Nguyen Nhac (chu Han: 阮岳; 1743 – 1793) hay con goi la Nguyen Van Nhac, la vi hoang đe sang lap ra Nha Tay Son va o ngoi hoang đe tu nam 1778 đen nam 1788, lay nien hieu la Thai Đuc (泰德) thuong goi la Thai Đuc Đe (泰德帝). Tu nam 1788, Nguyen Nhac nhuong ngoi hoang đe va giao lai lanh tho cho em trai la Nguyen Hue, con ong chi xung la Tay Son vuong.
Nguyen Van Nhac va hai nguoi em trai cua ong, đuoc biet voi ten goi Anh em Tay Son, la nhung lanh đao cua cuoc khoi nghia Tay Son đa cham dut cuoc noi chien keo dai giua hai tap đoan phong kien Trinh o phia Bac va Nguyen o phia Nam, lat đo hai tap đoan nay cung Nha Hau Le đe thong nhat đat nuoc sau hai the ky chia cat.
Song ong khong co y muon kiem soat nua phia bac đat nuoc sau khi đa tieu diet Chua Trinh, ma đe lai phia bac cho vua Le cai quan. Ve sau, ong đa bi lu mo truoc nguoi đa tiep tuc lanh đao phong trao Tay Son trong cong cuoc thong nhat đat nuoc, đo chinh la em trai ong, Nguyen Hue. Quyen luc cua em trai Nguyen Hue ngay cang vuot hon anh, ong đanh chap nhan giao lai quyen lanh đao cho em trai la Nguyen Hue, con ong lui ve o tai thanh Quy Nhon. Nam 1793, cac tuong cua vua chau la Quang Toan đa tich bien gia san cua ong trong thanh Quy Nhon, Nguyen Nhac đang om nang, nghe tin thi tuc gian ma qua đoi.


Tieu su Ba anh em Tay Son, Nguyen Nhac, Nguyen Lu va Nguyen Hue đuoc goi la Tay Son tam kiet. Cac nguon tai lieu ve than the Nguyen Nhac va anh em Tay Son chua hoan toan thong nhat.
Cac sach Đai Viet su ky tuc bien, Hoang Le nhat thong chi, Đai Nam thuc luc tien bien, Đai Nam chinh bien liet truyen, Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc đeu ghi cac thu linh Tay Son la ho Nguyen, nhung khong noi to tien la ho gi.
Co gia thuyet cho rang to tien Nha Tay Son von ho Ho o lang Huong Cai, huyen Hung Nguyen, tinh Nghe An. Ho theo chan Chua Nguyen vao lap nghiep mien Nam khi Chua Nguyen vuot Luy Thay đanh ra đat Le – Trinh toi Nghe An (nam 1655). Ong co cua Nguyen Nhac ten la Ho Phi Long (vao giup viec cho nha ho Đinh o thon Bang Chan, huyen Tuy Vien, tuc An Nhon) cuoi vo ho Đinh va sinh đuoc mot trai ten la Ho Phi Tien. Ho Phi Tien khong theo viec nong ma bo đi buon trau o ap Tay Son, cuoi vo va đinh cu tai đo. Vo cua Ho Phi Tien la Nguyen Thi Đong, con gai duy nhat cua mot phu thuong đat Phu Lac, do đo ho đoi ho cua con cai minh tu ho Ho sang ho Nguyen cua me. Nguoi con la Nguyen Phi Phuc cung chuyen nghe buon trau va lam an phat đat. Cung co tai lieu cho rang ho Ho đa đoi theo ho Chua Nguyen ngay tu khi moi vao Nam.
Nguyen Phi Phuc co tam nguoi con, trong đo co ba nguoi con trai: Nguyen Nhac, Nguyen Lu va Nguyen Hue. Lon len, ba anh em đuoc đua đen thu giao ca van lan vo voi thay Truong Van Hien. Chinh nguoi thay nay đa phat hien đuoc kha nang khac thuong cua Nguyen Hue va khuyen ba anh em khoi nghia đe xay dung đai nghiep. Tuong truyen cau sam: "Tay khoi nghia, Bac thu cong" la cua ong.
Trong nhung nam đau tien, Nguyen Nhac đong vai tro quan trong nhat. Tuong truyen truoc khi noi day ong tung đi buon trau nen đuoc goi la Hai Trau. Co sach noi Nguyen Nhac lam chuc bien lai nen con goi la Bien Nhac. Su Nha Nguyen chep rang ong đuoc Chua Nguyen giao cho viec thu thue trong vung nhung mang tien thu thue đanh bac mat het, cung quan phai noi day. Tuy nhien theo cac nha nghien cuu, tinh tiet nay thuc chat la dung y noi xau nguoi "phan loan" cua Nha Nguyen sau khi ho đa thang tran..


