Hoang mac la vung co luong mua rat it, it hon luong can thiet đe hau het cac loai thuc vat sinh truong, la vung đai dien cho nhung khu vuc co khi hau "nhiet đoi luc đia" kho. Hoang mac đuoc xac đinh la nhung khu vuc co luong mua it hon 200 mm/nam (10 in/nam), do vay nuoc o hoang mac rat hiem, thuong khong co song va suoi, hiem hoi vi co rat it loai đong vat va thuc vat co the thich nghi voi moi truong khac nghiet nay, chi co it nhung cay bo gai, ho xuong rong song đuoc đieu kien kho can it nuoc. Hien nay co khoang 1/3 dien tich đat lien tren Trai Đat la cac hoang mac.
Sa mac thuong dung đe chi nhung hoang mac cat. Trong cac van ban tieng Viet dich tu tieng Anh đoi khi nham lan giua khai niem "hoang mac" noi chung va "sa mac", boi trong tieng Anh khong ton tai tu ngu cu the chi "sa mac" ma chi co "desert" dung đe chi "hoang mac", vi du nhu Nam Cuc đoi khi bi hieu lam la sa mac. O mot so sa mac nong, khi hau thuong nong co the toi 58°C nhu o sa mac Mexico, Turfan (Tan Cuong) nhiet đo ban ngay mua ha len toi 82,3 °C, co noi lai lanh đen -45 °C nhu o sa mac Gobi thuoc Chau A. O vung sa mac Sinai, bien đo nhiet đo chenh lech giua ngay va đem co the đen hon 80 °C, đat đai can coi. Sa mac thuong co luong buc xa mat troi lon, nhieu cat va gio nong luon thoi manh tao ra rat nhieu tran bao cat. Nguoi ta thuong dung lac đa lam phuong tien di chuyen trong sa mac.
Tieng Viet vao cuoi the ky 19 con dung danh tu đai han hai (大旱海) đe chi sa mac.


Đac điem Hoang mac la vung đat rat kho do co luong giang thuy thap (chu yeu la mua, con tuyet hay suong gia thi rat thap), thuong co it lop phu thuc vat, va trong đo co cac dong suot kho tru khi no đuoc cap nuoc tu cac khu vuc ben ngoai. Đat o hoang mac thuong nong va co ket cau soi tho, đat thuong se khong mau mo do co rat it tham thuc vat co the cung cap đuoc rac va mun. Đat o hoang mac thuong thieu chat huu co va nuoc nen rat kho can va bac mau. Cac hoang mac con đuoc mo ta la nhung khu vuc ma nuoc bi mat theo phuong thuc thoat boc hoi nhieu hon so voi mua. Nhin chung cac hoang mac co luong mua it hon 250 mm (10 in) moi nam. Ban hoang mac la nhung vung co luong mua trong khoang 250 va 500 mm (10 va 20 in) va neu co phu co thi đuoc goi la đong co kho.
Cac hoang mac chiem khoang 1/3 dien tich be mat Trai Đat. Cac hoang mac nong thuong co su chenh lech nhiet đo ngay đem va theo mua lon voi nhiet đo ban ngay cao va ban đem thap. O cac hoang mac nong, nhiet đo ban ngay co the len đen 2000 °C/2023 °F hoac cao hon trong mua he, va xuong 0 °C/32 °F hoac thap hon vao ban đem trong mua đong. Khi hau cua hoang mac rat nong, nhiet đo cao theo ngay, hau het đeu vuot qua 40 đo C. Tuy nhien nhiet đo vao ban đem lai giam đi mot cach đang ke, su chenh lech nhiet đo giua ban ngay va ban đem kha cao. Hoi nuoc trong khi quyen đong vai tro la mot bay giua cac song hong ngoai dai phan xa tu mat đat, va khong khi cac hoang mac khong co kha nang ngan chan anh sang mat troi ban ngay (troi khong may) hoac giu nhiet vao ban đem. Do đo, vao ban ngay hau het nhiet tu mat troi se tiep can đen mat đat, va ngay sau khi mat troi lan, hoang mac lanh rat nhanh bang cach buc xa nhiet cua no vao khong gian. Cac khu vuc đo thi trong cac hoang mac khong co su dao đong nhiet đo hang ngay lon (hon 14 °C/57.2 °F), mot phan la do anh huong cua đao nhiet đo thi. Sa mac Sahara la hoang mac lon thu 3 tren the gioi (sau chau Nam Cuc va vung Bac Cuc), no chiem hon 30% dien tich Chau Phi.
Cac hoang mac chiem khoang 1/3 dien tich be mat Trai Đat. Cac hoang mac nong thuong co su chenh lech nhiet đo ngay đem va theo mua lon voi nhiet đo ban ngay cao va ban đem thap. O cac hoang mac nong, nhiet đo ban ngay co the len đen 45 °C/113 °F hoac cao hon trong mua he, va xuong 0 °C/32 °F hoac thap hon vao ban đem trong mua đong. Hoi nuoc trong khi quyen đong vai tro la mot bay giua cac song hong ngoai dai phan xa tu mat đat, va khong khi cac hoang mac khong co kha nang ngan chan anh sang mat troi ban ngay (troi khong may) hoac giu nhiet vao ban đem. Do đo, vao ban ngay hau het nhiet tu mat troi se tiep can đen mat đat, va ngay sau khi mat troi lan, hoang mac lanh rat nhanh bang cach buc xa nhiet cua no vao khong gian. Cac khu vuc đo thi trong cac hoang mac khong co su dao đong nhiet đo hang ngay lon (hon 14 °C/57.2 °F), mot phan la do anh huong cua đao nhiet đo thi. Sa mac Sahara la hoang mac lon thu 3 tren the gioi (sau chau Nam Cuc va vung Bac Cuc), no chiem hon 30% dien tich Chau Phi
Do chinh viec it mua va luong nuoc boc hoi nhieu ma hoang mac rat hiem co song suoi, vi vay chi co loai đong thuc vat co kha nang chiu han cao moi co the ton tai. Đoi voi thuc vat thi chung se co kha nang chiu han cao va thich hop song o moi truong khac nghiet nhu:

Vong đoi ngan ngui trong mua mua, hat co the ton tai tot trong đieu kien khac nghiet cua mua kho.
Loai cay nhieu nuoc nhu xuong rong, co the tich tru đuoc mot luong nuoc lon, phan la cung đuoc tro thanh gai nham han che toi đa su mat nuoc cua cay.
Nhung loai cay lon, co bo re an sau xuong đe hut nuoc.
Đong vat o hoang mac kha phong phu, phan lon la nhung loai co the chiu đuoc nang nong cung su thieu nuoc nhu tac ke, bo cap, lac đa, linh cau, linh duong sung xoan, cao…. Phan lon nhung loai nay đeu kiem an vao ban đem, con ban ngay se tru ngu trong nhung hang đong hoac tan cay đe tranh nang.
Voi nhung thong tin đuoc cung cap, hy vong ban đa hieu hoang mac la gi, nguyen nhan hinh thanh va cac đac điem thuong thay o khu vuc nay. Tom lai hoang mac khong phai la vung đat thich hop ma con nguoi sinh song. 


= Qua trinh phong hoa =

Cac hoang mac thuong co khoang chenh lech nhiet đo rong giua ngay va đem, va giua cac mua, nhiet đo cao vao ban ngay va sut giam nhanh vao ban đem. Chenh lech nhiet đo ngay-đem vao khoang 20 đen 30 °C (68 đen 86 °F) va cac đa tren be mat chiu su tac đong lon boi su thay đoi nhiet đo nay. Vao ban ngay, bau troi thuong trong va hau het buc xa mat troi cham đen be mat, nhung khi mat troi lan, hoang mac lanh rat nhanh do su phan xa nang luong vao khong gian. O cac hoang mac nong, nhiet đo vao ban ngay co the vuot hon 45 °C (113 °F) trong mua he va xuong duoi điem đong bang vao ban đem trong mua đong.

Su dao đong nhiet đo lon nhu the lam pha huy cau truc cua đa lo tren be mat, va cac đa nay bi pha vo theo loai phong hoa co hoc. Cac tang đa bi vo vun truot xuong thung lung noi chung tiep tuc bi vo ra thanh nhung manh nho hon. Cac tang nam ben trong tiep tuc lo ra va bi phong hoa tiep theo. Su giai phong ap luc ben trong cua khoi đa nam duoi mat đat hang tram trieu nam co the lam chung tu pha vo khi lo tren mat đat. Boc vo hoa tron cung co the xuat hien khi phan ben ngoai cua khoi đa bi troc ra thanh tung lop. Hien tuong nay đuoc cho la gay ra boi ap luc đat len khoi đa bang su gian no va co rut đuoc lap đi lap lai, bao gom viec tao cac vet nut song song voi be mat nguyen thuy. Cac qua trinh phong hoa hoa hoc co le co vai tro quan trong hon o cac hoang mac so voi phong hoa co hoc. Đo am can thiet co the co mat o dang suong. Nuoc duoi đat co the bi bay hoi va tao thanh cac tinh the muoi co the đay cac hat đa o dang cat hoac cac đa bo roi theo cach boc vo. Cac hang đong nong thinh thoang đuoc hinh thanh tai chan cac vach đa theo kieu nay.
Khi cac day nui hoang mac bi phong hoa lam xuat hien cac khu vuc rong lon cac đa bi pha vo va cac đong đo nat. Qua trinh nay cu tiep tuc va san pham cuoi cung hoac la bui hoac la cat. Bui đuoc tao thanh tu set đuoc co ket hoac cac tram tich nui lua trong khi cat đuoc tao thanh tu cac manh vun cua đa granit, đa voi va cach ket. Co mot kich thuoc nhat đinh trong viec phong hoa (khoang 500µ) ben duoi kich thuoc nay qua trinh phong hoa do nhiet sau đo khong xay ra va đay la kich thuoc nho nhat đoi voi cac hat cat.
Khi day nui bi bao mon, rat nhieu cat đuoc tao ra. Voi toc đo gio lon, cac hat cat đuoc tach ra khoi be mat va mang đen noi khac theo qua trinh nhay coc. Cac hat cuon theo gio se đuoc mang đi xa hon tren đuong đi, nhung khi đong nang cua gio khong con kha nang mang chung nua thi chung lang đong lai. Cuoi cung cac hat cat lang đong lai o mot khu vuc co vung cao đo đuoc goi la bien cat, hoac tao thanh cac con cat.


= Bao cat va bao bui =

Cac tran bao cat va bui la cac su kien tu nhien xuat hien nhung vung ma mat đat khong đuoc lop thuc vat bao ve. Cac tran bao bui thuong bat đau o cac ria hoang mac noi ma cac vat lieu hat min đa đuoc gio mang đi mot khoang cach xa. Khi mot con gio on đinh bat đau thoi, cac hat min nam tren be mat đat bat đau lay chuyen. Khi toc đo gio tang len, mot so hat đuoc nang len theo dong khong khi. Khi chung tiep đat, chung va cham vao cac hat khac va co the lam ban tung cac hat nay vao khong khi, va cu nhu the no tao mot phan ung day chuyen. Khi bi đay, cac hat chuyen đong theo mot trong 3 cach, tuy thuoc vao kich thuoc, hinh dang va ti trong cua chung; lo lung, nhay coc, hoac lan. Chuyen đong lo lung chi xay ra đoi voi cac hat co đuong kinh nho hon 0,1 mm (0.004 in). Trong mot tran bao bui, cac hat min nay đuoc nang len va lan toa đen đo cao 6 km (3,7 mi). Chung lam giam tam nhin va co the ton tai rat lau trong khong khi đen vai ngay, đuoc gio mau dich mang đi khoang cach xa đen 6.000 km (3.700 mi). Cac đam may bui day đac co the đuoc hinh thanh tu cac con gio manh hon, di chuyen qua nhieu vung đat voi phan ria đau con bao cuon cuon. Chung co the che khuat anh sang mat troi va ngay co the toi nhu đem tren mat đat. Trong mot nghien cuu ve bao bui o Trung Quoc nam 2001, uoc tinh co khoang 6,5 trieu tan bui đuoc mang đi, che phu mot vung rong 134.000.000 km2 (52.000.000 dam vuong Anh). Kich thuoc hat trung binh khoang 1,44 μm. O quy mo nho hon nhieu, cac hien tuong kieu nay ton tai trong thoi gian ngan co the xuat hien trong cac đieu kien thoi tiet tinh lang khi khoi khong khi nong gan mat đat dang len cao nhanh đi qua mot tui khi lanh hon, ap suat khong khi thap ben tren tao thanh mot cot xoay cac hat bui/cat thi đuoc goi la loc cat.

Cac tran bao cat xuat hien it thuong xuyen hon bao bui. Chung thuong bat đau tu nhung con bao bui lon va xuat hien khi van toc gio vuot đen điem ma no co the mang đuoc nhung hat nang hon. Cac hat kich thuoc cat nay (đuong kinh khoang 0,5 mm (0,020 in)) bi đay vao khong khi nhung lai roi xuong tren mat đat va chung lai đay cac hat khac trong qua trinh nay. Trong luong cua chung ngan chung bi gio mang đi khoang cach xa va hau het chi mang đi trong khoang vai met. Cat chay thanh dong song song voi be mat đat nhu dong nuoc, thuong dang len cao khoang 30 cm (12 in). Trong mot tran gio on đinh that lon, dong cat nay co the dang len cao 2 m (6 ft 7 in) trong khi cac hat cat lon nhat khong the đuoc gio mang đi. Chung đuoc van chuyen theo cach lan tren nen hoang mac hoac nhay khoang cach ngan.
Trong mot tran bao cat, cac hat cat đuoc gio mang đi tro thanh hat đuoc tich đien. Cac truong đien nay co đo lon len đen 80 kV/m, co the tao ra cac tia lua va co the gay nhieu đong he thong vien thong. Chung cung gay kho chiu cho con nguoi va co the gay đau đau va buon non. Đien truong gay ra boi va cham giua cac hat trong khong khi va tac đong cua nhay coc lang tren mat đat. Co che nay hoi kho hieu nhung cac hat thuong tich đien am khi đuong kinh duoi 250 μm va đien am tich đien duong lon hon 500 μm.


= Cac dang đia hinh =

Nhieu nguoi nghi rang sa mac la bao gom cac khu vuc rong lon co cac con cat cuon cuon boi vi đo la cach chung thuong đuoc mo ta tren truyen hinh va trong cac bo phim, nhung cac hoang mac khong phai luc nao cung nhu the. Tren khap the gioi, khoang 20% la hoang mac cat hay sa mac, thay đoi tu chi 2% o Bac My đen 30% o Uc va hon 45% o Trung A. Noi co sa mac, no thuong co mot luong lon cat hoac mot vung rong lon bao gom cac con cat.
Mot lop cat gan be mat, gom cac hat mot phan đuoc co ket thanh lop voi be day thay đoi tu vai cm đen vai met. Cau truc cua cac lop cat mong nam ngang nay đuoc cau tao tu cac hat bui tho va cat minh đen cat hat trung, tach biet voi cac lop cat hat tho va cuoi. Nhung hat lon hon neo cac hat khac tai va cung co the ket chat voi nhau tao thanh mot lop đuong sa mac nho. Cac vet gon song hinh thanh tren tham cat khi gio vuot tren 24 km/h (15 mph). Chung hinh thanh vuong goc voi huong gio va chuyen đong tu tu tren be mat khi gio thoi lien tuc. Khoang cach giua cac đinh la chieu dai trung binh ma cac hat nhay trong qua trinh nhay coc. Cac vet goi song khong ton tai lau va thay đoi khi huong gio thay đoi.

Cac con cat la su tich tu cua cat do gio mang đen, bao gom cac đinh hay cac mieng. Chung hinh thanh theo huong gio tu cac nguon cat rat kho, bo roi va xuat hien khi cac đieu kien đia hinh va thoi tiet phat lam cho cac hat mang theo gio lang đong. Khi gio thoi, su nhay coc va bo dien ra o huong đon gio va cac hat cat chuyen đong len đinh. Khi len đen đinh, chung roi ve phia khuat gio. Suon đon gio co đo doc 10° đen 20° trong khi suon khuat gio khoang 32°, la goc ma sat trong cua cat kho bo roi se truot. Khi su chuyen đong cua cat dien ra nhu vay, con cat chi di chuyen mot cach tu tu tren be mat đat. Cac con cat đoi khi ton tai rieng le, nhung chung thuong gom mot nhom. Khi chung mo rong, chung đuoc goi la bien cat.
Hinh dang cua con cat phu thuoc vao đac điem gio thinh hanh. Cac con cat Barchan đuoc tao ra boi cac co gio manh thoi qua be mat bang, va co hinh luoi liem voi be lom nam duoi huong gio. Khi co hai huong gio thoi vuong goc nhau, mot loat cac con cat keo dai, thang hang đuoc goi cac con seif co the hinh thanh. Chung cung xuat hien song song voi huong gio manh chu đao. Cac đun cat sao đuoc hinh thanh do gio thay đoi, va co mot so đuong go va mat truot toa ra tu mot điem trung tam. Chung co xu huong phat trien theo chieu doc; chung co the đat đen đo cao 500 m (1.600 ft), khien chung tro thanh loai con cat cao nhat. Nhung go cat tron khong co mat truot la nhung đun cat hinh vom hiem gap, đuoc tim thay o ria gio nguoc cua bien cat.

Phan lon dien tich be mat cua cac hoang mac tren the gioi la cac đong bang bang phang, bi phu boi đa đuoc hinh thanh chu yeu do gio. "Su bao mon do gio" la qua trinh ma cac vat lieu hat min đuoc gio mang đi lien tuc. Qua trinh nay lam cho cac vat lieu that tho hon chu yeu la cuoi-soi voi cac hat đa lon hon, con sot lai, tao thanh mot vung đat bang đuoc phu boi cac hon đa tron canh. Nhieu gia thuyet khac nhau đa đuoc đua ra nham giai thich ly do tai sao hinh thanh nhung be mat đa nay. Co the la sau khi cat va bui bi gio thoi đi noi khac, cac hon đa bi di chuyen nho vao vi tri trong đo; mot cach khac la cac hon đa truoc đo nam ben duoi be mat bang cach nao đo no lo len tren mat. Xoi mon rat it khi xay ra sau khi hinh thanh mot lop tham cuoi soi, va mat đat tro nen on đinh. Su boc hoi mang hoi am len tren be mat thong qua qua trinh mao dan va cac muoi calci co the ket tua, lien ket cac hat vat lieu đe tao thanh cuoi hoang mac. Cung luc, vi khuan song tren be mat cac hat đa tich tu cac khoang chat va cac hat set, tao thanh mot lop mau nau bong phu len be mat cac hat đa đuoc goi la son hoang mac (desert varnish).
Cac hoang mac khong đuoc cau tao boi cat khac thi bao gom chu yeu la cac đa goc, đat kho, va nhieu dang đia hinh khac chiu anh huong boi dong nuoc nhu cac non phong vat, cac ho sut, cac ho tam thoi hoac vinh cuu, va cac oc đao. Hamada la mot kieu đia hinh hoang mac chu yeu bao gom cac cao nguyen đa noi ma cat bi boc đi boi cac qua trinh cua gio. Cac đia hinh khac bao gom cac đong bang phan lon đuoc bao phu boi cuoi, dam trong khi cac vat lieu hat min hon thi bi gio mang đi noi khac. Cac dang nay đuoc goi la "reg" o tay Sahara, "serir" o đong Sahara, "gibber plains" o Uc va "sai" o Trung A. Cao nguyeen Tassili o Algeria la mot đia hinh hon hop bao gom cac noi lo cat ket bi bao mon, hem vuc, nui khoi tang, ong khoi tien, vet nut, nhung tam nam ngang va cac khe nui. O mot vai noi gio cat qua tao thanh cac hoc hoac vom, mot so noi khac tao thanh cac tru hinh nam o chan hep hon o phan đinh. cao nguyen Colorado bi xam thuc do dong nuoc, o đay song Colorado đa cat qua đia hinh nay hon hang thien nien ky qua nen hoang mac tao thanh hem vuc voi đo sau hon 1.800 m, lam lo ra cac tang đa co tuoi hon 2 ti nam.


= Nuoc =

Mot trong nhung noi kho nhat tren Trai Đat la hoang mac Atacama. Noi nay hau nhu khong co su song do no khong đuoc đon nhan mua do su ngan can cua day nui Andes o phia đong va day nui ven bien Chile o phia tay. Dong hai luu Humboldt va xoay nghich Thai Binh Duong gop phan lam cho khi hau kho cua Atacama. Luong giang thuy trung binh o vung Antofagasta cua Chile chi 1 mm (0,039 in)/nam. Mot so tram thoi tiet o Atacama khong bao gio ghi nhan mua. Bang chung cho thay rang Atacama co the khong co bat ky tran mua nao tu 1570 đen 1971. Do qua kho nen cac vung nui co đo cao đen 6.885 m (22.589 ft) hoan toan bi đong bang va o phia nam cua vi đo 25°N đen 27°N, co the đa đong bang trong suot ky Đe tu, mac du bang vinh cuu keo dai xuong đen đo cao 4.400 m (14.400 ft) va keo dai len tren 5.600 m (18.400 ft). Tuy nhien, co mot so thuc vat song o Atacama, chung đac biet thich nghi khi hut am va suong gia tu cac luong gio thoi vao tu Thai Binh Duong.

Khi mua roi tren cac hoang mac, no thuong rat du doi. Be mat hoang mac la bang chung cho đieu nay voi cac kenh dan kho đuoc goi la lach hoac cac khuc uon tren be mat cua no. Cac dau hieu nay cho thay chung trai qua cac đot lu quet voi cac dong xoay co toc đo đang kinh ngac, co the keo dai hang km. Hau het cac hoang mac la cac bon trung ma khong co he thong thu-thoat nuoc đo vao bien nhung mot vai hoang mac cat qua cac con song ky la co nguon tu cac day nui hoac cac khu vuc co luong mua lon o ben ngoai ranh gioi hoang mac. Song Nin, song Colorado va Hoang Han la nhu the, chung mat hau het nuoc qua viec ngam xuong đat va boc hoi khi chung đi qua hoang mac, đong thoi lam dang cao muc nuoc ngam cua khu vuc lan can. Cung co the co cac nguon nuoc ngam trong cac hoang mac o dang suoi, tang chua nuoc, cac song ngam hoac ho. Noi cac dang nuoc nay nam gan be mat, cac gieng nuoc co the co nuoc va cac oc đao co the hinh thanh noi thuc vat va đong vat co the sinh song. He thong tan chua nuoc cat ket Nubia duoi hoang mac Sahara la noi tich tu nuoc chon vui lon nhat đa đuoc biet đen. Great Man-Made River đuoc Colonel Gadaffi cua Libya xay dung đa lay nuoc tu tang chua nuoc nay va cung cap cho cac thanh pho ven bien. Oc đao Kharga o Ai Cap dai 150 km (93 mi) va la oc đao lon nhat trong hoang mac Libya. Mot ho chua chiem tron vung trung nay trong thoi ky co va tao ra mot lop tram tich cat-set day. Cac gieng đuoc đao đe lay nuoc tu tang cat ket chua nuoc nam ben duoi lop cat-set nay. Su tham qua co the xay ra trong cac buc tuong cua hem vuc va cac ao co the ton tai trong bong ram gan noi kho han cua đoan song ben duoi.
Cac ho co the hinh thanh trong cac bon trung noi co đu luong muc hoac nuoc tan chay tu bang o ben tren. Cung thuong co cac nguon nuoc nong va man, va cac luong gio tho qua be mat chung lam cho nuoc di chuyen đen cac vung đat thap lan can. Khi cac ho kho đi, chung đe lai mot lop phu đuoc cau tao boi set, bot hoac cat đuoc goi la playa. Cac hoang mac o Bac My co hon mot tram playa, nhieu trong so chung la cac di tich cua ho Bonneville, ho nay bao phu cac vung cua Utah, Nevada va Idaho trong suot thoi ky bang ha gan đay nhat khi khi hau luc đo lanh hon va am uot hon. Cac ho dang nay nhu Great Salt Lake, ho Utah, ho Sevier va nhieu ho kho khac. Be mat bang phang cua cac playa tung đuoc dung la cho cac vu thu xe toc đo cao o hoang mac Black Rock va Bonneville Speedway va Khong quan Hoa Ky su dung Rogers Dry Lake o hoang mac Mojave lam đuong bang cho may bay va tau khong gian.


Cac loai hoang mac Hoang mac đuoc đinh nghia va phan loai theo nhieu cach, thuong la ket hop giua giang thuy dua tren so ngay mua/tuyet roi, nhiet đo, va đo am, va đoi khi them cac yeu to khac. Vi du, Phoenix, Arizona co luong mua hang nam it hon 250 mm (9,8 in), va ngay lap tuc đuoc cong nhan la nam trong nhom hoang mac boi vi cac thuc vat thich nghi kho han o đo. Suon Bac Alaska cua day Brooks thuoc Alaska cung co luong giang thuy hang nam nho hon 250 mm (9,8 in) va thuong đuoc xep vao hoang mac lanh. Cac vung khac tren the gioi co hoang mac lanh, bao gom ca Himalaya va cac vung o đo cao lon khac thuoc nhung noi khac cua the gioi. Cac hoang mac vung Cuc bao gom chu yeu la cac khu vuc đong bang Bac Bang Duong va Nam Bang Duong. Đinh nghia phi ky thuat noi rang cac hoang mac la nhung bo phan tren be mat Trai Đat co khong đu tham thuc vat đe ho tro su song cho con nguoi.
Hoang mac đoi khi đuoc phan loai theo "nong" hoac "lanh", "ban kho han" hoac "ven bien". Đac điem cua hoang mac nong nhu co nhiet đo cao vao mua he; luong bay hoi lon hon luong giang thuy do nhiet đo cao, gio manh va khong co may; su dao đong đanh ke ve su xuat hien mua, cuong đo va phan bo mua; va đo am thap. Nhiet đo mua đong thay đoi đang ke giua cac hoang mac va thuong lien quan đen vi tri đia ly cua hoang mac tren cac luc đia va vi đo. Bien đo dao đong nhiet đo hang ngay rat cao đen 22 °C (40 °F) hoac lon hon, voi su mat nhiet do buc xa vao ban đem đang đuoc tang len boi bau troi trong.
Cac hoang mac lanh, đoi khi đuoc goi la hoang mac on đoi, phan bo o cac vi đo cao hon so voi sa mac nong va kho can la do khong khi kho. Mot so hoang mac lanh o xa đai duong va nhung loai khac đuoc phan cach boi cac day nui tu bien va trong ca hai truong hop khong co đu đo am trong khong khi đe gay nhieu mua. Hoang mac lon nhat kieu nay đuoc tim thay o Trung A. Nhung hoang mac khac o phia đong cua day nui Rocky, phia đong cua mien Nam Andes va o phia nam Uc. Hoang mac o Cuc thuoc nhom đac biet cua hoang mac lanh. Khong khi rat lanh va mang chut hoi am, rat it giang thuy, chu yeu o dang tuyet, đuoc mang theo trong cac son gio thuong manh me va co the hinh thanh nhung tran bao tuyet, troi va con tuong tu nhu cua bao bui va cat trong vung sa mac khac. O Nam Cuc, vi du, luong giang thuy hang nam khoang 50 mm (2 in) tren cao nguyen trung tam va gap muoi lan luong đo tren mot so ban đao lon.
Chi dua tren luong mua, hoang mac sieu kho can nhan đuoc it hon 25 mm (1 in) luong mua moi nam; chung khong co chu ky theo mua hang nam va trai qua cac giai đoan 12 thang khong he co mua. Hoang mac kho can nhan đuoc 25 đen 200 mm (1 đen 8 in) trong nam va hoang mac ban kho can nhan đuoc 200 đen 500 mm (8 đen 20 in). Tuy nhien, cac yeu to nhu nhiet đo, đo am, toc đo boc hoi va thoat hoi nuoc, va kha nang luu tru đo am cua đat co anh huong đang ke vao muc đo kho han va cac thuc vat va đong vat co the đuoc duy tri. Mua roi vao mua lanh co the co hieu qua hon thuc đay tang truong thuc vat, va xac đinh ranh gioi cua hoang mac va cac vung ban kho can bao quanh chung chi dua tren cac can cu ve mua van con la van đe chua đuoc giai quyet.
Hoang mac ven bien chu yeu đuoc tim thay tren cac ria phia tay cua cac luc đia noi ma cac dong hai luu lanh troi len tu duoi đay đai duong. Nhung con gio lanh thoi qua mat nuoc nay nhan chut hoi am va cac khu vuc ven bien co nhiet đo thap va luong mua rat thap, giang thuy chu yeu la o dang suong mu va suong gia. Pham vi nhiet đo hang ngay va hang nam la tuong đoi thap, tuong ung la 11 °C (20 °F) va 5 °C (9 °F) o sa mac Atacama. Cac hoang mac thuoc loai nay thuong dai va hep va đuoc gioi han phia đong boi day nui. Chung phan bo o phia tay nam chau Phi, Chile, mien nam California va Baja California. Cac hoang mac ven bien khac chiu anh huong cua dong lanh đuoc tim thay o Tay Uc, Ban đao A Rap va Sung chau Phi, va ria phia tay cua sa mac Sahara.
Vao nam 1961, Peveril Meigs chia cac sa mac tren Trai Đat thanh ba loai theo luong mua ma chung nhan đuoc. He thong nay hien đuoc chap nhan rong rai, vung đat cuc ky kho can co it nhat muoi hai thang lien tuc ma khong co mua, đat kho can co it hon 250 mm (10 in) luong mua hang nam, va cac vung đat kho han co luong mua trung binh hang nam tu 250 va 500 mm (10–20 in). Ca hai vung đat cuc ky kho can va kho can đuoc coi la sa mac trong khi cac vung đat kho han thuong đuoc goi la thao nguyen khi ho đong co.

Hoang mac cung đuoc chia theo vi tri đia ly va cau truc khi hau chinh, nhu gio mau dich, vi đo trung binh, bong mua, gio mua hoac hoang mac vung cuc. Hoang mac gio mau dich xuat hien hoac o ria cua vi đo tu 30°đen 35°Bac va Nam. Cac vanh đai nay lien quan đen gio thoi nguoc can nhiet đoi va cac khoi khong khi kho lon co nguon goc di chuyen tu vi đo cao ve phia cuc. Sa mac Sahara la thuoc loai nay. Hoang mac vi đo trung binh giua 30 °va 50 °Bac va Nam. Chung chu yeu la o vung cach xa bien noi ma hau het đo am đa roi/tach ra tu gio. Chung bao gom cac hoang mac Tengger, va Sonoran. Sa mac gio mua cung tuong tu. Chung xuat hien o vung co su chenh lech nhiet đo lon giua bien va đat lien. Khong khi am am dang len tren đat lien, mang hoi nuoc va quay nguoc tro lai bien. Vao sau vao noi đia, khu vuc nhan đuoc rat it mua. Cac sa mac Thar gan bien gioi An Đo / Pakistan la thuoc loai nay.
O mot so noi tren the gioi, sa mac đuoc tao ra boi su anh huong cua bong mua. Vach đia hinh xuat hien khi cac khoi khong khi dang cao hon đia hinh mat đat. Trong qua trinh chung lanh đi va mat nhieu hoi am bang cach mua tren cac suon đon gio cua day nui. Khi chung xuong qua suon khuat gio, khoi khong khi tro nen am hon va kha nang mang theo hoi am tang len nen khu vuc co luong mua tuong đoi it xay ra. Hoang mac Taklamakan la vi du cua loai nay, no nam trong bong mua cua Himalaya va nhan luong giang thuy hang nam it hon 38 mm (1,5 in).
Cac khu vuc khac kho han do mot chang đuong dai tu cac nguon am san co gan nhat.
Hoang mac vung nui la cac noi kho can o đo cao rat lon; nhu truong hop cua bac Himalaya, thuoc day nui Con Lon va cao nguyen Thanh Tang. Nhieu noi thuoc loai nay co đo cao hon 3.000 m (9.800 ft) va che đo nhiet co the la hemiboreal. Cac noi nay so huu tinh kho can ro ret (luong mua trung binh hang nam thuong la it hon 40 mm hoac 1,5 in) đe cho la rat xa cac nguon am co san gan nhat va thuong o suon đon va khuat gio cua day nui. Hoang mac nui thuong la loai lanh, hoac co the la thay đoi nong ban ngay va lanh vao ban đem nhu truong hop cua cac suon nui phia đong bac cua nui Kilimanjaro.
Cac hoang mac cuc nhu McMurdo Dry Valleys van đong bang do cac luon gio kho katabatic thoi xuong suon tu cac day nui xung quanh. Cac khu vuc hoang mac cu hien nay la moi truong khong kho can, nhu hoang mac co Sandhills o Nebraska. Trong he thong phan loai khi hau Koppen, cac hoang mac đuoc xep vao nhom BWh (hoang mac nong) hoac BWk (hoang mac on hoa). Trong phan loai khi hau Thornthwaite, hoang mac đuoc xep vao nhom khi hau sieu nhiet.


= Cac hoang mac lon tren Trai Đat =

Cac hoang mac chiem khoang 1/3 dien tich đat lien tren Trai Đat. Phan đat ben duoi co the bi phu muoi. Qua trinh gio la cac yeu to chinh đinh hinh nen cac canh quang hoang mac. Cac hoang mac vung cuc (hay "hoang mac lanh") co nhung đac điem tuong tu, ngoai tru dang giang thuy chinh la tuyet thay vi mua. Nam Cuc la hoang mac lanh lon nhat (chiem khoang 98% lop bang day cua luc đia nay va 2% la đa).

Cac loai hoang mac ca nong va lanh co vai tro quan trong trong viec đieu hoa nhiet đo cua Trai Đat. So di co đieu nay la do chung phan xa nhieu anh sang toi va suat phan chieu (albedo) cua chung cao hon cac khu rung va bien.


Sinh đia ly = He thuc vat =

He thuc vat song o hoang mac đoi mat voi nhung thach thuc nghiem trong trong moi truong kho can. Van đe ma chung can phai giai quyet bao gom viec lam the nao đe co đuoc đu nuoc, lam the nao đe tranh bi an va lam the nao đe sinh san. Quang hop la chia khoa đe tang truong thuc vat. No chi co the dien ra trong ngay khi ma nang luong mat troi la đu can thiet, nhung vao ban ngay, nhieu sa mac tro nen rat nong. Viec mo khi khong cho phep hut luong carbon dioxide can thiet cho qua trinh nay đong thoi gay ra su boc thoat hoi nuoc, va viec bao ton nguon nuoc la mot uu tien hang đau cho thuc vat o sa mac. Mot so thuc vat đa giai quyet van đe nay bang cach ap dung chuyen hoa axit crassulacean, cho phep chung mo khi khong vao ban đem đe cho phep hut CO2 vao, va đong chung vao ban ngay, hoac dung cach co đinh cacbon C4.
Nhieu loai thuc vat sa mac đa lam giam kich thuoc cua la hoac bo chung hoan toan. Xuong rong la "chuyen gia" sa mac va trong hau het cac loai la đa bi thoai hoa thanh gai va diep luc di chuyen vao than cay, cau truc te bao trong đo đa đuoc thay đoi đe cho phep chung luu tru nuoc. Khi mua roi, nuoc đuoc hap thu nhanh chong boi re nong va giu lai đe cho phep chung ton tai cho đen khi con mua tiep theo, co the la vai thang hoac vai nam sau đo. Loai xuong rong khong lo saguaro cua hoang mac Sonoran tao thanh "rung", cung cap bong ram cho cac loai thuc vat khac va noi lam to cua cac loai chim sa mac. Saguaro phat trien rat cham nhung co the song len đen hang tram nam. Be mat than cay đuoc gap lai nhu mot concertina, cho phep chung gian ra, va cac tieu ban lon co the giu đuoc 8 tan nuoc sau khi cac tran mua lon.
Cacti phan bo han che o Tan The gioi nhung cac loai thuc vat Xerophyta đa phat trien theo cac kich ban tuong tu boi qua trinh tien hoa hoi tu. Thuc vat song o sa mac đa han che su mat nuoc bang cach giam kich thuoc va so luong lo khi, boi co lop phu sap va la ram hoac nho. Mot so co la rung som, rung la vao mua kho nhat, va nhung nhom khac bi cong la đe giam bot boc hoi. Nhung loai khac tru nuoc trong la mong nuoc hoac than hoac mong nuoc. Cac loai thuc vat sa mac toi đa hoa su hap thu nuoc bang bang cach co bo re nong phat trien rong, hoac bang cach phat trien dai re coc đat toi xuong tang đat đa sau đe lay nuoc ngam. saltbush o Uc co la mong nuoc va tiet ra cac tinh the muoi, cho phep no song trong khu vuc nhiem man. Giong voi xuong rong, nhieu loai đa phat trien gai đe tranh cac đong vat an chung.

Mot so thuc vat sa mac sinh hat nam ngu trong đat cho đen khi co đieu kien phat trien khi co mua. Cac loai cay hang nam nhu vay phat trien voi toc đo rat nhanh va co the ra hoa va ket hat chi trong vong vai tuan, nham hoan thanh vong đoi phat trien cua chung truoc khi nuoc bi kho can. Đoi voi cac loai cay lau nam, su sinh san co nhieu kha nang thanh cong hon neu hat nay mam o mot vi tri bong ram, nhung khong qua gan voi cay me vi co su canh tranh voi no. Mot so hat se khong nay mam cho đen khi no đa đuoc thoi tren mat sa mac đe lam troc vo hat. Hat giong cua cay bui moc trong sa mac o My cung va khong nay mam ngay ca khi trong mot cach can than. Khi no đa đi qua ruot cua Pronghorn thi no nay mam de dang, va đong phan nho am cung cap mot khoi đau tot đep cho cuoc song tot ra khoi cay me. Than va la cua mot so cay nam thap hon van toc be mat ma gio co the mang hat cat va bao ve đat khoi bi xoi mon. Ngay ca nam nho va cac thuc vat cuc nho đuoc tim thay tren be mat đat co the la mot lien ket quan trong trong viec ngan ngua xoi mon va tro cho cac sinh vat song khac sinh song. Hoang mac lanh thuong co nong đo muoi cao trong đat. Co va cay bui thap la tham thuc vat chiem uu the o đay va mat đat co the đuoc phu boi đia y. Hau het cac bui cay co la gai va rung la vao thoi ky lanh nhat trong nam.


= He đong vat =

Đong vat thich nghi đe song trong sa mac đuoc goi la xerocole. Khong co bang chung cho thay nhiet đo co the cua đong vat co vu va cac loai chim la thich nghi voi khi hau khac nhau, hoac la nhiet đo lon hoac qua lanh. Trong thuc te, voi mot so rat it truong hop ngoai le, toc đo trao đoi chat co ban cua chung đuoc xac đinh boi kich thuoc co the, khong phu thuoc vao khi hau ma chung song. Nhieu loai đong vat sa mac (va thuc vat) cho thay su thich nghi tien hoa đac biet ro rang cho viec bao ton nuoc hoac kha nang chiu nhiet va do đo thuong đuoc nghien cuu trong sinh ly hoc so sanh, sinh ly hoc sinh thai va sinh ly hoc tien hoa. Mot vi du cung đuoc nghien cuu đay đu la su biet hoa than cua đong vat co vu the hien qua cac loai sinh song o sa mac. Nhieu vi du ve tien hoa hoi tu đa đuoc xac đinh trong cac sinh vat sa mac, bao gom giua cay xuong rong va Euphorbia, chuot tui va jerboas, Phrynosoma  va than lan Moloch.

Sa mac the hien mot moi truong đay thach thuc đoi voi đong vat. Khong chi nhung yeu cau ve nuoc va thuc an ma chung cung can phai giu cho nhiet đo co the o mot muc đo chap nhan đuoc. Bang nhieu cach khac nhau, chim la co kha nang nhat đe lam đieu nay trong nhung đong vat bac cao. Chung co the di chuyen đen cac khu vuc co nhieu thuc an san co khi sa mac no hoa sau cac tran mua đia phuong va co the bay đen nhung trung nuoc xa xoi. Trong hoang mac nong, chim luon co the tu loai bo nhiet cao tu nen sa mac qua nong bang cach su dung nhiet đe bay vut len đoi khong khi lanh o đo cao lon. Đe bao ton nang luong, cac loai chim sa mac khac chay thay vi bay. cream-coloured courser flits chay tren mat đat tren đoi chan dai cua minh, dung đinh ky đe bat con trung. Nhu cac loai chim sa mac khac, no co kha nang nguy trang tot boi no co the an minh vao canh quan xung quanh khi đung yen. Cac con ga go cat la mot chuyen gia ve nguy trang va lam to o mo tren sa mac cach cac vung nuoc ma chung hay uong hang ngay hang chuc km. Mot so loai chim nho song ban ngay đuoc tim thay o cac vi tri rat han che noi ma bo long cua chung giong voi mau sac cua be mat ben duoi. chim son ca sa mac tam cat thuong xuyen nham đam bao rang no giong voi moi truong cua no song.
Nuoc va cacbon dioxide la san pham cuoi cung cua qua trinh trao đoi chat va oxy hoa chat beo, protein, va cac carbohydrat. Viec oxy hoa 1 gram carbohydrat tao ra 0,60 gram nuoc; 1 gram protein sinh ra 0,41 gram nuoc; va 1 gram chat beo sinh ra 1,07 gram nuoc, lam cho cac loai đong vat sa mac co the song ma can it hoac khong can uong nuoc. chuot tui la mot vi du ve viec su dung nuoc cua qua trinh trao đoi chat nay va bao ton nuoc bang cach đieu khien toc đo trao đoi chat thap co ban va vui minh duoi cat trong cai nong cua ban ngay, lam giam mat nuoc qua bo long va he ho hap khi chung nghi ngoi. Cac đong vat co vu an co lay am tu thuc vat ma chung an. Cac loai nhu addax antelope, dik-dik, Grant's gazelle va oryx su dung rat hieu qua phuong phap nay nen chung khong can uong nuoc. Lac đa la mot vi du tuyet voi cua mot đong vat co vu thich nghi voi cuoc song sa mac. No giam thieu su mat nuoc cua minh bang cach san xuat nuoc tieu đam đac va phan kho, va co the mat 40% trong luong co the cua minh thong qua su mat nuoc ma khong chet do mat nuoc. Carnivores can obtain much of their water needs from the body fluids of their prey. Nhieu loai đong vat sa mac nong khac song ve đem thi tim kiem bong mat vao ngay hoac o trong hang duoi long đat. O đo sau hon 50 cm (20 in), nhung chung van duy tri o muc tu 30 đen 32 °C (86 va 90 F) khong phu thuoc vao nhiet đo ben ngoai. Chuot nhay, chuot sa mac, chuot tui va cac loai gam nham nho khac ra khoi hang cua chung vao ban đem va do đo, lam cao, cho soi, cho rung va ran san chung. Chuot tui giu lanh bang cach tang nhip ho hap cua chung, tho hon hen, tiet mo hoi va lam am da cua chan truoc bang nuoc bot cua chung. Đong vat co vu song o hoang mac lanh đa phat trien su cach nhiet cao hon thong qua bo long co the am hon va cac lop cach nhiet bang mo duoi da. Chon Bac Cuc co toc đo trao đoi chat lon hon gap 2 đen 3 lan so voi cac loai đong vat co vu cung kich thuoc. Chim đa tranh đuoc van đe mat nhiet qua đoi chan cua minh bang cach khong co gang đe duy tri nhiet cua chan bang voi nhiet cua cac phan con lai cua co the, mot dang cach nhiet thich nghi. Chim canh cut hoang đe co bo long day, mot lop cach nhiet (đem) khong khi ke lop da va nhieu, va cac co che nhiet khac nhau đe duy tri nhiet co the chung trong mot moi truong khac nghiet nhat tren Trai Đat.
La đong vat mau lanh, bo sat khong the song trong hoang mac lanh nhung rat phu hop voi nhung hoang mac nong. Trong cai nong ban ngay cua sa mac Sahara, nhiet đo co the tang len 50 °C (122 °F). Loai bo sat khong the ton tai o nhiet đo nay va than lan se bi guc nga do nhiet o 45 °C (113 °F). Chung it thich nghi voi cuoc song sa mac va khong the đe lam mat minh bang cach đo mo hoi vi the chung can an nap tranh cai nang ban ngay. Trong phan đau cua đem, khi mat đat toa nhiet hap thu trong ngay, chung xuat hien va chuan bi san moi. Than lan va ran la nhieu nhat trong cac khu vuc kho can va ran nhat đinh đa phat trien mot phuong phap di chuyen moi cho phep chung di chuyen ve hai ben va đieu huong cac con cat cao. Cac loai nay bao gom trong chi ran sung cua chau Phi va Crotalus cerastes cua Bac My, su tien hoa rieng biet nhung co cac hanh vi giong nhu tien hoa hoi tu. Nhieu loai bo sat sa mac la đong vat an thit phuc kich va thuong chon minh trong cat, cho đoi con moi đen trong pham vi tan cong.
Đong vat luong cu co ve khong phai la cu dan sa mac, vi chung can giu cho da am va phu thuoc vao nuoc cho muc đich sinh san. Trong thuc te, mot so it loai đuoc tim thay trong moi truong song nay đa thuc hien mot so su thich nghi đang chu y. Hau het trong so đo la fossorial, trai qua nhung thang kho nong ngu he trong hang sau. Trong khi đo chung lot da nhieu lan va giu lai cac phan da đo xung quanh chung đe lam mot lop khong tham nuoc nhu ken đe giu đo am. Trong sa mac Sonoran, Couch's spadefoot toad danh phan lon thoi gian trong nam ngu trong hang cua no. Mua lon la nguyen nhan dan đen su xuat hien va đau tien con đuc tim mot cai ao phu hop keu goi thu hut cac con khac. Trung đuoc đe va nhung con nong noc phat trien nhanh chong khi chung phai đat đen bien thai hoan toan truoc khi nuoc boc hoi het. Khi sa mac kho đi, con coc truong thanh lai chon minh. Cac con con o lai tren be mat trong mot thoi gian, an va lon len, nhung ngay sau đo chung đao dang vui minh xuong. Mot it trong so chung co the đen tuoi truong thanh. The water holding frog in Australia has a similar life cycle and may aestivate for as long as five years if no rain falls. Desert rain frog cua Namibia la loai song ve đem va ton tai nho vao đo am cua suong muoi bien tu Đai Tay Duong.

Đong vat khong xuong song, đac biet la arthropoda, đa thanh cong khi song trong hoang mac. Ruoi, bo canh cung, kien, moi, locust, Chieu, bo cap va nhen co cac lop bieu bi cung, khong thap nuoc va nhieu trong so chung đe trung duoi mat đat va con con phat trien khac xa voi nhiet đo cuc cao tren mat đat. Cataglyphis bombycina su dung protein chong soc nhiet theo mot cach moi va kiem an ben ngoai trong mot khoang thoi gian rat ngan trong ngay. Stenocara dentata o Namibia đung tren cac chan truoc cua no va nang mai cua no đe hung suong mu buoi sang o dang ngung tu, roi chuyen nuoc vao mieng cua no. Mot so loai arthropoda su dung cac ao tam hinh thanh sau con mua va hoan thanh vong đoi cua no trong vai ngay. Tom sa mac thuc hien đieu nay, xuat hien "mot cach ky la" trong vung nuoc moi đuoc hinh thanh nhu nhung qua trung đang ngu no ra. Nhung loai khac, chang han nhu brine shrimp, Anostraca va Notostraca, đuoc ngung trao đoi chat va co the mat đen 92% khoi luong co the cua chung, co the khoi phuc nuoc ngay sau khi troi mua va ho tam thoi cua chung xuat hien tro lai.


Quan he voi con nguoi Con nguoi đa su dung hoang mac tu lau đe lam noi sinh song, va gan đay la khai thac khoang san va thu lay nang luong mat troi. Cac hoang mac co vai tro quan trong trong van hoa cua con nguoi voi nhieu tac pham van hoc viet ve chung.


= Lich su =

Con nguoi đa va đang song trong hoang mac hang thien nien ky. Nhieu bo toc chang han nhu tho dan Kalahari, tho dan Uc va cac bo toc khac nhau cua nguoi da đo chau My nguyen thuy song bang san ban hai luom. Ho đa phat trien ky nang trong viec che tao va su dung vu khi, theo doi đong vat, tim nguon nuoc, tim kiem thuc an tu cac loai cay an đuoc va su dung nhung đieu ho tim thay trong moi truong tu nhien cua ho đe cung cap nhu cau hang ngay cua ho. Ky nang tu cung tu cap va kien ​​thuc đa đuoc truyen mieng qua nhieu the he. Cac nen van hoa khac nhau phat trien đoi song du muc nhu nhung nguoi chan nuoi cuu, de, gia suc, lac đa, bo Tay Tang hoac tuan loc. Ho đa đi qua khu vuc rong lon voi đan gia suc cua ho, di chuyen đen đong co moi theo mua va luong mua that thuong đa thuc đay phat trien cay trong moi. Ho mang theo leu lam bang vai hoac da treo tren cac cay cot va che đo an uong cua ho bao gom sua, mau va đoi khi thit.

Nhung nguoi du muc sa mac cung la cac thuong nhan. Sahara la mot vung đat rong lon cua đat trai dai tu vanh đai Đai Tay Duong đen Ai Cap. Cac tuyen đuong thuong mai đa đuoc phat trien lien ket Sahel o phia nam voi khu vuc Đia Trung Hai mau mo o phia bac va mot luong lon lac đa đuoc su dung đe van chuyen hang co gia tri tren sa mac. Nguoi Tuareg la cac thuong nhan va hang hoa đuoc van chuyen truyen thong bao gom no le, nga voi va vang đi ve phia bac va muoi đi ve phia nam. Nguoi Berber voi su hieu biet ve khu vuc nay đa đuoc su dung no đe huong dan cac đoan lu hanh giua cac oc đao khac nhau va cac gieng nuoc. Hang trieu no le đa bi bat đua ve phia bac qua Sahara trong khoang tu the ky VIII đen XVIII. Cac phuong tien van tai đuong bo truyen thong sut giam voi su ra đoi cua xe co đong co, van chuyen va van tai hang khong, nhung cac đoan lu hanh van đi đi lai theo tuyen giua Agadez va Bilma va giua Timbuktu va Taoudenni mang muoi tu ben trong sa mac đen cac cong đong o ria sa mac.
Xung quanh vanh cua sa mac, noi co luong mua nhieu hon va đieu kien moi truong phu hop hon, mot so nhom đa trong cay. Viec trong trot nay co the xay ra khi han han lam gia suc chet, buoc ho phai chuyen tu chan nuoi gia suc sang canh tac. Voi mot it nguyen lieu đau vao, ho đa cam on thoi tiet va co the đa song tu cung tu cap. Đat ma ho canh tac lam giam dien tich co san cho nhung nguoi chan nuoi du muc, gay ra cac tranh chap ve đat đai. Ria ban kho can cua sa mac co lop đat trong trot mong, ma co nguy co bi xoi mon khi tiep xuc, nhu đa xay ra tai My Dust Bowl trong nhung nam 1930. Cac loai co giu đat tai cho đa bi cay xoi, va mot loat cac nam kho gay ra mat mua, trong khi con bao bui khong lo thoi lop đat mat đi. Nua trieu nguoi My đa buoc phai roi khoi đat đai cua ho trong tham hoa nay.
Thiet hai tuong tu đang dien ra ngay nay o cac khu vuc ban kho han va khoang muoi hai trieu ha đat đang bi bien thanh sa mac moi nam. Sa mac hoa do cac yeu to nhu han han, thay đoi khi hau, canh tac nong nghiep, chan tha qua muc va nan pha rung. Tham thuc vat đong mot vai tro quan trong trong viec xac đinh thanh phan cua đat. Trong nhieu moi truong, ty le xoi mon va dong chay mat tang len đang ke voi su suy giam lop phu thuc vat. Cac be mat kho can khong đuoc bao ve co xu huong bi gio thoi bay đi hoac bi cuon troi boi lu quet, đe lai lop đat mau mo tro troi duoi anh nang mat troi va tro thanh lop đat khong hieu qua. Mac du chan tha qua muc trong lich su đuoc coi la mot nguyen nhan gay ra sa mac hoa, co mot so bang chung cho thay đong vat hoang da va thuan thoa thuc su cai thien kha nang sinh san va tham thuc vat, va viec tieu thu lop phu lam thuc đay qua trinh xoi mon.


= Khai thac tai nguyen thien nhien =
Cac hoang mac co nhieu nguon tai nguyen khoang san đang ke, đoi khi phu toan bo be mat cua chung, lam cho chung co nhung mau sac đac trung. Vi du nhu nhieu sa mac cat mau đo la do chung chua cac khoang laterit. Cac qua trinh đia chat trong khi hau hoang mac co the tap trung cac khoang san thanh nhung mo co gia tri. Nuoc ngam ro ri co the trich xuat khoang vat quang va tich tu chung, theo muc nuoc ngam đe tao thanh dang tap trung. Tuong tu nhu vay, su bay hon co khuynh huong tap trung cac khoang vat trong cac ho hoang mac, lam can ho hay lam giau khoang vat. Su boc hoi co the tap trung nhieu loai khoang vat tao thanh nhieu dang mo evaporite nhu thach cao, natri nitrat, natri chloride va khoang vat borat. Evaporit đuoc tim thay trong hoang mac Great Basin o Hoa Ky, đa đuoc khai thac tu lau bang cach su dung "nhom 20 con la" đe keo cac xe cho borax tu Thung lung Chet đen đuong sat gan nhat. Sa mac đac biet giau cac khoang san muoi nhu sa mac Atacama o Chile, noi ma natri nitrat đuoc khai thac dung lam chat no va phan bon tu khoang nam 1850. Cac khoang san sa mac khac nhu đong o Chile, Peru, va Iran, va sat va urani o Uc. Nhieu kim loai, muoi khac va đa co gia tri thuong mai nhu pumice cung đuoc khai thac tu sa mac tren khap the gioi.
Dau va khi hinh thanh o đay cac vung bien nong khi cac vi sinh vat phan huy trong đieu kien yem khi va sau đo bi chon vui boi cac tram tich. Nhieu hoang mac co thoi ky tung la bien nong va cac loai khac co su tich tu hydrocarbon đuoc van chuyen đen do hoat đong kien tao mang. Mot so mo dau lon nhu Ghawar đuoc phat hien duoi cat cua A Rap Saudi. Cac nha đia chat hoc tin rang cac loai mo khac dau đuoc hinh thanh tu cac qua trinh do gio trong cac hoang mac co nhu nhung truong hop cua cac mo dau o My.


= Canh tac =

He thong canh tac truyen thong tren sa mach đa đuoc thiet lap tu lau o Bac Phi, tuoi tieu la chia khoa thanh cong o nhung khu vuc ma ap luc ve nuoc la nhan to han che cho su phat trien. Cac cong nghe co the đuoc su dung nhu tuoi nho giot, viec su dung cac chat thai huu co hoac phan chuong nhu phan bon va thuc hien quan ly nong nghiep truyen thong khac. Mot khi kha nang sinh san đa đuoc xay dung, san xuat nong nghiep tiep tuc giu đat khoi su huy diet boi gio va cac hinh thuc khac cua su xoi mon. Nguoi ta phat hien ra rang vi khuan thuc đay tang truong thuc vat đong mot vai tro trong viec tang suc đe khang cua cay đoi voi cac đieu kien kho khan va viec giu cac rhizobacteria co the đuoc cay vao đat trong vung lan can cua thuc vat. Mot nghien cuu ve nhung vi khuan nay đa phat hien ra rang canh tac tren sa mac can tro sa mac hoa bang cach thiet lap cac đao cua kha nang sinh san cho phep nong dan đat đuoc nang suat tang bat chap cac đieu kien moi truong bat loi. Mot thu nghiem thuc đia o sa mac Sonoran khi đe lo goc re cua cac loai cay khac nhau đe rhizobacteria va vi khuan co đinh nito Azospirillum brasilense khoi phuc lai cac vung đat bi suy thoai chi moi thanh cong mot phan.
sa mac Judean đa đuoc canh tac vao the ky VII TCN trong thoi đai đo sat, cung cap thuc pham cho cac phao đai tren Sa mac. Nguoi My ban đia o phia nam mien Tay Hoa Ky đa tro thanh nha nong nghiep hoc khoang nam 600 khi hat giong va cong nghe tu Mexico. Ho đa su dung cac ky thuat ruong bac thang va khu vuon tang truong ben canh tham, tai cac khu vuc am uot duoi chan con cat, gan suoi đe cap nuoc tuoi va trong khu vuc đuoc tuoi bang he thong kenh đao đuoc xay dung đac biet. Bo toc Hohokam đa xay dung tren 500 dam (800 km) kenh muong lon va duy tri chung trong nhieu the ky, mot thanh tich ky thuat an tuong vao thoi đo. Ho trong ngo, đau, bi va ot.

Mot vi vu canh tac hien đai tren sa mac nhu o Thung lung Imperial o California, noi co nhiet đo cao va luong mua trung binh nam chi 3 in (76 mm). Nen kinh te chu yeu dua vao nong nghiep va đat đuoc tuoi tieu thong qua mot mang luoi kenh rach va đuong ong dan hoan toan tu song Colorado qua kenh đao All-American. Tang đat sau va mau mo, la mot phan cua đong bang ngap lu cua song, va nhung gi neu no tung la sa mac đa đuoc chuyen thanh mot trong nhung vung canh tac nang suat cao nhat o California. Luong nuoc khac tu song đuoc dan đen cac cong đong đo thi, nhung tat ca đieu nay đa đuoc lay tai con song, lam cho vi tri lay nuoc cao hon muc nuoc song trong nhieu thoi điem cua nam. Mot van đe khac cua trong cay theo cach nay la su gia tang cua đo man trong đat gay ra boi su bay hoi cua nuoc trong cac thua ruong. Phu xanh sa mac van la mot nguyen vong va tai mot thoi điem nao đo no đuoc xem la mot cong cu tuong lai đe tang san xuat luong thuc cho dan so ngay cang tang tren the gioi. Su mong đoi tiem nang nay đa đuoc chung to la sai vi no bo qua nhung thiet hai moi truong gay ra o nhung noi khac cua nguon nuoc dung đe tuoi tieu cho du an sa mac.


= Thu nang luong mat troi =

Cac sa mac ngay cang đuoc xem la nhung nguon nang luong mat troi quan trong, mot phan vi it may che phu. Nhieu nha may nang luong mat troi thanh cong khi xay dung tren sa mac Mojave. Cac nha may nay co tong cong suat 354 MW, la to hop khai thac nang luong mat troi lon nhat the gioi. Nhung mang lon cua sa mac nay đuoc bao phu boi cac tam guong, bao gom 9 khu vuc thu nang luong mat troi. Cong vien nang luong mat troi Mojave hien đang đuoc xay dung va se tao ra 280MW khi hoan thanh.
Tiem nang phat đien mat troi tu sa mac Sahara la bao la. Giao su David Faiman thuoc Đai hoc Ben-Gurion đa chi ra rang voi cong nghe hien tai co the cung cap toan bo nhu cau đien cho the gioi chi tu 10% cua sa mac Sahara. Desertec Industrial Initiative đang tim kiem 560 ti USD đe đau tu bao đien mat troi va đien gio o Bac Phi trong vong 40 nam toi đe cung cap đien cho chau Au thong qua cac cap đien chay ben duoi Đia Trung Hai. Su quan tam cua chau Au o sa mac Sahara bat nguon tu hai khia canh: anh nang mat troi vao ban ngay gan nhu lien tuc va rat nhieu đat chua su dung. Sahara nhan đuoc anh nang mat troi nhieu hon tren moi mau Anh so voi bat ky phan nao cua chau Au. Sa mac Sahara cung co khong gian trong rong tong cong hang tram dam vuong can thiet đe lap đat cac tam guong cho cac nha may nang luong mat troi.
Sa mac Negev o Israel, va khu vuc xung quanh, bao gom ca thung lung Arava đon nhan nhieu anh nang va noi chung khong the trong trot đuoc. Đay la nhung yeu to thuan loi đe xay dung cac nha may nang luong mat troi. David Faiman cho rang cac nha may nang luong mat troi "khong lo" o Negev co the cung cap tat ca nhu cau đien cua Israel.


= Chien tranh =

Ca hai cuoc chien tranh the gioi đa dien ra trong sa mac. Trong Chien tranh The gioi thu nhat, cac Ottoman Tho Nhi Ky đa tham chien voi quan đoi chinh quy cua Anh trong mot chien dich keo dai tai ban đao A Rap. Tho Nhi Ky đa bi nguoi Anh đanh bai, phia Anh đa đuoc su ung ho cua luc luong khong chinh quy A Rap đang tim cach noi day chong lai nguoi Tho Nhi Ky o Hejaz, đa noi tieng trong quyen sach cua T. E. Lawrence Seven Pillars of Wisdom.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, cac chien dich Tay Sa mac bat đau o Libya thuoc Y. Chien tranh trong sa mac can co su tiep te lon cho chien thuat su dung cac khong gian mo rong lon ma khong gay thuong vong cho dan thuong. Xe tang va xe boc thep đa co the đi lai mot khoang cach lon khong bi can tro va min đa đuoc đat voi so luong lon. Tuy nhien kich thuoc va su khac nghiet cua đia hinh co nghia la tat ca cac nhu cau thiet yeu can đuoc mang đen tu khoang cach rat xa. Nguoi chien thang trong mot tran chien se co uu the va chuoi cung ung cua ho nhat thiet se tro nen dai hon, trong khi quan đoi bai tran co the rut lui, tai tap hop va can tiep te. Voi nhung ly do nay, tien tuyen thut lui va mat tran keo dai hang tram kim ve moi ben đe lay lai đa. Điem can phia tay la tai El Alamein o Ai Cap, noi quan đong minh đanh bai dut điem phe truc nam 1942.


= Trong van hoa =

Sa mac thuong đuoc coi la mot canh quan can coi va trong rong. No đa đuoc cac nha van, cac nha lam phim, nha triet hoc, nghe si va cac nha phe binh mo ta nhu la mot noi cuc đoan, mot an du cho bat cu đieu gi tu cai chet, chien tranh hay đuc tin ve qua khu nguyen thuy hoac tuong lai hoang vang.
Co rat nhieu bai viet ve chu đe hoang mac. Phai ke đen la nhung tai lieu cua Marco Polo (c. 1254–1324), ong đa đi qua vung Trung A đen Trung Quoc, bang qua nhieu hoang mac trong suot hanh trinh 24 nam cua ong. Mot so tac gia mieu ta mot cach sinh đong ve cac moi truong hoang mac, mac du thuong cac chuyen hanh trinh cua ho bang qua hoang mac đuoc đan xen voi nhung phan anh, nhu truong hop trong tac pham chinh cua Charles Montagu Doughty, Travels in Arabia Deserta (1888). Antoine de Saint-Exupery đa mieu ta chuyen bay cua ong va hdescribed both hoang mac trong tac pham Wind, Sand and Stars va Gertrude Bell đa đi qua nhieu noi trong haong mac A Rap vao đau the ky XX, tro thanh nguoi ranh rot ve chu đe nay, ong viet sach va tu van cho chinh phu Anh thuong thao voi cac nuoc A Rap. Mot nha tham hiem nu la Freya Stark đa đi mot minh o Trung Đong, tham Tho Nhi Ky, Arabia, Yemen, Syria, Ba Tu va Afghanistan, đa viet hon 20 quyen sach ve nhung trai nghiem cua ba. Nha tu nhien hoc nguoi Đuc, Uwe George đa co nhieu nam song trong sa mac, ong đa ghi lai nhung trai nghiem va nghien cuu trong quyen, In the Deserts of this Earth.


Hoang mac tren cac hanh tinh khac Sao Hoa la hanh tinh duy nhat trong He Mat Troi đuoc xac đinh la ton tai cac hoang mac. Vi ap suat khi quyen o gan be mat thap (chi bang 1/100 so voi cua Trai Đat), cau truc cac vong khi quyen tren Sao Hoa tao thanh mot vong bien cat quanh cuc voi dien tich hon 5 trieu km² (1,9 trieu dam vuong), dien tich nay lon hon nhieu so voi cac hoang mac tren Trai Đat. Cac hoang mac tren Sao Hoa chu yeu bao gom cac con cat dang ban nguyet bang phang o gan cac mu van vinh cuu cua cuc Bac hanh tinh nay. Cac con cat nho hon chiem phan đay cua cac ho va cham nam o cac vung cuc Sao Hoa. Nghien cuu cac đa tren be mat bang cac tia laser cua tau tham do Mars Exploration Rover cho thay be mat nay la tap hop nhan cua cac dang giong nhu tren Trai Đat mac du no co the chi la lop bui be mat. Be mat cua Titan, mot mat trang cua Sao Tho, cung co be mat giong nhu hoang mac đuoc cau tao boi cac bien con cat.


Xem them Sa mac Sahara
Hoang mac Atacama
Hoang mac hoa
Oc đao


Chu thich Tai lieu George, Uwe (1978). In the Deserts of this Earth. Hamish Hamilton. ISBN 0-241-89777-7.
Pye, Kenneth; Tsoar, Haim (2009). Aeolian Sand and Sand Dunes. Springer. ISBN 3-540-85910-1.


Đoc them Bagnold, Ralph A. (1941). The physics of blown sand and desert dunes. Methuen.
Macmahon, James (1988). Deserts. National Audubon Society nature guides. Random House / Chanticleer Press. ISBN 978-0-394-73139-1.


Lien ket ngoai "Global Deserts Outlook". Chuong trinh moi truong Lien Hop Quoc (UNEP). 2006. Ban goc luu tru ngay 17 thang 3 nam 2008. Truy cap ngay 30 thang 6 nam 2014., trong loat bao cao ve Tong quan moi truong toan cau (Global Environment Outlook).
Global Deserts Outlook in PDF tai Wayback Machine (luu tru ngay 10 thang 6 nam 2006)
Ban đo kich ban đa dang sinh hoc o cac vung hoang mac, tu Global Deserts Outlook Luu tru ngay 8 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine.