Nhip đieu sinh hoc hang ngay (tieng Anh: Circadian rhythm) la bat ky quy trinh sinh hoc nao hien thi mot dao đong noi sinh, co mot chu ky khoang 24 gio. Nhung nhip đieu 24 gio nay đuoc đieu khien boi đong ho sinh hoc, va chung đuoc quan sat thay rong rai trong thuc vat, đong vat, nam va vi khuan lam .
Thuat ngu "circadian" xuat phat tu chu Latinh, "circa" nghia la "khoang" (hoac "xap xi"), va "dian" co nghia la "ngay". Nghien cuu chinh thuc ve nhip đieu sinh hoc, nhu nhip đieu hang ngay, trieu, tuan, theo mua va hang nam, đuoc goi la thoi sinh hoc (chronobiology). Cac quy trinh voi dao đong 24 gio thuong đuoc goi la nhip đieu ngay đem; Noi cho đung, chung khong nen đuoc goi la nhip sinh hoc tru khi ban chat noi sinh cua chung đuoc khang đinh.
Mac du nhip đieu sinh hoc hang ngay la noi sinh (tu duy tri), chung đuoc đieu chinh (entrained) voi moi truong đia phuong bang cac tin hieu ben ngoai bao gom cac chu trinh anh sang, nhiet đo va duong hoa.
Nam 2017, Giai Nobel Sinh ly hoc va Y khoa đa đuoc trao cho Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash va Michael W. Young "vi nhung kham pha cua ho ve cac co che phan tu kiem soat nhip sinh hoc".


Lich su Tai lieu ghi chep som nhat cua quy trinh hang ngay bat đau tu the ky 4 sau CN, khi Androsthenes, mot thuyen truong tau phuc vu duoi thoi Alexander Đai đe, mo ta nhung chuyen đong la hang ngay cua cay me. Viec quan sat quy trinh hang ngay hoac ngay đem o con nguoi đuoc đe cap đen trong cac tai lieu y hoc Trung Quoc tu khoang the ky 13.
Su ghi nhan lan đau tien ve dao đong noi sinh hang ngay đuoc thuc hien boi nha khoa hoc nguoi Phap Jean-Jacques d'Ortous de Mairan nam 1729. Ong luu y rang mo hinh 24 gio trong su chuyen đong cua la cay trinh nu (Mimosa pudica) tiep tuc ngay ca khi cay đa đuoc giu trong bong toi lien tuc, trong thi nghiem đau tien đe co gang đe phan biet mot đong ho noi sinh tu phan ung voi kich thich hang ngay.
Nam 1896, Patrick va Gilbert quan sat thay rang trong mot thoi gian dai bi thieu ngu, tinh trang buon ngu tang len va giam đi trong khoang thoi gian khoang 24 gio . Nam 1918, J.S. Szymanski cho thay rang đong vat co kha nang duy tri cac mo hinh hoat đong 24 gio khi khong co cac tin hieu ben ngoai nhu anh sang va thay đoi nhiet đo . Vao đau the ky 20, nhip đieu sinh hoc hang ngay đa đuoc nhan thay trong thoi gian cho an theo nhip đieu cua ong. Cac thi nghiem rong rai đuoc thuc hien boi Auguste Forel, Ingeborg Beling, va Oskar Wahl đe xem lieu nhip đieu nay la do đong ho noi sinh. Ron Konopka va Seymour Benzer đa co lap đot bien đong ho đau tien o Drosophila vao đau nhung nam 1970 va lap ban đo " giai đoan " gen, yeu to quyet đinh di truyen đau tien đuoc phat hien ve nhip đieu hanh vi . Joseph Takahashi đa kham pha ra su đot bien đong ho sinh hoc đau tien cua đong vat co vu (clockΔ19) su dung chuot vao nam 1994. Tuy nhien, cac nghien cuu gan đay cho thay viec xoa "đong ho" khong dan đen kieu hinh hanh vi (đong vat van co nhip sinh hoc binh thuong), nghi ngo tam quan trong cua no trong viec tao ra nhip đieu .
Thuat ngu circadian đuoc Franz Halberg đat ra vao nhung nam 1950.