Khoi nghia Chinh su chua Nguyen cuoi thoi Nguyen Phuc Khoat ngay cang suy đoi, gay kho so cho dan chung. He thong thue khoa phuc tap, cong kenh, nang ne, quan cap duoi lam thu đe tham nhung. Thue tho san co toi hang ngan thu, tinh ca nhung san vat nho nhat. Nam 1741, Phuc Khoat ra lenh truy thu thue cua ca nhung nguoi bo tron. Toi nam 1765 lai co lenh truy thu thue con thieu cua 10 nam truoc. Ban than chua Nguyen sa vao tuu sac huong lac, cac quan lai ben duoi cung đua nhau tham o (tieu bieu nhu Truong Phuc Loan), khien long dan ngay cang oan ghet.
Khi Vu vuong Nguyen Phuc Khoat qua đoi (1765), chinh su ho Nguyen o Đang Trong cang roi ren quanh viec chon nguoi ke vi ngoi chua. Vu vuong von truoc lap con thu 9 (nhung do chinh cung sinh ra) la Nguyen Phuc Hieu lam the tu, nhung Hieu mat som, đe lai nguoi con la Nguyen Phuc Duong. Con ca cua Vu vuong la Nguyen Phuc Chuong cung đa mat. Đang ly ra theo thu tu khi Nguyen Phuc Khoat qua đoi, phai lap nguoi con thu hai la Nguyen Phuc Luan len ngoi, nhung quyen than Truong Phuc Loan nam lay trieu chinh, tu xung la "Quoc pho", giet Luan ma lap nguoi con thu 16 cua Vu vuong la Nguyen Phuc Thuan moi 12 tuoi len ngoi, tuc la Đinh vuong, đe de be thao tung. Trong trieu cung nhu ben ngoai du luan nhieu nguoi bat binh vi khi Luan đa chet thi ngoi chua le ra phai thuoc ve Nguyen Phuc Duong. Thai pho Truong Van Hanh, thay day cua Phuc Luan, cung bi Loan giet. Mon khach cua Truong Van Hanh la Truong Van Hien phai bo Phu Xuan, tron ve Tay Son mai danh an tich.
Truong Van Hien day hoc cung đa truyen y chi khoi nghia cho 3 anh em Tay Son. Nhan thay tinh hinh roi ren trong trieu va long dan oan ghet ho Nguyen, Nguyen Nhac tap hop luc luong noi day o ap Tay Son.
Theo cac sach su nha Nguyen thi do đanh bac tieu mat tien thu thue, Nguyen Nhac ben "tron vao Tay Son lam trom cuop, nhung nguoi vo lai va nguoi ngheo đoi phan nhieu phu theo, vi the thu ha co đen vai ngan nguoi". Nhac cung em la Van Hue, Van Lu chia nhau quan lanh, roi đi đanh cuop đon ap, vien tuong giu tran khong sao kiem che đuoc. Tuy nhien, theo cac nha nghien cuu, tinh tiet "Nguyen Nhac thua bac nen đi trom cuop" thuc chat la chuyen theu det cua nha Nguyen nham boi nho uy tin cua nha Tay Son. Viec anh em Nguyen Nhac khoi nghia chac chan phai đuoc muu tinh ky luong tu lau, tu viec chuan bi can cu, luong thuc cho đen tuyen truyen, thu hut luc luong tham gia, khong the chi la hanh vi bot phat do "thua bac".
Quan Tay Son bao gom nguoi Kinh, nguoi Thuong, nguoi Hoa tham gia rat đong. Khoi phat tu ap Tay Son, ba anh em Nguyen Nhac, Nguyen Lu, Nguyen Hue tap hop luc luong, ban đau chu yeu la đong bao nguoi Thuong, gay dung chien khu, đung len khoi nghia. Lay danh nghia chong lai Quoc pho Truong Phuc Loan, ung ho Vuong ton Nguyen Phuc Duong la chau đich ton cua Vu vuong Nguyen Phuc Khoat, Nguyen Nhac phat co noi day nam 1771. Boi Tay Son mang danh nghia ung ho Vuong ton Duong va khi đanh tran thuong la o am i nen dan gian co cau:

Sau khi đung vung o đia ban ap Tay Son, nam sau, cuoc khoi nghia lan rong va nghia quan đa thang mot so tran chong lai quan Chua Nguyen đuoc phai toi đan ap cuoc khoi nghia. Bay gio o Quy Nhon co nha giau la Huyen Khe thuong giup tai chinh cho Nguyen Nhac, nhan đo ong sam them đuoc nhieu vu khi va chieu mo them đuoc nhieu quan.
Nam 1773, Nguyen Nhac đanh chiem ap Kien Thanh, roi chia cho cac tuong cung coi giu: chu trai nhat Nguyen Nhac giu hai huyen Phu Ly va Bong Son, chu trai nhi Nguyen Thung giu huyen Tuy Vien, chu trai ba Huyen Khe coi viec hau can. Khong nhung tap hop ca nhung tay luc lam nhu Nhung Huy, Tu Linh, Nguyen Nhac con mat lien lac voi nu chua cua nuoc Chiem Thanh sot lai luc đo đem quan đong o trai Thach Thanh đe cuu lan nhau.


Ha thanh Quy Nhon Sau khi đung vung o can cu, Nguyen Nhac quyet đinh đanh thanh Quy Nhon, mot trong tran cua Đang Trong. Quy Nhon la trung tam cua khu vuc Nam Trung bo, neu lam chu Quy Nhon co the lam chu ca khu vuc nay.
Đe đanh chiem thanh, Nguyen Nhac đa van dung muu ke rat tao bao. Ong tu ngoi vao cui cho quan linh khieng toi thanh Quy Nhon nop cho tuong giu thanh la Nguyen Khac Tuyen, gia lam quan linh phan Tay Son, bat tuong "giac" ve hang voi Chua Nguyen. Khac Tuyen tin la that nen cho quan ap giai Nguyen Nhac vao. Nua đem, quan Tay Son tra hang mo cui cho Nguyen Nhac, ong cung binh linh noi day phoi hop voi quan ngoai vien tu ngoai ua vao đanh chiem thanh Quy Nhon. Nguyen Khac Tuyen voi bo ca gia đinh va an tin chay tron.
Tu Quy Nhon, Nguyen Nhac tien ra đanh chiem Quang Ngai. Sau đo ong đem quan vao đanh Phu Yen. Đen cuoi nam 1773, quan Tay Son thang nhu che tre, nhanh chong chiem đuoc Phu Yen, Dien Khanh, Binh Khang, Binh Thuan, quan Nguyen phai rut vao Nam bo.


Luong đau tho đich Đau nam 1774, Chua Nguyen sai Ton That Thang mang quan tu Quang Nam vao đanh Tay Son nhung vua thay quan Tay Son, Thang đa bo chay. Nguyen Nhac đanh Ben Van, uy hiep Quang Nam. Bay gio co hai nguoi Tau la Tap Đinh va Ly Tai mo dung si huong ung Tay Son. Nhan co hoi đo, Nguyen Nhac lai đanh Quang Nam, nhung bi cai đoi Nguyen Cuu Dat đanh lui, phai rut ve Thien Loc. Giua nam 1774, Chua Nguyen lai cu Tong Phuc Hiep mang quan tu Gia Đinh theo hai đuong thuy bo ra đanh Nam Trung bo, nhanh chong lay lai Binh Thuan, Dien Khanh, Binh Khang. Nguyen Nhac chi con lam chu tu Phu Yen ra Quang Ngai.
Tuy nhien luc Tay Son vua mat Binh Khang thi phia bac lai co bien. Nhan luc Đang trong roi ren, cuoi nam 1774, Chua Trinh Sam cu lao tuong Viep quan cong Hoang Ngu Phuc lam Binh Nam thuong tuong quan, mang 3 van quan vuot song Gianh nam tien, cung lay ly do tru khu Truong Phuc Loan, lap Nguyen Phuc Duong. Quan Trinh lan luot chiem Bo Chinh, Đong Hoi va tien đen Thuan Hoa. Quan Nguyen yeu the, Chua Nguyen phai troi Truong Phuc Loan nop quan Trinh, nhung sau đo Hoang Ngu Phuc van tien quan, đau nam 1775 đanh chiem Phu Xuan. Chua Nguyen khong chong noi phai bo chay vao Quang Nam.
Nguyen Nhac nhan thoi co đo mang quan hai đuong thuy bo ra đanh Quang Nam. Nguyen Phuc Thuan voi bo Quang Nam theo đuong bien tron vao Gia Đinh, phong Nguyen Phuc Duong lam the tu, o lai Quang Nam. Thang 2 nam 1775, quan Trinh tien vao Quang Nam. Quan Tay Son sai Ly Tai ruoc Phuc Duong ve Hoi An. Quan Trinh vuot đeo Hai Van va đung đo voi quan Tay Son. Nguyen Nhac cu hai tuong nguoi Hoa la Tap Đinh lam tien phong, Ly Tai lam trung quan đanh Trinh. Hoang Ngu Phuc đang đa thang loi, đanh bai quan Tay Son o Cam Sa. Tap Đinh bo chay thao than, theo đuong bien ve Trung Quoc, vi Nguyen Nhac muon nhan co hoi thua bat giet do Tap Đinh von la nguoi bao nguoc, nhung sau đo bi Nha Thanh bat chem. Nguyen Nhac phai rut quan ve Quy Nhon.
Nhan luc Nguyen Nhac thua tran, Tong Phuc Hiep lai tu Binh Khang ra đanh Phu Yen, quan Tay Son lai thua phai co ve Quy Nhon. Nhu vay đia ban cua Nguyen Nhac chi con Quy Nhon va Quang Ngai.


Hoa Bac đanh Nam Tinh the cua Nguyen Nhac va quan Tay Son luc đo rat nguy ngap. Ca quan Trinh lan quan Nguyen tu hai đang đanh toi đeu đang o the thang tran. Neu mang quan ra đuong đau voi ca hai phia thi chac chan Nguyen Nhac se bi tieu diet. Đung truoc tinh the đo, ong đa sang suot đua ra quyet đinh đung đan.
Nhan thay quan Trinh đang o the thang lien tiep tu khi vao nam, tiem luc cua Bac ha lai lon khong the đuong đau, Nguyen Nhac quyet đinh xin giang hoa voi Chua Trinh đe tap trung vao chien truong phia nam. Ong sai nguoi đen cho Hoang Ngu Phuc xin đau hang va lam tien phong cho Chua Trinh đe đanh Chua Nguyen. Quan Trinh đi xa bay gio đa met moi, quan si nho nha, Hoang Ngu Phuc cung muon muon suc Tay Son diet ho Nguyen nen nhan danh Chua Trinh cho Nguyen Nhac hang, phong lam "Tay Son truong hieu trang tiet tuong quan", sai Nguyen Huu Chinh trao co va an kiem cho ong. Du the, quan Viep lao luyen van khong lui quan, đong sat đia gioi Quang Ngai, đinh cho neu Tay Son bai tran se tien vao chiem Quang Ngai va Quy Nhon.
Tong Phuc Hiep lai sai su bat Nguyen Nhac tra lai the tu Nguyen Phuc Duong. Truoc tinh the nguy ngap, Nguyen Nhac gia vo nhan loi, roi bi mat đua the tu ra Ha Lieu.


Loai bo nguy co phia bac Tam yen mat bac nhung Nguyen Nhac o vao tinh the chi co mot lua chon la phai thang tran đe chiem lai Phu Yen tu tay quan Nguyen, neu khong se bi quan Trinh đanh chup.
Trong tinh the cac tuong đeu thua tran bac nhuoc, Nguyen Nhac quyet đinh cu em la Nguyen Hue, moi 23 tuoi, nguoi sau nay tro thanh nha quan su kiet xuat cua Tay Son, lam chu tuong mang quan vao nam. Đe ho tro cho Nguyen Hue, nhan nam con bai Nguyen Phuc Duong trong tay, Nguyen Nhac ga con gai cho Duong, roi sai nguoi vao Phu Yen đieu đinh voi Tong Phuc Hiep viec lap Phuc Duong lam chua va cung đanh Trinh. Viec đam phan đen nua chung thi Nguyen Hue keo quan toi đanh khien Hiep khong kip tro tay. Nguyen Hue bat song Nguyen Khoa Kien, giet Nguyen Van Hien, Hiep bo chay. Tuong Nguyen o Binh Khang la Bui Cong Ke mang quan ra cuu bi Nguyen Hue bat song. Tuong khac la Tong Van Khoi o Khanh Hoa ra đanh cung bi Nguyen Hue giet tai tran. Nguyen Hue giao viec phong thu cho Nguyen Van Hung va Le Van Loc roi keo đao binh nguoi Thuong tro ve Quy Nhon.
Nam 1775, Hoang Ngu Phuc nhan luc Tay Son mang quan vao nam lien lan toi đong quan o Chu O thuoc Quang Ngai, nhung sau nghe tin Nguyen Hue thang tran khong dam tien nua. Đe tang them thanh the, Nguyen Nhac yeu cau quan Viep phong chuc cho em va Nguyen Hue đuoc phong lam "Tay Son hieu tien tuong quan". It lau sau vi tuoi gia suc yeu, quan Viep bo Quang Nam lui ve Phu Xuan roi giao lai thanh nay cho cac tuong duoi quyen, con minh dan đai quan ve bac, sau benh chet doc đuong.
Nhan luc quan Trinh rut khoi Quang Nam, hai cuu than cua nha Nguyen la Ton That Quyen va Ton That Xuan noi day chong Tay Son, đanh lay phu Thang Binh va phu Đien Ban. Nguyen Nhac lai lien sai Đang Xuan Phong đi đanh dep. Khong phai dung nhieu cong suc, Đang Xuan Phong moi xap chien tran đau la lay ngay đuoc Thang Binh roi Đien Ban. Ton That Quyen va Ton That Xuan đeu tu tran.
Quang Nam đuoc dep yen, Tay Son Vuong goi Nguyen Van Xuan o Quang Nghia ve Qui Nhon cu Đang Xuan Phong thay the, va cu Nguyen Van Tuyet ra tran thu Quang Nam, cung ho Đang lam rang moi giu gin mat Bac. Bac Nam đuoc yen on, Tay Son Vuong cho sua lai thanh Đo Ban.


Đanh Gia Đinh = Lan thu nhat =
Cuoi nam 1775, Nguyen Hue đi đanh Quang Nam đe lai tuong nguoi Trung Quoc la Ly Tai giu thanh Phu Yen. Tai bat man vi mat chuc chanh tuong ve tay Nguyen Hue nen nghe theo loi du cua Tong Phuc Hiep, sang hang Chua Nguyen. Tay Son lai mat Phu Yen.
Đe chia the quan Nguyen, thang 3 nam 1776, Nguyen Nhac sai Nguyen Lu mang quan theo đuong thuy vao đanh Gia Đinh. Nguyen Phuc Thuan khong co quan trong tay nen khong chong lai, thao chay vao Ba Ria, Tran Bien. Nguyen Lu đanh chiem đuoc Gia Đinh gay ton that cho ba tanh nhung khong lau sau cac tuong Nguyen la Đo Thanh Nhan, Mac Thien Tu, Tong Phuc Hiep, Ly Tai đang tu tap dan ve Nam Bo. Nguyen Lu lien cuop het kho bau tien bac cua nhieu đoi Chua Nguyen rut ve Quy Nhon. 
Thang 6 nam 1776, Tong Phuoc Hiep qua đoi, Đo Thanh Nhan, thu linh quan Đong Son hiem khich voi Ly Tai, đem quan đen đanh. Nguyen Phuc Duong luc đo tu quy Nhon chay ve, ra lenh cho Ly Tai rut quan.


= Lan thu hai =
Thang 10 nam 1776, Nguyen Phuc Duong lui quan tu Quy Nhon ve Gia Đinh. Ly Tai ep Thuan nhuong ngoi cho Duong lam Tan chinh vuong, con Thuan lam Thai thuong vuong.
Thang 3 nam 1777, Nguyen Nhac lai cu Ba Hue lam tuong mang quan thuy vao đanh Gia Đinh. Ly Tai thua tran rut ve thanh, đua 2 Chua Nguyen ve Hoc Mon. Sau Tai rut khoi Hoc Mon bi Đo Thanh Nhan đon đuong giet chet. Thuan theo Nhan giu Tranh Giang, Duong theo tuong Truong Phuc Than giu Tai Phu. Nguyen Hue chia đuong đanh bai ca hai canh quan Nguyen. Thuan va Nhan bo chay ve Can Tho cau vien Mac Thien Tu (tuong nguoi Hoa), con Duong bo chay ve Ba Viet (Ben Tre).
Nguyen Hue đanh bai Mac Thien Tu. Thuan sai Nhan len ra Binh Thuan cau cuu Chu Van Tiep, Tran Van Thuc. Nguyen Nhac nhan luc Nguyen Hue thang tran o Nam bo cung cu binh đanh Phu Yen, Binh Thuan. Mot canh quan Tay Son o Bien Hoa chan đanh giet chet Tran Van Thuc. Chu Van Tiep bo chay. Nguyen Nhac chiem lai Phu Yen đen Binh Thuan.
Thang 9 nam 1777, Nguyen Hue mang quan bao vay tan cong Ba Viet, bat song Nguyen Phuc Duong va toan bo quan tuong. Duong va 18 tuong tuy tung bi đua ve Gia Đinh xu tu.
Nguyen Phuc Thuan bai tran bo Can Tho sang Long Xuyen, đinh cho Mac Thien Tu lay tau đe chay sang Trung Quoc cau vien Nha Thanh nhung bi quan Tay Son đuoi đen noi, bat đuoc Thuan mang ve Gia Đinh xu tu thang 10 nam 1777. Nguyen Anh, Đo Thanh Nhan va Mac Thien Tu đanh moi nguoi mot noi.


= Lan thu ba =
Nguyen Nhac lam chu toan bo đat đai tu Quang Nam đen Ha Tien. Nam 1778, thanh Đo Ban sua xong, len ngoi Hoang đe, xung Minh Đuc Hoang đe, đat nien hieu la Thai Đuc, khong rang buoc voi Nha Le Trung hung va Chua Trinh o Bac Ha nua. Thanh Đo Ban đoi ten la Hoang Đe thanh.
Hoang đe thinh thay hoc Truong Van Hien ve lam quan su va phong:

Nguyen Hue lam Long Nhuong Tuong quan.
Nguyen Lu la Tiet che.
Phan Van Lan lam Noi hau.
Tran Quang Dieu lam Thieu pho.
Vo Van Dung lam Đai Tu khau.
Vo Đinh Tu lam Thai uy.
Ngo Van So lam Đai Tu ma.
Bui Thi Xuan đuoc phong lam Đai Tuong quan, tu hieu la Tay Son nu tuong, quan đoc moi viec quan dan trong Hoang thanh va tuan sat vung Tay Son.
Cac tuong khac đeu phong Đo đoc va Đai đo đoc. Con ben van thi phong Vo Xuan Hoai lam Trung thu lenh. Cac quan khac đeu phong tu Đai hoc si, Thuong thu, Thi lang.
Hai Vua Thuy Xa va Hoa Xa đuoc phong Vuong tuoc, sai su đua ra nhung tram huong, ky nam, ho phach va voi ngua lam cong vat va nguyen giu mot long trung thanh voi Tay Son.
Bok Kiom khong nhan chuc tuoc cung khong nhan tien cua, chi xin moi nam đuoc nha vua cap muoi va ca kho đe lay long cua đong bao Thuong.
Tran thi đuoc ruoc ve Hoang Đe thanh, lap vi Hoang hau. Nu tu nguoi Thuong đuoc ruoc ve cung phong Phi.
Quan so luc bay gio phong chung 15 van (150.000) Theo binh che đoi nha Chu, binh chia lam 6 cap: Quan, Su, Lu, Tot, Luong, Ngu. Ngu gom co nam nguoi. Luong gom co 5 ngu tuc 25 nguoi. Tot gom co 4 luong tuc 100 nguoi. Lu gom co 5 tot, tuc 500 nguoi. Su gom co 5 lu, tuc 2.500 nguoi. Quan gom co 5 su, tuc 12.500 nguoi. Tong so la 12 quan đoan, co bo binh va thuy binh. Binh chung nao cung tinh nhue.
Đac biet nhat la:

2 quan đoan nguoi Thuong, voi 2.000 chien ma.
4 lu đoan nu binh, voi 100 thot voi.
Hai quan đoan nguoi Thuong do Long Nhuong Tuong Quan Nguyen Hue to chuc va thuong do Long Nhuong chi huy.
Sau khi Nguyen Hue tro ve Quy Nhon, cac tuong Nguyen la Đo Thanh Nhan, Chu Van Tiep noi day, đon Nguyen Anh, con Nguyen Phuc Luan ve lap lam chua, chiem lai Gia Đinh. Đuoc cac luc luong phuong Tay nhu Phap, Bo Đao Nha giup suc, Nguyen Anh lai manh len. Nam 1778, vua Thai Đuc sai tuong vao đanh nhung lai bi that bai tham va mat luon Binh Thuan.
Nam 1781, Nguyen Anh nghi uy quyen cua Nhan qua lon nen xu tu Nhan, lai đem quan đanh ra Binh Khang nhung bi quan cua vua Thai Đuc đanh bai. Thang 3 nam 1782, vua Thai Đuc va Nguyen Hue mang quan thuy bo nam tien, pha tan quan Nguyen, giet chet cai co nguoi Phap la Manuel (Man Hoe). Nguyen Anh bo chay ve Hau Giang. Chu Van Tiep tu Binh Thuan vao cuu bi đanh bai phai co ve. Nguyen Anh cung the đanh goi nguoi sang Xiem cau vien.
Nguyen Nhac chiem lai Nam bo, sai nguoi giao hao voi Chan Lap đe nghi hop tac đanh Nguyen Anh. Chan Lap chia quan đon bat đuoc đoan cau vien Xiem cua Nguyen Anh va suyt bat đuoc ong ta. Nguyen Anh đanh ngu đao Phu Quoc.


= Lan thu tu =
Thang 6 nam 1782, Nguyen Nhac rut quan ve Quy Nhon, Chu Van Tiep lai tu Binh Thuan mang quan vao đanh chiem đuoc Gia Đinh va đon Nguyen Anh tro ve. Thang 2 nam 1783, Nguyen Nhac lai sai Hue, Lu mang quan đanh pha vung Đong Nam bo.
Du Nguyen Anh đa lap tuyen phong thu truoc van bi quan Tay Son pha tan, Nguyen Anh rut ve Đong Tuyen. Hue đanh pha Đong Tuyen, Anh đanh chay ra Ha Tien roi ra đao Phu Quoc.
Thang 8 nam 1783, quan Tay Son truy kich, Nguyen Anh chay mot vong ra cac đao Co Long, Co Cot roi lai quay ve Phu Quoc. Quan Tay Son vay đanh nhung luc đo co bao bien, cac thuyen Tay Son phai gian ra, sau 7 ngay đem lenh đenh tren bien, Anh thua co lai tron thoat, chay han ra đao Tho Chu cach xa đat lien roi đau nam sau tu minh sang Xiem La cau vien.
Đat Gia Đinh đa đuoc hoan toan giai phong, viec phong thu đa đuoc to chuc nghiem mat, tinh hinh trong coi đa tuong đoi on đinh. Hue cung Lu va Hung rut quan ve Quy Nhon đe Truong Van Đa cung mot so tuong si o lai giu thanh Gia Đinh. Va khi quan thang tran ve đen Quy Nhon, Vua Thai Đuc sai them hai van than la Cao Tac Tuu va Trieu Đinh Tiep vao tro luc.


Chien thang ngoai mong đoi Nam 1782, Bac ha co bien, phe nguoi con lon cua chua Trinh Sam vua chet la Trinh Tong lam binh bien lat đo nguoi con nho moi đuoc lap la Trinh Can. Mot tuong Bac ha la Nguyen Huu Chinh (thu ha cu cua Hoang Ngu Phuc) khong hop tac voi Trinh Tong nen bo vao nam hang Tay Son va đuoc vua Thai Đuc tin dung.
Nguyen Anh cau vien đuoc quan Xiem, tro lai Nam bo nam 1784. Cuoi nam 1784 Truong Van Đa sai Đo Uy Đang Van Tran ve Quy Nhon bao cao ro tinh hinh o Gia Đinh. Vua Thai Đuc lien sai Nguyen Hue, Vo Van Dung, Tran Quang Dieu cung bo tuong đem đai binh vao tao tru. Bui Thi Xuan xin tong chinh. Quan thien chien chung 2 van, danh tuong, ngoai Vo, Tran, Bui, con co Đo uy Đang Van Tran va mot so thuoc tuong.
Quan Tay Son đanh bai lien quan Xiem Nguyen o tran Rach Gam – Xoai Mut. Chu Van Tiep bi giet. Nguyen Anh phai chay sang Xiem song luu vong.
Quet sach quan xam lang, đuoi đuoc Nguyen Phuc Anh ra khoi nuoc, Nguyen Hue lo sap đat te chinh viec quan viec dan, roi giao Gia Đinh cho Truong Van Đa va Đang Van Chan tran thu, con minh cung Vo Van Dung va vo chong Bui Thi Xuan keo đai binh ve Quy Nhon. Cao Tac Tuu va Trieu Đinh lien ban cung Truong Van Đa va Đang Van Chan roi mot mat lam so goi ve Quy Nhon xin them nguoi, mot mat chieu nap nhan tai o đia phuong lam phu ta. Vua Thai Đuc lien sai Huynh Van Thuan va Luu Quoc Hung vao tang cuong.
Nam 1786, khi tinh hinh phia Nam đa tam yen, Huu Chinh khuyen vua Thai Đuc đanh Phu Xuan đe khoi phuc lai đat đai cua Chua Nguyen truoc đay. Vua Thai Đuc đong y, lien cu Nguyen Hue lam chi huy cung cac tuong Nguyen Huu Chinh va pho ma Vu Van Nham (con re vua Thai Đuc) bac tien.
Quan Trinh o Phu Xuan bi quan Tay Son dung ke lua khien mat canh giac va nghi ngo lan nhau. Thang 5 nam 1786, Nguyen Hue nhanh chong đanh chiem thanh Phu Xuan. Nghe theo ke cua Nguyen Huu Chinh – nguoi muon tra thu Trinh Tong, Nguyen Hue quyet đinh mang quan ra đanh Thang Long ma khong hoi y vua anh. Vua Thai Đuc nghe tin em đa mang quan bac tien, sai nguoi đuoi theo goi ve nhung khong kip.
Voi khau hieu "Phu Le diet Trinh", chi trong 1 thang, Nguyen Hue đanh bai quan Trinh, Trinh Tong tu sat. Nguyen Hue ton pho Nha Le va đuoc vua Le Hien Tong ga cong chua Le Ngoc Han cho.
Vua Thai Đuc nghe tin, so khong kiem che đuoc Hue nua, voi va ra bac goi em ve. Sau khi lua loi vo ve em, vua Thai Đuc tu minh cam quan, thay đoi het nhan su do em sap đat roi moi gap go vua Le Chieu Thong vua len ngoi. Trong cuoc hoi kien, Le Chieu Thong xin cat đat Nghe An cho Tay Son. Nguyen Nhac tra loi:
"Toi tuc gian Nha Le bi ho Trinh ap che nen đung ra ton pho. Neu đat đai khong phai cua Nha Le thi mot tac toi cung khong đe. Nhung neu la cua Nha Le, mot tac toi cung khong lay".
Đem 17 thang 8, ong cung Nguyen Hue bi mat rut quan ve nam. Nguyen Huu Chinh nghe tin voi chay theo, Nguyen Nhac cho lam quan o Nghe An.


Anh em bat hoa Su sach khong ghi chep ro ve nguyen nhan mau thuan giua anh em Tay Son. Cac su gia Nha Nguyen cho rang vi Nguyen Nhac đa thong dam voi vo Nguyen Hue (tuy nhien phan tich hien đai cho thay cau chuyen nay chi la nha Nguyen hu cau ra đe boi nho nha Tay Son, vi vo Nguyen Hue o cung chong tai Phu Xuan, cach rat xa noi o cua Nguyen Nhac tai Binh Đinh, nen Nguyen Nhac khong the gap vo cua Nguyen Hue đe ma tu thong). Co tai lieu noi ly do hop ly hon, đo la Nguyen Nhac yeu cau Nguyen Hue nop vang bac cuop đuoc tu kho cua ho Trinh o Bac Ha mang ve nam nhung Hue khong chiu; hon the vua em lai xin vua anh cho cai quan them Quang Nam va vua anh khong chap thuan, do đo Nguyen Hue lam lieu mang quan vao nam đanh anh ca Nguyen Nhac.
Co y kien ban them rang, chu truong cua Nguyen Nhac la tap trung tieu diet Chua Nguyen, chi đanh chiem phan đat cua Chua Nguyen đe thay the cai tri tai mien Nam va giu hoa binh voi Bac Ha, cho nen viec Nguyen Hue tu y đem quan bac tien la trai y vua anh. Ngay khi biet tin Nguyen Hue đanh Thang Long, vua Tay Son voi mang quan ra bac, thuc chat la đe goi em ve. Mat khac, Nguyen Nhac khong yen tam voi su phat trien the luc rieng cua Nguyen Hue. Trong khi đo, la nguoi co hung tam, Nguyen Hue co chu truong tu luc phat trien ra ngoai tam kiem che cua vua anh va viec bac tien cua ong khong han chi vi loi khuyen cua Nguyen Huu Chinh.
Su cu ghi rat van tat va khong that ro rang ve su kien nay. Nguyen Nhac ve Quy Nhon nhung Nguyen Hue o lai Phu Xuan, khong theo ve nhu nhung lan đi đanh ba tanh Gia Đinh truoc đay. Danh tieng Nguyen Hue len cao, tu ton la Đuc Chua. Nguyen Nhac so anh huong đen quyen luc cua minh, doa tri toi Nguyen Hue. Khoang đau nam 1787 Nguyen Hue viet hich ke toi Nguyen Nhac va mang 6 van quan nam tien vay thanh Quy Nhon. Nguyen Nhac bi vay ngat ben goi Đang Van Tran, đang tran thu Gia Đinh, ra cuu. Tran vang lenh mang quan ra, nhung đen Phu Yen đa bi Nguyen Hue bat song. Nguyen Hue na phao toi tap vao thanh Quy Nhon. Nguyen Nhac bi vay buc qua phai len thanh khoc xin em đung đanh thanh nua. Nguyen Hue bang long giang hoa voi anh.
Nguyen Nhac tu xung la Trung uong Hoang đe, đong đo o Quy Nhon va phong vuong cho hai em, moi nguoi chia nhau giu mot khu vuc tu thang 4 nam 1787:

Phong Nguyen Lu lam Đong Đinh Vuong, cai quan vung đat Gia Đinh.
Phong Nguyen Hue lam Bac Binh Vuong, cai quan vung đat tu đeo Hai Van tro ra Bac.
Nhu vay vua Thai Đuc đa thoa man yeu cau đuoc cai quan Quang Nam cua em trai. O vao thoi điem vinh quang nhat cua phong trao Tay Son trong cong cuoc thong nhat đat nuoc 1786 – 1787 ma Nguyen Hue la nguoi tieu bieu nhat thi phong trao Tay Son đa bi Nguyen Nhac phong kien hoa.


Lai mat Nam bo Anh em vua Thai Đuc mau thuan khien đoi thu loi dung ngay lap tuc. O phia bac, ho Trinh ngoc đau day roi Nguyen Huu Chinh ra suc hoanh hanh. O phia nam, Nguyen Phuc Anh cung nhan co hoi luc luong Tay Son bi chia re đe quay tro ve đanh lai Gia Đinh (thang 7 nam 1787).
Nguoi em Đong Đinh vuong chua đanh nhau voi quan chua Nguyen đa bo chay ve Bien Hoa, bo Gia Đinh cho Pham Van Tham giu. Sau lai chay luon mot mach ve Quy Nhon roi om va qua đoi khien vua Thai Đuc mat mot cho dua ve tinh than. Mac du thang 10 nam 1787, ong đa đieu Nguyen Van Hung vao tiep vien cho Pham Van Tham, nhung sau khi hai nguoi vay đanh Nguyen Anh o My Lung khong ha đuoc, Hung lai rut quan ve Quy Nhon. Khong han viec Hung rut ve Quy Nhon la theo lenh cua vua Thai Đuc. Du Hung tu y rut nhung ong khong trung phat tuong nay cho thay ong khong con quyet tam va đu nhue khi voi chien truong Nam bo nua, hoan toan pho thac cho Pham Van Tham. Nhung dien bien sau nay tu chien truong Nam bo cho thay đay la sai lam lon cua ong.
Khong co nguoi hop suc, Pham Van Tham bi đon đoc va dan dan tro nen yeu the truoc luc luong ngay cang lon manh cua Nguyen Anh. Anh chuyen tu phong ngu sang tan cong. Toi thang 8 nam 1788, thanh Gia Đinh mat, Tham phai chay ra ngoai tiep tuc chien đau. Tuong nay chien đau ben bi đen tan đau nam 1789 sau khi Nguyen Hue đa đanh xong quan Thanh, nhung vi bi Nguyen Anh vay ngat va chan đuong bien ve Quy Nhon, buoc long phai đau hang.
Trong khi đo vua em Bac Binh vuong vua so guom voi ong đang quyet chi theo đuoi y tuong chinh phuc phia bac đe xay dung su nghiep rieng. Khong phai vua em khong quan tam toi chien truong Nam bo nhung nguy co o Bac ha lien tiep xay ra khong yen, tu ho Trinh roi Nguyen Huu Chinh va sau đo la Vu Van Nham va chinh Le Chieu Thong dan quan Thanh ve khong phai nho. Do đo Nguyen Hue khong the don het luc luong vao chien truong Nam bo luc đo. Luc luong cua vua Thai Đuc đa hao mon, lai mat het nhue khi va ong cung khong co phuong phap nao vuc day.


That the truoc Nguyen Hue Giua anh em vua Thai Đuc du giang hoa nhung chua hoan toan xoa bo hiem nghi. Ong van ngam mang y đinh gianh lai quyen luc. Nhan tuong Nguyen Van Due duoi truong Nguyen Hue von đuoc giao giu Nghe An đe đe phong Nguyen Huu Chinh lai nga theo Nguyen Nhac, ong ben tranh thu su ung ho cua vien tuong nay. Thang 3 nam 1788, Nguyen Due vao Quy Nhon theo Nguyen Nhac roi mang quan đanh ra Quang Nam do Nguyen Hue quan ly. Due nhanh chong bi đanh tan. Due bi bat va xu tu.
Anh em con hiem nghi nen Nguyen Hue khong the de dang mang đai quan qua vung Nguyen Nhac quan ly vao Nam Bo. Sau cai chet cua Nguyen Van Due va sau đo la Vu Van Nham va dien bien chien truong Nam Bo, vua Thai Đuc đa to ra bat luc va khong guong day đuoc. Theo noi dung trong to chieu len ngoi cua Nguyen Hue, tu cuoi nam 1788, Nguyen Nhac đa tu bo đe hieu, tu xung la Tay Son vuong, đoi ten thanh Hoang Đe la thanh Quy Nhon (chieu len ngoi cua Quang Trung co đoan "...ve phan đai huynh co y moi met, tinh nguyen giu mot phu Quy Nhon, tu nhun xung la Tay Vuong, may nghin dam đat ve phuong nam thuoc het ve tram...).


Ke hoach do dang Mac du vua em Quang Trung đa đai thang quan Man Thanh (1789) nhung sau đo van phai lo on đinh tinh hinh Bac ha do tan du cua Nha Le con sot lai va suc ep ngoai giao tu phia Nha Thanh. Vi vay, Nguyen Anh đuoc nguoi Phap ho tro keo ra đanh Binh Thuan, Binh Khang, Dien Khanh, quan cua Nguyen Nhac lien tiep bai tran va mat may thanh nay. Cho toi nam 1791, ong chi con cai quan Quy Nhon, Phu Yen va Quang Ngai.
Sau khi on đinh tinh hinh Bac ha, Quang Trung quyet tam tieu diet Nguyen Anh. Ong ra suc tran an vua anh va nhan dan trong vung do vua anh cai quan đe chuan bi nam tien. Quang Trung sai Vu Van Dung đi "xin" Can Long đat Quang Đong, Quang Tay, thu phuc quan "Tau o", sai đanh pha bien gioi Trung Quoc cot đe Nha Thanh bi cuon vao hoat đong ngoai giao va chong giac cuop đe cho ong co thoi gian ho tro vua anh don luc luong vao chien truong mien nam.
Đe chuan bi phoi hop voi vua em, nam 1792, Nguyen Nhac đong nhieu tau thuyen đong o cua Thi Nai đe nam tien. Nhung luc đo la mua gio nom, chi thuan cho quan Nam ra, phai đoi đen mua đong moi thuan gio cho quan Tay Son vao. Nguyen Anh thua dip cung quan Phap, Bo Đao Nha đanh up cua Thi Nai, đot chay nhieu thuyen chien cua Tay Son. Tay Son vuong khong phong bi, lai phai thu quan ve Quy Nhon.
Đe bao thu tran đo, vua em Quang Trung du đinh phat đong chien dich rat lon, huy đong hon 20 van quan thuy bo, chia lam ba đuong:

Vua anh va quan "Tau o" cung theo đuong bo tu Phu Yen vao đanh Gia Đinh
Quan bo cua Quang Trung tu Phu Xuan đi thang qua lanh tho Van Tuong toi Nam Vang (Chan Lap), tu đo cung quan Chan Lap keo ve Gia Đinh, bao boc đuong chay cua Nguyen Anh khong cho sang Xiem.
Quan thuy cua Quang Trung se tien vao đon long tan Ha Tien đo bo len đat lien đe ngan Anh chay ra bien.
Chinh cac giao si Phap giup Nguyen Anh luc đo cung rat lo lang va du lieu Anh kho long chong lai đuoc Tay Son tran nay. Tuy nhien cai chet đot ngot cua vua em Quang Trung thang 9 nam 1792 khien ke hoach nam tien nay khong bao gio tro thanh hien thuc.


Tu tran Đuoc tin Nguyen Hue chet nhung Nguyen Nhac khong the ra vieng vi quan cua chau la Nguyen Quang Toan (Canh Thinh) ngan giu phong bi. Nguyen Anh biet su kien nay mang quan bac tien đanh Quy Nhon do su nghi ky noi bo giua bac chau Nha Tay Son.
Nguyen Anh đanh ra Quy Nhon. Cac canh quan duoi quyen Tay Son vuong đeu yeu ot nhanh chong bai tran hoac bo chay, đe mat Phu Yen. Quan Nguyen Anh tien ra vay ham thanh Quy Nhon. Nguyen Nhac om yeu khong the cam quan nen sai con la Quang Bao ra cu đich. Thanh bi vay ham 3 thang. Trong tinh the nguy cap, ong phai viet thu cau cuu chau. Canh Thinh sai Ngo Van So, Pham Cong Hung mang quan vao cuu, quan Nguyen Anh phai rut lui ve Phu Yen.
Du Nguyen Nhac đa sai mang vang bac ra khao quan Phu Xuan nhung Cong Hung van chiem cu thanh Quy Nhon, ke bien kho tang cua Nhac. Thay kho bau bao nam cua minh sap truyen cho con bi chinh chau ruot (con Nguyen Hue) đoat mat, ong uat uc ho ra mau roi chet.
Nguyen Nhac o ngoi tong cong 15 nam (1778 – 1793).
Ve sau, con ong la Quang Bao bi em ho Quang Toan an tri ra huyen Phu Ly, goi la Tieu trieu. Bao khong cam chiu, nam 1799 đanh chiem lai thanh Quy Nhon roi đinh theo hang Nguyen Anh. Quan cua Anh chua toi thi Canh Thinh (con Nguyen Hue) đa đieu quan vao đanh chiem thanh, giet chet Quang Bao (con Nguyen Nhac).
Khi Nguyen Anh tieu diet đuoc Tay Son, nho toi noi đau nha Tay Son lat đo chua Nguyen va truy sat minh, lien sai nguoi đao mo Nguyen Nhac va Nguyen Hue, gia hai cot thanh bot. Hop so bi mang bo vao vo va giam cam trong nguc that. Dan gian sau nay goi la "Ong Vo".


Gia quyen Theo sach Nha Tay Son, Nguyen Nhac co vo va cac con nhu sau:


= Vo =
Ba Tran Thi Hue
Ba Đang thi Ngoc
Ba Ya Do: goi la co Hau, nguoi Ba Na. Nhung ngay xay dung can cu khoi nghia o ap Tay Son, ba co cong giup ong xay dung hau can cho quan khoi nghia.
Ba Mich Chi goc Quang Đong


= Con =
Con gai:
Tho Huong cong chua: nam 1775, đinh ga cho chua Nguyen Phuc Duong nhung Duong tu choi; nam 1778, khi Nguyen Nhac đa xung đe, lai ga cho Vu Van Nham.
1 co con gai khac ga cho Truong Van Đa.
Con trai:
Nguyen Van Bao: hay con goi la Nguyen Bao sinh nam 1776, nam 1793 bi Canh Thinh phe lam Tieu trieu, cho an loc mot huyen Phu Ly, roi giet chet vao nam 1799.
Nguyen Thanh
Nguyen Han
Nguyen Dung
Nguyen Van Đuc: bi Minh Mang chem ngang lung
Nguyen Van Đau: bi Minh Mang chem ngang lung
Nguyen Van Truong: tron thoat vao Gia Đinh nen thoat khoi truy giet cua Minh Mang.
Nguyen Van Luong: bi Minh Mang chem ngang lung
Nguyen Thanh, Nguyen Han, Nguyen Dung bi Nguyen Anh bat nam 1802 va bi giet.
Nguyen Van Đuc, Nguyen Van Luong bi bat vao nam 1831 cung voi Nguyen Van Đau (con Nguyen Van Đuc), Minh Mang ra lenh chem ngang lung. Rieng Nguyen Van Truong con cua Nguyen Van Đuc tron thoat vao Gia Đinh.


Nhan đinh Vua Thai Đuc Nguyen Nhac la nguoi phat đong phong trao Tay Son. Ong la nguoi đong vai tro quan trong nhat trong viec gay dung phong trao buoi đau cho đen khi dung thanh mot co đo rieng. Vua em Nguyen Hue tre trung, hung luoc (khi khoi nghia moi 18 tuoi) so di sau nay lap đuoc nhieu chien cong hien hach cung nho vao co so gay dung ban đau cua ong.
Hien nhien anh em Tay Son, trong đo co Nguyen Nhac, đa pham phai mot so sai lam va Nha Tay Son phai tra gia cho sai lam cua nhung nguoi lanh đao. Ten tuoi cua Nguyen Nhac co the khong noi tieng nhu Nguyen Hue nhung noi đen khoi nghia Tay Son, cai ten đau tien đuoc nhac đen la Nguyen Nhac
Cho đen nay, cac nha nghien cuu van tiep tuc tranh luan ve quan điem giua Nguyen Nhac va Nguyen Hue trong viec "đanh nam dep bac" (xem them bai ve Nguyen Hue). Ban y cua vua Thai Đuc la chi đanh chiem Phu Xuan đe thay the Chua Nguyen cai quan Nam ha ma thoi. Co y kien cho rang ong muon tap trung suc luc tan diet luc luong cua Nguyen Anh va tham vong phat trien ve phia nam, mo rong bo coi sang Chan Lap. Viec Nguyen Hue bac tien Thang Long hoan ngoai du đinh cua ong, khong chi khien quan Tay Son phai phan tan luc luong ra bac ma ve mat ca nhan, su phat trien luc luong rieng cua Nguyen Hue anh huong đen quyen luc toan cuc cua ong, dan dan se kho kim che đuoc. Theo sach Hoang Le nhat thong chi cua Ngo gia van phai, mot trong so it nhung sach mo ta kha sinh đong, chan thuc ve vua Thai Đuc, chinh lan ra bac goi em ve, vua Thai Đuc đa noi ro voi nguoi Bac ha quan điem cua ong đe nguoi Bac ha yen tam rang ong khong he co y đinh chiem giu đat nay. Ong khong muon ket oan voi nguoi Bac ha, theo ong la mot nuoc lon co truyen thong lau đoi, va cho rang, du đoi ong co chiem đuoc thi đoi con chau ong cung khong giu đuoc.


Trong van hoa đai chung Xem them Tay Son
Nguyen Hue
Nguyen Lu
Hoang Ngu Phuc
Nguyen Anh
Ho Ho lang Quynh Đoi


Chu thich Tham khao Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung (1976), Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha xuat ban Quan đoi nhan dan
Ngo gia van phai (1987), Hoang Le nhat thong chi, Nha xuat ban Van hoc
Quynh Cu, Đo Đuc Hung (2001), Cac trieu đai Viet Nam, Nha xuat ban Thanh nien
Ta Chi Đai Truong (2007), Lich su noi chien 1771-1802, Nha xuat ban Cong an nhan dan
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc - ban đien tu
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc


Lien ket ngoai Nha Tay Son 24 nam 1778-1802 Luu tru ngay 1 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine