Nui la dang đia hinh pho bien cua Trai Đat, chiem 52% dien tich chau A, 36% Bac My, 25% chau Au, 22% nam My, 17% cua Australia, khoang 33% be mat chau Au va 24% be mat Trai Đat.


Đinh nghia Chuong trinh moi truong Lien Hop Quoc đinh nghia "moi truong nui" gom:

Cao đo it nhat 2.500 m (8.200 ft);
Cao đo it nhat 1.500 m (4.900 ft), voi đo doc lon hon 2 đo;
Cao đo it nhat 1.000 m (3.300 ft), voi đo doc lon hon 5 đo;
Cao đo it nhat 300 m (980 ft), voi day đo cao 300 m (980 ft) phan bo keo dai 7 km (4,3 mi).
Theo đinh nghia tren, vung nui chiem 33% dien tich A-Au, 19% o Nam My, 24% cua Bac My, va 14% chau Phi. Chiem 24% be mat đat lien Trai Đat.


Chieu cao Chieu cao cua nui thuong đuoc tinh tu muc nuoc bien. Day Himalaya co chieu cao trung binh la 5 km tinh tu mat nuoc bien, con day Andes la 4 km. Phan lon cac day nui khac cao trung binh tu 2 đen 2,5 km. Everest, thuoc day Hymalaya voi đo cao 8848 m tinh tu mat nuoc bien, la đinh nui cao nhat the gioi.

Tuy nhien, neu tinh tu tam Trai Đat thi phan loi ra xa tam nhat la đinh Chimborazo, thuoc day Andes o Ecuador. Chieu cao 6272 m tinh tu mat nuoc bien cua no tham chi thap hon đinh cao nhat cua day Andes, nhung do ellipsoid cua Trai Đat phinh ra o xich đao va Chimborazo lai gan xich đao, nen no cao hon 2150 m so voi Everest, neu tinh tu tam Trai Đat.
Neu tinh tu vong chan nui khong ke muc nuoc bien thi Mauna Kea, thuoc Hawaii, Hoa Ky la đinh co chieu cao lon nhat. Phan troi tren mat nuoc bien chi cao 4205 m, nhung phan nam duoi mat nuoc khoang 6000 m, tong cong 10205 m.
Voi chieu cao 26 km, cao hon han so voi cac ngon nui tren Trai Đat (Andrew Fraknoi et al., 2004), nui Olympus Mons tren Sao Hoa hien nay đuoc coi la ngon nui cao nhat trong He Mat Troi.


Đac điem Cac ngon nui đuoc tao thanh tu qua trinh kien tao đia chat cach đay hang trieu nam ve truoc. Phan lon cac nui co suon doc hai ben, đinh thuong nhon. Đinh nui con đuoc goi la reo cao.


Đia chat Co ba loai nui chinh gom nui lua, nui uon nep va nui khoi tang. Nui thuong đuoc hinh thanh do su di chuyen cua cac mang thach quyen, hoac la chuyen đong tao nui hoac chuyen đong troi do nen ep. Cac luc nen ep, nang đang tinh, va cac luc cua vat lieu xam nhap lam cho be mat đa nang len, tao nen mot đia hinh cao hon xung quanh. Đo cao cua chung co the la đoi, neu cao hon va doc hon thi goi la nui. Hai loai nui đuoc tao thanh theo cach nay tuy thuoc vao su tuong tac voi cac luc kien tao gom nui uon nep va nui khoi tang. Cac dang tao nui khac bao gom nui lua va song nui giua đai duong.


= Nui uon nep =
Cac luc nen ep khi va cham luc đia co the gay ra cac khu vuc bi nen ep lam cho chung day hon va tao ra nep uon, theo đo cac vat lieu chuyen đong theo huong len hoac xuong.


= Nui khoi tang =

Nui khoi tang đuoc tao ra khi cac khu vuc rong lon bi tach ra theo cac đut gay co su chuyen đong theo phuong thang đung. Cac loai nay kha pho bien. Cac khoi đuoc nang len tao thanh cac nui khoi tang hay cac đia luy. Cac khoi sut lun tao thanh cac đia hao: đay la mot truong hop trong pham vi nho so voi he thong thung lung tach gian. Co the gap cac dang đia hinh nay o Đong Phi, vung nui Vosges cua Phap, vung Basin va Range phia Tay Bac My va thung lung song Rhine.


= Nui lua =

Cac nui lua đuoc hinh thanh khi mot mang nay bi hut chim ben duoi mang khac hoac hinh thanh o cac song nui giua đai duong hoac điem nong. O đo sau khoang 100 km, cac đa bi nung chay va tao thanh macma sau đo dong macma nay tran len tren be mat. Khi macma len đen be mat, no thuong tao thanh cac nui lua nhu nui lua hinh khieng, hay nui lua tang. Vi du nhu Nui Phu Si o Nhat Ban va nui Pinatubo o Philippines. Macma khong len đen be mat đe tao thanh mui ma chung co the hoa đa ben duoi be mat van co the tao thanh cac nui dang vom nhu Nui Navajo o Hoa Ky.


 Song nui giua đai duong  Song nui giua đai duong la mot day nui nam duoi nuoc hinh thanh boi hoat đong kien tao mang. Đay la kieu song nui đai duong mang đac điem cua mot trung tam tach gian đai duong, hay con goi la tach gian đay đai duong. Đay bien đuoc nang len la ket qua cua cac dong đoi luu dang len tu manti o dang macma o vung yeu (mong) dang tuyen trong vo đai duong va chay tran tren đay đai duong o dang dung nham, tao ra vo moi boi su đong đac.


= Xoi mon =

Trong va sau khi nang len, cac nui phai chiu su tac đong cua cac tac nhan gay xoi mon nhu nuoc, gio, bang va trong luc. Xoi mon lam cho be mat cua nui tro nen tre hon so voi cac đa cau thanh no. Cac hoat đong cua song bang tao ra cac đac điem cua đia hinh nhu cac đinh kim tu thap, phan thuy sac nhon, đia hinh trung dang cai bat co the bao gom cac ho. Cac nui o cao nguyen nhu Catskills, đuoc tao thanh tu viec xoi mon cua cac cao nguyen đuoc nang len.


Nhung ngon nui noi tieng = Viet Nam =

Hoang Lien Son - day nui cao nhat Viet Nam voi đinh Fansipan
Day Truong Son day nui dai nhat Viet Nam, keo dai tu bac Trung Bo toi Tay Nguyen ra tan bien.
Nui Tam Đao, Vinh Phuc
Nui Ba Vi - đinh nui cao nhat Ha Noi
Nui Ba Đen, Tay Ninh - ngon nui cao nhat Nam Bo
Vung Bay Nui, An Giang.
Nui Ngoc Linh - ngon nui cao nhat mien Trung, co loai nhan sam cua Viet Nam noi tieng


= The gioi =

Day nui Hymalaya - day nui cao nhat the gioi voi đinh Everest - đinh nui cao nhat the gioi.
Day Andes - day nui dai nhat chau My, gan lien voi nen van minh Andes.
Ngon nui Acaguona - đinh nui cao nhat Nam My
Day Alps - day nui chinh cua chau Au.
Nui Phu Si, ngon nui noi tieng cua Nhat Ban.
Nui Thai Son, Trung Quoc
Đinh Nui Kilimanjaro - đinh nui cao nhat Chau Phi


Xem them Đao
Đeo
Hang
song
bien
Danh sach cac nui cao nhat the gioi


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Hinh anh nui Tatra, phan tren lanh tho Ba Lan. Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine
Canadian Mountain Encyclopedia - Hoa Ky va Mehico.