Buom vua hay buom chua (danh phap hai phan: Danaus plexippus) la mot loai buom ngay thuoc phan ho Danainae, trong ho Nymphalidae. Co le la loai buom đuoc biet đen nhieu nhat tren toan Bac Mi. Vao the ky 19, no cung đuoc tim thay o New Zealand va cung đuoc biet o Uc tu nam 1871.


Khoa phan loai Buom vua la mot trong so cac loai đuoc Linnaeus mo ta trong cuon Systema Naturae (He thong Tu nhien) nam 1758. Ban đau loai nay đuoc xep trong chi Papilio. Nam 1780, Jan Krzysztof Kluk xep buom vua vao chi moi Danaus va coi đay la loai đien hinh cua chi nay.
Buom vua rat giong hai loai khac, truoc đay cung thuoc phan chi Danaus (Danaus): Danaus cleophile phan bo o Jamaica, Hispaniola va Danaus erippus phan bo o phia nam cua Nam My, khu vuc song Amazone. Nhong cua buom vua co khac đoi chut so voi nhong cua D. erippus, nhung buom truong thanh gan nhu khong the phan biet voi nhau, do đo D. erippus thuong đuoc coi la mot phan loai cua buom vua. Nhung cac phan tich ve hinh thai hoc, mtDNA 12S rRNA, nhiem sac the c oxidase phan nhom I, nuclear DNA 18S rRNA va chuoi EF1 α do Smith et al. thuc hien nam 2005 đa chung minh chung la hai loai rieng biet. Su phan chia hai loai nay moi xay ra gan đay. To tien cua D. erippus tach khoi quan the D. plexippus vao the Pliocen. Luc nay, muc nuoc bien dang cao va toan bo vung thap cua đong bang Amazon khong con thich hop cho buom sinh song.
Theo Smith et al. (2005), hai phan loai sau đay đa đuoc cong nhan:

D. p. plexippus, đuoc Linnaeus mo ta nam 1758, la phan loai di cu tu Bac My.
D. p. megalippe, đuoc Jacob Hubner đat ten khoa hoc nam 1826, la phan loai khong di cu, chung co mat tai Florida va Georgia, qua Caribbe va Trung My đen tan song Amazon. Co ba nhom đia phuong (thu) tung đuoc coi la cac phan loai nhung nay can cu vao mau sac đa đuoc xep vao phan loai D. p. megalippe:
D. p. m. forma leucogyne, do Arthur G. Butler đat ten nam 1884
D. p. m. forma portoricensis, do A.H. Clark đat ten nam 1941
D. p. m. forma tobagi, do A.H. Clark đat ten nam 1941
Smith et al. khong xem xet Danaus plexippus nigrippus trong nghien cuu cua ong. Theo Hay-Roe et al. (2007), đay cung la mot phan loai:

D. p. nigrippus, vao nam 1909 đuoc Richard Haensch coi la thu (forma): Danais  [sic] archippus f. nigrippus, phan bo o Nam My, nam Nicaragua.


Tu nguyen Danaus (Greek Δαναος) la chat cua than Zeus, trong than thoai la vua cua Ai Cap hoac Libya, đa lap nen Argos; Plexippus la mot trong 50 con trai cua Aegyptus, anh em sinh đoi voi Danaus.
Trong tieng Hy Lap, plexippos (πληξιππος) nghia la "nai ngua". Tai lan xuat ban thu 10 cua Systema Naturae, cuoi trang 467, Linnaeus viet rang cai ten Danai festivi, đuoc chuyen sang tu chi cu voi ten Papilio plexippus, xuat phat tu ten cac con trai cua Aegyptus.


Mo ta Canh cua buom chua co hoa van mau cam va đen de nhan ra, voi sai canh khoang 8,9 cm đen 10,2 cm (Loai buom pho vuong giong kich thuoc, mau sac, hoa van, nhung co the phan biet bang mot cai van đen ngang qua canh sau). Buom cai co van đam hon tren canh, buom đuc co đom o giua moi canh sau la noi pheromon đuoc tiet ra. Con đuc lon hon mot chut so voi con cai.

Giong nhu cac loai con trung khac, buom vua co sau chan nhung no thuong chi đi bang bon chan sau vi hai chan truoc ap sat vao than.
Trung buom vua ban đau co mau trang nga, sau chuyen sang mau vang nhat, hinh ban con, dai, voi khoang 23 đuong go chay doc..
Moi qua trung nang khoang 0,46 mg, cao 1,2 mm va rong 0,9 mm.
Sau buom co cac soc vang, đen va trang. Đau chung cung co soc mau vang va đen. Chung co hai cap rau nam o hai phia than. Sau buom đat đen chieu dai 5 cm.
Nhong co mau xanh voi mot dai mau đen vang o cuoi bung. Tren nguc, canh va tren mat cung co nhung cham vang.


Phan bo Tai Bac My, buom vua phan bo tu nam Canada đen bac phan Nam My. Thinh thoang chung cung sang đen Tay Au theo đuong van chuyen hang hai hoac khi co đieu kien thoi tiet va huong gio phu hop. Buom vua cung co mat o Bermuda, Hawaii, Solomon, New Caledonia, New Zealand, Uc, New Guinea, Sri Lanka, An Đo, Azores va quan đao Canary.


Di cu Tu thang 8, buom vua tu Bac My di cu xuong phuong nam. Chung quay ve phuong bac vao mua xuan.
Buom vua la loai buom duy nhat di cu theo ca hai huong Bac – Nam va Nam - Bac nhu cac loai chim. Tuy nhien, do vong đoi cua no ngan nen trong qua trinh di cu khong co ca the nao trong đan buom song sot. Chung đe trung tren suot hanh trinh di cu.
Thoi gian cua moi hanh trinh vuot xa tuoi tho binh quan cua hau het cac ca the buom vua. Buom vua sinh ra vao đau mua he co tuoi tho it hon hai thang. The he cuoi cung sinh ra trong mua he se co mot giai đoan khong sinh san (giai đoan đinh san), co the keo dai bay thang hoac lau hon. Trong giai đoan đinh san, buom vua se bay đen mot đia điem tru đong. Chung khong sinh san cho đen khi roi điem tru đong vao thang hai hoac thang ba.
Đe hoan thanh mot chang đuong di cu, chung phai trai qua 3 đen 4 đoi. Buom vua cung la mot trong so it loai con trung co the vuot qua Đai Tay Duong.


Moi truong song Buom vua phan bo tai nhieu dang moi truong song, chang han nhu tren canh đong, đong co, cong vien, cac khu vuon, cay xanh va le đuong. Chung tru đong trong cac lum cay la kim.


Thuc an cua buom truong thanh Buom vua truong thanh thuong hut mat cua cac loai sau:

Apocynum cannabinum
Asclepias californica
Asclepias incarnata
Asclepias syriaca
Asclepias tuberosa
Aster sp.
Cirsium sp.
Daucus carota
Dipsacus sylvestris
Erigeron canadensis
Eupatorium maculatum
Eupatorium perfoliatum
Hesperis matronalis
Medicago sativa
Solidago sp.
Syringa vulgaris
Trifolium pratense
Vernonia altissima
Buom đuc cung thuong đau tren đat am, soi uot đe hap thu am va chat khoang, tap tinh nay đuoc goi la "tam bun". Chung tham chi con thuc hien hanh vi nay tren cac vet dau o via he.


= Minh hoa vong đoi cua buom vua =


Cay chu Cay chu cua buom vua:
Chau My:

Asclepias amplexicaulis
Asclepias asperula
Asclepias californica
Asclepias cordifolia
Asclepias curassavica
Asclepias curtissii
Asclepias eriocarpa
Asclepias erosa
Asclepias exaltata
Asclepias fascicularis
Asclepias humistrata
Asclepias incarnata
Asclepias linaria
Asclepias meadii
Asclepias nivea
Asclepias purpurascens
Asclepias speciosa
Asclepias subulata
Asclepias subverticillata
Asclepias syriaca
Asclepias tuberosa
Asclepias verticillata
Calotropis gigantea
Calotropis procera
Cynanchum laeva
Sarcostemma clausa 
Chau Phi:

Gomphocarpus physocarpus (syn Asclepias physocarpa)
Gomphocarpus fruticosus (syn Asclepias fruticosa)
Chau Au:

Cynanchum acutum (loai ban đia)


Tham khao Lien ket ngoai Video of a monarch butterfly emerging from chrysalis
Australian Museum fact sheet on monarch butterflies
Critters of Calamvale Creek — a monarch tells its story Luu tru ngay 18 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine
Monarch Migration Maps Luu tru ngay 13 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine
Monarch Watch of the University of Kansas Entomology Department
Michoacan Reforestation Fund
USGS description of monarch butterfly Luu tru ngay 12 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
MonarchHealth!
Monarch Butterfly Trust NZ Luu tru ngay 5 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Monarch butterfly life cycle photographs Luu tru ngay 22 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
More Than Monarchs
Monarch egg eclosion
http://www.monarchbutterflyusa.com/
monarch butterfly on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
PBS NOVA Documentary "The Incredible Journey of the Butterflies"