Bien co Phat giao 1963, con đuoc goi la su kien đan ap Phat giao 1963, phap nan Phat giao Viet Nam 1963 hay goi đon gian la phong trao Phat giao 1963 la mot su kien đinh điem trong cao trao đau tranh đoi quyen tu do va binh đang ton giao cua cac tin đo Phat giao tai mien Nam Viet Nam vao nam 1963. Bien co nay dan toi khung hoang chinh tri tram trong tu đo dan đen cuoc đao chinh lat đo chinh quyen cua Tong thong Ngo Đinh Diem. Đay la mot bien co gay tieng vang lon tai Viet Nam va tren toan the gioi, co anh huong to lon trong cuoc Chien tranh Viet Nam cung nhu trong lich su ton giao va lich su chinh tri Viet Nam.
Bien co Phat giao nam 1963 keo dai nua nam lan rong khap mien Nam Viet Nam, la xung đot giua hai ben, mot ben la Phat giao tai Mien Nam Viet Nam va ben kia la Chinh phu Viet Nam Cong hoa đung đau boi Tong thong Ngo Đinh Diem. Su kien nam 1963 chi la giot nuoc tran ly cua nhung van đe chinh tri-xa hoi tich tu truoc đo, co the noi la ngay tu truoc khi Ngo Đinh Diem thanh lap Viet Nam Cong hoa. Cuoc khung hoang nay đa lam chinh phu Ngo Đinh Diem mat het uy tin trong va ngoai nuoc.
Phong trao Phat giao mien Nam nam 1963 la mot phong trao dan su co quy mo rong lon. Tuy mang mau sac ton giao nhung thuc ra đay la hanh đong phan đoi cua cac tang lop nhan dan mien Nam truoc cac su kien lien quan đen Phat giao dien ra truoc đo. Lien sau khi bung no tai Hue, phong trao đa nhanh chong lan vao Sai Gon va lan rong ra khap mien Nam, tu thanh thi đen nong thon, thu hut hang trieu nguoi khong phan biet xu huong, chinh kien, tu cac nha tu san dan toc đen cac tri thuc, sinh vien, nhan dan lao đong đen ca nhung tin đo Thien Chua giao cap tien. Ngay ca mot so đong cong chuc, si quan, binh si trong bo may chinh quyen Ngo Đinh Diem cung tich cuc tham gia đau tranh. Bao cao cua cac Ty, So An ninh quan đoi ca khap bon quan khu gui ve đeu nhan manh đen tinh trang suy sup tinh than cua quan nhan cac cap. Rieng Quan khu I, đa so si quan đeu truc tiep hoac gian tiep yem tro cho phong trao đau tranh cua Phat giao chong chinh phu. Su tham gia rong rai cua moi tang lop nhan dan khong chi vi ung ho Phat giao ma con vi y thuc chong che đo đoc tai, phi dan chu.
Chinh phu Ngo Đinh Diem đa thanh lap Uy ban Lien bo đe giai quyet nhung nguyen vong cua Phat giao nhung van khong the on đinh noi tinh hinh. Moi hanh đong cua chinh quyen đeu bi lanh đao Phat giao xem la mot am muu chong lai ton giao cua ho. Chinh vi the hai ben khong tim đuoc tieng noi chung đe giai quyet cuoc khung hoang. Cuoi cung chinh quyen Ngo Đinh Diem đa dung giai phap vu luc bang cach đem binh si tan cong phong toa cac chua chien, bat cac nha su, Phat tu va nhung nguoi co lien quan đen phong trao đau tranh cua Phat giao.
Cac hanh đong nay khong cham dut đuoc khung hoang ma dan đen su phan hoa trong bo may chinh quyen va cuoc đau tranh cua cac tu si, Phat tu lan rong sang cac tang lop xa hoi khac nhu tri thuc, cong thuong, hoc sinh - sinh vien. Chinh quyen Ngo Đinh Diem khong con đuoc chap nhan trong con mat cua nhieu tang lop xa hoi mien Nam Viet Nam, đanh mat su ung ho cua đong minh Hoa Ky. Đung truoc tinh hinh đo mot so tuong linh trong Quan luc Viet Nam Cong Hoa, voi su đong tinh cua đai su quan Hoa Ky, đa đao chinh lat đo Ngo Đinh Diem cham dut nen Đe Nhat Cong hoa o mien Nam Viet Nam.


Boi canh Sau khi nam chinh quyen, Ngo Đinh Diem voi su ho tro cua My đa khong chap nhan hiep thuong tong tuyen cu thong nhat đat nuoc theo Tuyen bo cuoi cung ngay 21 thang 7 nam 1954 tai Hoi nghi Geneve. Đi lien voi chinh sach đo, chinh quyen Ngo Đinh Diem tien hanh chinh sach đan ap, khung bo cac thanh phan chong đoi bang chinh sach to Cong, diet Cong, Luat 10/59... Du luan cho rang tu khi moi len cam quyen, Ngo Đinh Diem đa phan biet đoi xu giua cac ton giao cu the la gianh cho Cong giao nhieu uu đai, trong dung nhung tin đo Cong giao. Duoi su lanh đao cua ong, mau thuan xa hoi bieu hien qua "lang kinh ton giao" rat đam net. Phat giao la ton giao truyen thong tai Viet Nam, phan lon nguoi dan Viet Nam tin vao Phat va hay vao chua le Phat, cung cam thay phai chiu đung su bat cong nay. Đieu nay giai thich tai sao, Tang Ni, Phat tu đa cung voi nhieu tang lop nhan dan mien Nam lien tuc tien hanh đau tranh chong che đo Ngo Đinh Diem, ma đinh cao la phong trao Phat giao mien Nam Viet Nam nam 1963.


= Mau thuan ton giao =
My hau thuan che đo Ngo Đinh Diem nham duy tri mot nha nuoc chong Cong tai mien Nam Viet Nam. Mac chinh quyen Ngo Đinh Diem tuyen truyen ve mot chinh quyen Cong hoa trong đo co tu do tin nguong, ton giao, nhung du luan cho rang che đo Ngo Đinh Diem thi hanh chinh sach ngam ung ho Thien Chua giao va phan biet đoi xu voi cac ton giao khac. Co nhieu nguyen nhan dan đen su sup đo cua che đo Ngo Đinh Diem vao nam 1963, trong đo co mot nguyen nhan khong the khong ke đen đo la mau thuan ton giao.
Viet Minh cho rang ngay tu nhung ngay đau nam chinh quyen, Ngo Đinh Diem đa thuc hien y đinh ma ong ta tung ap u la thanh lap mot đang chinh tri đoi lap voi Đang Lao đong Viet Nam, đuoc goi la Đang Can lao Nhan vi (hay đang Can Lao). Chinh quyen Ngo Đinh Diem tuy khong tuyen bo lay Cong giao lam quoc giao nhung nhung gi dien ra cho thay đo la mot chinh quyen can ban dua tren Cong giao ca ve he tu tuong lan luc luong chinh tri. Trong khi đe cao Cong giao, chinh quyen Ngo Đinh Diem bi chi trich la ky thi cac ton giao khac, chu yeu la Phat giao. Chi thi so 10 cua Phu Tong thong (Diem), lay lai Đao du cua Quoc gia Viet Nam, quy đinh: "Tat ca cac hiep hoi ton giao, van hoa, the duc chi co quyen chiem huu, tao mai, quan tri, đung lam so huu chu nhung bat đong san that can thiet đe đat muc đich cua hoi". Đao du đat Hoi Truyen giao Thien Chua va Gia To, cac Hoa Kieu Ly Su Hoi ra ngoai, cac ton giao trong đo co Phat giao bi xem la cac hiep hoi. Đay bi xem la chinh sach ky thi ton giao cua chinh quyen Ngo Đinh Diem. 
Mot mat My hau thuan Ngo Đinh Diem, mot tin đo Cong giao, mat khac My gap rut chuan bi co so vat chat, trong đo đang ke la ho tro cuoc di cu đua nguoi dan la tin đo Cong giao mien Bac vao mien Nam. Trong khi đo, so dan Cong giao o mien Nam la kha nho be so voi so dan Cong giao mien Bac. Vi vay My muon loi keo giao dan đac biet la tang lop giao si chong cong tu mien Bac di cu vao Nam cang nhieu cang tot.. Nhieu nhan vat "nguoi luong" muon đuoc tien than cung phai cai đao theo Cong giao. Trong thoi ky nay, Nguyen Van Thieu nguoi ma sau đo it nam đuoc lam Tong thong cua "nen đe nhi cong hoa" đa cai đao theo Cong giao, vao đang Can lao nham muu tinh cho nhung nac thang chinh tri. Ngoai Phat giao, Cong giao, Tin Lanh o Nam Bo con la noi phat tich cua nhieu ton giao va cac ong Đao. Nhu Buu Son Ky Huong, Tu An Hieu Nghia đac biet la đao Cao Đai va Phat giao Hoa Hao. Thoi chinh quyen Ngo Đinh Diem, hai ton giao nay đeu co luc luong vu trang rieng, am muu bien vung đat co tin đo cua ho thanh khu tu tri.
Truoc tinh hinh đo, đe thong nhat luc luong, xoa bo tinh trang quan phiet cat cu, Ngo Đinh Diem keu goi cac giao phai hop nhat luc luong vu trang va sap nhap vao quan đoi Viet Nam Cong hoa. Khi bien phap keu goi khong đuoc cac giao phai ung ho, Ngo Đinh Diem cat nhung khoan tai tro cho cac giao phai, đanh vao hoat đong kinh te cua ho, đua nguoi xam nhap vao hang ngu lanh đao giao phai đe mua chuoc, chia re. Nhung bo phan cua tung giao phai co hanh đong chong đoi đeu bi Ngo Đinh Diem huy đong quan đoi đan ap, đanh dep. Đoi voi đao Cao Đai, mot luc luong gom 5.000 nguoi do Trung tuong Nguyen Thanh Phuong đa ra hang Ngo Đinh Diem. Mot luc luong khac cua Phat giao Hoa Hao do thieu tuong Nguyen Giac Ngo cung ra hang. Tuy nhien Ngo Đinh Diem van khong keu goi đuoc nhom Phat giao Hoa Hao cua đai ta Le Quang Vinh, tuc Ba Cut voi mot luc luong vu trang gom 1.760 nguoi. Truoc tinh hinh đo, chinh phu Sai Gon ra lenh giai tan quan đoi Cao Đai, huy bo cac đac quyen danh cho giao phai. Cao Đai o trong mot tinh trang phan hoa đac biet, đa so cac tuong linh buoc phai đau hang chinh phu Sai Gon.
Nam 1955, Nguyen Thanh Phuong thanh lap "ban Thanh trung" đe thanh loc hang ngu Cao Đai. Trong so đao huu bi bat co hai nguoi con gai cua Ho phap Pham Cong Tac. Ngay 19 thang 2 nam 1956, Phu Tong thong (chinh phu Sai Gon) ra thong bao: Đuc Ho phap Pham Cong Tac đa roi bo Tay Ninh, tinh hinh noi đay roi ren nen chinh phu theo yeu cau cua cac vi chuc sac Cao Đai va tuong Duong Thanh Cao ra lenh cho quan đoi toi bao ve Toa thanh Tay Ninh. Thuc ra, đo chi la co hop thuc hoa đanh dep luc luong Cao Đai, chiem Toa thanh Tay Ninh, Thanh đia cua đao Cao Đai. Ho phap Pham Cong Tac chay sang Campuchia va chet tai đo nam 1959. Tu đo, sau nhung lan xung đot du doi giua quan đoi Sai Gon voi luc luong vu trang cua cac giao phai, cac luc luong vu trang cua cac giao phai do khong can suc ve thuc luc nen dan dan tan ra. He thong lanh đao cua Phat giao Hoa Hao va Cao Đai bi đan ap, nhieu cap lanh đao bi tu đay, mot so lanh đao bi thu tieu, mot so phai tim đuong lanh nan. Hoan canh đo buoc Cao Đai va Phat giao Hoa Hao phai lui dan ve vi tri ton giao, tin nguong, voi y đinh "cho thoi". Trong viec đan ap giao phai, Diem huy đong ca giao si, tin đo Cong giao. Nhung linh muc chong cong khet tieng nhu Le Huu Tu, Hoang Quynh... o khu Cong giao tu tri Bui Chu – Phat Diem đuoc tham gia cam quan đi tran ap. Nhu vay trong đoi song chinh tri mien Nam dan dan chi con hai ton giao lon la Phat giao va Cong giao.
Ngo Đinh Diem su dung Đao du so 10 coi cac ton giao la hiep hoi. Đao du so 10 von do "cuu hoang đe" Bao Đai ky ngay 06-08-1950 nhung Hoa thuong Tri Quang đa van đong ba Tu Cung, me vua Bao Đai khien đao du đa khong the thi hanh. Du Ngo Đinh Diem đa truat phe Bao Đai, nhung Đao du so 10 van đuoc giu lai. Đen thoi Ngo Đinh Diem (1955-1963), trong bang nghi le cua cac hoc đuong van khong co le Phat đan la đuong nhien, nhung le Noen lai đuoc nghi. Ngay 9-1-1956, chinh quyen Ngo Đinh Diem ra Du so 4 huy bo ngay le Phat đan trong danh sach cho cac hoc đuong, cong chuc va binh si. Đieu nay gay nen su cong phan trong du luan xa hoi noi chung va Tang Ni, Phat tu mien Nam noi rieng Giua chinh quyen va Phat giao con mot so mau thuan khac đien hinh la vu ong Vinh Co, Hoi truong Hoi Phat giao Nguyen thuy tai Đa Nang, mot nha buon gao bi toa Đai hinh so tham ngay 28-8-1956, ket an 10 nam kho sai va tich thu gia san. Ngay 15/10, Ban Quan tri Phat giao Nguyen thuy tai Đa Nang gui thu toi Ngo Đinh Diem phan đoi viec nay va khang đinh "ong Vinh Co la mot tin đo Phat giao rat chan that, co cong sang lap Hoi Phat giao Nguyen thuy. Gia san hien huu cua ong do su lam an buon ban can cu lau nam ma co". Moi hanh đong cua chinh quyen đeu bi lanh đao Phat giao xem la mot am muu chong lai ton giao cua ho. Chinh quyen Ngo Đinh Diem đa dung giai phap vu luc bang cach: đem binh si tan cong phong toa cac chua chien, bat bo cac nha su, Phat tu va nhung nguoi co lien quan đen phong trao đau tranh cua Phat giao.
Tren nui Thien But, tinh Quang Ngai von co nen cu cua tu vien Phat giao, chinh quyen Ngo Đinh Diem tim cach chiem lay đe Cong giao xay nha tho. Tin đo Phat giao đia phuong phan ung quyet liet. Cuoc đau tranh giu chua tren nui Thien But keo dai cho đen nam 1963, chinh quyen buoc phai hoan viec xay nha tho Cong giao. Ngay 27 thang 7 nam 1961, tai Ca Mau, quan đoi Ngo Đinh Diem ban hang loat đan coi vao chua Cao Dan, xa Tan Loc khi 200 nguoi dan va su sai Khmer đang lam le nhap ha, lam 20 nguoi chet va bi thuong.


= Du so 10 =
Truoc khi xay ra su kien Phat đan, tai Viet Nam đa co quan niem cho rang cac chinh quyen bao ho Phap, Quoc gia Viet Nam co chinh sach thien vi ton giao sau nay đuoc Viet Nam Cong hoa ke tuc. Đieu nay gop phan đay mau thuan ton giao von co len cao. Su kien Phat Đan nam 1963 chi la su bung no cua cac mau thuan vi ly do ton giao tich tu trong long xa hoi, va đac biet bi đay len muc đo cuc đoan trong thoi ky cua chinh phu Ngo Đinh Diem, tu 1954 đen 1963. Nam 1950 Quoc truong Bao Đai ban hanh đao du so 10 đieu chinh cac to chuc hoi đoan. Đieu 1 đinh nghia Hoi: "Hoi la Hiep uoc cua hai hay nhieu nguoi thoa thuan gop kien thuc hay hanh luc mot cach lien tiep đe theo đuoi muc đich khong phai la phan chia loi tuc, nhu la muc đich thuoc ve te tu, ton giao, chinh tri, tu thien, khoa hoc, van hoc, my nghe, tieu khien, thanh nien, the thao va đong nghiep ai huu". Nhu vay ton giao đuoc xem la mot loai hiep hoi. Đao du nay đat ra nhieu han che gay kho khan voi viec lap va quan ly cac hiep hoi.
Đac biet trong đao du nay co đieu khoan 44 co quy đinh đat cac hoi truyen giao Thien Chua, Gia To va cac Hoa Kieu Ly Su Hoi ra ngoai su đieu chinh cua đao du nay. Đieu 44 cua Du so 10 đuoc nhieu nguoi hieu la mot chinh sach thien vi ve ton giao cua nha cam quyen Quoc gia Viet Nam. Vay du so 10 cua Quoc gia Viet Nam tao ra nhung su khac biet trong quan ly hoat đong cua cac ton giao. Ngo Đinh Diem sau khi tro thanh Tong thong van giu nguyen đao du so 10. Viec giu du so 10 đuoc mot so nguoi xem la mot cong cu đe đan ap ton giao. Du luan tai Viet Nam cho rang Thien chua giao đuoc uu đai so voi cac ton giao khac trong đo co Phat giao. Hoi truyen giao Thien Chua giao la to chuc ton giao duy nhat tai Viet Nam co che đo đac biet, trong khi đo cac ton giao khac chi co tu cach cua mot hiep hoi tu nhan mac du cac tu si Phat giao đa nhieu lan yeu cau thay đoi. Toan bo vien tro thuc pham cua Hoa Ky (Chuong trinh thuc pham vi hoa binh) đa bi To chuc xa hoi Thien chua giao va cac linh muc tai cac thon xa loi dung đe van đong dan chung theo đao. Tong giam muc Ngo Đinh Thuc muon cai đao mot phan ba dan so Viet Nam đe hy vong se đuoc phong lam Hong y. Phat giao phai xin phep chinh quyen moi khi muon mo mot benh vien hay truong hoc, muon mua đat đai đe xay chua hay to chuc cac le hoi ruoc tuong Phat trong khi Thien chua giao khong phai xin phep. Cac đon xin phep cua Phat giao chi đuoc chap nhan mot cach kho khan, thua thot va hay cham tre.


= Phuong thuc đau tranh bat bao đong =
Bat bao đong (Satyagraha) la mot phuong phap cot loi cua Phat giao đuoc gioi lanh đao Phat giao mien Nam chon lam phuong phap chi đao cuoc đau tranh đoi quyen binh đang ton giao. Chon "bat bao đong" lam phuong phap chi đao cho cuoc đau tranh chong lai che đo bao quyen Ngo Đinh Diem, tang ni va Phat tu mien Nam biet truoc la phai chap nhan mot su hy sinh đen cung đo, nhung ho van tin tuong rang su hy sinh ay se lam "rung đong đen tan long nguoi, chu khong chi rung đong chinh sach ma thoi".
"Bat bao đong" trong "Phong trao Phat giao mien Nam nam 1963" đa tro thanh suc manh gop phan co lap cao đo chinh quyen Ngo Đinh Diem, đay chinh quyen nay đi đen cho sup đo. Lan đau tien, lich su Viet Nam ghi nhan mot phuong phap đau tranh moi – phuong phap bat bao đong - ma ket qua đem lai la viec che đo Ngo Đinh Diem xay dung trong 9 nam đa bi sup đo trong chop mat, du Ngo Đinh Diem cu đinh ninh rang khong mot luc luong nao duoi quyen thong tri cua ong ta co the lam đuoc.


Su kien Phat Đan 1963 = Cong đien so 5159 cam treo co ton giao =

Chinh phu Ngo Đinh Diem quy đinh co ton giao khong đuoc treo ngoai khuon vien co so ton giao (nha tho, chua, thanh that...) nhung tat ca cac ton giao đeu khong tuan thu nghiem tuc quy đinh nay. Truoc khi xay ra su kien Phat đan, chinh phu cung khong he luu tam toi van đe cac ton giao vi pham quy đinh treo co. Ngo Đinh Thuc muon to chuc đai le long trong mung Ngan khanh (25 nam tan phong) nen cac noi treo co toa thanh nhung so luong Ki-to giao huu it va ngay vao dip Đai le Phat đan nen khap thanh pho Hue treo co Phat giao, ong Thuc phan nan ong Diem.
Ngay 6 thang 5 nam 1963 (truoc le Phat Đan 2 ngay), Phu Tong thong gui Cong đien so 5159 cho cac tinh yeu cau cac đia phuong bat buoc cac ton giao thuc hien nghiem tuc quy đinh cua chinh phu ve viec treo co ton giao. Vi đay la thoi điem truoc Phat Đan nen Tinh truong Thua Thien Nguyen Van Đang đen xin y kien Co van Ngo Đinh Can. Ngo Đinh Can khong ky thi Phat giao, co moi quan he than thiet voi Thuong toa Thich Tri Quang, hai nguoi thuong gap nhau đam đao. Ong Can vua lenh cho ong Đang chuyen thong điep đen Thich Tri Quang yeu cau ban To chuc le Phat Đan chi can thong bao cho toan the tin đo Phat giao đung treo co Phat giao trong ngay le, Phat tu nao đa treo co roi thi cu đe cho treo het le, đong thoi yeu cau ong Đang đanh đien ve Phu Tong thong xin chi thi. Theo lenh ong Can, ong Đang đen gap Thuong toa Thich Tri Quang truyen đat y cua ong Can, Su tra loi khong tan thanh loi yeu cau đo
Buoi toi, Thuong toa Thich Tri Quang nhan đuoc Cong đien 5159 cua Phu Tong thong ve viec thuc hien quy đinh cam treo co ton giao noi cong cong. Lanh đao Tong hoi Phat giao Viet Nam o Mien Trung hop khan tai chua Tu Đam tu ngay 6 thang 5 nam 1963 đen sang ngay 7 thang 5 nam 1963. Sau đo, Thuong toa Thich Tri Quang soan ba van ban phan đoi Cong đien 5159 cua Phu Tong thong đe gui cho Hoi Phat giao The gioi, Chinh quyen Ngo Đinh Diem, va Tong hoi Phat giao Viet Nam o Sai Gon. Ngay hom sau, chinh quyen Tinh yeu cau Phat giao o Hue khong gui ba van ban tren va moi Thich Tri Quang đen hop tai tu dinh Co van Ngo Đinh Can. Trua hom đo (7/5), tai Hue, chinh quyen cho canh sat đen tung nha buoc dan chung phai ha co Phat giao, vut xuong đat, xe co va ham doa nguoi phan khang. Đieu nay gay bat binh cho cac chuc sac va tin đo Phat giao. Lanh đao Phat giao Mien Trung va tinh Thua Thien (Hoa thuong Tinh Khiet, cung cac Thuong toa Thich Tri Quang, Mat Nguyen, Thien Minh, Thien Sieu, Mat Hien, Thanh Tri) cung nhieu tang ni va khoang 500 Phat tu đen Toa Hanh chinh Tinh đe phan đoi hanh đong cua chinh quyen. Ong Đang giai thich voi phai đoan la canh sat đa lam sai lenh thuong cap va đong y cho Phat tu đuoc treo co Phat giao. roi cho xe phong thanh đi thong bao trong thanh pho Hue chinh quyen cho phep treo co Phat giao truoc 21 gio theo đung yeu cau cua Phat giao.


= Le Phat Đan =
Lanh đao Tong hoi Phat giao Mien Trung nhan đinh: Chinh quyen Ngo Đinh Diem khong nhung khong chiu tu bo chinh sach ky thi Phat giao, ma con se co nhung bien phap khac đe đan ap, tra thu... trong thoi gian toi va quyet đinh tiep tuc đau tranh voi chinh quyen Ngo Đinh Diem vao ngay Phat Đan 8/5. Sach luoc Đau tranh voi chinh quyen bao gom:
Sang ngay 8 thang 5 nam 1963, Phat giao bieu tinh va ruoc Phat tu chua Dieu Đe đen chua Tu Đam mot cach trat tu. Canh sat co mat nhung khong ngan can hay đan ap. Le Phat Đan dien ra tai chua Tu Đam voi bai dien van cua Thuong toa Thich Tri Quang cao trang ve chinh sach ky thi ton giao cua chinh quyen Diem - Nhu lam day đong len su bat binh truoc nhung chinh sach đo cua chinh quyen. Tinh bao CIA mo ta su la mot ke mi dan, cuc ki chong Cong giao, mot nguoi theo chu nghia quoc gia cuong tin, va mot ke vi cuong voi muc tieu toi hau la thanh lap o Mien Nam mot che đo than quyen Phat giao. Dien van cua Thuong toa Thich Tri Quang len an che đo phan biet đoi xu đoi voi ton giao, ky thi Phat giao trong chin nam qua va đe cap chuyen cam treo co Phat giao trong khi chi hai ngay truoc cho treo cong khai co Vatican. Tiep theo sau la phan nghi le dien ra binh thuong.


= Bien co o đai phat thanh Hue =
Buoi toi ngay 8 thang 5 nam 1963 đam đong Phat tu tu tap truoc đai phat thanh Hue cho nghe bai dien van mung ngay Phat đan cua Thuong toa Thich Tri Quang đa đuoc thu am nhu thuong khi. Nhung đai phat thanh tu choi phat bai dien van voi ly do loi ky thuat nen khong the phat đuoc đai chi cho phat cac bai nhac. Luc 21 gio so nguoi tu tap tai đai phat thanh Hue len đen khoang 6000 nguoi. Sau đo, Thuong toa Tri Quang, Mat Nguyen, Mat Hien va Đuc Tam đen đai phat thanh đe hoi ly do khong phat thanh bai dien van. Tinh truong Thua Thien đen đai phat thanh đe đoi thoai voi cac chuc sac Phat giao. Binh linh va xe boc thep cung đuoc đieu đen Đai phat thanh.
Trong khi lanh đao Phat giao va tinh truong đang thao luan, chinh quyen dung voi rong giai tan đam đong. Trong khuon vien đai phat thanh xay ra hai vu no lam tinh hinh xau đi bat ngo. Cac xe boc thep va binh linh bat đau no sung. Trat tu van hoi luc nua đem. Co tam nguoi chet (trong đo co 7 tre vi thanh nien tu 12 đen 17 tuoi) cung nhieu nguoi khac bi thuong nam o ngoai phong Chuong trinh va trong khuon vien đai phat thanh. Xe cuu thuong đen cho nguoi chet va bi thuong đi benh vien. Chinh quyen đen truoc đai phat thanh loan bao: "Chinh quyen đuoc tin đem nay Viet Cong se xam nhap pha hoai mot vai co quan cong quyen trong thanh pho, chinh quyen đa ban hanh lenh gioi nghiem, vay yeu cau đong bao giai tan".

Theo su tiet lo cua Giao su Tran Huu The, cuu bo truong Giao duc, chinh Ngo Đinh Thuc đa ra lenh cho Thieu ta Đang Sy phai "dep" đam đong Phat tu tai đai Phat thanh Hue toi 8 thang 5 nam 1963. Mat khac, mot so nguon khac thi cho rang: chinh Đang đa ra lenh no sung đe ngam giup đo cho mot đang phai thu ba co quyen loi neu che đo Diem sup đo. Nha bao Arthur Dommen va Ellen Hammer thi suy đoan rang mot quan nhan My va mot so it nhan vien CIA đa dan dung toan bo vu viec, boi loai thuoc no deo đuoc su dung khi đo la loai moi va chi co quan đoi My su dung, trong khi quan Giai phong Mien Nam Viet Nam lan quan luc Viet Nam Cong hoa đeu chua co loai chat no nay.


= Phan ung =
Sau bien co tai Đai phat thanh Hue, ngay 9 thang 5 nam 1963, Toa Hanh chinh Tinh Thua Thien ra Thong cao "Trong luc Đai dien Chinh quyen va vi Thuong toa Hoi truong Hoi Phat giao Trung Phan đang thao luan đe tim cach thoa man loi yeu cau cua tin đo Phat giao thi đoi phuong đa len loi trong đam đong xam nhap Đai Phat Thanh, đap pha cac cua, nem đa va chat no vao Đai Phat thanh lam sap tran, vo nhieu cua kinh gay thiet mang cho 7 đong bao va gay thuong tich cho 1 đong bao voi 5 binh si co nhiem vu giu trat tu tai Đai Phat Thanh". Nhung phia Phat giao lai tin rang chinh quan đoi chinh phu đa lam thiet mang 8 nguoi co mat tai đai phat thanh Hue đem ngay 8 thang 5 nam 1963. Bac si Erich Wulff chung kien su viec tai đai phat thanh Hue va sau đo đen nha xac quan sat cac thi the khang đinh co 5 trong 8 nan nhan bi xe boc thep ban mat đau. Thu pham gay ra cai chet cua 8 nguoi van chua đuoc lam ro nhung đa gay bat man len đen cuc đo trong gioi Phat tu va cac tang lop xa hoi khac. Cung theo bac si Erich Wulff, khi ong bao su kien nay cho cac chinh tri gia đoi lap voi Ngo Đinh Diem nhu Bui Diem va Phan Huy Quat thi ho đeu len tieng phan đoi.
Tai Sai Gon, ngay 9 thang 5 nam 1963, Giam đoc Canh sat (Nguyen Van Thanh) va Giam đoc Canh sat Đac biet (Duong Van Hieu) đen chua An Quang gap lanh đao Phat giao Nam Bo nho tran an du luan. Pho tong thong Nguyen Ngoc Tho va Bo truong Cong dan vu Ngo Trong Hieu gap Thuong toa Thich Tam Chau xin hoan le Cau sieu nan nhan o Đai Phat thanh Hue du đinh to chuc vao ngay 12 thang 5 nam 1963. Sang ngay 9 thang 5 nam 1963, tin đo Phat giao o Hue bieu tinh to cao chinh quyen tan sat tin đo. Thuong toa Thich Tri Quang va Tinh truong Thua Thien dung xe phong thanh keu goi Phat tu giai tan.


Hau Le Phat Đan = Tuyen ngon nam 1963 =
Chieu ngay 9 thang 5 nam 1963, van phong Tong Tri Su Giao hoi Tang Gia Viet Nam nhan đuoc bao cao ve viec xay ra tai đai phat thanh Hue đem 8/5/1963, do Phat giao Trung uong chuyen toi. Tong tri su giao hoi trung uong lien trieu tap cuoc hop khan vao luc 19 gio cung ngay va ra quyet đinh gui khang thu cho tong thong Ngo Đinh Diem phan đoi viec cam treo co Phat giao va đan ap Phat giao đem ngay 8 thang 5 nam 1963; to chuc le cau sieu cho cac nan nhan tai đai phat thanh Hue roi ruoc bai vi tu chua An Quang toi chua Xa Loi vao ngay 21 thang 5 nam 1963.
Ngay 10 thang 5 nam 1963, cac vi lanh đao Phat giao hop tai chua Tu Đam, hoach đinh đuong loi va phuong phap tranh đau bao ve Phat giao va đoi hoi cong bang xa hoi. Mot ban Tuyen ngon đuoc soan thao, neu ra nam nguyen vong cua Phat giao. Ban Tuyen ngon nay đuoc gui toi tong thong Ngo Đinh Diem qua trung gian đai bieu chinh phu Trung Nguyen Trung Phan. Nam nguyen vong bao gom:

Yeu cau chinh phu Viet Nam Cong Hoa thu hoi vinh vien cong đien cam treo co ton giao noi cong cong.
Yeu cau Phat giao phai đuoc huong mot che đo đac biet nhu cac hoi truyen giao Thien chua giao đa đuoc ghi trong Đao du so 10.
Yeu cau chinh phu cham dut tinh trang bat bo va khung bo tin đo Phat giao.
Yeu cau cho tang ni Phat tu đuoc tu do truyen đao va hanh đao.
Yeu cau chinh phu boi thuong thich đang cho nhung nguoi chet oan vo toi va ke chu muu giet hai phai bi xet xu.
Ban Tuyen ngon co chu ky cua Hoa thuong Tinh Khiet, hoi chu cua Tong Hoi Phat giao Viet Nam, hoa thuong Mat Nguyen, đai dien Giao hoi Tang Gia Trung Phan, Hoa thuong Thich Tri Quang, đai dien hoi Phat giao Thua Thien va Hoa Thuong Thich Thien Sieu, đai dien Tinh hoi Phat giao Thua Thien. Cung trong ngay 15 thang 5 nam 1963, phai đoan Tong Hoi Phat giao Viet Nam phoi hop voi đai dien cac to chuc Phat giao khac gap tong thong Ngo Đinh Diem đe trao ban Tuyen ngon ngay 10/5/1963, đong thoi giai thich nam nguyen vong cua Phat giao. Sau 3 gio thao luan Tong thong chi hua hen mo ho va quy trach nhiem gay ra bien co đai phat thanh Hue cho nhung nguoi cong san. Ngay 16 thang 5 nam 1963, Phat giao mo cuoc hop bao tai chua Xa Loi, cong bo ban Tuyen ngon 10/5/1963 đong thoi to cao truoc du luan nhung vu đan ap, giam cam va giet choc ma Phat tu phai chiu đung, vach tran chinh sach ky thi ton giao cua chinh quyen Ngo Đinh Diem trong giai đoan 1954-1963.


= Phu đinh cua Tuyen ngon nam 1963 =
Ngay 15 thang 5 nam 1963, tai chua Tu Đam, mot Ban Phu đinh cua Tuyen ngon 10/5/1963 đuoc cong bo, giai thich ro rang nam nguyen vong noi tren. Noi dung ban Phu đinh nay gom:

Phat giao Viet Nam khong chu truong lat đo chinh phu đe đua nguoi cua minh len thay the ma chi nham đen su thay đoi chinh sach cua chinh phu.
Phat giao Viet Nam khong co ke thu, khong xem ai la ke thu. Đoi tuong cua cuoc tranh đau tuyet đoi khong phai la Thien chua giao ma la chinh sach bat cong ton giao.
Cuoc tranh đau cua Phat giao đo cho binh đang ton giao đuoc đat trong khuon kho cua ly tuong cong bang xa hoi.
Cuoc tranh đau cua Phat giao đo đuoc thuc hien theo đuong loi bat bao đong.
Phat giao Viet Nam khong chap nhan su loi dung cua bat cu ai vao cuoc tranh đau cho binh đang ton giao va cong binh xa hoi.
Ban Phu đinh cung đe nghi chinh quyen rut tat ca cac ton giao ra khoi pham vi rang buoc cua Đao du so 10, va ban hanh mot che đo đac biet cho tat ca cac ton giao, trong đo co Phat giao va Gia To giao. Ngay 25 thang 5 nam 1963, Phu truong cua Ban Phu đinh đuoc cong bo. Muc đich cua van kien nay la nhac lai vai tro lap quoc va xay dung nen van hoa quoc gia trong qua trinh lich su dan toc cua Phat giao va noi ro lap truong tranh đau cua Phat giao cho cong bang xa hoi.


= Le cau sieu =
Ngay 17 thang nam 5 nam 1963, Phat giao cho trung bay hinh anh bien co đai phat thanh Hue trong đem Phat Đan tai chua An Quang (Sai Gon). Ngay 20 thang 5 nam 1963, Phat giao gui chinh quyen mot tai lieu 45 trang trong đo liet ke nhung vu đan ap, bat bo va thu tieu. Ngay 21 thang 5 nam 1963, khap noi tren toan quoc to chuc cau sieu cho cac nan nhan tai Hue. Tai Sai Gon, khoang 1000 tang ni tap trung tai chua An Quang đe hanh le sau đo dieu hanh ruoc linh vi cac nan nhan ve chua Xa Loi. Cung luc đo, mot đoan gom 350 tang ni dieu hanh tu chua Xa Loi ve tru so Quoc hoi. Nhung cuoc dieu hanh nay dien ra tot đep.


= Thanh lap Uy ban Lien phai =
Ngay 25 thang 5 nam 1963, hoa thuong Thich Tinh Khiet trieu tap mot cuoc gap mat tai chua Xa Loi 10 giao phai, hoi đoan thuoc Tong Hoi Phat giao Viet Nam va đai dien cac to chuc va mon phai Phat giao khac nhu Giao hoi Nguyen Thuy, Thien Tinh, Đao Trang, Giao hoi Theravada v.v... đe thao luan ve ke hoach tranh đau. Mot Uy ban Lien Phai Bao ve Phat giao đuoc thanh lap đe chi đao cho cuoc van đong Phat giao do hoa thuong Thich Tam Chau lam Chu tich duoi quyen lanh đao toi cao cua hoa thuong Tinh Khiet.
Đai dien cac giao phai co mat tai chua Xa Loi ngay 25 thang 5 nam 1963 đe cong bo mot ban Tuyen ngon mang chu ky cua cac hoa thuong Thich Thien Hoa, tri su truong Giao hoi Tang Gia Nam Viet, la hoa thuong Thich Thien Hoa, tri su truong Giao hoi Tang Gia Bac Viet tai mien Nam, hoa thuong Buu Chon, tang thong Giao hoi Phat giao Nguyen Thuy Viet Nam, hoa thuong Lam Em, tang thong Giao hoi Theravada (Thuong Toa Bo), hoa thuong Tam Chau, pho hoi chu Tong Hoi Phat giao Viet Nam, cu si Nguyen Van Hieu, hoi truong hoi Phat giao Nguyen Thuy Viet Nam, cu si Vu Bao Vinh, hoi truong Hoi Viet Nam Phat giao (Bac Viet, tai mien Nam), cu si Son Thai Nguyen, đai dien phat tu Theraveda (nguoi Viet goc Mien) va cu si Mai Tho Truyen, hoi truong hoi Phat hoc Nam Viet. Tuyen ngon "Ung ho toan dien nam nguyen vong toi thieu va thieng lieng nhat cua Phat giao Viet Nam" đa đuoc ghi trong ban Tuyen ngon ngay 10 thang 5 nam 1963.


= Bieu tinh va tuyet thuc =
Ngay 26 thang 5 nam 1963, mot phai đoan Phat giao đen Phu Tong thong trinh ban Phu đinh cua Tuyen ngon ngay 10 thang 5 nam 1963 va thong bao tang ni toan mien Nam se tuyet thuc trong 48 gio tu ngay 30 thang 5 nam 1963 theo chi thi cua hoa thuong Tinh Khiet đe đoi chinh quyen đap ung 5 nguyen vong trong ban Phu đinh. Sang ngay 30 thang 5 nam 1963, 352 vi tang ni đa to chuc bieu tinh, xuat phat tu chua An Quang, dieu hanh toi tru so Quoc hoi gap cac đai bieu Quoc hoi va gui toi chu tich Quoc hoi Truong Vinh Le la thu cua hoa thuong Tam Chau, Chu tich Uy ban Lien Phai, yeu cau Quoc hoi xac đinh lap truong đoi voi nhung nguyen vong cua Phat giao. Truoc gio tuyet thuc, Đoan Sinh vien Phat tu Hue cong bo mot la thu keu goi sinh vien hoc sinh toan quoc ung ho cuoc đau tranh cua Phat giao. Tai Sai Gon, Đoan Sinh vien Phat tu lap tuc huong ung loi keu goi.
Ngay 31 thang 5 nam 1963 sinh vien tat ca cac phan khoa Vien Đai hoc Hue hop hoi nghi tai chua Tu Đam, kien nghi Tong thong va Chinh phu giai quyet nam nguyen vong cua Phat giao, thuc thi chinh sach tu do, dan chu va binh đang, cham dut dung thu đoan voi tin đo Phat giao. Cu si Mai Tho Truyen, hoi truong hoi Phat hoc Nam Viet gui van thu cho toan the phat tu trong hoi Phat hoc Nam Viet keu goi moi nguoi tham gia đau tranh. Cac đon vi tinh hoi bat đau cong tac voi Giao hoi Tang Gia Nam Viet đia phuong đe to chuc cuoc đau tranh tai cac tinh mien Nam. Tai Hue, ngay 1 thang 6 nam 1963, mot cuoc bieu tinh va tuyet thuc lon đuoc to chuc. Tai Sai Gon va cac tinh nhieu cuoc bieu tinh va dieu hanh đuoc to chuc, rat đong tang ni va quan chung tham gia tuyet thuc. Chua An Quang va chua Xa Loi la hai trung tam tuyet thuc quan trong nhat o Sai Gon voi khoang 800 nguoi. Uy ban Lien Phai cho an hanh nhung ban tin va bai bao cac co quan truyen thong quoc te nhu BBC, VOA, AFP... Du luan va bao chi quoc te ung ho cuoc đau tranh cua Phat giao cang lam tang tinh than đau tranh cua tang ni, Phat tu.


= Phan ung cua chinh quyen =
Tai Sai Gon, ngay 30 thang 5 nam 1963 cac luc luong canh sat va mat vu bao vay chua Xa Loi tai Sai Gon va cac chua Tu Đam, Bao Quoc va Linh Quang tai Hue. Ngay 1 thang 6 nam 1963, Tinh truong Nguyen Van Đang va Pho Tinh truong Noi an Đang Si bi trieu hoi ve Bo Noi vu o Sai Gon đoi lenh. Tai Hue, ngay 3 thang 6 nam 1963, canh sat va quan đoi co vu trang chan đuong khong cho đoan bieu tinh đen chua. Quan chung ngoi xuong đuong, chap tay huong ve chua Tu Đam cau nguyen thi bi canh sat dung luu đan cay, luu đan khoi va cho nghiep vu giai tan. Hoa thuong Thich Tri Thu toi can thiep đe giai tan đoan bieu tinh. Moi nguoi ve toi Ben Ngu thi bi mot luc luong canh sat khac tan cong bang luu đan cay va luu đan khoi. Ngay 4 thang 6 nam 1963, canh sat phong toa cac chua Tu Đam, Bao Quoc va Linh Quang. Quan chung keo len chua nhung bi ngan lai. Đam đong ap dung chien thuat ngoi xuong đuong cau nguyen. Luu đan cay, luu đan khoi va cho nghiep vu đuoc su dung đe giai tan khien 142 nguoi bi thuong, trong đo 49 nguoi bi thuong nang.
Can cu chinh cua cuoc đau tranh nhu cac chua Xa Loi, An Quang, Giac Minh, Tu Quang, Bao Quoc, Tu Đam va Linh Quang hoan toan bi co lap va bi cat đien nuoc. Tai cac tinh Bien Hoa, Gia Đinh, Ba Xuyen, nhung đoan the Phat giao bi ep ky nhung kien nghi ung ho chinh quyen Ngo Đinh Diem. Canh sat chan bat va đuoi ve đia phuong tat ca nhung tang ni tu cac tinh len Sai Gon va tu Sai Gon ve cac tinh. Cac luc luong chinh phu canh gac, xet hoi cac tang ni va nhung nguoi qua đuong đong thoi chan bat, luc soat va tich thu tat ca tai lieu keu goi đau tranh. Cac quan an va cac tiem ca phe o Sai Gon đeu co mat vu. Nhung nguoi bi tinh nghi la lanh đao cuoc đau tranh bi theo doi. Chinh quyen con bo tai lieu Mat Tran Giai Phong Mien Nam vao cac chua roi luc soat đe vu cao cac hoa thuong va phat tu theo Cong san. Quan đoi va canh sat đuoc lenh cam trai. Tai cac tinh, cac chua tru so cua giao hoi Phat giao Viet Nam va Giao hoi Tang Gia đeu bi phong toa. Theo Đo Mau (Giam đoc Nha an ninh quan đoi), chinh quyen đa co nhung hanh đong khieu khich đanh vao long tu trong cua Phat giao: cho linh canh sat, mat vu cao troc đau gia lam nha su đi ra đuong treu gheo phu nu, an uong tuc tiu, quyt tien va lam cac viec bat minh đe lay co đe phat đong tuyen truyen boi nho Phat giao.
Ngay 4 thang 6 nam 1963, Chinh phu Ngo Đinh Diem thanh lap Uy ban Lien bo đe nghien cuu giai quyet nhung nguyen vong cua Phat giao, do pho tong thong Nguyen Ngoc Tho đung đau. Uy ban Lien Phai chap nhan cong tac voi Uy ban Lien Bo. Mot phai đoan hon hop cua hai ben đuoc gui ra Hue đe giai toa cac chua Tu Đam, Linh Quang, Bao Quoc, va Dieu Đe, đong thoi keu goi Phat tu tro ve sinh hoat binh thuong, kien nhan cho đoi hanh đong cua chinh quyen. Su lang diu chi keo dai chua toi đuoc mot tuan le. Nhan thay đoi thoai voi Uy ban Lien bo khong đua đen ket qua cu the trong khi chinh quyen van am tham siet chat nhung bien phap kiem soat, Uy ban Lien Phai ra lenh tiep tuc đau tranh.


Hoa thuong Thich Quang Đuc tu thieu Trong thoi ky đau tranh quyet liet nay, nhung tu si Phat giao đa chon cach tu thieu đe phat đong phong trao đau tranh chong lai chinh sach ky thi ton giao cua chinh quyen. Theo tac pham Viet Nam Phat giao su luan cua tac gia Nguyen Lang, ngay 27 thang 5 nam 1963, Thich Quang Đuc viet mot la thu cho Giao hoi Tang gia Toan quoc tinh nguyen tu thieu đe phan đoi chinh quyen. Y đinh nay cua ong đa bi Giao hoi tu choi. Theo mot nguon khac, cac chu tang hop tai Chua An Quang đa quyet đinh đe Hoa thuong Thich Quang Đuc lanh su menh quan trong nay. Sang ngay 1 thang 6 nam 1963, truoc khi tu thieu, ong đa viet lai mot buc thu Loi Thinh Nguyen Tam Huyet, noi ro chu đinh va nguyen vong cua ong.
Ngay 11 thang 6 nam 1963, tai nga tu đuong Le Van Duyet - Phan Đinh Phung, đung 10 gio sang, Hoa thuong Thich Quang Đuc tu thieu trong tu the kiet gia truoc su chung kien cua hang tram quan chung va Phat tu. Hinh anh mot hoa thuong trong ngon lua boc cao van ngoi kiet gia im lang tay chap truoc nguc đa tao an tuong manh gay xuc đong lon trong nuoc va tren the gioi. Chieu 11 thang 6 nam 1963, chinh quyen ra lenh phong toa chua Xa Loi o Sai Gon, noi đe di the cua hoa thuong Thich Quang Đuc. Bat chap luc luong canh sat, khoang 15.000 nguoi co mat tai chua Xa Loi khien chinh quyen phai ra lenh giai tan dan chung tu tap tai chua Xa Loi. Trong nhieu ngay lien tiep, quan chung toi chua Xa Loi vieng di the hoa thuong Thich Quang Đuc rat đong. Le ruoc di the hoa thuong Quang Đuc đuoc đinh vao ngay 16 thang 6 nam 1963. Gioi lanh đao Phat giao đa du tinh to chuc vao dip nay mot cuoc bieu duong đoan ket lon.
Ngay 18 thang 6 nam 1963, Van phong Tong thong gui mat đien so 1432/VP/TT cho cac nhung nguoi co trach nhiem ra lenh tam thoi nhuong bo phong trao Phat giao, chuan bi du luan đe phan cong đong thoi thanh trung nhung nhan vien nha nuoc ung ho Phat giao. Mot ban sao cua mat đien lot vao tay cua Uy ban Lien Phai. Chinh quyen cung ho tro giao phai Luc Hoa Tang thanh lap Tong Hoi Phat giao Co Son Mon. Tong Hoi Phat giao nay gui đien cho hoi Phat giao Tich Lan, to cao Tong Hoi Phat giao Viet Nam đang loi dung danh nghia cua hoi Phat giao Tich Lan hoat đong chinh tri va yeu cau to chuc nay len tieng phan đoi. Hoi Phat giao Tich Lan khang đinh Tong Hoi Phat giao Viet Nam khong phai la chi nhanh cua to chuc nay va phan đoi nhung hanh đong ky thi ton giao cua chinh quyen Viet Nam Cong hoa. Thong cao so 3 (pho bien noi bo) cua Thanh nien Cong hoa do Ngo Đinh Nhu chi huy cho rang noi dung cung nhu hinh thuc Thong cao chung khong phu hop voi chu truong cua Thanh Nien Cong Hoa va trai voi luat le hien hanh đong thoi phu nhan quyen cua Tong thong trong van đe tha nhung nguoi bi bat.
Ngay 26 thang 6 nam 1963, hoa thuong Thich Tinh Khiet gui thu cho Tong thong Ngo Đinh Diem to cao cac hanh đong ke tren la am muu chong Phat giao, to cao chinh quyen tiep tuc đan ap Phat giao, to cao Ngo Đinh Nhu co y đinh to chuc cuoc bieu tinh cua Thanh Nien Cong Hoa đe yeu cau chinh phu duyet lai ban Thong cao chung. Ngay 7 thang 7 nam 1963, chinh quyen đem nhung nguoi tham gia đao chinh ngay 11 thang 11 nam 1960 ra xet xu trong đo co Nguyen Tuong Tam. Đieu nay đuoc Phat giao cho la muon đanh lac huong du luan khoi cuoc đau tranh cua Phat giao. Ngay 9 thang 7 nam 1963, bo Noi vu ban hanh nghi đinh 358-BNV/KS an đinh the thuc treo co Phat giao cho Tong hoi Phat giao Viet Nam. Tuy nhien phia Phat giao lai ket luan chinh phu đang gay chia re giua Tong Hoi Phat giao Viet Nam va cac phai Phat giao khac. Ngay 11 thang 7 nam 1963, Uy ban Lien Bo thong bao cho Uy ban Lien Phai biet theo đieu tra cua Bo Noi vu thi vu tham sat o Hue ngay 8 thang 5 nam 1963 do cong san gay ra. Phia Phat giao buoc toi chinh quyen bung bit su that.


Thong cao chung Theo chi đao cua Tong thong Ngo Đinh Diem, chinh quyen đe nghi Uy ban Lien Phai va Uy ban Lien Bo đam phan đe giai quyet nhung nguyen vong cua Phat giao. Phai đoan Uy ban Lien Bo do Pho Tong thong Nguyen Ngoc Tho lam truong đoan va phai đoan Uy ban Lien Phai do hoa thuong Thien Minh lam truong đoan hop tu ngay 14/6/1963 đen 2 gio sang ngay 16/6/1963. Sau 30 gio lam viec, hai phai đoan ra ban Thong cao chung voi su chap thuan cua Chu tich Tong Hoi Phat giao Viet Nam hoa thuong Tinh Khiet va Tong thong Ngo Đinh Diem.


= Đoi thuc hien Thong cao chung =
Uy ban Lien phai to cao chinh quyen đia phuong đang ngam chong lai thuc thi Thong cao chung con Uy ban Lien bo phu nhan nhung cao buoc nay. Ngay 14 thang 7 nam 1963, hoa thuong Thich Tinh Khiet gui thu cho Tong thong Ngo Đinh Diem thong bao quyet đinh tiep tuc đau tranh bat bao đong đe đoi hoi thuc thi nghiem chinh ban Thong cao chung, đong thoi ra thong bach keu goi tang ni va tin đo tiep tuc đau tranh tren nguyen tac bat bao đong. Tu ngay 15 thang 7 nam 1963 tang ni tai chua Xa Loi, va cac thanh vien Uy ban Lien Phai bat đau tuyet thuc. Ngay 16 thang 7 nam 1963 hon 150 tang ni bieu tinh truoc nha rieng đai su My keu goi My va cac nuoc đong minh cua Viet Nam Cong Hoa thuyet phuc chinh phu Ngo Đinh Diem thi hanh ban Thong cao chung. Ngay 17 thang 7 nam 1963, tren 1000 nguoi do hoa thuong Thich Quang Đo dan đau dieu hanh tu chua Giac Minh nhung bi chan lai. Canh sat phong toa 2 chua nay khien tren 600 nguoi bi co lap trong chua hon 2 ngay.
Cung trong ngay 17 thang 7 nam 1963, khoang 400 tang ni dieu hanh tu chua Xa Loi đen cho Ben Thanh đe yeu cau chinh phu thuc thi ban Thong cao chung. Sau khi tang ni bieu tinh, canh sat đong y dung xe cho tat ca ve chua Xa Loi. Thay vi ve chua Xa Loi, xe re ve huong mien Tay. Hai ben giang co nen canh sat cho tat ca tang ni đen chua Hoa Nghiem o Phu Lam va co lap ho o đay. Tai đay chinh quyen lay thong tin ca nhan cua tang ni va to chuc hop bao. Chinh quyen to cao tang ni hanh hung nguoi thi hanh cong vu con phia tang ni phu nhan cao buoc cua chinh quyen. Sau đo, Uy ban Lien Phai đua tat ca tang ni ve chua Xa Loi voi su ho tong cua xe canh sat. Trong cuoc bieu tinh nay co 50 tang ni bi bat. Cuoc đau tranh bang hinh thuc tuyet thuc cua Phat giao đuoc dan chung ung ho rat manh. Nhieu Phat tu tinh nguyen đen chua tham gia tuyet thuc voi cac su sai.
Ngay 19 thang 7 nam 1963, hoa thuong Thich Tam Chau gui thu ghi nhan thong điep cua Tong thong Ngo Đinh Diem va yeu cau Tong thong phong thich tat ca nhung nguoi bi chinh quyen giam giu, boi thuong cho cac nan nhan tai đai phat thanh Hue đong thoi cham dut phong toa chua An Quang va Giac Minh. Sau khi nhung đieu nay đuoc thuc hien, Phat giao moi chap nhan hoa giai va hop tac voi chinh quyen. Uy ban Lien phai nhieu lan tu choi loi đe nghi cua Uy ban Lien bo thanh lap Uy ban hon hop giai quyet nhung nguyen vong cua Phat giao va tiep tuc cong bo nhung tai lieu to cao chinh quyen vi pham Thong cao chung. Sang ngay 23 thang 7 nam 1963, dien ra mot cuoc bieu tinh cua hon 100 thuong binh truoc chua Xa Loi. Chieu hom đo Nha Tong Giam đoc Thong tin to chuc hop bao cho biet nhung nguoi to chuc cuoc bieu tinh đa bi cach chuc va tam giam 40 ngay. Ngay 30 thang 7 nam 1963, chua Xa Loi to chuc le chung that (49 ngay) cho hoa thuong Thich Quang Đuc. Sau buoi le, Uy ban Lien phai ra Tuyen ngon keu goi dan chung đay manh cuoc đau tranh bat bao đong.


= Tran ap Phat giao =
Ngay 20 thang 8 nam 1963, chinh phu huy đong canh sat, quan đoi va luc luong đac biet đong loat tan cong cac chua trung tam tai Sai Gon va Hue la cac chua An Quang, Xa Loi, Tu Đam, Dieu Đe, Linh Quang cung cac chua lon lam can cu cho cuoc tranh đau cua Phat giao tren ca nuoc, ban nat mat tuong Phat, bat giam 1.400 nha su cung cac lanh đao Tong hoi Phat giao Viet Nam va Uy ban Lien phai, dung day thep gai vay quanh cac chua khong cho Phat tu ra vao. O chua Xa Loi ngay 21 thang 8 nam 1963, hai vi lanh đao Tong Hoi Phat giao Viet Nam la Hoa thuong Thich Tinh Khiet va Thuong toa Thich Tam Chau bi bat. Ngay sau khi bi bat, lanh đao Tong Hoi Phat giao Viet Nam hoa thuong Tinh Khiet đuoc tha ve chua An Quang. Tat ca cac nhung nguoi phu ta cho ong van bi giam giu.
Tat ca thanh vien Ban Chap hanh Đoan Sinh vien Phat tu Sai Gon va Hue bi bat tai nha rieng. Nhieu tri thuc, sinh vien ung ho cuoc đau tranh cua Phat giao cung bi bat. Sang ngay 21 thang 8 nam 1963 lenh thiet quan luat đuoc ban bo o cac thanh pho lon cua mien Nam Viet Nam. Xe phong thanh cua chinh quyen loan tin "chinh phu đa diet xong bon phan đong". Chinh quyen rai truyen đon va hieu trieu khap noi. Sau khi tran ap Phat giao, chinh quyen ho tro thanh lap Uy ban Lien Hiep Phat giao Thuan Tuy do hoa thuong Nhat Minh đung đau voi muc đich tao ra hinh anh Phat giao khong chong đoi chinh quyen.


Chuyen bien chinh tri Cuoi thang 7 nam 1963, cac tuong Tran Van Đon, Le Van Kim va Duong Van Minh đa co y đinh đao chinh đe cham dut khung hoang, lat đo chinh phu bi nhieu nguoi xem la đoc tai, gia đinh tri. Theo bao cao cua CIA, đong thoi co it nhat muoi nhom am muu đao chinh cung chung muc đich ke tren cua cac tuong ta tre. Chinh cac nhom nay gay ap luc khien cac tuong linh cap cao phai quyet đinh hanh đong đe on đinh tinh hinh, ngan ngua xay ra nhung cuoc đao chinh cua cac nhom khac co the đua mien Nam vao khung hoang tram trong hon.
Ngay 21 thang 8 nam 1963, tong thong Ngo Đinh Diem hop noi cac đe thong bao đa thiet quan luat tren toan quoc đong thoi đanh chiem cac chua va bat giu "bon tang ni lam loan". Bo truong Ngoai giao Giao su Vu Van Mau phat bieu phan đoi hanh đong cua chinh quyen roi roi cuoc hop. Sau đo ong cao đau va tu chuc bo truong bo Ngoai giao. Vu Van Mau cung mot so giao su đai hoc thanh lap Phong trao Tri thuc Chong Đoc Tai.
Đe ngan ngua đao chinh, chinh quyen thuyen chuyen tu lenh cac Vung Chien Thuat. Tuong Ton That Đinh tu Vung II ve Vung III. Tuong Huynh Van Cao ve Vung IV. Tuong Nguyen Khanh ve Vung II. Tuong Đo Cao Tri ve Vung I. Nhung tuong bi nghi ngo đuoc trieu ve Sai Gon giu nhung chuc vu khong co quan. Tuong Tran Van Đon va Duong Van Minh lam co van quan su Phu Tong thong. Chinh quyen tang cuong phong thu tai Phu Tong thong đe chong lai mot cuoc đao chinh co the dien ra.
Ngay 23 thang 8 nam 1963 tuong Le Van Kim cho Rufus Phillips, Giam đoc Uy ban Hoa Ky ve Phat trien Nong thon, biet co 1426 tu si Phat giao bi bat. Tat ca chat no va vu khi tim thay trong cac chua la đuoc gai vao. Dan chung tin rang Quan luc Viet Nam Cong hoa đang giu trach nhiem đan ap Phat tu va đang chuyen du luan sang chong đoi quan đoi trong khi quan đoi chi hanh đong nhu con roi trong tay Co van Ngo Đinh Nhu, nguoi đa lua gat quan đoi trong viec ban hanh thiet quan luat. Cac lanh đao quan đoi nhu tuong Ton That Đinh va Tran Van Đon, khong biet gi ve cac ke hoach tan cong chua Xa Loi va cac chua khac. Chien dich đo thuc hien boi Luc luong Đac biet cua Đai ta Le Quang Tung va canh sat da chien theo lenh bi mat cua ong Nhu. Ngo Đinh Nhu hien nam quyen kiem soat, va Tuong Đon đang nhan lenh truc tiep tu ong ta. Neu tinh hinh nay khong sua chua va neu dan chung khong đuoc biet su that, quan đoi se bi te liet mot cach nghiem trong trong cuoc chien chong Cong.


Phan ung cua dan chung Ngay 21 thang 8 nam 1963, sinh vien Trung tam Ky thuat Phu Tho bai khoa. Ngay 22 thang 8 nam 1963 khoa truong Y Khoa Sai Gon bac si Pham Bieu Tam tu chuc roi bi bat. Ngay hom sau, sinh vien Y khoa van đong sinh vien cac truong khac lien ket thanh lap Uy ban Chi đao Sinh vien Lien khoa. Uy ban nay phat đong sinh vien tat ca cac truong đai hoc bai khoa. Sau vai tuan le, phong trao bai khoa lan toi tat ca cac cap trung hoc toan quoc. Ngay 24 thang 8 nam 1963 tren 3.000 sinh vien va hoc sinh tap hop tai truong Luat Khoa Sai Gon đe tiep Giao su Vu Van Mau. Uy ban Chi đao Sinh vien Lien khoa đuoc đoi ten thanh Ban Chi Đao Sinh vien Va Hoc Sinh ra tuyen ngon yeu cau chinh quyen thuc hien chinh sach tu do ton giao, tra tu do cho cac tang ni va ngung hanh đong bat bo cac tin đo Phat giao.
Sau ngay 24 thang 8 nam 1963, cac phan khoa đai hoc va truong trung hoc lon tai Sai Gon đeu bi canh sat phong toa. Sinh vien va hoc sinh bai khoa va van đong cac giao su tu chuc. Hoc sinh cac truong trung hoc cong lap Gia Long, Trung Vuong va Vo Truong Toan to chuc meeting tai san truong. Hoc sinh truong Chu Van An xo xat voi canh sat. Khoang 2.000 hoc sinh trung hoc tai Sai Gon bi bat. Ngay 25 thang 8 nam 1963, 300 sinh vien hoc sinh to chuc bieu tinh tai Cong truong Dien Hong phia truoc cho Ben Thanh trong luc chinh quyen đang ban bo lenh gioi nghiem. Canh sat ban vao đoan bieu tinh giet chet nu sinh Quach Thi Trang. Khoang 200 nguoi bi bat giu. Xac Quach Thi Trang bi canh sat mang đi. Chieu hom đo chinh quyen ra thong cao cac luc luong an ninh đuoc lenh no sung vao bat cu đam đong nao tu hop noi cong cong ma khong xin phep truoc. Tren đai phat thanh, chinh quyen Ngo Đinh Diem keu goi phu huynh hoc sinh kiem soat con cai minh đung cho chung mac muu vao Cong san đong thoi hop bao đua hai em thieu nien 15 va 16 tuoi đe hai em nay tu nhan la cong san xui duc ban be đi bieu tinh. Ngay 5 thang 10 nam 1963, nha su Quang Huong 37 tuoi thuoc Tinh hoi Phat giao Ban Me Thuot cham lua tu thieu truoc tai cho Ben Thanh. Ngay 27 thang 10 nam 1963, nha su Thien My 23 tuoi tai chua Van Tho cham lua tu thieu truoc nha tho Đuc Ba tai Sai Gon.


= Huong ung cuoc đau tranh cua Phat giao =
Tai thua thien Hue, ngay 16 thang 8 nam 1963, tat ca cho bua, truong hoc, cong ty, xi nghiep va cong so đeu nhat loat tong đinh cong theo loi keu goi cua gioi lanh đao Phat giao. Chinh quyen thanh pho ban hanh lenh gioi nghiem va thiet quan luat toan dien. Tat ca cac chua lon đeu bi phong toa, hang ngan nguoi bi co lap trong cac chua Linh Quang, Tu Đam va Dieu Đe. Vien truong Đai hoc Hue, linh muc Cao Van Luan, bi cach chuc vi ung ho phong trao Phat giao. Sau đo, cac truong khoa (Y khoa, Luat khoa, Khoa hoc, Su pham, Van khoa) va 30 giang vien Vien Đai hoc Hue ra thong cao tu chuc. Toan bo giang vien Vien Han Hoc Hue cung ra tuyen cao phan đoi chinh quyen va tuyen bo tu chuc.
Phong trao bat hop tac tai Hue tro nen toan dien va bat đau phat trien sang cac đia phuong khac. Ngoai luc luong canh sat, luc luong đac biet, cong an va mat vu, khong con ai theo lenh chinh quyen nua. Quan đoi đuoc lenh cam trai. Cung trong ngay 16 thang 8 nam 1963, Uy ban Lien phai gui đien tin cho Tong thu ky Lien Hiep quoc va cho to chuc Phat giao cac nuoc nhu Thai Lan, Nhat Ban, Đai Han, Singapore, Tich Lan, Mien Đien, Đai Loan va An Đo ve tinh trang cua Phat giao Viet Nam va keu goi ho tro.


Xet xu Chinh quyen Ngo Đinh Diem cung bac bo cac loi buoc toi. Tuy nhien, nam 1964, sau khi chinh quyen Ngo Đinh Diem bi đao chinh, toa an quan su đa bat Đang Sy (pho tinh truong Hue, nguoi đa ra lenh no sung trong vu viec o Hue) va ket an tu hinh voi cac toi danh: ban vao đam đong khong vu trang, dung xe boc thep can nguoi bieu tinh, va su dung chat no nguy hiem đe kiem soat đam đong... Đang Sy bi buoc toi đa cung cap luu đan cho binh linh va ra lenh cho ho khai hoa phia tren đam đong. Đang Sy khong thua nhan trach nhiem. Ong xac nhan rang minh cung cap luu đan cho binh si đe đe doa nguoi bieu tinh nhung khong ra lenh cho ho ban. Nhan chung Bui Van Luong, cuu Bo truong Noi vu Viet Nam Cong hoa, xac nhan rang Tong thong Ngo Đinh Diem đa cu ong đen Hue đieu tra vu viec. Ong đuoc cac vien chuc tai Hue bao cao rang vu tham sat tai đai phat thanh Hue la do Viet Cong đat chat no chu khong phai do binh linh cua Đang Sy quang luu đan vao đam đong. Vai nhan chung khac khai rang binh linh cua Đang Sy đa nem luu đan vao đong, trong đo mot nhan chung khai đa thay Đang Sy nem 2 trai luu đan.


Su kien đao chinh Đen luc nay thi tat ca cac luc luong bat man voi chinh phu Ngo Đinh Diem đa đoan ket thanh mot khoi coi chinh phu Ngo Đinh Diem la đoc tai, gia đinh tri, phan biet ton giao, khong the chap nhan đuoc cho mien Nam Viet Nam. Cuoc đau tranh chinh tri lan rong sang ca khoi hoc sinh, sinh vien, tieu thuong, tri thuc va cac luc luong khac. Chinh phu Ngo Đinh Diem đa mat het đong minh trong nuoc va quoc te. Du luan the gioi va ca Hoa Ky đeu phan đoi chinh phu Viet Nam Cong hoa đa đan ap Phat giao.
Viec chinh phu Ngo Đinh Diem bat luc trong đau tranh chong Cong san, lai mat uy tin trong nuoc va đong thoi lam meo mo hinh anh the gioi tu do trong chien luoc toan cau chong cong san cua Hoa Ky tat yeu se lam Hoa Ky phai xem xet lai quan he voi chinh phu nay. Ngay 20 thang 8 nam 1963 chinh phu dung vu luc tan cong Phat giao thi ngay hom sau Hoa Ky cu đai su moi la Cabot Lodge đen Sai Gon voi chinh sach hoan toan moi đoi voi chinh phu Ngo Đinh Diem. Cac lanh đao Quan luc Viet Nam Cong hoa lien he voi cac luc luong chinh tri bat man va cac gioi chinh tri va tinh bao Hoa Ky đe tham khao mot giai phap loai bo che đo đoc tai cua anh em Diem – Nhu – Can.
Ngay 1 thang 11 nam 1963, Quan luc Viet Nam Cong hoa đa lam đao chinh thanh cong lat đo chinh phu Tong thong Ngo Đinh Diem, giet chet Tong thong Ngo Đinh Diem va co van Ngo Đinh Nhu, sau đo mo phien toa xu tu co van Trung phan Ngo Đinh Can. Cuoc đao chinh nay cham dut nen Đe Nhat Cong hoa cua mien Nam Viet Nam.
Sau đao chinh, chinh quyen Sai Gon chang nhung khong on đinh ma trai lai cang khung hoang tram trong: "Tinh trang Viet Nam cong hoa con toi te hon hoi chinh quyen Diem: Kinh te suy sup, vat gia leo thang, tien sut gia so voi My kim, nan that nghiep, đau co trich tru va tham nhung gia tang". Đao chinh va phan đao chinh dien ra lien tuc. Theo thu nhan cua chinh quyen Sai Gon: "Trong vong ba thang sau đao chinh, Viet Cong noi day khap noi. Tinh Kien Hoa phai rut đi 51 đon bot, mat 15 xa. O mien Trung tu Phan Thiet tro ra trong vong hai thang sau đao chinh, 2200 ap chien luoc trong tong so 2700 ap chien luoc hoan toan bi tan tac.
Tong so 4248 ap chien luoc o mien Nam thi co 3915 ap bi pha han. Trong phuc trinh gui Tong thong Johnson ngay 16-3-1964, Mc. Mamara đua ra mot buc tranh bi tham, hau qua cua cuoc đao chinh lat đo che đo Ngo Đinh Diem: "Trong so đat đai cua 22 tinh (trong 44 tinh), Viet Cong kiem soat toi 50% hoac nhieu hon the. Phuoc Tuy, Viet Cong kiem soat 80%; Binh Duong 90%; Hau Nghia 90%; Long An 90%; Đinh Tuong 90%; Kien Hoa 90%; An Xuyen (Ca Mau) 85%. Quan Mo Cay va cac xa Đinh Thuy, Binh Khanh, Phuoc Hiep, "đo 100%"; tren 900 xa nhu trong truong hop ba xa nay... Sau đao chinh 1963, trong mot thoi gian ngan, đuong mon Ho Chi Minh tro thanh mot "xa lo thenh thang", thuc hien chi thi cua Đang: "Lay phuong thuc van tai co gioi lam chu yeu, ket hop voi phuong thuc van tai tho so, van dung linh hoat phuong cham "đanh, phong, tranh". Truoc đay, đoan van tai o to chi vao Khe Ho đo hang roi tu đay dung voi hay suc nguoi chuyen vao Palin Thua Thien. Đau nam 1964, cac đoan o to đa co the đi toi điem tram nga ba bien gioi Kontum, so luong van tai tang 40 lan so voi nam truoc, ti trong van tai co gioi la 51%".


Xem them Tan cong hoa hoc o Hue


Tham khao Đoc them Đo Mau (2001), Hoi ky Hoanh Linh Đo Mau: tam su tuong luu vong, Nha xuat ban Cong an nhan dan.
Tran Bach Đang (1993), Chung mot bong co, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia Ha Noi.
Michael Maclear (1980), Vietnam: The Ten Thousand Day War, CBC Television
Nguyen Lang (2000), Viet Nam Phat giao su luan, Nha xuat ban Van hoc, Ha Noi
Thich Nhat Tu, Nguyen Kha đong chu bien, Phap nan Phat giao 1963: Nguyen nhan, ban chat va tien trinh. NXB Hong Đuc, 2013.
DOCUMENT A/5630 Report of the United Nations Fact-Finding Mision to South Viet Nam
United Nations, General Assembly Eighteenth session, 1280th Plenary meeting, Friday, ngay 13 thang 12 nam 1963