Đai dich la benh dich te do nhiem khuan, lay lan nhanh, xay ra đong thoi o mot vung dan cu rong lon.
Trong lich su đa ghi nhan nhieu đai dich. Cai chet Đen, hay dich hach đen xay ra o chau Au the ky 13 đa giet chet mot phan ba dan so toan chau Au. O Hungary the ky 16 cung co dich sot phat ban do ran. Dich cum Tay Ban Nha nam 1918 lam chet uoc tinh khoang hon 50 - 100 trieu nguoi. Chau A nam 1957 co dich cum do virus cum A. Đai dich cum khoi phat o Hong Kong nam 1968 cung do virut cum A. Đai dich COVID-19 do virus SARS-CoV-2 gay ra o nhieu quoc gia la đai dich xuat hien gan đay nhat.


Đinh nghia va giai đoan Đai dich co the đuoc đinh nghia "la dich benh xuat hien tren toan cau hoac tren mot khu vuc rong lon xuyen qua bien gioi quoc gia, va thuong anh huong đen rat nhieu nguoi."
WHO chia đai dich thanh 6 giai đoan mieu ta qua trinh mot loai virus cum moi nhiem trung vai nguoi đau tien roi phat trien thanh dich. Đieu nay bat đau chu yeu la su lay nhiem o đong vat, voi mot vai ca đong vat lay nhiem qua nguoi, sau đo đen giai đoan virus bat đau phat tan truc tiep giua nguoi sang nguoi, va cuoi cung la dich benh khi su lay nhiem phan bo tren toan cau.


Cac đai dich hien tai = HIV va AIDS =

HIV lay sang Hoa Ky va nhieu noi khac cua the gioi bat đau vao khoang nam 1969. HIV, loai virus gay benh AIDS, hien la mot đai dich, voi toc đo lay nhiem khoang 25% o Nam va Đong chau Phi. Nam 2006, ti le nhiem HIV trong so phu nu mang thai o Nam Phi la 29,1%. Viec giao duc hieu qua ve an toan tinh duc va canh bao lay truyen qua đuong mau đa giup lam giam toc đo lay nhiem o nhieu nuoc thuoc chau Phi voi su ho tro cua cac chuong trinh quoc gia. Toc đo lay nhiem đang tang tro lai o chau A va chau My. AIDS co the giet chet 31 trieu dan o An Đo va 18 trieu theo cac nghien cuu cua U.N. So nguoi chet do AIDS o chau Phi co the len đen 90–100 trieu vao nam 2025.


= COVID-19 (2019-2022) =

Đai dich COVID-19 hay con đuoc goi la đai dich viem phoi cap do chung moi cua virus corona la mot đai dich truyen nhiem gay ra boi virus SARS-CoV-2 va cac bien the cua no đang anh huong đen 203/204 quoc gia va vung lanh tho. Dich bat đau bung phat tu thang 12 nam 2019 tai thanh pho Vu Han thuoc tinh Ho Bac o mien Trung Trung Quoc, khi mot nhom nguoi bi viem phoi khong ro nguyen nhan đa tiep xuc chu yeu voi nhung nguoi buon ban lam viec tai cho buon ban hai san Hoa Nam, noi ban đong vat song va đuoc cho la đia điem bung phat dich benh đau tien, du đieu nay van đang con nhieu tranh cai.
Cac nha khoa hoc Trung Quoc sau đo đa phan lap đuoc mot loai coronavirus moi, đuoc WHO luc đo tam thoi goi la 2019-nCoV, co trinh tu gen giong it nhat 79,5% voi SARS-CoV truoc đay. Su lay nhiem tu nguoi sang nguoi đa đuoc xac nhan cung voi ti le bung phat dich tang nhanh tu giua thang 1 nam 2020. Tinh đen ngay 19 thang 7 nam 2021, so nguoi nhiem đa can moc hon 190 trieu voi hon 4 trieu nguoi tu vong Toi ngay 13/11/2023, so nguoi nhiem đa gan đat 700 trieu ca voi khoang 7 trieu nguoi tu vong


Đai dich va dich benh noi tieng trong lich su = Dich ta =
Tu mot benh co quy mo đia phuong, benh ta đa tro thanh mot benh lay truyen va gay chet nguoi nhieu nhat trong the ky 19, dich benh đa giet chet 10 trieu nguoi.

