Sam Ngoc Linh (danh phap hai phan: Panax vietnamensis) la mot loai cay thuoc Ho Cuong cuong (Araliaceae), con goi la sam Viet Nam, sam Khu Nam (sam K5), sam truc (sam đot truc, truc tiet nhan sam), cu ngai rom con hay cay thuoc giau, la loai sam quy đuoc tim thay tai mien Trung Trung Bo Viet Nam, moc tap trung o cac huyen mien nui Ngoc Linh thuoc huyen Đak To va huyen Tu Mo Rong tinh Kon Tum, huyen Nam Tra My tinh Quang Nam. Ngoai Ngoc Linh, sam con phan bo tai nui Ngoc Lum Heo thuoc xa Phuoc Loc, huyen Phuoc Son va con co the co o đinh Ngoc Am tinh Quang Nam theo nhung ket qua đieu tra moi nhat. Tren đo cao 1.200 đen 2.100m, sam Ngoc Linh moc day thanh đam duoi tan rung doc theo cac suoi am tren đat nhieu mun.
Sam Ngoc Linh cung la loai nhan sam thu 20 đuoc tim thay tren the gioi. Theo ket qua nghien cuu tu nam 1978 cua Bo Y te Viet Nam, phan than re cua cay sam Ngoc Linh Viet Nam chua 26 hop chat saponin co cau truc hoa hoc đa biet va 24 saponin co cau truc moi khong co trong cac loai sam khac, trong khi sam Trieu Tien co khoang 25 saponin. Nhung ket qua nghien cuu, phan lap thanh phan hoa hoc moi nhat đuoc cong bo con keo dai danh sach saponin cua sam Ngoc Linh hon nua, len tong cong 52 loai. Nhu vay, sam Viet Nam la mot trong nhung loai sam co ham luong saponin nhieu nhat, tuong tu mot so cay sam quy đa tung đuoc nghien cuu su dung tu lau tren the gioi. Hop chat hoa hoc đa dang va tac dung thuc tien đoi voi suc khoe cua con nguoi khien sam Ngoc Linh hien nay đuoc ban tren thi truong voi gia cang ngay cang cao, tham chi con cao hon sam Trieu Tien nhieu lan.


Lich su phat hien Truoc khi co su phat hien tu phia cac nha khoa hoc, sam Ngoc Linh đa đuoc cac đong bao dan toc thieu so Trung Trung bo Viet Nam, đac biet la dan toc Xe Đang, su dung nhu mot loai cu rung, ma ho goi la cu ngai rom con hay cay thuoc giau, chua nhieu loai benh theo cac phuong thuoc co truyen. Dua tren nhung thong tin luu truyen trong cong đong cac dan toc thieu so Quang Nam, Kon Tum ve mot loai cu quy hiem tren nui Ngoc Linh co tac dung tot đoi voi suc khoe con nguoi, va do nhu cau cua khang chien đa khien nganh duoc khu Trung Trung Bo quyet phai tim ra cay sam chi Panax tai mien Trung, mac du truoc đo nhieu nha khoa hoc cho rang chi Panax chi co o mien Bac.
Nam 1973, khu Y te Trung Trung Bo cu mot to 4 can bo do duoc si Đao Kim Long lam truong đoan, ky su Nguyen Ba Hoat, duoc si Nguyen Chau Giang, duoc si Tran Thanh Dan la thanh vien, đi đieu tra phat hien cay sam theo huong chan nui Ngoc Linh thuoc huyen Đac To tinh Kon Tum. Khi đoan len tinh Kon Tum, Ban Dan y Kon Tum cu them duoc ta Nguyen Thi Le tro giup cho đoan, dan đuong len nui Ngoc Linh. Sau nhieu ngay vuot suoi bang rung, đen 9 gio sang ngay 19 thang 3 nam 1973, o đo cao 1.800 met so voi mat bien, đoan đa phat hien hai cay sam đau tien va ngay buoi chieu cung ngay đa phat hien đuoc mot vung sam rong lon thuoc phia Tay nui Ngoc Linh. Sau 15 ngay nghien cuu toan dien ve hinh thai, sinh thai, quan the, quan lac, phan bo, di cu va phat tan, duoc si Đao Kim Long đa xac đinh nui Ngoc Linh la que huong cua cay sam moi, đac biet quy hiem, chua tung xuat hien tai bat cu noi nao khac tren the gioi. Theo đanh gia cua Tien si Tran Chi Liem, Thu truong Bo Y te Viet Nam: đay la cong hien quan trong cho khoa hoc, bo sung tri thuc moi ve vung phan bo chi Panax xuong toi vi tuyen 15 va bo sung cho chi Panax ho Araliaceae mot loai moi. Sau khi sam đuoc phat hien, Khu uy Khu 5 đa chi đao Ban Dan y bi mat bao ve va khai thac, giao cho xuong Duoc Trung Trung Bo che bien lam thuoc phuc vu can bo, chien si va nhan dan; đong thoi gui mau ra Bo Y te, Vien Duoc lieu Ha Noi nghien cuu.
Nhung nam sau khi hoa binh lap lai, thang 10 nam 1978 mot to cong tac thu hai len vung nui Ngoc Linh voi nhiem vu uoc luong so bo dien tich sam moc. Ket qua chuyen đi la viec tim ra đuoc mot vung dai hang chuc kilomet, co tru luong khoang 6.000-7.000 cay sam moc day đac voi mat đo tu 1 met vuong mot cay đen 7,8 met vuong mot cay.
Nam 1979, Ty Y te Quang Nam to chuc đieu tra o 5 xa cua huyen Tra My voi su giup đo cua Đai hoc Y Duoc Thanh pho Ho Chi Minh. Ket qua đot đieu tra la viec tim thay 1.337 cay trong 211 o tieu chuan. Trong luong trung binh than re sam la 5,26 gam; so than co trong luong tren 25 gam la 7,39% va so than re co tren 10 seo (uoc tinh tren 8 nam tuoi) la 36,9%. Đot đieu tra nay đa thu đuoc 1 than re co toi 52 seo (uoc tinh cay tren 50 nam tuoi), đuong kinh 1,2 cm, tuy đay chua phai la than re song lau nhat. Trong nhung đot tim kiem, đieu tra ve sau con phat hien ra cay khoang 82 nam tuoi co re, cu va than re dai hon nua met.


