Lau đai Harlech (tieng Wales: Castell Harlech) la mot phao đai thoi Trung co đuoc xay dung tren mot khoi đa gan bien Ireland thuoc Harlech, Gwynedd, Wales. No đuoc Edward I cho xay dung trong cuoc chinh phuc xu Wales tu nam 1282 đen 1289 voi chi phi kha khiem ton la 8.190 bang. Trong vai the ky tiep theo, lau đai đong mot vai tro quan trong trong mot so cuoc chien, chong lai cuoc bao vay cua Madog ap Llywelyn trong cac nam 1294–95, nhung no đa roi vao tay cua Owain Glyndwr vao nam 1404. Sau đo, no tro thanh noi cu tru va đon chi huy quan su cua Glyndwr trong phan con lai cua cuoc noi day cho đen khi luc luong Anh chiem lai vao nam 1409. Trong chien tranh Hoa Hong vao the ky 15, Harlech đa bi quan Lancaster chiem giu trong 7 nam, truoc khi quan đoi York chiem đong no vao nam 1468 sau cuoc bao vay đuoc tuong niem trong bai hat Nguoi đan ong cua Harlech. Sau khi Noi chien Anh bung no vao nam 1642, lau đai đa bi chiem giu boi cac luc luong trung thanh voi Charles I cho đen nam 1647, no la phao đai cuoi cung đau hang nhung nguoi ung ho Nghi vien. Trong the ky 21, lau đai đo nat đuoc quan ly boi Cadw, co quan moi truong lich su cua Chinh phu Wales, nhu la mot điem thu hut khach du lich.
UNESCO coi Harlech nhu la mot trong nhung "vi du đien hinh nhat ve kien truc quan su cuoi the ky 13 va đau the ky 14 o chau Au" va no đa đuoc cong nhan nhu la mot phan tao nen Di san the gioi Cac lau đai va tuong thanh thoi vua Edward I tai Gwynedd. Lau đai đuoc xay dung bang đa sa thach đia phuong voi mot thiet ke đong tam, mot nha cong lon de dang quan sat nguoi vao trong. Bien ban đau gan lau đai hon rat nhieu so voi hien tai voi mot cong dan nuoc va mot khay nang dai cua cac bac mang dan nuoc xuong tu lau đai xuong bo bien cu, cho phep lau đai co the đuoc tiep te tu bo bien trong cac cuoc bao vay. Đe phu hop voi cac lau đai khac cua Edward o Bac Wales, kien truc cua Harlech nhu la mot mach noi voi nhung lau đai khac đuoc tim thay trong vuong quoc Savoy cung thoi ky, mot anh huong co le bat nguon tu nguon goc Savoy cua kien truc su chinh James cua Saint George.


Lich su = The ky 13-14 =

Trong than thoai đia phuong, đia điem cua lau đai Harlech o Bac Wales gan lien voi truyen thuyet ve Branwen, mot cong chua xu Wales, nhung khong co bang chung nao ve mot phao đai cua nguoi ban đia xu Wales đuoc xay dung o đo. Cac vi vua cua Anh va cac hoang tu xu Wales đa tranh gianh quyen kiem soat Bac Wales ke tu nhung nam 1070 va cuoc xung đot đoi moi trong the ky 13 khi Edward I can thiep vao Bac Wales lan thu hai trong trieu đai cua ong vao nam 1282. Ong đa xam chiem bang mot luc luong quan đoi khong lo, tien ve phia bac tu Carmarthen, ve phia tay tu Montgomery va Chester. Cac luc luong Anh tien xuong thung lung Conwy, qua Dolwyddelan va Castell y Bere đe đen Harlech ma Otto de Grandson đa lay đuoc voi 560 linh bo binh trong thang 5.
Edward đa ra lenh xay dung mot lau đai tai Harlech, mot trong bay toa nha đuoc xay dung tren khap Bac Wales sau chien dich nam 1282. Tien đe lo chi phi cho giai đoan đau đa đuoc chuyen đen vao giua thang 5, cac tho moc va 35 tho xay nha bang đa đa đuoc đua đen trong thang 6 va 7 đe bat đau cong viec. Vao mua đong nam 1283, phan đau tien dai 15 foot (4,6 m) cua buc tuong trong đuoc xay dung xong, cho phep lau đai đuoc bao ve trong truong hop bi tan cong, va mot thi tran nho theo ke hoach đa đuoc thanh lap cung voi lau đai. John de Bonvillars đuoc chi đinh la đoc quan cua lau đai vao nam 1285. Sau khi ong qua đoi nam 1287 thi vo ong la Agnes đa đam nhan vai tro nay cho đen nam 1290.
Viec xay dung tiep tuc duoi su chi đao chung la James cua Saint George, mot kien truc su va ky su quan su cua Savoy. Nam 1286 la thoi ky cao điem co qua trinh xay dung khi co toi 546 lao đong pho thong, 115 tho mo, 30 tho ren, 22 tho moc, 227 tho đa va tieu ton 240 bang Anh moi thang. Lau đai ve co ban đa hoan thanh vao cuoi nam 1289 voi chi phi uoc tinh la 8.190 bang Anh, chiem khoang 10% trong tong so 80.000 bang ma Edward đa chi ra cho viec xay dung cac lau đai o xu Wales tu nam 1277 đen 1304.
Harlech đuoc thanh lap voi mot đon vi đon tru gom 36 nguoi gom: mot đoc quan; 30 nguoi đan ong trong đo co 10 linh no, giao si, tho ren, tho moc, tho đa moi loai mot nguoi. Master James đuoc tuong thuong voi vai tro la đoc quan đau tien cua Harlech tu nam 1290–93. Nam 1294, Madog ap Llywelyn bat đau mot cuoc noi day chong lai su cai tri cua Anh lan nhanh qua xu Wales. Mot so thi tran do nguoi Anh nam giu đa bi san bang va Harlech cung voi Criccieth va Aberystwyth đa bi bao vay vao mua đong nam đo. Nguon cung cap nuoc ngot va thuc pham tuoi đuoc gui tu Ireland qua đuong bien, đen cua nuoc cua Harlech va cuoc noi day đa bi dap tat. Sau hau qua cua cuoc noi day, cac tuyen phong thu bo sung đuoc xay dung xung quanh tuyen đuong xuong bien. Cong viec tiep theo đuoc thuc hien giua 1323–24 sau chien tranh Despenser. Edward II cua Anh tai Wales bi đe doa boi gia toc Mortimer Marcher Lord va lenh cho quan truong cua ong la Sir Gruffudd Llwyd mo rong he thong phong thu dan đen nha cong voi cac toa thap bo sung.