Tieu chi Đe đuoc goi la hang ngay, nhip đieu sinh hoc phai đap ung đuoc ba tieu chi chung sau: 

Nhip đieu co thoi ky hoat đong tu do noi sinh keo dai khoang 24 gio. Nhip đieu van ton tai trong nhung đieu kien khong đoi, (tuc la bong toi lien tuc) voi khoang thoi gian khoang 24 gio. Thoi ky nhip đieu trong nhung đieu kien khong đoi đuoc goi la giai đoan hoat đong tu do va đuoc bieu thi bang chu cai Hy Lap τ (tau). Ly do cua tieu chi nay la phan biet nhip đieu sinh hoc tu nhung phan ung đon gian voi cac tin hieu ben ngoai hang ngay. Nhip đieu khong the đuoc noi la noi sinh tru khi no đa đuoc thu nghiem va van ton tai trong đieu kien ma khong co anh huong đinh ky ben ngoai vao. O đong vat hoat đong ban ngay, noi chung τ lon hon 24 gio mot chut, trong khi o đong vat an đem, noi chung τ ngan hon 24 gio.
Nhip đieu la entrainable (co the đieu chinh). Nhip đieu co the đuoc thiet lap lai bang cach tiep xuc voi kich thich ben ngoai (nhu anh sang va nhiet), mot qua trinh đuoc goi la entrainment (đieu chinh). Cac kich thich ben ngoai đuoc su dung đe nhun nhuong nhip đieu đuoc goi la Zeitgeber (yeu to đinh gio). Du hanh qua cac vung thoi gian cho thay kha nang cua đong ho sinh hoc cua con nguoi đieu chinh voi thoi gian đia phuong; mot nguoi thuong trai qua jet lag bi tre may bay truoc khi su đieu chinh đong ho sinh hoc hang ngay cua ho đong bo hoa voi thoi gian đia phuong.
Nhip đieu the hien su đen bu nhiet đo. Noi cach khac, chung duy tri chu ky hang ngay trong mot loat cac nhiet đo sinh ly. Nhieu sinh vat song o mot pham vi rong cua nhiet đo, va su khac biet trong nhiet nang se anh huong đen đong luc hoc hoa hoc cua tat ca cac qua trinh phan tu trong te bao cua chung. Đe theo đuoc thoi gian, đong ho sinh hoc cua co the phai duy tri khoang 24 gio đinh ky mac du cac đong luc hoc thay đoi, mot đac tinh đuoc goi la đen bu nhiet đo. He so Nhiet đo Q10 la mot thuoc đo cua hieu ung đen bu nay. Neu he so Q10 van con xap xi so 1 khi nhiet đo tang, nhip đieu đuoc coi la nhiet đo đen bu.


Nguon goc Nhip đieu sinh hoc cho phep cac sinh vat du đoan va chuan bi cho nhung thay đoi moi truong thuong xuyen va chinh xac. Do đo, chung giup cho cac sinh vat tan dung tot nhat nguon tai nguyen moi truong (vi du anh sang va thuc pham) so voi nhung sinh vat khong the du đoan nhung đieu co the co nhu vay. Vi vay, nhip đieu sinh hoc hang ngay đuoc cho la đat cac sinh vat o mot loi the chon loc trong qua trinh tien hoa. Tuy nhien, nhip đieu duong nhu cung quan trong trong viec đieu hoa va đieu phoi cac qua trinh trao đoi chat ben trong, cung nhu phoi hop voi moi truong . Đieu nay đuoc goi y bang cach duy tri (di truyen) cac nhip đieu sinh hoc hang ngay trong ruoi giam sau vai tram the he trong đieu kien phong thi nghiem lien tuc , cung nhu trong cac sinh vat trong bong toi lien tuc trong tu nhien, va bang cach loai tru thuc nghiem cua hanh vi, nhung khong sinh ly, nhip đieu sinh hoc hang ngay trong chim cut.
Đieu gi thuc đay nhip sinh hoc tien hoa đa la mot cau hoi kho hieu. Cac gia thuyet truoc nhan manh rang cac protein cam quang va nhip đieu sinh hoc hang ngay co the co nguon goc tu cac te bao som nhat, voi muc đich bao ve viec tai ban DNA tu cac muc đo buc xa tia cuc tim o muc cao vao ban ngay. Ket qua la sao chep đuoc chuyen vao bong toi. Tuy nhien, bang chung cho đieu nay la thieu, vi cac sinh vat đon gian nhat voi nhip đieu sinh hoc hang ngay, vi khuan lam, lam nguoc lai đieu nay - chung phan chia nhieu hon vao ban ngay  Gan đay cac nghien cuu thay vao đo lam noi bat tam quan trong cua viec đong tien hoa cac protein duong hoa voi cac dao đong hang ngay trong ca ba linh vuc cua cuoc song sau su kien oxy hoa lon khoang 2,3 ty nam truoc. Theo quan niem hien nay thi su thay đoi hang ngay cua muc đo oxy moi truong va su san xuat cac loai oxy phan ung (reactive oxygen species (ROS)) voi su co mat cua anh sang ban ngay co the dan đen nhu cau tien hoa nhip sinh hoc đe ngan ngua, va do đo khang cu lai su hu hai phan ung duong hoa tren co so hang ngay.
Đong ho sinh hoc đon gian nhat đuoc biet đen la cua sinh vat nhan so vi khuan lam. Cac nghien cuu gan đay đa chung minh rang đong ho sinh hoc cua Synechococcus elongatus co the đuoc tai tao trong ong nghiem voi chi ba protein (KaiA, KaiB, KaiC) cua bo dao đong trung tam cua chung. Đong ho nay đa đuoc chung minh la duy tri nhip đieu 22 gio trong vai ngay khi bo sung ATP. Nhung giai thich truoc đay ve su tinh gio hang ngay cua sinh vat nhan so phu thuoc vao co che phan hoi phien ma / dich ma DNA. 
Mot khiem khuyet trong tuong đong cua gen con nguoi "thoi ky" Drosophila đuoc xac đinh la nguyen nhan gay ra chung roi loan giac ngu FASPS, nhan manh tinh chat bao ton cua đong ho sinh hoc phan tu thong qua qua trinh tien hoa. Nhieu thanh phan di truyen cua đong ho sinh hoc bay gio đuoc biet đen. Su tuong tac cua chung dan đen vong lien he nguoc phoi hop cua cac san pham gen voi nhau dan đen cac bien đong theo chu ky ma cac te bao cua co the giai thich nhu la mot khoang thoi gian cu the trong ngay 
Bay gio đuoc biet rang đong ho sinh hoc phan tu co the hoat đong trong mot te bao; tuc la no la te bao tu tri . Đieu nay đa đuoc the hien boi Gene Block o cac te bao than kinh BRN đong vat than mem đuoc co lap . Đong thoi, cac te bao khac nhau co the giao tiep voi nhau tao ra ket qua đong bo cua tin hieu đien. Chung co the lien ket voi cac tuyen noi tiet cua nao đe dan đen su phong thich hormone. Cac thu the cua cac hooc mon nay co the nam o khap co the va đong bo hoa cac đong ho ngoai vi cua cac co quan khac nhau. Do đo, thong tin ve thoi gian trong ngay đuoc chuyen tiep bang mat đi theo đong ho trong nao, va thong qua đo, đong ho trong phan con lai cua co the co the đuoc đong bo. Đay la cach thoi gian, vi du, giac ngu / thuc tinh, nhiet đo co the, khat, va su them an đuoc đieu khien đong bo bang đong ho sinh hoc. 


Tam quan trong trong đong vat Nhip đieu sinh hoc hang ngay hien dien trong cac mo hinh ngu va an cua đong vat, bao gom ca con nguoi. Ngoai ra con co cac mo hinh ro rang ve nhiet đo co the, hoat đong cua song nao, san sinh hooc-mon, tai sinh te bao va cac hoat đong sinh hoc khac. Them vao đo, anh huong chu ky anh sang (photoperiodism), phan ung sinh ly cua sinh vat voi chieu dai ngay hoac đem, la đieu quan trong đoi voi ca thuc vat va đong vat, va he thong tuan hoan đong vai tro quan trong trong viec đo luong va dien giai chieu dai ngay.

Du bao kip thoi ve đieu kien thoi tiet theo mua, su san co cua thuc pham, hoac hoat đong cua loai san moi la rat quan trong cho su song con cua nhieu loai. Mac du khong phai la tham so duy nhat, nhung chieu dai thay đoi cua thoi gian chieu sang ('chieu dai ban ngay') la tin hieu moi truong tien đoan nhat ve su phoi hop thoi gian theo mua cua sinh ly va hanh vi, đac biet la đoi voi thoi gian di cu, ngu đong va sinh san.


= Anh huong cua su gian đoan hang ngay =
Su đot bien hoac su mat đi cua gen đong ho o chuot đa cho thay tam quan trong cua đong ho co the đe đam bao thoi gian thich hop cua cac su kien te bao / trao đoi chat; nhung con chuot đot bien đong ho la nhung con vat hao an va beo phi, va đa thay đoi su chuyen hoa glucose. O chuot nhat, viec xoa gen đong ho Rev-ErbA alpha tao đieu kien cho chung beo phi va lam thay đoi su can bang giua viec su dung glucose va lipid dan đen benh đai thao đuong . Tuy nhien, khong ro lieu co su lien quan chat che giua su đa hinh gen đong ho o nguoi va su nhay cam đe phat trien hoi chung chuyen hoa.


= Anh huong cua chu ky sang-toi =
Nhip đieu lien quan đen chu ky sang-toi. Đong vat, bao gom ca con nguoi, đuoc giu hoan toan trong bong toi trong thoi gian dai cuoi cung se hoat đong voi nhip đieu tu do. Chu ky ngu cua chung đuoc đay tro lai hoac chuyen ve phia truoc moi ngay, tuy thuoc vao "ngay", thoi ky noi sinh cua chung, ngan hon hoac dai hon 24 gio. Cac tin hieu moi truong đat lai nhip đieu moi ngay đuoc goi la zeitgeber (tu tieng Đuc co nghia yeu to đinh gio. Cac loai đong vat co vu o duoi nuoc hoan toan mu, vi du nhu con chuot mu Spalax sp., co the duy tri cac đong ho noi sinh cua chung trong su vang mat ro rang cua kich thich ben ngoai. Mac du chung khong thay hinh anh, cac bo cam nhan anh sang cua chung (phat hien anh sang) van hoat đong; chung cung noi len mat nuoc theo chu ky 
Cac sinh vat hoat đong tu do thuong co mot hoac hai giai đoan ngu chac chan se van co chung khi o trong mot moi truong đuoc che chan tu cac tin hieu ben ngoai, nhung nhip đieu khong bi đieu chinh vao chu ky sang-toi 24 gio trong thien nhien. Nhip đieu thuc ngu co the trong nhung truong hop nay tro nen khong phu hop voi cac nhip đieu sinh hoc hang ngay hoac nhip đieu ngan hon khac nhu nhip đieu trao đoi chat, hoocmon, than kinh trung uong hay than kinh truyen dan .
Cac nghien cuu gan đay co anh huong đen viec thiet ke cac moi truong tau vu tru, vi cac he thong bat chuoc chu trinh toi-đen đuoc nhan ra la rat co loi cho cac phi hanh gia.


= Đong vat Bac cuc =
Cac nha nghien cuu nguoi Na Uy tai Đai hoc Tromsø đa chi ra rang mot so đong vat Bac cuc (ptarmigan, tuan loc) cho thay nhung nhip đieu sinh hoc hang ngay chi trong nhung phan cua nam co mat troi moc va hoang hon hang ngay. Trong mot nghien cuu cua tuan loc, đong vat o 70 vi đo Bac cho thay nhip sinh hoc vao mua thu, mua đong va mua xuan, nhung khong vao mua he. Chan cuu tren Svalbard o 78 đo Bac cho thay nhip đieu nhu vay chi vao mua thu va mua xuan. Cac nha nghien cuu nghi ngo rang cac đong vat Bac cuc khac cung co the khong hien thi nhip sinh hoc trong anh sang lien tuc cua mua he va bong toi khong đoi cua mua đong.
Mot nghien cuu nam 2006 o mien bac Alaska cho thay nhung con soc chuot song ban ngay va nhung con nhim an đem giu vung nhip sinh hoc cua chung suot 82 ngay đem co anh nang. Cac nha nghien cuu suy đoan rang hai loai gam nham nay nhan thay khoang cach ro rang giua mat troi va đuong chan troi la ngan nhat mot lan mot ngay, va do đo, mot tin hieu đu đe dan dat (đieu chinh).


= Buom di cu =
Viec đinh huong di cu mua thu cua buom vua Đong Bac Hoa Ky (Danaus plexippus) toi cac vung đat đe lanh mua đong o mien trung Mexico su dung la ban mat troi đuoc bu đap thoi gian phu thuoc vao đong ho sinh hoc trong angten cua chung.


O thuc vat Nhip đieu sinh hoc hang ngay cay trong cho cay biet hien đang la mua nao va khi nao no hoa đe co co hoi thu hut thu phan. Cac hanh vi the hien nhip đieu bao gom chuyen đong cua la, tang truong, nay mam, trao đoi chat khi / khi khong, hoat đong cua enzim, hoat đong quang hop va phat ra mui thom, trong nhung thu khac. Nhip đieu sinh hoc xay ra khi mot thuc vat đieu chinh đe đong bo voi chu ky anh sang cua moi truong xung quanh cua no. Nhung nhip đieu nay đuoc tao ra noi sinh va tu duy tri va tuong đoi on đinh trong mot pham vi nhiet đo xung quanh. Cac tinh nang quan trong bao gom hai vong lien he nguoc (feedback loop) phien ma-phien dich tuong tac: cac protein co chua cac linh vuc PAS, tao thuan loi cho tuong tac protein-protein; va mot so bo cam nhan anh sang đe đieu chinh đong ho theo cac đieu kien anh sang khac nhau. Su luong truoc nhung thay đoi trong moi truong cho phep nhung thay đoi thich hop trong trang thai sinh ly cua thuc vat, mang lai loi the thich nghi. Su hieu biet tot hon ve nhip sinh hoc cua cay trong co nhung ung dung trong nong nghiep, nhu giup nong dan thu hai mua mang đe mo rong mua vu va bao ve chong lai nhung ton that lon do thoi tiet.
Anh sang la tin hieu ma thuc vat đong bo đong ho ben trong voi moi truong cua chung va đuoc cam nhan boi rat nhieu bo cam nhan anh sang. Anh sang đo va xanh đuoc hap thu thong qua mot so phytochromes va cryptochromes. Mot phytochrome, phyA, la phytochrome chinh trong mam cay trong phat trien trong bong toi nhung nhanh chong thoai hoa trong anh sang đe tao ra Cry1. Phytochromes B-E on đinh hon voi phyB, phytochrome chinh trong mam cay phat trien trong anh sang. Gen cryptochrome cung la mot thanh phan nhay sang cua đong ho sinh hoc va đuoc cho la lien quan đen ca hai nhu mot bo cam thu anh sang va la mot phan cua co che may tao nhip noi sinh. Cryptochromes 1-2 (lien quan đen blue-UVA) giup duy tri đo dai thoi gian trong đong ho thong qua mot loat cac đieu kien anh sang.
Dao đong trung tam tao ra nhip đieu tu duy tri va đuoc đieu khien boi hai vong phan hoi tuong tac đang hoat đong vao cac thoi điem khac nhau trong ngay. Vong buoi sang bao gom CCA1 (Circadian va Clock-Associated 1) va LHY (Hypocotyl keo dai muon), no ma hoa cac yeu to sao chep MYB lien quan chat che đe đieu chinh nhip sinh hoc trong Arabidopsis, cung nhu PRR 7 va 9 (Pseudo-Response Regulators). Vong toi bao gom GI (Gigantea) va ELF4, ca hai đeu tham gia vao viec đieu hoa gen thoi gian ra hoa. Khi CCA1 va LHY bi bieu hien qua muc (duoi đieu kien anh sang hoac bong toi lien tuc), thuc vat tro nen loan nhip, va cac tin hieu mRNA giam, gop phan vao mot vong lap phan hoi tieu cuc. Bieu hien gen cua CCA1 va LHY dao đong va đinh vao đau buoi sang, trong khi bieu hien gen TOC1 dao đong va đinh vao đau buoi toi. Mac du truoc đay đa gia thuyet rang ba gen nay mo hinh mot vong lap phan hoi tieu cuc, trong đo cac CCA1 va LHY nen qua muc TOC1 va TOC1 the hien qua muc la mot chat đieu hoa duong cua CCA1 va LHY, no đa đuoc Andrew Millar va nhung nguoi khac cho thay trong thuc te TOC1 phuc vu nhu la mot chat uc che khong chi cua CCA1, LHY, va PRR7 va 9 vao buoi sang ma con cua GI va ELF4 vao buoi toi. Phat hien va mo hinh tinh toan them cac chuc nang va tuong tac gen cua TOC1 cho thay viec tai tao lai đong ho sinh hoc cay trong la mot mo hinh phan ung lai thanh phan tieu cuc ba lan chu khong phai la vong phan hoi cua phan tu duong tinh / phu đinh mo ta đong ho o đong vat co vu.


Đong ho sinh hoc o đong vat co vu Đong ho nhip đieu nguyen thuy đau tien o đong vat co vu đuoc đat trong suprachiasmatic nucleus (SCN), mot cap nhom te bao rieng biet nam tren vung duoi đoi. Tieu huy SCN đua đen su vang mat hoan toan cua mot nhip đieu thuc ngu binh thuong. SCN nhan đuoc thong tin ve anh sang qua mat. Vong mac cua mat chua thu the anh sang "co đien" (te bao "rods" va "cones"), đuoc su dung cho tam nhin thong thuong. Tuy nhien, vong mac cung chua cac te bao vong mac hach (RGC) chuyen biet truc tiep nhay cam voi anh sang va chieu truc tiep vao SCN, noi chung giup đo trong qua trinh đong bo hoa đong ho sinh hoc nay.
Cac te bao nay chua sac to nhay voi anh sang (photopigment) melanopsin va tin hieu cua chung theo mot tuyen đuong đuoc goi la đuong retinohypothalamic, dan đen SCN. Neu cac te bao tu SCN đuoc lay ra va nuoi cay, chung se duy tri nhip đieu cua chinh minh trong su vang mat cac tin hieu ben ngoai.
SCN lay thong tin ve chieu dai cua ngay va đem tu vong mac, dien giai no, va chuyen no toi tuyen tung, mot cau truc nho xiu hinh non thong va nam tren vung tren đoi (epithalamus). Đe đap ung, tuyen tung tiet ra hoc mon melatonin. Su tiet melatonin đat toi đinh vao ban đem va ha xuong vao ban ngay va su hien dien cua no cung cap thong tin ve chieu dai ban đem. 
Mot so nghien cuu đa chi ra rang melatonin cua tuyen tung phan hoi theo nhip đieu SCN đe đieu chinh cac mo hinh moi ngay ve hoat đong va cac qua trinh khac. Tuy nhien, ban chat va tam quan trong cap he thong cua phan hoi nay van khong đuoc biet.
Cac nhip đieu sinh hoc moi ngay cua con nguoi co the đieu chinh thanh nhung thoi ky ngan hon va dai hon mot chut so voi 24 gio cua Trai đat. Cac nha nghien cuu tai Đai hoc Harvard đa chi ra rang cac đoi tuong con nguoi it nhat co the đuoc đieu chinh thanh chu ky 23,5 gio va chu ky 24,65 gio (chu ky sau la chu ky mat troi ngay-đem tu nhien tren hanh tinh sao Hoa) .


= Con nguoi =
Nghien cuu truoc đay ve cac nhip đieu sinh hoc hang ngay cho thay hau het moi nguoi thich mot ngay gan 25 gio hon khi co lap voi cac kich thich ben ngoai nhu anh sang ban ngay va thoi gian. Tuy nhien, nghien cuu nay đa bi loi vi no khong the che chan cho nguoi tham gia khoi anh sang nhan tao. Mac du cac đoi tuong đuoc che chan boi cac tin hieu thoi gian (nhu đong ho) va anh sang ban ngay, cac nha nghien cuu đa khong nhan thuc đuoc cac hieu ung tri hoan giai đoan cua đen đien trong nha  Cac đoi tuong đuoc phep bat đen khi thuc giac va tat no khi muon ngu. Đen đien vao buoi toi tri hoan giai đoan nhip đieu sinh hoc.  Mot nghien cuu nghiem ngat hon đuoc tien hanh vao nam 1999 boi Đai hoc Harvard uoc tinh nhip đieu cua con nguoi tu nhien đuoc gan 24 gio va 11 phut: gan ngay mat troi hon nhieu.


= Dau hieu va tac đong sinh hoc =
Cac đanh dau phan giai đoan co đien đe đo thoi gian cua nhip đieu sinh hoc hang ngay cua mot đong vat co vu la:

Bai tiet melatonin boi tuyen tung,
co the nhiet đo toi thieu, va
nong đo cortisol trong huyet tuong. [[[The loai:Bai viet co trich dan khong khop]]
Đoi voi cac nghien cuu ve nhiet đo, cac đoi tuong phai tiep tuc tinh tao nhung binh tinh va dua vao gan bong toi, trong khi nhiet đo hau mon cua ho đuoc lay lien tuc. Mac du su bien đoi la rat tot trong thoi ky binh thuong, nhiet đo trung binh cua nguoi truong thanh o muc toi thieu vao khoang 5 gio sang, khoang hai gio truoc khi thuc giac binh thuong. Baehr va cong su  phat hien ra rang, o nguoi truong thanh tre tuoi, nhiet đo co the hang ngay toi thieu xay ra vao khoang 04 gio sang đoi voi nhung nguoi song ban ngay nhung vao khoang 6 gio sang cho nhung nguoi song ban đem. Muc toi thieu nay xay ra vao khoang giua khoang thoi gian ngu 8 gio đoi voi nguoi song ban ngay, nhung gan voi gio thuc cua nhung nguoi song ban đem.
Melatonin vang mat trong he thong hoac thap trong thoi gian ban ngay. Su khoi đau cua no trong anh sang mo (DLMO) vao khoang 21:00 (9 gio toi) co the đuoc đo trong mau hoac nuoc bot. Chat chuyen hoa chinh cua no cung co the đuoc đo bang nuoc tieu buoi sang. Ca hai DLMO va trung điem (trong thoi gian) cua su hien dien cua hooc mon trong mau hoac nuoc bot đa đuoc su dung nhu la dau hieu tuan hoan moi ngay. Tuy nhien, nghien cuu moi hon chi ra rang su lang đong cua melatonin co the la điem đanh gia đang tin cay hon. Benloucif va cong su  thay rang cac dau hieu đanh dau giai đoan melatonin on đinh hon va co tuong quan cao hon voi thoi gian ngu hon so voi nhiet đo co the toi thieu. Ho thay rang ca cuoi giac ngu va su lang đong cua melatonin co tuong quan manh hon dau hieu giai đoan bat đau ngu. Ngoai ra, giai đoan suy giam cua melatonin la đang tin cay hon va on đinh hon la su cham dut tong hop melatonin.
Cac thay đoi ve sinh ly khac xay ra theo nhip sinh hoc bao gom nhip tim va nhieu qua trinh te bao "bao gom ung kich oxy hoa, trao đoi chat te bao, đap ung mien dich va viem, thay đoi bieu sinh (Epigenetics), giam đap ung mien dich / hyperoxia, cang thang mo te bao noi tang, su tu thuc bao (autophagy) va đieu chinh moi truong te bao goc". Trong mot nghien cuu ve thanh nien, nguoi ta phat hien ra rang nhip tim đat đen toc đo trung binh thap nhat trong thoi gian ngu, va ty le trung binh cao nhat ngay sau khi thuc day .
Nguoc lai voi cac nghien cuu truoc đay, nguoi ta nhan thay rang khong co anh huong gi đen nhiet đo co the đoi voi cac thu nghiem tam ly. Đieu nay co the la do cac ap luc tien hoa cho chuc nang nhan thuc cao hon so voi chuc nang cac khu vuc khac ma đuoc xem xet trong cac nghien cuu truoc đo.


= Ben ngoai "đong ho chu" =
Cac nhip sinh hoc đoc lap nhieu hay it đuoc tim thay o nhieu co quan va te bao trong co the ben ngoai suprachiasmatic nucleus (SCN), "đong ho chu". Thuc vay, nha than kinh hoc Joseph Takahashi va cac đong nghiep tuyen bo trong mot bai bao nam 2013 rang "hau het cac te bao trong co the đeu chua mot đong ho sinh hoc."  Vi du, nhung đong ho nay, đuoc goi la cac dao đong ngoai vi, đa đuoc tim thay o tuyen thuong than, thuc quan, phoi, gan, tuyen tuy, la lach, tuyen uc, va da., Cung co mot so bang chung cho thay rang khuu giac  va tuyen tien liet  co the trai qua cac dao đong, it nhat la khi đuoc nuoi cay.
Mac du cac dao đong trong da phan ung voi anh sang, mot anh huong he thong van chua đuoc chung minh. Them vao đo, nhieu bo dao đong, vi du nhu te bao gan, đa đuoc chung minh la phan ung voi cac đau vao khac voi anh sang, chang han nhu an uong.


Anh sang va đong ho sinh hoc Anh sang đat lai đong ho sinh hoc theo đuong cong đap ung pha (PRC). Tuy thuoc vao thoi gian, anh sang co the lam tang hoac tri hoan nhip sinh hoc. Ca PRC va đo chieu sang yeu cau khac nhau giua cac loai va muc đo anh sang thap hon la can thiet đe thiet lap lai cac đong ho trong đong vat gam nham an đem hon la o con nguoi.


Cac chu ky ep buoc keo dai hon Cac nghien cuu cua Nathaniel Kleitman nam 1938 va Derk-Jan Dijk va Charles Czeisler trong nhung nam 1990 đa đua nhung nguoi tham du vao cac chu ky ngu-thuc ep buoc 28 gio, trong anh sang mo lien tuc va nhung dau hieu thoi gian khac bi tran ap, trong hon mot thang. Boi vi nguoi binh thuong khong the đieu chinh đen 28 gio trong anh sang mo,​ đay đuoc goi la giao thuc khong đong bo ep buoc. Cac giai đoan ngu va thuc đuoc tach ra khoi khoang thoi gian sinh hoc noi sinh khoang 24,18 gio va cac nha nghien cuu đuoc phep đanh gia tac đong cua giai đoan tuan hoan đoi voi cac khia canh cua giac ngu va su tinh tao bao gom ca đo tre giac ngu va cac chuc nang khac - ca sinh ly, hanh vi va nhan thuc.


Suc khoe con nguoi Chon đung thoi gian đieu tri y te phoi hop voi đong ho co the, phuong phap tri lieu theo thoi gian, co the lam tang đang ke hieu qua va giam đoc tinh cua thuoc hoac cac phan ung co hai .
Mot so nghien cuu đa đua đen ket luan rang, mot thoi gian ngan ngu trong ngay, mot giac ngu trua, khong co bat ky tac đong co the đo luong nao đoi voi nhip sinh hoc binh thuong nhung co the lam giam cang thang va tang nang suat 
Cac van đe ve suc khoe co the la ket qua cua su roi loan nhip sinh hoc. Nhip đieu sinh hoc cung đong mot phan trong he luoi hoat hoa (reticular activating system), đong vai tro quan trong trong viec duy tri trang thai y thuc. Mot su đao nguoc trong chu ky ngu thuc co the la mot dau hieu hoac bien chung cua chung ure huyet (uremia), azotemia hoac suy than cap tinh​.
Cac nghien cuu cung chi ra rang anh sang co anh huong truc tiep đen suc khoe con nguoi vi no anh huong đen nhip sinh hoc.


= Chieu sang trong nha =
Cac đoi hoi ve chieu sang đoi voi cac quy đinh ve nhip sinh hoc khong chi đon thuan la nhung yeu cau ve tam nhin; viec lap ke hoach chieu sang trong nha o cac van phong va o cac to chuc đang bat đau xem xet đieu nay . Cac nghien cuu tren đong vat ve tac đong cua anh sang trong đieu kien phong thi nghiem cho đen gan đay cho la cuong đo anh sang (irradiance) nhung khong phai mau sac, co the đuoc xem la "mot đieu chinh co ban cua thoi gian sinh hoc o cac moi truong thien nhien hon" 


= Benh beo phi va tieu đuong =
Benh beo phi va tieu đuong co lien quan đen loi song va cac yeu to di truyen. Trong so nhung yeu to nay, su gian đoan cua đong ho sinh hoc va/hoac su sai lac cua he thong thoi gian đinh ky voi moi truong ben ngoai (vi du nhu chu trinh sang toi) co the đong vai tro quan trong trong su phat trien roi loan chuyen hoa .
Lam ca hoac jet lag kinh nien co anh huong sau sac đen su kiennhip sinh hoc va su trao đoi chat trong co the. Đong vat bi buoc phai an trong suot thoi ky nghi ngoi cua ho cho thay su gia tang khoi luong co the va su thay đoi bieu hien cua đong ho va cac gen chuyen hoa. O con nguoi, cong viec lam ca phu hop voi thoi gian an uong khong thuong xuyen co lien quan voi su nhay cam thay đoi voi insulin va khoi luong co the to hon. Lam ca cung lam tang nguy co chuyen hoa đoi voi hoi chung chuyen hoa tim mach, cao huyet ap, viem.


= Phi cong hang khong (va phi hanh đoan) =
Do tinh chat cong viec cua phi cong hang khong, nhung nguoi thuong vuot qua nhieu mui gio, vung sang va toi trong mot ngay, va phai mat nhieu gio thuc ca ngay lan đem, ho thuong khong the duy tri cac mau ngu tuong ung voi nhip sinh hoc tu nhien cua con nguoi; tinh trang nay co the de dang dan đen su met moi. NTSB trich dan đieu nay la gop phan gay ra nhieu tai nan   va đa tien hanh mot so nghien cuu đe tim ra phuong phap chong lai su met moi trong phi cong 


= Roi loan =

Su roi loan nhip đieu thuong co anh huong tieu cuc. Nhieu nguoi du hanh đa trai qua nhung đieu kien đuoc goi la jet lag, voi cac trieu chung lien quan đen su met moi, mat phuong huong va mat ngu.
Mot so roi loan khac, vi du nhu chung roi loan luong cuc va mot so roi loan giac ngu nhu roi loan giai đoan ngu tri hoan (DSPD), co lien quan đen hoat đong khong binh thuong hoac benh ly cua nhip sinh hoc.
Nhung roi loan ve nhip đieu trong thoi gian dai đuoc cho la co nhung hau qua bat loi ve suc khoe đang ke đoi voi cac co quan ngoai bien ben ngoai nao, đac biet la su phat trien hoac lam tram trong them benh tim mach . Anh sang LED xanh ngan su san xuat melatonin gap 5 lan anh sang natri cao ap mau vang cam (HPS); đen halogen kim loai, la anh sang trang, uc che melatonin voi muc đo gap ba lan HPS. Cac trieu chung tram cam do tiep xuc voi anh sang ban đem trong thoi gian dai co the đuoc hoan tac bang cach tro lai chu ky binh thuong.


= Anh huong cua thuoc =
Cac nghien cuu thuc hien tren ca đong vat va nguoi cho thay moi quan he hai chieu chu yeu giua he thong nhip sinh hoc va viec lam dung ma tuy. Chung chi ra rang viec lam dung ma tuy nay anh huong đen viec đieu hoa nhip sinh hoc trung tam. Cac ca nhan bi anh huong vi lam dung ma tuy pho bay roi loan nhip đieu. Nhung nhip đieu bi gian đoan nay co the lam tang nguy co lam dung ma tuy va tai nghien. Co the cac roi loan ve di truyen va/hoac moi truong đoi voi chu ky giac ngu va thuc day binh thuong co the lam tang tinh de bi nghien.
Rat kho đe xac đinh lieu mot su roi loan trong nhip sinh hoc co phai la loi cho su gia tang trong su pho bien lam dung ma tuy hoac la cac yeu to moi truong khac nhu cang thang. Su thay đoi ve nhip sinh hoc va giac ngu xay ra khi mot ca nhan bat đau lam dung ma tuy va ruou. Mot khi ca nhan chon ngung su dung ma tuy va ruou, nhip sinh hoc tiep tuc bi roi loan .
Su on đinh cua giac ngu va nhip sinh hoc co the giup giam nguy co nghien va giam co hoi tai nghien .
Nhip đieu sinh hoc va cac gen đong ho bieu hien trong cac vung nao ben ngoai suprachiasmatic nucleus co the anh huong đang ke toi cac anh huong cua ma tuy nhu cocain.  Hon nua, cac thao tac di truyen cua gen đong ho anh huong sau sac đen hoat đong cua cocain.


Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Nhip đieu sinh hoc hang ngay tren DMOZ