Mot loi noi doi (hay noi xao, noi lao, noi doc) la mot phat ngon sai trai co muc đich dung cho viec lua gat đoi phuong. Noi doi co the phuc vu cho nhieu muc đich va cac chuc nang tam ly cua ban than ban, khac tuy theo ca nhan su dung no. Thong thuong, "noi doi" mang ham y tieu cuc va tuy vao hoan canh, nguoi noi doi se la đoi tuong chi trich, che bai, giem pha, beu xau cua xa hoi, phap luat hay ton giao.


Hau qua Hau qua tiem tang cua viec noi doi la rat đa dang; mot so đac biet đang xem xet. Thong thuong noi doi nham muc đich lua doi, khi lua doi thanh cong, nguoi nghe cuoi cung co mot niem tin sai lech (hoac it nhat la mot cai gi đo ma nguoi noi tin la sai). Khi su lua doi khong thanh cong, mot loi noi doi co the bi phat hien. Viec phat hien ra loi noi doi co the lam mat uy tin cua cac tuyen bo khac boi cung mot nguoi noi, lam mat danh tieng cua nguoi đo. Moi nguoi xung quanh cung co the mat niem tin vao ho. Trong mot so truong hop, no cung co the anh huong tieu cuc đen vi the xa hoi hoac phap ly cua nguoi noi. Noi doi truoc toa an, vi du, la mot toi hinh su (khai man).
Hannah Arendt đa noi ve nhung truong hop đac biet trong đo ca mot xa hoi chiu mot loi noi doi. Co noi rang hau qua cua nhung loi noi doi đo la "khong phai la ban tin vao nhung loi doi tra, ma la khong ai tin bat cu đieu gi nua. Đieu nay la do su doi tra, theo ban chat cua chung, phai đuoc thay đoi, va mot chinh phu doi tra đa lien tuc viet lai lich su cua chinh no. Vao luc ket thuc, ban khong chi nhan đuoc mot loi noi doi ma ban co the noi doi trong suot nhung ngay con lai, nhung ban nhan đuoc rat nhieu loi noi doi, tuy thuoc vao xu huong chinh tri nga theo huong nao."


Phat hien Cau hoi lieu nhung loi noi doi co the đuoc phat hien mot cach đang tin cay thong qua cac phuong tien khong loi la mot chu đe cua mot so tranh cai.
May phat hien noi doi đo su cang thang sinh ly ma mot đoi tuong phai chiu đung theo mot so chi so trong khi đua ra tuyen bo hoac tra loi cau hoi. Nhung lan nhay vot trong cac chi so cang thang đuoc dung đe tiet lo noi doi. Đo chinh xac cua phuong phap nay đang bi tranh cai rong rai. Trong mot so truong hop noi tieng, viec ap dung ky thuat nay đa đuoc chung minh la đa bi lua doi. Tuy nhien, no van đuoc su dung trong nhieu linh vuc, chu yeu nhu mot phuong phap đe khoi goi nhung loi thu toi hoac sang loc viec lam. Su khong đang tin cay cua cac ket qua đa giac la co so cua nhung đanh gia nhu vay khong đuoc chap nhan nhu bang chung cua toa an va noi chung, ky thuat nay đuoc coi la gia khoa hoc.
Mot nghien cuu gan đay cho thay viec bien soan mot loi noi doi mat nhieu thoi gian hon noi su that va do đo, thoi gian thuc hien đe tra loi mot cau hoi co the đuoc su dung nhu mot phuong phap phat hien noi doi, Tuy nhien, nguoi ta cung đa chung minh rang cau tra loi ngay lap tuc sau đo co the la bang chung cua mot loi noi doi đuoc chuan bi tu truoc. Mot khuyen cao đuoc đua ra đe giai quyet mau thuan đo la co gang gay bat ngo cho đoi tuong va tim cau tra loi giua chung, khong qua nhanh, cung khong phai la qua dai.


