Bup be (bat nguon tu tu tieng Phap poupee /pupe/; phuong ngu mien Nam: cup be) la mo hinh phong theo hinh dang cua con nguoi va thuong lam đo choi cua tre em. Tu lau bup be đa đuoc dung trong cac nghi thuc ma thuat va ton giao khap noi tren the gioi. Nguoi ta tim thay bup be truyen thong đuoc lam tu chat lieu đat set, go o chau A, chau Au, chau My va chau Phi. Bup be som nhat đa ra đoi tu thoi Ai Cap co đai, Hy Lap co đai va La Ma co đai. Tai lieu Hy Lap cho biet bup be đuoc dung lam đo choi khoang nam 100. Bup be co nhieu loai, tu bup be tho so đen bup be tinh xao đay tinh nghe thuat. Nganh san xuat bup be hien đai phat xuat tu nuoc Đuc vao the ky 15. Cang ngay bup be cang đuoc san xuat o quy mo lon nho cong nghiep hoa va su ra đoi cua cac chat lieu moi nhu su va chat deo. Trong the ky 20, bup be dan tro thanh đo suu tap pho bien


Lich su, phan loai va vat lieu = Lich su ban đau va bup be truyen thong =

Nhung con bup be đau tien đuoc lam tu cac vat lieu co san nhu đat set, đa, go, xuong, nga, da hoac sap. Bang chung khao co hoc cho thay bup be la ung cu vien hang đau cho mon đo choi lau đoi nhat đuoc biet đen. Bup be mai cheo bang go đa đuoc tim thay trong cac ngoi mo Ai Cap co nien đai tu đau the ky 21 truoc Cong nguyen. Bup be voi chan tay co the di chuyen va quan ao co the thao roi co nien đai it nhat la 200 TCN. Cac nha khao co đa phat hien ra nhung con bup be Hy Lap lam bang đat set va khop noi o hong va vai. Bup be Rag va thu nhoi bong co le cung rat pho bien, nhung khong co vi du nao đuoc biet đen trong so nay con ton tai cho đen ngay nay. Cau chuyen tu Hy Lap co đai khoang nam 100 cho thay bup be đuoc cac be gai su dung lam đo choi. O Rome co đai, bup be đuoc lam tu đat set, go hoac nga voi. Bup be đa đuoc tim thay trong cac ngoi mo cua tre em La Ma. Giong nhu tre em ngay nay, cac tre em cua nen van minh La Ma se mac quan ao cho bup be Phap theo thoi trang moi nhat. O Hy Lap va La Ma, theo thong le, cac cau be se danh đo choi cua minh cho cac nam than khi ho đen tuoi day thi va cac co be se danh đo choi cua ho cho cac nu than khi ho ket hon. Theo truyen thong, bup be gie rach đuoc lam tai nha tu phe lieu du phong cua vat lieu vai. Bup be gie rach La Ma đa đuoc tim thay co nien đai tu 300 BC. 

Bup be truyen thong đoi khi đuoc su dung lam đo choi cua tre em, nhung chung cung co the co gia tri tam linh, ma thuat va nghi thuc. Khong co ranh gioi xac đinh giua bup be tinh than va đo choi. Trong mot so nen van hoa, bup be đa đuoc su dung trong cac nghi le đa đuoc trao cho tre em. Chung cung đuoc su dung trong giao duc tre em va la cac đo vat mang di san van hoa. Trong cac nen van hoa khac, bup be đuoc coi la co qua nhieu suc manh ma thuat nen tre em khong đuoc phep choi voi chung.
Bup be chau Phi đuoc su dung đe day va giai tri; chung la nhung trung gian sieu nhien, va chung bi thao tung cho muc đich nghi le. Hinh dang va trang phuc cua chung khac nhau tuy theo khu vuc va tuy chinh. Bup be thuong xuyen đuoc truyen lai tu me sang con gai. Akuaba la bup be sinh san nghi le bang go tu Ghana va cac khu vuc lan can. Cac akuaba đuoc biet đen nhieu nhat la nhung nguoi Ashanti, ma akuaba co đau to, giong nhu cai đia. Cac bo lac khac trong khu vuc co nhieu loai akuaba voi phong cach đac biet. 

Co mot lich su phong phu cua nhung con bup be Nhat Ban co nien đai tu thoi Dogu (8000-200 TCN). va cac hinh nhan cua Haniwa (300-600). Đen the ky thu muoi mot, bup be đa đuoc su dung lam đo choi cung nhu đe bao ve va trong cac nghi le ton giao. Trong Hinamatsuri, le hoi bup be, bup be hina đuoc trung bay. Chung đuoc lam bang rom va go, son, va mac quan ao det nhieu lop phuc tap. Bup be Daruma la bup be hinh cau co than mau đo va khuon mat trang khong co con nguoi. Cac bup be nay đai dien cho Bo đe đat ma, nguoi Đong An, nguoi sang lap ra Thien tong va đuoc su dung nhu bua may man. Bup be Kokeshi bang go khong co tay hoac chan, nhung đau to va than hinh tru, tuong trung cho cac be gai.
Viec su dung mot hinh nom đe thuc hien mot cau than chu tren mot ai đo đuoc ghi lai trong cac nen van hoa chau Phi, nguoi My ban đia va chau Au. Vi du ve cac thiet bi ma thuat nay bao gom hinh mua roi chau Au va nkisi hoac bocio tai Tay Phi va Trung Phi. Trong ma thuat va phu thuy dan gian chau Au, bup be poppet đuoc su dung đe đai dien cho mot nguoi dung phep thuat tren nguoi nao đo. Muc đich la bat ky hanh đong nao đuoc thuc hien khi hinh nom hoat đong se đuoc chuyen đen đoi tuong thong qua phep thuat thong linh. Viec thuc hanh gan đinh ghim trong bup be voodoo co lien quan đen phep thuat dan gian Hoodoo cua nguoi My goc Phi. Bup be Voodoo khong phai la mot đac trung cua ton giao Vodou Haiti, nhung đa đuoc mo ta nhu vay trong van hoa pho bien, va bup be voodoo khuon mau đuoc ban cho khach du lich o Haiti. Co kha nang khai niem bup be voodoo trong van hoa đai chung bi anh huong boi cac con bup be chau Au. Mot phu thuy nha bep la mot con bup be co nguon goc o Bac Au. No giong nhu mot khuon mau phu thuy hay ba gia va đuoc hien thi trong nha bep khu dan cu nhu mot phuong tien đe tao may man va xua đuoi ta ma. 

Bup be Hopi Kachina la hinh nom đuoc lam tu go cay bong the hien cac đac điem cua nghi le Kachina, linh hon đeo mat na cua bo lac nguoi My ban đia Hopi. Bup be Kachina la nhung đo vat đuoc tran trong va nghien cuu đe tim hieu đac điem cua tung Kachina. Bup be Inuit đuoc lam tu đa xa phong va xuong, nhung vat lieu pho bien cho nguoi Inuit. Nhieu nguoi đuoc mac bang long đong vat hoac da. Trang phuc cua ho noi len phong cach an mac truyen thong can thiet đe song sot qua mua đong lanh, gio va tuyet. Nhung con bup be tra cua nguoi Innu chua đay tra cho cac co gai tre mang theo trong nhung chuyen đi dai. Bup be tao la loai bup be truyen thong cua Bac My voi phan đau đuoc lam tu tao kho. Trong than thoai Inca, Sara Mama la nu than ngu coc. Nu than nay đuoc lien ket voi ngo phat trien theo boi so hoac la cac su kien tuong tu ky la. Nhung cai cay ky la nay đoi khi đuoc hoa trang thanh bup be cua Sara Mama. Bup be trau la bup be truyen thong cua nguoi My ban đia đuoc lam tu la kho hoac vo trau cua mot cay ngo. Theo truyen thong, cac bup be nay khong co khuon mat. Viec tao ra bup be vo trau đuoc nhung nguoi đinh cu chau Au đau tien o Hoa Ky ap dung. Nhung nguoi đinh cu ban đau cung lam bup be gie rach va bup be bang go đuoc cham khac, đuoc goi la Pennywoods. La ultima muneca, hay "con bup be cuoi cung", la mot truyen thong cua Quinceanera, le ky niem sinh nhat lan thu muoi lam cua mot co gai o cac vung cua My Latinh. Trong nghi le nay, quinceanera tu bo mot con bup be tu thoi tho au đe bieu thi rang co khong con can mot mon đo choi nhu vay nua. O Hoa Ky, nghe lam bup be đa tro thanh mot nganh cong nghiep vao nhung nam 1860, sau cuoc Noi chien. 

Bup be Matryoshka la bup be truyen thong cua Nga, bao gom mot bo cac hinh bang go rong mo ra va lam to ben trong nhau. Chung thuong mieu ta nguoi nong dan truyen thong va bo đau tien đuoc cham khac va ve vao nam 1890. O Đuc, bup be đat set đa đuoc ghi nhan tu the ky 13 va bup be bang go đuoc lam tu the ky 15. Bat đau tu the ky 15, nhung con bup be ngay cang phuc tap đa đuoc tao ra đe trung bay canh thien nhien, chu yeu o Y. Nhung con bup be voi quan ao chi tiet, thoi trang đa đuoc ban o Phap vao the ky 16, mac du co the cua chung thuong đuoc xay dung tho so. Bup be go peg cua Đuc va Ha Lan co gia re, đuoc lam đon gian va la đo choi pho bien cho tre em ngheo o chau Au tu the ky 16. Go tiep tuc la vat lieu chu đao cho bup be o chau Au cho đen the ky 19. Trong suot the ky 18 va 19, go ngay cang đuoc ket hop voi cac vat lieu khac, chang han nhu da, sap va su va cac co the đuoc lam ro hon. Khong biet khi nao mat thuy tinh cua bup be xuat hien lan đau tien, nhung mau nau la mau mat chu đao cho bup be cho đen thoi Victoria khi mat xanh tro nen pho bien hon, lay cam hung tu Victoria cua Anh. Bup be, con roi va mat na cho phep nguoi binh thuong noi ra nhung đieu khong the trong tinh huong thuc te; O Iran chang han trong thoi ky Qajar, nguoi ta chi trich chinh tri va đieu kien xa hoi cua trieu đai Ahmad-Shah thong qua mua roi ma khong so bi trung phat. Theo cac quy tac cua đao Hoi, hanh đong nhay mua o noi cong cong đac biet la đoi voi phu nu, la mot đieu cam ky. Nhung bup be hoac con roi co ban sac tu do va đoc lap va co the lam nhung gi khong kha thi cho nguoi that. Layli (bup be Lurish) la mot bup be nhay mua co ban le, rat pho bien đoi voi nguoi Lur o Iran. Cai ten Layli co nguon goc tu truyen dan gian va tinh yeu Trung Đong, Layla va Majnun. Layli la bieu tuong cua nguoi yeu ma co ve đep tam linh. Layli cung đai dien va duy tri mot truyen thong van hoa, đang dan dan bien mat trong cuoc song đo thi.


= Ky nguyen cong nghiep =

Trong the ky 19, đau cua bup be thuong đuoc lam bang su va ket hop voi than bang da, vai, go hoac vat lieu tong hop, chang han nhu papier-mache hoac thanh phan, hon hop bot giay, mun cua, keo va cac vat lieu tuong tu. Voi su ra đoi cua vat lieu polymer va nhua trong the ky 20, bup be lam cho phan lon chuyen sang cac vat lieu nay. Chi phi thap, de san xuat va đo ben cua vat lieu nhua cho phep cac loai bup be moi co the đuoc san xuat hang loat voi gia thap hon. Cac vat lieu đau tien la cao su va celluloid. Tu giua the ky 20, vinyl mem đa tro thanh vat lieu chu đao, đac biet la voi bup be tre em. Bat đau tu the ky 20, ca bup be bang su va nhua đeu đuoc san xuat truc tiep cho thi truong suu tap danh cho nguoi lon. Nhua tong hop nhu polyurethane giong nhu su trong ket cau va đuoc su dung cho bup be suu tap.
Thong thuong cac thuat ngu bup be su, bup be bisque va bup be Trung Quoc đoi khi đuoc su dung thay the cho nhau. Nhung cac nha suu tap tao ra su khac biet giua bup be Trung Quoc, lam bang su trang men va bup be bisque, lam bang su bisque hoac su bich quy khong trang men. Mot con bup be Trung Quoc co đien hinh co mot cai đau bang su trang men mau trang voi mai toc đuoc son ve va mot co the lam bang vai hoac da. Chu china chi Trung Quoc hien đang đuoc su dung đe chi cac vat lieu lam bang su. Chung đuoc san xuat hang loat o Đuc, đat muc pho bien tu nam 1840 đen 1890 va ban đuoc hang trieu. Bup be Parian cung đuoc san xuat tai Đuc, tu khoang nam 1860 đen 1880. Chung đuoc lam bang su trang tuong tu nhu bup be Trung Quoc nhung đau khong đuoc nhung men va co mot ket thuc mo. Bup be Bisque đuoc đac trung boi vo ngoai giong nhu da that cua chung. Cac loai bup be nay co muc đo noi tieng cao nhat tu nam 1860 đen 1900 voi bup be Phap va Đuc. Bup be bisque co cua Đuc va Phap tu the ky 19 thuong đuoc lam nhu đo choi cua tre em, nhung bup be bisque đuong đai chu yeu đuoc san xuat truc tiep cho thi truong suu tap.
Cho đen giua the ky 19, bup be chau Au chu yeu đuoc san xuat đe đai dien cho nhung nguoi truong thanh. Bup be tre con va bup be tre em pho bien sau nay khong xuat hien cho đen khoang nam 1850. Nhung, vao cuoi the ky 19, bup be tre con va tre con đa vuot qua thi truong. Bup be sap giong nhu that, rat pho bien o Anh thoi Victoria.

Bup be giay đuoc cat bang giay, voi quan ao rieng biet thuong đuoc giu tren bup be bang cach gap giay. Chung thuong phan anh phong cach đuong đai, va bup be giay ballerina the ky 19 la mot trong nhung bup be noi tieng som nhat. Bup be Shirley Temple nam 1930 đa ban đuoc hang trieu đo la va la mot trong nhung bup be noi tieng thanh cong nhat. Bup be Kewpie tu celluloid nho, dua tren hinh minh hoa cua Rose O'Neill, đa pho bien vao đau the ky 20. Madame Alexander đa tao ra con bup be suu tap đau tien dua tren mot nhan vat đuoc cap phep - Scarlett O'Hara tu Cuon theo chieu gio.
Nha bup be đuong đai co nguon goc tu cac truong hop trung bay nha tre chau Au tu the ky 17. Nhung ngoi nha bup be ban đau đeu đuoc lam thu cong, nhung, sau Cach mang Cong nghiep va The chien II, chung ngay cang đuoc san xuat hang loat va tro nen co gia ca phai chang hon. Nha bup be cua tre em trong the ky 20 đa đuoc lam bang thiec, nhua va go. Nhung ngoi nha hien đai cho nguoi suu tap truong thanh thuong đuoc lam bang go.
Đo choi nhoi bong hien đai som nhat đuoc san xuat vao nam 1880. Chung khac voi nhung bup be gie rach truoc đo o cho chung đuoc lam bang vai long thu sang trong va thuong mieu ta đong vat hon la con nguoi. Gau bong xuat hien lan đau tien vao nam 1902-1903.
Bup be da đen đa đuoc thiet ke đe giong voi nhung nguoi co lan da sam mau khac nhau, tu khuon mau cho đen chan dung chinh xac hon. Bup be gie rach đuoc nhung no le My lam ra dung đe lam tro choi cho tre em no le. Golliwogg la mot nhan vat bup be gie rach sach vao cuoi the ky 19 đuoc tai san xuat rong rai nhu mot mon đo choi. Con bup be co lan da rat đen, đoi mat vien trang, đoi moi chu he va mai toc roi bu, va đuoc mo ta la mot buc tranh biem hoa nguoi da đen. Nhung con bup be đen đuoc san xuat hang loat ban đau thuong la phien ban toi cua cac đoi tac mau trang cua chung. Nhung con bup be đen đau tien cua My co đac điem khuon mat chau Phi thuc te đuoc san xuat vao nhung nam 1960.

Bup be thoi trang đuoc thiet ke chu yeu đe mac quan ao đe phan anh xu huong thoi trang va thuong đuoc mo phong theo cac co gai tuoi teen hoac phu nu truong thanh. Nhung con bup be thoi trang som nhat la bup be bisque cua Phap tu giua the ky 19. Bup be thoi trang đuong đai thuong đuoc lam bang nhua vinyl. Barbie, tu cong ty đo choi Mattel cua My, chiem linh thi truong tu khi thanh lap vao nam 1959. Bratz la con bup be đau tien thach thuc su thong tri cua Barbie, đat bon muoi phan tram thi truong vao nam 2006.
Nhan vat hanh đong bang nhua, thuong đai dien cho cac sieu anh hung, đac biet pho bien o cac be trai. Bup be thoi trang va nhan vat hanh đong thuong la mot phan cua nhuong quyen truyen thong co the bao gom phim, TV, tro choi video va cac hang hoa lien quan khac. Bup be Bobblehead la nhung con bup be bang nhua co the thu thap đuoc voi cac đau đuoc noi voi co the bang lo xo hoac moc  đe cho đau cua chung co the lac lu. Chung thuong mieu ta cac cau thu bong chay hoac cac van đong vien khac.
Bup be co nhung khop noi dung đe trung bay chu yeu la cua hang thoi trang goi la Mannequin.


Tham khao Lien ket ngoai Đinh nghia cua bup be tai Wiktionary
Bup be tai V&A Museum of Childhood
The Canadian Museum of Civilization – The Story of Dolls in Canada