Hoang Ha (tieng Han: 黃河; pinyin: Huang He; Wade-Giles: Hwang-ho, " hoang nghia la mau vang cua mat troi, ha nghia la mat bang, ghep lai hoan chinh  Hoang Ha co nghia la mat nuoc song mau vang "), la con song dai thu hai chau A xep sau song Truong Giang (Duong Tu), voi chieu dai 5.464 km song Hoang Ha xep thu sau the gioi ve chieu dai.
Song Hoang Ha chay qua chin tinh cua CHND Trung Hoa, bat nguon tu nui Bayan Har thuoc day nui Con Lon tren cao nguyen Thanh Tang phia tay tinh Thanh Hai. Hoang Ha đo ra Bot Hai o vi tri gan thanh pho Đong Dinh thuoc tinh Son Đong.


Ten goi Trong cac van lieu chu Trung Quoc co goi Hoang Ha la 河 (am Han Viet: Ha; tieng Han thuong co: *C.gˤaj). Ten goi 黃河 (am Han Viet: Hoang Ha; tieng Han thuong co: *N-kʷˤaŋ C.gˤaj; tieng Han trung co: Hwang Ha) đuoc đe cap đau tien trong Han thu viet ve thoi ky nha Tay Han (206 TCN - 9). Chu 黃 Hoang co nghia la mau vang am chi nuoc mau vang do dong song mang nhieu vat lieu co nguon goc tu đat vang (hay hoang tho).
Mot trong nhung ten goi co hon trong tieng Mong Co la "Hac Ha", do dong song trong truoc khi chay vao cao nguyen Hoang Tho, nhung ten hien tai cua con song o vung Noi Mong la Hatan Gol (Хатан гол, "Queen River"). O Mong Co, no co ten la Sar Moron (Шар мөрөн, "Hoang Ha").
O Thanh Hai, ten song trong tieng Tay Tang la "Song Cong" (tieng Tay Tang: རྨ་ཆ།, Ma Chu; tieng Trung: gian the 玛曲, phon the 瑪曲, p Ma Qu).
Ten tieng Anh Hwang Ho la ten ghi tren ban đo đuoc Latin hoa cua Hoang Ha


Luu vuc Hoang Ha bat nguon tu day nui Con Lon o phia tay bac tinh Thanh Hai, tu đo cao 4.500 m trong vung long chao Yekuzonglie nam o phia bac cua day nui Bayankara (hay Ba Nhan Khach Lap) tren cao nguyen Thanh Tang.
Tu đau nguon cua no, con song chay theo huong nam, sau đo tao ra mot cho uon cong ve huong đong nam va sau đo lai chay theo huong nam mot lan nua cho đen khi toi thanh pho Lan Chau, thu phu cua tinh Cam Tuc, la noi ma điem uon cong lon ve phia bac, bat đau. Con song chay ve phia bac qua Khu tu tri dan toc Hoi Ninh Ha toi khu tu tri Noi Mong, đoan cong nay goi la Ha Sao. Sau đo con song nay lai đoi huong, chay gan nhu thang ve phia nam, tao ra ranh gioi cua hai tinh Thiem Tay va Son Tay. Khoang 130 km ve phia đong bac cua thanh pho Tay An, thu phu tinh Thiem Tay, Hoang Ha lai đoi huong đe chay ve phia đong. No chay toi nhung vung đat trung ven bien o mien đong Trung Quoc gan thanh pho Khai Phong. Sau đo chay qua Te Nam, thu phu cua tinh Son Đong va đo ra bien Bot Hai (vinh Bot Hai).


= Chi luu =


Cac đap thuy đien Duoi đay la danh sach cac nha may thuy đien đuoc xay dun tren Hoang Ha, xep theo nam van hanh đau tien:

Đap Tam Mon Hiep (1960; Tam Mon Hiep, Ha Nam)
Nha may thuy đien Tam Thinh Cong (1966)
Đap Thanh Đong, nha may thuy đien (1968; Thanh Đong Hap, Ninh Ha)
Đap Luu Gia Hiep (1974; Vinh Tinh, Cam Tuc)
Đap Diem Oa Hiep, nha may thuy đien (1975; Vinh Tinh, Cam Tuc)
Nha may thuy đien Thien Kieu (1977)
Đap Bat Ban Hiep (1980; Tay Co, Lan Chau, Cam Tuc)
Đap Long Duong Hiep (1992; Cong Hoa, Thanh Hai)
Đap Đai Hiep, nha may thuy đien (1998)
Đap Ly Gia Hiep (1999) (Jainca, Thanh Hai)
Đap Van Gia Trai (1999; Thien Quan, Thiem Tay va Noi Mong)
Đap Tieu Lang Đe (2001) (Te Nguyen, Ha Nam)
Đap Lap Tay Ngoa (2010) (Quy Đuc, Thanh Hai)
Theo mot bao cao nam 2000, 7 nha may thuy đien lon nhat (Long Duong Hiep, Ly Gia Hiep, Luu Gia Hiep, Diem Oa Hiep, Bat Ban Hiep, Đai Hiep va Thanh Đong Hiep) co tong cong suat lap may la 5.618 MW.


Anh huong đen dan sinh No tuoi tieu cho mot khu vuc rong 944.970 km vuong (364.417 dam vuong), nhung do tinh chat kho can chu đao cua vung nay (khong giong nhu phan phia đong thuoc Ha Nam va Son Đong) nen luu luong nuoc cua no tuong đoi nho. Tinh theo luu luong no chi bang 1/15 cua song Truong Giang va 1/5 cua song Chau Giang, mac du khu vuc tuoi tieu cua con song cuoi (Chau Giang) chua bang mot nua cua Hoang Ha.
Trong lich su hang ngan nam cua Trung Quoc, Hoang Ha vua đem lai loi ich vua đem lai tai hoa cho nguoi dan, vi the no con đuoc coi la "Niem kieu hanh cua Trung Quoc" (pinyin: Zhongguo de Jiaoao) va "Noi buon cua Trung Quoc" (pinyin: Zhongguo de Tong). Cac ghi chep chi ra rang, tu nam 602 đen ngay nay, con song nay đa it nhat 26 lan đoi dong (5 lan đoi dong o quy mo lon) va cac con đe bao boc đa vo hoac tran khong duoi 1.500 lan. Lan thay đoi dong nam 1194 đa pha vo he thong tuoi tieu cua song Hoai trong gan 700 nam sau. Phu sa Hoang Ha đa ngan chan dong chay cua song Hoai va lam hang ngan nguoi mat nha o. Moi lan đoi dong no khi thi đo ra Hoang Hai, khi thi ra vinh Bot Hai. Hoang Ha co dong chay nhu ngay nay tu nam 1897 sau lan đoi dong cuoi cung nam 1855.
Trong suot the ky 20, Hoang Ha mang ra bien khoang 0,9x10⁹ tan tram tich/nam. Mau nuoc vang cua con song la do phu sa ma no mang theo, do luong phu sa va tram tich trong dong nuoc co the len đen 34 kg/1 met khoi nuoc - cao gap 34 lan so voi song Nile o chau Phi. Hang the ky cua viec boi đap va su bao boc cua cac con đe đa lam con song nay chay o đo cao lon hon so voi đat nong nghiep hai ben bo, lam cho viec ngap lut tro nen nguy hiem hon. Ngap lut cua Hoang Ha đa gay ra su chet choc khung khiep trong lich su nhu nam 1887 Hoang Ha đa giet chet khoang 900.000-2.000.000 nguoi va nam 1931 no đa giet chet khoang 1.000.000-3.700.000 nguoi. Tran lu nam 1931 đuoc ghi nhan la tham hoa thien nhien toi te nhat lich su the gioi, uoc tinh cuop đi sinh mang cua khoang 3,7 trieu nguoi. Nam 1938, trong Chien tranh Trung-Nhat lan thu hai, quan đoi cua Tuong Gioi Thach đa pha đe bao boc Hoang Ha đe ngan can buoc tien cua quan Nhat va lam ngap lut mot vung rong lon lam chet khoang 500.000-900.000 nguoi.
Đoi khi nguoi ta con goi no la 濁流 (Trooc Luu), nghia la dong nuoc đuc. Thanh ngu Trung Quoc "Khi nuoc Hoang Ha trong" am chi đieu khong bao gio xay ra.
Hien nay, tinh trang kho han do co qua nhieu đap nuoc tren Hoang Ha đa tro thanh mot van đe cho nong nghiep va he sinh thai cua khu vuc đong bang Hoa Bac.
Hai tinh Ha Bac va Ha Nam đuoc đat ten theo con song nay. Ten cua hai tinh nay co nghia la "bac" va "nam" cua Hoang Ha.
Cac thanh pho chinh doc theo Hoang Ha tinh tu đau nguon bao gom: Lan Chau (thuoc tinh Cam Tuc), O Hai, Bao Đau, Khai Phong, va Te Nam.


Hinh anh Đoc them Bang tieng Anh:

Sinclair, Kevin. 1987. Hoang Ha: 5.000 nam du lich qua Trung Quoc. (Dua tren cac tu lieu truyen hinh). Child & Associates Publishing, Chatswood, Sydney, Australia. ISBN 0-86777-347-2


Xem them Đai Van Ha
Đia ly Trung Quoc
Đong bang Hoa Bac
Cao nguyen hoang tho
Danh sach cac song lon cua chau A
Danh sach cac song Trung Quoc


Chu thich Tham khao Sinclair, Kevin. 1987. The Yellow River: A 5000 Year Journey Through China. (Based on the television documentary). Child & Associates Publishing, Chatswood, Sydney, Australia. ISBN 0-86777-347-2


Lien ket ngoai