Trong Kim ne tranh khong dam trinh bay vi mang tieng xau cho ban than ong (viec ong phuc vu phat xit Nhat, nan đoi nam At Dau khien 2 trieu nguoi chet ma ong cung gian tiep chiu trach nhiem).
Ong mat tai Đa Lat vao ngay 2 thang 12 nam 1953 do bi đut mach mau, tho 71 tuoi.


Đanh gia Phan Anh, Bo truong Thanh nien trong Noi cac cua ong, nhan xet:

"Toi quen Tran Trong Kim tu ngay ong con day hoc, viet su. Trong nhung tac pham cua minh, ong đong vien y chi quat cuong cho thanh nien... Toi rat co cam tinh đoi voi ong ay. Tran Trong Kim la mot nguoi yeu nuoc nhung khong phai la mot nha chinh tri. Ong ta can đuoc su giup đo y kien" 
Tu nam 1945, do nhan loi lam Thu tuong Đe quoc Viet Nam, ong bi cac bao chi bi mat cua gioi tri thuc yeu nuoc chui rua nang ne. Chu Lang lam tho phe phan ong thang thung: 

"Nguc đeo cai bien Viet gian, cui đau bai ta Thien hoang phia đong".
Khi gap đai dien cua Viet Minh, ong Le Trong Nghia, Tran Trong Kim noi: "Lich su se phan xet cong viec cua chung toi" Khi ong Kim gap Tong tu lenh Tsuchihashi đe yeu cau Nhat tra lai ba tinh Ha Noi, Hai Phong, Đa Nang va toan bo đat Nam ky cho Viet Nam:

"Quan đoi Nhat đa đanh quan đoi Phap va cong nhien hua hen tra quyen tu chu cho nuoc Viet Nam. Boi vay toi khong quan tuoi gia va su kho khan cua hoan canh ma đung ra lap chinh phu. Toi lam viec mot long giup nuoc toi, cung nhu cac ong lo viec giup nuoc Nhat... Neu cac ong cho toi la nguoi lam viec cho nuoc Nhat, viec ay khong phai la phan su cua toi, toi san sang xin lui..."
Chinh phu Tran Trong Kim tung đua ra ban Tuyen cao ve đuong loi chinh tri, trong đo tuyen bo "quoc dan phai gang suc lam viec, chiu nhieu hy sinh hon nua va phai thanh thuc hop tac voi nuoc Đai Nhat Ban trong su kien thiet nen Đai Đong A". Ong Pham Khac Hoe, nguyen Tong ly Ngu tien van phong cua nha Nguyen nhan xet: 

"Ro rang la Tran Trong Kim đa ha quyet tam phuc vu quan thay Nhat đen cung... Bo mat Viet gian phan quoc cua Tran Trong Kim ngay nay chung toi moi thay that ro, nhung đa đuoc nhung nguoi cong san vach ra mot nam truoc khi noi cac Tran Trong Kim ra đoi. Nha cach mang Truong Chinh, trong bao Co Giai phong so ra ngay 18-4-1944 đa viet: "Bon Viet gian than Nhat bao: thi đong bao ta cu hy sinh cho Nhat mien sao cho cuoc chien tranh Đai A cua Nhat đuoc toan thang thi nuoc ta se đuoc đoc lap tu do. Xao quyet thay giong luoi ay. Co đoi thuo nao hy sinh cho bon đe quoc đang cuop nuoc minh lai đuoc đoc lap tu do bao gio. Gia bon Viet gian than Nhat noi trang ngay rang đong bao hay chiu kho hy sinh tinh mang, tai san đe cho mot nhom Viet gian than Nhat đuoc mu cao ao dai thi đung hon"".
Tuan bao Van nghe thanh pho Ho Chi Minh co bai viet nhan xet: Vua Bao Đai chi la bu nhin trong tay nguoi Phap va nguoi Nhat, the ma Tran Trong Kim van chap nhan phuc vu phat xit Nhat đe tim cach giu ngoi vua cho Bao Đai. Tran Trong Kim đa đuoc Viet Minh khoan đai rat tot, nhung ong van bo ra nuoc ngoai đe theo vua Bao Đai. Vi long trung thanh voi mot vi vua ma đi nguoc lai phong trao khang chien cua dan toc, thi co the coi Tran Trong Kim la "ngu trung" va rat mau thuan voi mot nguoi đuoc giao duc theo tinh than Cong hoa cua nuoc Phap.
Nha nghien cuu Vu Ngoc Khanh nhan xet:

Phai cong nhan rang ong la nguoi co long yeu nuoc, rat tran trong lich su va van hoa nuoc nha [...] Ong bi loi cuon vao hoat đong chinh tri, mac dau su hieu biet chinh tri cua ong khong sau sac, khong thuc thoi. Ong bi nguoi ta (Nhat) dung lam con bai, ma van tuong la ho cho ong ra đong gop voi dan toc. Tu tuong cua ong la tu tuong luan ly phong kien. Đoc sach ... cua ong, moi nguoi thay ro đieu nay. Cho đen khi gap be tac, ong van cu phai loay hoay voi ly thuyet cua Khong Tu (qua cau cuoi cung cua ong noi voi Pham Khac Hoe ve viec hanh tang), do đo ma be tac lai cang be tac.


Ten đuong va tac pham Ten đuong
Hien nay tai Phuong 22, Binh Thanh, Thanh pho Ho Chi Minh co mot con đuong mang ten ong.
Tac pham
Truoc nam 1945, Tran Trong Kim co nhieu tac pham noi tieng thoi bay gio ve cac linh vuc su hoc, van hoc, nghien cuu va su pham gom:

So hoc luan ly (1914)
Vuong Duong Minh (1914)
Viet Nam van pham (Hop soan, 1941)
Luan ly giao khoa thu (1916)
Su pham khoa yeu luoc (1916)
So hoc An Nam su luoc (1917)
Su pham yeu luoc (1918)
Viet Nam su luoc (1920). Đay đuoc coi la quyen su Viet Nam đau tien viet bang chu quoc ngu, co phong cach ngan gon, suc tich va de hieu, thich hop voi trinh đo cua đai chung nen đuoc tai ban nhieu lan. Tuy nhien thoi gian bien soan qua ngan nen sach co rat nhieu chi tiet sai sot, sau nay Tran Trong Kim đa hieu đinh lai 2 lan nhung van con nhieu loi sai.
Truyen Thuy Kieu chu giai (1925)
47 đieu giao hoa trieu Le (co ban dich ra tieng Phap- 1928)
Nho giao (3 tap tu 1930-32)
Vuong Duong Minh (1934)
Phat giao thuo xua va Phat giao ngay nay (1938)
Phat Luc (1940)
Quan niem ve nhan sinh, Vu tru đai quan (1943)
Quoc van giao khoa thu, 3 tap: lop Đong au, Du bi, va So đang (soan cung Nguyen Van Ngoc, Đang Đinh Phuc, Đo Than; Nam Son Nguyen Van Tho ve)
Viet Nam van pham (cung Bui Ky, Pham Duy Khiem) (1941).
Mot con gio bui: hoi ky, viet nam 1949, xuat ban lan đau tien nam 1969.


Chu thich Xem them Chinh phu Đe quoc Viet Nam


Lien ket ngoai Nguyen Duy Phuong (thang 5 nam 1945). Lich-su Đoc-lap va Noi-cac Đau-tien Viet Nam. Ha Noi: Viet Đong Xuat ban cuc.
Nguyen Đuc Toan. "Thu but cua Tran Trong Kim-Thu gui Hoang Xuan Han". Ban chup thu viet tay.
Thai Kim Đinh (2013). "Le than Tran Trong Kim (1883 - 1953): Hoc gia & Chinh khach".
Tran Van Chanh (2013). "Tan man nhan vat lich su Tran Trong Kim qua nhung trang hoi ky". Tap chi Nghien cuu va Phat trien. So 104–105.
Vu Ngoc Khanh. "Thay Tran Trong Kim (1887 - 1953)". Nhung Nha giao Tieu bieu Viet Nam.
Tran Trong Kim Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2021 tai Wayback Machine. "Mot con gio bui" Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2021 tai Wayback Machine. Tu sach tieng Viet.
Tran Trong Kim. "Viet Nam su luoc". Vien Viet Hoc.