Dich ta lan thu nhat (1816–1826). Truoc đo chi phan bo trong khu vuc tieu luc đia An Đo, bat đau o Bengal, sau đo lan khap An Đo nam 1820. 10.000 binh linh Anh va khong biet bao nhieu nguoi An Đo đa chet trong suot đai dich nay. No bat đau lan sang Trung Quoc, Indonesia (noi co hon 100.000 nguoi chet tren đao Java) va vung bien Caspi truoc khi tan lui. So ca tu vong o An Đo giua nam 1817 va 1860 uoc tinh hon 15 trieu nguoi, va khoang 23 trieu nguoi chet trong khoang 1865 va 1917. So ca tu vong o Nga trong cung thoi ky tren la hon 2 trieu.
Dich ta lan 2 (1829–1851). Xay ra o Nga (xem Cholera Riots), Hungary (khoang 100.000 nguoi chet) va Đuc nam 1831, Luan Đon nam 1832 (hon 55.000 nguoi chet o Vuong quoc Anh), Phap, Canada (Ontario), va Hoa Ky (New York) trong cung nam, va bo Thai Binh Duong cua Bac My vao nam 1834. Hai nam sau khi dich bung phat o Anh va Wales nam 1848 va đa co 52.000 chet. Co nguon cho rang co hon 150.000 nguoi My đa chet do benh ta trong khoang 1832 va 1849.
Dich ta lan thu 3 (1852–1860). Chu yeu anh huong o Nga, voi hon 1 trieu ca tu vong. Nam 1852, benh ta lan sang phia đong đen Indonesia va sau đo xam nhap vao Trung Quoc va Nhat Ban nam 1854. Philippines bi nhiem nam 1858 va Trieu Tien nam 1859. Vao nam 1859, dich đa bunh phat tro lai o Bengal lam lay lan sang Iran, Iraq, A Rap va Nga. Tren khap đat nuoc Tay Ban Nha, benh ta gay ra hon 236.000 ca tu vong trong nam 1854–55. Co khoang 200.000 nguoi chet o Mexico.
Dich ta lan thu 4 (1863–1875). Lay lan chu yeu o chau Au va chau Phi. Co it nhat 30.000 trong so 90.000 Mecca khach hanh huong la nan nhan cua dich benh. Dich đa cuop đi 90.000 mang song o Nga nam 1866. Nam 1866, dich bung phat o Bac My, giet khoang 50.000 nguoi.
Dich ta lan thu 5 (1881–1896). Dich ta 1883–1887 đa cuop đi 250.000 nguoi o chau Au va it nhat 50.000 o chau My. Benh ta đa giet 267.890 nguoi o Nga (1892); 120.000 o Tay Ban Nha; 90.000 o Nhat va 60.000 o Ba Tu. Nam 1892, benh ta đa nhiem vao nguon nuoc cap o Hamburg, va lam 8606 nguoi chet.
Dich ta lan thu 6 (1899–1923). Đai dich nay anh huong it o chau Au do nhung cai tien trong cham soc suc khoe cong đong, nhung o Nga van bi anh huong nang voi hon 500.000 nguoi chet trong 1/4 đau cua the ky 20. Đai dich nay đa giet hon 800.000 nguoi o An Đo. Giai đoan 1902–1904 benh ta đa cuop đi hon 200.000 nguoi o Philippines. Co 27 lan dich benh đa đuoc ghi nhan la trong cac thoi ky hanh huong đen Mecca tu the ky 19 đen nam 1930, va co hon 20.000 nguoi hanh huong chet vi benh ta trong khoang 1907–08 hajj.
Dich ta lan thu 7 (1962–66). Bat đau o Indonesia, goi la El Tor, va sau đo đen Bangladesh nam 1963, An Đo nam 1964, va Lien Xo nam 1966.


