Ho Xuan Huong (cuoi the ki XVIII- đau the ki XIX) (chu Han: 胡春香) la mot nu thi si nguoi Viet Nam song o giai đoan cuoi the ky XVIII va đau the ky XIX, ma hien tai van khien nhieu hoc gia tranh cai. Ba đuoc nha tho hien đai Xuan Dieu menh danh la Ba chua tho Nom.
Nam 2021, ba cung Nguyen Đinh Chieu la hai nha tho cua Viet Nam đuoc UNESCO vinh danh la "danh nhan van hoa the gioi" cung voi ky niem nam sinh/nam mat. Di tac cua ba hoan toan la tho va đa so đeu đuoc viet bang chu Nom. Hau het thi ca Ho Xuan Huong theo dong chay chung đa thoat đuoc cac quan niem sang tac co huu von đe cao niem luat chat che đe boc lo đuoc tieng noi cua thoi đai minh, co nhieu nguoi cho rang đac sac cua tho ba la "thanh thanh tuc tuc".


Lich su Khong co bat cu tu lieu co đien nao chep ve lai lich va hanh trang cua Ho Xuan Huong, ba chi thuc su đuoc hau the biet đen qua sach Giai nhan di mac (佳人遺墨) cua hoc gia Đong Chau Nguyen Huu Tien, an hanh tai Ha Noi nam 1916. Vi vay, đa co nhieu tranh cai lieu Ho Xuan Huong co that hay khong.


= Gia the =
Hoc gioi nhat quan rang Ho Xuan Huong sinh vao nam 1772, theo hoc gia John Balaban thi ba đuoc sinh ra o phuong Khan Xuan (nay thuoc đia phan Bach Thao vien Ha Noi). Theo Giai nhan di mac, Ho Xuan Huong la ai nu cua Sinh đo Ho Phi Dien (胡丕演, 1704–1786), nguoi huong Quynh Đoi, huyen Quynh Luu, tran Nghe An. Con theo hoc gia Tran Thanh Mai, than phu cua Ho Xuan Huong la ong Ho Si Danh (胡士名, 1706–1783) cung nguoi Quynh Đoi, Ho Si Danh la anh cung cha khac me cua Kinh Duong hau Ho Si Đong (胡士棟, 1739 – 1785). Than mau cua Ho Xuan Huong la ba le ho Ha (何氏, ? – 1814) nguoi tran Bac Ninh. Hoc gia Pham Trong Chanh dua vao tuc xuong danh co đien va cau tua Phi mai xuan sac nhat kinh thanh (丕梅春色一京成) cua Ton Phong Phan Huy Huan đe khang đinh: Ho Phi Mai (胡丕梅) la nguyen danh, Xuan Huong (春香) la bieu tu va Co Nguyet Đuong (古月堂) la but hieu.
Trong the cuoc xoay van đay nhieu nhuong cuoi the ky XVIII, Ho Xuan Huong van đuoc huong nhung nam thang au tho em đem o mot dinh thu lon ten Co Nguyet đuong ven ho Tay, bay gio la chon phon hoa đo hoi bac nhat xu Đang Ngoai. Sau khi man tang cha, me, ba tai hon voi nguoi khac. Du it phai rang buoc trong gia giao nghiem khac nhu moi nu luu cung thoi, Ho Xuan Huong van hoi tu đuoc tu chat thong minh va hieu hoc.


= Luu lac va qua đoi =
Ho Xuan Huong đuoc cuoi ga tu rat som, nhung ca hai lan đo đeu khong vien man. Ban so, ba lam le cua mot hao phu co biet hieu Tong Coc. Tuy chi la cai linh nhung Tong Coc von thuoc dong doi van nhan, ong rat chuong ca ngam va men luon cai tai lam tho cua nguoi vo le. Đe chieu long ba, Tong Coc đa cat mot thuy ta rat lon cho Ho Xuan Huong o, vua tranh phien luy voi vo ca vua thoa thuong thi phu. Chung song voi Tong Coc đuoc mot thoi gian kha lau thi Ho Xuan Huong dut ao ra đi voi mot cai thai. Co thuyet cho rang, ba bo đi sau khi Tong Coc đa đot ngot tu tran; nhung cung co thuyet cho rang ba khong chiu đuoc đieu tieng di nghi cua vo con Tong Coc va nguoi lang; lai co thuyet noi ban tinh phong đang khien Ho Xuan Huong kho ngoi yen mot cho, ba tron đi cung tinh quan la Pham Viet Ngan.
Vao ngay Ho Xuan Huong tro da, Tong Coc đen đoi đon con ve, nhung nguoi nha ho Pham noi lai la đua be đa mat khi vua lot long. Trong hon su lan nay, Ho Xuan Huong lam le cua Tu tai Pham Viet Ngan, bay gio tai nhiem tri phu Vinh Tuong. Nhung duyen phan chi đuoc 27 thang thi ong phu Vinh Tuong ta the.
Co nhieu thuyet ve quang đoi sau đo cua Ho Xuan Huong, nhu viec ba cuoi them vai nguoi chong nua, viec ba hoi muon tien thi huu đe mo hang ban giay but muc, hoac giai thoai ve cac moi tinh trang hoa va van chuong, nhung muc đo kha tin chua đuoc xac đinh ro rang.
Ho Xuan Huong đuoc cho la mat vao nam 1822. Trong cuon sach Ho Ho trong cong đong dan toc Viet Nam cua ong Ho Sy Bang (nguyen Vien truong Vien Quan he quoc te, thuoc Vien Nghien cuu chu nghia Marx–Lenin va tu tuong Ho Chi Minh) đa day cong nghien cuu va khang đinh cac nha nghien cuu thien ve thuyet mo nu si Ho Xuan Huong nam o nghia đia ven ho Tay. Mo ba truoc đay đuoc xay vuong, đat o ven nghia đia Đong Tao. Trai qua dong thoi gian bien thien đat boi đap lo, song nuoc ho Tay ngay cang rong lon, moi lan ket cau đia tang thay đoi do đieu kien tu nhien va nghia đia Đong Tao bi chim xuong long ho cung mot so nghia trang khac.
Ngay 16 thang 3 nam 2003, ong Vu Ho Luan (nha nghien cuu Ha Noi cung la con chau dong ho Ho) gap ong Ho Sy Bang, ket hop voi nha nghien cuu su dong ho Ho Viet Nam, Ho Ba Hien (Truong Ban Su, Truong ban Lien lac dong ho Ho tai Viet Nam) cung voi hau due cua toc Ho đang lam viec va sinh song o Ha Noi đa tap hop ra mot nhom 8 nguoi, trong đo co bon nguoi ho Ho thuoc Trung chi II o Quynh Đoi, la hau due đoi thu sau cua Ho Xuan Huong đe đi tim mo ba o ho Tay nhung khong co ket qua.


= Tinh duyen =
Co nhieu giai thoai truyen khau ve loi song phong luu cua Ho Xuan Huong, nhu viec ba la mot hoa nuong thanh sac ven toan, va nhung moi tinh ben tho ruou voi Pham Đinh Ho, Pham Thai, Nguyen Du, Pham Quy Thich, Nguyen Hau, Tran Ngoc Quan, Tran Quang Tinh, Phan Huy Huan, Mai Son Phu, Thach Đinh, Cu Đinh, Thanh Lien, Tong Nhu Mai,...


 Lai lich chong  Tong Coc von la biet hieu ma nguoi quen biet đat cho Chanh tong Nguyen Binh Kinh, tu Cong Hoa. Nguyen quan cua ong o lang Gap, xa Tu (nay thuoc huyen Lam Thao, tinh Phu Tho). Ong la chau cua quan nghe Nguyen Quang Thanh, ban than cung mot lan đi thi Huong nhung khong đo đat. Sau Tong Coc đang trinh, len đen chuc cai co nen thuong đuoc goi la Đoi Kinh. Ket qua cua hon su nay đuoc cho la mot đua tre van so.
Con theo Pham gia toc pha va Trieu tong pha, ong phu Vinh Tuong tuc la Tu tai Pham Viet Ngan (khi thang chuc Đong tri phu Phan phu Vinh Tuong thi cai thanh Viet Lap), ten cung com la Đai, tu Thanh Phu. Nguyen quan cua ong o huong Tra Lu, xa Xuan Trung, phu Xuan Truong, tran Son Nam Ha. Cac tu lieu nay cung cho biet, Ho Xuan Huong sinh cho ong mot nguoi con ten Pham Viet Thieu.


 Voi Tong Nhu Mai  Co giai thoai ghi chep rang, Ho Si Danh von la mot ong đo ngheo ket hon voi ba le ho Ha, sinh ra Ho Xuan Huong. Khi cha mat, Xuan Huong o voi me hai me con tan tao nuoi nhau, kiem song voi nghe lam non. Vao thoi ay, cac co gai con nha gia the thuong đuoc cha me cho đi hoc. Nam muoi lam tuoi, ba xin phep me đen hoc o truong mot cu đo gia trong lang.
Ngay ay co mot chang thu sinh đep trai ho Tong, ten la Nhu Mai, con mot vien quan đau tinh ten la Thach. Von san thong minh, Tong Nhu Mai chuyen tam vao nghiep đen sach, quyet neu ten tren bang vang.
Mot hom vao ngay Tet Nguyen tieu, Nhu Mai cung mot tieu đong đi dao canh. Qua lop hoc cua cu đo gia, ong moi thoang thay co vai thieu nu đang no đua sau vuon mot ngoi chua co. Vi sac đep cua Ho Xuan Huong, Tong Nhu Mai khong đanh cat buoc. Tu đo Nhu Mai thuong lay co đi lai ngoi chua co. Tuong nho đen nguoi đep ngoi choi đu, co đuong ngoi trang giua hai mai toc xanh, khien ong mat an mat ngu. Tieu đong thay chu luoi hoc thi khuyen do het loi, nhung Nhu Mai van khong the quen đuoc. Bao nhieu chang trai muon ngo loi cau hon Ho Xuan Huong nhung ba đeu tu choi. Đe de dang tan tinh Xuan Huong, Tong Nhu Mai va ten tieu đong buoc phai cai trang thanh phu nu, xin nho ta tuc nha ba qua đem. Mot đem no, tuong rang nha mat trom, Ho Xuan Huong đau kho moi biet rang chang trai ho Tong va ten tieu đong khong phai phan nu nhi. Nghe tin nay, Ho Xuan Huong tuong nghe tieng set. Nhung Nhu Mai lai coi la dip tot. Tong Nhu Mai het suc an ui Ho Xuan Huong, cho ba biet rang chuyen nay đi xa, ong se co cong hoc tap thanh tai, vi chon kinh ky co nhieu sach hay thay gioi. Mot khi cong thanh danh toai, ong moi co cach đe xin chinh thuc cuoi ba lam vo. Khi chia tay, ong đa the non hen bien voi Ho Xuan Huong. Ngay lai ngay noi nhau troi qua. Tong Nhu Mai tu ngay theo than phu ve kinh đa đuoc nam nam. Trong thoi gian nay, ong ra suc dui mai kinh su. Long cang nho Ho Xuan Huong, ong chuyen tam vao viec hoc tap. Qua nhien khoa thi nam ay, Nhu Mai đau đau, roi tiep tuc vao thi đinh, đau luon trang nguyen, nha vua phong ong lam kham sai đai than, cho đi thanh tra cac tinh. Tong Nhu Mai vui ve nhan chuc. Ong xin phep ve cong can tinh Bac, nhan the tham do tinh hinh nguoi yeu nam nam qua khong mot tin tuc.
Tu ngay chia tay Nhu Mai, long Ho Xuan Huong nang buon ruoi ruoi. Tin o loi the thot cua ong, ba quyet mot long cho đoi. Co nhieu đam đen dam hoi, Ho Xuan Huong đeu tu choi. Đe cho bon con trai khoi theo đuoi, ba bo vao tat ca nhung ao xong đep cung may mon trang suc ma Nhu Mai cho minh roi đem chon cat. Ba bo hoc, an mac gian di, o nha giup me lam non va đong ang. Tuy nhien ba van khong giau đuoc nhan sac tuyet tran cua minh. Mot vien quan moi bo đen, nghe tieng đon ve sac đep Ho Xuan Huong thi trong long ham mo. Gap ba o cho, han buong loi treu gheo, nhung nu si ho Ho nghiem sac mat cu tuyet. Quan gian đe bung, sau đo it lau ngam cho nguoi đen gay su voi nang đat đieu ve viec boi hon, đe viec đua đen cua cong, cuoi cung quan cho bat ba giam lai. Van chua cam that vong, quan lai sai nguoi than tin vao nha giam do danh, hua neu ba thuan theo minh thi se đuoc lam hau gai, an mac sung suong, nhuoc bang khong thuan se lam cho nhuc nha. Mot lan nua quan an lai bi ba nhiec mang e che. Hom sau, Ho Xuan Huong lien bi quan ket toi boi hon va lang ma truong quan, bi đanh đon 80 roi truoc cong chung.
Ngay gia hinh đa đen. Hom ay cung la ngay phien cho, nen ke qua nguoi lai nuom nuop. Tren mot cai ban gan cho, quan linh sap hang chinh te. Ho Xuan Huong tay bi troi, do mot nguoi linh đieu ra truoc mat cac quan đe tuyen an. Mot ten linh cam roi sap sua hanh ha ba. Nhung giua luc vien đe lai toi trang, thi hang quan bong dat ra, nhuong cho cho mot nguoi đang cuoi ngua tien vao, theo sau co mot ten linh cam co co hai chu "kham sai". Thay vay, moi nguoi đeu sup lay. Nguoi cuoi ngua chinh la Tong Nhu Mai. Nguyen khi ra đen tinh Bac, chang cho linh hau giu kin moi viec, rieng minh cai trang thanh mot nguoi hanh khat. Ong khong ngo nguoi yeu cua minh đang lam nan. Tay bi tay gay, Nhu Mai đa đen voi tung nguoi tim hieu su that ve Xuan Huong. Nguoi ta cho biet ba la con nguoi đoan chinh, rang nang khong chiu lay ai, chi thu tiet đoi cho mot chang thu sinh nao đo đang theo hoc o kinh ky. Khi hoi ve vien quan an, ai nay đeu to ve khinh bi, rua la đo cho lon, chi quen hoi lo va lam đieu phi phap, nhung vi so than so the, nen chang ai dam ho he.
Sau khi nam đuoc moi chan to ke toc, Tong Nhu Mai tro lai voi bo ao mao thanh tra. Vua nhay xuong ngua, đoi cho moi nguoi ngang đau len, luc nay Tong Nhu Mai moi noi rang gio ong đa la kham sai đai than đi thanh tra cac tinh xu Bac nay. Ho Xuan Huong vo toi, con toi nhan lai chinh la nguyen cao va vi quan đa xu an oan ba. Nhung nguoi dan đung vay vong trong vong ngoai, trong đo co nhung ban hoc cua Xuan Huong ho reo nhu sam day. Ten linh giai nu si ho Ho khong kip tim dao, dung rang can đut day troi cho ba, lai thao xieng xieng quan an va ten vu cao lai. Khi biet quan thanh tra la Tong Nhu Mai, Ho Xuan Huong vui mung khon xiet. Sau đo khong lau, quan thanh tra tre tuoi tau trinh len vua va khong quen xin phep cuoi Ho Xuan Huong lam vo. Nha vua thay cuoc tinh duyen ly ky, nen y cho. Le cuoi to chuc linh đinh trong ba ngay.


