Dich tu đong hay con goi la dich may (tieng Anh: machine translation) la mot nhanh cua xu ly ngon ngu tu nhien thuoc phan nganh tri tue nhan tao, no la su ket hop giua ngon ngu, dich thuat va khoa hoc may tinh. Nhu ten goi, dich tu đong thuc hien dich mot ngon ngu nay (goi la ngon ngu nguon) sang mot hoac nhieu ngon ngu khac (goi la ngon ngu đich) mot cach tu đong, khong co su can thiep cua con nguoi trong qua trinh dich. Kho khan cua viec thiet ke chuong trinh dich tu đong la lam sao khu nhap nhang hieu qua. Noi ve tinh nhap nhang, đay la khai niem chi tinh khong ro rang cua ngon ngu, chang han khi viet tu đuong kinh thi van chua ro la no chi mot loai "chat ngot dung đe pha lam đo uong" hay la "đoan thang đi qua tam va noi hai điem cua đuong tron, cua mat cau". Nhap nhang nhu vi du vua roi la do hien tuong đong am (hoac đong tu) gay ra, mot so kieu nhap nhang khac nhu nhap nhang tu loai, nhap nhang tu đa nghia. Khi dich tu đong tu tieng Viet sang tieng Anh, kho khan đau tien lai la viec xac đinh ranh gioi tu, khong giong nhu tieng Anh (va nhieu ngon ngu khac) moi tu đa mang tron ven mot nghia va đuoc xac đinh ranh gioi qua khoang trang, tieng Viet la ngon ngu đon lap do vay co rat nhieu tu ghep, neu khong xac đinh đung se xuat hien kieu dich tung tu roi ghep lai voi nhau vi du nhu tu "mien ban" co the bi dich thanh free table. Voi tieng Anh do la ngon ngu bien hinh nen viec xac đinh tu loai de hon, ngoai ra no cung it tu đong tu (hai tu co ky tu hoan toan giong nhau nhung mang nghia khac nhau), con ve tu đa nghia tieng Anh cung nhu tieng Viet va hau nhu tat ca cac ngon ngu khac đeu rat phuc tap, muon xac đinh nghia chinh xac phai phai thuc hien phan tich van canh.
Sau khi xac đinh nghia phu hop cua tu, cong viec tiep theo la sap xep đe tao thanh cau hoan chinh. Neu hai ngon ngu co cau truc cang khac nhau bao nhieu cong viec nay cang phuc tap bay nhieu, voi nhung ngon ngu gan nhau nhu tieng Anh va tieng Phap cong viec tuong đoi đon gian, nhung giua tieng Phap va tieng Trung thi rat kho khan. Đe sap xep nguoi ta đua vao cac cau truc ngu phap het suc phuc tap, ap dung nhieu kien thuc toan hoc nhung thuc te cho thay hieu qua cua chung van khong đuoc tot.
Mot cach tiep can khac trong linh vuc nay la dua vao tu lieu đa dich san cua con nguoi, đien hinh la Google Translate, no nap hang trieu trang tu lieu sau đo thuc hien cac thao tac ma no goi la thong ke kien thuc đe phan tich cho cac lan dich tu đong sau nay, kieu dich rat gan voi thao tac tim kiem - linh vuc đac biet manh cua Google.


Lich su cua dich tu đong = Quoc te =

Lich su cua dich tu đong bat đau tu the ky 17, khi hai nha triet hoc Leibniz va Descartes đua ra nhung y tuong đau tien ve cac ma thuc hien moi lien he giua nhieu ngon ngu, nhung tat ca nhung đe xuat nay chi dung lai o muc ly thuyet ma khong co mot ung dung thuc te nao.
Sang che đau tien cho mot "chuong trinh dich tu đong" đuoc thuc hien vao khoang giua thap nien 1930. Vao thoi điem nay Georges Artsruni đa tao ra mot bo tu đien song ngu voi chuc nang tra tu tu đong bang cac bang giay, tiep theo mot nguoi Nga la Pyotr Troyanskii tiep tuc phat trien voi nhieu chi tiet hon. No khong chi co mot bo tu đien song ngu ma con bao gom cac quy tac ngu phap co ban dua tren quoc te ngu (Esperanto).
Lich su cua dich tu đong đuoc chinh thuc ghi nhan tu thap nien 1950 mac du nhu tren trinh bay truoc đo mot so cong viec o dang manh nha đa đuoc thuc hien. Vao nam 1954, thuc nghiem Georgetown-IBM đa thuc hien thanh cong thi nghiem dich tu đong hoan toan hon 60 cau tieng Nga sang tieng Anh. Thanh cong buoc đau nay đa tao đieu kien đe lap ra nhung quy đau tu co gia tri cho cac nghien cuu. Cac tac gia (tai thoi điem đo) tuyen bo rang chi trong vong tu 3 đen 5 nam nua van đe dich may se đuoc giai quyet .
Nhung thuc te ket qua cham hon nhieu, bao cao ALPAC vao nam 1966 cho thay sau hon 10 nam nghien cuu linh vuc nay van khong co nhung tien bo đang ke va he qua la so tien chi cho nghien cuu giam manh. Vao cuoi thap nien 1980, khi may vi tinh co toc đo xu ly cao hon đong thoi lai re hon thi nguoi ta moi bat đau quan tam hon đen mo hinh thong ke von đoi hoi kha nang xu ly du lieu cuc lon ma truoc đo khong the thuc hien đuoc vi cac nguyen nhan ky thuat cung nhu kinh te.
Linh vuc dich tu đong trong vai nam qua đa co nhung thay đoi lon, co rat nhieu nghien cuu dua tren cac nen tang thong ke va vi du mau. Hien nay co mot so cong ty xay dung chuong trinh dua tren thong ke nhu Language Weaver (chuyen cung cap cac san pham va dich vu thuong mai lien quan đen dich thuat), Google va Microsoft cung co cac san pham tuong tu do chinh ho giu ban quyen. Mot huong tiep can moi la ket hop (lai ghep) cac phuong phap voi nhau, nhu nhung nghien cuu phoi hop giua cac nguyen tac cu phap va hinh thai hoc vao trong cac he thong thong ke.


= Tieng Viet =
Nhung nam thap nien 1960 van đe dich tu đong cho tieng Viet đa bat đau đuoc nghien cuu, hau het đeu do cac nguyen nhan chinh tri va quan su. Cac tai lieu nuoc ngoai cho thay, đuoc su bao tro cua Khong luc Hoa Ky, Bernard E. Scott thanh lap cong ty Logos vao nam 1969 voi muc đich tiep tuc nghien cuu viec to chuc he thong dich tu đong tu tieng Anh ra tieng Viet. Scott bat đau chuan bi cho viec to chuc he thong dich tu đong nay vao mua xuan nam 1965 tai Vien cong nghe may tinh tai New York, My. Vao khoang thang 6 nam 1970 he thong dich tu đong co ten Logos I ra đoi voi tu đien tu đong hoa ho tro chi co hon 1.000 tu tieng Viet, tac gia cua he thong nay la Byrne, Charles E.; Scott, Bernard E.; Binh, Truong N . Nhung he thong nay khong ton tai đuoc lau, viec nghien cuu cua Scott cham dut vao nam 1973. Cung trong khoang thoi gian nay, mot du an khac ve xay dung he thong dich tu đong tu tieng Anh ra tieng Viet đa đuoc tien hanh vao đau thap nien 1970 tai Tap đoan vien thong Xyzyx, California. He thong nay đau tien đuoc xay dung đe dich van ban Anh - Phap ve vu tru hoc tren may IBM 360 theo nguyen tac hoat đong tuong tu nhu cua he thong Logos. Tuy nhien, he dich may Anh-Viet đuoc su dung rong rai tai Viet nam đau tien la EVTRAN - 1997. Va sau đo EVTRAN 2.0, 1999 voi hon 200.000 tu va cum tu. Tu nam 2006, ban EVTRAN 3.0 (đuoc goi la Ev-Shuttle) bien dich van ban hai chieu Anh-Viet va Viet-Anh (voi hon 500.000 muc tu vung).


Cac cach tiep can Mot so dich vu dich tu đong = Đa ngon ngu =
Babel Fish: Mot trong cac tien ich dich tu đong đau tien tren ung dung web, đuoc cong cu tim kiem Alta Vista phat trien va đua len mang vao nam 1997, sau đo Yahoo mot cong cu tim kiem khac mua lai vao nam 2004. Ho tro 38 cap ngon ngu, trong đo tieng Anh, tieng Phap va tieng Trung Quoc (ca gian the va phon the) đuoc ho tro nhieu nhat; tiep đen la cac tieng Đuc, Tay Ban Nha, Y, Bo Đao Nha, Nga, Trieu Tien, Nhat, Hy Lap va Ha Lan. Lien ket: babelfish.yahoo.com Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine
Google Translate: Dich vu nay tinh đen thoi điem thang 2 nam 2010 đa ho tro 52 ngon ngu trong đo co tieng Viet, hien la dich vu truc tuyen duy nhat ho tro kha nang dich toan trang web cho tieng Viet, khong giong Yahoo, do su dung kieu dich trung gian nen cap ngon ngu co kha nang dich qua lai voi nhau len toi con so 1326 (52*51/2), tuy nhien rat nhieu cap chat luong dich thap, vi thuc te đo la kieu dich tu đong 2 lan qua mot ngon ngu trung gian nao đo (thuong la tieng Anh), voi tinh nang nay co the dich mot cau tieng Viet sang 51 ngon ngu con lai. Co tinh nang tuong tac voi nguoi dung nham tang chat luong dich cho cac lan sau, khong ho tro dich chuyen nganh. Toc đo dich cua Google la rat tot so voi cac dich vu truc tuyen tuong tu khac danh cho nguoi Viet, khi su dung nguoi dung se de dang nhan thay. Toc đo, đon gian du sao van la nhung đac điem von co tu lau cua nguoi khong lo Internet nay. Lien ket: translate.google.com.vn


= Tieng Viet =
Lac Viet (cong ty tung phat trien va đua ra bo tu đien Lac Viet): chi ho tro dich tu Anh sang Viet co them phan dich chuyen nganh (tin hoc, toan hoc, y hoc va ke toan) va ho tro dich tot hon boi nguoi dung. Lien ket: tratu.coviet.vn/hoc-tieng-anh/dich-van-ban.html
Vdict: Dich vu truc tuyen đau tien dich tu đong Anh-Viet, mua lai ban quyen phan mem EVTRAN cua Softex (Phong Cong nghe Phan Mem - Vien Ung dung cong nghe - Bo Khoa hoc va Cong nghe Viet Nam) phat trien, sau đo tu bo phan mem nay (trong mot thoi gian ngan) đe su dung cong nghe cua Google Translate. Tuy nhien, vi trong nhieu truong hop EVTRAN dich tot hon Google Translate nen Vdict đa su dung lai EVTRAN đong thoi voi Google Translate: hien nay khi dich Anh<->Viet, vdict cho ra ca hai ket qua. Khong ho tro dich chuyen nganh cung nhu tro giup tu phia nguoi dung. Lien ket: vdict.com/?autotranslation#translation
Baamboo: Dich duoi 500 tu đuoc ho tro boi Google.
EVTRAN: Phan mem dich tu đong Anh-Viet, Viet-Anh đau tien do nguoi Viet lam ra.
VIKI Translator: Phan mem dich tu đong Anh-Viet, Viet-Anh va tu đien, xay dung tu nam 2017. Lien ket: vikitranslator.com


Han che Do chat luong chua that tot nen hau het cac san pham dich tu đong đeu chi mang tinh tham khao, cac ban dich chi cho biet đai y va no hoan toan co the dich sai mot phan hoac toan bo noi dung cot loi cua van ban. Trong qua trinh dich thuat neu lam dung dich tu đong se lam anh huong nghiem trong đen van phong, boi vi nguoi dich giu nguyen cach hanh van cua ban dich nhung cach hanh van nay thuong khong chinh xac, may moc va thieu "chat nguoi". So sanh giua cac the loai van ban khac nhau cho thay dich tu đong dich tai lieu chuyen nganh co chat luong tot nhat, nguyen nhan la vi cac tai lieu nay tu vung co nghia ro rang (đon nghia), cau truc ngu phap mach lac, đon gian, nguoc lai the loai van hoc la kho dich nhat vi tu thuong đa nghia, nhieu khau ngu, cau truc ngu phap phuc tap, hay su dung nghia bong.


Dich chuyen nganh va dich chung Mot so chuong trinh dich may cho phep lua chon dich chuyen nganh va dich chung. Voi mot van ban chuyen nganh, tu vung thuong co hai nghia, nghia thu nhat la nghia chuyen nganh va nghia thu hai la nghia van hay đuoc su dung, viec nguoi dung lua chon the loai cua van ban giup he thong giam bot ganh nang xu ly cac hien tuong nhap nhang, ket qua la toc đo cung nhu chat luong đuoc gia tang. Tuy nhien khi su dung tinh nang nay can than trong, đac biet trong cac van ban co tinh chat lien nganh, vi du nhu khi dich mot tai lieu ve xu ly ngon ngu tu nhien va xep no vao chuyen nganh tin hoc chua chac đa cho ket qua dich tot hon, nguyen nhan la vi xu ly ngon ngu tu nhien con la su ket hop giua cac nganh ngon ngu, toan hoc chu khong đon gian la thuan tuy tin hoc. Mot chuong trinh dich tu đong chat luong cao se tu đong nhan dien the loai ma khong can su tro giup tu con nguoi.


Đanh gia san pham Khi cac dich vu dich tu đong gia tang len toi hang chuc (nhu cac dich vu dich tu đong tu tieng Anh sang tieng Phap) thi mot yeu cau đuoc đua ra la can phai lua chon dich vu nao tot nhat. Viec đanh gia chat luong cua mot san pham khong the can cu tren vai thi nghiem đon gian, do vay cac chuyen gia đa thiet ke han mot chuong trinh đanh gia chuyen nghiep mot cach hoan toan tu đong. Phuong phap cua ho la su dung mot so luong lon cac tai lieu dich boi con nguoi va đa đuoc tham đinh đat chat luong, sau đo so sanh cac ban dich nay voi ban dich cua may, ti le so khop cho ket qua phu hop cang cao thi san pham đo cang tot. Hai phuong phap thuong su dung đe đanh gia đo la BLEU (BiLingual Evaluation Understudy) va NIST (National Institute of Standards and Technology) .


Xem them Xu ly ngon ngu tu nhien
Google Translate
EVTRAN
Dich vu dich tu đong cua Yahoo!
Nhap nhang
Tri tue nhan tao
Tieng Viet


Chu thich Tham khao Hutchins J. (2005) The history of machine translation in a nutshell Luu tru ngay 13 thang 7 nam 2019 tai Wayback Machine
Hutchins J. (2005b)  Milestones in machine translation — No.6: Bar-Hillel and the nonfeasibility of FAHQT Luu tru ngay 12 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine
Van Slype G. (1983) Better Translation for Better Communications, (Pergamon Press: Paris)


Lien ket ngoai Trang chu Google Translate