Cach mang 1989, hay con đuoc goi la Su sup đo cua chu nghia xa hoi o Lien Xo va cac nuoc Đong Au (con đuoc goi bang nhieu ten goi khac nhu la Mua thu cua phong trao Cong san, Su sup đo cua khoi Cong san chu nghia, Cac cuoc cach mang o Đong Au va Mua thu cua cac Quoc gia) la su sup đo mang tinh he thong cua cac nha nuoc chu nghia xa hoi va chu nghia cong san theo chu nghia Marx-Lenin tai Lien Xo, Đong Au va mot so nuoc khac.
Cac su kien cua cuoc cach mang toan dien bat đau o Ba Lan vao nam 1989 va tiep tuc o Hungary, Đong Đuc, Bulgaria, Tiep Khac va Romania. Mot đac điem chung cua hau het nhung cuoc cach mang nay la viec su dung rong rai cac chien dich Phan khang dan su, the hien su phan đoi cua dan chung đoi voi viec tiep tuc he thong đon đang va gop phan tao ra ap luc thay đoi. Romania va Afghanistan la hai nuoc duy nhat lat đo che đo cong san bang bao luc. Cac cuoc bieu tinh o Quang truong Thien An Mon (thang 4 đen thang 6 nam 1989) khong the kich thich nhung thay đoi chinh tri lon o Trung Quoc, nhung nhung hinh anh gay anh huong ve su can đam bat chap moi thu trong cuoc bieu tinh đo đa giup thuc đay cac su kien o nhung noi khac tren the gioi. Vao ngay 4 thang 6 nam 1989, Cong đoan Đoan ket đa gianh chien thang ap đao trong cuoc bau cu tu do mot phan o Ba Lan, dan đen su thay đoi he thong chinh tri mot cach hoa binh o nuoc nay vao mua he nam 1989. Cung trong thang 6 nam 1989, Hungary bat đau thao do phan Buc man sat cua minh.
Viec mo mot cua khau bien gioi giua Ao va Hungary tai Cuoc da ngoai Lien Au vao ngay 19 thang 8 nam 1989 sau đo đa gay ra mot phan ung day chuyen hoa binh, cuoi cung thi Đong Đuc khong con nua va Khoi phia Đong đa tan ra. Do hanh đong bat nhat cua cac nha cam quyen Đong Au tai Cuoc da ngoai Lien Au, tinh lien ket cua Khoi Đong Au đa bi pha vo. Gio đay, cac cong dan cua Khoi phia Đong đuoc truyen thong cho biet rang Buc man sat khong con chat che va quyen luc cua nha cam quyen ngay cang bi suy yeu. Đieu nay dan đen cac cuoc bieu tinh lon o cac thanh pho nhu Leipzig va sau đo la su sup đo cua Buc tuong Berlin vao thang 11 nam 1989, đuoc coi la cua ngo bieu tuong cho su thong nhat cua Đuc vao nam 1990.
Lien Xo tro thanh mot nuoc cong hoa ban tong thong đa đang cho đen khi giai the vao thang 12 nam 1991, dan đen 11 quoc gia moi (Armenia, Azerbaijan, Belarus, Gruzia, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Moldova, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraina va Uzbekistan), tuyen bo đoc lap khoi Lien Xo trong nam đo, trong khi cac nuoc Baltic (Estonia, Latvia va Litva) gianh lai đoc lap vao thang 9 nam 1991. Phan con lai cua Lien bang Xo viet, chiem phan lon dien tich, tiep tuc voi viec thanh lap Lien bang Nga vao thang 12 nam 1991. Albania va Nam Tu tu bo chu nghia cong san tu nam 1990 đen nam 1992. Đen nam 1992, Nam Tu đa tach thanh 5 quoc gia moi, đo la Bosnia va Herzegovina, Croatia, Cong hoa Macedonia, Slovenia va Cong hoa Lien bang Nam Tu, sau đo đuoc đoi ten thanh Serbia va Montenegro vao nam 2003 va cuoi cung chia tach vao nam 2006 thanh hai nuoc, Serbia va Montenegro. Serbia sau đo bi chia cat them do su ly khai cua nha nuoc Kosovo đuoc cong nhan mot phan vao nam 2008. Tiep Khac giai the ba nam sau khi tu bo chu nghia cong san, chia tach mot cach hoa binh thanh Cong hoa Sec va Slovakia vao ngay 1 thang 1 nam 1993. Tac đong cua nhung su kien nay đa đuoc cam nhan o nhieu nuoc xa hoi chu nghia. Chu nghia cong san đa bi thay the o cac nuoc nhu Campuchia (1991), Ethiopia (1990), Mong Co (vao nam 1990 đa bau cu lai mot cach dan chu va lap ra mot chinh phu Cong san đieu hanh đat nuoc cho đen nam 1996) va Nam Yemen (1990).
Cac cai cach chinh tri rat đa dang, nhung sau nam 1991, chi co bon quoc gia co cac đang cong san co the giu đuoc quyen luc, đo la Trung Quoc, Cuba, Lao va Viet Nam. Nhieu to chuc cong san va xa hoi chu nghia o phuong Tay đa chuyen cac nguyen tac chi đao cua ho sang dan chu xa hoi va chu nghia xa hoi dan chu. Cac đang cong san o Y va San Marino bi anh huong va su cai to cua tang lop chinh tri Y dien ra vao đau nhung nam 1990. Nguoc lai, o Nam My, mot thuy trieu hong bat đau o Venezuela vao nam 1999 va đinh hinh chinh tri o cac khu vuc khac cua luc đia nay cho đen đau nhung nam 2000. Cuc dien chinh tri chau Au thay đoi manh me, voi mot so quoc gia truoc đay thuoc Khoi Đong Au gia nhap NATO va Lien minh chau Au, dan đen su hoi nhap kinh te va xa hoi manh me hon voi Tay Au va Hoa Ky.


Boi canh = Su noi len cua phong trao cong san =

Y tuong cua chu nghia xa hoi đa đat đuoc giua cac tang lop cong nhan cua the gioi tu the ky 19, len đen đinh điem trong the ky 20 khi mot so quoc gia hinh thanh đang cong san cua rieng ho. Thong thuong, chu nghia xa hoi khong đuoc ua chuong boi tang lop cam quyen cuoi the ky 19 đen đau the ki 20; do vay, y thuc he cong san chu nghia bi đan ap va đieu nay đa đuoc thuc hanh ngay ca o cac nuoc thuc hien che đo đa đang.
Cuoc cach mang Bolshevik nam 1917 đa chung kien su lat đo mot nha nuoc dan toc Nga truoc đo cung voi che đo quan chu. Nhung nguoi Bolshevik bao gom cac dan toc cua Nga đa lap ra Lien Xo trong suot giai đoan sau đo.
Trong thoi gian giua hai cuoc chien tranh the gioi, phong trao Cong san đa troi day tai nhieu noi tren the gioi (vi du nhu o Vuong quoc Nam Tu thi no đa phat trien pho bien tai cac đo thi trong suot nhung nam 1920). Đieu nay dan đen mot loat cac cuoc thanh trung o nhieu nuoc đe dap tat phong trao.
Sau the chien II, mot loat cac quoc gia cong san chu nghia đa ra đoi o chau A va Đong Au, tieu bieu la CHND Trung Hoa. Cac Đang Cong san đuoc thanh lap ngay cang nhieu o khap noi tren the gioi.
Khi phong trao cong san đa vao mot giai đoan phat trien pho bien tren khap Đong Au, hinh anh cua ho cung đa bat đau mo nhat đi. Khi cac nhom chinh tri đoi lap tang cuong cac chien dich cua ho đe chong lai phong trao cong san, ho đa dung đen bao luc (bao gom ca vu đanh bom va giet nguoi) đe đat đuoc muc tieu cua ho: đieu nay dan phan lon dan chung truoc đay ung ho Đang Cong san đa mat su quan tam đen y thuc he nay. Mot su hien dien cua Đang Cong san van đuoc duy tri nhung mat đi vai tro truoc kia cua no.


= Ap luc tu phuong Tay =
Sau the chien thu II, mac du la nuoc thang tran nhung Lien bang Xo Viet (goi tat la Lien Xo) bi thiet hai nang ne ve nguoi va cua, đac biet la vap phai su chong pha cua cac phe đoi lap noi chung va cac nuoc tu ban noi rieng. Cac nuoc tu ban đung đau la My, thuc hien chien luoc "toan cau chong XHCN" bang nhung hanh đong co lap kinh te-chinh tri, cung tu đay the gioi buoc vao thoi ki "chien tranh lanh. My đua ra lenh "cam van" đoi voi Lien Xo, khien tinh hinh nuoc nay đa kho khan nay cang tro nen kho khan hon. Ben canh đo, My thanh lap "Khoi Bac Đai Tay Duong" (goi tat la NATO) đe bao vay chinh tri, tao the luc đong minh chong XHCN. Đe thoat khoi ap luc nang ne đo, Lien Bang Xo Viet đa thanh lap "Khoi quan su Warszawa", tao đoi trong voi NATO va thanh lap "Hoi đong tuong tro kinh te" nham giai quyet tinh trang co lap kinh te cua cac nuoc phuong Tay va My.


= Su xuat hien cua Cong đoan Đoan Ket tai Ba Lan =

Cuoc khung hoang kinh te o Ba Lan trong nam 1980 đa dan đen su hinh thanh cua to chuc cong đoan đoc lap, Cong đoan Đoan ket, do Lech Wałesa lanh đao, dan dan đa tro thanh mot luc luong chinh tri đoi lap. Ngay 13 thang 12 nam 1981, sau khi Cong đoan Đoan ket the hien ro tu tuong đoi lap voi chinh phu, Thu tuong Ba Lan Wojciech Jaruzelski bat đau tran ap Cong đoan Đoan ket bang cach tuyen bo thiet quan luat o Ba Lan, đinh chi hoat đong va tam thoi bat giam tat ca cac nha lanh đao cua to chuc nay.


= Mikhail Gorbachev =

Mac du mot so quoc gia khoi Đong đa no luc cai cach kinh te va chinh tri, tu nhung nam 1950 (vi du Cach mang Hungary nam 1956 va Mua xuan Prague nam 1968), Mikhail Gorbachev tro thanh tong bi thu toi cao Lien Xo nam 1985 voi nhung chinh sach cai cach xu huong mo cua, tu do hoa. Vao giua nhung nam 1980, mot the he tre cua Lien Xo xuat hien, do Gorbachev lanh đao, đa bat đau ung ho nhung cai cach moi nham thoat khoi tinh trang phat trien tri tre duoi thoi tong bi thu Brezhnev. Sau nhieu thap ky, Lien Xo hien đang phai đoi mat voi mot giai đoan tri tre kinh te nghiem trong va can cai tien cong nghe cung nhu vay von phuong Tay đe bu đap cho su lac hau ngay cang tang. Cac chi phi đe duy tri quan su, KGB, tro cap cho nuoc ngoai, vv.. khien nen kinh te bao cap cua Lien Xo ngay cang lam vao tri tre.
Nhung dau hieu đau tien cua cuoc cai cach lon la vao nam 1986 khi Gorbachev đua ra chinh sach glasnost (chinh sach cong khai hoa va minh bach hoa đen muc toi đa cac hoat đong cua cac co quan nha nuoc va tu do thong tin va ngon luan) va chinh sach perestroika (chinh sach cai cach chinh tri va kinh te) o Lien Xo, đe nhan manh viec chong tham nhung trong đoi ngu lanh đao Lien Xo va su can thiet cua viec tai co cau nen kinh te. Vao mua xuan nam 1989, Lien Xo khong chi trai qua cuoc tranh luan truyen thong soi noi ma con to chuc cac cuoc bau cu đa ung cu đau tien trong Đai hoi nhan dan moi thanh lap. Trong khi chinh sach glasnost be ngoai ung ho su coi mo va phe phan chinh tri, nhung đieu nay chi đuoc phep trong mot pham vi hep do nha nuoc quyet đinh. Cong chung trong khoi Đong van phai chiu giam sat chinh tri boi cac luc luong canh sat.
Gorbachev keu goi cac chinh quyen Trung uong va chinh quyen o Đong Nam Au ap dung chinh sach perestroika va glasnost o cac quoc gia cua ho. Tuy nhien, trong khi cac nha cai cach o Hungary va Ba Lan đuoc khuyen khich ap dung boi luc luong tu do lan rong tu khoi phia đong, cac nuoc khoi Đong khac van con hoai nghi cong khai va the hien su ac cam trong cai cach nay. Nhung nguoi tin rang nhung sang kien cai cach cua Gorbachev se khong tru đuoc lau bao gom cac nha cong san Erich Honecker cua Đong Đuc, Todor Zhivkov cua Bulgaria, Gustav Husak cua Tiep Khac va Nicolae Ceausescu cua Romania đa lo đi nhung loi keu goi thay đoi. "Khi nguoi hang xom cua ban dan giay tuong moi no khong co nghia la ban cung phai lam theo", đo la tuyen bo cua mot thanh vien bo chinh tri Đong Đuc.


Du đoan ve su sup đo cua Lien Bang Xo Viet Co nhieu du đoan rang Lien bang Xo viet cuoi cung se bi tan ra truoc khi qua trinh giai the bat đau voi su sup đo cua Buc tuong Berlin vao thang 10 nam 1989.
Cac tac gia du đoan su sup đo cua Lien bang Xo viet bao gom Andrei Amalrik trong cuon Lien bang Xo viet se ton tai đen 1984? (1970), hoc gia nguoi Phap Emmanuel Todd trong La chute finale: Essais sur la decomposition de la sphere Sovietique (The Fall Final: Bai luan ve su tan ra cua Lien Xo) (1976), nha kinh te Ravi Batra trong cuon sach cua ong la Su sup đo cua chu nghia tu ban va cong san nam 1978 va su gia nguoi Phap Helene Carrere d'Encausse. Ngoai ra, Walter Laqueur luu y rang "bai bao khac nhau xuat hien trong cac tap chi chuyen nganh ve cac van đe cua cong san va nghien cuu ve su phan ra va su sup đo co the co cua che đo Xo viet."
Tai Hoa Ky, chu yeu la giua nhung nguoi bao thu, cac chinh tri gia nhat ghi co du đoan su sup đo cua Lien bang Xo viet la Tong thong Ronald Reagan.
Cac du đoan đuoc thuc hien truoc 1980 ve su sup đo cua Lien Xo đeu coi su sup đo la đieu xay ra trong tuong lai hon la mot xac suat. Tuy nhien, đoi voi mot so y tuong (nhu Amalrik va Todd) đuoc nghien cuu thau đao hon la suy nghi thoang qua. Trong truong hop cua Ludwig von Mises, ong goi la su sup đo cua Lien Xo la mot su chac chan tuyet đoi, tuy nhien ong khong đua ra bat ky khoang thoi gian hop ly đe kiem tra du đoan cua minh.


Khoi đau sup đo Cuoi nhung nam 1980, hau nhu tat ca cac nen kinh te bao cap cac o nuoc XHCN o Đong Au va Lien Xo đeu co van đe. Nguoi dan o Kavkaz va vung Baltic đa yeu cau quyen tu chu tu Moskva, sau đo đien Kremlin đa bi mat quyen kiem soat tai mot so khu vuc va lanh tho trong Lien Xo. vao thang 11 nam 1988, Cong hoa Chu nghia Xo Viet Estonia đa ban hanh tuyen bo chu quyen lanh tho, dan đen cac nuoc cong hoa khac trong khoi phia Đong cung đua ra tuyen bo tuong tu ve quyen tu chu.
Tham hoa hat nhan Chernobyl xay ra hoi thang 4 -1986 đa tac đong, anh huong rat lon len chinh tri va xa hoi, Tham hoa Chernobyl la mot trong nhung yeu to khoi nguon quan trong gay ra su sup đo khoi Đong va Lien Xo nam 1991. Vu tai nan đa tac đong to lon đoi voi chinh sach Glasnost cua Lien Xo nham tang su minh bach hoa đen muc toi đa cac hoat đong cua cac co quan nha nuoc Khong the thong ke het đuoc nhung hau qua do tham hoa hat nhan gay ra. Theo Mikhail Gorbachev, Lien Xo đa chi 18 ty rup (tuong đuong 18 ty đo la My vao thoi điem đo) ve ngan chan va khu nhiem phong xa, Ngan kho Lien Xo gan nhu can kiet va bi pha san. O Ukraina, tham hoa Chernobyl la mot bieu tuong cua phong trao dan toc chu nghia, bieu tuong cua tat ca nhung gi Lien Xo đa lam sai gay hau qua nghiem trong, Ukraina đa phai phat trien mot he thong phuc loi lon va nang ne đe khac phuc nhung hau qua hat nhan.


Qua trinh dien bien Cac su kien nam 1989 con đuoc goi la Su sup đo cua chu nghia cong san (Fall of Communism, the Collapse of Communism), cac cuoc bieu tinh tai Đong Au la nhung phong trao lat đo cac nha nuoc xa hoi chu nghia tai Lien Xo cua cac nuoc Đong Au.
Nhung su kien bat đau tai Ba Lan, va tiep tuc o Hungary, Đong Đuc, Bulgaria, Tiep Khac va Romania. Cac cuoc bieu tinh Thien An Mon nam 1989 khong thanh cong trong viec tao ra nhung thay đoi chinh tri lon o Trung Quoc. Tuy nhien, hinh anh manh me cua nguoi bieu tinh trong cuoc bieu tinh đo đa giup đe thuc đay cac su kien tuong tu o cac khu vuc khac cua the gioi.
Albania va Nam Tu tu bo chu nghia cong san tu nam 1990, đen 1992 thi tan ra thanh 5 nuoc: Slovenia, Croatia, Cong hoa Macedonia, Bosnia va Herzegovina, va Cong hoa Lien bang Nam Tu (gom Serbia va Montenegro). Lien Xo bi giai the vao cuoi nam 1991, ket qua la Nga va 14 quoc gia moi tuyen bo đoc lap tu Lien bang Xo Viet: Armenia, Azerbaijan, Belarus, Estonia, Gruzia, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Latvia, Litva, Moldova, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraina va Uzbekistan. Tac đong cua su sup đo nay đuoc cam thay o hang chuc quoc gia xa hoi chu nghia. Chu nghia Cong san đa bi tu bo o cac nuoc nhu Campuchia, Ethiopia, va Mong Co va Nam Yemen. Su sup đo cua he thong cac nuoc XHCN đa dan toi su ket thuc chien tranh lanh.
Viec ap dung hon loan cac hinh thuc khac nhau cua nen kinh te thi truong thuong dan đen viec giam muc song o cac nuoc Đong Au thoi ky hau Cong san, cung voi tac dung phu bao gom su gia tang cua cac nha tai phiet đau so tai cac nuoc nhu Nga. Cai cach chinh tri đa bi thay đoi, mot so quoc gia Đang cong san van co the giu vung quyen luc, chang han nhu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, trong khi đoi voi cac quoc gia khac, cac đang chinh tri đoi lap đa thanh cong. Nhieu to chuc cong san va dan chu xa hoi o phuong Tay thay đoi ton chi sang nen dan chu xa hoi. Canh quan chinh tri chau Au đa thay đoi manh liet, khi rat nhieu nuoc Đong Au gia nhap NATO va hoi nhap kinh te manh me hon voi chau Au.


= Ba Lan =

Mot lan song cac cuoc đinh cong đa no ra o Ba Lan vao thang Tu va thang 5 nam 1988, lam te liet nen cong nghiep cua đat nuoc. Mot lan song đinh cong tiep theo bung no vao ngay 15 thang 8, khi ma gioi cong nhan keu goi tai hop phap hoa Cong đoan Đoan ket.
Trong vai ngay tiep theo, mot loat cac cuoc đinh cong tai cac mo than va cac nha may đong tau đa dien ra, bao gom ca cuoc đinh cong vao ngay 22 thang 8 tai Nha may đong tau Gda-xtan, noi khai sinh cua Cong Đoan đoan ket. Vao ngay 31 thang 8 nam 1988, Lech Wałesa, lanh tu cua Cong đoan Đoan ket đa đuoc chinh phu moi đen Warsaw đe đam phan.
Vao ngay 18 thang 1 nam 1989 tai mot phien hop đay cang thang thuoc Đai hoi lan thu muoi cua Đang Cong nhan Thong nhat (khi đo la đang cam quyen o Ba Lan), Tong bi thu Wojciech Jaruzelski, đa xoay xo đe co đuoc su tan thanh cua toan đang ve viec mo cac cuoc đam phan chinh thuc voi Cong đoan Đoan ket. Vao ngay 6 thang 2 nam 1989, cuoc đam phan giua chinh quyen Ba Lan va Cong đoan đoan ket đa dien ra tai Hoi truong Cot o Warsaw.
Vao ngay 4 thang 4 nam 1989, Hiep đinh Ban tron lich su giua hai ben đa đuoc ky ket, qua đo chinh quyen chinh thuc hop phap hoa Cong đoan Đoan ket, đong thoi len ke hoach cho mot cuoc bau cu quoc hoi tu do đuoc to chuc tren toan quoc vao ngay 4 thang 6 nam 1989 (tinh co, mot ngay sau đo su kien Quang truong Thien An Mon o Trung Quoc đa dien ra).
Mot con đia chan đa xay ra tai cuoc bau cu quoc hoi khi Cong đoan Đoan ket đa gianh đuoc chien thang ap đao, du khong ai nghi rang ho co the lam đuoc đieu nay. Cac ung cu vien thuoc Cong đoan Đoan ket đa gianh đuoc tat ca so ghe ma ho đuoc phep canh tranh tai Ha vien, trong khi tai Thuong vien, ho đa gianh đuoc 99 trong so 100 ghe co san (voi mot ghe con lai do mot ung cu vien đoc lap đam nhan). Đong thoi, nhieu ung cu vien Cong san noi bat đa khong gianh đuoc so phieu toi thieu can thiet đe nam đuoc cac vi tri danh rieng cho ho.
Vao ngay 15 thang 8 nam 1989, hai đong minh lau nam cua Đang Cong san la Đang Nhan dan Thong nhat (ZSL) va Đang Dan chu (SD) đa chinh thuc tu bo lien minh voi Đang Cong san va tuyen bo ung ho Cong đoan Đoan ket. Thu tuong cuoi cung cua nha nuoc Cong hoa Nhan dan Ba Lan, Czesław Kiszczak, cho biet ong se tu chuc đe cho phep mot nguoi khong phai cong san thanh lap chinh quyen. Vi Cong đoan Đoan ket la nhom chinh tri duy nhat khac co the thanh lap chinh phu, nen hau nhu chac chan rang mot thanh vien cua Cong đoan Đoan ket se tro thanh thu tuong.
Vao ngay 19 thang 8 nam 1989, Tadeusz Mazowiecki, mot bien tap vien bao chi chong Cong, nguoi ung ho nhiet thanh cua Cong đoan Đoan ket, mot nguoi Cong giao sung đao, đa đuoc đe cu lam Thu tuong Ba Lan, trong khi Lien Xo khong he len tieng phan đoi. Nam ngay sau, vao ngay 24 thang 8 nam 1989, Quoc hoi Ba Lan đa cham dut hon 40 nam cai tri đoc đang bang cach chap thuan Mazowiecki tro thanh Thu tuong phi cong san đau tien cua đat nuoc ke tu sau the chien II.
Vao ngay 13 thang 9 nam 1989, mot chinh phu phi Cong san moi đa đuoc quoc hoi phe chuan, đanh dau su thay đoi mo hinh Nha nuoc đau tien tai Đong Au nam 1989. Vao ngay 17 thang 11 nam 1989, buc tuong cua Felix Dzerzhinsky, nguoi sang lap ra luc luong Cheka cua Ba Lan, bieu tuong cua su cai tri cua Đang Cong san Ba Lan, đa bi pha huy. Vao ngay 29 thang 12 nam 1989, Sejm đa sua đoi hien phap đe thay đoi ten chinh thuc cua đat nuoc tu Cong hoa Nhan dan Ba Lan thanh Cong hoa Ba Lan. Đang Cong nhan Thong nhat Ba Lan (Đang Cong san Ba Lan) đa tu giai tan vao ngay 29 thang 1 nam 1990 va đoi ten thanh Đang Dan chu xa hoi Ba Lan.
Nam 1990, Jaruzelski tu chuc tong thong Ba Lan va đuoc thay the boi lanh đao phong trao Cong đoan Đoan ket Lech Wałesa, nguoi đa gianh chien thang tai cuoc bau cu tong thong nam 1990 đuoc to chuc trong hai vong vao cac ngay 25 thang 11 va ngay 9 thang 12.
Su kien Walesa nham chuc tong thong vao ngay 21 thang 12 nam 1990 đuoc coi la su ket thuc chinh thuc cua nuoc Cong hoa Nhan dan Ba Lan va la khoi đau cua nuoc Cong hoa Ba Lan. Khoi Hiep uoc Warsaw đa đuoc giai the ngay 1 thang 7 nam 1991. Vao ngay 27 thang 10 nam 1991 cuoc bau cu quoc hoi hoan toan tu do đau tien ke tu nam 1945 đa đuoc to chuc. Đieu nay đa hoan thanh qua trinh chuyen đoi cua Ba Lan tu che đo cong san chu nghia sang mot he thong chinh tri dan chu tu do kieu phuong Tay. Quan đoi Nga đa hoan toan rut khoi Ba Lan vao ngay 18 thang 9 nam 1993.


= Hungary =
Theo chan Ba Lan, Hungary tro thanh quoc gia Đong Au tiep theo chuyen tiep sang sang mot chinh phu phi Cong san. Mac du Hungary đa tien hanh mot so cai cach kinh te va tu do hoa chinh tri trong nhung nam 1980, nhung nhung cai cach thuc su lon va triet đe chi xay ra sau khi Janos Kadar tro thanh Tong Bi thu cua Đang Cong san vao ngay 23 thang 5 nam 1988. Vao ngay 24 thang 11 nam 1988 Miklos Nemeth đuoc bo nhiem lam Thu tuong Hungary. Vao ngay 12 thang 1 nam 1989, Nghi vien đa thong qua mot "goi đao luat dan chu", trong đo cong nhan cac quyen tu do lap hoi, tu do hoi hop, va tu do bao chi; xay dung mot luat bau cu moi; đong thoi sua đoi lai hien phap. Vao ngay 29 thang 1 nam 1989, mot thanh vien cua Bo Chinh tri la Imre Pozsgay đa tuyen bo rang cuoc noi day nam 1956 cua Hungary la mot cuoc cach mang cua nhan dan, chu khong phai mot cuoc bao loan đuoc giat day boi nuoc ngoai nhu nhung gi ma chinh quyen đa mo ta trong suot hon 30 nam.
Cac cuoc bieu tinh lon no ra vao ngay Quoc khanh 15 thang 3, đa buoc chinh quyen phai bat đau qua trinh đam phan voi cac luc luong chinh tri phi Cong san moi thanh lap. Cac cuoc đam phan Ban Tron bat đau vao ngay 22 thang 4 va tiep tuc cho đen khi thoa thuan Ban Tron đuoc ky ket vao ngay 18 thang 9. Tai cac cuoc hoi đam nay, mot so nha lanh đao chinh tri tuong lai cua Hungary đa xuat hien, bao gom Laszlo Solyom, Jozsef Antall, Gyorgy Szabad, Peter Tolgyessy va Viktor Orban
Vao ngay 2 thang 5 nam 1989, Hungary bat đau thao do hang rao bien gioi dai 240 km (150 dam) voi Ao. Đieu nay đa lam gia tang tinh trang bat on o Đong Đuc va Tiep Khac trong mua he va mua thu, khi hang ngan cong dan tu hai nuoc nay vuot bien trai phep sang phuong Tay qua bien gioi Hungary-Ao.
Vao ngay 1 thang 6 nam 1989, Đang Cong san Hungary cuoi cung đa thua nhan rang co Thu tuong Imre Nagy (nguoi tung bi treo co vi toi phan quoc sau cuoc noi day o Hungary nam 1956 thuc te đa bi chinh quyen xu tu mot cach bat hop phap sau mot phien toa gia tao. Vao ngay 16 thang 6 nam 1989, Nagy đa đuoc cu hanh mot đam tang long trong tren quang truong lon nhat Budapest truoc đam đong it nhat 100.000 nguoi, sau đo ong đa đuoc an tang nhu mot anh hung dan toc.
Theo thoa thuan Ban Tron ngay 18 thang 9, chinh quyen Cong hoa Nhan dan Hungary đa buoc phai chap nhan sua đoi lai Hien phap, thanh lap mot Toa an Hien phap, hop phap hoa cac đang chinh tri, to chuc bau cu đa đang, cai cach Bo luat hinh su va bo luat to tung hinh su.
Vao ngay 7 thang 10 nam 1989, Đang Cong san tai ky đai hoi cuoi cung cua no đa chinh thuc đoi ten thanh Đang Xa hoi Hungary.
Trong phien hop tu ngay 16 đen 20 thang 10, quoc hoi đa thong qua luat quy đinh ve bau cu quoc hoi đa đang va bau cu tong thong truc tiep thong qua pho thong đau phieu, cuoc bau cu se đuoc to chuc vao ngay 24 thang 3 nam 1990. Hien phap moi đuoc ban hanh đa đoi ten nuoc Cong hoa Nhan dan Hungary thanh Cong hoa Hungary, hien phap đam bao cac quyen con nguoi va tu do dan chu, đong thoi tao ra mot cau truc the che đam bao su phan chia quyen luc giua cac nhanh tu phap, lap phap va hanh phap cua chinh phu.
Vao ngay 23 thang 10 nam 1989, nhan ky niem 33 nam Cach mang 1956, nha nuoc Cong hoa Nhan dan Hungary chinh thuc bi bai bo. Su hien dien cua quan đoi Lien Xo o Hungary, von đa ton tai ke tu The chien II, cuoi cung đa chinh thuc cham dut vao ngay 19 thang 6 nam 1991.


= Đong Đuc =

Sau khi đuong bien gioi đa đuoc mo tu phia Hungary, ngay cang co nhieu nguoi Đong Đuc đa bat đau di cu sang Tay Đuc thong qua bien gioi cua Hungary voi nuoc Ao. Đen cuoi thang 9 nam 1989, hon 30.000 nguoi Đong Đuc đa tron thoat sang Tay Đuc. Truoc tinh hinh đo, chinh phu Đong Đuc đa cam nguoi dan di chuyen toi Hungary, khien cho Tiep Khac tro thanh nha nuoc lang gieng duy nhat ma nguoi Đong Đuc co the nhap canh.
Hang ngan nguoi Đong Đuc đa co gang đe tiep can Tay Đuc bang cach chiem đong cac co so ngoai giao o thu đo cac nuoc Đong Au khac, đac biet la tai Đai su quan Đong Đuc o Prague, noi hang ngan nguoi Đong Đuc đa cam trai trong khu vuon lay loi tu thang Tam đen thang Muoi Mot. Đong Đuc đa đong cua bien gioi voi Tiep Khac (CSSR) vao đau thang Muoi, tu đo co lap minh khoi tat ca cac nuoc lang gieng.
Do co hoi cuoi cung đe tau thoat khoi đat nuoc đa bi đong lai, nhung nguoi Đong Đuc bat đau cuoc bieu tinh đuoc goi la bieu tinh Ngay Thu Hai. Hang tram ngan nguoi dan o mot so thanh pho - nhieu nhat la o Leipzig - đa tham gia vao nhung cuoc bieu tinh nay.
Sau cuoc bieu tinh ngay 02 Thang Muoi, lanh đao Đang Thong nhat Xa hoi Chu nghia (SED) Erich Honecker đa ra lenh cho quan đoi no sung khien nhieu nguoi bieu tinh thiet mang. Đang Cong san chuan bi mot luc luong canh sat rat lon, bao gom ca dan quan, canh sat mat (Stasi), va quan tac chien. Đa co tin đon lo ngai ve mot vu tham sat Thien An Mon nua.
Ngay 06 thang 10 va 07 thang 10, Gorbachev vieng tham Đong Đuc đe đanh dau ky niem 40 nam thanh lap nuoc Cong hoa Dan chu Đuc, va thuc giuc lanh đao Đong Đuc chap nhan cai cach. Mot cau noi noi tieng cua ong đuoc dich sang tieng Đuc la "Wer zu spat kommt, den bestraft das Leben" (Ai qua muon se chet). Tuy nhien, Erich Honecker van chong lai cai cach, chinh quyen cua ong tham chi con đi xa hon bang cach cam luu hanh cac an pham bao chi cua Lien Xo, ma chinh quyen Đong Đuc xem la phan đong.
Đoi mat voi tinh trang bat on dan su đang dien ra, Đang Thong nhat Xa hoi chu nghia (SED) đa nhat tri bai nhiem Honecker vao giua thang Muoi, va thay the ong ta bang Egon Krenz. Ngoai ra, bien gioi voi Tiep Khac đa đuoc mo cua tro lai, nhung chinh quyen Tiep Khac đa som cho phep tat ca nhung nguoi ti nan Đong Đuc đuoc nhap canh truc tiep vao Tay Đuc ma khong co đoi hoi them thu tuc gi, do đo chinh thuc pha bo mot phan cua Buc man sat vao ngay 3 thang 11.
Khong the lam gi đe ngan chan dong nguoi ti nan đo xo toi phuong Tay thong qua Tiep Khac, chinh quyen Đong Đuc cuoi cung đau hang truoc ap luc cong chung vao ngay 9 thang 11, bang cach cho phep cac cong dan Đong Đuc đuoc nhap canh truc tiep vao Tay Berlin va Tay Đuc, thong qua cac cua khau bien gioi, khong can phai khai bao voi linh bien phong.
Đuoc kich thich boi cac ngon tu that thuong cua Gunter Schabowski trong mot cuoc hop bao truyen hinh, noi rang nhung thay đoi la "co hieu luc ngay lap tuc", hang tram ngan nguoi Đong Đuc đa loi dung co hoi, đo xo qua Buc tuong Berlin vua đuoc mo đe chay sang Tay Đuc.
Đen thang muoi hai, Krenz đa đuoc thay the, va che đo đoc đang cua Đang Thong nhat Xa hoi chu nghia Đuc đa ket thuc. Đieu nay dan đen su tang toc cua qua trinh cai cach o Đong Đuc, cuoi cung ket thuc voi su thong nhat cua Đong va Tay Đuc co hieu luc tu ngay 03 thang 10 nam 1990.


= Tiep Khac =

"Cuoc cach mang nhung" la mot cuoc chuyen giao quyen luc bat bao đong o Tiep Khac đa bien nuoc nay tu mot quoc gia Cong san chu nghia tro thanh mot nuoc cong hoa nghi vien. Vao ngay 17 thang 11 nam 1989, canh sat chong bao đong đa đan ap mot cuoc bieu tinh hoa binh cua sinh vien o Prague, mac du tranh cai van tiep tuc ve viec co ai chet đem đo hay khong. Su kien đo đa dan toi mot loat cac cuoc bieu tinh cua nguoi dan tu ngay 19 thang 11 đen cuoi thang 12.
Đen ngay 20 thang 11, so nguoi bieu tinh on hoa đuoc tap hop tai Prague đa tang tu 200.000 nguoi len toi nua trieu nguoi. Nam ngay sau, cuoc bieu tinh tai Letna Square đa thu hut 800.000 nguoi. Vao ngay 24 thang 11, toan bo lanh đao Đang Cong san Tiep Khac, bao gom ca tong bi thu Milos Jakes, đa tuyen bo tu chuc. Mot cuoc tong đinh cong toan quoc keo dai hai gio đa đuoc to chuc vao ngay 27 thang 11.
Voi su sup đo cua cac chinh phu Cong san tai cac quoc gia Đong Au khac, va cac cuoc bieu tinh tren đuong pho ngay cang gia tang, Đang Cong san Tiep Khac đa tuyen bo vao ngay 28 thang 11 nam 1989 rang ho se tu bo quyen luc va đong thoi bai bo nha nuoc đoc đang.
Day thep gai va cac vat can khac đa đuoc go bo khoi bien gioi voi Tay Đuc va Ao vao đau thang 12. Vao ngay 10 thang 12, Tong thong Gustav Husak đa chi đinh chinh phu phi Cong san đau tien o Tiep Khac ke tu nam 1948, sau đo ong quyet đinh tu chuc. Alexander Dubcek đuoc bau lam chu tich quoc hoi lien bang vao ngay 28 thang 12 va Vaclav Havel đuoc bau lam Tong thong đau tien cua nuoc Tiep Khac dan chu vao ngay 29 thang 12 nam 1989.
Vao thang 6 nam 1990, Tiep Khac đa to chuc cuoc bau cu quoc hoi dan chu đau tien ke tu nam 1946. Vao ngay 27 thang 6 nam 1991, toan bo quan đoi Lien Xo đa rut khoi Tiep Khac.
Tiep Khac bi tach thanh hai nuoc sau cuoc bau cu nam 1993:

Cong hoa Sec (ngay 1 thang 1 nam 1993)
Slovakia (ngay 1 thang 1 nam 1993)


= Bulgaria =

Vao thang 10 va thang 11 nam 1989, mot loat cuoc bieu tinh ve van đe moi truong đa đuoc to chuc tai thu đo Sofia, tai đay cac yeu cau cai cach chinh tri cung đuoc len tieng. Cuoc bieu tinh đa bi đan ap, nhung vao ngay 10 thang 11 nam 1989 (mot ngay sau khi Buc tuong Berlin bi pha vo), nha lanh đao lau nam cua Bulgaria la Todor Zhivkov đa bi Bo Chinh tri bai nhiem. Ong đuoc thay the boi mot nguoi Cong san co quan điem tu do hon đang ke la cuu bo truong ngoai giao Petar Mladenov. Lien Xo ro rang đa chap thuan viec thay đoi lanh đao, boi vi Zhivkov la nguoi đa phan đoi quyet liet chinh sach cai to cua Gorbachev.
Chinh phu moi ngay lap tuc bai bo cac han che ve tu do ngon luan va hoi hop, dan đen cuoc bieu tinh ram ro đau tien vao ngay 17 thang 11, cung nhu su hinh thanh cac phong trao chong Đang cong san tren ca nuoc.
Lien minh cac luc luong dan chu (UDF) đa đuoc thanh lap vao ngay 7 thang 12. UDF yeu cau cac cai cach dan chu triet đe hon, quan trong nhat la viec loai bo vai tro lanh đao cua Đang Cong san Bulgaria đuoc quy đinh trong hien phap.
Mladenov tuyen bo vao ngay 11 thang 12 nam 1989 rang Đang Cong san se tu bo su lanh đao đoc đang va cam ket rang mot cuoc bau cu đa đang se đuoc to chuc vao nam sau. Vao thang 2 nam 1990, co quan lap phap Bulgaria đa thong qua sua đoi hien phap, chinh thuc xoa bo vai tro lanh đao cua Đang Cong san Bulgaria. Mot loat cac buoi đam phan đa dien ra tu ngay 3 thang 1 đen ngay 14 thang 5 nam 1990, tai đo cac ben đa đat đuoc thoa thuan ve qua trinh chuyen đoi sang nha nuoc nghi vien.
Đang Cong san Bulgaria chinh thuc tu bo chu nghia Marx Lenin vao thang 4 nam 1990 va đoi ten thanh Đang Xa hoi Bulgaria. Vao thang 6 nam 1990, cuoc bau cu tu do đau tien ke tu nam 1931 đa đuoc to chuc, va Đang Xa hoi Bulgaria đa gianh đuoc thang loi.


= Romania =

Khong giong nhu cac nuoc Đong Au khac, Romania đa khong bao gio trai qua bat cu phong trao bai Stalin nao, the nhung quoc gia nay đa tu tach minh khoi su anh huong cua Lien Xo tu nhung nam 1960.
Thang 1 nam 1989, Tong bi thu Ceausescu tai cu them 5 nam voi cuong vi la lanh đao cua Đang Cong san Rumani o đo tuoi 71. Su kien nay cho thay Ceausescu van co y đinh duy tri quyen luc truoc boi canh cac cuoc noi day chong cong san đang can quet phan con lai cua Đong Au.
Khi Ceausescu chuan bi len đuong cho mot chuyen tham cap nha nuoc toi Iran, luc luong Securitate cua ong đa ra lenh bat giu va truc xuat mot bo truong đia phuong nguoi goc Hungary co ten la Laszlo Tokes vao ngay 16 thang 12, voi ly do "phan đoi che đo". Tokes bi bat giam, dan toi cac cuoc bao loan nghiem trong tren toan quoc no ra đoi tha tu do cho Tokes. Cac cuoc bao loan khoi đau o Timisoara vao ngay 16 thang 12, va keo dai lien tuc trong 5 ngay.
Khi tro ve tu Iran, Ceausescu đa ra lenh sap đat mot cuoc bieu tinh quan chung ung ho ong ben ngoai tru so đang Cong san o Bucharest. Tuy nhien, that bat ngo, đam đong chuyen sang la o Ceausescu khi ong ta phat bieu. Sau khi nhan đuoc thong tin tu cac đai phat thanh phuong Tay ve nhung cuoc noi day o Timisoara va Bucharest, nhung nam thang am i noi bat binh voi su đan ap cua chinh phu đa thuc đay nhan dan Romania đau tranh lat đo chinh quyen hien thoi, va cac cuoc bieu tinh lan rong trong ca nuoc.
Luc đau, cac luc luong an ninh tuan thu lenh cua Ceausescu va ban vao nguoi bieu tinh, nhung đen sang ngay 22 Thang 12, quan đoi Rumani đot nhien thay đoi thai đo. Xe tang cua quan đoi đa bat đau chuyen huong toi tru so Uy ban Trung uong Đang voi đam đong quan chung tran ngap buoc theo. Nhung nguoi noi loan pha tung cac cua ra vao cua toa nha Uy ban Trung uong va lung bat Ceausescu va vo ong, Elena, nhung hai nguoi đa tron thoat qua mot may bay truc thang đang cho ho tren mai cua toa nha.
Vao ngay le Giang Sinh, truyen hinh Rumani đa phat song truc tiep phien toa xet xu gia đinh Ceausescu, va sau mot phien tranh tung ngan, toa tuyen an an tu hinh voi ca hai vo chong ong. Mot Hoi đong Mat tran lam thoi cuu quoc đa tam thoi tiep quan chinh quyen. Cuoc bau cu đa đang đau tien đa đuoc to chuc vao ngay 20 thang 5 nam 1990. Cac su kien tai Rumani la đam mau nhat vao nam 1989: hon 1.000 nguoi chet, 1/10 trong so đo la tre em, nguoi nho nhat chi moi mot thang tuoi.


= Albania =
Tai Cong hoa xa hoi chu nghia nhan dan Albania, Enver Hoxha, nguoi cai tri Albania trong bon thap ky voi ban tay sat, đa chet vao 11 thang 4 nam 1985. Nguoi ke nhiem ong, Ramiz Alia, bat đau dan dan loi long che đo chinh tri.
Nam 1989, cac cuoc noi day đau tien bat đau tai Shkodra va lan ra cac thanh pho khac. Cuoi cung, che đo quyet đinh tien hanh mot so cai cach tu do hoa, bao gom ca cac bien phap nam 1990 quy đinh quyen tu do đi du lich nuoc ngoai. Chinh phu cung bat đau no luc cai thien quan he voi the gioi ben ngoai. Thang 3 nam 1991, mot cuoc bau cu đa đua nhung nguoi cong san truoc đay nam quyen, nhung mot cuoc tong bieu tinh va bai cong o cac thanh pho lon đa dan đen viec thanh lap mot noi cac lien minh bao gom ca nhung nguoi phi cong san. Đang cong san Albania đa bi mat vi tri lanh đao trong cuoc bau cu thang 3 nam 1992, trong boi canh khung hoang kinh te va bat on xa hoi.


= Nam Tu =

Nha nuoc Cong hoa Lien bang Xa hoi Chu nghia Nam Tu khong phai la mot thanh vien cua khoi Hiep uoc Warsaw, quoc gia nay đa theo đuoi phien ban chu nghia cong san cua rieng minh rat thanh cong duoi su lanh đao cua Josip Broz Tito.
Nam Tu la mot nha nuoc đa sac toc, chinh quyen nuoc nay đa no luc đe cung co su đoan ket quoc gia trong hang thap ky. Tuy vay cang thang giua cac sac toc đa bat đau leo thang ke tu su kien Mua xuan Croatia nam 1970, mot phong trao đoi quyen tu tri cua Croatia va no đa bi tran ap quyet liet boi chinh quyen trung uong. Su kien Mua xuan Croatia buoc chinh quyen Nam Tu phai co nhung su thay đoi nhat đinh. Hien phap Nam Tu 1974 đa bai bo mot so quyen hanh cua chinh quyen trung uong va trao them quyen tu tri cho cac nuoc cong hoa thanh vien va cac tinh.
Sau cai chet cua Tito vao nam 1980, cang thang sac toc gia tang mot cach đang lo ngai, đau tien la cuoc bieu tinh nam 1981 o Kosovo. Nuoc cong hoa thanh vien Slovenia đa khoi xuong chinh sach tu do hoa dan dan vao nam 1984, kha giong voi chinh sach Perestroika cua Lien Xo. Đieu nay đa dan toi moi quan he cang thang giua gioi lanh đao cong san Slovenia voi chinh quyen trung uong.
Vao cac nam 1987 va 1988, mot loat cac cuoc đung đo giua nhung nhom xa hoi dan su moi noi voi chinh quyen Nam Tu đa len đen đinh điem voi cai goi la "Mua xuan Slovenia", mot phong trao quan chung đau tranh cho cai cach dan chu. Uy ban Quoc te Bao ve Nhan quyen đuoc thanh lap, tro thanh nen tang cua tat ca cac phong trao chinh tri phi Cong san.
Đen đau nam 1989, mot so đang chinh tri chong cong đa hoat đong cong khai, thach thuc quyen lanh đao duy nhat cua Đang Cong san Slovenia. Chang may choc, nhung nguoi Cong san Slovenia, truoc ap luc tu chinh phong trao xa hoi dan su cua ho, đa xay ra mau thuan voi gioi lanh đao Cong san Nam Tu.
Vao thang 1 nam 1990, mot Đai hoi bat thuong cua Lien đoan Cong san Nam Tu đa đuoc trieu tap đe giai quyet tranh chap giua cac đang phai. Đai hoi khong giai quyet đuoc mau thuan, Đang Cong san Slovenia va Đang Cong san Croatia đa tuyen bo tach khoi Quoc hoi Nam Tu vao ngay 23 thang 1 nam 1990, đanh dau su cham dut ton tai cua đang Cong san Nam Tu.
Đang Cong san cua cac nuoc Slovenia va Croatia đa đam phan bau cu đa đang voi cac phong trao đoi lap tai rieng lanh tho cua ho. Vao ngay 8 thang 4 nam 1990, lien minh DEMOS ung ho dan chu va chong Nam Tu đa gianh chien thang trong cuoc bau cu quoc hoi o Slovenia, trong khi vao ngay 22 thang 4 nam 1990, cuoc bau cu quoc hoi Croatia đa đem đen mot chien thang vang doi cho Lien minh Dan chu Croatia (HDZ) do Franjo Tuđman lanh đao.
Ket qua can bang hon nhieu o Bosnia va Herzegovina va tai Macedonia trong cac cuoc bau cu quoc hoi thang 11 nam 1990, trong khi cuoc bau cu quoc hoi va tong thong thang 12 nam 1990 tai Serbia va Montenegro cung co quyen luc cua nha đoc tai Nam Tu Milosevic va nhung nguoi ung ho ong. Bau cu tu do tren toan quoc o cap đo Lien bang đa khong bao gio đuoc to chuc.
Cac nha lanh đao cua Slovenia va Croatia bat đau chuan bi ke hoach ly khai khoi Lien bang. Trong cuoc trung cau dan y đoc lap o Slovenia đuoc to chuc ngay 23 thang 12 nam 1990, 88,5% nguoi dan đa bo phieu ung ho đoc lap. Trong cuoc trung cau dan y đoc lap o Croatia ngay 19 thang 5 nam 1991, 93,24% nguoi dan đa bo phieu ung ho đoc lap.
Cang thang sac toc ngay cang leo thang đa dan toi cuoc chien tranh Nam Tu, su tan ra cua Nam Tu va su đoc lap cua cac quoc gia thanh vien, theo trinh tu thoi gian:

Slovenia (25 thang 6 nam 1991)
Croatia (25 thang 6 nam 1991)
Cong hoa Macedonia (Ngay 08 thang 9 nam 1991)
Bosnia va Herzegovina (Ngay 01 thang 3 nam 1992)
Serbia va Montenegro (Nha nuoc lien minh tu 1992-2006. Montenegro tuyen bo đoc lap vao ngay 03 thang 6 nam 2006)
Kosovo (ngay 17 thang 2 nam 2008, đuoc cong nhan mot phan.)


Hoi nghi thuong đinh Malta Hoi nghi thuong đinh Malta bao gom mot cuoc hop giua Tong thong My George HW Bush va nha lanh đao Lien Xo Mikhail Gorbachev, dien ra khoang 2-3 thang muoi hai, nam 1989, chi mot vai tuan sau su sup đo cua Buc tuong Berlin, trong đo hai ben chinh thuc ket thuc chien tranh lanh, mot phan la nho ket qua cua phong trao ung ho dan chu rong lon. Đo la cuoc hop thu hai cua ho sau mot cuoc hop trong đo co Tong thong Ronald Reagan, tai New York vao thang 12 nam 1988.
Cac ban tin vao thoi gian nay goi Hoi nghi thuong đinh Malta la hoi nghi quan trong nhat ke tu nam 1945, khi Thu tuong Anh Winston Churchill, thu tuong Lien Xo Joseph Stalin va Tong thong My Franklin D. Roosevelt đa nhat tri ve mot ke hoach hau chien cho chau Au tai Hoi nghi Yalta.


Trinh tu thoi gian bau cu o Đong Au tu 1989-1991 Giua mua xuan 1989 va mua xuan 1991, cac nuoc thuoc Lien Xo va đong Au dan tu bo che đo xa hoi chu nghia. Tai mot so nuoc, Đang Cong san bi giai the hoac tham chi bi cam hoat đong trong mot thoi gian. O Trung va Đong Au, ke ca nhung nguoi đa tung la cong dan cua nuoc Lien Xo va Nam Tu cu, đa tham gia cac cuoc bau cu đa đang phai lan đau tien sau nhieu thap ky. Duoi đay la danh sach cac cuoc bau cu o Đong Au sau Cac cuoc cach mang 1989:

 Ba Lan – 4-6-1989
 Turkmenistan – 7-1-1990
 Uzbekistan – 18-2-1990
 Litva – 24-2-1990
 Moldavia- 25-2-1990
 Kirghizia – 25-2-1990
 Tajikistan – 25-2-1990
 Byelorussia – 3-3-1990
 Nga – 4-3-1990
 Ukraina – 4-3-1990
 Đong Đuc – 18 -3- 1990
 Estonia – 18-3-1990
 Latvia – 18-3-1990
 Hungary – 25-3-1990
 Kazakhstan – 25-3-1990
 Slovenia – 8-4-1990
 Croatia – 24-4-1990
 Romania – 20-5-1990
 Armenia – 20-5-1990
 Tiep Khac – 8-6-1990
 Bulgaria – 10-6-1990
 Azerbaijan – 30-9-1990
 Gruzia – 28-10-1990
 Macedonia – 11-11-1990
 Bosnia and Herzegovina – 18-11-1990
 Serbia – 8-12-1990
 Montenegro – 9-12-1990
 Albania – 7- 4 -1991


O chau A = Mong Co =
Mong Co tuyen bo đoc lap vao nam 1911 ngay truoc khi su sup đo cua trieu đai nha Thanh dien ra. Đang Nhan dan Mong Co len nam quyen vao nam 1921, va đoi ten thanh Đang Nhan dan Cach mang Mong Co. Trong giai đoan nay, Mong Co lien minh chat che voi Lien Xo. Sau khi Yumjaagiin Tsedenbal chet nam 1984, ban lanh đao moi cua Đang duoi quyen Jambyn Batmonkh đa thuc hien mot so cai cach kinh te, nhung khong đu đe lam hai long quan chung nhan dan đoi hoi nhung thay đoi triet đe hon. Cach mang Mong Co la mot cuoc cach mang dan chu, bat bao đong bat đau bang cac cuoc bieu tinh va tuyet thuc tap the tren ca nuoc, cuoi cung đa cham dut 70 nam chu nghia cong san o Mong Co va tien toi thanh lap mot nha nuoc dan chu. Cuoc cach mang đuoc mo đau boi nhung cuoc bieu tinh cua gioi tre tai Quang truong Sukhbaatar o thu đo Ulaanbaatar, va ket thuc voi viec chinh quyen Cong san tu chuc ma khong he đo mau. Mot so nha lanh đao chinh cua cuoc cach mang la Tsakhiagiin Elbegdorj, Sanjaasurengiin Zorig, Erdeniin Bat-Uul va Bat-Erdeniin Batbayar.
Trong buoi sang ngay 10 thang 12 nam 1989, cuoc bieu tinh cong khai đau tien đa xay ra truoc Trung tam Van hoa Thanh nien o thu đo Ulaanbaatar. Tai đay, Elbegdorj tuyen bo thanh lap Lien minh Dan chu Mong Co, va phong trao dan chu đau tien o Mong Co chinh thuc bat đau. Nhung nguoi bieu tinh keu goi Mong Co noi guong Lien Xo va tien hanh cac chuong trinh cai to perestroika va glasnost. Gioi bat đong chinh kien yeu cau bau cu tu do va cai cach kinh te.
Nhung nguoi bieu tinh đa them yeu to dan toc chu nghia vao cac cuoc bieu tinh bang cach su dung nhung bieu ngu mang chu viet truyen thong cua dan toc Mong Co (Hau het nguoi Mong Co khong the đoc đuoc chu viet truyen thong cua dan toc ho khi ma chinh quyen cong san đa ap đat bang chu cai Cyrillic cua Nga trong hang chuc nam). Vao ngay 14 thang 1 nam 1990, nhung nguoi bieu tinh, voi so luong đa tang tu ba tram len 1.000 nguoi, đa cung nhau tap hop tai mot quang truong truoc Bao tang Lenin o Ulaanbaatar, noi đay đa đuoc đoi ten thanh Quang truong Tu do ke tu đo.
Mot cuoc bieu tinh o Quang truong Sukhbaatar vao ngay 21 thang 1 (trong thoi tiet lanh voi nhiet đo tut xuong nguong -30 đo C) cung đa no ra. Nhung nguoi bieu tinh mang theo cac bieu ngu ca ngoi Thanh Cat Tu Han, vi anh hung dan toc ma cac lop hoc lich su tai Mong Co thoi điem đo đa bo qua khong đe cap đen do anh huong cua giao duc xa hoi chu nghia.
Trong nhung thang tiep theo cua nam 1990, cac nha hoat đong tiep tuc to chuc bieu tinh, tuan hanh va tuyet thuc, song song voi đo la cac cuoc đinh cong cua giao vien va cong nhan. Cac nha hoat đong đa nhan đuoc su ung ho ngay cang tang tu moi tang lop nhan dan Mong Co, ca o thu đo cung nhu nong thon.
Sau nhieu cuoc bieu tinh cua hang ngan nguoi dan o thu đo cung nhu cac tinh, đen ngay 4 thang 3 nam 1990, MDU cung voi ba to chuc dan chu khac đa to chuc mot cuoc hop quan chung ngoai troi va moi chinh phu tham du. Chinh phu đa khong gui đai dien nao đen tham gia cuoc hop, cuoi cung đa dan toi mot cuoc bieu tinh cua hon 100.000 nguoi dan yeu cau cai cach dan chu. Jambyn Batmonkh đa quyet đinh giai tan Bo Chinh tri va tu chuc vao ngay 9 thang 3 nam 1990.
Cuoc bau cu quoc hoi luong vien đa đang, tu do đau tien cua Mong Co dien ra vao ngay 29 thang 7 nam 1990. Đang Nhan Dan Cach mang Mong Co (MPRP) van chiem đa so o ca hai vien, nhung roi đang nay đa thua cuoc bau cu nam 1996. Nhung top linh Nga cuoi cung tai Mong Co đa rut ve nuoc tu thang 12 nam 1992.


Su sup đo cua Lien Bang Xo viet Su suy yeu cua chinh phu Xo viet đa dan đen mot loat cac su kien ma cuoi cung gay ra su tan ra cua Lien Xo, mot qua trinh dan dan dien ra tu 19 thang 1 nam 1990 toi 31 Thang 12 Nam 1991. Qua trinh nay dan toi nhieu trong so cac nuoc cong hoa cua Lien Xo tuyen bo đoc lap.
Gom 15 nuoc tuyen bo tach khoi Lien Xo:

 Turkmenistan – 7-1-1990
 Uzbekistan – 18-2-1990
 Litva – 24-2-1990
 Moldavia- 25-2-1990
 Kirghizia – 25-2-1990
 Tajikistan – 25-2-1990
 Byelorussia – 3-3-1990
 Nga – 4-3-1990
 Ukraina – 4-3-1990
 Estonia – 18-3-1990
 Latvia – 18-3-1990
 Kazakhstan – 25-3-1990
 Armenia – 20-5-1990
 Azerbaijan – 30-9-1990
 Gruzia – 28-10-1990


Nguyen nhan cua su sup đo he thong chu nghia xa hoi Nguyen nhan su sup đo tan ra cua Lien Xo đuoc nhieu chuyen gia ngh.ien cuu phan tich tren nhieu khia canh lich su đat nuoc Lien Xo, đua ra cac quan điem khac nhau.


= Theo cac chuyen gia phan tich quoc te =
Lich su ve su giai the cua Lien Xo co the đuoc phan loai thanh hai nhom, đo la nhom su giai the co chu y va nhom giai the co tinh cau truc.
Nhom phan tich giai the co chu y cho rang su sup đo cua Lien Xo la khong the tranh khoi va xuat phat tu nhung chinh sach va quyet đinh quan trong cua cac ca nhan đung đau Lien Xo (thuong la Gorbachev va Yeltsin). Mot vi du đien hinh cua Nha su hoc Archie Brown, trong cuon The Gorbachev Factor, cho rang Gorbachev la luc luong chinh trong chinh tri cua Lien Xo it nhat la trong giai đoan 1985 -1988 va ca sau đo, chu yeu dan đau cac cai cach chinh tri va phat trien trai nguoc voi su kien dien ra. Đieu nay đac biet đung voi cac chinh sach Lien Xo đa ban hanh nhu: Chinh sach perestroika va Chinh sach glasnost, cac sang kien thi truong va lap truong chinh sach đoi ngoai nhu nha khoa hoc chinh tri George Breslauer đa tan thanh, gan cho Gorbachev mot "nguoi đan ong cua cac su kien". O mot khia canh khac, David Kotz va Fred Weir đa cho rang gioi tinh hoa Lien Xo chiu trach nhiem thuc đay ca chu nghia dan toc va chu nghia tu ban ma tu đo ho co the huong loi (đieu nay cung đuoc chung minh bang su hien dien lien tuc cua ho trong thoi ky kinh te va chinh tri cao hon cua hau the Cong hoa Xo viet).
Nguoc lai, Nhom phan tich giai the co tinh cau truc lai co mot cai nhin xac đinh hon trong đo giai the Lien Xo la ket qua cua cac van đe cau truc co tu nguon goc sau xa, đa gieo mot "qua bom hen gio". Vi du, Edward Walker đa lap luan rang trong khi cac quoc gia thieu so bi tu choi quyen luc o cap Lien minh, phai đoi mat voi mot hinh thuc hien đai hoa kinh te bat on ve van hoa va phai chiu su Nga hoa ve dan toc, cac quoc gia nay đuoc cung co boi mot so chinh sach theo đuoi Che đo Xo Viet (nhu ban đia hoa lanh đao, ho tro ngon ngu đia phuong, quyen ly khai chinh tri v.v.) theo thoi gian đa tao ra cac quoc gia co y muon tach ra đoc lap.
Vao ngay 25 thang 1 nam 2016, Tong thong Nga Vladimir Putin ung ho quan điem nay, goi su ung ho cua Lenin ve quyen ly khai đoi voi Cong hoa Lien Xo la "qua bom no cham". Đong thoi Vladimir Putin đo loi cho Lenin va ung ho quyen ly khai chinh tri cua nuoc cong hoa cho su tan ra cua Lien Xo. Putin cung chi trich khai niem "quoc gia lien bang" cua Lenin ma trong đo cac thuc the co quyen đuoc ly khai, ong cho la khai niem nay đong gop mot phan lon vao su tan ra cua Lien Xo nam 1991. Mot ngay sau, theo thong tan xa Nga TASS, ong giai thich ro hon y cau noi cua minh: "Y toi muon noi ve cuoc tranh luan giua Stalin va Lenin ve viec can xay dung Lien bang Xo Viet nhu the nao. Hoi đo Stalin đua ra y tuong tu tri hoa Lien bang xo viet, theo đo, cac chu the cua Nha nuoc tuong lai se gia nhap Lien Xo tren co so tu tri voi nhung quyen han rong lon. Lenin đa kich liet chi trich lap truong cua Stalin va cho rang y tuong đo khong hop thoi". Putin noi Lenin chu truong "thanh lap Lien Xo tren co so binh đang hoan toan, cac chu the (nhung nuoc cong hoa tu tri) co quyen tach ra khoi Lien bang", đieu nay tuy ton trong nguyen tac binh đang dan toc nhung lai tro thanh mam mong phap ly gay tan ra Lien Xo sau nay.


= Theo cac chuyen gia phan tich trong nuoc =


 Nguyen nhan chinh tri  Đang Cong san Lien Xo tro thanh quyen luc toi cao, hoa tron chuc nang giua Đang va chinh quyen, dan toi Đang co su bao bien, lam thay cac co quan nha nuoc, cac to chuc quan chung, lam cho bo may cua Đang cong kenh, hoat đong kem hieu qua, khong tap trung đuoc vao cong viec chu yeu cua minh. He thong đieu hanh tong luc cua đat nuoc xuat hien su gia coi, cham đoi moi; Khong co thiet che kiem soat quyen luc cua Đang Cong san va cac ca nhan lanh đao Đang. Mac du he thong giao duc tot, nen tang dan tri cao nhung thieu phan bien xa hoi thuc su khien ban lanh đao Lien Xo khong nhan thuc đuoc nhung khiem khuyet cua minh. Nhom cai cach do Mikhail Sergeyevich Gorbachyov đung đau vua khong thoat khoi cach lam cu, vua mac nhung sai lam moi: bien phan bien xa hoi thanh mot qua trinh khong kiem soat đuoc, bien hoat đong khoa hoc va ly luan cua cac co quan soan thao van kien nhieu khi thanh mot hoat đong dang cau lac bo vo chinh phu.
Chinh quyen Lien Xo trong giai đoan cuoi đa khong nghiem minh trong viec thuc hien phap luat, ky luat đoi voi Đang vien bi buong long, cung nhu nhung han che trong viec thuc hien cong bang xa hoi khi nhieu can bo thoai hoa đa tu cho minh đuoc huong đac quyen đac loi ma khong bi phap luat trung tri V. I. Le-nin đa nhan manh: chuyen chinh vo san phai bao đam thuc hien nen dan chu XHCN, nhan dan la chu nhan xa hoi va truc tiep tham gia moi cong viec cua nha nuoc, nhan dan đong vai tro ngay cang quan trong trong cong viec quan ly xa hoi. Nhung tu thoi Stalin, Đang Cong san Lien Xo ngay cang co xu huong quan lieu, xa roi nhan dan ma khong đe ra co che nao đe sua chua. Moi truong thieu dan chu, co che to chuc yeu kem, ky luat đang long leo. Tinh trang đac quyen đac loi va quan lieu, "mua quan, ban chuc" trong Đang ngay cang nang ne... Nguyen tac tap trung dan chu khong đuoc ap dung triet đe, tham chi con bi giai thich sai lac đe bao ve loi ich cua nhung quan chuc quan lieu. Mot loat lanh đao cao cap o Lien Xo va cac nuoc XHCN o Đong Au đa nam quyen suot đoi ma khong bi gioi han nhiem ky. Nen dan chu XHCN o Lien Xo va cac nuoc Đong Au tren thuc te bi han che rat nhieu so voi cac tuyen ngon chinh thuc. Ngay ca van hoc - nghe thuat, khoa hoc xa hoi va vai tro cua nhan dan trong giam sat, phan bien cac chinh sach cung bi han che. Tinh trang ay dan đen nhung buc xuc ve tu tuong, tinh than trong xa hoi khong đuoc giai toa, gay nen nhung ran nut trong quan he giua nhan dan voi Đang va Nha nuoc
Sai lam trong nhan thuc ly luan con the hien o phuong phap khong đung khi tiep can voi chu nghia Marx-Lenin, su bao thu, hep hoi trong thai đo ung xu voi nhung gia tri cua van minh nhan loai, nhat la nhung gi lien quan đen chu nghia tu ban. Đac biet, su đoc đoan, chuyen quyen, mat dan chu va chu nghia ca nhan la nguyen nhan can tro, khong cho phep phat trien he thong ly luan khoa hoc, khach quan, đung đan trong đieu kien chu nghia xa hoi hien thuc mo hinh Xo-viet 


 Nguyen nhan kinh te  Nguyen nhan nay xuat phat tu ben trong va co tinh sau xa. He thong kinh te quan lieu bao cap đa khong ke thua đuoc nhung uu điem cua nen kinh te tu san. Mo hinh kinh te Lien Xo khong thuc đay đuoc đong co lam viec, tang nang suat cua nguoi lao đong. Viec ke hoach hoa nen kinh te mot cach cuong ep, chu quan đa đi nguoc lai quy luat khach quan cua lich su. Viec tien hanh ke hoach hoa, tap the hoa nen kinh te đuoc ap dung tran lan, sai nguyen tac trong khi nang luc san xuat cua nen kinh te va nguoi lao đong con thap. Viec chen ep so huu tu nhan, coi nhe so huu co phan cung nhu cac hinh thuc kinh doanh đa so huu khac gay ra su gia tang tinh trang đoc quyen phi kinh te va tinh trang quan lieu, tham nhung, lang phi do ai cung co quyen ra lenh, can thiep vao hoat đong cua doanh nghiep nhung khong ai chiu trach nhiem truc tiep ve ket qua kinh doanh cua tung doanh nghiep noi rieng va nen kinh te quoc gia noi chung
Đang Cong san Lien xo va Nha nuoc Xo-viet đa ap dung nhung bien phap hanh chinh, ap đat đe giai quyet cac nhiem vu phat trien kinh te. Toan bo tu lieu san xuat đuoc cong huu hoa hay tap the hoa. So huu tu nhan va tat ca cac thanh phan kinh te ngoai quoc doanh va tap the đeu bi xoa bo. Thi truong tu nhan khong phat trien do bi coi la xa la voi chu nghia xa hoi. Trong nong nghiep, chinh sach hop tac hoa đa lam suy yeu san xuat o nong thon, tuoc bo đong luc can thiet, lam cho nen nong nghiep phat trien cham, nang suat lao đong thap. Nen cong nghiep Lien Xo kha quan hon, nhung chi phat trien tot o mot so nganh cong nghiep nang, khai khoang, cong nghiep quoc phong. Cong nghiep san xuat hang tieu dung co y nghia đac biet quan trong voi xa hoi lai la khu vuc yeu nhat, nhung hang hoa, nhu yeu pham tieu dung khong đa dang. Nhieu thoi ky, hang hoa khan hiem gay buc xuc trong xa hoi.
Vao cuoi nhung nam 1960, Lien Xo va cac nuoc trong he thong XHCN o Đong Au đa thu đuoc nhung thanh tuu quan trong ve kinh te - xa hoi, chuyen sang giai đoan xay dung chu nghia xa hoi phat trien, nhung co che quan ly van hanh nen kinh te đa khong co bat cu su thay đoi nao. Hon the nua, co che đo con to ra ngay cang kem hieu qua hon do he thong cong quyen ngay cang quan lieu hoa. Nhung thanh tuu cua cuoc cach mang khoa hoc, cong nghe cua nhan loai khong đuoc ap dung kip thoi vao san xuat. Tang truong kinh te nham muc tieu gianh thang loi trong cuoc chay đua "ai thang ai" voi cac nuoc tu ban khong đat đuoc nhu mong muon. Khong nhung the, nen kinh te con sa vao tinh trang tri tre, chat luong hang hoa tieu dung thap, khong đuoc đoi moi ve hinh thuc, mau ma, khong đap ung đuoc yeu cau tieu dung gia tang cua nhan dan.
Trong cuon sach The Politics of Bad Faith, tac gia David Horowitz nhan xet rang tieu chuan song cua nguoi dan Lien Xo trong nhung nam 1980 ngay cang sut giam. Su thieu hut cac mat hang tieu dung ngay cang tang, nhieu noi nguoi dan đa phai đoi mat voi tinh trang thieu giay ve sinh (mac du Lien Xo co dien tich rung lon nhat tren the gioi). Cung theo Horowitz, 1/3 so ho gia đinh o Lien Xo khong co he thong cap nuoc may, 2/3 so ho gia đinh khong co he thong cap nuoc nong. He thong y te tung la niem tu hao cua Lien Xo cung gap kho khan: 1/3 cac benh vien o Lien Xo thoi ky nay khong co he thong cap nuoc tu đong, trang thiet bi y te tai nhieu benh vien tro nen loi thoi, tinh trang khan hiem thuoc men dien ra. Tuoi tho trung binh cua nguoi dan Lien Xo bi tut lai kha xa so voi cac nuoc co nen kinh te tu ban phat trien (kem hon 9 tuoi so voi Hoa Ky va 12 tuoi so voi Nhat Ban). Cac loai thuc pham pho bien nhu sua, thit, pho mat, đuong, rau qua, banh mi, khoai tay, va tham chi la ca vodka tro nen ngay mot khan hiem, con xa phong, bot giat va kem đanh rang thi luon thieu hut. Tinh trang thieu nha o tai Lien Xo cung bat đau dien ra, hang ngan nguoi vo gia cu o thu đo Moskva đa phai song trong nhung can leu dung tam hoac nhung tram xe đien .
Đen thang 8 nam 1991, cuoc đao chinh thang 8 xay ra, hoat đong kinh te đinh tre do Nha nuoc Lien Xo khong con hoat đong nua. Đen thang 10, Lien Xo xay ra tinh trang khan hiem luong thuc thuc pham tren dien rong do nhieu nong dan tu choi thanh toan bang tien rup Lien Xo (do Nha nuoc Lien Xo đang tan ra nen nong dan khong muon dung tien do Nha nuoc phat hanh), ti le lam phat đa len toi hon 300%, cac nha may đa khong con đu kha nang đe tra luong cho cong nhan, nguon nhien lieu du tru o mot so noi thi chi đap ung 50-80% nhu cau cho mua đong đang đen. Uoc tinh kinh te Lien Xo đa sut giam 20% do cuoc khung hoang chinh tri nam 1991. Tong thong Gorbachev keu goi su ho tro tu cac nuoc phuong Tay nhung bi tu choi. Cac to chuc kinh te - tai chinh toan cau nhu IMF va WB tuyen bo rang nen kinh te cua Lien Xo hien đa te liet va moi su giup đo cua ho vao thoi điem nay la vo ich. Thang 12/1991, Lien Xo chinh thuc tan ra.


 Su chong pha cua cac the luc thu đich nuoc ngoai  Luc luong theo khuynh huong tu ban chu nghia khoac nhung chiec ao dan toc... Tren be mat thi tat ca đeu yen tinh, vang len nhung loi noi vui ve ve tinh huu nghi giua cac dan toc, nhung o ben trong thi am i nhung lo lua cua su han thu đa tien hanh nhung hoat đong "dien bien hoa binh", gay mau thuan giua cac sac toc cua Lien Xo. Cac bien phap bao gom: boi nho chu nghia Marx-Lenin, gay mat long tin cua nguoi dan vao chinh quyen bang cac bien phap chup mu, tao tin đon gia.
Trong viec lam tan ra Lien Xo co vai tro noi bat cua Tong thong Cong hoa Xo viet Nga Boris Yeltsin. Thuc ra chinh tinh bao My đa thong đong voi Boris Yeltsin va bao truoc cho ong ta biet ve nhung ke hoach quan trong cua phe đoi lap, giup ong ta gianh thang loi trong cuoc đoi đau voi Uy ban nha nuoc ve tinh trang khan cap do CIA đa đat may nghe trom ngay duoi chan đien Kremli. Đich than tong thong My George Bush (cha) va thu tuong Anh la John Major đa goi đien bao truoc ve am muu đao chinh va thuc giuc Yeltsin phai co hanh đong nham tranh thu su đong tinh va nam chac quan đoi. A. Shcherbatov - Chu tich Lien minh cac quy toc Nga o My, đa tiep xuc voi Đai su My Robert Strauss tai Lien Xo khi đo, va đa bay tu My ve Moskva vao đung ngay xay ra cuoc đao chinh. Ong ke: "Toi đa co tim hieu cac chi tiet ve cuoc đao chinh. Sau đo vai ngay, toi biet đuoc nhieu đieu: CIA đa chuyen tien qua Đai su Strauss cho cac tuong linh quan đoi ma ong ta đa mua chuoc đuoc: Cac su đoan linh du Taman va Dzerzhisk đa đung ve phia Yeltsin." Cho đen tan sau nay, nhieu nguoi Nga van đanh gia Boris Yeltsin rat tieu cuc vi su thong đong cua ong ta voi tinh bao nuoc ngoai


 Su suy thoai cua truyen thong, bao chi Lien Xo  Tai cac co quan truyen thong, bao chi, tuyen truyen lon cua Lien Xo, tu 1986 đen 1988, mot loat can bo chu chot đuoc thay the boi nhung nguoi co tu tuong ung ho phuong Tay, mat tran bao chi cua Đang Cong san Lien Xo dan bi "đanh chiem". Tu đo, bao chi Lien Xo lien tuc gay khuynh đao du luan khi ngam ngam (roi sau đo cong khai) viet bai chi trich lich su cach mang, trong khi lai tan duong chu nghia tu ban phuong Tay. Anh huong tu bao chi, tu tuong Đang vien va nhan dan Lien Xo tro nen dao đong du doi, ngay cang co nhieu nguoi bi quan ve đat nuoc trong khi lai ao tuong ve phuong Tay Nam 1994, nha van Yuri Boldarev khi nhin lai tinh canh cua thoi ky nay đa noi: "Trong sau nam, bao chi Lien Xo đa thuc hien đuoc muc tieu ma quan đoi Đuc Quoc xa voi hang trieu quan tinh nhue nhat cung khong the thuc hien đuoc khi xam luoc nuoc ta, đo la đanh đo Nha nuoc Lien Xo. Quan đoi Đuc co thiet bi ky thuat hang đau nhung thieu mot thu, đo la hang trieu an pham mang vi khuan huy diet tu tuong cua nhan dan Lien Xo".


 Su phan boi cua Mikhail Sergeyevich Gorbachyov va nhung thanh phan co hoi  Theo đang Cong san Viet Nam, trong linh vuc chinh tri, Gorbachyov đa thay dan nhung nguoi trung thanh voi hoc thuyet cua chu nghia Marx-Lenin va su nghiep xay dung chu nghia cong san o Lien Xo bang nhung phan tu co hoi, tham nhung cung chi huong voi minh vao bo may cua Đang va Nha nuoc, tuoc bo nguyen tac tap trung dan chu trong lanh đao cua Đang. Trong kinh te, qua trinh co phan hoa, tu huu hoa bi co tinh thuc hien sai nguyen tac, tao ra nhung ke tham o, tham nhung, đinh gia tai san nha nuoc mot cach re mat. Chinh Mikhail Sergeyevich Gorbachyov đa phan boi lai ly tuong ma ong ta đa theo đuoi. Đuong loi cai to cua Mikhail Sergeyevich Gorbachyov đa xuat hien rat nhieu sai lam. Trong quan he voi đong su, Gorbachyov la con nguoi ne tranh van đe, gioi che đay, khon ngoan va co ky nang va chien thuat lam moi nguoi nhanh quen đi nhung quan điem cua minh.
Gorbachyov đa đe cho vo minh, mot nguoi khong co chuc vu, tham gia mot cach binh đang vao viec thong qua cac quyet đinh o cap cao nhat. Theo nhung đe nghi cua ba, nguoi ta đa ha be nhieu quan chuc cao cap, nhieu chuyen gia gioi đe danh nhung vi tri đo cho nhung ke khong he hinh dung noi nhiem vu đuoc giao pho, nhung nguoi khong hop voi ba ta khong he co co hoi đuoc đam nhan chuc vu. Chinh su tham gia nay đa gop phan khien Lien Xo sup đo.
Đe gop phan đua Gorbachyov len chuc Tong bi thu, cac luc luong phuong Tay đa đay manh to ve Gorbachyov trong khi tang cuong boi xau G.V.Romanov, nguoi co quan điem cuong quyet chong phuong Tay va Hoa Ky. Phia Hoa Ky đa co tinh lam nho chuyen bay tu Hoa Ky ve Lien Xo cua Uy vien Bo Chinh tri Xerbitxk – nguoi bieu quyet loai bo Gorbachyov. Chinh Gorbachyov đa lam suy yeu KGB - mot co quan quan trong, đong vai tro bao ve Đang Cong san Lien Xo.
Sau nay, vao thang 5/1993, Gorbachev tham Phap đa tra loi phong van bao "Le Figaro" ve kha nang "ho tro ben ngoai" trong viec xoa bo Lien Xo, Gorbachev lan đau tien cong nhan rang trong cuoc gap voi Tong thong My Ronald Reagan tai Reykjavik, ong đa "trao Lien Xo vao tay My" (trong hoi ky cua minh, Reagan noi rang ong ta đa bi soc vi vui mung khi biet mot bo phan trong gioi chinh tri cap cao Lien Xo chap thuan viec pha tan đat nuoc minh). Nam 1999, tai truong đai hoc My o Tho Nhi Ky, Gorbachev đa tu thu nhan: "Muc tieu cua toan bo đoi toi la tieu diet chu nghia cong san. Chinh vi đe đat đuoc muc tieu nay toi đa su dung đia vi cua minh trong Đang va trong Nha nuoc. Khi truc tiep lam quen voi phuong Tay, toi đa hieu rang toi khong the tu bo muc tieu chong cong san đa đat ra. Va đe đat đuoc no, toi đa phai thay đoi toan bo Ban lanh đao Đang cong san Lien Xo va Xo viet Toi cao cung nhu Ban lanh đao o tat ca cac nuoc Cong hoa. Toi đa tim kiem nhung nguoi ung ho đe hien thuc hoa muc tieu đo, trong so nay đac biet co A.Yakovlev, Shevardnadze..."
Ngay 17/3/1991, tai Lien Xo đa co mot cuoc trung cau dan y toan Lien bang ve viec co duy tri Lien bang Xo Viet nua hay khong. Trong so 148.574.606 cu tri tham gia bo phieu, đa co 113.512.812 phieu (76%) ung ho duy tri Lien Bang Xo Viet. Nhu vay, phan lon nguoi dan Lien Xo van muon đat nuoc ton tai. Su tan ra cua Lien Xo khong bat nguon tu y nguyen cua đa so nhan dan, ma thuc chat no la quyet đinh cua gioi lanh đao cap cao Lien Xo: thay vi cai cach mo hinh kinh te thi nhung nha lanh đao nay đa quay sang đap pha he thong chinh tri, lam suy yeu bo may Nha nuoc, roi chinh ho tu y ra quyet đinh giai tan Nha nuoc Lien Xo (du đieu nay trai voi ket qua trung cau dan y truoc đo chi vai thang)
Trong Chinh bien thang 8 nam 1991, nguyen soai Dmitry Yazov la thanh vien cua Uy ban Nha nuoc ve Tinh trang Khan cap nham cuu van Lien Xo nhung that bai. Sau nay, ong ke lai rang thuc ra "Uy ban Nha nuoc ve Tinh trang Khan cap" khong he co y đinh đao chinh, ma muc tieu cua ho la ngan chan su pha hoai Nha nuoc Lien Xo cua Gorbachev va Yeltsin:

Gorbachev khong phai la nguoi đu chin chan đe lanh đao mot quoc gia nhu vay. Đat nuoc cua chung ta rat phuc tap, co rat nhieu dan toc, tung co mot đoi quan lon manh nhu vay, mot lanh tho rong lon nhu vay. Le ra, khong nen trao cho nguoi nay quyen lanh đao mot nha nuoc nhu vay. That la toi te khi nguoi ta đa pha bo đat nuoc nay. Nhung khong phai chi mot minh ong ta lam viec nay. Con co nhung nguoi than can đa tiep tay cho ong ta.
Toi coi Yeltsin la mot ke ham danh, kheo loi dung cam xuc cua moi nguoi... Gia nhu ong ta nghi đen viec gin giu Lien bang Xo Viet, thi ong ta đa cu xu khac đi. Nhung ong ta chi nghi đen ban than. Va chon cho minh mot e kip phu hop. E kip đo đa xe nat mot đat nuoc vi đai ra thanh nhung mieng moi beo bo.


Xem them Hay pha đo buc tuong nay
Buc tuong Berlin
So phan cac đang Cong san Đong Au sau cac cuoc cach mang 1989
Danh sach nha nuoc Cong san
Chien tranh Lanh
Danh sach cac đang cong san
Su ket thuc cua chu nghia cong san (trang đinh huong)


Tham khao Thu muc Tham khao Bai hoc lich su ve su sup đo cua Đang Cong san Lien Xo
Đang cong san Lien Xo sup đo vi xa roi quan chung Luu tru ngay 27 thang 11 nam 2010 tai Wayback Machine
Lich su 1989: Su sup đo cua Chu nghia Cong san o Đong Au - Trung tam Lich su va Tu lieu - George Mason University
Trung tam Lich su va Tu lieu - George Mason University