Sudan, quoc hieu la Cong hoa Sudan, la mot quoc gia o chau Phi, nam o điem giao giua Sung chau Phi va Trung Đong, giap voi Ai Cap o phia Bac, Bien Đo o phia Đong Bac, Eritrea va Ethiopia o phia Đong, Cong hoa Trung Phi o phia Tay Nam, Tchad o phia Tay va Libya o phia Tay Bac va Nam Sudan o phia nam. Sudan co dien tich lon thu 16 tren the gioi.


Lich su Phan lanh tho phia Bac cua Sudan thuoc Vuong quoc Nubia co xua. Trong thien nien ki I TCN, nguoi Ai Cap đen thanh lap cac vung đinh cu o Sudan, dan dan phat trien thanh vuong quoc Kush. Trong nhung the ki sau đo, khi Ai Cap suy tan, vuong quoc Kush bao ton nen van hoa Ai Cap. Vuong quoc nay bi nguoi Aksum thuoc phia Bac cua Ethiopia tieu diet vao khoang giua the ky IV.
Vao the ky VI, cac nha truyen giao đen thanh lap cac nha nuoc cung chung song voi nguoi A Rap Ai Cap Hoi giao trong hon 600 nam. Nhung nguoi khong thuoc cong đong A Rap nam quyen kiem soat Ai Cap đa khuyen khich cac bo lac du muc Arap di chuyen đen vung Thuong Ai Cap va tien hanh cac cuoc cuop pha doc theo bien gioi Sudan. Cuoi the ky XIII, nguoi A Rap xam chiem vuong quoc Nubia phan lon la nguoi Co đoc giao va đinh cu tai Sudan. Vuong quoc Alwa o mien trung Sudan bi mot dan toc khong ro nguon goc tu phia Nam đen chinh phuc.


= Thong nhat voi Ai Cap =
Nam 1820, pho vuong Ai Cap la Muhammad Ali Pasha đanh chiem lay mien bac Sudan roi lai phai con la Ibrahim Pasha đanh tran xuong phia nam. Chau cua Muhammad Ali sau khi len ngoi la Ismail I tiep tuc cung co chu quyen cua Ai Cap tren đat nuoc Sudan.


= Loan Mahdi =
Nam 1879, cac cuong quoc chau Au can thiep vao noi bo Ai Cap, bat Ismail phai thoai vi va lap hoang tu Tewfik len lam vua. Tewfik lai nhu nhuoc, nan tham quan hoanh hanh nen o Ai Cap co loan Orabi. Vua Tewfik phai cau vien nuoc Anh đe dep loan. Trong khi đo o Sudan thi Muhammad ibn Abdalla day binh, tu xung la "Mahdi" (thu linh) quyet can quet đat nuoc khoi bon ngoai xam va phuc hung đao Hoi. Dan theo ve rat đong. Mahdi keo binh ve vay đanh thu phu Khartoum. Thanh ay vo; tuong Charles George Gordon nguoi Anh, đuoc vua Ai Cap bo nhiem lam thong đoc Khartoum cung tu tran theo thanh. Quan đoi Ai Cap phai rut khoi Sudan.


= Thoi Mahdi tri =

Muhammad ibn Abdalla duoi danh hieu Mahdi thanh lap mot quoc gia than tri, ap đat luat phap Hoi giao rat khat khe. Cac sach vo cu lien quan đen hinh luat va tin nguong cuu trieu đeu bi đot het đe thanh loc xa hoi.
Đuoc sau thang thi Mahdi mat vi benh thuong han. Pho tuong Abdallahi ibn Muhammad len thay, tu xung la Khalifa (thong linh) nuoc Sudan.

Abdallahi ibn Muhammad mo chien dich banh truong, đanh sang Ethiopia nam 1887. Hai nam sau quan Sudan xam lang Ai Cap nhung bi quan Ai Cap duoi su chi huy cua si quan Anh đanh bai o Tushkah. Cac cuoc hanh quan xuong mien nam Sudan thi bi quan Bi chan đung. O Eritrea quan Sudan cung bi quan Y đanh bai. Chuoi bai tran lien tiep pha tan giac mong ba chu bach thang cua quan Sudan.


