Tran Tu Ngang (chu Han: 陳子昂, 661-702), tu: Ba Ngoc (伯玉); la mot vien quan duoi thoi Vo Tac Thien va la nha tho Trung Quoc thoi So Đuong.


Tieu su Tran Tu Ngang la nguoi Xa Hong, Tu Chau (nay la huyen Xa Hong, thuoc tinh Tu Xuyen, Trung Quoc). Xuat than trong mot gia đinh hao phu lau đoi, hoi tre, ong chi ham hoc vo nghe , san ban va đanh bac ; đen nam 17, 18 tuoi, ong moi chuyen tam hoc va đoc sach.
Nam 684, ong thi đo Tien si luc 23 tuoi, đuoc Vo hau (tuc Vo Tac Thien) khen ngoi , cho lam chuc Chinh tu (chuc quan o phong bi thu) o Lan Đai, sau thang lam Huu Thap di (co sach đe la Ta Thap di, nen ong con đuoc goi la Tran Thap Di).
Nam 26 tuoi, ong tham gia quan đoi cua Kieu Tri Chi, tung đen bien thuy phia Tay Bac.
Nam 35 tuoi, ong lam tham muu cho Kien An vuong Vo Du Nghi, theo quan đi chinh Đong, đanh quan Khiet Đan. Vo Du Nghi khong co muu luoc, quan đi tien phong đai bai, may lan Tran Tu Ngang hien ke cho Vo Du Nghi, va hang hai xin cam quan ra tran; nhung khong đuoc nghe theo, ma nguoc lai con bi chu tuong trut gian len đau ong, ha chuc ong tu tham muu xuong lam quan tao.
Bat đac chi, nam 38 tuoi, ong lay co cha gia, xin tu chuc ve que.
Nam 702, huyen lenh huyen Xa Hong la Đoan Gian, vi nghe loi xui giuc cua Te tuong Vo Tam Tu (chau Vo Hau) nen đa hai chet Tran Tu Ngang. Nam đo, ong 41 tuoi .
Tac pham cua ong co Tran thap di tap (Tap tho thu thap nhung phan con sot lai cua ho Tran), trong đo co khoang 120 bai tho.
Theo Dich Quan Ta, thi Tran Tu Ngang la nguoi co "tinh tinh hao hiep, trong nghia khinh tai, ua giup nguoi, va rat chan that voi ban be" .


Su nghiep van chuong Thoi So Đuong, van hoc con chiu anh huong van trao "diem le" đoi Luc trieu. Thay loi van ay ua "uy mi, đoi phe", "long lay, đep đe qua ma tuyet nhien khong gui gam đieu gi" (chu cua Tran Tu Ngang), trong hoan canh đo, Tran Tu Ngang đa đe xuong ra loi van co tinh than "phong nha" va "phong cot Han-Nguy" (tuc thoi Kien An), bao ham mot noi dung tu tuong lanh manh, cung coi. Ong noi: "Van chuong sa vao cai te đa 500 nam roi, phong khi cua Han, Nguy khong truyen lai Tan, Tong... Toi, nhung luc nhan, đoc tho Te, Luong, loi thi rat đep ma tinh y đeu khong co, lan nao cung tho dai". Boi vay, ong ra suc co suy cho phong trao "phuc co", đe roi Ly Bach, Đo Phu, Han Du va Lieu Tong Nguyen la nhung nguoi tiep thu, phat trien lam cho phong trao ay tro nen manh me trong thoi Thinh Đuong....
Tu chu truong ay, ong đa lam đuoc mot so bai tho uu tu, xay dung đuoc mot phong cach tho co noi dung, co hinh tuong, lanh manh, chat phac,...chung minh ly luan ay la đung đan va co suc song. Đac biet la 38 bai "Cam ngo" (Cam canh gap go), muon xua vi nay, noi len hoai bao cua minh, hoac nho canh gui tinh, vach tran va cham biem hien thuc, hoac truc tiep phan anh hien thuc. Bai thi đa kich Vo Hau xay chua tac tuong, phung phi tien cua ma "khong cuu giup dan đen" (bai 19), bai thi phoi tran cuoc chien tranh phi nghia (đanh Sinh Khuong), mang tai va đen cho binh linh va dan lanh (bai 29).
Ben canh đo, ong cung co mot so bai hoai co (nhu bai "Bach Đe hoai co" [O thanh Bach Đe nho chuyen xua], "Ke khau lam co" [Len go Ke xem canh nam xua]) va đe tang khi ly biet (nhu bai "Xuan da biet huu nhan" [Ngay xuan tien ban])...
Nhin chung, ong la nguoi co kha nang va cao vong lon nhung khong đuoc trong dung, nen đa trut noi bat binh va buon chan trong hang loat bai tho.
Ve hinh thuc, tho ong ke thua truyen thong "co thi ngu ngon" o thoi Han-Nguy . Be ngoai, co ve "phuc co", nhung ban chat lai la "cach tan", du su cach tan đo con nhieu han che .
Noi ve cong lao cua ong trong lanh vuc van hoc, nhieu nha nghien cuu đa đong y rang Tran Tu Ngang la mot nha tho co vi tri nhat đinh trong thi đan đoi Đuong . Va voi cong lao "vua pha vua xay" cua ong, ong xung đang đuoc xem la nguoi mo đuong cho tho ca đoi Đuong phat trien .


Giai thoai Khi Tran Tu Ngang moi đen kinh thanh Truong An, it nguoi biet đen ten tuoi ong. Đe gay su chu y, ong đa mua mot cai cay đan Ho cam o giua cho voi gia rat cao, roi moi moi nguoi đen noi o đe xem ong bieu dien vao sang hom sau. Đung hen, khi moi nguoi đa tu tap đong đao, ong noi: "Nguoi đat Thuc la Tran Tu Ngang co tram quyen van, rong ruoi đen kinh su, the ma van lan lon trong chon bui tran, chua đuoc nguoi đoi biet đen. Nhac khi nay chi la cong cu cua ke tho hen, ha đang luu tam!". Noi xong, ong ben đap vo cay đan va mang sach ra tang moi nguoi. Chi trong mot ngay ma tieng tam ong vang doi chon kinh thanh .


Gioi thieu tho Gioi thieu hai trong so bai tho tieu bieu cua Tran Tu Ngang.


Sach tham khao So nghien cuu van hoc thuoc Vien Khoa hoc xa hoi Trung Quoc bien soan, Lich su van hoc Trung Quoc (Tap II), Ban dich tu tieng Trung Quoc do Nha xuat ban Giao duc Viet Nam an hanh nam 1993.
Nguyen Hien Le, Đai cuong van hoc su Trung Quoc. Nha xuat ban Tre, 1997.
Dich Quan Ta, (GS. Huynh Đuc Đuc dich tu tieng Trung Quoc), Van hoc su Trung Quoc (Quyen I). Nha xuat ban Tre, 1992.
Le Đuc Niem, muc tu "Tran Tu Ngang" trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.


Chu thich