A-la-han (tieng Phan: arhat, arhant; tieng Pali: arahat, arahant; tieng Tang: dgra com pa; tieng Trung: 阿羅漢|阿羅漢) trong dan gian thuong goi la cac vi La han, theo Phat giao Thuong Toa Bo (Theravada) thi vi A-la-han đa đat toi Niet-ban, thoat khoi hoan toan Luan hoi. Mot A-la-han khi con song con đuoc goi la Huu du Niet-ban (sopadhisesanirvana; savupadisesanibbana), khi A-la-han nay vien tich thi goi la nhap Vo du Niet ban. La Han dich tieng Anh la "nguoi xung đang" hoac la "nguoi hoan hao".


Đac điem = Muoi kiet su =

Theo cac kinh tang Nikaya mo ta thi mot vi A-la-han đa tru bo, diet sach hoan toan 10 loai kiet su, phien nao ma khien cho chung sinh bi troi buoc trong kho đau, luan hoi. Bao gom:
1. Than kien (pi. Sakkayaditthi): ta kien, hieu biet sai lam ve Ngu uan, Ban nga. Gom co tat ca 62 loai ta kien đuoc nhac đen trong kinh Pham vong thuoc Truong Bo kinh. Pho bien nhat trong 62 loai ta kien nay la Than kien, Thuong kien, Đoan kien... Than kien la su hieu biet mot cach sai lam rang cac phap nhu Danh Sac (Than-Tam), Tu Đai (Than the vat ly), Ngu Uan (than the- cam giac- su ghi nho- suy nghi- nhan thuc), 6 noi ngoai xu ( Mat- Tai- Mui- Luoi- Than- Y Thuc; Sac- Thanh- Huong- Vi- Xuc, Phap)... nay la chinh toi, cua toi, hay tu nga, ban nga cua toi. Thuong kien la mot so niem tin sai lam nhu tin rang co su ton tai cua linh hon, tu nga, khi chung sinh chet đi thi linh hon, tu nga đo se di chuyen tu co the nay sang co the khac; hoac tin rang tat ca moi vui suong, kho đau trong đoi song hien tai tat ca đeu do cac nghiep tot xau trong kiep song cu quyet đinh; hoac tin rang the gioi, con nguoi do mot đang sang the nao đo tao nen va moi đau kho, hanh phuc cua chung sinh đeu do đang sang the đo quyet đinh. Đoan kien la mot so niem tin nhu cho rang moi thu do ngau nghien ma co, khong co nguyen nhan sinh ra, tao thanh no; hoac tin rang chet la het, khong co kiep sau; hoac tin rang lam thien hay ac gi đeu khong co ket qua tuong ung.
2. Hoai nghi (pi. Vicikiccha): su luong lu, khong co hieu biet, niem tin đung đan ve Phat, Phap, Tang, nhan qua nghiep bao va chan ly Duyen Sinh-Duyen Diet.
3. Gioi cam thu (pi. Silabbataparamasa): su chap thu vao cac phuong phap, hanh tu sai lam, vo ich. Vi du nhu song kho hanh, ep xac hoac buong tha, phong tung trong ai duc. Hay tin va hanh tri nhung le nghi, sinh hoat mang tinh phi logic, me tin nhu boi toan, len đong, cau co...
4. Duc ai (pi. Kamaraga): su ham muon, thich thu cua 5 giac quan (Mat-Tai-Mui-Luoi-Than) vao 5 đoi tuong tiep xuc (canh vat- am thanh- mui huong- nem vi- su xuc cham). Vi du nhu su ham thich cua mat đoi voi cac canh đep, vat đep, nhung nguoi co ngoai hinh kha ai...; su ham thich cua tai đoi voi cac am thanh de chiu nhu loi khen, tieng noi diu dang em tai, am nhac, nhac cu...; su ham thich cua mui đoi voi cac mui thom, nuoc hoa,..; su ham thich cua luoi đoi voi cac gia vi, mon an ngon, đo uong tot; su ham thich cua co the đoi voi cac khoai lac xuc cham...
5. San han (pi. Patigha): cac trang thai tam ly mang tinh tieu cuc nhu phan no, tuc gian, kho chiu, hiem han, so hai, lo au.
6. Sac ai (pi. Ruparaga): su tham luyen cua tam đoi voi cac coi troi thuoc thien sac gioi, nguyen nhan la do chap thu vao cac trang thai thanh tinh, yen tinh, an lac... do cac coi troi nay đem lai.
7. Vo sac ai (oi. Aruparaga): su tham luyen cua tam đoi voi cac coi troi thuoc thien vo sac gioi tuc Khong Vo Bien Xu, Thuc Vo Bien Xu, Vo So Huu Xu, Phi Tuong Phi Phi Tuong Xu. Nguyen nhan la do chap thu vao cac trang thai thanh tinh, yen tinh, an lac... do cac coi troi nay đem lai.
8. Nga man (pi. Mana): long đo ki, hon thua. Vi du nhu trinh đo minh bang nguoi khac nhung lai tu cao rang minh hon ho, hoac minh thua kem nhung lai cho rang bang nguoi. Hoac luc nao cung khinh thuong, che bai nguoi khac, tu cho minh la gioi nhat, hay nhat. Hoac chua chung đac ma noi minh chung đac, pham phu nhung lai mao nhan minh la bac Thanh...
9. Trao cu vi te (pi. Uddhacca): trang thai tam phong dat, chao đao, lang xang, tan loan, nghi ngoi lung tung nhu con khi hay leo treo, nhay nhot, khong co su chu tam, tinh giac, chanh niem.
10. Si me (pi. Avijja): su vo minh, tam toi, khong hieu biet ve chan ly, chanh phap. Khong hieu ro ve Kho, nguyen nhan cua Kho, su diet Kho va con đuong Bat Chanh Đao đua đen diet kho.


= Đac trung cua vi A-la-han =

Khi mot nguoi đat đuoc qua vi A-la-han, Chanh tri khoi len, vi ay tu thay ro, biet ro, hieu ro minh đa hoan toan giai thoat khoi moi phien nao, lau hoac ma khong can bat ky ai phai chi điem, xac nhan. Giong nhu mot nguoi uong nuoc, nuoc nong hay lanh nguoi ay đeu biet ro rang. Nhu trong bai kinh Sau Thanh Tinh (Chabbisodhana sutta) mo ta ve su giai thoat va Chanh tri cua mot vi A-la-han nhu sau:

"Vi ay biet nhu that: 'Ðay la kho', biet nhu that: 'Ðay la nguyen nhan cua kho', biet nhu that: 'Ðay la kho diet', biet nhu that: 'Ðay la con đuong đua đen kho diet', biet nhu that: 'Ðay la nhung lau hoac', biet nhu that: 'Ðay la nguyen nhan cua lau hoac', biet nhu that: 'Ðay la cac lau hoac đuoc đoan tru', biet nhu that: 'Ðay la con đuong đua đen cac lau hoac đuoc diet tru'. Vi ay nho biet nhu vay, nho thay nhu vay, tam cua Vi ay thoat khoi duc lau, thoat khoi huu lau, thoat khoi vo minh lau. Ðoi voi tu than đa giai thoat nhu vay, vi ay khoi len su hieu biet: 'Ta đa giai thoat'. Vi ay biet: 'Sanh đa tan, Pham hanh đa thanh, viec can lam đa lam, khong con tro lui trang thai nay nua'."
Vi thanh A-la-han con đuoc goi la vi thanh Vo hoc, boi vi cac ngai đa hoan thanh cong viec tu tap cua minh, đa lam xong muc đich toi thuong cua mot nguoi xuat gia tu tap la Niet Ban giai thoat, cac ngai khong con can phai tu tap, đoan tru phien nao hay lam gi them nua. Con cac bac thanh thap hon Du Luu, Nhat Lai, Bat Hoan đuoc goi la vi thanh Huu hoc, boi vi cac ngai chua đat đen chang cuoi cua con đuong giai thoat, con phai hoc hoi, tu tap.

"Lai nua, nay cac Ty-kheo, co Ty-kheo la bac A-la-han, cac lau hoac đa tan, tu hanh thanh man, cac viec nen lam đa lam, đa đat ganh nang xuong, đa thanh đat ly tuong, đa tan tru huu kiet su, chanh tri giai thoat."
Vi cac bac A-la-han la nhung vi đa vien man, thanh tuu tron ven, hoan hao ve con đuong tu tap Gioi-Đinh-Tue nen than hanh (hanh vi), khau hanh (loi noi), y hanh (suy nghi) đeu thuan tuy thanh tinh, trong sach. Ve than hanh, cac ngai khong bao gio co nhung hanh vi xau nhu sat sinh, trom cap, ta dam hay thuc hien nhung hanh vi khong đep, khong phu hop ve mat đao đuc. Ve khau hanh, cac ngai khong noi nhung loi noi khong đung đan nhu noi doi, noi chia re, noi loi đoc ac, xuc pham hay lang ma ke khac, cac ngai cung khong noi nhung chuyen phu phiem, vo ich. Cac ngai chi noi, thuyet nhung đieu lien he đen Chanh Phap, giai thoat, tu tap đoi song Pham hanh. Ve y hanh, cac ngai khong con nhung y niem tham-san-si me đien đao giong nhu chung sinh; cac ngai khong con nhung vong tuong, luu luyen ve duc vong, khong con tam ham thich đoi voi cac khoai lac, cam giac sung suong, de chiu.Cac ngai cung khong con nhung suy nghi ve hai minh, hai nguoi. Khi gap cac kho canh, cac ngai cung khong khoi len cam giac kho chiu, tuc gian.
Mot vi A-la-han that su thi khong con bi tam gio (Bat phong; đuoc, mat, vinh, nhuc, khen, che, vui, kho) chi phoi. Boi cac ngai đa truc nhan, thay ro tinh chat bien đoi, sinh diet khong ngung (Vo thuong) va bat toai nguyen, khong nhu y (kho) cua tat ca moi su vat, hien tuong tren đoi.
Cung giong nhu nhung nguoi binh thuong, cac vi A-la-han van co nhung hoat đong nhu đi, đung, nam, ngoi, an, uong, ngu nghi, đai, tieu tien,.. nhu nguoi đoi. Tuy nhien, khac biet giua cac vi A-la-han voi nguoi pham đo la cac ngai khi lam viec lam gi, noi gi cung đeu co su chanh niem, tinh giac cao đo, tu luc thuc cho đen khi ngu cac ngai cung đeu duy tri su Chanh Niem lien tuc.
Mot vi đac qua A-la-han khi chua het tuoi tho, van con song duoi than Ngu Uan đuoc goi la Huu Du Niet Ban. Tuc la ngai van con phai chiu nhung đinh luat tu nhien nhu thoi tiet, đau nhuc, benh tat, hay cac kho chiu ve than the. Hoac cac ngai cung co the phai chiu đung cac qua bao ac chinh mui do hanh vi bat thien trong qua khu. Vi du nhu Đuc phat bi nhuc đau trong ba ngay do trong tien kiep qua khu ngai tung go đau mot con ca, hay truoc khi nhap Niet Ban ngai bi benh kiet-ly. Hoac truong lao Muc-Kien-Lien trong đoi qua khu rat lau tung pham nghiep giet cha me, nen truoc khi ngai vien tich, nghiep nay tro qua va ngai bi ngoai đao hanh hung. Tuy bi cac benh tat, đau nhoi ve than chi phoi, nhung Đuc Phat va cac vi A-la-han khong con bi dinh mac vao no. Cac ngai khong vi benh tat, đau đon ma khoi tam bat thien nhu san- kho chiu, tuc gian, tham- mong muon mau het benh, mong muon đung bi benh, si-khong co su hieu biet đung đan ve ban chat cua con đau. Khi vi A-la-han het tho mang, nhap Đai Bat Niet ban (Vo Du Niet Ban) thi vinh vien khong con tai sinh tro lai vao bat ky canh gioi, sanh thu nao; va cung khong con bi than Ngu uan chi phoi.
Cac vi A-la-han co the co cac nang luc than thong nhu Tam Minh, Luc Thong. Tuy nhien, cac ngai khong bao gio pho truong, hay bieu dien nhung kha nang đo truoc mat quan chung đe co đuoc danh tieng, anh huong, hay nham muc đich keu goi nguoi khac theo đao Phat. Boi vi, than thong du co ve phi pham, gay to mo đoi voi nhieu nguoi nhu thuc te no khong giup ich cho chung sinh thay ra chan ly, thoat khoi kho đau, phien đuoc. Nguoc lai, viec dinh mac, tham luyen đoi voi cac trang thai than thong la mot can tro cho viec tu tap giac ngo. Hon nua, đao Phat la đao tri tue, đen đe ma thay, chu khong phai tin tuong mot cach mu quang, me tin. Nhu trong Kinh Kalama, Đuc phat đa giang day ro ve 10 đieu cho voi tin, ngai khuyen chung sinh khong nen voi tin loi noi bat ky ai, du la chinh ngai, cac vi đao su, hay bat ky ai. Ma chi khi nao đa hieu ro va thuc hanh Phat Phap, xac chung đuoc loi ich, thiet thuc do Chanh Phap đem lai thi moi nen tin đao, đo con goi la chanh tin (niem tin đung đan).
Cuoi cung, ngoai chinh nhung nguoi đa that su chung A-la-han va tu tuyen bo ve Chanh tri giai thoat cua minh thi chi co Đuc phat moi co đu tri tue, kha nang đe tuyen bo mot nguoi chung qua hay chua, nguoi ay chung qua gi, Tu-đa-hoan, Tu-đa-ham, A-na-ham, hay A-la-han. Ngay ca cac vi A-la-han thuong thu nhu ngai Xa-Loi-Phat, Muc-Kien Lien cung khong tuy tien phan đoan, hay đua ra nhan đinh ve qua vi tu chung cua nguoi khac.


= Cac hang nguoi co kha nang chung đao =
Theo Kinh Tang Chi Bo va Kinh Na-Tien Van Đap thi co 15 loai chung sinh khong the chung đac bat ky qua vi gi trong Tu Thanh Qua la: suc sinh; loai khan-na-la (Kinnara); cac loai rong (Naga); nga quy; nguoi co ta kien; tre chua đu bay tuoi; nguoi pham toi ac thuoc nhom toi ngu nghich (giet cha, giet me, giet A-la-han, lam chay mau than Phat, chia re tang đoan); nhung nguoi gia mao tang ni (trom tang tuong); nhung nguoi tuy la Ty kheo nhung lai hanh theo ngoai đao; nguoi ham hiep ty khuu ni; ty khuu pham toi tang tan nhung khong tho lanh hinh phat; nguoi ban nam ban nu; nguoi co hai bo phan sinh duc.
Cung theo Kinh Na-Tien Van Đap thi ngoai cac vi Ty kheo, Ty kheo ni thi cac vi cu si, nguoi tai gia cung co kha nang chung qua A-la-han. Tuy nhien khi sau khi đac qua vi nay phai đi tim mot vi thay Ty kheo gan tru xu cua minh đe thuc hien viec xuat gia, cham nhat la truoc khi mat troi lan, mot so ban luan khac noi la 7 ngay, neu khong thi vi cu si ay phai nhap Niet-ban. Ly giai ve đieu nay la pham mao, gioi hanh cua đoi song cu si kha han che, eo hep va khong phu hop voi qua vi A-la-han, chi co pham hanh, tuong mao cua nguoi xuat gia moi phu hop voi qua vi nay. Vi du nhu mot nguoi bao tu nho chi co the chua it đo an ma an nhieu qua se bi boi thuc. Đieu nay đuoc minh chung o trong cac bai kinh Nikaya, co nhieu vi ngoai đao, cu si nam nu sau khi nghe Đuc phat thuyet phap đuoc chung qua A-la-han va Đuc phat đa cho ho xuat gia tro thanh Ty kheo ngay trong ngay đo. Đien hinh nhu sau khi nghe Đuc Phat thuyet bai kinh Lua Chay (Aditta-pariyaya Sutta) thi 1000 vi đao si thuoc phai tho lua (Bai hoa giao) đa chung đat chanh tri, tro thanh cac vi A-la-han va Đuc phat đa cho ho xuat gia, tho gioi cu tuc bang cach goi: "Thien lai ty kheo!" (Ehibhikkhu upasampada).


Con đuong tu tap Con đuong tu tap can ban đe đat đuoc bat ky qua vi nao trong Tu Thanh Qua đeu la nho Gioi-Đinh-Tue. Mot nguoi đac đuoc qua Du Luu (Tu-đa-hoan), Nhat Lai (Tu-đa-ham) la thanh tuu tron ve gioi, mot phan ve đinh, mot phan ve tue. Qua vi Bat Hoan (A-na-ham) la nho thanh tuu tron ven ve gioi, tron ven ve đinh va mot phan ve tue. Va cuoi cung, qua vi A-la-han la nho thanh tuu tron ven ve gioi, đinh va tue.

Kinh Đai Bat Niet Ban (Mahaparinibbana sutta), Đuc phat mo ta ve loi ich cua viec thuc tap Gioi-Đinh-Tue nhu sau:"Ðay la Gioi, đay la Ðinh, đay la Tue. Ðinh cung tu voi Gioi se đua đen qua vi lon, loi ich lon. Tue cung tu voi Ðinh se đua đen qua vi lon, loi ich lon. Tam cung tu voi Tue se đua đen giai thoat hoan toan cac mon lau hoac tuc la duc lau, huu lau (tri kien lau), vo minh lau." Neu phan tich Gioi-Đinh-Tue theo phuong dien Bat Chanh Đao, thi Gioi thuoc ve Chanh Ngu, Chanh Nghiep va Chanh Mang, Đinh thuoc ve Chanh Tinh Tan, Chanh Niem, Chanh Đinh, Tue thuoc ve Chanh Kien va Chanh Tu Duy.


= Gioi =
Gioi la nen tang quan trong nhat trong viec tu tap giai thoat, mot nguoi thieu gioi thi khong the thanh tuu đuoc bat ky đao qua nao. Muc đich cua viec giu cac đieu gioi la đe nham lam cho than hanh, khau hanh cua hanh gia đuoc trong sach. Chi khi nao than, khau cua hanh gia đuoc trong sach roi thi vi ay moi co the phat trien con đuong tu tap cua minh len Đinh va Tue đuoc. Ngoai ra, viec giu gioi cung nham tranh nhung tam bat thien nhu long lo lang bat an, tiec noi, hay nhung đau kho vi tao nghiep ac khoi len trong tam vi hanh gia ma gay can tro đen su tu tap Thien cua vi ay. Neu hanh gia giu gioi tot đep thi long vi ay se đuoc thanh than, tu tin, an lac.
Trong Kinh Na-Tien Van Đap, khi vua Mi-lan-đa hoi ve cac thien phap, truong lao Na-tien đa tra loi đai y nhu sau: "Thien phap thi rat nhieu, nhung Gioi moi chinh la nen tang đe cac thien phap nay no, tang truong. Gioi la noi vung tru, nay no, tang truong cua cac thien phap nhu Ngu Can, Ngu Luc, That Giac Chi, Tu Niem Xu, Tu Chanh Can, Tu Than Tuc, Tu Thien, Bat Giai Thoat...", "Vi du nhu đat la noi ma cac hot giong nay mam va lon len, đat la noi ma cac loai cu co the nut mong đam nhanh đam cay. Cung the ay, Gioi la noi nay mam, tang truong cua Ngu Can la tin, tan, niem, đinh, tue... cung nhung thien phap khac." Qua cau tra loi tren, ta co the thay tam quan trong cua gioi luat đoi voi su chung đac đao qua.
Trong Kinh Tang Chi Bo, Đuc Phat co liet ke ra 5 loi ich cua viec thuc hanh gioi nhu sau: 1. Nho giu gioi, tai san, cua cai đuoc giu vung va tang truong do khong phung phi, phong dat; 2. Khi đen nhung hoi chung, noi đong nguoi, long đuoc tu tin, can đam; 3. Tieng lanh la nguoi co giu gioi, đuc hanh đuoc đon xa; 4. Khi lam chung than tam đuoc yen on, tinh tao, nhe nhang, khong sau kho; 5. Sau khi chet co co hoi tai sinh len cac coi chu thien hoac tro lai lam nguoi sung suong, cao quy. Nhu vay, gioi vua đong vai tro quan trong trong viec ren luyen con nguoi tro thanh nhung nguoi co đao đuc, phuoc bau, vua la nen tang cua con đuong đen Niet Ban giai thoat.
Cac đieu hoc gioi can ban nhat danh cho tat ca cac tang ni, cu si, phat tu la: Khong sat sinh, khong ta dam, khong trom cap, tu bo ta mang (cac nganh nghe phi phap), khong noi lao, khong noi hai luoi, khong noi loi đoc ac, khong noi loi phu phiem, khong uong ruou hay su dung cac chat gay nghien. Tuy nhien, tuy vao cac vai tro nhu cu si, sa di, hay Ty kheo, Ty kheo ni ma so gioi co su it, nhieu khac nhau. Đoi voi cac vi cu si, Đuc phat chi yeu cau ho co gang giu 5 gioi hoac 8 gioi, trong khi cac vi sa di la 10 gioi, đoi voi Ty Kheo tang thi nhieu hon la 227 gioi va Ty kheo ni la 311 (theo truyen thong PG Nguyen thuy).
Ngoai cac đieu hoc gioi ke tren thi mot so loai gioi nhu Gioi Ho tri cac can, Gioi tiet đo trong an uong, Gioi chanh niem tinh giac cung rat quan trong trong viec ho tro cho hanh gia trong su tu tap đoan tru cac phien nao.
Gioi ho tri cac can la vi hanh gia luon luon can trong phong ho 6 can (mat, tai, mui, luoi, than, y) cua minh, khong đe cho chung chay theo, dinh mac vao 6 tran (hinh sac, am thanh, mui, vi, xuc cham, cac phap) ma khien cho tham, san, si khoi len.
Gioi chanh niem tinh giac la khi lam bat ky viec gi, hanh gia đeu co su chanh niem, tinh giac, chu tam quan sat, theo doi. Nhu khi đi, đung, nam, ngoi hanh gia tinh giac biet minh đang đi, đung, nam, ngoi. Khi an, uong, nhai, nem tinh giac, chanh niem ve su an, uong, nhai nem. Bat ky cac hoat đong khac du lon hay nho cung đeu tinh giac chanh niem nhu vay.
Gioi tiet đo trong an uong la khi hanh gia dung cac thuc pham, nuoc uong. Vi ay tam niem, ghi nho rang minh su dung cac vat thuc nay la đe nuoi duong sinh mang, đe co suc khoe tot ho tro cho viec tu tap pham hanh. Chu khong phai su dung chung vi đam me, tham đam hay đe trang suc, lam đep. Nho nhu vay, vi ay se tru bo đuoc tam tham ai đoi voi cac mon an, vat thuc.


= Đinh =
Đinh hieu can ban la su chu tam, huong tam đen mot đoi tuong nao đo đe lam cho tam tro nen an chi, vang lang. Khi đo, cac trien cai khac bi ap đao, tam cam thay an lac, de chiu. Truoc khi Đuc Phat xuat hien, Thien Đinh đa co mat o cac ton giao An Đo va đuoc cac tu si cac ton giao đo chu truong tu tap pho bien. Tuy nhien, Đuc Phat khong chu truong Thien Đinh boi vi Thien Đinh khong đua đen diet tru phien nao, su giai thoat Niet ban, khong giup hanh gia kham pha, thay ro đuoc chan ly, hay ban chat cua cac phap nhu trong Thien Minh Sat. Thanh tuu cao nhat ma mot nguoi co the đat đuoc thong qua Thien Đinh la cac nang luc than thong va cuoc song chu thien o cac coi Troi Sac gioi hoac Vo Sac gioi sau khi chet.
Mac du Đuc Phat khong chu truong Thien Đinh nhung ngai van đua Thien Đinh vao trong loi giang day cua minh nhu phuong tien ho tro cho viec tu tap Thien Minh Sat cua cac hanh gia. Đau tien, hanh gia chu tam vao cac đe muc thien đinh hay đi vao cac trang thai thien đinh đe lam cho tam minh đuoc trong sang, an on, thoai mai. Sau đo hanh gia xuat khoi thien đinh va tien hanh tham sat, quan chieu su sinh diet, trang thai Kho-Vo thuong-Vo nga cua cac phap. Nho nen tang an lac, thanh tinh cua Thien đinh, hanh gia se quan chieu, thay ro cac đoi tuong Minh Sat hon.
Theo bo Thanh Tinh Đao liet ke, thi co khoang 40 muoi đe muc thien đinh. Gom co 10 đe muc kasina (đat, nuoc, lua, gio, xanh, vang, đo, trang, hu khong, anh sang), 10 đe muc tu thi (cac trang thai bien hoai cua xac chet), 10 đe muc tuong niem (Niem an Phat, Phap, Tang, Gioi, Bo Thi, Thien, Tich Tinh, Chet, Hoi Tho, Niem 32 the truoc), 4 đe muc ve Tu, Bi, Hy, Xa, 4 đe muc ve thien vo sac gioi (Khong Vo Bien Xu, Thuc Vo Bien Xu, Vo So Huu Xu, Phi Tuong Phi Phi Tuong xu ), đe muc ve phan tich tu đai, đe muc quan vat thuc bat tinh.
Khi bat đau tu tap Thien Đinh, hanh gia nen chon mot đe muc phu hop voi can co cua minh, hoc hieu that ky roi moi nen bat đau thuc hanh. Theo cac ban chu giai, thi 10 đe muc tu thi, 1 đe muc ve niem 32 the truoc thich hop cho nhung nguoi nang ve tam tham ai; 4 đe muc Tu, Bi, Hy, Xa va 4 đe muc Kasina (xanh, vang, đo, trang) thich hop cho nhung nguoi nang ve tam san han; nhung nguoi co tam si me, bi hon tram chi phoi thi phu hop voi đe muc hoi tho, anh sang; đe muc hoi tho thich hop cho nhung nguoi co tam thuong bi dao đong, nghi ngoi lang xang. Nhung nguoi nang ve niem tin thi nen thuc hanh 6 đe muc niem (Phat, Phap, Tang, Gioi, Bo thi, Thien). Nguoi nang ve tri tue, tu duy thi phu hop voi đe muc niem su chet, niem Niet Ban, quan vat thuc bat tinh va Phan tich tu đai. Nhin chung, 10 đe muc kasina va đe muc hoi tho thich hop voi tat ca cac loai can tanh.
Dua theo muc đo nong hay can ma hanh gia an tru, đi sau vao cac trang thai Thien Đinh thi chia lam 3 loai Đinh:

Sat-na đinh: Trang thai đinh tam chi keo dai chop nhoang trong mot sat-na. Đoi voi nhung vi hanh gia chi tu tap thuan tuy ve Thien Minh Sat ma khong thong qua phuong tien ho tro la Thien Đinh thi vi ay van co sat-na đinh, do su an tru, quan sat, nhat tam vao cac đoi tuong Minh Sat trong Than, Tho, Tam, Phap.
Can đinh: Trang thai đinh nay gan giong voi so thien, cung co cac chi thien nhu Tam (Huong Tam), Tu (quan sat), Hy, Lac, Nhat Tam. Giong nhu An chi đinh, Can đinh cung co kha nang đe nen 5 trien cai va khien cho tam đuoc an lac, thoai mai. Tuy nhien, trang thai đinh nay khong keo dai đuoc lau nhu An chi đinh do su phuc tap cua đe muc thien ma hanh gia thuc tap.
An chi đinh: Trang thai đinh kien co, an tru vung chac tren đe muc. O trang thai nay, hanh gia co the hanh thien va duy tri trang thai đinh tam trong nhieu ngay. Gom co cac bac Thien đinh thuoc Sac gioi va Vo sac gioi đi tu thap đen cao la So thien, Nhi Thien, Tam Thien, Tu Thien, Khong Vo Bien Xu, Thuc Vo Bien Xu, Vo So Huu Xu, Phi Tuong Phi Phi Tuong Xu. Hanh gia tien len cac bac thien cao hon bang cac loai bo dan cac chi thien trong truong hop Thien Sac gioi, va tac y đen đe muc đoi voi Thien Vo Sac gioi.
Đoi voi 8 đe muc tuy niem (Phat, Phap, Gioi, Thi, Thien, Su Chet, Tich Tinh) va hai đe muc quan vat thuc bat tinh, phan tich tu đai thi hanh gia chi co the đat đuoc can đinh do nhung đe muc nay con ngon ngu va tu duy nen khong the vao So Thien. 10 đe muc tu thi va 1 đe muc 32 the truoc chi giup hanh gia đat đuoc so thien, khong the sau hon vi nhung đe muc nay đoi hoi phai duy tri tam va tu. Ba đe muc Tu, Bi va Hy chi co the giup hanh gia chung tu so thien đen tam thien ma thoi, đe muc Xa co the giup hanh gia đat đuoc Tu Thien sau khi đa đat đuoc Tam Thien nho 1 trong cac đe muc Tu, Bi, Hy. 10 đe muc Kasina va 1 đe muc hoi tho co the giup hanh gia đat đuoc tu so thien đen tu thien. Đe muc "khong vo bien xu" (hu khong la vo bien) chi giup hanh gia chung đuoc Thien Khong Vo Bien xu sau khi hanh gia đa đat đuoc Tu Thien. Đe muc "thuc vo bien xu" (thuc la vo bien) chi giup hanh gia chung đuoc Thien Thuc Vo Bien Xu sau khi đa đat đuoc bac Thien Khong Vo Bien Xu. Đe muc "vo so huu xu" (khong co gi ca) chi giup hanh gia chung đuoc thien Vo so huu xu sau khi đa đat đuoc Thien Thuc Vo Bien Xu. Đe muc "phi tuong phi phi tuong xu" (vang lang, vi te) chi giup hanh gia chung đuoc Thien phi tuong phi phi tuong xu sau khi hanh gia đa đat đuoc Thien Vo So Huu Xu.
Cac trang thai Thien Đinh cung co the bi mat đi neu hanh gia khong co su tu tap, hanh thien, trau doi thuong xuyen. Hoac khi hanh gia phong dat hay khoi len cac tam tham, san, si cung co the lam cho trang thai nay bi mat đi. Khi đat đuoc tu tu thien tro len, hanh gia se co the co cac nang luc than thong nhu Bien Hoa Thong, Tha Tam Thong, Thien Nhan Thong, Tuc menh thong. Neu hanh gia duy tri đuoc mot trong cac cap đo Thien đinh nhu Can đinh,So Thien, Nhi Thien..., Phi tuong Phi phi tuong xu cho đen khi lam chung, thi vi ay se đuoc tai sinh vao cac coi troi duc gioi (đoi voi can đinh), sac gioi hoac vo sac gioi tuong ung voi cap bac Thien đinh ma minh đat đuoc.
Điem luu y quan trong khi thuc tap thien đinh la hanh gia phai luon ghi nho rang muc đich cua viec thuc tap Thien Đinh la đe lam cho tam đuoc đinh tinh, thanh tinh đe ho tro cho Thien Quan. Va thien đinh chi la đang o giua đuong trong lo trinh tu tap giai thoat chu chua phai la su giai thoat, đich đen cuoi cung. Neu hanh gia dinh mac, ham thich, say me trong cac trang thai an lac, yen binh hay cac nang luc than thong do Thien đinh mang lai ma khong chiu co gang tu tap tiep thi đo se chi la rao can cho su tu tap giai thoat va lam tang len vo minh, tham ai noi hanh gia ma thoi.


= Tue =
Vipassana (thien minh sat) hay con goi la Tu Niem Xu la phuong phap Thien do chinh Đuc Phat chung ngo va giang day trong suot cuoc đoi giao hoa cua minh. Thong qua phuong phap nay, khong it vi Ty-kheo, cu si duoi thoi Đuc phat con tai the va sau đo đa tro thanh nhung bac thanh huu hoc, vo hoc. Muc đich cua viec thuc tap Thien Minh Sat la nham giup cho hanh gia tu minh tue tri (thay ro) tinh chat, trang thai cua tat ca cac phap theo đung nhu that nhung gi ma chung đang dien ra.

"Nay cac Ty-kheo, đay la con đuong đoc nhat đua đen thanh tinh cho chung sanh, vuot khoi sau nao, diet tru kho uu, thanh tuu chanh tri, chung ngo Niet-ban. Ðo la Bon Niem xu." 
Ve can ban, khi thuc hanh thien quan nay, hanh gia chuyen tam quan sat, theo doi su sinh diet, bien đoi cua Danh-sac (co the vat ly va trang thai tam ly) hoac dung tri quan chieu, phan tich ve ban chat o nhiem, bat tinh cua co the. Dan dan hanh gia se phat sinh tri tue đung đan va thay biet ro rang rang moi thu tren the gian nay chi la tam bo, khong co gi đe cho minh luu luyen hay tham đam ca.
Mot so bai kinh can ban đe cap đen Thien quan Vipasssana trong Tam tang Pali co the ke đen nhu Kinh Đai Niem Xu (Mahasatipatthana sutta) thuoc Truong bo Kinh, Kinh Niem Xu (Satipatthana sutta), Kinh Than Hanh Niem (Kayagatasati sutta), Kinh Quan Niem Hoi Tho (Anapanasati sutta) thuoc Trung bo kinh...
Trong Kinh Đai niem xu (Mahasatipatthana sutta), Đuc phat liet ke ra rat nhieu đe muc thien quan, gom chung lai la bon đoi tuong: Than (cac hoat đong cua co the), Tho (cam giac), Tam (suy nghi), Phap (cac phap so). Đay la bon đoi tuong ma nguoi tu tap can phai chuyen tam tu tap, an tru tam trong đo.

Quan Than: 6 đe muc quan than la: 1. Hanh gia chu tam theo doi, quan sat hoi tho ra vao; 2. hoac chu tam theo doi, quan sat tu oai nghi (đi, đung, nam, ngoi); 3.hoac chanh niem tinh giac ve moi hoat đong cua co the; 4. hoac phan tich su o nhiem, bat tinh cua 32 phan co the; 5. hoac phan tich ve cac yeu to hop thanh co the la đat, nuoc, lua, gio (tu đai); 6. hoac quan sat cac trang thai phan huy, bien đoi cua xac chet.
Quan Tho: Hanh gia chu tam theo doi, quan sat sat su sinh khoi (su xuat hien) va su đoan diet (su bien mat) cua cac loai cam giac lien he đen than va tam nhu cam giac de chiu (lac tho), kho chiu (kho tho), trung tinh (bat kho bat lac tho).
Quan Tam: Hanh gia chu tam theo doi, quan sat su sinh khoi va đoan diet cua cac loai tam thien nhu tam khong tham, khong san, khong si, tam thien đinh, tam giai thoat... va cac loai tam bat thien nhu tham, san, si, hon tram, tan loan, nghi ngo...
Quan Phap: 5 đe muc quan phap la: 1. Hanh gia chu tam theo doi, quan sat su sinh khoi va su đoan diet cua nam trien cai; 2. hoac chu tam theo doi, quan sat su sinh khoi va đoan diet cua Ngu Uan; 3. hoac chu tam theo doi, quan sat su sinh khoi va đoan diet cua sau noi ngoai xu; 4. hoac chu tam theo doi, quan sat bay giac chi; 5. hoac chu tam theo doi, quan sat ve Tu Thanh Đe.
O đay, so di co nhieu đe muc thien quan nhu vay la do co su khac biet ve can co giua cac hang nguoi. vi du nhu co nguoi tam ly nang ve tham ai hoac nang ve san han, ta kien,... Va Đuc phat đua ra nhieu đe muc nhu vay la đe thich hop voi tung can co rieng, ai can co phu hop voi đe muc nao thuc hanh đe muc đo. Khi thuc hanh, hanh gia chon mot đe muc bat ky trong cac đe muc tren ma phu hop theo khuynh huong tam ly, so thich ca nhan cua minh.
Theo huong dan tu mot so ban chu giai thi quan Than phu hop voi hanh gia thuoc ve tanh tham ai co tri tue yeu, quan Tho phu hop voi hanh gia thuoc ve tanh tham ai co tri tue manh, quan Tam phu hop voi hanh gia tanh ta kien co tri tue kem, quan Phap phu hop voi hanh qua tanh ta kien co tri tue manh. Đieu quan trong can luu y o đay la khi quan than hoac quan tho... thi mot nguoi van khong loai tru ba tuy quan con lai. Khac nhau nam o cho su nhan manh, tinh chat vuot troi hay thien huong ma thoi.
Du thuc hanh theo bat ky đe muc nao, thi điem quan trong nhat van la viec quan sat tinh chat sinh-diet noi cac đoi tuong va hieu ro ve trang thai Vo thuong-Kho-Vo nga noi chung. Vi chi khi nao thay biet đuoc nhu vay thi hanh gia moi co the thuc su tro nen nham chan, buong xa đoi voi ai duc va huong tam đen chanh tri, Niet ban giai thoat. Nhu đung lo trinh tu tap ma Đuc phat đua ra la: "nhat huong nham chan, ly tham, đoan diet, thang tri, chung ngo, niet ban". O đay, khi mot nguoi thay đuoc su sinh va diet cua cac phap thi vi ay se đoan tru đuoc cac quan niem, hieu biet sai lam ve than kien, tu nga. Khi thay đuoc tinh chat vo thuong, mot nguoi đoan tru đuoc chap thu rang moi thu la thuong con, mai mai, lau dai va vi ay thay biet đung đan rang moi thu tren the gian du tot hay xau, yeu hay ghet... đeu se bi hoai diet, bien đoi. Khi thay đuoc tinh chat Kho, mot nguoi se thay biet đung đan rang moi thu dien ra mot cach tu nhien chu khong theo nhu nhung gi chung ta mong muon, va cang ham muon, chap thu nhieu thi se cang kho đau. Khi thay đuoc tinh chat Vo nga, mot nguoi se hieu rang do cai nay co nen cai kia co, do cai nay diet nen cai kia diet va đoan tru đuoc ao tuong ve ban nga, "toi la", vi ay khong con chap truoc rang than the, suy nghi nay hay moi thu la cua minh, thuoc ve minh nua.

"Nhu vay, vi ay song quan than tren noi than hay song quan than tren ngoai than; hay song quan than tren ca noi than, ngoai than; hay vi ay song quan tanh sanh khoi tren than; hay song quan tanh diet tan tren than; hay song quan tanh sanh diet tren than. "Co than đay", vi ay an tru chanh niem nhu vay, voi hy vong huong đen chanh tri, chanh niem. Va vi ay khong nuong tua, khong chap truoc vat gi tren đoi. Nay cac Ty-kheo, nhu vay la Ty-kheo song quan than tren than."


= Đao qua =
Sau qua trinh no luc tu tap theo đung lo trinh gioi-đinh-tue nhu vay, tuy vao nang luc hanh gia co the đat đen mot trong cac qua vi giai thoat thuoc Tu Thanh Qua. Đau tien la so qua Tu-đa-hoan, hanh gia đoan tru đuoc ba kiet su đau tien la than kien, hoai nghi va gioi cam thu, vi ay coi nhu đa nhap vao dong Thanh, vinh vien khong con tai sinh vao cac ac đao (đia nguc, nga quy, suc sinh, atula), chi con tai sinh lai vao coi nguoi, chu thien toi đa 7 lan truoc khi đat đen Niet-ban giai thoat. Tiep theo la nhi qua Tu-đa-ham, hanh gia lam yeu ot them hai kiet su la tham duc va san han, khi đo tham duc va san han chi con trong cac suy nghi vi te chu khong con bieu hien ra ben ngoai hanh đong va loi noi nua; vi tu-đa-ham chi con tai sinh tro lai toi đa 1 lan trong coi nguoi hoac coi chu thien truoc khi đat đen Niet-ban giai thoat. Ke đen la tam qua A-na-ham, hanh gia đoan tru them hai kiet su la tham duc va san han, sau khi het tuoi tho o coi nguoi, hanh gia hoa sinh len coi troi Ngu Tinh Cu Thien roi tu tap chung qua A-la-han va nhap Niet-ban o đo. Cuoi cung la tu qua A-la-han, ngoai nam kiet su tren, hanh gia đoan tru them nam kiet su nua la sac ai, vo sac ai, nga man, trao cu vi te va si me; sau khi het tuoi tho, vi A-la-han nhap Vo du Niet ban, vinh vien khong con tai sinh tro lai trong bat ky canh gioi nao.
Cung noi them, o đay, su chung qua cua cac vi hanh gia co su nhanh cham khac nhau tuy vao phuoc bau, nang luc, tri tue, su tu tap, phien nao it hay nhieu cua ban than vi ay chu khong phai ai chung qua cung giong nhau. Vi du co vi thi tu tap, chung đac dan dan tu so qua đen nhi qua, roi len tam qua, đen tu qua. Co vi khac thi đau tien chung đac tam qua roi tu tap tiep va chung đac tu qua. Co vi thi tu tap, giac ngo va chung luon qua A-la-han ma khong đi qua cac giai đoan so qua, nhi qua, tam qua.


Phan loai Ve can ban, tat ca chu vi A-la-han đeu la bac Lau Tan. Tuc la cac Ngai đa đoan tru hoan toan 10 kiet su, khong con du sot bat ky phien nao nao du la vi te o trong tam. Vo minh va Tham ai von la nhan to can ban đua đen luan hoi tai sinh đa bi cat đut sach. Tuy nhien, do mot so khac biet ve trinh đo, so hoc, thien huong, so đac... nen khi đat đuoc đao qua cac ngai se co nhung nang luc đac biet khac nhau. O đay chia ra 4 hang A-La Han:
1. Thuan quan A-la-han (pi. Sukkhavipassako): Tuc la nhung vi A-la-han chi tu tap thuan tuy ve Thien quan Minh Sat, Tu Niem Xu. Do thien quan thay ro su đuoc sinh diet cua cac phap huu vi, thay ro trang thai chung cua cac phap la Kho-Vo thuong-Vo nga nen cac ngai chung đao. Ve so đac, cac ngai chi la bac lau tan, kho sach phien nao do tue quan chu khong co bat ky nang luc than thong gi đac biet.
2. Tam minh A-la-han (pi. Tevijjo): Tuc la nhung vi khi đat đao, ngoai Lau tan minh cac ngai con co them cac nang luc khac nhu Tuc mang minh (tri nho lai đuoc cac kiep song qua khu cua minh tu 1 đen vo so kiep voi cac net đai cuong va chi tiet), Sinh tu minh (tri thay đuoc su song chet va tai sinh cua tat ca chung sinh. Vi ay thay ro cac chung sinh A,B,C,... do tao nghiep ac ve than, khau, y, theo ta kien, phi bac cac bac thanh nen bi đoa vao đia nguc, ac thu, đoa xu. Vi ay cung thay ro cac chung sinh D,E,F... do tao nghiep thien ve than, khau, y, co chanh kien, ton kinh cac bac thanh nen sau khi than hoai mang chung đuoc sinh len thien gioi, thien thu, loai nguoi). Nhu trong Kinh Huu Hoc va phan mo đau cua Thanh Tinh Đao co đe cap, thi mot hanh gia tu tap đat đuoc Tam Minh nho su thanh tuu ve hanh tri tron ven cac loai Gioi Luat (gioi bon Patimokkha, gioi phong ho 6 can, gioi tiet đo trong an uong, gioi chu tam canh giac, gioi chanh niem tinh giac).
3. Luc thong A-la-han (pi. Chalabhinna): Tuc la nhung vi A La Han co đuoc 6 nang luc than thong. Bao gom Bien hoa thong ( kha nang đi tren hu khong, mat nuoc, đon tho, bien ra nhieu than, đi qua tuong, vach...), Thien nhi thong (tai nghe đuoc am thanh cua loai nguoi va chu thien, o xa cung nhu gan), Tha tam thong (biet ro đuoc trang thai tam cua chung sinh, thien hay ac, co giai thoat hay khong giai thoat...), Tuc mang thong (giong voi Tuc mang minh o tren), Thien nhan thong ( giong voi Sinh tu minh o tren). Đieu kien đe thanh tuu đuoc cac loai than thong nay, la truoc khi chung đao vi A La Han phai đat đuoc cap bac thien đinh tu Tu Thien tro len. Ngoai ra nhung vi hanh gia thong thao ve Kinh Tang khi đac qua A La Han cung co the co cac than thong tren. Trong so muoi đai đe tu cua Đuc Phat, Truong lao Mogallanna đuoc Đuc Phat khen ngoi la vi đe nhat ve cac nang luc than thong.
4. Đac tue phan tich A-la-han (pi. Patisambhidappatto): Tuc nhung vi A-la-han khi đac qua cung đong thoi đac luon Tu tue phan tich, tue phan tich hieu đon gian la kha nang dien giai, phan tich, tong hop, thuyet giang Phat phap. Gom co: Nghia đat thong (pi. Atthapatisambhida, tri hieu thau đao cac y nghia cua phap, co kha nang phan tich, giai thich nhung đieu tom tat), Phap đat thong (pi. Dhammapatisambhida, tri hieu ro ve phap, biet ro cac nguyen ly, tien trinh cua phap, co kha nang tong hop lai nhung đieu chi tiet), Ngu đat thong (pi. Niruttipatisambhida, kha nang van dung ngon ngu tinh te, hop ly, kheo leo đe trinh bay, thuyet giang Phat Phap), Bien đat thong (pi. Patibhanapatisambhida, kha nang ung đoi, bien tai, biet ro cach ly luan, phan tich). Đieu kien đe đat đuoc Tu tue phan tich o tren la vi hanh gia truoc khi chung đao phai la nguoi co hoc tap, nghien cuu, thong suot ve tang Luan (pi. Adbidhamma, Vi Dieu phap). Ton gia Sariputta la vi đe tu đuoc Đuc Phat khen ngoi la co tri tue đe nhat trong tang chung, ngai co kha nang phan tich, tong hop, giai thich, bien luan ve giao phap đa đuoc hoc tu Đuc Phat.
Ngoai ra co mot so bac thanh A-la-han khi chung đao đac luon tat ca cac nang luc o tren, gom ca Tam minh, Luc thong, Tam giai thoat, Tu tue phan tich. Cac vi đai truong lao tang va ni cua Đuc Phat la nhung vi A-la-han đien hinh co tat ca cac nang luc nay, nhu cac vi truong lao nhu Ananda, Sariputta, Mogallanna, Punna, Mahakassappa, Upali...


Cac quan điem ve A-la-han Ve co ban, Đuc Phat cung tu biet ro minh la mot A-la-han, cach ma Phat đi đen giac ngo cung giong het nhung vi A-la-han khac, nhung vi trong vo so kiep truoc Phat đa xa than lam loi ich cho chung sinh, thuc hanh Bo tat hanh nen khi đac đao ngai co than thong, tri tue, dung mao, cong đuc... cuc ky cao quy, phi pham, vuot xa nhung A-la-han đe tu sau nay. Va chinh Phat la nguoi giac ngo duy nhat thoi bay gio (truoc đo đa co nhung vi Phat khac roi (theo bac tong) nen nguoi ta goi Ngai la Bac Giac Ngo, tieng Han la "Giac gia", tieng Viet la "Phat". Nhung cang ve sau, nhieu luan ban xuat hien va lam cho khoang cach giua tu "Phat" va tu "A-la-han" cang cach xa. Tham chi nhieu luan ban con co y che bai qua vi A-la-han la kem coi. Đay la đieu trai nguoc voi quan điem ban đau cua Phat.
Vi the khong nen phan biet Đai thua, Tieu thua; thoi Đuc Phat tai the khong co chuyen chia phe, lap phai nhu the nay, ma nguoi thoi nay chia ra nhu the. Xua kia, khi mot vi đac qua A-la-han, Phat khong noi nguoi nay đa tinh tan (cham chi) tu theo phap mon nay hay phap mon kia, ma giai thich rang trong mot tien kiep nguoi đo đa het long cung kinh, cung duong mot bac Thanh nao đo.
Đai thua, Tieu thua hay Kim Cuong thua... khong phai la do cai nay cao, cai kia thap, ma co su ho tuong lan nhau, nen ket hop nhieu phap mon lai đe co su tu hoc tot hon.


Mot so vi A-la-han noi tieng = Thoi Đuc phat con tai the =
Thoi Đuc Phat con tai the, co rat nhieu vi ty kheo, ty kheo ni duoi su chi day cua Đuc Phat đa tu tap nhiet thanh va chung qua A-la-han. So luong cac vi A-la-han tang va ni đuoc đe cap đen trong cac kinh tang Nikaya rat nhieu, co the len đen hang nghin vi. Tieu su cua mot so vi truong lao A-la-han đa đuoc đe cap đen trong mot so kinh tang thuoc Tieu Bo Kinh (Khuddaka Nikaya) nhu bo Truong Lao Tang Ke (tap 3.1, Tieu Bo Kinh) gom co tieu su tom tat va loi day cua 264 vi A-la-han tang va Truong Lao Ni Ke (tap 3.2, Tieu Bo Kinh) co tieu su tom tat va loi day cua 73 vi A-la-han ni.
Duoi đay la 10 đai đe tu A-la-han tang va 10 đai đe tu A-la-han ni cua Đuc phat:


 10 vi truong lao tang đai đe tu  Ma-ha-ca-diep (zh. 摩訶迦葉, sa. mahakasyapa, bo. འད་སྲང་ཆན་པ་): Đau-đa (tu kho hanh) đe nhat; ong la nguoi yeu cau mo đai hoi ket tap kinh đien lan đau tien cua Phat giao.
A-nan-đa (zh. 阿難陀, sa. ananda, bo. ཀན་དགའ་བ་): Đa van đe nhat, nguoi "nghe va nho nhieu nhat". A-nan-đa hay đuoc trinh bay trong tranh tuong đung ben canh Phat cung voi Ma-ha-ca-diep; tuy la Đa van đe nhat nhung sau khi Đuc Phat Niet-ban ong moi chung qua A-la-han rang sang ngay ket tap kinh đien đau tien.Ngai đong thoi la thi gia cua Đuc Phat Thich Ca Mau Ni
Xa-loi-phat (zh. 舍利弗, sa. sariputra, bo. ཤ་རའ་བ་): Tri hue đe nhat, đe tu quan trong cua Phat trong cac kinh Nikaya; truoc khi xuat gia theo Phat, ong la mot luan su noi tieng trong ngoai đao.
Tu-bo-đe (zh. 須菩提, sa. subhuti, bo. རབ་འབྱར་): Giai Khong (sa. sunyata) đe nhat. Tu-bo-đe thuong xuat hien trong kinh đien he Bat-nha-ba-la-mat-đa.
Phu-lau-na (zh. 富樓那, sa. purna, bo. གང་པ་): Thuyet Phap đe nhat;
Muc-kien-lien (zh. 目犍連, sa. mahamaudgalyayana, bo. མའ་འགལ་གྱ་བ་): Than thong đe nhat, hay đi đoi voi Xa-loi-phat; sau khi xuat gia đuoc 7 ngay ong đa đoan tru het cac lau hoac, chung qua A-la-han (阿羅漢; sa. arhat, arhant; pi. arahat, arahant).
Ca-chien-dien (zh. 迦旃延, sa. katyayana, bo. ཀ་ཏྱའ་བ་): Bien luan đe nhat;
A-na-luat (阿那律, sa. aniruddha, bo. མ་འགགས་པ་): Thien nhan đe nhat;
Uu-ba-li (優波離, sa. upali, bo. ཉ་བར་འཁར་): Gioi luat đe nhat;
La-hau-la (羅睺羅, sa. rahula, bo. སྒྲ་གཅན་འཛན་): Mat hanh đe nhat, ong cung la nguoi con duy nhat cua Thai tu Tat-đat-đa (sau nay thanh Đuc Phat Bon su Thich Ca Mau Ni)


 10 vi truong lao ni đai đe tu  Mahapajapati ( pi, sa. महापरजापती गौतमी Mahaprajapati Gautami): Truoc khi xuat gia, ni su vua la em vo, vua la hoang hau cua vua Tinh Phan va la me ke cua Đuc Phat. Sau khi xuat gia, ni su tro thanh nguoi nu đau tien lam Ty-kheo ni. Ben canh đo, ni su la cung la nguoi lanh đao va giao hoa chung Ty-kheo ni.
Khema (pi. Khema; sa. Ksema): Ni su von la hoang hau cua vua Bimbisara nuoc Magadha. Sau khi xuat gia, tu tap va đac qua A-la-han, ni su tro thanh bac đe nhat ve tri tue.
Uppalavanna (pi. Uppalavanna; sa. Utpalavarna): Truoc khi chua xuat gia, ni su von la mot my nhan noi tieng. Sau khi xuat gia, ni su tu tap chung qua A-la-han va tro thanh bac đe nhat ve than thong.
Dhammadinna (pi. Dhammadinna): Ni su đuoc Đuc Phat tan than la bac đe nhat ve thuyet phap. Loi day cua ni su đuoc ghi lai trong Tieu Kinh Phuong Quang (Culavedalla sutta).
Patacara (pi. Patacara): Truoc khi chua xuat gia, ni su la mot ba qua phu chiu nhieu đau kho, tuyet vong. Sau khi chung qua, Ni su tro thanh bac đe nhat ve hanh bao ho nguoi nu.
Kisa Gotami (pi. Kisagotami): Ni su đuoc Đuc Phat khen ngoi la bac đe nhat ve tu kho hanh đau đa.
Bimba: Truoc khi chua xuat gia, ni su von la thu phi cua Thai tu Tat-đat-đa. Sau khi chung qua, ni su tro thanh bac đe nhat ve an tru tam.
Bhadda Kudalakesa (pi. Kundalakesa): Ni su đuoc coi la bac đe nhat ve kha nang lanh hoi va thau hieu chanh phap.
Sona (pi. Sona): Truoc khi chua xuat gia, ni su von la mot nguoi me đam đang nhung chiu nhieu that vong, chan nan. Sau khi xuat gia, ni su no luc tinh tan tu tap, đoan tru cac lau hoac va chung qua A-la-han. Tro thanh bac đe nhat ve hanh tinh tan tu tap.
Sundari Nanda (pi., sa. Sundari Nanda): Ni su la con gai cua vua Tinh Phan va ba Mahapajapati. Sau khi xuat gia, ni su van bi ve be ngoai xinh đep cua minh chi phoi, khien cho tinh cach tro nen ich ky va yeu chieu ban than qua muc. Duoi su chi day cua Đuc Phat, ni su nhan thuc đuoc rang ban chat cua co the la bat tinh, đang nham chan. Sau đo ni su no luc hanh thien, cuoi cung chung qua A-la-han. Ni su đuoc Đuc Phat tan duong la bac đe nhat ve Thien đinh.


= Thoi can đai =


 Truong lao Ajahn Mun  Truong lao Ajahn Mun (1870-1949), nguoi sang lap dong Thien trong rung o Thai Lan va la thay cua nhieu vi Thien su noi tieng o Thai Lan nhu Ajahn Thongrat, Ajahn Lee Dhammadaro, Ajanh Chah, Ajahn Maha Bua. Su đuoc gioi Phat tu Thai Lan ton kinh nhu mot vi thanh tang thoi can đai. Su sinh ra trong mot gia đinh nong dan gom co 8 anh, chi, em o tinh Ubon Rachathani. Nam 15 tuoi, su xuat gia lam sa-di o mot ngoi chua lang. Vi ban tinh su von ua thich giao phap nen khong bao lau su đa thuoc long nhieu bai kinh khac nhau do thay day. Tinh tinh va tac phong su đung muc, chan that, khong bao gio gay phien phuc cho ban huu va thay to. Sau hai nam lam sa-di, su hoan tuc theo loi cua cha.
Đen nam 20 tuoi, su xin phep cha me đi tu va đuoc ong ba đong y. Su tho cu tuc gioi va sau đo hoc thien voi su Ajahn Sao tai chua Wat Liab. Su chon niem tu "Buddho" lam đe muc thien đinh va no luc tinh tan thuc hanh ngay đem. Su cung thuc hanh 13 phap hanh đau đa va tuan giu nghiem ngat cho đen khi nhap Niet Ban. Trong qua trinh thien đinh voi tu "Buddho", su đat đuoc mot so tien bo va trai nghiem la. Tuy nhien, su nhan thay rang tam minh van con vong đong va bi ngoai canh chi phoi va hieu rang phuong phap nay khong phai la con đuong tu tap đung đan. Tu đo, su huong tam vao ben trong va chu tam theo doi, quan sat ti mi ve than (quan than). Su danh phan lon thoi gian đe đi kinh hanh va chanh niem ve than, đoi luc su cung ngoi thien. Sau mot thoi gian thuc hanh theo phuong phap moi nay, su thay tam minh quan binh, an lac va xac quyet đay la con đuong tu tap đung đan.
Trong chuyen đi thu hai đen vung Đong bac Thai Lan, trong khi đang hanh thien, su đat đuoc đao qua Bat Lai (Angami) tai hang Sarika, tinh Nakhon Nayok. O tang thanh qua nay, su thau triet đuoc ban chat cua than va đoan tru hoan toan san han va ham muon đoi voi ngu duc. Vi khong co minh su huong dan nen su phai tu minh may mo tu tap. Sau nay, su ke lai cho cac mon đe rang su đa dung o tang thanh nay kha lau truoc khi đac đuoc qua vi A la han.


 Truong lao Sulun Sayadaw  Truong lao Sulun Sayadaw (1878-1952), con goi la U Kavi, the danh la U Kyaw Din, la mot trong nhung vi thien su noi tieng o Myammar ve thien Minh sat. Su xuat than la nong dan, it hoc va đa lap gia đinh. Mot lan no, su tinh co gap đuoc mot vi tu si kho hanh va đuoc day ve phuong phap thien quan hoi tho. Su thich thu, chuyen tam quan sat hoi tho ra-vao bat ke ngay đem. Co mot nguoi ban chi cho su rang quan sat hoi tho ra vao chua đu, ma can phai cam nhan ve hoi tho nua. Tu đo, su no luc co gang thuc hanh chanh niem lien tuc khong chi đoi voi hoi tho ma con đoi voi nhung hoat đong đang dien ra. Nho tinh tan no luc, su đat đuoc đao qua Tu-đa-hoan vao giua nam 1920; đen thang tiep theo, su đat đuoc đao qua Tu-đa-ham; đen thang tiep theo nua, su đat đuoc đao qua A-na-ham. Su xin phep ba vo cho minh roi khoi gia đinh đe xuat gia va cuoi cung đuoc ba chap nhan. Sau đo, su xuat gia tai mot ngoi chua lang roi an tu, chuyen can hanh thien tai mot hang đong no. Đen thang 10 nam 1920, su đat đuoc đao qua A-la-han. Su giac ngo cua su đuoc nhieu nguoi - chu tang va cu si biet đen. Co nhieu nguoi đen khao nghiem hieu biet ve giao phap cua su va nhung cau tra loi tu su đa thoa man đuoc nghi van trong long ho. Cung co mot so nguoi khong đong tinh voi su nhung sau khi ve nghien cuu lai kinh đien ho thay nhung gi su noi đeu hoan toan phu hop. Su nhap Niet-ban nam 1952. Đen nay, nhuc than cua su van con nguyen ven va thuong co nhieu chu tang, phat tu Myammar đen chiem bai.


 Truong lao Mogok Sayadaw  Truong lao U Vimala (Tieng Mien-Đien: ဦးဝိမလ, 27 thang 12 nam 1899 - 17 thang 10 nam 1962), con đuoc biet đen voi ten goi pho bien la Mogok Sayadaw, la mot trong nhung vi thien su noi tieng o Mien Đien ve Thien Minh Sat. Su sinh ra trong mot gia đinh o Myit Nge, gan co đo Madalay cua Mien Đien. Đen nam 9 tuoi, su xuat gia trong mot ngoi chua lang va tro thanh sa di, voi phap danh la U Vimala. Sau đo, su no luc hoc tap, nghien cuu ve Phat phap va tro bac hoc gia uyen tham ve kinh đien va Vi Dieu phap voi hon 30 nam giang day. Su tung an tu, mien mat thuc hanh thien đinh va thien quan trong 4 nam va cuoi cung đat đuoc Niet-Ban giai thoat va tro thanh mot vi A-la-han.

Ve phuong phap tu tap, su chu trong đen viec giang day, huong dan cho cac đe tu hieu ro ve giao ly can ban la Thap Nhi Nhan Duyen, thong qua giao ly nay nham giup hanh gia hieu ro ve ban chat va tien trinh cua luan hoi, kho đau va cach đe đoan tan chung. Sau đo, su day hanh gia thuc hanh đinh tam bang cach an tru tam trong đe muc hoi tho. Cuoi cung, hanh gia phat trien Tue Minh Sat bang cach quan sat su sinh va diet cua cac trang thai tam hoac cam tho (tuy theo can co đe tu) đe thay ra đuoc ban chat vo thuong, kho, vo nga noi chung đe tu đo đoan tru cac ta kien, tham ai va đat đen cac bac thanh qua giai thoat.Cac bai giang cua su đa đuoc cac đe tu ghi am lai va pho bien trong gioi phat tu Myammar. Mot tac pham the hien quan điem cua su ve viec thuc tap Thien Minh Sat đa đuoc dich Viet voi ten goi la Phap Duyen Sanh. Hien nay, tai Myammar co khoang 300 trung tam Thien đi theo đuong loi tu tap cua su. 


Xem them Bo tat
Phat
Phat giao Nam truyen
Đai thua
Tam thua
Thanh đao
Tu thanh qua
Giet mot vi A-la-han se pham vao mot trong Nam toi lon


Tham khao = Chu thich =


= Sach =


= Đoc them =


Lien ket ngoai