= Sudan thuoc Anh-Ai Cap =

Nhan danh trieu đinh Ai Cap, quan đoi Anh duoi su chi huy cua tuong Horatio Kitchener mo cuoc hanh quan tai chiem Sudan vao cuoi the ky XIX. Trong ba nam tu nam 1896 đen 1898 quan Anh đanh tan luc luong Mahdi. Tran quyet liet nhat la tran Omdurman (Umm Durman) ngay 2 Thang Chin khi hon nam van quan Mahdi giao chien thi qua nua bi thuong vong. Sau đo hai nuoc Anh va Ai Cap lap co che đong tri xu Sudan tuy tren thuc te chinh phu Anh la chu luc cai tri Sudan nhu mot thuoc đia.
Ai Cap đa nhieu lan muon hop nhat Sudan vao Ai Cap nhung Luan Đon khong ung thuan. Chinh phu Anh con chia Sudan ra hai phan, mien Bac đa so theo Hoi giao va mien Nam theo đao Thien Chua.
Khi Anh cham dut cuoc chiem đong Ai Cap nam 1936 thi chinh gioi Ai Cap cang thuc giuc viec hop nhat voi Sudan. Nam 1952, phe quan đoi Ai Cap đao chanh, lat đo vuong trieu cu va lap nen cong hoa. Chinh phu moi cung tuyen bo huy bo chinh the đong tri o Sudan. Vi Anh xua kia đa nhan danh quoc vuong Ai Cap ma đem quan vao Sudan, nay Ai Cap rut lui thi Anh cung khong con ly do phap ly nao đe tiep tuc cai tri Sudan. Nam 1954, Anh va Ai Cap đong thuan trao tra đoc lap cho Sudan. Hai nam sau, ngay 1 Thang Gieng 1956 nuoc Sudan đoc lap ra đoi.


= Noi chien Sudan Thu nhat 1955-1972 =
Ngay tu truoc khi Sudan đoc lap hai mien Nam Bac Sudan đa co nhieu xung đot. Mien Nam mang đam net van hoa ban đia voi so đong dan chung tho than linh thien nhien hay theo đao Thien Chua. Mien Bac thi co nhieu lien he voi khoi A Rap Trung Đong va the gioi Hoi giao. Khac biet nay đuoc nguoi Anh đay manh voi mot so luat cam nguoi phia bac vi tuyen 10 khong đuoc di chuyen ve phuong nam, va nguoc lai nguoi phia nam vi tuyen 8 khong đuoc ra bac. Tren ly thuyet luat nay đuoc ban hanh đe ngan chan benh sot ret khong lan len mien Bac nhung cung co hau qua ngan can đao Hoi khong banh truong ve phuong nam. Tac dung thu hai la đao Thien Chua đuoc tu do truyen ba o mien Nam khong bi đao Hoi kiem che. Đay la mam mong xung khac giua hai mien.
Cuoc noi chien, con goi la "Loan Anyanya" bung no khi chinh phu mien Bac huy bo ke hoach lap mot the che lien bang đe cai tri hai mien von co nhieu bat đong. Chien tranh luc khoi đau la chien tranh du kich o tinh Al-Istiwa'iyah/Equatoria roi lan sang hai tinh A'aly an-Nyl (Thuong Nin) va Bahr el Ghazal. Quan phien loan bi chia re vi ly do chung toc nhung phe chinh phu cung bi phe phai tranh nhau lam suy yeu. Nam 1958 o thu đo Khartoum tuong Ibrahim Abboud lanh đao cuoc đao chinh nhung cung khong on đinh đuoc tinh hinh. Nhieu chinh phu khac lien tiep len nam quyen cung khong giai quyet đuoc cuoc chien Bac Nam. Nam 1969 Gaafar Nimeiry cuop chinh quyen va ngan cam moi đang phai chinh tri nhung roi bi truat. Đang Cong san Sudan cung cac nhom Mac-xit đung ra chap chinh nhung lien bi Nimeiry đanh bai.
Trong khi đo o mien Nam nam 1971, Joseph Lagu thong nhat cac nhom du kich duoi to chuc SSLM (Southern Sudan Liberation Movement, tuc Phong trao Giai phong Nam Sudan) va đung ra đieu đinh voi chinh phu Nimeiry. Cac to chuc quoc te cung tham gia bao tro cuoc đam phan. Ket qua la Hiep đinh Addis Ababa ky nam 1972 ket thuc 17 nam xung đot. Gia Sudan đa phai tra la nua trieu nguoi tu vong va hang tram nghin dan ty nan bi ly tan. Theo hiep uoc đo thi mien Nam Sudan đuoc tu tri va hoa binh tai lap nhung khac biet co ban giua hai mien van khong thay đoi. Hiep đinh Addis Ababa cot chi la tam thoi cho đen khi mot giai phap tong the đuoc hoach đinh.


= Noi chien Sudan Thu hai 1983-2005 =

Trong muoi nam đinh chien tu 1972 đen 1982, chinh quyen mien Nam Sudan đuoc rong quyen tu tri nhung Tong thong Nimeiry nam 1983 đoi đay manh chinh sach "Hoi hoa" toan quoc bang cach ban hanh bo luat moi can cu theo luat Shari'a cua đao Hoi. O mien Bac Nimeiry tuyen bo thiet quan luat đe đuoc rong quyen ap dung Shari'a. Theo luat moi thi ke trom cap bi hinh phat chat tay. Ai chua chap ruou thi bi đanh bang roi bat ke nguoi đo co theo đao hay khong.
Dan mien Nam Sudan chong lai chinh sach moi cua chinh phu Khartoum. Cung nam 1983 to chuc SPLA (Sudan People's Liberation Army, "Quan đoi Giai phong Nhan dan Sudan") ra đoi do John Garang lanh đao voi yeu sach đoc lap cho mien Nam Sudan. Thang Chin nam 1984 Nimeiry tuyen bo se mien khong ap dung Shari'a cho nhung ai khong theo đao Hoi nhung nhom SPLA van khong giai giap. Dua tren chu thuyet Mac-xit luc luong SPLA đuoc khoi Cong san gom Lien Xo va Ethiopia vien tro vu khi va quan nhu.
Cuoc chien them cam go vi han han va nan đoi hoanh hanh mien Nam Sudan. Thang Tu nam 1985 trong khi Nimeiry xuat ngoai, tuong Abdul Rahman Suwar ad-Dahhab mo cuoc đao chanh, huy bo chinh sach "Hoi hoa". Tuy nhien bo luat Shari'a van đe nguyen. Chinh phu ke tiep la do thu tuong dan lap Sadiq al-Mahdi ra chap chinh đai dien lien minh ba đang:

Hizb al-Umma (đang Umma);
Al Hizb Al-Ittihadi Al-Dimuqrati, thuong viet tat la DUP (Democratic Unionsit Party, "Đang Thong nhat Dan chu") va
Al-Jabhah al-Islamiyah al-Qawmiyah, viet tat la NIF (National Islamic Front, "Mat tran Hoi giao Quoc gia").
Sang nam 1986 thi Khartoum mo hoa đam voi nhom SPLA cua Garang đe van hoi hoa binh. Nam 1988 đang DUP cung SPLA ky chung mot thoa thuan dua tren hoi nghi Koka Dam truoc kia tai Ethiopia, trong đo co ba điem chinh:

Ngung ban
Ngung ap dung luat Shari'a
Cham dut thiet quan luat. Sau đo se to chuc hoi nghi lap hien đe vach mot đuong đi moi cho ca nuoc Sudan.
Trong khi đo chien tranh cang them khoc liet. Tinh hinh kinh te cang kho khan vi vat gia tang nhanh. Vi khong muon nhuong bo phe mien Nam, thu tuong Sadiq al-Mahdi khong chiu thong qua hoa uoc giua DUP va SPLA. Ket qua la Thang Muoi Mot nam 1988 đang DUP rut khoi lien minh chinh phu. Đau nam 1989 phe quan đoi ra toi hau thu đoi chinh phu phai xuc tien hoa đam neu khong se đao chinh. Duoi ap luc đo Sadiq al-Mahdi đanh thong qua hoa uoc, đoi ngay hoi nghi lap hien Thang Chin.
Thang 6 nam 1989. Omar Hassan al-Bashir voi su hau thuan cua đang NIF cuop chinh quyen. Nhom quan phiet 15 nguoi (nam 1991 rut thanh 12) len nam quyen duoi danh nghia RCC (Revolutionary Command Council for National Salvation, tuc "Hoi đong Chi huy Cach mang Cuu Quoc"). Tiep theo la mot cuoc thanh trung dan su lan quan su. Cac nghiep đoan, đang phai chinh tri va cac to chuc phi ton giao đeu bi cam hoat đong.
Ngoai luc luong quan đoi chinh quy, chinh phu quan phiet con dung nhom al-Difaa al-Shaabi, viet tat la PDF (People's Defense Forces, "Luc luong Phong ve Nhan dan") đe can quet cac tinh mien Nam. Quan Sudan kiem soat nhung thi tran lon nhu Juba, Wau, va Malakal nhung quan SPLA thi van chiem đong phan lon cac tinh phia Nam. Tinh hinh them roi loan khi quan SPLA vi bat đong noi bo phan hoa thanh may nhom: nhom Nasir, nhom cua Bany va nhom Bol.
Du vay cac cuoc hoa đam dan dan co ket qua va Hiep uoc Hoa binh Tong the đuoc ky o Nairobi vao Thang Gieng nam 2005. Hiep uoc đo cho phep quan đoi hai mien khong phai giai gioi va đuoc giu nguyen vi tri nhung mien Nam đuoc sau nam tu tri. Tiep theo đo la cuoc trung cau dan y đe quyet đinh chinh the cho mien Nam. Loi tuc tai nguyen dau lua se đuoc chia đoi. Đe hop nhat hai chinh phu, Garang đuoc thau nap lam mot trong hai pho tong thong Sudan. Tiec thay Thang Tam nam 2005 trong mot phi vu truc thang, may bay rot va Garang tu thuong. Phe SPLA noi day lam loan đot pha nhung tinh hinh dan lang diu. Lien hiep Quoc cung giup suc voi cac du an cuu tro nhan đao va pho bien nhan quyen o Sudan, lam on đinh xa hoi. Van đe chua giai quyet la chu quyen hat Abyei voi nhieu mo dau tho. Ca hai phe Bac va Nam đeu đoi quyen cai tri khu vuc nay.


 Trung cau dan y nam 2011  Sau sau nam tu tri (2005-2011) mien Nam Sudan theo Hiep uoc Hoa binh Tong the ky o Nairobi nam 2005 mo cuoc trung cau dan y keo dai mot tuan tu 9 Thang Gieng đen 15 Thang Gieng 2011 đe quyet đinh chinh the cho mien Nam. Dan mien Nam muon bo phieu phai ghi danh. Phong phieu cung mo o mien Bac đe dan Nam cu tru o mien Bac co the đi bau. O hai ngoai nhu Uc, Canada, Ai Cap, Ethiopia, Kenya, Uganda, Anh va Hoa Ky cung co phong phieu đe nguoi Nam Sudan luu vong tham gia.
Ket qua cuoc trung cau dan y đua ra con so gan 98,83% so phieu ung ho đoc lap cho mien Nam. Chinh phu trung uong tuyen bo se chap nhan quyet đinh cua đai đa so va se xuc tien ban giao.


= Xung đot o Darfur =

Trong khi cuoc Noi chien Bac Nam co nhieu trien vong giai quyet đuoc, vung Darfur phia tay bung chay du doi tu nam 2003 vi tranh chap bo toc. Chinh phu Khartoum co dung giai phap dan binh (militia) đe dep cac bo toc nhung nhom dan binh "janjawid" do chinh phu tai tro thay vi tai lap trat tu, lai gop phan cuop pha giet hai nen bi cac nuoc len an la gay nen nan diet chung tai Darfur. So dan ty nan len đen hang trieu nguoi. So nguoi chet đoi, chet vi benh tat rat cao. So dan tran sang Tchad cung đa gay bat on chinh tri o nuoc nay.


= Xung đot Sudan-Tchad =
Vao cuoi nam 2005 Tchad cho tong đong vien khi quan phien loan Rassemblement pour la Democratie et la Liberte do Khartoum ung ho dung vung bien gioi đanh pha quan chinh phu N'Djamena. Khi thi tran Adre thuoc Tchad bi uy hiep, Tchad tuyen chien voi Sudan ngay 23/12/2005. Chinh phu Khartoum bac bo loi cao buoc cua N'Djamena va phan bac rang chinh quan luc Tchad đa xam pham khong phan cua Sudan. Tinh hinh bot cang thang khi hai nuoc ky hiep uoc đinh chien ngay 3 Thang Nam, 2007 tai A Rap Xe Ut va tuyen bo se no luc duy tri hoa binh doc dai bien gioi 1.000 km.


= Xung đot Mien Đong =
Trong khi cuoc chien Bac Nam Sudan keo dai thi mien Đong co loan do cac bo toc Beja va Rashaida noi len chong lai chinh phu Khartoum. Cac nhom nay hop nhat duoi mot to chuc mang ten "Mat tran Mien Đong" đanh pha ba tinh Kassala (Ash Sharqiyah), Al Qadarif va Al Bahr al Ahmar. Chinh phu nuoc Eritrea luc đau ung ho Mat tran nhung đen giua nam 2005 lai đoi chinh sach, hop tac voi chinh phu Khartoum. Voi Eritrea lam trung gian, Khartoum va Mat tran Mien Đong mo cuoc hoa đam va đen 14 Thang Muoi nam 2006 thi hai ben ky hoa uoc o Asmara, thu đo Eritrea. Theo hoa uoc nay thi ba tieu bang Kassala (Ash Sharqiyah), Al Qadarif va Al Bahr al Ahmar ca hai phe, chinh phu trung uong va Mat tran Mien Đong se chia nhau tai nguyen va quyen luc o cap lien bang va tieu bang.


