Khoi luong (Tieng Anh: mass) la mot đac tinh cua vat the vat ly va la thuoc đo kha nang chong lai gia toc cua no (su thay đoi trang thai chuyen đong cua no) khi mot luc rong đuoc ap dung. Khoi luong cua mot vat the cung xac đinh suc manh cua luc hap dan cua no đoi voi cac vat the khac. Đon vi khoi luong SI co ban la kilogam (kg).
Trong vat ly, khoi luong khac trong luong, mac du khoi luong thuong đuoc đo bang can lo xo hon la can thang bang đon bay so voi mot vat mau. Mot vat se nhe hon khi o tren mat trang so voi Trai Đat, tuy vay no van se co cung mot luong vat chat. Đieu nay la do trong luong la mot luc, con khoi luong la mot tinh chat (cung voi trong luc) quyet đinh đo lon cua luc nay.
Trong co hoc co đien, khai niem khoi luong co the hieu la so vat chat co trong mot vat. Mac du vay, trong truong hop vat di chuyen rat nhanh, thuyet tuong đoi hep phat bieu rang đong nang se tro thanh mot phan lon khoi luong. Do đo, tat ca cac vat o trang thai nghi se co cung mot muc nang luong, va tat ca cac trang thai nang luong can tro gia toc va cac luc hap dan. Trong vat ly hien đai, vat chat khong phai la mot khai niem co ban vi đinh nghia cua no kha la kho nam bat.


Hien tuong Co mot so hien tuong khac biet co the đuoc su dung đe đo khoi luong. Mac du mot so nha ly thuyet đa suy đoan rang mot so hien tuong co the la đoc lap voi nhau, cac bai kiem tra hien tai khong tim thay su khac nhau trong ket qua mac du đuoc đo nhu the nao:

Khoi luong quan tinh đo kha nang chong đoi cua vat đoi voi mot luc tao gia toc (đai dien boi moi quan he  F  = ma ).
Khoi trong luc chu đong đo trong luc do vat tac dung.
Khoi trong luc bi đong đo trong luc tac dung len vat trong mot truong hap dan đa biet.
Khoi luong cua mot vat quy đinh gia toc cua mot vat neu vat đo bi tac đong boi ngoai luc. Quan tinh va khoi luong quan tinh mieu ta cung mot tinh chat vat li ca ve hai mat đinh tinh va đinh luong. Theo nhu cac đinh luat ve chuyen đong cua Newton, neu mot vat co khoi luong m va bi tac đong boi luc F, gia toc cua no đuoc tinh bang cong thuc F/m. Khoi luong cung quyet đinh tinh chat hut vat va bi hap dan boi mot truong hap dan. Neu vat mot co khoi luong mA đuoc đat cach vat khoi luong 2 mB mot khoang r (tinh tu tam cua moi vat), chung se hap dan nhau tao ra luc hap dan voi cong thuc Fg = GmAmB/r2, trong đo G = 6,67×10−11 N kg−2 m² la hang so hap dan. Cac thi nghiem lap đi lap lai tu the ky 17 đa chung minh rang khoi luong quan tinh va luc hap dan la giong het nhau; ke tu nam 1915, quan sat nay đa đuoc keo theo mot tien nghiem trong nguyen ly tuong đuong cua thuyet tuong đoi rong.


Đon vi khoi luong Đon vi khoi luong tieu chuan cua he thong quoc te (SI) la kilogam (kg). Kilogam la 1000   gam (g), lan đau tien đuoc xac đinh vao nam 1795 la mot met khoi nuoc tai điem nong chay cua bang. Tuy nhien, do viec đo chinh xac mot met khoi nuoc o nhiet đo va ap suat phu hop la kho khan, nam 1889, kilogam đuoc xac đinh lai la khoi luong cua nguyen mau quoc te cua kilogam đuoc lam bang gang, va do đo tro nen đoc lap voi đon vi met va tinh chat cua nuoc.
Tuy nhien, khoi luong cua nguyen mau quoc te va cac ban sao quoc gia đuoc cho la giong het nhau cua no đa đuoc phat hien la đang giam dan theo thoi gian. Du kien, viec đinh nghia lai kilogam va mot so đon vi khac đa dien ra vao ngay 20 thang 5 nam 2019, sau cuoc bo phieu cuoi cung cua CGPM vao thang 11 nam 2018. Đinh nghia moi se chi su dung cac đai luong bat bien cua tu nhien: toc đo anh sang, tan so sieu min Caesium va hang so Planck.
Cac đon vi khac đuoc chap nhan đe su dung trong SI:

