Bangladesh (tieng Bengal: বাংলাদেশ Bamladesa, phat am [ˈbaŋladeʃ] , nghia la "Đat nuoc Bengal"), ten chinh thuc la Cong hoa Nhan dan Bangladesh (tieng Bengal: গণপরজাতনতরী বাংলাদেশ), la mot quoc gia co chu quyen nam o vung Nam A. Bangladesh giap An Đo o phia tay, bac, va đong nen gan nhu bi bao vay tru mot đoan bien gioi giap voi Myanmar o phia cuc đong nam va Vinh Bengal o phia nam. Cung voi tieu bang Tay Bengal cua An Đo, quoc gia nay la mot thanh phan cua khu vuc chung cua dan toc-ngon ngu Bengal.
Bien gioi cua Bangladesh đuoc xac đinh theo su Phan chia An Đo nam 1947, khi no tro thanh nua phia đong cua Pakistan (Đong Pakistan), chia cach 1.600 km (1.000 dam) voi nua phia tay. Du cung co ton giao chinh la Hoi giao, su ngan cach ve ngon ngu va dan toc giua phia đong va phia tay cong voi mot chinh phu chu yeu cua Tay Pakistan, khien nuoc nay tuyen bo đoc lap duoi su lanh đao cua Sheikh Mujibur Rahman nam 1971 sau mot cuoc Chien tranh giai phong Bangladesh đam mau, voi su tro giup cua An Đo. Nhung nam sau đoc lap la giai đoan bat on chinh tri cua đat nuoc, voi muoi ba chinh phu va it nhat bon cuoc đao chinh quan su.
Dan so Bangladesh xep hang thu tam tren the gioi, nhung voi dien tich chi 147.575 km² (đung thu 94), bien nuoc nay tro thanh mot trong nhung nuoc co mat đo dan so cao nhat the gioi. Đay la quoc gia co cong đong Hoi giao lon thu ba the gioi, nhung so tin đo Hoi giao van hoi it hon so voi so tin đo Hoi giao tai An Đo (du Hoi giao chi la ton giao phu tai An Đo). Ve mat đia ly, nuoc nay chu yeu gom Đong bang song Hang-Brahmaputra, nuoc nay cung co nhung tran lut theo gio mua hang nam, va thuong co loc xoay. Bangladesh la mot thanh vien sang lap Hiep hoi Nam A vi su Hop tac Khu vuc (SAARC), BIMSTEC, va la mot thanh vien cua To chuc Hoi nghi Hoi giao (OIC) va D-8.


