Pho (tieng Đuc: Preußen; tieng Latinh: Borussia, Prutenia; tieng Anh: Prussia; tieng Litva: Prusija; tieng Ba Lan: Prusy; tieng Pho co: Prusa) la mot quoc gia trong lich su can đai phat sinh tu Brandenburg, mot lanh tho trong suot nhieu the ki đa co anh huong lon len lich su nuoc Đuc va chau Au, đong vai tro quan trong trong lich su the gioi vao thoi ky can đai. Kinh đo cuoi cung cua vuong quoc Pho la Berlin.
Nuoc Pho phat trien ruc ro nhat trong the ki 18 va the ky 19. Trong suot the ki thu 18, duoi trieu đai cua ong vua nha binh Friedrich II Đai Đe (1740 – 1786) - đuoc xem la vi thong soai kiet xuat nhat trong thoi đai cua ong, Vuong quoc Pho vuon len đung trong hang ngu cac cuong quoc hang đau chau Au, la mot cuong quoc cua the gioi. Trong suot nhung nam thang tri quoc, Friedrich II rat nang no. Nho tai nang lanh đao xuat sac va nhung chien thuat sieu viet, ong đa phat binh đanh bai đuoc tat ca cac quoc gia tren toan luc đia chau Au. Cuoc chien tranh Bay nam (1756 - 1763) đa chung to chu nghia anh hung va su huy hoang cua nuoc Pho, cung voi thien tai quan su cua ong vua nha binh Friedrich II Đai Đe, qua viec ong chong lai nhung ke thu hung manh nhu Đe quoc Nga, Đe quoc Ao va Phap, ma giu vung Vuong quoc Pho. Suc manh cua nuoc Pho đuoc ong gia tang rat lon, va chiem đuoc đat tu nuoc Ba Lan va xu Franconia.
Cuoi trieu Friedrich II, nuoc Pho đa thiet lap "Lien minh cac Vuong hau" voi cac tieu quoc cua nguoi Đuc. Neu trieu đai cua ong gan lien voi triet hoc Khai sang thi nuoc Pho trong nhung nam thang sau nay gan lien voi nhung cuoc chinh phat tan khoc cua Hoang đe Phap la Napoleon Bonaparte va nhung chinh sach "Sat va Mau" cua Thu tuong Otto von Bismarck. Trong suot the ki 19, Quan đoi Pho đanh tan tac quan Phap, Trieu đinh Pho đanh bai đuoc phong trao tu do, xay dung mot Nha nuoc chuyen che moi, va Thu tuong Otto von Bismarck theo đuoi muc tieu thong nhat nuoc Đuc nhung khong bao gom Đe quoc Ao, goi la Giai phap nuoc Đuc nho. Vuong quoc Pho thong tri mien bac nuoc Đuc ve mat chinh tri, kinh te, va dan so, va la tru cot cua Lien minh Bac Đuc thanh lap vao nam 1867, tro thanh Đe che Đuc (Deutsches Reich) vao nam 1871. Trong the ky XIX, qua trinh cong nghiep hoa đat nuoc cung dien ra nhanh chong.
Voi su ket thuc cua trieu đai Hohenzollern o Đuc theo sau The chien thu nhat, Pho tro thanh mot phan cua Cong hoa Weimar vao nam 1919 voi tu cach mot bang tu do. Nuoc Pho tren thuc te bi chinh quyen Quoc xa huy bo vao nam 1934 va chinh thuc bi phe Đong Minh khai tu sau The chien thu hai nam 1947.
Ke tu đo, tu "Pho" chi con đuoc su dung gioi han trong cac linh vuc lich su, đia ly, hoac van hoa. Tham chi ngay nay, co mot kieu phong cach đuoc goi la "cac gia tri Pho", vi nhu: to chuc hoan hao, tinh than hy sinh, ton trong luat phap, tuan phuc nha nuoc, tinh than thuong vo, cung nhu đang tin cay, khoan dung ton giao, đieu đo, thuc te, tiet kiem, đung hen, khiem ton, va can man. Rat nhieu nguoi Pho tin rang nhung gia tri đo la nguyen nhan lam đat nuoc ho tro nen lon manh. Vua Friedrich Wilhelm I đa xay dung mot luc luong quan đoi Pho ky luat xuat sac, mang lai chien thang cho nguoi con huy hoang cua ong la Friedrich II Đai Đe sau nay. Voi tinh than ky luat khat khe, nuoc Pho hung manh đa tro thanh mot "Vuong quoc Sat".


Nguon goc quoc hieu Danh xung "Pho" trong tieng Viet bat nguon tu tieng Trung. Trong tieng Anh, nuoc nay đuoc goi la "Prussia". Nguoi Trung Quoc bo chu "a" o cuoi va phien am "P-ru-ssi" thanh 普魯西 (pinyin: Pu lu xi, Han Viet: "Pho Lo Tay") hoac 普魯士 (pinyin: Pu lu shi, Han Viet: "Pho Lo Si"), goi tat cho ca hai la "Pho".
Quoc hieu nuoc Pho bat nguon tu ten goi cua nguoi Prusai co, mot toc quan nguoi Balt co lien quan đen nguoi Litva va nguoi Latvia; nguoi Prusai co bi cac hiep si Teuton, (tieng Đuc: Deutscher Orden, tieng Anh: Teutonic Knights), chinh phuc roi dan bi đong hoa.


Bieu trung La co cua Pho mang mau trang va đen, bat nguon tu mau ao choang trang theu thanh gia đen cua cac Hiep si Teuton (Đuc). La co đen-trang-đo cua Lien minh mien bac nuoc Đuc la to hop cua la co nay voi la co mau trang-đo cua đong minh Hanse, gom cac thanh pho tu do Bremen, Hamburg va Lubeck, tao thanh quoc ky Lien bang Bac Đuc, sau tro thanh co cua Đe che Đuc vao nam 1871.
Ke tu sau Cai cach Ton giao, khau hieu cua Pho la Suum cuique (tieng Anh: to each, his own, tieng Đuc: Jedem das Seine). Ngoai ra no con la khau hieu tren Huan chuong Đai bang Đen, đuoc đat ra boi vua Friedrich I (xem huan chuong Thap tu Sat). Tren huy hieu cua Pho co ve mot con đai bang đen tren nen trang.


Đia ly va dan so Pho bat nguon tu mot lanh đia nho ma sau nay đuoc goi Đong Pho, gio la tinh Warmia-Masuria cua Ba Lan, lanh tho hai ngoai Kaliningrad cua Nga va vung Klaipeda cua Litva. Cu dan nguyen thuy cua vung nay la nguoi Pho co, sau cai theo đao Ki-to va bi Đuc hoa. Sau nay Pho đuoc nguoi Đuc theo đao Tin Lanh ua chuong nen nhieu nguoi di cu đen, cung nhu nhieu nguoi Ba Lan va nguoi Litva đen song o cac khu vuc doc theo bien gioi Pho.
Lanh tho Vuong quoc Pho truoc khi bi xoa bo bao gom đat Pho "goc" (Đong va Tay Pho), Brandenburg, tinh Sachsen (gom phan lon bang Sachsen-Anhalt ngay nay va mot phan bang Thuringen), Pomerania, Rheinland-Pfalz, Nordrhein-Westfalen, Schlesien (ngoai tru phan Schlesien thuoc Ao), Lausitz, Schleswig-Holstein, Hanover, Hesse-Nassau, va mot vai lanh đia nho nam tach biet o mien nam, nhu Hohenzollern, đat to cua Vuong toc Pho. Toi nam 1914, Pho co dien tich 354.490 km². Thang 5 nam 1939, Pho co dien tich 297.007 km² va dan so 41.915.040 nguoi. Xu Neuenburg, nay thuoc tong Neuchatel o Thuy Si cung la mot phan cua Vuong quoc Pho tu nam 1707 toi 1848.
Đai đa so nguoi Pho theo đao Tin Lanh. Phan phia nam cua vung Masuria thuoc Đong Pho co dan cu la nguoi Masur bi Đuc hoa va theo Tin Lanh. Đieu nay ly giai phan nao viec cac vuong quoc Đuc theo Cong giao mien nam, đac biet la Ao va Bavaria phan khang lai rat quyet liet viec Pho tro thanh ba chu nuoc Đuc.
Mot phan đang ke dan chung song o Rheinland va mot so vung Nordrhein-Westfalen theo Cong giao Roma. Tuong tu vay, Tay Pho, Warmia, Schlesien, va tinh Posen co đa phan dan chung theo Cong giao, vi nuoc Pho gianh đuoc cac vung đo tu cac quoc gia Cong giao nhu Vuong quoc Ba Lan va Đe quoc Ao.
Vung lanh tho Đai Ba Lan la đat phat sinh quoc gia Ba Lan tro thanh tinh Posen cua Pho sau "Cuoc chia cat Ba Lan". Nguoi Ba Lan chiem đa so trong tinh (62% la nguoi Ba Lan, 38% la nguoi Đuc) chong lai su thong tri cua nguoi Đuc, tuong tu vay, vung Thuong Schlesien co mot so lon dan cu la nguoi Ba Lan.
Theo Hiep uoc Versailles nam 1919, nen Cong hoa thu hai cua Ba Lan gianh lai đuoc hai vung nay, cung voi cac khu vuc thuoc Tay Pho nhung co đa so dan la nguoi Đuc. Sau The chien thu hai, Đong Pho, Schlesien, phan lon Pomerania va mot phan cua Brandenburg bi chia cat ve Lien Xo va Ba Lan.


Lich su thoi xua Vao nam 1226 Cong tuoc Konrad I xu Mazovia moi cac Hiep si Teuton, mot dong tu chien binh Đuc, đai ban doanh đat tai thanh pho Acre o Vuong quoc Jerusalem, chinh phat cac bo lac Pho tren vung bien gioi lanh tho cua ong. Sau 60 nam chien tranh voi nguoi Pho, ho đa dung nen mot quoc gia đoc lap ma ve sau nam luon quyen đieu khien Pho. Sau khi dong Hiep si Thanh guom cua Livonia gia nhap dong Hiep si Teuton nam 1237, ho kiem soat luon vung Livonia, bay gio la Estonia, Latvia va tay Litva.
Cac hiep si nay chi chiu o duoi quyen Giao hoang Roma va Quoc vuong La Ma Đuc. Ban đau, ho lien he mat thiet voi Hoang gia Ba Lan, nhung ve sau, moi quan he nay bi đo vo khi ho đanh chiem cac vung đat ma Ba Lan tuyen bo so huu la Pomerelia va Danzig (Gdansk), mot thanh pho voi cu dan chu yeu la nguoi Đuc. Dong tu Hiep si Teuton cuoi cung bi đanh bai trong tran chien Grunwald nam 1410 boi Lien minh Ba Lan va Lietuva, thanh lap thong qua Hiep uoc lien minh Krewo (tieng Ba Lan: unia w Krewie; tieng Litva: Krevos sutartis).
Trong cuoc "chien tranh Muoi ba nam" (1454-1466), Lien minh Pho, bao gom cac thanh pho đong minh Hasen o Tay Pho noi day chong lai dong Hiep si Teuton va cau vien vua Ba Lan. Cac Hiep si Teuton buoc phai chap nhan than phuc vua Kazimierz IV Jagiellonczyk theo Hoa uoc Thorn, đong thoi mat đi vung Tay Pho cho Ba Lan.

Nam 1525, Đai Truong lao Albert Brandenburg-Ansbach, thuoc mot chi nhanh cua nha Hohenzollern, cai theo đao Tin lanh dong Lutheran va nhap cac lanh đia con lai cua dong tu vao Cong quoc Pho. Đay la khu vuc nam phia đong cua song Vistula, ve sau đuoc goi la lanh tho Pho "goc". Lan đau tien, cac lanh đia nay roi vao tay mot chi nhanh cua nha Hohenzollern, chu nhan lanh đia Brandenburg ve phia tay voi trung tam la Berlin va đa nam duoi su cai tri cua nha Hohenzollern tu the ky 15. Hon the nua, khi tu bo dong tu, Albert co the lap gia đinh va co con.

Pho va Brandenburg đuoc thong nhat hai the he sau đo. Anna, chau noi cua Albert va la con gai cua Cong tuoc Albrecht Friedrich cua Pho, thanh hon voi nguoi anh ho la Tuyen hau Johann Sigismund xu Brandenburg.
Khi Albrecht Friedrich qua đoi nam 1618 ma khong co con trai noi nghiep, Johann Sigismund đuoc trao quyen thua ke Pho, cho toi khi đo van chi la vung đat phong thuoc Ba Lan. Ke tu nay, Cong quoc Pho đuoc sap nhap voi lanh đia Brandenburg. Vung lanh đia nay đuoc goi la Brandenburg-Pho, bao gom nhieu manh lanh đia nam rai rac trong Pho, Brandenburg, cung nhu cac lanh đia Cleves va Mark trong vung Rhineland. Vao nam 1618, vung đat Đuc lam vao cuoc chien tranh Ba muoi nam tan khoc.

Trong suot cuoc Chien tranh Ba muoi nam, nhung lanh đia roi rac cua nha Hohenzollern bi nhieu đoan quan vien chinh khac nhau giay xeo, đac biet la quan cua Thuy Đien. Ba tuoc Georg Wilhelm khong co nang luc quan su, phai chay tron khoi Berlin sang Konigsberg, kinh đo truyen thong cua Cong quoc Pho vao nam 1637. Nguoi ke vi ong, Friedrich Wilhelm I, tien hanh cai cach quan đoi đe bao ve lanh tho. Nam 1641, Friedrich Wilhelm I sang Warszawa trieu kien vua Ba Lan la Władysław IV Vasa đe to long trung thanh cua minh, do lanh đia Pho cua ong van đuoc coi la đat phong cua trieu đinh Ba Lan cho ong. Tuy nhien ve sau, loi dung tinh trang đoi đau gay go giua Ba Lan va Thuy Đien trong cac cuoc Chien tranh Bac Au, cung nhu moi quan he than thien cua ong voi nuoc Nga trong mot loat cac cuoc chien tranh Nga-Ba Lan, Friedrich Wilhelm đa co the xoay xo đe thoat khoi nghia vu chu hau voi vua Ba Lan. Ong gianh đuoc quyen tu chu cho Pho trong Hoa uoc Wehlau vao nam 1657. Ong xay dung mot luc luong quan đoi thuong truc, voi 30.000 quan tinh nhue. Đen ca vi anh hung cua Stalin la Nga hoang Pyotr Đai Đe cung phai than phuc xu Pho cua vi Tuyen hau tuoc vi đai.
Vao nam 1675, ong đanh tan tac quan Thuy Đien trong tran Fehrbellin, qua đo ong tro thanh vi "Tuyen hau tuoc vi đai". Voi chien cong hien hach cua ong, dan toc Đuc quay tro lai thoi ky hung manh. Quan đoi Pho đa gianh chien thang trong chien dich chong Thuy Đien, va chien thang tai Fehrbellin tro thanh mot ky uc cao đep cua dan toc Pho - Brandenburg, ve su phat trien cua truyen thong quan su cua ho. Luc luong quan su đoc lap đa đat nen tang cho Vuong trieu Hohenzollern đua nuoc Pho len hang liet cuong, chu khong phai la nhung lien minh đa đua xu Pho đen tinh hinh toi te nhu trong cuoc Chien tranh Ba muoi nam. "Tuyen hau tuoc vi đai" cung cho phep 20.000 tin đo Khang Cach Phap đen ti nan tren đat Pho. Ban đau ong dua theo hinh mau cua nguoi Ha Lan ma xay dung quan đoi, nhung tu sau 1685, nhung nguoi Phap ti nan đa truyen ba vao xu Pho cach ren luyen quan su moi nhat cua nuoc Phap. Tuy ong bi mat mot so đat đai ma ong chinh phat đuoc, ong van luon đuoc nhieu nguoi chau Au ne trong; va, vao nam 1757, khi vi vua kien quyet Friedrich II Đai Đe tuyet vong vi bi nhieu nuoc vay ham, Voltaire đa lay chuyen nay ra đe khuyen nha vua hoi phuc va đong vai tro quan trong tren chinh truong chau Au. Voi tu tuong sat đa cua minh, ong đa nghe theo Voltaire... Vi Tuyen hau tuoc vi đai cung gui mot đao quan đen giup Hoang đe Ao la Leopold I đanh đuoi quan Tho Ottoman ra khoi kinh thanh Vien.


Lich su nuoc Pho (1701 - 1786) Vao nam 1701 con trai cua Friedrich Wilhelm, Tuyen hau Friedrich III tu xung la vua Pho. Đe khong xuc pham đen Hoang đe Đe quoc La Ma Than thanh Dan toc Đuc (Heiliges Romisches Reich Deutscher Nationen) Leopold I, vi phan lon lanh tho thuoc Pho nam trong Đe quoc La Ma than thanh dan toc Đuc, Friedrich chi xung la "Quoc vuong o Pho" (Konig in Preußen), chu khong phai "Quoc vuong cua Pho" (Konig von Preußen). Du vay, Brandenburg van đuoc hieu la mot phan cua Vuong quoc Pho, hon la mot lanh đia rieng biet. Nhu the la ong xung lam Quoc vuong đung 170 nam truoc khi vua Wilhelm I xung lam Hoang đe nuoc Đuc vao nam 1871. Nuoc Pho tro nen thinh vuong duoi thoi vua Friedrich I, ong su dung ca ngan sach vuong that đe bao tro nghe thuat nuoc nha. Khong nhung la mot ong vua xa hoa, ong con gay dung mot luc luong quan đoi Pho bao gom 40.000 binh si, du phai đoi mat voi nhung kho khan do nhung dich benh va chinh su an choi cua ong. Ong cho quan tham chien voi lien quan chong Phap trong cuoc Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, va cuoc chien nay co tam quan trong quyet đinh đoi voi su troi day cua truyen thong quan su cua dan toc Pho. Khong nhung Quan đoi Pho co đuoc danh tieng tren tran tien, nhung tuong linh nhu Leopold I xu Anhalt-Dessau (con goi la "Ong gia Dessauer", mot cong than duoi cac trieu vua Friedrich Wilhelm I va Friedrich II Đai Đe sau nay) đa hoc hoi đuoc nhung bi quyet giup danh tuong John Churchill, Cong tuoc thu nhat cua Marlborough đap tan tac quan đoi cua vua Louis XVI. Tu nam 1740 cho đen nam 1797, moi quan vuong nuoc Pho đeu nhan thuc ro viec mo mang bo coi. Trong cac di chuc chinh tri cua minh, vi Tuyen hau vi đai cung voi cac vua Friedrich I, Friedrich Wihelm I va Friedrich II Đai Đe đeu cho rang đang tien hanh mot ke hoach đo so mang tinh lich su, va qua đo, nhung vi vua ke tuc phai tiep noi su nghiep đang dang do cua vua cha.
Vao nam 1713, ong qua đoi va trieu đinh Pho khong con xa hoa nhu xua. Nguoi ke vi, Friedrich Wilhelm I, la mot "ong vua nha binh" khac kho, khong mang đen nghe thuat, song tan tien va thuc te. Ong thue muon nhung Goliath cua cac nuoc khac, mot quan đoi thuong truc khet tieng hung manh o chau Au, mot he thong hanh chinh Pho rat đuoc ca ngoi va cai cach kinh te. Luc ong len noi ngoi bau, luc luong Quan đoi Pho chi co 40.000 binh si, nhung sau khi ong qua đoi vao nam 1740, ho co đen 80.000 quan tinh nhue. Ong chi phi ton kem cho binh cach, vi nhan thay tam quan trong cua mot Quan đoi hung manh đoi voi đat nuoc. Ngay tu nam 1709, khi con o ngoi Thai tu, ong tham chien cung Quan đoi Pho trong cuoc Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, đanh tran Malplaquet. La vi cha đe cua bo may hanh chinh Nha nuoc Pho, ong đuoc xem la vi vua vi đai nhat cua nuoc Pho ve mat đoi noi. Du vay, Quan đoi Pho chi xung tran trong mot thoi gian ngan trong Đai chien Bac Au, chong quan Thuy Đien. Voi tinh than ky luat khat khe, nha vua thuong mac chien bao thay vi nhung bo long bao xa xi, va đac điem nay cua ong se con co o con trai ong la Friedrich II Đai Đe va nhieu vi vua ke tuc, cho thay khi nen quan chu Pho cua Vuong trieu Hohenzollern sup đo sau cuoc The chien nhat.

Khac voi vua Louis XIV cua Phap, ong va vua con Friedrich II Đai Đe đeu la nhung ong vua nha binh. Friedrich Wilhelm I đa cho đinh cu tren 2 van nguoi ti nan Tan giao tu vung Salzburg vao cac vung đat thua dan o phia đong Pho, mo mang no đen tan bo tay song Memel va cac vung khac. Ong cung gianh đuoc vung đat Tay Pomerania cho đen tan song Peene tu tay Thuy Đien vao nam 1720. Tuy Friedrich Wilhelm I chi xung lam "Quoc vuong o Pho", duoi trieu đai cua ong, nguoi ta thuong goi ong la "Quoc vuong cua Pho" hon han xung hieu chinh thuc. Nhu vua Pho Friedrich II Đai Đe đa noi sau nay, Vuong quoc Pho cua ong đa tro thanh "xu Sparta cua phuong Bac". Vao thap nien 1730, Chien tranh Ke vi Ba Lan bung no giua lien quan Nga - Ao va Phap, Friedrich Wilhelm I phai mot đao quan do Thai tu Friedrich đen lien minh voi quan Ao, va cuoc chien tranh ket thuc voi chien bai cua quan Phap. Va, sau khi Friedrich Wilhelm qua đoi, mot "nhan vat kiet xuat" len ngai vang tren đat Đuc vao nam 1740 ("que le grand groppe au ryn sera gette") - đung nhu nha tien tri Nostradamus nguoi Phap đa tien đoan, đo la mot vi danh tuong lon trong lich su - Friedrich II Đai Đe, đuoc coi la bac thay cua nhung chien thuat va chien luoc lung danh. Khac voi vua cha Friedrich Wilhelm I, sau nay ong khong đe yen cho nuoc Nga va Ao đuoc tu do can thiep vao tinh hinh Ba Lan, sau khi ong đua nuoc Pho tro thanh mot liet cuong lon manh chu khong phai la mot nuoc chu hau cua cac quoc gia phong kien phia Đong.
La mot trong nhung quan vuong ngu tri lau dai nhat cua chau Au tu thoi Trung Co đen thoi Napoleon, nhung chien tich hien hach cua nha vua, long vo cung dung cam va sang suot cua ong va viec ong đua tu "thoi ky Khai sang" vao tu đien tieng Đuc - đa khien cho ong đuoc nguoi ta goi la "Friedrich Đai đe" - cai nhin cua dan toc Đuc đoi voi ong giong nhu dan toc Nhat Ban voi Thien hoang Minh Tri va dan toc Nga voi vua Pyotr Đai Đe vay. Nhung chien thang huy hoang cua ong cung khien ong đuoc ton vinh, tro thanh vi anh hung cua đuc tin Khang Cach. Khi con la Thai tu ong chi đam me triet hoc va nghe thuat. Tuy nhien, ong the hien nhieu tai nang ve chinh tri, quan su va ngoai giao, va van tiep tuc xay dung va mo rong luc luong Quan đoi Pho hung cuong va ky luat, voi mot luc luong Ky binh khong ai sanh kip.
Nhu "Amurath ke tuc Amurath", ong đa ke vi vua Louis XIV cua Phap ("Louis Mat Troi") lam vi Ba vuong cua toan coi chau Au. Trong cuon su sach cua minh, nha van nguoi Anh la Edward Gibbon co am chi ve viec chinh danh hieu "Đai Đe" cua Friedrich II đa đay manh su phat trien cuong thinh cua Đe che Pho trong cau "Mot vi Hoang đe Julianus [am chi Friedrich II], mot vi Nu hoang Semiramis [Ekaterina II cua Nga] se chinh vi hieu o phuong Bac...". Trong nam đau tien len ngoi vua, ong thong linh Quan đoi Pho tien đanh Silesia, vung đat Hohenzollern tranh chap voi nha Habsburg cai tri đe quoc Ao. Quan đoi Pho chinh phat đuoc tinh nay vo cung nhanh chong, tro thanh hoat đong chinh tri quan trong nhat cua Friedrich II - đay hoan toan la quyet đinh cua ong. Trong hai cuoc chien tranh Silesia (1740 - 1745), nha vua lien tiep gianh thang loi trong cuoc chinh phat gianh Silesia tu Đe quoc Ao (1742), sau đo con bao ve tinh nay voi nhung tran đai thang tai Hohenfriedberg, Soor hay Hennersdorf (1745) truoc quan Ao va quan Sachsen. Voi chien thang lung lay tai Soor, khong nhung Friedrich II co đuoc danh tieng voi tu cach la mot vi lanh tu quan su cua chau Au, ma con tro thanh mot vi thong soai bat kha chien bai. Voi nhung chien thang vang doi tai Hohenfriedberg va Soor voi chien thuat "đanh lan vao suon" cua nha vua, ong đa che khuat nhung sai lam cua minh bang tai nang va long dung cam cua ong. Luc luong Ky binh tinh nhue Pho, do chinh ong bo cong ren luyen, tro thanh luc luong Ky binh hung manh nhat tren luc đia chau Au, luon luon chu đong va tao bao duoi quyen nhung danh tuong kiet xuat. Nuoc Pho tro thanh mot kinh đich hung manh đe ngan can su phat trien cua nuoc Ao. Đanh bai quan Ao va đua nuoc Pho len lam liet cuong tai Đuc va chau Au, ong đa ngan ngua viec Vuong quoc Phap tro thanh cuong quoc ba chu tren đat Đuc. Sau đo, ong van tiep tuc quan tam đen luc luong Quan đoi Pho, viet sach ve nguyen tac chien tranh. Trong cuoc Chien tranh Bay nam (1756 - 1763), ong phai chong lai mot lien minh gom ca Ao, Phap, Nga, Thuy Đien va Sachsen: ong to ra la mot thien tai xuat chung. Nhu Nu hoang Ao la Maria Theresia noi voi mot vien Thong che vao nam 1761, ba quyet đinh đua Vuong trieu Brandenburg tro lai thanh mot cuong quoc hang hai trong cuoc chien tranh nay, nhung cuoi cung ba đa that bai.

