Ran la ten goi chung đe chi mot nhom cac loai đong vat bo sat an thit, khong co chan va than hinh tron dai (hinh tru), thuoc phan bo Serpentes, co the phan biet voi cac loai than lan khong chan bang cac đac trung nhu khong co mi mat va tai ngoai. Giong nhu cac loai bo sat co vay (Squamata) khac, ran la đong vat co xuong song, co mang oi, ngoai nhiet voi cac lop vay xep chong len nhau che phu co the. Nhieu loai ran co so voi nhieu khop noi hon cac to tien la đong vat dang than lan cua chung, cho phep chung nuot cac con moi to lon hon nhieu so voi đau chung voi cac quai ham linh đong cao. Đe phu hop voi co the thon va hep cua minh, cac co quan co cap đoi cua ran đuoc bo tri theo kieu cai nay nam phia truoc cai kia thay vi ngang hang o hai ben, va phan lon cac loai ran chi co 1 phoi hoat đong. Mot vai loai van duy tri mot đai chau voi 1 cap vuot dang vet tich o mot trong hai ben cua lo huyet.
Cac loai ran con sinh ton đa đuoc tim thay tren gan nhu moi chau luc (ngoai tru chau Nam Cuc), trong long cac đai duong nhu An Đo Duong va Thai Binh Duong, va tren phan lon cac khoi luc đia nho hon — cac ngoai le bao gom mot so đao lon nhu Ireland va New Zealand, va nhieu đao nho trong Đai Tay Duong va Trung Thai Binh Duong. Tren 20 ho ran hien nay đang đuoc cong nhan, bao gom khoang 500 chi voi khoang 3.400 - 3.550 loai. Kich thuoc cua chung bien đong tu nho, nhu ran chi (Leptotyphlops carlae) chi dai khoang 10 cm cho toi lon nhu tran gam (Python reticulatus) dai toi 8,7 m. Loai tim thay o dang hoa thach la Titanoboa cerrejonensis dai toi 15 m. Nguoi ta cho rang ran đa tien hoa tu cac loai đong vat dang than lan hoac la song đao boi hoac la thuy sinh trong giai đoan Creta giua, va cac hoa thach som nhat đa biet co nien đai khoang 112 Ma. Su đa dang cua ran đa xuat hien trong the Paleocen (khoang 66 toi 56 Ma).
Phan lon cac loai ran khong co noc đoc, con nhung loai nao co noc đoc thi chu yeu su dung no vao viec giet chet hay khuat phuc con moi thay vi đe phong ve. Mot so loai co noc đoc manh toi muc đu gay ra vet thuong đau nhuc hay gay tu vong cho con nguoi. Cac loai ran khong noc đoc hoac la nuot song con moi hoac la giet no bang cach quan va van xiet.


Tu nguyen Trong tieng Viet, tu ran bat nguon tu *p-səɲʔ trong tieng Viet-Muong nguyen thuy, chinh no lai bat nguon tu *(b)saɲʔ trong tieng Nam A nguyen thuy.
Trong tieng Anh, tu snake bat nguon tu snaca trong tieng Anh thuong co, chinh no phai sinh tu *snak-an- trong tieng German nguyen thuy, goc tu tieng Proto-An-Au la *(s)neg-o- 'bo, truon', cung chinh la goc cua tu sneak 'len lut' va tu naga 'ran' trong tieng Phan. Mot tu nua cho ran trong tieng Anh la serpent đuoc muon tu tieng Phap, bat nguon tu tieng An-Au nguyen thuy la *serp- 'truon', cung chinh la goc cua tu ερπω (herpo) 'Toi bo' trong tieng Hy Lap co đai.


Tien hoa Ho so hoa thach ran la kha ngheo nan do cac bo xuong ran thong thuong la nho va de gay, lam cho su hoa thach la khong pho bien. Cac hoa thach co the đuoc nhan dang nhu la ran (mac du thuong van duy tri cac chi sau) lan đau tien xuat hien trong ho so hoa thach trong ky Creta. Cac hoa thach ran som nhat đa biet đuoc tim thay tai cac di chi trong khu vuc Utah va Algerie, đai dien tuong ung cho cac chi Coniophis va Lapparentophis. Cac hoa thach nay đuoc cho la co nien đai tuong ung voi tang Alba hay tang Cenomanum (du khong chac chan lam) vao cuoi ky Creta, khoang 112 toi 94 Ma. Tuy nhien, nien đai tham chi con som hon đa tung đuoc đe xuat cho mot trong cac di chi tai Algerie, co the co toi muc tuong ung voi tang Apt, 125 toi 112 Ma.
Dua theo giai phau hoc so sanh, nguoi ta co su đong thuan cho rang ran la hau due cua mot nhom than lan. Nguoi ta cung cho rang cac loai tran trong cac ho Pythonidae va Boidae la cac nhom nguyen thuy nhat trong so cac loai ran hien đai—chung co cac chi sau dang vet tich: cac ngon chan nho xiu co vuot goi la cac cua hau mon, đuoc chung su dung đe bau viu trong khi giao phoi. Cac ho Leptotyphlopidae va Typhlopidae cung co cac dau tich cua đai chau, đoi khi xuat hien nhu la cac cho loi ra dang chat sung khi nhin thay.
Tat ca cac loai ran hien đa biet đeu khong co chi truoc. Đieu nay la do su tien trien cua cac gen Hox, kiem soat su tao hinh chi. Cot song cua to tien chung cua cac loai ran, giong nhu phan lon cac loai đong vat bon chan khac, co cac chuyen biet hoa khu vuc bao gom cac đot song co, nguc, that lung, cung (chau) va đuoi. Ngay tu ban đau trong tien hoa cua ran thi su bieu lo cac gen Hox trong phan cot song chiu trach nhiem cho su phat trien đot song nguc đa chiem uu the. Ket qua la tat ca cac đot song phia truoc cac choi chi sau (khi co mat) đeu co cung mot nhan dang giong nhu kieu đot song nguc (ngoai tru tu đot song đoi, đot song truc va cac đot song co 1–3). Noi cach khac, phan lon bo xuong cua ran co the coi la mot cai nguc keo cuc ky dai. Cac xuong suon chi đuoc tim thay tren cac đot song nguc. Cac đot song co, that lung va khung chau bi giam đi rat nhieu ve luong (chi co 2–10 đot song that lung va chau), trong khi chi co cac dau tich ngan cua cac đot song đuoi. Tuy nhien, đuoi van đu dai đe co cong dung quan trong o nhieu loai, va no bi bien đoi o mot so loai song duoi nuoc hay leo treo tren cay.
Cac loai ran hien đai đa đa dang hoa manh trong the Paleocen. Đieu nay dien ra cung voi phan toa thich nghi cua đong vat co vu, ngay sau su kien tuyet chung cua khung long phi chim. Cac loai ran thuoc ho Colubridae, mot trong cac nhom ran pho bien nhat, da tro nen cuc ky đa dang do thuc an cua chung la đong vat gam nham, mot nhom đong vat co vu đac biet thanh cong.


= Nguon goc =
Nguon goc cua ran van la mot van đe chua đuoc giai quyet. Co hai gia thuyet chinh canh tranh lan nhau ve nguon goc cua ran.

Gia thuyet than lan đao boi
Co chung cu hoa thach cho thay ran co the đa tien hoa tu than lan song kieu đao boi, chang han nhu Varanidae (hoac mot nhom tuong tu) trong ky Creta. Mot loai ran hoa thach co, Najash rionegrina, la mot đong vat đao boi co hai chan voi xuong cung, va song hoan toan tren can. Mot loai con sinh ton tuong tu nhu to tien gia đinh nay la ky đa khong tai (Lanthanotus borneensis) o Borneo (mac du no la đong vat ban thuy sinh). Cac loai song ngam duoi long đat đa tien hoa đe co mot co the thuon dang khi đong hoc phuc vu cho viec đao boi, va cuoi cung đa mat đi cac chi. Theo gia thuyet nay, cac đac trung nhu đo trong suot, cac mi mat hop nhat (vay mat) va su mat đi cac tai ngoai đa tien hoa đe đuong đau voi cac kho khan trong cuoc song đao boi, nhu cac giac mac bi xay sat va chat ban lot vao tai. Mot so loai ran nguyen thuy con co cac chi sau, nhung cac xuong chau cua chung khong co ket noi truc tiep toi cot song. Chung bao gom cac loai hoa thach nhu Haasiophis, Pachyrhachis va Eupodophis, đeu co nien đai hoi co hon Najash.

Gia thuyet thuong long thuy sinh
Mot gia thuyet khac, dua vao hinh thai hoc, cho rang to tien cua ran la co ho hang voi thuong long (Mosasauridae)—mot nhom bo sat thuy sinh đa tuyet chung, tung sinh song trong ky Creta—toi luot chung, thuong long lai đuoc coi la co nguon goc tu than lan dang ky đa (Varanoidea). Theo gia thuyet nay thi cac mi mat trong suot va hop nhat cua ran đuoc cho la đa tien hoa đe chong lai cac đieu kien bien ca (dich giac mac bi mat qua tham thau), va cac tai ngoai bi mat do no la vo dung trong moi truong nuoc. Đieu nay cuoi cung dan toi con vat tuong tu nhu ran bien ngay nay. Vao cuoi ky Creta, ran đa tai chiem đat lien va tiep tuc đa dang hoa thanh ran ngay nay. Cac dau tich ran hoa thach đuoc biet đen trong cac tram tich bien thuoc thoi ky đau cua giai đoan Creta muon la phu hop voi gia thuyet nay; đac biet la chung đeu co hon so voi loai Najash rionegrina song tren can. Cau truc hop so tuong tu, cac chi tieu giam hay khong co, va cac đac trung giai phau khac đuoc tim thay o ca thuong long lan ran dan toi moi tuong quan mieu ta theo nhanh ro rang, mac du mot vai đac trung nay cung đuoc chia se voi than lan dang ky đa.
Cac nghien cuu di truyen gan đay đa chi ra rang ran khong co quan he ho hang gan voi ky đa nhu nguoi ta đa tung mot thoi tin tuong—va vi the cung khong gan voi thuong long, to tien đuoc đe xuat trong kich ban thuy sinh trong qua trinh tien hoa cua chung. Tuy nhien, co nhieu chung cu lien ket thuong long voi ran hon la voi ky đa. Cac dau tich phan manh tim thay trong thoi ky tu ky Jura va Creta som chi ra cac ho so hoa thach sau hon cho cac nhom nay, va đieu nay co the se bac bo ca hai gia thuyet vua đe cap.


Phan bo Co khoang 3.500 loai ran phan bo tu vung phia bac toi vong Bac Cuc tai Scandinavia cho toi phia nam tai Australia. Ran co the đuoc thay tren gan nhu moi chau luc (tru chau Nam Cuc), trong long đai duong, cung nhu cao toi cao đo 4.900 m (16.000 ft) trong khu vuc day nui Himalaya o chau A. Co nhieu hon đao khong co ran, nhu Ireland, Iceland va New Zealand (mac du vung bien ven New Zealand thinh thoang van thay co ran đen soc dua (Pelamis platura) va ran cap nia bien (Laticauda colubrina)


Phan loai Tat ca cac loai ran hien đai đuoc gop nhom trong phan bo Serpentes trong phan loai hoc Linnaeus, mot phan cua bo Squamata (bo sat co vay), mac du vi tri chinh xac cua chung trong pham vi bo sat co vay van la đieu gay mau thuan.
Nguoi ta thuong chia phan bo nay thanh 2 can bo la Alethinophidia va Scolecophidia. Su chia tach nay dua theo cac đac trung hinh thai hoc va su tuong đong trinh tu DNA ti the. Alethinophidia đoi khi đuoc chia tach tiep thanh Henophidia va Caenophidia, voi nhom thu hai bao gom cac loai ran dang "ran nuoc" (Colubridae, Viperidae, Elapidae, Hydrophiidae va Attractaspididae) va Acrochordidae, trong khi cac ho ran dang Alethinophidia con lai tao thanh Henophidia. Trong khi khong con loai nao sinh ton ngay nay nhung Madtsoiidae, mot ho bao gom cac loai ran khong lo; nguyen thuy; giong nhu tran, đa tung sinh song cho toi khoang 50.000 nam truoc tai Australia, voi cac chi nhu Wonambi.
Co nhieu tranh luan lien quan toi he thong hoc trong pham vi nhom nay. Chang han, nhieu nguon coi Boidae va Pythonidae chi la mot ho trong khi quan he ho hang cua chung khong thuc su gan, trong khi lai coi Elapidae (ran ho) va Hydrophiidae (ran bien) la cac ho tach biet vi cac ly do thuc tien trong khi quan he cua chung la rat gan gui.
Cac nghien cuu phan tu gan đay ho tro cho tinh đon nganh cua nhanh chua cac loai ran hien đai, cung nhu cua hai nhanh Scolecophidia (Anomalepididae + (Leptotyphlopidae + (Gerrhopilidae + (Xenotyphlopidae + Typhlopidae)))) va Alethinophidia (Anilius + Alethinophidia phan loi (Uropeltidae (Cylindrophis + Anomochilus + Uropeltinae) + Macrostomata (Tropidophiinae + Pythonidae + Caenophidia + Booidea (Boidae + Ungaliophiinae))).


= Cac ho =


Sinh hoc = Bo xuong =
Bo xuong cua phan lon cac loai ran chi bao gom so, xuong mong, cot song va cac xuong suon, mac du cac loai ran thuoc nhanh Henophidia van con cac vet tich cua khung chau va cac chi sau. So cua ran bao gom mot hop so đac va hoan hao, va nhieu xuong khac chi gan vao no mot cach long leo, cu the la cac xuong ham co đo linh đong cao, tao thuan loi cho viec bat giu va nuot cac con moi to lon. Cac ben trai va phai cua ham duoi chi đuoc noi bang mot day chang de uon vao cac chop truoc, cho phep chung tach rong ra, trong khi cac chop sau cua cac xuong ham duoi noi khop voi xuong vuong, tao them tinh co đong. Cac xuong cua ham duoi va xuong vuong cung co the thu nhan cac rung đong phat sinh tu mat đat. Do cac ben cua xuong ham co the di chuyen đoc lap voi nhau nen khi ran đat cac quai ham cua no tren mot be mat thi no co thinh giac lap the nhay cam giup no co the phat hien vi tri cua con moi. Lo trinh quai ham-xuong vuong-xuong ban đap co kha nang phat hien cac rung đong o cap đo angstrom, mac cho su thieu vang tai ngoai va co che xuong nho thinh giac cua khop tro khang đuoc su dung o cac đong vat co xuong song khac đe thu nhan cac rung đong tu khong trung. Xuong mong la mot xuong nho nam o phia sau va tren mat bung cua so, trong khu vuc 'co', co tac dung nhu mot bo phan gan ket cho cac co cua luoi ran, cung giong nhu o tat ca cac đong vat bon chan khac.
Cot song cua ran bao gom khoang 200 toi 400 (hoac hon) đot song. Cac đot song đuoi la tuong đoi it ve so luong (thuong khong qua 20% tong so đot song) va khong co xuong suon, trong khi cac đot song phan than đeu co 2 xuong suon noi khop voi chung. Cac đot song đeu co cac phan loi ra cho phep co su ket noi voi cac co khoe giup cho viec di chuyen khong can toi chan. Su tu đut đuoi, mot đac trung o mot so loai than lan noi chung lai khong co o phan lon cac loai ran. Su tu đut đuoi o ran la hiem thay va la lien đot song, khong giong nhu o than lan la co che noi đot song—nghia la su ngat đuoi xay ra doc theo mot mat phang đut gay đuoc xac đinh truoc va co san tren đot song.
O mot so loai ran, đang chu y la cac ho Boidae va Pythonidae, co cac vet tich cua cac chi sau duoi dang mot cap cua khung chau. Cac phan tho ra nho va giong nhu vuot nay o moi ben cua lo huyet la phan ben ngoai cua phan xuong chi sau dang vet tich, bao gom cac phan sot lai cua xuong chau va xuong đui.


= Noi tang =
Tim ran đuoc bao boc trong mot tui, goi la mang ngoai tim, nam o cho re đoi cua phe quan. Tuy nhien tim ran co the di chuyen vong quanh do khong co co hoanh. Su đieu chinh nay bao ve tim khoi bi ton thuong khi con moi nuot vao la to lon va truot doc theo thuc quan. La lach gan voi tui mat va tuy, giup loc mau. Tuyen uc nam trong mo mo phia tren tim, chiu trach nhiem san sinh cac te bao mien dich trong mau. He tim mach cua ran cung la đoc đao o cho co mot he thong cong than, trong đo mau tu đuoi ran di chuyen qua than truoc khi tro ve tim.
Phoi trai dang vet tich thuong la nho hoac khong co, do co the hinh ong cua ran đoi hoi moi co quan phai dai va mong. O phan lon cac loai ran chi phoi phai la hoat đong. Phoi phai nay bao gom hai phan: phan truoc co mach mau dan toi, con phan sau khong co tac dung trong trao đoi khi. 'Phoi dang tui' nay đuoc su dung cho cac muc đich thuy tinh đe đieu chinh suc noi o mot so loai ran thuy sinh va chuc nang cua no đoi voi cac loai ran song tren can thi van chua ro. Nhieu co quan co cap đoi, nhu than hay co quan sinh duc, đuoc sap xep xen ke trong co the, voi mot bo phan ('trai' hay 'phai') cua co quan nay nam ngay phia truoc bo phan con lai ('phai' hay 'trai') cua chinh co quan đo. Ran khong co hach bach huyet.


= Kich thuoc =

Loai tran đa tuyet chung Titanoboa cerrejonensis dai toi 12–15 m (39–49 ft). Trong khi đo, trong so loai ran con sinh ton thi loai đuoc coi la dai nhat la tran gam (Python reticulatus) voi chieu dai len toi khoang 9 m (30 ft), con loai đuoc coi la nang nhat la tran anaconda xanh (Eunectes murinus) dai khoang 7,5 m (25 ft) va nang toi 97,5 kg.
Nguoc lai, o đau kia cua dai kich thuoc, loai ran nho nhat con sinh ton la ran giun Barbados (Leptotyphlops carlae), voi chieu dai chi khoang 10 cm (4 inch). Phan lon cac loai ran la đong vat tuong đoi nho, dai khoang 1 m (3 ft).


= Da =

Da ran đuoc che phu trong mot lop vay sung. Trai voi y niem pho bien cho rang da ran nhot, co le la do su nham lan ran voi giun, tren thuc te da ran nhan nhui va kho. Phan lon cac loai ran su dung cac vay bung chuyen biet hoa đe di chuyen, bam lay cac be mat. Cac vay tren co the ran co the la nhan nhui, co go hay dang hat. Cac mi mat cua ran la cac vay sung trong suot, giong nhu "đeo kinh", va cac vay nay luon luon đong kin, vi the ma co thanh ngu "Thao lao nhu mat ran rao".
Su lot bo lop vay o ran goi la lot xac. Trong truong hop lot da o ran thi nguyen lop da ngoai cung bi lot bo. Cac vay cua ran khong phai la roi rac ma la su mo rong cua lop bieu bi—vi the chung khong bi lot tach biet ma nhu la mot lop ngoai cung hoan hao trong moi lan lot xac, giong nhu viec nguoi ta lot mat trong cua cai tat ra ben ngoai.
Hinh dang va so luong vay tren đau, lung va bung thuong la đac trung va đuoc su dung vao muc đich phan loai. Cac vay đuoc đat ten chu yeu theo vi tri cua chung tren co the. Trong nhom ran "bac cao" (Caenophidia), cac vay bung rong ban va cac hang vay lung tuong ung voi cac đot song, cho phep cac nha khoa hoc co the đem so luong đot song ma khong can phai mo xe.
Mat ran đuoc che phu bang vay trong suot chu khong phai mi mat co the chuyen đong. Vi the mat ran luon luon mo, con đe ngu thi vong mac co the khep lai hoac ran giau đau vao phan than đa cuon tron.


 Lot xac  Su lot xac (hay lot da) o ran phuc vu cho mot loat cac chuc nang. Truoc het,lop da ngoai cu ky va đa bi mon đuoc thay the; thu hai, no giup loai bo cac đong vat ky sinh nhu ve hay bet. Viec lam moi lop da nho lot xac đuoc cho la giup đo cho qua trinh phat trien o mot so đong vat nhu con trung; tuy nhien đieu nay co đung nhu vay hay khong o ran thi van la đieu con gay tranh cai
Su lot da xay ra theo chu ky trong suot cuoc đoi ran. Truoc khi lot, ran ngung an uong va thuong di chuyen toi hay an nap tai noi an toan. Ngay truoc khi lot, lop da ngoai tro nen xin mau va kho va hai mat thi mo đuc hay xam xin. Mat trong cua lop da cu hoa long lam cho lop da cu tach ra khoi lop da moi nam ngay duoi no. Sau vai ngay thi mat trong tro lai va con ran "truon" ra khoi lop da cu cua no. Lop da cu đut o phan gan mieng va ran lach ra ngoai, ho tro qua trinh lot bo bang cach co xat vao cac be mat tho nham. Trong nhieu truong hop thi lop da cu bi lot nguoc doc theo than tu đau toi đuoi thanh mot tam, giong nhu su lot tat nguoc tu trong ra ngoai. Lop da moi, lon hon va sang mau hon đa đuoc hinh thanh ngay phia duoi.
Nhung con ran gia chi lot da 1 toi 2 lan moi nam, nhung nhung con ran non con đang lon thi co the lot da toi 4 lan moi nam. Lop da bi loai bo giu nguyen ven dau vet cua kieu vay, va thuong thi co the dung no đe nhan dang loai ran đo neu nhu lop da bi loai bo nay con giu đuoc kha nguyen ven. Su lot da theo chu ky nay la ly do chinh đe bien ran thanh mot bieu tuong cua đieu tri benh tat va y hoc, nhu trong bieu tuong gay Asclepius (xa truong)


