Đa Lat la thanh pho tinh ly cu truc thuoc tinh Lam Đong nam tren cao nguyen Lam Vien, thuoc vung Tay Nguyen (Mien Trung) cua nuoc Viet Nam.
Tu xa xua, vung đat nay von la đia ban cu tru cua nhung cu dan nguoi Lach, nguoi Chil va nguoi Sre thuoc dan toc Co Ho. Cuoi the ky 19, khi tim kiem mot đia điem đe xay dung tram nghi duong danh cho nguoi Phap o Đong Duong, Toan quyen Paul Doumer đa quyet đinh chon cao nguyen Lam Vien theo đe nghi cua bac si Alexandre Yersin, nguoi tung tham hiem toi noi đay vao nam 1893. Trong nua đau the ky 20, tu mot đia điem hoang vu, nguoi Phap đa quy hoach va xay dung len mot thanh pho xinh đep voi nhung biet thu, cong so, khach san va truong hoc, mot trung tam du lich va giao duc cua Đong Duong khi đo. Trai qua nhung khoang thoi gian thang tram cua hai cuoc chien tranh cung giai đoan kho khan nhung thap nien 1970–1980, Đa Lat đa tung la mot thanh pho kha đong dan, đo thi loai I truc thuoc tinh, giu vai tro trung tam chinh tri, kinh te va van hoa quan trong cua tinh Lam Đong va vung Tay Nguyen. Hien nay, Thanh pho Đa Lat đa khong con ton tai nhu mot thanh pho ma ton tai duoi dang đia danh va cac phuong truc thuoc tinh Lam Đong.
Voi đo cao 1.500 m so voi muc nuoc bien va đuoc cac day nui cung quan he thuc vat rung bao quanh, Đa Lat thua huong mot khi hau mien nui on hoa va diu mat quanh nam. Lich su hon mot the ky cung đe lai cho thanh pho mot di san kien truc gia tri, đuoc vi nhu mot bao tang kien truc chau Au the ky XX. Nhung tai nguyen thien nhien va nhan van phong phu giup Đa Lat tro thanh mot trong nhung điem du lich noi tieng cua Viet Nam, moi nam thu hut hang trieu du khach toi tham vieng va nghi duong. Đa Lat con la mot trung tam giao duc va nghien cuu khoa hoc, mot thanh pho đa dang ve ton giao voi su hien dien cua hang tram ngoi chua, nha tho, tu vien... mot vung nong nghiep tru phu đac biet voi nhung san pham rau va hoa. Nho khi hau on hoa, canh quan thien nhien tuoi đep va di san kien truc phong phu, Đa Lat con đuoc biet đen voi nhieu ten goi khac nhu "Thanh pho suong mu", "Thanh pho ngan thong", "Thanh pho ngan hoa", "Xu hoa Anh Đao", "Buc tranh Paris giua long nui rung",...


Ten goi Đia danh Đa Lat đuoc bat nguon tu chu Đa Lach, ten goi cua con suoi Cam Ly. Khoi nguon tu huyen Lac Duong, thac Cam Ly chay qua khu vuc Đa Lat theo huong Bac – Nam, trong đo đoan tu khoang Ho Than Tho toi thac Cam Ly ngay nay đuoc goi la Đa Lach. Theo ngon ngu cua nguoi Thuong, Da hay Dak co nghia la nuoc, ten goi Đa Lat co nghia nuoc cua nguoi Lat, hay suoi cua nguoi Lat (nguoi Co Ho). Trong mot bai phong van đang tren tap chi Revue Indochine thang 4 nam 1944, cong su Cunhac, mot trong nhung nguoi tham gia xay dung thanh pho tu ngay đau, đa noi: "Cho mai toi nhung nam sau nay, khung canh ban so van khong co gi thay đoi. O tai cho cua cai ho nuoc truoc đo, con suoi nho cua bo lac nguoi Lat đa chay qua va nguoi ta đa goi suoi nay la Đa Lat". Vao thoi ky đau, cac ban đo cung nhu sach bao thuong chi nhac đen đia danh Dankia hay Lang Biang. Nhung sau khi Đa Lat đuoc chon lam noi nghi duong thay vi Dankia, va đac biet tu khi noi đay tro thanh mot thanh pho, đia danh Đa Lat moi xuat hien thuong xuyen.
Nhung nguoi co cong kien thiet thanh pho con sang tao mot cau cach ngon kheo leo bang tieng La Tinh: Dat Aliis Laetitiam Aliis Temperiem, co nghia Cho nguoi nay nguon vui, cho nguoi khac su mat me. Tac gia Andre Morval đa viet cau cach ngon chiet tu nay o đau mot bai bao nhan đe Dalat: Cite de la Jeunesse voi noi dung: "Nhung nguoi khai sinh ra noi nghi mat tren mien nui danh tieng cua chung ta đa xac đinh mot cach rat hop ly nhung net hap dan va nhung đac tinh tot bang mot cau cach ngon ghep chu đau rat kheo leo đe lien theo huy hieu thanh pho". Nam 1937, khi xay dung cho Đa Lat moi thay cho ngoi cho cu bang go bi chay, nguoi ta đa đe dong chu Dat Aliis Laetitiam Aliis Temperiem tren tuong đau hoi cua cong trinh, phia tren la huy hieu thanh pho hinh tron, tac hinh mot đoi thanh nien nam nu nguoi dan toc cung voi hinh nui đoi nhap nho va hinh hieu mot con cop Voi khi hau on hoa, canh quan thien nhien tuoi đep va nhung di san kien truc Phap phong phu, Đa Lat con đuoc goi bang nhieu cai ten khac nhu "Thanh pho suong mu", "Thanh pho ngan thong", "Thanh pho ngan hoa", "Xu hoa anh đao" hay "Buc tranh Paris giua long nui rung".


Đia ly Thanh pho Đa Lat nam tren cao nguyen Lam Vien, noi co đo cao khoang 1.500m so voi muc nuoc bien. Thanh pho co toa đo đia ly 11°48′36″ đen 12°01′07″ vi đo bac – 108°19′23″ đen 108°36′27″ kinh đo đong, cach Thanh pho Ho Chi Minh 307 km ve phia bac, cach thanh pho Ha Noi 1.500 km, cach Đa Nang 658 km ve phia nam, co vi tri đia ly:

Phia đong va đong nam giap huyen Đon Duong
Phia tay giap huyen Lam Ha
Phia nam giap huyen Đuc Trong
Phia bac giap huyen Lac Duong.


= Đia hinh =
Đia hinh Đa Lat đuoc phan thanh hai dang ro ret: đia hinh nui va đia hinh binh nguyen tren nui. Đia hinh nui phan bo xung quanh vung cao nguyen trung tam thanh pho. Cac day nui cao khoang 1.700 met tao thanh mot vanh đai chan gio che cho khu vuc long chao trung tam. Tu thanh pho nhin ve huong bac, nui Langbiang nhu mot tuong thanh theo huong đong bac – tay nam, keo dai tu suoi Đa Sar đen ho Dankia. Hai đinh cao nhat cua day nui nay co đo cao 2.167 met va 2.064 met. An ngu phia đong va đong nam Đa Lat la hai day Bi Doup va Cho Proline. Ve phia nam, đia hinh nui chuyen tiep sang bac đia hinh thap hon, đac trung la khu vuc đeo Prenn voi cac day nui cao xen ke nhung thung lung sau. Trung tam Đa Lat nhu mot long chao hinh bau duc doc theo huong bac – nam voi chieu dai khoang 18 km, chieu rong khoang 12 km. Nhung day đoi đinh tron o đay co đo cao tuong đoi đong đeu nhau, suon thoai ve huong ho Xuan Huong va dan cao ve phia cac vung nui bao quanh. Noi cao nhat trong trung tam thanh pho la dinh Nguyen Huu Hao trong Bao tang Lam Đong voi đo cao 1.532m, con điem thap nhat la thung lung Nguyen Tri Phuong, đo cao 1.398m.
Tren đia phan thanh pho Đa Lat, xen giua vung đoi thap trung tam thanh pho va cac day nui bao quanh, co the thay hon 20 dong suoi co chieu dai tren 4 km, thuoc cac he thong suoi Cam Ly, Đa Tam va he thong song Đa Nhim. Đay đeu la nhung con suoi đau nguon thuoc luu vuc song Đong Nai, trong đo hon mot nua la cac con suoi can, chi chay vao mua mua va can kiet vao mua kho. Suoi Cam Ly dai 64,1 km, bat nguon tu huyen Lac Duong, chay theo huong bac – nam va đo vao ho Xuan Huong. Đay chinh la he thong suoi lon nhat Đa Lat, co vai tro quan trong trong viec tao canh quan cho khu vuc đo thi trung tam. Đa Lat con noi tieng la thanh pho cua ho va thac voi khoang 16 ho lon nho phan bo rai rac, phan nhieu la cac ho nhan tao. Ho Xuan Huong nam o trung tam thanh pho, rong khoang 38 ha, đuoc tao lap nam 1919 trong qua trinh xay dung Đa Lat. Truoc nam 1986, ho Xuan Huong cung ho Chien Thang va ho Than Tho la nguon cung cap nuoc chu yeu cho thanh pho. Ngay nay, nguon nuoc sinh hoat đuoc dan ve tu ho Dankia thuoc huyen Lac Duong, cach Đa Lat khoang 17 km.


