Đe quoc Tay La Ma la phan đat phia tay cua Đe quoc La Ma co đai, tu khi Hoang đe Diocletianus phan chia Đe che trong nam 285; nua con lai cua Đe quoc La Ma la Đe quoc Đong La Ma, ngay nay con đuoc biet đen rong rai voi ten goi Đe che Byzantine.
Đe quoc Tay La Ma đa ton tai gian đoan trong nhieu giai đoan giua the ky thu 3 va the ky thu 5 sau che đo "Tu đau che" cua Diocletianus va lien quan đen cac cuoc thong nhat cua cac Hoang đe Constantinus I va Julianus (324 - 363). Đoi Hoang đe Valentinianus I, nguoi Tay La Ma co vua sang toi hien nen vinh hien đanh thang nguoi German. Theodosius I (379 - 395) la vi Hoang đe La Ma cuoi cung cai tri mot Đe che La Ma thong nhat la. Sau khi ong mat nam 395, Đe che La Ma bi chia re mai mai, trong đo Đe quoc Tay La Ma do nguoi con yeu kem cua ong la Hoang đe Honorius. Trieu đinh Tay La Ma suy sup, nha vua chi con nam quyen tren danh nghia, trong khi quyen luc thuc su roi vao tay cua mot loat cac quyen than, ma mo đau voi đai tuong Flavius Stilicho. Ong la nguoi lap cong hien hach đanh tan nguoi German va nguoi Gaul. Thanh La Ma (Roma) bi nguoi Đong Goth cuop pha vao nam 410. Ngoai ra, đen đoi Hoang đe Valentinianus III, Đe quoc Tay La Ma cung hung chiu cuoc xam luoc cua nguoi Hung do vua Attila lanh đao, song đai tuong Flavius Aetius đanh tan tac quan Hung trong tran Chalons vao nam 451. Nhung roi, đat nuoc ngay cang suy sup khi Valentinianus III do tu thu đa am sat Aetius. Đe quoc Tay La Ma chinh thuc cao chung voi su kien Hoang đe Romulus Augustus thoai vi duoi suc ep cua tuong linh Odoacer cua nguoi German vao ngay 4 thang 9 nam 476, va khong chinh thuc cao chung voi cai chet cua cuu hoang Julius Nepos trong nam 480.
Mac du Đe quoc Đong La Ma đa tien hanh tai chinh phat trong mot thoi gian ngan ngui, Đe quoc Tay La Ma van khong the đuoc khoi phuc tro lai. Sau khi Đe quoc Tay La Ma sup đo, mot ky nguyen moi bat đau trong lich su Tay Au: đo chinh la thoi ky Trung Co. Vao nam 800, vi vua - chien binh nuoc Frank la Karl I Đai Đe đuoc Giao hoang Leo III tan phong lam Hoang đe, đuoc coi la su kien khoi phuc Đe quoc Tay La Ma.


Boi canh Khi Cong hoa La Ma mo rong, no đa đat đen mot điem ma chinh quyen trung uong o Rome đa khong the cai tri hieu qua cac tinh o xa. Thong tin lien lac va giao thong van tai thuc su la mot van đe kho trong pham vi rong lon cua đe che. Tin tuc ve cac cuoc xam luoc, nhung cuoc noi day, tham hoa tu nhien, hoac bung phat dich benh đuoc van chuyen bang tau hoac thu tin, thuong đoi hoi nhieu thoi gian đe co the đen Rome va cho viec thuc hien menh lenh cua Rome toi đia ban tinh xuat xu. Vi ly do nay, thong đoc tinh đa tren thuc te đa co toan quyen cai tri tren danh nghia cua Cong hoa La Ma.
Truoc khi thanh lap chinh the đe quoc, cac vung lanh tho cua nuoc Cong hoa La Ma đa đuoc phan chia giua cac thanh vien cua che đo tam hung lan thu hai: Mark Antony, Octavian va Marcus Aemilius Lepidus. Antonius đa nhan đuoc cac tinh o phia đong: Achaea, Macedonia va Epirus (Hy Lap, Albania va bo bien cua Croatia ngay nay), Bithynia, Pontus va chau A (Tho Nhi Ky ngay nay), Syria, Sip, va Cyrenaica. Nhung vung đat nay truoc đo đa đuoc chinh phuc boi Alexander Đai đe, do đo, phan nhieu tang lop quy toc co goc gac Hy Lap. Toan khu vuc nay, đac biet la cac thanh pho lon, phan lon đa đuoc đong hoa vao nen van hoa Hy Lap, tieng Hy Lap thuong đuoc su dung nhu la Franca lingua.
Octavian nhan đuoc cac tinh La Ma o phia tay: Italia, Gaul (nuoc Phap hien nay), Belgica (vung đat ngay nay la Bi, Ha Lan va Luxembourg) Gallia, va Hispania (hien nay la Tay Ban Nha va Bo Đao Nha). Nhung vung đat nay cung bao gom cac thuoc đia cua nguoi Hy Lap va Carthaginia nam o cac khu vuc ven bien, mac du cac bo toc Celt nhu nguoi Gauls va Celtiberia nam su chi phoi ve van hoa. Lepidus nhan đuoc cac tinh nho cua chau Phi (Tunisia ngay nay). Octavian som chiem lay chau Phi tu tay Lepidus, trong khi them Sicilia (Sicilia hien nay) vao lanh đia cua minh.
Sau khi đanh bai Marcus Antonius, Octavian đa kiem soat mot Đe che La Ma hoan toan thong nhat.


= Khoi nghia, noi loan va tranh gianh quyen luc chinh tri =
Nhung cuoc khoi nghia nho va cac cuoc noi day la nhung su kien kha pho bien tren toan đe quoc. Cac Bo toc va thanh pho bi chinh phuc se noi day, va cac quan đoan se đuoc tach ra đe đe bep cuoc khoi nghia. Trong khi qua trinh nay rat đon gian trong thoi binh, no co the se phuc tap hon trong thoi chien, nhu vi du trong cuoc đai khoi nghia cua nguoi Do Thai.
Trong mot chien dich quan su toan dien, cac quan đoan, duoi su chi huy cua cac vi tuong nhu Vespasianus, tro nen nhieu hon rat nhieu. Đe đam bao su trung thanh cua mot chi huy, mot hoang đe thuc dung co the giu mot so thanh vien cua gia đinh ho lam con tin. Hoang đe Nero đa giu lai Domitian va Quintus Petillius Cerialis, thong đoc cua Ostia, tuong ung la nguoi con trai thu va nguoi em re cua Vespasian. Su cai tri cua Nero chi ket thuc khi luc luong ve binh hoang gia lam phan, nhung nguoi đa bi mua chuoc boi Galba.
Ke thu chinh o phia tay cua đe che đuoc cho la cac bo lac Đuc nam o ben kia bo cac con song Rhine va song Danube. Augustus đa co gang đe chinh phuc ho, nhung cuoi cung đa bi đay lui sau that bai o tran rung Teutoburg.
Đe che Parthia, o phia đong, mat khac, lai qua xa va hung manh đe co the chinh phuc. Bat ky cuoc xam luoc nao cua nguoi Parthia đeu bi ngan chan va thuong đanh bai, tuong tu nhu vay, nguoi Parthia cung đa đay lui mot so no luc xam luoc cua nguoi La Ma, tuy nhien, ngay ca sau nhung cuoc chien tranh chinh phuc thanh cong - chang han nhu đuoc thuc hien boi Trajan va Septimius Severus - nhung vung lanh tho xa xoi đa đuoc tu bo đe ngan chan tinh trang bat on va cung đe đam bao mot nen hoa binh lau dai va ben vung hon voi nguoi Ba Tu.
Kiem soat bien gioi phia tay cua Rome to ra la de dang hon boi vi no la tuong đoi gan va con vi su chia re giua cac ke thu nguoi Đuc, tuy nhien, kiem soat toan bo ca hai đuong bien gioi trong chien tranh thuc su kho khan. Neu hoang đe gan bien gioi o phia đong, co hoi se la lon cho bat ki mot vi tuong đay tham vong nao đo noi loan o phia tay va nguoc lai.


= Khung hoang cua the ki thu ba =

Moi thu bat đau vao ngay 18 thang 3, nam 235, voi vu am sat Hoang đe Alexander Severus, Đe che La Ma chim vao mot cuoc noi chien keo dai 50 nam, ma ngay nay goi la thoi ki khung hoang cua the ky thu ba. Su noi len cua trieu đai Sassanid hieu chien o Parthia tao ra mot moi đe doa lon đoi voi Rome o phia đong. Minh chung ro nhat cho moi đe doa ngay cang tang len đo la viec hoang đe Valerian đa bi bat boi Shapur I vao nam 259. Con truong va nguoi thua ke chinh thuc cua ong,Gallienus, đa len ke vi va tiep tuc tien hanh cuoc chien o bien gioi phia đong. Nguoi con trai cua Gallienus, Saloninus, va phap quan thai thu Silvanus thi lai co mat o Colonia Agrippina (hien nay la Koln) đe cung co long trung thanh cua cac quan đoan đia phuong. Tuy nhien, Marcus Cassianius Latinius Postumus, tong đoc chinh quyen đia phuong cac tinh Đuc - noi loan, va cuoc tan cong cua ong ta vao Colonia Agrippina dan đen cai chet cua Saloninus va vi thai thu. Trong su nham lan sau đo, mot nha nuoc đoc lap đuoc biet đen nhu la Đe che Gallic xuat hien.
Kinh đo cua no la Augusta Treverorum (Trier hien nay), va no nhanh chong mo rong su kiem soat đoi voi cac tinh Germania va Gaul va tren toan bo Hispania va Britannia. No co vien nguyen lao rieng cua minh, va mot phan danh sach cac chap chinh quan cua no van con ton tai. No duy tri ton giao, ngon ngu va van hoa La Ma, va quan tam nhieu hon đen viec chien đau cac bo lac nguoi Đuc hon la đoi voi nguoi La Ma. Tuy nhien, trong trieu đai cua Claudius Gothicus (268-270), mot phan rong lon cua đe che Gallic đa đuoc khoi phuc lai duoi su cai tri cua La Ma. Vao cung mot khoang thoi gian, mot so tinh phia đong ly khai theo Đe che Palmyra, duoi su cai tri cua Nu hoang Zenobia.
Nam 272, Hoang đe Aurelian cuoi cung đa co gang đe gianh lai Palmyra va lanh tho cua no quay ve voi đe quoc. Voi viec phia đong đa an toan, moi su chu y cua ong luc nay đa đuoc chuyen sang phia tay, tieu diet đe che Gallic mot nam sau đo. Boi vi co mot thoa thuan bi mat giua Aurelian va Hoang đe Gallic Tetricus I va con trai cua ong Tetricus II, quan đoi Gallic đa nhanh chong bi đanh bai. Đoi lai, Aurelian tha mang cho ho va ban cho hai ke phan loan nhung vi tri quan trong o Y.


= Tu đau che =

Cac đuong bien gioi ben ngoai khac chu yeu on đinh trong phan con lai cua thoi ki khung hoang cua the ky thu ba, mac du, vao giai đoan giua cai chet cua Aurelian trong nam 275 va su len ngoi cua Diocletianus muoi nam sau đo, it nhat tam hoang đe hoac nhieu hon bi giet hai, phan nhieu bi am sat boi quan đoi rieng cua ho.
Duoi thoi Diocletianus, su phan chia chinh tri cua Đe che La Ma đa bat đau. Nam 285, ong thang cho Maximianus len hang ngu Augustus (Hoang đe) va giao cho ong ta quyen kiem soat cua khu vuc phia tay cua đe che. Nam 293, Galerius va Constantius Chlorus lan luot đuoc bo nhiem la cap duoi cua ho (Caesars), tao ra che đo tu đau che đau tien. He thong hieu qua nay phan chia đe che thanh bon khu vuc chinh va tao ra cac kinh đo rieng biet ben canh Rome nhu mot cach đe tranh tinh trang noi chien bat on đa đanh xay ra vao the ky thu 3. O phia tay, kinh đo cua Maximianus nam tai Mediolanum (tai Milan) va cua Constantius la Trier. O phia đong, kinh đo la Sirmium va Nicomedia. Ngay 01 thang 5 nam 305, ca hai vi Augusti đeu thoai vi, va hai Caesar tuong ung cua ho đa đuoc thang len hang ngu Augusti va bo nhiem hai Caesars khac, tao ra che đo tu đau che thu hai.


= Constantinus Đai đe =

Tuy nhien, He thong tu đau che nhanh chong bi sup đo khi ma hoang đe Tay La Ma Constantius qua đoi đot ngot trong nam 306, va con trai cua ong Constantinus Đai Đe đa đuoc tuyen bo la Augustus cua phia tay boi cac quan đoan o Anh. Mot cuoc khung hoang tiep theo sau đo xay ra khi mot so ke co gang đe tranh đoat quyen cai tri mot nua phia tay. Nam 308, Augustus phia đong, Galerius, đa sap xep mot cuoc hop tai Carnuntum ma lam song lai che đo Tu đau che bang cach phan chia phia tay giua Constantine va mot nguoi khac ten la Licinius. Mac du vay, Constantinus quan tam nhieu hon đen viec chinh phuc lai toan bo đe che. Thong qua mot loat cac tran đanh o phia đong va phia tay, Licinius va Constantine đa on đinh cac phan tuong ung cua Đe che La Ma vao nam 314, va bat đau canh tranh đe tro thanh nguoi duy nhat kiem soat mot nha nuoc thong nhat. Cuoi cung Constantine đa gianh đuoc chien thang vao nam 324 sau khi đanh bai Licinius trong tran Chrysopolis.


= Lan phan chia thu hai =
Constantius đa đuoc sinh ra vao nam 317 tai Sirmium, Pannonia. Ong ta la con trai thu ba cua Constantine Đai đe, va la nguoi con thu hai voi Fausta, nguoi vo thu hai cua ong, con gai cua Maximian. Constantius đa đuoc phong lam Caesar boi cha minh vao ngay 13 thang 11 nam 324. Luc nay Đe che La Ma đang nam duoi su cai tri cua mot Hoang đe duy nhat, nhung, voi cai chet cua Constantine vao nam 337, cuoc noi chien đa no ra giua ba nguoi con trai cua ong, phan chia đe che thanh ba phan khac nhau. phia tay đa đuoc thong nhat trong nam 340 duoi su cai tri cua Constans, nguoi sau đo bi am sat vao nam 350 theo lenh cua Magnentius, ke cuop ngoi, sau khi Magnentius thua tran Mursa Major va buoc phai tu tu, đe quoc đa đuoc thong nhat hoan toan mot lan nua vao nam 353, duoi su cai tri cua Constantius II.
Constantius II tap trung hau het quyen luc cua minh o phia đong va đuoc coi la hoang đe đau tien cua Đe quoc Byzantine. Duoi su cai tri cua ong, thanh pho Byzantium - chi moi đuoc tai lap lai voi ten Constantinopolis- đa thu su đuoc xay dung nhu mot kinh đo. Nam 361, Constantius II bi benh va mat, va nguoi chau noi cua Constantius Chlorus, Julianus, nguoi đa tung la cua Caesar cua Constantius II, đa len nam quyen. Julianus sau đo đa bi giet chet trong tran Samarra vao nam 363 khi chong lai Đe che Ba Tu va đa đuoc ke vi boi Jovianus, nguoi đa cai tri mot thoi gian ngan cho đen nam 364.


= Lan phan chia cuoi cung =

Sau cai chet cua Jovianus, Valentinianus I đa tro thanh Hoang đe vao nam 364. Ong ngay lap tuc chia đe quoc mot lan nua, nua phia đong giao cho Valens, em trai cua ong. Su on đinh đa co đuoc o ca hai nua, hoac, vi cac cuoc xung đot voi cac luc luong ben ngoai ngay cang gia tang. Trong nam 376, nguoi Visigoth, khi đang chay tron nguoi Hun, đa đuoc phep vuot qua song Danube, va đinh cu o khu vuc Balkan boi chinh quyen phia đong. Su nguoc đai ho đa gay ra mot cuoc noi day quy mo lon, va nam 378, ho gay ra mot that bai lam que quat quan đoi chinh quy cua Đong La Ma trong tran Adrianople, trong đo Valens cung chet tran. Sau khi cuop boc cac vung nong thon, ho chinh thuc tro thanh foederati.
Trong nam 379, con trai va nguoi ke vi Valentinian I, Gratianus đa tu choi mac ao choang cua quan tu te toi cao (Pontifex Maximus), va trong nam 382 ong ta đa bai bo quyen cua cac thay te đa than giao va loai bo ban tho đa than giao khoi nghi vien, mot quyet đinh ma gay ra su bat man giua cac tang lop quy toc theo truyen thong đa than giao La Ma. Theodosius I sau đo ra lenh cam tren cac ton giao đa than ban đia, tiep tuc coi Kito giao la ton giao chinh thuc cua đe quoc.
Tinh hinh chinh tri cung khong on đinh. Nam 383, mot vi tuong quyen luc va nhieu tieng tam ten la Magnus Maximus chiem đoat quyen luc o phia tay va buoc nguoi em cung cha cua Gratian, Valentinian II chay tron ve phia đong xin su tro giup, sau đo Hoang đe phia đong, Theodosius I đa nhanh chong khoi phuc lai quyen luc cho ong. Nam 392, vien phap quan thai thu đa than giao va goc Frank, Arbogast đa am sat Valentinian II va tuyen boi ung ho mot nguyen lao vo danh ten la Eugenius len lam Hoang đe.
Cuoc noi loan nay đa bi dap tat trong nam 394 boi Theodosius I, nguoi ma sau đo mot thoi gian ngan đa cai tri mot đe che thong nhat cho đen khi ong qua đoi nam 395. Ong la vi Hoang đe cuoi cung đa cai tri ca hai phan cua Đe che La Ma cu. Arcadius, nguoi con trai ca cua ong đuoc thua ke nua phia đong trong khi Honorius nho tuoi hon co đuoc mot nua phia tay. Ca hai đeu đang con it tuoi, do đo Honorius đa đuoc đat duoi su giam ho cua vien Magister militum co mot nua dong mau La Ma mot nua la nguoi ro, Flavius ​​Stilicho, trong khi Rufinus nam quyen hanh phia sau ngai vang o phia đong. Rufinus va Stilicho la đoi thu cua nhau, va su bat đong giua trieu đinh phia đong va phia tay lien quan đen quyen so huu vung Illyricum đa đuoc kheo leo khai thac boi vua Goth, Alaric I, nguoi ma đa mot lan nua noi loan sau cai chet cua Theodosius I.
Stilicho đa co the bao ve Y chong lai nguoi Goth xam luoc, nhung ong đa khong the ngan đuoc nguoi Vandal, Alan, Suevi xam luoc Gaul voi so luong lon. Stilicho sau đo đa tro thanh nan nhan cua nhung am muu trieu chinh o Ravenna - noi ma trieu đinh Hoang gia phia tay cu tru tu nam 402 - va ong ta đa bi hanh quyet vi toi phan quoc nam 408. Trong khi nua phia đong bat đau phuc hoi cham chap va dan đuoc cung co, nua phia tay bat đau sup đo hoan toan.


Tinh hinh kinh te Nua phia tay, voi muc đo đo thi hoa it hon cung nhu su phan tan dan cu, co the đa trai qua mot su suy giam kinh te suot giai đoan cuoi cua đe quoc o mot so tinh phia đong, von luon luon giau co, thi lai khong thieu thon nhu vay, đac biet la khi cac vi hoang đe nhu Constantinus Đai đe va Constantius II đa đau tu rat nhieu cho nen kinh te phia đong. Ket qua la, Đe quoc Đong La Ma co the co đu kha nang duy tri đuoc mot so luong lon nhung quan linh chuyen nghiep va them vao đo la linh đanh thue, trong khi Đe quoc Tay La Ma khong the đu kha nang nay voi cung muc đo. Ngay ca khi gap that bai, phia đong co the, chac chan khong phai khong co kho khan, mua chuoc ke thu cua minh voi nhung khoan tien chuoc.
Viec kiem soat chinh tri, cac nguon luc kinh te va quan su cua Đong La Ma van an toan o Constantinopolis, noi ma đa đuoc cung co vung chac va nam tai nga tu cua mot so tuyen đuong giao thuong lon va cac tuyen đuong quan su. Nguoc lai, đe quoc phia tay đa bi chia cat nhieu hon. Kinh đo đa đuoc chuyen ve Ravenna trong nam 402 chu yeu vi ly do phong thu: cac ham đoi cua hoang đe Đong La Ma co the de tiep can no nhung no lai bi co lap boi cac mat cua no đa bi bao quanh boi cac đam lay. Suc manh kinh te van tap trung vao Roma va tang lop quy toc nguyen lao giau co thong tri Y va đac biet o chau Phi. Sau khi Gallienus cam cac nguyen lao nam quyen chi huy quan đoi vao giua the ky 3, tang lop nguyen lao đa mat tat ca kinh nghiem va su quan tam đen đoi binh nghiep. Trong nhung nam đau the ky thu 5,tang lop đia chu giau co cua vien nguyen lao La Ma chu yeu cam nhung nguoi ta đien cua minh đi linh, nhung ho cung tu choi ung ho đay đu kinh phi cho viec duy tri mot đoi quan linh đanh thue đu manh đe bao ve toan bo đe quoc phia tay. Khu vuc quan su quan trong nhat cua phia tay trong the ki thu 4 la bien gioi phia bac Gaul va phong tuyen song Rhine, khi ma Trier thuong xuyen đuoc dung nhu la kinh đo cua đe quoc va nhieu tuong linh quan trong phia tay la nguoi Frank. Sau cuoc noi chien vao nam 394 giua Theodosius I va Eugenius, chinh quyen phia tay moi đuoc đua len boi Theodosius I ngay cang phai chuyen cac nguon luc quan su cua Anh va Rhine sang bao ve Y.
Đe quoc Tay La Ma co nguon nguyen lieu rat ngheo nan, va su thieu thon nhan luc co san buoc chinh quyen phai phu thuoc nhieu vao cac lien quan man toc chien đau duoi quyen cua cac thu linh cua ho, va theo đo Đe quoc thuong gap kho khan trong viec tra thu lao cho ho. Trong mot so truong hop nhat đinh, chinh quyen phai ban tang đat đai cho cac chi huy đanh thue đe tuong thuong cho ho, đieu nay khien cho lanh tho cua Đe quoc bi thu hep - đong nghia voi viec chinh quyen se thu đuoc it thue hon đe chi phi cho quan su.
Voi su suy yeu cua quyen luc trung uong, Nha nuoc mat dan quyen kiem soat cac tinh va bien ai, cung nhu quyen thong tri vung Đia Trung Hai. Cac Hoang đe Tay La Ma chu truong bao ve quyen lam chu tren bien, nhung sau khi nguoi Vandal xam chien Bac Phi, Trieu đinh La Ma phai tri vi qua nhieu đat lien voi nguon luc it oi. Su mat mat cac tinh chau Phi co le la mot chuyen bien te hai cua van menh Đe quoc Tay La Ma, do chung nam trong so nhung lanh tho giau co nhat va cung cap nguon nhap khau gao can thiet cho Y. O nhieu noi, cac chinh quyen đia phuong La Ma đa sup đo cung voi su on đinh kinh te. O mot so vung mien, su đinh cu cua cac man toc tren cac lanh tho cu cua La Ma xem ra chi gay tuong đoi it roi ren, nhung nhung noi khac, nhat la tai nhung phan đat nhat đinh o Bac Phi, cac đia chu La Ma bi truc xuat va ruong đat cua ho bi tich thu.


Cuoc cuop pha thanh Roma va su sup đo cua đe quoc Tay La Ma Van con la hoang đe sau cai chet cua Stilicho vao nam 408, Honorius tiep tuc tri vi cho đen khi ong ta qua đoi vao nam 423. Trieu đai cua ong ta đa đuoc lap đay voi nhung ke tiem vi va nhung cuoc xam luoc. Nam 410, Rome đa bi cuop pha boi quan đoi cua Alaric. Su kien nay đa gay chan đong đoi voi nhung nguoi đuong thoi, vi đay la lan đau tien ke tu cuoc xam luoc cua nguoi Gaul o the ky thu 4 truoc Cong nguyen, thanh pho đa bi roi vao tay cua mot ke thu ngoai quoc. Duoi thoi nhung nguoi ke tuc Alaric, nguoi Goth sau đo đinh cu o Gaul (412-418), tu đo ho đong vai tro la đong minh cua nguoi La Ma chong lai nguoi Vandal, Alan, va nguoi Suevi o Tay Ban Nha, va chong lai ke tiem vi Jovinus (413). Trong khi đo, mot ke tiem vi khac, Constantinus (406-411), đa rut het quan đoi La Ma o Anh von danh đe phong thu no khi ong ta vuot qua eo bien đe ve Gaul vao nam 407, bo mac nhung cu dan La Ma o đay cho nhung ke xam luoc, đau tien la tu nguoi Pict va sau đo la boi nguoi Sachsen va Angli, nhung nguoi bat đau đinh cu vinh vien tu khoang nam 440 tro đi.
Cai chet cua Honorius vao nam 423 keo theo sau đo la su khung hoang cho đen khi chinh quyen Đong La Ma voi cac luc luong quan đoi ton Valentinian III len lam hoang đe phia tay o Ravenna, voi Galla Placidia đong vai tro la nhiep chinh trong thoi gian đau cho nguoi con trai con nho cua ba. Sau mot cuoc xung đot bao luc voi nhieu đoi thu, va chong lai mong muon cua Placidia, Aetius đa vuon toi chuc vu Magister militum. Aetius luc nay đa co the on đinh tinh hinh quan su cua nua phia tay đe quoc mot chut, va phai dua rat nhieu vao cac đong minh Hun cua ong ta. Voi su giup đo cua ho, ong đa đanh bai nguoi Burgundy, nhung nguoi đa chiem đong mot phan mien Nam Gaul sau nam 407 va ho đinh cu o vung Savoy voi vai tro la đong minh cua La Ma (nam 433).
Trong khi đo, do ap luc tu nguoi Visigoth va mot cuoc noi loan cua Bonifacius, tong đoc cua chau Phi,đa khien cho nguoi Vandal theo Gaiseric vua cua ho vuot bien tu Tay Ban Nha đen chau Phi trong nam 429. Ho tam thoi dung lai o Numidia nam 435 truoc khi di chuyen ve phia đong va chiem Carthage, tu đo ho thanh lap mot nha nuoc đoc lap voi luc luong hai quan hung manh (nam 439). Ham đoi Vandal đa tro thanh mot moi nguy hiem thuong truc cho thuong mai đuong bien cua La Ma va vung bo bien va hai đao cua mien tay va trung tam Đia Trung Hai.
Nam 444, nguoi Hun, nhung nguoi von đuoc su dung nhu nhung đong minh La Ma boi Aetius, đa đuoc thong nhat duoi quyen vi vua Attila đay tham vong cua ho. Quay giao chong lai đong minh cu cua minh, nguoi Hun đa tro thanh mot moi đe doa lon đoi voi đe quoc. Attila sau đo đa nhan đuoc mot loi cau xin giup đo va nhan tu Honoria, em gai cua Hoang đe. Đe doa chien tranh, ong yeu cau nhan đuoc mot nua lanh tho cua đe quoc Tay La Ma nhu la cua hoi mon cho minh.
Bi tu choi, ong ta xam luoc Gaul va chi dung lai trong tran đong bang Catalaunian boi lien quan La Ma-Đuc đuoc chi huy boi Aetius. Nam tiep theo, Attila xam luoc Y va tien quan theo huong đen Roma, nhung mot đot bung phat dich benh trong quan đoi cua ong, loi cau xin hoa binh cua Đuc Giao hoang Leo, va tin bao ve mot chien dich cua Marcianus truc tiep huong đen can cu cua ong ta o Pannonia đa buoc ong ta dung chien dich nay. Attila bat ngo qua đoi mot nam sau đo (nam 453).

Aetius đa bi giet trong nam 454 boi tay Valentinian, nguoi ma sau đo chinh ban than ong ta cung bi sat hai boi nhung nguoi ung ho vi tuong mot nam sau. Voi su ket thuc cua trieu đai Theodosian, mot giai đoan moi cua nhung cuoc tranh gianh quyen luc lai xay ra sau đo. Nguoi Vandal đa loi dung tinh trang bat on va đe vuot bien đen Roma, noi ma ho tien hanh cuop pha vao nam 455.
Trong suot hai muoi nam sau, co vai vi hoang đe phia tay đa đuoc đat len ngoi boi Constantinopolis, nhung quyen luc cua ho lai phai dua vao nhung vi tuong man ro nhu Ricimer (456-472), Gundobad (473-475). Nam 475, Orestes, mot cuu thu ky cua Attila, đanh đuoi Hoang đe Julius Nepos ra khoi Ravenna va tuyen bo rang cua con trai ong ta Romulus Augustus la vi hoang đe moi.
Nhung sau đo, Orestes lai boi uoc voi Odoacer, khong ban cap đat đai cho nhung nguoi ro nhu đa hua truoc đo. Odoacer len dan quan đanh bai va giet chet Orestes roi lat đo Romulus Augustus, tu minh len lam vua cai tri khap nuoc Y. Ong ta sau đo gui bieu tuong Hoang đe (Imperial insignia) cho Hoang đe Đong La Ma Zeno.
Ba tan du cuoi cung cua đe quoc Tay La Ma tiep tuc ton tai duoi mot so hinh thuc nay hay khac sau nam 476: Julius Nepos kiem soat Dalmatia cho đen khi ong ta bi am sat vao nam 480. Syagrius cai tri lanh đia Soissons cho đen khi ong ta bi giet vao nam 487. Cuoi cung, mot vuong quoc La Ma-Moor con ton tai o Bac Phi, đa chong lai nhung ke xam luoc nguoi Vandal, va tro thanh mot phan cua Đe quoc Đong La Ma vao nam 533 khi Belisarius đanh bai nguoi Vandal.


= Vi hoang đe cuoi cung =
Theo quy uoc, Đe quoc Tay La Ma đuoc coi la đa ket thuc vao ngay 04 thang 9 nam 476, khi Odoacer lat đo Romulus Augustulus.
Tuy vay, Julius Nepos van con tuyen bo minh la Hoang đe cua đe quoc Tay La Ma, va cai tri mot quoc gia tan du o Dalmatia. Ong đuoc cong nhan boi Hoang đe Đong La Ma Zeno va Syagrius, nguoi đa co gang đe bao ve chu quyen cua La Ma o mot vung đat biet lap nam o mien bac xu Gaul, đuoc biet đen ngay hom nay la lanh đia Soissons.
Odoacer tuyen bo minh la vua cua Y va bat đau đam phan voi Zeno. Zeno cuoi cung đa ban tuoc hieu quy toc cho Odoacer nhu la dau hieu cong nhan quyen luc cua ong ta va chap nhan ong ta la pho vuong cua Y. Zeno, tuy nhien, khang đinh rang Odoacer phai to su than phuc voi Julius Nepos, nguoi moi la Hoang đe cua đe quoc Tay La Ma. Odoacer chap nhan đieu kien nay va ban hanh tien xu voi ten cua Julius Nepos tren khap Italia. Tuy nhien, đieu nay chu yeu la mot thu đoan chinh tri vo nghia, vi Odoacer khong bao gio trao lai bat ky quyen luc thuc su hoac vung lanh tho nao cho Julius Nepos. Sau vu am sat Julius Nepos trong nam 480, Odoacer đa xam chiem Dalmatia, sap nhap no vao Vuong quoc Y.


= Anh huong cua thoi tiet =
Vien Nghien cuu rung, tuyet va phong canh cua Thuy Si đa nghien cuu lich su khi hau chau Au bang cach phan tich vong tron ben trong gan 9.000 than cay soi va thong. Chung la nhung than cay ma cac nha khao co đao đuoc tai chau Au. Nhung than cay gia nhat co nien đai len toi 2.500 nam. Trong giai đoan ma khi hau thuan loi, cay co the lay nhieu nuoc va duong chat tu đat nen tang truong nhanh. Vi the ma chung tao ra nhung vong tron kha rong va khoang cach giua cac vong cung lon hon. Nhung khi khi hau tro nen khac nghiet, nhu han han, nhung vong tron trong than cay nho hon va khoang cach giua chung cung gan hon. Dua vao kich thuoc cua nhung vong tron trong than cay, nhom nghien cuu dung len bieu đo ve nhiet đo va luong mua tai chau Au trong 25 the ky qua.
Bieu đo cho thay, tu nam 250, cu sau moi thap ky khi hau lai chuyen tu trang thai kho, lanh sang trang thai am ap va am uot. Su thay đoi luan phien giua hai kieu khi hau nay dien ra lien tuc toi tan nam 550. Suc manh cua đe che La Ma suy giam manh trong khoang thoi gian nay, đe roi toi nam 395 no bi phan chia thanh đe quoc Đong La Ma va đe quoc Tay La Ma. Toi nam 476, đe quoc Tay La Ma sup đo. Nhung thang tram chinh tri, chien tranh, nan đoi va lan song di cu o at cua con nguoi luon xuat hien trong giai đoan ma thoi tiet thay đoi lien tuc. Ulf Buntgen, mot thanh vien cua nhom nghien cuu, nhan xet: 

Khi hau khong truc tiep gay nen chien tranh hay khung hoang kinh te, song no van la mot trong nhung nhan to khien cac xa hoi co đai sup đo. Trong nhung xa hoi đang ngap chim trong nan đoi hay khung hoang chinh tri, nhung mua đong khac nghiet se khien nguoi dan cang cam thay khon quan hon va ho san sang vung len đe tim đuong song


Danh sach Hoang đe Tay La Ma = Hoang đe Gallic (259 toi 273) =
Postumus: 259 toi 268
Laelianus: 268 Tiem vi
Marcus Aurelius Marius: 268
Victorinus: 268 toi 271
Domitianus: 271 Tiem vi
Tetricus I: 271 toi 273
Tetricus II: 271 toi 273 Con trai va la đong hoang đe cua Tetricus I


= Tetrarchy (293 to 313) =
Augusti are shown with their Caesares and regents further indented

Maximian: 293 toi 305
Constantius Chlorus: 293 toi 305
Constantius Chlorus: 305 toi 306
Flavius Valerius Severus: 305 toi 306
Flavius Valerius Severus: 306 toi 307
Constantine I: 306 toi 313
Maxentius/Maximian: 307 toi 308
Licinius: 308 toi 313
Maxentius: 308 toi 312 Tiem vi
Domitius Alexander: 308 toi 309 Tiem vi o Africa


= Nha Constantinius (313 toi 363) =
Constantinus Đai đe: 306 to 337 Hoang đe cua toan đe quoc tu 324 toi 337
Constantinus II: 337 to 340 Hoang đe cua Gaul, Britannia, va Hispania
Constantius II: 337 to 361 Hoang đe phuong đong tu 337 toi 353, Sole emperor of the empire from 353 to 360
Constans I: 337 to 350 Hoang đe cua Y va Africa 337-340, Hoang đe cua toan đe quoc tu 340 toi 350
Magnentius: 350 to 353 Tiem vi
Julianus: 355 to 363 Hoang đe phuong tay tu 355 toi 361, Hoang đe cua toan đe quoc tu 361 toi 363


= Khong thuoc trieu đai nao (363 toi 364) =
Jovianus: 363 toi 364


= Nha Valentinianus (364 toi 392) =
Valentinianus I: 364 toi 375
Gratianus: 367 toi 375
Gratianus: 375 toi 383
Valentinianus II: 375 toi 383
Magnus Maximus: 383 toi 388 tiem vi
Valentinianus II: 383 toi 392


= Khong thuoc trieu đai nao (392 toi 394) =
Eugenius: 392 toi 394


= Nha Theodosius (394 toi 455) =
Theodosius I: 394 toi 395 Hoang đe duy nhat
Honorius: 395 toi 423
Flavius Stilicho: 395 toi 408 quyen than
Constantius III: 421
Constantinus III: 407 toi 411 tiem vi
Priscus Attalus: 409 toi 410/414 toi 415 tiem vi
Jovinus: 411 toi 412 tiem vi
Valentinianus III: 423 toi 455
Galla Placidia: 423 toi 433 nhiep chinh
Aetius: 433 toi 454 nhiep chinh
Joannes: 423 to 425 tiem vi


= Khong thuoc trieu đai nao (455 toi 480) =
Petronius Maximus: 455 khong đuoc Constantinopolis cong nhan
Avitus: 455 toi 456 khong đuoc Constantinopolis cong nhan
Ricimer: 456 toi 472 quyen than
Majorian: 457 toi 461
Libius Severus: 461 toi 465 khong đuoc Constantinopolis cong nhan
Anthemius: 467 toi 472
Olybrius: 472 khong đuoc Constantinopolis cong nhan
Glycerius: 473 toi 474 khong đuoc Constantinopolis cong nhan
Julius Nepos: 474 toi 480 luu vong tu 475 toi 480
Romulus Augustus: 475 toi 476 khong đuoc Constantinopolis cong nhan
Flavius Orestes: 475 toi 476 quyen than
Flavius Orestes was killed by revolting Germanic mercenaries. Their chieftain, Odoacer, assumed control of Italy as a de jure representative of Julius Nepos and Eastern Roman Emperor Zeno. -->


Thay đoi chinh tri sau khi đe che sup đo = Theodoric =
Hy vong cuoi cung cho viec thong nhat lai đe quoc đen vao nam 493, khi ma Odoacer bi thay the boi Theodoric Đai Đe, vua cua nguoi Ostrogoth. Theodoric đa bi buoc phai xung than voi Zeno đe đoi pho voi mot Odoacer nguy hiem. Tren nguyen tac Theodoric la mot cap duoi, mot pho vuong cua Hoang đe phia đong, nhung trong thuc te ong ngang hang voi ong ta.
Sau cai chet cua Theodoric vao nam 526, nua phia tay cua đe che bay gio hoan toan nam duoi su kiem soat boi cac bo lac Đuc (mac du nhieu nguoi trong so ho tiep tuc cong nhan phap luat La Ma va tuyen bo tiep tuc su dung), trong khi mot nua phia đong thi nam duoi su cai tri cua trieu đai Justinian. Mac du nua phia đong se tien hanh mot so no luc đe khoi phuc lai phan phia tay, nhung đe che La Ma se khong bao gio thong nhat lai đuoc.