Lich su Nhung tan tich cua nen van minh tai vung đai Bengal co nien đai tu 4.000 nam truoc, khi vung nay la noi sinh song cua nguoi Dravida, Tang-Mien va Nam A. Nguon goc chinh xac cua tu Bangla hay Bengal hien van chua đuoc biet, du moi nguoi tin rang no xuat phat tu bo lac Bang noi tieng Dravida đa tung song o vung nay khoang nam 1000 TCN. Sau khi nguoi An-Arya toi đay, vuong quoc Gangaridai đuoc thanh lap tu it nhat the ky thu VII TCN, sau nay vuong quoc nay thong nhat voi Bihar thuoc Đe che Magadha. O thoi trieu đai Maurya đuoc Chandragupta Maurya thanh lap, Đe che Magadha trai dai hau nhu mot nua tieu luc đia An Đo va nhieu phan cua Ba Tu cung nhu Afghanistan. Bengal sau nay tro thanh mot phan cua đe che Gupta tu the ky III toi the ky VI. Sau khi đe che nay sup đo, mot trieu đai Bengal kha ruc ro ten goi Shashanka đuoc thanh lap nhung khong ton tai lau. Sau giai đoan quan chu, trieu đai Pala Phat giao cai tri vung nay trong hon 400 nam, tiep sau la mot giai đoan cam quyen ngan cua trieu đai Sena Hindu. Đao Hoi bat đau du nhap vao Bengal o the ky XII nho cac nha truyen giao Sufi va nhung cuoc chinh phuc sau nay cua Hoi giao giup ton giao nay phat trien ra toan vung. Bakhtiyar Khalji, mot vi tuong nguoi Tho Nhi Ky, đanh bai Lakshman Sen cua trieu đinh Sena va chinh phuc nhieu vung rong lon tai Bengal. Vung nay nam duoi su cai tri cua nhieu trieu đai Hoi giao va cac vi lanh chua phong kien trong 500 nam sau đo. Toi the ky XVI, đe che Mughal kiem soat Bengal, va Dhaka tro thanh mot trung tam tinh ly quan trong cua chinh quyen Mughal.
Nhung thuong nhan chau Au toi đay tu cuoi the ky XV, va anh huong cua ho dan tang len toi khi Cong ty Đong An cua Anh gianh quyen kiem soat Bengal sau tran Plassey nam 1757. Cuoc noi day đam mau nam 1857, đuoc goi la cuoc binh bien Sepoy, dan toi viec quyen luc đuoc giao cho hoang gia Anh, voi mot vi pho vuong nguoi Anh quan ly bo may hanh chinh (Baxter, trang 30—32). Trong thoi thuoc đia, nan đoi nhieu lan xay ra tren tieu luc đia An Đo, gom ca nan đoi Bengal nam 1770 khien 3 trieu nguoi chet. Trong giai đoan tu 1905 đen 1911, mot no luc phan chia tinh Bengal thanh hai vung, voi Dhaka la thu phu vung phia đong đa som that bai (Baxter, trang 39—40). Khi An Đo bi chia se nam 1947, Bengal đuoc chia theo vung ton giao, voi vung phia tay thuoc An Đo va vung phia đong tro thanh lanh tho Pakistan voi ten goi la tinh Đong Bengal (sau nay đuoc đoi ten thanh Đong Pakistan), voi thu phu tai Dhaka. Nam 1950, cuoc cai cach ruong đat hoan thanh o Đong Bengal voi viec bai bo he thong phong kien Zamindar (Baxter, trang 72). Tuy nhien bat chap suc manh kinh te va nhan khau cua phia đong, chinh phu Pakistan va quan đoi van bi thong tri boi tang lop thuong luu phia tay. Phong trao ngon ngu Bengal nam 1952 la dau hieu đau tien ve su xich mich giua hai vung cua Pakistan (Baxter, trang 62—63). Su bat man voi chinh phu trung uong ve cac van đe van hoa va kinh te tiep tuc tang len trong thap ky tiep theo, trong thoi gian ay Lien đoan Awami noi len tro thanh tieng noi chinh tri cua dan cu noi tieng Bengal. Lien đoan đa keu goi quyen tu tri trong thap nien 1960, va 1966, chu tich phong trao Sheikh Mujibur Rahman bi tong giam; ong đuoc tha nam 1969 sau mot vu noi day chua tung thay cua nguoi dan.
Nam 1970, bao Bhola đa tan pha vung bo bien Đong Pakistan, chinh phu trung uong phan ung cham chap. Su tuc gian cua nguoi dan Bengal cang gia tang khi Sheikh Mujibur Rahman cung voi Lien đoan Awami cua minh gianh đa so tai Nghi vien trong cuoc bau cu nam 1970, (Baxter, trang 78—79) bi ngan can nham chuc. Sau nhung cuoc đam phan that bai voi Mujib, Tong thong Yahya Khan đa bat ong trong đem ngay 25 thang 3 nam 1971, va tien hanh Chien dich Đen pha, mot cuoc tan cong nham duy tri quyen kiem soat quan su voi phia Đong Pakistan. Nhung bien phap cua Yahya gay đo mau rat lon, va bao luc cua cuoc chien dan toi cai chet cua nhieu dan thuong. Cac muc tieu chu yeu la tang lop tri thuc va nhung nguoi theo đao Hindu, voi khoang 10 trieu nguoi ti nan phai bo chay sang quoc gia lang gieng la An Đo (LaPorte, trang 103). Nhung con so uoc tinh ve so nguoi bi tham sat len toi tu hang tram nghin toi 3 trieu nguoi. Đa so lanh đao Lien đoan Awami phai bo tron va lap ra mot chinh phu hai ngoai tai Calcutta, An Đo. Chien tranh giai phong Bangladesh keo dai 9 thang. Du kich Mukti Bahini va quan chinh quy Bengal nhan đuoc su ho tro tu phia Cac luc luong vu trang An Đo thang 12 nam 1971. Duoi su chi huy cua Trung tuong J.S. Arora, quan đoi An Đo đa gianh đuoc thang loi quyet đinh truoc Pakistan ngay 16 thang 12 nam 1971, bat 90.000 tu binh trong cuoc chien tranh An Đo-Pakistan nam 1971.
Sau khi gianh đuoc đoc lap, Bangladesh tro thanh mot nha nuoc dan chu nghi vien, Mujib lam Thu tuong. Trong cuoc bau cu nghi vien nam 1973, Lien đoan Awami gianh đuoc đa so tuyet đoi. Mot nan đoi toan quoc dien ra trong nam 1973 va 1974 va đau nam 1975, Mujib đua ra sang kien mot đang xa hoi chu nghia cam quyen voi to chuc BAKSAL moi đuoc thanh lap cua ong. Ngay 15 thang 8 nam 1975, Mujib va gia đinh bi cac si quan trung cap am sat. Mot loat cac cuoc đao chinh va phan đao chinh đam mau dien ra trong ba thang tiep theo, len toi cuc điem khi tuong Ziaur Rahman, nguoi tai lap che đo chinh tri đa đang va đong thoi la nguoi thanh lap đang Quoc gia Bangladesh (BNP), len nam quyen. Thoi ky cam quyen cua Zia ket thuc khi ong bi am sat nam 1981 boi nhung si quan khong quan trong quan đoi. Nguoi cam quyen chu yeu tiep sau cua Bangladesh la tuong Hossain Mohammad Ershad, nguoi gianh đuoc quyen luc sau mot cuoc đao chinh đam mau nam 1982 va tai vi đen nam 1990, khi ong bi gat ra ria sau mot cuoc noi day cua dan chung. Tu đo, Bangladesh chuyen thanh mot che đo dan chu nghi vien. Vo goa cua Zia, Khaleda Zia, lanh đao BNP gianh chien thang trong cuoc bau cu nam 1991 va 2001 va tro thanh Thu tuong tu nam 1991 toi 1996 va mot lan nua tu nam 2001 toi hien tai. Sheikh Hasina, mot trong nhung nguoi con gai con song cua Mujib va la lanh đao Lien đoan Awami, nam quyen tu nam 1996 đen 2001. Du Bangladesh nam duoi su lanh đao cua hai nha nu chinh tri khac nhau nhung nuoc nay van o tinh trang tham nhung tran lan, hon loan va bao luc chinh tri.


Đia ly Bangladesh nam o vung thap cua đong bang song Hang-Brahmaputra hay Đong bang song Hang. Đong bang nay đuoc hinh thanh nho hop luu song Hang (ten đia phuong Padma hay Podda), Song Brahmaputra (Song Jamuna jau Jomuna), va Song Meghna tai cac nhanh cua chung. Đat phu sa lang đong do cac con song tren mang lai đa tao nen mot trong nhung đong bang mau mo nhat the gioi.
Đa phan Bangladesh nam thap 10 met duoi muc nuoc bien, va moi nguoi cho rang 10% đat đai se bi ngap chim neu muc nuoc bien dang them 1 met. Điem cao nhat Bangladesh nam tai day Mowdok o đo cao 1.052 m (3.451 ft) tai vung đoi Chittagong phia đong nam đat nuoc. Mot phan chinh vung duyen hai co cac rung nhiet đoi nhieu đam lay. Sundarbans, mot trong nhung khu rung tram đuoc lon nhat the gioi la noi sinh song cua nhieu he đong thuc vat, gom ca ho Bengal. Nam 1997, vung nay đuoc xep vao danh sach cac khu vuc đang nguy cap.


= Khi hau =
Doc theo chi tuyen Bac, khi hau Bangladesh la khi hau nhiet đoi voi mua đong de chiu tu thang 10 toi thang 3, mua he nong am tu thang 3 toi thang 6. Mua gio mua am va am keo dai tu thang 6 toi thang 10 mang toi đa phan luong mua cua nuoc nay. Cac tham hoa thien nhien, nhu lu lut, loc nhiet đoi, loc xoay, va lo đat do thuy trieu xay ra hau nhu hang nam cong voi nhung hau qua cua nan pha rung, thoai hoa đat va xoi lo. Cox's Bazar, phia nam thanh pho Chittagong, co mot bai bien trai dai lien tuc hon 120 kilomet (75 dam); đay la mot trong nhung bai bien tu nhien con o tinh trang hoang so dai nhat the gioi.


Chinh phu va chinh tri Bangladesh la mot nuoc dan chu nghi vien. Tong thong la nguyen thu quoc gia, mot chuc vu co tinh nghi le. Quyen luc thuc su do thu tuong, la lanh đao chinh phu nam giu. Tong thong đuoc co quan lap phap bau ra voi nhiem ky 5 nam va thong thuong co cac quyen luc han che chi đuoc tang quyen trong thoi ky co chinh phu lam thoi, đa phan đe kiem soat su chuyen tiep sang mot chinh phu moi. Bangladesh đa thiet lap mot he thong chuyen giao quyen luc duy nhat; vao thoi điem het nhiem ky chinh phu, quyen luc đuoc trao lai cho cac thanh vien cua mot chinh phu lam thoi trong 3 thang, to chuc nay se to chuc tong tuyen cu va chuyen giao lai quyen luc cho nhung đai dien đuoc bau ra. He thong nay lan đau đuoc ap dung nam 1991 va đuoc đua vao thanh quy đinh trong hien phap nam 1996, la lan sua đoi thu 13 cua hien phap.
Thu tuong theo nghi thuc do tong thong chi đinh va phai la mot thanh vien nghi vien (MP), đuoc su tin cay cua đa so thanh vien. Chinh phu gom cac bo truong do thu tuong lua chon va do tong thong chi đinh. He thong mot vien voi 300 thanh vien Quoc hoi hay Jatiyo Sangshad, do dan bau voi chi mot đai bieu cho moi khu bau cu co nhiem ky nam nam. Quyen bo phieu pho thong cho moi cong dan tu 18 tuoi.
Hien phap Bangladesh đuoc soan thao nam 1972 va đa trai qua 13 lan sua đoi. Co quan tu phap cao nhat la Toa an toi cao, chanh an va cac tham phan khac cua Toa an toi cao do Tong thong chi đinh. Tu phap khong tach roi khoi hanh chinh, gay ra nhieu roi loan trong nhung nam gan đay. Luat phap dua long leo theo thong luat Anh, nhung cac đao luat gia đinh nhu hon nhan va thua ke dua theo ton giao, va vi the khac biet tuy theo tung cong đong ton giao.
Hai đang chinh tai Bangladesh la Đang Quoc gia Bangladesh (BNP) va Lien đoan Awami Bangladesh. BNP co đong minh la cac đang Hoi giao nhu Jamaat-e-Islami Bangladesh va Islami Oikya Jot, trong khi Lien đoan Awami lien ket cung phe canh ta va cac đang phi ton giao. Mot nhom khac đong vai tro kha quan trong la Đang Jatiya, do cuu lanh đao quan đoi Ershad đung đau. Su đoi đau Lien đoan Awami-BNP rat gay gat va thuong dan toi nhung cuoc phan khang, bao luc va gay thiet hai nhan mang. Canh chinh tri sinh vien co vai tro rat lon tai Bangladesh, di san tu thoi phong trao giai phong cuoc gia. Hau nhu tat ca cac đang chinh tri đeu co canh sinh vien hoat đong rat manh va nhieu sinh vien đa đuoc bau vao Nghi vien.
Hai đang Hoi giao cuc đoan, Jagrata Muslim Janata Bangladesh (JMJB) va Jama'atul Mujahideen Bangladesh (JMB), đa bi cam hoat đong vao thang 2 nam 2005. Tu mot loat nhung vu đanh bom nam 1999 gay thiet mang hang tram nguoi va gay noi so hai trong toan quoc gia, nhieu loi buoc toi đa nham toi cac đang đo va hang tram thanh vien cua ho đa bi cam giu trong cac chien dich an ninh, gom ca lanh đao hai đang vao nam 2006. Truong hop đanh bom tu sat đau tien tai Bangladesh dien ra thang 11 nam 2005.


= Quan he ngoai giao =

Bangladesh la mot trung cuong quoc trong chinh tri the gioi va đong vai tro quan trong trong cac van đe đia chinh tri cua khu vuc An Đo Duong-Thai Binh Duong nho vi tri chien luoc giua Nam A va Đong Nam A. Bangladesh gia nhap Khoi Thinh vuong chung vao nam 1972 va Lien Hop Quoc vao nam 1974. Bangladesh dua vao đuong loi ngoai giao đa phuong ve nhung van đe nhu bien đoi khi hau, khong pho bien vu khi hat nhan, thuong mai va moi đe doa an ninh phi truyen thong. Bangladesh chu truong viec thanh lap Hiep hoi Nam A vi su Hop tac Khu vuc, la dien đan hang đau ve ngoai giao khu vuc o tieu luc đia An Đo. Bangladesh gia nhap To chuc Hop tac Hoi giao vao nam 1974, va la mot thanh vien sang lap cua To chuc Hop tac Kinh te D-8. Trong nhung nam gan đay, Bangladesh tap trung thuc đay thuong mai khu vuc va lien ket giao thong voi su ho tro cua Ngan hang The gioi.


= Phan cap hanh chinh =

Bangladesh đuoc chia thanh tam phan khu hanh chinh, moi phan khu đuoc đat ten theo thu phu cua no: Barisal, Chittagong, Dhaka, Khulna, Mymensingh Rajshahi, Sylhet va Rangpur.
Cac phan khu đuoc chia tiep thanh huyen (zila). Co 66 huyen tai Bangladesh, moi huyen đuoc chia tiep thanh cac upazila (pho huyen) hoac thana. Trong khu vuc pham vi cua moi tram canh sat, ngoai tru o cac khu vuc đo thi, đuoc chia thanh vai lien hiep, moi lien hiep gom nhieu lang. Tai cac khu vuc đo thi, pham vi cua cac đon canh sat đuoc chia thanh phuong, va đuoc chia tiep thanh mahallas. Khong co bau cu cac quan chuc o cap phan khu hay cap huyen, va chinh quyen chi gom cac quan chuc chinh phu. Cac cuoc bau cu truc tiep đuoc thuc hien o cap lien hiep (hay phuong), bau ra chu tich va mot so thanh vien. Nam 1997, mot đao luat cua quoc hoi đa đuoc thong qua đe đinh ra ba ghe toi thieu (trong tong so 12) trong moi lien hiep cho cac ung cu vien nu.
Dhaka la thu đo va thanh pho lon nhat cua Bangladesh. Cac thanh pho chinh la: Dhaka, Chittagong, Khulna, Rajshahi, Sylhet, Barisal, Rangpur, Comilla va Gazipur. Cac thanh pho nay co cac cuoc bau cu thi truong. Cac thanh pho chinh khac bao gom Mymensingh, Gopalganj, Jessore, Bogra, Dinajpur, Saidapur, Narayanganj va Rangamati. Cac thanh pho nay cung cac đo thi khac đuoc phep tien hanh bau cu mot chu tich. Cac thi truong va chu tich đuoc bau theo nhiem ki 5 nam.


Kinh te Du co nhung no luc trong nuoc va quoc te nham cai thien trien vong kinh te va nhan khau, Bangladesh van la mot quoc gia duoi muc phat trien va dan so qua đong đuc. Thu nhap tren đau nguoi nam 2016 o muc thap 4205 USD, va nhieu chi so kinh te khac van con thap Tuy vay, nhu Ngan hang The gioi ghi chu trong ban bao cao ngan thang 7 nam 2005 cua ho, nuoc nay đa co buoc phat trien an tuong trong linh vuc phat trien con nguoi bang cach tap trung nang cao trinh đo hoc van, thuc thi binh đang gioi trong truong hoc va giam phat trien dan so. Tinh đen nam 2016, GDP cua Bangladesh la 229.760 ty USD đung thu 46 the gioi, đung thu 17 chau A va đung thu 3 Nam A (sau An Đo va Pakistan).
Đay la mot trong nhung đong co kinh te cua đat nuoc. Trong thoi Chien tranh the gioi thu hai va cuoi thap nien 1940 san pham đay cua Bangladesh chiem 80% thi truong the gioi va tham chi vao đau thap nien 1970 van chiem 70% doanh thu xuat khau. Tuy nhien, cac san pham polypropylen bat đau thay the cac san pham đay tren khap the gioi va nganh cong nghiep nay bat đau giam sut. Bangladesh cung cap luong san pham gao, che va mu tac đang ke. Du hai phan ba dan so Bangladesh la nong dan, hon ba phan tu luong xuat khau cua ho co đuoc tu cong nghiep det may, nganh nay bat đau thu hut cac nha đau tu nuoc ngoai trong thap nien 1980 nho gia nhan cong re va chi phi chuyen đoi thap. Nam 2002, nganh cong nghiep nay xuat khau luong san pham tri gia 5 ty USD. Hien nay nganh nay su dung hon 3 trieu cong nhan, 90% la phu nu. Mot phan ngoai te khac thu đuoc tu cac khoan tien gui tu nhung nguoi Bangladesh song o nuoc ngoai.
Cac can tro đoi voi su phat trien bao gom nhung con lu va loc xoay thuong xuyen, cac doanh nghiep nha nuoc khong hieu qua, quan ly yeu kem co so vat chat ben cang, su tang truong nhanh luc luong lao đong vuot qua muc cung viec lam, su dung khong hieu qua cac nguon nang luong (nhu khi tu nhien), nguon cung nang luong khong đu, cham ap dung cai cach kinh te, tranh gianh chinh tri va tham nhung. Theo ban bao cao ngan ve cac quoc gia cua Ngan hang the gioi thang 7 nam 2005: "Mot trong nhung vat can lon nhat đoi voi su tang truong cua Bangladesh la quan ly kem va su yeu kem trong cac đinh che cong cong".
Tu nam 1990, theo Ngan hang The gioi nuoc nay đa đat đuoc muc tang truong binh quan hang nam la 5%, du co nhung chuong ngai đo. Tang lop trung luu va cong nghiep tieu dung đa co buoc phat trien đau tien. Thang 12 nam 2005, bon nam sau ban bao cao cua ho ve nhung nen kinh te đang noi len "BRIC" (Brasil, Nga, An Đo, va Trung Quoc), Goldman Sachs đa coi Bangladesh la mot trong "Muoi mot Quoc gia tiep theo", cung voi Ai Cap, Indonesia va nhieu nuoc khac. Bangladesh đa đat đuoc muc tang truong cao trong đau tu truc tiep nuoc ngoai. Mot so tap đoan đa quoc gia, gom ca Unocal Corporation va Tata, đa đau tu cac khoan von lon vao đay, linh vuc khi tu nhien thu hut nhieu nha đau tu nhat. Thang 12 nam 2005, Ngan hang Trung uong Bangladesh đe ra ke hoach tang truong GDP o muc khoang 6,5%.
Mot trong nhung yeu to đong gop nhieu vao su tang truong cua nen kinh te la su truyen ba mo rong chuong trinh tin dung nho cua Muhammad Yunus thong qua Ngan hang Grameen. Toi cuoi thap nien 1990, Ngan hang Grameen đa co 2,3 trieu thanh vien cung voi 2,5 trieu thanh vien cua cac to chuc khac.
Đe tang cuong phat trien kinh te, chinh phu đa tao ra nhieu khu che xuat đe thu hut đau tu nuoc ngoai. Nhung khu cong nghiep nay đuoc đieu hanh boi Co quan Khu che xuat Bangladesh.


Nhan khau Tinh đen  nam 2023, dan so cua Bangladesh uoc tinh la 171,4 trieu nguoi. Bangladesh la quoc gia đong dan thu tam tren the gioi, quoc gia đong dan thu nam o chau A va quoc gia co mat đo dan so cao nhat tren the gioi o muc 1,265 nguoi/km2 tinh đen  nam 2020. Tong ty suat sinh cua Bangladesh đa giam manh tu 5,5 con vao nam 1985 xuong 1,9 con vao nam 2022, duoi muc sinh thay the 2,1 con. Tinh đen  nam 2023, ty le đo thi hoa cua Bangladesh la 40%. Tuoi tho trung binh cua Bangladesh la 28 tuoi. 26% dan so cua Bangladesh tre hon 14 tuoi va chi 6% dan so gia hon 65 tuoi tinh đen  nam 2023.
Bangladesh la quoc gia đong nhat ve mat sac toc, voi nguoi Bangladesh chiem 98% dan so. Phan con lai chu yeu la nhung nguoi di tru goc Bihar va cac nhom sac toc ban đia. Co 13 nhom sac toc phan bo trong vung đoi Chittagong, đong dan nhat trong so nay la nguoi Chakma. Khu vuc nay la nguon goc cua cang thang sac toc ke tu khoi đau cua nha nuoc Bangladesh. Cac nhom bo toc lon nhat ngoai vung đoi nui la nguoi Santal va Garos (Achiks). Buon ban nguoi đa tro thanh mot van đe kinh nien tai Bangladesh va viec nhap cu bat hop phap đang la nguyen nhan gay xich mich voi Myanma va An Đo.


= Ton giao =
Hoi giao la quoc giao cua Bangladesh, nhung Hien phap đam bao chu nghia the tuc va quyen tu do ton giao. 
Nguoi Hoi giao chiem gan 90 % dan so. Hau het nguoi Hoi giao tai Bangladesh la nguoi Hoi giao Sunni, nhung co mot cong đong nguoi Hoi giao Shia nho va cong đong nho hon la giao phai Ahmadiyya. Hau het nhung nguoi Shia sinh song trong khu vuc đo thi. Cong đong Hoi giao trong khu vuc Bengal phat trien đoc lap so voi cac xu huong Hoi giao thong tri o An Đo. Bangladesh cung la quoc gia Hoi giao duy nhat cam ket bao ton cac yeu to van hoa cua Phat giao va An Đo giao co tu thoi tien Hoi giao.

Tuy la quoc gia Hoi giao nhung sau khi gianh đuoc đoc lap tu Pakistan, chu nghia the tuc đa đuoc quy đinh trong ban Hien phap cua Bangladesh vao nam 1972 va la mot trong bon nguyen tac chinh cua nha nuoc Bangladesh, 3 nguyen tac khac la dan chu, dan toc va chu nghia xa hoi. Nam 2010, Toa an Toi cao Bangladesh ban lenh duy tri cac nguyen tac the tuc cua hien phap nam 1972. Tach đao Hoi ra khoi he thong chinh tri cua quoc gia.
An Đo giao la ton giao lon thu hai o Bangladesh, bao gom khoang 10 phan tram dan so nhu đieu tra dan so nam 2001. Ve dan so, Bangladesh la nuoc co cong đong An giao lon thu ba tren the gioi, sau An Đo va Nepal. An giao hien nay co anh huong lon đen chinh tri o Bangladesh, ton giao nay co 4 đai dien trong quoc hoi Bangladesh.
Co khoang 1 trieu nguoi Bangladesh theo Phat giao Theravada, tuc chiem khoang 0,7% dan so. Trong thoi co đai, khu vuc cua Bangladesh ngay nay la mot trung tam Phat giao lon o chau A, bao gom ca triet ly va kien truc. Kien truc Phat giao o Campuchia, Indonesia va Thai Lan, trong đo co đen Angkor Wat va Borobudur, đuoc cho la đa đuoc lay cam hung tu cac tu vien co xua cua Bangladesh nhu Somapura Mahavihara. Hau het nhung nguoi theo Phat giao o Bangladesh song o khu vuc mien Đong Nam nuoc nay, đac biet la trong vung đoi Chittagong, va huyen Comilla.
Kito giao đen Bangladesh trong thoi gian cuoi the ky XVI đen đau the ky thu XVII, thong qua cac thuong nhan Bo Đao Nha va cac nha truyen giao. Kito giao chiem 0,3% dan so tuc khoang 600.000 nguoi, trong đo cong đong Cong giao Roma va Tin Lanh la lon nhat.


= Giao duc =
Hien phap quy đinh giao duc la bat buoc va mien phi. Bo Giao duc thuc hien quan ly nha nuoc ve giao duc. Bo Giao duc tieu hoc va đai chung co nhiem vu thi hanh chinh sach giao duc tieu hoc va giao duc cong lap tai cap đia phuong. Giao duc tieu hoc va trung hoc la mien phi va bat buoc tai truong cong lap. Ty le biet chu cua Bangladesh la 76% vao nam 2021: 79% đoi voi nam va 71,9% đoi voi nu. Chinh phu quan ly nhieu truong tieu hoc, trung hoc, đai hoc cong lap va tai tro nhieu truong tu thuc, nhung tong so chi tieu chinh phu ve giao duc van o muc thap nhat tren the gioi, đat chi 1,8% GDP.


= Ngon ngu =
Ngon ngu chinh, tai Tay Bengal, la tieng Bengal, mot ngon ngu An-Arya co nguon goc tieng Phan va co bang ky tu rieng. Bangla la ngon ngu chinh thuc cua Bangladesh. Tieng Anh đuoc su dung nhu ngon ngu thu hai trong tang lop trung va thuong luu va trong giao duc cao hoc. Tu Nghi đinh Tong thong nam 1987, Bangla đuoc dung trong moi van ban nha nuoc tru đoi ngoai.


= Y te =
Muc đo tiep can dich vu y te va giao duc gan đay đa đuoc cai thien khi muc ngheo kho giam bot. Tuy nhien, Bangladesh van la mot trong nhung nuoc ngheo tren the gioi . Đa so dan Bangladesh lam nong nghiep, song nho đong ruong. Gan mot nua so dan song voi chua toi 1 USD moi ngay. Co rat nhieu van đe suc khoe, tu o nhiem nuoc mat toi nuoc ngam nhiem asen, va benh tat nhu sot ret, trung xoan moc cau va sot Dengue. Ty le biet chu tai Bangladesh la khoang 41%. Theo uoc tinh nam 2004 cua Quy Nhi đong Lien Hop Quoc, co su chenh lech ve muc đo biet đoc viet giua hai gioi, ty le nay o nam gioi la 50% trong khi o phu nu chi la 31%. Ty le biet chu đa tang len nho nhieu chuong trinh hanh đong quoc gia. Mot trong nhung chuong trinh thanh cong nhat la Luong thuc cho Giao duc (FFE) đuoc đua ra nam 1993
, va mot chuong trinh tra luong cho phu nu theo hoc muc tieu hoc va trung hoc.


Van hoa La mot quoc gia moi nhung bat nguon tu mot dan toc co lich su dai lau, Bangladesh co mot nen van hoa bao gom nhieu yeu to ca moi va cu. Ngon ngu Bangla co mot di san van hoc rat phong phu, đay la di san chung cua Bangladesh voi bang Tay Bengal An Đo. Van ban tieng Bangla đau tien xuat hien tu the ky thu tam Charyapada. Van hoc Bangla thoi trung co thuong mang tinh ton giao (nhu Chandidas), hay phong theo tu cac ngon ngu khac (nhu Alaol). Van hoc Bangla phat trien o muc đo cao nhat vao the ky muoi chin. Cac bieu tuong lon nhat cua no la nha tho Rabindranath Tagore va Kazi Nazrul Islam. Bangladesh cung co truyen thong van hoc dan gian dai lau, the hien qua Maimansingha Gitika, Thakurmar Jhuli hay cac cau chuyen ve Gopal Bhar.
Am nhac truyen thong Bangladesh co can ban tru tinh (Baniprodhan), voi so luong nhac cu su dung toi thieu. Truyen thong Baul la duy san duy nhat cua am nhac dan gian Bangla va co nhieu truyen thong am nhac khac tai Bangladesh, khac biet tuy theo vung. Gombhira, Bhatiali, Bhawaiya đeu la cac hinh thuc am nhac it đuoc biet toi hon. Am nhac dan gian Bengal thuong co su dung ektara, mot nhac cu mot day. Cac nhac cu khac gom dotara, dhol, sao va trong cap nho. Bangladesh cung co mot di san Am nhac co đien Bac An noi bat. Tuong tu, cac hinh thuc nhay mua Bangladesh cung bat nguon tu cac truyen thong dan gian, đac biet la cac truyen thong cua cac nhom bo toc, cung nhu o tam rong hon la truyen thong nhay mua An Đo. Bangladesh san xuat khoang 80 bo phim moi nam. Cac bo phim phim Hindi cung kha pho bien, cung nhu cac bo phim tu Kolkata, von đeu thuoc nen cong nghiep phim anh Bengal đang phat trien thinh vuong. Khoang 200 to bao hang ngay xuat ban tai Bangladesh, cung voi hon 1.800 to bao đinh ky. Tuy nhien, ty le đoc gia thuong xuyen kha thap, khoang 15% dan so. Nguoi Bangladesh co the theo doi nhieu chuong trinh phat thanh trong nuoc va nuoc ngoai tu Bangladesh Betar, cung nhu cac chuong trinh tieng Bangla cua BBC va Tieng noi Hoa Ky. Kenh truyen hinh truoc kia thuoc so huu nha nuoc đa đuoc tu nhan hoa trong nhung nam gan đay va đa co mot so buoc phat trien nhay vot.
Truyen thong am thuc Bangladesh co quan he chat che voi am thuc An Đo va am thuc Trung Đong cung nhu co nhieu net rieng biet. Gao va ca la cac mon an đuoc ua thich truyen thong; dan toi mot cau noi rang "ca va gao tao nen nguoi Bengal" (machhe bhate bangali). Tieu thu thit đa tang len trong nhung nam gan đay. Nguoi Bangladesh che tao ra nhung san pham banh keo rat đac trung tu sua; mot so loai thuong gap la Roshogolla, Chomchom va Kalojam.
Sari (shari) la loai trang phuc pho bien nhat cua phu nu Bangladesh. Tuy nhien, salwar kameez (shaloar kamiz) cung kha pho thong, va tai nhung vung thanh thi mot so phu nu mac trang phuc phuong Tay. Đoi voi nam gioi, trang phuc phuong Tay đa đuoc chap nhan rong rai. Nam gioi cung mac theo kieu ket hop kurta-paejama, thuong la vao cac dip le ton giao. Lungi, mot kieu vay dai, cung đuoc nhieu nam gioi Bangladesh su dung.
Hai Eid, Eid ul-Fitr va Eid ul-Adha, la cac le hoi lon nhat theo lich Hoi giao. Ngay hom truoc Eid ul-Fitr đuoc goi la Chad Rat (đem cua Mat trang), va thuong đuoc chao mung bang nhung trang phao. Cac ngay le Hoi giao khac cung đuoc ky niem. Cac ngay le Hindu giao la Durga Puja va Saraswati Puja. Buddha Purnima, chao mung ngay sinh cua Gautama Buddha, la mot trong nhung ngay le quan trong nhat cua Phat giao trong khi Giang sinh, đuoc goi la Borodin (ngay Vi đai) trong tieng Bangla đuoc cong đong thieu so Thien chua giao đon mung. Ngay le khong ton giao quan trong nhat la Noboborsho hay nam moi cua Bengal, ngay khoi đau cua lich Bengal. Cac le hoi khac gom Nobanno, Poush parbon (ngay le cua Poush) ngay le ky niem Shohid Dibosh.
Cricket la mot trong nhung mon the thao noi tieng nhat Bangladesh. Nam 2000, Đoi tuyen cricket Bangladesh đuoc trao muc Test cricket va gia nhap vao lien đoan cac đoi tuyen quoc gia hung manh trong mon the thao nay đuoc Hoi đong Cricket Quoc te cho phep choi cac tran đau thu nghiem. Cac mon the thao khac gom bong đa, hockey tren co, tennis, bong nem, bong ro, co va kabadi, mot mon the thao choi theo đoi 7 nguoi, khong co bong cung nhu bat ky mot dung cu nao va la mon the thao quoc gia cua Bangladesh. Uy ban Kiem tra The thao Bangladesh quan ly 29 lien đoan the thao khac nhau.


Tham khao Lien ket ngoai