= Khi hau =

Do nam o đo cao 1.500 met va đuoc cac day nui cung quan he thuc vat rung, đac biet la rung thong bao quanh, nen đoi lap voi khi hau nhiet đoi gio mua cua mien trung va khi hau nhiet đoi xavan o mien nam, thanh pho Đa Lat co mot khi hau mien nui on hoa diu mat quanh nam.
Nam trong vung khi hau nhiet đoi xavan, Đa Lat co hai mua ro ret: mua mua va mua kho. Mua mua bat đau tu cuoi thang 4 va ket thuc vao thang 10. Con mua kho keo dai tu thang 11 nam truoc đen đau thang 4
Nhiet đo trung binh thang o Đa Lat luon duoi 23°C, ngay ca trong nhung thang nong nhat. Tuy vay, Đa Lat cung khong phai la noi co nhiet đo trung binh thang thap neu so voi cac tinh thanh pho mien bac co khi hau can nhiet đoi. Trong nhung thang mua đong, nhiet đo trung binh thang van tren 15 °C. Theo so lieu thong ke tu nam 1964 toi nam 1998, nhiet đo trung binh nam o Đa Lat la 2,9 °C, trong đo nam 1973 co nhiet đo trung binh cao nhat len đen 18,5 °C, con nam 1967 nhiet đo trung binh xuong thap nhat, 17,4 °C. Neu so sanh voi Sa Pa, thi xa nghi duong o mien Bac o đo cao 1.581m so voi mat bien va nam trong vung can nhiet đoi, thi nhiet đo trung binh nam o Đa Lat cao hon 2,6 °C. Vao  thoi điem cuoi nam, nhiet đo vao ban đem co the xuong thap  tu 10 °C đen 12 °C tham chi xuong duoi 9 °C. Buoi sang vao mua đong, Đa Lat co mua phun va troi it khi co nang.
 va neu xet rieng cac thang mua đong thi nhiet đo trung binh cua Đa Lat cao hon Sapa đen 7 °C (tuy nhien ve mua he Sapa thuong am hon khoang 2 °C đen 3 °C so voi Đa Lat khong đang ke).
Bien đo nhiet đo ngay đem o Đa Lat rat lon, trung binh nam đat 10 °C, cao nhat trong nhung thang mua kho, len toi 13 – 14 °C, va thap nhat trong nhung thang mua mua, chi khoang 6 – 7 °C. Nguoc lai, bien đo nhiet trung binh giua cac thang trong nam lai nho, thang am nhat va thang lanh nhat cung chi chenh lech 3,5 °C. Đo dai ngay trong cac mua o Đa Lat khong co su chenh lech lon, trung binh khoang tu 11 đen it hon 12 gio vao mua đong va tren 12 gio vao mua he. Tong so gio nang trong nam o đay tuong đoi cao, khoang 2.236 gio mot nam, tap trung chu yeu vao cac thang 12, 1, 2 va 3 cua mua kho. Tong luong buc xa thu nhap o Đa Lat khoang 140 kCalo/cm²/nam, nhieu nhat vao thang 3 va it nhat vao thang 9. Neu so voi cac vung lan can, luong buc xa Mat Troi cua Đa Lat khong cao, nhung đay la nguon nang luong chu yeu cho cac qua trinh trao đoi nhiet, mang lai nen nhiet đo thap va tuong đoi on hoa.
Mua mua o Đa Lat thuong bat đau vao cuoi thang 4, đau thang 5 va ket thuc vao khoang cuoi thang 10 . Tuy hang nam, thoi điem bat đau va ket thuc cua mua mua co the thay đoi, nhung mua mua o đay thuong keo dai khoang hon 6 thang. Trung binh, mot nam Đa Lat co 160 ngay mua voi luong mua 1.768 mm, tap trung nhieu nhat vao thang 7 va tu cuoi thang 8 đen đau thang 10 boi thoi gian nay la su hoat đong manh cua truong gio mua tay nam. Neu lay trung binh tu thang 5 toi thang 10, tong luong mua trong mua mua o Đa Lat chiem đen gan 85% luong mua cua ca nam. So voi vung đong bang, Đa Lat co so ngay mua trong nam nhieu hon, nhung luong mua lai thap hon. O Đa Lat con co mot hien tuong thoi tiet đang chu y khac la suong mu, trung binh 80 đen 85 ngay trong mot nam, nhung xuat hien nhieu nhat vao khoang thoi gian tu thang 9 toi thang 10


Hanh chinh Thanh pho Đa Lat co 16 đon vi hanh chinh cap xa truc thuoc, bao gom 12 phuong: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 va 4 xa: Ta Nung, Tram Hanh, Xuan Tho, Xuan Truong.

Uy ban nhan dan cua thanh pho Đa Lat nam tai so 3 đuong Tran Hung Đao phuong 8, đoi dien Uy ban nhan dan tinh Lam Đong va khong xa tru so Hoi đong nhan dan thanh pho. Nhiem ky 2011–2016, nguoi giu chuc vu Chu tich Uy ban nhan dan thanh pho Đa Lat la ong Vo Ngoc Hiep. Thanh uy Đa Lat co tru so tai 31 đuong Đinh Tien Hoang, Phuong 2. Bi thu Thanh uy nhiem ky 2010–2015 la ong Đoan Van Viet, cung la nguoi giu cuong vi Chu tich Hoi đong nhan dan Đa Lat nhiem ky 2011–2016.


Lich su Vung cao nguyen Lam Vien tu xa xua la đia ban cu tru cua nguoi Lach, nguoi Chil va nguoi Sre thuoc dan toc Co Ho. Cuoi the ky 19, nhieu nha tham hiem nguoi Phap đa thuc hien nhung chuyen đi xuyen sau vao vung đat nay. Tien phong trong so ho la bac si Paul Neis va trung uy Albert Septans voi chuyen tham hiem thuc hien đau nam 1881. Nam 1893, nhan nhiem vu tu Toan quyen Jean-Marie de Lanessan, bac si Alexandre Yersin đa tien hanh khao sat mot tuyen đuong bo tu Sai Gon xuyen qua vung đat cua nguoi Thuong va ket thuc o mot đia điem tren bo bien Trung Ky. Ngay 21 thang 6 nam 1893, tren hanh trinh tham hiem, Alexandre Yersin đa toi cao nguyen Lam Vien. Nam 1897, trong khi tim kiem mot đia điem đe xay dung tram nghi duong (station balneaire d'altitude) cho nguoi Phap o Đong Duong, Toan quyen Paul Doumer gui thu hoi y kien Alexandre Yersin. Khi nhan đuoc thu cua Paul Doumer, Alexandre Yersin goi y chon cao nguyen Lam Vien, mot vung đat ly tuong thoa man đay đu cac đieu kien: đo cao thich hop, dien tich đu rong, nguon nuoc bao đam, khi hau on hoa va co the thiet lap đuong giao thong. Cuoi thang 3 nam 1899, Paul Doumer cung voi Alexandre Yersin đich than đen khao sat thuc te tai cao nguyen Lam Vien.
Du an xay dung Đa Lat bi gian đoan khi Toan quyen Paul Doumer tro ve Phap vao nam 1902 va Toan quyen Paul Beau, nguoi ke vi, thi khong sot sang gi ve viec xay dung thi tran mien nui. Mac du vay, trong khoang thoi gian tiep theo, nhieu đoan khao sat van đuoc gui đen cao nguyen Lam Vien đe nghien cuu va cac tuyen đuong giao thong toi Đa Lat cung dan hinh thanh. Giua thap nien 1910, Chien tranh the gioi thu nhat bung no khien nhieu nguoi Phap khong the ve que huong trong nhung ky nghi, Đa Lat dan tro thanh noi ho tim đen đe tim chut gi cua nuoc Phap mien on đoi. Ngay 20 thang 4 nam 1916, Hoi đong Phu chinh cua vua Duy Tan thong bao Vu thanh lap thi tu Đa Lat. Toan quyen Maurice Long đi them buoc nua khi bo nhiem Ernest Hebrard lam chu su quy hoach thi tran Đa Lat. Hebrard la nguoi chu truong dung mau kien truc co đien Au chau nhung them vao đo mot so trang tri thuoc my thuat Viet Nam đe tao ra phong cach rieng ma ong goi la une architecture indochinoise. Hebrard đa thuc hien loi kien truc nay trong nhung cong trinh khac nhu toa nha cua Vien Vien Đong Bac co, Ha Noi. Nay loi kien truc nay đuoc ap dung quy mo hon o Đa Lat. Đac biet la Hebrard ve đo an co vuon hoa, truong so, san van đong, biet thu nhung hoan toan khong co cong xuong san xuat đe giu y nguyen khong gian trong lanh va yen tinh cua thi tran nay. Trong vong ba muoi nam, tu mot đia điem hoang vu, mot thanh pho đa hinh thanh voi đay đu he thong co so ha tang, cac truong hoc, benh vien, khach san, cong so va dinh thu. Tren dien tich tong cong la 1760 ha, thi 500 ha đuoc chinh quyen quy hoach cho cac co so cong chanh, 185 ha thuoc nha binh, 173 ha cho cong chuc va 206 cho dan ban xu. Phan con lai con lai (non 700 ha) thi ban cho nguoi Phap.

Toi thap nien 1940, Đa Lat buoc vao giai đoan cuc thinh cua thoi ky Phap thuoc, "thu đo mua he" cua toan Lien bang Đong Duong. Trong nhung nam chien tranh, thanh pho van giu vai tro mot trung tam du lich nghi duong va khoa hoc giao duc cua Viet Nam Cong hoa. Duoi thoi Tong thong Ngo Đinh Diem, nhieu truong hoc, trung tam van hoa va cac cong trinh kien truc tiep tuc ra đoi. Đa Lat cung la noi đinh cu cua nhieu nguoi di cu tu mien Bac. Nhung ke tu nam 1964, khi cuoc chien tranh Viet Nam buoc vao giai đoan khoc liet, viec phat trien đo thi it đuoc coi trong, thay vao đo la su xuat hien cua nhung cong trinh phuc vu cho muc đich quan su.
Sau chien tranh, Đa Lat tiep tuc buoc vao mot thoi ky kho khan khi phai đoi mat voi van đe luong thuc va thuc pham, viec xay dung phat trien thanh pho vi the khong con đuoc chu trong. Dien tich canh tac nong nghiep mo rong đa anh huong nhieu toi canh quan thien nhien va moi sinh cua thanh pho. Du lich Đa Lat giai đoan nay cung tram lang boi su kho khan chung cua nen kinh te Viet Nam. Tu cuoi thap nien 1980, đau thap nien 1990, thanh pho dan phat trien tro lai voi lan song khach du lich tim toi ngay mot đong va he thong co so ha tang tiep tuc đuoc xay dung.
Sau nam 1975, thanh pho Đa Lat la tinh ly thuoc tinh Lam Đong moi hop nhat, ban đau gom co 6 đon vi hanh chinh cap xa, bao gom 6 phuong: 1, 2, 3, 4, 5 va 6.
Ngay 10 thang 03 nam 1977, Hoi đong Chinh phu ban hanh Quyet đinh so 51-CP. Theo đo, sap nhap xa Lat thuoc huyen Đuc Trong vao thanh pho Đa Lat.
Luc nay, thanh pho Đa Lat co 7 đon vi hanh chinh cap xa, bao gom 6 phuong: 1, 2, 3, 4, 5, 6 va xa Lat.
Ngay 14 thang 3 nam 1979, Hoi đong Chinh phu ban hanh Quyet đinh so 116-CP. Theo đo:

Sap nhap xa Lat ve huyen Lac Duong moi thanh lap đe quan ly.
Sap nhap 2 xa: Xuan Tho va Xuan Truong thuoc huyen Đon Duong ve thanh pho Đa Lat quan ly.
Thanh lap xa Ta Nung tai vung kinh te moi.
Luc nay, thanh pho Đa Lat co 9 đon vi hanh chinh cap xa, bao gom 6 phuong: 1, 2, 3, 4, 5, 6 va 3 xa: Xuan Truong, Xuan Tho, Ta Nung.
Ngay 6 thang 6 nam 1986, Hoi đong Bo truong ban hanh Quyet đinh 67-HĐBT. Theo đo:

Chia phuong 1 thanh 2 phuong: Phuong 1 va phuong 2.
Chia phuong 2 thanh 2 phuong: Phuong 3 va phuong 4.
Chia phuong 3 thanh 2 phuong: Phuong 5 va phuong 6.
Chia phuong 4 thanh 2 phuong: Phuong 7 va phuong 8.
Chia phuong 5 thanh 2 phuong: Phuong 9 va phuong 10.
Chia phuong 6 thanh 2 phuong: Phuong 11 va phuong 12.
Ngay 24 thang 7 nam 1999, thanh pho Đa Lat đuoc Thu tuong Chinh phu cong nhan la đo thi loai II theo quyet đinh so 158/1999/QĐ-TTg.
Ngay 6 thang 3 nam 2009, thanh lap xa Tram Hanh tren co so đieu chinh 5.431,38 ha dien tich tu nhien va 5.086 nhan khau cua xa Xuan Truong.
Nhu vay, thanh pho Đa Lat co 39.329,01 ha dien tich tu nhien va 195.365 nhan khau voi 16 đon vi hanh chinh cap xa truc thuoc, bao gom 12 phuong: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 va 4 xa: Ta Nung, Xuan Tho, Xuan Truong, Tram Hanh.
Ngay 23 thang 3 nam 2009, thanh pho Đa Lat đuoc Thu tuong Chinh phu cong nhan la đo thi loai I truc thuoc tinh Lam Đong theo quyet đinh so 373/QĐ-TTG.
Ngay 12 thang 6 nam 2025, Quoc hoi ban hanh Nghi quyet so 1671/NQ-UBTVQH15 ve viec sap xep đon vi hanh chinh cap xa cua tinh Lam Đong moi theo mo hinh 2 cap (bo cap huyen). Theo đo tu ngay 1 thang 7 nam 2025, cac phuong moi đuoc thanh lap bao gom:

Phuong Xuan Huong - Đa Lat đuoc thanh lap tu viec sap xep phuong 1, phuong 2, phuong 3, phuong 4 va phuong 10
Phuong Cam Ly - Đa Lat đuoc thanh lap tu viec sap xep phuong 5, phuong 6 va xa Ta Nung
Phuong Lam Vien - Đa Lat đuoc thanh lap tu viec sap xep phuong 8, phuong 9 va phuong 12
Phuong Xuan Truong - Đa Lat đuoc thanh lap tu viec sap xep xa Xuan Truong, xa Xuan Tho, xa Tram Hanh va phuong 11.
Phuong Lang Biang - Đa Lat đuoc thanh lap tu viec sap xep phuong 7, thi tran Lac Duong va xa Lat.


Kinh te - xa hoi Đa Lat co mot nen kinh te thien ve cac linh vuc du lich, dich vu va nong nghiep. Vao nam 2007, cac nganh du lich va dich vu chiem đen 70% tong san pham noi đia cua thanh pho. Gia tri san xuat cong nghiep theo gia thuc te cua Đa Lat nam 2011 đat 2.047,400 ty đong, tuong đuong voi Bao Loc, thanh pho thu hai cua Lam Đong. Trong linh vuc cong nghiep, thu hut nhieu lao đong nhat la cac nganh cong nghiep che bien. Mot so san pham cua Đa Lat nhu ruou vang, tra Atiso hay mut trai cay tu lau đa đuoc biet đen rong rai. Nho đieu kien khi hau va tho nhuong thich hop, Đa Lat con la vung đat trong nhieu tra va ca phe, cung la hai san pham quan trong trong linh vuc cong nghiep che bien cua thanh pho. Mot nghe moi phat trien trong nhung nam cuoi the ky 20 tai Đa Lat la nghe theu, noi bat hon ca la nhung san pham tranh theu cua Cong ty XQ Đa Lat. Trong thanh pho, con co the thay su hien dien cua cac cong ty in an, may mac, det, che bien tinh dau, san xuat lam san... Nam 2011, thanh pho Đa Lat co toc đo tang truong kinh te đat 17%, tong gia tri kim ngach xuat khau đat 42,7 trieu Đo la My va Thu nhap binh quan đau nguoi khoang 26,6 trieu đong.


= Nong nghiep =

Nho tho nhuong va khi hau thuan loi, Đa Lat co đieu kien đe phat trien nhieu loai cay on đoi. Tru mot vai giong rau tu mien Bac, hau het cac giong rau cua thanh pho đeu đuoc nhap ve tu Phap, Đuc, Ha Lan, Nhat Ban, Hoa Ky... Cay rau chiem dien tich canh tac chu yeu tai Đa Lat ca truoc đay va hien nay la cai bap, nhieu nhat la giong cai bap cua Nhat Ban, đuoc trong quanh nam. Cac cay cai thao va cai bong cung co mat o khap cac đia phuong, tap trung vao vu đong xuan hang nam. Mot loai cay rau ngan ngay noi tieng cua Đa Lat la xa lach, co thoi gian sinh truong ngan nen đuoc trong xen voi nhung chung loai cay rau khac. Tren cac vung trong rau cua Đa Lat con co the thay cac giong cay nong nghiep nhu khoai tay, ca rot, hanh tay, đau Ha Lan, rau chan vit... Đa Lat đuoc biet đen nhu vung đat cua nhung loai hoa, voi cac giong Mai anh đao Đa Lat, hoa lan, hoa hong, hoa lys, hoa lay on, hoa cam tu cau, hoa bat tu, hoa cam chuong... Cac giong lan nhap noi vao Đa Lat thuoc cac chi Lan kiem, Lan hoang thao, Lan hai, Lan hoang hau... voi tren 300 giong. Tu nam 2000, mot so giong lan vung nhiet đoi va a nhiet đoi cung đuoc trong thanh cong nhu giong lai trong chi Ho điep, Hoang y My Nuong, Lan nhen. Cac loai lay on, hoa hong, hoa lys đeu đuoc trong o Đa Lat tu khoang giua the ky 20. Tren cac vung đat ngoai o thanh pho, con co the thay nhung vuon cay an trai nhu đao, man, hong, dau tay... cac vung trong cay cong nghiep nhu che, ca phe, hay atiso, loai cay duoc lieu noi tieng cua Đa Lat. Vao nam 2011, thanh pho co 7.123 hecta gieo trong rau, 441 hecta trong cay an qua, 25 hecta trong lua, va gan 3.500 hecta dien tich trong hoa, trong đo khoang 1.500 hecta nha kinh.
Truoc đay, tham gia san xuat nong nghiep o Đa Lat la cac gia đinh nong dan va mot so đien trang tu nhan quy mo nho. Thoi ky sau nam 1975, voi chinh sach kinh te ke hoach tap trung, o Đa Lat xuat hien cac hop tac xa nong nghiep va cac tap đoan san xuat. San xuat nong nghiep khi đo đuoc thuc hien theo ke hoach đen tung khom dan cu, viec thu mua rau do Cong ty Nong san Thuc pham va Cong ty Ngoai thuong đam nhan. Nhung đen cuoi thap ky 1980, hau het cac tap đoan san xuat va hop tac xa đeu ngung hoat đong va tu tan ra, phan lon đat san xuat đuoc giao khoan đen tung gia đinh nong dan. Nhung nam gan đay, Đa Lat xuat hien nhieu cong ty nong nghiep tu nhan va nuoc ngoai, nhu Dalat Hasfarm Agrivina, Bonnie Farm, Rung Hoa Đa Lat, Langbiang Farm... trong linh vuc trong hoa hay Golden Garden, Rau Nha Xanh, Kim Bang, Bio-Organics... tham gia san xuat rau qua. Voi muc đich on đinh, phat trien nganh san xuat va tieu thu san pham, vao nam 2002 va 2006, Hiep hoi rau qua Đa Lat va Hiep hoi hoa Đa Lat lan luot đuoc thanh lap. Nho mo rong dien tich canh tac va ap dung nhung tien bo ky thuat, san luong nong nghiep cua thanh pho tang manh me trong nhung nam gan đay. Vao nam 1996, Đa Lat thu hoach 82.448 tan rau, đen nam 2002 con so nay len toi 183.300 tan, va nam 2011, san luong rau cua thanh pho đat 212.870 tan.
Tuong tu, nganh san xuat hoa Đa Lat cung tang truong trung binh 20% mot nam, san luong hoa cat canh o muc 150 trieu canh nam 2001 đa tang len tren 900 trieu canh vao nam 2009 va 1,5 ty canh vao nam 2011. San pham hoa cua thanh pho đuoc tieu thu chu yeu o thi truong Viet Nam, trong hon 10 nam gan đay, chi khoang 5% hoa Đa Lat xuat khau ra nuoc ngoai.


= Y te =

Vao thoi ky moi thanh lap, o Đa Lat chi co mot tram cuu thuong luu đong, đen nam 1921 thanh pho moi co đuoc tram xa đau tien. Nam 1922, Benh vien Đa Lat đuoc nguoi Phap khoi cong xay dung va hoan thanh vao nam 1938. Cung trong thoi ky nay, Vien Pasteur Đa Lat đuoc khanh thanh vao ngay 1 thang 1 nam 1936, la đon vi cuoi cung trong he thong cac vien Pasteur o Đong Duong. Thoi Viet Nam Cong hoa, Benh vien Đa Lat đuoc phat trien thanh Trung tam Y te toan khoa thuoc Bo Y te. Sau nam 1975, trung tam nay đuoc đoi lai thanh Benh vien Đa Lat, tiep đo tro thanh Benh vien Đa khoa tinh Lam Đong khi tinh Lam Đong đuoc thanh lap. Benh vien Y hoc co truyen đuoc thanh lap tren đuong Co Bac nam 1986, toi nam 1993 đoi ten thanh Benh vien Y hoc co truyen Pham Ngoc Thach. Nam 1990, voi su giup đo cua Lang Hoa Binh Quoc te Cong hoa Lien bang Đuc, thanh pho co đuoc mot Trung tam phuc hoi chuc nang tre em di tat. Co so y te nay sau đo đuoc sap nhap voi Vien Đieu duong, von đuoc thanh lap nam 1988, tro thanh Benh vien Đieu duong va Phuc hoi chuc nang.
Ngay nay, Benh vien Đa khoa Lam Đong, Benh vien Y hoc co truyen Pham Ngoc Thach va Benh vien Đieu duong va Phuc hoi chuc nang la ba benh vien tuyen tinh tai Đa Lat, voi tong cong 630 giuong benh. Cuoi nam 2008, Benh vien đa khoa Hoan My Đa Lat toa lac tren đoi Long Tho, thuoc Phuong 10, bat đau hoat đong. Đay la benh vien tu đau tien cua Đa Lat va vung nam Tay Nguyen voi dien tich san su dung 30.000 met vuong va 200 giuong benh. Nam 2010, Benh vien Nhi Đa Lat bat đau đuoc xay dung tren đoi thong thuoc khu Thanh Mau - To Hieu thuoc Phuong 8. Du kien hoan thanh vao cuoi nam 2013, Benh vien Nhi Đa Lat co quy mo 150 giuong benh, se la benh vien nhi đau tien o khu vuc Tay Nguyen va Nam Trung Bo. Ben canh cac co so y te tuyen tinh, thanh pho cung co mot mang luoi y te rieng bao gom cac co so nhu Nha ho sinh Thanh pho, Van phong Trung tam Y te, cac phong kham đa khoa khu vuc... cung cac tram y te thuoc phuong, xa. Nhung to chuc hoi y te, gom Hoi Y Duoc hoc, Hoi Y hoc co truyen va Hoi Chu thap đo, cung tham gia vao cac hoat đong y te o thanh pho. Theo so lieu thong ke nam 2011, thanh pho Đa Lat co 195 bac si, 146 y si va ky thuat vien, 285 y ta va 1.085 giuong benh.


= Giao duc =

Sau khi trieu đinh Hue thong bao du thanh lap thi tu Đa Lat vao nam 1916, dan cu Đa Lat va vung lan can dan tang len, he thong giao duc o đay bat đau hinh thanh va phat trien cung voi su phat trien cua thanh pho. Truong hoc đau tien o Đa Lat la truong Ecole francaise, khai giang vao ngay 20 thang 12 nam 1919, chi danh rieng cho cac hoc sinh nguoi Phap. Cuoi thap nien 1920, nhung cong chuc nguoi Phap toi Đa Lat ngay mot đong, thanh pho co them hai ngoi truong Phap moi, Petit Lycee va Grand Lycee. Truong Grand Lycee đuoc khoi cong xay dung vao nam 1929 va khai giang nam 1933, danh cho con em nguoi Phap va cac quan lai nguoi Viet. Đen nam 1935, truong khanh thanh va mang ten Trung hoc Yersin, tien than cua Truong Cao đang Su pham Đa Lat ngay nay. Ngoi truong danh cho hoc sinh Viet Nam đau tien la mot truong tu đuoc thanh lap nam 1927. Nam 1928, ngoi truong cong danh cho hoc sinh Viet mang ten Ecole communale de Dalat, ngay nay la truong tieu hoc Đoan Thi Điem, khai giang khoa đau tien. Nam 1934, Truong Couvent des Oiseaux va nam 1939, Truong Thieu sinh quan Đa Lat lan luot đuoc ra đoi. O bac giao duc đai hoc, nien hoc 1944-1945, Chinh phu Phap cho mo mot lop chuyen khoa toan đat tai Trung hoc Yersin. Lop hoc nay co khoang 40 sinh vien, chi ton tai đen thang 3 nam 1945, thoi điem Nhat đao chinh Phap. Thoi ky 1945 đen 1954, o Đa Lat con xuat hien them hai ngoi truong moi, Truong Hanh chinh Quoc gia va Truong Vo bi Lien quan Đa Lat. Sau nam 1954, dan so Đa Lat tang đot bien nho mot luong lon di dan tu mien Bac va mien Trung, nhieu ngoi truong moi tiep tuc ra đoi. Nam 1957, Vien Đai hoc Đa Lat đuoc thanh lap, xuat phat tu mot to chuc tu thuc do giao hoi Thien Chua giao quan ly. Tu 49 sinh vien trong nien hoc đau tien 1958-1959, đen nien hoc 1974-1975, Vien Đai hoc Đa Lat co khoang 5.000 sinh vien theo hoc, bao gom cac truong Đai hoc Su pham, Đai hoc Van khoa, Đai hoc Khoa hoc va Đai hoc Chinh tri - Kinh doanh. Thoi điem truoc thang 4 nam 1975, tai Đa Lat co đen 61 ngoi truong, ca cong lap va tu thuc. Ben canh cac truong pho thong, đai hoc, o đay con co nhieu truong đao tao quan su va ton giao nhu Truong Vo bi Quoc gia Đa Lat, Truong Chien tranh Chinh tri, Truong Chi huy va Tham muu, Giao hoang Hoc vien Pio X Đa Lat.
Ngay nay, Đa Lat van la mot trung tam giao duc cua mien Nam Viet Nam. Nam 2011, o bac giao duc tieu hoc va pho thong, toan thanh pho Đa Lat co 44 truong, 1.763 giao vien va 37.711 hoc sinh, trong đo 16.712 hoc sinh tieu hoc, 12.311 hoc sinh trung hoc co so va 8.688 hoc sinh trung hoc pho thong. Thanh pho cung co 25 truong, 417 giao vien va 8.972 hoc sinh bac mau giao. Tai Đa Lat con co the thay su hien dien cua ba truong đai hoc, bon truong cao đang cung cac trung tam giao duc thuong xuyen, cac truong giao duc chuyen nghiep, cac co so giao duc đac biet danh cho tre em khuyet tat... Truong Cao đang Su pham Đa Lat đuoc thanh lap nam 1976, đen nam 1992, truong hop nhat voi Trung hoc Su pham va Su pham Mam non tro thanh mot truong su pham đa he. Do nhu cau giao vien cac bac hoc mam non, tieu hoc va trung hoc co so giam bot nen quy mo đao tao truong cung thu hep lai, chi con hon 1.000 sinh vien chinh quy. Nam 1976, Truong Đai hoc Đa Lat đuoc thanh lap tren co so cua Vien Đai hoc Đa Lat truoc đo. Thoi gian đau, truong chi đao tao cu nhan cho cac nganh khoa hoc co ban voi quy mo nho, 250 sinh vien trong nien hoc 1977-1979. Ngay nay, Đai hoc Đa Lat tro thanh mot truong đai hoc đa nganh voi 52 nganh nghe cua cac bac đao tao tu trung cap chuyen nghiep, cao đang, đai hoc, sau đai hoc đen nghien cuu sinh. Nam 2011, Truong Đai hoc Đa Lat co 22.665 sinh vien đang theo hoc o tat ca cac bac đao tao. Tu nam 2004, thanh pho Đa Lat co them mot truong đai hoc moi mang ten Alexandre Yersin. Hien nay, Truong Đai hoc Dan lap Yersin Đa Lat gom 8 khoa, đao tao 2.329 sinh vien trong nam 2011. Đa Lat van tiep tuc la đia điem cua mot đai hoc quan su quan trong. Sau thang 4 nam 1975, cac truong quan su cua Viet Nam Cong hoa bi giai the. Bo Quoc phong quyet đinh chuyen đia điem cua Hoc vien Quan su tu Ha Noi vao Đa Lat, tiep nhan co so tu cac truong quan su cu. Hoc vien Luc quan ngay nay nam o phia đong bac thanh pho, la noi đao tao si quan trung cao cap cho Quan đoi Viet Nam, cung la mot co quan nghien cuu khoa hoc quan su. Ben canh cac co so giao duc, o Đa Lat con co su hien dien cua nhieu trung tam nghien cuu khoa hoc quan trong, nhu Vien Sinh hoc Tay Nguyen, Vien Nghien cuu hat nhan Đa Lat hay Vien Pasteur Đa Lat.


Dan so Trai qua hon mot tram nam lich su, tu mot trung tam nghi duong tro thanh mot đo thi lon, cong đong dan cu Đa Lat thay đoi theo qua trinh hinh thanh va phat trien cua thanh pho. Vao nam 1893, khi bac si Alexandre Yersin đen cao nguyen Lam Vien, noi đay chi la mot vung dan cu thua thot, mot vai ngoi lang cua nguoi Lach tap trung o chan nui. Đen tan nam 1902, khi du an xay dung mot thanh pho cua Toan quyen Paul Doumer dung lai, cu dan Đa Lat van chi la nhung nhom dan toc thieu so nguoi Lach, nguoi Chil cung mot nhom nho nguoi Viet di cu len đay tu truoc đo. Nam 1906, mot lan nua, noi đay đuoc chon lam noi nghi duong danh cho cong chuc va binh si Phap, ngoai cac cu dan ban đia, o Đa Lat bat đau co cac cong chuc nguoi Phap, nhung du khach chau Au, va nguoi Viet cung bat đau toi đay nhieu hon truoc. Giai đoan sau Chien tranh the gioi thu nhat la thoi ky thanh pho phat trien manh me. Co so ha tang cung đuong sa đuoc xay dung khien dan cu tu nhieu noi toi Đa Lat đinh cu, du lich va nghi duong. Dan so Đa Lat đa tang len đang ke tu 1.500 nguoi vao nam 1923 len 11.500 nguoi nam 1939. Nhung nam Chien tranh the gioi thu hai, nhieu nguoi Phap khong the tro ve nghi o que huong va Đa Lat tro thanh điem đen cua ho. Thanh pho tiep tuc đuoc mo rong va dan so tang len nhanh chong, tu 13.000 nguoi nam 1940 len 25.500 nguoi vao nam 1944.
Nhung bien co cua cuoc chien tranh Đong Duong anh huong manh me toi dan so Đa Lat. Thoi ky nay rat nhieu cu dan cua thanh pho lanh ve Cau Đat, Đon Duong, Ninh Thuan, Binh Thuan hoac tro ve que huong cu. Vao nam 1946, dan so Đa Lat chi con khoang 5.200 nguoi, khien nguoi Phap goi noi đay la "thanh pho quanh hiu". Nhung khoang thoi gian tiep theo, khi Đa Lat mot lan nua thuoc ve nguoi Phap, cac hoat đong kinh te, xa hoi dan on đinh tro lai. Vao cuoi nam 1952, dan so thanh pho đat 25.041 nguoi, trong đo co 1.217 nguoi chau Au, 752 nguoi Hoa, 22.232 nguoi Kinh va 840 nguoi dan toc ban đia. Cuoi nam 1953, đau nam 1954, cuoc chien tranh Đong Duong buoc vao giai đoan khoc liet nhat, Đa Lat tro thanh noi dan cu cac tinh lan can tim đen đe ty nan chien tranh. Nam 1954, sau hiep đinh Geneve, thanh pho đon nhan mot luong lon nhung di dan tu mien Bac cung lan song nguoi mien Trung đen lap nghiep, khien dan so Đa Lat tang vot tu 25.000 nguoi nam 1954 len 58.958 nguoi vao nam 1956. Dan so thanh pho gia tang đieu đan trong thap nien 1960, nhung giam sut trong thap nien 1970, khi chien tranh Viet Nam buoc vao giai đoan cang thang. Khoang thoi gian đau sau su kien 30 thang 4 nam 1975, nhieu nguoi phuc vu trong quan đoi, chinh quyen Viet Nam Cong hoa tro ve que quan khien dan so Đa Lat giam xuong, nhung sau đo đuoc bo sung boi cac di dan moi tu mien Bac va mien Trung. Cuoi the ky 20, đia gioi hanh chinh Đa Lat đuoc mo rong, dan so thanh pho tang len manh me va co su gia tang dan so co hoc đang ke. Nam 2011, Đa Lat co dan so 211.696 nguoi, chiem 17,4% dan so cua tinh Lam Đong, mat đo 536 nguoi/km².
Trong lich su, Đa Lat tung la noi sinh song cua nhieu nhom dan cu co nguon goc đa dang, tu nguoi Kinh, nguoi Co Ho đen nhung nguoi Hoa, nguoi Phap. Ngay nay, phan lon cu dan cua thanh pho la nguoi Kinh, phan nho con lai gom nhung nguoi Hoa, nguoi Co Ho va cac dan toc thieu so khac nhu Tay, Nung, Cham... Theo so lieu nam 2011, Đa Lat co 191.803 cu dan thanh thi, tuong đuong 90%. Cau truc theo gioi tinh, thanh pho co 100.520 cu dan nam va 111.176 cu dan nu. Cung nhu cac đo thi khac, mat đo dan so cua Đa Lat khong đong đeu, dan cu tap trung nhieu nhat o cac phuong trung tam nhu Phuong 1, Phuong 2, Phuong 6. O ngoai thanh, cu dan song chu yeu bang nong nghiep, lam nghiep va tieu thu cong nghiep, trong đo nong nghiep chiem mot phan quan trong. Khu vuc ngoai thanh cua Đa Lat ro net nhat la cac xa Xuan Truong, Xuan Tho va Ta Nung.
Thanh pho Đa Lat co dien tich 394,64 km², dan so tinh đen ngay 31/12/2024 la 258.014 nguoi, mat đo dan so đat 659 nguoi/km².


Van hoa = Ton giao va tin nguong =

Do nhung đac điem trong qua trinh hinh thanh cong đong dan cu, đoi song tin nguong va ton giao o Đa Lat rat đa dang. Tren thanh pho ngay nay co the thay su hien dien cua 43 nha tho, tu vien Cong giao hay Tin Lanh, 55 ngoi chua va tinh xa Phat giao, 3 thanh that Cao Đai cung rat nhieu nhung ngoi đinh lang nam rai rac. Phan lon cu dan Đa Lat hien nay la nhung nguoi Viet đen tu nhieu vung mien, vi the co the bat gap o đay tat ca nhung hinh thai tin nguong pho bien cua nguoi Viet nhu tuc tho cung to tien, tin nguong Thanh hoang, tuc tho Mau, tuc tho gia than... Nhung điem lam nen su khac biet giua đoi song tin nguong o Đa Lat voi cac vung khac nhu mien Bac va mien Trung chinh la tuoi đoi moi chi mot the ky cua thanh pho. Đa Lat khong co nhung ngoi tu đuong co kinh, cac thon lang o đay khong co nhung goc tich xa xua, nhung ngoi đinh lang tuy xuat hien day đac nhung phan lon đeu moi đuoc dung len cach đay chi 3, 4 thap ky va mang quy mo nho. O nhieu ngoi đinh, tren ban tho chinh chi co mot chu "Than" bang chu Han va nhung nguoi tham gia te le cung khong biet danh tinh, cong đuc cua vi thanh ma minh tho phung. Đac biet, trong tin nguong tho Thanh hoang, nhung nguoi co cong mo lang lap ap lai khong đuoc coi la Thanh hoang lang. Ben canh đo, đoi song tam linh tai Đa Lat con co su gop mat cua nhung hinh thai tin nguong dan gian thuoc cac dan toc thieu so va cong đong nguoi Hoa.
Hau het cac ton giao lon o Viet Nam đeu co mat tai Đa Lat, trong đo đao Phat la ton giao co luong tin đo đong đao nhat, tiep đen la Cong giao, đao Cao Đai va đao Tin Lanh. Cac ton giao du nhap vao vung cao nguyen Lam Vien tu kha som va su tang truong ve so luong tin đo, co so tho tu đeu gan lien voi qua trinh hinh thanh va phat trien cua thanh pho. Hau nhu moi cuoc di dan đen đay đeu đem lai cho Đa Lat them mot so luong tin đo cung su hinh thanh cac co so tho tu moi. Co mat som nhat o Đa Lat la Cong giao, xuat hien ngay tu nhung ngay đau xay dung thanh pho. Muon hon mot chut la su hoang duong cua Phat giao roi đen su du nhap cua đao Tin Lanh va đao Cao Đai. Tuy hoi đu cac loai hinh ton giao khac nhau, nhung cac ton giao o Đa Lat chung song hoa binh, trong gan 100 nam qua khong he co nhung xung đot ton giao. Nhieu thanh đuong Cong giao nam ben cac chua chien va khong xa co the la mot thanh that Cao Đai. Ben canh su menh mo mang ton giao, nhung nguoi tu hanh cua Thien Chua giao, Tin Lanh va Phat giao o Đa Lat con tham gia vao cac hoat đong xa hoi, đac biet trong linh vuc tu thien nhan đao. Rat nhieu nhung ngoi truong, co nhi vien cua thanh pho xuat phat tu cac co so do nhung to chuc ton giao thanh lap. Theo so lieu cua Uy ban nhan dan thanh pho Đa Lat vao nam 2002, co khoang 63% so ho va 67% so nhan khau o thanh pho la tin đo cua Phat giao, Cao Đai, Cong giao, hoac Tin Lanh.


