Xa truong thoi Hau Le trong lich su Viet Nam la chuc quan đuoc giao nhiem vu quan ly xa – đon vi hanh chinh cap tren thon va duoi huong. Chuc nay khong phai do trieu đinh nha Hau Le cat cu ma do nhan dan đia phuong tu thong nhat đe cu len, đuoc cac cap tren cua trieu đinh xet duyet.


Quy mo va so luong Tu thoi thuoc Đuong, do dan cu Viet Nam con it, tieu xa chi gom 10-30 ho, đai xa tu 40-60 ho. Sang thoi Hau Le, dan cu đong đuc len nhieu, nam 1483 Le Thanh Tong quy đinh đai xa tu 500 ho tro len, trung xa tu 300 ho tro len va tieu xa 100 ho.
Trong đai xa đuoc cu 5 xa truong, trung xa đuoc cu 4 xa truong, tieu xa cu 2 xa truong. Voi tieu xa chi co khong đay 60 ho đuoc cu 1 xa truong.
Su sach khong chep ro viec phan cong trach nhiem giua cac xa truong trong cung xa ra sao, ho chia nhau quan ly theo moi nguoi mot so ho hay theo tung linh vuc chuyen trach...


Tieu chuan Tieu chuan voi nguoi đuoc bau lam xa truong la nhung nguoi thuoc cac thanh phan:

Giam sinh, Sinh đo tuoi cao nhung su nghiep hoc tap khong phat trien
Con em nha lanh, tu 30 tuoi tro len, biet chu, co hanh kiem va khong vuong viec quan
Khong cung ho hang than toc voi quan tren phu, huyen, chau ben tren đe tranh be canh. Le Thanh Tong quy đinh: cac quan phu, huyen, chau thi chi co mot nguoi trong cac con em, anh em chu bac đuoc lam xa truong; trong 1 ho đa co mot nguoi lam xa truong thi nguoi than thich khong đuoc lam xa truong cung trong xa đo nua.
Su sach khong chep ro cach thuc bau xa truong. Viec bau xa truong xong phai bao len quan tren huyen, chau. Cac quan tren se kiem tra lai, neu o đau bau sai nguoi thi se bi bai mien. Viec bau xa truong the hien tinh dan chu đang cap thoi Hau Le.


Chuc nang, nhiem vu = Thu thue =
Xem them: Nong nghiep Đai Viet thoi Le So
Che đo ruong đat thoi Hau Le phuc tap, co nhieu loai thuoc quyen su dung khac nhau. Hang nam xa truong co nhiem vu thu đu so thoc thue o ruong cong thuoc pham vi xa quan ly nop vao kho cua trieu đinh. Neu xa truong khong thu đu theo ky han hoac bien thu se bi xu toi luu đay.
Nhung nam han han, mat mua, xa truong phai trinh bao len tren huyen, phu đe xin mien giam thue cho dan. Neu xa truong đe thieu so thu trong xa thi theo quy đinh, ca xa truong va nguoi dan thieu thue phai truy thu: cu moi suat nguoi dan thieu phai nop 7 phan, xa truong nop 3 phan. Cac xa truong co y thu cao hon quy đinh đe tu tui ma bi phat hien se bi phat va phai tra lai cho dan.


= Giu an ninh trat tu =
Xa truong co trach nhiem ve an ninh trong xa. Xung quanh lang cho trong che gai đe phong trom cuop. Cac trai đinh trong lang đuoc to chuc thanh tung đoi voi vu trang tho so đe thay nhau đi tuan phong, duoi su chi huy cua Xa su hoac xa tu.
Dan lang xa hoac xa ben canh nghe hieu lenh co trom cuop phai đen hop luc đanh cuop. Neu dan lang hoac xa ben canh tron tranh khong đen cuu thi phat theo luat le. Voi xa truong thieu trach nhiem cung bi tri toi theo luat, chi truong hop cuop qua manh thi khong truy cuu.
Nguoi co cong đanh cuop đuoc thuong theo le lang, nguoi bi thuong đuoc dan lang trich tien chay chua; nguoi bi chet đuoc chon cat chu đao.
Tai cac chua, quan va nha dan co su, đao si hay nguoi la đen tru ngu tren 5 ngay phai khai bao voi xa truong; neu khong khai bao se bi biem 1 tu; nguoi tru ngu qua 3 thang ma xa truong che giau thi bi toi biem chuc hoac toi đo. Đay to nha quyen the cay the an hiep dan lanh ma xa truong bo qua khong bao quan tren se bi biem 1 tu.
Tai đuong lang ngo xom, đau đuong xo cho co nguoi đau om khong ai tham nuoi thi xa truong phai dung leu cho ho o va cham soc; chang may nguoi om bi chet thi phai chon cat va trinh bao len tren. Neu lam trai lenh, xa truong se bi bai chuc.


= Chon linh =
Xa truong phai chon nguoi đu tieu chuan suc khoe đang linh va khong thuoc dien cac gia đinh qua ngheo kho. Neu thien vi bo nguoi hang nhat, hang nhi ma đua nguoi kem vao quan đoi thi bi xu toi: đua sai 1 nguoi vao linh bi toi đo lam khao đinh; đua sai tu 2-5 nguoi bi toi luu đay, đua sai 6-9 nguoi thi bi that co.
Voi nguoi đao ngu ve lang, xa truong co trach nhiem bat lai đua tro lai quan ngu phuc vu cho het ky han hoac bat nguoi khac the cho. Neu xa truong lam het chuc phan ma trang đinh van khong tuan thu thi bao quan tren lay phap luat tri toi. Xa truong thay co linh tron ma khong bat thi bi biem hoac đi đay.


= Chon thi sinh =
Đe đam bao đung nhan tai co thuc hoc tham gia ky thi Huong (ky đau tien trong 3 ky thi Huong, Hoi va Đinh), trieu đinh giao cho Xa truong co trach nhiem lam giay bao lanh cho so hoc tro trong xa đi thi. Su bao lanh nay gom nhung mat: đuc hanh, co hoc van. Nhung nguoi bat hieu, bat kinh, cai lon voi xom lang, loan luan, đieu toa... tuy co hoc van cung khong đuoc đi thi. Ngoai ra con co lenh cam nha phuong cheo, hat xuong, nguy quan, phan nghich thi ban than va con chau khong đuoc đi thi.
Trieu đinh quy đinh so thi sinh toi đa cho moi xa: đai xa cu 20 nguoi, trung xa cu 15 nguoi, tieu xa cu 10 nguoi. Neu thi sinh khai man hoac nho nguoi thi ho, Xa truong biet khong khai bao thi ca hai cung bi tri toi.


Thoi Le trung hung Sang thoi Le trung hung, sau nhieu nam loan lac, cac chua Trinh co quan tam cung co chut it bo may cap xa, nhung thuc chat van long leo khong quan ly đuoc sat sao nhu thoi Le So.
Sang nien hieu Canh Tri thoi Le Huyen Tong (1663-1672), chua Trinh Tac đe ra quy đinh khao xet Xa truong 3 nam 1 lan; nhung ai co thanh tich đuoc thang lam quan huyen.
Theo sach Lich trieu Hien chuong loai chi, sau khi Trinh Cuong mat (1729), chinh su thoi Trinh Giang suy đoi, phep khao xet đinh ky đoi voi Xa truong cung khong thuc hien. Bo may cap xa dan dan them long leo, chuc Xa truong cung khong đuoc coi trong nua. Sang thoi Le Thuan Tong (1732 – 1735), Trinh Giang đe cho nhan dan đia phuong hoan toan tu quyet viec lap Xa truong. Chinh quyen cang ngay cang khong quan ly noi đia ban cap xa, thon. Khong lau sau đo (1739), cac cuoc khoi nghia nong dan Đang Ngoai bung no va lan rong


Xem them Ly truong - chuc danh tuong tu thoi Nguyen
Nha Hau Le
Xa
Hanh chinh Đai Viet thoi Le so
Hanh chinh Đang Ngoai thoi Le trung hung


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich