Ho Quy Ly (chu Han: 胡季犛; 1336 – 1407), ten chu Nhat Nguyen (一元), la vi hoang đe đau tien cua nha nuoc Đai Ngu trong lich su Viet Nam. Ong o ngoi vi Hoang đe tu nam 1400 đen nam 1401 tu xung la Quoc To Chuong Hoang (國祖章皇), sau đo giu ngoi Thai thuong hoang tu nam 1401 đen nam 1407.
Ho Quy Ly đuoc xem la mot nha cai cach trong lich su Viet Nam va cung la mot nhan vat gay tranh cai voi nhung luong y kien khen che khac nhau. Cac su gia hien đai đanh gia ong la nguoi co đau oc manh dan, muon xoay chuyen thoi the, nhung khi thuc hien lai mac nhieu sai lam, lam mat long dan dan đen hoa mat nuoc. Ho Quy Ly đe lai bai hoc cho lich su nhieu hon la cai ong lam cho lich su.
Thoi nien thieu, Ho Quy Ly theo hoc vo, gia nhap chon quan truong trieu Tran sau khi đo thi Huong, khoa Hoanh tu. Ho Quy Ly co hai nguoi co ruot la vo cua vua Tran Minh Tong, mot nguoi sinh ra vua Tran Nghe Tong con nguoi kia sinh ra Tran Due Tong, do đo ong đuoc su tin nhiem khi Tran Nghe Tong len lam vua. Nam 1372, ong đuoc phong lam Tham muu quan su. Nam 1377, vua Tran Due Tong đanh Chiem Thanh bi tu tran, Ho Quy Ly kinh hai, bo chay ve truoc, nhung van đuoc tha toi. Nam 1380, Ho Quy Ly lam Thong linh quan Đai Viet đe chong lai cac đot tan cong cua Chiem Thanh. Nam 1387, ong đuoc phong lam Te tuong. Tu đo, ong co quyen luc gan nhu tuyet đoi trong trieu, cac tong toc, quan lai trung thanh voi ho Tran đa co 2 lan chinh bien nham lat đo su thong tri cua Quy Ly nhung ong đeu gianh chien thang va đa co nhieu nguoi bi hanh quyet sau đo.
Nam 1400, Ho Quy Ly chiem ngoi nha Tran, đat quoc hieu la Đai Ngu, chua đuoc 1 nam trao ngoi cho con va lam Thai thuong hoang nhung van nam đai quyen. Ho Quy Ly đa đe ra nhung cai cach ve hanh chinh, giao duc khoa cu, kinh te, quan su, trong đo bao gom viec phat hanh tien giay va đa chuyen kinh đo tu Thang Long ve Thanh Hoa. Nhung cac cai cach đo phan lon la that bai, khien nha Ho mat su ung ho cua nguoi dan.
Ve đoi ngoai, muoi thang sau khi len ngoi, ong đa phat binh thao phat Chiem Thanh, qua hai lan phat binh, chiem đuoc hai chau Đai Chiem va Co Luy (1402). Nam sau (1403), ong con cho đai quan bao vay Đo Ban nhung khong thang. Đen nam 1406, nha Minh đua quan xam luoc Đai Ngu. Do khong đuoc long dan, binh sy bat man nen quan nha Ho that bai nhanh chong, lui dan ve phia nam va that bai toan cuc nam 1407 khi cha con Ho Quy Ly đeu bi quan Minh bat va giai ve Trung Quoc.


Nguon goc va giao duc Ho Quy Ly truoc co ten la Le Quy Ly (黎季犛), bieu tu Ly Nguyen (理元). Ong sinh nam Binh Ty (1336), que o Đai Lai, Vinh Loc (nay la Ha Đong, Ha Trung, Thanh Hoa). To tien Ho Quy Ly la Ho Hung Dat, von la nguoi Chiet Giang ben Trung Quoc, thoi Hau Han (947-950) sang sinh song o Chau Dien (tuc vung Dien Chau, Nghe An). Đen thoi loan 12 su quan ho Ho doi vao huong Bao Đot (nay la Quynh Lam, Quynh Luu, Nghe An) va tro thanh mot trai chu. Đen thoi Ly, trong ho co nguoi lay Nguyet Đich Cong chua, sinh ra Nguyet Đoan Cong chua. Đoi chau thu 12 cua Ho Hung Dat la Ho Liem doi đen o huong Đai Lai, Vinh Loc, Thanh Hoa. Ho Liem lam con nuoi cua Tuyen uy Le Huan roi lay ho Le lam ho cua minh. Ho Quy Ly la chau 4 đoi cua Le Huan, khi len lam vua thi đoi lai ho Ho.
Theo sach Viet su tieu an: Quy Ly tim kiem đuoc dong mau ho Ho, muon tro lai ho cu, ben lay ten Ho Cuong lam nguoi tam phuc. Theo Minh thuc luc, Le Quy Ly xua von la con cua mot cuu vo quan la Le Quoc Mao hoac Le Quoc Ky, sau khi cuop ngoi, Le Quy Ly đoi ten thanh Nhat Nguyen (一元).
Ho Quy Ly thuo nho theo hoc vo Nguyen Su Te, sau đo thi Huong, roi đo khoa Hoanh tu. Hai chi em ba co cua Ho Quy Ly đeu lam cung nhan cua Tran Minh Tong; ba Minh Tu Hoang thai phi sinh ra Tran Nghe Tong; ba Đon Tu Hoang thai phi sinh ra Tran Due Tong. Do đo, Tran Nghe Tong moi len ngoi rat tin nhiem Quy Ly, lai đem em gai moi goa chong la Huy Ninh cong chua ga cho.


Lam quan nha Tran = Trieu đai Tran Nghe Tong =
Nam 1369, vua Tran Du Tong mat, do khong co con, ra chieu cho nguoi con cua co Cung Tuc Đai vuong Tran Duc ten Nhat Le len ngoi. Nhat Le von la con cua nguoi lam tro trong hoang cung ten Duong Khuong. Vo Duong Khuong lam con hat trong cung, đuong khi mang thai Nhat Le thi Tran Duc lay lam thich, cuoi ve lam vo, nhan Nhat Le lam con. Nhat Le len ngoi, chi lo ruou che dam dat, hat xuong, ton that nha Tran va cac quan đeu that vong. Nam 1370, nguoi con thu ba cua vua Tran Minh Tong lien ket voi cac ton that va cac quan lam binh bien, cac tuong đem quan hang, rot cuoc bat đuoc Nhat Le, len lam vua, tuc Tran Nghe Tong.
Do la anh em ben ngoai nen Ho Quy Ly đuoc vua Nghe Tong tin nhiem. Nam 1371, Quy Ly đuoc lam Khu mat vien đai su va đuoc vua ga em gai vua goa chong la cong chua Huy Ninh cho. Thoi bay gio, nuoc Cham do Che Bong Nga lam vua cuong thinh, thuong đem binh đanh cuop Đai Viet. Nam 1371, quan Chiem đanh vao tan kinh đo, cuop boc, đot pha, nha vua phai lanh sang Đong Ngan tranh. Thang 8 nam 1371, vua Nghe Tong sai Quy Ly đi toi Nghe An đe chieu tap dan chung, vo ve bien gioi, đen thang 9, gia phong lam Trung Tuyen Quoc thuong hau.


= Trieu đai Tran Due Tong =
Thang 11 nam 1372, Tran Nghe Tong xuong chieu nhuong ngoi cho em la Tran Kinh, tuc la Tran Due Tong, con ban than len lam Thai thuong hoang. Tran Due Tong la con cua Đon Tu Thai phi, cung la co cua Le Quy Ly. Tran Due Tong lay Le Quy Ly lam Tham muu quan su. Nam 1376, vua Chiem la Che Bong Nga lai mang quan xam lan. Due Tong sai Đo Tu Binh đi đanh. Che Bong Nga so hai, xin dang 10 mam vang ta toi. Tu Binh giau vang đi, lai tau ve trieu rang vua Chiem kieu ngao khong than phuc. Due Tong quyet đinh than chinh đi đanh. Thang 12 nam 1376, Due Tong cam 12 van quan đanh Chiem Thanh. Thang gieng nam 1377, quan Đai Viet tien vao cua Thi Nai (Quy Nhon), đanh lay đon Thach Kieu roi tien toi kinh thanh Đo Ban nuoc Chiem. Quan Viet bi quan Chiem phuc kich, Due Tong. Ho Quy Ly than mang đai binh khong dam ung cuu khien Due Tong tho nan


= Trieu đai Tran Phe Đe =
Nam 1377, Tran Nghe Tong thay Due Tong tu tran, nen chieu hon chon o Hy Lang va cho lap con truong cua Due Tong la Kien Đuc Đai vuong Tran Hien 16 tuoi len lam vua, tuc la Tran Phe Đe, ton hieu Gian Hoang. Theo nhan xet cua su quan Ngo Si Lien: vua u me, nhu nhuoc, khong lam noi viec gi, uy quyen cang ve tay ke duoi, xa tac lung lay.
Sau khi đanh bai Tran Due Tong, vua Cham Pa Che Bong Nga biet binh luc nha Tran suy nhuoc nen lien tuc phat thuy binh Bac tien. Trong vong chi hai nam (1377–1378), quan Cham Pa tien cong hai lan bang đuong bien, hai lan đeu vao đuoc thanh Thang Long giet nguoi cuop cua roi rut ve.
Nam 1379, Ho Quy Ly đuoc vua lay lam Tieu tu khong kiem Hanh khu mat đai su nhu cu. Ho Quy Ly tien cu con cua thay hoc minh la Nguyen Đa Phuong lam tuong quan, Pham Cu Luan lam quyen đo su. Nguoi đuong thoi cho rang Ho Quy Ly co phuong vien ta lu, tuc co nguoi giup muu tinh ke vuong tron.
Đau nam 1380, vua Cham Pa phat quan đanh vao Thanh Hoa, Nghe An. Thang 3 nam đo, Le Quy Ly đuoc lenh thong linh quan thuy, Đo Tu Binh chi huy quan bo đi vao Thanh Hoa đe chong giu. Quy Ly đem quan đen song Ngu (nay la song Lach Truong o huyen Hoang Hoa, tinh Thanh Hoa), ra lenh cho binh si đoc coc go o giua long song. Thang 5 cung nam, Quy Ly dan vien tuong chi huy quan Than Vu la Nguyen Kim Ngao va tuong chi huy quan Thi ve la Đo Da Kha ra đanh. Kim Ngao quay thuyen tro lai đe tranh mui nhon cua giac. Quy Ly chem Ngao đe thi uy truoc ba quan, roi ra lenh quan si noi trong ho reo ma tien. Vua Chiem Che Bong Nga chong cu khong đuoc, phai rut chay ve nam. Ke tu đo Đo Tu Binh cao om, khong giu binh quyen nua. Chi co Quy Ly giu chuc Nguyen Nhung hanh Hai Tay Đo thong che.
Sang nam 1382, quan Chiem lai Bac tien đanh vao Thanh Hoa. Le Quy Ly đem quan đong đon o nui Long Đai o Thanh Hoa (tuc nui Ham Rong), Nguyen Đa Phuong đong coc giu cua bien Than Đau. Quan Chiem hai đuong tien đanh. Khi thuy quan Chiem lai gan, Đa Phuong khong đoi lenh Quy Ly, cho mo coc cam cu, tien ra giao chien. Quan Chiem tro tay khong kip, quan Đai Viet dung hoa khi nem vao lam thuyen Chiem bi chay đam gan het. Quan Chiem thua to, phai bo chay vao rung nui. Quan Viet vay nui ba ngay, quan Chiem nhieu nguoi bi chet đoi. Thuy quan Chiem con lai bo chay ve nuoc. Quan Viet đuoi theo đanh đen Nghe An. Sau đo Nguyen Đa Phuong đuoc thang lam Kim Ngo ve Đai tuong quan.
Ke tu khi gianh toan thang trong cac tran song Ngu va cua Than Đau, quan the Đai Viet đa tot hon nhieu. Do vay, thang 1 nam 1383, Tran Nghe Tong ra lenh cho Le Quy Ly đem quan vao đen Lai Bo Nuong Loan (o huyen Ky Anh, Ha Tinh ngay nay) nhung gap phai bao đanh nat mat nhieu thuyen chien, vi vay lai phai rut quan ve. Sang thang 6, Che Bong Nga cung voi đai tuong La Khai đem quan đi đuong nui ra đong o đat Quang Oai (nay thuoc Ba Vi, Ha Noi). Tran Nghe Tong sai tuong Mat On đi đanh, nhung bi quan Chiem bat. Nghe Tong so hai, chay khoi Thang Long, nguoi hoc tro Nguyen Mong Hoa mac nguyen quan ao loi xuong nuoc can Thuong hoang hay o lai chong quan Cham Pa nhung Nghe Tong khong nghe. Nguyen Đa Phuong ngay đem đoc suat quan si dung rao chan bao ve kinh thanh, thang 12 quan Chiem dan quan ve.
Nam 1384, nha Minh đanh vung Van Nam, sai nguoi sang Đai Viet đoi luong thuc cap cho quan linh o Lam An. Nha Tran đong y cap luong thuc, cac quan sai đi nhieu nguoi nhiem benh ma chet. Đen nam 1385, 1386, nha Minh lai đoi cap tang nhan, cac giong hoa qua, lai sai bon Cam Y ve sang muon đuong đanh Chiem Thanh, đoi 50 con voi. Quan Tu đo, Chuong tuc Quoc thuong hau Tran Nguyen Đan xin ve tri si o Con Son, đem con la Mong Du gui gam cho Quy Ly. Quy Ly đem cong chua Hoang Trung ga cho Mong Du. Luc nay Ho Quy Ly nam quyen hanh lon, cac ton that va quan lai to ra lo lang. Nam 1387, Ho Quy Ly đuoc thang lam Đong binh chuong su, Thuong hoang ban cho mot thanh guom, mot la co đe tam chu Van vo toan tai, quan than đong đuc, Quy Ly lam mot bai tho cam ta.


 Phe Đe muu tru bo Quy Ly  Thang 3 nam Đinh Mao (4-1387), Thuong hoang Tran Nghe Tong cho Le Quy Ly lam Đong binh chuong su, ban cho mot thanh guom va mot la co đe 8 chu “Van vo toan tai, quan than đong đuc” (Van vo toan tai, vua toi mot da). Loi khen ngoi Quy Ly cua Tran Nghe Tong the hien o 8 chu tren la co ay, phan anh mot thuc te la Nghe Tong rat tin nhiem Le Quy Ly, co le boi Quy Ly co nang luc vuot troi trong đoi ngu quan than cua Nghe Tong. Theo Bach khoa toan thu Viet Nam quyen 21 Lich su Viet Nam xuat ban thang 8 nam 2020 nhan xet ve Ho Quy Ly khong chi la nguoi tuong lam tham muu noi man truong ma con la nguoi đuoc Thuong hoang giao truc tiep cam quan noi tran mac. Nho đong vai tro lon tren linh vuc quan su, Quy Ly co đieu kien thao tung ca tren linh vuc chinh tri. Chinh Tran Nghe Tong la nguoi đa mo đuong cho Le Quy Ly tham gia trieu chinh va cat nhac Quy Ly giu nhung trong trach. Quy Ly tham gia đieu hanh chinh su qua cac chuc Khu mat vien đai su, roi Nhap noi phu chinh thai su, Quoc to nhiep chinh.
Thuong hoang Tran Nghe Tong tuy nam giu đai quyen, nhung viec gi cung do Quy Ly quyet đinh. Quy Ly tim cach phat trien the luc rieng, nhung Nghe Tong van khong he nghi ngai. Luc đo, long cac quan lai, ton that phan nhieu đa chan nan, ra roi, nhieu nguoi biet truoc Ho Quy Ly se cuop ngoi nha Tran nhu Tran Nguyen Đan lien ket thong gia voi ho Ho, mong đuoc phu quy va toan mang sau nay. Tuy nhien, Nghe Tong het long tin rang Quy Ly van trung thanh voi trieu Tran, nen trao cho ong guom va mot la co co đe "Van vo toan tai, quan than đong đuc".
Bay gio, Hoang đe thay Thuong hoang qua tin dung Quy Ly, moi ban voi Thai uy Trang Đinh vuong Tran Ngac (la con truong cua Thuong hoang) rang neu khong tru đi at thanh va to. Khong ngo rang, nguoi hau vua hoc la Vu Nhu Mai biet đuoc chuyen nay, lien bao cho Quy Ly biet truoc. Nguyen Đa Phuong khuyen Quy Ly nen tranh ra nui Đai Lai (o huyen Vinh Loc, tinh Thanh Hoa ngay nay) đe cho đoi bien đong. Trong khi đo, Pham Cu Luan lai can rang:

"Khong đuoc, mot khi đa ra ngoai thi kho lo chuyen song con".
Quy Ly noi:

"Neu khong con phuong sach gi thi ta đanh tu tu, khong đe tay ke khac giet minh".
Cu Luan noi: 

"Thuong hoang trong long van cam vua ve viec giet Quan phuc Đai vuong [Tran Huc], vua rat khong hai long. Nay quyen binh trong thien ha đeu o đai nhan ca ma vua lai muu hai ngai thi Thuong hoang lai cang ngo lam. Đai nhan hay lieu vao lay Thuong hoang, bay to loi hai, thi nhat đinh Thuong hoang se nghe theo ngai, chuyen hoa thanh phuc, de nhu tro ban tay. Thuong hoang co nhieu con chinh đich, ngai cu tau rang than nghe ngan ngu noi "Chua co ai ban con đe nuoi chau, chi thay ban chau đe nuoi con" may ra Thuong hoang tinh ngo ma đoi lap Chieu Đinh vuong [Tran Thuan Tong]. Neu Thuong hoang khong nghe thi chet cung chua muon".
Quy Ly nghe vay, ben bi mat vao yet kien Thuong hoang roi cu y tau nhu loi Cu Luan. Thuong hoang nghe vay, ben gia vo vi hanh ve Yen Sinh, roi sai nguoi goi Đe hien đen ban viec nuoc. Đe hien đen, lap tuc bi bat roi bi giam vao chua Tu Phuc. Cac tuong chi huy cac phu quan cu nhu tuong chi huy quan Thiet Liem la Nguyen Khoai, Nguyen Van Nhi, tuong chi huy quan Thiet Giap la Nguyen Kha, Le Lac, tuong chi huy quan Thiet Sang la Nguyen Bat Sach đinh đem quan vao cuop lay vua đem ra. Đe hien viet hai chu "Giai giap" đua cho cac tuong va ran bao ho khong đuoc trai y Thuong hoang, cac tuong moi thoi. Lat sau, Nghe Tong đua vua xuong phu Thai Duong va cho that co cho chet. Bay gio Le A Phu cung cac tuong Nguyen Khoai, Nguyen Van Nhi, Nguyen Kha, Le Lac, Nguyen Bat Sach va nguoi hoc tro Luu Thuong vi cung muu voi Đe hien nen đeu bi giet ca; chi co Nhap noi Hanh khien ta ty Le Du Nghi la bi đay ra Trai Đau. Ve su viec nay, su gia Ngo Si Lien trong tac pham Đai Viet su ky toan thu co noi rang:

Theo Minh thuc luc, khoang cuoi thang 12 nam 1388, Le Nhat Nguyen (黎一元) giet vua Tran Vi (tuc Tran Phe Đe) roi chon o phuong Đai Duong ngoai thanh Thang Long. Le Nhat Nguyen sau đo lap Tran Nhat Hon (tuc Tran Thuan Tong), con Tran Thuc Minh (tuc Tran Nghe Tong) (陳叔明) len thay.


= Trieu đai Tran Thuan Tong =
Vua Tran Phe Đe bi buoc co cho chet, Tran Nghe Tong lap nguoi con ut la Chieu Đinh vuong Ngung lam hoang đe, tuc vua Tran Thuan Tong, vao nam 1388, đoi nien hieu la Quang Thai, đai xa, tu xung la Nguyen Hoang. Mot nam sau, vua lap con gai lon cua Quy Ly lam Hoang hau. Cung nam đo, Ho Quy Ly lay nguoi tam phuc cua minh la Pham Cu Luan lam Thiem thu Khu mat vien su, Cu Luan tien cu cho Quy Ly nguoi em la Pham Phiem cung Vuong Kha Tuan, Duong Chuong, Han Tu Tay, Nguyen Sung, Nguyen Thu, Nguyen Canh Chan va Đo Tu Man, đeu la nguoi tai gioi.
Thang 10 nam 1389, Che Bong Nga lai đanh len Thanh Hoa, tien vao huong Co Vo. Nghe Tong lai sai Le Quy Ly dan quan chong cu. Quan Chiem đap ngan song Ban Nha o thuong luu, quan Đai Viet đong coc day đac đoi đich, giu nhau 20 ngay. Quan Chiem đat san quan va voi, gia vo bo doanh trai rut ve. Ho Quy Ly chon nhung quan tinh nhue, dung cam lam quan cam tu truy kich quan Chiem. Thuy quan Đai Viet nho coc ra đanh, quan Chiem pha đap nuoc, tung voi tran xong ra. Quan tinh nhue đa đi xa, quan thuy bi nguoc dong khong tien len đuoc. Ket qua quan Đai Viet bi thua to, hang tram tuong tu tran. Quy Ly đe ty tuong Pham Kha Vinh va Nguyen Đa Phuong o lai cam cu voi giac, con minh thi tron ve Thang Long. Pham Kha Vinh va Nguyen Đa Phuong chong giu o Ngu Giang, biet minh the yeu, ben dung ke giuong nhieu co xi, buoc thuyen lon vao coc, sai nguoi canh giu, đang đem dong thuyen nhe rut lui.
Ve viec nay, Viet su tieu an co ghi rang:

Viec nay Quy Ly tron truoc, Đa Phuong tron theo, the ma con cho rang: toan quan đi giu gin sau cung, la cong cua minh, co ve khoe khoang, the la nhung nguoi thua bo chay 50 buoc cuoi nguoi chay 100 buoc, lai khong xau ho voi quan linh buoc thuyen giu cay go đo hay sao? Con tai can gi ma khoe khoang.
Quan Chiem khong dam đuoi theo. Quan Đai Viet rut lui tron ven khong bi ton that. Tro ve kinh thanh, Nguyen Đa Phuong cay cong lon co y len mat, cong khai che Quy Ly la bat tai. Quy Ly cam tuc, noi voi Nghe Tong rang tran thua nay la do nghe loi Đa Phuong. Nghe Tong nghe vay ben cach chuc Đa Phuong. Quy Ly lai bao Nghe Tong nen giet Phuong vi so Phuong đi hang Chiem, khien Đa Phuong phai tu van.
Bay gio, quan noi loan khap noi, Nguyen Thanh lam loan o Luong Giang, Pham Su On noi day o Quoc Oai. Ve viec nay, Viet Nam su luoc ghi rang:

Bay gio trong trieu thi Le Quy Ly chuyen quyen, chon nhung chan tay cai quan cac đoi quan đe lam vay canh, ngoai cac tran thi giac gia noi len nhieu lam. O Thanh Hoa co ten Nguyen Thanh tu xung la Linh Đuc vuong lam loan o Luong Giang; ten Nguyen Ki tu xung la Lo vuong lam loan o Nong Cong. O Quoc Oai thi co nguoi su ten la Pham Su On noi len đem quan ve đanh Kinh su. Thuong hoang, Thuan Tong va trieu đinh phai bo chay len Bac Giang. Pham Su On lay đuoc Kinh su, o ba ngay roi rut ve Quoc Oai. Bay gio co tuong quan la Hoang Phung The đong o Hoang Giang đe phong giu quan Chiem Thanh, nghe tin Su On pham đat Kinh su moi đem quan ve đanh len bat đuoc Su On va pha tan giac ay.
Luc đo, quan Viet va quan Chiem cam cu nhau o song Hoang giang (khuc song Hong o Ha Nam). Thuong hoang Tran Nghe Tong sai Tran Khat Chan luc đo đang nam quan Long Tiep đi chong quan Chiem. Đen nam 1390, Che Bong Nga bi tuong Tran Khat Chan cho quan dung sung ban chet. Quan quan đanh đuoi tan quan roi cat lay đau Che Bong Nga đem ve dang trieu đinh. Nghe Tong thay đau Che Bong Nga, tu vi minh nhu Han Cao To thay đau Hang Vu.
Nam 1391, Le Quy Ly đi tuan Hoa chau, xet duyet quan ngu, sai tuong coi quan Thanh Duc Hoang Phung The đanh quan Chiem. Quan Chiem mai phuc, quan Thanh Duc tan vo, Phung The đau hang, khi quan chay ve, Quy Ly sai chem 30 vien đoi pho.
Truoc đay, khi Tran Nghe Tong giet vua Tran Phe Đe, đinh lap Tran Ngac lam vua, nhung Quy Ly lai lua Nghe Tong khien cho Nghe Tong lap vua Thuan Tong. Ngac co hiem khich voi Quy Ly, so bi giet, lien bo chay ra Nam Đinh. Thuong hoang Nghe Tong sai tuong Nguyen Nhan Liet bat ve. Quy Ly ngam ra lenh Liet giet Tran Ngac, ve sau Thuong hoang tinh ngo, hoi ai ra lenh giet Tran Ngac, Nguyen Nhan Liet so nen that co chet.
Đen nam 1392, ton that Tran Nhat Chuong lap muu giet Quy Ly, Thuong hoang sai nguoi giet Nhat Chuong. Co nguoi hoc tro Bui Mong Hoa dang so co y khuyen Thuong hoang tru Quy Ly, Thuong hoang đem to tau ay cho Quy Ly xem, sau Quy Ly nam đai quyen, Mong Hoa lanh khong ra nua. Quy Ly dang sach minh soan, ten Minh đao, gom 14 thien dang len, Quoc tu tro giao Đoan Xuan Loi cho la khong đung, bi đay đi xa.


 Doi đo ve Thanh Hoa  Nam 1394, thang 2, Thuong hoang Tran Nghe Tong ban buc tranh Tu phu cho Quy Ly. Trong tranh ay ve Chu cong giup vua Chu Thanh vuong, Hoac Quang giup Han Chieu Đe, Gia Cat Luong giup Thuc Hau chu, To Hien Thanh giup vua Ly Cao Tong, goi la tranh Tu phu, y noi nen giup vua Thuan Tong cung nen nhu the.
Thuong hoang ban đem nam mo thay Due Tong ve đoc cho bai tho, Thuong hoang suy ngam ve bai tho, cho đo la điem Quy Ly lay mat ngoi vi nha Tran, nhung khong the lam gi đuoc nua. Thang 4, Thuong hoang Nghe Tong goi Quy Ly vao:

Binh chuong la ho than thich nha vua, moi viec nuoc nha đeu trao cho khanh ca. Nay the nuoc suy yeu, tram thi gia nua. Sau khi tram chet, quan gia neu giup đuoc thi giup, neu hen kem ngu muoi thi khanh cu tu nhan lay ngoi vua.
Quy Ly coi mu, khau đau khoc loc ma the rang: 

"Neu ha than khong het long het suc giup nha vua, thi troi tru đat diet. Va ngay truoc Linh Đuc vuong (tuc la Phe Đe) co long lam hai, neu khong co uy linh cua be ha, thi nay đa ngam cuoi duoi đat, con đau ngay nay nua ma mai than nghien cot đe bao đen van nhat! Vay ha than đau co y gi khac, xin be ha to long ay cho va đung lo gi!"
Thang 12, nam 1394, Thuong hoang Nghe Tong bang ha. Nam sau, Le Quy Ly len lam Nhap noi Phu chinh Thai su Binh chuong quan quoc trong su, Tuyen trung Ve quoc Đai vuong, đeo lan phu vang. Ong cho nguoi dich thien Vo Dat ra chu Nom đe day Thuan Tong va tu xung la Phu chinh Cai giao Hoang đe. Vua cho Quy Ly o ben huu sanh, đai goi la Hoa lu.
Đen nam 1397, Quy Ly sai vien quan Đo Tinh đi xem đat va đo đac đong An Ton phu Thanh Hoa, y muon di chuyen kinh đo ve Thanh Hoa. Pham Cu Luan va Nguyen Nhu Thuyet can, Quy Ly khong nghe. Quy Ly bo Nguyen Nhu Thuyet khong dung, đieu muu si Pham Cu Luan đi đanh quan phan loan o Tuyen Quang, nguoi nay bi thua tran chet. Nhu vay khi đa nam đai quyen, hai nguoi tam phuc, la tuong quan Nguyen Đa Phuong va muu si Pham Cu Luan đeu bi Le Quy Ly tru bo. Đen thang 11, Quy Ly buc vua Thuan Tong doi kinh đo ve Thanh Hoa, cung nhan Tran Ngoc Co va Tran Ngoc Kiem noi mat voi vua rang doi đo the nao cung bi cuop ngoi, Quy Ly cho giet ca.
Theo Le Quy Đon, the le cua nha Tran, dung nguoi trong toc ho Tran lam Te tuong, dau nam cong viec trong nuoc, cung khong đuoc quyen cai quan quan đoi, quyen binh trong nuoc do quan Hanh khien giu. Vua Nghe Tong pha le, khong dung nguoi ho Tran, phong Ho Quy Ly lam Binh chuong Phu chinh, lai cai quan ca quan đoi, khien cho quyen Ho Quy Ly to lon, moi gay ra hoa cuop ngoi.


 Trieu đai Tran Thieu Đe  Nam 1398, Ho Quy Ly buc vua Thuan Tong nhuong ngoi cho Thai tu An, tuc vua Tran Thieu Đe; luc ay Thai tu moi co 3 tuoi. Con minh tu xung Kham đuc Hung liet Đai vuong. Đen nam 1399 lai sai Xa ky ve thuong tuong quan Pham Kha Vinh giet vua Thuan Tong. It lau sau, Thai bao Tran Nguyen Hang, Thuong tuong quan Tran Khat Chan cung Pham Kha Vinh lap muu giet Quy Ly, su viec khong thanh, nhung nguoi đong muu gom 370 nguoi đeu bi giet.
Thang 6, nam 1399, Quy Ly tu xung lam Quoc to Chuong hoang, vao o cung Nhan Tho, điem nhien mac ao vang, ra vao hoang cung theo le nhu Hoang đe, dung 12 cai long vang. Con thu la Han Thuong xung la Nhiep thai pho, o ben huu đien Hoang Nguyen. Con ca la Nguyen Trung lam Tu đo. Bang van thi đe la Phung Nhiep chinh Quoc to Chuong hoang, chi xung la "du" ma chua dam xung "tram".


Cai tri = Cuop ngoi vua =
Thang 2 nam 1400, Quy Ly luc ay đa 64 tuoi, buc vua Tran nhuong ngoi, buoc cac quan va ton that ba lan dang bieu khuyen len ngoi. Quy Ly gia vo ba lan tu choi, noi: Ta sap xuong lo roi, con mat mui nao trong thay tien đe o duoi đat nua. Roi tu lap lam vua, đat nien hieu Thanh Nguyen, quoc hieu Đai Ngu, đoi thanh ho Ho.
Chua đuoc mot nam, theo cach nha Tran, ong nhuong ngoi cho con thu la Ho Han Thuong, lam Thai thuong hoang nhung van tu minh quyet đoan moi cong viec. Ve phan Tran Thieu Đe, do la chau ngoai nen ong chi phe lam Bao Ninh Đai vuong va giam long.
Đe do xet y hai con la Ho Han Thuong va Ho Nguyen Trung, Ho Quy Ly ra cau đoi "Phien đa ky la nay, co luc lam may lam mua đe lam tuoi mat cho dan sinh." Nguyen Trung biet y phu hoang, đoi lai "Ba tac go thong đay, mot ngay kia se lam ruong lam cot giup xa tac.", to y se het long pho tro Han Thuong. Du vay, giua Han Thuong va Nguyen Trung van co đieu bat hoa. Vien can than Nguyen Ong Kieu biet chuyen, đi noi cho nguoi ngoai nghe, bi Ho Quy Ly giet chet.


= Chinh sach cai tri =

Nam 1397, Ho Quy Ly lam Phu chinh Thai su, đa sua đoi che đo hanh chinh, nham tang cuong to chuc cua cac khu vuc hanh chinh, chia ca nuoc lam lo va tran; lo hay tran thong hat phu, phu thong hat chau, chau thong hat huyen, huyen thong hat xa. Đe tang cuong su thong nhat, nha Ho đat cac tram dich tu Thang Long, phia bac đen Lang Son, phia nam đen Thang Hoa. Đoi Thanh Hoa lam tran Thanh Đo, Quoc Oai lam tran Quang Oai, Đa Giang lam tran Thien Hung, Nghe An lam tran Lam An, Truong Yen lam tran Thien Quan, Dien Chau lam tran Vong Giang, Lang Son phu lam tran Lang Son, Tan Binh phu lam tran Tan Binh. Sang đoi Ho, khi chiem đuoc hai chau Đai Chiem va Co Luy đa đat lam bon chau Thang, Hoa, Tu, Nghia, gom lam lo Thang Hoa, tuc mien Quang Nam, Quang Ngai ngay nay. Cung nam 1397, Quy Ly buc vua Tran doi đo vao Thanh Hoa, đat Thang Long (hay Đai La Thanh) thanh Đong Đo, goi thanh moi xay o nui An Ton thuoc Thanh Hoa la Tay Đo.
Thanh nha Ho xay dung o vi tri đac biet hiem yeu, nam giua hai con song lon la song Ma va song Buoi, vay quanh la he thong nui non hiem tro: Đon Son, Yen Ton, Hac Khuyen, Xuan Đai, Trac Phong, Tien Si, Kim Ngo, Nguu Ngoa, Voi. Co le Ho Quy Ly cung nhan ra rang long dan - nhat la o Thang Long, khong ung ho viec Ho Quy Ly cuop ngoi nha Tran nen đa lui ve Tay Đo. Ngoai ra, viec doi đo con nam trong chien luoc phong thu đoi voi nha Minh.
Thanh nha Ho co chu vi tren 3,5 km, rong khoang 150 hecta đuoc xay dung chi von ven trong vong 3 thang, co the thay đuoc su kho nhoc, vat va cua binh linh, nguoi dan bi đieu đi lam phu xay dung thanh. Nha Ho đa khong quan tam đen viec khoan thu suc dan, lien tuc bat binh linh, phu phen xay dung cac cong trinh, trong đo đinh cao la Thanh nha Ho, bat ke đoi song nguoi dan luc ay vo cung khon kho. Cau chuyen ve nang Binh Khuong co chong la dan phu bi chet khi xay dung Thanh nha Ho, nang đa đap đau chet theo va đuoc dan chung lap đen tho, phan nao cho thay su oan han cua nguoi dan đoi voi cac cong trinh xay dung cua nha Ho.
Thang 8 nam 1402, Ho Han Thuong cho đap đan Nam Giao, hom te, Han Thuong ngoi kieu Van Long, tu cua Nam đi ra, cac cung tan, menh phu, quan van, quan vo trong trieu theo thu tu đi sau. Mu ao cua đan ba kem chong mot bac, neu ban than la ton quy thi khong phai kem. Đan Nam Giao chinh la noi bieu hien quyen luc tinh than cua vuong trieu truoc troi – đat va lich su dan toc, nha Ho coi minh la Thien tu, khong khac gi voi cac vi vua Trung Quoc.
Ho Quy Ly bai bo quoc hieu Đai Viet ma lay Quoc hieu “Đai Ngu”, ham y huong ve Nghieu Thuan o Trung Quoc, que huong goc gac ho Ho. Chu “Ngu” co nghia la “su yen vui, hoa binh”, va co nghia la "con trau". Nhieu su gia nhu Phan Phu Tien, Ngo Si Lien trong Đai Viet su ky toan thu đeu che cuoi viec lam nay cua Ho Quy Ly, goi đo la "Khong phai ma nha minh ma cung la siem ninh", "... ho hang xa xoi, cac đoi bien đoi, kho ma tin đuoc. Quy Ly lai nhan la dong doi xa cua Ho Cong Man, te Ngu Thuan lam thuy to, thi cai toi doi đoi đe tiem ngoi thuc khong gi to bang".


= Kinh te =


 Phat hanh tien giay  Mot trong nhung cai cach noi bat cua Ho Quy Ly la phat hanh tien giay. Đay đuoc cho la loai tien giay đau tien o Viet Nam.
Tu nam 1396, truoc khi len ngoi, Ho Quy Ly đa cho phat thu tien giay goi la Thong bao hoi sao. In xong, ra lenh cho dan ca nuoc đen đoi 1 quan tien đong lay 1 quan 2 tien giay. Cam tieu rieng, chua rieng tien đong; so tien đong thu hoi chua o kho Ngao tri kinh thanh va tri so cac huyen. Pham toi chua tien đong hinh phat cung nhu lam tien gia. The thuc tien giay: to 10 đong ve rong, to 30 đong ve song, to 1 tien ve may, to 2 tien ve rua, to 3 tien ve lan, to 5 tien ve phuong, to 1 quan ve rong. Ke nao lam tien gia bi xu tu, tai san bi tich thu. Lai cho đanh thue cac thuyen buon, chia ra 3 muc: thuong, trung, ha. Tuy nhien, viec dung tien giay khong đuoc su ung ho cua dan chung va nha Ho đa that bai trong cuoc cai cach tien te nay. Thuc te, đen nam 1403, tuc sau bay nam ban hanh, tien giay van khong đuoc ua dung, va do nha nuoc cam tien đong, nhan dan buoc phai trao đoi theo hinh thuc hang đoi hang. Nha nuoc đa phai đinh gia tien giay cho trao đoi, lap đieu luat đinh toi khong tieu tien giay.
Ly do quan trong nhat la tien Thong bao hoi sao cua nha Ho rat de lam gia (thoi đo chua co cac cong nghe chong lam tien gia phuc tap nhu ngay nay). Vi du, Nguyen Nhu Cai noi loan o nui Thiet Son đa che tao tien gia đe tieu dung. Ngoai ra, muc in tien thoi đo cung khong ben, chi can dinh mua, dinh nuoc la nhoe khong tieu đuoc nua, nguoi chu coi nhu mat tai san (tien đong thi khong so uot nhu vay). Nhu vay viec dung tien giay thoi đo đa đi nguoc nguyen tac phat hanh tien te, đo la phai co đu co so đe nhan dan tin tuong vao gia tri giao dich cua đong tien. Mot luong lon tien gia đuoc tung ra tat yeu dan toi viec tien giay bi mat gia, tuc la lam phat. Ngoai ra, neu trieu đinh lam dung viec in tien giay đe bu đap thieu hut ngan kho thi lam phat cang nghiem trong.
Mot so hoc gia đuong đai ca ngoi cai cach cua Ho Quy Ly ve phat hanh tien giay la "đi truoc thoi đai", nhung thuc ra chinh sach phat hanh tien giay đa đuoc nha Tong (Trung Quoc) ap dung tu 3 the ky truoc đo, nen cung khong the coi đay la "phat minh" cua Ho Quy Ly. Van đe la nha Tong đa nhan ra nhung nhuoc điem cua tien giay vao thoi ky đo (de lam gia, nguoi dan khong tin tuong) nen khong ap dung voi quy mo lon, phan lon tien te cua nha Tong van la tien đong. Sau nay nha Nguyen ke tiep nha Tong, thoi Nguyen Vu Tong (cai tri 1307 – 1311) do bi thieu hut ngan kho nen đa ha lenh in rat nhieu tien giay, ket qua la tien giay bi mat gia tri nghiem trong, đoi song nhan dan xao tron. Ho Quy Ly cung giai quyet van đe ngan kho theo cach lam cua Nguyen Vu Tong, va ket qua la cung that bai giong het nhu vay.
Cung co quan điem cho rang viec Ho Quy Ly phat hanh tien giay, cam tieu tien đong khong chi vi van đe ngan kho, ma con đe thu ve tien đong nham lay nguyen lieu đuc vu khi (sung than cong thoi đo đuc bang đong). Đay la mot sang kien xuat phat tu nhu cau phuc vu chien tranh chu khong phai nhu cau phat trien kinh te hang hoa. Mot so hoc gia đuong đai cho rang chinh sach phat hanh tien giay nham phat trien trao đoi thuong mai, nhung thuc ra ho đa nham lan lon ve muc đich thuc cua Ho Quy Ly.
Theo Phan Huy Chu binh trong sach Lich trieu hien chuong loai chi:

Tien giay chang qua chi la manh giay vuong, phi ton chi đang 5, 3 đong tien ma đoi lay vat đang 5, 6 tram đong cua nguoi ta, co nhien khong phai la cai đao đung muc. Va lai, nguoi co tien giay cat giu cung de rach nat, ma ke lam gia mao sinh ra khong cung, thuc khong phai la cach binh on vat gia ma luu thong cua cai vay. Quy Ly khong xet ky đen cai goc loi hai, chi ham chuong hu danh sang che, đe cho tien cua hang hoa thuong van luu thong tuc la sinh ra u đong, khien dan nghe thay đa so, them moi xon xao, the co phai che đo binh tri đau!
Nam 1403, đat ra chuc Thi giam tuc nguoi coi cho, ban hanh cac đo đo luong (can, thuoc, đau, thung), đinh gia tien giay cho mua ban voi nhau. Bay gio phan nhieu nguoi buon ban che tien giay, lai đat ra luat le đe xu toi ai khong tieu tien giay. Chinh sach nay cang lam han che hoat đong kinh doanh buon ban trong đoi song xa hoi.
Nha Ho ngoai viec dung phap luat cuong buc con đua ra nhieu bien phap khac co lam cho đong tien đo đuoc luu hanh rong rai trong nhan dan. Nam 1401 đat ra kho thuong binh, nghia la luon luon can bang, phat tien giay cho cac lo, theo gia ca mua thoc chua vao kho, nham binh on gia thoc. Theo Đai Viet su ky toan thu, bay gio so quan lai o cac phu, chau, huyen co su thay đoi nen khong lam đuoc.
Chinh vi vay, che đo su dung tien giay khong ton tai lau. Sau khi nha Ho mat, tien giay cung mat theo.


 Cai cach thue khoa  Đinh lai cac le thue va to ruong, trieu truoc moi mau thu 3 thang thoc nay thu 5 thang. Bai dau, trieu truoc moi mau thu 9 quan hoac 7 quan, nay thu hang thuong đang moi mau 5 quan tien giay; hang trung 4 quan tien giay, hang ha đang 3 quan tien giay. Tien nop hang nam cua đinh nam truoc thu 3 quan, nay chieu theo so ruong, nguoi nao chi co 5 sao thi thu 5 tien giay; tu 6 sao đen 1 mau thi thu 1 quan; 1 mau 1 sao đen 1 mau 5 sao thu 1 quan 5 tien; tu 1 mau 6 sao đen 2 mau thu 2 quan; tu 2 mau 1 sao đen 2 mau 5 sao thu 2 quan 6 tien, tu 2 mau 6 sao tro len thu 3 quan. Đinh nam khong co ruong, tre mo coi, ba goa dau co ruong cung đuoc mien tru.
So sanh voi chinh sach thue khoa thoi Tran co the thay đay la chinh sach thue kha tien bo. Co thu tang co thu giam. Nhin vao cach đanh thue kha chi tiet tren tung đinh cho thay Ho Quy Ly muon tao ra mot he thong thue hieu luc, hieu qua nham nang cao suc manh bo may nha nuoc. Đong thoi nhung thu thue tang lai tap trung đanh vao nhung nguoi giau co nhieu ruong đat. Tu tuong đanh thue nay đuoc cho la cong bang hon nham xoa bo bot khoang cach giau ngheo, mang tien bac, cua cai cua nha giau ve cho nha nuoc đe xay dung vao cac cong trinh phuc vu dan sinh va quoc phong. Xoa bo nhung chinh sach thue khong nhan đao voi nhung tang lop ban cung trong xa hoi.

Đoi Ly co le moi nam khai so ho (goi la đon so), đan ong 18 tuoi goi la hoang nam, tu 20 tuoi tro len goi la đai nam. Thue đinh đuoc "bo" theo đinh bo hay ho tich cua moi lang. Thue than thoi nay đuoc tinh can cu theo so ruong cua moi nguoi, ai khong co ruong thi khoi phai nop.
Nha Tran: Theo Đai Viet su ky toan thu quyen VIII thi Theo le cu, cac tran he co viec binh thi lenh cho moi huyen co bao nhieu ruong thi phai nop bao nhieu vang, bac, tien, lua, khong tinh them theo so nhan đinh sinh ra, cung khong tru bot theo so nguoi đa chet. Neu phuc dich viec binh, thi đeu thu bo theo so ruong ca. Cac lo co đon binh, la phai phuc dich viec binh, nhung nguoi nay đoi đoi lam linh, khong đuoc ra lam quan. Nguoi nao co ruong, bai dau, đam ca thi phai đong thue, khong co thi thoi. Thang 7 nam Mau Ngo (nam 1378) đoi vua Phe Đe nha Tran, Hanh khien Đo Tu Binh bat chuoc phep đanh "thue dung" cua nha Đuong tau Vua thu moi ho đinh nam 3 quan tien mot nam, Tu đau thoi nha Tran đa co thue đinh, nhung thuc ra chi nguoi co ruong moi phai đong. Đen đay, khong cu co ruong hay khong, tat ca moi nguoi đeu phai chiu thue, chi binh linh đuoc mien. Tu đo, thue đinh moi them nang. Phep thu thue nay bat cong, khien moi nguoi phai đong nhu nhau.


= Giao duc va hoc thuat =
Tu nam 1396, Ho Quy Ly đa cho thay đoi cach thi tuyen. Ban đau thoi Tran thi Thai hoc sinh chia ra thuong trai, ha trai; thi Đinh chia ra kinh, trai (Nghe An, Thanh Hoa thoi Tran goi la Trai) lay đo Tam khoi, van the khong xac đinh. Đen đay, dung phep thi cua nha Nguyen, dung van the bon truong, bo bai am ta co van. Truong thu nhat thi mot bai kinh nghia han 500 chu tro len, truong nhi thi bai tho Đuong luat, mot bai phu dung the Ly tao hoac co the hoac van tuyen han 500 chu tro len; truong tam thi chieu che bieu; truong tu thi van sach, ra đe ve kinh su han 1000 chu tro len. Su gia Ngo Si Lien đanh gia: "Phep khoa cu đoi Tran đen nay moi đu van tu bon truong, đen nay con khong thay đoi đuoc. Chon nhan tai bang van hoc khong gi hon phep nay." va nhan xet mot so nguoi đo đat trong giai đoan nay la "van chuong cu phach mot thoi".
Nam 1397, Ho Quy Ly co ban to chieu, nhan danh vua Tran Thuan Tong ra lenh cho cac lo Son Nam, Kinh Bac va Hai Đong đat mot vi hoc quan, đuoc cap ruong cong, tu đo thu hoc tro ma day do roi hang nam tien cu cho trieu đinh. Theo su gia Ngo Si Lien, to chieu ban ra tot đep, nhung khong thay thi hanh, theo su gia đo la cach Quy Ly lay long nhan tam.
Đen nam 1402, Ho Han Thuong đinh cach thuc thi cu nhan: Thang 8 nam nay thi Huong, ai đo thi đuoc mien lao dich, thang 8 nam sau thi o Le bo, ai đo thi bo dung, lai đen thang 8 sang nam nua thi Hoi, ai đo thi sung Thai hoc sinh, cu ba nam mot khoa. Phep thi theo nha Nguyen, thi ba truong, lai co ki van sach la truong tu, mot ki thi viet va tinh la truong nam.
Ho Quy Ly ghet loi hoc vet, sao chep kinh đien, nen đa bo phep thi am ta, co van. Ong con chu tri viec dich Kinh Thi ra chu Nom đe day hau phi, cung nhan, va tu minh chu giai Kinh Thi theo quan điem rieng chu khong dap khuon theo cac y kien truoc đo. Truoc đo it nam, Ho Quy Ly viet sach Minh đao, đanh gia lai cac vi nhan trong đao Nho, theo đo chi xem Khong Tu la tien su va Chu Cong moi la tien thanh. Quan điem nay bi cac nha nho Viet Nam chi trich. Mot so hoc gia hien đai nhu Tran Quoc Vuong va Ha Van Tan cho rang ban y cua Quy Ly la muon đa pha Tong Nho va quay ve ly luan cua Nho giao thoi nguyen thuy, đong thoi tim cach gay dung ban sac rieng cho Nho giao tai Viet Nam. Tuy nhien quan điem cua Ho Quy Ly mau thuan voi quyen loi cua tang lop đia chu moi o Viet Nam nen bi ho đa pha kich liet.
So voi cac cai cach khac, cai cach giao duc cua Ho Quy Ly duong nhu de đuoc chap nhan nhat, xuat phat tu thuc tien luc đo, co y đinh giam bot loi hoc giao đieu, tang cuong su dung chu Nom trong giang day va sang tac.


= Quan su =
Co lan Ho Quy Ly noi voi cac quan rang: Lam sao đe co 100 van quan đe chong giac Bac? Vien Đong tri Khu mat su Hoang Hoi Khanh dang len ke sach, lam so ho tich trong ca nuoc, bien het vao so nhung nhan khau tu hai tuoi tro len va lay so hien tai lam thuc so, khong cho nguoi luu vong ma van bien ten trong so. Yet thi cho cac phien tran he co nguoi kinh nao tru ngu thi đuoi ve nguyen quan. Đen nam 1401, lam so ho tich xong, tinh so nguoi tu 15 tuoi tro len 60 tuoi tro xuong đuoc gap boi so voi truoc, cho nen nam 1402 điem binh cang nhieu.
Ho Quy Ly, Ho Han Thuong lap phep han che gia no, chieu theo pham cap đuoc cap so luong khac nhau, thua phai dang len trieu đinh. Bay gio nhieu si đai phu tham phu quy, muon đuoc long nha Ho, dang thu khuyen giet hai con chau nha Tran, giam bot so ruong va no đe nen bot the luc cua ho.
Vu khi, thiet bi quan su vao thoi ky nay đa co nhung bu­oc tien quan trong ve mat ky thuat va tinh nang. Ho Nguyen Trung cai tien loai sung than co đe nang cao suc cong pha, hon han sung than co thoi nha Tran. Thuy binh đa đuoc trang bi thuyen chien lon hon. Cho đong nhieu thuyen đinh sat đe phong quan Minh, co hieu la Trung tau tai luong, Co lau thuyen tai luong, chi muon tieng la cho luong thoi nhung ben tren co đuong san đi lai đe tien viec chien đau, ben duoi thi hai nguoi cheo mot mai cheo. Ben canh đo, nha Ho xay dung cac he thong phong tuyen tren mat đat đe phong thu quoc gia nhu thanh Tay Đo, thanh Đa Bang va ca mot he thong cong trinh phong thu co quy mo lon, dai gan 400 km keo dai tu nui Tan Vien, men theo song Đa, song Hong, song Luoc đen cua song Thai Binh.
Nam 1405, Ho Han Thuong đinh quan Nam ban va Bac ban, chia thanh 12 ve; quan Đien hau đong va tay chia thanh 8 ve; moi ve 18 đoi, moi đoi 18 nguoi. Đai quan thi 30 đoi, trung quan thi 20 đoi, moi doanh la 15 đoi, moi đoan la 10 đoi, Cam ve đo thi 5 đoi, do Đai tuong quan thong linh. Tong so quan trong 12 ve Nam Bac la 4.320 nguoi, trong 8 ve Đong Tay la 2.820 nguoi; trong moi đai quan la 540 nguoi, trung quan la 360 nguoi. Lai đat hai ve Thien Nguu va Phung Than thuoc quan Long tiep, cung đat cac chuc thuy quan Đo tuong va bo quan Đo uy. Lai them huong binh, chon nguoi co chuc tuoc tam cho cai quan. Mo nhung ke vong menh lam quan dung han, đat chuc thien ho va bach ho đe cai quan.


= Chien tranh voi Chiem Thanh =
Ho Quy Ly cuop ngoi nha Tran vao thang 2 nam 1400, đen thang 12 phat binh 15 van quan đanh Chiem Thanh. Thang 7, nam 1402, Han Thuong đem đai quan đi đanh Chiem Thanh, chua Chiem Ba Đich Lai so, sai cau la Bo Đien dang mot voi trang, mot voi đen, san vat va đat Chiem Đong đe xin rut quan. Bo Đien toi, Quy Ly ep phai sua to bieu la dang nop ca đong Co Luy, roi chia đat ay thanh bon chau Thang, Hoa, Tu, Nghia, đat An phu su va An phu pho su lo Thang Hoa đe cai tri; mien đau nguon đat ay thi đat tran Tan Ninh. Chiem Thanh thu lay nhung dan phu can đua ve nuoc. Han Thuong đieu An phu su lo Thuan Hoa la Nguyen Canh Chan lam An phu su lo Thang Hoa. Canh Chan dang thu xin theo viec cu cua nha Han, nha Đuong, mo nguoi nop thoc roi ban tuoc, mien lao dich,.. nham đu thoc đe phong bi bien cuong. Ho Quy Ly phe: Biet đuoc may chu ma dam noi viec Han Đuong, thuc la thang ngong hay noi, chi chuoc lay tieng cuoi ma thoi.
Nam 1403, Han Thuong sai đem nhung nguoi khong co ruong ma co cua doi đen Thang Hoa, bien che thanh quan đoi, chia đat cho ho o. Nhung nguoi đo đua vo con đi theo, bi bao chet đuoi, dan oan. Cung nam, trieu đinh cho đong cac thuyen đinh nho đe đanh Chiem Thanh, du đinh phan chia cac đat Ban Đat Lang, Hac Bach va Sa Li Nha tu Tu Nghia tro ve Nam đen bien gioi Xiem lam chau huyen. Hai vua Ho gia phong Pham Nguyen Khoi lam Đai tuong quan 2 ve Thien Nguu va Phung Than, chi huy quan Long tiep, Ho Van lam pho; Đo Man chi huy quan Thien Cuong, Chuong Thanh va Cung Than, quan thuy bo cong 20 van nguoi, đeu theo tiet che cua Nguyen Khoi. Quan Đai Ngu vao đat Chiem, lam nhieu chien cu, vay thanh Cha Ban, sap lay đuoc, nhung vi quan đi đa 9 thang, het luong, khong thang phai rut ve. Chiem Thanh cau cuu nha Minh, nguoi Minh sai 9 chiec thuyen vuot bien sang cuu, thuy quan Đai Ngu gap quan Minh ngoai bien, nguoi Minh bao Nguyen Khoi phai rut quan ve, khong đuoc o lai lau. Nguyen Khoi tu Chiem tro ve bi Quy Ly trach vi khong tieu diet het quan Minh.


= Tranh chap đat đai voi Đai Minh =
Nam 1405, nha Minh sai su sang đoi cat đat Loc Chau o Lang Son. Do vu viec tho quan phu Tu Minh, Quang Tay la Hoang Quang Thanh bao len rang Loc Chau la đat cu cua phu ay. Thuong hoang Ho Quy Ly sai Hanh khien Hoang Hoi Khanh lam Cat đia su. Hoi Khanh đem cac thon nhu Co Lau, gom 59 thon tra cho nha Minh. Khi ve trieu, Quy Ly trach mang, lang nhuc Hoi Khanh vi tra lai đat nhieu qua. Nhung tho quan do ben nha Minh đat, Quy Ly đeu bi mat sai tho nhan o đo đanh thuoc đoc giet đi.


= Chien tranh voi Đai Minh =


 Boi canh truoc cuoc chien  Tu nam 1384 nha Minh xuat binh đanh Van Nam va cac man lam phan o bien gioi. Lai sai su sang đoi Đai Viet chu cap luong thuc, voi chien, nha su, đan ba xoa bop, nguoi bi thien hoan, giong cay trong... Nhung hanh đong gay ap luc ve ngoai giao nay keo dai cho đen khi xay ra cuoc chien. Đai Viet phia Nam chien tranh lien mien voi Chiem Thanh, trong nuoc roi loan, nen phai nhuong bo.
Ho Quy Ly chiem ngoi nha Tran tu nam 1400, truoc va sau khi len ngoi ong đa co gang đua ra nhung sach luoc nham đoi pho voi nha Minh, cuoc chien ma ong biet no se xay ra. Muoi thang sau khi len ngoi, Quy Ly phat đong cuoc chien voi Chiem Thanh, nham tranh the phai đoi đau voi ke đich o hai mat. Quan Chiem thua tran, phai cat đat hai chau Đai Chiem va Co Luy cho Đai Ngu. Nam 1395, doi đo tu Thang Long ve Thanh Hoa, xay thanh o đong An Ton, cho đao hao, trong tre gai xung quanh... đe phong thu. Lam so ho tich, bien het vao so nhan khau tu 2 tuoi tro len, khong cho phep nguoi luu vong ma van co trong so, lam so xong nhan khau tu 15 đen 60 gap boi so voi truoc, nen tu nam 1402 điem binh rat nhieu.


 Quan Minh sang lan thu nhat va bi thua tran  Nam 1406, nha Minh sai hai tuong Han Quan va Hoang Trung đem 10 van quan Quang Tay xam luoc Đai Ngu, muon co đua Tran Thiem Binh ve nuoc. Ngay 8 thang 4, o ai Lanh Kinh (Ha Bac cu), quan Minh đau voi quan Đai Ngu, quan Đai Ngu that bai; sang hom sau, quan thuy bo giao chien, Nhi ve đai tuong Pham Nguyen Khoi, chi huy quan Chan Cuong Chu Binh Trung,... bi giet. Ta Tuong quoc Ho Nguyen Trung may chay thoat len bo, do quan Đai Ngu nghi quan Minh it quan, coi thuong đoi thu. Duy co Ta Thanh Duc quan Ho Van keo quan Vu Cao toi đanh bai quan Minh.
Tuong Minh Hoang Trung lieu the, đen trong canh hai nua đem tron ve. Tuong Ta Thanh Duc quan Ho Van, chi huy quan Thanh Duc Bac Giang Tran Đinh đa chan o ai Chi Lang tu truoc. Quan Minh ben đem giao nop Tran Thiem Binh, dan thu hang xin đuoc tha. Ho Xa đong y, cho quan Minh tro ve Trung Quoc. Vua Ho Han Thuong thuong cong cho cac tuong, tu minh khong nhan bieu mung.


 Quan Minh sang lan thu hai  Thang 9 nam 1406, lay co "Phu Tran diet Ho", nha Minh sai Truong Phu, Moc Thanh mang 80 van quan sang đanh Đai Ngu. Quan Minh chia lam hai đuong, canh quan do Truong Phu cam 40 van quan đanh vao ai Pha Luy (tuc ai Nam Quan), canh quan do Moc Thanh cam 40 van quan đanh vao ai Phu Lenh (gan thi xa Ha Giang).
Ve sach luoc, vien hang tuong Chiem Thanh Bo Đong khuyen voi Ho Quy Ly nen đua quan len bien gioi đon đanh ngay quan Minh, khong cho tien sau vao, đe quan Minh y vao truong binh va thong đuoc đuong tien quan, nhung cac tuong khong nghe. Theo K.W Taylor, nha Ho đa tu bo phan lon khu vuc Đong Kinh (Thang Long) va phong thu o bo nam song Hong. Truong Phu viet bang van ke toi ho Ho, cho tha troi theo dong nuoc, nhieu nguoi đoc đuoc, chan nan vi chinh su ha khac cua ho Ho khong con bung da chien đau nua. Theo Minh su, gia đinh Mac Thuy, Mac Vien, Tran Huan đa dan theo 10.000 nguoi o Đong Kinh ma phan lai ho Ho, nguoi kinh lo phan nhieu theo quan Minh phan lai ho Ho.
Truoc cac mui tien cong cua đich, quan đoi Đai Ngu co chan đanh o mot vai noi roi rut ve giu phong tuyen Nam song Hong. Quan Minh thua co hoi đa tap trung binh luc vuot song Hong đanh chiem thanh Đa Bang. Cuoi nam Binh Tuat (ngay 20 thang 1 nam 1407) thanh Đa Bang that thu, tuyen phong ngu cua Đai Ngu cung tan vo nhanh chong. Tu Đa Bang ngay 22 thang 1 nam 1407, quan nha Minh tran xuong chiem co đo Thang Long. Quan Đai Ngu lai mot lan nua rut lui xuong mien ha luu song Hong. Va sau mot vai tran phan cong that bai, Ho Quy Ly va Ho Han Thuong đem theo cac thuoc ha chay ra bien roi vao Thanh Hoa.
Đen Loi Giang (Ma Giang) quan Minh đuoi kip, quan Ho Quy Ly lai mot phen tan tac. Tuong Nguy Thuc thay the nguy cap, ben tau:

"Nuoc đa mat, lam ong vua khong nen đe cho nguoi ta bat đuoc, xin Be ha tu đot đi ma chet con hon."
Ho Quy Ly gian lam, bat Nguy Thuc chem roi chay vao Nghe An. Quan Minh tiep tuc đuoi theo, đen Ky La (Ky Anh, Ha Tinh), cha con Ho Quy Ly đeu bi bat. Luc đo la thang 6 nam Đinh Hoi (1407).


So phan sau khi bi nha Minh bat Co thuyet noi ong bi nha Minh sat hai khi sang Yen Kinh (Bac Kinh), co thuyet lai noi ong bi đay lam linh o Quang Tay va mat sau đo vai nam.
Theo Minh thuc luc, cha con Ho Quy Ly đuoc tha toi. Con trai ong la Ho Nguyen Trung ve sau con đuoc quan cho trieu Minh, thang đen Cong bo Thuong thu.

Sach Thu vuc chu tu luc (quyen 6) chep:Theo sach Co Thu Bao Đam (《孤樹褒談》) chep:
Vao thoi Vinh Lac, Le Quy Ly (黎季犛) nuoc An Nam đau hang, ba nguoi con đeu theo vao trieu.

Con truong ten Trung (澄 Ho Nguyen Trung), đuoc ban ho Tran (陳), lam quan đen Ho bo Thuong thu. Trung gioi che tao sung, sang tao ra than thuong 神槍 cho trieu đinh. Sau bi giang chuc, con ong đuoc cho the tap chuc Chi huy Cam y ve. Trung nguyen theo đuong van, nen đuoc phep cho mot nguoi trong dong ho lam sinh vien Quoc tu giam. Nay moi khi te binh khi đeu te ca Trung.
Con giua ten khong ro, đuoc ban ho Đang (鄧), cung lam quan Thuong thu, sau bi giang lam lai vien o huyen Giang Am. Co ba con trai, mot nguoi đuoc cho the tap chuc Chi huy Cam y ve, lai đuoc ban ruong o Giang Am rat nhieu, mien thue vinh vien, đen nay van giu nghiep nha.
Con thu ba ten khong ro, lam quan Chi huy. Sau lau ngay xin ve te mo, roi tu lap lam vua. Le Quy Ly chet, đuoc chon o kinh su, con ong sau cai tang ben nui Chung Son 鍾山.
Nguoi chep sach (Nghiem Tong Gian) cho rang: Le Quy Ly la nghich than, su chep bi giet, khong phai chet tu nhien. Con ut tu lap lam vua, thi An Nam con cho nao dung chua? Cung chua tung nghe co vi vua ay. Loi chep nay phan nhieu la hu cau, tam ghi lai cho khao chung.Sach Hoang Minh đai su ky cung dan lai sach Co Thu bao đam nhung co chut khac biet:Sach Co Thu bao đam viet:"Vao thoi Vinh Lac (永樂), ba nguoi con cua Le Quy Ly (黎季犁) theo cha vao trieu.
Con lon la Nhat Trung (日澄), đuoc ban ho Tran (陳), lam Thuong thu bo Ho, gioi che tao sung, sang tao ra “than thuong” cho trieu đinh. Sau bi giang chuc, con đuoc the tap lam Chi huy Cam y ve, nhung Nhat Trung muon theo van nghiep, nen đuoc cho lam Quoc tu sinh. Nay moi khi te khi gioi đeu te Trung.
Con giua khong ro ten, đuoc ban ho Đang (鄧), cung lam quan Thuong thu, sau bi giang lam tro ly huyen Giang Am (江陰), chua ro la thua hay ba. Co ba con, mot nguoi đuoc the tap lam Chi huy Cam y ve, đuoc ban ruong o Giang Am rat hau, mien thue đoi đoi, nay van giu nghiep cu.
Con ut khong ro ten, lam Chi huy lau nam, xin ve te mo, roi tu lap lam vuong.
Le Quy Ly chet, tang o kinh su, con sau cai tang ben nui Chung Son (鍾山)."

Quy Ly cuop ngoi, giet Tran Thien Binh (陳天平), khoi loan khien trieu đinh phai đong binh nhieu lan, bat đuoc roi giam vao nguc, khong phai la hang. Con chau đuoc tha, trong đo co Nhat Trung, gioi che tao than thuong, đuoc dung, theo ho goc (la Le Trung), khong nghe goi la ho Tran. Sau lam Thi lang bo Cong, ve gia ngheo, đuoc cap bong loc nhu Thuong thu suot đoi, khong bi tru, chua nghe noi bi giang tu Thuong thu.


Nha tho Ho Quy Ly co bai tho gui Ngu su Trung đo uy Đo Tu Trung:

烏臺久矣噤無聲
頓使朝庭風憲輕
借問子澄懦中尉
書生何事負平生
Ong con co bai tho Ky Nguyen quan (Gui Nguyen quan - Tran Thuan Tong) nhu sau:

Đuoc Tuan Nghi dich la:
Cung mot duoc vua hen,
Hon Đuc va Linh Đuc.
Sao chang som lieu đi?
Chi đe nguoi nhoc suc!
Khi đa bi nha Minh bat giu, ong đap loi nguoi Trung Quoc hoi ve phong hoa nuoc Nam bang mot bai tho:

An Nam muon hoi ro
Xin đap: phong tuc thuan
Y quan chang kem Đuong
Le nhac nghiem nhu Han
Binh ngoc ruou lung huong
Dao vang ca nho vay
Moi đo mua xuan toi
Man đao no chat vuon.
Ho Quy Ly đa viet cac tac pham sau:

Quoc ngu thi nghia (viet ve chu đe giao duc, nay đa that truyen).
Minh đao luc (sach ly thuyet, 14 thien, nay đa that truyen).


Giai thoai Trong Kien bieu tap (堅瓠集) cua Chu Nhan Hoach soan đoi nha Thanh co chep mot chuyen ve Ho Quy Ly, đuoc Le Quy Đon dan lai trong Kien van tieu luc:

Su tich nay tuong đoi noi tieng o thoi điem Viet Nam hien đai, song lai khong pho bien o thoi xua va co nhieu mau thuan lich su. Dua vao viec Quy Ly co vo la Huy Ninh cong chua, nen nhieu nguoi đem "Nhat chi mai" trong truyen thuyet gan vao ba, song Huy Ninh đuoc anh la Tran Nghe Tong ga sau khi diet Duong Nhat Le, tuc Huy Ninh la vai "em gai" cua vua Tran, ma khong phai "con gai" nhu trong su tich noi đen. Le Quy Đon khi chep lai chuyen nay cung co đe 「"Chuyen nay co phan ky la"」, theo đo cung cho thay đay khong nhung hu cau, ma đoi voi nguoi Viet đoi Le khi ay cung chua tung nghe qua, cho nen moi "la" nhu vay.


Nhan đinh Theo sach Đai Viet su ky toan thu, khi chep đen phan đat ten la: Phu: Ho Quy Ly va Han Thuong, chep rang: Su cu đem hai nguoi ho Ho (tuc Ho Quy Ly va Ho Han Thuong) chep tung nam thanh ky, nay truat bo va sua cho đung. Khong ro ban sach nay đuoc chep lai vao nam nao, co quan điem khac nhau ve cha con Ho Quy Ly đoi voi su quan.
Su gia Ngo Si Lien goi hai cha con ho Ho la "loan than tac tu" khi dam lam viec giet vua cuop ngoi, tat yeu phai chiu bai vong:

Ho Ho giet Tran Thuan Tong ma cuop lay nuoc, nhung nguoi nhu Tran (Nguyen) Hang, Tran Khat Chan muu giet ma khong đuoc. Sau khi ho chet, trong khoang 7, 8 nam, khong con ai co the lam đuoc viec ay nua. Ho Ho tu cho la nguoi trong nuoc khong con ai dam lam gi nua. Nhung bon loan than tac tu thi ai ai cung co the giet chet chung đuoc va troi cung khong mot ngay nao tha trung phat chung duoi gam troi nay! Nguoi trong nuoc giet chung khong đuoc thi nguoi nuoc lang gieng co the giet, nguoi nuoc lang gieng giet khong đuoc thi nguoi Di nguoi Đich co the giet. Vi the nguoi Minh moi co the giet đuoc chung. Con nhu nguoi Minh gia nhan gia nghia, sat hai sinh linh thi chinh la mot bon giac tan bao. Cho nen Thai To Cao Hoang Đe ta lai co the tieu diet đuoc bon chung.
Phan Huy Chu khi soan sach Lich trieu hien chuong loai chi đa coi cha con Ho Quy Ly la phan phu, phan Nha Nhuan Ho, nhuan tuc phan thua, khong co tinh chinh thong.
Su gia Tran Trong Kim trong sach Viet Nam su luoc:

Theo mot bai bao tren Tap chi Quoc phong toan dan, bai bao cho rang:
Nhin chung, cac su gia thoi trung đai đa so đeu len an Ho Quy Ly. Ngay nay, cac hoc gia đa co nhin nhan moi ve van đe cai cach do Ho Quy Ly tien hanh. Tuy nhien, khi đanh gia ve that bai cua nha Ho, tat ca đeu thong nhat nguyen nhan la: khong đuoc long dan. Voi tham vong lon va tu tuong cai cach moi me, Ho Quy Ly đa xay dung đuoc mot quan đoi trang bi manh, nhung ket cuc lai la mat nuoc nhanh chong. So di nhu vay la vi nhieu nguyen nhan, trong đo chu yeu do “long dan khong theo”, boi che đo lao dich nang ne cua Ho Quy Ly lam cho nhan dan bat an, so hai. Nha Ho tien hanh cai cach voi muc đich bao ve vuong trieu, phuc vu quan su va chien tranh la chinh, chu khong quan tam đen đoi song vat chat, tinh than cho nguoi dan. Nhan dan khong đuoc huong loi ich ma con phai hung chiu mat tieu cuc cua cai cach, va vo cung chan ghet khi cuoc song thuong nhat bi xao tron. Vao giai đoan cuoi cua nha Tran, the nuoc đa suy, nhan dan đoi kho, nhung Ho Quy Ly lai khong “khoan thu suc dan” ma con tien hanh chien tranh voi Chiem Thanh va doi đo ve Thanh Hoa, bat dan chung lao dich đe xay xay thanh tri kien co, khien cho dan chung cang them lam than, oan ghet nha Ho. Mac du co quan đoi manh, thanh cao, hao sau nhung cuoc khang chien chong Minh cua Ho Quy Ly chi keo dai đuoc hon 6 thang. Ta tuong quoc Ho Nguyen Trung (con trai ca cua Ho Quy Ly) cung nhan ra đieu nay, khi ca quyet: “Than khong so đanh, chi so long dan khong theo ma thoi”
Theo nguon Tap chi Triet hoc so 2 (177) thang 2 nam 2006 cua Tien si Triet hoc Luong Minh Cu thi tu nua sau the ky XIV, đat nu­oc Đai Viet thoi ky cuoi v­uong trieu Tran đa lam vao mot cuoc khung hoang sau sac va toan dien tren tat ca cac phu­ong dien kinh te - xa hoi. Nhu cau can phai cai cach, đoi moi đe đu­a đat n­uoc thoat khoi khung hoang đa tro thanh đoi hoi cap thiet cua lich su. Va, dong tu tuong cai cach o thoi ky lich su nay đa đuoc hinh thanh, ma Ho Quy Ly la mot đai bieu xuat sac. Ho Quy Ly đa khoi xu­ong, roi tro thanh ng­uoi lanh đao, to chuc va thuc hien truc tiep cong cuoc cai cach nay. Tu­ tuong va hoat đong cai cach cua ong đu­oc đanh gia la dung cam, tao bao, manh me va đay tam huyet đoi voi van menh quoc gia lan van menh trieu đinh luc đo. Nhung tu­ tuong cai cach cua ong đu­oc thuc hien tu cuoi trieu đai nha Tran cho đen vai nam đau cua nha Ho. Su nghiep cai cach cua Ho Quy Ly, dau chu­a tron ven hay hoan hao, nhu­ng đa gop phan mo ra mot b­uoc phat trien moi.
Sach Ho Quy Ly va nhung cuoc cai cach trong lich su cua Vien Su hoc Viet Nam đa neu nhan đinh khai quat ve Ho Quy Ly: Nhung cai cach cua Ho Quy Ly nham muc đich xay dung mot nuoc Đai Ngu cuong thinh. Tuy nhien, tu tuong đoi moi cua Ho Quy Ly va nhung cai cach cua ong thuc hien qua don dap trong mot thoi gian ngan, khong đat ket qua nhu mong đoi va đa phan tac dung, gay ra su phan no trong nhan dan; đac biet la voi cac si phu trung thanh voi nha Tran.


Gia đinh Cha: Le Quoc Mao (黎國耄).
Me: Pham Phu nhan, con gai Danh y Pham Cong Ban.
Anh em: Le Quy Ti (黎季貔).
The thiep:
Chinh that: Huy Ninh Cong chua (徽寧公主), con gai Tran Minh Tong. Truoc lay Tran Nhan Vinh (? - 12/1370), sau Tran Nghe Tong ga em gai cho Quy Ly thang 5 am lich nam 1371. Ba đuoc Han Thuong truy ton lam Thai Tu Hoang hau (太慈皇后).
Thi thiep Nguyen thi.
Thu phi Nguyen Thi Dam , đuoc trieu sau ton lam Bao Long Thanh mau , xuat than thon nu , sau đuoc Quy Ly yeu roi cho vong kieu đon ve lam vo , sinh đuoc hai nguoi con gai. Hien con ngoi đen tho o xa Thanh Thuy (huyen Thanh Liem, Ha Nam).
Hau due:
Ho Nguyen Trung, me la thi thiep Nguyen thi.
Ho Han Thuong, me la Huy Ninh Cong chua.
Luong vuong Ho Đon (梁王胡潡).
Tan Hung quan vuong Ho Chu (新興郡王胡注).
Kham Thanh Hoang hau, me la Huy Ninh Cong chua, hoang hau cua Tran Thuan Tong, sinh ra Tran Thieu Đe.
Ho Đo (胡杜), nguyen ho Tran, la hau due Thuong vi hau Tong, me cai gia lay Ho Quy Ly.


Xem them Nha Tran
Nha Ho
Đai Ngu
Ho Ho lang Quynh Đoi
Ho Han Thuong
Ho Nguyen Trung
Chien tranh Viet – Chiem 1367 – 1396
Chien tranh Viet – Chiem 1400 – 1407
Chien tranh Minh – Đai Ngu


Chu thich Tham khao Ngo Sy Lien cung nhieu nguoi khac, Đai Viet su ky toan thu - Ban PDF Luu tru ngay 28 thang 12 nam 2013 tai Wayback Machine
Quoc su quan trieu Nguyen, Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc - Ban PDF Luu tru ngay 14 thang 12 nam 2013 tai Wayback Machine
Lich trieu hien chuong loai chi, tap 1, tap 2, Nha xuat ban giao duc, 2007.
Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi, Tac gia Đao Duy Anh, Nha xuat ban Hong Đuc, 2016.
Viet Nam su luoc, Tac gia Tran Trong Kim, Nha xuat ban Nha nam, 2015.
Kien van tieu luc, Nha xuat ban Hong Bang, 2013, soan gia Le Quy Đon.
Van Tao (2006), Muoi cuoc cai cach, đoi moi trong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Đai hoc su pham
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong
Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Hoang Ngoc Phach, Kieu Thu Hoach (1988), Giai thoai van hoc Viet Nam, Nha xuat ban Van hoc
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc, ban đien tu
Edward L. Dreyer (1982). Early Ming China. Stanford University Press. ISBN 0-8047-1105-4.
Karl Hack (2006). Colonial Armies in Southeast Asia. New York: Routledge. ISBN 0-415-33413-6.
John Whitmore (1985). Vietnam: Ho Qui Ly and the Ming. New Haven, CT.
Le Minh Quoc (2004). Nhung nha cai cach Viet Nam, phan II. NXB Tre.


Lien ket ngoai Ho Quy Ly Luu tru ngay 3 thang 9 nam 2006 tai Wayback Machine
Đi Luu tru ngay 8 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine
tim mo Ho Quy Ly Luu tru ngay 8 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine tren bao Tuoi Tre Online