Co quan Tinh bao Trung uong Hoa Ky, thuong đuoc goi la CIA, la co quan tinh bao nuoc ngoai dan su cua chinh phu lien bang Hoa Ky, co nhiem vu thu thap, xu ly, phan tich thong tin an ninh quoc gia tu khap noi tren the gioi, chu yeu thong qua viec su dung tinh bao con nguoi va thuc hien chien dich mat thong qua Tong cuc Chien dich. Tru so chinh cua Co quan Tinh bao Trung uong o Trung tam Tinh bao George Bush tai Langley, bang Virginia.
La mot thanh vien chinh cua Cong đong Tinh bao Hoa Ky, CIA bao cao voi giam đoc Tinh bao Quoc gia va chu yeu tap trung vao viec cung cap thong tin tinh bao cho Tong thong va Noi cac. CIA đuoc thanh lap sau khi Tong thong Harry S. Truman giai the Co quan Tinh bao Chien Luoc vao cuoi Chien tranh the gioi thu hai. Truman thanh lap Nhom Tinh bao Trung uong duoi su chi đao cua mot Giam đoc Tinh bao Trung uong theo chi thi cua Tong thong vao ngay 22 thang 1 nam 1946. Viec thanh lap co quan nay đuoc uy quyen boi Luat An ninh quoc gia nam 1947.
Khac voi Cuc Đieu tra Lien bang, mot co quan an ninh noi đia, CIA khong co chuc nang thuc thi phap luat va chu yeu tap trung vao viec thu thap thong tin tinh bao o nuoc ngoai, voi viec han che thu thap thong tin tinh bao trong nuoc. CIA đong vai tro la co quan quan ly quoc gia cho tinh bao con nguoi, đieu phoi cac hoat đong tren toan IC. CIA cung thuc thi cac chien dich mat theo lenh cua Tong thong.
CIA gay anh huong chinh tri o nuoc ngoai thong qua cac đon vi hoat đong ban quan su cua minh, bao gom Trung tam Hoat đong Đac biet. CIA đong vai tro quan trong trong viec thanh lap cac co quan tinh bao o nhieu quoc gia, chang han nhu Tong cuc Tinh bao Ai Cap va Co quan Tinh bao Lien bang Đuc. CIA cung đa ho tro mot so nhom chinh tri va chinh phu nuoc ngoai, bao gom lap ke hoach, đieu phoi, đao tao ve tra tan va ho tro ky thuat. CIA đa tham gia vao nhieu cuoc thay đoi che đo va thuc hien cac cuoc tan cong khung bo va am sat co ke hoach cac nha lanh đao nuoc ngoai.
Tu nam 2004, CIA đuoc to chuc theo Van phong Giam đoc Tinh bao Quoc gia. Mac du đa chuyen mot so quyen han cua minh cho giam đoc Tinh bao Quoc gia, CIA đa phat trien ve quy mo sau su kien 11 thang 9. Nam 2013, to bao The Washington Post đua tin rang vao nam 2010, CIA co ngan sach lon nhat trong tat ca cac co quan cong đong tinh bao, vuot qua uoc tinh truoc đo.
Vai tro cua CIA đa mo rong ke tu khi thanh lap, hien bao gom ca cac hoat đong ban quan su bi mat.[3] Mot trong nhung bo phan lon nhat cua CIA, Trung tam Hoat đong Thong tin, đa chuyen tu chong khung bo sang cac hoat đong tan cong mang.
CIA la chu đe cua mot so be boi, bao gom viec su dung ky thuat tham van nang cao, nghe len trong nuoc, tuyen truyen va cao buoc vi pham nhan quyen va buon ban ma tuy. Nam 2022, mot chuong trinh giam sat trong nuoc cua CIA đa bi phat hien ma khong chiu su giam sat cua Quoc hoi Hoa Ky.


