Ly Thanh Chieu (chu Han: 李清照, 13 thang 3, 1084 - 12 thang 5, 1155), hieu Di An cu si (易安居士), la nu tac gia chuyen sang tac tu noi tieng thoi nha Tong, cung Tan Khi Tat xung goi 「Te Nam nhi An; 濟南二安」.
Voi loi dung hoa my, ba đung đau truong phai "Uyen uoc tu" (婉约词) bieu thi su hoa le va giau su goi hinh trong khi sang tac. Danh tieng cua ba đuoc đanh gia cao nhat trong cac nu thi nhan cua Trung Quoc, xung tung la Thien co đe nhat tai nu (千古第一才女).
Theo đanh gia cua nha van Lam Ngu Đuong, thi Ly Thanh Chieu la "Nu thi nhan bac nhat Trung Hoa".


Cuoc đoi = Hon nhan =
Ly Thanh Chieu sinh ngay 5 thang 2 (am lich) nam 1084 (tuc nien hieu Nguyen Phong thu 7) thoi Tong Than Tong, nguyen quan Te Nam, tinh Son Đong. Ba la con gai cua hoc gia kiem nha viet tan van Ly Cach Phi, me ba cung la nguoi thong thao van chuong, la con gai te tuong Vuong Khue, chau gai Trang nguyen Vuong Cung Than. Lon len trong mot gia đinh nhu the, Ly Thanh Chieu tu nhien tiep thu nhung von hoc tu tien boi cong them kha nang von co, ma Ly Thanh Chieu đa thong tue dinh ngo, tai hoa hon nguoi, tu nho đa co tieng hay tho, đuoc Vuong Chuoc trong Binh ke man chi nhan xet la: Tu thieu nien tien huu thi danh, tai luc hoa thiem, buc can tien boi. Đai đe tu cua To Thuc la Tieu Bo Chi cung khen tai hoa hon nguoi cua Ly Thanh Chieu.
Lon len tu nho o Bien Kinh, Ly Thanh Chieu tiep thu mot moi truong sinh hoat uu nha, đac biet la canh tuong kinh đo phon hoa, đa giup ba rat nhieu trong viec chu đong sang tac. Bat đau đang ke nhat phai noi đen tac pham tru danh, dan gian truyen tung la 2 ky bai tu Nhu mong lenh. Bai tu viet ra, tam tu bieu đat đeu tinh te, đuong thoi van si đeu lu luot khen ngoi.
Nam 1101, khi đuoc 18 tuoi, Ly Thanh Chieu ket hon voi Thai hoc sinh Trieu Minh Thanh, la mot nha khao chung kim thach hoc noi tieng, con trai thu ba cua Trieu Đinh Chi. Vao thoi điem ay, cha ba đang la Thi lang bo Le, con cha cua Minh Thanh lam Thi lang bo Lai, gia the tuong đuong, đeu thuoc hang ngang nhau va la quan vien cao cap. Trong canh giau sang quyen quy, la quy toc tu đe, nhung Ly Thanh Chieu cung chong van song rat thanh nha can kiem. Sau 2 nam thanh hon, Trieu Minh Thanh cung bat đau lam quan, nhung nep song cua hai nguoi van gian di nhu truoc. Moi khi ranh viec quan, hai vo chong cung nhau xuong hoa tho van, thu thap chinh ly sach vo, hoa pham, cac ang van tren đa, tren đong. Đac biet la viec thu thap sach, du nha ho Trieu co mot thu vien kha phong phu, nhung hai vo chong van cam thay khong đu so voi kien thuc cua thien ha, nen luon thong qua ban be ma do hoi nhung đau sach hiem tren đoi.


= Tai hoa =
Thang 7 nam 1102, chi 1 nam sau khi ket hon, Ly Thanh Chieu lien gap hoa. Ay la do trong trieu co đang tranh, cha cua ba la Ly Cach Phi đuoc liet vao hang Nguyen Huu đang nhan, bi Tong Huy Tong kieng ky, khong đuoc o kinh thanh nham chuc. Khi ay danh sach liet ke 17 nguoi, ma Ly Cach Phi hang thu 5, cuc ky đang nghi ngai. Thang 9 cung nam, Huy Tong than viet danh sach Nguyen Huu đang gom 120 cai ten, Ly Cach Phi bi liet hang thu 26. The ma Trieu Đinh Chi khi ay mot đuong thang chuc, nhanh len Thuong thu Ta thua. Vi cuu cha, Ly Thanh Chieu tung viet thu cau tinh Trieu Đinh Chi. Ly Cach Phi sau khi bi bai quan, lang le dan nguoi nha ve lai nguyen quan. Trieu đinh đang tranh cang ngay cang nghiem trong, 2 nam lien tiep lien ban chi:"Ton That khong đuoc cung con chau cua Nguyen Huu đang nhan ket thong gia", roi con cho Thuong thu tinh kham tu trach cua tat ca nhung ai co lien quan Nguyen Huu đang nhan. Ly Thanh Chieu cung chong cu nhu the bi đe doa hoa ly, ban than ba o Bien Kinh cung khong con cho dua nha me, cuc ky hung hiem.
Chinh tri thay đoi, nam 1106, Thai Kinh bi bai Tuong, Trieu Đinh Chi thang phuc Thuong thu Ta boc xa kiem Trung thu Thi lang. Cung luc đo, trieu đinh huy Nguyen Huu đang nhan bia, đai xa thien ha, Ly Cach Phi đem ca nha tro lai kinh su. The nhung sang nam sau (1107), Thai Kinh phuc Tuong, nha ho Trieu bi tra thu, bai quan bai tuoc, tap am qua đot nay bi mat ca. Ly Thanh Chieu lai phai theo cung nha chong ve lai nguyen quan Thanh Chau, tu đay bat đau cuoc song sinh hoat dan da, khong con phu quy thanh tao nhu truoc. Ba đat ten noi o cua gia đinh la Quy Lai đuong (歸來堂), bat đau dung tu hieu Dich An cu si. Quy Lai đuong, lay y tu bai Quy khu lai he tu cua Đao Uyen Minh.
Nam 1127, xay ra su kien Tinh Khang. Quan nha Kim chiem Khai Phong, bat giu ca hai vua nha Tong la Thuong hoang Tong Huy Tong va Tong Kham Tong, Nam-Bac song Hoang Ha lan luot roi vao tay quan Kim, nhieu quan lai trong trieu đinh nha Tong phai chay xuong phia nam, vo chong ba cung chay xuong phia nam Hoai Ha.
Trong luc loan lac, Trieu Minh Thanh đuoc lenh lam Thai thu Ho Nam, nhung tren đuong đi nhan chuc thi bi cam va chet o Kien Khang (nay la Nam Kinh). Chong ba om chet ma quan Kim cu tran xuong tan cong, khien ba cung nhu trieu đinh nha Tong cu phai nay đay mai đo. Tu Hang Chau, Viet Chau, Đai Chau, Kim Hoa.., nhung vung mien nay Ly Thanh Chieu đa lan luot trai qua. Ba song mot minh trong canh co tich, tam trang the luong, thuc đay ba sang tac mot cach đang ke trong khoang thoi gian nay.
Nam 1134, Ly Thanh Chieu hoan thanh Kim thach luc hau tu cho di tac Kim thach luc cua Trieu Minh Thanh. Nam 1143, ba sua lai mot chut, sau đo đem toan bo di tac Kim thach luc dang len trieu đinh. Uoc chung khoang ngay 10 thang 4 (am lich) nam 1155, Ly Thanh Chieu trong su nho thuong chong va nguoi nha thi lang le qua đoi, it nhat 70 tuoi.


Tac pham Sang tac cua ba co: Di An cu si van tap (易安居士文集) va Di An tu (易安词) nhung đa that truyen, nguoi đoi sau thu thap lai khoang 70 bai tu soan thanh cuon Sau Ngoc tu (漱玉词) va Ly Thanh Chieu tap hieu chu (李清照集校注). Ngoai tu, tho Ly Thanh Chieu hien nay con 15 bai, phan lon la loai tho cam than thoi the, vinh su, gui gam tam long yeu đat nuoc.
Phong cach tho cua ba cung cap, hao phong nhu bai Đe Bat Vinh lau (Đe lau Bat Vinh), Thuong Khu mat Han cong thi (Tho dang len ong Khu mat ho Han)...Trong so đo co bai Tuyet cu (絕句) đuoc nhieu nguoi truyen tung. Ngoai ra, ba con co bai van xuoi Kim thach luc hau tu (Bai tua đe sau cuon Sao luc ve Kim van va Thach van) ke lai qua trinh vo chong ba bien soan lai tap Kim thach luc, voi ngon ngu trong sang, gian di, phong khoang, sinh đong, đuoc ca hai mat la tu su va tru tinh.
Cac sang tac cua Ly Thanh Chieu đuoc chia thanh hai thoi ky:

Truoc su kien Tinh Khang, phan lon tu cua ba bieu hien nhung cam xuc tran tro ve tinh yeu, niem vui thich đoi voi canh vat, nhu cac bai: Nhu mong lenh, Điem giang than, Tuy hoa ngam, Nhat tien mai, Phuong Hoang đai thuong uc xuy tieu...
Sau khi Tong Cao Tong phuc Tong, phan lon tu cua ba chua đung noi nho thuong co huong cung niem co quanh cua minh, nhu cac bai: Vu Lang xuan, Bo tat man, Niem no kieu, Vinh ngo lac...Đac biet, bai Thanh thanh man đuoc nhieu nguoi yeu thich.
Ly Thanh Chieu đuoc nhieu nha nghien cuu van hoc liet vao hang cac nha lam tu chinh tong cua phai "Uyen uoc". Phai nay chu truong tinh nghiem ngat cua am luat, ngon ngu, phong cach cua tu v.v. Va khi ban ve tu, Ly Thanh Chieu đe cao cac đac điem: hiep luat, đien nha va tinh tri (ngu tinh het muc), phan đoi viec đua phep lam tho vao lam tu, phan đinh ro su khac biet giua tho va tu (biet thi nhat gia) va chu truong phai xep rieng nguoi sanh tac tu thanh mot phai tac gia.
Phai "Uyen uoc" cua ba cung voi phai "Hao phong" do To Thuc khoi xuong, đai bieu cho hai phong cach tu khac nhau.
Hoc gia Nguyen Hien Le đa co mot nhan xet khai quat nhu sau: 
To Thuc giai phong tu, bo niem luat, mo rong pham vi cho no, dat no tu nhung canh mo mong, huong phan qua khu vuc khoang đat hao hung cua tinh cam Trai lai, Ly Thanh Chieu va Tong Huy Tong phan đoi lai, bat tu phai theo am nhac.

Hai ky Nhu mong lenh (如夢令) đa lam nen ten tuoi cua Ly Thanh Chieu khi con rat tre:

Bai Thanh thanh man (聲聲慢) cung la mot trong nhung tac pham lam nen ten tuoi cho ba nhat. Đay la bai tu ma Ly Thanh Chieu sang tac sau nhung ngay chay xuong Giang Nam. Truoc nhieu đau kho, ba đa lay nhung net sinh hoat binh thuong ta thanh loi van tha thiet, co y nghia xa hoi nhat đinh.


Nhan xet Sach Lich su van hoc Trung Quoc co nhan xet: 

Ve nghe thuat cua tu thi hai phai (vua neu tren) đeu co nhung uu điem, nhung ve phai "Uyen uoc" thi qua that khong rong rai bang. Chinh vi Ly Thanh Chieu bi rang buoc boi quan niem truyen thong đo nen mac du ve ky thuat tu cua ba đat đuoc trinh đo kha cao, nhung noi dung tu tuong thi khong khoi bi han che nhieu...
Nha nghien cuu van hoc Nguyen Hue Chi đanh gia:

Tu cua ba kheo dung thu phap "bach mieu" noi vat ngu tinh, te nhi tinh xao, quanh co uon luon, bieu đat het y minh, ngon ngu thanh tan tu nhien, am luat hai hoa uyen chuyen, chiem mot vi tri rieng tren tu đan trieu Tong, đuoc đoi sau goi la "the tu cua Ly Di An" va đa anh huong manh me cho cac đoi sau...
Nha nghien cuu van hoc Vuong Chuoc trong "Bich Ke man chi" (Ghi chep tan man o nui Bich Ke) khen ngoi: 

Di an cu si sang tac truong đoan cu, co tai quanh co uon luon lot ta het y nguoi va nhe nhang, kheo leo, sac sao moi me, tram nghin mau sac hinh dang hien ra đau ngon but.
Ban ve ba, nha nghien cuu van hoc Nhat Chieu co loi ket nhu sau:

Ly Thanh Chieu la mot nu tu nhan hiem hoi va rat gioi am luat. Sau khi nha Tong bi don ve phuong nam, vo chong nang cung chay loan. Sau khi chong mat, nang luu lac qua cac chau quan khac nhau. Tu cua nang đep va buon, đay nu tinh nhu co the thay trong bai Vu Lang xuan va Điem giang than...


Chu thich Lien ket ngoai Li Qinzhao's ci poetry
Li Qingzhao's poetry
Selection of her poetry from Famous Poets & Poems
Entry on Li Qingzhao from Other Women's Voices
Tac pham cua Ly Thanh Chieu tren  LibriVox (sach audio thuoc pham vi cong cong)