Tau chien-tuan duong (tieng Anh: battlecruiser hoac battle cruiser; tieng Viet con goi la tau tuan duong chien đau hay tau tuan duong thiet giap) la nhung tau chien lon vao nua đau cua the ky 20 đuoc Hai quan Hoang gia Anh su dung lan đau tien. Tau chien-tuan duong đuoc phat trien nhu la kieu tiep noi cua tau tuan duong boc thep, nhung su tien trien cua chung co lien quan gan gui voi su hinh thanh kieu thiet giap ham the he dreadnought. Chiec đau tien nhu vay, Invincible, ban đau đuoc thiet ke nhu mot "tau tuan duong dreadnought".
Tau chien-tuan duong noi chung co kich co va phi ton tuong đuong voi thiet giap ham cung the he, thuong su dung chung mot dan phao chinh hang nang, nhung đanh đoi lop vo giap hay hoa luc đe co toc đo nhanh hon. Nhung tau chien-tuan duong đau tien mang lop vo giap yeu hon đang ke so voi thiet giap ham tuong đuong, co nghia la chung khong đinh chiu đung noi co phao ma ban than chung mang theo; do đo kieu tau nay se gay nhieu hu hai cho đoi thu hon la chung co the chiu đung.
Moi lien quan giua tau chien-tuan duong va thiet giap ham chua bao gio đuoc tach biet ro rang. Viec phat minh ra tau chien-tuan duong trong Hai quan Hoang gia đuoc thuc đay boi Đo đoc Jackie Fisher, nguoi đa tien đoan rang đay se la mot kieu tau tuan duong boc thep moi mang tinh cach mang co the thay the cho thiet giap ham trong vai tro vu khi tren bien chu yeu cua Anh. Y tuong cua Fisher tap trung vao viec tau chien-tuan duong hoat đong bao ve đe che, đuoc huong dan boi mang luoi thong tin toan cau va viec vach đuong tu Bo Hai quan, nham tieu diet nhung con tau yeu hon muon cuop boc tau be thuong mai trong vung bien quoc te, va đoi đau cac tau chien manh hon bang hoa luc chinh xac o tam xa hon.
Trong suot Chien tranh The gioi thu nhat, tau chien-tuan duong đuoc su dung chu yeu nhu mot su bo sung cac đon vi di chuyen nhanh va kho ban trung cho ham đoi thiet giap ham. Tau chien-tuan duong đa tao nen mot phan hai quan cac nuoc Anh, Đuc va Nhat Ban trong The Chien I va đa tham gia nhieu cuoc cuop pha va đung đo le te cung nhu trong tran Jutland.
Trong vai tro cuop tau buon đuoc Đo đoc Fisher tien đoan, tau chien-tuan duong se dan đuoc cac tau ngam va may bay thay the. Quyet đinh cua Đuc tham gia cuoc chien tranh tau ngam khong han che vao nam 1917, mot quyet đinh đuoc cac cuong quoc hai quan chu yeu khac trong The Chien II ganh đua, dien ta suy nghi phia sau la tau chien-tuan duong đa lac hau.
Đen cuoi Chien tranh the gioi thu nhat, it co điem khac biet giua thiet ke cua mot tau chien-tuan duong so voi mot thiet giap ham nhanh. Sau khi chien tranh ket thuc, ca Anh Quoc, Nhat Ban va Hoa Ky đeu thiet ke nhung tau chien-tuan duong voi vu khi tuong đuong voi thiet giap ham, cho du nhanh hon va vo giap khong day bang. Hiep uoc Hai quan Washington, von gioi han viec che tao tau chien chu luc tu nam 1922 đa coi thiet giap ham va tau chien-tuan duong la nhu nhau. The he tau chien-tuan duong moi đuoc vach ke hoach đeu bi thao do theo nhung đieu khoan cua Hiep uoc nay.
Tu 1930, chi con Hai quan Hoang gia tiep tuc coi tau chien-tuan duong nhu mot lop tau rieng biet trong viec phan lop nhung tau chien the he Đe Nhat the chien con phuc vu trong ham đoi. Tuy nhien, cac lop tau chien chu luc nhanh nhe, do Đuc va Phap phat trien Scharnhorst va Dunkerque lai thuong đuoc xem nhu nhung tau chien-tuan duong, vi chung co vo giap tuong đuong nhung nho hon va mang co phao nho hon so voi nhung thiet ke thiet giap ham tiep theo von đuoc xem la nhung thiet giap ham nhanh.
Chien tranh The gioi thu hai chung kien su hoat đong tro lai cua cac tau chien-tuan duong, tat ca chung đeu la nhung chiec đuoc đong tu thoi The Chien I va đuoc hien đai hoa cung nhu nhung chiec đuoc đong moi trong giai đoan truoc thap nien 1930. Chung cung bao gom moi quan tam đuoc lam song lai ve mot kieu tau chien lon "diet tau tuan duong", tuy nhien co rat it chiec đuoc hoan tat, vi viec đong cac tau chien chu luc bi cat giam gianh uu tien cho viec che tao tau ho tong van tai, tau san bay va tau hang đang can đen nhieu hon. Trong giai đoan hau-The Chien II, mot so nho tau chien đuoc mo ta nhu la nhung tau chien-tuan duong, nhu lop tau tuan duong ten lua Kirov cua Lien Xo (cu).


Nhung tau chien-tuan duong đau tien Tau chien-tuan duong la mot su phat trien ngoan muc tu nhung thiet ke tau tuan duong boc thep va "thiet giap ham hang hai" vao thap nien 1890, chu yeu la nho Đo đoc Anh Jackie Fisher. Luc buoc sang the ky moi, tau tuan duong boc thep hien đai la nhung tau chien nhanh va manh me co kha nang đe doa cac con đuong thuong mai khap the gioi, hay phoi hop hoat đong voi cac ham đoi thiet giap ham. Hai quan Hoang gia, đac biet la Fisher, quan tam đen nhung hu hai ma nhung tau tuan duong boc thep, đac biet la cua Hai quan Phap, co the gay ra cho nen thuong mai cua Anh khap the gioi mot khi chien tranh no ra. Fisher du tinh cac tau tuan duong boc thep Anh se tro nen nhanh hon va vu trang manh hon đe đoi pho voi moi đe doa nay. Ong cung rat ua thich "thiet giap ham hang hai" HMS Renown, mot thiet giap ham nhe hon, nhanh hon. Ngay tu nam 1901, đa co su lan lon trong nhung bai viet cua Fisher ve viec ong xem thiet giap ham hay tau tuan duong la kieu mau cua su phat trien trong tuong lai.
Trong giai đoan 1902–1904, dong tu tuong chinh thong cua Hai quan Anh ro rang đang ua chuong thiet giap ham co vo giap nang, hon la nhung con tau nhanh ma Fisher nghi đen. Tuy nhien, mot su dich chuyen tu dan hoa luc hon hop nhieu co phao cua nhung chiec thiet giap ham tien-dreadnought thap nien 1890 sang mot thiet ke "toan phao lon" đa đuoc can nhac đen. Cac thiet ke so thao đe cap đen thiet giap ham đuoc trang bi toan phao 305 mm (12 inch) hay 252 mm (10 inch) va tau tuan duong boc thep đuoc trang bi toan phao 234 mm (9,2 inch).
Vao mua He nam 1904, sau khi Fisher đuoc chi đinh lam Thu truong Thu nhat Bo Hai quan, đa quyet đinh su dung phao 305 mm (12 inch) tren the he thiet giap ham tiep theo do kha nang the hien vuot troi cua chung o tam xa. Vu khi trang bi cho cac tau tuan duong boc thep tiep theo con đang rat tranh cai. Kich co va chi phi cua the he tau tuan duong boc thep tiep theo co nghia la rat co the chung se đong mot vai tro trong cac hoat đong cua thiet giap ham, tuc la phai co phao co 305 mm (12 inch). Đay cung la ly luan tuong tu ma nguoi Nhat trang bi nhung tau tuan duong moi nhat cua ho voi bon khau 305 mm (12 inch) lam dan phao chinh. Tuy nhien, cung co kha nang la Fisher đa gay suc ep đe tau tuan duong đuoc trang bi vu khi giong nhu thiet giap ham vi ong hy vong rang thiet ke moi cua tau tuan duong se lam no thay the cho thiet giap ham. Quyet đinh cho the he tiep theo cua tau tuan duong boc thep đuoc trang bi vu khi "toan phao lon" la mot thoi điem cot loi trong viec hinh thanh tau chien-tuan duong. Neu nhung con tau nay chi đuoc trang bi phao 252 mm (10 inch) hay 234 mm (9,2 inch), chung chi la nhung tau tuan duong boc thep tot hon ma thoi.
Nhung thay đoi can ban trong chinh sach đong tau ma Fisher thuc hien bao gom ca viec ong chi đinh mot Uy ban Thiet ke vao thang 12 nam 1904. Trong khi muc đich đat ra cua Uy ban la khao sat va bao cao ve nhu cau cua tau chien trong tuong lai, nhung quyet đinh chu yeu đeu boi Fisher va cac phu ta cua ong. Nhung đieu kien tham khao cho Uy ban la mot thiet giap ham co kha nang đat toc đo 39 km/h (21 knot) va trang bi phao 305 mm (12 inch) ma khong co phao co nong trung gian, co the hoat đong tu nhung u tau hien co; va mot tau tuan duong co kha nang đat toc đo 47 km/h (25,5 knot), cung đuoc trang bi phao 305 mm (12 inch) va khong co phao trung gian, co vo giap tuong tu nhu chiec tau tuan duong boc thep moi nhat HMS Minotaur, va cung co the hoat đong tu nhung u tau hien co. Chiec thiet giap ham tro thanh chiec HMS Dreadnought mang tinh cach mang, va tau tuan duong tro thanh ba chiec thuoc lop Invincible.
Ba chiec thuoc lop Invincible la Inflexible, Invincible va Indomitable. Viec che tao chung đuoc bat đau vao nam 1906 va hoan tat vao nam 1908, su cham tre co the la đe cho phep thet ke cua chung co the hoc hoi nhung van đe cua Dreadnought. Nhung con tau nay đap ung cac muc tieu thiet ke đat ra kha sit sao. Invincible co luong re nuoc tuong đuong voi Dreadnought nhung co cong suat đong co manh gap đoi cho phep đat đuoc toc đo 46 km/h (25 knot). Chung co tam khau hai phao 305 mm (12 inch) Mk X, so voi muoi khau tren Dreadnought; lop vo giap day 150–180 mm (6-7 inch) doc hai ben luon va tren thap phao, trong khi vo giap cua Dreadnought len đen 280–300 mm (11-12 inch) o noi day nhat. Lop tau moi co su gia tang đang ke ve toc đo, tai trong va cong suat so voi nhung tau tuan duong boc thep moi nhat, nhung vo giap khong đuoc cai thien.
Lop Invincible se co vai tro giong nhu nhung chiec tau tuan duong boc thep ma chung thay the, nhung nhung chiec tau moi đuoc ky vong se hieu qua hon trong nhieu mat. Cac vai tro đac trung bao gom:

Trinh sat hang nang. Vi suc manh cua chung, Invincible co the quet sach cac tau tuan duong ho tong đoi phuong đe tiep can va quan sat ham đoi thiet giap đoi thu, truoc khi rut lui bang toc đo vuot troi.
Ho tro gan cho ham đoi thiet giap. Chung co the đuoc bo tri o cuoi hang chien tran đe ngan chan tau tuan duong đoi phuong quay ray, va đe quay ray thiet giap ham đoi phuong neu chung đang ban đoi pho voi thiet giap ham. Invincible con co the hoat đong nhu canh nhanh cua ham đoi thiet giap va co gang co đong vuot qua đoi thu.
San đuoi. Neu ham đoi đoi phuong rut chay, Invincible se dung toc đo cua chung đe san đuoi, dung hoa luc đe tieu diet hoac lam cham đoi thu.
Bao ve tau buon. Nhung con tau moi se san đuoi tau tuan duong va cac tau cuop tau buon đoi phuong.


