Quan che nha Ly la đinh che cap bac pham ham quan lai phong kien duoi thoi nha Ly trong lich su Viet Nam.


Khai quat Nhung ghi chep trong su sach khong hoan thien va đay đu ve quan che thoi Ly, khong cu the tung cap bac, pham ham theo trat tu tu tren xuong. Ve co ban, quan che nha Ly đuoc phong theo kieu Quan che nha Tong cua Trung Hoa. Cac su gia can cu theo cac tai lieu khac nhau đe mo phong che đo quan lai tu trung uong toi đia phuong.
He thong quan lai thoi Ly gom co: quy toc, cong than, tang quan va nho si. Quan che thoi ky nay đa đuoc chia thanh 9 pham (tu nhat pham toi cuu pham, nhung su khong chep ro tung pham co nhung chuc gi), phia tren la cac vuong hau quy toc, ben duoi chia lam 2 ban van vo, cac quan trong (trung uong) va quan ngoai (đia phuong). Cac su gia theo nhan đinh cua Phan Huy Chu trong sach Lich trieu hien chuong loai chi thong nhat rang nhieu chuc quan trong bo may chinh quyen phong kien Viet Nam đuoc đat ra tu thoi nha Ly.


Che đo = Tuoc vi =
Nha Ly co tham khao rat lon che đo cac trieu đai Trung Hoa. Trong hoang toc cung vi the quy đinh chat che tuoc vi, va mot so tuoc vi phong tang cho cong than.

Hoang thai tu - danh cho Tru quan, nguoi ke vi Hoang đe.
Vuong: danh cho hoang tu, cac anh em va con trai khac cua Hoang đe.
Cong chua: danh cho hoang nu, chi em hoac con gai cua Hoang đe.
Quoc cong (國公)/ Khai quoc cong (開國公): danh tang cong than.
Liet hau (列侯): danh cho ton that va cong than.
Quan noi hau (關內侯): co pham trat bong loc, nhung khong the thua ke the tap.
Sau thoi Ly Thai Tong, bat đau xuat hien mot so tuoc vi rieng biet:

Minh Tu (明字): mot dang tuoc Ba thoi Trung Quoc co đai; can thi Hoang đe thi them chu Noi (內).
Đai lieu ban (大僚班): danh tang cong than; can thi Hoang đe thi them chu Noi (內).
Than vuong ban (亲王班): danh tang cong than.
Chu ve (諸衛): danh tang cong than; can thi Hoang đe thi them chu Noi (內).
Thuong che (上製): danh tang cong than; can thi Hoang đe thi them chu Noi (內).
Thap nua la Sung ban (崇班), Cung phung (供奉), Hau cam (侍禁), Noi đien truc (內殿直) va Đien truc (殿直).
Ngoai ra, cung nhu Tong, nha Ly thiet lap he thong tan quan huan quan, dung đe tan thuong gia tang, truoc mat nhan thay co:

Khai phu nghi đong tam ti (开府仪同三司); danh cho quan van.
Đac tien (特進); danh cho quan van.
Quang loc đai phu (光禄大夫); danh cho quan van.
Trieu phung lang (朝奉郎); danh cho quan van.
Thua truc lang (承直郎); danh cho quan van.
Phung nghi lang (奉議郎); danh cho quan van.
Thua tin lang (承信郎); danh cho quan vo.


= Bo may =
Nha Ly phong theo che đo nha Tong; đung tren tram quan, thay mat vua giai quyet moi viec trong trieu la Te tuong, thoi Ly chan chinh Te tuong la Thai uy.
Vi quan đau trieu đau tien cua nha Ly la Tran Cao, đuoc phong chuc danh Tuong cong duoi thoi Ly Thai To. Tuy nhien, sang thoi Ly Thai Tong đat ra chuc Phu quoc Thai uy nam chinh su, vai tro cua vi quan đau trieu moi thuc su lon. Sang thoi Ly Nhan Tong, vi quan đau trieu đuoc gia tang them may chu Binh chuong quan quoc trong su (平章軍國重事), lai them cac danh hieu khac nhu Đong trung thu mon ha (同中書門下) hoac Thuong tru quoc (上柱國). Cac vi quan Te tuong thuong đuoc gia phong them cac chuc vu Tam thai (Thai su, Thai pho, Thai bao) hoac Tam thieu (Tu khong, Thieu pho, Thieu bao). Cac vi quan Te tuong co danh vong duoi trieu Ly la Ly Thuong Kiet lam Thai pho phu quoc thuong tuong quan; Ly Đao Thanh lam Thai pho binh chuong quan quoc trong su; To Hien Thanh lam Nhap noi kiem hieu thai pho binh chuong quan quoc trong su.
Cung theo che đo nha Tong, trieu Ly thiet đat giup đo Te tuong la cac chuc Tham tri chinh su, Khu mat su cac chuc, con co Van Minh đien Đai hoc si (文明殿大學士) co vai tro co van truc tiep cho Hoang đe. Lai co Gian nghi đai phu khuyen ran Hoang đe, Trung thua (中丞) thuc thi giam sat, Thai su (太史) đe lam viec thien van.
Ngoai ra, nha Ly cung dua vao nha Tong thiet đat cac co quan:

Trung thu tinh (中書省): đau moi co quan, co truong quan la Trung thu thi lang, lai co Lenh thu gia (令書傢) chuyen lam viec. Hanh chinh co quan Thuong thu tinh thiet Ta Huu tu, co Lang trung xu ly cong viec, lai co Vien ngoai lang lam viec quan lai.
Luc bo: co Thuong thu lam truong, giup đo thi co Thi lang, duoi co Lang trung lam viec.
Đo ho phu: lam viec thi hinh hinh phap; truong quan la Si su (士师); lai co cac an quan coi nguc phu trach tham van toi nhan.
Cam quan truong quan la Đien tien chi huy su, duoi co cac Hoa đau. Xuat chinh la cac Đo thong, Tuong quan.


= Quan che =
Cu theo Viet su luoc, ta co đai khai quan che:

Ban van: Tam thai (Thai su, Thai pho, Thai bao); Tuong cong (相公); Trung thu thi lang (中書侍郎); Tham tri chinh su (参知政事); Gian nghi đai phu (諫議大夫); Thuong thu Luc bo; Ta Huu Tu lang trung (司郎中); Lang trung Luc bo; Vien ngoai lang; Thu gia (书家).
Ban vo: Khu mat su (樞密使); Thai uy (Kiem hieu Thai uy, Phu quoc Thai uy); Đo thong Đai nguyen soai (都統大元帥); Đo thong nguyen soai (都統元帥); Nguyen soai; Đien tien chi huy su (殿前指揮使); Ta kim ngo (左金吾); Huu vu ve (右武衛); Ta vu ve (左武衛); Ta uy ve (左威衛); Huu uy ve (右威衛); Ta kieu ve tuong quan (左驍衛將軍); Đinh thang tuong (定勝將); Lang tuong (郎將); Cu Thanh đo Hoa đau (具聖都火頭); Ngoc Giai đo Hoa đau (玉堦都火頭); Quan chuc đo Hoa đau; Thi ve đo Hoa đau.
Mat khac con co gan hau quan: Thuong pham Phung ngu (上品奉禦); Chi hau Phung ngu (祗侯奉禦); Noi thi Phan thu (內侍判首); Noi nhan Hoa đau (內人火頭); Noi thuong thi (內常侍).
Đia phuong truong quan co: Chau muc (州牧); Tri chau quan su (知州軍事);
Chu thich: đon vi Đo (都) cua Cam quan la đon vi thuoc Đien tien chi huy su, truong quan goi Hoa đau (火頭). Đay la dua vao cam quan thoi Bac Tong, cung thiet moi Đo, nhung truong quan o Bac Tong la Đo đau (都头). Viet su luoc ghi cac ten đo co: Phung Ve đo, Ta huu quan chuc đo, Thi ve đo, Ta huu Hung Thinh Quang Vu đo, Cu Thanh đo, Ngoc Giai đo, Cung Thanh đo.
Can cu Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc, quan che nha Ly co vai cai bat đong voi Viet su luoc, cu the:

Trieu đinh trong chuc: Tam thai (Thai su, Thai pho, Thai bao), Tam thieu (Thieu su, Thieu pho, Thieu bao); Thai uy; Thieu uy; Noi ngoai hanh đien đo tri su (内外行殿都知事); Kiem hieu Binh chuong su (检校平章事).
Van ban noi chuc: Luc bo Thuong thu; Ta Huu Tham tri chinh su; Ta Huu Gian nghi đai phu; Trung thu thi lang; Luc bo Thi lang; Ta Huu Tu lang trung; Thuong thu tinh Vien ngoai lang; Đong-Tay Cac Mon su (阁门使); ta Huu Phuc tam (腹心); Noi thuong thi; Phu si su (府士师); Đien hoc si (殿学士); Han lam hoc si (翰林学士); Ve đai phu (卫大夫); Chu hoa thu gia (诸火书家); Thua truc lang (承直郎); Thua tin lang (承信郎).
Van ban ngoai chuc: Tri phu; Phan phu; Tri chau.
Vo ban noi chuc: Đo thong; Nguyen soai; Tong quan; Khu mat su; Khu mat Ta huu su (枢密左右使); Ta huu Kim ngo Thuong tuong (金吾上将); Đai tuong; Đo tuong; Chu ve Tuong quan; Chi huy su; Vu ve Hoa đau; Vo tiep; Vo lam chu Binh tao.
Vo ban ngoai chuc: Chu lo tran trai, quan binh tran thu.


= Trang phuc =
Tu thang 8 nam 1059, Ly Thanh Tong bat đau ap dung kieu mau trieu phuc cho cac quan.
Hoang đe cap cho tram quan mu canh chuon (đuong thoi goi la mu phoc đau) va hia, quy đinh trieu phuc vao chau la đoi mu canh chuon va đi hia. Cac bo chinh su đeu xac nhan viec đoi mu canh chuon va đi hia cua cac quan khi vao chau vua bat đau tu đo.
Trieu đai nha Tran ve sau tiep tuc dung ap dung nhung đo dung đo lam trieu phuc.


Che đo tuyen dung va bo nhiem Đe co đoi ngu quan lai phuc vu trong bo may chinh quyen, nha Ly đa ap dung nhieu phuong thuc. Trong thoi gian đau, trieu đinh chi ap dung che đo tuyen cu, nhiem tu va nop tien:

Tuyen cu la phuong thuc bo dung quan lai kha pho bien trong cac đoi vua đau tien. Nhung nguoi đuoc tuyen cu đeu thuoc tang lop tren, trong hoang toc hoac than thich cua nguoi co cong. Con chau cua tho thuyen, con hat, no ty đeu khong nam trong nhung đoi tuong đuoc cu tuyen
Nhiem tu la bo nhiem con chau cua nhung nguoi co cong theo hinh thuc tap am, tuy nhien it đuoc ap dung nhu thoi Đinh va Tien Le; cang ve sau hinh thuc nay cang it ap dung
Nop tien đe lam quan la hinh thuc co tu thoi nha Ly, tuy chua that thinh hanh va chua co đien che ro rang
Tu thoi Ly Nhan Tong bat đau ap dung che đo khoa cu, cho thi tuyen chon lay nguoi tai lam quan.
Tu thoi Ly Anh Tong, vua ap dung che đo sat hach lai (khao khoa) đoi voi nhung nguoi đuong chuc, thanh le 9 nam 1 lan.
Nam 1179 thoi Ly Cao Tong, trieu đinh thuc hien khao xet cong trang cac quan, nguoi giu chuc sieng nang tai can nhung khong thong chu nghia lam mot loai, nguoi co chu nghia tai can lam mot loai, nguoi tuoi cao hanh thuan, biet ro viec xua nay lam mot loai, cu theo thu tu ma trao cho chuc vu tri dan coi quan, khien cho quan chuc khong lam quyen tham nhung.
Nhin chung, đoi ngu quan lai trieu Ly đuoc tuyen chon tuong đoi ky cang, nen co ban xung voi thuc tai va chuc vu.


Che đo luong bong Su sach chep khong nhieu va khong đay đu ve che đo luong bong cua quan lai nha Ly. Nam 1067, vua Ly Thanh Tong đat ra che đo cap luong bong. Ong cho Đo ho phu si su va nguoi lam an nguc lai hang nam nhu sau:

Đo ho phu si su huong la 50 quan tien, 100 bo lua va cac thu ca muoi v..v..
Nguc lai moi nguoi 20 quan tien, 100 bo lua
Viec ban bong loc nham đe nuoi đuc liem khiet cua ho. Theo tinh toan va so sanh cua Le Van Sieu, muc bong loc nay la cao. Le Van Sieu dan can cu tu sach Linh Ngoai đai đap cho thay, nhung vien quan lanh trong trach đi su nha Tong nam 1156 moi ngay đuoc huong 10 đong đe tieu o nuoc ngoai (ngoai ra đuoc gao); trong khi quan đo ho phu si su đuoc huong 50 quan 1 nam tuc la 1 ngay đuoc tren 80 đong, con quan nguc lai tinh ra moi ngay cung đuoc tren 30 đong.
Theo ghi chep cua su sach, cac quan lam viec trong kinh thanh khong co luong bong, chi thinh thoang đuoc vua ban thuong. Nhung nhu vay khong co nghia la ho phai song ngheo tung. Moi nguoi trong so cac quan co chuc vu đeu co vai chuc nguoi hau, neu dung khong het thi van linh luong theo danh nghia đe nuoi nhung nguoi hau đo; ngoai ra, ho con đuoc huong tho san o cac đia phuong trong nuoc tien cong ve va cac tang pham cua vua. Tuy khong huong che đo luong bong thuong xuyen, nhung ho đuoc huong chuc tuoc va bong loc (ruong đat va quyen thu thue ruong) va nhieu hinh thuc khac nen cac quan lai thoi Ly co cong hien tot, gop phan tao nen su hung thinh va duy tri trieu đai nha Ly trong hon 200 nam.


Xem them Nha Ly
Hanh chinh Viet Nam thoi Ly
Quan su nha Ly
Quan che nha Nguyen
Quan che nha Tong


Tham khao Nguyen Gia Tuong dich (1993), Đai Viet su luoc, Nha xuat ban TP Ho Chi Minh
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc
Phan Huy Chu (2008), Lich trieu hien chuong loai chi, tap 1, Nha xuat ban Giao duc
Đai Viet su ky toan thu
Tran Thi Vinh, "Thiet che bo may chinh quyen nha nuoc thoi Ly (1010-1225)", Nghien cuu lich su, so 6 nam 2008, trang 40-49.
Đao Duy Anh (2005), Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Ngo Thi Si (2011), Đai Viet su ky tien bien, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Van Sieu (2006), Viet Nam van minh su, Nha xuat ban Van hoc


Chu thich