Tac pham = So luoc =
Van ban đuoc nhan dien co nhat co chep tho Ho Xuan Huong la Quoc van tung ky (國文話記) do Hai Chau Tu Nguyen Van San (阮文珊, 1808–1883) soan nam Minh Menh thu 14 (1834), nhung chi vai bai. Hau het di tac cua nu si ho Ho đuoc gom trong cuon Xuan Huong thi tap (春香詩集), Phuc Van Đuong tang ban an hanh tai Ha Noi nam 1930. Trong sach co khoang 60 bai nhung lan ca tho cua nhieu tac gia khac, nay chua truy nguyen đuoc tat ca. Tuy nhien, van ban đang quy nhat la Luu huong ky (琉香記) voi bai tua cua Phan Huy Huan, đuoc hoc gia Tran Thanh Mai phat kien va cong bo tren thi đan vao nam 1964. Truoc đo khong lau, nam 1962, đa co hoc gia Tran Van Giap đang tren bao Van Nghe (Ha Noi) 5 thi pham chu Han đuoc cho la cua Ho Xuan Huong. Nhung mai đen nam 1984, hoc gia Hoang Xuan Han moi dich nghia va đang tren tap san Khoa Hoc Xa Hoi (Paris), lai đat nhan đe lan luot la Đo hoa phong, Hai oc tru, Nhan phong thanh, Trao ca thanh, Thuy van huong.
Tho Ho Xuan Huong luon đuoc trinh bay theo phong cach that ngon bat cu hoac that ngon tu tuyet, but phap đuoc nhan đinh la đieu luyen nhung phan chu Nom nhieu phan đac sac hon chu Han. Y tuong trong tho cung rat tao bao, du la đieu cam ki đoi voi le giao đuong thoi. Cho nen, Ho Xuan Huong đuoc xem nhu hien tuong ky thu cua dong thi ca co đien Viet Nam khi tich cuc đua ra cai nhin đoi lap voi truyen thong đao đuc, nhung khong vi the ma tu tro nen suy đoi. Tuu trung, cac di tac phan nao cho phep hau the thay thuc trang tang thuong o thoi đai ba song va ca qua trinh muc rua cua nhieu le loi cu.


= Cac tac pham =


 Tho chu Han  Đo Hoa Phong
Hai oc tru


 Tho chu Nom  Banh troi nuoc
Bon ba lang khoc chong
Cai kiep tu hanh
Cai no chong con
Cai quat
Chua Quan Su
Cho Troi Chua Thay
Canh chua ban đem
Canh thu
Det cuu
Do nguoi đan ba khoc chong
Đa Ong Chong Ba Chong
Đai Khan Xuan
Đanh co
Đanh đu
Đeo Ba Doi
Đen Sam Đong
Đong tien hoen
Đong Huong Tich
Gieng thoi
Hang Cac Co
Hang Thanh Hoa
Hoi trang 1
Hoi trang 2
Khoc ong phu Vinh Tuong
Khoc Tong Coc
Khong chong ma chua
Kem Trong
Lam le
Lu ngan ngo
Moi trau
Nho nguoi cu
Oc nhoi
Phuong loi toi
Quan Khanh
Quan thi
Qua mit
Su bi ong cham
Su ho mang
Tat nuoc
Thieu nu ngu ngay
Tranh to nu
Trang thu
Trong thung
Tu tinh I
Tu tinh II
Tu tinh III
Vinh cai quat I
Vinh cai quat II
Cuc
Mai


 Chum tho chu Nom xuong hoa cung Chieu Ho  Cap xuong hoa I
Cap xuong hoa II
Cap xuong hoa III


 Tac pham noi đen ba  Ho Xuan Huong cua Bich Khe
Ho Xuan Huong cua Xuan Hoang


Anh huong = Nghe thuat =
Truyen ngan Chut thoang Xuan Huong (Nguyen Huy Thiep).
Am nhac "Banh Troi Nuoc" (2017), pho nhac boi nhac si Ho Hoai Anh va Duong Đai Duong (Triple D), the hien boi ca si Hoang Thuy Linh trong chuong trinh Hoa am Anh sang (mua 2).
Phim Nang Xuan Huong trong Co tich Viet Nam 15 do Hang phim Phuong Nam thuc hien nam 2003, dien vien Hong Anh thu vai Ho Xuan Huong.
Cheo Ho Xuan Huong (1988), Thuy Linh va Bui Đuc Hanh soan, Bui Đac Su đao dien.
Loat hoa pham Minh hoa tho Ho Xuan Huong (Bui Xuan Phai), hoa pham Thi si Ho Xuan Huong (Phung Di Thuan).
Tieu thuyet Tinh su Ho Xuan Huong (Bui Boi Tinh).


= Giao duc =
Trong giao duc tai Viet Nam, hai bai Banh troi nuoc va Tu tinh II đuoc đua vao sach giao khoa lop 7 tap 1, sach giao khoa Canh dieu lop 10 tap 1, va lop 11 tap 1 thuoc bo sach giao khoa truoc. Tai cac truong đai hoc lon tai Viet Nam, sinh vien chuyen nganh Van hoc Viet Nam đuoc hoc bo mon Tho Nom Ho Xuan Huong.


= Vinh danh =
Nhieu đia điem cua Viet Nam đuoc đat ten theo thi si Ho Xuan Huong:

Pho Ho Xuan Huong, quan Hai Ba Trung, Ha Noi.
Đuong Ho Xuan Huong, quan 3, Thanh pho Ho Chi Minh.
Pho Ho Xuan Huong, quan Hong Bang, Hai Phong.
Đuong Ho Xuan Huong, Thanh pho Vinh, tinh Nghe An.
Đuong Ho Xuan Huong, Sam Son, tinh Thanh Hoa.
Ho Xuan Huong, Đa Lat.
Đuong Ho Xuan Huong, khu 1, phuong Rach Soi, thanh pho Rach Gia, tinh Kien Giang
Đuong Ho Xuan Huong, quan Ngu Hanh Son, Đa Nang.
Ngay 23 thang 11 nam 2021, tai Paris, Đai hoi đong UNESCO lan thu 41 đa thong qua danh sach "Danh nhan van hoa va su kien lich su nien khoa 2022–2023" đe vinh danh va ky niem nam sinh/nam mat cua cac nhan vat lich su đuoc cong nhan. Ho so ky niem 200 nam ngay sinh cua danh nhan Nguyen Đinh Chieu va ky niem 250 nam ngay sinh, 200 nam ngay mat cua nu si Ho Xuan Huong đuoc thong qua cung voi 58 ho so khac.


Xem them Pham Đinh Ho
Pham Thai
Nguyen Du
Pham Quy Thich
Đoan Thi Điem
Nguyen Thi Hinh
Hoa nuong


Ghi chu Tham khao = Thu muc =
Smith, Bonnie (2008). The Oxford Encyclopedia of Women in World History. Đai hoc Oxford (Anh Quoc). ISBN 9780195148909.
Balaban, John (2000). Spring Essence: The Poetry of Ho Xuan Huong. Copper Canyon Press. ISBN 9781556591488.
Taylor, K.W. (2013). A History of the Vietnamese. Đai hoc Cambridge (Anh Quoc). ISBN 9780521875868.
Dutton, George Edson; Werner, Jayne Susan; Whitmore, John K. (2012). Sources of Vietnamese Tradition. Đai hoc Columbia (New York, Hoa Ky). tr. 305-306. ISBN 9780231138635.
Nguyen, Tai Thu (2008). The History of Buddhism in Vietnam. CRVP. tr. 241-242. ISBN 9781565180987.
From Woodcuts to Bytes for a Vietnamese Poet; Preserving a Dying Ideographic Script Via Computer, for a Book, bien tap vien Sam Howe Verhovek cua bao The New York Times (Hoa Ky) xuat ban ngay 15 thang 3 nam 2001 binh tho cua Ho Xuan Huong.


Lien ket ngoai Ho Xuan Huong tai Tu đien bach khoa Viet Nam.
John Balaban's translations of Ho Xuan Huong's works into English.
New York Times review of the translation, with background information.
NPR Interview with John Balaban.
Ho Xuan Huong tai Nom Foundation.