Afghanistan ( ; Pashto / Dari: افغانستان, Afganestan; (tieng Ba Tu: افغانستان), ten goi chinh thuc la Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan la mot quoc gia mien nui khong giap bien o nga tu Trung va Nam A. Afghanistan giap voi Pakistan o phia đong va nam, Iran o phia tay, Turkmenistan, Uzbekistan, va Tajikistan o phia bac, va Trung Quoc o phia đong bac. Co dien tich 652.000 kilomet vuong (252.000 dam vuong Anh), đay la mot quoc gia mien nui voi đong bang o phia bac va tay nam. Kabul la thu đo va thanh pho lon nhat nuoc nay, voi dan so uoc tinh khoang 4,6 trieu nguoi chu yeu gom cac dan toc Pashtun, Tajiks, Hazaras va Uzbek. Cai ten Afghanistan co nghia "Vung đat cua nguoi Afghan". Afghanistan hien đuoc quan ly boi Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan do Taliban kiem soat, sau su sup đo cua nha nuoc Cong hoa Hoi giao Afghanistan đuoc quoc te cong nhan vao ngay 15 thang 8 nam 2021.
Con nguoi đa song o khu vuc ngay nay la Afghanistan it nhat 50.000 nam truoc. Con nguoi đinh cu xuat hien trong khu vuc nay cach đay 9.000 nam, phat trien dan dan thanh nen van minh luu vuc song An (đia điem Shortugai), nen van minh Oxus (đia điem Dashlyji), va nen van minh Helmand (đia điem Mundigak) trong giai đoan thien nien ky thu 3 TCN. Nguoi An-Arya di cu tu khu vuc Bactria - Margiana đen Gandhara, tiep theo la su troi day cua nen van hoa Yaz I trong thoi ky đo sat (khoang 1500–1100 TCN), đa gan lien voi nen van hoa đuoc mo ta trong Avesta, van ban ton giao co cua Hoa giao. Khu vuc nay, sau đo đuoc goi la "Ariana", roi vao tay nguoi Ba Tu Achaemenid vao the ky thu 6 TCN. Nguoi Ba Tu sau đo đa chinh phuc cac khu vuc o phia đong đen tan thung lung song Hang. Alexander Đai đe xam chiem khu vuc nay trong the ky thu 4 TCN, va ket hon voi Roxana o Bactria truoc khi ong thuc hien chien dich thung lung Kabul, noi ong chien đau voi cac bo lac Aspasioi va Assakan. Vuong quoc Hy Lap-Bactria tro thanh phan cuoi phia đong cua the gioi Hy Lap. Sau cuoc chinh phuc cua nguoi da đo Maurya, Phat giao va An Đo giao đa phat trien manh me trong khu vuc nay trong nhieu the ky. Hoang đe Kushan Kanishka, nguoi tri vi hai thu đo Kapisi va Purusapura, đa đong mot vai tro quan trong trong viec truyen ba Phat giao Đai thua đen Trung Quoc va Trung A. Nhieu trieu đai Phat giao khac cung bat nguon tu khu vuc nay, bao gom Kidarites, Hephthalites, Alkhons, Nezaks, Zunbils va Turk Shahis.
Nguoi Hoi giao đa đua Hoi giao đen Herat va Zaranj thuoc đe quoc Sasan vao giua the ky thu 7, trong khi viec Hoi giao hoa đay đu hon đa đat đuoc tu the ky 9 đen 12 duoi cac trieu đai Saffarid, Samanid, Ghaznavid va Ghurid. Cac phan cua khu vuc nay sau đo đuoc cac đe che Khwarazmian, Khalji, Timurid, Lodi, Sur, Mughal va Safavid cai tri. Lich su chinh tri cua nha nuoc Afghanistan hien đai bat đau voi trieu đai Hotak, voi nguoi sang lap Mirwais Hotak tuyen bo mien nam Afghanistan đoc lap vao nam 1709. Nam 1747, Ahmad Shah Durrani thanh lap Đe che Durrani voi thu đo tai Kandahar. Nam 1776, thu đo Durrani đuoc chuyen đen Kabul trong khi Peshawar tro thanh thu đo mua đong; sau nay bi mat vao tay nguoi Sikh vao nam 1823. Vao cuoi the ky 19, Afghanistan tro thanh mot quoc gia đem trong "Van Co Lon" giua hai đe quoc Anh va Nga.
Trong chien tranh Anh-Afghanistan lan thu nhat, 1839-1842, luc luong Anh đen tu An Đo luc đau gianh quyen kiem soat Afghanistan, nhung sau đo đa bi đanh bai mot cach dut khoat. Sau Chien tranh Anh-Afghanistan lan thu ba vao nam 1919, đat nuoc nay đa co the đoc lap thoat khoi anh huong cua nuoc ngoai. Afghanistan tro thanh mot che đo quan chu duoi thoi Amanullah Khan. Tuy nhien vao nam 1973 Zahir Shah bi lat đo va mot nuoc cong hoa đuoc thanh lap. Nam 1978, sau cuoc đao chinh lan thu hai, Afghanistan lan đau tien tro thanh mot nha nuoc xa hoi chu nghia, gay ra Chien tranh Lien Xo-Afghanistan trong nhung nam 1980 chong lai phien quan mujahideen. Đen nam 1996, phan lon đat nuoc bi nhom Taliban voi chu nghia chinh thong Hoi giao cai tri nhu che đo toan tri. Taliban đa bi mat quyen luc sau cuoc xam luoc cua Hoa Ky vao nam 2001 nhung van kiem soat mot phan đang ke đat nuoc nay. Cuoc chien dien ra giua chinh phu moi do My thanh lap va Taliban đa lam day them ho so nhan quyen va quyen phu nu o Afghanistan, voi nhieu hanh vi vi pham ma ca hai ben đeu vi pham, chang han nhu giet hai dan thuong, bat coc va tra tan. Do su phu thuoc sau rong cua chinh phu Afghanistan đoi voi My ve mat quan su va vien tro kinh te, mot so nguoi coi Afghanistan nhu quoc gia chu hau cua My. Nam 2021, Hoa Ky rut quan khoi Afghanistan, va chi it thang sau thi Taliban gianh lai quyen kiem soat đat nuoc sau khi đanh đo chinh phu do Hoa Ky hau thuan.
Afghanistan la mot nuoc con ngheo đoi, suy dinh duong tre em va tham nhung o muc cao. Ngoai ra, Afghanistan con la thanh vien cua Lien hop quoc, To chuc Hop tac Hoi giao, Hiep hoi Hop tac Khu vuc Nam A, Nhom 77, To chuc Hop tac Kinh te va Phong trao Khong lien ket. Nen kinh te cua Afghanistan la nen kinh te lon thu 96 tren the gioi, voi tong san pham quoc noi (GDP) la 72,9 ty USD theo suc mua tuong đuong; quoc gia nay kem hon nhieu ve GDP binh quan đau nguoi (PPP), xep thu 169 trong so 186 quoc gia tinh đen nam 2018.


Tu nguyen Cai ten Afghanistan dich thanh "Vung đat cua nguoi Afghan". Ten ngay nay xuat phat tu tu Afghan.
"Stan" co nghia la đat hay đia điem. Afghanistan co nghia la vung đat cua nguoi Afghanistan. Tu "stan" cung đuoc su dung trong ten cua Kurdistan va Uzbekistan.


= Nguon goc va y nghia tu "Afghan" =
Nguoi Pashtuns đa bat đau su dung thuat ngu Afghan la ten goi ho it nhat tu thoi ky Hoi giao tro ve sau. Theo W. K. Frazier Tyler, M. C. Gillet va nhieu hoc gia khac, "Tu Afghan lan đau xuat hien trong lich su o thoi Hudud-al-Alam nam 982. Bach khoa toan thu Iran giai thich:

"Tu mot quan điem sac toc va co tinh han che hon, 'Afghan' la thuat ngu nhung nguoi Afghanistan noi tieng Ba Tu (va noi chung nhung nhom sac toc khong su dung tieng Pasto) chi nguoi Pastun. Su can bang [cua] Afghan [va] Pastun đa đuoc pho bien rong rai ca ben trong va ben ngoai Afghanistan, boi lien minh bo toc Pastun chiem uu the ap đao trong nuoc, ca ve dan so va chinh tri."@
Tu đien giai thich them:

"Thuat ngu 'Afghan' co le đa đuoc dung đe chi nguoi Pastun tu nhung thoi co đai. Duoi hinh thuc Avagana, nhom sac toc nay lan đau tien đa đuoc nha thien van hoc An Đo Varaha Mihira đe cap o đau the ky thu VI trong tac pham Brihat-samhita cua ong."
Bang chung trong van hoc Pashto truyen thong ung ho ly thuyet nay, vi du trong nhung van ban the ky XVII nha tho Pashto Khushal Khan Khattak đa viet:

"Rut kiem ra va giet chet bat ky ke nao, ke noi Pashtun va Afghan khong phai la mot! nguoi A Rap biet đieu nay va nguoi Roma cung the: nguoi Afghan la nguoi Pashtun, nguoi Pashtun la nguoi Afghan!"


= Nguon goc va y nghia tu "Afghanistan" =
Phan cuoi cua cai ten, -stan, la mot hau to An-Iran voi nghia "đia điem", no rat thuong xuat hien trong cac ngon ngu trong vung.
Thuat ngu "Afghanistan", nghia "Vung đat cua nguoi Afghan", tung đuoc Babur, Hoang đe Mogon, đe cap toi o the ky XVI trong cuon hoi ky cua ong, đe goi nhung vung lanh tho phia nam Kabul noi nguoi Pashtun sinh song (đuoc goi la "Afghans" boi nguoi Babur). Ve quoc gia "Afghanistan" hien đai, Bach khoa toan thu Hoi giao đa viet:

"Afghanistan đa mang ten nay tu giua the ky XVIII, khi quyen uu cua toc nguoi Afghan (Pashtun) bat đau đuoc khang đinh: truoc đo cac tinh co ten goi khac nhau, nhung đat nuoc khong phai la mot đon vi chinh tri xac đinh, va cac thanh phan cua no khong lien ket voi nhau boi su đong nhat chung toc hay ngon ngu. Truoc kia tu nay chi đon gian co nghia 'vung đat cua nguoi Afghan', mot vung lanh tho han che khong bao gom nhieu phan hien nay cua quoc gia nhung thuc su co bao gom cac vung lanh tho hien đa đoc lap hay đang o trong lanh tho Pakistan."
Cho toi the ky XIX, cai ten nay chi đuoc su dung cho vung đat truyen thong cua nguoi Pashtun, trong khi thuc the gom ca vuong quoc đuoc goi la Vuong quoc Kabul, nhu đa đuoc nha su hoc Anh Mountstuart Elphinstone noi toi. Nhung vung khac cua đat nuoc trong mot so giai đoan đuoc thua nhan nhu nhung vuong quoc đoc lap, nhu Vuong quoc Balkh o cuoi the ky XVIII va đau the ky XIX.
Voi su mo rong va tap trung hoa cua quoc gia, chinh quyen Afghan đa chap nhan va mo rong cai ten "Afghanistan" cho toan bo vuong quoc, sau khi cai ten dich sang tieng Anh cua no, "Afghanland", đa xuat hien trong nhieu hiep uoc giua British Raj va Trieu đai Qajar Ba Tu, đe chi nhung vung đat phu thuoc Trieu đai Barakzai cua nguoi Pashtun tai Kabul. "Afghanistan" tro thanh cai ten pho bien chi toan bo vuong quoc đuoc cong chung phuong Tay biet đen nam 1857 boi Friedrich Engels khi ong viet ve vuong quoc nay trong New American Cyclopædia. No đa tro thanh ten chinh thuc khi nuoc nay đuoc cong đong quoc te cong nhan nam 1919, sau khi gianh lai đoc lap hoan toan tu nguoi Anh va đuoc tai xac nhan trong ban hien phap đat nuoc nam 1923.


Lich su Nhieu đe che va vuong quoc đa len nam quyen o Afghanistan, chang han nhu vuong quoc Hy Lap-Bactria, An-Scythia, đe quoc Kushan, Kidarites, Hephthalites, Alkhons, Nezak, Zunbils, Turk Shahis, Hindu Shahis, Lawik, Saffarid, Samanid, Ghaznavid, Ghurid, Khwarezm, Khalji, Kartid, Lodi, Sur, Mogul, va cuoi cung la cac trieu đai Hotak va Durrani, đa đanh dau nguon goc chinh tri cua nha nuoc hien đai.  Trong suot nhieu thien nien ky, mot so thanh pho o Afghanistan ngay nay tung la thu đo cua nhieu đe che khac nhau, cu the la Bactra (Balkh), Alexandria tren Oxus (Ai-Khanoum), Kapisi, Sigal, Kabul, Kunduz, Zaranj, Firozkoh, Herat, Ghazna (Ghazni), Binban (Bamyan) va Kandahar.

