Ban đo đia chat la mot ban đo chuyen nganh phuc vu cho muc đich đac biet the hien cac yeu to đia chat.
Tren ban đo đia chat cac tap đat đa hoac tang đia chat đuoc the hien bang mau sac cung voi cac ky hieu, đe chi ra noi chung lo ra o be mat va cac thong tin đac trung ve chung. Cac tang nen va cac yeu to cau truc nhu cac đut gay, nep uon, phan lop, va cac đuong phuong đuoc the hien bang cac bieu tuong thich hop, va cac bieu tuong dich chuyen cho cac đinh huong ba chieu nay.
Cac ky hieu đuong phuong va huong doc bao gom mot đuong thang dai va mot đuong ngan thang goc nhau giong chu T nhung co chan ngan hon dung đe chi huong nghieng cua lop đa. Đuong keo dai chi đuong phuong, la đuong giao tuyen cua mat phang nam ngang va mat lop, gia tri so ghi kem theo đe chi goc cam cua lop so voi mat phang nam ngang, va đuong ngan dung đe chi huong cam cua lop đa.
Đoi khi cac đuong đong muc đia tang đuoc ve ung voi be mat cua mot đia tang duoi sau đuoc chon, vi vay chung co the the hien xu huong đia hinh cua đia tang duoi mat đat. Khong phai luc nao cung the hien đuoc cac yeu to nay mot cach chinh xac, nhat la khi đac điem đia chat khu vuc cuc ky phuc tap.
Lap ban đo đia chat va cac van đe đia tang la linh vuc đoi hoi hop tac quoc te rong rai, đuoc Lien đoan Quoc te cac nganh Khoa hoc Đia chat (IUGS, International Union of Geological Sciences) quan tam, đac biet la cua Uy ban quoc te ve đia tang hoc (ICS, International Commission on Stratigraphy) trong viec xay dung 

 


Lich su Ban đo đia chat co nhat đuoc bao ton đo la Turin papyrus, đuoc lap vao khoang nam 1150 TCN đe ve cac tich tu vang o Ai Cap.
Cau chuyen đuoc nhieu nguoi quan tam ve ban đo đia chat hien đai đau tien đuoc noi đen trong tac pham ban đo lam thay đoi the gioi (The Map that Changed the World) cua Simon Winchester. Đo la cau chuyen ve William Smith, mot nguoi đao kenh đa tao ra ban đo đia chat đau tien cua Đao Anh vao nam 1819, nhung sau đo bi bo tu vi mac no va song canh khong nha gan 10 nam cho đen khi Vua William IV cong nhan cong trinh cua ong vao nam 1831.


Noi dung ban đo đia chat Ban đo đia chat đuoc lap theo cac "ty le ban đo" nhat đinh, the hien muc đo chi tiet can thiet cho bieu hien cac đoi tuong đia chat. Ban đo đia chat đuoc xuat ban thanh tung to theo to cua ban đo đia hinh cung ty le, va đuoc đanh so hoac goi ten theo chi so cua ban đo đia hinh. O cac cap ty le nhat đinh thi thiet ke vien khung cac to đuoc tinh toan sao cho co the dan ghep cac to lai thanh to ban đo toan quoc. Tai Viet Nam viec dan ghep nay thuc hien đuoc cho ty le 1:250.000 đen 1:1.000.000.
Ban đo đia chat gom phan đo hoa chinh, khung toa đo va cac chi dan. Khung toa đo va nen đia hinh đia vat đuoc luoc bot, lam nen cho phan đo hoa đia chat.
Phan đo hoa chinh cua ban đo la noi dung chinh, the hien phan bo cac yeu to đia chat, kien tao va khoang san. Cac tap đat đa hoac tang đia chat đuoc the hien bang mau sac cung voi cac ky hieu ve đia tang, đe chi ra noi chung lo ra o be mat va cac thong tin đac trung ve chung. Cac tang nen va cac yeu to cau truc nhu cac đut gay, nep uon, phan lop,... đuoc the hien bang cac bieu tuong thich hop. Cac tram tich phan lop thi co neu đuong phuong va huong doc tai cac vi tri đien hinh.
Cac chi dan co ba phan, gom chi dan đia tang, chi dan đia hinh, va mat cat đia chat đien hinh. Chi dan đia tang bao gom tat ca cac đia tang co mat trong cac to ban đo va đuoc xep theo trinh tu đia thoi, thuong đat ben phai, va co the đuoc xuat ban thanh to rieng. Chi dan đia hinh, va mat cat đia chat đien hinh theo nhung tuyen đac trung, đat o ben duoi va la đac trung rieng cua to.
Tai Viet Nam bien tap ban đo đia chat thuc hien theo cac quy chuan, nham đam bao đo chinh xac, tin cay va phu hop voi quy uoc quoc te. Hien nay "Quy chuan ky thuat Quoc gia ve lap ban đo đia chat khoang san ty le 1: 50.000 phan đat lien" đuoc ban hanh trong Thong tu So 23/2012/TT-BTNMT ngay 28 thang 12 nam 2012 cua Bo Tai nguyen va Moi truong. Cac quy chuan hoac quy trinh nhu vay quy đinh nhung cong đoan thuc hien khi thanh lap ban đo, đac biet la cac dang va khoi luong cong viec thu thap tai lieu thuc đia can thuc hien đe đam bao muc đo chi tiet o ty le ban đo can thanh lap.


Ban đo va thanh lap cac ban đo tren the gioi = Hoa Ky =
O Hoa Ky, cac ban đo đia chat thuong đuoc ve chong len tren ban đo đia hinh (va cac ban đo nen khac) cung voi viec to mau va cac ky hieu khac đe the hien cac kieu đon vi đia chat khac nhau. Mau the hien cho cac đa goc lo ra tren be mat, tham chi bi phu boi cac đat hoac cac dang lop phu khac. Moi mot mau the hien cho mot đon vi đia chat hoac mot thanh he đa rieng biet (khi co nhieu thong tin đuoc thu thap thi se chia tach thanh mot đon vi đia chat moi). Tuy nhien, o mot vai noi khi ma đa goc bi phu boi cac tich tu chua co ket co y nghia quan trong nhu cac tang set tang lan, tich tu them, hoang tho, hoac chung mang cac đac điem quan trong khac thi chung cung đuoc the hien. Cac đuong đang tri đia tang, cac đuong đut gay, cac ky hieu đuong phuong va huong doc đuoc the hien bang cac ky hieu khac nhau va đuoc xem la chia khoa đe đoc hieu ban đo. Trong khi đo, cac ban đo đia hinh đuoc san xuat boi Cuc Khao sat Đia chat Hoa Ky co su hop tac voi cac tieu bang thi cac ban đo đia chat thuong đuoc thanh lap boi tung tieu bang. Nhu vay, se co mot vai tieu bang khong co cac ban đo đia chat trong khi đo mot vai tieu bang khac nhu Kentucky thi co rat nhieu ban đo đia chat đuoc thanh lap.


= Vuong quoc Anh =
Vuong quoc Anh va đao Man đa đuoc thanh lap mot khoi luong lon cac ban đo đia chat boi Cuc khao sat đia chat Anh (BGS) tu nam 1835; Cuc Khao sat Đia chat Bac Ireland đa hoat đong tu nam 1947.
Co hai ban đo đia chat ty le 1:625.000 đa đuoc thanh lap phu kin toan UK. Cac to ban đo chi tiet hon cung đa đuoc thanh lap o ty le 1:250.000, 1:50.000 va 1:10.000. Ban đo đia chat ty le 1:625.000 va 1:250.000 đa phu kin cac vung đat lien va vung bien (loat ban đo ty le 1:250.000 phu kin toan them luc đia cua UK, con cac ty le lon hon thi chi phu tren phan đat lien.
Cac to theo tat ca cac ty le (khong phai cho tat ca cac khu vuc) đuoc chia thanh 2 nhom: 

Cac ban đo tich tu be mat (truoc đay đuoc goi la ban đo đa cung va boi tich) the hien ca đa goc va cac tich tu phu len be mat cua no.
Cac ban đo đa goc (truoc đay đuoc goi la ban đo đa cung) the hien cac lop đa nam ben duoi lop tram tich be mat.
Cac ban đo nay đeu đuoc chong len tren nen ban đo đia hinh đuoc san xuat boi Cuc hau can (Ordnance Survey?), va su dung cac ky hieu đe bieu dien cac đuong đut gay, đuong phuong va huong cam hoac cac đon vi đia chat, cac lo khoan... Mau sac đuoc su dung đe the hien cac đon vi đia chat khac nhau. Cac ban thuyet minh cung đuoc viet cung voi cac to ban đo o ty le 1:50.000.
Cac ban đo chuyen đe ty le nho (1:1.000.000 đen 1:100.000) cung đuoc thanh lap nhu ban đo đia hoa, di thuong trong luc, di thuong tu, nuoc duoi đat.


Ban đo đia chat Viet Nam Tai Viet Nam, va Đong Duong noi chung, tu khi xam chiem Đong Duong thuc dan Phap đa chu y đen đieu tra va khai thac tai nguyen khoang san. So Đia chat Đong Duong đuoc thanh lap nam 1898, đat tru so tai Ha Noi. Trong thoi gian dai ban đo đia chat đuoc thanh lap o dang so đo cac vung khao sat, phuc vu truoc het cho khai thac khoang san. Đen nam 1952 "Ban đo Đia chat Đong Duong" ty le 1:2.000.000 đa đuoc thanh lap do Jacques Fromaget va Saurin E. chu bien .
Sau khi chien tranh Đong Duong cham dut, tai mien bac Viet Nam đoan chuyen gia Lien Xo do Dovjikov A. E. lanh đao đa tien hanh cac nghien cuu thuc đia, va nam 1963 đa xuat ban Ban đo đia chat Bac Viet Nam ty le 1:500.000..
Đen nay ban đo đia chat Viet Nam đa đuoc thanh lap tren toan quoc phan đat lien o ty le 1:1.000.000, 1:500.000 va 1:250.000 theo He toa đo quoc gia VN-2000 va đuoc luu giu o Bao tang Đia chat. Cac ban đo nay đuoc thuc hien boi cac lien đoan Ban đo Đia chat truc thuoc Tong cuc Đia chat va Khoang san Viet Nam. Cac ban đo chi tiet hon o ty le 1:50.000 đang trong giai đoan phu kin cac vung/mien quan trong chiem 30% dien tich lanh tho . Cac ban đo nay đuoc ve tren nen ban đo đia hinh đuoc xuat ban boi Cuc Đo đac va Ban đo Viet Nam  va Lien đoan Trac đia Đia hinh.
Nam 2012 ban "Quy chuan ky thuat Quoc gia ve lap ban đo đia chat khoang san ty le 1: 50.000 phan đat lien" đa đuoc Bo Tai nguyen va Moi truong ban hanh.


= Thuat ngu đia chat hoc o Viet Nam =
Thuat ngu đia chat hoc o Viet Nam thuong đuoc nhap tu cac nguon nuoc ngoai. Kieu nhap qua tu Han Viet thuong đuoc thuc hien boi cac nha đia chat lam viec truoc nam 1954, hay o mien nam truoc nam 1975, cung voi mot so đuoc đao tao tu Trung Quoc va nhung nguoi chiu anh huong cua ho đang lam viec o cac nganh khac nhau.
Tuy nhien trong nganh đia chat cua nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa truoc đay, cung nhu trong chinh the Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam hien nay, su dung cach thuc nhap thuat ngu theo dang phien am tu tieng theo he chu Latin, cu the la tieng Phap va Anh. Co hai yeu to hoi nhung nam 1950-1960 anh huong đen chon lua nay, la:

Cuoc van đong lam trong sang tieng Viet, huong đen phien am truc tiep cac tu nuoc ngoai ma ten Han-Viet con "it pho bien", nhu Bungary thay cho Bao-gia-loi, Hunggary cho Hung-gia-loi, Argentina cho A-can-đinh,... (tru ra mot so cap tu đang bi tranh chap cach su dung nhu Italia / Y va Oxtraylia / Uc).
Nganh đia chat con non tre, đuoc cac chuyen gia Lien Xo giup đo, nen viec nhap thuat ngu tu phien am latin de dang.
Vi the Ban đo Đia chat Bac Viet Nam 1:500.000 đuoc lap ra nam 1963  đa đuoc bien soan theo phong cach bien tap thuat ngu nhu đa neu. Mot so nhom thuat ngu cu the la:

Ten cac đia tang, đia thoi su dung cac ten goc latin, tru ra ky Đe Tam va ky Đe Tu. Vi du dung Archaeozoi, Proterozoi, Creta,... ma khong dung "Thai co", "Nguyen Sinh", "Phan trang",...
Ten cac đa thi Viet hoa neu co the, vi du dung cat ket, đa phien set,... hoac dung phien am ten goc chu Latin nhu felspat, ma khong dung "sa thach", "diep thach", "trang thach".
Phong cach bien tap va su dung thuat ngu noi tren tro thanh phong cach chung cua nganh đia chat Viet Nam, va đuoc tuan theo đen hien nay. Vi the khi trao đoi voi nhung nguoi đang lam viec trong nganh đia chat Viet Nam ma dung thuat ngu theo tu Han Viet thi co the lam ho lung tung vi khong biet nghia tu.
Trong "Quy chuan ky thuat Quoc gia ve lap ban đo đia chat khoang san... 2012" co quy đinh o muc "Viet ten va ky hieu khoang vat".


Xem them Đia chat hoc
Đia ly
Ban đo hoc


Tham khao Lien ket ngoai Ban đo đia chat Luu tru ngay 23 thang 11 nam 2004 tai Wayback Machine USGS National Park Service
Co so du lieu ban đo đia chat quoc gia USGS Luu tru ngay 1 thang 5 nam 2012 tai Wayback Machine