Peru (phat am tieng Tay Ban Nha: [peˈɾu], cung thuong viet khong dau la Peru), ten chinh thuc la Cong hoa Peru (tieng Tay Ban Nha: Republica del Peru, phat am [reˈpuβlika ðel peˈɾu] ), la mot quoc gia nam o phia Tay Nam My. Ve phia bac, Peru co bien gioi voi Ecuador va Colombia, ve phia đong la Brasil, ve phia đong nam la Bolivia, o phia nam la Chile, phia tay Peru la Thai Binh Duong.
Lanh tho Peru la que huong cua nhieu nen van hoa co đai, trai dai tu van minh Norte Chico – mot trong cac nen van minh co xua nhat tren the gioi, đen Đe quoc Inca – quoc gia lon nhat chau My thoi ky tien Colombo. Đe quoc Tay Ban Nha chinh phuc khu vuc vao the ky XVI va thiet lap mot pho vuong quoc voi thu đo tai Lima. Sau khi gianh đuoc đoc lap vao nam 1821, Peru trai qua cac giai đoan bat on đinh chinh tri va khung hoang ngan sach, cung nhu cac giai đoan on đinh va kinh te tien bo.
Peru la mot nuoc cong hoa dan chu đai nghi, đuoc chia thanh 25 vung. Đia ly Peru bien đoi tu cac đong bang kho han o vung duyen hai Thai Binh Duong đen cac đinh cua day Andes va cac khu rung nhiet đoi o bon đia Amazon. Peru la mot quoc gia đang phat trien, co chi so phat trien con nguoi o muc cao va muc ngheo la khoang 25,8%. Cac hoat đong kinh te chinh cua quoc gia gom co khai mo, che tao, nong nghiep va ngu nghiep.
Peru la quoc gia đa sac toc, voi dan so uoc tinh la 30,4 trieu, thanh phan dan toc bao gom nguoi da đo, nguoi goc Au, nguoi goc Phi va nguoi goc A. Ngon ngu chinh đuoc noi la tieng Tay Ban Nha, song mot luong đang ke nguoi Peru noi tieng Quechua hay cac ngon ngu ban đia khac. Su ket hop cua cac truyen thong van hoa khien cho Peru co su đa dang lon tren cac linh vuc nhu nghe thuat, am thuc, van chuong va am nhac.


Tu nguyen Tu Peru co khoi nguyen trong cac ngon ngu khac nhau o nam bo Phap va tay bac bo Tay Ban Nha va cung tim thay tai xu Corse, tuy nhien đoi voi nguoi chau Au, tu Peru la phu hop nhat đe thay the ten goi nguyen ban Biru, la ten cua mot quan chu ban đia song vao đau the ky XVI gan vinh San Miguel thuoc Panama ngay nay. Khi cac nha tham hiem Tay Ban Nha đen tham lanh tho cua ong vao nam 1522, đo la phan cuc nam cua Tan The gioi ma nguoi chau Au biet đen. Do đo, khi Francisco Pizarro kham pha khu vuc o xa hon ve phia nam, chung đuoc đat ten la Biru hay Peru.
Vuong quoc Tay Ban Nha trao cho ten goi nay đia vi phap ly trong Capitulacion de Toledo nam 1529, theo đo goi ten Đe quoc Inca la tinh Peru. Duoi su cai tri cua Tay Ban Nha, quoc gia nhan ten goi Pho vuong quoc Peru, va tro thanh nuoc Cong hoa Peru sau chien tranh gianh đoc lap.


Đia ly Peru la mot quoc gia tren bo bien phia tay trung tam cua Nam My đoi dien voi Thai Binh Duong. No nam hoan toan o Nam ban cau, cuc bac cua no đat toi 1,8 phut vi đo hoac khoang 3,3 km (2,1 mi) ve phia nam cua đuong xich đao. Peru co chung bien gioi đat lien voi Ecuador, Colombia, Brasil, Bolivia va Chile, voi bien gioi đat lien dai nhat đuoc chia se voi Brasil.
Peru co dien tich 1.285.216 km2 (496.225 dam vuong Anh), nam o tay bo Nam My. Quoc gia nay co bien gioi voi Ecuador va Colombia o phia bac, Brasil o phia đong, Bolivia o phia đong nam, Chile o phia nam, va phia tay la Thai Binh Duong. Day nui Andes chay song song voi Thai Binh Duong; day nui nay phan quoc gia thanh ba khu vuc ve mat đia ly. costa (duyen hai) o phia tay la mot đong bang hep, phan lon la kho han ngoai tru cac thung lung hinh thanh tu cac song theo mua. sierra (đat cao) la khu vuc Andes; gom co cao nguyen Altiplano va đinh cao nhat quoc gia la Huascaran voi cao đo 6.768 m (22.205 ft). Vung thu ba la selva (rung ram) voi đia hinh bang phang trai rong voi cac rung mua Amazon mo rong ve phia đong. Khoang 60% dien tich quoc gia thuoc vung thu ba nay.

Hau het song tai Peru bat nguon tu cac đinh cua day Andes va chay vao mot trong ba luu vuc. Nhung song đo ve Thai Binh Duong co đac điem la doc va ngan, dong chay khong lien tuc. Cac chi luu cua song Amazon co chieu dai lon hon, co dong chay lon hon nhieu, va co đo doc nho hon khi ra khoi khu vuc sierra. Cac song đo vao ho Titicaca thuong co chieu dai ngan va co dong chay lon. Cac song dai nhat chay qua lanh tho Peru la Ucayali, Maranon, Putumayo, Yavari, Huallaga, Urubamba, Mantaro, va Amazon.
Anh huong cua day Andes va hai luu Humboldt khien quoc gia nay co su đa dang rat lon ve khi hau. Khu vuc costa co nhiet đo on hoa, luong mua thap, đo am cao, tru phan phia bac am hon va co luong mua lon hon. Khu vuc sierra co mua thuong xuyen vao mua ha, nhiet đo va am đo giam theo cao đo cho đen cac đinh nui đong bang cua day Andes. Khu vuc selva co đac trung la luong mua lon va nhiet đo cao, ngoai tru phan cuc nam- la noi co mua đong lanh va co mua theo mua. Do đia hinh va khi hau đa dang, Peru co đa dang sinh hoc cao voi 21.462 loai thuc vat va đong vat ghi nhan đuoc tinh đen nam 2003; 5.855 trong so đo la loai đac huu.


Lich su Cac bang chung som nhat ve su hien dien cua con nguoi tai lanh tho Peru co nien đai khoang 9.000 nam TCN. Xa hoi phuc tap co nhat đuoc biet đen tai Peru la van minh Norte Chico, nen van minh nay hung thinh doc theo bo bien Thai Binh Duong trong khoang tu 3.000 đen 1.800 TCN. Theo sau nhung phat trien ban đau nay la cac nen van hoa khao co hoc nhu Cupisnique, Chavin, Paracas, Mochica, Nazca, Wari, va Chimu. Vao the ky XV, nguoi Inca noi len thanh mot quoc gia hung manh, tao thanh đe quoc lon nhat chau My thoi ky tien Colombo, Đe quoc Inca ton tai gan mot the ky. Cac xa hoi Andes dua vao nong nghiep, su dung cac ky thuat nhu thuy loi va ruong bac thang; chan nuoi lac đa va ngu nghiep cung la hoat đong quan trong. To chuc xa hoi dua tren su ho thu va tai phan phoi do cac xa hoi nay khong co khai niem ve thi truong hay tien te.
Vao thang 12 nam 1532, mot toan conquistador duoi quyen chi huy cua Francisco Pizarro đanh bai va bat giu Hoang đe Inca Atahualpa. Muoi nam sau, Vuong quoc Tay Ban Nha thiet lap Pho vuong quoc Peru đe quan ly hau het cac thuoc đia tai Nam My cua ho. Pho vuong Francisco de Toledo tai to chuc quoc gia trong thap nien 1570, hoat đong kinh te chinh la khai mo bac va nguon lao đong chinh la nhung lao đong cuong buc nguoi da đo.

Cac thoi bac cua Peru cung cap thu nhap cho Vuong quoc Tay Ban Nha va thuc đay mot mang luoi mau dich phuc tap trai rong đen tan chau Au va Philippines. Tuy nhien, vao the ky XVIII, san luong bac suy giam va kinh te đa dang hoa khien cho thu nhap cua vuong that Tay Ban Nha giam manh. Nham phan ung, trieu đinh ban hanh cac cai cach Bourbon, voi mot loat cac chieu chi nham tang thue va phan chia Pho vuong quoc. Cac luat moi kich đong cac cuoc noi day nhu cua Tupac Amaru II, song tat ca đeu bi đan ap.
Vao đau the ky XIX, trong khi hau het Nam My bi cuon vao cac cuoc chien gianh đoc lap, thi Peru van la mot thanh tri cua nhung nguoi bao hoang. Do gioi tinh hoa dao đong giua giai phong va trung thanh voi che đo quan chu Tay Ban Nha, Peru chi gianh đuoc đoc lap sau khi bi chiem đong do chien dich quan su cua Jose de San Martin va Simon Bolivar. Trong nhung nam đau cong hoa, đau tranh cuc bo nham gianh quyen luc giua cac lanh đao quan su khien cho chinh tri bat on đinh.
Đac tinh dan toc Peru đuoc ren luyen trong giai đoan nay, khi ma cac ke hoach cua Simon Bolivar nham thanh lap mot Lien minh My Latinh gap kho khan va mot lien minh voi Bolivia som tan. Tu thap nien 1840 đen thap nien 1860, Peru trai qua mot giai đoan on đinh trong nhiem ky tong thong cua Ramon Castilla nho thu nhap quoc gia tang len tu xuat khau phan chim. Tuy nhien, đen thap nien 1870, tai nguyen nay bi can kiet, quoc gia lam vao tinh trang no nan nghiem trong, va đau tranh chinh tri lai noi len.
Peru chien bai truoc Chile trong Chien tranh Thai Binh Duong 1879–1883, phai nhuong hai tinh Arica va Tarapaca theo cac hiep uoc Ancon va Lima. Tiep sau đau tranh noi bo hau chien la mot giai đoan on đinh duoi su lanh đao cua Đang Binh dan, giai đoan nay keo dai đen khi bat đau che đo đoc tai cua Augusto B. Leguia. Đai khung hoang khien Leguia bi ha be, hoi phuc roi loan chinh tri, va Đang Nhan dan Cach mang chau My (APRA) noi len. Trong ba thap nien sau đo, chinh tri Peru co đac điem la tinh trang kinh đich giua to chuc nay va mot lien minh cua gioi tinh hoa va quan su.
Nam 1968, Luc luong vu trang Peru duoi su chi huy cua Tuong General Juan Velasco Alvarado tien hanh đao chinh chong Tong thong Fernando Belaunde. Che đo moi cam ket cai cach triet đe nham thuc đay phat trien, song khong nhan đuoc ung ho rong rai. Nam 1975, Tuong Francisco Morales Bermudez thay the Velasco, lam te liet cac cai cach, va giam thi viec tai lap che đo dan chu. Trong thap nien 1980, Peru phai đoi mat voi no nuoc ngoai lon, lam phat ngay cang tang, buon ban ma tuy noi len, va bao luc chinh tri quy mo lon. Trong nhiem ky tong thong cua Alberto Fujimori (1990–2000), quoc gia bat đau phuc hoi; tuy nhien, cac cao buoc đoc đoan, tham nhung, va vi pham nhan quyen buoc Fujimori phai tu nhiem sau cuoc bau cu nam 2000 gay tranh cai. Tu khi che đo cua Fujimori ket thuc, Peru co gang chong tham nhung trong khi duy tri tang truong kinh te.


Chinh tri Peru la mot nuoc cong hoa dan chu đai nghi tong thong voi mot he thong đa đang. Theo hien phap hien nay, Tong thong la nguyen thu quoc gia va chinh phu; nguoi nay đuoc bau cho mot nhiem ky 5 nam. Tong thong chi đinh Thu tuong, va co van trong viec bo nhiem cac thanh vien khac cua Hoi đong Bo truong. Nghi vien theo nhat vien che voi 130 thanh vien đuoc bau cho mot nhiem ky 5 nam. Cac du luat co the đuoc nhanh hanh phap hoac lap phap đe trinh, chung se thanh luat sau khi đuoc Nghi vien thong qua va đuoc Tong thong ban hanh. Bo may tu phap đoc lap tren danh nghia, song su can thiep cua chinh quyen đoi voi cac van đe phap luat đa pho bien trong suot lich su va đuoc cho la van tiep tuc đen nay.
Chinh phu Peru đuoc bau cu truc tiep, va bau cu la bat buoc đoi voi tat ca cong dan tu 18 đen 70 tuoi. Cuoc bau cu to chuc vao nam 2011 ket thuc voi chien thang cua ung cu vien tong thong Ollanta Humala thuoc lien minh Gana Peru truoc Keiko Fujimori thuoc Fuerza 2011. Nghi vien hien gom co Gana Peru (47 ghe), Fuerza 2011 (37 ghe), Alianza Parlamentaria (20 ghe), Alianza por el Gran Cambio (12 ghe), Solidaridad Nacional (8 ghe) va Concertacion Parlamentaria (6 ghe).
Cac xung đot bien gioi voi cac quoc gia lang gieng chi phoi quan he đoi ngoai cua Peru, hau het chung đeu đuoc giai quyet xong trong the ky XX. Hien nay, Peru co tranh chap gioi han hang hai voi Chile tren Thai Binh Duong. Peru la mot thanh vien tich cuc cua mot so to chuc khu vuc va la mot trong so cac quoc gia sang lap Cong đong cac quoc gia Andes. Quoc gia nay cung tham gia cac to chuc quoc te nhu To chuc cac quoc gia chau My va Lien Hop Quoc. Quan đoi Peru gom co luc luong luc quan, hai quan va khong quan; nhiem vu chinh cua quan đoi Peru la bao ve đoc lap, chu quyen, toan ven lanh tho cua quoc gia. Cac luc luong vu trang truc thuoc Bo Quoc phong va Tong thong voi vai tro la Tong tu lenh. Che đo cuong bach tong quan bi bai bo vao nam 1999, thay the la phuc vu quan su tu nguyen.


Phan cap hanh chinh Peru đuoc chia thanh 25 vung va tinh Lima. Moi vung co mot chinh phu đuoc bau gom co Thong đoc va hoi đong, ho phuc vu theo cac nhiem ky 4 nam. Cac chinh phu nay đat ke hoach phat trien vung, thuc hien cac du an đau tu cong, xuc tien hoat đong kinh te, va quan ly tai san cong. Tinh Lima đuoc quan ly boi mot hoi đong thanh pho. Muc tieu cua viec uy thac quyen cho cac chinh phu đia phuong va thanh pho, cung voi cac hanh đong khac, la nham cai thien su tham gia cua quan chung. Cac to chuc phi chinh phu đong mot vai tro quan trong trong qua trinh phan tan quyen luc va van co anh huong đen chinh tri đia phuong.

Vung

Tinh

Lima


Kinh te Kinh te Peru đuoc Ngan hang The gioi phan loai la thu nhap trung binh cao va lon thu 52 the gioi va lon thu 7 khu vuc My Latin. Nam 2011, Peru la mot trong cac nen kinh te tang truong nhanh nhat the gioi nho bung no kinh te trong thap nien 2000. Peru co chi so phat trien con nguoi 0,752 theo so lieu nam 2011. Ve mat lich su, kinh te quoc gia gan lien voi xuat khau, thu ve ngoai te manh đe chi cho nhap khau va thanh toan no nuoc ngoai. Mac du chung đem đen thu nhap đang ke, song tang truong đoc lap va phan bo thu nhap cong bang hon to ra kho đat đuoc. Theo du lieu nam 2010, 31,3% tong dan so Peru la nguoi ngheo.
Chinh sach kinh te cua Peru thay đoi nhieu trong nhung thap nien qua. Chinh phu cua Juan Velasco Alvarado (1968–1975) tien hanh cac cai cach triet đe, trong đo co cai cach ruong đat, quoc huu hoa cac cong ty ngoai quoc, mo đau he thong kinh te ke hoach, va thiet lap mot khu vuc quoc doanh lon. Muc tieu cua cac chinh sach nay la tai phan phoi thu nhap va cham dut su phu thuoc kinh te vao cac quoc gia phat trien song ket qua la that bai.
Bat chap ket qua nay, hau het cac cai cach van đuoc thuc hien cho đen thap nien 1990, khi chinh phu tu do hoa cua Alberto Fujimori cham dut viec kiem soat gia, bao ho mau dich, han che đau tu truc tiep nuoc ngoai, va hau het quyen so huu nha nuoc trong cac cong ty. Cac cai cach dan đen tang truong kinh te lien tuc tu 1993, ngoai tru mot su sut giam sau Khung hoang tai chinh chau A 1997.
Cac nganh dich vu chiem 53% tong san pham quoc noi cua Peru, ke tiep la nganh che tao (22,3%), cong nghiep khai khoang (15%), va cac loai thue (9,7%). Tang truong kinh te gan đay đuoc thuc đay thong qua on đinh kinh te vi mo, cai thien cac đieu kien thuong mai, tang đau tu va tieu dung. Mau dich du kien se tang hon nua sau khi thuc hien mot thoa thuan mau dich tu do voi Hoa Ky đuoc ky vao nam 2006. Cac mat hang xuat khau chinh cua Peru la đong, vang, thiec, hang det may, va bot ca; Cac đoi tac mau dich chinh cua Peru la Hoa Ky, Trung Quoc, Brasil va Chile.


Nhan khau Peru la mot quoc gia đa dan toc, hinh thanh tu cac nhom dan toc khac nhau trong nam the ky. Nguoi da đo song o lanh tho Peru ngay nay tu hang thien nien ky truoc khi nguoi Tay Ban Nha chinh phuc khu vuc vao the ky XVI; theo su gia Noble David Cook thi dan so cua ho giam tu khoang 5–9 trieu vao thap nien 1520 xuong khoang 600.000 vao nam 1620 voi nguyen nhan chu yeu la cac benh truyen nhiem. Nguoi Tay Ban Nha va nguoi da đen chau Phi đen voi so luong lon trong thoi thuoc đia, ho hon chung tren quy mo lon voi nhau va voi nguoi ban đia. Nhung nguoi Au đen tu Y, Tay Ban Nha, Phap, Anh Quoc, va Đuc dan nhap cu đen Peru sau khi quoc gia nay đoc lap. Peru giai phong no le da đen vao nam 1854. Nguoi Hoa đen vao thap nien 1850, ho thay the cac cong nhan no le, va tu đo co anh huong rat lon đoi voi xa hoi Peru.
Cuoc đieu tra dan so nam 1940 la cuoc đieu tra dan so cuoi cung tai Peru no luc phan loai cac ca nhan theo dan toc, khi đo 53% dan so nhan la nguoi da trang hoac mestizo (lai da trang va da đo) va 46% nhan la nguoi da đo. Theo CIA World Factbook, phan lon dan cu Peru la nguoi da đo, hau het la Quechua va Aymara, sau đo la nguoi mestizo. Trong mot cuoc nghien cuu vao nam 2006 cua Co quan quoc gia ve Thong ke va Tin hoc (INEI), dan cu Peru phan lon nhan la mestizo (59,5%), sau đo la Quechua (22,7%), Aymara (2,7%), Amazon (1,8%), đen/Mulatto (1,6%), trang (4,9%), va "khac" (6,7%).
Voi khoang 29,5 trieu cu dan, Peru la quoc gia đong dan thu 5 tai Nam My. Muc tang truong dan so giam tu 2,6% xuong 1,6% trong giai đoan 1950 đen 2000; dan so Peru du kien đat khoang 42 trieu vao nam 2050. Nam 2007, 75,9% dan cu Peru song tai cac khu vuc đo thi va 24,1% tai cac khu vuc nong thon. Cac thanh pho chinh la Lima, Arequipa, Trujillo, Chiclayo, Piura, Iquitos, Cusco, Chimbote, va Huancayo; cac thanh pho nay đeu co tren 250.000 cu dan theo đieu tra dan so nam 2007. Co 15 bo lac da đo chua tiep xuc tai Peru.
Tieng Tay Ban Nha la ngon ngu thu nhat cua 83,9% nguoi Peru 5 tuoi hoac lon hon theo so lieu nam 2007. Tieng Tay Ban Nha cung ton tai voi mot so ngon ngu ban đia, thong dung nhat la tieng Quechua đuoc 12% dan so noi. Cac ngon ngu ban đia va ngoai quoc khac đuoc noi nhieu vao thoi điem đo lan luot chiem 2,7% va 0,1% dan so Peru.
Theo đieu tra dan so nam 2007, 81,3% dan so tren 12 tuoi mo ta ban than la tin huu Cong giao, 12,5% la tin huu Tin Lanh, 3,3% theo cac giao phai khac, va 2,9% khong ton giao. Ty le biet chu uoc tinh la 92,9% trong nam 2007; muc nay tai cac khu vuc nong thon (80,3%) thap hon cac khu vuc thanh thi (96,3%). Giao duc tieu hoc va trung hoc la bat buoc va cac truong cong mien hoc phi.


Van hoa Van hoa Peru chu yeu bat nguon tu truyen thong cua nguoi da đo va nguoi Tay Ban Nha, tuy nhien no cung chiu anh huong tu cac dan toc A, Phi, va Au khac. Truyen thong nghe thuat cua Peru co truy nguyen tu nhung đo gom, đo det may, trang suc, va cong trinh đieu khac cua van hoa tien Inca. Nguoi Inca duy tri cac nghe thu cong nay va đat đuoc nhung thanh tuu ve kien truc nhu xay dung Machu Picchu. Baroque chi phoi nghe thuat Peru thuoc đia, song cung co cai bien theo truyen thong ban đia.
Trong giai đoan thuoc đia, nghe thuat hau het tap trung vao chu đe ton giao; bieu hien la so luong nha tho đong đao trong thoi ky nay va cac buc hoa cua truong phai Cuzco. Nghe thuat đinh đon sau khi đoc lap, keo dai cho đen khi y thuc he Indigenismo noi len vao đau the ky XX. Tu thap nien 1950, nghe thuat Peru đuoc chiet trung hoa va đinh hinh boi ca dong chay nghe thuat ngoai quoc va đia phuong.
Van chuong Peru bat nguon tu truyen thong truyen khau cua cac nen van minh thoi ky tien Colombo. Nguoi Tay Ban Nha đem đen chu viet vao the ky XVI; van chuong thuoc đia bao gom cac bien nien su va van chuong ton giao. Sau khi đoc lap, chu nghia phong tuc va chu nghia lang man tro thanh nhung the loai van hoc pho bien nhat, minh chung qua cac tac pham cua Ricardo Palma. Phong trao Indigenismo vao đau the ky XX do cac nha van nhu Ciro Alegria va Jose Maria Arguedas lanh đao. Van chuong Peru hien đai đuoc thua nhan la nho vao cac tac gia nhu Mario Vargas Llosa, ong la mot thanh vien quan trong cua phong trao My Latinh bung no.
Am thuc Peru pha tron giua cac mon an da đo va Tay Ban Nha, voi anh huong manh cua cach nau an kieu Trung Hoa, chau Phi, A Rap, Y, va Nhat Ban. Cac mon an pho bien la anticuchos, ceviche, va pachamanca. Khi hau đa dang cua Peru tao dieu kien cho su phat trien cua cac loai thuc vat va đong vat khac nhau, la mot đieu tot cho am thuc.

Am nhac Peru co nguon goc Andes, Tay Ban Nha va chau Phi. Vao thoi ky tien Tay Ban Nha, bieu hien am nhac co su khac biet lon giua cac vung; quena va tinya la hai nhac cu pho bien. Nguoi Tay Ban Nha đua đen nhieu nhac cu moi, chang hat nhu ghi-ta va hac, keo theo su phat trien cua cac nhac cu tap giao nhu charango. Đong gop cua nguoi goc Phi cho am nhac Peru gom cac nhip đieu cua ho va cajon, mot nhac cu go. Vu đao dan gian Peru gom co marinera, tondero, zamacueca, diablada va huayno.


Xem them Lich su Peru
Van hoa Peru
Am thuc Peru


Ghi chu Chu thich Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Website chinh thuc 
Ho so quoc gia tu BBC News
Peru tu Encyclopædia Britannica
Muc “Peru” tren trang cua CIA World Factbook.
Peru Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine tren UCB Libraries GovPubs
Peru tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Peru
 Huong dan du lich Peru tu Wikivoyage
(tieng Tay Ban Nha) Cong thong tin đien tu cua Chinh phu Peru