Amway (viet tat cua American Way) la mot tap đoan ap dung mo hinh kinh doanh đa cap đe ban cac san pham lien quan đen linh vuc suc khoe, tham my va hang tieu dung. Cong ty đuoc hai doanh nhan nguoi My Jay Van Andel va Rich DeVos thanh lap vao nam 1959 va co tru so chinh tai bang Michigan, Hoa Ky.
Amway va cac cong ty chi em truc thuoc cong ty me Alticor đa co doanh thu 9,5 ty đo la vao nam 2015. Hoat đong kinh doanh cua cong ty thong qua mot so cong ty truc thuoc o hon mot tram quoc gia va lanh tho. Amway đung thu 29 trong so cac cong ty tu nhan lon nhat tai My theo Forbes vao nam 2015 dua tren doanh thu va so 1 trong so cac cong ty tiep thi đa cap do Direct Selling News vao nam 2016.
Amway đa bi đieu tra o nhieu quoc gia va boi cac to chuc nhu Federal Trade Commission voi cao buoc kinh doanh đa cap theo mo hinh kim tu thap.


Lich su = Thanh lap =

Jay Van Andel va Richard DeVos đa la ban tu nhung ngay đi hoc va la đoi tac kinh doanh voi nhieu no luc khac nhau, bao gom ca co so che bien banh hamburger, dich vu thue may bay va kinh doanh thuyen buom.
Nam 1949, hai nguoi đuoc gioi thieu voi cong ty Nutrilite Products Corporation. boi nguoi anh ho cua Van Andel la Neil Maaskant. DeVos va Van Andel đa ky ket đe tro thanh nha phan phoi cac san pham thuc pham chuc nang Nutrilite vao thang 8 nam đo Ho đa ban hop san pham đau tien cua minh vao ngay hom sau voi gia $ 19.50, nhung sau đo trong hai tuan đa khong con quan tam đen no. Ho đa đen Chicago đe tham du mot hoi thao Nutrilite ngay sau đo, voi su thuc giuc cua Maaskant, nguoi đa tro thanh nha tai tro cua ho. Hai nguoi đa xem đoan phim quang cao va nghe cac cuoc đam phan cua đai dien cong ty va cac nha phan phoi thanh cong, sau đo ho quyet đinh theo đuoi hoat đong kinh doanh cua Nutrilite. Ho ban hop bo sung thu hai trong chuyen đi tro ve Michigan, va nhanh chong tiep tuc phat trien kinh doanh hon nua.
Sau đo, DeVos va Van Andel đa thanh lap tap đoan Ja-Ri (viet tat tu ten rieng cua ho) đe nhap khau hang hoa bang go tu cac nuoc Nam My. Sau buoi hoi thao o Chicago, ho đa bien Ja-Ri thanh nha phan phoi Nutrilite. Nutrilite cung cap hoa hong cho doanh so ban hang cua cac nha phan phoi moi đuoc gioi thieu voi cong ty boi cac nha phan phoi hien tai. Nam 1958, DeVos va Van Andel đa xay dung mot he thong gom hon 5.000 nha phan phoi. Tuy nhien, ho va mot so nha phan phoi hang đau cua ho đa thanh lap American Way Association, hay Amway, vao thang 4 nam 1959 đe giai quyet cac lo lang ve su on đinh cua Nutrilite, đai dien cho cac nha phan phoi va tim kiem them cac san pham bo sung cho thi truong.
San pham đau tien cua ho la Frisk, mot chat tay rua huu co đam đac. DeVos va Van Andel mua lai quyen san xuat va phan phoi Frisk, sau đo đoi ten thanh Liquid Organic Cleaner (LOC).
Sau đo mot thoi gian ho ap dung cach ban hang đa cap cho cong ty, ho thanh lap Amway Sales va Amway Services đe phuc vu quyen loi cho cac nha ban hang.
Nam 1960, Amway đa mua 50% co phan cua cong ty san xuat LOC la Atco Manufacturing va đoi ten thanh Amway Manufacturing. Đen nam 1964 cong ty cai tien lai mo hinh, cac cong ty Amway Sales, Amway Services va cong ty Amway đa hop lai thanh Tap đoan Amway.
Amway đa mua luong co phieu đe đieu khien Nutrilite nam 1972 va so huu đay đu cong ty nay vao nam 1994.


= Mo rong toan cau =
Amway đa mo rong sang Uc nam 1971, đen cac vung cua Chau Au nam 1973, đen cac vung cua chau A nam 1974, sang Nhat nam 1979, sang My Latinh nam 1985, sang Thai Lan nam 1987, sang Trung Quoc nam 1995, sang chau Phi nam 1997, đen An Đo va Scandinavia nam 1998, sang Ukraine nam 2003, sang Nga nam 2005, va Viet Nam nam 2006.


= Quixtar =
Nam 1999, nhung nguoi sang lap tap đoan Amway đa thanh lap mot cong ty moi co ten la Alticor va ra mat ba cong ty moi: mot cong ty tap trung vao Internet (tach roi) ten la Quixtar, Access Business Group va Pyxis Innovations. Pyxis, sau đo đuoc Fulton Innovation thay the, theo đuoi nghien cuu va phat trien, con Access Business Group xu ly san xuat va hau can cho Amway, Quixtar va cac khach hang cua ben thu ba.
Su khac biet chinh la tat ca cac "chu so huu kinh doanh đoc lap" (IBO) co the đat hang truc tiep tu Amway tren Internet, thay vi tu nha phan phoi truc tiep "tuyen tren" cua ho, va co san pham đuoc van chuyen truc tiep đen nha cua ho. Ten Amway tiep tuc đuoc su dung trong phan con lai cua the gioi. Sau khi hau het cac nha phan phoi Amway o Bac My chuyen sang Quixtar, Alticor đa chon đe đong Amway Bac My sau nam 2001. Vao thang 6 nam 2007, thuong hieu Quixtar se bi loai bo trong giai đoan tu 18 đen 24 thang đe ung ho thong nhat Thuong hieu Amway (Amway Global) tren toan the gioi.
Nam 2006, Quixtar đa xuat ban The Quixtar Independent Business Owner Compensation Plan, trong đo cong ty bao cao rang tong thu nhap trung binh hang thang cho cac IBO đang "hoat đong" la 115 USD.


Thuong hieu Dong san pham cua Amway bat đau tu LOC, voi chat tay rua SA8 vao nam 1960, sau đo la san pham cham soc toc Satinique (1965) va dong my pham Artistry (1968). Ngay nay Amway đa san xuat hon 450 san pham, voi cac co so san xuat o Trung Quoc, An Đo, Hoa Ky va Viet Nam, cung nhu cac trang trai huu co Nutrilite o Brazil, Mexico va Hoa Ky (bang California va Washington). Cac thuong hieu cua Amway bao gom Artistry, Atmosphere, Body Blends, Bodykey, Body Works, Clear Now, eSpring, Glister, iCook, Legacy of Clean, Nutrilite, Peter Island, Perfect Empowered Drinking Water, Personal Accents, Ribbon, Satinique, Artistry Men va XS.
Nam 2015, vitamin va cac san pham đieu hoa can nang chiem 46% doanh so cua Alticor. Cac san pham cham soc sac đep va cham soc ca nhan chiem 25% doanh thu trong khi cac san pham ben, nhu he thong xu ly nuoc eSpring va he thong xu ly khong khi Atmosphere, chiem 16% doanh thu. Cac san pham gia dung tao ra 7 phan tram doanh thu.
Theo Euromonitor International, Amway ban nhieu san pham hon voi viec bao đam su hai long hon bat ky cong ty ban hang truc tiep nao khac.


= Chat tay rua gia dung =
Amway đuoc biet đen nhieu nhat o Bac My voi san pham lam sach đa chuc nang cua LOC, chat tay giat SA8, va chat rua chen Dish Drops. Trong so bao cao tieu dung thang 1 nam 2007 cua Consumer Reports, SA8 voi Bioquest đuoc đanh gia la chat tay rua hieu suat cao nhat. Tuy nhien, Bao cao cua Nguoi tieu dung đa chi trich gia cua SA8, sau đo Amway đa phan ung. Bao cao cua Nguoi tieu dung đa tien hanh kiem tra ngau nhien cac chat tay rua trong nam 2010 va cac phien ban đuoc đanh gia cua cac chat tay rua Legacy of Clean cua Amway đung thu 9 va 18 trong so 20 chat tay rua đuoc thu nghiem. Giam đoc chuong trinh Consumer Reports, Pat Slaven, khuyen cao khong nen mua san pham SA8 vi nguoi tieu dung co the "đi đen sieu thi va mua đuoc san pham tot hon rat nhieu so voi so tien it hon nhieu".


