Đo Thanh Nhon (? - 1781) la mot danh tuong Viet Nam cuoi the ky XVIII duoi thoi chua Nguyen Phuc Anh. Cung voi Vo Tanh, Chau Van Tiep, ong đuoc nguoi đuong thoi xung tung la "Gia Đinh tam hung".


Than the Đo Thanh Nhon (chu Han: 杜清仁) hay Đo Thanh Nhan hoac Đo Thanh Nhon, la nguoi huyen Huong Tra, phu Thua Thien. Sau doi ve tran Phien An trong Nam.
Ong sinh vao nam nao khong ro, chi biet khi Đinh vuong Nguyen Phuc Thuan con o Phu Xuan, ong chi la vo quan bac thap, chuc Huu đoi truong.


Su nghiep = Pho tro Nguyen Phuc Thuan =
Nam 1771, anh em Tay Son hieu trieu dan chung: "Đanh đo Truong Phuc Loan va ung ho Hoang ton Duong, Lay cua nha giau chia cho nha ngheo", đe phat co khoi nghia. Quan khoi nghia ngay cang lon manh, đanh chiem nhieu noi thuoc quyen kiem soat cua chua Nguyen.
Nam 1775, bi quan Tay Son va tuong Bac Ha la Hoang Ngu Phuc ruot đuoi, Nguyen Phuc Thuan chay đen Tran Bien, roi ra lenh trieu tuong Tong Phuoc Hiep. Nhung vi quan cuu vien khong đen kip, nhan co hoi, Đo Thanh Nhon goi Nguyen Huynh Đuc, Tran Bua, Đo Vang (Hoanh), Đo Ky (Ky), Vo Nhan, Đo Bang (Ban)... cung hop binh o Ba Giong (chu Han la Tam Phu) đuoc hon 3.000 nguoi, xung la "Đong Son thuong tuong quan", roi đi cuu gia.
Tu Ba Giong, Đo Thanh Nhon đua quan tien len đanh up quan Tay Son do tuong Nguyen Lu chi huy, thang luon ba tran. Nguyen Lu biet khong đich noi, ben lay thoc trong kho cho hon hai tram thuyen chay ve Quy Nhon. Đo Thanh Nhon lay lai đuoc Gia Đinh (lan thu nhat) ben đon chua Nguyen Phuc Thuan tro lai Ben Nghe, Gia Đinh. Do lap đuoc đai cong, Đo Thanh Nhon đuoc chua Nguyen cho giu ham Chuong dinh Ngoai huu, phong tuoc Phuong quan cong. Tuong si quan Đong Son đeu đuoc ban thuong theo thu bac.


= Ket oan voi Ly Tai =
Bay gio, co vien tuong đi theo tuong Tong Phuc Hiep ten la Ly Tai, goc nguoi Hoa, chi huy đao Hoa Nghia quan, truoc khi tham gia phong trao Tay Son tung kiem song bang nghe buon ban. Đi voi Tay Son mot thoi gian Ly Tai, tung lam pho tuong cho tuong Nguyen Hue, nhung do nhieu phen bai tran, thay vi quyet chi lap cong, Ly Tai lai to ra bat man. Tuong cua chua Nguyen o Phu Yen biet rat ro đieu nay nen đa chieu hang đuoc Ly Tai.
Chua Nguyen Phuc Thuan muon thu dung Ly Tai, nhung Đo Thanh Nhon vi muon tranh gianh đia vi nen noi: 

Ly Tai chang qua cung chi la loai cho, loai heo, co dung cung vo ich ma thoi 
Boi loi nay, Ly Tai ket oan voi Đo Thanh Nhon. Đen khi Tong Phuc Hiep mat, Ly Tai lo Đo Thanh Nhon lam hai minh, ben đem thuoc ha chiem giu nui Chau Thoi ) đe chong lai Thanh Nhon. Mot lan Ly Tai đem quan đanh up quan Đong Son. Thanh Nhon chong cu khong noi, phai đap luy o song Ben Nghe va song Thi Nghe (儀江 Nghi Giang) đe co thu.


= Tra thu Ly Tai =
Thang 11 nam Binh Than (1776) do suc ep cua Ly Tai, chua Nguyen Phuc Thuan lam le nhuong ngoi cho chau ruot minh la Nguyen Phuc Duong (Tan Chinh vuong, chu Han: 新 政 王). Ly Tai đuoc Nguyen Phuc Duong phong la Bao gia đai tuong quan. Đo Thanh Nhan vi đang chong đoi Ly Tai nen khong đen du le nhuong ngoi, Tan Chinh Vuong phong cho Pham Cong Ly giu chuc Ngoai huu thay Nhan.
Nguyen Anh biet Ly Tai la nguoi kieu ngao ngang nguoc, kho kiem che, noi voi chua xin đi Tam Phu (Ba Giong) chieu du quan Đong Son đe muu đo khoi phuc. Ly Tai nghe tin, đem quan đon, ep chua đi Dau Mit (Dau Miet 油蔑 [Thu Dau Mot]). Tan Chinh vuong khong the ngan đuoc, ben khien Truong Phuoc Dinh theo ho gia. Ngay hom sau lai ruoc gia tro ve Sai Gon.
Nam Đinh Dau (1777), tuong Nguyen Hue đem quan vao đanh chiem Gia Đinh lan thu hai. Tan Chinh Vuong sai Ly Tai đem Nghia Hoa quan ra Hoc Mon (ten đat thuoc Gia Đinh) cu chien, chem đuoc tuan sat đich la Tuyen (khong ro ho), quan Tay Son phai hoi lui. Bay gio, vua luc Truong Phuoc Than tu Can Vot đem quan đen cuu. Ly Tai xa thay bong co, ngo la quan Đong Son đen đanh up minh, tu rut quan ve. Quan Tay Son thua the đuoi theo. Quan Ly Tai hoang loan chay ve Ba Giong (Tam Phu) thi bi quan Đong Son cua Đo Thanh Nhan đon đuong giet chet toan bo.


= Pho tro Nguyen Anh =
Tan Chinh vuong Nguyen Phuc Duong đuoc them quan Truong Phuoc Than, ben lui giu Tranh Giang (thuoc tinh Gia Đinh).
Chua Nguyen Phuc Thuan chay đen Đang Giang (thuoc tinh Đinh Tuong). Nguyen Anh đem 4.000 quan Đong Son đen cuu vien. Chua ben dung co Đong Son thuong tuong quan roi đem quan đen Tai Phu (Tai Phu hay Giong Tai la mot trong ba giong thuoc tinh Gia Đinh).
Chua bao Tan Chinh vuong rang: "Phia sau Tranh Giang vuong tu đuong lay, phia truoc Tai Phu thi ta cang đang", roi sai cac quan quay lung ve phia song ma bay tran đe cho.
Mua ha, thang 4, Đinh dau 1777, quan Tay Son đanh Tai Phu. Chua Nguyen Phuc Thuan đi Long Hung (ten đat thuoc tinh Đinh Tuong). Gap mua to, Tay Son đuoi khong kip. Đo Thanh Nhan tu Gia Khe (Rach Gia) dan quan lai. Chua lai đi Can Tho (ten đat, tuc thu so đao Tran Giang, Mac Thien Tu tu khi that thu Ha Tien lui đong o đay), hop quan voi Mac Thien Tu. Chua thay binh luc cua Thien Tu it va yeu, kho chong đuoc Tay Son, ben sai Đo Thanh Nhan cung thuoc ha la Cai đoi Nguyen Quan len đi Binh Thuan goi Chu Van Tiep va Tran Van Thuc vao cuu.
Quan Tay Son đanh Tranh Giang. Tan Chinh vuong lui giu Tra Tan (Ben Tra, ten xa thuoc tinh Đinh Tuong). Chuong co Thiem Loc đem thuy binh đon đen Vuong o đat Ba Viet (Ba Vat). Vuong sai Tong Phuoc Huu giu My Lung, Thiem Loc giu Huong Đoi (Ba Viet, My Lung, Huong Đoi đeu la ten đat, thuoc tinh Vinh Long). Tong Phuoc Hoa quan linh cac quan ho ve mat tran đe chong Tay Son.
Tuong Tay Son la Nguyen Hue vao chiem đuoc Sai Gon, giet tham tan Nguyen Đang Truong. Thang 7, Tham tan Tran Van Thuc tu Phu Yen vao cuu vien, đen Binh Thuan thi bi quan Tay Son đanh bai. Tay Son đanh Ba Viet, giet đuoc Thieu pho Ton That Chi, Noi ta Nguyen Man, Chuong co Tong Phuoc Huu. Chi con moi Chuong co Tong Phuoc Hoa chong giu. Thang 8, tuong Tay Son Nguyen Hue co them quan, tien đanh Huong Đoi. Chuong co Thiem Loc chay đi Ba Viet. Tan Chinh Vuong đinh ban ke cung Chau Van Tiep chay ra Binh Thuan nhung khong đuoc. Chuong co Tong Phuoc Hoa tu van, Tan Chinh Vuong cung can than bi Tay Son bat giet.
Thai-thuong-vuong Nguyen Phuc Thuan bo chay ve Long Xuyen (thuoc tinh Ha Tien) nhung toi thang 9 nam 1777 cung bi Tay Son bat giet.
Khong the đe ngoi chua bo trong, đau nam Mau Tuat (1778), Nguyen Phuc Anh, chau ho chua Nguyen Phuc Thuan, khi nay moi 17 tuoi đuoc cac tuong ton lam Đai nguyen soai, Nhiep quoc chinh. Ke tu đo, Đo Thanh Nhon luon đuoc cau can đe pho ta Nguyen Phuc Anh.


= Bi sat hai =
Nam 1778, Đo Thanh Nhon cung Le Van Quan giet Tu Khau Oai o song Ben Nghe, roi cung Ho Van Lan đi Chan Lap. O đay, ong giet Nac Vinh (tuc Ang Non II), ton Nac An (Ang Eng) len lam vua Chan Lap, đe Ho Van Lan o lai bao ho, con ong thi keo quan ve lai Gia Đinh.
Mua xuan nam Canh Ty (1780), Nguyen Anh chinh thuc xung đe, Đo Thanh Nhon đuoc phong lam Ngoai huu phu chinh Thuong tuong quan, tuoc Quan cong.
Mua ha, thang 4 nam 1780, Nguyen Anh sai Đo Thanh Nhan đanh phu Tra Vinh. Nguoi goc Chan Lap đen o Tra Vinh đa lau thanh dan noi thuoc, hang nam cung nop phu thue. Nhan luc loan Tay Son, thu linh la Oc nha Suat muu lam phan. Vua sai đem quan đi đanh. Oc nha Suat giu vung luy chong lai. Noi ay rung sau cham lon, ram rap um tum, Suat dua đia the hiem tro đe chong, lay no khoe lam mon so truong, quan quan đanh khong đuoc. Vua ben sai Thanh Nhan đoc chien, Duong Cong Trung thuoc theo. Cong Trung sai cac quan dung vong sat moc lien cac chien thuyen voi nhau, bac san o tren, kem dung cay chuoi đe đo ten đan, nhan nuoc thuy trieu len cho thuyen đen sat luy đe đanh. Giac mat the hiem vo chay. Thanh Nhan đem quan tinh nhue đuoi đanh, chat pha cay rung, mo thong đuong loi, lai đat phuc binh trong rung, bon be no sung. Suat cung đuong bi quan binh bat đuoc. Thanh Nhan chieu du dan chung tro ve lam an.
Mua thu, thang 7, sai cac quan đong binh thuyen. Đo Thanh Nhan sai thuy quan lay thu go nam kien kien đe đong thuyen truong đa banh lai dai, tren gac san chien đau, hai ben dung phen tre che thuy binh o duoi đe cho chuyen suc ma cheo, con tren thi bay bo binh đe xung tran ma đanh. Do đo đi đuong bien thuan loi ma nghe thuy quan so truong cang tinh them.
Nam Tan Suu, 1781, mua xuan, thang 3, Nguyen Phuc Anh theo ke cua Chuong co Tong Phuoc Thiem, gia benh goi Đo Thanh Nhon đen chau roi ngam sai vo si giet chet. Theo ket qua khao co mo phan, co kha nang Đo Thanh Nhon bi ban ten đoc ma chet. Nguyen do Nguyen Anh thay Đo Thanh Nhon lan luot uy quyen, so ngay sau se bi cuop ngoi.
Hai tuong tam phuc cua Thanh Nhon la Vo Nhan va Đo Bang, sau khi an tang chu tuong xong, cung rut binh ve Ba Giong, chong Tay Son lan chua Nguyen. Nguyen Phuc Anh cho nguoi đi khuyet du, nhung hai vi tuong nay khong tin nua. Ve sau nho cho nguoi tra tron vao trong quan, Nguyen Anh bat song đuoc Vo Nhan va Đo Bang roi đem chem. Tu đo, binh Đong Son bi phan tan.
Hay tin Đo Thanh Nhon bi giet, thu linh phong trao Tay Son la Nguyen Nhac noi: Thanh Nhon chet roi, cac tuong khac khong đang so nua, roi cung em la Nguyen Hue cu đai binh vao đanh Gia Đinh. Quan Tay Son vao cua Can Gio, đai thang tran thuy chien tren song Nga Bay, khien Nguyen Phuc Anh phai bo thanh Sai Gon chay ve Ba Giong roi lanh sang Phu Quoc... Đo la hoi thang 3 nam Nham Dan (1782).


= Mo phan =
Theo Huynh Minh, mo Đo Thanh Nhon nam o Phu Lam.
Theo Bao Giao Duc va Thoi Đai: Dip ky niem 300 nam Sai Gon – Gia Đinh, ba Đo Thi Moi va Huynh Thi Đe đai dien hau due cua Đo Thanh Nhon đa gui thu cho nha khao co Đo Đinh Truat đe nghi giup hai viec: Tim cach lam ro cong va toi cho Đo Thanh Nhon va tim mo phan that lac... Vao nam 2002, thi xa Thu Dau Mot (Binh Duong) mo đuong. Canh đuong Pham Ngu Lao co mot ngoi mo co goi la mo Ong Lon. Chinh quyen đia phuong muon biet đay la mo cua ai, nen moi nha khao co Đo Đinh Truat toi nghien cuu. O tren mieu tho gan ngoi mo co ghi ba chu “Đo Hiep Tran”. Ong Truat mung tham, linh cam đa tim thay mo Đo Thanh Nhon khi thay phan cuoi tam minh van co ghi ten hai nguoi lap la Đo Ban va Vo Nhan – hai thuoc tuong trung thanh voi Đo Thanh Nhon.


Luan ban Trich mot so đe tham khao:

Sach "Đai Nam chinh bien liet truyen" (So tap, Quyen 27):
Truoc, Đo Thanh Nhon tu phu la nguoi co tai va dung cam hon thien ha, trong tay lai co quan đoi Đong Son cho nen van ngam ngam lam chuyen ngang nguoc va long hanh. Tu khi co chut cong lao pho ta, y lai cang sinh kieu cang hon. Han tu cho minh la nguoi co quyen sinh sat, ai song, ai chet hoac gia co ban chuc tuoc cho ai đeu do han quyet đinh. Tham chi, han con tu y cat bot su chi dung trong cung, khong chiu cung đon đay đu, đen ca ngay ky o Hung Mieu ma han cung khong dang le vat khien The to ta [Nguyen Phuc Anh] phai bo cua nha ra ma sam sua lay.
Trong đam tay chan, the han thay ai nang long voi minh thi cho lay theo ho cua han. Xu toi thi dung cuc hinh, dam thieu ca nguoi song, ban giet ca đan ba đang co thai...Ai ai nghe chuyen cung nghien rang tuc gian. Khi Tay Son vao lan cuop [chi viec Tay Son tan cong vao Gia Đinh], han len đem quan vao nui đe đau hang lam phan, nhung muu ay khong thanh.
Vua [Gia Long] van nghi đen cong lao cua han ma uu đai, dung tung. Vua than đen nha rieng ma Đo Thanh Nhon cung khong biet kinh giu le. Đa the bon tay chan cua han cang phu hoa them, khong biet kinh so, chi rap tam lam đieu trai phep ma thoi.
Bay gio co quan Chuong co la Tong Phuc Thiem mat tau voi vua xin tru bo han la ten giac o canh vua. Vua cho la phai ben gia vo bi benh, roi sai trieu Đo Thanh Nhon vao ban viec. Nhan đo sai vo si bat va giet đi. Be đang cua Đo Thanh Nhon la bon Vo Nhan, Đo Bang lai chiem cu cho Ba Giong đe lam phan. Vua sai cac tuong tien đanh, bat đuoc bon Vo Nhan va giet đi. Lu con lai đeu bi đanh tan ca.
Sach Đai Nam thuc luc, Đe nhi ky (Minh Mang), quyen 144:
Phan Huy Thuc, sung Tong tai soan bo Thuc luc đem ban thao dang vua coi. Vua nhan đo bao rang: “Buoi quoc so co Đo Thanh Nhan la ke bao nguoc, kieu rong, chang biet đao lam toi con. Thi du no lam nhung viec nhu đot song nguoi, ban chet đan ba co thai, đeu la nhung viec nguoi ta bat nhan. Đen nhung viec tien, luong, no cung tu tien chuyen quyen tat ca. Gap ngay ky Hung mieu ((1) Tuc Hung to Hieu khang Nguyen Phuoc Noan sinh ra Gia Long.1), no khong chiu chi bien le pham, đen noi Hoang khao ((2) Chi Gia Long.2) ta phai cam ao lay tien lam le. No lai thuong mang quan lan vao trong nui, muon lam phan theo Tay Son, sau cung muu ay khong thanh. Hanh vi nhu the biet đau khong hoc cai muu Trinh Kiem? Đuoc Hoang khao ta la bac anh dung, muu luoc, cho nen no tuy co long gian, cuoi cung cung khong rong ro đuoc! Nguoi nen ghi chep viec nay”.
Sach "Hoang Viet Long hung chi":
Tong Phuoc Thiem noi: Thanh Nhon om long Tao Thao, Vuong Mang, khong the khong tru han đi. Neu chua thuong cho dung muu, thi chi can suc mot vu khi la đu.
The To (chi Nguyen Phuc Anh) ben lay co bi met cho goi Thanh Nhon vao dinh ban cong viec. Đo Thanh Nhon đen, lien bi ve si xong ra bat giet. Lai truyen phan tan quan Đong Son lam bon đoi đe phong bon chung lam phan.
Sach '"Tu Đien Nhan vat lich su Viet Nam":
Tinh ong cuong truc, khi khai nen bi ganh ghet. Nhan vu ong giet tri huyen Đang Huu Tam, chuong co Huynh Thien Loc giem voi Nguyen Phuc Anh rang ong long quyen sau nay se kho tri.
Thuoc ha ong la Vo Nhan va Đo Bang chon cat ong xong, rut quan Đong Son ve đat cu Ba Giong, khong phuc Nguyen Anh nua, bat đuoc Huynh Thien Loc giet đi đe tra thu cho chu tuong
Sach "Viet su tan bien":
Trong khi Đo Thanh Nhon lap nhieu cong lon, thi chua Nguyen Anh đa nghe loi dem pha đem giet đi...Roi su sach (Gia Đinh thong giam) cua trieu Nguyen đa co bao chua cho ho Nguyen ve cai chet nay: ho bao Đo Thanh Nhon đa qua cay cong, đa co y thong đong voi Tay Son đe lam phan, khong tuan theo nghi le cua trieu đinh, tu chuyen moi viec v.v...Su cua nguoi Au Chau cho rang cai toi cua ho Đo chi la do lam đuoc nhieu cong lon, uy the lung lay hau lam lu mo ca đia vi ong chua tre tuoi (luc nay Nguyen Anh moi 18 tuoi). Truoc vu nay Giam muc Ba Đa Loc đa het loi can ngan chua Nguyen ma khong xong...
Nguyen Lien Phong, tac gia Nam Ky Phong Tuc Nhan vat Dien Ca (1909), co tho vinh ve Đo Thanh Nhon:

Co nghia Đong Son noi to phao.
Tam kinh Nam Hai song đang xao
Thoi may gap chua trang tran thanh
Van rui xui toi thoi Mang Tao
May thu cong lao troi bich thuy,
Ba hung danh tuong nhe hong mao.
Suoi vang nhu gap Chau hung vo
Hon luong an nan biet tai sao.


Đuong pho O Sai Gon truoc nam 1985 co toi hai con đuong mang ten Đo Thanh Nhon. Đuong Đo Thanh Nhon cua Đo thanh Sai Gon cu hien nay la đuong Đoan Van Bo o quan 4; con đuong Đo Thanh Nhon cua tinh Gia Đinh cu nay la đuong Tran Van Ky o quan Binh Thanh. Đieu đac biet la ca hai con đuong đeu bi đoi ten cung ngay 4 thang 4 nam 1985.


Xem them Nguyen Anh
Ly Tai
Nguyen Phuc Duong
Tong Phuc Thiem
Nguyen Huynh Đuc
Vo Tanh


Sach tham khao Quoc su quan trieu Nguyen, Quoc trieu chinh bien toat yeu (ban dich). Nha xuat ban Van hoc, 2002.
Ngo Giap Đau, Hoang Viet Long hung chi. Nha xuat ban Van hoc, 1993.
Pham Van Son, Viet su tan bien (Quyen 3 va 4), Sai Gon, 1959 va 1961.
Nguyen Khac Thuan, Viet su giai thoai (Tap 8), Nha xuat ban Giao duc, 1998, tr 75-78.
Nguyen Q. Thang va Nguyen Ba The, Tu đien nhan vat lich su Viet Nam. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 1992.
Quoc su quan trieu Nguyen, Đai Nam thuc luc (tap 01). Ban dich cua Trung tam khoa hoc xa hoi va nhan van quoc gia, Vien su hoc Quoc su quan trieu Nguyen, To Phien dich Vien Su hoc phien dich. Nha xuat ban Giao Duc xuat ban nam 2002.
Quoc su quan trieu Nguyen, Đai Nam liet truyen. Ban dich tap 02, Chinh bien So tap. Đo Mong Khuong dich, nha xuat ban Thuan Hoa xuat ban nam 2006.
Tran Trong Kim (1919), Viet Nam su luoc.


Chu thich