Chuoi tieu hay chuoi gia (danh phap: Musa × paradisiaca) la mot loai chuoi cung nhu la mot giong chuoi trong trot trong nong nghiep, co nguon goc la ket qua lai ghep giua chuoi rung (Musa acuminata) va chuoi hot (Musa balbisiana), đuoc con nguoi trong va thuan hoa tu rat som. Nha khoa hoc Linnaeus ban đau su dung danh phap M. paradisiaca chi danh cho chuoi la hoac chuoi nau an, nhung cach su dung hien đai bao gom cac giong cay trong lai đuoc dung cho ca chuoi nau an va trang mieng. Danh phap ma Linnaeus đat cho chuoi trang mieng, Musa sapientum, đa tro thanh danh phap đong nghia cua Musa × paradisiaca.


Nguon goc Hau het tat ca cac giong chuoi nong nghiep ngay nay đeu la giong cay trong đuoc lai ghep tu hai loai hoang da la chuoi rung (M. acuminata) va chuoi hot (Musa balbisiana). Co ly thuyet cho rang nong dan Đong Nam A la nhung nguoi đau tien thuan hoa M. acuminata. Khi cay trong lan rong theo huong Tay Bac đen cac khu vuc co loai M. balbisiana sinh song ban đia (xem ban đo), su lai tao giua hai loai đa xay ra va sau đo phat trien thanh nhieu giong cay trong.
Hang tram giong cay trong cua hai loai đa đuoc nhan biet, so huu nhieu đac điem rat khac nhau nhung nhin chung la trung gian giua cac to tien. Cay chuoi thuong cao 2–9 m (7–30 ft) khi truong thanh. Phan tren mat đat cua cay la "than gia", bao gom la va phan goc hop nhat cua chung. Moi than gia co the tro ra mot cuong hoa duy nhat. Sau khi tro qua, than gia chet đi, nhung cac nhanh co the phat trien tu goc cay. Chuoi trong trot thuong vo sinh, khong hat hoac phan hoa.


Phan loai Cay chuoi ban đau đuoc Linnaeus phan thanh hai loai, ong đat la Musa paradisiaca đe chi nhung loai dung lam chuoi nau an va Musa sapientum đe chi nhung loai dung lam chuoi trang mieng. Sau đo nguoi ta phat hien ra rang ca hai "loai" cua ong thuc chat la cac giong cay trong đuoc tao ra nho lai ghep giua hai loai hoang da, M. acuminata va M. balbisiana. Hien nay, đuoc đat danh phap la M. × paradisiaca L. Theo gioi han cua đon vi phan loai hien đai, do đo danh phap M. × paradisiaca bao gom ca M. paradisiaca nguon goc cung voi M. sapientum, ve sau đuoc rut gon thanh danh phap đong nghia cua M. × paradisiaca.
Vao thoi tien Linneas, chuoi tieu đuoc đat la Mufa serapionis, chang han nhu Maria Sybilla Merian viet trong cuon sach Metamorphosis Insectorum Surinamensium cua ba nam 1705.
Co mot thoi, đe giai quyet su đa dang lon cua chuoi trong trot, gioi thuc vat hoc đa đat ra nhieu danh phap khac ma ngay nay đuoc xem la đong nghia cua M. × paradisiaca, chang han nhu M. corniculata Lour., su dung cho mot nhom chuoi co qua lon nhu sung bo. Cac giong trong trot hien nay đuoc đat thanh danh phap giong cay trong, đuoc phan loai theo nhom va phan nhom. Nhu vay, M. × paradisiaca vua la danh phap loai vua la giong cay trong. Xem danh sach giong chuoi đe biet them thong tin ve cach đat danh phap va phan loai giong chuoi.


Mo ta Chuoi tieu thuoc loai cay thao, thuong đuoc phan ra thanh 3 giong la tieu lun, tieu vua va tieu cao. Đac điem rieng tung giong:

Chuoi tieu lun: cay cao 1,2 - 1,5 m, than lon, la rong be ngang.
Chuoi tieu vua: cay cao trung binh 2 - 3,5 m. Theo đo, co phan biet thanh chuoi tieu trang va chuoi tieu hong. Chuoi tieu hong khi chin vo qua co mau vang tuoi, thit qua mau vang; con chuoi tieu trang co thit qua nhat hon; qua chin vao mua he thi vo van giu mau xanh, con chin vao mua đong thi vo co mau vang. Ve pham chat, chuoi tieu hong tot hon chuoi tieu trang.
Chuoi tieu cao: cay cao 2,5 - 5 m, chiu đuoc kho han, qua lon hon, san luong cao.
Re chuoi tieu co dang cu lon. Nhu cac loai chuoi khac, cay co than gia, moc thang, tron mem. La chuoi tieu to, dai, hinh bau duc, xanh đam, moc sit nhau, eo la co mau tim đo, goc la nhon va sau, co be; cuong tron co khuyet ranh. Khi tro qua, moi buong co tu 6 – 8 nai chuoi, moi nai co khoang 12 qua. Qua chuoi tieu co hinh cong nhu luoi liem. Vo qua xanh đam khi chua chin, luc chin thi chuyen sang vang tuoi. Thit qua vang non, rat thom va ngot.


Sinh thai = Khi hau =
Chuoi tieu sinh truong tot nhat tai vung khi hau am va am, khi luong mua trong nam phan bo đeu. Nhiet đo ly tuong trong khoang 15-35°C. Chuoi tieu sinh truong thuan loi khi luong mua hang thang phan bo đeu va đat khoang 200-220 mm/thang. Tru khi co đieu kien tuoi nuoc tot thi luong mua can thiet co the đat khong it hon 100 mm/thang. Tuy nhien, nen tranh trong cay tai noi hay xay ra ngap lut. Can tranh noi co gio bao lon boi vi chuoi la cay than thao nen rat man cam voi gio manh do khong co mo go. Ngoai ra, thoi vu trong trot cung nen tuy chinh theo mua vu. Truoc khi mua kho bat đau thi khong nen trong chuoi muon hon 6 tuan, cung can tranh thoi điem thu hoach trung voi thoi ky gio bao.


= Đat trong =
Chuoi tieu co the trong tren nhieu loai đat nhung thich hop nhat la đat phu sa co tang mat day, toi xop, nhieu mun, giau dinh duong, giu am va thoat nuoc tot. Neu vung đat co tang canh tac mong, nhieu cat, ngheo chat huu co hoac nhiem man se khien chuoi sinh truong kem du bon phan va tuoi nuoc đay đu. Đat trong can co tang mat day hon 0,75 m cho re chuoi phat trien, ham luong set va kha nang trao đoi cation khoang trung binh kha. Đo pH cua đat trong can đat khoang tu 5.0-7.0. Neu đat qua chua hoac qua kiem se khien qua bi anh huong, khong ngot va khong thom. 
Cac duong chat ma đat trong can co:

Đam anh huong đen qua trinh mam hoa phan hoa, đac biet khi hinh thanh hoa cai. Bon thieu đam se khien la chuoi moc cham, mong manh, buong it nai, nai it qua. Bon đu đam giup hoa tro som hon tu 1-2 thang, nang suat tang tu 5-20%. Bon thua đam se khien cay chuoi de nhiem benh, la day, xanh đam, qua nhieu nuoc, vi nhat.
Kali anh huong rat lon đen san luong va chat luong qua chuoi. Bon thieu kali se khien cay gay yeu de gay đo, de nhiem benh, mep la bi kho nhu chay. Bon đu kali giup cay chong benh tot, qua lon, thit qua ngon, thom. Bon thua kali khien cho qua nhanh chin, kho bao quan.
Lan anh huong khong ro bang đam va kali, nhung bon đu lan thi la se cung, chong đuoc nam benh, giup re phat trien.
Calci thieu hut se khien la bi đom vang, kem xanh, phien la nho, suc chong benh kem.


Hoa thuc vat Chiet xuat tu than cay chuoi tieu co tac dung uc che enzym PTP1B, đac biet phan đoan ethyl acetat co muc đo uc che đat 82,73% o nong đo 30 µg/ml. Trong cac chat phan lap tu than cay chuoi tieu, hai chat co kha nang uc che PTP1B manh gom cycloeucalenon co IC50 la 3,11 µM va acid myristic co IC50 la 10,75 µM.
La chuoi tieu chua cac hop chat hoat tinh sinh hoc gom co alkaloid, tannin, flavonoid, glycoside tim, saponin, đuong deoxy va carbohydrat. Alkaloid co cong dung chong oxy hoa, sot ret, chong con trung, bao ve cay chuoi mot cach tu nhien. Dich chiet tho tu la chuoi tieu co hoat tinh sinh hoc tot, đat hieu qua cao khi xu ly sau to. Theo khao sat, trong đieu kien moi truong thich hop, phun truc tiep dich chiet len sau to khoe manh, khong di tat, voi nong đo 30 g/L, nhiet đo khoang 28-29℃, thoi tiet mat me, thong thoang. Sau 35 phut ke tu luc phun, so sau to chet hoan toan.
Qua chuoi tieu chua protein, tinh bot, chat beo, muoi khoang (calci, phosphor, sat, kali, kem), vitamin A, C, E, nhom B, chat gom, carbohydrat, carotene.


Dinh duong Theo Vien Dinh duong quoc gia Viet Nam, chuoi tieu giau chat dinh duong nhat trong rat nhieu loai chuoi, cung cap nhieu nang luong nhat trong cac loai qua ngot tai Viet Nam, thich hop voi moi nguoi, moi lua tuoi. Cu the:

Trong 100 g chuoi tieu chin chua 74,4 g nuoc; 1,5 g protein; 0,2 g lipid; 0,4 g acid huu co; 22,2 g carbohydrat; 0,8 g cellulose; 0,9 g chat tro. Cung cap gan 100 kcal cho nang luong co the, vuot xa cac loai qua ngot khac nhu cam, đu đu chin, nhan, vu sua. Ham luong vitamin gom 0,04 mg B1; 0,05 mg B2; 0,7 mg PP; 6 mg C cung voi 45 μg beta-caroten. Thanh phan khoang chat gom 8 mg calci, 0,6 mg sat, 41 mg magnesi, 0,12 mg mangan, 28 mg phosphor, 329 mg kali, 19 mg natri, 0,37 mg kem, 140 μg đong, 0,9 μg seleni. Ham luong carbohydrat trong qua chin rat cao; o dang glucose (20%), fructose (1,5%) va saccarose (65%); la nhung loai đuong tu nhien de tieu hoa, hap thu nhanh va cung cap nhieu nang luong cho co the.
Trong 100 g chuoi xanh chua chin chua: 74,91 g nuoc; 89 cal nang luong, 1,09 g chat đam; 0,03 g chat beo; 22,84 g carbohydrat; 2,6 g chat xo; 12,23 g đuong tu nhien; 5 mg calci; 22 mg phosphor; 0,26 mg sat; 358 mg kali; 0,15 mg kem; 1 mg natri; 8,7 mg vitamin C; 64 IU vitamin A; 0,1 mg vitamin E; 0,5 mg vitamin K; 0.67 mg vitamin B6; 0,031 mg thiamin; 0,073 mg riboflavin; 0,665 mg niacin; 20 mg folate.


Cong dung = Am thuc =
Qua chuoi tieu la thuc pham thuong đuoc an tuoi ca khi con xanh lan luc chin, hoac che bien thanh nhieu mon khac. Chuoi tieu con xanh, chua chin, co the đuoc cat lat an kem voi rau thom song trong cac mon cuon hoac mon goi đe giam bot vi tanh, xao chuoi, nau ca kho chuoi, luon om chuoi, lam giam chuoi,… hoac đon gian la luoc chuoi. Chuoi tieu chin vang thuong đuoc an truc tiep, lam sinh to chuoi, kem chuoi, banh chuoi, chip chuoi nuong,...


= Suc khoe =
Chuoi tieu co nhieu cong dung tot voi suc khoe nguoi. Cu the:

Chac khoe xuong: chuoi tieu khong chua nhieu calci nhung lai co kha nang thuc đay hap thu calci cho he xuong chac khoe, nho chat fructooligosaccharides.
The chat khoe manh: chuoi tieu khi an vao thuong đuoc tieu hoa nhanh, chua luong kali doi dao cung cap cho co the va khoi phuc nang luong hieu qua đe van đong lien tuc trong vong 90 phut. An vai qua chuoi chin se cung cap nguon nang luong đang ke, khoang hang tram calo cho co the, do đo đay la thuc an tot danh cho nguoi lao đong the luc nang, van đong vien the thao can nhieu glucose trong mau.
Chong suy nhuoc: chuoi tieu chua chat tryptophan, mot loai amino acid co trong co the san xuat ra chat gay ngu serotonin va melatonin giup thu gian, cai thien cam xuc, khien tinh than thoai mai hon.
Tang cuong tam trang: chuoi chua vitamin B6 giup đieu hoa luong đuong glucose trong mau lam anh huong toi tam trang. Nguoi bi tram cam an chuoi tieu hang ngay co the giup giam cang thang va stress, giup tam trang thoai mai, suy nghi tich cuc va cai thien tinh trang benh.
Chong thieu mau: chuoi tieu co ham luong sat cao, giup kich thich san xuat hemoglobin trong mau nen co the giam nguy co thieu mau.
Cai thien da day: theo nghien cuu, chuoi tieu xanh co tac dung kich thich tang truong lop mang nhay lot ben trong da day, kich thich tao them nhung te bao san xuat chat nhay, khien mang nhay day len, ngan can dich vi tran vao thanh da day, ngua kha nang gay benh.
Nhuan trang: hang ngay an 1-2 qua chuoi tieu luc sang som khi con đoi hoac sau moi bua com hoac an 1 qua buoi toi truoc khi đi ngu, se giup nhuan trang tot.
Ho tro tim mach: theo Hiep hoi Tim mach My, chuoi tieu chua nhieu kali, co tac dung can bang luong natri, đieu hoa chuc nang co tim, tu đo giup on đinh huyet ap o muc trung binh, giam nguy co huyet ap tang cao va ngua đot quy đen 40%; cung cap luong lon vitamin B6, cung 422 mg kali tuong đuong 9% ham luong kali can thiet cho co the mot ngay.
Ho tro giam can, đep da: chuoi tieu chua luong chat xo lon, giup kiem che cam giac them an va giam luong calo tieu thu trong mot thoi gian dai, duy tri luong đuong on đinh trong mau, chat kali trong chuoi giup bai tiet luong muoi du thua ra khoi co the, giup giam can, duy tri voc dang, min da va san chac co bap, ngan can tinh trang mat nuoc.
Giup san sinh collagen: chuoi tieu cung cap 15% luong vitamin C can thiet cho co the mot ngay. Vitamin C giup co the tang suc đe khang, bao ve mach mau, san sinh collagen ket noi co, xuong va cac mo khac trong co the.
Ho tro tieu hoa: mot qua chuoi chi khoang 105 calo nhung lai chua đen 12% chat xo; chat xo la thanh phan quan trong cho suc khoe đuong tieu hoa.
Tang kha nang tap trung: theo khao sat, chuoi tieu chua kali giup hoc sinh tap trung tot hon va vitamin nhom B doi dao giup he than kinh bot cang thang.
Sang mat: kali trong chuoi tieu chin giup co the bai tiet luong muoi du thua, tac nhan khien te bao tich nuoc, gay cho mat sung đo. Ngoai ra carotene trong chuoi co the giam nhe met moi cho mat, phong tranh mat bi lao hoa som.


= Y hoc =
Chuoi tieu co tac dung y hoc tot đoi voi nhieu trieu chung benh o nguoi. Cu the:

Voi benh gan, chuoi tieu chin la thuc pham tot do chua carbohydrat san co ma benh nhan rat can, đac biet la loai de hap thu đe tang cuong du tru glycogen trong gan, bao ve gan chong lai cac tac nhan nhiem đoc va ngan gan tham nhiem mo.
Voi benh nhan tang huyet ap, chuoi tieu chin la thuc pham tieu bieu giup ha huyet ap tot, chua gan 400 mg kali trong 100 g va khong co tac dung phu, giup can bang luong natri, đe phong đot quy. Neu an đeu 2-3 qua chuoi tieu chin moi ngay, trong vai tuan, co the lam giam đuoc khoang 10% chi so huyet ap hoac hon.
Theo nghien cuu cung chi ra chuoi tieu chin quan trong đoi voi che đo an it lipid, kieng muoi va lam giam luong cholesterol cao trong mau.
Voi benh hac lao, sau khi ve sach phan da benh bang nuoc am, dung qua chuoi tieu xanh, cat lat cho nhua chay ra roi thoa vao vet hac lao tren da va đe kho tu nhien, thuc hien 4 - 5 lan/ngay. Đoi voi benh da lieu khac do vi khuan, nam gay ra ngua va ton thuong da, dung vo chuoi tieu xanh cha xat len phan da bi ngua hoac dung nuoc đun tu vo đe rua, co tac dung lam se, ngan can nam va vi khuan sinh soi. Da bi ghe lo, bong lua hoac nuoc soi, dung qua bo vo, gia nat roi vat, thoa len vet thuong 2 lan/ngay. La non trong than gia, lay gia nat, đap vet thuong đe cam mau, xoa diu vet bong. Nuoc cot tu cu chuoi tieu gia nhuyen hoac dich than cay khi uong co tac dung chua sung tay, nhot sung đau.
Voi benh đuong ruot, chuoi tieu chin mem va giau chat xo, giup trung hoa luong axit du thua, giam đau da day, đong thoi xoa diu, thuc đay da non phat trien tai cac vet thuong ton trong viem ruot ket co loet, chong lai roi loan ruot va da day. Do tac dung nhuan trang va nhieu chat xo, chuoi tieu chin thuong dung đe tri tao bon. Chuoi tieu xanh (thuong dung dang bot) giup kich thich lop mang nhay phat trien, tao đieu kien cho vet viem loet da day chong lanh. Qua xanh, vo qua hay re cu con đuoc dung chua benh kiet ly, đau bung, tho ta, tieu chay cap va man tinh, tri hoac đai tien ra mau, nong cuong, me sang, co giat,...
Voi cac benh ho hap nhu viem phe quan, ho khan, nong phoi,..., dung 2 - 3 qua chin cat lat, đun cach thuy cung khoang 100gr đuong phen, an 1 - 2 lan/ngay, lien tuc trong khoang 10 ngay se giup giam benh.
Voi benh gut, kali trong chuoi tieu chin giup đao thai, giam su ngung tu acid uric gay viem tai khop.


= Khuyen cao =
Mac du co nhieu cong dung tot, nhung đoi voi chuoi tieu cung co nhieu khuyen cao than trong. Do chua nhieu carbohydrat, nen chuoi tieu khong thich hop voi benh nhan tieu đuong vi se gia tang luong đuong trong mau. Nguoi bi cac trieu chung nhu đau da day, sau rang, thua can, beo phi, suy than hoac đang bi đau đau... khong nen an chuoi tieu theo cac khuyen cao y khoa. Đoi voi tre em, khong nen cho cac be an chuoi tieu khi đang đoi, tao bon hoac tieu chay. Luong an đuoc khuyen nghi hang ngay la 1-3 qua chuoi tieu moi ngay. Đay la luong vua phai đoi voi hau het nguoi khoe manh.


Tham khao Lien ket ngoai