Ky lan bien (Monodon monoceros) (tieng Anh: Narwhal) la mot loai đong vat co vu song o bien kich co trung binh thuoc phan bo Ca voi co rang (Odontoceti), song quanh nam o vung Bac Cuc. Cung voi ca voi trang, chung la hai loai duy nhat con sinh ton trong Ho Ky lan bien (Monodontidae). Đac trung cua ky lan bien la con đuc co mot chiec nga dai, thang, co ranh xoan o ham trai phia tren cua chung (do đo moi đuoc goi la "ky lan").
Chung đuoc tim thay chu yeu o vung bien Bac Bang Duong thuoc Canada va xung quanh đao Greenland, nhung hiem khi duoi vi tuyen 65° Bac.
Ky lan bien la đong vat an thit đac huu cua Bac Cuc, vao mua đong chung san moi duoi đay sau khoang 1.500 m ben duoi lop bang day. Hon ngan nam nay nguoi Eskimo tai bac Canada va Greenland van san bat chung đe lay thit va nga.


Phan loai va di truyen Ky lan bien co quan he rat gan voi ca voi trang. Cung voi nhau, chung la 2 loai duy nhat con lai cua ho Monodontidae (đoi khi con goi la ho Ca voi trang). 
Ho Monodontidae mo ta co kich thuoc trung binh (chieu dai tu 3–5 m), tran dang dua hau, mom ngan, va khong co vay lung thuc su.
Monodontidae (ho Ca voi trang) cung voi ho Delphinidae (ho ca heo đai duong) va ho Phocoenidae (ho ca heo chuot) hop lai thanh sieu ho Delphinoidea.
Cac bang chung di truyen cho thay ho ca heo chuot co quan he chat che voi ho ca voi trang hon la ho ca heo đai duong, va hai ho nay tao thanh mot nhanh rieng biet tach ra tu sieu ho Delphinoidea trong vong 11 trieu nam qua.


Đac điem Ky lan bien đuc truong thanh co the nang toi 1.600 kg (3.500 pound), va con cai nang khoang 1.000 kg (2.200 pound). 
Mau da cua chung đuoc pha tron nhung đom đen va trang. Thong thuong ky lan bien co mau toi khi moi sinh va sang dan theo tuoi.
Đac điem de thay nhat cua ky lan bien đuc la mot chiec nga dai khoang 2 đen 3 m phat trien tu rang nanh ham tren ben trai trong giong nhu sung cua con ky lan trong huyen thoai.
Chiec nga co the dai toi 3 met (kha lon neu so voi chieu dai co the chi khoang 4 đen 5 m) va nang đen 10 kg.
Trung binh trong khoang 500 con đuc thi co 1 truong hop co 2 nga, đo la do chiec rang nanh ben phai cung phat trien lon thanh nga.
Ky lan bien cai cung co nga nhung ngan hon va thang hon con đuc, no cung co the co 1 cap nga nhung truong hop nay cuc ky hiem gap, tu truoc đen nay moi chi ghi nhan đuoc 1 truong hop con cai co 2 nga.
Gia thuyet đuoc chap nhan rong rai cho rang chiec nga la mot đac điem hap dan gioi tinh. Giong nhu bom cua su tu đuc hay bo long đuoi cua con cong trong.
No co the giup xac đinh cap bac xa hoi, duy tri he thong phan cap thong tri, hoac giup cac con đuc non phat trien cac ky nang can thiet đe thuc hien trong vai tro tinh duc. Hiem khi quan sat thay ky lan bien dung nga đe đanh nhau, hanh vi hung hang khac hoac đe pha vo bang tren bien trong moi truong song o Bac Cuc cua chung.
Mac du be ngoai cung ran, nga cua ky lan bien co kha nang nhay cam đang ne. Voi 10 trieu moi lien ket than kinh nho xiu chay tu trung tam than kinh cua nga toi be mat ben ngoai, chiec nga giong nhu mot cai mang co be mat ngoai cuc nhay va co the phat hien nhung thay đoi rat nho trong nhiet đo, ap suat nuoc bien. Vi ky lan bien co the phat hien nhung thay đoi nho trong nuoc, chung co the nhan ra đo man cua nuoc cung nhu nhung dao đong xung quanh con moi, va đieu nay se giup chung song sot trong moi truong bang gia Bac cuc.


Hanh vi va thuc an Ky lan bien co mot che đo an uong tuong đoi han che. Con moi cua no chu yeu bao gom ca bon Greenland, ca tuyet vung cuc, ca tuyet Bac cuc, tom va muc ong Gonatus.
Nhung loai thuc an khac tim thay trong da day cua chung bao gom ca wolffish, ca capelin, trung ca skate va đoi khi co ca đa (vo tinh nuot vao bung khi kiem an o đay).
Đang chu y nhat ve su thich nghi cua chung la kha nang lan sau. Ky lan bien đuoc ghi nhan la loai đong vat co vu lan sau nhat, it nhat la 800 met (2.625 feet) tren 15 lan moi ngay, voi nhieu lan đat 1.500 met (4.921 feet). Chung lan đen đo sau nay keo dai khoang 25 phut, bao gom ca thoi gian o duoi đay va qua trinh di chuyen len xuong be mat (Nhung ghi nhan nay dien ra trong mua đong).
Ky lan bien thuong tap trung thanh đan voi khoang 5-10 ca the. Vao mua he, mot vai nhom hop vao voi nhau, tao thanh tap hop lon hon. Đoi khi, ky lan bien đuc co xat nga cua chung voi nhau trong mot hoat đong đuoc goi la "đau nga" (tusking). Hanh vi nay đuoc cho la duy tri he thong phan cap xa hoi.


