Sarawak (Phien am tieng Viet: Sa-ra-vac) la mot trong hai bang cua Malaysia nam tren đao Borneo (cung voi Sabah). Lanh tho nay co quyen tu tri nhat đinh tren linh vuc hanh chinh, nhap cu va tu phap khac biet voi cac bang tai ban đao Ma Lai. Sarawak nam tai mien tay bac đao Borneo, giap voi bang Sabah ve phia đong bac, giap voi phan đao Borneo thuoc Indonesia hay con goi la Kalimantan ve phia nam (cac tinh Tay Kalimantan, Đong Kalimantan va Bac Kalimantan), va giap voi quoc gia đoc lap Brunei tai đong bac. Thanh pho thu phu bang la Kuching, đay la trung tam kinh te cua bang va la noi đat tru so chinh phu cap bang. Cac thanh thi lon khac tai Sarawak gom Miri, Sibu, va Bintulu. Theo đieu tra nhan khau nam 2015 tai Malaysia, tong dan so Sarawak la 2.636.000. Sarawak co khi hau xich đao cung cac khu rung mua nhiet đoi va cac loai đong thuc vat phong phu. Sarawak so huu mot so he thong hang đong đang chu y tai Vuon quoc gia Gunung Mulu. Song Rajang la song dai nhat tai Malaysia; Đap Bakun tren mot phu luu cua song nay nam trong so cac đap lon nhat cua Đong Nam A. Nui Murud la điem cao nhat tai Sarawak.
Khu đinh cu som nhat đuoc biet đen tai Sarawak co nien đai tu 40.000 nam truoc tai Hang Niah. Phat hien đuoc mot loat đo gom su Trung Hoa co nien đai tu the ky VIII đen the ky XIII trong di chi khao co tai Santubong. Cac khu vuc duyen hai cua Sarawak nam duoi anh huong cua Đe quoc Brunei vao the ky XVI. Gia toc Brooke cai tri Sarawak tu nam 1841 đen nam 1946. Trong Chien tranh the gioi thu hai, khu vuc bi quan Nhat chiem đong trong ba nam. Sau chien tranh, Rajah Trang cuoi cung la Charles Vyner Brooke nhuong Sarawak cho Anh Quoc, va đen nam 1946 lanh tho tro thanh mot thuoc đia hoang gia Anh Quoc. Ngay 22 thang 7 nam 1963, Sarawak đuoc nguoi Anh cap quyen tu quan. Sau đo, lanh tho tro thanh mot trong cac thanh vien sang lap Lien bang Malaysia vao ngay 16 thang 9 nam 1963. Tuy nhien, Indonesia phan đoi thanh lap lien bang, dan đen đoi đau giua hai quoc gia. Tu nam 1960 đen nam 1990, tai Sarawak cung dien ra mot cuoc noi day cong san.
Nguoi đung đau bang la thong đoc, hay con goi la Yang di-Pertua Negeri, con nguoi đung đau chinh phu la thu hien (Chief Minister). He thong chinh phu theo sat mo hinh he thong nghi vien Westminster va co he thong co quan lap phap bang som nhat tai Malaysia. Sarawak đuoc phan thanh cac tinh va huyen. Sarawak so huu su đa dang đang chu y ve dan toc, van hoa va ngon ngu. Cac dan toc chu yeu tai Sarawak la: Iban, Ma Lai, Hoa, Melanau, Bidayuh, va Orang Ulu. Tieng Anh va tieng Ma Lai la hai ngon ngu chinh thuc cua bang. Gawai Dayak la mot le hoi thuong nien đuoc to chuc vao ngay nghi le cong cong, va sapeh la mot nhac cu truyen thong.
Sarawak co nguon tai nguyen thien nhien phong phu, kinh te bang co đinh huong xuat khau manh, chu yeu dua tren dau khi, go va co dau. Cac nganh cong nghiep khac la che tao, nang luong va du lich.


Tu nguyen Loi giai thich chinh thuc ve tu "Sarawak" la no bat nguon tu serawak trong tieng Ma Lai Sarawak, nghia la antimon. Loi giai thich pho bien khac song phi chinh thuc cho rang đay la luoc danh tu bon tu trong tieng Ma Lai do Pangeran Muda Hashim (chu cua Quoc vuong Brunei) cong khai phat bieu, Saya serah pada awak (Toi giao lai no cho ong) khi ong tra giao Sarawak cho James Brooke vao nam 1841. Tuy nhien, loi giai thich thu hai nay co mot so sai lam do lanh tho đa đuoc đinh danh la Sarawak truoc ca khi Brooke đen, va tu awak chua tung ton tai trong tu vung tieng Ma Lai Sarawak truoc khi thanh lap Malaysia.
Sarawak cung co biet danh la "Xu chim mo sung" (Bumi Kenyalang) do chim mo sung la mot bieu trung van hoa quan trong đoi voi nguoi Dayak tai Sarawak. Nguoi ta cho rang neu thay chim mo sung bay tren cho o, thi se mang đen may man cho cong đong đia phuong. Chim mo sung Rhinoceros la bang đieu cua Sarawak.


Lich su = Tien su =

Nhung nguoi san bat hai luom đau tien đen cua tay cua Hang Niah (cach 110 kilomet (68 mi) ve phia tay nam cua Miri) 40.000 nam truoc, khi Borneo noi lien voi đai luc Đong Nam A. Canh quan quanh Hang Niah kho hon va tran trui hon so voi hien nay. Thoi tien su, bao quanh Hang Niah la hon hop cac khu rung ram va cay bui, cao nguyen cay thua, đam lay, va song. Nhung nguoi đen ban đau co the sinh ton trong cac khu rung nho san ban, đanh ca, va thu luom cac loai nhuyen the va thuc vat an đuoc Đieu nay đuoc chung minh thong qua phat hien mot so nguoi hien đai, biet danh la "Deep Skull", cua nha thong thai-khao co nguoi Anh Tom Harrisson vao nam 1958; đay cung la so nguoi hien đai co nhat đuoc biet đen tai Đong Nam A. Chiec so co le la cua mot nu thieu nien 16-17 tuoi. Cung phat hien đuoc cac di chi mo tang thoi đai đo đa giua va thoi đai đo đa moi. Khu vuc quanh Hang Niah đuoc xac đinh la Vuon quoc gia Niah.
Cac di chi khao co hoc khac sau đo đuoc phat hien tai cac khu vuc mien trung va mien nam Sarawak. Cuoc khai quat khac cua Tom Harrisson vao nam 1949 phat hien mot loat đo gom Trung Hoa tai Santubong (gan Kuching) co nien đai tu thoi Đuong va Tong. Co kha nang Santubong la mot hai cang quan trong tai Sarawak trong thoi ky đo, song tam quan trong cua no suy giam vao thoi Nguyen, va cang bi bo hoang trong thoi Minh. Cac di chi khao co hoc khac tai Sarawak gom co Kapit, Song, Serian, va Bau.


= Thoi Đe quoc Brunei =

Trong the ky XVI, khu vuc Kuching đuoc cac nha ve ban đo nguoi Bo Đao Nha biet toi voi cai ten Cerava, mot trong so nam hai cang lon tren đao Borneo. Khu vuc nay nam duoi anh huong cua Đe quoc Brunei va tung đuoc tu quan duoi quyen Sultan Tengah. Đen đau the ky XIX, Sarawak tro thanh mot lanh tho đuoc quan ly long duoi quyen cai quan cua Brunei. Đe quoc Brunei chi co quyen luc doc theo cac khu vuc duyen hai cua Sarawak, la nhung noi do cac thu linh nguoi Ma Lai ban đoc lap nam giu. Trong khi đo, khu vuc noi đia cua Sarawak trai qua cac cuoc chien bo lac voi thanh phan la nguoi Iban, Kayan, Kenyah, ho no luc chien đau nham banh truong lanh tho cua minh. Sau khi phat hien thay quang antimon tai khu vuc Kuching, Pangeran Indera Mahkota (mot nguoi đai dien cua Quoc vuong Brunei) bat đau phat trien lanh tho tu nam 1824 đen nam 1830. Khi san luong antimon gia tang, Brunei yeu cau Sarawak nop thue cao hon; dan đen noi loan va hon đon. Nam 1839, Quoc vuong Brunei Omar Ali Saifuddin II lenh cho chu la Pangeran Muda Hashim đi van hoi trat tu. Trong khoang thoi gian nay mot nha tham hiem nguoi Anh ten la James Brooke đen Sarawak, va Pangeran Muda Hashim thinh cau nguoi nay giup đo giai quyet van đe, song Brooke tu choi. Tuy nhien, Brooke chap thuan mot loi thinh cau khac trong chuyen đi cua ong đen Sarawak vao nam 1841. Pangeran Muda Hashim ky mot hiep uoc vao nam 1841 theo đo trao Sarawak cho Brooke. Ngay 24 thang 9 nam 1841, Pangeran Muda Hashim ban tu cach thong đoc cho James Brooke. Quoc vuong Brunei sau đo xac nhan su bo nhiem nay vao thang 7 nam 1842. Đen thang 10 nam 1843, James Brooke quyet đinh tien hanh mot buoc xa hon va đua Pangeran Muda Hashim vao trieu đinh Brunei. Trieu đinh Brunei bat man voi viec bo nhiem Hashim va ha lenh am sat khien ong ta thiet mang vao nam 1845. Nham phan ung, James Brooke cho ban pha thu đo cua Brunei. Quoc vuong Brunei quyet đinh gui thu ta loi đen Victoria cua Anh va xac nhan quyen so huu cua James Brooke đoi voi Sarawak va quyen khai mo cua ong va khong phai cong nap cho trieu đinh Brunei. Nam 1846, Brooke tro thanh rajah đich thuc cua Sarawak va lap ra Trieu đai Rajah Trang tai Sarawak.


= Trieu đai Brooke =

Brooke cai tri khu vuc va banh truong lanh tho ve phia bac cho đen khi ong tu tran vao nam 1868. Ke vi ong la nguoi chau con em gai ten la Charles Anthoni Johnson Brooke, nguoi nay sau khi tu tran đuoc con trai Charles Vyner Brooke ke vi, voi đieu kien la Charles can tham khao voi chu ruot la Bertram Brooke trong viec cai tri. Ca James va Charles Brooke đeu ky cac hiep uoc voi Brunei voi chien luoc banh truong bien gioi lanh tho cua Sarawak. Nam 1861, khu vuc Bintulu đuoc nhuong cho James Brooke. Nam 1883, Sarawak banh truong đen song Baram (gan Miri). Gia toc Brooke gianh đuoc Limbang vao nam 1885 roi hop nhat vao Sarawak trong nam 1890. Qua trinh banh truong cua Sarawak hoan thanh vao nam 1905 khi Lawas đuoc nhuong lai cho chinh phu Brooke. Sarawak đuoc chia thanh nam đon vi hanh chinh, tuong ung voi bien gioi lanh tho cua cac khu vuc ma gia toc Brooke gianh đuoc theo thoi gian. Nguoi đung đau moi đon vi hanh chinh la mot cong su. Hoa Ky cong nhan Sarawak la mot quoc gia đoc lap vao nam 1850, Anh Quoc co đong thai tuong tu vao nam 1864. Quoc gia ban hanh tien te đau tien cua minh voi ten dollar Sarawak vao nam 1858. Tuy vay, trong pham vi Malaysia, Brooke đuoc nhan đinh ma mot ten thuc dan.

Trieu đai Brooke cai tri Sarawak trong mot tram nam voi hieu "Rajah Trang". Trieu đai thong qua chinh sach gia truong nham bao ho loi ich cua cu dan ban đia va phuc loi tong the cua ho. Chinh phu Brooke lap ra mot hoi đong toi cao gom cac tu truong Ma Lai, ho co van cho cac rajah tren tat ca cac phuong dien quan tri. Ky hop Đai hoi đong đau tien dien ra tai Bintulu vao nam 1867. Hoi đong Toi cao la hoi đong lap phap cap bang co nhat tai Malaysia. Trong khi đo, nguoi Iban va cac dan toc Dayak khac đuoc thue lam dan quan. Trieu đai Brooke cung khuyen khich cac thuong nhan nguoi Hoa nhap cu nham phat trien kinh te, đac biet la trong cac linh vuc khai mo va nong nghiep. Cac nha tu ban phuong Tay bi han che nhap canh trong khi cac nha truyen giao Co Đoc đuoc khoan dung. Nghe hai tac, che đo no le, va tuc san đau nguoi cung bi cam chi. Cong ty Huu han Borneo đuoc thanh lap vao nam 1856, tham gia nhieu linh vuc kinh doanh tai Sarawak nhu mau dich, ngan hang, nong nghiep, khai khoang, va phat trien.
James Brooke ban đau o trong mot toa nha kieu Ma Lai xay tai Kuching. Đen nam 1857, nhung nguoi khai thac vang thuoc nhom Khach Gia đen tu Bau duoi quyen lanh đao cua Luu Thien Bang 劉善邦 đa tan pha dinh thu cua Brooke. James Brooke đao thoat va to chuc mot quan đoi lon hon cung voi Charles Brooke va cac ung ho vien nguoi Ma Lai-Iban cua ong. Vai ngay sau, quan đoi cua Brooke co the cat đuong thoat cua phien quan nguoi Hoa, ho bi tieu diet sau hai thang giao tranh. Gia toc Brooke sau đo xay dung mot toa nha chinh phu moi ven song Sarawak tai Kuching ma nay goi la Astana. Mot phai chong Brooke trong trieu đinh Brunei bi đanh bai vao nam 1860 tai Mukah. Cac vu noi loan đang chu y khac bi gia toc Brooke dep yen gom co vu do mot thu linh nguoi Iban ten la Rentap (1853 – 1863), va mot thu linh nguoi Ma Lai ten la Syarif Masahor (1860 – 1862). Ket qua la mot loat cong su đuoc xay dung quanh Kuching nham cung co quyen luc cua Rajah. Chung gom co Cong su Margherita hoan thanh vao nam 1879. Nam 1891, Charles Anthoni Brooke cho lap Bao tang Sarawak, la bao tang co nhat tai Borneo.
Nam 1941, trong le ky niem 100 nam gia toc Brooke cai tri Sarawak, mot hien phap moi đuoc soan thao nham han che quyen luc cua Rajah va nham cho phep nguoi Sarawak đong vai tro lon hon trong hoat đong cua chinh phu. Tuy nhien, du thao hien phap co chua nhung đieu bat thuong, bao gom mot thoa thuan bi mat đuoc soan thao giua Charles Vyner Brooke va cac quan chuc chinh phu Anh Quoc, theo đo Vyner Brooke nhuong lai Sarawak đe lam thuoc đia hoang gia Anh nham đoi lay boi thuong tai chinh cho ong va gia đinh.


= Nhat Ban chiem đong va Đong Minh giai phong =

Chinh phu Brooke duoi quyen Charles Vyner Brooke lap ra mot so đuong bang tai Kuching, Oya, Mukah, Bintulu, va Miri đe chuan bi trong truong hop co chien tranh. Đen nam 1941, nguoi Anh triet thoai luc luong phong thu khoi Sarawak va tro ve Singapore. Do luc nay Sarawak khong đuoc phong thu, che đo Brooke quyet đinh thong qua mot chinh sach tieu tho theo đo cac co so dau mo tai Miri bi pha huy va đuong bang Kuching đuoc duy tri lau nhat co the truoc khi bi pha. Trong khi đo, quan Nhat quyet đinh chiem Borneo thuoc Anh nham bao ve suon phia đong cua ho trong Chien dich Ma Lai va đe thuan tien cho viec xam chiem Sumatra va Tay Java. Mot đao quan xam luoc Nhat Ban do Kiyotake Kawaguchi lanh đao đo bo tai Miri vao ngay 16 thang 12 nam 1941 va chiem Kuching vao ngay 24 thang 12 nam 1941. Quan Anh duoi quyen Trung ta C. M. Lane quyet đinh triet thoai đen Singkawang thuoc Borneo Ha Lan tiep giap Sarawak. Sau muoi tuan giao tranh tai Borneo thuoc Ha Lan, quan Đong Minh đau hang vao ngay 1 thang 4 nam 1942. Khi quan Nhat xam chiem Sarawak, Charles Vyner Brooke quyet đinh roi đen Sydney trong khi cac quan chuc cua ong bi quan Nhat bat giu va giam tai trai Batu Lintang.
Sarawak duy tri la bo phan cua Đe quoc Nhat Ban trong ba nam tam thang. Sarawak cung voi Bac Borneo va Brunei tao thanh mot đon vi hanh chinh đon nhat mang ten Kita Boruneo (Bac Borneo) duoi quyen Quan đoan 37 cua Nhat co đai ban doanh tai Kuching. Sarawak đuoc phan thanh ba chau la: Kuching-shu, Sibu-shu, va Miri-shu, moi chau nam duoi quyen mot thong đoc nguoi Nhat. Ve co ban, nguoi Nhat duy tri bo may hanh chinh tien chien va phan nguoi Nhat đam nhiem cac chuc vu chinh phu. Quyen quan ly noi luc cua Sarawak đuoc đe lai cho canh sat ban đia va thu linh lang, duoi quyen giam sat cua Nhat. Mac du nguoi Ma Lai co đac trung la de dang chap nhan nguoi Nhat, song cac bo lac ban đia khac nhu Iban, Kayan, Kenyah, Kelabit va Lun Bawang giu thai đo thu đinh voi ho do cac chinh sach nhu lao đong cuong bach, phan phoi cuong bach thuc pham, va tich thu sung. Nguoi Nhat khong dung đen cac bien phap manh nham kiem che nguoi Hoa do nguoi Hoa tai Sarawak nhin chung la phi chinh tri. Tuy nhien, mot luong đang ke nguoi Hoa chuyen tu cac khu vuc đo thi đen khu vuc noi luc kho tiep can hon nham giam bot tiep xuc voi nguoi Nhat.
Quan Đong Minh thanh lap Đon vi Đac biet Z đe pha hoai cac hoat đong cua Nhat Ban tai Đong Nam A. Bat đau tu thang 3 nam 1945, cac si quan chi huy cua Đong Minh nhay du xuong rung ram Borneo va lap mot so can cu tai Sarawak theo mot chien dich co hieu la "Semut". Hang tram nguoi ban đia đuoc huan luyen đe phat đong tan cong chong quan Nhat. Thong tin tinh bao thu thap đuoc tu chien dich giup quan Đong Minh (đung đau la Uc) tai chiem Borneo trong thang 5 nam 1945 thong qua Chien dich Oboe Six. Quan Nhat đau hang Quan Uc vao ngay 10 thang 9 nam 1945 tai Labuan, va le đau hang chinh thuc dien ra ngoai khoi Kuching tren tau ho ve HMAS Kapunda cua Uc vao hom sau. Sarawak lap tuc đat duoi quyen Chinh phu Quan su Anh cho đen thang 4 nam 1946.


= Thuoc đia hoang gia Anh =

Sau chien tranh, chinh phu Brooke khong đu nguon luc đe tai thiet Sarawak. Charles Vyner Brooke cung khong san long giao lai quyen luc cua minh cho nguoi ke nhiem hien nhien la chau trai Anthony Brooke (con trai duy nhat cua Bertram Brooke) do khac biet nghiem trong giua ho. Ngoai ra, vo cua Vyner Brooke la Sylvia Brett cung no luc lam mat uy tin Anthony Brooke nham đua con gai cua ba len ngoi. Do đo, Vyner Brooke quyet đinh nhuong lai chu quyen cua Sarawak cho Hoang gia Anh. Mot du luat chuyen nhuong đuoc đua ra Hoi đong Negri (hay la Hoi đong Lap phap Bang Sarawak) va đuoc thao luan trong ba ngay. Du luat đuoc thong qua vao ngay 17 thang 5 nam 1946 voi ket qua đa so hep (19 so voi 16 phieu). Nhung nguoi ung ho du luat hau het la quan chuc nguoi Au, trong khi nguoi Ma Lai phan đoi du luat. Ket qua la hang tram cong vu vien nguoi Ma Lai tu chuc đe phan đoi, lam bung phat phong trao chong chuyen nhuong va su kien am sat thong đoc thuc dan thu nhi cua Sarawak la Duncan Stewart do mot nguoi Ma Lai ten la Rosli Dhobi tien hanh.
Anthony Brooke phan đoi chuyen nhuong lanh tho cua Rajaj cho Hoang gia Anh. Ong bi cho la lien ket voi cac to chuc chong chuyen nhuong tai Sarawak, đac biet la sau su kien am sat Duncan Stewart. Anthony Brooke tiep tuc yeu sach chu quyen voi tu cach la Rajah cua Sarawak ngay ca sau khi Sarawak tro thanh mot Thuoc đia Hoang gia Anh vao ngay 1 thang 7 nam 1946. Do đo ong bi chinh phu thuc dan truc xuat khoi Sarawak. Nam 1950, toan bo cac phong trao chong chuyen nhuong tai Sarawak ngung lai sau khi bi chinh phu thuc dan ap che. Nam 1951, Anthony tu bo toan bo yeu sach cua minh đoi voi vuong vi Sarawak sau khi su dung con đuong phap ly cuoi cung tai Vien Co mat Anh.


= Tu quan va Lien bang Malaysia =

Ngay 27 thang 5 nam 1961, Thu tuong Lien bang Malaya Tunku Abdul Rahman cong bo ke hoach thanh lap mot lien bang lon hon cung voi Singapore, Sarawak, Sabah va Brunei, mang ten Malaysia. Ke hoach nay khien cac lanh đao đia phuong tai Sarawak than trong truoc y đinh cua Tunku trong boi canh khac biet lon ve phat trien kinh te xa hoi giua Malaya va cac quoc gia Borneo. Ton tai mot moi lo ngai chung la neu khong co mot the che chinh tri manh me, cac quoc gia Borneo se bi Malaya thuc dan hoa. Do đo, nhieu chinh đang tai Sarawak xuat hien đe bao ve loi ich cua cac cong đong ma ho đai dien. Ngay 17 thang 1 nam 1962, Uy ban Cobbold đuoc thanh lap nham đanh gia su ung ho cua Sarawak va Sabah đoi voi van đe lien bang hoa. Tu thang 2 đen thang 4 nam 1962, uy ban gap tren 4.000 nguoi va nhan đuoc 2.200 ban ghi nho tu cac to chuc khac nhau. Uy ban bao cao rang co su chia re ve ung ho trong cu dan Borneo. Tuy nhien, Tunku dien giai so lieu la 80% ung ho lien bang hoa. Sarawak phe chuan mot hiep nghi 18 điem nham bao đam loi ich trong lien bang. Ngay 26 thang 9 nam 1962, Hoi đong Negri Sarawak thong qua mot nghi quyet ung ho lien bang hoa voi mot đieu kien la cac loi ich cua nhan dan Sarawak se khong bi ton hai. Ngay 23 thang 10 nam 1962, nam chinh đang tai Sarawak thanh lap mot mat tran thong nhat ung ho thanh lap Malaysia. Sarawak đuoc chinh thuc trao quyen tu quan vao ngay 22 thang 7 nam 1963, va sau đo hinh thanh Lien bang Malaysia cung Malaya, Bac Borneo, va Singapore vao ngay 16 thang 9 nam 1963.
Su kien lien bang hoa Malaysia gap phai phan đoi tu Philippines, Indonesia, Đang Nhan dan Brunei, va To chuc Cong san Bi mat (CCO). Philippines va Indonesia tuyen bo rang nguoi Anh se tien hanh che đo thuc dan moi tai cac lanh tho Borneo thong qua lien bang. Trong khi đo, thu linh cua Đang Nhan dan Brunei la A.M. Azahari xuc tien khoi nghia tai Brunei trong thang 12 nam 1962 đe ngan Brunei gia nhap Malaysia. Azahari chiem linh Limbang va Bekenu truoc khi bi quan Anh đen tu Singapore đanh bai. Tong thong Indonesia Sukarno tuyen bo rang khoi nghia tai Brunei la bang chung vung chac ve phan đoi Malaysia lien bang hoa, ong ha lenh tien hanh đoi đau quan su voi Malaysia, phai cac tinh nguyen vien vu trang va sau đo la quan đoi đen Sarawak. Sarawak tro thanh mot điem nong trong đoi đau Indonesia–Malaysia tu nam 1962 đen nam 1966. Nhung su kien đoi đau nhu vay gianh đuoc it su ung ho tu nguoi Sarawak ngoai tru CCO. Hang nghin thanh vien CCO đen Kalimantan va trai qua huan luyen cung Đang Cong san Indonesia. Trong thoi ky đoi đau, khoang 10.000 đen 150.000 binh si Anh đon tru tai Sarawak, cung voi cac binh si Uc va New Zealand. Đen khi Suharto thay the Sukarno lam tong thong cua Indonesia, cac cuoc đam phan giua Malaysia va Indonesia đuoc tai khoi đong, dan đen ket thuc đoi đau vao ngay 11 thang 8 nam 1966. Nam 1967, hiep nghi moi đuoc ky ket theo đo yeu cau bat ky ai muon vuot bien gioi Sarawak – Kalimantan phai co mot xac nhan vuot bien tai đon kiem soat bien gioi.
Sau khi nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa thanh lap vao nam 1949, tu tuong Mao Trach Đong bat đau tham nhap cac truong hoc nguoi Hoa tai Sarawak. To chuc cong san đau tien tai Sarawak đuoc thanh lap vao nam 1951, co nguon goc tai Truong Trung hoc Trung Hoa (Kuching). Ke tiep to chuc nay la Đong minh Giai phong Sarawak (SLL) nam 1954 (cac nguon chinh phu con viet la CCO). Hoat đong cua ho nay lan truyen tu truong hoc đen cac hoi quan va nong dan. Cac hoat đong cua CCO chu yeu tap trung tai cac khu vuc mien nam va mien trung cua Sarawak. Tu tuong Mao Trach Đong cung tham nhap thanh cong mot chinh đang mang ten Đang Lien hiep Nhan dan Sarawak (SUPP). CCO no luc nham lap ra mot nha nuoc cong san tai Sarawak thong qua cac phuong thuc theo hien phap song trong thoi ky đoi đau, ho dung đen đau tranh vu trang chong chinh phu. Van Minh Quyen 文铭权 va Hoang Ki Tac 黄纪作 la hai thu linh noi bat cua CCO. Sau đo, chinh phu Sarawak bat đau ke hoach Lang Moi doc đuong Kuching – Serian nham ngan chan cong đong giup đo nhung nguoi cong san. CCO chinh thuc thanh lap Đang Cong san Bac Kalimantan (NKCP) vao nam 1970. Nam 1973, Hoang Ki Tac đau hang Thu hien Abdul Rahman Ya'kub; su kien nay lam suy yeu đang ke suc manh cua đang cong san. Van Minh Quyen la nguoi chi đao CCO tu Trung Quoc tu giua thap nien 1960, ong keu goi đau tranh vu trang chong chinh quyen, va xung đot van tiep tuc sau nam 1974 tai đong bang chau tho song Rajang. Nam 1989, Đang Cong san Malaya (MCP) ky ket mot hiep nghi hoa binh voi chinh phu Malaysia. Su kien nay khien NKCP mo lai cac cuoc đam phan voi chinh phu Sarawak, ket qua la hiep nghi hoa binh vao ngay 17 thang 10 nam 1990. Hoa binh đuoc khoi phuc tai Sarawak sau khi nhom 50 du kich cong san cuoi cung ha vu khi.


Moi truong = Đia ly =

Tong dien tich cua Sarawak la gan 124.450 kilomet vuong (48.050 dam vuong Anh), va nam giua 0° 50′ va 5° vi Bac, 109° 36′ va 115° 40′ kinh Đong. Sarawak chiem 37,5% tong dien tich cua Malaysia. Bang nay co vung rung mua nhiet đoi lon voi cac loai đong thuc vat phong phu.
Bang Sarawak co 750 kilomet (470 mi) đuong bo bien, bi gian đoan o phia bac do khoang 150 kilomet (93 mi) bo bien Brunei. Sarawak tach biet voi phan đao Borneo thuoc Indonesia qua cac day đoi nui cao, chung la bo phan cua day nui trung tam cua Borneo. Chung cao hon ve phia bac, va đat đinh gan nguon cua song Baram tai doc Nui Batu Lawi va Nui Mulu. Nui Murud la điem cao nhat tai Sarawak. Vuon quoc gia Lambir Hills đuoc biet đen vi cac thac nuoc tai đo. Phong ngam lon nhat the gioi la Phong Sarawak nam trong Vuon quoc gia Gunung Mulu. Cac điem thu hut khac trong vuon gom Hang Deer (hanh lang hang lon thu nhi the gioi) va Hang Clearwater (he thong hang dai nhat tai Đong Nam A). Vuon quoc gia Gunung Mulu la mot di san the gioi cua UNESCO.
Sarawak thuong đuoc phan thanh ba vung sinh thai. Khu vuc duyen hai kha thap va bang phang, co cac vung đam lay va moi truong am uot khac voi dien tich lon. Sarawak co cac bai bien nhu Pasir Panjang va Damai tai Kuching, Tanjung Batu tai Bintulu, va Tanjung Lobang cung Hawaii tai Miri. Khu vuc đoi la noi co nhieu nguoi o nhat va hau het thanh thi cung nam tai đay. Cac cang Kuching va Sibu đuoc xay dung tren song khong xa bo bien. Bintulu va Miri gan voi đuong bo bien noi cac ngon đoi chay thang ra Bien Đong. Khu vuc thu ba la vung nui doc theo bien gioi voi Indonesia, co cac cao đia Kelabit (Bario), Murut (Ba'kelalan) va Kenyah (Usun Apau Plieran) tai phia bac.

Cac song lon tai Sarawak la song Sarawak, song Lupar, song Saribas, va song Rajang. Song Sarawak la song chu yeu chay qua Kuching. Song Rajang la song dai nhat Malaysia voi 563 kilomet (350 mi) bao gom phu luu la song Balleh. Ve phia bac, song Baram, song Limbang, va song Trusan đo vao Vinh Brunei.
Sarawak co đia ly nhiet đoi cung khi hau xich đao, co hai mua gio mua: gio mua đong bac va gio mua tay nam. Gio mua đong bac xuat hien tu thang 11 đen thang 2, gay ra mua nhieu; gio mua tay nam đem lai it mua hon. Khi hau on đinh quanh nam tru khi co gio mua. Nhiet đo trung binh ngay dao đong tu 23 °C (73 °F) vao buoi sang đen 32 °C (90 °F) vao buoi chieu, trong khi Miri co nhiet đo trung binh thap nhat so voi cac đo thi lon khac tai Sarawak. Miri con co so gio nang nhieu nhat (tren sau gio moi ngay), trong khi cac khu vuc khac co tu nam đen sau gio moi ngay. Đo am thuong xuyen o muc cao la tren 68%. Luong mua binh quan nam dao đong tu 330 xentimet (130 in) đen 460 xentimet (180 in), trai dai 220 ngay moi nam. Đat đa sa thach-phien set va đat đa chiem 60% dien tich, trong khi đat podzol chiem 12% dien tich cua Sarawak. Đat phu sa xuat hien tai cac khu vuc ven bien va ven song trong khi 12% dien tich đat cua Sarawak co rung đam lay than bun bao phu.
Sarawak co the đuoc phan thanh hai khu vuc đia chat: Mang Sunda keo dai ve phia tay nam tu song Batang Lupar (gan Sri Aman) va tao thanh mui phia nam cua Sarawak, va khu vuc đia mang keo dai ve phia đong bac tu song Batang Lupar, hinh thanh khu vuc mien trung va mien bac cua Sarawak. Đa co nhat tai mien nam Sarawak la đa phien, đuoc hinh thanh trong cac thoi Ky Than đa va Ky Permi Muon. Trong khi đa macma tre nhat trong khu vuc la andesit, tim thay tai Sematan. Thanh he đia chat cua khu vuc mien trung va mien bac bat đau vao thoi ky Ky Creta Muon. Mot so loai đa co the tim thay tai mien trung va mien bac Sarawak la đa phien set, sa thach va đa phien silic.


= Đa dang sinh hoc =
Rung ngap man va dua nuoc bao phu đuong bo bien cua Sarawak, chung chiem 2% tong dien tich đat rung cua bang, pho bien nhat la tai cac khu vuc cua song cua Kuching, Sarikei, va Limbang. Cac loai cay chu yeu tai đo la: đuoc, dua nuoc, va nhum. Cac khu rung đam lay than bun chiem 16% dien tich đat rung va tap trung tai mien nam Miri va ha du thung lung Baram. Cac loai cay chu yeu trong loai rung nay la: ramin (Gonystylus bancanus), meranti (cac loai Shorea), va medang jongkong (Dactylocladus stenostachys). Rung Kerangas chiem 5% tong dien tich rung, con rung dau chiem cu cac khu vuc nui. Mot so loai thuc vat đuoc nghien cuu do duoc tinh cua chung.

Rung mua Sarawak co muc đo tap trung loai tren đon vi dien tich vao hang đau tren the gioi. Bang co khoang 185 loai thu, 530 loai chim, 166 loai ran, 104 loai than lan, va 113 loai luong cu. Trong so đo, 19% loai thu, 6% loai chim, 20% loai ran, va 32% loai than lan la loai đac huu. Cac loai nay phan lon đuoc tim thay tai cac khu vuc đuoc bao ve hoan toan. Bang co 2.000 loai cay, 1.000 loai lan, 757 loai duong xi, va 260 loai co. Bang cung la noi sinh song cua cac loai đong vat gap nguy hiem, nhu voi lun Borneo, khi voi, đuoi uoi va te giac. Trung tam Đong vat hoang da Matang, Khu Du tru Tu nhien Semenggoh, va Khu Bao ton Đong vat hoang da Lanjak Entimau đuoc chu y vi cac chuong trinh bao ve đuoi uoi cua ho. Vuon quoc gia Talang – Satang noi tieng vi sang kien bao ton rua. Ngam chim la mot hoat đong pho bien tai nhieu vuon quoc gia nhu Vuon quoc gia Gunung Mulu, Vuon quoc gia Lambir Hills, va Vuon quoc gia Similajau. Vuon quoc gia Miri – Sibuti đuoc biet đen vi cac rang san ho con Vuon quoc gia Gunung Gading đuoc biet đen vi cac loai hoa Rafflesia co kich thuoc lon. Vuon quoc gia Bako co 275 loai khi voi, va Vuon nap am Padawan noi tieng voi cac loai cay nap am an thit. Nam 1854, Alfred Russel Wallace tung đen tham Sarawak. Mot nam sau, ong gay dung "Quy luat Sarawak" tao nen tang cho thuyet chon loc tu nhien.
Chinh phu bang Sarawak phe chuan mot so luat nham bao ve cac khu rung va cac loai hoang da gap nguy hiem, trong đo co Sac lenh Rung 1958, Sac lenh Bao ve Loai hoang da 1998, va Sac lenh Vuon tu nhien va Khu du tru tu nhien Sarawak. Mot so loai đuoc bao ve la đuoi uoi, đoi moi dua, chon bay Sunda, va chim mo sung sao. Theo Sac lenh Bao ton Loai hoang da 1998, cu dan ban đia Sarawak đuoc phep san bat o quy mo han che cac loai đong vat hoang da trong rung ram song khong đuoc phep chiem huu qua 5 kilogam (11 lb) thit. Co quan Lam nghiep Sarawak đuoc thanh lap vao nam 1919 nham bao ton tai nguyen rung trong bang. Sau nhung chi trich quoc te ve nganh cong nghiep lam san tai Sarawak, chinh phu bang quyet đinh giam quy mo Co quan Lam nghiep va thanh lap Cong ty Lam nghiep Sarawak vao nam 1995. Trung tam Đa dang Sinh hoc Sarawak đuoc thanh lap vao nam 1997 nham bao ton, bao ve va phat trien ben vung đa dang sinh hoc trong bang.


Chinh tri = Chinh phu =
Nguoi đung đau bang Sarawak la Yang di-Pertua Negeri (hay thong đoc bang), chuc vu nay phan lon mang tinh chat tuong trung va do Yang di-Pertuan Agong (quoc vuong) cua Malaysia bo nhiem. Thong đoc bang bo nhiem thu hien lam nguoi đung đau chinh phu. Ve tong the, thu linh cua đang nam the đa so trong Hoi đong Lap phap cua bang đuoc bo nhiem lam thu hien. Cac đai bieu đac cu nghi vien đuoc goi la nghi vien. Hoi đong lap phap cua bang thong qua phap luat trong cac van đe khong thuoc pham vi quyen han cua Nghi vien Malaysia nhu quan ly đat đai, lao đong, rung, nhap cu, đong tau va ngu nghiep. Thu hien chi đinh chinh phu bang va cac bo truong va tro ly bo truong noi cac.
Nham bao ve cac loi ich cua nhan dan Sarawak trong Lien bang Malaysia, Hien phap Malayisa co cac đieu khoan bao ve đac biet ve van đe nay. Sarawak co quyen kiem soat nhap canh va cu tru cua nhung nguoi khong phai cu dan Sarawak hay Sabah. Chi co cac luat su cu tru tai Sarawak moi co the hanh nghe luat tai đay. Toa an Thuong tham tai Sarawak đoc lap voi Toa an Thuong tham tai Malaysia Ban đao. Thu hien Sarawak can phai tham van truoc khi bo nhiem chanh an cua Toa an Thuong tham Sarawak. Sarawak co cac "toa an ban đia". Sarawak nhan đuoc tro cap đac biet tu chinh phu lien bang va tu quan ly thue tieu thu. Nguoi ban đia tai Sarawak đuoc huong cac đac quyen nhu han ngach va cong viec trong dich vu cong, hoc bong, nhap hoc đai hoc, va giay phep kinh doanh. Cac chinh quyen đia phuong tai Sarawak đoc lap voi cac luat quyen luc đia phuong do Nghi vien Malaysia ban hanh.

Cac chinh đang lon tai Sarawak co the phan thanh ba nhom: ban đia phi Hoi giao, ban đia Hoi giao, va phi ban đia; tuy nhien cac chinh đang co the bao gom thanh vien đen tu hon mot nhom. Chinh đang đau tien cua bang la Đang Nhan dan Lien hiep Sarawak (SUPP) đuoc thanh lap vao nam 1959, tiep đen la Đang Quoc gia Sarawak (PANAS) (nam 1960) va Đang Dan toc Sarawak (SNAP) (in 1961). Cac chinh đang lon khac nhu Đang Bon phan Sarawak (PESAKA) xuat hien vao nam 1962. Sarawak tung la thanh tri chinh tri cua Đang Lien minh cam quyen, va sau la hau than cua no mang ten Barisan Nasional (BN) tu khi thanh lap Malaysia vao nam 1963. Stephen Kalong Ningkan (thuoc SNAP) la thu hien đau tien cua Sarawak voi nhiem ky tu nam 1963 đen nam 1966 sau khi ong đai thang trong bau cu hoi đong đia phuong. Tuy nhien, vao nam 1966 ong bi Tawi Sli (thuoc PESAKA) lat đo voi su giup đo cua chinh phu lien bang, gay ra khung hoang hien phap tai Sarawak. Tinh the chinh tri trong bang on đinh cho đen Su kien Khach san Ming Court nam 1987, mot cuoc đao chinh chinh tri do chu cua Abdul Taib Mahmud khoi xuong nham lat đo chinh phu lien minh BN do Abdul Taib Mahmud lanh đao. Tuy nhien, cuoc đao chinh bat thanh va Abdul Taib Mahmud co the duy tri chuc vu thu hien.
Nam 1970, cuoc bau cu nghi vien bang lan đau tien đuoc to chuc, cac thanh vien cua Hoi đong Negri (nay la Hoi đong Lap phap Sarawak) đuoc cu tri bau truc tiep. Cuoc bau cu nay đanh dau bat đau su chi phoi cua dan toc Melanau tren chinh truong Sarawak boi cac chinh tri gia Abdul Rahman Ya'kub va Abdul Taib Mahmud. Trong cung nam, Đang Cong san Bac Kalimantan (NKCP) đuoc thanh lap, ho tien hanh chien tranh du kich chong chinh phu bang Sarawak. Đang nay giai tan sau khi ky ket mot hiep uoc hoa binh vao nam 1990. Trong nam 1973, Đang Di san Bumiputera Lien hiep (PBB) đuoc thanh lap khi hop nhat mot so đang. Đang nay sau đo tro thanh tru cot cua lien minh Barisan Nasional Sarawak. Tu nam 1983, mot đang co can cu trong cong đong nguoi Dayak la SNAP tan ra thanh mot so đang do khung hoang ve lanh đao. Sarawak ban đau to chuc bau cu cap bang đong thoi voi bau cu nghi vien quoc gia. Tuy nhien, thu hien đuong thoi la Abdul Rahman Ya'kub tri hoan giai tan hoi đong lap phap cua bang them mot nam đe chuan bi truoc thach thuc tu phia cac đang đoi lap va giai quyet phan bo ghe cho đang SNAP moi đuoc nhan vao Barisan Nasional Sarawak. Su kien nay khien Sarawak la bang duy nhat tai Malaysia to chuc bau cu cap bang rieng biet voi bau cu nghi vien quoc gia tu nam 1979.
Nam 1978, Đanh Dan chu Hanh đong (DAP) la đang đau tien co can cu tai Tay Malaysia mo cac chi hoi tai Sarawak. Phan lon ung ho cua đang nay đen tu cac trung tam đo thi ke tu bau cu cap bang nam 2006, va ho tro thanh đang đoi lap lon nhat tai Sarawak. Nam 2010, ho thanh lap lien minh Pakatan Rakyat voi Đang Cong chinh Nhan dan (PKR) va Đang Lien Hoi giao Malaysia (PAS); hai đang sau tro nen tich cuc tai Sarawak tu nam 1996 đen nam 2001. Cac đang cau thanh thuoc lien minh Barisan Nasional co can cu tai Ban đao Ma Lai, đac biet la UMNO, khong hoat đong tich cuc tren chinh truong Sarawak.


= Đon vi hanh chinh =
Khong nhu cac bang tai Tay Malaysia, Sarawak đuoc phan thanh cac tinh (division) thay vi huyen (district). Đung đau moi tinh la mot thong su. Hien tai, bang đuoc chia thanh 12 tinh:

Cac tinh đuoc chia tiep thanh cac huyen, moi huyen đuoc phan thanh cac pho huyen. Hien nay, Sarawak co 39 huyen. Bang co mot vien chuc phat trien tai moi tinh va huyen đe thi hanh cac du an phat trien. Tai cac huyen, chinh phu bo nhiem mot truong lang (goi la ketua kampung hay penghulu) cho moi lang. 39 chinh quyen đia phuong tai Sarawak nam duoi quyen han cua Bo Chinh quyen Đia phuong va Phat trien Cong đong Sarawak. Danh sach cac tinh, huyen va pho huyen đuoc liet ke nhu sau:


= An ninh =
Luc luong vu trang ban quan su đau tien tai Sarawak la mot trung đoan do che đo Brooke thanh lap vao nam 1862, mang ten Biet đong quan Sarawak. Trung đoan giup che đo Brooke binh đinh quoc gia, va tham gia chien tranh du kich khang Nhat, trong Tinh trang khan cap Malaya va Noi day cong san Sarawak chong cac phan tu cong san. Sau khi Malaysia đuoc thanh lap, trung đoan sap nhat đen luc luong vu trang Malaysia va nay mang ten Trung đoan Biet đong Hoang gia. Nam 1888, Sarawak cung voi Bac Borneo, va Brunei, tro thanh cac lanh tho đuoc Anh bao ho, do đo trach nhiem ve ngoai giao đuoc giao cho nguoi Anh đe đoi lay bao ho quan su. An ninh cua Sarawak sau đo cung la trach nhiem cua Uc va New Zealand. Sau khi Malaysia đuoc thanh lap, chinh phu lien bang la the che duy nhat chiu trach nhiem ve chinh sach ngoai giao va quan su trong nuoc.


= Tranh chap lanh tho =
Sarawak ton tai mot so tranh chap lanh tho, voi cac quoc gia lang gieng la Brunei va Indonesia, cung nhu voi Trung Quoc ve quyen so huu mot so thuc the tren Bien Đong. Nam 2009, Thu tuong Malaysia Abdullah Ahmad Badawi tuyen bo rang Brunei đa tu bo yeu sach cua ho đoi voi Limbang. Tuy nhien, thu truong Ngoai giao Brunei Lim Jock Seng phat bieu rang van đe chua tung đuoc thao luan trong hoi nghi. Sarawak yeu sach Bai ngam James (Beting Serupai) va Cum bai can Luconia (Beting Raja Jarum/Patinggi Ali) la bo phan vung đac quyen kinh te (EEZ) cua minh, song Trung Quoc cung co cac đong thai khang đinh chu quyen. Mot so van đe bien gioi Sarawak – Kalimantan cung chua đuoc giai quyet voi Indonesia.


Ha tang Xet ve tong the thi Sarawak co muc đo phat trien ha tang tuong đoi thap so voi Malaysia Ban đao. Bo Phat trien Ha tang va Truyen thong Sarawak (MIDCom) chiu trach nhiem ve phat trien ha tang va vien thong tai Sarawak. Sarawak co 21 khu cong nghiep, cung bon co quan chinh chiu trach nhiem tien hanh va phat trien chung. Nam 2009, 94% cac khu vuc đo thi đuoc cung cap đien nang; ty le cac khu vuc nong thon đuoc cung cap đien nang tang tu 67% vao nam 2009 len 91% vao nam 2014. Ve vien thong, nam 2013 pham vi phu song cua đuong day đien thoai co đinh tai Sarawak la 25,7%, va ty le nguoi su dung đien thoai di đong la 93,3%. Ty le su dung may vi tinh trong cung nam la 45,9%; ty le nguoi su dung internet la 58,8% tai cac khu vuc đo thi va 29,9% tai cac khu vuc nong thon. Cong ty quoc doanh Sacofa Sdn Bhd (Sacofa Private Limited) chiu trach nhiem xay dung cac thap vien thong tai Sarawak. Sarawak Information Systems Sdn Bhd (SAINS) chiu trach nhiem tien hanh va phat trien cong nghe thong tin tai Sarawak. Nam 2012, Sarawak co 63 buu đien, 40 điem buu đien, va nam buu đien di đong. Pham vi bao phu phan phat thu tai cac khu vuc nong thon la 60% vao nam 2015.
Cuc Nuoc Kuching (KWB) va Cuc Nuoc Sibu (SWB) chiu trach nhiem quan ly cung cap nuoc tai cac khu vuc tuong ung. Cong ty quoc doanh LAKU Management Sdn Bhd chiu trach nhiem cung cap nuoc cho Miri, Bintulu, va Limbang. So Cung cap Nuoc Nong thon chiu trach nhiem cung cap nuoc cho cac khu vuc con lai. Tinhd đen nam 2014, 82% cac khu vuc nong thon co mot nguon cung cap nuoc sach.


= Giao thong =

Sarawak co tong chieu dai đuong bo lien thong la 32.091 kilomet (19.940 mi) vao nam 2013, mot nua trong so đo (18.003 kilomet (11.187 mi)) la cac đuong cap bang đuoc trai nhua, 8.313 kilomet (5.165 mi) đuong đat (do cac cong ty lam san va đon đien xay dung), 4.352 kilomet (2.704 mi) đuong rai soi, va 1.424 kilomet (885 mi) xa lo lien bang đuoc trai nhua. Đuong chinh tai Sarawak la Xa lo Lien Borneo chay tu Sematan, Sarawak, qua Brunei đen Tawau, Sabah. Tuy nhien, do tinh trang đuong hien khong đat yeu cau, do cac điem nguy hiem, cua gap, điem mu, o ga va xoi lo doc đuong, kinh phi tu ngan sach lien bang đuoc phan phoi đe nang cap cac tuyen đuong tai Sarawak. Theo hanh lang kinh te SCORE, co nhieu đuong đuoc xay dung đen cac đap thuy đien lon, Bintulu, va Kapit. Cac thanh thi lon tai Sarawak cung ung dich vu van chuyen cong cong nhu buyt, tac xi, va xe hom. Dich vu buyt cung co tuyen đen cac khu vuc lan can la Sabah, Brunei, va Pontianak (Indonesia). Sarawak su dung xa lo hai chieu theo quy tac lai xe ben trai. Bang cung cho phep cac tai xe "re trai khi loi ra thong thoang".
San bay quoc te Kuching la cua ngo chinh cua Sarawak. San bay Miri phuc vu so luong han che cac chuyen bay quoc te. Cac san bay nho nhu San bay Sibu, San bay Bintulu, San bay Mukah, San bay Marudi, San bay Mulu, va San bay Limbang cung cap dich vu đen Kuala Lumpur va cac đia điem noi đia khac tai Sarawak. Ngoai ra, con co mot so đuong bang heo lanh phuc vu cac cong đong nong thon trong bang. Co ba hang hang khong phuc vu cac tuyen bay tai Sarawak: Malaysia Airlines, Air Asia, va MASwings. Hornbill Skyways la mot cong ty hanh khong do chinh phu bang Sarawak so huu, cung cap cac chuyen bay thue bao ca nhan va dich vu bay cho cac cong chuc chinh phu bang.
Sarawak co bon cang lon tai Kuching, Sibu, Bintulu, va Miri. Hai cang Bintulu nam duoi tham quyen cua chinh phu lien bang Malaysia, va cung la cang nhon nhip nhat tai Sarawak, chu yeu van chuyen san pham khi hoa long va hang hoa tieu chuan. Cac cang khac tai Sarawak gom co Cang Cong nghiep Samalaju va Cang Cong nghiep Tanjung Manis (TIMP). Tong luong hang hoa thong quan tai bon cang lon la 61,04 trieu FWT vao nam 2013. Sarawak co 55 he thong song co the thong hanh voi tong chieu dai la 3.300 kilomet (2.100 mi). Trong nhieu the ky, cac song tai Sarawak tung la phuong thuc van chuyen chu yeu cung nhu la mot tuyen đuong đe lam san va nong san đuoc chuyen đen ha du đe xuat khau tai cac cang lon. Cang Sibu la đau moi lon tren song Rajang, nam cach cua song 113 kilomet (70 mi), chu yeu van chuyen lam san. Tuy nhien, tu khi khanh thanh Cang Cong nghiep Tanjung Manis (TIMP) o xa hon ve ha du, tong luong hang hoa thong quan tai cang Sibu bi suy giam. Cac tau cao toc la phuong tien van chuyen quan trong doc cac song tai Sarawak.
Sarawak khong co đuong sat do thach thuc ve hau can va cu dan trong bang phan tan.


= Y te =

Sarawak co ba benh vien cong lon: Benh vien Đa khoa Sarawak, Benh vien Sibu, va Benh vien Miri. Bang cung co cac benh vien huyen, cac phong kham cong, cac phong kham theo chuong trinh 1Malaysia, va cac phong kham nong thon. Ngoai cac benh vien va phong kham do chinh phu so huu, con co cac benh vien tu nhan tai Sarawak nhu Trung tam Chuyen khoa Y hoc Normah, Trung tam Chuyen khoa Y hoc Timberland, va Trung tam Y te Chuyen khoa Sibu. Sarawak cung la mot điem đen du lich y te cua du khach Brunei va Indonesia. Đai hoc Malaysia Sarawak (UNIMAS) la đai hoc cong duy nhat cap bang tot nghiep y khoa tai bang. Benh vien Sentosa la benh vien tam than duy nhat tai Sarawak.
Cac cong đong nong thon van con gap thach thuc trong viec tiep can y te chat luong tot. Đoi voi cac lang nam ngoai khu vuc hoat đong cua cac phong kham y te, se co dich vu bac si truc thang (FDS) moi lan trong mot thang. Cac xuc tien vien y te lang đuoc đat tai cac lang heo lanh sau khi tham gia ba tuan huan luyen y te cap cuu va can ban. Nhieu hinh thuc y hoc truyen thong van đuoc cac cong đong khac nhau tai Sarawak su dung.
Nam 2015, ty le bac si-benh nhan trong bang la 1:1.104,thap hon muc khuyen cao cua To chuc Y te The gioi (WHO) la 1 bac si tren 600 benh nhan. Trong cung nam, Sarawak co 2.237 bac si, trong đo 1.759 nguoi phuc vu trong khu vuc cong va 478 nguoi phuc vu trong khu vuc tu nhan. Tuy nhien, bang con co 248 chuyen vien, 942 nhan vien y te, va 499 nhan vien noi tru.


= Giao duc =

Sarawak co ty le biet chu tong the la 25% vao nam 1960. Hien nay, ty le biet chu tai bang la 90%. Bo Giao duc Malaysia chiu trach nhiem ve giao duc tieu hoc va trung hoc tai Sarawak. Cac truong lau nam nhat đuoc thanh lap tai Sarawak la: Truong St. Thomas Kuching (1848), Truong St Mary Kuching (1848), va Truong St Joseph Kuching (1882). Nam 2012, Sarawak co 185 truong trung hoc cong, bon truong quoc te, va 14 truong đoc lap Hoa ngu. Mot so luong đang ke hoc sinh ban đia Sarawak theo hoc tai cac truong Hoa ngu. Chinh phu Sarawak cung nhan manh giao duc mam non trong bang. Sarawak co ba đai hoc cong: Đai hoc Malaysia Sarawak (UNIMAS), Đai hoc Cong nghe Mara (UiTM) co so Kota Samarahan, va Đai hoc Putra Malaysia co so Bintulu. Đai hoc Utara Malaysia (UUM) cung lap mot so trung tam nghien cuu ngoai canh tai Kuching va Sibu. Sarawak cung co hai đai hoc tu nhan la Đai hoc Curtin Sarawak va Đai hoc Ky thuat Swinburne co so Sarawak. Đao tao nghe cung đuoc uu tien nham cung ung luc luong lao đong co ky nang cho hanh lang kinh te SCORE. Bang cung co mot so truong cao đang cong đong va bon truong cao đang su pham. Cao đang Su pham Batu Lintang la truong cao đang su pham lau nam thu ba tai Malaysia. Nam 2015, tong luc luong lao đong giang day tai Sarawak la 40.593.
Thu vien Bang Sarawak (con goi la PUSTAKA) la thu vien lon nhat trong bang. Cac thu vien cong cong va lang hien dien tai nhieu thanh thi.


Nhan khau Theo đieu tra nhan khau nam 2015, dan so Sarawak la 2.636.000, la bang đong dan thu tu tai Malaysia. Tuy nhien, do co dien tich lon nen đay la bang co mat đo dan so thap nhat toan quoc, voi trung binh 20 nguoi/km². Tang truong dan so trung binh moi nam tu nam 2000 đen nam 2010 la 1,8%. Tinh đen  nam 2014, 58% cu dan song tai thanh thi va 42% cu dan song tai nong thon. Tinh đen  nam 2011, ty suat sinh tho tai Sarawak la 16,3‰, ty suat tu tho la 4,3‰, va ty suat tu vong tre so sinh la 6,5‰.
Sarawak co tren 40 sac toc, moi nhom co ngon ngu, van hoa va phuong thuc sinh hoat rieng biet. Tai cac thanh thi trong bang, nhung dan toc chu yeu la nguoi Ma Lai, nguoi Melanau, nguoi Hoa, va ty le thap nguoi Iban va Bidayuh di cu tu lang que đe tim co hoi viec lam. Phat the can cuoc cho nguoi ban đia sinh tai cac khu vuc heo lanh van la mot van đe thach thuc. Kho khan nay khien hang nghin nguoi Penan khong co quoc tich. Sarawak co 150.000 cong nhan di cu co đang ky đang lam cac cong viec noi tro hoac trong đon đien, che tao, xay dung dich vu va nong nghiep. Tuy nhien, tong so nguoi nhap cu bat hop phap co the len đen 320.000-350.000 nguoi. Bumiputera la chi nguoi Ma Lai va cac dan toc ban đia khac tai Malaysia ban đao, Sarawak va Sabah. Nhom cu dan nay đuoc huong cac đac quyen trong giao duc, nghe nghiep, tai chinh va chinh tri. Orang Asal chi toan bo cac dan toc ban đia tai Malaysia ngoai tru nguoi Ma Lai.


= Dan toc =

Ve tong the, Sarawak co sau dan toc lon: Iban, Hoa, Ma Lai, Bidayuh, Melanau, va Orang Ulu. Mot so dan toc it nguoi hon la Kedayan, Java, Bugis, Murut, va An. Thuat ngu Dayak thuong đuoc dung đe chi nguoi Iban va nguoi Bidayuh trong boi canh chu nghia dan toc. Nam 2015, chinh phu lien bang Malaysia cong nhan su dung thuat ngu trong boi canh chinh thuc.
Sarawak la noi co so luong nguoi Iban lon nhat tren đao Borneo, voi 745.400 nguoi. Ho con đuoc goi la nguoi Dayak Bien. Đai đa so nguoi Iban tin theo Co Đoc giao. Nguoi Iban ban đau cu tru quanh luu vuc song Rajang, song tu sau cac cuoc chinh phat quan su cua chinh quyen Brooke, ho dan chuyen đen cac khu vuc phia bac cua Sarawak. Cac khu dan cu Iban thuong co dang mot nha dai. Nha dai tung la mot đon vi phong thu trong qua khu, khi tuc san đau nguoi con thinh hanh. Ngay nay, nha dai la mot bieu trung nghi le cua cac gia đinh song tai đo. Trong qua khu, nguoi Iban cong nhan đia vi he thong cap bac nhu raja berani (phu ong va chien si), orang mayuh (thuong dan), va ulun (no le). Tuy nhien, trong thoi ky Brooke, xa hoi Iban đuoc tai to chuc thanh cac chuc vu chinh thuc nhu tuai rumah (thu linh), penghulu (thu linh khu vuc), va temenggong (thu linh toi cao). Ho van tuan theo nhieu nghi le va đuc tin cua minh nhu Gawai Antu (le hoi truy đieu) va Gawai Dayak (le hoi thu hoach).
Cac thuong nhan nguoi Hoa đen Sarawak lan đau trong the ky VI. Cu dan nguoi Hoa hien nay gom co cac cong đong la hau due cua nhung di dan trong thoi ky Brooke. Cac di dan nay ban đau lam lao cong trong cac mo vang tai Bau, Sarawak. Nguoi Hoa tai Sarawak noi nhieu phuong ngu: Quang Chau, Phuc Chau, Khach Gia, Man Nam, Trieu Chau, va Phu Tien). Ho cu hanh cac le hoi van hoa lon nhu Tet Trung nguyen va Tet Nguyen đan. Đa so nguoi Hoa Sarawak la tin đo Phat giao va Co Đoc giao. Tai Kuching, hau het nguoi Hoa đinh cu gan song Sarawak, noi nay ve sau hinh thanh pho nguoi Hoa tai Kuching. Nam 1901, Hoang Nai Thuong (Wong Nai Siong) đua gia toc đen đinh cu tai Sibu, gan song Rajang. The Chinese later went to work at coal mines and oil fields in Miri· Nguoi Hoa tai Sarawak chiu anh huong cua Quoc dan Đang va sau nay la Đang Cong san Trung Quoc truoc khi chap nhan tu tuong chu nghia dan toc Sarawak sau nam 1963.
Nguoi Ma Lai co truyen thong lam ngu dan, xay dung cac khu dan cu doc theo bo song. Ngay nay, ho di cu đen cac khu vuc đo thi va lam viec trong cac khu vuc cong va tu nhan. Ho noi tieng voi cac đo thu cong bang bac va đong, cham khac go, va hang det. Mot so lang Ma Lai đac trung nam doc theo bo song gan Cong su Margherita, sau Thanh đuong Hoi giao Kuching, va tai chan Nui Santubong. Ton tai mot so thuyet ve nguon goc cua nguoi Ma Lai tai Sarawak. James Brooke cong khai ap dung thuat ngu nay lan đau cho nhung nguoi Hoi giao ban đia song ben bo bien tai Sarawak. Tuy nhien, khong phai toan bo nguoi Hoi giao tai Sarawak la nguoi Ma Lai, nhu hau het bo lac Melanau cung tin theo Hoi giao. Cac thuyet khac cho rang nguoi Ma Lai đen tu Quan đao Ma Lai (vi du tu Java hay Sumatra), nguoi A Rap tu Trung Đong, hoac thong qua cai bien van hoa va ton giao cu dan ban đia cua Sarawak.
Nguoi Melanau la cu dan ban đia tai Sarawak. Hau het ho xuat than tu khu vuc thi tran duyen hai Mukah. Ho co truyen thong song trong cac nha cao, song sau khi tiep nhan phuong thuc sinh hoat Ma Lai thi ho song thanh lang. Ho lam cac cong viec đanh ca, đong tau va thu cong. Ho von tin theo di giao va cu hanh le hoi thanh tay Kaul song hien nay hau het ho la tin đo Hoi giao.
Nguoi Bidayuh chu yeu song tai phan phia nam cua Sarawak nhu Lundu, Bau, Serian, va Padawan. Ho đuoc goi la nguoi Dayak Luc đia do co truyen thong song tren cac nui đa voi doc. Ho gom mot so phan nhom nhu Jagoi, Biatah, va Selakau, va noi cac phuong ngu khong hieu lan nhau. Do đo, ho chap nhan tieng Anh va Ma Lai lam ngon ngu chung. Ho đuoc biet đen voi mot so nhac cu nhu trong khong lo va go tre mang ten pratuakng. Giong ngu nguoi Iban, cac khu dan cu truyen thong cua ho la nha dai, song ho cung xay nha tron baruk đe hop cong đong. Đa so nguoi Bidayuh tin theo Co Đoc giao.
Ten goi Orang Ulu nghia la "nguoi thuong du" trong tieng Iban, nhom nay gom nhieu bo lac song tai thuong du khu vuc noi luc cua Sarawak nhu cac bo lac Kenyah, Kayan, Lun Bawang, Kelabit, Penan, Bisaya, va Berawan. Ho tung co tuc san đau nguoi, va hau het song tai Bario, Ba'kelalan, Belaga, va gan luu vuc song Baram. Ho trang tri cac nha dai cua minh bang cac buc tranh tuong va khac go. Ho cung noi tieng ve đong thuyen, xau hat va xam minh. Cac nhac cu noi tieng cua nhom Orang Ulu la sapeh cua nguoi Kayan va sampe' cua nguoi Kenyah va dan nhac tre cua nguoi Lun Bawang. Nguoi Kelabit va Lun Bawang noi tieng voi san pham gao thom. Đa so nhom Orang Ulu la tin đo Co Đoc giao.


= Ton giao =

Mac du Hoi giao la quoc giao cua lien bang, song Sarawak khong co ton giao chinh thuc cap bang. Tuy nhien, trong nhiem ky thu hien cua Abdul Rahman Ya'kub, Hien phap Sarawak đuoc sua đoi đe đua Yang di-Pertuan Agong thanh nguoi đung đau Hoi giao tai Sarawak va trao quyen cho hoi đong lap phap bang thong qua phap luat lien quan đen su vu Hoi giao. Cung cac đieu khoan nhu vay, cac chinh sach Hoi giao co the đuoc che đinh tai Sarawak va viec lap cac co quan Hoi giao cap bang cung co kha nang. Du luat Hoi giao Majlis 1979 cho phep lap cac Toa an Sharia tai Sarawak co tham quyen đoi voi cac vu an hon nhan, quyen nuoi con, hua hon, thua ke, va toi pham trong bang. Mot toa an phuc tham va cac toa an Kadi cung đuoc thanh lap.
Sarawak la bang duy nhat tai Malaysia co so tin đo Co Đoc giao vuot so tin đo Hoi giao. Cac nha truyen giao Co Đoc đau tien tai Sarawak thuoc Giao hoi Anh (Anh giao) vao nam 1848, vai nam sau đo la nhung nguoi Cong giao La Ma, nhung nguoi Giam Ly đen vao nam 1903. Nhung nguoi truyen giao nay đau tien hoat đong trong cong đong di dan nguoi Hoa va sau đo mo rong đen nhung nguoi ban đia theo thuyet vat linh. Cac giao phai Co Đoc khac tai Sarawak la Hoi Phuc am Borneo (BEM hay Sidang Injil Borneo, SIB.), va Bap-tit. Cac dan toc ban đia nhu Iban, Bidayuh, va Orang Ulu chap nhan Co Đoc giao song duy tri mot so nghi thuc ton giao truyen thong cua minh. Tin đo Phat giao, Đao giao va ton giao dan gian Trung Hoa chu yeu la nguoi Hoa. Cac ton giao thieu so khac tai Sarawak la ton giao Baha'i, An Đo giao, Sikh giao, va thuyet vat linh.


= Ngon ngu =
Tieng Anh la ngon ngu chinh thuc duy nhat tai Sarawak tu nam 1963 đen nam 1974 do thu hien đau tien cua Sarawak la Stephen Kalong Ningkan phan đoi viec su dung tieng Ma Lai tai Sarawak. Đen nam 1974, thu hien moi la Abdul Rahman Ya'kub chon tieng Ma Lai va tieng Anh la hai ngon ngu chinh thuc cua Sarawak. Ong cung đoi ngon ngu giang day trong truong hoc tu tieng Anh sang tieng Ma Lai. Ngay nay, tieng Anh đuoc su dung trong toa an, hoi đong lap phap bang, va mot so co quan chinh phu nhat đinh tai Sarawak. Ngay 18 thang 11 nam 2015, Thu hien Sarawak Adenan Satem tuyen bo viec chon tieng Anh la ngon ngu chinh thuc cua Sarawak, cung voi tieng Ma Lai.
Tieng Ma Lai, goi la Bahasa Sarawak (hay tieng Ma Lai Sarawak), la ngon ngu chinh cua nguoi Ma Lai Sarawak va cac bo lac ban đia khac. Bahasa Sarawak khac voi phuong ngu đuoc noi tai ban đao Ma Lai. Tieng Iban đuoc noi rong rai voi 34% cu dan Sarawak, con tieng Bidayuh co 6 phuong ngu lon đuoc 10% dan so noi. Nhom Orang Ulu co khoang 30 phuong ngu khac nhau. Nguoi Hoa thuong dung tieng Pho thong Trung Quoc song ho cung su dung nhieu phuong ngu khac nhu Man Nam, Khach Gia, Phuc Chau va Trieu Chau.


Kinh te Sarawak co tai nguyen thien nhien phong phu, cac linh vuc kinh te chu yeu la khai mo, nong nghiep va lam nghiep chiem 32,8% kinh te cua bang vao nam 2013. Đong gop chu yeu cho nganh che tao la thuc pham va đo uong, san pham tu go va may, san pham kim loai tho, va san pham hoa dau. Trong khi đo, linh vuc dich vu bao gom dich vu van chuyen hang hoa, giao thong hang khong, va du lich. Tu nam 2000 đen nam 2009, Sarawak co muc tang truong GDP binh quan nam la 5%. Tang truong GDP hang nam bien đong manh tu nam 2006 đen nam 2013, dao đong tu −2,0% (2009) đen 7,0% (2010) voi đo lech chuan la 3,3%. Sarawak đong gop 10,1% vao GDP cua Malaysia trong chin nam tinh đen nam 2013, tro thanh bang đong gop lon thu ba toan quoc sau Selangor (22,2%) va Kuala Lumpur (13,9%)  GDP cua Sarawak tang truong tu 527 trieu ringgit (171,3 trieu USD) vao nam 1963 len 58 ty ringgit (17,4 ty USD) vao nam 2013, tang 110 lan. Đong thoi ky, GDP/nguoi tang tu 688 ringgit (223,6 USD) len 46.000 ringgit (13.800 USD), tang 60 lan. Sarawak co GDP/nguoi cao thu ba tai Malaysia (2015); sau Kuala Lumpur va Labuan. Chinh phu bang Sarawak co the duy tri thang du ngan sach trong bay nam cho đen nam 2013, nho nganh cong nghiep dau khi von đong gop 34,8% thue cua bang. Sarawak cung thu hut 9,6 ty ringgit (2,88 ty USD) đau tu nuoc ngoai, trong đo 90% la vao Hanh lang Nang luong Tai tao Sarawak (SCORE). SCORE la hanh lang kinh te lon thu nhi tai Malaysia.
Kinh te Sarawak co đinh huong xuat khau manh me, do đo nhay cam voi gia hang hoa toan cau. Tong luong xuat khau co gia tri cao hon GDP vao nam 2013 trong khi tong gia tri mau dich vuot 130%. Xuat khau khi đot thien nhien hoa long (LNG) chiem hon mot nua tong luong xuat khau cua bang trong khi xuat khau dau tho chiem 20,8%. Trong khi đo, dau co, go xe chiem 9,0% tong luong xuat khau. Sarawak hien nhan đuoc 5% tien khai thac dau tho (ty le san luong dau do cong ty khai mo tra cho chu cho thue mo) tu Petronas đoi voi dau tham do tai lanh hai Sarawak. Phan lon cac mo dau khi nam ngoai khoi gan Bintulu va Miri tai bon Balingian, bon Baram, va quanh cum bai can Luconia. Sarawak la mot trong cac nha xuat khau lon nhat the gioi ve san pham go cung nhiet đoi, chiem 65% tong luong xuat khau go cua Malaysia vao nam 2000. Thong ke cua Lien Hop Quoc vao nam 2001 uoc tinh xuat khau go đe xe cua Sarawak trung binh la 14.109.000 met khoi (498.300.000 ft khoi) moi nam tu 1996 đen 2000. Ngan hang OCBC la ngan hang ngoai quoc đau tien mo cac chi nhanh tai Sarawak vao nam 1955. Ngoai cac ngan hang noi đia, co 18 ngan hang chau Au, 10 ngan hang Trung Đong, 11 ngan hang chau A, va 5 ngan hang Bac My co chi nhanh đia phuong tai Sarawak. Co mot so cong ty đat tru so tai Sarawak tham gia nhieu linh vuc kinh te nhu Cahya Mata Sarawak Berhad (CMSB), Naim Holdings, Rimbunan Hijau, Ta Ann Holdings, Shin Yang, Samling, WTK (Wong Tuong Kwang) Holdings va KTS (启德行) Group.
Chi so gia tieu dung (CPI) cua Sarawak tuong quan cao đo voi CPI cua Malaysia, voi lam phat trung binh la tu 2,5-3,0% tu nam 2009 đen nam 2013 voi mot muc cao vao nam 2008 (10,0%) va muc thap vao nam 2009 (−4,0%). Bat binh đang thu nhap tai Sarawak khong the hien bat ky thay đoi đang ke nao tu nam 1980 đen nam 2009, khi he so Gini dao đong tu 0,4 đen 0,5. Sarawak giam ty le ngheo tu 56,5% (1975) xuong duoi 1% (2015). Ty le that nghiep cung giam tu 4,6% (2010) xuong 3,1% (2014).

Sarawak Energy Berhad (SEB) chiu trach nhiem ve phat đien, truyen tai đien va phan phoi đien tren toan Sarawak. Co ba đap hoat đong tai Sarawak tinh đen  nam 2015: Đap Batang Ai, Đap Bakun, va Đap Murum cung mot so du an khac đang đuoc nghien cuu va lap ke hoach kha thi. Sarawak cung san xuat đien nang tu cac nha may đien than va khi hoa long (LNG). Tong cong suat phat đien cua bang đuoc du tinh đat 7.000 MW vao nam 2025. Ngoai cap đien noi bo, Sarawak Energy con xuat khau đien nang sang tinh Tay Kalimantan cua Indonesia. Cac nguon nguyen lieu thay the nhu sinh khoi, thuy trieu, mat troi, gio va đap Micro hydro cung đang đuoc khao sat tiem nang đe phat đien.
Hanh lang Nang luong Tai tao Sarawak (SCORE) đuoc thanh lap vao nam 2008 va đuoc len ke hoach tiep tuc phat trien đen nam 2030 nham khai thac cac tai nguyen nang luong phong phu trong bang (Đap Murum, Đap Baram, Đap Baleh, va cac nha may nhiet đien than) va nham phan trien 10 nganh cong nghiep uu tien cao đo nhu nhom, kinh, sat, dau tho, ngu nghiep, chan nuoi, go, va du lich. Toan bo khu vuc mien trung Sarawak nam trong SCORE va gom co cac khu vuc chu yeu nhu Samalaju (gan Bintulu), Tanjung Manis, va Mukah. Nam 2008, cac ke hoach đe phat trien Samalaju thanh mot khu cong nghiep, voi Tanjung Manis la mot đau moi thuc pham halal, va Mukah la trung tam hanh chinh cua SCORE voi tap trung vao nghien cuu va phat trien dua tren tai nguyen.
Du lich giu mot vi the lon trong kinh te cua bang khi đong gop 9,3% GDP vao nam 2015. Cuc Du lich Sarawak chiu trach nhiem ve xuc tien du lich trong bang theo nhan quan cua Bo Du lich Sarawak. Trong khi đo, linh vuc du lich tu nhan lien ket duoi su chi đao cua Lien đoan Du lich Sarawak. Cuc Hoi nghi Sarawak chiu trach nhiem ve thu hut cac hoi nghi va su kien đoan the to chuc tai Trung tam Hoi nghi Borneo Kuching. Hau het du khach ngoai quoc đen Sarawak la tu Brunei, Indonesia, Philippines, Singapore, va Trung Quoc. Giai thuong Du lich Chim mo sung Sarawak đuoc to chuc moi hai nam đe cong nhan nhung đieu tot nhat trong linh vuc du lich cua bang. Le hoi am nhac the gioi Rung mua (RWMF) la su kien "am nhac the gioi" đung đau khu vuc, thu hut tren 20.000 nguoi moi nam. Cac su kien khac đuoc to chuc đinh ky tai Sarawak la Lien hoan Đien anh Quoc te ASEAN, Le hoi Am nhac Chau A, Le hoi Jazz Borneo, Le hoi Van hoa Borneo, va Le hoi Dieu Quoc te Borneo. Cac to hop mua sam lon tai Sarawak gom The Spring, Boulevard, Hock Lee Centre, City One tai Kuching, va Bintang Megamall, Boulevard, Imperial Mall, va Miri Plaza tai Miri. Thu phu Kuching tung đuoc đe cap la mot trong cac đia điem huu tri tai Malaysia.