Chinh tri Chinh the hien huu tai Sudan đuoc coi la mot chinh phu đoc tai voi quyen luc tap trung trong tay cua Tong thong Omar al-Bashir. Bashir len cuop chinh quyen trong mot cuoc đao chinh hoi Thang Sau nam 1989 va giu vai tro toi cao tu đo đen 2019.
Tu nam 1983 đen 1997 Sudan đuoc chia thanh tam xu (5 xu thuoc mien Bac, 3 o mien Nam). Moi xu co đo thong quan đoi đung đau. Sau cuoc đao chinh nam 1985 thi hoi đong hang xu đa bi giai the.
Thang 12 nam 1999 cuoc tranh chap quyen luc giua Tong thong Omar al-Bashir va Chu tich Quoc hoi Hassan al-Turabi bung no. Turabi bi tuoc het quyen luc, Quoc hoi bi giai tan, hien phap bi bai bo va tong thong tuyen bo thiet quan luat. Mai đen Thang Hai nam 2001, sau cuoc tuyen cu nam 2000 chinh phu moi cho trieu tap lai Quoc hoi nhung 
thiet quan luat van giu nguyen va Turabi bi tong giam vi toi hiep thuong voi luc luong SPLA. Turabi tiep tuc len an chinh phu nen du khi đuoc tha khoi tu, ong van bi quan che tai gia.
Theo Hiep đinh Hoa binh Bac – Nam (2005), Sudan thanh lap Chinh phu đoan ket dan toc va Quoc hoi 450 ghe theo ti le phan chia đang Đai hoi Quoc gia (NCP): 52%, Phong trao Giai phong mien Nam Sudan (SPLM): 28%, cac đang phai mien Bac khac: 14%, cac đang phai mien Nam khac: 6%.
Tu 2/2003, cac nhom vu trang Darfur (mien Tay Sudan) noi day chong Chinh phu voi ly do Chinh phu khong quan tam đen Darfur. Ngay 5 thang 5 nam 2006, duoi su bao tro cua Lien minh chau Phi, Phong trao Giai phong Sudan (1 trong 2 nhom vu trang lon nhat o Darfur) do Minawy đung đau ky Hiep đinh hoa binh voi Chinh phu Sudan. Thang 2 nam 2009, Chinh phu Sudan va Phong trao Cong bang, Cong ly đa ky Van kien xay dung long tin mo đuong cho đam phan hoa binh giua Chinh phu va cac nhom noi day tai Darfur.


= Quan he quoc te =

Sudan thuc hien chinh sach đoi ngoai đoc lap, khong lien ket; co quan he tot voi cac nuoc Đong Au, Nga, A Rap, chau Phi, Iran va Trung Quoc. Trung Quoc co nhieu đau tu lon vao co so ha tang va dau mo tai Sudan.
My xep Sudan vao "danh sach cac nha nuoc khung bo"; ap đat luat cam van kinh te hoan toan voi Sudan ngay 3 thang 11 nam 1997; lenh bat Tong thong Sudan cua Toa an Hinh su Quoc te ngay 4 thang 3 nam 2009 đuoc My, Phap, Anh, Đuc ung ho. Tuy nhien, ngay 24/11/2017, My go bo cam van đoi voi Sudan.
Sudan la thanh vien cua Lien Hop Quoc, Lien minh chau Phi (AU), To chuc Hoi nghi Hoi giao (OIC), Quy tien te quoc te (IMF), quan sat vien cua To chuc thuong mai the gioi (WTO)...
Sudan co quan he đac biet voi Trung Quoc, la quoc gia đau tu chinh vao cong nghiep dau khi cua Sudan.
Trong lich su, Lien Xo đa giu moi quan he mat thiet voi Sudan. Nhung khi Lien Xo tan ra, Tong thong Nga đau tien Boris Nikolayevich Yeltsin đa cao buoc Sudan "pham toi ac nhan loai da man", va ung ho trung phat Sudan. Đen nam 2000, Tong thong Vladimir Vladimirovich Putin đa co thiet lap lai quan he, song su thieu quan tam cua Nga voi Sudan khien Sudan van nghi ky voi Nga.


= Nhan quyen =

Nam 2005, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc đa chap thuan nghi quyet so 1593 đe nghi đua tinh hinh o Darfur ra truoc Toa an Hinh su Quoc te, hop tai Den Haag, đe tim nguyen nhan va trach nhiem ve nhung toi ac đa đua đen cai chet cua khoang 300.000 nguoi va khien hon 2 trieu nguoi khac phai that tan, ke tu nam 2003. Thang 7 nam 2008, Truong ban cong to toa an Hinh su Quoc te, con goi tat la ICC, đa trinh bay voi hoi đong gom 3 tham phan cac bang chung cao buoc Tong thong Bashir ve trach nhiem co lien quan đen 10 cao trang ve diet chung, cac toi ac đoi voi nhan loai va cac toi ac chien tranh, đong thoi yeu cau toa cong bo trat bat ong Bashir . Phat ngon vien Bo ngoai giao Trung Quoc Luu Kien Sieu noi rang Bac Kinh van duy tri quan he than huu voi Sudan va rat lo ngai ve cac cao trang vua ke va Trung Quoc (la quoc gia đau tu chinh vao cong nghiep dau khi cua Sudan) cung phu nhan mot ban tin cua đai BBC noi rang Trung Quoc đa vi pham mot lenh cam van vu khi ap dung đoi voi Sudan .


