Thach Lac (chu Han: 石勒; 274 – 333) la vua khai quoc nuoc Hau Trieu thoi Ngu Ho thap luc quoc trong lich su Trung Quoc, nguoi dan toc Yet (mot sac dan nho thuoc lien minh Hung No).


Than no le Thach Lac sinh ra trong mot gia đinh toc Yet o Vu Huong thuoc Thuong Đang. Cuoi thoi Tay Tan co loan bat vuong, nhieu noi bi đoi kem. Do hoan canh kinh te, nguoi Yet phai đi tha huong kiem song. Thach Lac tuoi tre co suc khoe, trong so nhung thanh nien đi tha huong.
Nhung nguoi toc Yet bi quan lai nha Tan xem la no le bo tron nen bi truy bat. Ong cung nhung nguoi đong huong phai bo tron su truy đuoi rat gian kho. Giua luc nguy khon, ong đuoc mot vien quan nho nha Tan la Quach Kinh co long tot tiep te cho. Đe tra on Quach Kinh, ong hien ke:

Hien gio nan đoi đang xay ra, nguoi Yet khong co cach nao muu sinh, vay ngai co the khuyen nguoi Yet toi Ky chau sinh song. Luc đo ngai hay chon ra nhung nguoi khoe manh, ban cho nguoi đia phuong đo lam no le. Nhu vay ngai se kiem đuoc nhieu tien, ma nguoi toc Yet cung co cho muu sinh
Quach Kinh biet la ke hay, nhung ban than la quan chuc qua nho khong thuc hien noi viec đo.
It lau sau, Tan Thai vuong nha Tan la Tu Ma Đang thi hanh chinh sach ap buc dan ngoai toc quy mo lon, bat nhung thanh nien khoe manh toc Yet o Tinh chau, cu 2 nguoi đong chung 1 gong ap giai đen Ky chau ban lam no le. Thach Lac cung roi vao trong so đo.
Ong bi ban cho mot ho nong no o Tri Binh thuoc Ky chau. Chu nha thay Thach Lac tuong mao khac thuong, dung cam khoe manh, co kha nang hieu trieu cac no le khac, so ong se cam đau gay han, nen tha ong ra.
Do gioi nghe chon ngua, ong đuoc vien tuong đia phuong la Cap Tan thue trong giu đan ngua cho minh.


Tuong thoi loan = Tra thu Tu Ma Đang =
Loan bat vuong tran đen Ky chau, Thach Lac tap hop 18 đong đang đi lam cuop, con Cap Tan lam chu đung ra phan chia cua lay đuoc.
Cap Tan von la thu ha cua Cong Su Phien - mot bo tuong cua hoang than Tu Ma Dinh, mot nguoi tham chien trong loan bat vuong. Nam 306, Tu Ma Dinh chet, Cong Su Phien lai khoi binh bao thu cho chu, Cap Tan va Thach Lac huong ung. Phien chet, Cap Tan va Thach Lac van khong chiu bai binh, mang quan đanh chiem Nghiep thanh, giet Tan Thai vuong Tu Ma Đang.
Tu Ma Viet cam quyen o Lac Duong sai Tuan Hi mang quan đanh chiem lai đuoc Nghiep thanh. Thach Lac thua chay ve hang vua Han Trieu la Luu Uyen.


= Lua giet Vuong Di =
Luu Uyen von la thu linh nguoi Hung No, nhan loan bat vuong đa khoi binh chong nha Tan, lap ra nuoc Han Trieu tu nam 304.
Luu Uyen trong dung Thach Lac, cho cam mot canh quan đoc lap tac chien đi đanh Tay Tan. Nam 309, Thach Lac lam An Đong tuong quan, trong tay co 10 van quan, hoat đong o vung Cu Loc, Thuong Son. Ong thu dung cac nhan si nguoi Han, dung Truong Tan lam muu si.
Nam 310, Luu Uyen chet, con la Luu Thong len ngoi. Nam 311, Thach Lac đuoc lenh cua Luu Thong cung Vuong Di đi đanh Lac Duong. Quan Han thang lon, ha đuoc kinh đo nha Tan, bat Tan Hoai Đe mang ve Binh Duong. Sau đo hai tuong lai đuoc lenh đi đanh cac thanh phia đong nha Tan. Sau khi cung tao dung đuoc can cu lanh đia rieng, ong va Vuong Di bat hoa, muon thanh trung lan nhau.
Luc manh tuong cua Di la Tao Nghi đi đanh Thanh chau, đang giang co voi thu su Tuan Hi (nha Tan), Vuong Di luc luong yeu ot khong đanh noi quan Tan duoi quyen Luu Thuy. Di phai cau cuu Thach Lac. Ong đinh mac cho Vuong Di nguy khon, nhung Truong Tan khuyen rang nen nhan đo diet ca hai. Thach Lac ben mang quan đen đanh bai va giet Luu Thuy.
Sau đo ong moi Vuong Di đen gap mat uong ruou. Di von đuoc cuu nen ngo la Thach Lac co long tot nen đen hoi ngo voi Thach Lac. Khi Di đen noi lien bi ong bat troi lai va giet luon. Ong dang thu len vua Han Trieu la Luu Thong, noi Di muu phan nen phai giet đi. Luu Thong nghe tau bao, biet ong tu y giet Di nhung khong the che ngu đuoc nen đanh bo qua khong hoi đen.
Thach Lac tu đo lam chu Thanh Chau va Thuong Son.


= Lua giet Vuong Tuan =

Trong khi Luu Thong tap trung tan cong Truong An đe tieu diet luc luong nha Tan con thoi thop cua Tan Man Đe, Thach Lac phai đuong đau voi hai tuong nha Tan hung cu o phia bac la Vuong Tuan o U chau - Ky chau va Luu Con o Tinh chau.
Nam 312, Thach Lac ly khai vua moi cua Han Trieu la Luu Thong, chiem giu Tuong Quoc, giap ranh va tro thanh đoi đich voi Vuong Tuan. Thang 12 nam đo, Vuong Tuan sai con Đoan Vu Vat Tran la Đoan Tat Luc Quyen cung cac anh em ho Đoan mang 5 van quan đanh Tuong Quoc. Quan ho Đoan manh me, may lan đanh bai Thach Lac. Thach Lac dung ke cua muu si Truong Tan, gia yeu ot rut vao thanh. Quan ho Đoan vay lau ngay tre nai, khong đe phong. Thach Lac ben mang quan ra đanh up, pha tan, bat song đuoc Đoan Mat Phoi.
Thach Lac nhan đo ben dung Mat Phoi đe đam phan voi Đoan Tat Luc Quyen. Ong ra đieu kien tha Mat Phoi neu Luc Quyen khong hop tac voi Vuong Tuan. Ket qua Luc Quyen bang long giang hoa voi Thach Lac, khong giup Vuong Tuan nua.
Vuong Tuan khong con su tro giup cua ho Đoan, the luc yeu đi, nhung van tin theo sam truyen cho rang minh se lam hoang đe. Theo ke cua Truong Tan, Thach Lac van phinh ninh Vuong Tuan. Thang 12 nam 313, ong sai nguoi mang nhieu chau bau toi dang Vuong Tuan, tu xung la "Tieu Ho", xin hang duoi truong va suy ton Tuan lam vua. Vuong Tuan khong he nghi ngo gi.
Thang 2 nam 314, Thach Lac ra quan đanh U chau, thang 3 đi toi Dich Thuy. Tuong o Dich Thuy phi bao cho Vuong Tuan, xin chuan bi nghenh chien. Nhung Vuong Tuan van đinh ninh Lac trung thanh voi minh nen ra lenh trong quan khong đuoc can đuong Thach Lac.
Sang ngay 3 thang 3, quan Thach Lac đen duoi thanh goi mo cua. Cua mo, quan ho Thach ua vao ra suc đanh giet. Thach Lac tien thang len phu, Vuong Tuan khi đo moi biet la bi lua thi đa bi bat. Thach Lac mang Tuan ve Tuong Quoc chem đau.


Xung hieu Luu Thong tuy ha đuoc Truong An, bat vua Man Đe diet nha Tay Tan (316) nhung noi bo cung bat đau suy yeu do ham huong lac. Nam 318, Thong chet, con la Xan len thay. Ngoai thich Can Chuan (cha vo Luu Thong) nam quyen hanh. Khong lau sau Han co loan. Can Chuan giet Luu Xan. Con nuoi Luu Uyen la Luu Dieu lay danh nghia khoi phuc nha Han, mang quan đanh ve Binh Duong. Truoc su uy hiep cua Luu Dieu, thu ha cua Chuan giet Chuan roi bi lap con Chuan la Can Minh va chiu quy phuc Luu Dieu.
Dep xong loan, nam 319, Dieu len ngoi, đoi quoc hieu tu Han sang Trieu, nhung đong thoi cung phong cho Thach Lac lam Trieu cong.
Thang 11 nam 319, Thach Lac ly khai khoi Tien Trieu cua Luu Dieu, tu xung la Trieu Vuong, Đai Thien Vu. Tu luc đo ong chinh thuc lap ra nuoc Hau Trieu.


Xay dung quoc gia Thach Lac hoc tap tri thuc lich su va kinh nghiem thong tri cua nguoi Han. Ve chinh tri dua vao nguoi Yet va nhung dan toc thieu so khac đe bao ve loi ich cho minh, đoi voi toc Han cung tim moi cach loi dung, do đo ong đuoc mot so đia chu toc Han ung ho. Thach Lac dung si toc đai phu nguoi Han la Truong Tan trong coi viec trieu chinh, xay dung che đo cuu pham trung chinh, xay dung truong hoc, nghiem cam nguoi Ho khinh thuong lam nhuc si toc nguoi Han, đe cao Phat giao.
Tuy trong dung nguoi Han, ong cung co nhung su kiem che quyen han nhat đinh. Nguoi Han chi đuoc lam quan nho hoac chuc vu tham muu ma khong đuoc giao nhung trong trach lon, co quyen quyet đinh đoc lap.
Thach Lac tuy xuat than co van hoa kem, khong biet chu nhung rat coi trong viec giao duc. Ong trong dung nhieu nhan si nguoi Han, dung cac nho sinh giang bai đoc sach cho minh. Trong trieu đinh, ong cam khong đuoc noi tieng nguoi Ho. Ben ngoai, Thach Lac khuyen khich hoc tap, thuong lua cho nguoi hoc gioi.
Thach Lac khuyen khich viec đong ang, bo bot luat phuc tap va nghiem khac cua nha Tan, ban luat gian đon hon. Đe phat trien sinh san nong nghiep, ong no luc sai quan vien tuan hanh khap quan huyen, kiem tra ho tich, đoc thuc nong tang, keu goi luu dan quay ve, tha toi tu nhan nhe đe tham gia san xuat. Ket qua đa đay manh sinh san nong nghiep va khoi phuc phat trien.
Nhieu quan lai thanh liem, đuc đo đuoc Thach Lac trong dung va do đo thu phuc đuoc long dan. Nuoc Hau Trieu tro nen giau manh.


Mo rong lanh tho Tinh hinh phuong bac sau khi Thach Lac va Luu Dieu len ngoi van rat roi ren. Ngoai hai nuoc Trieu con co Tao Nghi o Te - Lo, Nam Duong Vuong Tu Ma Bao nha Tan o Thuong Khue, Truong Mau nuoc Tien Luong phia Tay cua Tien Trieu; Duong Nan Đich o Vu Đo. Khi Thach Lac giet Vuong Tuan va rut ve Tuong Quoc thi Đoan That Đan chiem U chau, tuong Thieu Tuc nha Tan chiem giu Ky chau chong Ngu Ho.
Nam 319, Thach Lac sai Khong Trang mang quan đanh ho Đoan. That Đan thua chay sang Ky chau voi Thieu Tuc. Nam 320, Thach Lac tan cong Ky chau, chia quan cho Thach Ho tan cong thanh Khanh Thu. Quan Thieu - Đoan chia nhau ra đich bi thua to, phai rut vao thanh co thu.
Nam 321, Thach Ho ha thanh Khanh Thu, bat song manh tuong Đoan Van Uong. Ky chau nguy cap. Đoan That Đan đinh pha vay chay sang hang Đong Tan nhung em Thieu Tuc la Thieu Le muon hang Hau Trieu nen bat That Đan, mo cua thanh đau hang. Thach Lac vao thanh giet chet anh em Thieu Tuc va Đoan That Đan. Tu luc đo cac chau U, Tinh, Ky phia bac moi hoan toan thuoc ve Hau Trieu.
Sau khi To Đich chet (321), Hau Trieu cung khong con phai đuong đau voi luc luong bac phat manh cua Đong Tan. Nam 322, Thach Lac ra quan đanh ha quan Thai Son (Son Đong), thu su Duyen chau cua Đong Tan la Hy Giam rut ve Hop Phi; em To Đich la To Uoc o Du chau cung bo thanh chay ve Tho Xuan.
Nam 323, Thach Lac tan cong Banh Thanh, Ha Phi. Thu su Tu chau nha Tan la Bien Đon bo chay ve Vu Thai. Toi nam 325, Hau Trieu chiem not cac thanh tri phia bac song Hoai cua nha Tan. Tu đo Hau Trieu va Đong Tan lay song Hoai lam ranh gioi.
O phia đong, ong sai Thach Ho đanh Tao Nghi. Nam 323, Thach Ho vay đanh Tao Nghi o Quang Co. Tao Nghi khong chong noi phai đau hang, nhung van bi giet.
Ca vung rong lon phia đong, tu Hoai bac tro len thuoc ve Hau Trieu; chi con ho Mo Dung nguoi Tien Ty o Lieu Đong va tan du ho Đoan, ho Vu Van o phia đong Lieu Đong.
Trong khi đo, Luu Dieu cung mang quan chinh phat cac the luc cat cu phia tay. Nam 328, chien tranh giua hai nuoc Trieu chinh thuc no ra. Thach Lac sai Thach Ho mang quan tan cong Bo Ban. Luu Dieu tu mang quan đi đanh, đai pha quan Hau Trieu o Cao Hau.
Nhan đa thang, Dieu mang quan tan cong Lac Duong cua Hau Trieu. Thach Lac đich than đi cuu, qua ben Dien Tan toi cua Thanh Cao, tap ket toan quan. Luu Dieu vay đanh Lac Duong 4 thang khong ha đuoc đa met moi, lai hay ruou nen luc quan Hau Trieu tan cong, Luu Dieu khong chong noi, bi nga ngua va bi bat. Thach Lac giet chet Dieu.
Nam 329, Thach Lac sai Thach Sinh tan cong chiem đuoc Truong An. Thang 9 nam đo quan Hau Trieu ha thanh cuoi cung cua Tien Trieu la Thuong Khue, chinh thuc tieu diet Tien Trieu.
Sau khi diet đuoc Tien Trieu, Hau Trieu lam chu hau het phuong bac. Khi đo ngoai ho Mo Dung o Lieu Đong, Tien Luong cua ho Truong va nuoc Cuu Tri cua ho Duong o cuc tay, tat ca trung nguyen đa nam trong quyen kiem soat cua Hau Trieu.
Nam 330, Thach Lac xung lam hoang đe, tuc la Hau Trieu Minh Đe.
Nam 333, ong bi benh mat. Thach Lac o ngoi 15 nam, tho 60 tuoi. Quyen hanh trong trieu roi vao tay nguoi em ho la Thach Ho.


Cau noi noi tieng Neu ta gap Han Cao To thi se cui đau xung than, cung nhung nguoi nhu Han Tin, Banh Viet cung gop suc cho su nghiep nha Han; nhung neu gap Han Quang Vu Đe thi co the cung ong ta ruoi ngua o trung nguyen tranh đoat thien ha, chua biet con huou se ve tay ai


Xem them Loan bat vuong
Vuong Tuan
Ngu Ho thap luc quoc
Han Trieu
Thach Ho
Hau Trieu


Tham khao Tham Khoi Vi (2007), Ke chuyen Luong Tan Nam Bac trieu, Nha xuat ban Đa Nang
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin


Chu thich