Van hoa Sarawak so huu su đa dang đang chu y ve dan toc, van hoa va ngon ngu. Van hoa Sarawak chiu anh huong tu nguoi Ma Lai Brunei tai cac khu vuc duyen hai, cung co anh huong đang ke tu van hoa Trung Hoa va Anh Quoc. Tuc san đau nguoi tung la mot truyen thong quan trong đoi voi nguoi Iban; song phong tuc nay khong con đuoc tien hanh. Co Đoc giao đong vai tro quan trong trong sinh hoat thuong nhat cua nguoi Kelabit va Lun Bawang va bien đoi ban sac dan toc cua ho.
Nguoi Penan la nhom ban đia cuoi cung tu bo phuong thuc sinh hoat di cu trong rung ram. Ket hon lien dan toc la đieu pho bien trong bang.
Lang Van hoa Sarawak nam tai chan Nui Santubong, Kuching, đay la mot "bao tang song" gioi thieu nhieu dan toc thuc hien cac hoat đong truyen thong trong nha truyen thong tuong ung cua ho. Tai đay cung co bieu dien van hoa. Bao tang Bang Sarawak co mot bo suu tap cac đo tao tac nhu gom, det, va cong cu khac go tu nhieu bo lac tai Sarawak, va cung co tai lieu dan toc hoc cua van hoa ban đia. Toa nha bao tang duy tri đuoc kien truc Phap von co. Cac bao tang khac gom co Bao tang Di san Hoi giao, Bao tang Dau mo, Bao tang Lich su Trung Hoa, Bao tang Meo Kuching, Bao tang Det Sarawak, Bao tang Nghe thuat, Bao tang Ky niem Benh vien Lau King Howe, va Bao tang Khu vuc Baram. Ngoai ra, con co nhieu cong su đuoc bao quan tot tai Sarawak co nien đai tu che đo Brooke nhu Cong su Margherita, Cong su Emma, Cong su Sylvia, va Cong su Alice.
Khu nghi duong Batang Ai va nha dai Iban Bawang Assan cho phep du khach nghi qua đem va tham gia cac hoat đong thuong nhat truyen thong cua nguoi Iban. Cac nha dai khac gom co: nha dai Iban tai Kapit, nha dai Bidayuh tai Kuching, nha dai Kelabit tai Bario, nha dai Lun Bawang tai Ba'kelalan, va nha go Melanau tai Sibu. Main Bazaar va Carpenter Street la hai pho noi tieng tai pho nguoi Hoa Kuching. Pho nguoi An tai Kuching noi tieng voi cac san pham det. Mot thanh đuong Hoi giao cua nguoi An Đo nam tai lan can.


= My thuat va thu cong =

Hoi đong Thu cong nghiep Sarawak pho bien đo thu cong dan toc ban đia.
Sarakraf Pavilion co mot cua hang trung bay đa dang cac ky nang thu cong. Cac đo thu cong noi tieng tai Sarawak gom co đo ket hat cua nguoi Orang Ulu, vai Pua Kumbu cua nguoi Iban, tham Kesah va gio Tambok cua nguoi Bidayuh, tho cam Kain cua nguoi Ma Lai, khan trum đau dan toc, va gom Trung Hoa. Hoi Hoa si Sarawak đuoc thanh lap vao nam 1985 nham xuc tien van hoa va nghe thuat đia phuong bang hinh thuc hoi hoa. Hau het hoa si Sarawak thoi hau chien uu tien phong canh va tu nhien, vu đieu truyen thong, va cac hoat đong thuong nhat truyen thong lam đe tai cua minh.
Sapeh cua nguoi Orang Ulu la mot loai đan guitar đoc moc, đay la nhac cu truyen thong noi tieng nhat tai Sarawak. No đuoc trinh dien truoc Nu hoang Elizabeth II trong chuyen cong du cua ba đen Sarawak vao nam 1972. Nhac cu lan đau đuoc gioi thieu ra the gioi trong le hoi Nghe thuat Bieu dien Truyen thong Chau A tai Nhat Ban vao nam 1976. Cac nhac cu truyen thong khac la cac loai cong chieng va Kulintang (Tawak, Ketupung, va Engkeromong), cac nhac khi tu thanh, sao truc va đan tam thap luc.

Truyen thong truyen khau la bo phan cua van hoa nhieu dan toc ban đia tai Sarawak trong nhieu the he. No đuoc su dung đe truyen lai cac bai hoc, truyen thong, va gia tri song cho the he tre. Cac cau chuyen đuoc nguoi gia ke nhieu lan cho nguoi tre, chang han nhu trong cac buoi ke chuyen vao nhung dip đac biet va thong qua bieu dien truyen thong. Mot so thuc tien truyen thong nay la cac vu đieu Ngajat cua nguoi Iban, Renong (kho thanh nhac Iban), Ensera (truyen ke Iban), va ke chuyen su thi cua nguoi Kayan va Kenyah. Cuc Van hoc Borneo ton tai tu nam 1958 đen nam 1977; the che nay khuyen khich tu lieu hoa van hoa ban đia, tac gia ban đia, va xuat ban bang tieng Anh, Hoa, Ma Lai, Iban va cac ngon ngu ban đia khac. Cuc bi thay the bang Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) vao nam 1977, von chi chu truong xuat ban bang tieng Ma Lai. Tu lieu hoa cac truyen thong truyen khau cung đuoc Đai hoc Malaysia Sarawak (UNIMAS) va Hoi đong Phong tuc Sarawak thuc hien. Sarawak Gazette (Cong bao Sarawak) đuoc che đo Brooke phat hanh lan đau vao nam 1870 va van đuoc phat hanh cho đen nay. No tuong thuat nhieu tin tuc tai Sarawak lien quan đen kinh te, nong nghiep, nhan loai hoc va khao co hoc. Hikayat Panglima Nikosa (Truyen ke ve Nikosa chien binh), xuat ban nam 1876 tai Kuching, la mot trong so cac xuat ban pham van ban đau tien tai Borneo. Tac gia cua no la Ahmad Syawal Abdul Hamid, va no cung la tieu thuyet đau tien cua Malaysia. Cac truyen thong ban đia cung tro thanh nguon sang tac cho cac tac gia nguoi Hoa tai Sarawak.


= Am thuc =

Mon an noi tieng tai bang gom co laksa, kolo mee, va ayam pansuh. Bang cung đuoc biet toi voi mon trang mieng banh lat Sarawak. Moi dan toc co cac loai đo an ngon rieng cua ho voi phong cach chuan bi, nau va an khac nhau. Tuy nhien, cong nghe hien đai đa bien đoi cach thuc nau cac mon ban đia. Vi du cac thuc pham dan toc la tuak cua nguoi Iban (ruou gao), tebaloi(banh quy gion co sago) va umai (ca song tron nuoc chanh) cua nguoi Melanau, va urum giruq cua nguoi Orang Ulu (pudding). Thuc pham truyen thong cua Sarawak cung đuoc ban tren thi truong voi vai tro la san pham du lich am thuc. Mot so cua hang nhuong quyen phat trien tai đia phuong la Sugar Bun, Singapore Chicken Rice, va Bing Coffee. Cac thuc pham quoc te khac nhu cua Phuong Tay, Indonesia, An Đo, va Trung Đong cung hien dien tai đay.


= Truyen thong =
Chinh phu Sarawak đuoc nhin nhan pho bien la gay anh huong len truyen thong. Mot so bao chi co tru so tai Sarawak la Tinh Chau nhat bao 星洲日報, Thi Hoa nhat bao 诗华日报, Borneo Post, va Utusan Borneo. Trong thap nien 1990, cac bao lon mieu ta tieu cuc viec phong toa đon go tai Sarawak la gay thiet hai cho tang truong va phat trien cua bang. Sarawak Tribune bi đinh chi vo han vao nam 2006 do xuat ban mot biem hoa ve Nha tien tri Muhammad. Nhat bao tro lai voi tieu đe New Sarawak Tribune nam 2010. Nam 2010, em dau cua cuu Thu tuong Anh Gordon Brown la Clare Rewcastle Brown (ba sinh ra tai Sarawak) lap ra mot trang thong tin đien tu mang ten Sarawak Report va mot đai phat thanh song ngan đat tai Luan Đon mang ten Đai Sarawak Tu do đe cung cap tin tuc va quan điem tu do khoi anh huong cua chinh phu Sarawak.
Đai Phat thanh Sarawak ton tai tu nam 1954 đen nam 1976, phat song bang tieng Ma Lai, Iban, Hoa va Anh. Mot so đai phat thanh co tru so tai Sarawak la Sarawak FM, cats FM va TEA FM.


= Ngay le va le hoi =

Nguoi Sarawak cu hanh mot so ngay le va le hoi trong nam. Ben canh ngay Đoc lap Hari Merdeka va ngay Quoc khanh Malaysia o quy mo quoc gia, bang cung cu hanh ngay Tu quan Sarawak vao ngay 22 thang 7 va sinh nhat thong đoc bang. Cac dan toc cung cu hanh cac le hoi rieng cua ho. Truyen thong mo cua cho phep cac dan toc khac tham gia ky niem. Sarawak la bang duy nhat tai Malaysia tuyen bo le ky niem thu hoach Gawai Dayak la ngay le cong cong. Đay cung la bang duy nhat tai Malaysia khong quy đinh le ky niem Deepavali cua nguoi An Đo la mot ngay le cong cong. Cac to chuc ton giao đuoc tu do dieu hanh tai cac thanh thi lon trong le hoi. Sarawak va Sabah la hai bang tai Malaysia tuyen bo Thu sau Tuan Thanh la mot ngay le cong cong. Le hoi Kuching keo dai trong mot thang đuoc to chuc vao moi thang Tam nham ky niem su kien no đuoc thang lam thanh pho vao nam 1988. Ngay Thanh pho Miri cung đuoc to chuc ket hop voi Le hoi Thang Nam Miri hang nam.


= The thao =
Sarawak cu đoi tuyen rieng cua minh tham gia Đai hoi The thao Đe quoc va Thinh vuong chung Anh nam 1958 va 1962, va Đai hoi The thao chau A 1962 truoc khi cac van đong vien đia phuong bat đau đai dien cho Malaysia sau nam 1963. Hoi đong The thao Bang Sarawak đuoc thanh lap vao nam 1985 nham tang cuong trinh đo the thao tai Sarawak. Sarawak đang cai Đai hoi The thao Malaysia (SUKMA Games) vao nam 1990 va 2016. Bang gianh thang loi chung cuoc vao cac ky SUKMA nam 1990, 1992, va 1994. Sarawak cung cu cac đoi đai dien cho Malaysia tai Đai hoi The thao Đong Nam A. Sarawak cung noi len la nha vo đich chung cuoc trong 11 ky Đai hoi The thao Nguoi khuyet tat Malaysia lien tuc tu nam 1994. Bang cung cu cac van đong vien đi tham du Đai hoi The gioi Olympic Đac biet (Special Olympics World Games).
Sarawak co mot so san van đong: San van đong Sarawak, San van đong Bang Sarawak, San van đong Perpaduan (San van đong Đoan ket), va San van đong Khuc con cau Bang Sarawak. Cau lac bo bong đa Sarawak đuoc thanh lap vao nam 1974. Ho gianh thang loi tai Cup Lien đoan Malaysia nam 1992 va Giai Ngoai hang Malaysia nam 1997 va 2013.


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Cong thong tin chinh phu Sarawak
Cuc Du lich Sarawak
Phap luat Sarawak Luu tru ngay 2 thang 5 nam 2014 tai Wayback Machine