Dua (Cocos nucifera) la mot loai thuc vat than go, thanh vien thuoc ho Cau (Arecaceae) va la loai duy nhat con song thuoc chi Cocos. Dua co mat khap noi tai cac vung nhiet đoi ven bien va la mot bieu tuong van hoa nhiet đoi. Dua cung cap thuc pham, nhien lieu, my pham, thuoc dan gian va vat lieu xay dung, cung nhieu cong dung khac. Phan thit ben trong cua qua dua chin, cung nhu nuoc cot dua đuoc vat ra tu đay, la mot phan quen thuoc trong khau phan cua nguoi dan song tai vung nhiet đoi va can nhiet đoi. Qua dua khac biet voi cac loai trai cay khac do phan noi nhu chua mot luong lon chat long trong suot, đuoc goi la nuoc dua. Dua chin đuoc dung lam thuc an, hoac che bien lay dau dua va nuoc cot dua tu thit qua, than cui tu vo gao cung va xo dua tu vo xo. Thit qua dua say đuoc goi la cui dua kho, dau va nuoc cot đuoc vat ra tu đay thuong dung trong nau an - chien noi rieng - cung nhu trong xa phong va my pham. Nhua dua ngot co the lam thuc uong hoac len men thanh ruou dua, giam dua. Vo gao cung, trau xo va la dai co the dung lam nguyen lieu đe che tao nhieu loai san pham trang tri noi that.
Dua co y nghia van hoa va ton giao trong mot vai xa hoi nhat đinh, đac biet la trong van hoa Nam Đao phia tay Thai Binh Duong. Noi đay, dua xuat hien trong than thoai, bai hat va truyen thong truyen mieng. Chung cung co tam quan trong ve mat nghi le trong ton giao vat linh thoi tien thuoc đia. Cay cung co y nghia ton giao trong van hoa Nam A, xuat hien trong nghi le cua nguoi Hindu. Dua con la co so cua le cuoi va nghi le tho cung trong An Đo giao. Chung cung đong vai tro trung tam trong đao Dua cua Viet Nam. Tap tinh rung trai chin cua chung đa dan đen moi ban tam ve cai chet do dua rung.
Dua đuoc nguoi Nam Đao thuan hoa đau tien o Đong Nam A hai đao va lan truyen vao thoi đo đa moi thong qua cac cuoc di cu tren bien đen tan phia đong nhu quan đao Thai Binh Duong, vuon xa đen phia tay nhu Madagascar va Comoros. Chung đong vai tro quan trong trong cac chuyen đi bien dai ngay cua nguoi Nam Đao nho cung cap nguon thuc an va nuoc mang theo, cung nhu cung cap vat lieu xay dung thuyen mai cheo cua nguoi Nam Đao. Dua sau đo cung đuoc lan truyen theo tung thoi ky lich su doc theo bo bien An Đo Duong va Đai Tay Duong boi cac thuy thu Nam A, A Rap va Chau Au. Quan the dua ngay nay van co the đuoc chia thanh hai dua theo qua trinh du nhap rieng biet nay - tuong ung la dua Thai Binh Duong va dua An Đo-Đai Tay Duong. Dua chi đuoc nguoi chau Au du nhap vao chau My vao thoi thuoc đia trong cac cuoc trao đoi Colombia, nhung co bang chung ve kha nang dua Thai Binh Duong cua nguoi Nam Đao co the đuoc du nhap trong thoi tien Colombia đen Panama. Nguon goc tien hoa cua dua đang gay tranh cai, voi cac gia thuyet cho rang chung co the đa tien hoa o chau A, Nam My hoac tren cac đao Thai Binh Duong. Cay phat trien cao 30 m (100 ft) va co the cho ra 75 qua moi nam, mac du it hon 30 qua la đien hinh. Cay khong chiu đuoc thoi tiet lanh va ua thich luong mua doi dao, cung nhu đay đu anh sang mat troi. Nhieu loai con trung gay hai va benh tat anh huong đen cac loai va gay phien toai cho san xuat thuong mai. Khoang 75% nguon cung dua tren the gioi đuoc san xuat tai Indonesia, Philippines va An Đo .


Lich su = Nguon goc =

Nghien cuu di truyen hien đai đa xac đinh trung tam nguon goc cua dua la Trung An Đo-Thai Binh Duong, khu vuc giua tay Đong Nam A va Melanesia, noi dua co su đa dang di truyen lon nhat. Hoat đong trong trot va pho rong gan lien voi cac cuoc di cu ban đau cua nguoi Nam Đao, nhung nguoi đem giong nay trong đen cac hon đao ma ho đinh cu. Su tuong đong cua ten đia phuong tren khap vung Nam Đao cung đuoc xem la bang chung rang loai thuc vat nay co nguon goc trong vung. Vi du, thuat ngu Polynesia va Melanesia Niu; thuat ngu Tagalog va Chamorro niyog; tu ngu tieng Ma Lai nyiur hoac nyior. Cac bang chung khac ve nguon goc Trung An Đo-Thai Binh Duong la pham vi ban đia cua cua dua. Luong con trung gay hai cho dua trong khu vuc (90%) cao hon so voi chau My (20%) va chau Phi (4%).

Mot nghien cuu nam 2011 xac đinh hai quan the dua phan biet cao ve mat di truyen, mot quan the co nguon goc tu Đong Nam A hai đao (nhom Thai Binh Duong) va quan the con lai tu ria phia nam cua tieu luc đia An Đo (nhom An Đo-Đai Tay Duong). Nhom Thai Binh Duong la nhom duy nhat co dau hieu di truyen va kieu hinh ro rang rang chung đa đuoc thuan hoa; bao gom đac tinh lun, tu thu phan va hinh thai qua "niu vai" tron voi ty le noi nhu tren vo xo lon hon. Su phan bo dua o Thai Binh Duong tuong ung voi cac khu vuc đuoc nguoi du hanh Nam Đao đinh cu phan anh rang cay dua đuoc pho rong phan lon la ket qua du nhap cua con nguoi. Viec nay đuoc the hien noi bat nhat o Madagascar, mot hon đao do thuy thu Nam Đao đinh cu vao khoang 2000 đen 1500 truoc hien tai. Quan the dua tren đao la su ket hop di truyen giua hai quan the phu, rang dua Thai Binh Duong đuoc nguoi Nam Đao đinh cu mang đen, sau đo lai voi dua đia phuong An Đo-Đai Tay Duong.

Cac nghien cuu ve di truyen hoc cua dua cung đa xac nhan quan the dua thoi tien Colombia o Panama thuoc Nam My. Tuy nhien, chung khong phai la loai ban đia va phoi bay mot điem nut that di truyen do hieu ung sang lap. Mot nghien cuu vao nam 2008 cho rang dua o chau My co lien quan gan nhat ve mat di truyen voi dua o Philippines, chu khong phai voi bat ky quan the dua nao khac gan đo (bao gom ca Polynesia). Nguon goc nhu vay chi ra rang dua khong đuoc đua vao theo cach tu nhien, chang han nhu dong hai luu. Cac nha nghien cuu ket luan rang dua đuoc thuy thu Nam Đao thoi ky đau mang đen chau My tu it nhat 2.250 nam truoc va co the la bang chung ve su giao thoa giua cac nen van hoa Nam Đao va Nam My thoi ky tien Colombia. Cac bang chung thuc vat tuong tu khac cung co them su giao thoa, nhu su hien dien cua khoai lang thoi tien thuoc đia trong cac nen van hoa Chau Đai Duong. Xuyen suot thoi thuoc đia, dua Thai Binh Duong đa đuoc du nhap them vao Mexico tu Đong An Tay Ban Nha thong qua chien thuyen Manila.
Trai nguoc voi dua Thai Binh Duong, dua An Đo-Đai Tay Duong phan lon đuoc cac thuong nhan A Rap va Ba Tu đua vao bo bien Đong Phi. Dua An Đo-Đai Tay Duong cung đuoc đua vao Đai Tay Duong nho tau Bo Đao Nha tu cac thuoc đia cua ho o duyen hai An Đo va Sri Lanka; đau tien du nhap vao vung duyen hai Tay Phi, sau đo tro đi vao Caribe va bo bien phia đong Brazil. Tat ca nhung su du nhap nay đeu trong vong vai the ky truoc, tuong đoi gan đay so voi su pho rong cua dua Thai Binh Duong.


= Lich su tien hoa =

Lich su tien hoa va phan bo hoa thach cua dua va cac thanh vien khac thuoc tong Cocoseae mo ho hon so voi su phan tan va phan bo ngay nay, voi nguon goc cuoi cung va su phan tan thoi tien nhan loai van chua ro rang. Hien co hai quan điem chinh ve nguon goc cua chi Cocos, mot o An Đo-Thai Binh Duong va mot khac o Nam My. Phan lon hoa thach giong Cocos thuong chi đuoc phuc hoi tu hai khu vuc tren the gioi: New Zealand va tay-trung An Đo. Tuy nhien, giong nhu hau het hoa thach cay co, hoa thach giong Cocos van chi la gia đinh, vi chung thuong kho xac đinh. Hoa thach giong Cocos som nhat tim đuoc tim la "Cocos" zeylanica, mot loai hoa thach đuoc mo ta tu nhung trai cay nho,  kich thuoc khoang 3,5 cm (1,4 in) ×1,3 đen 2,5 cm (0,51 đen 0,98 in), đuoc phuc hoi tu the Miocen (~ 23 đen 5,3 trieu nam truoc) tai New Zealand vao nam 1926. Ke tu đo, nhieu hoa thach khac cua cac loai trai cay tuong tu đa tim ra tren khap New Zealand tu the Eocen, Oligocen va co the ca Holocen. Nhung nghien cuu ve chung van đang đuoc tien hanh đe xac đinh loai nao trong so chung (neu co) thuc su thuoc chi Cocos. Endt & Hayward (1997) đa ghi nhan điem giong nhau cua chung voi cac thanh vien cua chi Parajubaea tai Nam My, hon la Cocos, va đe xuat nguon goc Nam My. Conran va cong su. (2015), tuy nhien, phong đoan su đa dang cua chung o New Zealand cho biet chung đa tien hoa mot cach đac huu, thay vi đuoc đua đen cac hon đao bang cach phan tan đuong dai. O tay-trung An Đo, nhieu hoa thach cua qua, la va than giong Cocos đa đuoc phuc hoi tu trap Deccan. Chung bao gom morphotaxa nhu Palmoxylon sundaran, Palmoxylon insignae, va Palmocarpon cocoides. Hoa thach giong qua cua Cocos bao gom "Cocos" intertrappeansis, "Cocos" pantii va "Cocos" sahnii. Chung cung bao gom trai cay hoa thach đa đuoc xac đinh tam thoi la Cocos nucifera hien đai. Chung gom hai mau vat đuoc đat ten la "Cocos" palaeonucifera va "Cocos" binoriensis, ca hai đeu đuoc tac gia xac đinh nien đai la Maastrichtian – Danian đau Đe Tam (70 đen 62 trieu nam truoc). C. binoriensis đa đuoc cac tac gia tuyen bo la hoa thach som nhat cua Cocos nucifera.
Ngoai New Zealand va An Đo, chi co hai khu vuc khac co bao cao hoa thach giong Cocos, đo la Uc va Colombia. O Uc, mot loai trai cay hoa thach giong Cocos, kich thuoc 10 cm × 9,5 cm (3,9 in × 3,7 in), đuoc phuc hoi tu he tang cat Chinchilla co nien đai Pliocen moi nhat hoac Pleistocen co ban. Rigby (1995) đa gan chung cho Cocos nucifera hien đai dua tren kich thuoc.  O Colombia, mot qua giong Cocos duy nhat đuoc phuc hoi tu he tang Cerrejon giua đen cuoi the Paleocen. Tuy nhien, qua đa bi nen chat trong qua trinh hoa thach va khong the xac đinh đuoc lieu chung co ba lo rong đac trung cho cac thanh vien thuoc tong Cocoseae hay khong. Tuy nhien, tac gia Gomez-Navarro va cong su (2009), đa gan chung vao chi Cocos dua tren kich thuoc va hinh dang cua qua.
Trong no luc xac đinh xem loai nay co nguon goc tu Nam My hay chau A, mot nghien cuu nam 2014 đa đe xuat rang khong phai the va loai nay đa tien hoa tren cac đao san ho o Thai Binh Duong. Cac nghien cuu truoc đay đa cho rang co dua đa tien hoa o Nam My hoac Chau A va sau đo phan tan tu đay. Nghien cuu nam 2014 đua ra gia thuyet rang loai nay tien hoa o tren cac đao san ho o Thai Binh Duong, va sau đo phan tan đen luc đia. Cho rang đieu nay se đem đen ap luc tien hoa can thiet, lam sang to cac yeu to hinh thai nhu lop vo xo day đe bao ve chong lai suy thoai đai duong va cung cap moi truong am đe nay mam tren cac đao san ho thua thot.


= Ghi chep lich su =
Bang chung van hoc trong Ramayana va bien nien su Sri Lanka chi ra rang dua đa co mat o tieu luc đia An Đo truoc the ky 1 TCN. Mo ta truc tiep som nhat đuoc Cosmas Indicopleustes đua ra trong Topographia Christiana cua ong viet vao khoang nam 545, đuoc goi la "qua cung vi đai cua An Đo". Mot đe cap som khac ve dua bat nguon tu cau chuyen thuy thu Sinbad trong "Nghin le mot đem", rang anh ta đa mua va ban mot qua dua trong chuyen hanh trinh thu nam cua minh.
Vao thang 3 nam 1521, mot mo ta ve qua dua đuoc Antonio Pigafetta viet bang tieng Y va su dung cac tu ngu "cocho"/"cochi", nhu ghi chep trong nhat ky cua ong sau chuyen đi đau tien tu chau Au qua Thai Binh Duong trong chuyen đi vong quanh Magellan va gap cu dan cua nhung vung đat se đuoc goi la Guam va Philippines. Ong dien giai tai Guam "ho an dua" ("mangiano cochi") nhu the nao va nguoi ban đia o đo cung "thoa len co the va toc bang dau dua va vung" ("ongieno el corpo et li capili co oleo de cocho et de giongioli").

Trong tieng Anh, "coconut" (hay tieng co la "cocoanut") dung đe chi toan bo cay dua, hat hoac qua, ve mat thuc vat hoc đay la mot loai qua hach, khong phai qua cung. Cai ten nay xuat phat tu tieng Bo Đao Nha coco, co nghia la "đau" hoac "đau lau", do ba vet lom tren vo gao dua giong voi đac điem tren khuon mat. Tu nay nguon goc tu tieng Bo Đao Nha la coco vao the ky 16, co nghia la 'cai đau' hoac 'đau lau' do ba vet lom tren vo gao dua giong voi đac điem tren khuon mat. Tu Coco va coconut duong nhu xuat hien tu nam 1521 qua cuoc gap go cua cac nha tham hiem Bo Đao Nha va Tay Ban Nha voi nguoi dan tren đao Thai Binh Duong. Vo gao dua goi nho cho ho ve mot hon ma hoac phu thuy trong dan gian Bo Đao Nha goi la coco (con la coca). O phuong Tay ban đau chung đuoc goi la nux indica, mot cai ten đuoc Marco Polo su dung vao nam 1280 khi o Sumatra. Ong lay thuat ngu nay tu nguoi A Rap, nguoi ta goi no la جوز هندي functionsz hindi, dich ra la 'qua cung An Đo'. Thenga, ten goi trong tieng Tamil/Malayalam cua dua, đuoc dung trong mo ta chi tiet ve dua trong Itinerario do Ludovico di Varthema xuat ban nam 1510 va ca trong Hortus Indicus Malabaricus sau nay. Danh phap nucifera co nguon goc trong tieng Latinh nux (qua cung) va fera (mang), co nghia la 'mang qua cung'.


Mo ta = Cay =

Cocos nucifera la mot loai co lon, phat trien cao 30 m (100 ft), voi la kep long chim dai 4–6 m (13–20 ft) va la chet dai 60–90 cm (2–3 ft); la gia rung sach đe lai than cay nhan. Tren đat mau mo, mot cay dua cao co the cho đen 75 trai moi nam, nhung thuong nang suat thap hon 30.  Voi đieu kien cham soc va trong trot thich hop, dua cho qua đau tien sau sau đen muoi nam, mat 15 đen 20 nam đe đat san luong cao nhat.
Giong dua Thai Binh Duong lun đung kieu đuoc nguoi Nam Đao trong tu thoi co đai. Nhung giong nay đuoc chon đe sinh truong cham hon, nuoc dua ngot hon va trai thuong co mau sac ruc ro. Nhieu giong khac nhau hien đai cung đuoc trong, bao gom dua Maypan, dua vua va macapuno. Chung thay đoi tuy theo huong vi nuoc dua va mau sac qua, cung nhu cac yeu to di truyen khac.


= Qua =

Theo thuc vat hoc, qua dua thuoc dang qua hach, khong phai qua cung that su. Giong nhu cac loai trai cay khac, chung co ba lop: vo qua ngoai, vo qua giua va vo qua trong. Vo qua ngoai la lop vo bong, thuong co mau vang xanh đen vang nau. Vo qua giua gom xo soi, đuoc goi la xo dua, co nhieu muc đich su dung truyen thong va thuong mai. Ca vo qua ngoai va giua tao nen lop "vo xo" cua dua, trong khi vo qua trong tao nen lop "vo gao" dua cung. Vo trong day khoang 4 mm (0,16 in) va co ba lo rong nay mam  phan biet (micropyles) o điem cuoi ngoai bien. Hai trong so cac lo rong đuoc cam ("mat"), trong khi mot lo hoat đong.

Mat trong cua vo qua trong rong va đuoc lot boi mot lop mang vo mong mau nau day khoang 0,2 mm (0,0079 in). Vo trong ban đau chua đay noi nhu long đa nhan (nuoc dua). Khi su phat trien tiep tuc, cac lop te bao cua noi nhu lang đong xuong mat vach vo trong, day len đen 11 mm (0,43 in) , bat đau tu điem cuoi ngoai bien. Cuoi cung, chung tao thanh lop noi nhu ran co the an đuoc ("thit dua" hoac "cui dua") cung dan theo thoi gian. Phoi hinh tru nho đuoc nhung trong noi nhu ran ngay ben duoi lo rong chuc nang cua noi nhu. Khi nay mam, phoi đay ra khoi lo rong chuc nang va tao thanh mot giac mut (mam dua) ben trong khoang trung tam. Giac mut hut phan noi nhu đac đe nuoi duong cay con.
Trai dua co hai dang đac biet tuy thuoc vao qua trinh thuan hoa. Dua dai co trai hinh tam giac thuon dai voi vo xo day hon va luong noi nhu it hon. Đieu nay cho phep qua noi hon va giup chung de dang bam vao cac bo cat, lam cho hinh dang cua chung tro nen ly tuong đe phan tan trong đai duong.
Mat khac, dua Thai Binh Duong thuan hoa co hinh dang tron voi vo xo mong hon va luong noi nhu lon hon. Dua thuan hoa cung co nhieu nuoc dua hon.
Hai dang nay đuoc goi bang cac thuat ngu tieng Samoa la Niu kafa cho cac loai dua hoang da thon dai va Niu vai cho cac loai dua Thai Binh Duong đa thuan hoa tron tria.
Mot trai dua đu kich thuoc nang khoang 1,4 kg (3 lb 1 oz). Dua ban noi đia o cac nuoc san xuat dua thuong khong tach vo xo. Đac biet la dua non (6 đen 8 thang ke tu khi ra hoa) đuoc ban đe lay nuoc dua va cui dua mem nhu thach (goi la "dua xanh", "dua non", "dua nuoc"), noi co mau goc cua trai tham my hon.
Toan bo dua chin nguyen trai (tu 11 đen 13 thang ke tu khi ra hoa) đuoc ban đe xuat khau, tuy nhien, thuong phai loai bo vo xo đe giam trong luong va khoi luong van chuyen. Đieu nay dan đen viec "vo gao" dua tran voi ba lo rong tro nen quen thuoc hon o cac nuoc khong trong dua tai đia phuong. Dua đa tach vo xo thuong nang khoang 750 đen 850 g (1 lb 10 oz đen 1 lb 14 oz). Dua đa tach vo xo cung de bo tach hon cho nguoi tieu dung, nhung co thoi gian bao quan sau thu hoach ngan hon, khoang hai đen ba tuan o nhiet đo 12 đen 15 °C (54 đen 59 °F) hoac len đen 2 thang o 0 đen 1,5 °C (32,0 đen 34,7 °F) . Trong khi đo, dua chin con nguyen vo xo co the bao quan tu ba đen nam thang o nhiet đo phong binh thuong.


= Re =
Khong giong nhu mot so loai cay khac, dua khong co re cai cung nhu khong co long re ma co bo re soi. He thong re bao gom rat nhieu re manh moc ra tu cay gan be mat. Chi mot so re đam sau vao đat đe on đinh. Loai he thong re nay đuoc goi la re soi hoac re bat đinh, va la mot đac điem cua loai co. Cac loai cay lon khac tao ra mot re cai moc huong xuong voi mot so re nhanh moc ra tu no. 2.000-4.000 goc re co the moc len, moi re lon khoang 1 cm (0,39 in). Thuong xuyen thay the nhung re cay đa muc nat khi cay moc ra nhung re moi.


= Cum hoa =

Dua ra hoa cai va đuc tren cung mot cum hoa; do đo, la loai đon tinh cung goc. Tuy nhien, co mot so bang chung cho thay chung co the la loai đa boi, đoi khi co the co hoa luong tinh. Hoa cai to hon nhieu so voi hoa đuc. Dua ra hoa xay ra lien tuc. Cay đuoc cho la chu yeu thu phan cheo, mac du hau het cac giong cay lun đeu tu thu phan.


Phan bo va sinh thai Dua co su phan bo gan nhu toan cau nho vao hoat đong cua con nguoi ap dung trong nong nghiep. Tuy nhien, phan bo lich su co the bi han che hon.


= Sinh canh tu nhien =
Dua phat trien manh tren đat pha cat, chiu man cao. Ua thich khu vuc co nhieu anh sang mat troi va luong mua thuong xuyen (1.500–2.500 mm [59–98 in] hang nam), khien cho cac đuong bo bien thuoc đia cua vung nhiet đoi tuong đoi đon gian. Dua cung can đo am cao (it nhat 70–80%) đe phat trien toi uu, đo la ly do tai sao chung hiem khi song noi co đo am thap. Tuy nhien, chung co the moc tai nhung khu vuc am uot voi luong mua hang nam thap nhu o Karachi, Pakistan, noi chi nhan đuoc khoang 250 mm (9,8 in) luong mua moi nam, nhung luon am va am.
Dua can đieu kien am ap đe phat trien thanh cong va khong chiu đuoc thoi tiet lanh. Mot so bien đoi theo mua đuoc chap nhan, voi su phat trien tot o noi nhiet đo mua he trung binh tu 28 va 37 °C (82 va 99 °F) va ton tai mien la nhiet đo mua đong tren 4–12 °C (39–54 °F). Dua se song sot sau khi giam xuong 0 °C (32 °F). Bang gia nghiem trong thuong gay chet cay, mac du chung đa đuoc biet la co the phuc hoi sau nhiet đo −4 °C (25 °F). Chung co the phat trien nhung khong ket trai đung cach o nhung vung khong đu am, chang han nhu Bermuda .
Cac đieu kien can thiet đe cay dua co the phat trien ma khong can cham soc la:

Nhiet đo trung binh hang ngay tren 12–13 °C (54–55 °F) moi ngay trong nam
Luong mua trung binh hang nam tren 1,000 mm (0,0394 in)
Khong co hoac co rat it tan cay tren cao, vi ngay ca nhung cay nho cung can co anh nang truc tiep
Yeu to han che chinh đoi voi hau het cac đia điem đap ung yeu cau ve luong mua va nhiet đo la su phat trien cua tan cay, ngoai tru nhung vi tri gan bo bien, noi đat cat va phun muoi han che su phat trien cua hau het cac cay khac.


= Thuan hoa =
Dua hoang tu nhien han che o cac vung ven bien tren đat cat nhiem man. Qua thich nghi đe phan tan trong đai duong. Dua khong the đen đuoc cac đia điem trong đat lien neu khong co su can thiep cua con nguoi (đe mang qua giong, trong cay con, v.v.) va viec nay mam som tren cay la rat quan trong.
Dua ngay nay co the đuoc nhom thanh hai quan the phu rat khac biet ve mat di truyen: nhom An Đo-Đai Tay Duong co nguon goc tu mien nam An Đo va cac khu vuc lan can (bao gom Sri Lanka, Laccadives va Maldives); va nhom Thai Binh Duong co nguon goc tu khu vuc giua bien Đong Nam A va Melanesia. Tat ca cac bang chung ngon ngu, khao co va di truyen đeu chi ra su thuan hoa dua Thai Binh Duong ban đau cua nguoi Nam Đao o vung bien Đong Nam A trong thoi ky mo rong Nam Đao (khoang 3000 đen 1500 TCN). Mac du cac di chi khao co co nien đai tu nam 1000 đen nam 500 TCN cung cho biet rang dua An Đo-Đai Tay Duong sau nay cung đuoc nguoi Dravidia trong đoc lap, nhung chi co dua Thai Binh Duong moi co dau hieu thuan hoa ro rang nhu tap tinh lun, tu thu phan va qua tron. Nguoc lai, dua An Đo Duong đeu co đac điem to tien la moc vuon cao va trai hinh tam giac thon dai.

Dua đong mot vai tro quan trong trong cuoc di cu cua nguoi Nam Đao. Chung cung cap mot nguon di đong ca thuc an va nuoc uong, cho phep nguoi Nam Đao ton tai trong nhung chuyen đi bien dai ngay đen cac hon đao moi cung nhu thiet lap tuyen đuong thuong mai tam xa. Dua tren bang chung ngon ngu hoc, su vang mat cua tu ngu chi cay dua trong ngon ngu Nam Đao Đai Loan khien cho van hoa dua Nam Đao chi phat trien sau khi thuc dan bat đau đo ho Philippines. Tam quan trong cua dua trong van hoa Nam Đao đuoc chung minh bang cac thuat ngu chung ve bo phan va cong dung rat cu the cua cay dua, đuoc chuyen tu Philippines sang theo cac cuoc di cu cua nguoi Nam Đao.  Dua An Đo-Đai Tay Duong sau đo cung đuoc thuong nhan A Rap va Nam A pho rong doc theo luu vuc An Đo Duong, dan đen su tron lan han che voi dua Thai Binh Duong đuoc du nhap truoc đo đen Madagascar va Comoros thong qua mang luoi thuong mai hang hai Nam Đao co đai.
Dua co the đuoc chia thanh hai loai qua - dang niu kafa to tien co vo xo day, goc canh va dang niu vai co vo xo mong, hinh cau voi ty le noi nhu cao hon. Cac thuat ngu nay co nguon goc tu tieng Samoa va đuoc Harries (1978) ap dung vao cach su dung khoa hoc.
Dang niu kafa la loai to tien hoang da, co vo xo day đe bao ve qua, hinh dang goc canh, co nhieu ranh đe thuc đay suc noi trong qua trinh phan tan tren đai duong va phan goc nhon cho phep qua cam vao cat, ngan chung bi rua troi trong qua trinh nay mam tren mot hon đao moi. Đay la dang noi troi trong cac loai dua An Đo-Đai Tay Duong.  Tuy nhien, chung cung co the đuoc chon loc phan nao đe lay vo xo day hon cho san xuat xo dua, đieu nay cung rat quan trong trong van hoa vat chat Nam Đao nhu nguon lam day thung trong xay dung nha cua va tau thuyen.

Dang niu vai la dang thuan hoa chiem uu the cua dua Thai Binh Duong. Chung đuoc nguoi Nam Đao lua chon vi ty le noi nhu tren vo xo lon hon cung nhu ham luong nuoc dua cao hon, khien chung huu ich hon đe lam thuc pham va du tru nuoc cho cac chuyen đi bien. Loai qua hinh cau, vo xo mong nay giam suc noi va tang đo mong manh, se khong thanh van đe đoi voi mot loai đa bat đau duoc con nguoi phat tan va trong trong đon đien. Manh vo qua dua dang niu vai đa đuoc phuc hoi tai cac điem khao co tren quan đao St. Matthias thuoc quan đao Bismarck. Cac manh co nien đai khoang 1000 nam TCN, cho biet nguoi Lapita Nam Đao đa tien hanh trong trot va chon loc nhan tao dua.
Dua cung co the đuoc chia thanh hai loai chung dua tren tap tinh: giong "Cao" (var. Typica ) va "Lun" (var. Nana). Hai nhom khac biet ve mat di truyen, voi giong lun co muc đo chon loc nhan tao cao hon đoi voi cac đac điem lam canh cung nhu nay mam va đau qua som. Giong cao la lai xa trong khi dua lun tu thu phan, đieu nay đa dan đen muc đo đa dang di truyen trong nhom cay cao hon nhieu.
Giong dua lun đuoc thuan hoa hoan toan, trai nguoc voi giong dua cao the hien tinh đa dang hon ve mat thuan hoa (va thieu hut). Thuc te la tat ca dua lun chia se 3 trong so 13 tin hieu di truyen (chi xuat hien voi tan so thap o giong dua cao) khien cho kha nang tat ca chung đeu co nguon goc tu mot quan the thuan hoa duy nhat. Dua lun Philippine va Ma Lai som phan hoa thanh hai loai ro ret. Chung thuong van bi co lap ve mat di truyen khi đuoc đua đen cac vung moi, do đo co the truy tim nguon goc cua chung. Nhieu giong dua lun khac cung phat trien do giong cay lun ban đau đuoc đua đen noi khac va lai voi giong dua cao. Nguon goc cua giong dua lun la Đong Nam A, noi co giong dua cao gan nhat ve mat di truyen voi dua lun.
Mot giong to tien khac la niu leka cua Polynesia (đoi khi đuoc goi la "lun ran chac"). Mac du co đac điem tuong tu dua lun (bao gom ca toc đo tang truong cham) nhung chung khac biet ve mat di truyen. Do đo đuoc cho la đa thuan hoa đoc lap, co the la o Tonga. Giong khac cua  niu leka cung co the ton tai tren đao khac cua Thai Binh Duong. Mot so co the la hau due cua nhung con lai tien tien giua cac giong dua lun ran chac va dua lun Đong Nam A.


= Phat tan =
Trai dua hoang da nhe, noi va chiu nuoc cao. Nguoi ta khang đinh rang chung tien hoa đe phat tan theo khoang cach đang ke thong qua đuong hai luu. Tuy nhien, cung co the lap luan rang vi tri lo mat de bi ton hai cua qua cung (ha xuong khi noi) va vi tri cua đem xo dua đuoc đinh vi tot hon đe đam bao rang qua cung chua đay nuoc khong bi vo khi roi tren đat đa, hon la tha noi.
Nguoi ta cung cho rang dua co the troi 110 ngay, hay 3.000 dam (5.000 kilomet) bang đuong bien ma van co the nay mam. Con so nay đa bi đat cau hoi dua tren kich thuoc mau cuc ky nho tao thanh co so cua bai bao đua ra tuyen bo nay. Thor Heyerdahl cung cap mot giai phap thay the, va ngan hon nhieu, uoc tinh dua tren kinh nghiem đau tien cua ong vuot qua Thai Binh Duong tren chiec be Kon-Tiki:

Qua cung chung toi chua trong gio tren boong van co the an đuoc va co kha nang nay mam tren toan bo đuong đen Polynesia. Nhung chung toi đa đat khoang mot nua so nhung vat dung đac biet ben duoi boong, voi nhung con song đang cuon lay chung. Moi mot trong so nay đa bi nuoc bien huy hoai. Va khong co qua dua nao co the troi tren bien nhanh hon mot chiec be balsa di chuyen theo gio phia sau no.
Ong cung luu y rang mot so qua cung bat đau nay mam sau khi chung đuoc muoi tuan tren bien, ngoai tru hanh trinh khong cong su trong 100 ngay hoac hon.

Mau troi dat theo gio va hai luu đa chi ra rang dua khong the troi qua Thai Binh Duong ma khong co su tro giup. Neu chung đuoc phan bo tu nhien va đa o Thai Binh Duong trong 1000 nam hoac lau hon, thi chung ta se co đuoc bo bien đong Uc, voi nhung hon đao rieng đuoc che cho boi ran san ho Great Barrier, se day đac cac rang dua: dong chay truc tiep len va xuong doc theo bo bien nay. Tuy nhien, ca James Cook va William Bligh (bo tron sau cuoc binh bien Bounty) đeu khong tim thay dau hieu cua qua cung doc theo mach đuong 2.000 km (1.200 mi) khi ong can nuoc cho thuy thu đoan cua minh. Cung khong co dua o phia đong bo bien chau Phi cho đen Vasco da Gama, cung nhu o Caribe khi lan đau tien Christopher Columbus đen tham. Chung thuong đuoc tau Tay Ban Nha cho nhu mot nguon nuoc ngot.

Nhung đieu nay cung cap bang chung hoan canh đang ke cho rang dan du hanh Nam Đao đa co chu y chuyen cho dua qua Thai Binh Duong va dua khong the phat tan ra toan the gioi neu khong qua trung gian loai nguoi. Gan đay hon, phan tich bo gen cua dua trong (C. nucifera L.) đa lam sang to quan điem nay. Tuy nhien, pha tron gen va chuyen giao vat chat di truyen, ro rang đa xay ra giua hai quan the.
Cho rang dua ly tuong khi phan tan tren đai duong giua cac nhom đao, ro rang mot so phan bo tu nhien đa dien ra. Tuy nhien, đia điem xay ra su kien pha tron đuoc gioi han o Madagascar va ven bien phia đong chau Phi, khong bao gom Seychelles. Mau hinh nay trung hop voi cac tuyen đuong thuong mai cua thuy thu Nam Đao. Ngoai ra, mot quan the dua khac biet ve mat di truyen tren bo bien Thai Binh Duong cua My-Latin đa trai qua mot nut that di truyen do hieu ung sang lap. Tuy nhien, quan the to tien la dua Thai Binh Duong tu Philippines. Đieu nay, cung voi viec con nguoi su dung khoai lang Nam My, cho ra rang nguoi Nam Đao co the đa đi thuyen ve phia đong đen tan chau My. Trong quan đao Hawaii, dua đuoc xem la mot loai du nhap Polynesia, lan đau tien đua đen đao nho nguoi du hanh Polynesia som (cung nhu Nam Đao) tu que huong cua ho o cac đao phia nam Polynesia.
Vai mau vat thu thap đuoc tu vung bien xa ve phia bac nhu Na Uy (nhung khong biet chung xuong nuoc o đau). Dua moc o Caribe, Đai Tay Duong cua chau Phi va Nam My trong vong chua đay 500 nam (cu dan ban đia vung Caribe khong đat ten phuong ngu cho dua, ma su dung ten tieng Bo Đao Nha), nhung bang chung ve su hien dien cua chung tren bo bien Thai Binh Duong cua Nam My truoc ca su kien Christopher Columbus đen chau My. Bay gio cay dua gan nhu pho bien trong khoang 26°bac va 26°nam tru noi đia chau Phi va Nam My.
Gia thuyet ve nguon goc đao san ho nam 2014 đe xuat rang dua đa phan tan theo kieu nhay đao bang cach su dung cac đao san ho nho, đoi khi ngan ngui. Luu y rang bang cach su dung nhung đao san ho nho nay, cac loai co the de dang nhay đao. Trong qua trinh tien hoa tren quy mo thoi gian, cac đao san ho dich chuyen se rut ngan tuyen đuong thuoc đia, co nghia la bat ky cay dua nao cung se khong can tien rat xa đe tim vung đat moi.


= Sau benh =

Dua de bi nhiem benh phytoplasma, o vang gay chet. Mot giong cay đuoc chon gan đay, 'Maypan', đa đuoc lai tao đe khang benh nay. Benh o vang anh huong đen cay trong o chau Phi, An Đo, Mexico, Caribe va khu vuc Thai Binh Duong.
Dua bi au trung cua nhieu loai Lepidoptera (buom ngay va buom đem) an pha hoai, bao gom ca giun quan đoi chau Phi (Spodoptera exempta) va Batrachedra spp: B. arenosella, B. atriloqua (chi an cay dua), B. mathsoni (chi an cay dua) va B. nuciferae.
Brontispa longissima (bo canh cung la dua) an la non, va gay hai cho ca cay con va dua lon. Nam 2007, Philippines đa ap đat mot cuoc kiem dich o Metro Manila va 26 tinh đe ngan chan su lay lan dich hai va bao ve nganh cong nghiep dua cua Philippines do vai 3.5 trieu nong dan quan ly.
Qua dua cung co the bi ve dua eriophyid (Eriophyes guerreronis) pha hong. Loai ve nay pha hoai cac đon đien dua. Chung co the pha huy đen 90% san luong dua. Qua con non bi nhiem va bong troc boi au trung o trong phan đuoc bao phu boi bao hoa cua qua non; sau đo qua rung ra hoac bi bien dang. Phun thuoc voi luu huynh pha uot 0,4% hoac voi thuoc tru sau chiet xuat sau đau co the giup giam bot mot so dich hai, nhung ton kem va ton nhieu cong suc.
O Kerala, An Đo, cac loai gay hai chinh tren dua la ve dua, bo canh cung te giac, đuong đo va sau buom la dua. Nghien cuu bien phap đoi pho voi sau hai đuoc thuc hien Tinh đen  nam 2009 khong mang lai ket qua. Cac nha nghien cuu tu Đai hoc Nong nghiep Kerala va Vien Nghien cuu Cay trong Trung uong, Kasaragode, tiep tuc nghien cuu cac bien phap đoi pho. Krishi Vigyan Kendra, Kannur thuoc Đai hoc Nong nghiep Kerala đa phat trien mot phuong phap khuyen nong đoi moi đuoc goi la cach tiep can nhom dien tich nho đe chong ve dua.


San xuat va trong trot Nam 2019, san luong dua the gioi la 62 trieu tan, dan đau la Indonesia, Philippines va An Đo, voi 75% tong san luong (bang).


= Trong trot =
Dua thuong đuoc trong o vung khi hau nhiet đoi nong am. Chung can hoi am va đo am quanh nam đe phat trien tot va ket trai. Cay dua kho trong o vung khi hau kho va khong the phat trien o đo neu khong đuoc tuoi thuong xuyen. Trong đieu kien kho han, la non khong bung ra tot con la gia co the bi kho; qua cung co xu huong bi roi rung.
Muc đo canh tac o vung nhiet đoi đang đe doa mot so sinh canh, chang han nhu rung ngap man; mot vi du ve thiet hai nhu vay đoi voi mot vung sinh thai la o rung ngap man Petenes cua Yucatan.


 Gieo trong  Dua co mot so luong giong thuong mai va truyen thong. Chung co the phan loai chu yeu thanh giong cao, giong lun va giong lai (lai giua cay cao va cay lun). Vai giong cay lun nhu 'dua lun Ma Lai' đa cho ra mot so kha nang khang benh o vang gay chet đay hua hen. Trong khi cac giong khac nhu 'dua cao Jamaica' lai bi anh huong nang boi cung mot loai dich benh. Mot so giong cay trong co kha nang chiu han tot hon nhu 'dua bien cao mien tay' (An Đo) trong khi nhung giong khac nhu 'dua cao Hai Nam' (Trung Quoc) chiu lanh tot hon. Cac khia canh khac nhu kich thuoc qua, hinh dang va trong luong, đo day cua cui dua cung la nhung yeu to quan trong khi lua chon giong cay moi. Mot so giong dua nhu 'dua lun Fiji' tao thanh cu lon o than duoi va nhung giong khac đuoc trong đe cho nuoc dua rat ngot voi vo xo mau cam (dua vua) đuoc su dung hoan toan trong cac quay trai cay đe uong (Sri Lanka, An Đo).


 Thu hoach  Hai phuong phap thu hoach pho bien nhat la leo va sao. Leo la pho bien nhat, nhung cung nguy hiem hon va đoi hoi nguoi hai co tay nghe cao. Leo cay dua theo cach thu cong la truyen thong o hau het cac quoc gia va đoi hoi mot tu the cu the đe tao ap luc len than cay bang ban chan. Nguoi leo cay lam viec trong cac đon đien dua thuong bi roi loan co xuong va co nguy co bi thuong nang hoac tu vong do nga.

Đe tranh đieu nay, cong nhan trong dua o Philippines va Guam theo truyen thong su dung bolo buoc bang day vao eo đe cat cac ranh đeu tren than dua. Đieu nay ve co ban bien than cay thanh bac thang, mac du nhu the lam giam gia tri cua go dua thu hoach tu cay va co the la điem xam nhap đe lay nhiem trung. Cac phuong phap thu cong khac giup leo hai de dang hon bao gom su dung he thong rong roc va day thung; dung nhung đoan day nho, day thung hoac vai buoc vao ca hai tay hoac hai chan; su dung nhanh gan vao ban chan hoac chan; hoac gan vo xo dua vao than cay bang day thung. Phuong phap hien đai su dung thang may thuy luc gan tren may keo hoac thang bo. Cac thiet bi leo dua co hoc va tham chi ca robot tu đong cung đa đuoc phat trien gan đay o cac nuoc nhu An Đo, Sri Lanka va Malaysia.
Phuong phap sao su dung mot sao dai voi mot thiet bi cat o cuoi. O Philippines, cong cu truyen thong đuoc goi la hamburger va đuoc lam tu mot cot tre dai voi mot luoi giong nhu luoi liem gan o đau. Mac du an toan va nhanh hon so voi phuong phap leo gian, nhung co nhuoc điem chinh la khong cho phep cong nhan kiem tra va lam sach ngon dua đe tim sau benh.
Viec xac đinh xem co thu hoach hay khong cung rat quan trong. Gatchalian va cong su 1994 đa phat trien mot ky thuat sonometry đe xac đinh chinh xac giai đoan chin cua dua non.
Mot he thong cau tre va thang noi truc tiep cac tan cay cung đuoc su dung o Philippines cho cac đon đien dua đe thu hoach nhua dua (khong phai trai) nham san xuat giam dua va ruou dua. O cac khu vuc khac, nhu o Papua New Guinea, dua đuoc thu gom đon gian khi chung roi xuong đat.
Mot phuong phap gay tranh cai hon đuoc so it nong dan trong dua o Thai Lan va Malaysia su dung la dung khi đuoi lon đa qua huan luyen đe thu hoach dua. Thai Lan đa nuoi va huan luyen khi đuoi lon hai dua cho khoang 400 nam. Cac truong huan luyen khi van con ton tai ca o mien nam Thai Lan va o Malaysia bang Kelantan.
Hanh vi su dung khi đe thu hoach dua đa bi To chuc Đoi xu Đao đuc voi Đong vat (PETA) vach tran o Thai Lan vao nam 2019, dan đen viec keu goi tay chay cac san pham tu dua. PETA sau đo đa lam ro rang viec su dung khi khong đuoc thuc hien o Philippines, An Đo, Brazil, Colombia, Hawaii va nhung noi san xuat dua lon khac.


 Thay the cho khi hau mat  O nhung vung khi hau mat me hon (nhung khong duoi USDA Khu vuc 9), mot loai co tuong tu, co nu hoang (Syagrus romanzoffiana), đuoc su dung trong canh quan . Trai cay nay tuong tu nhu trai dua, nhung nho hon. Co nu hoang ban đau đuoc phan loai thuoc chi Cocos cung voi dua, nhung sau đo đuoc phan loai lai thuoc chi Syagrus. Mot loai co đuoc phat hien gan đay, Beccariophoenix alfredii tu Madagascar, gan giong voi dua, hon co nu hoang va cung co the đuoc trong o nhung vung khi hau mat hon mot chut so voi dua. Dua chi trong đuoc o nhiet đo tren 18 °C (64 °F) va can nhiet đo hang ngay tren 22 °C (72 °F) đe ra qua.


= San xuat theo quoc gia =


 Indonesia  Indonesia la nuoc san xuat dua lon nhat the gioi, voi tong san luong la 15 trieu tan. Mot qua dua nay mam la bieu tuong cua Gerakan Pramuka Indonesia, to chuc huong đao Indonesia.


 Philippines  Philippines la quoc gia san xuat dua lon thu hai the gioi. Đay la nuoc san xuat lon nhat the gioi trong nhieu thap ky cho đen khi san luong sut giam do cay gia coi cung nhu bao tan pha. Indonesia đa vuot qua vao nam 2010. Nuoc nay van la nha san xuat dau dua va cui dua lon nhat, chiem 64% san luong toan cau. San xuat dua đong mot vai tro quan trong trong nen kinh te, voi 25% dien tich đat canh tac (khoang 3,56 trieu ha) đuoc su dung đe trong dua va khoang 25 đen 33% dan so song dua vao dua đe kiem song.
Hai san pham dua quan trong lan đau tien đuoc phat trien o Philippines, macapuno va nata de coco. Macapuno la mot loai dua voi phan cui dua giong nhu thach. Thit qua đuoc lam ngot, cat thanh soi va đuoc ban trong lo thuy tinh nhu day dua, đoi khi đuoc dan nhan la "the thao dua". Nata de coco, con đuoc goi la gel dua, la mot san pham dua giong thach khac đuoc lam tu nuoc dua len men.


 An Đo  Khu vuc trong dua truyen thong o An Đo la cac bang Kerala, Tamil Nadu, Karnataka, Puducherry, Andhra Pradesh, Goa, Maharashtra, Odisha, Tay Bengal va Gujarat va cac đao Lakshadweep, Andaman va Nicobar . Theo so lieu thong ke 2014–15 tu Ban Phat trien Dua cua Chinh phu An Đo, bon bang mien nam cong lai chiem gan 90% tong san luong cua ca nuoc: Tamil Nadu (33,84%), Karnataka (25,15%), Kerala (23,96%), va Andhra Pradesh (7,16%). Cac bang khac, chang han nhu Goa, Maharashtra, Odisha, Tay Bengal va nhung bang o phia đong bac (Tripura va Assam) chiem cac san luong con lai. Mac du Kerala co so luong cay dua lon nhat, nhung xet ve san luong tren 1 ha, Tamil Nadu dan đau tat ca cac bang khac. Cac vung Tamil Nadu, Coimbatore va Tirupur đung đau danh sach san xuat.
O Goa, cay dua đa đuoc chinh phu phan loai lai thanh cay co (giong nhu co), cho phep nong dan va gioi đau tu bat đong san giai phong mat bang voi it han che hon. Voi đieu nay, dua se khong con đuoc xem la mot cay nua va se khong phai xin phep co quan kiem lam truoc khi chat mot cay dua.


 Trung Đong  Khu vuc san xuat dua chinh o Trung Đong la vung Dhofar cua Oman, nhung chung co the đuoc trong doc theo cac bo bien vinh Ba Tu, bien A Rap va bien Đo, boi vi nhung vung bien nay la vung nhiet đoi va cung cap đu đo am (thong qua su boc hoi nuoc bien) cho cay dua phat trien. Cay dua non can đuoc uom va tuoi bang ong nho giot cho đen khi đu tuoi (phat trien than cu) thi moi tuoi bang nuoc lo hoac nuoc bien, sau đo co the trong lai tren cac bai bien. Đac biet, khu vuc xung quanh Salalah van duy tri nhung đon đien dua lon tuong tu nhu nhung đon đien tren bien A Rap o Kerala. Nhung ly do tai sao dua chi trong đuoc tai Al Mahrah va Hadramaut o Yemen va Vuong quoc Hoi giao Oman, nhung khong phai trong vung mien phu hop khac tren ban đao A Rap, co the bat nguon tu thuc te la Oman va Hadramaut đa quan he thuong mai bang thuyen dhow dai voi Myanmar, Malaysia, Indonesia, Đong Phi va Zanzibar, cung nhu mien nam An Đo va Trung Quoc. Nguoi Oman can day thung xo dua tu tho soi dua đe noi nhung chiec thuyen dhow truyen thong cua ho lai voi nhau, trong đo mong tay khong bao gio su dung. Nhung nguoi tro ve tu nhung khu vuc hai ngoai nay đa tim ra kien thuc ve trong dua, co đinh đat va tuoi tieu can thiet đua vao van hoa Oman, Hadrami va Al-Mahra.

Giong dua trong o Oman noi chung la giong 'dua bien cao mien tay' cua An Đo co kha nang chiu han. Khong giong nhu UAE, noi chu yeu trong cac giong dua lai hoac lun phi ban đia đuoc nhap khau tu Florida đe lam canh. Giong dua Oman cao va manh mai thich nghi tuong đoi tot voi mua kho nong cua Trung Đong, nhung can nhieu thoi gian hon đe đat đo chin. Khi hau kho, nong cua Trung Đong tao đieu kien thuan loi cho su phat trien cua ve dua, chung khien cay rung qua chua lon va co the lam bien đoi mau xam nau tren lop xo xanh ben ngoai qua dua.
Nhung rang dua co thu cua Dhofar đa đuoc nha du hanh Maroc thoi trung co Ibn Battuta đe cap đen trong cac tac pham cua ong, đuoc biet đen voi cai ten Al Rihla. Mua mua hang nam tai đia phuong đuoc goi la khareef hoac gio mua khien hoat đong trong dua tro nen de dang tren bo bien đong A Rap.
Cay dua cung ngay cang đuoc trong cho muc đich lam canh doc theo cac bo bien cua UAE va A Rap Xe Ut voi su tro giup cua he thong tuoi tieu. Tuy nhien, UAE đa ap đat luat nghiem ngat đoi voi viec nhap khau cay dua truong thanh tu cac quoc gia khac đe giam thieu dich hai lay lan sang co dua ban đia khac. Do đo, su hoa tron giua cha la va dua gay ra rui ro ve sau benh tren loai co lai tap, chang han nhu bo canh cung te giac va đuong đo. Canh quan nhan tao co the la nguyen nhan gay ra benh o vang gay chet, mot loai benh do virus dua dan đen chet cay. Benh lay lan boi con trung vat chu, phat trien manh tren mang co ram rap. Do đo, moi truong co ram rap (khu nghi mat bai bien va san gon) cung la moi đe doa lon đoi voi cay dua đia phuong. Theo truyen thong, chuoi sa mac va he thuc vat hoang da tren bai bien đia phuong nhu Scaevola taccada va Ipomoea pes-caprae đuoc su dung lam tham xanh cung cap đo am cho dua, hoa cung bang bien va tra lam chieu . Do loi song it van đong ngay cang gia tang va canh quan nang ne, đa dan đen su suy giam cac ky thuat canh tac va co đinh đat truyen thong.


 Sri Lanka  Sri Lanka la nuoc san xuat dua lon thu tu the gioi va la nuoc san xuat dau dua va cui dua lon thu hai, chiem 15% san luong toan cau. San xuat dua la nguon chinh cua nen kinh te Sri Lanka, voi 12% dien tich đat canh tac va 409.244 ha đuoc su dung đe trong dua (2017). Sri Lanka đa thanh lap Co quan Phat trien Dua va Ban Trong Dua va Vien Nghien cuu Dua vao đau thoi ky Ceylon thuoc Anh.


 Hoa Ky  Tai Hoa Ky, dua co the đuoc trong va sinh san ngoai troi ma khong can tuoi o Hawaii, mien nam va trung Florida, va cac vung lanh tho cua Puerto Rico, Guam, Samoa thuoc My, quan đao Virgin thuoc Hoa Ky va quan đao Bac Mariana.O Florida, quan the dua hoang da keo dai đen Bo bien Đong tu Key West đen Jupiter Inlet va len Bo bien Tay tu đao Marco đen Sarasota. Nhieu đao san ho nho nhat o Florida Keys đuoc biet đen la noi co nhieu rang dua moc len tu nhung trai dua troi dat hoac cuon theo cac dong hai luu. Dua đuoc trong o phia bac cua nam Florida đen gan bai bien Cocoa o Bo bien Đong va Clearwater o Bo bien Tay.


 Uc  Dua thuong đuoc trong xung quanh bo bien bac Uc va o mot so vung am hon cua New South Wales. Tuy nhien, chung chu yeu trong duoi dang lam canh. Nganh cong nghiep dua cua Uc con nho. Uc la nuoc nhap khau rong san pham dua. Cac thanh pho cua Uc đa no luc rat nhieu khi tia bo qua dua canh đe đam bao rang dua truong thanh khong bi đo va gay thuong tich cho nguoi dan.


Su dung Dua đuoc trong khap cac vung nhiet đoi đe trang tri, cung nhu dung lam thuc pham; hau nhu moi bo phan cua cay dua đeu co the đuoc con nguoi su dung theo mot cach nao đo va co gia tri kinh te đang ke. Tinh đa dung cua dua đoi khi đuoc ghi nhan trong cach đat ten. Trong tieng Phan, cay ten la kalpa vriksha ("cay cung cap moi nhu cau thiet yeu cho cuoc song"). Trong tieng Ma Lai, cay co ten la pokok seribu guna ("cay ngan cong dung"). O Philippines, dua thuong đuoc goi la "cay su song".
Đay la mot trong nhung loai cay huu ich nhat tren the gioi.


= Dung trong am thuc =


 Dinh duong  Moi 100 g (3,5 oz) cui dua tho cung cap 1.480 kJ (354 kcal) nang luong thuc pham va mot luong lon tong chat beo (33 g), đac biet la chat beo bao hoa (89% tong chat beo), cung voi mot luong vua phai carbohydrat (15 g) va protein (3 g). Vi chat dinh duong co ham luong đang ke (hon 10% gia tri hang ngay) bao gom cac khoang chat trong che đo an uong, mangan, đong, sat, phot pho, selen va kem (trong bang). Cac bo phan khac nhau cua dua cung co vai cong dung am thuc


 Cui dua  Phan bui beo, an đuoc mau trang cua qua đuoc goi la "com dua", "thit dua", "cui dua", hoac "nhan dua". Trong nganh cong nghiep dua, cui dua co the đuoc phan loai mo ho thanh ba loai khac nhau tuy thuoc vao đo chin - đo la "Malauhog", "Malakanin" va "Malakatad". Cac thuat ngu nay co nguon goc tu tieng Tagalog. Malauhog (nghia đen la "giong nhu dich nhay") dung đe chi phan cui dua con rat non (khoang 6-7 thang tuoi) co be ngoai trong suot va ket cau dang set, de phan huy. Malakanin (nghia đen la "giong com") dung đe chi cui dua non (khoang 7-8 thang tuoi) co mau trang đuc hon, ket cau mem tuong tu nhu com đa nau chin va van co the de dang nao ra khoi vo gao dua. Malakatad (nghia đen la "giong da thuoc") dung đe chi cui dua đa truong thanh hoan toan (khoang 8-9 thang tuoi) voi be ngoai mau trang đuc, ket cau dai nhu da thuoc va rat kho tach khoi vo gao.

Đo chin rat kho đanh gia tren mot qua dua chua bo tach va khong co phuong phap ky thuat nao đuoc chung minh đe xac đinh đo chin. Dua tren mau sac va kich thuoc, trai dua non co xu huong nho hon va co mau sac tuoi sang hon, con trai dua gia hon co mau nau va to hon. Cung co the đuoc xac đinh đo chin theo cach truyen thong bang cach go vao trai dua. Malauhog co am thanh "đac" khi go, trong khi Malakanin va Malakatad co ra am thanh "rong". Mot phuong phap khac la lac qua dua. Dua chua chin tao ra am thanh oc ach khi lac (am thanh cang sac net nghia la dua non), con dua truong thanh thi khong. Ca cui dua Malauhog va Malakanin cua qua chua chin đeu co the đuoc an nguyen hoac đuoc dung tron salad, đo uong, trang mieng va banh ngot nhu banh buko pie va es kelapa muda. Do ket cau mem, chung khong thich hop đe nao ra. Cui dua Malakatad truong thanh co ket cau dai va do đo đuoc che bien truoc khi tieu thu hoac lam thanh cui dua kho. Cui dua chin tuoi đuoc bao nho, đuoc goi la "dua nao", "dua vun", hoac "manh dua", đuoc dung đe vat nuoc cot dua. Chung cung dung đe trang tri cho cac mon an khac nhau, nhu mon klepon va puto bumbong . Chung cung co the đuoc nau chin voi đuong va an nhu mot mon trang mieng o Philippines đuoc goi la bukayo.
Dua nao đuoc khu nuoc bang cach say kho hoac nuong đuoc goi la "dua nao say kho". Chung chua it hon 3% đo am ban đau cua cui dua. Chu yeu đuoc dung trong tiem banh va cong nghiep mut keo (đac biet o cac nuoc khong san xuat dua) vi co tuoi tho dai hon so voi dua tuoi nao. Dua nao kho đuoc su dung trong mut keo va trang mieng nhu banh hanh nhan. Dua kho cung đuoc dung lam nhan cho nhieu thanh socola . Mot so dua kho hoan toan la dua, nhung so khac đuoc san xuat voi cac thanh phan khac, chang han nhu đuong, propylene glycol, muoi va natri metabisulfite.
Cui dua cung co the đuoc cat thanh mieng hoac dai lon hon, say kho va uop muoi đe lam "mieng dua". Chung co the đuoc nuong hoac nung đe tao thanh cac mon an hoa la giong thit xong khoi.


 Macapuno  Mot giong dua đac biet đuoc goi la macapuno cho ra luong lon cui dua giong nhu thach. Cui thit lap đay toan bo phan ben trong vo gao dua, thay vi chi be mat ben trong. Lan đau tien cay đuoc phat trien đe trong đai tra o Philippines va đuoc su dung rong rai trong am thuc Philippines đe lam mon trang mieng, đo uong va banh ngot. Giong cay cung pho bien o Indonesia (noi chung đuoc goi la kopyor) đe lam đo uong.


 Nuoc cot dua  Nuoc cot dua, khong nen nham lan voi nuoc dua, thu đuoc bang cach ep cui dua kho, thuong đuoc them nuoc nong đe chiet dau dua, protein va hop chat thom. Chung dung đe nau cac mon an khac nhau. Nuoc cot dua chua 5% đen 20% chat beo, trong khi kem dua chua khoang 20% đen 50% chat beo. Phan lon trong so đo (89%) la chat beo bao hoa, voi axit lauric la mot axit beo chinh. Nuoc cot dua co the đuoc pha loang đe tao ra đo uong cot dua. Chung co ham luong chat beo thap hon nhieu va thich hop lam chat thay the sua.
Bot sua dua, mot loai bot giau protein co the đuoc che bien tu nuoc cot dua sau qua trinh ly tam, tach va say phun.
Nuoc cot dua va kem dua chiet xuat tu dua nao thuong đuoc them vao cac mon trang mieng va mon man khac nhau, cung nhu trong mon ca ri va mon ham. Chung cung co the đuoc pha loang thanh đo uong. Nhieu san pham khac đuoc lam tu nuoc cot dua đac voi đuong va/hoac trung nhu mut dua va sua trung dua cung pho bien o Đong Nam A. O Philippines, nuoc cot dua giam ngot đuoc ban tren thi truong duoi dang siro dua va đuoc su dung cho nhieu mon trang mieng khac nhau. Dau dua chiet xuat tu nuoc cot dua hoac cui dua kho cung đuoc su dung đe chien, nau an va lam bo thuc vat cung vai ung dung khac.


 Nuoc dua  Nuoc dua đong vai tro nhu mot chat huyen phu đoi voi noi nhu cua dua trong giai đoan pha hat nhan. Sau đo, noi nhu truong thanh va lang đong tren thanh vo trong pha te bao. Nuoc dua đuoc tieu thu khap cac vung nhiet đoi am va đuoc đua vao thi truong ban le nhu mot thuc uong the thao đa qua che bien. Dua chin co it chat long hon han so voi dua non, chua lon, khong bi hu hong. Nuoc dua co the đuoc len men đe san xuat giam dua.
Moi phan 100 g, nuoc dua chua 19 calo va chua luong đang ke chat dinh duong thiet yeu.
Nuoc dua co the đuoc uong tuoi hoac dung đe nau an nhu trong mon binakol. Chung cung co the đuoc len men đe tao nen mon trang mieng giong nhu thach đuoc goi la thach dua.


 Bot dua  Bot dua cung đa đuoc phat trien đe su dung trong lam banh, đe chong lai nan suy dinh duong.


 Mong dua  Dua moi nay mam thanh bup choi co dang khoi hinh cau, an đuoc, goi la mong dua hoac mam dua. Khoi nay co ket cau mong nuoc gion va vi ngot nhe. Mong dua dung đe an nguyen chat hoac su dung nhu thanh phan trong cac mon an khac nhau. Chung đuoc tao ra khi noi nhu nuoi duong phoi thai đang phat trien. Đay la mot giac mut, mot mo xop  tham nuoc đuoc hinh thanh tu phan ngoai bien cua phoi trong qua trinh nay mam cua dua, tao đieu kien hap thu chat dinh duong cho choi va re đang phat trien.


 Tim dua  Choi ngon cua cay dua truong thanh co the an đuoc, va đuoc goi la tim dua. Chung đuoc xem la mon ngon hiem co, vi thu hoach choi se giet chet cay. Tim dua đuoc an trong mon salad, đoi khi đuoc goi la "salad trieu phu".


 Ruou va nhua dua  Nhua dua thu đuoc bang cach rach cum hoa dua, đuoc uong duoi dang ruou pha nong, con goi la tuba o Philippines (ca khi len men va đe tuoi), tuak (Indonesia va Malaysia), karewe (tuoi va khong len men, đuoc thu hai hai lan mot ngay, cho bua sang va bua toi) o Kiribati, neera o Nam A. Khi đe tu len men, nhua se tro thanh ruou dua. Ruou đuoc chung cat đe san xuat ruou arrack. O Philippines, thuc uong co con nay đuoc goi la lambanog hoac "vodka dua".
Nhua dua co the đuoc khu bang cach đun soi đe tao nen siro hoac keo ngot nhu te kamamai o Kiribati hoac dhiyaa hakuru va addu bondi o Maldives. Chung co the đuoc gia giam them đe tao ra đuong dua con đuoc goi la đuong co hoac đuong tho. Mot cay non, đuoc vun trong tot co the san xuat khoang 300 L (79 gal My) moi nam, trong khi mot cay 40 tuoi co the cho nang suat khoang 400 L (110 gal My).
Nhua dua, thuong đuoc chiet xuat tu cuong cum hoa cat ra, co vi ngot khi con tuoi va co the uong đuoc giong nhu trong tuba fresca cua Mexico (co nguon goc tu tuba Philippine). Chung cung co the đuoc che bien đe chiet xuat đuong co. Nhua khi len men cung co the bien thanh giam dua hoac nhieu loai ruou dua (co the tiep tuc chung cat đe nau ruou arrack).


 Giam dua  Giam dua, đuoc lam tu nuoc dua len men hoac nhua cay, su dung rong rai trong am thuc Đong Nam A (đac biet la Philippines, tai đay giam dua đuoc goi la sukang tuba), cung nhu trong mot so mon an cua An Đo va Sri Lanka, đac biet la am thuc bang Goa. Mot chat long mau trang đuc, co vi đac biet chua gat voi mot mui men nhe.


 Dau dua  Dau dua đuoc su dung pho bien trong nau an, đac biet dung đe chien. Co the dung o dang long nhu cac loai dau thuc vat khac, hoac o dang ran tuong tu nhu bo hoac mo lon .
Tieu thu dau dua trong thoi gian dai co the dan đen nhung tac đong tieu cuc đen suc khoe tuong tu nhu khi tieu thu cac nguon chat beo bao hoa khac, bao gom bo, mo bo va dau co. Tieu thu thanh thoi quen co the gia tang nguy co mac benh tim mach do lam tang tong muc cholesterol trong mau thong qua viec tang nong đo cholesterol LDL va axit lauric trong mau.


 Bo dua  Bo dua thuong đuoc su dung đe mo ta dau dua đac sanh, nhung cung đa đuoc thong qua nhu mot cai ten thay the cho kem dua, mot san pham đac san lam tu nuoc cot dua đac hoac xay nhuyen cui dua va dau.


= Xo dua =

Xo dua (tho soi tu vo xo dua) đuoc su dung lam day thung, chieu, tham cua, ban chai va bao tai, xam cho tau thuyen va nhoi soi cho nem. Xo dua con đuoc dung lam phan tron trong chau đe trong hoa qua, đac biet trong hon hop trong lan. Chung con dung đe lam choi o Campuchia.


= Cui dua kho =
Cui dua kho la phan thit say kho cua qua va sau khi che bien se tao ra dau dua va bot dua xay tho. Dau dua, ngoai viec đuoc su dung trong nau an nhu mot thanh phan va đe chien, con dung đe lam xa phong, my pham, dau duong toc va dau xoa bop. Dau dua cung la mot thanh phan chinh trong dau Ayurvedic. O Vanuatu, cac cay dua trong đe lay cui dua kho thuong bo tri cach nhau 9 m (30 ft), cho phep mat đo cay tu 100 đen 160/ha (40 đen 65/acre) .
Can khoang 6.000 trai dua phat trien đay đu đe san xuat mot tan cui dua kho.


= Vo xo va vo gao =
Vo xo va vo gao co the dung đe lam chat đot va la nguon than cui. Than hoat tinh san xuat tu gao dua đuoc đanh gia la cuc ky hieu qua khi loai bo tap chat. Nguon goc mo ho cua dua o đat hai ngoai đa dan đen quan niem su dung coc lam tu vo gao đe hoa giai đo uong nhiem đoc. Nhung chiec coc thuong đuoc cham khac va trang tri bang kim loai quy.

Mot nua gao dua kho voi vo xo co the dung đe đanh bong san. No đuoc goi la bunot o Philippines va đon gian la "choi dua" o Jamaica. Vo xo tuoi cua dua nau co the dung lam mieng xop rua bat hoac mieng xop cha than. Coco chocolatero la mot chiec coc dung đe phuc vu mot luong nho đo uong (chang han socola uong) giua the ky 17 va 19 o cac nuoc nhu Mexico, Guatemala va Venezuela.
O chau A, gao dua cung đuoc dung lam chen bat va san xuat nhieu đo my nghe khac nhau, bao gom cac nut cham khac tu vo gao kho. Nut dua thuong đuoc dung cai ao so mi aloha Hawaii. Tempurung, vo gao trong tieng Ma Lai, co the dung lam bat sup va — neu đuoc co đinh bang tay cam — mot cai muoi. Tai Thai Lan, vo xo dua đuoc su dung nhu mot chau trung đe trong cay rung non khoe. Quy trinh tach vo xo bo qua cong đoan giam, su dung may boc vo xo dua đuoc che tao rieng do Trung tam Giong cay lam nghiep ASEAN–Canada thiet ke vao nam 1986. Vo xo tuoi chua nhieu tanin hon vo gia. Tanin gay anh huong tieu cuc len su phat trien cua cay non. O nhieu noi mien nam An Đo, vo gao va vo xo đuoc đot xong khoi đuoi muoi.
Nua chiec gao dua dung đe tao hieu ung am thanh Foley trong nha hat, go vao nhau đe tao nen hieu ung am thanh cua tieng vo ngua. Nua chiec gao kho dung đe lam bo phan cua nhac cu, gom co da ho va ban ho cua Trung Quoc, đan gao cua Viet Nam, rebab cua nguoi Arabo-Turkic. O Philippines, nua gao kho con dung lam nhac cu trong đieu mua dan gian goi la maglalatik.
Vo gao, tach khoi vo xo va nung tren tro am, tiet ra chat dau dung đe lam diu con đau rang trong y hoc co truyen cua Campuchia.
Trong The chien thu hai, trinh sat vien tuan duyen Biuku Gasa la nguoi đau tien trong so hai nguoi tu quan đao Solomon tiep can thuy thu đoan bi đam va bi thuong cua Thuyen phong ngu loi PT-109 do tong thong tuong lai cua My John F. Kennedy chi huy. Gasa đe nghi, vi thieu giay to, hay chuyen bang ca no đoc moc mot thong điep đuoc ghi tren vo gao dua, co noi dung "Chi huy Nauru Isl / nguoi ban xu biet vi tri / ong co the lai / 11 nguoi con song can thuyen nho / Kennedy."  Chiec gao dua nay ve sau đuoc luu giu tren ban lam viec cua tong thong, va hien nam trong Thu vien John F. Kennedy.


= La dua =

Phan gan giua cung cua la dua đuoc su dung đe lam choi o An Đo, Indonesia (sapu lidi), Malaysia, Maldives, Philippines (walis tingting) va Viet Nam (choi cha). Mau xanh cua la (lamina) tuoc ra, đe lai soi gan (dai, manh, giong go) gan voi nhau tao thanh cay choi hoac ban chai. Co the gan mot can dai lam tu vai loai go khac vao goc bo va dung lam choi hai can.
La cung cung cap nguyen lieu đan gio co the hut nuoc tot va lop mai tranh. Chung co the det thanh chieu, xien nau an va ten ban. La cung đuoc ket thanh mang boc nho, đo đay voi com va nau chin đe lam puso va ketupat.
La dua kho co the đot thanh tro, thu hoach đe lay voi. Tai An Đo, la dua đan dung đe dung rap tiec cuoi, đac biet o cac bang Kerala, Karnataka va Tamil Nadu .
La dung đe lop nha tranh hay trang tri gian leo va phong hop o Campuchia, noi cay đuoc goi la doo:ng.


= Go dua =

Than dua dung đe xay cau nho va tup leu; chung đuoc ua thich vi đo thang, đo ben va kha nang chong muoi. O Kerala, than dua đuoc dung đe lam nha. Go dua lay tu than cay va ngay cang đuoc su dung nhu mot chat thay the sinh thai tot cho cac loai go cung co nguy co tuyet chung. Go dung lam đo noi that va xay dung chuyen dung, nhu minh chung đang ke la Cung đien Dua o Manila.
Nguoi Hawaii khoet rong than cay đe tao thanh thung phuy, thung chua hoac ca no nho. Cac "canh" (cuong la) đu chac khoe va linh hoat đe dung đanh gay. Viec su dung canh dua đe trung phat than the đa đuoc hoi sinh trong cong đong Gilbert tren Choiseul thuoc quan đao Solomon vao nam 2005.


= Re dua =
Re dua đuoc dung lam thuoc nhuom, nuoc suc mieng va thuoc dan gian chua tieu chay, kiet ly. Mot phan re co son cung co the dung nhu ban chai đanh rang . O Campuchia, re đuoc dung trong y hoc co truyen lam thuoc chua kiet ly.


= Ung dung khac =

Phan xo con thua khi san xuat dau dua va nuoc cot dua, bot dua, đuoc su dung lam thuc an chan nuoi. Đai hoa kho dung lam chat đot trong bep lo. Nuoc dua theo truyen thong đuoc su dung nhu mot chat bo sung tang truong trong nuoi cay mo thuc vat va vi nhan giong. Mui dua xuat phat tu phan tu 6-pentyloxan-2-one, đuoc goi la δ-decalactone trong nganh cong nghiep thuc pham va huong thom.


= Dung cu va noi tru an cua đong vat =
Gioi nghien cuu tu bao tang Melbourne o Australia đa quan sat rang loai bach tuoc Amphioctopus marginatus su dung dung cu, đac biet la vo gao dua, đe phong thu va tru an. Phat hien ra hanh vi nay đa quan sat đuoc o Bali va Bac Sulawesi, Indonesia, tu nam 1998 đen nam 2008. Amphioctopus marginatus la đong vat khong xuong song đau tien đuoc biet co the su dung dung cu.
Dua co the đuoc khoet rong va đuoc su dung lam nha cho gam nham hoac chim nho. Trai dua đa cat đoi, rao nuoc cung co the treo len lam mang an cho chim. Sau khi het cui, co the chua đay mo vao mua đong đe thu hut chim.


= Di ung =


 Di ung thuc pham  Dau dua ngay cang đuoc su dung nhieu trong nganh cong nghiep thuc pham. Protein tu dua co the gay di ung thuc pham, bao gom ca soc phan ve.
Tai Hoa Ky, Co quan Quan ly Thuc pham va Duoc pham tuyen bo rang dua phai đuoc cong bo thanh phan tren nhan bao bi la "qua cay cung" co kha nang gay di ung.


 Di ung cuc bo  Cocamidopropyl betaine (CAPB) la chat hoat đong be mat  san xuat tu dau dua ngay cang đuoc dung pho bien nhu mot thanh phan trong san pham ve sinh ca nhan va my pham, nhu dau goi, xa phong long, sua rua mat va chat khu trung, cung nhieu loai khac. CAPB co the gay kich ung da nhe, nhung phan ung di ung voi CAPB rat hiem  va co the lien quan đen cac tap chat tao ra trong qua trinh san xuat (bao gom amidoamine va dimethylaminopropylamine) chu khong phai chinh CAPB.


Trong van hoa Dua la mot mat hang luong thuc quan trong đoi voi nguoi dan Polynesia va ho đa mang dua theo khi di cu đen cac đao moi. Trong khu vuc Ilocos o bac Philippines, nguoi Ilocano ghep hai vo dua chia đoi voi diket (gao ngot nau chin) va đat liningta nga itlog (nua qua trung luoc) tren đinh. Nghi le nay, đuoc goi la niniyogan, la mot le vat danh cho nguoi đa khuat va to tien cua mot nguoi. Đieu nay đi kem voi palagip (cau nguyen cho nguoi chet).

Mot qua dua (tieng Phan: narikela) la yeu to can thiet trong nghi le truyen thong An Đo giao. Thuong đuoc trang tri bang la kim loai sang va cac bieu tuong điem lanh khac. Chung đuoc dang len khi tho cung than linh An Đo giao. Narali Purnima đuoc to chuc vao ngay trang tron, thuong la dau hieu ket thuc gio mua o An Đo. Tu Narali co nguon goc tu naral ngu y "dua" trong tieng Marathi. Ngu dan dang trai dua ra bien đe mung đau mua đanh bat moi. Khong phan biet ton giao, ngu dan An Đo thuong tha dua xuong song va bien voi hy vong co đuoc san luong doi dao. Nguoi Hindu thuong bat đau bat ky hoat đong moi nao bang cach be mot qua dua đe cau than linh phu ho va mong hoat đong đo đuoc hoan thanh tot đep. Nu than hanh phuc va giau co trong đao Hindu, Lakshmi, thuong đuoc the hien khi đang cam mot qua dua. O chan đoi cua đen tho thi tran Palani, truoc khi đen tho than Murugan cho Ganesha, dua đuoc be roi đat đanh dau cho muc đich nao đo. Moi ngay, hang nghin qua dua đuoc be va mot so tin đo be đen 108 qua dua cung mot luc theo loi cau nguyen. Chung cung đuoc su dung trong đam cuoi cua nguoi Hindu nhu mot bieu tuong thinh vuong. Đoi khi hoa dua đuoc su dung trong le cuoi o Campuchia.
Cau lac bo Vien tro Xa hoi va Niem vui Zulu cua New Orleans theo truyen thong nem dua trang tri bang tay, mot trong nhung mon qua luu niem Mardi Gras co gia tri nhat, cho nhung nguoi thich dieu hanh. Truyen thong bat đau vao nhung nam 1910 va đa tiep dien ke tu đo. Nam 1987, mot "luat dua" đuoc Thong đoc Edwin Edwards ky mien trach nhiem bao hiem cho bat ky qua dua trang tri nao đuoc "trao" tu mot chiec be Zulu. Qua dua con đuoc dung lam muc tieu va giai thuong trong tro choi dua then o hoi cho truyen thong cua Anh. Nguoi choi mua mot so qua bong nho sau đo nem manh nhat co the vao qua dua thang bang tren gay. Muc đich la đe đanh bat qua dua khoi gia đo va gianh đuoc no. Dua la thuc an chinh cua tin đo Đao Dua Viet Nam nhung nay đa ngung hoat đong.


= Than thoai va huyen thoai =

Mot so nen van hoa Nam A, Đong Nam A va Thai Binh Duong co than thoai khoi nguon, trong đo dua đong vai tro chinh. Trong than thoai Hainuwele o Maluku, mot co gai xuat hien tu hoa dua. Trong van hoa dan gian Maldives, mot trong nhung than thoai chinh ve nguon goc phan anh su phu thuoc cua nguoi dan Maldives vao cay dua. Trong cau chuyen Sina va con luon, nguon goc dua co lien quan đen nguoi phu nu xinh đep Sina chon mot con luon, cuoi cung no tro thanh cay dua đau tien. Theo truyen thuyet đo thi thoi hien đai cho rang, hang nam so nguoi chet do dua roi xuong đau nhieu hon ca do ca map tan cong.


Xem them Co dau
Cau
Dua nuoc
Thot not


Tham khao Nguon Grimwood, Brian E.; Ashman, F. (1975). Coconut Palm Products: Their Processing in Developing Countries (bang tieng Anh). Food & Agriculture Org. ISBN 978-92-5-100853-9.


Đoc them Adkins S.W., M. Foale and Y.M.S. Samosir (eds.) (2006). Coconut revival – new possibilities for the ‘tree of life’. Proceedings of the International Coconut Forum held in Cairns, Australia, November 22–24, 2005. ACIAR Proceedings No. 125. ISBN 1-86320-515-2
Batugal, P.; Rao, V.R.; Oliver, J. (2005). Coconut Genetic Resources. Bioversity International. ISBN 978-92-9043-629-4.
Frison, E.A.; Putter, C.A.J.; Diekmann, M. (eds.). (1993). Coconut Luu tru ngay 10 thang 5 nam 2013 tai Wayback Machine. ISBN 978-92-9043-156-5.
International Plant Genetic Resources Institute (IPGRI). (1995). Descriptors for Coconut (Cocos nucifera L.). ISBN 978-92-9043-215-9.
Mathur, P.N.; Muralidharan, K.; Parthasarathy, V.A.; Batugal, P.; Bonnot, F. (2008). Data Analysis Manual for Coconut Researchers Luu tru ngay 10 thang 5 nam 2013 tai Wayback Machine. ISBN 978-92-9043-736-9.
Salunkhe, D.K., J.K. Chavan, R.N. Adsule, and S.S. Kadam. (1992). World Oilseeds – Chemistry, Technology, and Utilization. Springer. ISBN 978-0-442-00112-4.


Lien ket ngoai Dua tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Coconut palm (tree) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)