Nha Tay Son (chu Nom: 家西山, chu Han: 西山朝 / Tay Son trieu) la mot trieu đai quan chu trong lich su Viet Nam ton tai tu nam 1778 đen nam 1802, đuoc thanh lap trong boi canh tranh chap quyen luc cuoi thoi Le Trung hung (1533–1789). Theo cach goi cua phan lon su gia, nhat la cac su gia hien đai tai Viet Nam thi "nha Tay Son" đuoc dung đe goi trieu đai cua anh em Nguyen Nhac, Nguyen Lu va Nguyen Hue đe phan biet voi nha Nguyen cua Nguyen Anh (vi cung ho Nguyen). Ngoai ra, "Tay Son" cung chi cac lanh tu va quan đoi khoi nghia xuat than tu ap Tay Son; cung đuoc dung lam ten cuoc chien cua Tay Son.
Nguoi nam quyen đau tien cua nha Tay Son la Nguyen Nhac, nguoi anh ca, len ngoi nam 1778. Toi nam 1788, Nguyen Nhac nhuong ngoi cho em la Nguyen Hue, chinh la Quang Trung hoang đe.
Mot trong nhung cong tich lon nhat cua nha Tay Son trong lich su dan toc la đa tien đen rat gan cong cuoc thong nhat va mo rong lanh tho đat nuoc sau hang tram nam Viet Nam bi chia cat boi cac cuoc tranh gianh quyen luc giua cac the luc lon Mac –Trinh – Nguyen ke tu khi nha Le so (1428–1527) bi sup đo, đong thoi trieu đai nay đa 2 lan đanh bai quan xam luoc ngoai quoc (quan Xiem La va quan nha Thanh) bang nhung chien dich quan su than toc. Tuy nhien, nam 1792, vua Quang Trung (Nguyen Hue) đot ngot qua đoi khi con kha tre, nguoi ke vi la Quang Toan con qua nho (9 tuoi) đa khien nha Tay Son khong co lanh đao đu nang luc, uu the dan chuyen sang Nguyen Anh, mot hau due cua dong ho Chua Nguyen nam quyen tren đat Đang Trong truoc kia.
Trieu đai Tay Son ton tai khoang 24 nam thi sup đo sau khi Nguyen Anh tien hanh mot cuoc chien tranh toan dien đe tieu diet nha Tay Son va thanh lap nha Nguyen. Đoi voi nha Nguyen, nha Tay Son bi xem la giac phan loan do ho đa đanh đo the luc cua chua Nguyen. Chinh vi the, nha Nguyen tim nhieu cach xoa bo uy tin va nhung di tich lien quan toi nha Tay Son, nhung nhung nguoi men mo van ghi nho cac chien tich va cong lao cua nha Tay Son, nhieu noi đa lap đen tho cac vi vua, tuong linh cua trieu đai nay. Ngay nay, nha Tay Son đuoc coi la mot trieu đai chinh thong cua Viet Nam, hoang đe Quang Trung đuoc coi la nguoi anh hung dan toc voi nhung chien cong chong ngoai xam va cung la nguoi đe ra nhieu cai cach quan trong trong xay dung đat nuoc.


Boi canh lich su Trong the ky 18, nuoc Đai Viet nam duoi quyen cai tri tuong trung cua vua Le, co danh ma khong co quyen hanh chinh tri. Quyen luc thuc su nam trong tay hai gia đinh phong kien, cac chua Trinh o phia Bac, kiem soat nha vua va đieu khien trieu đinh o Thang Long va cac chua Nguyen o phia Nam, đong đo tai thanh Phu Xuan. Hai ben tung đanh lan nhau đe gianh quyen kiem soat toan bo đat nuoc trong suot 45 nam va đeu tuyen bo trung thanh voi nha Le đe cung co quyen luc cho minh.
Cuoc chien Trinh Nguyen phan tranh ket thuc nam 1672 va cuoc song cua nhung nguoi nong dan o phia Bac cua cac chua Trinh kha yen binh. Trong khi đo o phia Nam, cac chua Nguyen dan dan sap nhap vuong quoc Chiem Thanh va anh huong chinh tri, quan su len vuong quoc Chan Lap. Cac chua Nguyen thuong ho tro quan su cho Chan Lap đe Chan Lap đanh lai mot nuoc manh ke canh la Xiem. Tu đo, cac Chua Nguyen nhan cac vung đat tu Chan Lap nhu mon qua đen on, mo mang them lanh tho Đang Trong ve phia Nam.
Tu giua the ky 18, nguoi nong dan bi ban cung va ho đa đung len khoi nghia ca o Đang Ngoai lan Đang Trong. So voi Đang Trong, phong trao nong dan Đang Ngoai manh me hon. Tuy nhien, cac cuoc khoi nghia quan He (Nguyen Huu Cau), quan Heo (Nguyen Danh Phuong), chang Lia, Hoang Cong Chat... o Đang Ngoai va Đang Trong nhin chung đeu chua đu quy mo, suc manh va su lien ket can thiet đe đanh đo chinh quyen cai tri. Mat khac, nhung nguoi cam quyen luc đo nhu Trinh Doanh o Đang Ngoai va Nguyen Phuc Khoat o Đang Trong co đu tai nang, uy tin đe huy đong luc luong tran ap cac cuoc khoi nghia.
Cuoi đoi chua Nguyen Phuc Khoat, ong tro nen luoi nhac, ham huong lac ma bo be trieu chinh. Cac quan lai cap duoi cung hoc theo thoi xa xi đo, nan tham o, hoi lo cung vi the ma ngay cang nghiem trong. Le Quy Đon xu Đang Ngoai trong Phu bien tap luc co nhan xet ve thoi ky cuoi chua Nguyen la:

"... tu quan to đen quan nho, nha cua cham tro, tuong xay bang gach đa, truong voc man the, đo dung toan bang đong, bang su, ban ghe bang go đan, go trac, am chen bang su, yen ngua – day cuong đeu nam vang, nam bac, quan ao la luoc, nem hoa, chieu may, lay phu quy phong luu đe khoe khoang lan nhau... Ho coi vang bac nhu cat, thoc gao nhu bun, hoang phi vo cung..." 
Trieu đinh ngay cang suy yeu, long dan chan ghet, cac cuoc khoi nghia nong dan no ra bao hieu su cai tri cua chua Nguyen đa sap đen hoi ket.


Phan tich Ba anh em Tay Son, Nguyen Nhac, Nguyen Lu va Nguyen Hue, đuoc goi la "Tay Son tam kiet". Cac nguon tai lieu ve than the Nguyen Hue va anh em Tay Son chua hoan toan thong nhat.
Cac sach Đai Viet su ky tuc bien, Đai Nam thuc luc tien bien, Đai Nam chinh bien liet truyen, Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc đeu ghi cac thu linh Tay Son la ho Nguyen, nhung khong noi to tien la ho gi.
Que goc cua 3 anh em nha Tay Son o lang Thai Lao huyen Hung Nguyen, Nghe An đen nam 1986 đuoc nang len thanh Thi tran Thai Lao, đen nam 1998, thi tran Thai Lao hop nhat voi xa Hung Thai thanh thi tran Hung Nguyen ngay nay.
Tu nam 1558, Nguyen Hoang chay vao Thuan Hoa đen nam 1672, chua Nguyen đang Trong va chua Trinh đang Ngoai đanh nhau ca thay 7 lan. Trong lan thu 5 (1655–1656), quan Nguyen tran qua Hung Nguyen lua bat dan cung voi tu binh đua vao Nam (đe khai thac vung Thuan – Quang đat rong nguoi thua) trong đo co ong to 4 đoi cua anh em nha Tay Son la Ho Phi Long...
To tien nha Tay Son von ho Ho o lang Huong Cai, huyen Hung Nguyen, tinh Nghe An. Ho theo chan chua Nguyen vao lap nghiep mien Nam khi chua Nguyen vuot Luy Thay đanh ra đat Le – Trinh toi Nghe An (1655). Ong co cua ba anh em Tay Son ten la Ho Phi Long vao giup viec cho nha ho Đinh (o thon Bang Chan, huyen Tuy Vien, tuc An Nhon), cuoi vo ho Đinh va sinh đuoc mot trai ten la Ho Phi Tien. Ho Phi Tien khong theo viec nong ma bo đi buon trau o ap Tay Son, cuoi vo va đinh cu tai đo. Vo cua Ho Phi Tien la Nguyen Thi Đong, con gai duy nhat cua mot phu thuong đat Phu Lac, do đo ho đoi ho cua con cai minh tu ho Ho sang ho Nguyen cua me. Nguoi con la Nguyen Phi Phuc cung chuyen nghe buon trau va lam an phat đat. Cung co tai lieu cho rang ho Ho đa đoi theo ho chua Nguyen ngay tu khi moi vao Nam.
Nguyen Phi Phuc co tam nguoi con, trong đo co ba nguoi con trai: Nguyen Nhac, Nguyen Lu va Nguyen Hue. Ve thu tu cua Nguyen Hue va Nguyen Lu trong cac anh em, cac nguon tai lieu ghi khong thong nhat:

Cac sach Đai Nam thuc luc chinh bien, Đai Nam chinh bien liet truyen, Tay Son thuy mat khao đeu thong nhat ngoi thu trong ba anh em Tay Son va khang đinh rang: "Con truong la Nhac, ke la Lu, ke nua la Hue".
Theo thu tu cua cac giao si phuong Tay hoat đong o Đai Viet khi đo nhu Labartette, Eyet va Varen thi Nguyen Hue la em cua Nguyen Lu. Nguyen Lu đuoc goi la Đuc Ong Bay con Nguyen Hue la Đuc Ong Tam.
Le Trong Ham trong sach Minh đo su lai cho rang Ho Phi Phuc sinh "Nhac, Lu đen hai co con gai roi đen Hue".
Dan phu Quy Nhon xua truyen lai rang: Nguyen Nhac thuo đi buon trau nen goi la anh Hai Trau; Nguyen Hue con co ten la Thom nen goi la chu Ba Thom; Nguyen Lu goi la thay Tu Lu vi co thuo đi tu theo đao Hoi Bani (Islam Bani), mot he ton giao cua nguoi Cham co.
Theo mot tai lieu moi cong bo tai Hoi thao ve Tay Son, gia đinh Nguyen Nhac co it nhat 4 anh em trai, anh đau la Nguyen Quang Hoa. Quang Hoa co the do bi chet som hoac vi ly do nao đo khong tham gia lanh đao phong trao Tay Son, nen khong đuoc su sach ghi lai.
Lon len, ba anh em đuoc đua đen thu giao ca van lan vo voi thay Truong Van Hien. Chinh nguoi thay nay đa phat hien đuoc kha nang khac thuong cua Nguyen Hue va khuyen ba anh em khoi nghia đe xay dung đai nghiep. Giao Hien cho la co sam truyen: "Tay khoi nghia Bac thu cong" – "Phu nguyen phuc thong". Roi noi voi anh em Nguyen Hue: "Cac con la nguoi cua đat Tay Son, Tay Son khoi nghia se lap nen su nghiep lon o mien Bac va het long giup chua Nguyen đe phuc hoi nen nhat thong... Cac con nen đoi thanh ho Nguyen đe co danh nghia lap cong". Do vay, anh em Tay Son tu ho Ho đoi thanh ho Nguyen.
Trong nhung nam đau tien, Nguyen Nhac đong vai tro quan trong nhat. Tuong truyen truoc khi noi day ong tung đi buon trau nen đuoc goi la Hai Trau. Su nha Nguyen chep rang ong đuoc chua Nguyen giao cho viec thu thue trong vung nhung mang tien thu thue đanh bac mat het, cung quan phai noi day. Theo y kien cua PGS Nguyen Phan Quang trong sach Phong trao nong dan Tay Son (2003), tinh tiet nay thuc chat la dung y noi xau nguoi "phan loan" cua nha Nguyen sau khi ho đa thang tran.
Ban đau, quan Tay Son noi day va dan đanh chiem đuoc nhieu lanh tho o Đang Trong. Luc nay, quan Trinh nhan luc chua Nguyen suy yeu cung keo vao Nam, chiem đuoc Phu Xuan va đanh 1 tran voi quan Tay Son o Quang Nam. Đe lam hoa, Tay Son đong y nghi hoa voi quan Trinh, sau đo se mang quan vao đanh chua Nguyen. Chua Trinh đong y, phong tuoc cho Tay Son va khong đanh nua. Quan Tay Son tiep tuc đanh chua Nguyen va dan dan chiem đuoc đat đai va lon manh, bat đau co su tu chu. Sau khi chiem đuoc phan lon Đang Trong, quan Tay Son đanh ra Đang Ngoai, lat đo chua Trinh, ket thuc cuc dien chia cat Đai Viet dai 200 nam giua cac chua Trinh va chua Nguyen.


Lat đo chua Nguyen = Tinh hinh Đang Trong cuoi thoi chua Nguyen =
Sau khi hoan thanh cong cuoc Nam tien cua minh, trong nhung nam cuoi đoi, Vu vuong Nguyen Phuc Khoat tro nen tu đac. Ong say me tuu sac, khong con thiet tha viec nuoc nua. Theo gia pha Nguyen Phuoc toc (hau due chua Nguyen) thi: 

Trong nhung nam ve sau, mai song trong canh thanh binh, xa hoa, ngai [Vo vuong] đam ra say me tuu sac, khong thiet tha viec nuoc, xa roi nhiem vu cua bac đe vuong. Them vao đo, đe de dang trong viec tiem quyen, Truong Phuc Loan [cau ruot cua Vo vuong] đa khuyen du ngai đi vao con đuong nu sac. Mot cung phi rat đuoc ngai sung ai la Cong nu Nguyen Phuc Ngoc Cau, con cua Dan quoc cong Nguyen Phuc Đien (chu ruot cua Vo vuong). Đay chinh la mam mong gay canh suy tan cua trieu đai sau nay.
Chinh su cua ho Nguyen ngay tu thoi Vu vuong Nguyen Phuc Khoat đa gay ra nhung anh huong tieu cuc cho dan chung. He thong thue khoa phuc tap, cong kenh, nang ne, quan duoi lam thu khien dan phai nop nhieu hon quy đinh. Thue tho san co toi hang ngan thu, tinh ca nhung san vat nho nhat. Nam 1741, Phuc Khoat ra lenh truy thu thue cua ca nhung nguoi bo tron. Toi nam 1765 lai co lenh truy thu thue con thieu cua 10 nam truoc.
Nam 1765, Vu vuong Nguyen Phuc Khoat qua đoi, chinh quyen chua Nguyen roi vao tay quyen than Truong Phuc Loan. Loan thao tung trieu chinh, tu xung la "Quoc pho", giet Nguyen Phuc Luan (cha cua Nguyen Phuc Anh) va lap Nguyen Phuc Thuan, luc đo moi 12 tuoi len ngoi, tuc la Đinh vuong. Truong Phuc Loan tro thanh quyen than lan luot trong trieu đinh, moi quyen hanh đeu bi thao tung. Loan nam giu Bo Ho, quan co Trung tuong kiem Tau vu, thau tom moi quyen luc ve chinh tri va kinh te. Loan noi tieng la tham lam, thuong vo vet cua cong, mua quyt cua cac thuong nhan nuoc ngoai. Thue san vat cac mo vang Thu Bon, Đong Huong, Tra Son, Tra Van... đeu roi vao tay Loan, hang nam Loan chi nop vao ngan sach quoc gia 1-2 phan muoi so thue thu đuoc. Co đot sau tran lut, nha Loan bay vang ra phoi "sang choe" ca san. Ca nha ho Truong chia nhau nam giu moi chuc vu chu chot. Nguoi bay gio goi la Truong Tan Coi.
Cung luc đo, Lai bo Thuong thu Nguyen Cu Trinh, tru cot cua trieu Nguyen qua đoi (thang 5 nam 1767). Ho Truong khong con ai ngan tro, cang ra suc long hanh: ban quan tuoc, an tien tha toi, hinh phat phien nhieu, thue ma nang ne, nhan dan cuc kho. Nhung nguoi co tai nhu Ton That Duc bi Loan tim cach ham hai. Tai chinh vo cung kiet que. Co nghiep Chua Nguyen đen đay la suy vong, nhieu cuoc noi day cua nong dan bat đau dien ra.
Nam 1769, vi vua moi cua nuoc Xiem la Taksin tung ra mot cuoc chien nham tim cach lay lai quyen kiem soat nuoc Chan Lap (Campuchia) von chiu nhieu anh huong cua chua Nguyen. Quan cua Chua Nguyen buoc phai lui buoc khoi nhung vung đat moi chiem.
That bai truoc nhung cuoc đung đo voi Xiem La cong voi suu thue nang ne cung tinh trang tham nhung tai đia phuong khien cho chinh quyen chua Nguyen đa yeu cang yeu them. Nhieu nong dan lam vao ngheo kho, mau thuan xa hoi Đang Trong tro nen gay gat, long dan tro nen chan ghet chua Nguyen. Đo chinh la thoi co đe ba anh em Tay Son bat đau khoi nghia chong lai chua Nguyen.


