Phao hay đai phao, đai bac, hoa phao (tieng Anh: artillery), la ten goi chung cua cac loai hoa khi tap the co co nong tu 105mm tro len, co tam ban tren 10 km va nang tren 1 tan. Phao co uy luc dung trong cac luc luong vu trang nham tieu diet sinh luc, phuong tien cua đoi phuong, tao man khoi va chieu sang tran đia. Co quan niem sai lam pho bien rang co nong lon luon đuoc phan loai la đai phao hay đai bac, tuy nhien tren thuc te co nhung loai sung coi co co nong len đen 160mm, boi chung co tam ban khong xa, chi duoi 5 km va nang vai tram kg nen chi đuoc phan loai la sung coi. Phao la mot cau thanh cua he vu khi quan dung va la cau thanh chinh cua mot binh chung rat quan trong trong quan đoi co ten la binh chung phao binh.
Cac loai phao ban đau chu yeu dung đe xuyen thung tuong thanh, cong su trong cuoc vay ham, dan đen viec su dung cac loai phao cong thanh hang nang, it co đong. Khi ky nghe cai thien, nguoi ta đa che tao cac loai phao da chien nhe, co đong hon tren chien truong. Su phat trien nay van tiep tuc cho đen ngay nay; phao tu hanh hien đai la vu khi co tinh co đong cao, đa nang, chiem ti trong lon nhat trong tong hoa luc cua cac quan đoi tren the gioi.
Trong tieng Viet, phao co tuc xung la "đai bac". Cach goi nay bat nguon tu viec đoc sai am Han-Viet cua chu "phao" (礮) trong tu "đai phao" (大礮). Chu "礮" la chu hinh thanh, hinh bang "thach" (石) goi nghia cua chu, thanh bang "bac" (駮) goi am đoc. Mot so nguoi can cu theo thanh bang "bac" (駮) đa ngo nhan am đoc cua chu "礮" la "bac", tu đo dan đen đoc sai 大礮 la "đai bac".


Lich su Lan su dung phao voi đan đay bang thuoc no tren chien truong đa đuoc ghi lai lan đau la vao ngay 28 thang 1 nam 1132 khi tuong Han The Trung cua Nam Tong dung thang may va hoa phao đe đanh thanh Kien Chau (nay la Kien Au). Loai vu khi nho tho so nay đa du nhap vao vung Trung Đong roi đen chau Au vao the ky 13.
Phao xuat hien vao khoang giua the ky 13. Lich su hinh thanh phao gan lien voi lich su phat minh ra thuoc sung. Nhung khau phao đau tien đuoc che tao bang đong, nong nhan, ban đan bang đa hoac bang gang hinh cau. Ban đau phao đuoc dung đe cong thanh, mo đuong tan cong cho bo binh hoac ky binh.
Đen the ky 15 xuat hien them phao ban đan ria đe bao ve luc luong phong ngu.
O the ky 16, phao ban đan sat đa bat đau pho bien. Đa bat đau xuat hien cac khau phao nong ngan, đan đi theo đuong cau vong va phao nong dai đat tren thuyen chien.
Sang the ky 17, phao đuoc su dung rong rai trong ca tan cong lan phong ngu. Trong cuoc chien đau tien cua Trinh – Nguyen phan tranh, thang 3 nam 1627, quan Chua Trinh (Trinh Trang) tuy chu đong tan cong nhung khong the nao choc thung đuoc tuyen phong thu cua quan Chua Nguyen (Chua Sai), dan đen bat phan thang bai. Thay the, chua Nguyen ben đem đai phao kieu Bo Đao Nha ra ban. Kinh hoang đen noi quan Trinh hoang so bo chay bat mang, lam hai tuong Trinh la Nguyen Khai va Le Khue đeu phai chiu thua bo chay.
Vao the ky 18, Valliere, nguoi Phap đa dung tu cannon đe chi tat ca nhung loai sung khong xach tay đuoc. Trong giai đoan nay cung xuat hien phao co khuong tuyen cho phep ban xa hon 2 - 2,5 lan, va chinh xac hon đen 5 lan so voi phao nong nhan.
Đen the ky 19 xuat hien phao nap đan bang khoa nong tu phia sau. Ky thuat che tao thuoc sung ngay cang tan tien, voi viec che tao thuoc sung khong khoi (1884) trong luong đan phao đa tang them 20%, van toc đau nong (so toc đan) tang 40%. Đau the ky 20 xuat hien them nhieu loai phao moi nhu sung coi, luu phao va phao cao xa.

Trong Chien tranh the gioi thu nhat, sau cuong quoc Ao-Hung, Anh, Đuc, Hoa Ky, Phap va Nga đa che tao va su dung gan 63.000 khau phao cac loai trong đo khoang 50% la luu phao. Chien tranh the gioi thu hai co nhieu thay đoi đang ke ve chien thuat, ky thuat, trang bi cho nhieu loai phao. Giai đoan nay đa xuat hien radar phuc vu viec ban phao, xuat hien phao tu hanh, phao phan luc va phao chong tang.
Sau Chien tranh the gioi thu hai, mac du xuat hien rocket va đan tu hanh nhung phao van co vai tro vo cung quan trong. Su phat trien cua phao cung gan lien voi su phat trien cua đan. Tu nam 1970 đa xuat hien cac loai đan phao co đieu khien đien hinh la đan 155 mm Copperhead dung cho luu phao tu hanh M110 trong Chien tranh Vung Vinh vao nam 1991.
Phao khac voi sung o cho co nong cua phao lon hon nhieu so voi co nong cua sung (nong sung đai lien co lon la đen 14.5 mm, trong khi nong phao co nho nhat la 20 mm va co lon la Schwerer Gustav 800 mm) nhung đac điem quan trong cua phao la đau đan co the phat no khi ban vao muc tieu, trong khi đan cua sung thi khong. Do vay phao co the coi la hoa luc co ban cua luc quan.


Phao thoi hien đai Phao thoi nay rat de phan biet boi co nong lon, ban ra đau đan co the no hoac rocket va co kich thuoc cung nhu khoi luong khac nhau đe phu hop voi yeu cau tuong thich voi xe đac dung cho chien đau va cho viec van chuyen. Tuy nhien, đac điem quan trong nhat cua phao thoi hien đai la su dung cach ban gian tiep, tuc muc tieu khong nhat thiet phai nam trong tam nhin. Cach ban gian tiep xuat hien vao đau the ky 20 la mot buoc tien vuot bac nho vao su phat trien cua phuong phap du đoan hoa luc trong the chien thu nhat. Ban gian tiep su dung tap hop du lieu hoa luc (firing data set) trong tam nhin, phuong phap du đoan hoa luc đam bao du lieu nay chinh xac va phu hop voi su sai khac khi so voi đieu kien chuan cho van toc đau đan, nhiet đo, gio va mat đo khong khi.
Vu khi voi ten 'phao hien đai' bao gom luu phao, sung coi, phao da chien va phao phan luc. Mot so phao loai sung coi voi co nong nho hon thuong đuoc thiet ke voi hoa luc nho hon phap, mac du van dung cach ban gian tiep.
Tu "phao" luc đau khong đuoc su dung cho vat the phong đi voi he thong đan đuong ben trong, mac du mot so đon vi phao binh su dung ten lua đat đoi đat. Nhung tien bo trong he thong dan đuong cho vu khi loai nho đa giup cho vat the voi co nong lon đuoc phat trien, nho the xoa dan đi su phan biet nay.
Trong Chien tranh the gioi thu nhat, nhung loai phao co nho, co the ban tu đong đuoc phat minh đe trang bi cho may bay va đe chong may bay. Ngay nay, cac loai phao tu đong đa thay the cac phao phong khong co lon tren mat đat, thay the sung đai lien nho tren may bay, đuoc đat tren xe co mot cach pho bien. Phao tu đong la cac loai sung co nhip ban cao nhat hien nay, co the len toi 10.000 phat/phut.
Tu Chien tranh the gioi thu hai, mot so loai "phao xach tay", co nong thuong la 20mm, đa xuat hien. Cac phao nho nay đuoc trang bi cho bo binh đe chong tang, pha hoai xe co, may bay.


Phan loai Co the phan loai phao theo nhieu tieu chuan khac nhau nhu: Tinh nang chien đau, tam ban, uy luc cua đan, đo chinh xac ban, toc đo ban, kha nang co đong (ve hoa luc va di chuyen phao)... Thong dung nhat la phan loai theo cac tieu chuan sau:

Theo noi đat va muc tieu ban co: Phao mat đat, phao tren may bay, phao tren xe tang, phao tren tau chien, phao tren tau hoa, phao phong khong, phao chong tang, phao đa nang...
Theo ket cau nong co: Phao ranh xoan, phao nong tron
Theo co nong co: Phao co nho (20 - 75mm), phao co trung (76 - 155mm), phao co lon (tren 155mm)
Theo kha nang co đong co: Phao co đinh, phao xe keo, phao tu hanh, phao tu di chuyen, phao mang vac...
Theo ket cau co: Phao nong dai, phao luu, phao khong giat, coi...
Theo thao tac ban co: Phao tu đong, phao ban tu đong, phao khong tu đong
Theo nguyen ly co: Thuat phong trong (phao, coi). Thuat phong ngoai (phao phan luc, hoa tien)


Mot so loai phao = Phao khong giat (khoang 1910) =
Đuoc Davis, nguoi My, phat minh vao đau the ky 20, đuoc su dung ngan ngui tren mot vai may bay cua Anh trong Chien tranh the gioi thu nhat, loai phao nay co hai nong nguoc nhau va mot buong o giua đe nap đay. Vao cuoi thap nien 1930, cac hang Krupp va Rheinmetal cua Đuc đa che tao nhieu mau phao khong giat voi co 75 mm, ma mot mau đa đuoc thu nghiem cung voi linh nhay du Đuc o Crete.


Xem them Phao binh
Son phao
Luu phao
Sung coi
Phao phan luc
Phao tu hanh
Danh sach cac loai phao


Tham khao