Tien la cong cu đe trao đoi hang hoa va dich vu. Tien đuoc moi nguoi chap nhan su dung, thuong la do Nha nuoc phat hanh va bao đam gia tri boi cac tai san khac nhu vang, kim loai quy, trai phieu, ngoai te...
Tien thuong đuoc nghien cuu trong cac ly thuyet ve kinh te cung nhu trong triet hoc va xa hoi hoc.


Đinh nghia Tien ra đoi tu nhu cau kinh te thuc te cua con nguoi. khi nen san xuat đat đen mot trinh đo nhat đinh va con nguoi co the tu do đi lai, thay vi phai chuan bi hanh ly cong kenh cho chuyen đi dai ngay, mot luong nho kim loai quy hoac tien co the đuoc su dung thay the.
Luat phap yeu cau moi nguoi chap nhan rang tien la mot phuong tien dung đe thanh toan. Trong kinh te hoc, nguoi ta co nhieu khai niem ve tien:

Tien mat: La tien duoi dang tien giay va tien kim loai (hien kim), co the bao gom tien ma hoa theo đinh nghia cua tung quoc gia.
Tien gui ngan hang: La tien ma cac doanh nghiep va ca nhan gui vao ngan hang thuong mai nham muc đich phuc vu cac thanh toan khong dung tien mat. Chung co the de dang chuyen thanh tien mat.
Nhung tai san co the de dang chuyen thanh tien: Trai phieu, ky phieu, hoi phieu, tien tiet kiem, ngoai te


Su hinh thanh Tien la mot phuong tien trao đoi đa nang đe đon gian hoa cac hoat đong thuong mai. Trong khi truoc kia tien thuong la cac phuong tien trao đoi co gia tri thuc (vi du nhu đong tien bang vang) thi tien ngay nay thuong đuoc lam tu vat lieu ma chinh no khong co gia tri (tien giay).
Trong trao đoi quoc te nguoi ta goi cac đon vi tien khac nhau la tien te. Gia tri cua tien hinh thanh tu tri gia đoi ung ma tien đai dien.
Ngay xua vang va bac la cac vat bao đam gia tri cua tien tai chau Au. Ngay nay viec nay khong con thong dung nua va tien la tuong trung cho gia tri cua hang hoa ma nguoi ta co the mua đuoc. Chinh vi the ma khi đua them tien giay hay tien kim loai vao su dung thi tong gia tri cua tien luu thong trong mot nen kinh te khong đuoc nang cao them ma chi dan đen lam phat.


Nguon goc va lich su cua tien Ngay nay, chung ta su dung ca tien xu va tien giay, nhung truoc kia thi khong. Truoc khi nhung đong tien kim loai va tien giay xuat hien, nguoi ta đa su dung nhieu thu trao đoi khac, chang han co nhung noi nguoi ta su dung rang ca map nhu la vat trao đoi trung gian. O nhieu noi khac, tien co the la nhung chiec long chim sac so va nhung chiec vo so quy hiem. Co noi nguoi ta con dung cong long cung tren đuoi voi đe lam tien.
Long chim la loai tien nhe nhat đa tung co tu truoc đen nay. Chung đuoc su dung tren đao Santa Cruz. Đa la loai tien nang nhat, chung tung đuoc su dung tren đao Yap o Thai Binh Duong. Co hon nang tren 500 can Anh (1 can Anh = 0,4536 kg). Loai tien nho nhat tu truoc đen nay đuoc phat hien o Hy Lap. No đuoc lam bang kim loai, nhung co kich thuoc nho hon hat tao.
Khong ai biet chinh xac nguoi ta bat đau su dung tien duoi nhung hinh thuc đong tien kim loai tu khi nao. Cac nha khao co đa phat hien nhung đong tien kim loai co tu nam 600 truoc cong nguyen, vi the ta biet chung đa đuoc luu hanh trong suot mot thoi gian dai. Luc đau nguoi ta su dung nhung kim loai quy nhu vang va bac đe che tien xu. Ho in hinh nguoi hoac (con) thu tren moi đong tien đe xac đinh gia tri cua no. 
Trong nhung nam 1200, nguoi Trung Quoc đuc nhung đong tien bang sat. Nhung đong tien nay gia tri chang la bao, cho nen nguoi dan phai su dung mot so luong lon khi mua hang. Do đo rat bat tien khi phai mang mot so luong lon nhung đong tien sat nang ne nen chinh phu đa cho in nhung giay bien nhan. Nguoi ta mang cac bien nhan nay đen ngan hang đe đoi ra tien xu. Đay la vi du đau tien ta co đuoc ve viec phat hanh va su dung tien giay. 
Ngay nay, hau het cac nuoc đeu su dung ca tien xu lan tien giay. O My, cac loai tien giay đeu co cung kich co va mau sac nhu nhau. Chang han, to mot đo la co cung kich co va mau sac y nhu to mot tram đo la. O nhieu quoc gia khac, tien giay đuoc in duoi nhieu kich co va mau sac khac nhau. To co kich thuoc nho hon thi co gia tri thap hon. Viec nay tao đieu kien cho chung ta chi can nhin thoang qua la co the xac đinh đuoc gia tri cua chung. Tat ca nhung su kien nay khien lich su tien te tro thanh mot cong cuoc nghien cuu ly thu.


= Toi uu hoa thuong mai =
Nguoi ta tin rang đau tien hang hoa va cac dich vu đuoc trao đoi truc tiep voi nhau (thuong mai trao đoi). Vi đieu nay khong thuc dung nen hang hoa va dich vu đuoc trao đoi voi cac loai hang hoa khac ma co the đuoc tiep tuc trao đoi mot cach de dang. Loai hang hoa la tien nay la nhung vat co gia tri đep hay huu ich nhu bo, lac đa, long suc vat, dao, xeng, vong trang suc, đa quy, muoi va nhieu loai khac. Khi nguoi ta kham pha ra rang mot so vat khong con đuoc su dung nua ma chi đuoc tiep tuc trao đoi thi cac ban sao chep nho hon va it co gia tri hon cua cac vat nay đuoc su dung lam phuong tien thanh toan. Vi du ve cac loai hang hoa tro thanh tien la cac vo so đuoc nguoi Trung Quoc co đai su dung đe mua ban (chu "boi" 貝 trong "bao boi" 寶貝 chi đen con so).
Đo la cac hinh thuc thanh toan đau tien truoc khi co tien. (Tien trong tieng La tinh la pecunia bat nguon tu pecus co nghia la con bo vi đong tien kim loai đau tien cua La Ma tuong trung cho gia tri cua mot con bo). Kha nang co the đem đuoc, de bao quan, de van chuyen đa đong mot vai tro quan trong trong viec lua chon vat lieu cung nhu kha nang đe tien co the giu đuoc gia tri. Cac thoi hay soi day bang đong thiec hay bac đap ung đuoc cac yeu cau nay vi co gia tri ben vung va co the bao quan de dang.
Cac đong tien kim loai đau tien đuoc nguoi Lydia o phia Tay cua Tho Nhi Ky ngay nay đuc tu vang, trong thoi gian giua 640 va 600 TCN, co nhieu kich thuoc va gia tri khac nhau va đuoc dung nhu la mot phuong tien thanh toan đe đon gian hoa viec tra luong cho nhung nguoi linh đanh thue. Mot luong nhat đinh cua cac hat bui vang đuoc nau chay thanh đong tien va sau đo hinh cua nha vua đuoc dap noi len tren. Nha vua nguoi Lydia cuoi cung, Croesus, vi the ma mang danh tieng la giau co vo han. Cac đong tien kim loai nay đa lam cho viec thuong mai de dang đi rat nhieu vi chung co uu điem la bao gio cung co kich thuoc, trong luong va hinh dang khong thay đoi va thay vi la phai can thi co the đem đuoc.
Cac chi trich va phe phan ve thuyet cho rang tien hinh thanh tu thuong mai trao đoi xuat phat tu nhung nguoi đai dien cho Chu nghia No (tieng Anh: Debitism), đac biet la Paul C. Martin. Ly luan đuoc đua ra la su dung mot vat trao đoi thu ba truoc tien la se lam cho viec trao đoi phuc tap them. Tu mot giao dich bien thanh hai giao dich. Đieu quyet đinh chinh la chuc nang cua tien, dung đe noi tiep thoi gian giua nhu cau can dung hang hoa A va su san xuat hang hoa B. Vi the ma tien ngay tu đau khong phai la hang hoa va cung khong phai la mot vat trao đoi ma la dau hieu cho mot moi quan he no.


= Tien kim loai =

Mai cho đen trong the ky 18 gia tri cua cac loai tien te cua chau Au đuoc đinh nghia thong qua luong kim loai quy. Ben canh viec theo doi san xuat trong nuoc, cac xuong đuc tien quoc gia con theo doi ca viec đuc tien cua nuoc ngoai. Mot tien te đuoc đanh gia qua cao hay qua thap khi đong tien đuoc tinh tren hay duoi gia tri cua kim loai trong luc tinh toan voi cac tien te khac tren the gioi.

Viec co tinh mai mon đong tien đe lay bot đi kim loai đa tao nen nhieu van đe rat lon trong viec su dung tien kim loai. Viec gia tri cua cac kim loai quy bien đong khi so sanh voi nhau con mang lai nhieu van đe lon hon. Gia tri cua cac loai tien te khac nhau, bao gom cac đong tien bang vang, bac va đong, khong the giu on đinh khi so sanh voi nhau đuoc. Bac đuoc mang ra khoi Tay Ban Nha va Anh vi cac thuong gia nguoi Tay Ban Nha va nguoi Anh đanh gia cac đong tien vang cao hon mot it so voi cac đoi tac thuong mai quoc te cua ho, tao thanh mot van đe lan rong khap trong thuong mai quoc te: O chau A nguoi ta lai khong thay co ly do gi đe đanh gia vang cao hon nhu o chau Au. Vi the ma bac đuoc mang đen chau A đe đoi lay vang. Giai phap cho van đe nay trong đau the ky 18 tai Anh la loai tien te ve nguyen tac dua tren vang, Ngan hang Quoc gia Anh (Bank of England) bao đam se tra cho nguoi so huu đong tien Anh quoc gia tri tuong ung voi gia tri cua vang tren thi truong tai moi thoi điem. (Xem: Kim ban vi). Cac van đe cua cuoc cai cach nay co the nhin thay ngay truoc mat: Lam sao co the bao đam la ngan hang khong phat hanh tien nhieu hon la so luong tien đuoc bao chung bang vang cua ngan hang? Trong thap nien 1730 đa co mot cuoc khung hoang tin nhiem va Ngan hang Quoc gia Anh chi đuoc cuu thoat khi gioi đai thuong nghiep cua Luan Đon san sang ganh vac lay su bao đam nay. Ve mat khac cac thu đoan gian lan trong tien kim loai va bien đong gia tri giua cac loai tien kim loai trong nuoc khong con nua.
Mai cho đen trong the ky 19 mot so tien te vi du nhu Đo la My van đuoc bao chung bang vang. Sau đo, che đo ban vi vang đa bi huy bo tren toan cau đe phuc vu cho viec tu do phat hanh them tien phuc vu cac muc đich rieng cua cac chinh phu - dan đen hau qua lam phat.


= Tien ma hoa =

Vi nhung nhuoc điem cua tien kim loai va tien phap đinh, đong thoi voi su phat trien cua mang Internet, tu nam 2009, mot loai tien te moi đa đuoc phat minh dua tren su đam bao cua thuat toan ma hoa cua mang luoi may tinh, voi ten goi la tien ma hoa. Bitcoin la loai tien ma hoa đau tien va đien hinh nhat, đuoc phat minh boi Satoshi Nakamoto. Mot so nguon tin quang cao rang loai tien nay la "vang ky thuat so", co kha nang canh tranh truc tiep voi tien truyen thong va vuot qua đuoc su kiem soat cua chinh phu.


= Tien ngan hang =
Tien ngan hang hay con goi la tien ghi no đang đuoc luu thong pho bien trong cac nen kinh te hien đai. Mot khoan tien gui chinh la tien ngan hang vi đo la khoan tien ngan hang no chu tai khoan. Chu tai khoan co the rut tien mat hoac viet sec, ra lenh cho ngan hang chuyen tien đe thanh toan cho mot ben thu ba. Tien ngan hang la phuong tien thanh toan đuoc chap nhan rong rai.


Su dung tien va cac chuc nang cua tien Neu mot nguoi co tien thi co the dung tien đe lam nhung viec sau đay:

Tieu tien (tieu thu, phuong tien thanh toan)
Gui tien đe lay tien lai (đau tu)
Đoi lay mot loai tien te khac (trao đoi)
Tru tien (bao toan gia tri)
Suu tap tien.
Tong so tien trong luu hanh phan anh su phan chia cua san pham quoc gia: Luong tien ma mot nguoi so huu tuong ung voi luong san pham quoc gia ma nguoi đo co the co khi tieu dung luong tien so huu.


= Chuc nang la phuong tien thanh toan =
Trong mot nen kinh te khong co mot chuan muc đo gia tri chung (Vi du nhu la tien) thi mot giao dich thanh cong giua 2 vat trong kinh te đoi hoi cac nhu cau trao đoi phai phu hop voi nhau. Mot vi du: Mot nguoi nong dan muon ban ngu coc va can dung cu. Mot tho thu cong muon đoi dung cu đe lay thit. Giua 2 nguoi nay se khong bao gio co mot cuoc mua ban trao đoi vi y đinh ban cua nguoi nong dan khong phu hop voi y đinh mua cua nguoi tho thu cong. Ca hai nguoi co the phai tim kiem rat lau cho đen khi gap đuoc mot nguoi co y đinh giao dich phu hop. Cung voi tien qua trinh nay đuoc đon gian hoa đi rat nhieu: Nguoi nong dan co the ban ngu coc cho mot nguoi thu ba va dung tien thu đuoc đe đoi lay dung cu tai nguoi tho thu cong. Nguoi tho thu cong co the dung tien thu đuoc mua thit tai mot nguoi thu tu.


= Chuc nang la đon vi đo luong gia tri =
Khi tien la mot chuan muc chung đe đo gia tri thi tat ca cac gia ca cua mot nen kinh te co the đuoc the hien bang đon vi tien te. Trong mot nen kinh te voi 1 trieu loai hang hoa khac nhau khi so sanh gia tri trao đoi cua moi hai loai hang hoa mot se co vao khoang 500 ty gia tuong đoi khac nhau (Vi du: 1 gio lao đong = 5 banh mi; 1 gio lao đong = mot cai ao; 1 gio lao đong = 1 kg thit; 5 banh mi = mot cai ao; mot cai ao = 1 kg thit,...). Khi su dung tien nhu la mot chuan muc gia tri chung thi chi con 1 trieu ty le trao đoi (5 đon vi tien = 1 gio lao đong = 5 banh mi = mot cai ao = 1 kg thit =...), vi the ma khi so sanh gia ca khong con phai ton nhieu cong suc nua.


= Phuong tien tich luy =
Mot phuong tien thanh toan phai giu đuoc gia tri cua no. Vi the ma hau nhu chi la cac loai hang hoa khong hu hong moi đuoc thoa thuan la "tien" (Vi du nhu la vang hay kim cuong). Neu tien khong ton tai thi mot nguoi nong dan chi co kha nang trao đoi ngu coc đe lay cac hang hoa khac cho đen khi ngu coc nay bi hu hong. Vi the ma nguoi nong dan tot nhat la nen trao đoi ngu coc som đe đoi lay tien "khong bi hu hong". Đieu nay con đuoc goi la chuc nang bao toan gia tri he qua (consecutiv). Chuc nang bao toan gia tri tao thanh (constitutiv) la chuc nang tao tai san tu tien bang cach cat giu, tuc la giu tien duy nhat chi vi muon bao toan gia tri.


