Cach mang thang Tam con goi la Tong khoi nghia thang Tam la ten goi nganh su hoc chinh thong tai Viet Nam hien nay dung đe chi viec phong trao Viet Minh tien hanh khoi nghia chong Đe quoc Nhat Ban, buoc Đe quoc Viet Nam ban giao chinh quyen trung uong va cac đia phuong va buoc Bao Đai phai thoai vi trong thang 8 nam 1945.
Viec chuyen giao quyen luc đuoc Chinh phu Đe quoc Viet Nam thuc hien co ban trong hoa binh, it co đung đo du xay ra tranh chap voi luc luong Nhat, Đai Viet, Hoa Hao,... o mot so đia phuong. Tru mot so đia phuong tinh ly nhu Hai Ninh (nay thuoc Quang Ninh), Ha Giang, Lao Cai, Lai Chau, Vinh Yen nam trong tay cac đang phai khac nhu Đai Viet, Viet Nam Quoc dan Đang,... va quan Tuong Gioi Thach (Trung Quoc); chi trong 10 ngay, co so chinh quyen Viet Minh đa đuoc thiet lap tren toan bo cac tinh ly tren khap Viet Nam (muon nhat 28/8: Đong Nai Thuong, Ha Tien), hau het đia phuong trong ca nuoc. Mot so noi co kho khan hon nhu Ha Giang, quan Tuong Gioi Thach buc rut quan Nhat (29/8) va giai phong luon tinh nay, Cao Bang (gianh chinh quyen 21/8 nhung sau đo quan Tuong tran vao), Lang Son (gianh chinh quyen sau đo quan Tuong Gioi Thach tran vao, thang 10 moi thanh lap chinh quyen cach mang), Vinh Yen (Quoc dan Đang nam giu), Hai Ninh – Mong Cai (Viet Nam Cach menh Đong minh Hoi nam), mot so đia ban o Quang Ninh (do Đai Viet, Viet Nam Cach menh Đong minh Hoi nam), o Đa Lat (quan Nhat con khang cu manh nhu ngay 3/10)...
Ket qua cua cuoc cach mang la ngay 2 thang 9 nam 1945, Ho Chi Minh đoc ban Tuyen ngon Đoc lap Viet Nam, khai sinh ra nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa, đong thoi cung cham dut che đo quan chu chuyen che ton tai suot 2.000 nam trong lich su Viet Nam. Sau đo, Viet Nam Dan chu Cong hoa to chuc Tong tuyen cu nam 1946 tren pham vi ca nuoc.


Boi canh lich su Chien tranh the gioi thu hai bung no, phe Truc gom Đuc, Y, Nhat đanh lai phe Đong Minh gom Anh, Phap, Lien Xo. Sau co My va nhieu nuoc nua tham chien (trong đo co Viet Minh, Pathet Lao, Issarak Campuchia tai Đong Duong).
Vao thang 9 nam 1940, ngay giua Chien tranh the gioi thu hai, Chinh phu Vichy cua Phap, vi đa đau hang Đuc Quoc xa, đong y cho quan đoi Nhat Ban đo bo vao Bac Ky. Ngay lap tuc, quan đoi Nhat dung đo lam ban đap anh huong đen cac chien truong Trung Quoc va Đong Nam A. Tren thuc te, đay la mot điem quan trong trong chien luoc quan su cua Nhat nham thong tri toan bo Đong Nam A. Trong khi cho đoi cuoc đai thang cua Đuc tai chau Au, Nhat tam thoi duy tri he thong bao ho cua Phap tai Đong Duong. (Trong nhung tran đanh lon hoi đo co the ke đen viec hai quan va khong quan Nhat xuat phat tu Cam Ranh va Sai Gon tieu diet Ham đoi Vien Đong cua Anh).
Thoi gian nay, Đang Cong san Đong Duong lanh đao nhieu cuoc khoi nghia chong thuc dan Phap, nhu Khoi nghia Nam Ky, Khoi nghia Bac Son, Xo-viet Nghe Tinh nhung đeu that bai. Nhung binh linh tham gia chien tranh Thai Lan thuc hien cuoc Binh bien Đo Luong cung that bai.
Vao thang 5 nam 1941, cac luc luong ai quoc, trong đo nong cot la Đang Cong san Đong Duong, do Ho Chi Minh dan đau, tap hop tai mot đia điem gan bien gioi Viet–Trung, tham gia mot to chuc đung ve phia Đong Minh gianh đoc lap cho Viet Nam, goi la Viet Nam Đoc lap Đong minh, thuong đuoc goi tat la Viet Minh. To chuc nay xay dung mot chien khu do ho kiem soat o bien gioi Viet–Trung.
Trong bai tho Lich su nuoc ta viet nam 1941 đe co vu nhan dan, Ho Chi Minh đa phan tich tinh hinh:

Phan nien bieu bai tho ket thuc la moc: "1945 - Viet Nam đoc lap", đay đuoc coi la mot loi "tien tri" chinh xac ky la. Vi bai tho viet nam 1941, vay ma Ho Chi Minh đa du đoan chinh xac Viet Nam se gianh đuoc đoc lap vao nam 1945 (Cach mang Thang Tam dien ra vao đung nam 1945).
Ngay 22 thang 12 nam 1944, Vo Nguyen Giap thanh lap mot trung đoi 34 nguoi mang ten Viet Nam Tuyen truyen Giai phong quan (mot trong nhung tien than cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam), ngay sau khi thanh lap đa tien đanh quan Nhat, mo rong chien khu. Truoc khi Nhat đau hang Đong Minh, chien khu đa bao gom nhieu tinh vung đong Bac Bac Bo, goi la chien khu Viet Bac. Ngay 29 thang 7 nam 1945, Đoi Con Nai, mot nhom đac nhiem tinh bao thuoc Co quan Tinh bao Chien luoc Hoa Ky, đa nhay du xuong Tan Trao voi nhiem vu chu chot la to chuc huan luyen quan su, cung cap hau can, y te va hop tac voi Viet Minh trong viec thu thap thong tin tinh bao va chong Nhat.
Trong khi đo, phan ung truoc su kien Nhat đao chinh Phap, gianh quyen kiem soat toan bo Đong Duong, ngay 12 thang 3 nam 1945, Ban Thuong vu Trung uong Đang Cong san Viet Nam ra chi thi "Nhat - Phap ban nhau va hanh đong cua chung ta" nham phat đong cao trao khang Nhat cuu nuoc (thay đoi hinh thuc tuyen truyen, to chuc đau tranh đe thich hop voi thoi ky tien khoi nghia, tap duot quan chung tien len khoi nghia gianh chinh quyen).
Duoi su cai tri cua Nhat, tu thang 10 nam 1944 đen thang 5 nam 1945, nan đoi khung khiep dien ra lam 2 trieu nguoi chet. Đay la thoi co đe Viet Minh xay dung luc luong lon khap ca nuoc, ho tap hop nhan dan pha cac kho thoc Nhat đe lay gao phat cho dan đoi. Giao su kinh te Đang Phong đanh gia viec giai quyet đuoc nan đoi la ly do giai thich tai sao tuyet đai đa so dan chung đa tin va đi theo Viet Minh. Đong thoi, mot đai hoi đai bieu toan quoc hop tren chien khu, thanh lap Quoc dan Đai hoi, tuc quoc hoi lam thoi. Khi Nhat that bai, khoi nghia no ra tren toan quoc, đo la Cach mang thang Tam. Cach mang dien ra nhanh chong voi su tham gia cua hau het dan chung, Viet Minh gianh đuoc chinh quyen tren ca nuoc chi trong khoang muoi ngay.
Tai chau Au, Đuc that tran va đau hang ngay 7 thang 5 nam 1945. Ngay 6 thang 8, Hoa Ky nem hai trai bom nguyen tu vao thanh pho Hiroshima va Nagasaki. Ngay 15 thang 8, Nhat hoang tuyen bo đau hang vo đieu kien. Quan Nhat tai Viet Nam dao đong nhung khong tan ra, tham chi van giu nguyen khi gioi va cac chot phong thu. Tuyen bo Potsdam cua Anh, My va Trung Hoa Dan quoc gui Nhat ngay 26 thang 7 khong noi ro phan lanh tho nao cua Đong Duong se do ai giai gioi vu khi ma chi noi cac vung lanh tho do Nhat Ban chiem đuoc bang vu luc se đuoc cac nuoc đong minh vao giai gioi. Tuyen bo cung khong nhac đen viec vung nao do ai giai gioi ma chi noi la phe Đong minh (bao gom ca Viet Minh) se tham gia giai gioi. Tuy nhien, Thu tuong Nhat luc đo la Suzuki tuyen bo Tuyen bo Potsdam khong rang buoc them bat cu nghia vu nao voi Nhat Ban so voi Tuyen bo Cairo truoc đo. Tham chi phia Nhat đa bac bo Tuyen bo Potsdam. Toi 10/08/1945, phia Nhat moi chap nhan Tuyen bo Potsdam.
Truoc tinh hinh đo, Nhat ban giao cho Kham sai Bac Ky, Phan Ke Toai, bo may hanh chinh đia phuong, So Bao An, So Mat tham trung uong, So Kiem duyet va mot so cong so khac. Nhat chi giu quyen kiem soat Ngan hang Đong Duong va Phu Toan quyen. Đau thang 8/1945, can bo Viet Minh Đoan Xuan Tin đuoc giao nhiem vu gap Phan Ke Toai đe nam bat tu tuong va van đong ong ung ho Viet Minh, đong thoi tham do thai đo cua Chinh phu Tran Trong Kim Sau đo, Kham sai Phan Ke Toai gap Nguyen Khang, nguoi do Xu uy Bac Ky cu đen. Ong đe nghi Viet Minh tham gia Chinh phu Bao Đai va ngung cac hoat đong chong Nhat nhung Nguyen Khang bac bo.


Dien bien Khi nham chuc, Bo truong Tu phap Trinh Đinh Thao cua chinh phu Tran Trong Kim đa ra lenh tha hang ngan tu chinh tri bi Phap giam giu truoc đo bao gom đang vien Đang Cong san Đong Duong va cac đang phai quoc gia, đong thoi cho phep cac to chuc, hoi đoan chinh tri đuoc hoat đong cong khai. Tin đon luc luong quan Nhat sap sua đau hang đa lan toa khap noi tai mien Bac, loi dung co hoi, dan chung đa tu tap bieu tinh, bai cong nhieu noi, nhu o Thai Binh vao ngay 11 thang 8. Tu ngay 12 thang 8 nam 1945, cac đon vi Giai phong quan cua Viet Minh lan luot tien cong cac đon Nhat o cac tinh Cao Bang, Bac Kan, Thai Nguyen, Tuyen Quang, Yen Bai,... va ho tro nhan dan cac tinh nay tien len gianh chinh quyen tai cac tinh ly.
Hoi nghi toan quoc hop o Tan Trao ngay 13 thang 8 nam 1945, duoi su chu tri cua Ho Chi Minh voi su tham gia cua Truong Chinh (chu toa), Hoang Quoc Viet, Nguyen Luong Bang đa nhan đinh rang, đieu kien cho Tong khoi nghia đa chin muoi va chuan bi lanh đao toan dan khoi nghia. Uy ban Khoi nghia toan quoc đuoc thanh lap gom: Truong Chinh, Vo Nguyen Giap, Tran Đang Ninh, Le Thanh Nghi va Chu Van Tan. Tuy nhien, nhieu noi noi day khi chua nhan đuoc chi thi cua Trung uong. Mot đoan can bo gom Tran Huy Lieu, Nguyen Luong Bang, Huy Can vao Hue, va Hoang Quoc Viet, Cao Hong Lanh, Nguyen Thi Thap vao Sai Gon đe đon đoc khoi nghia.
Ngay 16 thang 8, mot so can bo Đang Cong san va Viet Minh du chua nhan đuoc lenh khoi nghia nhung can cu vao tinh hinh hien tai va chi thi "Nhat - Phap ban nhau va hanh đong cua chung ta" đa quyet đinh cung nhan dan khoi nghia, khoi nghia lan rong ra xa thuoc cac tinh o đong bang song Hong nhu Thanh Hoa, Thai Binh,...
Ngay 17 thang 8 nam 1945, mot đon vi Giai phong quan cua Viet Minh do Vo Nguyen Giap chi huy tu Tan Trao (Tuyen Quang) keo ve bao vay, tan cong quan Nhat o thi xa Thai Nguyen.


= Tong khoi nghia Ha Noi =

Sang ngay 19 thang 8, hang chuc van nguoi dan o Ha Noi va cac tinh lan can theo cac nga đuong keo ve quang truong Nha hat Lon Ha Noi. Khoang 10 gio ruoi, cuoc mit tinh lon chua tung co cua quan chung cach mang đuoc su bao ve cua Thanh nien tu ve, cua to chuc Viet Minh Hoang Dieu Ha Noi đa dien ra. Đai dien Viet Minh tuyen bo: Tong khoi nghia! Chi đao khoi nghia o Ha Noi co Nguyen Khang, Tran Tu Binh, Nguyen Quyet.
Trong đien gui ve Tokyo, Đai su Nhat tai Đong Duong xac nhan: "Chieu ngay 19, Đai su đa 'đuoc moi' đen du cuoc gap voi cac lanh đao Etsumei (Viet Minh) va đa tham gia ban bac voi nhung nguoi đo, đuoc coi nhu la cac nha chuc trach chinh thuc."


= Dien bien tai Hue =
Ngay 17 thang 8 nam 1945, chinh phu Tran Trong Kim to chuc mit tinh ra mat quoc dan, nhung boi su ung ho cua nguoi dan, cuoc mit tinh đa bien tro thanh cuoc tuan hanh ung ho luc luong Viet Minh. Ngay 23/8, khoi nghia o Hue gianh thang loi. Chi đao khoi nghia co Nguyen Chi Thanh va To Huu. Cuoc khoi nghia co su đong gop cua luc luong Thanh nien tien tuyen (Thanh nien Phan Anh), đay von la bo phan bao ve tri an cua chinh phu Tran Trong Kim nhung khi cach mang no ra đa quay sang ung ho Viet Minh.
Theo ong Pham Khac Hoe, nguyen Tong ly Ngu tien van phong cua trieu Nguyen thi cho đen nhung ngay cuoi cung, Tran Trong Kim van ra suc giu ngoi bau cho nha Nguyen nhung đanh chiu bat luc vi cac thanh vien noi cac do ong ta thanh lap đeu muon tu chuc va quay sang ung ho Viet Minh: 

