Hem nui la mot đuong nut sau giua nhung vach nui, ket qua cua phong hoa hay tac đong xoi mon cua mot dong song qua thoi gian đia chat. Qua trinh phong hoa hay xoi mon se tao ra nhung hem nui noi thuong nguon va cua song o nhung cao đo khac nhau đang ke.
Thung lung doc đay bien cua suon luc đia đuoc goi la hem nui ngam. Khong giong nhu hem nui o đat lien, hem nui ngam đuoc cho la hinh thanh tu dong xao đong va sat lo.


Su hinh thanh Hau het hem nui đuoc hinh thanh tu qua trinh xoi mon dai tu mot muc đo cao nguyen hoac binh nguyen. Nhung vach đa hinh thanh vi nhung đia tang đa cung hon ma khang cu lai đuoc xoi mon va phong hoa lo ra tren suon thung lung.
Hem nui pho bien hon nhieu o vung kho can so voi vung am uot vi phong hoa vat li co nhieu tac đong cuc bo hon o vung kho. Gio va nuoc tu song ket hop đe xoi mon va cat đi nhung vat lieu co suc khang cu thap nhu đa phien set. Su đong lanh va gian no cua nuoc cung giup hinh thanh hem nui. Nuoc chay vao vet nut giua đa va đong bang, đe đa tach ra va cuoi cung tao thanh khoang trong lon, qua trinh nay đuoc goi la su chem bang. Tuong hem nui thuong đuoc tao thanh tu đa sa thach hoac đa hoa cuong co suc khang cu cao.

Đoi khi song lon chay qua hem nui la ket qua cua su nang len dan dan ve mat đia chat. Chung đuoc goi la song bi boc bang hao, boi vi chung khong de dang thay đoi dong chay. O Hoa Ky, song Colorado o Tay Nam va Song Snake o Tay Bac la hai vi du cua su nang mang kien tao.
Hem nui thuong hinh thanh o khu vuc đa voi. Vi đa voi hoa tan đuoc toi mot muc đo nhat đinh, he thong hang hinh thanh trong đa. Khi he thong bi sup đo, chi con lai hem nui, nhu o đoi Mendip tai Somerset va Yorkshire Dales o Yorkshire, Anh.


= Hem nui hop =

Hem nui hop la mot hem nui nho ma thuong ngan va hep hon hem nui song, voi tuong doc o hai ben, chi cho phep tiep can qua cua hem. Hem nui hop thuong đuoc su dung o Tay Hoa Ky lam noi quay đong vat tien loi, voi hang rao o loi vao.


Hem nui lon nhat Đinh nghia cua "hem nui lon nhat" la khong ro rang, vi mot hem nui co the lon dua tren đo sau, chieu dai, hoac tong dien tich cua he thong hem nui. Cung vi khong tiep can đuoc nen hem nui lon o Himalaya khong đuoc coi la ung cu vien danh sach nhung hem nui lon nhat. Đinh nghia "hem nui sau nhat" tuong tu cung khong ro rang, đac biet khi so sanh hem nui o trong nui va hem nui cat qua cao nguyen bang phang.

Hem nui sau nhat the gioi nam o noi hop dong cua song Gilgit va Indus, noi quoc lo Karakoram đuoc xay dung; dong song chay o đo cao khoang 1.000 m (3.300 ft) tren muc nuoc bien. 15 km ve phia nam la ngon nui Nanga Parbat cao thu chin the gioi, 8.126 m (26.660  ft). Ve phi bac, cung co the nhin thay tu cau qua song Gilgit, la đinh nui cuc tay cua day Himalaya, đinh Rakaposhi cao 7.788 m (25.550 ft). Đieu nay nghia lam hem Indus sau 7.120 m (23.360 ft) tinh tu dong song đen điem tren đinh đo, sau hon 600 m (2.000 ft) so voi hem nui Kali Gandaki va 1.500 m (5.000 ft) so voi hem nui Yarlung Tsangpo. Chung la ba hem nui sau nhat the gioi. Chi nhung day nui lon nhat o chau A moi co quy mo cho nhung hem nui nhu vay hinh thanh.
Hem nui lon Yarlung Tsangpo (hay hem nui Tsangpo), doc theo song Yarlung Tsangpo o Tay Tang, đuoc mot so nguoi coi la hem nui sau nhat the gio o đo sau 5.500 m (18.000 ft). No dai hon hem Grand Canyon o My mot chut. Mot so nguoi khac coi hem nui Kali Gandaki o tay trung Nepal la hem nui sau nhat, voi đo chenh lech 6.400 m (21.000 ft) giua dong song va cac đinh nui xung quanh no.
Cac hem nui sau nhat o chau My la hem nui Cotahuasi va hem nui Colca, o nam Peru. Ca hai đeu sau hon 3500 m (12.000 ft).
Hem Grand Canyon o bac Arizona Hoa Ky, voi đo sau trung binh 1.600 m (1 dam) va the tich 4,17 nghin ty met vuong, la mot trong nhung hem nui lon nhat the gioi. No la mot trong 28 ung cu vien vao chung ket binh chon Bay Ki quan Thien nhien Moi cua The gioi. (mot so nguoi coi no la mot trong bay ky quan the gioi.) Hem nui Copper o Chihuahua, Mexico sau va dai hon Grand Canyon.
Hem nui lon nhat o chau Phi la hem nui Song Ca o Namibia.
Thang 8 nam 2013, su tim ra Grand Canyon cua Greenland đuoc bao cao. No nam o duoi tang bang, dua tren phan tich tu Operation IceBridge, no đuoc tin la hem nui dai nhat the gioi.
Thung lung Capertee o Uc thuong đuoc coi la hem nui lon (ve mat be rong) thu hai the gioi.


Y nghia van hoa Mot so hem nui co y nghia van hoa. Bang chung ve vuon nhan hinh đuoc tim thay o hem nui Olduvai o chau Phi. O Tay Nam Hoa Ky, cac hem nui quan trong ve mat khao co hoc boi vi nhieu nha vach đa đuoc xay o nhung cho nhu vay, phan lon do nguoi nguoi Pueblo co đai, ho la nhung nguoi đinh cu đau tien.


Vi du noi bat Danh sach sau bao gom cac hem nui noi bat nhat tren the gioi, sap xep theo luc đia va quoc gia.


= Chau Phi =

Hem nui Blyde River, Mpumalanga, Nam Phi
Hem nui Fish River, Namibia
Hem nui Olduvai, Tanzania


= Chau My =


 Argentina  Hem nui Atuel, tinh Mendoza


 Brasil  Hem nui Itaimbezinho, Rio Grande do Sul


 Canada  Grand Canyon of the Stikine, British Columbia
Hem nui Horseshoe, Alberta
Hem nui Niagara, Ontario
Hem nui Ouimet, Ontario


 Mexico  Hem nui Copper, Chihuahua
Hem nui Sumidero, Chiapas


 Peru  Colca Canyon, Arequipa
Cotahuasi Canyon, Arequipa


 Hoa Ky  Antelope Canyon, Arizona
Canyon de Chelly, Arizona
Canyonlands National Park, hem nui cua song Colorado River va song nhanh chinh cua no, song Green, Utah
Columbia River Gorge, Washington va Oregon
Hem nui Glen, Utah va Arizona
Hem nui Glenwood, Colorado
Hem nui Grand, Arizona
Grand Canyon of the Yellowstone, Wyoming
Hem nui Palo Duro, Texas
Hem nui Rio Grande, New Mexico
Hem nui Waimea, Hawaii
Hem nui Zion, Utah


= Chau A =


 Trung Quoc  Tam Hiep (Truong Giang)
Hem nui Tiger Leaping, Van Nam
Hem nui lon Yarlung Zangbo, Tibet Autonomous Region


 Khac  Kazakhstan—Hem nui Charyn
Nepal—Hem nui Kali Gandaki
Pakistan—Hem nui song Indus qua day Himalaya


= Chau Au =


 Anh  Hem nui Avon, Bristol
Hem nui Cheddar, Somerset


 Phap  Ardeche Gorges, Rhone-Alpes
Daluis Gorge, Provence
Gorges du Tarn
Verdon Gorge, Alpes-de-Haute-Provence


 Khac  Hy Lap—Hem nui Vikos
Greenland—Hem nui Grand cua Greenland
Iceland—Fjaðrargljufur
Macedonia—Hem nui Matka
Montenegro—Hem nui song Tara
Na Uy—Hem nui Sautso
Ba Lan/Slovakia—Hem nui song Dunajec
Serbia—Hem nui Rugova
Thuy Si—Hem nui Aare


= Chau Đai Duong =


 Uc  Hem nui Joffre, vuon quoc gia Karijini, Tay Uc
Hem nui Katherine, Lanh tho phia bac
Hem nui Kings, Lanh tho phia Bac
Hem nui song Murchison, Tay Uc


 New Zealand  Hem nui Manawatu, Đao Bac
Hem nui Skippers, Đao Nam


Hem nui tren cac hanh tinh khac Ithaca Chasma tren ve tinh Tethys cua sao Tho
Valles Marineris tren sao Hoa, hem nui lon nhat đuoc biet đen trong he Mat Troi
Vid Flumina tren Titan, ve tinh lon nhat cua sao Tho, la hem nui co chat long o đay duy nhat trong he Mat Troi đuoc biet đen ngoai Trai Đat
Venus co hinh mieng nui lua va hem nui tren ve mat cua no. Vung lom tren hanh tinh nay la mot phan cua he thong hem nui dai hon 6 400 km.


Tham khao