Ly Chieu Hoang (chu Han: 李昭皇; 1218 - 1278), Chieu Hoang Đe (昭皇帝) hay Chieu Thanh Hoang hau (昭聖皇后) la Nu Hoang cua Đai Viet, cung la Hoang Đe cuoi cung cua trieu đai nha Ly, tri vi tu nam 1224 đen nam 1226. Ba la Nu Hoang duy nhat trong lich su Viet Nam, nhung khong phai la vi vua nu gioi đau tien, vi nu quan chu đau tien la Nu Vuong Trung Trac. Ba đuoc chinh vua cha Ly Hue Tong ra chi truyen ngoi, du ben trong co kha nang do su sap đat cua Đien Tien Chi Huy Su -Tran Thu Đo, nguoi đang nam quyen luc trong trieu, đong thoi cung la cau cua ba.
Nam 1225, Chieu Hoang đuoc Tran Thu Đo sap xep nhuong ngoi cho Tran Canh (Tran Thai Tong), trieu đai nha Ly cai tri Đai Viet hon 200 nam đa chinh thuc ket thuc. Sau khi nhuong vi, Chieu Hoang tro thanh hoang hau cua Thai Tong cho đen khi bi phe truat vao nam 1237 vi khong sinh đuoc con noi doi. Thuan Thien Cong Chua, nguoi ke vi ngoi hoang hau sau đo, chinh la chi ruot cua ba. Sau nam 1258, o tuoi 40, ba tai gia lay Le Phu Tran, mot vien tuong co cong cuu giup Tran Thai Tong khoi bi truy kich trong lan quan Nguyen vao cuop. Hai nguoi song voi nhau hon 20 nam va sinh đuoc 1 trai la Thuong Vi Hau-Le Tong va 1 gai la Ung Thuy Cong Chua-Le Ngoc Khue. Ba qua đoi ngay sau Thai Tong khoang 1 nam.
Cuoc đoi cua ba đay phuc tap va bi kich, khi tro thanh mot nhan vat chu chot trong cuoc bien chuyen trieu đai đay kich tinh giua nha Tran va nha Ly. Von di la cong chua, sau tro thanh nu hoang đe, roi lai tro thanh hoang hau va bi giang lam cong chua, cuoc đoi cua Ly Chieu Hoang khien hau the đanh gia la mot qua trinh đay phuc tap, cung tro thanh nguon cam hung cua rat nhieu tac pham thi, ca, nhac, hoa va đien anh.


Than the Ly Chieu Hoang ban đau co ten la Ly Phat Kim (李佛金), sau đoi theo ten huy la Ly Thien Hinh (李天馨), la con gai thu hai cua Ly Hue Tong-Ly Hao Sam - vi vua thu 8 cua trieu đai nha Ly. Me cua ba la Linh Tu Quoc Mau-Tran Thi, thuong bi da su va nguoi hien đai goi la "Tran Thi Dung", con gai cua Tran Ly, sau tro thanh hoang hau cua Hue Tong. Khong ro Ly Thien Hinh sinh ngay bao nhieu, chi biet ba đuoc sinh vao khoang thang 9 (AL), nam Mau Dan (1218), tuc nam thu 8 nien hieu Kien Gia, noi ba đuoc sinh ra co le la tai kinh đo Thang Long. Tuoc hieu ban đau la Chieu Thanh Cong chua (昭聖公主).
Tren ba co mot chi gai la Thuan Thien Cong chua, sau đuoc ga cho Kham Minh Đai Vuong-Tran Lieu - con trai truong cua Tran Thua va la anh truong cua Tran Thai Tong-Tran Canh. Vao thoi điem ba đuoc sinh ra, Ly Hue Tong đa som phat benh đien, trieu đinh hoan toan roi vao tay ho Tran ma đai bieu la Tran Tu Khanh - khi ay đang giu chuc vu Thai Uy, quyen phu chinh. Tran Tu Khanh la anh thu cua Tran Thi Dung, tuc la bac ruot cua Chieu Thanh. Mot nguoi bac khac cua Chieu Thanh la Tran Thua, giu chuc "Noi Thi Phan Thu" (内侍判首) - cai quan cac quan noi thi phuc vu gan cho Ly Hue Tong.
Nam Nham Ngo, tuc nam Kien Gia thu 12 (1222), Hue Tong đem cac lo trong nuoc đeu chia cho hai co cong chua con gai cua minh (trieu Ly co tong 24 lo), lay cac hoanh no thuoc le va quan nhan ban lo, chia nhau lam giap. Sau khi Tran Tu Khanh qua đoi, Tran Thua đuoc dung tiep lam Thai Uy Phu Chinh, vao trieu khong xung ten, mot nguoi cau khac cua Chieu Thanh la Tran Thu Đo lai đuoc Hue Tong giao cho nam giu chuc Đien Tien Chi Huy Su (殿前指揮使), quan ly cac co cau quan su chu chot cua hoang cung.


Hoang đe cuoi cung cua nha Ly = Đuoc nhuong ngoi =
Nam Giap Than, Kien Gia nam thu 14 (1224), thang 10, Ly Hue Tong ra chi lap Chieu Thanh lam Hoang Thai Tu (皇太子) roi truyen ngoi, đoi nien hieu la Thien Chuong Huu Đao (天彰有道), ton hieu la Chieu Hoang (昭皇). Ly Hue Tong xuat gia o chua Chan Giao trong đai noi.

Nam At Dau, Thien Chuong Huu Đao nam thu 2 (1225), ho Tran do nam quyen hanh, lan luot đuoc ban chuc tuoc quan trong cho con em trong ho, đang ke nhat la rat nhieu con chau ho Tran đuoc tuyen vao cung đe sung vao cac chuc vu hau trong đai noi, gan gui voi Chieu Hoang, bao gom: "Luc Hoa Thi Cung Ngoai" (六火侍宫外), "Chi Hau" (祗侯) va "Noi Nhan Thi Noi" (内人侍内), thuong thay nhau truc chau hau. Luc nay, chuc vu cua Tran Thu Đo đa bao quat đen noi "coi giu moi viec quan su trong ngoai thanh thi", trong cac con em vao cung hau Chieu Hoang thi co Tran Bat Cap la chau goi Tran Thu Đo bang chu - đuoc phong "Can Thi Thu Luc Cuc Chi hau" (近侍署六局祗候), ngoai ra con co Tran Thiem lam "Chi Ung Cuc" (祗應局) va Tran Canh lam "Chanh Thu" (政首). Chanh Thu-Tran Canh, la con trai thu 2 cua quan Thai Uy-Tran Thua, moi 8 tuoi đuoc đua vao hau gan Chieu Hoang, ban đau chi la o ben ngoai đien, sau đo phu trach đua nuoc rua mat cho Chieu Hoang nen vao hau ben trong. Tran Canh cung gan tuoi voi Chieu Hoang, đuoc Chieu Hoang gan gui, yeu men, hay treu đua. Tran Thu Đo lay dip đo dung nen cuoc hon nhan giua Chieu Hoang va Tran Canh roi chuyen giao trieu chanh bang cach đe Chieu Hoang nhuong ngoi cho chong. Tu đo, nha Tran đuoc thanh lap.
Nam At Dau (1225), ngay 21 thang 10 (tuc ngay 22 thang 11 duong lich), Chieu Hoang xuong chieu nhuong ngoi cho Tran Canh. Ngay 11 thang 12 nam ay (tuc ngay 10 thang 1 nam 1226), Chieu Hoang bo hoang bao moi Tran Canh len ngoi Hoang đe o đien Thien An, dung len nha Tran, su goi la Tran Thai Tong. Chieu Hoang đuoc Thai Tong lap lam hoang hau, đoi goi la Chieu Thanh. Tu đay nha Ly hoan toan cham dut sau 216 nam cai tri.


= Qua trinh truyen ngoi =
Cuon sach đuoc xem la bo bien nien su som nhat cua Viet Nam - Đai Viet Su Luoc - đa chep lai qua trinh truyen ngoi cho dong ho nha Tran rat phuc tap. Theo nhu sach nay ghi lai, Hue Tong truyen ngoi xong van giu vai tro chinh tri quan trong, va ong đa chu truong dan xep nhuong ngoi, duoi su gop phan khong nho cua Thai Uy-Tran Thua cung Tran Thu Đo (sach nay chep Thu Đo đang giu tuoc "Thuong Pham Phung Ngu" 上品奉御), sau khi truyen ngoi cho ho Tran thi Hue Tong moi xuat gia.

Qua trinh ma Ly Chieu Hoang truyen ngoi cho ho Tran, thong tin tu sach Đai Viet su ky toan thu chep co y khang đinh la do Tran Thu Đo đung sau va thao tung, vai tro cua Tran Thua va Ly Hue Tong hoan toan bi luoc bo đi: 

Theo đo, Ly Chieu Hoang len ngoi vao thang 6 nam At Dau (nam 1225) va nhuong ngoi vao thang 11, chi von ven gan nua nam tren ngai vang.
Su viec Phung Ta Chu khuyen can khong đuoc ghi chi tiet o Toan thu ma chi ghi o Su luoc, tuy nhien khi ghi chep ve su viec nhuong ngoi thi Ngo Si Lien đa gian tiep chung thuc cau chuyen Phung Ta Chu khuyen Hue Tong nhuong ngoi ho Tran: "Cac quan bay gio khong ai nghi gi đen xa tac, đe cho Phung Ta Chu vien dan viec Lu hau va Vo hau lam co ma thanh ra viec Chieu Hoang nhuong ngoi cho ho Tran, ay la nguoi co toi voi ho Ly". Đieu nay chung to thong tin Phung Ta Chu anh huong chuyen Hue Tong quyet đinh chon Tran Canh lam re tu Su luoc la chinh xac. Sach Kham đinh Viet su thong giam cuong muc co loi nhan đinh rang:


Nua đoi sau Sau khi nhuong ngoi, Ly Chieu Hoang đuoc lap lam hoang hau, tro thanh vi hoang hau tre tuoi nhat trong lich su, vi khi đo ba moi 8 tuoi. Ba chung song voi Tran Thai Tong hon 10 nam, khong co ghi chep gi cu the ve ba trong suot thoi gian nay.
Nam Đinh Dau, Thien Ung Chinh Binh thu 6 (1237), hon 10 nam ma Thai Tong cung Chieu Thanh khong co con, Thai Su-Tran Thu Đo cung Thien Cuc cong chua lo so huyet thong hoang gia bi đut đoan, nen ep Thai Tong phai bo Chieu Thanh đe lay chi dau la Thuan Thien Cong Chua đang co thai 3 thang. Tran Thai Tong cam thay chuyen nay ho then, đang đem tron khoi kinh thanh đe len gap su Phu Van o Yen Tu nuong nho. Tran Thu Đo vua do vua gay suc ep, cuoi cung Thai Tong cung phai chiu nghe theo. Thuan Thien Cong Chua đuoc lap lam hoang hau thay the, Chieu Thanh bi giang lam "cong chua" - tuc hang ngoai menh phu. Vi chuyen nay, Hoai Vuong-Tran Lieu noi loan o song Cai, nhieu nam nhieu thang khong ngung. Cuoi cung, Tran Lieu đen xin Thai Tong tha toi, hai anh em om nhau khoc tham thiet. Sau đo, Lieu đuoc đoi phong hieu lam "An Sinh Vuong" (安生王), đuoc ban cac vung An Sinh, An Phu, An Duong, An Hung, An Bang lam ap thang moc (nay thuoc thanh pho Đong Trieu va thi xa Quang Yen, tinh Quang Ninh). Nhung tuong si va quan linh đi theo Tran Lieu lam loan đeu bi xu tu.
Tu ay đen hon 20 nam sau, chinh su khong he đe cap hanh trang cua ba. Sach "Ly Chieu Hoang - Mot đoi song gio" cua Le Thai Dung co đe cap ve mot truyen thuyet rang Chieu Thanh sau khi bi giang đa xuat gia tai chua Linh Tien cua lang Giao Tu (nay thuoc xa Kim Son, huyen Gia Lam, Ha Noi), the nhung van ban chung minh rat mo ho. Nam Mau Ngo, Nguyen Phong nam thu 8 (1258), sau cuoc chien voi quan đoi Mong Co trong dip nguoi Nguyen vao cuop, Tran Thai Tong ga Chieu Thanh cho quan Ngu Su Trung Tuong- Le Phu Tran, von ten Le Tan (黎秦), nguoi Ai Chau, vi co cong pho giup nha Vua nen đuoc Thai Tong ban ten "Phu Tran" (co nghia giup ho Tran) va ban cho chuc Ngu Su Đai Phu, sach An Nam Chi Luoc ghi Le Phu Tran đuoc phong "Nhap Noi Phan Thu" (入內判首) va con đuoc ban tuoc "Bao Van Hau" (保文侯). Khi quyet đinh ban hon, Thai Tong con noi: "Tram khong co khanh, thi đau co ngay nay. Khanh hay co gang đe cung đuoc tron ven ve sau".
Đau nam Mau Dan, nien hieu Bao Phu thu 6 (1278), thang 3, Chieu Thanh Cong chua Ly Thien Hinh qua đoi, tho 61 tuoi. Ba qua đoi sau gan 1 nam tron so voi Tran Thai Tong (qua đoi nam 1277). Khi ba Chieu Thanh đuoc ga cho Le Phu Tran thi ba đa o vao khoang nam 40 tuoi, hai nguoi song voi nhau 20 nam, sinh ra con trai la Thuong Vi Hau Le Tong, con gai la Ung Thuy Cong Chua ten la Ngoc Khue. Chinh su khong chep noi an tang va le nghi cua ba Chieu Thanh, va du khi qua đoi ba van chi la "Chieu Thanh Cong chua", nhung hau the van thuong goi ba theo ton hieu "Ly Chieu Hoang".


Nhin nhan Cuoc đoi cua Ly Chieu Hoang thuong đuoc nhin nhan la bi kich khi tro thanh con roi chinh tri luc con qua nho. Co mot so y kien viec đen Ly Bat Đe (tuc Đen Đo) chi tho 8 vi Hoang đe nha Ly la vi đo toi Ly Chieu Hoang lam mat nha Ly, đong thoi con cho rang nguoi đuong thoi len an va xem trach nhiem hoan toan do Ly Chieu Hoang. Truoc mat, can cu vao cuon sach chinh su hang đau cua Viet Nam la Đai Viet su ky toan thu đuoc soan vao thoi Le so, nguoi đoi Le nhan xet viec trieu Ly mat hoan toan do so troi ma khong phai la loi mot ca nhan tu Ly Chieu Hoang. Su gia Ngo Si Lien khi ban ve viec nay co noi:

Ben canh đo, ve viec tai hon cua Chieu Hoang ma tac gia la Tran Thai Tong, sach Toan Thu che trach nang loi viec nha Vua mang ba la vo cu, hon nua con la Cuu Hoang Đe, ga cho Le Phu Tran la bay toi. Ngo Si Lien viet gay gat: "Vua toi nha Tran coi thuong đao vo chong lai thay o đay lan nua".
Su viec sau cai chet cua Ly Chieu Hoang tiep tuc đuoc đon thoi voi rat nhieu truyen thuyet. Sach Viet Su Tieu An, mot cuon su đoi Le Trung Hung do Ngo Thi Si soan đa co chep lai thuyet dan gian rang ba đa nhay ho tu sat. Nguyen van: "Ba Chieu Thanh mat. Ba đa bi giang la Cong Chua, roi ga cho Phu Tran, khi ay mat đa 61 tuoi. Hien nay o tinh Bac Giang, co đam Minh Chau, giua đam co phien đa to, nguoi ta truyen lai rang ba Chieu Thanh cap hon đa nhay xuong đam ma chet, tren bo đam co mieu Chieu Hoang. Đo la tho dan noi đo benh vuc hoi mo cho ba Chieu Hoang ma đat ra thuyet ay! Ba Chieu Hoang nhat sinh ra la nguoi dam cuong, lay chong khong vua lua đoi, đau con trinh tiet nhu loi nguoi ta truyen lai". Do thoi đai đa troi qua, thoi ky Le trung hung đa co cai nhin khat khe hon voi chuyen ve Ly Chieu Hoang, ben canh che bai ho Tran nhu cu thi cuon sach nay cung phe phan Ly Chieu Hoang rat lon trong viec tai gia nay. Ngoai nhan đinh Chieu Hoang "nhat sinh la nguoi dam cuong" nhu tren, thi con co nhan xet khac:

Hoc gia Le Thai Dung trong cuon "Ly Chieu Hoang - Mot đoi song gio" co ghi lai mot tuong truyen rang truoc khi qua đoi, ba Ly Chieu Hoang đa ve tham que Co Phap (Bac Ninh) va qua đoi tai đo. Khi mat, toc ba van đen nhanh, moi van đo nhu son, ma van tuoi nhu hoa đao, cung vi nhung thong tin nay ma trong sach con đe cap mot gia thiet rang Ly Chieu Hoang đuoc ga cho Le Phu Tran la mot "the than", ma Ly Chieu Hoang thuc te van con o trong cung, hoac đa qua đoi, hoac đa xuat gia, tuy nhien nhung đieu tren ma Le Thai Dung ghi chep đeu chi mang tinh truyen mieng cua dan gian, hoan toan khong đuoc xem la chung cu. Sau khi mat, chinh su khong chep ve noi Ly Chieu Hoang đuoc an tang, tuy nhien khong biet tu bao gio ma co thong tin rang Ly Chieu Hoang đuoc an tang o bia rung Bang, phia tay Tho Lang Thien Đuc (noi an tang cua cac vi Vua nha Ly), do vay nguoi đoi sau lap đen tho goi la Long Mieu (đen Rong) - hien nay tai phuong Đinh Bang, thanh pho Tu Son, tinh Bac Ninh. Cung theo Le Thai Dung, so di Ly Chieu Hoang khong đuoc tho chung tai đen Đo ma phai tho rieng vi ba la nguoi bi xem la co toi voi dong ho Ly khi đe mat nha Ly.
Nha tho Tan Đa co bai tho Vinh Ly Chieu Hoang nhu sau:

Qua nui Tien Son co nho cong
Ma em đem nuoc đe theo chong
Ay ai khon kheo tai dan diu
Nhung chuyen hoa tinh co biet khong?
Mot goc man gia thoi cung phai
Hai tram nam le the la xong
Hoi tham su cu chua Chan Giao
Khach khua nha ai ao mu đong.
O Tu Son (Bac Ninh) van con cau ca dao thac loi Chieu Hoang trach Tran Canh ve viec nay:

Trach nguoi quan tu bac tinh
Choi hoa roi lai be canh ban rao!


Hau due Voi Tran Thai Tong Tran Canh (co nghi van):
Hoang thai tu Tran Trinh (陳鄭), khong ghi ro la Chieu Hoang sinh ra o bat ky sach su nao. Trong sach Toan thu, Thai tu Trinh khong đuoc ghi nam sinh ma chi ghi hom ay mat, Ngo Si Lien ben nghi rang "vua sinh ra đa mat", chu hoan toan khong chac chan Thai tu la vua sinh đa mat, cang khong noi đen Thai tu do Chieu Hoang sinh ra.
Thien Thanh cong chua Tran Anh (陳英) (?),sinh nam 1235, la truong cong chua,vi nay khong ro la con cua Thai To hay Thai Tong. Lay Tran Hung Đao. Me sinh Kham Tu Hoang hau va Tuyen Tu Hoang hau.
Voi Bao Van Hau-Thieu Su-Le Phu Tran:
Le Tong (黎琮), con trai duy nhat, đuoc ban tuoc Thuong Vi Hau. Co suy đoan đay la Bao Nghia Vuong-Tran Binh Trong.
Ung Thuy Cong Chua, ten Ngoc Khue , con gai duy nhat. Khong ro hanh trang. Tieu thuyet cua Le Thai Dung goi la "Ly Chieu Hoang - Mot đoi song gio" co thong tin ghi trong "Nien bieu Ly Chieu Hoang" rang cong chua lay Trang Nguyen-Tran Co, que o xa Pham Trien, huyen Thanh Mien, phu Ha Hong, lo Hai Đong (nay la thon Pham Ly, xa Ngo Quyen, huyen Thanh Mien, Hai Duong), đo Kinh trang nguyen khoa Binh Dan. Hien khong ro Le Thai Dung lay thong tin nay o đau.


Quan he voi Tran Binh Trong Khong co bat ki ghi chep lich su nao giua Ly Chieu Hoang voi Tran Binh Trong co quan he ruot thit gi hay khong.
Sach Toan thu chi noi: "Vuong (tuc Bao Nghia Vuong Tran Binh Trong) la dong doi Le Đai Hanh", va PGS. Tien si Tran Ba Chi trong cuon "Boi canh đinh đo Thang Long va su nghiep cua Le Hoan" đa dua vao "Le trieu mieu due" va "Co Mai bi ky" đe gia đinh Tran Binh Trong la con cua Le Phu Tran, va Tran Ba Chi nhan manh "neu Phu Tran chi lay mot minh Chieu Thanh Cong chua" thi Tran Binh Trong co the la con cua Le Phu Tran voi Ly Chieu Hoang. Neu đung la nhu vay, thi Ly Chieu Hoang la ngoai to mau nhieu đoi cua Tran Minh Tong-Tran Manh - chau 4 đoi cua Tran Thai Tong, vi me cua Minh Tong la Chieu Tu Hoang Thai Hau - con gai cua Tran Binh Trong.


Trong van hoa đai chung Chu thich Tham khao Nguon tham khao Ngo Si Lien (1697). Đai Viet su ky toan thu.
Khuyet danh (1377). Đai Viet su luoc.
Le Tac. An Nam chi luoc.
Le Thai Dung (2008). Gio trang su Viet. NXB Đai hoc Quoc gia Ha Noi.
Le Thai Dung (2011). Ly Chieu Hoang - Mot đoi song gio. NXB Van hoc. Ban goc luu tru ngay 27 thang 4 nam 2021. Truy cap ngay 27 thang 4 nam 2021.
Tran Ba Chi (2005), Boi canh đinh đo Thang Long va su nghiep cua Le Hoan, NXB Ha Noi.
Nguyen Tuong Phuong (1996), Tuyen tap Nguyen Tuong Phuong, NXB Van hoc.


Ghi chu Xem them Nha Ly
Nha Tran
Tran Thai Tong
Tran Thu Đo
Ly Hue Tong
Hoang hau Thuan Thien
Le Phu Tran
Linh Tu Quoc Mau
Tran Lieu


Lien ket ngoai Vu đap nat đe xay moi đen tho Ly Chieu Hoang tren bao Thanh Nien, ra ngay 13 thang 4 nam 2009.