Tuy bi lien quan chong Pho vay tu nhieu phia, voi tinh than vo cung quyet chi va dung cam, ong đanh bai tung nuoc mot trong lien quan, ong cuc ky nang đong va giu vung vai tro ba chu cua Pho o vung Trung Đuc, va đen cuoi nam 1761, đa mang lai cho lien quan chong Pho (von đuoc thiet lap nham xam chiem va chia cat lanh tho cua nuoc Pho) su khang đinh rang: chung nao vi quan vuong kiet xuat va cac vi tuong linh tai ba van con chien đau thi ong khong the nao bi đanh bai. Quyet khong nhuong bo tinh Silesia, ong chu đong ra tay đanh thang quan Sachsen tai Pirna (1756), đanh thang quan Ao tai Lobositz (1756) va Praha (1757), đanh thang lien quan Phap - Ao tai Rossbach (1757), đanh thang quan Ao tai Leuthen (1757) đanh thang quan Nga tai Zorndorf (1758)), đanh thang lien quan Nga - Ao tai Liegnitz, giu vung đuoc kinh đo Berlin, đanh thang quan Ao tai Torgau (1760) - Burkersdorf (1762) va Schweidnitz vao nam 1762 - nam lien quan chong Pho kiet que, Quan đoi Pho van chien đau anh dung va kien cuong, do đo gianh chien thang hoan toan. Voi chien thang vang doi cua ong tai Rossbach (1757), lan đau tien trong lich su, dan toc Đuc đa đanh thang Phap mot cach ve vang. Chien dich Rossbach - Leuthen tro thanh mot trong chien thang huy hoang nhat trong lich su. Thuc chat, ong khong phai la khong co sai lam voi tu cach la mot vi Lanh tu quan su, ong chi thang 8 tran trong 16 tran đanh ma ong chinh chien, nhung ve nhieu mat, ong co loi the hon cac kinh đich cua ong. Ong phai đon phuong đoc ma đi chinh chien, nhung viec ong khong co đong minh sat canh đe hoi kien cung la mot loi the, va bo may chien tranh cua nuoc Pho rat đon gian, do ban than Quoc vuong va quan Thuong thu Bo Ngoai giao (co hieu luc) chinh la Tong tu lenh Quan đoi Pho tren chien truong. Duoi trieu đai cua vi vua tai nang, dai suc va quyet đoan nhu the, Quan đoi Pho khong bao gio phai tien hanh mot cuoc tranh cai phuc tap, nhu o nuoc Ao duoi trieu Habsburg. Em trai ong la Vuong tu Friedrich Heinrich Ludwig cung đanh tan tac quan Ao trong tran Freiberg vao nam 1762, it lau truoc khi Nu hoang Ao la Maria Theresia giang hoa. Nhieu ban huu cua ong đa hy sinh, lam co nhung luc ong đau buon, nhung sau đo, vi vua kien quyet đa hoi phuc. Giua cuoc chien, co luc that bai tham hai, nhung ong - cung nhu sau nhung chien thang - van binh tinh va giu the chu đong, dan toi nhung chien thang oanh liet truoc nhung đoi quan đong đao hon sau nay, lam đoi phuong phai hoang so. Mot vi du cho thay ro tai nang cua ong trong viec hoi phuc sau nhung chien bai, giu cai đau lanh va giang nhung đon đau khung khiep vao đoi phuong qua tran Hochkirch (1758): sau that bai tham hai, tham chi con chien ma cua ong bi trung đan, nha vua rut quan ve cho an toan, khien cho đoi phuong khong the nao truy kich. Cuoi cung, khi cuoc chien tranh ket thuc, vi Quan vuong bat kha chien bai van thong linh ba quan tren cac đinh nui tai tinh Silesia va tinh Sachsen, trong khi lien quan chong Pho phai that bai. Theo nhan đinh cua Theodore Ayrauth Dodge, voi tu cach la mot chien binh, ong the hien ro rang: ong vi đai hon vi Hoang đe lung danh Napoleon trong thoi gian kho khan. Vi vua quyet đoan va luc luong Quan đoi Pho hung cuong con the hien su tan bao ac liet va lanh lung qua cac cuoc vay ham Pirna (1756) va Dresden (1760). Chinh sach giam gia, cung nhu cuoc cuop boc tan nhan vao xu Sachsen va xu Mecklenburg cung giup vi vua kiet xuat Friedrich II Đai Đe gianh đuoc thang loi.
Chien thang cua ong tai Leuthen (1757) la mot tran đanh kinh đien cua chien thuat "đanh lan vao suon" cua ong. Tham chi ong con đanh vao lanh tho Ao vao nam 1758 nhung khong thanh cong, va tien hanh mot cuoc rut quan vo cung hien hach. Nuoc Anh va mot so tieu quoc Đuc lien minh voi nuoc Pho, đanh Phap va giup ho đay lui quan Phap ra khoi đat nuoc. Ke tu sau that bai the tham tai Rossbach thi quan Phap chang bao gio dam đoi đau voi quan tinh nhue Pho do nha vua than chinh thong linh nua, thay vi đo ho chuyen sau mat tran phia Tay va luon luon bi đao quan Pho cua Vuong cong Ferdinand xu Brunswick đanh tan tac. Nhung Chinh phu Anh xe bo lien minh voi ong vao cac nam 1761-1762, song cung luc đo lien minh chong Pho cung tan ra, mang lai thang loi cho ong. Than chinh thong linh mot luc luong Quan đoi hung hau, ong thuc hien xuat sac nhiem vu het suc nang ne cua minh, va long dung cam, tinh trung kien va tai nang cua ong cuoi cung đa đem lai vinh du cho ong; trong khi đo lien quan chong Pho đeu kiet que ca: sau bay nam chinh chien va giu vung đat nuoc truoc su tan cong ba cuong quoc quan su Nga, Ao va Phap, Hiep đinh Hubertusburg đuoc ky ket vao nam 1763 voi viec nuoc Ao phai chiu mat tinh Silesia, giu vung nen hoa binh, va gio đay nuoc Pho hoan toan la mot quoc gia vi đai, mang lai chien bai tham hai cho lien quan chong Pho, pha vo the ba chu cua Phap va Ao o chau Au va Đuc. Voi cuoc chien tranh nay, Quoc vuong Friedrich II Đai Đe, tuc Fredericus Rex tro thanh mot huyen thoai, do ong đa chien đau voi mot lien quan cua cac nuoc chau Au. Voi cuoc Chien tranh Bay nam, Vuong quoc Pho khong nhung tro thanh mot cuong quoc tieu bieu cua chau Au, lai con tro thanh mot quoc gia hung manh, đong vai tro thong tri o mien Bac Đuc va Đe quoc La Ma Than thanh. Cung voi Cuoc chien tranh Ke vi Ao, cuoc Chien tranh Bay nam đa đua nuoc Pho tro thanh mot liet cuong quan su hung manh nhat tren toan coi chau Au. Vao nam 1763, Quan đoi Pho co 103.000 binh si la nguoi Pho, 37.000 binh si la nguoi ngoai quoc. Trong van chuong, vi vua - anh hung, thien tai quan su kiet xuat Friedrich II Đai Đe thuong đuoc vi von voi nhung anh hung Wotan hay Hermann cua nguoi Teuton, va ca nha chinh phat vi đai Cyrus Đai Đe cua Đe quoc Ba Tu.

