Do nuoc Đai Viet bi chia cat thoi Le trung hung, viec giao duc thi cu cua Đang Ngoai va Đang Trong hoan toan tach biet duoi hai che đo cai tri cua chua Trinh va chua Nguyen.
Ve co ban, cac chua Trinh van ke tuc nen giao duc tu thoi Le So va thoi Mac. Muc tieu cua che đo hoc tap va thi cu nham đao tao va tuyen dung đoi ngu quan lai cho bo may chinh quyen.


Giao duc Cac chua Trinh cho duy tri he thong truong hoc tu trung uong đen đia phuong von co tu thoi Le So, trong đo trung tam van la Quoc Tu Giam. Quoc Tu Giam tiep nhan cac hoc tro tu khap noi o Đang Ngoai co đu nang luc hoc tap. Thoi Le trung hung van duy tri viec bai tru con nhung nguoi pham toi va con nha hat xuong khong đuoc thi cu.
Nam 1652, nha Thai hoc bi đo nat, trieu đinh giao cho Thuong thu Bo Le la Pham Cong Tru sua chua. Sau đo, trieu đinh duy tri le hang thang vao ngay ram va mung mot trieu tap cac Nho sinh đen hoi hop va lam van đe tang them phong khi Nho gia, co su tham du binh van cua cac quan Tham tung, Boi tung.
Sang đau the ky 18, trieu đinh chu trong hon đen viec ho tro vat chat cho truong hoc cac đia phuong. Nam 1723, chua Trinh Cuong ban hanh quy đinh cap ruong cho cac truong hoc, goi la hoc đien theo cac muc: truong Quoc hoc 60 mau, truong Huong hoc 16 - 20 mau tuy vao quy mo tu nho đen lon. Hoa loi tu ruong đuoc mang chi dung vao viec đen dau trong hoc tap.
Giua the ky 18, cac cuoc khoi nghia nong dan Đang Ngoai no ra, nen giao duc co phan suy sut.


Thi cu = Khai quat =
Khi con o Thanh Hoa, cac chua Trinh con phai đoi pho voi nha Mac, do đo viec thi cu khong thuc su đuoc quan tam. Thoi ky nay cac chua Trinh đat ra cac ky thi Che khoa lay Tien si xuat than va Đong tien si xuat than theo thu bac khac nhau, to chuc tai Hanh cung Van Lai.
Cac khoa thi cua nha Le giai đoan nay dien ra trong cac nam 1554 thoi Le Trung Tong, nam 1565 thoi Le Anh Tong va nam 1577 thoi Le The Tong. Nam 1580, Nam trieu khoi phuc lai khoa thi Hoi tai Van Lai va đen nam 1583 moi đat le 3 nam 1 lan nhu thoi Le So.
Nam 1595 khi moi tro ve Thang Long, nha Le trung hung to chuc ky thi Hoi cho cac cong si o bo song Nhi Ha va sau đo thi Đinh, lay đo Tien si xuat than va Đong tien si xuat than.
Tinh tu nam 1580 khi nha Le trung hung khoi phuc lai khoa thi Hoi đen nam 1787 thoi Le Chieu Thong, co tat ca 68 khoa thi voi 717 tien si. Nguoi đo đai khoa ngoai ao mu, co quat chieng trong trieu đinh ban con đuoc nha cua dinh thu tai que nha. Nguoi đo tu Đong tien si xuat than tro len đeu đuoc bo nhiem lam Khoa đao toi Han lam vien chu khong bo lam quan phu, huyen; neu bo ra ngoai Ty thua thi bo lam Chanh chu khong bo lam Pho. Vi nhung đai ngo nhu vay, phong trao hoc tap thoi Le trung hung len rat cao.


= No luc chan hung =
Sang the ky 17, the le thi cu đuoc chinh đon quy cu hon. Nam 1664, chua Trinh Tac đinh ro lai đieu le thi Hoi, quy đinh tung đieu, khoan ve truong thi, nguoi thi, quan cham thi va cach lam bai thi...

