Basileios I, danh xung nguoi xu Makedonia (tieng Hy Lap: Βασιλειος ο Μακεδων, Basileios ho Makedon; 811 – 29 thang 8, 886) la Hoang đe Đong La Ma tri vi tu nam 867 đen 886. Sinh ra trong mot gia đinh nong dan thuan phac tai thema Makedonia cua Đong La Ma, tung giu nhieu trong trach trong trieu roi sau cuop ngoi hoang đe cua Mikhael III (tri vi 842–867). Bat chap goc gac khiem ton cua minh, ong đa cho chung to kha nang bam sinh trong viec tri quoc, dan đen suc manh cua đe che đuoc hoi sinh va su phuc hung nghe thuat Đong La Ma. Basileios đuoc nguoi dan Đong La Ma nhin nhan nhu la mot trong nhung vi hoang đe vi đai nhat cua ho, va trieu đai do ong sang lap, Makedonia (tieng Hy Lap: Μακεδονικη δυναστεια), thuong đuoc hau the coi la thoi đai huy hoang va thinh vuong nhat cua Đe quoc Đong La Ma.


Su nghiep ban đau Basileios sinh ra trong mot nha nong vao cuoi nam 811 (hoac đoi khi trong thap nien 830 theo uoc tinh cua mot so hoc gia) tai Charioupolis o thema Makedonia thuoc Đong La Ma (đon vi hanh chinh tuong ung voi khu vuc Hadrianopolis o Thracia). Xu Thracia cua Đong La Ma đuong thoi la vung đat do cac sac dan Slav, Hy Lap va Armenia toi đinh cu. Nhung luan đieu đuoc neu len ve nguon goc Armenia, Slav, thay vi goc gac "Armenia-Slav" danh cho Basileios I. Tac gia cua cuon tieu su chuyen dung duy nhat ve Basileios I bang tieng Anh đa ket luan rang that kho ma nam chac đuoc ve nguon goc dan toc cua hoang đe la gi, du Basileios ro rang đa tin nhiem su ung ho cua nguoi Armenia đe đua ho vao nhung vi tri noi bat trong Đe quoc Đong La Ma. Duoi thoi Basileios, mot quyen gia pha đuoc soan thao ky luong đa cung cap cho moi nguoi biet them mot chi tiet rang to tien cua ong khong chi la nong dan nhu hau het van tuong, ma la hau due thuoc cac dong vua nha Arsacid (Arshakuni) xu Armenia va cung la cua Constantinus Đai đe.

 
Mot cau chuyen khang đinh rang ong đa trai qua mot phan tuoi tho cua minh trong tinh trang bi giam cam o Bulgaria, noi gia đinh ong đuoc cho la đa bi bat lam tu nhan cua Khan Krum (tri vi 803–814) vao nam 813. Basileios song o đo cho đen nam 836 moi cung mot so nguoi khac tron vao lanh tho do Đong La Ma chiem giu o Thracia. Basileios cuoi cung đa đu may man đe buoc vao lam nguoi trong coi ngua cho Theophilitzes, ho hang cua caesar Bardas (chu cua hoang đe Mikhael III). Trong khi phuc vu Theophilitzes, ong đen tham thanh pho Patras va chiem đuoc cam tinh cua Danielis, mot nguoi phu nu giau co đa ruoc ong ve dinh va ban cho cua hoi mon. Basileios con loi keo đuoc su chu y cua Mikhael III ve tai nuoi ngua va gianh chien thang truoc nha vo đich Bulgaria trong mot tran đau vat; vi vay ma ong som tro thanh ban than, tam phuc va ve si (parakoimomenos) cua Hoang đe Đong La Ma.

 
Theo lenh cua Hoang đe Mikhael, Basileios đa ly di nguoi vo Maria va ket hon voi Eudokia Ingerina, tinh nhan ma Mikhael rat muc sung ai vao khoang nam 865. Trong cuoc vien chinh chong lai nguoi A Rap, Basileios đa thuyet phuc Mikhael III rang vi hoang thuc Bardas đang them muon ngai vang Đong La Ma, roi sau đo đa ra tay giet chet Bardas voi su chap thuan cua Mikhael vao ngay 21 thang 4 nam 866. Basileios nghiem nhien tro thanh nhan vat đay quyen the trong trieu va đuoc bo nhiem giu chuc vu danh gia kaisar (caesar) hien gio đang bo trong, truoc khi đuoc trao vuong mien đong hoang đe vao ngay 26 thang 5 nam 866. Su đe bat nay co the bao gom viec Mikhael III nhan Basileios lam con nuoi du ban than hoang đe tre tuoi hon ong nhieu. Thuong thi moi nguoi đeu tin rang Leon VI, nguoi thua ke va đua con trai co tieng tam cua Basileios đich thuc la con ruot cua Mikhael. Mac du Basileios duong nhu đa chia se niem tin nay (va to thai đo cam ghet Leon), viec Basileios đuoc thang len cap bac caesar va sau đo la đong hoang đe đa ban cho đua tre nay tinh hop phap va than mau chinh thong va cung bao đam quyen ke thua ngoi vi hoang đe Đong La Ma. Đang chu y la khi Leon vua moi chao đoi, Mikhael III lien to chuc su kien nay bang mot cuoc đua xe ngua cong cong, trong khi ong thang thung cho biet la Basileios khong đuoc loi dung đia vi moi cua minh trong vai tro la hoang đe nho.
Khi Mikhael III bat đau qua sang ung ho mot vien can than khac la Basiliskianos, Basileios quyet đinh rang đia vi cua minh đang bi huy hoai. Mikhael doa se trao hoang vi cho Basiliskianos va chinh vi vay ma Basileios buoc phai ra tay truoc bang cach to chuc vu am sat Mikhael vao đem ngay 23/24 thang 9 nam 867. Mikhael va Basiliskianos chim đam trong con say ruou sau mot bua tiec linh đinh tai cung Anthimos khi Basileios cung voi mot nhom nho đong pham (bao gom ca cha Bardas, em trai Marinos va nguoi anh em ho Ayleon) len vao trong. Cac o khoa vao cua buong bi lam gia va quan thi ve lai khong bo tri linh canh; ca hai nan nhan đeu bi hung thu dung kiem đam chet. Ngay sau cai chet cua Mikhael III, Basileios voi tu cach la hoang đe duy nhat con lai đa tu minh ke thua ngai vang nhu mot basileus đich thuc nam quyen tri vi đat nuoc.


Trieu đai Basileios I đa mo đau mot thoi đai moi trong lich su cua Đe quoc Đong La Ma, ket hop voi trieu đai ma ong sang lap goi la "nha Makedonia". Trieu đai nay đa chung kien mot thoi ky banh truong lanh tho, ma Byzantium đuoc coi la cuong quoc manh nhat chau Au va mien Đong Đia Trung Hai. Đang chu y la Basileios I đa tro thanh mot vi vua gay an tuong va đuoc ton trong, cam quyen 19 nam, bat chap xuat than thap kem khong đuoc hoc hanh đen noi đen chon va chang co chut kinh nghiem nao ve quan su hoac hanh chinh. Hon nua, ong con la nguoi ban vui tinh cua mot vi vua truy lac va đa đat đuoc quyen luc thong qua mot loat cac vu giet nguoi chu muu. Rat it phan ung chinh tri lien quan đen vu sat hai Mikhael III co le la do ong khong đuoc long gioi quan lai Constantinopolis vi thai đo thieu quan tam đen cac nhiem vu hanh chinh voi bon phan cua mot vi hoang đe. Ngoai ra, viec cong khai the hien hanh đong bat kinh cua Mikhael nhin chung đa lam cho dan chung chan ghet va xa lanh ong. Mot khi nam đuoc quyen hanh trong tay, Basileios đa som cho thay rang ong co y đinh tri vi mot cach hieu qua va som nhat la trong buoi le đang quang, ong đa bay to long mo đao cong khai bang viec chinh thuc dang vuong mien cua minh cho Chua Kito. Danh tieng ve long mo đao thong thuong va su chinh thong đuoc hoang đe duy tri trong suot trieu đai cua minh.


