Hoan Nhan Tong Bat (chu Han: 完顏宗弼; Phien am: Wan Yan Zong Bi; ?-19 thang 11 nam 1148), hay thuong đuoc goi la Ngot Truat (chu Han: 兀朮 hay 兀术; Phien am: Wu Zhu) hoac Kim Ngot Truat (金兀朮), cung co nhung cach chuyen tu khac la Oat Xuyet (斡啜) hay Oat Xuat (斡出), O Chau (乌珠), la nha chinh tri va la danh tuong nha Kim trong lich su Trung Quoc. Ong co cong lao lon trong viec mo mang bo coi nuoc Kim ve phia nam, tu phia đong bac Trung Quoc ngay nay toi bo bac song Hoai.


Than the Hoan Nhan Tong Bat von nguoi goc o An Xuat, Ho Thuy. Ong la con trai thu tu cua Kim Thai To Hoan Nhan A Cot Đa, van thuong đuoc goi la "tu hoang tu".
Ngot Truat sinh ra va lon len trong quan ngu, tu nho ong đa co tinh khi quat cuong. Ong co suc khoe theo hoc vo, co tai cuoi ngua va ban ten. Anh ong la Hoan Nhan Tong Vong cung la nguoi gioi chien tran va la tuong nha Kim.


Nam tien lan thu nhat Lan đau tien Ngot Truat xuat tran la khi vua cha A Cot Đa khoi binh đanh nha Lieu. Ong theo anh Tong Vong đi đanh tuong Lieu la Viet Lu Bot Co va Da Ly Tu Hau. Quan Kim đanh bai quan Lieu. Trong tran nay, Ngot Truat khong con mot mui ten nao đa tu minh xong len cuop giao cua quan Lieu, giet đuoc 8 linh Lieu va bat song 5 nguoi khac. Ke tu tran nay ong bat đau noi danh.
Nam 1126, sau khi đa diet đuoc nha Lieu, Kim Thai Tong Hoan Nhan Thinh (em Kim Thai To, chu Ngot Truat) phat đong đai chien đanh Bac Tong. Ngot Truat tham gia cam quan nam tien. Ong tien đanh ha đuoc Thang Am, hang phuc 3000 quan Tong roi tien vao Ngu Ha, Bien chau. Ong mang 3000 ki binh uy hiep kinh thanh Bac Tong. Tong Huy Tong so hai bo thanh chay ra ngoai. Ngot Truat đieu hon 100 ki binh truy đuoi nhung khong kip. Ong thu đuoc hon 3000 con ngua chien tro ve.
Nam 1127, Hoan Nhan Tong Vong qua đoi, nguoi anh thu cua ong la Tong Phu tro thanh Huu pho nguyen soai. Ngot Truat mang quan theo Tong Phu đi đanh Thanh chau. Quan Kim đot kich bat ngo, đanh bai tuong Tong la Đang Tong Manh. Sau đo Tong Bat mang quan đanh bai toan cuop Trieu Thanh tai Lam Cau va đai pha quan Tong do Hoang Quynh Quan chi huy.
Khi Hoan Nhan Tong Phu lui quan, co 3 van quan Tong chan đuong tren bo song Hoang Ha. Ngot Truat mang quan đot pha, giet hon 1 van quan Tong. Quan Tong buoc phai giai vay.


Nam tien lan thu hai = Vuot song Truong Giang =
Sau khi 2 vua Tong la Huy Tong va Kham Tong bi bat, mot hoang tu nha Tong la Trieu Cau chay ve nam tai lap nha Tong, tuc la Nam Tong. Nam 1129, Kim Thai Tong ha lenh cho Tong Phu va Tong Bat mang quan đanh Nam Tong moi hinh thanh.
Quan Kim vuot song Hoang Ha roi chia lam 2 canh. Tong Bat linh 10 van quan đanh phu Khai Đuc nhung bi thieu luong nen ong mang quan quay lai đanh Boc chau. Ngot Truat cu tuong tien phong O Lam Đap Thai tien len truoc, đai pha 20 van quan Tong cua Vuong Thien. Ha đuoc Boc chau, Ngot Truat thua thang chiem luon 5 huyen lan can.
Ngot Truat mang quan quay lai đanh phu Khai Đuc. Ong tu minh đi đau, cong pha đuoc thanh. Sau đo Ngot Truat lai tien đanh phu Đai Danh. Quan Kim duoi quyen chi huy cua ong chien đau hang hai ha đuoc phu nay. Phan lon Ha Bac đa lot vao tay quan Kim. Tong Cao Tong nghe tin mat Ha Bac, so hai bo Duong chau chay ve Giang Nam.
Sau khi hop binh voi Tong Phu, Tong Bat lai đuoc lenh lam thong soai lanh canh quan phia đong vuot qua song Hoai đanh vao Giang-Triet. Khi tien đen Quy Đuc, Ngot Truat mang quan ap sat thanh, đat hoa phao ngay tren bo hao. Quan Tong trong thanh so hai xin hang.
Ngot Truat sai bo tuong A Ly va Bo Lo mang quan đanh Tho Xuan. An phu su nha Tong la Ma The Nguyen xin hang. Quan Kim tiep tuc tien xuong Lu chau, thu phuc đuoc canh quan cua Vuong Thien o huyen Sao.
Tuong Tong la Lich Quynh mang hon 1 van quan ra chan đanh, Tong Bat sai bo tuong Đuong Hai ra tiep chien, đanh bai Lich Quynh. Quan Kim thua thang tien len chiem đuoc Hoa chau.
Ngot Truat mang đai quan tu Hoa chau vuot song Truong Giang tien xuong Giang Ninh. Thong soai quan Tong la Đo Sung mang 6 van quan ra đich. Ngot Truat sai cac bo tuong Cot Lu Bo, Đuong Hai, Đinh Ho va Đai Bach hop lai cung nhau đanh bai đuoc Đo Sung. Tuong Tong la Tran Bang Quang ra hang Kim. Ngot Truat đe Truong An No va Oat Ly Da giu Giang Ninh, cu A Lo Bo mang quan đanh cac huyen xung quanh, chiem đuoc Thai Binh chau, Hao chau va cac huyen Cau Dung, Phieu Duong. Sau đo Ngot Truat mang quan quay tro lai đanh bai tuong Tong la Truong Vinh. Tuong Đo Sung ra đau hang. Tran đanh nay quan Kim xoa so toan bo phong tuyen cua Nam Tong o song Truong Giang, gianh thang loi toan dien.


= Truy đuoi Tong Cao Tong =
Tren đa thang loi, Ngot Truat đuoc lenh lung bat vua Tong moi la Trieu Cau. Ong mang quan xuong vung Giang Triet. Trieu Cau ban đau o Duong chau, bo chay ve Kim Lang, khi quan Kim đanh toi Kim Lang lai bo noi nay chay ve Lam An. Ngot Truat đieu quan đanh Quang Đuc quan va An Cat quan.
Thang 12 nam 1129, Ngot Truat đua quan vuot nui Đoc Tung Linh hiem tro, đanh vao Hang chau. Tong Cao Tong nghe tin quan Kim tien đanh đa so hai bo chay ve Viet chau. Ngot Truat tien vao chiem đong Lam An, sai A Ly va Bo Lo Hon mang 4000 tinh binh đuoi theo vua Tong. Tai Viet chau, Trieu Cau nghe tin Lam An that thu voi chay ve Minh chau. Tuong Kim la Ngoa Lo Bo va Thuat Liet Toc tien đanh Viet chau, Viet chau đau hang.
Sau đo quan Kim cung tien, bo tuong cua Ngot Truat la Đai Bach đanh bai tuong Tong la Chu Uong; con A Ly va Bo Lo Hon đanh tan 3000 quan Tong, vuot Tao Nga đen cach Minh chau 25 dam. Tuong Tong la Truong Tuan mang quan ho gia. Trieu Cau giao lai Minh chau cho Tuan roi bo thanh chay ve Đinh Hai.
Ngot Truat tien đen thanh Minh chau, ra suc cong pha. Trong thanh, Truong Tuan cung quan Tong chong tra quyet liet, co cam chan quan Kim cho vua Tong chay thoat. Ngot Truat ben tap trung nhieu canh quan cung cong pha Minh chau. Truong Tuan biet minh it quan kho giu thanh, ben bo Minh chau chay ve Đai chau.
Tong Bat chiem đuoc Minh chau, ben tiep tuc đuoi theo Trieu Cau. Vua Tong cung 20 chien thuyen lon tu Đinh Hai bo chay ra bien. Ngot Truat cung đieu A Ly va Bo Lo Hon mang thuyen đuoi ra ngoai bien. Quan Kim đuoi 300 dam nhung khong theo kip thuyen vua Tong, phai quay tro ve.
Ngot Truat lui ve Hang chau đe chuan bi đanh lay Tu chau. Tuong Kim la Xich Tran Huy đanh tan quan Tong, chiem đuoc Binh Giang.
Trong tran ra quan nay, Ngot Truat chu truong bat vua Tong, nhung khong đat ket qua. Quan Kim phai trai dai tren nhieu phong tuyen tu Hoai Bac toi Triet Giang, bi dan Giang Nam tap kich nhieu lan, tinh the bat loi. Vi vay Ngot Truat khong the luu lai lau, quyet đinh triet thoai ve bac.


= Đoi đich voi Han The Trung =
Ngot Truat du đinh tu Tran Giang vuot song rut ve bac doc theo Van Ha. Tuong Tong la Han The Trung mang quan phuc o Tran Giang đon san. Hai ben giao tranh ac liet. Quan Kim chien thuyen nho, lai khong thao thuy chien nen bi quan Tong đanh bai, roi vao the bat loi. Co vai tram quan nguoi Han lan Khiet Đan trong hang ngu quan Kim bi chet đuoi.
Ngot Truat cho quan đi nguoc ve phia tay, tim ben khac đe sang song. Han The Trung đuoi theo, bo tri luc luong tap kich quan Kim. Quan Kim ra suc chem giet, cuop đuoc 10 thuyen lon cua quan Tong. Ngot Truat cho quan đi doc theo bo song. Han The Trung co loi the nhieu thuyen, cung chay doc bo song đuoi theo quan Kim, thuyen noi nhau dai may dam. Quan Tong đem đem boi thuyen sang khieu chien, quan Kim khong quen song nuoc phai chong đo vat va. Cuoi cung 10 van quan Ngot Truat bi Han The Trung don vao vung Hoang Thien. Quan Kim mac ket trong vung, Ngot Truat xin The Trung cho giang hoa khong đuoc, lai xin hien ngua hay, nhung The Trung khong chiu.
Quan Kim bi quan Tong vay khon trong vung 40 ngay. Ngot Truat đuoc mot nguoi Man (vung Phuc Kien) hien ke đao mot con kenh thong ra song Truong Giang đe lay đuong ve. Ngot Truat theo ke lam, sai quan theo dong cu cua song Quan Hoa, cho quan si đao ngay đem mot con kenh dai 30 dam thong đen Tan Hoai. Thang 4 nam 1130, quan Kim theo đo thoat ra khoi vung Hoang Thien.
Khi Han The Trung phat hien quan Kim ra khoi vung, ben mang quan đuoi đanh thi quan Kim đa đen Ninh Giang va đuoc 2 tuong Di Thich Co tu Thien Truong va Đap Thai tu O Lam toi cuu vien. Ba đao quan Kim hop lai đanh lui quan Tong.
Ngot Truat hop binh voi 2 tuong cung rut tu Giang Ninh ve bac. Han The Trung mang đoi thuyen lon đon o cua song, đinh nhan thuan dong nuoc tu hai ben trai phai dim chet quan Kim. Ngot Truat lai theo ke nguoi Man, ben chon 10 linh thien xa ngoi len thuyen nho, boi đen gan thuyen quan Tong, dung ten lua ban chay cac canh buom. Thuyen quan Tong bi chay buom, lan ra cac thuyen khac. Cac thuyen lon khong the đi nhanh đuoc nua, Ngot Truat thua the thuc quan tien đanh, giet đuoc 2 tuong Tong. Quan Tong bai tran phai lui 70 dam tro lai Tran Giang. Ngot Truat chuyen bai thanh thang, pha đuoc vong vay tro ve bac.
Ve sau trong nhung lan gap nguoi than ke lai tran nay, Ngot Truat đeu roi nuoc mat than tho.


Nam tien lan thu ba = Tran Phu Binh =

Nam 1130, Hoan Nhan Tong Bat lai cung Tong Phu mang quan đen Thiem Tay cuu vien cho tuong La Sach đang giao chien tai đay. Thang 9 nam đo, ong cung Tong Phu va La Sach hop binh tan cong Phu Binh.
Tuong Tong la Truong Tuan đoi đich voi ong nam truoc đa tro thanh Xuyen Thiem tuan phu su, cung Ngo Gioi co 40 van quan, nhieu hon ben Kim, phia Kim con bi bat loi nua la phia bac Phu Binh toan đam lay, kho tien len đuoc.
Trong khi cac tuong Tong con tranh luan ve ke đanh chua thong nhat thi Tong Bat va Tong Phu đa cho quan dung xe cho đat lap đay cac đam lay. Quan Kim tien đen gan trai Tong, quan Tong chia 5 đuong xong ra vay boc quan Kim. Cac đao ki binh ben Kim thien chien, thao đanh tren mat bang, pha vo vong vay quan Tong. Ca nam canh quan Tong thua chay tan tac, quan Kim đanh chiem đuoc Phu Binh.
Mat Phu Binh, quan Tong tai Thiem Tay bi chan đong manh. Thua thang, Ngot Truat va A Lu mang quan chieu hang 2 lo quan Tong tai Hi Ha va Kinh Nguyen, mo rong vung đat cua nha Kim toi Cam Tuc va Thiem Tay.


= Tran Hoa Thuong =
Mua đong nam 1131, Ngot Truat tu Thiem Tay sang đanh Hoa Thuong. Tuong Tong tran thu la Ngo Gioi vua bi thua o Phu Binh rat canh giac phong thu va đuoc giup nhieu luong thuc.
Canh quan tien phong do Ngot Truat phai đi gap bat loi khi giao chien voi Ngo Gioi. Ong linh 10 van quan bac cau phao vuot qua song Vi, lap doanh trai lien hoan, suot đen Bao Ke. Thang 10 nam đo, Ngot Truat ra lenh tan cong. Ngo Gioi dung cung ten chong lai, quan Kim khong the tien len đuoc, phai lui lai, bi roi vao phuc binh cua Ngo Gioi. Quan Kim roi loan rut lui, ban than Ngot Truat bi trung ten, phai lui đai quan ve.
Mua đong nam 1133, Ngot Truat mang quan tan cong Hoa Thuong lan thu hai. Lan nay ong khong đi đuong vong ma đanh vao chinh dien. Nhan mot đem troi đay tuyet, quan Kim tu trong rung bat ngo tien binh. Quan Tong khong kip phong bi, bi đanh tan ra. Ngot Truat chiem đuoc Hoa Thuong.
Thang 3 nam 1134, Ngot Truat mang quan tan cong thang Tien Nhan Quan. Lan nay ong lai gap Ngo Gioi va Ngo Lan. Ngot Truat khong chuan bi ky, lai bi Ngo Gioi đanh bai, phai lui ve Thiem Tay.


Giet That Lai Nam 1135, Kim Thai Tong xet cong lao cua ong, phong lam Huu pho nguyen soai, tuoc Tham vuong.
Cung nam đo Thai Tong qua đoi, con la Hoan Nhan Đan con nho len thay, tuc la Kim Hi Tong. Quyen hanh trong trieu đinh vao tay Hoan Nhan Tong Ban va That Lai.
That Lai la nguoi theo chu truong nghi hoa voi Tong. Luc đo ngoai mat tran, quan Tong duoi su chi huy cua Nhac Phi va Han The Trung đa gianh nhieu thang loi, chiem lai nhieu đat đai quan Kim chiem đuoc truoc đay. Do đo That Lai muon cat Ha Nam cho Tong đe cham dut chien tranh. Theo loi That Lai, Kim Hi Tong sai Truong Thong Co đi Giang Nam nghi hoa voi Tong Cao Tong vao nam 1136. Nam 1139, Cao Tong cu Han Tieu Tru sang Kim đap le va sai Vuong Luan sang xin xac Tong Huy Tong mat tu nam 1135 va me Cao Tong con song ve nuoc.
Đung luc su Tong đen thi Hoan Nhan Tong Bat cung ve trieu nhan chuc nguyen soai. Ong cuong quyet phan đoi giang hoa voi Tong, nhat la viec cat Ha Nam va Thiem Tay. Đieu đo khien Tong Bat mau thuan voi Tong Ban va That Lai
Khong lau sau Tong Ban chet, Tong Bat to cao viec That Lai nhan hoi lo cua su Tong va tau Kim Hi Tong xin giet That Lai, thu hoi đat đai.
Luc đo That Lai va Cot Lai đang o Yen Kinh, đang đinh lam phan. Kim Hi Tong ben giao quan cho Tong Bat đi đanh That Lai. That Lai đuoc tin Tong Bat sap keo đen, voi bo thanh chay ve phia nam. Khi That Lai chay đen gan bien gioi voi Tong thi Tong Bat đuoi kip, giet chet That Lai tai Ky chau.


Nam tien lan thu tu Sau khi That Lai chet, Kim Hi Tong theo chu truong cua Tong Bat, muon ra quan thu hoi đat bi mat, giao binh quyen cho ong.
Ngot Truat chia quan lam hai lo, tu minh đi đanh Ha Nam. Ong lenh cho tuong Tan Li Hat ra Ha Trung roi tien đen Thiem Tay. Trong khi đo cac tuong ben Tong la Nhac Phi va Han The Trung chia nhau đong giu cac noi hiem yeu o Ha Nam.
Ngot Truat sai Khong Ngan Chu đi đanh vung Bien chau va phia tay Trinh chau, Vuong Ba Long đi đanh Tran chau, Ly Thanh đanh Lac Duong, con tu ong đanh Bac chau va phu Thuan Duong.
Quan Kim xuat chien chi trong 1 thang đa chiem lai đuoc Ha Nam cung voi Tung chau va Nhu chau. Tuy nhien sau đo Ngot Truat bi that tran o Thuan Xuong, 10 van quan Kim bi tuong Tong la Luu Ky đanh bai.
Sau đo Ngot Truat lai tap trung 30 van quan đanh vao Yen Thanh - bo chi huy cua Nhac Phi, nhung bi Nhac Phi đanh cho thua lon. Quan Kim ton that nang, con re Ngot Truat la Ha Kim Ngo tu tran, Pho thong quan Niem Han Bot Can bi trong thuong.
Ngot Truat rut ve Khai Phong. Nhac Phi đinh mang quan đanh Khai Phong đe thu phuc cuu đo thi Tong Cao Tong theo chu truong nghi hoa cua Tan Coi, ra lenh cho Nhac Phi va cac canh quan Han The Trung, Luu Ky, Truong Tuan đong loat rut lui. Cac tuong Tong bat đac di phai nghe theo.
Kim Hi Tong sai su đen đong vien ong. Sau đo quan Kim đanh vai tran nho, chiem đuoc 3 huyen Cuong, Thach va Đuc.


Nam tien lan thu nam Đau nam 1142 duong lich, Tong Cao Tong theo loi Tan Coi, sat hai tuong Nhac Phi. Ngot Truat nhan thoi co đo ben xin Kim Hi Tong đanh Tong. Hi Tong chap thuan, Ngot Truat lai mang quan nam tien.
Quan Kim tien đen bo song Hoai, khong voi giao tranh ma tam đong binh lai, cot gay suc ep cho Tong Cao Tong phai chap nhan rut han ve Hoai Nam, lay song Hoai lam ranh gioi.
Tong Cao Tong chap nhan đe nghi cua phia Kim, triet thoai het luc luong ve bo nam song Hoai. Ngot Truat rut quan.
Thang 2 am lich nam đo, vua Tong lai sai Ha Tru đi su, xung than voi vua Kim va xin giu le cong nap hang nam.


Qua đoi Sau lan ky hoa uoc đo, Hoan Nhan Tong Bat đuoc phong lam Thai pho. Vua Kim trich lay trong so cong pham cua nha Tong ra ban cho ong, gom ngua va nguoi moi thu 1000, lac đa 100 con, de 1 van con. Hang nam khi nha Tong đua cong pham sang, ong đeu đuoc vua Kim ban cho vang va lua.
Tong Bat xin nghi huu nhung Kim Hi Tong khong chap thuan. Nam 1147, ong đuoc phong la Thai su, Đo nguyen soai, linh Tam tinh su.
Ngay 7 thang 10 AL nam Hoang Thong thu 8 (tuc 19 thang 11 nam 1148), ong om va qua đoi, khong ro bao nhieu tuoi. Nam 1175, Kim The Tong đat ten thuy cho ong la Trung Liet. Nam 1178, ong đuoc tho o Thai mieu nuoc Kim.


Trong van hoc Ngot Truat đuoc nhac đen la nhan vat đoi đich voi Nhac Phi trong tieu thuyet Nhac Phi dien nghia. Tac gia đung ve phe Tong, đa mo ta Ngot Truat la nhan vat phan dien. Ket cuc cua ong cung đuoc hu cau bang tinh tiet trong đoan cuoi tac pham:

Sau khi Nhac Phi bi vua Tong giet, Ngot Truat mang quan đi đanh Tong, đung đo voi bo tuong cua Nhac Phi la Nguu Cao. Ngot Truat nga ngua, bi Nguu Cao bat song cuoi len lung. Ngot Truat bi nhuc nha uat qua hoc mau ma chet, con Nguu Cao qua phan khich cuoi sang sac va cung chet luon tren lung Ngot Truat.
Su thuc, ca Nguu Cao va Ngot Truat con song sau lan ong nam tien cuoi cung nam 1142. Nguu Cao qua đoi truoc Ngot Truat 1 nam (1147) do bi đau đoc.


Trong phim anh Ngot Truat xuat hien trong bo phim truyen hinh co trang Tinh Trung Nhac Phi cong chieu nam 2013 tai Trung Quoc va đuoc thu vai boi nam ca si kiem dien vien Luu Thua Tuan.


Xem them Nha Kim
Nhac Phi
Han The Trung
Nguu Cao
Tran Hoang Thien Đang
Tran Phu Binh


Tham khao Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2006), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 3, Nha xuat ban Lao đong
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi


Chu thich