Nam 1678, the le thi Huong cung đuoc ban hanh gom 16 đieu, theo đo cac quan phu, chau co nhiem vu khao hach hoc tro, nguoi gioi la đo tu truong, nguoi vua la đo tam truong. Đinh ky thi Huong 3 nam 1 lan, nam sau thi thi Hoi. Ngay hoc tro vao truong thi Huong la ngay 8 thang 8. So luong hoc tro ung thi tung xa la: xa lon 20 nguoi, xa vua 15 nguoi va xa nho 10 nguoi.
Theo đanh gia cua Lich trieu hien chuong loai chi, viec thi cu thoi Le trung hung khong con giu đuoc su nghiem tuc nhu thoi Le Thanh Tong:

"Cac hoc gia chi chuong nan not tung cau, van chuong ngay cang kem coi, chi hoc thuoc long roi theo đung sach viet ra... Tho phu, tu luc đeu chep theo bai cu, khong so giong nhau"
Cac quan truong thuong dung lai cac đe co san cua cac lan truoc khong thay đoi gi. Vi vay hoc gia co nhieu nguoi lam bai san mang ban đe nho sinh hoc thuoc vao chep trong truong thi, quan cu cham theo đo lay đo. Ket qua khong chon đuoc nguoi thi co thuc tai.

Do chat luong đi xuong, nam 1694, chua Trinh Can đa ban lenh cho hoc tro phai tro lai van the thoi Hong Đuc. Nam 1711, Trinh Cuong cho đinh lai van the thi Huong, nhung khong cai thien đuoc nhieu. Nam 1720, Trinh Cuong đat ra le: Chua ra đe thi Huong, khong đe cho quan truong ra đe nua. Đe thi đuoc quan kinh nghi trong phu roi trinh Chua phe, goi la Ngu đe. Sau đo cac đe thi đuoc sao chep, sai nguoi chay tram mang đen cho cac truong. Rieng voi nhung noi xa nhu Thanh Hoa va Nghe An thi cho phep quan Hien sat đuoc mo sach ra đe nhu truoc.
Nam 1721, cac quan huyen đuoc giao trach nhiem khao hach hoc tro, kiem soat so nguoi đi thi: huyen lon 200 nguoi, huyen vua 150 nguoi, huyen nho 100 nguoi. Nhung nguoi gioi đuoc đua len Phu doan hoac Ty thua khao lan nua, chia lam hai hang sao thong hoac thu thong.
Nam 1725, trieu đinh ra quy đinh cach cham quyen thi Hoi. Cac quan truong đuoc xet tuyen vao hoi đong cham, theo đo: mot nguoi đoc, mot nguoi nghe, xet cho thoa đang roi moi quyet đinh lay đo hay đanh truot.


= Suy đoi =
Tu sau nam 1750, do loan lac, tu tuong Nho giao cung suy, viec hoc hanh va thi cu suy kem đi. Quy che thi cu cang suy đoi, mat ky cuong. Nhung nguoi muon du thi Huong chi can nop 3 quan tien la đuoc du thi khong can qua sat hach. Vi khong phai qua sat hach, co them nhieu thanh phan đi thi kha hon tap nhu nguoi đi buon, nha hang thit, nguoi lam ruong... cung lam đon xin thi. Co đot nguoi đi thi qua đong, giay xeo len nhau lam co nguoi bi chet o cong truong thi.
Trong truong thi, viec trong coi cung tha long, thi sinh mang ca sach vao truong, tu do hoi bai nhau, muon nguoi khac vao thi ho. Nhung te nan đo dien ra cong khai lam truong thi rat lon xon. Su gia Phan Huy Chu noi ve viec nay nhu sau:

"Nhung nguoi co thuc tai, muoi nguoi thi khong đau mot. Hang sinh đo ba quan... đay ca thien ha. Nguoi tren... lay tien ma khong ngai, ke duoi nop tien đe đuoc muu đo ma khong then, lam cho truong thi thanh cho buon ban".


Xem them Đang Ngoai
Giao duc khoa cu Đang Trong thoi Le trung hung
Giao duc khoa cu thoi Mac
Giao duc khoa cu thoi Le So


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich