Đong Duong tong thong toan quyen đai than (chu Han: 東洋總統全權大臣, tieng Phap: Gouverneur-general de l'Indochine francaise), goi tat la toan quyen Đong Duong, con goi la Đong Phap tong thong toan quyen đai than, goi tat la toan quyen Đong Phap, la chuc vu cao cap cua quan chuc cai tri thuoc đia Phap, đung đau trong Lien bang Đong Duong.
Sau The chien thu hai, khi quan Phap đa tai kiem soat đuoc phan lon Đong Duong, nham tranh khoi goi lai thoi ky thuoc đia, chuc vu Toan quyen đuoc thay the bang chuc vu thanh Cao uy Đong Duong hay Cao uy Đong Phap (tieng Phap: Haut-commissaire de France en Indochine). Cuoi thang 4 nam 1943, chuc vu nay mot lan nua đuoc thay đoi thanh đen nam 1953 thi goi la Tong uy Đong Duong (tieng Phap: Commissaires generaux en Indochine). Sau ngay 21 thang 7 nam 1956, chuc vu nay bi bai bo theo tinh than cua Hiep đinh Geneve, 1954.


Boi canh lich su Khi tien hanh xam chiem Nam ky, nguoi Phap to chuc he thong cai tri qua hai giai đoan. Trong giai đoan đau, tu 1861 đen 1879, nguoi Phap thanh lap Soai phu Nam ky (Gouvernement des Amiraux) do cac đo đoc cua Hai quan Phap đung đau, trong coi viec cai tri hanh chinh va binh bi. Bat đau nam 1879, nguoi Phap đat chuc vu Thong đoc Nam Ky (Gouverneur-general de la Cochinchine) đe cai tri manh đat thuoc đia nay. Chuc vu thong đoc nay truc thuoc bo Thuoc đia va bo Hai quan Phap. Sau khi ap đat che đo bao ho, nguoi Phap đat them chuc vu Kham su Trung Ky (Resident superieur d'Annam) va Thong su Bac Ky (Resident superieur du Tonkin). Hai nguoi nay truc thuoc bo Ngoai giao Phap.
Ngay 17 thang 10 nam 1887, vien Tong thong Phap ky sac lenh thanh lap Phu Toan quyen Đong Duong, con goi la Phu Toan quyen Đong Phap (Gouvernement general de l'Indochine Francaise). Toan quyen Đong Phap la nguoi co quyen hanh cao nhat trong the che chinh tri Phap tren toan coi Bac ky, Nam ky va Cao Mien. Rieng nuoc Đai Nam (phan đat Trung ky con lai, đang chiu su bao ho cua thuc dan Phap) thi Hoang đe nha Nguyen van la nguoi co quyen toi thuong, tat nhien la tren danh nghia. Đung đau ca ba ky la: Thong đoc Nam ky (co sach goi Thu hien), Kham su Trung ky (co sach goi Đai Tru su) va Thong su Bac ky (co sach goi Tong Tru su), ca ba đeu nam duoi quyen giam sat va đieu khien toi cao cua vien Toan quyen Đong Phap, truc thuoc bo Thuoc đia. Đen nam 1900 quyen kiem soat cua Toan quyen Đong Phap đuoc mo rong them, bao gom ca Ai Lao va Quang Chau Loan.


Quyen luc Toan quyen la nguoi đai dien cho chinh phu Phap tai Đong Phap, gom cac thuoc đia ke tren, va hanh xu nhu mot nguyen thu, voi cac quyen hanh va trach nhiem nhu sau:

Co quyen ban hanh cac sac lenh va đao luat đe cai tri, cong bo thiet quan luat, gio gioi nghiem,
Co quyen an xa cac toi pham ban xu,
Co quyen thiet lap ngan sach va phe chuan chi thu toan coi Đong Phap,
Co quyen su dung cac luc luong quan su,
Chiu trach nhiem an ninh noi bo va quoc phong cua khoi Đong Phap,
Co quyen giai tan cac hoi đong moi cap.
Chuc vu nay co nhiem ky nam (5) nam.
Duoi quyen đieu khien cua Toan quyen, ngoai Thong đoc, Kham su va Thong su, con co cac co quan hanh chinh nhu sau:

Hoi đong Tu van (Conseil prive), Hoi đong Đe hinh (Commissions criminelles), Bac ky va Trung ky Nhan dan Đai bieu vien (Chambre des representants du peuple) va mot Đai hoi đong Kinh te va Tai chinh Đong Duong (Grand Conseil des Interets economiques et financiers de l'Indochine),
Cac tong nha chuyen mon Đong Duong (Services generaux de l'Indochine): Nha Hoc chinh, Nha Tai chinh, Nha Kinh te vu, Nha Canh nong, Nha Cong chinh, Nha Buu chinh, Nha Thuong chinh,
Quan đoi,
So Hien binh (Gendarmerie) va
So Mat tham Đong Duong (Direction des Affairs politiques et de la Surete generale).


Chinh sach cai tri cua cac Toan quyen Tren ly thuyet, cac chinh sach kinh te, xa hoi va quan su nguoi Phap ap dung tai Viet Nam phai dua tren mot chinh sach chung danh cho tat ca cac thuoc đia va đat bao ho, đuoc hoach đinh tu bo Thuoc đia Phap. Tuy nhien tren thuc te cac vien chuc đai dien cho Phap tai thuoc đia co toan quyen hanh xu, do đo chinh sach cai tri thay đoi tuy thuoc vao khuynh huong chinh tri va tinh tinh cua tung ca nhan.
Luc bay gio trong cac ly thuyet gia thuoc chinh gioi Phap co hai khuynh huong khac biet ve chinh sach thuoc đia, mot khuynh huong chu truong đong hoa (assimilation), mot chu truong lien hiep (association). Quan điem cua chinh sach đong hoa cho rang cac nuoc thuoc đia va bao ho khong the ton tai va phat trien nhu nhung co the đoc lap, ma phai co su hoa hop thong nhat giua mau quoc va thuoc đia trong tat ca cac lanh vuc kinh te, xa hoi, van hoa, quan su va an ninh. Quan điem cua chinh sach lien hiep cho rang viec đong hoa la khong tuong, va tren thuc te nen cai tri the nao đe co loi cho đoi ben, va can ton trong cac khac biet giua mau quoc va thuoc đia.


Danh sach cac Toan quyen, Cao uy va Tong uy Đong Duong Toan quyen Đong Duong đau tien la Ernest Constans (1887–1888) va nguoi cuoi cung la Jean Decoux (1940–1945). Bon toan quyen quan trong la Paul Doumer, Paul Beau, Antony Klobukowski va Albert Sarraut.


= Mot vai Toan quyen tieu bieu =


 Bert, de Lanessan va Rousseau  Trong so cac vien chuc duoi che đo Toan quyen đau tien co Thong su Paul Bert (19 thang 10 nam 1833 tai Auxerre - 11 thang 11 nam 1886 tai Ha Noi) va Toan quyen Jean Marie Antoine de Lanessan (1891–1894) cai tri theo đuong loi lien hiep. Hai ong su dung cac bac tri thuc, nho si, thanh lap Hoi đong Hao muc gom 40 nguoi đe co van, đoi xu ngot ngao đe mua chuoc cam tinh cua nguoi Viet, trao quyen hanh cho cac quan lai nguoi Viet va khong xam pham cac le nghi ton giao va phong tuc cua nguoi Viet. Cac ong nay sau đo bi goi ve Phap vi đai đa so cac vien chuc bo Thuoc đia va giao hoi Phap khong đong y voi chinh sach cai tri on hoa đo. Tu nam 1895 đen nam 1897 Paul Armand Rosseau giu chuc Toan quyen va tap trung quyen luc nham đan ap cac phong trao khang Phap.


 Paul Doumer  Nam 1897, chinh sach thuoc đia cua Phap tai Viet Nam buoc sang mot buoc ngoat khi Paul Doumer (22 thang 3 nam 1857 – 7 thang 5 nam 1932) giu chuc Toan quyen. Paul Doumer la mot chinh khach ngoai hang, sau tro thanh Tong thong Phap, nhung la mot nha cai tri đoc tai mang lai nhieu thay đoi sau sac tu luc ong ta nham chuc. Ong thiet lap bo may nha nuoc bao ho va xay dung co so ha tang kien co tai Viet Nam. Duoi thoi Doumer, he thong ha tang co so tai Đong Duong đuoc kien thiet rat nhieu, nhung nguoi dan Viet phai chiu suu thue rat nang đe phuc dich va chu cap cho viec nay. Paul Doumer cho xay cay cau co cung ten voi ong, mot trong nhung cay cau lon nhat the gioi luc bay gio, hien la cau Long Bien.
Ong chu truong bien che đo bao ho thanh che đo thuc tri, xoa bo chu quyen va thong nhat cua Viet Nam, mang đen phan hoa ro ret giua ba mien. Ong tap trung quyen hanh vao chuc vu Toan quyen, ep trieu đinh nha Nguyen đong cua Nha Kinh luoc su Bac ky, giao chuc Kinh luoc su, mot chuc quan trong trieu đinh Hue, cho Thong su Bac ky luc bay gio la Augustin Foures. Ong cung to chuc khai thac tai nguyen cua cac nuoc trong Lien hiep Đong Phap, bien Đong Duong thanh mot thi truong cho ky nghe va thuong mai cua Phap, va cung luc thanh lap noi đay mot tien đon kinh te va quan su vung chac cua thuc dan Phap tai toan coi Vien Đong.
Sau khi tro ve Phap, ong tiep tuc tham gia chinh truong Phap, đac cu Tong thong Cong hoa Phap ngay 13 thang 5 nam 1931. Ngay 6 thang 5 nam 1932, ong bi ban chet boi mot nguoi Nga ti nan chinh tri tai Phap ten la Paul Gorguloff. Tuong truyen khi ong chet, nguoi Phap đinh mang thi hai ong tang trong đien Pantheon, nhung vo ong khong đong y, noi rang: "ca đoi ong ay đa hy sinh cho nuoc Phap, con bay gio ong ay la cua toi", roi ba chon ong trong khu vuon mo gia đinh, ben canh mo cua bon nguoi con trai, ca bon đeu hy sinh trong Chien tranh the gioi thu nhat.


 Jean Beau  Nam 1902, Doumer bi goi ve Phap va Jean Beau thay the. Jean Beau co tinh than cap tien va mem mong, chu truong khai hoa dan tri, thanh lap cac truong hoc, y te cuc, benh vien, to chuc giup đo dan ngheo. Khi nhan thay Phong trao Đong Du đua đen viec nhieu thanh nien Viet Nam tron sang Nhat hoc tap, ong co gang kem che tinh trang xuat duong bang cach thanh lap mot truong đai hoc. Đong thoi ong cung thanh lap Hoi đong Tu van Bac ky va cac hoi đong tinh hat, cho nguoi Viet đuoc bau vao cac hoi đong. Cung chung so phan voi cac Toan quyen cap tien Bert va de Lanessan, Beau bi goi ve ve Phap nam 1907. Antony Klobukowski ke nhiem (1908–1911) đa bai bo truong đai hoc va tat ca cac hoi đong tren.


 Klobukowski  Ngay 26 thang 8 nam 1908, Antony Klobukowski đuoc bo lam Toan quyen Đong Duong. Klobukowski, con re cua Paul Bert, xuat than la nha ngoai giao, đa tung lam viec voi Thong đoc Thomson o Sai Gon, Tong Tru su Bert, Toan quyen Constans o Ha Noi va giu chuc ngoai giao o Nhat va Xiem La. Tai Bac Ky, Klobukowski thanh lap mot Hoi đong Tu van, mot mo thuc moi cua Hoi đong Ky lao cua Bert nam 1886. Ngay 30 thang 1 nam 1909, nhan dip Klobukowski co mat o Hue, Phu Phu chinh ra Du trung phat cha me co con xuat ngoai bat hop phap.
Klobukowski cung sua đoi chinh sach "chinh phuc tinh than" cua Beau; bo Tong nha Giao duc Cong lap (nghi đinh ngay 16/3/1909), đong cua Vien Đai hoc Đong Duong va giai the Hoi đong Phat trien Giao duc Ban xu.
Ngay 14 thang 4 nam 1909 Klobukowski thanh lap them mot phan khoa su pham đe đao tao huan đao (giao quan cap huyen, tu chanh bat pham toi chanh that pham) va giao thu (giao quan cap phu, tu tong luc pham toi tong ngu pham). Cho toi nam 1910, phan khoa nay đat duoi quyen phong 2 cua Phu Thong su. Klobukowski con mo truong Luat (Ecole de Droit) voi hai tru so Ha Noi va Sai Gon. Hoc trinh la 2 nam. Truong khai giang tai Ha Noi ngay 15 thang 4 nam 1910. Trong nien khoa 1911-1912, Sai Gon co 18 sinh vien va Ha Noi 32 nguoi.
Đau nam 1909, Klobukowski cung cham dut chuong trinh gui cong chuc ban xu qua Phap tu nghiep – chuong trinh ma Beau tin tuong la phuong tien huu hieu nhat va duy nhat đe chong lai anh huong cua Nhat Ban. Phan khoa ban xu cua truong Thuoc Đia o Paris van đuoc duy tri, chi thay đoi cach tuyen chon khoa sinh.
Sau khi xac đinh Đe Tham dinh liu vao am muu noi day o Ha Noi mua He 1908, Klobukowski cho lenh tan cong Yen The. Ngay 27 thang 1 nam 1909, đon đien Phon Xuong bi pha tan. Thang 7 nam 1909, Đe Tham bat coc mot con tin Phap, đinh dung đe nghi hoa, nhung Klobukowski khong nhuong bo.
Ngay 9 thang 12 nam 1908, Klobukowski ky nghi đinh cho mua bang tien tat ca 10 ngay suu dich voi gia 0,15 đong mot ngay, hay 1,5 đong moi nam. Tien nay bo vao quy hang tinh. Sau khi ngan sach hang tinh bi bai bo nam 1911, tong so tien mua suu dich o Bac Ky nam 1912 la 765.000 đong.
Tai An Nam (Trung Ky), ngay 31 thang 12 nam 1908, Klobukowski phe chuan du ngay 4 thang 12 nam 1908 cua Vien Co Mat, chia đeu suu dich lam 5 ngay suu tinh va 5 ngay suu xa. Trong so 5 ngay suu tinh, 2 ngay phai mua lai bang tien voi gia 2 hao (20 xu) moi ngay. Ba ngay con lai co the mua, hay tu lao đong. Ngoai ra, so ngay suu tinh bi han che trong pham vi tong hay huyen, ngoai pham vi nay phai co phep Vien Co Mat. Nam 1913, ngan sach Trung Ky du tru thu đuoc 364.500 đong tren khoan mua suu dich.
Đau nam 1910, Klobukowski phai ve nuoc tham khao, va tro lai Đong Duong vao thang 6 cung nam. Nua nam sau, Klobukowski lai ve nuoc. Tu Paris, Klobukowski cho lenh Toan quyen Paul Louis Luce cap hoc bong cho Pho bang Phan Chau Trinh qua Phap cung con trai la Phan Chau Dat, luc ay moi 8 tuoi. Ngay 1 thang 4 nam 1911, Phan Chau Trinh cung con trai roi Sai Gon. Vi phi ton do ngan quy lien bang đai tho, hai nguoi đuoc đat duoi su quan tri cua Julien Foures, Giam đoc Đoan Giao duc Đong Duong tai Phap.


 Albert Sarraut  Nam 1911, Albert Sarraut, mot chinh khach tre va loi lac, sau lam đen bo truong Bo Thuoc đia va đac cu Thu tuong Phap trong hai nhiem ky, sang ke nhiem chuc Toan quyen. Sarraut thuoc đang Cap Tien Phap, la mot đang khuynh ta. Sarraut chu truong lam đung tinh than lien hiep, cho to chuc lai truong đai hoc, cho mo mang them cac truong hoc cac cap, noi rong cac hoi đong quan tri cho nguoi Viet tham gia. Tuy cac no luc cua ong bi nguoi Phap tai Viet Nam cuc luc phan đoi, chinh sach cai tri mem mong giup ong tai chuc kha lau va tao nen khong khi de tho phan nao cho dan bi tri.


 Maurice Long  Tu thang 2 nam 1920 đen thang 4 nam 1922 Maurice Long lam toan quyen Đong Duong. Ong cung co chinh sach mem mong tuong tu Albert Sarraut nhung bi phan đoi va trieu hoi.


 Alexandre Varenne  Nam 1925, Alexandre Varenne sang nham chuc, va la mot Toan quyen co y thuc nhan đao. Mot trong cac hanh đong nhan đao tieu bieu đo la ong cho chich ngua dich ta, cai cach cac truong hoc, an xa cho Phan Boi Chau vua bi tuyen an tu hinh, lap cac vien Dan bieu Bac ky va Trung ky, mo rong ngach tuong đuong (cadres laterants) trong cac cong so cho nguoi Viet co bang cap tuong đuong co quyen nam giu cac chuc vu tuong đuong voi nguoi Phap, va thanh lap Binh dan Nong pho Ngan quy đe cho giup nong dan. Chinh sach cua ong bi mot so nguoi Phap phan đoi du doi, va Varenne bi goi ve Phap nam 1928.


Chu thich Bell, Hesketh. Foreign Colonial Administration in the Far East. London: Edward Arnold & Co., 1928.


Xem them Danh sach cac Toan quyen Đong Duong
Danh sach Thong đoc Nam Ky


Lien ket ngoai Alexandre Varenne tai Đong Duong Luu tru ngay 16 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine