Amarna (tieng A Rap: العمارنة, al-ʿamarnah) la mot thanh pho co xua o Ai Cap đuoc xay dung boi pharaon Akhenaten cua Vuong trieu thu 18 va bi bo hoang ngay sau cai chet cua ong vao khoang nam 1332 TCN. Ten co cua thanh pho nay đuoc viet nhu Akhetaten (hoac Akhetaton) trong phien am tieng Anh. Akhetaten co nghia la "Đuong chan troi cua Aten".
Amarna nam o bo đong cua song Nin, thuoc tinh Minya hien nay cua Ai Cap, cach thu đo Cairo 312 km ve phia nam va cach Luxor 402 km ve phia bac. Thanh pho Deir Mawas nam ngay phia tay cua Amarna, trong khi phia đong la noi tap trung cua nhung ngoi lang hien đai.

Khu vuc nay cung bi chiem đong trong thoi ky La Ma va thoi ky Co-đoc giao xua kia. Cac cuoc khai quat o phia nam thanh pho đa tim thay mot so cau truc co nien đai tu nhung thoi ky nay.


Ten goi Ten goi "Amarna" xuat phat tu bo toc Beni Amran song trong khu vuc. Can phan biet voi Tell Amarna o Syria, mot khu vuc thuoc thoi ky van hoa halaf ("tell" trong tieng A Rap co nghia la "go đat").
Nha Ai Cap hoc nguoi Anh John Gardner Wilkinson đa đen tham Amarna hai lan vao nhung nam 1820 va xac đinh no la Alabastron, theo nhung mo ta ghi chep cua cac hoc gia La Ma nhu Gaius Plinius Secundus va Claudius Ptolemaeus. Du vay, ong van khong chac chan ve nhan đinh cua minh va đe xuat rang Kom el-Ahmar la mot đia điem thay the.


Thanh pho cua Akhetaten Thanh pho nay đa tung la kinh đo moi cua vua Akhenaten, nguoi chi đoc ton than mat troi Aten. Viec xay dung bat đau vao khoang nam thu 5 trieu đai cua ong (1346 TCN) va co the hoan thanh vao nam thu 9 (1341 TCN). Đe đay nhanh toc đo xay dung, hau het cac cong trinh đuoc xay dung tu lam tu gach bun re tien va đuoc quet voi trang, chi nhung đen đai, cung đien moi đuoc xay bang đa ran.
Phan lon thanh pho đa bi bo hoang sau khi Akhenaten bang ha, con trai cua ong, Tutankhamun, nguoi sau đo đa tu bo Amarna đe quay ve Thebes. Mot ngoi đen cua Horemheb van đuoc xay dung tai đay, chung to Amarna van con hoat đong sau đo mot thoi gian. Vao thoi La Ma, noi nay moi bat đau sam uat tro lai.

Tam bia đa đau tien co tu thoi Akhenaten (con goi la Tam bia ranh gioi K), đanh dau ngay 8 thang IV Peret (thang 8) nam thu 5. Van khac tren đo cho biet rang, nha vua muon xay dung mot so đen tho cho than Aten cung nhu mot so ngoi mo hoang gia cho ong, nu hoang Nefertiti va cong chua ca Meritaten tai đay. Tren tam bia nay, Akhenaten đa tu nhan minh la con trai cua Aten.


= Vi tri =
Nam ben bo đong cua song Nin, nhung cong trinh đuoc xay dung doc theo mot con đuong chay tu bac đen nam, goi la "Con đuong hoang gia", bay gio đuoc goi la "Sikhet es-Sultan". Cung đien cua hoang gia nam o đau phia bac, goi la "Thanh pho Bac", la trung tam tho cung va cung la noi thiet trieu cua nha vua. Noi o cua hoang gia đuoc goi la "Cung đien phia Bac", ben ngoai cung đien nay la nha o cua cac cu dan. Cang xa trung tam cung đien, kich thuoc ngoi nha cang nho va trong ngheo nan hon.
Hau het cac toa nha quan trong va đeu nam o trung tam thanh pho. Khu vuc nay co hai đen tho: Đen tho lon va Đen tho nho cua Aten, mot dinh thu danh cho cac nghi le hoang gia. Phia sau dinh thu nay la noi trong coi giay to cua trieu đinh, noi tim thay nhung la thu Amarna.
O phia nam thanh pho la noi tap trung nhung khu ngoai o, la noi o cua cac đai than trong trieu, bao gom te tuong Nakhtpaaten, tuong quan Ramose va đai tu te cua Aten ten Panehesy. Đay cung la noi đat xuong cua tho đieu khac Thutmose, nguoi đa tao nen buc tuong ban than noi tieng đen tan ngay nay cua nu hoang Nefertiti. Ben canh đo, ong cung tac mot so tuong cua cac thanh vien hoang gia khac nhu cua vua cha Amenhotep III va sung phi cua Akhenaten - Kiya.

Xa hon ve phia nam la Kom el-Nana, noi co mot bo tuong bao quanh, đuoc cho la dau tich cua mot đen tho mat troi va Maru-Aten, co the la cung đien cua thu phi Kiya, ve sau bi đoi thanh ten cua cong chua Meritaten vi ba bi that sung.
Cach xa thanh pho la nghia trang hoang gia cua Akhenaten nam o mot thung lung phia đong thanh pho, an minh trong vach nui. Chi co mot ngoi mo đuoc hoan thanh va thuoc so huu cua mot ba hau phi vo danh cua ong, va mot ngoi mo đuoc gan cho nha vua co le la thuoc ve cong chua Meketaten, con gai thu hai cua ong.


Kham pha va khai quat Amarna đuoc kham pha vao nam 1714 boi Claude Sicard, mot linh muc dong Ten nguoi Phap khi đang du hanh qua vung thung lung song Nin. Napoleon sau đo đa cho thiet lap ban đo chi tiet đau tien ve Amarna vao khoang thap nien 1820.
Nam 1824, John Gardiner Wilkinson tiep tuc kham pha va lap ban đo nhung vung con lai. Tiep sau đo, Robert Hay va G. Laver phat hien them nhieu co mo nam o phia nam va cac phu đieu vao nam 1833.
Karl Richard Lepsius đa ve lai nhung tan tich con sot lai cua thanh pho vao giua nam 1843 va 1845. Ket qua cuoi cung đuoc cong bo vao nam 1849 trong tac pham cua ong. Giua nam 1891 va 1892, Alessandro Barsanti va Flinders Petrie đa khai quat chu yeu nhung di tich cua cung đien hoang gia, cac đen đai va mot so ngoi nha.
Sau đo, hoa si N. de Garis Davies đa mo ta va ve lai nhung ngoi mo va bia đa ranh gioi Amarna tu nam 1903 đen nam 1908. Đau the ky 20, đoan khao co đen tu Đuc, dan đau boi Ludwig Borchardt, đa khai quat rong rai khap cac vung ngoai o phia bac va nam cua thanh pho. Buc tuong ban than noi tieng cua Nefertiti đuoc phat hien vao nam 1912 va đuoc đem ve Bao tang Neues, Berlin. Chien tranh the gioi thu nhat bung no vao thang 8 nam 1914 đa cham dut cac cuoc khai quat cua nhom.
Tu nam 1921 đen nam 1936, Amarna đuoc tai nghien cuu, chu yeu la cau truc cua nhung đen đai va cung đien hoang gia. Tu nam 2005 đen nam 2013, nhieu ngoi mo đuoc khai quat them, gan nhung ngoi mo phia nam cua gioi quy toc.


Chu thich Tham khao Aldred, Cyril (1988). Akhenaten: King of Egypt. London: Thames and Hudson. ISBN 978-0500050484
David, Rosalie (1998). Handbook to Life in Ancient Egypt. ISBN 978-0195366716
Eyma, Aayko (2003). A Delta-Man in Yebu. Universal-Publishers. ISBN 978-1581125641
Grundon, Imogen (2007). The Rash Adventurer, A Life of John Pendlebury. London: Libri ISBN 978-1901965063
Krauss, Rolf (2008). "Why Nefertiti Went to Berlin". KMT. 19 (3): 44–53
Waterson, Barbara (1999). Amarna: Ancient Egypt's Age of Revolution ISBN 978-0752425153


Lien ket ngoai The University of Cambridge's Amarna Project
Amarna Art Gallery
M.A. Mansoor Amarna Collection
The Amarna3D Project