Tu Ma Quang (Phon the: 司馬光; Gian the: 司马光; binh am: Sima Guang; Wade-Giles: Szuma Kuang; 1019–1086), tu Quan That 君實, hieu Vu Tau 迂叟, la mot nha su hoc, hoc gia Trung Quoc, thua tuong thoi nha Tong. Ong la tac gia cua bo sach su noi tieng Tu tri thong giam.
La vi quan thanh liem chinh truc, co đong gop to lon cho trieu đinh cung nhu nen su hoc Trung Hoa, ong la 1 trong 5 vi quan van thoi Nha Tong đuoc tho tai Lich đai Đe Vuong mieu (历代帝王庙) đuoc nha Minh, nha Thanh xay dung, trong đo tho nhung vi quan van, vo tuong đuoc đanh gia la tai nang va tan trung nhat qua cac trieu đai.


Than the Ong sinh nam 1019 tai noi hien nay la huyen Van Thanh, tinh Son Tay trong mot gia đinh giau co. Cha ong la Tu Ma Tri tung lam cac chuc quan huyen, Chuyen van su, Pho su tam ty, Lang trung thuong thu Lai bo, Thien chuong cac đai che duoi thoi Tong Chan Tong va Tong Nhan Tong, noi tieng la nguoi trung thuc va nhan hau. Ong chinh la hau due cua em trai Tu Ma Y, nguoi đa tung co tieng tam duoi truong Tao Thao, Tu Ma Phu.
Anh Tu Ma Quang la Tu Ma Đan đuoc noi chuc cha, trong quan truong trai qua 17 chuc vu khac nhau, lam đen chuc Thai trung đai phu, song kha đam bac.


Thoi tre Tu Ma Quang đuoc su giao duc nghiem khac tu nho cua cha va anh. Ong theo hoc Bang Tich – ban cua Tu Ma Tri. Sau nay Tu Ma Quang cho rang neu khong co su day do cua Bang Tich thi ong khong co đuoc nhung thanh đat trong đoi.
Ong đo đau ky thi tien si khi moi 20 tuoi, nhung khi moi lam quan thi cha va me ong noi nhau qua đoi, vi vay ong phai ve chiu tang trong 5 nam.
Sau đo, Tu Ma Quang đuoc Bang Tich ra suc tien cu va truyen đat tu tuong tien thu tren quan truong. Ong co co hoi đoc sach lam su. It lau sau Bang Tich mat, ong tho vo Bang Tich nhu me minh va coi cac con Bang Tich nhu anh em trong nha.


Quan truong Thoi Tong Nhan Tong, Tu Ma Quang lan luot trai qua cac chuc quan đia phuong va Đien trung thua, Kiem khao su quan, Khoi cu xa nhan, Đong tri gian vien, Ngu su trung thua, Tri che cao, Han lam hoc kiem thi giang… Trong cac vi tri, ong đeu lam tot cong viec va đuoc vua Tong trong dung.
Trong cac van đe trong đai thoi vua Nhan Tong va Anh Tong, ong đeu co y kien va giai phap rieng, dan dan tro thanh nhan vat quan trong tren chinh truong. Ong luon giu tu tuong truyen thong bao thu, vi vay ong tro thanh nhan vat trung tam cua phe bao thu chong lai nhung bien phap cach tan cua Vuong An Thach.
Do tu tuong giua ong va Vuong An Thach khac nhau, nam 1070, ong tu chuc, roi kinh thanh đi Vinh Hung. So di Tu Ma Quang phan đoi bien phap cua Vuong An Thach vi nhung ky do:

Ong khong đong tinh voi cach dung nguoi cua Vuong An Thach. An Thach phe bo het cac lao than, trong than trong trieu ma thang chuc, bo nhiem nhung nguoi ma Tu Ma Quang cho la "tieu nhan gian ta".
Phap luat khong đu vung chac, chi trong vong 2 nam ma Vuong An Thach ban bo hang loat đieu luat moi khien nhan dan khong theo kip.
Nhung cai cach ve nong nghiep va thuong mai o nong thon, Tu Ma Quang cho rang lam ganh nang voi nong dan cang nang them.
Nam 1071, ong đen Tay Kinh Lac Duong nhung khong nhan chuc quan nao, khong tham gia đam luan chinh su ma chi tap trung viet su. Ong đuoc trieu đinh cho phep cho ban thao sach Tu tri thong giam tiep tuc ve đay bien soan.
Bien phap cua Vuong An Thach đa lam nay sinh su bat hoa trong trieu đinh. Nam 1076, bien phap roi vao be tac, Vuong An Thach phai xin tu chuc. Cuoi cung Tong Than Tong lai nho đen su giup đo cua Tu Ma Quang.
Nam 1085, Tong Than Tong qua đoi, Tu Ma Quang ve kinh du tang le hoang đe. Sau đo ong tro ve Lac Duong. Thai hau ben sai nguoi đen Lac Duong đon ong ve trieu, phong chuc Mon ha thi lang (phu ta cho Thua tuong) nhung thuc te la chu tri moi viec trong trieu.
Thang 2 nhuan nam 1086, Tu Ma Quang đuoc phong lam thua tuong. Luc đo ong đa 67 tuoi, suc khoe đa yeu. Tuy nhien, ong van co đam đuong cong viec. Tu Ma Quang phe bo nhung đieu luat moi ma Vuong An Thach đe ra vi ong coi đo la "hai dan hai nuoc". Trong qua trinh nay, ong pham mot so sai lam nhu bo luon chinh sach mien no dich cua Vuong An Thach, khong nghe theo nhung loi khuyen tich cuc cua To Đong Pha va mot so kien nghi khac.
Ngay 1 thang 9 am lich nam 1086, Tu Ma Quang qua đoi, tho 67 tuoi.


Soan Tu tri thong giam Đong gop lon nhat trong linh vuc su hoc cua Tu Ma Quang la bo sach su Tu tri thong giam. Thoi đo, cac bo su chinh yeu cua Trung Hoa đeu viet theo the ky truyen (viet theo tung nhan vat rieng), khong co mot bo thong su hoan chinh nao theo loi bien nien su (viet theo dong thoi gian), khien cho nguoi đoc cam thay kho nam bat cac dien bien, su kien. Mat khac, ong mong muon vua Tong nghien cuu bo sach đe tu chinh ban than, rut ra nhung bai hoc xuong mau tu su thinh suy cua cac trieu đai truoc đe giu vung co nghiep nha Tong.
Nam 1064, ong dang len Tong Anh Tong bo sach nam tap Bieu bien nien, tom tat cac su kien lich su Trung Quoc tu nam 403 TCN toi nam 959, đay co the đuoc coi la lan gioi thieu đau tien cua cuon sach va thinh cau đuoc bao tro thuc hien cong trinh. Nam khoi đau cua bo sach đuoc lua chon la nam vi vua nha Đong Chu cong nhan viec phan chia nuoc Tan thoi Chien Quoc giua ba ho lon la Han, Trieu, Nguy trong nuoc nay. Tu Ma Quang coi đo su thua nhan viec be toi tiem đoat ngoi vi, đanh dau su khoi đau cua thoi Chien Quoc đam mau kinh hoang va mang y nghia quyet đinh dan toi su cham dut nha Đong Chu va su thanh lap trieu đai moi la Nha Tan.
Nam 1066, ong dang mot ban khac đay đu va nhieu chi tiet hon Thong chi, gom tam tap chep lai theo loi su bien nien giai đoan tu nam 403 TCN toi nam 207 TCN, va lan nay nha vua đa ra chi du cho phep ong tiep tuc cong viec. Ong đuoc quyen su dung thu vien hoang gia, va trieu đinh cung cap moi chi phi giay, but va cac vat dung khac lien quan. Ong cung đuoc cap tien tra cho nhung phu ta giup cong viec tim kiem tai lieu, gom ca nhung nha su hoc giau kinh nghiem nhu Luu Ban, Luu Thu va Pham To Vu.
Đau nam sau, 1067, Anh Tong qua đoi, vao thang 11, ong trinh bay truoc trieu đinh va hoang đe moi Tong Than Tong ve cong trinh đang tien hanh cua minh. Hoang đe khong chi xac nhan su quan tam toi bo su đo ma con đe xuat đoi ten cuon sach tu Thong chi thanh mot cai ten an tuong va trang trong hon Tu tri thong giam va giao cho ong tiep tuc soan sach.
Tu tri thong giam khong chi đe cap cac su kien lich su ma con co nhung binh luan, kien giai ve cac su kien đo. Tu Ma Quang viet Tu tri thong giam nham đich cung co su thong tri cua nha Tong nen noi dung va hinh thuc cong trinh su hoc nay mang mau sac chinh tri ro net. Can cu vao đuc đo va tai nang cua cac bac vua chua, Tu Ma Quang chia thanh nam loai: sang nghiep, thu thanh, lang di, trung hung va loan vong. Nhung vua sang nghiep đuoc đe cao nhu Han Cao To, Han Quang Vu Đe, Tuy Van Đe, Đuong Thai Tong… Nhung ong vua thu thanh (giu đuoc su thinh tri) nhu Han Van Đe, Han Canh Đe… cung đuoc khen ngoi. Loai vua kem nhat la loai "loan vong" (cai tri kem lam mat nuoc) nhu Tran Hau Chu, Tuy Dang Đe…
Đuoc Tong Than Tong ung ho, cung voi nhung tai lieu ma ong suu tam, ong co tong cong gan 4 van đau sach tham khao đe viet Tu tri thong giam. Cuon sach đuoc hoan thanh vao nam 1084 sau 19 nam. Tua đe Thong giam o đay co the đuoc hieu đuoc hieu la đe cap toi mot tac pham co tinh chat tham khao va huong dan; vi the hoang đe đa chap nhan tac pham trong linh vuc khoa hoc lich su va nhung ung dung cua no trong cong viec trieu đinh, va trong nhieu thap ky cai tri cua minh vi hoang đe luon đe tam toi cong trinh đo.
Sau 19 nam miet mai nghien cuu, co the noi la Tu Ma Quang đa doc tan tam luc cho bo sach. Cuoi nam 1084, du troi mua đong đay tuyet, Tu Ma Quang van đong sach vao 10 chiec hom đuoc trang tri cham tro long lay va than chinh ap tai tu Lac Duong đen Bien Kinh dang len Tong Than Tong. Khi Tu tri thong giam đuoc mang in an nhan ban chua đay 1 thang (1086) thi Tu Ma Quang cung qua đoi vi lao luc
Tu tri thong giam co anh huong sau rong đen lich su su hoc Trung Quoc, thanh cong đuoc đanh gia ngang voi Su ky Tu Ma Thien. Nha su hoc đoi nha Thanh la Vuong Minh Thinh đa đanh gia đay la mot cuon sach "khong the thieu đuoc trong troi đat, tat ca cac hoc gia đeu khong the khong đoc"


Cau noi noi tieng Trong cuon “Gia Huan” cua Tu Ma Quang co cau rang: 

“Tich vang đe lai cho con chau, con chau chua chac giu đuoc. Tich sach đe lai cho con chau, con chau chua chac đoc đuoc. Chi bang lang le tich đuc đe lam ke lau dai cho con chau thi hon ca”.


Xem them Vuong An Thach
Tu tri thong giam
Nhi thap tu su


Tham khao Nguyen Thanh Ha (2009), Muoi nha su hoc noi tieng Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin


Chu thich Lien ket ngoai Emperor Huan and Emperor Ling – Extract from the Zizhi Tongjian Luu tru ngay 22 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine Rafe de Crespigny, Internet edition, 1991.