Đoan Huu Trung (段有徵; 1844 - 1866) hay Đoan Trung (段徵), ten trong gia pha la Đoan Thai, tu Tu Hoa, hieu Truoc Lam; la thu linh cuoc noi day ngay 16 thang 9 nam 1866 tai kinh thanh Hue, nham lat đo vua Tu Đuc. Su kien ma su nha Nguyen va nguoi dan quen goi la Loan chay voi hoac Giac chay voi


Xuat than Đoan Trung sinh nam Giap Thin (1844) tai lang An Truyen (dan gian goi la lang Chuon), huyen Phu Vang, tinh Thua Thien (nay la xa Phu An, huyen Phu Vang, tinh Thua Thien Hue).
Theo Gia pha ho Đoan o lang an Truyen thi to tien cua Đoan Trung la nguoi Thanh Hoa vao lap nghiep o An Truyen tu thoi Le, đen Đoan Trung đa đuoc tam đoi.
Đoan Trung la con cua ong Đoan Ho va ba Ho Thi Bon. Ong la con đau cua gia đinh ngheo gom 8 anh em: Đoan Ai (Đoan Huu Ai), Đoan Suy (Đoan Tu Truc), Đoan Thi, Đoan Hao, Đoan Khoa, Đoan Thi Chau, Đoan Thi Yen. Trong so nay co ba nguoi đa tham gia cuoc noi day vao nam 1866, đo la: Đoan Trung, Đoan Truc, Đoan Ai.


Cuoc đoi va su nghiep = Tuoi tre =
Cha mat som, me bi mu, đong em, nen tu thuo nho ong đa phai lam lung vat va đe nuoi em, nuoi me. Du vay, von thong minh va ham hoc, ngay tu buoi ay ong đa la nguoi noi tieng hay chu khap vung.
Vao mot dip Tet, nho mot cau đoi ma Đoan Trung va Đoan Truc đuoc Tuy Ly Vuong Mien Trinh (1820–1897) cho vao hoc trong vuong phu  Tu đo, tai hoc cua Đoan Trung co dip vang len chon kinh thanh. Nam Giap Ty (1864), ong đuoc Tung Thien Vuong Mien Tham (anh ruot Tuy Ly Vuong), cung vi quy tai, ga con gai đau la The Cuc cho Đoan Trung, du luc ay ong chua đo đat gi.


= Muu su =

Vua Tu Đuc ke ngoi giua luc che đo phong kien đang buoc vao giai đoan suy yeu. Thuc dan Phap đang lan chiem nuoc Viet va noi bo hoang toc cung đang phan hoa . Đoan Trung nhan thay can phai thay the Tu Đuc, va nguoi đuoc Đoan Trung cung phe cua ong chon la Đinh Đao (con Hong Bao). Cho nen o trong Ky Thuong vien cua cha vo mot thoi gian, Đoan Trung xin ra ngoai o rieng, đe de dang muu su...
Truoc tien, Đoan Trung cung voi Đoan Truc, Đoan Ai Truong Trong Hoa, Pham Luong (ghi theo Đo Bang, Pham Van Son ghi Pham Luong Thanh) lap ra mot thi xa goi la Đong Son thi tuu hoi, lay ruou tho be ngoai ma ban quoc su ben trong, đe che mat quan quan trieu đinh. Sau hoi chieu nap them mot so quan lai, binh linh va su sai, nhu: Ton That Cuc (huu quan), Ton That Giac (ve uy), Bui Van Lieu (suat đoi), Le Van Te (linh vu lam), Nguyen Van Qui (nha su tru tri chua Long Quang, co chua rieng la Phap Van, tuc chua Khoai, gan cong truong Van Nien), Nguyen Van Vien (nha su),...
Va luc luong chinh cua cuoc noi day la khoang ba ngan binh tra tron vao luc luong xay lang Tu Đuc, mot bo phan nho phu tho va lam lung đe xay lang cho vua.


= Noi day =

Thang 9 nam Binh Dan (1866), Đoan Huu Trung ban voi me va vo Đinh Đao xin lap đan chay cho Hong Bao đe co co tap hop luc luong. Buoi le cung keo dai đen ngay thu ba, khoang 3 gio sang, ngay 16 thang 9 nam 1866
Kieu Oanh Mau ke: 

Đoan Huu Trung dan đau đoan quan khoi nghia keo sang cong so Van Nien. Đoan Huu Trung tu xung la tham tri bo Cong, ngoi tren chiec vong đieu co long che va linh hau quat theo lenh vua đe kham xet cong truong. Bat hai ten đoc cong cay nghiet la Nguyen Van Chat va Nguyen Van Xa, đieu ve kinh tri toi. Con cac binh phu he ai đang cam chay gia voi trong tay thi đuoc đoi phien ve nghi. Binh phu nghe noi ca mung đo xo vao bat thong che Xa troi lai roi vac chay voi theo Trung tien ve phia kinh thanh...
Rieng bien ly Chat ngau nhien đem hom ay len ve thanh nen thoat nan...
To mo sang, nho Ton That Cuc mo cua nen đoan quan noi day nhanh chong tien vao Đai cung. Sau khi chem bi thuong ve uy Nguyen Thinh va chi huy su Pham Viet Trang, quan noi day tien vao đien Can Chanh. Đoan Trung con đang tim cua Tau Mon thi chuong ve long vo quan Ho Oai xuat hien. Thay quan noi day đong qua, Ho Oai hoang so chay lui ve cua Can Thanh, noi vua đang ngu. Đoan Trung nhanh chong đuoi theo roi lia guom qua khe cua, chem mat tai phai cua Ho Oai, nhung Ho Oai van ghi chat cua nen Đoan Trung khong vao đuoc.
Bat khong đuoc vua, Đoan Huu Trung cho tap trung quan tai san Đien Thai Hoa (Hoang thanh Hue), sai Đoan Tu Truc đen kham đuong ruoc Đinh Đao ve tan phong  Vi the Ho Oai đa kip thoi dan quan đen phan cong. Hai ben đanh nhau mot hoi rut cuoc anh em Trung đeu bi bat song...


= That bai =
Cuoc noi day that bai, ba anh em Đoan Trung, Đoan Truc, Đoan Ai bi xu lang tri. Đoan Thi bi an tu hinh. Đoan Khoa mat tich, Đoan Hao chet, Đoan Thi Chau bi ket an tu đay 20 nam sau moi ve... Ca ho Đoan bi đoi sang ho Đoan, con chau phai luu tan, khong đuoc thi cu...
Vua Tu Đuc cho tich thu gia san cua Đoan Trung, chi đe lai mot phan nho cho ba me vi ba đa lon tuoi lai bi mu. The Cuc, vo Đoan Trung, nho truoc ngay khoi su, ba đa bi "đuoi" ve nha bo me ruot vi toi "bat kinh voi me chong" nen đuoc mien nghi, nhung buoc cai sang ho me (ho Tong) va phai đi tu...
Đoan Huu Trung va The Cuc co mot con trai ten la Ngao. Vi qua nho nen chua xu, đua cho nguoi ba con đang o re trong phu Tuy Ly vuong nuoi. Khoang 13 tuoi, Ngao bong dung mat tich.
Ca gia đinh Hong Bao gom 8 nguoi la Đinh Đao (Ung Đao), Đinh Tu, Đinh Chuyen, Đinh Tuong (đeu la con Hong Bao), Thi Thuy (vo Hong Bao, me Đinh Đao) va hai đua con Đinh Đao (mot trai, mot gai) đeu bi xu giao (treo co).
Tinh ra khi Đoan Huu Trung bi giet (Binh Dan [1866]), ong moi 22 tuoi.


Tac pham Sach Hop tuyen tho van yeu nuoc cach mang nua sau the ky XIX cho biet: Tac pham cua Đoan Huu Trung con lai ngay nay la bai Trung nghia ca, sang tac trong thoi gian bi giam, theo the luc bat, dai 498 cau, ke lai tuong tan cuoc noi day. Tuy con nhieu han che, bai ca đa phan anh sau sac cuoc đau tranh manh me cua nhung nguoi lao đong đa vung len tu cuoc song cuc kho o cong truong xay dung Khiem Lang. Đong thoi bai ca cung đa nghiem khac len an trieu đinh tu Đuc ve ca hai mat đoi noi va đoi ngoai.
Trich:


Nhan xet Đoan Huu Trung, con mot gia đinh thuong dan, moi 20 tuoi ma đa noi tieng hay chu khap vung, nen du chua đo đat gi; Tung Thien Vuong la chu ruot cua Tu Đuc va la mot ong hoang hay chu, van đong y ga con gai va cho re o trong nha...Đoan Huu Trung thay rat ro con đuong lam quan đa mo rong thenh thang truoc mat minh, nhung von co khi phach anh hung, giau long trac an, cang gan Tu Đuc, ong cang thay ro ban chat cua ong vua nay...va cang quyet tam lat đo....


Vinh danh Hien nay o thuoc phuong An Phu, (Thu Đuc, Thanh pho Ho Chi Minh) va phuong Phuoc Vinh (Hue), Đa Nang, Đong Hoi đeu co con đuong mang ten Đoan Huu Trung.


Chu thich Xem them Hong Bao
Tu Đuc
Lang Tu Đuc
Cuoc noi day Đoan Huu Trung


Tham khao Đo Bang, Đoan Huu Trung trong Danh nhan binh Tri Thien, Nha xuat ban Thuan Hoa, Hue, 1986 tr.127 - 154.
Pham Van Son, Viet su tan bien, quyen 5, tap thuong, Sai Gon, 1962, tr 17 - 28.
Nguyen Q. Thang va Nguyen Ba The, Tu đien nhan vat Viet Nam, Nha xuat ban KHXH, 1992, tr.174 – 175.
Le Van Hao, Hue giua chung ta, Nha xuat ban Thuan Hoa, 1894, tr. 84 - 85.
Va cac lien ket ngoai...


Lien ket ngoai