Commodore 64, ten khac: C64 hoac CBM 64, la mot may tinh gia đinh 8 bit đuoc Commodore International gioi thieu vao thang 1 nam 1982 (lan đau tien o Hoi cho đien tu tieu dung, o Las Vegas, ngay 7-10 thang 1 nam 1982). No đa Sach Ky luc Guinness cong nhan la mau may tinh ban chay nhat moi thoi đai, voi cac uoc tinh đoc lap cho thay doanh so ban tu 10 đen 17 trieu may. San xuat đai tra bat đau vao đau nam 1982, tiep thi vao thang 8 voi gia 595 đo la My (1.477 đo la My vao nam 2018). Ra sau cac may tinh Commodore VIC-20 va Commodore PET, C64 lay ten tu dung luong RAM 64 kilobytes (65,536 bytes) cua no. Voi su ho tro cho cac hieu ung hinh anh nhieu mau va mot chip tuy bien đe tao dang song, C64 co the tao ra hinh anh va am thanh vuot troi so voi cac he thong khong co phan cung tuy chinh nhu vay.
C64 thong tri thi truong may tinh cap thap trong phan lon thap nien 1980. Trong khoang thoi gian đang ke (1983–1986), C64 chiem tu 30% đen 40% thi phan cua My voi hai trieu chiec đuoc ban moi nam, vuot troi so voi cac may tinh ca nhan tuong thich cua IBM, may tinh Apple va dong may tinh Atari 8 bit. Sam Tramiel, mot chu tich sau nay cua Atari va con trai cua nguoi sang lap Commodore, noi trong mot cuoc phong van nam 1989, "Khi toi o Commodore, chung toi đa san xuat 400.000 may C64 moi thang trong mot vai nam." Tai thi truong Anh, C64 phai đoi mat voi su canh tranh tu BBC Micro va ZX Spectrum, nhung C64 van la mot trong hai may tinh pho bien nhat o Anh.
Mot phan cua su thanh cong cua Commodore 64 đo la đuoc ban tai cac cua hang ban le binh thuong thay vi chi o cac cua hang chuyen ban đo đien tu tieu dung hoac may tinh ca nhan. Commodore tu tay san xuat nhieu bo phan cua no đe kiem soat chi phi, bao gom cac chip vi mach tuy chinh tu MOS Technology. No đa đuoc so sanh voi o to Ford Model T cho vai tro cua no trong viec đua mot cong nghe moi cho cac ho gia đinh trung luu thong qua san xuat hang loat va gia ca phai chang. Khoang 10.000 phan mem thuong mai đa đuoc viet cho Commodore 64 bao gom cac cong cu phat trien, cac ung dung nang suat van phong va tro choi. Trinh gia lap C64 cho phep bat ky ai co may tinh hien đai hoac video game console tuong thich đeu co the chay cac chuong trinh nay. C64 cung đuoc cong nhan voi viec pho bien ban demo cua may tinh va ngay nay van đuoc mot so nguoi ham mo may tinh nay su dung. Trong nam 2011, 17 nam sau khi no rut lui khoi thi truong, nghien cuu cho thay rang ty le nhan dien thuong hieu cua no van o muc 87%.


Lich su Vao thang 1 nam 1981, MOS Technology, Inc., cong ty con thiet ke mach tich hop cua Commodore, đa khoi xuong mot du an thiet ke cac chip đo hoa va am thanh cho mot the he tiep theo cua video game console. Thiet ke cong viec cho cac chip, voi ten MOS Technology VIC-II (mach tich hop video cho đo hoa) va MOS Technology SID (Thiet bi giao dien am thanh cho am thanh), đuoc hoan thanh vao thang 11 nam 1981. Commodore sau đo bat đau mot du an giao may choi tro choi co the su dung cac chip moi - đuoc goi la Ultimax hoac Commodore MAX Machine, đuoc thiet ke boi Yash Terakura tu Commodore Nhat Ban. Du an nay cuoi cung đa bi huy bo sau khi chi co mot vai may đuoc san xuat cho thi truong Nhat Ban. Đong thoi, Robert "Bob" Russell (lap trinh vien va kien truc su he thong tren VIC-20) va Robert "Bob" Yannes (ky su cua SID) chi trich manh dong san pham hien tai tai Commodore, ma la su tiep noi cua dong san pham Commodore PET huong đen nguoi dung doanh nghiep. Voi su ho tro cua Al Charpentier (ky su cua VIC-II) va Charles Winterble (nguoi quan ly Cong nghe MOS), ho đa đe xuat voi Giam đoc đieu hanh Commodore Jack Tramiel mot san pham ke tiep co chi phi thap cua VIC-20. Tramiel cho rang may nen co 64 KB random-access memory (RAM). Mac du 64Kbit RAM đong (DRAM) ton tren 100 US$ (222,68 đo la My vao nam 2018) vao thoi điem đo, ong biet rang gia DRAM đang giam va se giam xuong muc chap nhan đuoc truoc khi đen giai đoan san xuat toi đa. Nhom nghien cuu đa co the nhanh chong thiet ke C64 boi vi, khong giong nhu hau het cac cong ty may tinh gia đinh khac, Commodore co fab ban dan rieng đe san xuat chip thu nghiem; boi vi fab khong hoat đong het cong suat, chi phi phat trien la mot phan cua chi phi hien tai cua cong ty. Cac chip mau đa đuoc hoan thanh vao thang 11, luc đo Charpentier, Winterble va Tramiel đa quyet đinh san xuat dong may tinh moi; va Tramiel đat thoi han cuoi cung cho ngay cuoi tuan đau tien cua thang 1, trung voi Hoi cho đien tu tieu dung (CES) nam 1982.
San pham đuoc đat ten la VIC-40 nhu la nguoi ke thua cho dong may binh dan VIC-20. Đoi ngu xay dung no bao gom Yash Terakura, Shiraz Shivji, Bob Russell, Bob Yannes va David A. Ziembicki. Thiet ke, nguyen mau, va mot so phan mem mau đa đuoc hoan thanh kip tien đo sau khi nhom nghien cuu đa lam viec khong met moi trong ca le Ta on va cuoi tuan Giang sinh. May su dung cung mot vo may, cung mot bo mach chu voi kich thuoc, va cung mot bo nho chi đoc Commodore BASIC 2.0 nhu VIC-20. BASIC cung đuoc dung o loi giao dien nguoi dung va đa co san ngay lap tuc khi khoi đong tai dau nhac READY. Khi san pham đuoc trung bay, ten cua san pham VIC-40 đa đuoc đoi thanh C64. C64 ra mat an tuong tai Hoi cho đien tu tieu dung vao thang 1 nam 1982, voi hoi tuong cua ky su san xuat David A. Ziembicki: "Tat ca nhung gi chung toi thay tai gian hang cua chung toi la nhung nhan vien Atari voi mieng ha hoc, noi rang, 'Lam the nao cac ban co the lam đieu đo voi muc gia 595 đo la?'" Cau tra loi la tich hop theo chieu doc; do so huu cua Commodore đoi voi cac co so che tao ban dan cua MOS Technology, moi C64 co chi phi san xuat uoc tinh chi la 135$.


= Cuoc chien thi truong =


 1982–1983  Commodore đa noi tieng ve viec cong bo cac san pham chua bao gio xuat hien, vi vay cong ty đa tim cach nhanh chong van chuyen san pham C64 ra thi truong. San xuat bat đau vao mua xuan nam 1982 va cac lo hang đa bat đau đuoc chuyen đi vao thang 8. C64 đoi mat voi mot loat cac may tinh gia đinh canh tranh khac, nhung voi mot muc gia thap hon va phan cung linh hoat hon, no nhanh chong vuot qua nhieu đoi thu canh tranh khac. Tai Hoa Ky, cac đoi thu canh tranh lon nhat la Atari 8-bit 400, Atari 800 va Apple II. Atari 400 va 800 đa đuoc thiet ke đe đap ung cac yeu cau phat thai nghiem ngat truoc đay cua FCC va do đo co gia rat đat. Mac du co thong so ky thuat tuong tu, hai may tinh đai dien cho cac triet ly thiet ke khac nhau; Apple II voi mot he thong kien ​​truc mo, kha nang nang cap, the hien bang cac khe mo rong ben trong may, trong khi kien ​​truc tuong đoi khep kin cua C64 chi co mot cong hop muc ROM ben ngoai duy nhat đe mo rong bus. Tuy nhien, Apple II đa su dung cac khe cam mo rong cua no đe giao tiep voi cac thiet bi ngoai vi thong thuong nhu o đia, may in va modem; C64 co mot loat cac cong tich hop vao bo mach chu cua no đuoc su dung cho cac muc đich nay, va đe khe cam mo rong trong. Tuy nhien, Commodore khong phai la mot he thong hoan toan khep kin; cong ty đa cong bo chi tiet ky thuat cho hau het cac mo hinh cua ho ke tu cac dong san pham PET va VIC-20, va C64 cung khong ngoai le. Tuy nhien, doanh so C64 ban đau van tuong đoi thap do thieu phan mem, cac van đe ve đo tin cay voi cac mau san xuat som va thieu o đia 1541, ma cung co van đe ve đo tin cay kha nghiem trong. Tuy nhien, trong nam 1983, tu mot so luong phan mem nho, so phan mem đuoc viet cho C64 tro nen đong đao va doanh so bat đau tang nhanh chong, đac biet voi viec giam gia tu 600 đo la xuong chi con 300 đo la.
Commodore ban C64 khong chi thong qua mang luoi đai ly đuoc uy quyen, ma con thong qua cac cua hang bach hoa, cua hang giam gia, cua hang đo choi va hieu sach cac truong đai hoc. C64 co bo đieu bien RF tich hop va do đo co the đuoc cam vao bat ky may thu truyen hinh nao. Đieu nay cho phep no (giong nhu nguoi tien nhiem cua no, VIC-20) canh tranh truc tiep voi cac game console nhu Atari 2600. Giong nhu Apple IIe, C64 cung co the xuat tin hieu video composite (tranh bo đieu bien RF) va co the đuoc cam vao mot man hinh chuyen dung đe co hinh anh sac net hon. Khong giong nhu IIe, kha nang đau ra NTSC cua C64 cung bao gom đau ra tin hieu luminance/chroma rieng biet tuong đuong (va tuong thich đien voi) S-Video, đe ket noi voi man hinh Commodore 1702, cung cap chat luong video tot hon so voi tin hieu tong hop. Gia thanh tich cuc cua C64 đuoc coi la mot chat xuc tac chinh trong khung hoang tro choi đien tu o Bac My nam 1983. Vao thang 1 nam 1983, Commodore đa giam gia 100 đo la My tai Hoa Ky khi mua C64 cho bat ky nguoi nao đoi may choi game hoac may tinh lay mot may C64. Đe tan dung uu đai giam gia nay, mot so đai ly đat hang qua thu va nha ban le đa đua cho Timex Sinclair 1000 chi 10 đo la khi mua C64, đe nguoi tieu dung co the gui thiet bi TS1000 đen Commodore, thu tien hoan lai va bo tui tien chenh lech; Cong ty Timex rut khoi thi truong may tinh chi trong vong mot nam. Chien thuat cua Commodore som dan đen mot cuoc chien gia ca voi cac nha san xuat may tinh gia đinh lon. Su thanh cong cua VIC-20 va C64 đa gop phan đang ke vao viec Texas Instruments va cac đoi thu canh tranh nho hon phai rut lui khoi thi truong.
Cuoc chien gia voi Texas Instruments đa đuoc xem nhu la mot cuoc chien ca nhan cua chu tich cong ty Commodore Jack Tramiel. Commodore đa giam 200 đo la tu gia niem yet cua C64 chi trong vong hai thang sau khi phat hanh. Vao thang 6 nam 1983, cong ty đa ha gia xuong con 300 đo la va mot so cua hang ban may tinh C64 chi voi gia 199 đo la. Tai mot thoi điem, cong ty đa ban C64 voi so luong bang tong tat ca cac may tinh đuoc phan con lai cua nganh cong nghiep may tinh ban ra, trong khi Texas Instruments bi mat tien voi viec ban san pham 99/4A voi gia chi 99 đo la. Su sup đo tiep theo cua Texas Instruments trong nganh cong nghiep may tinh gia đinh vao thang 10 nam 1983 đuoc xem nhu la su tra thu cho cac chien thuat cua cong ty nay trong cuoc chien thi truong may tinh bo tui vao nhung nam giua thap nien 1970, khi đo Commodore gan nhu bi Texas Instruments lam cho pha san.
Tat ca bon may đeu co cau hinh bo nho tuong tu chuan trong giai đoan 1982–83: 48 KB cho Apple II + (đuoc nang cap trong vai thang sau phat hanh cua C64 len 64 KB voi Apple IIe) va 48 KB cho Atari 800. Voi muc gia tren đinh 1,200 USD, Apple II đat hon gap đoi, trong khi Atari 800 co gia 899 USD. Mot chia khoa cho su thanh cong cua C64 la chien thuat tiep thi tich cuc cua Commodore, va ho đa nhanh chong khai thac cac khac biet ve gia/hieu suat tuong đoi giua cac đoi thu canh tranh voi mot loat quang cao truyen hinh sau khi C64 ra mat vao cuoi nam 1982. Cong ty cung xuat ban tai lieu chi tiet đe giup cac nha phat trien, trong khi Atari ban đau giu bi mat thong tin ky thuat. C64 la may tinh gia đinh duy nhat co san rong rai, khong bi gian đoan vao cuoi nam 1983, voi hon 500.000 chiec đuoc ban trong mua Giang sinh; boi vi cac van đe san xuat trong chuoi cung ung cua Atari, vao đau nam 1984 "Commodore 64 đa nam trong tay toan thi truong [cap thap] ngay luc nay", theo tuong thuat cua The Washington Post.


 1984–1987  Đen nam 1985, tro choi đuoc uoc tinh chiem tu 60 đen 70% tong so phan mem cua Commodore 64. Tai hoi nghi giua cac nha phat trien game va cac chuyen gia tai hoi cho game Origins, Dan Bunten vao giua nam 1984, Sid Meier ("may tinh cua su lua chon ngay bay gio"), va mot đai dien cua Avalon Hill noi rang ho đa phat trien tro choi cho C64 truoc tien voi tu cach la thi truong hua hen nhat. Computer Gaming World tuyen bo vao thang 1 nam 1985 rang cac cong ty nhu Epyx co the song sot sau khung hoang tro choi đien tu boi vi ho đa "nhay len chuyen tau Commodore som". 35% doanh thu nam 1986 cua SSI la cho C64, cao hon 10% so voi Apple II; C64 tham chi con quan trong hon đoi voi cac cong ty khac, thuong thay rang hon mot nua doanh thu cho mot tro choi đuoc chuyen đen sau nen tang, đeu đen tu phien ban tren C64. Computer Gaming World nam đo xuat ban mot cuoc khao sat cua muoi nha xuat ban tro choi. Ho thay rang ho đa du đinh phat hanh 43 tro choi cho Commodore C64 nam đo, so voi 19 cho Atari va 48 cho Apple II, va Alan Miller noi rang tro choi Accolade đuoc phat trien đau tien cho C64 boi vi "no se ban đuoc nhieu nhat tren he thong nay".
Tai chau Au, cac đoi thu canh tranh chinh cua C64 la cac may tinh do Anh che tao: Spectl Sinclair ZX, BBC Micro va Amstrad CPC 464. O Anh, Spectrum 48K đa khong chi đuoc phat hanh vai thang truoc ca C64 vao nam 1983, nhung no cung đuoc ban voi gia 175 bang, it hon mot nua so voi gia 399 bang cua C64. Spectrum nhanh chong tro thanh san pham thong tri thi truong va Commodore đa co mot cuoc đau tranh kho khan đe chong lai no. Tuy nhien, C64 tiep tuc canh tranh voi Spectrum ve đo pho bien trong nua cuoi thap nien 1980. Đuoc đieu chinh theo quy mo dan so, muc đo pho bien cua Commodore 64 la cao nhat o Phan Lan, noi sau đo no đuoc tiep thi la "may tinh cua nen cong hoa".
Mac du tin đon lan truyen vao cuoi nam 1983 rang Commodore se ngung san xuat C64, Đen đau nam 1985, gia cua C64 la 149 đo la; voi chi phi san xuat uoc tinh khoang 35-50 đo la, kha nang sinh loi cua no van nam trong muc đanh dau tieu chuan cua nganh tu hai đen ba lan. Commodore đa ban khoang mot trieu C64 vao nam 1985 va tong cong 3,5 trieu vao giua nam 1986. Mac du cong ty đa co gang ngung C64 nhieu hon mot lan nham ung ho cac may tinh đat tien hon nhu Commodore 128, nhu cau mua may van manh me. Nam 1986, Commodore gioi thieu phien ban 64C, mot may C64 đuoc thiet ke lai, ma Compute! coi no la bang chung - trai voi nhung lo ngai cua cac chu so huu C64 rang cong ty se tu bo san pham nay vi loi ich cua Amiga va 128— "C64 khong chet". Viec gioi thieu san pham cung đong nghia voi viec Commodore đa tang gia cua chiec C64 lan đau tien, va đuoc tap chi nay coi la su ket thuc cua cuoc chien gia ca may tinh. Doanh so phan mem cung van manh me; MicroProse, noi nam 1987 rang cac thi truong PC cua Commodore va IBM la nhung uu tien hang đau cua cong ty nay.


 1988–1994  Thu vien anh Chu thich Lien ket ngoai Commodore 64: 8-Bit Legend 12 phut bien soan video ve ky uc va lich su cua Commodore 64
Disk Preservation Project Thao luan ve bao quan phan mem co đien cho Commodore 64
Commodore 64 tren DMOZ
Lich su Commodore 64
C64.com Trang chu cua phan mem Commodore 64 va cac cuoc phong van voi nhieu nha san xuat tro choi
Lich su, sach huong dan va anh cua Commodore 64 Luu tru ngay 5 thang 9 nam 2012 tai Wayback Machine
Thu thap thong tin rong rai ve lap trinh C64
Lich su nen tang tro choi: The Commodore 64 tu thang 10 nam 2007
May chu Web Commodore 64 Su dung Contiki v2.3
Commodore 64 Search Engine + Cloud Luu tru ngay 17 thang 3 nam 2012 tai Wayback Machine
"Commodore 64 van đuoc yeu thich cho đen nay", CNN
Đanh gia 5 model Commodore 64 khac nhau, MOS6502.com
Commodore Computer Club Thao luan ve phan cung, phan mem, sua chua va boi canh cho Commodore 64
Commodore Computer Club – USA
Commodore 64 turns 30: What do today's kids make of it?, BBC
Design case history: the Commodore 64, IEEE Spectrum, March 1985
Kernal64: A Commodore 64 Emulator in Java/Scala
Commodore 64 Game scores