Bat nat la hanh vi su dung vu luc, cuong ep, hoac đe doa gay ton thuong, nguoc đai, doa dam hoac chi phoi gay han đoi phuong. Hanh vi thuong co tinh chat lap lai va theo thoi quen. Đieu kien tien quyet cot loi la su nhan thuc (cua nguoi bat nat hoac cua nhung nguoi khac) ve su mat can bang suc manh the chat hoac quyen luc. Su mat can bang nay phan biet bat nat voi xung đot. Bat nat la mot pham tru con cua hanh đong gay han, đac trung boi ba tieu chi sau: (1) y đinh thu đich, (2) mat can bang quyen luc va (3) lap lai trong mot khoang thoi gian. Bat nat la hanh đong gay han co tinh lap đi lap lai nham gay ton thuong cho cac ca nhan khac ve mat the chat, tinh than hoac cam xuc.
Bat nat co pham vi tu bat nat ca nhan, mot đoi mot cho đen bat nat nhom (hay con goi la bat nat tap the), trong đo ben bat nat co the co mot hoac nhieu "ke the vai" san sang ho tro ke bat nat chinh trong nhung hoat đong bat nat cua ho. Bat nat o truong va cong so cung đuoc xem la "nguoc đai nguoi đong trang lua". Robert W. Fuller đa phan tich bat nat nam trong pham tru cua chu nghia xep hang. Nha nghien cuu nguoi Na Uy-Thuy Đien Dan Olweus cho rang bat nat xay ra khi mot nguoi "bi đat vao nhung hanh đong tieu cuc, het lan nay đen lan khac boi mot hoac nhieu nguoi khac", va nhan đinh rang nhung hanh đong tieu cuc xay ra "khi mot nguoi co y gay ton thuong hoac gay kho chiu cho nguoi khac thong qua tiep xuc than the, bang loi noi hoac nhung cach thuc khac". Bat nat ca nhan thuong đac trung boi mot nguoi co loi hanh xu nhat đinh nham đoat lay quyen luc truoc nguoi kia.
Van hoa bat nat co the phat trien trong bat ki hoan canh nao ma nhan loai tuong tac voi nhau. Tuc la no co the hien huu o truong hoc, gia đinh, cong so, ngoi nha va hang xom. Khong gian bat nat chinh trong nen van hoa đuong đai nam tren cac trang web mang xa hoi. Trong mot nghien cuu nam 2012 cua cac nam cau thu bong bau duc My o đo tuoi vi thanh nien, "phep du đoan [bat nat] tot nhat la nhan thuc xem lieu nguoi đan ong giau anh huong nhat trong cuoc đoi cua mot cau thu co tan thanh hanh vi bat nat khong." Mot nghien cuu ve suc khoe thieu nhi va tre vi thanh nien cua The Lancet vao nam 2019 cho thay moi lien he giua viec cac be gai su dung mang xa hoi va viec gia tang kha nang ho bi bat nat.
Bat nat co the đuoc đinh nghia theo nhieu cach khac nhau. Tai Lien hiep Anh, khong co đinh nghia hop phap ve bat nat, trong khi mot vai bang o My co luat chong lai no. Bat nat đuoc chia lam 4 loai hinh nguoc đai co ban: tam ly (đoi khi goi la cam xuc hoac quan he), loi noi, the chat va tren mang.
Nhung hanh vi đuoc dung đe gianh lay suc chi phoi nhu vay gom co hanh hung hoac cuong buc, quay roi bang loi noi hoac đe doa, va nhung hanh vi ay co the nham vao cac muc tieu cu the lap lai nhieu lan. Đoi khi nhung ly giai cho hanh vi ay gom co su khac biet ve giai cap xa hoi, chung toc, ton giao, gioi tinh, khuynh huong tinh duc, ngoai hinh, hanh vi, ngon ngu co the, ca tinh, danh tieng, dong doi, suc khoe, kich co hoac kha nang. Neu bat nat đuoc thuc hien boi mot nhom nguoi thi goi la bat nat tap the.


Thuat ngu Tu tieng Anh cua bat nat la "bully" lan đau đuoc su dung o thap nien 1530, co nghia la "nguoi yeu" (ap dung cho nam hoac nu) co nguon goc tu boel trong tieng Ha Lan ("tinh nhan, anh em"), co the nhe hon tu "anh em" buole trong tieng Thuong German Trung Co von co nguon goc chua ro rang (so voi tu German "tinh nhan" buhle). Y nghia cua tu bi lam xau đi o the ki 17 thong qua "ban đong chi tot", "ke doa nat" cho đen "ke quay roi ke yeu". Đay co the la y nghia lien he giua "tinh nhan" va "con đo" nhu trong "nguoi bao ve gai điem", tuc la "bat nat" (mac du khong đuoc chung thuc cu the cho đen nam 1706). Đong tu "to bully" (bat nat) lan đau đuoc chung thuc vao nam 1710. Trong qua khu, trong van hoa My, thuat ngu đa đuoc su dung theo nhieu cach khac nhau, giong nhu mot tieng keu/ho hao, đac biet noi tieng gan lien voi Theodore Roosevelt va tiep tuc cho đen ngay nay trong buc giang bat nat, la tu do Roosevelt đat ra va con giong nhu mot loi khen mo nhat/phan khang ("bully for him").


Loai hinh Bat nat đuoc hoi đong van hoc phan lam cac loai hinh khac nhau. Chung co the o dang hanh vi phi ngon ngu, bang loi noi hoac the chat. Mot phep phan loai nua dua tren nhung thu pham hoac nhung nguoi dinh liu toi, vi the cac loai hinh gom co bat nat ca nhan va tap the. Con mot cach giai thich khac cung chi ra bat nat cam xuc va quan he ngoai viec gay ton hai the chat voi nguoi khac hay tham chi la tai san. Ngoai ra, hien tuong pho bien hon thoi gian gan đay goi la bat nat tren mang. Bat nat the chat, bang loi noi va quan he pho bien nhat o truong tieu hoc va con co the bat đau som hon, đong thoi tiep tuc tai dien trong nhung giai đoan sau cua cuoc đoi con nguoi.


= Ca nhan =
Nhung thu đoan bat nat ca nhan do chi mot nguoi thuc hien nham vao mot hoac nhieu đoi tuong. Bat nat ca nhan co the đuoc phan lam bon loai duoi đay:


 The chat  Bat nat the chat la loai bat nat lam ton thuong co the cua ai đo hoac lam hu hai tai san cua ho. Trom cap, xo đay, đanh nhau va co y pha hoai tai san cua nguoi khac la nhung loai bat nat the chat. Hiem khi bat nat the chat la dang bat nat đau tien ma nan nhan phai trai qua. Thuong thi bat nat se bat đau o dang khac va sau đo tien toi bao luc the chat. Trong bat nat the chat, vu khi bat nat chinh ma ke bat nat su dung la co the cua anh/co ta, hoac mot vai bo phan (tay hay chan); hoac dung mot vat lam vu khi tan cong đoi tuong cua anh/co ta. Đoi khi nhung nhom thanh nien moi lon se nham đen va xa lanh mot đua ban đong trang lua vi mot vai đinh kien cua tuoi vi thanh nien. Đieu nay co the dan toi tinh huong chung bi ban be cung lop che nhao, tra tan va đanh đap. Bat nat the chat thuong leo thang theo thoi gian va co the dan toi mot ket cuc tai hai, tham chi gay chet nguoi, do đo nhieu nguoi co ngan chan no that som đe ngan can vu viec leo thang hon nua.


 Bang loi noi  Bat nat bang loi noi la mot trong nhung kieu bat nat pho bien nhat. Đay la loai bat nat đuoc thuc hien bang loi noi, su dung giong noi khac va khong co bat cu dinh dang gi đen the chat. Bat nat bang loi noi gom nhung hinh thuc sau:

Goi ten va đat biet hieu mang ham y xau
Phat tan nhung tin đon hoac noi doi ve nguoi nao đo
Đe doa nguoi khac
Het vao mat hoac noi chuyen voi nguoi khac bang giong đieu tho tuc va khong tu te, đac biet la khong co ly do chinh đang
Che nhao giong đieu hoac loi noi chuyen cua nguoi khac
Cuoi nhao ai đo
Lang ma hoac che nhao nguoi khac
Trong bat nat bang loi noi, vu khi chinh ma ke bat nat su dung la loi noi. Trong nhieu truong hop, bat nat bang loi noi pho bien o ca hai gioi, nhung cac be gai thuong thuc hien hanh vi ay hon. Noi chung, cac be gai thuong lang ma tinh vi hon cac be trai. Cac be gai su dung bat nat bang loi, cung nhu nhung ky thuat loai tru quan he, nham thong tri va kiem soat nhung nguoi khac, the hien quyen luc va suc troi cua ho. Tuy nhien, cung co nhieu be trai su dung nhung ky thuat ngon tu đu khon kheo đe thong tri, va ca nhung be trai tap su dung nhung cau tu ma ho muon tranh rac roi co the xay đen khi bat nat the chat voi nguoi khac.


 Quan he  Bat nat quan he (đoi khi goi la cong kich xa hoi) la loai bat nat su dung cac moi quan he đe gay ton hai nhung nguoi khac. Thuat ngu cung chi bat ki hinh thuc bat nat nao đuoc thuc hien voi y đinh gay ton hai danh tieng hoac đia vi xa hoi cua nguoi khac (co the lien quan đen nhung ki thuat đa neu trong bat nat the chat va bang loi noi). Bat nat quan he la dang bat nat pho bien o thanh thieu nien, nhung đac biet la voi cac be gai. Loai tru xa hoi (khinh thuong hoac lam nguoi ta cam thay "bi bo roi") la mot trong nhung kieu bat nat quan he thong dung nhat. Bat nat quan he co the đuoc nhung ke bat nat dung lam cong cu đe nang cao đia vi xa hoi cua ho va kiem soat nhung nguoi khac. Khong giong nhu bat nat the chat von the hien ro rang, bat nat quan he khong cong khai va co the tiep dien mot thoi gian dai ma khong bi chu y toi.


 Bat nat tren mang  Bat nat tren mang la su dung cong nghe đe quay roi, đe doa, gay xau ho hoac nham vao nguoi khac. Khi mot nguoi lon co lien can, no co the tro thanh đinh nghia cua quay roi tren mang hay theo doi tren mang, mot toi hinh su co the dan toi nhung hau qua phap ly va đi tu. Nhung hinh thuc bat nat tren mang co the la su dung email, nhan tin tuc thoi, cac website mang xa hoi (nhu Facebook), nhan tin van ban, goi đien thoai di đong. Bat nat tren mang đuoc cho la pho bien hon la truong cap hai hon la truong tieu hoc.


= Tap the =
Nhung thu đoan bat nat tap the đuoc nhieu ca nhan su dung đe nham vao mot hoac nhieu đoi tuong. Bat nat tap the con đuoc biet toi la bat nat nhom va co the gom bat ky loai bat nat ca nhan. Hanh vi troll tren mang xa hoi (mac du thuong đuoc đoc gia xem la hanh vi ca nhan) đoi khi đuoc thuc hien boi nhung nguoi đuoc tai tro ngam.


 Bat nat nhom  Bat nhom thuong chi hanh vi bat bat mot ca nhan boi mot nhom theo bat ki hoan canh nao, nhu mot gia đinh, nhom ban be, truong hoc, cong so, hang xom, cong đong hoac truc tuyen. Khi no xay ra duoi dang nguoc đai cam xuc tai noi cong su (vi du nhu bi "bao vay" boi nhung đong nghiep, cap tren hoac sep đe ep nguoi ta ra khoi noi lam viec thong qua tin đon, noi bong gio, ham doa, lam nhuc, lam mat the dien va co lap, noi chung đo la hanh vi quay roi ac y, phi gioi tinh, phi chung toc/chung toc.


Đac điem = Cua nhung ke bat nat va đong bon =
Nhung nghien cuu chi ra đo ki va oan gian co the la đong co cua bat nat. Nghien cuu ve long tu trong cua nhung ke bat nat đa cho ra đoi nhung ket qua khong ro rang. Trong khi mot vai ke bat nat thuong kieu ngao va ai ky, chung cung co the dung bat nat nhu mot cong cu đe che giau noi xau ho hoac lo au, hoac đe tang long tu trong cua ban than bang cach ha thap nguoi khac, khien ke nguoc đai cam thay quyen luc hon. Nhung ke bat nat co the bat nat vi đo ki hoac vi chinh chung bi bat nat. Nha tam ly hoc Roy Baumeister khang đinh rang nhung nguoi de co hanh vi lang ma thuong to ra tu man nhung mang cai toi mong manh. Vi ho nghi qua nhieu toi ban than, ho thuong bi xuc pham boi nhung loi chi trich va thieu ton trong cua nguoi khac, roi phan ung su thieu ton trong nay bang bao luc va lang ma.
Nhung nha nghien cuu con nhan dien nhung nhan to rui ro khac nhu sau muon va roi loan nhan cach, cung nhu de noi cau va su dung vu luc, chung nghien cac hanh vi gay han, lam tuong hanh đong cua nguoi khac la đoi đich, quan tam gin giu hinh anh ban than va dinh liu toi nhung hanh đong am anh hoac cung nhac. Su ket hop cua nhung yeu to ke tren cung co the la nguyen nhan cua hanh vi bat nat. Trong mot nghien cuu ve gioi tre, su ket hop cua nhung đac điem chong đoi xa hoi va sau muon đuoc xem la yeu to du đoan bao luc o gioi tre tot nhat, trong khi viec tiep xuc voi bao luc cua tro choi đien tu va tren truyen hinh khong bao truoc đuoc nhung hanh vi nay.
Bat nat con co the bat nguon tu khuynh huong ve mat di truyen hoac mot chung di tat nao o đoi tuong bat nat. Trong khi phu huynh co the giup đo mot đua be moi biet đi phat trien kha nang đieu tiet va khong che cam xuc nham han che hanh vi gay han, mot vai tre nho khong phat trien đuoc nhung ky nang nay do gan bo khong ben chat voi gia đinh chung, ren ky luat khong hieu qua va cac yeu to moi truong nhu đoi song gia đinh cang thang va co anh/chi em đoi đich. Ngoai ra, theo mot vai nha nghien cuu, nhung ke bat nat co the co chieu huong tieu cuc va lam thanh tich hoc tap giam sut. Tien si Cook nhan đinh: "Mot ke bat nat đien hinh thuong gap kho khan khi giai quyet nhung van đe voi nguoi khac va cung co van đe ve hoc hanh. Anh hoac co ta thuong co thai đo va niem tin tieu cuc ve nguoi khac, cam thay tieu cuc ve chinh anh/co ta, xuat phat tu mot moi truong gia đinh đac trung boi xung đot va nuoi day kem, cam thay tieu cuc noi hoc đuong va bi anh huong tieu cuc boi ban be đong trang lua."
Nguoc lai, mot vai nha nghien cuu cho rang mot so ke bat nat la nguoi co tam ly manh nhat va co đia vi xa hoi cao trong so cac ban be cua chung, trong khi nhung đoi tuong chung nham đen la nhung nguoi đau buon va bi gat ra ngoai xa hoi. Nhung nhom ban be thuong co vu nhung hanh đong cua ke bat nat, va nhung thanh vien trong cac nhom ban nay con tham gia giup mot tay, nhu che gieu, loai tru, đam đa va lam nhuc nguoi kia nhu mot nguon giai tri. Nhung nha nghien cuu khac con nhan đinh rang mot so it nhung ke bat nat (khong bi bat nat) thich đen truong va it ngay nghi om hon.
Nghien cuu chi ra rang nhung nguoi lon bat nat co tinh cach đoc đoan, cong voi nhu cau kiem soat hoac thong tri manh. Cung co y kien cho biet quan điem chen ep nguoi cap duoi co the la mot yeu đac biet tiem tang. Trong mot nghien cuu gan đay, nhung ke bat nat the hien long tu trong lien quan đen ket qua hoc tap o truong thap hon nhung hoc sinh khong tham gia bat nat. Chung cung the hien long tu trong xa hoi cao hon so voi cac nan nhan cua te nan bat nat truyen thong. Cac nghien cuu ve nao bo thi chi ra rang phan nao lien quan đen phan thuong hoat đong khi nhung ke bat nat đuoc cho xem mot video ve mot nguoi lam ton thuong nguoi kia.


= Cua nhung nguoi ngoai cuoc đien hinh =
Thong thuong, bat nat dien ra khi co su hien dien cua mot nhom đong nguoi ngoai cuoc chang lien quan đung xem. Trong nhieu truong hop, ke bat nat co the tao ra ao tuong rang chung đang co su ung ho cua so đong nguoi đung xem, day len noi so "len tieng" phan đoi cac hoat đong bat nat ma nhom nguoi quan sat. Tru phi "tam ly" bi thu thach trong bat ki nhom nao trong giai đoan đau tien, thong thuong no tro thanh chuan muc đuoc chap nhan hoac ung ho trong nhom. Tru phi co hanh đong can thiep, "van hoa bat nat" thuong khac ghi trong mot nhom trong nhieu thang, nhieu nam hoac lau hon the nua. Nhung nguoi ngoai cuoc (ma co the tu lap "nhom ban be" hoac "nhom ung ho" rieng) đuoc xem la co nhieu kha nang lua chon len tieng chong hanh vi bat nat hon nhung nguoi khong lam the. Ngoai viec truyen đat mong cho rang nhung nguoi ngoai cuoc nen can thiep va tang niem tin ca nhan, ngay cang co nhieu nghien cuu đe xuat rang nhung bien phap can thiep nen xay dung tren nen tang rang bat nat la sai trai ve mat đao đuc. O nguoi lon, viec la nguoi đung ngoai cuoc xem bat nat noi cong so co lien he toi tram cam.


= Cua nan nhan =
Tien si Cook nhan đinh: "Mot nan nhan đien hinh thuong to ra hung hang, thieu ki nang xa hoi, suy nghi tieu cuc, gap kho khan trong viec giai quyet cac van đe xa hoi, xuat than tu mot gia đinh, moi truong truong hoc va cong đong tieu cuc, đang luu y la bi cac ban đong trang lua choi bo va co lap." Nhung nan nhan thuong co đac điem nhu the chat va tinh than yeu, cung nhu de bi quan tri ve mat cam xuc. Ho con co the mang nhung đac điem hinh the bien ho de thanh đoi tuong bi bat nat hon nhu thua can hoac mang mot vai di tat tren co the. Nhung be trai nhieu kha nang tro thanh nan nhan cua bat nat the chat, trong khi cac be gai thi co nhieu kha nang bi bat nat gian tiep hon.
Nhung muc đo tu trong thap thuong đuoc xem la tien đe cua nhung nan nhan bi bat nat. Nhung nan nhan cua bat nat truyen thong thuong mang long tu trong cam xuc, lien quan đen co the, xa hoi va toan cau thap hon so voi nhung hoc sinh khong nhu vay. Mat khac, nhung nan nhan cua bat nat tren mang co the khong co điem so long tu trong thap hon nhung hoc sinh khong nhu vay, nhung co the mang long tu trong lien quan đen co the cao hon ca nhung nan nhan cua bat nat truyen thong.
Cac ket qua cua phan tich tong hop do Cook tien hanh (đuoc xuat ban boi Hiep hoi Tam ly hoc Hoa Ky vao nam 2010) ket luan rang nhung nhan to rui ro chinh voi tre nho va thanh thieu nien bi bat nat (va con đoi voi viec tro thanh nhung ke bat nat) la thieu cac ki nang giai quyet van đe xa hoi. Tre nho bi bat nat thuong the hien nhung dau hieu the chat hoac cam xuc nhu: so toi truong, keu đau đau hoac chan an, khong quan tam đen cac hoat đong o truong, danh thoi gian cung ban be va gia đinh, mien cuong ra noi cong cong vi so co the gap phai nhung ke bat nat minh o noi cong cong ngoai truong hoc, va nhin chung la co cam giac buon.


Tac đong Mona O'Moore cua Trung tam chong bat nat tai Đai hoc Trinity o Dublin đa viet: "Ngay cang co nhieu nghien cuu chi ra rang cac ca nhan, bat ke la tre em hay nguoi lon (thuong xuyen la đoi tuong bi nguoc đai) co nguy co mac benh lien quan đen stress, đoi khi co the dan toi tu sat". Nhung nguoi tung la đoi tuong bi bat nat co the chiu nhung van đe ve cam xuc va hanh vi lau dai. Bat nat co the gay co đon, sau muon, lo au, dan đen long tu trong thap va tang kha nang nhiem benh. Bat nat cung đuoc cho la gay ra tinh trang bat thuong o tre nho va nhung đoi tuong bi bat nat, tham chi nhung nguoi tu bat nat chinh ho con phoi bay nhung van đe xa hoi lon hon. Mot bao cao suc khoe tam than con phat hien rang bat nat co lien quan toi roi loan an uong, lo au, mac cam ngoai hinh va gay nhung tac đong tam ly tieu cuc khac. Ca nhung nan nhan va ke bat nat đeu đuoc cho la the hien muc đo co đon cao hon.


= Tu sat =

Mac du co bang chung cho thay bat nat lam tang nguy co tu sat, nhung chi moi bat nat thi khong gay tu sat. Sau muon la mot trong nhung nguyen nhan chinh ma tre nho bi bat nat tim đen tu van. Uoc tinh tu 15 đen 25 tre em tu sat moi nam chi tinh rieng o Lien hiep Anh vi chung bi bat nat. Mot so nhom co nguy co tu sat cao hon nhu nguoi My ban đia, nguoi ban đia Alaska, nguoi My goc A va LGBT. Khi mot nguoi cam thay khong đuoc ban be hoac gia đinh ung ho, tinh hinh cua nan nhan co the dien bien te hon nhieu.
Trong mot nghien cuu tu bao cao boi cac hoc sinh tu lop 9 đen 12 o New York, nhung nan nhan cua bat nat cho biet co nhieu trieu chung sau muon va tam ly đau buon hon nhung nguoi khong trai qua viec bi bat nat. Tat ca nhung loai hinh bat nat o ca cac be trai va gai co lien he toi chung sau muon, tham chi mot vai nam sau moi phat sinh. Mot nghien cuu nua đuoc tien hanh voi cac thanh thieu nien cua Phan Lan hai nam sau cuoc khao sat đau tien cho thay thanh thieu nien co y đinh tu sat va sau muon cao hon nhung nguoi cho biet chua trai qua viec bi bat nat. Mot nghien cuu len cac hoc sinh tieu hoc cua Ha Lan theo chieu doc bao cao rang cac be trai tung đong ca vai tro nan nhan lan ke bat nat co nhieu kha nang trai qua sau muon hoac co y tu sat nghiem trong hon nhung nguoi chi la nan nhan hoac ke bi bat nat, trong khi cac be gai co bat ki dinh liu nao toi bat nat thi so huu nguy co mac sau muon o muc cao hon. Trong mot nghien cuu len cac hoc sinh trung hoc đuoc thuc hien tai Boston, nhung hoc sinh tu cho biet minh la nan nhan cua bat nat co nhieu kha nang can nhac tu tu khi so voi nhung ban khong cho biet minh bi bat nat. Cung nghien cuu nay cho thay nguy co tim đen tu tu cao hon o thanh thieu nien cho biet minh la thu pham, nan nhan, hoac ca nan nhan lan thu pham. Nhung nan nhan va nan nhan-ke bat nat co lien quan toi nguy co tim đen tu sat cao hon. Noi ma thanh thieu nien sinh song duong nhu cung khac biet so voi nhung trai nghiem bat nat cua ho, vi the nhung nguoi song o cac khu vuc thanh thi (cho biet minh bi bat nat lan đi bat nat nguoi khac) duong nhu the hien nguy co y đinh tu tu va thu tu tu o muc cao hon. Mot nghien cuu quoc gia đuoc tien hanh voi cac hoc sinh tu lop 6 đen lop 10 o My phat hien rang nhung nan nhan cua bat nat tren mang trai muc đo sau muon cao hon nhung nan nhan trai qua cac hinh thuc bat nat khac. Đieu nay co the lien quan đen chuc nang an danh đang sau mang xa hoi. Neu mot thanh thieu nien đang bi bat nat va the hien cac trieu chung cua sau muon, van đe ay nen đuoc ban đen va can co cac bien phap can thiep. Nghien cuu cua Đan Mach chi ra rang tre nho bi bat nat noi chuyen voi phu huynh va giao vien cua chung ve te nan nay, mot so nguoi bao cao rang bat nat đa thuyen giam hoac bi ngan chan sau khi mot phu huynh hoac giao vien can thiep. Nghien cuu nhan manh vao tam quan trong cua viec thuc hien chuong trinh hop tac o truong hoc đe len cac cong tac va bien phap chong bat nat đe ngan chan va can thiep đung cach khi no xay đen. Nghien cuu con cho thay tam quan trong cua viec phu huynh va cha me tro chuyen voi nhung ke bat nat ve hanh vi bat nat cua chung, nham đem đen su ho tro can thiet cho nhung nguoi bi bat nat.
Trong khi mot so nguoi thay rat de lo đi te nan bat nat, mot so khac lai thay that kho khan va đat đen nguong mat kiem soat. Co nhung truong hop tu sat vi bat nat đa đuoc truyen thong đua tin chi tiet. Trong so đo phai ke đen nhung cai chet cua Ryan Halligan, Phoebe Prince, Dawn-Marie Wesley, Nicola Ann Raphael, Megan Meier, Audrie Pott, Tyler Clementi, Jamey Rodemeyer, Kenneth Weishuhn, Jadin Bell, Kelly Yeomans, Rehtaeh Parsons, Amanda Todd, Brodie Panlock, Jessica Haffer, Hamed Nastoh, Sladjana Vidovic, April Himes, Cherice Moralez va Rebecca Ann Sedwick. Theo to chuc giao duc nhung tieng noi nhan thuc ve tu sat, tu sat la mot trong nhung nguyen nhan gay tu vong hang đau o thanh thieu nien tu 15 đen 24 tuoi. Hon 16% hoc sinh nghiem tuc tim đen tu tu, 13% lap mot ke hoach va 8% đa thu tu tu mot cach nghiem tuc.


= Phat trien tich cuc =
Mot so nguoi cho rang bat nat co the day nhung bai hoc ve cuoc song va truyen đat suc manh. Helene Guldberg (chuyen gia ve phat trien thieu nhi) đa gay tranh cai bang nhan đinh rang viec tro thanh đoi tuong bi bat nat co the day cho tre "cach quan ly nhung tranh chap va lam tang kha nang tuong tac voi nguoi khac", va giao vien khong nen can thiep ma đe tre tu phan ung lai bat nat. Viec day nhung ki nang đoi pho chong bat nat nhu vay cho "nhung nguoi se tro thanh đoi tuong" va nhung nguoi khac đuoc cho la mot phuong an hieu qua lau dai nham giam ti le bat nat va mang lai bo ky nang gia tri cho cac ca nhan.


= Noi tiet to =
Trong thong ke kiem tra đo tuoi va tinh trang day thi, nhung ket qua chi ra rang trung binh cac be gai bi bat nat bang loi noi cho ra it testosterone hon, con cac be trai bi bat nat bang loi noi lai tao ra nhieu testosterone hon nhung be khong bi bat nat.


Tham khao Đoc them Kohut MR The Complete Guide to Understanding, Controlling, and Stopping Bullies & Bullying: A Complete Guide for Teachers & Parents (2007)
Bullies and Victims in Schools: a guide to understanding and management by Valerie E. Besag (1989)
The Fight That Never Ends by Tim Brown
Odd Girl Out: The Hidden Culture of Aggression in Girls" by Rachel Simmons ISBN 0-15-602734-8
Bullycide, Death at Playtime by Neil Marr and Tim Field ISBN 0-9529121-2-0
Bullycide in America: Moms Speak Out about the Bullying/Suicide Connection – by Brenda High, Bullycide.org Luu tru ngay 23 thang 8 nam 2013 tai Wayback Machine
A Journey Out of Bullying: From Despair to Hope by Patricia L. Scott
"Peer Abuse Know More! Bullying From A Psychological Perspective" By Elizabeth Bennett
New Perspectives on Bullying by Ken Rigby
Garbarino, J. & de Lara, E. (2003). And Words Can Hurt Forever: How to Protect Adolescents from Bullying, Harassment, and Emotional Violence. Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine The Free Press: New York NY.
Joanne Scaglione, Arrica Rose Scaglione Bully-proofing children: a practical, hands-on guide to stop bullying 2006
Why Is Everybody Always Picking on Me: A Guide to Handling Bullies for Young People. by Terrence Webster-Doyle. Book and Teaching curriculum.
"Why Nerds are Unpopular", by Paul Graham. This essay is an example of how even medium differences, in a hierarchical, zero-sum, or negative environments, can lead to ostracism or persecution.
Chua Ruoi cua William Golding (1954). Mot tac pham van hoc noi tieng noi ve mot nhom nam sinh bi ket tren đao va tro nen man ro ra sao.


Lien ket ngoai Bullying (social behaviour) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Bat nat tren DMOZ
Citizens Advice in the UK Luu tru ngay 29 thang 11 nam 2020 tai Wayback Machine
Bullying. No Way! (Australian Education Authorities)
Bullying in schools (UK – schools)
PBSKids.org "Great Books About Bullies"
Be Brave Against Bullying, a UFT project
U.S. Department of Education's Education Resources Information Center (ERIC)
Bully Online Luu tru ngay 26 thang 8 nam 2019 tai Wayback Machine