= Đoi noi =

Đe đam bao cho ca gia toc cua minh nam vung ngai vang, Basileios I đa đua nguoi con truong Konstantinos (nam 869) va nguoi con thu hai cua ong Leon (nam 870) leo len đia vi đong hoang đe. Nho vao tac pham ve lap phap vi đai ma Basileios I đam nhiem, ong thuong đuoc menh danh la "Justinianus thu hai". Luat le cua Basileios đuoc thu thap trong bo Basilika, gom sau muoi quyen, va nhung cuon sach huong dan phap ly nho hon nhan đe Eisagoge. Leon VI chiu trach nhiem hoan chinh cac tac pham phap che nay. Basilika van con la luat le cua Đe quoc Đong La Ma mai đen luc bi nguoi Ottoman chinh phuc. Tro treu thay, phap đien hoa luat nay duong nhu đa bat đau duoi su chi đao cua caesar Bardas ma sau nay bi Basileios muu hai. Hoang đe con to ra kha than trong trong viec quan ly tai chinh. Y thuc đuoc long mong muon sanh ngang voi Hoang đe Justinianus I (tri vi 527–565), Basileios cung khoi xuong mot chuong trinh xay dung đo so o Constantinopolis, đuoc tan duong qua viec xay dung nha tho chinh toa Nea Ekklesia.
Chinh sach ve giao hoi cua ong đuoc đanh dau boi moi quan he tot đep voi Roma. Mot trong nhung hanh đong đau tien cua hoang đe la luu đay vi Thuong phu Constantinopolis, Photios, va khoi phuc lai vi the cho ke thu cua Photios la Ignatios, ma loi thinh cau cua vi nay lai đuoc su ung ho cua Giao hoang Adrianus II. Tuy nhien, Basileios khong he co y đinh nhan nhuong Roma vuot qua mot điem nhat đinh nao ca. Quyet đinh cua Boris I xu Bulgaria nham gan ket Giao hoi Bulgaria moi voi Constantinopolis đa giang mot đon chi mang vao Roma, von hy vong no se an toan cho ban than minh. Nhung cai chet cua Ignatios vao nam 877, Photios lai tro thanh Thuong phu mot lan nua, va đieu nay tren thuc te đa dan đen su tuyet giao voi Roma du chua phai chinh thuc. Đay la mot su kien buoc ngoat trong cuoc xung đot dan đen vu Đai Ly giao ma cuoi cung đa bien Giao hoi Cong giao La Ma va Giao hoi Chinh thong giao Đong phuong tro thanh nhung thuc the giao hoi rieng biet.


= Đoi ngoai =

Trieu đai cua hoang đe Basileios đuoc đanh dau boi cac cuoc chien tranh phien toai đang dien ra voi luc luong di giao Paulicia, tap trung tai Tephrike tren bo thuong luu song Euphrates, đa noi loan va lien minh voi nguoi A Rap, roi đanh pha đen tan Nicaea va cuop boc Ephesus. Basileios quyet đinh cu tuong Christopheros mang quan đanh dep tin đo Paulicia vao nam 872, chi đen khi lanh tu cua ho la Chrysocheir tu tran thi trieu đinh moi khuat phuc han cuoc bao loan cua giao phai nay. Rieng mot cuoc chien tranh bien gioi nhu thuong le voi nguoi A Rap o Tieu A chi đat đuoc chut xiu loi ich, nhung khien cho bien gioi phia đong cua đe quoc đuoc cung co phan nao. Đong La Ma con gianh lai đao Sip nhung chi giu đuoc co bay nam.
Basileios la vi hoang đe Đong La Ma đau tien ke tu thoi Konstans II (tri vi 641–668) theo đuoi mot chinh sach tich cuc nham khoi phuc lai suc manh cua đe quoc o phuong Tay. Ong lien minh voi Hoang đe La Ma Than thanh Ludwig II (tri vi 850–875) chong lai nguoi A Rap va phai mot ham đoi gom 139 tau chien toi can quet cac cuoc đot kich cua ho tren vung bien Adriatic. Nho su tro giup cua Đong La Ma ma Ludwig II đa chiem đuoc Bari tu tay quan A Rap vao nam 871. Thanh pho nay sau cung tro thanh lanh tho cua Đong La Ma vao nam 876. Tuy nhien, vi tri cua Đong La Ma tren đao Sicilia tro nen xau đi va Siracusa som roi vao tay Tieu Vuong quoc Sicilia vao nam 878. Đay rot cuoc la do loi cua Basileios thay vi đieu tau toi giai vay thanh pho thi lai chuyen sang cho đa cam thach cho mot nha tho. Mac du hau nhu toan bo đao Sicilia đa bi mat, tuong Nikephoros Phokas (Gia) van thanh cong trong viec đanh chiem Taranto va toan vung Calabria vao nam 880. Nhung thanh cong tren ban đao Y đa mo ra mot thoi ky moi duoi su thong tri cua Đong La Ma tai đay. Tren het, nguoi Đong La Ma đa bat đau thiet lap mot su hien dien manh me o vung bien Đia Trung Hai va đac biet la vung bien Adriatic.


Cuoi đoi va ke vi Tinh than cua Basileios suy sup han vao nam 879 khi nguoi con lon tuoi va đuoc ong yeu men nhat tu tran. Basileios gio phai đua nguoi con ut cua minh la Alexandros lam đong hoang đe. Basileios khong ua Leon chi mai me đoc sach, thinh thoang con ra tay đanh đap vi hoang tu nay nua; do hoang đe nghi ngo rang Leon chinh la con trai cua Mikhael III. Trong nhung nam sau nay, moi quan he cua Basileios voi Leon đa bi lu mo boi su ngo vuc ve kha nang Leon se ra tay tra thu cho cai chet cua Mikhael III. Sau cung Basileios ben ha lenh bat giam Leon sau khi phat hien muu đo phan nghich bat thuong, nhung viec giam cam nay lai khien dan chung bao đong khap noi; Basileios doa se choc mu mat Leon nhung Thuong phu Photios het loi khuyen can nen moi thoi. Leon mai ve sau moi đuoc tha ra sau ba nam chiu canh tu giam. Basileios mat vao ngay 29 thang 8 nam 886 do mac phai mot con sot tu sau mot vu tai nan san ban nghiem trong khi day lung cua ong bi dinh chat vao may nhanh gac cua mot con huou va hoang đe bi keo le 16 dam xuyen qua rung ram. Chi khi mot tuy tung ki thoi cuu thoat Basileios bang cach lay dao cat long day nhung hoang đe ngo la ten hau can nay đang co gang am sat minh va đa đem han ra xu tu ngay truoc khi ong qua đoi.
Mot trong nhung hanh đong đau tien cua Leon VI khi moi len ngoi la cai tang di hai cua Mikhael III, voi buoi le đuoc to chuc long trong trong khu lang mo hoang gia tai Nha tho cac Thanh Tong Đo o Constantinopolis. Đieu nay chu yeu đe xac nhan trong du luan quan điem cho rang Leon tu coi minh la con ruot cua tien đe Mikhael.


Gia đinh Me cua Basileios khong ro ho ten nhung cha cua ong chinh la:

Bardas/Konstantinos xu Makedonia.
Basileios I co voi nguoi vo đau tien Maria may nguoi con gom:

Bardas.
Anastasia, sau ga cho tuong Christopher.
Konstantinos (khoang 865 – 3 thang 9, 879), đong hoang đe cung Basileios tu ngay 6 thang 1 nam 868 cho toi khi mat. Theo George Alexandrovic Ostrogorsky, Konstantinos đuoc hua hon voi Ermengard xu Provence, con gai cua Hoang đe La Ma Than thanh Louis II va Engelberga vao nam 869. Viec đinh uoc đa bi huy bo vao nam 871 khi moi quan he giua Basileios va Louis tro nen ran nut.
Basileios I co voi nguoi vo thu hai la Eudokia Ingerina may nguoi con gom:

Leon VI, ke thua ngoi vi hoang đe Đong La Ma va co the thuc su la con trai cua Mikhael III.
Stephenos I, Thuong phu Constantinopolis, cung co the la mot đua con cua Mikhael III.
Alexandros, ke thua ngoi vi hoang đe Đong La Ma vao nam 912.
Anna Porphyrogenita, mot nu tu tai tu vien St. Euphemia o Petrion.
Helena Porphyrogenita, mot nu tu tai tu vien St. Euphemia o Petrion.
Maria Porphyrogenita, me cua cac nu tu tai tu vien St. Euphemia o Petrion.


Anh huong van hoa Harry Turtledove, mot su gia noi tieng voi nhung tac pham ve lich su thay the cua minh, đa viet vai bo truyen lay boi canh o mot noi goi la Videssos, co net mang mang Đe quoc Đong La Ma. Tac pham bo ba Tale of Krispos – Krispos Rising (1991), Krispos of Videssos (1991) va Krispos the Emperor (1994) – đeu la nhung chuyen ke đuoc tieu thuyet hoa noi ve su troi day cua Basileios va may đua con cua ong.
Stephen Lawhead voi tac pham Byzantium (1996), dung su ke vi cua Basileios I nhu la mam mong cho cac muu đo đen toi chiem hau het noi dung cua cuon tieu thuyet.


Chu thich Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Chisholm, Hugh, bien tap (1911). "Basil I." . Encyclopædia Britannica (an ban thu 11). Cambridge University Press. Trich dan tu nhung nguon tai lieu khac gom:
Vita Basilii, cua chau noi Konstantinos VII (bk. v. of the Continuation of Theophanes, ed. Bonn).
Genesius (ed. Bonn).
Vita Euthymii, ed. De Boor (Berlin, 1888).
Finlay, History of Greece, vol. ii. (Oxford, 1877).
Gibbon, Decline and Fall, vols. v. and vi. (ed. Bury, London, 1898).
Hergenrother, Photius, Patriarch von Constantinopel, vol. ii. (Regensburg, 1867).