Thanh Vatican, ten chinh thuc la Thanh quoc Vatican (tieng Y: Stato della Citta del Vaticano, tieng Latinh: Status Civitatis Vaticanae, tieng Anh: Vatican City State) la mot quoc gia co chu quyen voi lanh tho bao gom mot vung đat co tuong bao kin nam trong long thanh pho Roma, Y. Voi dien tich khoang 44 hecta (110 mau Anh), va dan so 810 nguoi (2019). Vatican đuoc quoc te cong nhan la thanh quoc đoc lap nho nhat the gioi ve dien tich va dan so.
Quoc gia nay đuoc thanh lap nam 1929 theo Hiep uoc Laterano voi tu cach la mot thuc the moi, khong phai la hau than cua Lanh đia Giao hoang (756–1870) von rong lon hon. Vi đuoc vi Giam muc Roma (tuc giao hoang) lanh đao nen Thanh Vatican chinh thuc la mot nen quan chu than quyen. Cac vien chuc cao cap nhat cua nha nuoc nay đeu la cac giao si thuoc Giao hoi Cong giao xuat than tu nhieu quoc gia khac nhau. Thanh pho Vatican la lanh tho co chu quyen cua Toa Thanh (tieng Latinh: Sancta Sedes), la noi co Đien Tong toa–noi o cua giao hoang va noi đat nhieu co quan cua Giao trieu Roma. Du tru so Giao hoi Cong giao theo nguyen tac la Vuong cung thanh đuong Thanh Gioan Laterano–đuoc menh danh la nha tho me cua cac nha tho Cong giao–nam o thanh pho Roma, ngoai bien gioi cua thanh pho Vatican, nhung thuat ngu Vatican van đuoc cho la trung tam giao quyen cua Giao hoi Cong giao.
Trong thanh pho con co cac cong trinh quy mo lon nhu Vuong cung thanh đuong Thanh Phero voi Quang truong Thanh Phero, Nha nguyen Sistina, Thu vien Vatican, va Bao tang Vatican. Chung la noi luu tru mot so buc tranh va tac pham đieu khac noi tieng nhat the gioi. Nen kinh te cua Vatican đoc đao o cho no đuoc tai tro bang viec ban tem buu chinh va đo luu niem du lich, le phi tham quan bao tang va ban cac an pham ton giao va van hoa.


Lanh tho Cai ten Vatican co tu thoi xua, truoc khi Kito giao ra đoi, xuat phat tu chu La tinh Mons Vaticanus, nghia la ngon đoi Vatican. Lanh tho Vatican la mot phan cua Mons Vaticanus, nam sat ke Canh đong Vatican noi Vuong cung thanh đuong Thanh Phero, Dinh thu Giao hoang, Nha nguyen Sistina va nhieu bao tang đuoc xay dung, cung voi nhieu cong trinh kien truc khac. Cho toi nam 1929 vung nay la mot phan cua rione Borgo Roma, tach biet khoi thanh pho va nam tren bo phia tay song Tevere. Đay la vung mo rong ve sau cua thanh pho va đuoc bao ve khi Giao hoang Leo IV cho gop vao trong buc tuong bao thanh pho va sau nay đuoc mo rong thanh nhung buc tuong kieu phao đai hien nay boi cac Giao hoang Phaolo III, Pio IV, Ubano VIII. Khi Hiep uoc Laterano nam 1929 quy đinh hinh dang hien nay cua Thanh pho đuoc khoi thao, thuc te rang đa phan lanh tho đe nghi đeu nam ben trong vong tuong nay khien no đuoc dung đe đinh nghia ranh gioi. O mot so đoan bien gioi khong co tuong xay khien nhung day nha o đo tro thanh mot phan bien gioi, va mot phan nho bien gioi đuoc xay dung moi o thoi hien đai. Lanh tho bao gom Quang truong Thanh Phero, khong the tach roi voi phan con lai cua Roma, vi the mot đuong bien gioi ao voi Y đuoc quy đinh chay doc gioi han ben ngoai cua quang truong noi no giap voi Piazza Pio XII va Via Paolo VI. Via della Conciliazione noi Quang truong Thanh Phero voi Roma qua Cau Thien Than (Ponte Sant'Angelo). Con đuong noi to lon nay đuoc Mussolini xay dung sau khi ky ket Hiep uoc Laterano.
Theo Hiep uoc Laterano, mot so tai san cua Toa Thanh nam trong lanh tho Y, ma noi tieng nhat la Castel Gandolfo va Vuong cung thanh đuong Thanh Gioan Laterano, đuoc trao quy che lanh tho ben ngoai tuong tu nhu đoi voi cac đai su quan. Nhung tai san đo, rai rac tren toan bo Roma va Y, noi đong tru so va lam viec cua cac đinh che can thiet cho tinh chat va nhiem vu truyen đao cua Toa Thanh.


= Vuon =

Trong lanh tho cua thanh Vatican la nhung khu vuon thanh Vatican (tieng Y: Giardini Vaticani), chiem hon mot nua dien tich lanh tho. Nhung khu vuon đuoc thanh lap tu thoi đai Phuc Hung va thoi ky Baroque. Chung chiem xap xi 23 hecta (57 mau Anh), chiem phan lon đoi Vatican. Điem cao nhat la 60 met (200 ft) tren muc nuoc bien. Nhung buc tuong đa bao quanh khu vuc tren o phia Bac, Nam va Tay.


Lanh đao nha nuoc Giao hoang la nguyen thu quoc gia va lanh đao chinh phu cua Thanh Vatican. Giao hoang đong thoi la Giam muc Giao phan Roma, va la nha lanh đao Toa Thanh va Giao hoi Cong giao. Danh hieu chinh thuc cua Giao hoang tai Thanh Vatican la "Quoc truong Thanh quoc Vatican".
Giao hoang la mot vi vua khong truyen tu, nam quyen luc tuyet đoi, co nghia la quyen lap phap, hanh phap va tu phap toi cao đoi voi Thanh Vatican. Giao hoang la vi vua chuyen che duy nhat tai Chau Au.
Giao hoang khong co nhiem ky, khong bi phe truat mac du ong co the tu chuc. Giao hoang đuoc bau boi mat nghi gom cac hong y duoi 80 tuoi. Cac quan chuc chinh phu chinh cua Thanh Vatican la Chu tich Uy ban Giao hoang ve Thanh quoc Vatican (đong thoi la Chu tich Phu Thong đoc Thanh quoc Vatican) va Quoc vu khanh (đong thoi đong vai tro ngoai truong cua Toa Thanh).
Quoc vu khanh hien nay la Hong y Pietro Parolin. Chu tich Phu Thong đoc Thanh quoc Vatican hien nay la So Raffaella Petrini, nguoi phu nu đau tien đam nhan chuc vu nay.


Lich su Ten goi "Vatican" đa đuoc dung trong thoi đai cua Cong hoa La Ma la mot vung đam lay ben bo tay song Tiber cat qua thanh pho Rome.
Truoc khi Kito giao xuat hien tai khu vuc nay, đay la phan đat hoang khong co nguoi sinh song cua Rome. Vung đat ay đuoc than thanh bao ve chu đao hoac it nhat la noi khong thich hop đe sinh song. Đay cung đa la noi truoc kia tho phuong nu than Phrygian Cybele va nguoi chong la Attis suot thoi gian cua Đe quoc La Ma Co đai. Vao đau the ky thu nhat sau Cong nguyen, Agrippina Ca (14 TCN - 18/10 nam 33 SCN) đa thao nuoc o khu vuc nay đe xay dung vuon tuoc, tu đo cac khu nha cua bat đau moc len. Nam 40, con trai ba la Hoang đe Caligula (31/8/12 - 24/1/41 SCN, trieu đai: 37 - 41 SCN) bat đau xay dung mot đau truong ma sau nay đuoc Nero hoan thien, co ten goi la Circus Gaii et Neronis hay Rap xiec cua Nero. Thap đa Vatican, mot tru đa đuoc Caligula mang tu Heliopolis, Ai Cap ve Rome đe trang hoang cho đau truong, la dau vet cuoi cung con sot lai cua đau truong nay.
Khu vuc nay tro thanh noi tu đao cua nhieu Kito huu boi ngon lua lon o Rome vao nam 64. Truyen thuyet co xua ke rang noi nay Thanh Phero bi đong đinh treo nguoc vao thap gia. Đoi dien đau truong la mot nghia trang tach ra boi Via Cormelia. Nhung cong trinh chon cat, lang tam va mo ma nho cung nhu ban tho than ngoai cua nhung ton giao khac đuoc xay dung kien co truoc khi cong trinh quang truong Constrantinian Thanh Peter đuoc xay dung mot nua vao the ky 4 sau Cong nguyen. Nhung tan tich cua nghia trang ngay mot tang dan len qua cac trieu đai Giao hoang khac nhau suot thoi ki Phuc Hung, cho đen khi chung đuoc khai quat co he thong theo lenh cua Giao hoang Pio XII tu nam 1939 đen nam 1941.
Vao nam 326, ngoi thanh đuong đau tien, quang truong Constantinian, đuoc xay dung tren mo cua thanh Peter. Tu khi xuat hien thanh đuong, bat đau co dan cu nhung thua thot quanh quang truong. Noi o cua Giao hoang nam gan quang truong, đuoc xay dung ngay tu the ki V trong suot trieu đai Giao hoang Symmachus (? - 19/6/514, trieu đai: 498 - 514).
Cac Giao hoang trong mot vai tro khong thuoc ton giao đa đen cam quyen cac khu vuc lan can, lap ra Nha nuoc Giao hoang, co quyen luc tren phan lon ban đao Y hon mot nghin nam đen giua the ky 19, khi lanh tho cua Nha nuoc cua Giao hoang bi tich thu boi su thanh lap cua Vuong quoc Y. Trong thoi gian ay, Vatican, nhung đung hon la đien Lateran, nhung the ki gan đay la lau đai chinh phu Y khong phai la noi o thuong xuyen cua Giao hoang, ma la tai Avignon, Phap.

Vao nam 1870, tai san cua Giao hoang bi bo lai trong mot truong hop khong ro rang khi Rome tu sap nhap boi Piedmontese sau su khang cu yeu ot cua linh Giao hoang. Giua nam 1861 va 1929, uy tin cua Giao hoang đuoc đe cap trong quyen "Nhung cau hoi ve Giao hoi Cong giao Roma". Giao hoang khong bi lam phien tai noi o cua cac Ngai, va đuoc cong nhan boi su bao lanh cua phap luat. Nhung cac Ngai khong đuoc vua Y cong nhan khi ra luat o Rome, va ho tu choi cho phep vung đat Vatican cho đen khi su bat hoa cua đoi ben đuoc giai quyet vao nam 1929. Cac nuoc khac tiep tuc duy tri su cong nhan quoc te rang Toa Thanh la mot thuc the toi cao. Y khong co y đinh can thiep vao Toa Thanh trong thanh Vatican. Tuy nhien, ho đa tich thu tai san cua Giao hoi o nhieu noi, đac biet bao gom lau đai chinh phu Y, noi o chinh thuc truoc kia cua Giao hoang. Giao hoang Pius IX (13/3/1792 - 7/2/1878, trieu đai: 1846 - 1878), quoc truong cuoi cung cua Lanh đia Giao hoang, đa noi rang sau khi Rome sap nhap, Ngai la "Nguoi tu cua Vatican". Moc quan trong la vao ngay 11/2/1929 giua Toa Thanh va vuong quoc Y. Hiep uoc đuoc ky ket giua Benito Mussolini va Pietro Cardinal Gasparri thay mat cho vua Victor Emanuel III va Giao hoang Pius XI (31/5/1857 - 10/2/1939, trieu đai: 1922 - 1939) thay mat cho Toa Thanh. Hiep uoc Lateran va giao uoc (hiep uoc giua Giao hoang va chinh phu mot nuoc) đa thanh lap Thanh quoc Vatican (nuoc Vatican), cung voi viec cong nhan Cong giao co vai tro quan trong tai Y. Nam 1984, mot giao uoc moi giua Toa Thanh va Y sua đoi mot so đieu khoan cua giao uoc truoc đay, bao gom vi the cua Cong giao nhu quoc giao cua Y.


Quan đoi Quan đoi thanh Vatican rat đac biet vi no la đoi quan chinh quy nho nhat va lau đoi nhat tren the gioi, Đoi can ve Thuy Si. Đuoc thanh lap vao ngay 22 thang 1 nam 1506 boi Giao hoang Julius II, no truoc tien đuoc cau thanh boi linh đanh thue Thuy Si tu Lien bang Thuy Si. Quan so hien nay vao khoang tren 100 nguoi đong thoi kiem luon cong tac can ve Đuc Giao hoang. Viec tuyen mo linh moi rat han che, chi đan ong Cong giao Thuy Si moi đuoc đang ky.
Palatine Guard of Honor and the Noble Guard đa bi giai tan duoi trieu đai Giao hoang Phaolo VI.

Body of the Gendarmeria (Corpo della Gendarmeria) hoat đong nhu luc luong canh sat cua vung.
Vatican khong co luc luong khong quan cung nhu hai quan. Viec phong thu ben ngoai đuoc đam nhan boi nhung bang nuoc Y xung quanh.


Quan tri Thong đoc Vatican, thuong đuoc biet đen nhu Thu hien hay Thu tuong Vatican, co trach nhiem nhu mot thi truong, tap trung vao cac van đe le nghi va đoi noi Vatican, trong đo co an ninh quoc gia. Hien nay Vatican co hai luc luong giu gin an ninh la Đoi Can ve Thuy Si cho Giao hoang (Guardia Svizzera Pontificia) va Đoi Hien binh Thanh quoc Vatican (Corpo della Gendarmeria dello Stato della Citta del Vaticano).
Quyen lap phap đuoc trao cho cac Hoi đong thuoc Giao hoang. Cac thanh vien la nhung Hong y đuoc Giao hoang bo nhiem, nhiem ki 5 nam. Ve tu phap, Thanh Vatican co Toa an rieng cua thanh quoc, ben canh ba toa an thuoc Giao trieu Roma: Toa An giai Toi cao, Toa Thuong tham Rota, va Toi cao Phap vien. He thong phap luat dua tren co so Giao luat. Neu Giao luat khong thich hop, mot bo luat đac biet cua khu vuc se đuoc ap dung, thuong theo su cung cap cua nuoc Y.
"Vatican" va "Toa Thanh" la hai thuc the rieng biet. Trong khi "Vatican" la thuat ngu thuong đe chi ve lanh tho cua mot quoc gia voi vai tram cong dan, co y nghia ve mat hanh chinh thi "Toa Thanh" (tuc la "ngai toa cua thanh tong đo") lai la thuat ngu bao ham y nghia rong lon tren khia canh quan he ton giao voi co cau đieu hanh tren 1,2 ty tin huu toan cau va ca khia canh quan he chinh tri voi the gioi the tuc. Trong cac quan he ngoai giao va đoi ngoai, ten goi "Toa Thanh" (tieng Anh: Holy See) đuoc su dung, chu khong phai "Vatican". Van kien chinh thuc cua thanh pho Vatican đuoc ban hanh bang tieng Y, con cua Toa Thanh đuoc ban hanh chu yeu bang tieng Latinh. Hai thuc the nay cung co ho chieu rieng biet: Toa Thanh cap ho chieu ngoai giao va cong vu, trong khi Thanh quoc Vatican cap ho chieu pho thong cho cong dan.


Đia ly Thanh quoc Vatican, mot trong nhung nuoc chau Au nho, nam tren ngon đoi Vatican, o phia tay bac cua Rome, vai tram met phia tay song Tiber. Vatican co đuong bien gioi (tong cong dai 3.2 km hay 2 dam, tat ca đeu nam trong nuoc Y) la mot buc tuong thanh đuoc xay dung nham bao ve Giao hoang khoi cac the luc tan cong tu ben ngoai. Tinh hinh bien gioi phuc tap hon tai quang truong thanh Peter đoi dien thanh đuong thanh Peter, noi đuong bien gioi chinh xac phai nam cat ngang quang truong, vi the co mot đuong bien gioi ao đuoc Y quy đinh chay doc gioi han ben ngoai quang truong đuoc quy đinh boi cot Basilica, giap voi Piazza Pio XII va Via Paolo VI. Thanh quoc Vatican la quoc gia nho nhat tren the gioi voi dien tich khoang 0.44 km2 (108.7 mau Anh (acres)).
Khi hau Vatican giong nhu khi hau Rome; nhiet đo, thoi tiet Đia Trung Hai em diu, nhung con mua tuyet bat đau tu thang 9 đen giua thang 10 va mua ha kho nong tu thang 5 đen thang 8. Mot net đac trung cua khi hau Vatican la thuong co suong mu đong lai nhieu.


Van hoa Vatican, chinh thanh pho đa la mot cong trinh van hoa co y nghia rat lon, rat quan trong. Nhung cong trinh nhu Vuong cung thanh đuong Thanh Phero va Nha nguyen Sistina la noi tap hop nhieu tac pham nghe thuat noi tieng tren the gioi, trong đo co nhung tac pham cua nhung nha nghe thuat lung danh nhu Botticelli, Bernini va Michelangelo. Thu vien Vatican va nhung bo suu tap cua vien bao tang Vatican co tam quan trong rat lon ve lich su, khoa hoc va van hoa. Nam 1984, Thanh Vatican đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi, la truong hop đoc đao ma toan bo đat nuoc đuoc cong nhan la mot di san van hoa.


Nhan khau Nam 2023, Thanh Vatican co 764 cu dan, bao gom ca nguoi co quoc tich Vatican va nguoi khong co quoc tich Vatican. Ngoai ra con co 372 cong dan Vatican khong song trong Thanh Vatican; ho la cac hong y cu tru o Roma hoac cac vien chuc ngoai giao cua Toa Thanh tai cac nuoc tren the gioi.
Dan so thuong truc cua Thanh Vatican la cac giao si, cac tu si nam, nu, cac giao dan lam viec cho nha nuoc (nhu Ve binh Thuy Si) va gia đinh cua ho. Trong thanh quoc co mot sieu thi nho danh cho cu dan Vatican.
Thanh pho cung đon hang ngan luot khach tham quan va nhan cong lam viec moi ngay. Du lich va cac cuoc hanh huong la cac nhan so quan trong trong đoi song hang ngay cua Vatican. Giao hoang thuong cu hanh thanh le hang ngay va cac le khac, va thuong xuat hien hang tuan vao Thu Tu va vao cac ngay le lon nhu le Giang sinh, Tuan Thanh va le Phuc sinh. Trong nhung su kien đay y nghia, nhu nhung nghi thuc ban phuoc lanh, cac le tan phong, le tuyen thanh. Ngai thuong lam le ngoai troi o quang truong Thanh Phero.
Kieu trang phuc su dung khi vao Vuong cung thanh đuong Thanh Phero phai la kieu đuoc thiet ke nha nhan va thich hop cho viec vieng tham cac khu vuc ton giao. Cac du khach va nguoi hanh huong đeu đuoc nhac nho ve viec đo, vi Vuong cung thanh đuong khong chi la cong trinh kien truc, nghe thuat ma con la mot trung tam ton giao.


The thao Vatican khong co mot lien đoan the thao hay san van đong nao. Đoi khi no đuoc xem nhu co mot đoi tuyen bong đa quoc gia. Đoi tuyen choi tai Stadio Pio XII o Y.


Toi pham Theo mot ket qua khao sat, Vatican co so dan thuong tru nho, nhung voi hang trieu khach du lich moi nam, Thanh Vatican co ty le toi pham tren đau nguoi thuoc hang cao nhat tren the gioi, hon gap hai muoi lan so voi Y. Nam 2002, mot ket qua tu Toa an Giao hoang, chanh cong to Nicola Picardi trich dan tu nhung thong ke cho thay: co 397 vu vi pham phap luat dan su va 608 vu vi pham phap luat hinh su. Moi nam, hang tram khach du lich tro thanh nan nhan cua nan moc tui va giat gio, giat tien. Thu pham gay ra, khong ai khac chinh la cac du khach, nhung ngoai ra con đen 90% vu vi pham chua đuoc giai quyet.
Luc luong canh sat Vatican la Corpo Della Vigilanza.
Nhu theo Hiep uoc Lateran 1929 giua Toa thanh Vatican va Y, chinh quyen Vatican co quyen khoi to va giam giu cac nghi can.
Vu giet nguoi gan đay nhat o Vatican xay ra vao nam 1998, khi mot thanh vien cua đoi can ve Thuy Si giet hai nguoi truoc khi tu sat.
Vatican đa bai bo viec ket an tu hinh vao nam 1969, nhung no van đuoc thuc hien vao thoi gian truoc, Lanh đia Giao hoang vao ngay 9 thang 7 nam 1870 tai Palestrina, khi Agabito (Agapito) Bellomo bi chem đau (boi may chem) vi toi giet nguoi.


He thong chinh tri Do nhung ly do lich su, he thong nha nuoc cua Vatican rat đac biet, mot he thong nha nuoc "đoc nhat vo nhi". Duoi Giao hoang, nhung nguoi đung đau la Quoc vu khanh va Thu hien Vatican. O đay, giong nhu nhung vien chuc khac, tat ca đeu đuoc su bo nhiem cua Đuc Giao hoang, cung nhu co the bi cach chuc boi Ngai bat ki luc nao.
Khi Toa thanh trong ngoi, mot Mat nghi Hong y đuoc trieu tap đe bau giao hoang moi.


Đoc them Morley, John. 1980. Vatican diplomacy and the Jews during the Holocaust, 1939-1943. New York: KTAV Pub. House. ISBN 0-87068-701-8
Nichols, Fiona (ngay 1 thang 8 nam 2006). Rome and the Vatican. New Holland Publishers. tr. 85–. ISBN 9781845375003. Truy cap ngay 4 thang 3 nam 2010.
Chadwick, Owen. 1988. Britain and the Vatican During the Second World War. Cambridge University Press
Kent, Peter. 2002. The Lonely Cold War of Pope Pius XII: The Roman Catholic Church and the Division of Europe, 1943–1950. Ithaca: McGill-Queen's University Press. ISBN 0-7735-2326-X
Ricci, Corrado. "Vatican: Its History Its Treasures" Contributor Ernesto Begni. © 2003 Published by Kessinger Publishing, ISBN 0-7661-3941-7, ISBN 978-0-7661-3941-1


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


Lien ket ngoai Tieng Anh

The Holy See — The Vatican's Official Website
Vatican City official website
Vatican Radio station Luu tru ngay 24 thang 3 nam 2004 tai Wayback Machine
Vatican TV
CIA - The World Factbook - Holy See (Vatican City) Luu tru ngay 10 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
Detailed map of Vatican City Luu tru ngay 2 thang 8 nam 2012 tai UK Government Web Archive
Encyclopaedia Britannica's Vatican City page
History of Vatican City: Primary Documents
Lateran Pacts of 1929 Luu tru ngay 23 thang 5 nam 2018 tai Wayback Machine
Agreement Between the Italian Republic and the Holy See Luu tru ngay 6 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine, 18 Feb. 1984
Piazza San Pietro in Vaticano Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine Virtual Tour with map and compass effect by Tolomeus
The Pope's Walls
stpetersbasilica.org Largest online source for St. Peter's in the Vatican
The Vatican City on Google Maps.
UNESCO site
Vatican Philatelic Society Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine Premier online source of information about Vatican City postage stamps
Vatican Secret Archive Luu tru ngay 30 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine
Walls of Rome Luu tru ngay 21 thang 2 nam 2019 tai Wayback Machine
World Heritage Site Luu tru ngay 30 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine