Chien tranh Tan – Viet la cuoc khang chien chong nha Tan mo rong ve phia nam cua cac bo toc Bach Viet o vung Hoa Nam, đay la cac toc nguoi phan bo o mien nam Trung hoa va Bac Bo Viet Nam hien nay. Chien dich dien ra 221 truoc cong nguyen (TCN) đen nam 214 TCN, nghia la nha Tan thuc hien mo rong lanh tho ve phia nam ngay sau khi thong nhat Trung Quoc.


Nguyen nhan Sau khi tieu diet 6 nuoc Son Đong, thong nhat Trung Quoc va len ngoi Hoang đe, Tan Thuy Hoang tiep tuc y đinh mo rong lanh tho ve phia bac va phia nam. Phia bac, ong sai Mong Điem mang 30 van quan đanh đuoi nguoi Hung No, lap ra 44 huyen va xay Van ly Truong thanh. Phia nam, tu khi diet nuoc So nam 223 TCN, Tan Thuy Hoang đa thu phuc mot bo phan Bach Viet, lap ra quan Coi Ke va Man Trung. Ke tuc chu truong "binh Bach Viet" cua cac vua So thoi Chien Quoc, Thuy Hoang sai Lau thuyen tuong quan Đo Thu mang 50 van quan tiep tuc đanh chiem nhung vung đat phia nam.
Tu lieu co nhat ghi chep ve cuoc chien nay la sach Hoai Nam tu cua hoang than nha Han la Hoai Nam vuong Luu An, song sau thoi Tan khoang tren 50 nam. Luu An ly giai them nguyen nhan nam tien cua vua Tan:


Chinh phat lan thu nhat Vao nam Tan Thuy Hoang thu hai muoi tam (219 TCN), Tan Thuy Hoang lay Đo Thu lam tuong quan va đua 500.000 quan chia thanh nam đao quan. Theo ghi chep cua cac bien nien su đia phuong o Ho Nam va cac noi khac, quan đoi Tan su dung trong cuoc chien nay chu yeu la quan Tan diet So, nhung đe thich ung voi cuoc chien phia nam, khong duoi 100.000 trong so 500.000 quan. quan do nuoc So ban đau [5] .
Quan Tan đuoc chia thanh nam lo trinh va tien xuong tu suon nui phia Nam. Tuyen đau tien tap trung tai Yugan (nay la tinh Giang Tay), tan cong cac khu vuc Đong Au va Man Viet (chu yeu o Phuc Kien ngay nay), va thanh lap quan Minzhong sau khi bi chiem. Tuyen thu hai đuoc canh giu o Nam Viet (nay la thanh pho Nam Cuong, tinh Giang Tay), tao thanh mot xu huong ap buc đoi voi Man Viet va Nam Viet. Con đuong thu ba đi qua Truong Sa ngay nay, tiep theo la cuoi Thien Lang va chiem Phien Ngung o Nam Viet. Tuyen thu tu đong tai nui Jiuyi (nay la phia nam huyen Ninh Vien, tinh Ho Nam), va tuyen thu nam đong tai Yuechengling gan Tancheng (nay la phia tay nam cua Jingzhou Miao va Dong Autonomous County, Hunan Province) , san sang cung nhau tan cong Xiou. Hai tuyen đuong phia tay nhat cua no lan đau tien đanh bai su khang cu cua Tay Au va giet chet Tay Au Yiyu Song. Nam thu hai, quan Tan đa xam nhap hoan toan vao noi đia Nam Viet, va ba quan Nam Hai, Que Lam va Tuong Quan đuoc đat lam co so cho viec thanh lap thanh pho Nam Vu o cua song Chau Giang, phia bac. cua Quang Tay, va nga ba cua Viet Nam va Quang Tay. Đau quan Tan, Đuong Tu Đo va Đuong Chieu Nghi, tong cong 200.000 con ngua, la nhung nguoi đau tien tan cong. [5]
Phan lon binh linh cua quan Tan la tu phia bac, va phan lon la tu Thiem Tay, Son Tay va Ha Nam. Khoang nam 218 TCN, quan Tan gap phai su khang cu ngoan co tu Tay Au o Quang Tay, sau khi thu linh toc Tay Au la Dich Hu Tong chet, nguoi Tay Au đa chay tron vao rung đe tiep tuc khang chien va cat đut đuong luong thuc cua quan Tan. " "ghi chep rang Tay Au " tan cong Tan vao ban đem, đap tan no, giet chet Yutu Sui, chon xac va đo mau hang van ", buoc quan Tan" o mot noi vo dung, sau đo khong phai rut lui ", vi vay “ba nam khong thao giap, gian no, đe tu khong chuyen luong” [6] [7] .
Sau khi Đo Thu chet, pho tuong cua ong la Trieu Đa len thay. Quan Tan ton that khoang 300.000 nguoi, 200.000 nguoi con lai rut ve phia đong Linh Nam. Quan Tan phai them bon toi pham canh giu bien gioi, 500.000 nguoi "luu vong di cu" bi Tan phai đen Nam Viet "luu lac linh tinh". Vi nhieu nguoi tu đong bang mien Trung đen Linh Nam khong co vo nen Trieu Đa yeu cau Tan Thuy Hoang phai 3 van cung nu xuong phia nam, nhung Tan Thuy Hoang chi phai 15 ngan nguoi. Vi vay, nhieu nguoi trong so ho đa lay phu nu Viet Nam lam vo. Duoi su bao tro cua Trieu Đa, nha Tan bat đau giam bot moi quan he giua nguoi Viet va nhung nguoi cai tri cua ho. Voi su mo rong quy mo cua cac cuoc hon nhan, so nguoi tu phuong Bac vao tran giu bien gioi cung ngay mot nhieu hon. [so 8]


Su khang cu cua nguoi Viet Trong khi ba đao quan tien đanh vung Man Viet, Đong Viet va Nam Viet kha thuan loi va hoan thanh muc tieu, đao quan tien vao Ngu Linh gap rat nhieu kho khan. Lien tiep trong 3 nam (218 – 215 TCN), quan Tan vua phai đao kenh, vua phai đoi pho voi su đanh tra kha manh cua nguoi Au Viet. Trong 3 nam đo quan Tan lien tuc phai tac chien, "khong coi giap dan no".
Nho co Linh Cu, quan Tan tien theo song Que vao luu vuc Tay Giang la đia ban cua nguoi Tay Au. Tai đay, quan Tan giet đuoc thu linh nguoi Tay Au la Dich Hu Tong, tuy nhien nguoi Bach Viet khong chiu đau hang ma tiep tuc bau thu linh khac len chi huy cuoc chien chong Tan.
Nam 214 TCN, Đo Thu tiep tuc thuc quan ve phia nam. Quan Tan theo song Ta Giang va song Ky Cung tien vao vung đat cua nguoi Au Viet.
Sau khi Dich Hu Tong tu tran, đe tranh the manh cua quan Tan, nguoi Viet rut vao rung sau, cung nhau bau thu linh moi đe chong đich. Thuc Phan tro thanh mot thu linh Tay Au đung len chong Tan. Quan Tan truy kich nhung vap phai su khang cu manh me. Nguoi Viet đanh tap kich bat ngo va dung cung no chong lai quan Tan, lam ton that nhieu binh linh cua Đo Thu.
Cuoc chien chong Tan cua nguoi Viet dien ra trong nhieu nam. Quan Tan to chuc tan cong tieu diet khong hieu qua, dan dan luong thuc bi tuyet va thieu, muon tien hay lui đeu bi nguoi Viet bua vay đanh up. Su ky mo ta tinh trang quan Tan:

Khi quan Tan bi nguy khon, nguoi Viet to chuc tan cong, giet đuoc tuong Đo Thu. Quan Tan bi thua nang, sach Hoai Nam tu mo ta: "thay phoi mau chay hang chuc van nguoi".Tan cu tuong moi la Nham Hieu đe đan ap Viet du doi va cai tri xu thuoc đia moi nay.


Hau qua Chien tranh Viet-Tan la cuoc đung đo lich su đau tien giua nguoi Viet va nuoc Trung Hoa thong nhat (khong tinh toi nhung cuoc chien giua nuoc So va cac bo toc nguoi Bach Viet thoi Chien Quoc). Cac su gia hien đai Viet Nam coi đay la cuoc chien chong ngoai xam đau tien cua Viet Nam. Lanh tho nha Tan đa mo rong ve phia nam, bao gom cac quan Nam Hai, Que Lam va Tuong. Nam 214 TCN, Tan Thuy Hoang sai Trieu Đa doi vai chuc van nguoi đen vung Ngu Linh (Viet Thanh, Đo Bang, Manh Chu, Ky Đien, Đai Duu (thuoc Ho Nam), Can (Giang Tay), Viet (thuoc Quang Đong) va Que (thuoc Quang Tay). Tu đay Luong Quang thuoc ve Trung Quoc.
Khi Trung Nguyen đai loan, nha Tan suy sup. Trieu Đa đa lam theo ke cua Nham Hieu, ly khai nha Tan sap mat ma hinh thanh ra nuoc Nam Viet.
Theo cac su gia Viet Nam hien đai thi o phia nam, gan nhu cung thoi điem đo, sau cuoc chien chong Tan thang loi, thu linh nguoi Au Viet la Thuc Phan đa thay the cac thu linh Lac Viet (Su đoi sau cua Viet Nam goi cac thu linh nay la "Hung Vuong"), sap nhap 2 toc Viet va thanh lap nuoc Au Lac vao khoang nam 207 TCN.
Sau khi nha Tan mat 4 nam, Luu Bang diet Tay So thong nhat thien ha nam 202 TCN, lap ra nha Han. Nha Han phai đoi pho voi Hung No phia bac va cac chu hau moi, khong tinh toi viec thon tinh Nam Viet. Gan nhu toan bo đat đai nha Tan moi mo o phuong nam lot vao tay Trieu Đa, nha Han tiep quan Trung Nguyen nhung khong tiep quan đuoc vung nay ma dung ngoai giao coi Nam Viet nhu 1 nuoc "chu hau"...
Hai bien đong lon nhat sau cuoc chien Viet-Tan la su hinh thanh nuoc Nam Viet cua Trieu Đa (quoc gia co su Han hoa nguoi Bach Viet o lanh tho Hoa Nam ngay nay) va nuoc Au Lac cua Thuc Phan thay the nuoc Van Lang (tren lanh tho mien bac Viet Nam ngay nay). Nha Trieu sau đo sap nhap Au Lac (Mien Bac Viet Nam) vao lanh tho nuoc Nam Viet; nha Tay Han thay the nha Tan o Trung Nguyen va đanh bai Nam Viet nam 111 TCN, tu đo thi nuoc Viet Nam chinh thuc tro thanh thuoc đia bi trung uong đi cai tri truc tiep va chinh thuc bi cac anh huong van hoa-chinh tri-triet hoc... cua Trung Quoc ngay tu thoi nha Han đen nay.


Anh huong Hieu chiet, đa lap tuc di hich cao hoanh pho, duong son, Hoang Hoat quan viet: “đao binh tha chi, cap tuyet đao tu binh tu thu! ”nhan sao di phap tru tan so tri truong lai, di ky đang vy gia thu. Tan di pha diet, đa tuc kich tinh que lam, tuong quan, tu lap vy Nam Viet Vu vuong. Han thap nhat nien, khien luc gia nhan lap đa vy nam viet vuong, du phau phu thong su, hoa tap bach viet, vo vy nam bien hoan hai, du truong sa tiep canh. 」[10]
Can cu quan vu lac viet truyen thuyet, co thuc cua vuong toc hau due thuc phan diet van lang quoc tinh tha kich bai ky tha lac viet đich bo lac thu linh, di loa thanh （nay viet nam ha noi thi đong anh huyen noi ）la đo thanh kien lap lieu au lac quoc （ 258 TCN ）.
Tan tuong trieu đa suat quan thung cong nguyen tien 210 nien khai thuy, tien cong kiem tinh lieu au lac quoc, uoc tai tien 204nien, di phien ngu vy đo thanh, tai linh nam đia khu kien lap nam viet quoc. [11]
Tan quan tai đe nhi thu chien tranh hau đich bo đoi luu tai linh nam, du đuong đia nhan dung hop, thanh vy lieu hien tai đich luong quang nhan đich to tien. Chi hau tai linh nam do nguyen tan quan đang trung nguyen di dan cap bach viet nhan cong đong tri ly đich nam viet quoc tri tuc lieu uoc 93nien.


Xem them Nha Tan
An Duong Vuong
Au Lac
Tan Thuy Hoang
Trieu Đa
Nam Viet
Phien Ngung (kinh đo)
Man Viet
Luong Quang
Bach Viet


Tham khao Phan Huy Le, Tran Quoc Vuong, Ha Van Tan, Luong Ninh (1991), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha Xuat ban Đai hoc va Giao duc chuyen nghiep.
Vien Su hoc (1988), Bien nien lich su co trung đai Viet Nam, Nha Xuat ban Khoa hoc xa hoi.
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin.


Chu thich