= Giac quan =

Thi luc
Thi luc cua cac loai ran noi chung khong đong nhat, dao đong tu muc chi đu phan biet sang toi cho toi muc co thi luc cao, nhung xu huong chung la thi luc cua chung mac du khong thuc su sac ben nhung la đu đe cho phep chung co the theo doi cac chuyen đong. Noi chung, thi luc cua ran tot nhat o cac loai song tren cay va kem nhat o cac loai đao boi. Mot vai loai ran, nhu ran roi chau A (chi Ahaetulla), co thi giac hai mat, voi ca hai mat co kha nang tap trung vao cung mot điem. Phan lon cac loai ran nhin tap trung vao mot cho nao đo bang cach di chuyen thuy tinh the toi va lui so voi vong mac, trong khi o cac nhom đong vat co mang oi khac thi thuy tinh the bi gian ra.
Mui
Ran su dung mui đe theo doi con moi cua no. Ran ngui mui bang cach dung luoi che cua no đe thu thap cac hat co trong khong trung, sau đo chuyen chung cho co quan xuong la mia-mui hay co quan Jacobson trong mieng đe kiem tra. Cai luoi che đoi giup cho ran đong thoi cam nhan truc tiep ca mui lan vi. Cac loai ran luon luon duy tri luoi o trang thai chuyen đong, lay mau cac hat tu khong khi, đat va nuoc, phan tich cac hoa chat tim thay va xac đinh su hien dien cua con moi hay ke san moi trong moi truong khu vuc. O cac loai ran song trong nuoc, nhu tran anaconda (Eunectes), luoi hoat đong co hieu qua o duoi nuoc.
Nhay cam rung đong
Phan co the tiep xuc truc tiep voi mat đat cua ran rat nhay voi cac rung đong; vi the ran co the cam nhan thay cac con vat khac đang toi gan bang cach phat hien cac rung đong nhe nhat trong khong khi hay tren mat đat.
Nhay cam nhiet
Cac loai ran luc, tran ho Pythonidae va mot vai loai tran ho Boidae co cac thu the nhay nhiet trong cac ranh sau nam giua lo mui va mat, mac du mot vai loai co cac ho moi nam tren moi tren cua chung ngay phia duoi cac lo mui (pho bien o cac loai tran ho Pythonidae), cho phep chung "nhin thay" nhiet buc xa cua cac con moi la đong vat co vu voi mau nong.


= Noc =

Ran ho, ran luc va cac loai ho hang gan cua chung su dung noc đe lam te liet hay giet chet con moi. Noc cua chung thuc te la nuoc bot đa bien đoi, đuoc tiet ra theo cac rang noc. Cac rang noc cua cac loai ran co noc đoc 'bac cao' nhu ran luc hay ran ho la cac rang rong đe tiem noc hieu qua hon, trong khi rang noc cua cac loai ran voi rang noc o phia sau nhu ran cay chau Phi (Dispholidus typus) đon gian chi la mot khia ranh tren ria sau đe noc chay vao vet thuong. Noc ran la đac trung chu yeu danh cho san moi—vai tro cua no trong phong ve chi la thu cap.
Noc, cung giong nhu cac loai dich tiet dang nuoc bot khac, la chat tien tieu hoa đe bat đau su phan tach thuc an thanh cac hop chat hoa tan, ho tro cho su tieu hoa. Ngay ca nhung cu can cua ran khong co noc đoc (giong nhu cua cu can cua bat ky đong vat nao) đeu gay ra ton thuong mo.
Mot so loai chim, thu hay ran (chang han nhu ran vua (Lampropeltis)) nhat đinh voi con moi la nhung con ran co noc đeu phat trien kha nang đe khang hay tham chi la mien nhiem voi mot so loai noc đoc nhat đinh. Cac loai ran co noc nam trong 3-4 ho ran, nhung chung khong va khong the hop lai thanh mot nhom phan loai chinh thuc nao đe dung trong phan loai hoc.
Thuat ngu ran đoc đa phan la thieu chinh xac. Chat đoc (hay đoc to) la nhung chat đuoc hit hay nuot vao, trong khi noc đuoc tiem vao. Tuy nhien o đay van co 2 ngoai le: Ran hoa co (Rhabdophis) co lap cac chat đoc tu nhung con coc ma no an, sau đo tiet cac chat đoc nay tu cac tuyen gay đe ngan can nhung ke san moi, va mot quan the nho ran garter (Thamnophis) o Oregon duy tri đu luong đoc to trong gan cua chung tu ca coc/sa giong (Pleurodelinae) ma chung an vao đe tu ban than tro thanh đu đoc đoi voi nhung ke san moi nho be tai khu vuc nay (nhu qua hay cao).
Noc ran la cac hon hop phuc tap cua cac protein, va đuoc luu tru trong cac tuyen đoc o phia sau đau. O tat ca cac loai ran co noc, cac tuyen nay đo thong qua cac ong dan vao cac rang rong hay rang co khia o ham tren. Cac protein nay co the la hon hop thuoc cac nhom neurotoxin (tac đong than kinh), hemotoxin (tac đong he tuan hoan), cytotoxin (tac đong te bao), bungarotoxin (đoc to cap nia) va nhieu loai đoc to khac co tac đong toi co the theo cach thuc khac nhau. Gan nhu tat ca cac loai noc ran đeu chua hyaluronidaza, mot enzym đam bao su khuech tan nhanh cua noc.
Cac loai ran co noc su dung đoc to hoai mau (hemotoxin) thuong co cac rang noc o phia truoc mieng chung, giup chung de dang hon trong viec tiem noc vao nan nhan cua chung. Mot so loai ran su dung neurotoxin, nhu ran rao cay (Boiga dendrophila) co cac rang noc o phia sau mieng chung voi cac rang nay uon cong nguoc ve phia sau. Đieu nay gay kho khan cho ca con ran trong viec su dung noc cua no lan cho cac nha khoa hoc trong viec lay noc ran. Tuy nhien, cac loai ran ho, nhu ran ho mang hay cap nia lai la xe khia truoc— o ham tren cua chung co rang noc rong tro xuong phia duoi nhung khong the dung đung len đe huong ve phia truoc mieng cua chung, va khong the "đam" nhu ran luc/ran vipe. Chung phai thuc su can nan nhan.
Gan đay nguoi ta đe xuat cho rang tat ca cac loai ran đeu co the la ran co noc o mot muc đo nao đo, voi cac loai ran vo hai co noc yeu va khong co rang noc. Phan lon cac loai ran hien tai đuoc gan nhan "khong đoc" co the van đuoc coi la vo hai theo thuyet nay, do chung hoac la khong co phuong thuc truyen noc hoac la khong đu kha nang truyen mot luong noc đu đe gay nguy hiem cho con nguoi. Thuyet nay đua ra đinh đe rang ran co the đa tien hoa tu mot to tien chung la đong vat dang than lan co noc—va rang cac loai than lan co noc nhu than lan đoc Gila (Heloderma suspectum), than lan đoc Mexico (Heloderma horridum), ky đa (Varanidae), cung nhu thuong long đa tuyet chung cung co the đa chuyen hoa. Chung chia se cung mot nhanh co noc nay voi nhieu loai bo sat hai cung khac trong nhanh Sauria.
Cac loai ran co noc đoc ve co ban đuoc phan loai trong 2 ho:

Elapidae – Ho Ran ho, bao gom ran ho mang (Naja), ran ho mang chua (Ophiophagus hannah), ran cap nong (Bungarus fasciatus), ran cap nia (Bungarus spp.), ran mamba (Dendroaspis spp.), ran đau đong Uc (Austrelaps), ran bien (Hydrophiinae) va ran san ho (cac chi Leptomicrurus, Micruroides, Micrurus), ran la kho (Calliophis).
Viperidae – Ho Ran luc, bao gom ran luc (Trimeresurus spp.), ran luc đau bac (Azemiops feae), ran vipe (Viperinae), ran đuoi chuong (cac chi Crotalus, Sistrurus), ran đau đong My (Agkistrodon contortrix), ran mieng bong (Agkistrodon piscivorus) va ran chua bui (Lachesis spp.).
Ho thu ba chua mot so loai ran rang noc sau:

Colubridae – Ho Ran nuoc, bao gom mot so loai nhu ran cay chau Phi (Dispholidus typus), ran roi (Ahaetulla spp.), ran rao (Boiga spp.), mac du khong phai moi loai trong ho Colubridae đeu la ran đoc.


Tap tinh = Kiem an va thuc an =

Tat ca cac loai ran đeu la đong vat chi toan an thit, voi thuc an cua chung la cac đong vat nho nhu than lan, chim, thu nho, ca, con trung, oc, cac loai ran khac cung nhu trung cua cac loai con moi nay. Do ran khong the can hay xe thuc an ra thanh tung mieng nen chung phai nuot chung nguyen ca con moi. Kich thuoc co the ran co anh huong lon toi tap tinh an uong cua no. Cac loai ran nho hon thi an cac con moi nho hon. Chang han, nhung con tran non co the khoi đau cong viec an uong chi voi nhung con than lan hay chuot va dan dan tien toi viec an nhung con huou hay linh duong nho cung nhu truong thanh.
Quai ham cua ran la mot cau truc phuc tap. Trai voi niem tin thong thuong rang ran co the bi trat khop cac quai ham cua no, tren thuc te ran co ham duoi rat linh hoat, hai nua cua no khong bi gan cung nhac, voi mot loat cac khop noi khac trong so ran, cho phep ran co the ha mieng đu to đe nuot toan bo con moi, ngay ca khi con moi nay co đuong kinh lon hon be rong co the cua ran. Chang han, ran an trung chau Phi (Dasypeltis) co cac quai ham rat linh hoat, thich nghi đe an nhung qua trung to hon ca đuong kinh đau no. Cac loai ran nay khong co rang, nhung co cac cho loi ra tren ria trong cua cot song, đuoc chung su dung đe bop vo vo trung khi no đuoc nuot vao.
Trong khi phan lon cac loai ran an đu moi loai con moi đong vat thi van co nhung loai chi chuyen an mot loai thuc an nhat đinh. Ran ho mang chua va ran bandy-bandy (Vermicella annulata) o Australia chi an thit cac loai ran khac. Loai ran chuong co the an ca nhung con ran do chung đe ra neu nhu nhung con nay qua yeu khong the ton tai đuoc, nhung con ran me đa an khoang 11% so trung la do ran chuong bi can kiet nang luong sau khi sinh nen buoc phai ton tai bang cach an thit nhung con qua yeu va nhung qua trung khong co kha nang no con. Pareas iwesakii va cac loai ran an oc khac trong phan ho Pareatinae cua ho Colubridae co nhieu rang o me phai mieng chung hon o me trai do vo oc ma chung an thuong xoan theo chieu kim đong ho.
Mot so loai ran co cu can chua noc đoc đuoc chung dung đe giet chet con moi truoc khi an thit no. Mot so loai ran khac lai giet con moi bang cach quan va siet chat, trong khi co nhung loai chi đon gian la nuot song toan bo con moi.
Sau khi an, ran chuyen sang trang thai nghi trong khi qua trinh tieu hoa dien ra. Tieu hoa la mot hoat đong manh liet, đac biet sau khi nuot con moi lon. O nhung loai chi thinh thoang moi an thi toan bo ruot co nho lai giua cac bua an đe tiet kiem nang luong. He tieu hoa sau đo se 'phinh to' toi suc chua toi đa trong vong 48 gio sau khi an con moi. La đong vat ngoai nhiet ("mau lanh"), nhiet đo moi truong xung quanh co vai tro lon trong su tieu hoa cua ran. Nhiet đo ly tuong đoi voi ran trong qua trinh tieu hoa la khoang 30 °C (86 °F). Nang luong trao đoi chat trong su tieu hoa cua ran nhieu toi muc nhu o ran đuoi chuong Mexico (Crotalus durissus) thi nhiet đo be mat co the tang len toi 1,2 °C (2,2 °F) trong qua trinh tieu hoa. Vi đieu nay, mot con ran bi quay nhieu ngay sau khi an thuong se non con moi ra đe co the thoat khoi moi đe doa ma no đa nhan thay đuoc. Khi khong bi quay nhieu thi qua trinh tieu hoa co hieu qua cao nhat, voi cac enzym tieu hoa cua ran hoa tan va hap thu moi thu, ngoai tru long va mong vuot cua con moi bi bai tiet ra ngoai duoi dang chat thai.


= Van đong =
Khong co chan khong gay ra can tro nao đoi voi su van đong cua ran. Chung đa phat trien mot vai cach thuc van đong khac nhau đe giai quyet van đe trong tung moi truong cu the. Khong giong nhu cac dang đi cua cac đong vat co chan, la thu tao thanh mot the lien tuc, moi cach thuc van đong cua ran la roi rac va khac biet voi cac cach thuc con lai; cac chuyen tiep giua cac cach thuc la đot ngot.


 Chuyen đong song ngang  Chuyen đong song ngang la cach thuc duy nhat trong van đong trong moi truong nuoc, va cung la cach thuc van đong tren can pho bien nhat. Trong cach thuc nay, co the ran lan luot uon cong sang trai va sang phai, tao ra mot chuoi cac "song" chuyen đong ve phia sau. Trong khi kieu di chuyen nay co ve la nhanh, nhung hiem khi thay ran di chuyen nhanh hon 2 lan chieu dai co the cua no moi giay, thuong la nho hon the. Cach thuc di chuyen nay co cung mot tieu hao nang luong rong (luong calo tieu hao tren moi met di chuyen) nhu kieu chay cua nhung con than lan co cung khoi luong.


 = Tren can  =
Chuyen đong song ngang tren can la cach thuc van đong tren can pho bien nhat đoi voi phan lon cac loai ran. Trong cach thuc nay, cac song chuyen đong ve phia sau đay vao cac tiep điem trong moi truong, nhu cac hon đa, cac canh cay hay cac cho map mo tren mat đat v.v. Moi vat the trong moi truong nay toi luot minh lai sinh ra mot phan luc huong ve phia truoc va ve phia đuong trung binh cua con ran, tao ra luc đay ve phia truoc trong khi cac thanh phan ngang bi triet tieu. Van toc cua di chuyen nay phu thuoc vao mat đo cac điem đay trong moi truong, trong khi mat đo trung binh khoang 8 doc theo chieu dai than ran la ly tuong. Van toc truyen song chinh xac bang van toc cua con ran, va ket qua la moi điem tren than ran đi theo đuong cua điem ngay truoc no, cho phep con ran di chuyen qua tham thuc vat rat ram rap hay cac khe ho nho.


 = Duoi nuoc  =

Khi boi, cac song tro nen lon hon khi chung di chuyen xuong phia duoi than ran, va toc đo truyen song ve phia sau nhanh hon toc đo con ran di chuyen ve phia truoc. Luc đay đuoc sinh ra nho su đay cua than ran vao nuoc, thu đuoc su truot đuoc quan sat thay. Mac cho cac điem tuong đong tong the, cac nghien cuu chi ra rang kieu kich hoat co trong moi truong nuoc la khac han khi so voi chuyen đong song ngang tren can, va đieu đo bien minh cho viec goi chung la cac cach thuc tach biet. Tat ca cac loai ran đeu co the bo theo kieu luon song ngang ve phia truoc (voi cac song di chuyen ve phia sau), nhung chi co ran bien moi co kieu di chuyen đao nguoc (di chuyen ve phia sau voi cac song di chuyen ve phia truoc).


 Uon luon nghieng  Kieu di chuyen thuong đuoc cac loai ran trong sieu ho Colubroidea (cac ho Colubridae, Elapidae va Viperidae) thuc hien khi phai di chuyen trong moi truong khong co cac điem map mo đe đay vao (trinh dien kieu chuyen đong song ngang la khong the), chang han nhu tren nen bun tron tuot hay tren con cat. Uon luon nghieng la dang bien đoi cua chuyen đong song ngang, trong đo tat ca cac đoan than huong theo cung mot huong van tiep xuc voi mat nen trong khi cac đoan than khac đuoc nang len, tao ra kieu chuyen đong "lan ngang" ki di. Cach thuc van đong nay khac phuc đuoc ban chat tron truot cua cat hay bun bang cach tua vao chi cac phan tinh tai tren co the, bang cach nay giam thieu su tron truot. Ban chat tinh tai cua cac tiep điem co the đuoc chi ra tu cac dau vet cua con ran di chuyen kieu uon luon nghieng, voi vet han cua moi vay bung la ro net, khong bi nhoe. Phuong thuc van đong nay co tieu hao nang luong rat thap, thap hon ⅓ tieu hao nang luong cho mot con than lan chay hay mot con ran di chuyen kieu song ngang tren cung mot khoang cach. Trai voi niem tin pho bien, khong co chung cu cho thay chuyen đong kieu uon luon nghieng la vi cat nong.


 Đan concertina  Khi khong co điem đay va khong đu khong gian đe su dung kieu uon luon nghieng do cac han che theo phuong ngang, nhu ben trong đuong ong, thi ran dua vao kieu van đong concertina. Trong cach thuc nay, ran chong phan than sau vao thanh đuong ong trong khi phan than truoc duoi thang. Phan than truoc sau đo uon cong tao thanh mot điem tua, va phan than sau đuoc duoi thang ra va đuoc keo ve phia truoc. Cach thuc van đong nay cham va rat ton nang luong, toi 7 lan so voi chuyen đong song ngang tren cung mot khoang cach. Đieu nay la do su dung lai va bat đau đuoc lap đi lap lai cua cac phan than cung nhu do su can thiet cua viec su dung cac co gang co bap tich cuc đe chong vao thanh đuong ong.


 Thang  Cach thuc van đong cham nhat cua ran la van đong thang, cung la cach thuc duy nhat ma ran khong can uon cong co the no sang ngang, mac du no co the van lam vay khi gap cho re. Trong cach thuc nay, cac vay bung đuoc nang len va đuoc keo ve phia truoc, truoc khi co the đuoc ha xuong va đuoc keo qua chung. Cac song di chuyen va ngung tre chuyen ve phia sau, tao ra mot chuoi cac song gon tren da. Cac xuong suon cua ran khong di đong trong phuong thuc van đong nay va đay cung la phuong phap đuoc cac loai tran lon trong cac ho Pythonidae, Boidae va cac loai ran luc cua ho Viperidae su dung thuong xuyen nhat khi chung len đuoi theo con moi ngang qua nen trong trai do chuyen đong cua ran theo kieu nay la tinh te va kho bi con moi phat hien.


 Khac  Su van đong cua cac loai ran trong cac moi truong song tren cay moi chi đuoc nghien cuu gan đay. Khi o tren cac canh cay, ran su dung vai phuong thuc van đong, phu thuoc vao ket cau vo cay va tuy tung loai. Noi chung, ran se su dung dang van đong concertina đuoc bien đoi tren cac canh cay nhan nhui, nhung se su dung dang chuyen đong song ngang neu co cac tiep điem. Ran di chuyen nhanh hon tren cac canh nho va khi co cac tiep điem, nguoc lai voi cac đong vat co chan, la nhung con vat di chuyen nhanh hon tren cac canh to voi it cac 'mau' hon.
Cac loai ran cuom (Chrysopelea) o Đong Nam A phong than minh tu cac đau canh, trai rong cac xuong suon ra va chuyen đong kieu song ngang khi chung luot đi giua cac cay. Cac loai ran nay co the thuc hien su luot đi co kiem soat toi hang chuc met, phu thuoc vao cao đo phong va tham chi co the xoay minh trong khong trung.


= Sinh san =
Mac du cac loai ran su dung mot loat cac phuong thuc sinh san, nhung tat ca đeu la thu tinh trong. Đieu nay đuoc thuc hien voi su ho tro cua mot co quan co chac đoi, goi la ban duong vat, co the tho ra thut vao, nam o phan đuoi ran đuc. Cac ban duong vat thuong xe khia, co moc hay co gai đe kep vao vach lo huyet cua ran cai.
Phan lon cac loai ran đe trung va noi chung chung se bo roi trung ngay sau khi đe. Tuy nhien, mot so loai (nhu ran ho mang chua) lai thuc su lam to va van o gan cac con ran con sau khi ap. Phan lon cac loai tran ho Pythonidae cuon tron xung quanh o trung cua chung va o đo cho toi khi trung no. Mot con tran cai se khong roi o trung, ngoai tru thinh thoang phai bo ra tam nang hay uong nuoc. No tham chi con "rung minh" đe sinh nhiet nham ap trung.
Mot so loai ran la sinh noan thai va giu cac qua trung trong co the cho toi khi chung gan nhu đa san sang đe no. Gan đay nguoi ta đa xac nhan rang mot vai loai ran la đong vat đe con that su, nhu Boa constrictor va tran anaconda xanh (Eunectes murinus), nuoi con non cua chung thong qua nhau thai cung nhu tui noan hoang, va đieu nay la rat bat thuong o cac loai bo sat, cung nhu o bat cu loai đong vat nao khac khong phai la ca map trong ho Carcharhinidae hay thu co nhau thai (Eutheria). Su cam giu lai trung va sinh con non thuong gan voi cac moi truong lanh hon, cung giong nhu su cam giu con non trong co the con me.


Tuong tac voi con nguoi = Ran can =

Thong thuong ran khong tan cong con nguoi, tru khi bi giat minh hay bi thuong. Noi chung phan lon cac loai ran co gang tranh tiep xuc khi đoi mat voi con nguoi. Ngoai tru cac loai tran lon, cac loai ran khong co noc đoc khong phai la moi đe doa đoi voi nguoi. Nhung vet can cua ran khong noc thuong la vo hai do rang cua chung khong đuoc thiet ke đe xe rach hay gay ra nhung vet thuong sau, ma la đe tom giu. Tuy vay van co kha nang xay ra ton thuong mo va nhiem trung tu nhung vet do ran khong noc can. Nguoc lai, ran co noc đoc (ran đoc) lai tiem an nguy hiem lon hon nhieu cho con nguoi, cho du nhung ca tu vong do ran can khong phai la qua pho bien. Nhung vet can khong dan toi tu vong do ran đoc gay ra co the van dan toi hau qua la phai cat cut mot phan chan tay. Trong so khoang 725 loai ran co noc đoc tren toan the gioi thi chi khoang 250 loai co the giet chet con nguoi chi bang mot nhat can. Tai Australia trung binh chi mot lan ran can gay tu vong moi nam, nhung tai An Đo co toi 250.000 lan ran can đuoc ghi nhan trong nam, gay ra toi 50.000 vu tu vong.
Viec xu ly vet ran can cung thay đoi tuy theo tung loai vet can. Phuong phap thong dung va hieu qua nhat la thong qua huyet thanh khang noc ran (antivenom hay antivenin), mot loai huyet thanh đuoc che ra tu noc ran. Mot so loai antivenom la chuyen biet theo loai (đon hoa tri, đac hieu) trong khi mot so khac đuoc che ra đe su dung cho nhieu loai (đa hoa tri). Chang han tai Hoa Ky, gan nhu tat ca cac loai ran đoc đeu la ran vipe hoc lom (phan ho Crotalinae trong ho Viperidae), ngoai le duy nhat la cac loai ran san ho (cac chi Micrurus, Micruroides thuoc ho Elapidae). Đe san xuat antivenom, hon hop noc cua cac loai ran khac nhau nhu ran chuong (Crotalus, Sistrurus), ran đau đong (Agkistrodon contortrix) va ran mieng bong (Agkistrodon spp.) đuoc tiem vao co the ngua voi lieu luong tang dan cho toi khi ngua đuoc mien dich. Sau đo mau đuoc chiet ra tu ngua đa mien dich. Huyet thanh đuoc tach ra đe tinh che tiep (đe loai bo cac protein ngoai lai) va say thang hoa. No đuoc hoan nguyen voi nuoc cat va tro thanh huyet thanh khang noc ran. Vi ly do nay ma nhung nguoi bi di ung voi ngua rat de bi di ung voi huyet thanh khang noc ran. Huyet thanh khang noc ran cho nhung loai nguy hiem hon (nhu mamba (Dendroaspis), taipan (Oxyuranus) va ran ho mang (Naja)) đuoc san xuat theo phuong phap tuong tu tai An Đo, Nam Phi va Australia, mac du cac loai huyet thanh khang noc ran nay la đac hieu theo loai.


= Thoi mien ran =

Tai mot vai noi tren the gioi, đac biet tai An Đo, thoi mien ran la cuoc trinh dien ven đuong do nhung nguoi lam nghe thoi mien ran trinh dien. Trong nhung cuoc trinh dien nhu vay, nguoi thoi mien ran mang theo mot chiec gio chua mot con ran đe thuc hien viec duong nhu la ong ta thoi mien con ran bang cach thoi mot so đieu nhac du duong bang mot nhac cu dang sao đe con ran phan ung theo. Su that thoi mien ran la lua đao va tan nhan voi đong vat, loai ran khong co tai ngoai va chang he nghe thay tieng nhac. Viec ran phong mang len va đung đua theo đieu nhac chang qua vi no coi chiec ken pungi la moi đe doa va đang đung len trong tu the phong thu. Neu quan sat ki hon, co the thay con ran ho mang chi nhin cham cham vao nhac cu cua cac thay "phu thuy" – đac biet la chuyen đong cua ngon tay xung quanh chiec ken.
That ra ran đa bi nhieu 'thay' nho rang.
Ngoai ra, đe đam bao an toan, nhung thay "phu thuy" se nho rang nanh hoac khau kin mieng ran. Đιeυ nay vua khien viec thoi mien khong gap tro ngai vua khien ho thu đuoc them loi nhuan thong qua viec cho du khach tao dang chup anh. Mot con ran bi nho rang. So phan cua nhung chu ran khong tot đep nhu ban tuong tuong. Вi nho het rang nanh, chung se mat đi kha nang an uong va chi song đuoc toi đa 2 thang.
Luat bao ve đong vat hoang da nam 1972 cua An Đo ve mat ky thuat cam thoi mien ran tren co so lam giam su đoi xu đoc ac voi đong vat. Nhung nguoi thoi mien ran khac con trinh dien cuoc đau giua ran voi cay mangut, trong đo ca hai con vat co mot cuoc đau gia vo; tuy nhien đieu nay la khong pho bien do ca ran lan cay mangut đeu co the bi thuong nang hay tu vong. Nghe thoi mien ran tai An Đo đang tan lui do su canh tranh tu cac dang giai tri hien đai cung nhu do luat moi truong ngan cam viec hanh nghe nay.


= Bat ran =
Bo lac Irulas o Andhra Pradesh va Tamil Nadu thuoc An Đo hanh nghe bat ran trong nhieu the he. Ho co nhieu kien thuc va kinh nghiem ve ran tren thuc đia. Noi chung ho bat ran voi su ho tro cua mot cay sao. Truoc đay, nguoi Irulas đa bat hang nghin con ran đe lay da. Sau khi nganh cong nghiep da ran bi cam triet đe va su bao ve ran theo Luat bao ve đong vat hoang da nam 1972 tai An Đo thi ho đa lap ra Hoi hop tac bat ran Irula va chuyen sang bat ran đe lay noc va tha chung ra sau 4 lan lay noc. Noc ran thu thap theo cach nay đuoc dung đe san xuat huyet thanh khang noc ran cung nhu phuc vu cho nghien cuu y sinh hoc va san xuat cac duoc pham khac.
Ben canh đo con co nhung nguoi bat ran chuyen nghiep khac. Hanh nghe bat ran ngay nay con co cac nha bo sat hoc voi cong cu la cac cay sao dai voi đau sao hinh chu V. Mot vai nguoi dan chuong trinh truyen hinh ve đong vat hoang da, nhu Bill Haast, Austin Stevens, Steve Irwin, Jeff Corwin v.v. con bat ran truc tiep bang tay khong.


= Tieu thu =

Trong khi đa phan cac nen van hoa khong dung ran lam thuc pham thi tai mot so quoc gia viec su dung ran lam thuc pham lai đuoc chap nhan hay tham chi con đuoc coi la đac san, do cac thuc an che bien tu ran đuoc đanh gia cao ve tac dung y hoc. Mon xup ran trong am thuc Quang Đong đuoc nguoi dan tai đay dung trong mua thu do ho coi no co tac dung lam am co the. Trong cac nen van hoa phuong Tay thi viec an thit ran cung tung xay ra khi gap phai nhung nam đoi kem. Viec an thit ran chuong đa nau chin la mot ngoai le, voi viec tieu thu noi chung pho bien tai cac khu vuc o mien trung tay nuoc My. Tai cac quoc gia chau A, nhu Trung Quoc, Đai Loan, Thai Lan, Indonesia, Viet Nam va Campuchia, viec uong ruou pha tiet ran—cu the la ran ho mang—đuoc cho la lam gia tang kha nang tinh duc. Viec lay tiet ran đuoc thuc hien khi con ran con song va no đuoc pha voi mot vai loai ruou manh hay ruou mui đe cai thien mui vi.
Tai mot so quoc gia chau A viec su dung ran ngam trong ruou cung đuoc chap nhan. Trong truong hop nay nguyen ca con ran hay nguyen ca con cua mot vai loai ran đuoc ngam trong binh ruou manh hay ruou mui. Nguoi ta cho rang ruou ran co tac dung tot voi co the (va ruou ran cung đuoc ban đat hon). Mot vi du la loai ran luc Habu (Trimeresurus flavoviridis) đoi khi đuoc ngam trong ruou Awamori cua nguoi dan Okinawa va đuoc goi la "Habu Sake".
Cac hoc vien cua luc luong đac nhiem Quan đoi Hoa Ky cung đuoc huan luyen bat, giet va an thit ran đe co the song sot trong cac hoan canh đac biet; va đieu nay đa lam nguoi ta gan cho ho ten hieu la "snake eaters" (nhung ke an ran).
Ruou ran (蛇酒; xa tuu) la loai ruou ngam nguyen ca con ran trong cac loai ruou san xuat tu gao hay ngu coc. Viec uong ruou ran tai Trung Quoc lan đau tien đuoc ghi chep lai co tu thoi Tay Chu va đuoc coi la co tac dung chua benh va lam cuong trang co the theo y hoc co truyen Trung Hoa.


= Đong vat canh =
Tai phuong Tay, mot vai loai ran (đac biet la cac loai de thuan hoa nhu tran hoang gia (Python regius) va ran san chuot đo (Pantherophis guttatus) đuoc nuoi lam đong vat canh. Đe đap ung nhu cau nay mot nganh cong nghiep nuoi nhot đong vat bo sat đa phat trien. Cac loai ran sinh đe nuoi nhot co xu huong de nuoi lam đong vat canh hon so voi cac loai ran bat đuoc trong tu nhien. Ran canh de nuoi hon so voi nhieu loai đong vat canh truyen thong khac do chung khong can nhieu khong gian (do phan lon ran canh khong dai qua 1,5 m va chung cung khong can phai cho an uong qua thuong xuyen (thuong chi mot lan trong vong 5-14 ngay). Mot vai loai ran canh co the song tren 40 nam neu đuoc cham soc chu đao.


Van hoa = Bieu tuong =

Trong lich su Ai Cap, ran co mot vai tro quan trong voi ran ho mang song Nil trang điem cho vuong mien cua cac pharaoh trong thoi ky co đai. No đuoc ton tho nhu la mot vi than va tung đuoc su dung cho cac muc đich đoc ac: no la ke sat nhan trong mot vu tu sat theo nghi le cua Cleopatra.
Trong than thoai Hy Lap ran thuong gan voi cac đich thu nguy hiem chet nguoi, nhung đieu nay khong co nghia rang ran la bieu tuong cua đieu ac đoc; tren thuc te ran la bieu tuong gan lien voi đat hay am phu. Con ran chin đau Lernaean Hydra ma Hercules đanh bai va ba chi em Gorgon đeu la con cua Gaia, nu than đat. Medusa la mot trong so ba chi em Gorgon ma Perseus đa đanh bai. Medusa đuoc mo ta la mot vi than bat tu gom ghiec, voi mai toc la nhung con ran va co phep thuat bien nhung ke đan ong thanh đa chi bang anh mat. Sau khi giet chet Medusa, Perseus đa dang đau nang cho Athena đe gan vao chiec khien che nguc goi la Aegis. Cac Titan cung đuoc mo ta la co cac con ran thay vi co chan vi cung mot ly do—ho đeu la con cua Gaia voi Ouranos (Uranus), vi the ho cung gan lien voi đat.

Truyen thuyet ve su ra đoi cua Thebes đe cap toi mot con ran quai vat khong lo ngan giu suoi nuoc ma dan cu cua khu đinh cu nay lay nuoc. Trong cuoc chien đe giet chet con ran, nhung nguoi ban đong hanh cua nha sang lap khu đinh cu la Cadmus đeu bi giet chet – đieu nay dan toi thuat ngu "chien thang kieu Cadmus" (nghia la chien thang voi su tu huy diet ban than).
Ba bieu tuong y hoc lien quan toi ran con đuoc su dung cho toi ngay nay la Chen Hygieia, bieu tuong cho duoc hoc, va Caduceus cung Gay Asclepius la bieu tuong cho y te noi chung.
An Đo thuong đuoc goi la vung đat ran va huyen ao trong cac tap tuc lien quan toi ran. Ngay ca ngay nay ran van con đuoc tho phung voi nhieu phu nu rot sua vao cac hoc ran (mac cho ac cam cua ran đoi voi sua). Ran ho mang co tren co than Shiva con than Vishnu thuong đuoc ve trong tu the đang ngu tren con ran bay đau hoac voi cac cuon ran. Co mot so đen mieu tai An Đo chi danh cho ran ho mang, đoi khi đuoc goi la Nagraj (vua ran) va nguoi ta tin rang ran la bieu tuong cua su tru phu. Co mot le hoi Hindu goi la Nag Panchami moi nam (to chuc vao ngay thu nam sau ngay Amavasya cua thang Shraavana), trong ngay đo nhung con ran đuoc ton tho va vai lay. Xem them Naga.
Tai An Đo con co truyen thuyet khac ve ran. Noi chung đuoc biet đen nhu la nhung con ran "Ichchhadhari" trong tieng Hindi. Nhung con ran nay co the co hinh dang cua bat ky sinh vat nao, nhung thich bien hinh thanh dang nguoi. Nhung con ran than bi nay chiem giu vien ngoc quy goi la "Mani" quy bau hon ca kim cuong. Co nhieu cau chuyen co tich tai An Đo ke ve nhung ke tham lam co đoat vien ngoc quy nay va đeu co chung mot ket cuc la bi giet chet.
Ouroboros la bieu tuong gan voi nhieu ton giao va tap quan khac nhau, va đuoc coi la co lien quan toi gia kim thuat. Ouroboros hay Oroboros la con ran hay con rong can đuoi cua chinh no theo chieu kim đong ho (tinh tu đau toi đuoi) ve thanh vong tron, tuong trung cho chu trinh song, chet va tai sinh, dan toi su bat tu.
Ti la mot trong so 12 đia chi cua Thien Can Đia Chi, trong lich Trung Quoc.
Nhieu nen van hoa Peru co đai tho phung thien nhien. Nguoi dan cua cac nen van hoa nay đe cao cac con vat va thuong ve cac con ran trong cac buc hoa cua minh.


= Cac nhan vat phim hoat hinh =
Tran An Đo Kaa (The Jungle Book)
Ran luc xanh Master Viper (Kungfu Panda 1-2-3)
Tran xiet moi Savio (Penguins Of Madagascar)
Ran ho mang Ai Cap Ushari (The Lion Guard)
Phu thuy Jafar hoa thanh ran ho mang (Aladdin) (1992)


= Su dung trong show =
Tran va ran luc đuoc su dung lam xiec va cac game show đoi hoi su gan da.


Xem them Truyen thuyet Bach Xa
Ran đoc


Ghi chu Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Serpentes tai Wikimedia Commons
Snake tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ran tai Tu đien bach khoa Viet Nam
"Worldwide Snake Species List". Snake Track.com.
"Bibliography for "Serpentes"". Biodiversity Heritage Library.
Ran tai Encyclopedia of Life
Ran tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
"US Snakes". eNature. Ban goc luu tru ngay 15 thang 3 nam 2008. Truy cap ngay 20 thang 2 nam 2013.
"Snakes of the Indian Subcontinent". Naturemagics Kerala Photo Gallery. Ban goc luu tru ngay 21 thang 3 nam 2009. Truy cap ngay 20 thang 2 nam 2013.
"About Snake Cell". Snake Cell. (An Đo)
"Snake World". ReptilesWeb.com. Ban goc luu tru ngay 3 thang 7 nam 2008. Truy cap ngay 20 thang 2 nam 2013.
"What's That Snake?". OPLIN.
"Herpetology Database". Swedish Museum of Natural History.
BBC Nature: Luu tru ngay 1 thang 3 nam 2014 tai Wayback Machine Snake news, and video clips from BBC programmes past and present.
Ran đe con hay đe trung Luu tru ngay 3 thang 8 nam 2020 tai Wayback Machine