So luong va phan bo Ky lan bien phan bo chu yeu o Đai Tay Duong va Bac Bang Duong. Chung thuong đuoc ghi nhan xuat hien tai phia bac vinh Hudson, eo bien Hudson, vinh Baffin; ngoai khoi bo bien phia đong Greenland; va trong mot dai chay ve phia đong tu cuoi bac đao Greenland vong phia đong Nga (170° Đong).
Hien tai so luong ky lan bien uoc tinh con khoang 75.000 ca the. Phan lon tap trung trong cac vinh hep bac Canada va phia tay Greenland.
Ky lan bien la mot loai di cu. Trong nhung thang mua he, chung di chuyen đen gan bo bien hon, thuong la theo tung nhom tu 10-100 con. Khi bat đau đong bang vao mua đong, chung di chuyen xa bo, va cu tru trong vung bang day đac, song dua vao cac ranh va ho bang nho. Khi mua xuan đen, nhung ranh bien thanh kenh va ky lan bien tro lai cac vung vinh, bo bien cu.


San bat va bao ton Ke thu cua ky lan bien ben canh con nguoi la gau bac cuc va ca voi sat thu (Orca). Nguoi Inuit (Eskimo) đuoc cho phep đe san cac loai ca voi hop phap đe phuc vu đoi song. 
Hau nhu tat ca cac phan cua thit ky lan bien, da, mo va cac co quan đuoc tieu thu. Đoi voi nguoi Inuit tren đao Greenland, ky lan bien cung cap luong vitamin C nho lop mo va da phia ngoai, mot loai vitamin đuoc coi la hiem o tren vung đat khac nghiet nay. Neu khong co chung, co le nhung nguoi Inuit đa khong the ton tai đuoc. 
Nguoi dan đao Greenland đuoc chinh quyen cho phep san ky lan bien, nhung khong đuoc phep san con cai va phai mang xac đi sau khi giet chung. 
Greenland cam xuat khau nga ky lan bien va Lien minh chau Au cung cam nhap khau loai hang quy hiem nay. Tuy nhien, nhieu nguoi van hy vong ban đuoc mot con ky lan bien co nga co the ban đuoc hon 1.000 USD. Ngoai ra, cac tho san cung trong cho lay đuoc phan ma ho goi la "muktuk", nam phia tren mo va da, co gia tri nhu mot mon cao luong my vi truyen thong.
Thoi Trung co, nga ky lan bien co gia tri bang vang tuong đuong 10 lan khoi luong no. Nu hoang Elizabeth I tung đuoc tien cong mot nga đuoc cham khac đa quy voi gia tri 10.000 bang Anh (khoang 1,5 đen 2,7 trieu bang Anh nam 2007), đu đe mua mot toa lau đai. Hien nay mot đoan nga dai 30 cm cung co gia đen 125 USD. Trong nhung nam gan đay, trung binh moi nam khoang 500 con ky lan bien o vung Bac Cuc Canada bi giet.

Ky lan bien đuoc xem la mot trong cac đong vat co vu bien Bac cuc de bi ton thuong nhat voi bien đoi khi hau. Ky lan bien đuoc đua vao nuoi nhot co xu huong chet vi nguyen nhan tu nhien.


Trong van hoa Mot so nguoi chau Au thoi trung co tin rang nga ky lan bien la sung cua ky lan trong than thoai.
Sung ky lan (trong than thoai) đuoc coi la co suc manh ma thuat, chang han nhu kha nang đe chua benh ngo đoc va benh tram uat, nhung nguoi Viking va cac lai buon phuong bac chop lay co hoi nay đa co the ban chung voi gia tri qui ra vang gap nhieu lan trong luong chinh chiec nga. 
Nga con đuoc su dung đe lam ly ma nguoi ta tin rang co the hoa giai bat ki chat đoc nao.
Herman Melville đa viet mot phan ve ky lan bien trong tac pham Moby Dick, trong đo ong tuyen bo mot nga ky lan bien treo trong "mot thoi gian dai" o lau đai Windsor sau khi Sir Martin Frobisher đa trao no cho Nu hoang Elizabeth.
Ky lan bien cung xuat hien trong Hai van dam duoi đay bien cua Jules Verne.


Tham khao Xem them Lien ket ngoai Biology and ecology of narwhals, NOAA
Narwhal FAQ
Images and information about Narwhal Whales
Narwhal general information Luu tru ngay 11 thang 1 nam 2002 tai Wayback Machine
Narwhal info Luu tru ngay 25 thang 10 nam 2005 tai Wayback Machine
National Geographic Gallery
Ky lan bien tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Ky lan bien 180485 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Ky lan bien tai Encyclopedia of Life