tan (t) bang 1000 kg.
electronvolt (eV) la mot đon vi nang luong, nhung do su tuong đuong nang luong khoi luong, no co the de dang đuoc chuyen đoi thanh mot đon vi khoi luong va thuong đuoc su dung nhu mot đon vi khoi luong. Trong boi canh nay, khoi luong co đon vi eV / c 2 (trong đo c la toc đo anh sang). Electvolt va boi so cua no, nhu MeV (megaelectronvolt), thuong đuoc su dung trong vat ly hat.
đon vi khoi luong nguyen tu (u) bang 1/12 khoi luong cua nguyen tu carbon-12, xap xi 1,66×10−27 kg. Đon vi khoi luong nguyen tu thuan tien cho viec the hien khoi luong cua cac nguyen tu va phan tu.
Ngoai he thong SI, cac đon vi khoi luong khac bao gom:

slug (sl) la mot đon vi khoi luong cua Hoang gia (khoang 14,6 kg).
pound (lb) la mot đon vi cua ca khoi luong va luc, đuoc su dung chu yeu o Hoa Ky (khoang 0,45 kg hoac 4,5 N). Trong boi canh khoa hoc, noi phan biet pound (luc) va pound (khoi luong), đon vi SI thuong đuoc su dung thay the.
khoi luong Planck (mP) la khoi luong toi đa cua cac hat điem (khoang 2,18×10−8 kg). No đuoc su dung trong vat ly hat.
khoi luong mat troi (M☉) đuoc đinh nghia la khoi luong cua Mat Troi. No chu yeu đuoc su dung trong thien van hoc đe so sanh cac khoi luong lon nhu sao hoac thien ha (≈ 1,99×1030 kg).
khoi luong cua mot hat rat nho co the đuoc xac đinh bang buoc song Compton nghich đao cua no (1 cm−1 ≈ 3,52×10−41 kg).
khoi luong cua mot ngoi sao hoac lo đen rat lon co the đuoc xac đinh bang ban kinh Schwarzschild cua no (1 cm ≈ 6,73×1024 kg).


Tinh chat Khoi luong cua mot vat la mot đai luong vat ly đac trung cho muc đo quan tinh cua vat đo. Vat co khoi luong lon co suc i lon hon va can co luc lon hon đe lam thay đoi chuyen đong cua no. Moi lien he giua quan tinh voi khoi luong đuoc Isaac Newton phat bieu trong đinh luat 2 Newton. Khoi luong trong chuyen đong thang đeu con đuoc mo rong thanh khai niem mo men quan tinh trong chuyen đong quay.
Khoi luong cua mot vat cung đac trung cho muc đo vat đo hap dan cac vat the khac, theo đinh luat van vat hap dan Newton. Vat co khoi luong lon co tao ra xung quanh truong hap dan lon.
Khoi luong hieu theo nghia đo lon cua quan tinh, khoi luong quan tinh, khong nhat thiet trung voi khoi luong hieu theo nghia muc đo hap dan vat the khac, khoi luong hap dan. Tuy nhien cac thi nghiem chinh xac hien nay cho thay hai khoi luong nay rat gan nhau va mot tien đe cua thuyet tuong đoi rong cua Albert Einstein phat bieu rang hai khoi luong luong nay la mot.


Khoi luong tuong đoi tinh Trong vat ly co đien nguoi ta coi khoi luong cua mot vat la mot đai luong bat bien, khong phu thuoc vao chuyen đong cua vat. Tuy nhien đen vat ly hien đai nguoi ta lai co cach nhin khac ve khoi luong, khoi luong co the thay đoi tuy theo he quy chieu. Khoi luong trong vat ly hien đai bao gom khoi luong nghi, co gia tri trung voi khoi luong co đien khi vat the đung yen trong he quy chieu đang xet, cong voi khoi luong kem theo đong nang cua vat.

Khoi luong toan phan luc nay, 
  
    
      
        m
      
    
    {\displaystyle m}
  
, con goi la khoi luong tuong đoi tinh, lien he voi khoi luong nghi, 
  
    
      
        
          m
          
            0
          
        
      
    
    {\displaystyle m_{0}}
  
, va van toc chuyen đong, 
  
    
      
        
          
            
              v
              →
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\vec {v}}}
  
, theo cong thuc:
  
    
      
        m
        =
        γ
        
          m
          
            0
          
        
      
    
    {\displaystyle m=\gamma m_{0}}
  
 voi:
  
    
      
        γ
        =
        
          
            1
            
              1
              −
              
                
                  
                    v
                    
                      2
                    
                  
                  
                    c
                    
                      2
                    
                  
                
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \gamma ={\frac {1}{\sqrt {1-{\frac {v^{2}}{c^{2}}}}}}}
  

  
    
      
        
          v
          
            2
          
        
        =
        
          
            
              v
              →
            
          
        
        ⋅
        
          
            
              v
              →
            
          
        
      
    
    {\displaystyle v^{2}={\vec {v}}\cdot {\vec {v}}}
  
Khoi luong toan phan co y nghia tuong đuong nang luong toan phan chua trong vat, qua moi lien he đuoc the hien qua cong thuc cua Einstein:
  
    
      
        E
        =
        m
        
          c
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle E=mc^{2}}
  
Voi 
  
    
      
        c
      
    
    {\displaystyle c}
  
 la toc đo anh sang.
Khoi luong toan phan, 
  
    
      
        m
      
    
    {\displaystyle m}
  
, cung đuoc dung đe đinh nghia đong luong tuong đoi tinh, 
  
    
      
        
          
            
              p
              →
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\vec {p}}}
  
:
  
    
      
        
          
            
              p
              →
            
          
        
        =
        m
        
          
            
              v
              →
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\vec {p}}=m{\vec {v}}}
  
Vi du: Hat photon co khoi luong nghi bang 0, nhung co khoi luong toan phan khac khong. No do vay cung co nang luong tuong đoi tinh va đong luong tuong đoi tinh.
Nhung theo quan niem moi (xuat hien trong vong 20 nam tro lai đay) thi chi co mot khoi luong gan bo voi hat, khoi luong nay la mot cai gi đo giong nhu khoi luong cua co hoc Newton. Vi chi co 1 khoi luong nen khong can thiet phai dung thuat ngu khoi luong nghi hay ki hieu la 
  
    
      
        
          m
          
            0
          
        
      
    
    {\displaystyle m_{0}}
  
.
Mat khac, he thuc 
  
    
      
        
          E
          
            2
          
        
        −
        
          p
          
            2
          
        
        
          c
          
            4
          
        
        =
        
          m
          
            2
          
        
        
          c
          
            4
          
        
      
    
    {\displaystyle E^{2}-p^{2}c^{4}=m^{2}c^{4}}
  
 cung co them cho quan niem khoi luong 
  
    
      
        m
      
    
    {\displaystyle m}
  
 la 1 bat bien trong khi 
  
    
      
        E
      
    
    {\displaystyle E}
  
 va 
  
    
      
        
          
            
              p
              →
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\vec {p}}}
  
 thi phu thuoc vao he quy chieu. Khong co khoi luong tuong đoi tinh ma chi co nang luong tuong đoi tinh 
  
    
      
        E
        =
        γ
        m
        
          c
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle E=\gamma mc^{2}}
  
 va đong luong tuong đoi tinh đuoc viet la 
  
    
      
        
          
            
              p
              →
            
          
        
        =
        γ
        m
        
          
            
              v
              →
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\vec {p}}=\gamma m{\vec {v}}}
  
.


Đinh luat bao toan khoi luong Khoi luong toan phan cua mot he vat ly kin, xet trong mot he quy chieu co đinh, la khong đoi theo thoi gian.
Vi du: khi vat chat thuong gap phan vat chat, chung se bi bien thanh cac photon. Khoi luong toan phan cua he gom vat chat thuong va phan vat chat truoc luc gap nhau bang khoi luong toan phan cua cac photon. Chu y trong vi du nay, khoi luong nghi co đien khong bao toan, vi truoc khi gap nhau, vat chat va phan vat chat co khoi luong nghi lon hon khong, con sau khi gap nhau, cac photon co khoi luong nghi bang 0.


Xem them Trong luong
Quan tinh
He quy chieu


Tham khao Lien ket ngoai