= Cuoc tai chinh phuc cua nguoi Đong La Ma =

Trong the ky thu 6, Đe che Đong La Ma đa co gang đe chiem lai nhung vung đat rong lon cua Đe quoc Tay La Ma truoc đay. Thanh cong nhat la cac chien dich cua cac vi tuong Belisarius va Narses thay mat cho hoang đe Đong La Ma Justinian I (533-554). Vung lanh tho La Ma bi nguoi Vandal chiem đong truoc đay o Bac Phi đa đuoc gianh lai, đac biet la vung lanh tho tap trung xung quanh thanh pho Carthage. Chien dich nay sau đo se chuyen sang Y va nguoi Đong La Ma đa tai chinh phuc lai no hoan toan. Mot vung lanh tho nho khac đa đuoc đanh chiem xa ve phia tay la bo bien phia nam cua ban đao Iberia. Nhung ngay trong nam 568, ba nam sau khi Justinian chet, nguoi Lombard đa xam chiem Y.
Mac du mot so hoang đe phia đong đoi khi co gang đe chiem lai lanh mot so bo vung đat o phia tay, nhung khong ai co đuoc thanh cong nhu Justinian. Su chia re giua hai khu vuc ngay mot lon dan, đa dan đen mot su canh kinh đich cang tang. Trong khi Đe quoc Đong La Ma van tiep tuc ton tai sau trieu đai Justinian, cac vi hoang đe phia đong sau đo tap trung chu yeu vao bao ve lanh tho truyen thong cua no. Tu the ky thu 7 tro đi, phia đong khong con đu suc manh quan su can thiet đe lam bat cu đieu gi khac, đanh dau su ket thuc cua bat ky hy vong cho viec tai thong nhat đe quoc.


Di san Khi Đe che Tay La Ma sup đo, cac vi vua moi nguoi Đuc, nhung nguoi chinh phuc cac tinh đa duy tri phap luat va truyen thong La Ma. Phan nhieu trong so cac bo lac Đuc xam luoc đa đuoc cai theo Đao Co Đoc, mac du hau het la theo giao phai Arian. Ho nhanh chong chuyen đoi sang Cong giao, gianh đuoc them long trung thanh tu dan cu La Ma o đia phuong, cung nhu su cong nhan va ung ho tu giao hoi Giao hoi Cong giao Roma đay quyen luc. Mac du ban đau ho tiep tuc cong nhan nhung luat le truyen thong cua cac bo lac, ho cung đa chiu nhieu anh huong cua Luat La Ma va dan dan ket hop chung voi nhau.
Luat phap La Ma, đien hinh nhu bo "Dan luat đai toan" (Corpus Juris Civilis) đuoc tong hop theo lenh cua Justinianus I, la nen tang co đai cho su hinh thanh cua Dan luat hien nay. Nguoc lai, Thong luat đuoc dua tren luat le Anglo-Saxon cua nguoi German.
Y tuong ve Đe quoc La Ma nhu mot Đe quoc Ki-to giao hung manh voi mot ong vua duy nhat hay con me hoac nhieu vi đe vuong hung manh. Tren nguyen tac chuyen giao Đe che (translatio imperii), Đe quoc La Ma Than thanh dan toc Đuc thang thung tuyen bo minh la su tiep noi cua Đe quoc La Ma. Danh hieu Hoang đe Tay La Ma đuoc hoi phuc khi vua nguoi Frank va Lombard la Charlemagne đuoc Giao hoang Leo III tan phong lam Hoang đe cua nguoi La Ma phia tay vao nam 800. Vai ve cua Hoang đe La Ma Than thanh nhu la vi Hoang đe Tay La Ma chinh đang trong thoi ky Trung Co lai cang đuoc hop phap hoa khi cac Hoang đe Đong La Ma - nhung nguoi ke tuc truc tiep tu cac Hoang đe La Ma co đai - cong nhan ho la "đong Hoang đe". Đe quoc La Ma Than thanh van tiep tuc coi minh la Nha nuoc ke tuc cua Đe quoc Tay La Ma cho đen khi cao chung vao nam 1806. Vua Phap Louis XIV, cung nhu Hoang đe Phap Napoleon Bonaparte, cung mong muon tai sinh Đe quoc, nhung đeu that bai.
Mot di san rat de nhan thay cua Đe quoc Tay La Ma la Giao hoi Cong giao Roma.


Xem them Đe quoc Đong La Ma
Đe quoc La Ma Than thanh
Di san cua Đe quoc La Ma


Chu thich Tham khao Henning Borm: Das westromische Kaisertum nach 476. In: Josef Wiesehofer et al. (eds.), Monumentum et instrumentum inscriptum. Stuttgart 2008, pp. 47–69.
Sinnigen, W.G. and Boak, A.E.R., A history of Rome to A.D. 565. Sixth edition. New York/London: Macmillan Publishing, 1977
El Housin Helal Ouriachen, 2009, La ciudad betica durante la Antiguedad Tardia. Persistencias y mutaciones locales en relacion con la realidad urbana del Mediterraneo y del Atlantico, Tesis doctoral, Universidad de Granada, Granada.
Stephen Mitchell, A history of the later Roman Empire, AD 284-641: the transformation of the ancient world, Wiley-Blackwell, 2007. ISBN 1405108568.</ref>
James William Ermatinger, The decline and fall of the Roman Empire, Greenwood Publishing Group, 2004. ISBN 0313326924.
Robert Cowley, Geoffrey Parker, The Reader's Companion to Military History, Houghton Mifflin Harcourt, 2001. ISBN 0618127429.


Lien ket ngoai Roman-Empire.net
De Imperatoribus Romanis
Maps of the Roman state according to the Compilation 'notitia dignitatum'