= Đia gioi hanh chinh =

Sudan đuoc chia lam 17 bang, cac bang nay lai chia tiep thanh 133 quan.

Ngoai cac tieu bang, con co cac co quan hanh chinh khu vuc đuoc thanh lap theo thoa thuan hoa binh giua chinh phu trung uong va cac nhom noi day.

Cac khu vuc Darfur đuoc thanh lap theo Hiep đinh hoa binh Darfur đe hoat đong nhu mot co quan đieu phoi cho cac bang tao nen cac khu vuc Darfur.
Hoi đong Đieu phoi Đong Sudan đuoc thanh lap theo Hiep đinh hoa binh Đong Sudan giua Chinh phu Sudan va phien quan Mat tran phia Đong đe hoat đong nhu mot co quan đieu phoi cho ba tieu bang phia đong.
Khu vuc Abyei, nam ​​tren bien gioi giua Nam Sudan va Cong hoa Sudan, hien đang co mot tinh trang hanh chinh đac biet va đuoc quan ly boi mot co quan trong khu vuc Abyei. Đo la do cuoc trung cau dan y vao nam 2011 ve viec co nen tham gia mot Nam Sudan đoc lap hoac van la mot phan cua nuoc Cong hoa Sudan.


Đia ly Sudan nam o Đong Phi, Bac giap Ai Cap, Đong Bac giap bien Đo, Đong giap Eritrea va Ethiopia, Tay giap Tchad, Libya va Cong hoa Trung Phi, Nam giap Nam Sudan.
Sudan la nuoc co dien tich lon thu ba chau Phi. Toan bo vung cao nguyen (300m đen 1.200m) rong lon thoai dan tu Nam đen Bac va đuoc bao quanh boi mot vai khoi nui vung ngoai vi o phia Tay (vung nui Darfour; Djebel Marra, 3.088 m), o phia Đong Bac ven bien Đo (Djchel Erba, 2.217 m; Djehel Oda, 2.259 m).
Phan lon dan cu tap trung o cac vung hop luu cua song Nile Trang va song Nile Xanh. O phia Bac, cac vung sa mac gon song noi tiep voi cac đong co. Tai nguyen thien nhien o Sudan gom co dau mo, quang sat (tru luong nho), đong, kem, crom, tungsten, mica, vang, bac, thuy đien.
Khi hau o Sudan nam trong vung khi hau sa mac kho va nong. Do phan lon lanh tho la sa mac Sahara nen Sudan thieu nguon nuoc tu nhien nghiem trong; o nhiem nuoc gay nguy hai cho suc khoe con nguoi; đat bi xoi mon; sa mac hoa; nan san bat thai qua đe doa cac loai thu rung.


Kinh te Sudan la quoc gia cham phat trien voi nen kinh te chu yeu dua vao nong nghiep (chiem 80% luc luong lao đong), gom nganh trong cay luong thuc (lua mien, khoai lang, san) va nganh chan nuoi (bo, cuu, de, lac đa) o cac vung phia Bac va phia Nam. Bong vai la mat hang xuat khau chinh. Nguon khoang san va nang luong chua đuoc chu trong khai thac. Vung lanh tho phia Nam co nhung gieng dau lon, Sudan bat đau xuat khau dau vao nam 1999. Mot so nganh cong nghiep tap trung o Khartoum va Port Sudan, chu yeu la cac nganh che bien nong san.
Co cau kinh te cua Sudan bi xao tron do cuoc noi chien hoanh hanh o mien Nam co đa so nguoi Kito giao da đen chong lai su cai tri cua nguoi Hoi giao o mien Bac. Cac nuoc phuong Tay va mot so nuoc A Rap on hoa đa đinh chi nhung khoan tro giup, no nuoc ngoai gia tang chong chat.
San pham cong nghiep gom co: dau mo, bong vai, hang det, xi mang, dau an, đuong, xa phong, giay dep, dau tinh loc, duoc pham, vu khi, o to va xe van tai nhe.
San pham nong nghiep gom co: Bong vai, lua mi, lua mien, lac, ke, vung, mia, san, khoai lang, chuoi, xoai, đu đu, gom A Rap, cuu, gia suc.
Trong nam 2010, Sudan đa đuoc coi la nen kinh te đung hang thu 17 trong cac nuoc co nen kinh te phat trien nhanh nhat tren the gioi va su phat trien nhanh chong cua đat nuoc chu yeu tu loi nhuan dau ngay ca khi phai đoi mat voi cac lenh trung phat quoc te nam 2006. Vi su ly khai cua Nam Sudan, trong đo co hon 80% gieng dau cua Sudan, du bao kinh te cho Sudan vao nam 2011 va xa hon nua la khong chac chan.
Ngay ca voi loi nhuan dau truoc khi su ly khai cua Nam Sudan, Sudan van con phai đoi mat voi cac van đe kinh te lon va su phat trien cua no van con chua chac chan. Trong moi truong hop, nen kinh te o Sudan đa đuoc phat trien tu hon muoi nam qua, va theo bao cao cua Ngan hang The gioi tang truong GDP nam 2010 la 5,2% so voi 4,2% nam 2009. Su tang truong nay la duy tri ngay ca trong cuoc khung hoang o Darfur va giai đoan đoc lap tu chu cua Nam Sudan.


Nhan khau hoc = Dan so =
Trong đieu tra dan so cua Sudan nam 2008, dan so cua mien Bac, Tay va Đong Sudan đuoc ghi nhan la hon 30 trieu. Đieu nay khien cac uoc tinh hien tai cua dan so Sudan sau khi su ly khai cua Nam Sudan it hon 30 trieu nguoi. Đay la mot su gia tang đang ke trong hai thap ky qua nhu đieu tra dan so nam 1983 đua tong dan so cua Sudan, bao gom ca Nam Sudan ngay nay, tai thoi điem luc đo la 21,6 trieu. Dan so cua thanh pho Khartoum phat trien nhanh chong va đuoc ghi nhan la 5,2 trieu.
Mac du la mot quoc gia co nhieu nguoi dan đi ty nan o nuoc khac, nhung Sudan cung la nuoc co nguoi ty nan. Theo khao sat nguoi ti nan The gioi 2008, đuoc xuat ban boi Uy ban Hoa Ky ve nguoi ti nan va nhap cu, 310.500 nguoi ti nan song o Sudan nam 2007. Phan lon so nay đen tu Eritrea (240.400 nguoi), Chad (45.000), Ethiopia (49.300) va Cong hoa Trung Phi (2500). Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan trong nam 2007 buoc phai truc xuat it nhat 1.500 nguoi ti nan.


= Dan toc =
Nguoi A Rap uoc tinh chiem khoang 70% dan so Sudan. Nhung nhom dan toc khac la Arabized song o khu vuc Nubia theo Giao hoi Cong giao Coptic va nguoi Beja.
Sudan hien co 597 bo lac noi hon 400 ngon ngu khac nhau va tieng đia phuong. Nguoi A Rap đen nay la nhom dan toc lon nhat o Sudan. Ho gan nhu hoan toan theo Hoi giao, trong khi phan lon noi tieng A Rap Sudan, mot so bo toc A Rap khac noi tieng đia phuong khac nhau nhu bo toc Awadia, Fadnia va Bani Arak noi tieng A Rap Najdi va cac bo lac Rufa'a, Bani Hassan, Al-Ashraf, Kinanah va Rashaida tieng A Rap Hejazi. Ngoai ra, cac bang mien Tay co cac nhom dan toc khac, trong khi mot vai nguoi Bedouin cua bang phia bac Rizeigat.
Nguoi A Rap song o mien Bac va mien Đong chu yeu la nhung nguoi di cu tu ban đao A Rap va mot so nguoi dan ban đia đa co tu truoc cua Sudan, đac biet la nhung nguoi Nubian, cung chia se mot lich su chung voi Ai Cap va Beja. Ngoai ra, mot vai bo toc A Rap tien Hoi giao ton tai o Sudan tu truoc đo di cu vao khu vuc tu Tay Arabia, mac du hau het nguoi A Rap o Sudan ngay nay di cu tu sau the ky XII.
Phan lon cac bo toc A Rap o Sudan di cu vao Sudan trong the ky XII, ho ket hon voi nguoi dan Nubian va ban đia chau Phi va gioi thieu Hoi giao đen cac dan toc nay.
Chung voi nhieu phan con lai cua the gioi A Rap, qua trinh A Rap hoa o Sudan tu nhung cuoc di cu A Rap sau the ky XII đa dan đen su thong tri cua tieng A Rap va cac khia canh cua van hoa A Rap, dan đen su thay đoi lon cua Sudan va đa đe lai mot ban sac dan toc A Rap ngay hom nay. Qua trinh nay đuoc đay manh boi ca hai su lay lan la Hoi giao va di cu đen Sudan cua pha he nguoi A Rap tu ban đao A Rap, va hon nhan cua ho voi nguoi dan ban đia.
Sudan cung bao gom rat nhieu cac bo lac khong noi tieng A Rap, chang han nhu Masalit, Zagawa, Fulani, Bac Nubia, Nuba, va Bija.


= Ton giao =

Co 97% dan so tuan thu Hoi giao. Hau het la nguoi Hoi giao Sunni. Mot so it nguoi theo Hoi giao Shia hoac Sufism. Ngoai ra con co Giao hoi Cong giao Coptic va Chinh Thong giao Hy Lap o Khartoum va cac thanh pho khac o phia Bac.
Ngoai ra con co cac cong đong Chinh Thong giao Ethiopia va Eritrea o Khartoum va phia tay Sudan, phan lon la nhung nguoi ti nan va nguoi di cu tu vai thap ky qua. Nhom Kito giao khac nho hon trong nuoc bao gom Giao hoi Cong giao Phi chau ban đia, Giao hoi Tong Đo Armenia, Giao hoi Sudan cua Chua Kito, Giao hoi Noi vu Sudan, Nhan chung Jehovah, Phong trao Ngu Tuan, Tin Lanh phai Presbyterian Church (o mien Bac). Ton giao đong mot vai tro trong viec chia re chinh tri cua đat nuoc. Hoi giao đa thong tri he thong chinh tri va kinh te cua đat nuoc ke tu khi đoc lap.


= Giao duc =

Giao duc pho cap bat buoc va mien phi 6 nam, tuy nhien van chua thuc hien đuoc (do noi chien va thieu thon phuong tien). O mien Bac va mien Trung, chi co khoang 1/2 so tre em đen tuoi đuoc đen truong. 3/4 khu vuc co truong tieu hoc va 1/5 khu vuc co truong trung hoc. Sudan co mot truong đai hoc o thu đo Khartoum.


Van hoa Ghi chu Tham khao Thu muc = Sach =
Churchill, Winston (1899; 2000). The River War — An Historical Account of the Reconquest of the Soudan. Carroll & Graf Publishers (New York City). ISBN 978-0-7867-0751-5.
Clammer, Paul (2005). Sudan — The Bradt Travel Guide. Bradt Travel Guides (Chalfont St. Peter); Globe Pequot Press. (Guilford, Connecticut). ISBN 978-1-84162-114-2.
Evans-Pritchard, Blake; Polese, Violetta (2008). Sudan — The City Trail Guide. City Trail Publishing. ISBN 978-0-9559274-0-9.
Fadlalla, Mohamed H. (2005). The Problem of Dar Fur, iUniverse (New York City). ISBN 978-0-595-36502-9.
Fadlalla, Mohamed H. (2004). Short History Of Sudan. iUniverse (New York City). ISBN 978-0-595-31425-6.
Fadlalla, Mohamed H. (2007). UN Intervention in Dar Fur, iUniverse (New York City). ISBN 978-0-595-42979-0.
Jok, Jok Madut (2007). Sudan — Race, Religion and Violence. Oneworld Publications (Oxford). ISBN 978-1-85168-366-6.
Mwakikagile, Godfrey (2001). Slavery in Mauritania and Sudan — The State Against Blacks, in The Modern African State — Quest for Transformation. Nova Science Publishers (Huntington, New York). ISBN 978-1-56072-936-5.
O'Fahey, Rex Sean; Spauling, Jay Lloyd (1974). Kingdoms of the Sudan. Methuen Publishing (Luan Đon). ISBN 978-0-416-77450-4. Covers Sennar va Darfur.
Peterson, Scott (2001). Me Against My Brother — At War in Somalia, Sudan and Rwanda — A Journalist Reports from the Battlefields of Africa. Routledge (Luan Đon; New York City). ISBN 978-0-203-90290-5.
Prunier, Gerard (2005). Darfur — The Ambiguous Genocide. Cornell University Press (Ithaca, New York). ISBN 978-0-8014-4450-0.
Welsby, Derek A. (2002). The Medieval Kingdoms of Nubia — Pagans, Christians and Muslims Along the Middle Nile. British Museum Press (Luan Đon). ISBN 978-0-7141-1947-2.
Zilfu, ʻIsmat Hasan (translation: Clark, Peter) (1980). Karari — The Sudanese Account of the Battle of Omdurman. Frederick Warne & Co (Luan Đon). ISBN 978-0-7232-2677-2.


= Bai viet =
"Quo Vadis bilad as-Sudan? The Contemporary Framework for a National Interim Constitution". Law in Africa (Koln; 2005). Vol. 8, pp. 63–82. ISSN 1435-0963.


Lien ket ngoai Chinh quyen Sudan Luu tru ngay 5 thang 12 nam 2012 tai archive.today(trang chinh thuc)
President of Sudan Luu tru ngay 11 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine
Sudan tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Sudan
 Du lieu đia ly lien quan đen Sudan tai OpenStreetMap

Muc “Sudan” tren trang cua CIA World Factbook.