Tien te Đang Trong thoi Le trung hung trong lich su Viet Nam phan anh nhung van đe lien quan toi tien te luu thong thuoc vung đat do chua Nguyen quan ly.
Tu đau the ky 17, nuoc Đai Viet bi chia cat lam 2 mien Nam, Bac goi la Đang Ngoai do vua Le chua Trinh quan ly va Đang Trong tu song Gianh tro vao do chua Nguyen quan ly. Ca hai mien cung co quan he buon ban qua lai voi cac đoi tac tu chau A va phuong Tay, đong thoi giua hai mien cung co quan he thuong mai khong chinh thuc (ngoai su cho phep cua chinh quyen).
Cung nhu Đang Ngoai, tien te Đang Trong trai qua nhung bien đong kha phuc tap. Do su phat trien manh cua ngoai thuong, tien đong roi tien kem trong nuoc đuoc dung cung luc voi nhung đong bac cua phuong Tay, thoi vang va bac đinh va tien cua Nhat Ban.


Tien trong đoi song kinh te - xa hoi = Tien đong =
Khi Nguyen Hoang vao tran thu Thuan Hoa, tai đay đa co cac đong tien cua nha Mac cung cac loai tien thoi truoc, nhu tien nha Le so va cac loai tien cua Trung Quoc co thoi Đuong - Tong – Nguyen va nha Minh đuong thoi.
Trong qua trinh tran tri Thuan – Quang, Nguyen Hoang đa cho đuc cac loai tien Thai Binh thong bao va Thai Binh phong bao, đong thoi su dung cac loai tien cua Le trung hung, nha Mac cung cac loai tien cua Trung Quoc nhu truoc.
Đang Trong khong co mo đong, nhung do thoi điem đo Nguyen Hoang van la mot phien than nha Le trung hung va cung tham gia chong ho Mac nen van tiep nhan nguon nguyen lieu đong o phia bac đe đuc tien.
Tuy nhien, tu khi cuoc chien chong ho Mac đa co ban cham dut, ho Nguyen (Nguyen Hoang roi Nguyen Phuc Nguyen) cung bat đau ly khai voi trieu đinh Le-Trinh va khong nhan đuoc nguon nguyen lieu đong nua. Luong tien cu co san khong đu dung va hao hut. Đieu đo khien chinh quyen Đang Trong khong the tu thuc hien viec đuc tien. Do đo, trong suot hon 100 nam đau tu khi ly khai chinh quyen vua Le chua Trinh, cac chua Nguyen khong the tu đuc tien đong ma phai dung tien đong hang nam tu nuoc ngoai nhu Trung Quoc, Nhat Ban, Batavia (Đong An Ha Lan) do cac thuyen buon mang đen đe đua vao luu thong trong lanh tho minh cai quan.
Tu đau the ky 17, tai Nhat Ban, hai loai tien Toraisen va Bitasen bi hao mon, bi sut me do luu hanh qua lau nen khong con nguoi Nhat man ma, Mac phu Tokugawa Ieseyu cho đuc tien Khoan Vinh thong bao đe thay đong Vinh Lac thong bao von đuoc ua chuong tai Nhat tu Trung Quoc đua sang. Do đo hai loai tien Toraisen va Bitasen đuoc thu hoi lai dan, khong con đuoc luu hanh tai Nhat. Mot so nguoi Nhat đa mang hai loai tien nay ban lai cho cong ty Đong An Ha Lan đe ho đua sang ban cho chua Nguyen o Đang Trong lam tien su dung. Chi rieng trong 5 nam tu 1633 đen 1637, cac tau buon cua cong ty Đong An Ha Lan đa mang sang Đang Trong 101 trieu đong tien (trung binh tren 20 trieu đong tien moi nam) tu Nhat Ban.
Cac tau buon Ha Lan con mang đong tu Nhat sang ban cho Đang Trong. Đong ban đau von đuoc mua ve Ha Lan, nhung sau đo nguoi Ha Lan nhan thay đong cua Nhat khong bang cua Thuy Đien nen bi han che su dung, do đo cac thuong nhan chuyen mang qua tieu thu tai Đang Trong đe cac chua Nguyen lam vu khi chong chua Trinh chu khong dung đuc tien, vi nhu cau chien tranh đuoc uu tien. Tien tieu dung hoan toan đuoc nhap tu ben ngoai, trong cac đong tien Nhat qua tay nguoi Ha Lan đua vao tu nam 1636 tham chi khong chi co cac đong tien cu Toraisen va Bitasen ma co ca tien moi Vinh Khoan thong bao cung tien Vinh Lac thong bao cua Trung Quoc (ma nguoi Nhat mot thoi ua chuong truoc khi co tien Vinh Khoan) do co loi nhuan cao hon (cho ca nguoi Nhat lan nguoi Ha Lan) va do cac đong tien cu Toraisen va Bitasen ngay cang can đi, trong khi nhu cau tien đong o Đang Trong van  con.
Cac nha nghien cuu thong qua tai lieu cua Ha Lan nam 1637 con cho biet: khi Mac Phu Tokugawa Iemitsu ra lenh cam cac thuong thuyen Nhat Ban xuat duong tu nam 1635 va chi cho phep cac thuong thuyen Ha Lan, Trung Quoc toi Nhat, nguoi Nhat lai chuyen so tien nang toi 200 tan qua tay nguoi Ha Lan đe tiep tuc duy tri nguon tien cho Đang Trong.
Viec khong co mo đong o Đang Trong khien cac chua Nguyen phai triet đe tan dung nguon cung cap tu cac thuong nhan ben ngoai va hau đai ho, nho ho chuyen nhung thu tu ngoai giao sang cho chinh quyen Nhat Ban, Batavia đe giu moi quan he huu hao. Chi rieng nam 1688, chua Nguyen Phuc Tran đa gui toi 4 buc thu sang đe nghi cac quan lai Nhat duoi quyen Mac Phu Tokugawa Tsunayoshi đuc tien ban cho Đang Trong. Xuong đuc Makajima va Nagazaki (Truong Ky) đe đuc tien mau dich ban cho ben ngoai đuoc chinh quyen Mac Phu cho phep chinh thuc tu nam 1659, tu đo hinh thanh cum tu "tien mau dich TruongKy" ma chi đe ban cho nuoc ngoai chu khong cho phep nguoi Nhat tieu (ho bi buoc phai đoi sang tien Vinh Khoan). Ngay nay hien vat khao co cung tim đuoc rat nhieu tien co Nhat Ban tai khu vuc do chua Nguyen cai quan truoc đay.
Nhung đong tien luu hanh o Đang Trong khi đo đuoc Le Quy Đon, Alexandre de Rhodes, William Dampier, Jerome Richard, De Choisy, cong ty Đong An Ha Lan va cong ty Đong An Anh nhac toi. Alexandre de Rhodes đen Đang Trong nam 1624, ong noi ve tien đong nhu sau:

Cac tien đong lon nho đeu đuoc đanh bong, co hinh tron va 4 chu đuc o 1 mat, co lo o giua đe co the xo qua đuoc. Tien đong thuong xau thanh day, moi day co 600 đong, giua 60 đong co đat dau chia ra… Dan chung khong dung tui đung tien ma khoac xau tien len vai. Gia tri cac đong tien nay thuong thay đoi theo nhu cau thi truong. Đoi luc 1100 đong tien lon ngang voi 1 đong ecu vang (bang khoang 3,315 gram vang).
"Tien lon" la tien do khach thuong Nhat, Hoa mang vao luu hanh tai ca Đang Ngoai va Đang Trong va tien nho la tien chi luu hanh o Đang Ngoai.


= Tien kem tu đuc trong nuoc =
Sau đo, Nhat Ban cham dut viec xuat khau đong, do đo anh huong nghiem trong toi Đang Trong. Chua Nguyen buoc phai tu xoay xo tu đuc tien dung trong luu thong. Viec đuc tien o Đang Trong bat đau kha muon, tu nam 1736 duoi thoi Nguyen Phuc Chu. Tien đuoc đuc tai Cuc đuc tien du ton kem nhung khong thong dung.
Chua Nguyen Phuc Khoat tiep tuc thuc hien đuc tien va thanh cong hon. Vi khong co mo đong va het nguon cung cap tu ben ngoai, đen nam 1746, chua Nguyen nghe theo loi nguoi Khach (nguoi Hoa) ho Hoang đa quyet đinh khoi su viec dung hop kim o dien (kem đen) đe đuc tien kem thay the tien đong. Đo la đong tien Thien Minh thong bao.
Cong ty Ha Lan thoa thuan voi Nguyen Phuc Khoat la hang nam se nhan mot so tien đuc tri gia 600.000 florins va đieu kien nop cho chua 12% va cho cai ba 2%... Viec đuc tien kem giup chua Nguyen loi ra 37 quan cho moi 100 can đong. Theo Pierre Pivre, đe đuc ra 48-50 quan, chua Nguyen can luong nguyen lieu la 14 quan 1 picul toutenague (kem trang). Trong luong trung binh cua tien Thien Minh thong bao la 2 gram.
Viec đuc tien kem nham thay the tien bang đong vi nguyen lieu đong tro nen khan hiem. Ban đau 1 đong tien kem đuoc tinh bang 1 đong tien đong. Nhung sau đo tien kem đuoc đuc co trong luong thap đi, chat luong kem nen dan dan mat gia, 3 đong kem moi bang 1 đong tien đong.
Cac nha khao co con tim đuoc tien chua Nguyen o vung Nam Bo do Mac Thien Tu đuc.
Tien bang hop kim o dien giai quyet đuoc van đe thieu đong đe đuc tien, nhung chinh sach đuc tien luu hanh cua chua Nguyen khong đuoc nghien cuu va thi hanh can trong nen gay ra kinh te hon loan va suy sup, tinh trang ngheo đoi la mot nguyen nhan bung no nhung cuoc chong đoi.
Nam 1775, khi chiem đuoc Thuan Hoa cua Đang Trong, Trinh Sam tiep tuc cho đuc tien kem đe su dung, va quy đinh ty le gia tri giua tien hai mien la 3 tien kem Đang Trong = 1 tien kem Đang Ngoai.


Cac đong tien tai Đang Trong thoi Le trung hung Tai Đang Trong co cac đong tien sau:


= Tien nuoc ngoai =
Tien Nhat Ban
Tien Toraisen
Tien Bitasen
Tien Vinh Khoan thong bao
Tien Truong Ky
Tien Trung Quoc

Tien Vinh Lac thong bao


= Tien trong nuoc =
Thai Binh thong bao

Thai Binh thong bao nguyen do nha Mac phat hanh, song chua Nguyen o Đang Trong thoi đau (Nguyen Hoang) cung cho đuc tien phong theo mau cua nha Mac. Khao co hoc tim thay nhieu di chi tien kim loai Thai Binh thong bao, nhung kho phan biet đuoc đau la tien do nha Mac đuc va đau la tien do cac chua Nguyen đuc neu khong dua vao nien đai cua noi đong tien đuoc phat hien.
Thai Binh thong bao bang đong, co kich thuoc nho, đuong kinh tu 18–20 mm, mong. Mat truoc co bon chu Thai Binh thong bao đoc cheo. Mat sau co the đe tron, hoac co the co mot hoac hai cham noi.

Thien Minh thong bao
Tien kim loai do chua Nguyen Phuc Khoat phat hanh o Đang Trong. Theo Đai Nam thuc luc tien bien thi Nguyen Phuc Khoat cho mua "kem trang" cua Ha Lan ve đe đuc tien, sau đo lai cho pha them "kem xanh" vao. Tien nay co the nau chay khong kho, nhung cung. Đang trong thoi Nguyen Phuc Khoat cung cho phep cac xuong đuc đia phuong hoat đong va cac xuong nay nhieu khi pha ca chi vao khi đuc tien.
Tien nay mat truoc co bon chu Thien Minh thong bao đoc cheo. Mat sau đe tron. Tien do chua đuc thi co đuong kinh 23 cm va đuoc đuc can than. Tien do đia phuong đuc nhieu khi co kich thuoc nho hon, mong hon.


Xem them Thuong mai Đang Trong thoi Le trung hung


Tham khao Luc Đuc Thuan, Vo Quoc Ky (2009), Tien co Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Đo Van Ninh (1992), Tien co Viet Nam, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc


Chu thich