Lapin Agile la mot quan cabaret nam tren đoi Montmartre, thuoc Quan 18, thanh pho Paris. Toa nha cua Lapin Agile đuoc xay dung lan đau vao nam 1795. Đen khoang nam 1860, noi đay tro thanh mot quan tro voi cai ten Au Rendez-vous des voleurs, khong lau sau đo đoi thanh Lapin Agile. Cuoi the ky 19, Adele Decerf, mot cuu vu cong cancan, mua lai quan tro va đoi thanh nha hang mang ten A ma campagne, tu đo bat đau thu hut gioi nghe si.
Nam 1913, Lapin Agile đuoc nhac si ung tac Aristide Bruant mua lai va tiep tuc la noi tu hop, thu hut nhung ten tuoi lon cua nghe thuat đau the ky 20, nhu Max Jacob, Pablo Picasso, Apollinaire... Picasso đa tung ve mot buc hoa noi tieng mang ten Au Lapin Agile, nam trong danh sach nhung hoa pham đat nhat the gioi. Trong vo kich Picasso at the Lapin Agile (Picasso tai Lapin Agile) nam 1993, nha viet kich nguoi My Steve Martin con tuong tuong mot cuoc gap go giua Picasso va Albert Einstein. Mot so ngoi sao đien anh nhu Vivien Leigh hay Charlie Chaplin cung toi Lapin Agile khi ho đen Paris.
Quan Lapin Agile ngay nay van con hoat đong, nam o so 22 pho Saules.


Thoi ky ban đau = Đoi Montmartre =

Cuoi the ky 18, buc tuong Thue quan đuoc xay dung duoi khu vuc chan đoi Montmartre đe kiem soat hang hoa vao thanh pho, chu yeu la ruou. Đen khoang thap nien 1880, voi nhung quan cabaret nhu Le Chat noir, Moulin Rouge, đay tro thanh noi tru ngu cua mot nhom dan cu đa dang va kha lon xon, bao gom ca gai điem, ma co. Nguoc lai, phia tren đinh đoi, toi tan nam 1914 van con la mot ngoi lang voi nhung coi xay gio, gia thue nha re đa khien nhieu nghe si tim toi, đac biet khoang tu sau 1890. Roland Dorgeles đa mo ta trong cuon tieu thuyet Le Chateau des brouillards (1932):

“ Cho chung toi, moi nguoi se tin rang đo la nong thon. Khong o to bus, khong nhung toa nha lon, khong via he ngon ngang. Moi nga đuong co mot đai phun nuoc, nhung ngoi nha nam o cuoi vuon... Cung khong co ca cua hang: nguoi ta se lam the nao trong mot ngoi lang? Chi co vai hang quan ban đo an: mot tiem banh my va mot cua hang hoa qua. Khi can mua nhung đo thiet yeu khac, chung toi đi xuong pho Lepic, noi nhung nguoi ban hang đay nhung chiec xe nho, va chung toi tro ve tu cho voi nhung tui luoi đay. ”
Trong ngoi lang nay, nhung cu dan cung thuoc nhieu tang lop xa hoi va cu ngu o nhung khu vuc rieng. Nhung tu san nho song tai pho Lamarck, nhung nguoi ve huu o pho Bonne, "nhung tay ma o tre tru trong nhung quan bar o pho Abbesses"... "Chi co nhung nghe si la co mat khap moi noi, an so co la voi nhung nguoi hanh huong, uong ruou cung nhung ke luu manh, ngoi an trong nhung quan ruou..."


= Tu Cabaret des Assassins toi Lapin Agile =

Toa nha cua Lapin Agile đuoc xay dung vao nam 1795 phia tren đoi Montmartre. Toi khoang 1860, noi đay tro thanh mot quan tro mang ten Au Rendez-vous des voleurs, tuc Noi gap go cua nhung ten trom. Tu 1869, do nhung buc tranh mieu ta cac canh am sat noi tieng treo tren tuong, Noi gap go cua nhung ten trom đuoc đoi thanh Cabaret cua nhung ke sat nhan (Cabaret des Assassins).
Trong khoang thoi gian 1879 toi 1880, nguoi chu quan thoi ky nay nho hoa si biem hoa Andre Gill, mot khach hang quen thuoc, trang tri lai bien hieu. Andre Gill ve mot con tho mac ao redingote xanh va đeo chiec khan quang mau đo đang nhay ra khoi noi. Tu đo quan bat đau đuoc biet đen toi cai ten Lapin a Gill, tuc Con tho cua Gill, roi sau đo thanh Lapin Agile.
Nam 1886, Adele Decerf, mot cuu vu cong cancan, mua lai Lapin Agile, đoi thanh mot nha hang, quan ca phe am nhac mang ten A ma campagne, tuc Noi đong que cua toi. A ma campagne bat đau loi keo cac khanh hang noi tieng nhu Charles Cros, Alphonse Allais, Jehan Rictus. Nhac si ung tac Aristide Bruant cung đen cung nhung nghe si khac nhu Toulouse-Lautrec va Courteline. Cac buoi hoa nhac dien ra vao toi thu bay va sang chu nhat "duoi su giam sat cua mot vien canh". Đau the ky 20, Adele Decerf ban lai A ma campagne cho Berthe Sebource, nguoi toi đay cung con gai la Marguerite Luc, vo tuong lai cua Pierre Mac Orlan. Nho Frederic Gerard, nguoi thuong lui toi quan tu nam 1903, noi đay tro thanh đia điem cua nhung nghe si Montmartre.


Lapin Agile thoi ky Frederic Gerard = "Lao Frede" =
Frederic Gerard, mamg biet danh "Lao Frede", tung song mot thoi gian dai tren le đuong cua Montmartre, cung voi con lua Lolo, hanh nghe ban hoa qua. Sau đo, Frederic Gerard tro thanh chu quan cabaret Le Zut va "ket thuc su nghiep ngan ngui bang mot cuoc au đa đang nho keo dai suot mot đem". Khi toi Lapin Agile, Gerard mang theo mot con khi, mot con cho, mot con qua, vai con chuot bach va con lua Lolo, ban ca tren cac con pho cua Montmartre đe kiem song.
Mang "dang ve cua Robinson Crusoe, cua ke đanh bay thu vung Alaska va cua ten phi vung Calabria", Frederic Gerard choi violoncelle hoac ghi-ta, hat nhung bai ca lang man hay hien thuc. Nhung tren het, "Lao Frede" khong bao gio do du khi đem nhung bua an va ca cho nhung nghe si đang chay tui đe đoi lai mot bai hat, mot buc tranh hay mot bai tho. Khi toa nha Lapin Agile đung truoc nguy co phai pha bo vao nam 1913, Aristide Bruant, mot khach quen cua quan, đa mua lai va danh cho Frederic Gerard quyen quan ly.


= Trung tam cua gioi nghe si va du đang =
Nho "lao Frede", Lapin Agile nhanh chong tro thanh điem gap go yeu thich cua gioi nghe si. Cac khach hang Pierre Mac Orlan, Roland Dorgeles cung đoi khi hat o quan. Max Jacob, Andre Salmon, Paul Fort, Gaston Coute... ngu ngay duoi ban khi say ruou. Apollinaire đoc nhung bai tho Alcools. Picasso ve mot buc chan dung cho Marguerite Luc, Femme a la corneille vao nam 1904. Mot tac pham khac cua Picasso, buc Au Lapin Agile (O Lapin Agile), ngay nay tro thanh mot trong nhung hoa pham đat gia nhat the gioi. Nhieu nghe si ten tuoi khac cua thoi ky nay nhu nha van Francis Carco, dien vien Charles Dullin cung tro thanh khach quen cua quan.
Nhung nhung nghe si khong phai nhung khach hang quen duy nhat o Lapin Agile. Quan con đon nhan ca nhung nguoi chu nghia vo chinh phu, va tren het la nhung ke toi pham đen tu khu vuc chan đoi Montmartre va khu pho Goutte d'Or. Francis Carco, toi Lapin Agile vao khoang mua đong 1910–1911, nho lai: "Nhung co gai nho va nhung ke lang thang yeu thich tho ca ket than voi nhung khach hang binh thuong va moi ho uong..." Cac cuoc au đa đa đoi khi xay ra o Lapin Agile va đinh điem vao nam 1910, Victor, con trai cua Frederic Gerard, đa nhan mot phat đan vao đau khi đang đung sau quay bar.


= Buc tranh Et le soleil s'endormit sur l'Adriatique =

Vao khoang thoi gian nay, trong nhung khach hang cua Lapin Agile xuat hien su đoi đau giua hai nhom nghe si: cac hoa si tien phong bi goi bang cai ten mia mai "bon Picasso" va nhom truyen thong vay quanh Dorgeles. Vao nam 1910, nhom cac nghe si truyen thong thuc hien mot tro đua dieu cot: mang hoa pham Et le soleil s'endormit sur l'Adriatique cua Joachim-Raphael Boronali, mot hoa si nguoi Y vo danh, toi Trien lam Đoc lap (Salon des Independants) cung voi ly thuyet ve mot trao luu nghe thuat moi: Excessivisme (tam dich: Chu nghia cuc đoan).
Thuc te, tac gia Et le soleil s'endormit sur l'Adriatique la Lolo, con lua cua Frederic Gerard. Dorgeles, voi su giup đo cua Andre Warnod va Jules Depaquit, đa buoc vao đuoi con lua mot cay co ve. Roland Dorgeles co tiet lo voi to Fantasio: "Đe cho bon ngoc, bon bat tai, bon kieu cang chiem đay trien lam nay thay tac pham cua mot con lua, nhung net ve cua cai đuoi, khong phai khong co cho đung giua nhung tac pham cua ho".
Tro đua đa thanh cong. Buc tranh tro thanh đe tai cua nhung binh luan hoi trai nguoc va ban đuoc gia cao. Nhung Andre Salmon, nguoi đong thoi la ban cua ca Dorgeles va Picasso, đa chi ra trong Souvenirs sans fin (1955) rang y đinh cua Dorgeles khong thuc su thanh cong. Tuy buc tranh đuoc chap nhan o Salon des Independants, nhung đieu nay khong co y nghia. Khong co mot hoi đong nao đung ra lua chon va tat ca cac hoa pham gui đen đeu đuoc đong y.


Sau Chien tranh the gioi thu nhat Khi Chien tranh the gioi thu nhat no ra, Lapin Agile bat đau vang ve. Phan lon khach hang quen thuoc tham gia chien tranh va nhieu nguoi khong con quay tro lai. Sau cuoc chien, Lapin Agile khong con giu đuoc vai tro điem gap go cua gioi nghe si. Mac du vay, hang nam, vao ngay mo cua Trien lam Mua thu (Salon d'Automne), cac hoa si van ket thuc buoi toi o Lapin Agile.
Nam 1922, Aristide Bruant ban lai quan cho "Paulo", con trai Frederic Gerard. Nhung đem nhac o Lapin Agile đuoc to chuc, khong con mang tinh ung tac, ngau hung nhu truoc. Cac ca si do chu quan chon lua va đuoc tra thu lao. Tuy vay trong so nhung nghe si bieu dien va khach hang cua Lapin Agile van co nhung nguoi noi tieng, nhu Georges Simenon, Pierre Brasseur, Rina Ketty. Mot so ngoi sao nguoi My, nhu Rudolph Valentino, Vivien Leigh, hay Charlie Chaplin, cung lui toi Lapin Agile khi ho o Paris.


Tu Chien tranh the gioi thu hai toi nay Trong khoang thoi gian Paris bi quan đoi Đuc chiem đong, Lapin Agile chi hoat đong cam chung. Sau chien tranh, tuy khong con nhu truoc, nhung Lapin Agile cung lay lai đuoc phan nao vi tri noi gap go cua cac nghe si. Nam 1947, tay ghi-ta Alexandre Lagoya lam quen voi Leo Ferre tai Lapin Agile. Nam 1955, cung o đay, Claude Nougaro bat đau tim đuoc nhung thanh cong đau tien, ban đau nhu mot nha tho roi sau đo voi vai tro ca si. Vao nam 1972, Paulo Gerard nhuong quyen quan ly Lapin Agile cho nguoi con re la Yves Mathieu.
Ngay nay, Yves Mathieu van la chu so huu cua quan va tiep tuc to chuc cac buoi trinh dien vao moi buoi toi. Lapin Agile đuoc cong nhan di tich lich su va tro thanh mot điem thu hut du khach cua đoi Montmatre.


Xem them Cancan
Montmartre
Cabaret Moulin rouge


Chu thich Tham khao Le Lapin agile. Un siecle de veillees, coffret de quatre cds, EPM, 2003 (livret de Jean Buzelin) Luu tru ngay 9 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
Roland Dorgeles, Le chateau des brouillards, Le Livre de poche, 1973 (an ban đau tien nam 1923)
Pierre Mac Orlan, Le Quai des brumes, Gallimard, Folio, Paris, 1995 (preface de Francis Lacassin)
Pierre Mac Orlan, Montmartre/Les Bandes, Oeuvres completes, Le Cercle du bibliophile, Geneve, s.d.
Andre Salmon, Souvenirs sans fin, Premiere epoque (1903-1908), Gallimard, N.R.F., Paris, 1955
Jerrold Siegel, Paris Boheme, 1830-1930, Gallimard, coll. « Bibliotheque des histoires », Paris, 1991.
Sarah Wilson (dir.), Paris, capitale des arts, 1900-1968, Hazan, Paris, 2002


Lien ket ngoai Tranh chinh thuc cua Lapin Agile