Y Doan (tieng Trung: 伊尹; binh am: Yi Yin) la tuong nha Thuong trong lich su Trung Quoc. Ong co cong giup Thanh Thang tieu diet nha Ha, thanh lap nha Thuong va pho tro voi vai tro nhiep chinh cua nha Thuong on đinh trong thoi gian đau.
Trong lich su Trung Hoa, Y Doan cung voi Hoac Quang thoi nha Han đuoc xung tung la hai đai than nhiep chinh phe lap vua nhung đuoc ca ngoi, goi la [Y Hoac]. Su viec cua hai nguoi thuong đuoc goi chung bang cum 「Y Hoac chi su; 伊霍之事」.


Huu tuong nuoc Thuong Su sach chep chua hoan toan thong nhat ve lai lich cua Y Doan. Su ky Tu Ma Thien neu ra nhung thuyet khac nhau ve viec Y Doan đen voi Thanh Thang. Co thuyet cho rang thoi đo co mot bo lac la Huu San ga con gai cho Thang, đi theo hau co mot nguoi hau la Y Doan. Thay Y Doan co tai, Thanh Thang lien cho lam huu tuong. Tuy nhien, Su ky cung dan thuyet khac cho rang, Y Doan la an si, Thanh Thang nghe tieng sai nguoi đen moi 5 lan, Y Doan moi nhan loi ra giup. Thuyet nay co nhieu điem tuong đong voi lai lich Y Doan đuoc ghi chep trong truyen Phong than dien nghia. Tai hoi thu nhat Tru Vuong te mieu ba Nu Oa, sach chep rang: "Thanh Thang la nguoi nhan đuc va trung hau, nghe đon ong Y Doan la nguoi tai tri, that thoi, an cu cay ruong noi San Da, lien đen ruoc ve, dang cho vua Kiet, nha Ha dung. Ay vi long trung, Thanh Thang khong dam dung rieng nguoi tai cho minh. Ai ngo vua Kiet bat tri, khong biet dung nguoi tai, nghe loi dua mi, khong trong dung Y Doan, Y Doan bo vua Kiet tro ve voi Thanh Thang."
Con co sach khac chep rang, Y Doan đa bo Thuong sang lam quan cho Ha Kiet, nhung sau đo thay Kiet hoang dam tan bao, khinh re chu hau nen Y Doan tro lai voi Thanh Thang. Thanh Thang van mot long kinh trong va trong dung Y Doan. Co y kien rat khac biet, can cu vao Truc thu ki nien, mot cuon bien nien su co cua nuoc Nguy thoi Chien Quoc đuoc phat hien nam 281 đoi Tay Tan: Y Doan thuc chat đuoc Thanh Thang cu sang lam gian điep ben nha Ha, loi dung su bat man cua nang Muoi Hy khi nang khong con đuoc Ha Kiet sung ai đe lay tin tuc ve tinh hinh Ha Kiet. Sau khi nam đuoc noi tinh nha Ha, Y Doan tro ve voi Thanh Thang.
Ngoai ra, Thanh Thang con thu dung mot nguoi o bo lac khac đen la Trong Huy, cho lam ta tuong. Y Doan va Trong Huy đuoc giao trong trach xu ly cong viec trong bo lac, đo la viec trai voi thong le nhieu đoi chi bo hep quyen hanh trong tay nhung nguoi noi toc cua nuoc Thuong.


Giup Thuong diet Ha Y Doan bay ke cho vua Thanh Thang tranh thu lien minh voi cac bo toc mien ha luu song Hoang Ha đe co vay canh chong nha Ha; sau đo thuc hien viec thanh tru cac bo toc than voi nha Ha nhu Cat, Con Ngo, Binh Chuong Vi. Trong khi đo Ha Kiet van say me tuu sac, khong quan tam toi chinh su.
Theo ke sach cua Y Doan, Thuong Thang bat đau khieu chien voi nha Ha, bo khong nop cong cho Ha Kiet. Ha Kiet noi gian đieu đong binh ma 9 bo toc phia đong truoc sau đanh vao bo lac Thuong. Thanh Thang ben sai nguoi đen nop cong. Thay Thang thuan phuc, Kiet cho lui quan.
Sang nam sau, Thang lai bo cong nap. Ha Kiet lai to chuc hoi cac bo lac phu thuoc o Huu Nhung đanh Thuong, nhung lan nay cac bo lac khong nghe theo. Bo lac Man len tieng phan đoi, Ha Kiet ben mang quan đanh Man truoc. Khi Kiet bi sa lay vao cuoc chien voi toc Man, Thang ra quan diet Ha. Nam 1767 TCN, Thanh Thang đanh thang Ha Kiet trong tran quyet đinh o Minh Đieu. Ha Kiet thua tran, bi mat ngoi va bi đay ra Nam Sao.
Sau khi nghe Y Doan bao cao tinh hinh cac chu hau đa quy phuc, Thuong Thang tro ve đat Thai Quyen, chinh thuc len ngoi vua, lap ra nha Thuong.
Con theo sach Phong than dien nghia, vua Kiet cang ngay cang bao tan, vo đao. Gian quan Long Phung khuyen can thi bi vua giet hai, Thanh Thang sai nguoi khuyen can vua thi vua bat giam ong tai Ha Đai suot mot thoi gian moi tha ve. Ve sau, nho tai đuc cua minh, thien ha đeu khen tung Thanh Thang, hon bon muoi nuoc đeu theo ve truong. Ong Thanh Thang đuoc Y Doan pho tro, đanh đuoi vua Kiet qua đat Nam Sao, sau đo len ngoi Thien tu, lap kinh đo noi đat Bat vao nam At Mui, mo đau nha Thuong.


Đay Thai Giap Thanh Thang lam vua khong lau, đen nam 1761 TCN thi qua đoi. Vi Thai tu Thai Đinh mat som truoc Thanh Thang nen con thu cua Thang la Ngoai Binh đuoc Y Doan lap lam vua. Nhung đen nam 1758 TCN, Ngoai Binh cung qua đoi, Y Doan lai lap em Ngoai Binh la Trong Nham len ngoi. Chi đuoc 4 nam (1754 TCN), Trong Nham lai mat, khi đo con thai tu Thai Đinh la Thai Giap đa lon nen Y Doan lap Thai Giap len ngoi.
Y Doan la nguyen lao 4 trieu vua, lam phu chinh, day do vi vua tre rat can than. Ong noi voi Thai Giap:"Bac đe vuong phai yeu dan, cang phai cham chi hoc tap tinh than tri nuoc cua to phu Thang".
Ong con lay bai hoc cua Ha Kiet mat nuoc đe khuyen ran Thai Giap. Tuy nhien, Thai Giap tu nho song trong canh quyen quy, chi huong lac ma khong lam viec. Thai Giap khong nghe nhung loi day cua Y Doan, van choi boi phong tung. Thay Thai Giap nhu vay, Y Doan quyet đinh dung bien phap manh: ong đay vua đen Đong Cung gan lang mieu cua Thanh Thang va tu minh nam quyen chinh. Ong con sai nguoi đen giam sat Thai Giap đe vua suy nghi va tinh ngo.
Sau 3 nam, Thai Giap hieu ra sai lam cua minh, quyet tam sua chua khuyet điem. Khi thay Thai Giap biet tu tinh, Y Doan đich than đen đon ruoc vua ve kinh đo va trao lai quyen hanh cho Thai Giap. Thai Giap tro thanh mot vi vua gioi cua nha Thuong. Tuong truyen Y Doan song hon 100 tuoi moi mat. Cong lao khai quoc va diu dat vua nho, giup cho mot trieu đinh moi thanh lap đuoc on đinh, tao co so ton tai lau dai cua ong đuoc đoi sau nhac đen rat nhieu. Y Doan cung Chu Cong Đan nha Chu tro thanh nhung tam guong mau muc ve trung than pho au chua trong lich su Trung Quoc.
Tuy nhien, can cu vao Truc thu ki nien, mot so nha nghien cuu Trung Quoc đua ra y kien khac cho rang: khong phai Y Doan tra lai ngoi cho Thai Giap ma ong đa đay Thai Giap ra Đong Cung roi cuop lay ngoi nha Thuong. Sau 7 nam, Thai Giap tron khoi Đong Cung, giet chet Y Doan gianh lai ngoi, phuc hoi nha Thuong; hai nguoi con cua Y Doan la Y Trac va Y Phan van đuoc lap te tu cho ong va Thai Giap chia đoi tai san cua ong cho hai nguoi con. Vi nhung tinh tiet bo sung tu Truc thu ki nien, co quan điem đanh gia Y Doan la mot nhan vat kha phuc tap trong lich su Trung Quoc co đai.


Xem them Nha Ha
Nha Thuong
Ha Kiet
Thanh Thang
Muoi Hy
Thai Giap
Truc thu ki nien
Hoac Quang


Tham khao Su ky Tu Ma Thien - Nhung đieu chua biet, Bui Hanh Can va Viet Anh dich (2007), Nha xuat ban Van hoa thong tin, cac thien:
An ban ky
Ha ban ky
Ky Ngan Than (2007), Nguoi Trung Quoc va nhung hieu lam ve lich su, Nha xuat ban Cong an nhan dan.
Phong than dien nghia, nguoi dich Mong Binh Son, Nha xuat ban van hoc.
Chu Muc, Tran Tham chu bien (2003), 365 truyen co su chon loc Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Thanh nien
Trinh Doan Thang, Ngo Trau Cuong, Thai Thanh (1998), Co su Quynh Lam, Nha xuat ban Thanh Hoa
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Đa Nang
Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2006), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 1, Nha xuat ban Lao đong


Chu thich