Danh phap khoa hoc Ngay 8 thang 6 nam 1973 tai van phong ban dan y quan khu 5 duoc si Đao Kim Long, chu nhiem đe tai nghien cuu sam Ngoc Linh đa neu ro đac điem hinh thai, sinh thai hoc, quan the, tham thuc vat, kha nang thich nghi, cach phat tan, kha nang tai sinh cua cay nhan sam nay, kem theo bao cao co cac tieu ban mau cay ep kho, anh chup va 3 kg sam đa phoi kho. Đao Kim Long đa tu đat danh phap khoa hoc cho loai sam Ngoc Linh la Panax articulatus KL Dao. Nam 1985 loai Nhan sam Viet Nam đuoc chinh thuc cong bo tai Vien Thuc vat Kamarov (Lien Xo cu) boi Ha Thi Dung va I. V. Grushvistky voi danh phap khoa hoc la Panax vietnamesis Ha & Grushv. (1985), thuoc ho Araliaceae. Nam 2004 danh phap đay đu va đung nhat cua Sam Ngoc Linh đuoc nganh thuc vat hoc the gioi cong nhan la Panax vietnamensis Ha & Grushv., Bot. Zhurn. (Moscow & Leningrad) 70: 519 (1985).
Nam 2003, tai khu vuc nui cao khoang 1.800 m o huyen tu tri Kim Binh, chau Hong Ha, tinh Van Nam, Trung Quoc phat hien quan the đuoc mo ta la mot thu cua loai nay voi danh phap khoa hoc Panax vietnamensis var. fuscidiscus K.Komatsu, S.Zhu & S.Q.Cai (2003). Phan bo: Kim Binh (Hong Ha, Van Nam, Trung Quoc), Phong Tho, Muong Te, Tam Đuong, Sin Ho (Lai Chau, Viet Nam). Tai Viet Nam thu nay đuoc goi la sam Lai Chau, con tai Trung Quoc thi thu nay đuoc goi la 野三七 (da tam that).
Nam 2016, tai khu vuc Lang Bian (Lam Đong) nguoi ta phat hien mot thu khac la Panax vietnamensis var. langbianensis Duy, V.T.Tran & L.N.Trieu (2016)


Đac điem Cay sam đuoc phat hien o đo cao tu 1.200m tro len (co tai lieu cho biet cao đo tim thay sam Ngoc Linh la khoang 1.500m), đat mat đo cao nhat o khoang tu 1.700-2.000m duoi tan rung gia, va cho toi nay chi co hai tinh Kon Tum va Quang Nam la co cay sam nay. Sam moc tap trung duoi chan nui Ngoc Linh, mot ngon nui cao 2.578m voi lop đat vang đo tren đa granit day tren 50 cm, co đo mun cao, toi xop va rung nguyen sinh con rong, nen đuoc goi la sam Ngoc Linh, tuy nhung nghien cuu thuc đia moi nhat cho thay sam con moc ca o nui Ngoc Lum Heo thuoc xa Phuoc Loc, huyen Phuoc Son, tinh Quang Nam, đinh nui Ngoc Am thuoc Quang Nam, Đac Glay thuoc Kontum, nui Langbian o Lac Duong tinh Lam Đong cung rat co the co loai sam nay. Đay la mot loai cay than thao song lau nam, cao 40 cm đen 100 cm, thoat nhin rat giong nhan sam Trieu Tien, nhung nhin ky se thay than re co seo va cac đot nhu đot truc do than khi sinh rung hang nam đe lai.
Sam Ngoc Linh co dang than khi sinh thang đung, mau luc hoac hoi tim, nho, co đuong kinh than đo 4-8mm, thuong tan lui hang nam tuy thinh thoang cung ton tai mot vai than trong vai nam. Than re co đuong kinh 1–2 cm, moc bo ngang nhu cu hoang tinh tren hoac duoi mat đat đo 1–3 cm, mang nhieu re nhanh va cu. Cac than mang la va tuong ung voi moi than mang la la mot đot dai khoang 0,5-0,7 cm, tuy sam chi co mot la duy nhat khong rung suot tu nam thu 1 đen nam thu 3 va chi tu nam thu 4 tro đi moi co them 2 đen 3 la. Tren đinh cua than mang la la la kep hinh chan vit moc vong voi 3-5 nhanh la. Cuong la kep dai 6-12mm, mang 5 la chet, la chet o chinh giua lon hon ca voi đo dai 12–15 cm, rong 3–4 cm. La chet phien hinh bau duc, mep khia rang cua, chop nhon, la co long o ca hai mat. Cay 4-5 nam tuoi co hoa hinh tan đon moc duoi cac la thang voi than, cuong tan hoa dai 10–20 cm co the kem 1-4 tan phu hay mot hoa rieng le o phia duoi tan chinh. Moi tan co 60-100 hoa, cuong hoa ngan 1-1.5 cm, la đai 5, canh hoa 5, mau vang nhat, nhi 5, bau mot o voi 1 voi nhuy. Qua moc tap trung o trung tam cua tan la, dai đo 0,8 cm-1 cm va rong khoang 0,5 cm-0,6 cm, sau hai thang bat đau chuyen tu mau xanh đen xanh tham, vang luc, khi chin nga mau đo cam voi mot cham đen khong đeu o đinh qua. Moi qua chua mot hat, mot so qua chua 2 hat va so qua tren cay binh quan khoang 10 đen 30 qua.
Moc duoi tan rung am, nhieu mun, thich hop voi nhiet đo ban ngay tu 20 °C-25 °C, ban đem 15 °C-18 °C, sam Ngoc Linh co the song rat lau, tham chi tren 100 nam, sinh truong kha cham. Bo phan dung lam thuoc chu yeu la than re, cu va ngoai ra cung co the dung la va re con. Vao đau thang 1 hang nam, sam xuat hien choi moi sau mua ngu đong, than khi sinh lon dan len thanh cay sam truong thanh co 1 tan hoa. Tu thang 4 đen thang 6, cay no hoa va ket qua. Thang 7 bat đau co qua chin va keo dai đen thang 9. Cuoi thang 10, phan than khi sinh tan lui dan, la rung, đe lai mot vet seo o đau cu sam va cay bat đau giai đoan ngu đong het thang 12. Chinh can cu vao vet seo tren đau cu moi mua đong đen ma nguoi ta co the nhan biet cay sam bao nhieu tuoi, phai it nhat 3 nam tuoi tuc tren cu co mot seo (sau 3 nam đau sam chi rung mot la) moi co the khai thac, khuyen cao la tren 5 nam tuoi. Mua đong cung la mua thu hoach tot nhat phan than re cua sam.


Duoc tinh Tu nam 1973 đen nay, đa co nhieu co quan, nha khoa hoc trong va ngoai nuoc nghien cuu ve sam Ngoc Linh, va gan 50 nghien cuu sinh đa bao ve thanh cong luan an pho tien si, tien si tu cac cong trinh nghien cuu ve loai cay quy hiem nay.
Trong hai nam 1974 va 1975, Vien Duoc lieu thuoc Bo Y te nghien cuu thay thanh phan saponin triterpen cua tam that, nhan sam va sam Ngoc Linh co 9 hoac 11 chat co Rf ngang nhau, mau giong nhau o hai he dung moi khac nhau. Theo đanh gia cua Nguyen Minh Đuc, Vo Duy Huan trong nam 1994 thi tu sam Ngoc Linh đa chiet đuoc 50 hop chat, xac đinh cau truc hoa hoc cho thay 26 hop chat co cau truc đa biet (thuong thay o sam Trieu Tien, sam My, sam Nhat) va 24 saponin pammaran co cau truc moi khong bat gap tai cac loai sam khac tren the gioi. Sam Ngoc Linh chua chu yeu cac saponin triterpen, nhung cung la mot trong nhung cay sam co ham luong saponin khung pammaran cao nhat (khoang 12-15%) va so luong saponin nhieu nhat so voi cac loai khac cua chi Panax. Ngoai ra trong sam Ngoc Linh con co 14 axit beo, 16 amino acid (trong đo co 8 amino acid khong thay the đuoc) va 18 nguyen to đa luong, vi luong.
Nhung ket qua nghien cuu moi nhat bo sung them danh sach saponin va amino acid dai hon nua. Theo tien si Nguyen Ba Hoat can bo Vien Duoc lieu thi ve mat hoa hoc, than re va re cu sam Ngoc Linh hien nay (2007) đa phan lap đuoc 52 saponin trong đo 26 sanopin thuong thay o sam Trieu Tien, sam My, sam Nhat. Trong la va cong đa phan lap đuoc 19 saponin pammaran, trong đo co 8 saponin co cau truc moi. Đa xac đinh đuoc trong sam Ngoc Linh 17 amino acid, 20 chat khoang vi luong va ham luong tinh dau la 0,1%.


Tac dung Truoc khi co nhung nghien cuu ky luong ve tac dung đoi voi suc khoe cua sam Ngoc Linh, sam đa đuoc cac dan toc thieu so Viet Nam, nhu nguoi Xe Đang, dung nhu mot loai thuoc trong nhung bai thuoc co truyen cam mau, lanh vet thuong, lam thuoc bo, tri sot ret, đau bung. Theo tien si Nguyen Ba Hoat, Pho vien truong Vien Duoc lieu Viet Nam, nhung ket qua nghien cuu duoc ly thuc nghiem sam Ngoc Linh đa chung minh tac dung chong stress vat ly, stress tam ly va tram cam, kich thich he mien dich, chong oxy hoa, lao hoa, phong chong ung thu, bao ve te bao gan. Nghien cuu duoc ly lam sang cua sam Ngoc Linh cung cho ket qua tot: benh nhan an ngon, ngu tot, len can, tang thi luc, hoat đong tri tue va the luc cai thien, gia tang suc đe khang, cai thien cac truong hop suy nhuoc than kinh va suy nhuoc sinh duc, nang cao huyet ap o nguoi bi huyet ap thap. Ngoai ra sam hiep luc tot voi thuoc khang sinh, thuoc tri benh tieu đuong.


Bao ton va nhan giong Sau khi duoc tinh va tac dung đoi voi suc khoe cua sam Ngoc Linh đuoc cong bo cong khai tren cac phuong tien thong tin đai chung, nhung nam 80 cua the ky XX, tren thi truong tu do gia sam Ngoc Linh tuong đuong gia sam Trieu Tien va vao nhung nam 90, gia sam Ngoc Linh con đat hon sam Trieu Tien nhieu lan. Theo duoc si Đao Kim Long thi ngay ca dan Han Quoc, Nhat Ban, xu so cua sam, cung qua đay tim cho đuoc sam Ngoc Linh đe chua benh. Viec khai thac, mua ban va su dung tran lan chua co quy đinh quan ly, bao ve cung cac chinh sach, giai phap đau tu, quy hoach phat trien khien tren 108 vung sam moc tu nhien giua Quang Nam va Kon Tum dan can kiet, keo theo hang ngan hecta rung nguyen sinh bi tan pha nang ne.
Truoc nguy co tuyet chung cua giong sam quy, Chinh phu Viet Nam đa quyet đinh thanh lap vung cam quoc gia o khu vuc co sam moc tap trung tai 2 tinh Kon Tum va Quang Nam, đong thoi xep sam Ngoc Linh vao danh sach cac loai cay cam khai thac, mua ban bat hop phap.
Đe bao ve va phat trien cay thuoc nay cung mot so cay duoc lieu khac, Trai duoc lieu Tra Linh đuoc thanh lap tai Quang Nam. Tinh đen thang 4 nam 1987, trai đa thu đuoc 53,3 kg than re, trong đuoc 81.000 cay sam va đen thang 9 nam 1992 trai đa co 100.000 cay. Tu nam 1985, Trai đa ap dung cac bien phap bon phan va cham soc đe tang nang suat than re, tang ty le nay mam va ty le cay song.
Tu thang 1 nam 1995, cong viec nghien cuu gieo trong sam Ngoc Linh đuoc tien hanh mot cach co he thong hon tai Trai Duoc lieu Tra Linh, voi viec nhan giong bang cay lai huu tinh va vo tinh, gia tang dien tich trong, van đong ba con dan toc thieu so trong vung nhan giong ve nuoi. Ket qua cua nhung no luc tu Trai Duoc lieu đa giup tang so luong hat đau tren cay, ty le nay mam cua hat cao đen 75% khi gieo trong va ty le cay song khi trong đai tra len toi 95%. Đac biet, voi viec ap dung thanh cong phuong phap nhan giong vo tinh bang cach uom đoan đau cua than re trong tui polyethylen hoac uom tren đat mun cho ty le song va đam choi toi 65%. Cay nhan ban vo tinh moc khoe, nhanh, ra hoa som va nang suat than re va cu cao hon so voi cay moc tu hat.
Đen nay, trai Tra Linh đa quan ly điem trong sam tren 3ha voi hon 270.000 ca the, trong đo gan 100.000 cay đang ra hoa đau qua (cay tren 4 tuoi); đong thoi gieo uom 50-70 ngan cay giong moi nam. Trong khi đo, tai Kon Tum, lam truong Ngoc Linh đang luu giu 4.000 met vuong cay sam o xa Mang Ri (huyen Đak To) nhung trong chua đung ky thuat nen cay coi coc, ra hoa đau qua khong đang ke nen truoc mat con chua san xuat đuoc giong.


Thuong hieu sam Viet Nam Tuy cay sam Ngoc Linh đa thoat nguy co tuyet chung nhung đo an toan con thap va muc đo đe doa van o bac E trong sach đo Viet Nam. Chinh phu Viet Nam va Bo Y te đang tung buoc nghien cuu giai phap đau tu phat trien ben vung cho cong nghiep duoc pham va xuat khau voi viec đua sam Ngoc Linh tro thanh cay trong chinh cho vung cao, khai thac loi the khi hau, tho nhuong đe trong sam theo huong san xuat hang hoa va tao vung nguyen lieu, huong toi khang đinh mot thuong hieu "sam Viet Nam"  nhu "sam Trieu Tien", "sam Trung Quoc", "sam Nhat Ban", "sam My". Cung voi huong mo rong dien tich trong sam la su nghiem cam khai thac khi cay sam con non, chua đu 6 tuoi, va cac nha khoa hoc cung đong thoi tien hanh nghien cuu tham do tai nhung vung nui khac co khi hau, cao đo tuong đuong thuoc Trung Trung bo, đe xac đinh va mo rong vung sinh truong cua sam.
Tuy vay, loai sam quy nay bi lam gia va bay ban tren thi truong. Sam gia la cu tam that vu diep, moc nhieu o vung nui cao thuoc mot so tinh phia bac Viet Nam va vung Van Nam (Trung Quoc). La cu tam that nhon hon, long to cua la cung hon, nhung cu thi giong y sam Ngoc Linh. Khi nau nuoc uong, cu tam that đang nghet chu khong co vi đang lan ngot mat đac trung cua sam Ngoc Linh. Loai cu nay chi co gia chung vai tram nghin đong/kg nhung khi đoi lot sam Ngoc Linh, gia len đen vai chuc trieu đong/kg.
Nhung cu tam that nay đuoc bom chat kich thich trong qua trinh trong đe len mam som, giup vong đoi cua cay nhanh hon so voi tu nhien nham tao nen nhung mat giong cu sam Ngoc Linh that. Ngoai ra, vi đang ngot cua sam cung đuoc lam gia rat nguy hiem bang cach tam hoa chat vao cu tam that hay tiem chat bao quan đe giu cu tuoi lau.


Chu thich Lien ket ngoai (tieng Anh)

Sam Ngoc Linh tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Sam Ngoc Linh tai Encyclopedia of Life
Sam Ngoc Linh Luu tru ngay 12 thang 10 nam 2012 tai Wayback Machine tren trang GRIN
(tieng Viet)

Sam Ngoc Linh, trang sinh vat rung Viet Nam
Lam the nao đe khang đinh loai thuc vat giong Sam Ngoc Linh!
Tran lan sam Ngoc Linh gia