Virus la mot tac nhan truyen nhiem co kich thuoc vo cung nho be, co kha nang sinh san o ben trong cac te bao vat chu song. Khi bi nhiem benh, te bao chu bi ep phai nhanh chong san sinh ra hang ngan ban sao giong het cau truc virus ban đau. Khong giong nhu hau het cac sinh vat song, virus khong phai la te bao, do đo khong the tu phan chia ma phai phu thuoc vao te bao chu nhiem benh. Nhung khong giong nhu cac tac nhan truyen nhiem co cau truc đon gian hon (chang han nhu prion - the đam đoc), virus chua gen. Đay la bo may di truyen cho phep chung bien đoi va tien hoa. Trong so hang trieu loai virus ton tai o moi truong xung quanh chung ta, co hon 4800 loai đa đuoc mo ta chi tiet. Nguon goc hinh thanh virus chua thuc su ro rang: mot so virus co the đa tien hoa tu plasmid (manh DNA co kha nang di chuyen va tham nhap giua cac te bao), trong khi mot so virus khac co the đa tien hoa tu vi khuan.
Virus co cau tao gom 2 đen 3 phan. Cau truc co ban nhat la bo gen. Đo la nhung vat chat chua thong tin sinh hoc đuoc ma hoa duoi dang phan tu DNA hoac RNA. Cau truc co ban thu hai la lop vo Protein boc ben ngoai virus đe bao ve bo gen ben trong. Mot so virus cung co the co mot mang boc (mot so sach viet la envelope) chua chat giong chat beo, lop mang nay bao phu lop vo protein va de bi hu hai khi gap xa phong. Mang boc gan mot so thu the (receptor), virus se gan thu the đo voi te bao chu moi đe de dang xam nhap. Virus co nhieu hinh dang khac nhau, chang han nhu hinh xoan oc đon gian, hinh nhi thap dien va cac hinh phuc tap hon (the thuc khuan - phage). Virus rat nho be, co kich thuoc tu 20 đen 300 nanomet, tuc la phai xep 33.000 đen 500.000 virus noi tiep nhau đe đat đuoc 1 xentimet (0,4 in).
Co nhieu hinh thuc lay lan virus. Moi loai virus tan cong mo cua mot hoac mot so loai đong vat cu the, va co cach thuc tu sao chep rieng. Virus thuc vat thuong lay lan tu cay nay sang cay khac nho con trung va cac sinh vat khac, đuoc goi la vector (thuat ngu đe chi vat chu trung gian truyen benh). Mot so virus nguoi va cac đong vat khac lay lan do tiep xuc voi chat dich cua co the bi nhiem benh. Cac loai virus nhu cum lan truyen trong khong khi nho nhung giot bat khi ho hoac hat hoi. Cac loai virus nhu norovirus đuoc truyen qua đuong phan - mieng: qua ban tay khong đuoc rua sach se, qua thuc pham va nuoc nhiem ban. Rotavirus lay lan qua tiep xuc truc tiep voi tre bi nhiem benh. Virus gay suy giam mien dich o nguoi, HIV, lay truyen qua cac chat dich co the trong khi quan he tinh duc. Virus sot xuat huyet (Dengue) lay lan boi con trung hut mau.
Virus co kha nang đot bien nhanh chong đe tao ra cac chung moi, đac biet virus co loi RNA. Mien dich cua vat chu thuong chong lai chung moi mot cach yeu ot. Vi du, chung virus cum bien đoi thuong xuyen, do đo moi nam can mot loai vac-xin moi. Nhung đot bien gen lon tham chi gay ra đai dich, nhu trong đai dich cum lon nam 2009 lan sang hau het cac quoc gia. Thong thuong, nhung đot bien nay tro nen ro ret khi virus bat đau lay nhiem cac vat chu khong cung loai ban đau, gay nen cac can benh lay truyen tu đong vat. Vi du, coronavirus o doi, virus cum o lon, chim co kha nang truyen benh sang nguoi.
Nguoi, đong vat va thuc vat se bi mac benh khi nhiem virus. O nguoi va đong vat khoe manh, he mien dich đanh bai tac nhan gay benh la virus, va co the tao ghi nho mien dich suot đoi cho vat chu đoi voi chung virus đo. Chu y rang thuoc khang sinh chi co tac dung chong lai vi khuan, khong co tac đong len virus. Tuy nhien thuoc khang virus co the đieu tri cac benh truyen nhiem đe doa tinh mang. Nhung loai vac-xin tao mien dich suot đoi co the ngan ngua mot so benh truyen nhiem.


