Tom tit, tom tich, tom thuyen, be be hay tom bua (do mot so loai co cang tien hoa thanh dang chuy), la ten đuoc dung đe goi nhom giap xac bien thuoc bo Tom chan mieng (Stomatopoda). Chung khong phai tom cung chang phai bo ngua nhung chung co ten trong tieng Anh la Mantis shrimp hay tom bo ngua vi chung giong ca hai, voi cap cang giong cua bo ngua. Tom tit co mat rong rai tai nhung vung bien on đoi va nhiet đoi tren toan cau. Bo Tom chan mieng bao gom khoang tren 400 loai va tat ca chung đeu nam trong phan bo Giap đon (Unipeltata). Bo nay co nhieu ho, trong đo ho Squillidae la ho co nhieu loai đuoc dung lam thuc pham tai Viet Nam.
Nguoi Assyria co goi tom tit la chau chau bien. Tai Uc, chung co ten la "ke giet tom" (Prawn killers) va ngu dan Au My đat cho chung cai ten "ke xe ngon cai" (Thumb splitters) do chung co the kep rach da ngon tay neu khong than trong khi go chung khoi luoi, co truong hop hiem hoi, tom tit co the lam vo kinh be nuoi ca canh voi mot cu đanh bang đoi cang.
Tom tit đuoc nuoi lam vat canh trong be ca canh nuoc man va viec nuoi canh nay co the đong vai tro nhat đinh trong qua trinh nghien cuu đoi song con nhieu bi an cua tom tit. Tuy nhien, nhieu nguoi nuoi canh khac lai cho chung la vat hai vi chung co the đuc lo trong cac bo xuong san ho chet va tron trong đo; nhung mau san ho nay thuong đuoc thu thap vi chung rat huu dung trong cac be ca canh. Vi vay, chuyen tom tit con sot trong mau san ho nhao ra tan cong cac loai ca canh, tom canh,... la chuyen thuong xay ra. Đong thoi chung rat kho bat khi đa nam trong be va co truong hop tom tit đa đap vo thanh cua cac be ca thuy tinh.


Mo ta Tom tit co the dai toi 30 xentimet (12 in) va mot so truong hop đac biet thi con so nay la 38 cm (15 in). Giap đau cua tom tit chi bao phu phan sau đau va 4 đot đau tien cua nguc. Mau sac than thay đoi tuy loai tu nau, xanh luc, đen nhat đen hong, vang nhat; mot so loai song trong vung bien nhiet đoi con co mau sac ruc ro đe đuoc nuoi trong cac be ca. Tom tit co 8 đoi chan, trong đo 5 đoi đau co cang, sau đo la nhung đoi chan boi. Mat tom tit co nhung cau truc đac biet, đuoc xem la phuc tap nhat trong gioi đong vat. Mat va đoi ang ten đau tien đuoc gan noi nhung đoan di đong rieng biet tai đau tom. Mat tom tit giup chung phan biet đuoc nhung vat the chung quanh nhu nhung rang san ho, nhung con moi, ke ca moi co than trong suot.
Đa so cac loai tom tit sinh song tai nhung vung, ho can doc cac bo bien thuoc vung nhiet đoi va on đoi (vung An Đo Duong sang Thai Binh Duong bao gom khu vuc giua Phi chau qua đen Hawaii) tai nhung vung trieu giua. Chung song vui, an nap trong hang hay ke đa. Chung chi chui ra khoi noi tru an đe tim moi va tuy loai co the sinh hoat ban ngay hoac ban đem. Tom tit thuoc loai 'tom du', an thit song, san ca nho, nhuyen the va giap xac nho hon. Chung dung đoi chan thu nhi, to (thuong goi la cang) đe bat moi. Mac du chung la loai san moi pho bien o nhieu vung nuoc nong nhiet đoi va can nhiet, gioi khoa hoc chua tim hieu đuoc nhieu thong tin ve tom tit vi loai sinh vat nay chu yeu chi chui ruc trong cac hang hoc chu it chiu lo mat ra ngoai.


= Cang =
Cac loai tom tit đuoc phan thanh 2 nhom chinh voi tieu chuan phan loai dua theo kieu cang cua chung:

Tom giao (spearer) voi cang co phan phu rat nhon va nhieu nganh, nhin giong nhu cang cua bo ngua, dung đe đam va xe moi.
Tom bua (smasher) voi cang co dang chuy va phan đau nhon cua cang co cau truc tho so hon (nhung van kha sac nhon va thuong xuyen đuoc dung đe ti thi voi cac con tom khac). Cau truc cang phan anh loi san moi cua chung: dung chiec chuy to va cung đe nen con moi va đap vo thuc an. Phan phia trong cua đau cang co the co mot ben luoi sac nhon va dung đe cat đut con moi khi no boi.
Ca hai loai tom đeu co chien thuat tan cong la bung cang ra that nhanh va đap cang that manh vao con moi. Cu đap co the gay ra thuong tich nghiem trong cho con moi, ke ca khi con moi co kich thuoc lon hon tom tit rat nhieu. Đoi voi tom bua, cang cua chung đuoc vung ra voi toc đo nhanh khung khiep voi gia toc len đen 10.400 'g' (102.000 m/giay2 hay 335.000 ft/giay2) va van toc 23 m/giay tu khoi đau bat đong, bang voi gia toc cua mot vien đan 0,22 calibre. Vi vung cang qua nhanh, tom bua co the tao ra nhung bong bong khi nam trong khoang khong gian giua cang va be mat chung đanh vao. Khi cac bong bong nay vo ra, chung tao ra mot luc đang ke cong them vao luc tac đong 1500 Newton cua cang vao con moi, noi cach khac 1 lan vung cang cua tom bua tao ra đen 2 cu đap cung mot luc vao con moi: mot cu đap boi cang va mot cu đap boi ap suat tao ra do su vo cua cac bong bong khi. Cung chinh vi ly do nay, du tom bua co đap hut đi nua thi ap suat do bong bong khi gay ra đu đe lam choang vang hoac tham chi giet chet con moi.
Đong thoi, viec vo cac bong bong khi tren cung tao ra hien tuong phat quang do am thanh (Sonoluminescence). Đieu nay se san sinh mot luong rat nho anh sang nhung co nhiet đo rat cao (co the len toi vai nghin đo K) trong bong bong khi - mac du cac anh sang va nhiet đo nay chi ton tai trong mot thoi gian cuc ngan va co muc đo rat yeu đen muc chi co the đuoc phat hien boi cac thiet bi toi tan. Hien tuong nay co le khong co anh huong gi ve sinh hoc toi con moi ma chi la cac tac dung phu cua viec vung cang qua nhanh. Tom phao cung san sinh ra hien tuong nay theo cach tuong tu.
Tom bua su dung ky nang nay đe tan cong cac con moi co vo cung nhu oc, cua, so, hau; chiec cang dang chuy cua chung đu khoe đe pha vo lop vo cung cua chung. Trong khi đo tom giao thi ua cac loai moi mem hon nhu ca vi chiec cang sac nhon va nhieu gai cua chung co the de dang đam va xe toac nhung con moi loai nay.


= Mat va thi giac =

Mat cua tom tit la mat kep, trong đo đang chu y la 6 hang mat con o khu vuc "đuong giua". 4 hang mat mang 16 loai thu the anh sang khac nhau voi 12 loai thu the nham nhan dien mau sac va bon loai đam nhan nhiem vu cua bo loc mau. Thi giac cua tom tit rat tot, chung co the nhin thay anh sang phan cuc va co đuoc thi giac mau sac sieu pho. Mat kep cua chung nam tren cac cuong dai va moi cuong mat co kha nang van đong đoc lap voi cuong con lai. Chung đuoc đanh gia la mat kep phuc tap nhat trong toan bo gioi Đong vat. Tom tit co nang phan tich theo chuoi va phan tich song song cac kich thich ve thi giac.
Moi mat kep cau thanh tu khoang 1 van mat con đuoc ghep vao nhau. Moi mat kep bao ham hai ban cau phang tach biet nhau boi 6 hang mat con chuyen hoa, 6 hang nay đuoc goi la "đuong giua" (midband) chia mat ra lam 3 vung. Ket cau nay giup tom tit co the nhin thay cac su vat bang 3 phan khac nhau cua cung 1 mat. Noi cach khac, moi mat kep co the tap trung chu muc vao mot vat the voi khong gian 3 chieu khac nhau (trinocular vision) va co kha nang nhan thuc be sau. Ban cau tren va duoi cua mat chu yeu đuoc dung trong viec nhan dien hinh dang va chuyen đong (chu khong phai mau sac) giong nhu nhieu loai giap xac khac.
Hang 1-4 cua đuong giua co vai tro chuyen nhan dien mau sac, tu cac tia sang co buoc song thuoc vung tu ngoai đen cac tia sang mau co buoc song lon hon; tuy nhien hien chung van đuoc cho rang khong co kha nang nhan biet tia hong ngoai. Cac nhan to thi giac o ba hang nay co tam loai sac to thi giac va the que đuoc chia lam 3 lop sac to, moi lop nhan dien nhung tia sang co buoc song khac nhau. 3 lop o hang 2 va 3 đuoc phan tach boi cac bo loc mau (hay bo loc trong the que) co the chia thanh bon loai khac nhau, moi hang hai loai. Ket cau cua no giong nhu mot chiec banh kep nhieu tang, voi tong cong 2 bo loc mau (thuoc hai loai khac nhau) la "nhan", kep boi 3 lop "vo banh" la lop sac to. Hang 5 va 6 cung co nhieu lop, nhung chi co 1 lop sac to thi giac (loai thu 9) va co đam nhan vai tro trong mang thi luc phan cuc hoa. Chung co the nhan dien nhieu mat phang khac nhau cua anh sang phan cuc. Loai sac to thi giac thu 10 toa lac o 2 ban cau mat nam 2 ben đuong giua.
Đuong giua chi bao phu mot phan rat nho cua mat, vao khoang 5-10 đo cua goc nhin. Tuy nhien, giong nhu cac loai giap xac khac, moi mat cua tom tit đuoc gan tren mot cuong dai, co the van đong đoc lap voi mat kia va co the xoay sang bat ky huong nao (len toi it nhat 70 đo) boi 8 co cau mat chia lam 6 nhom chuc nang. Bang viec su dung cac co nay đe xoay đao mat, tom tit co the di chuyen đuong giua sang nhieu huong khac nhau va "quet" het cac canh vat xung quanh, giup tom nhan biet đuoc them nhieu thong tin ve hinh dang, dien mao va khung canh ma hai phan ban cau mat con lai khong the nhan dien đuoc. Tom tit cung co the theo doi đuoc cac vat the chuyen đong nhanh bang viec dao đong mat that nhanh theo quy đao lon khi hai mat cu đong đoc lap voi nhau. Noi chung, o đay, qua viec tan dung nhieu ky nang khac nhau, bao gom ca nhung cu đong liec mat nhanh, tren thuc te đuong giua cua mat tom tit co the quet qua mot vung khong gian rat rong lon.
Mot so loai tom tit co it nhat 16 loai quang thu the khac nhau chia lam 4 nhom (đo nhay pho cua chung sau đo se đuoc đieu chinh them mot buoc nho cac bo loc mau o vong mac) voi 12 trong so đo co vai tro trong viec phan tich mau sac o cac buoc song khac nhau (trong đo co bon loai chuyen dung đe nhan biet anh sang tu ngoai) va bon loai con lai co vai trong trong viec phan tich anh sang phan cuc. Ket cau nay kha la phuc tap so voi con nguoi khi loai nguoi chi co bon loai sac to thi giac va 3 trong so đo co chuc nang nhan dien mau sac. Thong tin ve thi giac roi vong mac cua tom tit se đuoc truyen đi theo nhieu dong du lieu song song dan toi he than kinh trung uong, đieu nay se giam đang ke yeu cau ve phan tich o cap đo cao hon.
It nhat hai loai tom tit đuoc ghi nhan la co kha nang nhan biet anh sang phan cuc tron va trong mot so truong hop, ban phan tu song sinh hoc cua chung hoat đong đong đeu hon trong toan bo pho thi luc so voi bat cu dung cu thi giac phan cuc nao ma con nguoi che tao hien nay. The application of which it is speculated co the đuoc ung dung vao viec che tao mot phuong tien truyen thong thi giac hoat đong tot hon ca the he hien tai cua cong nghe đia Blu-ray.
Loai tom tit Gonodactylus smithii la loai sinh vat duy nhat đuoc biet đen co kha nang nhan biet đong thoi 4 thanh to phan cuc tuyen tinh va 2 thanh to phan cuc tron cua thong so Stokes, đieu nay khien no co đuoc su mieu ta đay đu ve phan cuc. Vi vay, loai tom tit nay đuoc tin la co thi luc phan cuc thuoc loai toi uu.


 Nguyen do cua thi giac phat trien cao o tom tit  Thi giac cuc tot tom tit giup chung co the nhan dien va phan biet đuoc nhieu loai san ho cung nhu nhieu loai moi khac nhau (von thuong trong suot hay trong mo) cung nhu nhan dien đuoc cac loai san moi co hai cho chung nhu ca nhong, von co vay phat ra anh sang mo mo ao ao. Đong thoi, đong tac vung cang tan cong cuc nhanh cua tom tit đoi hoi viec xac đinh khoang cach phai cuc ki chinh xac va vi vay, đoi hoi ve su phat trien cao cua kha nang nhan thuc be sau.
Đong thoi, co mot đieu đang chu y la nhung loai co thi giac phat trien cao cung thuong la nhung loai co co the mang mau sac sac so, đieu nay cho thay xu huong tien hoa cua thi giac mau sac giong nhu la o loai cong.
Trong qua trinh tim kiem ban tinh, tom tit phat quang rat manh me va buoc song cua cac tia sang do chung phat ra phu hop voi dai pho ma mat chung nhan biet đuoc. Tom cai chi co the sinh san trong mot so giai đoan nao đo cua chu ki nuoc trieu va kha nang nhan biet đuoc pha mat trang giup tom tit co the giao phoi vao đung thoi điem. Kha nang nay cung giup tom tit nhan biet đuoc thong tin ve quy mo va kich thuoc cua nuoc trieu, mot đieu cuc ki quan trong đoi voi cac loai sinh vat song o bo bien.


Hanh vi Tom tit co tuoi tho rat cao va the hien nhieu hanh vi phuc tap, ti nhu cac cuoc ti thi đe gianh ban tinh hay phan đinh thu cap. Mot so loai su dung cac chat phat quang tren co the đe ra hieu cho đong loai hay voi cac loai khac, mo rong them quy mo cua cac tin hieu hanh vi. Chung co the hoc tot, nho lau va co the nhan mat nhung ca the xung quanh ma chung thuong tiep xuc. Phuong phap nhan dien dua tren cac dau hieu hinh anh cung nhu boi mui. Nhieu loai đa phat trien cac hanh vi xa hoi phuc tap nham bao ve lanh tho cua chung truoc cac ke thu.
Trong suot cuoc đoi, tom tit co the co đen 20-30 mua sinh san. Tuy theo loai ma trung co the đuoc chon duoi đat hay đuoc con cai mang duoi bung cho đen khi trung no. Va cung tuy theo loai ma con đuc va con cai co the chi gap nhau đe giao phoi roi het, hoac chung co the co quan he mot vo mot chong trong thoi gian dai.
Trong nhung loai tom tit "chung thuy", thoi gian "ket hon" co the len toi 20 nam. Cap vo chong song chung trong mot hang va co the giup đo nhau trong cong viec. Ca vo lan chong đeu tham gia vao viec cham soc trung. Trong chi Pullosquilla va mot so loai thuoc chi Nannosquilla, con cai se đe hai o trung, mot o đe cho chong cham va mot o thi vo lo. Trong mot so loai khac, con cai lo viec cham trung con con đuc thi kiem an cho ca gia đinh. Sau khi trung no, giai đoan au trung dang phieu sinh vat cua tom con co the keo dai toi 3 thang.
Mac du phan nhieu tom tit thuong co loi di chuyen giong nhu o tom that su va tom hum, loai tom tit Nannosquilla decemspinosa đuoc ghi nhan la co kha nang bung nguoi theo mot chuyen đong vong tron tho so. Chung song o cac vung nuoc nong va co nen đat cat. Vao luc trieu thap, N. decemspinosa đoi dien voi nguy co bi mac can do nhung chan sau ngan cua chung khong đu khoe đe di chuyen co the trong moi truong can khong đuoc nuoc nang đo. Luc nay, tom tit se bung nguoi ve phia truoc đe lan minh vao khu vuc con ngap nuoc. Theo cac quan sat, N. decemspinosa thuong lan tron lien tuc nhieu lan suot mot quang đuong dai 2 met (6,6 ft), tuy nhien cac ca the thi nghiem thuong chi lan it hon 1 m (3,3 ft).


Trong am thuc Trong am thuc Nhat Ban, tom tit đuoc luoc va dung trong cac mon sushi va đoi khi đuoc an song nhu sashimi. Chung đuoc nguoi Nhat goi la "tom de" (蝦蛄, shako), cach goi nay co le la do hinh dang cua no cung co nhung điem gan giong con de trui.
Tom tit co mat voi so luong phong phu o vung duyen hai Viet Nam. Trong am thuc Viet Nam, tom tit co the đuoc hap (cung voi sa, hap cach thuy pha voi bia), luoc, nuong hay phoi kho va thuong đuoc dung voi muoi tieu, nuoc mam me hay thi la.

Trong am thuc Trung Quoc, tom tit đuoc che bien trong mot mon goi la (攋尿蝦, tieng Quan Thoai pinyin: lai niao xiama: zho đuoc nang cap thanh ma: zh , tieng Quang Đong: laaih liu ha) vi tom tit thuong hay ban mot tia nuoc ra ngoai khi boc len khoi nuoc. Sau khi nau, thit tom tit an co vi nhu tom hum hon la tom binh thuong. Giong nhu tom hum, vo tom tit rat cung va can dung nhieu luc đe be gay. Thong thuong chung đuoc ran ngap trong chao voi toi va tieu cay.
Trong vung Đia Trung Hai, loai tom tit Squilla mantis la mot mon hai san thong dung, nhat la o vung duyen hai Adriatic (canocchia) va vinh Cadiz (galera).
O Philippines, nguoi dan goi tom tit la tatampal, hipong-dapa, alupihang-dagat va che bien no nhu tom binh thuong.
Nhung quan ngai thong thuong ve viec tieu thu hai san la van đe đoi voi tom tit vi chung co the sinh song trong cac vung nuoc o nhiem. Đieu nay đac biet đung o Hawaii, nhat la Đai Kenh đao Ala Wai o Waikiki khi mot so ca the tom tit co kich thuoc lon bat thuong.


Chu thich Lien ket ngoai Du lieu lien quan toi Stomatopoda tai Wikispecies

Hoplocarida: Stomatopoda fact sheet - Guide to the marine zooplankton of south eastern Australia Luu tru ngay 7 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine
The Lurker's Guide to Stomatopods - mantis shrimp