= Dich cum =

Nha vat ly Hy Lap Hippocrates, "Cha đe cua Y hoc", đa mieu ta cum nam 412 TCN.
Đai dich cum lan đau tien đuoc ghi nhan nam 1580 va ke tu đo cac đai dich cum dien ra cu moi 10 đen 30 nam.
Đai dich cum 1889–1890, hay con goi la Cum Nga, đuoc bao cao đau tien vao thang 5 nam 1889 o Bukhara, Uzbekistan. Vao thang 10, no lan đen Tomsk va Kavkaz. No nhanh chong lan ve phia tay va đen Bac My vao thang 12 nam 1889, Nam My vao thang 2-3 nam 1890, An Đo vao thang 2-3 nam 1890, va Uc vao thang 3-4 nam 1890. Cac chung virus H3N8 va H2N2 cua virus cum A đa đuoc xac nhan co the la nguyen nhan gay dich benh. No co muc đo tan cong va ti le tu vong rat cao. Khoang 1 trieu nguoi chet do đai dich nay."
Cum Tay Ban Nha (1918–1919). Đuoc xac đinh đau tien vao thang 3 nam 1918 trong mot trai huan huyen linh cua Hoa Ky tai Camp Funston, Kansas. Vao thang 10 nam 1918, no bat đau lay lan thanh mot đai dich toan cau tren khap cac luc đia, va cuoi cung lay nhiem 1/3 dan so the gioi vao thoi điem đo (khoang 500 trieu nguoi). Mot dich benh chet nguoi, no ket thuc nhanh nhu no bat đau, quet qua chi trong vong 18 thang. Trong 6 thang đa co khoang 50 trieu nguoi chet; mot so cach uoc tinh cho con so tu vong toan cau cao gap 2 lan con so tren. Khoang 17 trieu nguoi chet o An Đo, 675.000 o Hoa Ky va 200.000 nguoi o Vuong quoc Anh. Virus gan đay đa đuoc cac nha khoa hoc tai hien lai tai CDC nghien cuu dua tren nhung mau đuoc bao quan trong cac lop bang vinh cuu o Alaska. Virus H1N1 co cau truc nho, nhung cau truc quan trong nhu cum Tay Ban Nha.
Cum chau A (1957–58). Virus H2N2 đa lam khoang 70.000 nguoi chet o Hoa Ky. Chung đuoc phat hien đau tien o Trung Quoc vao cuoi thang 2 nam 1957, Cum chau A lay sang Hoa Ky vao thang 6 nam 1957. No lam khoang 2 trieu nguoi chet tren toan cau.
Cum Hong Kong (1968–69). Virus H3N2 lam chet khoang 34.000 nguoi o Hoa Ky. Loai virus nay đuoc phat hien đau tien o Hong Kong vao đau nam 1968, va lay lan sang Hoa Ky vao mot nam sau đo. Đai dich nay đa giet chet khoang 1 trieu nguoi tren toan cau. Hien tai, cac virus cum A (H3N2) van con ton tai.
Cum H1N1 (2009). Nguoi ta uoc tinh rang 11–21% dan so toan cau luc bay gio (khoang 6,8 ty), tuong đuong 700–1400  trieu nguoi mac benh - nhieu hon ve mat tuyet đoi so voi đai dich cum Tay Ban Nha. Tuy nhien, voi khoang 150.000–575.000  truong hop tu vong, no co ty le tu vong thap hon nhieu.
Dich benh Ebola tai chau Phi nam 2014 lam chet hon 10 ngan nguoi.
Cum do virus Covid-19: đang dien ra, đa co hon 5,2 trieu nguoi chet


= Dich sot phat ban =
Dich sot phat ban dien ra vao Thap tu chinh, anh huong đau tien cua no o chau Au nam 1489 tai Tay Ban Nha. Trong thoi gian chien tranh giua Thien chua giao va Hoi giao o Granada, so linh Tay Ban Nha bi thiet mang do chien tranh la 3.000, va 20.000 do sot ret. Nam 1528, Phap mat 18.000 linh o Y, va bi mat uu the o Y so voi Tay Ban Nha. Nam 1542, 30.000 linh chet vi sot phat ban trong khi chien đau voi Ottoman o vung Balkan.
Trong suot cuoc chien 30 nam (1618–1648), khoang 8 trieu nguoi Đuc bi chet do dich hach va phat ban. Dich benh cung đong vai tro quan trong trong viec pha huy quan đoi Grande Armee cua Napoleon o Nga nam 1812. Felix Markham thong ke rang 450.000 linh bang qua song Neman ngay 25 thang 6 nam 1812, trong so đo chi hon 40.000 đa quay ve. Vao đau nam 1813 Napoleon tang quan so moi len 500.000 đe thay the quan so bi mat o Nga. Trong mot chien dich cua nam đo, hon 219.000 linh cua Napoleon chet do phat ban. Sot phat ban cung la yeu to chinh đoi voi Nan đoi lon (Ireland). Trong chien tranh the gioi thu 2, cac dich phat ban đa giet chet hon 150.000 nguoi o Serbia. Co khoang 25 trieu nguoi bi nhiem va 3 trieu nguoi chet trong dich sot phat ban o Nga tu 1918 đen 1922. Sot phat ban cung giet nhieu tu nhan o trai tap trung Nazi va cac trai tu nhan chien tranh Lien Xo trong suot the chien thu 2. Hon 3,5 trieu tu binh Lien Xo đa chet trong cac tai giam cua Đuc Quoc xa trong so 5,7 trieu tu binh.


= Đau mua =
Đau mua la can benh rat de lay lan do virus Variola. Benh nay đa giet khoang 400.000 nguoi chau Au moi nam trong suot nhung nam cuoi the ky 18. Trong suot the ky 20, so nguoi chet do đau mua uoc tinh co the la 300–500 trieu. Gan đay hon vao đau thap nien 1950, co khoang 50 trieu ca đau mua xay ra tren toan the gioi moi nam. Sau cac chien dich tiem vac-xin thanh cong trong suot the ky 19 va 20, WHO chung nhan đa xoa so đau mua vao thang 12 nam 1979. Cho đen ngay nay, đau mua la benh duy nhat lay nhiem nguoi đa bi loai bo hoan toan.


= Soi =
Ve lich su, soi co mat tren khap the gioi, vi no rat de lay nhiem. Theo chuong trinh Tiem chung Quoc gia Hoa Ky, 90% nguoi dan bi nhiem soi vao tuoi 15. Truoc khi vac-xin đuoc đua ra nam 1963, co khoang 3–4 trieu ca nhiem o Hoa Ky moi nam. Trong khoang 150 nam qua, soi đa giet khoang 200 trieu nguoi tren toan cau. Chi rieng nam 2000, soi đa giet khoang 777.000 nguoi tren toan cau, trong tong so khoang 40 trieu ca nhiem.
Nam 1529, soi bung phat o Cuba đa giet 2/3 trong so nguoi ban đia đa tung mac benh đau mua. Dich đa tan pha Mexico, Trung My, va van minh Inca.


= Lao =
Mot phan ba dan so hien tai cua the gioi bi nhiem Mycobacterium tuberculosis, va cac ca nhiem moi hien voi toc đo 1 ca/giay. Khoang 5–10% cac ca nhiem tiem an cuoi cung se phan trien thanh benh hoat đong, trong đo neu khong đuoc đieu tri se giet hon phan nua so nan nhan. Hang nam, 8 trieu nguoi phat benh lao, va 2 trieu nguoi chet do benh nay tren toan cau. Trong the ky 19, lao đa giet khoang 1/4 nguoi truong thanh o chau Au; vao nam 1918 mot trong 6 ca tu vong o Phap la do benh lao. Vao cuoi the ky 19, 70 đen 90% trong so cu dan đo thi o chau Au va Bac My bi nhiem M. tuberculosis, va khoang 40% ca tu vong trong tang lop lao đong o cac thanh pho la do virus lao. Trong the ky 20, benh lao đa giet chet khoang 100 trieu nguoi. Lao van la mot trong nhung van đe suc khoe quan trong nhat trong the gioi đang phat trien.


= Benh phong =
Benh phong do vi trung, Mycobacterium leprae gay ra. Đay la loai benh man tinh voi thoi gian u benh len đen 5 nam. Tu nam 1985, 15 trieu nguoi tren the gioi đa đuoc chua khoi benh phong. Nam 2002, 763.917 cac ca moi đuoc phat hien. Uoc tinh co khoang 1 đen 2 trieu nguoi bi tan tat vinh vien do benh phong.
Theo cac tai lieu, phong đa anh huong đen con nguoi tu it nhat nam 600 TCN, va đa đuoc cong nhan trong cac nen van minh cua Trung Quoc, Ai Cap va An Đo co đai. Trong suot thoi ky Thuong Trung co, Tay Au chung kien su bung no chua tung thay cua benh phong. Nhieu leprosaria, hay benh vien phong moc len o thoi Trung Co; Matthew Paris uoc tinh trong đau the ky 13 co khoang 19.000 benh vien o khap chau Au.


= Sot ret =
Sot ret phan bo rong khap cac khu vuc nhiet đoi va can nhiet đoi, bao gom cac phan cua chau My, chau A, va chau Phi. Moi nam co khoang 350–500 trieu ca sot ret. Khang thuoc đat ra mot van đe ngay cang tang trong viec đieu tri sot ret trong the ky 21, vi khang thuoc hien pho bien cho tat ca cac nhom thuoc chong sot ret, tru artemisinins.
Sot ret tung pho bien o chau Au va Bac My, noi ma ngay nay no khong con ton tai. Sot ret co the đa gop phan lam suy yeu đe quoc La Ma. Dich benh tro nen noi tieng voi ten goi "sot La Ma". Plasmodium falciparum tro thanh moi đe doa thuc su đoi voi nguoi dan thuoc đia va nguoi ban đia khi no đuoc du nhap vao chau My cung voi viec buon ban no le. Sot ret đa tan pha thuoc đia Jamestown va tan phat mien Nam va Trung đong. Đen nam 1830 no đen tay bac Thai Binh Duong. Trong noi chien Hoa Ky, co hon 1,2 trieu ca sot ret trong so linh cua hai phia. Phia nam Hoa Ky tiep tuc bi anh huong voi hang trieu ca sot ret trong thap nien 1930.


= Sot vang da =
Sot vang da la nguon goc cua nhieu dich benh tan pha. Cac thanh pho xa ve phia bac cua New York, Philadelphia, va Boston đa tung bi dich benh nay tan cong. Nam 1793, mot trong nhung dich benh sot vang da lon nhat trong lich su Hoa Ky đa giet chet 5.000 nguoi dan Philadelphia—chiem gan 10% dan so thanh pho nay. Khoang phan nua cong dan đa roi bo thanh pho, bao gom ca George Washington. Khoang 300.000 nguoi đuoc tin la đa chet do sot vang da o Tay Ban Nha trong suot the ky 19. Trong thoi ky thuoc đia, Chau Phi tro nen noi tieng vi "cac nam mo cua nguoi da trang" do sot ret va sot vang da.


= Dich hach =
Đai dich Antonine tu nam 165 đen 180, con đuoc goi la Đai dich Galen (ten cua bac si Hy Lap song o Đe quoc La Ma đa mo ta benh dich nay), la mot đai dich co đai đa đuoc đua toi Đe quoc La Ma boi luc luong quan đoi tro ve tu cac chien dich tai vung Can Đong. Cac hoc gia đa nghi ngo no la benh đau mua hoac benh soi, dich hach nhung nguyen nhan thuc su van chua đuoc xac đinh. Tong so ca tu vong đuoc uoc tinh la 5 trieu, va can benh nay đa giet chet mot phan ba dan so o mot so vung va tan pha quan đoi La Ma.
Cai Chet Đen la ten goi cua mot đai dich xay ra o chau A va chau Au trong the ky XIV, ma đinh điem la o chau Au tu nam 1346 đen nam 1351, voi so luong nguoi chet o chau Au va chau A tu 75-200 trieu nguoi.


Cac đai dich đang va co the xay ra trong tuong lai = Sot xuat huyet =

Benh sot xuat huyet gay ra boi mot so ho virus sau: Arenavirus, Filoviridae, Bunyaviridae va Flavivirus. Mot so loai virus co the gay benh nhe nhu sot Nephropathia Scandinavia, trong khi đo mot so loai khac co the gay benh tuong đoi nang, tham chi co the gay tu vong, chang han nhu sot Lassa, virus Marburg, virus Ebola, sot xuat huyet Bolivia, Hantavirus (sot xuat huyet Trieu Tien), sot xuat huyet Crimea-Congo, va sot xuat huyet Dengue. Đay la benh sot cao co xuat huyet, co the quy vao cac chung on dich, thoi đoc, thu tao dich hoac thap nhiet. Sot xuat huyet đuoc truyen qua muoi, đac biet la muoi van.


= SARS (2002 - 2004) =

SARS hay Hoi chung ho hap cap tinh nang la mot chung benh ho hap o con nguoi gay ra boi virus. Giua thang 11 nam 2002 đen thang 7 nam 2003, bung phat dich SARS o Hong Kong gan nhu tro thanh mot đai dich, voi  8.096 truong hop va 774 truong hop tu vong tren toan the gioi  (10,9% tu vong) theo To chuc Y te The gioi. Trong vong vai tuan, SARS lay lan tu Hong Kong sang lay nhiem cac ca nhan khac tai 37 quoc gia vao đau nam 2003.
SARS khong đuoc tuyen bo đa đuoc loai tru (khong giong nhu benh đau mua), vi no van co the co mat o cac ho chua vat chu tu nhien cua no (quan the đong vat) va co kha nang co the tro lai trong tuong lai. Truong hop tu vong cua SARS la it hon 1% nguoi o đo tuoi 24 hoac tre hon, 6% đoi voi nhung nguoi 25 đen 44, 15% đoi voi nhung nguoi 45 đen 64, va hon 50% đoi voi nhung nguoi tren 65 tuoi.


= COVID-19 =

Đai dich Covid-19 (con đuoc goi la viem phoi Vu Han, cum Vu Han, viem phoi Trung Quoc,...) la mot đai dich truyen nhiem gay ra boi virus SARS-CoV-2 đang anh huong đen 212 quoc gia va vung lanh tho. Dich bat đau bung phat tu thang 12 nam 2019 tai thanh pho Vu Han thuoc tinh Ho Bac o mien Trung Trung Quoc, khi mot nhom nguoi bi viem phoi khong ro nguyen nhan đa tiep xuc chu yeu voi nhung nguoi buon ban lam viec tai Cho ban buon hai san Hoa Nam, noi ban đong vat song va đuoc cho la đia điem bung phat dich benh đau tien – đieu nay van đang con nhieu tranh cai. Cac nha khoa hoc Trung Quoc sau đo đa phan lap đuoc mot loai coronavirus moi, đuoc WHO luc đo tam thoi goi la 2019-nCoV, co trinh tu gen giong it nhat 79,5% voi SARS-CoV truoc đay. Su lay nhiem tu nguoi sang nguoi đa đuoc xac nhan cung voi ti le bung phat dich tang nhanh vao giua thang 1 nam 2020.
Tinh đen ngay 23 thang 4 nam 2022, đa co hon 508,000,000 nguoi nhiem,hon 6,21 trieu nguoi tu vong tren the gioi va so ca tu vong đuoc ghi nhan nhieu nhat la o Hoa Ky (Hon (990 nghin ca) va so ca nhiem đuoc ghi nhan nhieu nhat la o Hoa Ky (Hon 80,8 trieu ca).


Tham khao Đoc them Lien ket ngoai WHO - Authoritative source of information about global health issues
Past pandemics that ravaged Europe
CDC: Influenza Pandemic Phases
European Centre for Disease Prevention and Control - ECDC
The American Journal of Bioethics' ethical issues in pandemics page Luu tru ngay 20 thang 9 nam 2020 tai Wayback Machine