Kham pha Nam 1884, nha vi sinh hoc nguoi Phap Charles Chamberland phat minh ra bo loc Chamberland (hay bo loc Chamberland–Pasteur), chua nhung chiec lo co kich co con nho hon ca vi khuan. Sau đo, ong đo dung dich chua vi khuan qua bo loc nay loai bo hoan toan vi khuan. Đau nhung nam 1890, nha sinh vat hoc nguoi Nga Dmitri Ivanovsky su dung phuong phap nay đe nghien cuu ve thu ma hien nay đuoc biet voi ten virus kham thuoc la. Thi nghiem cua ong cho thay rang dung dich chiet xuat tu la cay nghien nat cua cay thuoc la bi nhiem benh van co kha nang lay nhiem sau khi loc.
Trong khoang thoi gian đo, mot so nha khoa hoc khac phat hien ra rang mac du cac "tac nhan" nay (sau nay đuoc goi la virus) khac voi vi khuan va nho hon vi khuan khoang mot tram lan, nhung chung van gay benh. Nam 1899, nha vi sinh hoc nguoi Ha Lan Martinus Beijerinck quan sat thay rang "tac nhan" chi nhan len khi te bao chu dien ra hien tuong phan bao. Ong goi no la "mam song co the hoa tan" (tieng Latin: contagium vivum fluidum), vi ong khong the tim thay bat ky hat vi trung nao. Đau the ky 20, nha vi khuan hoc nguoi Anh Frederick Twort phat hien ra virus lay nhiem vi khuan. Nha vi sinh hoc nguoi Canada goc Phap Felix d'Herelle mo ta rang: khi them "tac nhan" nay vao đia thach nuoi cay vi khuan thi se co hien tuong hinh thanh vung vi khuan bi chet. Tinh toan dien tich nhung vung nay cho phep ong tinh đuoc so luong virus trong dung dich ban đau.
Phat minh kinh hien vi đien tu nam 1931 mo ra canh cong rong lon cho nganh vi sinh hoc, cho ra nhung buc hinh đau tien ve virus. Nam 1935, nha hoa sinh hoc va virus hoc nguoi My Wendell Meredith Stanley nghien cuu virus kham thuoc la va thay đuoc virus chu yeu đuoc lam tu protein. Mot thoi gian ngan sau, virus đuoc chung minh cau tao tu protein va RNA. Mot van đe ma nha khoa hoc ban đau gap phai la ho khong biet cach nuoi cay virus ngoai moi truong đong vat song. Nam 1931, cac nha benh ky hoc nguoi My Ernest William Goodpasture va Alice Miles Woodruff nuoi cay benh cum va mot so loai virus khac trong trung cua ga đuoc thu tinh. Đay la buoc đot pha vi la lan đau tien virus đuoc nuoi cay o ngoai co the song đa truong thanh. Tuy vay mot so virus khong the phat trien trong trung ga. Van đe nay đa đuoc giai quyet vao nam 1949, khi John Franklin Enders, Thomas Huckle Weller va Frederick Chapman Robbins phat trien virus bai liet bang phuong phap nuoi cay te bao đong vat song. Hien nay, hon 4.800 loai virus đa đuoc mo ta chi tiet.


Nguon goc Cho nao co su song, cho đay co virus. Virus co le đa ton tai ke tu khi cac te bao song đau tien co kha nang phat trien. Nguon goc cua chung van chua ro rang vi virus khong the ton tai duoi dang hoa thach, vi vay ky thuat sinh hoc phan tu la cach tot nhat đe đua ra gia thuyet ve su phat sinh. Nhung ky thuat nay dua tren su san co cua đoan DNA hoac RNA virus co đai, nhung hau het virus bao quan va luu tru trong phong thi nghiem đeu it hon 90 nam tuoi. Nhu vay cac phuong phap sinh hoc phan tu chi thanh cong trong viec truy tim nguon goc cua virus phat trien trong thoi gian tu the ky 20. Chung virus moi lien tuc xuat hien o tat ca cac giai đoan qua trinh tien hoa cua su song. Co ba gia thuyet chinh giai thich ve nguon goc cua virus:

Gia thuyet thoai hoa
Gia thuyet nay cho rang virus co the đa tung la nhung te bao nho ky sinh tren cac te bao lon hon. Trai qua thoi gian, nhung gen khong can thiet cho su ky sinh nay mat đi. Vi khuan Rickettsia va Chlamydia la nhung te bao song va chi co the sinh san ben trong te bao chu (mot đac điem giong nhu virus). Hien tuong tren đa cung co đo tin cay đoi voi gia thuyet nay: do qua phu thuoc vao đoi song ky sinh, cac đoan gen tung cho phep chung song mot minh se dan dan bi bien mat.
Gia thuyet nguon goc tu te bao
Theo gia thuyet nay, mot so virus co the đa tien hoa tu cac manh DNA hoac RNA "thoat ra" (escaped) khoi bo gen cua sinh vat lon hon. DNA thoat ra co the la tu nhung plasmid (nhung đoan DNA tran ma co the di chuyen giua nhung te bao) hoac tu nhung transposon (nhung phan tu DNA ma nhan len va di chuyen quanh nhung vi tri khac nhau ben trong bo gen cua te bao).
Gia thuyet đong tien hoa
Virus co the đa tien hoa tu cac phan tu protein va DNA phuc tap cung luc voi te bao so khai xuat hien tren Trai Đat. Virus va te bao song co su phu thuoc lan nhau trong nhieu trieu nam.
Cac gia thuyet nen tren đeu co mat han che. Gia thuyet thoai hoa khong đua ra đuoc ly do tai sao khi đoi chieu theo bat ky cach nao, ngay ca nhung ky sinh trung noi bao nho nhat cung chang co cau truc giong voi virus. Gia thuyet nguon goc tu te bao khong giai thich đuoc tai sao virus co nhieu cau truc đoc nhat nhung nhung cau truc nay khong ton tai trong te bao. Gia thuyet đong tien hoa mau thuan voi đinh nghia ve virus, vi virus luon phu thuoc vao te bao chu. Ngoai ra, virus đuoc cong nhan co tu thoi co đai va co nguon goc tu truoc khi su song phan chia thanh he thong ba vuc. Kham pha nay đa khien cac nha virus hoc hien đai xem xet va đanh gia lai ba gia thuyet co đien tren.


Cau truc Virion la mot hat virus co cau truc hoan chinh. Bo gen virus la soi acid nucleic (DNA hoac RNA), đuoc bao quanh la mot lop vo protein bao ve ten la capsid. Capsid đuoc tao thanh tu nhieu phan tu protein nho hon, giong het nhau ten la capsomere. Su sap xep capsomere theo hinh dang nhat đinh: nhi thap dien (20 mat), xoan oc hoac hinh thu phuc tap hon. Mot lop vo ben trong, boc xung quanh acid nucleic đuoc goi la nucleocapsid, co ban chat la protein. Mot so virus con đuoc bao boc boi lop lipid (chat beo) đuoc goi la mang boc (envelope), de bi pha huy boi xa phong va ruou.


= Kich thuoc =
Virus la mot trong nhung tac nhan lay benh nho nhat. Chung qua nho đen noi chi co the đuoc nhin thay bang kinh hien vi đien tu. Kich thuoc dao đong tu 20 đen 300 nanomet. Đe de hinh dung, phai xep tu 30.000 đen 500.000 ca the virus canh nhau thi moi tao ra chuoi keo dai 1 xentimet (0,4 in). Trong khi đo đuong kinh vi khuan khoang 1000 nanomet (1 micromet); đuong kinh te bao chu sinh vat bac cao thi khoang vai chuc micromet. Mot so virus nhu megavirus va pandoravirus la nhung virus tuong đoi lon, kich co hoang 1000 nanomet. Đay la nhung virus song ky sinh trong amip, lan luot đuoc phat hien vao nam 2003 va 2013. Hai loai virus tren co đuong kinh gap khoang muoi lan (va do đo co the tich lon hon hang nghin lan) so voi virus cum va viec phat hien ra nhung virus "khong lo" nay đa khien cac nha khoa hoc kinh ngac.


= Gen =
Bo gen cua virus la cac soi DNA (acid deoxyribonucleic) va, trong nhieu loai virus con duoi dang RNA (acid ribonucleic). Thong tin sinh hoc đuoc ma hoa trong DNA hoac RNA cua no. Cac sinh vat bac thap va bac cao đeu su dung DNA lam ma di truyen, nhung nhieu loai virus co loi RNA. Bo gen virus la mot chuoi đon hoac mot chuoi xoan kep.
Virus co kha nang sinh san nhanh chong vi co tuong đoi it gen. Vi du, virus cum chi co 8 gen va rotavirus co 11 gen, trong khi đo con nguoi co 20.000–25.000 gen. Mot so bo gen virus chua ma di truyen quy đinh cac protein cau truc tao thanh hat virus. Gen tao ra protein phi cau truc chi đuoc tim thay trong te bao ma virus lay nhiem.
Tat ca cac te bao va nhieu loai virus tao ra enzyme, mot loai protein co chuc nang xuc tac, đieu khien cac phan ung hoa hoc. Enzyme DNA polymerase va RNA polymerase đieu khien qua trinh tao ra cac ban sao moi cua DNA va RNA. Cac enzyme polymerase cua virus tao ra DNA va RNA voi toc đo nhanh hon nhieu so voi cac enzyme cua te bao chu, nhung enzyme RNA polymerase cua virus rat de gap loi khi sao chep, khien virus RNA nhanh chong đot bien va hinh thanh cac chung moi.
O mot so loai virus RNA, cac gen khong nam tren mot phan tu RNA lien tuc ma đuoc tach ra rieng re. Vi du, virus cum co 8 gen rieng biet đuoc tao thanh tu RNA. Khi hai chung virus cum khac nhau lay nhiem vao cung mot te bao, cac gen nay tron lan, sap xep lai va tao ra nhieu chung virus moi trong mot quy trinh goi la tai sap xep.


= Tong hop protein =

Protein rat can thiet cho su song. Te bao tao ra phan tu protein moi tu cac đon phan amino acid dua tren thong tin ma hoa trong chuoi DNA. Moi loai protein thuong chi thuc hien mot chuc nang đac hieu, vi vay neu mot te bao can thuc hien mot chuc nang moi thi phai tao ra mot loai protein moi hoan toan. Chinh vi le đo mot khi te bao bi xam nhap, virus se ep buoc te bao tao ra cac protein moi ma te bao khong can, nhung phuc vu qua qua trinh sao chep virus. Sinh tong hop protein trai hai buoc chinh: phien ma va dich ma.
Phien ma la qua trinh su dung thong tin trong chuoi DNA (đuoc goi la ma di truyen) đe tao ra cac ban sao RNA đuoc goi la RNA thong tin (mRNA). chuoi mRNA ra khoi nhan va đi đen ribosome, thuc hien qua trinh dich ma đe tao protein. Do vay cau truc va trinh tu amino acid cua protein đuoc chuoi mRNA quy đinh. Nhu vay thong qua phien ma va dich ma, thong tin tu "ngon ngu" acid nucleic chuyen sang "ngon ngu" cua amino acid.
Mot so acid nucleic cua virus RNA hoat đong truc tiep voi tu cach nhu la mRNA ma khong can bien đoi gi them. Vi ly do đo, nhung virus nay đuoc goi la virus RNA duong tinh. O mot so virus RNA khac, RNA trong virus chinh la ban sao cua mRNA, do đo virus phai dua vao enzyme cua te bao hoac cua chinh virus đe tao ra mRNA co the phien ma. Chung đuoc goi la virus RNA am tinh. Đoi voi cac virus DNA, viec phien ma tro thanh mRNA kha giong hoat đong sinh truong te bao. Tuy nhien, retrovirus co cach thuc hoat đong hoan toan khac: virus co RNA, nhung ben trong te bao chu, mot ban sao DNA cua RNA đuoc tao ra voi su tro giup cua enzyme phien ma nguoc. DNA nay sau đo hoa vao DNA cua chinh vat chu, va đuoc phien ma vao mRNA theo qua trinh sinh truong thong thuong cua te bao.


Vong đoi Khi virus xam nhap vao te bao, virus se nhan len thanh hang nghin virus moi. Đe sinh san, virus ep buoc te bao vat chu sao chep DNA hoac RNA cua virus, tao ra protein cua virus, sau đo lap rap tao thanh nhieu hat virus moi.
Vong đoi cua virus trong cac te bao song gom sau giai đoan co ban noi tiep nhau:

Hap phu (hay bam dinh) la su lien ket cua virus voi phan tu đac hieu tren be mat te bao. Tinh đac hieu nay han che virus xam nhap vao nhieu loai te bao. Vi du, virus suy giam mien dich o nguoi (HIV) chi lay nhiem vao te bao T cua nguoi, vi protein be mat gp120 chi co the hap phu voi CD4 va nhieu phan tu khac tren be mat te bao T. Virus thuc vat chi co the gan vao te bao thuc vat va khong the lay nhiem cho đong vat. Co che nay đa ung ho quan điem rang virus chi co kha nang lay nhiem vao te bao ma chung co kha nang sinh san.
Xam nhap sau khi hap phu; virus xam nhap vao te bao chu bang hinh thuc nhap bao hoac hoa mang voi te bao.
Coi ao (hay giai phong loi) xay ra ben trong te bao khi vo capsid cua virus bi enzyme virus hoac enzyme te bao chu pha huy, giai phong acid nucleic cua virus.
Tong hop (hay sao chep) la giai đoan ma mot te bao su dung RNA thong tin cua virus đe tao ra protein cho virus su dung.
Lap rap dien ra trong te bao khi cac protein virus va acid nucleic moi lap rap theo khuon mau tao thanh hang tram hat virus moi.
Giai phong xay ra khi virus đuoc giai phong khoi te bao. Phan lon truong hop, te bao se bi vo ra (ly giai). Mot so virus nhu HIV giai phong mot cach nhe nhang hon nho qua trinh nay choi.


Tac dung len te bao vat chu Virus gay nen mot loat cac hieu ung cau truc va hoa sinh len te bao chu, đuoc goi la hieu qua gay benh cho te bao (cytopathic effect - CPE). Hau het cac truong hop nhiem virus đeu khien te bao chu bi chet, nguyen nhan la do su ly giai te bao (te bao vo), thay đoi mang te bao va thay đoi chuong trinh chet rung te bao (te bao "tu sat"). Thong thuong te bao chet la do protein cua virus tao ra lam roi loan hoat đong te bao.
Mot so virus khong gay ra su thay đoi đang ke đoi voi te bao bi nhiem benh. Cac te bao nhiem virus tiem an (virus khong hoat đong) co rat it bieu hien bi nhiem trung va hoat đong van binh thuong, gay nen cac trieu chung nhiem trung dai dang. Virus herpes la mot vi du.
Mot so virus (vi du: virus Epstein-Barr) thuong khien te bao tang sinh ma khong gay ra benh ac tinh; nhung mot so loai virus khac (chang han nhu papillomavirus) la nguyen nhan gay benh ung thu. Khi DNA cua te bao chu bi ton thuong khien te bao khong the tu sua chua, gay ra hien tuong chet rung te bao. Mot trong nhung ket qua cua chet rung te bao la su tu pha huy DNA ton thuong. Mot so virus co co che han che chet rung te bao đe te bao vat chu khong chet truoc giai đoan tong hop virus, vi du nhu HIV.


Virus va benh tat Co nhieu cach đe virus lay lan tu vat chu nay sang vat chu kia. Nhieu loai virus gay benh cho thuc vat đuoc mot so sinh vat mang theo va reo rac mam benh; nhung sinh vat nhu vay đuoc goi la vector (vat chu trung gian truyen benh). Mot so virus lay nhiem cho đong vat, con nguoi, cung co hinh thuc lay lan qua vecto (thuong la con trung hut mau), nhung hinh thuc lay truyen truc tiep pho bien hon. Mot so benh nhiem virus chang han nhu norovirus va rotavirus lay lan qua thuc pham ban, nuoc bi o nhiem, qua tay, vat dung chung, va qua tiep xuc gan voi nguoi bi nhiem benh khac. Mot so virus lay truyen qua khong khi (virus cum). Cac loai virus nhu HIV, viem gan B va viem gan C thuong lay truyen qua quan he tinh duc khong an toan hoac kim tiem duoi da dung đi dung lai nhieu lan. Đe ngan ngua nhiem trung va benh tat, yeu to tien quyet la phai biet hinh thuc lay truyen cua moi loai virus.


= O nguoi =
Mot so benh thong thuong o nguoi do virus gay ra gom cam lanh, cum, thuy đau va mun rop. Cac benh nghiem trong nhu Ebola va AIDS cung do virus gay ra. Cung co nhieu loai virus gay ra it hoac khong co benh, đuoc goi la virus "lanh tinh". Đoi voi virus gay hai thi đuoc mo ta bang thuat ngu đoc luc. Virus gay ra cac benh khac nhau tuy thuoc vao loai te bao ma chung lay nhiem. Mot so virus co the gay nhiem trung suot đoi, gay benh man tinh, tuc la virus luon sinh san trong co the du đa co co che phong ve cua vat chu. Đay la hien tuong pho bien khi nhiem virus viem gan B, viem gan C. Nhung nguoi bi nhiem virus man tinh goi la nguoi mang mam benh, la o chua virus.


 Benh đia phuong  Neu ty le nguoi mang mam benh trong mot dan so nhat đinh đat đen mot nguong nhat đinh, can benh đo tro thanh benh đia phuong. O cac nuoc co khi hau on đoi, cac benh do virus thuong dien bien theo mua. Viem đa co do poliovirus (virus bai liet) thuong xay ra trong nhung thang mua he. Nguoc lai, cam lanh, nhiem cum va rotavirus thuong hay gap vao mua đong. Cac loai virus khac, chang han nhu virus soi, gay ra dich benh cu 3 nam mot lan. O cac nuoc đang phat trien, virus gay nhiem trung đuong ho hap va đuong ruot kha thuong gap. Virus co vector con trung la nguyen nhan pho bien gay benh o nhung noi nay. Vi du, virus Zika va virus sot xuat huyet ky sinh trong muoi cai Aedes. Muoi nay đot nguoi va gay nen dich, đac biet trong mua sinh san cua muoi.


 Đai dich  Mac du đai dich do virus gay nen kha la hiem gap, tuy nhien HIV tien hoa tu virus tim thay o khi va tinh tinh tro thanh đai dich ke tu nhung nam 1980. Trong the ky 20, co 4 đai dich do virus cum gay ra, nghiem trong nhat vao cac nam 1918, 1957 va 1968. Truoc khi xoa so, benh đau mua đeo đang loai nguoi, gay nen đai dich trong hon 3000 nam. Trong suot chieu dai lich su, qua trinh di cu cua con nguoi đa ho tro su lay lan cua đai dich qua đuong bien đuong hang khong.
Ngoai tru benh đau mua, hau het cac đai dich đeu do virus moi tien hoa gay nen. Nhung virus "moi noi" nay thuong la chung đot bien cua nhung virus it gay hai hon von đa luu hanh truoc đo o nguoi hoac đong vat.
Hoi chung ho hap cap tinh nang (SARS) va hoi chung ho hap Trung Đong (MERS) la do cac chung moi cua coronavirus. Cac loai coronavirus khac chi gay nhiem trung nhe o nguoi. Đoc luc va su lay lan nhanh chong cua SARS đa gay ra khoang 8000 ca duong tinh, 800 ca tu vong (cho đen thang 7 nam 2003).
Mot loai coronavirus xuat hien o Vu Han, Trung Quoc vao thang 11 nam 2019. Chung nay lay lan nhanh chong tren khap the gioi. Chung coronavirus gay hoi chung ho hap cap tinh nang 2 (SARS-CoV-2) đuoc cho la co nguon goc tu doi, gay ra can benh co ten COVID-19, gay muc đo tu nhe đen chet, va gay nen đai dich vao nam 2020. Nhung han che đoi voi du lich quoc te đuoc ap đat, hien tuong chua tung co tien le trong thoi binh. Cac lenh gioi nghiem, lenh cach ly xa hoi co hieu luc o nhieu thanh pho lon tren toan the gioi.


= Virus thuc vat =

Co nhieu loai virus thuc vat, nhung thuong chi lam giam nang suat. Virus thuc vat thuong lay lan tu cay nay sang cay khac boi cac sinh vat goi la "vector". Vector lay truyen la con trung binh thuong, nhung cung co the la nam, tuyen trung va sinh vat đon bao. Khi kiem soat nhiem virus thuc vat, can tap trung vao viec tieu diet cac vector va loai bo cac vat chu thay the, chang han nhu co dai. Virus thuc vat vo hai voi con nguoi va đong vat vi chung chi co the sinh san va tong hop trong te bao thuc vat con song.


= The thuc khuan =

The thuc khuan (Bacteriophage) la virus ky sinh trong vi khuan va vi khuan co. The thuc khuan rat quan trong trong he sinh thai bien: chung lay nhiem va tieu diet vi khuan trong cac cong đong vi sinh duoi nuoc, lam nen co che quan trong nhat trong su tai che carbon o moi truong đai duong. Nhung phan tu huu co đuoc giai phong ra khoi te bao vi khuan se kich thich su phat trien moi cua vi khuan va tao. The thuc khuan rat huu ich trong nghien cuu khoa hoc vi chung vo hai voi con nguoi va nghien cuu de dang. Mot so benh nhiem trung do vi khuan ngay cang tro nen kho kiem soat do su khang khang sinh, do đo xu huong nghien cuu moi la su dung the thuc khuan đe đieu tri nhiem khuan o nguoi.


= Su đe khang virus o đong vat va thuc vat =


 Mien dich bam sinh cua đong vat  Nguoi va đong vat co nhieu "he thong phong thu" tu nhien chong lai virus. Mot so "he thong" khong đac hieu, giup chong lai nhieu loai virus. Kha nang mien dich bam sinh nay khong đuoc cai thien khi tiep xuc nhieu lan voi virus va khong đuoc luu giu trong "tri nho mien dich". Da cua đong vat, đac biet la lop bieu bi, đuoc cau tao tu lop te bao chet ngan chan nhieu loai virus lay nhiem vao vat chu. Tinh acid cua dich da day pha huy nhieu loai virus neu vat chu nuot phai. Khi virus vuot qua cac hang rao nay va xam nhap vao vat chu, cac bien phap phong ve bam sinh khac se ngan chan su lay lan cua nhiem trung trong co the. Mot loai hormone đac biet goi la interferon đuoc co the san xuat khi co virus, ngan chan virus sinh san bang cach tieu diet cac te bao bi nhiem benh va mo xung quanh. Ben trong te bao co enzyme pha huy RNA cua virus. Hien tuong nay đuoc goi la can thiep RNA. Mot so te bao mau con co kha nang "an" va tieu diet te bao bi nhiem virus.


 Mien dich thu đuoc cua đong vat  Mien dich đac hieu đoi voi virus phat trien theo thoi gian truong thanh va te bao bach cau, đac biet la te bao lympho đong vai tro trung tam. Te bao lympho giu lai mot "tri nho" ve lich su nhiem virus, tao ra nhieu phan tu đac biet goi la khang the. Nhung khang the nay gan vao virus va ngan chan virus lay nhiem vao te bao. Khang the co tinh chon loc cao va chi tan cong mot loai virus. Co the tao ra nhieu khang the khac nhau, đac biet la trong giai đoan nhiem trung ban đau. Sau khi tinh trang nhiem trung giam, mot so khang the van con ton tai va tiep tuc đuoc san xuat, thuong mang lai cho vat chu kha nang mien dich suot đoi đoi voi chung virus đo.


 Su đe khang virus o thuc vat  Thuc vat co co che bao ve hieu qua chong lai virus. Mot trong nhung tinh hieu qua nhat la su hien dien cua gen đuoc goi la gen khang (R). Moi gen R co kha nang khang mot loai virus cu the bang cach kich hoat cac khu vuc chet te bao cuc bo xung quanh te bao bi nhiem benh, tao ra nhung đom lon co the nhin thay bang mat thuong. Đieu nay ngan chan su lay nhiem. Can thiep RNA cung la mot bien phap bao ve hieu qua o thuc vat. Khi bi nhiem benh, thuc vat thuong san xuat cac chat khu trung tu nhien tieu diet virus, nhu axit salicylic, nito monoxit va chat oxy hoa.


 Su đe khang virus o vi khuan  Cach chu yeu đe vi khuan tu bao ve minh khoi the thuc khuan la san xuat cac enzyme pha huy DNA ngoai lai. Nhung enzyme nay, đuoc goi la endonuclease gioi han (mot loai enzyme cat gioi han), cat đut DNA cua virus khi the thuc khuan "tiem" vao te bao vi khuan.


= Phong va đieu tri benh do virus =


 Vac-xin  Vac-xin la hinh thuc mo phong nhiem trung tu nhien va đap ung mien dich lien quan nhung khong gay benh. Su dung vac-xin đa xoa so hoan toan benh đau mua va giam đang ke muc đo va so ca tu vong do cac benh nhiem trung nhu bai liet, soi, quai bi va rubella. Vac-xin ngan ngua hon 14 benh nhiem virus o nguoi  va nhieu benh nhiem virus o đong vat. Vac-xin co the chua virus song hoac bi giet. Vac-xin song chua virus yeu, co the gay nguy hiem khi tiem cho nhung nguoi bi suy giam mien dich. Cong nghe sinh hoc va ky thuat di truyen đuoc ung dung đe san xuat vac-xin "thiet ke" chi co thanh phan protein capsid cua virus. Vac-xin viem gan B la mot vi du. Nhung loai vac-xin nay an toan hon vi khong bao gio co kha nang gay benh.


 Thuoc khang virus  Tu giua nhung nam 1980, su phat trien cua thuoc khang virus đa tang len nhanh chong, chu yeu do đai dich AIDS. Thuoc khang virus thuong la cac chat tuong tu nucleoside, la cac chat nhan tao thay the nucleoside DNA. Khi su sao chep DNA cua virus bat đau, mot so đon phan la "chat tuong tu" trong thuoc đuoc su dung, giup ngan can su sao chep DNA vi cac "chat tuong tu" khong co kha nang hinh thanh chuoi DNA. Khi qua trinh san xuat DNA dung lai, virus khong the lap rap cac manh vao đuoc. Mot so vi du ve "chat tuong tu" nucleoside: aciclovir dung đe chua virus herpes; lamivudine dung đe chua virus HIV va viem gan B. Aciclovir la mot trong nhung loai thuoc khang virus lau đoi nhat va su dung lau đoi nhat.
Cac loai thuoc chong virus khac nham vao cac giai đoan khac nhau cua vong đoi virus. HIV phu thuoc vao mot loai enzyme goi la HIV-1 protease đe virus lay nhiem. Co mot nhom thuoc goi la chat uc che protease, lien ket voi enzyme nay va ngan enzyme hoat đong.
Viem gan C do virus RNA gay ra. Trong 80% nhung nguoi mac benh, can benh nay tro thanh man tinh va nguoi mang mam benh van co kha nang truyen nhiem cho đen het đoi tru khi đuoc đieu tri. Mot phuong phap đieu tri hieu qua la su dung thuoc ribavirin (mot chat co cau truc tuong tu nhu nucleosid guanosin). Phuong phap đieu tri cho nhung nguoi mang virus viem gan B man tinh cung tuan theo chien luoc tuong tu, su dung lamivudine va mot so loai thuoc chong vi rut khac. Trong ca hai benh ke tren, thuoc ngan chan su sinh soi cua virus, va interferon giet chet moi te bao bi nhiem benh.
Nhiem HIV thuong đuoc đieu tri bang viec ket hop nhieu loai thuoc khang virus, moi loai nham vao mot giai đoan khac nhau trong vong đoi. Co nhung loai thuoc ngan chan virus hap phu vao te bao, la chat tuong tu nucleoside va mot so chat đoc ngan can enzyme can thiet đe virus sinh san. Thanh cong trong linh vuc chua tri virus bang thuoc chinh la bang chung ve tam quan trong cua viec hieu biet cach thuc sinh san cua virus.


Vai tro trong sinh thai Virus la thuc the sinh hoc phong phu nhat trong moi truong nuoc; Chi 1ml nuoc bien chua khoang mot trieu hat virus, va chung rat can thiet cho su đieu tiet cua he sinh thai nuoc man va nuoc ngot. Hau het la the thuc khuan von vo hai đoi voi thuc vat va đong vat. Chung lay nhiem va tieu diet vi khuan trong quan xa vi sinh vat duoi nuoc va đay la co che tai che carbon quan trong nhat trong moi truong bien. Cac phan tu huu co đuoc giai phong tu cac te bao vi khuan kich thich su phat trien cua tao va vi khuan moi.
Vi sinh vat chiem hon 90% sinh khoi o bien. Nguoi ta uoc tinh rang virus giet chet khoang 20% sinh khoi moi ngay va trong cac đai duong, so luong virus gap 15 lan so voi so luong vi khuan va vi khuan co. Virus chu yeu chiu trach nhiem cho viec ngan chan hien tuong nuoc no hoa, mot hien tuong thuong gay hai nghiem trong cho cac sinh vat bien khac. So luong virus trong cac đai duong giam dan khi ra ngoai khoi va theo đo sau cua muc nuoc, noi co it vat chu hon.
Anh huong cua virus rat to lon. Bang cach tang ho hap đai duong, virus co trach nhiem gian tiep lam giam luong khi carbon dioxide trong khi quyen khoang 3 ty tan carbon moi nam.
Đong vat co vu duoi bien cung de bi nhiem virus. Vao nam 1988 va 2002, hang ngan con hai cau bi tu vong o chau Au do Phocine morbillivirus. Nhieu loai virus khac nhu calicillin, herpesvirus, adenovirus va parvovirus ton tai trong quan the đong vat co vu o bien.


Xem them Chu đe: Y hoc
Bai viet chinh: Virus


Tham khao = Cuoc chu =


= Tai lieu =


Lien ket ngoai Tai nguyen mam benh virus  –  Genomic va du lieu nghien cuu khac ve virus gay benh o nguoi
Co so du lieu nghien cuu dich cum  –  Genomic va du lieu nghien cuu khac ve virus cum