Doan Khue (chu Han: 尹奎; 1813-1878) la quan Nha Nguyen trong lich su Viet Nam. Ong tung giu cac chuc Đoc hoc cac tinh Nam Đinh va Son Tay kiem Doanh đien su, Hai phong su cac tinh duyen hai Bac Ky. Ong la mot trong so it cac vi quan lai tien bo duoi thoi vua Tu Đuc, trieu đai suy tan cua che đo phong kien Viet Nam.
Tren cuong vi Doanh đien su, ong to chuc dan ngheo vung bien lap lang khai hoang, nhung đong thoi voi hoan canh lich su luc nay, nhiem vu nay lai tao nen luc luong dan binh, đe sau nay khang chien khi quan Phap đanh ra Bac Ky.
Ong la mot nha giao yeu nuoc, tien bo, đao tao nhieu hoc tro uu tu - đeu la lanh tu cua cac cuoc khang chien chong thuc dan Phap. Đong thoi, ong la mot vien quan yeu nuoc, som đung trong hang ngu quan lai chu chien chong Phap đen cung. Ong la mot trong nhung nguoi đau tien tu giac đung len lanh đao cuoc khang chien chong Phap, khi Phap xam luoc Bac Ky lan thu nhat (nam 1873).


Than the va su nghiep Doan Khue, tu la Bao Quang, sinh ngay 15 thang 10 nam Quy Dau (tuc 7 thang 11 nam 1813). Ong la em ho , con chu ruot, cua Tong đoc An-Ha, An Tay muu luoc tuong, Binh bo Thuong thu, tu tuoc Tuy Tinh, Doan Uan. Ong tung la hoc tro cua cu Pham Dieu (than sinh tien si Pham The Hien) va sau đo la hoc tro cua tien si Ngo The Vinh.
Nam Mau Tuat (1838) ong đo Đe tam giap tien si xuat than (đung thu tam). Nam 1839 ong đuoc phong Han lam vien bien tu (quan chanh that pham), nam 1840 ong đuoc bo nhiem lam tri phu (quan tong ngu pham tuc la "pho" ngu pham) phu Ung Hoa. Nam Thieu Tri thu nhat (1841) Doan Khue chuyen ve kinh, đuoc phong Han lam vien thua chi (tong ngu pham) tuc la Pho giam sat ngu su, roi cuoi nam lai roi kinh ra bien thuy, lam Giam sat ngu su (chanh ngu pham) đao Lang Binh (Lang Son-Cao Bang) (tuc la quan Thanh tra phu trach quan khu Đong bac nhung thuoc bien che cua Đo sat vien nha Nguyen). Tuy nhien, do trai lenh vua, nen cuoi nam 1842 ong bi giang chuc xuong lam giao thu phu Xuan Truong-Nam Đinh.


= Tu quan ve day hoc va khai hoang =
Toi nam 1847 ong bi benh, nen cao quan ve nha day hoc. Trong vong hon 10 nam (1847-1861), ong đao tao đuoc nhieu hoc tro xuat sac, vua tai tri vua yeu nuoc thuong dan, nhu Hoang giap Nguyen Quang Bich (tuc Ngo Quang Bich), Cu nhan Pham Huy Quang, đeu la lanh tu Phong trao Can Vuong chong Phap ve sau nay.
Truoc đo, nam 1852, Pham Van Nghi cung đa cao quan ve nha day hoc va khai khan đat hoang vung ven bien Nghia Hung. Nam 1854, Pham Van Nghi đa moi Doan Khue cung tham gia khai khan đat hoang voi minh. Pham Van Nghi cat vung đat phia Đong cua trai Si Lam (thuoc ap Mot cua trai nay) ma ong Nghi vua bat đau khai pha xong tang cho Tien si Doan Khue. Doan Khue đa đua nguoi con trai thu ba cua minh la Doan Thuc Binh (tuc Doan Vi) xuong lam ap truong. Cha con Doan Khue đa chieu mo dan cac noi ve đay khai hoang mo đat, va đat ten cho lang moi la lang Thu Đien (voi y nghia mong cho dan lang đuoc no am va hoc hanh). Lang Thu Đien nay, nho co no luc cua cha con Doan Khue cung dan cu cac noi đuoc Doan Khue chieu mo, ve sau phat trien thanh xa Nghia Thanh huyen Nghia Hung.
Thang 9 nam 1858 ong, đa thay ban la Hoang giap Pham Van Nghi, lam Đoc hoc tinh Nam Đinh (quan chanh ngu pham), đe ong Nghi mo nghia quan vao Nam chong Phap. Thang 3 am lich nam 1860, thay viec trieu đinh Nha Nguyen nghi hoa voi quan Phap khi mat 3 tinh mien đong Nam Ky (Gia Đinh, Bien Hoa, Đinh Tuong), ong đa cung cac vien giao thu, giao huan, tri phu, tri huyen o Nam Đinh, lam mat tau len vua Tu Đuc: het suc noi viec nghi hoa la hong. Tu Đuc thay the lien hoi Co mat đai than Truong Đang Que rang: "Loi ban cua cong chung soi noi nhu the thi lam the nao?" Truong Đang Que ban rang: "Moi lo ve nuoc ngoai, tu đoi xua van co. Mot chu "hoa" dau đoi xua đa tung co lam, nhung đeu la su quyen nghi mot thoi gian, khong phai la đao thong thuong. Nay Tay duong khan khoan xin hoa.... Nay đanh no thi chua the đanh noi, đuoi no thi co cung chua tien. Nhan ho xin hoa, chuoc luong ma tong quyen, ma con noi nhieu cho rom u!..."


