Bun Mach Trang (con goi la bun tien vua, bun đen), la mot mon bun đac san thuoc lang Mach Trang, xa Co Loa, huyen Đong Anh, Ha Noi. Nhieu co quan bao chi tai Viet Nam cho rang  truyen thong lam bun nay đa xuat hien hon 2000 nam va đay con la mon an yeu thich cua vua An Duong Vuong.


Lich su va truyen thuyet Theo nhieu co quan bao chi tai Viet Nam, truyen thuyet ve bun Mach Trang bat nguon tu viec trong luc chuan bi yen tiec cho le an hoi cong chua My Chau, nguoi đau bep đa lam đo bot gao vao chiec ro đat trong vac nuoc soi. Vi qua hot hoang nen anh ta voi vang nhac chiec ro len va thay bot gao đa ket thanh nhung day dai mau trang. To ra tiec cua va khong biet lam gi, anh ta ben cho soi bot trang đo vao xao voi rau can, lam mon an lot da dang vua An Duong Vuong. Khi mon an đuoc dang len, vua An Duong Vuong to ra thich thu khi thay tren ban tiec xuat hien mot mon an la nen het loi khen ngoi. Tu đo, mon bun xao rau can tro thanh mon an đac biet trong thuc đon đai khach cua nha vua. Theo So Van hoa va the thao Ha Noi, thoi ki An Duong Vuong, gao đe nau com cho vua va lam bun la tu giong lua Mach đuoc vua An Duong Vuong mang tu Phu Tho ve va day cho dan chung trong, vi the nen ten lang đuoc đat la Mach. Sau nay, thoi vua Ngo Quyen đa chon lang Mach đe mo truong hoc Quoc gia, nen goi la Mach Truong, dan gian noi lai la Mach Trang va thanh ten goi cua lang tu đo đen nay.
Cung theo truyen thuyet tren, bun Mach Trang tro thanh mon an đac san cua vung Co Loa; đuoc dang cung hang nam vao dip le hoi đen Co Loa (ngay 6 thang gieng am lich), hay ngay 13 thang 8 (ngay an hoi cong chua My Chau). Nguoi lang Mach Trang cung lay lam "tu hao" vi nguon goc cua soi bun cua lang minh gan lien voi truyen thuyet nay.


Che bien Bun Mach Trang mang mau trang nga đuoc xem la đac trung. Soi loai bun nay dai va dai hon soi bun cua nhieu vung nong thon tai Viet Nam khac, đieu nay la do la cong thuc rieng cua nhung nguoi lam bun Mach Trang.
Su khac biet trong cach thuc lam bun cua lang Mach Trang voi nhung vung que khac la truoc khi mang đi xay thanh bot, gao thuong đuoc u bang chan trong khoang 2 đen 4 ngay tuy thuoc vao đieu kien thoi tiet, sau đo mang phan gao đa ngam vao xay cung voi nuoc đe tao thanh bot gao. Sau khi u, gao đuoc vot ra rua sach roi cho vao ngam trong nuoc tu 1 đen 2 ngay cho đen khi hat gao mem thi xay. Nuoc bot đuoc mang đi ngam khu chua 2 ngay roi đua len ban ep thanh bot. Nhung nguoi lam bun se cat bot, sau đo đem luoc chin roi cho vao coi xay gia nhuyen, cuoi cung đua vao khuon vat tay thanh soi bun. O cong đoan xep bun, ho rai mot lop la ngai duoi đay mot chiec thung truoc khi xep vao.
Theo nhung nguoi lam bun, cong nghe lam bun Mach Trang ky toi muc chi can bop nhe tay la hat gao đa bi tan. Loai bun nay chi bao quan đuoc trong 1 đen 2 ngay.


Di san Mot to bao nhan đinh tuy khong "trang va bong bay" nhu nhung loai bun o đia phuong khac tai Viet Nam nhung bun Mach Trang van đuoc nguoi an nho toi boi huong vi. Bao Hanoimoi nhan xet bun Mach Trang khong chi la mon an dan da cua nguoi dan Co Loa ma con la "soi day noi voi lich su". Loai bun nay cung la mon an đuoc luu truyen qua nhieu đoi o Co Loa va la am thuc khong the thieu trong cac dip le, tet quan trong cua đia phuong. Bun Mach Trang co the ket hop voi nhieu mon an khac va xuat hien trong cuoc thi am thuc chuyen nghiep Chiec thia vang nam 2016.


Van đe Du nghe lam bun o Mach Trang đa co be day lich su đang ke, nhung bun Mach Trang van chua co suc anh huong đang ke voi nhieu nguoi ngoai khu vuc. Tuy  thuong xuyen đuoc mang toi cac gian hang hoi cho trien lam, khong chi dung lai o pham vi tho cung nhung loai bun nay van chi đuoc biet đen va tieu thu chu yeu o mot so xa va cho lan can trong huyen Đong Anh. Nguyen nhan đuoc cho la do trong lang chi khong con nhieu nha giu nghe lam bun gia truyen, cung voi đo la luong bun đuoc san xuat hang ngay khong nhieu nen chi đu tieu thu trong vung. Mot to bao khac lai cho rang bun Mach Trang van đuoc tieu thu "rat tot" tren thi truong va khang đinh "san pham lam ra khong bao gio lo e" va đang chu trong đen viec san xuat sach.


= Bien phap =
Mot uoc tinh nam 2016 cho thay o Thanh Co Loa thoi xua co toi hon 500 ho lam bun nhung theo thoi gian cung su loan lac nen đa gan nhu bi that truyen, so gia đinh lam bun chi con lai 5 ho va đang đung truoc tuong lai bi bien mat. Tham chi bun Mach Trang con đuoc coi la nghe nghiep chinh cua ca lang ngay xua. Nham giu nghe lam bun truyen thong cho lang Mach Trang, xa Co Loa đa trien khai chinh sach ho tro trong đo co viec pho chu tich Uy ban nhan dan xa Co Loa vao nam 2009 đa thuc hien mot du an xay dung mo hinh san xuat bun va giao cho lang Mach Trang lua chon 7 ho gia đinh co đu đieu kien ve may moc, ky thuat đe trien khai. Du an co tong kinh phi hon 140 trieu đong. Tuy nhien, chi co 4 ho đang ky, 1 ho dan van lam nghe bang phuong phap thu cong truyen thong.
Sau nhieu nam thu nghiem san xuat bun bang cong nghe thu cong ket hop hien đai, mot cong ty tai Thanh pho Ho Chi Minh đa tiep noi nghe truyen thong cho bun co truyen Mach Trang nhu mot "đai dien hien đai". Đen nam 2018, bun Mach Trang đuoc cong nhan la san pham nhan hang truyen thong theo quyet đinh cua Uy ban nhan dan Thanh pho Ha Noi.


Tham khao Lien ket ngoai Ve Co Loa an bun Mach Trang. Ha Noi TV. ngay 16 thang 2 nam 2023.