Muc đich CIA co ba hoat đong truyen thong chinh thuc:

Thu thap thong tin ve chinh phu cua cac nuoc ngoai, cong ty va ca the.
Phan tich du lieu đo cung voi cac Co quan thu thap tinh bao khac cua Hoa Ky voi muc đich đe cung cap cac đanh gia ve Tinh bao An ninh Quoc gia đen cac quan chuc cap cao cua Hoa Ky.
Chiu su chi đao tu Tong thong Hoa Ky, thuc hien giam sat cac hoat đong mat va cac hoat đong chien thuat boi nhan vien cua chinh Co quan, boi binh si cua Luc luong Vu trang Hoa Ky hoac la cac đoi tac cua Co quan.
CIA co the lam tang suc anh huong cua chinh tri tai cac nuoc qua cac bo phan chien thuat, vi du nhu la Bo phan Hoat đong Đac biet.Co quan Tinh bao Trung uong, voi tien nhiem la Co quan Cong tac Chien thuat (Office of Strategic Services - OSS), thanh lap trong Đe nhi The Chien đe phoi hop cac Hoat đong Noi gian Mat chong lai phe Truc cho Luc luong Vu trang Hoa Ky. Đao luat An ninh Quoc gia nam 1947 thiet lap ra CIA, voi tu cach "Khong phai la Co quan Canh sat hoac Nha nuoc, ke ca o trong nuoc đen ngoai nuoc."
Đa co cac du luan nhieu đang ke ve CIA lien quan đen an ninh va cac that bai chong lai cac hoat đong noi gian, that bai trong viec phan tich thong tin tinh bao, cac moi lo ve quyen con nguoi, cac cuoc đieu tra va cong bo tai lieu, lam anh huong đen y kien cua cong chung va cac Co quan hanh luat, buon lau ma tuy va noi doi voi Quoc hoi Hoa Ky. Nhung y kien khac, nhu tu ke ly khai Cong san, Ion Mihai Pacepa, đa bao ve CIA khi noi "CIA cho đen nay la To chuc Tinh bao tot nhat the gioi," va tranh luan rang cac hoat đong cua CIA nam trong so cac hoat đong đuoc giam sat can than o muc đo chua tung thay o cac Co quan Tinh bao cua the gioi.
Dua vao ngan sach cua Co quan trong Nam tai chinh 2013, CIA co nam uu tien:

Chong khung bo, uu tien hang đau, đuoc xac đinh qua Cuoc chien Voi Khung bo đang dien ra.
Ngan su pho bien cua vu khi huy diet hang loat voi muc tieu kho nhat la Trieu Tien.
Canh bao cac nha lanh đao Hoa Ky ve cac su kien quan trong quoc te, voi Pakistan đuoc mo ta la "Muc tieu bat kham."
Phan gian, voi Trung Quoc, Nga, Iran, Cuba va Israel đuoc mo ta la cac muc tieu uu tien.
Tinh bao mang.


Bieu tuong Bieu tuong cua CIA bao gom 3 phan mang y nghia tuong trung: đau chim đai bang quay sang phai, ngoi sao 16 canh va mot cai khien. Đai bang la linh vat quoc gia, tuong trung cho suc manh va su tinh tao. Ngoi sao 16 canh mang ham y CIA la to chuc tim kiem thong tin tinh bao tu khap moi noi tren the gioi ngoai bien gioi Hoa Ky va nhung thong tin đo đuoc quy tu ve tru so đau nao đe phan tich, kiem tra va phan bo đen cac nha lam luat. Ngoi sao đuoc đat tren cai khien, tuong trung cho su phong thu vung chac.


To chuc = Ket cau to chuc =
To chuc cua CIA thay đoi theo tung thoi ky. Duoi đay la mot so so đo to chuc vi du.


 Thanh phan lanh đao (tinh đen het nam 2009)  Giam đoc (Director of the Central Intelligence Agency - D/CIA): Leon E. Panetta
Pho giam đoc (Deputy Director of the Central Intelligence Agency - DD/CIA): Stephen R. Kappes
Pho giam đoc Phu ta (Associate Deputy Director of the Central Intelligence Agency - ADD/CIA): Stephanie O'Sullivan
Giam đoc Ban Ho tro (Director for Support - D/S): khuyet
Giam đoc So Mat vu Quoc gia (Director of the National Clandestine Service - D/NCS): Michael Sulick.
Giam đoc Ban Tinh bao (Director of Intelligence - D/I): Michael J. Morell
Giam đoc Ban Khoa hoc & Cong nghe (Director of Science & Technology - D/S&T): khuyet
Giam đoc Trung tam Nghien cuu Tinh bao (Director of the Center for the Study of Intelligence - D/CSI): Carmen A. Medina
Giam đoc Phong Đoi ngoai (Director of Public Affairs - D/PA): khuyet
Tong co van (General Counsel - GC): khuyet


= Moi quan he voi cac co quan khac =
CIA co moi quan he mat thiet voi cac co quan tinh bao MI6 (Anh), ASIS (Uc), CSIS (Canada), ...


Đao tao CIA thanh lap co so đao tao đau tien, Office of Training and Education vao nam 1950. Sau khi chien tranh Lanh ket thuc, ngan sach đao tao cua CIA bi cat giam, viec nay đa gay anh huong đen van đe nhan su, buoc CIA phai giam so nhan vien. Đe giai quyet van đe nhan su, giam đoc CIA George Tenet đa quyet đinh thanh lap Đai hoc CIA vao nam 2002. Đai hoc CIA to chuc tu 200 đen 300 khoa hoc moi nam, đao tao cho ca nhung si quan tinh bao moi hoac đa co kinh nghiem cung nhu nhung nhan vien trong cac khau khac cua hoat đong tinh bao.
Viec tuyen cac nhan vien nguoi nuoc ngoai lam viec cho CIA la viec lam binh thuong cua mot co quan tinh bao. Mot so nguoi Viet khi đuoc hoi ve van đe hoat đong gian điep o Viet Nam thi ho cho biet rat san sang.


Ngan sach Hien tai ngan sach cua CIA van đuoc giu kin. Tuy nhien so tien ma to chuc nay tieu ton hang nam co the len toi nhieu ty đo la, mot phan do quoc hoi cung cap, con mot phan la hoat đong kinh doanh va ban nhung thong tin tinh bao cua minh cho cac co quan khac cua nuoc My. Vao nam 1997, lan đau tien Chinh phu My cong khai cac so lieu tong hop voi moi hoat đong lien quan đen tinh bao (trong đo CIA chi la mot phan) voi ngan sach khoang 22,6 ti USD trong nam tai chinh 1997. Ngan sach tinh bao cua nhung nam khac van đuoc giu bi mat.


Lich su CIA đuoc thanh lap vao ngay 26 thang 7 nam 1947 theo Đao luat An ninh Quoc gia nam 1947 do Quoc hoi thong qua va Tong thong Hoa Ky Harry S. Truman ky ban hanh, co tien than la Co quan Tinh bao chien luoc (OSS) thoi ky Chien tranh the gioi thu hai. Vu tan cong cua đe quoc Nhat Ban trong tran Tran Chau Cang cung la mot trong nhung yeu to anh huong đen quyet đinh thanh lap CIA. Sau khi chien tranh the gioi II ket thuc, chinh phu Hoa Ky cung cam thay su can thiet cua mot co quan đu kha nang đe phoi hop suc manh cua cac co quan tinh bao va quan đoi.


= Ke thua di san cua OSS =
Chien thang cua luc luong biet kich hai quan Anh trong chien tranh the gioi thu II đa khien cho tong thong Franklin D. Roosevelt nghi đen viec thanh lap mot co quan tinh bao theo mo hinh cua co quan tinh bao hai ngoai Anh MI6. Viec nay dan đen viec thanh lap to chuc OSS. To chuc OSS đa giai tan vao thang 11 nam 1945 va cac hoat đong đuoc chuyen giao cho Bo Ngoai giao va Bo Chien tranh. Do su can thiet cua mot he thong tinh bao tap trung sau chien tranh nen 11 thang truoc đo, vao nam 1944, William J. Donovan, nguoi khai sinh OSS, đa đe trinh len Tong thong Franklin D. Roosevelt mot ban ke hoach thanh lap mot to chuc tinh bao chiu su giam sat truc tiep cua Tong thong.
Mac du gap phai su phan đoi tu phia Bo ngoai giao va Cuc Đieu tra Lien bang nhung Tong thong Truman van quyet đinh thanh lap Khoi Tinh Bao Trung uong vao thang 1 nam 1946. Sau đo theo Đao Luat An Ninh Quoc gia nam 1947 (co hieu luc tu ngay 18 thang 9 nam 1947), Hoi đong An Ninh Quoc gia va Co quan Tinh Bao Trung uong chinh thuc ra đoi. Thieu tuong hai quan Roscoe H. Hillenkoetter la nguoi đau tien đuoc bo nhiem vao chuc Giam đoc Tinh Bao Trung uong.


= Đao luat ve an ninh quoc gia =
Nam 1949, đieu le 81-110 đuoc thong qua, cho phep co quan nay đuoc quyen su dung cac thu tuc ve mat vu, tai chinh va hanh chinh va đuoc mien khoi hau het nhung han che trong viec su dung ngan quy lien bang. Sac lenh nay cung cho phep CIA khong can cong bo cac thong tin ve to chuc, nhiem vu, van tu, tien luong, so luong nhan vien. Sac lenh nay cung bao gom ca chuong trinh "PL-110" đe loi dung nhung ke đao ngu va mot so ca nhan nuoc ngoai, đong thoi cung cap tai chinh ho. Nam 1949, co quan tinh bao cua Tay Đuc Bundesnachrichtendienst duoi quyen lanh đao cua Reinhard Gehlen, đa nam trong su đieu khien cua CIA.
Nam 1950, CIA thanh lap Tap đoan Pacific, mot trong nhung to chuc kinh doanh đau tien cua CIA. Cung trong thoi gian đo, Giam đoc Hillenkoetter lan đau tien phe chuan chuong trinh đieu khien nhan thuc (mind control) mang ten Du an BLUEBIRD. Nam 1951, he thong truyen thanh Columbia (CBS) bat tay hop tac cung CIA. Sau đo, Tong thong Truman quyet đinh đoi ten Du an BLUEBIRD thanh Du an ARTICHOKE.
Trong nhung nam đau moi đi vao hoat đong, CIA khong chiu nhieu su đieu khien tu cac co quan khac cua chinh phu. Tuy nhien moi chuyen đa thay đoi vao khoang nhung nam 70, thoi điem xay ra bien co chinh tri Watergate.


= Chien tranh Trieu Tien =
Vao thoi gian đau Chien tranh Trieu Tien, nhan vien CIA Hans Tofte tuyen bo rang đa huan luyen thanh cong hang ngan nguoi tron chay tu Trieu Tien thanh mot luc luong du kich voi cac ki nang xam nhap, chien tranh du kich, va cuu tro cac phi cong. Nam 1952, CIA đa tung 1,500 điep vien trong so nay ra hoat đong.


= Đao chinh Iran 1953 =


= Đao chinh Guatemala 1954 =


= Syria =
Nam 1949, đai ta Adib Shishakli len nam quyen o Syria trong mot cuoc đao chinh đuoc Syria hau thuan. 4 nam sau, ong bi đao chinh boi quan đoi, cac luc luong Cong san va nhung nguoi Ba'ath. CIA va MI6 bat đau tai tro cho phe huu thuoc quan đoi nhung viec nay lai gap kho khan do hau qua cua vu khung hoang kenh đao Suez. Mot so quan chuc, si quan cua Syria đa xuat hien tren truyen hinh va thua nhan rang ho đa nhan "nhung đong tien do ban va đoc ac cua My" đe lat đo chinh quyen hop hien o Syria. Sau đo cac luc luong quan đoi cua Syria đa bao vay đai su quan My va muon bat mot điep vien CIA Rocky Stone, nguoi truoc đo đong mot vai tro nho trong cuoc cach mang o Iran va hien tai đang lam nhan vien ngoai giao o Damascus. Stone tro thanh nhan vien ngoai giao nguoi My đau tien bi truc xuat khoi mot nuoc Arab. Viec nay cung đa lam binh thuong hoa quan he ngoai giao giua Syria va Ai Cap, giup hinh thanh Cong hoa A Rap Thong nhat va viec nay bi cho la đa lam mat quyen loi kinh te cua My trong thoi điem nay.


= Indonesia =


= Congo =


= Su kien Vinh Con Lon =


= Nhung hoat đong giai đoan đau chien tranh lanh 1953-1966 =


= Viet Nam va chien tranh Đong Duong =
Trong thoi chien tranh va ca hau chien, CIA đa hoat đong manh o Viet Nam. Trong chien tranh Đong Duong, My coi Viet Nam la đia ban quan trong trong chien luoc chinh tri cua ho nen bat đau cac hoat đong can thiep. Đung 20 ngay sau khi Hiep đinh Geneve ve Đong Duong đuoc ky ket, đo đoc My Sabin đen Ha Noi, hop voi phai đoan quan su My tai đay. Nam 1955, phai đoan quan su nay cua My do Edward Lansdale chi huy, nhan vien cao cap cua CIA va đa lam co van cho Phap tai Viet Nam tu 1953, đa thuc hien cac hoat đong tuyen truyen chien tranh tam ly đe keu goi dan chung mien Bac di cu vao Nam.
Trong chien tranh Viet Nam, chien dich Phuong hoang voi su hau thuan cua CIA, đa đuoc trien khai nham troc re cac co so bi mat nam vung cua Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam.


= Aldrich Ames =
Bai chi tiet: Aldrich Ames
Tu nam 1985–1986, gan nhu toan bo điep vien CIA hoat đong o Đong Au đeu bi lo danh tinh. Chi tiet ve viec đieu tra nguyen nhan đeu khong ro rang cung nhu viec đieu tra cung khong co ket qua kha quan va viec nay cung bi chi trich boi du luan. Vao thang 6 nam 1987, tuong Florentino Aspillaga Lombard, nguoi đung đau he thong tinh bao cua Cuba đa đao tau đen Vienna va đen đai su quan My o đay. Ong tiet lo rang tat ca điep vien nam trong bien che cua CIA o Cuba đeu la nhung điep vien "hai mang", tuc la đeu lam viec cho CIA nhung van trung thanh voi chinh phu Castro. CIA sau đo cung đieu tra đuoc rang cac thong tin tinh bao toi mat ve Lien Xo đeu dua tren nhung tin tinh bao sai dua tren cung cap cua nhung chuyen gia phan tich cua CIA. Viec đieu tra sau đo dan toi viec bat giu Aldrich Ames, mot chuyen vien phan tich va phan gian cua CIA nhung lam gian điep cho Lien Xo. Ngay 21 thang 2 nam 1994, Ames bi FBI bat giu. Ames bi ket an tu chung than khong an xa.


= Su sup đo cua Lien bang Xo-Viet =


Danh sach giam đoc Co quan Tinh bao Trung uong Van hoa đai chung Hinh anh CIA đuoc tai hien rat nhieu trong cac sach (cua cac tac gia nguoi My lan ngoai quoc), phim anh cua Hollywood, tro choi đien tu va ca truyen tranh. Ve phim anh Hollywood, đe tai ve gian điep noi chung cung đuoc khai thac rat nhieu, đac biet la hoat đong cua cac điep vien CIA nhu mot so loat phim tieu bieu sau:

Loat phim Jack Ryan: Dua tren tieu thuyet cua nha van Tom Clancy ve Jack Ryan, mot chuyen gia phan tich cua CIA, va sau nay tro thanh tong thong.
Loat phim Jason Bourne: Dua tren tieu thuyet cua nha van Robert Ludlum ve mot điep vien chien thuat cua CIA chuyen thuc hien cac nhiem vu am sat cho CIA nhung sau mot vu am sat that bai lai tro thanh muc tieu san đuoi cua CIA.
Loat phim Mission Impossible: Nhan vat chinh cua loat phim la Ethan Hunt la mot điep vien cua to chuc IMF, mot to chuc ngoai vi cua CIA chuyen thuc hien nhung nhiem vu gian điep đuoc xem la bat kha thi.
Loat phim RED


Xem them Co quan tinh bao cua nuoc My
Cac vi pham nhan quyen cua CIA
Cac chi trich ve tinh trang buon ban ma tuy cua CIA


Tham khao Đoc them Weiner, Tim (2007). Legacy of Ashes: The History of the CIA. New York:  ISBN 0-385-51445-X. OCLC 82367780


Lien ket ngoai Tieng Anh:

CIA official site
CIA official Freedom of Information Act (foia) site Luu tru ngay 27 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine
George Washington University National Security Archive Luu tru ngay 22 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine:
Documents on CIA involvement with Pinochet
On CIA involvement in Guatemala
On CIA involvement with Nazi War Criminals (especially the Gehlen organization)
U.S. National Archive's Nazi War Crimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group.
Summary of newly acquired CIA name files (including Klaus Barbie) Luu tru ngay 17 thang 6 nam 2005 tai Wayback Machine
CIA manual on coercive questioning Luu tru ngay 15 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine
CIA World Factbook Luu tru ngay 12 thang 8 nam 2008 tai Wayback Machine
Tieng Viet:

Chuyen CIA tim cach tuyen nguoi Viet - Vu Quy Hao Nhien