= Hoat đong o Son Tay =
 
Đau nam 1861, Tu Đuc đieu ong len Son Tay lam Đoc hoc va to chuc ky thi Huong o tinh nay (ong lam quan Đe đieu (chu khao) ky thi Huong nay). Nhung nam thang nay o hai đau đat nuoc Viet Nam đeu co giac gia, Nam Ky la nguoi Phap xam chiem cac tinh mien Đong, Bac Ky thi giac cuop trong nuoc, cau ket voi phi Nha Thanh tan quan cua Thai Binh thien quoc va hai tac, gay noi loan o cac tinh Tay Bac (Son-Hung-Tuyen), mien nui ven Bien Đong Bac va mot phan đong bang Bac Bo (Ninh-Thai, Hai-Yen, Lang-Binh). Thang 6 am lich nam 1862, Đoc hoc Doan Khue nho Tong đoc Son-Hung-Tuyen la Bui Ai tau xin thanh cong len trieu đinh cho mo cac Cu nhan, Tu tai, thu dong, thi sinh ky thi Huong vua qua, xung vao quan thu Tay Bac, tham gia đanh giac tho phi. Trong đoan quan si phu do ong chi huy nay, co cac con va chau goi ong bang chu tham gia: Hai nguoi con trai đau cua ong la Doan Chi va Doan Gioc la chi huy o hai canh quan, Doan Chi cung ong dan quan chien đau gianh lai đuoc cac phu Vinh Tuong, Quoc Oai. Doan Tru, mot nguoi chau ho cua ong lam tien phong cho canh quan tieu phi o huyen Ha Hoa, cung Doan Gioc. Tai mat tran Thai Nguyen, mot nguoi chau goi ong bang chu, con trai đau cua Doan Uan, lam tri phu Phu Binh, cung lanh đao quan trieu đinh đanh lai phi Nha Thanh thang nhieu tran lien tiep o cac phu huyen Binh Xuyen, Phu Binh. Nhung đen thang 7 am lich nam 1862, sau khi bi phi Nha Thanh vay ham tai Phu Binh trong 3 thang, khong co quan tiep vien, luong thuc can kiet, Doan Chinh đanh phai tuan tiet tai con song chay qua gan phu thanh. Vua Tu Đuc khen rang: "Viec nay that la kho co nguoi nhu the, khong then voi đoi xua va cung khong then voi dong doi cua nguoi danh than", roi truy tang cho Doan Chinh ham thi đoc hoc si. Em ruot cua Tri phu Doan Chinh la Doan Truc (con Doan Uan), đuoc tin anh hy sinh, đa mo dung binh, gia nhap quan thu Thai Nguyen, tien đanh tho phi thu phuc tinh thanh. Cung luc nay Tong đoc kiem Tuan phu Son Tay la Bui Ai bi thuong nang, Tong đoc cu cua Son-Hung-Tuyen la Nguyen Ba Nghi thi vua moi o mat tran Nam Ky ra Son Tay (cuoi thang 6 am lich) va voi vai tro la Tham tan quan vu đai than phu trach quan thu Tay Bac nen chua the đam nhan cong viec Tong đoc, do đo Doan Khue voi vai tro thuong truc đa đung ra xu ly moi cong viec cua Tong đoc Tam tuyen trong thoi chien.
Khi nghien cuu ve nhung nam thang o Tam tuyen cua Doan Khue, Pham Thi Lan o So Van hoa Thong tin tinh Thai Binh, co viet trong cuon sach Danh nhan Thai Binh, nhu sau: ... Hang loat cac thang loi o Tam tuyen la nguon khich le tinh than quan dan vung Tay Bac. Tuy nhien, tinh hinh tren toan bo quan thu Bac Ky thi quan trieu đinh gap nhieu bat loi, o cac tinh lan can nhieu thanh tri lan luot roi vao tay giac cuop. Thong đoc quan thu Tay Bac la Ton That Ham, Thong đoc quan thu Đong Bac Truong Quoc Dung, cac Tham tan quan vu đai than Bac Ky la Nguyen Ba Nghi, Đao Tri lo lang, xin vua cho tang vien. Tu Đuc xuong du quo trach: "Sao cac nguoi khong theo guong Son Tay nhu cha con Doan Khue. Nguyen Ba Nghi truc tiep o Tam Tuyen ma khong biet mang guong đo ra thi hanh o cac noi khac sao?" Nhung sau đo Tu Đuc cung cu Nguyen Tri Phuong ra thay Ton That Ham lam Thong đoc (hay con goi la Tong thong) quan vu đai than Bac Ky phu trach quan thu Tay Bac... .
Thang 8 am lich nam 1862, Nguyen Tri Phuong ra toi Tay Bac. Nhung thang sau, la thang 8 nhuan Tong đoc Tam tuyen Bui Ai mat . Theo Pham Thi Lan thi: Luc Bui Ai om nang, Tu Đuc co xuong chieu cho Doan Khue thu chuc cua Bui Ai, nhung Doan Khue xin khong nhan ma van xin tam quyen cho đen khi het giac, thi ong muon tro lai lam đung cuong vi Đoc hoc ma ong yeu thich va co so truong. . Theo Đai Nam thuc luc: Bui Ai mat, vua cho Nguyen Ba Nghi thu chuc Tong đoc nhung van kiem Tieu bien quan vu. . Do phai kiem ly, nen trong nhung ngay nay vai tro Tong đoc cua Nguyen Ba Nghi van mo nhat, trong khi Doan Khue van hoat đong rat tich cuc, sach Đai Nam thuc luc cung ghi nhan cac hoat đong tich cuc đo cua Doan Khue. Thang 9 am lich nam 1862, Doan Khue chi huy quan thu Tam tuyen tien đanh lay lai đuoc cac phu huyen Thanh Ba, Lam Thao cua tinh Son Tay va cac huyen Yen Lap, Van Chan cua tinh Hung Hoa, bat đuoc hai đau so cua quan tho phi la giac Bang, giac Co roi đem xu tu . Trong khi đo, Doan Chi tuc Doan Đe (尹氐), con ca cua ong dan quan sang Ha Hoa chi vien cho Doan Tru va Doan Gioc. Nhung trong khi chien đau tren chien truong, Doan Tru va Doan Gioc đeu hy sinh vao đau thang 10 am lich nam 1862. Toi thang 12 nam 1864, nha vua đa truy xet cap tien tuat cho Doan Tru, Doan Gioc (尹角) va truy tang Doan Gioc ham Han lam đien ba . Sau khi thu nap lai đuoc huyen Ha Hoa, mien Tam tuyen tam yen, Doan Chi, đuoc lenh cua Nguyen Tri Phuong, mang quan đi tieu phi o Lang Son. Theo Pham Thi Lan: ...Khi đao quan cua Nguyen Tri Phuong tu Tay Bac tro ve Bac Ninh đe dep giac o đao Đong Bac, Doan Khue đa chuan bi san huong dong cua Son Tay đi theo giup, đong thoi ong cho quan dan ra doc song Hong chan giac bao ve cho đoan quan hanh binh an toan. Con theo Đai Nam thuc luc thi viet rang: "Nguyen Tri Phuong đem quan đanh mien Bac, đa pha đuoc to giac o Chi Linh, ben đong o phia nam song Chiem Đuc (tuc Thien Đuc) ngam sai Ha Noi, Son Tay đeu dan cac thuyen lam ra ve muon sang song, đe chia the giac..." . Mat tran Tam tuyen tam yen. Sau thang loi nay ong xin thoi cong viec cua mot Ho đoc Son Tay tra lai cho Nguyen Ba Nghi tro ve day hoc, vao đau thang 1 nam Quy Hoi (1863). Thuc su thi vao thang 1 nam 1863, chuc Tuan phu Son Tay cua Bui Ai thu ly truoc đay, moi chinh thuc đuoc trao cho Nguyen Ba Nghi, sach Đai Nam thuc luc cung ghi ro đieu nay: "..., Ho ly Tong đoc Son – Hung - Tuyen la Nguyen Ba Nghi đoi bo thu Tuan phu mien cho khong phai cach luu;..." .


= Lam Đoc hoc kiem Thuong bien hai phong va Doanh đien su =

Nam 1863, vua Tu Đuc bo nhiem ong lam Chanh su Hai phong su (tuc la Tu lenh Bien phong vung duyen hai Bac bo) kiem Đoc hoc Đinh An (tinh Nam Đinh va Hung Yen) thay Pham Van Nghi. Nhung giua nam 1864, cac hoc tro yeu nuoc o Nam Đinh, khong đong y voi viec ky hoa uoc 1862 voi Phap cua trieu đinh , đa tien hanh pha truong thi, xoa niem yet, keo vao bieu tinh đoi bai bo hoa uoc ban nuoc nay. Đai Nam thuc luc ghi lai su kien nay nhu sau: "Cac si tu thi Huong o 2 truong thi Ha Noi va Nam Đinh lam huyen nao ca truong, đai đe cho viec nghi hoa la khong phai, hoac lam huyen nao, hoac lam ngan tro, hoac dan niem yet, khong chiu vao truong, hoac xin hoan ky thi. Khi ay quan truong hieu bao roi si tu truong Nam xin đung ky thi; con truong thi Ha Noi hoan đen hom sau moi vao thi.".
O Nam Đinh, Doan Khue khen ngoi long yeu nuoc cua hoc tro va khuyen khich đau tranh phan đoi hoa uoc, nhung ong khong đong tinh voi cach thuc hanh đong cua hoc tro. Ong phe phan viec pha truong thi, buoc phai bat giu thu pham, nhung cung khuyen ran rang: viec đau tranh nen co trat tu va co tau so voi ly le thuyet phuc, co chu ky lien doanh cua tat ca cac phu, huyen. Vua Tu Đuc cung đa so cac đai than trong trieu, chu truong hoa hoan voi Phap vi lo rang nuoc Nam khong đu thuc luc đe chong lai đuoc nguoi Phap. Do đo, trieu đinh Tu Đuc cho la ong dung tung cho hoc tro tinh nha chong lai chu truong cua trieu đinh, đa bai chuc Hai phong su cua ong va giang ong xuong bon cap. Viet ve su kien nay nha nghien cuu Tran Xuan An trong cuon Phu chinh đai than Nguyen Van Tuong co viet: "... phong trao si tu o truong thi huong Thua Thien, đong loat chong nghi "hoa" voi Phap, bang cach dan bich chuong phan đoi, lam soi đong khap noi trong nuoc. Phong trao nay con truyen lua đen thang muoi trong si tu hai truong thi Ha Noi, Nam Đinh. Cac quan tinh đao Nam Đinh, Ha Noi nhu Doan Khue, Cat Van Tuy, cung bi cach, giang, luu nhiem!" . Con Đai Nam thuc luc cung viet: "Vua cho la si tu o ba truong thi thuoc Thua Thien, Ha Noi, Nam Đinh ban luan xang bay (cua va tuong truong Thua Thien cung co loi niem yet bay) lam huyen nao, chuan cho tu Te tuu, Tu nghiep đen Đoc hoc, Giao huan o cac tinh: Quang Tri, Quang Binh, Quang Ngai, Binh Đinh, Ha Noi, Bac Ninh, Son Tay va Hung Yen đeu cach chuc đuoc luu lai; tinh đao than giang 1 cap luu chuc. Đoc hoc Nam Đinh la Doan Khue, Đoc hoc Hai Duong la Cat Van Tuy, bat đuoc ke can pham va hieu du cac si tu lai đuoc yen tinh, đuoc giang 4 cap luu lai..." . Tuy bi giang chuc nhung ong van binh than to chuc tot ky thi nho hoc nam đo va hoan thanh nhiem vu cua mot vien quan Đoc hoc. Cho đen thang 11 am lich nam 1866, ong vao kinh yet kien vua va cao benh tu quan. Đe thay minh lam quan Đoc hoc, ong tien cu hoc tro cua minh la Nguyen Quang Bich, Nguyen Huy Quynh, luc nay moi đo Cu nhan. Thay vay, vua Tu Đuc khen ong kiem nhuong nhung khong cho nghi, ma yeu cau ong tiep tuc lam Đoc hoc tinh Nam Đinh va bat tien cu them nguoi tai. Cung nam 1866, thang 3 am lich, xet thay ong co nhieu cong lao trong cong viec phong ve bo bien Nam Đinh va lam Đoc hoc Son Tay lap nhieu chien cong tieu phi, Tu Đuc thang ong ham Quang loc tu khanh va tang the bai "Hieu nghia" . 
Đau nam 1867, ong cung Pham Van Nghi tien cu them Nguyen Mau Kien, nguoi đong huong, noi tieng tinh thong binh phap va tai tri. Vua đieu Ngo Quang Bich len Tay bac lam Chanh su Son phong Hung Hoa (Phu Tho ngay nay). Con Nguyen Mau Kien lam Bang bien quan thu Nam Đinh, Hai Duong, roi sau lam An sat Lang Son. Tac gia Tran Viet Phuong, So Van hoa Thai Binh viet: "... Đen nam Đinh Mao (1867) lai co chieu chi cua nha vua cho cac quan trong tinh xem co nguoi nao hoc thuc rong, co tai to chuc thi tien cu vao trieu. Cac vi danh than trong tinh bay gio la hoang giap Pham Van Nghi, tien si Doan Khue, hai ong cung lam so tau ve kinh: "Nguyen Mau Kien la nguoi co hoc thuc rong, am hieu binh phap" (hoc thuc tri binh). Tu Đuc lien giao cho bo Lai, bo Binh va Noi cac, ba co quan hoi đong sat hach Mau Kien. Quyen dang len vua, Tu Đuc duyet va phe khen bon chu: "Hoc thuat kha quang" (hoc thuat kha sau rong) va cho Mau Kien ham Lai bo lang trung, xung chuc Bang bien hai tinh Nam Đinh, Hai Duong. ..." .
Thang 10 nam 1867, Tong đoc Ha Ninh (Ha Noi, Ninh Binh) la Đao Tri đuoc đoi kiem Thong đoc Hai phong su ven bien cac tinh Nam Đinh, Hai Duong, Ninh Binh (Chanh su Hai phong su), đa tau voi vua xin cho Doan Khue, Đo Phat ve lam Thuong bien Hai phong tinh Nam Đinh (tuc la Đo đoc hai quan), giup viec cho minh . Nam 1868 Doan Khue đuoc thang ham Trung nghi đai phu - Quang loc tu khanh (tong tam pham).


 Doan Khue voi viec mo cang Hai Phong  Thang 8 am lich nam Mau Thin (1868), Tran Đinh Tuc đi ngoai giao (đap le nuoc Anh) tu Hong Kong (Huong Cang) tro ve , đa cung Nguyen Huy Te trinh tau voi Tu Đuc rang: nen cho mo thuong cang tai cua bien Tra Ly (nay thuoc Thai Binh) khi đo thuoc tinh Nam Đinh. Tran Đinh Tuc, truoc khi đi su lam Doanh đien su tinh Thua Thien, sang Hong Kong thay thanh pho nay von cung chi la mot lang chai nho sau khi vao tay nguoi Anh đa tro thanh hai cang sam uat, do đo cung lay đo lam guong đinh ap dung vao nuoc Nam. Khi Đinh Tuc trinh tau len, Tu Đuc đua ra trieu than hoi nghi. Vua đem hoi Đao Tri cung Doan Khue nhung vien quan coi giu man bien Nam Đinh (Đao Tri truoc khi la Tong đoc Ha Noi đa tung la Tong đoc Nam Đinh, vua cho la co nhieu kinh nghiem thuy tho Nam Đinh, con Doan Khue thi la nguoi đia phuong va đang truc tiep quan vung cua bien Tra Ly). Theo Pham Thi Lan: Đao Tri la Thong đoc nen khong nam đuoc van đe. Rieng Doan Khue, lam tap tau rang "khong the mo pho cang o cua bien Tra Ly đuoc"... . Do la nguoi đia phuong Doan Khue hieu ro đieu kien tho nhuong (phu sa boi lang), thuy van (dong chay hep hay thay đoi) va thuy trieu cua vung cua Tra Ly thuoc cac huyen Tien Hai, Chan Đinh, ong đe xuat nen mo cang o vung cua song Cam (tai Ninh Hai thuoc Hai Duong), noi gan cua song Bach Đang, von la vung nuoc sau it phu xa boi lang hon, long song rong rai hon, cung thong thuong đuong thuy đuoc voi Ha Noi va cac tinh xuoi nguoc. Tuy vay, Tu Đuc đa cho tam gac viec mo cang lai. Ve viec nay trong Quoc trieu chinh bien toat yeu Cao Xuan Duc chi viet: ... Kham phai Tran Đinh Tuc tu Huong Cang tro ve (truoc qua ta on nuoc Anh), ngai khien lai coi viec đon đien (doanh đien su). Tran Đinh Tuc va Nguyen Huy Te tau: "Chung toi xet cua bien Tra Ly thuoc tinh Nam Đinh, bai cat cao rong, nha cua o đuoc yen on, cua bien hoi sau, tau thuyen đau đuoc vung vang, đang thuy thong toi tinh Nam Đinh ...đen may hat mien thuong du ..., qua lai thuan tien, ..., cho ay cung la cho tot. Vay xin cho mo hang buon ban, cho dan toi buon va nhom cua thien ha đe tinh chuyen lau dai". Ngai giao đinh than nghi, nhung roi khong thay thi hanh.. Nhung đoi voi Doan Khue thi viec mo cang tran hung kinh te nuoc nha khong dung lai o đay. Nam 1871, khi chuyen sang lam Doanh đien su kiem Thuong bien hai phong su, Doan Khue đa tim đuoc mot nguoi tre tuoi nhung co "tai kinh bang te the" ra giup viec cho minh trong nha Doanh đien su, đo Bui Vien. Đai Nam thuc luc chep rang: Thang 3 nam Tan Mui (1871), ..."Doanh đien su tinh Nam Đinh la Doan Khue xin lam nha Doanh đien o huyen Tien Hai; pho Doanh đien su Đo Phat xin tam đat Nha lam viec o xa Kien Lao, đe tien viec trong nom. Lai cac nguoi lam viec đeu la hoc tro cua minh, xin tam cap cho van bang lam viec, đoi sau nay đuoc viec, luong cho khen thuong. Vua y cho ..." . Mot trong nhung hoc tro đuoc tam xep lam viec tai nha Doanh đien Tien Hai chinh la Bui Vien. Bui Vien, que lang Trinh Pho huyen Chan Đinh (nay thuoc Tien Hai), Cu nhan nam 1868, nam 1871 tung giup Đe đoc Le Tuan (nguoi Trung Ky) ra Bac Ky dep loan, sau đo đuoc Doan Khue moi ra lam viec, va giao trong trach vua đanh dep hai tac, vua xay dung kien thiet ben Ninh Hai thanh thuong cang . Tac gia Nguyen Thi Chan Quynh trong bai nghien cuu Ky su đi thai tay cua minh, đa trich dan loi cua cac nha bao, nha van So Bao va Phan Tran Chuc viet ve viec lap cang Hai Phong cua Bui Vien nhu sau: Phan Tran Chuc viet: "Trieu đinh muon lap cua be Hai Phong, nguoi đuong thoi goi la ben Ninh Hai, thuoc đia phan Hai Duong, von chi co may chiec leu tranh, bai bien bun lay (...) Doan Uan giao cho Bui Vien bien thanh mot thuong cang kiem quan cang noi giao thiep voi cac nha buon ngoai quoc (...) Cho ma J. Dupuis buoc xuong đau tien chinh la ben Ninh Hai, hoac thanh pho Hai Phong bay gio, mot cong trinh kien truc cua Bui Vien". So Bao cung ghi:"Doan Uan uy thac cho ong (Bui Vien) viec mo rong ben Ninh Hai thanh mot hai cang đe buon ban voi cac nuoc, tuc Hai Phong"... . Chan Quynh cung phan tich su nham lan Doan Khue thanh Doan Uan cua hai tac gia Phan Tran Chuc va So Bao. Tuy nhien, trong bai viet nay cua minh, do su lieu ve Bui Vien khong ro, nen Chan Quynh van đat cau hoi nghi van ve viec trong hai nguoi, Bui Vien va Pham Phu Thu, ai la nguoi mo ben cang Ninh Hai. Con Hai Phong thuc su, thi phai ve sau khi nguoi Phap chiem Bac Ky, thay đuoc vi tri thuan loi cua cang Ninh Hai, ma ho goi la Hai Phong " đa phat trien no len thanh Thanh pho Hai Phong . Nha su hoc Nguyen Duy Chinh trong bai "Bui Vien (1839-1878) va cuoc cai cach hai quan", cung viet: "... Thang 4 nam 1871, ong (tuc Bui Vien) theo Le Tuan ra bac đanh dep giac khach Co Đen, Co Vang la du đang cua Thai Binh Thien Quoc va lap đuoc nhieu chien cong. Sau đo ong lai xuong Nam Đinh giup cho Doan Uan trong cong tac xay dung cua be Ninh Hai (tuc Hai Phong ngay nay)...". O đay, Nguyen Duy Chinh cung lam lan Doan Khue thanh Doan Uan, nguoi đa mat truoc đo 21 nam, vao đau nam 1850.


 Cong viec Doanh đien su  Thang 11 am lich nam 1868, Doan Khue đang giu chuc Đoc hoc Nam Đinh kiem Thuong bien hai phong su Nam Đinh, lam so tau 7 đieu len vua Tu Đuc:

Xin chon can than quan khoe manh đe phong huu dung, cac tinh Duyen hai phong bi nghiem can, cac tinh thuoc Thuong du chuan bi chien thuyen, sua sang binh khi, đe lam tiep vien. Tinh Thanh Hoa, tinh the noi song van chuyen rat tien, mo rong them thanh tri, lam nhieu kho tang đe lam noi chua luong.
Hien thi ro đieu cam đe ngan ta đao (am chi cong giao), gian doi.
Xin thu phuc nhan tam, giup đo đieu bao; thu dung tho dan 6 tinh Nam Ky; lai đat chuc Tho ty o ven bien gioi Bac Ky.
Xin nhung gian binh o Bac Ky, lieu lay mot nua nhung nguoi trang kien, chia ban cap luu, cu 6 thang 1 lan thay; thang 3, thang 8 thi cap luong an đi thao dien, con nhung thang khac thi cho Vu, lay tien mai thang 4 quan; Cam chi viec theo thoi cu thay cap linh đi giao gian ngach thai ve, chieu thu moi nguoi thang 5 quan tien.
Quan thuc nghiem ngat nhung ten đau thu.
Xin đat chuc Sat phong su ca trong Nam ngoai Bac.
Đat so đon đien o tinh Son Tay, tinh Hung Hoa.
Vua giao cho đinh than xet lai, roi sau bo đi ...  khong cho thi hanh. Tuy nhien ong co gang thuc hien ke hoach tren cua minh, nua cuoi nam 1869 ong len Hung Hoa ban voi hoc tro cu cua minh la Nguyen Quang Bich lien thu mo rong khai hoang đon đien o ca hai noi: mien nui (Hung Hoa) va mien bien (Nam Đinh), lam ke lau dai phong giu Bac Ky. Tu Hung Hoa tro ve, vao thang 9 am lich nam 1869, ong xin thoi chuc Đoc hoc chuyen sang lam Doanh đien su. Đai Nam thuc luc va Quoc trieu chinh bien toat yeu đeu ghi: "... Thuong bien Nam Đinh hai phong linh Đoc hoc Doan Khue xin thoi chuc Đoc hoc đe khuyen quyen, chieu mo nguoi khai khan bai cat o ven bien, 3 nam thanh đien, mot phan lam ruong cong, 2 phan lam ruong tu, nhung chieu so tien quyen tau len xin luong cho pham ham đeu cho lam viec. Vua y cho va cho Khue kiem chuc Doanh đien su. Vua bao quan bo Ho rang: Hien nay cach sinh ra cua cai khong can gi bang nguon loi Tu nhien ay ma khong co te, tu Huu ky tro vao Nam cang can lam lam, nhung quan đia phuong chi noi khong chiu lam viec, hoac ban viec nhieu the, khong biet the nao, phai lam cho tat đuoc viec, moi đo đuoc van tai va vung goc nuoc ..." .
Thang 11 am lich nam 1870, Doan Khue ban bac voi Tong đoc Đinh-Yen (Nam Đinh, Hung Yen) la
Nguyen Hien tau len vua Tu Đuc rang: "Cac song Ngu Long, Ban Thuy huyen Tien Hai đeu hut nuoc o Lan Hai, nen phai ngan chan cho nuoc man khong tran vao đuoc. Lai o song Liem Giang, phia tren tu cua song Nguyet Lam suot đen cua khe Trinh Pho re ngang ra song Ban Thuy, xin đeu cho khoi vet tung đoan đe đon lay nuoc ngot, can phai rong 8 truong, sau 5 thuoc, hai ben đeu đap đe nho đe chan nuoc lut. Cong viec đao song đap đe, xin bat dan phu 6 tong o huyen Tien Hai va cac tong o hai huyen Vu Tien, Chan Đinh cung đap va lam, mo vao ruong đat cong, tu bao nhieu, tru vao ngach ruong, cho mien thue." Vua cho phep thuc hien đe xuat nay.. Đen thang 5 am lich nam 1871, Doan Khue lai tau ve trieu: "Ve hat huyen Thuy Anh cac xa tren tu Thu Cuc đen Lo Trang, đat bai noi len bo hoang, xin giao cho linh mo khai khan. Con hang ruong coi xin suc cho dan khai vao so chiu thue. Vua y cho ..." . Roi thang 6 nhuan nam 1873, ong lai tau trinh: "Hai xa thon Hac Luong, Thuan An, ruong đat vo lo, nhan dan xieu tan, xin đem hang đat bo hoang kho lam la 40 mau, Nguyen Ba Pho o giap Than Hanh nhan mua, chia giao cho hai xa thon chieu so nhan tien." . Vua cung chuan y cho thi hanh.


= Khang chien chong Phap xam luoc Bac Ky lan thu nhat =

Sau khi chiem đuoc Ha Noi (20 thang 11 nam 1873), quan Phap mo rong vung chiem đong bang cach tien đanh cac tinh phia đong va nam Ha Noi. Phap chiem Hung Yen (23 thang 11), Phu Ly (26 thang 11), Ninh Binh (5 thang 12). Ngay 10 thang 12 nam 1873 (tuc 21 thang 10 nam Quy Dau), quan Phap tu Ninh Binh đanh sang Nam Đinh, quan Phap tien đanh đon Đoc Bo (nay thuoc xa Yen Nhan huyen Y Yen Nam Đinh) truoc. Phong Tuyen Đoc Bo - Phu Sa la tran đia phuc kich tai nga ba song Đay - song Nam Đinh cua quan nha Nguyen do ho đoc Nguyen Hien cung Pham Van Nghi, Nguyen Van Loi chi huy đon đanh tau Scorpion (Bo cap) do Garnier chi huy tu Ninh Binh theo song Đay tien vao phia tay nam thanh Nam Đinh. O đay, Pham Van Nghi, cung Lanh binh Nguyen Van Loi chong Phap quyet liet. Doan Khue o thon Cao Long (nay thuoc Tan Thinh huyen Nam Truc tinh Nam Đinh) ben bo song Hong, keo quan toi đon Đoc Bo cung Pham Van Nghi, Đo Phat, Nguyen Van Loi chong Phap. Cac con ong la Doan Chi (đang la Tri phu Nam Sach Hai Duong, nguyen la tri huyen huyen Chan Đinh (tuc Kien Xuong)) va Doan Vi (o Nghia Thanh, Nghia Hung) đua dan binh sang đen tiep vien cac đon Cao Long, Phu Sa (tuc la Đoc Bo). Nhung sau nua ngay, đon Phu Sa (nay thuoc xa Hoang Nam huyen Nghia Hung Nam Đinh) vo, tau chien Phap lot qua phong tuyen vao song Đao (song Nam Đinh), Pham Van Nghi cung mot so quan tuong khac rut ve vung nui An Hoa thuoc Y Yen, con Doan Khue va Đo Phat keo ve ho tro thanh Nam Đinh. Ngay 11 thang 12 nam 1873, Francis Garnier hoi quan đanh chiem thanh Nam Đinh theo hai huong Tay (đuong song Đao) va Nam voi mot luc luong hon hop gom 111 quan. Tau chien Phap tu song Vi Hoang ban du doi vao thanh, thanh vo va roi vao tay quan Phap. Khi thanh that thu, Doan Khue cung cac con ve đong tai Đong Vinh (nay la xa Vu Vinh huyen Vu Thu Thai Binh), phoi hop chat che voi cha con Nguyen Mau Kien đat can cu tai Đong Trung (que cua Nguyen Mau Kien, nay thuoc xa Vu Trung huyen Kien Xuong Thai Binh) tiep giap Đong Vinh, lap thanh mat tran chong Phap ben ta ngan song Hong. Mat tran nay keo dai tu ben Gui (tuc lang Hoang Xa thuoc Nguyen Xa, Vu Thu) chay ra bien (cua Ba Lat), đen Yen Tu thuoc xa Nam Hai huyen Tien Hai, nam tren đia ban 4 huyen Vu Tien, Thu Tri, Chan Đinh va Tien Hai. Quan cua Doan Khue va Nguyen Mau Kien phoi hop voi quan cua Đo Phat va Pham Van Nghi ben bo huu ngan bo tri luc luong ngan chan quan Phap. Trong khoang cuoi thang 12 nam 1873 va đau thang 1 nam 1874, luc luong cua Doan Khue, Nguyen Mau Kien đa đay lui nhieu đot tan cong bang đuong thuy cua quan Phap, do Garnier (Gac-ni-e) roi sau đo (tu 18 thang 12) la Hardmand (Hac-mang) chi huy, đanh tu Nam Đinh sang. Nhu cac tran: lang Ngo (tuc thon Ngo Xa xa Nguyen Xa huyen Vu Thu Thai Binh), cua Hung (tuc Van Mon nay thuoc xa Vu Van huyen Vu Thu Thai Binh), luc luong cua cac ong đay lui đuoc cac cuoc tien cong cua Garnier. Ngay 31 thang 12, sau 10 ngay Garnier bi quan co đen cua Luu Vinh Phuc giet chet tai Cau Giay, y si Hardmand vua thay Garnier tai Nam Đinh, đa dan quan tu Nam Đinh sang tan cong phu thanh Chan Đinh (nay la thi tran Kien Xuong huyen Kien Xuong Thai Binh). Quan cua Doan Khue, Nguyen Mau Kien khang cu quyet liet, ban hong mot tau chien cua Phap (tau L'Espingole). Theo Tran Van Giau va Đinh Xuan Lam: Cac van than Nam Đinh chia nhau tung huyen đe to chuc khang chien chong Phap doc hai bo song Hong. Ben bo bac la trung tam khang chien phu Truc Đinh (hay Chan Đinh, tuc Kien Xuong ngay nay) cua Nguyen Mau Kien lam quan Phap e ngai nhat. Francis Garnier đa tung phai treo thuong cho viec ha sat lay thu cap cua Nguyen Mau Kien. Khi Garnier tu tran Hatmand thay the đanh dep khong đuoc. Trong cac tran chien do Hardmand chi huy đanh Chan Đinh đeu co khoang 200 đen 300 quan Phap, thi tran gay thiet hai cho quan Phap lon nhat la tran lang Ngo Xa (lang Ngo) phai rut lui ve thanh Nam Đinh. Nghia quan cua Nguyen Mau Kien, Doan Khue đanh chiem đuoc đon Chan Đinh, phat hich cho dan chung biet Garnier đa tu tran o gan Cau Giay Ha Noi. Ngay 31 thang 12 nam 1873, Hardmand đem hon tram quan cung đai bac đanh nghia quan o thanh Chan Đinh, quan Nguyen Mau Kien rut lui, nhung Hardmand chi pha đai bac tren thanh roi rut tro ve thanh Nam Đinh, tu đo đen ngay 10 thang 1 nam 1874 Hardmand khong đanh qua song sang Chan Đinh nua. Ngay 10 thang 1 nam 1874, quan Phap ha co tai thanh Nam Đinh va trao tra lai cho quan Nha Nguyen tu Ha Noi xuong, chuan bi ky ket Hoa uoc Giap Tuat (1874).


= Bi cach chuc vi thanh Nam that thu =

Thang 3 nam 1874, Nguyen Van Tuong thay mat Nha Nguyen ky hoa uoc Giap Tuat voi Phap, quan Phap rut khoi Bac Ky. Đong thoi Tu Đuc cung ra lenh bai binh. Sau đo đen thang 6 am lich nam Giap Tuat (1874), xet viec 4 tinh Bac Ky that thu, Tu Đuc cho rang cac quan lai o tinh Nam Đinh phong bi so ho nen bi mat thanh, do vay đa cach chuc va xu phat tat ca cac quan vien lon nho cua tinh nay ke tu Tong đoc, Tuan phu, đen An sat, Bo chinh, Lanh binh va cac Thuong bien tinh đao. Đai Nam thuc luc chep rang: "... Truoc đay, 4 tinh that thu, lan luot giao đinh than lam an nghi xu, đen khi xem xet xong an ve tinh Ha Noi, tien len vua xem, vua cho la viec an la viec trong đai, rat quan he đen le phai cua nuoc va tiet nghia cua be toi, the ma coi thuong, phan nhieu giam nhe ... Sau viec an o 3 tinh Hai Duong, Ninh Binh, Nam Đinh lam xong (phan biet xu ve toi luu, toi đo) tiep tuc tien len ... Vua bao rang: Viec an nay nhu the lai dam xu nhe, thi viec khac con co the hoi xu u? ... Roi lai nghi tau len vua lai cham chuoc nhe nang, than tu quyet đinh cho toi danh đuoc chinh ...
Viec an o tinh Nam Đinh. Nguyen nghi xu: Linh Tong đoc Nguyen Hien, bo chinh Bui Thai But, an sat Nghiem Xuan Luong, Hai phong đe đoc Ho Đang Chat, pho lanh binh Le Van Khue, Thuong bien Hai phong Pham Van Nghi đong giu đon Phu Sa la lanh binh Nguyen Van Loi đeu xu tram giam hau; kiem bien Hai phong Đo Phat, Doan Khue đeu phai phat truong toi đo tot bac (vi gia om khong no phat luu o noi xa), Pham Van Nghi phai cach chuc (vi truoc thi đem thu ha toi tinh ngan chan; sau lai trieu than hao giu toan ven đuoc vai hat); Con y loi đinh than nghi xu ...".
Ong mat o que ngay 2 thang 10 nam Mau Dan (tuc 27 thang 10 nam 1878) tho 66 tuoi.


Con ruot Doan Đe (尹氐) (1840-1874), tuc Doan Chi 尹芝, con ca cua Doan Khue, tri huyen Chan Đinh (Kien Xuong - Thai Binh) (1869-1870), tri phu Nam Sach - Hai Duong (1871-1874), tham gia lanh đao khang chien chong Phap nam 1873-1874, tai Thai Binh, Nam Đinh. Tu tran tai phu ly Nam Sach nam 1874. Ong đuoc dan lang Phu My tong Thinh Quang huyen Truc Đinh phu Kien Xuong (nay thuoc xa Binh Minh huyen Kien Xuong tinh Thai Binh) tho lam thanh hoang lang.
Doan Vi 尹胃 (1855-1910), con trai thu ba cua Doan Khue, que Song Lang Vu Thu Thai Binh, tham gia lanh đao khang chien chong Phap nam 1873-1874 tai Thai Binh va Nam Đinh, nha nho yeu nuoc hoat đong trong Phong trao Đong Kinh Nghia Thuc o tinh Thai Binh đau the ky XX.


Tham khao Xem them Gia toc ho Doan xa Song Lang


Lien ket ngoai