"Ro rang la Tran Trong Kim đa ha quyet tam phuc vu quan thay Nhat đen cung… Ngay 17/8, chinh phu hop. Ong Tran Đinh Nam, Bo truong Bo Noi vu, phat bieu: "Toan dan that chat đoan ket chung quanh to chuc manh nhat, hang hai nhat, tuc la Viet Minh, lam cho nuoc ngoai khong the gio thu đoan "chia đe tri" ra đuoc nua. Vay, toi đe nghi chung ta rut lui ngay, nhuong han quyen binh cho Viet Minh. Theo toi nghi thi ca Hoang đe cung nen rut lui". Cau noi nay lam cho Tran Trong Kim nhay dung nguoi len, nghiem khac len an Tran Đinh Nam dam đoi nha vua bo ngoi bau. Mot cuoc tranh luan soi noi day len.
Cac bo truong co thien chi đeu xin tu chuc. Chinh phu Tran Trong Kim khong the ton tai đuoc. Ong Tran Trong Kim co muon duy tri no cung khong đuoc. Ong đanh am uc chap nhan thuc te phu phang chu khong phai tu nguyen nhuong quyen cho Viet Minh.
Chinh phu Viet Nam dan chu cong hoa đuoc thanh lap sau cuoc cach mang thang 8 nam 1945 la ket qua cua cuoc đau tranh lau đai, gian kho, đay hy sinh cua nhan dan Viet Nam chong đe quoc Phap, Nhat va tay sai, chu đau phai la mot chinh phu chuyen tiep em tham. Cang khong phai la nho thien chi cua ong Thu tuong Tran Trong Kim!


= Dien bien tai mien Nam =
O Sai Gon, hanh đong chuyen giao quyen luc co y nghia bieu tuong quan trong la loi cam ket ngay 22 thang 8 cua Thong che Terauchi voi Tran Van Giau va Pham Ngoc Thach - hai đai dien cao cap cua Viet Minh - ve viec quan Nhat khong can thiep neu Viet Minh gianh chinh quyen. Ong Terauchi con trao kiem ca nhan va khau sung tuy than cho đai dien cua Viet Minh đe lam tin
Tai Sai Gon, Huynh Phu So ket hop cac to chuc chinh tri Cao Đai, Hoa Hao, Viet Nam Quoc dan đang, Đai Viet Quoc dan đang... thanh Mat tran Quoc gia Viet Nam Thong nhat, to chuc mot cuoc bieu tinh lon chong Phap.
Ngay 25 thang 8 nam 1945, Viet Minh va Thanh nien Tien phong lam nong cot to chuc bieu tinh va gianh chinh quyen tai Sai Gon (noi chiu su cai tri truc tiep cua Nhat). Chi đao noi day o noi thanh la nhom Viet Minh Tien phong do Tran Van Giau chi đao.
Đen ngay 30 thang 8, Viet Minh gianh đuoc chinh quyen toan quoc. Hai tinh gianh đuoc chinh quyen cuoi cung la Ha Tien va Đong Nai Thuong.


= Hoang đe Bao Đai thoai vi =

Sau khi Viet Minh gianh chinh quyen tai Ha Noi va nhieu noi khac, Thu tuong Đe quoc Viet Nam Tran Trong Kim o Hue nop đon xin tu chuc.
Luc luong quan đoi Nhat tai Viet Nam khong co phan ung đang ke truoc nhung hoat đong cua Viet Minh vi luc nay Nhat đa tuyen bo đau hang phe Đong minh va đang cho quan Đong minh toi giai giap, mat khac vua Bao Đai va Thu tuong Đe quoc Viet Nam Tran Trong Kim đa tu choi loi đe nghi cua Tu lenh quan đoi Nhat ve viec đem quan Nhat chong lai Viet Minh.
Ngay 22 thang 8, Viet Minh gui cong đien yeu cau Bao Đai thoai vi, ho đa gianh đuoc chinh quyen tren khap ca nuoc.
Truoc suc ep qua lon tu phia nguoi dan trong nhung gio phut quyet đinh, Đai than Pham Khac Hoe khong ngung nhac lai cau sam truyen: "Bo Đai that thanh, Nam Đan sinh thanh". Vi thanh đo co the la nha chi si Phan Boi Chau, nhung Phan Boi Chau đa khong thanh cong va đa mat nam 1940. Tu nhung nam 1920, nguoi ta lai giai thich vi thanh cuu nuoc chi co the la Nguyen Ai Quoc, cung que o Nam Đan (Nghe An). Chinh cau sam truyen ay cung voi du luan đon đai, theo ong Hoe ke lai sau nay, đa khien Nha vua đi đen quyet đinh cuoi cung. Ngay 20 thang 8, Bao Đai cho biet ong san sang thoai vi ngay neu nguoi đung đau Viet Minh la Nguyen Ai Quoc.
Bao Đai tuyen bo chap nhan thoai vi, tu bo ngai vang va tro thanh cong dan Vinh Thuy. Ngay 25 thang 8, hang ngan nguoi tu tap truoc cua Ngo Mon xem nha vua đoc Tuyen ngon Thoai vi. Vua Bao Đai mong chinh phu moi đoi xu on hoa voi cac đang phai đoi lap đe ho co the gop suc kien thiet quoc gia va đe chung to chinh the moi xay đap tren su đoan ket quoc dan đong thoi tuyen bo "muon đuoc lam Dan mot nuoc tu do, hon lam Vua mot nuoc bi tri".
Sau khi ong Tran Huy Lieu, đai dien Viet Minh phat bieu trong le thoai vi cua hoang đe Bao Đai, may van đong bao lai vo tay va ho khau hieu vang len ca mot goc troi: "Viet Nam đoc lap muon nam!", "Viet Nam Dan chu Cong hoa muon nam!". Sau đo, Hoang đe Bao Đai đuoc nhan huy hieu co đo sao vang tu ong Nguyen Luong Bang.
Sau đo, cong dan Vinh Thuy trao an, kiem cho đai dien Viet Minh Tran Huy Lieu va đuoc gan huy chuong. Khi vua Bao Đai chinh thuc thoai vi, Ho Chi Minh o Tan Trao moi ve Ha Noi, dan chung van chua biet Ho Chi Minh chinh la Nguyen Ai Quoc.


= Tuyen ngon đoc lap =

Cuoi thang 8 nam 1945, Ho Chi Minh lo chuyen tac đong đen cac lanh đao cua phe Đong Minh theo huong cong nhan nen đoc lap cua Viet Nam, cung nhu chuyen ong phai nam quyen luc nha nuoc hoac phai tu the hien ban than nhu la bieu tuong dan toc cua su thong nhat va tu quyet. Ho Chi Minh quyet đinh truc tiep đoc ban Tuyen ngon Đoc lap, khac han voi Đe quoc Viet Nam, đa khong trieu tap mot buoi đoc ban Tuyen ngon đoc lap co su tham gia cua quan chung. Cach Ho Chi Minh đoc ban tuyen ngon cung tuong đong voi cac buoi le chinh tri tai Tay Au, Hoa Ky va Lien Xo. Ho Chi Minh đa lua chon quang truong Puginier, sau nay đuoc goi la quang truong Ba Đinh, mot noi rong rai khong bi cac chuong ngai vat che khuat tam nhin nham đu cho chua luong khan thinh gia cang nhieu cang tot du chi co vai ngay thong bao. San khau đuoc lam voi va tu go va đuoc trang hoang bang lop vai trang tri trang va đo, do đo cho phep hau het khan thinh gia co the thay đuoc nhung vi lanh đao moi cua minh, du chi nhu nhung cham li ti. Ho Chi Minh va cac đong su cua minh đa co gang truyen truc tiep ban Tuyen ngon đoc lap đen moi mien To quoc nhung cac van đe ky thuat luc đo đa khong cho phep đieu nay dien ra. Ban tuyen ngon đoc lap co đo dai vua đu do nhung nguoi Viet tham gia buoi le hom đo phan lon con chua tiep xuc voi hoat đong mit-tinh kieu chau Au nhu the nay bao gio.

Ngay mung 2 thang 9 nam đo, nhieu gia đinh đa don dep nha cua va chuan bi đot phao đe an mung buoi le. Đoi voi đong bao Cong giao, ngay hom đo cung la ngay "Le hoi nhung nguoi tu vi đao Viet Nam" cua Cong giao, tuong niem nhung nguoi đa chet vi đuc tin cua minh, đac biet vao the ki 19, nen cac nha tho o Ha Noi buoi sang đo tran ngap nguoi tham du thanh le. Viec lua chon ngay 2 thang 9 cua Ho Chi Minh con nham gan ket chinh quyen moi voi phia Giao hoi Cong giao. Cac linh muc sau buoi le cua minh đa cung cac giao huu huong ve Quang truong Ba Đinh đe tham du buoi le. Nhung nha su tru tri o nhung ngoi chua cung lam tuong tu vay. Cac giao vien trang bi coi hay loa dan đau đam tre con hat nhung bai ca cach mang. Tu Phu Toan quyen, Jean Sainteny, vien chuc cao cap cua nuoc Phap Tu do (Free French) - nuoc Phap sau khi đuoc giai phong khoi Phat-xit Đuc - co mat o Ha Noi, đa quan sat hang chuc ngan nguoi Viet Nam đi thanh tung hang bang qua đai lo Briere-de-l’Isle đe tien vao quang truong. Jean Sainteny ngac nhien truoc su tham gia cong khai cua gioi Cong giao va sung sot truoc su trat tu cua đam đong, khong co bat ki hanh vi gay roi nao. Khong ai co cu chi thu đich đoi voi Jean Sainteny hay đoi voi toa nha phu Toan quyen. Van đe an ninh cung đuoc suy xet đang ke, voi đoi quan danh du cua Quan Giai phong đam bao khong ai trong so khan thinh gia co the toi gan khan đai trong pham vi 20 met, nhung cong nhan va sinh vien co vu trang cung đuoc xep đat tai moi goc cua may khu vuon, va mot đon vi tu ve canh giac truoc bat ki su quay roi nao tu huong Thanh Ha Noi noi quan Phap van con bi Nhat giam giu. Truoc cuoc mit-tinh, linh Nhat o khu đat thuoc Phu Toan quyen đa thiet lap may khau sung may chia ve quang truong, lam nhung nha to chuc phai dung len mot buc man nguoi gom nhung dan quan tu ve voi chi thi tha chet con hon rut lui.
Theo tuong thuat cua nha bao Hong Ha, bao Cuu quoc cua Viet Minh ong Nguyen Huu Đang đoc chuong trinh buoi le va gioi thieu Chinh phu lam thoi, chu tich Chinh phu đoc Tuyen ngon đoc lap, cac thanh vien Chinh phu tuyen the, ong Vo Nguyen Giap, bo truong Bo Noi vu giai bay tinh hinh trong nuoc va nhiem vu cua Chinh phu, ong Tran Huy Lieu tuong trinh vao Hue nhan su thoai vi cua vua Bao Đai, ong Nguyen Luong Bang đai bieu cua Tong bo Viet Minh thuat qua lai cuoc tranh đau cua Viet Minh đe muu giai phong cho dan toc...
Ngay 2 thang 9 nam 1945, tai quang truong Ba Đinh (Ha Noi). Chu tich Ho Chi Minh đoc ban Tuyen ngon Đoc lap va tuyen bo su khai sinh cua mot nuoc Viet Nam moi: Viet Nam Dan chu Cong hoa. Ban tuyen ngon, dua theo ban Tuyen ngon Đoc lap Hoa Ky, bat đau bang cau: Tat ca moi nguoi sinh ra đeu co quyen binh đang. Tao hoa cho ho nhung quyen khong ai co the xam pham đuoc; trong nhung quyen ay, co quyen đuoc song, quyen tu do va quyen muu cau hanh phuc. Ho Chi Minh cung trich dan Tuyen ngon Nhan quyen va Dan quyen Phap 1791 khi đoc ban Tuyen ngon đoc lap.
Mac du chuong trinh đuoc mong đoi bat đau vao đung 2 gio chieu, nhung xe hoi cho cac thanh vien trong noi cac Viet Nam Dan chu Cong hoa đa đen tre 25 phut khi phai đi xuyen qua cac đam đong. Ho Chi Minh dan đau nhung nguoi con lai buoc nhanh len khan đai. Trong khi hau het cac đong su cua ong tren khan đai đeu mac đo vest Tay va that cravate, nhung ong Ho co y chon mac bo đo kaki phai mau voi co cao va mang đoi dep cao su trang. Sau le chao co va hat quoc ca, Vo Nguyen Giap, Bo truong Noi vu, buoc toi micro gioi thieu Ho Chi Minh, nguoi đuoc chao mung bang nhung tieng ho vang doi đuoc sap xep truoc, "Đoc lap! Đoc lap!" Ong Ho vay tay truoc khan thinh gia trong vai phut, đoan nang hai ban tay len đe keu moi nguoi im lang. Bang giong Nghe Tinh đac trung, ong Ho bat đau đoc Tuyen ngon Đoc lap. Khi Ho Chi Minh co nhung tuong tac voi quan chung nhu khi ong hoi: "Đong bao co nghe ro khong?" va đam đong đong thanh ho vang "Ro!".
Trong buoi le nay, thong qua ban Tuyen ngon đoc lap, Ho Chi Minh cung đa keu goi cac nuoc Đong minh ung ho nen đoc lap chan chinh do nhan dan Viet Nam vua tu tay gianh đuoc thong qua Cach mang thang Tam. Ong tuyen bo rang Chinh phu lam thoi đa huy bo het moi hiep uoc do Phap ki trong quan he voi Viet Nam va bai bo het moi đac quyen cua nguoi Phap. Ong canh bao rang nguoi Viet "kien quyet chong lai am muu cua bon thuc dan Phap". Ket thuc bai phat bieu cua minh, Chu tich Ho Chi Minh gioi thieu tung bo truong trong Chinh phu lam thoi voi quan chung nhan dan va tat ca đeu lam le tuyen the nham chuc. Vo Nguyen Giap khi đo buoc toi va đoc mot dien van dai đay ve nghiem trang. Sau đo, Tran Huy Lieu, bo truong bo thong tin va tuyen truyen, bao cao truoc khan thinh gia ve buoi le thoai vi cua Bao Đai o Hue ba ngay truoc đo, va roi trao thanh kiem hoang gia va an cho Ho Chi Minh. Sau đo, ong Ho tuyen bo rang thanh kiem, truoc đay đuoc dung đe đan ap dan chung, gio đay se đuoc dung đe "chat đau ke phan boi". Đai dien cho Tong bo Viet Minh la Nguyen Luong Bang sau đo noi ngan gon ve nhu cau thong nhat đat nuoc va đau tranh vi đoc lap, phat bieu thang thung rang đanh Phap la chuyen can thiet. Vao mot thoi điem nao đo giua buoi le luc chieu, hai chiec may bay Tia chop P-38 cua My sa xuong thap ngay tren đam đong, mot su kien đuoc tuyen bo ngay tuc thi va ai cung tin la đai dien cho loi chao mung cua My danh cho chinh quyen non tre cua Viet Nam. Cuoi cung, truoc khi ket thuc buoi le, Chu tich Ho Chi Minh tuyen bo: "Chung ta se phai trai qua nhieu khon kho va đau kho hon nhieu. Đong bao phai ung ho chinh quyen, đe sau nay co them nhieu buoi an mung va thang loi!". Buoi le ket thuc bang viec đoan nguoi co to chuc o quang truong sau đo dieu hanh ra pho, giai tan o ho Hoan Kiem, va gia nhap vao bau khong khi vui chung cho đen gio gioi nghiem.
Tiep theo đo, đat nuoc non tre to chuc tong tuyen cu, xay dung nha nuoc dan chu đoc lap đau tien trong lich su Viet Nam, Ho Chi Minh đuoc 98,4% ung ho.


= Tai Sai Gon =
Ngay 2 thang 9 nam 1945, hang ngan nguoi dan tu nhieu tinh va tai Sai Gon keo ve quang truong Norodom (gan nha tho Đuc Ba) cho đuoc nghe Chu tich Ho Chi Minh đoc tuyen ngon đoc lap tu quang truong Ba Đinh (Ha Noi). Nhung do thoi tiet xau va trinh đo ky thuat luc đo, nhung loi tuyen bo cua Ho Chi Minh truoc quoc dan khong đen đuoc voi nhung nguoi du mit tinh. Ong Tran Van Giau, Chu tich Lam uy hanh chinh Nam Bo buoc len khan đai keu goi nhan dan đoan ket chung quanh chinh phu Ho Chi Minh, nang cao canh giac, "san sang đap tan muu đo cua thuc dan, đe quoc tro lai xam luoc nuoc ta lan nua". Bac si Pham Ngoc Thach, nguoi đuoc cu chuc Bo truong Bo Y te Chinh phu lam thoi thay mat chinh phu tuyen the truoc quoc dan "Cuong quyet lanh đao đong bao giu gin đat nuoc, vuot qua kho khan nguy hiem xay đap nen đoc lap hoan toan cho Viet Nam".
Khi cuoc mit tinh chuyen sang bieu tinh tuan hanh, tu tren nhung tang lau cao xung quanh, quan Phap đa no sung ban vao đoan bieu tinh tuan hanh, lam 47 nguoi chet va bi thuong.
Ngay 23 thang 9 nam 1945, ong Tran Van Giau viet loi keu goi Nam Bo khang chien: "Hay nam chat vu khi trong tay, xong len đanh đuoi thuc dan Phap, cuu nuoc. Cuoc khang chien bat đau..."


Van đe khoang trong quyen luc Nhieu su gia phuong Tay cho rang Viet Minh thanh cong trong Cach mang thang Tam do co su ton tai khoang trong quyen luc khi Đe quoc Nhat Ban đa chuan bi đau hang quan Đong Minh va thuc dan Phap đa bi Đe quoc Nhat Ban lat đo tu cuoc đao chinh vao thang 3/1945, trong khi chinh phu Đe quoc Viet Nam thuc chat la mot chinh phu bu nhin, khong co thuc quyen, phai phu thuoc hoan toan vao Đe quoc Nhat Ban. Khi Nhat đau hang Đong Minh, Viet Nam roi vao tinh trang vo chinh phu. Tran Trong Kim tu choi loi đe nghi cua Nhat giup duy tri trat tu do ong khong muon đo mau. Tren thuc te, Viet Minh đa co su chuan bi rat ky luong cho tinh the nay, su gia Tonnesson cho rang chinh Viet Minh moi la nguoi tao ra khoang trong quyen luc khi tung buoc loai bo cac luc luong ngoai xam khi truoc đo Viet Minh đa chu đong tien hanh khang chien chong Nhat va vo hieu hoa cac luc luong cua Phap. Ben canh đo, nho qua trinh khang chien lau dai tu truoc đo, Viet Minh đa huy đong đuoc su ung ho rong rai cua nhan dan Viet Nam, khac han voi su ung ho yeu ot cua mot bo phan nho nguoi dan danh cho cac luc luong dan toc chu nghia. Viec huy đong nhan dan toan quoc tien hanh cach mang trong cung mot thoi điem đa chung to cho đieu đo. Yeu to khach quan tu viec phat-xit Nhat đau hang va thuc dan Phap bi vo hieu hoa tuy quan trong nhung nhan to quyet đinh toi viec to chuc thanh cong cach mang lai nam trong tay Viet Minh, đo la su ung ho cua nguoi dan.
Đoi voi luc luong Nhat Ban va chinh phu Bao Đai-Tran Trong Kim luc nay, ho thuc su khong he muon trao lai chinh quyen cho Viet Minh. Luc luong Nhat Ban tai Viet Nam luc nay đat 90.000 nguoi, đuoc trang bi đay đu khi gioi va chua thua tran nao tai Đong Duong va ho van san sang bao ve Đe quoc Viet Nam. Thuc luc va tinh than chien đau cua luc luong Nhat Ban van con rat cao đuoc the hien qua viec Viet Minh va OSS phai mat rat nhieu cong suc moi đanh bai đuoc toan quan Nhat o Thai Nguyen. Tai Ha Noi, luc luong Nhat Ban cuong quyet khong nhuong quyen kiem soat Ngan hang Đong Duong cho đoi phuong, buoc Viet Minh phai chap nhan phuong an hai ben cung tham gia bao ve. Viet Minh phai hoan cuoc tan cong trai Bao an binh tren pho Hang Bai nhieu lan moi buoc quan Nhat o đay đau hang do quan Nhat lien tuc su dung xe tang đe uy hiep Viet Minh. Nhung hanh đong cua quan Nhat cho thay khoang trong quyen luc khong he ton tai.
Ve phia Đe quoc Viet Nam, mac du đay la chinh quyen đa mat suc chien đau nhung ho van khong he tu nguyen chuyen giao quyen luc cho Viet Minh. Trong ngay 17/08, chinh quyen Đe quoc Viet Nam tai Ha Noi đa no luc to chuc cuoc mit-tinh va tuan hanh cua Tong hoi Cong chuc đe ung ho Đe quoc Viet Nam. Tuy nhien, cuoc tuan hanh cua Tong hoi Cong chuc đa bien thanh cuoc tuan hanh ung ho Viet Minh sau khi Uy ban Quan su Cach mang huy đong them nguoi dan đen cung tham gia tuan hanh, luc nay gioi chuc Đe quoc Viet Nam đa nhan ra tuyet đai đa so nguoi dan đa ung ho Viet Minh. Trong ngay 18/08, Đe quoc Viet Nam van tiep tuc đe nghi Viet Minh chi nen quan ly vung nong thon, vung đo thi van nen đe chinh the cu quan ly nhung Viet Minh phan đoi. Nhung hanh đong cua Đe quoc Viet Nam cho thay qua trinh chuyen giao quyen luc khong he de dang nhu trong đieu kien co khoang trong quyen luc. Tuy khong tu nguyen chuyen giao chinh quyen nhung Đe quoc Viet Nam cung khong đong y voi loi đe nghi cua quan đoi Nhat giup ho duy tri trat tu do đo quan đoi Nhat Ban đa khong su dung luc luong cua minh đe đan ap co he thong Viet Minh tren toan quoc khi luc luong nay gianh chinh quyen tu Đe quoc Viet Nam ma chi bao ve mot so muc tieu dan su va quan su quan trong.


