Sahara (tieng A Rap: الصحراء الكبرى, as-Sahraʾ al-Kubra , nghia la sa mac lon) la sa mac lon nhat tren Trai Đat, la hoang mac lon thu 3 tren Trai Đat (sau Chau Nam Cuc va  Bac Cuc), voi dien tich hon 9.000.000 km², xap xi dien tich cua Hoa Ky va Trung Quoc. Sahara o phia bac chau Phi va co toi 2,5 trieu nam tuoi.


Tong quan Đuoc bao boc boi bien Đai Tay Duong o phia Tay, day nui Atlas va Đia Trung Hai o phia Bac, Bien Đo (Hong Hai) va Ai Cap o phia Đong; Sudan va thung lung song Niger o phia Nam. Điem cao nhat trong sa mac la đinh nui Emi Koussi voi đo cao 3415 m so voi muc nuoc bien, thuoc day nui Tibesti phia Bac nuoc Tchad.
Trong suot ky nguyen bang ha, vung Sahara đa tung am uot hon ngay nay rat nhieu. Va cung đa tung co rat nhieu loai đong, thuc vat sinh song noi đay. Tuy nhien ngay nay,ngoai tru vung thung lung song Nin la co the trong đuoc nhieu rau va mot so it noi khac nhu vung cao nguyen phia Bac, gan Đia Trung Hai la co the trong cay oliu con phan lon vung nay khong the canh tac đuoc.
Voi dien tich tuong đuong Hoa Ky nhung chi co 2,5 trieu nguoi sinh song trong vung. Chu yeu tap trung o Ai Cap, Mauritanie, Maroc va Algerie. Cac dan toc chinh bao gom chung Tuareg, A Rap, va nhom nguoi da đen nhu Tubu, Nubians, Zaghawa, Kanuri, Peul hay Fulani, Hausa va Songhai.
Thanh pho lon nhat vung la Cairo, thu đo cua Ai Cap nam o thung lung song Nin. Mot so thanh pho quan trong khac bao gom Nouakchott, thu đo cua Mauritanie; Tamanrasset, Algerie; Timbuktu, Mali; Agadez, Niger; Ghat, Libya; va Faya, Tchad.


Lich su khi hau Khi hau Sahara đa trai qua nhung bien đoi to lon giua am va kho trong vai tram nghin nam qua. Trong ky bang ha cuoi cung, Sahara lon hon ngay nay, trai dai xa hon ve phia nam so voi bien gioi hien tai. Su ket thuc cua ky bang ha mang toi giai đoan am uot hon cho Sahara, tu khoang nam 8000 TCN đen 6000 TCN, co le vi cac vung ap suat thap tren khap cac phien bang đang sup đo o phia bac.
Khi cac phien bang đa mat đi, vung phia bac Sahara bat đau kho đi. Tuy nhien, khong lau sau su cham dut cac phien bang, gio mua hien nay mang mua toi Sahel thoi xa hon nua ve phia bac va xung đot voi xu huong kho o phia nam Sahara. Gio mua tai chau Phi (va cac noi khac) xuat hien vi suc nong mua he. Khong khi tren luc đia tro nen nong hon va tang len, keo khong khi am va lanh tu bien vao. Hien tuong nay gay ra mua. Vi the, mot cach nghich ly, Sahara tung am hon khi no nhan đuoc nhieu anh nang trong mua he. Trai lai, nhung thay đoi trong su hap thu nhiet Mat troi bi gay ra boi nhung su thay đoi trong tham so quy đao Trai Đat.
Toi khoang nam 2500 TCN, gio mua rut ve phia nam toi gan vi tri hien nay, dan toi su sa mac hoa Sahara. Sahara hien nay kho nhu đieu kien no tung co truoc kia khoang 13.000 nam.


Lich su = Giai đoan gia suc =
Toi nam 6000 TCN cac tien trieu đai Ai Cap o vung phia tay nam Ai Cap đa biet chan nuoi gia suc va xay dung nhung ngoi nha lon. Su sinh song tai cac khu đinh cu co đinh, co to chuc trong xa hoi tien trieu đai Ai Cap o giua thien nien ky thu 6 TCN tap trung chu yeu vao ngu coc va gia suc nong nghiep: gia suc, de, lon va cuu. Cac đo dung kim loai thay the cac đo dung đa truoc đo. Thuoc da gia suc, đo gom va det cung đa xuat hien nhieu trong thoi ky nay. Co nhung dau hieu cho thay su chiem cu theo mua hay chi tam thoi cua Al Fayyum trong thien nien ky thu 6 TCN, voi cac hanh đong tim kiem luong thuc tap trung chu yeu vao, cau ca, san ban va hai luom. Cac đau mui ten, dao va scraper đa co rat nhieu. Nhung đo vat dung trong mai tang nhu binh, đo trang suc, cong cu nong nghiep va san ban va cac thuc pham nhu thit kho va hoa qua. Nguoi chet đuoc chon quay mat ve huong tay.


= Giai đoan Berber =
Nguoi Phoenicia đa tao ra mot lien bang cac vuong quoc ngang qua toan bo Sahara toi Ai Cap, noi chung cac vuong quoc nay đeu nam tren bo bien nhung cung co mot so truong hop nam trong sa mac.
Toi nam 2500 TCN Sahara đa tro nen kho nhu ngay nay va tro thanh mot buc tuong chan khong the xam nhap đoi voi con nguoi, chi co rai rac mot so khu đinh cu xung quanh cac oc đao, nhung buon ban va thuong mai xuyen qua xa mac hau nhu chua xuat hien. Mot trong nhung ngoai le chinh la Thung lung song Nin. Tuy nhien, con song Nin co nhieu thac khong the vuot qua khien thuong mai va giao luu kho thuc hien.
O khoang thoi gian nao đo giua nam 633 va 530 TCN Hanno nha hang hai đa lap ra hay tang cuong cac thuoc đia cua Phoenicia o phia Tay Sahara, nhung moi dau tich qua khu đeu đa mat va thuc su khong con lai mot dau vet gi. Xem Lich su Tay Sahara.


= Hy Lap =
Toi nam 500 TCN anh huong moi tu Hy Lap va Phoenicia đen toi vung nay. Cac thuong gia nguoi Hy Lap đi doc bo bien phia đong sa mac, thanh lap len nhung khu vuc buon ban doc theo bo Bien Đo. Nguoi Carthaginia đa kham pha bo bien Đai tay duong cua sa mac. Vi thieu nuoc va thi truong nen buoc chan cua con nguoi chua bao gio vuot qua phia nam Maroc hien nay. Vi the, cac nuoc bao quanh sa mac o phia bac va phia đong; no van nam ngoai quyen kiem soat cua cac nuoc nay. Nhung cuoc chinh phuc cua nguoi du muc Berber vao sa mac luon lam nhung nguoi song ben ria lo ngai.


= Van minh đo thi =
Mot nen van minh đo thi, Garamantes, đa phat trien trong khoang thoi ky nay o trung tam Sahara, trong mot thung lung hien đuoc goi la Wadi al-Ajal tai Fazzan, Libya. Nen van minh Garamantes phat trien nho vao nhung con kenh đao qua cac suon thung lung toi cac ngon nui dan nuoc vao cac canh đong. Nen van minh Garamantes tro nen đong đuc va manh me, chinh phuc nhung vung xung quanh va bat giu nhieu no le (đe su dung vao viec mo rong he thong kenh đao). Nguoi Hy Lap va nguoi La Ma đa biet toi nen van minh Garamantes va coi ho la nhung nguoi du muc moi ro. Tuy nhien, ho van buon ban voi nguoi Garamantes, va mot bon tam La Ma đa đuoc tim thay o thu đo Garama cua Garamantes. Cac nha khao co hoc đa tim thay tam thi tran lon va nhung khu đinh cu quan trong khac trong lanh tho Garamantes. Nen van minh Gartamantes cuoi cung đa sup đo sau khi ho khong con khai thac đuoc nuoc ngam duoi đat, va vi the khong the tiep tuc mo rong he thong kenh cua minh vao sau trong nui.


= Nguoi A rap =
Su thay đoi lon nhat trong lich su Sahara đen cung cuoc chinh phuc cua nguoi A rap, chinh ho đa đua lac đa vao vung nay. Lan đau tien mot mang luoi thuong mai hieu qua xuyen sa mac Sahara co the thuc thi. Cac vuong trieu Sahel, đac biet la Đe quoc Ghana va Đe quoc Mali sau nay tro nen hung manh va giau co nho xuat khau vang va muoi sang Bac Phi. Cac tieu vuong quoc doc Đia trung hai đa mang hang hoa va ngua cua ho xuong đuoc phia nam. Muoi đuoc xuat khau tu chinh Sahara. Qua trinh nay bien nhung cong đong oc đao rai rac tro thanh cac trung tam thuong mai, va nam duoi quyen kiem soat cua cac đe quoc tren bo sa mac.
He thong thuong mai nay đa ton tai qua hang the ky toi khi su phat trien o chau Au va su phat trien ky thuat hang hai cho phep cac con tau, ban đau tu Bo Đao Nha nhung ngay sau đo la toan bo Tay Au, đi quanh sa mac va thu thap cac nguon tai nguyen o Guinea. Sahara nhanh chong roi lai vao tinh trang co lap.
Cac cuong quoc thuoc đia cung khong chu trong toi vung nay, nhung o thoi hien đai mot so mo va cac cong đong dan cu đa đuoc phat trien đe khai thac cac nguon tai nguyen thien nhien trong sa mac. Cac nguon tai nguyen nay gom khoi luong lon khoang san dau mo va khi tu nhien o Algerie va Libya cung nhu mot luong lon khoang san phosphate tai Maroc va Tay Sahara.
Nhung su phan tich mtDNA  đa cho thay rang nhieu cong đong dan cu đa gop phan tao nen sac dan hien nay o vung Nam Maroc gom Berber, A rap, Phoenicia, Sephardic Do Thai, va nguoi Phi Ha Sahara. Tren toan bo Sahara, nguoi Berber, A rap, va nguoi Phi Ha Sahara đeu co lien quan ve mat di truyen.


Nhung đat nuoc trong khu vuc Sahara Xem them Chau Phi ha Sahara
Sa mac hoa
Song Nin
Bien Đo
Ket cau Richat
Sa mac Sahara (vung sinh thai)
Thuong mai xuyen Sahara
Tay Sahara
Zaara


Tham khao Sach tham khao Michael Brett and Elizabeth Frentess. The Berbers. Blackwell Publishers. 1996.
Charles-Andre Julien. History of North Africa: From the Arab Conquest to 1830. Praeger, 1970.
Abdallah Laroui. The History of the Maghrib: An Interpretive Essay. Princeton, 1977.
Hugh Kennedy. Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus. Longman, 1996.
Fezzan Project - Palaeoclimate and environment Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2009 tai Wayback Machine - retrieved March 15 2006


Lien ket ngoai Nhung buc anh Sahara tu website cua Phai bo thuong truc Lien hiep quoc tai Algeri Luu tru ngay 26 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
He sinh thai Sahara Luu tru ngay 27 thang 11 nam 2011 tai Wayback Machine