Cac tac nhan gay ung thu gom cac chat, đong vi phong xa, tia phong xa truc tiep gay ra benh ung thu. Chung co the tac đong toi qua trinh di truyen hoac qua trinh trao đoi chat cua te bao trong co the. Nhieu chat phong xa đuoc xem la tac nhan gay ung thu, tuy nhien nguyen nhan la do no phat xa ra tia buc xa đoc hai nhu tia gamma, hat alpha. Cac tac nhan gay ung thu khong phat ra tia buc xa đien hinh la amiang, dioxin, cac hop chat Alcohol co trong ruou, bia va khoi thuoc la. Mac du moi nguoi thuong nghi cac hoa chat tong hop la nhung tac nhan gay ung thu, trong thuc te cac hoa chat tu nhien cung co the gay ra can benh nay. Cac tac nhan gay ung thu khong nhat thiet phai gay nguy hiem lap tuc, chung tac đong mot cach tu tu, am i.
Ban chat cua benh ung thu la cac te bao binh thuong bi hu hai va khong trai qua qua trinh chet tu nhien nhanh nhu toc đo phan bao cua chung. Cac tac nhan gay ung thu co the tang nguy co mac benh ung thu bang cach bien đoi qua trinh trao đoi chat cua te bao va tac đong truc tiep len DNA cua te bao, lien quan đen cac qua trinh sinh hoc, bao gom qua trinh phan bao khong the đieu khien, ac tinh, cuoi cung dan đen su hinh thanh cac khoi u. Thong thuong, nhieu ton thuong DNA dan đen Chet rung te bao (cai chet cua te bao), nhung neu cai chet tu nhien cua te bao bi ton hai, thi te bao khong the ngan đuoc ban than no tro thanh 1 te bao ung thu.
Co nhieu tac nhan gay ung thu tu nhien. Aflatoxin B1, đuoc tao ra tu bao tu cua nam Aspergillus flavus moc tren cac hat ngu coc la mot vi du, thuong gap đoi voi cac tac nhan gay ung thu tu vi khuan trong tu nhien. Cac virus nhu virus viem gan B va HPV (virus gay ra benh ung thu co tu cung) la nguyen nhan gay ung thu o nguoi. Virus đau tien đuoc tim thay co kha nang gay ung thu o đong vat đo la virus Rous sarcoma, đuoc phat hien nam 1910 boi Peyton Rous. Cac sinh vat lay nhiem khac ma co the gay ung thu o nguoi gom vai loai vi
khuan(nhu Helicobacter pylori) va giun san (nhu Opisthorchis viverrini va Clonorchis sinensis).
Dioxin va cac hop chat tuong đuong, benzen, kepone, EDB, va amiang đeu la nhung chat gay ung thu. Lan lai nhung nam 1930, khoi cong nghiep va khoi thuoc la đa đuoc xem la nhung nguon chua rat nhieu cac chat gay ung thu, bao gombenzoapyrene, cac nitrosamine đac biet cua thuoc la nhu nitrosonoricotine, va cac phan ung aldehyde nhu formaldehyde-cung đuoc dung đe uop xac va che bien chatdeo. Vinyl chloride, trong nhua PVC cung la mot chat gay ra ung thu do đo cac san pham nhua PVC cung an chua cac nguy co.
Cac hoat chat ung thu (co-carcinogen) la nhung hoa chat khong nhat thiet tu ban than chung gay ra benh ung thu, nhung lai thuc đay hanh vi gay ung thu cua cac chat gay ra ung thu khac.
Sau khi cac tac nhan gay ung thu đi vao co the, co the se co gang co lap chung thong qua qua trinh bien đoi sinh hoc. Muc đich la đe nhung chat nay de tan hon va do đo co the de dang đao thai ra khoi co the hon. Nhung qua trinh nay cung co the bien nhung tac nhan gay ung thu it đoc hai thanh nhung chat đoc hai hon.
DNA co tinh ai nhan (nucleophilic), do đo cac carbon ai đien tu de hoa tan la chat gay ung thu, boi vi DNA tan cong chung. Vi du, vai alken gay đoc boi cac enzyme cua nguoi thanh mot epoxide ai đien tu. DNA tan cong epoxide nay, va co lap chung vinh vien. Co che nay cung giong nhu co che gay ung thu cua benzoapyrene trong khoi thuoc la, cac hoa chat goc thom (benzen), bao tu nam va hoi đoc lo.
Chu y: nhin chung, cac chat polymer khong phai la cac chat gay nen ung thu, hoac tac nhan gay đot bien, tuy nhien cac monomer (đon chat tham gia vao qua trinh tao thanh polymer) con sot lai hoac cac chat phu gia co the lam hai đen gen nguoi.


Phong xa CERCLA thua nhan tat ca cac đong vi phong xa đeu la chat gay ung thu, cho du chung phong ra tia phong xa nao (alpha, beta, gamma, hoac no tron) va cuong đo phong xa nhu the
nao, chung dan đen gay ion hoa cac mo, va cuong đo phoi buc phong xa quyet đinh nguy co gay benh. Muc đo gay ra ung thu cua phong xa phu thuoc vao dang buc xa, dang phoi nhiem, va đo xam nhap. Vi du, tia alpha co đo xam nap thap va khong gay hai khi o ben ngoai co the nguoi, nhung se la tac nhan gay ung thu neu nhu hit vao hoac nuot phai.
Vi du, Thorotrast, mot chat o the van truoc day van đuoc dung đe lam moi truong phan xa trong chan đoan dung x-quang, la mot tac nhan gay ung thu tiem tang o nguoi đa đuoc biet đen do no ton tru trong rat nhieu cac co quan noi tang va phat ra vinh vien cac phan tu alpha.
Khong phai tat ca cac dang song đien tu đeu co the gay ung thu. Cac song mang nang luong thap trong pho đien tu bao gom song radio, song vi ba, song hong ngoai va anh sang nhin thay la khong the gay ung thu, vi chung khong đu nang luong đe pha vo cac lien ket hoa hoc. Ro rang kha nang gay ung thu cua cac buc kha phi ion hoa nay chua co ket luan, nhung nhung truong hop ghi nhan đuoc trong cac tai lieu ve nhung nhan vien truc radar voi thoi gian phoi nhiem lau dai ro rang nguy co bi ung thu tang len đang ke. Cac tia buc xa
mang nang luong cao, bao gom tia cuc tim (co trong anh nang mat troi), tia x, va tia gamma, nhin chung co kha nang gay ung thu, neu bi nhiem đu lieu.
Cac buc xa co muc ion hoa thap cung co the gay ton hai toi DNA toi muc khong the sua chua đuoc (dan đen cac loi sao chep va tai tao can thiet lam hinh thanh cac khoi u hoac tao đieu kien cho virus tan cong) dan đen su lao hoa som va ung thu.
Cac chat hoac thuc pham đuoc chieu cac tia electron hoac đien tu (nhu song vi ba, tia x, hoac gamma) đeu khong gay ra ung thu. Nguoc lai, cac tia no trong khong co tinh đien tu đuoc tao ra trong cac phan ung nguyen tu co the tao ra buc xa thu cap thong qua qua trinh phan ra hat nhan.


Cac chat gay ung thu trong đo an nhanh Nau nuong o nhiet đo cao, nhu cac mon thit nuong hoac thit quay, co the tao ra mot luong nho nhieu chat co kha nang gay ung thu co the so sanh ngang voi nhung chat gay ung thu đuoc tim thay trong khoi thuoc (nhu benzoapyrene). Viec nau thuc an bi chay (khet) tuong tu nhu viec đot thuoc, va tao ra luong chat gay ung thu tuong tu. Co nhieu san pham cua su nhiet phan gay ung thu, nhu cac hydrocarbon goc thom đa nhan, đuoc chuyen hoa boi cac enzim nguoi thanh cac epoxide, thanh phan gan lien vinh cuu voi DNA. Cac san pham thit đuoc nau truoc trong lo vi song khoang 2-3 phut truoc khi đem len nuong lam giam thoi gian quay tren vi nuong, va loai bo cac amin vi vong, giup giam thieu
su hinh thanh cac chat gay ung thu.
Cac bao cao tu co quan tieu chuan thuc pham (FDA) cho biet rang cac acrylamide đong vat gay ung thu co trong cac san pham chien ran hoac cac thuc pham carbohydrate qua nhiet (Nhu khoai tay chien). Nhung nghien cuu đang thuc hien tai FDA va cac co quan tuong đuong cua chau Au đang xu ly cac nguy co tiem an cua chung đoi voi con nguoi.


Chat gay ung thu trong thuoc la Cadmi
Nicotin


Cac co che gay ung thu Cac chat gay ung thu co the đuoc phan loai thanh cac chat co tac đong toi gen nguoi hoac cac chat khong tac đong toi gen nguoi. Cac chat gay ung thu tac đong toi gen nguoi (Genotoxin) gay ra cac nguy co len bo gen nguoi khong the phuc hoi đuoc hoac gay đot bien bang cach lien ket voi DNA. Cac chat gay thu tac đong toi gen nguoi bao gom cac chat hoa hoc nhu N-nitroso-N-methylurea (NMU) hoac cac yeu to phi hoa hoc nhu tia cuc tim hoac buc xa ion hoa. Mot so loai
virus nhat đinh cung co the gay ung thu bang cach tac đong toi DNA.
Cac chat gay ung thu khong tac đong toi gen nguoi khong tac đong truc tiep đen DNA nhung co the tac đong theo cac cach khac đe kich thich ung thu phat trien. Chung bao gom cac noi tiet to va vai hop chat huu co.
Bang phan loai cac chat gay ung thu:

Co quan Quoc te ve Nghien cuu Ung thu
To chuc nghien cuu ung thu quoc te (IARC) la mot co quan lien chinh phu thanh lap nam 1965, la mot bo phan cua to chuc suc khoe the gioi WHO thuoc Lien hop quoc. Co tru so tai Lyon, Phap. Tu 1971, IARC đa xuat ban mot se ri cac tai lieu chuyen khao ve uoc luong cac nguy co gay ung thu cho con
nguoi, nhung tai lieu nay đa co anh huong lon toi viec phan loai cac nguy co co the gay ung thu.

Nhom 1: chat (hoac hon hop) ma chac chan gay ung thu cho nguoi. Khi bi phoi nhiem thi chac chan se gay ung thu cho nguoi.
Nhom 2A: Nhung chat (hoac hon hop) hau nhu chac chan gay ung thu cho nguoi. Khi bi phoi nhiem hau nhu chac chan se gay ung thu cho nguoi.
Nhom 2B: Nhung chat (hoac hon hop) co the gay ung thu cho nguoi. Khi bi phoi nhiem co the se gay ung thu cho nguoi.
Nhom 3: Nhung chat (hoac hon hop hoac tinh huong phoi nhiem) khong the xep loai vao tac nhan co the gay ung thu cho nguoi.
Nhom 4: Nhung chat (hoac hon hop) hau nhu chac chan khong the gay ung thu cho nguoi.
Globally Harmonized System
Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals (GHS) (He thong thong nhat toan cau cac xep loai va nhan hieu hoa chat) la mot co gang đau tien cua Lien hop quoc đe thong nhat nhieu he thong nhan dien đo nguy hiem cua hoa chat khac nhau đang ton tai (đen thang 3/2009) tren toan cau. No phan loai cac tac nhan gay ung thu thanh 2 nhom chinh, sau đo đuoc chia nho thanh cac nhom con:

Nhom 1: đa biet hoac đuoc coi nhu co kha nang gay ung thu cho nguoi
Nhom 1A: đanh gia dua tren chu yeu la cac bieu hien o nguoi
Nhom 1B: đanh gia dua tren chu yeu la cac bieu hien o đong vat
Nhom 2: cac chat kha nghi gay ung thu cho nguoi.
Chuong trinh đoc chat hoc Hoa Ky
Chuong trinh nay thuoc van phong suc khoe va dich vu
cham soc con nguoi cua My co trach nhiem tao ra mot ban bao cao 2 nam 1 lan ve cac tac nhan gay ung thu. Vao thang 6 nam 2011, ban bao cao gan đay nhat la ban bao cao lan thu 12. No phan loai cac tac nhan gay ung thu thanh 2 nhom:

Nhung tac nhan gay ung thu cho con nguoi đa biet
Kha nghi hop ly la mot tac nhan gay ung thu cho nguoi
American Conference of Governmental Industrial Hygienists
La mot to chuc tu nhan noi tieng vi đa cho xuat ban threshold limit values (TLVs) (cac gia tri nguong gioi han) ve cac phoi nhiem thuoc benh nghe nghiep va cac chuyen khao ve cac nguy co hoa hoc tai noi lam viec. No đanh gia kha nang bi ung thu nhu mot phan cua đanh gia lon hon ve cac nguy co cua hoa chat trong cac nganh nghe.

Nhom A1: tac nhan chac chan gay ung thu
Nhom A2: tac nhan bi nghi ngo la co kha nang gay ung thu
Nhom A3: tac nhan chac chan gay ung thu cho đong vat nhung chua chac co the gay ung thu cho nguoi
Nhom A4: Khong the phan loai vao tac nhan gay ung thu o nguoi đuoc
Nhom A5: Khong bi nghi ngo co the gay ung thu cho nguoi
Xem them ve:
- Lien minh chau Au
- Uc
Procarcinogen
Mot procarcinogen la mot tien chat cua mot tac nhan gay ung thu. Vi du, nitrite co trong thuc đon hang ngay. Ban than chung khong phai la tac nhan gay ung thu, nhung chung lai bien thanh nitrosamine khi đi vao co the, chat nay lai la chat gay ung thu.


Cac tac nhan gay ung thu pho bien Tac nhan gay ung thu theo nghe nghiep
Đo la cac nguy co bi ung thu khac nhau tuy theo nganh nghe khac nhau:

Khac
· Xang dau (chua cac chat thom)
· Chi va cac hop chat cua no
· Hoa chat chong ung thu Alkyl (vi du: mechlorethamine)
· Cac chat Alkyl khac (vi du dimethyl sulfate)
· Tia cuc tim tu mat troi va đen UV
· Ruou (thuc uong co con) (gay benh ung thu gan va ung thu mat)
· Cac tia ion hoa khac (tia X, tia gamma,...)
Nhung tac nhan chinh gay nen bon loai ung thu pho bien nhat the gioi
Bon loai ung thu pho bien nhat the gioi gom: ung thu phoi, ung thu vu, ung thu ruot ket va ung thu da day. bon loai ung thu nay chiem toi 41% truong hop bi ung thu va 42% truong hop chet vi ung thu.
Ung thu phoi
La loai ung thu pho bien nhat tren
the gioi, vua o so ca mac (1.6 trieu ca mac, 12.7% tren tong so cac ca mac benh
ung thu) va vua o so truong hop tu vong (1.4 trieu nguoi, 18.2% trong tong so
cac ca tu vong do benh ung thu). Ung thu phoi chu yeu gay ra boi khoi thuoc la. Ti le uoc tinh tai My, khoi thuoc la chiu trach nhiem gay ra ung thu phoi khoang
90% so ca mac benh. Cac yeu to khac gay ra benh ung thu phoi co the tac đong
tuong ho voi khoi thuoc, vi vay co the quy cho khoi thuoc la chiu trach nhiem vi gay ra benh ung thu cho nguoi len toi 100%. Cac yeu to nay la bi phoi nhiem cac tac nhan gay ra ung thu do nghe nghiep (khoang 9-15%), randon (10%), o nhiem khong khi ngoai troi (1-2%). Khoi thuoc la la hon hop cua hon 5300 hoa chat đa nhan dang đuoc. Chat gay ung thu quan trong nhat trong khoi thuoc la đa đuoc xac đinh boi phuong phap "Margin of Exposure" (Bien đo phoi nhiem). Su dung cach tiep can nay, nhung hop chat gay ung thu chu
yeu xep theo thu tu nguy hiem gom acrolein, formaldehyde, acrylonitrile, 1,3-butadiene, cadmi, acetaldehyde, ethylene oxide and isoprene. Hau het cac chat nay đeu gay ton hai toi DNA bang cach tao thanh cac lien ket voi DNA hoac lam bien đoi DNA. DNA bi ton thuong gay ra loi cho qua trinh sua chua hoac sao chep DNA. Nhung loi xay ra trong qua trinh sua chua hoac sao chep DNA co the gay ra su đot bien trong cac khoi u hoac cac gen đot bien sinh ra ung thu.
Ung thu vu
Ung thu vu pho bien xep hang thu 2 (1,4 trieu ca bi, 10,9%), nhung ti le tu vong chi xep hang thu 5 (458.000, 6,1%). Nguy co ung thu vu lien quan toi nong đo estrogen (hormone sinh duc nu) cao lien tuc trong mau. Estrogen gay ra ung thu vu bang 3 qua trinh; (1) trao đoi chat cua estrogen voi genotoxic, cac chat gay ung thu bang đot bien, (2) kich thich cua su sinh truong mo, va (3) su uc che cua cac enzym giai đoc phasea t II bien đoi ROS dan đen tang nguy co oxy hoa DNA, estrogen chinh o nguoi, estradiol, co the đuoc trao đoi
chat voi cac dan xuat quinone tao thanh cac lien ket voi DNA. Nhung dan xuat nay co the gay ra su tach khu purin (depurination), thao go nhung can cu tu suon phosphodiester cua DNA, keo theo viec sua loi khong chinh xac hoac viec tai tao apurinic site dan đen su bien đoi DNA va tham chi gay nen ung thu. Co che genotoxic co the tac đong tuong ho voi thu the estrogen-trung gian, te bao ly lom nay tang truong nhanh chong cuoi cung dan đen benh ung thu vu. Yeu to di truyen, che đo an uong va cac tac nhan moi
truong la nguyen nhan lam cho DNA bi ton thuong va sinh ra ung thu vu.
Ung thu ruot ket
Ung thu ruot ket đung thu 3 trong so nhung dang ung thu pho bien nhat,1,2 trieu truong hop phat hien đuoc (9.4%), 608.000 tu vong (8%). Hut thuoc la co le chiu trach nhiem cho khoang 20% so truong hop ung thu ruot ket o My. Them vao đo, thuc te ro rang lien quan toi acid o tui mat la mot nhan toi quan trong trong ung thu ruot ket. Muoi hai nghien cuu (tong ket tai Bernstein) chi ra rang acid tui mat deoxycholic acid (DCA) va/hoac lithocholic acid (LCA) co the gay ra ton thuong cho DNA cac loai oxy phan ung va/hoac cac loai nito phan ung trong te bao ruot ket cua nguoi hoac đong vat. Ngoai ra 14 nghien cuu cung chi ra rang DCA va LCA gay ra ton thuong cho DNA trong cac te bao ruot ket. 27 nghien cuu cung chi ra rang acid trong tui mat co the gay ra cai chet đuoc lap trinh cho te bao(apoptosis). Apoptosis tang co the gay ra viec song sot co lua chon cua cac te bao ngan can qua trinh apotosis. Cac te bao ruot ket bi giam kha nang thuc hien apoptosis chiu trach nhiem gay ra cac ton thuong cho DNA co khuynh huong tu hop lai voi nhau, va the la chung gay ra can benh ung thu ruot ket. Cac nghien cuu dich te hoc đa kham pha ra rang viec tap trung chat can cua acid trong tui mat se tang trong nhom nguoi co kha nang mac benh ung thu ruot ket cao. Viec tang luong mo hoac chat beo bao hoa trong khau phan an lam tang cao luong DCA va LCA trong phan va lam tang tiep xuc giua bieu mo ruot ket va cac acid mat. Khi acid mat DCA đa đuoc them vao khau phan an tieu chuan cua nhung con chuot hoang, di can ung thu ruot ket đa len toi 56% o lu chuot sau 8-10 thang. Noi chung, nhung bang chung gia tri chi ra rang DCA va LCA la nhung yeu to quan trong gay ra ton thuong cho DNA dan đen ung thu ruot ket.
Ung
thu da day:
Ung thu da day la loai ung thu pho bien nhat thu tu [ 990.000 truong hop phat hien đuoc (7,8%), 738.000
truong hop tu vong (9,7%) ]. Nhiem trung Helicobacter pylori la tac nhan chinh gay ra benh ung thu da day. Viem da day man tinh do H. pylori gay ra thuong keo dai neu khong đuoc đieu tri kip thoi. Nhiem trung te bao bieu mo da day voi H. pylori gay tang luong vi khuan phan ung oxi (ROS). ROS gay ra ton thuong oxy hoa DNA gom cac thay đoi lon co ban 8 - hydroxydeoxyguanosine (8-OHdG). 8-OHdG la hau qua do ROS tang vi viem da day man tinh. Co so DNA bi thay đoi co the gay ra loi trong qua trinh sao chep DNA, nguyen nhan gay đot bien
va co tiem nang gay ra ung thu. Nhu vay ROS do H. pylori gay ra duong nhu la chat gay ung thu chinh trong ung thu da day vi gay ton thuong oxy hoa DNA dan đen đot bien gay ung thu.
(1) Oxidative DNA: oxy hoa DNA
(2) Hemangiosarcoma: la mot dang phat trien nhanh chong, co kha nang xam lan cao,
hau nhu chi xay ra o cho va hiem khi o meo. No la mot dang sarcoma phat sinh tu lop niem mac
cua cac mach mau; co nghia la, cac kenh va khong gian chua đay mau thuong đuoc quan sat duoi kinh hien vi.
Mot nguyen nhan gay tu vong thuong xuyen la su đut gay cua khoi u nay, khien benh nhan bi mat mau qua nhanh
dan đen cai chet
Thuat ngu angiosarcoma, khi đuoc su dung ma khong sua đoi, thuong đe dung đe chi hemangiosarcoma.
Tuy nhien, glomangiosarcoma (8710/3) va lymphangiosarcoma (9170/3) la nhung đieu kien rieng biet. Hemangiosarcomas
thuong lien quan voi viec tiep xuc voi hoa chat đoc hai thorium dioxide (Thorotrast), vinyl chloride, va asen.
Hemangiosarcoma tren da cua mot chu cho
Hemangiosarcoma trong lach cua mot chu cho
(3) quinone: mot lop cac hop chat thom mau vang bao gom nhieu hop chat sinh hoc quan trong nhu coenzyme hoac chat nhan hoac vitamin; đuoc su dung lam thuoc nhuom;
(4) thu the Estrogen:  la mot nhom cac protein đuoc tim thay ben trong cac te bao. Chung la nhung thu the đuoc
kich hoat boi noi tiet to estrogen (17β-estradiol). 2 lop thu the cua estrogen la: ER, va GPER.
(5) apoptosis:  mot dang chet cua te bao, trong đo cac te bao su dung co che te bao chuyen biet đe giet chinh no; co
che tu sat cua te bao cho phep đong vat đa bao kiem soat so luong te bao va loai
bo cac te bao co the đe doa su song con cua đong vat đo;


Tham khao