Naga hay Na-gia (tieng Hindi: नाग) la mot sinh vat dang ran ho mang co nguon goc tu An Đo giao. Trong tieng Phan no co nghia la ran ho mang, ran lon, hay con rong, va cung co the noi la ran lai nguoi trong truyen thuyet nhieu nuoc chau A, mot con Naga giong cai đuoc goi la Nagi hay Nagini. Naga la ran ho mang co cai đau banh lon, la chua te cua loai ran, chung la loai ran lon nhat, noc đoc khung khiep nhat, co kha nang giet 20 nguoi hoac mot con voi lon truong thanh Trong tieng Phan Naga con co nghia la huy bo moi toi ac. Naga đuoc tim thay đau tien trong truyen thong van hoa Hindu va pho bien hau het cac quoc gia chau A đac biet la o Đong Nam A.


Mo ta Naga chi mot vi than hay mot sinh vat co hinh dang la ran ho mang An Đo hu cau hoa đuoc thay truoc het trong truyen thong van hoa Hindu va sau đo rat pho bien trong Phat thoai va trong nghe thuat tao hinh Phat giao o hau het cac quoc gia chau A. Trong ngu canh van hoa Han, Naga đuoc phien am la Na Gia, đuoc đong nhat voi rong/long va no lai tich hop voi nhung tin niem ban xu đe tro thanh nhung linh vat/linh than ham chua nhieu đac điem va tinh chat phon tap kho co the noi cho cung.
Ve hinh tuong, Naga thuong đuoc the hien duoi dang nua nguoi (tu hong tro len) va nua con lai la dang ran cuon. Hau het Naga co mau trang, mot mat hai tay, hai ban tay chap lai thanh kinh hoac lam cu chi dang hien chau bau. Chung co mot, ba, nam, bay cai mao đau hay bay con ran nho ngoc len nhu mot cai mao tren đau Naga va nhung con ran nay co mau sac tuong ung voi nam đang cap cua Naga theo nam đang cap trong xa hoi An Đo truyen thong.


Quan niem Nguoi An Đo quan niem Nagar la linh hon thien nhien, bao ve cac con suoi, gieng nuoc va cac con song, ran Naga la bieu trung cho su thinh vuong, than bao ve mua mang, mang nuoc tuoi cho ruong vuon. Ran Naga con la bieu tuong cho su ket noi giua coi nhan gian va niet ban. Trong truyen thuyet cua nguoi Khmer, ran Naga tuong trung cho vi than Siva. Ran Naga cuon tron lay cai goc cua truc the gian, bieu trung cho su sinh thanh, phat trien va huy diet, nang đo va on đinh the gioi. Ran Naga co nhieu than thong hanh su theo nghiep ac, nhung nho anh huong cua Phat thi Naga hoan toan đuoc thien hoa.
Phat giao Kim cuong thua Tay Tang thua huong bieu trung Naga tu di san co cua An Đo đuoc tich hop vao Phat giao thoi so ky. Chung la nhung linh vat ha gioi, duoi đat va duoi bien, đac biet la thuy gioi cua song ho, ao gieng va bien ca. Trong vu tru luan Phat giao, chung tru xu la o tang cuoi cung cua nui Meru/Tudi, la luc luong canh giu cac kho bau va kinh tang o coi duoi. Bo-tat Long Tho (Nagarjuna) co le la nguoi đau tien nhan đuoc tang kinh đuoc loai Naga bao quan duoi thuy gioi, đo la kinh Bat-nha Ba-la-mat-đa. Tam vua Naga (Nagaraja; Tang ngu: klu’i rgyal-po) la danh sach pho bien trong truyen thong Phat giao.


Truyen thuyet = Cuu thu =

Moi thu truyen kiep cua Naga va Garuda, goc tu thien su thi Mahabharata. Naga la mot linh vat a than, goc Hindu giao co hinh tuong mat nguoi than ran, voi co banh cua loai ran ho mang. Theo truyen thong Hindu giao, Naga la con cua Kadru, vo cua an si Kasyapa. Kadru đa sinh ra 1.000 qua trung va no ra 1.000 con ran, nham muc đich tao nen cong đong dan cu cho coi Patala, tuc coi am, duoi mat đat goi la Naga-loka đat duoi su thong tri cua cac Naga Chua (Nagaraja).
Ke thu truyen kiep cua loai Naga la loai chim Garuda (thuong đuoc goi la chim canh vang/ kim si đieu trong kinh van Phat giao). Qua mot cuoc đanh cuoc dai dot, Vinata tro thanh no le cho chi cua minh la Kadru, Garuda buoc phai tuan theo menh lenh cua cac Naga. Mac du phuc tung loai Naga nhung Garuda luon nuoi moi thu han va nhung đo ky đa tich tu lai khien Garuda khong the buong bo. Garuda đa cau xin đam Naga cach thoat khoi kiep no le cho me minh. Đam Naga đa buoc Garuda đem thuoc truong sinh amrita cho chung đe đoi lay su tu do.
Garuda đanh cap thuoc truong sinh cua chu than mang ve đe đap ung đieu kien do cac Naga đua ra. Than Vishnu đa đuoi theo Garuda đe đoat lai thuoc truong sinh va Garuda trong luc chay tron đa lam roi mot so giot amrita tren đam co kusha. Cac Naga lien đo xo ra liem lay thuoc truong sinh dinh tren la co. Do đo, luoi chung bi canh sac cua co kusha che lam đoi, dau vet con đen ngay nay, tu đo, Garuda van coi loai Naga la ke thu va luon tim cach bat chung đe an.


= Ve Phat =

Trong su tich ke ve cuoc đoi cua đuc Phat Thich Ca Mau Ni cung co lien quan đen hinh tuong ran Naga. Luc hoang hau Maya ha sinh ngai tai vuon Lam Ti Ni, Thai tu Tat Đat Đa đuoc mot vua ran Naga chin đau phun nuoc tam, đien tich nay đuoc nguoi Trung Hoa mo ta bang đe tai đieu khac la hinh tuong chin con rong bao quanh Đuc Phat so sinh, ma nguoi ta quen goi la "Tuong Cuu Long".
Theo phat giao Khmer, ran than Naga la loai vat linh thieng va gan lien voi phat giao Khmer. Su tich ve cuoc đoi đuc phat cung co rat nhieu chi tiet lien quan đen loai vat nay. Khi thai tu Tat Đat Đa thanh đao ngoi thien gan bo song Much Cha Linh, khi ay troi noi con giong gio, mua to nuoc dang cao, mot chua ran Naga bay đau xuat hien đen gan đuc the ton va cuon than minh lai lam vach ngan nuoc va lay đau minh lam mai che mua cho đuc phat.
Trong kinh Maha sat đau, luc Phat ha the, co con ran 9 đau phun nuoc thom tam cho Đuc Phat.Vao tuan thu 6, sau khi thanh đao, bong nhien co tran mua to, gio lon, troi toi sam sap, may đen keo đen, mang xa vuong Mucakinda tu o chui ra, uon minh quan quanh Phat đe bao ve cho Ngai. Đau ran banh ra che mua cho. Vi the, mua gio khong anh huong đen qua hinh tu luyen. Ngay thu 7, khi troi quang, may tanh, ran than roi bo Đuc Phat, hoa than thanh mot thanh nien tuan tu, khai sang cho.
Mot cau chuyen khac lai ke rang, ran Nagar chinh la vi than Ho phap canh giu vien ngoc cua moi đieu uoc va cau chuyen ke ve su tich Bay ngay tu đau tien cua Phat. Trong thoi gian tu kho hanh duoi coi Bo Đe thi mua gio noi len, nuoc dang cao ngap ca cho ngoi thien va co mot vi vua ran Nagar lien bo ra khoi noi tru an cua minh, lay than cuon lai thanh bay vong tron nhu bao toa cho Phat ngoi nhap đinh khoi bi ngap nuoc va vuon cao 7 chiec đau phinh to ra tao thanh cai tang che cho cho Phat.
Theo phat thoai khac thi co mot chua ran Naga vi sung bai phat giao nen hoa than thanh mot vi Sa Di va sinh hoat ton giao nhu cac vi Sa Di khac. Đuc phat biet va moi vi chua ran Naga lai bao viec tu hanh ngoai loai nguoi ra, khong co loai đong vat nao tu thanh chinh qua ca, vi the nha nguoi khong nen bo cong phi suc. Naga moi thinh cau neu sau nay co nguoi nao xuat gia xin hay gan ten cho ho truoc khi lam le xuat gia. Đuc the ton đong y va tu đo nhung nguoi chuan bi xuat gia đuoc goi la Naga.


= Nguoi Khmer =

Co rat nhieu truyen thuyet noi ve nguon goc ra đoi cua ran Nagar o Đong Nam A. Trong đo, co truyen thuyet lap quoc cua nguoi Khmer. Quoc vuong Kampu va Hoang hau Nagar, con gai cua vua ran Nagar cung nhau sang lap va xay dung nen đat nuoc Campuchia. Tu đo, hinh tuong ran Nagar đuoc xay dung khap noi tai cac ngoi chua, cong chua va đen tho, voi y nghia la vi than canh giu chon thieng lieng va la loai co kha nang bao ve nguon nuoc Cac vi vua Khmer thi tin minh đa giao phoi voi mot Nagini xinh đep đe duy tri dong doi hoang gia. Trong Chan Lap phong tho ki, Chau Đat Quan viet rang: hang đem quoc vuong đeu co đen ngu voi mot nang tien ran.
Hoi con trai tre vi vua đau tien vuong quoc Chan Lap la Kampu rat tai gioi, trong lan vuot bien sang đat nuoc cua nhung hon đao, đa gap con gai vua ran Naga, mot co gai nhu nang tien giang the. Khi đo, vua ran Naga to chuc le ken re. Kampu đa vuot qua tat ca cac chang trai trong cac cuoc thi van vo đe lam chong cong chua Naga. Vo chong Kampu đa ket noi cac bo lac, lap nen vuong quoc Chan Lap. Cong chua Naga đa tro thanh Hoang hau, cac vi vua the he sau khi xay dung cac cung đien, chua chien, cac cong trinh tam linh đeu đap tuong ran Naga đe tho, xem đo la vi than canh giu chon linh thieng.


Kien truc Trong Phat giao Naga co hinh dang cua mot con ran mang banh lon, thuong xuat hien voi mot cai đau hay nhieu đau. Trong nghe thuat Phat giao, Naga thinh thoang đuoc mieu ta duoi dang mot con ran ngoc nhung cai đau len cao phu che Phat va thuong thay o tranh, tuong mo ta Phat thien đinh ngoi tren nhung cuon quan cua vua Naga. Đay la mot pho bien trong nghe thuat Phat giao, đac biet xuat sac la cac pho tuong sa thach cua my thuat Campuchia the ky XI, XII. Trong nhung ngoi chua, ran than Naga xuat hien khap noi, tu cong chua, đen noc chua, đau đao, tren nhung canh cua tu đung kinh sach voi y nghia bao ve Phat khoi ta ma ngoai đao.
Trong kien truc nhieu ngoi chua co cua nguoi Khmer Nam bo, hinh anh cau vong va ran Naga tuong trung cho cau noi giua tran gian va coi Niet ban. Cac phu đieu Naga noi mai cuon cua ngoi chua nguoi Khmer co y nghia trong viec tru ta, tranh hoa hoan va bao ve đao Phat. Hinh dang uon luon cua ran Naga tao nen nhung cung vom quanh cac tien cot, nhung lan can quanh cac ho nuoc va loi đi. Nhung loi đi đo thuong đuoc goi la "cau Naga", nhung trong moi truong hop than hinh dai tuong trung cho cau vong noi lien thien gioi va ha gioi.
Ran Naga la mo tip trang tri quan trong va pho bien trong nghe thuat đieu khac Phat giao Khmer phu hop voi nhung kien truc quanh co, uon luon cua cac cong trinh phat giao Khmer. Cac mo tip trang tri hinh đau ran Naga rat hung du nhung bao gio va o đau cung thay quay đau xuong đe toa ve thuan phuc truoc oai luc cua phat giao. Đieu đo con co nghia, phat giao co nhung đieu đac biet trong qua trinh đo the va cam hoa the gian. Trong cac ngoi chua Khmer o vung Tay Nam Bo đeu co ran Naga ngu tren cac mai chua, cac đau đao đe xua đuoi ta ma va bao ve đao Phat.
Ngoai ra cung co hinh tuong ran Naga đuoc cham tro bang xa cu uon luon quan quanh nhung canh cua chua, tren nhung chiec tu đung kinh sach, tren nhung chiec xe tang đua nguoi chet đen noi hoa thieu tuong trung cho vi than đua linh hon nguoi tot len coi Niet Ban. Mang mot thong điep ve y nghia trong phat giao nam Tong Khmer hinh tuong ran mot đau la bieu tuong cho đuc toan giac, nghia la tren the gian chi mot đuc phat duy nhat la đang toan giac va cung chinh đieu đo nen nguoi Khmer ho chi tho mot vi phat Thich Ca duy nhat ma khong tho them mot vi phat hay mot vi than nao khac; hinh tuong ran ba đau la tuong trung cho tam bao, gom Phat bao, Phap bao va Tang bao.

O mien Bac Thai Lan, Naga la mot quy uoc kien truc pho bien. Trong vai tro bao ho chanh đien tho Phat, Naga đuoc the hien duoi dang Naga truot tren diem mai chua; cuon/quan duoi mai hien gie ra đen tu nhung ram mai; bao quanh khung/cua to vo; truot tren mat tien cot/tru; va luon song doc theo lan can chanh đien phuc hop. Trong moi truong hop, đau Naga hay nhung cai đau dung đung nhu che cho, mieng chung mo to, the luoi va nhung hang rang sac nhon. Ngon lua bung len tu đau, cach đieu hoa cao. Tu co than hinh Naga thuong hay ru xuong thanh dai uon cong đeu đan lam diu bot tinh du ton cua con mat tron ruc chay va day vay lung tua tua.
Naga co the xuat hien đon le hay trong dang nhieu đau. Nhung cai đau, thuong la so le, nhung cai đau hai ben hay nho hon cai đau chinh giua vuon cao. Trong dang nhieu đau, nhung cai đau thuong đoi mu mien, tao nen cho bo cuc ba mat. Thi thoang Naga xuat hien rieng le, nhung pho bien hon thuong đuoc mieu ta la đau no moc ra tu mieng thuy quai Makara, nhu bieu thi su ket hop cua hai loai bo sat huyen thoai nham tang cuong su dung manh đe bao ho/ ngan ngua su tham nhap cua cac the luc xau ac vao chua qua cac khe ho, nhung lo trong.
Nhung đo an kien truc noi tren khong chi pho bien o Bac Thai ma con the hien rong rai trong cac chua thap Phat giao Nam tong o cac quoc gia khac. Trong cac cong trinh co, co cac hinh tuong ran 3 đau, 5 đau, 6 đau, 7 đau va 9 đau. Ran 3 đau tuong trung cho thien – đia – nhan; 5 đau la kim–moc–thuy–hoa–tho; 6 đau bieu trung cho nu gioi, trai đat, the xac va su chet choc, 7 đau tuong trung cho su đac đao trong tu hanh va 9 đau chinh la con đuong dan len thien đang.
Ran Naga trong tieng Khmer goi la Niek la hinh tuong hien dien trong van hoa Khmer co le tu truoc khi van hoa An Đo anh huong đen vung đat nay vi nguoi Khmer von co tin nguong ban đia la tuc tho ran. Theo tieng Khmer rong đuoc goi la Neak. Đay la mot hinh tuong co vi tri đac biet trong van hoa, tin nguong cua Phat giao Khmer. Trong kien truc co mo tip Rong mot đau, chinh la rong Se-sa La loai rong đuoc hinh thanh tu nhung hat bui cua vu tru, truong ton, Rong ba đau Neak Kol-la-pa, Rong nam đau Neak A-non-ta, Rong bay đau co ten goi la Neak Meach-cha-linh, Rong chin đau Neak Va-so-ky, la loai rong cua coi tren, cua than linh.
Trong cac cong trinh kien truc chua Khmer noi rieng, nghe thuat tao hinh noi chung đeu xuat hien hinh tuong rong. Phan lon rong thuong xuat hien tren cac bo noc, vach tuong, cot. Rong cung la bieu tuong cho Phat, nen đem rong đat len noc Chanh đien (đat Phat) hoac cac cong trinh khac trong chua chien, con nhung con rong đuoc trang tri tai cac day lan can o bac cau thang len xuong hoac cac tay cam tren nhung chiec cau hoac doc cac truc đuong vua co y nghia bao ve, vua la cau noi giup cho con nguoi toi đuoc coi troi, coi hanh phuc, la niem mong uoc chung cua nguoi Khmer tu đo, chua Khmer co nhieu tuong đieu khac ran Nagaraja ngu tren cac mai chua, cac đau đao đe xua đuoi ta ma va bao ve đao Phat, Nagaraja đuoc cham tro bang xa cu uon luon quan quanh nhung canh cua chua, cot co, hay tren nhung chiec tu đung kinh sach, tren nhung chiec xe tang.


Chu thich Tham khao Beer, Robert (1999), The Encyclopedia of Tibetan Symbols and Motifs, Shambhala, ISBN 978-1-57062-416-2
Muller-Ebeling, Claudia; Ratsch, Christian; Shahi, Surendra Bahadur (2002), Shamanism and Tantra in the Himalayas, Inner Traditions, ISBN 9780892819133
Maehle, Gregor (2007), Ashtanga Yoga: Practice and Philosophy, New World Library, ISBN 978-1-57731-606-0
Norbu, Chogyal Namkhai (1999), The Crystal and The Way of Light: Sutra, Tantra and Dzogchen, Snow Lion Publications, ISBN 1-55939-135-9
Handa, Omacanda (2004), Naga cults and traditions in the western Himalaya, Indus Publishing
Visser, Marinus Willem de (1913), The dragon in China and Japan, Amsterdam:J. Muller
Vogel, J. Ph. (1926), Indian serpent-lore; or, The Nagas in Hindu legend and art, London, A. Probsthain