Đat nuoc nay la noi sinh song cua nhieu dan toc khac nhau qua nhieu thoi đai, trong so đo co cac dan toc Iran co đai, nhung nguoi đa thiet lap vai tro thong tri cua cac ngon ngu An-Iran trong khu vuc nay. Tai nhieu điem, vung đat đa đuoc hop nhat voi cac đe che rong lon trong khu vuc, trong so đo co Đe che Achaemenid, Đe che Macedonia, Đe che Maurya va Đe che Hoi giao. Vi thanh cong trong viec chong lai su chiem đong cua nuoc ngoai trong the ky 19 va 20, Afghanistan đa đuoc goi la " nghia đia cua cac đe che", mac du khong biet ai đa đat ra cum tu nay.


= Tien su va thoi co đai =
Viec khai quat nhung đia điem tien su cua Louis Dupree, Đai hoc Pennsylvania, Vien Smithsonian va nhung to chuc khac cho thay, con nguoi đa song tai noi hien la Afghanistan tu it nhat 50.000 nam truoc, va cac cong đong biet canh tac trong vung la mot trong so nhung cong đong xuat hien som nhat tren the gioi. Đuoc coi la mot đia điem quan trong cua cac hoat đong lich su ban đau, nhieu nguoi tin rang Afghanistan sanh ngang voi Ai Cap ve gia tri lich su cua cac đia điem khao co cua no.

Cac cuoc tham do khao co hoc đuoc thuc hien vao the ky 20 cho thay rang khu vuc đia ly cua Afghanistan đa đuoc ket noi chat che boi van hoa va thuong mai voi cac nuoc lang gieng o phia đong, tay va bac. Cac đo tao tac tieu bieu cua thoi ky đo đa cu, đo đa trung đai, đo đa moi, đo đong va đo sat đa đuoc tim thay o Afghanistan. Nen van minh đo thi đuoc cho la bat đau som nhat tu nam 3000 truoc Cong nguyen, va thanh pho đau tien cua Mundigak (gan Kandahar o phia nam cua đat nuoc nay) la mot trung tam cua nen van hoa Helmand. Nhung phat hien gan đay hon cho thay Nen van minh Thung lung Indus keo dai đen Afghanistan ngay nay, bien nen van minh co đai nay ngay nay tro thanh mot phan cua Pakistan, Afghanistan va An Đo. Chi tiet hon, no keo dai tu vung ngay nay la tay bac Pakistan đen tay bac An Đo va đong bac Afghanistan. Mot khu vuc Thung lung song An đa đuoc tim thay tren song Oxus tai Shortugai, mien bac Afghanistan. Co mot so thuoc đia cua van minh thung lung song Hang nho hon cung đuoc tim thay o Afghanistan.
Sau nam 2000 TCN, nhung lan song lien tiep cua nhung nguoi ban du muc tu Trung A bat đau di chuyen ve phia nam vao Afghanistan; trong so ho co nhieu nguoi An-Iran noi tieng An-Au. Nhung bo lac nay sau đo đa di cu xa hon vao Nam A, Tay A va sang chau Au qua khu vuc phia bac cua Bien Caspi. Khu vuc nay vao thoi điem đo đuoc goi la Ariana.


 Hoa giao va thoi đai Hy Lap  Hoa giao đuoc mot so nguoi tin rang co nguon goc tu Afghanistan ngay nay tu nam 1800 đen 800 TCN, vi nguoi sang lap Zarathustra đuoc cho la đa song va chet o Balkh. Cac ngon ngu Đong Iran co đai co the đa đuoc su dung trong khu vuc vao khoang thoi gian troi day cua Hoa giao. Vao giua the ky thu 6 TCN, nguoi Achaemenid lat đo nguoi Medes va hop nhat Arachosia, Aria va Bactria trong ranh gioi phia đong cua no. Mot dong chu tren bia mo cua Darius I cua Ba Tu đe cap đen Thung lung Kabul trong danh sach 29 quoc gia ma ong đa chinh phuc. Khu vuc Arachosia, xung quanh Kandahar o mien nam Afghanistan ngay nay, truoc đay chu yeu la cua nguoi Hoa giao va đong mot vai tro quan trong trong viec chuyen Avesta đen Ba Tu va do đo đuoc mot so nguoi coi la "que huong thu hai cua Hoa giao".
Alexander Đai đe va cac luc luong Macedonia cua ong đen Afghanistan vao nam 330 TCN sau khi đanh bai Darius III cua Ba Tu mot nam truoc đo trong Tran Gaugamela. Sau su chiem đong ngan ngui cua Alexander, nha nuoc ke vi cua Đe che Seleukos đa kiem soat khu vuc nay cho đen nam 305 TCN khi ho trao phan lon đat đai cho Đe che Maurya nhu mot phan cua hiep uoc lien minh. Nguoi Maurya kiem soat khu vuc phia nam cua An Đo giao Kush cho đen khi ho bi lat đo vao khoang nam 185 TCN. Su suy tan cua ho bat đau 60 nam sau khi su cai tri cua Ashoka ket thuc, dan đen cuoc tai chinh phuc nguoi Hy Lap boi Greco-Bactrian. Phan lon trong so đo som tach khoi ho va tro thanh mot phan cua Vuong quoc An-Hy Lap. Ho đa bi nguoi Indo-Scythia đanh bai va truc xuat vao cuoi the ky thu 2 TCN. 


 Thoi đai An Đo giao va Phat giao  Con đuong To lua xuat hien trong the ky đau tien TCN, va Afghanistan phat trien manh me voi thuong mai, voi cac tuyen đuong đen Trung Quoc, An Đo, Ba Tu va phia bac đen cac thanh pho Bukhara, Samarkand va Khiva o Uzbekistan ngay nay. Hang hoa va y tuong đuoc trao đoi tai điem trung tam nay, chang han nhu lua Trung Quoc, bac Ba Tu va vang La Ma, trong khi khu vuc Afghanistan hien nay đang khai thac va buon ban đa lapis lazuli chu yeu tu vung Badakhshan.
Trong the ky đau tien TCN, Đe che Parthia đa chinh phuc khu vuc nay nhung đe mat no vao tay cac chu hau Indo-Parthia. Vao giua đen cuoi the ky thu nhat CN , Đe che Kushan rong lon, trung tam la Afghanistan, đa tro thanh nhung nguoi bao tro lon cho nen van hoa Phat giao, khien cho Phat giao phat trien manh me khap khu vuc nay. Nguoi Kushans đa bi nguoi Sassanids lat đo vao the ky thu 3 CN, mac du nguoi Indo-Sassanid tiep tuc cai tri it nhat mot phan cua khu vuc. Theo sau ho la nhung nguoi Kidarites, nhung nguoi lan luot bi thay the boi nhung nguoi Hephthalite. Ho đa đuoc thay the boi Turk Shahi vao the ky thu 7. Turk Shahi cua đao Phat o Kabul đa đuoc thay the boi mot trieu đai Hindu truoc khi Saffarids chinh phuc khu vuc nay vao nam 870, trieu đai Hindu nay đuoc goi la Hindu Shahi. Phan lon cac khu vuc đong bac va nam cua đat nuoc van bi van hoa Phat giao chi phoi.


= Trung đai =


 Cuoc chinh phuc cua Hoi giao  Nguoi Hoi giao A Rap đua Hoi giao đen Herat va Zaranj vao nam 642 va bat đau lan rong ve phia đong; mot so cu dan ban đia ma ho gap phai chap nhan no trong khi nhung nguoi khac noi day. Truoc khi đao Hoi du nhap, nguoi dan trong vung chu yeu la Phat tu va nguoi theo Hoa giao, nhung cung co nhung nguoi tho cung Surya va Nana , nguoi Do Thai, va nhung nguoi khac. Zunbils va Kabul Shahi lan đau tien bi nguoi Hoi giao Saffarid cua Zaranj  chinh phuc vao nam 870. Sau đo, nguoi Samanid mo rong anh huong Hoi giao cua ho ve phia nam cua Hindu Kush. Co thong tin cho rang nhung nguoi theo đao Hoi va khong theo đao Hoi van song canh nhau o Kabul truoc khi nha Ghaznavid len nam quyen vao the ky 10.
Đen the ky 11, Mahmud cua Ghazni đa đanh bai cac nha cai tri Hindu con lai va Hoi giao hoa mot cach hieu qua khu vuc rong lon hon, ngoai tru Kafiristan. Mahmud đa bien Ghazni thanh mot thanh pho quan trong va bao tro nhung tri thuc nhu nha su hoc Al-Biruni va nha tho Ferdowsi. Vuong trieu Ghaznavid đa bi lat đo boi Ghurids, nhung nguoi co thanh tuu kien truc bao gom Minaret of Jam xa xoi. Nguoi Ghurid kiem soat Afghanistan trong chua đay mot the ky truoc khi bi trieu đai Khwarazmi chinh phuc vao nam 1215. 


 Nguoi Mong Co va Babur  Nam 1219, Thanh Cat Tu Han va quan đoi Mong Co cua ong đa chiem đong khu vuc nay. Quan Mong Co đuoc cho la đa tieu diet cac thanh pho Herat va Balkh cua Khwarazmian cung nhu Bamyan. Su tan pha do nguoi Mong Co gay ra đa buoc nhieu nguoi dan đia phuong quay tro lai xa hoi nong thon nong nghiep. Su cai tri cua nguoi Mong Co tiep tuc voi Ilkhanate o phia tay bac trong khi trieu đai Khalji quan ly cac khu vuc bo lac Afghanistan o phia nam cua Hindu Kush cho đen khi xam luoc Timur (hay con goi la Tamerlane), nguoi đa thanh lap Đe che Timurid vao nam 1370. Duoi su cai tri cua Shah Rukh, thanh pho tung la tam điem cua thoi ky Phuc hung Timurid, noi vinh quang sanh ngang voi Florence cua thoi ky Phuc hung Y la trung tam cua su tai sinh van hoa.
Vao đau the ky 16, Babur đen tu Ferghana va chiem Kabul tu trieu đai Arghun.  Giua the ky 16 va 18, Han quoc Bukhara cua nguoi Uzbekistan, nguoi Safavid cua Iran va nguoi Mughal cua An Đo đa cai tri mot phan lanh tho.  Trong Thoi ky Trung co, khu vuc tay bac cua Afghanistan đuoc goi bang ten khu vuc la Khorasan. Hai trong so bon thu đo cua Khorasan (Herat va Balkh) hien nam o Afghanistan, trong khi cac vung Kandahar, Zabulistan, Ghazni, Kabulistan va Afghanistan hinh thanh bien gioi giua Khorasan va Hindustan. Tuy nhien, cho đen the ky 19, thuat ngu Khorasan đuoc nguoi ban xu su dung pho bien đe mo ta đat nuoc cua ho; Sir George Elphinstone ngac nhien viet rang đat nuoc ma nguoi ngoai goi la "Afghanistan" đuoc chinh cu dan cua no goi la "Khorasan" va rang quan chuc Afghanistan đau tien ma ong gap o bien gioi đa chao đon ong đen Khorasan.


= Lich su hien đai =


 Vuong trieu Hotak va Durrani  Nam 1709, Mirwais Hotak, mot thu linh bo lac Ghilzai đia phuong, đa thanh cong noi day chong lai nguoi Safavid. Ong đa đanh bai Gurgin Khan va thanh lap vuong quoc cua rieng minh. Mirwais chet vi nguyen nhan tu nhien vao nam 1715 va đuoc anh trai cua ong la Abdul Aziz ke vi. Aziz sau đo bi con trai cua Mirwais la Mahmud giet vi toi phan quoc. Nam 1722, Mahmud dan đau quan đoi Afghanistan đen thu đo Isfahan cua Ba Tu, chiem thanh pho nay sau tran Gulnabad va tu xung la Vua cua Ba Tu. Vuong trieu Afghanistan bi Nader Shah lat đo tai Ba Tu sau tran Damghan nam 1729.
Nam 1738, Nader Shah va cac luc luong cua ong đa chiem đuoc Kandahar, thanh tri cuoi cung cua Hotak, tu Shah Hussain Hotak, luc nay chang trai 16 tuoi Ahmad Shah Durrani bi giam giu đa đuoc giai thoat va tro thanh chi huy cua mot trung đoan Afghanistan. Ngay sau đo, quan Ba Tu va Afghanistan xam luoc An Đo. Đen nam 1747, nguoi Afghanistan đa chon Durrani lam nguyen thu quoc gia cua ho. Durrani va quan đoi Afghanistan cua ong đa chinh phuc phan lon Afghanistan, Pakistan ngay nay, cac tinh Khorasan va Kohistan cua Iran, va Delhi o An Đo. Ong đa đanh bai Đe che Maratha cua An Đo, va mot trong nhung chien thang lon nhat cua ong la Tran Panipat nam 1761.
Vao thang 10 nam 1772, Durrani qua đoi vi nguyen nhan tu nhien va đuoc chon cat tai mot đia điem hien nay lien ke voi Shrine of the Cloak o Kandahar. Ong đuoc con trai cua minh, Timur Shah ke vi, va Shah đa chuyen thu đo cua vuong quoc minh tu Kandahar đen Kabul vao nam 1776, voi Peshawar tro thanh thu đo mua đong. Sau cai chet cua Timur vao nam 1793, ngai vang Durrani đuoc truyen lai cho con trai ong la Zaman Shah, tiep theo la Mahmud Shah, Shuja Shah va nhung nguoi khac.


 Vuong trieu Barakzai va cac cuoc chien tranh voi Anh  Vao đau the ky 19, đe che Afghanistan đang bi đe doa boi nguoi Ba Tu o phia tay va Đe che Sikh o phia đong. Fateh Khan, thu linh cua bo toc Barakzai, đa xep đat 21 nguoi anh em cua minh vao cac vi tri quyen luc tren khap đe che. Sau khi ong qua đoi, ho noi day va chia cat cac tinh cua đe che voi nhau. Trong thoi ky hon loan nay, Afghanistan co nhieu nguoi cai tri tam thoi cho đen khi Dost Mohammad Khan tuyen bo minh la tieu vuong vao nam 1823. Punjab va Kashmir bi mat vao tay Ranjit Singh, nguoi đa xam luoc Khyber Pakhtunkhwa vao thang 3 nam 1823 va chiem đuoc thanh pho Peshawar trong tran Nowshera. Nam 1837, trong Tran Jamrud gan Đeo Khyber, Akbar Khan va quan đoi Afghanistan khong chiem đuoc Phao đai Jamrud tu Quan đoi Sikh Khalsa, nhung đa giet đuoc Chi huy nguoi Sikh Hari Singh Nalwa, do đo ket thuc Chien tranh Afghanistan-Sikh. Vao thoi điem nay, nguoi Anh đang tien quan tu phia đong va cuoc xung đot lon đau tien trong "Van Co Lon" đa bat đau.
Nam 1838, mot luc luong vien chinh Anh tien vao Afghanistan va bat giu Dost Mohammad, bat ong đi luu vong o An Đo va thay the ong bang nguoi cai tri truoc đo, Shah Shuja. Sau mot cuoc noi day, nam 1842 rut lui khoi Kabul cua luc luong Anh-An va tieu diet quan đoi cua Elphinstone , va Tran Kabul dan đen viec tai chiem, nguoi Anh đat Dost Mohammad Khan tro lai quyen luc va rut cac luc luong quan su cua ho khoi Afghanistan. Nam 1878, Chien tranh Anh-Afghanistan lan thu hai dien ra vi nhan thay anh huong cua Nga trong khu vuc, Abdur Rahman Khan thay the Ayub Khan, va Anh gianh quyen kiem soat cac moi quan he đoi ngoai cua Afghanistan nhu mot phan cua Hiep uoc Gandamak nam 1879. Nam 1893, Amir Abdur Rahman ky mot thoa thuan trong đo lanh tho cua nguoi Pashtun va nguoi Baloch bi chia cat boi Đuong Durand, tao thanh bien gioi ngay nay giua Pakistan va Afghanistan. Hazarajat do nguoi Shia thong tri va nguoi Kafiristan ngoai giao van đoc lap ve mat chinh tri cho đen khi bi Abdur Rahman Khan chinh phuc nam 1891–1896. Ong đuoc biet đen voi cai ten "Iron Amir" vi ve ngoai va phuong phap tan nhan cua minh chong lai cac bo toc. Iron Amir coi cac tuyen đuong sat va đien bao đen tu Nga va Anh la "con ngua thanh Troia" va do đo đa ngan can su phat trien đuong sat o Afghanistan. Ong mat nam 1901, đuoc con trai ong la Habibullah Khan ke vi.
Trong Chien tranh the gioi thu nhat, khi Afghanistan con trung lap, Habibullah Khan đa gap go cac quan chuc cua Cac cuong quoc Trung tam trong Phai bo Niedermayer–Hentig, đe tuyen bo đoc lap hoan toan khoi Vuong quoc Anh, tham gia cung ho va tan cong An Đo thuoc Anh, nhu mot phan cua Am muu Hindu-Đuc. Nhung no luc cua ho nham đua Afghanistan tro thanh cuong quoc Trung tam đa that bai, nhung no đa gay ra su bat binh trong dan chung vi đa giu thai đo trung lap voi nguoi Anh. Habibullah bi am sat trong mot chuyen đi san vao nam 1919, va Amanullah Khan cuoi cung len nam quyen. La mot nguoi ung ho trung thanh cho cac cuoc tham hiem 1915–1916, Amanullah Khan đa kich hoat Chien tranh Anh-Afghanistan lan thu ba, tien cong An Đo thuoc Anh qua đeo Khyber.

Sau khi Chien tranh Anh-Afghanistan lan thu ba ket thuc va viec ky ket Hiep uoc Rawalpindi vao ngay 19 thang 8 nam 1919, Vua Amanullah Khan tuyen bo Afghanistan la mot quoc gia co chu quyen va hoan toan đoc lap. Ong đa cham dut su co lap truyen thong cua đat nuoc minh bang cach thiet lap quan he ngoai giao voi cong đong quoc te, đac biet la voi Lien Xo va Cong hoa Weimar cua Đuc. Sau chuyen cong du chau Au va Tho Nhi Ky nam 1927–28, ong đa đua ra mot so cai cach nham hien đai hoa quoc gia cua minh. Luc luong chu chot đang sau nhung cai cach nay la Mahmud Tarzi, mot nguoi ung ho nhiet tinh viec giao duc phu nu. Ong đa đau tranh cho Đieu 68 cua hien phap nam 1923 cua Afghanistan, trong đo giao duc tieu hoc la bat buoc. Che đo chiem huu no le bi bai bo vao nam 1923. Vo cua Khan, Nu hoang Soraya Tarzi la mot nhan vat noi tieng trong thoi ky nay.
Mot so cai cach đa đuoc thuc hien, chang han nhu bai bo burqa truyen thong đoi voi phu nu va mo mot so truong đong giao duc, nhanh chong khien nhieu nha lanh đao bo lac va ton giao xa lanh, va đieu nay dan đen Noi chien Afghanistan (1928–1929). Đoi mat voi luc luong vu trang ap đao cua phe đoi lap, Amanullah Khan phai thoai vi vao thang 1 nam 1929, va ngay sau đo Kabul roi vao tay luc luong Saqqawist do Habibullah Kalakani lanh đao. Thai tu Mohammed Nadir Shah, em ho cua Amanullah, lan luot đanh bai va giet Kalakani vao thang 10 nam 1929, va đuoc tuyen bo la Vua Nadir Shah. Ong tu bo cac cai cach cua Amanullah Khan đe ung ho cach tiep can dan dan đe hien đai hoa nhung bi Abdul Khaliq, mot hoc sinh Hazara moi muoi lam tuoi, von la mot nguoi trung thanh voi Amanullah am sat vao nam 1933.
Mohammed Zahir Shah, con trai 19 tuoi cua Nadir Shah, ke vi ngai vang va tri vi tu nam 1933 đen nam 1973. Cac cuoc noi day cua bo lac nam 1944–1947 chung kien trieu đai cua Zahir Shah bi thach thuc boi nhung nguoi thuoc bo lac Zadran, Safi, Mangal va Wazir do Mazrak Zadran, Salemai va Mirzali Khan lanh đao, va cac bo lac khac, nhieu nguoi trong so ho la nhung nguoi trung thanh voi Amanullah. Quan he chat che voi cac quoc gia Hoi giao nhu Tho Nhi Ky, Vuong quoc Iraq va Iran / Ba Tu cung đuoc theo đuoi, trong khi cac moi quan he quoc te sau rong hon đuoc tim kiem bang cach gia nhap Hoi Quoc Lien vao nam 1934. Nhung nam 1930 chung kien su phat trien cua đuong xa, co so ha tang, su thanh lap cua ngan hang quoc gia va su gia tang cua giao duc. Cac tuyen đuong bo o phia bac đong mot vai tro quan trong trong nganh cong nghiep det va bong đang phat trien. Nuoc nay đa xay dung moi quan he chat che voi cac nuoc phe Truc, trong đo Đuc co tac đong lon nhat trong su phat trien cua Afghanistan vao thoi điem đo, cung voi Y va Nhat Ban.


= Lich su đuong đai =

Cho đen nam 1946, Zahir Shah cam quyen voi su ho tro cua nguoi chu cua minh voi chuc vu Thu tuong va tiep tuc cac chinh sach cua Nadir Shah. Mot nguoi chu khac cua Zahir Shah, Shah Mahmud Khan, tro thanh Thu tuong vao nam 1946 va bat đau mot cuoc thu nghiem cho phep tu do chinh tri lon hon, nhung đa đao nguoc chinh sach khi viec nay đi xa hon nhung gi ong mong đoi. Ong bi thay the vao nam 1953 bang Mohammed Daoud Khan, em ho va anh re cua nha vua, đong thoi la mot nguoi theo chu nghia dan toc Pashtun. Thu tuong moi Khan nay đa tim cach thanh lap mot nuoc Pashtunistan, dan đen quan he cang thang voi Pakistan. Trong suot 10 nam tai vi cho đen nam 1963, Daoud Khan thuc đay cai cach hien đai hoa xa hoi va tim kiem moi quan he chat che hon voi Lien Xo. Sau đo, hien phap nam 1964 đuoc hinh thanh va vi Thu tuong khong thuoc hoang gia đau tien tuyen the nham chuc.
Vua Zahir Shah, giong nhu cha minh la Nadir Shah, co chinh sach duy tri đoc lap quoc gia trong khi theo đuoi tung buoc hien đai hoa, tao cam xuc dan toc chu nghia va cai thien quan he voi Vuong quoc Anh. Tuy nhien, Afghanistan van trung lap va khong tham gia vao Chien tranh The gioi thu hai cung nhu khong lien ket voi ca hai khoi cuong quoc trong Chien tranh Lanh sau đo. Tuy nhien, nuoc nay lai la nguoi huong loi tu su canh tranh trong Chien tranh Lanh vi ca Lien Xo va Hoa Ky đeu tranh gianh anh huong bang cach xay dung cac đuong cao toc chinh, san bay va co so ha tang quan trong khac cua Afghanistan trong thoi ky hau chien. Tinh theo binh quan đau nguoi, Afghanistan nhan đuoc nhieu vien tro phat trien cua Lien Xo hon bat ky quoc gia nao khac. Do đo, Afghanistan co quan he tot voi ca hai ke thu thoi Chien tranh Lanh. Nam 1973, khi Nha vua đang o Y, Daoud Khan đa phat đong mot cuoc đao chinh khong đo mau va tro thanh Tong thong đau tien cua Afghanistan, bai bo che đo quan chu.


 Che đo dan chu cong hoa va chien tranh voi Lien Xo  Vao thang 4 nam 1978, Đang Dan chu Nhan dan Afghanistan theo cong san (PDPA) đa len nam quyen trong mot cuoc đao chinh đam mau chong lai Tong thong khi đo la Mohammed Daoud Khan, đuoc goi la Cach mang Saur. PDPA tuyen bo thanh lap Cong hoa Dan chu Afghanistan, voi lanh đao đau tien cua nuoc nay la Tong bi thu Đang Dan chu Nhan dan Nur Muhammad Taraki.  Đieu nay se kich hoat mot loat cac su kien khien Afghanistan thay đoi đang ke tu mot quoc gia ngheo nan va heo lanh (va yen binh) tro thanh mot điem nong cua khung bo quoc te. PDPA đa khoi xuong nhieu cai cach xa hoi, phan phoi đat đai, gay ra su phan đoi manh me, đong thoi đan ap da man nhung nguoi bat đong chinh kien. Đieu nay gay ra tinh trang bat on va nhanh chong mo rong thanh tinh trang noi chien vao nam 1979, do cac nhom du kich mujahideen (va cac du kich Maoist nho hon) tien hanh chong lai cac luc luong cua che đo tren toan quoc. No nhanh chong bien thanh mot cuoc chien tranh uy nhiem khi chinh phu Pakistan cung cap cho nhung nguoi noi day nay cac trung tam huan luyen bi mat, Hoa Ky ho tro ho thong qua Co quan Tinh bao Lien nganh cua Pakistan (ISI), va Lien Xo đa cu hang nghin co van quan su đen ho tro che đo PDPA. Trong khi đo, ngay cang co nhieu xich mich thu đich giua cac phe phai canh tranh ben trong PDPA, voi nhom Khalq chiem uu the va Parcham on hoa hon.
Vao thang 9 nam 1979, Tong Bi thu Đang PDPA Taraki bi am sat trong mot cuoc đao chinh noi bo do thanh vien Khalq luc bay gio la Thu tuong Hafizullah Amin, nguoi đam nhan chuc tong thu ky moi cua Đang Dan chu Nhan dan, dan dung. Tinh hinh đat nuoc tro nen toi te duoi thoi Amin va hang nghin nguoi đa mat tich. Khong hai long voi chinh phu cua Amin, Quan đoi Lien Xo xam luoc Afghanistan vao thang 12 nam 1979, tan cong Kabul va giet chet Amin chi ba ngay sau đo.  Mot che đo do Lien Xo to chuc, do Babrak Karmal cua Parcham lanh đao nhung bao gom ca hai phe (Parcham va Khalq), đa thay the chinh quyen cu. Quan đoi Lien Xo voi so luong đang ke hon đa đuoc trien khai đe on đinh Afghanistan duoi thoi Karmal, đanh dau su khoi đau cua Chien tranh Lien Xo-Afghanistan. Hoa Ky va Pakistan, cung voi cac nuoc nho hon nhu A Rap Xe-ut va Trung Quoc, tiep tuc ho tro quan noi day, cung cap hang ty đo la tien mat va vu khi bao gom hai nghin ten lua đat đoi khong FIM-92 Stinger. Chien tranh keo dai chin nam va đa gay ra cai chet cua 562.000 đen 2 trieu nguoi Afghanistan, va khien 6  trieu nguoi mat nha cua, sau đo đa bo tron khoi Afghanistan, chu yeu đen Pakistan va Iran. Cac cuoc khong kich nang ne đa pha huy nhieu ngoi lang o nong thon, hang trieu qua min đa đuoc va mot so thanh pho nhu Herat va Kandahar cung bi hu hai do bi phao kich. Tinh Bien gioi Tay Bac cua Pakistan hoat đong nhu mot co so to chuc va mang luoi cho cuoc khang chien Afghanistan chong Lien Xo, voi cac Deobandi ulama co anh huong lon cua tinh nay đong vai tro ho tro chinh trong viec thuc đay 'thanh chien'. Sau khi Lien Xo rut quan, cuoc noi chien xay ra sau đo cho đen khi che đo cong san duoi su lanh đao cua Đang Dan chu Nhan dan Mohammad Najibullah sup đo vao nam 1992. 


 Xung đot hau Chien tranh Lanh va che đo Taliban  Mot cuoc noi chien khac no ra sau khi thanh lap mot chinh phu lien minh roi loan chuc nang giua cac nha lanh đao khac nhau cua cac phe phai mujahideen. Giua tinh trang vo chinh phu va đau đa phe phai, cac phe phai mujahideen khac nhau đa thuc hien hanh vi ham hiep, giet nguoi va tong tien tren dien rong, trong khi Kabul bi ban pha nang ne va bi pha huy mot phan boi cuoc giao tranh. Mot so cuoc hoa giai va lien minh khong thanh đa xay ra giua cac nha lanh đao khac nhau. Taliban noi len vao thang 9 nam 1994 voi tu cach la mot phong trao va luc luong dan quan cua hoc sinh (talib) tu cac truong hoc (madrassa) Hoi giao o Pakistan, von đa som nhan đuoc su ho tro quan su tu Pakistan. Nam quyen kiem soat thanh pho Kandahar vao nam đo, ho đa chinh phuc nhieu lanh tho hon cho đen khi cuoi cung đanh bat chinh quyen Rabbani khoi Kabul vao nam 1996, va ho thanh lap mot tieu vuong quoc chi đuoc ba quoc gia cong nhan. Taliban đa bi quoc te len an vi viec thuc thi ha khac viec giai thich luat sharia cua Hoi giao, dan đen viec đoi xu tan bao voi nhieu nguoi Afghanistan, đac biet la phu nu. Trong thoi gian cam quyen, Taliban va cac đong minh đa thuc hien cac cuoc tan sat nham vao dan thuong Afghanistan, tu choi cung cap luong thuc cua Lien Hop Quoc cho dan thuong đang chet đoi va tien hanh chinh sach tieu tho, đot chay nhung vung đat mau mo rong lon va pha huy hang chuc nghin ngoi nha.
Sau khi Kabul that thu vao tay Taliban, Ahmad Shah Massoud va Abdul Rashid Dostum thanh lap Lien minh phuong Bac, sau đo la su tham gia cua nhung nhom khac, đe chong lai Taliban. Luc luong cua Dostum đa bi Taliban đanh bai trong Tran chien Mazar-i-Sharif nam 1997 va 1998; Tham muu truong Luc quan Pakistan, Pervez Musharraf, bat đau cu hang nghin nguoi Pakistan đen giup Taliban đanh bai Lien minh phuong Bac. Đen nam 2000, Lien minh phuong Bac chi con kiem soat 10% lanh tho, bi don ve phia đong bac. Vao ngay 9 thang 9 nam 2001, Massoud bi hai ke tan cong lieu chet A Rap tai Thung lung Panjshir am sat. Khoang 400.000 nguoi Afghanistan đa chet trong cac cuoc xung đot noi bo tu nam 1990 đen 2001.
Vao thang 10 nam 2001, Hoa Ky xam luoc Afghanistan đe loai bo Taliban sau khi Taliban tu choi ban giao Osama Bin Laden, nghi pham chinh cua vu tan cong ngay 11 thang 9, la "khach moi" cua Taliban va đang đieu hanh mang luoi al-Qaeda o Afghanistan. Đa so nguoi Afghanistan ung ho cuoc xam luoc cua My tren đat nuoc cua ho. Trong cuoc xam luoc ban đau, cac luc luong Hoa Ky va Anh đa nem bom cac trai huan luyen cua al-Qaeda, va sau đo hop tac voi Lien minh phuong Bac, lam ket thuc che đo Taliban.


 Sau nam 2001  Thang 12 nam 2001, sau khi chinh phu Taliban bi lat đo, Chinh quyen lam thoi Afghanistan duoi quyen Hamid Karzai đuoc thanh lap. Luc luong Ho tro An ninh Quoc te (ISAF) đuoc Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc thanh lap đe giup ho tro chinh quyen Karzai va cung cap an ninh co ban. Vao thoi điem nay, sau hai thap ky chien tranh cung nhu nan đoi khoc liet vao thoi điem đo, Afghanistan la mot trong nhung quoc gia co ty le tu vong o tre so sinh va tre em cao nhat tren the gioi, tuoi tho thap nhat, phan lon dan so bi đoi, va co so ha tang đo nat. Nhieu nha tai tro nuoc ngoai bat đau cung cap vien tro va ho tro đe tai thiet lai quoc gia bi chien tranh tan pha.
Luc luong Taliban trong khi đo đa bat đau tap hop lai ben trong Pakistan, trong khi nhieu quan lien minh hon tien vao Afghanistan đe giup qua trinh tai thiet. Taliban bat đau noi day đe gianh lai quyen kiem soat Afghanistan. Trong thap ky tiep theo, ISAF va quan đoi Afghanistan đa dan đau nhieu cuoc tan cong chong lai Taliban, nhung khong đanh bai đuoc chung hoan toan. Afghanistan van la mot trong nhung quoc gia ngheo nhat tren the gioi vi thieu đau tu nuoc ngoai, tham nhung cua chinh phu va luc luong noi day cua Taliban. Trong khi đo, Karzai co gang đoan ket cac dan toc trong nuoc, va chinh phu Afghanistan đa co the xay dung mot so cau truc dan chu, thong qua hien phap vao nam 2004 voi ten goi Cong hoa Hoi giao Afghanistan. Cac no luc đa đuoc thuc hien, thuong la voi su ho tro cua cac nuoc tai tro nuoc ngoai, nham cai thien nen kinh te, y te, giao duc, giao thong va nong nghiep cua đat nuoc. Luc luong ISAF cung bat đau huan luyen Luc luong An ninh Quoc gia Afghanistan. Sau nam 2002, gan nam trieu nguoi Afghanistan đa đuoc hoi huong. So luong quan NATO hien dien tai Afghanistan đat đinh 140.000 vao nam 2011, giam xuong con khoang 16.000 vao nam 2018.
Vao thang 9 nam 2014 Ashraf Ghani tro thanh tong thong sau cuoc bau cu tong thong nam 2014, đanh dau moc lan đau tien trong lich su quyen luc cua Afghanistan đuoc chuyen giao mot cach dan chu. Vao ngay 28 thang 12 nam 2014, NATO chinh thuc cham dut cac hoat đong chien đau cua ISAF tai Afghanistan va chuyen giao toan bo trach nhiem an ninh cho chinh phu Afghanistan. Chien dich do NATO dan đau đuoc thanh lap cung ngay voi tu cach la to chuc ke nhiem cua ISAF. Hang nghin binh si NATO van o lai nuoc nay đe huan luyen va co van cho cac luc luong chinh phu Afghanistan va tiep tuc cuoc chien chong lai Taliban. Nguoi ta uoc tinh vao nam 2015 rang "khoang 147.000 nguoi đa thiet mang trong cuoc chien Afghanistan ke tu nam 2001. Hon 38.000 trong so nhung nguoi thiet mang la dan thuong ". Mot bao cao co tieu đe Body Count ket luan rang 106.000–170.000 thuong dan đa thiet mang do hau qua cua cuoc giao tranh o Afghanistan do tat ca cac ben tham gia xung đot.

Vao ngay 14 thang 4 nam 2021, Tong thu ky NATO Jens Stoltenberg cho biet lien minh đa đong y bat đau rut quan khoi Afghanistan truoc ngay 1 thang 5. Ngay sau khi bat đau rut quan cua NATO, Taliban đa tien hanh mot cuoc tan cong chong lai chinh phu Afghanistan, nhanh chong mo rong lanh tho truoc mot luc luong chinh phu Afghanistan đang sup đo. Vao ngay 15 thang 8 nam 2021, sau khi mot lan nua kiem soat đuoc phan lon lanh tho Afghanistan, luc luong Taliban đa tai chiem thu đo Kabul; nhieu dan thuong, quan chuc chinh phu va nha ngoai giao đa đuoc so tan. Tong thong Ghani đa roi khoi Afghanistan ngay trong ngay. Tinh đen ngay 16 thang 8 nam 2021, mot Hoi đong Đieu phoi khong chinh thuc đung đau boi cac lanh đao cap cao đang thuc hien nhiem vu chuyen giao cac co quan nha nuoc Cong hoa Hoi giao Afghanistan cho luc luong Taliban. Vao ngay 17 thang 8, Pho Tong thong Thu nhat Cong hoa Hoi giao Afghanistan, Amrullah Saleh, tu xung la quyen Tong thong Afghanistan va tuyen bo thanh lap mat tran chong Taliban voi khoang tren 6.000 linh đong tai Thung lung Panjshir, cung voi Ahmad Massoud. Tuy nhien, vao ngay 6 thang 9, Taliban đa kiem soat hau het tinh Panjshir, buoc quan khang chien phai rut ve vung nui đe tiep tuc chien đau tai đay. Cac cuoc giao tranh tai thung lung ngung lai vao giua thang 9, con cac lanh đao Amrullah Saleh va Ahmad Massoud cua luc luong khang chien đa chay sang nuoc lang gieng Tajikistan.

Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan đuoc nhanh chong khoi phuc sau khi cac luc luong đoi lap that tran va phai chay khoi đat nuoc. Chinh quyen moi kha nang đuoc dan dat boi lanh tu toi cao Hibatullah Akhundzada va quyen Thu tuong Hasan Akhund, nguoi đa nham chuc vao ngay 7 thang 9 nam 2021. Akhund la mot trong bon nguoi sang lap nen Taliban va tung la Pho Thu tuong trong chinh quyen Tieu vuong quoc truoc đay; viec bo nhiem ong đuoc xem nhu la mot su thoa hiep giua hai phai trong noi bo Taliban: phe on hoa va phe cung ran. Mot noi cac moi voi toan bo thanh vien đeu la nam gioi đuoc thanh lap, trong đo Abdul Hakim Ishaqzai giu chuc Bo truong Tu phap. Vao ngay 20 thang 9 nam 2021, Tong thu ky Lien Hop Quoc Antonio Guterres nhan đuoc buc thu tu quyen Bo truong Ngoai giao Amir Khan Muttaqi chinh thuc đe cu phat ngon vien chinh thuc cua Taliban tai Doha, Suhail Shaheen, đam nhiem vai tro đai su cua Afghanistan tai Lien Hop Quoc, va yeu cau đuoc phat bieu truoc Đai Hoi đong. Trong thoi gian nam quyen truoc đo cua Taliban tu 1996 đen 2001, Lien Hop Quoc chua tung cong nhan đai dien cua to chuc nay va van tiep tuc lam viec voi chinh phu luu vong luc đo cua Afghanistan.
Cac nuoc phuong Tay đa đinh chi hau het hoat đong nhan đao tai Afghanistan sau khi Taliban tiep quan đat nuoc vao thang 8 nam 2021, đong thoi Ngan hang The gioi va Quy Tien te Quoc te cung ngung cac khoan thanh toan. Vao thang 10 nam 2021, hon mot nua trong so 39 trieu nguoi tai Afghanistan phai đoi mat voi tinh trang thieu luong thuc. Ngay 11 thang 11 nam 2021, To chuc Theo doi Nhan quyen (Human Rights Watch) bao cao rang Afghanistan đang trai qua nan đoi dien rong do khung hoang kinh te vai tai chinh.


Đia ly La mot quoc gia mien nui khong giap bien voi đong bang o phia bac va tay nam, Afghanistan nam o noi giao giua Nam A va Trung A. Điem cao nhat cua đat nuoc la Noshaq, o đo cao 7,492 m (24,580 ft) so voi muc nuoc bien. No co khi hau luc đia voi mua đong khac nghiet o vung cao nguyen trung tam, phia đong bac bang gia (xung quanh Nuristan) va Hanh lang Wakhan, noi nhiet đo trung binh vao thang 1 duoi −15 °C (5 °F) va mua he nong o vung thap Cac khu vuc thuoc luu vuc Sistan o phia tay nam, luu vuc Jalalabad o phia đong va đong bang Turkestan doc theo song Amu o phia bac, noi co nhiet đo trung binh tren 35 °C (95 °F) vao thang Bay. Điem thap nhat nam o tinh Jowzjan doc theo bo song Amu, o đo cao 258 m (846 ft) tren muc nuoc bien.

Mac du co nhieu song va ho chua nhung phan lon đat nuoc lai kho han. Luu vuc long chao Sistan la mot trong nhung khu vuc kho han nhat tren the gioi. Afghanistan co tuyet trong mua đong o day nui Pamir va Hindu Kush, va tuyet tan vao mua xuan chay vao song, ho va suoi. Tuy nhien, hai phan ba nuoc cua nuoc nay chay vao cac nuoc lang gieng Iran, Pakistan va Turkmenistan. Afghanistan can hon 2 ty đo la My đe cai tao he thong tuoi tieu đe nuoc đuoc quan ly hop ly.
Day nui Hindu Kush o phia đong bac, trong va xung quanh tinh Badakhshan cua Afghanistan, nam trong khu vuc hoat đong đia chat noi đong đat co the xay ra gan nhu hang nam. Chung co the gay chet nguoi va pha hoai, gay ra lo đat o mot so khu vuc hoac tuyet lo trong mua đong. Tran đong đat manh cuoi cung la vao nam 1998, đa giet chet khoang 6.000 nguoi o Badakhshan gan Tajikistan. Tiep theo la tran đong đat Hindu Kush nam 2002, trong đo hon 150 nguoi thiet mang va hon 1.000 nguoi bi thuong. Mot tran đong đat nam 2010 đa khien 11 nguoi Afghanistan thiet mang, hon 70 nguoi bi thuong va hon 2.000 ngoi nha bi pha huy.
Tai nguyen thien nhien cua đat nuoc bao gom: than, đong, quang sat, lithi, urani, cac nguyen to đat hiem, crom, vang, kem, Tan, barit, luu huynh, chi, đa cam thach, đa quy va ban quy, khi thien nhien va dau mo cung nhieu tai nguyen khac. Nam 2010, cac quan chuc chinh phu Hoa Ky va Afghanistan uoc tinh rang cac mo khoang san chua đuoc khai thac vao nam 2007 cua Cuc Khao sat Đia chat Hoa Ky tri gia it nhat 1 nghin ty đo la.

Voi hon 652.230 km2 (251.830 dam vuong), Afghanistan la quoc gia lon thu 40 tren the gioi, lon hon mot chut so voi Phap va nho hon Mien Đien, co kich thuoc bang Texas cua Hoa Ky. No giap Pakistan o phia nam va phia đong; Iran o phia tay; Turkmenistan, Uzbekistan va Tajikistan o phia bac; va Trung Quoc o vung vien đong.


Chinh phu va chinh tri Chinh tri Afghanistan tu lau đa bao gom nhieu cuoc tranh gianh quyen luc, đao chinh đam mau, va nhung cuoc chuyen giao quyen luc trong tinh trang bat on. Ngoai tru mot military junta (hoi đong thu linh quan su), đat nuoc nay đa trai qua hau nhu tat ca cac he thong chinh phu trong the ky qua, tu quan chu, cong hoa, chinh tri than quyen toi quoc gia cong san. Hien phap đuoc Loya jirga 2003 phe chuan đa quy đinh chinh phu theo hinh thuc nha nuoc Cong hoa Hoi giao gom ba nhanh, (hanh phap, lap phap va tu phap).

Lanh tu toi cao la nguyen thu quoc gia va đung đau hanh phap. Lanh tu toi cao cung giu vai tro la nguoi đung đau Noi cac Afghanistan. Lanh tu toi cao hien thoi la ong Hibatullah Akhundzada. Đieu hanh cap cao Afghanistan la chuc vu moi đuoc tao thanh tu nam 2020 theo Hien phap moi, co vai tro tuong tu nhu Thu tuong, chu tri cac cuoc hop hang tuan cua Hoi đong Bo truong, đua ra cac khuyen nghi chinh sach cho Lanh tu toi cao, cung nhu co the đe cu cac ung vien Bo truong cho noi cac Afghanistan. Đieu hanh cap cao hien tai la ong Abdullah Abdullah, đuoc Lanh tu toi cao bo nhiem tu ngay 29 thang 9 nam 2020.

Quoc hoi Afghanistan luong vien gom: Vien truong lao (Meshrano Jirga) la thuong vien va Vien Nhan dan (Wolesi Jirga) la ha vien. Trong so nhung đai bieu co ca cac cuu thanh vien mujahadeen, Taliban, cong san, nhung nguoi cai cach, va Nhung nguoi theo trao luu chinh thong Hoi giao. 28% đai bieu la phu nu, lon hon 3% so voi con so 25% toi thieu do hien phap quy đinh. Đieu nay khien Afghanistan, mot nuoc tu lau đa noi tieng ve su đan ap phu nu thoi Taliban, tro thanh mot trong nhung nuoc đung đau ve so đai bieu nu gioi.


= Đia gioi hanh chinh =

Ve hanh chinh, Afghanistan đuoc chia thanh ba muoi bon tinh (welayats) va moi tinh co mot trung tam rieng.

Moi tinh lai đuoc chia tiep thanh quan/huyen va moi quan thuong gom mot thanh pho hay nhieu thi tran.
Thong đoc tinh do Bo noi vu va cac Quan truong canh sat chi đinh, nguoi đung đau cac quan do thong đoc chi đinh. Thong đoc la nguoi đai dien cua chinh phu va chiu trach nhiem ve moi van đe hanh chinh va nghi le. Lanh đao canh sat va an ninh thuong do Bo noi vu chi đinh va lam viec cung voi Thong đoc đe bao đam an ninh.
Rieng Kabul la noi Thi truong thanh pho do Lanh tu toi cao lua chon va hoan toan đoc lap voi quan truong Tinh Kabul.


= Luc luong bao ve quoc gia =

Afghanistan hien co luc luong canh sat 60.000 nguoi. Nuoc nay đang đat ke hoach tuyen dung them 20.000 si quan canh sat khac đua con so len toi 80.000 nguoi. Du ve mat chinh thuc canh sat chiu trach nhiem giu gin trat tu dan su, cac lanh đao quan su đia phuong va vung tiep tuc nam quyen kiem soat tai nhung vung chua on đinh. Canh sat đa bi buoc toi đoi xu khong thich hop va tra tan cac tu nhan. Nam 2003 khu vuc uy nhiem cua Luc luong Ho tro An ninh Quoc te, hien thuoc quyen chi huy cua To chuc Hiep uoc Bac Đai Tay Duong (NATO) đa đuoc mo rong toi vung Kabul. Tuy nhien tai mot so vung khong thuoc quyen uy nhiem cua luc luong tren, cac du kich đia phuong van nam quyen kiem soat. O nhieu vung, cac vu pham phap khong the đuoc đieu tra boi thieu su co mat cua luc luong canh sat va/hay he thong thong tin lien lac. Binh linh thuoc Quan đoi Quoc gia Afghanistan đa đuoc phai toi giu gin an ninh tai nhung noi thieu su hien dien cua canh sat.


= Nhan quyen =

Nha bao o Afghanistan đoi mat voi moi đe doa tu ca luc luong an ninh va quan noi day. Uy ban An toan Nha bao Afghanistan (AJSC) nam 2017 tuyen bo rang chinh phu Afghanistan chiem 46% cac cuoc tan cong vao nha bao Afghanistan, trong khi quan noi day chiu trach nhiem cho phan con lai cua cac cuoc tan cong.
Đong tinh luyen ai la bat hop phap va la mot hanh vi pham toi tu hinh o Afghanistan.


Kinh te Afghanistan la mot nuoc đang phat trien. Hai phan ba dan so nuoc nay song voi chua đen 2 đo la My mot ngay. Nen kinh te đa phai chiu rat nhieu anh huong tieu cuc tu tinh trang bat on chinh tri va quan su tu cuoc chien tranh xam luoc cua Xo viet tu nam 1979 va nhung cuoc xung đot tiep sau đo, ngoai ra tinh trang han han nang ne cung gay rat nhieu kho khan cho đat nuoc nay trong giai đoan 1998-2001. Tinh đen nam 2016, GDP cua Afghanistan đat 18.395 USD, đung thu 114 the gioi, đung thu 36 chau A va đung thu 6 Nam A.
Dan so tham gia tich cuc vao hoat đong kinh te nam 2002 khoang 11 trieu nguoi (trong tong cong khoang 29 trieu). Tuy khong co con so chinh thuc ve ty le that nghiep, uoc tinh khoang 3 trieu nguoi, va duong nhu tang them khoang 300.000 nguoi moi nam.
Tuy nhien, Afghanistan đa đat đuoc muc hoi phuc va tang truong kinh te đang kham phuc tu nam 2002. Gia tri GDP thuc, khong tinh thuoc phien, đa tang 29% nam 2002, 16% nam 2003, 8% nam 2004 va 14% nam 2005. Mot phan ba GDP Afghanistan co tu hoat đong trong cay anh tuc va buon ban trai phep cac loai chat co nguon goc hay co dan xuat tu thuoc phien, morphine va heroin, cung nhu san xuat hashish.

Mot loi the khac, nhung no luc quoc te nham tai thiet Afghanistan đa dan toi su thanh lap Chinh quyen Lam thoi Afghanistan (AIA), ket qua cua Thoa thuan Bonn thang 12 nam 2001 Bonn, va sau đo la Hoi nghi cac Nha tai tro cho viec Tai thiet Afghanistan tai Tokyo nam 2002, voi 4,5 ty USD đuoc hua hen tai tro va so von nay se đuoc Nhom Ngan hang The gioi quan ly. 4 ty USD khac cung đuoc hua hen cho vay nam 2004 va tiep đo la 10,5 ty USD đau nam 2006 tai Hoi nghi Luan Đon. Đau nam 2007, 11,6 ty USD đa đuoc cam ket tai tro cho nuoc nay tu rieng Hoa Ky. Nhung linh vuc đuoc uu tien tai thiet gom viec tai xay dung he thong giao duc, suc khoe, cac co so y te, tang cuong nang luc quan ly hanh chinh, phat trien linh vuc nong nghiep va tai thiet đuong sa, nang luong va vien thong.
Theo mot ban bao cao nam 2004 cua Ngan hang Phat trien chau A, no luc tai thiet hien tai tap trung vao hai huong: thu nhat chu trong tai thiet cac co so ha tang quan trong va thu hai, xay dung cac co so hien đai trong linh vuc cong cong tu nhung tan du cua kieu ke hoach hoa Xo viet sang kieu huong manh vao phat trien kinh te thi truong. Nam 2006, hai cong ty Hoa Ky, Black & Veatch va Louis Berger Group, đa thang mot hop đong tri gia 1,4 ty USD xay dung lai đuong sa, cac he thong cung cap đien nuoc cho Afghanistan.
Mot trong nhung đinh huong chinh cua viec khoi phuc kinh te hien nay la hoi huong cho hon 4 trieu nguoi ti nan tu cac quoc gia va phuong Tay, nhung nguoi se mang theo ve nguon nhan luc moi, moi quan he, tay nghe cung nhu nguon von can thiet cho viec khoi đong lai nen kinh te. Mot yeu to tich cuc khac la con so vien tro tu 2 đen 3 ty USD moi nam tu cong đong quoc teref>Shalizi and Harooni, Hamid and Mirwais (ngay 4 thang 4 nam 2014). "Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence". HuffPost. Ban goc luu tru ngay 3 thang 3 nam 2016. Truy cap ngay 21 thang 10 nam 2018., viec hoi phuc mot phan linh vuc nong nghiep, va viec tai xay dung cac đinh che kinh te. Nhung ke hoach phat trien khu vuc tu nhan cung đang đuoc tien hanh. Nam 2006, mot gia đinh nguoi Afghanistan tai Dubai đa mo mot nha may đong chai Coca Cola tri gia 25 trieu USD tai Afghanistan.
Con so tham hut tai khoan vang lai cua nuoc nay hien đuoc bu đap phan lon boi khoan tien tu cac nha tai tro, chi mot phan nho – khoang 15% – đuoc lay tu ngan sach chinh phu. So con lai đuoc chia cho cac khoan chi tieu khong thuoc ngan sach va nhung du an do nha tai tro chi đinh thong qua he thong Lien hiep quoc va cac to chuc phi chinh phu. Chinh phu co mot quy trung uong chi 350 trieu USD nam 2003 va uoc tinh đat 550 nam 2004. Tong du tru ngoai te quoc gia khoang 500 trieu USD. Nguon thu đa so tu hai quan, boi cac nguon thue thu nhap va thue doanh nghiep rat nho nhoi.

Lam phat tung la van đe nghiem trong tai nuoc nay truoc nam 2002. Tuy nhien, viec ha gia đong Afghani nam 2002 sau khi đong tien moi đuoc đua vao luu hanh (1.000 Afghani cu tuong đuong 1 Afghani moi) cong voi tinh trang on đinh hon so voi truoc kia đa giup gia ca on đinh va tham chi giam bot trong giai đoan thang 12 nam 2002 va thang 2 nam 2003, phan anh su ua thich voi đong Afghani moi. Ke tu đo, chi so lam phat đa tro nen on đinh, hoi tang vao cuoi nam 2003.
Chinh phu Afghanistan va cac nha tai tro quoc te duong nhu muon chu trong vao cai thien cac linh vuc nhu cau then chot, phat trien co so ha tang, giao duc, nha o va cai cach kinh te. Chinh phu trung uong cung tap trung vao viec cai thien tinh trang long leo trong chi tra luong va chi tieu cong cong. Viec tai thiet linh vuc tai chinh duong nhu can mot thoi gian lau dai đe đat toi thanh cong. Hien tiem co the đuoc chuyen ra vao đat nuoc thong qua cac kenh ngan hang chinh thuc. Tu nam 2003, hon muoi bon ngan hang moi đa đuoc thanh lap trong nuoc, gom ca Standard Chartered Bank, Afghanistan International Bank, Kabul Bank Luu tru ngay 23 thang 4 nam 2011 tai Wayback Machine, Azizi Bank Luu tru ngay 9 thang 4 nam 2010 tai Wayback Machine, First MicroFinanceBank, va cac ngan hang khac. Mot luat moi ve đau tu tu nhan đa quy đinh khoang thoi gian uu đai thue tu ba toi bay nam cung nhu khoang thoi gian bon nam mien tru thue xuat khau nham khuyen khich cac cong ty.
Afghanistan la mot thanh vien đay đu cua To chuc hop tac khu vuc Nam A (SAARC) va To chuc hop tac kinh te (ECO), cac to chuc khu vuc, cung nhu To chuc hoi nghi Hoi giao.

Mot so du an đau tu tu nhan, voi su ho tro cua nha nuoc, cung đang hinh thanh tai Afghanistan. Mot ban thiet ke y tuong ban đau đuoc goi la Thanh pho anh sang, do Tien si Hisham N. Ashkouri, Giam đoc ARCADD, Inc. đe xuat cho mot du an phat trien va thuc hien dua tren co so đau tu hoan toan tu nhan đa đuoc đe xuat voi muc tieu hinh thanh mot khu đa chuc nang thuong mai, lich su va phat trien van hoa ben trong Thanh pho Co Kabul doc bo nam Song Kabul va doc Đai lo Jade Meywand, đem lai suc soc moi cho mot trong nhung khu vuc thuong mai va lich su quan trong nhat ben trong Thanh pho Kabul, voi nhieu thanh đuong va lang mo lich su cung nhu cac khu vuc hoat đong thuong mai đa bi tan pha trong chien tranh. Trong ban thiet ke nay cung bao gom mot phuc hop cho Bao tang Quoc gia Afghanistan.

Tuy nhung du an đo se giup xay dung lai mot co so can ban cua quoc gia trong tuong lai, hien tai, mot nua dan so van phai song trong tinh trang thieu luong thuc, quan ao, nha cua va cac van đe khac do cac hoat đong quan su va su bat on chinh tri gay ra. Chinh phu khong đu manh đe thu thue va phi tu tat ca cac tinh vi tinh trang lanh chua đia phuong. Tinh trang gian lan lua đao va "tham nhung xuat hien trong hang loat to chuc chinh phu Afghanistan.
Đieu tot lanh voi Afghanistan la nuoc nay co tiem nang đe nhanh chong thoat khoi tinh trang ngheo đoi đe tro thanh mot quoc gia on đinh. Nhieu ban bao cao cho thay đat nuoc so huu nhieu nguon tai nguyen thien nhien va khoang san quan trong, co gia tri tren thi truong the gioi. Theo Nghien cuu cua US Geological va Bo Cong nghiep va Mo Afghanistan, nuoc nay co the so huu toi 36 nghin ty feet khoi khi tu nhien, 3,6 ty barrel dau mo va toi 1.325 trieu barrel khi gas hoa long. Đieu nay co the đanh dau buoc ngoat trong nhung no luc tai thiet Afghanistan. Xuat khau dau mo co the mang lai nguon thu Afghanistan can đe hien đai hoa co so ha tang va mo rong cac co hoi kinh te cho đat nuoc. Nhung bao cao khac cho rang nuoc nay co kha nhieu nguon tai nguyen vang, đong, than, quang sat va cac khoang san giau khac.


Nhan khau Dan cu Afghanistan đuoc chia thanh nhieu nhom sac toc khac nhau. Vi mot cuoc đieu tra dan so co he thong chua tung đuoc thuc hien o nuoc nay trong nhieu thap ky, con so chinh xac ve so luong va thanh phan cac nhom dan toc hien chua đuoc biet. Vi the nhung con so duoi đay chi co tinh uoc đoan.


= Ngon ngu =

Theo CIA factbook cac ngon ngu đuoc su dung o Afghanistan gom: tieng Ba Tu (chinh thuc đuoc goi la Dari, nhung đuoc biet đen rong hon duoi cai ten Farsi) 50% va Pashto 35%; ca hai đeu la cac ngon ngu An-Au trong ngu chi Iran. Tieng Pashto va Ba Tu la cac ngon ngu chinh thuc cua quoc gia. Tieng Hazara, cua cong đong thieu so Hazara, la mot tho ngu cua tieng Ba Tu. Cac ngon ngu khac gom cac ngon ngu Turk (chu yeu la Uzbek va Turkmen) 9%, cung nhu 30 ngon ngu nho khac chiem 4% (chu yeu gom Baloch, Nuristan, Pashai, Brahui, cac ngon ngu Pamir, Hindko, Hindi/Urdu, van van.). So nguoi thao nhieu ngon ngu rat đong.

Theo Tu đien bach khoa Iran, tieng Ba Tu la ngon ngu me đe cua khoang mot phan ba dan so Afghanistan, va no cung la ngon ngu đuoc su dung rong rai nhat trong nuoc, voi khoang 90% dan so. Tu đien bach khoa nay cung cho rang tieng Pashto đuoc khoang 50% dan so su dung.


= Cac nhom sac toc =

Duoi đay la su phan bo cac nhom sac toc gan đung dua tren CIA World Factbook.
Tu đien bach khoa toan thu Anh đua ra mot danh sach nhom sac toc Afghanistan hoi khac: 

49% Pashtun
18% Tajik
9% Hazara
8% Uzbek
4% Aimaq
3% Turkmen
9% khac
Dua tren nhung con so tu cuoc đieu tra dan so thap nien 1960 toi 1980, cung nhu thong tin co đuoc tu cac hoc gia, Bach khoa toan thu Iran đua ra danh sach sau:

36,4% Pashtun
33,6% Tajik, Farsiwan, va Qezelbash
8,0% Hazara
8,0% Uzbek
3,2% Aimak
1,6% Baloch
9,2% khac


= Ton giao =

Theo ton giao, Hon 99% nguoi dan Afghanistan la nguoi Hoi giao: khoang 74-89% thuoc he phai Sunni va 9-25% thuoc Shi'a (nhung con so uoc tinh co the khac biet). Co khoang 30.000 toi 150.000 nguoi An giao va nguoi đao Sikh song tai nhieu thanh pho nhung chu yeu tai Jalalabad, Kabul, va Kandahar.
Tuong tu, co mot cong đong nguoi Do Thai nho tai Afghanistan (Xem Nguoi Do Thai Bukharan) ho đa bo chay khoi đat nuoc sau khi quan đoi Lien Xo đen tham chien nam 1979, va ngay nay chi duy nhat mot nguoi Do Thai la Zablon Simintov, con o lai nuoc nay. Vao thang 9 nam 2021, Simintov đa roi khoi Afghanistan va chuyen toi Israel đe sinh song.


= Cac thanh pho lon =

Thanh pho duy nhat tai Afghanistan co hon mot trieu dan la thu đo Kabul. Cac thanh pho lon khac gom: (theo thu tu dan so) Kandahar, Herat, Mazari Sharif, Jalalabad, Ghazni va Kunduz.


Y te Theo Chi so phat trien con nguoi, Afghanistan la quoc gia kem phat trien thu 15 tren the gioi. Tuoi tho trung binh đuoc uoc tinh la khoang 60 nam. Ty le san phu tu vong cua nuoc nay la 396/100.000 ca sinh song va ty le tu vong o tre so sinh la 66 đen 112,8 ca tu vong moi 1.000 ca sinh song. Bo Y te Cong cong co ke hoach cat giam ty le tu vong o tre so sinh xuong con 400 cho moi 100.000 ca sinh song truoc nam 2020. Đat nuoc nay co hon 3.000 nu ho sinh, voi them 300 đen 400 nguoi đuoc đao tao moi nam.
Co hon 100 benh vien o Afghanistan, voi cac phuong phap đieu tri tien tien nhat hien co o Kabul. Vien Y hoc Tre em Phap va Benh vien nhi Indira Gandhi o Kabul la nhung benh vien nhi hang đau trong ca nuoc. Mot so benh vien hang đau khac o Kabul bao gom Benh vien Jamhuriat va Benh vien Jinnah. Mac du vay, nhieu nguoi Afghanistan toi Pakistan va An Đo đe đieu tri nang cao.
Co bao cao vao nam 2006 rang gan 60% dan so Afghanistan song trong vong hai gio đi bo tu co so y te gan nhat. Ty le khuyet tat cung cao o Afghanistan do hang thap ky chien tranh. Bao cao gan đay cho biet khoang 80.000 nguoi bi mat chi. Cac to chuc tu thien phi chinh phu nhu Save the Children va Mahboba's Promise ho tro tre mo coi ket hop voi cac cau truc chinh phu. Cac khao sat ve nhan khau hoc va y te đang lam viec voi Vien nghien cuu quan ly y te An Đo va cac nghien cuu khac đe thuc hien mot cuoc khao sat o Afghanistan tap trung vao ty le san phu tu vong va nhung van đe khac.


Giao duc Giao duc o Afghanistan gom K–12 va giao duc đai hoc, đuoc Bo Giao duc va Bo Giao duc Đai hoc giam sat. Co hon 16.000 truong hoc trong ca nuoc va khoang 9 trieu hoc sinh. Trong đo, khoang 60% la nam va 40% nu. Hon 174.000 sinh vien đang theo hoc tai cac truong đai hoc khac nhau tren ca nuoc. Khoang 21% trong so nay la nu gioi. Cuu Bo truong Giao duc Ghulam Farooq Wardak đa tuyen bo rang viec xay dung 8.000 truong hoc la can thiet cho nhung tre em con lai bi thieu hoc tap chinh quy.
Cac truong đai hoc hang đau o Afghanistan la Đai hoc My o Afghanistan (AUAF), tiep theo la Đai hoc Kabul (KU), ca hai đeu nam o Kabul. Hoc vien Quan su Quoc gia Afghanistan, đuoc mo phong theo Hoc vien Quan su Hoa Ky tai West Point, la mot to chuc phat trien quan su bon nam danh rieng cho cac si quan tot nghiep cho Luc luong Vu trang Afghanistan. Đai hoc Quoc phong Afghanistan đuoc xay dung gan Ho chua nuoc Qargha o Kabul. Cac truong đai hoc lon ben ngoai Kabul bao gom Đai hoc Kandahar o phia Nam, Đai hoc Herat o phia Tay Bac, Đai hoc Balkh va Đai hoc Kunduz o phia Bac, Đai hoc Nangarhar va Đai hoc Khost o phia đong. Hoa Ky đang xay dung sau co so giao duc va nam truong cao đang đao tao giao vien tren toan quoc, hai truong trung hoc lon o Kabul va mot truong o Jalalabad.
Ty le biet chu cua dan so la 38,2% (nam 52% va nu 24,2%). Luc luong an ninh quoc gia Afghanistan đuoc cung cap cac khoa hoc xoa mu chu bat buoc.


Van hoa Nguoi Afghanistan tu hao ve ton giao, quoc gia, to tien, va tren tat ca la nen đoc lap cua ho. Nhu nhung nguoi dan vung cao nguyen khac, nguoi Afghanistan đuoc cho la nhanh nhay va men khach, vi ho rat coi trong danh du ca nhan, vi su trung thanh voi dong toc va vi su san sang mang theo va su dung vu khi đe giai quyet cac tranh chap. Vi cac cuoc tranh chap bo toc va nhung cuoc tan sat phong kien đa tro thanh mot trong nhung van đe quan tam hang đau cua ho tu xa xua, kieu chu nghia ca nhan tieu bieu nay đa la mot tro ngai lon đoi voi nhung ke xam luoc tu ben ngoai.
Afghanistan co mot lich su phuc tap the hien qua nhung nen van hoa hien nay cua ho cung nhu duoi hinh thuc nhieu ngon ngu va cong trinh kien truc khac. Tuy nhien, nhieu cong trinh kien truc lich su quoc gia đa bi tan pha trong nhung cuoc chien gan đay. Hai pho tuong Phat tai Tinh Bamiyan đa bi luc luong Taliban, nhung ke coi đo la su sung bai than tuong, pha huy. Cac đia điem noi tieng khac gom cac thanh pho Kandahar, Herat, Ghazni va Balkh. Thap Jam, tai thung lung Hari Rud, la mot đia điem di san van hoa the gioi cua UNESCO. Tam ao choang cua Muhammad đuoc cat giu ben trong Khalka Sharifa noi tieng tai Thanh pho Kandahar.
Buzkashi la mot mon the thao quoc gia tai Afghanistan. No tuong tu nhu polo va nhung nguoi choi cuoi tren lung ngua chia thanh hai đoi, moi ben tim cach chiem va giu xac mot con de. Cho soi Afghanistan (mot kieu cho đua) cung co nguon goc tu Afghanistan.
Du ty le nguoi biet chu thap, thi ca Ba Tu đong mot vai tro rat quan trong trong van hoa Afghanistan. Thi ca luon la mot mon hoc quan trong tai Iran va Afghanistan, toi muc no đa thong nhat vao trong van hoa. Van hoa Ba Tu, tung, va luon luon, co anh huong lon trong van hoa Afghanistan. Nhung cuoc thi tho giua ca nhan đuoc goi la "musha'era" thuong xuat hien trong nhung nguoi binh dan. Hau nhu moi gia đinh đeu so huu mot hay nhieu tap tho o moi kieu, tham chi khi chung khong đuoc mang ra đoc thuong xuyen.
Cac tho ngu phia đong cua ngon ngu Ba Tu thuong đuoc goi la "Dari". Cai ten nay xuat xu tu tu "Parsi-e Darbari", co nghia Tieng Ba Tu cua cac trieu đinh hoang gia. Thuat ngu Dari co – mot trong nhung cai ten goc cua ngon ngu Ba Tu – was đa đuoc tai sinh trong hien phap Afghanistan nam 1964, va co muc tieu "bieu thi rang nguoi Afghanistan coi quoc gia cua ho la cai noi cua ngon ngu. Vi the, cai ten Farsi, ngon ngu cua nguoi Fars, thuong bi tranh nhac toi. Theo quan điem nay, chung ta co the coi su phat trien cua Dari hay van hoc Ba Tu trong thuc the chinh tri đuoc goi la Afghanistan."
Nhieu nha tho Ba Tu noi tieng trong giai đoan the ky thu muoi đen the ky muoi lam xuat than tu Khorasan noi đuoc coi la Afghanistan ngay nay. Đa so ho cung la cac hoc gia trong nhieu truong phai khac nhau nhu ngon ngu, khoa hoc tu nhien, y hoc, ton giao va thien van hoc.

Mawlana Rumi, sinh ra va hoc tap tai Balkh o the ky muoi ba va đa toi Konya o Tho Nhi Ky hien nay
Rabi'a Balkhi (nha tho nu đau tien trong Lich su Thi ca Ba Tu, the ky thu muoi, nguon goc Balkh)
Daqiqi Balkhi (the ky thu muoi, nguon goc Balkh)
Farrukhi Sistani (the ky thu muoi, nha tho hoang gia Ghaznavids)
Unsuri Balkhi (nha tho the ky thu muoi/muoi mot, xuat than Balkh)
Khwaja Abdullah Ansari (the ky muoi mot, tu Herat)
Anvari (the ky muoi hai, song va qua đoi tai Balkh)
Sana'i Ghaznawi (the ky muoi hai, xuat than Ghazni)
Jami xu Herat (the ky muoi lam, xuat than tai Herat phia tay Afghanistan), va chau trai cua ong Abdullah Hatifi Herawi, mot nha tho noi tieng khac
Ali Sher Nava'i, (the ky muoi lan, Herat).
Đa so nhung nhan vat tren đeu la nguoi Ba Tu (Tajik) theo sac toc va đay van la nhom sac toc lon thu hai tai Afghanistan. Tuong tu, mot so nha tho va tac gia tieng Ba Tu hien đai, nhung nguoi kha noi tieng trong the gioi su dung tieng Ba Tu, gom Ustad Betab, Qari Abdullah, Khalilullah Khalili, Sufi Ghulam Nabi Ashqari, Sarwar Joya, Qahar Asey, Parwin Pazwak va nhung nguoi khac. Nam 2003, Khaled Hosseini đa xuat ban cuon The Kiterunner, du chi la tieu thuyet nhung đa the hien đa phan lich su, chinh tri va van hoa xay ra tai Afghanistan tu thap nien 1930 toi nay.
Ngoai cac nha tho va tac gia, nhieu nha khoa hoc Ba Tu cung co nguon goc tu noi hien đuoc goi la Afghanistan. Noi tieng nhat la Avicenna (Abu Ali Hussein ibn Sina), cha ong xuat than tu Balkh. Ibn Sina, nguoi đa toi Isfahan đe lap ra mot truong y tai đo, đuoc mot so hoc gia coi la "nguoi cha cua y hoc hien đai". George Sarton đa goi ibn Sina la "nha khoa hoc noi tieng nhat cua Hoi giao va mot trong nhung nguoi noi tieng nhat o moi sac toc, đia điem va thoi đai". Cac tac pham noi tieng nhat cua ong gom Sach chua vet thuong (The Book of Healing) va Luat le nganh y (The Canon of Medicine), cung đuoc goi la Qanun. Cau chuyen ve Ibn Sina tham chi đa xuat hien trong van hoc hien đai Anh qua cuon Thay thuoc (The Physician) cua Noah Gordon, hien đa đuoc xuat ban bang nhieu thu tieng. Hon nua, theo Ibn al-Nadim, Al-Farabi, mot nha khoa hoc va triet hoc noi tieng, cung xuat than tu Tinh Faryab Afghanistan.
Truoc khi Taliban len nam quyen luc, thanh pho Kabul la noi co nhieu nhac si bac thay ca ve am nhac truyen thong va hien đai Afghanistan, đac biet trong le hoi Nauroz. O the ky hai muoi Kabul tung la trung tam van hoa đuoc coi nhu Vien o the ky muoi tam va muoi chin.
He thong bo toc, quy đinh cuoc song cua hau het moi nguoi ben ngoai cac khu đo thi, va co anh huong manh me theo cac thuat ngu chinh tri. Nhung nguoi đan ong co mot long trung thanh cuong nhiet voi bo toc cua minh, toi muc, khi đuoc keu goi, ho san sang tap trung lai voi vu khi trong tay duoi quyen lanh đao cua nguoi đung đau bo toc cung cac lanh đao dong ho (Khans). Tren ly thuyet, theo luat Hoi giao, moi tin đo đeu phai đung len cam vu khi theo loi hieu trieu (Ulul-Amr) cua thu linh.
Heathcote coi he thong bo toc la cach thuc tot nhat đe to chuc nhung nhom nguoi lon trong mot quoc gia voi nhung kho khan đia ly, va trong mot xa hoi, tu quan điem duy vat, co phong cach song đon gian.


= Phu nu =

Theo Global Rights, gan 90% phu nu o Afghanistan trai qua lam dung the xac, lam dung tinh duc, lam dung tam ly hoac cuong hon. Thu pham cua nhung toi ac nay la gia đinh cua nan nhan. Mot đe xuat nam 2009 ve mot đao luat chong lai bao luc phu nu chi co the đuoc thong qua qua mot sac lenh cua tong thong.
Nam 2012, Afghanistan đa ghi nhan 240 truong hop hanh quyet đe bao ve danh du, nhung tong so nguoi đuoc cho la cao hon nhieu. Trong so cac vu hanh quyet đe bao ve danh du đuoc bao cao, 21% đuoc thuc hien boi chong cua nan nhan, 7% boi anh em cua ho, 4% boi cha cua ho va phan con lai boi nhung nguoi than khac.
Hon nhan tre em pho bien o Afghanistan. Tuoi hop phap đe ket hon la 16. Cuoc hon nhan đuoc ua thich nhat trong xa hoi Afghanistan la anh em ho song song va chu re thuong phai tra gia co dau.


= Truyen thong va giai tri =

Afghanistan co khoang 350 đai phat thanh va hon 200 đai truyen hinh gom RTA TV thuoc so huu nha nuoc va cac kenh tu nhan khac nhu TOLO va Shamshad TV. To bao đau tien cua Afghanistan đuoc xuat ban vao nam 1873, va co hang tram cua hang in ngay nay. Vao nhung nam 1920, Radio Kabul đa phat song cac dich vu radio đia phuong. Cac chuong trinh truyen hinh bat đau phat song vao đau nhung nam 1970. Đai Tieng noi Hoa Ky, BBC va Đai Chau Au Tu do/Đai Tu do (RFE / RL) phat song bang ca hai ngon ngu chinh thuc cua Afghanistan.
Ke tu nam 2002, cac han che bao chi đa dan đuoc noi long va phuong tien truyen thong tu nhan đa dang. Tu do ngon luan va bao chi đuoc thuc đay trong hien phap nam 2004, kiem duyet bi cam, mac du phi bang cac ca nhan hoac san xuat tai lieu trai voi cac nguyen tac cua đao Hoi bi cam. Nam 2019, Phong vien khong bien gioi xep hang moi truong truyen thong cua Afghanistan đung thu 121 trong so 179 theo Chi so tu do bao chi, trong đo đung thu 1 ve khoan hau het la mien phi.
Thanh pho Kabul đa la noi sinh song cua nhieu nhac si, nhung nguoi lam chu ca am nhac Afghanistan truyen thong va hien đai. Am nhac truyen thong đac biet pho bien trong le ky niem Nowruz (Nam moi) va Quoc khanh. Ahmad Zahir, Nashenas, Ustad Sarahang, Sarban, Ubaidullah Jan, Farhad Darya va Naghma la mot trong so cac nhac si Afghanistan đang chu y. Nguoi Afghanistan tu lau đa quen voi viec xem phim Bollywood An Đo va nghe cac bai hat filmi (nhac phim) cua no. Nhieu ngoi sao đien anh Bollywood co nguon goc o Afghanistan nhu Salman Khan, Saif Ali Khan, Shah Rukh Khan, Aamir Khan, Feroz Khan, Kader Khan, Naseeruddin Shah, Zarine Khan, Celina Jaitly va mot so nguoi khac. Mot so bo phim Bollywood đa đuoc quay o Afghanistan, bao gom Dharmatma, Khuda Gawah, Escape from Taliban va Kabul Express.


= Am thuc =

Am thuc Afghanistan chu yeu dua tren cac loai cay trong chinh cua quoc gia nhu lua mi, ngo, lua mach va gao. Đi kem voi cac mat hang chu luc nay la trai cay va rau qua ban đia cung nhu cac san pham tu sua nhu sua, sua chua va nuoc sua. Com Kabuli palaw la mon an truyen thong cua Afghanistan. Đac san am thuc cua quoc gia phan anh su đa dang ve dan toc va đia ly. Afghanistan đuoc biet đen voi luu, nho va dua ngot chat luong cao.


= Tho ca =

Tho co đien Ba Tu va tieng Pashtun la mot phan đuoc ua chuong cua van hoa Afghanistan. Thu nam theo truyen thong la "đem tho" o thanh pho Herat khi đan ong, phu nu va tre em tu tap va đoc thuoc nhung bai tho co xua va hien đai. Tho luon la mot trong nhung tru cot giao duc chinh trong khu vuc đen muc no đa hoa nhap vao van hoa. Mot so nha tho đang chu y bao gom Rumi, Rabi'a Balkhi, Sanai, Jami, Khushal Khan Khattak, Rahman Baba, Khalilullah Khalili va Parween Pazhwak.


= The thao =

The thao o Afghanistan đuoc quan ly boi Lien đoan the thao Afghanistan. Cricket va bong đa la hai mon the thao pho bien nhat ca nuoc. Lien đoan the thao Afghanistan khuyen khich mon cricket, bong đa, bong ro, bong chuyen, golf, bong nem, đam boc, taekwondo, cu ta, the hinh, Đien kinh trong san van đong, truot bang, bowling, Snooker, co vua va cac mon the thao khac.
Cac đoi the thao cua Afghanistan đang ngay cang đat nhieu danh hieu tai cac su kien quoc te. Đoi bong ro cua ho đa gianh đuoc danh hieu the thao đoi đau tien tai Đai hoi the thao Nam A 2010. Cuoi nam đo, đoi cricket quoc gia sau đo cung gianh đuoc Cup Lien luc đia ICC 2009–10. Vao nam 2012, đoi bong ro 3x3 quoc gia đa gianh huy chuong vang tai Đai hoi the thao bai bien chau A 2012. Vao nam 2013, đoi bong đa cua Afghanistan cung gianh đuoc giai vo đich SAFF.
Đoi cricket quoc gia Afghanistan, đuoc thanh lap nam 2001, đa tham gia Vong loai World Cup ICC 2009, 2010 ICC World Cricket League Division One va Giai ICC World Twenty20 2010. Ho đa gianh đuoc ACC Twenty20 Cup vao cac nam 2007, 2009, 2011 va 2013. Cuoi cung, đoi đa thanh cong va choi o World Cup Cricket 2015. Hoi đong cricket Afghanistan (ACB) la co quan quan ly chinh thuc cua mon the thao nay va co tru so tai Kabul. San cricket quoc te Alokozay Kabul đong vai tro la san van đong cricket chinh cua quoc gia. Co mot so san van đong khac tren khap đat nuoc nhu San van đong Cricket Quoc te Ghazi Amanullah Khan gan Jalalabad. O trong nuoc, cricket đuoc choi giua cac đoi tu cac tinh khac nhau.
Đoi tuyen bong đa quoc gia Afghanistan đa thi đau quoc te tu nam 1941. Đoi tuyen quoc gia choi cac tran đau tren san nha tai San van đong Ghazi o Kabul, trong khi bong đa o Afghanistan đuoc quan ly boi Lien đoan bong đa Afghanistan. Đoi tuyen quoc gia chua bao gio thi đau hoac vuot qua vong loai cho FIFA World Cup nhung gan đay đa gianh đuoc mot danh hieu bong đa quoc te vao nam 2013. Đat nuoc nay cung co mot đoi tuyen quoc gia trong mon the thao futsal, mot bien the 5 mat cua bong đa.
Mon the thao truyen thong va la mon the thao quoc gia cua Afghanistan la buzkashi, chu yeu pho bien o mien bac Afghanistan. No tuong tu nhu polo, đuoc choi boi ky si trong hai đoi, moi đoi co gang nam lay va giu mot cai xac de. Cho san Afghan (mot giong cho san đuoi) co nguon goc tu Afghanistan va truoc đay đuoc su dung trong san soi. Nam 2002, du khach Rory Stewart bao cao rang cho van đuoc su dung đe san soi o nhung vung xa xoi.


Co so ha tang = Vien thong va Cong nghe =

Afghanistan đa tang cuong nhanh chong cong nghe vien thong, va đa thanh lap cac cong ty truyen thong khong day, Internet, đai phat thanh cung cac đai truyen hinh. Cac dich vu vien thong o Afghanistan đuoc cung cap boi Afghan Telecom, Afghan Wireless, Etisalat, MTN Group va Roshan. Quoc gia nay su dung ve tinh khong gian cua rieng minh co ten Afghansat 1, noi cung cap dich vu cho hang trieu thue bao đien thoai, internet va truyen hinh. Vao nam 2001 sau nhung nam noi chien, vien thong gan nhu la mot linh vuc khong ton tai. Nam 2006, Bo vien thong Afghanistan đa ky ket mot thoa thuan tri gia 64,5 trieu USD voi mot cong ty (ZTE Corporation) ve viec thanh lap mot mang luoi cap quang rong khap quoc gia. Du an nay đa giup cai thien cac dich vu đien thoai, Internet, vo tuyen va truyen thanh tren toan quoc. Đen nam 2016, vien thong đa phat trien thanh mot nganh cong nghiep tri gia 2 ty đo la voi 22 trieu thue bao đien thoai di đong va 5 trieu nguoi dung internet. Nganh nay su dung it nhat 120.000 nguoi tren toan quoc.


= Giao thong =


 Hang khong  Van tai hang khong o Afghanistan đuoc cung cap boi hang hang khong quoc gia Ariana Afghanistan Airlines, va boi cong ty tu nhan Kam Air. Cac hang hang khong tu mot so quoc gia cung cung cap cac chuyen bay trong va ngoai nuoc. Chung bao gom Air India, Emirates, Gulf Air, Iran Aseman Airlines, Pakistan International Airlines va Turkish Airlines.
Đat nuoc nay co bon san bay quoc te: San bay quoc te Hamid Karzai (truoc đay la San bay quoc te Kabul), San bay quoc te Kandahar, San bay quoc te Herat va San bay quoc te Mazar-e Sharif. Bao gom cac san bay noi đia, co 43.


 Đuong sat  Đat nuoc nay co ba tuyen đuong sat: mot tuyen đuong dai 75 km (47 dam) tu Mazar-i-Sharif đen bien gioi Uzbekistan; mot tuyen đuong dai 10 km (6,2 dam) tu Toraghundi đen bien gioi Turkmenistan (noi no tiep tuc la mot phan cua Đuong sat Turkmen); va mot lien ket ngan tu Aqina qua bien gioi Turkmen đen Kerki, du kien se đuoc mo rong hon nua tren khap Afghanistan. Nhung tuyen nay chi đuoc su dung cho van chuyen hang hoa va khong co dich vu cho khach. Mot tuyen đuong sat giua Khaf, Iran va Herat, phia tay Afghanistan, danh cho ca van tai hang hoa va hanh khach, đang đuoc xay dung vao nam 2019. Khoang 125 km (78 dam) cua tuyen se nam o phia Afghanistan. Co nhieu đe xuat khac nhau cho viec xay dung cac tuyen đuong sat bo sung trong nuoc.


 Đuong bo  Con đuong quan trong nhat o Afghanistan la Quoc lo 1, con đuoc goi la Đuong Vanh đai, keo dai 2.210 km (1.370 dam) ket noi bon thanh pho lon: Kabul, Ghazni, Kandahar va Herat. Mot phan quan trong cua Quoc lo 1 la Đuong ham Salang, đuoc hoan thanh vao nam 1964, tao đieu kien cho viec đi qua day nui Hindu Kush va ket noi mien bac va mien nam Afghanistan. Du lich bang xe buyt o Afghanistan van nguy hiem do cac hoat đong quan su. Tai nan giao thong nghiem trong pho bien tren cac quoc lo va đuong bo o Afghanistan, đac biet la tren quoc lo Kabul–Kandahar va quoc lo Kabul–Jalalabad.

Afghanistan cung đa cai thien chat luong xe co cua minh voi su hien dien cua cac đai ly Toyota, Land Rover, BMW va Hyundai tren khap Kabul, va mot khu vuc trung bay xe second-hand tu Cac tieu Vuong quoc A rap Thong nhat tai Kandahar. Tuy Afghanistan van con mot chang đuong dai ve cong nghe hien đai phia truoc nhung ho đang tien buoc kha nhanh tren con đuong đo.


= Giao duc =

Mua xuan nam 2003, uoc tinh 30% trong so 7.000 truong hoc tai Afghanistan đa bi hu hai nang ne sau hon hai thap ky noi chien. Theo bao cao, chi mot nua so truong co nuoc sach, va chua toi 40% co đieu kien ve sinh thich hop. Giao duc cho tre em trai khong phai la van đe đuoc uu tien o thoi chinh quyen Taliban, tre em gai bi cam toi truong.
Vi tinh trang ngheo đoi va bao luc xung quanh, mot cuoc nghien cuu nam 2002 cua Quy Cuu tro Tre em cho thay tre em Afghanistan rat nhanh nhay va dung cam. Cuoc nghien cuu cung cho thay nhung đinh che vung chac trong gia đinh va cong đong.

Nam 2006, tren khap đat nuoc hon bon trieu hoc sinh nam va nu đa đuoc toi truong. Giao duc tieu hoc hoan toan mien phi va tu do voi ca tre em trai va gai.
Ty le biet đoc biet viet toan quoc uoc tinh khoang 36%, ty le biet đoc viet cua nam la 51% nu la 21%. Hien nay co 9.000 truong hoc tren toan quoc.
Mot khia canh giao duc khac đang nhanh chong thay đoi tai Afghanistan, đo la giao duc bac cao. Sau su sup đo cua chinh quyen Taliban, Đai hoc Kabul đa mo cua tro lai cho ca sinh vien nam va nu. Nam 2006, Đai hoc My tai Afghanistan cung đa mo cua, voi muc tieu cung cap cac lop hoc tieu chuan the gioi, voi moi truong giao duc tot, su dung tieng Anh tai Afghanistan. Truong đai hoc nhan ca cac sinh vien Afghanistan va tu cac nuoc lang gieng. Cong viec xay dung Đai hoc Balkh tai Mazari Sharif cung se som bat đau. Toa nha moi cua truong se đuoc xay dung tren khuon vien rong 600 acre voi chi phi 250 trieu USD.


Xem them Chu thich Tham khao Lien ket ngoai