Beo phi la mot tinh trang benh ly, đoi khi đuoc xem la mot can benh, trong đo mo mo trong co the đa tich tu đen muc co the gay anh huong tieu cuc đen suc khoe. Nhung nguoi đuoc phan loai la beo phi khi chi so khoi co the (BMI) cua ho vuot qua 30 kg/m2. Chi so thuoc pham vi 25–30 kg/m2 thi đuoc đinh nghia la thua can. Cong thuc tinh BMI la lay can nang cua mot nguoi (tinh theo kg) chia cho binh phuong chieu cao cua nguoi đo. Mot so nuoc Đong A su dung gia tri thap hon đe tinh beo phi. Beo phi la nguyen nhan chinh gay ra tinh trang khuyet tat va benh tat lien quan đen beo phi, đac biet la benh tim mach, đai thao đuong loai 2, ngung tho khi ngu do tac nghen, mot so loai ung thu va thoai hoa khop.
Beo phi co nguyen nhan ca nhan, kinh te xa hoi va moi truong. Mot so nguyen nhan nhu che đo an uong, hoat đong the chat, tu đong hoa, đo thi hoa, tinh trang so luong, thuoc men, roi loan tam than, chinh sach kinh te, roi loan noi tiet va tiep xuc voi cac chat gay roi loan noi tiet.
Mac du phan lon nhung nguoi beo phi luon co gang giam can va nhieu truong hop thanh cong nhung viec duy tri giam can lau dai la rat hiem. Khong co bien phap can thiep cu the nao cho thay hieu qua ro rang đe ngan ngua beo phi. Viec phong ngua beo phi đoi hoi mot cach tiep can phuc tap, bao gom cac bien phap can thiep o cap đo xa hoi, cong đong, gia đinh va ca nhan. Cac chuyen gia y te thuong khuyen can thay đoi che đo an uong cung nhu tap the duc. Che đo an uong co the đuoc cai thien bang cach giam tieu thu thuc pham giau nang luong, chang han nhu nhung thuc pham giau chat beo hoac đuong, thay vao đo tang luong chat xo an vao, neu nhung lua chon danh cho che đo an uong nay co san, gia ca phai chang va de tiep can. Đe lam giam cam giac them an hoac giam hap thu chat beo co the su dung thuoc giam can cung voi che đo an uong phu hop. Neu che đo an kieng, tap the duc va dung thuoc khong hieu qua, co the thuc hien nong bong da day hoac phau thuat đe lam giam the tich da day hoac chieu dai cua ruot. Cac can thiep tren tao cam giac no som hon hoac giam kha nang hap thu chat dinh duong tu thuc an.
Beo phi la nguyen nhan tu vong hang đau co the phong ngua đuoc voi ty le ngay cang tang o nguoi lon va tre em tren toan the gioi. Nam 2022, hon 1 ty nguoi bi beo phi tren toan the gioi (879 trieu nguoi lon va 159 trieu tre em), tang hon gap đoi so truong hop o nguoi lon (va cao gap bon lan so voi cac truong hop o tre em) đuoc thong ke vao nam 1990. Beo phi pho bien o phu nu hon la nam gioi. Ngay nay, beo phi bi ky thi o hau het moi noi tren the gioi. Nguoc lai, mot so nen van hoa, trong qua khu va hien tai, lai co quan điem tich cuc ve beo phi, coi đo la bieu tuong cua su giau co va sinh đe tot. To chuc Y te The gioi, My, Canada, Nhat Ban, Bo Đao Nha, Đuc, Nghi vien chau Au va cac hiep hoi y te, vi du nhu Hiep hoi Y khoa Hoa Ky, đa phan loai beo phi la mot can benh. Nhung nuoc khac, chang han nhu Vuong quoc Anh thi khong chap nhan đieu đo.


Phan loai Beo phi thuong đuoc đinh nghia la su tich tu đang ke luong mo trong co the co the anh huong đen suc khoe. Cac to chuc y te co xu huong phan loai nhung nguoi la beo phi dua tren chi so khoi co the (BMI) – ty le giua can nang cua mot nguoi (đon vi kilogam) voi binh phuong chieu cao cua ho (đon vi met). Đoi voi nguoi truong thanh, To chuc Y te The gioi (WHO) đinh nghia "thua can" la chi so BMI tu 25 tro len va "beo phi" la chi so BMI tu 30 tro len. Trung tam Kiem soat va Phong ngua Dich benh Hoa Ky (CDC) con chia nho benh beo phi dua tren BMI, voi chi so BMI tu 30 đen 35 đuoc goi la beo phi đo I; 35 đen 40, beo phi đo II; va 40+, beo phi đo III.
Đoi voi tre em, cac bien phap đo beo phi đuoc xem xet bang đo tuoi cung voi chieu cao va can nang. Đoi voi tre em tu 5–19 tuoi, WHO đinh nghia beo phi la chi so BMI co hai đo lech chuan tren muc trung binh so voi đo tuoi cua chung (chi so BMI khoang 18 đoi voi tre 5 tuoi; khoang 30 đoi voi tre 19 tuoi). Đoi voi tre em duoi 5 tuoi, WHO đinh nghia beo phi la can nang co ba đo lech chuan tren muc trung binh đoi voi chieu cao cua chung.
Đinh nghia cua WHO đa đuoc sua đoi boi cac to chuc cu the. Cac tai lieu phau thuat chia beo phi thanh đo II va III hoac chi đo III thanh cac loai khac ma gia tri chinh xac cua chung van con gay tranh cai.

Bat ky chi so BMI ≥ 35 hoac 40 kg/m2 đeu la beo phi nang.
Chi so BMI ≥ 35 kg/m2 va co tinh trang suc khoe lien quan đen beo phi hoac ≥ 40 hoac 45 kg/m2 la beo phi benh ly.
Chi so BMI ≥ 45 hoac 50 kg/m2 la sieu beo phi.
Ve chung toc, o cung mot muc BMI, su xuat hien cac hau qua xau lien quan đen beo phi cua nguoi chau A xay ra khi BMI cua ho voi so voi nguoi da trang, mot so quoc gia đa đinh nghia lai benh beo phi; Nhat Ban đa đinh nghia beo phi la bat ky chi so BMI nao lon hon 25 kg/m2 trong khi Trung Quoc su dung chi so BMI lon hon 28 kg/m2. Do đo, tu nam 2000, WHO khu vuc Tay Thai Binh Duong (WPRO) va Hoi Nghien cuu beo phi quoc te đa phoi hop voi Vien Nghien cuu benh đai thao đuong Quoc te (IDI), Trung tam Hop tac dich te hoc đai thao đuong va cac benh khong lay nhiem cua WHO đe đua ra khuyen nghi ve chi tieu phan loai thua can, beo phi cho cong đong cac nuoc chau A (IDI & WPRO, 2000).

Chi so BMI ≥ 23 kg/m2 la thua can.
Chi so BMI ≥ 25 kg/m2 la beo phi.
So lieu beo phi đuoc chuong su dung trong gioi hoc thuat la ty le phan tram mo co the (BF%). Đay la ty le giua tong trong luong mo cua mot nguoi so voi tong trong luong co the cua nguoi đo va BMI đuoc xem đon thuan chi la mot cach đe uoc tinh BF%. Theo Hoi Bac si đieu tri Beo phi Hoa Ky (American Society of Bariatric Physicians), muc vuot qua 32% đoi voi phu nu va 25% đoi voi nam gioi thuong đuoc coi la bieu hien beo phi.
BMI bo qua su khac biet giua cac ca nhan ve khoi luong co nac, đac biet la khoi luong co. Nhung nguoi lao đong nang nhoc hoac choi the thao co the co chi so BMI cao mac du co it mo. Vi du: hon mot nua so nguoi choi Giai Bong bau duc Quoc gia My đuoc phan loai la "beo phi" (BMI ≥ 30) va 1 trong 4 nguoi đuoc phan loai la "cuc ky beo phi" (BMI ≥ 35), theo chi so BMI. Tuy nhien, ty le phan tram mo co the trung binh cua ho, 14%, nam trong pham vi đuoc coi la lanh manh. Tuong tu, cac đo vat Sumo co the đuoc phan loai theo BMI la "beo phi nghiem trong" hoac "beo phi rat nghiem trong" nhung nhieu đo vat Sumo khong đuoc phan loai la beo phi khi su dung ty le mo co the thay the (co <25% mo co the). Mot so đo vat Sumo đuoc phat hien la khong co nhieu mo trong co the hon nhom so sanh khong phai Sumo, voi gia tri BMI cao do khoi luong co nac cua ho cao.


Anh huong đoi voi suc khoe Beo phi lam tang nguy co phat trien chuyen bien cac can benh khac nhau, nhu benh tim mach, thoai hoa khop, benh Alzheimer, tram cam va mot so loai benh ung thu. Tuy thuoc vao muc đo beo phi va tinh trang benh nen, beo phi co the khien sut giam tuoi tho tu 2–20 nam. BMI cao la yeu to nguy co, nhung khong phai la nguyen nhan truc tiep gay ra cac benh do che đo an uong va hoat đong the chat.


= Ty le tu vong =
Beo phi la mot trong nhung nguyen nhan gay tu vong hang đau co the phong ngua đuoc tren toan the gioi. Nguy co tu vong thap nhat o muc BMI 20–25 kg/m2 o nhung nguoi khong hut thuoc va o muc 24–27 kg/m2 o nhung nguoi đang hut thuoc, voi rui ro tang len neu chi so BMI tang hay giam. Viec xac đinh nay duong nhu đuoc ap dung o it nhat bon chau luc. Nghien cuu khac cho thay moi lien he giua chi so BMI va chu vi vong eo voi ty le tu vong nguoi thi co hinh dang chu U hoac chu J, trong khi moi lien he giua ty le eo-hong va ty le eo-chieu cao voi ty le tu vong la tuong quan duong. O nguoi chau A, nguy co anh huong tieu cuc đen suc khoe bat đau tang muc BMI tu 22 đen 25 kg/m2. Vao nam 2021, To chuc Y te The gioi uoc tinh rang beo phi gay ra it nhat 2,8 trieu ca tu vong hang nam. Theo muc trung binh, beo phi lam giam tuoi tho tu sau đen bay nam, chi so BMI tu 30–35 kg/m2 lam giam tuoi tho tu hai đen bon nam, trong khi beo phi nang (BMI ≥ 40 kg/m2) lam giam tuoi tho toi 10 nam.


= Benh tat =
Beo phi lam tang nguy co mac nhieu can benh lien quan the chat va tinh than. Nhung benh đi kem nay thuong gap nhat trong hoi chung chuyen hoa, la cac roi loan chuyen hoa nhu: đai thao đuong loai 2, tang huyet ap, tang cholesterol mau va tang triglyceride mau. Mot nghien cuu tu Benh vien RAK cho thay nhung nguoi beo phi co nguy co mac hoi chung hau COVID-19 cao hon. CDC đa phat hien ra rang beo phi la yeu to nguy co quan trong nhat gay ra nguy co benh COVID-19 nghiem trong.
Cac bien chung co the do beo phi truc tiep gay ra hoac lien quan gian tiep thong qua cac co che co chung nguyen nhan nhu che đo an uong kem hoac loi song tinh tai. Đo manh cua moi tuong quan giua beo phi va cac tinh trang cu the la khac nhau. Beo phi co moi tuong quan manh me nhat voi benh đai thao đuong loai 2. Luong mo du thua trong co the la nguyen nhan gay ra 64% truong hop mac đai thao đuong o nam gioi va 77% truong hop mac đai thao đuong o phu nu.
Hau qua ve suc khoe thuoc hai nhom chinh: nhung hau qua do anh huong cua viec tang khoi luong mo (nhu thoai hoa khop, ngung tho khi ngu do tac nghen, su ky thi cua xa hoi) va nhung hau qua do so luong te bao mo tang len (tieu đuong, ung thu, benh tim mach, benh gan nhiem mo lien quan đen roi loan chuyen hoa). Su gia tang luong mo trong co the lam thay đoi phan ung cua co the voi insulin, co kha nang dan đen tinh trang khang insulin. Chat beo tang len cung tao ra trang thai tien viem, va kich hoat qua trinh đong mau.


= Cac chi so ve suc khoe =
Cac bac si lam sang đa đua ra nghien cuu moi hon trong đo tap trung vao cac phuong phap xac đinh nhung nguoi beo phi khoe manh hon, va khong coi nhung nguoi beo phi nhu mot nhom lon đong nhat voi nhau. Nhung nguoi beo phi khong gap phai cac bien chung y te do tinh trang beo phi cua ho đoi khi đuoc goi la beo phi chuyen hoa lanh manh, nhung muc đo ton tai cua nhom nay (đac biet la o nhung nguoi lon tuoi) đang con tranh cai. Co nhung nguoi đuoc coi la khoe manh ve mat trao đoi chat phu thuoc vao đinh nghia đuoc su dung va khong co đinh nghia nao đuoc chap nhan rong rai. Co rat nhieu nguoi beo phi co đoi chut bat thuong ve chuyen hoa va mot so it ho khong co bien chung y khoa. Huong dan cua Hoi Noi tiet Lam sang Hoa Ky keu goi cac bac si su dung phuong phap đanh gia rui ro voi benh nhan beo phi khi xem xet đanh gia nguy co phat trien benh đai thao đuong loai 2 cua ho.
Vao nam 2014, Du an beo phi lanh manh BioSHaRE– EU (đuoc tai tro boi Maelstrom Research, mot nhom thuoc Vien nghien cuu cua Trung tam Y te Đai hoc McGill) đa đua ra hai đinh nghia ve beo phi lanh manh, mot đinh nghia nghiem ngat va mot đinh nghia it nghiem ngat hon:

Đe đua ra cac tieu chi nay, BioSHaRE đa kiem soat đo tuoi va viec su dung thuoc la, nghien cuu xem ca hai đieu nay co the anh huong nhu the nao đen hoi chung chuyen hoa lien quan đen beo phi, nhung khong ton tai o nguoi beo phi khoe manh ve mat trao đoi chat. Van ton tai cac đinh nghia khac ve beo phi lanh manh ve mat trao đoi chat, bao gom ca nhung đinh nghia dua tren chu vi vong eo thay vi BMI, von khong đang tin cay o mot so ca nhan.
Mot thuoc đo nhan dang khac ve suc khoe o nguoi beo phi la suc manh bap chan, yeu to nay co moi tuong quan khoe manh the chat o nguoi beo phi. Gia thuyet ve thanh phan co the đa đuoc dung đe giai thich tinh trang beo phi lanh manh ve mat trao đoi chat—nhung nguoi beo phi khoe manh ve mat trao đoi chat thuong co luong mo lac cho thap (chat beo đuoc luu tru trong cac mo khong phai la mo mo) mac du co khoi luong mo tong the tuong đuong trong can nang đoi voi nguoi beo phi mac hoi chung chuyen hoa.


= Nghich ly sinh ton =
Mac du benh beo phi voi nhung hau qua tieu cuc ve suc khoe cua no trong dan so chung đuoc co xuy boi cac bang chung nghien cuu hien co, nhung ket qua ve suc khoe o mot so phan nhom nhat đinh duong nhu đuoc cai thien khi chi so BMI tang len, mot hien tuong đuoc goi la nghich ly song sot sau beo phi. Nghich ly nay lan đau tien đuoc mo ta vao nam 1999 o nhung nguoi thua can va beo phi đang chay than nhan tao va sau đo đuoc tim thay o nhung nguoi bi suy tim va benh đong mach ngoai bien (PAD).
O nhung nguoi bi suy tim, nhung nguoi co chi so BMI tu 30,0 đen 34,9 co ty le tu vong thap hon nhung nguoi co can nang binh thuong. Đieu nay đuoc cho la do moi nguoi thuong sut can khi tinh trang benh ngay cang nang. Nhung phat hien tuong tu đa đuoc thay o cac loai benh tim khac. Nhung nguoi mac benh beo phi đo I va benh tim khong mac cac van đe ve tim voi ty le cao hon nhung nguoi co can nang binh thuong cung mac benh tim tuong ung. Tuy nhien, o nhung nguoi co muc đo beo phi cao hon, nguy co mac cac bien co tim mach tiep theo se tang len. Ngay ca sau khi phau thuat bac cau đong mach vanh, ty le tu vong o nguoi thua can va beo phi khong gia tang. Mot nghien cuu đa cho thay su cai thien kha nang song sot co the đuoc giai thich bang cach đieu tri tich cuc hon ma nhung nguoi beo phi nhan đuoc sau khi ho gap mot bien co ve tim. Mot nghien cuu khac cho thay rang neu tinh đen benh phoi tac nghen man tinh (COPD) o nhung nguoi mac PAD, loi ich cua benh beo phi se khong con tac dung gi.


Nguyen nhan Mo hinh beo phi "mot calo la mot calo" (A calorie is a calorie) thua nhan su ket hop giua viec nap qua nhieu nang luong tu thuc pham va thieu hoat đong the chat la nguyen nhan cua hau het cac truong hop beo phi. Mot so it truong hop chu yeu la do di truyen, ly do y te hoac benh tam than. Nguoc lai, o cap đo xa hoi, ty le beo phi ngay cang tang đuoc cho la do che đo de tiep can va hop khau vi an uong, su phu thuoc ngay cang tang vao o to va san xuat đuoc co gioi hoa.
Mot so yeu to khac đuoc cho la nguyen nhan dan đen ty le beo phi gia tang tren toan the gioi, bao gom ngu khong đu giac, roi loan noi tiet, tang su dung mot so loai thuoc (nhu thuoc chong loan than khong đien hinh), tang nhiet đo moi truong, giam ty le hut thuoc la, nhung thay đoi ve nhan khau hoc, tang tuoi lam me cua nhung nguoi lan đau tien tro thanh me, nhung thay đoi ve roi loan đieu hoa bieu sinh tu moi truong, tang su khac biet ve kieu hinh thong qua giao phoi lua chon, ap luc xa hoi khuyen khich an kieng, cung nhung van đe khac. Theo mot nghien cuu, nhung yeu to nhu the nay co the đong vai tro quan trong la nguyen nhan beo phi tuong tu nhu viec nap qua nhieu nang luong tu thuc pham va thieu hoat đong the chat; tuy nhien, muc đo tuong đoi cua anh huong tu bat ky nguyen nhan gay beo phi đuoc đe xuat nao đeu khong giong nhau va khong chac chan, vi nhin chung can co cac thu nghiem ngau nhien co đoi chung tren nguoi truoc khi đua ra tuyen bo dut khoat.
Theo Hoi Noi tiet Lam sang Hoa Ky, "ngay cang co nhieu bang chung cho thay rang beo phi la mot roi loan cua he thong can bang noi moi nang luong, thay vi chi đon gian phat sinh tu su tich tu thu đong cua trong luong du thua".


= Che đo an uong =

Su them an qua muc đoi voi loai thuc pham ngon mieng, giau calo (đac biet la chat beo, đuong va mot so protein đong vat) đuoc coi la yeu to chinh gay ra beo phi tren toan the gioi. Đieu nay co the la do su mat can bang chat dan truyen than kinh tu đo anh huong đen cam giac them an. Nguon cung nang luong trong khau phan an binh quan đau nguoi thay đoi ro ret giua cac khu vuc va quoc gia khac nhau. Su thay đoi nay la đang ke theo thoi gian. Tu đau nhung nam 1970 đen cuoi nhung nam 1990, nang luong thuc pham binh quan đau nguoi hang ngay (luong thuc pham mua đuoc) đa tang len o moi noi tren the gioi ngoai tru Đong Au. Hoa Ky co nguon cung cap cao nhat voi 3.654 calo (15.290 kJ) moi nguoi vao nam 1996. Con so nay tang len 3.754 calo (15.710 kJ) vao nam 2003. Vao cuoi nhung nam 1990, nguoi chau Au co nguon cung nang luong thuc pham la 3.394 calo (14.200 kJ) moi nguoi, o cac khu vuc đang phat trien cua chau A con so đo la 2.648 calo (11.080 kJ), o chau Phi can Sahara nguoi dan co binh quan hang ngay 2.176 calo (9.100 kJ) moi nguoi. Tong muc tieu thu nang luong thuc pham đa đuoc phat hien la dan đen lien quan tinh trang beo phi.

Cac huong dan ve che đo an uong pho bien rong rai khong giai quyet đuoc van đe an qua nhieu va lua chon che đo an uong xau. Tu nam 1971 đen nam 2000, ty le beo phi o Hoa Ky tang tu 14,5% len 30,9%. Trong cung thoi gian, luong nang luong thuc pham tieu thu trung binh đa tang len. Đoi voi phu nu, muc tang trung binh la 335 calo (1.400 kJ) moi ngay (1.542 calo (6.450 kJ) vao nam 1971 len 1.877 calo (7.850 kJ) vao nam 2004), trong khi đoi voi nam gioi muc tang trung binh la 168 calo (700 kJ) moi ngay (2.450 calo (10.300 kJ) vao nam 1971 len 2.618 calo (10.950 kJ) vao nam 2004). Hau het nang luong thuc pham bo sung nay đen tu viec tang tieu thu carbohydrate hon la tieu thu chat beo. Nguon chinh cua nhung carbohydrate bo sung nay la đo uong co đuong, hien chiem gan 25% nang luong thuc pham hang ngay o thanh nien tai My, cung voi khoai tay lat mong. Viec tieu thu đo uong co đuong nhu nuoc ngot, nuoc trai cay va tra đa đuoc cho la gop phan lam tang ty le beo phi va lam tang nguy co mac hoi chung chuyen hoa va đai thao đuong loai 2. Thieu vitamin D dan đen cac benh lien quan beo phi.
Khi xa hoi ngay cang phu thuoc vao cac bua an giau nang luong, khau phan lon va thuc an nhanh, moi lien he giua viec tieu thu đo an nhanh va beo phi ngay cang tro nen đang lo ngai hon. Tai Hoa Ky tu nam 1977 đen nam 1995, muc tieu thu bua an nhanh tang gap ba lan va luong nang luong thuc pham tu nhung bua an nay tang gap bon lan.
Chinh sach va ky thuat nong nghiep o Hoa Ky va Chau Au đa dan toi gia luong thuc thap hon. Tai Hoa Ky, viec tro cap ngo, đau nanh, lua mi va gao thong qua Du luat trang trai cua Hoa Ky đa khien cac nguon thuc pham che bien chinh tro nen re hon so voi trai cay va rau qua. Luat tinh luong calo va nhan thong tin dinh duong co gang đinh huong nguoi tieu dung đen viec lua chon thuc pham lanh manh hon, bao gom ca nhan thuc ve luong nang luong thuc pham đang đuoc tieu thu.
Nhung nguoi beo phi luon bao cao thap muc tieu thu thuc pham cua ho so voi nhung nguoi co can nang binh thuong. Đieu nay đuoc ho tro boi ca cac thu nghiem cua nhung nguoi đuoc thuc hien trong phong đo nhiet luong va bang quan sat truc tiep.


= Loi song it van đong =

Mot loi song it van đong (loi song tinh tai) co the đong mot vai tro quan trong đoi voi benh beo phi. The gioi đa co su chuyen dich tu cong viec nhieu van đong sang nhung cong viec it đoi hoi hoat đong the chat hon, va hien tai it nhat 30% dan so the gioi tap the duc khong đu thoi luong. Nguyen nhan chu yeu la do su dung phuong tien giao thong co gioi hoa va su pho bien cua cac may moc, san pham cong nghe lam viec nha thay the suc nguoi. O tre em, muc đo hoat đong the chat ngay cang suy giam (đac biet giam manh ve thoi gian đi bo va thoi gian the duc), co the la do cac nguyen nhan nhu nguoi than lo so su an toan, su thay đoi trong tuong tac xa hoi (chang han nhu it moi quan he gap go va vui choi voi tre em hang xom) va thiet ke đo thi khong phu hop (chang han nhu co qua it khong gian cong cong cho hoat đong the chat an toan). Xu huong tren the gioi ve hoat đong the chat tich cuc trong thoi gian ranh roi van chua ro rang. To chuc Y te The gioi chi ra rang moi nguoi tren toan the gioi đang tham gia cac hoat đong giai tri it tinh van đong hon, trong khi nghien cuu tu Phan Lan cho thay su gia tang va nghien cuu tu Hoa Ky cho thay hoat đong the chat trong thoi gian ranh roi khong thay đoi đang ke. Hoat đong the chat o tre em co the khong phai la yeu to đong gop đang ke trong cac hoat đong cua chung.
O ca tre em va nguoi lon đeu co moi tuong quan giua thoi gian xem tivi va nguy co beo phi. Viec tiep xuc nhieu voi cac phuong tien truyen thong lam tang ty le beo phi o tre em, voi ty le tang ty le thuan voi thoi gian xem tivi.


= Di truyen =

Giong nhu nhieu tinh trang benh ly khac, beo phi la ket qua cua su tuong tac giua cac yeu to di truyen va moi truong. Hien tuong đa hinh trong cac gen khac nhau kiem soat su them an va trao đoi chat co xu huong dan đen beo phi khi co đu nang luong thuc pham. Tinh đen nam 2006, hon 41 điem trong so nay tren bo gen nguoi co lien quan đen su phat trien cua benh beo phi khi chung co đuoc moi truong thuan loi. Nhung nguoi co hai ban sao cua gen FTO (khoi luong chat beo va gen lien quan đen beo phi) đuoc phat hien co can nang trung binh nhieu hon 3–4 kg va co nguy co beo phi cao hon 1,67 lan so voi nhung nguoi khong co alen nguy co. Su khac biet ve chi so BMI giua nhung nguoi do di truyen khac nhau tuy thuoc vao đoi tuong đuoc kiem tra tu 6% đen 85%.
Beo phi la đac điem chinh cua mot so hoi chung, chang han nhu hoi chung Prader–Willi, hoi chung Bardet–Biedl, hoi chung Cohen va hoi chung MOMO (Thuat ngu "beo phi khong do hoi chung" đoi khi đuoc su dung đe loai tru cac tinh trang nay.) O nhung nguoi mac benh beo phi nang khoi phat som (đuoc xac đinh la khoi phat truoc 10 tuoi va chi so khoi co the vuot qua ba đo lech chuan so voi muc binh thuong), 7% co đot bien DNA điem đon.
Cac nghien cuu tap trung vao cac kieu di truyen hon la cac gen cu the đa phat hien ra rang 80% con cai cua hai cha me bi beo phi cung bi beo phi, trai nguoc voi it hon 10% con cai cua hai nguoi cha va me co can nang binh thuong. Nhung nguoi khac nhau tiep xuc voi cung mot moi truong co nguy co beo phi khac nhau do yeu to di truyen co ban cua ho.


= Cac benh khac =
Mot so benh ve the chat va tinh than cung nhu cac loai thuoc men dung đe đieu tri chung co the lam tang nguy co beo phi. Cac benh noi khoa lam tang nguy co beo phi bao gom mot so hoi chung di truyen hiem gap (đuoc liet ke o tren) cung nhu mot so tinh trang mac phai hoac bam sinh: suy giap, Hoi chung Cushing, thieu hut hormone tang truong, va mot so roi loan an uong nhu roi loan an uong vo đo va hoi chung an đem. Tuy nhien, beo phi khong đuoc coi la roi loan tam than va do đo khong đuoc liet ke trong Cam nang Chan đoan va Thong ke Roi loan tam than la benh tam than. Nguy co thua can va beo phi cao hon o nhung benh nhan bi roi loan tam than so voi nhung nguoi khong bi roi loan tam than. Beo phi va tram cam co anh huong lan nhau, trong đo beo phi lam tang nguy co tram cam lam sang va tram cam cung dan đen nguy co mac benh beo phi cao hon.


= Beo phi do thuoc =
Mot so loai thuoc co the gay tang can hoac lam thay đoi thanh phan co the, bao gom insulin, sulfonylurea, thiazolidinedione, thuoc chong loan than khong đien hinh, thuoc chong tram cam, steroid, mot so loai thuoc chong co giat (phenytoin va valproate), pizotifen va mot so dang thuoc tranh thai noi tiet to.


= Cac yeu to xa hoi quyet đinh =

Mac du anh huong di truyen rat quan trong đe hieu ve benh beo phi nhung chung khong the giai thich hoan toan su gia tang đang ke thay đuoc o cac quoc gia hoac tren toan cau. Mac du đong y rang tieu thu nang luong vuot qua muc tieu hao nang luong dan đen tang trong luong co the ban than ca nhan, nguyen nhan thay đoi cua hai yeu to nay tren quy mo xa hoi van con nhieu tranh cai. Co mot so gia thuyet ve nguyen nhan nhung hau het đeu tin rang đo la su ket hop cua nhieu yeu to khac nhau.
Moi tuong quan giua tang lop xa hoi va BMI khac nhau tren pham vi toan cau. Nghien cuu nam 1989 cho thay o cac nuoc phat trien, phu nu thuoc tang lop xa hoi cao it co kha nang bi beo phi hon. Khong co su khac biet đang ke giua nam gioi thuoc cac tang lop xa hoi khac nhau. O cac nuoc đang phat trien, phu nu, nam gioi va tre em thuoc tang lop xa hoi cao co ty le beo phi cao hon. Vao nam 2007, mot nghien cuu tuong tu đa phat hien ra nhung moi quan he tuong ung, nhung chung kha yeu. Su suy giam đo manh cua moi tuong quan đuoc cho la do anh huong cua toan cau hoa. Trong so cac nuoc phat trien, muc đo beo phi o nguoi truong thanh va ty le tre em vi thanh nien bi thua can co lien quan đen bat binh đang thu nhap. Mot moi quan he tuong tu cung co the thay o cac tieu bang cua Hoa Ky: nhieu nguoi truong thanh hon bi beo phi o nhung tieu bang bat binh đang thu nhap hon, ngay ca o cac tang lop xa hoi cao hon.
Nhieu giai thich đa đuoc đua ra ve moi lien he giua BMI va tang lop xa hoi. Nguoi ta cho rang o cac nuoc phat trien, nhung nguoi giau co co kha nang mua nhieu thuc pham bo duong hon, ho chiu ap luc xa hoi lon hon đe giu ngoai hinh va co nhieu co hoi hon cung voi nhung ky vong the chat lon hon. O cac nuoc chua phat trien, kha nang đu tien mua đuoc thuc pham, tieu hao nang luong cao cung voi lao đong the chat va cac gia tri van hoa co xuy cho ngoai hinh co the lon hon đuoc cho la gop phan vao cac hinh mau ua nhin. Thai đo đoi voi trong luong co the cua moi nguoi trong cuoc đoi cung co the đong mot vai tro trong viec gay beo phi. Nguoi ta đa tim thay moi tuong quan ve su thay đoi chi so BMI theo thoi gian giua ban be, anh chi em va vo/chong. Cang thang va nhin nhan đia vi xa hoi thap duong nhu lam tang nguy co beo phi.
Hut thuoc la co anh huong đang ke đen can nang cua mot ca nhan. Nhung nguoi bo hut thuoc tang trung binh 4,4 kg (9,7 lb) đoi voi nam va 5,0 kg (11,0 lb) đoi voi nu trong hon 10 nam. Tuy nhien, viec thay đoi ty le hut thuoc it anh huong đen ty le beo phi noi chung.
O Hoa Ky, so con cai cua mot nguoi co lien quan đen nguy co beo phi. Nguy co cua phu nu tang 7% khi co moi đua tre, trong khi nguy co cua đan ong tang 4% moi đua tre. Đieu nay co the đuoc giai thich mot phan la do viec co con cai am bong thuong xuyen lam giam hoat đong the chat o cac bac cha me phuong Tay nay.
O cac nuoc đang phat trien, đo thi hoa đang đong mot vai tro trong viec lam tang ty le beo phi. O Trung Quoc, ty le beo phi chung la duoi muc 5%; tuy nhien, o mot so thanh pho, ty le beo phi cao hon 20%. Mot phan đieu nay co the la do cac van đe ve thiet ke đo thi (chang han nhu khong đu khong gian cong cong cho hoat đong the chat). Thoi gian su dung phuong tien co gioi đe đi lai it, trai nguoc voi cac lua chon van chuyen tich cuc nhu đi xe đap hoac đi bo, do đo khien tang nguy co beo phi.
Suy dinh duong trong giai đoan đau đoi đuoc cho la co vai tro dan đen gia tang ty le beo phi o cac nuoc đang phat trien. Nhung thay đoi noi tiet xay ra trong thoi ky suy dinh duong co the thuc đay viec tich tru chat beo khi co them nang luong thuc pham.


= Vi khuan đuong ruot =

Nghien cuu ve tac đong cua cac tac nhan lay nhiem nhiem trung beo phi len qua trinh trao đoi chat van con o giai đoan đau. He vi sinh đuong ruot khac nhau giua nguoi gay va nguoi beo phi đa đuoc chung minh. Co dau hieu cho thay he vi sinh đuong ruot co the anh huong đen kha nang trao đoi chat. Su thay đoi ro rang nay đuoc cho la mang lai kha nang don u nang luong thuc pham lon hon, gop phan gay ra beo phi. Cho du nhung khac biet nay la nguyen nhan truc tiep hay la ket qua cua benh beo phi van chua đuoc xac đinh ro rang. Viec su dung khang sinh o tre em cung co lien quan đen beo phi sau nay.
Moi lien quan giua virus va benh beo phi đa đuoc tim thay o nguoi va mot so loai đong vat khac nhau. Muc đo cua cac ket hop nay co the đa gop phan vao ty le beo phi gia tang van chua đuoc xac đinh.


= Cac yeu to khac =

Ngu khong đu giac cung lien quan đen beo phi. Đieu nay co gay ra đieu kia hay khong thi van chua ro rang. Ngay ca khi giac ngu ngan ngui lam tang can thi van chua ro lieu su tang can co y nghia hay viec tang cuong ngu mang lai loi ich gi hay khong. Mot so nguoi đe xuat rang cac hop chat hoa hoc đuoc goi la "chat gay beo phi" co the đong vai tro gay ra benh beo phi.
Mot so khia canh cua tinh cach co lien quan đen beo phi. Su co đon, bat on cam xuc (neuroticism), tinh boc đong va nhay cam voi phan thuong thuong gap hon o nhung nguoi beo phi trong khi su tan tam va tu chu lai it pho bien hon o ho. Boi vi hau het cac nghien cuu ve chu đe nay đeu dua tren bang cau hoi, co the nhung phat hien khao sat đa đanh gia qua cao moi quan he giua tinh cach va beo phi: nhung nguoi beo phi co the nhan thuc đuoc su ky thi cua xa hoi đoi voi beo phi va cau tra loi cau hoi cua ho co the bi sai lech tuong ung. Tuong tu nhu vay, thay vi nhung yeu to tinh cach đong vai tro la yeu to nguy co dan đen beo phi, tinh cach cua nhung nguoi beo phi khi con nho co the bi anh huong do su ky thi ve beo phi.
Lien quan đen hien tuong toan cau hoa, nguoi ta biet rang tu do hoa thuong mai co lien quan đen beo phi; nghien cuu dua tren du lieu tu 175 quoc gia trong giai đoan 1975-2016, cho thay ty le beo phi co moi tuong quan thuan voi đo mo thuong mai va moi tuong quan nay manh hon o cac nuoc đang phat trien.


Sinh ly benh Hai qua trinh rieng biet nhung co lien he nhau đuoc coi la co lien quan đen su phat trien cua benh beo phi: can bang nang luong tich cuc đuoc duy tri (nang luong nap vao vuot qua nang luong tieu hao) va thiet lap lai "điem đat" ("set point") trong luong co the o mot gia tri gia tang. Qua trinh thu hai giai thich tai sao viec tim ra phuong phap đieu tri beo phi hieu qua lai kho khan. Trong khi co che sinh hoc co ban cua qua trinh nay van chua chac chan, viec nghien cuu đang bat đau lam ro cac co che.
O cap đo sinh hoc, co nhieu co che sinh ly benh co the lien quan đen su phat trien va lam keo dai tinh trang beo phi. Linh vuc nghien cuu nay gan nhu chua đuoc tiep can cho đen khi gen leptin đuoc phat hien vao nam 1994 boi phong thi nghiem cua JM Friedman. Trong khi leptin va ghrelin đuoc san xuat o ngoai vi, cac chat nay kiem soat su them an thong qua hoat đong cua chung tren he than kinh trung uong. Đac biet, chung va cac hormone lien quan đen cam giac them an khac tac đong len vung duoi đoi, mot vung trung tam nao đieu chinh luong thuc an an vao va tieu hao nang luong. Mot so mang luoi than kinh trong vung duoi đoi gop phan vao vai tro cua no trong viec đieu hoa cam giac them an, chat melanocortin đuoc biet ro nhat. Tin hieu bat đau tu mot vung cua vung duoi đoi goi la nhan cung, chung đen lan luot nhan ben vung duoi đoi (LH) va nhan bung cua vung duoi đoi (VMH), trung tam cam giac no va nuoi duong nao.
Nhan cung chua hai nhom neuron rieng biet. Nhom đau tien đong the hien voi peptide than kinh Y (NPY) va peptide lien quan agouti (AgRP) co đau vao kich thich đoi voi LH va đau vao uc che đoi voi VMH. Nhom thu hai đong the hien pro-opiomelanocortin (POMC) va ban ma đieu chinh cocaine va amphetamine (CART) co đau vao kich thich đoi voi VMH va đau vao uc che đoi voi LH. Do đo, neuron NPY/AgRP kich thich an va uc che cam giac no, trong khi neuron POMC/CART kich thich cam giac no va uc che an. Ca hai nhom neuron nhan cung đeu đuoc đieu hoa mot phan boi leptin. Leptin uc che nhom NPY/AgRP đong thoi kich thich nhom POMC/CART. Vi vay, su thieu hut dau hieu cua leptin, thong qua thieu hut leptin hoac khang the leptin, se dan đen viec cho an qua nhieu va co the la nguyen nhan gay ra mot so dang beo phi mac phai hoac do di truyen.


Quan ly Phuong phap đieu tri beo phi chinh bao gom giam can, phuong phap nay thong qua cac bien phap can thiep loi song cua nguoi beo phi, bao gom che đo an kieng va tap the duc theo quy đinh. Mac du van chua ro che đo an kieng nao co the ho tro giam can lau dai va mac du hieu qua cua che đo an it calo con đang đuoc tranh luan, nhung viec thay đoi loi song nham giam tieu thu calo hoac tang cuong the chat tap the duc trong thoi gian dai se co xu huong giam can ben vung, mac du can nang co the se tang lai cham rai theo thoi gian. Mac du 87% nguoi tham gia Co quan đang ky kiem soat can nang quoc gia co the duy tri giam can co the o muc 10% trong 10 nam, phuong phap an kieng phu hop nhat trong viec duy tri giam can co thoi han lau dai van chua ro. O Hoa Ky, nguoi ta khuyen khich cac bien phap can thiep hanh vi chuyen sau ket hop ca thay đoi che đo an uong va tap the duc cung luc. Nhin an gian đoan khong tao them loi ich nao trong viec giam can so voi viec han che nang luong lien tuc. Su tuan thu la yeu to quan trong đoi voi viec giam can thanh cong hon bat ky loai che đo an kieng nao ma mot ca nhan đang thuc hien.
Mot so che đo an kieng it calo to ra co hieu qua. Trong thoi gian ngan, che đo an cacbohydrat thap co ve tot hon che đo an it chat beo nham giam can. Tuy nhien, ve lau dai, tat ca cac loai che đo an it carbohydrate va it chat beo đeu co loi nhu nhau. Nguy co mac benh tim va tieu đuong lien quan đen cac che đo an khac nhau duong nhu la tuong tu nhau. Khuyen khich che đo an co trong tam (Mediterranean) o nhung nguoi beo phi co the lam giam nguy co mac benh tim. Giam luong nuoc ngot co ga cung giup giam can. Viec duy tri giam can lau dai bang cach thay đoi loi song co ty le thanh cong thap, dao đong tu 2–20%. Thay đoi che đo an uong va loi song co hieu qua trong viec han che tang can qua muc trong thai ky đong thoi cai thien ket qua cho ca me va con. Nhung nguoi vua beo phi vua co cac yeu to nguy co khac mac benh tim đuoc khuyen khich tu van hanh vi chuyen sau.


= Chinh sach y te =

Beo phi la mot van đe phuc tap ve chinh sach va y te cong cong vi muc đo pho bien, chi phi va anh huong suc khoe cua no. Do đo, viec quan ly đoi hoi nhung thay đoi trong boi canh xa hoi rong lon hon va no luc chung cua cong đong, chinh quyen đia phuong va chinh phu. Nen y te cong cong tim cach thong hieu va đieu chinh cac yeu to moi truong gay ra ty le beo phi ngay cang tang trong dan so. Viec thay đoi cac yeu to gay tieu thu nang luong thuc pham du thua va uc che hoat đong the chat đuoc xem xet. Nhung no luc bao gom cac chuong trinh bua an trong truong hoc đuoc lien bang chi tra, han che tiep thi đo an vat truc tiep cho tre em, va giam kha nang tiep can đo uong co đuong trong truong hoc. To chuc Y te The gioi khuyen nghi đanh thue đo uong co đuong. Khi xay dung moi truong song o đo thi, nguoi ta đa co gang tang cuong kha nang tiep can cong vien va phat trien cac tuyen đuong danh cho nguoi đi bo.
Cac chien dich truyen thong đai chung duong nhu co hieu qua han che trong viec thay đoi hanh vi anh huong đen beo phi, nhung co the nang cao kien thuc va nhan thuc ve hoat đong the chat va che đo an uong, do đo co the dan đen nhung thay đoi ve lau dai. Cac chien dich cung lam giam luong thoi gian ngoi hoac nam va anh huong tich cuc đen y đinh hoat đong the chat. Viec dan nhan dinh duong voi thong tin nang luong tren thuc đon co the giup giam luong nang luong nap vao khi dung bua tai nha hang. Mot so nguoi keu goi chinh sach chong lai thuc pham che bien san.


Can thiep y te = Thuoc =

Ke tu khi ra mat cac loai thuoc đieu tri beo phi vao nhung nam 1930, nhieu hop chat đa đuoc thu nghiem. Hau het chung đeu lam giam trong luong co the chi mot luong nho va mot so trong đo đa khong con đuoc ban tren thi truong do tac dung phu. Trong so 25 loai thuoc giam can bi rut khoi thi truong tu nam 1964 đen nam 2009, co 23 loai hoat đong bang cach thay đoi chuc nang cua cac chat dan truyen than kinh hoa hoc trong nao. Tac dung phu pho bien nhat sau khi dung su dung thuoc la roi loan tam than, tac dung phu ve tim va lam dung hoac phu thuoc vao ma tuy. Nhieu truong hop tu vong đuoc cho la co lien quan đen bay san pham thuoc giam can.
Nam loai thuoc co loi khi su dung lau dai la: orlistat, lorcaserin, liraglutide, phentermine–topiramate va naltrexone–bupropion. Chung giup giam can sau mot nam tu 3,0 đen 6,7 kg (6,6-14,8 lbs) so voi gia duoc. Orlistat, liraglutide va naltrexone–bupropion đuoc cung cap o ca Hoa Ky va Chau Au, phentermine–topiramate chi co o Hoa Ky. Cac co quan quan ly chau Au đa tu choi lorcaserin va phentermine-topiramate, mot phan vi lien quan đen cac van đe ve van tim cua lorcaserin va cac van đe chung ve tim va mach mau do phentermine-topiramate gay ra. Lorcaserin đa co mat o Hoa Ky va sau đo bi loai khoi thi truong vao nam 2020 do co lien quan đen benh ung thu. Viec su dung Orlistat co lien quan đen cac tac dung phu ve đuong tieu hoa voi ty le cao va đa lam day len moi lo ngai ve tac dung tieu cuc len than. Khong co thong tin ve viec nhung loai thuoc nay anh huong nhu the nao đen cac bien chung lau dai cua benh beo phi nhu benh tim mach hoac tu vong; tuy nhien, liraglutide khi đuoc su dung cho benh nhan đai thao đuong tuyp 2 se lam giam cac bien co tim mach.
Nam 2019, mot đanh gia co he thong đa so sanh tac dung cua cac lieu fluoxetine khac nhau (60 mg/ngay, 40 mg/ngay, 20 mg/ngay, 10 mg/ngay) len can nang o nguoi truong thanh beo phi. Khi so sanh voi gia duoc, tat ca cac lieu fluoxetine duong nhu gop phan giam can nhung dan đen tang nguy co gap cac tac dung phu nhu chong mat, buon ngu, met moi, mat ngu va buon non trong thoi gian đieu tri. Tuy nhien, nhung ket luan nay la tu bang chung co đo chac chan thap. Khi so sanh trong cung mot đanh gia, tac dung cua fluoxetine đoi voi can nang cua nguoi lon beo phi voi cac thuoc chong beo phi khac, acid beo Omega-3 va viec khong đuoc đieu tri, cac nha nghien cuu khong the đat đuoc ket qua cuoi cung hoac bang chung do chat luong kem cua thuoc.
Trong so cac thuoc chong loan than đieu tri benh tam than phan liet, clozapine la hieu qua nhat nhung chung co nguy co gay ra hoi chung chuyen hoa cao nhat, trong đo beo phi la bieu hien chinh. Đoi voi nhung nguoi tang can do clozapine, dung metformin co the cai thien ba trong so nam thanh phan cua hoi chung chuyen hoa: chu vi vong eo, đuong huyet luc đoi va chat beo trung tinh luc đoi.


= Phau thuat =
Phuong phap đieu tri beo phi hieu qua nhat la phau thuat giam beo. Cac loai thu thuat bao gom that đai da day co đieu chinh (AGB), cat da day Roux-en-Y, cat da day hinh ong (VSG) va chuyen dong mat tuy. Phau thuat cho benh beo phi nghiem trong co lien quan đen viec giam can lau dai, cai thien cac tinh trang lien quan đen beo phi, va giam ty le tu vong chung; tuy nhien, suc khoe trao đoi chat đuoc cai thien la do giam can chu khong phai do phau thuat. Mot nghien cuu cho thay giam can tu 14% đen 25% (tuy thuoc vao loai thu thuat đuoc thuc hien) sau 10 nam lam giam 29% ty le tu vong do moi nguyen nhan khi so sanh voi cac bien phap giam can tieu chuan. 17% truong hop co bien chung va 7% truong hop can phau thuat lai.


Dich te hoc Ngay truoc, beo phi rat hiem va chi co the đat đuoc boi mot nhom nho tang lop thuong luu, va đa đuoc cong nhan la mot van đe suc khoe. Nhung khi su thinh vuong tang len trong thoi ky Can đai, no đa anh huong đen nhieu nhom dan cu ngay cang lon hon. Truoc nhung nam 1970, beo phi la mot tinh trang tuong đoi hiem ngay ca o nhung quoc gia giau co nhat, va no co xu huong xay ra o nhung nguoi giau co. Sau đo, mot loat cac su kien bat đau thay đoi. Chi so BMI trung binh cua dan so o cac nuoc thuoc The gioi thu nhat bat đau tang, trong đo ty le nguoi thua can va beo phi tang len nhanh chong.
Nam 1997, WHO chinh thuc cong nhan beo phi la mot đai dich toan cau. Tinh đen nam 2008, WHO uoc tinh co it nhat 500 trieu nguoi truong thanh (hon 10%) bi beo phi, voi ty le o phu nu cao hon nam gioi. Ty le beo phi tren toan cau đa tang hon gap đoi tu nam 1980 đen nam 2014. Nam 2014, hon 600 trieu nguoi truong thanh bi beo phi, tuong đuong voi khoang 13% dan so truong thanh tren the gioi. Ty le nguoi truong thanh bi beo phi o Hoa Ky tinh đen nam 2015–2016 noi chung la khoang 39,6% (37,9% nam va 41,1% nu). Nam 2000, To chuc Y te The gioi (WHO) tuyen bo rang thua can va beo phi đang thay the cac moi lo ngai ve suc khoe cong đong truyen thong nhu suy dinh duong va cac benh truyen nhiem, va hien la mot trong nhung nguyen nhan quan trong nhat dan đen suc khoe kem.
Ty le beo phi cung tang theo đo tuoi bao gom tren 50 hoac 60 tuoi va beo phi tram trong o Hoa Ky, Uc va Canada đang gia tang nhanh hon ty le beo phi chung. OECD đa du đoan ty le beo phi se gia tang it nhat cho đen nam 2030, đac biet la o Hoa Ky, Mexico va Anh voi ty le lan luot la 47%, 39% va 35%.
Tung đuoc coi la van đe chi cua rieng cac nuoc co thu nhap cao, ty le beo phi đang gia tang tren toan the gioi va anh huong đen ca cac nuoc phat trien va cac nuoc đang phat trien. Nhung su gia tang nay đuoc cam nhan ro ret nhat o moi truong đo thi.
Su khac biet ve gioi tinh va dua tren gioi tinh cung anh huong đen ty le beo phi. Tren toan cau, phu nu beo phi nhieu hon nam gioi, nhung con so nay khac nhau tuy thuoc vao cach đo luong beo phi.


Lich su = Thai đo lich su =

Y hoc Hy Lap co đai cong nhan beo phi la mot chung roi loan y te va ghi chep rang nguoi Ai Cap co đai cung nhin nhan tuong tu nhu vay. Hippocrates đa viet rang "Thua can khong chi la mot can benh ma con la điem bao nhung đieu khac". Bac si phau thuat nguoi An Đo Sushruta (the ky thu 6 truoc Cong nguyen) lien he beo phi voi benh tieu đuong va roi loan tim. Ong khuyen nen tap the duc đe giup chua benh va chua cac tac dung phu cua no. Trong phan lon lich su loai nguoi, nhan loai phai vat lon voi tinh trang khan hiem luong thuc. Do đo, trong lich su beo phi đuoc coi la dau hieu cua su giau co va thinh vuong. Quan niem nay pho bien trong gioi quan lai chuc cao trong cac nen van minh Đong A co đai. Vao the ky 17, tac gia y hoc nguoi Anh Tobias Venner đuoc ghi nhan la mot trong nhung nguoi đau tien goi thuat ngu beo phi nhu mot can benh xa hoi trong mot cuon sach tieng Anh đa xuat ban cua ong.
Voi su khoi đau cua Cach mang Cong nghiep, nguoi ta nhan ra rang suc manh quan su va kinh te cua cac quoc gia phu thuoc vao ca kich co co the lan suc manh cua binh linh va cong nhan cua ho. Viec tang chi so khoi co the trung binh tu muc hien đuoc coi la thieu can len muc binh thuong đong mot vai tro quan trong trong su phat trien cua cac xa hoi cong nghiep hoa. Do đo, chieu cao va can nang con nguoi đeu tang trong suot the ky 19 o cac nuoc phat trien. Trong the ky 20, khi dan so đat đen tiem nang di truyen ve chieu cao, can nang bat đau tang nhieu hon chieu cao, dan đen beo phi. Vao nhung nam 1950, su giau co ngay cang tang o cac nuoc phat trien đa lam giam ty le tu vong o tre em, nhung khi trong luong co the tang len, benh tim va than tro nen pho bien hon. Trong thoi ky nay, cac cong ty bao hiem nhan ra moi lien he giua can nang va tuoi tho cung nhu viec tang phi bao hiem cho nguoi beo phi.
Nhieu nen van hoa trong suot lich su đa coi beo phi la ket qua cua mot khuyet điem ve tinh cach. Nhan vat beo phi hay map u trong hai kich Hy Lap co đai la mot ke hau an va hay gieu cot. Trong thoi đai Co đoc giao, thuc an đuoc coi la cua ngo dan đen toi loi luoi bieng va ham muon. Trong van hoa phuong Tay hien đai, thua can thuong đuoc coi la kem hap dan va beo phi thuong gan lien voi nhieu đinh kien tieu cuc khac nhau. Nhung nguoi beo o moi lua tuoi đeu co the phai đoi mat voi su ky thi cua xa hoi va co the la muc tieu cua nhung ke bat nat hoac bi ban be xa lanh.
Nhan thuc cua cong chung phuong Tay ve trong luong co the khoe manh khac voi nhan thuc ve can nang đuoc coi la ly tuong – va ca hai đeu đa thay đoi ke tu đau the ky 20. Trong luong đuoc coi la ly tuong đa tro nen thap hon ke tu nhung nam 1920. Đieu nay đuoc minh hoa bang viec chieu cao trung binh cua nhung nguoi chien thang cuoc thi Hoa hau My tang 2% tu nam 1922 đen nam 1999, trong khi can nang trung binh cua ho giam 12%. Mat khac, quan điem cua moi nguoi ve can nang khoe manh lai thay đoi theo huong nguoc lai. O Anh, can nang ma moi nguoi coi la thua can vao nam 2007 cao hon đang ke so voi nam 1999. Nhung thay đoi nay đuoc cho la do ty le beo phi ngay cang tang dan đen viec đay manh su chap nhan luong mo thua trong co the nhu mot đieu binh thuong.
Beo phi hien van đuoc coi la dau hieu cua su giau co va hanh phuc o nhieu noi tai Chau Phi. Đieu nay đa tro nen đac biet pho bien ke tu khi đai dich HIV bung no.


= Nghe thuat =
Nhung tac pham đieu khac đau tien ve co the con nguoi đuoc tao ra cach đay 20.000–35.000 nam mo ta nhung phu nu beo phi. Mot quan điem cho rang Tuong than Ve nu co xu huong nhan manh đen kha nang sinh san trong khi quan điem khac cho rang chung đai dien cho su "map map" cua con nguoi thoi đo. Tuy nhien, su tho thien nay khong co trong van hoa nghe thuat Hy Lap lan La Ma, ly tuong cua ho la su đieu đo. Đieu nay tiep tuc dien ra trong phan lon lich su Co đoc giao o chau Au, chi nhung nguoi co đia vi kinh te xa hoi thap moi đuoc mieu ta la beo phi.
Trong thoi ky Phuc hung, mot so tang lop thuong luu bat đau pho truong voc dang to lon cua ho, nhu co the thay trong cac buc chan dung cua Henry VIII cua Anh va Alessandro dal Borro. Rubens (1577–1640) thuong xuyen mieu ta nhung nguoi phu nu to beo trong cac buc tranh cua minh, tu đo bat nguon thuat ngu "Rubenesque". Tuy nhien, nhung phu nu đuoc ve nay van duy tri tieu chuan than hinh "đong ho cat" vi moi lien he voi kha nang sinh san. Quan điem ve beo phi đa thay đoi trong the gioi phuong Tay vao the ky 19. Sau nhieu the ky beo phi đong nghia voi su giau co va đia vi xa hoi, than hinh manh mai bat đau đuoc coi la tieu chuan đang mo uoc. Trong ban in nam 1819 cua George Cruikshank, The Belle Alliance, or the Female Reformers of Blackburn!!!,, ong đa chi trich cong viec cua cac nha cai cach nu o Blackburn va dung hinh anh beo phi nhu mot phuong tien đe mieu ta ho la khong nu tinh.


Xa hoi va van hoa = Tac đong kinh te =
Ngoai nhung anh huong lien quan đen suc khoe, beo phi con dan đen nhieu van đe khac, bao gom nhung bat loi trong viec lam va lam tang chi phi kinh doanh.
Nam 2005, chi phi y te cho beo phi o My uoc tinh khoang 190,2 ty USD hay 20,6% tong chi phi y te, trong khi chi phi cho benh beo phi o Canada uoc tinh khoang 2 ty CA$ vao nam 1997 (2,4% tong chi phi y te). Tong chi phi truc tiep hang nam chi cho tinh trang thua can va beo phi o Uc nam 2005 la 21 ty đo la Uc. Nhung nguoi thua can va beo phi o Uc cung nhan đuoc 35,6 ty đo la Uc tro cap cua chinh phu. Pham vi uoc tinh chi tieu hang nam cho cac san pham an kieng la tu 40 ty đen 100 ty USD chi rieng o Hoa Ky.
Uy ban The Lancet ve Beo phi vao nam 2019 đa keu goi mot hiep uoc toan cau—theo mo hinh Cong uoc khung ve Kiem soat Thuoc la cua WHO—cam ket cac quoc gia giai quyet tinh trang beo phi va suy dinh duong, loai tru ro rang nganh cong nghiep thuc pham khoi viec phat trien chinh sach. Ho uoc tinh chi phi cua benh beo phi tren toan cau la 2 nghin ty USD moi nam, khoang 2,8% GDP the gioi.
Cac chuong trinh phong ngua beo phi đa đuoc chung minh la lam giam chi phi đieu tri cac benh lien quan đen beo phi. Tuy nhien, con nguoi cang song lau thi chi phi y te cang phai ganh chiu lau dai. Do đo, cac nha nghien cuu ket luan rang viec giam beo phi co the cai thien suc khoe cong đong nhung kho co the lam giam chi tieu y te tong the. Cac loai thue nhu thue đo uong co đuong đa đuoc thuc hien o mot so quoc gia tren toan cau nham han che thoi quen an uong khong lanh manh, cung nhu nham bu đap phi ton kinh te.

Beo phi co the dan đen su ky thi cua xa hoi va bat loi trong moi truong viec lam. Khi so sanh voi nhung nguoi co can nang binh thuong, nhung nguoi lao đong beo phi trung binh ho co ty le nghi lam cao hon va nghi om nhieu hon, do đo lam tang chi phi cho nguoi su dung lao đong va giam nang suat lao đong. Mot nghien cuu kiem tra cac nhan vien cua Đai hoc Duke cho thay nhung nguoi co chi so BMI tren 40 kg/m2 đa nop đon yeu cau boi thuong cho nguoi lao đong nhieu gap đoi so voi nhung nguoi co chi so BMI la 18,5–24,9 kg/m2. Ho cung co so ngay lam viec it đi nhieu hon gap 12 lan. Cac thuong tich thuong gap nhat o nhom nay la do nga va nang cao, anh huong đen hai chan, co tay hoac ban tay va lung. Uy ban Bao hiem Nhan vien Tieu bang Alabama đa thong qua mot ke hoach gay tranh cai nham tinh phi bao hiem y te cho nhung nguoi lao đong beo phi 25 đo la mot thang, va chi se mien phi tru khi ho thuc hien cac buoc đe giam can va cai thien suc khoe cua minh. Cac bien phap nay bat đau vao thang 1 nam 2010 va ap dung cho nhung cong chuc nha nuoc co chi so BMI vuot qua 35 kg/m2 ma khong cai thien đuoc suc khoe sau mot nam.
Mot so nghien cuu cho thay nhung nguoi beo phi it co co hoi đuoc tuyen dung lam viec va it co kha nang đuoc thang chuc. Nhung nguoi beo phi cung đuoc tra luong thap hon so voi nhung nguoi khong beo phi cho mot cong viec tuong đuong; trung binh phu nu beo phi kiem đuoc it hon 6% va đan ong beo phi kiem đuoc it hon 3%.
Nganh hang khong, y te va thuc pham, co nhung moi quan tam đac biet đoi voi lao đong va khach hang beo phi. Do ty le beo phi ngay cang tang, cac hang hang khong phai đoi mat voi chi phi nhien lieu cao hon va ap luc phai tang chieu rong cho ngoi. Nam 2000, trong luong tang them cua hanh khach beo phi khien cac hang hang khong thiet hai 275 trieu USD. Nganh cham soc suc khoe đa phai đau tu vao cac co so vat chat đac biet đe đap ung phuc vu nhung benh nhan beo phi nghiem trong, bao gom thiet bi nang đac biet va xe cuu thuong danh cho nguoi beo phi. Chi phi cho cac nha hang tang len do kien tung cao buoc ho gay ra beo phi cho thuc khach. Nam 2005, Quoc hoi Hoa Ky thao luan ve luat ngan chan cac vu kien dan su chong lai nganh cong nghiep thuc pham lien quan đen beo phi; tuy nhien đa khong thanh cong.
Vao nam 2013, voi viec Hiep hoi Y khoa Hoa Ky (AMA) phan loai beo phi la mot benh man tinh, nguoi ta cho rang cac cong ty bao hiem y te se co nhieu kha nang phai chi tra cho viec đieu tri, tu van va phau thuat beo phi cung nhu chi phi nghien cuu va phat trien thuoc đieu tri beo phi hoac phuong phap đieu tri bang lieu phap gen se co gia ca phai chang hon neu cac cong ty bao hiem giup tro cap chi phi cho ho. Tuy nhien, viec phan loai cua AMA khong co tinh rang buoc ve mat phap ly nen cac cong ty bao hiem y te van co quyen tu choi bao hiem cho bat ky mot phuong phap đieu tri hoac phau thuat nao.
Nam 2014, Toa an Cong ly Chau Au đa ra phan quyet rang benh beo phi la mot khuyet tat. Toa an cho rang neu tinh trang beo phi cua mot nhan vien ngan can ho "tham gia đay đu va hieu qua vao đoi song nghe nghiep tren co so binh đang voi nhung nguoi lao đong khac", thi đo se bi coi la khuyet tat va viec sa thai ai đo vi ly do beo phi la phan biet đoi xu.
O cac nuoc thu nhap thap, beo phi co the la dau hieu cua su giau co. Mot nghien cuu thuc nghiem nam 2023 cho thay nhung nguoi beo phi o Uganda co nhieu kha nang tiep can tin dung hon.


= Chap nhan kich thuoc =

Muc tieu chinh cua phong trao chap nhan chat beo la lam giam su phan biet đoi xu đoi voi nhung nguoi thua can va beo phi. Tuy nhien, mot so nguoi trong phong trao nay cung đang co gang đoi mat thach thuc ve moi quan he giua beo phi va cac ket qua suc khoe tieu cuc cua beo phi.
Mot so to chuc ton tai nham thuc đay viec chap nhan beo phi. Ho ngay cang noi bat vao nua sau cua the ky 20. Hiep hoi quoc gia thuc đay viec chap nhan chat beo (NAAFA) co tru so tai Hoa Ky đuoc thanh lap vao nam 1969 va tu mo ta minh la mot to chuc dan quyen chuyen ve cham dut su phan biet đoi xu lien quan kich co ngoai hinh.
Hiep hoi Chap nhan Kich thuoc Quoc te (ISAA) la mot to chuc phi chinh phu (NGO) đuoc thanh lap vao nam 1997. Hiep hoi nay co đinh huong toan cau hon cac to chuc khac va ho mo ta su menh cua minh la thuc đay viec chap nhan kich thuoc cung nhu giup cham dut su phan biet đoi xu dua tren trong luong. Cac to chuc thuong tranh luan ve viec cong nhan beo phi la mot tinh trang khuyet tat theo Đao luat Khuyet tat Hoa Ky nam 1990 (ADA). Tuy nhien, he thong phap luat Hoa Ky đa quyet đinh rang chi phi y te cong cong tiem an se vuot qua loi ich cua viec mo rong luat chong phan biet đoi xu nay đe chi tra cho benh beo phi.


= Anh huong cua nganh đen nghien cuu =
Nam 2015, to New York Times đa đang mot bai bao tren Mang luoi Can bang Nang luong Toan cau, mot to chuc phi loi nhuan đuoc thanh lap vao nam 2014 nham muc đich van đong moi nguoi tap trung vao viec tang cuong tap the duc hon la giam luong calo nap vao đe tranh beo phi va đe khoe manh hon. To chuc nay đuoc thanh lap voi nguon tai tro it nhat 1,5 trieu đo la tu Cong ty Coca-Cola va ke tu nam 2008, cong ty đa chu cap 4 trieu đo la tai tro nghien cuu cho hai nha khoa hoc sang lap la Gregory A. Hand va Steven N. Blair.


= Bao cao =
Nhieu to chuc đa cong bo cac bao cao lien quan đen benh beo phi. Nam 1998, tai lieu huong dan đau tien cua Lien bang Hoa Ky đuoc xuat ban voi tieu đe "Huong dan lam sang ve xac đinh, đanh gia va đieu tri thua can va beo phi o nguoi lon: Bao cao bang chung" ("Clinical Guidelines on the Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults: The Evidence Report"). Nam 2006, Canadian Obesity Network, hien đuoc goi la Obesite Canada đa xuat ban "Huong dan Thuc hanh Lam sang Canada (CPG) ve Quan ly va Phong ngua Beo phi o Nguoi lon va Tre em" ("Canadian Clinical Practice Guidelines (CPG) on the Management and Prevention of Obesity in Adults and Children"). Đay la huong dan toan dien dua tren bang chung nham phuc vu cong viec quan ly va phong ngua thua can va beo phi o nguoi lon va tre em.
Nam 2004, Truong Cao đang Bac si Hoang gia Luan Đon, Khoa Y te Cong cong va Truong Cao đang Nhi khoa va Suc khoe Tre em Hoang gia đa cong bo bao cao "Luu tru cac van đe" ("Storing up Problems"), trong đo nhan manh van đe beo phi đang gia tang o Anh. Cung nam, Uy ban Lua chon Cham soc Suc khoe va Xa hoi cua Ha Nghi vien Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland đa cong bo "cuoc đieu tra toan dien nhat [...] tung đuoc thuc hien" ve tac đong cua beo phi đoi voi suc khoe va xa hoi o Anh va cac phuong phap tiep can co the giai quyet van đe. Nam 2006, Vien Tai nang Y te va Cham soc Suc khoe (NICE) đa ban hanh huong dan ve chan đoan va quan ly benh beo phi, cung nhu cac goi y chinh sach cho cac to chuc phi-cham soc suc khoe nhu cac hoi đong đia phuong. Mot bao cao nam 2007 do Derek Wanless thuc hien cho Quy King (King's Fund) đa canh bao rang tru khi co buoc hanh đong tiep theo, hien beo phi co kha nang lam suy yeu tai chinh cua Dich vu Y te Quoc gia. Vao nam 2022, Vien Nghien cuu Cham soc va Suc khoe Quoc gia (NIHR) đa cong bo mot đanh gia toan dien ve nghien cuu ve nhung gi chinh quyen đia phuong co the lam đe giam beo phi.
The Obesity Policy Action (OPA) phan chia cac chinh sach thuong nguon (upstream), chinh sach trung nguon (midstream) va chinh sach ha nguon (downstream). Cac chinh sach thuong nguon lien quan đen viec thay đoi xa hoi, trong khi cac chinh sach trung nguon co gang thay đoi cac hanh vi đuoc cho la gop phan gay ra beo phi o cap đo ca nhan, trong khi cac chinh sach ha nguon đieu tri cho nhung nguoi beo phi hien nay.


Beo phi o tre em Pham vi cua BMI khoe manh thay đoi theo đo tuoi va gioi tinh cua tre em. Beo phi o tre em va thanh thieu nien đuoc đinh nghia la chi so BMI lon hon 95 %. Du lieu tham khao ma cac chi so phan tram nay dua vao la du lieu tu nam 1963 đen nam 1994 va do đo khong bi anh huong boi su gia tang ty le beo phi gan đay. Beo phi o tre em đa đat đen muc đo đai dich trong the ky 21, voi ty le ngay cang gia tang o ca cac nuoc phat trien va đang phat trien. Ty le beo phi o tre em trai Canada đa tang tu 11% vao nhung nam 1980 len hon 30% vao nhung nam 1990, trong khi cung thoi gian nay ty le beo phi o tre em Brazil tang tu 4 len 14%. Tai Anh, so tre em beo phi nam 2005 nhieu hon 60% so voi nam 1989. Tai My, ty le tre em thua can va beo phi tang len 16% vao nam 2008, tang 300% so voi 30 nam truoc đo.
Cung giong nhu beo phi o nguoi lon, co nhieu yeu to gop phan lam tang ty le beo phi o tre em. Thay đoi che đo an uong va giam hoat đong the chat đuoc cho la hai nguyen nhan quan trong nhat dan đen su gia tang ty le beo phi o tre em gan đay. Quang cao cac loai thuc pham khong lanh manh cho tre em cung gop phan vi no lam tang muc tieu thu san pham cua chung. Dung thuoc khang sinh trong 6 thang đau đoi co lien quan đen tinh trang thua can o đo tuoi tu 7 đen 12 tuoi. Vi beo phi o tre em thuong keo dai đen tuoi truong thanh va co lien quan đen nhieu benh man tinh nen tre beo phi thuong đuoc kiem tra benh tang huyet ap, đai thao đuong, tang lipid mau va benh gan nhiem mo.
Cac phuong phap đieu tri beo phi đuoc su dung o tre em chu yeu la can thiep vao loi song va ky thuat hanh vi, mac du nhung no luc nham tang cuong van đong o tre co rat it thanh cong. Tai Hoa Ky, viec dung thuoc su dung cho nhom tuoi nay khong đuoc FDA chap thuan. Cac bien phap can thiep ngan han đe kiem soat can nang o co so cham soc ban đau (vi du do bac si hoac y ta thuc hien) chi co tac dung tich cuc nhe trong viec giam tinh trang thua can hoac beo phi o tre em. Cac bien phap can thiep thay đoi hanh vi đa dang bao gom thay đoi che đo an uong va hoat đong the chat co the lam giam BMI trong thoi gian ngan o tre tu 6 đen 11 tuoi, mac du loi ich rat nho va bang chung chat luong thap.


Đong vat khac Beo phi o thu cung la tinh trang pho bien o nhieu quoc gia. Tai Hoa Ky, 23–41% cho bi thua can va khoang 5,1% bi beo phi. Ty le beo phi o meo cao hon mot it, o muc 6,4%. Tai Uc, ty le beo phi o cho trong moi truong thu y la 7,6%. Nguy co beo phi o cho lien quan đen viec chu cua chung co bi beo phi hay khong; tuy nhien, khong co moi tuong quan tuong tu giua meo va chu cua chung.


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


Đoc them Lien ket ngoai WHO fact sheet on obesity and overweight