= The ky 15-17 =

Nam 1400, mot cuoc noi day đa no ra o Bac Wales chong lai su cai tri cua Anh do Owain Glyndwr lanh đao. Đen nam 1403, chi co mot so it lau đai bao gom ca Harlech la van đung vung truoc phien quan, nhung lau đai khong đuoc trang bi đay đu va thieu nhan su đe chong lai mot cuoc bao vay, đon tru chi co ba khien chan, tam mu sat, sau giao dai, muoi cap gang tay, va bon khau sung. Vao cuoi nam 1404, lau đai đa roi vao tay cua Glyndwr. Harlech tro thanh noi cu tru, nha cua gia đinh va tru so quan su cua Glyndwr trong bon nam sau đo. Ong đa to chuc nghi vien thu hai tai Harlech vao thang 8 nam 1405. Nam 1408, luc luong Anh duoi su chi huy cua vi vua tuong lai Henry V đa tan cong nham chiem lai Harlech bang mot cuoc bao vay va ban pha bang đai bac khien cac phan phia nam va phia đong cua buc tuong ngoai bi hu hai đang ke, tuy nhien no van đung vung đuoc duoi su chi huy cua Edmund Mortimer. Khi khong thanh cong trong viec chiem lay lau đai, Henry đa đe John Talbot phu trach cuoc bao vay va chuyen sang tien cong lau đai Aberystwyth. Nguon cung cuoi cung dan can kiet, Mortimer va nhieu binh linh cua ong ta chet vi kiet suc, Harlech cuoi cung đa guc nga vao thang 2 nam 1409.
Vao the ky 15, Harlech roi vao mot loat cac cuoc noi chien đuoc goi la Chien tranh Hoa Hong giua cac phe phai đoi đich cua nha Lancaster va York. Vao nam 1460, sau tran Northampton, nu hoang Marguerite d'Anjou, Vuong hau Anh đa tron đen lau đai, va giua nam 1461–68 thi lau đai đa đuoc to chuc lai boi nhung nguoi ung ho nha Lancaster cua ba duoi su chi huy cua Dafydd ap Ieuan đe chong lai Edward IV nha York. Nho he thong phong thu san co va tuyen đuong tiep te de dang bang đuong bien, Harlech đa đung vung trong khi cac phao đai khac sup đo, va cuoi cung no tro thanh thanh tri lon cuoi cung van nam duoi su kiem soat cua nha Lancaster. Lau đai tro thanh can cu cho cac hoat đong cua ho tren khap khu vuc: ke hoach xay dung tu nam 1464 khi Sir Richard Tunstall tien hanh cac cuoc tan cong tu Harlech vao nam 1466 va Jasper Tudor đo bo đen đo voi quan tiep vien cua Phap vao nam 1468 truoc khi đanh pha thi tran Denbigh. Su xuat hien cua Tudor khien Edward IV phai ra lenh cho William Herbert huy đong mot đoi quan co the len toi 10.000 nguoi đe chiem lay lau đai cuoi cung nay. Sau mot thang bao vay, đoi quan đon tru nho đa đau hang vao ngay 14 thang 8. Cuoc bao vay nay đuoc ghi nhan la nguon cam hung cho bai hat Nguoi đan ong cua Harlech.
Cuoc noi chien Anh no ra vao nam 1642 giua nhung nguoi ung ho Hoang gia Charles I va nhung nguoi ung ho Nghi vien. Harlech duong nhu đa khong đuoc sua chua sau cuoc bao vay nam 1468 va đa tro nen hoan toan đo nat, ngoai tru nha cong. Trong nam 1644, hoang tu Rupert cua Rhine bo nhiem mot nhan vat hoang gia đia phuong la thuong ta William Owen la nguoi co the xay dung cac lau đai va Owen đuoc giao nhiem vu sua chua cong su nay. Mot cuoc bao vay keo dai dien ra tu thang 6 nam 1646 đen 15 thang 3 nam 1647, đon tru cua 44 nguoi sau đo đa đau hang Thieu tuong Thomas Mytton. Lau đai la phao đai hoang gia tren đat lien cuoi cung đau hang trong cuoc chien tranh, va ngay hom đo cung đanh dau su ket thuc giai đoan đau cua cuoc chien. Lau đai sau đo khong con can thiet cho an ninh cua Bac Wales va đe ngan chan bat cu hanh đong su dung nao nua cua Hoang gia, Nghi vien đa ra lenh xem nhe no hoac pha huy. Tuy nhien, menh lenh tren chi đuoc thuc hien mot phan, khi cau thang cong bi pha huy va lau đai khong the su dung đuoc, nhung no khong bi pha huy hoan toan. Đa tu lau đai sau đo đuoc tai su dung đe xay dung nha o thi tran đia phuong.


= The ky 18-21 =
Vao cuoi the ky 18 va 19, tan tich đep nhu tranh ve cua lau đai Harlech bat đau thu hut cac chuyen tham tu cac nghe si noi tieng, bao gom John Cotman, Henry Gastineau, Paul Sandby, J. M. W. Turner va John Varley. Nam 1914, no đuoc chuyen quyen kiem soat tu mot bat đong san hoang gia tai Merionethshire sang Van phong Cong trinh, đon vi đa bat đau mot du an phuc hoi lon sau khi The chien thu nhat ket thuc. Nam 1969, lau đai tro thanh tai san cua Van phong xu Wales va sau đo la Cadw, đon vi quan ly lau đai vao the ky 21 nhu la mot đia điem thu hut khach du lich. Harlech sau đo nhu la mot phan cua Cac lau đai va tuong thanh thoi vua Edward I tai Gwynedd đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi tu nam 1986. UNESCO coi Harlech la mot trong nhung "vi du đien hinh nhat ve kien truc quan su cuoi the ky 13 va đau the ky 14 o chau Au".


Kien truc Lau đai Harlech nam tren mot phan cua Mai vom Harlech, mot khoi đa cao gan 200 foot (61 m), đat ha dan ve phia bac va tay, mot đuong muong cat vao đa bao ve cac loi tiep can con lai đen lau đai. Lau đai co thiet ke đong tam voi hang phong thu ben trong đuoc bao boc boi mot cai khac tao thanh mot khu vuc ben trong va ben ngoai, buc tuong ben ngoai ban đau co phan cao hon ngay nay. Harlech đuoc xay dung tu sa thach đia phuong co mau xam xanh, voi cac khoi lon đong đeu o toa thap va khong đeu đuoc su dung đe lam muong dan cung cac buc tuong. Mot loai đa sa thach vang mem hon đuoc su dung đe trang tri ben trong lau đai, co the la đa đuoc khai thac tu khu vuc xung quanh Tu vien Egryn gan Barmouth.
Loi vao chinh cua lau đai đi qua mot cay cau đa bac qua mot con muong, mot ben la hai thap cau va mot ben la nha cong; phan con lai cua thap cau ngay nay va mot loi vao bang go toi nha cong thay the cay cau đa cu. Mot cong dan nuoc huong ra mot cau thang đuoc bao ve gom 127 bac chay xuong chan vach đa. Vao the ky 13, bien gan sat cau thang, cho phep tiep te bang đuong bien mot cach de dang, nhung ngay nay bien đa rut đang ke, khien cho viec hinh dung viec nay trong boi canh ban đau tro nen kho khan hon.
Nha cong đuoc thiet ke đoi khi đuoc goi la kieu Tonbridge tro nen pho bien trong the ky 13 voi hai toa thap phong thu "hinh chu D" đo so o ngay loi vao. Loi đi vao lau đai đuoc bao ve boi ba cong va it nhat hai canh cua nang. Nha cong co hai tang phia tren, đuoc chia thanh nhieu phong khac nhau. Moi tang co ba cua so lon nhin ra khu vuc ben trong, tang hai co them hai cua so lon o hai ben nha cong. Cong cung đuoc trang bi lo suoi va ban đau co nhung ong khoi noi bat. Viec su dung cac phong nay lam gi la chu đe cua cac cuoc tranh luan truu tuong. Nha su hoc A. J. Taylor lap luan rang, tang thu nhat cua nha cong đuoc su dung boi linh canh nhu la cho o con tang thu hai đuoc su dung cua nhung nguoi co cap bac cao hon. Jeremy Ashbee lai cho rang cho cua nhung nguoi co cap bac cao hon nam o khu vuc ben trong va nha cong o tang nay đuoc su dung cho cac muc đich khac.
Khu vuc ben trong đuoc bao ve boi bon toa thap tron lon o bon goc. Theo thoi gian, chung co nhung cai ten khac nhau. Vao nam 1343, theo chieu kim đong ho tu phia đong bac chung lan luot đuoc goi la Le Prisontour, Turris Ultra Gardinium, Le Wedercoktour va Le Chapeltour; nhung đen nam 1564 chung đuoc đoi thanh cac thap Debtors, Mortimer, Bronwen va Armourer. Le Prisontour la thap canh ket hop mot ham nguc va Le Chapeltour co the đa la mot xuong san xuat phao trong the ky 16. Mot so pham vi cua cac toa nha đuoc xay dung xung quanh khu vuc san trong, bao gom nha nguyen, nha bep, toa nha dich vu, kho luong va mot hoi truong lon. Tuong rang cua ban đau co the đuoc xay dung voi ba hinh cham đau mai tuong tu nhu lau đai Conwy, mac du con rat it dau tich cua no thoi hien đai.
Kien truc cua Harlech co lien he chat che voi kien truc tuong tu đuoc tim thay o vuong quoc Savoy cung thoi ky. Đo la cua vom ban nguyet, cua so phong cach, ram thap va vi tri lo dung gian giao, thuong đuoc cho la anh huong tu kien truc su Savoy Master James. Tuy nhien, lien ket giua Harlech va Savoy khong chi đon gian nhu vay, vi trong mot so truong hop, cac cau truc co lien quan đen Savoy đa đuoc xay dung ngay ca sau khi James roi khoi vung. Do đo, su giong nhau giua cac chi tiet kien truc co the la ket qua rong hon la vai tro cua cac tho thu cong va ky su Savoy trong du an xay dung Harlech.


Ghi chu Tham khao = Chu thich =


= Sach trich dan =


Lien ket ngoai Trang chinh tren Cadw cua Lau đai Harlech Luu tru ngay 7 thang 4 nam 2014 tai Wayback Machine