= Ten goi =
Su lan lon lam cach nao đe goi ten nhung tau tuan duong boc thep moi voi kich co thiet giap ham đuoc đat ra hau nhu ngay lap tuc. Ngay vao cuoi nam 1905, truoc khi cong viec che tao Invincible đuoc bat đau, mot ban ghi nho cua Hai quan Hoang gia đa đe cap đen "tau boc thep lon" đe chi ca thiet giap ham va tau tuan duong lon. Vao thang 10 nam 1906, Bo Hai quan bat đau phan loai moi thiet giap ham va tau tuan duong hau-Dreadnought nhu la "tau chien chu luc", trong khi Fisher su dung thuat ngu "dreadnought" đe chi nhung thiet giap ham moi cua ong hoac chung cho ca thiet giap ham lan tau tuan duong boc thep. Cung luc đo, ban than lop Invincible đuoc goi la "cruiser-battleship" hay "dreadnought cruiser"; trong khi thuat ngu "battlecruiser" đuoc Fisher su dung lan đau tien vao nam 1908. Cuoi cung, vao ngay 24 thang 11 nam 1911, Menh lenh Hang tuan So 351 cua Bo Hai quan đua ra quyet đinh rang "Moi tau tuan duong kieu Invincible va sau đo trong tuong lai se đuoc mo ta va phan loai nhu la battlecruiser (tau chien-tuan duong) đe phan biet chung voi tau tuan duong boc thep kieu cu."


Tau chien-tuan duong trong cuoc chay đua vu trang Dreadnought Trong giai đoan tu khi ha thuy lop Invincible cho đen khi no ra Chien tranh The gioi thu nhat, tau chien-tuan duong chi gop mot vai tro nho trong viec chay đua vu trang phat trien thiet giap ham. Chung chua bao gio đuoc het long xem la mot vu khi chinh yeu trong viec bao ve Đe che Anh, nhu Fisher tung mong moi.
Hoan canh chien luoc cua Anh Quoc đa thay đoi đang ke tu luc đua ra khai niem ve tau chien-tuan duong cho đen khi ha thuy nhung chiec đau tien. Trong khi đoi thu tiem nang truoc đay cua Anh la mot lien minh Phap-Nga voi nhieu tau tuan duong boc thep, gio đay ro rang phai la Đuc. Trong khia canh ngoai giao, Anh đa ky Thoa thuan Than thien voi Phap vao nam 1904 va mot lien minh Thoa thuan Anh-Nga nam 1907. Hon nua ca Phap lan Nga đeu khong chung to mot moi đe doa hai quan đac biet; phan lon Hai quan Nga đa bi đanh chim hay bi chiem giu trong cuoc chien tranh Nga-Nhat nam 1904-1905, trong khi nguoi Phap đa khong voi va trong viec ap dung ky thuat thiet giap ham dreadnought moi. Anh Quoc cung the hien mot moi quan he giao hao than thien voi hai trong so cac the luc hai quan moi: Nhat Ban, qua viec ky ket Hiep uoc Lien minh Anh-Nhat vao nam 1902 va gia han vao nam 1905, va voi Hoa Ky.
Nhung thay đoi ve hoan canh chien luoc, cung voi thanh cong lon lao cua Dreadnought, đam bao rang chinh no chu khong phai la Invincible se tro thanh kieu mau moi cua tau chien chu luc. Du sao, viec che tao tau chien-tuan duong đong vai tro lon trong cuoc chay đua vu trang hai quan moi đuoc day nen boi Dreadnought.
Trong nhung nam đau tien sau khi hoan tat, Invincible hoan toan đap ung mo uoc cua Fisher co the đanh chim mi con tau đu nhanh đe bat kip chung, va thoat khoi moi con tau co the đanh chim chung. Trong nhieu tinh huong, mot chiec Invincible con co the đoi đau voi nhung thiet giap ham tien-dreadnought. Invincible tien tien hon moi tau tuan duong boc thep đoi phuong đen muc kho ma bien ho cho viec đong them nhieu tau tuan duong hoac lon hon. Uu the nay con đuoc mo rong boi su ngac nhien ma ca Dreadnought lan Invincible đem lai, nhac nho hau het hai quan cac nuoc phai tri hoan chuong trinh che tao cua minh trong khi sua đoi triet đe cac thiet ke. Đieu nay đac biet đung cho tau tuan duong, vi chi tiet cua lop Invincible đuoc giu bi mat lau hon; viec nay khien cho chiec tau tuan duong boc thep tiep theo cua Đuc Blucher chi đuoc trang bi phao co 208 mm (8,2 inch), va đa tro nen lac hau ngay truoc khi đuoc ha thuy.
Uu the som co đuoc ve tau chien chu luc cua Hai quan Hoang gia đa đua đen viec tu choi mot thiet ke vao nam 1905-1906 va ve ban chat đa gan lieu cac khai niem tau chien-tuan duong va thiet giap ham. Thiet ke "X4" ket hop vo giap đay đu va vu khi cua Dreadnought voi toc đo 46 km/h (25 knot) cua Invincible. Tuy nhien, nguoi ta khong chung minh đuoc chi phi bo sung truoc cac nha lanh đao hien tai lan chinh phu cua Đang Tu do moi đang co nhu cau ve kinh te; chiec Bellerophon cham hon va re hon, mot ban sao gan gui voi Dreadnought, đuoc chap thuan thay the.
Tuy nhien, vao nam 1911, nguoi Đuc bat đau co đuoc tau chien-tuan duong cua rieng ho, va uu the cua cac tau chien Anh khong con đuoc đam bao. Chiec SMS Von der Tann, đuoc bat đau vao nam 1908 va hoan tat vao nam 1910, mang theo tam khau phao 280 mm (11,1 inch) nhung lop vo giap day 280 mm (11,1 inch) cung cap su bao ve tot hon nhieu so voi lop Invincible. Hai chiec thuoc lop Moltke cung tuong tu nhung mang theo muoi khau 280 mm (11,1 inch) tren mot thiet ke đuoc cai tien. Hai quan Đuc khong chia se quan điem cua Fisher ve viec tau chien-tuan duong se nhu the nao; tuy nhien, ho co the che tao tau tuan duong boc thep theo nhung đieu khoan cua Luat Hai quan, va dung quyen nay đe bat kip hay qua mat cac tau chien-tuan duong Anh.
The he tau chien-tuan duong tiep theo cua Anh la ba chiec thuoc lop Indefatigable. Nhung chiec nay đuoc cai tien đoi chut tu Invincible, von sua chua mot so khiem khuyet cua nhung con tau truoc đo, nhung ve can ban đuoc che tao cung mot tinh nang. Nguoi Anh bi ngan tro trong dip nay do su bi mat che phu viec che tao chiec tau chien-tuan duong Đuc va đac biet la ve lop vo giap day cua Von der Tann. Nhung ap luc chinh tri ve viec giam chi phi cung đong mot vai tro trong viec lua chon thiet ke cua Indefatigable, va lop nay hau nhu đuoc xem la mot sai lam.
The he tau chien-tuan duong tiep theo cua Anh manh me hon đang ke. Đen nhung nam 1909-1910 bau khi chinh tri đa thay đoi; mong muon cat giam chi phi gio đay bi lan at boi mot y thuc khung hoang quoc gia trong su tranh đua voi Đuc. Mot cuoc khung hoang chinh tri ngan va mot con hoang loan ve hai quan đa đua đen viec chap thuan đong tam tau chien chu luc vao nam 1909-1910. Fisher đa gay ap luc cho tat ca chung đeu la tau chien-tuan duong, nhung khong the thuc đay moi viec theo đuong huong cua ong, nen chung bao gom sau thiet giap ham cung hai tau chien-tuan duong thuoc lop Lion. Chung mang tam khau hai phao 343 mm (13,5 inch) Mk V, kieu vu khi tieu chuan đuoc trang bi cho nhung thiet giap ham "sieu-dreadnought" cung thoi ky đo von mang đen muoi khau. Toc đo đuoc nang len đen 50 km/h (27 knot), va Lion cung co lop vo giap tot hon so voi nhung tau chien-tuan duong Anh truoc đo, voi đo day 229 mm (9 inch) danh cho đai giap va thap phao; du sao, viec bao ve van khong tot bang nhung thiet ke cua Đuc. Hai chiec thuoc lop Lion đuoc tiep noi boi chiec Queen Mary hau nhu tuong tu.
Tuong phan voi su tap trung cua nguoi Anh vao viec gia tang toc đo va hoa luc, nguoi Đuc phat trien hon nua vo giap va kha nang chiu đung tren chiec tau chien-tuan duong tiep theo cua ho Seydlitz, đuoc thiet ke vao nam 1909 va hoan tat vao nam 1913, mot phien ban cai tien cua Moltke. Toc đo đuoc gia tang them 1 knot len 49 km (26,5 knot), trong khi đo day vo giap đuoc tang len 305 mm (12 inch), tuong đuong voi lop thiet giap ham Helgoland von chi moi mot hoac hai nam truoc đo. Seydlitz la chiec tau chien-tuan duong Đuc cuoi cung đuoc hoan tat truoc Đe Nhat the chien.
Buoc tiep theo trong thiet ke tau chien-tuan duong đen tu Nhat Ban. Hai quan Đe quoc Nhat Ban đa vach ke hoach cho nhung chiec thuoc lop Kongo tu nam 1909. Hai quan Nhat xac đinh rang vi nen kinh te cua ho chi co the ho tro so luong tuong đoi it hon tau chien, moi chiec can phai manh me hon so voi nhung chiec co the la đoi thu. Ban đau lop tau nay đuoc du tinh can cu vao Invincible lam tieu chuan; tuy nhien, sau khi đuoc biet ve ke hoach cua nguoi Anh cho lop Lion, va nhieu kha nang la nhung chiec thiet giap ham moi cua Hai quan My se đuoc trang bi co phao 355 mm (14 inch), nguoi Nhat quyet đinh thay đoi đang ke ke hoach cua ho cho mot chiec tot hon. Mot ke hoach moi đuoc đat ra, mang tam khau phao 355 mm (14 inch) va co kha nang đat toc đo 51 km/h (27,5 knot), vi vay đa nhinh hon lop Lion cua Anh ve toc đo va hoa luc. Cac khau phao hang nang đuoc bo tri tot hon, đat tren nhung thap phao truoc va sau ma khong co nhung thap phao giua tau. So đo vo giap cung cai tien nhinh hon so voi lop Lion voi vo giap 229 mm (9 inch) cho thap phao chinh va 203 mm (8 inch) cho thap sung nho. Chiec đau tien trong lop đuoc che tao tai Anh, va them ba chiec nua đuoc đong tai Nhat. Nguoi Nhat cung xep lop lai nhung chiec tau tuan duong boc thep manh me cua ho Tsukuba va Ibuki nhu nhung tau chien-tuan duong, mang theo bon khau phao 305 mm (12 inch), nhung du sao chung cung co hoa luc yeu hon va cham hon.
Chiec tau chien-tuan duong Anh tiep theo Tiger, ve đai the dua tren kieu mau cua Lion nhung cung chiu anh huong cua cac tau Nhat. No giu lai tam khau phao 343 mm (13,5 inch) nhu nhung chiec tien nhiem, nhung đuoc sap xep đe co goc ban tot hon. No nhanh hon, đat đuoc toc đo 54 km/h (29 knot) khi chay thu, va mang mot dan phao hang hai manh. Tiger cung co vo giap tot hon ve tong the voi cho day nhat la 229 mm (9 inch), trong khi chieu cao cua đai giap chinh cung tang len.
Nam 1912 chung kien viec bat đau che tao them ba chiec tau chien-tuan duong Đuc thuoc lop Derfflinger, nhung tau chien-tuan duong đau tien cua Đuc trang bi phao 305 mm (12 inch). Nhung con tau xuat sac nay, giong nhu Tiger va Kongo, co nhung khau phao đuoc bo tri ban truc tiep phia truoc va phia sau co hieu qua lon hon. Vo giap va toc đo cua chung tuong tu nhu lop Seydlitz truoc đo.
Vao nam 1913, Đe quoc Nga cung bat đau che tao bon chiec lop Borodino, von đuoc thiet ke đe phuc vu tai bien Baltic. Nhung con tau nay đuoc thiet ke đe mang 12 khau phao 355 mm (14 inch) voi vo giap day đen 305 mm (12 inch) va toc đo toi đa 49,3 km/h (26,6 knot). Lop vo giap day va toc đo tuong đoi cham cua nhung con tau nay khien chung tuong tu nhu nhung thiet ke Đuc hon la nhung con tau cua Anh; tuy nhien, viec che tao Borodino bi tri hoan boi The Chien I va tat ca bi thao do trong cuoc Cach mang Nga (1917).
Đen nam 1914, chi co Anh, Đuc va Nhat co tau chien-tuan duong, va Nga đang đong mot so. Trong nhieu dip, đa co the chi ra thoi điem ma khai niem ve tau chien-tuan duong va thiet giap ham đuoc xem la cung mot kieu tau. Đieu nay đung cho thiet ke "X4" nam 1906 va nhung chiec Borodino cua Nga, cung nhu co the xep loai toan bo chuong trinh tau chien-tuan duong cua Đuc. Tuy nhien, no cang đung hon trong thiet ke thiet giap ham moi nhat cua Anh; lop Queen Elizabeth đuoc thiet ke đe đat đuoc toc đo 46 km/h (25 knot), ngang bang voi nhung tau chien-tuan duong the he đau tien tung đat đen, trong khi lai đuoc trang bi tam khau phao 381 mm (15 inch) va vo giap day cho đen 381 mm (15 inch). Queen Elizabeth la nhung thiet giap ham nhanh thuc su đau tien, va co the đa đua đen su ket thuc viec phat trien cua tau chien-tuan duong nhu mot tuyen đoc lap. Chu yeu la nho anh huong cua Jacky Fisher ma viec phat trien tau chien-tuan duong van đuoc tiep tuc.


Chien tranh The gioi thu nhat Chien tranh The gioi thu nhat chung kien cac tau chien-tuan duong Anh va Đuc đuoc su dung tai nhieu mat tran. Chung hinh thanh nen mot phan cua cac ham đoi dreadnought đa đoi đau nhau tai Bac Hai, tham gia nhieu vu cuop tau buon va cac tran le te cung nhu trong tran Jutland. Tau chien-tuan duong cung đong mot vai tro quan trong vao luc bat đau chien tranh khi ham đoi Anh san đuoi cac ke cuop tau buon Đuc, nhu trong tran chien quan đao Falkland, va cung tham gia trong chien dich Đia Trung Hai.


= Che tao =
Đoi voi hau het cac ben tham chien, viec đong tau chien chu luc rat gioi han trong nhung nam chien tranh. Đuc hoan tat lop Derfflinger va bat đau cong viec voi lop Mackensen, mot su phat trien cua lop Derfflinger voi phao co 350 mm (13,8 inch) va mot so đo vo giap hau nhu tuong đuong, đuoc thiet ke đe đat toc đo 52 km/h (28 knot).
Tai Anh, Jackie Fisher quay lai đam nhiem Thu truong thu nhat Hai quan vao thang 10 nam 1914. Su nhiet tinh cua ong đoi voi kieu tau chien to, nhanh khong bi tranh cai; nen ong đe xuong thiet ke mot kieu tau chien-tuan duong trang bi phao 380 mm (15 inch). Vi Fisher tien đoan the he tau chien-tuan duong tiep theo cua Đuc co toc đo 28 knot, ong đoi hoi thiet ke moi cua Anh co kha nang đat 59 km/h (32 knot). Ong vach ke hoach cai bien hai chiec thiet giap ham lop Royal Sovereign, von đang vao giai đoan đau cua qua trinh che tao va đang bi ngung vi nguoi ta so rang chung chi hoan tat sau khi chien tranh đa ket thuc. Fisher cuoi cung cung nhan đuoc su chap thuan cho ke hoach nay vao ngay 28 thang 12 nam 1914 va chung tro thanh lop Renown. Voi sau khau hai phao 380 mm (15 inch) Mk I nhung chi voi lop vo giap day 152 mm (6 inch), chung la mot buoc tien hon so voi Tiger ve hoa luc va toc đo, nhung su bao ve cang kem hon nua.
Cung luc đo, Fisher su dung đen phuong ke lan tranh đe co them ba chiec co vo giap nhe va nhanh, co the su dung nhieu thap phao 380 mm (15 inch) du ra cua viec che tao thiet giap ham. Ve ban chat nhung con tau nay la tau chien-tuan duong hang nhe, va thinh thoang Fisher bi phat hien đa goi ten chung nhu vay, nhung mot cach chinh thuc chung đuoc xep loai nhu nhung "tau tuan duong lon nhe". Cach đat ten bat thuong bat buoc nhu vay la do viec đong tau chien chu luc đang bi ngung lai, trong khi khong co gioi han nao cho viec che tao tau tuan duong hang nhe. Chung tro thanh Courageous va cac tau chi em Glorious va Furious, va đo la mot su mat can đoi ky di giua dan phao chinh 380 mm (15 inch), tham chi la 457 mm (18 inch) tren chiec Furious, va lop vo giap chi day co 76 mm (3 inch) o tam co mot tau tuan duong hang nhe. Thiet ke nay nhin chung bi xem la mot su that bai ky quai; chung đuoc Ham đoi goi bang nhung cai ten long che bai la Outrageous (xuc pham), Uproarious (nao đong) va Spurious (gia mao), cho du cong viec cai bien chung thanh cac tau san bay sau đo lai rat thanh cong. Fisher con nghien cuu ve mot con quai vat hang sieu nhe, mot tau chien-tuan duong mang co phao 20 inch ma ong đat ten la HMS Incomparable; tuy nhien, chiec tau chien nay chi moi la mot y niem.
Co quan điem cho la cac lop Renown va Courageous đuoc thiet ke cho ke hoach cua Fisher đe đo bo binh linh (co the la Nga) xuong bo bien Baltic cua Đuc; đac biet la khi chung đuoc thiet ke voi mot tam nuoc nong, von quan trong trong vung nuoc nong Baltic. Tuy nhien, khong co chung cu ro ret la nhung con tau nay đuoc thiet ke cho vung Baltic: nguoi ta cho la nhung con tau truoc đay co tam nuoc qua lon va khong đu đo tu do trong nhung đieu kien hoat đong. Tac gia Roberts cho rang viec đinh huong vao vung Baltic co the khong quan trong vao luc chung đuoc thiet ke, nhung sau đo đuoc thoi phong qua muc sau chien dich Dardanelles tai hai.
Thiet ke tau chien-tuan duong cuoi cung cua Anh Quoc trong chien tranh la lop Admiral, von đuoc khai sinh tu mot yeu cau ve mot phien ban cai tien tren lop thiet giap ham Queen Elizabeth. Du an đuoc bat đau vao cuoi nam 1915, sau khi Fisher roi khoi Bo Hai quan lan sau cung. Trong khi đuoc xem la thiet giap ham vao luc đau, cac si quan Hai quan cao cap cam thay Anh Quoc đa co đu thiet giap ham, nhung nhung tau chien-tuan duong moi co the can đen đe chien đau voi nhung con tau Đuc đang đuoc che tao, do nguoi Anh uoc luong qua cao su tien trien cua lop Mackensen cua Đuc cung nhu kha nang co the đat đuoc cua chinh ho. Mot tau chien-tuan duong đuoc thiet ke voi tam khau phao 380 mm (15 inch), vo giap 203 mm (8 inch) va kha nang đat toc đo 59 km/h (32 knot) đuoc quyet đinh. Tuy nhien, kinh nghiem co đuoc cua cac tau chien-tuan duong trong tran Jutland khien thiet ke cua chung bi thay đoi tan goc va chuyen đoi tro lai thanh mot khai niem thiet giap ham nhanh voi vo giap day đen 305 mm (12 inch) nhung van duy tri đuoc toc đo 58 km/h (31,5 knot). Hood, chiec đau tien trong lop, đuoc che tao theo thiet ke tau chien-tuan duong; nhung ke hoach cho ba chiec tau chi em voi no, ma hau nhu chi co it cong viec đuoc thuc hien, đuoc xem xet lai vao nam 1916 va mot lan nua vao nam 1917 đe tang cuong viec bao ve.
Lop Admiral se la nhung tau Anh duy nhat theo kip kieu Mackensen cua Đuc. Tuy nhien, cong nghiep đong tau Đuc bi cham lai đang ke boi chien tranh, va trong khi hai chiec Mackensen đuoc ha thuy, chung lai khong bao gio đuoc hoan tat. Viec đong them ba chiec Admiral nua bi ngung vao thang 3 nam 1917 gianh uu tien đe đong them nhieu tau buon va tau ho tong đoi pho voi moi đe doa moi cua U-boat cho cac tuyen đuong bien thuong mai. Chung cuoi cung bi huy bo vao thang 2 nam 1919.


= Cac hoat đong =
Tau chien-tuan duong Đuc Goeben co le la con tau hoat đong an tuong som nhat cua cuoc chien. Đat can cu tai Đia Trung Hai, no đa cung tau tuan duong hang nhe theo ho tong Breslau tan cong cac cang Anh va Phap vao luc bat đau chien tranh, va đi đen Constantinopolis duoi su truy đuoi gat gao cua hai tau chien-tuan duong Anh. Goeben đuoc chuyen cho Hai quan Tho Nhi Ky, va đay la cong cu thuc đay Tho Nhi Ky tham gia chien tranh ve phia Đuc. Goeben đuoc đat lai ten la Yavuz Sultan Selim, va đa hoat đong chong lai Hai quan Nga tai Hac Hai va voi Anh tai vung bien Aegea.


 Tran Heligoland Bight  Mot luc luong tau tuan duong hang nhe va tau khu truc Anh tien vao Heligoland Bight đe tan cong tau be Đuc tai đay vao thang 8 nam 1914, thang đau tien cua The Chien I. Khi chung vap phai su khang cu cua cac tau tuan duong Đuc, Đo đoc David Beatty đua hai đoi bon tau chien-tuan duong tien đen va đao nguoc tinh the, đanh chim ba tau tuan duong hang nhe Đuc va giet chet mot chi huy phia Đuc, Chuan Đo đoc Leberecht Maass.


 Tran Falkland  Khai niem nguyen thuy cua tau chien-tuan duong đuoc chung minh thanh cong vao thang 12 nam 1914 trong Tran chien quan đao Falkland. Cac tau chien-tuan duong Anh Inflexible va Invincible đa lam tot nhung gi đuoc du đinh cho chung khi san đuoi va tieu diet hai đoi tau tuan duong Đuc, đuoc xay dung quanh cac tau tuan duong boc thep Scharnhorst va Gneisenau cung voi ba tau tuan duong hang nhe, do Đo đoc Maximilian von Spee chi huy tai Nam Đai Tay Duong. Truoc tran đanh nay, tau chien-tuan duong Australia HMAS Australia đa truy tim khong thanh cong nhung con tau Đuc tai Thai Binh Duong.


 Tran Dogger Bank  Trong tran Dogger Bank, thap phao phia sau cua soai ham Đuc Seydlitz bi mot qua đan phao Anh 343 mm (13,5 inch) tu chiec HMS Lion ban thung va phat no trong phong nap đan phao. So đan nap đang đuoc nhac len bi kich no, va vu no lan len thap sung va xuong ham chua đan, lam bat chay so thuoc đan đang đuoc nap. Thanh vien cua thap phao co gang thoat sang thap phao ke ben, khien đam chay lan rong va pha huy ben trong ca hai thap phao. Seydlitz chi đuoc cuu thoat khoi su pha huy hoan toan bang cach cho lam ngap nuoc khan cap ham đan phia sau cua no. Tham hoa suyt thanh hien thuc nay la do cach sap xep van chuyen thuoc đan va la điem chung cho ca thiet giap ham va tau chien-tuan duong cua Đuc va Anh, nhung su bao ve yeu hon tren nhung chiec tuan duong khien cho chung mong manh hon khi thap phao bi ban thung. "Phong nap đan phao" đuoc đua ra tren chiec HMS Formidable (1898) du đinh đe ngan ngua nhung đom lua nguy hiem, nhung lai khien chung de xay ra. Nguoi Đuc đa hoc hoi tu nhung khao sat tren chiec Seydlitz bi hu hai va đa ap dung cac bien phap đam bao viec chuyen đan đuoc kin lua; nhung nguoi Anh đa khong biet đuoc điem yeu nay, đua đen đieu bat hanh lon trong tran Jutland.
Ngoai van đe lien quan đen thuoc đan, tran chien hau nhu bat phan thang bai, khi ca Lion lan Seydlitz đeu bi hu hong nang. Soai ham cua ham đoi Anh Lion bi mat toc đo khien no bi rot lai đang sau hang tau chien va Đo đoc Beatty khong the chi huy hieu qua trong thoi gian con lai cua cuoc đoi đau. Mot sai lam ve tin hieu cua Anh đa cho phep cac tau chien-tuan duong Đuc rut lui, khi đa so hai đoi cua Beatty tap trung hoa luc mot cach sai lam vao chiec tau tuan duong boc thep đa hu hong Blucher, đanh chim no voi thiet hai rat lon ve nhan mang. Ban than Blucher đa lac hau so voi moi tau chien hien dien trong tran nay, va su hy sinh cua no đa cuu ca hai đoi tau chien-tuan duong Đuc.


 Tran Jutland  Trong tran Jutland 18 thang sau đo, tau chien-tuan duong cua ca hai phia Anh lan Đuc đeu đuoc su dung nhu nhung đon vi cua ham đoi. Luc luong tau chien-tuan duong Anh đa đoi đau voi ca hai đoi thu Đuc, truoc tien la voi cac tau chien-tuan duong, va sau đo la cac thiet giap ham Đuc truoc khi cac thiet giap ham Anh thuoc Ham đoi Grand đen noi. Ket qua cua tran chien la mot tham hoa cho hai đoi tau chien-tuan duong cua Hai quan Hoang gia: Invincible, Queen Mary va Indefatigable no tung voi ton that nhan mang toan bo tru mot nhum thuy thu đoan. Đieu nay la do su mong manh cua phong nap đan phao ma nguoi Đuc đa phat hien sau khi chiec Seydlitz suyt bi mat trong tran Dogger Bank va đa ap dung cac bien phap ngan ngua. Cac con tau Anh khong chi co vo giap yeu hon ma con thieu su sap xep van chuyen thuoc đan kin lua, mot phan la do khong nhan biet va kinh nghiem, va cung do ho cai thien toc đo ban nhanh hon bu đap lai đo chinh xac kem. Moi chiec bi mat đeu do mot loat đan phao đa ban thung thap phao va phat no trong phong nap đan phao. Ban than soai ham cua Đo đoc Beatty la Lion cung hau nhu bi mat theo cung mot cach đo, va chi đuoc cuu đuoc nho nhung hanh đong anh hung cua Thieu ta William Harvey.
Vo giap tot va viec bao ve kin lua cua cac tau chien-tuan duong Đuc khien chung the hien tot hon, mot phan cung la do chat luong kem cua ngoi no Anh, chung kich no ngay khi tiep xuc voi vo giap con tau thay vi xuyen qua vo giap truoc khi no đe gay nhieu thiet hai hon. Nhu truong hop Lutzow chi chiu ton that 117 nguoi thiet mang cho du đa trung hon 30 phat đan, cho du no chiu ngap nuoc nang đen muc phai tu đanh đam. Cac tau chien-tuan duong cu Moltke, Von der Tann, Seydlitz, Derfflinger cua Đuc đeu bi hu hong nang va đoi hoi phai sua chua lon sau tran đanh, va Seydlitz đa rat chat vat đe co the quay tro ve cang, vi no nam ngay trung tam vung hoa luc cua đoi phuong trong hau het tran đanh. Khong co thiet giap ham Anh hay Đuc nao bi đanh chim trong tran nay ngoai tru chiec thiet giap ham cu tien-dreadnought cua Đuc Pommern, nan nhan cua ngu loi tu cac tau khu truc Anh.


Cac su phat trien sau chien tranh Trong nhung nam ngay sau Đe Nhat the chien, Anh, My va Nhat đeu bat đau viec thiet ke the he thiet giap ham va tau chien-tuan duong moi manh hon nua. Su bung no đong tau ma hai quan tung nuoc muon co gay nhieu tranh luan chinh tri va nguy co pha hong kinh te. Cuoc chay đua vu trang moi nay đuoc ngan ngua boi Hiep uoc Hai quan Washington nam 1922, noi cac cuong quoc hai quan chu yeu đong y gioi han so tau chien chu luc. Hai quan Đuc đa khong co mat trong cac cuoc thao luan; vi theo nhung đieu khoan cua Hiep uoc Versailles, Đuc khong đuoc phep co bat cu mot tau chien chu luc hien đai nao.
Trong nhung nam 1920s va đau nhung nam 1930s chi con Anh Quoc va Nhat Ban giu lai nhung tau chien-tuan duong, thuong la đuoc cai bien va tai cau truc tu thiet ke nguyen thuy thoi Đe Nhat the chien. Ranh gioi giua tau chien-tuan duong va thiet giap ham nhanh hien đai ngay cang mo nhat; qua thuc, lop tau chien-tuan duong Kongo đuoc chinh thuc đoi thanh thiet giap ham.


= 1918–1923 =
Đuoc ha thuy nam 1918, HMS Hood la chiec tau chien-tuan duong cuoi cung đuoc hoan tat. Nho nhung bai hoc rut ra tu tran Jutland, Hood đuoc cai tien đang ke ve phan đai giap mon nuoc trong khi che tao đe no co the chiu đung hoa luc toi thieu la cua chinh no – mot bien phap co đien cua mot thiet giap ham "can bang". Hood la tau chien lon nhat cua Hai quan Hoang gia vao luc no hoan tat; nho trong luong choan nuoc rat lon cua no (len toi 47.000 tan), ve ly thuyet no co the ket hop hoa luc va vo giap cua mot thiet giap ham voi toc đo cua mot tau chien-tuan duong, khien mot so xem no nhu mot thiet giap ham nhanh. Tuy nhien, so đo vo giap sau tai cau truc cua no van bi khiem khuyet, va Hai quan Hoang gia nhan biet ro đieu đo.

