Tan Hue Đe (chu Han: 晋惠帝; 259 – 307), ten that la Tu Ma Trung (司馬衷), la vua thu hai cua nha Tay Tan trong lich su Trung Quoc. Ong khong co nang luc cai tri va thoi gian ong o ngoi đa xay ra Loan Bat vuong lam nha Tay Tan suy yeu tram trong roi diet vong.


Cuoc song truoc khi ke vi Tan Vu Đe Tu Ma Viem co 2 hoang hau cung mang ho Duong. Ba thu nhat la Duong Diem, ba thu hai la Duong Chi. Tu Ma Trung la con thu hai cua Vu Đe voi Duong Diem. Ong ra đoi trong thoi Tam Quoc, khi ong noi la Tu Ma Chieu đang nam thuc quyen đieu hanh nuoc Tao Nguy.
Hoang hau Duong Diem sinh đuoc 3 nguoi con trai, nguoi con ca mat som khi con nho nen Tu Ma Trung tro thanh con lon nhat cua Tan Vu đe. Khi Tu Ma Viem lay ngoi cua Tao Nguy lap ra nha Tan (265), Tu Ma Trung len 7 tuoi. Nam 267, Tu Ma Trung đuoc vua cha lap lam thai tu, khi đo ong moi 9 tuoi.
Tu Ma Trung co tri tue kem coi, khong co nang luc nhu nguoi binh thuong, cac su gia thuong goi la nguoi ngay ngoc. Nam len 10 tuoi, Trung đuoc vua cha ban cho cung nhan Ta Cuu. Ta Cuu tu cho hau ha Vu Đe đuoc sai hau ha thai tu Trung, đuoc phong lam Tai nhan.
Vu Đe ken vo cho thai tu, muon chon con gai đai than Ve Quan cho Trung nhung sau đo lai nghe hoang hau Duong Diem khuyen nen lay con gai đai than khac la Gia Sung. Nam 271, thai tu Trung len 13 tuoi, Vu Đe sai nguoi đen hoi con gai nho cua Gia Sung la Gia Ngo len 12, nhung vi Gia Ngo con qua be, khong mac vua ao cuoi nen Vu Đe ben lay nguoi con gai lon cua Gia Sung la Gia Nam Phong đa len 15 tuoi lam con dau.
Gia Nam Phong chi sinh đuoc 4 cong chua, con Tai nhan Ta Cuu lai sinh đuoc nguoi con trai la Tu Ma Duat. Nam 274, hoang hau Duong Diem mat, Vu đe lap em ho Duong Diem la Duong Chi lam hoang hau, tuc la Duong hoang hau thu hai. Cha cua Duong hau la Duong Tuan đuoc cat nhac lam đai than.
Sau khi diet đuoc Đong Ngo, thong nhat Trung Hoa, Tan Vu đe sa vao huong lac, it chu y đen trieu chinh. Thay Tu Ma Trung tri tue kem, Vu đe cung co lo ngai ve nguoi ke vi, ben lam phep thu. Vu đe giao cho ong phe thu mot tap tau so cua cac quan. Gia phi Nam Phong ben sai nguoi lam ho cho Tu Ma Trung, lai kheo leo dung loi van chan phuong nong can đe dien đat. Tu Ma Trung cu the theo bai mau chep lai va mang nop cho vua cha. Tan Vu đe cho rang Trung cung it nhieu co hieu biet nen tam gac viec thay thai tu.
Con ca cua ong la Tu Ma Duat con nho đa to ra la nguoi thong minh lanh loi, khien Vu Đe rat yeu quy. Ve Quan nhieu lan khuyen Tan Vu đe nen thay ngoi thai tu. Vu đe cho rang tuy con dot nhung chau gioi thi sau nay co the giup con va hy vong Duat se tro thanh minh quan nha Tan. Cac su gia Trung Quoc cho rang tinh toan nay cua Vu Đe thieu sau sac vi Duat khong phai la con ruot cua Gia phi Nam Phong nen khong co gi bao đam cho tuong lai cua Duat co the đuoc ke vi.