Mot su than nguoi Phap, cho hay, sau bay nam chinh chien, vi the cua nuoc Pho nang cao hon truoc han, ho tro thanh minh chu cua khong it tin đo Tin Lanh chong Ao. Duoi truong cua ong cung co nhieu vi thong soai kiet xuat nhu Vuong tu Heinrich em trai ong, Hans Karl von Winterfeldt, Kurt Christoph Graf von Schwerin, Friedrich Wilhelm von Seydlitz hay Hans Joachim von Zieten. Quan đoi Pho va muon dan Pho cung rat trung thanh, nhiet huyet voi vi vua anh hung Friedrich II Đai Đe. Ngay tu thoi vua Friedrich Wilhelm I, nan đao ngu đa bi xoa bo đang ke trong Quan đoi Pho. Sau khi vua Friedrich II Đai Đe đanh tan tac quan Ao trong cuoc chien tranh Silesia lan thu nhat (1740 - 1742), trai trang Pho, du co the chi la con trai cua mot nguoi nong dan ngheo nan, đeu tu hao khi gia nhap luc luong Quan đoi khai hoan cua vi Quan vuong vi đai. Chu nghia yeu nuoc đa bat đau phat trien o nuoc Pho. Nhu mot nguoi Ngu Lam quan noi voi Quoc vuong Friedrich II Đai Đe trong tran thang huy hoang tai Leuthen vao nam 1757, than dan tinh Pomerania thuc hien ky luat het muc xuat sac. Than dan xu Mark Brandenburg cung tuong tu. Nguoi nong dan Pho cho con em ho đi linh, va luon trung thanh va tu hao ve vi vua chien thang va vi đai cua ho. Su trung thanh nay cung la vi quy tac tuan phuc cua đuc tin Tin Lanh, von đa đuoc ap đat len nong dan Bac Đuc trong nhieu the ky. Nhung chien binh cua vua Friedrich II Đai Đe thuong hat thanh ca ma ho nghe đuoc o Nha tho trong lang ho. Sau tran thang oanh liet tai Rossbach, tran thang oanh liet tai Leuthen va nhieu tran thang oanh liet khac, ho thuong hat bai thanh ca "Tat ca chung ta hay cung ta on Chua". Voi long yeu nuoc nong nan, trong suot cuoc Chien tranh, nhan dan Pho đa ve tranh, viet sach, tieu su, sach nho, noi ve nhung tai lieu cua vi vua đang kinh cua ho: "Friedrich Đai Đe" hoac la "Friedrich Đoc đao". Nhung chien thang cua ong luon đuoc ca ngoi, vi du sau tran đanh kinh hoang tai Zorndorf (1758), thi si Johann Wilhelm Ludwig Gleim co viet nen "Tho ca ngoi Than nang tho cua chien tranh". Nha vua gan nhu tro thanh mot sieu nhan; va trong nhung buoi le mung tho ong, tieng sung truong ton vinh ong luon vang len. Khong nhung the, tinh than yeu nuoc cua nhan dan Pho con đuoc the hien qua tho ca ngoi su hy sinh anh dung vi To quoc cua nha tho Christian Ewald von Kleist, mot vien Si quan Quan đoi Pho bi thuong nang va hy sinh sau tran đanh ac liet tai Kunersdorf (1759). Ong coi su hy sinh la cai chet huy hoang, la cai chet ma moi the he phai quy trong. Ban than nha vua cung the hien chu nghia anh hung qua nhung vang tho cua ong giua luc bi hau het toan bo chau Au vay ham vao nam 1757.
Nhung chien bai va chien thang cua nha vua nuoc Pho trong cuoc Chien tranh Bay nam đa mang lai cho ong niem men mo cuong nhiet cua than dan, khong nhung đoi voi y chi quyet đau cua ong, ma con đoi voi ca nhan cua ong Theo mot Si quan Quan đoi Pho la Johann Wilhelm Archenholtz - đa tham chien trong bay nam chinh chien tan khoc - trong nhung nam thang khoc liet cua cuoc Chien tranh nay, than dan nuoc Pho luon cung nha vua chiu thuong chiu kho, va "co phan trong danh tieng cua nhung chien cong hien hach cua ong". Moi than dan thuoc moi đang cap o tinh Pomerania đa giup đo nha vua xay dung mot đoi quan gom 5.000 binh si. Cac Thanh đuong đong vai tro quan trong trong viec reo rac long trung quan ai quoc, ca ngoi nhung chien cong hien hach cua nha vua, va xem Thien Chua cao sao đa phu ho ho qua viec ban cho ho vua Friedrich II Đai Đe. Mot hom, nha vua xuat quan thang tran va mot tang lu vui suong tuyen bo rang, Thien Chua đa đua nuoc Pho tro thanh vung đat manh hon ca trong tat ca cac vung đat, va chon muon dan Pho la "than dan chinh yeu cua Ngai", va do đo "chung ta co the đi trong anh hao quang cua nhung than dan đuoc Thien Chua lua chon". Chien thang cua nuoc Pho trong cuoc Chien tranh Bay nam cho thay su gan bo chat che giua nha vua va toan dan luon mang lai ket qua vo cung tot đep, va, voi vua Friedrich II Đai Đe tro thanh vi anh hung dan toc Đuc, nhan dan Đuc lai đuoc hieu ve su phi thuong cua khi phach anh hung.
Luc luong Hai quan Pho cua dan bien Pomerania đa bao ve đat nuoc chong quan Thuy Đien. Do ho khong manh bang Hai quan Thuy Đien, nen bi đanh tan tac vao nam 1759. Tuy nhien, Hai quan Pho đuoc tai xay dung vao nam 1761. Tren bo, quan Thuy Đien bi mot toan Ky binh nhe Pho chan đung. Quan Thuy Đien chua he giao chien voi quan chinh quy cua vua Pho, va ho phai lam hoa voi ong vao nam 1762.
Vuong quoc Pho cung đuoc giu vung trong cuoc chien tranh Bay nam tan khoc la nho nam phao đai lon: Kolberg, Stettin, Kustrin, Glogau va Breslau. Cac tuong ta cua vua Pho đanh tan tac lien quan Nga - Thuy Đien vao nam 1758. Chi moi Kolberg bi roi vao tay quan Nga vao nam 1761; va sau đo, bon phao đai con lai van luon gay kho khan cho quan Nga cho đen khi cuoc chien tranh ket thuc. Nha vua đa giu vung đuoc cac thanh tri Magdeburg, Kustrin va Stettin chinh la nho cac đang cap tinh nguyen trang bi cho cac Trung đoan. Voltaire, mot nguoi ban than cua ong, tung mo ta đat Pho cua Đai đe Friedrich II: "...buoi sang Pho con la Spartas, buoi chieu Pho đa la Athena". Tu sau nhung cuoc chien tranh đo, nen chinh tri Pho mang tinh "bat ca hai tay" cho toi tan nam 1866. Chiem đuoc Silesia, vung đat đai mau mo voi nhieu thanh pho cong nghiep, nuoc Pho tro nen giau co va đong đuc. Nho đanh tan tac quan Ao va tat ca cac ke thu tren tran tien ma nuoc Pho vuon len thanh quoc gia hung manh nhat cua vung Trung Au, giu mot vai tro quan trong trong ban đo Au chau, voi mot đoi quan khong lo. Chien tranh Silesia cung khoi đau hon mot the ky kinh đich va xung đot giua Pho voi Ao voi tu cach la hai quoc gia hung manh nhat cua đe quoc La Ma than thanh dan toc Đuc (du rang lanh tho ca hai quoc gia nay đeu trai rong ra ngoai bien gioi cua đe quoc). Vao nam 1744, hat Đong Frisia roi vao tay Pho khi dong vua Cirksena ket thuc ma khong co nguoi ke vi. Theo mot nha su hoc danh tieng cua nuoc Đuc vao the ky XIX la Leopold von Ranke, mot liet cuong phai giu vung đat nuoc truoc suc tan cong cua mot lien quan cac nuoc khac. Noi nhu vay, nuoc Pho cua vua Friedrich II Đai Đe ro rang la mot liet cuong, it nhat la ve mat quan su. Vuong quoc Pho vao the ky XVIII cung giong nhu Đe quoc Thuy Đien vao the ky XVII, co nen chinh tri phat trien hung cuong nho nhung chien thang cua nha vua va mot luc luong hung binh tuong manh, cung voi mot bo may Chinh phu huu hieu. Khi cuoc Chien tranh Bay nam tan khoc cham dut, nuoc Pho chien thang ma khong phai no nan, va nha vua con co 25 trieu thaler đe chuan bi cho chien dich ke tiep. Tuy ong đa xay dung nhung cong trinh nguy nga tranh le chung to su thinh vuong cua đat nuoc, Quoc vuong Friedrich II Đai Đe khong thich bi ninh hot. Sau khi Quan đoi Pho ca khuc khai hoan tro ve kinh ky sau cuoc Chien tranh Bay nam, nguoi tho cham lung danh Daniel Chodowiecki đinh lam nen mot buc hinh cong phu ve canh nay, va nha vua khuyen Chodowiecki rang, khong nen lam cho buc hinh cau ky qua tron. Nha vua cung khong tham gia bat ky mot buoi le an mung nao trong ngay khai hoan cua ong. Sau mot cuoc chien khoc liet, vi vua chien thang cung tro nen am đam khi tro ve kinh đo.
Quoc vuong Gustav II Adolf va Quoc vuong Friedrich II Đai Đe đeu la nhung vi vua - chien binh, đeu gianh nhung chien thang lung lay truoc nhung ke thu hung manh. Nhung chien thang cua nuoc Pho vao the ky XVIII, cung nhu nhung chien thang cua nuoc Thuy Đien vao the ky XVII, đa in sau vao tinh than cua dan toc ho. Trong suot trieu đai cua ong, ve mat ngoai giao, ong thuong loi dung nhung bat hoa giua cac cuong quoc (vi du: Ao, Nga); qua đo, ong pha vo lien minh cua ho, hoac khuyen khich ho lien minh voi nhau, nho đo, Vuong quoc Pho co đieu kien phat trien tuong đoi thuan loi. Trong 23 nam cuoi đoi, cho toi 1786, ong khuyen khich viec phat trien nhieu vung o Pho, nhu la Oderbruch. Vao nam 1764, voi su pho ta đac luc cua Hoang đe Heinrich - mot nha ngoai giao tai ba, ong lien minh voi nuoc Nga - đay la Lien minh lau dai nhat trong lich su nen quan chu Pho, giup nuoc Pho hung manh thoat khoi tinh trang co lap sau cuoc chien tranh Bay nam. Voi lien minh nay, Trieu đinh Pho cua vua Friedrich II Đai Đe de dang hon trong viec chi phoi cac chinh sach cua Trieu đinh Nga, va tro thanh mot trong nhung quan thay cua Trieu đinh Ba Lan bu nhin cua nuoc Nga. Đong thoi ong khong ngung no luc tang cuong binh luc va gia tang ngan kho Pho đe bao ve vi the liet cuong cua đat nuoc, sau khi đanh bai lien minh chong Pho cua Ao - Phap - Nga trong bay nam chinh chien, ong con tham du vao Cuoc phan chia Ba Lan lan thu nhat cung voi Ao va Nga (1772) đe gianh them lanh tho; sau chien tranh, chau Au luc đia kiet que, va Vuong quoc Ba Lan va Đai Cong quoc Litva co nguy co bi chia cat boi hai nuoc Nga va Ao, nen ong quyet đinh can thiep. Ba Lan đang trong tinh trang vo chinh phu, va trong chien tranh, quan Nga thuong đong quan tai đay, co the thay vao nam 1761, Quan đoi Pho pha tan tac kho đan duoc cua quan Nga tai Ba Lan.
Voi chien thang ve ngoai giao cua nuoc Đuc truoc Nga va Ao, ong đat đuoc thanh qua quan trong hon ca so voi hai nuoc kia: nho đo Cong quoc Đong Pho ket noi voi nhung vung đat khac cua vua Friedrich II Đai Đe, hoan thien viec thong nhat cac lanh tho Pho va tiep tuc the hien vai tro liet cuong cua Vuong quoc Pho. Trong cuoc Chien tranh Bay nam, vung Đong Pho bi Nga chiem đong nhung ho van luon chong Nga, trung thanh voi nha vua; sau ngay nha vua thang tran, voi cuoc chia cat Ba Lan nay, vung Đong Pho đuoc giu vung, hoan toan thoat khoi moi lo so ve viec quan Nga se xam luoc tro lai. Gio đay, voi tu cach la Ba chu cua vung Tay Pho, ong mo đuoc nhung vung bien cuong chien luoc cua đat nuoc đen song Wisla va song Netze. Nha vua xay nen kenh đao Bromberg cho đen song Oder, giup ong hoa nhap song Wisla voi cac đuong hang hai noi đia cua cac lanh tho cu cua ong. Voi nhung cuoc chinh phat huy hoang cua ong, ong tro thanh nha chinh phat noi tieng nhat cua nuoc Pho, va la vi thong soai kiet xuat nhat trong thoi đai cua ong. Quan đoi cua ong tuy it, nhung nho ky luat va thien tai cua ong, dan đen mot loat chien thang oanh liet truoc lien quan chong Pho.

Voi mot luc luong Quan đoi đay danh tieng, anh huong cua nen quan su nuoc Pho con anh huong đen nuoc Nga, nuoc Phap va nuoc Ao lang gieng. Vi vua vi đai Friedrich II Đai Đe - mot trong nhung nhan vat phi thuong cua the gioi thoi bay gio - vo cung nang no trong viec xay dung luc luong Quan đoi Pho, ong cung thuong tien hanh duyet binh, lam cho ca chau Au phai bai phuc. Nguoi ta cung mong muon đen vieng tham kinh thanh Berlin, đe chung kien tan mat nhung Trung đoan quan phuc xanh đay danh tieng cua ong. Cung trong thoi gian đo ong mo cua bien gioi Pho cho nhung nguoi chay tron khoi ap buc ton giao o cac phan khac cua chau Au, nhu la nguoi Huguenots. Ong thuc hien chinh sach tu do ton giao va gia tang quyen loi cua nhung nguoi Do Thai tren đat Pho. Vao nam 1750, ong ra Thanh chi phan rang nguoi Do Thai đuoc quyen lam chu cac Truong hoc, Giao đuong va Nha nguyen cua ho. Ong thuc Vuong quoc Pho tro thanh mot vung đat hua, giong nhu Hoa Ky voi dan nhap cu đi tim tu do trong the ki 19. Trong khi Hoang đe Ao Joseph II that bai trong chinh sach nay, vi vua vi đai cua nuoc Pho đa thanh cong. Ong cung xay mot Tan Hoang cung (Neues Palais) vo cung hoanh trang o thanh pho Potsdam, the hien nen quan chu Pho sau khi gianh chien thang truoc lien quan chong Pho trong cuoc Chien tranh Bay nam (1763), the hien nhung tham vong cua nha vua va thuc luc cua nuoc Pho đang tren đa lon manh va phu cuong, khong the nao bi cuoc Chien tranh Bay nam tan pha. Hoang cung lung lay nay đuoc xay theo kien truc baroc. Voi mot loat cung vua phu chua, thanh pho Potsdam tro thanh "Versailles tren đat Đuc". La nhan vat chu chot trong nen chinh tri chau Au thoi bay gio, Quoc vuong Friedrich II Đai Đe xung hieu "Đuc Vua cua Pho" vao nam 1772, đanh dau mot buoc tien quan trong trong cong cuoc gianh đoc lap cua nguoi Pho khoi Đe quoc La Ma Than thanh.

Vua Friedrich Đai đe thuc hanh chu nghia Khai sang chuyen che, voi nhung thanh cong vang doi trong viec noi chinh. Khong nhung la mot thien tai quan su, nha ngoai giao kiet xuat, ong la vi vua đua nuoc Pho tro nen thinh vuong, tro thanh vi bao chua "Khai sang" hoan hao nhat tren luc đia chau Au trong nua sau the ky XVIII, đuoc nhan dan yeu men. Tuy bao nguoc khi đoi pho voi ngoai bang, nha vua đoi xu hao phong voi muon dan, tri vi gioi va lam viec cham chi, vi su thinh vuong cua toan dan nuoc Pho. Ban than ong cung la mot vi vua - triet gia, nha van, nhac si, nha bao tro cua khoa hoc va nghe thuat; la mot vi vua huy hoang khong kem vua Louis XIV cua Phap, ong cung đong thoi la vi vua theo chu nghia Khac Ky. Voi tu cach la mot nhac si tai nang, ong thuong choi thoi sao, ngay ca luc chinh chien. La ban than đong thoi la đoc gia cua Voltaire, ong đuoc goi la "Friedrich Đoc đao", ong co von kien thuc uyen tham, do suot đoi, ong rat thich đoc sach, va đam me nhung tac pham cua Fenelon, Descartes, Moliere, Pierre Bayle, Boileau, Bossuet, Corneile, Racine, John Locke, Wolff, Gottfried Leibniz, Cicero, Julius Caesar, Lucian, Horace, Plutarch,v.v... va hang tram tac gia khac. Tuy co luc tinh ban giua nha vua va Voltaire bi ran nut (1753), ong hoi phuc lai qua nhung la thu het loi ca ngoi đai van hao kiet xuat nay. Tuy la vi vua - chien binh vi đai nhat cua nuoc Pho, ong cung the hien niem yeu hoa binh. Ngay tu nam 1745, sau chien thang trong hai cuoc chien tranh Silesia, nguoi chien binh tham vong nay tuyen bo se khong đay chau Au vao chien tranh nua. Vao nam 1749, ong pha tan tanh mot am muu gay chien tranh Ke vi Thuy Đien cua Nu hoang Nga Elizaveta Petrovna, nho vao phan ung quyet đoan va nang no cua ong. Giua luc cuoc Chien tranh Ke vi Ao con tiep tuc keo dai cho đen nam 1748, voi toan the cac nuoc đeu kiet que, ong tri vi đat nuoc thai binh thinh tri, tro thanh mot vi Quan vuong sang suot, hieu hoa va nhan đao chu nghia, buoc vao thoi đai hoang kim cua ong trong cung đien Sanssouci, noi ong tro thanh vo cung gan gui voi nhan đao chu nghia va đuoc menh danh la "Nha triet hoc cua khu Sanssouci". Đay la mot cong trinh kien truc baroc do mot nguoi ban huu cua nha vua xay dung. Cuoc Chien tranh Bay nam cung hoan toan la mot cuoc chien tranh bao ve lanh tho va đia vi cuong quoc cua nuoc Pho: Nhung no luc, hy sinh va nhung chien cong anh hung cua ong đa mang lai niem tu hao cho toan the dan toc Đuc ve su suy yeu cua nuoc Phap hung manh, cung nhu suc manh va tam anh huong cua nuoc Pho vang xa voi chien thang trong cuoc chien tranh nay (1763). Giu cuoc chien tranh, va sau chien thang trong cuoc chien tranh Bay nam, ong van tiep tuc lao đau vao nghien cuu cac tac pham triet hoc, tho ca, su hoc, vi du nhu triet hoc Khac Ky ma ong đam me. Sau nhung nam thang huy hoang, truoc khi mat, ong van con yeu thich cai nang.
Khong nhung la mot ong vua can cu sieng nang, ong con đam me am nhac. La vi vua dan dat nen van hoa đo so cua nuoc nha tro nen tien bo hon, ong vi von minh voi Moses tren ban đao Sinai, va ong cung giong nhu Moses vay. Do van vo song toan, ong đuoc xem la vi vua vi đai hon ca Napoleon.

La mot Quan vuong đoc đoan, vi vua vi đai Friedrich II Đai Đe han che uy quyen cua Thu tuong Chinh phu Pho la Ba tuoc Karl-Wilhelm Finck von Finckenstein - nguoi lam quan đen cuoi đoi ong va luon trung thanh voi ong. Ong đe ra bo luat dan su tong quat, xoa bo hinh thuc tra tan, thiet lap nguyen tac Hoang gia khong can thiep vao nhung van đe tu phap. Ong cung sang lap he thong giao duc "trung hoc" nang cao, tien than cua he thong cac truong Grammar School ngay nay o Đuc, đao tao nhung hoc sinh gioi tuong lai cho cac truong đai hoc. Ong cung bien kinh đo Berlin thanh trung tam kinh te, chinh tri, van hoa, quan su, giao duc tren toan coi Pho va ca Chau Au. Ong con tien đanh Hoang đe Ao la Joseph II trong cuoc Chien tranh Ke vi Bayern (1778 - 1779), đe buoc Hoang đe Joseph II phai tu bo am muu xam chiem xu Bayern. Hiep đinh Teschen (1779) la mot thang loi cua ong, nuoc Ao phai tu bo xu Bayern. Buoc vao nam 1780, nguoi chien binh gia nay tro thanh mot trong nhung nhan vat duy nhat co tam voc anh hung tren chinh truong Au chau.
Sau đo, vao nam 73 tuoi, ong lai con đanh bai mot am muu chiem linh xu Bayern cua lien minh Ao - Nga qua viec thiet lap "Lien minh cac Vuong hau" (1785) thang loi, tiep tuc the hien vai tro cuong quoc cua Vuong quoc Pho. "Lien minh cac Vuong hau" cung la cong hien cuoi cung cua nha vua nuoc Pho đoi voi nen chinh tri chau Au va ca the gioi, đinh cao cua nhung chien thang ma ong đat đuoc trong suot cuoc đoi ong, la mot chien thang lung lay đua Vuong quoc Pho thoat khoi su đe doa nguy hiem nhat trong luc đo. nang cao thanh the cua nuoc Pho. La minh chu cua "Lien minh cac Vuong hau", đay la lan đau tien nuoc Pho hong thong nhat cac vua chu hau nguoi Đuc thanh mot Đe che Đuc do Quoc vuong nuoc Pho thong tri. Lai mot lan nua, ong vuon len thanh vi quan thay cua nhung ai chong lai nhung am muu cua Hoang đe trong Đe quoc La Ma Than thanh. Tuy say me van hoa Phap, vi vua vi đai nay tro thanh mot vi anh hung dan toc cua nuoc Đuc vi nhung chien thang đang nho cua ong truoc cac đao quan xam luoc đat Đuc. Hoang đe Joseph II phai bo cuoc, va viec thanh lap Lien minh cho thay vua Friedrich II Đai Đe - ke huy diet vi đai cua Đe quoc La Ma Than thanh - tram minh trong anh nang hoang hon choi loi cua cuoc đoi cua mot vi anh hung dan toc Đai Đuc. Truoc đay, Hoang đe Joseph II đa tung tham vieng ong va ca ngoi vi anh hung nay rat nhieu.

Duoi trieu đai huy hoang cua ong, nuoc Pho len toi tot đinh hoang kim. Voi trieu đai tri vi lau dai đen 46 nam, ong đa mo mang lanh tho nuoc Pho, quoc gia hung manh nay rong len gap đoi. Ong đa đe xuong nhieu chinh sach ve noi tri, quan su va ngoai giao đa truyen cam hung khong nho cho chu nghia dan toc, cung nhu chu nghia quan phiet Pho. Mot nam sau thang loi voi "Lien minh cac Vuong hau", ong vua - chien binh Friedrich II Đai Đe - vi minh chu cua Lien minh nay - nga benh qua đoi (1786), đe lai mot nuoc Pho hung manh, sanh vai voi Ao trong viec thong tri vung Trung Au. Trong suot đoi, ong luon the hien mot vi vua ky cuong khat khe, ky cuong voi ca ban than minh, va la "mot thien tai đich thuc xuat sac nhat đa len ke vi ngai vang vao thoi ky can đai" - theo nhan đinh cua nha su hoc nguoi Anh la John Dalberg-Acton, Nam tuoc Acton thu nhat (Huan tuoc Acton). Khi ong len noi ngoi, nuoc Pho la mot nuoc yeu nhat trong cac cuong quoc chau Au, nhung voi ong, nuoc Pho sanh vai voi moi cuong quoc tren toan coi chau Au - đay la cong lon cua ong. Chien luoc va nhung chien thang cua nguoi chien binh vi đai xua truoc lien quan chong Pho trong cuoc Chien tranh Bay nam, tai nang cua ong va bo may Chinh phu Pho, se con đuoc Hoang đe Phap Napoleon Bonaparte, đai thi hao nguoi Đuc Johann Wolfgang von Goethe, thi hao nguoi Đuc Christian Friedrich Daniel Schubart, nha chinh tri tu do chu nghia nuoc Pho Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein, Quoc truong Đuc Quoc xa Adolf Hitler phai than phuc. Đuong thoi, cac chinh sach cua vua Friedrich II Đai Đe va Chinh phu Pho cung luon đuoc vua xu Torino than phuc. La vi vua thang tran trong moi cuoc chien tranh, ong đuoc xem la mot vi vua gioi hon ca vua Louis XIV va cac vi vua nha Bourbon cua Phap. Khac voi vua Louis XIV, ong noi: 

Sau khi thanh cong trong cuoc chia cat Ba Lan lan thu nhat (1772), vua Friedrich II Đai Đe - "nhan vat dan dat cua the ky ong" - nhan thay phan đat Ba Lan ma ong chiem đuoc đa lam vao hon loan nghiem trong. Ong than hanh thi sat khap cac vung đat nay, va xoa tan tinh trang nay. Tuy Trieu đinh Pho thong tri ha khac, ong đa mang lai cho phan đat nay mot cuoc song tuong đoi phon vinh. Co nhieu giai thoai noi ve ong. Su men mo ong tro thanh di san lau dai nhat cua phong trao yeu nuoc Pho. Sau khi ong qua đoi vao nam 1786, nen van hoa Friedrich an sau vao nhan dan Pho, voi long yeu quy nha vua cuc ky manh liet. Ong ngu tri tren ngai cao trong suot 46 nam - gan lau bang vi tien liet hien hach cua ong - "Tuyen hau tuoc vi đai". "Friedrich Đoc đao" - mot Quan vuong đay nghi luc va tai hoa, đa tu minh quyet chiem tinh Silesia đa lam me hoac nhung nguoi đuong thoi, va loi cuon nhung nha su hoc. Biet bao nhieu nguoi tuong niem vi vua qua co, va nhieu nha xuat ban cung ca ngoi ong. Mot tac pham ca ngoi ong thanh cong nhat, va noi troi nhat la ban tom tat cua nha van Friedrich Nicolai - mot tac gia lung danh cua trao luu Khai sang tai chon kinh ky Berlin. Ong la mot trong so nhung than dan Pho con song sot cho đen cuoi thap nien 1780, đoi voi ho, Quoc vuong Friedrich II Đai Đe co le luon luon ngu tren ngai cao. Ong la nhan chung cua cuoc Chien tranh Bay nam va cong cuoc tai thiet đat nuoc cua nha vua sau nam 1763, va suy ngam ve vi vua vinh quang, ong cho rang, la đe "hoc hoi mot nhan vat đung đan cua To quoc cua mot ai đo".
Voi vua Friedrich II Đai Đe, mot cuong quoc Khang Cach hung manh cua nguoi Đuc troi day manh me, nen trong cuoc Chien tranh Bay nam, Giao hoang Vatican đa the hien thai đo thu đich voi nuoc Pho. Thanh cong cua vua Pho la that bai tham hai nhat cua Toa Thanh Roma ke tu thoi Thanh Martin Luther. Vao nam 1786, nuoc Pho la quoc gia đong dan thu 13, rong lon thu 10 nhung co Quan đoi đong đao thu ba tren toan coi chau Au. Chinh nho mot luc luong Quan đoi tinh nhue ma vua Friedrich II Đai Đe van luon giu đuoc the manh cua minh du lien minh giua ong voi cac cuong quoc khac (Vi du: Nga) thuong tan ra. Quan đoi Pho hung manh đen muc ma mot vien Si quan phu ta cua nha vua trong cuoc Chien tranh Bay nam la Georg Heinrich Berenhost phai đe đoi mot cau noi đang nho:


Lich su nuoc Pho (1786 - 1850) Sau khi vua Friedrich II Đai Đe qua đoi, Vuong quoc Pho tro nen suy yeu, do khong co nhung vi vua tai ba. Voi bo may Chinh phu Pho do ong gay dung nen, nuoc Pho can phai co mot ong vua kiet xuat nhu ong, va do khong co nhung ong vua kiet xuat nhu vay, nuoc Pho suy yeu. Do vua Friedrich II Đai Đe khong co con, ong truyen ngoi cho nguoi chau goi ong bang bac la vua Friedrich Wilhelm II - mot ong vua khong sang suot va nhin xa trong rong nhu ong. Khac voi bac cua minh, Quoc vuong Friedrich Wilhelm II đa thi hanh chinh sach phan đong, phan cach mang va bai bac Hoi Tam Điem. Ong vua phan đong nay đa tien hanh chinh sach kiem duyet va đe đam sung than lung đoan trieu chinh. Mot thoi ky lich su đa qua đi sau khi vua Friedrich II Đai Đe ve coi vinh hang. Voi su kien ay, trao luu Khai sang xuong doc nghiem trong tren đat Đuc sau nam 1786, va cuoi cung cung tan bien vao thap nien 1790. Vua Friedrich Wilhelm II trong dung mot vien can than cuc ky bao thu la Johann Christoph Wollner - von đa bi tien vuong Friedrich II Đai Đe che trach. Ong cung sap nhap them mot phan Ba Lan qua cac cuoc Phan chia cua Ba Lan sau đo. Tuy mo rong đang ke bo coi nuoc Pho, nhung ong khong co tai nang ve chinh tri va quan su.
Ong tro thanh mot vi vua mat long dan. Nguoi ke vi ong, vua Friedrich Wilhelm III (1797-1840) tuyen bo hop nhat giao hoi Tin Lanh dong Luther Pho va giao hoi Khang Cach. Quoc vuong Friedrich Wilhelm III khong gioi lam, phai le thuoc vao cac quan đai than. Nuoc Pho đong vai tro đong vai tro chu đao trong Chien tranh Cach mang Phap. Tuy nhien sau Hoa uoc Basel nam 1795, Pho im hoi lang tieng trong hon mot thap ki, chi tham chien mot lan nua voi Phap vao nam 1806 khi thuong luong voi Phap ve vung anh huong cua Pho o Đuc đo vo. Trong luc nay, nhung chien cong hien hach cua Quoc vuong Friedrich II Đai Đe nam xua, van con đuoc ghi nho trong long muon dan Đuc. Trong tran Jena-Auerstedt, Quan đoi Pho bi quan Phap cua Napoleon Bonaparte đanh that bai nang ne, khien cho vua Friedrich Wilhelm III (1797-1840) va Hoang gia phai chay sang Memel tam thoi lanh nan. Tuy nen quan chu Pho đa gan nhu sup đo, ho van chien đau voi su ho tro cua Đe quoc Nga. Mot vien tuong tai nang la Gerhard von Scharnhorst cam đau đao quan Pho tai vung Đong Pho, voi su ho tro cua Quan đoi Nga đong đao hon ong đa đanh Phap trong tran Eylau bat phan thang bai. Tuy nhien, quan Phap đanh tan tac Quan đoi Nga trong tran Friedland (1807), buoc Nga hoang Aleksandr I phai lam hoa, va lien minh Nga - Pho yeu tho cham dut. Vao nam đo, Hoang đe Napoleon Bonaparte đen kinh thanh Berlin va ca ngoi vi tien vuong Friedrich II Đai Đe. Khong nhung Napoleon ma danh tieng lay lung cua vi vua nuoc Pho nay cung lam nhieu nguoi Phap khac than phuc. 
Trong lich su nuoc Pho, Phao đai Kolberg noi tieng la đa hung chiu đen nam cuoc vay ham, noi bat hon ca la cuoc vay ham cua quan Phap vao nam 1807. Tuong August Neidhardt von Gneisenau chong tra quyet liet, voi su ho tro cua nhan dan yeu nuoc ong đa giam chan đuoc quan Phap. Cuoc chong tra cua Gnesenau đa gianh thang loi, do đo ong đuoc ban Huy chuong cao quy. Sau chien cong anh hung nay, ong nhiet liet hoan nghenh viec cai cach Quan đoi Pho, va tro thanh mot trong nhung vien chi huy xuat sac nhat cua Quan đoi Pho. Chien cong cua Quan đoi Pho tai Kolberg đa đuoc đua len man anh nuoc Đuc vao thoi Đuc Quoc xa sau nay.
Voi that bai cua Quan đoi Nga tai Friedland, theo Hiep uoc Tilsit 1807, Vuong quoc Pho mat đi khoang mot nua lanh tho, đac biet la cac khu vuc chiem đuoc tu cac cuoc Phan chia Ba Lan thu hai va thu ba, cac vung nay gio thuoc ve Đai cong quoc Warsaw. Hon the nua, vua Pho buoc phai lien minh voi Phap va tham gia vao He thong phong toa Luc đia. Đap lai that bai nay, nhung Bo truong chu truong cai cach nhu Stein va Hardenberg tien hanh hien đai hoa nuoc Pho, bao gom giai phong nong dan khoi che đo nong no, giai phong va ban quyen cong dan cho nguoi Do Thai, thiet lap the che tu tri cho cac đo thi. He thong truong hoc đuoc sap xep lai, va vao nam 1810 ban hanh tu do thuong mai. Qua trinh cai cach quan đoi hoan thanh vao nam 1813 voi viec ban hanh che đo quan dich.
Sau khi Napoleon that bai o Nga, nuoc Pho rut khoi lien minh voi Phap va tham gia vao Lien minh thu 6 trong cuoc chien tranh Giai phong (Befreiungskriege) chong lai su chiem đong cua Phap. Quan đoi Pho đong vai tro quyet đinh trong chien dich nam 1813 giua quan Phap va Lien quan chong Pho (Pho, Ao, Nga, v.v...). Vao nam 1813, du quan Phap chien đau dung cam, quan Phap gianh chien thang kieu Pyrros truoc Quan đoi Pho trong tran Bautzen, va Quan đoi Pho gianh chien thang trong tran Leipzig cung nam đo. Vao nam 1814, Quan đoi Pho con tien đanh kinh thanh Paris cua Phap, gianh chien thang va vua Napoleon phai thoai vi. Vi Hoang đe nay tro ve tu noi luu đay khong lau sau đo, va Quan đoi Pho duoi su chi huy cua Thong che Gebhard Leberecht von Blucher gop phan quyet đinh trong chien thang Waterloo nam 1815, đanh dau su that bai hoan toan cua Napoleon. Danh tieng cua nuoc Pho lan truyen tren khap coi chau Au. To bao "Times" o thu đo Luan Đon (Anh Quoc) co binh luan:

Chien thang truoc Napoleon đa the hien chu nghia anh hung cua dan toc Pho, mang lai cho đat nuoc su huy hoang chang khac gi nhan dan Hy Lap khi đap tan tac quan Ba Tu cua Hoang đe Xerxes I. Thong che Gebhard Leberecht von Blucher von la mot chien binh Thuy Đien trong Chien tranh Bay nam, bi Quan đoi Pho bat song va gia nhap trong luc luong Ky binh nhe xuat sac cua vi vua vi đai Friedrich II Đai Đe va pho ta đac luc trong nhung nam thang huy hoang cua vi vua nay. Ong tung la mot trong nhung vien Si quan xuat sac nhat cua nuoc Pho. Chien thang tai Waterloo tro thanh mot nhung tran thang lay lung trong lich su Quan đoi Pho, cung voi nhung tran chien tai Rossbach, Leuthen hay Leipzig. Tai Hoi nghi Vien 1815, đe thuong cong cho Pho, Pho đuoc thu lai cac lanh tho đa mat, cung nhu đuoc them toan bo vung Rhineland, Westphalia va mot so vung đat khac. Nhung vung đat phia tay co tinh chat song con voi Pho, boi vi chung bao gom vung Ruhr, trung tam cong nghiep non tre cua Đuc, đac biet la cong nghiep quan su. Nhung vung đat moi đuoc sap nhap nay lam tang gap đoi dan so Pho. Đe đoi lai, Pho rut khoi khu vuc trung tam Ba Lan đe thanh lap Lien hiep Ba Lan (Congress Poland) duoi quyen cai quan cua Nga. Pho noi len tu sau cuoc Chien tranh Napoleon nhu la ba chu cua Đuc, lam lu mo đoi thu lau đoi la Ao, nuoc đa chiu mat đia vi Hoang đe Đuc nam 1806. Ke tu nam 1815, Pho tro thanh mot thanh vien cua Lien minh cac quoc gia Đuc.

Nua đau cua the ki thu 19 chung kien cuoc đau tranh dai dang trong nuoc Đuc giua nhung nguoi theo chu nghia tu do muon mot co lien bang Đuc thong nhat duoi mot hien phap dan chu, va nhung nguoi theo chu nghia bao thu, muon duy tri nuoc Đuc nhu la mot tap hop chap va boi cac tieu quoc quan chu đoc lap, voi Pho va Ao tranh gianh anh huong. Do Pho co uu the ve lanh tho va dan so nen cac tieu quoc Đuc bat đau gia nhap vung tu do kinh te do Pho lap ra vao nam 1820. Pho đuoc huong rat nhieu loi ich tu viec lap ra Lien hiep Thue quan Đuc (Zollverein), bao gom hau het cac tieu quoc Đuc, ngoai tru Ao. Quoc vuong Friedrich Wilhelm III tung hua hen se ban hanh Hien phap, nhung đen khi ong qua đoi vao nam 1840 thi loi hua nay van khong đuoc thuc hien. Nhung nguoi co tu tuong tien bo va chu nghia tu do tren khap Vuong quoc se con gui gam hy vong vao tan vuong Friedrich Wilhelm IV. Quoc vuong Friedrich Wilhelm IV len ngoi vua luc đa 45 tuoi. Ong la mot nguoi kho hieu, ke ca đoi voi nhung nguoi đuong thoi rat am hieu ve ong. Khac voi cac bac tien vuong Friedrich II Đai Đe, Friedrich Wilhelm II va Friedrich Wilhelm III đeu đuoc nuoi day duoi tinh than va nhung gia tri cua trao luu Khai sang. Nguoc lai, vua Friedrich Wilhelm IV đuoc day do boi cac danh si cua chu nghia lang man.
Ong tro thanh mot vi vua lang man bao thu, ong tin vao than quyen cua Nha vua. Ong thi hanh chinh sach phan đong, chong cai cach. Ong la mot trong nhung nguoi đa tao ra mot tinh than bao thu o chau Au tu sau lan song Cach mang nam 1848 cho đen khi che quan chu Đuc sup đo vao nam 1918. Vao nam 1848 nhung nguoi theo chu nghia tu do co mot co hoi khi cac cuoc cach mang bung no khap chau Au. Vua Friedrich Wilhelm IV đa đong y trieu tap Quoc hoi va thong qua mot ban Hien phap. Khi Quoc hoi Frankfurt phong Friedrich Wilhelm IV lam hoang đe cua mot nuoc Đuc thong nhat, ong tu choi voi ly do ong khong the nhan vuong mien tu Quoc hoi lap ra tu cach mang ma khong đuoc su ung ho cua cac hoang gia Đuc khac.
Quoc hoi Frankfurt bi buoc phai giai tan vao nam 1849, va vua Friedrich Wilhelm IV su dung quyen luc cua minh đe ban hanh hien phap đau tien cua Pho vao nam 1849. Ban Hien phap bao thu nay cho phep lap ra hai Nghi vien. Ha nghi vien, hay Landtag, đuoc bau ra boi tat ca nhung cong dan co kha nang đong thue. Nhung nguoi nay đuoc chia lam 3 giai cap, va trong luong la phieu phu thuoc vao so tien ho đong thue. Phu nu va nhung nguoi khong co kha nang đong thue khong co quyen bau cu. Quy đinh nay khien cho mot phan ba so cu tri co the chon ra đen 85% so nghi vien, ve thuc chat la đam bao su thong tri cua nhung nguoi giau co trong xa hoi. Thuong vien, sau đuoc đoi ten la Herrenhaus (tuc "Vien Nguyen Lao"), đuoc chi đinh boi nha vua. Nha vua co toan quyen hanh phap, va cac bo truong chi phai chiu duoi quyen nha vua. Ket qua la su thong tri cua giai cap lanh chua, đuoc goi la Junker, đuoc bao đam nguyen ven, nhat la o cac tinh mien đong.
Ben canh nhung chinh sach bao thu, Quoc vuong Friedrich Wilhelm IV cung co chut it đong gop đoi voi nen van hoa phuong Tay, ong tich cuc khuyen khich khoa hoc phat trien o cac Truong Đai hoc. Nha vua cung ha lenh cho xuat ban mot loat tac pham cua tien vuong Friedrich II Đai Đe, tu nam 1846 cho đen nam 1857. Trong thoi ky nay, mot hoa si tinh Silesia la Adolf Menzel co ve mot loat buc tranh ve vua Friedrich II Đai Đe, vi du nhu "Vua Friedrich Đai Đe trong nhung chuyen thi sat" (1854). Ong tro thanh mot trong nhung hoa si vi đai nhat cua nguoi Đuc, anh huong đen nhieu hoa si đuong thoi. Quoc vuong Friedrich II Đai Đe va chu nghia anh hung cua ong anh huong vo cung lon đen nuoc Đuc thoi đo.


Chien tranh thong nhat nuoc Đuc Vao nam 1862 Vua Wilhelm I bo nhiem Otto von Bismarck lam Thu tuong Pho. Bismarck quyet tam đanh bai ca nhung nguoi theo truong phai tu do va truong phai bao thu bang cach tao ra mot nuoc Đuc thong nhat hung manh, duoi su lanh đao cua giai cap thong tri Pho va he thong quan chuc, chu khong phai do nhung nguoi theo chu nghia dan chu tu do. Ong cho rang vua Pho chi co the nhan đuoc su ung ho cua nhan dan neu ong đung ra lanh đao cuoc đau tranh thong nhat nuoc Đuc. Vi the Bismarck đa dan dat nuoc Pho qua ba cuoc chien tranh đe đua vua Wilhelm I len ngoi Hoang đe Đuc.


= Chien tranh Schleswig =
Vuong quoc Đan Mach vao thoi gian đo lien hiep truc tiep voi cac cong quoc Schleswig va Holstein, ca hai cong quoc nay đeu co cac moi lien he mat thiet voi nhau. Tuy nhien chi co Holstein thuoc ve Lien minh cac quoc gia Đuc (German Confederation). Chinh quyen Đan Mach o Copenhagen muon sap nhap Schleswig vao Đan Mach nen đa lam bung no cuoc Chien tranh Schleswig lan thu nhat (1848-1851), voi Pho lanh đao Lien minh cac quoc gia Đuc chong lai Đan Mach. Mac du ve mat quan su, Đan Mach bi that bai, nhung cac đe quoc Au chau lam ap luc buoc Pho phai trao tra Schleswig va Holstein ve cho Đan Mach, đoi lai Đan Mach phai hua se khong tim cach sap nhap Schleswig nua. Pho cung mat vi the lanh đao trong Lien minh cac quoc gia Đuc cho Ao trong Thoa uoc Olmutz vao nam 1850, vi Nga luc đo ung ho Ao.
Nam 1863, Đan Mach ban hanh mot hien phap chung cho ca Đan Mach va Schleswig. Viec nay lam no ra mot cuoc xung đot moi voi Lien minh cac quoc gia Đuc, khien Lien minh phe chuan chiem đong Holstein, con quan Đan Mach phai rut khoi vung đat nay. Nam 1864, quan Ao-Pho vuot bien gioi Holstein va Schleswig, lam no ra cuoc Chien tranh Schleswig lan thu hai. Quan Ao-Pho đanh bai quan Đan Mach, buoc Đan Mach phai chiu mat ca hai vung đat nay. Theo Thoa uoc Gastein ky ket nam 1865, Pho chiu trach nhiem quan ly Schleswig, con Holstein la trach nhiem cua Ao.


= Chien tranh Ao-Pho =

Bismarck nhan ra rang co che quan ly kep Schleswig va Holstein chi la mot giai phap tinh the, đong thoi su cang thang cung tang dan len giua Pho va Ao. Nguyen nhan sau xa cua cuoc chien tranh Ao-Pho (1866) la su tranh chap ngoi ba chu nuoc Đuc giua Ao va Pho, su bat đong ve Schleswig va Holstein chi la ngoi lua thoi bung cuoc chien tranh.
Đung ve phia nuoc Ao la nhung bang mien nam (bao gom Bavaria va Wurttemberg), mot so bang mien trung va lanh đia Hannover o mien bac nuoc Đuc; ve phia Pho la đa phan cac bang phia bac nuoc Đuc, mot so tieu bang mien trung va Y. Quan Pho đuoc vu trang tot hon han quan Ao, duoi quyen chi huy cua đai tuong Helmuth von Moltke đa đanh thang tran chien quyet đinh Koniggratz. Nuoc Ao thua tran, mat quyen ba chu vao tay nuoc Pho va phai roi Lien minh cac quoc gia Đuc. Trong khi nam xua vua Friedrich II Đai Đe gianh chien thang la nho long dung cam va tai nang cua chinh ong, Thu tuong Bismarck se khong thanh cong trong su nghiep dai lau cua minh neu khong co Đai tuong Helmuth von Moltke. Bismarck chu truong lien minh voi Ao trong tuong lai, nen khong đat bat ky yeu sach lanh tho nao len Đe quoc Ao. Hoa uoc Praha nam 1866 mang lai cho nuoc Pho cac vung đat von la đong minh cua Ao nhu Vuong quoc Hannover, vung Hesse-Kassel, Cong quoc Nassau, thanh pho Frankfurt, toan bo mien Schleswig-Holstein, va nhu vay đa giup ket noi tat ca vung đat thuoc Pho. Cung nam, Lien minh cac quoc gia Đuc giai tan va đuoc thay the bang Lien bang mien bac Đuc gom Pho va 26 tieu bang khac vao nam sau.
Thoat tien chi la mot lien minh quan su, cac thanh vien cua lien minh chap thuan mot hien phap cho phep Pho co mot vai tro lanh đao tren toan lien minh, va thuc te la Pho chiem toi bon phan nam dien tich va dan so lien minh. Ban hien phap moi đuoc thao boi Bismarck la tien đe co ban cho Hien phap Đe che Đuc sau nay. Nha vua Pho va Thu tuong Pho tro thanh Tong thong va Thu tuong cua Lien minh mien bac Đuc. Tong thong co quyen luc hanh phap va chuc vi nay đuoc danh rieng cho Hoang gia Hohenzollern tri vi nuoc Pho. Duoi Tong thong la thu tuong va hai vien. Ha nghi vien đuoc bau bang hinh thuc pho thong đau phieu, con Thuong vien, co nhieu quyen luc hon, đuoc chon ra boi thu hien cac bang. Pho nam 17 trong so 43 ghe Thuong vien va co kha nang kiem soat Thuong vien de dang thong qua lien minh voi cac bang khac.
Theo ket qua đam phan hoa binh, cac bang mien nam Đuc ve nguyen tac van giu đuoc nen đoc lap cua minh, đuoc nuoc Pho "bao ho". Them vao đo, cac lien minh phong ngu tuong ho đuoc ky ket, nhung Bismarck giu bi mat ve cac lien minh nay cho toi tan nam 1867, khi nuoc Phap đinh sap nhap Luxemburg.


= Chien tranh Phap-Pho =

Cuoc tranh cai voi Đe che thu hai (Phap) ve mot ung cu vien cua dong toc Hohenzollern cho ngai vang nuoc Tay Ban Nha bi ca phia Phap va Bismarck lam cho tro nen gay gat boi voi su kien "buc đien tin tu Ems", nhan viec Đai su Phap tiep kien vua Wilhelm cua Pho. Trieu đinh Napoleon III ky vong mot cuoc noi chien se no ra giua cac tieu quoc Đuc, tuyen chien voi Pho nhu đe ke tiep su thu nghich truyen thong Phap-Đuc. Trung thanh voi cac hiep uoc đa ky voi Pho, cac tieu quoc Đuc lien hop luc luong voi Pho va nhanh chong đanh bai Phap trong cuoc chien tranh Phap-Pho nam 1870. Sau chien thang, duoi su lanh đao cua Bismarck va nuoc Pho, cac tieu quoc Đuc nhu Baden, Wurttemberg, Bavaria, Mecklenburg, va Saxony chap thuan gia nhap Đe quoc Đuc thong nhat.
Nuoc Ao, do tiep tuc lien ket voi Hungary, nen khong gia nhap Đe quoc, va nhu vay giai phap nuoc Đuc nho, tuc la mot lien minh Đe quoc Đuc khong bao gom nuoc Ao hinh thanh. Ngay 18 thang 1 nam 1871, nhan dip 170 nam le đang quang cua Friedrich đe nhat nuoc Pho, vua Wilhelm I cua Pho đang quang nhu mot Hoang đe nguoi Đuc (chu khong phai la Hoang đe nuoc Đuc) trong đai sanh Hall of Mirror tai Lau đai Versailles, ngoai vi Paris, trong luc thu đo cua Phap van đang bi quan Đuc bao vay.


Đe che Đuc Hoang đe Wilhelm I đuoc long than dan Đuc, va ca Thu tuong Bismarck. Sau khi ong qua đoi vao nam 1888, Hoang đe Friedrich III len noi ngoi. Khoang thoi gian hai thap nien ke tiep su thong nhat nuoc Đuc la thoi ky hoang kim cua nuoc Pho. Neu nhu nuoc Pho tiep tuc co đuoc nhung nha lanh đao tam co nhu Bismarck thi quyen luc kinh te va chinh tri cua Pho co le đa co the bien no thanh trung tam cua nen van minh chau Au mot cach hoa binh.
Hoang đe Friedrich III co le cung la mot ong vua tai nang. Khi con o ngoi Thai tu, ong đa thong linh Quan đoi Pho trong nhung cuoc chien tranh 1866 - 1871 đe gan gui hon voi than dan. Ong tin tuong vao chu nghia tu do va Hien phap. Do Thu tuong Bismarck đa cung co cho cac the luc bao thu that qua hung manh, nguoi ta tin tuong vao vi tan Hoang đe se đem lai chu nghia tu do cho muon dan. Co le đay la mot trong nhung mong uoc cuoi cung ve chu nghia tu do o nuoc Đuc. Tuy nhien, ong bi lam trong benh chi sau khi len ngoi đuoc co 99 ngay vao nam 1888. Trong suot trieu đai ngan ngui cua ong, Thu tuong Bismarck van đieu hanh Chinh phu Đuc. Ong cuoi Cong chua Victoria, con gai đau long cua Nu hoang Victoria cua Anh, nhung cau con trai đau long Wilhelm cua ho bi ton thuong the xac tu khi sinh ra, va co the con bi ton thuong tri tue nua.

 
Toi nam 29 tuoi, Wilhelm len ngoi vua, tro thanh Wilhelm II. Truoc đo, ong tung trai qua mot thoi nien thieu đay kho khan va xung đot voi me. Ong tro nen mot nguoi thieu kinh nghiem song, thien can va het suc bao thu, thieu oc phan đoan, nhieu luc rat xau tinh, lam cho cho ban be va đong minh dan xa lanh. Mac du, hoac co le vi la ho hang gan cua dong ho Windsor nuoc Anh va dong ho Romanov nuoc Nga, ma William tro thanh đich thu, va cuoi cung la ke thu khong đoi troi chung cua ho.
Sau khi sa thai Bismarck, nguoi kien tao nen cac lien minh, vao nam 1890, Wilhelm bat tay vao mot ke hoach quan su đay phieu luu, khien cho nuoc Đuc tro nen co lap. Nha vua cung đua nuoc Đuc đat đen đinh cao ve suc manh va cong nghe, va xay dung mot luc luong Hai quan hung hau thu hai tren toan the gioi. Viec hoang đe Wilhelm đanh gia sai cuoc xung đot voi Serbia va su tong đong vien gap rut cua cac quoc gia chau Au đa dan đen tham hoa Chien tranh the gioi thu nhat. Đe rut khoi chien tranh, nhung nguoi Bolshevik Nga phai chap nhan cai gia mat mot phan lanh tho mien Tay cua đe quoc Nga, trong đo co mot vai vung giap gianh voi Pho, cho nuoc Đuc theo Hoa uoc Brest-Litovsk vao nam (1918). Nuoc Đuc tuy nhien chi kiem soat cac vung lanh tho đo đuoc vai thang, vi quan đoi Đuc bi quan Hiep uoc đanh bai va Cach mang Đuc bung no.


Quoc gia Pho Tu do trong khuon kho Cong hoa Weimar Sau cuoc Cach mang Đuc vao nam 1918, hoang đe Wilhelm II phai thoai vi. Pho đuoc tuyen bo la mot nuoc "Tu do" đoc lap (tieng Đuc: Freistaat, Cong hoa) thuoc Cong hoa Weimar vua đuoc thanh lap, va toi nam 1920 thiet lap hien phap dan chu.
Tat ca cac vung lanh tho ma Đuc bi mat trong Hoa uoc Versailles nguyen đeu thuoc ve Pho: bao gom vung Alsace-Lorraine ve Phap, Eupen va Malmedy ve Bi; Bac Schleswig ve Đan Mach, lanh tho Memel đua ve Litva; khu vuc Hultschin sang Tiep Khac. Cac khu vuc rong lon ma Pho đa sap nhap trong cuoc Chia cat Ba Lan, nhu la cac tinh Posen va Tay Pho, cung nhu vung phia đong cua Thuong Silesia ve Cong hoa Ba Lan thu II. Danzig tro thanh Thanh pho tu do Danzig duoi quyen quan ly cua Hoi Quoc Lien. Ngoai ra, vung Saar moi đuoc thanh lap cung gom chu yeu cac lanh tho cu cua Pho.
Vi Pho bi mat cac lanh tho nay, nen cung nhu truoc khi co cuoc "Chia cat Ba Lan", Pho khong con mot hanh lang noi lien Đong Pho va phan con lai cua nuoc Đuc. Đe đen đuoc Đong Pho nguoi ta phai dung đuong thuy ("Dich vu đuong bien Đong Pho") hoac bang hanh lang Ba Lan.
Chinh phu Đuc nghiem tuc xem xet kha nang tach nuoc Pho thanh nhieu tieu bang, nhung cuoi cung cac tu tuong truyen thong thang the va nuoc Pho tro thanh mot "Nuoc Pho tu do" (Freistaat Preußen), va la bang lon nhat nam trong Cong hoa Weimar - chiem toi 60% lanh tho. Tu khi cac đac quyen cu cua Pho bi xoa bo, cong voi su ket hop voi cac vung co đong đao giai cap lao đong nhu khu cong nghiep Ruhr va vung "Berlin đo", Pho tro thanh thanh tri cua phe canh ta, đuoc cai quan boi mot lien minh cua Đang Xa hoi Dan chu Đuc va Đang Cong giao Trung lap trong suot nhung nam cua thap nien 1920.
Tu nam 1919 đen nam 1932, lien minh cua Đang Dan chu Xa hoi, Cong giao Trung lap, va Đang Dan chu Đuc nam quyen đieu hanh nuoc Pho; tu 1921 đen 1925 cac chinh phu lien minh bao gom ca Đang Nhan dan Đuc. Khong giong nhu cac bang khac trong Lien bang Đuc, chinh quyen cua cac đang phai dan chu, chiem đa so o Pho, khong bao gio bi lam vao khung hoang. Tuy vay o vung Đong Pho va cac khu vuc cong nghiep, Đang Quoc gia Xa hoi Đuc, tuc đang Nazi, cua Adolf Hitler co anh huong ngay cang manh va co nhieu nguoi ung ho, đac biet la tu cac thanh phan trung luu ngheo va cac thanh phan lao đong o tang lop ha luu. Ngoai tru vung Thuong Silesia cua Pho theo Giao hoi Cong giao Roma, đang Nazi toi nam 1932 tro thanh đang lon nhat o Pho. Tuy nhien, cac đang phai dan chu gom lai van chiem đa so, trong khi nhung nguoi cong san va phat xit o phe đoi lap.
Otto Braun nguoi Đong Pho, nguyen Tong thong-Thu tuong Pho lien tuc tu nam 1920 đen nam 1932, đuoc xem nhu la mot trong nhung thanh vien đang Xa hoi Dan chu co nang luc nhat trong lich su. Ong, cung voi Bo truong Noi vu Carl Severing đa thi hanh mot so cai cach hop thoi, sau nay la khuon mau cho nuoc Cong hoa Lien bang Đuc. Chang han nhu, ong đat ra "bo phieu bat tin nhiem co tinh xay dung" đe chi cho phep bai nhiem Thu tuong neu co mot đa so chac chan bo phieu nguoi ke nhiem. Bang cach nay chinh quyen cua nha nuoc Pho co the ton tai neu la khong co mot "đa so cap tien" moi đu manh đe thach thuc chinh phu. Nhin tong the, đa so cac su gia cho rang nha nuoc Pho vao thoi gian nay thanh cong hon nha nuoc Đuc.
Khac voi hinh anh quan phiet truoc chien tranh, Pho la tru cot nen dan chu cua Cong hoa Weimar. Chinh the nay chi bi sup đo sau cuoc "đao chinh" cua Thu tuong Lien bang Đuc (Reich Chancellor) Franz von Papen. Trong cuoc đao chinh nay, Chinh quyen Lien bang (Reich) giai tan nha nuoc Pho vao ngay 20 thang 7 nam 1932, duoi co la Chinh quyen Pho đa khong con kiem soat đuoc an ninh (su kien ngay Chu nhat Đam mau o Altona, Hamburg). Papen tuyen bo la Uy vien Lien bang tai Pho va tu nam lay chinh quyen. Cuoc đao chinh khien cho moi viec cang tro nen de dang hon cho Adolf Hitler, khi ong ta chiem toan bo bo may chinh quyen Pho, bao gom ca luc luong canh sat chi nua nam sau.


Nuoc Pho cham dut Sau khi Hitler đuoc bo nhiem lam Quoc truong moi, phe Quoc xa nhan co hoi Franz von Papen vang mat đe bo nhiem Hermann Goring chuc Uy vien Lien bang cho Bo noi vu cua Pho. Cuoc bau cu Reichstag vao ngay 5 thang 3 nam 1933 cung co them suc manh cua Đang Quoc xa, mac du ho khong chiem đuoc đa so tuyet đoi.

Vi Nha quoc hoi Đuc (Reichstag) đa bi đot chay mot vai tuan truoc đo, tru so Reichstag moi đuoc mo o nha tho Garnisonkirche tai Potsdam vao 21 thang 3 nam 1933 voi su hien dien cua Tong thong Paul von Hindenburg. Trong mot cuoc gap mang tinh tuyen truyen giua Hitler va NSDAP, "đam cuoi cua nuoc Pho cu va nuoc Đuc moi" đuoc an mung đe lay long nhung thanh phan bao hoang Pho, thanh phan bao thu, va nhung nguoi theo chu nghia quoc gia va van đong ho bo phieu thong qua Đao luat Cho quyen.
Nha nuoc tap quyen tao ra boi đang Nazi theo "Luat tai thiet Đe che ("Gesetz uber den Neuaufbau des Reiches", ngay 30 thang 1 1934) va "Luat cac Thong đoc Lien bang" ("Reichsstatthaltergesetz", 30 thang 1 1935), cac bang tren thuc te bi giai the. Chinh phu Lien bang đuoc đieu hanh boi cac thong đoc đuoc chi đinh boi Quoc truong. Song song đo, to chuc cua đang trong cac quan (Gau) tro nen ngay cang quan trong, vien chuc chiu trach nhiem mot quan (biet danh Gauleiter) cung đuoc chi đinh boi Quoc truong, la nguoi đung đau cua đang NSDAP.
Trong nuoc Pho chinh sach nay con đuoc tiep tuc xa hon nua. Tu nam 1934 hau het cac bo đuoc hop nhat va chi con mot vai bo la con giu đuoc tinh đoc lap. Hitler chinh thuc tro thanh Toan quyen Pho, tuy nhien cac trach nhiem cua ong ta đuoc thuc hien boi Hermann Goring, voi tu cach la Thu tuong Pho.
Theo "Luat Đai Hamburg" ("Groß-Hamburg-Gesetz"), mot so vung lanh tho đuoc chuyen đoi. Pho đuoc mo rong vao 1 thang 4 1937, chang han, bang viec su sap nhap Thanh pho Tu do Hanseatic Lubeck.
Cac vung đat cua Pho bi chuyen giao cho Ba Lan sau hoa uoc Versailles lai đuoc sap nhap tro lai trong Chien tranh the gioi thu hai (1939 - 1945). Tuy vay, đa so cac vung nay khong đuoc nhap lai vao Pho ma đuoc gan cho mot vung Gaue rieng cua nuoc Đuc Quoc xa.
Trong suot cuoc Chien tranh the gioi lan thu hai, nen van hoa Friedrich hay con anh huong đen chinh quyen Đuc Quoc xa. Vua Friedrich II Đai Đe luon đuoc Adolf Hitler so sanh voi ong ta. Ban linh anh hung cua nha vua đa cho thay mot lich su hung manh cua nuoc Pho. Trong nhung thoi khac kho khan cuoi cuoc Chien tranh the gioi lan thu hai, ong luon luon mang theo buc chan dung vua Friedrich II Đai Đe do hoa si Graff ve, va ong ta cho rang, buc tranh nay đa giup cho ong ta tro nen tu tin hon trong nhung khi nghe tin du. Tuy nhien, nha su hoc vi đai nguoi Đuc la Gerhard Ritter phan đoi. Khi Adolf cho rang minh la ke thua ke cua nuoc Pho trong Ngay le Potsdam vao nam 1933, nha su hoc Gerhard Ritter cho rang, đay la su xuyen tac lich su. Ong lien viet mot cuon tieu su đuoc đanh gia rat cao ve vi vua anh hung - Khac Ky Friedrich II Đai Đe, qua đo ong chi trich Hitler bang viec ghi nhan ve nhung tham vong chien tranh co han che cua nha vua, đong thoi, vi vua anh minh gan bo voi trao luu Khai sang, khac voi trum phat xit Hitler bao nguoc.
Cung voi su cham dut cua Đang Quoc gia Xa hoi vao nam 1945 la su phan chia lanh tho Đuc thanh nhieu vung tam chiem. Cac vung phia đong cua đuong bien Oder-Neisse (bao gom Silesia, Ngoai Pomerania, Đong Brandenburg, va nam Đong Pho) thi roi vao tay Ba Lan, con mot phan ba phia bac cua Đong Pho, bao gom ca Konigsberg (sau đoi thanh Kaliningrad) thi ve tay Lien Xo). Ngay nay Kaliningrad Oblast van la mot vung lanh tho hai ngoai cua Nga, nam kep giua Litva va Ba Lan. Co khoang 10 trieu nguoi Đuc đa bi truc xuat khoi nhung vung đat nay nhu la mot phan cua cuoc di tan cua nguoi Đuc khoi Đong Au.
Đieu luat so 46 ra ngay 25 thang 2 nam 1947 cua Hoi đong cai quan quan Đong minh chinh thuc tuyen bo giai tan nhung phan con lai cua nuoc Pho. Vung tam chiem cua quan đoi Lien Xo tro thanh Cong hoa Dan chu Đuc (Đong Đuc) vao nam 1949; nhung vung đat Pho khi truoc đuoc to chuc lai thanh cac bang Brandenburg va Saxony-Anhalt, voi nhung phan con lai cua tinh Pomerania đuoc giao ve cho Mecklenburg-Tay Pomerania. Nhung bang nay đa bi giai tan vao nam 1952 đe tro thanh cac quan, nhung đuoc tai lap sau khi chinh quyen cong san sup đo vao nam 1990.
Phan lanh tho phia tay bi quan Đong minh chiem đong tro thanh Cong hoa Lien bang Đuc (Tay Đuc) vao nam 1949. Cac lanh tho cu cua Pho đuoc chia cho cac bang Bac Rhine-Westphalia, Ha Saxony, Hesse, Rhineland-Palatinate, va Schleswig-Holstein. Cac vung Wurttemberg-Baden va Wurttemberg-Hohenzollern sap nhap voi Baden tao ra bang Baden-Wurttemberg. 
Sau khi Lien bang Xo Viet tan ra, mot so luong nho nguoi goc Đuc tu Kazakhstan đa bat đau đinh cu tai vung Kaliningrad cua Lien bang Nga, von la phan phia bac cua Đong Pho. Đo la mot phan cua lan song nhap cu vao khu vuc nay, truoc đo la mot khu vuc cam. Vao khoang 2005, khoang 6.000 (0,6% dan so) la dan goc Đuc song o đay, đa so tu cac vung khac cua Nga.
Sau su thong nhat nuoc Đuc vao nam 1990 mot ke hoach đuoc đua ra đe sap nhap cac bang Berlin va Brandenburg. Mac du mot so nguoi đe nghi ten cua bang moi nay la "Prussia", tuc Pho, nhung khong co cai ten nao đuoc chon, va bang co le se đuoc goi la "Berlin-Brandenburg" hoac "Brandenburg". Tuy vay su sap nhap nay đa bi bac bo vao nam 1996 trong cuoc trung cau dan y, boi đa so cu tri o Tay Berlin. Cung sau khi nuoc Đuc thong nhat, thi hai cua ong vua lung lay Friedrich II Đai Đe (von tung đuoc mai tang o Nha tho Cong su (Potsdam) truoc khi Nha tho bi pha huy trong cuoc Chien tranh the gioi lan thu hai) đuoc đua ve Cung đien Sanssouci ma mai tang vao thang 8 nam 1991, theo uoc muon cua ong, la chon cat ong cung voi nhung chu cho san tho cua ong, sau biet bao bien co lich su.


Xem them Đe che Đuc


Chu thich Tham khao Illustrated Naval and Military Magazine: A monthly journal devoted to all subjects connected with Her Majesty's land and sea forces, Tap 2. 1885.
Gerhard Ritter, Frederick the Great: A Historical Profile, University of California Press, 1975. ISBN 0520027752. Cuon nay đa đuoc nha su hoc quan su nguoi My la Peter Paret bien dich sang tieng Anh.
Bruce Adelson, Arthur Meier Schlesinger, Baron Von Steuben: American General, Infobase Publishing, 2001. ISBN 0791063933.
Dorpalen, Andreas "Gerhard Ritter" from Deutsche Historiker, edited by Hans-Ulrich Wehler, Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1973.
Peter Paret, The cognitive challenge of war: Prussia 1806, Princeton University Press, 2009. ISBN 0691135819.
C B Brackenbury, C. B. Brackenbury, Frederick the Great, BiblioBazaar, LLC, 2009. ISBN 1110850220.
Hartmut Lehmann, James Van Horn Melton, Paths of Continuity: Central European Historiography from the 1930s to the 1950s, Cambridge University Press, 2003. ISBN 0521531217.
Erich Meissner, Germany in Peril, READ BOOKS, 2007. ISBN 1406708429.
Encyclopaedia Britannica, inc, The Britannica book of the war, The Encyclopaedia Britannica, 1914.
John S. D. Eisenhower, Bitter Woods, Battery Pr, 1969. ISBN 0898391067.
Peter H. Wilson, The Thirty Years War: Europe's tragedy, Harvard University Press, 2009. ISBN 0674036344.
Baron Thomas Babington Macaulay Macaulay, Life of Frederick the Great, Delisser & Procter, 1859.
Barraclough, Geoffrey. The Origins of Modern Germany (2d ed., 1947)
Charles Robert Leslie Fletcher, An Introductory History of England: From Charles the II to the Battle of Waterloo, E.P. Dutton & co., 1910.
Society of American Military Engineers, The Military engineer, Tap 23, Society of American Military Engineers, 1931.
Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, Routledge, 1988, ISBN 0415002761.
Hamish M. Scott, The emergence of the Eastern powers, 1756-1775, Cambridge University Press, 2001. ISBN 052179269X.
Christopher M. Clark, Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1947, (2009), Harvard University Press, 2006. ISBN 0674023854.
Friedrich, Karin (2000). The Other Prussia. Royal Prussia, Poland and Liberty, 1569–1772. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-58335-0. Truy cap ngay 13 thang 4 nam 2011.
Christopher Duffy, The military experience in the age of reason, Routledge, 1987. ISBN 0710210248.
Haffner, Sebastian. The Rise and Fall of Prussia (1998) 192 pp
Holborn, Hajo. A History of Modern Germany (3 vol 1959-64); col 1: The Reformation; vol 2: 1648-1840 online and text search; vol 3. 1840-1945
Jeep, John M. Medieval Germany: An Encyclopedia (2001), 928pp, 650 articles by 200 scholars cover A.D. 500 to 1500 excerpt and text search
Christopher Duffy, Red storm on the Reich: the Soviet march on Germany, 1945, Routledge, 1991. ISBN 0415035899.
Stanley Sandler, Ground warfare: an international encyclopedia, Tap 1. ABC-CLIO, 2002. ISBN 1576073440.
THE COLUMBIA VIKING DESK ENCYCLOPEDIA, 1968.
Koch, H. W. History of Prussia (1987), short scholarly history
Maehl, William Harvey. Germany in Western Civilization (1979), 833pp
Reinhardt, Kurt F. Germany: 2000 Years (2 vols., 1961), stress on cultural topics
Shennan, M. The Rise of Brandenburg Prussia (1997), on 1600-1740 excerpt and text search
Taylor, A. J. P. The Course of German History: A Survey of the Development of German History since 1815. (2001). 280pp; online edition
Heinrich Von Treitschke, George Haven Putnam, Confessions of Frederick the Great and the Life of Frederick the Great, The Minerva Group, Inc., 2001. ISBN 0898755360.
Friedrich Kohlrausch, A history of Germany: from the earliest period to the present time, Chapman and Hall, 1844.
World and Its Peoples, Marshall Cavendish, 2009. ISBN 0761478892.
Samuel Willard Crompton, Waterloo, Infobase Publishing, 2002. ISBN 0791071103.
Carlton Joseph Huntley Hayes, A political and social history of modern Europe, Tap 1,
Kessinger Publishing, 1922. ISBN 1419102745.

R. Larry Todd, Mendelssohn and his world, Princeton University Press, 1991. ISBN 0691027153.
Jeffrey A. Bell, Industrialization and imperialism, 1800-1914: a biographical dictionary, Greenwood Publishing Group, 2002, ISBN 0313314519.
Joseph A. Biesinger, Germany: a reference guide from the Renaissance to the present, Infobase Publishing, 2006. ISBN 0816045216.
John Adam Cramb, Germany and England, E. P. Dutton & Co., 1914.
Carl Cavanagh Hodge, Encyclopedia of the Age of Imperialism, 1800-1914, Tap 2, Greenwood Publishing Group, 2007, ISBN 0313334048.


Đoc them Mario Reading, The Complete Prophecies of Nostradamus, Sterling Publishing Company, Inc., 2009, trang 464. ISBN 1906787395.
William Theodore De Bary, Sources of East Asian Tradition: The modern period, Columbia University Press, 2008, trang 482. ISBN 0231143230.


Lien ket ngoai Preussen.de Luu tru ngay 27 thang 7 nam 2003 tai Wayback Machine (website of the House of Hohenzollern).
(tieng Đuc) Preußen-Chronik.de Luu tru ngay 9 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine
Administrators of Prussian provinces
(tieng Anh) Prussian Cultural Heritage Foundation website Luu tru ngay 18 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine
Anh Stiftung Preußischer Kulturbesitz (picture archive).
Foundation for Prussian Palaces and Gardens Berlin-Brandenburg
(tieng Đuc) Constitutional deed for the Prussian state ("Imposed Constitution" – ngay 5 thang 12 nam 1848) (full text).
(tieng Đuc) Constitutional deed for the Prussian state ("Revised Constitution" – ngay 31 thang 1 nam 1850) (full text).
Map of Prussia in 1690 Luu tru ngay 3 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine
Administrative Subdivision of the Kingdom of Prussia, 1900/10 Luu tru ngay 23 thang 5 nam 2019 tai Wayback Machine