Bang chu cai tieng Man (tieng Man: ᠮᠠᠨ᠋ᠵᡠᡥᡝᡵᡤᡝᠨ manju hergen) la mot he thong chu viet đuoc su dung đe viet cac phuong ngu khac nhau cua tieng Man. Chu Man đuoc phat trien tu chu Mong Co. Huong cua chu tu tren xuong duoi, cac dong đuoc viet tu trai sang phai. Moi chu cai co ba bien the đo hoa cua loai, đuoc xac đinh boi vi tri trong tu: o đau, giua va cuoi. He thong chu viet ban đau do hai hoc gia thoi No Nhi Cap Xich sang tao du tren chu Mong Co đuoc goi la "cuu Man van". Ve sau nha phien dich Đat Hai tien hanh cai tao va hoan thien he thong chu viet nay, cho ra đoi "tan Man van". Hien nay, cac van thu bang tieng Man đuoc luu tru tai Vien luu tru lich su so 1 Trung Quoc hay Vien luu tru tinh Lieu Ninh phan lon đeu su dung he thong chu cua "tan Man van".


Lich su Man toc do Hai Tay Nu Chan, Kien Chau Nu Chan, Mong Co, rat nhieu dan toc dung hop ma thanh. Tu thoi ky Kim Thai To, chu Nu Chan đa đuoc sang tao dua tren chu Han va đai tu Khiet Đan. Sau khi nha Nguyen tieu diet nha Kim, chu Nu Chan tiep tuc đuoc su dung tai khu vuc Lieu Đong cho đen thoi Minh trung ky. Đen thoi No Nhi Cap Xich, nhung van ban bang tieng Nu Chan gan nhu đa khong con. Đai đa so nguoi Nu Chan noi tieng Nu Chan, su dung chu Mong Co, cung co mot it nguoi su dung chu Han. Đieu nay khien cho ti le nguoi biet chu cuc ki thap, cuc ki bat loi đoi voi su luu hanh cua cac chinh lenh, thuong lam hong thoi co trong chien tranh, hoan toan khong đap ung đuoc su phat trien cua xa hoi nguoi Nu Chan.


= Cuu Man van =
Can cu Man Chau thuc luc (tieng Man: ᠮᠠᠨᠵᡠ ᡳᠶᠠᡵᡤᡳᠶᠠᠨᡴᠣᠣᠯᡳ, Mollendorff: manju i yargiyan kooli; tieng Trung: 滿洲實錄; binh am: Manzhou Shilu), nam 1599, No Nhi Cap Xich lenh cho Ngach Nhi Đuc Ni (額爾德尼) va Cat Cai (噶盖) muon van tu Mong Co đe sang tao ra van tu cho tieng Man. Mac ke su phan đoi cua hai co van, No Nhi Cap Xich van quyet tam chuyen chu Mong Co sang chu khong co dau cham tron (tieng Man: ᡨᠣᠩᡴᡳᡶᡠᡴᠠᠠᡴᡡᡥᡝᡵᡤᡝᠨ, Mollendorff: tongki fuka aku hergen, Abkai: tongki fuka akv hergen, nghia đen: chu Man khong dau tron), con đuoc xung la "lao Man van" hay "cuu Man van". Van tu nay thong hanh o Kien Chau luc bay gio, anh huong rat lon đen su thanh lap cua Hau Kim va su phat trien cua nguoi Man sau nay.


= Tan Man van =
Truoc đay, he thong chu Man co rat nhieu phu am cung cac nguyen am nhu o va u đeu dung chung mot chu cai, dan đen rat nhieu truong hop kho phan biet chung. Theo nhieu tai lieu, thang 3 nam 1632, Hoang Thai Cuc đa lenh Đat Hai tien hanh cai che he thong chu nay. Tuy nhien co 3 phien ban ve thoi điem Đat Hai bat đau cai tao Man van: giua nhung nam Thien Menh, nam Thien Thong thu 3 (1629) va nam Thien Thong thu 6 (1632). Cung nhu Ngach Nhi Đuc Ni, Đat Hai đuoc xem la nguoi khong chi thong thao ca 3 ngon ngu tieng Han, tieng Man va tieng Mong Co ma con am hieu ve ngon ngu va van hoa cua ca nguoi Mong Co va nguoi Man. Ong đa sang tao them 12 ky tu đau, lai them cac cham tron ben canh cac chu Man cu đe phan biet cac phu nguyen am khac nhau, tien hanh chuan hoa hinh thuc mau tu cua chu Man. Ngoai ra ong con su dung them tulergi hergen (chu nuoc ngoai) bao gom tien to nguyen am đoi đe su dung chu Man viet cac tu muon tieng Trung, tieng Phan va tieng Tay Tang. Truoc đay, cac tu khong phai tieng Man nay khong co chu cai tuong ung trong bang chu cai tieng Man. Cac am đuoc phien am bao gom: k' (binh am: k, ᠺ), k (g, ᡬ), x (h, ᡭ); ts' (c, ᡮ); ts (ci, ᡮ᠊ᡟ); sy (si, ᠰ᠊ᡟ); dz (z, ᡯ); c'y (chi, ᡱᡟ); j'y (zhi, ᡷᡟ); va z (r, ᡰ). Viec cai tien cua Đat Hai đa giup cho chu Man tro thanh mot he thong chu viet co the phat am ro rang va bieu y chuan xac. He thong chu Man moi thanh cong ra đoi, đuoc xung la "tan Man van"  (tieng Man: ᡨᠣᠩᡴᡳᡶᡠᡴᠠᠰᡳᠨᡩᠠᡥᠠᡥᡝᡵᡤᡝᠨ, chuyen ta: tongki fuka sindaha hergen, nghia đen: chu Man them cham tron) va bat đau thong dung o Hau Kim. Cung tu đay, chu Man bat đau đinh hinh, khong con tiep tuc thay đoi.
Truoc thoi Thanh trung ky, cac loai chieu, cao đeu su dung Man van, chu Man cung tro thanh van tu đuoc su dung chu yeu trong tau bao, cong van, day hoc, phien dich va su dung hang ngay. Truoc thoi Can Long, so luong tau chuong viet bang chu Man chiem phan lon, nhieu hon rat nhieu so voi chu Han. Trong đo thoi Thuan Tri tau chuong hau het đeu la thuan Man van, thoi Khang - Ung thi tau chuong viet xen ke Han - Man, su dung thuan chu Han hay thuan chu Man rat hiem.


= The ky 19 – nay =
Nam Can Long thu 40 (1775), mot quan lon nguoi Man la Qua Nhi Man (果爾敏) đa khong the nghe hieu khi Can Long su dung tieng Man, ma nguoi nay đen tu Thinh Kinh, Thinh Kinh Tuong quan Lam Ninh Ta (琳寧寫) viet tau chuong cho Can Long cung bang chu Han. Sau thoi Can – Gia, tieng Man ngay cang suy bai. Nam Quang Tu thu 10 (1884), sau khi Tan Cuong thanh lap, nhan so su dung tieng Man đat hon 40 ngan nguoi, trong đo ngoai tru nguoi Man thi nguoi Xibe (Tich Ba) cung su dung tieng Man. Đen giua the ky 19, co 3 phong cach viet chu Man đuoc su dung: chu viet tieu chuan (ginggulere hergen), chu ban thao (gidara hergen) va chu thao (lasihire hergen). Chu ban thao co khoang cach giua cac ky tu nho hon con chu thao co đuoi tron.
Bang chu Man con đuoc su dung đe viet tieng Trung. Trong cuon "Manchu: a Textbook for Reading Documents" đa co mot ban so sanh phien am cac am tiet tieng Trung viet bang chu Man, Pinyin va Wade-Giles. Viec su dung chu Man đe phien am tieng Trung la mot nguon tu vay muon cho tieng Xibe. Mot so tu đien Han–Man co chua cac ky tu chu Han đuoc phien am bang chu Man. Phien ban tieng Man cua Thien tu van va Hong lau mong thuc su đa su dung phien am tieng Man cua tat ca cac Han tu.
Trong cuon "Kham đinh Lieu Kim Nguyen tam su quoc ngu giai" (tieng Trung: 欽定遼金元三史國語解; nghia đen 'Giai thich lich su ngon ngu 3 quoc gia Lieu Kim Nguyen') đuoc bien soan duoi thoi Can Long, bang chu cai tieng Man đuoc su dung đe viet cac tu Evenk; hay trong cuon "Ngu che ngu the Thanh van giam" (tieng Trung: 御製五體清文鑑) mot cuon tu đien 5 ngon ngu cung đuoc bien soan duoi trieu Can Long, chu Man đuoc su dung đe phien am cac tu Tay Tang va Duy Ngo Nhi.


Alphabet Xem them Tieng Man


Tham khao Nguon Lien ket ngoai Bang chu cai tieng Man
Trinh tao chu viet Man Chau (Latinh hoa → Man Chau) Luu tru ngay 27 thang 1 nam 2023 tai Wayback Machine
ManchuFont — phong chu OpenType font đe viet tieng Man
Chu Nu Chan