= Tien la đon vi đo trong luong =
Trong qua trinh trao đoi thuong mai xua va nay, Tien con la mot đon vi đo trong luong hang hoa.
Trung Quoc thi che (Dung tai Trung Quoc Đai Luc hien nay）：
1 can = 10 luong; 1 luong = 10 tien;　1 tien = 5 khac (=> 1 can = 500 khac)
Trung Quoc cuu che: Dung trong xa hoi Trung Hoa xua va nay van đang dung tai Huong Cang. Rieng tai Viet Nam: hien van dung trong thi truong vang bac, đong duoc：
1 can 斤 = 16 luong 兩(lang); 1 luong = 10 tien 錢; 1 tien = 3.73 khac 克 (=> 1 can = 596.8 khac). Trong Đong y hien van dung đon vi tien = 1/10 luong (Dan Viet quen goi TIEN 錢 la đong can hay chi). Tren thi truong vang bac hien nay, đon vi luong van rat thong dung: 1 luong = 10 chi (10 tien).


Cung cap tien = Qua trinh cung cap tien ngay nay =
Tren ly thuyet co the phan biet hai loai tien khac nhau. Loai thu nhat la tien cua ngan hang quoc gia, do ngan hang quoc gia phat hanh hay tieu huy, tien mat thuoc ve loai tien nay. Loai thu hai la tien xuat phat tu cac ngan hang thuong mai ma chinh xac thi chi la cac yeu cau thanh toan tien (cac khoan phai thu). Phuong cach cung tien thong dung nhat la cho vay.
Cac ngan hang thuong mai cung cap tien bang cach cho khach hang vay tien. Sau khi chap nhan cho khach hang vay tien, ngan hang se ghi khoan tien nay vao tai khoan cua khach hang va nguoi vay co the chuyen khoan so tien nay đen cac khach hang khac cua ngan hang hay đen khach hang cua cac ngan hang khac. Tien đuoc tao thanh thong qua chu trinh nay vi mot mat tien đuoc đua vao luu hanh nhung ve mat khac chi hinh thanh yeu cau thanh toan cua ngan hang đoi voi nguoi vay va chi la mot muc cua cac khoan phai thu trong ban can đoi ke toan cua ngan hang. Nguoc lai khi hoan tra no thi tien đuoc tieu huy đi vi tien quay ve ngan hang va mon no đuoc thanh toan.
Vi khoan tien vua đuoc tao thanh lai co the la co so đe tao thanh cac khoan tien khac nen tren ly thuyet khong co gioi han toi đa cho cac khoan tien do ngan hang tao thanh. Đe kiem soat qua trinh nay ngoai cac quy đinh can đoi ke toan (no qua muc, bao chung von tu co) con co du tru toi thieu bat buoc, tuc la cac ngan hang thuong mai phai ky thac tai ngan hang quoc gia mot ty le nhat đinh cua so tien gui khong ky han cua khach hang.
Khi von tu co cua ngan hang cong voi tien gui cua khach hang khong đu đe co the cho vay nhieu nhu y muon ngan hang thuong mai co the vay tien tu ngan hang quoc gia, nguoi ta goi đo la tai cap von.
Ngan hang quoc gia cung co the tao them tien ma khong can phai cho vay, vi du nhu bang cach mua ngoai te, kim loai quy hay chung khoan. Ngoai cong cu nay ra ngan hang quoc gia con co the chu đong mua trai phieu hay cho ngan hang thuong mai vay. Viec cho chinh phu vay tien đa bi cam trong vung Euro tu buoc thu hai cua Lien minh Tien te chau Au trong nam 2004, tuc la nha nuoc khong đuoc phep vay tien cua ngan hang quoc gia. Tai My thi lai khac: Vi du nhu vao ngay 17 thang 11 nam 2004 muc "U.S. Treasury" (trai phieu cua ngan kho My) đa chiem đen 89,3% tong tai san cua Cuc du tru Lien bang My (FED). Noi mot cach khac đong Đo la My đuoc "bao chung" gan nhu hoan toan bang no quoc gia cua chinh phu My.
Đe mot khach hang cua ngan hang co the thanh toan cac giao dich bang tien o ben ngoai he thong ngan hang, ngan hang quoc gia in tien giay va cac ngan hang co the "vay" (đung ra la "mua" cung voi mot thoa thuan mua lai cua ngan hang quoc gia) đe tra cho khach hang (tien mat). Ngan hang quoc gia đua ra mot lai suat nhat đinh khi đua tien cho cac ngan hang thuong mai, goi la lai suat co ban.
Toan bo he thong tien te co the đuoc mieu ta duoi dang cua mot ban can đoi ke toan. O mot ben la tien trong luu hanh, ben kia la cac khoan no tuong ung, du tru vang va tien cong voi chung khoan thuoc ve so huu cua ngan hang quoc gia. Moi mot khoan tien co trong tai khoan va moi mot to tien giay đeu tuong ung voi mot muc no (khoan phai thu) hay la mot muc tai san trong ban can đoi ke toan cua ngan hang quoc gia.


= Thi truong tien =

Cung giong nhu cho hang hoa va dich vu, co thi truong tien voi cung va cau ton tai cho viec vay tien. Cac tu nhan va doanh nghiep co nhu cau tien va đong thoi cung la nguon cung ung khi goi tien tiet kiem vao ngan hang. He thong ngan hang la nguoi moi gioi giua 2 nhom nay va vi the lam cho thi truong co hieu qua hon vi nguoi tiet kiem tien va nguoi muon vay tien khong phai tu tim kiem cho tung giao dich nua. Ngan hang lay tien cong cho dich vu nay bang hieu so giua lai suat tiet kiem va lai suat cho vay. Lai suat hinh thanh tu thi truong nay đuoc quyet đinh boi cung va cau va tren nguyen tac chinh la gia phai tra cho viec muon tien.
Ngan hang quoc gia co the tao anh huong len thi truong tien bang cach hoac la gian tiep tac đong đen cung va cau thong qua lai suat danh cho tien cua ngan hang quoc gia hoac la chu đong tao anh huong đen viec cung ung tien trong khuon kho cua chinh sach goi la chinh sach thi truong mo. Trong chinh sach nay ngan hang quoc gia mua mot so chung khoan nhat đinh va tra bang tien cua ngan hang quoc gia. Tien đuoc đua them vao trong he thong luu hanh. Nguoc lai ngan hang quoc gia cung co the ban chung khoan va qua đo ma lay tien ra khoi he thong. Lai suat danh cho tien cua ngan hang quoc gia hay danh cho tien gui tai ngan hang quoc gia chi anh huong gian tiep đen thi truong tien vi chi khuyen khich cac ngan hang thuong mai cho vay tien hay gui tien tai ngan hang quoc gia.


= Tien phap đinh =
Tien phap đinh hay tien đinh danh (fiat money) dung đe chi tien đuoc phat hanh (thong thuong la boi mot ngan hang quoc gia) ma khong co co so bao chung đay đu, tuc la hoac la bao chung khong toan bo hay lap thua (tautologic).

Mot bao chung la khong toan bo khi nhan lai nhung vat ma gia tri thuc te it hon la gia tri tren danh nghia.
Mot bao chung la lap thua khi nhung vat nhan lai khong co gia tri hay chi nhan lai đuoc yeu cau thanh toan (no phai thu) lai dua tren fiat money.
Fiat money xuat phat tu tieng La Tinh fiat lux (se co anh sang) vi loai tien nhu vay co the de dang tao thanh khi co nhu cau (se co tien) va nguoi tao ra chung (thuong la ngan hang quoc gia) khong can phai co hang hoa đe bao chung. Tien phap đinh khong co gia tri co đinh va thuong đuoc xac đinh gia tri thong qua sac lenh cua chinh phu.
Kha nang tao ra fiat money chi ton tai cho đen chung nao ma nhung nguoi tham gia tren thi truong (tu nhan, ngan hang va cac doanh nghiep khac) cho la tien phat hanh nay van co mot gia tri nhat đinh. Nhung nguoi ung ho fiat money cho rang hinh thuc tao nen tien nay khong mang lai nguy hiem cho kinh te (vi nguoi phat hanh phai co mot đo đang tin cay cao) trong khi nhung nguoi chi trich lai nhin thay đay la mot phuong thuc lam giau khong cong bang cua chinh phu va lam đanh thue mot cach gian tiep vao tui tien cua nguoi dan vi nan lam phat (va co the tham nhung).


Luong tien te Khai niem "tien" khong gan lien voi mot vat nhat đinh. Mot vat đuoc đinh nghia la tien khi thoa man 3 chuc nang tien noi tren. Vi cac vat khac nhau thoa man cac chuc nang tren o cac muc đo khac nhau nen kho co the xac đinh ranh gioi giua nhung gi la tien va nhung gi khong phai la tien. Vi ly do nay cac ngan hang quoc gia đinh nghia khai niem tien va luong tien theo nhieu cach khac nhau. Ngan hang Lien bang Đuc đinh nghia:
Luong tien M0 la tien do ngan hang quoc gia tao nen, bao gom cac khoan tien gui khong ky han cua cac ngan hang tai ngan hang quoc gia va tien giay cung nhu tien kim loai trong luu hanh. Luong tien nay chiu anh huong truc tiep cua ngan hang quoc gia. Luong tien M1 bao gom M0 va cac chung tu co the su dung lam phuong tien thanh toan. Luong tien M2 (con goi la tien rong) bao gom luong tien M1 va cac khoan tien gui tiet kiem co ky han duoi 4 nam. Luong tien M3 bao gom luong tien M2 va cac khoan tien gui tiet kiem co thoi han bao truoc theo quy đinh cua phap luat.


Chinh sach tien te Noi chung cac ngan hang quoc gia thuong theo đuoi mot muc đich thuc te va co đinh khi đieu chinh luong tien. Muc đich nay thuong la su binh on gia, tuc la chong lai lam phat. Đe co the gioi han ty le lam phat o mot muc đo hop ly voi nen kinh te quoc dan, ngan hang quoc gia co gang giu luong tien đong bo voi su phat trien kinh te. Ly thuyet luong tien (Quantity Theory of Money) đa neu ra mot moi quan he truc tiep giua tang truong luong tien va muc gia ca.


= Lam phat =

Luong tien tang qua nhanh hay toc đo quay vong cua tien tang len trong khi san luong (Y) khong thay đoi se dan đen gia ca tang len (M.V=P.Y). Su mat can bang nay se lam tang muc gia chung va nguoi ta goi đo la lam phat. Nom na la cung mot luong tien, hom nay mua đuoc 1 kg gao, ngay mai chi con mua đuoc 0.5 kg gao hoac cac mat hang khac co gia tang theo thoi gian.
Lam phat co the đuoc phan loai theo van toc (lam phat vua phai, lam phat phi ma, sieu lam phat) hay theo giai đoan (giai đoan tang toc – giai đoan on đinh – giai đoan giam toc). Cung tien tang chu yeu vi chinh sach lai suat cua ngan hang quoc gia (xem: Sieu lam phat tai Đuc tu 1914 đen 1923) hay vi no quoc gia tang đot ngot dan toi viec chinh phu phai in them tien đe tra.


= Giam phat =

Khi luong tien giam đi hay toc đo quay vong tien giam xuong trong khi san luong (Y) khong đoi thi gia ca co the se giam lien tuc trong mot thoi gian, nguoi ta goi đo la giam phat. Luong tien giam đi cung co the la do cac bien phap cua ngan hang quoc gia gay ra hay khi van toc quay vong tien giam đi (khi nguoi dan va doanh nghiep han che tieu dung va đau tu hon va tien đuoc tiet kiem nhieu hon la tieu dung).


Đoc them Danh sach cac loai tien te đang luu hanh
Tien te
Tien đinh danh
Tien ao
Tien giay
Tien kim loai
Tien gia
Tin dung
Tien Viet Nam
Tien đo menh gia lon


Chu thich Tham khao Karl Marx: Grundrisse der Kritik der politischen Okonomie (Đong gop phe binh ve kinh te chinh tri), Berlin (DDR): Dietz 1953 hay Marx Engels Toan tap, quyen 42
Alfred Sohn-Rethel: Das Geld, die bare Munze des Apriori, Berlin: Wagenbach, 1990
Friedrich August von Hayek: Entnationalisierung des Geldes, J.C.B.Mohr
Helmut Creutz: Das Geldsyndrom (Hoi chung tien), Wirtschaftsverlag Langen Muller (cung co the đoc duoi dang E-Book khong mat tien tai [1])
Bernd Senf: Der Nebel um das Geld – Zinsproblematik – Wahrungssysteme – Wirtschaftskrisen (Mo ho chung quanh tien - Van đe lai suat - He thong tien te - Khung hoang kinh te), Lutjenburg: Gauke
Gunter Hannich: Sprengstoff Geld. Wie das Kapitalsystem unsere Welt zerstort (Chat no tien. He thong tu ban pha hoai the gioi cua chung ta nhu the nao), 2004
Bernard A. Lietaer: Die Welt des Geldes (The gioi cua tien)
Stephen Zarlenga: Der Mythos vom Geld – Die Geschichte der Macht (Than thoai tien - Lich su cua quyen luc). Zurich: Conzett
Ottmar Issing: Einfuhrung in die Geldtheorie (Gioi thieu ly thuyet tien te), Verlag Vahlen
Wolfgang Weimer: Geschichte des Geldes (Lich su cua tien), Suhrkamp Taschenbuchverlag
Egon W. Kreutzer: Wolf´s wahnwitzige Wirtschaftslehre – Band III - Uber das Geld, EWK-Verlag
Bernhard Felderer, Stefan Homburg: Makrookonomik und neue Makrookonomik (Kinh te hoc vi mo va Tan kinh te hoc vi mo), 7. Auflage, 1999, Springer Verlag
Oliver Blanchard, Gerhard Illing: Makrookonomie (Kinh te vi mo), 3.Auflage, 2003, Pearson Studium
Mishkin, Frederic S. (2007). The Economics of Money, Banking, and Financial Markets (Alternate Edition). Boston: Addison Wesley. tr. 8. ISBN 0-321-42177-9.
Mankiw, N. Gregory (2007). "2". Macroeconomics (an ban thu 6). New York: Worth Publishers. tr. 22–32. ISBN 0-7167-6213-7.
Boyle, David (2006). The Little Money Book. The Disinformation Company. tr. 37. ISBN 978-1932857269. {{Chu thich sach}}: |ngay truy cap= can |url= (tro giup)
Abel, Andrew; Bernanke, Ben (2005). "7". Macroeconomics (an ban thu 5). Pearson. tr. 266–269. ISBN 0201327899.
Jevons, William Stanley (1875). "XVI: Representative Money". Money and the Mechanism of Exchange. ISBN 1596052600. Truy cap ngay 28 thang 6 nam 2009.
Bernstein, Peter (2008) [1965]. "Chapters 4–5". A Primer on Money, Banking and Gold (an ban thu 3). Hoboken, NJ: Wiley. ISBN 978-0-470-28758-3. OCLC 233484849.
David Laidler (1997). Money and Macroeconomics: The Selected Essays of David Laidler (Economists of the Twentieth Century). Edward Elgar Publishing. ISBN 1-85898-596-X.
Milton Friedman, Anna Jacobson Schwartz (1971). Monetary History of the United States, 1867–1960. Princeton, N.J: Princeton University Press. ISBN 0-691-00354-8.
Sullivan, Arthur (2003). Economics: Principles in action. Steven M. Sheffrin. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Prentice Hall. tr. 258. ISBN 0130630853.


Lien ket ngoai Tien giay Đong Duong thoi Phap thuoc