= Tay Son khoi nghia =

Nam Tan Mao nien hieu Canh Hung thu 32, Đinh Vuong Nguyen Phuc Thuan thu 6, tuc nam 1771, Nguyen Nhac đuoc cac nguoi cung hop tac va cac nhan si đong bao đia phuong ton lam Tay Son Vuong. Lay danh nghia chong lai Quoc pho Truong Phuc Loan, ung ho Hoang ton Nguyen Phuc Duong la chau đich ton cua Vu vuong Nguyen Phuc Khoat.
Boi Tay Son mang danh nghia ung ho Hoang ton Duong va khi đanh tran thuong la o am i nen dan gian co cau:

"Binh trieu la binh Quoc pho
Binh o la binh Hoang ton"
Nguyen Nhac to chuc lai co so:
- Quan su giao cho Nguyen Hue, Tran Quang Dieu, Vo Van Dung, Vo Đinh Tu.
- Kinh te tai chinh giao cho Nguyen Thung, Bui Thi Xuan va Nguyen Lu.
- Dan su (hanh chinh, ngoai giao, tuyen truyen...) giao cho Vo Xuan Hoai va Truong My Ngoc.
Nguyen Nhac va bo tham muu nhan thay đia the Tay Son Ha khong đuoc an toan, ben doi tong hanh dinh va cac co quan trong yeu len Tay Son Trung. Lay day nui o duoi đeo An Khe lam mat khu.
Nguyen Nhac cung bo tham muu đong o hon nui cao nhat nam phia nam chan đeo, Nguyen Hue cung Tran Quang Dieu, Vo Van Dung đong tai hon nui phia bac. Do đo ma hai ngon nui nay mang ten la nui Ong Binh va nui Ong Nhac.
Khu kinh te tai chinh van đong o Tay Son Ha. Va nhung noi đa đuoc khai khan tiep tuc tang gia san xuat. Truong trau van phat trien đeu đan. Cac phu gia o khap Tuy Vien nhiet liet ung ho. Kho lam đuoc canh coi chu đao. Tien, lua nhieu nhung khong he bi tham lam.
Thang gieng nam Nham Thin (1772), chua Nguyen sai Chuong co Ton That Van đi tuyen xet o Quy Nhon. Bao cao ve viec Tay Son lap 6 đon tren vung Thuong đao tu nam truoc (1771). Nghe tin Nguyen Nhac bi truy na gat gao vi tham lam cong quy, chay vao nui chieu tap bon vong mang đinh lam giac, vien tuan phu Quy Nhon la Nguyen Khac Tuyen cho quan linh đi lung bat. Nhung nhieu lan quan quan đen Tay Son Ha thay nhan dan lam an yen on, khong thay dau vet cua giac đau ca, Tuyen cho la tin đon nham, nen thoi đem quan can quet vung Tay Son.
Đau thang 4 nam 1773, quan Tay Son đa keo nhau tung toan xuong cac cho ngay luc ban ngay, lay cua nha giau chia cho nha ngheo, đe doa đot nha cua đe bat nguoi tuan theo. Ho hop tung nhom khoang 300 nguoi, rieng vung Đong Huou, Đong Hao co đen 600 nguoi va ho quay nhieu suot o Phu Yen, Quy Nhon.
To chuc cua ho cu theo thang loi ma tro thanh lon lao, co quy cu hon. Luc đau ho vo trang giao mac, cung ten va ca sung tay nua. Ho đi bo, nhung sau đo, khoang thang 8, ho đi ngua, cang va vong. Đe bay to vi tri phuong nam va tinh cach bao đong cua quan khoi nghia, ho mang moi đoi mot la co đo dai đo 9 aunes (khoang 1 met)
Thang 5 nam 1773, long dan đia phuong lai huong hoan toan ve Nguyen Nhac. Vien tri huyen Tuy Vien khong hay biet gi ca. Nhung vi bien lai đon Tay Son (co ten la Van Đon) khong chiu nap thue trong hai nam lien, vien tri huyen sai Đoc Trung Đang đem quan len van toi. Đoc Trung Đang bi quan Tay Son chan lai đoi giay to, tien bac, bi đam mot nhat o vai trai nen phai cung linh hau bo chay.
Thanh the lon len, Nguyen Nhac doi quan xuong Kien Thanh tu xung lam Đe nhat trai chu coi 2 huyen Phu Ly va Bong Son, cho Nguyen Thung lam Đe nhi trai chu coi Tuy Vien, Huyen Khe lam Đe tam trai chu coi quan luong.
Thang 8 nam Quy Ty (1773), moi viec an bai, Nguyen Nhac lap đan cao troi đat, hop thuc hoa danh vi chuc chuong cua chua toi va te co xuat quan. Roi tan cong huyen ly Tuy Vien.
Quan Tay Son phat trien nhanh nho co đuoc su ung ho rat lon cua dan chung quanh vung, nhat la nhung nguoi nong dan ngheo bi ban cung hoa boi tinh trang đia chu chiem đat va suu cao thue nang cua Chua Nguyen. Quan ngu Tay Son khi dung nghiep co khoang 150.000 nguoi đuoc chia thanh 12 đon vi, trong đo co 2 đon vi la nguoi dan toc thieu so. Đay la đoi quan tien phong, dung manh duoi quyen chi huy cua Nguyen Hue. Ky binh co hon 2.000 chien ma, tuong binh co hon 100 thot voi.
Nhung nam đau tien, luc luong cua nghia quan con yeu, nhung đuoc su giup đo cua nhan dan quanh vung nen ngay cang manh len. Khong chi nhung nguoi nong dan ngheo ma ca mot so sac dan thieu so va luc luong nguoi Hoa nhu hai đao quan cua Ly Tai, Tap Đinh. Luc luong Tay Son khong nhung đanh đau thang đo ma con noi tieng vi binh đang, binh quyen, khong tham o cua dan va lay cua nguoi giau chia cho nguoi ngheo. Nghia quan đa tung neu len khau hieu "Lay cua nha giau chia cho dan ngheo". Đieu đo đuoc cac giao si Tay Ban Nha, đien hinh la Diego de Jumilla ghi lai, sach Les Espagnols dans l'Empire d'Annam trich dan nhu sau:

"Ban ngay ho xuong cac cho, ke đeo guom, nguoi mang cung ten, co nguoi mang sung. Ho khong he lam thiet hai đen nguoi va cua. Trai lai ho to ra muon binh đang giua moi nguoi Đang Trong; ho vao nha giau, neu đem nop ho it nhieu thi ho khong gay ton hai, nhung neu chong cu lai thi ho cuop lay nhung cua quy đem chia cho nguoi ngheo; ho chi giu gao va luong thuc cho ho ma thoi... Nguoi ta goi ho la bon cuop đao đuc va nhan tu đoi voi quan chung ngheo kho..." 
Đuoc tin Tuy Vien đa vao tay nghia quan, Tran Quang Dieu lien chia đai binh minh chi huy ra lam ba đoi. Mot đoi giao cho Le Van Hung o lai hau phuong. Mot đoi giao cho Vo Van Dung cung Cao Tac Tuu đi đanh Bong Son, con minh lanh mot đao đi đanh Phu Ly cung La Xuan Kieu. Bong Son va Phu Ly, nghia quan keo đen, chua đanh đa lay đuoc. Quan cung nhu dan cua hai huyen đeu han hoan đon tiep nghia binh. Tran Quang Dieu đe Vo Van Dung cung hai hoc si Cao, La o lai giu huyen ly hai noi, con minh thi đem quan vao hop voi Tay Son Vuong đanh thanh Quy Nhon.
Thang 9 nam Quy Ty (1773), quan Tay Son dung muu đanh chiem đuoc thanh Quy Nhon.
Thanh Quy Nhon o giua Tuy Vien va Phu Ly. Tuong xay bang đa ong, tren mot giai go cao, chung quanh co hao sau bao boc, the rat vung. Vi vay nen quan Tay Son vay đanh đa ba ngay ma khong lay đuoc. Tuan phu Nguyen Khac Tuyen đong cua thanh co thu. Tuong truyen Nguyen Nhac tu ngoi vao cui cho quan linh cua minh khieng đen tra hang, nop quan ho Nguyen. Nua đem, ong pha cui, cung quan tra hang lam noi ung va quan ben ngoai toi phoi hop đanh chiem thanh. Thanh nay la noi cac nha buon, vi đa phai chiu nhieu luat le ngan cam do trieu đinh ho Nguyen đua ra, đa quay sang ung ho tai chinh cho Tay Son.
Sau khi ha thanh Quy Nhon, Tay Son Vuong giao thanh cho Tran Quang Dieu va cac tuong đong giu, tu minh đem hai đoan quan xuong Cang Rang, Nuoc Ngot, đanh lay hai kho luong thuc. Hai vien quan giu kho la Đoc Trung Đang va Kham Sai Luong chong cu. Luong bi giet, Đang tau thoat. Vuong cho cho het luong thuc ve thanh Quy Nhon.
Đi đanh mat Bac, Tay Son Vuong khong quen mat Nam. Vuong cu Nguyen Lu, Nguyen Van Loc va Vo Van Cao đi vao Phu Yen, Dien Khanh, Binh Thuan đe xem xet tinh hinh, lien lac cung Vua Thuy Xa (Potau Ea), Hoa Xa (Potau Apui), va van đong than hao nhan si đia phuong huong ung cuoc nam chinh. Phai đoan ve trinh tau ro tinh hinh, Vuong lien cu Ngo Van So lam Chinh Nam Đai tuong quan, cung Nguyen Van Loc, Le Van Hung vao đanh chiem ba phu Phu, Dien, Binh.
Mat tay đuoc hai Vua Thuy, Hoa yem ho, binh Tay Son cu thang tien vao Nam. Đi toi đau đuoc hoanh nghenh toi đo, va lay ba thanh de dang nhu tro ban tay. Tuong nha Nguyen la Nguyen Van Hien bi giet va Nguyen Khoa Kien bi bat song. Đai thang, Ngo Van So keo binh ve, đe Nguyen Van Loc va Le Van Hung o lai tran giu.
Thang 11 nam Quy Ty (1773), Chua Nguyen sai cac Pho ma Chuong co Nguyen Cuu Thong, Nguyen Cuu Sach, Cai co Phan Tien, Cai đoi Nguyen Ve, Tong nhung Tong Sung, Tan ly Đo Van Hoang tu Quang Nam keo vao lay lai Quy Nhon. Tay Son Vuong giao thanh va mat nam Quy Nhon cho Tran Quang Dieu va cac tuong tam phuc. Con minh va Tap Đinh, Ly Tai, Nguyen Van Xuan cu đai binh ra chong cu quan chua Nguyen.
Quan nha Nguyen chia lam hai đao, theo hai đuong thuy, bo. Đao bo binh do Chuong co Nguyen Ve chi huy, con đao thuy quan đi đuong be lam sach ung. Nguyen Nhac chia quan lam 3 đao, hai ben la canh quan Trung Hoa va nguoi Thuong cua Tap Đinh, Ly Tai, trung quan la nguoi Viet do đich than Nguyen Nhac chi huy đoi chien.
Đao bo binh chua qua khoi Binh Đe đa bi quan Tap Đinh va Ly Tai chan đanh. Trong thay quan Trung Nghia va Hoai Nghia cao lon du ton, quan chuong co Ve khiep so, chua đanh đa thua chay, bi truy kich giet sach. Chuong co Ve khong chong noi Ly, Tap bi tu tran.
Đao thuy quan bi bao đam, chi con thoat co mot thuyen do mot quan Cong giao đieu khien, thuyen bi dat vao doi cat tai cua song Tra Khuc, khong tien đuoc. Vua luc ay gap quan Tay Son Vuong keo ra đanh tan het chien thuyen, bat song đuoc 50 thuy binh va lay đuoc 10 khau đai bac.
Quan Nguyen đai bai rut tan quan chay ve Quang Nam bi quan Tay Son chan đanh, bo lai 4 thot voi va nhieu xe luong cung vu khi. Tay Son Vuong toan thang, đap mot luy cat tai Ben Van (Binh Son, Quang Ngai) giao cho Nguyen Van Xuan đong giu, roi đem chien loi pham tro ve Quy Nhon. Quan Tay Son chiem đuoc Quang Ngai.
Thang 12 nam Quy Ty (1773), chua Nguyen lai cu hai đao binh vao đanh Tay Son Vuong.
- Mot đao do Tiet che Ton That Huong đieu khien keo thang vao Bong Son.
- Mot đao do Tong nhung Thanh va Tan ly Đan chi huy, keo đanh luy Ben Van. Quan so cua binh nha Nguyen qua đong, Nguyen Van Xuan khong chong noi, phai bo Ben Van rut len nui, theo thuong đao ve Quy Nhon. Thanh va Đan thua thang keo quan vao Bong Son hiep cung quan Ton That Huong chiem nui Bich Ke (Binh Đinh).
Tay Son Vuong hay tin sai Tap Đinh va Ly Tai theo đuong rung, đen Tra Cau o Quang Nghia, đe chan đuong ve cua quan Nguyen, va Nguyen Van Xuan đem quan yem phuc phia nam nui Mong Ga đe lam sach ung. Con minh đem quan ra thang Bich Ke.
Tai Bich Ke, quan Tay Son va quan nha Nguyen kich chien. Ton That Huong bi tu tran. Quan nha Nguyen bi giet gan het. Thanh va Đan rut tan binh chay lui, đen Tra Cau bi phuc binh Tay Son giet chet. Quan Tay Son cuop thu đuoc rat nhieu voi ngua va quan luong quan dung.
Tay Son Vuong keo quan chiem phu ly Quang Nghia, luu Nguyen Van Xuan lai giu thanh, cung Tap Đinh, Ly Tai keo đai binh đanh thang vao Quang Nam. Quan cua Vuong đong tai song Coi Giang, quan Ly Tai đong tai song The Giang huyen Duy Xuyen. Quan Tap Đinh đong tai bai cat gan Kim Son thuoc Ha Đong đe ung vien.
Cai co Ton That Ban đanh khong lai quan Tay Son lien bo chay ve Quang Nam. Quan Tay Son nhanh chong đanh xuong phia nam, chiem Binh Khang, Dien Khanh, kiem soat vung đat tu Quang Ngai đen Binh Thuan.
Quan Nguyen do Thong binh Huy va Hien quan cong Nguyen Cuu Dat chi huy, keo vao đanh.
Tran đau bi quan Tay Son Vuong đanh thua, quan Nguyen don noi pho My Thi thuoc Hoa Vang. Quan Nguyen qua 2 ngay chiem hai luy. Canh quan Thuong cua Tay Son ghi mot thang loi nho, đuoi vien tuong trieu chay cung voi voi tran nhung ho khong tien đuoc hon. Hai ben thuong ngay keo quan giap tran kich liet, khong phan thang bai. Tay Son Vuong rut quan ve The Giang, đong noi Thien Loc thuoc Duy Xuyen, truoc song sau song cu hiem lam đon luy.
Thien Loc nam giua nhieu nhanh song sau, the rat hiem. Quan Nguyen khong đanh noi. Nguyen Cuu Dat ban muu cung Thong binh Huy an binh bat đong. Roi cho đong chien thuyen, đat đai bac, len theo đuong song, lay van chan nuoc đe đua thuyen xuong, xuat ky bat y, đanh up đon Thien Loc. Muoi tam vien tuong Tay Son va quan chong voi 3 canh quan trieu 3 mat: doc theo chan nui, doc theo quan lo va tu cac thuyen chien duoi bien ban len. Thuy quan ban chet đuoc mot vien tuong dung manh cua Tay Son voi 2 ten quan. Quan Nguyen toan thang tien vao, đon Thien Loc that thu. Binh cua Ly Tai o The Giang cung bi đanh up, binh cua Tap Đinh đen cuu khong kip. Quan Tay Son Vuong bi đai bai rut ve an cu Ben Van va Chau O (Quang Ngai).
Tay Son Vuong chinh đon lai đoi ngu, roi theo thuong đao đi tat ra hoi quan cung Tap Đinh va Ly Tai. Quan Nguyen đong tai Phu Hoa thuoc huyen Hoa Vang, nuong the song lam hiem cu. Tay Son Vuong dung chien thuyen đanh xuong. Nguyen Cuu Dat dung ke sa nang, lay bao đung cat ngan nuoc song, roi gia thua chay, đoi quan Tay Son qua khoi, vot bao cat len, nuoc ao xuong, thuyen Tay Son bi đam kha nhieu. Bi thua quan Cuu Dat, Tay Son Vuong keo binh đen My Thi đanh Thong binh Huy. Huy bi thua keo tan binh chay thoat. Tay Son Vuong đong binh tai My Thi, sai Tap Đinh đong o Coi Giang, va Ly Tai đong o The Giang đe lam the y gioc.
Thang 1 nam 1774, Chuong co Ton That Thang tren đuong tiep chien đen Quang Nam nghe tin Ton That Huong thua tran, hoang so bo quan chay suot đem. Chi trong 7 ngay, quan Tay Son chiem lai Quang Nam va ca tinh thanh.
Thang 4 nam 1774, luu thu Dinh Long Ho Tong Phuc Hiep đem quan tu Hon Khoi (Nha Trang) Nguyen Khoa Thuyen ra đanh Tay Son. Quan Nguyen đanh chiem Binh Thuan. Tong Phuoc Hiep đe Nguyen Khoa Toan o lai, con minh keo binh ra đanh Dien Khanh. Tran thu Le Van Hung chan đanh. Nhung nhan thay quan đich đa đong lai co trong phao yem ho, lieu khong thang noi, ben bo thanh trong, rut toan quan ve Phu Yen cung Nguyen Van Loc chong đich. Quan Nguyen chiem đuoc Dien Khanh.
Chua Nguyen sai Noi Huu chuong dinh Ton That Nghiem đem quan vao Quang Nam hop binh đanh quan Tay Son.
Ho Nguyen, khi cuoi cung đa nhan ra su nguy hiem cua cuoc khoi nghia, đa ky hoa uoc voi nguoi Xiem, tu bo mot so vung ho đa chiem đuoc trong nhung thap ky truoc đo. Tuy nhien khong vi the ma ho Nguyen đuoc ranh tay đanh Tay Son.


= Quan Trinh tham chien =
Thang 5 nam 1774, chua Trinh Sam, sau 100 nam giu hoa binh voi chua Nguyen, sai Quan Viep Hoang Ngu Phuc (1713-1776), mot vien tuong lao luyen, mang 4 van quan vao nam tan cong Phu Xuan (Hue), cung lay danh nghia trung phat Truong Phuc Loan.
Thang 9 nam 1774, quan Trinh đen Bac Bo Chinh. Chua Nguyen Phuc Thuan trieu Ton That Nghiem ve Phu Xuan, phong Nguyen Cuu Dat lam Ta quan Đai Đo đoc tuoc Du quan cong chong quan Tay Son. Nguyen Cuu Dat đanh 10 tran buoc Tay Son lui ve Ben Van. Trong luc chiem đong Quang Nam, quan Tay Son co đu thi gio vo vet cua cai, mang đi 45 con voi, khi gioi trong đo co 82 khau đai bac ma nguoi Anh va nguoi Hoa (nguoi Nhat) cho chua Nguyen đe giu thanh.
Viec rut lui nay co the con do su hien dien cua 2 chiec tau Ma cao vua đen o đay. Cho nen, voi su truc tiep can thiep cua chiec tau Diligent ung ho chua Nguyen, ho đa khong ngan ngai pha Hoi An, vua đe cuop tien bac, vua đe tra thu. Bon nam sau, Chapman ghe đen con trong thay canh đieu tan cua mot noi ma ngay truoc "hang tram thuyen be tu cac cua bien Trung Hoa va Nhat Ban đen mua đuong, que, ho tieu, ky nam..." Hanh đong pha phach trong chien tranh nay tat khong sao tranh khoi nhung cung đu lam xa lanh cac khach thuong ma sau nay Tay Son co tim cach voi đen vi thay can thiet, nhung ho khong hoan toan đat đuoc y muon.
Thang 10 nam 1774, quan Trinh vuot song Gianh. Chua Nguyen cho Cai đoi Quy Loc va Cau ke Kiem Long đen tiep quan Trinh. Kiem Long xui Hoang Ngu Phuc tien quan bang mot cau noi y "Đuong khong đi khong toi, chuong khong đanh khong keu". Hoang Ngu Phuc hieu y cho quan tien sat luy Tran Ninh. Quan Nguyen giu luy phan loan, mo cua luy tiep quan Trinh. Quan Trinh chiem dinh Quang Binh.
Thang 11 nam 1774, chua Trinh Sam đem quan vao Nghe An tro chien. Chua Nguyen Phuc Thuan buoc phai troi Loan nop cho Hoang Ngu Phuc nhung roi quan Trinh van tien.
Thang 12 nam 1774, Quan Nguyen khong chong noi, quan Trinh chiem thanh Phu Xuan, buoc chua Nguyen Phuc Thuan phai bo chay theo đuong bien ve Quang Nam. Hoang ton Duong vuot đeo Hai Van chay vao Quang Nam.
Thang 1 nam 1775, chua Nguyen Phuc Thuan đen Quang Nam, trieu Nguyen Cuu Dat ve ho gia, phong Hoang ton Duong lam The tu tran thu Quang Nam.
Quan Tay Son Vuong keo đen đanh. Tien quan theo 2 đuong đanh ep lai: Tap Đinh, Ly Tai len cua bien Hop Hoa, Nguyen Nhac đem bo binh tu song Thu Bon đo xuong. Nguyen Cuu Dat bai tran, chay len đong o Tra Son thuoc huyen Que Son.
Chua Nguyen Phuc Thuan sai Hoang ton Duong va Noi đoi truong Nguyen Cuu Than, Ngoai ta Ton That Tinh, Chuong co Ton That Chi o lai Quang Nam chong Tay Son. Chua Nguyen Phuc Thuan cung Nguyen Cuu Dat, Chuong dinh Ton That Kinh, Nguyen Phuc Anh vuot bien tron vao Gia Đinh (tuc Sai Gon).
Thang 2 nam 1775, quan Trinh tiep tuc đi ve phia nam vuot đeo Hai Van vao Quang Nam. Đoan thuyen cua chua Nguyen gap bao, chi co thuyen cua chua Nguyen va Nguyen Phuc Anh thoat nan, con lai đeu tu nan tren bien.
Thang 3 nam 1775, Nguyen Nhac chia quan 3 đuong vay bat Hoang ton Duong. Hoang ton Duong sai giao si chieu hang tuong cua Nguyen Nhac o thuong đao thanh cong va tim đuong chay vao Nam.
Thang 4 nam 1775, Tap Đinh, Ly Tai tan cong quan Nguyen, Hoang ton Duong chay đen Ha Duc bi Tap Đinh va Ly Tai bat đuoc đem ve Hoi An. Tap Đinh muon giet Hoang ton Duong nhung Ly Tai ngan can. Nam 1777, Hoang ton Duong sau đo cung dung ke tron thoat theo chua Nguyen.
Quan Trinh tiep tuc đi ve phia nam vuot đeo Hai Van va đung đo voi quan Tay Son o Quang Nam. Quan Tay Son thua tran. Tap Đinh chay ve Trung Hoa. Nguyen Nhac cung Ly Tai rut het quan ve Quy Nhon, đem the tu Duong theo.
Thang 5 nam 1775, Tong Phuoc Hiep chia binh lam hai đao keo ra Phu Yen. Quan bo thi đong tai nui Xuan Đai thuoc Đong Xuan, quan thuy thi đong o đam Lanh Uc nam phia đong nam Đong Xuan. Roi đua thu ra Quy Nhon đoi Tay Son Vuong tra Đong Cung Nguyen Phuc Duong. Nguyen Nhac mat Phu Yen, chi con giu Quy Nhon va Quang Ngai.
Truoc tinh the "luong đau tho đich", Nguyen Nhac xin giang hoa voi quan Trinh, tren danh nghia đau hang nha Le, xin lam tien phong đi đanh chua Nguyen o Gia Đinh. Chua Trinh bang long va phong chuc Tay Son truong Hieu Trang tiet tuong quan cho Nguyen Nhac.
Thang 7 nam 1775, Nguyen Nhac sai Nguyen Hue đanh Phu Yen, quan Nguyen tan vo, Tong Phuc Hiep phai rut ve Hon Khoi. Bui Cong Ke o Binh Khang va Tong Van Khoi tu Khanh Hoa đem quan ra chiem lai Phu Yen đeu that bai, Ke bi bat song con Khoi tu tran.
Thang 8 nam 1775, Hoang Ngu Phuc đanh xin chua Trinh theo thinh cau cua Nguyen Nhac phong Nguyen Hue la Tay Son truong Hieu Tien phong tuong quan, roi dang bieu ve trieu, xin quan Trinh rut ve Thuan Hoa va đuoc chap thuan.
Thang 10 nam 1775, quan Trinh rut ve Phu Xuan. Hoang Ngu Phuc bi benh, mat tren đuong ve Bac.
Thang 11 nam 1775, Ton That Quyen va Ton That Xuan day binh chiem lai phu Thang Binh va phu Đien Ban, Quang Nam. Nguyen Nhac lien sai Đang Xuan Phong đi đanh dep. Khong phai dung nhieu cong suc, Đang Xuan Phong moi xap chien tran đau la lay ngay đuoc Thang Binh roi Đien Ban. Ton That Quyen va Ton That Xuan đeu tu tran.
Quang Nam đuoc dep yen, Tay Son Vuong goi Nguyen Van Xuan o Quang Nghia ve Qui Nhon cu Đang Xuan Phong thay the, va cu Nguyen Van Tuyet ra tran thu Quang Nam, cung ho Đang lam rang moi giu gin mat Bac.
Tu đo toan bo khu vuc đeo Hai Van tro xuong đeu thuoc ve nghia quan Tay Son.


= Tien đanh Gia Đinh =
Tam yen mat Bac, Tay Son tap trung luc luong tiep tuc viec chinh phuc phia nam. Trong gan 10 nam (tu 1776 đen 1783) quan Tay Son nhieu lan vao đanh chiem Gia Đinh.
Bay gio Nguyen Phuc Thuan o Gia Đinh đuoc Mac Thien Tu giup suc, lai co them hang tuong Tay Son la Ly Tai, the luc đuoc cung co.
Truoc tinh hinh đo, thang 2 nam 1776, Nguyen Nhac cu Nguyen Lu lam Tiet che đem quan đanh Gia Đinh, lay đuoc thanh Sai Con, chua Nguyen khong đe phong nen đai bai, phai chay ra Tran Bien (tuc la Bien Hoa). Nguyen Lu đem luong thuc cuop đuoc cho ve Quy Nhon.
Thang 3 nam 1776, Nguyen Nhac cho đap thanh Tra Ban, tu xung Tay Son Vuong, đuc an tin. Phong Nguyen Lu lam Thieu pho, Nguyen Hue lam Long Nhuong tuong quan va phong chuc cho nguoi minh.
Sau khi Tong Phuc Hiep mat, giua Đo Thanh Nhan va Ly Tai phat sinh mau thuan, Ly Tai the luc lon manh, thang 11 nam 1776, ep chua Nguyen nhuong ngoi cho Nguyen Phuc Duong.
Thang 1 nam 1777, Trinh Sam phai phong cho Nguyen Nhac tran thu Quang Nam tuyen uy đai su.
Thang 3 nam 1777, Nguyen Nhac cu Nguyen Hue lam tuong đanh Gia Đinh lan thu 2. Ly Tai thua tran, bo chay khoi thanh, đua 2 chua Nguyen ve Hoc Mon, sau lai thua tran phai rut khoi Hoc Mon, nhung bi quan Tay Son phong toa nen cung đuong buoc phai mang tan quan chay ve Ba Giong – can cu quan Đong Son cua Đo Thanh Nhan, va bi quan Đong Son tieu diet.
Thang 4 nam 1777, duoi su chi huy cua Nguyen Hue, quan Tay Son lai đanh quan Nguyen. Nguyen Phuc Duong va Nguyen Phuc Thuan bo tron nhung đeu khong thoat, bi bat đem xu tu vao cuoi nam 1777. Mot Hoang ton ten la Nguyen Anh (Nguyen Phuc Anh), con trai cua Nguyen Phuc Luan, luc đo 15 tuoi, chay thoat ra đao Tho Chu.
Moi nam cu đen mua gio thuan thi binh Tay Son tray thuyen vao Nam ruong kiem, quyet tan diet dong chua Nguyen Phuc.
Tuy nhien, lan nao cung vay, sau khi chiem đuoc Gia Đinh, chu tuong (Nguyen Lu hoac Nguyen Hue) va quan chu luc cua Tay Son rut ve giao lai cho mot bo tuong coi giu, chi mot thoi gian sau luc luong ho Nguyen lai tu tap va nhanh chong chiem lai vung Nam Bo. Nguyen Anh đuoc tuong Đo Thanh Nhan (Nhon) đon va lap lam chua Nguyen moi (1778). Anh tu tap lai luc luong trung thanh, khoi binh tu đat Long Xuyen, đanh đuoi quan tran thu Tay Son tai Gia Đinh, lay lai thanh Sai Gon. Bay gio Nguyen Anh moi đuoc cac tuong ton lam Đai Nguyen suy, Nhiep quoc chinh. Nguyen Anh tap trung cung co luc luong. Thang 5 nam 1778, Nguyen Anh chiem Binh Thuan. Nam 1780, Nguyen Anh xung vuong.
Quan Tay Son nhieu lan đanh vao Nam va truy sat nhung nho may man, Anh đeu tron thoat, co lan phai lenh đenh ngoai bien duoi bao may ngay.
Nam 1781, noi bo ho Nguyen bat hoa do Nguyen Anh giet chet Đo Thanh Nhan nhung thang 5 nam đo, Anh van đem quan đanh Binh Khang, song khong thang, phai rut lui.
Thang 3 nam 1782, Nguyen Hue đem quan đanh Gia Đinh lan thu tu, đem quan đanh Can Gio. Nguyen Anh dan quan chong cu, nhung quan Tay Son cu ao at tien toi, Nguyen Anh thua tran, lui ve Ben Nghe. Nguyen Hue đuoi theo, Nguyen Anh chay ve Ba Giong, roi ve Hau Giang, sai Nguyen Huu Thuy sang Xiem cau vien, Nguyen Anh tron ra đao Phu Quoc.

Khi co ban chinh phuc đuoc ho Nguyen, tang cuong suc manh va uy the, nam 1778, sau khi giet đuoc Nguyen Phuc Thuan va Nguyen Phuc Duong, Nguyen Nhac tu xung lam vua, lap trieu đai Tay Son, đat nien hieu la Thai Đuc, đong đo tai thanh Quy Nhon (thanh Đo Ban cu cua nuoc Chiem Thanh), đoi ten thanh Hoang đe thanh, phong cho Nguyen Lu lam Tiet che, Nguyen Hue la Long Nhuong tuong quan, khong rang buoc voi chua Trinh nua.


 Tan cong the luc nguoi Hoa  Su sach nha Nguyen va mot so thu tu cua cac giao si o Gia Đinh thoi đo đeu ghi lai viec tan cong nguoi Hoa cua Tay Son vao nam 1782, do nhung nguoi Hoa nay đa ho tro cho chua Nguyen chong lai Tay Son. Viec nguoi Hoa tro giup cho chua Nguyen khien ho gay nen moi thu voi Tay Son va Nguyen Nhac đa coi nguoi Hoa la đoi thu chien tranh can phai diet tru. Quan Tay Son khi tan cong vao Cu lao Pho thi gap phai su chong đoi manh cua quan Hoa Nghia (nguoi Hoa) ung ho Nguyen Anh tai đay khien cho mot than tuong la Đo đoc Pham Ngan tu tran, binh linh thuong vong nhieu, Nguyen Nhac nghe tin rat đau xot (Đai Nam thuc luc viet: "...Nguyen Nhac nghe tin Ngan chet, đau nhu mat hai tay"), ong cho rang đao quan Hoa Nghia toan la quan Thanh tra hinh, roi noi gian ra lenh pha nat khu nguoi Hoa o Gia Đinh đe tra thu.
Sach Lich su Gia Đinh – Sai Gon truoc 1802 dan lai tu Gia Đinh thanh thong chi cua Trinh Hoai Đuc, mot vien quan nguoi Hoa cua nha Nguyen nam 1820, đa mo ta cuoc tan cong nguoi Hoa o Gia Đinh do Nguyen Nhac chi huy nam 1782:

"Nam 1776 khi moi tien vao Gia Đinh thi quan Tay Son đa tan pha Cu lao Pho, mot vung thuong mai sam uat bac nhat xu Đang Trong. Ho do phong oc gach, ngoi đem het ve Quy Nhon khien dan cu bo chay luu tan khap noi. Nam 1778 khi chua Nguyen đa gianh lai đuoc Cu lao Pho thi kiem điem lai, dan cu con chua toi 1% luc truoc".
"Tu Ben Nghe toi Sai Gon xac chet ngon ngang, vut ca xuong song, nuoc khong chay đuoc, hai ba thang sau dan cung khong dam an tom, ca... moi nguoi đeu kho so".
Sach Lich su noi chien o Viet Nam tu 1771 đen 1802 cua Ta Chi Đai Truong trich dan tu Đai Nam thuc luc, Đai Nam liet truyen va thu cua cac linh muc co mat o Gia Đinh luc đo mieu ta vu pha huy khu nguoi Hoa o Cho Lon nam 1782 cua Nguyen Nhac:

"Nguoi Trung Hoa, bat luan binh linh hay dan buon, moi đen hay o lau, đeu bi bat giet, thay chat ngon ngang vat đay song ngoi, đen noi nuoc ay khong chay, ca thang hon nguoi ta khong ai dam an tom ca, uong nuoc song. (...) Nhung ai co hang Trung Hoa trong nha nhu vai, lua, tra thuoc, huong giay... đeu vut ca ra đuong ma khong nguoi dam luom. Andre Ton (thu ngay 1/7/1784) noi co tu 10.000 đen 12.000 nguoi chet.


Đanh bai lien quan Xiem – Nguyen Anh Trong thoi gian con chong tra Tay Son tai Nam Bo, Nguyen Anh nhieu lan thong qua giam muc Pigneau de Behaine (hay Ba Đa Loc) đe cau vien nguoi Phap nhung khong thu đuoc nhieu ket qua. Do đo Anh co y chuyen sang cau vien o Xiem La.
Thang 2 nam Giap Thin (1784), Nguyen Anh tu Ha Tien sang Xiem La hoi kien voi vua Xiem La la Chat Tri (Chakri, Rama I) tai Vong Cac (Bangkok). Theo quan điem cua cac tac gia Viet Nam hien đai la Nguyen Luong Bich va Pham Ngoc Phung thi đay la lan "cong ran can ga nha" đau tien cua Nguyen Anh.
Vua Xiem sai hai tuong la Chieu Tang, Chieu Suong đem 2 van quan thuy cung 300 chien thuyen, ngoai ra con co 3 van quan bo, tien sang Chan Lap voi danh nghia giup vua Chan Lap, thuc chat voi y đo tao gong kim phia Tay, cho co hoi tieu diet quan Tay Son.
Quan Xiem nhanh chong lay đuoc Rach Gia, Ba Thac, Tra On, Man Thit, Sa Đec. Tuy nhien, do y the ma đi đen đau cung quay nhieu dan su, lam nhieu đieu tan ac, cho nen bi dan chung oan han, ngay ca chua Nguyen Anh cung phai noi trong 1 buc thu goi cho linh muc J. Liot: 

"Nay thi Xiem binh tu do cuop giat, cuong hiep phu nu, cuop boc tai san, giet bua khong tha gia tre. Vay nen, "giac" Tay Son ngay mot manh, the quan Xiem ngay mot suy. Co ay qua thang chap, mung tam vua that loi, cac giai hoi tan..." 
Tuong Tay Son giu đat Gia Đinh la Pho ma Truong Van Đa, thay quan Xiem the luc manh, ben co thu tai Gia Đinh va sai nguoi ve Quy Nhon bao. Vua Tay Son sai Long Nhuong tuong quan Nguyen Hue đem quan vao đanh.


= Tran Rach Gam – Xoai Mut =

Sau khi vao Gia Đinh, Nguyen Hue cho bo tri tran đia va nhu quan Xiem đen gan đoan song Rach Gam va Xoai Mut o phia tren My Tho, quyet tam đanh mot tran tieu diet het quan Xiem.
Đem 19 rang 20 thang 1 nam 1785 (đem 9 rang 10 thang 12 nam Giap Thin) quan Xiem loi dung thuy trieu xuoi theo dong song đe tan cong My Tho nham pha vo đoi thuyen phong thu cua Tay Son. Quan Tay Son gia thua rut dan ve huong My Tho, nhu đoi phuong lot vao tran đia mai phuc đoan song Rach Gam – Xoai Mut. Khi quan Xiem lot vao tran mai phuc, bat ngo quan Tay Son ban phao o cu lao Thoi Son va bo song Tien, khoa chat hai đau, don quan Xiem vao the "tien thoai luong nan". Ben canh đo, hoa ho o hai ben bo na đan toi tap vao đoi hinh lam quan Xiem roi loan, tinh than hoang mang roi bo chay. Cung luc đo, mot đoi thuyen cam tu cho đay rom va nhung vat lieu de chay đam thang vao thuyen quan Xiem lam cho so bi chim, so bi chay. Trong khi đo, canh quan bo Xiem La ngay tu đau đa bi quan Tay Son chan đanh khong cho cuu vien.
Chi mot tran quyet chien dien ra khong đay mot ngay, Nguyen Hue đa tieu diet hoan toan quan Xiem. May van quan Xiem chi sot lai vai nghin nguoi, chay theo đuong thuong đao tron ve nuoc. Cac tuong Chieu Tang, Chieu Suong va Nguyen Anh phai bo chay theo đuong thuy, bo ve Xiem La, 4.000 quan chi con lai 800. Canh quan Xiem tren bo nghe tin that tran cung tan ra va thao chay.
Tran đanh chop nhoang la mot ky tich cua Nguyen Hue va quan Tay Son. Sau tran đanh nay, quan Tay Son noi tieng đen muc so quan Xiem con lai phai thot len rang: "So Tay Son nhu so cop".
Đanh dep xong, Nguyen Hue đem quan ve Quy Nhon, đe Đo đoc Đang Van Tran o lai giu đat Gia Đinh.


Lat đo chua Trinh = Đanh chiem Phu Xuan =

Tai Bac Ha, nam 1782, Tinh Đo vuong Trinh Sam chet. Con nho Trinh Can đuoc lap. Phe nguoi con lon la Trinh Tong (hay Trinh Khai) lam binh bien giet quan phu chinh la Huy quan cong Hoang To Ly (Hoang Đinh Bao, chau lao tuong Hoang Ngu Phuc) đua Trinh Tong len ngoi, tuc la Đoan Nam vuong (1782–1786).
Mot tuong cung phe voi quan Huy la Nguyen Huu Chinh khong hop tac voi Trinh Tong, bo chay vao nam hang Tay Son va đuoc Nguyen Nhac rat tin nhiem.
Bac Ha ngay mot suy yeu. Kinh thanh Thang Long bi quan kieu binh – nhung ke co cong ton lap chua Trinh – can quay, tan pha. Sau khi đanh bat đuoc Nguyen Anh ra khoi lanh tho, Nguyen Nhac quyet đinh đanh chiem Phu Xuan (đat cu cua chua Nguyen). Nam 1786, ong cu Nguyen Hue lam tong chi huy đanh ra Bac.
Ve phia Trinh, nam 1775, sau khi nhan hang Nguyen Nhac, lao tuong Hoang Ngu Phuc rut đai quan ve Bac, đe lai Pham Ngo Cau va Hoang Đinh The giu thanh Phu Xuan, sau đo khong lau qua đoi.
Nguyen Hue lap ke lung lac chu tuong Pham Ngo Cau. Nguyen Huu Chinh lai dung ke ly gian Cau va pho tuong Hoang Đinh The. Quan Tay Son bat ngo đanh up thanh Phu Xuan. Cau bo mac The chet tran, dang thanh hang Tay Son.


= Tien ra Thang Long =

Do su thuyet phuc cua Nguyen Huu Chinh, Nguyen Hue quyet đinh đem quan ra Bac đanh Thang Long đe diet ho Trinh du chua đuoc lenh cua Nguyen Nhac.
Voi danh nghia "Phu Le diet Trinh", Nguyen Hue sai Chinh lam tien phong Bac tien. Quan Trinh reu ra nhanh chong thua tran, cac danh tuong phan nhieu nghe tin Phu Xuan that thu đa khiep so, đen khi nghe quan Tay Son keo ra, đa so đa bo tron. Chua Trinh khong đuoc long dan, bo thanh Thang Long chay, bi dan bat đem nop Tay Son. Tren đuong ap giai, Trinh Tong tu sat.
Nguyen Hue vao thanh Thang Long yet kien vua Le Hien Tong. Tuy ve danh nghia Nguyen Hue trao tra quyen chinh lai cho vua Le va nhan phong Nguyen suy Duc chinh phu van Uy quoc cong, nhung trong thuc te, ong nam toan bo quyen chinh o Bac Ha. Do su sap xep cua Nguyen Huu Chinh, vua Le Hien Tong ga cong chua Ngoc Han cho Nguyen Hue.
Thang 7 nam 1786, vua Le Hien Tong qua đoi, tho 70 tuoi. Do y kien cua cong chua Ngoc Han thien ve lap hoang than Le Duy Can (anh cua Ngoc Han), Nguyen Hue muon hoan le đang quang cua Le Duy Ky. Nhung do ap luc cua ton that nha Le đoi voi Ngoc Han, Nguyen Hue đanh thu xep cho Le Duy Ky len ngoi vua, đo la vua Le Chieu Thong. It lau sau, Nguyen Hue đem cong chua Ngoc Han cung Nguyen Nhac rut quan ve Nam.


= Dep tan du chua Trinh =
Sau khi quan Tay Son rut đi, cac the luc cua chua Trinh tung bo tron khi Tay Son keo ra nhu Đinh Tich Nhuong, Hoang Phung Co troi day, lap Trinh Bong len ngoi vuong, tuc la An Đo vuong, tai lap chinh quyen chua Trinh.
Thang 11 nam 1786, chua Trinh Bong đem quan vay chat cung vua, đinh phe bo Le Chieu Thong. Nho co Hoang Phung Co bao ve, vua Le moi chan đung đuoc am muu cua Trinh Bong.
Vua Le Chieu Thong ben moi Nguyen Huu Chinh đang tran o Nghe An ra dep Trinh Bong. Chinh nhanh chong đanh tan quan Trinh, đot phu chua, Trinh Bong bo đi mat tich. Ho Trinh mat han, nhung Nguyen Huu Chinh lai long hanh nhu chua Trinh truoc kia.


Mau thuan noi bo = Nguyen nhan =
Su sach khong ghi chep ro rang ve su kien mau thuan giua anh em Tay Son. Co tai lieu noi rang Nguyen Nhac yeu cau Nguyen Hue nop vang bac lay tu kho cua ho Trinh o Bac Ha mang ve Nam nhung Nguyen Hue khong chiu; hon the Nguyen Hue lai xin Nguyen Nhac cho cai quan them Quang Nam va Nguyen Nhac khong chap thuan, do đo Nguyen Hue chu đong mang quan vao Nam đanh Nguyen Nhac.
Co y kien ban them rang, chu truong cua Nguyen Nhac la tap trung tieu diet chua Nguyen, chi đanh chiem phan đat cua chua Nguyen đe thay the cai tri tai mien Nam va giu hoa binh voi Bac Ha, cho nen viec Nguyen Hue tu y đem quan Bac tien la trai y Nguyen Nhac. Ngay khi biet tin Nguyen Hue đanh Thang Long, vua Tay Son voi mang quan ra Bac, thuc chat la đe goi em ve. Mat khac, Nguyen Nhac khong yen tam voi su phat trien the luc rieng cua Nguyen Hue. Trong khi đo, la nguoi co hung tam, Nguyen Hue co chu truong tu luc phat trien ra ngoai tam kiem che cua Nguyen Nhac va viec Bac tien cua ong khong han chi vi loi khuyen cua Nguyen Huu Chinh. Đay moi chinh la nguyen nhan dan toi mau thuan cua anh em Tay Son.
Su cu ghi rat van tat va that khong ro rang ve su kien nay, chi biet khoang đau nam 1787, Nguyen Hue mang 60.000 quan Nam tien vay thanh Quy Nhon. Theo thu cua mot so linh muc Phap, đe co đu 6 van quan vay boc thanh Quy Nhon, Nguyen Hue bat them toan bo đan ong o Thuan-Quang lam linh, khien nhieu vung khong con đan ong nua. Nguyen Nhac bi vay ngat ben goi Đang Van Tran đang tran thu Gia Đinh ra cuu. Tran vang lenh mang quan ra, nhung đen Phu Yen đa bi Nguyen Hue bat song. Nguyen Hue na phao toi tap vao thanh Quy Nhon. Nguyen Nhac bi vay buc qua phai len thanh khoc xin em đung đanh thanh nua. Nguyen Hue bang long giang hoa voi anh.
Tuy nhien, theo mot giao si phuong Tay tai Viet Nam luc đo, anh em Nguyen Nhac, Nguyen Hue tuy mau thuan nhung cho đen khi Nguyen Hue bat đuoc Đang Van Tran, quan đoi hai ben van chua thuc su đanh nhau thi Nguyen Lu đung ra đieu đinh va hai ben vi tinh cam trong nha đa đong y giang hoa.
Nguyen Nhac phong vuong cho hai em, moi nguoi chia nhau giu mot khu vuc tu thang 4 nam 1787:

Nguyen Nhac xung la Trung uong Hoang đe, đong đo o Quy Nhon.
Phong Nguyen Lu lam Đong Đinh vuong, cai quan vung đat Gia Đinh.
Phong Nguyen Hue lam Bac Binh vuong, cai quan vung đat tu đeo Hai Van tro ra Bac.
Nguyen Hue giang hoa va nhan chuc Bac Binh vuong cua Nguyen Nhac phong. Hai anh em lay Ban Tan lam ranh gioi, tu Thang Hoa, Đien Ban ra Bac thuoc Nguyen Hue, tu Quang Ngai tro vao thuoc vua Thai Đuc. Nhu vay, vua Thai Đuc đa thoa man yeu cau đuoc cai quan Quang Nam cua Nguyen Hue. Con Nguyen Lu tran thu Gia Đinh, co Thai bao Pham Van Tham giup suc.
Theo Tay Son bi hung truyen cua Le Đinh Danh:
Nam 1786, khi Nguyen Hue đem quan ra đanh Thuan Hoa thi sau nguoi trong Tay Son thap ho tuong va Bui Thi Xuan thap tung, vi đanh nhau voi nha Trinh thi phai đem luc luong lon nhu vay. Bay tuong nay o lai voi Nguyen Hue, khong ve thanh Qui Nhon nua. Nhung gia quyen cua ho đeu o trong thanh Qui Nhon.
Nguyen Hue đoi vua Thai Đuc Nguyen Nhac phai tra lai gia quyen cho cac tuong roi đong binh. Truoc het, Nguyen Hue truyen hich cho cac tuong Tay Son đong quan o phia Nam Thuan Hoa, rang Nguyen Hue chi đem quan ve lam ap luc cho hoan toan khong co y chong lai anh minh.
Đau nam 1787, Nguyen Hue tong đong vien chung 6 van toi 10 van quan Nam tien. Tuong Tay Son von tin phuc Nguyen Hue, đeu khong co y chong lai.
Le Trung, mot ho tuong nha Tay Son va chu soai cua cac ai thuoc Quang Tri, Quang Binh, lai ra lenh đe cho quan Nguyen Hue 'muon đuong', roi đem quan ban bo ve yet kien vua Thai Đuc. Le Trung tau voi vua Thai Đuc rang neu vua tra lai gia quyen cho cac tuong thi Nguyen Hue se lui binh va neu Nguyen Hue khong lui binh thi ong se tu tu đe đen toi. Thai Đuc giam Le Trung lai roi tu minh lam tuong lo viec phong thu.
Đen giua nam 1787, thanh Qui Nhon bi vay đuoc may thang thi Nguyen Lu va Đang Van Tran ve đen. Nguyen Hue bao Nguyen Lu vao thanh tim cach gap me, đe Thai hau bao vua tra lai gia quyen cho cac tuong. Khi Nguyen Lu vao thanh, thi bi vua Thai Đuc giam lai, vi vua Thai Đuc đoan đuoc y nay.
Cuoi cung Đang Van Tran ban sung đai bac vao mat thanh cua Hoang Đe Thanh (đan sung đai bac ngay xua khong no tung ra, nen chi nhu cuc sat, ban chinh xac thi khong chet ai). Thai hau luc ay moi biet la thanh co bien loan, đen gap vua Thai Đuc, va cung vua Thai Đuc len thanh noi chuyen voi Nguyen Hue.
Nguyen Hue trinh bay ly do đong binh, lay me va anh, roi ra lenh giai vay. Vua Thai Đuc cung tuan loi me, tra lai gia quyen cho cac tuong.
Nguyen Hue dan quan ve Thuan Hoa, đem theo Đang Van Tran vi Đang Van Tran so bi vua Thai Đuc trung phat.


= Hau qua =
Viec bat hoa giua anh em Tay Son đe lai hau qua nghiem trong va lap tuc bi ke đich tu hai phia tan dung.
O phia Nam, sau tran Rach Gam – Xoai Mut, Nguyen Hue đa chu đong giao hao voi vua Xiem đe coi bo thu han, do đo vua Xiem khong co y giup Nguyen Anh tro ve lan nua. Tuy nhien sau 3 nam luu vong o Xiem, Nguyen Anh nhan ra co hoi nay đe ve nuoc va đa tap hop luc luong, tro ve vao thang 8 nam 1787.
Nguyen Lu nghe tin Nguyen Anh tro ve voi va tranh đi noi khac đe Gia Đinh cho Pham Van Tham giu. Sau đo the quan Nguyen Anh ngay cang manh khien Nguyen Lu so hai mang quan ban bo rut chay ve Quy Nhon. Quan Tay Son đa mong lai cang mong. Mac du sau đo Pham Van Tham đa no luc chong tra nhung vi khong đuoc vien binh tro luc nen thang 8 nam 1788, Nguyen Anh chiem lai đuoc Gia Đinh. Pham Van Tham rut chay ra ngoai van co đon đoc chien đau đe cho vien binh, nhung luc đo Nguyen Nhac chi lo phong bi Nguyen Hue Bac Binh vuong o phia Bac ma khong đoai hoai đen viec cuu phia Nam nua. The cung suc kiet, đau nam 1789, Pham Van Tham bi Nguyen Anh vay chat, lai bit đuong ra bien ve Quy Nhon nen buoc phai đau hang. Tay Son lai mat Nam Bo.
Sau mot thoi gian đe mat Gia Đinh va tro ve Quy Nhon, Đong Đinh vuong Nguyen Lu lam benh qua đoi.

O Bac Ha, Nguyen Huu Chinh nhan luc Tay Son luc đuc ben co y chong lai Tay Son. Nguyen Hue phai Vu Van Nham, con re cua Nguyen Nhac, ra tieu diet Nguyen Huu Chinh. Cuoi nam 1787, quan Tay Son do Vu Van Nham chi huy tien ra bac. Huu Chinh thua chay, bi quan Tay Son bat đuoc va xu tu. Tuy nhien, đen luot Vu Van Nham chuyen quyen, co y chong Nguyen Hue. Thang 4 nam 1788, Le Chieu Thong đa bo kinh đo luu vong. Nguyen Hue phai đem quan ra Bac lan thu hai, giet Vu Van Nham. Ong to chuc lai he thong cai tri o Bac Ha, đua cac danh si co ten tuoi nhu Ngo Thi Nham, Phan Huy Ich ra đam đuong cong viec.
Sau khi đa lap Sung Nhuong cong Le Duy Can lam Giam quoc, Nguyen Hue lai rut quan ve Phu Xuan.


Đai pha quan Man Thanh = Quan Thanh tien vao Thang Long =
Cuoi nam 1788, vua Thanh la Can Long sai Tong đoc Luong Quang Ton Si Nghi chi huy hon 29 van quan, huy đong tu Luong Quang, Van Nam va Quy Chau ho tong Le Chieu Thong ve Viet Nam voi danh nghia phu Le, vao chiem đong Thang Long.
Can Long con đac cu Phuc Khang An chuyen trach hau can. Theo sach Thanh vu ky, phan "Can Long chinh phu An Nam ky" cua Nguy Nguyen đoi Thanh, Phuc Khang An đa thiet lap tren 70 đon quan luong to lon va kien co tu hai đuong Quang Tay va Van Nam toi Thang Long. Rieng chang đuong tu ai Nam Quan toi Thang Long, Khang An thiet lap 18 kho quan luong trong khi Ton Si Nghi hanh quan.
Quan Tay Son do Đai Tu ma Ngo Van So chi huy, theo muu ke cua Ngo Thi Nham, chu đong rut quan ve đong o Tam Điep – Bien Son (Ninh Binh) co thu cho lenh.


= Quang Trung đai pha quan Thanh =
Nghe tin bao, ngay 25 thang 11 nam Mau Than (22 thang 12 nam 1788), Bac Binh vuong Nguyen Hue xuat quan tien ra Bac Ha. Voi ly do vua Le đa bo nuoc va ruoc giac ve, đe co danh nghia chinh thong, Nguyen Hue len ngoi Hoang đe, lay nien hieu Quang Trung.
Ngay 29 thang 11 nam Mau Than (26 thang 12 nam 1788), đai quan cua hoang đe Quang Trung toi Nghe An, dung quan tai đo hon 10 ngay đe tuyen quan va cung co luc luong. Đe co them quan đanh Thanh, vua Quang Trung thi hanh chinh sach cuong bach tong quan. Theo tac gia Hoa Bang, tat ca đinh nam tu 12, 13 đen 60 tuoi đeu phai đang linh. Theo thu cua giao si La Barette, tat ca nam tu 15 tuoi tro len đeu phai đi linh, nguoi gia va phu nu phai đi sua cau đuong. Theo Nguyen Luong Bich va Pham Ngoc Phung, cu 3 suat đinh thi chon lay 1 nguoi đi linh. Trong 10 ngay tuyen quan, Quang Trung đa co them khoang may van quan, nang tong quan so len toi 10 van. Theo Đai Nam chinh bien liet truyen, so quan cu va moi cua Quang Trung la 10 van, đuoc to chuc thanh 5 đao: tien, hau, ta, huu va trung quan, ngoai ra con co mot đoi tuong binh gom 200 voi chien. Quang Trung con to chuc le duyet binh ngay tai Nghe An đe khich le tinh than va y chi quyet chien, quyet thang cua tuong si đoi voi quan xam luoc Man Thanh. Ngay sau le duyet binh, Quang Trung tien quan ra Bac Ha.
Ngay 20 thang 12 nam Mau Than (15 thang 1 nam 1789), đai quan cua Quang Trung đa ra đen Tam Điep, Ninh Binh. Sau khi xem xet tinh hinh, Quang Trung noi voi toan quan rang chi trong 10 ngay se quet sach quan Thanh.
Som hon ca du kien, chi trong vong 6 ngay ke tu đem 30 Tet am lich, quan Tay Son đa đanh tan 29 van quan Thanh bang hang loat tran đanh tap kich, mai phuc, than toc va chop nhoang ma tran Ngoc Hoi – Đong Đa la tieu bieu. Trua mong 5 Tet Ky Dau – 1789, quan Tay Son tien vao Thang Long.
Ton Si Nghi dan tan quan bo chay, tren đuong chay lien tiep bi quan Tay Son mai phuc chan đanh. Cuoi cung, Ton Si Nghi va Le Chieu Thong chay thoat ve Trung Quoc.


Vua Quang Trung thong nhat nha Tay Son va dung nuoc = Thong nhat nha Tay Son =
Sau cai chet cua Nguyen Van Due roi sau đo la Vu Van Nham va dien bien chien truong Nam Bo, vua Thai Đuc (Nguyen Nhac) đa to ra buong xuoi. Khong the kim che nguoi em tai ba hon minh, Nguyen Nhac quyet đinh nhuong quyen lanh đao cho Nguyen Hue đe nha Tay Son khong con bi chia re.
Cuoi nam 1788, ong tu bo đe hieu va nien hieu Thai Đuc, chi xung la "Tay Son vuong". Ong viet thu cho Nguyen Hue, chi xin giu Quy Nhon va nhuong toan bo binh quyen, đat đai trong ca nuoc cho Nguyen Hue; đong thoi ong cau khan Nguyen Hue mang gap đai binh vao cuu Nam Bo (chieu len ngoi cua Quang Trung noi ro van đe nay, trong đo co đoan "...ve phan đai huynh (Nguyen Nhac) co y moi met, tinh nguyen giu mot phu Quy Nhon, tu nhun xung la Tay Vuong, may nghin dam đat ve phuong nam thuoc het ve tram...")
Tuy nhien luc đo, Nguyen Hue du biet loi cau khan cua anh nhung khong the vao Nam tham chien vi 29 van quan Thanh do Le Chieu Thong ruoc ve đa vuot qua bien gioi. Nguy co phia bac ro rang lon va gap hon nen Nguyen Hue đa len ngoi Hoang đe, lay hieu la Quang Trung roi keo quan ra Bac va đa nhanh chong đanh bai quan Thanh.
Sau khi đanh bai quan Thanh, Quang Trung tro thanh nha lanh đao toi cao cua trieu Tay Son va la vi Hoang đe duy nhat cai tri tai Viet Nam (Nguyen Nhac đa bo đe hieu, Le Chieu Thong đa chay sang Trung Quoc, con Nguyen Anh khi đo đia ban con nho hep va chua xung đe). Tinh hinh voi Quang Trung rat thuan loi: ong co đuoc uy tin lon sau chien cong chong quan Thanh, đuoc nha Thanh cong nhan la vi vua chinh thong cua Viet Nam (thay the đia vi cua nha Hau Le), lai dep bo đuoc mau thuan trong noi bo nha Tay Son va nam quyen lanh đao thong nhat.
Tren co so đo, Quang Trung đa lap ra cac chien luoc rat lon nham triet đe đanh bai cac the luc đoi đich con lai đe thong nhat đat nuoc. Su nghiep thong nhat đat nuoc, sang lap mot trieu đai moi đa đen rat gan.


= Đoi noi, đoi ngoai =
Ngay sau chien thang Ky Dau, Quang Trung voi tro lai Phu Xuan đe đe phong Nguyen Anh, trao lai binh quyen cho Ngo Van So va Ngo Thi Nham.
Mot mat lo chong thu trong giac ngoai, mat khac vua Quang Trung rat quan tam toi viec xay dung đat nuoc. Vua khuyen khich nguoi hien tai ra giup nuoc, phan phoi đat đai cho nhung nguoi nong dan ngheo, thuc đay thu cong nghiep tung bi cam truoc kia, cho phep tu do ton giao, mo cua Viet Nam voi ngoai thuong quoc te va bo chu Han nhu la chu viet chinh thuc, chon chu viet chinh thuc cua cac khu vuc Nguyen Hue cai tri la chu Nom.
Sau chien thang quan Thanh, Quang Trung quyet đinh dung nghiep lon, viec đau tien la thanh lap mot kinh đo. Ong chon đat Nghe An đe lap Trung Đo, tuc Phuong Hoang Trung Đo. Hoang Xuan Han viet: "Co the tin chac rang Phuong Hoang trung đo o khoang giua nui Meo (nui Ky Lan) va nui Quyet. Đia the thanh rat de giu. Phia truoc co song Con Moc va song Lam, phia ben co nui Quyet, đeu la hao va thanh thien nhien. O giua thanh, con dau thanh trong, va nen nha. Nhat la co nen cao ba bac o phan bac, ma ngay sau, đoi Nguyen dung lam nen xa tac. Chac đo la cho Quang Trung ngu trieu trong khi tam nghi o Nghe An."
Ve ngoai giao, ngay tu truoc khi giao chien voi quan Thanh, Quang Trung đa tinh đen chien luoc ngoai giao voi nha Thanh. Theo phuong luoc vach san, voi tai ngoai giao kheo leo cua Ngo Thi Nham, Tay Son nhanh chong binh thuong hoa bang giao voi nha Thanh. Vua Thanh Can Long đa cho su gia vao tan Phu Xuan đe phong vuong cho Nguyen Hue; roi hoang đe Quang Trung gia đa sang trieu kien va du le mung tho 80 tuoi cua vua Can Long nha Thanh.
Theo su sach, vai tro ngoai giao cua Ngo Thi Nham chi đuoc biet toi khi ong đuoc cu len Lang Son đam phan voi quan nha Thanh ngay 22 thang gieng nam Ky Dau (1789) ngay sau khi cuoc chien vua cham dut. Tuy nhien lan giao thiep so bo nay khong thanh cong va vua Quang Trung phai đua len mot phai đoan khac.
Đe to thien chi, ben ta đe nghi se tra lai nhung tu binh đa bi bat va bang long nap cong theo cac le cu cua tien trieu, nhu vay co nghia la nha Thanh phai chinh thuc cong nhan Nguyen Hue la An Nam quoc vuong. Luc đo Ton Si Nghi van con nam quyen tong đoc Luong Quang, đang tran trong binh o Tran Nam Quan đe đe phong Viet quan tan cong sang, nhan đuoc thu cua vua Quang Trung, y rat tuc gian vi thay ro ben ta đua ra đieu kien truoc, neu co phong vuong moi chiu tra tu binh, nen đa thot len "qua la đang ghet".
Ton Si Nghi lien sai Ta giang đao Thang Hung Nghiep cam la thu vut tra lai. Con vua Can Long sau khi nhan đuoc tin lien mat chi bao Ton Si Nghi rang vut tra bieu van chua đu uy luc nen phai kem theo đieu kien la yeu cau vua Quang Trung truoc khi đua bieu van toi phai đem nhung nguoi đa giet cac tuong lanh nha Thanh ra xu truoc ba quan đe lam guong, neu khong se sai Phuc Khang An se đem quan sang hoi toi.
Trong so thu tu qua lai co ca buc thu tran tinh do Phan Huy Ich soan nhung vi loi le ngao nghe nen Thang Hung Nghiep khong dam trinh len. Buc thu đo vi the khong luu lai trong van kho nha Thanh ma chi con lai mot to bieu cau phong tuong đoi nhun nhan.
Theo su sach tong ket, duong nhu bat cu quoc gia nao đam phan voi Trung Hoa đeu hay bi ho tim cach "an gian" mot vai điem. Lan nay ho lai đinh lay cua ta 40 dam đat nha Thanh lan chiem truoc đay nhung vua Ung Chinh đa phai tra lai. Vu Huy Tan va Nguyen Huu Chu hai vi su than đa phai lan loi "bay lan go cua Nam Quan" moi đat đuoc thang loi to lon đen nhu the.
Sau khi đuoc chap thuan phong vuong, vua Quang Trung cu chau la Nguyen Quang Hien đua mot phai đoan 60 nguoi sang tan Yen Kinh trieu can, tiep nhan sac phong va an An Nam quoc vuong đem ve nuoc.
Sau hai phai bo chinh thuc cua nuoc ta sang Yen Kinh, vi tri cua Đai Viet đoi voi nha Thanh cang them noi bat. Cao điem trong bang giao giua hai nuoc thoi ky đo la phai đoan sang du le Bat Tuan Van Tho cua vua Cao Tong (Can Long) do chinh vua Quang Trung cam đau noi len tam quan trong cua nuoc ta đoi voi nha Thanh.
Viec nha Thanh cong nhan nha Tay Son khien Le Duy Ky (Chieu Thong) phai uat han chet o Trung Quoc cuoi nam 1792.


= Dep Le Duy Chi, tan cong Van Tuong =

Quan Thanh, luc luong cuu tro cho nha Le, bi đanh tan nhung cac luc luong than nha Le van tiep tuc hoat đong o phia bac khien vua Quang Trung tiep tuc phai đanh dep. Em Le Duy Ky (Chieu Thong) la Le Duy Chi đuoc su hop tac cua cac tu truong Hoang Van Đong, Nong Phuc Tan đay manh hoat đong o Cao Bang, Tuyen Quang. Duy Chi tim cach lien ket voi cac tu truong nguoi Van Tuong (vuong quoc Vieng Chan thoi vua (Chao) Nanthasen (tuc Chieu Nan) va vua (Chao) Intharavong Setthathirath III (tuc Chieu An)) đe chong Tay Son. Nuoc Xiem La khi đo cung muon tra thu Tay Son sau Tran Rach Gam – Xoai Mut nen tim cach khong che nuoc Van Tuong va tran sang tac đong toi cac tu truong nguoi Viet o Tran Ninh, Quy Hop xu Nghe An va lien lac voi cuu than nha Le la Tran Phuong Binh. Mat khac, Xiem La cung lien lac voi Nguyen Anh o Gia Đinh đe cung Duy Chi to chuc tan cong Tay Son. Theo ke hoach nay, quan Duy Chi se đanh xuong tu Cao Bang, Nguyen Anh đanh len tu Gia Đinh, con quan Van Tuong va Xiem se đanh vao Thanh Hoa, Nghe An.
Đung truoc nguy co bi tan cong tu ba mat, sau khi thuc hien thanh cong viec bang giao voi nha Thanh, đau nam 1791, Quang Trung tap trung đoi pho voi Le Duy Chi va quan Van Tuong – Xiem. Ong sai su sang Tran Ninh, Quy Hop đe tham do tinh hinh nhung bi vua Van Tuong bat giu va nop cho Xiem La. Xiem La sai su mang co va trong cua Tay Son vao Gia Đinh cho Nguyen Anh đe khuyen khich Anh ra quan.
Quang Trung quyet đinh ra quan. Ong sai hoang tu Nguyen Quang Thuy đang tran thu Thang Long cung cac tuong Bac Ha mang quan đanh Le Duy Chi; sai Tran Quang Dieu va Le Trung mang quan đanh Tran Ninh, Quy Hop. Quang Thuy đanh len Cao Bang nhanh chong đanh bai va bat đuoc ca Le Duy Chi, Hoang Van Đong va Nong Phuc Tan mang ve Thang Long xu tu.
O phia tay, Tran Quang Dieu cung nhanh chong diet đuoc Tran Phuong Binh o ven nui Hong Linh. Toi thang 6 nam 1791, Quang Dieu mang 3 van quan sang Tran Ninh bat đuoc cac tu truong thieu Kieu, thieu Đe. Thang 8 nam đo, Quang Dieu đanh bai Quy Hop. Thang 10, quan Tay Son tien sang Van Tuong. Vua Van Tuong la Chao Nan (Chao Nanthasen) khong chong noi phai bo tron sang Xiem. Quang Dieu tien vao Vien-chan đen tan bien gioi Xiem, cac tuong Van Tuong la Ta Phan Dung, Huu Phan Sieu tu tran. Thang 10/1791, Tay Son chiem xong Van Tuong.
Nguyen Anh o Gia Đinh khong dam ra quan. Chan Lap la đong minh cua Tay Son cung chuan bi luc luong đe phoi hop neu quan Tay Son vuot bien gioi Van Tuong tien vao Xiem hoac Gia Đinh khien cac giao si o Gia Đinh lo so, chuan bi tim đuong chay. Nhung Tran Quang Dieu đi đanh xa lau ngay, đuoc lenh rut ve.
Đau nam 1792, quan Tay Son tro ve Đai Viet. Khong lau sau, luc luong phu Le cua Tran Quang Chau o Kinh Bac cung bi tieu diet.
Giua nam 1792, Quang Trung đa gui thu đen Can Long cau hon mot nang cong chua Thanh trieu va "xin" hai tinh Quang Đong va Quang Tay. Ong cung sai Đo đoc Vu Van Dung lam Chanh su sang trieu kien vua Can Long. Tuy nhien, du đinh khong thuc hien đuoc vi cai chet đot ngot va bi an cua ong. (Xem bai viet ve Quang Trung)


= Du đinh chinh phuc Gia Đinh, thong nhat đat nuoc =
Viec Quang Trung chiem Van Tuong chi trong may thang đa lam rung đong ca ba the luc la Xiem – Cao Mien va Nguyen Anh. Thang 4/1792, vua Xiem viet thu đe nghi Nguyen Anh chung suc chong Tay Son, nhung nhan tien lai đoi Nguyen Anh cat đat Long Xuyen, Kien Giang va Ba Xac đe lam đieu kien. Nguyen Anh tra loi la khong nhuong đat, nhung chap nhan đe nghi cua vua Xiem la hop luc đanh Tay Son. Thu tra loi cua Nguyen Anh co viet: "Vuong [vua Xiem] thi đem trong binh đanh Nghe An. Giac giu Nghe An thi vuong đanh nga truoc, qua nhan [chi Nguyen Anh] đanh nga sau; neu giac giu Phu Xuan thi vuong quay roi o nga sau, qua nhan đanh nga truoc, đau đuoi giap đanh thi giac khong con đi đau đuoc nua."
Sau khi Nguyen Anh tan cong chop nhoang tieu diet thuy quan cua Nguyen Nhac o Thi Nai thang 7-8/1792, Quang Trung quyet đinh thuc hien mot chien dich lon nham tieu diet tan goc the luc cua Nguyen Anh. Ong truyen hich cho dan hai mien Quang Ngai va Quy Nhon, truoc khi hanh quan đe đanh vao Gia Đinh.
Ke hoach cua vua Quang Trung la đieu đong 20-30 van quan thuy bo; bo binh theo đuong nui qua Lao đanh xuong Cao Mien, chiem mat sau Sai Gon; thuy binh vao cua be Ha Tien đanh len Long Xuyen, Kien Giang, chiem mat truoc Sai Gon. Kep quan Nguyen Anh vao giua đe bao vay tieu diet, khong đe cho đoi phuong co đuong tron thoat.
Truoc tinh hinh het suc khan cap, Ba Đa Loc va nhung si quan Phap trong quan Nguyen Anh lieu the khong chong đo noi Quang Trung, tinh chuyen bo tron. Trong thu gui cho M. Letondal ngay 14/9/1791, giam muc Ba Đa Loc viet: "... Nha vua đa khong biet loi dung co hoi ma ong ta co đuoc đe đanh bai ke thu, ma lai đe chung co thi gio hoan hon va chung thay ro tat ca nhung đon đai ve viec nguoi Au đen giup chi la chuyen hao. Ong ta (Nguyen Anh) bat dan đong thue va lam dich vu nang ne, va luc nay, dan chung bi nan đoi đe doa nen ho co ve mong quan Tay Son đen. Trong tinh trang hien thoi, neu chung qua quyet đen tan cong, thi nha vua kho co the đuong đau lai đuoc... Toi rat so khong đi kip truoc khi tai hoa xay ra cho nha vua, neu co su ay."
Ke hoach đang chuan bi thi ngay 16/9/1792, vua Quang Trung bang ha. Trong bai tho Đai Viet su thi, Ho Đac Duy tiec nuoi viec Quang Trung qua đoi qua som va đot ngot:

Đat ke hoach trong ngoai lien ket
Đoi voi Tau le yet cau hon
Mien Nam, Nguyen (Anh) se khong con
Đat đai Đai Viet nuoc non lay lung
Nhung tiec thay nua đuong van so
Vua Quang Trung đanh bo ra đi (1792)
Lia tran mot giac biet ly
Tram nam con lai nhung gi nua đay


Su sup đo cua nha Tay Son = Phap tro giup Nguyen Anh chiem lai Gia Đinh =

Ke tu nam 1787, voi su giup đo manh me hon cua nguoi Phap thong qua giam muc Pigneau de Behaine (tuc Ba Đa Loc), Nguyen Anh quay tro lai Gia Đinh. Truoc đo, ngay 25 thang 1 nam 1787, Ba Đa Loc (giao si nguoi Phap lam co van cho Nguyen Anh) đa thay mat Nguyen Anh ky Hiep uoc Versailles (1787) voi Phap. Theo đo, vua Phap đong y cu sang 4 chiec tau chien va mot đao binh: 1.200 luc quan, 200 phao binh, 250 linh da đen o Phi Chau (Cafres) va đu cac thu sung ong thuoc đan đe đanh Tay Son. Nguoc lai, sau khi chien thang, Nguyen Anh phai nhuong đut cho nuoc Phap cua Hoi An (Faifo) va đao Con Lon (Poulo-Condore), chu quyen cac vung đat đo se vinh vien thuoc ve nuoc Phap ngay luc quan đoi Phap chiem đong hon đao noi tren. Đung luc đo thi nuoc Phap xay ra Cach mang, vua Phap khong thuc hien Hiep uoc nhung Ba Đa Loc đa keu goi cac thuong nhan nguoi Phap tro giup cho Nguyen Anh.
Cac hoat đong quyen gop tien sau nay hay xay dung, sua sang thanh Gia Đinh, Vinh Long, Chau Đoc, Ha Tien, Bien Hoa, Ba Ria, huan luyen co đoi phao thu, to chuc bo binh va ren luyen binh linh theo loi chau Au, trung gian mua tau chien va vu khi... đeu co su gop suc cua nhung nguoi Phap do Ba Đa Loc chieu mo, keu goi. Viec cung co Gia Đinh cong them su giup đo cua nguoi Phap đa giup cho the luc cua Nguyen Anh ngay cang manh, co the đoi đau voi Tay Son.
Nha nghien cuu Maybon, trong cuon sach "La Relation Bissachere va Histoire moderne du pays d'Annam", in nam 1920 tong ket cong trang cua nhung nguoi Phap do Ba Đa Loc chieu mo trong viec tro giup Nguyen Anh chong Tay Son nhu sau:

"Vai tro cua nhom nguoi can đam đem tren đau ngon tay nay, trong su thieu vang thong tin mong đoi, khong the xac đinh đuoc mot cach chi tiet. Nhung khong the choi cai đuoc rang ho đa gop phan lon lao vao chien thang cua Nguyen Anh. Ay la chua ke đen phan cua ho trong nhung tran đanh quan trong nhu tran tieu diet ham đoi cua Tay Son nam 1792 va nhung tran dan đen chien thang Hue nam 1801. Nguoi ta khong khoi kham phuc cong trinh ma ho đa thuc hien trong nhung đieu kien khong may thuan loi: ho đa xay dung mot nen hai quan theo loi Tay phuong va thanh lap đoi ngu thuy binh; ho đa huan luyen quan đoi, ho đa đua ky luat vao quan đoi, thanh lap nhung cap chi huy; ho đa đuc đai bac, day cho nguoi An Nam cach dung trai pha, ho đa tao ra đoi ngu phao binh luu đong ma su di chuyen đa khien quan Tay Son khiep via; ho đa xay dung nhung thanh đai".
Trong luc Nguyen Hue ban đoi pho tinh hinh Bac Ha, Nguyen Lu qua đoi, Nguyen Nhac bat luc, Anh nhanh chong chiem lai đat đai o Nam Bo roi đanh lan ra Dien Khang, Binh Thuan – đat cua Nguyen Nhac. Nguyen Nhac gia yeu khong cuu đuoc chi con lo giu Quy Nhon, Quang Ngai, Phu Yen.
Khi nghe tin quan Thanh giup Chieu Thong sang đanh Tay Son va đa tien chiem Thang Long, Nguyen Anh tung sai nguoi cho 50 van can gao ra giup quan Thanh đe co them the luc tro giup viec đanh Tay Son, nhung thuyen đi giua đuong bi đam het.


= Noi bo bi chia re =
Sau khi đuoc anh trai la Nguyen Nhac trao lai binh quyen, vua Quang Trung đang đinh chuan bi đem quan vao Nam đanh Gia Đinh thi đot ngot qua đoi (1792). Con la Nguyen Quang Toan con nho tuoi len noi ngoi, tuc la vua Canh Thinh. Khong co nguoi lanh đao đu nang luc, nha Tay Son nhanh chong suy yeu. Noi bo xay ra tranh chap, quyen hanh roi vao tay ngoai thich Bui Đac Tuyen.
Nam 1793, Nguyen Anh đem quan đanh Nguyen Nhac. Nguyen Nhac cau cuu ra trieu đinh Phu Xuan. Quang Toan sai Ngo Van So, Pham Cong Hung đem 17.000 quan va 80 thot voi vao cuu, quan Nguyen Anh rut lui. Quan Phu Xuan nhan đo lai chiem luon đat đai cua Nguyen Nhac. Luc đo Nguyen Nhac đang benh tren giuong, nghe tin đat phong cua con minh la Nguyen Van Bao bi chiem mat thi uat qua tho huyet ma qua đoi. Quang Toan an tri Nguyen Van Bao ra huyen Phu Ly, phe lam Hieu cong va cai quan toan bo đat đai cua dong truong.
Tuy nhien noi bo Tay Son lai mau thuan, cac tuong tranh quyen. Nguyen Hue co ba vo ho Pham mat truoc ong, la me cua Quang Toan (tuc vua Canh Thinh). Me cua Pham Hoang hau truoc khi sinh Ba đa co mot đoi chong ho Bui. Su quan Nguyen cho biet rang me cua Pham Hoang hau khi lay ho Bui đa đe ra Bui Van Nhut (sau nay la Hinh bo thuong thu), Bui Đac Tuyen (Thai su), đen khi lay nguoi ho Pham moi đe ra Pham Hoang hau (co le sinh nam 1759). Con Bui Thi Xuan la "chau gai ho cua Tuyen". Vay thi Quang Toan (Canh Thinh) khong co ba con gi voi Bui Thi Xuan ca, nhung chi vi su lien he voi ba ngoai ma phai goi Bui Van Nhut, Bui Đac Tuyen la cau.
Vu Van Dung giet Bui Đac Tuyen va Ngo Van So (1795), Quang Toan nho tuoi nen khong lam gi đuoc. Tran Quang Dieu đang đi đanh Nguyen Anh, nghe tin bi nghi oan đanh rut quan ve. Nguyen Van Bao cung cac tuong cu noi day chiem Quy Nhon nhung bi dap tat va giet chet. Le Trung bi nghi ngo sau đo bi giet, Nguyen Van Huan cung bi giet.


= Tay Son sup đo =

Bien loan tam thoi dep yen nhung đa lam chinh quyen Tay Son suy sup. Do Quang Toan đa giet Le Trung trong vu bien loan tai Phu Xuan nen con re Trung la Le Chat bo sang hang Nguyen Anh. Anh nhan thoi co đo ra suc Bac tien.
Nam 1800, Nguyen Anh chiem đuoc Quy Nhon, tuong Vu Tuan đau hang. Quang Toan sai Tran Quang Dieu va Vo Van Dung đem quan vao chiem lai. Tuong cua Nguyen Anh la Vo Tanh tu thu cam chan hai danh tuong Tay Son trong hon mot nam. Nam 1801, Nguyen Anh nhan thay tinh binh Tay Son đeu tap trung ca o chien truong Quy Nhon nen mang quan chu luc vuot bien ra đanh Phu Xuan. Quang Toan thua tran bo chay ra Bac.
Đau nam 1802, Tay Son chiem lai thanh Quy Nhon, Vo Tanh tu van. Nhung luc đo Nguyen Anh đa o at Bac tien toi Nghe An. Tran Quang Dieu voi mang quan ra cuu, bi quan Nguyen chan đuong, phai vong qua đuong Van Tuong (Lao). Toi Nghe An thi thanh đa mat, quan si bo chay gan het, vo chong Tran Quang Dieu – Bui Thi Xuan bi bat, Vu Van Dung khong biet tron đi đau. Co thuyet noi Vu Van Dung tron thoat va an nau o vung Tay Nguyen, song đen 90 tuoi, mat vao đoi Thieu Tri (1841-1847).
Giua nam 1802, Nguyen Anh tien ra chiem đuoc Thang Long, Quang Toan khong chong noi, bo chay va bi bat. Nguyen Anh đa tra thu gia đinh Quang Toan va nhung nguoi theo Tay Son vo cung tan bao: Quang Toan bi 5 ngua xe xac. Mo cua vua Thai Đuc va vua Quang Trung bi quat len, hai cot bi gia thanh bot nhoi vao thuoc sung va ban đi, hop so bi bo vao vo va giam trong nguc (nhung nguoi thuong tiec Tay Son van goi la "Ong Vo"). Nu tuong Bui Thi Xuan va con gai bi voi giay, Tran Quang Dieu do tho me gia 80 tuoi co hieu nen khong bi hanh hinh qua da man ma chi bi chem đau.
Nha Nguyen ra suc truy sat nhung quan lai va hau due cua nha Tay Son. Đen nam Minh Mang thu 12 (1831), quan quan nha Nguyen van tiep tuc truy tim hau due cua Tay Son, bat đuoc Nguyen Van Đuc (con trai Nguyen Nhac) va Nguyen Van Đau (con cua Đuc), ca hai đeu bi chem ngang lung. Nha Tay Son co con sot lai hau due nao hay khong, đen nay van chua ro rang.


Ve van đe thong nhat quoc gia cuoi the ky 18 Giao su Nguyen Phan Quang đa tap hop y kien cua cac nha nghien cuu ve van đe "Nguyen Hue va Nguyen Anh – ai thong nhat quoc gia" nhu sau:

Y kien Ta Chi Đai Truong: Van dung luan điem "suc manh Nam Ha ket hop voi suc manh Tay phuong", tac gia giai thich: "Trong lich su cua ho, Tay Son đa xo đo đuoc Nam ha, roi khong tim đuoc đong minh ben ngoai, ben trong lai hanh dien ve suc manh quan luc, ho khong tim đuoc cach to chuc khai thac nhung kha nang đia phuong đe tam phuc lau dai dan chung. Quay ra Bac ha, ho lai chui đau vao trong cai roi ram ma nguoi truoc đa go khong ra vi su can coi cua đat đai, vi khong khi bao thu lau đoi kho tay xoa cua sinh hoat vua, quan, dan chung". Cho nen, theo tac gia, cai ngay Nguyen Anh thang Tay Son, chiem đuoc Bac ha cung la ngay "đong het mot giai đoan roi ram, tan bao". Va tac gia goi ghem y tuong cua minh nhu sau: "Ngay 20 thang 7, Nguyen Anh ra toi Thang Long, đat chan len noi ma hon 200 nam truoc to tien ong phai gia tieng moi ve Nam đuoc. Thang Long, Thanh Hoa, Phu Xuan, Gia Đinh, roi noi vong Gia Đinh, Phu Xuan, Thang Long, con đuong that dai, that đay gian nan cuc nhoc ma cung đay vinh quang. Đat nuoc met moi vi chien tranh, nay đa tim đuoc đuong thoat trong thong nhat, yen nghi..." (Lich su noi chien Viet Nam tu 1771 đen 1802 – Sai Gon, 1971).
Y kien Le Thanh Khoi: Nam 1955, trong cuon Le Viet Nam, histoire et civilisation xuat ban o Paris, tac gia cho rang phong trao Tay Son "chi moi don đuong cho su khoi phuc nen thong nhat dan toc ma Nguyen Anh se thuc su hoan thanh vao đau the ky XIX". Van theo tac gia, "mot nuoc goi la thong nhat khi chi co mot chinh quyen trong bo coi". Tu luan điem tren, tac gia đoi chieu cac nien đai va thay rang: nam 1786 ton tai 4 chinh quyen (Nguyen Nhac, Nguyen Hue, Nguyen Lu va vua Le), nam 1788 ton tai 3 chinh quyen (Nguyen Nhac, Nguyen Hue va Nguyen Anh), nam 1794 van con hai chinh quyen (Nguyen Quang Toan va Nguyen Anh), đen nam 1802, "Gia Long thang Canh Thinh, chi con mot chinh quyen cua nha Nguyen, luc bay gio nuoc Viet Nam moi thong nhat". Nam 1981, Le Thanh Khoi tai ban cuon sach tren voi nhieu bo sung, đoi ten sach la Histoire du Vietnam des origines a 1858 va van giu luan điem cu khi tac gia viet: "Neu chi can vuot gioi tuyen la thong nhat đat nuoc roi, thi cong... đo phai thuoc ve ho Trinh khi quan Trinh vuot song Gianh nam 1774 va vao Hue nam 1775", va "[thoi Tay Son] khong nhung đat nuoc chua tro lai hoa binh thong nhat, ma noi chien van tiep tuc khi o Bac khi o Nam, va thanh nien lai đo mau". Cuoi cung, "su bat hoa cua anh em Tay Son đa cho phep Nguyen Anh tro ve Gia Đinh va to chuc viec khoi phuc nha nuoc cua minh. Cuoc chien tranh lau dai va đam mau, khi thang khi bai dien ra trong 15 nam truoc khi ket thuc vao nam 1802 voi thang loi cua ho Nguyen va su thong nhat hoan toan nuoc Viet Nam".
Y kien Đo Bang: "Nguyen Hue, lanh tu cua phong trao Tay Son, sau khi gianh thang loi trong cuoc khang chien chong Xiem (1785) đa đi tu Nam ra Bac bang su nghiep vuot song Gianh nam 1786, xoa bo Đang Trong va Đang Ngoai, thu tieu che đo thong tri cua hai ho Trinh – Nguyen chia cat đat nuoc. Nguyen Hue co nhieu no luc cung co nen thong nhat va cung ran đoc lap dan toc trong nhung nam sau đo nhung van khong vuot qua đuoc nhung han che phan phong nghiet nga trong noi bo vuong trieu Tay Son, va cung la co hoi đe Nguyen Anh tro lai cung co the luc o đat Gia Đinh. Sau ngay Quang Trung chet (1792), the luc Nguyen Anh ngay cang manh, nam 1801 chiem Phu Xuan. Nam 1802, Nguyen Anh ra Bac tieu diet luc luong Tay Son con lai, hoan thanh cong cuoc thong nhat đat nuoc. Vay thong nhat đat nuoc la mot qua trinh đau tranh gay go, ma su kien xoa bo Đang Trong, Đang Ngoai nam 1786 la su kien vi đai va co y nghia nhat. Su kien nam 1802 la su kien ket thuc, hoan thanh cong cuoc thong nhat. Nguyen Hue, Nguyen Anh la hai đoi thu khong đoi troi chung, nhung cung chung so menh la đau tranh "thong nhat son ha", thuc hien niem khat vong cua nhan dan sau hon 200 nam noi chien, chia cat". Trong Ky yeu HTKH Phu Xuan – Thuan Hoa thoi Tay Son (Hue, thang 12-2001), tac gia Đo Bang noi them: "[tu Phu Xuan Thuan Hoa] phong trao Tay Son lon manh phat trien ra toan quoc, đa xoa bo che đo thong tri vua Le – chua Trinh, cham dut tinh trang cat cu Đang Trong – Đang Ngoai, lap lai nen thong nhat đat nuoc, quet sach 29 van quan xam luoc Man Thanh vao đau xuan Ky Dau (1789)". O mot đoan khac, tac gia dan y kien cua nha nghien cuu Le Quy Thi cho rang: viec Nguyen Hue vuot qua song Gianh ra Đang Ngoai "la mot hanh đong hop voi quy luat lich su, cung la mot hanh đong vuot qua chinh minh cua cuoc khoi nghia nong dan Tay Son".
Y kien cua Nguyen Phuong: "Nguyen Anh la cha đe cua nuoc Viet Nam", la "nguoi tieu bieu cho tinh than ai quoc", "la mot anh hung dan toc". Va tac gia khang đinh: "Neu Nguyen Anh khong con co cong nao khac – ma thuc su con nhieu – ngoai cong cuoc thong nhat Viet Nam, thong nhat lanh tho va tinh than ai quoc, thi voi bay nhieu thiet tuong ong đa đu đang đuoc moi nguoi dan Viet Nam biet on roi vay". So sanh voi Nguyen Hue, tac gia viet: "Chang nhung Nguyen Hue chua phuc vu gi cho viec thong nhat, ma trai lai đa giup đac luc vao viec chia cat đat nuoc ra mot cach sau xa hon thoi Trinh Nguyen". Con Nguyen Anh "chang nhung đa thong nhat Viet Nam ve đia ly ma con thong nhat ve tinh than ai quoc" (Tap chi Bach Khoa, so 149).
Y kien Tan Viet Đieu: Tac gia co thua nhan chut it đong gop cua Tay Son khi cho rang: "Tay Son la nhung tay tho đa don quang đang nhung chuong ngai vat đe sau nay Gia Long thenh thang đi đen thong nhat", nhung lai khang đinh: "Nguyen Anh moi la nguoi đem tat ca tam huyet, tat ca tai đuc ra đe thong nhat nuoc Viet... So di Nguyen Anh thang đuoc Canh Thinh, mot phan lon la nho vao cai đia the "phung chu lan chau" va "long ban ho cu" cua mien Nam rat thuan loi đe lam ban đap cho cuoc Bac tien, nham muc đich thong nhat lanh tho" (Van hoa nguyet san, so 64).
Y kien GS Phan Huy Le: Khai quat toan bo su nghiep cua phong trao Tay Son, tac gia viet: "Đo la su nghiep lat đo chinh quyen ho Nguyen o Đang Trong, chinh quyen chua Trinh cung che đo vua Le – chua Trinh o Đang Ngoai, đanh tan quan xam luoc Xiem o phia nam, quan xam luoc Thanh o phia bac, bao ve vung chac nen đoc lap dan toc, xoa bo tinh trang chia cat đat nuoc keo dai tren hai the ky, buoc đau lap lai nen thong nhat quoc gia, xay dung vuong trieu Tay Son trong đo trieu Quang Trung đa đe ra va thuc thi nhieu chinh sach tich cuc..." (Ky yeu HTKH "Phu Xuan – Thuan Hoa thoi Tay Son" – Hue, thang 12-2001).
Y kien Phan Thuan An: "Nguyen Hue, nguoi anh hung kiet xuat cua thoi đai ay đa lan luot pha tan tung mang xa hoi mau thuan, bat cong, nhieu nhuong tu Nam ra Bac đe buoc đau đua đat nuoc đen cho thong nhat" (Ky yeu HTKH "Phu Xuan – Thuan Hoa thoi Tay Son" – Hue, thang 12-2001).
Y kien GS Tran Van Giau: "Phan đong gop cua Nguyen Hue vao he thong tu tuong yeu nuoc Viet Nam la y thuc ve su nghiep thong nhat nuoc nha (...). Tu nam 1527, Đai Viet bi phan liet. Tinh trang phan liet keo dai đen gan cuoi the ky 18, hon 200 nam (...). Mac, Trinh, Nguyen, khong ai co tu tuong thong nhat, tat ca ho chi co y đo xam chiem lan nhau. Cu nhu the ay thi cai hoa xam lang at kho tranh. Noi chien chi cham dut khi khoi nghia Tay Son thang loi, lan luot đanh đo ca hai chua Nguyen, chua Trinh, đanh đo luon vua Le, trong Nam thi đuoi quan Xiem, ngoai Bac thi đuoi quan Thanh, lanh tu Tay Son đuong đuong chanh chanh len ngoi hoang đe, vua Can Long nha Thanh du moi đai bai (hay la vi đai bai) ma phai cong nhan Quang Trung la vua nuoc Viet Nam (...). Trong viec lap lai su thong nhat sau thoi gian phan liet keo dai thoi Le mat, thi nguoi anh hung ao vai Nguyen Hue la vi nhan đa khoi xuong va bat đau thuc hien su nghiep ay" (Su hinh thanh ve co ban cua he thong tu tuong yeu nuoc Viet Nam – Tham luan tai Hoi thao Viet Nam hoc tai Ha Noi, thang 7-1998). Giao su Tran Van Giau con cho rang: "Ngay xua khong phai la khong co y thuc thong nhat, nhung phai hieu rang y thuc thong nhat luc bay gio la thon tinh theo loi phong kien".
Y kien GS Hoang Xuan Han: "Ve Quang Trung, cai cong đanh bat Ton Si Nghi o Thang Long, cai cong ay rat to... Chu con trong anh em (viet su) sau nay thuong cu noi rang la: Cong thong nhat nuoc Viet Nam la Tay Son, tuc la Quang Trung, đoi voi toi thi toi khong đong y. Cai su quan Tay Son co đanh bai quan Xiem o Rach Gam cung la mot su thuc. Đanh bai quan Thanh o Thang Long cung la mot su thuc. Nhung hai cai thang tran ay khong phai la đong thoi, ma trai lai, co the noi cai hoi ma vua Quang Trung o ngoai Bac thi Nguyen Nhac con đang chiem vung giua, vung trong thi luc ay nha Nguyen đa chiem ca trong Nam roi. Khong phai la thong nhat. Đay chi la đanh đuoc giac o Nam, đanh đuoc giac o Bac. Neu ong ay song lau nua, co le se thong nhat; nhung vi ong chet som thanh ra khong thong nhat đuoc".
Y kien Đang Thanh Nam: "Viec đat nuoc chia đoi la do Trinh Nguyen phan tranh suot trong hai the ky. Khi nha Tay Son noi len...; Nguyen Anh phai chay qua Xiem luu vong va cau cuu ngoai bang. Cuoi cung ai la nguoi diet đuoc nha Trinh ma suot 200 nam nha Nguyen khong nhung khong lam gi đuoc ma con bi mat kinh đo ve tay nha Trinh nua. Chinh Nguyen Hue đa diet Trinh, đuoi Thanh, cham dut viec hai tram nam đat nuoc bi chia đoi va đua đen viec thong nhat đat nuoc ve co ban. Viec Gia Long ruoc hang van quan Xiem ve giet dan, tan pha đat Nam Bo, bi Quang Trung đanh chay thuc mang o Rach Gam kia đau phai la chuyen tuyen truyen chinh tri. Viec Gia Long nho vu khi, nho đai bac cua Phap, nho chinh bon đanh thue, bon cha co phuong Tay đe chiem lay đat nuoc đau phai la chuyen bia đat!" (Ve nhung hien tuong bat thuong trong van hoc va su hoc – Bao Cong an Tp.Ho Chi Minh, 21-5-1998, tr. 18).
Y kien Jean Chesneaux: "(...) Su kien lon nhat duong nhu viec khoi phuc thong nhat đat nuoc, viec xoa bo su chia cat đat nuoc thanh hai vuong quoc đoi đich. Chinh la Tay Son chu khong phai la nha Nguyen o the ky XIX, nhu nguoi ta thuong gan cho ho, đa co cong trong viec xay dung mot nuoc Viet Nam thong nhat; du chia ra cac mien khac nhau nhung van cung mot muc đich... Niem kieu hanh khoi phuc lai uy danh cua nuoc Viet Nam the hien ro trong bai hich [Hich Tay Son]" (Contribution a l' histoire de la nation vietnamienne – Paris 1955, tr. 37).
Y kien Joseph Buttinger: Trong cuon The Smaller Dragon (New York, 1962), tac gia viet: "Khi Ha Noi that thu truoc chinh quyen moi o Đang Trong [y noi: Tay Son], Viet Nam đa tro lai thong nhat (...). Trieu đai Tay Son ngan ngui, song nen thong nhat cua Viet Nam ton tai suot cho đen luc đuong trieu cuoi cung cua no bi lat đo vao nam 1802 truoc nhung luc luong moi troi day tu phuong Nam. Nhung đay lai la mot phan cua cau chuyen khac: khi nha Tay Son đo, van menh Viet Nam đuoc đat duoi anh huong cua nhung luc luong phuong Tay đua vao chau A".
Giao su Ca Van Thinh viet trong quyen "Hao khi Đong Nai": 

"Vao the ky XVIII, tap đoan phong kien ho Nguyen ra suc bien xu Đang Trong (tu song Gianh o Quang Binh tro vao) thanh mot "quoc gia" rieng biet, gia tang the luc o Đang Trong đe chong lai tap đoan phong kien ho Trinh phan đong va muc nat o Đang Ngoai. Đo cung la luc ma phong trao đau tranh cua nhan dan Đang Trong, trong đo co Sai Gon va Nam bo xua, noi len lien tuc, manh me.
Noi bat hon ca trong thoi gian nay la phong trao khoi nghia Tay Son đuoc đong đao nong dan huong ung, noi len tu mua Xuan nam 1771. Thuc ra, trong hon 8 nam (1776 – 1783), phong trao Tay Son đa 5 lan đanh bon phong kien Đang Trong, đung đau la Nguyen Anh, đa 5 lan Nguyen Anh đeu bi that bai va bi đanh bat ra khoi đat lien. Đuoc giai cap đai đia chu ung ho, co lan Nguyen Anh đa quay lai chiem Gia Đinh nhung cuoi cung Nguyen Anh va tan quan cua han lai bi đanh bat ra ngoai va chay sang cau vien quan Xiem... Tran nam 1785, đai pha thuy quan Xiem xam luoc o Rach Gam – Xoai Mut, giai phong mien Tay Gia Đinh, đuoi quan giac ve nuoc. Tran đanh nay lam nuc long nguoi Đong Nai – Gia Đinh... Đoi voi tap đoan phong kien ho Trinh o Đang Ngoai, sau khi đanh thang quan Xiem xam luoc va quan ban nuoc Nguyen Anh, thang 6-1786, Nguyen Hue tien quan ra Thuan Hoa, đanh lui quan Trinh, giai phong toan bo đat Đang Trong, tien luon ra Đang Ngoai, đanh tan quan Trinh, giai phong Thang Long ngay 21-7-1786.
The la phong trao cach mang nong dan Tay Son, tu cuoc khoi nghia o Quy Nhon, đa thuc su tro thanh phong trao quat khoi cua nhan dan ca nuoc, quet sach cac tap đoan phong kien Trinh, Nguyen phan tranh, cat cu hon hai the ky, thong nhat lai đat nuoc tu Nam chi Bac.
Đay la thanh tuu vi đai trong lich su dan toc ma vinh quang thuoc ve phong trao khoi nghia nong dan Tay Son va thu lanh kiet xuat Nguyen Hue".
Nhin chung nhung y kien tren chia thanh cac luong:

Khang đinh cong thong nhat thuoc ve Nguyen Anh.
Khang đinh cong thong nhat thuoc ve Nguyen Hue.
Cac the luc thoi đo thon tinh lan nhau theo kieu phong kien. Mo đau cong cuoc thong nhat, pha bo cac chuong ngai chinh (2 the luc chua Trinh – chua Nguyen) la cong cua Nguyen Hue, nhung vi ong mat som, khong co nguoi ke tuc su nghiep nen nguoi huong thanh qua la Nguyen Anh.


Quan đoi nha Tay Son = Bo binh =
Theo đanh gia cua nguoi chau Au thi quan đoi Tay Son rat tinh nhue, trang bi nhieu vu khi tan ky o thoi đo. Quan Tay Son co nhieu loai sung ong bao gom ca sung đai bac va sung hoa mai. Sung đai bac đuoc dung đe phong thu, neu đua ra tran thi dung voi keo hay cho nen rat co đong. Quan Tay Son cung đuoc huan luyen đe tu pha che lay thuoc no va nguoi Au Chau đa kinh ngac vi linh Tay Son nap đan rat nhanh: trong khi quan Anh phai thuc hien đen 20 đong tac cho moi lan nap đan thi nguoi Viet chi can co 4 đong tac.

Theo nhieu sach co chep lai, quan Tay Son co rat nhieu "hoa ho", la mot loai vu khi hinh ong. Sach Ho truong khu co cua Đao Duy Tu mo ta: "Hoa đong con co ten la hoa ho, co bau lon dai chung mot thuoc, khi lam tran phun lua, trong ong tong nhua thong ra, trung phai đau, lap tuc boc chay... vi lua chay du doi, nen goi la hoa ho". Theo cac nha nghien cuu, hoa ho thoi Tay Son đuoc cai tien tu cac hoa đong (ong lua) hang nho thoi Le so. Trong tay nghia quan Tay Son, no đuoc dung mot cach tap trung, o at, tao thanh hoa luc giap chien het suc loi hai. Ngoai ra, quan Tay Son co "Hoa cau", la mot qua cau kim loai rong ruot hoac bang giay quet nhua ben ngoai, co tay cam, to co qua buoi, ben trong nhoi thuoc no, chat chay, manh gang, sat vun va cac qua cau con. Khi su dung thi cham ngoi no va nem vao đoi phuong, co the coi đay la mot loai luu đan so khai. Quan Tay Son đa su dung hoa cau trong tran đot chay tau Manuel nam 1782 va trong tran tan cong đon Ngoc Hoi nam 1789.

Sung đai bac loai nho (small cannon) thi co the mang tren lung va ban mot loai đan nang chung hon 100 gram. Mot nguoi linh cong cai nong sung (barrel), dai chung 2 thuoc, trong khi mot nguoi linh khac mang cai "gia" la mot khuc go tron dai cung chung cai nong sung. Khi tac xa, cai gia đuoc dung len bang hai cai cang hay mot cai chac cao khoi mat đat chung 1 met, nong sung sau đo đe len tren gia trong mot cai ngam sat. Nguoi linh co the đieu chinh đo nham va kiem soat bang mot cai bang ti len tren vai. Cac loai sung nay rat tien loi cho viec di chuyen va phuc kich quan đich.
Hoa ho va hoa cau khong phai la loai vu khi hoan toan moi nhung cach su dung sang tao cua quan Tay Son đa nang cao hieu qua cua chung. Quan Tay Son đa che tao ra hoa ho bang nhung ong tre, tro thanh mot vu khi ca nhan gon nhe. Neu đem so voi nhung khau phao nang hang tram kg cua quan chua Trinh hay cua nha Minh, nha Thanh thi su sang tao nay rat co gia tri. Vua Quang Trung con ket hop hoa ho, hoa cau voi voi chien tao thanh mot luc luong đot kich manh, nhanh chong pha vo đoi hinh cua đoi phuong. Su nha Thanh viet nhu sau: "Tren lung moi con voi co ba, bon nguoi linh chit khan đo, ngoi nem tung hoa cau luu hoang ra khap noi, đot chay ca nguoi nua".
Quan Tay Son thuong dung tuong binh pha ky binh, dung hoa ho, hoa cau gay roi loan bo binh đoi phuong, roi cho quan xong len giap la ca bang cac vu khi thong thuong. Duoi su chi huy linh hoat cua vua Quang Trung, chien thuat nay đa nhanh chong đanh bai quan đoi phuong.
Tay Son thap than binh khi  la danh xung nguoi đuong thoi goi đe chi 10 binh khi noi tieng cua quan Tay Son, gom co:

Đoc Than kiem cua Nguyen Nhac
Song Than con:
Ngan con cua Vu Đinh Tu
Thiet con cua Đang Xuan Phong
Tam Than đao:
O Long đao cua Nguyen Hue
Huynh Long đao cua Tran Quang Dieu
Xich Long đao cua Le Si Hoang
Tu Than cung:
Thiet Thai cung cua Nguyen Quang Huy
Vi Mao cung cua La Xuan Kieu
Ky Nam cung cua Ly Van Buu
Lien Phat cung cua Đang Xuan Phong
Tay Son ngu than ma  la danh xung cua nam con ngua chien noi tieng cua quan Tay Son, gom co:

Bach Long cua Nguyen Nhac
Xich Ky cua Nguyen Van Tuyet
O Du cua Đang Xuan Phong
Ngan Cau cua Bui Thi Xuan
Hong Lu cua Ly Van Buu


= Thuy binh =
Quan thuy Tay Son la mot đoi quan co tinh chat nhay vot trong lich su Viet Nam, vuot xa quan thuy Trinh – Nguyen, vuot ca quan thuy cua Minh Mang trong thoi ky thinh đat nhat cua nha Nguyen.
Ky nghe đong thuyen cua quan Tay Son rat tien bo, đo la ky thuat chia đay thuyen thanh cac khoang khac nhau. Vi the thuyen se khong bi chim du va phai đa ngam.
Barizy, Chaigneau la nhung si quan Phap tung truc tiep giap mat voi quan thuy Tay Son đa mo ta nhung chien ham Tay Son, trang bi toi 50-60 khau đai bac hang nang. Chinh su nha Nguyen goi đo la loai thuyen "Đinh Quoc Đai Hieu".

Thuy quan Tay Son chia cac tau ra lam nhieu hang:

Chien thuyen loai 1: Co 600 – 700 thuy thu va trang bi 50 – 60 đai bac ban đan nang 24 can Anh (khoang 10,88 kg) moi khau.
Chien thuyen loai 2: Trang bi it đai bac hon, đan moi khau nang 12 can Anh (tuong đuong 5,4 kg), so luong thuy thu vao khoang 200 nguoi (chi bang 1/3 cua loai 1).
Chien thuyen loai 3: Trang bi chi co 1 khau đai bac, song lai lon hon bat cu loai đai bac nao khac (36 can Anh tuong đuong 16,3 kg), co khoang 150 thuy thu hoac binh linh.
Con lai la chien thuyen loai 4 va 5 voi so luong nhieu gap boi, moi tau co tu 50 đen 70 thuy thu, chuyen dung tac chien tren song rach.
"Đai Nam thuc luc tien bien" ghi: Nam 1782, Nguyen Anh đem vai tram chien thuyen vao cua Can Gio, tham du tran thuy chien o song That Ky giang. Du thuy quan Nguyen Anh đa co 2 tau Tay va nguoi Tay chien đau dung cam nhu Emmanuel, song cung khong đich noi thuy quan Tay Son. Barizy tuong thuat ve luc luong cua ham đoi Tay Son do Vu Van Dung chi huy nhu sau: "Luc luong nay gom co 673 chien ham đu co lon nho. Trong so nay, co nhung chien ham lon trang bi sung đai bac va thuy thu đoan nhieu hon ca nhung chien ham lon nhat kieu Tay phuong ma quan Nguyen co". Ngoai ra, trong mot buc thu cua Jeaptiste Chaigneau cho biet rieng o Quy Nhon, thuy đoi Tay Son co 54 tau, 93 chiec thuyen, 300 phao ham, 100 tau buom trang bi rat hung hau.


= Tinh ky luat =
Duoi thoi vua Quang Trung, quan đoi Tay Son co ky luat rat tot. Quan đoi Tay Son nghiem cam viec cuop boc, pha hoai nguoi dan. Theo Montyon, trong chien tranh Nguyen Anh – Tay Son, "mot đoan quan khac [quan Tay Son] đen vay thanh cua vua Nam Ha [Gia Đinh] nhan đuoc ky luat sat: linh khong đuoc lay gi cua dan ma khong tra đung gia, khong đuoc vao nha dan ma khong đuoc ho cho phep. Binh linh hai ben đanh nhau, dan đung nhin, tiep te cho quan đoi va đuoc tra đung gia nhung gi ho cung cap, chi bat buoc phai cong nhan nguoi chien thang lam minh chu".
O nhung khi đong quan va phai on đinh trat tu thi ky luat thep đuoc ap dung. Theo thu cua giao si Le Roy o Nam Đinh viet cho ong Blandin o Paris ngay 11 thang 7 nam 1786 thi: ... Nhung nguoi Nam Ha nay (quan Tay Son) đa ap dung su xu an khac nghiet, to cao chang can đoi xet xu loi thoi, ho đa chem đau nhung bon trom cuop hay tat ca nhung ke nao bi nguoi ta to cao la trom cuop. Nguoi ta rat lay lam thich su xu phat nhu vay va su liem khiet cua quan Tay Son. Vi ho khong cuop boc cua ai, ho chi biet chat đau nhung ke đo ma thoi. Đieu đo đa tao ra su yen lanh o mot vai noi trong mot thoi gian."


Cac tran chien lien quan đen nha Tay Son Chien tranh Tay Son-Chua Nguyen lan 1 (1771-1785)

Tran Quy Nhon (1773)
Tran Phu Yen (1776)
Tran Gia Đinh lan 1 (1776)
Tran Gia Đinh lan 2 (1777)
Tran Gia Đinh lan 3 (1782)
Tran Gia Đinh lan 4 (1783)
Chien tranh Đai Viet-Xiem La (1785)

Tran Rach Gam – Xoai Mut (1785)
Chinh phat Chan Lap (1785)

Tran Nam Vang (1785)
Chien tranh Tay Son-Chua Trinh (1775-1786)

Tran Cam Sa (1775)
Tran Phu Xuan (1786)
Tran Son Nam (1786)
Tran Thang Long (1786)
Xung đot noi bo (1787)

Cuoc bao vay thanh Quy Nhon (1787)
Chien tranh Đai Viet – Đai Thanh (1789)

Tran Ha Hoi (1789)
Tran Ngoc Hoi (1789)
Tran Đong Đa (1789)
Tran Thang Long (1789)
Chinh phat Vieng Chan (1791)

Tran Xieng Khuang (1791), con goi la Tran Ninh
Tran Vieng Chan (1791)
Chien tranh Tay Son-Chua Nguyen lan 2 (1787-1802)

Tran Gia Đinh (1787)
Tran Thi Nai lan 1 (1792)
Tran Quy Nhon lan 1 (1799)
Tran Quy Nhon lan 2 (1800-1801)
Tran Thi Nai lan 2 (1801)
Tran Phu Xuan (1801)
Tran Tran Ninh (1802)


Danh sach cac vua nha Tay Son Nha Tay Son tu khi vua Thai Đuc len ngoi nam 1778 đen khi Canh Thinh bi bat nam 1802 đuoc tat ca 24 nam, co 3 vua:

Thai Đuc Hoang đe Nguyen Nhac (1778–1788). Tu nam 1788, ong nhuong ngoi hoang đe cho Nguyen Hue, con minh ha xuong tuoc vuong (tuoc hieu duoi quyen hoang đe), xung la Tay Son vuong.
Quang Trung Hoang đe Nguyen Hue (1788–1792). Mat đot ngot nam 1792, con la Quang Toan noi ngoi.
Canh Thinh Hoang đe Nguyen Quang Toan (1792–1802)
Neu tinh tu khi Nguyen Nhac khoi binh tu nam 1771 thi cong tat ca la 31 nam.
So đo nha Tay Son:


Nhan đinh = Trong su sach nha Nguyen =
Trong su sach nha Nguyen, nha Tay Son thuong bi mo ta la "giac cuop" va phe phan nang ne cac nhan vat cua trieu đai nay, nhung hanh vi xau xa cung thuong bi gan cho nha Tay Son. Vi du: Theo cac sach su Đai Nam thuc luc, Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc cua Nha Nguyen ghi rang "do đanh bac tieu mat tien thu thue, Nguyen Nhac ben tron vao Tay Son lam trom cuop, nhung nguoi vo lai va nguoi ngheo đoi phan nhieu phu theo, vi the thu ha co đen vai ngan nguoi. Nhac cung em la Van Hue, Van Lu chia nhau quan lanh, roi đi đanh cuop đon ap" Tuy nhien, theo cac nha nghien cuu, tinh tiet "Nguyen Nhac thua bac nen đi trom cuop" thuc chat la chuyen theu det cua Nha Nguyen sau khi ho đa đanh bai Tay Son nham ha uy tin đoi thu.
Nha Tay Son cung bi coi la "nguy trieu" va "phan loan" boi nha Nguyen, boi ban đau ho đua ra khau hieu lat đo quyen than Truong Phuc Loan va ung ho hoang ton Nguyen Phuc Duong len ngoi chua, tuy nhien ve sau lai hanh quyet Nguyen Phuc Duong va Nguyen Phuc Thuan vao nam 1777 cung nhu truy sat hau due chua Nguyen, quat pha lang mo cac chua Nguyen.
Tuy nhien, trong mot so chi tiet đa cho thay thuc su nha Nguyen ghi nhan tai nang cua cac lanh đao trieu Tay Son. Sach Đai Nam thuc luc cua nha Nguyen chep lai loi tau cua be toi Nguyen Anh ve Tay Son:

"Ke kia, Nhac, Hue, anh em tu dan ao vai, khong tac đat cam dui, vuon tay ho mot tieng, nguoi theo co ca van, chang đay 5-6 nam ma co đuoc nuoc. Ho khong co qua tai đuc cua nguoi thi vi le gi ma lai hung thinh du doi nhu vay?" 


= Trong su sach hien đai =
Đen đau the ky 20, khi the luc nha Nguyen đa suy yeu, nha Tay Son lai bat đau đanh gia lai. Thoi Tay Son chinh la mot trong nhung thoi ky nhieu bien đong nhat trong lich su Viet Nam tren khap pham vi lanh tho, tham chi ca nhung bien co ben ngoai bien gioi co lien quan (Campuchia, Lao, Thai Lan, Trung Quoc, Phap). Khi chua Nguyen Phuc Khoat ve cuoi đoi bo be trieu chinh, quyen than Truong Phuc Loan lung đoan chinh su lam cho chinh quyen Đang Trong suy đoi, roi quan Tay Son noi day tu cuoi the ky 18, cho toi đau the ky 19 khi nha Tay Son bi tieu diet thi chien tranh moi ket thuc, keo dai suot 30 nam. Phan lon cac cuoc chien lon nho đeu co su tham gia cua quan Tay Son. Cac phe phai chinh tri chu yeu trong nuoc tham gia thoi ky nay bao gom chua Trinh o phia Bac, vua Le voi su hau thuan cua Trung Quoc, chua Nguyen o phia Nam va quan Tay Son o dai mien Trung.
Quan điem xem nha Tay Son la "nguy trieu", hay "phan nghich" ngay nay đa đuoc xem xet lai, vi trong lich su Viet Nam khi trieu đai sau lat đo trieu đai truoc cung co nhung hanh vi tuong tu. Giao su su hoc Van Tao trong bai viet "Nha Mac va van đe nguy trieu" đa so sanh: "Ho Trinh va ho Nguyen lay tieng la giup nha Le nhung thuc ra la lo lam loi cho minh. Ho Trinh phu Le nhung lai phe truat va giet cac vua Le. Ho Nguyen phu Le nhung chi lo phat trien co đo rieng va cai co chong ho Trinh... Mac la nguy cong khai, Trinh Nguyen la nguy giau mat".
Theo nha su hoc Tran Trong Kim viet nam 1920, trong tac pham Viet Nam su luoc đa đanh gia phan minh rang: xet rieng voi nha Nguyen thi Tay Son la ke đich (vi ho đa đanh đo chua Nguyen), nhung xet ve cong lao voi đat nuoc, voi dan toc thi phai coi đay la mot trieu đai chinh thong, sanh ngang voi nha Đinh, nha Le:

Vay nay (toi) lay nhung le ay ma xet xem nen cho nha Nguyen Tay Son lam chinh thong hay nguy trieu, đe cho hop le cong bang va cho xung cai danh hieu nhung nguoi anh hung đa qua.
...tu khi nha Le Trung hung len tro ve sau, ho Nguyen hung cu phuong Nam, ho Trinh xung chua mien Bac; tren tuy con ton vua nhung ma quyen ve ca nha chua. Vua khong phai la vua, toi khong phai la toi, ay la mot thoi loan. Đen sau o trong Nam thi co Truong Phuc Loan chuyen quyen lam bay, o ngoai Bac thi co kieu binh lam loan, giet hai quan đai than, vua chua phai nhun minh ma chieu đai, đinh than phai khoanh tay ma chiu, ay lai la mot luc đai loan vay.
Luc ay anh em Nguyen Nhac la nguoi dan mac ao vai, day binh o ap Tay Son, chong nhau voi chua Nguyen đe lap nghiep o đat Quy Nhon. Tuy rang đoi voi ho Nguyen la cuu đich, nhung ma đoi voi nuoc Nam, thi chang qua cung la mot nguoi anh hung lap than trong luc bien loan đo ma thoi. Con nhu Nguyen Hue la vua Thai To nha Nguyen Tay Son, thi truoc giup anh bon lan vao Gia Đinh đeu đuoc toan thang, pha hai van quan hum beo cua Xiem La, chi con đuoc may tram nguoi lui thui chay ve nuoc; sau lai ra Bac Ha, dut ho Trinh, ton vua Le, đem lai moi cuong thuong cho ro rang. Ay la đa co suc manh ma lai biet lam viec nghia vay.
Sau vua Le Chieu Thong va ba Hoang Thai Hau đi sang keu cau ben Tau, vua nha Thanh nhan lay dip ay muon co cuu nha Le, đe lay nuoc Nam, ben sai binh tuong sang giu thanh Thang Long. Bay gio cu theo nhu to mat du cua vua nha Thanh thi nuoc Nam ta, be ngoai tuy chua mat han, nhung ky that đa vao tay nguoi Tau roi. Vay nuoc đa mat, thi phai lay nuoc lai, ong Nguyen Hue moi len ngoi Hoang Đe, truyen hich đi cac noi, đuong đuong chinh chinh, đem quan ra đanh mot tran pha 20 van quan Tau, tuong nha Thanh la Ton Si Nghi phai bo ca an tin ma chay, lam cho vua toi nuoc Tau khiep so, tuong si nha Thanh that đam. Tuong tu xua đen nay nuoc ta chua co vo cong nao lam liet nhu vay.
Va đanh đuoi nguoi Tau đi lay nuoc lai ma lam vua thi co đieu gi ma trai đao? Ha lai chang hon nha Ly, nha Tran nhan luc au quan, nu chua, ma lam su thoan đoat hay sao? Vay thi lay le gi ma goi la nguy? Huong chi sau vua nha Thanh cung cong nhan cho ong Nguyen Hue lam vua nuoc Nam, va lai sai su sang phong cho ong lam An Nam Quoc vuong theo nhu le cac trieu truoc, nhu the thi nha Nguyen Tay Son mo nuoc co khac gi nha Đinh va nha Le khong?
Tuy rang chang đuoc bao lau nha Nguyen Tay Son sinh ra noi loan, vua The To Cao Hoang nha Nguyen lai thu phuc đuoc co nghiep cu ma nhat thong ca nam bac lai lam mot, nhung viec thanh bai hung vong la menh troi, va lai khi hai nguoi anh hung đuoi mot con huou, tat la nguoi no goi nguoi kia la cuu đich. Vay lay le ton ban trieu (nha Nguyen) ma xet thi nha Tay Son la nguy, nhung lay cong ly ma suy thi vua Quang Trung Nguyen Hue la mot ong vua cung đung ngang vai voi vua Đinh Tien Hoang, vua Le Thai To, ma nha Nguyen Tay Son cung la mot trieu đai chinh thong nhu nha Đinh va nha Le vay.
Theo nha nghien cuu phuong Tay Geogres Dutton thi:

"Sau Chien tranh the gioi thu hai, va trong buoi đau cua cuoc cach mang cong san chu nghia voi nhung lien he chat che voi nong thon Viet Nam, viec xay dung hinh anh Tay Son voi đac điem la mot "cuoc noi day cua nong dan" hoac mot "phong trao nong dan" bat đau xuat hien trong nghien cuu cua Viet Nam. Cac hoc gia đa nhiet tinh mo ta cuoc noi day cua Tay Son hoac nhu mot cuoc "cach mang", hoac mot cach trung lap hon, la mot "phong trao nong dan".
Trong cach nghien cuu su hoc ve Tay Son nay, nong dan noi len nhu mot bieu tuong anh hung, cao thuong va khong biet so hai, quyet tam theo đuoi muc tieu cong bang kinh te va xa hoi, va vi mot đat nuoc thong nhat khong bi ngoai bang can thiep.
Chinh nhung cach dien giai nay, ma phan lon đuoc cac su gia Viet Nam cong bo vao nua sau the ky 20, thong tri toan bo dien ngon ve thoi Tay Son".


= Ve van tri =
Sau khi đinh đo o Quy Nhon, vua Thai Đuc khong co đong gop gi đang noi ve van tri. Van tri nha Tay Son van chu yeu la thanh tuu cua vua Quang Trung nho ong biet trong dung nhan tai. Viec khuyen khich phat trien kinh te va dung chu Nom chung to ong khong chi la mot nguoi lanh đao "vo bien" đon thuan. Đanh Xiem, Thanh, nhung cung ngay lap tuc, Quang Trung chu trong noi lai hoa binh bang ngoai giao voi cac nuoc nay. Tuy nhien, thoi gian tri vi cua ong qua ngan ngui khien tac dung cua nhung bien phap cai tri cua ong chua co hieu qua ro net.
Đang chu y la viec trong dung chu Nom đa bieu lo tinh than quoc gia manh liet muon tach khoi anh huong tu chu Han. Quang Trung tuy trong khoa cu, chu Nho van đuoc dung nhung trong chieu, bieu, sac, du, thi phu, van Nom đa đuoc đat vao mot đia vi quan trong.
Von la con nguoi co oc thuc te, vua Quang Trung sau khi len ngoi lien nghi ngay viec đuc tien bang đong đe tieu dung trong nuoc va co su thuan tien trong viec thuong mai. Nam Quang Trung thu tu (1791) do can chuan bi viec đanh Man Thanh, nha vua đa cho đi thu gom cac đo bang đong tot trong nuoc đe đem lam binh khi va đuc tien cho rong tai nguyen.


= Ve vo cong =
Tuong truyen Nguyen Hue, Nguyen Nhac va Nguyen Lu đeu la nhung nguoi rat gioi vo nghe va la nhung nguoi khai sang ra mot so vo phai Binh Đinh. Nguyen Hue khai sang Yen phi quyen, Nguyen Lu sang tao Hung ke quyen, va ca ba anh em Tay Son sang tao Đoc lu thuong. Tay Son tam kiet co vai tro rat lon cho su hinh thanh, phat trien Vo thuat Binh Đinh, la nhung đau linh sang tao, cai cach cac bai quyen, bai binh khi đe truyen day cho ba quan trong giai đoan đau khoi nghia.
Chi trong mot thoi gian ngan ke tu khi khoi su, nha Tay Son đa lap đuoc rat nhieu chien tich quan su: tu Nam ra Bac, Tay Son đanh đo ca hai tap đoan phong kien đa co tren 200 nam la chua Trinh va chua Nguyen, sau đo con đanh bai ca quan ngoai vien do tan du cua cac the luc cu đua vao la quan Xiem va quan Thanh. Đieu đang noi hon la trong so nhung chien tich vo cong đo co nhieu chien thang hien hach, vang doi, noi tieng trong lich su dan toc. Su quan nha Nguyen la Tran Trong Kim viet nam 1920, trong tac pham Viet Nam su luoc đa đanh gia chien thang 20 van quan Thanh cua Tay Son la "Tuong tu xua đen nay nuoc ta chua co vo cong nao lam liet nhu vay".
Trong 3 anh em, noi bat nhat la vua Quang Trung. Ong la hoang đe bach chien bach thang, lap nhieu chien tich quan su nhat trong lich su Viet Nam. Ca cuoc đoi binh nghiep cua ong, du duoi danh hieu Long Nhuong tuong quan, Bac Binh vuong hay Hoang đe Quang Trung, ong đeu lap cong trang hien hach, chua tung that bai mot tran nao. Do nhung chien tich vang doi, Nguyen Hue đuoc cac giao si Tay phuong so sanh voi Alexandros Đai đe va Attila.
Gras de Preville, thuyen truong tau Pandour cua Phap o Gia Đinh nam 1788 đa viet ve Nguyen Hue va quan đoi cua Tay Son nhu sau: "Tay Son rat manh; quan đoi cua Nguyen Hue neu khong thien chien cung rat đong; Nguyen Hue co voi đe keo phao, va hon nua, Nguyen Hue co rat nhieu thuyen chien, chien ham va tau thuyen đe cho quan đoi. Nguyen Hue co nghi luc, co tai nang..." 


= Nhung hau due cuoi cung va nghi van con ton tai =
Nam Minh Mang thu 12 (1831) quan quan nha Nguyen van tiep tuc truy tim hau due cua Tay Son, bat đuoc Nguyen Van Đuc, Nguyen Van Luong va Nguyen Van Đau. Đau la con cua Đuc, ca hai đeu bi chem ngang lung. Tu đay Tay Son bi tan diet. Tuy nhien Đo Bang con đua ra nghi van ve viec Nguyen Van Đuc la con cua Nguyen Nhac. Nguyen Nhac đat nien hieu cho minh la Thai Đuc thi khong co ly do gi lai đat ten con minh la Đuc. Nhieu kha nang đay chinh la con cua Quang Trung va Le Ngoc Han. Va neu co nhu vay thi luc bi bat ong đa gan 40 tuoi, khong the chi co mot nguoi con la Nguyen Van Đau, cang cung co cho gia thuyet tren. Ngoai ra mot so tu lieu ma Đo Bang cung cap thi ba Nguyen Thi Bich đa cung con ba chay thoat khoi su tru diet cua Nguyen Anh.


= Nguyen nhan that bai =

Voi su xuat sac cua nha lanh đao, tai nang cua cac tuong linh va su ung ho rong rai cua dan chung, Tay Son đa tieu diet rat nhieu ke thu. Đac biet duoi quyen chi huy cua Nguyen Hue, đo la đoi quan bach chien bach thang. Vay thi vi sao đoi quan đo khong the triet tieu hoan toan luc luong tan du cua Nguyen Anh đe gay thanh hau hoa sau nay?
Theo Giao su Nguyen Phan Quang thi:

Thu nhat, dong ho chua Nguyen luc ay khong đuoc long dan chung nhung lai co đuoc su ung ho cua mot bo phan lon cac đia chu tai Nam Bo. Do đo, khi luc luong bo phong cua Tay Son o lai khong đu manh, Nguyen Anh nhanh chong lay lai vung nay.
Thu hai, cac nha lanh đao Tay Son đa tung co thoi điem đanh gia chua đung thuc luc cua Nguyen Anh. Sau khi nghe tin Anh giet tuong Đo Thanh Nhon (Nhan) vi uy tin cua Nhon co phan lan at Anh, Nguyen Nhac cho rang tuong soai cua Nguyen Anh khong co ai đang ngai nua. Sau nay, khi đanh bat đuoc Anh ra khoi lanh tho, nhat la sau khi chop nhoang đap tan quan Xiem, su đanh gia ay cang tro nen chu quan hon.
Thu ba la su chia re trong noi bo anh em Tay Son giua Nguyen Nhac va Nguyen Hue. Chinh cuoc xung đot nam 1787 đa tao đieu kien cho Nguyen Anh tro ve lay lai Gia Đinh. Luc luong Tay Son o đay đon đoc lai khong đuoc su tiep vien can thiet tu phia bac nen đa khong the giu đuoc đat Nam Bo nay. Nam sau, cuoc xung đot cua hai anh em cham dut, Nguyen Nhac tu nguyen trao lai binh quyen, nhung Nguyen Hue lai phai lo đoi pho voi quan Thanh đa tien vao mien Bac, Nguyen Nhac thi đa tro nen gia ca va suy yeu luc luong, khong con kha nang mot minh tien hanh Nam chinh nua. Cai chet cua Nguyen Lu du khong anh huong nhieu đen nha Tay Son (vi anh huong cua ong cung la it nhat trong ba nguoi) nhung co le cang khien tinh than Nam chinh cua Nguyen Nhac them mon đi. Đieu đo ly giai vi sao Nguyen Anh co the chac chan tai Nam Bo tao co so cho ong Bac tien sau nay.
Cung voi cac nguyen nhan tren, nguyen nhan quan trong nhat dan đen su sup đo cua nha Tay Son khien luc luong cua Nguyen Anh chien thang lap nen nha Nguyen chinh la cai chet qua som va đot ngot cua vua Quang Trung:

Nam 1792, sau khi giai quyet xong nguy co tu quan Thanh, Quang Trung đa len ke hoach huy đong toi 20 van quan đe đanh vao Gia Đinh, nham tieu diet triet đe the luc Nguyen Anh. Cac co van than can cua Nguyen Anh cung cho rang quan Nguyen se khong the chong đo noi vi đoi phuong qua manh, nhung đung luc đo thi Quang Trung qua đoi, the la Nguyen Anh co the yen on đung chan tai Nam Bo đe phat trien luc luong.
Vua Quang Trung la nguoi lam nen gan nhu tat ca cac thanh tuu cua nha Tay Son ke tu nam 1777. Ong qua đoi đot ngot khi moi 39 tuoi nen khong kip đao tao nguoi thay the xung đang. Con trai la Quang Toan con qua nho (moi 11 tuoi), khong co đu kinh nghiem va su cung coi nen khong the gianh đuoc su ung ho cua nguoi dan o Bac Ha, manh đat vua chinh thuc ve tay nha Tay Son khong lau. Viec sau nay, luc bi quan Nguyen Anh bat, anh cua Quang Toan la Quang Thuy đa tu van nhung Toan khong dam chet cung chung to Toan chua bang Đoan Nam vuong Trinh Tong.
Su xung đot nghiem trong cua hang ngu tuong linh Tay Son. Trieu đai nay von phat tich tu cuoc noi day tai đat Binh Đinh, phai trai qua nhieu nam chien tranh đe lap quoc nen cac vo tuong co vai tro rat quan trong. Tay Son co nhieu tuong tai, khi co mot nha lanh đao gioi ve vo cong lan sang suot ve cai tri nhu vua Quang Trung thi nhom nho si va nhom vo tuong tim đuoc tieng noi chung va het long phuc vu loi ich dan toc, nhung khi Quang Trung qua đoi thi ho duong nhu khong ai chiu nghe ai. Cac tuong gioi la Ngo Van So, Le Trung bi giet, con co Ngo Thi Nham phai lanh đi o an va nguy hai hon la Le Chat chay sang đau hang Nguyen Anh. Thuc ra, viec au chua len ngoi ma trieu đinh van yen on khong phai la đieu bat kha thi, nhu truong hop cua vua Thuan Tri (Phuc Lam) nha Thanh. Thuan Tri len ngoi khi con nho (va sau chet yeu) nhung nha Thanh van tien vao trung nguyen, hoan thanh viec chiem Trung Quoc, diet nha Minh va Ly Tu Thanh, cong viec la nho vao tay nhiep chinh Đa Nhi Con. Cac tuong Tay Son van co nhung nguoi tan trung nhu Tran Quang Dieu, Bui Thi Xuan, Vu Van Dung nhung ho khong co đu kha nang đung ra lam nhiep chinh nhu Đa Nhi Con, lai bi nguoi Phap tu ben ngoai can thiep giup suc cho Nguyen Anh nen nha Tay Son cang nhanh chong sup đo.
Theo Cao Tu Thanh, voi viec tan pha Cu lao Pho, sat hai nguoi Hoa o đay nen trong suot hon 10 nam Tay Son van khong đuoc đong đao nhan dan mien Nam ung ho. Tuy nhien, đay la y kien tren co so cac tai lieu cua su sach nha Nguyen, trieu đai đoi đich voi nha Tay Son. Theo y kien cua mot nha nghien cuu phuong Tay hien đai la Georges Dutton, su khon kho cua nguoi dan trong thoi noi chien la tinh trang chung o moi vung mien, duoi cac chinh the khac nhau – bat ke la Tay Son hay chua Nguyen – trong nhung thoi điem nhat đinh:

"...Nhung nguoi dan đang song duoi quyen kiem soat chinh tri cua chinh the luc nha Nguyen o sau trong mien nam... mong đoi đuoc giai thoat khoi ho. Đen ca Pigneau de Behaine (Ba Đa Loc), ung ho vien nguoi Au nhiet tinh nhat cua Nguyen Anh, vao nam 1791, cung đe cap đen đieu nay, khi ong viet ve tinh canh ngay cang khong chiu đung noi cua nhung nguoi dan Viet song trong vung nha Nguyen kiem soat."
"... sau đo (khi ho Nguyen lai kiem soat Nam Bo), hoan canh song cua nguoi dan duoi chinh the nha Nguyen van chang he đuoc cai thien; đieu nay đuoc mo ta trong thu cua mot nha truyen giao nguoi Phap khac, rang "hai nam vua qua, moi nguoi đeu phai đi lam viec cong ich, va [nguoi ta] khong ban tam voi bat ki đieu gi khac ngoai viec tim cach đe song sot, đau kho đa tro nen đen cuc điem"."
Cung theo Georges Dutton thi "viec hao quang hoa phong trao Tay Son trong tri tuong tuong cua dan chung vao the ky 19... Kha nang cach nhin uu ai danh cho phong trao va chinh the Tay Son co the la san pham cua moi ac cam ma dan chung danh cho nha Nguyen, cung nhieu bang kha nang đo chinh la ky uc tap the that su ve nha Tay Son".
Du sao đi nua, ten tuoi cua nha Tay Son voi nhung chien cong đanh giac giu nuoc (đac biet la cua vua Quang Trung) van con ghi mai trong lich su va ky uc cua nguoi dan, cac bo su cua nha Nguyen cung khong sao choi bo đuoc, du đay la mot trong nhung trieu đai ngan nhat trong lich su Viet Nam.


Du am Tai Ha Noi, buc tuong Quang Trung đuoc tac trong chua Boc duoi hinh thuc Đuc Ong. Hang nam, vao ngay mong 5 Tet am lich, tai quan Đong Đa, Ha Noi thuong to chuc hoi Go Đong Đa đe ky niem chien thang Ngoc Hoi – Đong Đa đanh tan quan Thanh cua vua Quang Trung.
Du Tay Son mat nhung con nhieu anh huong ve sau, khong nhung trong nhan dan ma ngay ca voi nha Nguyen. Theo sach "Truyen cu co đo" cua Nguyen Đac Xuan, vao đoi chau noi cua Nguyen Phuc Anh la Nguyen Phuc Mien Tong lam vua, tuc la vua Thieu Tri (1841-1847), co su gia nha Thanh đen. Von la nguoi hay chu, Thieu Tri ra ve đoi cho hai hoang tu la Nguyen Phuc Hong Bao va Nguyen Phuc Hong Nham (sau la vua Tu Đuc) rang:

Bac su lai trieu
Khong can suy nghi, Hong Bao đoc ngay:

Tay Son phuc quoc
Ve đoi ve chu nghia thi that chinh khong the bat be nhung ve noi dung thi that "phan nghich". Thieu Tri nghe nhu set đanh ngang tai, co binh tinh guong cuoi roi trach Hong Bao:

"Tay Son ma phuc quoc thi ca ba con mi khong con đat ma chon! Lan sau co đoi thi cung phai giu gin y tu nghe con!"
Sau đo mot phan vi viec nay ma Thieu Tri truat ngoi con truong cua Hong Bao, lap Hong Nham lam thai tu, sau Nham tro thanh vua Tu Đuc.


Chu thich Xem them Muoi chien dich lon cua Can Long
Nguyen Nhac
Nguyen Hue
Nguyen Lu
Nguyen Anh
Nha Hau Le
Chua Trinh
Chua Nguyen
Ngoai giao Viet Nam thoi Tay Son
Le Chieu Thong


Tham khao Đai Nam thuc luc.
Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung, Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha Xuat ban Quan đoi Nhan dan, 1976.
Nguyen Phan Quang, Mot so cong trinh su hoc Viet Nam, Nha Xuat ban Tong hop TP Ho Chi Minh, 2006.
Ngo Giap Đau, Hoang Viet Long hung chi, trong Tong tap van hoc Viet Nam, tap 8B, Nha Xuat ban Van hoc, 1995.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc.
Lich su noi chien Viet Nam – Ta Chi Đai Truong, Nha Xuat ban Cong an Nhan dan, 2007.
Đo Bang, Nhung kham pha ve Hoang đe Quang Trung, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin, 2006.
Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung (1976), Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha Xuat ban Quan đoi Nhan dan.


Lien ket ngoai