Kinh te Viet Nam thoi nha Nguyen phan anh ket qua hoat đong cua cac nganh nong nghiep, thu cong nghiep va thuong mai Viet Nam duoi su cai tri cua nha Nguyen thoi ky con đoc lap (1802-1884) (giai đoan kinh te tiep theo đuoc phan anh trong bai Kinh te Viet Nam thoi Phap thuoc).
Nen kinh te Viet Nam thoi nha Nguyen la nen kinh te chu yeu dua tren nong nghiep. Ben canh đo la su tai phuc hoi hoat đong noi thuong sau thoi gian dai đat nuoc bi chia cat. Duoi thoi Thieu Tri, chinh sach ngoai thuong voi cac nuoc phuong Tay co mot so uu đai, trong khi voi cac nuoc lang gieng thi con nhieu han che va thu tuc phien phuc.


Nong nghiep Trieu Nguyen co nhung chinh sach uu đai đe phat trien nong nghiep, nhu la cam mua ban ruong đat cong, lap kho Thuong binh, So Tich đien, So Dien canh, kho Binh thieu, So Đon đien, Đan Xa Tac, Đan Tien nong
Cung nham khuyen khich nguoi dan cay ruong, vua Minh Mang khoi phuc lai Le tich đien (nha vua đich than xuong ruong cay) va vao nam 1828, nha vua giao cho bo Le soan thao chu đao cac đien le lam thanh luat le lau dai.


= Van đe ruong đat =
Trong đinh than co y kien tich thu ruong đat bi chiem trong thoi loan đe phan cap cho dan ngheo nhung vua Gia Long cho rang phep nay kho thuc hien nen ong chi tich thu nhung ruong đat cua quan lai trieu Tay Son va ruong trang trai rieng cua Tay Son lam quan đien. Thoi Minh Mang đinh lai phep quan cap ruong khau phan, quan lai, binh linh, cong tuong (tho lam quan xuong) cung cac hang dan đinh, khong ke pham trat cao thap đeu đuoc huong mot phan khau phan nhung quan lai, cuong hao cung gianh đuoc nhung phan tot hon. Nguoi gia, nguoi tan tat thi đuoc nua phan. Co nhi, qua phu đuoc 1/5.


= Viec khai hoang va phuc hoa =
Nha Nguyen tiep tuc mot so cong viec tu thoi cac chua Nguyen đe lai nhu viec khan hoang, mo rong, phat trien nong nghiep. O Nam Ky, nguoi dan đa tu do đen khan hoang voi tu cach ca nhan hoac tap the duoi su giup đo cua trieu đinh. Su sach cung ghi lai ten tuoi nhieu nguoi đa co cong trong viec đao kenh, vo đat nhu Thoai Ngoc Hau.
Trieu đinh nha Nguyen danh cho viec khai hoang, phuc hoa rat nhieu su quan tam, ho đa cho tien hanh nhieu chinh sach khai khan hoang khac nhau va đa đem lai nhieu ket qua tot đep. Dien tich ruong đat thuc trung tang len nhieu: nam 1847 đa la 4.273.013 mau
Hai vi quan to chuc khan hoang noi tieng nhat la Nguyen Cong Tru va Nguyen Tri Phuong;

Đon đien
Chinh sach nay chu yeu dua vao viec mo dan ngheo, đi cung voi toi pham đe thuc hien viec khai khan đat hoang. Trong thoi gian khan hoang so dan nay se đuoc quan ly theo cung cach đon đien khong giong nhu thon ap binh thuong; sau mot khoang thoi gian tu sau đen muoi nam đe cuoc song on đinh thi se chuyen sang hinh thuc binh thuong. Đon đien xuat hien nhieu nhat o vung Gia Đinh. Đot lap đon đien lon nhat do Kinh luoc su Nam Ki la Nguyen Tri Phuong to chuc vao nam 1853-1854, lap đuoc 21 co, 124 ap phan phoi o ca sau tinh.

Doanh đien
Đay la hinh thuc trieu đinh va nhan dan cung ket hop khai hoang, moi ra đoi tu thoi Nguyen theo đe xuat cua Tham tan quan vu Bac thanh Nguyen Cong Tru
Chinh sach nay nham di dan đe lap ap moi, bat đau thuc hien tu nam 1828 duoi thoi vua Minh Mang. Cach thuc đuoc quy đinh cu the nhu sau: nha nuoc se bo von ban đau va cu ra mot quan chuc se dung ra chieu mo va chi đao dan chung đua đi khai hoang theo hai truong hop
Ngoai ra, trieu đinh Nguyen con khuyen khich nhan dan tu do khai hoang ket hop phuc hoa. Viec đinh đien cung co chinh đon va kiem soat chat che hon. Ruong đat o Nam Viet thoi Minh Mang đuoc đo đac lai, tinh ra đuoc 630.075 mau. Tong so đinh toan quoc la 970.516 xuat va 4.063.892 mau ruong đat.
Tuy noi tren toan dien, đat cong đien khong qua 1/5 dien tich canh tac, nhung phan đat con lai đuoc phan phoi giua nong dan ma đa so chi lam chu toi 5 mau la nhieu. Hang nguoi co 100 mau tro len thi rat it, moi tinh đuoc nhieu nhat la dam ba nguoi.


= Viec tri thuy =
Vua Gia Long vua len ngoi đa quan tam đen van đe đe đieu va cho nguoi tu bo đe cu, đap them đe moi. Nam 1809, ong lai cho đat nha Bac Thanh đe chanh va cac chuc Tong ly va Tham ly đe chanh đe lo van đe đe đieu o cac tran xu Bac Ky. Toi nam 1828, theo đe nghi cua cac quan, vua Minh Mang cho cho tang cuong them nhan su cho nha mon đe chanh nhung toi 1833 thi bo nha nay đi đe chuyen uy viec đe đieu cho cac Đoc bien tai cac tinh.
Viec đap đe, sua chua va kham xet đuoc quy đinh ti mi. Thoi Tu Đuc nhieu lan đa xac đinh lai cach thuong phat ve su phong ho đe va phan đinh trach nhiem cua cac phu, huyen, tong, ly so tai cac noi đe vo.
Nam 1809, he thong đe đieu o Bac Thanh tong cong la 239.933 truong tuong đuong 960 km. Sau 21 nam duoi thoi nha Nguyen, chieu dai cac con đe o Bac Ky đa tang len 303.616 truong tuong đuong 1.215 km. Toi cuoi the ky XIX, he thong đe nay đa dai toi 2.400 km

Mac du trieu đinh danh rat nhieu quan tam nhieu toi viec tri thuy nhu vay nhung van đe nay van khong đuoc giai quyet nhu mong đoi, vi thieu su phoi hop đong bo va quy hoach chung giua cac đia phuong, do tac đong cua moi truong, sinh thai,... cac đe đap len cu vo lien mien. Đac biet la o song Hong, vi đat boi nen long song giua hai con đe cao hon mat đat, moi khi nuoc lon thi đe khong tai nao can noi. Trieu đinh phan van trong 3 cach: giu đe, pha đe va đao them song. Ngay tu thoi Minh Mang, nha vua đa nhieu lan hoi nghi ve viec nay, y kien bat đong qua nhieu toi noi thoi 2 vua Thieu Tri va Tu Đuc phai treo bang khap noi đe trung cau dan y.
Nam 1833, theo lenh nha vua, vi Tong đoc Nam Đinh la Đang Van Thiem đi kham xet đe đieu đa tau len Minh Mang chu truong "...Sua đap đe moi hay đe cu, cong trinh nang nhoc, phi ton cong kho cung nhieu, the ma kho noi truoc co giu đuoc chac chan hay khong. Neu đoi ra lam viec khai song... nhu vay khong nhung bot đuoc chut phi ton ma lai co the phan đuoc the nuoc va bot đuoc su xo manh don xuong." Vua Minh Mang ra lenh đinh chi viec đap đe đe cho xem tinh hinh ra sao roi moi ban đinh lai. Nhung nam 1834, Minh Mang sai Giam thanh Pho su la Truong Viet Suy kiem tra lai thi ong cho rang "khong the bo đe đuoc".
Nam 1852, vua Tu Đuc lai tiep tuc mo cuoc trung cau y kien ve viec phong đe o Bac Ky,


= Viec cuu đoi =
Trai qua noi chien, nhan dan lai gap mat mua lien tiep. Trieu đinh thuong phai giam thue, mien thue va chan cap. Nguoi dan bi đoi tran khap vung thon que, tu hop nhau đi cuop va nhung nguoi chong trieu đinh loi dung su bat man cua nhung đoan dan đoi nay đe xach đong noi loan nhu o Thanh Hoa va Nghe An nam 1819.
Moi khi mat mua, trieu đinh phai ap dung nhung bien phap khan cap đe cuu đoi. Đe co phuong tien thuc hien cuu tro khan cap, trieu đinh thiet lap cac kho luong tru lua cho viec cuu te đuoc goi la Binh Chuan Thuong, nguoi ngheo tung co the mua gao gia re hon binh thuong va khong gioi han, tu 1, 2 phuong toi ca thung, đau, bat.
Ngoai ra trieu Nguyen con lap ra Nghia Thuong la nhung kho tru lua o cac tinh va phu huyen. Nhung khi đoi kem thi cac kho nay đuoc mo ra đe phat chan cho dan ngheo. Trieu Nguyen cung cho to chuc Xa Thuong rat nhieu duoi thoi vua Tu Đuc, khi gao đat thi ban ra, khi gao re thi đong lai đe luu tru, co the cho vay, thu loi bao nhieu dung đe cap duong binh đinh va giup ke ngheo kho.
Thoi Minh Mang trieu đinh cung bat quan lai cac tinh phai xuat lua giong o kho cho dan ngheo vay đe lam mua sau, nham lam cho nong nghiep khong bi đinh tre va viec mat mua khong anh huong nhieu sang cac nam sau.
Đe lam nhe bot su kho cuc cua nguoi nong dan, trieu Nguyen cho ap dung chinh sach giam hay mien thue cho nhung tinh bi nan. Rieng voi cac tinh bi thiet hai nang, nha vua cho mien luon tat ca cac khoan thue con thieu o nhung nam truoc. Nam 1841, vua Thieu Tri cho dan Hung Yen đuoc mien so thue la 23.385 quan va 83.162 hoc lua.


Thu cong nghiep Thu cong nghiep Nha nuoc thoi Nguyen che tao tat ca nhung đo dung cho hoang gia, tham gia đong thuyen cho quan đoi, đuc vu khi, đuc tien,... Chinh vi vay, nha Nguyen cung tap trung xay dung he thong cac xuong thu cong Nha nuoc, nhat la o kinh đo va cac vung phu can. Nam 1803, Gia Long thanh lap xuong đuc tien Bac Thanh tien cuc o Thang Long. Nha Nguyen cung lap cac Ti trong coi cac nganh thu cong. Vi du nhu ti Vu kho che tao quan ly nhieu nganh thu cong khac nhau, gom 57 cuc: lam đat, đuc, lam đo vang bac, ve tranh, lam ngoi, lam đo pha le, khac chu, đuc sung, lam truc xe, luyen đong,... Ti Thuyen chiu trach nhiem ve cac loai thuyen cong va thuyen chien, gom 235 so tren toan quoc. Ngoai ra con co cac ti Doanh kien, ti Tu tao, ti Thuong bac hoa duoc.
Phan lon nhan luc trong cac xuong thu cong Nha nuoc la do trieu đinh trung dung tho kheo trong cac nganh nhu kham xa cu, kim hoan, theu thua... toi lam viec đe cung cap đo dung cho trieu đinh. Vi vay nguoi tho luon tim cach tron tranh du chinh phu ap dung nhung bien phap trung phat nang ne đe ngan chan.
Trong nghe đong tau, nam 1820 si quan nguoi My John White đa nhan xet:" Nguoi Viet Nam qua la nhung nguoi đong tau thanh thao. Ho hoan thanh cong trinh cua ho voi mot ky thuat het suc chinh xac." Ngoai cac thuyen go, nguoi tho thu cong Viet Nam con đong ca cac loai tau lon boc đong. Ngoai ra ho đa sang che đuoc nhieu may moc tien tien va co chat luong vao thoi đo, vi du cac may cua xe go, may tuoi ruong,... va ca may hoi nuoc..
Nha Nguyen cung tap trung tham gia quan ly khai mo. Đen nua đau the ky 19, trieu đinh đa quan ly 139 mo, va nam 1833 co 3.122 nhan cong trong cac mo Nha nuoc. Tuy nhien, phuong thuc khai mo thoi bay gio van kem phat trien so voi the gioi.


Thuong mai = Noi thuong =
Viec thong nhat đat nuoc vao đau the ky XIX la mot đieu kien thuan loi cho thuong nghiep phuc hoi va tai phat trien sau mot thoi gian dai suy thoai. Ngoai ra, Gia Long va cac vua nha Nguyen cung cho sua sang đuong sa, xoi đao cac song ngoi, đap cac đe đieu, đe cho viec lam an cua nguoi dan đuoc tien loi, cu the la: đuong sa trong nuoc la su khan yeu cho viec chinh tri, vay nen Gia Long moi đinh le sai quan o cac doanh, cac tran phai sua sang đuong quan lo, bat dan so tai phai đap đuong lam cau, le cu 15.000 truong đuong thi phat cho dan 10.000 phuong gao. Tu ai Nam Quan (thuoc Lang Son) vao tan Binh Thuan, cu 4.000 truong phai lam mot nha tram o canh đuong quan lo, đe cho quan khach đi lai nghi ngoi. Ca thay 98 tram. Con tu Binh Thuan tro vao phia nam đen Ha Tien thi phai đi đuong thuy.
Tuy nhien, thuong mai cua Viet Nam rat kem coi, ho buon le hang hoa cua nguoi Hoa đe ban lai kiem loi. Su to chuc thuong mai cua nguoi Viet so sai, trong pham vi gia đinh. Neu co nhung hoi buon lon thi cung chi la nhung phuong hop vai thuong gia hun von voi nhau đe kinh doanh roi chia tien ngay. Ho khong lien ket lai thanh nhung hoi buon lam an lau dai. Nhieu nguoi Viet Nam cho vay lai tro nen phat tai nhung ho dung tien cua đe mua ruong đat chu khong đau tu kinh doanh, khuech truong thuong mai hay cong nghe. Do đo ma thuong nghiep khong manh đuoc, mot phan lon cung boi tam ly cua nguoi dan.
Trong vung que, hoat đong thuong mai cung chi nham trao đoi nong san va hang tieu thu cong o cac cho. O đo, ngoai nhung cua hang tap hoa quy mo nho hay cac cua tiem ban thuoc Bac, con co nhung nong dan ban tho san va nong san cua minh va mot so thuong nhan nho ban vai voc, hang xen, cau thuoc, đi rong tu cho nay sang cho khac.
Ngoai cac to chuc buon ban đai quy mo ra, Hoa kieu trong cac đo thi lon con kinh doanh song bac, đanh đe hay đut lot cho cac quan đe đuoc đuc tien, trung thau thue đo, thue cho hay đoc quyen ruou. Co nhung Hoa thuong co the luc con chiem đoc quyen cung cap hang cho trieu đinh. Du vay, guong may chinh phu can tro nhieu su trao đoi hang hoa boi su nhieu khe cua cac thu tuc hanh chinh o cac cua ai va so thue.
Nhung cai cach tien te cho thay la thuong mai phat trien hon so voi the ky truoc. Cho toi het thoi Nam-Bac trieu thi chi te duy nhat đuoc đuc la tien đong, cu 500 đong thanh 1 quan. Gia tri thu tien nay rat kem, su dung kho khan chi hop voi 1 xa hoi ma hoat đong kinh te khong qua thon xa va su mau dich khong quan trong. Vua Gia Long va Minh Mang đa cho đuc nhung nen vang, nen bac cho thay kinh te thuong mai đa co buoc tien len truoc. Tuy nhien, chung it đuoc đau tu va đuoc dan chung đem cat tru boi tam ly dan chung con mang nang tinh nong nghiep.


= Ngoai thuong =
Cho toi thoi Thieu Tri, chinh sach ngoai giao cua nha Nguyen voi phuong Tay kha can trong nhung thuong mai voi ho van đuoc khuyen khich. Sau nam 1818, cac thuong gia phuong Tay khoi phai tra thue nhap cang qua cao, chi vai loai hang moi phai chiu thue xuat cang con phan lon đuoc mien. Hoat đong thuong mai cua Viet Nam voi cac nuoc lang gieng khong the phat trien tu do khi cac quan chuc đanh thue nang len thuong mai, con thu tuc thi rat phien phuc. Ngoai ra, trieu đinh con cam đoan mot so mat hang, muon ban phai co giay phep rieng. Guong may hanh chinh cua nha Nguyen can tro rat nhieu cac hoat đong cua thuong nhan trong the ky XIX ma cung khong co mot tang lop trung luu lam giau bang thuong mai đe thuc đay trieu đinh mo rong giao dich quoc te. Ve cac thanh thi cong thuong thi Hoi An, Pho Hien, Thanh Ha do nhieu nguyen nhan tro nen suy tan va khong the phuc hoi nhu xua; con Thang Long, Ben Nghe, Đa Nang van tiep tuc cuoc song cong thuong nhu binh thuong; Gia Đinh van phat trien đeu đan. Xuat hien them vai hieu buon nguoi Hoa, mot so phuong thu cong cung on đinh mat hang nhung khong thay đoi nhieu.


Tien te Tien luu hanh vao thoi ky nay đuoc lam tu vang, bac, kem, đong va chi, đuoc phat hanh o dang tien xu, nen (thoi). Khi Nguyen Vuong len ngoi vua, ong cho đuc cac loai tien "Gia-long Thong-bao". Cac vua Gia Long, Minh Mang, Thieu Tri va Tu Đuc ngoai viec đuc tien kim loai bang đong va kem co hinh tron lo vuong, con đuc cac loai tien bang bac hay bang vang, mang hinh anh Long Van, Nhat Nguyet, Ngu Phuc, Phu Tho Đa Nam; hoac đuc cac thoi bac thoi vang hinh hop chu nhat. Gia-tri cua thoi tien tinh theo quan, theo lang va đuoc in noi tren thoi tien.
Tu giua cuoi the ky 19, nha Nguyen bat đau cho phep tu nhan đuc tien, do đong kim loai trong tien đong giam đi nen nhieu tien đong co chat luong kem đuoc đua vao luu thong. Do nhung điem yeu đo, nen đen thoi vua Tu Đuc, phuong tien thanh toan chu yeu trong cac giao dich la tien đong cua nha Nguyen


Chu thich Tham khao