Nam tien (Chu Nho: 南進) la qua trinh mo rong lanh tho cua nguoi Viet ve phuong nam trong lich su Viet Nam. Nam tien la mot phan quan trong nhat trong qua trinh mo rong lanh tho cua dan toc Viet. Qua trinh nay đa mo rong lanh tho tu thoi điem đoc lap ban đau cho đen hinh dang lanh tho nhu ngay nay. Nam tien va bang giao voi cac trieu đai Trung Quoc đuoc xem la hai noi dung quan trong cua lich su Viet Nam.
Thoi ky đau moi gianh đuoc đoc lap tu chu, lanh tho Đai Viet bao gom khu vuc đong bang chau tho song Hong, cac đong bang nho ven bien Bac Trung Bo, đeo Ngang la cuc nam cua đat nuoc. Sau cac cuoc chien tranh voi Cham Pa, nuoc Đai Viet dan bat đau mo rong lanh tho. Đen nam 1611, nguoi Viet đa đinh cu đen khu vuc Phu Yen hien nay. Vao thoi Trinh–Nguyen phan tranh, cac chua Nguyen tiep tuc mo rong lanh tho cua minh ve phia Nam. Viec đat dinh Tran Bien vao nam 1698 la dau moc quan trong trong viec đinh cu cua nguoi Viet tai Nam Bo. Nam 1757, duoi thoi chua Nguyen Phuc Khoat, Nam tien đuoc xem la đa hoan thanh. Tu đo, qua trinh Nam tien chuyen dan sang huong Tay, huong ve lanh tho Campuchia ngay nay. Cuoc Nam tien cua nuoc Viet đa tieu diet hoan toan Cham Pa, chiem dien tich lon lanh tho Chan Lap, va sap nhap toan bo vung Tay Nguyen. Su mo rong lanh tho cua nguoi Viet duoi thoi hoang đe Minh Mang la no luc đay manh banh truong sang phia Tay nhung vap phai phan ung tranh chap quyet liet voi Nha nuoc Xiem La (Thai Lan) va chi dung han khi  thuc dan Phap xam luoc va đo ho Viet Nam.


Lich su = Sap nhap Cham Pa =

Tu the ky 10 tro đi thuong xuyen co cac cuoc giao tranh giua cac vuong trieu cua Đai Viet o phia Bac voi Cham Pa o phia Nam, nhu cac cuoc chien vao cac nam 982, 1044, 1069, 1367–1396, 1400–1407, 1446. Nam 988, duoi thoi Le Đai Hanh, nha Tong tung gay suc ep buoc Đai Co Viet khong đuoc nam tien. Nam 1044, voi ly do nguoi Cham đa bo cong lien tuc suot 16 nam, vua Ly Thai Tong chinh phat Cham Pa, đap pha quoc đo Phat The (Kandapurpura), giet vua Sa Đau va 30.000 quan Cham Pa, bat song 5.000 nguoi, bat 30 con voi mang ve.
Nam 1069, voi mot ly do tuong tu la bo cong, lien tuc trong 4 nam, đong thoi vua Cham Pa la Che Cu (Rudravarman III) cung chuan bi quan đoi co y chong Đai Viet, vua Ly Thanh Tong than chinh cung Ly Thuong Kiet mang 50.000 quan vao đanh Cham Pa, bat đuoc vua Che Cu. Nha dan trong va ngoai thanh Phat The, hon 2.660 can, đeu bi thieu rui sach. Đe cau hoa, Che Cu dang đat cua ba chau Bo Chinh, Đia Ly va Ma Linh. Vua Ly cho đoi chau Đia Ly lam chau Lam Binh, chau Ma Linh lam chau Minh Linh.
Nam 1306 la giai đoan Cham Pa va Đai Viet co moi giao hao tot đep, truoc đo hai nuoc đa tung cung lien minh chong quan Mong-Nguyen xam luoc, Nha Tran đa ga Cong chua Huyen Tran cho vua Cham Pa bay gio la Che Man (Jaya Simhavarman), Che Man đa dang đat gom Chau O va Chau Ri lam sinh le cuoi hoi. Cac vung đat nay đuoc vua Tran Anh Tong đoi ten la Thuan Chau va Hoa Chau, lanh tho Đai Viet phia nam toi Hai Van Quan.
Nhung nam đau thoi ky nha Ho, tu 1400 đen 1403, nha Ho lien tuc đem quan tan cong Cham Pa. Nam 1402, Ho Han Thuong mang quan đi đanh Cham Pa, hai ben giao chien đeu co thiet hai nhung cuoi cung quan Cham Pa bi thua, vua Cham Pa la Ba Đich Lai (Jaya Indravarman VII) dang voi trang, voi đen va xin nop đat Chiem Đong đe lam đieu kien cho nha Ho lui quan. Ho Quy Ly khong chap nhan, bat phia Cham Pa phai lam to bieu khac va dang ca đat Co Luy. Vua Ba Đich Lai the yeu phai chap nhan yeu sach cua vua nha Ho, ben chuyen dan ve phia Nam va nop đat Chiem Đong, Co Luy. Nam 1403, Ho Han Thuong lai ra lenh đong them chien thuyen đe tiep tuc đanh Cham Pa. Nha Ho mang 200.000 quan đanh Cham Pa lan thu ba, quan nhanh chong tien đen bao vay kinh thanh Cha Ban cua Cham Pa. Tuong Pham Nguyen Khoi vay ham Cha Ban hon mot thang nhung khong ha đuoc. Quan Đai Ngu het luong, đanh phai rut ve. Phan lanh tho Đai Viet co đuoc tu Cham Pa truoc đo la Chiem Đong, Co Luy bi ho lay lai sau khi nha Ho sup đo vao nam 1407.
Trong thoi ky đau nha Hau Le, Cham Pa va Đai Viet quan he tuong đoi giao hao nhung đen nam 1470, quan he giua Đai Viet va Cham Pa tro nen cang thang, vua Le Thanh Tong phai danh tuong Đinh Liet đua 200.000 quan đanh Cham Pa. Nam 1471, quan Viet pha tan kinh đo Cha Ban, vua Tra Toan (Maha Sajan) bi bat va chet tren đuong ap giai ve Thang Long. Le Thanh Tong đa sap nhap mien bac Cham Pa, tu đeo Hai Van đen đeo Cu Mong vao Đai Viet, đat ten vung đat moi la thua tuyen Quang Nam. Sau đo, quan đoi nha Le tiep tuc tien toi phia nam vung đat Phu Yen ngay nay, Le Thanh Tong đa cho khac chu vao vach đa tren đinh nui Thach Bi, ghi cong mo đat va phan đinh ranh gioi. Chu ay nay van con, nhung net chu lo mo sut me, khong the trong ro.
Thoi Trinh – Nguyen phan tranh, do ap luc tu cac cuoc tan cong cua chua Trinh o phuong bac va nhu cau mo rong đat đai, cac chua Nguyen đa bat đau mot cong cuoc mo mang bo coi nuoc Viet ve phia Nam. Nam 1611, vua Po Nit tien đanh Quang Nam, truoc hanh đong nay, chua Nguyen Hoang phai Van Phong đem quan vao đanh nuoc Cham Pa lay đat lap ra phu Phu Yen chia ra lam hai huyen la Đong Xuan va Tuy Hoa, nay thuoc Phu Yen.
Nam 1653, vua nuoc Cham Pa la Ba Tam (Po Nraop) nham đoi lai đat Phu Yen đa đua quan sang đanh chiem. Chua Nguyen Phuc Tan sai quan cai co la Hung Loc mang 30.000 quan sang đanh. Ba Tam thua tran xin hang, chua Nguyen đe tu song Phan Rang tro vao cho vua Cham Pa, con tu song Phan Rang tro ra lay lam phu Thai Khang va Dien Ninh, sau đoi lam phu Dien Khanh. Phu Dien Ninh ngay nay la tinh Khanh Hoa, phu Thai Khang ngay nay la Ninh Thuan.
Nam 1693, voi ly do vua nuoc Cham Pa la Ba Tranh (Po Saot) bo khong tien cong, chua Nguyen la Nguyen Phuc Chu sai tong binh Nguyen Huu Canh đem binh đi đanh bat đuoc Ba Tranh cung than thuoc ap giai ve Phu Xuan (Hue). Chua Nguyen đoi đat Cham Pa lam Thuan Phu, nay thuoc Binh Thuan. Đat nay cho con chau cua Ba Tranh lam đe đoc tran giu, bat ho đoi y phuc nhu nguoi Viet Nam đe phu du dan Cham Pa. Tuy nhien, do su chong đoi cua nguoi Cham va do can tap trung cho viec khai pha đat Nam Bo cua Chan Lap nen qua nam 1697, chua Nguyen đoi Thuan Phu ra lam Thuan Thanh tran, danh cho nguoi Cham Pa co che tu tri nhung van phai thuoc su bao ho cua chua Nguyen. Mai đen nam 1832, vua Minh Mang xoa bo co che tu tri nay va lap tinh Binh Thuan.


= Chiem đat Chan Lap =

Cac vung đat ma ngay nay la Ba Ria, Bien Hoa, Sai Gon von di la đat cua Chan Lap, ve sau cac dong nguoi di cu cua dan Viet tu mien Trung đa vao khai khan đat đe lam ruong va buon ban. Nam 1623, chua Nguyen Phuc Nguyen nhan quan he huu hao cha vo – con re voi vua Chan Lap Chey Chettha II, đa muon vung đat Prei Nokor (Sai Gon ngay nay) cua Chan Lap đat tram va quan chuc thu thue luu dan Viet đang sinh song xung quanh Sai Gon, Bien Hoa, Ba Ria.
Nam 1658, thoi vua Chan Lap la Nac Chan (Ramathipadi I), nuoc Chan Lap luc đuc noi chien. Chua Nguyen Phuc Tan đa giup mot hoang than Chan Lap la Nac Xo (Barom Reachea VIII) len ngoi, đap lai vi vua moi cua Chan Lap đa ky hiep uoc trieu cong chua Nguyen hang nam va cho phep nguoi Viet đuoc lam chu vung đat đa khai hoang o Sai Gon, Đong Nai, Ba Ria.
Nam 1679, cac vien quan nha Minh gom Duong Ngan Đich va pho tuong Hoang Tien la Tong binh Tran thu đat Long mon (Quang Tay - Trung Quoc), Tran Thuong Xuyen va pho tuong Tran An Binh la tong binh chau Cao, Loi, Liem (Quang Đong - Trung Quoc) khong chiu lam toi nha Thanh, đem 3.000 nguoi cung 50 chiec thuyen sang xin o lam dan Đai Viet. Chua Nguyen Phuc Tan nhan muon khai khan đat Chan Lap, ben cho vao o đat Đong Pho (Gia Đinh). Nhung nguoi nay cung voi nhung luu dan nguoi Viet đinh cu truoc đo đa chia nhau o đat Đong Nai, Bien Hoa, My Tho, cay ruong, lam nha, lap ra phuong pho, co nguoi phuong Tay, Nhat Ban, Cha Va đen buon ban kha đong.
Nam 1698, chua Nguyen Phuc Chu sai Nguyen Huu Canh lam quan ly cac vung đat o Chan Lap. Ong chia đat Đong Pho ra lam dinh, lam huyen, lay Đong Nai lam huyen Phuc Long, dung dinh Tran Bien, lap Sai Gon lam huyen Tan Binh dung dinh Phien Tran, roi sai quan vao cai tri. Chua Nguyen lai chieu mo them nhung nguoi di dan tu mien Trung vao đe lap ra thon xa va khai khan ruong đat, nhung nguoi Viet va nguoi Hoa o đay đeu thuoc ve so bo nuoc Viet cua chua Nguyen. Nam 1699 vua Nac Thu (Chey Chettha IV) cua Chan Lap to chuc mot cuoc phan cong nham gianh lai nhung bi that bai.
Nam 1680, Mac Cuu, mot nguoi goc Quang Đong, khi nha Thanh diet nha Minh đa cung gia quyen khoang 200 nguoi bo sang Mang Kham (nay la Ha Tien), Chan Lap. Ong khai khan va cai quan 7 xa gom toan luu dan, goi la Ha Tien. Mac Cuu mo rong đat đai cua minh gom vung đat Ha Tien, Rach Gia, Phu Quoc khi đo đang thuoc Chan Lap nhung Chan Lap khong kiem soat đuoc. Nam 1708, đe tranh ap luc thuong xuyen cuop pha cua quan Xiem La, Mac Cuu đa dang đat khai pha xin noi thuoc ve chua Nguyen Phuc Chu, chua Nguyen đoi ten thanh Tran Ha Tien, phong cho Mac Cuu lam chuc Tong binh, cai quan đat Ha Tien. Khi ong mat, con la Mac Thien Tu lai đuoc lam chuc đo đoc, tiep tuc cai quan Ha Tien. Mac Thien Tu đap thanh, xay luy, mo cho, lam đuong va đua nguoi ve day Nho hoc đe khai phong hoa va nhan ban hoa đat Ha Tien.
Nam 1732, chua Nguyen Phuc Chu tien chiem vung đat ngay nay la Vinh Long, Ben Tre, dung dinh Long Ho truc thuoc phu Gia Đinh. Tu nam 1735 – 1739, Mac Thien Tu mo rong đat đai kiem soat cua minh sang phan đat Ca Mau, Bac Lieu, Hau Giang, Can Tho ngay nay. Đua them cac vung đat moi nay vao Tran Ha Tien thuoc lanh tho xu Đang Trong. Voi viec đat chan đen Ca Mau, Nam tien coi nhu hoan tat.
Nam 1755, biet vua Chan Lap la Nac Nguyen (Ang Snguon) thong su voi chua Trinh o ngoai Đang Ngoai đe lap muu đanh minh, chua Nguyen Phuc Khoat sai Nguyen Cu Trinh sang đanh Nac Nguyen. Nam 1756, Nac Nguyen thua bo thanh Nam Vang chay sang Ha Tien nho va Mac Thien Tu, roi ong xin dang hai vung Tam Bon va Loi Lap (nay la Tan An va Go Cong) cho chua Nguyen đe cau hoa. Nam 1757, Nac Nguyen mat, chu ho la Nac Nhuan dang hai vung đat ngay nay la Tra Vinh va Ba Thac (Soc Trang) xin chua Nguyen Phuc Khoat phong cho lam vua Chan Lap. Nhung viec chua thanh thi Nac Nhuan bi nguoi con re la Nac Hinh giet va cuop ngoi. Quan tong suat la Truong Phuc Du mang quan sang đanh thang Nac Hinh. Chua Nguyen cho lap Nac Ton, con Nac Nhuan von đang nuong nho Mac Thien Tu o Ha Tien trong luc hoan nan lam vua Chan Lap. Nac Ton dang đat Tam Phong Long (vung đat nam giua song Tien va song Hau tuong ung voi Chau Đoc, Sa Đec) đe ta on chua Nguyen. Nac Ton lai dang 5 phu la Vung Thom, Can Bot, Chan Rum, Sai Mat, Linh Quynh đe ta on rieng Mac Thien Tu, Mac Thien Tu đem nhung đat ay dang chua Nguyen, chua cho thuoc ve tran Ha Tien cai quan. Tu 1698 đen 1757, cac chua Nguyen đa đat xong co so hanh chinh tren khap Nam Bo.


= Sap nhap Tay Nguyen =
Tay Nguyen la đia ban sinh song cua nguoi Thuong, vung nam o vi tri giua 3 nha nuoc: đe che Khmer, vuong quoc Cham Pa va cac vuong quoc tren lanh tho Lao, la noi giao thoa van hoa va tranh gianh anh huong giua cac nuoc. Vung cung co quan he lich su van hoa voi ca Đai Viet. Khu vuc nay la vung xung đot chu yeu giua nguoi Cham va Khmer, no khong thuc su thuoc ve ben nao khi thi thuoc Cham Pa, khi thi thuoc ve đe che Khmer. Phan lon thoi gian, tu giua the ky 12 đen nam 1471, Tay Nguyen thuoc chu quyen cua nuoc Cham Pa.
Tu thoi cac chua Nguyen, cac bo lac o Tay Nguyen ma manh nhat la bo toc nguoi Gia Rai voi cac vi tieu vuong Thuy Xa, Hoa Xa đa tung trieu cong chinh quyen Đang Trong. Vao thoi vua Minh Mang, nha Nguyen tang cuong kiem soat vung đat Tay Nguyen.
Đen thoi Phap thuoc, nguoi Phap tim cach tach han Tay Nguyen ra khoi Viet Nam thanh mot vung rieng biet. Ben canh đo, ho khai pha, thiet lap he thong chinh quyen va đua nguoi Kinh tu đong bang len đay sinh song.
Đen thoi Viet Nam Cong hoa, tong thong Ngo Đinh Diem cho huy bo Hoang trieu Cuong tho, sap nhap Tay Nguyen vao Viet Nam cong hoa. Ve sau Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam tiep tuc đua nguoi đen khai pha đe phat trien kinh te vung nay.


Khai niem Nam tien Cong cuoc mo rong lanh tho cua dan toc Viet ve phia Nam đa dien ra trong nhieu the ky, mai cho đen the ky 20 thi khai niem Nam tien đuoc đua ra boi cac hoc gia, cac nha nghien cuu Viet Nam. Nam 1959, Lam Hoai Nam co bai Mot tai lieu ve cuoc di dan Nam Tien cua tien nhan, đang tren bao Thu đo. Nam 1961, Nguyen Đang Thuc co noi dung "Cuoc nam tien cua Viet Nam" trong Van hoa Viet Nam voi Ðong Nam A, xuat ban tai Sai Gon tren tap chi Van hoa A chau. Nam 1965, Tung Phong trong Chinh đe Viet Nam, xuat ban boi nha xuat ban Đong Nai, đa su dung mot tieu đe "cong cuoc Nam tien cua dan toc Viet Nam". Nam 1969, Nguyen Ðang Thuc co bai "Cuoc nam tien cua Viet Nam" đang trong Ky yeu tuan le van hoa xuat ban o Sai Gon. Nam 1970, tac gia Han Nguyen phat hanh quyen Ha Tien, chia khoa Nam tien cua dan toc Viet Nam xuong đong bang song Cuu Long xuat ban boi tap chi Su Đia. Cung nam, Nguyen Đang Thuc co bai Nam tien Viet Nam, đang tren tap chi Su Đia va bai Hai trao luu di dan Nam tien, đang tren tap chi Viet Nam Khao co tap san, so 6 (nam 1970). Phu Lang Truong Ba Phat co bai Lich su cuoc Nam tien cua dan toc Viet Nam, bai đang tren tap chi Su Đia, so 19-20 (nam 1970). Ngoai ra con nhieu tac pham, bai bao khac nua. Tat ca đuoc xem xet la chiu anh huong va ke thua y tuong tu bai bao La Formation du pays d’Annam tren tap chi Nam Phong, so 131, cua tac gia Hung Giang viet vao thang 7 nam 1928. Đay đuoc xem la bai viet đau tien co su dung "Nam tien", nham ca ngoi cho qua trinh tien ve phia Nam cua dan toc Viet.
Theo cac tac gia Bruce Lockhart va Tran Ky Phuong trong The Cham of Vietnam: History, Society and Art (Nguoi Cham o Viet Nam: Lich su, Xa hoi va Nghe thuat), Nam tien do đo la mot khai niem moi va no đuoc đat ra boi nhung nha nghien cuu theo chu nghia dan toc. Nam tien la mot khai niem đuoc tao ra đe mo ta qua trinh mo rong von di la tap hop cac su kien roi rac trong nhieu the ky, cac su sach xua viet ve qua trinh mo rong tuy kha đay đu nhung cung chi la bien nien su. Viec tien ve phuong Nam chi la cac hoat đong mo rong, di dan đen đinh cu, khai khan đat đai đon thuan. Trong quyen sach Dan toc hoc Viet Nam the ky XX va nhung nam đau the ky XXI cua tac gia Khong Dien xuat ban nam 2003 boi Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, su sach xua đa khai quat hoa cac su kien mo rong la "nam tien" va khai niem nay moi chi ra xu the va phuong huong ma thoi. Nhung khong chi la mot khai niem mo ta su mo rong đon thuan, cac tac gia Bruce Lockhart va Tran Ky Phuong cung nhan đinh khai niem Nam tien đa đuoc xem xet va đuoc cung co boi gioi tri thuc mien Nam Viet Nam tren khia canh chu nghia dan toc. Chinh ho đa đanh gia đo la lich su thuc te va đa đuoc thiet lap. Ca hai tac gia nhin nhan đay la muc đich chu nghia dan toc ro rang. Gioi tri thuc mien Nam coi Nam tien la su tu hao dan toc, giai thich su thong tri cua Viet Nam boi nguoi Viet ve chung toc va van hoa. Đen khi Viet Nam thong nhat vao nam 1975, gioi tri thuc mien Bac Viet Nam thi trai nguoc lai, ho nhan manh đen su đoan ket đa sac toc va su chung song hoa binh tuong ho giua nguoi Viet va cac dan toc khac, ung ho tinh đa dan toc. Tuy nhien, ho phot lo mo ta qua trinh Viet hoa Cham Pa va Viet hoa cac dan toc khac, cung nhu han che su dung khai niem Nam tien.
Mot so hoc gia ngoai Viet Nam đe cap viec truy nguoc lai tat ca cac ghi chep, bien nien su, van ban va bia ky thuc su cua Viet Nam thoi tien thuoc đia, khong co bat ky mot tham chieu nao lien quan đen chinh sach hay phong trao ve su banh truong nao ma ngay nay đuoc mo ta la Nam tien. Nha su hoc nguoi My Michael Vickery xem xet qua trinh mo rong la khong on đinh, cac giai đoan cua qua trinh nay cho thay khong co chinh sach mo rong. Theo nha su hoc Keith Taylor thi tung giai đoan ma lanh tho đuoc mo rong đuoc gan voi mot su kien cu the nao đo trong xung đot Viet-Cham, va đieu đo khong gan voi chinh sach mo rong nao.
Ngay tu cuoi the ky 19, cac hoc gia nguoi Phap đa xac đinh cac vuong quoc An Đo hoa nhu Angkor va Cham Pa, von đa bi suy giam chu yeu tu chu nghia banh truong cua Viet Nam, va mo ta nguoi Viet nhu nhung nhan vat phan dien chinh. Qua đo, nguoi Phap đa cuong đieu hanh đong cua ho nhu nhung nguoi "giai cuu" nhung "nen van minh đa mat" va ngan chan di san cua ho hoan toan bi "nuot chung" boi qua trinh thuc dan va đong hoa cua nguoi Viet. Sau nam 1954, cac hoc gia o mien Bac va mien Nam Viet Nam đa co nhung phan ung khac nhau đoi voi cac nghien cuu ve Cham Pa cua Phap. Trong khi cac hoc gia Ha Noi pho bien "lich su đa dan toc" va tinh than "đoan ket giua cac dan toc chong quan xam luoc va bon thong tri phong kien" đe phu hop voi hoat đong cach mang cua ho nen ban than Cham Pa it đuoc chu y. Nhung nguoc lai, nhung hoc gia theo chu nghia dan toc Viet Nam cuc đoan, lai bi me hoac boi cach giai thich thoi phong cua nguoi Phap ve cuoc chinh phuc Cham Pa cua nguoi Viet, ho đa bat đau su dung no nhu mot bang chung cho "su vi đai cua nguoi Viet". Va do đo, gop phan cung co khai niem Nam tien.


= Khai niem Nam tien o mien Nam Viet Nam =
Tac pham noi tieng nhat ve cuoc Nam tien la Viet su: xu đang trong, 1558-1777: cuoc nam-tien cua dan-toc Viet-Nam cua tac gia Phan Khoang xuat ban o Sai Gon. Cuon sach đuoc đanh gia la chi tiet nhat ve Nam tien. Trong cuon sach, tac gia đua ra mot cai nhin kha manh me ve thanh kien, lay nguoi Viet lam trung tam va đinh kien tieu cuc đoi voi "nhung nguoi bi chinh phuc". Noi dung chinh cua cuon sach la ve cuoc "mo rong" cua nguoi Viet đuoc cho la chap ghep cac su kien khong lien quan va cach xa nhau, di dan doc theo bo bien tu đong bang song Hong đuoc cho la bat đau vao the ky 11 đe đen đong bang song Cuu Long vao the ky 18. Noi dung ve Cham Pa bat đau đuoc nhin nhan nhu mot vuong quoc thong nhat duy nhat, tuong tu nhu noi dung cua cac hoc gia Phap thoi ky đau, va truy tim nguon goc cua vuong quoc la tu nuoc Lam Ap, mot nha nuoc An Đo hoa. Nhung tac pham nghien cuu it chu y đen cac nhom dan toc Cham, Khmer va cac nhom ban đia khac. Ho đuoc cac tac pham nghien cuu thoi thuoc đia truoc đo coi la co cung "nguon goc An Đo hoa" mot cach bua bai. Nhung hoc gia thoi ky thuoc đia đa đua ra nhung khai niem mang tinh khuon kho chau Au trang tron nhu 'cac khu vuc van minh Han hoac An Đo', phu nhan va ha thap nhung thanh tuu cua cac dan toc ban đia phi nha nuoc o Đong Nam A. Nhung chung van đuoc su dung rong rai cho đen ngay nay. Phan Khoang dien giai ve cac cuoc chien tranh giua Cham Pa va Đai Viet la do "su xam luoc cua nguoi Cham", ong tuyen bo rang "su kem coi va hieu chien cua nguoi Cham la nguyen nhan cuoi cung dan đen su sup đo cua ho". Ong thuyet phuc rang nguoi Cham la "dan toc yeu hon" phai nhuong cho cho "dan toc manh hon" la nguoi Viet. Phan Khoang giai thich su sup đo cua khu tu tri Cham cuoi cung vao nam 1832 bat nguon tu cuoc noi day cua ho va to ra khong may thuong xot cho so phan cua nguoi Cham sau nay. Cuoi cung, Phan Khoang đa dien giai lam noi bat "suc song manh liet cua dan toc Viet Nam" đa quet sach Cham Pa va mang lai mot cam giac biet on ve long tu hao dan toc.
Mot tac gia noi tieng khac ve Nam tien o mien Nam la Pham Van Son (1915–1978). Trong phan Nam tien cua bo Quoc su Viet su tan bien nam 1959, Pham Van Son đa co vu ca khuc khai hoan mon Canh tranh sinh ton (thuyet Darwin) cho Nam tien. Ong lap luan rang nguoi Cham đa tien hanh nhieu cuoc xam nhap bien gioi chong lai "nguoi Giao Chi va nguoi An Nam thuan Viet" trong thoi ky cai tri boi cac trieu đai Trung Quoc truoc the ky thu 10, ong bien minh cho cac cuoc xam luoc cua nguoi Viet vao Cham Pa trong the ky 10 đo la mot qua bao. Nuoc Viet  "gianh đuoc đoc lap tu Trung Quoc" bat đau di dan ve phia nam lien tuc va đieu nay khong the ngan can vi nguoi Cham, Khmer la cac dan toc ban đia "thieu nang luc va kha nang tien bo đe phat trien, va ho van con trong tinh trang so khai."


= Mo rong khai niem =
Nam tien cung đa đuoc đe xuat la mot khai niem co pham vi bao phu rong lon hon, ve mat thoi gian no đa xay ra trong hang nghin nam chu khong phai tu the ky 11. Đoi voi khai niem rong hon nay, co so lich su la su kien nguoi Viet, hay chinh xac hon la Bach Viet cu tru o mien Nam Trung Quoc tu thoi co đai, tu  luu vuc song Duong Tu keo dai đen mien Bac Viet Nam. Vao the ky thu 3 truoc Cong nguyen, nha Tan tien hanh chien tranh thong nhat Trung Quoc. Sau khi hoan thanh, ho đua 50 van nguoi nam chinh, tien vao vung đat rong lon phia nam cua nguoi Bach Viet. Truoc suc ep banh truong cua nha Tan, roi sau đo la nha Han ma phai chay ve phuong nam. Nhu the, nguoi Viet khong chi bat đau "nam tien" tu the ky 11, trong thuo ban đau gianh đuoc đoc lap, do phai chiu suc ep xam luoc cua nha Tong tien xuong nam, ma đa phai chay khong ngung nghi ve phia nam tu hang nghin nam truoc đo.


Tien trinh Nam tien đuoc nhieu hoc gia trong nuoc đanh gia la bat đau ca mot nghin nam, gan nhu xuyen suot lich su dan toc Viet. bat đau vao quang the ky 11. Mot quan điem cua cac hoc gia Viet Nam tuong đoi muon hon đo la vao nam 1558 khi chua Nguyen mang gia toc vao Nam. Ho đa theo cua Viet tien vao đong tai đat Thuan Hoa, bat đau cho qua trinh Nam tien. Ngoai ra, mot quan điem khac cho rang Nam tien bat đau nam 1306 khi nha Tran nhan sinh le cuoi hoi cua Che Man dang len la hai chau O, Ri. Nguoi Viet vuot song Han đinh cu keo dai đen đeo Hai Van. Phan lon cac quan điem xac đinh thoi gian Nam tien bat đau la vao the ky 11, tuc la cach nay khoang mot nghin nam.
Trai nguoc lai voi hau het quan điem cua Viet Nam ve thoi điem bat đau cua Nam tien, đac biet la quan điem pho bien vao the ky 11, theo nhieu hoc gia ngoai Viet Nam thi qua trinh nay chi that su bat đau tu khoang the ky 15, va thoi điem đo la sau cuoc chien nam 1471. Cac giai đoan truoc đo nhieu the ky chi la cac cuoc chien tranh giua Đai Viet va Cham Pa, voi su thay đoi lanh tho qua lai giua hai ben sau moi cuoc chien tranh, chu khong phai viec xam chiem lanh tho ro rang va quyet đoan cua nguoi Viet. Tac gia Bruce Lockhart va Tran Ky Phuong trong The Cham of Vietnam: History, Society and Art (Nguoi Cham o Viet Nam: Lich su, Xa hoi va Nghe thuat) đa trich dan quan điem cua nha nghien cuu Shiro Momorki trong chuong "Mandala Campa" goc nhin tu tu lieu Trung Quoc rang: "...mac du quan điem pho bien ve su banh truong xuong phia nam (Nam tien) cua Đai Viet vung chac va khong the đao nguoc, qua trinh nay chi đuoc thuc hien sau the ky XV..." Cung trong sach nay, quan điem cua tac gia John K. Whitmore trong chuong Vi vua vi đai cuoi cung cua Đong Nam A co đien: Che Bong Nga va Cham Pa the ky Muoi bon đuoc dan rang: "...Huyen thoai mot ngan nam Nam tien cua nguoi Viet Nam (Đay ve phia Nam) gia đinh khong thay đoi va su di chuyen lien tuc tu phuong Bac vao Nagara Cham Pa. Thay vao đo, chung ta can xem xet cac pham vi bao quanh cua moi mandala đang bi tranh chap boi ca Cham Pa va Đai Viet, it nhat la cho đen khi nguoi Viet co the nghien nat Vijaya vao nam 1471..." Mot quan điem khac cua Michael Vickery trong chuong Xet lai Cham Pa đuoc đua ra rang: "...đen cuoi, xung đot giua hai ben chu yeu la cong bang, va trong mot phan tu cuoi cua the ky XIV (1360–90), nguoi Cham gan nhu đa chinh phuc toan bo Viet Nam. Chi sau that bai cua cuoc phieu luu đo, Đai Viet moi thong tri ro rang; do đo, thuat ngu Nam tien, neu chinh xac hoan toan, chi co the đuoc ap dung tu đau the ky XV. That vay, mot the he hoc gia moi cua Viet Nam đa bac bo hoan toan khai niem Nam tien nhu mot qua trinh tuyen tinh...", va "... Chi tu đau the ky XV, quan niem truyen thong ve mot cuoc tien cong lien tuc xuong phia nam (Nam tien) cua nguoi Viet Nam moi hoan toan chinh xac.
Ve thoi điem cham dut, cac hoc gia trong nuoc chi ra rang qua trinh Nam tien đa hoan tat, va thoi điem hoan tat la vao nam 1757. Sau đo qua trinh nay chuyen huong sang phia Tay. Nhung cac hoc gia ngoai Viet Nam nhu giao su nguoi Han Quoc Song Jung Nam xac đinh Nam tien van tiep dien khi lan sau vao Campuchia va chi that su dung lai boi cuoc chinh phuc cua Phap. Va neu khong co su can thiep cua Phap, đen nay co the đa khong ton tai Campuchia, đat nuoc nay đa nam trong ban đo Viet Nam.
Nha bao, nha nghien cuu đoc lap nguoi My Tanner Greer nhan xet qua trinh Nam tien van tiep dien ke ca khi Viet Nam đa tro thanh thuoc đia cua Phap. Du muc đo xung đot thoi gian đau khong con, nguoi Viet va Campuchia đeu chung song hoa binh duoi che đo thuoc đia Phap. Cang ve sau nguoi Campuchia cang bat man, vi nguoi Viet duoi che đo thuoc đia Phap la mot dan toc huong đac quyen. Cac dong dan Viet van tiep tuc di cu vao noi đia Campuchia khong ngung.


Xu the va đong luc lich su Tien ve phuong nam xuat phat tu yeu to đia chinh tri va tuong quan suc manh voi cac nuoc lang gieng. Đac điem đia ly la nhan to anh huong lon nhat đoi voi huong mo rong lanh tho, huong Tay bi đia hinh nui non ngan can, huong Đong giap bien, phia Bac la cuong quoc voi lanh tho rong lon cua nguoi Han; nen huong thien di, mo rong kha thi nhat la tan cong va xam chiem cac nuoc lan bang o phuong Nam. Đai Viet thuong xuyen chien tranh voi cac lang gieng, đac biet la Trung Quoc o phia Bac va Cham Pa o phia Nam. Nhieu thoi điem ca hai lien minh cung tan cong Đai Viet, đua đen suc ep luong đau tho đich thuong xuyen dien ra. Dan toc Viet đa đi đen viec tim cach pha the gong kim hai đau la mot xu the tat yeu cua lich su. Nhu the, do nhu cau an ninh ma lanh tho nuoc Đai Viet theo tien trinh lich su cac trieu đai phong kien đa đuoc mo rong va do yeu to đia chinh tri ma chu yeu mo dan tu Bac vao Nam.
Tham vong đat đai va đe quoc cua nguoi Viet cung đuoc xem la mot trong cac ly do cua Nam tien. Van đe qua tai dan so (van đe nhan man) cung la ly do khac, tu thoi nha Ly đen nha Nguyen du co bat ky bien đong nao dong chay cua nguoi Viet di dan van dien ra khong ngung nghi. Trong dong chay đo, co bo phan nhung nguoi bat đong chinh kien voi vua quan, nhung nguoi pham nhan,.v.v. ho chay vao Nam, tro thanh mot thanh phan cua dong dan di cu.
Nguyen nhan truc tiep cua Nam tien tu đau the ky 17 la cuoc noi chien Trinh- Nguyen, truoc ap luc cua chua Trinh, chua Nguyen nghe loi Nguyen Binh Khiem: "Hoang Son nhat đai, van đai dung than" vao Thuan Hoa, đong ly so o Ai Tu, buoc đau cung co suc luc chong Trinh. Chua Nguyen tung buoc tien dan xuong phia nam đe mo mang lanh tho. Qua trinh Nam tien đa dien ra đong thoi voi cuoc chien chong Trinh, chua Nguyen vua phai chong lai mui lao đam tu phia sau lung vua tien ve phia truoc tao lap co đo. Hau qua cua cuoc chien tranh nay la su thuc đay va hoan thanh qua trinh tien ve phuong Nam.
Ben canh ly do chinh tri cua chua Nguyen, kinh te cung la đong luc cua di dan, ho muon tim kiem mot cuoc song thuan loi hon. Sach O Chau can luc cua Duong Van An vao giua the ky 16 chep rang: "...Đong bang thi nong trang von san nghiep nha, bo bien thi ca, muoi la kho vo tan...Hai vi son hao cua nhieu chan chua. Ca tom co san o song be, go lay o nui rung. Xom lang tru mat nen ga cho tung đan, co nuoc ngon lanh nen trau bo beo tot... đat cat phi nhieu, đuoc thoc gao khong can kho nhoc...". Vao the ky 18, trong Phu Bien tap luc Le Quy Đon viet ve su tru phu, phi nhieu cua Đang Trong: "...Nhung san vat quy phan nhieu xuat tu mien Nam. Xu Quang (ke ca Gia Đinh) la đat phi nhieu nhat thien ha. O phu Thang Hoa, phu Đien Ban đong ruong rong rai, lua tot. Ba phu Quy Nhon, Quang Nghia, Gia Đinh lua gao phan nhieu khong ke xiet nhat la Gia Đinh co noi cay mot hoc lua giong thi gat đuoc 100 hoc, co noi ruong khong can cay, chi phac co roi cay... O Gia Đinh gia lua re chua noi nao nhu the. Gao nep, gao te đeu trang treo, tom ca rat to, an khong het...".
Nam tien o vung Nam Bo con đuoc đanh gia la hai cuoc nam tien cung luc, mot la, cuoc nam tien cua chua Nguyen, hai la, cuoc nam tien cua nguoi Trung Quoc ti nan chinh tri khi Man Thanh chiem đong Minh.


Chiem dung va đong hoa Nguoi Viet đa phai trai qua hon mot nghin nam Bac thuoc, tu the ky 2 truoc Cong nguyen cho đen nam 938 khi Ngo Quyen đanh bai thuy binh Nam Han tren song Bach Đang. Trong chieu dai lich su đo, van hoa Trung Quoc đa anh huong manh me, sau đam đen nguoi Viet. Khi cac dong di dan nguoi Viet tien xuong phuong Nam, đen song tren cac vung đat cua Cham Pa, roi sau đo la Chan Lap, dan toc Viet tiep thu them mot nguon anh huong manh me nua cua cac dan toc phia Nam.
Thuc te tu nam 1471, vuong quoc Cham Pa tro thanh mot nuoc than phuc. Sau cuoc chien nam 1693, Cham Pa đa khong con ton tai nhu mot vuong quoc đoc lap ma đa tro thanh mot đon vi hanh chinh lanh tho đac biet cua chinh quyen chua Nguyen. Ho huong quyen tu tri keo dai hon 1 the ky, cho đen nam 1832.
Cac nha nghien cuu van hoa Cham Pa thoi ky tieu vuong quoc Indrapura phat hien khong con mot vet tich nao, mot cau hoi lon đat ra phai chang su Nam tien cua chua Nguyen Hoang vao the ky 16 khi lay đat Thuan Hoa lam kinh đo, đa loai bo cac đen thap cua nguoi Cham roi dung nen nhung đen đai moi cua nguoi Viet.
Phan lon su lieu trong nuoc luon phac hoa Nam tien nhu mot qua trinh bao luc, la cac cuoc chien tranh, nhung mot so nha nghien cuu chi ro Nam tien khong phai hoan toan nhu the. Đo la mot qua trinh co tinh hoa binh, keo dai qua nhieu the ky, nguoi Viet di dan đen song cung nguoi Cham, nguoi Khmer đia phuong, khai hoang nhieu vung đat. Nguoi Viet đi đen đau thi khai khan ruong, song bang nghe nong, đinh cu đe khang đinh chu quyen.


= Ngu đieu Nghi đinh =
Ngu đieu Nghi đinh la ban hiep uoc ky ket vao nam 1712 giua chua Nguyen Phuc Chu va Tran vuong Cham Pa. Ban hiep uoc quy đinh tham quyen xet xu cua chua Nguyen đoi voi nguoi Cham; quy đinh cac nghia vu ma nguoi Cham phai thuc hien đoi voi chinh quyen Đang Trong. Quy đinh xung đot giua nguoi Viet va nguoi Cham se do Tran vuong Cham Pa cung quan Cai ba va quan Ky luc, la hai vien quan nguoi Viet, cung phan xet.


= Ke sach Tam thuc =
Qua trinh banh truong lanh tho cua dan toc Viet la khong ngung suot mot nghin nam, vao giua the ky 18 đuoc ghi nhan mot cach ro rang o tam muc chinh sach duoi thoi chua Nguyen tai Đang Trong, voi ten goi ke sach Tam thuc. Nguyen Cu Trinh - mot danh si duoi thoi chua Nguyen Phuc Khoat va Nguyen Phuc Thuan đuoc xem la nguoi đa tao nen ke sach nay. Ke sach nay thong qua chien tranh đe lay đat hoac nhan đat do cac vua Chan Lap dang len. Mo rong bo coi la muc tieu, lay đat moi giu vung phan đat phia sau lung, tiep tuc lay đat tung buoc, cho dan tu hop ve đinh cu. Vao nam 1756, ke sach nay lan đau thuc thi, Chua Nguyen Phuc Khoat đa cho thu lay hai vung đat Tam Bon va Loi Lap, ngay nay la Go Cong va Tan An, uy thac cho quan chuc duoi quyen quan ly. Nhu the, lan dan tung buoc, dan đi truoc khai pha, khai pha đen đau chinh quyen xac lap chu quyen đen đo la cac buoc cua Tam thuc.


= Chinh sach cua Minh Mang =
Hoang đe Minh Mang đa tien hanh Han hoa cac dan toc thieu so nhu nguoi Campuchia, tuyen bo di san cua Nho giao va nha Han cua Trung Quoc cho Viet Nam, va su dung thuat ngu nguoi Han 漢人 (Han nhan) đe chi nguoi Viet Nam. Minh Mang tuyen bo, "Chung ta phai hy vong rang thoi man ro cua ho se bi tieu bien trong tiem thuc, va ho se ngay cang bi tiem nhiem cac phong tuc Han [Han Viet]." Cac chinh sach nay nham vao nguoi Khmer va cac dan toc vung nui. Chua Nguyen Nguyen Phuc Chu đa goi nguoi Viet la "nguoi Han" vao nam 1712 đe phan biet voi nguoi Cham. Cac chua Nguyen cho lap đon đien sau nam 1790. Vua Gia Long khi phan biet giua nguoi Khmer va nguoi Viet đa noi "Han di huu han [ 漢 夷 有 限 ]" nghia la "nguoi Viet va nguoi ro phai ro rang ranh gioi." Vua ke vi ong, Minh Mang, đa thuc hien chinh sach hoi nhap tiep bien van hoa nham vao cac dan toc thieu so khong phai la nguoi Viet. Vao nhung nam 1800, cac danh xung nhu Thanh nhan (清人, nguoi nha Thanh) hoac Đuong nhan (唐人, nguoi nha Đuong) đuoc nguoi Viet Nam dung đe chi cac dan toc Trung Quoc, trong khi tu goi minh la Han dan (漢民) va Han nhan (漢人).


= Yeu to Di truyen =
Đa hinh nucleotide đon cung chi ra cac dong gen lich su, cho thay yeu to Đong Nam A gia tang trong dan so Viet Nam, đieu nay trung voi thoi gian dien ra cuoc Nam tien. Cac su kien nhan khau hoc lich su đa đuoc kiem tra bang EBSP. Bieu đo thu đuoc tu haplogroup F1f cho thay su ton tai cua nhung thay đoi nhan khau hoc quan trong xay ra trong khoang 1.000 nam qua o nguoi Viet va nguoi Cham o phia Nam. Cac uoc tinh ve ty le di cu cho thay rang nguoi Cham khong bi đong hoa cung nhu khong tham gia trao đoi gen voi cac nhom khac, ve tong the cho thay rang co su sut giam manh dan so Cham Pa.


Anh huong = Anh huong cua khai niem =
Trong quyen Shifting the Nationalist Narrative? Representing Cham and Champa in Vietnam's Museums and Heritage Sites (tam dich: Chuyen đoi chuyen ke dan toc? Đai dien cho nguoi Cham va Cham Pa trong cac Bao tang va Di san cua Viet Nam) xuat ban nam 2019, cac tac gia Rie Nakamura, Claire Sutherland cho rang khai niem Nam tien đa co anh huong lon đen Viet Nam.
Nam tien đa đuoc gioi tri thuc mien Nam Viet Nam vao thoi ky Viet Nam cong hoa đanh gia cao mot cach đay tu hao, ve chien thang cua nguoi Viet va su mo mang cua lanh tho phia Nam. Cac noi dung pho bien chi ro "nhung canh đong canh tac mau mo va cua cai cua mien Nam đa đuoc tao nen boi nguoi Viet van minh nhieu hon bo phan dan cu khong van minh". Cac dan toc khong phai la nguoi Viet đuoc mieu ta la lac hau va xa la, trai nguoc voi xa hoi nguoi Viet co van hoa, hoan thien, đoi moi. Vi cac nhom khong phai nguoi Viet đuoc mieu ta la tri tre lac hau va khong the phan khang, con nguoi Viet đuoc chung minh la vuot troi, nen Nam tien đuoc coi la mot qua trinh "mo rong" on đinh va khong the đao nguoc.
Hien nay, mac du hau het cac hoc gia Viet Nam đa thuc hien rat nhieu nghien cuu ve cac nen van hoa khong phai nguoi Kinh (nguoi Viet), nhung ho khong đong nhat nhung nen van hoa đo voi su hinh thanh cua Viet Nam, cung nhu khong cong nhan nguon goc đa van hoa cua Viet Nam. Trong quyen Soldered States: Nation-building in Germany and Vietnam (tam dich: Cac quoc gia quan su: Xay dung quoc gia o Đuc va Viet Nam) xuat ban nam 2018, tac gia Claire Sutherland mo ta rang chu nghia dan toc Viet Nam đa xay dung mot ao tuong ve su đong nhat cua minh, ba viet: "Official histories characterised Vietnam as a single, fixed bloc, with a common language, territory, economy and culture" ("Cac tai lieu lich su chinh thuc đa mo ta Viet Nam nhu mot khoi duy nhat, co đinh, co ngon ngu, lanh tho, kinh te va van hoa chung"). Ba luu y rang theo goc nhin su Viet cac nen van hoa khong phai cua nguoi Kinh bao gom nguoi Cham va cac dan toc khac khong phai la cot loi tao nen quoc gia cua Viet Nam. Đieu nay đa the hien qua cach bo tri hien vat tai cac vien bao tang, cac hien vat khao co cua cac nen van hoa khong phai cua nguoi Kinh đuoc đe tach biet, trong phong rieng, khong phai lich su, khong phai la di san, it đuoc cham soc, ngoai tru co y nghia thu hut du khach.
Theo nha su hoc Christopher Goscha trong tac pham nam 2016 cua ong The Penguin history of Modern Vietnam, "Nam tien" la mot cau chuyen đam chat dan toc cua nguoi Viet. Cau chuyen đo tap trung vao tam quan trong cua nguoi Viet, cac dan toc khac von la cac dan toc ban đia song phan bo tren khap lanh tho chi co vi the mo nhat. Ho chi that su đuoc chinh phu Viet Nam phan loai trong the ky 20 la dan toc thieu so. Ong đat ra van đe nen tranh lay mot dan toc lam chu the trung tam, cac bo phan đuoc xem la trung tam va khong trung tam cua Viet Nam can đuoc can bang.


= Chong lai Nam tien =
Nha su hoc nguoi My goc Uc Ben Kiernan trong tac pham nam 2008 Blood and Soil: Modern Genocide 1500-2000 cua ong đa đe cap đen mot trong nhung cuoc phan ung cua Chan Lap nham vao nguoi Viet. Su kien xay ra vao nam 1667, khoang mot nghin nguoi Viet đinh cu đa bi tan sat boi nguoi Khmer va nguoi Hoa. Do nhung nguoi Viet đinh cu bat đau sinh song o đong bang song Cuu Long, noi truoc đay von di la noi sinh song cua nguoi Khmer. Đieu đo khien nguoi Viet phai hung chiu đon tra thu nay.
Vao nam 1833, thu linh nguoi Cham Hoi giao la Katip Suma đa lanh đao nhung nguoi Cham Hoi giao bat man tien hanh mot cuoc noi day chong lai vua Viet Nam. Cuoc noi day nay đuoc nhin nhan la phong trao Jihad duy nhat đuoc ghi lai trong lich su Viet Nam. Nguyen nhan ban đau đuoc xac đinh tu viec vi vua lanh đia Panduranga, khu tu tri tu nam 1693 than phuc chua Nguyen la Po Tisuntiraidapuran lien minh voi quan noi day Tay Son. Va sau đo, tu nam 1802, Panduranga đuoc nha Nguyen coi nhu mot nuoc chu hau, nguoi Cham lai tham gia noi day cua Le Van Duyet. Khi Minh Mang nam quyen đa mong muon thon tinh thuc the Cham cuoi cung nay. Khi cuoc noi day cua Le Van Duyet bi dep vao nam 1832, Minh Mang bat giu vi vua Cham cuoi cung la Po Phaok The lam con tin tai trieu đinh Hue. Vua nha Nguyen đa buoc nguoi Cham phai hoi nhap voi van hoa Viet, trong đo Hoang đe Minh Mang cuong buc nguoi Cham theo đao Hoi an than lan va thit lon, cuong buc nguoi Cham theo đao Hindu an thit bo, trai voi y muon cua ho, trung phat ho va đong hoa ho voi van hoa Viet Nam. Đong thoi lenh trung tri nhung nguoi bat đong chinh kien va ung ho cuoc noi day cua Le Van Duyet. Mot quan chuc đuoc cu đen Panduranga voi tu cach la quan tham phan nham trung phat nhung nguoi Cham bi nghi ngo ung ho Le Van Duyet. Bat man truoc cac hanh đong cua nha Nguyen, thu linh Hoi giao Katip Sumat đa tien hanh mot cuoc noi day chong vua Minh Mang o khu vuc Phan Rang, tinh Ninh Thuan ngay nay va Tay Nguyen. Cuoc noi day cuoi cung bi dap tat vao đau nam 1834.
Tu nam 1834 đen nam 1835 bung no cuoc khoi nghia Ja Thak Wa boi mot thu linh nguoi Cham vung Panduranga la Katip Thak Wa. Khoi nghia lan đen ca Phu Yen, nguyen nhan đuoc xem la do bat man voi viec Panduranga bi xoa bo va cac chinh sach đong hoa nang ne, cung nhu viec đan ap. Minh Mang ra lenh rang moi nguoi linh Nguyen phai chem đuoc ba đau nguoi Cham theo phong trao Ja Thak Wa trong mot ngay thi se đuoc thuong. Quan linh Nguyen tranh đua tan sat hang ngan nguoi Cham đe đuoc huong tien thuong, gay ra tham sat lon. Đen thang 4 nam 1835 thi Katip Thak Wa tu tran, cuoc khoi nghia that bai.
Ngay 1 thang 5 nam 1958, tren Tay Nguyen, mot nguoi E đe la Y Bham Enuol thanh lap to chuc BAJARAKA. Chu truong cua ong la đau tranh bat bao đong yeu cau cham dut su phan biet đoi xu đoi voi cac sac toc thieu so. Ngay 25 thang 7 nam 1958, BAJARAKA gui thu đen toa đai su Phap, toa đai su Hoa Ky va Lien Hop Quoc to cao nhung hanh vi phan biet sac toc cua chinh quyen Viet Nam Cong hoa va thinh cau cac nuoc can thiep đe nguoi Thuong đuoc đoc lap. Trong thang 8 va thang 9 nam 1958, BAJARAKA cho to chuc nhieu cuoc bieu tinh tai Kon Tum, Pleiku, Buon Ma Thuot nhung đeu bi chinh phu Viet Nam cong hoa đan ap, cac lanh tu cua phong trao đeu bi bat.
Mot so nhom nguoi Thuong von đuoc chinh phu My cap vu khi đe tham gia vao cuoc chien chong Cong san o mien Nam tu nam 1956, ho to chuc đoi Dan su Chien đau Thuong (Civilian Indigenous Defense Group, CIDG). Thang 3 nam 1964, đuoc su ung ho cua My, nhung nguoi lanh đao phong trao BAJARAKA ket hop voi lanh đao cua cac sac toc nguoi Thuong khac va nguoi Cham tai mien Trung thanh lap Mat tran Giai phong Cao nguyen (tieng Phap: Front de Liberation des Hauts Plateaux, FLHP). Ke tu sau khi tong thong Ngo Đinh Diem bi lat đo, chinh quyen Viet Nam cong hoa ngay cang co quan he xau voi ho, quan luc Viet Nam cong hoa truy quet khien to chuc nay phai chay sang Campuchia vao thang 5 nam 1964. Ngay 19 thang 9 nam 1964, cac toan biet kich cua nguoi Thuong noi day đanh chiem mot so đon o Quang Đuc va Đak Lak giet chet 35 quan nhan nguoi Viet, bat song quan truong quan Đuc Lap, chiem đai phat thanh Ban Me Thuot keu goi thanh lap quoc gia đoc lap. Ngay 20 thang 9 nam 1964, Chuan tuong quan luc Viet Nam Cong hoa la Nguyen Phuoc Vinh Loc huy đong quan đoi đanh tan vo quan nguoi Thuong, nhung do yeu cau cua My ho ngung tay.
Vao ngay 20 thang 9 nam 1964, Mat tran Giai phong Cao nguyen, Mat tran Giai phong Champa, Mat tran Giai phong Campuchia Krom, Mat tran Giai phong Campuchia Bac đa cung lien ket thanh lap Mat tran Thong nhat Đau tranh cua cac Sac toc bi Ap buc (FULRO) do quoc vuong Sihanouk chu toa. Chu truong cua ho la đau tranh cho quyen tu quyet cua cac sac toc thieu so, tien hanh chien tranh du kich đe ly khai vung Tay Nguyen khoi lanh tho Viet Nam. Y Bham Enuol giu vai tro bieu tuong phong trao, lanh đao la Les Kosem. Tu nam 1965, FULRO đa co hoat đong tan cong bang vu trang, đoi hoi cho cac chinh sach tot hon đoi voi nguoi Thuong. Ca My va Viet Nam cong hoa đa to chuc thuong thuyet voi ho, bat đau vao ngay 2 thang 8 nam 1965, nham huong ho vao cuoc chien chong Cong. Trong nhung nam sau đo dien ra nhieu cuoc thuong thuyet khac. Ngay 1 thang 2 nam 1969, mot thoa thuan đuoc ky ket giua Paul Nur, đai dien Viet Nam Cong hoa, va Y Dhe Adrong, đai dien FULRO duoi su chu toa cua Tong thong Nguyen Van Thieu. Thang 6 nam 1975, chinh quyen Viet Nam vua thong nhat đa cho mo chien dich hanh quan quy mo truy quet FULRO tren khap Tay Nguyen. Tra loi phong van nha bao Nate Thayer, lanh đao FULRO cho biet khi ho bat đau cac hoat đong quan su chong lai nha nuoc Viet Nam sau nam 1975, ho co 10.000 quan, sau 4 nam chi con 2.000 quan. Ve sau ho đuoc Khmer Đo tiep te vi cung chung ke thu la chinh quyen Viet Nam va chinh quyen Campuchia than Viet Nam, khi Khmer Đo sup đo, ho tiep tuc an nap tai tinh Mondolkiri thi bi luc luong gin giu hoa binh UNTAC phat hien. FULRO bi phan loai la luc luong vu trang khong phai nguoi ban xu Campuchia, ho đung truoc nguy co bi "hoi huong" ve Viet Nam. Cac toan FULRO cuoi cung ha vu khi nam 1992, 407 binh si FULRO cuoi cung ra giao nop vu khi cho Luc luong Gin giu Hoa binh Lien Hop Quoc (UNTAC) tai Campuchia.
Vao nam 1975, Khmer Đo nam quyen o Campuchia. Sau đo đa xung đot voi Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam bao gom nhieu đong co, trong đo co y đinh phuc hoi lanh tho lich su. Nam 1978, chinh quyen Khmer Đo cua Campuchia huy đong 19 su đoan tan cong Viet Nam, voi gan 100.000 quan. Đay la hanh đong manh me nhat tung co cua Campuchia trong viec khoi phuc chu quyen lich su cua ho. Viet Nam đa tap trung 180.000 quan to chuc phan cong đe bao ve chu quyen hien tai cua minh, quan Viet Nam đanh đen tan thu đo Phnompenh, tieu diet quan đoi Khmer Đo, lat đo chinh quyen cua Campuchia va kiem soat đat nuoc nay trong hon 10 nam. Cuoc chien đa lam tan ra hau het quan đoi Khmer Đo.
Vao nam 1999, Ksor Kok, mot thanh vien thuoc to chuc FULRO truoc đay, đa thanh lap Nha nuoc Đega do To chuc Quy nguoi Thuong tai tro. Ho đa tien hanh mot so chien dich bieu tinh, phat tan cac tai lieu voi cac noi dung, tuyen truyen chong chinh phu Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam, nham ly khai Tay Nguyen ra khoi Viet Nam. Hien to chuc nha nuoc nay đang luu vong tai Hoa Ky.
Chinh khach Campuchia Sam Rainsy bay to thang than quan điem ca nhan cua ong rang vung đat co tung thuoc ve Campuchia bi Viet Nam chiem nen đuoc tra lai.


Xem them Lanh tho Viet Nam qua tung thoi ky
Qua trinh mo rong lanh tho cua Viet Nam


Ghi chu Chu thich Tham khao = Sach bang Tieng Viet =


= Sach bang Tieng Anh =


= Chu thich tap chi =


= Ky yeu =
Uy ban nhan dan, Hoi khoa hoc lich su Viet Nam (2008). "Ky yeu Hoi thao khoa hoc Chua Nguyen va vuong trieu Nguyen trong lich su Viet Nam tu the ky XVI đen the ky XIX: tai Thanh Hoa, Ngay 18-19/10/2008" (Tai lieu). Nha xuat ban The gioi. {{Chu thich tai lieu}}: Đa bo qua tham so khong ro |url= (tro giup)


= Tham luan =
GS.TS. Song Jung Nam, Tinh chat mo rong lanh tho duoi thoi Hau Le, Đai hoc Ngoai ngu Han Quoc.


Lien ket ngoai Đanh gia lich su mo rong lanh tho cua Viet Nam