Hai quan cac nuoc Nhat va My, do nhin thay moi đe doa tu Hood, đa đat hang nhung tau chien-tuan duong đe đoi pho lai no. Hai quan Đe quoc Nhat Ban bat đau len ke hoach đong lop tau chien-tuan duong Amagi bao gom bon chiec. Nhung con tau nay se co kich co va suc manh chua tung thay, toc đo va vo giap tuong đuong voi HMS Hood trong khi mang dan phao chinh gom muoi khau 406 mm (16 inch), co phao lon nhat tung đuoc đe nghi cho mot tau chien-tuan duong. Hai quan Hoa Ky đap tra bang lop tau chien-tuan duong Lexington, ma neu hoan tat nhu du đinh se la nhung con tau đac biet nhanh va vu trang tot voi tam khau 406 mm (16 inch), nhung se co vo giap tot hon đoi chut so voi moi tau chien-tuan duong hang đau. Giai đoan cuoi cua cuoc chay đua đong tau chien-tuan duong sau chien tranh la khi Anh đap tra lai cac kieu Amagi va Lexington: bon chiec tau chien-tuan duong G3 48.000 tan. Tai lieu cua Hai quan Hoang gia trong giai đoan đo thuong mo ta moi thiet giap ham co toc đo tren 44 km/h (24 knot) nhu la mot tau chien-tuan duong, bat ke đo day vo giap bao ve, cho du đa so xem G3 la mot thiet giap ham nhanh kha can bang.
Hiep uoc Hai quan Washington đa khien khong co bat ky thiet ke nao ke tren tro thanh hien thuc. Nhung con tau đa bat đau đong đeu bi thao do ngay tren u tau hoac cai bien thanh tau san bay. Tai Nhat Ban, Amagi va Akagi đuoc giu lai va cai bien thanh tau san bay; nhung đen nam 1923 luon chiec Amagi bi hu hai khong the sua chua sau mot tran đong đat va bi thao do ngay tren u. Luon cua mot thiet giap ham lop Tosa la chiec Kaga đuoc cai bien thay the. Tai Anh, cac "tau tuan duong lon nhe" cua Fisher đuoc cai bien thanh tau san bay. Furious đa đuoc cai bien thanh tau san bay trong chien tranh, va Glorious cung Courageous co cung so phan sau khi khong co cho đung trong cac hiep uoc sau chien tranh.
Hai quan Hoa Ky cung thay đoi vai tro cua luon hai chiec tau chien-tuan duong thanh tau san bay boi anh huong cua hiep uoc Washington: ca USS Lexington lan Saratoga đeu đuoc thiet ke nhu nhung tau chien-tuan duong voi ky hieu luon nguyen thuy lan luot la CC-1 va CC-3, truoc khi đuoc cai bien đang khi che tao. Luon cua bon chiec tau chien-tuan duong đang đong do Constellation, Ranger, Constitution va United States đeu bi thao do.


= 1924-1935 =

Co tong cong chin tau chien-tuan duong con lai sau Hiep uoc Hai quan Washington. Toc đo cao khien cho chung tro thanh nhung đon vi tau noi co gia tri cho du co nhung khiem khuyet, nen hau het chung đuoc nang cap đang ke truoc khi The Chien II bung no, ngoai tru Hai quan Hoang gia Anh cho thao do HMS Tiger vao nam 1932 va Tho Nhi Ky khong co phuong tien nang cap Sultan Yavuz Selim (nguyen la chiec SMS Goeben, mot chiec tau chien-tuan duong lop Moltke, đuoc nuoc nay mua lai tu Đuc trong The chien 1).
Hai chiec tau chien-tuan duong khac tu thoi The chien 1 cua Hai quan Anh la Renown va Repulse đuoc hien đai hoa đang ke trong mot loat cac cuoc tai trang bi tu nam 1920 đen nam 1939. Rieng Renown thi trai qua mot đot hien đai hoa khac tu nam 1937 đen nam 1939, bao gom viec thay dan phao phu, thay he thong ngam ban cua dan phao chinh, thay noi hoi va cac turbine, trang bi them phao phong khong va no cung đuoc trang bi thap chi huy moi đuoc goi la "Lau đai Hoang hau Anne" (Queen Anne's castle). Tat ca cac thay đoi nay nham giup no thich hop hon voi vai tro tau ho tong hang nang cho cac tau san bay hay cac đoan tau van tai. Cac ke hoach hien đai hoa tuong tu cho Repulse va Hood bi huy bo do The Chien II bung no. Ca Repulse va Hood đeu bi đanh chim trong cac tran hai chien dien ra khoc liet trong cuoc chien nay. Hood bi đanh chim vao ngay 24 thang 5 nam 1941 tai eo bien Đan Mach boi chiec thiet giap ham Đuc Bismarck. Repulse va HMS Prince of Wales đeu bi đanh chim vao ngay 10 thang 12 nam 1941 ngoai khoi Malaysia boi may bay Nhat Ban khi ma ca 2 con tau nay đuoc Anh cu đi bao ve Singapore va Malaysia truoc cuoc xam luoc cua Nhat Ban.

Khong the tien hanh viec đong moi do thieu kinh phi va nhung han che cua Hiep uoc Hai quan Washington, Hai quan Đe quoc Nhat Ban cung chon cai tien nhung chiec tau chien-tuan duong lop Kongo (bao gom: Hiei, Haruna, Kirishima va Kongo) đuoc che tao tu đau thap nien 1910. Goc nang cua cac khau phao chinh đuoc tang len 40 đo, bo sung đai giap chong ngu loi va vo giap bo sung chong đan phao, cac ong phong ngu loi chim đeu bi loai bo đe lay cho lap them phao phong khong va nguoi Nhat cung thay the thap chi huy kieu cu cua chung bang thap chi huy dang "thap chua" đac trung cua Hai quan Nhat. Trong luong re nuoc cua chung tang them 3.800 tan đa lam giam toc đo cua chung, nhung giua nhung nam 1933 va 1940, viec thay the cac noi hoi đot than kieu Yarrow bang cac noi hoi ong nuoc đot dau kieu Kampon va tang chieu dai luon tau them 8,0 m (26 ft) giup cho chung đat đuoc 55,6 km/h (30 knot). Chung đuoc xep lop lai thanh nhung "thiet giap ham nhanh", va chung tro nen phu hop hon voi vai tro ho tong cac tau san bay, cho du vo giap va hoa luc van chua sanh bang nhung thiet giap ham thoi Đe Nhat the chien con song sot cua hai quan My va Anh.


Tai vu trang Khi chien tranh co the se lai no ra, cac nuoc bat đau gay dung luc luong. Thoat tien nhung loi hua moi mieng van đuoc danh cho Hiep uoc Versailles va Hiep uoc Hai quan Washington, nhung khi chien tranh gan nhu la hien nhien thi cac thiet ke lai to ra mang nhieu tham vong.
Ca Đuc, Y, Phap va Nga đeu thiet ke nhung con tau moi, thuong đuoc bao ve tot hon đang ke so voi tien nhiem thoi The Chien I va đuoc mot so xem nhu la nhung thiet giap ham nhanh, cho du nhung nguoi khac xem chung la tau chien-tuan duong vi phao co co nong nho va toc đo nhanh. Vao cuoi nhung nam 1930 đa so cac quoc gia đeu đang che tao cac thiet giap ham nhanh, nhung do nhung gioi han cua Hiep uoc Hai quan London thu hai lam cho nhung thiet ke nay nhan manh đen hoa luc va su bao ve hon la toc đo. Du sao nhung thiet giap ham moi van co toc đo đang nguong mo so voi nhung thiet giap ham thoi Đe Nhat the chien.
Cuoi cung, nguoi Y chon nang cap cac thiet giap ham cu cua ho thay vi đong moi tau chien-tuan duong, trong khi nguoi Nga đat luon lop Kronshtadt 35.000 tan, nhung đa khong the ha thuy chung truoc khi Đuc xam luoc vao nam 1941 va chiem đuoc mot trong cac luon tau. Nhung chiec tau chien Xo Viet khac đuoc ha thuy va thao do sau chien tranh. Chi co Đuc va Phap kip hoan tat nhung chiec đuoc xem la tau chien-tuan duong thuc su.


= Cac thiet ke cua Đuc =
Cac thiet giap ham bo tui (tieng Đuc: Panzerschiffe - tau boc thep) cua Đuc Deutschland, Admiral Scheer va Admiral Graf Spee đuoc che tao đe đap ung gioi han tai trong 10.000 tan do Hiep uoc Versailles đat ra, la mot no luc khac cua khai niem tau chien-tuan duong. Cho du co cai ten "thiet giap ham bo tui" co ve nhan manh đen mot thiet giap ham thu nho, chung la nhung con tau tuong đoi nho chi voi sau khau phao 280 mm (11 inch), thuc ra la nhung tau tuan duong hang nang rat lon va trang bi nang. Tuy nhien, theo nhung hiep uoc quoc te, vu khi trang bi toi đa cho mot tau tuan duong chi la 203 mm (8 inch). Mot khau phao voi co nong 280 mm (11 inch) co suc manh ban trung đich va tam xa lon hon nhieu.
O dang ve ben ngoai, kieu cot an-ten đac trung giong nhu thiet giap ham (đac biet la voi Scheer va Graf Spee) cung co phao lon so voi tau tuan duong đuong thoi đa đem lai cho chung cai ten "thiet giap ham bo tui" boi ca đong minh lan ke thu. Chung đat đuoc toc đo kha cao 52 km/h (26 knot), va mot su bao ve thoa đang; trong khi co gang duy tri sat voi gioi han tai trong cho phep bang cach dung ky thuat han thay cho tan rivet, chi mang hai thap phao chinh, va thay the đong co turbine hoi nuoc thong thuong bang mot cap đong co diesel khong lo chin xy-lanh, moi chiec van hanh mot truc chan vit. Sau viec mat chiec Graf Spee, hai chiec con lai đuoc xep lop lai nhu nhung "tau tuan duong hang nang", co phao lon hon va vo giap day hon so voi tau tuan duong hang nang thong thuong, nhung phai tra gia ve toc đo (chung thuc chat co vo giap co ban cua tau tuan duong ngoai tru tren cac thap phao hang nang). Khi nhung "thiet giap ham bo tui" đuoc đua ra hoat đong, chung bi cac tau chien-tuan duong thuc su cua Anh qua mat ve toc đo, vu khi va su bao ve, nhung Hai quan Đuc co the đa hy vong o mot uu the tam thoi. Nhung thiet giap ham bo tui cung co uu the ve tam hoat đong rat xa, va nho hon nen kho bi ban trung.
Hai chiec tau chien hang nang khac cua Đuc đuoc đong vao cuoi nhung nam 1930, Scharnhorst va Gneisenau, đuoc cho la manh hon nhieu so voi nhung thiet giap ham bo tui; voi chin khau phao hang nang thay vi sau, chung đuoc xep loai la nhung tau chien chu luc thuc su. O muc tai trong 38.900 tan khi đay tai, chung lon hon đoi chut so voi lop Dunkerque đoi chut. Hai chiec thuoc lop Gneisenau nhanh va co vo giap tot, nhung co hoa luc tuong đoi yeu so voi mot thiet giap ham, bao gom ba thap phao 280 mm (11 inch) ba nong. Vao luc đo, Đuc chi đuoc phep che tao moi nam mot khau phao co co nong 305 mm (12 inch) hay lon hon do nhung gioi cua hiep uoc, va nguoi Đuc cung khong muon đanh đong Đong Minh, nen nhung con tau nay chi đuoc trang bi co phao 280 mm. Du sao, thap sung cua chung cung đuoc thiet ke đe chap nhan phao 380 mm (15 inch) nong đoi voi tong cong sau khau, khi so luong đo đuoc san xuat đu. Tuy nhien, hoan canh chung va so phan cua hai con tau sau tran chien mui North noi Scharnhorst bi hong nang boi hoa luc phao va bi đanh chim boi ngu loi, con Gneisenau bi hu hai nang do bom va viec sua chua no phai nhuong cho nhung uu tien cao hon, lam cho ke hoach tren bi huy bo. Hai quan Hoang gia xep loai chung nhu la tau chien-tuan duong vi thiet ke đi theo truyen thong cua Hai quan Đe quoc Đuc đanh đoi co phao lay su bao ve va toc đo. Du sao Hai quan Đuc van phan loai chung la thiet giap ham. Lop noi got Gneisenau khong phai la nhung tau chien-tuan duong; cac thiet giap ham Bismarck va Tirpitz co them mot thap phao va đuoc trang bi phao 380 mm (15 inch) ngay tu đau, lam cho chung tro thanh nhung thiet giap ham nhanh thuc su.


= Cac thiet ke cua Phap =

Đe tra loi cho nhung thiet giap ham bo tui cua Đuc, Phap quyet đinh che tao lop Dunkerque trong nhung nam 1930. Chung đuoc trang bi phao 330 mm (13 inch) sap xep tren hai thap phao bon nong huong ra phia truoc. Đuoc xem la nhung tau chien chu luc thuc su, chung lon hon đang ke, nhanh hon va hoa luc manh hon so voi cac thiet giap ham bo tui Đuc ma chung du đinh đoi đau. Lop Dunkerque đuoc xep lop nhu nhung thiet giap ham nhanh co nho, đuoc thiet ke thu nho lai nhung van la mot phien ban can bang cua kieu tau nay, va cung đuoc xem la tau chien-tuan duong do dan phao chinh nho hon so voi cac thiet giap ham hien huu. Chung đuoc tiep noi boi lop Richelieu, tiep tuc co cung cau hinh nhung lon hon đe chap nhan co phao 380 mm (15 inch), khien chung ngang bang voi cac thiet giap ham nhanh moi cua cac nuoc khac.
Thiet ke cuoi cung nay minh hoa su phat trien ve ky thuat trong nhung nam giua hai cuoc the chien. Gioi han cuoi cung cua toc đo con tau la suc can cua luong choan nuoc (von gia tang luy thua ba voi toc đo) hon la trong luong, nen vo giap nang hon tren nhung thiet giap ham giai đoan The Chien II chi lam cham hon mot vai knot (4 km/h) so voi đong nghiep co vo giap nhe hon nhieu. Phao hang nang trang bi tren nhung thiet giap ham nhanh co toc đo cao va vo giap đay đu đa lam mat hieu luc cua khai niem tau chien-tuan duong nhu mot kieu tau chien rieng biet.


Chien tranh The gioi thu hai = Chien tranh cuop tau buon =
Trong nhung nam đau cua cuoc chien tranh, moi tau Đuc co nhung thanh cong chung muc trong viec san đuoi tau buon tai Đai Tay Duong. Cac thiet giap ham bo tui đuoc bo tri đoc lap va đa đanh chim mot so tau, gay ra su đinh tre cac tuyen hang hai cung cap đen Anh Quoc. Chung bi Hai quan Hoang gia truy đuoi, va trong mot dip, tran River Plate nam 1939, ke đi san tro thanh nguoi bi san đuoi.
Admiral Graf Spee đang o ngoai bien vao luc bat đau The Chien II va đa thuc hien thanh cong mot so vu cuop tau buon. Ngoai khoi bo bien Nam My, Admiral Graf Spee đoi đau cung tau tuan duong hang nang Anh Exeter va cac tau tuan duong hang nhe Achilles va Ajax. Admiral Graf Spee gay hu hai nang cho Exeter nhung ban than no cung bi hu hai đang ke ben tren cau truc thuong tang boi hoa luc cua cac tau tuan duong hang nhe. Vo giap cua chiec thiet giap ham bo tui hau nhu chong choi đuoc, nhung nhung hu hai khac khien no khong the đi bien ma quay ve Đuc, buoc phai rut lui ve cang trung lap tai Uruguay. Khong the o lai trong cang lau hon ma khong bi chiem giu, va bi cac buc đien Anh đanh lua rang mot luc luong tau san bay va tau chien tuan duong trang bi phao 380 mm (15 inch) đang đen gan, thuyen truong chon giai phap đanh đam tau cua minh, va nhan trach nhiem bang cach tu sat.
Cac tau chien-tuan duong Đong Minh nhu HMS Renown, HMS Repulse, Dunkerque va Strasbourg đuoc su dung trong cac hoat đong truy lung cac ke cuop tau buon la tau chien-tuan duong Đuc, nhung chung hiem khi đen gan đuoc muc tieu. Renown tung co mot tran chien ngan đoi đau cac tau chien-tuan duong Đuc trang bi phao 280 mm (11 inch), ban trung ba phat khong nghiem trong vao Gneisenau nhung khong the đuoi kip vi thoi tiet xau. Mot tran chien đung nghia xay ra khi thiet giap ham Bismarck đuoc tung ra mot chuyen cuop tau buon va bi HMS Hood cung thiet giap ham HMS Prince of Wales đanh chan vao thang 5 nam 1941. Trong tran chien eo bien Đan Mach dien ra sau đo, chiec tau chien-tuan duong cu cua Anh khong the nao sanh đuoc voi chiec thiet giap ham moi tinh cua Đuc, va cac qua đan phao 380 mm (15 inch) cua Bismarck đa lam no tung mot ham đan cua Hood goi nho lai tran Jutland. Chi co ba nguoi song sot.
Gneisenau va Scharnhorst cung tham gia cac "cuoc đi san" chung voi nhau va đat đuoc thanh cong ban đau trong viec cuop tau buon, đanh chim tau buon tuan duong vu trang Anh HMS Rawalpindi vao nam 1939. Sau khi sua chua nhung hu hai phai ganh chiu sau chien dich Na Uy, hai chiec tau chien-tuan duong lai tiep noi cac đot cuop tau buon vao nam 1941 va đa đanh chim 22 tau. Chung quay ve Brest thuoc mien Bac nuoc Phap, nhung cang nay đa bat đau khong an toan duoi cac đot khong kich cua Khong quan Hoang gia va bi buoc phai quay ve Đuc. Chung lam đuoc đieu nay trong Channel Dash, cuoc vuot qua eo bien Anh Quoc thanh cong va tao bao. Tuy nhien, ca hai đeu bi hu hai boi min, va mac du Scharnhorst đuoc sua chua, Gneisenau lai bi hu hai boi cac cuoc nem bom cua Khong quan Hoang gia roi cuoi cung đuoc thao do vu khi va bi đanh chim lam u can. Scharnhorst đuoc su dung mot lan nua trong vai tro cuop tau buon va du tinh tan cong cac đoan tau van tai Bac Cuc vao thang 12 nam 1943. Tuy nhien, no bat ngo bi thiet giap ham Duke of York cung cac tau tuan duong Jamaica, Norfolk va Belfast đanh chan trong tran chien mui North va bi đanh chim vao ngay 26 thang 12 nam 1943. Hoa luc phao 355 mm (14 inch) cua Duke of York đa đanh hong cac thap phao va phong đong co cua no, roi cac tau tuan duong va tau khu truc Anh thap tung đa tiep can va ket thuc no bang ngu loi.
Viec su dung tau chien-tuan duong nhu nhung ke cuop tau buon đuoc rut ngan sau su kien Admiral Scheer tan cong mot đoan tau van tai đuoc bao ve boi tau buon tuan duong vu trang HMS Jervis Bay. Viec nay đa thuyet phuc Bo Hai quan Anh quoc la cac đoan tau van tai can phai đuoc cac thiet giap ham hay tau chien-tuan duong bao ve. Nhung chiec thiet giap ham cu lop R va nhung chiec lop Queen Elizabeth chua đuoc nang cap Malaya va Barham đuoc su dung cho nhiem vu nay, vi van con phu hop cho du đa cu; va sau đo cac tau chien Đuc nho hon bi đay xa khoi con moi. Them vao đo, khoang trong tren khong ben tren Bac Đai Tay Duong đuoc lap kin, ky thuat đinh vi tam giac radio Huff-Duff đuoc cai tien, radar buoc song centi-met gan tren may bay đuoc ap dung, va cac đoan tau tau van tai đuoc bao ve boi cac tau san bay ho tong. Ket qua cua cac su phat trien tren la viec bao ve thanh cong cac đoan tau van tai trong tran chien bien Barents va tran chien mui North.
So sanh voi vai tro quan trong cua tau ngam trong Tran chien Đai Tay Duong, vai tro cuop tau buon cua cac tau chien-tuan duong chi o ben le xet ve anh huong cua chung đen ket thuc cua cuoc chien.


= Chien dich Na Uy =
Ca Hai quan Hoang gia lan Hai quan Đuc đeu bot tri nhung tau chien-tuan duong hoat đong trong Chien dich Na Uy vao thang 4 nam 1940. Gneisenau va Scharnhorst đa đung đo voi HMS Renown, va mac du chung co vo giap tot hon đoi thu, chiec tau Anh lai ban trung nhieu hon o khoang cach xa hon do cac tau Đuc gap nhung van đe ve radar tren cac con tau cua ho. Chung tach xa nhau sau khi Gneisenau chiu đung nhung thiet hai. Mot trong nhung qua đan phao 380 mm (15 inch) cua Renown đa xuyen qua thap chi huy hoa luc cua Gneisenau ma khong phat no, pha hong day đien va cap thong tin, cac manh vo giet hai mot si quan va nam thuy thu, cung pha huy kinh ngam quang hoc cua thap phao 150 mm (6 inch) phia truoc. Viec đieu khien dan hoa luc chinh phai đuoc chuyen ra phia đuoi do thap chi huy bi mat đien. Mot qua đan phao thu hai cua Renown đanh trung thap phao phia sau cua Gneisenau, loai no khoi vong chien.
Sau đo trong chien dich, chung bat gap va đanh chim tau san bay hang nhe HMS Glorious, ban than cung la mot tau chien-tuan duong đuoc cai tien, va cac tau khu truc ho tong. Mot trong so cac tau khu truc la HMS Acasta đa gay hu hai cho Scharnhorst bang mot qua ngu loi, va sau đo mot tau ngam cung thuc hien thanh cong đieu tuong tu đoi voi Gneisenau, buoc ca hai chiec phai trai qua nhieu thang trong u tau đe sua chua. Thiet giap ham bo tui Lutzow bi hu hai tuong tu boi tau ngam HMS Spearfish trong chien dich nay.


= Đia Trung Hai =
Cac tau chien-tuan duong Phap đa thao chay đen Bac Phi sau khi Phap thua tran. Vao thang 7 nam 1940, Luc luong H duoi quyen chi huy cua Đo đoc James Somerville đa đoi đau buoc chung đau hang hoac tieu diet chung. Dunkerque bi hu hai boi đan phao cua HMS Hood tai Mers-el-Kebir nhung thoat đuoc va gia nhap cung Strasbourg tai Toulon. Ca hai chiec đa tu đanh đam vao ngay 27 thang 11 nam 1942, mac du Strasbourg sau đo đuoc cho noi len va đuoc Hai quan Y su dung truoc khi bi đanh chim mot lan nua trong mot cuoc khong kich vao ngay 18 thang 8 nam 1944.


= Thai Binh Duong =
Chiec tau chien-tuan duong đau tien tham gia hoat đong trong cuoc chien tai Thai Binh Duong la Repulse, khi no bi đanh chim gan Singapore vao ngay 10 thang 12 nam 1941 trong khi thap tung thiet giap ham HMS Prince of Wales. No tung đuoc tai trang bi đe bo sung hoa luc phong khong va tang cuong vo giap giua hai cuoc chhien tranh; nhung khong giong nhu tau chi em Renown, Repulse khong đuoc tai cau truc toan the nhu ke hoach, thieu hut mot đai giap chong ngu loi. Trong tran chien ngoai khoi Malaya, toc đo va su nhanh nhen đa giup no giu vung đuoc va lan tranh 19 ngu loi phong tu may bay. Tuy nhien, mang luoi phong khong yeu kem cua Repulse khien no khong chong đo noi cac đot nem bom lien tuc cua quan Nhat, va voi viec bao ve duoi mat nuoc khong đuoc tang cuong, Repulse nhanh chong chim sau khi trung vai qua ngu loi.
Lop tau chien-tuan duong Nhat Kongo đuoc nang cap rong rai va đuoc tai xep lop nhu nhung "thiet giap ham nhanh", va chung đuoc su dung rong rai nhu nhung tau ho tong cho tau san bay trong hau het quang đoi hoat đong trong chien tranh nho toc đo cao cua chung. Tuy nhien, vu khi trang bi thoi The Chien I con yeu, va vo giap đuoc nang cap van con mong so voi thiet giap ham đuong đai (đai giap chinh cua cac thiet giap ham lop Kongo chi day khoang 11 inch, trong khi hau het cac thiet giap ham cung thoi voi no đeu co đai giap day toi thieu la 12,1 inch). Trong tran Hai chien Guadalcanal ngay 12 thang 11 nam 1942, Hiei đuoc gui đen ban pha cac vi tri cua quan My. No bi hu hai nang cau truc thuong tang do hoa luc phao tu cac tau tuan duong va tau khu truc My, phong đong co bi ban thung o tam gan boi mot qua đan phao 203 mm (8 inch) tu tau tuan duong San Francisco. Ngay hom sau, Hiei tiep tuc bi tan cong boi nhieu đot may bay bay xuat phat tu san bay Henderson tren đao Guadalcanal do luc luong My chiem giu, khien cuoi cung khong the cuu vot, va no bi bo mac cho chim o phia Bac đao Savo. Vai ngay sau, 15 thang 11 nam 1942, Kirishima đoi đau voi cac thiet giap ham My South Dakota va Washington, va đa bi đanh chim sau khi chiu đung it nhat chin phat đan phao 406 mm (16 inch) cua Washington, lam vo hieu hoa cac thap phao phia truoc, lam ket banh lai va nhieu lo thung ben duoi muc nuoc. Tuong phan lai, chiec South Dakota song sot sau khi chiu đung 42 phat, trong đo chi bao gom mot đan phao 355 mm (14 inch) nhung nhieu phat 203 mm (8 inch) cua cac tau tuan duong Nhat Ban đi theo đe ho tong chiec Kirishima, tat ca đeu trung vao cau truc thuong tang va ong khoi. South Dakota buoc phai ve My đai tu mat 4 thang. Kongo thi may man song sot sau tran chien vinh Leyte nhung no bi đanh chim vao ngay 21 thang 11 nam 1944 tai eo bien Đai Loan boi ba ngu loi phong tu tau ngam My USS Sealion, cung tau khu truc Urakaze. Haruna, cung giong nhu Kongo, no cung co mat va may man song sot trong cac tran đanh lon la: tran Guadalcanal, tran chien bien Philippine, va tran chien vinh Leyte. Haruna bi may bay My xuat phat tu tau san bay cua Luc luong Đac nhiem 38 (Task Force 38) tan cong khi đang neo đau tai Can cu Hai quan Kure vao ngay 28 thang 7 nam 1945 va bi chim ngay tai đo.


Tau tuan duong lon hay "tau diet tau tuan duong" Vao luc sap bat đau The Chien II, co mot cuoc hoi sinh muon mang moi quan tam đen nhung con tau trung gian giua thiet giap ham va tau tuan duong. Trong khi mot so xem chung la nhung tau chien-tuan duong, chung chua bao gio đuoc xep lop nhu tau chien chu luc, va chi đuoc mo ta nhu la nhung "sieu-tuan duong", "tau tuan duong lon" hoac ngay ca "tau tuan duong khong gioi han". Chung đuoc toi uu hoa nhu nhung tau diet tau tuan duong, trinh sat ham đoi hay cuop tau buon. Ha Lan, Nhat Ban, Lien Xo va My đeu vach ke hoach cho lop tau moi đuoc thiet ke nham đe đoi pho nhung tau tuan duong hang nang lon đang đuoc đoi thu che tao, đac biet la voi lop Mogami cua Nhat Ban. Đuc cung thiet ke mot lop tau chien-tuan duong đuoc bao ve nhe.
Nhung tau chien-tuan duong đau tien nhu vay la Thiet ke 1047 cua Ha Lan. Chua bao gio đuoc chinh thuc đat ten, nguoi Ha Lan muon co chung đe bao ve cac thuoc đia tai Đong An von phai đoi mat voi cuoc xam lan cua Nhat Ban. Đuoc thiet ke voi su tro giup cua Đuc va Y, chung kha giong lop Scharnhorst cua Đuc va co cung dan phao chinh, nhung co the nhe hon đang ke va chi đuoc bao ve chong lai đan phao 203 mm (8 inch). Mac du thiet ke đa hoan tat, viec che tao khong bao gio đuoc khoi su do viec Đuc xam chiem Ha Lan vao thang 5 nam 1940, trong khi chiec đau tien đuoc du tinh đat luon vao thang 6 nam đo.
xxxxnho|phai|Ban ve lop Alaska]]
Đuc du đinh che tao ba chiec tau chien-tuan duong thuoc Lop O nhu mot phan cua chuong trinh mo rong Hai quan Đuc (Ke hoach Z). Voi sau khau phao 380 mm (15 inch), toc đo nhanh, tam hoat đong xa nhung vo giap rat mong, chung đuoc du tinh nhu nhung tau cuop tau buon. Chi co mot chiec đuoc đat hang khong lau truoc khi Đe Nhi the chien no ra nhung khong co cong viec nao đuoc tien hanh. Chua đuoc đat ten, chung chi đuoc biet đen nhu la O, P, va Q. Lop tau moi khong đuoc Hai quan Đuc hoan nghenh rong rai; viec bao ve yeu kem mot cach bat thuong khien cho chung bi gan cai ten long che bai Ohne Panzer Quatsch (vo ly khong co vo giap) lan truyen trong noi bo Hai quan.
Lop duy nhat trong so cac tau chien-tuan duong muon nay đuoc đat luon la ba chiec "tau tuan duong lon" lop Alaska cua Hai quan Hoa Ky: Alaska, Guam va Hawaii, nhung chi co Alaska va Guam đuoc hoan tat. Alaskas đuoc xep lop "tau tuan duong lon" thay vi tau chien-tuan duong, va tinh trang khong phai la tau chien chu luc đuoc minh chung khi chung chi đuoc đat ten theo lanh tho hoac vung quoc hai cua Hoa Ky (trai nguoc voi thong le đat ten thiet giap ham theo ten cua tieu bang, va tau tuan duong đuoc đat ten theo thanh pho). Nhung voi mot dan phao chinh bao gom chin khau phao 305 mm (12 inch) tren ba thap phao ba nong va mot trong luong re nuoc 27.000 tan, Alaskas lon gap đoi ve kich co so voi lop tau tuan duong Baltimore dan truoc va phao co đuong kinh co nong lon hon khoang 50%. Tuy nhien, chung thieu mot đai giap day va mot he thong bao ve chong ngu loi cua mot tau chien chu luc thuc su; va khong giong nhu đa so tau chien-tuan duong, chung đuoc xem la mot thiet ke can bang (theo tieu chuan tau tuan duong) vi viec bao ve co the chiu đung hoa luc cua chinh co nong phao cua no, mac du chi hon mot khoang hep. Chung đuoc thiet ke đe san đuoi va tieu diet cac tau tuan duong hang nang Nhat Ban, cho du đen luc đuoc đua ra hoat đong, đa so tau tuan duong Nhat đa bi may bay va tau ngam My đanh chim. Giong nhu cac thiet giap ham nhanh lop Iowa đuong thoi, toc đo nhanh cua chung cuoi cung lai to ra huu dung trong vai tro ho tong tau san bay va tau ho tro hoa luc hon la tau chien đau tren bien nhu du đinh luc thiet ke. Hawaii hoan tat đuoc 84% khi ket thuc chien tranh, va bi bo khong nhieu nam, trong khi nhung ke hoach đuoc ban cai nham cai bien luon tau to lon cua no thanh mot tau trang bi ten lua hay tau chi huy; nhung cuoi cung no bi thao do ma khong hoan tat. Ba tau khac đuoc du đinh đat ten la Philippines, Puerto Rico va Samoa đeu bi huy bo.
Nguoi Nhat bat đau thiet ke lop B64, von tuong tu nhu Alaska nhung trang bi phao 310 mm (12,2 inch). Nhung tin tuc ve lop Alaskas khien ho nang cap thiet ke, tao ra B65. Đuoc trang bi phao 355 mm (14 inch), B65 se la nhung chiec đuoc vu trang tot nhat trong lua tau chien-tuan duong moi, nhung chung van chi đuoc bao ve chong lai đan phao 203 mm (8 inch). Giong nhu nhung chiec cua Ha Lan, nguoi Nhat đa tien xa đen muc hoan tat thiet ke cua B65, nhung khong bao gio đat luon chung. Vao luc nhung thiet ke đa san sang, Hai quan Nhat nhan ra ho it can đen kieu tau nay, va su uu tien che tao đuoc danh cho tau san bay. Giong nhu Alaska, nguoi Nhat khong goi cac con tau nay la tau chien-tuan duong, ma lien he chung nhu la nhung tau tuan duong hang nang sieu lon.


Nhung thiet ke trong Chien tranh Lanh Cho du thuc te cua The Chien II cho thay thiet giap ham va tau chien-tuan duong noi chung đa lac hau, su ua thich cua I. V. Stalin đoi voi tau chien trang bi sung lon đa khien Lien Xo vach ke hoach cho nhieu lop tau tuan duong lon trong cuoi nhung nam 1940 va đau nhung nam 1950, se la cau tra loi cho lop tau Alaska. Tai Lien Xo, chung đuoc goi la "tau tuan duong hang nang" (thyazholyi kreyser). 
Ket qua cua chuong trinh nay nhung tau tuan duong Stalingrad voi tai trong tieu chuan 36.500 tan (42.300 tan khi đay tai), 9 phao 305 mm (12 inch) va toc đo 65 km/h (35 knot). Nhung con tau nay đuoc đat luon vao nam 1951–1952, nhung sau cai chet cua Stalin chung bi huy bo vao thang 4 nam 1953. Ngoai viec chi phi cao, ly do chinh la tau chien trang bi phao lon đa to ra lac hau voi su ra đoi cua ten lua đieu khien. Chi mot phan luon trung tam cua chiec tau tuan duong thu nhat Stalingrad đuoc ha thuy vao nam 1954 va đuoc su dung nhu muc tieu phong rocket. 

Lop Kirov cua Lien Xo la nhung "Tau tuan duong nguyen tu ten lua hang nang" (Tyazholyy Atomnyy Raketny Kreyser), co trong luong re nuoc khoang 26.000 tan, va đuoc tap chi chuyen nganh Jane's Fighting Ships an ban nam 1996–1997 xep loai nhu la tau chien-tuan duong, cho du trong thuc te chung la nhung tau tuan duong ten lua rat lon. Viec xep lop chung nhu nhung tau chien-tuan duong xuat phat tu trong luong re nuoc von xap xi voi mot thiet giap ham thoi Đe Nhi the chien, va mot thuc te la chung so huu mot dan hoa luc manh hon moi tau noi khac. Tuy nhien, lop Kirov thieu mot vo giap day von phan biet tau chien-tuan duong khoi cac tau tuan duong thong thuong; va ban than chung đuoc xep lop tai Nga la nhung "tau tuan duong ten lua hang nang". Bon chiec trong lop tau nay đa đuoc hoan tat: Kirov, Frunze, Kalinin va Yuri Andropov; va vi tat ca đeu đuoc đat ten theo nhung nhan vat noi bat trong cac chinh tri gia Xo Viet, sau khi Lien Xo sup đo chung đuoc đat lai nhung cai ten truyen thong cua Hai quan Đe quoc Nga: Đo đoc Ushakov, Đo đoc Lazarev, Đo đoc Nakhimov va Petr Velikiy tuong ung. Do thieu hut kinh phi, hai thanh vien cua lop đa đuoc cho ngung hoat đong, mac du Petr Velikiy va Đo đoc Nakhimov đang hoat đong thuong truc va kinh phi đang đuoc du tru cho kha nang sua chua Đo đoc Lazarev. Nakhimov đuoc đua tro lai hoat đong som vao đau nam 2006, co the la do tinh trang cang thang gia tang tai khu vuc Trung Đong va kha nang cua Hai quan Nga se tham gia hoat đong tai đay.


Nhung van đe ve y tuong Trong thuc te, cac tau chien-tuan duong hiem khi hoat đong đoc lap nhu đuoc du đinh khi thiet ke. Y tuong tau chien-tuan duong khong can co vo giap chong lai co phao cua chinh no dua tren ly luan la chung đuoc thiet ke đe tieu diet nhung tau nho hon. Đieu nay đuoc chung minh thanh cong trong nhung tran chien đau tien cua The Chien I, nhu Heligoland Bight va quan đao Falkland, noi ma tau chien-tuan duong vuot troi so voi cac tau tuan duong nho hon hoac cu hon. Tuy nhien cac cuoc đung đo sau đo cua cuoc chien chung kien ranh gioi mo nhat cua su bo tri thiet giap ham va tau chien-tuan duong, khi ca hai kieu tau cung tham gia hang chien tran. Trong tran Dogger Bank, tau chien-tuan duong đoi đau voi tau cung kieu, va tau chien-tuan duong khong co vo giap cho mot tran chien nhu vay. Tran Jutland chung kien cac tau chien-tuan duong cua Đo đoc Hipper truoc tien đung đo voi cac tau chien-tuan duong cua Đo đoc David Beatty roi voi cac thiet giap ham nhanh cua Hai đoi Thiet giap ham 5 Anh Quoc.
Lop vo giap tren cac tau chien-tuan duong the he đau tien chac chan la day hon so voi tau tuan duong boc thep, nhung sau đo nhung thiet ke voi vo giap day hon van khong đu kha nang chong choi lai hoa luc tu cac tau chien-tuan duong khac, khi ma su gia tang kich co dan phao chinh cua tau chien chu luc vuot troi hon su cai tien vo giap tren tau chien-tuan duong. HMS Lion co dan phao chinh 343 mm (13,5 inch), lon hon đa so cac thiet giap ham cua Ham đoi Bien khoi Đuc va nhieu thiet giap ham cu cua Ham đoi Grand Anh Quoc. Trong khi Hood co su bao ve thoa đang cho thoi ky Jutland, no chi o sat gioi han co the chong choi lai đuoc the he tau chien chu luc moi trang bi phao 406 mm (16 inch) xuat hien khong lau sau khi no hoan tat vao nam 1920, tieu bieu la lop Colorado cua My va lop Nagato cua Nhat.
Mot so tac gia đa neu ra viec vo giap yeu hon tren tau chien-tuan duong Anh, khi so voi đoi thu tuong đuong cua Đuc, la nguyen nhan cua nhung mat mat, nhung đay khong phai la yeu to quan trong nhat. Van đe chinh la mot con tau voi vo giap mong cho thap phao khong chiu đung đuoc viec van chuyen thuoc đan kem. Trong The Chien I, tau chien-tuan duong cua ca Anh va Đuc đeu co thap phao bi đan ban thung. Cac tau Anh đa the hien kem, trong khi tau Đuc chiu đung tot hon, la do su van chuyen thuoc sung tot hon. Khong can phai ban trung truc tiep ham đan moi co the lam no tung mot tau chien-tuan duong Anh, chi can ban thung thap phao cua no. Ve mat thiet ke Lion đuoc xem la cung thoi voi Seydlitz; ca hai đeu tuong đuong ve luong re nuoc va toc đo. Chiec tau chien-tuan duong Đuc đa đanh đoi co phao lay vo giap day, hon nhung su khac biet khong đang ke đen muc chung the hien khac nhau trong chien tran, vi ca Lion va Seydlitz đeu bi ban thung vo giap ham đan vao mot luc nao đo trong quang đoi hoat đong. Đung hon, đo la do quy trinh van chuyen thuoc phong đan; su kien chiec Seydlitz suyt bi mat trong tran Dogger Bank đa đu thuyet phuc nguoi Đuc la ho can phai can than hon. Sau tran đanh, cho du khong đuoc chinh thuc chi thi boi lanh đao Ham đoi Grand, thuy thu tren mot so tau chien-tuan duong Anh bat đau cho chua qua nhieu lieu thuoc phong ben ngoai cac ham đan trong khi lai đe ngo cac cua ngan lua nham tang toc đo ban.
Trong The Chien II cac cuoc đoi đau gan quy mo lon giua cac ham đoi đa khong dien ra. Tau chien-tuan duong sanh đoi cung thiet giap ham trong cac vai tro nhu cuop tau buon (Đuc), ho tong đoan toan tau van tai, hay trong thanh phan cac đoi đac nhiem. Trong cac chien dich ma tau chien-tuan duong tung đoi đau voi thiet giap ham, nhu Hood voi Bismarck, Scharnhorst voi Duke of York va Kirishima voi Washington, tau chien-tuan duong thuong bi tieu diet boi hoa luc phao. Lop tau chien-tuan duong Nhat Kongo co lop vo giap mong theo tieu chuan The Chien I, va nhung nang cap cung hien đai hoa khong the theo kip su tang truong cua cac co hai phao. Chung đa the hien kem, khi phong đong co cua Hiei bi ban thung boi đan phao tau tuan duong 203 mm (8 inch) o khoang cach gan trong tran Hai chien Guadalcanal, trong khi so đo bao ve cua Kirishima to ra vo vong truoc co phao 406 mm (16 inch)/45 caliber cua Washington. Giong nhu thiet giap ham, tau chien-tuan duong to ra mong manh truoc ngu loi, vi nhieu thiet ke thoi Đe Nhat the chien thieu mot he thong phong thu chong ngu loi ma mai sau nay moi ap dung cho tau chien chu luc thoi The Chien II; khiem khuyet nay đuoc minh hoa boi viec đanh chim Repulse va Kongo, bi mat nhanh chong chi sau khi trung phai vai ngu loi.


Xem them Tu lieu lien quan toi Battlecruiser tai Wikimedia Commons
Danh sach tau chien-tuan duong bi đanh chim
Tau tuan duong bao ve
Tau tuan duong boc thep
Tau tuan duong hang nhe
Tau tuan duong
Tau tuan duong hang nang
Danh sach tau tuan duong
Cat ngang chu T


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =
Bonney, George The Battle of Jutland 1916 Sutton Publishing, 2006. ISBN 978-0750941785
Breyer, Siegfried Battleships and Battlecruisers of the World 1905–1970 trans Alfred Kurti. Macdonal and Jane's, London, 1973. ISBN 0-356-04191-3.
Brooks, John, Dreadnought Gunnery and the Battle of Jutland, The Question of Fire Control,Routledge, Abingdon, 2005.
Burr, Lawrence British Battlecruisers 1914–1918 (New Vanguard) Osprey Publishing, 2006. ISBN 978-1846030086
Hough, Richard Dreadnought: A History of the Modern Battleship MacMillan Publishing Company, 1975. ISBN 978-0025544208
Ireland, Bernard, and Tony Gibbons Jane's Battleships of the 20th Century New York: HarperCollins, 1996. ISBN 0-00-470997-7 Also covers battlecruisers
Lambert, Nicholas. "Sir John Fisher's Naval Revolution" (Studies in Maritime History). New Edition. (University of South Carolina Press, 2002). ISBN 978-1570034923. An important account; use with Sumida, below.
Massie, Robert K, Dreadnought, Jonathan Cape, London, 1992.
Mackay, Ruddock F. Fisher of Kilverstone. Oxford University Press, London, 1973.
Miller, David. The Illustrated Directory of Warships: from 1860 to the Present Day. London: Salamander, 2001 ISBN 0-86288-677-5
Roberts, John Battlecruisers, Chatham Publishing, London, 1997.
Staff, Gary German Battlecruisers 1914-18 (New Vanguard) Osprey Publishing, 2006. ISBN 978-1846030093
Sondhaus, Lawrence Naval Warfare 1815–1914. Routledge, London, 2001. ISBN 0-415-21478-5
Sumida, Jon T. "In Defense of Naval Supremacy: Financial Limitation, Technological Innovation and British Naval Policy, 1889–1914". (Routledge, 1993).
Van Der Vat, Dan The ship that changed the world: The Escape of the Goeben to the Dardanelles in 1914 Adler & Adler, 1986. ASIN B000JN9QC6


Lien ket ngoai All the worlds battlecruisers Luu tru ngay 17 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
Maritimequest Battleships & Battlecruisers of the 20th century Luu tru ngay 29 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine
British and German Battlecruisers of the First World War
Navsource Online Luu tru ngay 1 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine