May tinh hay may đien toan la mot may co the đuoc huong dan đe thuc hien cac cac chuoi cac phep toan so hoc hoac logic mot cach tu đong thong qua lap trinh may tinh. May tinh hien đai co kha nang tuan theo cac tap hop lenh tong quat, đuoc goi la chuong trinh. Cac chuong trinh nay cho phep may tinh thuc hien mot loat cac tac vu. Mot may tinh "hoan chinh" bao gom phan cung, he đieu hanh (phan mem chinh) va thiet bi ngoai vi can thiet va su dung cho hoat đong "hoan chinh" co the đuoc goi la he thong may tinh.
Thuat ngu nay cung co the đuoc su dung cho mot nhom may tinh đuoc ket noi va hoat đong cung nhau, cu the la mot mang may tinh hoac cum may tinh.
May tinh đuoc su dung lam he thong đieu khien cho nhieu loai thiet bi cong nghiep va dan dung. Đieu nay bao gom cac thiet bi co muc đich đac biet đon gian nhu lo vi song va đieu khien tu xa, cac thiet bi nha may nhu ro bot cong nghiep va thiet ke co su ho tro cua may tinh va ca cac thiet bi đa nang nhu may tinh ca nhan va thiet bi di đong nhu đien thoai thong minh. Internet đuoc chay tren cac may tinh va no ket noi hang tram trieu may tinh khac va nguoi dung cua chung
May tinh ban đau chi đuoc coi la thiet bi tinh toan. Tu thoi co đai, cac thiet bi thu cong đon gian nhu ban tinh đa ho tro con nguoi thuc hien cac phep tinh. Đau Cach mang Cong nghiep, mot so thiet bi co khi đa đuoc che tao đe tu đong hoa cac cong viec keo dai te nhat, chang han nhu huong dan cac mau cho khung det. Cac may đien phuc tap hon đa thuc hien cac phep tinh tuong tu chuyen biet vao đau the ky 20. Cac may tinh toan đien tu ky thuat so đau tien đuoc phat trien trong The chien II. Cac bong ban dan đau tien vao cuoi nhung nam 1940 đuoc tiep noi bang cong nghe chip MOSFET (bong ban dan MOS) dua tren silicon va mach tich hop nguyen khoi (IC) vao cuoi nhung nam 1950, dan đen cuoc cach mang vi xu ly va vi may tinh vao nhung nam 1970. Toc đo, suc manh va tinh linh hoat cua may tinh đa tang len đang ke ke tu đo, voi so luong bong ban dan tang voi toc đo nhanh chong (theo du đoan cua đinh luat Moore), dan đen cuoc Cach mang Ky thuat so trong khoang cuoi the ky 20 đen đau the ky 21.
Thong thuong, mot may tinh hien đai bao gom it nhat mot phan tu xu ly, đien hinh la đon vi xu ly trung tam (CPU) duoi dang bo vi xu ly. CPU la viet tat cua Centre Power Unit. cung voi mot so loai bo nho may tinh, đien hinh la chip bo nho ban dan. Phan tu xu ly thuc hien cac phep toan so hoc va logic, va mot đon vi đieu khien va sap xep trinh tu co the thay đoi thu tu cua cac hoat đong theo thong tin đuoc luu tru. Cac thiet bi ngoai vi bao gom thiet bi đau vao (ban phim, chuot may tinh, phim đieu khien, v.v.), thiet bi đau ra (man hinh đieu khien, may in, v.v.) va thiet bi đau vao/đau ra thuc hien ca hai chuc nang tren (vi du: man hinh cam ung tu nhung nam 2000).


Lich su = Truoc the ky 20 =

Cac thiet bi đa đuoc su dung đe ho tro tinh toan trong hang nghin nam, chu yeu su dung giao tiep 1-1 voi cac ngon tay. Thiet bi đem som nhat co le la mot dang que tinh. Cac cong cu ho tro luu giu ho so sau nay trong suot Fertile Crescent bao gom cac phep tinh (qua cau đat set, hinh non, v.v.) the hien so luong vat pham, co the la gia suc hoac ngu coc, đuoc niem phong trong cac thung chua đat set rong khong nung. Viec su dung que đem la mot vi du.

Ban tinh ban đau đuoc su dung cho cac nhiem vu so hoc. Ban tinh La Ma đuoc phat trien tu cac thiet bi tinh toan đuoc su dung o Babylonia vao đau nam 2400 TCN. Ke tu đo, nhieu dang bang hoac bang tinh toan khac đa đuoc phat minh. Trong mot nha tinh toan o chau Au thoi Trung co, mot tam vai ca ro se đuoc đat tren ban va cac điem đanh dau di chuyen xung quanh no theo cac quy tac nhat đinh, nhu mot bien phap ho tro tinh toan cac khoan tien.

Co may Antikythera đuoc cho la may tinh tuong tu co hoc som nhat, theo Derek J. de Solla Price. No đuoc thiet ke đe tinh toan cac vi tri thien van. No đuoc phat hien vao nam 1901 trong xac tau Antikythera ngoai khoi đao Antikythera cua Hy Lap, giua Kythera va Crete, va co nien đai la khoang nam 100 TCN. Cac thiet bi co muc đo phuc tap tuong đuong voi co may Antikythera se khong xuat hien tro lai cho đen mot nghin nam sau.
Nhieu cong cu ho tro co hoc đe tinh toan va đo luong đa đuoc xay dung đe su dung trong thien van va đieu huong. Planisphere la mot ban đo sao do Abu Rayhan al-Biruni phat minh vao đau the ky 11. Thuoc trac tinh đuoc phat minh o the gioi Hy Lap vao the ky 1 hoac 2 TCN va thuong đuoc cho la do Hipparchus phat minh. La su ket hop cua planisphere va dioptra, thuoc trac tinh thuc su la mot may tinh tuong tu co kha nang giai quyet mot so loai van đe khac nhau trong thien van hoc hinh cau. Thuoc nay ket hop mot may tinh lich co hoc  va banh rang đuoc Abi Bakr o Isfahan, Ba Tu phat minh vao nam 1235. Abu Rayhan al-Biruni đa phat minh ra thuoc trac tinh co lich am duong co hop so co hoc đau tien, mot may xu ly tri thuc co day co đinh ban đau  voi cac banh rang lien ket voi nhau, khoang nam 1000.
Thuoc gap, mot cong cu tinh toan đuoc su dung đe giai cac bai toan ve ty le, luong giac, nhan va chia, va tinh cac ham khac nhau, chang han nhu binh phuong va khai can bac hai, đuoc phat trien vao cuoi the ky 16 va đuoc ung dung trong cac nganh vu khi, khao sat va đieu huong.
May đo planimeter la mot cong cu thu cong đe tinh dien tich cua mot hinh khep kin bang cach đi doc theo no bang mot lien ket co hoc.

Thuoc loga đa đuoc phat minh vao khoang nam 1620–1630, ngay sau khi xuat hien khai niem logarit. No la mot may tinh tuong tu van hanh bang tay đe thuc hien cac phep nhan va chia. Khi qua trinh phat trien thuoc loga phat trien, cac cot ty le đuoc bo sung cho phep tinh so nghich đao, binh phuong va can bac hai, lap phuong va can bac ba, cung nhu cac ham sieu viet nhu logarit va ham mu, luong giac tron va hypebol va cac ham khac. Thuoc loga voi cac thang đo đac biet van đuoc su dung đe thuc hien nhanh cac phep tinh thong thuong, chang han nhu thuoc loga tron E6B đuoc su dung đe tinh toan thoi gian va khoang cach tren may bay hang nhe.
Vao nhung nam 1770, Pierre Jaquet-Droz, mot tho đong ho Thuy Si, đa che tao ra mot con bup be co khi co the viet khi cam but long. Bang cach chuyen đoi so luong va thu tu cac banh xe ben trong cua no, bup be nay co the viet cac chu cai khac nhau, va do đo co the tao ra cac thong điep khac nhau. Tren thuc te, no co the đuoc "lap trinh" mot cach may moc đe đoc cac huong dan. Cung voi hai co may phuc tap khac, bup be viet chu nay đang đuoc bao ton o bao tang Musee d'Art et d'Histoire o Neuchatel, Thuy Si va van con hoat đong.


Cac nguyen ly co ban May tinh co the lam viec thong qua su chuyen đong cua cac bo phan co khi, đien tu (electron) hay cac hien tuong vat ly khac đa biet. Mac du may tinh đuoc xay dung tu nhieu cong nghe khac nhau song gan nhu tat ca cac may tinh hien nay đeu la may tinh đien tu.
May tinh co the truc tiep mo hinh hoa cac van đe can đuoc giai quyet, trong kha nang cua no cac van đe can đuoc giai quyet se đuoc mo phong gan giong nhat voi nhung hien tuong vat ly đang khai thac. Vi du, dong chuyen đong cua cac đien tu co the đuoc su dung đe mo hinh hoa su chuyen đong cua nuoc trong đap. Nhung chiec may tinh tuong tu (analog computer) giong nhu the đa rat pho bien trong thap nien 1960 nhung hien nay con rat it.
Trong phan lon cac may tinh ngay nay, truoc het, moi van đe se đuoc chuyen thanh cac yeu to toan hoc bang cach dien ta moi thong tin lien quan thanh cac so theo he nhi phan (he thong đem dua tren cac so 0 va 1 hay con goi la he đem co so 2). Sau đo, moi tinh toan tren cac thong tin nay đuoc tinh toan bang đai so Boole (Boolean algebra).
Cac mach đien tu đuoc su dung đe mieu ta cac phep tinh Boole. Vi phan lon cac phep tinh toan hoc co the chuyen thanh cac phep tinh Bool nen may tinh đien tu đu nhanh đe xu ly phan lon cac van đe toan hoc (va phan lon thong tin cua van đe can giai quyet đa đuoc chuyen thanh cac van đe toan hoc). Y tuong co ban nay, đuoc nhan biet va nghien cuu boi Claude E. Shannon - nguoi đa lam cho may tinh ky thuat so (digital computer) hien đai tro thanh hien thuc.
May tinh khong the giai quyet tat ca moi van đe cua toan hoc. Alan Turing đa sang tao ra khoa hoc ly thuyet may tinh trong đo đe cap toi nhung van đe ma may tinh co the hay khong the giai quyet.
Khi may tinh ket thuc tinh toan mot van đe, ket qua cua no đuoc hien thi cho nguoi su dung thay thong qua thiet bi xuat nhu: bong đen, man hinh, may in, may chieu...
Nhung nguoi moi su dung may tinh, đac biet la tre em, thuong cam thay kho hieu ve y tuong co ban la may tinh chi la mot cai may, no khong the "suy nghi" hay "hieu" nhung gi no hien thi. May tinh chi đon gian thi hanh cac tim kiem co khi tren cac bang mau va đuong thang đa lap trinh truoc, roi sau đo thong qua cac thiet bi đau ra (man hinh, may in,...) chuyen đoi chung thanh nhung ky hieu ma con nguoi co the cam nhan đuoc thong qua cac giac quan (hinh anh tren man hinh, chu tren van ban đuoc in ra). Chi co bo nao cua con nguoi moi nhan thuc đuoc nhung ky hieu nay tao thanh cac chu hay so va gan y nghia cho chung. Trong quan điem cua may tinh thi moi thu ma no "nhan thay" (ke ca khi may tinh đuoc coi la co kha nang tu nhan biet) chi la cac hat electron tuong đuong voi cac so 0 va 1. Xem them tri tue nhan tao (artificial intelligence) va robot.


Phat trien Cac thiet bi tinh toan tang gap đoi nang luc (đuoc đinh nghia la so phep tinh thuc hien trong mot giay cho moi 1.000 USD chi phi) sau moi 18 đen 24 thang ke tu nam 1900. Gordon E. Moore, nguoi đong sang lap ra Intel, lan đau tien đa mieu ta tinh chat nay cua su phat trien vao nam 1965 (Xem đinh luat Moore). Cung voi viec tang kha nang tinh toan tren mot đon vi chi phi thi toc đo cua su thu nho kich thuoc cung tuong tu. Nhung chiec may tinh đien tu đau tien nhu ENIAC (ra đoi nam 1946) la mot thiet bi khong lo nang hang tan, tieu thu nhieu đien nang, chiem mot dien tich lon, thuc hien đuoc it phep tinh va đoi hoi nhieu nguoi đieu khien đe co the hoat đong đuoc. Nhung co may nay đat đen muc chi co cac chinh phu hay cac vien nghien cuu lon moi co đu đieu kien đe duy tri hoat đong cua chung. Nam 1973, Truong Trong Thi che tao ra Micral ma nhieu nguoi coi la may tinh ca nhan đau tien tren the gioi. Mot ban mau cua no hien đuoc trung bay trong Vien bao tang may tinh Boston (My). Chiec may nay ra đoi hon mot nam truoc may Altair cua cong ty My MITS Electronics, cong ty nay cung cho minh la cha đe cua PC.


Phan loai may tinh Nhung phan duoi đay mieu ta cac xu huong khac nhau trong su phan loai cac may tinh.


= Theo muc đich su dung chung ta co: =
May chu thuc hien nhieu chuc nang hoac mot chuc nang duy nhat khong bao gio nghi:

Sieu may tinh
Sieu may tinh co nho
Mainframe
May chu doanh nghiep
May tinh mini
May tram (workstation)
May tinh phuc vu dan dung:

May vi tinh
May tinh ca nhan (PC - Personal Computer), May tinh gia đinh
May tinh đe ban (Desktop)
May tinh xach tay (Laptop gom nhieu dong laptop pho thong,notebook, untrabook, laptop quan đoi va workstation mobile)
May tinh bang (nhu Ipad)
Thiet bi ho tro ky thuat so ca nhan (PDA)
May tinh thao lap
Điem yeu cua xu huong phan loai nay la tinh chat mo ho cua no. Cach phan loai nay thuong đuoc su dung khi can phan loai tai mot thoi điem nao đo trong qua trinh phat trien cua nganh cong nghiep may tinh. Su phat trien nhanh chong cua cong nghiep may tinh đa lam cho đinh nghia tren nhanh chong tro nen lac hau. Rat nhieu loai may tinh hien nay khong đuoc con su dung nua, nhu may phan tich vi phan (differential analyzer), khong đuoc đua vao danh sach nay. Nhung so đo phan loai khac can đuoc đe ra đe đinh nghia thuat ngu may tinh mot cach it (hoac khong) mo ho hon.


= Theo muc cai tien cong nghe =

Mot cach phan loai may tinh it mo ho hon la theo muc đo hoan thien cua cong nghe. Nhung chiec may tinh co mat som nhat thuan tuy la may co khi. Trong thap nien 1930, cac thanh phan ro le co-đien đa đuoc gioi thieu vao may tinh tu nganh cong nghiep lien lac vien thong. Trong thap nien 1940, nhung chiec may tinh thuan tuy đien tu đa đuoc che tao tu nhung đen đien tu chan khong. Trong hai thap nien 1950 va thap nien 1960, bong đien tu dan da đuoc thay the boi transistor, va tu cuoi thap nien 1960 đau thap nien 1970 la boi mach tich hop ban dan (chip ban dan, hay IC) cho đen hien nay.
Mot huong nghien cuu phat trien gan đay la may tinh quang (optical computer) trong đo may tinh hoat đong theo nguyen ly cua anh sang hon la theo nguyen ly cua cac dong đien; đong thoi, kha nang su dung DNA trong cong nghe may tinh cung đang đuoc thu nghiem. Mot nhanh khac cua viec nghien cuu co the dan cong nghiep may tinh toi nhung kha nang moi nhu tinh toan luong tu, tuy rang no van con o giai đoan đau cua viec nghien cuu.


= Theo đac trung thiet ke =
Cac may tinh hien đai đa lien ket cac đac trung thiet ke chinh đuoc phat trien boi nhieu nguoi đong gop trong nhieu nam. Cac đac trung nay phan lon khong phu thuoc vao muc đo hoan thien cua cong nghe. Cac may tinh hien đai nhan đuoc kha nang tong the cua chung theo cach ma cac đac trung nay tac đong qua lai voi nhau. Mot so đac trung quan trong đuoc liet ke duoi đay:


 Ky thuat so va ky thuat tuong tu  Mot quyet đinh nen tang trong viec thiet ke may tinh la hoac su dung ky thuat so (digital) hoac su dung ky thuat tuong tu (analog). Cac may tinh ky thuat so (digital computer) tinh toan tren cac gia tri so roi rac (discreet value) hoac gia tri tuong trung (symbolic value), trong khi đo may tinh tuong tu (analog computer) tinh toan tren cac tin hieu du lieu lien tuc (continuous data signal). Bat đau tu thap nien 1940, may tinh ky thuat so đa tro nen pho bien hon mac du may tinh tuong tu van đuoc su dung cho mot so muc đich đac biet nhu trong ky thuat robot va viec kiem soat cac lo xyclotron. Cac thiet ke khac dung tinh toan xung luong va tinh toan luong tu cung hien huu nhung chung hoac đuoc su dung cho cac muc đich đac biet hoac van đang trong vong thu nghiem.


 Nhi phan va Thap phan  Mot phat trien quan trong trong thiet ke tinh toan ky thuat so la viec su dung he nhi phan nhu la he thong so đem noi tai. Đieu nay đa bai bo nhung yeu cau can thiet trong cac co cau ky thuat phuc tap cua cac may tinh su dung he so đem khac, chang han nhu he thap phan. Viec ap dung he nhi phan đa lam cho viec thiet ke tro nen đon gian hon đe thuc hien cac phep tinh so hoc va cac phep tinh logic.


 Kha nang lap trinh  Kha nang lap trinh cua may tinh (programmability), nghia la cung cap cho no mot tap hop cac chi thi đe thuc hien ma khong co su đieu khien vat ly đoi voi no, la mot đac trung thiet ke nen tang cua phan lon cac may tinh. Đac trung nay la mot su mo rong đang ke khi cac may tinh đa đuoc phat trien đen muc no co the kiem soat đong luong thuc hien cua chuong trinh. Đieu nay cho phep may tinh kiem soat đuoc thu tu trong su thuc thi cac chi lenh trong chuong trinh dua tren cac du lieu đa đuoc tinh ra.
Điem noi bat chinh trong thiet ke nay đo la no đa đuoc đon gian hoa mot cach đang ke voi viec ap dung cac phep tinh so hoc theo he đem nhi phan đe co the mo ta hang loat cac phep tinh logic.


 Luu tru  Trong qua trinh tinh toan, may tinh thong thuong can phai luu tru cac gia tri trung gian đe co the su dung trong cac tinh toan sau đo. Kha nang thuc hien cua may tinh phan lon phu thuoc vao toc đo đoc cac gia tri tu bo nho va toc đo ghi vao bo nho, cung nhu dung luong bo nho. Ban đau bo nho chi đuoc su dung cho cac gia tri trung gian, nhung tu thap nien 1940 thi chinh ban than chuong trinh cung co the đuoc luu tru theo cach nay. Điem noi troi nay đa dan đen viec ra đoi cua nhung chiec may tinh co san chuong trinh đau tien cua the he may tinh ngay nay. Bo nho may tinh thong thuong la tu 256 GB-1000 GB.


= Theo nang luc su dung =
Co le cach tot nhat đe phan loai cac thiet bi may tinh la theo nang luc noi tai cua no, hon la theo viec su dung, su hoan thien cong nghe hay cac đac trung thiet ke. May tinh co the chia lam ba dang chinh dua theo nang luc su dung:

Cac thiet bi co mot muc đich chi co the thuc hien duy nhat mot chuc nang (vi du co may Antikythera nam 87 truoc cong lich, va may du bao thuy trieu cua Lord Kelvin nam 1876)
Cac thiet bi co muc đich đac biet co the thuc hien mot so chuc nang huu han (vi du đong co vi phan so 1. - Difference Engine No 1 - cua Charles Babbage nam 1832 va may phan tich vi phan cua Vannevar Bush nam 1932)
Cac thiet bi co muc đich khong nhat đinh la cac dang may tinh su dung ngay nay.


 Cac may tinh co muc đich khong nhat đinh  Cac may tinh co muc đich khong nhat đinh con đuoc goi la cac may loai Turing hoan tat va đieu nay đuoc su dung nhu kha nang nguong đe đinh nghia cac may tinh hien nay, tuy nhien, đinh nghia nay co vai van đe. Mot so thiet bi tinh toan voi thiet ke đon gian đa đuoc chung to la co tinh Turing hoan tat. Cho đen nay, Z3, phat trien boi Konrad Zuse nam 1941, la chiec may tinh hoat đong đau tien đa đuoc chung to đat đuoc tinh chat nay, (chung minh đuoc hoan thanh vao nam 1998). Trong khi Z3 va co the mot so thiet bi khac co tinh Turing hoan tat tren ly thuyet, tren thuc te chung khong phai la nhung may tinh co muc đich khong nhat đinh. Chung thuoc ve nhung cai đuoc goi mot cach hai huoc la Turing Tar-Pit - "cho o đo moi đieu đeu co the nhung chang co gi la thuc te" (Xem Jargon File). Cac may tinh hien đai khong nhung co muc đich khong nhat đinh tren ly thuyet ma con co muc đich khong nhat đinh tren thuc te. Cac may tinh hien đai nhu loai ky thuat so, loai đien tu hay loai co muc đich khong nhat đinh đuoc phat trien boi nhieu nguoi đong gop trong mot khoang thoi gian dai tu giua thap nien 1930 toi cuoi thap nien 1940. Trong giai đoan nay rat nhieu co may thu nghiem đa đuoc phat trien co the coi la co tinh Turing hoan tat (nhu ABC, ENIAC, Harvard Mk I, Colossus v.v.) (Xem them Lich su phan cung may tinh). Tat ca cac co may nay trong thoi đai cua chung đeu đuoc cho la chiec may tinh đau tien, nhung tat ca đeu co nhung gioi han nhat đinh trong muc đich su dung va thiet ke cua chung đa som bi đao thai.


 = Cac may tinh co san chuong trinh  =
Trong cuoi thap nien 1940 thiet ke đau tien cho may tinh co san chuong trinh (stored-program computer) đa đuoc phat trien va bien khao (Xem them Ban thao đau tien) tai truong cong nghe đien Moore cua Đai hoc Pennsylvania. Phuong phap giai quyet, mieu ta trong tai lieu, đuoc biet đen nhu la kien truc Von Neumann, mang ten cua nha toan hoc Jon von Neumann mac du cac thanh vien cua truong cong nghe đien Moore moi thuc su sang che ra thiet ke nay. Kien truc Von Neumann đa giai quyet van đe thuoc ve thiet ke cua may ENIAC va sua đoi bang cach luu tru chuong trinh cua may trong bo nho cua no. Von Neumann cung cap thiet ke nay cho cac nha nghien cuu khac ngay sau khi ENIAC đuoc cong bo vao nam 1946. Nhieu ke hoach đa đuoc phat trien đe hoan thien thiet ke nay tai truong Moore trong chiec may co ten goi la EDVAC. EDVAC đa khong hoat đong đuoc cho đen tan nam 1953 vi nhung kho khan ky thuat trong viec hoan thien đo tin cay cua bo nho. Tu ban sao cua thiet ke nay, cac vien nghien cuu khac đa giai quyet đuoc van đe đo truoc truong Moore va hoan thien cac may tinh co san chuong trinh cua ho. Theo thu tu cua viec hoat đong thanh cong thi 5 chiec may tinh co san chuong trinh đau tien dua tren co so cua kien truc Von Neumann la:
Thiet ke "chuong trinh co san", đuoc đinh nghia boi kien truc Von Neumann, cuoi cung đa cho phep may tinh khai thac tiem nang "muc đich khong nhat đinh" cua chung. Bang cach luu tru chuong trinh trong bo nho, chung co the nhanh chong "nhay" tu chi thi nay toi chi thi khac dua tren ket qua cua mot đieu kien nhu đa đuoc đinh nghia san trong chuong trinh. Cac đieu kien nay thong thuong luong gia cac du lieu đa đuoc tinh toan boi chuong trinh va cho phep chuong trinh tro thanh đong hon. Thiet ke nay cung ho tro vao kha nang tu đong viet lai chuong trinh ngay trong khi no đang thuc thi - mot đac trung rat manh nhung can su dung mot cach can than. Cac đac trung nay la nen tang cho cac may tinh hien đai.
Noi mot cach chinh xac, phan lon cac may tinh hien đai la thiet bi tinh toan theo phep nhi phan, bang đien tu, co san chuong trinh va co muc đich khong nhat đinh.


 Cac may tinh co muc đich đac biet  Cac may tinh co muc đich đac biet (special-purpose computer) đa đuoc pho bien trong thap nien 1930 va đau thap nien 1940 nhung van chua bi thay the hoan toan boi cac may tinh co muc đich khong nhat đinh. Su giam xuong ve kich thuoc va gia ca cung nhu su tang nang luc cua chung đa khien viec su dung may tinh co muc đich đac biet trong cac ung dung đac biet tro thanh mot hieu qua tot ve mat chi phi. Rat nhieu cac thiet bi dung tai nha va trong cong nghiep nhu đien thoai di đong, may thau video, he thong đanh lua tu đong v.v co chua loai may tinh co muc đich đac biet nay. Trong mot so truong hop cac may tinh nay la loai Turing hoan tat (nhu may choi tro choi đien tu, PDA) nhung rat nhieu trong so chung đuoc lap trinh mot lan tai nha may san xuat va rat it khi phai lap trinh lai. Chuong trinh ma cac thiet bi nay thuc thi thong thuong đuoc luu tru trong bo nho chi đoc (ROM) ma khi can thiet co the thay the đe thay đoi hoat đong cua may. Cac may tinh đuoc nhung ben trong cac thiet bi khac thong thuong đuoc goi la vi đieu khien (microcontroller) hay may tinh nhung (embedded computer).


 Cac may tinh co mot muc đich  Cac may tinh co mot muc đich (single-purpose computer) la loai xuat hien som nhat cua thiet bi may tinh. Khi đuoc cung cap du lieu, no co the tinh ket qua cua mot ham đon gian đa đuoc thiet lap trong co che cua no. Cac may tinh co muc đich khong nhat đinh gan nhu đa thay the hoan toan cac may tinh co mot muc đich va, do đo, đa phat sinh mot linh vuc hoat đong moi cua loai nguoi: phat trien phan mem. Cac may tinh co muc đich khong nhat đinh can phai đuoc lap trinh voi mot bo chi thi lien quan đen phan mem may tinh. Viec thiet ke cac thiet bi tinh toan co mot muc đich hay co muc đich đac biet hien nay la nhung bai tap khai niem thuan tuy bao gom cac phan mem thiet ke.


= Theo hinh thuc hoat đong =
May tinh co the đuoc phan loai tuy theo cach thuc nguoi dung van hanh. Co hai loai chinh: kieu xu ly tuan tu (batch processing) va kieu xu ly tuong tac (interactive processing).


Cac phan mem va ung dung may tinh Cac may tinh đien tu dung ky thuat so (digital computer) đau tien, voi kich thuoc lon va gia thanh cao, phan lon thuc hien cac tinh toan khoa hoc, thong thuong đe ho tro cac muc tieu quan su. ENIAC đau tien đuoc thiet ke đe tinh toan cac bang đan đao cho phao binh nhung no cung đuoc su dung đe tinh toan mat đo neutron tren binh dien đe ho tro vao thiet ke bom khinh khi. Cong viec tinh toan nay, xay ra tu thang 12 nam 1945 đen thang 1 nam 1946 voi hang trieu the đuc lo, vach ra rang mot thiet ke cho bom kinh khi đang đuoc xem xet luc đo se khong thanh cong. (Rat nhieu sieu may tinh hien nay cung đuoc su dung đe gia lap cac vu khi hat nhan.) CSIR Mk I, chiec may tinh co san chuong trinh (stored-program computer) đau tien cua Uc đuoc su dung đe luong gia cac mo hinh mua cho luu vuc cac song thuoc so đo day nui Snowy, mot du an thuy đien lon. Cac may khac đuoc su dung trong viec phan tich ma hoa, vi du nhu chiec may tinh voi ky thuat so đuoc lap trinh đau tien tren the gioi (tuy khong phai la may tinh co muc đich khong nhat đinh) la Colossus, đuoc lap rap trong Chien tranh the gioi thu hai. Bat chap su đinh huong ban đau cho cac ung dung khoa hoc, may tinh đa đuoc su dung trong nhieu linh vuc khac.
Truoc tien cac may tinh co san chuong trinh đuoc su dung đe giai quyet cac van đe kinh doanh. LEO, may tinh co san chuong trinh lap rap boi cong ty J. Lyons and Co tai Anh, đa hoat đong va đuoc su dung đe quan ly hang ton kho, cung nhu cac muc đich khac, cho 3 nam truoc khi IBM lap rap chiec may tinh co san chuong trinh đau tien cua ho. Viec giam gia thanh va kich thuoc cua may đa lien tuc lam no phu hop cho nhung to chuc nho hon. Voi su phat minh ra bo vi xu ly trong thap nien 1970 thi viec lap rap may tinh re tien đa tro thanh kha thi. Trong thap nien 1980 may tinh ca nhan tro len pho bien cho nhieu cong viec tu ke toan, soan thao, in an tai lieu toi tinh toan cac du bao va cac cong viec toan hoc lap lai qua cac bang tinh.


= Internet =
Trong thap nien 1970, cac ky su đien toan cua cac vien nghien cuu tren khap nuoc My bat đau lien ket may tinh cua ho voi nhau thong qua cong nghe cua nganh lien lac vien thong. Nhung co gang nay đuoc ARPA ho tro, va mang may tinh ma no cung cap đuoc goi la ARPANET. Cac cong nghe tao ra Arpanet đa mo rong va phat trien sau đo. Chang bao lau, mang may tinh mo rong ra ngoai cac vien khoa hoc va đuoc biet đen nhu la Internet.
Trong thap nien 1990, viec phat trien cua cong nghe World Wide Web đa lam cho ngay ca nhung nguoi khong chuyen nghiep cung co the su dung internet. No phat trien nhanh đen muc đa tro thanh phuong tien lien lac toan cau nhu ngay nay.


Phuong thuc hoat đong Trong khi cac cong nghe su dung trong may tinh khong ngung thay đoi ke tu nhung chiec may tinh co muc đich khong nhat đinh đau tien cua thap nien 1940 (Xem Lich su phan cung may tinh) thi phan lon cac may tinh van con su dung kien truc Von Neumann.
Kien truc Von Neumann chia may tinh ra lam bon bo phan chinh: 

Đon vi so hoc va logic (ALU),
Mach đieu khien (control circuitry),
Bo Nho
Cac thiet bi Nhap/Xuat (I/O).
Cac bo phan nay đuoc ket noi voi nhau bang cac bo day đien (đuoc goi la cac bus khi moi bo ho tro nhieu hon mot đuong du lieu) va thuong đuoc đieu khien boi bo đem thoi gian hay đong ho (mac du cac su kien khac cung co the đieu van mach đieu khien).


= Bo nho =

Bo nho may tinh co 2 phan chinh la bo nho trong va bo nho ngoai. Trong he thong nay bo nho la su noi tiep cua cac o đanh so thu tu, moi o chua mot phan nho cua thong tin. Thong tin co the la chi thi cho may tinh. Moi o cung co the chua du lieu ma may tinh can đe thi hanh chi thi. Noi dung cua mot o nho co the thay đoi o bat ky thoi điem nao.
Kich thuoc mot o nho cung nhu so luong o nho thay đoi theo tung may tinh giong nhu cong nghe su dung trong viec che tao bo nho, tu ro le co-đien toi ong chua thuy ngan, tu bang tu toi transistor hay IC.


= Bo xu ly (CPU) =

Đon vi logic va so hoc, (tieng Anh la Arithmetic and Logic Unit, viet tat ALU), la thiet bi thuc hien cac phep tinh co ban nhu cac phep tinh so hoc (cong, tru, nhan, chia, v.v), cac phep tinh logic (AND, OR, NOT, v.v) cung nhu cac phep so sanh (vi du: so sanh noi dung cua hai byte xem co bang nhau). Đon vi nay la noi ma cac "cong viec thuc su" đuoc thuc thi.
Đon vi kiem soat theo doi cac byte trong bo nho co chua chi thi đe may tinh thuc thi, cung cap cho ALU mot chi thi can phai thuc thi cung nhu chuyen ket qua thu đuoc toi cac vi tri thich hop trong bo nho. Sau khi đieu đo dien ra, đon vi kiem soat chuyen toi chi thi ke tiep (thong thuong nam tai đia chi ngay sau), neu khong thi chi thi se la chi thi nhay thong bao cho may tinh la chi thi tiep theo nam tai mot đia chi khac. Khi tham chieu toi bo nho, chi thi hien thoi co the su dung mot so phuong thuc đanh đia chi (addressing mode) đe xac đinh đia chi lien quan trong bo nho. Mot so bo mach chu trong may tinh co the gan đuoc hai hay nhieu bo xu ly. Cac loai may tinh phuc vu thuong co hai hay nhieu bo xu ly.


= Thiet bi ngoai vi (I/O) =

Thiet bi ngoai vi cho phep may tinh thu nhan thong tin tu ben ngoai qua thiet bi Nhap. Sau khi đuoc xu ly boi He Đieu Hanh Trung uong se đuoc gui ket qua cong viec cua no đen Thiet Bi Xuat.
Cac Thiet Bi Nhap bao gom: Con tro (Chuot (may tinh)), ban phim, O đia mem, O đia quang, Webcam, Touchpad
Cac Thiet Bi Xuat bao gom: man hinh, May in, o USB flash, O Cung Di Đong toi nhung thiet bi khong thong dung nhu O ZIP.
Cong viec cua thiet bi nhap (input) la ma hoa (chuyen đoi) thong tin tu nhieu đinh dang sang dang du lieu ma may tinh co the xu ly.
Cac thiet bi xuat (output) thi nguoc lai, thuc hien cong viec giai ma du lieu thanh thong tin ma nguoi su dung co the hieu đuoc.
Voi y nghia nay thi he thong may tinh co the coi nhu mot he thong xu ly du lieu.


= Cac chi thi =
Tap hop cac ngon ngu dung cho chi thi cua may tinh thi khong nhieu nhu ngon ngu cua con nguoi. May tinh co mot tap hop huu han gom cac chi thi đon gian đa đuoc đinh nghia truoc.
No chi co the thuc thi hai nhiem vu la đem va so sanh. Cac loai chi thi đien hinh ma phan lon may tinh co the ho tro, chuyen sang ngon ngu con nguoi, la "sao chep noi dung o 123, đat ban sao đo vao o 456", "them noi dung cua o 666 vao noi dung o 042, đua ket qua vao o 013", "neu ket qua cua o 999 la 0, chi thi tiep theo nam tai o 345"...
Cac chi thi trong may tinh tuong ung voi ma trong he nhi phan - he đem co so 2. Vi du ma cua chi thi sao chep ("copy") co the la 001.
Tap hop cac chi thi ma mot may tinh ho tro đuoc goi la ngon ngu may cua may tinh.
Trong thuc te, nguoi ta thong thuong khong viet cac chi thi cho may tinh bang ngon ngu may ma su dung cac ngon ngu lap trinh "bac cao" đe sau đo chung đuoc dich sang ngon ngu may mot cach tu đong boi cac chuong trinh may tinh đac biet (trinh thong dich (interpreter) va trinh bien dich (compiler)).
Mot so ngon ngu lap trinh rat gan voi ngon ngu may nhu assembler goi la ngon ngu bac thap;
Nguoc lai cac ngon ngu lap trinh nhu Prolog, Basic, Delphi... dua tren cac nguyen ly truu tuong rat xa voi hoat đong thuc su cua may goi la ngon ngu bac cao.


= Kien truc =
Cac may tinh hien đai ghep chung ALU va đon vi kiem soat vao trong mot IC goi la đon vi xu ly trung tam hay CPU. Thong thuong, bo nho may tinh nam trong mot so IC nho gan CPU. Phan lon trong luong may tinh la cac bo phan phu thuoc nhu he thong cung cap đien hay cac thiet bi đau/cuoi (I/O).
Mot so may tinh lon khac biet voi mo hinh tren o điem chinh sau - chung co nhieu CPU va đon vi kiem soat hoat đong đong bo. Ngoai ra, mot so may tinh, su dung chu yeu trong nghien cuu va tinh toan khoa hoc, khac biet rat đang ke voi mo hinh tren, nhung chung it co ung dung thuong mai vi mo hinh lap trinh chung van chua đuoc chuan hoa.
Vi vay, hoat đong cua may tinh thi khong phuc tap tren nguyen ly. Thong thuong, trong moi nhip đong ho, may tinh se nhan đuoc cac chi thi va du lieu tu bo nho cua no. Cac chi thi đuoc thuc thi, ket qua đuoc luu lai va chi thi tiep theo đuoc nhan ve. Qua trinh nay tiep dien cho đen khi gap chi thi dung.


= Chuong trinh =

Chuong trinh may tinh đon gian chi la mot danh sach cac chi thi đe may tinh thuc thi, co the voi cac bang du lieu. Rat nhieu chuong trinh may tinh chua hang trieu chi thi va rat nhieu chi thi đuoc lap đi lap lai. Mot chiec may tinh thong thuong ngay nay (nam 2003) co the thuc hien 2-3 ty chi thi trong mot giay. May tinh khong co cac kha nang đac biet thong qua viec thuc thi cac chi thi phuc tap ma co ban la no chi thuc thi cac chi thi đon gian do lap trinh vien đua ra. Mot so lap trinh vien gioi phat trien cac tap hop chi thi dung cho mot so cong viec chung (nhu ve mot điem tren man hinh) va cung cap cac tap hop chi thi đo cho cac lap trinh vien khac. Mot so lap trinh vien khac chi phat trien cac ung dung thuc te dua tren cac nen tang ma cac lap trinh vien kia cung cap cho ho.
Hien nay, phan lon may tinh co the thuc hien cung mot luc vai chuong trinh. Đieu nay đuoc goi la đa nhiem (multitasking). Tren thuc te, CPU thuc thi cac chi thi cua mot chuong trinh, sau mot khoang thoi gian ngan, no chuyen sang thuc thi cac chi thi cua chuong trinh thu hai v.v. Khoang thoi gian ngan đo đuoc xem nhu la su phan chia thoi gian cua CPU va no tao ao giac nhu la cac chuong trinh đuoc thuc thi đong thoi. Đieu nay cung tuong tu nhu phim la su chuyen đong đon gian cua cac anh ke tiep nhau. He đieu hanh la chuong trinh thong thuong kiem soat su phan chia thoi gian đo.


 He đieu hanh  May tinh can it nhat mot chuong trinh luon luon chay đe đam bao su hoat đong cua no.
Trong đieu kien hoat đong binh thuong (đoi voi cac may tinh tieu chuan) chuong trinh nay đuoc goi la he đieu hanh (operating system).
He đieu hanh se quyet đinh chuong trinh nao đuoc thi hanh, khi nao va bao nhieu tai nguyen (nhu bo nho hay đau vao/đau ra) chung đuoc cap.
He đieu hanh cung cung cap mot lop truu tuong tren phan cung va cho phep truy nhap bang cac dich vu cung cap cho cac chuong trinh khac, nhu ma ("driver") cho phep lap trinh vien viet chuong trinh cho may tinh ma khong can thiet phai biet cac chi tiet thuoc ban chat cua cac thiet bi đien tu đinh kem.
Phan lon cac he đieu hanh co cac lop truu tuong phan cung đeu co mot giao dien nguoi dung (user interface) chuan hoa. He đieu hanh pho bien nhat hien nay la Windows cua Microsoft.
He đieu hanh đau tien cua may tinh la he đieu hanh MS-DOS thuoc tap đoan Microsoft đuoc tao ra boi Bill Gates


Xem them Phan cung may tinh
Phan mem may tinh
Tin hoc
Ly thuyet kha nang tinh toan
Bang du lieu may tinh
Trien lam may tinh
Khoa hoc may tinh
Cac dang may tinh: may tinh đe ban, may tinh xach tay, desknote, Roll-away.
Tinh toan may tinh
Nhung đieu lien quan đen may tinh
May tinh trong truyen vien tuong
Ky thuat so
Lich su may tinh
May tinh ca nhan (PC)


Tham khao Lien ket ngoai May tinh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
The he may tinh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
May vi tinh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
May tinh ca nhan tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Computer tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)