Đao đuc Aristotle tin rang khong co quy tac chung nao cho phep noi doi, boi vi bat ky ai ung ho noi doi đeu khong bao gio co the tin đuoc. Cac nha triet hoc St. Augustine, St. Thomas Aquinas, va Immanuel Kant len an tat ca cac hinh thuc noi doi (tuy nhien Thomas Aquinas đa thuc đay mot cuoc tranh cai vi đa noi doi). Theo ca ba, khong co truong hop nao, ve mat đao đuc, nguoi ta co the noi doi. Ngay ca khi cach duy nhat đe bao ve chinh minh la noi doi, thi khong bao gio đuoc phep noi doi, du co đoi mat voi giet nguoi, tra tan hoac bat ky kho khan nao khac. Moi nha triet hoc đa đua ra mot so lap luan cho co so đao đuc chong lai su doi tra, va tat ca đeu tuong thich voi nhau. Trong so đo quan trong hon ca la:

Noi doi la mot su bien thai cua ngon ngu tu nhien, ma muc đich tu nhien von la đe truyen đat nhung suy nghi cua nguoi noi.
Khi mot nguoi noi doi, niem tin trong xa hoi va cong đong se dan mat đi.
Trong khi đo, cac nha triet hoc thuc dung đa ung ho nhung loi noi doi nham đat đuoc ket qua tot: nhung loi noi doi vo hai. Trong cuon sach nam 2008 cua minh, Lam the nao đe đua ra quyet đinh tot va luon đung đan, Iain King đa đe xuat mot quy tac kha di đang tin cay ve noi doi.
Trong tac pham Lying, nha than kinh hoc Sam Harris lap luan rang noi doi la tieu cuc đoi voi ke noi doi va nguoi bi noi doi. Noi doi la đe tu choi nguoi khac tiep can voi thuc te va thuong chung ta khong the luong truoc đuoc nhung loi noi doi co hai nhu the nao. Nhung van đe chung ta noi doi co the tro nen khong giai quyet đuoc: nhieu van đe chi co the đuoc giai quyet tren co so thong tin tot. Noi doi cung lam hai chinh minh, lam cho ke noi doi mat long tin vao nguoi bi noi doi. Nhung ke noi doi thuong cam thay toi te ve su doi tra cua ho va cam thay mat đi su chan thanh, tinh xac thuc va tinh toan ven. Harris khang đinh rang su trung thuc cho phep mot nguoi co moi quan he sau sac hon va đua tat ca cac roi loan chuc nang trong cuoc song cua mot nguoi len be mat.
Trong tac pham Con nguoi, Tat ca đeu la con nguoi, triet gia Friedrich Nietzsche cho rang nhung nguoi kiem che noi doi co the lam nhu vay chi vi nhung kho khan lien quan đen viec duy tri loi noi doi. Đieu nay phu hop voi triet ly chung cua ong la phan chia (hoac cap bac) moi nguoi theo suc manh va kha nang; do đo, mot so nguoi noi su that chi vi khong co kha nang noi doi.


Trong cac loai vat khac Viec nhung loai vat khong phai la con nguoi so huu kha nang noi doi đa đuoc khang đinh trong cac nghien cuu ngon ngu đoi voi loai vuon lon. Trong mot truong hop, con khi đot Koko, khi đuoc hoi ai đa pha mot cai bon, chi vao mot trong nhung nguoi quan ly cua minh va sau đo cuoi.
Noi doi bang ngon ngu co the, chang han nhu đe đanh lua ve huong tan cong hoac di chuyen, đuoc quan sat thay o nhieu loai. Mot con chim me gia vo co mot canh bi gay đe chuyen huong su chu y cua mot ke san moi – bao gom ca con nguoi – sang chinh no thay vi nhung qua trung trong to cua no, khi đo con chim me đua ke san moi ra xa khoi vi tri cua to. Đay la mot điem đang chu y cua loai killdeer.


Trong van hoa = Chi tiet lien he van hoa =
Pinocchio cua Carlo Collodi la mot con roi bang go thuong dan đen rac roi do hay noi doi. Mui cau lon dan theo tung loi noi doi; do đo, mui dai đa tro thanh mot biem hoa cua nhung ke noi doi.
Glenn Kessler, mot nha bao tai The Washington Post, trao tang mot đen bon Pinocchio cho cac chinh tri gia trong blog Washington Post Fact Checker cua minh.
Mot giai thoai noi tieng cua Parson Weems tuyen bo rang George Washington đa tung chat mot cay anh đao bang mot cai riu khi ong con nho. Cha hoi Washington ai la nguoi chat cay anh đao va Washington thu nhan toi cua minh bang nhung loi: "Con xin loi cha, con khong the noi doi".
The Boy Who Cried Wolf, mot cau chuyen ngu ngon đuoc gan cho Aesop ve mot cau be lien tuc noi doi rang mot con soi đang đen an thit cuu. Khi mot con soi that xuat hien, khong ai tin cau be nua.
To Tell the Truth la chuong trinh khoi xuong mot the loai game show voi ba thi sinh đeu tu xung la mot nguoi trong so ho. Khan gia đoan xem ai la nguoi that.
Trong van hoc dan gian Viet Nam, hinh tuong thang Cuoi cung đuoc xay dung nhu mot chang trai tre chuyen noi doi, đanh lua phu ong. Thanh nghu "noi doi nghu cuoi" đuoc dung đe chi nghung nguoi hay noi doi. Hay nhu cau truyen ve bac nong dan đanh lua con ho trong chuyen ngu ngon "Tri khon cua ta đay", mac du noi dung huong đen đe cao tri tue hay đe the hien su phan khang cua tang lop lao đong đoi voi giai cap phong kien (thang Cuoi) nhung cung vo tinh co suy hanh vi noi doi.
Thanh ngu "Tat ca đeu cong bang trong tinh yeu va chien tranh", khang đinh su bien minh cho nhung loi noi doi đuoc su dung đe đat đuoc loi the trong nhung tinh huong nay. Ton Tu tuyen bo rang "Tat ca chien tranh đeu dua tren su lua doi." Machiavelli khuyen trong Quan vuong rang mot vi vua phai che giau hanh vi cua minh va tro thanh mot "ke noi doi va lua đao vi đai", va Thomas Hobbes đa viet trong Leviathan: "Trong chien tranh, vu luc va lua đao la hai đuc tinh chinh yeu".


= Vien tuong =

Khai niem ve mot lo hong ky uc lan đau tien đuoc pho bien boi tieu thuyet ve mot xa hoi tuong tuong cua George Orwell, Nineteen Eighty-Four, noi Bo Su that cua Đang tai tao mot cach co he thong tat ca cac tai lieu lich su tiem nang, thuc te la viet lai tat ca lich su đe phu hop voi tuyen truyen nha nuoc thuong xuyen thay đoi. Nhung thay đoi nay đa hoan thanh va khong the phat hien.
Trong bo phim Big Fat Liar, nha san xuat cau chuyen Marty Wolf (mot ke noi doi khet tieng va kieu hanh) đanh cap mot cau chuyen tu hoc sinh Jason Shepard, ke ve mot nhan vat bi mat kiem soat đen muc moi loi noi doi ma anh ta noi khien anh ta lon len ve mat kich thuoc.
Trong bo phim Liar Liar, luat su Fletcher Reede (Jim Carrey) khong the noi doi trong 24 gio, do mot đieu uoc cua con trai ong đa tro thanh su that.
Trong bo phim Max Headroom nam 1985, nhan vat phim binh luan rang nguoi ta luon co the biet khi nao mot chinh tri gia noi doi vi "đoi moi cua ho di chuyen". Cau đua nay đa đuoc lap đi lap lai rong rai va đuoc dien giai theo nhieu cach.
Larry-Boy! And the Fib from Outer Space! la mot cau chuyen Veggie Tales ve mot sieu anh hung chong toi pham voi đoi tai sieu hut, phai ngan chan mot nguoi ngoai hanh tinh, tu goi minh la "Fib", pha huy thi tran Bumblyburg do nhung loi noi doi khien Fib phat trien. Noi su that la đao đuc cho cau chuyen nay.
Lie to Me la mot bo phim truyen hinh dua tren cac nha phan tich hanh vi, nhung nguoi đoc loi noi doi thong qua net mat va ngon ngu co the. Cac nhan vat chinh, Tien si Cal Lightman va Tien si Gillian Foster dua tren Tien si Paul Ekman va Tien si Maureen O'Sullivan đa đe cap o tren.
The Inversion of Lying la mot bo phim nam 2009 mo ta phat minh gia tuong ve loi noi doi đau tien, voi su tham gia cua Ricky Gervais, Jennifer Garner, Rob Lowe va Tina Fey.
Cuoc phieu luu cua Nam tuoc Munchausen ke cau chuyen ve mot nam tuoc the ky thu muoi tam, nguoi ke nhung cau chuyen ky quac, kho tin, tat ca nhung gi ong tuyen bo la co that.
Trong cac tro choi Grand Theft Auto IV va Grand Theft Auto V, co mot co quan ten la FIB, mot tro nhai ten cua FBI, đuoc biet đe che đay cau chuyen, hop tac voi toi pham va trich xuat thong tin bang cach su dung loi noi doi.


Tam ly hoc Tam ly hoc khang đinh rang kha nang noi doi la mot tai nang ma moi con nguoi tren toan cau đeu co.
Ly thuyet tien hoa đuoc Darwin đe xuat cho rang chi co ke manh nhat moi song sot va bang cach noi doi, chung ta huong đen viec cai thien nhan thuc cua nguoi khac ve hinh anh xa hoi va tinh trang, kha nang va mong muon cua ho noi chung. Cac nghien cuu đa chi ra rang con nguoi bat đau noi doi o khi sau thang tuoi, thong qua khoc va cuoi, đe thu hut su chu y cua cha me. Cac nghien cuu khoa hoc cung cho thay su hien dien cua su khac biet gioi tinh trong noi doi.
Mac du đan ong va phu nu noi doi voi tan suat bang nhau, đan ong co nhieu kha nang noi doi đe lam hai long chinh ho trong khi phu nu co nhieu kha nang noi doi đe lam hai long nguoi khac. Gia đinh la con nguoi la nhung ca nhan song trong mot the gioi canh tranh va cac chuan muc xa hoi nghiem ngat, noi ho co the su dung loi noi doi va lua doi đe tang cuong co hoi song sot va sinh san.
Noi theo khuon mau, Smith khang đinh rang đan ong thich phong đai ve kha nang tinh duc cua ho, nhung ne tranh cac chu đe ha thap ho trong khi phu nu tu đanh gia thap chuyen mon tinh duc cua ho đe khien ho tro nen đung đan va chung thuy hon trong mat đan ong va tranh bi coi la "gai hu".
Nhung nguoi mac benh Parkinson cho thay nhung kho khan trong viec lua doi nguoi khac, nhung kho khan lien quan đen chung roi loan chuyen hoa thuy truoc tran. Đieu nay cho thay mot lien ket giua kha nang khong trung thuc va tinh toan ven cua chuc nang thuy truoc tran.
Pseudologia awesomea la mot thuat ngu đuoc cac bac si tam than ap dung cho hanh vi noi doi theo thoi quen hoac bat buoc. Noi doi benh ly la tinh trang co xu huong qua muc hoac bat thuong khi noi doi va phong đai.
Mot nghien cuu gan đay cho thay viec sang tac loi noi doi mat nhieu thoi gian hon la noi su that. Hoac, nhu Chief Joseph noi ngan gon, "Khong can nhieu loi đe noi len su that."
Mot so nguoi tin rang ho la nhung ke noi doi thuyet phuc, tuy nhien trong nhieu truong hop, ho khong thuc su gioi nhu vay.


Ngay noi doi Chu thich Đoc them Adler, J.E. "Lying, deceiving, or falsely implicating," Journal of Philosophy, Vol. 94 (1997), 435–52.
Aquinas, T., St. "Question 110: Lying," in Summa Theologiae (II.II), Vol. 41, Virtues of Justice in the Human Community (London, 1972).
Augustine, St. "On Lying" and "Against Lying," in R.J. Deferrari, ed., Treatises on Various Subjects (New York, 1952).
Bok, S. Lying: Moral Choice in Public and Private Life, 2d ed. (New York, 1989).
Carson, Thomas L. (2006). "The Definition of Lying". Nous. Quyen 40 so 2. tr. 284–306. doi:10.1111/j.0029-4624.2006.00610.x.
Chisholm, R.M.; Feehan, T.D. (1977). "The intent to deceive". Journal of Philosophy. Quyen 74 so 3. tr. 143–59. doi:10.2307/2025605. JSTOR 2025605.
Davids, P.H.; Bruce, F.F.; Brauch, M.T. & W.C. Kaiser, Hard Sayings of the Bible (InterVarsity Press, 1996).
Denery II, Dallas G. The Devil Wins: A History of Lying From the Garden of Eden to the Enlightenment (Princeton University Press; 2014) 352 pages; Uses religious, philosophical, literary and other sources in a study of lying from the perspectives of God, the Devil, theologians, courtiers, and women.
Fallis, Don (2009). "What is Lying?". Journal of Philosophy. Quyen 106 so 1. tr. 29–56. SSRN 1601034.
Frankfurt, H.G. "The Faintest Passion," in Necessity, Volition and Love (Cambridge, MA: CUP, 1999).
Frankfurt, Harry, On Bullshit (Princeton University Press, 2005).
Hausman, Carl, "Lies We Live By," (New York: Routledge, 2000).
Kant, I. Groundwork of the Metaphysics of Morals, The Metaphysics of Morals and "On a supposed right to lie from philanthropy," in Immanuel Kant, Practical Philosophy, eds. Mary Gregor and Allen W. Wood (Cambridge: CUP, 1986).
Lakoff, George, Don't Think of an Elephant, (Chelsea Green Publishing, 2004).
Leslie I Born Liars: Why We Can't Live Without Deceit (2011)
Mahon, J.E. "Kant on Lies, Candour and Reticence," Kantian Review, Vol. 7 (2003), 101–33.
Mahon, J. E. "Two Definitions of Lying," International Journal of Applied Philosophy, Vol. 22, Issue 2 (2008), 211-230
Mahon, J.E. (2008; rev. 2015). "The Definition of Lying and Deception," Stanford Encyclopedia of Philosophy
Mahon, J.E., "Lying," Encyclopedia of Philosophy, 2nd ed., Vol. 5 (Farmington Hills, MI: Macmillan Reference, 2006), 618–9.
Mahon, J.E. "Kant and the Perfect Duty to Others Not to Lie," British Journal for the History of Philosophy, Vol. 14, No. 4 (2006), 653–85.
Mahon, J.E. "Kant and Maria von Herbert: Reticence vs. Deception," Philosophy, Vol. 81, No. 3 (2006), 417–44.
Mannison, D.S. "Lying and Lies," Australasian Journal of Philosophy, Vol. 47 (1969), 132–44.
O'Neill, Barry. (2003). "A Formal System for Understanding Lies and Deceit." Luu tru ngay 28 thang 2 nam 2008 tai Wayback Machine Revision of a talk for the Jerusalem Conference on Biblical Economics, June 2000.
Siegler, F.A. "Lying," American Philosophical Quarterly, Vol. 3 (1966), 128–36.
Sorensen, Roy (2007). "Bald-Faced Lies! Lying Without the Intent to Deceive". Pacific Philosophical Quarterly. Quyen 88 so 2. tr. 251–64. doi:10.1111/j.1468-0114.2007.00290.x.
Stokke, Andreas (2013). "Lying and Asserting". Journal of Philosophy. Quyen 110 so 1. tr. 33–60. SSRN 1601034.
Margaret Talbot (2007). Duped. Can brain scans uncover lies?. The New Yorker, ngay 2 thang 7 nam 2007.