Ai Cap co đai la mot nen van minh co đai nam o Đong Bac chau Phi, tap trung doc theo ha luu cua song Nile thuoc khu vuc ngay nay la đat nuoc Ai Cap. Nen van minh Ai Cap đuoc hinh thanh ro net la vao nam 3150 TCN (theo trinh tu thoi gian cua bang nien đai Ai Cap) voi su thong nhat chinh tri cua Thuong va Ha Ai Cap duoi thoi vi pharaoh đau tien (Narmer, thuong đuoc goi la Menes). Lich su cua Ai Cap co đai đa trai qua mot loat cac thoi ky vuong quoc on đinh, va cac giai đoan hon loan giua chung đuoc goi la cac giai đoan chuyen tiep: Co Vuong quoc thoi ky So ky Đo đong, Trung Vuong quoc tuong ung giai đoan Trung ky Đo Đong va Tan Vuong quoc ung voi Hau ky Đo đong.
Ai Cap đat đen đinh cao cua quyen luc vao giai đoan Tan Vuong quoc, trong thoi ky Ramesside, vao thoi điem đo no sanh ngang voi đe quoc Hittite, đe quoc Assyria va đe che Mitanni, truoc khi buoc vao giai đoan dan suy yeu. Ai Cap đa bi xam chiem hoac chinh phuc boi mot loat cac cuong quoc nuoc ngoai, chang han nhu nguoi Canaan/Hyksos, Lybia, nguoi Nubia, Assyria, Babylon, Ba Tu duoi trieu đai Achaemenid, va nguoi Macedonia trong Thoi ky Chuyen tiep thu Ba va cuoi thoi ky Ai Cap co đai. Sau khi Alexander Đai Đe qua đoi, mot trong nhung tuong linh cua ong, Ptolemaios I Soter, đa tuyen bo ong la mot vi vua moi cua Ai Cap. Trieu đai Ptolemaios goc Hy Lap nay đa cai tri Ai Cap cho đen nam 30 TCN khi no roi vao tay đe quoc La Ma va tro thanh mot tinh La Ma.
Su thanh cong cua nen van minh Ai Cap co đai mot phan đen tu kha nang thich ung cua no voi cac đieu kien cua thung lung song Nile cho san xuat nong nghiep. Tu viec co the du đoan truoc lu lut va viec đieu tiet thuy loi o khu vuc thung lung mau mo đa tao ra nhieu nong san du thua, giup nuoi duong mot luong dan so đong hon, tao đieu kien phat trien xa hoi va van hoa. Voi viec co nhieu nguon luc du thua, nha nuoc đa tap trung vao viec khai thac khoang san o cac thung lung va cac khu vuc sa mac xung quanh, cung nhu viec som phat trien mot he thong chu viet đoc lap, to chuc xay dung tap the va cac du an nong nghiep, thuong mai voi khu vuc xung quanh, va xay dung mot đoi quan nham muc đich đanh bai ke thu nuoc ngoai va khang đinh su thong tri cua Ai Cap. Thuc đay va to chuc nhung hoat đong nay la mot bo may quan lai gom cac ky luc uu tu, nhung nha lanh đao ton giao, va cac quan lai duoi su kiem soat cua mot pharaoh, nguoi đam bao su hop tac va đoan ket cua toan the nguoi dan Ai Cap duoi mot he thong tin đieu ton giao tinh vi.
Nhung thanh tuu cua nguoi Ai Cap co đai bao gom khai thac đa, khao sat va ky thuat xay dung ho tro cho viec xay dung cac cong trinh kim tu thap, đen tho, va cot thap tuong niem; mot he thong toan hoc, mot he thong thuc hanh y hoc hieu qua, he thong thuy loi va ky thuat san xuat nong nghiep, nhung tau thuy đau tien đuoc biet đen tren the gioi, cong nghe gom su va thuy tinh cua Ai Cap, nhung the loai van hoc moi, va cac hiep uoc hoa binh đuoc biet đen som nhat, đuoc ky ket voi nguoi Hittite. Ai Cap đa đe lai mot di san lau dai. Nghe thuat va kien ​​truc cua no đa đuoc sao chep rong rai, va cac co vat cua no con đuoc đua toi khap moi noi tren the gioi. Nhung tan tich hung vi cua no đa truyen cam hung cho tri tuong tuong cua du khach va cac nha van trong nhieu the ky. Su quan tam moi hinh thanh danh cho nhung co vat va cac cuoc khai quat trong thoi ky can đai o chau Au va Ai Cap dan đen viec khai sinh ra nganh Ai Cap hoc đe nghien cuu nen van minh Ai Cap va mot su đanh gia đung đan hon đoi voi di san van hoa cua no.


Lich su qua cac thoi ki Song Nile luon la huyet mach cua khu vuc nay trong phan lon chieu dai lich su. Cac đong bang mau mo cua song Nile đa cho con nguoi co hoi đe phat trien mot nen kinh te nong nghiep đinh canh va tao nen mot xa hoi tap trung, tinh vi hon tro thanh nen tang trong lich su van minh cua con nguoi. Nhung nguoi du muc san ban hai luom hien đai bat đau sinh song trong khu vuc thung lung song Nile vao cuoi giai đoan Trung ky Pleistocen khoang 120.000 nam truoc. Vao cuoi thoi ky đo đa cu, khi hau kho han cua Bac Phi ngay cang tro nen nong va kho hon, buoc cu dan cua khu vuc nay tap trung ve doc theo luu vuc song.


= Thoi ky Tien trieu đai =

Trong thoi ky Tien trieu đai va So ky, khi hau Ai Cap it kho can hon ngay nay. Mot vung rong lon cua Ai Cap đa đuoc bao phu boi nhung đong co xavan va nhung đan đong vat an co. He đong thuc vat tung phong phu hon nhieu o moi he sinh thai va luu vuc song Nile cung cap nhung quan the chim lon. San ban tung pho bien o Ai Cap, va đay cung la thoi ky nhieu loai đong vat lan đau tien đuoc thuan hoa.
Đen khoang 5500 TCN, cac bo lac nho song trong thung lung song Nile đa phat trien thanh mot loat cac nen van hoa co kha nang lam chu đuoc trong trot va chan nuoi, va co the nhan biet đuoc thong qua đo gom va cac vat dung ca nhan, chang han nhu luoc, vong đeo tay, va chuoi hat. Lon nhat trong so nhung nen van hoa som o mien thuong (phia Nam) Ai Cap la Badari, ma co le co nguon goc tu sa mac phia Tay; no tung noi tieng voi đo gom chat luong cao, cong cu bang đa, va viec su dung đong.

Tiep theo sau nen van hoa Badari la cac nen van hoa Amra (Naqada I) va Gerzeh (Naqada II), voi mot so cai tien ve cong nghe. Ngay tu thoi ky Naqada I, nguoi Ai Cap tien trieu đai đa nhap khau đa vo chai tu Ethiopia, đuoc su dung đe tao nen cac luoi dao va cac vat dung khac tu cac manh đa. Trong thoi ky Naqada II, đa xuat hien cac bang chung ve su tiep xuc ban đau voi vung Can Đong, đac biet la Canaan va bo bien Byblos. Trong mot khoang thoi gian khoang 1.000 nam, cac nen van hoa Naqada đa phat trien tu mot vai cong đong nong nghiep nho thanh mot nen van minh hung manh trong đo cac nha lanh đao đa kiem soat hoan toan nguoi dan va cac nguon tai nguyen o thung lung song Nile. Thiet lap nen trung tam quyen luc tai Hierakonpolis, va sau đo tai Abydos, nhung nha lanh đao Naqada III đa mo rong quyen kiem soat cua ho ve phia bac Ai Cap doc theo song Nile. Ho cung đa giao thuong voi Nubia o phia nam, cac oc đao sa mac phia tay, va voi cac nen van hoa mien đong Đia Trung Hai va Can Đong. Nhung đo tao tac tai nghia đia hoang gia Nubia thuoc Qustul mang nhung bieu tuong co xua nhat đuoc biet đen cua cac trieu đai cua Ai Cap, nhu vuong mien mau trang cua Ai Cap va chim ung.
Nen van hoa Naqada đa tao ra nhieu dang cua cai vat chat khac nhau, phan anh suc manh ngay cang tang va su giau co cua tang lop thuong luu, cung nhu cac đo dung ca nhan, trong đo bao gom luoc, nhung buc tuong nho, gom mau, binh đa co hoa tiet chat luong cao, phien đa đe che tao my pham, va đo trang suc lam bang vang, lapis, nga voi. Ho cung phat trien mot dang gom trang men đuoc goi la đo su, đuoc su dung toi tan thoi ky La Ma đe trang tri ly, bua ho menh, va cac buc tuong nho. Trong giai đoan cuoi cung cua thoi ky tien trieu đai, van hoa Naqada bat đau su dung cac ky hieu viet ma ve sau phat trien thanh mot he thong chu tuong hinh hoan chinh đe ghi lai ngon ngu Ai Cap co đai.


= Giai đoan Tao vuong quoc (khoang 3150 TCN - 2686 TCN) =

Giai đoan Tao vuong quoc xap xi tuong đuong voi giai đoan đau cua nen van minh Sumer-Akkad o Mesopotamia va van minh Elam co. Mot tu te nguoi Ai Cap vao the ky thu III TCN co ten la Manetho đa tap hop pha he cac pharaon tu Menes đen thoi đai cua ong va chia thanh 30 trieu đai, tao thanh mot he thong van đuoc su dung cho toi ngay nay. Ong đa bat đau lich su chinh thuc cua minh voi vi vua ten la "Meni" (hoac Menes trong tieng Hy Lap), nguoi đuoc cho la đa thong nhat ca hai vuong quoc cua Thuong va Ha Ai Cap (khoang nam 3100 truoc Cong nguyen).
Su chuyen bien sang mot nha nuoc thong nhat xay ra tu tu hon cach cac hoc gia Ai Cap trinh bay, va ngay nay khong con luu lai bat cu ghi chep đuong thoi nao ve Menes. Mot so hoc gia hien nay tin rang vi vua Menes than thoai nay co the la Pharaon Narmer, nguoi đuoc mo ta trong sac phuc hoang gia tren bang đa ki niem cua ong ta, Bang đa Narmer, voi mot hanh đong bieu tuong cho su thong nhat. Trong giai đoan so ky trieu đai khoang nam 3150 truoc Cong nguyen, vi vua đau tien đa cung co quyen kiem soat đoi voi Ha Ai Cap bang cach thiet lap kinh đo tai Memphis, tu đo ong ta co the kiem soat nguon lao đong va nong nghiep cua vung đong bang mau mo, cung nhu cac tuyen đuong thuong mai beo bo trong yeu toi khu vuc Levant. Su gia tang quyen luc va su giau co cua cac vi vua trong giai đoan so ky trieu đai đa đuoc phan anh thong qua cac ngoi mo đuoc xay dung cong phu cua ho va cac kien truc tho cung mai tang tai Abydos, đuoc su dung đe ca tung vi pharaon đuoc phong than sau khi ong ta qua đoi. Cac pharaon đa thiet lap nen mot vuong quyen hung manh nham phuc vu cho viec hop phap hoa quyen kiem soat nha nuoc đoi voi đat đai, lao đong va cac nguon tai nguyen thiet yeu cho su song con va phat trien cua nen van minh Ai Cap co đai.


= Thoi ky Co Vuong quoc (2686 TCN – 2181 TCN) =

Nhung tien bo lon trong kien truc, nghe thuat, va cong nghe đa xuat hien vao thoi ki Co Vuong quoc, no đuoc thuc đay boi nang suat nong nghiep gia tang co the nho mot chinh quyen trung uong phat trien tot. Mot so thanh tuu đinh cao cua Ai Cap co đai, kim tu thap Giza va Tuong nhan su vi đai, đa đuoc xay dung trong thoi Co Vuong quoc. Duoi su chi đao cua te tuong, cac quan chuc nha nuoc thu thue, phoi hop cac du an thuy loi đe nang cao nang suat cay trong, huy đong nong dan lam viec trong cac du an xay dung, va thiet lap mot he thong tu phap đe duy tri hoa binh va trat tu. 
Cung voi tam quan trong ngay cang tang cua mot chinh quyen trung uong, đa phat sinh mot tang lop moi bao gom nhung quan ky luc co hoc thuc va cac quan chuc đuoc ban phat đat đai boi cac pharaon đe đoi lai cho su phuc vu cua ho. Cac pharaon cung thuc hien ban cap đat đai cho cac giao phai va cac đen tho đia phuong đe đam bao rang ho co nguon luc đe tho cung cac vi vua sau khi ong ta qua đoi. Cac hoc gia tin rang nhung đieu nay đa lam hao mon mot cach tu tu suc manh kinh te cua cac pharaon trong suot 5 the ky, va cuoi cung đa khien cho nen kinh te khong con co đu kha nang đe ho tro cho mot bo may trung uong tap quyen hung manh nua. Khi suc manh cua cac pharaon suy giam, cac thong đoc khu vuc đuoc goi la nomarch bat đau thach thuc uy quyen cua cac pharaon. Đieu nay cung voi nan han han nghiem trong tu giua nam 2200 toi nam 2150 TCN, đuoc coi la nguyen nhan khien cho đat nuoc Ai Cap roi vao giai đoan keo dai 140 nam cua nan đoi va xung đot đuoc goi la Thoi ky Chuyen tiep thu Nhat.


= Thoi ky chuyen tiep thu nhat (2181–1991 TCN) =

Sau khi chinh quyen trung uong cua Ai Cap sup đo vao cuoi thoi Co Vuong quoc, chinh quyen khong con co the ho tro hay giu đuoc su on đinh cho nen kinh te cua đat nuoc. Thong đoc cac vung khong con co the dua vao nha vua đe đuoc giup đo trong thoi gian khung hoang nay, va tinh trang thieu luong thuc cung tranh chap chinh tri leo thang gay ra nan đoi va cac cuoc noi chien quy ​​mo nho. Tuy nhien, bat chap nhung van đe kho khan, cac quan chuc đia phuong, do khong cong nap cho cac pharaon, su dung su đoc lap moi co đuoc đe thiet lap mot nen van hoa phat trien manh o cac tinh. Mot khi kiem soat cac nguon tai nguyen cua rieng minh, cac tinh đa tro nen giau co hon ve kinh te, mot thuc te chung minh bang su chon cat lon hon va tot hon trong tat ca cac tang lop xa hoi
Khong bi rang buoc boi long trung thanh cua ho voi pharaon, cac nha cam quyen đia phuong đa bat đau canh tranh voi nhau đe kiem soat lanh tho va quyen luc chinh tri. Khoang nam 2160 truoc Cong nguyen, cac vi vua o Herakleopolis đa kiem soat Ha Ai Cap, trong khi mot gia toc đoi thu co can cu tai Thebes, gia toc Intef, nam quyen kiem soat vung Thuong Ai Cap. Vi nha Intef manh hon va bat đau mo rong su kiem soat cua ho ve phia bac, mot cuoc đung đo giua hai trieu đai đoi thu đa khong the tranh khoi. Khoang nam 2055 truoc Cong nguyen, phe Thebes duoi quyen Nebhepetre Mentuhotep II cuoi cung đa đanh bai cac vi vua Herakleopolis, thong nhat hai vung đat va mo ra mot thoi ky phuc hung kinh te va van hoa đuoc goi la thoi Trung Vuong quoc.


= Thoi ky Trung Vuong quoc (2134 TCN – 1690 TCN) =

Cac pharaon thoi Trung Vuong quoc đa phuc hoi su thinh vuong cua đat nuoc va su on đinh, qua đo tao đong luc cho su hoi sinh cua nghe thuat, van hoc, va cac du an xay dung hoanh trang Mentuhotep II va cac vi vua ke tuc cua vuong trieu thu 11 cai tri tu Thebes, nhung khi vien te tuong Amenemhat I len ngoi mo đau cho trieu đai thu 12 khoang nam 1985 truoc Cong nguyen, ong ta đa chuyen kinh đo cua quoc gia toi thanh pho Itjtawy nam trong oc đao Faiyum. Tu Itjtawy, cac pharaon trieu đai thu 12 đa tien hanh mot chuong trinh cai tao đat đai va thuy loi nham tang san luong nong nghiep trong khu vuc. Hon nua, quan đoi con tien hanh cac chien dich quan su tai chiem lai vung lanh tho Nubia von giau cac mo đa va mo vang, trong khi nguoi dan xay dung mot cong trinh phong thu o phia đong vung đong bang chau tho, đuoc goi la "Truong thanh cua nha vua", đe bao ve vung đat nay khoi cac cuoc tan cong đen tu ben ngoai.
Voi viec cac vi vua sau khi cung co đuoc bo may quan su va chinh quyen cung voi su giau co đen tu nong nghiep va khoang san, dan so cua đat nuoc, nghe thuat va ton giao đa phat trien manh me. Trai nguoc voi quan điem uu đang đoi voi cac vi than thoi Co Vuong quoc, thoi ky Trung Vuong quoc đa dien ra mot qua trinh gia tang nhung bieu hien cua đao đuc ca nhan va nhung gi co the đuoc goi la dan chu hoa cua the gioi ben kia, trong đo tat ca moi nguoi so huu mot linh hon va co the đuoc chao đon o the gioi cac vi than sau khi qua đoi. Van hoc thoi Trung Vuong quoc mang đac trung la cac chu đe phuc tap voi cac nhan vat đuoc the hien voi su tu tin, va phong cach hung hon. Phu đieu va cac buc tac pham đieu khac chan dung cua thoi ky nay mang su tinh te, cac chi tiet mang tinh ca nhan đat đen tam cao moi voi ky thuat hoan hao.
Vi vua vi đai cuoi cung cua thoi ky Trung Vuong quoc, Amenemhat III, đa cho phep nhung nguoi chau A đinh cu trong khu vuc đong bang đe cung cap mot luc luong lao đong đu đe cho viec khai thac mo va đac biet la cac cong trinh xay dung cua ong. Tuy nhien cac hoat đong xay dung va khai thac mo đay tham vong, ket hop voi lu lut nghiem trong cua song Nile duoi trieu đai cua ong sau nay đa gay nen cang thang kinh te va dan đen su suy yeu dan dan trong thoi ky chuyen tiep thu hai duoi trieu đai thu muoi ba va muoi bon sau nay. Trong giai đoan suy yeu nay, nhung nguoi đinh cu Canaan bat đau nam quyen kiem soat khu vuc đong bang chau tho, cuoi cung thi ho chiem lay quyen luc o Ai Cap va đuoc biet đen voi ten goi la nguoi Hyksos.


= Thoi ky chuyen tiep thu hai (1674 TCN – 1549 TCN) va nguoi Hyksos =

Khoang nam 1785 truoc Cong nguyen, khi ma suc manh cua cac vi vua thoi Trung Vuong quoc suy yeu, nhung cu dan chau A sinh song tai thanh Avaris o mien đong đong bang chau tho đa nam quyen kiem soat khu vuc va buoc chinh quyen trung uong phai rut lui ve Thebes, noi cac vi vua bi coi la mot chu hau va đac biet la phai cong nap. Nguoi Hyksos ("Cac vi vua ngoai quoc") bat chuoc mo hinh cua chinh quyen Ai Cap va tu mieu ta minh la pharaon, do đo tich hop cac yeu to Ai Cap vao nen van hoa thoi đai đo đong cua ho. Ho va nhung dan toc Semite xam luoc khac đa gioi thieu nhung cong cu chien tranh moi toi Ai Cap, đang ke nhat la loai cung hon hop va chien xa.

Sau khi rut lui ve phia nam, cac vi vua Thebes nhan thay rang ban than ho bi mac ket giua nguoi Hyksos o phia bac va đong minh Nubia cua nguoi Hyksos, nguoi Kush. Sau nhieu nam khong đong tinh, Thebes đa tap hop đu suc manh đe co the thach thuc nguoi Hyksos trong mot cuoc chien sau đo keo dai hon 30 nam, cho đen nam 1555 truoc Cong nguyen Cac vi Pharaon Seqenenre Tao II va Kamose cuoi cung đa co the đanh bai nguoi Nubia, nhung phai toi khi nguoi ke vi cua Kamose la Ahmose I len ngoi, ho moi thanh cong trong viec tien hanh mot loat cac chien dich vinh vien loai tru su hien dien cua dan Hyksos o Ai Cap. Vao thoi ky Tan Vuong quoc sau đo, quan đoi đa tro thanh mot uu tien trung tam cho cac pharaon trong viec tim cach mo rong bien gioi cua Ai Cap va bao đam su thong tri cua ho o vung Can Đong 


= Thoi ky Tan Vuong quoc (1549 TCN – 1069 TCN) =

Cac vi pharaon thoi Tan Vuong quoc đa thiet lap nen mot thoi ky thinh vuong chua tung co bang cach cung co chac chan bien gioi cua ho va tang cuong quan he ngoai giao voi cac nuoc lang gieng, bao gom ca đe quoc Mitanni, Assyria, va Canaan. Cac chien dich quan su đuoc tien hanh duoi trieu đai Tuthmosis I va chau trai cua ong Tuthmosis III đa tao nen mot đe quoc Ai Cap lon chua tung thay. Vao giai đoan giua trieu đai cua ho, Hatshepsut đa thuc đay hoa binh va khoi phuc lai cac tuyen đuong thuong mai bi gian đoan trong thoi ky nguoi Hyksos cai tri, cung nhu mo rong toi cac vung đat moi. Khi Tuthmosis III qua đoi nam 1425 TCN, Ai Cap đa co mot đe che trai dai tu Niya o tay bac Syria toi tan thac thu tu cua song Nile o Nubia.
Cac vi pharaon thoi ky nay đa bat đau mot chien dich xay dung quy mo lon đe ton vinh than Amun, vi than đuoc tho cung tai Karnak. Ho cung xay dung nhung tuong đai đe vinh danh nhung thanh tuu cua minh, ca trong thuc te va tuong tuong. Ngoi đen Karnak la ngoi đen Ai Cap lon nhat tung đuoc xay dung. Hatshepsut cung đa su dung cuong đieu tuong tu va tao nen su huy hoang trong suot trieu đai cua gan hai muoi nam cua ba. Trieu đai cua ba đa rat thanh cong, no đuoc đanh dau boi mot thoi gian dai hoa binh va cac cong trinh xay dung giau co, cac cuoc tham hiem thuong mai toi Punt, khoi phuc lai mang luoi thuong mai nuoc ngoai va cac du an xay dung lon, trong đo co mot ngoi đen mai tang thanh lich sanh ngang voi cac kien ​​truc Hy Lap cua mot ngan nam sau đo, mot cap cot thap tuong niem khong lo, va mot nha nguyen tai Karnak. Bat chap nhung thanh tuu nay cua ba, Amenhotep II, vi vua ke vi cua Tuthmosis III, đa tim cach xoa bo di san cua ba vao giai đoan gan cuoi trieu đai cua cha ong va trong suot trieu đai cua ong. Ong cung đa co gang đe thay đoi nhieu truyen thong đa đuoc thiet lap va phat trien qua nhieu the ky, ma mot so đuoc cho la mot no luc vo ich nham ngan chan nhung nguoi phu nu khac tro thanh pharaon va han che anh huong cua ho trong vuong quoc.

Khoang nam 1350 TCN, su on đinh cua Tan Vuong quoc duong nhu đa bi đe doa mot lan nua khi Amenhotep IV len ngoi va tien hanh mot loat cac cai cach triet đe va hon loan. Ong đa đoi ten thanh Akhenaten, va đua vi than mat troi truoc đo it nguoi biet đen la Aten tro thanh vi than toi cao, ngan cam hau het cac vi than khac, va tan cong vao quyen luc cua cac giao si Amun o Thebes, nhung nguoi ma ong xem la tham nhung. Di chuyen kinh đo toi thanh pho moi Akhetaten (ngay nay la Amarna), Akhenaten đa bo ngoai tai cac su kien đang dien ra o vung Can Đong (noi nguoi Hittite, Mitanni va Assyria đang tranh gianh quyen kiem soat). Ong đa danh toan luc cho ton giao moi cua minh va phong cach nghe thuat. Sau khi ong qua đoi, su tho cung than Aten đa nhanh chong bi tu bo va cac giao si cua Amun som gianh lai đuoc quyen luc va tro lai kinh đo Thebes. Duoi anh huong cua ho, cac pharaon nhu Tutankhamun, Ay va Horemheb sau đo đa tien hanh xoa bo tat ca nhung gi đe cap đen vi vua Akhenaten, ma ngay nay đuoc goi la thoi ky Amarna.

Khoang nam 1279 TCN, Ramesses II, con đuoc goi la Ramesses Đai đe, len ngoi vua va ong tiep tuc cho xay dung nhieu ngoi đen cung voi nhieu buc tuong va thap bia tuong niem khac, ong cung la vi pharaon co nhieu con trai nhat trong lich su. Ong con la mot nha lanh đao quan su tao bao, Ramesses II đa lanh đao quan đoi cua ong chong lai nguoi Hittite trong tran Kadesh (tai Syria ngay nay) va sau mot cuoc chien tranh bat phan thang bai, cuoi cung hai ben đa đong y ky ket hiep uoc hoa binh đau tien đuoc ghi nhan, khoang nam 1258 TCN. Voi viec ca nguoi Ai Cap va Hittite đeu khong the chiem đuoc uu the hon đoi thu va ca hai cuong quoc cung đeu so hai su banh truong cua đe quoc Trung Assyria, Ai Cap sau đo đa rut khoi nhieu vung o Can Đong. Do đo nguoi Hittite đa phai đon đoc chong đo voi nguoi Assyria hung manh va nguoi Phrygia moi đen.
Tuy nhien su giau co cua Ai Cap đa khien cho no tro thanh mot muc tieu hap dan cho cac cuoc xam luoc, đac biet boi nguoi Berber Libya tu phia tay, va cac dan toc vung bien, đuoc cho la mot lien minh cua nhung nguoi đi bien đen tu Aegea. Ban đau, quan đoi đa co the đay lui cac cuoc xam luoc, nhung cuoi cung Ai Cap đa đanh mat quyen kiem soat cac vung lanh tho con lai cua minh o mien nam Caanan, phan lon roi vao tay cua nguoi Assyria. Nhung anh huong tu cac moi đe doa ben ngoai con tro nen tram trong hon boi cac van đe noi bo nhu tham nhung, nan cuop mo, va tinh trang xa hoi bat on. Sau khi gianh lai quyen luc cua minh, cac đai tu te Amun o Thebes đa nam trong tay nhung vung đat rong lon va giau co, va mo rong quyen luc cua ho ra khap đat nuoc trong thoi ky chuyen tiep thu ba.


= Thoi ky chuyen tiep thu ba (1069 TCN – 653 TCN) =

Sau khi Ramesses XI qua đoi trong nam 1078 TCN, Smendes đa tro thanh pharaon cai tri phan phia bac cua Ai Cap, đong đo o thanh pho Tanis. Mien nam thi lai nam duoi su kiem soat mot cach hieu qua cua cac đai tu te Amun o Thebes, ho chi cong nhan Smendes tren danh nghia. Trong thoi gian nay, cac bo lac Berber đen tu Libya đa bat đau đinh cu o vung đong bang chau tho phia tay, va tu truong cua nhung nguoi đinh cu đa bat đau gia tang quyen tu chu cua ho. Cac hoang tu Libya nay bat đau nam quyen kiem soat vung đong bang chau tho duoi thoi Shoshenq I vao nam 945 TCN, thiet lap nen trieu đai Libya cua nguoi Berber, hoac trieu đai Bubastite, cai tri trong khoang 200 nam. Shoshenq cung gianh quyen kiem soat mien nam Ai Cap bang cach đua cac thanh vien thuoc hoang gia nam giu cac vi tri tu te quan trong.
Vao giua the ky IX TCN, Ai Cap đa tien hanh mot no luc bat thanh nham gianh lai đia vi xua kia o Tay A mot lan nua. Pharaon Osorkon II cua Ai Cap, cung voi mot lien minh lon bao gom nhieu quoc gia va dan toc khac trong đo co nguoi Ba Tu, Israel, Hamath, Phoenicia / Caana, nguoi A Rap, nguoi Aramea, va Tan Hittite, tham gia vao tran Karkar chong lai vi vua Assyria hung manh Shalmaneser III dien ra trong nam 853 TCN. Tuy nhien, lien minh nay đa that bai va đe quoc Tan Assyria tiep tuc thong tri Tay A.
Su cai tri cua nguoi Berber Libya bat đau suy yeu bat đau khi xuat hien mot trieu đai đoi thu o Leontopolis thuoc khu vuc đong bang chau tho. Ngoai ra, nguoi Nubia cua Kush cung đe doa Ai Cap tu cac vung đat phia Nam.

Trai qua hang thien nien ky tuong tac (thuong mai, tiep xuc van hoa, chiem đong, đong hoa, va chien tranh ) voi Ai Cap, vi vua Piye cua nguoi Kush xuat phat tu kinh đo Napata o Nubia cua ong va tien đanh Ai Cap khoang nam 727 TCN. Piye de dang chiem đuoc Thebes va cuoi cung la khu vuc đong bang song Nile. Ong đa cho ghi lai qua trinh nay tren tam bia chien thang cua minh. Piye sau đo thiet lap nen trieu đai thu 25, đe thong nhat lai "Hai vung đat" cua mien Bac va mien Nam Ai Cap. Đe che thung lung song Nile mot lan nua lai tro nen rong lon nhu thoi Tan Vuong quoc.
Trieu đai thu 25 đa mo ra mot thoi ky phuc hung cho Ai Cap co đai. Ton giao, nghe thuat, kien ​​truc đa đuoc khoi phuc lai ve huy hoang nhu thoi Co, Trung, va Tan Vuong quoc. Cac pharaon chang han nhu Taharqa, đa cho xay dung hoac phuc hoi lai cac đen tho va tuong đai khap toan bo khu vuc thung lung song Nile, bao gom ca o Memphis, Karnak, Kawa, Jebel Barkal, vv  Trieu đai thu 25 cung la trieu đai đau tien cho xay dung nhieu kim tu thap (phan lon nam tai Sudan ngay nay) o thung lung Nile ke tu thoi Trung Vuong quoc.
Piye đa tien hanh nhieu no luc đe mo rong anh huong cua Ai Cap o vung Can Đong, von đang nam duoi su kiem soat cua Assyria, nhung đeu khong thanh cong. Nam 720 TCN, ong phai mot đoi quan đen ho tro cua mot cuoc khoi nghia chong lai Assyria, đang xay ra tai Philistia va Gaza. Tuy nhien, Piye đa bi Sargon II đanh bai va cuoc khoi nghia bi đan ap. Nam 711 TCN, Piye lai ung ho mot cuoc khoi nghia khac cua nguoi Do Thai o Ashdod chong lai nguoi Assyria va lai mot lan nua bi đanh bai boi vua Assyria Sargon II. Sau đo, Piye đa buoc phai tu bo vung Can Đong.
Tu the ky X TCN tro đi, Assyria đa tien hanh cac cuoc chien tranh nham kiem soat mien Nam Levant. Cac thanh pho va cac vuong quoc mien nam Can Đong thuong xuyen keu goi Ai Cap tro giup ho trong cuoc chien chong lai quan đoi Assyria hung manh. Taharqa đa đat đuoc mot so thanh cong buoc đau trong no luc nham gianh lai mot cho đung o Can Đong. Taharqa đa tro giup cho vua Judea Hezekiah khi Hezekiah va Jerusalem bi vua Assyria, Sennacherib, vay ham. Cac hoc gia đa khong đi đen thong nhat voi nhau ve ly do chinh khien cho nguoi Assyria tu bo cuoc vay ham Jerusalem cua ho. Co the nguyen nhan khien cho nguoi Assyria tranh mot cuoc chien voi đoi quan can thiep Ai Cap / Kush co the la do dich benh hoanh hanh. Henry Aubin lai lap luan rang quan đoi Kush / Ai Cap đa cuu thoat Jerusalem khoi tay nguoi Assyria va ngan can nguoi Assyria quay tro lai đanh chiem Jerusalem suot phan đoi con lai cua Sennacherib (20 nam). Tuy nhien bien nien su cua Senacherib khang đinh rang Judea đa đuoc buoc vao cong nap.
Sennacherib sau đo đa bi nhung nguoi con trai cua minh sat hai boi vi ong ta đa pha huy thanh pho Babylon noi loan, mot thanh pho thieng lieng đoi voi toan bo nguoi dan Mesopotamia, bao gom ca Assyria. Nam 674 TCN, Esarhaddon tien hanh mot cuoc xam luoc mo đau vao Ai Cap, tuy nhien no luc nay đa bi Taharqa đay lui. Tuy nhien, vao nam 671 TCN, Esarhaddon đa phat đong mot cuoc xam luoc toan dien. Mot phan quan đoi cua ong ta đa luu lai đe đoi pho voi cac cuoc khoi nghia o Phoenicia, va Israel. Phan con lai tien ve phia nam toi Rapihu, roi bang qua Sinai, va tien vao Ai Cap. Esarhaddon gianh mot chien thang quyet đinh truoc Taharqa, roi chiem lay Memphis, Thebes va tat ca cac thanh pho lon cua Ai Cap, con Taharqa bi đanh đuoi tro lai que huong Nubia cua ong. Esarhaddon luc bay gio tu goi ban than ong ta la "vua cua Ai Cap, Patros, va Kush", va tro ve voi mot luong lon chien loi pham tu cac thanh pho o vung đong bang; ong ta đa cho dung len mot tam bia chien thang vao thoi điem nay va tien hanh mot cuoc dieu hanh voi vi hoang tu tu binh Ushankhuru, con trai cua Taharqa o Nineveh. Esarhaddon cho đong mot đoi quan nho o mien bac Ai Cap va mo ta cach "Tat ca nguoi Ethiopia (cach goi nguoi Nubia / Kushi) đa bi ta truc xuat khoi Ai Cap, đe khong con ke nao khong than phuc ta". Ong ta con thiet lap cac chu hau Ai Cap ban xu đe cai tri thay mat minh. Cuoc chinh phuc cua Esarhaddon đa đanh dau su ket thuc hoan toan cua đe che Kush ngan ngui.

Tuy nhien, cac chu hau Ai Cap đuoc Esarhaddon dung len đa khong the giu đuoc quyen kiem soat toan bo đat nuoc mot cach lau dai. Hai nam sau, Taharqa quay tro lai tu Nubia va nam quyen kiem soat mien nam Ai Cap xa ve phia bac toi Memphis. Esarhaddon đa chuan bi đe quay lai Ai Cap va mot lan nua đe đanh đuoi Taharqa, tuy nhien ong ta đa lam benh va qua đoi tai Nineveh, truoc khi co the roi Assyria. Vi vua ke vi, Ashurbanipal, đa phai mot vi tuong Assyria co ten la Sha-Nabu-shu cung voi mot đao quan nho, nhung đuoc huan luyen tot va đa đanh bai Taharqa tai Memphis, mot lan nua lai đanh đuoi ong ta ra khoi Ai Cap. Taharqa qua đoi o Nubia hai nam sau đo.
Vi vua ke vi ong, Tanutamun, cung đa tien hanh mot no luc nham gianh lai Ai Cap cho Nubia nhung khong thanh cong. Buoc đau ong đa đanh bai thanh cong Necho, vi vua chu hau Ai Cap đuoc Ashurbanipal dung len, chiem lay Thebes trong qua trinh nay. Assyria sau đo đa phai mot đoi quan lon tien ve phia nam. Tantamani (Tanutamun) bi đanh tan tac va phai chay tron tro lai Nubia. Quan đoi Assyria sau đo cuop pha Thebes đen muc no khong bao gio thuc su hoi phuc lai đuoc nua. Mot vi vua ban xu, Psammetichus I đa đuoc đua len ngoi, nhu la mot chu hau cua Ashurbanipal, va Nubia khong bao gio tro thanh mot moi de doa cho ca Assyria va Ai Cap nua.


= Thoi hau nguyen (672 TCN – 332 TCN) =

Do khong co ke hoach lau dai cho cuoc chinh phuc, nguoi Assyria to chuc viec cai tri Ai Cap thong qua mot loat cac chu hau đuoc biet đen nhu la cac vi vua Saite cua trieu đai thu 26. Nam 653 TCN, vua Saite Psamtik I (loi dung thoi điem Assyria đang tham gia vao mot cuoc chien tranh khoc liet nham chinh phuc Elam va chi co mot đoi quan Assyria nho đong o Ai Cap) đa co the gianh lai đoc lap cho Ai Cap thoat khoi ach thong tri cua nguoi Assyria voi su giup đo cua nguoi Lydia va linh đanh thue Hy Lap, nhung nguoi sau đo đa đuoc tuyen mo đe tao thanh luc luong hai quan đau tien cua Ai Cap. Tuy nhien, Psamtik va nhung vi vua ke vi ong đa can trong trong viec duy tri quan he hoa binh voi Assyria. Anh huong cua nguoi Hy Lap đa mo rong mot cach đang ke va thanh pho Naukratis đa tro thanh khu đinh cu cua nguoi Hy Lap o vung đong bang.
Nam 609 TCN, Necho II đa tien hanh chien tranh voi Babylon, nguoi Chaldea, nguoi Medes va Scythia trong mot no luc nham cuu lay Assyria, von vua trai qua mot cuoc noi chien tan khoc lai đa bi lien minh cac cuong quoc nay giay xeo. Tuy nhien, nhung no luc cua Ai Cap đa that bai. Nhung nguoi Ai Cap lai đa tri hoan su can thiep qua lau va khi Necho II phai quan đoi cua ong tien ve phia bac thi luc đo thanh Nineveh đa that thu va vua Sinsharishkun cung đa tu tran. Tuy nhien, Necho đa de dang đanh bai mot đoi quan Israel cua vua Josiah nhung ong va nguoi Assyria sau đo lai bai tran tai Harran truoc nguoi Babylon, Medes va nguoi Scythia. Necho II va Ashur-uballit II cua Assyria cuoi cung đa bi đanh bai tai Carchemish o Aramea (Syria ngay nay) vao nam 605 TCN. Nguoi Ai Cap sau do van con tiep tuc tranh gianh khu vuc nay trong mot vai thap ky nua voi cac vi vua Babylon nhu Nabopolassar va Nebuchadnezzar II đe kiem soat nhung vung đat con lai cua cuu đe quoc Assyria o Levant. Tuy nhien, ho đa dan dan bi đay lui ve Ai Cap, va Nebuchadnezzar II tham chi đa xam luoc Ai Cap vao nam 567 TCN. Trieu đai cua cac vi vua Saite voi can cu tai kinh đo moi o Sais đa chung kien ​​mot su hoi sinh ngan ngui trong nen kinh te va van hoa, nhung trong nam 525 TCN, nguoi Ba Tu hung manh duoi su chi huy cua Cambyses II, đa bat đau cuoc chinh phuc Ai Cap, va đa bat song đuoc Pharaon Psamtik III ngay tai tran Pelusium. Cambyses II sau đo lay tuoc hieu cua pharaon, nhung lai cai tri Ai Cap tu que nha tai Susa o Ba Tu (Iran ngay nay), va trao quyen cai tri Ai Cap vao tay mot pho vuong. Mot vai cuoc khoi nghia no ra chong lai nguoi Ba Tu vao the ky thu nam đa gianh đuoc thanh cong ngan ngui, tuy vay Ai Cap đa khong bao gio co the lat đo vinh vien ach thong tri cua nguoi Ba Tu.
Sau khi bi sap nhap vao đe quoc Ba Tu, Ai Cap cung voi Sip va Phoenicia (Lebanon ngay nay) tao thanh satrap thu sau cua Đe quoc Achaemenid. Giai đoan đau tien ma nguoi Ba Tu thong tri Ai Cap, con đuoc biet đen nhu la trieu đai thu 27, ket thuc vao nam 402 TCN, va tu nam 380-343 TCN đanh dau trieu đai Ai Cap ban đia cuoi cung, đuoc biet đen la trieu đai thu 30, ket thuc voi su tri vi cua vua Nectanebo II. Su thong tri cua nguoi Ba Tu đuoc phuc hoi sau đo, đoi khi đuoc goi la trieu đai thu 31, bat đau tu nam 343 TCN, nhung khong lau sau, nam 332 TCN, vien pho vuong Ba Tu Mazaces đa đau hang va đem dang Ai Cap cho vua Alexander Đai đe cua Macedonia.


= Thoi ky thuoc Hy Lap =

Nam 332 truoc Cong nguyen, Alexander Đai đe chinh phuc Ai Cap ma khong gap phai su khang cu đang ke nao tu đe che Ba Tu va đuoc nguoi Ai Cap chao đon nhu la nguoi giai phong. Chinh quyen đuoc nhung nguoi ke tuc Alexander thanh lap, trieu đai Ptolemaios cua Macedonia, dua tren mot mo hinh cua Ai Cap va trung tam đat tai kinh đo moi Alexandria. Thanh pho đa tro thanh mot trung tam ve hoc thuat va van hoa, voi thu vien Alexandria noi tieng. Ngon hai đang Alexandria đa thap sang chi đuong cho nhung con thuyen ma mang đen su phon vinh ve thuong mai cho thanh pho.
Van hoa Hy Lap đa khong thay the van hoa Ai Cap ban đia, boi vi nha Ptolemaios đa ung ho nhung truyen thong lau đoi nham đam bao su trung thanh cua dan chung. Ho đa xay dung nhung ngoi đen moi theo phong cach Ai Cap, ung ho ton giao truyen thong, va mieu ta ban than la pharaon. Mot so truyen thong đa hop nhat voi nhau, vi du nhu cac vi than Hy Lap va Ai Cap đa hop nhat voi nhau thanh cac vi than đuoc tho phung chung, nhu Serapis, va cac hinh mau co đien cua nghe thuat đieu khac Hy Lap đa chiu anh huong tu cac hoa tiet truyen thong cua Ai Cap. Bat chap nhung no luc cua ho đe xoa diu nguoi dan Ai Cap, nha Ptolemaios đa bi thach thuc boi cuoc khoi nghia cua cu dan ban đia, tranh chap noi bo, va boi ca đong đao cu dan Alexandria sau khi Ptolemaios IV qua đoi.
Ngoai ra, boi vi La Ma ngay cang dua nhieu hon vao ngu coc nhap khau tu Ai Cap, nguoi La Ma đa danh su quan tam rat lon đoi voi tinh hinh chinh tri o Ai Cap. Nhung cuoc khoi nghia cua nguoi Ai Cap tiep tuc no ra, cac chinh tri gia đay tham vong, va cac đoi thu hung manh toi tu vung Can Đong cang lam cho tinh hinh tro nen mat on đinh, dan đen viec Rome phai quan đen bao ve Ai Cap nhu la mot tinh thuoc đe che.


= Thoi ki thuoc La Ma =

Ai Cap tro thanh mot tinh cua Đe che La Ma vao nam 30 truoc Cong nguyen, sau that bai cua Marcus Antonius va nu hoang Cleopatra VII truoc Octavian (sau nay la Hoang đe Augustus) trong tran Actium. Nguoi La Ma phu thuoc chu yeu vao cac chuyen hang ngu coc tu Ai Cap, va quan đoi La Ma, thuoc tham quyen cua thai thu đuoc bo nhiem boi Hoang đe, dep yen cac cuoc khoi nghia, thi hanh nghiem tuc viec thu thue nang, va ngan chan cuoc tan cong cua bon cuop, ma đa tro thanh mot van đe noi tieng trong giai đoan nay  Alexandria đa tro thanh mot trung tam ngay cang quan trong tren tuyen đuong thuong mai voi phuong đong, vi nhung cua cai xa hoa ky la co nhu cau cao tai Rome.
Mac du nguoi La Ma đa co mot thai đo thu đich hon so voi nguoi Hy Lap đoi voi nguoi Ai Cap, mot so truyen thong nhu uop xac va tho cung cac vi than truyen thong van tiep tuc. Nghe thuat ve chan dung xac uop phat trien ruc ro, va mot so cua cac hoang đe La Ma đa tu mo ta minh nhu pharaon, mac du khong đen muc đo nhu nha Ptolemaios truoc đay.
Tu giua the ky thu nhat, Kito giao đa bat đau ben re o Ai Cap va ban đau đuoc xem nhu mot ton giao co the chap nhan đuoc. Tuy nhien, đay la mot ton giao khong thoa hiep va luon co gang cai đao nhung nguoi theo ton giao truyen thong cua Ai Cap va ton giao Hy Lap-La Ma co đai, va đe doa cac truyen thong ton giao lau đoi. Đieu nay dan đen nhung cuoc đan ap nhung nguoi cai đao sang Kito giao, ma đinh cao la cuoc đai thanh trung cua Diocletianus bat đau vao nam 303, nhung cuoi cung Kito giao đa thang the. Nam 391, hoang đe Theodosius ban phap lenh nghiem cam cac nghi thuc tho cung đa than giao va đong cua cac ngoi đen. Con tai thanh Alexandria thi đa dien ra cuoc bao loan lon chong lai đa than giao voi viec pha huy nhung hinh tuong ton giao cong cong va tu nhan. Nhu la mot he qua cua đieu nay, van hoa ton giao ban đia cua Ai Cap đa dan bien mat. Trong khi nhung cu dan ban đia tiep tuc noi ngon ngu cua ho, thi kha nang đoc nhung ghi chep bang chu tuong hinh dan dan bien mat boi vi vai tro cua cac giao si va nu tu te trong cac ngoi đen Ai Cap ngay cang suy giam. Cac ngoi đen co bi chuyen đoi thanh nhung nha tho Kito giao hoac bi bo hoang trong sa mac.


Chinh quyen va kinh te = To chuc chinh quyen va thuong nghiep =
Pharaon la nguoi nam giu toan bo quyen luc toi cao cua vuong quoc, va it nhat la tren ly thuyet so huu toan bo đat đai cung tat ca cac nguon tai nguyen cua no. Nha vua la tong tu lenh toi cao cua quan đoi va la nguoi đung đau nha nuoc, dua vao mot bo may quan lai giup ong quan ly cong viec cua minh. Đung đau chinh quyen cua nha nuoc chi sau nha vua la te tuong, nguoi đong vai tro la đai dien va quan ly toan bo đat đai, quoc kho, cac cong trinh xay dung, he thong phap luat, va cac tai lieu luu tru. O cap đo khu vuc, đat nuoc đuoc chia thanh 42 khu vuc hanh chinh goi la cac nome nam duoi su cai tri boi mot nomarch, nhung nguoi nam duoi su giam sat cua te tuong. Cac ngoi đen hinh thanh nen xuong song cua ca nen kinh te. Khong chi la noi tho cung, chung con giu nhiem vu thu gom va tich tru cua cai cua vuong quoc trong mot he thong cac kho thoc va Kho bac đuoc quan ly boi nhung đoc cong, ho giu trong trach phan phoi thoc lua va hang hoa.
Phan lon nen kinh te đuoc to chuc mot cach tap trung va nam duoi su kiem soat chat che. Mac du nhung nguoi Ai Cap co đai khong su dung tien đuc cho đen thoi ky hau nguyen, ho đa su dung mot loai he thong trao đoi hang hoa, su dung cac bao tai thoc đe lam tieu chuan va deben, trong luong khoang 91 gram (3 oz) bang đong hoac bac đe tao nen mot đon vi đo luong chung. Nguoi lao đong đuoc tra bang thoc va mot nguoi lao đong binh thuong co the kiem đuoc 5 ½ bao tai (200 kg hoac 400 lb) thoc moi thang, trong khi mot quan đoc co the kiem đuoc 7½ bao tai (250 kg hoac 550 lb). Gia ca đuoc co đinh tren toan quoc va đuoc ghi vao so sach đe tao đieu kien cho viec kinh doanh; vi du nhu mot chiec ao co gia nam deben đong, trong khi mot con bo co gia 140 deben. Thoc lua co the đuoc trao đoi voi cac mat hang khac, theo mot bang gia co đinh.
Vao the ky thu V TCN, tien đuc đa đuoc du nhap vao Ai Cap tu nuoc ngoai. Ban đau cac đong xu đuoc su dung nhu nhung mieng đuc tieu chuan tu kim loai quy hon la mot loai tien te that su, nhung trong cac the ky ke tiep, nhung thuong nhan quoc te đa tin nhiem loai tien nay.


= Đia vi xa hoi =
Xa hoi Ai Cap đa co su phan chia giai cap o muc đo cao, va đia vi xa hoi đa đuoc phan biet ro rang. Nong dan chiem phan đong trong xa hoi, nhung nong san lai thuoc so huu truc tiep cua nha nuoc, đen tho, hay cac gia đinh quy toc ma so huu đat đai. Nong dan cung phai chiu thue lao đong va bi buoc phai tham gia lao đong trong cac du an thuy loi, cac cong trinh xay dung theo mot he thong suu dich. Nghe si va tho thu cong lai co đia vi cao hon nong dan, nhung ho cung nam duoi su kiem soat cua nha nuoc, lam viec tai cac phan xuong gan voi nhung ngoi đen va đuoc tra luong truc tiep tu quoc kho. Cac vien ky luc va quan lai hinh thanh nen tang lop thuong luu o Ai Cap co đai, đuoc goi la "tang lop vay trang", mot su am chi đen viec su dung quan ao bang vai lanh mau trang nhu la mot dau hieu cho đia vi cua ho. Tang lop thuong luu nay con lam noi bat đia vi xa hoi cua ho thong qua nghe thuat va van hoc. Ben duoi gioi quy toc la cac giao si, thay thuoc, va cac ky su đuoc đao tao mot cach chuyen mon trong linh vuc cua ho. No le cung đa đuoc biet đen o Ai Cap co đai, nhung muc đo va ty le cua no lai khong ro rang.

Nguoi Ai Cap co đai coi đan ong va phu nu, ke ca tat ca moi nguoi đen tu tat ca cac tang lop xa hoi, ngoai tru no le, ve co ban la binh đang voi nhau theo quy đinh cua phap luat, va ngay ca nhung nguoi nong dan duoi đay cung đuoc quyen kien ​​nghi toi te tuong va trieu đinh. Mac du, no le đuoc su dung chu yeu nhu la nhung nguoi hau chiu su rang buoc. Ho co the bi mua va ban, hoac co the lam viec tu do va thuong đuoc đieu tri boi cac thay thuoc tai noi lam viec. Ca đan ong va phu nu đeu co quyen so huu va mua ban tai san, ky ket hop đong, ket hon va ly hon, nhan thua ke, va theo đuoi cac tranh chap phap ly tai toa an. Cac cap vo chong co the so huu tai san chung va bao ve ban than khi ly di bang cach đong y hop đong hon nhan, trong đo quy đinh cac nghia vu tai chinh cua nguoi chong đoi voi vo va con cai khi ket thuc cuoc hon nhan cua ho. So voi phu nu o Hy Lap co đai, La Ma, va tham chi la nhieu noi tren the gioi vao ngay nay, phu nu Ai Cap co đai đa co nhieu quyen loi hon. Nhung nguoi phu nu nhu Hatshepsut va Cleopatra VII tham chi đa tro thanh cac pharaon, trong khi nhieu nguoi khac nam giu đia vi Nguoi vo than thanh cua Amun. Mac du co đuoc nhieu quyen tu do, phu nu Ai Cap co đai lai khong thuong xuyen nam giu cac vi tri chinh thuc trong chinh quyen, ho chi giu vai tro thu yeu trong cac ngoi đen, va khong đuoc nhan nen giao duc nhu nam gioi. 


= He thong phap luat =
Nguoi đung đau cua he thong phap luat chinh thuc la pharaon, ong la nguoi chiu trach nhiem thi hanh phap luat, thuc thi cong ly, duy tri phap luat va trat tu, mot khai niem đuoc nguoi Ai Cap co đai goi la Ma'at Mac du khong co bo luat nao tu thoi Ai Cap co đai con ton tai, cac thu lieu cua toa an cho thay luat phap Ai Cap dua tren mot cai nhin chung ve y thuc đung va sai ma nhan manh toi viec đat đuoc thoa thuan va giai quyet xung đot thay vi ton trong đung mot tap hop quy che phuc tap Hoi đong đia phuong gom nhung nguoi cao tuoi, đuoc biet đen nhu Kenbet vao thoi Tan Vuong quoc, chiu trach nhiem ve phan quyet trong cac phien toa lien quan đen cac vu kien nho va tranh chap nho. Truong hop nghiem trong hon lien quan đen giet nguoi, giao dich đat lon, va cuop mo đuoc đua đen Đai Kenbet, ma te tuong hoac pharaon chu tri. Nguyen đon va bi đon du kien ​​se đai dien cho ban than va phai the mot loi tuyen the rang ho đa noi su that. Trong mot so truong hop, chinh quyen đong ca hai vai tro la cong to vien va tham phan, va ho co the tra tan đanh đap bi cao đe co đuoc mot loi thu nhan va ten cua bat ky đong pham nao. Bat ke loi buoc toi co the la binh thuong hoac nghiem trong, vien ky luc cua toa an se ghi nhan khieu nai, loi khai, va phan quyet cua vu an đe co the xem xet đen trong tuong lai.
Hinh phat cho nhung toi loi nho co the la phat tien, đanh đap, cat xeo khuon mat, hay luu đay, tuy thuoc vao muc đo nghiem trong cua hanh vi pham toi. Nhung toi nghiem trong nhu giet nguoi va cuop mo thi bi trung phat bang cach xu tu, co the bang cach chem đau, dim chet đuoi, hoac đong coc đoi voi nguoi pham toi. Hinh phat cung co the đuoc mo rong ra đoi voi gia đinh cua nguoi pham toi. Bat đau tu thoi Tan Vuong quoc, cac nha tien tri đong mot vai tro quan trong trong he thong phap luat, xet xu ca trong truong hop dan su va hinh su. Trinh tu cho qua trinh nay đo la hoi than linh mot cau hoi "co" hoac "khong" co lien quan đen viec đung hay sai cua mot van đe. Than linh thong qua mot so vi thay te, se phan quyet bang cach chon mot hoac theo cach khac la di chuyen ve phia truoc hoac phia sau, hoac chi vao mot trong nhung cau tra loi đuoc viet tren mot manh giay coi hoac mot ostracon.


= Nong nghiep =

Su ket hop cac đieu kien đia ly thuan loi gop phan vao su thanh cong cua van hoa Ai Cap co đai, quan trong nhat trong đo la đat đai co đo mau mo cao, ket qua tu su ngap lut hang nam cua song Nile. Nhu vay, nguoi Ai Cap co đai co the tao ra mot nguon luong thuc doi dao, cho phep dan cu danh nhieu thoi gian va nguon luc cho cac muc đich van hoa, ki thuat, va nghe thuat. Quan ly đat đai co vai tro rat quan trong trong thoi Ai Cap co đai boi vi so thue đuoc dua tren so luong đat ma mot nguoi so huu.

Cong viec đong ang o Ai Cap phu thuoc vao chu ky cua song Nile. Nguoi Ai Cap ghi nhan ba mua: Akhet (lu lut), Peret (trong trot), va Shemu (thu hoach). Mua lu lut keo dai tu thang sau toi thang chin, boi đap hai ben bo song mot lop phu sa ly tuong, giau khoang chat cho viec trong trot. Sau khi nuoc lu rut, mua gieo trong keo dai tu Thang Muoi toi thang hai. Nong dan cay va trong hat giong tren cac canh đong, đuoc tuoi bang muong, kenh rach. Ai Cap von co luong mua hang nam it, do đo, nong dan đa dua vao song Nile đe tuoi nuoc cho cay trong cua ho Tu thang ba toi thang nam, nong dan su dung liem đe thu hoach cay trong cua ho, ma sau đo đa đap voi mot cai đap lua mot đe tach rieng rom khoi hat thoc lua. Sang loc loai bo trau khoi thoc, cac hat thoc lua sau đo đuoc nghien thanh bot, u lam bia, hoac đuoc luu tru đe su dung sau nay.Nguoi Ai Cap co đai trong lua mi va lua mach, va mot so loai ngu coc khac, tat ca đeu đuoc su dung đe lam cho hai loai thuc pham chinh la banh mi va bia  Cac cay lanh bi nho bat goc truoc khi chung bat đau ra hoa, von đuoc trong đe lay soi. Nhung soi nay đuoc tach doc theo chieu dai cua no va xe thanh soi, đuoc su dung đe det vai lanh va may quan ao. Cay coi moc tren cac bo cua song Nile đa đuoc su dung đe lam giay. Rau va hoa qua đuoc trong o nhung manh đat vuon, gan cac ngoi nha va tren khu đat cao hon, va phai đuoc tuoi nuoc bang tay. Rau bao gom toi tay, toi, dua hau, bi, đau, rau diep, va cac cay trong khac, ngoai ra con co nho đa đuoc che bien thanh ruou.


 Đong vat  Nguoi Ai Cap tin rang mot moi quan he can bang giua con nguoi va đong vat la mot yeu to thiet yeu cua trat tu vu tru, do đo con nguoi, đong vat va thuc vat đuoc cho la thanh vien cua mot tong the chung duy nhat . Gia suc la nhung vat nuoi quan trong nhat, viec quan ly thue đanh vao vat nuoi trong nhung cuoc tong đieu tra thuong xuyen, va kich thuoc cua mot đan phan anh uy tin va tam quan trong cua đien trang hoac ngoi đen ma so huu chung. Ngoai ra cho gia suc, nguoi Ai Cap co con nuoi cuu, de va lon. Gia cam nhu vit, ngan, ngong, chim bo cau đa bi bat do mac bay va đuoc nuoi o cac trang trai, noi chung đa bi ep an voi bot đe vo beo. Ngoai ra song Nile con la mot nguon cung cap ca phong phu. Ong cung đuoc thuan hoa it nhat la tu thoi Co Vuong quoc, va chung đa cung cap ca mat ong va sap.

Nguoi Ai Cap co đai su dung lua va bo đe chuyen cho, va chung con đuoc su dung trong viec cay ruong va gieo hat giong. Viec giet mo mot con bo đuoc vo beo cung la mot phan trong tam trong cac nghi le tho cung.Ngua đa đuoc nguoi Hyksos du nhap vao Ai Cap trong thoi ky chuyen tiep thu hai, va lac đa, mac du đuoc biet đen tu thoi Tan Vuong quoc, chi đuoc su dung đe chuyen cho vao thoi Hau nguyen. Ngoai ra con co bang chung cho thay nhung con voi đa đuoc su dung trong mot thoi gian ngan vao giai đoan Hau nguyen, nhung phan lon chung đa bi bo roi do thieu đat chan tha.Cho, meo va khi la nhung loai thuong đuoc nuoi trong gia đinh, trong khi cac loai vat ngoai quoc khac đuoc đua ve tu khu vuc trung tam cua chau Phi, nhu su tu, lai đuoc danh rieng cho hoang gia. Herodotus quan sat thay rang nguoi Ai Cap la nhung nguoi duy nhat giu nhung loai vat nuoi o cung trong nha voi ho. Trong giai đoan Tien trieu đai va Hau nguyen, viec tho cung cac vi than trong hinh dang đong vat cua ho tro nen vo cung pho bien, chang han nhu nu than meo Bastet va than co Thoth, nhieu loai con đuoc nhan giong voi so luong lon tai cac trang trai nham danh cho muc đich hien te trong cac nghi le.


= Tai nguyen =

Ai Cap co nguon tai nguyen đa phong phu danh cho cac cong trinh xay dung, cung voi đong va chi, vang, va đa ban quy. Cac nguon tai nguyen thien nhien nay cho phep nguoi Ai Cap co đai xay dung cac cong trinh kien truc, tac tuong, che tao cac cong cu va đo trang suc. Qua trinh uop xac su dung muoi tu Natrun Wadi đe lam kho cac xac uop, ngoai ra con cung cap nguon thach cao can thiet đe lam vua. Con co nhung mo vang lon Nubia, va mot trong nhung ban đo đau tien đuoc biet đen la ban đo ve mot mo vang o khu vuc nay. Wadi Hammamat la noi cung cap nguon đa granit noi tieng, greywacke, va vang. Đa lua la loai khoang chat đau tien đuoc thu thap va su dung đe lam cong cu, va nhung chiec riu đa la bang chung som nhat ve qua trinh đinh cu o khu vuc thung lung song Nile. Nhung vien đa nho đa đuoc mai mot cach can than đe lam luoi dao va đau mui ten nho vao đo cung vua phai cua chung va đo ben tham chi chi kem đong ma đuoc su dung đe thay the sau nay. Nguoi Ai Cap co đai la nhung nguoi đau tien su dung cac khoang chat nhu luu huynh lam my pham.
Nguoi Ai Cap con biet tach galen ra khoi quang chi tai Gebel Rosas đe che tao luoi chi, cac qua doi bang chi, va nhung buc tuong nho. Đong la kim loai quan trong nhat đuoc su dung đe che tao cong cu o Ai Cap co đai va loai quang malachite dung đe nau đong lai đuoc khai thac o Sinai. Cong nhan khai thac vang bang cach đai quang vang ra khoi cac lop đa tram tich, hoac thong qua qua trinh nghien va đai loai quang vang lan voi quartzi von ton nhieu cong suc. Quang sat đuoc tim thay o thuong Ai Cap đa đuoc su dung vao thoi Hau nguyen. Nhung loai đa xay dung voi chat luong cao rat doi dao o Ai Cap, nguoi Ai Cap co đai đa khai thac đa voi doc theo thung lung song Nile, đa granite tu Aswan, va đa bazan cung đa sa thach tu cac con song can o sa mac phia đong. Nhung loai đa dung đe cham khac nhu Pocfia, greywacke, thach cao tuyet hoa, va carnelian nam rai rac o sa mac phia đong va đuoc khai thac tu truoc khi trieu đai đau tien đuoc lap nen. Vao thoi ky nha Ptolemaios va La Ma cai tri, nguoi Ai Cap đa tien hanh khai thac đa ngoc luc bao o Wadi Sikait va thach anh tim o Wadi el-Hudi.


= Thuong mai =

Nguoi Ai Cap co đai đa tien hanh giao thuong voi cac nuoc lang gieng ngoai quoc cua ho đe co đuoc hang hoa quy hiem va ky la von khong đuoc tim thay o Ai Cap. Trong giai đoan Tien trieu đai, ho đa thiet lap thuong mai voi Nubia đe co đuoc vang va huong lieu. Ho cung thiet lap thuong mai voi Palestine voi bang chung la nhung chiec binh quai chua dau theo phong cach Palestine đa đuoc tim thay trong cac ngoi mo cua cac pharaon thuoc trieu đai thu nhat. Mot khu thuc dan cua nguoi Ai Cap đa đuoc thiet lap o mien nam Canaan co nien đai vao giai đoan truoc khi trieu đai thu nhat bat đau. Vua Narmer con co cac đo gom Ai Cap đuoc san xuat tai Canaan va sau đo xuat khau tro lai Ai Cap.
Toi trieu đai thu hai, thuong mai giua Ai Cap co đai voi Byblos đa giup cho Ai Cap co đuoc mot nguon cung cap go chat luong von khong co o Ai Cap. Đen trieu đai thu nam, thuong mai voi Punt đa đem ve vang, nhua thom, go mun, nga voi va cac loai đong vat hoang da nhu khi va khi đau cho. Thuong mai giua Ai Cap voi khu vuc Anatolia đa mang ve mot luong lon thiec can thiet cung nhu nguon cung cap đong bo sung, ca o dang kim loai va quang đong dung cho viec che tao đo đong. Nguoi Ai Cap co đai cung rat coi trong loai đa lapis lazuli mau xanh, ma phai nhap khau tu vung đat Afghanistan xa xoi. Cac đoi tac thuong mai o Đia Trung Hai cua Ai Cap con bao gom ca nguoi Hy Lap va Crete, ho đa cung cap cho nguoi Ai Cap nhieu loai hang hoa khac nhau trong đo co dau olive. Ve phan minh, Ai Cap chu yeu xuat khau ngu coc, vang, vai lanh, va giay coi, ngoai ra con bao gom ca thuy tinh va nhung đo vat bang đa.


Ngon ngu = Lich su phat trien =

Tieng Ai Cap la mot ngon ngu Phi-A phia bac co moi quan he gan gui voi tieng Berber va ngon ngu Semite. No la mot trong nhung ngon ngu co lich su lau đoi nhat (chi sau tieng Sumer), va đuoc viet tu khoang nam 3200 TCN cho đen thoi Trung Co va ton tai la mot ngon ngu noi con lau hon nua. Cac giai đoan cua tieng Ai Cap co đai la Co Ai Cap, Trung Ai Cap (tieng Ai Cap co đien), Hau ky Ai Cap, ngon ngu binh dan va tieng Copt. Nhung ghi chep cua nguoi Ai Cap khong cho thay su khac biet ve phuong ngu truoc giai đoan Copt, nhung co the co su khac biet trong cach noi tieng đia phuong o khu vuc xung quanh Memphis va Thebes sau nay.
Ngon ngu Ai Cap co đai la mot ngon ngu đa tong hop, nhung no đa dan tro thanh mot loai ngon ngu đon lap sau nay. Đen giai đoan Hau ky Ai Cap, no đa phat trien cac tien to han đinh va cac mao tu bat đinh, ma thay the cho cac hau bien to cu. Đa co mot su thay đoi tu thu tu đong tu-chu ngu-bo ngu cu thanh dang chu ngu-đong tu-bo ngu. Cac ghi chep bang chu tuong hinh, chu thay tu, va ngon ngu binh dan Ai Cap đa dan dan bi thay the bang bang chu cai ngu am cua tieng Copt. Tieng Copt van đuoc su dung trong cac nghi thuc te le cua Giao hoi Chinh Thong Ai Cap, va dau vet cua no con đuoc tim thay o trong ngon ngu Ai Cap A Rap ngay nay.


= Phat am va ngu phap =
Ngon ngu Ai Cap co đai co 25 phu am tuong tu voi nhung ngon ngu Phi-A khac. Chung bao gom phu am đau va trong am, am tac, am xat va am rung, am vang va am on. No co ba nguyen am dai va ba nguyen am ngan, sau nay vao thoi Hau ky Ai Cap thi no đuoc mo rong len thanh chin. Cac tu co ban cua tieng Ai Cap tuong tu nhu tieng Semite va Berber, bao gom ba hoac hai goc phu am va ban phu am. Hau to đuoc them vao đe tao thanh tu. Viec chia đong tu tuong ung voi ngoi. Vi du, bo khung ba phu am S-D-M la phan cot loi ngu nghia cua tu 'nghe'; chia đong tu co ban cua no la sdm, 'ong ta nghe'. Neu chu ngu la mot danh tu, hau to khong đuoc them vao đong tu: sdm hmt, 'nguoi phu nu nghe'.
Tinh tu đuoc tao thanh tu danh tu thong qua mot qua trinh ma cac nha Ai Cap hoc goi la nisbation vi su tuong đong so voi tieng A Rap. Thu tu cua tu la vi ngu-chu ngu trong đong tu va tinh tu, va chu ngu-vi ngu trong danh tu va pho tu. Chu ngu co the đuoc di chuyen đen đau cau neu no dai va đuoc theo sau boi mot đai tu bo ngu. Cac đong tu va danh tu dang phu đinh thi them tiep đau ngu n, con nn đuoc su dung cho cac trang tu va tinh tu. Trong am roi vao am tiet cuoi cung hoac ap chot, co the la mo am (CV) hoac đong am (CVC).


= Chu viet =

Nhung ghi chep bang chu tuong hinh co nien đai tu khoang nam 3000 TCN, va bao gom hang tram bieu tuong. Mot chu tuong hinh co the đai dien cho mot tu, mot am thanh, hoac mot am cam nhat đinh; va cung mot bieu tuong tuong tu co the su dung cho nhieu muc đich khac nhau trong nhung boi canh khac nhau. Chu tuong hinh la mot dang chu viet chinh thuc, đuoc su dung tren cac cong trinh bang đa va trong cac ngoi mo, va no co the mang tinh chi tiet nhu cac tac pham nghe thuat ca nhan. Trong cac ghi chep hang ngay, cac vien ky luc đa su dung mot dang chu viet soan thao, con đuoc goi la chu thay tu, giup ho viet nhanh hon va de dang hon. Trong khi chu tuong hinh chinh thuc co the đuoc đoc theo hang hoac cot hoac ca hai huong (mac du thuong đuoc viet tu phai sang trai), chu thay tu thi lai luon luon đuoc viet tu phai sang trai, thuong la theo cac hang ngang. Mot dang chu viet moi, chu viet binh dan (Demotic), sau nay đa tro thanh cach viet pho bien, va dang chu viet nay cung voi dang chu tuong hinh chinh thuc đa đuoc su dung tren phien đa Rosetta kem theo van ban tieng Hy Lap.

Khoang the ky thu nhat, bang chu cai Copt đa bat đau đuoc su dung cung voi chu viet binh dan. Chu Copt la mot dang bien the cua bang chu cai Hy Lap voi viec bo sung them mot so dau hieu cua chu viet binh dan. Mac du chu tuong hinh chinh thuc đuoc su dung trong cac nghi le cho đen the ky thu tu, toi giai đoan cuoi chi co mot so it cac thay tu van con co the đoc đuoc chung. Khi ma cac ton giao truyen thong bi cam đoan, hieu biet ve chu viet tuong hinh đuoc coi la đa that truyen. Nhung no luc nham giai ma chung đa bat đau tu thoi Byzantine va trong thoi ky Hoi giao o Ai Cap, nhung mai đen nam 1822, sau khi phien đa Rosetta đuoc phat hien va qua nhieu nam nghien cuu cua Thomas Young cung Jean-Francois Champollion, chu tuong hinh moi gan nhu đuoc giai ma hoan toan.


= Van hoc =

Nhung ghi chep đau tien xuat hien gan lien voi vuong quyen cua nha vua la tren cac nhan va the cua vat dung đuoc tim thay trong nhung ngoi mo hoang gia. Đo la cong viec chinh cua nhung vien ky luc, ho lam viec trong to chuc Per Ankh hoac Ngoi nha sinh menh. The che nay bao gom cac nghi le, thu vien (goi la Ngoi nha sach), phong thi nghiem va cac đai quan sat. Mot trong nhung tac pham noi tieng nhat cua van hoc Ai Cap co đai đo la cac van ban trong cac kim tu thap va tren nhung chiec quan tai, đuoc viet bang ngon ngu Ai Cap co đien, ma van tiep tuc đuoc su dung đe ghi chep cho đen khoang nam 1300 TCN. Sau đo tu thoi Tan Vuong quoc tro đi, nguoi Ai Cap su dung van noi trong cac van ban hanh chinh thoi ky Ramesse, trong cac tap tho tinh va nhung cau chuyen, cung nhu trong cac ghi chep bang ngon ngu binh dan va ngon ngu Copt. Trong thoi gian nay, nhung ghi chep truyen thong đa phat trien thanh nhung tac pham tu truyen trong cac ngoi mo, chang han nhu cua Harkhuf va Weni. Mot the loai khac đuoc goi la Sebayt ("loi chi day") đa đuoc phat trien đe truyen đat nhung loi giang day va huong dan tu cac quy toc noi tieng; Cuon giay Ipuwer- mot bai tho ai ca mo ta thien tai va bien đong xa hoi- la mot vi du noi tieng.
Tac pham Cau chuyen cua Sinuhe, viet bang ngon ngu Trung Ai Cap, đuoc coi la mot tac pham kinh đien cua van hoc Ai Cap. Cung đuoc viet vao thoi điem nay la Cuon giay Westcar, mot tap hop cac cau chuyen trong đo nhung nguoi con trai Khufu ke ve nhung ky cong cua ong, va do cac thay tu viet nen. Loi chi day cua Amenemope con đuoc coi la mot kiet tac cua van hoc can đong. Vao cuoi thoi Tan Vuong quoc, ngon ngu ban đia đa thuong xuyen đuoc su dung đe viet nhung tac pham pho bien nhu cau chuyen cua Wenamun va loi chi day cua Any. Tu khoang nam 700 TCN, nhung cau chuyen thuat lai va loi chi day, chang han nhu loi chi day cua Onchsheshonqy, cung nhu cac thu tich cua ca nhan va dung trong buon ban đeu đuoc viet bang ngon ngu binh dan va theo cac giai đoan cua nguoi Ai Cap. Nhieu cau chuyen đuoc viet bang ngon ngu binh dan trong thoi ky Hy Lap-La Ma lai lay boi canh vao cac thoi ky lich su truoc đay, khi Ai Cap la mot quoc gia đoc lap đuoc cai tri boi nhung vi vua vi đai nhu Ramesses II.


Van hoa = Cuoc song thuong nhat =

Hau het nguoi dan Ai Cap co đai la cac nong dan gan lien voi đat đai. Ngoi nha cua ho chi gioi han cho cac thanh vien trong mot gia đinh, va thuong đuoc xay bang gach bun nham đe giu mat trong nhung ngay nang nong. Moi ngoi nha co mot nha bep voi mot mai tran, voi mot banh mai đe xat hat va mot lo nuong nho đe nuong banh. Tuong đuoc son mau trang va co the đuoc bao phu bang nhung tam vai lanh đuoc nhuom mau. San nha đuoc bao phu bang tham say, trong khi cac đo noi that bao gom cac chiec ghe go, giuong đuoc đap cao len tu san nha va mot chiec ban an.
Nguoi Ai Cap co đai rat coi trong su ve sinh va dang ve be ngoai. Ho hau het tam tren dong song Nile va su dung xa phong nhao lam tu mo đong vat cung voi phan. Đan ong cao sach se toan bo co the cua ho; nuoc hoa va cac loai mo thom đuoc dung đe che đay mui hoi va lam diu lan da. Quan ao đuoc lam tu cac tam vai lanh đon gian va đuoc tay trang, trong khi đan ong va phu nu o tang lop thuong luu đoi nhung bo toc gia, su dung đo trang suc cung my pham. Tre em thuong khong mac quan ao cho đen tuoi truong thanh, khoang 12 tuoi, o tuoi nay nguoi con trai phai cat bao quy đau va cao troc. Nguoi me chiu trach nhiem cham soc con cai, trong khi nguoi cha mang ve nguon thu nhap cho gia đinh.

Am nhac va nghe thuat mua la nhung hinh thuc giai tri pho bien đoi voi nhung nguoi co the bieu dien chung. Cac dung cu am nhac thua đau bao gom sao va đan hac, trong khi cac nhac cu tuong tu nhu ken trumpet, oboe, va ong tieu chi xuat hien sau nay va dan tro nen pho bien. Vao thoi Tan Vuong quoc, nguoi Ai Cap đa choi cac nhac cu nhu chuong, chum choe, trong com, trong, cung đan luyt va đan lia du nhap tu chau A.
Nguoi Ai Cap co đai đa co đuoc nhieu loai hinh giai tri khac nhau, bao gom ca cac tro choi va am nhac. Senet, mot dang bang choi, trong đo cac quan co di chuyen mot cach ngau nhien, von đac biet pho bien tu thoi xa xua; mot tro choi khac tuong tu la Mehen, voi mot bang choi hinh tron. Tung hung va tro choi lien quan đen bong lai rat pho bien voi tre em, va đau vat cung đuoc chung thuc trong mot ngoi mo tai Beni Hasan. Nhung thanh vien giau co cua xa hoi Ai Cap co đai rat thich san ban va cheo thuyen.
Nhung khai quat ve ngoi lang cua cong nhan o Deir el-Madinah đa ket lai nhung ban khao nghiem hoan hao nhat ve cuoc song cong đong trong the gioi van minh co đai xuyen suot 400 nam lich su. Khong con mot noi nao ma nhung co quan chinh quyen, tuong tac xa hoi, cong viec va đieu kien cuoc song cua mot cong đong đuoc nghien cuu đay đu chi tiet nhu vay.


= Am thuc =

Am thuc cua nguoi Ai Cap van truong ton mai theo thoi gian; qua thuc, cac mon an cua nguoi Ai Cap hien nay van giu đuoc mot so điem tuong đong noi bat voi cac mon an cua nguoi xua. Che đo an uong chu yeu bao gom banh mi va bia, bo sung them cac loai rau nhu hanh tay va toi, cac loai trai cay nhu qua cha la va sung. Ruou vang va thit chi đuoc dung vao cac ngay le hoi trong khi tang lop thuong luu lai thuong thuc chung mot cach thuong xuyen hon. Ca, thit, gia cam va co the đuoc uop muoi hoac phoi kho, chung co the đuoc nau trong cac mon ham hoac nuong tren vi nuong.


= Kien truc =

Nghe thuat kien ​​truc cua Ai Cap co đai voi mot so nhung cong trinh đuoc coi la noi tieng nhat tren the gioi: Kim tu thap Giza va cac đen tho tai Thebes. Cac du an xay dung đa đuoc nha nuoc to chuc va ho tro tai chinh cho muc đich ton giao va ky niem,va con đe cung co suc manh cua cac pharaon. Nguoi Ai Cap co đai la nhung cong nhan xay dung co tay nghe cao; su dung cac cong cu va phuong tien đon gian nhung lai vo cung hieu qua, cac kien ​​truc su cua ho co the xay dung cac cong trinh đo so bang đa voi đo chinh xac cao.
Ngoi nha cua tang lop thuong luu cung nhu cua nhung nguoi dan thuong Ai Cap đeu đuoc xay dung tu cac vat lieu de hong nhu gach bun va go. Nguoi nong dan song trong nhung ngoi nha đon gian, trong khi noi o cua tang lop thuong luu lai la nhung cau truc phuc tap hon. Mot vai toa nha tu thoi Tan Vuong quoc con sot lai nhu o Malkata va Amarna, cho thay cac buc tuong va san nha đuoc trang tri bang nhung buc ve ve nguoi, chim, be nuoc, cac vi than va nhung phac hoa hinh hoc. Nhung kien truc quan trong nhu đen tho va lang mo đa đuoc du đinh se truong ton the nen chung đuoc xay bang đa thay vi gach.
Nhung ngoi đen Ai Cap co đai lau đoi nhat con đuoc bao ton toi ngay nay la o Giza, chung chi bao gom duy nhat mot đai sanh bao quanh cung phan mai đuoc đo boi cac cay cot. Vao thoi Tan Vuong quoc, cac kien truc su đa xay dung them thap mon, khoang san ngoai, va mot khu vuc hanh lang bao quanh voi nhieu cay cot phia truoc khu vuc thanh đuong cua ngoi đen, mot phong cach tieu chuan đien hinh cho đen giai đoan Hy Lap-La Ma. Nhung kien truc mai tang som nhat va pho bien nhat vao thoi Co Vuong quoc la mastaba, đo la mot cau truc mai bang hinh chu nhat xay bang gach bun hoac đa phia tren mot can phong chon cat duoi long đat. Kim tu thap bac thang cua Djoser la cau truc bao gom mot loat cac mastaba đa xep chong len nhau. Cac kim tu thap đuoc xay dung vao thoi Co va Trung Vuong quoc, nhung sau đo chung dan bi cac vi vua tu bo va ho tap trung vao xay dung nhung ngoi mo đuoc đao sau vao nui von it bi chu y hon. Chi co trieu đai thu 25 la mot ngoai le, boi vi cac vi pharaon cua trieu đai nay lai xay dung cac kim tu thap.


= Nghe thuat =

Nguoi Ai Cap co đai sang tao ra cac tac pham nghe thuat nham phuc vu nhieu muc đich khac nhau. Trong hon 3500 nam, cac hoa si luon trung thanh voi nhung hinh mau nghe thuat va hinh tuong đa đuoc phat trien vao thoi Cuu Vuong quoc, va tuan theo nhung nguyen tac nghiem ngat ma chong lai nhung anh huong ngoai lai va nhung thay đoi noi tai. Nhung tieu chuan my thuat nay voi nhung đuong net đon gian, khuon mau, voi cac khu vuc cung mau ket hop voi nhung hinh ve mang tinh đac trung ma khong co dau hieu cua chieu sau khong gian- tao ra mot cam giac trat tu va can bang trong mot tong the chung. Hinh ve va cac ban van thi lai hoa quyen voi nhau tren cac buc tuong trong nhung ngoi mo va đen tho, tren cac quan tai, bia đa, va tham chi ca tren nhung buc tuong. Bia đa Namer la mot vi du cho thay nhung hinh ve đo cung co the đuoc đoc nhu la chu tuong hinh. Vi nhung quy tac cung nhac nay đa chi phoi tinh cach đieu va phong thai tuong trung cao đo cua no, nghe thuat Ai Cap co đai chu yeu phuc vu muc đich chinh tri va ton giao voi đo chinh xac va su ro rang.
Nghe nhan Ai Cap co đai su dung đa đe tac tuong va phu đieu, nhung ho cung su dung go nhu la mot su thay the re hon va de dang khac hon. Mau ve đuoc lay tu cac khoang chat nhu quang sat (mau đo va mau vang son), quang đong (mau xanh va mau xanh la cay), bo hong hoac than (mau đen), va đa voi (mau trang). Mau ve đuoc tron voi nhua gom A rap nhu mot chat ket dinh va đuoc ep thanh banh đe co the hoa vao nuoc khi can thiet.

Cac pharaon su dung cac buc phu đieu đe ghi lai chien thang cua ho trong nhung tran chien, chieu chi cua hoang gia, va nhung canh ton giao. Nhung guoi dan thuong cung co quyen tiep can voi nhung tac pham nghe thuat tang le, nhu cac buc tuong shabti va sach cua nguoi chet, ma ho tin rang se bao ve ho o the gioi ben kia. Trong suot thoi ky Trung Vuong quoc, nhung khuon mau bang go hoac đat set mieu ta quang canh cuoc song hang ngay đa tro thanh mot su bo sung pho bien cho cac ngoi mo. Trong mot no luc nham đe tai dung lai cac hoat đong cua nguoi song sau khi buoc sang the gioi ben kia, ho đa tao nen cac mo hinh nguoi lao đong, nha o, tau thuyen, va tham chi ca mo hinh quan su đe the hien nhung quan niem cua nguoi Ai Cap co đai ve the gioi ben kia.
Mac du nghe thuat Ai Cap co đai co su đong nhat, nhung phong cach đac thu vao nhung khoang thoi gian va đia điem cu the đoi khi phan anh su thay đoi thai đo van hoa hay chinh tri. Sau cuoc xam luoc nguoi Hyksos trong thoi ky chuyen tiep thu hai, nhung buc bich hoa mang phong cach Minoan đa đuoc tim thay tai Avaris. Vi du noi bat nhat ve mot su thay đoi đinh huong chinh tri trong cac hinh thuc nghe thuat đen tu thoi ky Amarna, voi nhung hinh mau đuoc thay đoi hoan toan đe phu hop voi nhung y tuong ton giao mang tinh cach mang cua Akhenaten. Phong cach nay đuoc goi la nghe thuat Amarna, va no đa nhanh chong bi xoa bo mot cach hoan toan sau khi Akhenaten qua đoi va đuoc thay the bang phong cach truyen thong.


= Niem tin ton giao =

Niem tin vao cac vi than va the gioi ben kia đa an sau vao trong nen van minh Ai Cap co đai ngay tu thua so khai; Luat le cua Pharaon đuoc dua tren quyen luc than thanh cua cac vi vua. Cac ngoi đen Ai Cap la noi tru ngu cua cac vi than, nhung nguoi co quyen luc sieu nhien va luon đuoc dan chung cau xin su giup đo va bao ve. Tuy nhien, cac vi than khong phai luc nao cung đuoc coi la nhan tu, va nguoi Ai Cap tin rang ho co the đuoc xoa diu bang viec hien te va cau nguyen. He thong cac vi than nay thay đoi lien tuc boi vi cac vi than moi luon đuoc phong cap trong he thong cap bac, trong khi cac vi tu te lai khong co bat cu no luc đe thiet lap cac thay đoi nay cung voi nhung cau chuyen thanh mot the thong nhat va đoi khi lai khien cho nhung cau chuyen than thoai nay mau thuan voi nhau. Nhung quan niem khac nhau ve than thanh khong đuoc coi la mau thuan ma giong nhu la phan thanh nhieu lop theo nhieu khia canh cua thuc tai.Cac vi than đuoc tho cung trong nhung ngoi đen chiu su quan ly cua cac vi tu te đai dien cho nha vua. Tai trung tam cua cac ngoi đen đeu co mot buc tuong duoc tho cung trong mot đien tho. Cac ngoi đen khong phai la noi danh cho viec tho cung chung, va chi vao mot so ngay le va le ky niem thi la buc tuong cua vi than moi đuoc đem ra đe tho phung cong khai trong mot đien tho. Thong thuong, lanh đia cua cac vi than luon cach biet voi the gioi ben ngoai va chi co cac quan chuc cua ngoi đen moi đuoc phep đat chan vao. Nguoi dan co the tho cung cac buc tuong rieng trong nha cua ho, va đeo nhung la bua ho menh nham chong lai cac the luc gay ra su hon loan. Sau thoi ki Tan Vuong quoc, vai tro cua pharaon nhu mot trung gian tam linh bi giam nhe, hay noi cach khac nhung phong tuc tin nguong đa chuyen dich tinh than đen viec tho phuong truc tiep cac vi than thay vi phai qua pharaon. Ket qua la, cac linh muc đa phat trien mot he thong nhung nha tien tri nham giao thuc voi y nghi cua than linh va truyen lai truc tiep đen nguoi dan.
Nguoi Ai Cap tin rang moi con nguoi đuoc cau tao tu cac bo phan co the va phan linh hon. Ngoai co the, moi nguoi con co mot swt (bong), mot ba (tinh cach hay linh hon), mot ka (suc song), va mot cai ten. Trai tim chu khong phai la nao đuoc coi la noi chua đung nhung suy nghi va cam xuc. Sau khi chet, phan hon se đuoc giai phong khoi co the va co the lang thang mot cach tu do, nhung no can mot co the khac (hoac thay the, chang han nhu mot buc tuong) đe lam mot ngoi nha vinh vien. Muc tieu cuoi cung cua nguoi đa khuat đo la đoan tu lai đuoc voi ka va ba cua minh, đe co the tro thanh mot akh. Đe đieu nay xay ra, nguoi đa khuat phai trai qua mot phien toa, trong đo trai tim cua ho đuoc đem can voi mot "soi long chan ly". Neu đuoc coi la xung đang, nguoi đa khuat co the tiep tuc ton tai tren Trai Đat duoi dang phan hon.


= Mai tang =

Nguoi Ai Cap co đai đa duy tri mot tap hop phuc tap cac tang tuc ma ho tin la can thiet đe đam bao su bat tu sau khi qua đoi. Nhung phong tuc nay lien quan đen viec bao ve co the bang cach uop xac, thuc hien cac nghi le chon cat cung voi nhung đo tuy tang ma nguoi chet se su dung trong the gioi ben kia.
Truoc thoi Co Vuong quoc, thi hai nguoi chet đuoc chon cat duoi cac ho đuoc đao trong sa mac va no đuoc bao quan kho mot cach tu nhien. Su kho can cua sa mac la mot đieu kien thuan loi giup cho viec chon cat cua nhung nguoi dan ngheo trong suot lich su cua Ai Cap co đai, vi ho khong co kha nang chi tra cho qua trinh chon cat cong phu von danh cho tang lop thuong luu. Nhung nguoi Ai Cap giau co đa bat đau chon cat nguoi chet trong nhung ngoi mo bang đa va su dung qua trinh uop xac nhan tao, ma trong đo ho loai bo cac co quan noi tang, quan toan bo co the nguoi chet bang vai lanh, roi chon cat trong mot quan tai bang đa hinh chu nhat hoac quan tai bang go. Bat đau tu trieu đai thu tu, mot so bo phan đa đuoc bao quan mot cach rieng biet trong cac lo đung noi tang.
Vao thoi ky Tan Vuong quoc, nguoi Ai Cap co đai đa hoan thien nghe thuat uop xac cua ho; ky thuat tot nhat mat toi 70 ngay đe loai bo cac co quan noi tang, loai bo nao thong qua mui, va lam kho thi hai bang mot hon hop muoi goi la natron. Thi hai sau đo đuoc boc trong vai lanh cung voi nhung tam bua ho menh bao ve chen vao giua cac lop vai va đuoc đat trong mot quan tai hinh nguoi đuoc trang tri cau ky. Nghe thuat uop xac dan tro nen suy tan duoi thoi Ptolemaios va La Ma, trong khi lai nhan manh hon đen hinh dang ben ngoai đuoc trang tri cua xac uop.
Trong khi nguoi Ai Cap giau co đuoc chon cat voi mot so luong lon cac vat dung xa xi, thi trong tat ca cac ngoi mo bat ke đia vi xa hoi, luon co nhung đo đac danh cho nguoi chet. Bat đau tu thoi Tan Vuong quoc, sach cua nguoi chet luon co đi kem trong cac ngoi mo, cung voi nhung buc tuong shabti ma đuoc tin la đe lao đong thay cho chu nhan cua chung o the gioi ben kia. Sau khi an tang, nhung nguoi than con song cung thinh thoang mang thuc an đen cac ngoi mo va nguyen cau thay mat cho nguoi đa khuat.


Quan su Quan đoi Ai Cap co đai co nhiem vu bao ve Ai Cap chong lai cac cuoc xam lang tu ben ngoai va duy tri su thong tri cua Ai Cap o vung Can Đong co đai. Quan đoi con bao ve cac mo khai thac o Sinai trong thoi ky Co Vuong quoc va tham gia vao cac cuoc noi chien trong thoi ky chuyen tiep thu nhat va thu hai. Ho con chiu trach nhiem bao ve cac phao đai doc theo cac tuyen đuong thuong mai quan trong, chang han nhu tai thanh pho Buhen tren đuong toi Nubia. Cac phao đai cung đa đuoc xay dung đe lam cac can cu quan su, chang han nhu phao đai o Sile, ma đong vai tro la mot can cu chi huy trong cac quoc vien chinh toi Levant. Vao thoi ky Tan Vuong quoc, mot loat cac vi vua đa su dung quan đoi thuong truc cua Ai Cap đe tan cong va chinh phuc Kush cung cac khu vuc cua Levant.
Trang bi quan su đien hinh bao gom cung ten, giao, va loai khien đau tron đuoc che tao bang cach boc da đong vat vao mot khung go. Vao thoi ky Tan Vuong quoc, quan đoi đa bat đau su dung cac co chien xa von đuoc nhung ke xam luoc nguoi Hyksos du nhap vao thoi ky truoc đo. Vu khi va ao giap tiep tuc đuoc cai tien voi viec su dung đong: khien chan bay gio đa đuoc lam tu mot khoi go đac voi mot thanh oan bang đong, cac ngon giao đuoc gan đau chop nhon bang đong, va Khopesh đa đuoc du nhap tu nhung nguoi linh chau A.
Cac vi pharaon thuong đuoc mo ta trong nghe thuat va van hoc la đang cuoi tren cac co chien xa o phia truoc đao quan; co gia thuyet cho rang đa co it nhat mot vai vi pharaon, nhu Seqenenre Tao II va nhung nguoi con trai cua ong, đa lam nhu vay. Tuy nhien, cung co nhung lap luan cho rang "nhung vi vua cua thoi ky nay đa khong đich than chi huy quan đoi tren chien truong, chien đau cung voi quan đoi cua ho. " Binh linh đuoc tuyen chon tu nhung nguoi dan thuong, nhung trong giai đoan Tan Vuong quoc va đac biet la thoi ky sau đo, linh đanh thue tu Nubia, Kush, va Libya đa đuoc tuyen mo đe chien đau cho Ai Cap.


Ky thuat, y hoc, toan hoc = Ky thuat =

Trong linh vuc ky thuat, y hoc va toan hoc, nguoi Ai Cap co đai đa đat đuoc mot tieu chuan tuong đoi cao ve nang suat va su tinh te. Cac cuon giay Edwin Smith va Ebers (khoang nam 1600 TCN) đa ghi chep lai nhung kinh nghiem truyen thong đau tien đuoc biet đen cua nguoi Ai Cap. Nguoi Ai Cap con tao ra bang chu cai rieng cua ho va he thap phan.


= Đo su va thuy tinh =
Ngay tu truoc thoi ky Co Vuong quoc, nguoi Ai Cap co đai đa tao ra mot loai vat lieu thuy tinh đuoc goi la su, va ho coi đo la mot loai đa ban quy nhan tao. Su la mot loai đo gom đuoc lam tu silica, mot luong nho voi va natri oxit, cung voi mot chat tao mau, thuong la đong. No đuoc su dung đe lam cac chuoi hat, đa lat, cac buc tuong nho, va đo gom nho. Nguoi Ai Cap co đai con tao ra đuoc mot chat mau goi la mau xanh Ai Cap, hay con đuoc goi mau xanh thuy tinh, no đuoc tao ra bang cach nung chay silica, đong, voi, va mot loai chat kiem nhu natron. San pham tao ra co the đuoc nghien nho va đuoc su dung lam mot chat mau.

Nguoi Ai Cap co đai đa co the che tao mot loat cac đo vat bang thuy tinh voi ky nang tuyet voi, nhung hien van chua ro la lieu rang ho đa phat trien qua trinh nay mot cach đoc lap hay khong. Ngoai ra cung khong ro rang rang ho đa che tao ra loai thuy tinh tho cua minh hay chi đon thuan la nhap khau cac thoi đa đuoc che tao san, sau đo ho nau chay va hoan thien. Tuy nhien, ho lai co ki nang thuan thuc trong viec tao hinh cac đo vat, cung nhu viec them vao cac yeu to vi luong đe kiem soat mau sac cua thuy tinh thanh pham. Ho co the tao ra nhieu loai mau sac bao gom mau vang, đo, xanh la cay, xanh duong, tim, trang, va co the che tao ra loai thuy tinh trong suot hoac mo đuc.


= Y hoc =

Nhung van đe y te cua nguoi Ai Cap co đai bat nguon truc tiep tu moi truong song cua ho. Do cuoc song va lao đong dien ra gan con song Nile khien cho ho de gap phai nhung moi nguy hiem đen tu benh sot ret va trung san mang ky sinh, khien ton thuong gan va đuong ruot. Nhung loai đong vat hoang da nguy hiem nhu ca sau va ha ma cung la mot moi đe doa pho bien. Cong viec đong ang va lao đong trong cac cong trinh xay dung đa gay nen ap luc đoi voi cot song va cac khop xuong, ton thuong trong qua trinh xay dung cac cong trinh va chien tranh cung khien cho ho mat đi mot so bo phan quan trong tren co the. Nhung hat san va cat trong bot my lam mon rang cua ho, khien cho ho de bi ap xe (mac du vay sau rang lai rat hiem).
Che đo an cua nhung nguoi giau thuong co chua nhieu đuong, vi the khien cho ho de mac phai benh rang loi. Mac du luon đuoc mieu ta voi voc dang thon gon tren cac buc tuong trong nhung ngoi mo, nhieu xac uop cua tang lop thuong luu cho thay tinh trang thua can von do anh huong tu mot cuoc song qua sung tuc. Tuoi đoi cua mot nguoi truong thanh la khoang 35 đoi voi nam va 30 đoi voi phu nu, nhung đe song đuoc đen đo tuoi truong thanh thi lai la mot đieu kho boi vi khoang mot phan ba dan so đa qua đoi khi con đang trong đo tuoi thanh nien.
Cac thay thuoc Ai Cap tu xa xua đa noi tieng o vung Can Đong co đai nho vao tai nang chua benh cua ho, va mot so chang han nhu Imhotep, tham chi con noi tieng rat lau sau khi ho qua đoi. Herodotos đa nhan xet rang cac thay thuoc Ai Cap la nhung nguoi co su chuyen mon hoa cao, voi viec co nhung nguoi chi chuyen chua nhung benh ve đau hoac da day, trong khi nhung nguoi khac la cac thay thuoc chua benh ve mat va la nha si. Qua trinh đao tao cac thay thuoc dien ra tai cac phan vien Ankh hoac "Ngoi nha cua su song", đac biet noi tieng la nhung noi nhu o Per-Bastet vao thoi Tan Vuong quoc va tai Abydos va Sais vao giai đoan Hau nguyen sau nay. Cac cuon Giay coi y hoc ghi lai nhung kien ​​thuc thuc nghiem ve giai phau, chan thuong, va nhung phuong phap đieu tri thuc te.
Cac vet thuong lai đuoc chua tri bang cach bang bo voi thit song, vai lanh trang, chi khau, vai man, tam lot, bang gac nhung voi mat ong đe ngan ngua nhiem trung, trong khi thuoc phien, co da huong va belladona đa đuoc su dung đe giam đau. Nhung ghi chep som nhat ve cach đieu tri bong đa mo ta cach bang bo vet bong ma su dung sua tu nguoi me sinh con trai. Banh mi moc, mat ong va muoi đong cung đa đuoc su dung đe ngan ngua nhiem khuan vet bong. Toi va hanh tay đa đuoc su dung thuong xuyen đe tang cuong suc khoe va đuoc cho la co tac dung tot trong viec giam cac trieu chung hen suyen. Nhung thay thuoc phau thuat Ai Cap co đai co the khau vet thuong, co đinh lai xuong bi gay, va cat cut chan tay bi hoai tu, nhung ho cung nhan ra rang mot so vet thuong qua nghiem trong va ho chi co the lam cho benh nhan cam thay thoai mai cho đen khi cai chet xay đen.


= Đong tau =

Nhung nguoi Ai Cap tu xa xua đa biet cach lap rap cac tam van go vao mot than tau va đa lam chu đuoc cac ky thuat tien tien cua nganh đong tau tu rat som vao khoang nam 3000 TCN. Vien khao co hoc My ghi nhan rang mot so chiec thuyen co xua nhat van đang đuoc khai quat va chung đuoc goi chung la nhung chiec thuyen Abydos. Đay la mot nhom gom 14 con thuyen đuoc phat hien o Abydos va chung đuoc tao nen bang cach "khau" cac tam van go lai voi nhau. Cac con thuyen nay đuoc nha Ai Cap hoc David O'Connor cua đai hoc New York phat hien ngoai ra con co ca nhung chiec day đai đuoc su dung đe buoc cac tam van lai voi nhau, va ho dung lau say hoac cay co đe len vao giua cac tam van nham bit cac ke ho.. Vi nhung chiec thuyen nay đeu đuoc chon cung nhau va nam gan khu nha nguyen an tang cua Pharaon Khasekhemwy, nen ban đau tat ca chung đeu đuoc cho la thuoc ve ong, nhung chi co mot trong so 14 chiec thuyen nay co nien đai vao khoang nam 3000 TCN, va nhung chiec binh gom đuoc chon cung voi cac con thuyen nay cung đuoc cho la co nien đai som hon. Chiec thuyen co nien đai khoang nam 3000 TCN co chieu dai 75 feet (23 m) va ngay nay đuoc coi la thuoc ve mot vi pharaon truoc đo. Theo giao su O'Connor, chiec thuyen co nien đai 5.000 nam tuoi co the co thuoc ve Pharaon Aha.
Nguoi Ai Cap co đai cung biet dung cac đinh go đe đong nhung tam van go chat hon lai voi nhau, ho con su dung hac in đe bit cac vet noi. Chiec "thuyen Khufu" dai 43,6 met (143 ft) đuoc chon trong mot chiec ho thuoc khu vuc phuc hop kim tu thap Giza va nam ngay duoi chan cua Đai kim tu thap Giza co nien đai thuoc ve trieu đai thu tu khoang nam 2500 TCN, co the chu yeu mang tinh bieu tuong la mot chiec thuyen mat troi. Nguoi Ai Cap cung biet cach đong chat cac tam van cua con tau nay bang cac lo va khop mong.
Nguoi Ai Cap con su dung nhung chiec tau bien lon trong hoat đong thuong mai voi cac thanh bang o phia đong Đia Trung Hai, đac biet la Byblos (tren bo bien Liban ngay nay), va trong mot so cuoc tham hiem doc theo bo Bien Đo đen xu Punt. Tren thuc te, mot trong nhung tu ngu đuoc nguoi Ai Cap su dung som nhat đe chi tau bien đo la "tau Byblos", ma ban đau đuoc xac đinh la mot lop tau bien ma nguoi Ai Cap dung đe đi toi Byblos. Tuy nhien, vao cuoi thoi Co Vuong quoc, thuat ngu nay đa đuoc dung đe chi nhung con tau ​​bien lon, bat ke điem đen cua chung.

Vao nam 2011, cac nha khao co đen tu Y, Hoa Ky, va Ai Cap đa khai quat mot khu pha kho can đuoc goi la Mersa Gawasis, tai đo ho đa khai quat đuoc dau vet cua mot ben cang co tung la noi khoi đau cho cac chuyen hai trinh giong nhu chuyen tham hiem xu Punt cua Hatshepsut. Mot so di chi đuoc phat hien đa minh chung cho suc manh đi bien nguoi Ai Cap co đai voi nhung con tau lon bang go cung hang tram feet day thung đuoc lam tu giay coi va đuoc cuon thanh nhung bo lon. Va vao nam 2013, mot nhom cac nha khao co hoc cua Phap va Ai Cap đa phat hien cang bien đuoc cho la co tuoi đoi lau nhat the gioi, co nien đai khoang 4500 nam tu thoi vua Cheops, no nam tren bo bien Đo gan Wadi el-Jarf (cach kenh đao Suez khoang 110 dam ve phia nam).
Nam 1977, mot kenh đao noi lien bac-nam co xua co nien đai tu thoi Trung Vuong quoc Ai Cap đuoc phat hien noi dai tu ho Timsah đen nhung ho Ballah. Viec cho rang nien đai cua con kenh la o thoi ky Trung Vuong quoc đen tu viec ngoai suy nien đai cua nhung di tich lich su đuoc xay dung cung thoi ky.


= Toan hoc =

Nhung vi du som nhat ve viec thuc hien cac phep tinh toan hoc la co nien đai vao thoi ky Naqada thuoc giai đoan Tien trieu đai, va no cho thay mot he thong cac chu so đa phat trien đay đu. Tam quan trong cua toan hoc trong qua trinh giao duc mot nguoi Ai Cap đuoc thua nhan thong mot tac pham van chuong hu cau vao thoi Tan Vuong quoc, trong đo tac gia sang tao ra mot cuoc thi su uyen bac giua ong ta voi mot vien ky luc lien quan đen cac cong viec tinh toan hang ngay nhu tinh toan đat đai, lao đong, va thoc lua. Nhung ghi chep nhu tren cuon giay toan hoc Rhind va cuon giay toan hoc Moscow cho thay nguoi Ai Cap co đai đa co the thuc hien bon phep tinh toan hoc co ban -cong, tru, nhan, chia- su dung phan so, tinh toan khoi luong cua cac bao va kim tu thap, va uoc tinh dien tich be mat cua hinh chu nhat, hinh tam giac, va hinh tron. Ho con hieu đuoc cac khai niem co ban cua đai so va hinh hoc, va co the giai đuoc he phuong trinh đon gian.

Ky hieu toan hoc thap phan thi lai dua tren co so cac ky hieu bang chu tuong hinh cho moi luy thua muoi cho đen mot trieu. Moi mot ky hieu trong so nay co the đuoc viet đi viet lai nhieu lan neu can thiet đe co the đat đen con so mong muon; do đo, đe viet cac so tam muoi hay tam tram, ky hieu muoi hay mot tram se đuoc viet tam lan tuong ung. Boi vi phuong phap tinh toan cua ho khong the xu ly hau het cac phan so voi tu so lon hon mot, ho đa phai viet phan so nhu la tong cua nhieu phan so. Vi du, ho co the phan tich phan so hai phan nam thanh tong cua mot phan ba + mot phan muoi lam. Bang cac gia tri tieu chuan se giup thuan tien cho đieu nay. Tuy nhien, mot so phan so thong dung co the đuoc viet bang mot ky tu đac biet.
Nhung nha toan hoc Ai Cap co đai đa nam đuoc cac nguyen tac co ban cua đinh ly Pythagore, vi du nhu ho biet rang mot tam giac co mot goc vuong đoi dien voi canh huyen khi cac canh cua no co ty le 3-4-5. Ho đa co the uoc tinh đuoc dien tich cua mot hinh tron bang cach tru đi mot phan chin đuong kinh cua no va binh phuong ket qua:

Dien tich ≈ [(8⁄9)D]2 = (256⁄81)r 2 ≈ 3.16r 2,
gan xap xi cong thuc πr 2.
Ty le vang duong nhu cung đuoc hien dien trong nhieu cong trinh xay dung cua Ai Cap, trong đo co cac kim tu thap, nhung viec su dung no co the la mot ket qua ngoai y muon trong qua trinh ket hop viec su dung nhung day thung that nut voi mot cam giac truc quan ve ty le va su hai hoa.


Dan so Di san Van hoa va cac cong trinh kien truc cua Ai Cap co đai đa đe lai mot di san lau dai cho the gioi. Vi du nhu su tho cung nu than Isis đa tro nen pho bien vao thoi đe quoc La Ma, cac cot thap tuong niem va cac di tich khac đa đuoc van chuyen đen Rome. Nguoi La Ma cung nhap khau vat lieu xay dung tu Ai Cap đe xay dung nen cac kien truc mang phong cach Ai Cap. Nhung nha su hoc đau tien nhu Herodotus, Strabo va Diodorus Siculus đeu nghien cuu va viet cac tac pham ve vung đat, ma nguoi La Ma coi la mot vung đat huyen bi.Trong suot thoi Trung Co va Phuc Hung, nen van hoa đa than cua nguoi Ai Cap von đa suy tan sau khi Kito giao noi len va sau nay la Hoi giao, lai luon nhan đuoc su quan tam trong cac tac pham cua cac hoc gia thoi Trung Co nhu Dhul-Nun al-Misri va al-Maqrizi. Trong cac the ky XVII va XVIII, khach bo hanh va khach du lich chau Au đa mang ve cac co vat va viet nen nhung cau truyen ngan ve cac cuoc hanh trinh cua ho, đieu nay đa tao nen mot lan song Egyptomania tren khap chau Au. Lan song moi nay khien cho cac nha suu tap đo xo đen Ai Cap, ho đa mua, chiem đoat va đuoc tang nhieu co vat quan trong.
Mac du su chiem đong cua thuc dan phuong Tay đen Ai Cap đa pha huy mot phan quan trong cac di san lich su quoc gia, nhung van co mot so nguoi ngoai quoc đa đe lai nhung dau an tich cuc hon. Lay vi du nhu Napoleon, ong đa chinh ly lai nhung nghien cuu hang đau ve Ai Cap hoc khi ong mua chung tu khoang 150 nha khoa hoc va hoa si đe hoc hoi cung voi tai lieu lich su tu nhien ve Ai Cap, đuoc phat hanh trong chuoi an pham Description de l'Egypte (Dien mao Ai Cap).
Vao the ky XX, Chinh phu Ai Cap va cac nha khao co đeu đa cong nhan tam quan trong cua su ton trong van hoa va su toan ven trong cac cuoc khai quat. Hoi đong Toi cao Khao co hoc hien nay giu vai tro phe duyet va giam sat tat ca cac cuoc khai quat, voi muc đich la nham tim kiem thong tin chu khong phai la kho bau. Hoi đong cung giam sat cac bao tang va nhung chuong trinh đo an tai thiet cac di tich đe bao ton cac di san lich su cua Ai Cap.


Xem them Tau thuyen Ai Cap co
Hoi hoa Ai Cap co
Xac uop Ai Cap co
Danh sach pharaon
Lich su Ai Cap


Chu thich Tham khao Đoc them Baines, John; Malek, Jaromir (2000). Cultural Atlas of Ancient Egypt. Checkmark Books. ISBN 978-0-8160-4036-0.
Bard, Kathryn A., bien tap (1999). Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt. Routledge. ISBN 978-1-134-66525-9.
Grimal, Nicolas (1994) [1988]. A History of Ancient Egypt. Wiley. ISBN 978-0-631-19396-8.
Helck, Wolfgang; Otto, Eberhard, bien tap (1972–1992). Lexikon der Agyptologie. O. Harrassowitz. ISBN 978-3-447-01441-0. –  de:Lexikon der Agyptologie
Lehner, Mark (1997). The Complete Pyramids. London: Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-05084-2.
Redford, Donald B., bien tap (2001). The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-510234-5.
Wilkinson, R.H. (2003). The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. London: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-05120-7.


Lien ket ngoai BBC History: Egyptians—cung cap mot cai nhin tong the đang tin cay cung voi nhieu lien ket co ich
Ancient History Encyclopedia tai Ai Cap
Ancient Egyptian Science: A Source Book Door Marshall Clagett, 1989
Ancient Egyptian Metallurgy—Mot trang web cho biet lich su luyen kim cua nguoi Ai Cap co đai
Napoleon on the Nile: Soldiers, Artists, and the Rediscovery of Egypt, Art History Luu tru ngay 2 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine.
Ancient Egypt—duy tri boi Bao tang Anh, trang web nay cung cap mot gioi thieu huu ich ve Ai Cap co đai cho tre em va thanh thieu nien tre tuoi
Digital Egypt for Universities. Luu tru ngay 16 thang 4 nam 2010 tai Wayback Machine—Nhung nghien cuu sau sac đang chu y voi tap kien thuc trai rong kem theo tai lieu tham khao (noi bo va ben ngoai). Nhung hinh anh hien vat đuoc su dung đe minh hoa nhieu chu đe trong đo.
Priests of Ancient Egypt—Nhung thong tin co chieu sau ve nhung linh muc cua Ai Cap co đai, le te ton giao va đen tho. Cung voi nhieu tu lieu hinh anh va tai lieu tham khao. Bang tieng Anh va tieng Đuc.
Ancient Egypt
UCLA Encyclopedia of Egyptology
Ancient Egypt and the Role of Women cua Tien si Joann Fletcher