Mbira () la ho bao gom cac nhac cu truyen thong cua dan toc Shona o Zimbabwe. Dong nhac cu nay đuoc cau tao tu mot bang go (thuong đuoc gan voi mot bo cong huong) voi cac phim kim loai gan so le, choi bang cach dung tay cam va tuot cac phim kim loai voi ngon cai, ngon tro phai (voi hau het cac loai mbira), va đoi khi ngon tro trai. Nghien cuu am nhac hoc phan loai chung nhu mot dang lamellaphone, mot phan cua ho nhac cu idiophone. O Đong va Nam Phi, co nhieu loai mbira, thuong đi kem voi mot loai bo go la hosho. Mbira la mot nhac cu quan trong đuoc choi trong cac buoi le mang tinh ton giao, đam cuoi va cac cuoc tu hop xa hoi khac. "Nghe thuat che tac va choi Mbira/Sansi, nhac cu truyen thong go bang ngon tay o Malawi va Zimbabwe" đa đuoc them vao Danh sach Di san Van hoa Phi vat the cua UNESCO vao nam 2020.
Cau truc hien đai cua loai nhac cu nay đa đuoc nha dan toc hoc Hugh Tracey che tac va xuat khau tu nhung nam 1950 tro đi qua viec pho bien ra ben ngoai chau Phi. Thiet ke cua Tracey đuoc mo phong theo mbira nyunga nyunga va đuoc đat ten la kalimba theo ten mot loai nhac cu co xua thuoc dong mbira.
Mbira tro nen pho bien rong rai sau thanh cong cua Thomas Mapfumo vao nhung nam 1980, khi ong đua mbira len san khau cung voi cac nhac cu rock hien đai nhu guitar đien, bass, trong va ken. Su sap xep cua Mapfumo bao gom nhieu bai hat đuoc chon truc tiep tu cac tiet muc mbira truyen thong. Nhung nguoi co anh huong đang chu y khac trong viec pho bien mbira ra ben ngoai chau Phi bao gom: Dumisani Maraire, nguoi đa đua marimba va kalimba đen vung Tay Bac Thai Binh Duong, Hoa Ky; Ephat Mujuru, nguoi la mot trong nhung giao vien tien phong day mbira dzavadzimu o Hoa Ky; va cac bai viet va ban ghi am cua cac nhac si Zimbabwe do Paul Berliner thuc hien. Claire Jones, mot hoc tro cua Dumisani Maraire trong nhung nam 1970, đa choi va day mbira trong hon 40 nam. Co cung la Đieu phoi vien Le hoi cua Zimfest, mot Le hoi Am nhac Zimbabwe đuoc to chuc hang nam tai Bac My, mang đen nhieu co hoi đe hoc va thuong thuc nhung giai đieu tu mbira.
Joseph H. Howard va Babatunde Olatunji đeu cho rang mbira (va cac lamellaphone bang kim loai khac) co nguon goc hoan toan tu chau Phi khi chung chi đuoc tim thay o nhung khu vuc co cu dan chau Phi hoac con chau cua ho. Cac loai hinh nhac cu tuong tu đa đuoc bao cao la đa đuoc su dung o Okpuje, khu vuc Nsukka cua mien đong nam Nigeria vao đau nhung nam 1900.


Lich su Nhieu loai idiophones va lamellaphones khac nhau đa ton tai o Chau Phi tu hang nghin nam. Ban đau cac phim đan đuoc lam bang tre nhung qua nhieu nam cac phim kim loai đa đuoc phat trien. Nhung dong nhac cu nay duong nhu đa đuoc sang che ra hai lan o chau Phi: mot loai co phim lam bang go hoac tre xuat hien o bo bien phia tay cua chau Phi khoang 3.000 nam truoc, va nhung chiec lamellophones co phim bang kim loai xuat hien o thung lung song Zambezi khoang 1.300 nam truoc. Cac loai co phim bang kim loai đa đuoc truyen đi khap luc đia, tro nen pho bien trong cong đong nguoi Shona tai Zimbabwe (tu đo sinh ra tu mbira) va cac nhom ban đia khac o Zimbabwe va Mozambique. Mbira đa đuoc phan ra nhieu loai theo hinh dang va muc đich su dung khi chung tro nen pho bien. Cac nhac cu co hinh dang tuong tu Kalimba đa ton tai tu khu vuc Bac Phi đen phia nam cua sa mac Kalahari, va tu bo bien phia đong đen bo bien phia tay, mac du đa so cac sac dan o chau Phi khong su dung mbira. Co hang nghin giai đieu voi bo cuc not nhac khac nhau va thiet ke khac nhau, nhung theo gia thuyet co mot cach đieu chinh va bo tri cac not cua cac loai mang phim kim loai nguyen ban tu 1.300 nam truoc, đuoc goi la 'loi kalimba'.
Vao giua nhung nam 1950, cac nhac cu dong mbira la co so cho su phat trien va pho bien cua kalimba, mot phien ban phuong Tay đuoc thiet ke va quang ba boi nha dan toc hoc Hugh Tracey, dan đen viec mo rong phan phoi dong nhac cu nay ben ngoai chau Phi.


Am hoc Lamellophone la nhac cu co nhung thanh kim loai nho (lamellae), đuoc choi bang cach gay. Khong giong nhu cac loai nhac cu hay cong cu su dung cot khi nhu sao, cac am boi cua cac phim gay khong hoa am tao cho mbira mot dang am thanh đac trung. Cac am boi khong hoa am manh nhat trong phong bao ADSR va lang đi kha nhanh, đe lai mot giai đieu gan nhu thuan tuy. Khi mot phim kim loai đuoc gay, cac am sac lan can cung tao ra cac rung đong thu cap lam tang đo phuc tap hai hoa cua tung not nhac.


Nhip Am thanh tu Mbira, giong nhu hau het cac loai am nhac truyen thong chau Phi khu vuc can Sahara dua tren nguyen ly nhip đieu cheo. Mot vi du tu phan kutsinhira (12 nhip tiep theo sau nhip đau trong am nhac truyen thong cua nguoi Shona) cua ban "Nhema Musasa" choi bang mbira dzavadzimu đuoc tao ra boi David Penalosa khi ong nhan ra rang tay trai choi "dong tram" ostinato, trong khi tay phai choi nhung phim tren. Giai đieu hoa am la su ket hop cua nhip cheo 3: 2 (con đuoc goi la hemiola).


Cao đo Cac loai mbira tai chau Phi va cac loai lamellophone thuong co cac not thap nhat o trung tam voi cac not cao hon o ngoai cung ben trai va ngoai cung ben phai — phu hop voi quy tac cua cong thai hoc, o đo ngon tay cai co the xoay sao cho tat ca cac am sac đeu de dang tiep can. Tuy nhien, cac giai đieu truyen thong cua chau Phi su dung cac not khong nam tren luoi cua he thong am giai tu nhien va bo cuc not tren mbira truyen thong thuong mang phong cach rieng, đoi khi phai phoi hop cac not gan nhau tao nen mot phan cua thang am, nhung sau đo mot not le đuoc them vao bat chap khuon mau.
He thong chuoi not nhac cua cac mbira khong su dung chinh xac theo thang am cua phuong Tay. Khong co gi la khi mot chuoi bay not tren mbira đuoc " keo dai " tren mot dai tan lon hon quang tam cua phuong Tay va khoang cach giua cac not se khac voi cac not trong thang am cua phuong Tay. Chuoi cac not nhac thuong mang phong cach rieng voi cac bien the theo thoi gian va tu nguoi choi nay sang nguoi choi khac. Mot phim mbira tao ra mot phuc hop am boi phong phu thay đoi tu mbira nay sang mbira khac tuy thuoc vao y đinh cua nguoi che tac hoac do loi thiet ke, nhu vay mot so nhac cu chi đon gian la nghe hay hon khi nhan mot so not cua giai đieu quen thuoc. Voi su pho bien ngay cang tang cua mbira dzavadzimu o Bac My, Chau Au va Nhat Ban trong nhung thap ky gan đay, cac nha san xuat mbira cua Zimbabwe đa co xu huong đieu chinh nhac cu cua ho đong nhat hon đe xuat khau, nhung van ton tai nhieu bien the mbira o que huong cua ho.
He thong chuoi cac not khac nhau giua cac mbira thuoc cac gia đinh khac nhau đe cap đen cac moi quan he tuong đoi va cac cao đo khong phai tuyet đoi. He thong cao đo pho bien nhat đuoc choi tren khap Zimbabwe va giua nhung nguoi choi mbira khong phai nguoi Zimbabwe tren toan the gioi la cua mbira Nyamaropa, gan giong am giai Mixolydian cua phuong Tay. Ten goi cung co the khac nhau giua o nhieu noi khac nhau; Garikayi Tirikoti đa phat trien mot "dan nhac mbira" co bay chuoi not khac nhau, moi chuoi bat đau o mot khoang khac nhau cua cung mot thang am bay not, noi co the choi tat ca cac nhac cu trong mot buoi bieu dien duy nhat. Bay chuoi not nhac ma Garikayi su dung la: Bangidza, Nyabango, Nhemamusasa, Chakwi, Taireva, Mahororo, va Mavembe (tat ca đeu la ten cua cac bai hat truyen thong luu lai cho chuoi Mavembe va Nyabango). Gan nhat voi dang mbira "Nyamaropa" la loai "Nhemamusasa" đa đuoc Garikayi đieu chinh lai.


= Cac he thong chuoi not nhac cu the =
Cac he thong chuoi not nhac thuong gap la:

Nyamaropa (gan voi am giai Mixolydian) (đuoc coi la lau đoi nhat va tieu bieu nhat trong van hoa Shona) No nhan manh su ket hop voi nhau thong qua am nhac, tao ra cac nhip đieu thong qua viec co hai nguoi choi Mbira cung mot luc, co phong cach hat đi kem voi Mbira nhu Huro (Cac not cam xuc cao nhat trong quang cua nguoi hat) & Mahon'era (giong tho nhe nhang o cuoi quang cua nguoi hat) hoac ca hai yeu to. Chi dung mot Mbira duy nhat la khong đu cho mot buoi bieu dien. 
Dambatsoko (gan voi Am giai truong), do dong ho Mujuru che tac. Ten goi nay nhac đen khu vuc chon cat to tien cua ho.
Dongonda la mot chuoi Nyamaropa đuoc đieu chinh voi not ben phai co cung quang tam voi ben trai (thap hon binh thuong mot quang tam).
Katsanzaira (gan voi Am giai Dorian), co am vuc cao nhat trong cac đieu mbira truyen thong. Cai ten co nghia la "con mua nhe nhang truoc khi con bao ap đen". 
Mavembe (Gandanga) (gan voi Am giai Phrygian), Sekuru Gora tuyen bo đa sang tao ra am đieu nay tai mot buoi tang le. Nhung nguoi đua tang đa hat vang mot bai ca quen thuoc nhung voi giai đieu khac thuong buoc anh ta phai đi ra ben ngoai tup leu va đieu chinh mbira cua minh cho phu hop voi giong hat cua moi nguoi. Nhung nguoi choi mbira khac đa tranh cai ve nguoi thuc su đa phat minh ra chuoi not nay. 
Nemakonde (gan voi Am giai Phrygian), co moi len he am nhac voi chuoi mavembe, nhung nemakonde la mot phien ban co am vuc rat thap. 
Saungweme (lam phang toan bo giai đieu, tien toi tinh khi đieu hoa bay am đieu). 


Cac bien the = Mbira dzavadzimu =

Trong am nhac Shona, mbira dzavadzimu ("giong noi cua to tien", hoac "mbira cua linh hon to tien ", nhac cu dan toc cua Zimbabwe ) la mot loai nhac cu đa đuoc nguoi Shona o Zimbabwe choi tu hang nghin nam.. Mbira dzavadzimu thuong đuoc choi tai cac nghi le ton giao va cac cuoc tu hop xa hoi đuoc goi la mapira (hat. " Bira "). Mbira dzavadzimu co the đuoc su dung đe choi hon mot tram bai hat tieu bieu la Kariga mombe.
Mot mbira dzavadzimu đien hinh bao gom tu 22 đen 28 phim đuoc lam tu kim loai ren nong hoac ren nguoi đuoc gan vao thung đan (gwariva) bang go cung trong ba thanh ghi khac nhau — hai thanh ben trai, mot thanh ben phai.
Trong khi choi, ngon tay ut cua ban tay phai đat qua mot lo o goc duoi cung ben phai cua bang huong am, voi ngon tay ut đat phia truoc bang huong am, ngon ap ut va ngon giua vuon ra phia sau đe giu lay dung cu. Thao tac nay đe ngon cai va ngon tro cua ban tay phai mo ra đe vuot cac phim trong thanh ghi ben phai tu phia tren (ngon cai) va phia duoi (ngon tro). Cac ngon tay cua ban tay trai giu phan phia ben trai cua dung cu, voi hau het cac ngon tay hoi vuon ra sau nhac cu. Ca hai thanh ghi o phia ben trai cua nhac cu đuoc choi bang ngon cai tay trai. Mot so mbira co mot phim phu o thanh ghi phia tren ben trai đuoc đanh tu ben duoi bang ngon tro trai.
Nap chai, vo sau bo hoac cac vat the khac (" machachara " ) thuong đuoc dan vao thung đan đe tao ra am thanh vo ve khi choi. Ve truyen thong, am thanh nay đuoc coi la cuc ky quan trong, vi no đuoc cho la thu hut linh hon to tien.
Trong cac buoi bieu dien truoc cong chung, mot mbira dzavadzimu thuong đuoc đat trong mot deze (bo cong huong calabash) đe khuech đai am thanh cua no.
Mbira dza vadzimu rat quan trong trong ton giao va van hoa Shona, đuoc xem la mot dung cu linh thieng boi cua nguoi Shona. Chung thuong đuoc choi đe tao đieu kien giao tiep voi linh hon to tien, đua linh hon nguoi chet tro ve ngoi nha cua ho. Trong truyen thong Shona, mbira co the đuoc choi voi nhung nguoi bieu dien ghep đoi, trong đo kushaura, nguoi goi, dan đau phan bieu dien voi tu cach la kutsinhira, nguoi tra loi lan luot đoi đap. Nghi le nay đuoc goi la Bira. Trong nhung buoi le keo dai suot đem, nguoi ta keu goi cac linh hon tra loi cac cau hoi. Cac bien the cua cac not trong mot Mbira ho tro nguoi tham gia vao trang thai thoi mien, trong van hoa Shona giup ho tro cac linh hon chiem lay co the cua nguoi tham gia nghi le.
Albert Chimedza, giam đoc Trung tam Mbira o Harare, đa uoc tinh rang "co nhieu nhat muoi nghin nguoi tren the gioi choi mbira." 


= Mbira Nyunga Nyunga =
Nyunga nyunga thuong co 15 phim, co nguon goc tu Manicaland, noi chung đong vai tro giai tri truyen thong trong cac dip hoi hop xa hoi. Jeke (Jack) Tapera đa mang mbira nyunga nyunga tu tinh Tete cua Mozambique đen truong Cao đang am nhac chau Phi Kwanongoma (nay la Đai hoc Am nhac Lien hiep) o Bulawayo vao nhung nam 1960. Hai khoa sau đo đuoc them vao 15 phim (Chirimumimba, 2007), đe phan thanh hai hang. Mbira nyunga nyunga co cau tao tuong tu nhu mbira dzavadzimu, nhung khong đuoc khoet lo tren thung đan. Cao đo chinh phat ra tu trung tam, thay vi tu trai sang phai.
Nghe si nguoi Zimbabwe Dumisani Maraire đa tao ra mbira nyunga nyunga đuoc đanh cac ky hieu. Cac phim hang tren (tu trai sang) la phim 2, 4, 6, 8, 10, 12 va 14 trong khi cac phim hang duoi đuoc đanh so 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13 va 15. Maraire đa gop phan pho bien loai nhac cu nay tai Hoa Ky khi ong đen Đai hoc Washington voi tu cach la mot nghe si thinh giang tu nam 1968–1972.
Gan đay, mot giang vien cua truong Đai hoc Midlands State (Gweru, Zimbabwe) trong khoa am nhac va am nhac hoc đa đe xuat mot he thong ky hieu cac chu cai; cac phim tren duoi dang (tu phim tren ben trai đau tien) E, D, C, F, C, D va E va cac phim duoi (tu phim duoi đau tien) la A, G, F, A, F, C, D va E. Nhung he thong ky hieu so Maraire van la he thong hien nay đuoc quoc te chap nhan (Chirimumimba, 2007).


= Njari mbira =
Njani mbira co tu 30 đen 32 phim va cung co nguon goc tu Zimbabwe, cu the la o vung la Masvingo va Makonde.


= Nhare =
Nhare co tu 23 đen 24 phim va co nguon goc tu Zimbabwe. Theo truyen thong Zimbabwe, nhare đuoc su dung cho cac nghi le giao tiep voi than Musikavanhu hoac Nyadenga.


= Mbira matepe =
Mbira matepe co 26 phim co nguon goc tu khu vuc doc theo bien gioi Zimbabwe va Mozambique.


= Ben ngoai Chau Phi =
Kalimba cua Hugh Tracey đuoc đieu chinh theo am giai 7 not trong phim G. Su sap xep cua cac not tren kalimba cua Hugh Tracey vay muon tu so đo đien hinh voi cac not thap nhat o trung tam va cac not tren o ben trai va ben phai, voi cac not o quy mo tang dan xen ke phai-trai ve phia hai ben.
Cach đieu chinh kalimba theo am giai 7 not cua phuong Tay ma Tracey su dung rat thiet thuc cho mot nhac cu đuoc pho bien tren toan the gioi — voi hang tram am giai khac nhau tai Chau Phi, tieu chuan phuong Tay đuoc chon se toi đa hoa so luong nguoi co the ket noi ngay voi kalimba. Tinh thuc te cua he thong not nay, voi cac not tang dan theo thang bac phai-trai-phai-trai, đo la hop am 1-3-5 hoac 1-3-5-7 cua đuoc thuc hien bang cach choi cac am lien ke. Neu cac hop am đuoc choi o muc duoi quang tam, cac not tuong tu se xuat hien o phia đoi dien cua kalimba o quang tam tren, đieu nay rat de dang đe choi đong thoi mot giai đieu o quang tam tren va hoa am đi kem o quang tam duoi. Vi vay, viec sap xep cac not tren kalimba cua Hugh Tracey (va hau nhu tren bat ky loai kalimba nao theo hinh mau nay) lam cho mot so hoat đong am nhac phuc tap tro nen rat đon gian.

Mot so he thong cao đo thay the co the đuoc su dung, vi am sac cua hau het kalimba đe co the đuoc de dang bam đe lam sac net hoac lam phang cao đo cua chung. Mot so am giai khac chi thay đoi so phim cua kalimba ma khong thay đoi so đo bo cuc not. Đo truong la mot loai am giai pho bien, đuoc rao ban boi nhieu nha san xuat. Cac cach đieu chinh thay the khac chuyen kalimba sang cac thang am khong theo phuong thuc (chang han nhu thang am Trung Đong). Moi not cua kalimba co the đuoc đieu chinh đoc lap (khong giong nhu guitar), vi vay bat ky thang am nao, du la phuong Tay hay khong thuoc phuong Tay, đeu co the đieu chinh đuoc va cac thang am truyen thong cua Chau Phi van co the su dung đuoc đoi voi loai nhac cu Chau Phi hien đai nay. Nha soan nhac Georg Hajdu đa đieu chinh Hugh Tracey alto kalimba theo cac buoc sac đo cua thang am Bohlen – Pierce trong mot tac pham co ten Just Her - Jester - Gesture. Thang đo Bohlen – Pierce chia nho 12 thanh 13 bac cao đo.


= Cac loai nhac cu tuong đong =

Cac loai nhac cu co đac điem tuong đong hoac lay cam hung tu mbira bao gom:

Array mbira, mot dung cu hien đai bao gom 150 phim đuoc đinh hinh theo mot thu tu đac biet dua tren vong tron cua bac nam (xem ban phim Isomorphic).
Gravikord, mot cay đan hac đoi đuoc đien hoa la mot loai đan kora va kalimba ghep hien đai, lay cam hung tu cac nhip đieu cheo cua mbira. Gravikord đuoc phat minh vao nam 1986 boi Bob Grawi, mot nhac si va nghe si nguoi My. No cung đuoc đieu chinh theo am giai Son truong / Mi thu trong mot phien ban mo rong cua Hugh Tracey bo tri Kalimba voi cac cao đo cach nhau nua quang tam. Am nhac va ky thuat choi hoc tren loai kalimba nay co the de dang chuyen va choi tren Gravikord. 
Guitaret, mot loai lamellophone đien do Hohner che tao va Ernst Zacharias thiet ke vao nam 1963.
Ikembe, mot nhac cu pho bien cua nguoi Hutu o Rwanda, Burundi va mien đong CHDC Congo.
Kalimba hien đai, nhac cu lay cam hung tu mbira cua Hugh Tracey. Đuoc đat ten theo kalimba goc (to tien cua mbira).
Kisanji giua nhung nguoi noi tieng Ngala o mien tay CHDC Congo va mien đong Cong hoa Congo.
Thoom Otieno (cung la tom, thom hoac toom), pho bien o Vung Gambela, mien Tay Ethiopia tren bien gioi Nam Sudan.


Trong van hoa đai chung Vao ngay 21 thang 5 nam 2020, trong khuon kho Tuan le Van hoa Zimbabwe, Google đa vinh danh mbira bang mot hinh doodle bao gom mot nut cho phep nguoi dung nghe va choi nhac cu ao. Hinh tuong trung cung ke ve cau chuyen hoat hinh cua mot co gai tre hoc choi mbira va truyen cam hung cho the he nguoi choi mbira moi sau khi tro thanh mot nghe si thanh danh khi truong thanh.
Mac du lay boi canh o Botswana, bo phim Đen thuong đe cung phai cuoi nam 1980 co mot nhan vat choi mbira.


Xem them Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Mbira.org, "to chuc phi loi nhuan danh cho am nhac Shona mbira", co tru so tai Berkeley, California
Thank-resonances.org: Mot nen tang truc tuyen mien phi co tinh nang phat lai do may tinh tao ra va hinh anh hoa cac ban ghi am mbira, voi muc tieu lau dai la bao ton van hoa.
MbiraMagic. Com Trang web Giao duc Mbira
Mbira. Truc tuyen: Kho luu tru ky hieu va video cua Mbira Masters
Zimfest.org, mot Le hoi Am nhac Zimbabwe đuoc to chuc hang nam o Bac My, mang đen nhieu co hoi đe hoc va nghe mbira.