= Kien truc =

Đa Lat la đo thi duy nhat o Viet Nam đuoc quy hoach bai ban ngay tu khi hinh thanh. Vao nam 1906, khi noi đay van con la mot đia điem hoang vang, thi truong đau tien cua Đa Lat Paul Champoudry đa thiet lap mot đo an tong quat kem theo Du an chinh trang va phan lo cho thanh pho tuong lai, ap dung phuong phap quy hoach phan khu chuc nang rat hien đai thoi ky đo. Nam 1921, thoi điem cong cuoc kien thiet thanh pho buoc vao giai đoan manh me nhat, kien truc su noi tieng Ernest Hebrard nhan nhiem vu xay dung đo an quy hoach voi đinh huong Đa Lat co the tro thanh thu đo cua Lien bang Đong Duong trong tuong lai. Đac biet quan tam toi van đe bao ve canh quan va bo cuc khong gian tham my cua thanh pho, Ernest Hebrard đa su dung dong suoi Cam Ly nhu truc canh quan trung tam, ket hop cung he thong cac ho nuoc nhan tao. Bo cuc chinh cua thanh pho đuoc to chuc dua tren truc canh quan nay va moi ho nuoc la mot trung tam canh quan cua cac cong trinh trong mot phan khu chuc nang. Sau hon 10 nam ap dung đo an Hebrard, đen nam 1933, kien truc su Louis Georges Pineau đua ra nghien cuu "Chinh trang thanh pho Đa Lat" voi nhung quan niem thuc te hon. Louis Georges Pineau ke thua y tuong cua Ernest Hebrard, đe nghi mo rong hon nua cac ho nuoc va cong vien, bo tri cac khu vuc xay dung phu hop voi canh tri, khi hau đia phuong, va thiet lap mot vung bat kien tao rong lon đe bao ve tam nhin ve huong nui Lang Biang. Nam 1940, trong "Tien du an chinh trang va phat trien Đa Lat", kien truc su Mondet đe ra phuong an khong keo dai thanh pho, ma to chuc hop nhom lai va mo rong bang cach uu tien su dung nhung lo đat gan trung tam. Đo an cua Mondet tuy khong đuoc ap dung nhung đa đuoc kien truc su Jacques Lagisquet ke thua trong "Chuong trinh chinh trang va phat trien Đa Lat" nam 1943. Van giu y tuong cua Ernest Hebrard ve mot "thanh pho phong canh", nhung Jacques Lagisquet quy hoach xay dung nhung khu trung tam hanh chinh, thuong mai, khu vuc khach san, benh vien, truong hoc... đe tao nen mot Đa Lat nhieu suc song va nhung trung tam hoat đong hap dan thu hut dan chung. Tuy co nhung quan điem khac biet, nhung cac đo an quy hoach cua Hebrard, Pineau, Mondet va Lagisquet mang tinh ke thua lan nhau va chung mot y tuong xuyen suot: Đa Lat la mot thanh pho du dich voi canh quan thien nhien tuoi đep.
Thanh pho Đa Lat đuoc vi nhu mot bao tang kien truc phuong Tay đau the ky 20 voi nhieu cong trinh noi tieng va nhung biet thu xinh đep. Cac cong trinh kien truc tieu bieu noi đay đeu chon lua bo cuc tong the theo hinh khoi nam ngang on đinh, gan ket chat che voi đia hinh va hoa hop voi thien nhien. Nhung cong trinh xay dung duoi thoi thuoc đia đeu co co so thiet ke phu hop voi đieu kien tu nhien cua đia phuong va đieu kien sinh hoat cua cu dan. Trai qua mot thoi gian dai xay dung thanh pho, phong cach kien truc đa co nhieu thay đoi, tu phong cach kien truc thuoc đia tien ky đon gian voi nhung cua cuon vom va hanh lang bao quanh, toi phong cach Tan co đien voi nhung trang tri phong phu, đen phong cach kien truc đia phuong Phap cua nhung ngoi biet thu, va phong cach kien truc Hien đai voi nhieu hinh khoi, bo cuc phi đoi xung o cac dinh thu. Tuy Đa Lat mang đam dau an cua nhung kien truc su nguoi Phap, nhung cac nha kien truc nay khi thiet ke nhung cong trinh cho Đa Lat cung đa chiu anh huong cua đac điem thien nhien, đac biet la cac đieu kien ve khi hau thoi tiet, canh quan moi truong noi đay. Hien tuong giao thao nay đa đem lai cho Đa Lat mot phong cach kien truc rieng đoc đao va nhieu ban sac. Tuy vay, sau nhieu thap nien phat trien thieu quy hoach va buong long quan ly, kien truc đac sac cua Đa Lat đa chiu nhieu bien dang. Tinh trang xay cat trai phep, khong phu hop voi quy hoach, lan chiem nhung khu vuc trong, tan pha rung noi o... khien bo mat kien truc đo thi cua Đa Lat ngay nay tro nen nhem nhuoc. Khong it cong trinh kien truc gia tri khong đuoc bao ton tot phai hung chiu su tan pha cua thoi gian. Trong khap thanh pho, nhieu ngoi biet thu co bi bo hoang hoac bien thanh chung cu, nha tro. Nam 2010, chinh quyen tinh Lam Đong thong bao quyet đinh moi mot nhom kien truc su thuoc Vien Thiet ke quy hoach đo thi Paris va mot cong ty thiet ke quy hoach khac cua Phap thuc hien quy hoach lai Đa Lat.


= Đia điem van hoa =

Mac du la mot thanh pho du lich noi tieng, đo thi trung tam cua vung Tay Nguyen, Đa Lat lai rat thieu vang cac đia điem van hoa va giai tri. Thanh pho chi co mot bao tang, mot rap chieu phim (Cinestar) va co mot nha hat hay san khau (Dalat Opera House). Truoc đay, du dan so Đa Lat chi khoang 70 ngan nguoi, thanh pho co đen 4 rap chieu phim, gom rap Hoa Binh hay rap 3-4, rap Ngoc Lan, rap Ngoc Hiep, va mot rap mini tren đuong Truong Cong Đinh. Sau nam 1975, Đa Lat con co them rap hat cua Nha Thieu nhi. Nhung cung voi thoi gian, bon rap chieu phim đa bi pha bo, thay the boi cac khach san hoac cong trinh khac. Thanh pho hien nay chi con lai rap 3-4, xay dung cach đay hon nua the ky. Mac du vay, rap chieu nay cung khu Hoa Binh cung bi du đinh do bo đe quy hoach lai. Cac thiet che van hoa chu yeu o Đa Lat ngay nay con co Thu vien tinh Lam Đong, Bao tang Lam Đong va Nha Thieu nhi Lam Đong.
Thu vien tinh Lam Đong nam o so 22 đuong Tran Phu, von la Thu vien Đa Lat thanh lap tu nam 1958 tren co so tiep quan toan bo khuon vien toa thi chinh thi xa Đa Lat. Sau nam 1975, co so nay đuoc giao cho co quan van hoa quan ly. Nam 1976, Thu vien tinh Lam Đong đuoc thanh lap dua tren nen tang Thu vien Đa Lat va hang ngan ban sach do Thu vien Ha Giang gui tang. Hien nay, thu vien luu giu tren 200.000 ban sach va hang chuc ngan ban bao va tap chi, phuc vu 35.397 luot đoc gia trong nam 2011. Nam 1978, Bao tang tinh Lam Đong đuoc thanh lap voi cac hien vat ve dan toc hoc tu mot so bo suu tap ca nhan va cua chinh quyen Viet Nam Cong hoa đe lai. Vao thoi điem ra đoi, bao tang nam o so 31 đuong Tran Binh Trong. Sau nhieu lan thay đoi đia điem, nam 1999, Bao tang Lam Đong chuyen ve so 4 đuong Hung Vuong, von la biet thu cua đien chu Nguyen Huu Hao, cha cua Hoang hau Nam Phuong. Ngay nay, Bao tang Lam Đong đuoc xem nhu bao tang tong hop ve khao cuu đia phuong, luu giu khoang hon 15.000 hien vat ve cac nghien cuu, phat hien khao co hoc, dan toc hoc, lich su va hai cuoc chien tranh. Nam 2011, noi đay đa đon 16.949 luot khach toi tham quan.


= Co quan truyen thong =
Tu nam 1949, thanh pho Đa Lat đa co đai phat thanh, Radio Dalat la mot trong bon đai phat thanh thanh lap đau tien o Viet Nam. Truoc đo, vao thang 8 nam 1945, Uy ban khoi nghia Đa Lat - Lam Vien tung thiet lap mot tram truyen thanh trong mot can phong nho o truoc cho trung tam Đa Lat, ngay nay la rap 3-4, dung cho muc đich tuyen truyen. Radio Dalat thoi gian đau đuoc đat tren tang ba cua khach san Hotel du Parc, phat thanh hang ngay bang ba thu tieng Viet, Phap va Co Ho. Thang 4 nam 1975, quan đoi mien Bac tien vao Đa Lat, tiep quan co so cua Đai Phat thanh Đa Lat, thiet lap nen Đai Phat thanh Đa Lat giai phong. Nho su tro giup ky thuat cua Truyen hinh Viet Nam, thang 9 nam 1977, mot tram tiep song truyen hinh đuoc xay dung tai nha tho Dong Chua Cuu The thuoc Phuong 7, tiep song kenh 9 Đai Truyen hinh Thanh pho Ho Chi Minh. Nam 1984, Uy ban Nhan dan tinh quyet đinh đoi ten Đai Phat thanh Lam Đong thanh Đai Phat thanh – Truyen hinh Lam Đong. Hien nay, cung voi viec tiep phat song cua hai đai quoc gia, chuong trinh truyen hinh cua Đai Phat thanh – Truyen hinh Lam Đong phat song 11 gio moi ngay, chuong trinh phat thanh phat song 7 gio moi ngay. Ben canh Đai Phat thanh – Truyen hinh Lam Đong, thanh pho Đa Lat con co Đai Truyen thanh – Truyen hinh Đa Lat, nam o so 4 đuong Thu Khoa Huan. La trung tam hanh chinh cua Lam Đong, o Đa Lat co su hien dien cua nhieu to bao, tap chi cua tinh, trong đo quan trong nhat la Bao Lam Đong. To bao nay ra so đau tien vao ngay 19 thang 8 nam 1977, hien nay phat hanh 3 so moi tuan vao thu ba, thu nam va thu bay. Bao Lam Đong cung co mot an ban đien tu cap nhat hang tuan vao ngay thu sau voi noi dung tong hop tu tin bai cua cac so bao in. Ngoai ra, bao chi Đa Lat co the ke đen cac to tap chi Thong tin Khoa hoc va Cong nghe cua So Khoa hoc va Cong nghe, tap chi Lang Bian cua Hoi Van hoc Nghe thuat Lam Đong, tap chi Du lich Đa Lat cua So Du lich va Thuong mai.


= Le hoi =
Đa Lat la noi to chuc nhieu le hoi dien ra nhu Festival Hoa Đa Lat, Le hoi đoi co hong, Le hoi mua,...
Nam 2022, Lan đau tien Đa Lat to chuc le hoi Festival hoa Đa Lat 2022 keo dai 2 thang tu ngay 1/11/2022 đen 31/12/2022 voi chu đe " Đa Lat - Thanh pho bon mua hoa".


= Đa Lat voi nghe thuat =

Thanh pho Đa Lat tho mong la nguon cam hung cho rat nhieu tac pham nghe thuat, đac biet trong cac linh vuc am nhac, nhiep anh va van chuong. Nhung tac pham đau tien viet ve Đa Lat chu yeu la nhat ky va ghi chep cua cac nha tham hiem nhu bac si Paul Neis, trung uy Albert Septans, bac si Alexandre Yersin... tat ca đeu đuoc viet bang tieng Phap. Tac pham ve Đa Lat đau tien cua nguoi Viet co le la Lam Vien hanh trinh nhat ky cua Đoan Đinh Duyet, Thuong thu Bo cong cua trieu đinh Hue, nguoi len Đa Lat nam 1917 đe nghien cuu viec xay dung hanh cung. Khi noi đay dan tro thanh mot thanh pho, tren bao chi bat đau xuat hien nhung bai viet, phong su ve Đa Lat. Trong linh vuc thi ca, ghi lai dau an trong giai đoan đau nay la hai bai tho Đa Lat trang mo cua Han Mac Tu va Đa Lat đem suong cua Quach Tan. Khoang thoi gian 1954 đen 1975, khi Đa Lat la mot trong nhung trung tam tri thuc cua mien Nam Viet Nam, cac tac pham voi boi canh thanh pho cung ra đoi nhieu hon, nhu truyen dai Hoa buom buom cua Vo Hong, Vong tay hoc tro cua Nguyen Thi Hoang, Con đuong cua Nguyen Đinh Toan, cac tieu thuyet Toc May va Thung lung tinh yeu cua Le Hang hay tap truyen ngan Bay đi nhung con mua phun cua Pham Cong Thien. Đa Lat cung la noi cac nha van, nha tho noi tieng đuong thoi nhu Nhat Linh, Vu Hoang Chuong, Bui Giang... thuong ghe qua.

Voi am nhac, trong rat nhieu cac tac pham viet ve Đa Lat, co the ke đen nhung ca khuc noi tieng nhu "Co hong" cua Pham Duy, "Thanh pho buon" cua Lam Phuong, "Thuong ve mien đat lanh" va "Đa Lat hoang hon" cua Minh Ky, "Con nang tren đoi", "Hay ngoi xuong đay", "Vung lay cua chung ta" cua Le Uyen Phuong, "Tuoi đa buon" cua Trinh Cong Son hay "Ai len xu hoa đao", "Bai tho hoa đao", "Đa Lat mua bay" (pho tho Ngo Xuan Hau) cua Hoang Nguyen, "Gia tu Đa Lat" cua Duy Khanh, "Đoi thong hai mo" cua Hong Van, "Bai thanh ca buon" (Nguyen Vu), "Đa Lat lap đong" cua The Hien, "Đa Lat bang khuang noi nho" cua Nguyen Thua Thien, "Đa Lat sau đong" cua Huy Lieu, "Đa Lat chieu mua" cua Y Nguyen, "Đa Lat cho đong" (pho tho Thanh Dalat) cua Vinh Nguyen va "Len Đa Lat cung em" cua An Nhi. Đa Lat cung la thanh pho gan bo voi nhieu nhac si, nghe si ten tuoi cua tan nhac Viet Nam. Trong nhung nam đau su nghiep, nu danh ca Khanh Ly song tai Đa Lat va hat cho cac phong tra noi đay. Nam 1964, Khanh Ly gap nhac si Trinh Cong Son trong quan Cafe Tung va cuoc hoi ngo nay đa tao nen mot cap đoi noi tieng cua am nhac Viet Nam. Quan Cafe Tung – ngay nay van nam trong trung tam thanh pho Đa Lat. Mot cap đoi khac cung gap go tai Đa Lat va gan lien ten tuoi voi thanh pho nay la nhac si Le Uyen Phuong va ca si Le Uyen.
Phong canh va con nguoi Đa Lat, Lam Đong đa tro thanh đe tai khai thac cua rat nhieu nhiep anh gia Viet Nam. Nhung nam gan đay, khong it nhung trien lam voi đe tai Đa Lat đa đuoc to chuc tai chinh thanh pho hoac o nhung đo thi khac. Trien lam anh "Đa Lat xua" voi su tham gia cua cac nhiep anh gia danh tieng cua Viet Nam va nuoc ngoai đuoc tap chi Xua & Nay to chuc tai khach san Sammy Đa Lat nam 2008. Nam 2010, trien lam anh "Đa Lat - Cadasa" tai Cong truong Lam Son, Thanh pho Ho Chi Minh, đa trung bay tac pham cua nhung nu nghe si nhiep anh ve cac biet thu co vua đuoc trung tu tren đuong Tran Hung Đao, phan anh su hoi sinh cua quan the biet thu co va y thuc ve trach nhiem giu gin di san kien truc, van hoa va lich su. Nam 2010, nhung buc anh ve Đa Lat đuoc đua đen tham du trien lam tai thanh pho Nam Ninh, Trung Quoc nham mang hinh anh cua "Đa Lat - thanh pho hoa" đen voi ASEAN. Đay la hoi cho trien lam nhung thanh pho đep thuoc cac nuoc ASEAN dien ra hang nam tai Trung Quoc va Đa Lat la thanh pho Viet Nam đuoc chon trien lam nham gioi thieu, trung bay, quang ba nhung hinh anh đia phuong toi du khach. Vao nam 2000, tai Lien hoan anh nghe thuat quoc te Hasselblad Austrian Super Circuit o Ao, cau lac bo Nhiep anh Đa Lat đa đuoc ban to chuc tang Cup vang va binh chon la cau lac bo co bo anh du thi đep nhat trong so 41 ngan buc anh tu hon 120 nuoc tren the gioi.
Trong linh vuc nghe thuat thu bay, Đa Lat la noi ly tuong ma nhieu đao dien truyen hinh va đien anh trong nuoc chon lam đia điem quay phim. Thanh pho thu hut cac nha lam phim nho gia sinh hoat tuong đoi thap va de dang tim đuoc boi canh cho nhung canh quay đep. Mot ly do khac, khi hau mat me, de chiu cua Đa Lat cung tao nhieu thuan loi trong viec lam phim. Voi nhung loi the đe tro thanh mot phim truong thuc su, bao gom phong canh thien nhien uu đai va nhung thang canh, khong gian nhung toa kien truc, biet thu, Đa Lat tung co du an đau tu mot phim truong va khu cong vien nghe si tai Khu du lich ho Tuyen Lam, tuy vay đen thoi điem 2011, du an nay van chua đuoc trien khai. Trong lich su đien anh Viet Nam, co the thay khong it nhung bo phim lay boi canh Đa Lat, trong so đo co the ke đen nhu Con ma nha ho Hua (1973), Gion mat tu than (1975), Tinh nho lam sao quen (1993), Khi yeu đung quay đau lai (2010), Taxi, em ten gi? (2016), Bi mat cua gio (2020),...


Du lich O Viet Nam, Đa Lat tu lau đa la mot thanh pho du lich noi tieng. Khi hau mat me, tai nguyen thien nhien va nhan van phong phu giup thanh pho moi nam thu hut hang trieu du khach toi tham vieng va nghi duong. Sau mot thoi gian tram lang cua thap nien 1980, du lich Đa Lat thay đoi manh me trong nhung nam gan đay. Vao thoi điem nam 2001, thanh pho co 369 khach san gom 4.334 phong voi suc chua 15.821 khach, đen nam 2009 so co so luu tru tai Đa Lat đa len đen 673 co so voi hon 11 ngan phong va suc chua tren 38 ngan khach. Tuy vay, phan lon cac co so luu tru cua thanh pho co quy mo trung binh hoac nho, mang tinh ca nhan, gia đinh va thieu chuyen nghiep. Trong 673 co so, chi 85 khach san đat tieu chuan 1 đen 5 sao va 11 khach san tu 3 đen 5 sao. Cac khach san lon tap trung chu yeu o khu vuc Phuong 1 va Phuong 2, mot so it nam rai rac o cac phuong lan can. Hieu suat thue phong cua cac khach san tai Đa Lat khoang 30 đen 35% va phan bo khong đeu trong nam, tap trung vao cac ngay le va ky nghi he.

So voi cac đo thi khac cua Viet Nam, Đa Lat la thanh pho đuoc thien nhien danh cho nhieu uu ai. Nhung thang canh cua thanh pho, nam rai rac o ca khu vuc trung tam lan vung ngoai o, nhu ho Xuan Huong, đoi Cu, thung lung Tinh Yeu, ho Than Tho, thac Prenn... tu lau đa tro nen noi tieng. Cac đia điem nhu thung lung Tinh Yeu, ho Than Tho hay thac Prenn đa mat đi net hoang so boi su xuat hien cua qua nhieu hang quan, khu tro choi va cay canh. Thac Voi, mot thang canh khac khong xa Đa Lat, cung bi o nhiem nang do nhung nguoi dan sinh song o vung thuong nguon thuong xa rac va chat ban xuong dong suoi. Vao nam 2008, So Van hoa Thong tin tinh Lam Đong đa co van ban đe nghi Bo Van hoa, The thao va Du lich rut ten hai thac Lien Khuong va Gougah khoi danh sach di tich quoc gia boi canh quan hai danh thang nay đa bi thay đoi.

Lich su đa đe lai cho Đa Lat khong it nhung cong trinh kien truc gia tri, nhu nhung cong so, truong hoc, nha tho, tu vien, chua chien, cong trinh cong cong... cung hang ngan biet thu xinh đep hien dien khap thanh pho. Qua thoi gian, nhung dinh thu, biet đien xua kia tung thuoc ve cac nhan vat quyen luc, ngay nay đuoc mo cua đon khach vieng tham. Ba dinh thu noi tieng cua Đa Lat truoc đay đeu la đia điem du lich, nhung hien nay chi Dinh III con giu chuc nang nay va tiep tuc thu hut du khach. Dinh II, hay con goi Dinh Toan quyen, đuoc dung lam khach san, noi hoi thao cua chinh quyen đia phuong, con Dinh I đa đong cua vai nam gan đay đe sua chua. Mot dinh thu khac cua Đa Lat, biet đien Tran Le Xuan cung tro thanh điem du lich ngay tu nam 1964, ngay nay la Trung tam Luu tru quoc gia IV, noi luu giu Moc ban trieu Nguyen. Ben canh nhung di san kien truc Phap, mot vai cong trinh xay dung nhung thap nien gan đay nhu thien vien Truc Lam Đa Lat, biet thu Hang Nga hay XQ Su quan cung đa tro thanh đia điem du lich hap dan. Khuon vien nha ga Đa Lat, mot trong nhung bieu tuong noi tieng cua thanh pho, tro thanh bai tap ket gom su, cay canh va vuon rau bap cai cua nguoi dan. Quan the di tich kien truc Truong Cao đang Su pham khong chi xuong cap ma con bi "chung cu hoa" boi su sinh hoat cua hon 30 gia đinh dan cu. Khu lang mo Nguyen Huu Hao tung bi bo hoang nhieu nam va tro thanh đia điem cua nhung nguoi nghien ma tuy va hoat đong mai dam.
Tu nam 2005, thanh pho bat đau to chuc Festival Hoa Đa Lat, mot le hoi voi nhieu su kien cung cac hoat đong nghe thuat nham gioi thieu cac loai hoa đia phuong cung nhu tu nhung vung mien khac. Nam 2007, du chua thuc su đuoc to chuc tot, Festival Hoa Đa Lat lan thu hai đa thu hut khoang 120 ngan du khach toi tham. Festival Hoa Đa Lat 2010 la su kien đau tien trong chuoi bay su kien quoc gia mung đai le 1000 nam Thang Long – Ha Noi. Trong dip nay, đa co gan 300 ngan du khach đen voi Đa Lat trong suot 4 ngay cua le hoi. Nam 2012, Festival Hoa đuoc to chuc vao dip nghi le Tet Duong lich va đa thu hut hon 300 ngan du khach toi tham du. Trong nhung nam gan đay, so luong khach du lich toi Đa Lat van tiep tuc tang. Vao nam 2000, thanh pho đon 710 ngan luot khach toi tham, đen nam 2009, con so đa tang gap ba voi tren 2,1 trieu luot khach, trong đo khoang 10% la du khach quoc te. Mac du vay, thoi gian trung binh khach luu lai Đa Lat chi 2 ngay, trong khi ty le cua Binh Thuan la 3,8 đen 4 ngay. Du lich Đa Lat phai đoi mat voi su canh tranh manh me cua Nha Trang va Phan Thiet, hai thanh pho du lich duyen hai khong xa Đa Lat.


Giao thong = Đuong bo =
Do đac điem đia hinh, giao thong Đa Lat chi gom đuong bo, đuong sat va đuong hang khong, nhung hien nay chi giao thong đuong bo va đuong hang khong thuc su hoat đong. Tuyen đuong quan trong nhat noi Đa Lat voi cac thanh pho khac la quoc lo 20. Con đuong nay giao voi Quoc lo 1 tai nga ba Dau Giay, tinh Đong Nai, tu đo huong ve Thanh pho Ho Chi Minh va noi voi quoc lo 27 tai D'Ran đe ve Phan Rang va cac tinh Nam Trung Bo. Quoc lo 20 con cat qua Di Linh, tu đay theo quoc lo 28 ve huong nam se dan đen thanh pho Phan Thiet. Xuat phat tu Đa Lat, tuyen quoc lo 27C (truoc kia la đuong 723) đi xuyen qua cac huyen Lac Duong cua Lam Đong va Khanh Vinh, Dien Khanh cua Khanh Hoa, toi thanh pho Nha Trang. Con đuong nay đuoc hoan thanh vao nam 2007, giup hanh trinh giua hai thanh pho du lich noi tieng chi con khoang 130 km, so voi lo trinh cu Đa Lat – Phan Rang – Nha Trang dai 228 km. Đa Lat con mot tuyen tinh lo khac la đuong 722 đi Đam Rong, noi thanh pho voi cac vung tay bac cua tinh Lam Đong. Đay cung la điem cuoi cua đuong cao toc Dau Giay – Đa Lat (phan đoan Lien Khuong – Prenn). Giao thong noi thi, cac tuyen xe buyt cua thanh pho hinh thanh vao nam 2006, voi tuyen đau tien noi Đa Lat voi Đuc Trong. Thoi điem 2007, Đa Lat co ba cong ty kinh doanh van tai xe buyt, gom Cong ty Co phan Van tai O to Lam Đong, Cong ty Trach nhiem Huu han Thai Hoa va Cong ty Co phan Phuong Trang, tong cong 79 đau xe, khai thac cac tuyen noi thi va tu Đa Lat đen cac huyen lan can. Thanh pho cung co khoang 10 cong ty tham gia kinh doanh van tai taxi, trong đo co cac hang lon nhu Mai Linh, Phuong Trang va Thang Loi.
Ten đuong pho Đa Lat truoc nam 1975:


= Đuong hang khong =
Giao thong hang khong cua Đa Lat đuoc thuc hien qua san bay Lien Khuong va san bay Cam Ly. san bay Lien Khuong cach trung tam thanh pho Đa Lat 28 km ve phia nam, nam canh quoc lo 20, thuoc thi tran Lien Nghia, huyen Đuc Trong. Phi truong nay đuoc nguoi Phap cho xay dung va đua vao hoat đong vao nam 1933, khi đo chi co mot đuong bang bang đat nen cung dai 700 met. Trong Chien tranh the gioi thu hai, Quan đoi Nhat Ban đa nang cap san bay Lien Khuong, đuong ha cat canh đuoc rai can đa va dung cho muc đich quan su. Phi truong con tiep tuc đuoc xay dung duoi thoi Viet Nam Cong hoa voi nha ga dan dung moi va mat đuong bang phu be tong nhua co the su dung cho may bay duoi 35 tan. Sau nam 1975, phi truong đuoc Quan đoi nhan dan Viet Nam tiep quan va đieu hanh, toi nam 1980 chuyen ve Tong cong ty Cang hang khong Mien Nam quan ly. Nam 2003, Tong cong ty Cang hang khong Mien Nam đa nang cap san bay Lien Khuong đat tieu chuan 4C theo phan cap cua To chuc Hang khong Dan dung Quoc te. Cuoi thang 12 nam 2009, nha ga moi cua san bay voi dien tich san 12.000 met vuong đuoc khanh thanh, bat đau khai thac cac đuong bay quoc te. Thoi điem 2012, Hang hang khong Vietnam Airlines khai thac moi ngay mot chuyen bay khu hoi Đa Lat – Ha Noi, bon chuyen bay khu hoi Đa Lat – Thanh pho Ho Chi Minh va mot chuyen bay khu hoi Đa Lat – Đa Nang. Hang hang khong Air Mekong cung khai thac moi ngay mot chuyen bay khu hoi Đa Lat – Ha Noi va mot chuyen bay khu hoi Đa Lat – Thanh pho Ho Chi Minh. Phi truong thu hai cua Đa Lat la san bay Cam Ly, thuoc Phuong 5, cach trung tam thanh pho 3 km ve phia tay. Truoc kia, đay la san bay quan su cua Quan đoi Hoa Ky va Quan luc Viet Nam Cong hoa. Sau nam 1975, san bay Cam Ly thuoc Hoc vien Luc quan, roi chuyen giao cho Tong cong ty Cang hang khong Mien Nam. Do hoat đong khong hieu qua, san bay nay bi bo hoang nhieu nam va toi cuoi 2010, đuoc giao lai cho Bo Quoc phong quan ly.


= Đuong sat =
Tuyen đuong sat Thap Cham – Đa Lat đuoc xay dung tu nam 1903 đen nam 1928, toi nam 1932 bat đau khai thac van tai toan tuyen. So voi cac tuyen đuong sat khac o Viet Nam, tuyen Thap Cham – Đa Lat đoc đao nho su dung he thong đuong sat rang cua, gom ba đoan tu Song Pha len toi Đa Lat, tong cong gan 16 km. Điem cuoi cua tuyen đuong sat nay la nha ga Đa Lat, xay dung tu nam 1932 đen nam 1938, mot cong trinh kien truc đoc đao do hai kien truc su nguoi Phap Reveron va Moncet thiet ke. Đuong sat Thap Cham – Đa Lat đuoc su dung toi nam 1972, khi chien tranh Viet Nam tro nen khoc liet, tuyen đuong buoc phai ngung hoat đong. Tu nam 1991, thanh pho Đa Lat cho khoi phuc 7 km đuong sat tu Đa Lat toi Trai Mat, ket hop cung nha ga Đa Lat đe phuc vu du lich. Noi đay ngay nay tro thanh mot trong nhung điem hap dan du khach cua thanh pho. Mac du khong con ket noi truc tiep voi he thong đuong sat Viet Nam, nha ga van ban ve tau cho hanh khach va co xe trung chuyen tu ga Đa Lat đen ga Nha Trang va ga Thap Cham.


Chu thich = Thu muc =


Tham khao Tu lieu lien quan toi Da Lat tai Wikimedia Commons
Đa Lat tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Da Lat (Vietnam) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ban đo thanh pho Đa Lat nam 1963 tren website Thu vien Đai hoc Texas tai Austin (The University of Texas at Austin), Hoa Ky.