Tam Quoc (giai đoan 220–280, theo nghia rong tu 184/190/208–280) la mot thoi ky phan liet trong lich su Trung Quoc khi ba quoc gia Tao Nguy, Thuc Han, va Đong Ngo cung ton tai, đuoc xem la khoi đau cua Nguy–Tan–Nam–Bac trieu va Luc trieu, thuong đuoc tinh tu nien hieu Kien An thu nhat tuc nam 196. Cuoi the ky thu II, nha Han sau gan 400 nam ton tai bat đau no ra chien loan va khung hoang lien tuc khien dan so giam manh hon 2/3, kinh te bi ton hai nghiem trong, Đong Han diet vong, ba nuoc moi đuoc thanh lap va la đoi trong cua nhau đeu chu trong phat trien kinh te đi đoi voi ung pho tinh hinh chien tranh, tuy xa hoi xung đot va bat on nhung cac linh vuc nhu van hoc, nghe thuat co nhung điem nhan lon, khoa hoc ky thuat co nhieu tien bo va đong gop quan trong cho lich su đat nuoc.
Vao cuoi thoi Đong Han, trieu đinh nha Han roi loan do hang loat bien co nhu khoi nghia Khan Vang, loan Bac Cung Ba Ngoc, khoi nghia quan Hac Son, am muu phe truat Han Linh Đe cua Vuong Phan, loan Truong Cu, Truong Thuan, va xung đot đinh điem giua ngoai thich đung đau boi Ha Tien va hoan quan Thap thuong thi. Nam 184, duoi thoi Han Linh Đe, khoi nghia Khan Vang do ba anh em Truong Giac lanh đao bat đau. Đe tran ap loan Khan Vang, mot mat trung uong giao quyen cho Thu su, Thai thu, mat khac cho phep cac đia chu to chuc luc luong vu trang tu nhan đe chong lai quan khoi nghia nay. Sau đo, Đong Trac loan trieu chinh va kiem soat trung uong, chuyen kinh đo tu Lac Duong đen Truong An, cac the luc mo ra chien dich chong Đong Trac. Trong giai đoan nay, Tao Thao ung ho Han Hien Đe thoat khoi su kiem soat cua Đong Trac đe chay tron ve Lac Duong, roi doi đo đen Hua Xuong, đanh bai nhieu the luc va cuoi cung đanh bai Vien Thieu trong tran Quan Đo nam 200, tro thanh nguoi kiem soat mien Bac Trung Quoc. Voi muc đich thong nhat đat nuoc, Tao Thao đem quan ve phia Nam đen Kinh Chau voi luc luong vuot troi, nhung bi lien quan cua Ton Quyen va Luu Bi đanh bai trong tran Xich Bich vao mua đong nam 208. Luu Bi loi dung chien thang nay đe tro thanh mot the luc hung manh, đanh bai Luu Chuong đe kiem soat khu vuc Tay Xuyen, cung thoi điem voi viec Tao Thao huong mui nhon ve phia Tay, đanh bai Ma Đang, Truong Lo, Han Toai va cac luc luong noi day khac đe đat nen tang cho Tam Quoc.
Nam 220, Tao Thao benh chet, con la Tao Phi ep Han Hien Đe thien nhuong va xung đe, đat quoc hieu la "Nguy", lich su goi la "Tao Nguy", Đong Han noi rieng va nha Han noi chung chinh thuc diet vong, bat đau thoi đai Tam Quoc. Nam sau, Han Trung Vuong Luu Bi xung đe voi tu cach hoang toc, đat quoc hieu la "Han", lich su goi la "Thuc Han", va la lan đau tien lich su Trung Quoc co hai vi Hoang đe ton tai cung luc. Sau tran Xich Bich, Luu Bi va Ton Quyen tich cuc banh truong the luc, nhieu lan tranh gianh Kinh Chau, cuoi cung Luu Bi bai tran Di Lang, Ton Quyen gianh đuoc toan bo phia Nam Kinh Chau. Sau khi Luu Bi chet benh nam 223, Gia Cat Luong pho ta Luu Thien, cung nam đo ong noi lai lien minh voi Ton Quyen. Thong linh Duong Chau, Kinh Chau, va Giao Chau, Ton Quyen chinh thuc xung đe vao cuoi nam 229, đat quoc hieu la "Ngo", lich su goi la "Ton Ngo". Ke tu đo, tinh hinh Tam Quoc chu yeu la lien minh cua Thuc va Ngo chong lai Tao Nguy, ranh gioi cua moi quoc gia khong thay đoi nhieu. Nam 237, Cong Ton Uyen noi day chong Tao Nguy va thanh lap mot quoc gia o Lieu Đong goi la "Yen", nhung no đa bi diet vong trong tran Nguy – Yen vao nam 238. Nam 249, Tu Ma Y phat đong su bien lang Cao Binh nham tieu diet nha Tao Sang, đua nha Tu Ma dan nam quyen kiem soat trieu đinh Tao Nguy. Nam 263, Tu Ma Chieu vi muc đich chuan bi soan ngoi đa chi huy quan Nguy trong chien tranh Nguy – Thuc, tieu diet Thuc Han. Hai nam sau, Tu Ma Chieu benh chet, con la Tu Ma Viem phe truat Nguy Nguyen Đe Tao Hoan, thanh lap nha Tan. Tay Tan đa phat đong chien tranh Tan – Ngo vao nam 280, tieu diet Đong Ngo va thong nhat Trung Quoc, chinh thuc ket thuc thoi ky nay va buoc sang thoi ky cua nha Tan.
Thoi Tam Quoc, mac du cac nha sang lap la Tao Thao, Ton Kien (cung Ton Sach, Ton Quyen) va Luu Bi co xuat than va tinh cach khac nhau, nhung ho đeu đuoc xem la "ngoai nhan" duoi goc đo cua giai cap thong tri trieu đai Đong Han – tuc gioi van nhan, the gia vong toc giau co va quyen the, chi ra rang khong co nuoc nao hoan thanh đuoc su nghiep thong nhat thien ha, va đay chi la giai đoan phan liet chuyen tiep tu nha Han sang Nam Bac trieu. Cac the he sau thuong nho lai nhung nhan vat co anh huong trong thoi ky Tam Quoc. Tac pham "Tam quoc chi" do su gia Tran Tho viet va Bui Tung Chi chu giai la mot phan trong bo Tien tu su cua tong tap Nhi thap tu su, va la cuon sach then chot đe nghien cuu lich su Tam Quoc. Ket hop giua lich su va truyen dan gian, La Quan Trung đa viet nen cuon tieu thuyet nhieu chuong "Tam quoc dien nghia", tro thanh mot trong tu đai danh tac cua van hoc Trung Quoc voi noi ham phong phu đa đi sau vao van hoa A Đong. Thoi đai nay đuoc xem la mot giai đoan noi bat trong lich su, van hoa, va xa hoi Trung Quoc, gop phan tao nen mot quoc gia co nen van hoa đoc đao cua the gioi. Cac nha su hoc đa mo ta thoi ky Tam Quoc cung Nguy–Tan–Nam–Bac trieu la "thoi ky đen toi đay hoa le" cua lich su Trung Quoc, boi vi su hon loan cho phep cac anh hung hao kiet thi tho tai nang, van hoa tram hoa no ro.


Lich su = Loan Khan Vang =

Đong Han suy tan sau thoi Han Hoa Đe, hau het cac quan chu len ngoi khi con tre, va phan lon đeu do ngoai thich cai tri. Khi quan chu truong thanh, ho tim kiem su ho tro cua cac hoan quan đe nam quyen, cho phep cac hoan quan kiem soat trieu đinh. Kieu đoi đau giua ngoai thich va hoan quan chinh la "thich hoan chi tranh", khien trieu đinh roi vao vong khung hoang đau đa noi bo. Vao thoi Han Hoan Đe va Han Linh Đe, gioi si đai phu bat man voi hoan quan đang nam quyen lung đoan trieu chinh luc bay gio nen đa viet thu khang nghi, nhung hai lan khang nghi đeu bi tran ap, su goi la "hoa Đang co". Vao nam 159 tuc Dien Hi thu 2, Đai tuong quan Luong Ky va ngoai thich nha ho Luong nam quyen bi tham sat, va hoan quan Đan Sieu đuoc phong tuoc Huyen hau, khien hoan quan lai co them quyen luc. Trong hoa Đang co đau tien vao nam 166 tuc Dien Hi thu 9, hoan quan to giac thanh luu phai Ly Ung đa kich đong nho sinh kinh đo va phi bang chinh tri trieu đinh, khien khoang 200 tri thuc cua thanh luu phai tren ca nuoc bi bat giu, sang nam 168 tuc Vinh Khang thu nhat, đai than Đau Vu đa cau tinh va bao ve tri thuc, nhung nguoi bi bat tam thoi đuoc tha va đua ve que chiu an. Cung nam 168 nay, Han Hoan Đe chet, Han Linh Đe len ngoi mo ra nam Kien Ninh thu nhat, cuoc đao chinh cua Đau Vu va Tran Phon that bai. Hoa Đang co lan thu hai dien ra nam 169 tuc Kien Ninh thu hai, hoan quan Tao Tiet đa ket an tu hinh hon mot tram tri thuc phai thanh luu, trong đo co Ly Ung, nhung nguoi co lien quan khac bi giam cam. Nam 172 tuc Hy Binh thu nhat, hon mot nghin thai hoc sinh bi bat, Hua Xuong noi day o Coi Ke, tu xung la Duong Minh Hoang Đe, sau đo 2 nam vao nam 174 tuc Hy Binh thu 3, Hua Xuong bi tran ap va bi giet boi tuong quan Ton Kien.O đia phuong, đia chu hung manh khap noi bat đau thon tinh ruong đat, chen ep bach tinh khien nguoi dan lam vao kho cuc. Nam 175 tuc Hy Binh thu 4, trieu đinh hieu đinh kinh đien cua Nho gia la Ngu kinh, khac bia đa truoc cua Thai hoc, va đay la "Hy Binh thach kinh" som nhat trong lich su Trung Quoc, the hien mong muon nho sinh ngung viec đa kich trieu chinh, tap trung hoc hanh. Nam 178 tuc Quang Hoa thu nhat, trieu đinh xay truong hoc moi o Hong Đo Mon Noi, tuyen 1.000 hoc sinh, cung nam đo, tac gia cua Hy Binh thach kinh Thai Ung bi đay đen Soc Bac vi ung ho cai cach. Cung voi thien tai lien mien, dan chung lan luot đung len, tro thanh ngoi no cua cat cu quan hung.

Vao thang 2 nam 184 tuc Quang Hoa thu 7, Giao chu Thai Binh Đao, nguoi Cu Loc la Truong Giac đa xui giuc mot cuoc noi loan voi hang tram nghin tin đo ung ho. Truong Giac tu xung la Thien Cong tuong quan, va cac em trai cua ong la Truong Bao va Truong Luong lan luot xung la Đia Cong tuong quan va Nhan Cong tuong quan, ho su dung khau hieu la "Troi xanh đa het, Troi vang nen dung. Đung nam Giap Ti, thien ha đai cat". Tin đo nao cung đoi khan mau vang nen goi la quan Khan Vang, va đuoc lich su goi la khoi nghia Khan Vang. Truong Giac ket nap đuoc 36 van giao chung, cu 1 van nguoi thi lap thanh 1 "phuong", moi phuong đat ra 1 đai soai. Ba muoi sau phuong đo đuoc phan bo o 8 trong tong so 12 chau lon cua lanh tho nha Đong Han la Thanh, U, Tu, Ky, Kinh, Duong, Duyen, Du, khien pham vi cua cuoc noi loan mo rong nhanh chong ra ca nuoc. Quan khoi nghia lien ket voi mot so hoan quan, du đinh noi day vao ngay 5 thang 3 nam 184 nhung bi phat hien nen tien hanh som vao thang 2. Sau khi trieu đinh nhan đuoc bao cao ve cuoc noi loan, lap tuc bo nhiem ngoai thich Ha Tien lam Đai tuong quan đe tang cuong phong thu cho kinh đo, sau đo ha lenh dep tru Đang co. Han Linh Đe cu quan do Hoang Phu Tung, Lu Thuc va Chu Tuan chi huy, đong thoi ra lenh cho cac chau, quan va hao cuong đia chu hung manh chieu mo quan đoi đe ho tro tran ap, trong so đo co ba huynh đe ket nghia la Luu Bi, Quan Vu, Truong Phi đem quan đia phuong tham gia. Cuoc khoi nghia nhanh chong bi dap tat, Truong Giac chet vi benh, Truong Bao va Truong Luong chet tran, nhung du quan Khan Vang tiep tuc hoat đong. Quan Khan Vang nhanh chong bi đanh bai, nhung trieu đinh van tiep tuc tham o va hon loan, tan du cuoc noi day cua dan chung nam rai rac khap đat nuoc, tan dung tinh hinh chiem linh cac thanh tri hoac lam tho phi, the cuc khong on đinh. Nam 185 tuc Trung Binh thu 2, cac tuong quan phiet Bien Chuong va Han Toai ly khai trieu đinh, cac tuong Truong On, Đong Trac đuoc đieu toi thao phat nhung bat thanh, sang nam 187 tuc Trung Binh thu 4, Vuong Quoc, Han Toai va Ma Đang chi huy binh bien vay ham Quan Trung, quan phiet Truong Cu xung đe.

Đe đoi pho voi cac cuoc bao loan o nhieu noi, hoang toc Luu Yen gui ban tau len trieu đe cung co quyen luc cua cac Thu su đia phuong, lap chuc moi goi la "Muc", đuoc chap thuan va đong thoi đuoc phong lam Chau muc Ich Chau, phong hoang toc Luu Ngu lam Chau muc U Chau. Nam 188 tuc Trung Binh thu 5, Luu Yen đe xuat lap cac chau thiet muc nham tran ap noi loan đia phuong, lap tam chuc Hieu uy Tay Vien tham gia kiem soat mien Tay, Vien Thieu va Tao Thao đuoc phong lam Hieu uy, ben canh đo thi Hoang Phu Tung va Đong Trac thao phat Vuong Quoc, Cong Ton Toan đanh bai Truong Thuan. Han Linh Đe đa thong qua cac đe nghi cua Luu Yen đe cho Thu su co quyen luc quan su đia phuong va tang cuong kiem soat cac quan. Ngoai ra, mot so Thu su đa đuoc thang chuc lam Chau muc, nhung nguoi đuoc bo nhiem la tong that nhu Luu Bieu la Chau muc Kinh Chau va đai than nhu Gia Tong la Chau muc Ky Chau. Bien phap nay khien cac chau chinh thuc tro thanh khu hanh chinh cap mot, co loi cho viec dep loan đia phuong, tuy nhien, khi uy tin cua trieu đinh suy yeu, cac quan Chau muc, Thu su nam thuc quyen o đia phuong lien cat cu đia phuong, khong phu thuoc su chi huy cua trieu đinh. Ve sau Luu Ngu bi Vien Thieu loi dung, đuoc đe xuat lam Hoang đe nhung tu choi, con Luu Yen co tham vong lam Hoang đe o Tu Xuyen. Đe cat cu Ba Thuc, Luu Yen đa dung thu linh Thien su Đao Truong Lo chiem Han Trung đe an ngu con đuong tu Trung Nguyen vao đat Thuc, ly khai trieu đinh. Vi muc đich on đinh đat nuoc ma thiet lap che đo chau muc nhung nguoc lai, che đo nay đa đay Đong Han đi vao tinh the quan hung ly khai.
Thang 4 nam 189 tuc Trung Binh thu 6, Han Linh Đe bang ha, Ha Hoang Hau đua con minh la Luu Bien len ngoi tuc Thieu Đe, do ngoai thich Ha Tien nam thuc quyen. Cac hoan quan ma đung đau la Kien Thac len ke hoach đe giet chet Ha Tien nham đua em trai Luu Bien la Hoang tu, Tran Luu Vuong Luu Hiep lam Hoang đe nhung bi Ha Tien chan đung. Cung luc nay, Ha Tien muon diet tru Thap thuong thi do Truong Nhuong đung đau, đuoc Vien Thieu nhan co hoi đe nghi tieu diet quyen luc cua hoan quan, nhung do du, vi vay Vien Thieu sau đo đe nghi chieu mo cac luc luong ben ngoai đong o kinh đo đe tran ap hoan quan. Ha Tien đa trieu Thu su Tinh Chau Đong Trac tien ve kinh đo, lenh cho tuong Đinh Nguyen dan quan tiep vien. Luc bay gio, Ngu su Trinh Thai phan đoi, can gian cho rang Đong Trac dung tung cho su vo on va tham vong vo đo, se loi dung quyen luc loan chinh, tao nen nguy hai trieu đinh, va lay nha An ra lam vi du, đong thoi đuoc Thuong thu Lu Thuc cung tau. Tuy nhien Ha Tien khong nghe, va Đong Trac lien dan quan vao kinh. Vao thang 8, hoan quan Truong Nhuong va phe canh đa phuc binh giet Ha Tien va ngoai thich ho Ha, Hieu uy Vien Thieu đem quan giet hon 2.000 hoan quan do Thap thuong thi đung đau, ket thuc thich hoan chi tranh. Khi ma ca phe ngoai thich va hoan quan đeu bi tieu diet, quyen luc trieu chinh tro nen trong rong, đung luc nay thi Đong Trac vao Lac Duong, phe truat Thieu Đe va lap Luu Hiep len lam Han Hien Đe, nam toan quyen trieu chinh. Đong Trac tiep quan quan đoi duoi quyen chi huy cua Ha Tien, sang thang 11 thi đuoc phong lam Thua tuong, Vien Thieu cung Tao Thao chay ve phia Đong.


= Loan Đong Trac va cat cu quan hung =

Truoc tien, Đong Trac phe Thieu Đe Luu Bien, lap em trai cung cha khac me la Tran Luu Vuong Luu Hiep len lam Hoang đe, tuc Han Hien Đe, vi hoang đe cuoi cung cua Đong Han. Sau đo, Đong Trac khoi phuc danh du cua Đau Vu, Tran Phon va nhung tri thuc khac cua thanh luu phai đa bi buc hai truoc đo, su dung lai con chau cua cac tri thuc nay. Sau đo, ong bo nhiem Cong Ton Đo lam Thai thu Lieu Đong, Luu Bieu lam Chau muc Kinh Chau, mo man cho viec quan hung cat cu, đong thoi tien hanh tieu diet so luong lon nhung nguoi bat đong chinh kien, bao gom ca viec thuc giuc La Bo giet chet Đinh Nguyen – tuong cam quan o kinh đo, va nam lay quan đoi cua Đinh Nguyen. Tu khi Đong Trac dan quan vao Lac Duong vao nam 187, Hoang đe Đong Han roi vao canh lam con tin cua cac quan phiet, cuc dien đat nuoc thong nhat tren thuc te đa sup đo, ve sau su sach nhan đinh tho menh thuc te cua Đong Han chi la 165 nam. Nam 189, Thai thu Đong Quan Kieu Mao lam gia di thu cua tam cong, phat hich cho cac chau, quan, ke toi trang cua Đong Trac, hieu trieu chu hau chong Đong.
Thang gieng nam 190 tuc So Binh thu nhat, sau khi Đong Trac nam thuc quyen, Tao Thao, Vien Thieu, Vien Thuat tap hop khoi nghia. Cac chau, quan vung Quan Đong đa ton Vien Thieu lam minh chu va mo chien dich chong Đong Trac. Chau muc Ky Chau Han Phuc đong quan o Nghiep Thanh; Thai thu Bot Hai Vien Thieu va Thai thu Ha Noi Vuong Khuong cung đong quan o Ha Noi cua bo Bac song Hoang Ha; Thu su Duyen Chau Luu Đai, Thai thu Tran Luu Truong Mac, Thai thu Quang Lang Truong Sieu, Thai thu Đong Quan Kieu Mao, Thai thu Son Duong Vien Di, Ky đo uy tuong quan Bao Tin, Kieu Ky tuong quan Tao Thao gom 7 nguoi đong quan tap trung o Toan Tao cua quan Tran Luu; Thu su Du Chau Khong Tru đong quan o Nam Dinh Xuyen cua Tran Luu; Hau tuong quan Vien Thuat va bo ha Ton Kien đong quan o Lo Duong. Quan so cac lo vung Quan Đong đong thi hang van, it thi hang ngan, minh chu la Vien Thieu, va Truong Mac chi huy quan chu luc đong o Toan Tao. Thang 3 cung nam, Đong Trac doi đo ve Truong An, nguoi đuoc phong lam Thai thu Lieu Đong la Cong Ton Đo tu xung la Lieu Đong Hau. Sau khi hoi quan, chu hau Quan Đong mo tiec nhieu ngay va khong chu đong tan cong, chi co Vuong Khuong, Tao Thao, Vien Thuat va Ton Kien chi huy quan chong lai Đong Trac, va cung chi co Ton Kien thang tran, con lai đeu bi đanh bai.
Thang gieng nam 191 tuc So Binh thu 2, Ton Kien đanh bai quan cua Đong Trac, tien vao Lac Duong, sau đo 3 thang thi Đong Trac chinh thuc đen Truong An, them 3 thang nua thi Tao Thao đanh bai quan Hac Son, Vien Thieu nhan thu phong lam Chau muc Ky Chau, Cong Ton Toan đanh bai quan Khan Vang o Thanh Chau, Luu Bi giup Đien Khai chong Vien Đam, đuoc phong lam Binh Nguyen tuong. Sau đo, Tao Thao bai tran truoc quan Đong Trac o Hinh Duong, con Cong Ton Toan va Luu Bi khong tham gia cac lo chu hau. Trong boi canh đo, đoi quan cua cac chu hau Quan Đong thanh lap hon mot nam tu tan ra vi het luong thao va mau thuan noi bo giua cac tuong linh. Sau khi Đong Trac doi đo, lien quan Quan Đong lan luot tan ra, cac the luc nhu Vien Thieu, Vien Thuat bat đau mo rong lanh tho va cat cu mot phuong, đat nuoc buoc vao thoi ky quan hung hon chien. Vien Thieu muon lap Chau muc U Chau la Luu Ngu lam Hoang đe, nhung bi Tao Thao phan đoi, sau đo đoat lay Ky Chau tu Han Phuc. Chau muc Duyen Chau Luu Đai giet Kieu Mao, sau đo chet tran boi bi quan Khan Vang Thanh Chau tan cong, lam cho chuc vu bo trong, roi Bao Tin voi nhung nhin nhan ve tai nang đa tien cu Tao Thao giu chuc vu nay.
Sau khi doi đo, Đong Trac tu phong lam Thai su, phong con truong lam Tuong Vi Hau, xay thanh Mi O lam can cu, giet hai bua bai cac đai than, cung Vuong Doan duy tri kiem soat trieu chinh. Han Hien Đe khong con quyen luc, bi đieu khien nhu con roi, va Đong Trac đa đat đuoc muc đich "dung Hoang đe đe chuong quan cac chu hau", sau đo, cac the luc chong đoi o phia Đong cung sup đo do bat hoa noi bo. Thang gieng nam 192 tuc So Binh thu 3, Ton Kien đoi đau voi tuong Hoang To cua Chau muc Kinh Chau Luu Buu thi tu tran, cung thang đo, Vien Thieu đanh bai Cong Ton Toan o Gioi Kieu. Thang 4, khi ma Đong Trac trong thoi điem nam quyen tuyet đoi o trung uong thi bi Tu Đo Vuong Doan cung Hoang Uyen, Si Ton Thuy va La Bo giet o Truong An, đong thoi giet ca gia toc; cung thang, Tao Thao đuoc phong lam Thu su Duyen Chau. Sau khi Đong Trac bi giet, quan than đeu ha he nhung rieng Thai Ung lai to ra buon ba, ong bi bat va bi ket an tu hinh, chet trong tu. Mac du đa tieu diet đuoc Đong Trac nhung Vuong Doan khong tran an hoac xu ly đuoc nhung bo phan va phe phai con lai cua ong, khong thu phuc đuoc La Bo. Vao thang 6, Ly Thoi va Quach Di giet Vuong Doan; La Bo chay ve phia Đong. Tai trung uong, thoi ky Đong Trac va sau nay la Tao Thao tiep tuc khong che quan than va bien quan chu thanh bu nhin, duy tri chinh sach dung Hoang đe chuong quan cac chu hau, khien cho Đong Han chi con ton tai tren danh nghia, va mo ra thoi đai Tam Quoc. Thang 12 nam nay, Tao Thao đanh bai tan quan Khan Vang, thu phuc hon 30 van binh ma, tao thanh quan Thanh Chau, thu hut đuoc muu si Tuan Uc va Trinh Duc, khong lau sau đo duoi moi quan he cua Tuan Uc thi tiep tuc co đuoc su phuc vu cua cac quan su Tuan Du, Chung Do va Quach Gia.
Thoi điem nay, mot phe canh cua Đong Trac la Ly Thoi sau khi tron khoi Truong An, đa nghe theo muu si Gia Hu voi ke sach "phung quoc gia di chinh thien ha", cam quan quay tro lai đanh Truong An cung voi vay canh cua minh la Quach Di, Phan Tru, Truong Te. Nam 195 tuc Hung Binh thu 2, Ly Thoi va Quach Di xay ra noi đau, lan luot cuong ep quan chu cung cac đai than, bat lam con tin, khong quan tam toi Tao Thao o phia Đong. Vao thang 7, voi su pho ta cua Truong Te, Duong Phung, Duong Đinh, va Đong Thua, Han Hien Đe chay ve Lac Duong, bi đuoi theo truy bat boi Ly Thoi va Quach Di. Giua chung thi Truong Te khong đong y voi Đong Thua, quay lai theo Ly Thoi đe tan cong quan trieu đinh. Ly Thoi giang hoa voi Quach Di, cung Truong Te đuoi Han Hien Đe toi khe Tao Duong cach Thiem Chau 60 dam thi đuoi kip, đanh bai Duong Phung. Duong Phung va Đong Thua mot mat giang hoa voi Ly Thoi, Truong Te, mat khac ngam goi thu linh quan Bach Ba la Han Tiem, Ly Nhac va thu linh Hung No la Khu Ty lai giup. Trong tran tai chien, 3 tuong đuoi theo bi đanh bai, phai rut ve phia Tay. Thang 7 nam 196 tuc Kien An thu nhat, Han Hien Đe cung quan than lieu chet chay ve phe tich Lac Duong. Vao luc nay, du đang Khan Vang Dinh Xuyen cau ket voi Vien Thuat; Tao Thao voi đe xuat cua Tuan Uc đa đem quan toi Dinh Xuyen đe tiep đon Han Hien Đe, sau đo đua Hoang đe ve Hua Xuyen vao thang 8. Cac the luc Quan Đong biet đuoc tin tuc nay, trong khi Vien Thieu khong nghe ke sach dung Hoang đe chuong quan cac chu hau cua Thu Thu, thi Tao Thao nghe theo chinh sach bao ve thien tu, trung phat ke khong phuc tung trieu chinh cua Mao Gioi, giu lay Han Hien Đe tu đay. Thang 11 nam nay, Tao Thao trien khai chinh sach đon đien. Nam sau, Quach Di bi thuoc cap la Ngu Tap giet chet, roi tiep tuc la Ly Thoi chet nam 198, du đang cua Đong Trac bi tieu diet toan bo, Quan Trung đuoc kiem soat trong tay Tao Thao.

Sau khi ket thuc chien dich chong Đong, cac quan hung cat cu đia phuong lan luot phat trien the luc rieng cua minh, khong quan tam toi van đe trieu chinh trung uong va Han Hien Đe. Tuong cu cua Đong Trac la Truong Te vi het luong nuoi quan, thay vung Kinh Chau do Luu Bieu tran giu đuoc yen on, giau manh lien đem quan cuop luong thuc, hai ben giao tranh, Truong Te tu tran, chau ong la Truong Tu len lanh quyen chi huy quan đoi do ong đe lai, tiep tuc tham gia cuoc chien quan phiet. Biet Luu Bieu co thien chi, khong co y đoi đich, Truong Tu ben sai su sang lien minh, cung nuong tua va lien thu chong Tao Thao. Cung luc đo, con ca Ton Kien la Ton Sach sau khi cha mat đa quy thuan Vien Thuat, muon binh binh đinh Giang Nam. Tai Giang Nam trong 4 nam 196–200, đoi đau voi quan cua Ton Sach, lan luot Thu su Duong Chau Luu Do thua chay, Thai thu Ngo Quan Hua Cong, Thai thu Coi Ke Vuong Lang bai tran đau hang, Thai thu Du Chuong Hoa Ham khong đanh ma hang. Cuoi nam 199, sau hang loat tran đanh cua chien dich Duong chau bat bai, Ton Sach chiem lay 6 quan cua Giang Đong, cung Luu Bieu giang co va cho đoi thoi co tien vao Trung Nguyen, nhung chua kip tien hanh thi đa bi am sat qua đoi nam 200 tuc Kien An thu 4, đuoc Tao Thao truy phong lam Thao Nghich tuong quan.
O mot phia khac, nam 193 tuc So Binh thu 4, Tao Thao tien đanh Tu Chau cua Chau muc Đao Khiem, giet hang chuc van nguoi dan. Sang nam 194 tuc Hung Binh thu nhat, ba anh em Luu Bi, Quan Vu, Truong Phi đuoc Cong Ton Toan đieu toi cuu tro Đao Khiem. Thang 4 nam nay, Truong Mac theo La Bo, phan boi Tao Thao, hai ben giao chien tai Boc Duong. Cuoi nam nay, Chau muc Ich Chau Luu Yen chet, Luu Chuong ke vi, Đao Khiem chet, Luu Bi đuoc tien cu lam Chau muc Tu Chau. Phia Han Trung thi Luu Chuong cung Truong Lo đoi choi quyet liet, hai phe giang co, trong khi đo Ma Đang va Han Toai phat trien the luc rieng cua minh o Luong Chau, Ung Chau. Tai U Chau, Cong Ton Toan đanh bai Luu Ngu, song khong chiem linh khu vuc nay đuoc lau đa thua tran truoc Vien Thieu roi tu sat. Thang 5 nam 195 tuc Hung Binh thu 2, La Bo thua tran Boc Duong truoc Tao Thao, chay ve phia Tu Chau huong Luu Bi nham cau vien, truoc đo La Bo đa lan luot đau nhap vao luc luong cua Vien Thuat cung Vien Thieu, luu lac ve Duyen Chau, tung cung Truong Mac lien thu đanh Tao Thao nhung thua tran vi nhung ke sach kho chien cua muu si Tao Thao la Tuan Uc cung Trinh Duc. Nam 196 tuc Kien An thu nhat, Vien Thuat đanh bai Luu Bi, La Bo nhan co hoi chiem đoat đia ban va tro thanh Chau muc Tu Chau, bat giam gia quyen Luu Bi. Cuoi nam nay, sau khi bi La Bo truy kich, Luu Bi đau nhap vao phe Tao Thao.

Thang 1 nam 197 tuc Kien An thu 2, Vien Thuat xung đe, tu xung la "Trong Gia", đong đo o Tho Xuan thuoc quan Cuu Giang, Tao Thao bai tran truoc Truong Tu, manh tuong Đien Vi chet tran. Boi tu xung đe khi ma Đong Han van con, Vien Thuat đuoc xem la phan nghich, bi nhieu the luc nham vao, trong thang 5 thi thua tran truoc La Bo, đen thang 9 thi thua tran mot lan nua truoc cuoc tan cong cua Tao Thao. Nam 198, Tao Thao va Luu Bi lien thu tien đanh La Bo va vi tuong nay bi bo ha phan boi, bat song đem đen giao truoc mat Tao Thao. Vao luc nay, La Bo xin đuoc đau nhap theo nham lay thien ha, Luu Bi nhac nho khong nen quen su tinh Đinh Nguyen, Đong Trac – nhung nguoi ma La Bo tung phuc vu va đeu bi La Bo giet, the la Tao Thao giet La Bo tai Ha Bi, lay Tu Chau vao tay, va đay cung la lan thu 2 ma Luu Bi mat đi chau nay. Nam 200 tuc Kien An thu 5, Đong Thua am sat Tao Thao nhung that bai, con Luu Bi thi roi khoi Tu Chau, bi Tao Thao truy kich va tien đen đau nhap vao Vien Thieu, đong quan o Tieu Bai.
Trong giai đoan nay, hai the luc lon manh va noi bat nhat la Vien Thieu cung Tao Thao, Vien Thieu truoc dung ke chiem cu Ky Chau cua Han Phuc, tiep theo đanh bai Đien Giai, Tang Hong, đanh bai Cong Ton Toan. Vien Thuat cung đuong va chet nam 199, Vien Thieu nam giu 4 chau Thanh, Ky, U, Tinh vung Ha Bac. Ve phia Tao Thao thi chinh chien bon phia, thu thap du đang quan Khan Vang, chon tinh nhue hop thanh quan Thanh Chau tru danh, khong che Duyen Chau, giu lay Han Hien Đe ben minh. Ong đua Hoang đe doi đo ve Hua Xuong, muon danh nghia trieu đinh đe thao phat cac chu hau, lan luot đanh bai Vien Thuat, tieu diet Lu Bo, hang Truong Tu, đuoi Luu Bi. The luc cua ong phat trien chiem linh cac chau Duyen, Du, Tu, mot bo phan cua Ti Le va Ung Chau tai Trung Nguyen. Voi xuat than la con trai cua Tao Tung, tu gia đinh binh thuong, khong co tieng tam, gia the, cha la con nuoi cua hoan quan Tao Đang, Tao Thao co phuong cham dung nguoi chi can co tai, giu Han Hien Đe, lay Dinh Xuyen, Hua Xuong lam noi tiep đon nhan tai, đuoc van nhan ung ho, đong thoi nam giu thuc quyen, cung co đia vi cua minh. Ve sau ong con đem con gai ga cho vua lam Hoang hau, tro thanh ngoai thich Đong Han, mot tay nam giu trieu chinh, đuoc xung la "Đai gian hung", đuong nhien tro thanh phe lon nhat cua Tam Quoc. Thang 8 nam 199 tuc Kien An thu 4, bat đau tinh canh 2 phe lon nhat la Vien Thieu va Tao Thao truc tiep giang co va đoi đau ben bo Hoang Ha. Boi the luc cua song phuong tiep tuc lon manh, cac tran đanh nho la Bach Ma va Dien Tan dien ra, dan toi tran chien cuoi cung phat sinh o ben Quan Đo, quyet phan thang bai.


= Tran Quan Đo va Xich Bich =

Luc bay gio, phia Bac co Cong Ton Đo, phia Tay co Han Toai, Ma Đang to thai đo trung lap, Vien Thieu khong phai lo ve phe phai sau lung, co the cung Tao Thao đoi chien, luc luong chiem uu the. Ve phan Tao Thao phia sau co Luu Bieu vua ket minh cung Vien Thieu vua đoi đich cung Ton Sach, con co Si Nhiep cat cu đoc lap o Giao Chi, Truong Lo chiem cu Han Trung.

Truoc tien, Tao Thao phai Ve Ky lam su gia toi Ich Chau gap Luu Chuong – nguoi co mau thuan voi Luu Bieu – nham nho chu hau nay toi Truong An, ngan chan su phoi hop giu Luu Bieu va Vien Thieu, nhung khong thanh do đuong Ich Chau vao Trung Nguyen đa bi an ngu. Trong cung thi Han Hien Đe mat chieu cho ngoai thich Đong Thua nham am sat Tao Thao nhung that bai, Luu Bi cung du đang cua Đong Thua khoi binh o Tieu Bai nhung bi Tao Thao đanh lui, luc nay chuyen toi nuong nho Vien Thien, luu lai Quan Vu tai phe Tao Thao. Tao Thao lai phai Tang Ba đanh quan Vien Thieu tren đia ban Thanh Chau, gop phan tieu tru luc luong tan cong cua Vien Thieu, ben canh đo, Thai thu Truong Sa phia Nam Kinh Chau la Truong Tien huong ung Tao Thao va tien đanh Luu Bieu, lam Luu Bieu khong cach nao cung Vien Thieu hop đong tac chien o Quan Đo. Phia Giang Đo, nguoi lanh đao la Ton Sach ung ho Vien Thieu, tien đanh phe Tao Thao o Quang Lang nhung bi đay lui boi tuong Tran Đang. Ton Sach mot lan nua du đinh tan cong kinh đo Hua Xuong nhung bi am sat va bo minh giua chung. Phia Vien Thieu thi lung lac du đang quan Khan Vang cua tuong Luu Tich va Cung Đo o Nhu Nam, phai Luu Bi toi lien thu, nhung thua ca hai tran truoc tuong Tao Nhan va chinh Tao Thao o đay. Nhan thay Tao Thao thang nhieu tran va ngay cang lon manh, Vien Thieu ra quyet đinh đem quan xuoi Nam quyet chien, mo tran Quan Đo. Ong tuan tu phai Đai tuong Nhan Luong tien cong Bach Ma – nay la huyen Hoat o Đong Bac Hua Xuong, Van Xu tien cong Dien Tan nhung lan luot bi giet tai tran boi Quan Vu. Sau đo, Vien Thieu tu minh lanh binh tien toi Nguyen Duong, ma Tao Thao cung đem binh toi ben Quan Đo, cung xay luy cao hao sau, giang co dai đen nua nam. Muu si Hua Du hien ke cho Vien Thieu rang nhan luc Hua Đo phong thu long leo, nen phai mot canh binh đi vong qua Quan Đo tap kich Hua Đo nhung Vien Thieu khong nghe, lai gap đung tinh huong Hua Du co nguoi nha bi toi vao nguc, xin ma khong cho tha nen bat man, bo sang hang Tao Thao va hien ke tan cong kho luong thuc O Sao. Quan Tao Thao tien hanh ke sach nay, tan cong O Sao trong đem va đot chay kho luong, gianh đuoc thang loi quyet đinh, khien quan Vien Thieu tan ra. Tran chien nay tro thanh cot moc cho viec Tao Thao khong che phuong Bac, va sau đo tiep tuc đanh bai quan Vien Thieu o tran Thuong Đinh nam 201 tuc Kien An thu 6. Sang thang 5 nam 202 tuc Kien An thu 7, Vien Thieu benh chet, hai con la Vien Đam cung Vien Thuong xung đot va đau đa nhau. Truoc đo o thoi ky tran Quan Đo, Luu Bi roi khoi phe Vien Thieu, đen Kinh Chau nuong nho Luu Bieu, đuoc đong quan o Tan Da thuoc quan Nam Duong, la cua ngo Kinh Chau voi phia Bac, gan Hua Xuong nhat. Thang 9 nam nay, Tao Thao đanh bai Vien Đam cung Vien Thuong, con Luu Bi đanh bai quan Tao Thao o Bac Vong.

Thang 8 nam 203 tuc Kien An thu 8, Vien Đam thua tran truoc Vien Thuong, xin Tao Thao cuu tro. Tao Thao nghe loi Tuan Du, đem quan len phia Bac, đap ung loi thinh cau cua Vien Đam va chi vien, đong thoi lay con gai cua Vien Đam cho con trai la Tao Chinh. Trong chien dich phuong Bac nay, khong bao lau sau quan Tao Thao chiem linh đuoc can cu trung tam la Nghiep Thanh bang ke sach thuy chien, xay dung lam can cu rieng cua luc luong minh o phia Bac. Đuoc it lau sau thi Vien Đam phan boi Tao Thao, Tao Thao đem gui tra con gai cua Vien Đam – tuc con dau cua minh, roi tien đanh, Vien Đam bai chet. Cung o phuong Bac, Thu su Tinh Chau Cao Can ban đau theo Tao Thao nhung roi phan boi, tron ve Kinh Chau nhung bi giet tren đuong nam 206. Nam 207 tuc Kien An thu 12, Tao Thao tiep tuc chien dich tieu diet nha ho Vien. Vien Thuong chay tron toi phia Bac U Chau, theo anh trai thu hai la Vien Hi, nhung bi hai bo tuong phan boi, đanh tiep tuc chay len phia Bac Lieu Tay nuong nho Thien vu Đap Đon cua O Hoan. Tao Thao thua thang xong len, tai Lieu Thanh đanh tan O Hoan bang chien thuat tap kich cua khinh ky binh, tuong Truong Lieu chem chet Đap Đon. Hai anh em ho Vien chay sang Lieu Đong cho Thai thu Cong Ton Khang, nhung bi chu hau nay phuc giet dang cho Tao Thao, ho Vien chinh thuc diet vong. Thang 1 nam 208 tuc Kien An thu 13, Tao Thao sau 7 nam chien chinh lien tuc đa binh đinh Ha Bac va thong linh Trung Nguyen, khai hoan tro lai Nghiep Thanh, đong thoi huy bo che đo Tam cong, xay dung thiet che Thua tuong roi nham chuc nay vao thang 6, sau đo 1 thang thi đem quan toi Kinh Chau, chuan bi cho chien dich xuoi Nam nham thong nhat đat nuoc.
Ve phia Đong Nam, nam 203 tuc Kien An thu 8, con trai Ton Kien la Ton Quyen ke thua nguoi anh la Ton Sach, binh đinh quan Du Chuong, đuoc phu ta boi Chu Du va Truong Chieu roi on đinh the cuc Duong Chau. Nam 208, manh tuong Cam Ninh cua Hoang To quy thuan Ton Quyen, đen thang 6 thi Ton Quyen đai thang va giet Hoang To, thua the tien quan toi Sai Tang. Ve phia Luu Bi, nam 207 thi qua su gioi thieu cua Tu Ma Huy, Tu Thu, ong gap đuoc Gia Cat Luong va nghe chien luoc Long Trung đoi sach, moi ve lam quan su cho minh. Thang 8 nam 208, Luu Bieu chet benh, Luu Bi đanh tran voi Ha Hau Đon va Vu Cam o go Bac Vong, đanh lui 2 vi tuong nay.

Sau khi Luu Bieu chet, con trai Luu Tong ke vi va nhanh chong quy hang Tao Thao, khien Luu Bi phai chay tron ve phia Nam. Quan khinh ky binh cua Tao Thao đuoc cu truy kich, phia Luu Bi chia thanh cac nhanh rut lui, trong đo phan chinh la to hop quan va dan so luong lon, giao Trieu Van bao ve gia quyen, Truong Phi chan hau. Phia chu luc quan va dan cua Luu Bi bi đanh tan o tran Truong Ban, bo chay tan loan, may man đuoc Truong Phi chan giu nen chay thoat ve Han Tan. Tao Thao lay muc tieu chiem Giang Lang lam đau, nen thuc quan tien đen nam giu noi đo, bo Luu Bi khong truy sat nua. Do Tao Thao đa chan đuong đi Giang Lang, Luu Bi chi con cach đi sang phia Đong đe hoi quan voi Quan Vu va con ca Luu Bieu la Luu Ky o Han Khau. Ve phia Đong, anh ho Ton Quyen la Thai thu Du Chuong, Chinh Lo tuong quan Ton Bi chuan bi đau hang Tao Thao, nhung Thai thu Ngo Quan la Chu Tri đa toan luc thuyet phuc va ngan can su tinh nay. Lo Tuc cung Chu Du ban chu truong thao phat Tao Thao, truoc het Lo Tuc lay phung vieng Luu Bieu lam co đe toi Đuong Duong bai phong Luu Bi, thuyet phuc cung Ton Quyen lam đong minh khang Tao Thao, va Luu Bi đa đong y. Sau đo Lo Tuc cung Gia Cat Luong tro lai Sai Tang, them Chu Du đe cung thuyet phuc Ton Quyen. Song phuong trai qua thao luan đa quyet đinh ket minh, thanh lap quan Ton–Luu chung 5 van, lay Chu Du, Trinh Pho la Chinh va Pho Đo đoc. Tao Thao tu phuong Bac đem xuong 30 van binh luc, tai Kinh Chau lai thu them đuoc 10 van, tong cong chung 40 van, chia 20 van quan la chu luc tien tuyen. Trong giai đoan đau, thuy quan Ton–Luu nguoc dong Truong Giang tu Han Khau–Phan Khau toi Xich Bich va cham tran voi tien quan cua Tao Thao, gianh đuoc loi the boi quan phuong Bac bi hanh ha boi benh dich, si khi giam do hanh quan keo dai, buoc phai lui ve đong quan o O Lam. Đe giam su trong tranh cua thuyen chien, Tao Thao ra lenh dung xich sat noi nhieu thuyen lai voi nhau, thay đong thai nay, tuong Hoang Cai Đong Ngo dung ke tra hang va đuoc tin theo, roi boi sang đanh up vao thuy trai Tao. Cac hoa thuyen bat đau đuoc cham lua va lao thang vao ham đoi cua quan Tao theo gio Đong, khien cac ham đoi nhanh chong bat lua, so lon binh ma chet chay tren thuyen hoac chet đuoi duoi song. Trong luc quan Tao hoang hot vi đam chay thi lien quan Ton–Luu tan cong, buoc quan Tao phai rut lui ve phia đuong cai Hoa Dung xuyen qua vung đam lay lon phia Bac ho Đong Đinh. Lien quan Ton–Luu khong ngung truy kich khien Tao Thao phai huy bo chien dich phuong Nam, đe lai Tao Hong va Tao Nhan giu Giang Lang, Nhac Tien giu Tuong Duong va Man Sung giu Đuong Duong. Đai bai tran Xich Bich la mau chot khien Tao Thao tu đay đa mat đi co hoi thong nhat thien ha, quay tro lai kiem soat mien Bac, chuyen huong ve phia Tay cua Ma Đang, Truong Lo.

Sau tran Xich Bich, Ton Quyen cung Luu Bi trien khai phan cong. Cuoi nam 208, Ton Quyen mo chien dich Hop Phi – vi tri chien luoc bao ve Hua Đo tu Đong Nam đoi voi quan Tao, đong thoi bao ve Giang Đong tu phia Bac đoi voi quan Ngo, phai Truong Chieu tan cong Hop Phi phia Bac Đang Đo. Thanh nay đuoc bao ve boi tuong Luu Phuc va Tuong Te, phong thu thanh cong va chan đung chien dich ban đau cua Ton Quyen. Cung tien phuong Bac, Đo đoc Chu Du suat linh tuong Trinh Pho, La Mong, Cam Ninh tan cong Giang Lang, trai qua hon mot nam kho chien đuoc su goi la "Giang Lang chi chien", cuoi cung đa gianh thang loi truoc Tao Nhan va chiem linh Giang Lang. Nam 209 tuc Kien An thu 14, Chu Du tiep tuc đanh bai Tao Nhan, chiem cu Nam Quan. O mat tran Kinh Chau, Ton Quyen cung Luu Bi tranh đoat kich liet, vao cuoi nam 208 thi phia Nam chau nay gom 4 quan Vu Lang, Truong Sa, Linh Lang, Que Duong bi Luu Bi va Gia Cat Luong chiem giu, khien Chu Du phai thua nhan. Nam sau, Luu Bi ket hon voi em gai Ton Quyen la Ton phu nhan, gia tang su gan ket cua lien minh Ton–Luu. Luu Bi voi viec chiem linh 4 quan cua Kinh Nam đa lay Giang Lang lam noi ngan cach, đoi ten Giang Khau thanh Cong An, đat can cu đia bao ve bien gioi o đay. Luc nay, tuong Hoang Trung tu quan Truong Sa theo Luu Bi, con Tao Thao thi to chuc lai thuy quan o huyen Tieu, tu Hoai Ha, qua Phi Thuy toi Hop Phi, lap đon đien o Thuoc Pha, phai Truong Lieu, Nhac Tien, Ly Đien đong quan o Hop Phi.
Nam 210 tuc Kien An thu 15, Luu Bi gap Ton Quyen tai Kinh Khau, yeu cau muon Kinh Chau, Chu Du o Giang Lang nghe tin ben viet thu cho Ton Quyen phan đoi viec nay, đe nghi giu Luu Bi lai nham cach ly cac manh tuong Quan Vu, Truong Phi, nhung Luu Bi khong bi lung lac va lui ve Cong An. Cung giai đoan đo, Chu Du cung Ton Du lap ke hoach đanh Ich Chau voi su đong y cua Ton Quyen, chinh quan o Giang Lang đe thuc hien chien luoc va muc tieu, nhung chang may vet thuong cu tai phat, Chu Du chet o Ba Khau nam 210 khi 36 tuoi. Truoc khi chet, Chu Du dan Ton Quyen 3 viec gom: tien cu Lo Tuc thay minh cam quan; phong Tao Thao o phia Bac; va phong Luu Bi phia Tay. Sau khi ke vi, Lo Tuc thay đoi chinh sach cua Chu Du, cap quyen quan ly Nam Quan cho Luu Bi theo chinh sach ket minh Ton–Luu chong Tao, cho rang phia Ton chua hoan toan thu phuc long nguoi Kinh Chau, vay nen loi dung Luu Bi quan ly khu vuc nay, tang them mot ke đich cho phe Tao, đong thoi chuan bi thu lai toan bo Kinh Chau trong tuong lai. Cuoi cung Ton Quyen nghe theo Lo Tuc, chia cat Kinh Chau lan thu nhat, lien hop chong cu Tao Thao.


= Đinh lap Tam Quoc =

Truoc tran Xich Bich, Luu Chuong phai bo ha Truong Tung đen Kinh Chau tiep Tao Thao, thuan tien xem xet quan tinh. Phia Tao Thao thi đang trong tinh the đac y vi vua hoan thanh chiem cu mien Bac, chuan bi đanh xuong mien Nam đe thong nhat đat nuoc, can ban khong quan tam đen su gia nay, đoi xu qua loa va khinh re. Sau khi tiep quan Tao, Truong Tung bai phong Luu Bi, nhan đuoc đoi xu cao quy, ong kinh trong va gioi thieu ky luong Ich Chau cho phia Luu Bi, khi tro ve Ich Chau thi đe nghi Luu Chuong đoan tuyet quan he voi Tao Thao va ket minh cung Luu Bi. Phia Han Trung bi chiem cu boi Truong Lo, dan mo rong the luc tu xuat phat điem phu thuoc Luu Yen cho đen tu chu, Luu Chuong thua ke Luu Yen khong the khong che nen gian du giet gia đinh Truong Lo, bien hai ben thanh thu, Tao Thao thua co ma vao khu vuc nay. Sau đai bai o Xich Bich, Tao Thao ve phuong Bac, tich cuc chieu mo nhan tai bang tuyen bo "dung nguoi chi can co tai", chuyen tam noi chinh, xay đai Đong Tuoc o Nghiep Thanh, bo nhiem con trai Tao Phi lam Trung Lang tuong.Nam 211 tuc Kien An thu 16, Tao Thao lenh Ti Le giao uy Chung Do cung tuong quan Ha Hau Uyen tien ve Han Trung thao phat Truong Lo. Cac tuong Tay Luong thay phe Tao khong đanh ho o cho gan ma đanh Truong Lo o xa, nghi ngo đoi phuong dung ke "muon đuong Quac diet Ngu" nen 10 tuong gom Han Toai, Ma Sieu, Hau Tuyen, Trinh Ngan, Duong Thu, Ma Ngoan, Truong Hoanh, Luong Hung, Thanh Nghi, Ly Kham cat 10 van quan lam phan, chiem cu Đong Quan. Thang 7 nam nay, quan Tao đanh Ma Sieu, bi mat phai Tu Hoang va Chu Linh vuot ben Bo Ban, đong trai o Ha Tay đe chan đuong lui cua Ma Sieu. Ma Sieu phuc kich ben bo song cua Vi Nam nhung Tao Thao thoat nan, su dung ke cua Gia Hu đe ly gian Ma Sieu va Han Toai roi đem quan tan cong truc dien va gianh chien thang khien Han Toai bo chay ve Kim Thanh, Ma Sieu chay sang bo lac cua nguoi Nhung. Tao Thao dan quan truy kich Ma Sieu đen Yen Đinh nhung chua bat đuoc thi co tin Ton Quyen mang quan đanh Trung Nguyen nen rut đai quan ve phia Đong, đe Ha Hau Uyen o lai tran giu Truong An. Ma Sieu tap hop nguoi Khuong, nguoi Ho quay tro lai tan cong cac quan huyen Lung Thuong, giet Thu su Luong Chau Vi Khang. Thu ha cua Vi Khang la Duong Phu khoi binh bao thu cho chu, hop binh voi Ha Hau Uyen đanh bai Ma Sieu, khien Ma Sieu phai chay sang đau hang Truong Lo o Han Trung. Vung Tay Luong co ban thuoc quyen kiem soat cua Tao Thao. Thang 12, Chung Do va Ha Hau Uyen đem quan chinh phat Truong Lo, khien chu hau nay so hai khong thoi, o phia Luu Chuong thi Truong Tung đe nghi muon luc Luu Bi va cung đanh Truong Lo. Luu Chuong khong nghe loi phan đoi cua phan đong bo ha, tiep thu ke sach cua Truong Tung, phai Phap Chinh đi moi Luu Bi toi Ich Chau, chinh thuc nhap Thuc. Luu Bi đe Gia Cat Luong cung Quan Vu, Trieu Van o lai tran thu Kinh Chau, cung Bang Thong, Hoang Trung, Nguy Dien tien ve Ich Chau, khong lap tuc tan cong Truong Lo nhu loi đe nghi cua Luu Chuong ma đong quan o Ha Manh đe thu long nguoi trong 1 nam.

Thang 5 nam 212 tuc Kien An thu 17, Tao Thao ve đen Hua Xuong, nhan danh Han Hien Đe ha lenh giet chet Ma Đang, tru di tam toc, giet het nhung nguoi cung ho o kinh thanh. Ton Quyen gui thu thinh cau Luu Bi tro ve Kinh Chau đe cung chong Tao Thao, ke đen Luu Bi nhan đuoc thu roi lay co Kinh Chau bao nguy nen yeu cau Luu Chuong cap 1 van quan cung luong thuc, nhung Luu Chuong chi cap 4.000 quan. Truong Tung viet thu khuyen Luu Bi o lai Ich Chau, thu truyen đen tay Luu Chuong khien chu hau nay tuc gian, xu tu Truong Tung, đay mau thuan hai ben len đinh điem, Luu Bi ben giet 2 tuong cua Luu Chuong la Duong Hoai, Cao Bai, chiem Bach Thuy va mo chien dich Tay Xuyen tan cong Thanh Đo. Thang 9, Ton Quyen xay dung mot thanh tri moi tai Mat Lang, goi la Kien Nghiep, sau đo 1 thang thi tran chien Tao – Ton dien ra o Nhu Tu, bat phan thang bai. Cuoi nam nay, Luu Bi chinh thuc trien khai chien dich, Luu Chuong tim cach phong ngu cac thanh tri. Quan Luu Bi do Hoang Trung, Trac Ung lam tien phong đanh bai Truong Nhiem, chiem Boi Thanh, keo hang đuoc tuong Ly Nghiem, Ngo Y roi tien toi vay Lac Thanh, trieu Truong Phi, Trieu Van va Gia Cat Luong vao Ich Chau tro chien. Nam 213 tuc Kien An thu 18, Tao Thao đuoc phong tuc Nguy Cong, Ma Sieu đau nhap Truong Lo. Đen cuoi nam, quan Kinh Chau tiep ung chia lam 2 đuong gom Truong Phi va Gia Cat Luong đi đuong phia Bac, Trieu Van đi đuong phia Nam, cong them van than Tuong Uyen, Gian Ung va đeu cung gianh thang loi lien tiep. Sau nam 214 tuc Kien An thu 19, Luu Bi cung Bang Thong đanh Lac Thanh, đanh bai va giet Truong Nhiem, Bang Thong trung ten tu tran. Luu Bi chieu hang đuoc Ma Sieu, cac canh quan đen Thanh Đo, khien Luu Chuong mo cua xin hang va đuoc đua ve an tri cung gia quyen tai thanh Cong An. Cung thoi điem nay, Tao Thao giet Phuc Hoang Hau cung cac than thich khac cua Hien Đe.

Sang nam sau tuc Kien An thu 20, Tao Thao đua con gai minh len lam Tao Hoang Hau, đen thang 3 thi bat đau thao phat Truong Lo, toi Han Trung sau đo 1 thang thi đi qua Tan Quan, pha Duong Binh Quan thang tien toi Nam Trinh, khien Truong Lo chay ve Ba Trung. Quan su trong chien dich nay la Tu Ma Y đe nghi tiep tuc tien sau hon ve phia Tay đe thao phat Luu Bi, nhung Tao Thao noi: "Nguoi kho khong biet đu, đa binh Lung, lai nhin Thuc". Tao Thao khong muon thua co tan cong đat Thuc, phai Ha Hau Uyen tran thu o đat Lung, Han Trung. Sang thang 5, Ton–Luu tien hanh chia cat Kinh Chau lan thu 2, đen thang 8 thi Ton Quyen tien đanh Hop Phi nhung đai bai. Thang 11 nam nay, Truong Lo đau hang Tao Thao, tu đay chi con ba the luc Tao–Ton–Luu phan chia thien ha. Thang 12, Truong Phi đem quan đanh lui Truong Cap, đanh bai quan Tao o Ba Quan. Thang 5 nam 216 tuc Kien An thu 21, Tao Thao ep Han Hien Đe ra chieu phong minh lam Nguy Vuong, them "cuu tich" trong le nghi cua minh, phong con thu Tao Phi lam The tu, tao co so phan lap quyen luc cua co che chinh tri va quan su Đong Han. Sang nam sau, quan Tao tien đanh Nhu Tu mot lan nua nhung bat phan thang bai, đanh rut lui. Nam 218 tuc Kien An thu 23, Canh Ky lap muu giet Tao Thao nhung that bai, bi xu tu, sang thang 4 thi cu Tao Chuong binh loan O Hoan va Tien Ti, Kha Bi Nang đau hang. Sang thang 9, Tao Thao tien vao chiem giu Truong An, chuan bi nghenh chien Luu Bi trong chien dich Han Trung. Nam 219 tuc Kien An thu 24, Luu Bi thuc quan vuot qua song Mien Thuy, đong quan ha trai tai nui Đinh Quan, mai phuc o phia sau đinh nui, đanh lua đuoc tuong Ha Hau Uyen va vi tuong nay bi chem chet boi Hoang Trung. Nghe tin đai tuong tu tran, Tao Thao đich than mang đai quan qua hang Ta Coc vao Xuyen đe quyet chien. Quan Luu phai Trieu Van đi cuop luong thao, phong thu khong giao chien 1 thang, tung tin lam giam si khi quan Tao, cho đen thang 6 thi quan Tao phai rut khoi Han Trung, đe Truong Cap va Tao Hong chia nhau đong đon o Tran Thuong va Vu Đo, sai Tao Chan yem tro cho Tao Hong dan dan rut khoi Vu Đo. Sau đo, quan Luu Bi đanh Phong Lang, Thuong Dung va khien cac Thai thu đau hang, chiem linh toan bo Tay Xuyen va Đong Xuyen. Thang 8, Luu Bi tu xung la Han Trung Vuong, bo nhiem Nguy Dien lam Thai thu Han Trung, phong thu can cu đac biet.Ve phia Đong, nam 211 tuc Kien An thu 16, Ton Quyen bo nhiem Bo Chat lam Thu su Giao Chau, Si Nhiep lam Ta tuong quan cua Giao Chau, đong thoi binh đinh đuoc Linh Nam. Nam 215, khi ma Luu Bi binh đinh đuoc Ich Chau, Ton Quyen lap tuc đieu Gia Cat Can toi yeu cau tra lai Kinh Chau, nhung Luu Bi tra loi rang: "Đoi lay đuoc Luong Chau lien đem Kinh Chau tra lai toan bo", y chang khac gi khong muon tra boi Luong Chau đuoc quan Tao chiem giu va xay dung phong thu manh me. Nghe loi đap nay, Ton Quyen gian du, phai La Mong cuop 3 quan Truong Sa, Que Duong, Linh Lang. Luu Bi o Ich chau đuoc tin voi mang 5 van quan ve thanh Cong An, sai Quan Vu mang quan đi đanh La Mong va Lo Tuc. Cung luc, Ton Quyen cung đich than toi Luc Khau va sai Lo Tuc tien đen Ich Duong. Hai ben chien su giang co. Giua luc đo co tin đai quan Tao Thao tien vao Han Trung đanh Truong Lo, Tay Xuyen bi uy hiep, đong thoi kho co the đoat lai cac quan đa mat boi luc luong cua quan Ton, Luu Bi đanh phai nhuong bo, cong nhan chu quyen 3 quan bi chiem cua Ton Quyen, xin đoi lay Nam Quan. Ton Quyen chap thuan giang hoa, phan chia lai Kinh chau, hai ben lay song Tuong Thuy lam ranh gioi. Ton Quyen tiep tuc cong nhan phan nua Nam Quan va tra lai quan Linh Lang cho Quan Vu, đoi lai Quan Vu giao lai quan Truong Sa va Que Duong cho Ton Quyen. Tu nam 215, đia ban Kinh Chau cua quan Luu gom cac quan Vu Lang, Linh Lang, Nghi Đo va mot nua Nam Quan cung Giang Lang. Phia Ton Quyen, sau khi phan chia lai Kinh Chau, thua dip Tao Thao đanh Truong Lo đa đem đai quan đanh Hop Phi, giao chien voi Truong Lieu, Ly Đien, Nhac Tien nhung bi đanh bai. Thang 3 nam 217, Lo Tuc chet, quyen luc Đai đo đoc đuoc giao cho La Mong, chap thuan đe xuat hang Tao Thao ve ngoai giao.

Nam 219, Quan Vu bac phat, tan cong Phan Thanh, gianh chien thang truoc quan cua Tao Nhan. Phan Thanh khong van con nam trong tay quan Tao, Quan Vu xua quan vay thanh, đanh bai Vu Cam, giet chet Bang Đuc, khien tinh hinh nghiem trong đen noi Tao Thao muon bo quoc đo Hua Xuong chay ve phia Bac. Tuy nhien o phia Ton Quyen, voi nhung mau thuan ngoai giao voi quan Luu, đong thoi tuyen bo theo quan Tao va nhan thay hau phuong Quan Vu trong trai nen đa nam lay co hoi nay, sai La Mong cat quan dung ke "ao trang qua đo" ma đanh vao Kinh Chau. Hai tuong My Phuong va Si Nhan bat binh voi Quan Vu, ben dang Giang Lang va thanh Cong An cho Ton Quyen. Quan Vu ha lenh giai vay Phan Thanh rut lui ve Kinh Chau moi biet Giang Lang va Cong An đa mat, phai chay ve Mach Thanh o phia Đong Nam tu Ho Bac toi Đuong Duong trong tinh trang than co the co. Thang chap nam 219, Ton Quyen sai nguoi du hang Quan Vu. Quan Vu gia vo đau hang, nhung lai dan 10 ky quan chay toi Lam Thu nam o Tay Bac Tuong Duong thi bi tuong Ton la Chu Nhien va Phan Chuong bat mang ve, bi giet chet vao mang đau đen Lac Duong nop cho Tao Thao. Tao Thao hau tang cho Quan Vu, lai phong Ton Quyen lam Phieu Ki tuong quan, Chau muc Kinh Chau, tuoc Nam Xuong Hau, nham lam Luu Bi thu han Ton Quyen. Tu đo Ton Quyen khong che toan bo phia Nam song Truong Giang, gom Kinh Chau, Duong Chau va Giao Chau.

Thang gieng nam 220 tuc Kien An thu 25, Tao Thao qua đoi o tuoi 65, Tao Phi ke thua cha lam Nguy Vuong, Thua tuong, đoi nien hieu thanh Dien Khang, sang thang 2 thi ap dung he thong quan cuu pham. Toi thang 7, Manh Đat đau hang quan Nguy. Mua thu nam đo, dien ra su kien Tao Phi soan Han, buoc Han Hien Đe thien nhuong cho minh sau 30 nam lam vua bu nhin, đoi xung la Son Duong Cong. Thang 10, Tao Phi tu xung la Nguy Hoang Đe, tro thanh vi Hoang đe đau tien cua Tao Nguy, đoi nien hieu sang Hoang So, đinh đo tai Lac Duong, truy xung cha minh la Tao Thao lam Vu Hoang Đe. Sau khi len ngoi, ong đa tiep tuc cuoc chien cua cha minh chong lai Luu Bi va Ton Quyen trong giac mong thong nhat, buoc sang thoi ky Tam Quoc. Phia Tu Xuyen, Luu Bi khong thua nhan Tao Nguy, khong dung nien hieu Dien Khang va Hoang So. Sau khi len ngoi, Tao Phi cu quan lay lai Tuong Duong tu tay Ton Quyen. Thang 1 nam 221 tuc Hoang So thu 2, Tao Phi bo nhiem gia chu nha ho Khong, chau 20 đoi cua Khong Tu la Khong Di lam Tong Thanh Hau. Thang tu nam nay, Luu Bi xung đe dua tren co so la tong that – song chua đuoc xac đinh cua nha Han, lay quoc hieu la Han đe ke tuc Luu Hiep, đat nien hieu la Chuong Vu, su goi la Thuc Han. Phia Đong thi Ton Quyen doi đo toi Vu Xuong, phong Luu Chuong lam Chau muc Ich Chau – chuc vu cu ma chu hau nay tung giu, bo nhiem Chu Thai lam Thai thu Han Trung, Phan Chuong lam Thai thu Co Lang, la nhung hu chuc cua cac đia phuong thuoc Thuc Han, voi y đo nhap Thuc diet Luu Bi. Thang 6, Tao Phi giet vo minh la Chan Hoang Hau, Truong Phi bi am sat ma chet trong thoi điem ma Luu Bi lay viec bao thu cho Quan Vu lam muc tieu mo chien dich tan cong quan Ton. Thang 8 thi Ton Quyen đuoc phong tuoc Ngo Vuong. Trong giai đoan nay, Luu Bi đuoc xet la xa que huong – lap quoc o Tu Xuyen o Tay Nam cach que huong la quan Trac o Đong Bac gan 2.000 km, khong co đia phuong hay huyet thong gia toc đe dua vao, khong co nguoi than ngoai tru mot nguoi con trai, thuoc ha cung goc gac chi co Truong Phi va Gian Ung, muon đi theo con đuong chinh nghia thi phai diet Nguy nham "phuc hung Han that", cho nen cac chien luoc Bac phat thu nhat cua Gia Cat Luong, thu hai cua Khuong Duy đa tro thanh van menh cua Thuc Han, neu khong thi nuoc nay khong con ly do ton tai. Tuy nhien, Thuc Han đuoc thanh lap boi chinh nghia mong manh, chua ke rang chinh nghia đa phai nhat sau cac tran chien phia Đong va bac Phat bat thanh, bat chap su cong hien cua nhung nguoi noi tieng nhu Thua tuong Gia Cat Luong, nha Thuc Han van la nuoc diet vong đau tien trong Tam Quoc, va đay la ket qua khong nam ngoai du đoan.

Thang 2 nam 222, cac nuoc Quy Tu, Thien Thien tu phia Tay cong nap cho nuoc Nguy, sang thang sau, quan Thuc Han cua Luu Bi đai bai o tran Di Lang truoc Luc Ton, Luu Bi chay ve thanh Bach Đe. Trong tran Di Lang, Luu Bi ha lenh cho quan thuy len bo ha trai, lap ra lien tiep may chuc doanh trai bang go cay rung trong 700 dam, pham phai toi ky cua nha binh, bi 5 van quan Ngo dung hoa cong đong loat đanh vao khong kip tro tay, tan vo bo chay. Thang 9, Tao Phi lenh cho Ton Quyen gui Thai tu Ton Đang đen Nguy Đo Lac Duong lam con tin nham bay to long trung thanh nhung Ton Quyen tu choi va tuyen bo đoc lap bang viec đoi nien hieu sang Hoang Vu, Nguy ben xuat binh phat Ngo. Sau đo 2 thang, Thuc Han cung phia Ton giang hoa, Thuc Han vua khien thien ha that vong vi xung đe ma khong phat Nguy lap Han lai tan cong Ngo truoc, vua khong con gay uy hiep cho Ngo đuoc nua.
Thang 2 nam 223, quan Ngo o Nhu Tu đuoc chi huy boi Chu Hoan đanh bai quan Nguy cua Tao Nhan. Sau đo 2 thang, Luu Bi qua đoi o tuoi 62, đua Thai tu Luu Thien ke vi. Vao thang 10, Thuc Han cu Đang Chi đi su Ngo, thuyet phuc ket minh va Ngo đong y, cat đut quan he voi Tao Nguy. Quyen luc trieu đinh Thuc Han đuoc giao cho Gia Cat Luong, tu đay the cuc Tam Quoc mot lan nua đoi thanh lien minh Đong Ngo–Thuc Han đoi khang Tao Nguy. Sang thang 4 nam 224, Tao Nguy thiet lap thai hoc, thi tien si, Ngo cu Truong On đi su Thuc Han, đen thang 9 thi Tao Phi than chinh phat Ngo, tien quan toi Quang Lang thi that bai. Thang 2 nam 225, Gia Cat Luong mo chien dich Nam Trung, đem theo cac tuong Ly Khoi, Ma Trung, phan thanh 3 nhanh va đanh bai Ung Khai, Manh Hoach, binh đinh phuong Nam. Thang 3 nam nay, Nguy cu tuong Luong Tap đanh bai Kha Bi Nang, đen thang 10 thi tan cong Quang Lang mot lan nua nhung tiep tuc that bai. Vao nam 226, Thai thu Giao Chi Si Nhiep chet, Ngo cu La Đai toi tiep quan, giet 5 nguoi con cua Si Nhiep ngoai tru Si Ham va truc tiep thong tri Giao Chau. Thang 5 nam nay thi Tao Phi chet, Thai tu Tao Due ke vi. Thang 8 nam nay, tan dung vi Nguy thay vua, Ton Quyen đem quan tan cong Tuong Duong nhung that bai. Nam 229, Ton Quyen chinh thuc xung đe, la Ngo Đai Đe, đoi nien hieu sang Hoang Long, doi đo len Kien Nghiep, chinh thuc ton tai ba quoc gia co vua la Hoang đe, su goi la nha Đong Ngo hoac Ton Ngo. Ve mat lich su, cac nha su hoc đoi sau cho rang viec phan chia Tam Quoc đa bat đau tu sau tran Xich Bich, đen nam 220 thi Tao Phi soan ngoi Đong Han, lap Tao Nguy, buoc sang thoi ky Nguy–Tan–Nam–Bac trieu. Tuy nhien, đinh nghia chat che nhat ve su xac lap cua Tam Quoc phai la nam 229, khi ma ba quoc gia cung đeu co quan chu la Hoang đe.


= Tranh chap trong ngoai =

Sau khi Luu Bi chet, vung Nam Trung cua Thuc Han noi loan, Gia Cat Luong dung "tam chien" dep yen loan o phia Nam, khong xuat binh, khong van luong ma quan ly thuc te, khien Nam Trung nhin chung on đinh, mac du sau đo van co loan lac le te, nhung tat ca đeu bi Ma Trung, Truong Nguc dep loan. Thuc Han do Gia Cat Luong lanh đao đoi pho Tao Nguy, suot nhung nam 227–234 đa co 6 lan phat sinh cuoc chien Thuc – Nguy, trong đo 5 lan Bac chinh, 1 lan phong ngu cuoc Nam chinh cua Tao Chan, su xung la Gia Cat Luong Bac phat. Thang 3 nam 227, Gia Cat Luong tau xuat su bieu cho Luu Thien, xuat binh tu Han Trung, sang thang 10 thi Yen Ky Quoc Vuong Vuong Tu nop cong cho Nguy, thang 11 thi tuong Manh Đat phan Nguy theo Thuc nhung bi Tu Ma Y giet. Nam 228, Lieu Đong Cong Ton Khang chet, con la Cong Ton Uyen ke vi, phia Tay Nam thi Gia Cat Luong Bac phat thu nhat va thu 2, con o phia Đong thi vao thang 8, Ngo sai Chu Phuong gia vo hang Nguy, sau đo Luc Ton tai Thach Đinh đai pha Tao Huu.
Mua xuan nam 229, Gia Cat Luong Bac phat, chiem cu quan Vu Đo roi Am Binh. Ong nhieu lan đanh bai quan Nguy, giet cac tuong Truong Cap, Vuong Song, tuy nhien gap kho khan trong khau tiep te va duy tri vi đia hinh hiem tro, phia Nguy chi huy boi Tu Ma Y nhin chung phong thu vung chac voi luong thao đay đu, Gia Cat Luong cuoi cung chua the đanh ha Truong An, qua đoi nam 234 o Ngu Truong Nguyen o tuoi 53. Cac tuong ke thua la Nguy Dien va Duong Nghi đau đa noi bo ma chet, quan Thuc mat đi tuong lanh đao. Vao thoi điem nay, nhan thay su mat mat nhan su lon cua Thuc Han, Ton Quyen cho rang nuoc nay rat co kha nang se bi Tao Nguy tieu diet, lien gui them quan toi phia Tay ho tro Thuc Han phong ngu, cung chuan bi cho viec khi Thuc Han bai vong thi cung Tao Nguy chia cat lanh tho. Tuong Đong Ngo Toan Tong thoi điem nay cung tap kich hong chiem lay thanh Bach Đe cua Thuc Han nhung bat thanh, song moi quan he Ngo–Thuc khong vi vay ma tan vo. Tai Thuc Han, cuc dien chinh tri sau Gia Cat Luong đuoc giao cho Tuong Uyen, Phi Y cung Đong Doan duy tri, tam dung viec Bac phat. Sau đo Tuong Uyen va Phi Y lan luot qua đoi, Khuong Duy ke nhiem va bat đau trien khai Bac phat tro lai rong ra 15 nam 247–262 song khong đem lai hieu qua ro rang, tieu hao quoc luc. Khuong Duy chuyen chu tan cong phia Bac, trong nuoc thi đai than noi tri Đong Doan qua đoi, Luu Thien dung cac hoan quan Hoang Hao cung Tran Chi đe quan ly va lam bai hoai trieu chinh. Đoi đen khi Khuong Duy đoi pho Hoang Hao thi that the, phai toi Đap Trung đe tranh tai hoa.

Ton Ngo vi lien minh voi Thuc Han đa phai Đai Đo đoc Luc Ton, tuong Gia Cat Can đanh Hop Phi, Tuong Duong, Giang Ha cua Tao Nguy, nhung thanh qua khong lon. Ton Quyen phan cong Co Ung lam Thua tuong nuoc Ngo trong 19 nam, phu chinh đai than Gia Cat Khac thanh cong trong viec thu phuc toc Son Viet, đanh bai khoi nghia Ba Trieu o Giao Chi, yen on hau phuong, tang them so luong nhan khau cung quan đoi. Nha Ngo nhin chung binh on, tuy vay Ton Quyen đen luc tuoi gia đa thieu su minh man, lam phat sinh khong it sai lam anh huong chinh tri noi bo. Phia đoi ngoai, ong khong nghe toi quan than, lam tuong Lieu Đong Cong Ton Uyen quy hang dan đen bi ton that quan luong phia Bac. Khi con ca la Thai tu Ton Đang chet o tuoi 33, tranh cai ve viec lap nguoi ke vi trong trieu đinh phat sinh khien Ton Quyen chan nan va suy kiet. Ong lap con trai thu 3 la Ton Hoa lam Thai tu nam 242 nhung lai cho phep nguoi con thu 4 la Ton Ba đuoc đoi xu ngang Thai tu khien mau thuan phe phai nay sinh, su goi la "nhi cung chi tranh", truoc đo la viec sat hai cac quan Truong On, Ky Diem va viec La Nhat loan chinh. Khi Đai Đo đoc Luc Ton co gang đe bao ve Ton Hoa, Ton Ba vu cao ong bang nhung toi loi khong co that khien Ton Quyen gian du va đay nghien Luc Ton, cuoi cung Luc Ton lo buon ma chet. Sau đo, Ton Quyen buoc Ton Ba phai tu tu va phe truat Ton Hoa, lap con ut la Ton Luong moi 8 tuoi lam Thai tu, diet tru nhieu phe canh đai than cua Ton Hoa. Nam 251, Ton Quyen ha chieu lap hau – nguoi đuoc chon la mau than cua Ton Luong, tuc phu nhan Phan Thuc lam Phan Hoang Hau. Nam 252, Ton Quyen phong Vuong cho cac con, trong cung nam thi Phan Hoang Hau bi am sat va chet chua ro ly do, đen ngay 21 thang 5 thi Ton Quyen chet o tuoi 70. Sau đo Thai pho Gia Cat Khac phu ta Ton Luong ke vi, đem quan Bac phat nhung that bai va lam mat long nguoi, khong lau sau bi Ton Tuan cung Ton Luong giet chet. Sau đo, Ton Tuan va em ho Ton Lam giu đai quyen, chuyen quyen tao ra nhieu mau thuan, chet giao quyen cho Ton Lam, sau đo Ton Luong bi phe truat boi Ton Huu, đong thoi vua moi cung Đai tuong quan Đinh Phung giet Ton Lam, nen trieu chinh Đong Ngo ngay mot suy yeu.

O phia Tao Nguy, chien tranh chu đao đoi đau voi Thuc Han va Đong Ngo. Sau khi Tao Phi chet, Tao Chan, Tao Huu, Tu Ma Y cung Tran Quan phu ta Tao Due, con tien phuong giao cho 2 đai tuong Truong Cap va Man Sung. Trong nhung vi tuong cua Tao Nguy thoi ky nay, noi bat nhat la Tu Ma Y, ong đa chong lai thanh cong cac đot Bac phat cua Thuc Han, tieu diet nuoc Yen cua Cong Ton Uyen trong tran Lieu Đong. Sau khi Tao Due chet nam 239, Tao Sang va Tu Ma Y đuoc giao lam phu chinh đai than pho ta Tao Phuong, đong thoi bat đau phat sinh đau tranh quyen luc giu 2 nguoi. Cuoi cung Tu Ma Y phat đong chinh bien nam 249, su xung la su bien lang Cao Binh, giet chet Tao Sang va phe canh, đua ho Tu My kiem soat hoan toan trieu chinh nuoc Nguy. Hai con cua Tu Ma Y la Tu Ma Su, Tu Ma Chieu lan luot cam quyen chinh tri lan quan su, trien khai ngoai tru phe đoi lap, trong phe truat Nguy Đe. Nhung nam nay, nha Tu Ma đa dan tieu diet cac the luc đia phuong nuoc Nguy, tien hanh ba lan binh bien Tho Xuan va lan luot giet Vuong Lang, Quan Khau Kiem, Van Kham, Gia Cat Đan va quan đoi vien tro cua Đong Ngo. Trong thoi ky cha con nha Tu Ma chuyen chinh nay, cac van than vu tuong ung ho Nguy Đe hoac phan đoi nha Tu Ma thi hoac bi tieu diet, hoac phai chay tron ve Đong Ngo lan Thuc Han, sau đo Tu Ma Chieu phe Tao Phuong, lap Tao Mao, lai tiep tuc phe Tao Mao, lap Tao Hoan lam Nguy Đe cuoi cung, chuan bi cho su soan vi xung đe cua nha Tan.


= Nha Tan thong nhat =

Sau khi lam tot cong tac chuan bi, thua dip Thuc Han tranh chap noi bo khien Khuong Duy lanh ve Đap Trung, Tu Ma Chieu mo chien tranh Thuc – Nguy nam 263. Ong phai cac tuong Chung Hoi, Đang Ngai, Gia Cat Tu chia binh ba đuong xuoi Nam vao Han Trung. Khuong Duy ngay lap tuc đem quan toi Kiem Cac đe chan Chung Hoi. Đang Ngai vuot Am Binh, đi qua con đuong nho tien sat Thanh Đo, toi Mien Truc va đanh bai canh quan phong thu cua Gia Cat Chiem, đoat lay Thanh Đo khien Luu Thien đau hang, Thuc Han diet vong. O Kiem Cac, Khuong Duy thua tran va đau hang truoc Chung Hoi, lap muu xui Chung Hoi lam phan đe cuu Thuc Han nhung bat thanh, thua tran va bi giet. Hai tuong Nguy la Chung Hoi va Đang Ngai lap đai cong diet Thuc, song Chung Hoi muon lam phan nen bi giet, Đang Ngai cong lao lon bi nghi ngo nen cung bi giet, đeu boi Ve Quan. Luc ay phia Ton Ngo co y đo đanh vao đat Thuc nhung bi tuong cu cua Thuc Han la La Hien chan đuong o quan Ba Tay, that bai lui ve.

Phia Đong Ngo, nam 264 tuc 1 nam sau khi Thuc Han diet vong thi Ton Huu chet khi 30 tuoi, di chieu lap Thai tu Ton Quan ke vi, nhung boi nguoi ke vi con qua nho tuoi, cac quan nhu Boc Duong Hung, Truong Bo va Vu Quoc ban nhau phe Thai tu, lap con truong cua cuu Thai tu Ton Hoa tuc O Trinh Hau Ton Hao len lam vua. Trong thoi gian tri vi, Ton Hao hoang dam vo đao, xa xi cung cuc, giet hai trung luong, tin dung hoan quan, viec chinh su thi it đe tam toi, vi the quoc luc Giang Đong suy yeu, cac đai than lap ngoi la Boc Duong Hung cung Truong Bo khong lau cung bi giet. Song Ton Hao van dung Luc Khai lam Thua tuong, giu Luc Khang tran thu Giang Lang, Kinh Chau, duy tri trieu chinh Đong Ngo. Nam 265, Ta Ma Chieu qua đoi, con trai Tu Ma Viem ke vi Tan Vuong, cuoi nam thi bat Hoang đe Tao Hoan cua Tao Nguy thoai vi va giao lai trieu đinh cho minh, đang co tro thanh Tan Vu Đe, thanh lap nha Tay Tan. Sau đo, Tay Tan bat đau chuan bi chien luoc chinh phat Đong Ngo, sai Vuong Tuan che tao thuyen chien tu Ich Chau, cu Duong Ho tran thu Tuong Duong va truc tiep đoi đau voi Luc Khang o Giang Lang. Đo đoc Duong Ho thuc hien chinh sach "bao ve bo coi, khong tham loi nho", tien hanh quoc phong va ho tro dan chung, gian tiep lam dao đong long dan cua Kinh Chau. Tuy nhien, luc bay gio Thai thu Tay Lang Bo Xien hang Tan, Duong Ho đuoc lenh đem quan chi vien, đanh Giang Lang song bat thanh do phong thu vung chai, đong thoi Luc Khang đanh tra va thanh cong pha hoai đuong van chuyen luong thao cua quan Tan, thanh cong giu vung Kinh Chau. Trong nhung nam nay, vung Linh Nam cua Đong Ngo thoi Ton Hao co 2 lan phan loan theo phe phuong Bac, quan Ngo y đo đoat lai nhung bi đanh bai boi Mao Canh. Nam 269, Ton Hao cu Ngu Di, Tiet Hu va Đao Hoang chia lam 2 đuong toi Hop Pho đanh bai Mao Canh, chiem lai Giao Chau. Ton Hao cung khoi xuong Bac phat nam 271 nhung that bai. Nam 279, thuoc ha Tu Doan la Quach Ma tao phan Quang Chau, Đong Ngo cu Đang Tu, Đao Tuan va Đao Hoang đi dep loan. Cung nam thi đai quan nha Tan bat đau xuat chinh Nam tien, Đong Ngo tran ngap hiem nguy.

Đai than trong yeu cua Đong Ngo la Luc Khai va Luc Khang bao ve đat nuoc đuoc hon 10 nam thi lan luot chet, Đo đoc Tay Tan Duong Ho đe xuat phat Ngo nhung bi đai than Gia Sung phan bac. Nam 279, sau khi Duong Ho chet, cuoc noi day o Tay Bac bat đau lang diu, hai vu tuong Vuong Tuan, Đo Du đe nghi xuat phat Ngo dua tren chien luoc va ke sach cua Duong Ho, song Gia Sung, Tuan Uc lai cho rang Tay Bac van chua hoan toan on đinh nen phan đoi. Cuoi cung Tu Ma Viem quyet đinh vao cuoi nam nay phat đong chinh phat Đong Ngo, su goi la chien tranh Tan – Ngo. Tay Tan đieu 20 van quan, cu Gia Sung lam Đai Đo đoc nhung thoai thac khong tham chien, tuong Vuong Tuan, Đuong Ban chi huy canh quan thuong du, Đo Du va Ho Phan, Vuong Nhung linh quan trung du, Vuong Hon, Tu Ma Tru linh quan ha du, tao thanh 6 canh quan Nam tien. Thang 1 nam 280, Ton Hao nong long muon đanh, cu Thua tuong Truong Đe, tuong Tham Oanh, Gia Cat Tinh vuot song đoi chien nhung thua tran, đeu bi giet. Tuong Vuong Tuan đem quan xuoi theo Truong Giang phoi hop cac canh quan khac dan đanh ha Tay Lang, Giang Lang, Vu Xuong cung Tam Duong, trung du Đo Du cung đoat lay phia Nam Kinh Chau. Sang thang 3, quan Tan vay kinh đo Kien Nghiep, Ton Hao cho rang đai the đa mat đanh đau hang. Cac quan Đao Hoang, Đang Tu cung bieu thi quy thuan. Đong Ngo chinh thuc diet vong, Tay Tan thong nhat thien ha. Đen đay thoi đai Tam quoc ket thuc, tien vao thoi ky cua trieu Tan.


Lanh tho va phan chia hanh chinh Tam Quoc chia lam Tao Nguy, Thuc Han cung Đong Ngo. Thoi đai nay đa phan ke thua phan cap, che đo va đon vi hanh chinh thoi Đong Han, gom chau, quan, va huyen, tuc 3 cap hanh chinh. Lanh đao chau thi la Thu su hoac Chau muc, o quan thi la Thai thu, o huyen thi la Huyen lenh, Huyen truong. Ve đon vi hanh chinh cap quan, thu đo cua Tao Nguy la Lac Duong thuoc quan Ha Nam; kinh đo Thuc Han la Thanh Đo thuoc quan Thuc; va kinh đo Đong Ngo la Kien Nghiep thuoc quan Đan Duong. Tao Nguy thiet lap lai vuong quoc, thuong phong cho hoang that ho Tao, đat tuong cua nuoc nho, ngang cap quan. Phia Đong Ngo co vung Bi Lang – nay la Thuong Chau, Giang To đuoc sap xep co che đien nong hieu uy đong gop cho nen san xuat nong nghiep đien hinh thoi ky nay, co quyen quan ly 3 huyen va ngang cap quan. Ben canh đo, nha Ngo con lap chuc Đo uy quan ly mot so khu vuc cap duoi quan co pham vi quyen han rong lon, đuoc đat ten theo Đong, Tay, Nam va Bac, đat tru so thuong tru va lanh đao, nhieu khu vuc trong so đo chinh thuc tro thanh quan vao thoi ky sau. Ve đon vi hanh chinh cap huyen, Tao Nguy co cong quoc, hau quoc, ba quoc, tu quoc, nam quoc đuoc phong cho quan chuc voi tuoc vi cong, hau, ba, tu, nam tuong ung, va nhung "quoc" nay tuong đuong voi huyen. Phia Đong Ngo thi thiet lap mot so vi tri Đo uy quan ly huyen o quan thu phu Đan Duong.

Lanh tho chu yeu cua Tao Nguy đuoc xac lap boi Tao Thao trong su nghiep chinh chien cua minh, đen Tao Phi xung đe lap quoc thi chiem linh toan bo khu vuc Hoa Bac va Trung Nguyen. Nuoc Nguy phia Bac va Đong Bac toi Son Tay, Ha Bac cung Lieu Đong, giap ranh Nam Hung No, Tien Ti va Cao Cau Ly; phia Đong đen Hoang Hai; Đong Nam cung Đong Ngo giang co tai Truong Giang, Hoai Ha va Han Thuy, lay thanh Tho Xuan, Tuong Duong lam điem mau chot; phia Tay la Cam Tuc, cung toc Ha Tay Tien Ti, toc nguoi Khuong, nguoi Đe; phia Tay Nam cung Thuc Han giang co tai Tan Linh, 1 dai hanh lang Ha Tay, lay co đo Truong An lam trong tran. Sau khi lap quoc, Nguy von co lanh tho lon nhat voi 87 quan cung 12 chau, gom: Ti Le, Tu Chau, Thanh Chau, Du Chau, Ky Chau, Tinh Chau, U Chau, Duyen Chau, Luong Chau, Ung Chau, phia Bac Kinh Chau, phia Bac Duong Chau. Tao Nguy tai Tay Vuc thiet lap đon vi Tay Vuc truong su quan hat Hai Đau – nay la Lop Nur, Giao uy quan ly Cao Xuong. Nam 221, khi Ton Quyen đuoc phong Ngo Vuong thi chiem huu Kinh Chau va đuoc Nguy phong lam Chau muc, đem Kinh Duong va cac khu vuc ke can do Ton Quyen giu đat ten la Kinh Chau, cac vi tri phia Bac Kinh Chau do Tao Nguy giu thi đoi ve Dinh Chau. Sau đo, song phuong đau quyet liet ve viec Tao Nguy đoi ten phan Dinh Chau ve lai ten Kinh Chau. Giai đoan 220–226, phan Lung Huu noi thuong xuyen dien ra đai chien Thuc – Nguy đuoc phan tach lam Tan Chau, cuoi cung nhap vao Ung Chau. Sau khi nha Thuc Han bi tieu diet, Ich Chau đuoc chia thanh Luong Chau, tong cong co them hai chau.
Thuc Han đuoc Luu Bi xay dung, sau may muoi nam chinh chien nhung chua đat đuoc thanh tuu, thang đen khi đuoc Gia Cat Luong pho ta, tham gia đai chien Xich Bich nam 208 thi bat đau co vi tri, tu viec chiem linh phia Nam Kinh Chau ma bat đau phat trien. The luc bao gom phan lon Kinh Chau, Ich Chau cung Han Trung. Sau khi lap quoc thi nhieu lan phat sinh chien tranh Thuc – Ngo, Thuc Han thua mat Kinh Chau, ben canh đo thi co them 1 dai Van Nam khi ma Gia Cat Luong binh đinh Nam Trung, noi tri dan dan on đinh. Lanh tho gom phuong Bac giang co voi Tao Nguy tai Tan Linh, lay Han Trung lam thanh tri chu chot; phia Đong giap Đong Ngo 1 dai Tam Hiep, lay Ba Tay lam trong tran; phia Tay Nam chiem linh Man Giang, Nam Trung, giap voi khu vuc cua nguoi Khuong, nguoi Đe cung nguoi Nam Man. Thuc Han tong cong co 22 quan, ven ven mot chau la Ich Chau. Tai Ich Chau co thiet lap chuc vu Đo đoc Lai Hang quan ly Khuc Tinh va chuyen khu Nam Trung.
Đong Ngo đuoc Ton Sach xay dung ban đau khi chiem đuoc phan lon Duong Chau. Sau đo Ton Quyen ke vi, sau chien thang tran Xich Bich thi lay đuoc mot phan Kinh Chau, Giao Chau, sau đo đanh bai Quan Vu roi lay đuoc toan bo Kinh Chau, on đinh tu khi Ton Quyen xung đe. Đong Ngo va Tao Nguy giang co tai dai Truong Giang, Hoai Ha, Han Thuy mot vung, lay Kien Nghiep, Giang Lang lam trong tran; phia Tay cung Thuc Han lien nhau tai Tam Hiep, lay Tay Lang lam trong tran; phia Đong giap bien Hoa Đong, Nam giap bien Đong, trong đo cuc Nam la Trung Bo cua Viet Nam hien tai. Đong Ngo von co 32 quan cung 3 chau la Kinh Chau, Duong Chau, Giao Chau, đen nam 226 thi lap them Quang Chau, sau nhap vao Giao Chau, roi đen nam 264 thi thiet lap lai Quang Chau.


The che chinh tri Tao Thao co the kiem soat quyen luc vi quyen luc cua trieu đinh tap trung o Thuong thu đai, sau đo đe ngan can viec Thuong thu đai la co quan hanh chinh giu quyen luc qua lon, Tao Phi đa tach quyen va thanh lap moi Trung thu vien – co quan ra quyet đinh, che đo chinh tri bat đau co xu huong toi tam tinh luc bo. Ngoai ra, mot the thuc to chuc nho moi đuoc thanh lap va hoat đong linh hoat tach ra tu Thuong thu đai nua đuoc goi la Hinh đai, tu Thuong thu đai phan ra bo phan quan vien đi theo va giup Hoang đe xu ly cong viec. O đia phuong, xuat hien loai hinh Đo đoc tuong tu voi Tu lenh Quan khu, trong đo chuc "Đo đoc trung ngoai chu quan su" nam giu quyen luc quan su trung uong, tren thuc te ba the he nha Tu Ma đa dung chuc vu nay đe kiem soat trieu đinh Tao Nguy. Phia Đong Ngo cung sap đat Trung thu lenh cung Đo đoc trung ngoai chu quan su. Tam Quoc đeu cung thiet lap Ngu su đai la co quan giam sat.

Truoc su cai tri giam sut nghiem trong, cang luc cang yeu cua giai đoan cuoi nha Đong Han, Tao Thao theo quan điem dung nguoi khong chu trong đao đuc gia, phan đoi dung nguoi bang quan he va loi ich nhom la "A đang bi chu", ap dung chinh sach chi can co tai la tuyen, đua ra phuong thuc cau hien 3 lan. Tao Thao coi con nguoi la tai san quy nhat, dung tri thong minh đe lanh đao ho, dung "phap thuat" đe đieu khien ho, va voi chinh sach nay thi ong đa cai thien rat nhieu tinh trang chuyen quyen va xoa bo cuc dien tranh chap ngoai thich cung hoan quan đay đen toi cua chinh tri duoi thoi Han mat. Nam 220, khi Tao Nguy đuoc thanh lap, Tao Phi chap thuan đe xuat thanh lap co che trung chinh cuu pham cua Tran Quan, la mot he thong moi đe tuyen chon nhan tai, thay the che đo sat cu cua nha Han. Noi dung chinh cua he thong nay la bo nhiem quy toc đia phuong lam quan chuc trung chinh o đia phuong, va quan chuc trung chinh se đanh gia nguoi dan đia phuong dua tren gia canh, đao đuc va tai nang, ket qua đanh gia theo cac tieu chuan nay se đuoc trinh len trung uong lam co so cho viec bo nhiem nhan tai. Boi vi he thong nay hoan toan phu thuoc vao y chi hoac loi ich cua cac vien quan trung chinh – thuong do quy toc nam giu, cho nen quy toc gan nhu đoc quyen hoan toan cac vi tri chinh thuc. Đieu nay đat nen tang cho chinh tri quy toc thoi Tay Tan, hinh thanh cuc dien "thuong luu khong han mon, ha pham khong quy toc", mai đen thoi nha Tuy moi bi thay the boi he thong khoa cu. Trong trieu Nguy, he thong nhan tai đuoc chia thanh nhieu bo phan, trong đo lay chu luc tu gia toc Tao va Ha Hau, nhu Tao Nhan, Tao Hong, Ha Hau Đon, Ha Hau Uyen. Bo phan thu hai la mot so luong lon cac danh si vao cuoi thoi nha Han nhu Tuan Uc, Tuan Du, Chung Do, Tran Quan, Tu Ma Y, Hoa Ham, Vuong Lang, nhung nhan si nay đa đong gop lon trong viec on đinh noi tri, lat đo nha Han đe lap Nguy. Bo phan thu ba la Hoang toc ho Luu nhu Luu Diep, Luu Phong, Luu Phuc, hau het ho tu bo than phan Hoang toc cua minh đe ung ho ho Tao. Va bo phan cuoi cung, đong thoi đong đao nhat la nhung nguoi đen tu nhieu noi, co nhieu xuat phat điem va bat ke tung la tuong đich nhung chi can co tai thi đeu đuoc Tao Thao trong dung, chang han nhu Truong Lieu, Vu Cam, Nhac Tien, Bang Đuc. Ve sau, he thong chinh tri Tao Nguy hinh thanh 2 phe phai chinh, gom the gia vong toc xuat than Nhu Nam, Dinh Xuyen – tuc phai Nhu Dinh; va cac tuong soai gia toc Tao va Ha Hau tu que huong cua Tao Thao la hieu Tieu, Duyen Chau – tuc phe Tieu Phai, tai thoi ky Tao Thao con song đeu ra suc chong cheo va ung ho. Tuy nhien, do tranh chap quyen thua ke, The tu Tao Phi co moi quan he tot hon voi phai Nhu Dinh, va co cac than tu la Tran Quan, Tu Ma Y, Ngo Chat, Chu Thuoc – goi la tu huu, sau đo thi dan ep va lam suy yeu suc manh cua Tieu Phai.

Đoi voi Thuc Han, khi con Gia Cat Luong thi ong nam giu binh quyen nhu te tuong, sau khi Gia Cat Luong qua đoi thi khong lap chuc nay nua. Chinh su đoi ve tay Thuong thu lenh, binh quyen ve tay Đai tu ma, Đai tuong quan nam quyen chi huy quan su toi cao. Sau khi nhap Thuc, Gia Cat Luong đe xuong chu truong "tri thuc bat tri danh", tuc cai tri bang tinh than va đi vao thuc te, đe cao su kiem chung va xac minh trong trieu chinh, khong đe cao danh vong hay tieng tam hao huyen. Đoi voi noi bo, ong dung tam đe binh loan Nam Trung, đat đuoc hieu qua on đinh noi bo. Đoi voi Đong Ngo, ong khai thac kha nang ngoai giao, giu ket minh voi Ngo va tap trung Bac phat, loai tru "Đong co chi hoan", tuc rac roi tu phia Đong. Ong dung phap tri, truoc tri ke manh, sau tri ke yeu, tran ap hao cuong va tran an bach tinh, đe xuong chuan muc quy pham, uoc che chuc quan, nghiem ngat tuan theo he thong quyen che đa xay dung, coi mo chan thanh va hanh xu cong bang. Luat co ban thuc Thuc khoa đuoc soan boi Gia Cat Luong, Phap Chinh, Luu Ba, Ly Nghiem, Y Tich. Nhan tai cua Thuc Han co ba nhom, đau tien la nhung cong than khai quoc đi theo Luu Bi tu thuo đau nhu Quan Vu, Truong Phi; thu hai la cac si phu gia nhap trong qua trinh chinh chien bon phuong nhu Gia Cat Luong, Bang Thong, Phap Chinh va tao thanh xuong song cua Thuc Han; va thu ba la nhom nhan si truoc thuoc Luu Chuong, sau theo Luu Bi nhu Ngo Y, Hua Tinh, Ly Nghiem. Sau khi Luu Thien ke vi, cac chinh sach đa phan đeu do Gia Cat Luong chu tri. Ong đat ra cac quy tac trong trieu đinh va khuyen nhu cac quan, trong va ngoai trieu thanh liem, long nguoi khong loan. Tuy đanh Nguy nhieu nam nhung nen kinh te Thuc Han khong bi thiet hai qua nhieu, co nhan xet cho rang Thuc Han thoi Gia Cat Luong cai tri quang minh, ruong khai khan nhieu, kho thoc kien co, binh khi sac ben, tich luy đo so, cung trieu khong hoa le, tren đuong khong co nguoi say. Sau khi Gia Cat Luong chet, Tuong Uyen, Phi Y, Đong Doan, Khuong Duy đeu tiep tuc duy tri chinh sach cua ong, tuy nhien ve sau Luu Thien tin dung hoan quan, trieu chinh dan suy yeu. Mac du vay, cho đen khi nha Thuc Han diet vong, nen chinh tri đia phuong van đuoc coi la trong sach.
Ve Đong Ngo cung coi Thua tuong la vi tri thuong truc phu trach chinh su, co quyen thao luan va tham chinh. Ton Luong ke vi luc tuoi nho, vi tri Thua tuong lan luot do tong that Ton Tuan, Ton Lam đam nhiem, tien hanh phe lap quan vuong, quyen the long long. Ve quan quyen thi lay Đai tu ma, Đai tuong quan va Thuong Đai tuong quan nam giu binh quyen, trong đo co chuc vu Đo đoc trung ngoai chu quan su la đac biet quan trong. Chinh sach cai tri đat nuoc cua Đong Ngo la dua tren uu the bao ve cua cac con song Truong Giang, Hoai Ha, Han Thuy, trong nuoc thi ban an đuc đi kem quan che, he thong chinh tri gan giong voi Đong Han. Chinh quyen đuoc ung ho boi cac the gia vong toc goc Giang Bac nhung vuot Truong Giang ve phia Nam nhu Truong Chieu, Chu Du, Lo Tuc, cac the gia vong toc Giang Nam nhu Co Ung, Luc Ton, Luc Khang. Ve nong nghiep, Đong Ngo ban hanh chinh sach "phuc khach che", tuc mien thue cho mot so bo phan ma chu yeu la quan lai, đong thoi mien khoa dich – tuc thue khoa, quan thuc, giam sat – cho nhieu ta đien, tren thuc te đa giam bot ap luc cho đia chu, đong thoi chinh sach nay tao co so cho che đo "am than che" – tuc huong ke thua phong am cac đoi va mien thue, suu dich thoi Tay Tan. Nhin chung, mac du Ton Quyen đa xay dung he thong thuy loi voi su ho tro cua Co Ung giup phia Nam Truong Giang đuoc phat trien, tuy nhien, ong khong xu ly tot van đe thua ke, khien tinh hinh chinh tri sau nay bat on. Sau khi Ton Quyen chet, trieu chinh dan mau thuan nghiem trong, cac quyen than Ton Tuan, Ton Lam kiem soat. Đen luot Ton Huu, cac đai than cho rang Thai tu tuoi nho nen đa lap Hoang toc lon tuoi hon la Ton Hao ke vi, nhung gap phai mot đe vuong hoang dam, đoc ac va tham lam, dan đen su sup đo cua Đong Ngo.
Trong lich su the gioi, Trung Quoc la mot đe quoc rong lon va thong nhat lau dai voi 400 nam truoc đo cua nha Han, sang thoi đai Tam Quoc tuy chien tranh lien mien nhung đeu huong toi muc đich manh me nhat la thong nhat đat nuoc, va đieu nay đa gop phan anh huong đen cac nuoc lang gieng la Nhat Ban, Trieu Tien va Viet Nam.


Quan he đoi ngoai Quan he ngoai giao giua 3 nuoc chu yeu la lien minh Thuc Han–Đong Ngo chong Tao Nguy, cung đong thoi la 3 nuoc kiem che lan nhau. Lien minh nay la ke sach đuoc xay dung boi Gia Cat Luong dua tren chien luoc Long Trung đoi sach, trai qua ba giai đoan: thanh lap, pha vo va duy tri. Khi Tao Thao tien quan ve phia Nam đen Kinh Chau, Lo Tuc đa thuyet phuc Ton Quyen thanh lap lien minh voi Luu Bi, va khi gap Luu Bi o Truong Ban, Đuong Duong thi noi voi Gia Cat Luong rang ong la ban cua Gia Cat Can. Gia Cat Luong nhan đinh Giang Đong khong cach nao co the mot minh chong tra Trung Nguyen, Ton Quyen se khong khuat phuc truoc Tao Thao nen cho rang Ton–Luu nhat đinh phai đoan ket moi chong đuoc Tao Thao. Chu Du cung cho rang quan Tao tuy so luong lon, nhung binh met, tuong đa nghi, khong can e ngai. Cuoi cung thi lien minh nay đuoc thanh lap va đanh bai Tao Thao o tran Xich Bich, va đay chinh la giai đoan thanh lap. O giai đoan 2 tuc pha vo: sau khi Luu Bi chiem Kinh Chau va Ich Chau, Ton Quyen thua co Quan Vu Bac phat Tuong–Phan, sai La Mong đanh Kinh Chau, khien cho lien minh tan vo. Sau đo Tao Phi xung đe, Ton Quyen nguyen y tro thanh chu hau cua Tao Nguy, đuoc phong lam Ngo Vuong, cung bo nhiem Tran Hoa, Phung Hi, Tham Hanh phu trach ve ngoai giao voi nuoc Nguy, đieu nay khien Tao Phi do du trong cac van đe quan su. Sau đo Luu Bi phat Ngo, bi Luc Ton đanh bai tai Di Lang, Tao Phi đen thoi điem nay moi lay co phat binh ba đuong Nam chinh, nhung đeu bi Ton Quyen xuoi theo Truong Giang chong cu va đay lui. Cuoi cung la giai đoan duy tri: Luu Bi sau khi qua đoi, Gia Cat Luong lap tuc sai Đang Chi sang Ngo giang hoa voi Ton Quyen, sau khi Ton Quyen nghe loi khuyen cua Đang Chi thi quyet đinh cat đut moi quan he voi Tao Nguy, tro lai lien minh voi Thuc Han, cu Truong On đi su giang hoa. Ve sau Gia Cat Luong lai phai Phi Y, Tran Chan sang Ngo duy tri giao hao. Sau khi Ton Quyen xung đe, hai ben tham chi con thoa thuan chia đeu Trung Nguyen, tat ca đeu the hien tinh than "tri thuc" cua Gia Cat Luong, mac du thua tran Di Lang, mat Kinh Chau nhung van ket noi tro lai voi Đong Ngo đe giu vung an toan phia Đong, tap trung Bac phat đe thuc hien chinh nghia cua Thuc Han la "phat Nguy phuc Han".

Tam Quoc thiet lap moi lien he voi cac ngoai toc đe hoac cung nhau tan cong ke thu, hoac tan cong va tieu diet đe loai bo nhung rac roi trong tuong lai, hoac đe bo sung dan so. Cac dan toc Hung No, Tien Ti, Yet, Khuong, Đe dan dan tien vao Trung Nguyen, đen Tay Tan thi cu tru o Quan Trung, Lung Huu, Tinh Chau cung U Chau. Phia Đong Bac Trung Quoc thi co cac nuoc Đong Phu Du, Cao Cau Ly, Oc Tro, Ap Lau, Ue Mach, Tam Han, Bach Te. Nam 204, chu hau cat cu Lieu Đong Cong Ton Khang suat quan cong pha vuong đo cua Cao Cau Ly, khien Son Thuong Vuong phai doi đo ve phia Đong tai Quoc Noi Thanh. Sau đo, ong lien hon voi nuoc Bach Te, thanh lap quan Đai Phuong, ve sau Bach Te kiem soat va lap quoc o đay. Nam 246, Tao Nguy phai Quan Khau Kiem đem quan đanh bai Cao Cau Ly. Vao giai đoan nay, o Nhat Ban co co quoc Yamatai troi day trong thoi ky Yayoi đa cu su than đen cong nap cho Tao Nguy, va Nguy Minh Đe Tao Due đa phong nguoi đung đau Yamatai la nu thu linh Himiko lam Than Nguy Oa Vuong. O phia Bac, ke tu trieu đai Nguy va Tan, cac nhom dan toc o phia Bac day nui Thien Son va đong co Mong Co chu yeu bao gom O Ton, Kien Con, Sac Lac, Đinh Linh, Ho Yet, Hung No, Tien Ti va O Hoan, sau thoi Đong Han thi Hung No đuoc chia thanh Bac Hung No va Nam Hung No. Nam 51, Nam Hung No phan lon chuyen toi Tinh Chau, sinh song doc theo 1 dai song Phan, đen nam 188 thi xam nhap Trung Nguyen duoi thoi Thien vu U Phu La thua dip Đong Han loan lac, roi đen nam 202 thi quy thuan Tao Thao. Sau đo, Tao Thao đem Nam Hung No chia thanh 5 bo la Ta, Huu, Nam, Bac, Trung, moi bo lap mot đon vi chi huy va cu quan nguoi Han giam sat. Phia dan toc O Hoan thi toc truong Đap Đon ket minh voi Vien Thieu, đuoc phong Thien vu, đen nam 205, khi Tao Thao đanh bai Vien Thuong thi Vien Thuong cung anh la Vien Hi chay tron, đuoc Đap Đon chua chap, sau đo Tao Thao đem quan tinh nhue vien chinh toi đanh O Hoan, giet chiet Đap Đon o nui Bach Lang, hang phuc toc nay. Đoi voi toc Tien Ti thi vao thoi Han mat đuoc thong nhat boi Đan Thach Hoe, nhieu lan xam lan Đong Han, sau khi thu linh nay chet thi toc Tien Ti chia thanh 3 phan Đong, Tay va Trung bo. Tay bo đuoc Kha Bi Nang to chuc lai va xam lan Tao Nguy hai lan, đong thoi đap tra cuoc tan cong Nguy cua Gia Cat Luong, đen nam 235 thi bi Thu su U Chau Vuong Hung cua Tao Nguy sai nguoi am sat, lam sup đo phan bo nay.

O phia Tay, nguoi Tay Khuong bat đau di chuyen đen Trung Nguyen vao thoi Tam Quoc thua co hon loan, phan bo o cac khu vuc mien nui mien Trung Trung Quoc. Khi đo, nguoi Khuong o Am Binh va Vu Đo lan luot quy phuc Tao Nguy va Thuc Han. Khi chien tranh Thuc – Nguy bung phat, ca 2 nuoc đeu chieu mo nguoi Khuong vao quan ngu va tham chien. Đoi voi bo toc nguoi Đe, vao cuoi thoi Đong Han, Đe Vuong nuoc Hung A Quy, Đe Vuong Cuu Tri Duong Thien Van đa lanh đao cac bo toc cua ho, song sau đo bi Tao Thao tieu diet. Tao Thao so rang Luu Bi se chiem Vu Đo roi tien vao Quan Trung nen đa đieu hon 5 van quan toi Phu Phong, Thien Thuy, vua phong thu vua quan ly nguoi Đe o Vu Đo. Vao thoi điem nay, phia Tay Vuc co cac nuoc Thien Thien, Cao Xuong, Yen Ky, Quy Tu, Vu Đien, Tao Phi đa đieu quan vien toi quan ly khu vuc nay, tang cuong moi lien he giao hao cung cac nuoc Tay Vuc, tuy nhien suc anh huong khong lon. Nam 229, Nguy Minh Đe Tao Due phong cho thu linh Đai Nguyet Thi la Vuong Ba lam Đai Nguyet Thi Vuong. O phia Tay Nam Tam Quoc, Thua tuong Thuc Han Gia Cat Luong dan quan dep loan Nam Trung nam 225, thu phuc toc truong Nam Man la Manh Hoach, thiet lap chuc quan cua Thuc Han cai tri khu vuc. Ve sau tuy co phat sinh noi loan lam phan, nhung đeu khong lon. Trong thoi ky nay, co ba bo lac man di lon o phia Nam, gom bo phan phan bo o quan Ba, Giang Lang va Hoai Ha goi la Lam Quan Man; bo phan phan bo o Vu Lang, Truong Sa va xung quanh vung song nuoc goi la Ban Ho Man hoac nguoi He; va bo phan phan bo o Lang Trung goi la Ban Thuan Man hoac nguoi Tung. Trong tran Di Lang, Thuc Han cung cu Ma Luong đi lien lac voi Ban Ho Man o Vu Lang đe chong lai Đong Ngo.
Trong đat Đong Ngo co toc Son Viet o Nam Truong Giang, noi tieng co tinh than thuong vo, song o vung đat đuoc tuyen bo chu quyen boi Đong Ngo nhung chua thuc su kiem soat. Ho song tu cung tu cap, co lien he nhat đinh voi Tao Nguy, sau đo khi nuoc Ngo đuoc lap boi Ton Quyen thi phat đong chien dich chinh phat Son Viet, sau nhieu tran chien voi su chong tra quyet liet thi cuoi cung đa thon tinh đuoc toc nay vao nam 234 boi chien thuat khai hoang bao vay nui trong 3 nam cua Gia Cat Khac, đua so luong lon nguoi Son Viet vao quan Ngo. O khu vuc Linh Nam co nhung nguoi Ly cu tru tai Quang Chau, Giao Chau va phia Nam Ich Chau cua Thuc Han đeu theo Đong Ngo. O phia hai ngoai thi Ton Quyen quan tam va trien khai chinh sach phat trien hang hai, cu su gia Chu Ung va Khang Thai toi đao Di Chau – co the la Đai Loan hoac quan đao Nansei ngay nay, va Đan Chau đe bo sung dan so, đen Lieu Đong, ban đao Trieu Tien, Lam Ap – nay la mien Nam Viet Nam, Phu Nam – nay la Campuchia, va quan đao Nam Duong, tat ca đeu mo rong anh huong o nuoc ngoai cua Đong Ngo. Trong thoi ky nay, cac thuong nhan Đe quoc La Ma va su than Lam Ap cung tung toi kinh đo Kien Nghiep cua nha Đong Ngo.


Che đo quan su Hau het he thong quan su cua Tam Quoc đeu tuan theo he thong nha Han, nhung co mot so thay đoi lon, dan đen su phat trien cua nhieu to chuc va bo phan. Ve tieu chuan va tuyen binh thi Tam Quoc dung the binh che, va đay la mot thay đoi quan trong so voi che đo mo linh, trung binh cua nha Đong Han truoc đo, theo đo khi mot nguoi tro thanh quan nhan thi mang y nghia ca đoi phuc vu quan đoi, ca gia đinh se rut khoi đang ky thuong dan va chuyen sang đang ky quan nhan, che đo nay dan dan thay the he thong cu, duy tri nhieu luc luong chien đau on đinh. Quan đoi chia thanh noi quan va ngoai quan, đi kem thiet che Đo đoc, theo đo noi quan hoac trung quan chiu trach nhiem ve an ninh cong cong va phong thu noi bo trong nuoc, ngoai quan chiu trach nhiem bao ve bien gioi va quan su cac đia điem quan trong, co the tham gia vao cong tac đon đien, canh tac đe phuc vu chinh minh ma khong chiu su kiem soat cua nhau. Trung quan đuoc lanh đao boi trung ho quan, trung linh quan, ngoai viec nam vung trung quan thi con chiu trach nhiem tuyen chon tuong linh quan đoi cac cap. Tu khi xuat hien chuc vu Đo đoc trung ngoai chu quan su lanh đao trung quan lan ngoai quan thi đay tro thanh chuc vu trong yeu, la quyen than hang đau cua trieu đinh. Tao Nguy chia quan thanh noi quan, ngoai quan va chau quan quan – tuc quan đia phuong; trong khi đo Thuc Han cung Ton Ngo chia ngoai quan thanh 5 quan gom tien, trung, hau, ta, huu quan. Tam Quoc lap chien khu theo thiet che Đo đoc quan ly quan su o chau quan co vi tri đac biet, co noi co the them Đo đoc chu chau quan su, co su hai hoa giua hanh chinh va quan su. Chang han nhu, Tao Nguy thiet lap Đo đoc Ung Chau, Duong Chau; Thuc Han co Đo đoc Han Trung, Vinh An, Lai Hang. Ton Ngo cung lap Đo đoc Tay Lang, Giang Lang, Ba Khau, Giao Chau cung Quang Chau. Giai đoan nay co thuat ngu "bo khuc", ban đau la ten goi to chuc quan su cua nha Han, sau dung đe phiem chi quan đoi tu nhan. Ngoai ra, phia Đong Ngo thuc hanh che đo lanh binh thua ke, hop phap hoa moi quan he the he giua tuong linh va binh linh.

Ve đac điem quan đoi cua Tam Quoc, quan Nguy chu yeu đuoc chia thanh bo binh, ky binh va thuy quan, ngoai ra con co cac đoi quan tinh nhue nhu Ho Bao ky va O Hoan ky. Thoi điem bay gio con it ban đap, ky binh tro nen quy gia. Trong giai đoan đau, nhung nguoi linh đuoc chon dua vao viec tuyen mo, nhap ngu, ngoai ra bat giu nhung nguoi dan toc thieu so lam linh. Giai đoan sau, he thong quan su moi nuoc dan hinh thanh va the binh che tro thanh phuong thuc tap hop quan chu yeu. Đe on đinh nguon binh linh, Tao Nguy thuc hien nghiem khac phan chia quan ho va dan ho, ngoai tru con trai đi linh nhieu đoi, vo va con gai cua quan ho cung chi ket hon voi quan ho đe đam bao sinh san.
Quan Ngo lay thuy binh lam chu, bo binh xep thu 2. Luc luong thuy quan cua Đong Ngo đa phat trien tot, voi cac can cu o Nhu Tu – nay la phia Đong Nam huyen Sao cua An Huy, can cu Tay Lang – nay la Nghi Xuong cua Ho Bac, va mot xuong đong tau o Hau Quan – nay la Man Hau, Phuc Kien. Cac chien thuyen lon nhat đuoc đong va đat ten "Truong An", "Phi Van" va "Cai Hai", đeu co 5 tang va co the cho 3.000 binh linh. Nam 272, Tan Vu Đe trong chien luoc phat Ngo thong nhat đat nuoc cung phong tuong Vuong Tuan lam Thu su Ich Chau, bi mat lenh cho ong đong chien thuyen o Tu Xuyen đe xuoi Truong Giang tan cong Đong Ngo, trong đo chien thuyen lon nhat đuoc che tao co the cho hon 2.000 nguoi, va đu dai lan rong đe co the cuoi ngua tren tau. Đoi quan tinh nhue cua Đong Ngo bao gom chien xa Ho si, quan Đan Duong thanh can va nghia si Giao Chau, ben canh đo thu thap đoi quan dan toc thieu so nhu binh linh Son Viet, man binh, di binh. Do moi truong chinh tri xa hoi tuong đoi đac biet, ngoai he thong quan su the binh che, Đong Ngo con co he thong lanh đao cha truyen con noi. Đoi quan do moi vi tuong lanh đao đuoc coi nhu quan rieng biet, la bo khuc cua minh, ngoai viec tuan lenh cua trung uong đe tham chien, quan đoi con co cac nhiem vu khac nhu cong viec đong ang, đon đien phuc vu tuong chi huy. Sau khi tuong quan qua đoi, quan đoi phai tiep tuc phuc tung nhung nguoi ke vi nhu con trai hoac anh, em trai cua tuong quan.
Con quan Thuc lay bo binh lam chu, ky binh xep thu 2. Quan đoi cung co bien che binh si la nguoi dan toc thieu so, chu yeu la binh nguoi Tung, nguoi Thanh Khuong, lao binh, va noi danh nhat la Vo Đuong phi quan. Ve vu khi va trang bi, nha Thuc Han đa phat trien hon so voi nha Tan va nha Han. Ve nguon luc quan su, Thuc Han thuc hien the binh che, boi dan so it hon nhieu so voi hai quoc gia con lai, Thuc cung thuc hien he thong nghia vu quan su đe bo sung nguon luc quan su. Gia Cat Luong phat minh đoi hinh chien thuat Bat Tran Đo đe lap doanh va luyen binh. Ve nguon tiep te trang thiet bi, luong thao va vat dung quan đoi, bo go, ngua go la cac phuong tien đuoc thiet ke đe thuan tien cho viec van chuyen tren nui. Ong cung che tao vu khi hieu qua cao la no thuoc loai lien no voi muoi mui ten co the ban ra cung luc va suc sat thuong lon, goi la "lien no si".


Nhan khau Sau loan Khan Vang, thien tai, đoi kem xay ra o Trung Nguyen, nan an thit nguoi xuat hien. Sau khi Đong Trac len nam quyen, ong cho phep quan linh cua minh cuong hiep phu nu va cuop đoat tai san. Đoi mat voi uy hiep chien su tu lien minh Quan Đong, hang trieu nguoi tu Lac Duong đa buoc phai chuyen đen Truong An, tham chi con đot chay cac cung đien, đen tho, mieu mao va dinh thu cua trieu đinh, khong co nguoi song sot trong vong 200 dam quanh Lac Duong. Khi Tao Thao chinh phuc Tu Chau, ong ta đa giet hang tram ngan đan ong va phu nu, đuoc mieu ta la "giet sach ga cho, song Tu khong chay đuoc". Luc bay gio, Ly Thoi chiem đong Quan Trung, "Tam Phu" quanh kinh đo van con hang tram nghin ho gia đinh, nhung Ly Thoi đa đua quan đen cuop boc, cong voi nan đoi, nguoi dan giet hai lan nhau trong 2 nam. Luu Yen, Luu Chuong o Ich Chau va Luu Bieu o Kinh Chau đa đan ap cac cuoc noi loan, o Duong Chau thi dan so giam do cac cuoc chien cua Ton Sach va cat cu đia phuong khac. Luc bay gio, dan chung di chuyen theo ba huong: thu nhat la tu Quan Trung đen Luong Chau o phia Tay, hoac đen Ich Chau o phia Nam va đen Kinh Chau doc theo Han Thuy, moi noi co khoang 10 van ho gia đinh. Thu hai la di chuyen tu Trung Nguyen ve phia Đong Bac đen Ky Chau hoac U Chau, roi đen Lieu Đong. Nguoi Tien Ti va O Hoan cung lon manh hon nho lan song ti nan nay. Thu ba va lon nhat la cuoc di cu tu Trung Nguyen đen Banh Thanh, Tu Chau, roi xuong phia Nam đen vung Giang Nam. Vao thoi điem đo, nhieu hien si, đai phu tu khap noi chay đen phia Nam song Duong Tu, chang han nhu Chu Du, Lo Tuc, Gia Cat Can, La Mong, Truong Chieu, Tu Thinh, khong chi toi 1 minh ma con mang theo danh gia vong toc toi vung đat nay, tao nen nguon luc đe ho Ton thu hut ve duoi truong, va la nen tang lap quoc Đong Ngo o Giang Đong.
Tu khi cuc dien Tam Quoc dan hinh thanh, nguoi dan buoc phai di cu vi chien tranh hoac su ep buoc cua ke thong tri. Khi Tao Thao tan cong va đanh tan Truong Lo, mot so cu dan cua Han Trung o phia Đong Tu Xuyen đa chuyen đen Quan Trung. Sau khi Tao Phi đinh đo o Lac Duong, ong đa chuyen 5 van ho dan o Ky Chau đen Ha Nam, roi đen khi Nguy diet Thuc, 3 van ho đuoc chuyen tu Thuc đen Lac Duong va Quan Trung. Voi nha Thuc Han, trong qua trinh chiem linh Ich Chau thi Luu Bi nhieu lan đua dan chay nan ve binh nguyen Thanh Đo, trong khi đo Thua tuong Gia Cat Luong trong lan Bac phat thu nhat đa đem nguoi dan tu Lung Tay len Han Trung. Ve phia Đong Ngo, khi Ton Quyen đanh bai Thai thu Giang Ha Hoang To thi đa bat đuoc hang van đan ong va phu nu. Sau khi lap quoc, đe tang dan so, ong đa binh đinh Son Viet va su dung chien thuat "ke yeu tang ho, ke manh dung binh", ngoai ra quay roi Hoai Nam đe gianh lay dan so.
Tu cuoi Đong Han đen khi tai thong nhat đat nuoc vao thoi Tay Tan, tuy đa trai qua 125 nam nhung dan so chi bang 35,3% dan so đinh cao cua Đong Han. Va sau đo la Ngu Ho thap luc quoc roi Nam–Bac trieu, so dan van khong the guong day, mai cho đen thoi Tuy Van Đe thi moi dan phuc hoi. Trong thoi Tam Quoc, dan so do cac nuoc khong che bao gom lai ho – tuc gia đinh thuong dan, binh ho – tuc gia đinh quan nhan, va đon đien ho – tuc loai thiet che đon đien che ket hop quan su va nong nghiep bien cuong do Tao Thao ban hanh tu đau. Phia Thuc Han la nuoc it dan nhat, mac du chi khoang 90 van dan, nhung co toi hon 10 van quan. Nhin chung thi so ho nong dan đong đao co vai tro quyet đinh đoi voi su phuc hoi va phat trien cua nen kinh te xa hoi luc bay gio.


Kinh te Vao cuoi thoi Đong Han, do thien tai va chien tranh, xa hoi bi huy hoai, nen kinh te sa sut va mot luong lon ruong đat bi bo hoang. Mot so hao cuong vong toc đa lanh đao cac thi toc cua ho xay dung kien truc O Bao – he thong nha o kem theo cac cong trinh co the su dung trong chien tranh nhu tuong phong thu, kho luong thuc, binh khi đe tu ve, tien hanh hoat đong san xuat xung quanh can nha trung tam nay, va hinh thuc nay dan dan tro thanh mot he thong trang vien tu cung tu cap. Ca he thong O Bao va trang vien đeu anh huong đen mo hinh kinh te cua cac trieu đai thoi ky Nguy–Tan–Nam–Bac trieu. Do su sup đo cua nha Đong Han, nhung đong tien đa cu khong đuoc đuc lai va mot luong lon tien tu nhan đa xuat hien. Sau khi Tam Quoc thanh lap, tien đong moi đuoc phat hanh chua the luu hanh rong rai, vi vay đa phan đanh phai su dung vai voc cung cac đo vat co that khac lam tien te chinh.
Trong Tam Quoc thi Tao Nguy co dan so đong nhat va dien tich khai hoang rong nhat, đay chinh la nguyen nhan khien Tao Nguy hung manh nhat Tam Quoc luc bay gio. Tao Nguy su dung chinh sach đon đien che, to chuc cho cac luu dan tham gia canh tac nong nghiep, lap lai mot phan cua trat tu xa hoi va tang cuong suc manh cua đat nuoc. Mot bang chung khac cho thay Tao Nguy rat coi trong nong nghiep la cong trinh giu nuoc vi đai cua ho, quy mo va so luong nhieu nhat Tam Quoc. Chang han nhu Tao Nguy xay dung cac kenh va ho chua o khu vuc Quan Trung đa nhat cu bien đoi hon 3.000 ha đat nhiem man, gop phan gia tang lon cho quoc kho. Mot vi du khac la cac du an thuy loi cua Tao Nguy o Ha Nam, ket qua la san luong ngu coc tang gap boi, tuy nhien "Tam quoc thuc hoa chi" cung chi ra rang nhieu du an thuy loi nay thieu ke hoach va chi co the đat đuoc ket qua ngan han. Tao Nguy xay dung xuong thu cong lon đe phat trien san xuat thu cong my nghe, Nghiep, Lac Duong va cac thanh pho thuong mai khac đa phat trien nen kinh te thuong mai va giao thuong voi nuoc ngoai. Ngoai ra, cac nganh đong thuyen, gom su, det lua, lam muoi cung rat phat trien. Đieu đang chu y la Tao Nguy đa khong the thoat khoi mo hinh kinh te giao dich bang vat that, mot so no luc cai cach tien te đeu that bai, đieu nay co the lien quan đen viec thieu cac mo đong quy mo lon trong nuoc lam co so.

Ve phia Thuc Han thi co đat đai mau mo, san vat phong phu, chien tranh nhung nam cuoi đoi Đong Han it hon so voi Trung Nguyen. Sau khi Luu Bi vao Thuc, vung Ba Thuc tai chinh hon loan, Luu Ba đe xuat đuc "truc bach tien" menh gia 100 moi đong, đieu hoa gia tri, dung thu lai lam quan kiem soat va giai quyet đuoc kho khan. Trong đat Thuc, đong ngu thu va truc bach tien đeu đuoc su dung cung nhau, chung đuoc đuc boi huyen Kien Vi, va đong tien nay khong chi luu hanh mot noi ma con tham gia vao thuong mai trong ngoai đat Thuc suot thoi Tam Quoc, khien cho nuoc Nguy cung tran vao luu hanh voi so luong lon. Ve nong nghiep thi Gia Cat Luong cu nguoi cai tao, cham soc Đo Giang Yen đe đam bao tuoi tieu trong trot. Ve thu cong nghiep thi đat Thuc phat trien nhat la muoi, sat va tho cam. "Bac vat chi" cua Truong Hoa đa đe cap rang Gia Cat Luong đa phat trien muoi Thuc va su dung khi thien nhien đe tang đang ke gia tri san luong cua muoi nuoc nay; con "Thuc đo phu" cua Ta Tu đe cap rang Thuc co cac trung tam, cua hang mua sam, trong đo nha cua đuoc kien thiet kheo leo, hang tram phong ngan cach nhau, cac may moc nong nghiep phoi hop hai hoa. Vi vay gam nha Thuc co the xuat khau sang nuoc Ngo va Nguy, Gia Cat Luong cung tin rang gam voc nha Thuc la nguyen lieu quan trong đe ho tro đat nuoc. O Nam Trung, vang, bac, sat, son mai, trau cay, ngua chien va cac cong pham khac đa cung cap nguon quan su cho Thuc va lam cho đat nuoc tro nen giau co. Khi nha Thuc Han mat, trong phu con hai ngan can vang bac. Kinh đo Thanh Đo cung la mot trong nhung thanh pho thuong mai lon nhat vao thoi điem đo, "Thuc đo phu" đe cap rang thanh pho la noi so hoi thuong nghiep, noi gap go hang van thuong nhan, co hang tram dam đuong ham va hang ngan cua hang, "cua cai chat thanh nui, tinh tu sinh soi nay no".

Đoi voi Đong Ngo o phia Nam song Duong Tu co buoc khoi đau kinh te – xa hoi tuong đoi muon, trong thoi Tam Quoc van la noi dan cu thua thot. Tuy nhien, do o đay khong co chien tranh, mot so luong lon nguoi dan o phia Bac đa di cu toi, mang theo cong nghe san xuat va lao đong tien tien. Sau khi Ton Quyen len ngoi, Ngo thiet lap đon đien che, thuc hien he thong canh tac, đua san xuat nong nghiep va kinh te xa hoi o khu vuc Giang Nam phat trien. Ve cong nghiep det may, Giang Nam noi tieng ve san xuat vai lanh va vai tho o quan Du Chuong – nay la Nam Xuong, Giang Tay, danh tieng vang xa hang ngan dam. Vung Tam Ngo san xuat to tam loai "bat tam", chat luong lua đuoc san xuat o Chu Ky va Vinh An rat cao. Nganh luyen va đuc phat trien nhat o Vu Xuong – nay la Ngac Chau, Ho Bac, lay nguon tu cac mo đong đuoc khai thac đe che tao vu khi. Do nam o phia Nam Truong Giang va giap bien nen nuoc Ngo kha phat trien ve đong tau va lam muoi, quan lai đuoc đat o Hai Diem – nay thuoc Chiet Giang, va Sa Trung – nay la Thuong Thuc, Giang To đe quan ly viec san xuat muoi o hai noi nay. Đong Ngo lap chuc Đien thuyen Giao uy quan ly đong thuyen o quan Kien An – nay la Phuc Chau, Phuc Kien, tau chien tham tran, tau thuong hoat đong tren bien va đa đen Bien Đong o phia Nam cung Lieu Đong o phia Bac. Thuong mai hang hai Đong Ngo phat trien manh me, cac thanh pho thuong mai cua chu yeu la Kien Nghiep – nay la Nam Kinh, Giang To, quan Ngo – nay la To Chau, Giang To, va Phien Ngung – nay la Quang Chau, Quang Đong, trong đo Phien Ngung chu yeu hoat đong ngoai thuong.


Van hoa = Tu tuong hoc thuat =
Trong thoi ky nha Han va nha Tan, tu tuong hoc thuat đa trai qua nhung thay đoi manh me, chu yeu lien quan đen bien chuyen trong tu duy truyen thong va đau tranh chinh tri, cai truoc chiem đa so. Tu thien ve giao du, trong pham gia chuyen sang tuan theo trach nhiem, danh xung voi thuc, thien ve Than Bat Hai, Han Phi; vi hu danh, đao đuc gia ma phan lai tu nhien, thang than, quy ve Lao Tu, Trang Tu. Do khung hoang chinh tri vao cuoi thoi Đong Han, tinh hinh tu tuong tro nen hon loan. Tao Thao va Gia Cat Luong đeu ap dung y tuong cua nhung danh gia hoac Phap gia đe lap lai trat tu xa hoi. Trong đo Tao Thao ap dung chinh sach co thuong tat phat, chu truong phap tri, đua ra quan điem co tai at dung, pha bo tieu chuan gia the, danh giao. Gia Cat Luong cung ung ho quan niem phap tri, sau khi vao Thuc, ong đa cai tien he thong phap luat va thuc thi phap luat mot cach cong bang, đua ra quan điem trong tam tri quoc la trong dung nhan tai, va bo nhiem nguoi thich hop. Ong cung rat coi trong quan luat, chang han nhu trong tran Nhai Đinh, Ma Tac bi chem đau vi vi pham quan lenh, đong thoi xin tu giang chuc xuong 3 bac. Tu tuong ve danh phap cuoi đoi Han đau Nguy đa tao co so cho trao luu tu tuong Huyen hoc thoi Nguy–Tan, khien cac danh nhan chuyen trong tam tu van đe cu the cua danh phap sang suy đoan truu tuong dua tren co so Huyen hoc.

Kinh đien Nho gia cua Khong Tu co rat nhieu loi chu thich cua nguoi đoi sau, trong đo nhung loi chu giai cua Trinh Huyen vao cuoi thoi Đong Han la co gia tri nhat. Ben canh đo, tap đai thanh Kinh hoc nghien cuu cua Trinh Huyen co y nghia lon cho su phat trien cua van hoa Trung Quoc. Tuy nhien, vao thoi Nguy–Tan, Vuong Tuc ke thua su nghien cuu cua cha minh la Vuong Lang va binh luan ve kinh đien, quan điem cua ong ve kinh đien cung khac voi Trinh Huyen, nen tao ra hai truong phai Trinh – Vuong đoi khang nhau. Sau khi nha Tay Tan soan ngoi Nguy, Tan Vu Đe la chau ngoai cua Vuong Tuc đa phe bo truong phai cua Trinh Huyen, xac lap truong phai cua ong ngoai minh lam chinh thuc, giu vi tri chu đao mot thoi gian. Tuy nhien, kinh đien Nho gia đa roi vao tinh trang cung nhac cua chuong va cau tu, ngay cang khong đap ung đuoc nhu cau cua thuc te, mot so hoc gia bat đau quay tro lai van hoa truyen thong va nghien cuu Đao gia, khien cho Huyen hoc ra đoi.Huyen hoc la tu tuong noi bat nhat thoi Nguy–Tan–Nam–Bac trieu, lay Lao Tu, Trang Tu va Chu Dich la đoi tuong nghien cuu chinh, goi chung la Tam huyen. Cac nha Huyen hoc thich noi ve sieu hinh hoc chu khong noi ve nhung đieu thong thuong, đo goi la thanh đam. Vao nhung nam Chinh Thuy cuoi trieu đai Tao Nguy, cac hoc gia noi tieng Ha Yen va Vuong Bat đa noi ve Lao Tu va Chu Dich, Vuong Bat đa chu thich Lao Tu va giai thich Chu Dich bang tu tuong cua Lao Tu, tu đo mo ra canh cua Huyen hoc. Chu truong van vat tu hu khong sinh ra, lay hu khong – nguyen ly cua Đao – lam nen tang, ton tai – hinh tuong – tu hu vo sinh ra, ben canh đo co y kien ​​cho rang Le giao, hoac Minh giao, cung đen tu tu nhien, va moi quan he giua Le giao va Đao la moi quan he giua con va me. Cuoi Nguy thi nha Tu Ma đa quyen khuynh thien ha, be canh đau đa, y đo soan ngoi Nguy đa lo ro khien cho mot so hoc gia khong muon hop luc voi nha Tu Ma, va cung boi vi khong the thay đoi cuc dien, ho muon tim đuong thoat khoi the gioi voi quan điem ung ho tinh xac thuc tu nhien cua tu tuong Lao Tu va Trang Tu, đong thoi coi thuong đao đuc gia cua nha Tu Ma trong viec kiem che thien ha bang Nho giao. Đuoc đai dien boi Nguyen Tich, Ke Khang, Truc lam that hien đa chuyen trong tam tu ly thuyet he tu tuong sang cac van đe cuoc song, phe phan thuc tai xa hoi. Luc bay gio thi nha Tu Ma chu truong le giao, Ke Khang cho rang hay đe le giao theo tu nhien, Nguyen Tich va nhung nguoi khac tin rang cac nghi le Nho giao đa triet tieu tinh xac thuc cua tu nhien va nhan manh "tam va thien ngo", tro ve voi ban chat con nguoi chan chat, trong sang. Cac hoc gia nay khong theo le tuc, hanh xu phong khoang va sinh song noi hoang da, đa tu choi phuc vu nha Tu Ma. Sau khi Ke Khang bi giet, Huyen hoc Truc lam roi vao im lang. Sau cai chet cua Tan Vu Đe, buoc sang thoi ky Tan Hue Đe va Loan Bat Vuong, xa hoi hon loan, cuc dien chinh tri tro nen hac am va Huyen hoc hoi sinh.
O Thuc Han thi nuoc nay ke thua Nho giao cua Đong Han, trong thoi ky Luu Thien cua Thuc Han thi Gia Cat Luong đa tau trinh kien nghi phong Cam phu nhan lam Hoang hau cua Luu Bi, va viec nay đuoc thuc hien theo he thong le nghi Nho giao. Ca Luu Bi va Gia Cat Luong ton trong Nho giao va Nho si o đat Thuc, Đo Vi, Chu Quan, Đo Quynh, Manh Quang va cac nhan tai khac đuoc phong lam quan, hoac lam cac chuc vu giao duc nhu Nho lam Giao uy, Đien hoc Giao uy, Khuyen hoc tong su, co nguoi đuoc phong lam Thai tu gia lenh, Thai tu pho, Thai tu thu tu. Tu tuong chi đao chinh tri cua Thuc Han cung la Nho giao nhu Đong Han. Đoi voi su nguong mo Phap gia cua Gia Cat Luong, ong khong tu bo "đuc chinh" – tuc chinh tri đao đuc giup ich cho dan, Nho giao đi kem "hinh phap", nhung lay đuc chinh lam ly tuong cao nhat.


= Van hoc =

Tao Thao la mot nha cai cach đay ca tinh va kiet xuat, hai con trai Tao Phi va Tao Thuc cung đeu la nha tho kiet xuat, van chuong the hien ca tinh, lan đau tien gianh đuoc đia vi đoc lap trong thoi Tam Quoc. Trong van hoc thoi ky nay, van hoc Tao Nguy thinh vuong nhat, đuoc chia thanh van hoc Kien An so ky va van hoc Chinh Thuy hau ky, trong đo van hoc Kien An phan đoi loi tho nhu nhuoc, đoi sau goi la "phong cot Kien An" hay "phong cot Han Nguy". Đieu nay la do ke tu khi Tao Thao va nhung nguoi khac yeu thich van hoc, cac van si tu khap noi trong thien ha bi thu hut, va cac đai dien noi tieng nhat cua van hoc Kien An la Tam Tao – ba cha con nha ho Tao, Kien An that tu, ngoai ra con co cac van nhan khac nhu Ham Đan Thuan, Thai Diem, Ba Kham, Lo Tuy, Đinh Nghi, Duong Tu, Tuan Vi. Tao Thao co khi chat tram hung va phong khoang, phong cach gian di, am đam voi nhung bai tho "Đoan ca hanh", "Bo xuat ha mon hanh", "Nhuong huyen tu minh ban chi lenh". Tao Phi va Tao Thuc đeu la nhung nguoi tai nang, trong đo Tao Phi đa viet bai phe binh van hoc "Đien luan", dan đen su phat trien van hoc mot cach tu giac, ngoai ra, ban than ong cung tham gia sang tac van hoc va gioi lam tho that ngon, do đo cung thuoc Tam Tao. Con Tao Thuc co tinh khi lang man va la tac gia cua "Lac than phu", "Tho bay buoc" cung nhieu tac pham khac. Kien An that tu, Thai Diem, Duong Tu va cac van si khac quan tam đen thuc te va đoi mat voi cuoc song, cac tac pham cua ho phan anh nhung thay đoi xa hoi va su đau kho cua nguoi dan ke tu cuoi thoi nha Han, chang han nhu "Ho gia thap bat phach" cua Thai Diem.
Trong thoi ky van hoc Chinh Thuy, boi vi tinh hinh chinh tri đuoc kiem soat boi nha Tu Ma sau khi Tu Ma Y đanh bai Tao Sang va the luc Hoang toc ho Tao trong su bien lang Cao Binh, van hoc bi ap buc va rat kho đe đoi mat truc tiep voi thuc te, cac van nhan noi tieng gom Truc lam that hien dan đau boi Nguyen Tich, Ke Khang, ben canh đo la Ha Yen, Ha Hau Huyen, Vuong Bat cung cac Chinh Thuy danh si khac. Tu Ma Su va Tu Ma Chieu đa ap dung chinh sach gay ap luc manh đoi voi phe đoi lap, khien hau het cac nha van Chinh Thuy so hai khong dam lam gi, quay sang đam luan Lao–Trang, lap ra Huyen hoc. Đoi voi hien thuc xa hoi, cac van si khong kien tri theo đuoi va co chap nhu van hoc Kien An, co thai đo tho o hon nhieu. Tuy nhien, mot so nha van nhu Ke Khang, Nguyen Tich voi tac pham "Vinh hoai thi" van ke thua phong cot Kien An, dam đoi mat voi che đo ho Tu Ma, va van hoc cua ho cung co nhung đac điem rieng biet. "Van tam đieu long" cua Luu Hiep Nam trieu đanh gia rang Chinh Thuy theo Đao gia, tho tap va "tien tam" – tuc huong ve coi than tien, cac đe tu cua Ha Yen nong can, tuy nhien phong cach cua Ke Khang thi trong sach va cao quy, Nguyen Tich thi sau xa va la 2 đai bieu cua van nhan Chinh Thuy.

Ve phia Đong Ngo co cac van nhan la Truong Hoanh, Tiet Tong, Hoa Hach, Vi Chieu. Truong Hoanh la Truong su cua Ton Quyen, co moi quan he than thien voi Khong Dung va Tran Lam cua Kien An that tu; Tiet Tong la mot nha Nho noi tieng o Giang Đong, va ong la thay cua Thai tu Đong Ngo; Hoa Hach la van si cuoi trieu Ngo. Phia Thuc Han co cac van nhan la Gia Cat Luong, Khuoc Chinh, Tan Mat, Tran Tho, trong đo Gia Cat Luong co vai tro chu đao la chinh tri gia, tac pham cua ong co the ke toi "Xuat su bieu", van cua ong tuy khong hoa my nhu nhung nguoi khac, noi dung gian di, chan thanh va cam đong, the hien quyet tam Bac tien cua minh. Tan Mat co bai thu ngu ngon "Vien du", va đay la bai tho co the kiem chung duy nhat đuoc luu truyen tu Thuc Han. Ngoai ra con co nhieu hoc gia o Thuc đa ghi chu cho cac tac pham nhu Hua Tu, Manh Quang, Doan Mac, Ly Soan. Cuoi thoi Thuc Han co Tieu Chu, Khuoc Chinh me van chuong, Tieu Chu viet "Cuu quoc luan" ban ve nhung khuyet điem cua chien chinh, viet "Thich co" đe bay to quan điem cua minh dua tren quan điem cua nhung Nho si đoi truoc. Ngoai ra, cuoi Đong Han con co nhung hoc gia nghien cuu thuat so nhu Nham An, Chu Thu, sau đo thi co them Chu Quan, Đo Quynh.
Cac nha su hoc noi tieng thoi Tam Quoc bao gom Vuong Tham, Ngu Hoan, Vi Chieu va Tran Tho. "Nguy thu" cua Vuong Tham đuoc nha su hoc Luu Tri Ky thoi Đuong đanh gia la hau het sach pham "huy ky", khong phai la ghi chep thuc, gia tri tham khao tuong đoi thap, đieu nay co lien quan đen viec ong gan bo mat thiet voi gia toc Tu Ma va viec ong tung phan Nguy Thieu Đe Tao Mao. Vi Chieu viet "Ngo thu" 55 quyen, va viet "Ngo co xuy khuc thap nhi khuc", trong đo co toan bo lich su phat trien cua Đong Ngo, đoi lap Nam Bac voi "Nguy co xuy khuc thap nhi khuc" cua Mau Tap. Tran Tho viet Tam quoc chi, can cu vao nhieu su lieu nhu "Nguy thu" cua Vuong Tham, "Nguy luoc" cua Ngu Hoan, "Ngo thu" cua Vi Chieu, rieng Thuc Han khong co chinh su thi ong phai tu thu thap tu lieu đe viet, đa ap dung phuong phap mo ta 3 quoc gia cung nhau va đoi moi cach viet the ky truyen, tro thanh mot cuon trong bo Tien tu su cua tong tap Nhi thap tu su. Tuy con nhung thieu sot đay đuoc xem la mot trong nhung su lieu khong the thieu đoi voi viec nghien cuu lich su Tam Quoc.


= Ton giao =
Tam Quoc la thoi ky phat trien cua Phat giao va Đao giao. O Nam Trung co tin nguong nguyen thuy cua nguoi Lo Lo, mang đam mau sac sieu nhien khi coi moi vat đeu co linh hon, ban chat la tho than thoai, mang đac điem cua tin nguong đa than va tho tu nhien. Voi lich su lau dai o Tay Nam Trung Quoc, ton giao nguyen thuy nay đuoc hinh thanh.

Hoang Lao Đao luu hanh trong dan gian thoi Đong Han. Cung vao cuoi thoi Đong Han va thoi Tam Quoc, tu tuong Đao gia nhu Lao Tu va Trang Tu chinh thuc tro thanh mot ton giao va bat đau thuc hien cac hoat đong nhom ton giao. Thai Binh Đao cua Truong Giac va Ngu Đau Me Đao cua Truong Lang la nhung nguyen mau cua Đao giao, va chung đuoc goi la Thien su Đao vao thoi Tay Tan. Khoi nghia Khan Vang la su noi day cua nhom ton giao đau tien tuc Thai Binh Đao, va Truong Lo cua Ngu Đau Me Đao cung đa thanh lap mot vuong quoc ton giao đoc lap, tach khoi Tao Thao va Luu Bi o Han Trung. Thai Binh Đao cua Truong Giac nhan manh phuong thuc "thu nhat" cua Đao giao, voi "Thai Binh kinh" la kinh đien chu yeu, con đuoc goi la "Thai Binh thanh linh thu" voi noi dung phuc tap, ngon tu dua tren am duong va ngu hanh, đong thoi dung nhieu tu ngu "thuat si". Tu tuong xa hoi cua nhanh nay khong chi bao ve loi ich cua giai cap thong tri, ma con keu goi su cong bang va cam thong voi nguoi yeu the. Truong Giac đa lanh đao 2 em trai cua minh la Truong Luong, Truong Bao, cung cac thuoc ha nhu Truong Man Thanh phat đong khoi nghia Khan Vang vao cuoi thoi Đong Han sau khi co mot so luong lon dan chung ung ho, cuoi cung đa bi trieu đinh Đong Han đanh bai va dan dan bien mat. O phia Tay, Truong Lang đa đen nui Hac Minh cua Tu Xuyen vao thoi Han Minh Đe cua Đong Han, tu đao, tao phu chu va thanh lap Ngu Đau Me Đao. Ton giao nay la su ket hop giua kien ​​thuc cua Hoang Lao Đao voi ton giao đia phuong, hau het cac phu van đeu co nguon goc tu vu thuat Ba Thuc, co giao ly co ban la giong voi Thai Binh Đao, phuc vu viec hoc theo Hoang Lao Đao. Ve sau thi nhanh ton giao nay đuoc goi la Thien su Đao, va hau due nha ho Truong đa nam giu quyen luc cua trat tu ton giao nhu Truong Thien su trong cac trieu đai truoc. Trong thoi Tam Quoc, Truong Lo tung cung ruou, ngam tho "Lao Tu ngu thien van", va "Đao đuc kinh" tro thanh mot trong nhung tac pham kinh đien chinh. "Lao Tu tuong nhi chu" cua Truong Lang đa phan anh cach giai thich Đao giao ban đau ve "Lao Tu ngu thien van", sau đo đuoc truyen ba boi con trai la Truong Hanh, chau trai Truong Lo, tro nen pho bien o Tu Xuyen va Han Trung. Sau khi Truong Lo đau hang Tao Thao, Ngu Đau Me Đao đa đuoc lan truyen tu Ba, Han đen phia Nam song Duong Tu.

Phat giao truyen ba tu An Đo sang Trung Quoc vao nua sau the ky thu nhat, bat đau tu thoi Han Minh Đe. Khac voi Phat giao Bo phai du nhap vao Trung Quoc trong thoi Luong Han, Phat giao Đai thua đuoc truyen ba vao cuoi thoi Đong Han va lan rong ra khap noi duoi anh huong cua Đe quoc Quy Suong. Voi su lan toa tu phia Tay, cac vuong quoc Phat giao o Tay Vuc hinh thanh nhu Quy Tu, Vu Đien, dan dan mot so luong lon cac nha su đa đen Trung Quoc đe truyen giao bang cac hoat đong nhu phien dich kinh sach va hoang phap, khien cho Phat giao truyen ba rong rai trong dan gian sau khi ket thuc trieu đai Đong Han, chuyen sang thoi đai Tam Quoc. Cac tang lu nhu Đam Ma La Ca đen tu Thien Truc, An The Cao đen tu Đe quoc Parthia, Khang Tang Khai đen tu Kangju đa đen Lac Duong đe dich nhung cuon kinh Phat sang tieng Han, truyen ba Phat giao Đai thua vao Trung Nguyen va tu phuong. Đam Ma La Ca khuyen khich gioi luat, đay la khoi đau cua viec cac tang lu Trung Quoc co gioi luat tho gioi, va cac the he sau coi ong la thuy to cua Luat tong. Kinh "Đam vo đuc (Phap Tang) Yet-ma", tuc Luat Tu phan, do Đam Đe dich đa đuoc Chu Si Hanh nhan truyen gioi va cung nhung nguoi khac bao ve, sau đo thuong đuoc su dung khi cac tang lu Trung Quoc bat đau xuat gia. Vi viec phien dich kinh đien vao thoi điem đo khong tot, Chu Si Hanh đa huong toi muc tieu nghien cuu ban kinh goc, ong khoi hanh tu Ung Chau đen Vu Đien vao nam 260 va tro thanh tang lu Trung Quoc đau tien du hanh ve phia Tay đe thinh kinh. Ong đa viet ban tieng Phan cua "Đai pham ban nhuoc kinh", đuoc cac đe tu cua ong gui lai Lac Duong vao nam 282, va cuoi cung đuoc Truc Thuc Lan dich thanh "Phong quang ban nhuoc kinh". Ve su phat trien cua Phat giao gan lien voi nhan vat lich su thi vao cuoi thoi Đong Han co tuong Trach Dung la tin đo, tung song tai chua Đai Hung o Giang Đong. Ve trong tran Phat giao thi o phia Bac la Lac Duong, phia Nam la Kien Nghiep. Tao Nguy co Tao Due xay chua Đai Hung, Tao Thuc viet thi ca Phat giao la "Pham bai", cho thay ton giao nay kha thinh hanh vao thoi Tam Quoc. Ve phan Đong Ngo, nha su Chi Khiem va Khuong Tang Hoi lan luot vao Ngo, đuoc Ton Quyen ton trong va ung ho, đong thoi xay chua Kien So cho Khuong Tang Hoi đen tu Giao Chi. Ve sau, khi Ton Hao xung đe thi đa muon pha huy cac ngoi chua Phat giao, nhung tu bo vi loi thuyet giang cam hoa cua Khuong Tang Hoi. Ve phia Thuc Han thi Phat giao khong hung thinh, co quy mo nho.


= Nghe thuat =

Ve nghe thuat thoi đai Tam Quoc, Đong Ngo co nhieu danh si gioi cac loai hinh nghe thuat nhat, đuoc goi la "Ngo quoc bat tuyet", co Ngo Pham, Luu Đon, Trieu Đat, Nghiem Vu, Hoang Tuong, Tao Bat Hung, Tong Tho, Trinh Au. Trong đo Nghiem Vu gioi co vay, bat bai trong the he cua minh va đuoc menh danh la ky thanh; ve phan Tao Bat Hung thi ve tranh gioi, Hoang Tuong gioi thu phap.
Trong su loan lac cuoi đoi Han, nhieu buc hoa đa bi huy hoai hoac that lac, gay ra ton that lon cho hoi hoa Trung Quoc. Voi su phat trien cua Phat giao, nhung buc tranh voi chu đe ton giao nay bat đau xuat hien, tuy nhien nhin chung cac buc tranh thoi ky nay khong đat đuoc thanh tuu lon do roi loan chinh tri va hon loan xa hoi. Truoc thoi Tam Quoc, hoi hoa chu yeu thuoc nghe ky nghe cua "bach cong chi uyen", chua tro thanh nghe thuat, o thoi ky nay thi noi dung đe tai hien thuc bat đau xuat hien, đong thoi cung la thoi ky chuyen tiep tu tuyen truyen le giao sang tuyen truyen ton giao. Cac hoa si cung di chuyen tu Trung Nguyen trong luu vuc song Hoang Ha đen luu vuc song Duong Tu, voi nhung nhan vat noi tieng gom Tao Bat Hung, Ngo Vuong Trieu phu nhan cung nhung nguoi am hieu hoi hoa khac nhu Hoan Pham, Duong Tu, Nguy Thieu Đe Tao Mao, Gia Cat Chiem. Tao Bat Hung cua Đong Ngo gioi ky hoa va ve tranh ve Phat giao, đuoc menh danh la "hoa Phat chi to", co lan ong noi nam muoi thuoc lua lai voi nhau đe ve mot buc chan dung, va voi đau oc minh man cung đoi tay nhanh nhen, ong đa thuc hien no bang but long. Ngo Vuong Trieu phu nhan la em gai cua Trieu Đat gioi thu phap, ve phong canh, đuoc menh danh la "tuyet tram" thoi bay gio. Ba đa ve ban đo đia hinh nui va song o nhieu quoc gia khac nhau cho chong minh la Ton Quyen, đay la nhung buc tranh đau tien ve tranh phong canh. Ngoai ra cac hoa si khac đeu co ghi chep lai, nhu Duong Tu voi buc "Tay kinh đo" thoi Han mat; Hoan Pham gioi ve "đan thanh", tuc tranh ve lua va tre; Tao Mao ve tranh cac nhan vat thuc su; cha con nha Gia Cat Thuc Han vua ve tranh vua thu phap.
Nghe thuat thu phap xuat hien vao cuoi thoi Đong Han. Tu Tam Quoc đen Tay Tan, le thu van la chinh van, va hau het cac bia ky vao thoi điem đo đeu đuoc viet bang chinh van. Van phong bia Tao Nguy vuong vuc, trang nghiem, it thu vi. Voi Đong Ngo thi bia tru danh gom "Thien phat than sam bi", "Thien quoc son bi", "Coc lang bi", trong đo "Thien phat than sam bi" su dung hinh tron lam khung, the cuc chu rong, the hien su hung vi. Cac nha thu phap đai dien cho thoi ky nay la Truong Chi, Truong Suong, Vi Đan, Chung Do, Hoang Tuong. Truong Chi gioi "chuong thao" va kieu moi cua "kim thao", đeu thuoc thao thu, voi cac tac pham noi tieng nhu "Quan quan thiep", "Kim duc quy thiep"; Truong Suong la em cua Truong Chi, gioi ve chuong thao va le thu; Vi Đan đa tong ket kinh nghiem thu phap cua minh va viet "But kinh"; Chung Do đa sang tac cac tac pham kinh đien cua khai thu la "Tuyen ky bieu", "Tien ky truc bieu"; Hoang Tuong gioi tieu trien, le thu, đac biet la chuong thao, voi cac tac pham noi tieng la "Cap tuu chuong", "Van vu tuong đoi thiep", va "Thien phat than sam bi". Gia Cat Luong cung đuoc biet la gioi thu phap voi tac pham "Vien thiep thiep", ban luu hanh hien tai đuoc sao chep boi Vuong Hi Chi.


= Khoa hoc ky thuat =

Ve ky thuat co khi, Tao Nguy co Ma Quan, nguoi Phu Phong – nay la huyen Hung Binh, Thiem Tay, la mot nha phat minh noi tieng. Ong gioi ung dung co gioi, nang cao nang luc san xuat, che tao ra banh xe go goi la "bach hy" va xe chi Nam, đuoc goi la "thien ha chi danh xao", tuc ky su xuat sac nhat đat nuoc thoi bay gio. Ong đa cai tien may det satanh cua nha Han, lam cho cac kieu det co hieu ung ba chieu, co the so sanh voi tho cam Thuc. Thoi Han mat co Tat Lam tien hanh cai tien guong nuoc "Long cot xa", phat minh ra xe bom thuy luc "Long cot thuy xa" đe tuoi tieu cho vung đat canh tac đat hieu qua cao hon, va ngay nay, mot so ruong bac thang van đang đuoc su dung loai may moc nay. Ngoai ra, ong cung cai tien xe nem đa them chuc nang luan chuyen nem đa đe tang khoi luong va toc đo nem, phuc vu cong thanh, thu thanh. Gia Cat Luong phat minh ra xe bo, ngua go đe thuan tien cho viec di chuyen tren đuong nui. Cau truc cua no khac voi nhung trieu đai truoc, cac hoc gia hien nay thuong tin rang xe đuoc ket hop giua con bo go la mot chiec xe bon banh va con ngua go la xe rua hoac xe đap mot banh, tuy vay van chua co ket luan cuoi cung. Ngoai ra, ong đa phat minh ra mot loai no ban lien tuc muoi mui ten, con đuoc goi la "Nguyen nhung".

Tao Nguy co nha toan hoc Luu Huy, nguoi Truy Xuyen, Son Đong, la nguoi yeu thich toan hoc tu khi con nho va đa nghien cuu "Cuu chuong toan thuat". Len tuoi trung nien, ong viet "Cuu chuong thuat toan chu" vao nam 263 tuc Tao Nguy Canh Nguyen thu 4, tu minh ghi chu, bien soan cho de hieu, sau đo viet them quyen thu 10 cua tac pham nay, cu the la "Trong sai" voi noi dung ve ky thuat trac đia. Vao thoi Đuong, "Trong sai" đuoc tach ra khoi "Cuu chuong", va no đuoc viet thanh mot cuon sach rieng, voi tieu đe đau tien "Kim huu vong hai đao", sau đo đuoc đat ten la "Hai đao toan kinh", la mot trong "Toan kinh thap thu". Viec su dung cac phuong phap đo luong thu 2, thu 3 va thu 4 cua Luu Huy la mot sang tao hang đau trong lich su khao sat va đa đua nganh trac đia Trung Quoc len đen đinh cao. Ngoai ra, ong cung la tac gia cua "Lo su y khi đo", "Cuu chuong trong sai đo".

Ve y hoc, nhung nguoi noi tieng la Hoa Đa, Truong Trong Canh, Hoang Phu Mat, trong đo Hoa Đa đuoc xem la y thuat sieu pham, gioi phau thuat, cung voi Truong Trong Canh va Đong Phung đuoc goi la "Kien An tam Than y". Hoa Đa đuoc xem co the la thay thuoc đau tien su dung thuoc me "Ma phi tan" đe phau thuat. Voi Truong Trong Canh, truoc su pho bien cua cac dich benh đuong đai, ong đa cong hien het minh cho viec nghien cuu cac loai benh tat va viet "Benh thuong han tap benh luan" co tham khao nhieu sach khac nhau, trong loi tua cua cuon sach, ong đa đe cap rang mot trong nhung đong luc thuc đay hanh nghe y la hon mot nua so thanh vien trong gia đinh ong đa chet vi benh thuong han. Cuon sach nay la mot bo suu tap cac kinh đien y hoc va đon thuoc cua nha Han, va la cuon sach kinh đien đau tien trong lich su y hoc co truyen Trung Quoc co chua cac nguyen tac, phuong phap va đon thuoc, đuoc thay thuoc nha Minh Du Xuong goi la "vi chung phuong chi tong, quan phuong chi to", tuc sach y nguon coi. Nhung đong gop mang tinh co so cua Truong Trong Canh khien ong đuoc xung tung la "Y Thanh", la 1 trong 10 vi thanh trong lich su Trung Quoc. Ve Hoang Phu Mat thi ong lon len trong mot gia đinh ngheo kho, đuoc biet đen voi viec "hoc quen an ngu, khong mang danh loi" nen khong muon lam quan. Ong đa tien hanh nghien cuu chuyen sau ve cham cuu, đong thoi sap xep cac ly thuyet kinh mach va phuong phap cham cuu khac nhau truoc thoi nha Tan thanh "Cham cuu giap at kinh", tro thanh mo hinh cham cuu cho cac the he sau. Ong cung đa viet "Han thuc tan luan", ve sau cac trieu đai Nguy va Tan thi loai thuoc Han thuc tan nay dan dan tro nen noi tieng.
Ve cac nganh khoa hoc ky thuat khac thi co thien van hoc voi nha thien van Tran Trac la Thai su lenh cua Đong Ngo va Tay Tan. Ong đa thu thap nhung tac pham cua cac nha thien van truoc đo cua trieu Han, ket hop chung thanh mot he thong duy nhat voi ban liet ke muc luc 1.464 sao trong 283 chom sao, đuoc cac the he sau su dung. Nganh đia ly hoc co tac pham "Che đo luc the" cua Bui Tu chiem mot vi tri quan trong trong lich su ban đo Trung Quoc; nganh luyen kim co Bo Nguyen chuyen che tao vu khi cho Gia Cat Luong, đong thoi tung che tao đuoc loai đao vuot troi han so voi thoi bay gio, goi la "Than đao", đo sac co the che mot ong tre chua đay hat sat. Đong Ngo co ky thuat đong thuyen phat trien manh, tao ra mot so chien thuyen co 5 tang, va mot so co the chua toi 3.000 binh si. Ngoai ra, phia Thuc Han rat giau muoi gieng va khi tu nhien đia phuong đuoc su dung đe nau muoi, giup tang nang luc san xuat.


Nien đai quan chu The luc đia phuong thoi Han mat Xem them Tam quoc chi
Tam Quoc thuc hoa chi
Tam quoc dien nghia
Danh sach chien dich Tam Quoc
Danh sach nhan vat thoi Tam Quoc
Danh sach tro choi đien tu chu đe Tam Quoc
Danh sach đe tai nghe thuat ve Tam Quoc


Ghi chu Chu thich Thu muc Đoc them Demieville, Paul (1986). "Philosophy and religion from Han to Sui". Trong Twitchett, Denis; Loewe, Michael (bien tap). Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220 (bang tieng Anh). Cambridge: Cambridge University Press. tr. 808–872. ISBN 978-0-521-24327-8.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: postscript (lien ket)
Kawakatsu Yoshio (2018). 论东汉"儒教国教化"的形成 [六朝贵族制社会研究]. Nghien cuu xa hoi quy toc Luc trieu bien dich. Thuong Hai: 上海古籍出版社 [Nha xuat ban co tich]. ISBN 978-7-532-58935-7.
Watanabe Yoshihiro; Sengoku Tomoko; Chu Dieu Huy (2015). 论东汉"儒教国教化"的形成 [Luan Đong Han, hinh thanh "Quoc hoa Nho giao"]. 文史哲 [Van Su Triet] (bang tieng Trung). So 4. tr. 122–135+168. doi:10.16346/j.cnki.37-1101/c.2015.04.013. ISSN 0511-4721. Ban goc luu tru ngay 23 thang 5 nam 2022. Truy cap ngay 14 thang 5 nam 2022.


Lien ket ngoai Tam Quoc tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Three Kingdoms (ancient kingdoms, China) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Website Tam Quoc Nguy cua Mang Trung Hoa nhan.Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2017 tai Wayback Machine.
Website Tam Quoc Thuc Han cua Mang Trung Hoa nhan.Luu tru ngay 3 thang 6 nam 2017 tai Wayback Machine.
Website Tam Quoc Ngo cua Mang Trung Hoa nhan.Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2017 tai Wayback Machine.
Website Lich su Tam Quoc cua Mang Lich su Hoa Ha.Luu tru ngay 7 thang 7 nam 2017 tai Wayback Machine.
Website Đai ban doanh Tam Quoc cua Vien luu xuat ban.Luu tru ngay 22 thang 8 nam 2017 tai Wayback Machine.
Website Guide to Reading "Three Kingdoms" cua Vassar College. Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine.
Website Online Three Kingdoms, boi Dr Rafe de Crespigny, Đai hoc Quoc gia Uc.