Ca tru (chu Nom: 歌籌) (con goi nom na la hat co đau / hat nha tro) la loai hinh dien xuong bang am giai nhac thinh phong rat thinh hanh tai khu vuc Bac Bo va Bac Trung Bo Viet Nam. Ca tru thinh hanh tu the ky 15, tung la loai ca trong cung đinh va đuoc gioi quy toc va tri thuc yeu thich. Ca tru la mot su phoi hop nhuan nhuyen va đinh cao giua thi ca va am nhac.
Cho đen nhung nam 1980 the loai nay hay đuoc goi cai ten la hat a đao (nghia đen la "hat xam cua đinh"), tuy nhien sang thap nien 1990 thi hay goi ten la hat ca tru. Tu "ca tru" đuoc cho la lay tu chu Nom: 歌籌 nghia la loi hat bo the tre, nguoi nghe hat thay cho nao hay thi nem the cho đao hat. Sau đo cu đem the ma tra thanh tien. Cac ca nuong đuoc goi la a đao tuy nhien chu "a" lien ket voi mai dam, nen goi chech ra la co đao, va dang bien the la co đau. Ca tru tung đuoc tang lop tri thuc thoi phong kien yeu thich, đuoc bieu dien tai cac đinh lang va ca o cung đinh, sau đo phat trien o cac giao phuong, su dung phu nu va dan bi bien tuong. Thoi thuc dan, ca tru phat trien o cac đo thi trong cac ca quan noi cung cap ruou va thuoc phien. Sau nam 1945 khi Viet Minh len nam quyen, no bi phe phan gan voi cac hoat đong mai dam che đo cu. Sau 1954 ca tru chinh thuc bi cam, nhung đuoc khoi phuc sau khi cong cuoc Đoi Moi đuoc phat đong va ngay nay hay đuoc xem la bo mon nghe thuat bac hoc cua nen am nhac co truyen Viet Nam.
Ngay 1 thang 10 nam 2009, ca tru đuoc ghi danh la di san phi vat the can bao ve khan cap. Đay la Danh hieu UNESCO o Viet Nam co vung anh huong lon, voi pham vi ho so cong nhan ban đau o 16 tinh, thanh pho o nua phia Bac Viet Nam nay đa hop nhat thanh 10 tinh thanh gom: Phu Tho, Ha Noi, Bac Ninh, Hai Phong, Hung Yen, Ninh Binh, Thanh Hoa, Nghe An, Ha Tinh va Quang Binh. Ca tru la kiet tac di san truyen khau va phi vat the cua nhan loai đung thu hai sau a đao pansori cua Han Quoc.
Ngay 23 thang 2 nam 2020, nham ngay gio to nghiep ca tru, Google lan đau tien ton vinh loai hinh nghe thuat truyen thong nay bang bieu tuong đac biet thay the tam thoi tren trang chu cua Google tai Viet Nam.


Nguon goc Khong ai ro ca tru co tu bao gio, nhung co mot giai thoai ke rang no đuoc khai sinh boi Đinh Du - con trai cong than Lam Son va cong chua Đuong Hoa - nguoi nha troi. Nen ca tru co nguon goc nua nhan nua than, linh thieng ma cao quy.
Ca tru la dang nghe thuat bieu dien dung nhieu the van chuong nhu: phu, truyen, ngam, nhung the van chuong pho bien nhat la hat noi va hat ke.
Hat noi xuat hien som nhung phai đoi đen đau the ky 19 moi co nhung tac pham luu truyen đen nay nhu cac tac pham cua Nguyen Cong Tru, Cao Ba Quat,... Nguon goc cua the Hat noi trong van chuong Viet Nam đuoc giai thich bang nhung nguyen nhan va cac su viec sau đay.

Hat noi la su pham tuc hoa nhung the thanh ca. Truoc khi co Hat noi, o Viet Nam đa co nhung bai hat xoan, hat cua đen, cua chua, nhung bai thet nhac. Nhung the ca trong cac dip te le đo chuyen dan cong dung va đuoc cac tao nhan, mac khach to chuc ngay trong nhung cuoc giai tri rieng cua ho. Cac bai hat noi bat đau tu đo.
Hat noi la su cu the hoa anh huong cua tu tuong Lao–Trang. Xua kia, van chuong Viet Nam ve noi dung phai go bo trong nhung tu tuong Khong Manh, ve hinh thuc phai đem theo nhung quy luat khat khe, nhung loi dien ta nhat đinh. Cuoi the ky thu 18, do hoan canh roi ren trong xa hoi, tu tuong Lao-Trang co co hoi banh truong va hat noi chinh la sang tao cua cac nha nho phong khoang, thich tu do, o đay ho co the gui gam nhung tu tuong, cam xuc vuot ra ngoai khuon phep voi cach dien đat coi mo, rong rai hon.
Hat noi la bien the cua song that luc bat. Cac nha viet sach thoi xua cho rang Hat noi la mot hinh thuc bien đoi cua the ngam Song that luc bat: Trong hat noi co Muou la nhung cau tho luc bat, nhieu cau 7 chu co van bang, van trac, co cuoc van, yeu van. Nhung khi đa phat trien, Hat noi la mot the tai hon hop gom: tho, phu, luc bat, song that, tu tu, noi loi,... Trong loi Hat ca tru co nhieu loai nhu: Dang huong, Giao trong, Gui thu, Thet nhac thi Hat noi la loi thong dung va co tinh van chuong ly thu nhat; loi hat cua the cach hat noi nhu noi ai oan đuoc thang hoa thanh nguon cam hung bat tan.
The cach hat noi cung đuoc đua vao trong chau van va tro thanh the cach hat phu.


Thanh phan trinh dien Mot chau hat can co ba thanh phan chinh:

Mot nu ca si (goi la "đao" hay "ca nuong") su dung bo phach go lay nhip,
Mot nhac cong nam gioi (goi la "kep") choi đan đay phu hoa theo tieng hat. Nhac cong đan đay co luc hat the cach hat su va hat giai, vua đan vua hat
Nguoi thuong ngoan (goi la "quan vien", thuong la tac gia bai hat) đanh trong chau cham cau va bieu lo cho đac y bang tieng trong.
Vi la nghe thuat am nhac thinh phong, khong gian trinh dien ca tru co pham vi tuong đoi nho. Đao hat ngoi tren chieu o giua. Kep va quan vien ngoi chech sang hai ben. Khi bai hat đuoc sang tac va trinh dien ngay tai cho thi goi la "tuc tich," nghia la "ngay o chieu."


Am nhac Ca tru vua la loai thanh nhac, vua la loai khi nhac. Co mot ngon ngu am nhac te nhi, tinh vi.

Thanh nhac: Ca nuong phai co giong thanh - cao - vang, khi hat phai biet em hoi, nha chu va hat tron vanh ro chu, biet nay hat (đo hot), đo con kien. Ca nuong vua hat, vua go phach. Phai biet ranh 5 kho phach co ban, đanh luu khong, tieng phach phai chac va gion, loi ca va tieng phach phai an khop voi nhau.
Khi nhac: Kep đan dung đan đay phu hoa. Ban đan khong nhat thiet phai đi theo bai hat, vi phai theo kho đan, nhung kho đan – kho phach – tieng ca hop nhau, hai hoa nhuan nhuyen. Co nhung cach đan ca chan phuong- theo le loi hay hang hoa- sang tao va bay buom.
Quan vien la nguoi cam chau, tieng trong chau vua cham cau khi tham gia vao cuoc dien tau, nhung co tinh chat phe phan, khen che đung cho, đe khich le ca nuong – kep đan, giup cho thinh gia biet đuoc đoan nao hay - that hay va nhu the đuoc giao duc am nhac trong cach nghe.


Mot so tac pham noi tieng Bai ban ca tru co nhieu loai. Pho bien nhat la hat noi, mot the van van co tinh cach van hoc cao. Nhung bai hat noi noi tieng phai ke đen:

Cao Ba Quat voi "Tu tinh", "Hon nhau mot chu thi", "Phan hong nhan co mong manh", "Nhan sinh tham thoat",...
Nguyen Cong Tru voi "Ngay thang thanh nhan", "Kiep nhan sinh", "Choi xuan keo het xuan đi", "Tran ai ai de biet ai",...
Duong Khue voi "Hong Hong, Tuyet Tuyet" tuc "Gap đao Hong đao Tuyet".
Chu Manh Trinh voi "Huong Son phong canh ca".
Tan Đa voi "Hoi gio", "Gap xuan","Xuan tinh", "Chua say", "Tran ai tri ky", "Đoi đang chan",...
Nguyen Khuyen voi "Hoi phong đa", "Duyen no".
Nguyen Thuong Hien voi "Choi chua Thay".
Tran Te Xuong voi "Hat co đau".
Ngoai ra con co nhung lan đieu co đien khac nhu "Ty ba hanh" (ban dien Nom cua Phan Huy Vinh theo co ban cua Bach Cu Di). Nhung đieu hue tinh, gui thu, bac phan, hat giai,... cung thuoc the ca tru.


Ca tru ngay nay Sau Cach mang Thang 8, ca tru bi xem la "tro choi hu hong, truy lac" va sau 1954 bi cam đoan khong chinh thuc vi bi xem la lien quan đen te nan xa hoi. Chinh quyen cung gan cho bo mon ca tru la "phong kien, truong gia" do du luan xa hoi nhin nhan coi la thu an choi, trac tang truy lac cua tang lop boc lot. Tuy nhien, Ho Chi Minh đa tham du mot buoi bieu dien ca tru tai Van Mieu Quoc Tu Giam trong nam 1962 nhan dip Tet Nguyen đan. Nam 1976, hoc gia Tran Van Khe đa thu am cac buoi bieu dien cua hai ca nuong, nguoi đa hat cho Ho Chi Minh nghe, va xuat ban hai nam sau đo. Quan chuc đau tien quang ba ca tru la Nguyen Xuan Khoat, nguoi đung đau hiep hoi Xuan Thu nha tap nam 1940-1942: ong đa thuyet trinh ve ca tru tai cac hoi nghi, trong cac co so giao duc va tren đai phat thanh (thang Tu nam 1976).
Nhung nam 1980, mon ca tru moi đuoc cho phep trinh dien cho cong chung nhung trong khuon kho đe tai chinh tri chu khong giu đuoc the van truyen thong. Lan ra mat đo, NSND Quach Thi Ho hat bai "Nhung mua xuan" tren đai phat thanh. Đieu nhac thi co nhung loi ca mang noi dung ca tung Đang Cong san Viet Nam. Du đo la đe tai chi đao, đo la lan đau sau 30 nam bat tieng, khan thinh gia mien Bac Viet Nam moi nghe đuoc lan đieu ca tru. Nam 2009. Chinh phu đe cu ca tru la bo mon Di san the gioi UNESCO. Ca tru tu đo moi đuoc cong nhan đe nghien cuu bao ton.
Nghe thuat ca tru đuoc gioi thieu trong nhieu tac pham van hoc nghe thuat. Nam 1945 nha van Nguyen Tuan đa ca ngoi loai hinh nghe thuat nay trong tac pham Chua Đan.
Nghe thuat ca tru sau đo đuoc khai thac trong nhieu bo phim cung nhu trong cac chu đe am nhac Viet Nam. Co the bat gap ca tru trong phim Me Thao, thoi vang bong, Trang to them lan, Tro đoi, Thuong nho o ai, Long thanh cam gia ca hay trong bai hat "Mot net ca tru ngay xuan", "Mai đinh lang bien" cua nhac si Nguyen Cuong, "Tren đinh Phu Van", "Khong the va co the", "Chay đi song oi", "Mot thoang Tay Ho" cua Pho Đuc Phuong, "Chieu phu Tay Ho" cua Phu Quang,"Chi toi" cua Trong Đai (tho Đoan Thi Tao), "Ha Noi linh thieng hao hoa" cua Le May, "Đat nuoc loi ru" cua Van Thanh Nho, "Nang co con xuan" cua Đuc Tri, "Giot suong bay len" cua Nguyen Vinh Tien, "Chuyen nuoc non" cua NSND Pham Ngoc Khoi, "Vinh xuan đat To" cua NSUT Quang Vinh, "Đa trong chong" cua Le Minh Son,...
Lien hoan ca tru toan quoc lan thu nhat dien ra tai Ha Tinh (nam 2005). Lien hoan ca tru toan quoc la hoat đong đinh ky cua Bo Van hoa, The thao va Du lich, nham thuc hien cam ket cua Chinh phu Viet Nam voi UNESCO ve cong tac bao ve di san van hoa the gioi trong viec bao ton va phat huy di san van hoa phi vat the ca tru.
Theo thong ke cua cac nha nghien cuu, nam 2010 co 63 cau lac bo o 15 tinh, thanh pho tren ca Viet Nam co hoat đong thuong xuyen va co ke hoach luyen tap truyen nghe ca tru. Mot so tinh thanh phia Bac, đien hinh la cac tinh co nhieu cau lac bo ca tru nhu:

Ha Noi: Cau lac bo Ca tru Lo Khe, CLB Ca tru Thai Ha, CLB Ca tru Thang Long, CLB Ca tru thon Chanh (Phu Xuyen), CLB Ca tru Ha Noi, CLB Ca tru Bich Cau Đao quan.
Ninh Binh: Cau lac bo Ca tru đen tho Nguyen Cong Tru, CLB Ca tru Co Vien Lau.
Ha Tinh: Cau lac bo Ca tru Nguyen Cong Tru, CLB Ca tru Co Đam.
Bac Ninh: CLB Ca tru Thanh Khuong (Thuan Thanh), CLB Ca tru Tieu Than (Gia Binh) va CLB Ca tru Đong Tien (Yen Phong).
Hien tai, nghe thuat ca tru khong chi danh rieng cho nu gioi ma no đa phat trien mot cach binh đang đe moi nguoi cung tham gia theo đuoi vi tu xua nam gioi chi choi đan, go trong phu hoa cho loi hat la chinh. Nam gioi (kep đan) ngay nay cung co the vua dien tau đan vua hat thay ca nuong hoac thay vao đo la mot nu nhac cong đem đan, goi la "đan nuong".
Ca tru mac du đa đuoc khoi phuc lai nhung van gap nhieu kho khan trong quang ba, bao ton, do co mot su đut gay trong qua khu, đuoc cho la mang tinh bac hoc kho hat, cac nhac cu đan đay hay trong đe cung khong de choi, khan gia tre tuoi thuong khong hieu y nghia cua ca tu trong cac bai hat (mang tinh chat cua chu nghia yem the - khuyen nho, ca ngoi mot cuoc song đuc hanh hoa hop voi thien nhien,...)


Cac nghe si ca tru noi tieng NSND, danh ca Quach Thi Ho
Nghe nhan dan gian Nguyen Thi Khuou (Ha Noi)
Nghe si uu tu, danh ca Le Thi Bach Van
NS Nguyen Thi Phuc
Nghe nhan Nguyen Thi Thiep (Bac Ninh)
Nghe nhan Nguyen Van Khoi (Ha Noi)
Nghe nhan Pham Thi Mui (Lo Khe, Đong Anh, Ha Noi)
NSND, danh ca Pho Thi Kim Đuc
Nghe si Nguyen Thi Chuc
Kep đan Đinh Khac Ban
Kep đan Nguyen Phu Đe
Kep đan Nguyen Van Khue
Nghe nhan uu tu Nguyen Thi Sinh
Đao nuong Tran Thi Gia
Đao nuong Nguyen Phuong Tra My


Hinh anh Chu thich Hall, Patricia, ed. The Oxford Handbook of Music Censorship. New York: Oxford University Press, 2018.


Lien ket ngoai Ca tru no luc vuot kho
Nhung nguoi giu lua Ca tru co Đam
Ca tru - mot di san van hoa can đuoc bao ton
Đem ca tru tuong nho Nghe si Nhan dan Quach Thi Ho Luu tru ngay 18 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
Cac cau lac bo nghe thuat ca tru Luu tru ngay 23 thang 9 nam 2006 tai Wayback Machine
Nghe hat ca tru truc tuyen Luu tru ngay 14 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
Nghe thuat ca tru
Suc song cua nghe thuat ca tru
Song day ca tru Thang Long Luu tru ngay 17 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
NGUOI CO CONG DAN DUNG ĐIEU MUA CO CA TRU CO ĐAM Luu tru ngay 18 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
Ca tru Thang Long - 12 toi thu 7 va 365 ngay