Cai tri Trong suot 16 nam lam hoang đe ong khong bao gio co thuc quyen ma luon bi kiem soat boi cac nhiep chinh. Sau đay la trinh tu tiep noi cua cac nhiep chinh:

Duong Tuan: 290-291
Tu Ma Luong/Ve Quan: 291.
Hoang hau Gia Nam Phong: 291-300
Tu Ma Luan: 300-301
Tu Ma Quynh: 301-302
Tu Ma Nghe: 302-304
Tu Ma Dinh: 304
Tu Ma Ngung: 304-306
Tu Ma Viet: 306-307


= Duong Tuan, Tu Ma Luong, Ve Quan va Gia hau nhiep chinh =
Nam 290, Tan Vu Đe mat, Tu Ma Trung len noi ngoi, tuc la Tan Hue Đe. Gia phi đuoc lam hoang hau. Cha Duong thai hau la Duong Tuan, tuc la nguoi co ho ngoai voi Hue Đe (me ruot Hue Đe la Duong Diem, Duong thai hau la em ho cua ba), lam chuc Thai pho phu chinh.
Gia hau thay Hue Đe ngay ngo, muon đoat quyen hanh. Nhan cac vuong ho Tu Ma bat binh vi ngoai thich Duong Tuan nam quyen, Gia hau ben cung Đong An cong Tu Ma Do va Nhu Nam vuong Tu Ma Luong ban muu ket toi Duong Tuan chuyen quyen.
Nam 292, Do va Luong theo lenh Gia hoang hau lam binh bien vay bat Duong Tuan. Duong thai hau trong luc nguy cap ben viet thu vao vai gam, sai buoc vao ten ban ra ngoai đe keu goi nguoi đen cuu cha. Nhung buc thu bi quan cua Tu Ma Do bat đuoc. Do va Luong bat giet ca nha Duong Tuan. Gia hau lay chung cu buc thu gam đe ket toi Duong thai hau cung muu phan voi Duong Tuan, vi vay Duong thai hau cung bi ket toi va bi phe. Vo Duong Tuan, me cua Duong thai hau - la Bang thi cung bi hanh hinh, du Duong thai hau nhan nhuc viet thu xung lam than dan đe me đuoc tha cung khong ket qua. Khong lau sau, chinh Duong thai hau cung bi ket toi va bi giam toi chet đoi o thanh Kim Dung. Vua Hue Đe ngo ngac ngoi nhin toan gia toc ho Duong (ho ngoai cua ong) bi vo hanh hinh.
Tu Ma Luong va Tu Ma Do cam quyen trong trieu, nhung hai nguoi sinh mau thuan. Luong sai nguoi dem pha Do voi Gia hau, Gia hau ben cach chuc Do. Luong tien cu So vuong Tu Ma Vi cung lao than Ve Quan thay chuc cua Do.
Sau mot thoi gian, chinh Vi lai lan at quyen cua Luong. Luong tuc gian ban muu voi Ve Quan tru Vi, nhung viec bai lo. Vi noi vu voi Gia hau rang Quan va Luong muu phe Gia hau. Gia hau tuc gian ben sai Vi vay bat, giet chet ca nha Ve Quan va Tu Ma Luong. Sau Gia hau moi biet Luong bi vu cao, lai thay Vi chuyen quyen nen ghet Vi, lai thuong Luong va Ve Quan bi oan. Nghe loi Truong Hoa, Hue Đe va Gia hau sai tuong Vuong Cung phuc binh bat giet Vi tai trieu.
Viec chuyen quyen cua Gia hau, kich đong cac vuong that tranh quyen giet hai lan nhau đa khoi đau cho loan bat vuong.
Gia hoang hau thuong bat con trai ngoai kinh thanh vao cung đe tu thong, viec đon ca ra ngoai nhung Hue Đe khong hay biet. Gia hau khong co con ma thai tu Duat đa lon, lai đa sinh đuoc 3 nguoi con trai. Me Gia hau, vo Gia Sung la Quach Hoe khuyen Gia hau nuoi Duat lam con đe giu ngoi, nhung Gia hau khong nghe.
Thang 12 nam 299, Gia hau bay cach hai thai tu, sai nguoi du thai tu uong ruou say roi lua viet buc thu phan nghich. Thai tu Duat vi qua say khong biet gi nen cu the chep lai noi dung do Gia hau soan san. Gia hau mang thu cho Hue Đe xem đe co co bo thai tu. Hue Đe nghe theo, ben phe Tu Ma Duat lam thu dan, sai mang ra thanh Kim Dung an tri, bat chap nhung loi can ngan cua can than. Me thai tu la Ta phi cung bi tong giam va tra tan toi chet.
Cac đai than Si Y va Tu Ma Nha muon phuc ngoi thai tu, ben nho cay Trieu vuong Tu Ma Luan la ong chu cua Hue Đe. Nhung Luan muon co co đanh Gia hau, nen phao tin rang trieu than muon phuc ngoi thai tu đe phe Gia hau. Gia hau so hai, ben sai nguoi ha sat thai tu Duat o noi giam cam đe tuyet long mong đoi cua trieu than. Luc đo Tu Ma Luan moi ra mat, lay co tri toi Gia hau đe khoi binh.
Luan hop suc voi Te vuong Tu Ma Quynh la chau goi Vu Đe bang bac. Hai nguoi mang quan vao cung bat song Gia hau, giet het phe canh. Gia hau bi giam o thanh Kim Dung va sau đo bi giet chet. Hue Đe theo loi muu si cua Luan la Ton Tu, lap con gai đai than Duong Luc la Duong thi lam hoang hau, phong con ca thai tu Duat la Hoai Lam vuong Tu Ma Tan lam hoang thai ton.


= Tu Ma Luan nhiep chinh va cuop ngoi =
Tu Ma Luan lam thua tuong cam quyen chinh, ngay cang to ro y đinh cuop ngoi. Luan buoc Hue Đe gia phong cho cuu tich.
Thang gieng nam 301, Tu Ma Luan theo ke Ton Tu, phe truat Tan Hue Đe gianh ngoi, an tri Hue Đe ra thanh Kim Dung. Te vuong Tu Ma Quynh von co cong cung Luan phe Gia hau chi đuoc ban chuc nho, co y oan han, nhan dip Luan cuop ngoi ben sai nguoi cam hich trieu tap mot loat vuong that nhu Ha Gian vuong Tu Ma Ngung, Thanh Đo vuong Tu Ma Dinh, Thuong Son vuong Tu Ma Nghe, Tan Da cong Tu Ma Ham tham chien đe tru bo Luan.
Thang 4 nam 301, Te vuong Quynh hop binh voi cac vuong cong, thanh the rat lon. Tu Ma Luan nhanh chong tan ra thua tran va bi bat. Te vuong Quynh cung cac vuong cong tien vao kinh, bat Luan va phe canh Ton Tu, roi sai nguoi toi thanh Kim Dung ruoc Hue Đe ve cung, lap lai lam vua. Tu Ma Luan bi giam o thanh Kim Dung, sau đo bi giet. Tan Hue Đe bi mat ngoi 3 thang lai đuoc phuc hoi.


= Tu Ma Quynh, Tu Ma Nghe, Tu Ma Dinh va Tu Ma Ngung nhiep chinh =
Tu Ma Quynh mot minh cam quyen, lai chuyen quyen lan vua Hue Đe. Tu Ma Ngung, Tu Ma Dinh đeu ghen tuc co y tru đi. Tu Ma Ngung viet thu sai Tu Ma Nghe đanh Quynh. Thang 12 nam 302, Nghe tu tay cam quan giet đuoc Tu Ma Quynh va nam quyen trong trieu.
Ngung va Dinh thay quyen hanh lai roi vao tay Tu Ma Nghe, co y tuc gian. Nam 303, hai nguoi ben ra ngoai hop binh lam phan, keo ve đanh kinh thanh đe giet Nghe va phe Hue Đe. Hai ben đanh nhau ac liet, giang co nhieu tran.
Giua luc tuong cua Tu Ma Ngung la Truong Phuong vay đanh lau ngay ma khong ha đuoc, đinh rut lui thi trong kinh thanh co bien. Đong Hai vuong Tu Ma Viet đo ky Tu Ma Nghe, noi loan len rang Ngung va Vinh đanh thanh khong phai vi muon hai Hue Đe ma vi muon giet Nghe. Do đo trong thanh theo loi Viet, bat troi Nghe. Tan Hue Đe bat luc khong cuu đuoc em. Nghe bi mang ve giam o thanh Kim Dung roi bi Truong Phuong giet.
Ngung va Dinh mang quan vao kinh, ep Hue Đe phe bo Duong hau va thai tu, lap Dinh lam hoang thai đe. Tu Ma Viet tuc gian mang quan đanh Dinh. Dinh thua chay ve Nghiep thanh. Viet phuc ngoi cho Duong hau va thai tu.
Viet nhan đa thang tran phat hich đi cac tran trieu tap, lai mang Hue Đe than chinh cung đanh Nghiep Thanh đe tan diet Thanh Đo vuong Dinh. Viet chu quan, bi Dinh đanh up, thua chay tron ve quan Đong Hai. Hue Đe bi Tu Ma Dinh bat đuoc, giam o Nghiep thanh.
Viet thua tran, ben moi đo đoc U chau la Vuong Tuan va thu su Kinh chau la Tu Ma Đang mang quan đanh Tu Ma Dinh. Tuan von co hiem khich voi Dinh nen sai nguoi lien hop voi cac bo toc O Hoan, Tien Ty cung đanh Dinh. Dinh bi the ben trieu tuong Hung No la Luu Uyen toi giup suc, phong Uyen lam Bac Thien Vu.
Luu Uyen đuoc chuc tu y phat trien luc luong rieng. Nam 304, Uyen tu xung vuong, lap ra nha Han. Nguoi Hung No đa ly khai va cong khai chong đoi nhung cac vuong that nha Tan van mai đanh lan nhau ma khong hop suc tru loan.
Tu Ma Dinh bi Vuong Tuan va Tu Ma Đang vay ngat o Nghiep Thanh ben pha vay, mang Hue Đe chay ve Lac Duong. Dinh lai bo Duong hau va thai tu, tu xung la hoang thai đe nhu truoc.
Ha Gian vuong Ngung o Truong An, nghe tin Hue Đe ve Lac Duong ben sai bo tuong Truong Phuong mang quan vao Lac Duong lay danh nghia cuu gia. Dinh khong đu kha nang chong Phuong. Phuong thay Lac Duong bi tan pha, khong đu luong, ben ep đua Hue Đe ve theo Tu Ma Ngung o Truong An.
Thang 11 nam 304, Hue Đe toi Truong An, quyen the lot vao tay Tu Ma Ngung va Truong Phuong. Thang 12, Ngung lay chieu vua phe ngoi hoang thai đe cua Dinh, lap nguoi em ut cua Hue Đe la Du Chuong vuong Tu Ma Xi lam hoang thai đe.
Tu Ma Viet thay Ngung chuyen quyen, lien hop binh voi Đong Binh vuong Tu Ma Lam, Pham Duong vuong Tu Ma Ho đanh Ngung.
Tinh hinh them roi ren, trieu đinh Truong An khong the khong che đuoc, Tu Ma Ngung đanh dung lenh cua Hue Đe phuc chuc cho Tu Ma Dinh o Nghiep thanh đe đoc viec quan Ha Bac. Tu bay gio hinh thanh 2 phe vuong that: Tu Ma Ngung – Tu Ma Dinh va Tu Ma Viet – Tu Ma Ho.
Sang nam 306, phe Tu Ma Viet thang the. Quan Tu Ma Ngung thua nang khong con đu suc chong cu. Viet ra đieu kien voi Ngung phai tra lai Hue Đe ve Lac Duong moi bai binh. Thang 6 nam 306, Viet sai Ky Hoang toi Truong An lay Hue Đe khoi tay Ngung, mang ve Lac Duong va phuc ngoi cho Duong hau nhu cu.


= Tu Ma Viet nhiep chinh va qua đoi =
Tan Hue Đe roi Truong An tro ve Lac Duong. Tu Ma Dinh đang đi (tu Lac Duong) chua toi Truong An thi mot so bo tuong cu cua Dinh muon dung Dinh lam vua, nhung bi Tu Ma Ho dep tan. Dinh chi con tro troi o Tan Hoi.
Thang 9 nam 306, Pham Duong vuong Ho chet. Bo tuong cua Ho la Luu Du so Dinh gay hau hoa ben sai nguoi đanh thuoc đoc giet chet Dinh.
Thang 11 am lich nam Binh Dan (tuc thang 1 nam 307), Tan Hue Đe bi Tu Ma Viet đau đoc giet chet. Nam đo ong 48 tuoi, o ngoi đuoc 17 nam. Tu Ma Viet lap hoang thai đe Tu Ma Xi – con thu 25 cua Tan Vu Đe - len ngoi, tuc la Tan Hoai Đe.
Tan Hue Đe bi sat hai cung thoi điem loan bat vuong cham dut, Tu Ma Viet tro thanh nguoi nam chinh truong, đieu hanh trieu đinh. Nhung khi đo nha Tan đa rat suy yeu va khong đu kha nang tran ap loan lac do Ngu Ho gay ra.


Nhan đinh Tan Hue Đe la hoang đe ngay ngo, khong co kha nang lam vua. Theo đanh gia cua cac su gia Trung Quoc, Tan Vu Đe đa sai lam khi khong thay đoi ngoi thai tu cua Tu Ma Trung khien co nghiep nha Tan bi tan pha đi đen diet vong. Trong hon 20 nguoi em cua Tan Hue đe thi co ba nguoi it nhieu co tai nang tham gia loan bat vuong (So vuong Vi, Thanh Đo vuong Dinh, Truong Sa vuong Nghe), Vu đe hoan toan co the chon trong so nhung nguoi con khac, nhu mot trong 3 nguoi đo đe thay minh - nhung nguoi nay đeu co the lam vua tot hon Hue Đe nhieu.


Nien hieu Vinh Hi 17 thang 5, 290-15 thang 2,291
Vinh Binh 16 thang 2-23 thang 4,291
Nguyen Khang 24 thang 4,291-6 thang 2,300
Vinh Khang 7 thang 2,300-3 thang 2,301
Vinh Ninh 1 thang 6,301-4 thang 1303
Thai An 5 thang 1,303-21 thang 2, 304
Vinh An 22 thang 2-15 thang 8,304; 25 thang 12,304-3 thang 2,305
Kien Vu 16 thang 8-24 thang 12,304
Vinh Hung 4 thang 2,305-12 thang 6,306
Quang Hi 13 thang 7,306-thang 11,306


Gia quyen = Cha me =
Cha : Tan Vu đe Tu Ma Viem
Me : Duong Diem , thuy hieu Vu Nguyen Hoang hau , chinh that Tan Vu đe.


= The thiep =
Hoang hau Gia Nam Phong (257 - 300), noi tieng la "gian hau loan trieu" , dung mao xau xi , liet vao hang "Ngu xu Trung Hoa" , cha la khai quoc cong than Gia Sung , me la Quach Hoe , phong tuoc Quang Thanh quan. Diet ho Duong , khoi loan Bat vuong , nam 300 bi quan than phe truat lam thu nhan , sau đo bi ep tu van.
Hoang hau Duong Hien Dung (? - 322) , nguoi huyen Nam Thanh, quan Thai Son. Ba la nguoi phu nu duy nhat tro thanh hoang hau cua hai trieu đai khac nhau trong lich su Trung Quoc : la Ke Hoang hau cua Tan Hue Đe va Luu Dieu cua nha Han Trieu. Truy thuy Hien Van Hoang hau.
Ta Cuu (謝玖 , ? - 300) , nhap cung lam nu quan. So phong Tai nhan , sau thang Thuc phi (淑妃) , nam 300 bi giet cung con trai.


= Con cai =
Tu Ma Duat (司马遹; 278-300) , truong tu , me la Ta Cuu. Thong minh đinh ngo , so phong Quang Lang vuong, phong đia 5 van ho, lai cho đai than Luu Thuc lam thay cho ong. Bi Gia hau giet chet , la nguyen nhan gay loan Bat vuong. Co chinh that la Vuong Hue Phong (王惠风), con gai Thai uy Vuong Dien (王衍) , ke that Tuong Tuan (蒋俊).
Tu Ma Binh (司马虨), mat nam 300, đuoc truy ton lam Nam Duong vuong (南阳王)
Tu Ma Tang (司马臧), ban đau đuoc phong lam Lam Hoai vuong (临淮王), sau khi Gia hau bi giet đuoc phong lam Hoang Thai ton, sau bi Tu Ma Luan phe lam Boc Duong vuong (濮阳王)
Tu Ma Thuong (司马尚), đuoc phong lam Tuong Duong vuong (襄阳王), sau khi Tu Ma Luan bi lat đo, Tu Ma Trung phuc vi, lap thanh Hoang Thai ton.
Ha Đong Cong chua (河東公主) , me la Gia Nam Phong , ha gia Ton Coi (孙会)
Thuy Binh Cong chua (始平公主) , me la Gia Nam Phong.
Hoang Nong Cong chua (弘農公主) , me la Gia Nam Phong. Ha gia Phu Tuyen (傅宣) , con trai đai than Phu Chi (傅祗).
Tu Ma Nhu Ngan Cong chua (司馬女彥) , me la Gia Nam Phong , au nu , thong minh hieu hoc , chet yeu khi con nho , tang theo le truong cong chua.


Xem them Nha Tan
Tan Vu Đe
Gia Nam Phong
Loan bat vuong


Tham khao Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Tham Khoi Vi (2007), Ke chuyen Luong Tan Nam Bac trieu, Nha xuat ban Đa Nang
Nguyen Ton Nhan (1997), Hau Phi truyen, Nha xuat ban Phu nu


Chu thich