Gia Long (chu Han: 嘉隆; 8 thang 2 nam 1762 – 3 thang 2 nam 1820), ten huy la Nguyen Phuc Anh (阮福暎), thuong đuoc goi la Nguyen Anh (阮暎), la mot nha chinh tri, nha quan su nguoi Viet Nam, vi vua sang lap nha Nguyen, trieu đai quan chu cuoi cung trong lich su Viet Nam. Ong tri vi tu nam 1802 đen khi qua đoi nam 1820, đuoc truy ton mieu hieu la Nguyen The To (阮世祖). Trong suot thoi gian tri vi ong chi su dung mot nien hieu la Gia Long (嘉隆), nen thuong đuoc goi la Gia Long Đe.
Nguyen Anh la chau noi cua chua Nguyen Phuc Khoat, vi chua Nguyen ap chot o Đang Trong. Sau khi gia toc chua Nguyen bi quan Tay Son lat đo vao nam 1777, ong tron chay va bat đau cuoc chien 25 nam voi Tay Son đe khoi phuc ngoi vi. Ban đau Nguyen Anh chiu nhieu that bai lon, co luc phai chay sang Xiem La va song luu vong o đay trong ba nam. Đe chong Tay Son, ong nhieu lan cau vien nuoc ngoai, bao gom viec moi quan Xiem đanh vao Nam bo, hua cat đat va cong nap đe moi quan Phap, va cho 50 van can gao đe giup quan Thanh đang chiem đong Bac bo
Nam 1787, ong đa tro lai va giu vung đuoc Nam Bo. Ve sau, luc Tay Son suy yeu sau cai chet đot ngot cua vua Quang Trung vao nam 1792, Nguyen Anh bat đau tien đanh nha Tay Son va đen nam 1802 thi đanh bai Tay Son, len ngoi hoang đe, lap ra nha Nguyen, thong nhat đat nuoc va ket thuc nhieu the ky noi chien o Viet Nam. Trieu đai cua Gia Long đa chinh thuc su dung quoc hieu Viet Nam. Ong cung quyet đinh đong kinh đo tai thu phu cu cua cac Chua Nguyen la Phu Xuan (Hue). Lanh tho nuoc Viet thoi Gia Long ve co ban đuoc đinh hinh giong nhu ngay nay, keo dai tu bien gioi voi Trung Quoc toi vinh Thai Lan, bao gom ca quan đao Hoang Sa va Truong Sa, tuy nhien ong đa cong nhan vung đat Tran Ninh - von đuoc nha Hau Le tuyen bo chu quyen trong hon 300 nam, thuoc ve vuong quoc Van Tuong đe đen đap su ung ho cua ho trong cuoc chien voi nha Tay Son.
Ve đoi ngoai, ong la nguoi mo đuong cho su can thiep cua nguoi Phap o Viet Nam qua viec moi nguoi Phap giup xay dung cac thanh tri lon, huan luyen quan đoi va khoan thu cho viec truyen đao Cong giao tai Viet Nam. Ve mat đoi noi, nuoc Viet thoi Gia Long khong đuoc on đinh, do Gia Long tang thue khoa va lao dich qua nang nen bi nguoi dan bat binh, chi trong 18 nam đa co khoang 90 cuoc khoi nghia no ra tren ca nuoc. Gia Long cung xoa bo cac cai cach tien bo cua trieu Tay Son đe thay bang viec ap dung cac chinh sach cai tri phong kien kha bao thu, tieu bieu la viec cam thuong nhan nguoi Viet buon ban voi ngoai quoc, soan Hoang trieu luat le hay con goi la "luat Gia Long", gan nhu chep nguyen mau tu luat cua nha Thanh (Trung Quoc) nen kha khac nghiet va khong đuoc tien bo nhu bo luat Hong Đuc cua nha Hau Le. Cac chinh sach bao thu la nguyen nhan khien nuoc Viet thoi nha Nguyen dan tro nen tri tre, lac hau, khong thich ung kip voi thoi đai moi va bi đe quoc Phap xam chiem vao nua the ky sau.


Thoi tre Nguyen Anh sinh vao ngay 15 thang 1 nam Nham Ngo (tuc ngay 8 thang 2 nam 1762), la con trai thu ba cua vuong tu Nguyen Phuc Luan va Nguyen Thi Hoan. Khi con nho Nguyen Anh con co ten khac la Nguyen Phuc Chung (阮福種) va Noan (暖).
Nguyen Anh sinh ra vao thoi ky nuoc Đai Viet bi chia lam hai, lay ranh gioi o song Gianh (Quang Binh): tu song Gianh ra Bac la Đang Ngoai co nha nuoc cua vua Le – chua Trinh; lanh tho tu song Gianh vao Nam la Đang Trong, nam duoi su cai tri cua chua Nguyen. Chua Nguyen tu đat chinh sach kinh te, quan su, tai khoa rieng cho Đang Trong, du tren danh nghia cac chua Nguyen van la quan cua nha Le, hang nam nop cong va dung nien hieu cua vua Le. Ong noi Nguyen Anh la Vu vuong Nguyen Phuc Khoat, chua thu 8 cua ho Nguyen. Vu vuong mat nam 1765; truoc đo the tu Nguyen Phuc Hieu đa chet, con the tu la Nguyen Phuc Duong con nho, nen Vu vuong co di chieu truyen ngoi cho Phuc Luan. Nhung quan phu chinh Truong Phuc Loan chuyen quyen, ben sua di chieu lap con thu 12 cua Vu vuong la Phuc Thuan lam chua. Phuc Luan bi bat giam va chet trong nguc; nam đo Nguyen Anh moi 4 tuoi.


Tron chay Tay Son Khi Nguyen Anh đuoc 9 tuoi (1771), 3 anh em Nguyen Nhac, Nguyen Hue, Nguyen Lu lay binh o Tay Son chong chua Nguyen. Nam ong 13 tuoi (1775), chua Nguyen bi quan Le – Trinh do Hoang Ngu Phuc chi huy va quan Tay Son đanh kep tu hai mat. Nguyen Anh va 4 anh em trong nha đi theo Nguyen Phuc Thuan chay vao Quang Nam roi vuot bien vao khu vuc Gia Đinh (vung mien Nam Viet Nam ngay nay).
Thang 2 nam 1776, Nguyen Anh du con nho tuoi van đuoc cho giu chuc Chuong su coi binh Ta Duc, va cho du hop ban viec quan.
Cung thang, Nguyen Lu lanh binh Tay Son đanh Gia Đinh. Chua Nguyen rut ve Ba Ria, Tran Bien ra lenh Can Vuong. Nguyen Lu lanh binh Tay Son cuop boc Gia Đinh roi quay ve Quy Nhon.
Trong thoi gian o Gia Đinh, noi bo quan chua Nguyen xay ra tranh chap giua phe ung ho Nguyen Phuc Thuan cua Đo Thanh Nhon va phe ung ho Nguyen Phuc Duong cua Ly Tai, con Nguyen Anh tru tai Ba Giong (Tam Phu) voi quan Đong Son.
Thang 10, Vua Cao Mien la Nac Ong Vinh nhan thay chua Nguyen nguy khon, khong chiu trieu cong. Chua sai Chuong co Truong Phuoc Than, Pho Tiet che Nguyen Cuu Tuan theo giup Nguyen Anh thao phat.
Đau nam 1777, Nguyen Hue tien đanh Sai Gon. Giua nam 1777, Thai thuong vuong Nguyen Phuc Thuan, Tan Chinh vuong Nguyen Phuc Duong cung vai nguoi anh em ruot cua Nguyen Anh va nhieu nguoi khac trong gia toc chua Nguyen bi Nguyen Hue bat giet het. Ve phan Nguyen Anh thoi gian nay đang đi cung voi Nguyen Phuc Duong cung xem bi bat giet, may đuoc mot đua tre con nha kep hat che giau nen tron thoat.
Tiep đen, Nguyen Anh đuoc mot linh muc Cong giao ten la Phaolo Ho Van Nghi va mot thay giang ten Toan che cho tai khu vuc Rach Gia roi sau đo len giup ong thoat sang Ha Tien. Tai đay, Nguyen Anh ban đau đen tru tai nha cua Giam muc thuoc Hoi Thua sai Ba Le la Ba Đa Loc (Pigneau de Behaine), roi tron vao rung đe an nap quan Tay Son truy kich. Nhan đuoc tin bao tu Phaolo Ho Van Nghi, Ba Đa Loc đang tranh Tay Son o Cao Mien ben tro ve, mang theo mot nguoi Phap ten Gioang (Jean) đen gap va theo giup Nguyen Anh. Sau đo, Ba Đa Loc giup Nguyen Anh tron sang đao Poulo Panjang (đao Tho Chau) sau khi quan lung bat cua Tay Son rut đi.
Sau chung mot thang tron chay, khi Nguyen Hue va Nguyen Lu đa ve Quy Nhon thi Nguyen Anh lai tro lai Long Xuyen, tien len Sa Đec voi Đo Thanh Nhon va Le Van Quan; ong ra hich cao quan va thu nhan đuoc them mot đoi quan cung cac tuong Nguyen Van Hoang, Tong Phuoc Khuong, Tong Phuoc Luong va Ho Van Lan...
Khi Nguyen Anh luu lac trong dan gian đa đe lai nhieu giai thoai. Nhung đia danh o Nam Bo ngay nay co ten Long đanh dau nhung noi ngay xua Nguyen Anh tung đat chan đen. Theo giai thoai, ong dan quan ve noi ngay nay la Lap Vo (Đong Thap), bi quan Tay Son truy đuoi, khi đi qua vung đat am đoan quan đe lai dau chan rat de bi đich lan theo. Đem đo Nguyen Anh khan rang "Neu so mang cua quan ta chua tan xin hay lap dau chan đi đe ke đich khong the truy tim". Sang ra thi troi mua to, moi vet tich cua đoan quan đeu mat. Ve sau nguoi ta goi đia danh đo la "Lap Vo", cach noi trai cua lap gio, am chi lap dau chan, dau gio. Cung trong thoi gian đong quan o Đong Thap, Nguyen Anh đa cho lap hai can cu đong quan tai noi ma ngay nay huyen Lai Vung, voi muc đich tran thu hai vi tri chien luoc dan ra song Hau va song Tien. Hai can cu đo la Bao Tien va Bao Hau, ngay nay chi con la phe tich. Tai Bao Tien van con đen tho Gia Long va cay co thu may tram tuoi.
Thang 11 am lich nam 1777, ong tap hop mot đao quan mac toan ao tang bat ngo tan cong dinh Long Ho va sau đo nhanh chong đuoi quan tran thu Tay Son tai Gia Đinh la Tong đoc Chu (hay Tong đoc Chau), lay lai thanh Sai Gon thang 12 cung nam.


Xung vuong o Nam Bo Nam 1778, khi Nguyen Anh đuoc 17 tuoi, cac tuong ton ong lam Đai nguyen suy Nhiep quoc chinh. Ngay lap tuc, vao thang 2 nam 1778, Tay Son phai Tong đoc Chu, Tu khau Uy va Ho gia Pham Ngan vao đanh Gia Đinh. Ho nhanh chong đanh chiem cac vung Tran Bien, Phien Tran va mot so khu vuc ven bien. Nguyen Anh đe Đo Thanh Nhon giu Gia Đinh roi cung Le Van Quan va Nguyen Van Hoang đi đanh quan Tay Son o khu vuc Ben Luc. Tai Ben Luc, quan Nguyen chan đuoc Tay Son roi sau đo mo cuoc phan cong, ngan chan va đay lui đuoc thuy binh Tay Son do Tu khau Uy chi huy o Ben Nghe roi chiem lai đuoc Tran Bien. Thuy binh cua Pham Ngan thi bi Le Van Duyet pha, buoc ong nay phai rut ve lai Quy Nhon.
Suot cac nam 1778 va 1779, Nguyen Anh ra suc cung co va mo mang Phien An tran (vung Sai Gon-Gia Đinh-Long An hien gio) voi muc đich bien vung nay thanh can cu đia chong Tay Son. Ong cho to chuc phan chia hanh chinh đat Gia Đinh duoi su co van cua Ba Đa Loc, đat quan coi giu, đong thuyen, tru luong chuan bi, xay dung chien luy phong thu va cung co luc luong thuy bo. Trong đo Nguyen Anh đac biet quan tam toi thuy binh: ngay sau khi vua đuoc ton lam Đai Nguyen soai, ong lien cho đong ngay 50 chien ham đau nhon goi la Long Lam Thuyen. Hai nam sau, tuong Đo Thanh Nhon lai đua ra sang kien đong thuy su hai banh (thuyen hai lai) voi mot banh lai dai đi bien va banh lai tron đi song, phia duoi thuyen co gac san che phien tre hai ben bao ve thuy binh cheo thuyen, phia tren la bo binh xung kich. Đay đuoc xem la mot sang kien cho ky thuat đong thuyen thoi bay gio.
Đo Thanh Nhon vi co nhieu cong lon nen đuoc Nguyen Anh trong đai, nhung lai co bieu hien hung bao, cay cong, lan luot quyen hanh voi Nguyen Anh, tao them vay canh tham chi muon gianh quyen luc. Thay vay, tuong Tong Phuc Thiem ben bay muu đe giet Đo Thanh Nhon. Thang 3 nam 1781, Nguyen Anh cung Tong Phuc Thiem lap muu gia benh, goi Thanh Nhon đen roi sai vo si giet chet. Đay la mot viec gay nhieu tai hai cho Nguyen Anh: sau đo du ong đa nhanh chong đua ra chinh sach chia cat đe lam suy yeu quan Đong Son cua Đo Thanh Nhon nhung ho van phan lai Nguyen Anh. Nguyen Anh phai ra suc đanh dep mai, trong viec đanh dep nay Thong binh Tong Van Phuoc đa tu tran.


= Quan he voi Chan Lap va Xiem La =
Nam 1779, Chan Lap xay ra noi loan do tranh gianh ngoi vua, Nguyen Anh ben sai Đo Thanh Nhon, Ho Van Lan va Duong Cong Trung đi đanh Chan Lap va giu quan lai bao ho. Thang 1 nam 1780, Nguyen Anh xung vuong, dung theo nien hieu Canh Hung cua nha Le va lay an "Đai Viet quoc Nguyen chua Vinh Tran chi buu" lam an truyen quoc, phong cho Đo Thanh Nhon chuc Ngoai huu, Phu chinh, Thuong tuong cong. Cung nam, nguoi Mien o Tra Vinh duoi su chi huy cua tu truong Oc Nha loi dung tinh hinh noi len chong Nguyen Anh, ong sai Đo Thanh Nhon va Duong Cong Trung đi đanh dep. Nguyen Anh ngoai ra con cho đat quan he ngoai giao voi Xiem La.
Ngay sau khi xung vuong, thang 6 nam Canh Ty (1780), Nguyen Anh sai su la Cai co Sam va Tinh đi su nuoc Xiem. Khi ay, thuyen buon Xiem tu Quang Đong tro ve đen phan bien Ha Tien, bi luu thu Thang (khong ro ho) giet va cuop het cua cai. Vua Xiem la Taksin gian, đem Sam va Tinh giam vao nguc. Lai co nguoi Chan Lap la Bo Ong Giao noi giem voi vua Xiem rang quan Gia Đinh đa goi mat thu bao Ton That Xuan va Mac Thien Tu lam noi ung, muu lay thanh Vong Cac. Vua Xiem rat ngo, lien bat het moi nguoi đe tra hoi. Mac Tu Duyen (con cua Thien Tu) het suc cai đo la chuyen vu cao, bi vua Xiem đanh chet. Thien Tu tu tu. Ton That Xuan cung Sam, Tinh va quyen thuoc cua Mac Thien Tu cong 53 nguoi đeu bi hai het. Nguoi Viet ngu o Xiem đeu bi doi het ra noi bien thuy.
Thang 10 am lich nam 1781, vua Xiem La la Taksin sai hai anh em đai tuong Chakri (Chat Tri) va Surasi (So Si) chi huy quan sang đanh Chan Lap. Nguyen Anh cho sai Nguyen Huu Thuy va Ho Van Lan mang quan sang cuu Chan Lap. Khi quan Viet va quan Xiem con đang đanh nhau thi o Xiem La, vua Taksin, co le bi roi loan tam than, bat giam vo con hai tuong Chakri, o Xiem lai xay ra loan do tuong Phraya San (Phan Nha Van San - Oan San) cam đau. Hai tuong Xiem la Chat Tri va So si buoc phai thoa hiep voi Nguyen Huu Thuy, the cuu nhau trong luc hoan nan, roi rut quan ve nuoc dep loan Phan Nha Van San va giet luon Taksin. Chat Tri đoat ngoi, xung la vua Rama I cua Xiem La, mo đau nha Chakri. Chinh bien o Xiem khien quan he giua Nguyen Anh va Xiem La thay đoi: tu cho đoi khang tro thanh đong minh.


= That the truoc Tay Son =

Đen thoi điem mua he nam 1781, quan đoi cua Nguyen Anh phat trien len đen khoang 3 van nguoi voi 80 chien thuyen đi bien, trong đo co 3 thuyen lon va 2 tau đanh thue Bo Đao Nha do Giam muc Ba Đa Loc giup Nguyen Anh moi đuoc. Co luc luong kha manh, ong ben to chuc tan cong Tay Son đanh toi tan đat Phu Yen nhung sau cung phai rut chay vi gap luc luong bo binh rat manh cua Tay Son. Tuc gian vi ton kem nhung khong thu đuoc ket qua, quan lai Gia Đinh đe cho mot nguoi phu viec cua Ba Đa Loc la cai co Manuel lap muu giet chet cac tay linh đanh thue Bo Đao Nha va cuop tau cua ho.
Thang 3 nam 1782, vua Tay Son la Thai Đuc đe Nguyen Nhac cung em trai la Nguyen Hue mang quan thuy bo Nam tien. Tay Son đung tran du doi o song Nga Bay va cua bien Can Gio voi quan Nguyen do chinh Nguyen Anh chi huy. Du luc luong thuyen cua Tay Son yeu hon, nhung nho long can đam, ho đa pha tan quan Nguyen đong thoi buoc Manuel tu sat, tuy vay quan Tay Son cung thiet hai kha nhieu binh luc. Nguyen Anh that tran bo chay ve Ba Giong, roi co khi tron sang tan rung Romdoul, Chan Lap (rung Romdoul la khoang khu vuc phia bac tinh Svay Rieng). Tay Son đuoi theo vao cuoi thang 4 am lich, bat vua quan Chan Lap la Ang Eng hang phuc va buoc tat ca nhung nguoi Viet o đay phai ve nuoc nhung Nguyen Anh lai tron kip. Tuong Tong Phuoc Thiem bi quan Đong Son bat giet.
Vua Thai Đuc khi chiem lai Nam Bo thi gap phai su chong đoi manh cua nguoi Hoa, ung ho Nguyen Anh tai đay. Thang 4 am lich nam 1782, tiet che dinh Binh Thuan la Ton That Du đem Ta chi Tran Xuan Trach, thuoc tuong la Tran Van Tu, va thuoc tuong đao Hoa Nghia la Tran Cong Chuong vao cuu vien Nguyen Anh. Quan Nguyen Anh giet đuoc Ho gia Tay Son la Pham Ngan o cau Tham Luong. Đo đoc Pham Ngan, nguoi von rat than thiet voi Nguyen Nhac va Nguyen Hue, tu tran va đong thoi binh linh Tay Son thuong vong nhieu trong khi đanh dep. Hay tin, Nguyen Nhac rat đau đon va cho rang nguoi Hoa co tham gia trong đoi quan Hoa Nghia giet Pham Ngan. Đe tra thu, ong tien hanh tan sat hon mot van nguoi Hoa o vung Gia Đinh va tan pha nang ne vung Cu lao Pho. Vu tan sat nay cong voi vu tuong tu truoc kia Tay Son thuc hien o Hoi An khien cho cong đong nguoi Hoa giau co, von di truoc đa co cam tinh nhieu hon voi Nguyen Anh, nay quay sang ung ho Nguyen Anh het long cho đen het cuoc chien, khien cho ong co đuoc mot nguon luc kinh te rat lon. Ngoai ra, viec nay con can chan Tay Son trong viec truy bat Nguyen Anh, khien cho Nguyen Anh co co hoi quay tro ve Giong Lu (Lu Phu). Mot đo đoc Tay Son la Nguyen Hoc đem quan đuoi theo Anh bi quan Nguyen bat giet khien cho Nguyen Anh thu giu đuoc 80 thuyen cua Tay Son. Nguyen Anh thay vay đinh keo ve chiem lai Gia Đinh nhung gap Nguyen Hue dan binh quay lung ra song đanh bai khien Nguyen Anh phai bo chay, Luu thu Thang va Tien phong Tuy đon Nguyen Anh ve mien Hau Giang.
Nguyen Anh sai Nguyen Huu Thuy, Tran Xuan Trach cung Cai co Cao Phuoc Tri muon đuong Chan Lap sang Xiem La cau vien nhung quan Chan Lap lai hop tac voi Tay Son, giet cac tuong cua Nguyen Anh. Nguyen Anh lui ve Rach Gia, Chan Lap lai cho 30 chien thuyen vay đanh đen Son Chiet, Tien phong Tuy chan đuoc quan Chan Lap. Nguyen Anh lai rut tiep ra Ha Tien roi theo thuyen nho tron ra Phu Quoc.
Thang 5 am lich nam 1782, nhan thay Nguyen Anh đa het suc phan khang, anh em Tay Son rut quan ve Quy Nhon, đe lai hai hang tuong cua quan Đong Son la Đo Nhan Trap va Ho bo Lanh (hoac Ba) lanh 3.000 quan đong o đon Ben Nghe đe tran giu Gia Đinh. Chau Van Tiep, mot tuong truoc đay tung theo Tay Son, cung Nguyen Phuoc Man (Ton That Man) lai tu Binh Thuan mang quan vao đanh chiem đuoc Gia Đinh va đon Nguyen Anh tro ve. Quan Tay Son do Đo Nhan Trap chi huy rut chay ve Quy Nhon. Ngay lap tuc Nguyen Anh tim cach to chuc lai Gia Đinh nhung quan cua ong rat yeu ot vi cac that bai truoc, buoc ong phai sai su la Le Phuoc Đien va Le Phuoc Binh sang Xiem ket giao truoc đe đe phong Tay Son, đong thoi uy thac cho Ba Đa Loc chuan bi truoc thuyen be đe khi Tay Son đen co đuong ma đi. Sau đo, Nguyen Anh cho cac tuong lap cac đon binh tren song Vam Co va Gia Đinh đe tang suc phong thu truoc Tay Son.
Thang 2 am lich nam 1783, Nguyen Nhac sai Nguyen Hue va Nguyen Lu mang quan tien đanh Gia Đinh. Quan Tay Son tu bien Can Gio nguoc dong tien len đanh Gia Đinh. Du Nguyen Anh đa lap tuyen phong thu truoc nhung van bi quan Tay Son pha tan trong tran đanh o cua Can Gio. Tuong cua Nguyen Anh la Nguyen Phuoc Man bi giet chet, Duong Cong Trung bi bat song, chi rieng Chau Van Tiep chay thoat. Ban than Nguyen Anh buoc phai bo chay ve Ba Giong cung tuong Nguyen Kim Pham voi tam 100 quan.
Thang 4 am lich, Nguyen Anh sai Nguyen Kim Pham lam tien phong va Nguyen Huynh Đuc chi huy mot đao quan nguoi Chan Lap lam hau ung, tap hop cung cac tuong Ton That Du, Nguyen Đinh Huyen, Lai bo Ho Đong, Binh bo Minh, Tham nghi Tran Đai The, Tham muu Tran Đai Hue (con Đai The), Hoang lam Ta chi, Nguyen Van Quy lam Huu chi, quay ve đong quan o Đong Tuyen. Nguyen Hue hay tin, keo quan đanh pha Đong Tuyen, quan Nguyen Anh thua to. Trong tran nay, Đong bi Tay Son bat, con Minh, Quy, Thuyen va Hue đeu chet. Rieng Nguyen Anh chay ve song Lat Giang (nay la đoan song Vam Co Đong ngang Ben Luc) duoi su truy sat cua Tay Son, toi khuc song gap nuoc chay manh, nhieu tuy tung chet đuoi, con Nguyen Anh nho biet boi nen boi qua đuoc. Chay đen song Đang Giang, song co nhieu ca sau, khong the boi qua đuoc, may luc ay co con trau nuoc đang nam ben bo, Nguyen Anh cuoi trau sang song. Qua đuoc song, Nguyen Anh đi My Tho va dong thuyen đem theo me va vo con ra đao Phu Quoc.
Cung luc, Nguyen Anh sai Ton That Coc va tuong quan Hoa Nghia la Tran Đinh tro ve cua bien Can Gio do xet quan Tay Son. Vi Coc co mau thuan nen giet Đinh. Viec nay khien hai thuoc ha nguoi Hoa cua Đinh la Tong binh Tran Hung va Lam Huc noi day chiem giu Ha Tien va chong Nguyen Anh. Nguyen Anh sai Nguyen Kim Pham lay lai Ha Tien va cho Thai truong cong chua la Ngoc Đao (con gai thu bay cua chua Nguyen Phuc Khoat, ga cho Truong Phuoc Nhac la Cai co thuyen Nghi Giang) lo viec quan nhu. Tran Hung dan quan đanh up, giet chet Pham va cong chua. Nguyen Anh tuc gian, tu mang quan đen đanh, phe Hung thua chay. Tuong Xiem la Vinh Li Ma o đao Co Long mang hon chuc chien thuyen va 200 quan toi Ha Tien theo Nguyen Anh. Co quan binh trong tay, Nguyen Anh cho to chuc tam 2-3 đot cuop vung Ha Tien đe kiem khi gioi va luong thuc cho binh linh, nhung cung chinh cac hoat đong nay khien cho noi tru an cua Nguyen Anh bi lo.
Thang 6 am lich, khi Nguyen Anh lui ra đong o tai đao Điep Thach (hon Đa Chong) thuoc Phu Quoc thi mot thong suat cua quan Tay Son la Phan Tuan Thuan bat ngo keo quan ra truy kich, tinh the buc bach khien tuong Le Phuoc Đien phai dung ke hy sinh. Ong nay mac ao ngu đong gia Nguyen Anh khien Tay Son bat nham. Nguyen Anh đi thuyen khac thoat chay ra đuoc đao Con Lon trong khi cac thuoc tuong khac đeu bi Tay Son bat va giet sau khi du hang khong đuoc.
Thang 7 am lich, do biet đuoc Anh đang đong o ngoai đao (la đao nao thi su lieu chep khac nhau: Huynh Minh ghi rang Phu Quoc, Ta Chi Đai Truong cho la Co Long con Thuc luc thi lai chep la Con Lon), Nguyen Hue sai pho ma Truong Van Đa cua Tay Son keo quan vay đanh 3 vong trung trung điep điep. Nhung luc nay bat ngo co bao bien, may mu kin mit, cac thuyen Tay Son phai gian ra va mot so bi đanh đam. Nguyen Anh thua co len thuyen tron va sau bay ngay đem lenh đenh tren bien, ong quay ra hon Co Cot roi lai ve Phu Quoc. Thoi gian nay, vi thieu luong thuc binh si Nguyen Anh phai đi hai co, tim cu ma an. Co nguoi đan ba buon ban o Ha Tien ten la Thi Uyen cho mot thuyen gao đen dang. Thuyen Nguyen Anh gap gio, buom va cot buom bi hong, lai co thuyen buon đem la buom đen dang.
Chinh trong thoi gian nay, voi nhung kho khan gap phai va moi quan he cua Nguyen Anh voi Ba Đa Loc ngay cang that chat, hinh anh nuoc Phap ngay cang lon dan trong tam tri cua Nguyen Anh, kem theo đo la loi bay cua Ba Đa Loc khien Nguyen Anh bat đau nay sinh y đinh cau vien Phap. Hay tin Ba Đa Loc đang o Chan Bo (Chanthaburi, Xiem La), Nguyen Anh moi đen Phu Quoc va nho ong nay lam su gia nham nho nuoc Phap mang quan sang giup. Nguyen Anh giao cho Ba Đa Loc mot to quoc thu 14 khoan cau vien Phap va ca quoc an đe vi Giam muc nay đuoc toan quyen thay mat Nguyen Anh sang Phap cau vien trieu đinh vua Louis XVI. Đi kem voi Ba Đa Loc la con ca cua Nguyen Anh la Nguyen Phuc Canh (đe lam con tin) va Pho ve uy Pham Van Nhan va Cai co Nguyen Van Liem. Ba Đa Loc đua Nguyen Phuc Canh đi roi, Nguyen Anh cung tu biet gia đinh đi noi khac.
Nguyen Anh van tiep tuc tim cach quay lai Gia Đinh qua cua bien Ma Ly (mot cua bien xua thuoc Binh Thuan ngay nay), Tay Son nghe tin lien đua hon 20 chien thuyen đuoi bat khien ong phai giang bom chay sang huong đong, lenh đenh hon 7 ngay đem moi thoat đuoc ve Phu Quoc. Sau đo, Nguyen Anh cung Cai co Vo Van Chinh quay ve khu vuc Long Xuyen (nay la Ca Mau) tap hop quan đoi san. Thuyen Nguyen Anh ve toi cua bien Đoc Cong (song Ong Đoc) bat giet đuoc tuong Tay Son la Quan Nguyet. Viec nay đanh đong toi quan Tay Son, thang 8 am lich nam đo, Luu thu Tay Son la Nguyen Hoa đem 50 chien thuyen ngam phuc kich Nguyen Anh o cua bien Đoc Cong. Quan Nguyen Anh bat đuoc mot chien thuyen Tay Son va hay tin, voi chay nhanh ra bien, Hoa đuoi theo khong kip. Luc nay anh em Nguyen Hue va Nguyen Lu đa ve Quy Nhon, đe Gia Đinh lai cho Truong Van Đa va Chuong tien Bao giu. Nguyen Anh chay ra hon Chong, roi sang đao Tho Chau.


= Cau vien Xiem La =
Khi Ba Đa Loc chua kip đi vi trai mua gio thi Nguyen Anh lien tiep gap nhung that bai truoc quan Tay Son, do đo ong co y chuyen sang cau vien Xiem La. Nguyen truoc đo, khi Nguyen Anh con phai lenh đenh tron chay, mot tuong than tin cua ong la Chau Van Tiep chay thang qua Xiem cau cuu.
Thang gieng am lich nam 1784, Chuong co Ho Van Lan đem quan so bo tien đen đon Tinh Phu. Ton That Hoi nghe tin co vien binh đen, tro vong vay ma ra, thang toi song Tan Hoa, hop voi quan Le Van Quan. Pho ma Tay Son la Truong Van Đa đuoi đanh. Cac tuong cua Nguyen Anh thua chay va tan ra, con Le Van Quan chay sang Xiem.
Đen thang 2 am lich nam Giap Thin (thang 5 nam 1784), vua Xiem La la Rama I sai Phraya Thatsada (Hau tuoc That Xi Đa) đem thuyen sang Ha Tien đon Nguyen Anh. Nguyen Anh, truoc đo nhan đuoc thu cua Chau Van Tiep, toi Long Xuyen hoi kien tuong Xiem roi cung 30 vien quan va may chuc tuong si theo sang Xiem La hoi kien vua Xiem tai Vong Cac (Bangkok) vao thang 3 nam 1784 ma khong mang viec than tuong la Nguyen Van Thanh het suc can ngan viec cau vien nuoc ngoai.
Truoc khi đi Xiem, Nguyen Anh cho nguoi đua me va vo sang đao Tho Chau. Cac thuoc ha cung đi sang Xiem voi Nguyen Anh la Ton That Hoi, Truong Phuoc Giao, Ho Van Boi, Luu Van Trung, Nguyen Van Tri, Nguyen Van Huan, Tran Van Xa, Nguyen Van Ton (nguoi Khmer),  Bui Van Khoan, Le Thuong va Noi tru Nguyen Van Hoi, hon 30 nguoi, quan theo cung vai muoi nguoi.
Thang 3 am lich, Nguyen Anh toi Vong Cac. Vua Xiem Rama I von tung giao uoc voi tuong Nguyen Huu Thuy cua Nguyen Anh truoc đay o Chan Lap va lai cung đang e ngai su lon manh cua Tay Son co the tranh gianh anh huong voi Xiem o Lao va Chan Lap, nen đong y giup Nguyen Anh đe phan tan luc luong Tay Son. Ngoai ra, Nguyen Anh cung trong dung con chau con song sot o Xiem cua Mac Thien Tu, nhat la Mac Tu Sinh.
Thang 6, Nguyen Anh ve đanh Gia Đinh. Vua Xiem cu sai hoang điet Krom Luang Thepharirak ten la Tan (su Viet chep la hai tuong Chieu Tang va Chieu Suong nhung theo su Xiem thi chi la mot nguoi duy nhat) đem 2 van quan thuy cung 300 chien thuyen sang giup. Ngoai ra con co 3 van quan bo tien sang Chan Lap voi danh nghia giup vua Chan Lap, thuc chat voi y đo tao gong kim phia Tay, cho co hoi tieu diet quan Tay Son. Thang 7, lien quan Nguyen Anh - Xiem La đanh bai đo đoc Tay Son la Nguyen Hoa o song Tran Giang, lay đuoc Rach Gia, Ba Thac, Tra On, Man Thit, Sa Đec. Cung đi voi đai quan Xiem la Mac Tu Sinh - nguoi con trai cua Lanh chua Ha Tien Mac Thien Tu qua co, hien đang nuong nho su bao tro cua Xiem La. Nguyen Anh cho Mac Tu Sanh lam Tham tuong giu Ha Tien.
Thang 10, Chau Van Tiep tu tran khi đanh nhau voi quan Tay Son cua Chuong tien Bao tai Man Thit. Lai them trong the tien quan nhanh chong, quan Xiem y the lam đu đieu tan bao voi dan chung khien cho Nguyen Anh rat that vong. Thang 11, Le Van Quan lam Kham sai Tong nhung Chuong co, quan Nguyen Anh chiem cac đon Ba Lai, Tra Tan. Thai giam Le Van Duyet đen hoi quan voi Nguyen Anh. Tham tuong Mac Tu Sinh giu Tran Giang, Tham tan Nguyen Thua Dien giu Binh Ao (Vung Beo). Rieng ve phia Tay Son thi tuong tran thu Gia Đinh la pho ma Truong Van Đa thay quan Xiem the luc manh, ben co thu tai Gia Đinh va sai nguoi ve Quy Nhon bao.

Cang tien vao sau thi mau thuan giua quan Nguyen, quan Xiem va nhan dan Viet cang tro nen sau sac. Quan Xiem cay minh la ke co on cuu giup Nguyen Anh nen đan ap, cuop boc nhan dan, khinh man ca Nguyen Anh va quan Nguyen. Boi vay, trong thu đe ngay 25 thang 1 nam 1785, Nguyen Anh đa than phien voi giao si J. Liot rang:

Thang 12, Nguyen Nhac sai Long Nhuong tuong quan Nguyen Hue đem quan vao đanh. Quan Tay Son đanh thang lay lung trong tran Rach Gam – Xoai Mut. Chi mot tran quyet chien dien ra khong đay mot ngay đa tieu diet gan 2 van quan Xiem cung may ngan quan Nguyen Anh, chi sot vai nghin nguoi chay theo đuong thuong đao tron ve nuoc. Tu sau vu viec nay, Nguyen Anh khong con trong mong gi vao Xiem nua vi "ho (Xiem La) so quan Tay Son nhu so cop".
Trong tap Ky yeu Hoi nghi khoa hoc lich su nhan ky niem 200 nam ngay chien thang Rach Gam – Xoai Mut tai Tien Giang vao thang 12-1984, trong đo bai tham luan cua nha su hoc Phan Huy Le đanh gia, nhan xet nhu sau:

"Cuoc khang chien chong quan xam luoc Xiem đuoc bon phong kien phan boi Nguyen Anh tiep tay, la cuoc đau tranh bao ve đoc lap dan toc... Quan xam luoc lai đuoc Nguyen Anh dan đuong va đuoc cac the luc phong kien phan đong ben trong, nhat la tang lop đai đia chu o Gia Đinh ung ho. The ma voi chien thang Rach Gam – Xoai Mut, quan Tay Son đa nghien nat quan cuop nuoc va ban nuoc bang mot tran tieu diet sam set... Đo la mot chien cong lon, oanh liet đau tien cua nhan dan mien Nam, bat chap nhung kho khan, phuc tap cua hoan canh lich su va su phan boi cua be lu phong kien trong nuoc."
Krom Luang Thepharirak chay theo đuong nui Chan Lap ma ve Xiem. Nguyen Anh cung Le Van Duyet tron đi Tran Giang voi vai chuc nguoi. Nguyen Anh sai Mac Tu Sinh va Cai co Trung (cau Chau Van Tiep) sang Xiem truoc bao tin, con minh thi theo đuong thuy qua đao Tho Chau roi ve Co Cot voi mot nhom nho quan tuong. Thoi gian nay, cuoc song cua Nguyen Anh khon kho đen muc Nguyen Van Thanh phai đi lam an cuop nuoi chu va bi đanh suyt mat mang.
Thang 3 am lich nam 1785, quan Tay Son đuoi toi đao Tho Chau, Nguyen Anh chay sang đao Co Cot, Cai co ten Trung đem binh Xiem đen đua Nguyen Anh ve Vong Cac, Xiem La. Thang 4 am lich nam 1785, Nguyen Anh toi Xiem, đuoc vua Xiem cho tru tai khu vuc Samsen va Bangpho (trong tieng Viet goi la Đong Khoai hoac Long Ky, hien nay đeu thuoc noi thanh Bangkok), thang 5, Le Van Quan mang hon 600 quan sang Xiem hoi quan voi Nguyen Anh. Binh tuong tu Gia Đinh nghe tin keo sang va luc luong cua ong tu tap lai đuoc khoang 1000 nguoi. Khi o Xiem, nguoi Xiem goi Nguyen Anh la Ong Chiang Su (องเชียงสือ, Chiang Sue) tuc Ong Thuong Su, sau nay nhieu tai lieu khac cua Thai Lan cung hay đe cap toi Nguyen Anh voi ten nay.


Luu vong o Xiem = Chong quan Mien Đien =
Sau mot nam chuan bi, thang 12 nam 1784 Giam muc Ba Đa Loc cung Nguyen Phuc Canh va phai đoan đem quoc thu cua Nguyen Anh xuong thuyen đi Malacca roi sang Pondichery o An Đo (thuoc Phap), con Nguyen Anh đua me va vo sang tru o Long Ki (hay Đong Khoai, Vong Cac).
Voi so binh tuong tu Đai Viet ma Nguyen Anh thu nhat đuoc, ong cho to chuc lai binh tuong tren đat Xiem roi lau lau cho quan đot kich ve Gia Đinh. Thang 2 nam 1786, Nguyen Anh cung tuong Le Van Quan va Nguyen Van Thanh giup vua Xiem Rama I đanh quan Mien Đien o đat Sai Nac. Vua Xiem cam ta, đinh lai cho muon quan sang đanh lay lai Gia Đinh nhung Nguyen Van Thanh can ngan nen Nguyen Anh tu choi. Thang 3 nam 1786, Le Van Quan lai giup Xiem đanh quan hai tac Ma Lai, nen Xiem La rat hau đai.


= Cau vien Phap =

Ve Ba Đa Loc, do mot so van đe rac roi tai Pondichery, mai đen thang 2 nam 1787 Ba Đa Loc va Nguyen Phuc Canh moi toi hai cang Lorient o Phap va mat mot thoi gian van đong, đau thang 5 nam 1787 ho moi đuoc gap vua Louis XVI. Ngay 28 thang 11 nam 1787, tai cung đien Versailles, Ba Đa Loc voi tu cach la đai dien cua Nguyen Anh đa ky voi Thuong thu Bo Ngoai giao Phap la Armand Marc mot ban hiep uoc "Tuong tro tan cong va phong thu" (thuong goi la Hiep uoc Versailles). Hiep uoc nay gom co 10 khoan, noi dung chinh la ve viec vua Phap cam ket cung cap cho Nguyen Anh 4 chiec tau chien loai fregate cung 1.200 bo binh, 200 phao binh va 250 linh Cafres (linh da đen chau Phi) va cac phuong tien trang bi vu khi tuong ung; nguoc lai Nguyen Anh chap thuan nhuong cua bien Đa Nang va quan đao Con Lon cho Phap, cho phep nguoi Phap đuoc quyen tu do buon ban va kiem soat thuong mai cua nguoi nuoc ngoai o Viet Nam, moi nam se đong tra cho Phap mot chiec tau giong voi loai tau Phap vien tro đong thoi cung cap luong thuc va quan nhu thiet yeu cho Phap khi Phap co chien tranh voi mot nuoc khac o khu vuc Vien Đong.
Cac su gia ve sau cho rang tuy la ky ket duoi danh nghia Nguyen Anh, nhung nguoi chiu trach nhiem ve viec soan ra cac đieu khoan đac biet co loi cho phia Phap trong hiep uoc nay co the la Giam muc Ba Đa Loc chu khong phai la chinh ban than Nguyen Anh; neu khong co lenh đinh chi viec thuc thi đieu uoc thi khi trao đoi van kien chua chac Nguyen Anh đa chiu chap nhan mot hiep uoc bat binh đang nhu the nay. Nhung du nhu the nao, Hiep uoc Versailles nam 1787 đa khong thanh hien thuc (do cuoc Cach mang Phap nam 1789 đa lat đo Hoang gia Phap).
Tuy nhien Hiep uoc Versailles van tro thanh mot di hoa đoi voi Viet Nam. Ve sau, Phap đa dua vao hiep uoc nay đe lam co yeu cau nha Nguyen cat đat, va sau đo xam luoc Viet Nam vao nam 1858. Giao su Tran Van Giau nhan xet:

...đung la si quan Phap đa giup nhieu cho Nguyen Anh đanh Tay Son. Cho nen trong trieu đinh Hue, đen khi Gia Long len ngoi, van con thay may quan đai than mat xanh toc đo. Khoi phai noi trang ra, cac quan đai than đo nhu Dayot, Chaigneau, Vannier... đeu la tai mat cua Paris. Con Paris thi cac nha cam quyen tu Đe nhat Đe che đen Đe tam Cong hoa đeu khong luc nao quen Hiep uoc Versailles 1787. Paris luon nhac nho Hue cai hiep uoc "troi cho" ay bang đuong ngoai giao va bang đai bac cua chien ham ban len Đa Nang. Cau vien Phap, Hiep uoc Versailles đa tao thanh mot "nghiep chuong" cho trieu đinh Nguyen.
Sau nay tac gia Faure chep truyen Ba Đa Loc, co nuoi tiec rang neu Hiep uoc đuoc Phap thuc hien thi quan Phap co the chiem đuoc Viet Nam som hon may chuc nam:

"Neu luc ay Chinh phu Phap san sang giup ong Ba Đa Loc thi ong ay đa giup cho nuoc Phap hoan thanh cuoc bao ho o An Nam ngay tu cuoi the ky 18, đe sau khoi phai dung đen chien su moi xong cong viec".


= Cuoc đao thoat khoi Bangkok =
Đau nam 1787, co nguoi Bo Đao Nha ten An Ton Nui đen gap Nguyen Anh dang quoc thu va noi rang Hoang tu Canh co nho nuoc Bo Đao Nha giup, đa chuan bi đuoc 56 tau chien o Goa, moi Nguyen Anh sang đat thuoc đia cua Bo Đao Nha. Nguyen Anh co cu su gia đi tham do nhung do thay vua Xiem khong hai long nen rot cuc khong hop tac.. Theo Nguyen Duy Chinh, viec Nguyen Anh - voi tu cach la mot phien than cua trieu đinh Xiem La lai tu y lien lac voi nuoc ngoai, la mot đieu cam ky, đi nguoc lai voi giao ket đoi voi mot thuoc quoc: "tat ca moi lien he voi nuoc ngoai đeu phai do Bangkok chu tri, nen Nguyen Anh đanh phai kheo leo tu choi. Va su kien nay đa khien cho trieu đinh Xiem La khong con tin nhiem ong nhu truoc nua.
Theo John Crawfurd, vua Rama I chi giup Nguyen Anh mot it quan, ma so quan Xiem nay lai tham tan, gay hai cho đong minh hon la ke thu. Chua ke, vua Xiem đa lay mot nguoi chau gai cua Nguyen Anh lam thiep, nay lai muon hoang tu Canh lam pho ma nuoc Xiem. Nguyen Anh khuoc tu chuyen thong gia đo va len bo ve Phu Quoc trong đem. Nguoi chau gai cua Nguyen Anh, lam thiep vua Xiem, la cong nu Nguyen Phuc Ngoc Thong. Ngoc Thong la con gai Ton That Xuan, truoc theo Xuan tron sang Xiem, roi Xuan bi vua Taksin giet; Ngoc Thong sau ga cho vua moi la Rama I.
Thang 7 am lich nam 1787, khi nghe tin phong phanh rang Đe nhi vuong nuoc Xiem (Kromphraratchawang Bawon Sathanmongkhon, em trai cua Rama I, su nha Nguyen goi la So Sy) co y muon ra tay tan diet luc luong cua minh, Nguyen Anh quyet đinh nhan đem toi bo tron ve nuoc. Ong viet mot buc thu tu biet gui cho vua Xiem roi đe o tren be tho, roi lenh cho hai can than la Pham Van Nhan (su Xiem goi la Ong Kwan) va Ong Yi (chua ro la ai) đem thuyen lon ra đong o đao Sichang đe đoi ong. Tiep đo, luc luong quan Nguyen chuoc say roi bat coc Nai Chan, Nai Yu va Nai Muang, ba thi ve duoi quyen Kromluang Thepharirak lam con tin. Sau khi đua con tin len thuyen, đoan nguoi cua Nguyen Anh gom 150 nguoi len thuyen roi khoi nuoc Xiem.
Toi hom đo, trieu đinh Xiem La moi hay biet su viec. Đe nhi vuong ben đich than dan mot ham đoi đong đao truy sat theo đoan thuyen cua nguoi Viet. Khi đuoi đen Samutprakan thi khong co gio nen thuyen cua Nguyen Anh khong the nao giuong buom đuoc ma thuyen quan Xiem đa ap sat. Trong con tuyet vong va cho rang Đe nhi vuong se khong bao gio tha thu cho hanh vi bo tron cua minh, Nguyen Anh đa co y đinh rut guom tu sat, nhung mot thuoc tuong la Ong Phu We đa ngan ong lai. Sau đo gio noi len va bon chiec thuyen Viet đa co the chay vuot xa chiec long thuyen cua nguoi Xiem. Sau khi ve đen lanh tho Đang Trong, Nguyen Anh cung gia quyen ngu o hon Tre (Truc Du). Sau đo ong đi sang đao Co Cot roi cho me va vo con o đao Phu Quoc. Nguyen Anh đi tiep va chiem đat Long Xuyen (Ca Mau). Thang 9, Nguyen Anh tien đen cua bien Can Gio.
Ve phia Xiem La, Đe nhi vuong sau khi truy đuoi khong thanh thi tro ve hoang cung đe nghi vua Rama cu chien thuyen phong toa bo bien hong bat đam nguoi Viet tro ve, nhung nha vua đa tu choi.


Ve nuoc va cung co the luc = Chiem lai Gia Đinh =

Trong luc Nguyen Hue ban đoi pho voi quan Thanh tai Bac Ha (1788-1789), vung Gia Đinh duoi quyen Tay Son cung khong on đinh, quan Tay Son bi co lap truoc dan chung đia phuong von co nhieu cam tinh voi Chua Nguyen noi chung va Nguyen Anh noi rieng. Tuong Tay Son giu Long Xuyen la Chuong co Nguyen Van Truong hang quan Nguyen. Nguyen Anh đong thoi lai thu nhan đuoc nhieu binh linh o đia phuong; sau đo ong ben bat đau to chuc tan cong Tay Son.
Theo Ta Chi Đai Truong thi Đong Đinh vuong Nguyen Lu nghe tin Nguyen Anh tro ve voi va tranh đi noi khac đe Gia Đinh cho Pham Van Tham giu. Sau đo khi thay the quan Nguyen Anh ngay cang manh, Nguyen Lu so hai mang quan ban bo rut chay ve Quy Nhon. Theo Thuc luc thi Nguyen Lu rut binh ve Lang Phu (Bien Hoa) đap luy, Pham Van Tham o lai giu thanh Sai Gon, quan Nguyen Anh ha thanh khong đuoc. Nguyen Anh phai dung ke ly gian Nguyen Lu va Pham Van Tham, Nguyen Lu mac muu rut ve Quy Nhon. Nguyen Anh đong quan o Ho Chau (cu lao Ho).
Mac du sau đo Pham Van Tham đa no luc chong tra nhung vi khong nhan đuoc vien binh, lai trung muu Nguyen Anh ly gian voi Nguyen Lu va cuoi cung la cai chet vi benh cua Nguyen Lu đa lam the Tay Son o Gia Đinh ngay cang yeu đi. Pham Van Tham van co đon đoc chien đau, nhieu lan đanh lui quan Nguyen, co lan đa buoc Nguyen Anh va thuoc ha phai chay toi tan Cu lao Ho (Ho Chau). Tuy nhien, o song Ba Viet, tuong Tay Son la Nguyen Ke Nhuan mang 10 chien thuyen đen hang Nguyen Anh. Le Van Quan lai đanh thang Tay Son o song Ba Lai roi quan Nguyen Anh tien chiem My Tho. Nguyen Anh tim cach cung co the đung ngay khi chiem đuoc My Tho: ong cho thanh lap cac dinh tran, cho cac tuong quan ly, va to chuc lai quan đoi. Pham Van Tham tan cong My Tho, quan Nguyen Anh thua, chi con hon tram nguoi va vai chuc chien thuyen chay ve Ho Chau. Nguyen Anh sai Nguyen Van Ton chieu du them nguoi Khmer o xu Tra On va Man Thit đe lam linh, goi la đon Xiem binh (sau đoi thanh đon Uy Vien).
Thang 10 am lich nam 1787, Ho Van Lan đanh Tay Son o song Luong Phu, Nguyen Anh keo đen đong quan o song My Lung. Pham Van Tham đen đanh Nguyen Anh khong đuoc, lui ve đong o Ba Lai. Thai uy Tay Son la Nguyen Van Hung tu Quy Nhon mang hon 30 chien thuyen toi tiep ung cho Pham Van Tham. Pham Van Tham lai lui ve đong o My Tho roi ve Sai Gon.
Quan tuong theo Nguyen Anh ngay cang đong, Pham Van Tham van co chong cu đe cho vien binh, nhung luc đo Thai Đuc Hoang đe chi lo phong bi nguoi em Bac Binh vuong Nguyen Hue o phia Bac ma khong đoai hoai đen viec cuu phia Nam.
Nguyen Anh đong quan tai Nuoc Xoay (Hoi Oa). Theo Huynh Minh, thoi gian nay ong cung nhan đuoc su giup đo manh me hon cua nguoi Phap thong qua Giam muc Ba Đa Loc. Tuy nhien, theo Tran Trong Kim va Đai Nam thuc luc thi toi thang 12 am lich nam 1787, Ba Đa Loc moi cung Hoang tu Canh tu Phap ve nuoc, đen thang 6 am lich nam 1789 moi đen Gia Đinh, khi đo đa thuoc hoan toan ve tay Nguyen Anh.
Quan Tay Son o Gia Đinh ngay cang the cung suc kiet va khong ngung bi quan Nguyen Anh bao vay chia cat, chieu hang tuong si. Đen thang 4 am lich nam 1788, Vo Tanh đem hon 1 van quan theo Nguyen Anh. Nguyen Anh doi đon đong quan toi Bat Tien (Vinh Long). Thang 7, Nguyen Anh tien quan đong o Ba Giong. Thang 8, Nguyen Anh tu Ba Giong tien đanh Gia Đinh, đen Nghi Giang thi bi Pham Van Tham dan quan o cho Đieu Khien va cho Khung Dung chong lai. Vo Tanh đanh vong phia nam, thang vao Ben Nghe, Pham Van Tham rut qua cua bien Can Gio bi Le Van Quan chan đanh. Nguyen Anh lay lai thanh Gia Đinh va to chuc lai cong viec trong thanh. Pham Van Tham rut ra cua bien Ham Luong roi ve Ba Xac co thu. Đau nam 1789, Pham Van Tham tu Ba Xac đinh vuot bien ve Quy Nhon, Nguyen Anh cho Le Van Quan vay đanh o Ho Chau, Pham Van Tham phai tro lai Ba Xac roi sau đo đau hang Nguyen Anh. Tay Son lai mat Nam Ha, Nguyen Anh dep yen đat Gia Đinh. Đen thang 9 nam 1789, Pham Van Tham bi giet.


= Giup đo cua nguoi Phap =

Ngay 27 thang 12 nam 1787, Ba Đa Loc cung Nguyen Phuc Canh roi Phap va tro lai Pondichery đe đoi su chi vien tu phia chinh quyen Louis, nhung ngay 14 thang 7 nam 1789 cac luc luong dan chu, cong hoa Phap đa lam cuoc cach mang lat đo vuong trieu Bourbon, thiet lap Đe Nhat Cong hoa, cong them viec Ba tuoc nhan trach nhiem chi vien la De Conway von co hiem khich voi Ba Đa Loc đa tau sam, nuoc Phap to ra khong muon nhac đen hiep uoc cu nua.
Cho mai khong nhan đuoc su chi vien tu Ba tuoc De Conway, Giam muc Ba Đa Loc đa tu quyen gop tien tu cac thuong gia co y đinh đat co so buon ban o Đai Viet cung voi so tien 15.000 franc Phap cua gia đinh minh cho, đem mua sung đan va tau chien. Thang 6 nam 1789, Ba Đa Loc cung Nguyen Phuc Canh ve đen Gia Đinh. Tiep đo, cac tau buon cho sung ong thuoc đan cung luc tuc sang sau. Bay gio nhung nguoi Phap gom Jean-Baptiste Chaigneau, Philippe Vannier, De Forcant, Olivier de Puymanel, Jean-Marie Dayot v.v.. ca thay đen non 20 nguoi theo Ba Đa Loc sang gia nhap phe Nguyen Anh. Nhung nguoi Phap ma do Ba Đa Loc chieu mo nay ra suc giup đo Nguyen Anh trong viec tien hanh du nhap ky nghe, va xay dung, sua sang thanh Gia Đinh, Vinh Long, Chau Đoc, Ha Tien, Bien Hoa, Ba Ria, huan luyen co đoi phao thu, to chuc bo binh va ren luyen binh linh theo loi chau Au, trung gian mua tau chien va vu khi...
Viec Nguyen Anh ra suc cung co Gia Đinh cong them nhung su giup đo đo tu nguoi Phap đa giup cho the luc quan Nguyen ngay cang manh, co the đoi đau voi Tay Son. Nhu su gia Tran Trong Kim co nhan xet: "Tu đo, the luc cua Nguyen vuong moi ngay mot manh, tuong ta moi ngay mot đong, luong thuc nhieu, quan si gioi, viec đanh pha Tay Son đa chac lam roi".
Cac hoat đong giup đo Nguyen Anh ve mat quan su cua Giam muc Ba Đa Loc khong phai la su tro giup chinh thuc cua chinh phu Phap ma chi la hanh đong tu nguyen cua mot nhom nguoi theo su van đong ca nhan cua Giam muc. Thuc te nay đa bi cuoc cach mang 1789 o Phap bien thanh mot "su nhap nhang khong ro rang" va nhung bien đong lien tuc cua nuoc Phap tu cuoc cach mang nay khien hon nua the ky sau nuoc Phap luon phai hoai nghi va nuoi hy vong hao huyen ve nhung quyen loi tai Viet Nam ma ho nghi ly ra la ho phai đuoc nhan. Chinh phu Phap chi con ghi nho hiep uoc 1787 ve cong cuoc tro giup cua nguoi Phap đoi voi Nguyen Anh o Viet Nam, ngoai ra khong con mot bang co xac đang nao ve van đe đo.


Cai tri vung Gia Đinh = To chuc chinh quyen va kinh te =
Khi vua chiem lai Gia Đinh, ong bat đau to chuc lai chinh quyen bang cach lua cac vien tham muu quan đoi chuyen qua cac bo lap thanh mot trieu đinh, đong thoi cho tang cuong phat trien giao duc, mo khoa thi, thu dung cac nhan si nguoi Viet va Minh Huong đa theo ong truoc đo. Ngoai ra, nhieu si phu luc tuc ra giup Nguyen Anh, trong đo noi bat nhat la nhom hoc tro cua nha nho Vo Truong Toan. Nam 1788, Nguyen Anh cho lap kho Bon Tran lam kho chung cho cac tran Phien An, Bien Hoa, Vinh Thanh, va Đinh Tuong đe thu thue va lam ngan quy cap luong bong cho quan lai. Đen thang 6 nam 1789, ong đua ra chinh sach lay san xuat nong nghiep lam trong tren co so so lon đat đai phi nhieu nhung lai bi bo hoang nhieu vi cong đong di dan chua đinh hinh va chien tranh lien mien o vung Gia Đinh. Nguyen Anh cho đat nhom quan đien toan gom 12 nguoi (mot so vi noi bat la Trinh Hoai Đuc, Le Quang Đinh, Ngo Tong Chau, Hoang Minh Khanh) đe đi bon dinh mien Nam la Phien Tran, Tran Bien, Tran Vinh, Tran Đinh đoc thuc nhan dan lam viec nong nghiep, pham ai luoi bieng se bi bat sung quan. Ngoai ra, Nguyen Anh con đe ra chinh sach la neu nguoi hoac nhom nguoi lam ruong đat tot thu tren 100 thung lua, con ruong đat xau thu tren 70 thung lua thi se đuoc thuong nhu sau: dan thuong se đuoc mien viec xau (nhung viec quan lai can nhan cong đia phuong lam nhu đao kenh, đap thanh) mot nam; phu binh thi se đuoc mien đi đanh nhau mot nam. Nhung nguoi dan lau (nguoi khong o trong so bo quan ly cua đia phuong) cung co the lam ruong duoi su quan ly cua quan đien toan va đuoc xem nhu la mot nguoi linh; neu nhu ho thieu von thi cung co the đuoc cho vay tra sau. Tu thang 10 nam 1790, binh linh cung đuoc huy đong vao viec san xuat nong nghiep khi phep Ngu binh u nong đuoc thi hanh. Binh linh đuoc khuyen khich cay cay đe tan dung cac manh đat bi bo hoang vi chien tranh. Nhom Trung Quan va cac nhom thuy quan đuoc cu đen khai thac vung Thao Moc Cau (song Vam Co ngay nay) lap ra trai Đon Đien duoi su chi huy cua Chanh co Nguyen Binh. Trai nay đuoc nha nuoc tro cap dung cu va giong cay, phan thu hoach đuoc se sung vao kho cong. Cac quan đia phuong khac cung phai lap đoi đon đien va nop thue theo han muc 6 hoc lua moi nguoi trong đoi; bat cu ai tuyen đuoc 10 nguoi tro len se đuoc lam quan quan trai va tru ten trong so lang (tuc la khoi đi linh). So lua gao thu đuoc tu cac đon đien nay đuoc giu trong mot kho goi la kho Tich Tru (ve sau đoi thanh kho Đon Đien hay Đon Đien kho theo am Han-Viet).
Đe co them lua gao phuc vu chien tranh, Nguyen Anh cho đat them thue phu ngoai thue ruong (thue đien), mot nam hai ky thu la thue thi tuc va thue thi nap. Muc thu nhu sau:

Nam 1792, tu 1 toi 5 phuong lua/nguoi.
Nam 1799, vung Binh Đinh va Phu Yen nop 17 thang gao cho moi mau ruong.
Nam 1800, moi nguoi o Gia Đinh nop 2 phuong gao (rieng nguoi gia va tan tat thi chi nop mot nua). Ruong moi mau se nop 1 phuong gao.
Toi nam 1791, Nguyen Anh cho đat mot le ve viec khan hoang rang 3 nam đau tu ngay khan hoang se mien thue. Ai muon khan hoang phai nop đon truoc 20 ngay, sau han nay ruong se giao cho binh linh, dan chung khong đuoc quyen tranh chap nua.
Cac chinh sach cai cach nong nghiep nay đa khien viec san xuat lua gao o vung Gia Đinh tang cao va giup rat lon cho viec chien tranh voi Tay Son cua Nguyen Anh. Thoi gian nay, ong co the nuoi đuoc mot đoi quan len đen 30.000 linh va 1.200 thuyen chien (uoc tinh nam 1800), cung nhu đap ung nhu cau quan nhu cac lan ong đi đanh nhau voi Tay Son o Dien Khanh (nam 1795 va 1796) va Quy Nhon (nam 1799) mot cach "khong he thieu thon". Mot chung minh khac cho viec du lua gao nay la viec nam 1802 co nan đoi lon o Gia Đinh, Nguyen Anh lay kho gao quan ra phat cho dan va cho giam thue ruong o Gia Đinh. Cung trong thoi gian, khi nghe tin quan Thanh giup Le Chieu Thong sang đanh Tay Son, Nguyen Anh tung sai Pham Van Trong va Lam Đo mang thu va cho 50 van can gao ra giup quan Thanh nhung thuyen đi giua đuong bi đam het; cung đong thoi ben Xiem La co han han, Nguyen Anh cho xuat 8.800 vuong gao đe giup.
Ngoai gao, chinh quyen cung chu trong toi cac mang nong nghiep khac, vi du nhu trau cau dung cho cac dip phong tuc le tiet. Đac biet, Nguyen Anh rat quan tam đen nganh trong mia san xuat đuong vi đay la thu hang hoa quan trong dung đe trao đoi buon ban binh khi: ong đat ra han đinh moi nam dan phai nop 6000 kg đuong, mat khac cap von cho dan san xuat đe roi đen mua cho thu mua hang hoa voi gia cho. Chinh sach nay khien cho san luong đuong tang len trong thay trong khi gia ca lai ha xuong.
Tu khi quay tro lai Gia Đinh, Nguyen Anh cung bat đau cho đua cac nhom tho thu cong ong đua tu mien Trung Đai Viet vao. Nam 1791, Nguyen Anh quy hoach lai nghe thu cong o vung Gia Đinh: ong cho quy hoach ra 64 ty thu cong gom đu cac loai nganh nghe đuoc phan bo khap cac dinh. Khu vuc Sai Gon co so Nha Đo gom 22 ty trong đo co cac ty tho moc, tho son, tho cua (cac ty nay la co so quan trong cho Nguyen Anh phat trien thuy quan, ong đe ra chinh sach đai ngo tho trong cac ty nay nhu la linh chinh thuc, ho đuoc an luong va mien suu thue hang nam; chi phai co le mung cho cac quan so tai). Ben canh cac ty, con co to chuc cac đoi chuyen trach phuc vu cho cac ty va to chuc goi la "nau" gom dan tho cung nghe o cac vung dan cu heo lanh, chua nen thon xom. Đoi voi cac "nau", chinh quyen chi kiem tra va thu thue va thanh vien cua cac nau chi phai tra thue than va nop san pham thay cho suu dich.
Viec mua ban voi nuoc ngoai cung đuoc khuyen khich va kiem soat chat che (nhat la đoi voi cac mat hang co lien quan toi quan su nhu kem, sat, đo đong, diem, luu huynh, sat, gang, chi đen) đe co them nguon tai chinh va binh khi. Tat ca đeu phai do nha nuoc mua ban va quan ly, ai mua ban len hoac quan lai nao khong kiem soat đuoc đeu bi toi phat nang. Tu truoc khi Nguyen Phuc Canh ve, Nguyen Anh đa đua ra chinh sach moi goi thuyen nha Thanh vao buon ban; he thuyen nao co cho cac thu đa ke tren thi quan lai o Gia Đinh se mua roi thanh toan lai bang gao tuy theo so hang it hay nhieu. Ngoai ra, Nguyen Anh con thuong xuyen cho thuoc cap đi qua cac khu vuc do thuc dan phuong Tay kiem soat gan Viet Nam đe mua binh khi, trong đo quan Nguyen thuong xuyen lui toi nhat la cac khu vuc lanh tho phia Tay nhu Batavia, Malacca, Transquebar.
Mat khac, Nguyen Anh con gap kho khan voi cu dan ban đia cua vung Gia Đinh la nguoi Khmer vi ho thuong xuyen noi day, ong phai cho 2 tuong nguoi Khmer cua minh (mot nguoi la Nguyen Van Ton) ve coi cac vung co so dan Khmer đong đe thiet lap cac khu vuc tu tri, đe ra cac chinh sach va luat le han che xung khac voi nguoi Viet, viec tuong tu cung dien ra o khu vuc Ha Tien. Nguyen Anh con cho xay dung cac luy đat phong ngua cac nhom nguoi Khmer noi day nhu: luy Tran Di o Ba Trac va luy Thanh Son o Ba Lai. Nguyen Anh van cho cac quan chuc nguoi Khmer quan ly cac khu vuc co đong nguoi Khmer sinh song đe tran an ho, cu the nhu Gia Tri Giap coi phu Ba Xac, Oc Nha Trich coi phu Tra Vinh. Nam 1791, Nguyen Anh lenh cho nguoi Hoa o Long Xuyen ai lam ruong khong co đo dung thi nha nuoc cho vay, ai khong lam ruong thi phai đi phu dich. Nguoi Khmer va nguoi Hoa o phu Ba Xac va Tra Vinh đuoc phep khai hoang đat nhung phai nop thue. O Ba Xac, cho Oc Nha La lam quan phu cai quan nguoi Khmer, Lam Ngu Quan cai quan nguoi Hoa. O Tra Vinh, Lu Viet Quan cai quan nguoi Hoa. Đong thoi, Nguyen Anh cung cam dan Viet tranh gianh đat cua nguoi Khmer o Ba Xac va Tra Vinh. Ngoai ra thi chinh sach đoi xu cung giong nguoi Viet: cung phai nop thue, đi linh.
Ben canh đo, ong cung cho kiem tra dan so đe tien viec bat linh va thu thue, đua ra cac chinh sach chong trom cuop va gin giu an ninh; cac hinh thuc te nan nhu phu thuy, đo bac, đong bong, hat xuong đeu bi cam. Đong thoi ong cung đua ra chinh sach han che nau ruou đe tiet kiem gao va cho thuoc quan to chuc cac hoat đong mua vui cho dan chung.


= Chinh sach quan su va ngoai giao =

Quan Tay Son vao thoi gian nay thuong xuyen đot kich Gia Đinh đe lay luong thuc vao mua gat. Vi vay, hanh đong đau tien cua Nguyen Anh sau khi chiem đuoc thanh Gia Đinh la nho cac si quan Phap trong quan đoi minh xay dung mot toa thanh kieu chau Au tren đat Gia Đinh.
Toa thanh nay bat đau đuoc xay dung vao nam 1789, do hai si quan nguoi Phap la Theodore Lebrun va de Puymanel thiet ke voi tong nhan cong xay dung uoc chung 30.000 nguoi. Viec xay dung đa buoc quan lai Gia Đinh phai ap mot muc thue cao va cac nhan cong lao đong bi ep phai lam viec toi muc cuc han, khien cho mot cuoc noi loan đa no ra. Đen nam 1790, toa thanh hoan tat voi chu vi khoang 4176 met, xay theo kieu Vauban, co ba mat đuoc song nuoc che cho va co ten la Bat Quai. Sau đo, Nguyen Anh cho đat Phien An tran thanh Gia Đinh kinh (kinh thanh hay thu phu Gia Đinh). Toa thanh Bat Quai nay đa khien cho Tay Son khong bao gio tim cach chiem lai Gia Đinh nua, đem đen cho Nguyen Anh mot loi the nhat đinh truoc ke thu chinh cua ong. Nguyen Anh to ra rat thich thu ve mang ky thuat xay thanh quach cua phuong Tay, ong yeu cau cac si quan Phap đi ve chau Au đe tim va mang ve cho ong cac sach va nghien cuu ve chu đe nay.
Nham tang cuong quan đoi, kinh te va tang suc phong thu, tu thang 10 nam 1788, Nguyen Anh cho nguoi bat trang đinh thanh lap cac phu binh. Nhieu nguoi Phap đuoc Nguyen Anh đua vao huan luyen quan đoi; vi du nhu Jean-Marie Dayot đuoc phai huan luyen chien thuat cho thuy binh. Va co khoang tong cong 4 si quan 80 binh si nguoi Phap tham gia đanh tran, chu yeu o vai tro tro chien duoi su chi huy cua cac tuong linh nguoi Viet. Đoi voi vu khi ma cac thuyen buon cua nguoi Chau Au mang đen, Nguyen Anh giao cho cac quan chi huy quan su o Tran Bien mua lai bang đuong cat.
O Can Gio, Đong Tranh, Vung Tau, Nguyen Anh cho dung cac phong hoa đai (cac điem cao đot lua thong bao khi co giac đe phong bi). Cac Thanh Ca Tre, Thanh Vam Co đuoc xay lai, va cac tuong than can đuoc đieu ra đong quan va tuan tieu o cac noi. Ky luat quan đoi đuoc Nguyen Anh siet chat va ong thuc hien chinh sach luan chuyen "binh luon theo tuong" đe đam bao kha nang chi huy luon o muc tot nhat. Ngoai ra, Nguyen Anh con cho lua ra cac quan tinh nhue, hang hai đanh ke đich cua ong đe luyen tap ky cang va tra luong hau nham kien tao ra mot đoi quan rieng goi la "quan chien tam", la nhom tinh binh khi vao tran luon phai xong len tuyen đau neu lui chay thi se bi phat theo quan phap con neu bo tron thi gia đinh phai chiu toi lien đoi. Ben canh đo, Nguyen Anh con cho lap "Che tao cuc" la mot nha may diem tieu, đuc sung hoa mai, đai bac đu cac kich co phuc vu quan su. Đen khoang sau tran Thi Nai nam 1782, ong tim cach cung co tuong binh qua viec sai nguoi đen Đong Nai, Ba Ria bat voi, tang cuong trao đoi voi voi cac nuoc Chan Lap va Xiem; lay tu dan cong nap va thu tu cac tran đanh voi Tay Son. Mat khac, ong rat quan tam đen viec phong thuong va đai ngo binh si tu tran va co cong đe co vu tinh than quan linh: ong cho lap so Hoan duong đe cham soc thuong binh, va xay cac đen Hien Trung, Sinh Trung đe tho cung binh si tu tran.
Nhan thay đia the Gia Đinh la song ngoi, bien nhieu, đong thoi thien nhien cuc ky uu đai cac san vat va tai nguyen can thiet nhu dau rai, tram, son va đac biet la go; Nguyen Anh ra suc phat trien nganh đong thuyen. Tu truoc khi chinh sach chinh thuc ve "ty" va "nau" nganh thu cong nghiep, Nguyen Anh đa cho thanh lap cac nau dau rai, tram, son nham phuc vu cho nganh đong thuyen: tu nam 1790 lenh cho dinh Tran Bien va Phien Tran mo dan lap nau dau rai voi đinh muc thue 8 vo dau, cho mien lao dich chi phai nop them thue than; tu 1791 lenh lap cac nau dau rai o đao Long Xuyen voi le thue 5 vo dau va 100 cay nen, mien han thue than. Đen nam 1799, ong thong nhat le thue tat ca cac vung thanh 6 vo dau rai, 50 cay đen cay va nua cay đen lon. Cung cung cach to chuc cho cac nau dau rai, Nguyen Anh tu nam 1790 cung thanh lap cac nau dau tram voi le thue 800 can dau tram, 1 cay đen lon va 40 cay đen nho, cho mien lao dich chi phai nop thue than. Cac nau buom la o Tran Bien va Phien Tran hang nam phai nop 80 bo buom. Đoi voi go, tu sau 1789, Nguyen Anh ra le thue cho cac quan coi đao Tran Bien, Tran Đinh va Vinh Tran phai du tren so phu cuc tuong va cac đoi nau biet nap phai nop nhu sau: 40 nguoi phai nop đu go đong mot chiec sai thuyen; va ket qua cua chinh sach la đao Long Xuyen nop 10 chiec, Kien Giang 3 chiec, va Tran Giang la 5 chiec. Đe tang nang suat lay go, Nguyen Anh cap cho đoi lay go 300 quan tien mua 300 con trau chuyen dung keo go tu rung Quang Hoa (Rung Quang Hoa thuoc Tay Ninh ngay nay).
Co nguyen lieu roi, Nguyen Anh ra suc đoc thuc đong tau: nam 1789 ong đong đuoc 40 chiec thuyen va 100 chiec thuyen bien; hai nam sau đong them đuoc 100 chiec voi go van lay tu rung Quang Hoa va rung Chan Lap. Đen nam 1793, Nguyen Anh cho mua han mot chien ham cu cua Chau Au roi sai nguoi go ra đe sao chep lai. Nguyen Anh đich than giam sat viec đong nhung chiec thuyen theo kieu nay. Nho tich cuc vay nen ngay cung nam, quan Nguyen đong đuoc nhung chien ham noi tieng la Long Ngu, Long Thuong, Long Hung, Long Phi, Bang Phi, Phung Phi, Hong Nhi, Loan Nhi, Ung Nhi (trong nay quan trong nhat la ba chiec Long Phi đuoc trang bi đen 32 khau đai bac, Phung Phi va Bang Phi co 26 khau) voi suc chua tren 300 nguoi moi thuyen. Nhung nam tiep theo, Nguyen Anh van tiep tuc kien nhan cho đong them thuyen nhu nam 1796 cho đong them 15 chien ham hieu la "Gia" va xep theo tam tai cung thap nhi chi: Thien, Đia, Nhan, Ty, Suu, Dan, Mao... cho đen Tuat, Hoi la đu 15 chiec. Đen nam 1800, cho đong them 15 chiec thuyen bien nua va 1801 thi co them 200 ham co ten la Anh, Vu, Thuoc, Nga, Quyen, Phu, Le, Dien, Chieu, Ly. Nho tich cuc vay, co khi moi 2 nam ma Nguyen Anh đong them gan đuoc 300 phao ham va 10 nam thi tong so thuyen cua Nguyen Anh len đuoc gan 1.200 chiec.
Cac chinh sach phat trien kinh te-quan su nay đa giup rat lon cho quan đoi cua Nguyen Anh, ong đa phat trien len đuoc mot đoi quan co the canh tranh noi voi Tay Son: theo John Barrow, mot quy toc nguoi Anh du lich nhieu noi va la kiem toan vien toa Đai su Anh Quoc tai Trung Quoc nam 1793, thi quan so cua Gia Đinh đau the ky XIX len toi 139.800 nguoi. Thuy binh cua Nguyen Anh cung tro nen hung manh va co uu the hon han so voi thuy binh cua Tay Son, chinh đieu nay đa giup Nguyen Anh co kha nang vuot bien đanh thang vao cang Quy Nhon cua Tay Son cac nam 1790, 1797, 1798; va Nha Trang vao nam 1793, voi tran quyet đinh tai Thi Nai nam 1801. Cho đen khi ket thuc chien tranh, Nguyen Anh co mot so thuyen hung hau len toi 100 chien ham, 800 phao ham va 500 ban phao ham.
Toi luc nay, đoi voi nuoc Phap, Nguyen Anh bat đau tim đoi sach ve mat ngoai giao: khoang nam 1790, ong viet quoc thu voi đai y "cam on nuoc Phap", nhung ong khong con can ho giup theo hiep uoc Versailles nam 1787 đa ky truoc đay nua. Đong thoi voi viec tren la cong cuoc giao thiep voi ba nuoc lon Xiem La, Chan Lap, Van Tuong: ong cho quan chiem đong Chan Lap, giu quan he hoa hieu voi Xiem La đe yen on voi Van Tuong (khi nay trong tam khong che cua Xiem La), ngoai ra con co quan he voi mot it quoc gia nho khac. Ket qua la ca ba quoc gia lon đeu co su giup đo it nhieu cho Nguyen Anh trong cuoc chien cua minh.
Nam 1789, khi nghe tin Le Chieu Thong moi quan Thanh sang đanh Tay Son, Nguyen Anh sai Pham Van Trong va Lam Đo mang thu khich le va cho 50 van can gao ra giup quan Thanh, nhung thuyen đi giua đuong bi đam het.


= Thue khoa va lao dich =
Đe co chi phi cho cac hoat đong quan su chong lai nha Tay Son, Nguyen Anh ap muc thue va lao dich rat nang len nguoi dan. Theo y kien cua mot nha nghien cuu phuong Tay hien đai la Georges Dutton, nguoi dan vung Gia Đinh duoi su cai tri cua Nguyen Anh trong thoi ky nay phai chiu muc thue khoa va lao dich rat nang, khien ho tro nen chan ghet Nguyen Anh

"...Nhung nguoi dan đang song duoi quyen kiem soat chinh tri cua chinh the luc nha Nguyen o sau trong mien nam... mong đoi đuoc giai thoat khoi ho. Đen ca Pigneau de Behaine (Ba Đa Loc), ung ho vien nguoi Au nhiet tinh nhat cua Nguyen Anh, vao nam 1791, cung đe cap đen đieu nay, khi ong viet ve tinh canh ngay cang khong chiu đung noi cua nhung nguoi dan Viet song trong vung nha Nguyen kiem soat."
"... sau đo (khi ho Nguyen lai kiem soat Nam Bo), hoan canh song cua nguoi dan duoi chinh the nha Nguyen van chang he đuoc cai thien; đieu nay đuoc mo ta trong thu cua mot nha truyen giao nguoi Phap khac, rang "hai nam vua qua, moi nguoi đeu phai đi lam viec cong ich, va [nguoi ta] khong ban tam voi bat ki đieu gi khac ngoai viec tim cach đe song sot, đau kho đa tro nen đen cuc điem"."
Trong thu gui cho M. Letondal ngay 14/9/1791, giam muc Ba Đa Loc viet: 

"... Ong ta (Nguyen Anh) bat dan đong thue va lam dich vu nang ne, va luc nay, dan chung bi nan đoi đe doa nen ho co ve mong quan Tay Son đen. Trong tinh trang hien thoi, neu chung (Tay Son) qua quyet đen tan cong, thi nha vua kho co the đuong đau lai đuoc..." 


Chien tranh thong nhat (1790-1802) = Tay Son suy yeu =

Thang 4 am lich nam 1790, Nguyen Anh sai Le Van Quan mang 6.000 quan thuy bo ra đanh chiem đuoc Phan Ri va Binh Thuan. Sau đo, Le Van Quan đong giu Phan Rang, Nguyen Van Thanh giu Cho Mo (Mai Thi), Vo Tanh giu Phan Ri. Nguyen Anh sau đo goi Nguyen Van Thanh va Vo Tanh rut binh ve. Thang 6 am lich nam 1790, Đo đoc Tay Son la Ho Van Tu mang hon 9.000 quan vay đanh Phan Rang, Le Van Quan phai ve Y Na co thu, cau cuu Nguyen Anh. Thang 7 cung nam, quan Tay Son bao vay Le Van Quan va Nguyen Van Thanh trong thanh Phan Ri, Nguyen Anh lenh cho Nguyen Huynh Đuc va Vo Tanh giai cuu. So Tay Son lai đanh Binh Thuan, Nguyen Anh cho rut quan ve Gia Đinh, cho Le Van Quan ve giu Hung Phuoc.
Đen nam 1792, Quang Trung sai cuop bien Te Ngoi quay pha vung bien Binh Khang, Binh Thuan đe quan Nguyen Anh phai phong bi. Thang 6 nam 1792, Nguyen Anh do biet Nguyen Nhac tap trung nhieu chien thuyen o cua bien Thi Nai ma it phong bi, lien loi dung mua gio Nam, ong cho hai tuong Nguyen Van Truong, Nguyen Van Thanh va hai si quan đanh thue nguoi Phap la Dayot va Vannier đi truoc, tien quan đanh va đot pha thuy trai Tay Son tai Thi Nai roi rut ve, thang 7 thi Nguyen Anh lai đen đong o Phan Rang, sau lai ve Gia Đinh.
Sau khi chien thang quan Thanh, vua Quang Trung chuan bi phoi hop voi Nguyen Nhac đem quan vao Nam đanh Gia Đinh nham triet đe đanh bai the luc cua Nguyen Anh, thu phuc mien Nam bo va thong nhat đat nuoc. Quang Trung du đinh phat đong chien dich rat lon, huy đong hon 20-30 van quan thuy bo, chia lam ba đuong. Chinh cac giao si Phap giup Nguyen Anh luc đo cung rat lo lang va du lieu Nguyen Anh kho long chong lai đuoc Tay Son tran nay. Trong thu gui cho M. Letondal ngay 14/9/1791, giam muc Ba Đa Loc viet: 

"... Nha vua đa khong biet loi dung co hoi ma ong ta co đuoc đe đanh bai ke thu, ma lai đe chung co thi gio hoan hon va chung thay ro tat ca nhung đon đai ve viec nguoi Au đen giup chi la chuyen hao. Ong ta (Nguyen Anh) bat dan đong thue va lam dich vu nang ne, va luc nay, dan chung bi nan đoi đe doa nen ho co ve mong quan Tay Son đen. Trong tinh trang hien thoi, neu chung qua quyet đen tan cong, thi nha vua kho co the đuong đau lai đuoc... Toi rat so khong đi kip truoc khi tai hoa xay ra cho nha vua, neu co su ay".
Tuy nhien van may lai đen voi Nguyen Anh khi vua Quang Trung đot ngot qua đoi (1792), con la Nguyen Quang Toan con nho tuoi len noi ngoi, hieu la Canh Thinh. Quang Toan con qua nho (9 tuoi) nen khong đu suc lanh đao, khien cho Tay Son bat đau khung hoang va chia re. Loan lac lien no ra o Bac Ha: si phu trung thanh voi nha Le noi len ton Le Duy Can (Thuc luc ghi la Le Duy Van, con Le Hien Tong) lam minh chu, Duy Can lien lac voi Nguyen Anh đe cung đanh Tay Son, viec nay gop phan lam cho nha Tay Son nhanh chong suy yeu. Noi bo Tay Son xay ra tranh chap, quyen hanh roi vao tay ngoai thich Bui Đac Tuyen. Nguyen Nhac lai nghi ngo Quang Toan, cang tao thuan loi cho Nguyen Anh. Nhan vao the đo, Nguyen Anh ra suc mo cac đot tan cong ra Quy Nhon theo nguyen tac đa đinh truoc đo: "Gap nom thuat thi tien, van thi ve, khi phat thi quan linh đu mat, ve thi tan ra đong ruong".
Dan chung vung mien Trung khi nay, sau nhieu nam met moi boi chien su lien tuc, nay lai thay vua Quang Trung mat đot ngot, nha Tay Son bi luc đuc noi bo nen cung mau thuan trong viec nen ung ho Nguyen Anh hay Tay Son. Mot so quay sang ung ho Nguyen Anh, trong dan gian luu truyen mot cau ca dao luc bat: "Lay troi cho ca gio nom,/Đe cho chua Nguyen keo buom thang ra". So khac thi van ung ho nha Tay Son, the hien qua cau ca dao: "Lay troi cho ca gio len,/Cho co vua Đinh phat tren kinh thanh" (Đinh o đay la Binh Đinh, noi phat tich nha Tay Son, va kinh thanh o đay la Phu Xuan - Hue). Viec ton tai 2 cau ca dao trai nguoc nhau cho thay long dan khi đo kha mau thuan ve viec nen ung ho ben nao.


= Chien tran giang co =
Thang 4 am lich nam 1793, Nguyen Anh cung cac tuong Vo Duy Nguy, Nguyen Van Truong, Vo Tanh, Nguyen Huynh Đuc, Le Van Duyet, Nguyen Phuoc Hoi, Philippe Vannier, Nguyen Van Hoa, Chuong co Co đem đai quan tien đanh, lan luot chiem đuoc Phan Rang, Nha Trang, Dien Khanh, Phu Yen roi tranh thu đanh Thi Nai, toi tan thanh Quy Nhon cua Nguyen Nhac. Nguyen Nhac cho con la Nguyen Van Bao ra chong giu va cau cuu Phu Xuan.
Thang 8 am lich nam 1793, Quang Toan sai Ngo Van So, Pham Cong Hung, Đo đoc Ho va Chuong co Thiem (Thuc luc ghi la Thai uy Nguyen Van Hung, Ho gia Nguyen Van Huan, Tu le Le Trung, Tu ma Ngo Van So, Đo đoc Ho va Chuong co Thiem) đem 17.000 quan, 80 thot voi va 30 chiec thuyen chia nhieu đuong tien vao cuu, quan Nguyen Anh rut lui. Tren đuong ve Gia Đinh, Nguyen Anh sai quan đap thanh Dien Khanh đe Nguyen Van Thanh giu, con Binh Khang đe Nguyen Huynh Đuc giu. Đen thang 11 am lich nam 1793, Nguyen Anh lai sai con la Đong cung Thai tu Canh ra giu Dien Khanh, goi Thanh va Đuc ve. Cung thoi gian, quan Phu Xuan cua Tay Son nhan dip đanh chiem luon đat đai, kho tang cua Nguyen Nhac o thanh Quy Nhon. Luc đo Nguyen Nhac đang benh tren giuong, nghe tin tai san cua con minh la Quang Bao bi chiem mat, uat qua tho huyet ma qua đoi. Quang Toan cho an tri Quang Bao ra huyen Phu Ly, con minh thi cai quan luon toan bo đat đai cua vua bac.

Cung trong thoi gian nay, Nguyen Anh su dung moi quan he huu hao cua minh voi vua Xiem đe mo them mot canh quan tu phia Tay: Nguyen Anh yeu cau vua Xiem cho Nguyen Van Thoai (von đang đi su o Bangkok) sang Van Tuong nham cung voi nuoc nay phoi hop đanh Tay Son va vua Xiem đong y. Đen khoang nam 1793, vua Xiem cho phep Nguyen Anh đua quan vao Van Tuong đe tao them nghi binh ap luc đoi voi khu vuc tran Nghe An cua Tay Son. Thoi gian sau, tuong Nguyen Van Thoai cung voi vua Van Tuong Inthavong (Chieu An trong tieng Viet) đa rat thanh cong trong ke hoach quay roi Tay Son tu phia Tay (tuy nhien viec nay cung khien Xiem tro nen nghi ngo moi quan he Van Tuong-Nguyen Anh)..
Thang 3 am lich nam 1794, Quang Toan sai Pham Van Hung va Tran Quang Dieu vao Quy Nhon. Quan Nguyen ban đau gap Tay Son la rut chay khien cho Tay Son tien quan nhanh chong: Tay Son đanh đuoc toi tan vung Ba Ngoi, Khanh Hoa va sau đo la thuy bo phoi hop vay thanh Dien Khanh (khi nay do Nguyen Phuc Canh va Ba Đa Loc tran giu). Nguyen Van Hung dan hon 40.000 quan bo tien đanh Phu Yen, Tran Quang Dieu mang thuy quan đanh Nha Trang. Dua vao the thanh kieu moi vung chai va viec Tay Son khong co vu khi cong thanh hieu qua, quan Nguyen thuc hien noi cong ngoai kich khien cho Tay Son bi tieu hao nhieu sinh luc va buoc ho phai rut lui vao ngay 23 thang 5. Thay the, Nguyen Anh lien cho quan đuoi theo truy kich toi tan đam Thi Nai, noi thuy binh cua ong chiem uu the va don ep manh quan Tay Son. Ngoai ra, mot so canh quan Nguyen khac gom ca thuy lan bo đanh tran o nhieu noi, trong đo ho thang vai tran quan trong o nui Chua (nay thuoc Ninh Thuan) va Đai Co Luy (Quang Ngai) nhung chang the giu lau vi suc cua quan Tay Son van con manh.
Thang 8 am lich nam 1794, Nguyen Anh cho Thai tu Canh ve Gia Đinh, thang 9, Nguyen Anh cung ve Gia Đinh, đe mot minh Vo Tanh o lai giu Dien Khanh. Thang 11 am lich nam 1794, Tran Quang Dieu keo quan bao vay thanh Dien Khanh con Le Trung cat đuong tiep vien cho Vo Tanh tai Binh Thuan. Đen nam 1795, Tay Son phan cong, ho cho quan nhieu lan vao đanh Phu Yen, vay thanh Dien Khanh lan nua, va con tim cach mua chuoc Xiem La voi muc đich co lap Nguyen Anh. Tay Son đinh dung ke "vien giao can cong" (hoa xa đanh gan) nen moi Xiem La hop tac. Tuy vay, Nguyen Anh va vua Xiem Rama I von co quen biet tu lau nen đinh hop suc lua lai Tay Son, cung phoi hop, quan Xiem đanh đuong nui, quan Nguyen đanh đuong thuy, gianh lay Phu Xuan, co lap Quy Nhon. Ke hoach nay khong thanh vi Xiem ban đoi pho quan Mien Đien.
Quan Nguyen dau lam vao the phong thu cung ra suc chong cu, nhieu lan kim ham, tham chi la đanh lai đuoc quan Tay Son nhung van khong ngan đuoc dong tien quan cua Tay Son. Tuong Le Trung tien sau vao lanh tho cua quan Nguyen, đanh chiem đuoc đen tan Phan Ri. Thang 2 am lich nam 1795, Nguyen Anh ra suc phan cong: cho Thai tu Canh giu Gia Đinh, ong chia cac tuong tran giu nhieu noi nham kiem ham Tay Son roi tu minh đem binh đi cuu Dien Khanh, co luc đanh ra tan Phu Yen đe tao gong kiem kep quan Tay Son. Mac cho co gang vay, cho toi thoi điem thang 4 nam 1795, moi no luc cua quan Nguyen đa khong the pha đuoc Tay Son ma chi tao ra the giang co qua lai. Chien cuc giang co nay đac biet ro o cac khu vuc Ninh Thuan - Khanh Hoa; trong khi thanh Dien Khanh van bi Tay Son vay chat.
Tuy nhien, chinh luc nay noi bo Tay Son lai no ra mau thuan, cac tuong tranh quyen: Tu khau Vo Van Dung giet Thai su Bui Đac Tuyen va Ngo Van So trong khi Quang Toan bat luc khong lam gi đuoc. Le Trung, nguoi đang giu Phan Ri, lai thuoc phe Bui Đac Tuyen nen Vo Van Dung sai Nguyen Van Huan đem quan vao tim cach tri toi. Le Trung sau đo rut ve hoi quan voi Quang Dieu đe vay Dien Khanh. Viec nay khien Tran Quang Dieu du đang đanh tran cung đanh rut quan chu luc ve Quy Nhon giai quyet. Đuoc dip, quan Nguyen ra suc tien quan va giai vay đuoc cho Dien Khanh, đong thoi đanh chan đuong rut cua Tran Quang Dieu khien cho quan Tay Son phai kho khan lam moi rut đi đuoc. Khi Quang Dieu ve toi noi thi nay sinh mau thuan, suyt đanh nhau voi Vo Van Dung. May nho Quang Toan sai Phan Huy Ich ra khuyen giai thi ca hai tuong moi đong y hoa. Cac tuong Tay Son chia lam be phai, goi la tu tru. Nhung ngay sau đo Quang Toan lai nghe loi giem pha tuoc mat binh quyen cua Tran Quang Dieu. Tay Son tu đo cu luc đuc mai, cac quan tuong nghi ki giet hai lan nhau tao them thuan loi cho Nguyen Anh.
Thang 8 am lich nam 1795, Nguyen Anh cho Ton That Hoi o lai giu Dien Khanh, con minh keo het quan ve Gia Đinh.
Thang 3 am lich nam 1797, Nguyen Anh dan đai quan ra đanh Quy Nhon. Nguyen Van Truong đanh đuoc Tay Son o Phu Yen, con Vo Tanh va Nguyen Van Thanh đanh cho Hoi An (co le cho Hoi An thuoc Phu Yen chu khong phai Hoi An o Quang Nam), rieng Nguyen Anh ra tan Quy Nhon giao tranh voi Le Trung tai Thi Nai thu đuoc nhieu khi gioi. Nhung khi toi Quy Nhon thay the Tay Son thu manh qua, Nguyen Anh vong len đanh Đa Nang roi Hai Van. Quan Nguyen đinh đanh lay Chiem Dinh (dinh Quang Nam), quan Tay Son tap trung đong o Đa Nang đe phong giu. Nhung đuoc may thang, quan Nguyen lai rut ve vi thuyen cho quan luong tu Gia Đinh bi nguoc gio khong len kip. Thoi gian nay, Nguyen Anh cho nguoi du hang Quang Bao nhung viec chua thanh thi Quang Toan ra tay truoc, bat va giet đuoc Quang Bao. Tuy nhien, Tay Son lai roi vao luc đuc, Quang Toan nghi ngo giet hai nhieu trieu than, vo tuong, khien cho suc chien đau suy giam, them nhieu nguoi sang hang Nguyen Anh.
Tren mat tran ngoai giao, Nguyen Anh van giu ap luc voi Tay Son nham co lap ho: ong van giu lien lac va giao thiep thuong xuyen voi Rama I nham thong bao tinh hinh voi vua Xiem. Thang 8 nam 1797, Nguyen Anh sai Tran Phuoc Chat sang Xiem ban viec phoi hop voi quan Xiem đanh Nghe An, Thuan Hoa bang đuong thuong đao tu Van Tuong. Thang 2 nam 1798, ong sai Nguyen Huynh Đuc, Nguyen Van Truong dan thuy quan sang giup Xiem đanh Mien Đien va ban viec quan. Thang 2 nam 1799, Nguyen Anh sai Nguyen Van Thuy (Thoai) va Luu Phuoc Tuong sang Xiem La, nho Xiem cho mot đao quan Chan Lap va Van Tuong đi đuong nui đen sat bien gioi Nghe An đe nghi binh va vua Xiem đong y lam theo. Đong thoi, theo ke cua Nguyen Van Thanh va Đang Tran Thuong, Nguyen Anh con cho su đi ngoai giao voi nha Thanh, voi muc đich loi dung mau thuan va thu han cua quoc gia nay voi Tay Son, va ca su co mat cua Le Chieu Thong o Trung Quoc đe khien nha Thanh giup minh. Nhung viec khong thanh do khi su cua Nguyen Anh la Ngo Nhon Tinh va Pham Than sang đen noi thi Le Chieu Thong đa mat.


= Ha thanh Quy Nhon =

Thang 3 am lich nam 1799, Nguyen Anh lai tu cam đai quan đi đanh thanh Quy Nhon, quan Nguyen loi dung luc nay Tay Son đang luc đuc đe tien quan nhanh chong, đanh chiem cac vung xung quanh roi toi vay thanh Quy Nhon, rieng Nguyen Anh dua the thuy binh co luc tien ra tan Quang Ngai. Đo đoc Tay Son la Le Chat hang Nguyen Anh. Tuy Quang Toan ngay lap tuc sai Tran Quang Dieu va Vu Van Dung đem quan vao cuu nhung viec nay khong hieu qua lam do bi quan Nguyen chan đanh gat gao. Thang 6 am lich nam 1799, Vo Van Dung va Tran Quang Dieu tien quan toi Quang Ngai, Le Van Duyet va Tong Viet Phuoc chan lai o Tan Quan. Dieu va Dung đinh phoi hop đanh up quan Nguyen luc nua đem, khong ngo co nguoi gap con nai keu len, quan Tay Son tuong bi quan Đong Nai (quan Nguyen) phuc kich, đoi hinh tan vo, bi quan Nguyen truy sat. Luong thieu ma cho mai khong co vien binh, cac quan tuong giu thanh Quy Nhon cua Tay Son la Vu Tuan, Le Van Thanh, Truong Tan Thuy va Nguyen Đai Phac cam hon 1 van quan mo cong thanh đau hang.
Sau khi chiem đuoc thanh Quy Nhon, Nguyen Anh ben đoi ten Quy Nhon thanh Binh Đinh, roi cho quan toi tran giu thanh. Đong thoi, Nguyen Anh cung tim cach thu phuc dan chung vung Quy Nhon vi ong biet rat ro đay la đat phat tich cua Tay Son: ong tiep tuc chinh sach tha thue cua Tay Son, trong dung hang binh va ra tay trung phat nang cac tuong linh duoi quyen ha hiep dan chung vung nay.

Cung vi Quy Nhon mang tinh đat to, Tay Son ngay lap tuc tim cach chiem lai. Cuoi nam 1799, hai đai tuong Tay Son la Thieu pho Tran Quang Dieu va Tu đo Vu Van Dung đa keo quan bo va thuy vao đanh thanh Binh Đinh, hai ong tien quan nhanh chong vi quan phong thu Nguyen do Vo Tanh chi huy chong khong noi cong them nhieu hang tuong hang binh cua Tay Son trong hang ngu quan Nguyen lien tuc ra hang Tay Son nhu Pham Van Điem phan lai quan Nguyen, chiem Phu Yen. Đen thang 1 nam 1800, quan Tay Son bat đau vay thanh Quy Nhon, Tran Quang Dieu đong bo binh o Thach Tan, Vu Van Dung đong thuy quan o cua bien Thi Nai. Nguyen Anh lien cho quan ra cuu nhung khong tien đuoc do bi bo binh Tay Son chan lai, ong thay the ben chia quan đi đanh cac noi. Thang 2 am lich nam 1800, Nguyen Anh lenh cho Chan Lap đua 5.000 linh va voi sang giup, thang 5 thi toi. Thang 6 am lich nam 1800, hai tuong Nguyen la Nguyen Van Thuy va Luu Phuoc Tuong phoi hop voi quan Van Tuong đanh xuong Nghe An va Thanh Hoa gay can tro quan Tay Son o phia Bac.


= Tran Thi Nai =
 
Thang 1 am lich nam 1801, Nguyen Anh cho thuy quan tan cong Thi Nai, tieu diet hoan toan thuy quan Tay Son do Vu Van Dung chi huy. Tuy nhien, Tay Son van con vay chat thanh Binh Đinh. Nhan thay quan Tay Son vay Quy Nhon con manh, Nguyen Anh cho nguoi len mang thu đen bao tuong quan Nguyen giu thanh la Vo Tanh mo đuong mau ma tron ra nhung Vo Tanh kien quyet tu thu đe tao đeu kien cho Nguyen Anh đanh Phu Xuan, chinh viec nay khien thoi gian hai đai tuong Tay Son bi cam chan len hon mot nam. Nhan thay tinh binh Tay Son đeu tap trung ca o chien truong Quy Nhon nen Nguyen Anh mang quan chu luc vuot bien ra đanh phia bac. Thang 3, quan Nguyen chiem đuoc Quang Nam. Ngay mong 1 thang 5 am lich nam 1801, Nguyen Anh keo quan đanh nhau du doi voi Tay Son o cua Tu Dung. Đen mung 2, quan Nguyen đung đo va bat đuoc Pho ma Tay Son Nguyen Van Tri va Đo đoc la Pham Van Sach, roi tien vao cua Eo, Quang Toan bo chay ra Bac Ha. Đen ngay 3, Nguyen Anh gianh đuoc Phu Xuan. Sau đo, Nguyen Anh sai Le Van Duyet va Tong Viet Phuoc theo đuong bo va thuy ve cuu thanh Binh Đinh.


= Bac tien thang loi =
Nghe tin Quang Toan bai tran o Phu Xuan, Tran Quang Dieu đang vay thanh Binh Đinh sai quan ve cuu nhung đung đo quan Nguyen cua Le Van Duyet đang xuong phia nam nen quan khong ve đuoc. Trong khi đo, Vo Tanh va Ngo Tong Chau cung cac tuong giu thanh Binh Đinh thay đa can kiet luong thuc, biet khong chong noi Tran Quang Dieu va Vu Van Dung, nen tu sat đe bao toan tinh mang cho quan linh trong thanh. Tay Son tai chiem thanh Binh Đinh.
Tuy bi mat thanh Binh Đinh nhung Nguyen Anh van tap trung phan lon binh tuong đoi pho voi cuoc phan cong cua Quang Toan o phia bac, khi vua Tay Son doc toan luc o Bac Ha đuoc hon 3 van quan keo vao đe chiem lai Phu Xuan va giup Tran Quang Dieu. Mung 1 thang gieng am lich nam 1802, Tay Son theo đuong bien va đuong bo đanh vao Phu Xuan. Nguyen Quang Thuy dan thuyen chien toi cua Nhat Le thi bi Nguyen Van Truong chan đanh. Bui Thi Xuan thuc voi dan quan Tay Son đanh nhau voi quan Nguyen o Tran Ninh, quan Tay Son nghe tin bi thua o ngoai bien thi hon loan, tan vo. Quang Toan chay ve Quang Binh. Hay tin, Nguyen Anh ben tien hanh chan đanh quan Tay Son o song Gianh, Quang Toan thua lon bo chay ra Bac Ha. Tren đa thang loi, Nguyen Anh sai Le Van Duyet đieu quan 3 mat đanh vao Quy Nhon. Tran Quang Dieu cung Vu Van Dung nghe tin Quang Toan đa bai tran, phai bo thanh, mang quan ra cuu vien Nghe An. Bi quan Nguyen chan đuong, quan Tay Son buoc phai vong qua đuong Van Tuong (Lao). Luc toi Nghe An thi thay thanh đa mat, quan si bo chay gan het, vo chong Tran Quang Dieu va Bui Thi Xuan bi bat. Rieng Vu Van Dung khong ro so phan.
Sau khi chiem đuoc Phu Xuan, Nguyen Anh lam le len ngoi hoang đe thang 5 nam Binh Dan (1806). Đe tuong trung su thong nhat Nam-Bac lan đau tien sau nhieu nam, Nguyen Anh chon nien hieu la Gia Long, Gia lay tu Gia Đinh va Long lay tu Thang Long. Sau đo ong cho nguoi đem toan bo an sach nha Thanh trao cho Tay Son tra lai va xin phong, roi sai Le Van Duyet keo quan tiep ra Bac Ha diet hoan toan nha Tay Son.
Thang 6 am lich nam 1802, Gia Long tien ra chiem đuoc Thang Long, Quang Toan khong chong noi, bo chay va sau đo bi bat. Nha Tay Son bi tieu diet, Gia Long chinh thuc thong nhat quoc gia.


= Tra thu Tay Son =
Sau vai thang nghi ngoi o Phu Xuan, vao ngay giap tuat thang 11 (7 thang 11 nam Nham Tuat, nham ngay 1 thang 12 nam 1802) Nguyen Anh tien hanh lam le "Hien Phu" (獻浮, nghia la le dang tu) nham bao cong voi to tien; va nhan đo tien hanh tra thu gia đinh Quang Toan va nhung nguoi theo Tay Son mot cach tan bao:

Quang Tu, Quang Đien, Nguyen Van Tri roi cac con cua Nguyen Nhac gom Thanh, Han, Dung bi giet ngay sau khi bi bat, 31 nguoi co quan he huyet thong voi Nguyen Hue đeu bi xu lang tri.
Quang Toan va nhung nguoi con khac cua Nguyen Nhac, Nguyen Hue la Quang Duy, Quang Thieu va Quang Ban bi 5 voi xe xac, đau bi bo vao vo va giam trong nguc.
Nu tuong Bui Thi Xuan va con gai bi voi giay, chong ba la Tran Quang Dieu do truoc đo đa co lan to ra khoan thu cho quan Nguyen nen xin đuoc Nguyen Anh tha cho me gia 80 tuoi truoc khi bi xu chet...
Lang mo nha Tay Son nhu cac lang cua vua Thai Đuc va vua Quang Trung bi quat len, hai cot bi gia nat quang đi, đau ba vua Tay Son (Thai Đuc, Quang Trung va Canh Thinh) va bai vi vo chong Nguyen Hue thi bi giam trong nguc toi.
Cac quan van khac cua Tay Son nhu Ngo Thi Nham va Phan Huy Ich ra hang thi cho đanh đon va đuoc tha ve (rieng Ngo Thi Nham thi bi Đang Tran Thuong truoc co thu rieng nen cho nguoi đanh chet).
Khong chi tru di gia toc cua vua nha Tay Son, Nguyen Anh con truy sat ca dong ho cua mot so danh tuong nha Tay Son. Trong but ky "Con mai đen bay gio". Hoang Phu Ngoc Tuong ghi rang nhanh ho Bui cua nu tuong Bui Thi Xuan đa bi Gia Long giet sach. Dong ho cua tuong Tran Quang Dieu bi truy sat, con chau cua ong phai dung cach "sanh vi Nguyen, tu vi Tran", tuc la đoi ho tu Tran sang Nguyen, nhung khi mat se ghi tren bia mo la ho Tran (đe nhac nho con chau ve dong ho đich thuc cua to tien).
Khong chi tra thu nhung nguoi theo nha Tay Son, Nguyen Anh con truy sat ca nhung nguoi ho hang rat xa (đa cach nhau ca chuc đoi) cua Nguyen Hue. Theo sach "Nhung kham pha ve Hoang đe Quang Trung" cua PGS su hoc Đo Bang, thoi ky đau khi Gia Long len ngoi, đa chi du cho dan đia phuong o xa Hung Nguyen, tinh Nghe An (noi cu to 10 đoi cua anh em nha Tay Son tung song vao 200 nam truoc đo) rang: "He ai la ba con toc thuoc cua Tay Son ra khai bao, se đuoc trong dung bo lam quan". Co nhung gia đinh cung ho voi nha Tay Son tuong that, đa ra khai bao, nhung khong ngo tat ca đeu bi bat va bi giet. Hien nay, co 24 gia đinh goc ho Ho đeu co nguoi chet trong ngay đai tang Tay Son, gio vao ngay 20 thang 10 am lich hang nam. Nhung nguoi con song do lan tron sang cac lang khac, co nguoi phai đoi thanh ho Nguyen moi tranh đuoc su truy na.
Viec lam nay cua ong ve sau bi su sach noi nhieu đen muc đo thien lech ca ve cong va toi cua Nguyen Anh. Theo phan tich cua cac su gia, cuoc bao thu nay co nhieu nguyen nhan: 

Tra thu cho nhung viec Tay Son đa lam voi cac chua Nguyen la gia toc cua Nguyen Anh: Chua Nguyen Phuc Thuan, Nguyen Phuc Duong cung cac vuong that ho Nguyen đeu bi Tay Son truy sat va giet hai. Nguyen Anh con tuyen bo rang Tay Son đa quat lang mo tam chua Nguyen va lay hai cot nem xuong song (đieu nay van con la nghi van).
Tra thu cho nhung viec Tay Son đa lam voi ban than Nguyen Anh truoc kia: quat lang mo cua cha ong la Nguyen Phuc Luan va lay hai cot nem xuong song, cac anh em ruot cua ong la Nguyen Phuc Đong, Nguyen Phuc Đien, cac anh em ho nhu Nguyen Phuc Hao, Nguyen Phuc Man đeu bi quan Tay Son giet chet, em ho ong la cong chua Nguyen Phuc Ngoc Tuyen phai tu sat khi bi quan Tay Son lam nhuc, va ca nhung noi kho so trong nhung ngay thang lenh đenh tron chay.
Dung cuoc tra thu đe to ro uy the, lam khiep so va buoc nhung nguoi chong đoi (o đay chu yeu la cac cuu than Le-Trinh) phai quy thuan truoc vuong trieu moi. Co le vi vay, Nguyen Anh khong he tim cach che đay su tan bao cua minh trong viec nay. Ong tuyen bo: "Tram nghe, vi chin đoi ma tra thu la nghia lon kinh Xuan Thu" (theo tich Cong Duong truyen, Trang cong nam thu 4 chep: Te Tuong cong giet nuoc Ky, vi ong to xa đoi la Ai cong ma phuc thu, đoi goi la moi thu chin đoi);
Trong cac đanh gia ve sau ve su viec nay, nhieu nha nghien cuu cho rang Nguyen Anh đa thuc hien tra thu qua tay, giet hai nhieu nguoi khong lien quan va "đoi luc rat tieu nhan".
Co nhung y kien bao chua viec Nguyen Anh tra thu nha Tay Son qua tan khoc la vi Nguyen Hue đa ra lenh đao lang mo 8 chua Nguyen. Y kien nay dua tren bo su Đai Nam thuc luc.


Len ngoi hoang đe Truoc nam 1802, cac chua Nguyen (va ke ca Nguyen Anh) tuy cai tri Đang Trong đoc lap nhung tren danh nghia ho van coi vua Le la chinh thong cua nuoc Viet; ngay ca khi quan Thanh xam luoc, Nguyen Anh van ung ho Le Chieu Thong nhu "chu hau pho thien tu", moi giay to hanh chinh cua Nguyen Anh cho đen ngay đanh bai Tay Son van dung nien hieu Canh Hung cua nha Le. Mot giao si nguoi Phap đang co mat o Viet Nam luc bay gio la Ph. Serard xac nhan trong mot buc thu đe ngay 5/8/1802: "Cho toi bay gio chua Nguyen van cong nhan ho Le la dong chinh thong, he co lam viec gi cung nhan danh nha Le va chi xung la Tong tran; chien đau nhan danh vua Le va co gang phuc hung vuong toc đa bi giac Tay Son cuop het quyen"
Sau khi đanh bai Tay Son, viec phai xu tri voi nha Le la mot van đe het suc kho xu đoi voi Nguyen Anh, boi neu len ngoi vua thi ong ta se mang tieng la "phan nghich, be toi cuop ngoi". Cuoi cung, Nguyen Anh van quyet đinh len ngoi hoang đe. Ngay 5/1/1802, Nguyen Anh lam le te troi đat đe len ngoi, đat nien hieu la Gia Long, ra chieu tuyen cao đe vi voi thien ha: "Gan đay Tay Son noi loan, van nha Le đa het, hon vai muoi nam trong nuoc khong co chinh thong... Nay on troi giup đo, cac thanh đe phuc, bo coi cu đa lay lai, co nghiep xua đa tro ve, cac quan van vo tai trieu dang so chuong khuyen ta len ngoi hoang đe va đoi nien hieu... Vay nen chuan loi xin đat nien hieu moi, đinh lay ngay mong 1 thang 5 nam nay (1802) kinh cao troi đat, ngay hom sau kinh cao liet thanh, chep nien hieu la Gia Long, đe thong nhat ky cuong, lam moi tai mat"
Gia Long len ngoi la nho chien thang sau cuoc noi chien voi nha Tay Son chu khong phai bang mot chien thang chong giac ngoai xam lay lung nhu cac vuong trieu truoc. Su len ngoi khong đu chinh danh la mot tro luc khong nho trong viec cai tri. O Bac Ha, tu tuong hoai Le van con in đam trong tam tu cua so đong dan chung. Đac biet la trong đoi ngu si phu, quan lai Bac Ha khi luc luong nay van xem nha Le la chinh thong, con ho Nguyen chi la "phien than" cua nha Le o phuong Nam. Truoc kia, nhieu nguoi Bac Ha ung ho Nguyen Anh đanh nha Tay Son vi ho mong rang sau khi thang tran, Nguyen Anh se khoi phuc ngoi vua cho nha Le (nhu to tien cua ong ta la Nguyen Kim tung lam). Viec Gia Long len ngoi khien nhung nguoi ung ho nha Le bi vo mong, ho coi đo la hanh vi tiem ngoi cua bon loan than tac tu. Tu tuong "pho Le" se con đuoc dung đe kich thich cac cuoc noi day chong lai trieu đinh nha Nguyen o mien bac Viet Nam. Đay la mot thach thuc lon cho nha Nguyen mai toi may chuc nam sau, nhu loi nhan xet cua mot nguoi nuoc ngoai: 

"Cach xu su cua nha vua moi (vua Gia Long) đoi voi trieu đai nha Le đa bi truat ngoi ma ong ta hua phuc hoi lam cho nguoi Đang Ngoai ghet bo ong ta. Thue ma nang ne va su nhung nhieu cua quan lai cang lam tang them su bat binh đen cuc đo; do đo đa hinh thanh nen nhieu phe phai đung đau la nhung hau due cua cac trieu đai cu đa tung tri vi xu Đang Ngoai truoc đay"
O phia Nam thi nhieu nguoi lai nho ve nha Tay Son. Hanh đong tra thu nha Tay Son mot cach thai qua cua Nguyen Anh đa tao ra nhung an tuong xau. Gia Long đa khong đu rong luong đe vuot qua đuoc nhung han thu cua dong ho đe co mot cai nhin huong đen "toan cuoc", nen khong co nhung hanh đong nhan đao danh cho nhung nguoi đung đau trieu Tay Son. Đieu đo đa khien long dan bi anh huong, nhat la o nhung noi ma nguoi dan con danh nhieu tinh cam cho nha Tay Son nhu Binh Đinh. Nhieu cuoc khoi nghia do cac cuu tuong linh cua trieu Tay Son lanh đao đa no ra, đe doa nghiem trong đen su on đinh cua đat nuoc.


Chinh sach va cai tri La vi vua đau tien cua mot nuoc Viet Nam thong nhat sau may the ky chia cat, Gia Long hieu ro tinh mong manh cua quoc gia moi cung nhu cac mau thuan de lai dan toi noi chien lan nua. Do đo, ong tien hanh tu ton cac chinh sach xay dung chinh quyen tap quyen trung uong; duy tri nhieu chinh sach trung dung, mem deo va thuc dung tu thoi chien tranh voi Tay Son; thay the cac cai cach mang xu huong moi cua nha Tay Son bang kieu cai tri va mot nen giao duc nghiem khac theo phong cach Nho giao chinh thong.


= To chuc chinh quyen =
Cuoi đoi Tay Son chinh su roi ren, phong tuc huy hoai nen viec cai tri rat kho khan, Gia Long phai sap đat tu đau, sua sang phong tuc. Ong đa xep đat lai co cau đieu hanh quoc gia: To chuc đai khai theo che đo nha Le: to chuc trieu đinh gom co luc bo la: Lai, Cong, Le, Ho, Binh, Hinh do Thuong thu (tuong đuong nhu Bo truong ngay nay) đung đau va ta huu Thi lang giup viec; Đo sat vien do ta huu Đo Ngu su đung đau voi hoat đong can gian vua va đan hac cac quan; an đinh quyen han cac chuc tuoc, luong bong, van vo theo cac cap bac theo quan che Trieu Nguyen). Ong cung cho thi hanh che đo tien duong liem đe phong tru te nan tham nhung trong hang ngu quan lai nha Nguyen.

Ve van đe chon kinh đo, ban đau Gia Long đinh chon vung tran Nghe An đe doi đo tu Thang Long vao. Nhung vi co mot vien quan ten la Nguyen Van Nhan can gian nen ong bo y đinh đo va vung Phu Xuan đuoc chon. Viec xay dung kinh thanh moi đuoc đich than ong đon đoc.
Ve mat hanh chinh, Gia Long phan chia Viet Nam thanh 2 tong tran: (Bac Ha, Nam Ha), 2 vung (mien Trung va Kinh ky). Gom 23 tran va 4 doanh cu the nhu sau:

Hai vung tong tran Bac Ha va Nam Ha se do hai quan Tong tran đung đau cung voi Pho Tong tran, hai vi quan Tong tran se nam toan quyen ve luat phap, kinh te lan quan su (he thong to chuc nay mai đen đoi Minh Mang moi bi bai bo). Ve cac Tran thi co quan Luu tran (gom Tran thu, Cai ba va Ky luc). Duoi Tran la phu, huyen, chau voi cac vi quan đung đau lan luot la Tri phu, Tri huyen, Tri chau.
Ngoai ra, Gia Long noi tiep cac đoi chua Nguyen truoc đo, tiep tuc thuc hien cac đong thai nham xac đinh chu quyen cua Viet Nam tren khu vuc quan đao Hoang Sa khi ong cho cac hai đoi ra khai thac va cam co tren quan đao nay vao nam 1816 (truoc đo, thoi vua Le Thanh Tong đa kham pha hoac biet toi noi nay it nhat tu the ky XV nhu giao si Jean-Louis Taberd thuat lai trong Journal of the Asiatic Society of Bengal in nam 1837. Cong viec nay noi tiep nhung hoat đong cua cac chua Nguyen đau the ky XVII to chuc khai thac tren cac đao. Moc nam 1816 la lan đau tien ke tu sau thoi Hau Le, to chuc hanh chinh đuoc to chuc mot cach chinh quy nhu the tren mot lanh tho thong nhat trong lich su Viet Nam.


= Chinh sach xa hoi =

Thay cac quan đau trieu cua minh đeu chi la quan vo, Gia Long luu y đen viec hoc hanh thi cu trong nuoc đe tuyen lua quan van. Ong to chuc lai cac Van Mieu, tho Khong Tu, thuc hien chinh sach trong Nho hoc. Ong cho thanh lap Quoc Tu Giam o Phu Xuan đe day con quan, to chuc thi Huong theo đinh ky đe tuyen chon nhan tai. Ngoai ra, ong con đat them chuc đoc hoc o cac tran, va cho dung nhung nguoi co cong danh o đoi nha Le, đe coi viec day do o đia phuong. Ong cung sai Binh bo Thuong thu Le Quang Đinh lam bo sach 10 quyen Nhat thong đia du chi vao nam 1806, ghi nhan ve tinh hinh đia ly, chinh tri... cac mat cua Viet Nam tren co so đieu tra đa thuc hien truoc đo, đong thoi cho tim cac sach da su ve nha Le va nha Tay Son đe sua lai quoc su. Thoi cua Gia Long la thoi thinh cua tho van chu Nom voi nhieu tac pham lon: Hoa Tien cua Nguyen Huy Tu, Truyen Kieu cua Nguyen Du; va mot bai Van te tuong si tran vong khong ro tac gia do Nguyen Van Thanh ra chu te.
Ve luat phap, Gia Long cho soan bo luat moi co ten goi la Hoang Viet luat le (con đuoc goi la "luat Gia Long"), do Tong tran Bac Thanh Nguyen Van Thanh chu bien bao gom 22 quyen va 398 đieu, bo luat nay, du co đoi cho cai bien, gan nhu chep nguyen mau tu luat cua nha Thanh cho nen nhin tong the kha khac nghiet va khong đuoc tien bo nhu bo luat Hong Đuc cua nha Le.
La vua mot nuoc moi thong nhat sau may tram nam noi chien voi nhieu phe phai tranh gianh nhau xuat hien lien tuc, cong them chinh sach thue khoa cao va cuong buc xay dung lon; su bat binh cua tang lop si phu hoai nho Le trieu, va nan đoi thuong xuyen dien ra o vai khu vuc khap nuoc nen Gia Long thuong xuyen phai đoi mat voi cac phong trao chong đoi o khap ba mien Viet Nam (đac biet o khu vuc Bac Ha) voi khoang 73 phong trao trong suot thoi ky ong tri vi.
Voi khu vuc Bac Ha, ong thi hanh mot chinh sach hai mat: mot mat Gia Long to ve ton trong nha Hau Le, ong phong quan tuoc cho con chau nha Le (vi du nhu Le Duy Hoan đuoc phong 1016 tu dan va 10.000 mau tu đien đe lo viec tho cung cac vua Le); voi dung cac cuu than Le trieu nhu Pham Quy Thich, Le Duy Đan, Vu Trinh, Nguyen Đang So... Ngoai ra, ong con cho giu gin lang tam, đen mieu cac vua Le, cho sua chua lai Lam Kinh, xay đen Le Bo Ve, cho to chuc le tho te vua Le o cap quoc gia hang nam cung nhu "phong bach than trong nuoc cho trieu Le". Mot mat Gia Long tim cach lam giam tinh cam nho ve nha Le cua dan chung bang cach tieu huy nhung di san cua trieu Le: cho pha hoang thanh Thang Long nha Le xay va thay the bang hoang thanh nho hon rat nhieu, thay chu Long (龍) mang nghia la rong trong Thang Long (升龍) thanh chu Long (隆) mang nghia la thinh vuong; va huy sau truong thi Huong o Bac Ha.
Khu vuc Nam Ha thi chu yeu chi xuat hien nan cuop boc nho hay gay roi loan mat an ninh; mai đen khi Gia Long cu Le Van Duyet vao lam Tong tran cai quan vung nay thi tinh hinh moi on đinh. Cac dan toc thieu so nhu nguoi Khmer van đuoc cho phep thuc hanh Phat giao tieu thua, va quyen tu quyet cac van đe o đia phuong; nguoi Cham van co quoc gia va vua rieng tren danh nghia duoi quyen "bao ho" cua chinh quyen Viet Nam tai khu vuc Ninh Thuan va Binh Thuan.
Van đe đuong sa đuoc Gia Long chu trong vi tam quan trong ca ve kinh te va chinh tri: ong lenh cho cac quan phai đao đap sua sang cac con đuong, dan đia phuong cung phai tham gia vao viec lam cau đap đuong theo ty le 15.000 truong đuong thi phat cho dan 10.000 phuong gao. Tu ai Nam Quan đen Binh Thuan co chung 98 nha tram, moi tram cach nhau chung 4.000 truong, dung đe lam noi khach bo hanh nghi ngoi. Tu Binh Thuan tro vao phia Nam đen Ha Tien thi đi bang đuong thuy. O cac tran lai đat ra kho thoc chua thoc gao, đe phong khi mat mua đoi kem thi lay phat chan. Đong thoi, Gia Long con cho lap cac kho van tru lua gao (kho Binh Chuan Thuong), cat cu quan lai cham lo viec cuu đoi dan chung. Ngoai ra, ong con tiep tuc chinh sach khai hoang vung đong bang song Cuu Long: trieu đinh bo tien đao kenh Vinh Te va kenh Thuy Ha đe tao co so cho viec khai hoang va xac đinh bien gioi Viet Nam va Cao Mien. Con o Bac Ha, ong cung thuc hien viec đap đe, ke voi mot khoi luong "lon nhat so voi cac trieu truoc" va cho lap Nha Đe Chinh đe quan ly van đe nay.


= Chinh sach kinh te =

Nhin chung, Gia Long khong quan tam đen thuong mai., viec buon ban voi nuoc ngoai thoi Gia Long bi thu hep rat nhieu so voi thoi Tay Son. Ong đa nhieu lan tu choi nguoi Anh khi ho đen xin đuoc mua ban, ngay ca nguoi Phap khi đen mua ban cung khong đuoc thuan loi may. Ong khong cho phep nguoi phuong Tay lap pho buon tren lanh tho Viet Nam, trieu Nguyen duoi thoi ong khong khuyen khich cung nhu khong chao moi cac thuyen buon phuong Tay. Trieu đinh bay gio khong co y đong cua voi phuong Tay nhung theo cach nhin cua hang ngu Nho si o Viet Nam, viec giao thuong voi phuong Tay la khong đang tin cay; cung đong thoi voi đo la su lo ngai su xam luoc bang quan su va truyen giao cua ho. đa dan đen chinh sach nhu tren.
Ngoai mot so trung tam thuong mai thanh thi đuoc phat trien o cac thanh pho va cang bien chinh, phan lon hoat đong mua ban van dien ra tren cac con song. Trieu đinh nam giu đoc quyen thuong mai o cac mat hang co gia tri cao nhu nga voi, sung nai, bach đau khau, vang... Muc thue mua ban cao, viec cap giay phep kho khan trong viec xuat khau gao, muoi, va kim loai cung gay kim ham su phat trien cua thuong mai. Ngoai thuong bi han che, dan chung bi cam giao thuong bang đuong bien, trieu đinh cam xuat khau cac loai go quy va đanh thue cang, thue xuat khau cao; quan he thuong mai quan trong voi Trung Quoc nam trong tay cac thuong gia nguoi Hoa va quan lai, trong khi cac thuong gia nguoi Viet thi bi han che, chi đuoc phep buon ban trong nuoc.
Ve mat nong nghiep, ruong đat cung đuoc quan ly bang cac đien ba ghi ro ve tinh trang, vi tri thu hang đat ruong. Moi lang lam 3 quyen gui len bo đong dau, 1 quyen se luu lai bo, 1 quyen luu lai tinh va 1 quyen gui tra ve lang. Ben canh đo, đe bao đam đat cay cho moi nguoi nong dan, Gia Long ngay tu khi moi len ngoi đa ra lenh cam trao đoi buon ban ruong cong; va quy đinh chat che viec cam co loai cong đien cong tho trong đo cho phep đien co toi đa 3 nam. Ngoai ra, Gia Long con cho ban Le quan đien cung ve van đe ruong cong nay, trong đo thoi han chia ruong đat đuoc rut xuong ba nam va đoi tuong chia ruong truoc het nham uu đai quan lai va quan linh. Tuy nhien, chinh sach nay khong hieu qua lam do ti le ruong cong con rat it, ma ti le cap lai lon hon han thoi Le so. Va tinh trang nguoi dan khong co đat van con la mot van đe. Nha Nguyen thoi vua Gia Long nhin chung rat đe cao va khuyen khich nong nghiep, tuy nhien lai to ra thieu kinh nghiem tri thuy cac vung phia Bac du cho nha vua đa cho đau tu đap đe khong it.
Ve cong nghiep, trieu đinh nam đoc quyen trong nganh khai thac khoang san, ho cho cac thuong nhan nguoi Hoa khai thac đe thu thue. Cac phuong đoi, tho thu cong đeu chiu su quan ly cua trieu đinh, hau het tho co ky nang va nguyen lieu tho đeu đuoc đua vao cac xuong thu cong cua trieu đinh o Hue.
Đe giai quyet van đe tien te, Gia Long cho lap xuong đuc tien tai Bac thanh, ve sau o ca Gia Đinh thanh va o cac tran đe đuc tien đong va tien kem, ngoai ra con cho đuc vang bac theo nen va luong voi ti le quy đoi mot luong vang đoi lay 10 luong bac đe phuc vu cho luu thong thuong mai trong nuoc. Moi đong tien kem nang 7 phan, mot mat in chu "Gia Long thong bao", mot mat in chu "that phan", moi quan tien nang 2 can 10 lang.
Đong thoi voi tien te la viec đo luong: Gia Long cho chuan hoa lai cac thuoc vuong đo ruong co truoc đo, che ra thuoc đo ruong moi la loai thuoc đong hai mat khac chu: mot mat Gia Long cuu nien thu bat nguyet va mat kia la ban hanh đac đien xich, cong bo đuong kinh tao. Nam 1813, vua Gia Long cho lam ra can thien binh, cap cho cac doanh, tran, đe dung vao viec can đo kim loai va san vat đia phuong. Rieng hai kim loai mau la vang va bac thi dung can trung binh.


= Chinh sach đoi ngoai =
Trung Quoc

Ngay sau khi chien thang nha Tay Son, chiem ca Bac Ha, Gia Long lien cho Thuong thu Binh bo la Le Quang Đinh đi su sang Trung Quoc đe cau phong vi ca ly do ngoai giao lan ca quan niem Thien tu cua Nho giao ve nuoc lon nuoc nho. Đong thoi voi viec xin phong, Gia Long cung yeu cau đuoc đoi quoc hieu la Nam Viet. Ban đau hoang đe nha Thanh la Gia Khanh khong chap nhan quoc hieu "Nam Viet" đe tranh lam voi nuoc Nam Viet cua Trieu Đa luc nay đa gom nhieu phan lanh tho cua Trung Quoc. Tuy nhien, Gia Long van kien tri lap truong cua minh, du vua nha Thanh Gia Khanh đa tu choi toi vai lan, đe to cho Trung Quoc biet neu khong cho đoi thi ong se khong thu phong. Cuoi cung Gia Khanh cho đoi Nam Viet thanh Viet Nam thi Gia Long moi chap nhan (tuy vay cai ten Viet Nam van khong đuoc Gia Long ung thuan cho lam, đen nam 1813 thi trieu đinh hau nhu la dung lai ten Đai Viet).

Nam Giap Ti (1804) nha Thanh sai quan An sat su tinh Quang Tay la Te Bo Sam sang tuyen phong tai Thang Long, vua Gia Long cho nguoi đem đo sang cong ta va lap le trieu cong: 3 nam mot lan (hay 2 nam mot lan theo nha nghien cuu Đinh Dung); va trieu kinh 4 nam mot lan. Vat pham cong nap đuoc giu nguyen nhu le thoi Tay Son lap tu nam 1792 voi: duoc lieu, nga voi, sung te, to lua (va van bo tuc cong nguoi vang)... voi gia tri kinh te khong lon lam.

Phap
Voi nguoi Phap, ong van tiep tuc nhung bieu hien to ra than mat. Ong tra cong hau hinh cho nhung nguoi đa tung theo giup minh, mot so si quan nguoi Phap cung đuoc lam quan trong trieu đinh Hue voi nhung uu đai đac biet. Ve mat hinh thuc vua Gia Long co nhung quan he tot voi nuoc Phap, đoi xu voi ho nhu nhung an nhan. Chinh nhung bieu hien đo khien nguoi ta thuong đanh gia Gia Long trong ban chat Nguyen Anh, phe phan Gia Long ve nhung hanh đong khi ong đang con la Nguyen Anh. Do vay, hinh anh Gia Long tro nen khong tot đep vi su toi te ma Nguyen Anh đa tao ra trong lich su dan toc. 

Gia Long mac du rat hau đai voi nguoi Phap nhung ong chi cho bong loc, chuc tuoc ma khong ban quyen han, do đo ho khong chi phoi đuoc chinh su nha Nguyen. Nha vua thuong canh tinh cac trieu than ve moi đe doa su an nguy cua quoc gia tu su thong thuong va truyen đao cua Phap. Nha vua đa nhieu lan to ra rat hai long ve viec truoc kia khong nhan đuoc cuu vien cua trieu đinh Louis XVI. Khoang nam 1818, thuyen chien Phap "La Cybele" cho theo Ba tuoc Achille de Kergariou cap cang, xin đuoc gap nha vua đe ban viec thuc hien hiep uoc truoc kia nhung do Kergariou khong co quoc thu nen Gia Long khong tiep. Khi thuyen truong tau La Cybele đoi Gia Long thuc hien cac đieu khoan trong hiep uoc truoc kia, ong sai quan đap lai rang do truoc Phap khong thuc hien thi nay bo, phot lo hoan toan cac vi quan nguoi Phap trong trieu đinh. Viec that bai lien tuc trong co gang tao dung moi quan he đac biet cho nguoi Phap o Viet Nam lam cho cac ong quan Phap trong trieu chan chuong. Đen đo khoang mot nam sau, 1819, khi nguoi Phap lai tiep tuc quay tro lai qua hai tau "La Rose" va "La Henri" thi Chaigneau xin đi theo luon vi ly do "tham nha" va "đi tim vacxin đau mua". Tuy nhien, viec ong moi cac si quan Phap huan luyen quan đoi va cung co thanh tri cho nha Nguyen cung lam cho ong tro thanh nguoi mo đau cho anh huong cua nguoi Phap tai Viet Nam.

Cac nuoc phuong Tay khac
Gia Long hau nhu khong co chinh sach giao thiep chinh thuc voi cac quoc gia thuoc the gioi phuong Tay khac ngoai Phap: đon cu nhu nam 1804, nuoc Anh sai mot su gia ten la John W. Roberts toi xin dang le vat va quoc thu voi mong đuoc mo thuong quan buon ban o Tra Son, Quang Nam nhung moi viec chang đen đau. Nguyen nhan that bai cua Roberts la vi mot su gia tien tram trong đoan la Thuyen truong Allan trong khi mang quoc thu cua David Lance (mot nha quan ly o cong ty Đong An, cap tren cua Roberts) toi gap Gia Long thong bao ve chuyen vieng tham cua Robert co hoi lo loi khi noi chuyen ve van đe Tra Son. Viec nay cong voi su kien nuoc Anh chiem An Đo truoc đo va su dem pha cua 2 nguoi Phap la Chaigneau va Vannier khien Gia Long nghi ngo muc đich cua nguoi Anh roi sau đo tu choi luon. Sau đo ho con tiep tuc dang thu xin hai ba lan nua nhung đeu bat thanh.
Đoi voi nguoi My, khoang nam 1803, mot thuyen cua Hoa Ky ten la "Frame" duoi su chi huy cua thuyen truong Jeremiah Briggs đen Đa Nang roi sau đo, duoi loi khuyen cua nguoi Phap, đa đi ra Hue đe gap Gia Long. Sau khi đen Hue va roi thuyen khoang 6 ngay, Briggs đa đuoc Gia Long cho phep buon ban o Viet Nam. Thoi gian sau đo, nhieu thuyen khac cua nguoi My toi Viet Nam: vi du ngay 7 thang 6 nam 1819, mot tau ten la "Franklin" voi thuyen truong la ong John White đa ghe vao vung Nam Ha va đuoc quan Tong tran đon tiep chu đao. Sau đo, White roi Viet Nam đen Manila, Philippines roi quay lai cung voi mot tau khac ten la "Marmion" voi thuyen truong la John Brown va tim cach buon ban o Viet Nam nhung bat thanh.
Ngoai hai tau tren con co mot so tau My khac vieng tham Viet Nam nhung hau nhu khong co hoat đong gi đang ke nhu tau "Aurora of Salem" cua thuyen truong Robert Gould hay "Beverly" cua thuyen truong John Garner. Sau thoi gian đo, nguoi My khong con chuyen vieng tham Viet Nam lan nao nua mai cho đen nam 1831, duoi thoi Minh Mang.
Tuy chinh sach nhin chung la lanh nhat vay, Gia Long van giu gin nhung khong that chat moi lien lac chinh thuc cung nhu cac cam ket chinh tri voi chinh phu phuong Tay đe khoi sa vao nhung loi lam dan đen so phan nhu An Đo. Ben canh đo, ong con thi hanh mot chinh sach "le nhu vien" (giup đo nguoi tu xa toi) cua Nho giao: tau thuyen cua bat ky nuoc nao gap rac roi trong vung lanh hai cua Viet Nam đeu đuoc giup đo tuy theo muc đo can thiet; đieu ma cac vua Nguyen sau đeu noi theo, tuy nhien trieu đinh luon tranh viec to ra thien vi đoi voi bat cu quoc gia nao.

Chan Lap
Voi hai quoc gia lang gieng la Chan Lap va Van Tuong, thoi ky Gia Long cai tri cung la thoi ky Viet Nam bat đau su anh huong cua minh va bat đau tranh gianh anh huong voi Xiem La.
Truoc khi Nguyen Anh thong nhat quoc gia, Chan Lap bi Xiem kiem soat. Quan nhiep chinh Chieu Chuy Bien (Chao Phraya Abhaya Bhubet - mot nguoi Khmer than Xiem) đieu hanh đat nuoc thay vua con nho la Nac An. Bien lai co hiem khich voi Nguyen Anh, co lan xui giuc vua Xiem đanh Nguyen Anh.
Nam Nham Tuat (1802), vua Chan Lap la Nac Chan (con Nac An) khong theo Xiem La nua ma sai su đen xin đuoc than phuc vua Gia Long nuoc Đai Viet. Ngay 2 thang 9, Gia Long phong cho Nac Ong Chan lam Quoc vuong Cao Mien roi sai Ngo Nhon Tinh, Tran Cong Đan lam Chanh pho su mang sac phong va an ma vang co num hinh lac đa đen Chan Lap, lam le sach phong, roi đinh ra le cong tien moi 3 nam 1 lan, lay nam Đinh Mao (1807) lam đau.
Ba nguoi em cua Nac Ong Chan (Ang Chan II) la Nac Ong Nguyen (Ang Suguon), Nac Ong Em (Ang Em), va Nac Ong Đon (Ang Duong) muon tranh quyen cua anh minh nen sang Xiem La cau cuu. Xiem La đoi Nac Ong Chan chia quyen nhung ong tu choi, Xiem La lien cho quan sang đanh buoc Nac Ong Chan chay sang cau cuu Viet Nam. Vua Gia Long viet thu trach cu Xiem La. Xiem La đap lai la ho chi giup anh em Nac Ong Chan giang hoa chu khong đoi khang voi Viet Nam. Gia Long lien cho Le Van Duyet keo 10.000 quan sang buoc Xiem La cho Nac Ong Chan ve nuoc va rut quan hoan toan ra khoi Chan Lap. Le Van Duyet dang so xin xay thanh Nam Vang (Phnom Penh) va thanh La-Lem. Khi xay xong Gia Long cho Nguyen Van Thoai đem 1.000 quan sang tran giu va xac lap quyen "bao ho" cua Viet Nam tai Chan Lap.

Xiem La

Đoi voi Xiem La, khi con đang trong cuoc chien gian kho chong lai nha Tay Son, Gia Long tung phai cui minh xin tro thanh mot chu hau, hong đe tranh thu su hau thuan cua nuoc nay. Trong thoi gian đo, ong đa sau lan cho su mang cay hoa vang hoa bac sang tang vua Rama I nhu mot bieu hien than phuc. Nhung ngay khi đanh bai nha Tay Son vao nam 1802, viec cong nap nay lap tuc cham dut, va vi the nha Nguyen đuoc phuc hoi nhu mot quoc gia đoc lap. Du vay, quan he than thien Viet-Xiem van duy tri khong đoi, va du ngay sau khi len ngoi gap phai van đe Chan Lap thi moi quan he Viet Nam-Xiem La van đuoc ca hai nuoc co gang giu gin. Thang 8 nam 1788, vua lay lai thanh Gia Đinh, Nguyen Anh lien sai nguoi sang Xiem bao tin. Thang 3 nam 1789, Nguyen Anh cho Xiem 8.800 phuong gao cuu đoi. Thang 11 nam 1789, nuoc Ta Ni (mot quoc gia Hoi giao nho o mien Nam Thai Lan) sai su sang đe nghi Nguyen Anh hop suc đanh Xiem. Nguyen Anh khong nhung tu choi ma con bao tin cho Xiem hay, vua Rama I cam ta va đem quan sang đanh nuoc Ta Ni.
Thang 11 nam 1790, Nguyen Anh lai sai su gia la Nguyen Van Nhan, Nguyen Tien Luong sang Xiem tang qua va giai toa nghi ngo. Truoc đo, quan phu chinh Chan Lap la Chieu Chuy Bien (Chao Phraya Abhaya Bhubet) cho nguoi tau voi vua Xiem la Nguyen Anh đang đuc sung lon, chuan bi quan binh đanh Xiem. Su gia sang, vua Xiem het nghi ngo Nguyen Anh. Thang 5 nam 1791, Xiem La cho su sang tang qua va bao tin Van Tuong vua đanh Tay Son, Nguyen Anh cho su sang Xiem cam on. Thang 2 nam 1792, vua Xiem La la Rama I truyen loi su gia noi voi Nguyen Anh rang Xiem muon giup Nguyen Anh đanh Tay Son o mien thuong đao đong thoi tra thu giup Van Tuong, đoi lai Nguyen Anh phai giao mien Long Xuyen, Kien Giang cho Mac Cong Binh, giao Ba Xac cho Chan Lap. Nguyen Anh khong đong y. Thang 9 nam 1793, vua Rama I sai pho vuong cung voi đai tuong Phi Nha Chat Tri mang 5 van quan sang Nam Vang va 500 chien thuyen o Ha Tien muon giup Nguyen Anh đanh Tay Son nhung Nguyen Anh tu choi.
Sau khi Hoang thai đe nuoc Xiem (Maha Uparat) qua đoi (1803), ngoi tru vi bo trong trong vai nam. Nguyen Anh con nhieu lan bay to su lo ngai cua ong neu ngoi vua Xiem bi bo trong, va ong đa nhieu lan viet thu khuyen vua Rama I hay chon con trai truong cua ong ta, Hoang tu Isarasundhorn  len ngoi thai tu (đac biet vao cac nam 1804 va 1805). Cuoi cung vua Xiem cung chon Isarasundhorn , mot nguoi đuoc trieu Gia Long yeu thich. Tuy vay, nha vua van đe phong Xiem La, đieu nay đuoc the hien qua viec ong đa nhieu lan xet đen viec thanh lap lien minh voi Mien Đien đe chong Xiem (khi nay Mien Đien va Xiem La đang co chien tranh) nhung van chua quyet, đe roi sau nay vi vua noi ngoi la Minh Mang tu choi han viec thanh lap lien minh voi Mien Đien.

Van Tuong

Đoi voi Van Tuong, Viet Nam va Xiem La hinh thanh mot the giang co anh huong: vua Van Tuong Inthavong truoc kia co cung ho tro Gia Long đanh Tay Son thuong to ra nga ve phia Viet Nam nhieu hon la phia Xiem du luc nay ca Xiem va Viet Nam đeu đang co anh huong tai Van Tuong. Gia Long đua ra nhieu chinh sach chieu du Inthavong: tai Viet Nam, Inthavong đuoc đon tiep duoi danh hieu quoc vuong, trong khi o Xiem ong vua nay chi đuoc goi la Chao (lanh chua); va vao khoang nam 1802 Gia Long cong nhan quyen cai tri cua Inthavong tren đat Xiang Khouang. Vi vua noi ngoi cua Inthavong la Chao Anou cung tiep tuc chinh sach tuong tu, va Viet Nam tuy van đoi xu tot voi Van Tuong nhung van vi ne Xiem trong van đe ve Anou.
Phia tay Nghe An la [[Tieu Vuong quoc Muang Phuan]] (Bon Man) cua nguoi Tai Yuan. Duoi thoi Le Thanh Tong, nha Hau Le tung đanh bai Bon Man va lay đat đat lam phu Tran Ninh gom 8 huyen. Tuy nhien khong đuoc bao lau thi tu truong Bon Man lai noi day li khai, tiep tuc theo che đo cha truyen con noi ma cai quan vung đat nay, cong nap cho ca Đai Viet, Lan Xang - Van Tuong va sau nay con co Xiem La. Trieu Le - Trinh van tuyen bo chu quyen đoi voi 8 huyen Tran Ninh mac du khong he kiem soat đuoc. Đen khi Gia Long len ngoi (1802), ong đa cham dut tuyen bo chu quyen nay bang chi du đem Tran Ninh "phong" cho Vuong quoc Van Tuong cua A No (Anouvong).


= Chinh sach thue khoa =
Duoi thoi Gia Long, viec thu thue đuoc to chuc lai, phan ra nhieu thu thue kem theo cac chinh sach quan ly va mien tru thich hop. Thu thue quan trong đau tien la thue đien (hay thue ruong, thue tinh tren ruong): ruong đuoc chia lam 4 hang chiu 3 muc thue khac nhau qua hinh thuc nop thoc:

Loai thue thu hai la thue đinh (thue than), đanh theo tung đia phuong, tinh theo tung suat đong nien. Ban đau trieu Gia Long con co ca viec phan biet ca cu dan chinh ho (dan cu tru lau) va khach ho (dan tu noi khac đen cu tru) khi tinh thue; nhung le nay ve sau khong đuoc duy tri:

Ngoai hai loai thue tren con co thue san vat. Thue san vat thuong đi kem voi cac uu đai mien giam cac loai thue khac, vi du ve mot so loai thue san vat: 

Thue que:

Thue yen sao:

Ngoai cac thu thue tren, con co cac loai thue: thue sam, thue huong, thue chieu, thue go, thue tu viec cho phep khai thac mo đeu co quy đinh rieng, thuong tien thue se nop bang tien hay la bang san vat.
Viec thu thue se theo cac đinh ky đuoc goi la cac vu thue chia theo cac vung:

Thue se đuoc giam neu đia phuong gap thien tai đich hoa dua theo muc đo thiet hai. Ngoai ra, neu nha nao co nguoi đi lam đuong, đao song, xay thanh... cung đuoc giam thue. Neu đa nop thue san vat thi mien thue đinh, thue danh cho cac thuong thuyen nuoc ngoai cung đuoc đinh lai: cu dua tren kich thuoc thuyen ma đanh thue nhieu hay it. Đe tao co so tinh thue, cung voi đien ba (đe quan ly ruong đa neu) dan chung đuoc quan ly qua so đinh ba: 5 nam lam mot lan moi nguoi tu thuong dan toi quan lai tu 18 tuoi đen 59 tuoi đeu phai đuoc thong ke vao so đinh.
Nhin chung, thue khoa ma nguoi dan phai chiu vao thoi Gia Long nang hon so voi thoi nha Tay Son. Thoi vua Quang Trung, nha Tay Son chi giu lai thue đinh 1 quan 2 tien, bo han thue đieu, đen thoi Gia Long thi nguoi dan phai đong them 3 tien hoac 6 tien thue đieu, cong them 1 hoac 2 bat gao. Mot giao si nguoi Phap ten Guerard nhan xet rang Gia Long đanh thue qua nang len dan chung: "Vua Gia Long bop nan dan chung bang đu moi cach, su bat cong va long hanh lam cho nguoi ta ren xiet hon ca o thoi Tay Son; thue ma va lao dich thi tang len gap ba". Đoi voi mien nuo, Gia Long ban hanh cac loai thue đanh vao lam tho san o vung nay, lam cho "dan Man quanh nam nop thue khong luc nao roi, hau qua la "dan phai nhat cu rau va qua o nui đe an cho no bung".
Chinh vi viec tang thue khoa qua nang so voi thoi Tay Son nen dan chung rat bat binh, gop phan tao nen nhieu cuoc khoi nghia chong nha Nguyen vao thoi Gia Long va tam ly hoai niem trieu Tay Son cua nguoi dan Viet Nam trong the ky 19.


= Chinh sach ton giao =
Ve mat ton giao, trieu vua Gia Long mang nhieu tinh the tuc, ong tu choi khong đua Phat giao tro thanh Quoc giao nhu cac trieu Ly hay Tran du ong tung co mot thoi gian sinh song rat dai tai Thai Lan cung nhu moi quan he rat sau đam voi vua Rama I; cung nhu ong phu quyet ngay lap tuc cac đe nghi thu tiep nhan Cong giao La Ma. Ben canh đo, Gia Long xem Nho giao, cung voi cac khuon mau to chuc chinh quyen kieu Trung Quoc, la he tu tuong chinh thong trong xay dung va cai tri quoc gia, cho nen chinh sach ve ton giao cua Gia Long la nguoc han so voi chinh sach ton giao cua nha Tay Son.
Duoi trieu cua ong, đa co nhieu chi du quy đinh nen nhieu chinh sach co tinh nguoc đai đoi voi nhung nguoi theo Phat giao va Lao giao. Cong giao cung đuoc khoan thu vi moi quan he cua ong voi nguoi Phap va cac giao si khong bi cam đoan va đuoc tu do đi truyen đao khap noi. Nhin chung, chinh sach cua Nguyen Anh đoi voi Cong giao la mot chinh sach khong bao ve cung nhu khong bai bac. Tuy vay, Gia Long van đe cao canh giac va ra nhieu bien phap phong ngua va han che van đe truyen ba đao Cong giao xam hai toi trat tu xa hoi, van hoa truyen thong; va nguy co cac the luc phuong Tay tham nhap Viet Nam thong qua cac giao si. 


= Chinh sach quan su =

Vi cuoc noi chien keo dai voi Nha Tay Son, Gia Long đa co đuoc mot đoi quan tuong đoi manh, mot so đon vi đuoc trang bi khi tai va to chuc theo kieu phuong Tay. Mot nguoi nuoc ngoai vao thoi gian nay nhan xet: "... Nhung cuoc hanh quan cua vua Nam ky [y chi Nguyen Anh] giong nhau mot cach ky la voi nhung cuoc hanh binh cua Đe Nhat Cong hoa Phap, giong nhau ve to chuc, ve vu khi va nhat la ve anh huong cua cac nha quan su Phap cuoi the ky XVIII".
Sau chien tranh, ong ban thuong cho binh linh, lap đen tho nguoi tu tran, roi tinh gian quan đoi bang cach cho nhung nguoi linh gia giai ngu. Sau đo, ong đat ra cach tuyen quan linh hoat: khu vuc tu Quang Binh vao đen Binh Thuan thi cu 3 nam tuyen 1 linh; tu Bien Hoa tro vao thi cu 5 nam đinh tuyen lay 1 linh; tu Ha Tinh tro ra đen 5 noi tran o Bac thanh thi cu 7 nam đinh tuyen lay 1 linh. Con 6 ngoai tran la Tuyen Quang, Hung Hoa, Cao Bang, Lang Son, Thai Nguyen, Quang Yen, thi cu 10 nam đinh tuyen lay mot linh. Ve bo binh, ngoai cac đon vi linh thuong la linh co, linh mo o cac tran; khu vuc kinh thanh co them cac loai linh tinh nhue gom than binh, cam binh, tinh binh. Than binh chia lam cac ve gom 500 nguoi kem them 50 nguoi tap quan nhac. Ngoai ra quan linh con đuoc to chuc thanh cac bien binh ban le gom 3 phien: trong đo 2 phien ve quan, con mot phien o lai thay đoi cho nhau luan phien. Tong so binh cua trieu đinh len đen gan 140.000 va co the huy đong tang them rat lon (theo M. Chaigneau ghi nhan thi quan thuong truc tren ca nuoc co khoang 8 van va tong so co the huy đong khi can la 20 van quan).
Vu khi cho quan đoi gom sung tay thach co đieu thuong (sung điem hoa bang đa lua), đai bac va guom giao. Khu vuc kinh thanh co ba truong tap ban danh cho quan đoi. Ngoai ra, Gia Long con cho che tao nhieu loai vu khi va trang bi theo mau đa mua cua phuong Tay, chinh sach ma vua Minh Mang cung tiep noi thuc hien. Luc luong hai quan cung đuoc chu trong vi đia the đuong bien dai cua Viet Nam. Gia Long cho tuyen mo cac cu dan song gan bien ve doanh Quang Đuc va doanh Quang Nam lap thanh 6 ve thuy quan đong tai kinh thanh. Con o cac cua bien đeu co mot co linh thuy va đat phao đe phong thu va trong giu viec đi lai cua tau nuoc ngoai. Ngoai ra, nguoi ta con ghi nhan la vua Gia Long đa cho đong loai thuyen buom co lon boc đong kieu Tay đe đi lai tuan tra bien.


= Cac cuoc noi day =
Thoi Gia Long, noi bo Viet Nam khong đuoc on đinh. Trong 18 nam đa co khoang 90 cuoc khoi nghia no ra tren ca nuoc.
Cac cuoc noi day van no ra o khap cac khu vuc Bac Ha tu Nghe An toi khu vuc Tay Bac voi nhieu ly do khac nhau, trong đo đo danh nghia ton phu nha Le tro thanh mot ly do noi day pho bien (ngoai ra con co ca mot so truong hop xung con chau trieu Ly va trieu Mac).
Luc luong noi day bao gom cac toc nguoi thieu so o vung mien nui nhu nguoi Hoa, nguoi Nung: trong đo mot so vu noi tieng va keo dai nhieu nam nhu cuoc noi day cua Ly Van Phuc (vung Thai Nguyen); Duong Đinh Cuc (vung Thai Nguyen), Le Đac Loc va Than Van Đong (vung Bao Loc), Ma Si Anh (vung Hung Hoa); cac con chau nha Le nhu Le Duy Hoan; cac nhom cuop phat trien len nhu Cao Van Dung va Nguyen Tinh (vung Son Tay va Hai Duong), Vu Đinh Khanh (vung Son Nam Ha), cac tu truong nguoi Muong nhu Quach Tat Thuc (khu vuc Thanh Hoa)...
Mot nguyen nhan khien nhieu cuoc noi day xay ra la do chinh sach thue khoa va lao dich. Mot giao si nguoi Phap ten Guerard nhan xet rang Gia Long đanh thue qua nang len dan chung: "Vua Gia Long bop nan dan chung bang đu moi cach, su bat cong va long hanh lam cho nguoi ta ren xiet hon ca o thoi Tay Son; thue ma va lao dich thi tang len gap ba". Viec xay thanh Phu Xuan va đao kenh Vinh Te phai huy đong hang van dan phu đi lao dich. Mot nguoi Phap la Borel viet nam 1818 mo ta viec xay thanh Phu Xuan (Hue): 

"Nha vua su dung tat ca nhan luc vao viec xay toa thanh va cac cong trinh cong cong khac. Khi toi đen Hue, đa co đen 8 van nguoi đuoc đieu đong tu cac noi trong ca nuoc đang khan truong xay dung mot toa thanh rong lon bang gach... Rieng viec xay bo thanh đa ton kem nhung khoan tien khong lo va lam thiet hang ngan nhan mang vi phai kho dich lien tuc... Nha vua [Gia Long] đa vung ra nhung mon tien lon va hy sinh tinh mang cua hang ngan dan chung vi ho phai lam viec khong nghi tay tren cac tuong luy cua kinh thanh. Đay qua la mot cong trinh ky dieu. Muoi van nguoi đuoc thuong xuyen huy đong".
Chi may nam sau khi Gia Long len ngoi, nha truyen giao Bissachere viet: "the tu [Anh] bi dan chung cam ghet, đac biet ke tu khi ong ta len ngoi va xung Hoang Đe, vi ong ta đa bat dan lao dich cuc kho đe xay hao luy va cac thanh pho...". Ong ket luan bang cach tom luoc lai tinh hinh: 

"Dan Bac ky tung khan cau vi quoc vuong hien thoi (Nguyen Anh) giup ho triet pha nha Tay Son, nhung sau khi ong ta cai tri ho chua đay sau nam, ho đa nguyen rua ong ta moi ngay vi ong bat ho lao đong nang nhoc con gap đoi thoi Tay Son; long ho muon noi loan, nhung ho khong co đu suc (đe lam nhu vay) va thieu nguoi lanh đao đu kha nang xui ho bao loan."
Đoi voi nguoi dan toc thieu so, vua Gia Long đa ban hanh cac loai thue đanh vao lam tho san o vung nguoi dan toc, lam cho "dan Man quanh nam nop thue khong luc nao roi". Hau qua la "dan phai nhat cu rau va qua o nui đe an cho no bung". Cac vua đau thoi Nguyen con cuong bach van hoa mot so dan toc khi cho rang: Bon man moi ngu dai chua tham nhuan phong hoa, can buoc ho cat toc, an mac va sinh hoat giong nhu nguoi mien xuoi.
Su tham nhung cua quan lai cung la mot nguyen nhan, nhu Chaigneau nguoi Phap đa ghi lai nam 1807: "Dan chung het suc khon kho, vua va quan lai lam kho dan mot cach ky la; cong ly nay tuy thuoc tien bac, ke giau co the đanh đap nguoi ngheo ma khong so bi trung phat gi, vi ho tin chac nho tien bac ho se thang kien".
Đe đoi pho, Gia Long đa ra suc đanh dep, thi hanh nhieu chinh sach vo an va cu nhieu tuong tai nhu Le Chat, Le Van Duyet luu đong o khu vuc Bac thanh nhieu nam nhung van khong sao het đuoc. O cac khu vuc mien Trung, cac phong trao noi day chu yeu chi mang tinh le te, tuy cung co phong trao lon nhu la cuoc noi day cua nguoi Thuong o Đa Vach keo dai qua tan cac đoi vua sau.


= Cac vu an cong than =
Duoi thoi Gia Long đa co 2 vu an lon la vu an cua hai cong than Nguyen Van Thanh va Đang Tran Thuong.


 Vu an Nguyen Van Thanh  Nguyen Van Thanh (1758–1817) la nguoi theo Nguyen Anh tu ngay đau ong khoi binh chong Tay Son o Quy Nhon, lap đuoc nhieu cong to đung đau cong than. Sau chien tranh, Nguyen Van Thanh la nguoi on đinh tran Bac Ha, sau lai ve kinh lam toi chuc Trung quan, tong tai lam sach luat va quoc su.
Vu an cua Nguyen Van Thanh co nguon con tu van đe chon nguoi noi ngoi cua Gia Long. Von la con trai ca, Nguyen Phuc Canh, cung nhu nguoi con trai thu hai va thu ba cua Gia Long đeu đa mat truoc khi ong len ngoi vua (1802) nen ong phai quyet đinh chon nguoi ke lap trong so cac con chau truc he, trong so nay thi hai ung cu vien nang ky nhat la nguoi con thu tu (hoang tu Nguyen Phuc Đam) va con trai cua Nguyen Phuc Canh la Hoang ton Nguyen Phuc My Đuong. Gia Long von co y chon nguoi con trai thu tu nay khi đa hon 26 tuoi, đa đu tuoi truong thanh va kho be bi khong che; nhung nhieu đinh than van ung ho My Đuong theo quan điem "đich ton thua trong" rang chau nam lon nhat va truc he se đuoc thay the cha trong viec ke thua ong noi, trong đo Nguyen Van Thanh la nguoi ung ho cong khai va manh me My Đuong. Gia Long đa tung trach Nguyen Van Thanh: "Han muon dung vua nho đe sau nay de khong che". Ve viec nay thi Choi Byung Wook, giao su lich su Viet Nam thuoc truong Đai hoc Quoc gia Han Quoc, cho rang "han nha vua đa nho toi viec khi ong moi muoi lam tuoi đa len ngoi vuong va thuong bi tuong Đo Thanh Nhon chen ep".
Nam 1815, trong mot buoi tiec ruou tai tu phu, Nguyen Van Thanh lai buot mieng noi ve van đe noi ngoi la My Đuong chac chan se len ngoi Thai tu va viec nay ngay lap tuc đuoc mat bao cho Gia Long. Ngay sau đo, lai xay ra vu viec bai tho 'tao phan' cua con trai ong Thanh la Cu nhan Nguyen Van Thuyen. Noi dung viec nay cu the nhu sau: Cu nhan Nguyen Van Thuyen lam mot bai tho moi hai nguoi o Thanh Hoa la Nguyen Van Khue va Nguyen Đuc Nhuan qua tay mot nguoi chuyen ten la Nguyen Truong Hieu đai khai la:

Nhung Nguyen Truong Hieu lai đem bai tho đi bao cho nguoi von nhieu hiem khich voi Nguyen Van Thanh la Le Van Duyet. Duyet von co nhieu hiem khich voi Thanh, nen ong nay ngay lap tuc bao lai voi Gia Long. Ket qua la Nguyen Van Thuyen bi bat giam vi loi tho bi cho la qua ngong cuong, va co y tao phan, truat ngoi vua.
Gia Long ban đau van bao ve Nguyen Van Thanh. The nhung trong thoi gian nay lai no ra vu Le Duy Hoan, mot nguoi tu xung la con chau nha Le, lam phan roi bi bat; sau đo Hoan khai do Thuyen xui tao phan; Gia Long ben ra lenh bat luon Nguyen Van Thanh. Moi co gang keu oan cua Nguyen Van Thanh đeu vo vong. Oan uc va tuc gian, Nguyen Van Thanh uong thuoc đoc tu tu vao nam Đinh Suu (1817), Nguyen Van Thuyen thi bi xu an chem. Hai thang sau khi Nguyen Van Thanh qua đoi, hoang tu Nguyen Phuc Đam đuoc lap ngoi Thai tu va sau đo ke vi Gia Long tro thanh Minh Mang, hoang đe thu hai cua nha Nguyen.


 Vu an Đang Tran Thuong  Đang Tran Thuong (1759-1816) đau sinh đo ve cuoi đoi nha Le, tu choi giup Tay Son sau khi nha Le mat ma đi theo Nguyen Anh, lap đuoc nhieu cong trang lam len toi chuc Tan ly.
Vu an cua Đang Tran Thuong đuoc bat đau vao khoang nam 1809, khi ong nay đuoc trieu tu Thang Long tro ve Phu Xuan đe lam viec o Bo Binh thi no ra vu viec be boi trong nhom cac vien quan lam so phong bach than cho nhung nguoi xung đang o xu Bac Ha, ma đung đau nhom nay la Đang Tran Thuong. Trieu đinh Hue khi tien hanh kiem tra thi phat hien co nhieu su gian doi trong viec ghi chep hanh trang va quyet đinh mo an đieu tra.
Thong qua viec đieu tra nay, Đang Tran Thuong bi phat hien lam gian Sac phong than cho Hoang Ngu Phuc, von la tuong cua chua Trinh tung dan quan đanh đuoi chua Nguyen va chiem Phu Xuan nam 1775, vao bac phuc than bang cach xoa cac tuoc hieu chua Trinh phong cho Phuc va them ten Phuc nay vao so nop ve trieu đinh. Mot cuoc tranh cai lon no ra giua cac đinh than la xu chem Đang Tran Thuong hay xa toi cho ong nay tren co so cac cong lao đa lap đuoc. Trong vu an nay, Nguyen Van Thanh la nguoi đung đau nhom xin tha cho Thuong vi von hai ong co moi quan he tot tu trong giai đoan Nguyen Van Thanh lam Tong tran Bac Ha.
Cuoi cung, đich than Gia Long quyet ra an chem Thuong vi nhung viec truoc Hoang Ngu Phuc đa lam voi dong ho chua Nguyen cung nhu nhung anh huong ca đen ca ca nhan Gia Long; rieng Nguyen Van Thanh cung bi phat va vi đa bien ho cho Thuong. Tuy nhien, Gia Long nghi đen cong lao ngay truoc nen ong lai tha chet cho Thuong, chi cam Thuong roi khoi Hue. Sau khi Nguyen Van Thanh bi bat giu nam 1816 thi Le Chat, mot nguoi co nhieu hiem khich voi Đang Tran Thuong, lai boi nhung viec sai pham cua Thuong ra nhu khi ra coi Tao binh o Bac Thanh đa co giau thue đam ao va dinh đien. Vi vay, Đang Tran Thuong lai bi bat giam va trong nguc ong nay to y mia mai Gia Long. Viec đo đen tai đinh than, nen khi ket an, đinh than xu toi giao (that co đen chet). Tuong truyen Đang Tran Thuong o trong nguc co lam bai "Han Vuong ton phu" bang quoc am đe vi minh nhu Han Tin đoi nha Han.
Đanh gia ve hai vu an nay, nha su hoc Tran Trong Kim vi nhung vu an nay cua Gia Long giong nhu Han Cao To Luu Bang cua nha Han xu cong than sau khi len ngoi vua. Tuy nhien, giao su Keith Weller Taylor, truong khoa chau A cua truong Đai hoc Cornell (New York, Hoa Ky) thi lai cho rang hai vu an co nguyen nhan sau xa hon tu su nhay cam cua Gia Long đoi voi van đe vung mien Bac Nam (trong mot Viet Nam thong nhat) va no luc cua ong đe giam xung đot cua cac vien quan tu phia Nam voi nhung nguoi xuat than tu mien Bac tai Trieu đinh Hue. Cu the la trong viec Thanh bien ho cho Thuong, vu lam phan cua Le Duy Hoan, va vu Thuong tim cach đua Hoang Ngu Phuc vao so phong phuc than đeu la nhung yeu to co anh huong tac đong đen ket qua cua hai vu an tren; con ve vu viec Thanh am muu lan quyen hay phan nghich co le chi la cai co chu khong co that ("more smoke than fire"). Con giao su Alexander Woodside, giang day tai khoa lich su thuoc Đai hoc British Columbia, vu an cua Nguyen Van Thanh la mot "vu an noi tieng nhung khong ro rang" va vu an nay "chi ro quyen luc tuyet đoi cua Gia Long cung nhu noi bat an cua nha vua truoc (nhung nguoi co nhieu quyen luc nhu) Thanh".


Qua đoi Thang 11 nam Mau Dan (1818), Gia Long lam benh, ong ha chieu cho Thai tu Nguyen Phuc Đam thay ong quyet viec nuoc va cho goi hai đai than la Le Van Duyet va Pham Đang Hung đen hau. Ong dan Thai tu Đam "Đay la co nghiep gian nan cua tram, nay giao cho con, con nen can than giu gin... Ta cung sap chet, khong noi gi, chi co mot viec la ngay sau phai can than cho nen gay han ngoai bien". Roi Gia Long sai Thai tu Đam chep lai loi minh, Nguyen Phuc Đam chep mot cach ngap ngung y muon bo chu "bang", Gia Long cam but viet luon chu đo vao.
Benh ngay cang nang dan, va Gia Long co gang giau đieu nay. Đay cung la mot trong nhieu nguyen nhan Gia Long bi mat trieu bac si Treillard cua tau buon Phap Henri, khi nay đang đuoc moi đe tri benh cho cong chua thu chin, vao cung chua benh cho ong. Treillard (co the co ca su giup đo cua bac si J. M. Despiau, mot bac si nguoi Phap than can cua vua Gia Long) bi mat đieu tri cho nha vua trong khoang bon thang. Va sau đo vi bac si nay cung voi đoan nguoi tren tau Henri roi đi vao khoang ngay 2 thang 11 nam 1819. Nam thang sau đo, suc khoe nha vua ngay cang suy yeu dan va đen ngay 19 thang 12 nam Ky Mao (tuc ngay 3 thang 2 nam 1820), vua Gia Long qua đoi, huong tho 59 tuoi, o ngoi 18 nam, mieu hieu la The To (世祖).
Ve nguyen nhan qua đoi, nha nghien cuu-luong y Le Hung VKD sau khi nghien cuu "ngu duoc nhat ky" nam Ky Mao - 1819 (nhat ky ghi chep lai 94 lan ke toa (gom 24 bai thuoc) cua Thai y vien trieu Nguyen đa dung đe chua benh cho Gia Long), cho rang nha vua co the đa bi chung xo gan co chuong ma qua đoi. Thoi đo đay la benh khong co cach chua. Ong con nhan xet "Phai chi thoi đo co kha nang "can lam sang" nhu hien nay thi vi vua "khai sang trieu Nguyen" đa co the song vuot qua nam Ky Mao 1819 (vi phat hien đuoc som benh trang thuoc he tieu hoa, do ky sinh trung tai hai gay ra... ton thuong gan)".

Gia Long đuoc chon cat tai Lang Thien Tho (hay con goi la Lang Gia Long), nam o nui Thien Tho, cach Hue khoang 16 km ve phia Tay Nam thuoc lang Đinh Mon, thi xa Huong Tra, thanh pho Hue. Khu lang mo đuoc đich than ong chon va đoc thuc xay dung tu nam 1814 va hoan thanh it lau sau khi ong qua đoi vao nam 1820. Cung chon ngay ben canh Gia Long trong khu lang chinh la Hoang hau Thua Thien, ve sau ba Hoang hau Thuan Thien đuoc Minh Mang chon cat o lang Thien Tho Huu, nam ngay phia ben phai lang chinh.
Sach Hoang toc luoc bien co viet:

 
Lang cua Ngai la lang Thien Tho, thuoc đia phan lang Đinh Mon, huyen Huong Tra, tinh Thua Thien. Lang Ba Thua Thien Cao Hoang Hau va Ba Thuan Thien Cao Hoang Hau, nguyen phoi va đe Nhi phoi cua Ngai cung đeu tang tai vung ay ca. Ngai va hai Ba đeu tho tai Chanh an The Mieu va tai Chanh an đien Phung Tien o Kinh Thanh Noi.

Ngoai ra, Gia Long con đuoc tho tai Chanh An Mieu o The Mieu trong Đai noi Kinh thanh Hue. Ve sau, vua Minh Mang đat thuy hieu cho ong la Khai thien Hoang đao Lap ky Thuy thong Than van Thanh vu Tuan đuc Long cong Chi nhan Đai hieu Cao Hoang đe (開天弘道立紀垂統神文聖武峻德隆功至仁大孝高皇帝).


= Truyen ngoi cho Minh Mang =

Von la con trai ca, Nguyen Phuc Canh, cung nhu nguoi con trai thu hai va thu ba cua Gia Long đeu đa mat truoc khi ong len ngoi vua (1802) nen Gia Long phai quyet đinh chon nguoi ke lap trong so cac con chau truc he, trong so nay thi hai ung cu vien nang ky nhat la nguoi con thu tu (hoang tu Nguyen Phuc Đam) va con trai cua Nguyen Phuc Canh la Hoang ton Nguyen Phuc My Đuong.
Mac du co nhieu đinh than phan đoi nhung ong van muon chon vi hoang tu thu tu la Nguyen Phuc Đam lam nguoi ke vi thay vi chon dong đich la My Đuong, bat chap co nhieu đai than phan đoi theo nguyen tac "đich ton thua trong" (chau ca đuoc thay the cha (trong viec ke thua ong noi)), trong đo co nhung trong than nhu Le Van Duyet hay Nguyen Van Thanh. Hoang tu Đam von la nguoi hay bai xich đao Cong giao va khong co chut cam tinh nao voi nguoi Phap - tu tuong nay hop voi Gia Long. Gia Long đa dan trong di chieu rat ro voi Minh Mang rang hay đoi xu tu te voi nguoi Au nhung het suc canh giac truoc cac tham vong cua ho, ngoai ra hoang tu Đam khi đo đa la mot nguoi truong thanh va kho long bi khong che so voi My Đuong đang trong lua tuoi thieu nien.
Sau khi Nguyen Van Thanh uong thuoc đoc tu tu trong mot vu an co lien quan toi viec nay, phe ung ho My Đuong that bai khi Gia Long chinh thuc phong cho Nguyen Phuc Đam lam Thai tu nam 1817 va sau đo keo cho tan toi sau khi Thai tu Đam len ngoi nam 1820.
Tuy nhien ly do thuc su Gia Long chon Hoang tu Đam noi ngoi van chua chac chan. Theo su gia Nguyen Quang Trung Tien, Tien si Khoa hoc thuoc Truong Đai hoc Khoa hoc (Đai hoc Hue), ly do Gia Long khong chon My Đuong la vi so nhung anh huong cua Phap đen trieu đinh: My Đuong von la nguoi chiu nhieu anh huong cua đao Cong giao tu nguoi Phap giong nhu cha cua ong. Con hoc gia Nicole-Dominique Le, hoc gia thuoc Vien Nghien cuu va Khao cuu cac Nhan chung va Van hoa khac nhau tai Paris (Phap), lai cho rang ly do quan trong nhat Gia Long chon Đam la tai vi danh tieng cua hoang tu nhu la mot nguoi sung Nho giao cung ran trong cac van đe ton giao. Ba Nicole-Dominique Le con cho rang Gia Long xem Đam la hoang tu nha Nguyen đuoc chuan bi tot nhat đe bao ve su đoc lap van hoa Viet Nam khoi cac thach thuc sap đen cua cac quoc gia chau Au; va khoi su hien dien đa co cua ho tai Viet Nam la cac giao si Cong giao.


Tinh cach ca nhan Tai lieu cua L.Barizy, mot quan thu lai cua trieu đinh Gia Đinh, va nhung nguoi phuong Tay cung thoi khac mo ta ngoai hinh Nguyen Anh thoi tre "dang nguoi cao tren trung binh, voc nguoi tam thuoc, ve mat đeu đan, nhe nhom, rat de nhin", "mau da đo hong, ram nang vi dau dai..."  Con theo Michel Đuc Chaigneau, nguoi con truong cua Jean-Baptiste Chaigneau va la nguoi tung truc tiep gap Gia Long khi ong chung 50 tuoi, mieu ta Gia Long ve gia co "than the cuong trang", "da trang", "mat sang", "tuong đao mao đang kinh", "net mat trang nghiem, co sac dien", "dang đieu rat sang trong va tinh tinh hoa nha".
Quoc su Đai Nam thoi Nguyen thi khong ta ve ngoai hinh, chi đe cao ve mat tinh cach cua Nguyen Anh voi nhung loi le nhu sau "thong due tuc thanh", "trung thanh het muc voi Due Tong, khong bo chua luc nguy hiem", "co long ham thich hoc hoi", "biet chia ngot se bui voi thuoc tuong", "luc mem mong, luc cuong quyet" "ung pho le lang" voi cac tinh the trong cuoc song, ong co "ca nhung tinh cach cua mot chinh tri gia - mot vo tuong" lanh đao mot đam quan - binh phuc tap, hon đon, nhieu thanh phan tu tac khau ma ra voi đu sac toc (Viet, Hoa, Xiem, Cham, Ma Lai, Tay phuong). Quoc su con cho biet: Nguyen Anh co tai thien xa, ban sung đieu thuong va boi rat gioi.
Su ky Đai Nam Viet, mot sach lich su xuat ban tai Sai Gon đau the ky XX, ghi nhan "ong (Nguyen Anh) lam tuong rat khon ngoan va can đam". Quyen su nay con viet: "Ngai khon kho tu luc be, phai luu lac khap noi, chang may khi đuoc o yen mot noi nen chang kip hoc hanh la bao nhieu", nhung cung "rat hay chu Nho". Khi nao thay viec gi la, Nguyen Anh lien cham hoc cho hieu. Von ngai "chang biet chu Tay" nen phai nho cac quan thong dich va giang day cho hieu. Nhat la cac ban ve hinh cac khi gioi va nhung cach xay đap thanh luy, đong tau va cac kien thuc khac. Cac sach va đia đo đa mua tu chau Au, thi Nguyen Anh "cham hoc ma hieu hau het". Ve điem yeu, Su ky Đai Nam Viet cung neu Nguyen Anh la mot nguoi "khong đuoc vung long", vi du nhu khi thang tran ong hay mung vui thai qua con luc thua ong lai de nan. Ngoai ra, ong con hay ep cac quan thuoc cap lam viec qua nang ne.
Georges Taboulet, mot giao vien trung hoc va nha nghien cuu noi tieng o Đong Duong, trong tac pham "La Geste francaise en Indochine: histoire par les textes de la France en Indochine des origines a 1914" (Su lieu Đong Duong thuoc Phap: Lich su nuoc Phap o Đong Duong tu khi khoi nguyen toi nam 1914) viet Nguyen Anh la: "...gan da, khong tho kech, doi dao bien tra trong moi tinh the. Y tuong đung đan; khong co kho khan nao ngan chan đuoc ong va khong co chuong ngai lam co the lam ong lui buoc... Cu chi cua ong đoi voi nguoi ngoai quoc that de thuong va hoa nha. Cac si quan duoi quyen ong rat kinh phuc ong. Ong đoi xu voi ho rat hoa nha, than mat va tot..." 
Giao si Lelabousse viet trong mot buc thu ngay 14 thang 4 nam 1800, Nguyen Anh la mot nguoi "nong nay", "đoan tinh"; nho co Ba Đa Loc khuyen ong moi bo đuoc cac tinh đo. Ngoai ra Nguyen Anh "cuong quyet nhung khong hung tan", "nghiem khac nhung theo đung le luat"; "la nguoi tri tue, to mo, ham thich va de hoc hoi, biet on, bao dung va te nhi"; "lon len trong tai uong, ong chiu đung nghich canh mot cach can đam". Ngoai ra Lelabousse con mieu ta luc tre Nguyen Anh me ruou, nhung tu khi len lam chua ong bo han, khong cham mot giot ruou vi Nguyen Anh cho rang "Mot ke khong lam chu đuoc minh, thi lam sao co the cai tri đuoc nguoi khac?" Nguyen Anh la nguoi co tri tue voi nhung đuc tinh "hang hai", "thong tue", "thang thang", ong con co kha nang hieu nhanh. Ong nho moi chuyen rat tai va bat chuoc moi thu rat de dang. Ong lam viec rat can man, ban đem đoc rat nhieu sach va ham thich to mo tim hieu kien thuc mot cach "chu y, thich thu voi tat ca nhung gi thuoc ve khoa hoc phat minh".
Ta Chi Đai Truong đanh gia "Gia Long la mot Nguyen Anh đuoc tap thanh trong bien co. Tuoi tre, gap gia bien qua som, truoc mot ke thu gan nhu la vo đich, bi ruot đuoi tan hang cung ngo hem, ong mang nhieu mac cam yeu ot, hay than tho va bi bat buoc mong đoi, trong cay o nguoi nhieu. Nhung tinh the giup ong tu chu dan dan. Viec khu tru Đo Thanh Nhan la mot vi du đien hinh".
Tac gia Nghia M. Vo mo ta Nguyen Anh la mot nguoi biet dung nguoi, co kha nang tu tap đuoc nhieu phe phai kinh chong nhau; nhieu nguoi thuoc nhieu sac toc. Ong san sang trong dung nguoi tai, bat ke sac toc (Nguyen Van Ton, mot nguoi Khmer); hay nguon goc xuat than (Le Van Duyet, mot thai giam). Ngoai ra, Nghia M. Vo con mo ta Nguyen Anh la mot nguoi lam viec cham chi Cu the, Nguyen Anh co mot lich lam viec thuong nhat nhu sau: thuc day tu 6 gio sang, bat đau gap quan lai vao 7 gio va phe duyet tau trinh cung nhu ra sac chi; sau đo đi toi tham cac khu vuc cong xuong, binh xuong. An trua tu 12 gio toi 1 gio chieu, sau đo nghi trua toi 5 gio chieu. Tu 5 gio chieu, ong lam viec chinh su toi nua đem roi gap gia đinh minh khoang mot gio truoc khi đi ngu vao khoang 2 hay 3 gio đem.
Ve thoi ky Gia Long, giao su Đai hoc Western Connecticut State Wynn Wilcox mo ta ong la mot chinh tri gia co hieu biet, nguoi hieu va co the tac đong vao tinh phuc tap cua trieu đinh ngay khi ong đang hap hoi. Bach khoa toan thu Anh thi ghi nhan ong la mot vi vua can trong, bao thu, đieu đa anh huong toi cac trieu vua noi ngoi ong. Con nha nghien cuu Đong A Joseph Buttinger thi mo ta Gia Long la mot Nho si nghiem khac. Keith Weller Taylor thi nhan xet nha vua van giu cac thoi quen tu thoi chien trong cung đinh qua viec ong "khong voi vang nhung rat quyet đoan" khi giai quyet chuyen chinh su.
Gia Long rat chan ghet su roi ren noi hau cung do cac ba vo hay đau đa lan nhau. Ong tung tam su voi mot trieu than goc Phap la J.B. Chaigneau: "Tri nuoc that de dang, khong kho nhoc bang tri chon noi cung cua minh". Ong goi cac ba vo la "nhung con quy cai", va: "Neu lam đung thi toi phai tri toi ca bon, vi khong biet ro trong ca bon ay co đua nao khong đoc ac bang may đua nao!" 


Gia quyen = Gia đinh =

Trong dong ho, ong giao cho nguoi chu Ton That Thang lo viec gia huan trong than toc, lam pha he Ton That, đat chuc Ton Nhan lenh, Ton Nhan phu quan tri quoc toc. Ve gia đinh cua Gia Long cu the nhu sau:

To phu: Nguyen Phuc Khoat, ve sau truy ton The Tong Hieu Vo Hoang đe (世宗孝武皇帝).
To mau: Truong Thi Dung (張氏容 1712 - 1736), ve sau truy ton lam On Thanh Hieu Vo Hoang hau (溫誠孝武皇后).
Than phu: Nguyen Phuc Luan, ve sau truy ton lam Hung To Hieu Khang Hoang đe (興祖孝康皇帝).
Than mau: Nguyen Thi Hoan (阮氏環 1736 - 1811), ve sau truy ton lam Y Tinh Hieu Khang Hoang hau (懿靜孝康皇后).
Anh chi em:
Anh ca: Nguyen Phuc Hao (阮福暭), me la Nguyen Tu phi, thuy phong Cung Muc Tuong Duong Quan vuong (襄陽恭穆郡王).
Anh: Nguyen Phuc Đong (阮福晍 ? - 1777), me la Y Tinh Khang Hoang hau, anh cung me, thuy phong Cung Y Hai Đong Quan vuong (海東恭懿郡王).
tao thuong, me la Nguyen Tu phi.
Em trai: Nguyen Phuc Man (阮福旻 ? - 1783), me la Nguyen Tu phi, đuoc tang Trung Hoai An Bien Quan vuong (安邊忠懷郡王).
Em trai: Nguyen Phuc Đien (阮福晪 ? - 1783), me la Y Tinh Khang Hoang hau, đuoc tang Trung Trang Thong Hoa Quan vuong (通化忠壯郡王).
Chi gai: Nguyen Thi Ngoc Tu (阮福玉琇 1759 - 1823), me la Y Tinh Khang Hoang hau, truy tang Long Thanh Thai truong cong chua (隆城太長公主). Khi mat, thuy la Trinh Tinh. Lay Le Phuc Đien, nam 1783 Đien bi quan Tay Son giet chet, cong chua khong lay chong nua.
Em gai:  Nguyen Thi  Ngoc Du (阮福玉瑜; 1762 - 1820), me la Nguyen Tu phi, đuoc phong lam Phuc Loc Truong cong chua (福祿長公主). Ha gia lay Cai co quan cong Vo Tanh.
Em gai:  Nguyen Thi Ngoc Tuyen (阮福玉璿; ? - 1782), me la Nguyen Tu phi, chet khi bi Tay Son lam nhuc. Ve sau truy tang Minh Nghia Truong cong chua (明義長公主), thuy la Trinh Liet (貞烈). Ha gia lay Nguyen Huu Thuy (阮有瑞), khong con.
Em gai:  Nguyen Thi Ngoc Uyen (阮福玉琬; 1765 - 1810), me la Cung tan Tong thi. Nam Tu Đuc thu 22 đuoc truy tang My Hoa cong chua (美和公主), thuy la Y My. Ha gia lay Tong Phuc Tin.


= Hau cung =

Ngoai ra con co cac cung nhan khac khong đuoc ghi chep lai. Hau cung thuong xay ra xung đot va Gia Long to ra khong ua thich chon hau cung nhu the. Co lan ong đa tung mieu ta viec nay trong cau noi: "Choc nua tram se o giua mot đam yeu phu lam tram đinh tai nhuc oc" va cau đanh gia ve phu nu cua ong: "Tram muon sua đoi lai ca the gioi, nhat la đan ba, vi ho đeu đang ghe so hon đan ong".


= Hau due =
Gia Long co 13 hoang tu (song qua tuoi truong thanh) va 18 hoang nu.

Chu thich: Cac nam trong bang la cac nam tri vi cua vi vua đo


Nhan đinh Qua trinh Nguyen Anh - Gia Long xay dung co nghiep nha Nguyen va cai tri mot nuoc Viet Nam sau nhieu the ky chia cat va noi chien, cung nhu cac di san va he qua ong đe lai trong dong lich su Viet Nam la chu đe cua rat nhieu sach, bao, cung nhu cac cong trinh nghien cuu khac nhau. Sau đay la mot so loi nhan xet cua cac su gia va nha nghien cuu ve ong:

Nhan đinh chung

Van đe tra thu nha Tay Son


= So sanh Gia Long - Quang Trung =
Theo tien si Tran Cao Son, thanh vien Vien Xa hoi hoc Viet Nam, Quang Trung Nguyen Hue đai dien cho giai cap can lao, con Nguyen Anh thuoc dong doi quy toc. Do đo trong khi Nguyen Hue day binh vi nhan dan thi Nguyen Anh lai đau tranh vi quyen loi cua dong toc va ca nhan, lo bao ve cho ngoi vi chua Nguyen Đang Trong cua minh. Trong khi Nguyen Hue coi trong đoc lap dan toc, 2 lan đanh thang ngoai xam thi Nguyen Anh chi biet lo cho quyen loi ca nhan, may lan cau vien ngoai quoc (Xiem va Phap) đem quan vao nuoc Viet, khien nguoi dan trong nuoc chiu nan, chu quyen đat nuoc bi xam pham. Tuy nhien, o hai nhan vat nay cung co nhung điem tuong đong: hai nguoi đeu nuoi chi lon, quyet thuc hien đen cung su nghiep cua minh, khong ai co the lay chuyen va chi phoi. Ho đeu co nhung thien bam hon nguoi, muu cao ke sau, đay thao luoc, luon tao nhung buoc đi tao bao, mang tinh đot pha.
Nguoi ta con truyen khau cau chuyen đoi đap, khi nu tuong Bui Thi Xuan bi bat, Nguyen Anh ben sai nguoi ap giai ba đen truoc mat roi hoi voi giong đac chi: "Ta va Nguyen Hue ai hon?". Bui Thi Xuan tra loi:

Ve tu tuong kinh te, Quang Trung coi mo hon so voi Nguyen Anh. Vua Quang Trung khuyen khich nhan dan giao thuong buon ban voi nuoc ngoai, trong khi Nguyen Anh lai tim cach han che va ngan cam. Cac thuong nhan nuoc ngoai đen buon ban tai Viet Nam đa co su so sanh ve chinh sach thuong mai cua Quang Trung voi Nguyen Anh. Đai su nuoc Anh John Crawfurd, nguoi đen Viet Nam nam 1822, duoi trieu Minh Mang, đa dan lai loi cac Hoa kieu tung song o Hue duoi thoi Tay Son cho rang: thoi Tay Son, viec cai tri on hoa va cong bang hon so voi Nguyen Anh:

Toi [Crawfurd], that su, đuoc chung thuc boi nhung thuong nhan nguoi Hoa ma toi tro truyen o Hue, ho đa song o nuoc nay duoi ca hai trieu [Tay Son va nha Nguyen], rang vua Tay Son quan ly đat nuoc cong bang va đieu đo hon vi vua hien tai [Minh Menh] hoac cha ong ta [Gia Long]. That vay, chac chan la nguoi dan CoChin China nhan đuoc rat it loi loc khi khoi phuc lai mot gia toc [chua Nguyen] ma ai cung biet la đa cai tri toi đe dan đen noi loan; va ho [nha Nguyen] cung bi xem la nguoi đa khoi phuc va duy tri chu quyen bang nhung cach thuc xa la voi cac chinh quyen thuan A Đong [cau vien ngoai bang Phap, Xiem,...].
Ve tham vong trong viec tri quoc va ngoai giao voi Trung Hoa, Quang Trung to ra vuot xa so voi Nguyen Anh. Quang Trung tung viet bieu cau hon cong chua nha Thanh va đe nghi nha Thanh cat đat Luong Quang (nay la Quang Đong, Quang Tay) cho Đai Viet, ong cung chuan bi san binh luc đe đanh lay Luong Quang neu vua nha Thanh tu choi yeu cau. Trong khi đo, Nguyen Anh (va tat ca nhung vi vua nha Nguyen sau nay) chua tung co ai dam viet bieu cho nha Thanh đoi hoi nhung yeu cau lon nhu vay.


= Viec đinh đo o Hue =


= Chinh sach cai tri =
Su gia Ta Chi Đai Truong nhan xet nhung viec lam cua Nguyen Anh o mien Nam nhu sau: "...chinh sach đon đien nham vao viec khai pha đat đai lam ruong bang cach khien moi nguoi khong dung đuoc, phai tham gia voi su đon đoc, kiem soat, tro giup cua chinh phu. Đo la mot chinh sach nong nghiep cuong ep, co tu xua nhung bay gio lai đuoc ap dung tren mot quy mo rong lon, khien vung Gia Đinh tro nen phon thinh, san xuat doi dao quyen ru đuoc đam dan ngheo đoi Binh Thuan, Phu Yen... bo xu chay vao lam tang dan so, uy tin noi bo cho Nguyen Anh, đe du gao giup Xiem đoi, giup Thanh đanh Tay Son va cuoi cung đe đu binh luong cho quan linh dung khi tran ra phia Bac đanh đam nguoi kiet hiet đa lam ong khon đon khi xua".
Su gia Tran Trong Kim co noi "cach Nguyen Vuong khai khan đat Gia Đinh that la khon kheo, khien cho đat Nam Viet truoc la mot cho đat bo hoang, khong co nguoi o, ma sau thanh ra mot noi rat đong nguoi va rat tru phu trong nuoc Nam ta. Ay cung la mot cai cong lon cua ong Nguyen Phuc Anh vay".

Ve luat phap, Gia Long cho soan bo luat moi co ten goi la Hoang Viet luat le (con đuoc goi la "luat Gia Long"). Trong 398 đieu thi chi co 2 đieu la rut tu Quoc trieu Hinh luat thoi Hau Le, vai chuc đieu luat khac biet chut it ve tu ngu so voi luat cua nha Thanh ben Trung Quoc, cac đieu luat con lai đeu sao chep lai nguyen xi ten goi lan noi dung ke ca cac tieu chu cua cac đieu luat trong "Đai Thanh luat le". Nha su hoc Nguyen Khac Thuan nhan xet bo luat nay ve tong the la kha khac nghiet, khong đuoc tien bo nhu bo luat Hong Đuc cua nha Le.
Ve chinh sach thue khoa va lao dich, Gia Long ap muc thue va lao dich rat nang len dan chung đe chi tieu cho xay dung va quan đoi. Viec xay thanh Phu Xuan va đao kenh Vinh Te phai huy đong hang van dan phu đi lao dich. Mot nguoi Phap la Borel viet nam 1818 mo ta viec xay thanh Phu Xuan (Hue): "Nha vua su dung tat ca nhan luc vao viec xay toa thanh va cac cong trinh cong cong khac. Khi toi đen Hue, đa co đen 8 van nguoi đuoc đieu đong tu cac noi trong ca nuoc đang khan truong xay dung mot toa thanh rong lon bang gach... Rieng viec xay bo thanh đa ton kem nhung khoan tien khong lo va lam thiet hang ngan nhan mang vi phai kho dich lien tuc... Nha vua [Gia Long] đa vung ra nhung mon tien lon va hy sinh tinh mang cua hang ngan dan chung vi ho phai lam viec khong nghi tay tren cac tuong luy cua kinh thanh". Mot giao si nguoi Phap ten Guerard nhan xet rang: 

"Vua Gia Long bop nan dan chung bang đu moi cach, su bat cong va long hanh lam cho nguoi ta ren xiet hon ca o thoi Tay Son; thue ma va lao dich thi tang len gap ba".
Chi may nam sau khi Gia Long len ngoi, nha truyen giao Bissachere viet: 

"The tu [Anh] bi dan chung cam ghet, đac biet ke tu khi ong ta len ngoi va xung Hoang Đe, vi ong ta đa bat dan lao dich cuc kho đe xay hao luy va cac thanh pho... Dan Bac ky tung khan cau vi quoc vuong hien thoi (Nguyen Anh) giup ho triet pha nha Tay Son, nhung sau khi ong ta cai tri ho chua đay sau nam, ho đa nguyen rua ong ta moi ngay vi ong ta bat ho lao đong nang nhoc con gap đoi thoi Tay Son..."


= Van đe đoi ngoai =
Su gia Nguyen Van Kiem đanh gia moi quan he giua ong va Ba Đa Loc nhu sau "Nhieu nguoi, ke ca cac su gia nhan manh qua muc vai tro cua Ba Đa Loc trong viec giup Nguyen Anh... va cho rang chinh nho đo ma Nguyen Anh đanh bai đuoc quan Tay Son. Chung toi cho rang nhan đinh đo co phan qua đon gian va qua đe cao Ba Đa Loc. Đanh rang su giup đo cua Ba Đa Loc va mot so luc luong linh đanh thue nguoi Phap trong thuc te co the giup cho luc luong cua Nguyen Anh manh hon, song khong the coi đo la mot yeu to quyet đinh. Phai tim nguyen nhan thang loi cua Nguyen Anh trong boi canh lich su cu the cua Viet Nam luc ay nhu la su chia re trong noi bo nha Tay Son, y chi va nang luc cua Nguyen Anh, cai chet bat ngo cua vua Quang Trung. Dau sao, moi quan he giua ong va Ba Đa Loc van la mot vet đen trong lich su xac lap quyen luc cua trieu Nguyen va nhan vat Nguyen Anh - Gia Long".
Ve van đe Cong giao đi cung voi moi quan he cua Gia Long va nguoi Phap, su gia Nguyen Van Kiem đanh gia: "Tom lai, truoc va sau khi nam chinh quyen, Nguyen Anh tuy van mang on Pigneau de Behaine (Ba Đa Loc), cung co che cho phan nao cac giao si va giao dan, song trong tham tam va ca trong thuc te khong ua Cong giao boi vi đao nay qua kieu hanh, cong kich thang vao đao tho cung to tien, mot tin nguong truyen thong lau đoi tao nen mot net đep van hoa va rat hieu qua trong viec cung co trat tu xa hoi cua che đo hien hanh. Nguyen Anh cung to ra đu canh giac nhan ra moi quan he khang khit giua truyen giao va banh truong thuc dan va đa buoc đau phong ngua. Tuy nhien, Gia Long khong ban hanh sac lenh cam đao nao, va trong gan hai thap ky Gia Long o ngoi, viec truyen ba đao Cong giao la thuan loi va tien trien manh. Đieu đo cang lam tang them su nghiem trong cua nhung bat loi do su xam nhap cua ton giao nay, khien nguoi ke vi Gia Long la Minh Mang phai thi hanh nhung bien phap chat che va he thong hon".
Tien si lich su Nguyen Quang Trung Tien co y kien nhu sau: "Tu Nguyen Anh đen Gia Long - hai ten goi cua mot con nguoi - nhan quan chinh tri cua ong đoi voi nguoi Phap co su thay đoi ro ret. Trong hoan canh moi cua lich su, o con nguoi Gia Long chi co thai đo hoa diu voi nguoi Phap do phai bieu hien su ham on mot cach mien cuong, chu hoan toan khong co su thoa hiep va ban re quyen loi quoc gia cho ngoai bang. Gia Long con la nguoi het suc canh giac truoc muu đo tham nhap Viet Nam cua tu ban Phap va Tay Au, la nguoi quyet tam bao ve ven toan loi ich quoc gia - dan toc truoc suc ep cua chu nghia tu ban Phap ma cac chinh sach cua Minh Mang la bang chung bien minh het suc thuyet phuc".


= Van đe cau vien quan đoi nuoc ngoai =
Giao su Tran Van Giau nhan xet viec Nguyen Anh cau vien Phap, cho cac si quan Phap lam quan trong trieu đinh đa đe lai tai hoa cho đat nuoc:

Trong bai "Nen hoc su ta", nha cach mang Nguyen Ai Quoc cuc luc chi trich viec Gia Long ky Hiep uoc Versailles, đong y cat lanh tho Viet Nam đe đoi lay su tro giup cua quan Phap. Nguyen Ai Quoc xem đo la hanh vi ban nuoc:

"Truoc khi vua Gia Long ban nuoc cho Tay, nuoc ta van la nuoc đoc lap. Vi muon gianh lam vua ma Gia Long đem nuoc ta ban cho Tay. The la giang san gam voc tan tac tieu đieu, con Lac chau Hong hoa lam trau ngua".
Hai su gia Nguyen Luong Bich va Pham Ngoc Phung cho rang: Trong nhung lan thua tran, ong đeu cau xin nguoi ngoai vao giup suc nhung cung la gian tiep, "ruoc voi ve giay ma to", "đua ho vao nha" hay "cong ran can ga nha", gay ra hau qua va tien le xau cho van menh dan toc qua viec cau cuu Xiem, cau cuu Phap. Giao su Đinh Gia Khanh cho rang hiep uoc Versailles nam 1787 cua Nguyen Anh do Ba Đa Loc thay mat ky voi Phap la mot hiep uoc "ban nuoc, phan boi dan toc". Rieng tac gia Ly Khoi Viet cua to chuc Vien Phat hoc Quoc te o Hoa Ky con chi trich nang ne hon moi quan he tren qua viec goi Nguyen Anh la "mot ten đai phan quoc, đai Viet gian".
Trong tap Ky yeu Hoi nghi Khoa hoc Lich su nhan ky niem 200 nam ngay chien thang Rach Gam – Xoai Mut tai Tien Giang vao thang 12/1984, bai tham luan cua nha su hoc Phan Huy Le đanh gia, nhan xet nhu sau:

Trieu Mac thoa thuan voi nha Minh va cat đat cho giac. Chua Trinh bat luc đe cho nha Minh roi nha Thanh lan cuop nhieu dai đat bien cuong. Nguyen Anh cau cuu vua Xiem va cau ket voi chu nghia tu ban phuong Tay. Le Chieu Thong ruoc quan Thanh vao giay xeo đat nuoc.
Đay khong con la hanh vi ban nuoc cua tung phan tu phong kien ma la su phan boi dan toc cua cac the luc phong kien nam quyen thong tri. Giai cap phong kien đang trai qua mot qua trinh phan hoa sau sac, trong đo tung bo phan phong kien cam quyen, co tinh chat đai dien, đa phan boi loi ich dan toc va san sang cau ket voi giac. Ke thu cua đoc lap dan toc tim thay mot cho dua, mot luc luong noi ung ngay ben trong co cau xa hoi
Tai hoi thao ve Chua Nguyen va vuong trieu Nguyen trong lich su Viet Nam tai Thanh Hoa, thang 10 nam 2008, su gia Phan Huy Le phat bieu nhu sau: "Truoc đay co quan điem cuc đoan goi đay la hanh đong "cong ran can ga nha", la ban nuoc. Đung la khong the bien ho cho hanh đong "khong sang" nay, cung co the coi la mot ti vet trong su nghiep cua Nguyen Anh, nhung phai nhin nhan cong bang. Trong nhung cuoc đau tranh ben trong quyet liet, viec nho đen ngoai vien la chuyen thuong xay ra trong lich su. Nhung đieu quan trong nhat la nguoi cau ngoai vien phai giu đuoc đoc lap chu quyen cua dan toc, đua lai loi ich cho đat nuoc, con neu cau ngoai vien ma bat luc đe mat nuoc thi co toi lon... Co thuc te la the luc Nguyen Anh yeu, khong kiem che noi quan Xiem, chinh ong đa co luc than tho: "Ta đua quan Xiem vao the nay, gio no cuop boc giet hai nhan dan, nhan dan oan than nhu vay, ta đuoc nuoc con co nghia gi?" Cung co thuc te nua la quan Xiem đa bi quan Tay Son đanh tan trong tran Rach Gam - Xoai Mut. Nhung nguoi ta co the suy luan rang, neu quan Xiem khong bi Tay Son đanh bai, thi chac gi Nguyen Anh đa kiem che đuoc quan Xiem, nhat la đat trong tham vong cua vuong trieu Xiem luc bay gio đang muon khong che ca Chan Lap va Gia Đinh. Hanh đong cua Nguyen Anh can phan tich va đanh gia mot cach cong minh".

Co nhung y kien bao chua viec Nguyen Anh cau vien quan Xiem, hua cat đat cho Phap la do qua khao khat bao thu va muon gianh lai ngoi chua. Đong thoi ho cho rang dong ho chua Nguyen tung cai quan Đang Trong suot 200 nam, thoi phong kien co tu tuong "Thien ha la cua vua" nen viec Nguyen Anh ruoc quan Xiem vao nuoc minh la khong co gi nghiem trong. Tuy nhien neu xet ky thi nhung y kien bao chua nay la khong hop ly:

Trong lich su Viet Nam đa nhieu lan xay ra viec mat ngoi, nhung ngoai Gia Long thi chi co Le Chieu Thong tung dan đuong cho ngoai quoc xam chiem nuoc minh. Nha Đinh, Nha Tien Le, nha Ly, nha Tran, nha Mac cung tung bi cuop ngoi nhung chua tung co vi vua nao lam chuyen tuong tu. Tuong nha Mac la Mac Ngoc Lien tung dan vua Mac Kinh Cung nhu sau: "Nay khi van nha Mac đa het, ho Le lai trung hung, đo la so troi. Dan ta la nguoi vo toi ma khien đe phai mac nan binh đao, ai no long nao!... Neu thay quan ho đen đay thi chung ta nen tranh đi, cho co đanh nhau voi ho, cot phong thu can than la chinh; lai cho nen moi nguoi Minh vao trong nuoc ta ma đe dan ta phai lam than đau kho, đo cung la toi lon khong gi nang bang.", qua nhien sau nay cac vua nha Mac du bi tan diet cung khong he cau vien quan Minh giup gianh lai ngoi. Đieu đo cho thay cac vi vua Viet Nam luon y thuc đuoc ve tinh than dan toc, rang viec ruoc ngoai xam vao đat nuoc la mot toi rat nang voi dan toc, ngay ca 1 vi vua mang moi thu bi cuop ngoi cung khong đuoc phep lam.
Xet ve vai ve thi chua Nguyen khong phai la vua ma chi la quan chuc cua nha Hau Le, giup vua Le cai quan xu Đang Trong. Do đo, neu Nguyen Anh muon ruoc quan Xiem vao nuoc hoac hua cat đat cho Phap thi phai co chieu chi đong y cua vua Le. Thuc te Nguyen Anh tu y moi quan Xiem, cung tu y hua cat đat cho Phap ma khong he co su đong y cua vua Le. Nhu vay, ke ca khi xet theo he tu tuong phong kien đuong thoi thi viec lam cua Nguyen Anh cung khong the bao chua đuoc, ma con co the coi đo la hanh vi "tu y đang lanh tho cua nha vua cho giac", theo luat phong kien thi se bi khep vao toi Thap Ac bat xa - muc "Muu loan (phan nuoc theo giac)".
Ve phia Phap, su gia đuong thoi Gosselin cho rang:

Nhung vi hoang đe nuoc Nam, boi su boi bac đoi voi nhung nguoi Phap lay lung đa lam quan cho Gia Long, ma nho ho, ong ta [Gia Long] moi co đuoc ngai vang; boi su tan ac đoi voi nhung giao si đong bao cua chung ta; boi su cung đau đien dai be quan toa cang; boi su khinh bi nen van minh phuong Tay, vi kieu cang ngu muoi, ho cho la man ro; boi su kien tri tu choi tiep xuc voi nuoc ngoai, tru nuoc Tau; nhung hoang đe nay, toi noi rang, phai chiu trach nhiem su suy đoi va sup đo cua nuoc ho, phai ganh vac mot minh, su nhuc nha truoc lich su.
Trong bai tho Lich su nuoc ta, Chu tich Ho Chi Minh đa phe phan hanh đong cau vien quan đoi ngoai quoc cua Nguyen Anh:


Chu giai Chu thich va tham khao = Ghi chu =


= Thu muc =


Đoc them Quoc su quan Trieu Nguyen (2007). Đai Nam thuc luc chinh bien. Quyen 1. Viet Nam: Nha Xuat ban Giao duc.
Nhieu tac gia (2007). Sai Gon Xua va Nay. Viet Nam: Nha Xuat ban Tre.
Nguyen Đac Xuan (2004). Kien Thuc ve Trieu Nguyen Hue Xua. Viet Nam: Nha Xuat ban Thuan Hoa.
Ton That Binh (2001). 12 danh tuong trieu Nguyen. Viet Nam: Nha Xuat ban Thuan Hoa.
Nguyen Khac Thuan (2004). The Thu cac Trieu Vua Viet Nam . Viet Nam: Nha Xuat ban Giao duc.
Nguyen Phan Quang (2006). Mot so cong trinh su hoc Viet Nam. Viet Nam: Nha Xuat ban Tong hop TP Ho Chi Minh.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Gia Long tai Wikimedia Commons
Gia Long (emperor of Vietnam) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Gia Long tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Soan Quoc su Viet Nam va sua đoi sach giao khoa lich su