Virus corona gay hoi chung ho hap cap tinh nang 2, viet tat la SARS-CoV-2 (tieng Anh: Severe acute respiratory syndrome corona virus 2), truoc đay co ten la virus corona moi 2019 (2019-nCoV) va cung đuoc goi la virus corona o nguoi 2019 (HCoV-19 hoac hCoV-19), la mot chung coronavirus gay ra benh viem đuong ho hap cap do virus corona 2019 (COVID-19), xuat hien lan đau tien vao thang 12 nam 2019, trong đot bung phat đai dich COVID-19 o thanh pho Vu Han, Trung Quoc va bat đau lay lan nhanh chong, sau đo tro thanh mot đai dich toan cau. Vao ngay 12 thang 1 nam 2020, no đuoc To chuc Y te The gioi goi ten la 2019-nCoV, dua tren mot phuong thuc đat ten cho virus corona moi. Đen ngay 11 thang 2 nam 2020, Uy ban Quoc te ve Phan loai Virus (ICTV) quyet đinh đat ten chinh thuc cho chung virus corona moi nay la SARS-CoV-2 khi ho phan tich rang no cung loai voi virus SARS tung gay ra đai dich nam 2003 nhung la mot chung khac cua loai. Virus nay la mot loai virus corona RNA lien ket đon chinh hieu. Trong khoang thoi gian đau cua đai dich COVID-19, cac nhan vien nghien cuu đa phat hien chung virus nay sau khi ho tien hanh đo luong kiem tra axit nucleic va do tra trinh tu bo gen o mau vat lay tu nguoi benh.
Virus corona đa biet gay ra cam mao cung voi cac trieu chung kha nghiem trong giong nhu Hoi chung ho hap Trung Đong (MERS) va Hoi chung ho hap cap tinh nghiem trong (SARS). SARS-CoV-2 la phan dang cua virus corona ma tu truoc đay chua bao gio phat hien o trong co the nguoi.
Thang 12 nam 2019 toi nay, thanh pho Vu Han cua tinh Ho Bac, Trung Quoc lien tuc trong coi tra xet benh cum trai rong va benh tat tuong quan, phat hien nhieu truong hop benh viem phoi mang tinh virus noi day, tat ca cung chan đoan la viem phoi mang tinh virus/truyen nhiem phan phoi. Uy ban Suc khoe Ve sinh Nha nuoc Trung Quoc nhan đinh đay la benh truyen nhiem loai B, chieu theo quan li loai A.


Ten goi Trong thoi gian bung phat dich virus corona 2019, To chuc Y te The gioi (WHO) ban đau đe nghi su dung ten chi đinh tam thoi "2019-nCoV" (tieng Anh: 2019 novel coronavirus – virus corona moi 2019) đe goi cho chung virus nay. Tuy nhien, đieu nay dan đen mot moi lo ngai, rang viec khong co ten chinh thuc co the se khien viec su dung ten khong chinh thuc mot cach co đinh va thuong xuyen trong giao tiep chung, virus nay cung thuong đuoc goi la "virus corona moi", "virus corona Vu Han", "virus Vu Han" hoac chi đon gian la "virus corona". Theo huong dan cua WHO nam 2015 ve viec đat ten virus va benh, Uy ban Quoc te ve Phan loai Virus (ICTV) thong bao rang ho se la co quan đat ten chinh thuc cho cac virus moi.
Ngay 11 thang 2 nam 2020, Uy ban Quoc te ve Phan loai Virus (ICTV) đa cong bo ten "severe acute respiratory syndrome coronavirus 2" (tam dich "virus corona gay hoi chung ho hap cap tinh nang 2") va ky hieu viet tat la SARS-CoV-2 đe am chi chung virus truoc đay goi la 2019-nCoV. Truoc đo cung ngay, WHO đa chinh thuc đoi ten can benh do chung virus gay ra tu "benh ho hap cap do 2019-nCoV" thanh benh virus corona 2019 (COVID-19) (coronavirus disease 2019). Đe tranh nham lan voi benh SARS, can benh trong dich SARS nam 2003, WHO đoi khi goi virus nay la "virus COVID-19" hoac "virus gay ra benh COVID-19" khi giao tiep voi cong chung.


Virus hoc = Phat sinh =
Đong vat đuoc ban đe lam thuc an bi nghi ngo la noi chua hoac trung gian cho virus vi nhieu nguoi nhiem benh đau tien đuoc xac đinh la cong nhan tai Cho ban buon hai san Hoa Nam, ho tiep xuc nhieu hon voi đong vat, an uong cac thuc pham tu đong vat hoang da. Mot cho ban đong vat song đe lam thuc an cung bi đo loi trong Dich SARS vao nam 2003; nhung noi nhu vay đuoc coi la mot "vuon uom" hoan hao cho mam benh moi. Nhung đo chi la gia thuyet cua chinh phu Trung Quoc. Hien gio cac nha khoa hoc đang tiep tuc tim kiem.


= Truyen nhiem =
Su lay truyen tu nguoi sang nguoi đa đuoc xac nhan. Co bao cao đa cho rang virus lay nhiem ngay ca trong thoi gian u benh. Tuy nhien, cac quan chuc tai Trung tam kiem soat va phong ngua dich benh Hoa Ky (CDC) tuyen bo rang ho "khong co bat ky bang chung nao ve viec benh nhan bi lay nhiem virus truoc khi khoi phat trieu chung".
Mot nhom nghien cuu đa uoc tinh he so sinh san co ban (cung đuoc goi la he so lay nhiem co ban, 
  
    
      
        
          R
          
            0
          
        
      
    
    {\displaystyle R_{0}}
  
) cua virus nam trong khoang tu 5 đen 10. Đieu nay co nghia la mot nguoi bi nhiem virus co the lay nhiem cho 5 đen 10 nguoi khac. Cac nhom nghien cuu khac đa uoc tinh chi so sinh san co ban co the la tu 2 đen 4,5. Nguoi ta đa xac đinh rang virus co the lay truyen doc theo mot chuoi gom it nhat nam nguoi.


= Bo gen =

Trinh tu gen cua chung virus SARS-CoV-2 bao gom mot chuoi RNA đon gom 29.903 nucleotide.
Ve mat tuong đong, no la:

50% ma gen so voi chung virus MERS-CoV;
79,5% ma gen so voi chung virus SARS-CoV;
96% ma gen so voi chung virus Corona đuoc phat hien trong doi, đac biet la doi mong ngua;
99% ma gen so voi chung virus Corona co trong loai Te te. Virus Corona SARS 2 va virus Corona SARS cung thuoc virus Corona the he B (Betacoronavirus Lineage B, Sarbecovirus).
Đieu nay cho thay nguon goc cua virus la o te te hoac doi.
No đuoc giai trinh tu vao ngay 5 thang 1 nam 2020 tai Đai hoc Phuc Đan o Thuong Hai, Trung Quoc. Nam bo gen cua virus Corona SARS 2 đa đuoc nhanh chong rut chiet ra, va đuoc Trung tam lam sang ve sinh cong cong thanh pho Thuong Hai, Benh vien Trung tam Vu Han, Đai hoc Khoa hoc va Cong nghe Hoa Trung, Trung tam kiem soat du phong benh tat thanh pho Vu Han, So Kiem soat du phong benh truyen nhiem thuoc Trung tam kiem soat du phong benh tat Trung Quoc va Đai hoc Sydney tuyen bo o tren trang mang Virological. Nam bo gen cua virus lan luot la BetaCoV/Wuhan/IVDC-HB-01/2019, BetaCoV/Wuhan IVDC-HB-04/2020, BetaCoV/Wuhan/IVDC-HB-05/2019, BetaCoV/Wuhan/WIV04/2019, BetaCoV/Wuhan/IPBCAMS-WH-01/2019 va BetaCoV/Wuhan/WIV05/2020. Chieu dai trinh tu RNA cua no khoang chung la 32.000 nucleotide.


Dich te hoc Vu nhiem virus đau tien đuoc biet đen o nguoi xay ra vao ngay 31 thang 12 nam 2019. Đong ho phan tu cung cho thay ngay bat đau tuong tu, hoac som hon mot chut.
Mot đot bung phat dich benh do virus SARS-CoV-2 đa đuoc phat hien lan đau tien tai thanh pho Vu Han cua Trung Quoc, vao khoang đau thang 1 nam 2020. Sau đo, virus nay đa lan sang cac tinh khac cua Trung Quoc đai luc va cac quoc gia khac, bao gom Thai Lan, Nhat Ban, Đai Loan, Han Quoc, Uc,  Phap, Hoa Ky va Viet Nam.
Su lay lan tu nguoi sang nguoi đa đuoc xac nhan tai Quang Đong, Trung Quoc, vao ngay 20 thang 1 nam 2020.
Tinh đen ngay 28 thang 2  nam 2020, toan the gioi đa co hon 83.000 truong hop nhiem benh đuoc xac nhan, 2.872 nguoi tu vong, 36.731 nguoi đa đuoc chua khoi. Cac ca benh ben ngoai Trung Quoc đa co mat o 57 quoc gia va vung lanh tho tren the gioi. Dich đang co dau hieu bung phat manh ben ngoai Trung Quoc đai luc, tai cac quoc gia nhu Han Quoc, Nhat Ban, Iran va Y. Tinh đen ngay 25 thang 4  nam 2020, toan the gioi đa co gan 2.900.000 truong hop nhiem benh đuoc xac nhan, khoang 199.000 nguoi tu vong. Tinh đen ngay 31 thang 12 nam 2020, toan the gioi đa co hon 82.835.563 truong hop nhiem benh đuoc xac nhan, 1.807.638 nguoi tu vong, 444.437 nguoi đa đuoc chua khoi. Cac ca benh ben ngoai Trung Quoc cho đen nay đa co mat o 215 quoc gia va vung lanh tho


Viem phoi = Trieu chung =

Cac trieu chung đuoc bao cao gom sot trong 90% truong hop mac benh, met moi va ho khan trong 80% truong hop, 20% bi kho tho va suy ho hap chiem 15%. X-quang nguc đa tiet lo cac dau hieu o ca hai phoi. Dau hieu song nhin chung la on đinh vao thoi điem nhap vien cua nhung benh nhan. Cac xet nghiem mau thuong cho thay so luong bach cau thap (giam bach cau va giam bach cau lympho).


= Phong tranh =
Lam tot viec bao ve ban than bao gom: giu gin ve sinh tay va đuong ho hap co ban (khong so tay len mat, mui, mieng), kien tri thoi quen an uong an toan, lam het suc kha nang tranh khoi tiep xuc than mat voi bat ki nguoi nao co bieu hien benh ve đuong ho hap (nhu ho va hat hoi). Đuong ho hap de ton thuong khi lanh, do đo trong thuc hanh y hoc dan toc nguoi ta dung gung, tra gung giu am hong va co. To chuc Y te The gioi (WHO) co đe cap đen Dexamethasone dung phong benh, va phuc hoi cho benh nhan Covid-19, loai thuoc nay cung rat thong dung o Viet Nam, hien đang đuoc dung đe chong viem nhiem, chong di ung va giam đau... co ten thuong mai la Dexazone.


= Đieu tri =
Hien tai chua co phuong phap chua benh đac biet đoi voi virus Corona kieu moi gay ra. Tuy nhien rat nhieu chung trang co the xu li đuoc, do đo can tinh huong lam sang cua nguoi benh đe tien hanh chua benh. Viec cham soc giup đo voi nguoi benh co the vo cung hieu qua.
Trong khoang thoi gian tinh hinh dich benh viem phoi Vu Han bung phat van khong co phuong phap chua benh cu the nham vao virus moi đo, nhung co the su dung thuoc khang virus đa co đe tien hanh chua benh, nhu indinavir, saquinavir, remdesivir, lopinavir/ritonavir va interferon beta.


Nghien cuu vac-xin Vao thang 1 nam 2020, mot so to chuc va vien nghien cuu đa bat đau lam viec đe tao ra vac-xin cho vi rut corona Vu Han dua tren bo gen đuoc cong bo. Vien Y te Quoc gia Hoa Ky (NIH) hy vong co the thu nghiem vac-xin 2019-nCoV cho nguoi vao thang 4 nam 2020. Tai Viet Nam, Cong ty TNHH Mot Thanh vien Vac xin va Sinh pham so 1 (Vabiotech), Vien Ve sinh Dich te Trung uong va Vien Đao tao Y hoc du phong va Y te cong cong bat tay vao nghien cuu ung pho nhanh voi dich viem đuong ho hap cap do chung moi cua virus corona (COVID-19) tu ngay 20 thang 2 nam 2020. Can 3 - 6 thang đe tim nguyen lieu, 3 thang đe thu nghiem tren đong vat. Bay gio, Nga đa cong bo vaccin COVID-19 thu nghiem thanh cong va đa co hon 1 ty luot đat hang.


Xem them Đai dich COVID-19
Hoi chung ho hap cap Trung Đong (do virus MERS-CoV)
Hoi chung ho hap cap tinh nang (do virus SARS-CoV)
Coronavirus moi
Cac bien chung cua SARS-CoV-2:
Bien the alpha
Bien the beta
Bien the gamma
Bien the delta
Bien the zeta
Bien the lambda
Bien the mu
Bien the omicron
Cam nang phong chong COVID-19 - Wikibooks


Thu vien anh Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi 2019-nCoV tai Wikimedia Commons
 Đinh nghia cua Wuhan pneumonia tai Wiktionary
Cap nhat thong tin ve tinh hinh dich benh moi nhat tai Viet Nam Luu tru ngay 13 thang 2 nam 2020 tai Wayback Machine
COVID-19 Benh virus corona 2019 tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Coronavirus tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
SARS Hoi chung ho hap cap tinh nang tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
COVID-19 in 20 Questions tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)