Y nghia Chi sau 15 ngay no ra, Đang Cong san Viet Nam chi voi 15 nam tuoi đoi cung voi luc luong nho be cua minh (khoang 5.000 đang vien) lai co the to chuc cach mang thanh cong tren hau khap Viet Nam. Thanh cong nay khong the xay ra neu chi dua vao so luong đang vien it oi nay, ma đen tu su chuan bi kien tri suot 15 nam cua Viet Minh: cac đang vien cua ho gan bo sau rong voi quan chung, đong cam cong kho, hieu đuoc tam tu cua nhan dan nen đuoc nhan dan tin tuong. Khi thoi co đen, chi 5.000 đang vien đo đa co the keu goi hang trieu nguoi dan noi day, đoan ket ung ho Viet Minh. Thanh cong con đen tu viec biet chop đung thoi co tu ban lanh đao Viet Minh, ma đung đau la Ho Chi Minh
Voi thang loi cua Cach mang thang 8 nam 1945, nhan dan Viet Nam đa đap tan xieng xich no le cua thuc dan Phap trong gan 1 the ky tai Viet Nam, cham dut su ton tai cua che đo quan chu chuyen che hon 1000 nam, lap nen nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa. Đang Cong san Viet Nam tu cho phai hoat đong bi mat va bat hop phap tro thanh mot đang cam quyen hoat đong cong khai.
Sau Cach mang Thang Tam, nam 1946, Viet Nam dien ra cuoc bau cu đau tien trong lich su, bau ra quoc hoi đau tien.
Cach mang thang 8 nam 1945 thanh cong khang đinh vi the lanh đao cua Đang Cong san Viet Nam voi phong trao giai phong dan toc.


Xem them Tong khoi nghia Ha Noi
Cao trao khang Nhat cuu nuoc
Chieu thoai vi cua Bao Đai
Tuyen ngon đoc lap (Viet Nam Dan chu Cong hoa)


Chu thich = Tham khao =
Tønnesson, Stein (1991). The Vietnamese Revolution of 1945: Roosevelt, Ho Chi Minh and de Gaulle in a World at War. SAGE Publishing. ISBN 9780803985216.
Marr, David G. (1995). Vietnam 1945: The Quest for Power. University of California Press. ISBN 9780520920392.
Asselin, Pierre (2023). "The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War". Journal of Cold War Studies. Quyen 25 so 1. tr. 4–45. doi:10.1162/jcws_a_01120.


Lien ket ngoai Nhung su that ve "Cach mang Thang Tam"
"Viet Minh nam quyen do đau?"
"Nam 1945: Cuop chinh quyen va thay quyen dan"
CACH MANG THANG TAM 1945 O VIET NAM tai Tu đien bach khoa Viet Nam