= Suc khoe va lam đep =
Cac thuong hieu cham soc suc khoe va sac đep cua Amway bao gom Artistry, Satinique, Hymm, Body Series, Glister, Moiskin (Nam My), Nutrilite, Nutriway (Scandinavia va Uc / New Zealand), Attitude (An Đo), eSpring, Atmosphere va iCook nhu thuc uong XL va XS Energy. Cac thuong hieu khac cua Amway đa bi ngung san xuat hoac thay the bao gom Tolsom, Eddie Funkhouser New York, hoac beautycycle (Đong Au).


Mo hinh kinh doanh Amway ket hop ban hang truc tiep voi chien luoc kinh doanh đa cap. Cac nha phan phoi cua Amway, đuoc goi la "chu doanh nghiep đoc lap" (IBOs), co the tiep thi san pham truc tiep cho khach hang tiem nang va cung co the tai tro va huong dan nguoi khac tro thanh IBO. Cac nha phan phoi co the kiem đuoc thu nhap tu viec ban le len bat ky san pham nao ma ho ban ca nhan, cong voi mot khoan thuong hieu suat dua tren khoi luong ban hang va cac tuyen duoi cua ho (IBO ho đa tuyen dung đuoc) tao ra. Moi nguoi cung co the đang ky lam IBO đe mua san pham o muc gia chiet khau. Truong kinh doanh Harvard, mo ta Amway la "mot trong nhung cong ty ban hang truc tiep co lai nhat tren the gioi", luu y rang nhung nguoi sang lap Amway, Van Andel va DeVos đa "thanh cong" bang cach su dung mot he thong phan phoi hinh kim tu thap kha cong phu, trong đo cac nha phan phoi đoc lap cua Amway nhan đuoc ty le phan tram tren hang hoa ma ho ban đuoc va mot ty le phan tram hang hoa ban boi cac nha phan phoi ma ho tuyen dung ".


Cac cao buoc kinh doanh theo mo hinh kim tu thap Robert Carroll cua Skeptic's Dictionary đa mo ta Amway nhu la mot "mo hinh kim tu thap hop phap" va đa noi rang su ton sung gan nhu ton giao cua cac đoi tac đuoc cong ty su dung đe che giau ty le ban hang kem coi cua cac nha phan phoi.


= Vu đieu tra cua Federal Trade Commission =
Trong mot phan quyet nam 1979, Uy ban Thuong mai Lien bang Hoa Ky cho thay rang Amway khong phu hop voi đinh nghia cua mot mo hinh kim tu thap vi (a) cac nha phan phoi khong đuoc tra tien đe tuyen nguoi, (b) cong ty khong yeu cau cac nha phan phoi phai mua mot luong hang ton kho lon (c) cac nha phan phoi đuoc yeu cau duy tri doanh so ban le (it nhat la 10 moi thang) (d) Cong ty va tat ca cac nha phan phoi đuoc yeu cau phai chap nhan tra lai hang ton kho thua tu cac nha phan phoi cap duoi.
Tuy nhien, FTC đa ket luan Amway "co toi ve viec lam gia va đua ra nhung tuyen bo phong đai ve thu nhap"; cong ty đa bi yeu cau cham dut viec an đinh gia ban le va phan bo khach hang giua cac nha phan phoi va bi cam khong đuoc trinh bay sai ve loi nhuan, doanh so ban hang cua nha phan phoi co the se đat đuoc trong kinh doanh. Amway đa đuoc yeu cau kem theo bat ky tuyen bo nhu vay voi muc trung binh thuc tren moi nha phan phoi, noi ro rang hon mot nua so nha phan phoi khong kiem đuoc tien, voi nha phan phoi trung binh chi kiem đuoc duoi 100 đo la moi thang. Chien dich quang cao nam 1986 đa vi pham quy đinh nay, dan đen viec toa an phat Amway 100.000 đo la.
Cac nghien cuu cua cac co quan giam sat nguoi tieu dung đoc lap đa chi ra rang tu 990 đen 999 tren 1000 nguoi tham gia kinh doanh đa cap voi ke hoach tra luong theo kieu Amway đeu bi mat tien. Theo The Skeptic's Dictionary, "O Cac tieu bang Hoa Ky, Uy ban Thuong mai Lien bang yeu cau Amway dan nhan san pham cua minh voi thong điep rang 54% nhan vien cua Amway khong kiem đuoc gi va phan con lai kiem đuoc trung binh 65 đo la mot thang".


= Amway An Đo (Andhra Pradesh and Kerala) =
Vao thang 9 nam 2006, sau khi co khieu nai cong khai, canh sat Andhra Pradesh va canh sat bang Telangana (CID) đa bat đau cac vu kiem tra va giam giu cac nha phan phoi cua Amway trong tieu bang va đa đe đon kien ho, tuyen bo cong ty đa vi pham Prize Chits and Money Circulation Schemes (banning) Act. Canh sat đong cua tat ca cac van phong cong ty lien ket voi Amway bao gom van phong cua mot so nha phan phoi cua Amway. Canh sat noi rang mo hinh kinh doanh cua cong ty la bat hop phap. Ngan hang Du tru An Đo (RBI) đa thong bao cho canh sat rang Amway An Đo co the vi pham mot so đieu luat lien quan đen "ke hoach luan chuyen tien te" va bai viet cua IB Times viet rang "mot so nguoi noi... Amway tap trung nhieu hon ve kiem tien tu viec tuyen dung moi nguoi tro thanh nha phan phoi, chu khong phai voi viec ban san pham " Nam 2008, chinh quyen bang Andhra Pradesh ban hanh lenh cam quang cao Amway tren cac phuong tien truyen thong
Vao ngay 6 thang 8 nam 2011, Canh sat Kerala niem phong cac van phong cua Amway tai Kozhikode, Kannur, Kochi, Kottayam, Thrissur, Kollam va Thiruvananthapuram sau khi nhan khieu nai. Vao thang 11 nam 2012, Đoi Canh sat Kerala đa tien hanh luc soat tai cac van phong cua Amway tai Kozhikode, Thrissur va Kannur nhu la mot phan cua cuoc đan ap cac hoat đong chuyen tien va đong cua cac tai san cua cong ty tai cac trung tam nay. Cac san pham co gia tri Rs.2,14 karor cung bi tich thu. Sau đo, Quan ly Khu vuc cua Amway, P. M. Rajkumar, nguoi đa bi bat giu sau cac vu luc soat đa bi tam giam theo luat phap trong 14 ngay.
Vao ngay 27 thang 5 nam 2013, cac nhan vien canh sat chong toi pham bang Kerala đa bat William S. Pinckney, Giam đoc đieu hanh cua Amway India Enterprises cung voi hai giam đoc khac cua cong ty tu Kozhikode. Ba nguoi nay đa bi bat vi toi đieu hanh mot mo hinh kinh doanh kim tu thap. Ho đuoc nop tien bao lanh vao ngay hom sau va hoat đong kinh doanh khong bi anh huong. Vao ngay 8 thang 6 nam 2013, Toa an Kozhikode đa huy bo viec đong cua cac van phong cua Amway o Kerala. Vao ngay 26 thang 5 nam 2014, Pinckney đa bi canh sat Andhra Pradesh bat giu tren co so khieu nai cua nguoi tieu dung, cho rang Amway đa xoay vong tien khong hop phap. Sau đo, Pinckney bi bat trong cac vu an hinh su tieu bang khac voi cao buoc ve nhung bat thuong ve tai chinh cua cong ty. Pinckney đa bi giam 2 thang cho đen khi đuoc tha ra sau khi nop tien bao lanh.


= Thoa thuan ngoai toa cho vu kien tap the tai My =
Vao ngay 3 thang 11 nam 2010, Amway đa thong bao rang ho đa đong y tra 56 trieu đo la - 34 trieu đo la tien mat va 22 trieu đo la cho cac san pham - đe giai quyet mot vu kien đa đuoc nop tai Toa an Lien bang o California nam 2007. Vu kien tap the nay, đa đuoc đua ra chong lai Quixtar va mot so nha phan phoi cap cao nhat cua no, voi cac cao buoc gian lan, lua đao, va cac bi cao đa hoat đong kinh doanh nhu mot chuong trinh kim tu thap bat hop phap.
Trong khi luu y rang viec giai quyet ngoai toa khong phai la mot su thua nhan sai trai hoac trach nhiem phap ly, Amway thua nhan rang cong ty đa thay đoi hoat đong kinh doanh cua minh nhu la ket qua cua vu kien. Viec giai quyet la tuy thuoc vao su chap thuan cua toa an, du kien vao đau nam 2011. Gia tri kinh te cua thoa thuan nay, bao gom ca nhung thay đoi ma Amway đa thuc hien đoi voi mo hinh kinh doanh cua minh, tong cong la 100 trieu đo la My.


Cac vu kien khac = Tron thue tai Canada =
Nam 1982, nhung nguoi đong sang lap Amway, Richard M. DeVos va Jay Van Andel, cung voi pho chu tich đieu hanh cua Amway cho cac dich vu doanh nghiep, William J. Mr. Discher Jr., bi truy to tai Canada ve mot so cao buoc hinh su, bao gom cao buoc rang ho chua bao cao gia tri hang hoa đua vao trong nuoc va đa lua gat chinh phu Canada so tien tri gia hon 28 trieu đo la tu nam 1965 đen nam 1980. Cac cao buoc đa đuoc huy bo vao nam 1983 sau khi Amway va chi nhanh Canada cua no đa nhan toi ve toi gian lan hai quan hinh su. Cong ty Amway đa tra phat 25 trieu đo la Canada, muc phat lon nhat tung đuoc ap dung tai Canada vao thoi điem đo. Nam 1989, cong ty đa thanh toan so tien thue hai quan con no la 45 trieu đo la My. Trong mot bai bao nam 1994 do tac gia DeVos bien soan, ong noi rang loi bao chua toi loi đa đuoc đua ra vi ly do ky thuat, mac du tin rang ho vo toi truoc cac cao buoc, va ong tin rang vu viec đa đuoc thuc đay boi "ly do chinh tri".


= RIAA =
Hiep hoi Cong nghiep ghi am Hoa Ky (RIAA) đa kien Amway su dung trai phep nhac trong cac video huong dan ban hang. Amway sau đo đa phu nhan, đo loi cho nhung nguoi phan phoi đa hieu lam, nhung cuoi cung đa boi thuong 9 trieu USD ngoai toa an. Trong mot vu kien lien quan do cac nha phan phoi khoi xuong, Toa an đa ket luan rang Mahaleel Lee Luster, nguoi đa ky hop đong đe lam bang video, đa vi pham ban quyen ma khong biet ba trong so nam nha phan phoi đo.


= Amway UK =
Nam 2007, Amway bi cam hoat đong o Anh va Ireland sau cuoc đieu tra keo dai qua nhieu nam cua Bo Thuong mai va Cong nghiep Anh voi cao buoc quang cao lua đao, đua ra cac thu nhap cao khong co thuc, va lua nguoi moi mua cac goi đao tao lua bip trong qua trinh tuyen nguoi lam thue.


= Procter & Gamble =
Cac nha phan phoi cua Amway đa tung tin rang nhan hieu dich vu Procter & Gamble (cu) thuc ra la mot bieu tuong cua Satan hoac CEO cua P & G la mot nguoi theo Satanist. (Trong mot so bien the cua cau chuyen, ho cung tuyen bo rang Giam đoc đieu hanh cua Procter & Gamble tai tro cho Giao hoi cua Satan). Procter & Gamble cao buoc rang mot so nha phan phoi cua Amway đa đung sau viec nay vao nhung nam 1990 va đa kien mot so nha phan phoi đoc lap cua Amway va cong ty nay vi toi phi bang va vu khong. Cac nha phan phoi đa su dung dich vu nhan tin Amvox cua Amway đe gui tin đon cho cac nha phan phoi truc tuyen cua ho vao thang 4 nam 1995. Sau hon mot thap ky kien tung o nhieu bang, vao nam 2003 tat ca cac cao buoc đoi voi cac nha phan phoi Amway va Amway đa bi toa tu choi. Vao thang 10 nam 2005, mot toa khang cao cua Utah đa đao nguoc mot phan quyet đinh cua toa an voi bon nha phan phoi cua Amway, va đua no len toa so tham đe đieu tra them. Vao ngay 20 thang 3 nam 2007, Procter & Gamble đa nhan đuoc mot khoan boi thuong 19,25 trieu đo la theo mot boi tham cua Toa an quan o thanh pho Salt Lake, trong vu kien chong lai bon nha phan phoi cua Amway. Vao ngay 24 thang 11 nam 2008, vu an đa chinh thuc đuoc giai quyet.


= Amway Viet Nam =
Amway Viet Nam đa bi Bo Cong Thuong đieu tra vao nam 2016. Voi cao buoc khong ro rang ve noi dung đao tao cho nhung nguoi lam đa cap. Ngoai ra Amway con bi cao buoc khong đang ky kinh doanh voi So Cong thuong tai cac đia phuong co mat cong ty đa cap nay theo đieu 17 nghi đinh 42/2014/ND-CP.


Tham khao