Tran Đong Quan 756 (chu Han: 潼關之戰 Đong Quan chi chien) la tran chien giua quan đoi nha Đuong va quan Đai Yen – tuc luc luong noi day cua tuong An Loc Son. Tran nay la mot phan cua loan An Su trong lich su Trung Quoc duoi trieu nha Đuong. Tran đanh khien luc luong phong thu kinh thanh Truong An cua nha Đuong bi tieu diet va quan noi day chiem đuoc kinh thanh.


Hoan canh Thang 11 (AL) nam 755, Tiet đo su Pham Duong nha Đuong la An Loc Son noi day chong nha Đuong. Nha Đuong khong co bien phap chuan bi truoc nen An Loc Son nhanh chong đanh chiem hau het đat đai Ha Bac va tien vao đong đo Lac Duong.
Thang gieng (AL) nam sau (756), An Loc Son tu xung la Đai Yen hoang đe, sai An Khanh Tu lam tien phong cung Thoi Can Huu mang quan đi đanh Đong Quan - cua ngo kinh thanh Truong An. Loc Son giao cho Su Tu Minh lo viec đanh dep cac thanh tri con chua chiem đuoc o Ha Bac va phong giu can cu Pham Duong.
Kinh thanh Truong An cua nha Đuong bi uy hiep.


Dien bien = Kha Thu Han co thu =
Đong Quan von do Pho nguyen soai Cao Tien Chi cung Phong Thuong Thanh tran giu, nhung Đuong Huyen Tong theo loi giem pha cua hoan quan Bien Lenh Thanh đa chem hai tuong va sai tuong nguoi Ho la Kha Thu Han đang om ra tran thu Đong Quan. Kha Thu Han đuoc phong lam Nguyen soai quan tien phong, đi cung cac tuong Đien Luong Khau lam Trung thua ngu su kiem Tu ma hanh quan, cac pho tuong la Vuong An Le, Ly Vu Đinh, Hon Ngoc, Khiet Tat Ninh mang tong cong tren 20 van quan ra Ha Lung.
Biet nhue khi quan Yen đang hang hai, Kha Thu Han an binh co thu khong đanh. Ong sai su đi lien he voi Tiet đo su vung Son Tay đe nam tinh hinh quan Yen. Ong dang thu ve trieu đe nghi Đuong Huyen Tong cho co thu cho thoi:

An Khanh Tu va Thoi Can Huu muon giao chien khong đuoc.
Trong luc hai ben đang giang co nhieu thang ke tu cuoi nam 755 thi sang đau nam 756, cac tuong nha Đuong la Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat ra quan gianh lai đuoc 2 quan Van Trung va Ma Ap. Sau đo hai tuong thang manh tuong Đai Yen la Su Tu Minh mot tran lon o Gia Son.
Tran Gia Son đay quan Yen vao the nguy khon. Canh quan Yen cua An Loc Son đang đanh Đong Quan bi mac ket khong tien len đuoc, phia sau thi Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat vay boc. Cung luc, nhieu tuong Yen đau hang nha Đuong, cac trinh tham đi đua thu cung đeu bi quan Đuong bat đuoc. An Loc Son chan nan đinh ban cach bo Lac Duong rut ve can cu Pham Duong va Binh Lu. Ong to ra an han vi đa day binh theo đe nghi cua cac thu ha, trach mang tham te Nghiem Trang va Cao Thuong.


= Hau phuong nha Đuong =
Cung luc đo trong trieu nha Đuong tiep tuc phat sinh mau thuan moi. Tai Truong An va xung quanh kinh thanh no ra du luan trong cac tuong linh quy trach nhiem cho Thua tuong ngoai thich Duong Quoc Trung long hanh va kich đong ra cuoc phan loan cua An Loc Son. Tai Đong Quan, tuong Vuong Tu Le khuyen Kha Thu Han cu pho tuong tiep tuc co thu tai mat tran, con Kha Thu Han nen mang quan ve kinh thanh trung Duong Quoc Trung. Kha Thu Han tuy chua hanh đong theo nhung co y tan thanh, vi thoi co chua thuan loi nen chua thuc hien viec xu ly noi bo.
Cung luc trong trieu, thu ha cua Duong Quoc Trung cung canh bao ong ve nguy co Kha Thu Han mang đai quan ve đoi pho voi ong. Duong Quoc Trung lo so, ben tau voi Đuong Huyen Tong nen mo them binh linh phong thu cho hau phuong kinh thanh vi quan linh đa giao het cho Kha Thu Han o Đong Quan. Huyen Tong nghe theo, Duong Quoc Trung ben sai Ly Phuc va Luu Quang Đinh đi mo 1 van quan, cho thu ha tin cay la Đo Can Van tiep quan, ra đong o Ba Thuong. Đoi quan nay tuy mang tieng la bao ve kinh thanh nhung thuc ra la bao ve Duong Quoc Trung khoi su thanh trung cua cac tuong si khong cung phe phai.
Kha Thu Han o Đong Quan nghe tin, biet ro Duong Quoc Trung co y đe phong minh, ben lay ly do vi mat tran chong Yen, đe nghi Huyen Tong đieu đong quan cua Đo Cat Van tu Ba Thuong toi nhap vao quan duoi quyen minh. Lay quan cua Cat Van xong, Kha Thu Han lai trieu tap Cat Van đen Đong Quan va giet chet. Duong Quoc Trung nghe tin Cat Van bi giet bang hoang lo so rang Thu Han se ve kinh, con Kha Thu Han cung lo lang khong yen vi so Quoc Trung se tiep tuc đoi pho minh. Nhung benh cu cua Kha Thu Han, vi lo lang nen cang tai phat khien ong om nang khong the đieu hanh viec quan, uy thac cho Tu ma hanh quan Đien Luong Khau. Luong Khau khong dam tu minh quyet đinh, lai giao viec quan xuong cho cac Pho tuong la Vuong Tu Le quan ly ky binh, Ly Thua Quang quan ly bo binh. Hai tuong tranh quyen đoat loi, menh lenh khong thong nhat, cac quan si khong con y chi chien đau.


= Quyet sach cua Đuong Huyen Tong =
Ngoai Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat o Ha Bac kien nghi Đuong Huyen Tong co thu giu chan An Loc Son o Đong Quan đe hai tuong phat đong tan cong o Ha Bac, ban than Kha Thu Han cung tiep tuc chu truong nay nhu ong tung bao cao ve trieu.
Tuong Yen la Thoi Can Huu cung khong the phat đong tan cong, chi hang ngay luyen quan o ngoai cho co hoi.
Tuy nhien, co nguoi bao ve kinh rang quan Yen o Đong Quan khong đay 4000 nguoi, toan quan gia yeu. Duong Quoc Trung cung tau Huyen Tong nen thuc quan Kha Thu Han ra tran, ngoai mat la đe gianh thang loi quyet đinh truoc quan Yen, con tren thuc te la bang moi cach tranh mui dui cua Kha Thu Han chia vao minh va chuyen no ve phia quan Yen. Đuong Huyen Tong nong long muon thang loi, ep Kha Thu Han xuat kich tu Đong Quan ra đanh quan Yen, tan cong Thiem chau, Lac Duong..
Kha Thu Han kien tri dang thu ve kinh, canh bao rang An Loc Son đa co phong bi, khong the đanh; va quan gia yeu chi la nghi binh đe lua du quan Đuong. Cung luc đo Quach Tu Nghi va Ly Quang Bat cung dang bieu ve xin co thu o Đong Quan, khong nen xuat quan.
Nhung Duong Quoc Trung truoc sau so Kha Thu Han neu khong tien quan ra đanh Yen thi se quay ve tieu diet minh, nen ngay đem giem pha, xui giuc Đuong Huyen Tong thuc ep Kha Thu Han ra quan. Huyen Tong nghe loi Quoc Trung, nhat quyet bat Thu Han xuat kich. Quyet sach đo cua Đuong Huyen Tong đuoc cac su gia đanh gia la sai lam tri mang khien nha Đuong đanh mat co hoi xoay chuyen cuc dien cuoc chien mot cach nhanh chong.


= Giao tranh =
Ngay 4 thang 6 (AL) nam 756, Kha Thu Han khong the chong lenh, đanh gat nuoc mat mang quan ra đanh. Thoi Can Huu von đa mang quan tran giu het cac noi hiem yeu, chi đe vai ngan nguoi ra tran. Kha Thu Han va Đien Luong Khau truoc khi ra quan đa len thuyen đi quan sat the tran quan Yen, trong thay quan Yen it nen cung yen tam xuat chien.
Quan Đuong xuat kich, co y coi thuong quan Yen yeu ot, phia quan Yen tuong Thoi Can Huu cung cuon co im trong co ve muon bo chay.
Đai quan Kha Thu Han cang yen tam vao tran. Khi quan Đuong lot vao tran đia, bat ngo roi vao phuc kich cua Thoi Can Huu. Quan Yen vung day tu noi an nau quang đa toi tap xuong quan Đuong. Quan Đuong bi mac trong cho chat hep khong dung vu khi đuoc, bi sat thuong rat nhieu.
Kha Thu Han đinh dung xe ngua, lay vai buoc trum đau ngua đe ngua khong nhin thay nguy hiem nua, nhan đo se thuc ngua tien len đanh giet. Nhung đung luc đo quan Yen lai nhan chieu gio thoi manh, đot may chuc xe co kho cho gio thoi khoi xuong. Quan Đuong bi khoi mu mit khong quan sat đuoc. Quan Yen nhan luc quan Đuong lung tung xong toi xo xat giet vai nguoi roi lai rut lui khien quan Đuong khong trong ro, tuong quan Yen o gan nen dung cung ten ban loan xa, tu sat thuong lan nhau kha nhieu.
Quan Yen thua co xong vao toi chem giet. Nhieu nguoi trong quan Đuong chen lan xo xat nhau, bi roi xuong song Hoang Ha. Đoi quan phia sau thay quan phia truoc bi thua nang, xo nhau chay hon loan, bi chet hang van nguoi. Bi quan Yen truy kich, mot so quan si buoc binh khi lai lam be, dung thuong lam mai cheo, loi qua song Hoang Ha thoat than.
Kha Thu Han mang vai tram quan chay thoat đen Tay Tat, vuot song Hoang Ha đen tram Quan Tay, thu nhat tan quan, đinh chiem lai Đong Quan. Nhung bo tuong nguoi Phien la Hoa Bat Quy Nhan đa phan Đuong hang Yen, mang hon 100 ky binh vay boc Kha Thu Han lai, roi troi ong len minh ngua đua đen cho An Loc Son.


Nguyen nhan va hau qua Ket qua tran Đong Quan, gan nhu toan bo 20 van quan Đuong bi tieu diet, so quan thoat ve bo bac chi con hon 8.000 nguoi. Quan Yen thang lon, ngay 8 thang 6 (AL) nam 756 tien vao chiem Đong Quan.
Kha Thu Han bi bat đen cho An Loc Son đa quy hang. Quan Yen thua thang o Đong Quan, o at tien vao kinh thanh Truong An. Đuong Huyen Tong mang theo vo yeu Duong Quy Phi, thua tuong Duong Quoc Trung va van vo ba quan hot hoang bo chay ve phia tay vao đat Thuc.
That bai Đong Quan đay quan Đuong vao tinh trang hon loan. Khi xa gia Đuong Huyen Tong đi đen go Ma Ngoi, cac tuong si oan han anh em Duong Quoc Trung va Duong Quy phi nen noi loan giet Quoc Trung va ep Huyen Tong xu tu Quy phi, neu khong se khong ho gia nua. Huyen Tong đanh mang Duong Quy phi that co o Ma Ngoi.
Thai tu Ly Hanh tren đuong chay theo vua cha Huyen Tong, bi nhan dan giu lai nen đoan cua thai tu phai chuyen huong chay sang nui Linh Vu. Đuoc su ung ho cua cac đai than đi theo, thang 7 (AL) nam 756, Thai tu Ly Hanh ben tu len ngoi o Linh Vu, tuc la Hoang đe Đuong Tuc Tong, vong ton Huyen Tong lam Thai thuong hoang. Đuong Tuc Tong trieu tap cac tuong si ve ho gia đe chong quan Yen. Tu đo quan Đuong bat đau đuoc to chuc lai duoi quyen Đuong Tuc Tong.
That bai Đong Quan khien Nha Đuong bo mat co hoi som dep đuoc loan An Su khi dien bien o mat tran Ha Bac đang thuan loi. Kha Thu Han ngoai mat tran van tiep tuc tranh chap voi Duong Quoc Trung trong trieu, con Hoang đe Đuong Huyen Tong nong long thang tran đa ra quyet đinh sai lam. Đieu đo tao đieu kien cho Đai Yen đang tu cho nguy kich lai co co hoi phat trien toi cuc thinh: bao gom ca Ha Bac, mot phan Ha Nam va vung Quan Trung.


Xem them An Loc Son
Loan An Su
Kha Thu Han
Đuong Huyen Tong
Duong Quy Phi
Duong Quoc Trung


Tham khao Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 2, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Hoc vien quan su cap cao, (1992), Lich su Trung Quoc
Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2002), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 2, Nha xuat ban Thanh nien
Trieu Kiem Man (2008), Ke chuyen Tuy Đuong, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich