Anh (tieng Anh: England, ) la mot quoc gia cau thanh nen Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Quoc gia nay co bien gioi tren bo voi Scotland ve phia bac va voi Wales ve phia tay. Bien Ireland nam ve phia tay bac va bien Celtic nam ve phia tay nam cua Anh. Anh tach biet khoi chau Au luc đia qua bien Bac ve phia đong va eo bien Manche ve phia nam. Anh nam tai mien trung va mien nam đao Anh va chiem khoang 5/8 dien tich cua đao; ngoai ra con co tren 100 đao nho. Nguoi hien đai cu tru lan đau tien tai khu vuc Anh ngay nay trong giai đoan Đo đa cu muon, song "England" co ten goi bat nguon tu mot bo lac German la Angle, bo lac nay đinh cu tren đao vao the ky V-VI. Anh tro thanh mot quoc gia thong nhat vao the ky X, va ke tu thoi đai Kham pha quoc gia nay co tac đong đang ke ve van hoa va tu phap tren the gioi. Vuong quoc Anh (bao gom Wales tu nam 1535) ket thuc vi the mot quoc gia co chu quyen rieng biet vao ngay 1 thang 5 nam 1707, khi cac Đao luat Lien minh co hieu luc voi ket qua la lien minh chinh tri voi Vuong quoc Scotland đe hinh thanh Vuong quoc Anh lien hiep. Tieng Anh, giao hoi Anh giao, va luat Anh (nen tang cua thong luat tai nhieu quoc gia) đuoc phat trien tai Anh, va he thong chinh phu nghi vien cua Anh đuoc nhieu quoc gia khac ap dung. Cach mang cong nghiep bat đau tai Anh trong the ky XVIII, chuyen đoi Anh tro thanh quoc gia cong nghiep hoa đau tien tren the gioi.
Đia hinh cua Anh chu yeu la đoi thap va đong bang, đac biet la tai mien trung va mien nam. Tuy nhien, co cac vung cao tai mien bac va tay nam. Thu đo cua Anh la Luan Đon, thuoc khu vuc đai đo thi lon nhat tai Anh Quoc cung nhu Lien minh chau Au. Dan so Anh đat tren 53 trieu nguoi, chiem 84% dan so Vuong quoc Lien hiep. Phan lon dan cu tap trung tai quanh Luan Đon, vung Đong Nam, va cac khu thanh thi tai mien Trung, Tay Bac, Đong Bac va Yorkshire, la nhung noi phat trien thanh cac vung cong nghiep lon trong the ky XIX.


Nguon goc quoc hieu Ten goi cua Anh trong tieng Viet bat nguon tu tieng Trung. Bang tieng Trung, tu "England chia thanh "En-g-land", phien am no la 英格蘭 (pinyin: "Ying ge lan", Han-Viet: "Anh Cach Lan"), con mot cach khac la tu "English" bo "sh" thanh "En-g-li" đuoc phien am la 英吉利 (pinyin: "Ying ji li", Han-Viet: "Anh Cat Loi"). Goi tat cho ca hai đeu la 英國 (pinyin: "Ying guo", Han-Viet: "Anh Quoc"). Hien tai nguoi Trung Quoc su dung "Anh Cach Lan" lam ten cho quoc gia nay, con "Anh Quoc" lam ten cho Vuong Quoc Lien Hiep Anh va Bac Ai-len. Va nguoi Viet đa bo chu "Quoc" va "Cach Lan"
Ten goi "England" xuat xu tu tu Englaland trong tieng Anh co, co nghia "vung đat cua nguoi Angle". Nguoi Angle la mot trong nhung bo toc German đinh cu tai Anh trong Thoi đau Trung Co. Nguoi Angle toi tu ban đao Angeln tai khu vuc Vinh Kiel thuoc Bien Baltic. Theo Tu đien Oxford Anh, lan đau tien tu "England" đuoc dung đe chi vung phia nam hon đao Great Britain la nam 897, va cach đanh van hien đai cua no bat đau tu nam 1538.
Su đe cap som nhat toi cai ten đuoc chung nhan dien ra o the ky thu nhat trong tac pham cua Tacitus, Germania, trong đo tu tieng Latin Anglii đa đuoc su dung. Tu nguyen cua chinh cai ten bo toc bi cac nha hoc gia tranh cai; đa co đe xuat rang no xuat phat tu hinh dang cua ban đao Angeln, mot hinh co goc. Lam the nao va tai sao thuat ngu xuat xu tu cai ten cua mot bo toc khong noi bat so voi cac bo toc khac, nhu nguoi Sachsen, lai đuoc su dung đe chi toan bo quoc gia va nguoi dan cua no van chua đuoc biet, nhung duong nhu no lien quan toi phong tuc goi nguoi German tai Anh la Angli Saxones hay Anh - Sachsen..
Mot cai ten khac cua nuoc Anh la Albion. Cai ten Albion ban đau đe chi toan bo hon đao Great Britain. Ghi chep đau tien ve cai ten xuat hien trong tac pham Corpus Aristotelicum cua nha triet hoc Aristotle cua Hy Lap co đai, mot cach ro rang o the ky thu IV truoc Cong Nguyen De Mundo: "Phia ngoai Cac cot cua Hercules la đai duong chay quanh Trai Đat. Trong đo co hai hon đao rat lon đuoc goi la Britannia; chung la Albion va Ierne". Tu Albion (Αλβιων) hay insula Albionum co hai kha nang nguon goc. Hoac no xuat phat tu tu tieng Latin albus co nghia trang, mot su đe cap toi cac vach trang Dover, la quang canh đau tien cua Anh nhin tu Luc đia chau Au. Mot nguon goc kha đuoc cho la boi cuon sach co cua thuong gia Massaliote Periplus, đe cap toi mot "hon đao cua nguoi Albiones". Albion hien đuoc dung thay cho Anh (England) theo mot nghia thi vi hon. Mot cai ten lang man khac cua nuoc Anh la Loegria, lien quan toi Lloegr tieng Wales, xuat xu tu truyen thuyet tru danh ve vua Arthur.


Lich su = Tien su va co đai =
 
Bang chung som nhat đuoc biet đen ve viec loai nguoi hien dien tai khu vuc nay la Anh thuoc ve chung Homo antecessor, co nien đai khoang 780.000 nam truoc. Xuong nguoi nguyen thuy co nhat phat hien đuoc tai Anh co nien đai khoang 500.000 nam truoc. Nguoi hien đai đuoc cho la cu tru tai khu vuc vao giai đoan đo đa cu muon, song cac khu đinh cu co đinh chi hinh thanh trong vong 6.000 nam qua. Sau ky bang ha cuoi, chi con lai cac loai thu lon nhu voi ma mut, bo rung bison va te giac long muot. Khoang 11.000 nam truoc, khi cac phien bang bat đau rut đi, con nguoi lai cu tru trong khu vuc; nghien cuu di truyen goi y rang ho đen tu phan phia bac cua ban đao Iberia. Muc nuoc bien thap hon ngay nay va Anh noi lien voi Ireland cung luc đia A-Au. Đen khi muc nuoc bien dang len, Anh tach khoi Ireland 10.000 nam truoc va tach khoi luc đia A-Au hai thien nien ky sau đo.
Van hoa Beaker đen vao khoang 2.500 TCN, mang đen cac binh đung đo an va đo uong lam tu đat set, cung nhu cac binh đuoc su dung đe nau chay quang đong. Cac cong trinh ky niem đo đa moi co quy mo lon nhu Stonehenge va Avebury đuoc xay dung trong thoi gian nay. Thiec va đong la nhung khoang san phong phu trong khu vuc, bang cach nung chay chung voi nhau cu dan thuoc van hoa Beaker lam ra đong đieu, va sau đo lam ra sat tu quang sat. Luyen thep phat trien cho phep san xuat ra cay tot hon, nong nghiep tien bo, cung nhu san xuat vu khi co tinh hieu qua hon.

Trong thoi đai đo sat, van hoa Celt đen Anh tu Trung Au, van hoa Celt lai bat nguon tu van hoa Hallstatt va La Tene. Tieng Britton la ngon ngu noi trong giai đoan nay. Xa hoi mang tinh bo lac, theo Geographia cua Ptolemy thi co khoang 20 bo lac trong khu vuc. Giong nhu cac khu vuc khac nam ben ria La Ma, đao Anh tham gia lien ket mau dich voi La Ma trong thoi gian dai. Julius Caesar cua La Ma hai lan no luc xam chiem Anh vao nam 55 TCN nhung that bai, ong lap ra mot quoc vuong phu thuoc tu bo lac Trinovantes.
Nguoi La Ma xam chiem đao Anh vao nam 43, sau đo ho chinh phuc phan lon hon đao va khu vuc đuoc hop nhat vao Đe quoc La Ma voi vi the tinh Britannia. Bo lac ban đia noi tieng nhat vi khang cu La Ma la Catuvellauni duoi quyen Caratacus. Sau đo, co mot cuoc khoi nghia duoi quyen Nu vuong Boudica cua bo lac Iceni, song ba tu sat sau that bai trong tran Watling Street. Trong thoi ky nay, van hoa Hy Lap-La Ma thinh hanh khi du nhap luat La Ma, kien truc La Ma, cong dan nuoc, ranh thoat nuoc, nhieu mat hang nong nghiep va lua. Trong the ky III, Hoang đe Septimius Severus mat tai Eboracum (nay la York), đay cung la noi Constantinus xung đe sau đo.
Ton tai tranh luan ve viec Co Đoc giao du nhap lan đau; đieu nay khong muon hon the ky IV va co le la som hon nhieu. Theo Bede, Giao hoang Eleutherius phai nhung nguoi truyen giao tu Roma theo thinh cau cua tu truong Lucius cua Anh vao nam 180, nham giai quyet cac bat đong nhu giua nghi thuc phuong Đong va phuong Tay. Ton tai cac lien ket truyen thong đen Glastonbury the hien Co Đoc giao du nhap thong qua Joseph cua Arimathea, trong khi nhung nguoi khac cho rang thong qua Lucius. Đen nam 410, trong giai đoan La Ma suy thoai, quyen cai tri cua La Ma ket thuc, cac đon vi quan đoi La Ma triet thoai khoi đao nham bao ve cac bien gioi tai chau Au luc đia va tham gia noi chien.


= Trung Co =

Đao Anh đe ngo truoc cac cuoc xam chiem cua nguoi ngoai giao, cac chien binh hang hai đen tu mien tay-bac cua chau Au luc đia, chu yeu la nguoi Saxon, Angle, Jute, va Frisia, ho tap kich cac vung bo bien va bat đau đinh cu, ban đau la tai phan phia đong. Buoc tien cua ho bi kiem che trong vai thap nien sau khi nguoi Briton chien thang trong tran nui Badon, song sau đo lai tiep tuc va ho tran qua cac vung đat thap phi nhieu tren đao, thu hep khu vuc do nguoi Briton kiem soat thanh mot nhom cac vung đat tach roi rieng biet, tren nhung vung co đia hinh go ghe tai phia tay vao cuoi the ky VI. Cac van ban đuong đai mo ta ve giai đoan nay cuc ky hiem, khien no bi mo ta la mot Thoi ky Tam toi. Tinh chat va muc đo tien trien cua qua trinh nguoi Anglo-Saxon đinh cu tai Anh do đo la đe tai co bat đong lon. Co Đoc giao do La Ma chi phoi nhin chung la bien mat khoi cac lanh tho bi nguoi Anglo-Saxon chinh phuc, song đuoc nhung nguoi truyen giao tu Roma đua đen mot lan nua duoi quyen lanh đao cua Augustine tu nam 597 tro đi.
Trong giai đoan đinh cu, khu vuc do nhung nguoi nhap cu German cai tri duong nhu bi phan manh thanh nhieu lanh tho bo lac, song đen the ky VII chung tap hop thanh khoang mot chuc vuong quoc nhu Northumbria, Mercia, Wessex, East Anglia, Essex, Kent va Sussex. Trong cac the ky sau đo, qua trinh thong nhat chinh tri đuoc tiep tuc. Trong the ky VII, dien ra mot cuoc đau tranh vi quyen ba chu giua Northumbria va Mercia, sang the ky VIII thi Mercia chiem uu the. Đau the ky IX, Wessex thay the vi the vuong quoc quan trong nhat cua Mercia. Cung trong the ky IX, bo lac Dane cung thuoc nhom German leo thang tan cong voi đinh điem la chinh phuc mien bac va mien đong cua Anh, lat đo cac vuong quoc Northumbria, Mercia va East Anglia. Wessex duoi quyen Quoc vuong Alfred la vuong quoc duy nhat tai Anh con ton tai, va duoi thoi nhung nguoi ke vi cua ong quoc gia nay dan banh truong sang cac vuong quoc nam duoi luat cua nguoi Dane. Đieu nay dan đen thong nhat chinh tri tai Anh, hoan thanh lan đau tien duoi thoi Æthelstan vao nam 927 va đuoc thiet lap dut khoat sau cac xung đot do Eadred tien hanh vao nam 953. Mot lan song tan cong moi tu Scandinavia bat đau vao cuoi the ky X ket thuc khi Quoc vuong Đan Mach Sweyn Forkbeard chinh phuc vuong quoc thong nhat nay vao nam 1013, con trai cua ong la Cnut cung đat đuoc thanh tuu nay vao nam 1016, bien Anh tro thanh trung tam cua Đe quoc Bien Bac đoan menh, bao gom ca Đan Mach va Na Uy. Tuy nhien, trieu đai ban đia phuc hoi khi Edward Xung toi đang co vao nam 1042.
Tranh chap ve quyen ke vi Edward khien nguoi Norman chinh phuc Anh vao nam 1066, đoi quan nay duoi quyen lanh đao cua Cong tuoc William xu Normandy. Nguoi Norman co nguon goc tu Scandinavia va đinh cu tai Normandy (nay thuoc mien bac Phap) vao cuoi the ky IX va đau the ky X. Cuoc chinh phuc nay khien gioi tinh hoa Anh gan nhu bi tuoc hoan toan quyen chiem huu, thay the ho la mot tang lop quy toc moi noi tieng Phap, phat am cua ho co anh huong sau sac va lau dai đen tieng Anh.
Sau đo, Nha Plantagenet tu Anjou ke thua vuong vi Anh duoi thoi Henry II, đua Anh vao Đe quoc Angevin đang chom no gom ca cac thai ap cua gia toc đuoc thua ke tai Phap nhu Aquitaine. Gia toc nay cai tri Anh trong ba the ky, mot so quan chu đuoc chu y la Richard I, Edward I, Edward III va Henry V. Trong giai đoan nay dien ra mot so bien đoi ve mau dich va tu phap, nhu hien chuong Magna Carta đuoc su dung đe han che quyen luc cua quan chu va bao ho cac đac quyen cua nguoi tu do. Đan si Cong giao phat trien manh, giup san sinh cac triet gia, cac truong đai hoc Oxford va Cambridge đuoc thanh lap va đuoc quan chu bao tro. Than vuong quoc Wales tro thanh mot thai ap cua Nha Plantagenet vao the ky XIII va Lanh đia Ireland đuoc Giao hoang trao cho quan chu cua Anh.
Trong the ky XIV, Nha Plantagenet va Nha Valois đeu yeu sach la ben ke thua hop phap cua Nha Capet cung voi vuong vi Phap; hai the luc nay xung đot trong Chien tranh Tram Nam. Dich benh Cai chet Đen bat đau tan cong Anh bat đau vao nam 1348, ket cuc la mot nua cu dan Anh thiet mang. Tu nam 1453 đen nam 1487, noi chien dien ra giua hai nhanh cua vuong toc Plantagenet la nhanh York va nhanh Lancaster, cuoc chien nay đuoc goi la Chien tranh Hoa Hong. Ket cuc la nhanh York mat hoan toan vuong vi ve tay mot gia toc quy toc Wales la Tudor, đay la mot dong ho lien he voi nhanh Lancaster va do Henry Tudor đung đau, luc luong cua ong gom cac linh đanh thue Wales va Breton, ho gianh thang loi trong tran Bosworth Field va trong tran nay Quoc vuong Richard III cua nhanh York bi giet.


= So ky can đai =

Trong giai đoan Tudor, Phuc Hung lan đen Anh thong qua cac trieu than nguoi Y, ho gioi thieu lai tranh luan nghe thuat, giao duc va hoc thuat tu thoi co đai. Anh bat đau phat trien cac ky nang hai quan, va viec tham hiem phia tay đuoc tang cuong.
Henry VIII đoan tuyet hiep thong voi Giao hoi Cong giao do cac van đe lien quan đen viec ong ly hon, theo cac đao luat vao nam 1534 ong tro thanh thu linh quan chu cua Giao hoi Anh. Khac voi phan lon chau Au Tin Lanh, nguon goc phan chia ton giao tai Anh mang tinh chinh tri nhieu hon la than hoc. Ong cung hop nhat ve phap ly lanh tho Wales cua to tien vao Vuong quoc Anh theo cac đao luat nam 1535–1542. Dien ra xung đot ton giao noi bo trong thoi ky tri vi cua cac con gai Henry la Mary I va Elizabeth I. Mary I đua Anh quay tro lai Cong giao La Ma con Elizabeth I lai khang đinh manh me quyen toi cao cua Anh giao.
Nham canh tranh voi Tay Ban Nha, Anh co thuoc đia đau tien tai chau My vao nam 1585 khi nha tham hiem Walter Raleigh lap thuoc đia Roanoke tai vung đat nay la bang Virginia cua Hoa Ky. Tuy nhien, thuoc đia nay la mot that bai. Cong ty Đong An Anh canh tranh voi nguoi Ha Lan va nguoi Phap tai phuong Đong. Nam 1588, trong thoi ky Elizabeth I, mot ham đoi Anh duoi quyen Francis Drake đanh bai mot ham đoi Tay Ban Nha đen xam chiem. Cau truc chinh tri tren đao Anh thay đoi vao nam 1603 khi Quoc vuong Scotland James VI ke thua vuong vi Anh voi hieu la James I, lap ra mot lien minh ca nhan giua hai vuong quoc tung kinh đich trong thoi gian dai ve loi ich.

Do mau thuan ve lap truong chinh tri, ton giao va xa hoi, Noi chien Anh bung phat giua nhung nguoi ung ho Quoc hoi va nhung nguoi ung ho Quoc vuong Charles I. Đay la mot phan đan xen cua Chien tranh Ba Vuong quoc voi quy mo rong hon khi bao gom ca Scotland va Ireland. Phai Quoc hoi gianh chien thang, Charles I bi hanh quyet va vuong quoc bi thay the bang thinh vuong chung. Thu linh cua phai Quoc hoi la Oliver Cromwell tu xung la Bao Ho Cong vao nam 1653; mot giai đoan thong tri ca nhan dien ra sau đo. Sau khi Cromwell mat va con trai ong la Richard tu chuc Bao Ho Cong, Charles II đuoc moi tro lai lam quan chu vao nam 1660. Sau Cach mang Vinh Quang nam 1688, Du luat Quyen loi 1689 xac đinh rang Quoc vuong va Quoc hoi cung cai tri, song thuc quyen thuoc ve Quoc hoi. Theo cac quy che đuoc đua ra, phap luat chi co the do Quoc hoi lap ra va Quoc vuong khong the đinh chi, Quoc vuong cung khong the ap thue hoac to chuc mot đoi quan neu khong đuoc Quoc hoi phe chuan truoc.
Nam 1666, Luan Đon xay ra hoa hoan lon, thanh pho bi tan pha song đuoc tai thiet mot thoi gian ngan sau đo gom nhieu toa nha quan trong do Christopher Wren thiet ke. Trong Quoc hoi Anh, hai phai Tory va Whig xuat hien. Phai Tory ban đau ung ho Quoc vuong James II theo Cong giao, song trong cach mang nam 1688 mot so nguoi trong phai Tory cung voi phai Whig moi mot than vuong nguoi Ha Lan la William xu Orange sang đanh bai James II va cuoi cung tro thanh William III cua Anh. Mot so nguoi Anh theo phong trao Jacobite va tiep tuc ung ho James II va cac con trai cua ong, đac biet la tai mien bac. Sau khi cac quoc hoi cua Anh va Scotland đong thuan, hai quoc gia tham gia lien hiep chinh tri, lap ra Vuong quoc Anh moi vao nam 1707. Nham dan xep lien hiep, cac the che nhu luat phap va giao hoi quoc gia cua hai ben van tach biet.


= Hau ky can đai va đuong đai =
Vuong quoc Anh lien hiep đuoc thanh lap, san pham cua Hoi Hoang gia va cac sang kien khac cua Anh ket hop voi Khai sang Scotland đe tao nen cac phat kien trong khoa hoc va ky thuat. Anh phat trien cuc lon ve mau dich hai ngoai voi bao ho tu Hai quan Hoang gia, mo đuong đe hinh thanh Đe quoc Anh. Trong nuoc, no thuc đay cach mang cong nghiep, la mot giai đoan bien đoi sau sac ve kinh te-xa hoi va van hoa tai Anh, ket qua la cong nghiep hoa nong nghiep, san xuat, ky thuat va khai mo, cung nhu cac he thong đuong bo, đuong sat va đuong thuy moi va tien phong nham thuan tien đe mo rong phat trien. Kenh Bridgewater thuoc Tay Bac Anh đuoc khanh thanh vao nam 1761, bao hieu ky nguyen kenh đao tai Anh. Nam 1825, tuyen đuong sat hanh khach dung đau may keo hoi nuoc co đinh đau tien tren the gioi đuoc mo cua cho cong chung, đo la đuong sat Stockton va Darlington.

Trong cach mang cong nghiep, nhieu nguoi lao đong chuyen tu nong thon đen cac khu vuc cong nghiep đo thi moi đe lam viec trong cac nha may, chang han nhu Manchester va Birmingham, hai thanh pho nay tung lan luot đuoc gan la "thanh pho kho hang" va "cong xuong cua the gioi". Anh van tuong đoi on đinh trong suot Cach mang Phap; William Pitt Tre la thu tuong cua Anh trong giai đoan tri vi cua George III. Trong Cac cuoc chien tranh cua Napoleon, Napoleon lap ke hoach xam chiem Anh tu phia đong nam, Tuy nhien, ke hoach that bai khi quan cua Napoleon bi nguoi Anh đanh bai tren bien duoi quyen Horatio Nelson va tren bo duoi quyen Arthur Wellesley. Cac cuoc chien Napoleon khich le khai niem ve tinh Anh Quoc va dan toc Anh Quoc thong nhat, chia se voi nguoi Scots va nguoi Wales.

Luan Đon tro thanh khu vuc đo thi lon nhat va đong dan nhat the gioi trong thoi ky Victoria, va mau dich trong Đe quoc Anh cung nhu đia vi cua quan đoi va hai quan Anh co đuoc thanh the. Kich đong chinh tri tu cac phan tu cap tien nhu phong trao Hien chuong va phong trao phu nu yeu cau quyen bau cu thuc đay cac cai cach tu phap va pho thong đau phieu. Bien đoi quyen luc tai Đong-Trung Au dan đen Chien tranh the gioi thu nhat; hang tram nghin binh si Anh thiet mang khi giao tranh ben phe Đong Minh. Hai thap nien sau, Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland lai o ben phe Đong Minh. Đen khi ket thuc Chien tranh ky quac, Winston Churchill tro thanh thu tuong thoi chien. Phat trien ve cong nghe chien tranh khien nhieu thanh thi bi tan pha do Khong quan Đuc oanh tac. Sau chien tranh, Đe quoc Anh trai qua phi thuc dan hoa nhanh chong, đong thoi co cac phat kien nhanh chong ve ky thuat; o to tro thanh phuong tien giao thong chu yeu va phat trien cua Frank Whittle ve đong co phan luc khien di chuyen bang hang khong pho bien hon. Mo hinh cu tru thay đoi tai Anh do o to ca nhan, thiet lap Dich vu Y te Quoc gia (NHS) vao nam 1948. NHS cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland cung cap cham soc y te cong cong mien phi cho toan bo cu dan thuong tru tai Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland tai điem can thiet, kinh phi lay tu thue noi chung. Tong hop, cac thay đoi nay thuc đay cai cach ve chinh quyen đia phuong tai Anh vao giua the ky XX.
Tu the ky XX, co phong trao di dan đang ke đen Anh, hau het la tu cac phan con lai cua quan đao Anh, song cung tu cac quoc gia trong Thinh vuong chung ma đac biet la tieu luc đia An Đo. Ke tu thap nien 1970, co mot buoc chuyen đoi lon khoi linh vuc che tao va gia tang tam quan trong vao nganh dich vu. Voi tu cach la bo phan cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, khu vuc gia nhap sang kien thi truong chung mang ten Cong đong Kinh te chau Au, tien than cua Lien minh chau Au. Ke tu cuoi the ky XX, chinh quyen Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland chuyen huong sang phan quyen quan tri tai Scotland, Wales va Bac Ireland. Anh va Wales tiep tuc la mot khu vuc quyen han phap ly tai Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Phan quyen kich thich viec nhan manh nhieu vao ban sac va chu nghia ai quoc đac trung Anh hon. Khong co chinh phu Anh đuoc phan quyen, song mot no luc nham lap ra mot he thong tuong tu tren co so phan vung bi cu tri bac bo thong qua trung cau dan y.


Chinh tri Voi vi the la bo phan cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, he thong chinh tri co ban tai Anh la quan chu lap hien va he thong nghi vien. Khong ton tai chinh phu rieng cho Anh ke tu nam 1707, khi Anh va Scotland lien hiep thanh Vuong quoc Anh moi. Truoc khi lien hiep, Anh do quan chu va quoc hoi cai tri. Hien nay, Anh nam duoi quyen cai quan truc tiep tu Quoc hoi Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, du cho cac quoc gia khac trong Vuong quoc lien hiep co cac chinh phu đuoc phan quyen. Trong Ha nghi vien Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, trong tong so 650 nghi vien co 532 nghi vien đai dien cho cac khu vuc bau cu tai Anh. Trong tong tuyen cu nam 2017, Đang Bao thu gianh đuoc nhieu ghe nhat..
Do Scotland, Wales va Bac Ireland đeu co co quan lap phap rieng biet va đuoc phan quyen đoi voi cac van đe đia phuong, ton tai tranh luan ve cach thuc can bang đieu nay tai Anh. Ban đau co ke hoach la cac vung cua Anh se đuoc phan quyen, song sau khi cu tri Đong Bac bac bo đe xuat nay trong mot cuoc trung cau dan y, no khong đuoc tien hanh. Mot van đe lon đo la cau hoi West Lothian, theo đo cac nghi vien tu Scotland va Wales co the bo phieu ve phap luat chi ap dung cho Anh, trong khi cac nghi vien tu Anh khong co quyen tuong đuong đoi voi phap luat ve cac van đe đuoc phan quyen. Voi boi canh Anh la quoc gia duy nhat trong Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland khong mien phi ve đieu tri ung thu, đon thuoc, cham soc tai nha cho nguoi gia va hoc phi đai hoc, khien cho chu nghia dan toc Anh dan tang len.

He thong phap luat Anh phat trien trong nhieu the ky, la co so cua he thong tu phap thong luat ton tai trong hau het cac quoc gia Thinh vuong chung va Hoa Ky (tru bang Louisiana). Mac du hien la bo phan cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, he thong tu phap cua Cac toa an Anh va Wales van tiep tuc voi tu cach la he thong tu phap đoc lap voi he thong tai Scotland. Ban chat tong the cua luat Anh la no hinh thanh boi cac tham phan trong cac toa an, ap dung cam giac chung va kien thuc cua ho ve tien le tu phap đoi voi cac su viec. Đung đau he thong toa an la Cac toa cap cao cua Anh va Wales, gom co toa an phuc tham, toa an tu phap cap cao đoi voi cac vu an dan su, va toa an hoang gia đoi voi cac vu an hinh su. Toa an Toi cao Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland la toa an cao nhat đoi voi cac vu an hinh su va dan su tai Anh va Wales. Toa an nay hinh thanh vao nam 2009 sau sua đoi hien phap, tiep quan cac chuc nang tu phap cua Thuong nghi vien.


= Hanh chinh =

Phan vung tai Anh gom co bon cap, đuoc kiem soat thong qua nhieu kieu thuc the hanh chinh, lap nen vi muc đich cai quan đia phuong. Cap chinh quyen đia phuong cao nhat la chin vung cua Anh: North East, North West, Yorkshire va Humber, East Midlands, West Midlands, East, South East, South West, va London. Chung đuoc lap ra vao nam 1994, đuoc chinh phu Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland su dung đe phan bo mot loat cac chinh sach va chuong trinh đia phuong, song khong co cac the che dan cu tai cap nay, ngoai tru tai Luan Đon, va cac van phong chinh quyen khu vuc bi bai bo vao nam 2011. Ranh gioi cac vung van đuoc su dung đe bau cac thanh vien nghi vien chau Au.
Sau khi cac quoc gia khac tai Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland đuoc phan quyen, co ke hoach to chuc trung cau dan y tai cac vung cua Anh ve cac co quan lap phap đia phuong đuoc phan quyen. Cu tri Luan Đon chap thuan vao nam 1998: Hoi đong Luan Đon đuoc hinh thanh hai nam sau. Tuy nhien, cac cuoc trung cau dan y khac bi đinh chi sau khi cu tri North East bac bo đe xuat phan quyen vao nam 2004. Cac hoi đong khu vuc ngoai Luan Đon bi bai bo vao nam 2010, va chuc nang cua chung đuoc chuyen giao cho cac co quan phat trien khu vuc tuong ung va mot he thong moi gom cac ban lanh đao chinh quyen đia phuong.
Duoi cap vung, Anh đuoc chia thanh 48 hat nghi le. Chung chu yeu đuoc su dung lam khung tham chieu đia ly va dan đuoc phat trien tu thoi Trung Co, co mot so hinh thanh vao nam 1974. Moi hat nghi le co mot Lord Lieutenant (thong giam) va High Sheriff (hat truong); cac chuc vu nay đai dien cho quan chu Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland tai đia phuong. Ngoai tru Đai Luan Đon va quan đao Scilly, Anh con đuoc chia thanh 83 hat đo thi va phi đo thi; chung tuong ung voi cac khu vuc đuoc su dung cho muc đich chinh quyen đia phuong.
Anh co sau hat đo thi tai cac khu vuc đo thi hoa cao nhat, chung khong co hoi đong hat. Trong cac khu vuc nay, nha cam quyen chu yeu la cac hoi đong khu pho. 27 hat phi đo thi co hoi đong hat, va đuoc chia thanh cac huyen, moi huyen co mot hoi đong huyen. Chung thuong nam tai cac khu vuc co tinh nong thon cao hon. Cac hat phi đo thi con lai gom mot huyen duy nhat va thuong tuong ung voi cac thi tran lon hoac hat thua dan; chung đuoc goi la nha cam quyen nhat the. Đai Luan Đon co mo hinh chinh quyen đia phuong khac biet, gom 32 khu pho va Thanh pho Luan Đon O cap thap nhat, phan lon Anh đuoc chia thanh cac giao khu dan su co cac hoi đong.


Đia ly Ve mat đia ly, Anh nam tai mien trung va mien nam đao Anh, chiem hai phan ba dien tich cua đao, ngoai ra con co cac đao ven bo nhu đao Wight va quan đao Scilly. Anh co bien gioi voi hai quoc gia khac trong Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland: phia bac giap Scotland va phia tay giap Wales. Anh la noi gan luc đia chau Au nhat tai đai luc Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Anh cach biet Phap qua eo bien Manche rong 34 km, song hai quoc gia đuoc lien ket thong qua đuong ham xuyen eo bien gan Folkestone. Anh cung co đuong bo bien ven bien Ireland, bien Bac va Đai Tay Duong.
Cac cang Luan Đon, Liverpool, va Newcastle lan luot nam tren cac song chiu anh huong cua thuy trieu la Thames, Mersey va Tyne. Severn la song dai nhat chay qua Anh, co tong chieu dai la 350 km. Song nay chay vao eo bien Bristol va đuoc chu y do nuoc trieu co the cao đen 2m. Tuy vay, song dai nhat chay hoan toan tren lanh tho Anh la Thames voi 346 km. Anh co nhieu ho, lon nhat trong so đo la Windermere thuoc khu Lake District.
Day Pennines đuoc menh danh la "xuong song cua Anh", đay la day nui co nhat tai Anh va co nguon goc vao cuoi thoi Đai Co sinh cach nay khoang 300 trieu nam truoc. Cau tao đia chat cua day nay gom co sa thach, đa voi, cung nhu than đa va cac loai khac. Ton tai canh quan karst trong cac khu vuc canxit nhu mot so noi tai Yorkshire va Derbyshire. Canh quan Pennine la đat hoang vung cao, bi chia cat do cac thung lung phi nhieu hinh thanh tu cac song trong vung. Day nui co ba cong vien quoc gia la Yorkshire Dales, Northumberland, va Peak District. Điem cao nhat tai Anh la Scafell Pike cao 978 m tai Cumbria. Vung đoi Cheviot trai dai tren bien gioi Anh-Scotland.
Cac vung đat thap cua Anh nam ve phia nam day Pennines, co cac khu đoi gon song xanh tuoi nhu Cotswold, Chiltern, North Downs va South Downs, tai noi gap bien chung hinh thanh cac vach đa trang nhu vach Dover. Ban đao Tay Nam mang tinh granit co cac đong hoang vung cao nhu Dartmoor va Exmoor, va co khi hau on hoa, chung đeu la cac cong vien quoc gia.


= Khi hau =
Anh co khi hau đai duong on hoa, nhiet đo khong thap hon nhieu muc 0 °C vao mua đong va khong cao hon nhieu muc 32 °C vao mua he. Thoi tiet am thap tuong đoi thuong xuyen va de thay đoi. Cac thang lanh nhat la thang 1 va 2, rieng vung ven bien la thang 2, con thang 7 thuong la thang am nhat. Cac thang co thoi tiet em diu cho đen am la thang 5-6 va 9-10.
Cac anh huong quan trong đoi voi khi hau Anh la viec quoc gia nay nam gan Đai Tay Duong, co vi đo cao va hoi am tu bien theo hai luu Gulf Stream. Luong mua cao hon tai mien tay, va nhieu noi thuoc Lake District co luong mua lon hon cac noi khac trong nuoc. Tu khi thoi tiet đuoc quan trac, nhiet đo cao nhat theo bao cao la 38,5 °C vao ngay 10 thang 8 nam 2003 tai Brogdale thuoc Kent, trong khi nhiet đo thap nhat la -26,1 °C vao ngay 10 thang 1 nam 1982 tai Edgmond, Shropshire.


= Cac khu thanh thi chinh =
Khu vuc đo thi Đai Luan Đon la khu vuc đo thi lon nhat tai Anh va la mot trong cac thanh pho nhon nhip nhat the gioi. Luan Đon la mot thanh pho toan cau va co dan so lon hon cac quoc gia khac trong Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland ngoai Anh. Cac khu vuc đo thi khac co quy mo va anh huong đang ke co xu huong nam tai mien bac hay mien trung cua Anh. 50 khu dan cu đuoc cap vi the thanh pho tai Anh, con tren toan Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland la 66.
Nhieu thanh pho tai Anh kha lon, chang han nhu Birmingham, Sheffield, Manchester, Liverpool, Leeds, Newcastle, Bradford, Nottingham, song quy mo dan so khong phai la đieu kien tien quyet cho vi the thanh pho. Theo truyen thong, vi the thanh pho đuoc trao cho cac đo thi co nha tho chinh toa cua giao phan, do đo ton tai cac thanh pho nho nhu Wells, Ely, Ripon, Truro va Chichester. Theo Van phong Thong ke Quoc gia Anh, 10 khu vuc đo thi lon nhat, phat trien lien ke la:


Kinh te Kinh te Anh nam vao hang lon nhat the gioi, co GDP binh quan la 22.907 bang Anh vao nam 2009. Anh thuong đuoc nhin nhan la mot nen kinh te thi truong hon hop, ap dung nhieu nguyen tac thi truong tu do, song duy tri ha tang phuc loi xa hoi tien bo. Thue tai Anh kha canh tranh neu so voi phan lon cac quoc gia chau Au khac, nam 2014 muc thue ca nhan co ban la 20%.
Kinh te Anh lon nhat trong kinh te Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, Anh đung đau the gioi ve cac linh vuc hoa hoc va duoc khoa cung nhu trong cac nganh cong nghe chu chot, đac biet la hang khong vu tru, cong nghiep vu khi va che tao cong nghiep phan mem. San giao dich chung khoan Luan Đon la san giao dich chung khoan chu yeu cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland va lon nhat tai chau Au, đay la trung tam tai chinh cua Anh va 100/500 cong ty lon nhat chau Au co tru so tai Luan Đon. Luan Đon la trung tam tai chinh lon nhat tai chau Au, va la trung tam tai chinh lon thu nhat the gioi theo chi so GFCI vao nam 2016.

Ngan hang Anh đuoc thanh lap vao nam 1694, la ngan hang trung uong cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Ban đau no la mot ngan hang tu nhan phuc vu chinh phu Anh, song tu nam 1946 no la mot the che quoc huu. Ngan hang đuoc đoc quyen phat hanh tien te tai Anh va Wales, song khong co quyen nay tai Scotland hay Bac Ireland. Chinh phu giao trach nhiem cho Uy ban Chinh sach Tien te cua ngan hang ve quan ly chinh sach tien te cua quoc gia va thiet lap muc lai suat.
Anh la mot quoc gia cong nghiep hoa cao đo, song ke tu thap nien 1970 dien ra suy thoai trong cac nganh cong nghiep nang va che tao truyen thong, gia tang tap trung vao kinh te đinh huong dich vu. Du lich tro thanh mot nganh cong nghiep quan trong, thu hut hang trieu du khach đen Anh moi nam. Xuat khau cua Anh chu yeu la duoc pham, o to, dau khai thac tu bien Bac va Wytch Farm, đong co may bay va đo uong co con. Hau het nganh cong nghiep hang khong vu tru tri gia 30 ty bang cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland nam tai Anh. Co hoi thi truong toan cau cua cac nha che tao hang khong vu tru Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland trong hai thap nien toi uoc tinh đat 3,5 nghin ty bang. Nong nghiep Anh tham canh va đuoc co gioi hoa cao đo, san xuat 60% nhu cau thuc pham voi chi 2% luc luong lao đong. Hai phan ba san luong thuoc linh vuc chan nuoi, con lai thuoc ve trong trot.


= Giao thong =

Bo Giao thong la co quan chinh phu chiu trach nhiem giam sat giao thong tai Anh. Anh co nhieu xa lo va nhieu tuyen đuong truc khac nhu đuong A1 Great North chay xuyen mien đong cua Anh tu Luan Đon đen Newcastle va tien đen bien gioi voi Scotland. Xa lo dai nhat tai Anh la M6 keo dai tu Rugby qua vung North West đen bien gioi voi Scotland, tong chieu dai la 373 km. Cac tuyen đuong chinh khac la M1 tu Luan Đon đen Leeds, M25 vong quanh Luan Đon, M60 vong quanh Manchester, M4 tu London đen Nam Wales, M62 tu Liverpool qua Manchester đen East Yorkshire, va M5 tu Birmingham đen Bristol va South West.
Giao thong xe buyt pho bien khap nuoc Anh, voi cac cong ty lon nhu National Express, Arriva va Go-Ahead Group. Xe buyt hai tang đo tai Luan Đon tro thanh mot bieu trung cua Anh. Anh co hai mang luoi tau đien ngam: London Underground; va Tyne and Wear Metro tai Newcastle, Gateshead va Sunderland. Anh con co mot so mang luoi xe đien, nhu tai Blackpool, Manchester, Sheffield va Midland, va he thong Tramlink tap trung tai Croydon thuoc Nam Luan Đon.
Anh la noi co giao thong đuong sat đau tien tren the gioi, đuong sat cho khach bat nguon tai đay vao nam 1825. Phan lon mang luoi đuong sat dai 16.000 km cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland nam tai Anh, bao phu kha rong, song mot phan lon cac tuyen đuong sat bi đong cua trong nua sau cua the ky XX. Co cac ke hoach mo lai cac tuyen nhu Varsity noi Oxford va Cambridge. Cac tuyen đuong sat tai Anh hau het co kho tieu chuan (đon, đoi hoac bon đuong ray) song cung co mot vai tuyen co kho hep. Đuong ham eo bien Manche hoan thanh vao nam 1994 giup lien ket đuong sat giua Anh voi Phap va Bi.
Anh co cac lien ket hang khong noi đia va quoc te tren pham vi rong. San bay lon nhat la London Heathrow, đay la san bay co so hanh khach quoc te đong nhat the gioi. Cac san bay lon khac la Manchester, London Stansted, Luton va Birmingham. Anh co mang luoi giao thong bang pha voi hanh trinh đia phuong va quoc te, nhu đen Ireland, Ha Lan va Bi. Co khoang 7.100 km đuong thuy co the thong hanh tai Anh, mot nua trong so đo thuoc quyen so huu cua Canal and River Trust, tuy nhien van tai đuong thuy rat han che. Thames la tuyen đuong thuy chinh tai Anh, xuat nhap khau tap trung tai cang Tilbury tren cua song Thames, đay la mot trong ba cang chinh cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland.


Y te Dich vu Y te Quoc dan (NHS) la he thong cham soc suc khoe cong cong tai Anh, chiu trach nhiem cung cap đa so dich vu y te trong nuoc. NHS bat đau vao ngay 5 thang 7 nam 1948, co hieu luc theo cac đieu khoan cua Đao luat Dich vu Y te Quoc dan 1946. No dua tren cac phat hien cua Bao cao Beveridge, nguoi soan bao cao nay la nha kinh te va cai cach xa hoi William Beveridge. NHS phan lon đuoc tai tro tu thue noi chung, trong đo co chi tra Bao hiem Quoc dan, va no cung cap mien phi hau het cac dich vu tai điem su dung, song tinh phi đoi voi mot so nguoi khi kiem tra mat, cham soc nha khoa, ke đon va cac khia canh cham soc ca nhan.
Co quan chinh phu chiu trach nhiem ve NHS la Bo Y te, va hau het chi tieu cua Bo Y te la danh cho NHS, voi 98,6 ty bang vao nam 2008–2009. Trong nhung nam gan đay, linh vuc tu nhan ngay cang đuoc su dung nhieu đe cung cap cac dich vu NHS bat chap phan đoi cua cac bac si va cong đoan. Tuoi tho du tinh trung binh cua cu dan Anh la 77,5 nam đoi voi nam gioi va 81,7 nam đoi voi nu gioi, đay la muc cao nhat trong bon quoc gia cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland.


Nhan khau Theo đieu tra nam 2011, Anh co 53 trieu cu dan, chiem toi 84% tong cu dan cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Neu đuoc xem la mot đon vi va so sanh voi quoc te, Anh co dan so lon thu tu trong Lien minh chau Au va đong dan thu 25 the gioi. Voi mat đo dan so la 407 nguoi/km², đay se la quoc gia co mat đo dan so cao thu nhi trong Lien minh chau Au sau Malta.
Mot so bang chung di truyen hoc cho thay 75-95% nguon goc theo dong phu he la tu nhung nguoi đinh cu thoi tien su co xuat than tu ban đao Iberia, cung voi 5% đong gop cua nguoi Angle va Saxon, va mot luong đang ke yeu to Scandinavia (Viking). Tuy nhien, co cac nha di truyen hoc khac cho rang nguon goc Germanic uoc tinh len đen mot nua. Theo thoi gian, nhieu nen van hoa co anh huong toi Anh: Tien su, Briton, La Ma, Anglo-Saxon, Viking (Bac Germanic), Gael, cung nhu chiu anh huong lon tu nguoi Norman. Ton tai cong đong nguoi goc Anh tai nhieu noi tung thuoc Đe quoc Anh; đac biet la Hoa Ky, Canada, Uc, Nam Phi va New Zealand. Ke tu cuoi thap nien 1990, co nhieu nguoi Anh di cu sang Tay Ban Nha.
Nam 1086, khi Domesday Book đuoc soan, dan so Anh la hai trieu, khoang 10% song trong cac khu vuc đo thi. Đen nam 1801, dan so la 8,3 trieu, va đen nam 1901 thi tang len 30,5 trieu. Nho kinh te thinh vuong cua vung đong nam, Anh thu hut nhieu di dan kinh te tu nhung phan khac cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Nguoi Ireland nhap cu voi so luong đang ke. Ty le cu dan goc Au la 87,50%, trong đo co nguoi goc Đuc va goc Ba Lan.
Nhung dan toc khac đen tu cac cuu thuoc đia xa xoi cua Anh tu thap nien 1950, trong đo 6% cu dan Anh co nguon goc gia đinh tai tieu luc đia An Đo. 2,90% dan so la nguoi da đen, ho đen tu chau Phi va Caribe, đac biet la cac cuu thuoc đia cua Anh. Nguoi Hoa va nguoi Anh goc Hoa co so luong đang ke. Nam 2007, 22% hoc sinh tieu hoc tai Anh đen tu cac gia đinh dan toc thieu so, va ty le nay tang len 26,5% vao nam 2011. Khoang mot nua gia tang dan so giai đoan 1991-2001 la do nhap cu. Tranh luan ve nhap cu đang chu y ve mat chinh tri; theo mot khao sat vao nam 2009 cua Bo Noi vu Anh, 80% muon gioi han no. Van phong Thong ke Quoc gia du bao rang dan so se tang them chin trieu tu nam 2014 đen nam 2039.
Anh co mot dan toc thieu so ban đia la nguoi Cornwall, ho đuoc chinh phu Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland cong nhan theo Cong uoc khung ve Bao ve cac dan toc thieu so vao nam 2014.


= Ngon ngu =

Tieng Anh hien đuoc hang tram trieu nguoi noi tren khap the gioi, ngon ngu nay bat nguon tu Anh va hien la ngon ngu chinh cua 98% dan so tai đay. Đay la mot ngon ngu An-Au thuoc nhanh Anh-Frisia cua ngu toc German. Sau khi nguoi Norman chinh phuc Anh, tieng Anh co bi thay the va han che trong tang lop xa hoi thap trong khi gioi quy toc dung tieng Phap Norman va tieng La Tinh.
Đen the ky XV, tieng Anh quay tro lai trong toan bo cac tang lop, song co nhieu cai bien; tieng Anh trung đai chiu nhieu anh huong tu tieng Phap, ca ve tu vung va chinh ta. Trong Phuc hung Anh, nhieu tu đuoc tao ra tu goc La Tinh va Hy Lap. Tieng Anh hien đai mo rong truyen thong linh hoat nay, bang cach tiep nhan tu ngu tu cac ngon ngu khac. Nho mot phan lon vao Đe quoc Anh, tieng Anh nay tro thanh tro ngon ngu chung phi chinh thuc cua the gioi.
Hoc tap va giang day tieng Anh la mot hoat đong kinh te quan trong. Khong co luat ve ngon ngu chinh thuc cua Anh, song tieng Anh la ngon ngu chinh thuc đuoc su dung trong cong viec chinh thuc. Mac du co quy mo lanh tho tuong đoi nho, song Anh co nhieu giong vung mien rieng biet, va co the khong de dang nghe hieu nhung nguoi co giong nang.
Ngoai tieng Anh, Anh con co hai ngon ngu ban đia khac la tieng Cornwall va tieng Wales. Tieng Cornwall khong con la ngon ngu cong đong vao the ky XVIII song đang đuoc khoi phuc, va hien đuoc bao ve theo Hien chuong chau Au ve cac ngon ngu thieu so hoac khu vuc. 0,1% cu dan tai Cornwall noi tieng Cornwall, va no đuoc giang day co muc đo tai mot vai truong tieu hoc va trung hoc.
Khi bien gioi hien nay giua Wales va Anh đuoc thiet lap theo cac đao luat vao nam 1535 va 1542, nhieu cong đong noi tieng Wales song tai lanh tho thuoc Anh. Tieng Wales đuoc noi tai Archenfield thuoc Herefordshire cho đen the ky XIX. Tieng Wales van con la ban ngu trong mot so noi tai mien tay Shropshire it nhat la cho đen giua the ky XX.
Trong cac truong cong lap, hoc sinh đuoc day mot ngon ngu thu hai, thuong la tieng Phap, Đuc hoac Tay Ban Nha. Do nhap cu, nen theo bao cao vao nam 2007 co khoang 800.000 hoc sinh noi ngoai ngu tai nha, pho bien nhat la tieng Punjab va Urdu. Tuy nhien, theo đieu tra nam 2011, tieng Ba Lan tro thanh ngon ngu pho bien thu nhi tai Anh.


= Ton giao =

Theo đieu tra nam 2011, 59,4% dan so Anh xac đinh ton giao cua ho la Co Đoc giao, 24,7% tra loi rang ho khong theo ton giao nao, 5% xac đinh ho la nguoi Hoi giao, 3,7% dan so thuoc cac ton giao khac va 7,2% khong tra loi. Co Đoc giao la ton giao đuoc hanh đao pho bien nhat tai Anh, truyen thong nay co tu so ky Trung Co song Co Đoc giao đuoc đua đen lan đau truoc đo tu lau trong thoi ky Gael va La Ma. Giao hoi Co Đoc giao Celt dan tham gia he thong Giao hoi Cong giao La Ma sau khi Giao hoang Gregorius cu đoan truyen giao do St Augustine lanh đao đen Kent. Giao hoi Anh la la giao hoi chinh thuc cua Anh, ho tuyet giao voi Roma trong thap nien 1530 khi Quoc vuong Anh Henry VIII khong the huy hon voi nguoi di cua quoc vuong Tay Ban Nha, Catalina cua Aragon. Giao hoi nay tu nhin nhan la thuoc Cong giao lan Tin Lanh.
Ton tai cac truyen thong Thuong giao hoi va Ha giao hoi, va mot so nguoi Anh giao tu nhin nhan la Cong giao Anh theo phong trao Oxford. Quan chu Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland la lanh tu toi cao cua giao hoi, gom khoang 25 trieu thanh vien đuoc rua toi (trong so đo đai đa so khong đen nha tho thuong le). Giao hoi Anh la bo phan cua Cong đong Anh giao, co Tong giam muc Canterbury giu vai tro la thu linh tuong trung tren toan cau. Nhieu nha tho chinh toa va nha tho giao xu la cac cong trinh lich su quan trong đang ke ve mat kien truc, nhu Tu vien Westminster, Nha tho lon York, Nha tho chinh toa Durham, va Nha tho chinh toa Salisbury.
Giao phai Co Đoc lon thu nhi la đuc tin La Tinh cua Giao hoi Cong giao. Tu khi xuat hien tro lai sau khi Cong giao tai Anh đuoc giai phong, giao hoi nay đuoc to chuc tren co so Anh va Wales voi 4,5 trieu thanh vien (hau het la nguoi Anh). Đen nay co mot giao hoang đen tu Anh đo la Adrian IV; trong khi cac thanh Bede va Anselm đuoc phong lam tien si Hoi Thanh.
Phong trao Giam Ly la giao hoi Co Đoc lon thu ba, đay la mot dang Tin Lanh va đuoc John Wesley phat trien tu Anh giao. Giao phai nay pho bien tai cac đo thi det cu nhu Lancashire va Yorkshire, va trong cac mo thiec tai Cornwall. Ngoai ra, con co cac nhom thieu so khac nhu Baptists, Quakers, Giao đoan, Nhat the va Cuu The Quan.
Thanh bao tro cua Anh la Thanh George; gach cheo tuong trung cho ong đuoc hien thi tren quoc ky Anh, cung nhu trong Quoc ky Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Ngoai ra con co nhieu thanh nguoi Anh va co lien he voi Anh, chang han nhu Cuthbert, Edmund, Alban, Wilfrid, Aidan, Edward Xung toi, John Fisher, Thomas More, Petroc, Piran, Margaret Clitherow va Thomas Becket. Do Thai giao co lich su la mot thieu so nho tren đao tu nam 1070. Ho bi truc xuat khoi Anh vao nam 1290 va chi đuoc phep đen Anh vao nam 1656.
Đac biet ke tu thap nien 1950, cac ton giao tu nhung cuu thuoc đia cua Anh phat trien voi so luong lon do nhap cu. Hoi giao la ton giao pho bien nhat trong so đo, nay chiem khoang 5% dan so tai Anh. An Đo giao, Sikh giao va Phat giao đung ke tiep, tong cong chiem 2,8%, chung đuoc đua đen tu Nam A va Đong Nam A.
Mot thieu so nho dan chung thi hanh cac di giao co. Tan di giao tai Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland co đai dien chinh la Wicca, thuat phu thuy, Druidry va Heathenry. Theo đieu tra nam 2011, co khoang 53.172 nguoi đuoc xac đinh theo di giao tai Anh, trong đo co 11.026 nguoi la tin đo Wicca..


Giao duc Bo Giao duc la co quan chinh phu chiu trach nhiem ve cac van đe tac đong đen cu dan tai Anh tu 19 tuoi tro xuong, trong đo co giao duc. Khoang 98% hoc sinh theo hoc tai cac truong hoc do nha nuoc đieu hanh hoac tai tro (2003). Trong đo, mot thieu so la cac truong hoc tin nguong (chu yeu la cac truong hoc Anh giao hay Cong giao La Ma). Tre tu 3 đen 5 tuoi theo hoc tai nha tre hoac mot đon vi tiep nhan EYFS cua mot truong tieu hoc. Tre tu 5 đen 11 tuoi hoc tai truong tieu hoc, va tre tu 11 đen 16 tuoi theo hoc tai truong trung hoc. Sau khi ket thuc giao duc bat buoc, hoc sinh tham gia ky thi GCSE. Sau đo hoc sinh co the chon tiep tuc hoc them hai nam giao duc ke tuc. Cac co so giao duc ke tuc nay thuong la bo phan cua mot điem truong trung hoc. Cac ky thi A-level co luong lon hoc sinh giao duc ke tuc tham gia, va thuong la co so đe xin hoc đai hoc.
Mac du hau het truong trung hoc tai Anh la truong pho thong, song mot so khu vuc co cac truong ngu phap đuoc tuyen chon đau vao, hoc sinh muon nhap hoc phai qua ky thi 11-plus. Khoang 7,2% tre em Anh theo hoc tai cac truong tu thuc, tai chinh cua cac truong nay đen tu cac nguon tu nhan. Tieu chuan trong cac truong cong chiu su giam sat cua Van phong Tieu chuan Giao duc, va trong cac truong tu la cua Ban Thanh tra Truong hoc Đoc lap.
Hoc sinh theo hoc đai hoc tu tuoi 18, tai đo ho hoc đe lay hoc vi. Anh co tren 90 đai hoc, trong đo chi co mot truong tu thuc va con lai la truong cong lap. Bo Kinh doanh, Sang tao va Ky nang la co quan chinh phu chiu trach nhiem ve giao duc bac đai hoc tai Anh. Sinh vien thuong đuoc quyen vay tien đe trang trai chi phi ve hoc phi va sinh hoat. Bang đau tien cap cho sinh vien la bang cu nhan, thuong la mat ba nam đe hoan thanh, sinh vien sau đo co the tiep tuc lay bang sau đai hoc, va thuong la mot nam, con neu muon lay bang tien si thi se mat tu ba nam tro len.
Anh co mot so đai hoc đung vao hang đau the gioi; Đai hoc Cambridge, Hoc vien Đe quoc Luan Đon, Đai hoc Oxford, Hoc vien Đai hoc Luan Đon va Đai hoc King Luan Đon đeu nam trong top 30 toan cau cua Bang xep hang Đai hoc The gioi QS 2018. Truong Kinh te Luan Đon đuoc mo ta la the che khoa hoc xa hoi hang đau the gioi ve ca giang day va nghien cuu. Truong Kinh doanh Luan Đon đuoc đanh gia la mot trong cac truong kinh doanh hang đau the gioi va trong nam 2010 chuong trinh MBA cua ho đuoc xep hang la tot nhat the gioi theo Financial Times. Cac hoc vi tai Anh thuong đuoc chia thanh cac hang: hang nhat (1st), hang nhi cao (2:1), hang nhi thap (2:2), hang ba (3rd), va khong phan loai.


= Khoa hoc va ky thuat =

Cac nhan vat nguoi Anh noi bat trong linh vuc khoa hoc va toan hoc gom co Isaac Newton, Michael Faraday, Charles Darwin, Robert Hooke, James Prescott Joule, John Dalton, Joseph Priestley, Lord Rayleigh, J. J. Thomson, James Chadwick, Charles Babbage, George Boole, Alan Turing, Tim Berners-Lee, Paul Dirac, Stephen Hawking, Peter Higgs, Roger Penrose, John Horton Conway, Thomas Bayes, Arthur Cayley, G. H. Hardy, Oliver Heaviside, Andrew Wiles, Francis Crick, Joseph Lister, Christopher Wren va Richard Dawkins. Mot so chuyen gia cho rang khai niem som nhat ve mot he thong met la do John Wilkins phat minh vao nam 1668, ong la tong thu ky đau tien cua Hoi Hoang gia.
Anh la noi bat đau cach mang cong nghiep, co nhieu nha phat minh quan trong cua the gioi vao cuoi the ky XVIII va đau the ky XIX. Cac ky su Anh noi tieng phai ke đen Isambard Kingdom Brunel, ong đuoc biet đen nhieu nhat voi viec lap ra Đuong sat Great Western, mot loat tau hoi nuoc noi tieng, va nhieu cau quan trong, do đo cach mang hoa giao thong cong cong va ky thuat hien đai. Đong co hoi nuoc cua Thomas Newcomen sinh ra cach mang cong nghiep. Cha đe cua đuong sat la George Stephenson xay dung tuyen đuong sat lien đo thi cong cong đau tien tren the gioi, đo la Đuong sat Liverpool va Manchester khanh thanh nam 1830. Voi vai tro cua minh trong tiep thi va san xuat đong co hoi nuoc, phat minh đuc tien hien đai, Matthew Boulton đuoc xem la mot trong cac doanh nhan co anh huong nhat trong lich su. Vac xin đau mua cua Edward Jenner đuoc cho la "cuu đuoc nhieu sinh mang ... hon so bi mat trong toan bo cac cuoc chien cua nhan loai tu khi co lich su thanh van."
Phat minh va kham pha cua nguoi Anh con co đong co phan luc, may xe soi cong nghiep đau tien, may tinh đau tien va may tinh hien đai đau tien, World Wide Web cung voi HTML, truyen mau nguoi thanh cong đau tien, may hut bui co gioi hoa, may cat co, day that an toan, tau đem khi, đong co đien, đong co hoi nuoc, va cac thuyet nhu thuyet Darwin ve tien hoa va thuyet nguyen tu . Newton phat trien cac khai niem ve van vat hap dan, co hoc Newton, va vi tich phan, va ho cua Robert Hooke đuoc đat cho luat hoi phuc. Cac phat minh khac gom co đuong ray sat, siphong nhiet, đuong nhua, day chun, bay chuot, mat meo đe đanh dau đuong, đong phat trien ve bong đen, đau may xe lua hoi nuoc, may gieo hat hien đai va nhieu ky thuat chinh xac hien đai.


Van hoa = Kien truc =
Nhieu cong trinh ky niem co đai lam bang phien đa dai đuoc dung vao thoi ky tien su, trong so đo noi tieng nhat la Stonehenge, Devil's Arrows, Rudston Monolith va Castlerigg. Đen khi kien truc La Ma co đai du nhap, co buoc phat trien ve vuong cung thanh đuong, to hop nha tam, khan đai hinh tron, khai hoan mon, biet thu, đen tho La Ma, đuong La Ma, cong su La Ma, hang rao cot va cong dan nuoc. Nguoi La Ma thanh lap cac thanh thi đau tien nhu Luan Đon, Bath, York, Chester va St Albans. Minh hoa co le noi tieng nhat la tuong Hadrianus keo dai qua mien bac cua Anh. Mot di tich đuoc bao ton tot khac la cac nha tam La Ma tai Bath, Somerset.
Cac toa nha the tuc thuoc kien truc so ky Trung Co đuoc xay dung đon gian, chu yeu su dung go cung voi mai tranh. Kien truc ton giao co thay đoi tu tong hop đan si Ireland-German, đen vuong cung thanh đuong so ky Co Đoc va kien truc mang đac trung la dai tru bo tuong, day nhip cuon trong, truc hang lan can, va cua so co đinh tam giac. Sau khi nguoi Norman chinh phuc Anh vao nam 1066, nhieu thanh đuoc dung len đe cac lanh chua co the giu vung quyen luc cua ho va tai phia bac la đe phong ve truoc cac cuoc xam chiem. Mot so thanh noi tieng tu thoi Trung Co la Thap Luan Đon, Lau đai Warwick, Lau đai Durham va Lau đai Windsor.

Trong suot thoi ky Plantagenet, kien truc Gothic Anh tro nen hung thinh, cac nha tho chinh toa trung co nhu Nha tho chinh toa Canterbury, Tu vien Westminster va Nha tho lon York la cac vi du đien hinh. Phat trien tren co so Norman con co cac thanh, cung đien, nha lon, đai hoc, va nha tho giao xu. Kien truc trung đai hoan thien voi phong cach Tudor the ky XVI; vom Tudor co bon tam la mot đac điem xac đinh giong nhu cac ngoi nha phen trat đat trong nuoc. Do phong trao Phuc Hung, mot dang kien truc lap lai thoi ky co đien, tong hop voi Co Đoc giao la phong cach Baroque Anh xuat hien, kien truc su Christopher Wren đac biet noi tieng voi phong cach nay.
Kien truc George tiep noi theo mot phong cach tinh te hon, goi len mot dang Palladio đon gian; Royal Crescent tai Bath la mot trong cac vi du tot nhat ve phong cach nay. Chu nghia lang man xuat hien trong giai đoan Victoria, keo theo khoi đau mot cuoc Phuc hung Gothic, cung vao khoang thoi gian nay cach mang cong nghiep mo đuong cho cac toa nha nhu Cung đien Thuy tinh. Ke tu thap nien 1930, nhieu dang kien truc hien đai xuat hien song viec tiep nhan thuong co tranh luan, du cac phong trao khang cu theo truyen thong tiep tuc đuoc ung ho tai nhung noi co anh huong.


= Van hoc dan gian =

Van hoc dan gian Anh phat trien qua nhieu the ky. Mot so nhan vat va cau chuyen hien dien tren khap nuoc Anh, song hau het thuoc ve cac khu vuc cu the. Cac nhan vat van hoc dan gian thuong gom co tien, nguoi khong lo, yeu tinh, ong ba bi, quy khong lo, nguoi lun. Nhieu truyen thuyet va phong tuc dan gian đuoc cho la tu thoi co đai chang han cac truyen ngan co Offa thien than va Wayland tho ren, song nhung thu khac xuat hien sau khi nguoi Norman xam chiem; nhu Robin Hood cung đam nguoi vui ve cua ong va cac tran chien cua ho voi Sheriff cua Nottingham.
Trong Trung ky Trung Co, cac truyen ngan bat nguon tu truyen thong Briton buoc vao van hoc dan gian Anh—truyen thuyet Arthur. Chung bat nguon tu cac nguon Anh-Norman, Wales va Phap, mo ta Vua Arthur, Camelot, Excalibur, Merlin va Ki si Ban Tron nhu Lancelot. Cac cau chuyen nay đuoc thu thap tap trung nhat trong Historia Regum Britanniae (lich su cac quoc vuong Anh) cua Geoffrey xu Monmouth. Nhan vat xuat hien som khac trong truyen thuyet cua Anh la Coel Hen, co the dua tren mot nhan vat co thuc tren đao Anh thoi hau La Ma. Nhieu truyen ngan va gia lich su tao thanh bo phan cua Matter of Britain, mot tap hop van hoc dan gian Anh Quoc đuoc chia se.
Mot so tac pham van hoc dan gian dua tren con nguoi lich su thuc te hoac nua thuc te, cau chuyen ve ho đuoc truyen qua nhieu the ky; Phu nhan Godiva đuoc ke la khoa than cuoi ngua qua Coventry, Hereward Tinh giac la mot nhan vat anh hung nguoi Anh khang cu nguoi Norman xam chiem, Herne Tho san la mot hon ma cuoi ngua co lien he voi Rung Windsor va Cong vien Great Park va Me Shipton la nguyen mau phu thuy. Ngay 5 thang 11 nguoi dan đot lua, ban phao hoa va an tao boc bo đe tuong nho viec đay lui am muu thuoc sung ma trung tam la Guy Fawkes. Nhung ten cuop nghia hiep nhu Dick Turpin la mot nhan vat thuong xuyen, trong khi Blackbeard la mot nguyen mau cuop bien. Ton tai nhieu hoat đong dan gian quoc gia va khu vuc đen ngay nay nhu vu đieu Morris, vu đieu Maypole, kiem Rapper tai Đong Bac, vu đieu Long Sword tai Yorkshire, kich cam dan gian, tranh cuop lo tai Leicestershire, va tranh pho mat lan doc tai Cooper's Hill. Khong co trang phuc dan toc chinh thuc, song mot vai dang ton tai tu lau nhu Pearly Kings and Queens co lien he voi tang lop lao đong tai Luan Đon, ve binh cua quoc vuong, trang phuc Morris va nguoi canh thap Luan Đon.


= Am thuc =
Ke tu thoi ky can đai, am thuc Anh co đac điem truyen thong la tinh đon gian ve cach tiep can, va dua tren san pham tu nhien chat luong cao. Trong thoi ky Trung Co va qua thoi ky Phuc hung, am thuc Anh gianh đuoc danh tieng xuat sac, song qua trinh suy thoai bat đau trong cach mang cong nghiep khi cu dan roi xa đong ruong va đo thi hoa gia tang. Tuy nhien, am thuc Anh gan đay trai qua mot cuoc hoi sinh, đuoc cac nha phe binh am thuc cong nhan va co mot so nha hang nam vao hang tot nhat the gioi theo đanh gia cua tap chi Restaurant. Mot cuon sach thoi ky đau ve cach thuc che bien cua Anh la Forme of Cury tu trieu đinh cua Richard II.

Mot mon an truyen thong cua Anh la Sunday roast (thit quay chu nhat), thuong dung thit bo, thit cuu, thit ga hay thit lon an kem rau cac loai, pudding Yorkshire va nuoc sot. Cac mon noi tieng khac gom co fish and chips (ca tam bot va khoai tay chien), bua sang Anh đay đu (thuong gom thit muoi, xuc xich, ca chua nuong, banh mi kho, pudding đen, đau ham, nam va trung). Nhieu loai banh nhan thit đuoc tieu thu nhu steak and kidney pie (banh nhan thit nuong va cat), steak and ale pie (banh nhan thit nuong va nuoc sot), cottage pie (banh nhan thit bo/cuu bam), pork pie (banh nhan thit lon) va Cornish Pasty (banh ngot nuong Cornwall).
Xuc xich la mon pho bien, thuong dung trong mon bangers and mash (xuc xich va khoai nghien) hoac toad in the hole (xuc xich trong khay pudding Yorkshire). Thit ham Lancashire la mot mon thit ham noi tieng tai tay bac. Mot so loai pho mat pho bien la Cheddar, Red Leicester va Wensleydale cung voi Blue Stilton. Nhieu mon an, ca ri lai tao Anh-An đuoc tao ra nhu ga tikka masala va balti. Cac mon trang mieng truyen thong cua Anh gom co banh tao cung cac loai banh hoa qua khac; spotted dick (pudding nho kho) – đeu thuong đuoc dung voi sua trung; va gan đay hon la sticky toffee pudding (mot loai banh xop mem). Cac loai banh ngot gom co banh nuong ngot (co hoac khong co qua kho) dung kem voi mut va/hoac kem, banh mi nhan qua kho, banh ngot Eccles va banh ngot nhan qua kho va gia vi cung nhieu loai banh quy ngot hoac co gia vi. Tra la mot loai đo uong pho bien, no gia tang pho bien tai Anh nho Vuong hau Catarina, con cac loai đo uong co con đuoc tieu thu thuong xuyen la ruou vang, ruou tao, va cac loai bia Anh nhu bia đang, bia nhe, bia nau nang, bia nau.


= Nghe thuat thi giac =

Cac buc hoa tren đa va hang đong thoi tien su la vi du som nhat đuoc biet đen ve nghe thuat thi giac tai Anh, noi tieng nhat la tai North Yorkshire, Northumberland va Cumbria, song cung co o xa hon ve phia nam nhu tai Creswell Crags. Van hoa La Ma truyen ba đen Anh vao the ky I, nhieu hinh thuc nghe thuat su dung tuong, tuong ban than, thuy tinh, va đo kham tro thanh quy tac tieu chuan. Ton tai nhieu đo tao tac cho đen ngay nay, nhu tai Lullingstone va Aldborough. Trong so ky Trung Co, phong cach ua chuong thanh gia va đo nga đieu khac, tranh ban thao, trang suc bang vang va trang men, bieu thi yeu thich cac thiet ke phuc tap, đan xen nhu trong kho chon giau Staffordshire phat hien vao nam 2009. Mot so trong đo pha tron cac phong cach Gael va Anh, nhu Cam nang Lindisfarne va Sach thanh ca Vespasian. Nghe thuat Gothic sau đo đuoc pho bien tai Winchester va Canterbury, cac hien vat con lai nhu trong Sach cau kinh St. Æthelwold va Sach thanh ca Luttrell.
Thoi ky Tudor co cac nghe si noi tieng cua trieu đinh, tranh chan dung duy tri la bo phan vinh vien cua nghe thuat Anh, chung tro nen noi tieng nho cong mot nguoi Đuc la Hans Holbein, va cac nghe si ban đia nhu Nicholas Hilliard. Duoi thoi dong ho Stuart, cac nghe si chau Au luc đia co anh huong đen Anh, đac biet la nguoi Flemish (nay la vung Bi noi tieng Ha Lan), cac nghe si đai dien cho giai đoan nay gom Anthony van Dyck, Peter Lely, Godfrey Kneller va William Dobson. The ky XVIII la giai đoan quan trong khi Vien han lam Hoang gia Anh đuoc thanh lap, mot chu nghia kinh đien dua tren Phuc Hung toan thinh thinh hanh—Thomas Gainsborough va Joshua Reynolds tro thanh hai nghe si quy bau nhat cua Anh.
Truong phai Norwich tiep tuc truyen thong canh quan, trong khi Anh em tien Raphael co phong cach sau sac va chi tiet đa phuc hoi phong cach so ky Phuc hung, ho gom co cac thu linh la Holman Hunt, Dante Gabriel Rossetti va John Everett Millais. Nghe si noi bat trong the ky XX la Henry Moore, ong đuoc đanh gia la tieng noi cua đieu khac Anh Quoc, va cua chu nghia hien đai Anh Quoc noi chung. Cac hoa si đuong đai gom co Lucian Freud voi tac pham Benefits Supervisor Sleeping vao nam 2008 lap ky luc the gioi ve muc gia mot buc tranh cua mot hoa si con song.


= Van hoc, thi ca va triet hoc =

Cac tac gia thoi ky đau nhu Bede va Alcuin viet bang tieng La Tinh. Giai đoan van hoc tieng Anh co co su thi Beowulf va van xuoi the tuc la Bien nien su Anglo-Saxon, cung voi cac tac pham Co Đoc giao nhu Judith, Hymn cua Cædmon va cac tieu su vi thanh. Sau khi nguoi Norman chinh phuc Anh, tieng La Tinh tiep tuc trong cac tang lop co giao duc, cung nhu van hoc Anh-Norman.
Van hoc tieng Anh trung đai xuat hien cung voi Geoffrey Chaucer, tac gia cua The Canterbury Tales, cung voi Gower, Pearl Poet va Langland. William xu Ockham va Roger Bacon đeu thuoc Dong Francis, ho la cac triet gia lon vao thoi Trung Co. Julian xu Norwich viet sach Revelations of Divine Love, ong la mot nha than bi Co Đoc giao noi bat. Trong van hoc Phuc hung Anh, xuat hien phong cach tieng Anh can đai. William Shakespeare co cac tac pham Hamlet, Romeo va Juliet, Macbeth, va A Midsummer Night's Dream, ong la mot trong cac tac gia cu khoi nhat cua van hoc Anh.
Christopher Marlowe, Edmund Spenser, Philip Sydney, Thomas Kyd, John Donne, va Ben Jonson la cac tac gia co thanh the khac trong thoi ky Elizabeth. Francis Bacon va Thomas Hobbes viet ve chu nghia kinh nghiem va chu nghia duy vat, bao gom ca phuong phap khoa hoc va khe uoc xa hoi. Filmer viet ve quyen than thanh cua quoc vuong. Marvell la mot nha tho noi tieng thoi Thinh vuong chung, con John Milton la tac gia cua Thien đuong đa mat vao thoi ky khoi phuc che đo quan chu.
Mot so triet gia noi bat nhat trong thoi ky Khai sang la John Locke, Thomas Paine, Samuel Johnson va Jeremy Bentham. Cac phan tu cap tien hon sau đo bi Edmund Burke chong đoi, ong đuoc nhan đinh la nguoi sang lap chu nghia bao thu. Thi nhan Alexander Pope cung tho trao phung cua ong đuoc đanh gia cao. Anh giu vai tro quan trong trong chu nghia lang man, Samuel Taylor Coleridge, Lord Byron, John Keats, Mary Shelley, Percy Bysshe Shelley, William Blake va William Wordsworth la cac nhan vat chu yeu.
Đung truoc cach mang cong nghiep, cac nha van thon da tim đuong đi giua tu do va truyen thong; William Cobbett, G. K. Chesterton va Hilaire Belloc la nhung nguoi dien giai chinh, trong khi nguoi sang lap chu nghia xa hoi phuong hoi la Arthur Penty va nguoi tan thanh phong trao hop tac la G. D. H. Cole co lien he phan nao. Chu nghia tiep tuc thong qua John Stuart Mill va Bertrand Russell, con Bernard Williams tham gia vao phan tich. Cac tac gia quanh thoi ky Victoria gom Charles Dickens, chi em nha Bronte, Jane Austen, George Eliot, Rudyard Kipling, Thomas Hardy, H. G. Wells va Lewis Carroll. Sau đo, Anh tiep tuc co cac tieu thuyet gia nhu George Orwell, D. H. Lawrence, Virginia Woolf, C. S. Lewis, Enid Blyton, Aldous Huxley, Agatha Christie, Terry Pratchett, J. R. R. Tolkien va J. K. Rowling.


= Nghe thuat trinh dien =
Am nhac dan gian truyen thong cua Anh co tu nhieu the ky va đong gop cho mot so the loai noi tieng, chu yeu la ho keo thuyen, nhay đieu jig, nhay đieu thuy thu va nhac dance. No co cac bien the rieng biet va khac biet khu vuc. Cac khuc ballad ve Robin Hood do Wynkyn de Worde in ra tu the ky XVI la mot hien vat quan trong, cung nhu cac bo suu tap The Dancing Master cua John Playford va Roxburghe Ballads cua Robert Harley. Mot so bai hat noi tieng nhat la Greensleeves, Pastime with Good Company, Maggie May va Spanish Ladies. Nhieu bai hat cho tre em co nguon goc tu Anh nhu Twinkle Twinkle Little Star, Roses are red, Jack and Jill, London Bridge Is Falling Down, The Grand Old Duke of York, Hey Diddle Diddle va Humpty Dumpty. Cac bai hat mung Giang Sinh truyen thong cua Anh gom co "We Wish You a Merry Christmas", "The First Noel" va "God Rest You Merry, Gentlemen".

Cac nha soan nhac thoi ky đau cua Anh ve am nhac co đien gom co cac nghe si Phuc hung Thomas Tallis va William Byrd, tiep theo la Henry Purcell thuoc giai đoan Baroque. George Frideric Handel von la nguoi Đuc song đa nhap tich Anh va danh hau het cuoc đoi sang tac cua minh tai Luan Đon, ong sang tac ra cac tac pham noi tieng nhat cua am nhac co đien: Messiah, Water Music va Music for the Royal Fireworks. Mot trong bon ban thanh ca đang co cua ong la Zadok the Priest đuoc sang tac cho le đang co cua George II, sau đo đuoc trinh dien tai moi le đang co cua quan chu Anh. Dien ra mot cuoc phuc hung ve thanh tuu cua cac nha soan nhac Anh trong the ky XX, dan đau la Edward Elgar, Benjamin Britten, Frederick Delius, Gustav Holst, Ralph Vaughan Williams cung nhung nguoi khac. Cac nha soan nhac hien đai đen tu Anh gom co Michael Nyman noi tieng voi The Piano, va Andrew Lloyd Webber co nhac thanh cong vang doi trong rap West End va toan cau.
Trong linh vuc am nhac đai chung, nhieu ban nhac va nghe si đon cua Anh đuoc đanh gia la co anh huong nhat va ban chay nhat moi thoi đai. The Beatles, Led Zeppelin, Pink Floyd, Elton John, Queen, Rod Stewart va The Rolling Stones nam trong so cac nghe si ban đuoc nhieu đia ghi am nhat tren the gioi. Nhieu the loai co nguon goc tai Anh, nhu British invasion, progressive rock, hard rock, Mod, glam rock, heavy metal, Britpop, indie rock, gothic rock, shoegazing, acid house, garage, trip hop, drum and bass va dubstep.
Cac le hoi am nhac ngoai troi quy mo lon trong mua he va mua thu đuoc to chuc nhieu, chang han nhu Glastonbury, V Festival, va Reading and Leeds Festivals. Nha hat opera noi tieng nhat tai Anh la Nha hat opera Hoang gia tai Covent Garden. The Proms la mot mua cac buoi hoa nhac co đien dan nhac giao huong, đuoc to chuc tai Royal Albert Hall thuoc Luan Đon, đay la mot su kien van hoa chinh moi nam tai Anh. The Royal Ballet la mot trong cac cong ty ba-le noi tieng nhat the gioi, danh tieng cua ho dua tren hai nhan vat noi bat cua vu đao the ky XX la dien vien Margot Fonteyn va bien đao Frederick Ashton.


= Đien anh =

Anh co anh huong đang ke đen lich su đien anh, san sinh mot so dien vien, đao dien va phim anh vi đai nhat, trong đo co Alfred Hitchcock, Charlie Chaplin, David Lean, Laurence Olivier, Vivien Leigh, John Gielgud, Peter Sellers, Julie Andrews, Michael Caine, Gary Oldman, Alan Rickman, Helen Mirren, Kate Winslet va Daniel Day-Lewis. Hitchcock va Lean nam trong so cac nha lam phim đuoc đanh gia cao nhat. Phim đau tay cua Hitchcock la The Lodger: A Story of the London Fog (1926) giup đinh hinh the loai phim ly ky, con phim Blackmail vao nam 1929 cua ong thuong đuoc cho la phim co am thanh đau tien cua Anh Quoc.
Cac xuong phim lon tai Anh gom co Pinewood, Elstree va Shepperton. Mot so phim thanh cong nhat ve thuong mai moi thoi đai đuoc san xuat tai Anh, trong đo co hai nhan phim vao hang doanh thu cao nhat (Harry Potter va James Bond). Xuong phim Ealing tai Luan Đon đuoc cho la xuong phim hoat đong lien tuc lau nam nhat the gioi. Noi tieng vi ghi am nhieu nhac nen phim đien anh, Dan nhac giao huong Luan Đon lan đau trinh dien nhac phim vao nam 1935.
Bang xep hang 100 phim Anh Quoc cua BFI co Monty Python's Life of Brian (1979), phim nay thuong đuoc cong chung Anh Quoc binh chon la hai huoc nhat moi thoi đai. Cac nha san xuat Anh cung tich cuc trong hop tac san xuat quoc te, va cac dien vien, đao dien va đoan lam phim Anh xuat hien thuong xuyen trong cac phim My. Hoi đong phim Anh Quoc xep hang David Yates, Christopher Nolan, Mike Newell, Ridley Scott va Paul Greengrass la 5 đao dien Anh thanh cong nhat ve thuong mai ke tu nam 2001. Cac đao dien Anh đuong đai gom co Sam Mendes, Guy Ritchie va Steve McQueen. Cac dien vien đuong đai co Tom Hardy, Daniel Craig, Benedict Cumberbatch va Emma Watson. Đao dien Andy Serkis cho mo xuong phim The Imaginarium tai Luan Đon vao nam 2011. Cong ty hieu ung thi giac Framestore tai Luan Đon san xuat mot so hieu ung đac biet đuoc đanh gia cao nhat trong cac phim hien đai. Nhieu phim Hollywood thanh cong dua tren cot truyen ve nguoi Anh, van hoc hoac su kien cua Anh. 'English Cycle' cua phim hoat hinh Disney gom co Alice trong xu than tien, Sach Rung xanh va Winnie-the-Pooh.


= Bao tang, thu vien va phong trung bay anh =

Quy Di san Anh la the che chinh phu co tham quyen rong trong quan ly cac di tich lich su, đo tao tac va moi truong tai Anh. Quy nay hien do Bo Van hoa, Truyen thong va The thao bao tro. Quy Quoc gia ve cac đia điem quan trong lich su hoac ve đep tu nhien giu mot vai tro tuong phan. Anh co 17 trong so 25 di san the gioi UNESCO cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Mot so di san noi tieng la: Tuong Hadrianus , Stonehenge, Avebury va cac di chi lien quan, Thap Luan Đon, Bo bien ky Jura, Saltaire, Hem nui Ironbridge, Cong vien Hoang gia Studley.
Anh co nhieu bao tang, song co le noi tieng nhat la Bao tang Anh tai Luan Đon. Bo suu tap cua bao tang co tren bay trieu hien vat va la mot trong cac bo suu tap lon nhat va toan dien nhat tren the gioi, co nguon goc tu moi luc đia, minh hoa va dan chung cau chuyen van hoa nhan loai tu khi bat đau cho đen hien tai. Thu vien Anh tai Luan Đon la thu vien quoc gia va la mot trong cac thu vien nghien cuu lon nhat the gioi, luu giu tren 150 trieu muc trong toan bo cac ngon ngu va kho giay, gom co 25 trieu sach. Nha trung bay nghe thuat cao cap nhat la Nha trung bay Quoc gia tai Quang truong Trafalgar, co mot bo suu tap voi tren 2.300 buc hoa co nien đai tu giua the ky XIII đen 1900. Cac nha trung bay Tate luu giu cac bo suu tap quoc gia ve nghe thuat đuong đai Anh va quoc te; ho cung to chuc Giai Turner noi tieng song thuong gay tranh luan.


The thao Anh co di san the thao manh me, trong the ky XIX Anh đa đieu le hoa nhieu mon the thao hien đuoc choi khap the gioi. Cac mon the thao co nguon goc tai Anh gom co bong đa, cricket, rugby union, rugby league, quan vot, quyen Anh, cau long, bong quan, rounders, khuc con cau, snooker, bi-a, phi tieu, bong ban, bong go, bong luoi, đua ngua thuan chung, đua cho va san cao. Anh con giup phat trien golf, đua thuyen buom va cong thuc 1.
Bong đa la mon the thao pho bien nhat, đoi tuyen bong đa quoc gia Anh co san nha la san van đong Wembley. Anh thi đau voi Scotland trong tran đau bong đa quoc te đau tien vao nam 1872. Anh đuoc FIFA cho la "que huong cua bong đa", va tung to chuc đong thoi gianh chuc vo đich tai Giai bong đa vo đich the gioi 1966, gianh thang loi truoc Tay Đuc voi ty so 4–2 trong tran chung ket, voi ba ban thang cua Geoff Hurst. Tran chung ket nay thu hut toi 32,3 trieu khan gia truyen hinh Anh, la su kien truyen hinh đuoc xem nhieu nhat tai Anh Quoc cho đen nay. Anh cung đuoc FIFA cong nhan la noi khai sinh cua bong đa cap cau lac bo, do Sheffield F.C. thanh lap vao nam 1857 la cau lac bo co nhat tren the gioi. Hiep hoi bong đa Anh la the che quan ly the thao lau nam nhat, co cac đieu le bong đa đuoc soan thao lan đau vao nam 1863. Cup FA va giai bong đa Anh la cac giai thi đau đau tien. Hien nay, Ngoai hang Anh la giai đau bong đa co nhieu nguoi theo doi nhat the gioi, sinh loi nhieu nhat, va nam vao hang tinh hoa. Liverpool, Manchester United, Nottingham Forest, Chelsea, Aston Villa, Manchester City đa gianh cup chau Au, trong khi Arsenal, Leeds United, Tottenham Hotspur đa tung lot toi tran chung ket.
Cricket noi chung đuoc cho la phat trien tu so ky Trung co trong cac cong đong nong nghiep va tho luyen kim tai Weald. Đoi tuyen cricket Anh la đoi tuyen hop nhat cua Anh va Wales. Mot trong nhung cap đau noi tieng nhat cua mon nay la loat The Ashes giua Anh va Uc, đuoc to chuc tu nam 1882. Tran chung ket 2009 Ashes đuoc gan 2 trieu nguoi theo doi, song cuc điem 2005 Ashes đuoc 7,4 trieu nguoi theo doi do no đuoc phat tren truyen hinh mat đat. Anh tung bon lan to chuc giai vo đich cricket the gioi (1975, 1979, 1983, 1999), va se to chuc mua giai nam 2019, song chua tung vo đich. Anh tung to chuc ICC World Twenty20 nam 2009, va vo đich mua giai nam 2010 khi đanh bai Uc trong tran chung ket. Co nhieu giai thi đau trong nuoc, gom ca giai vo đich cac hat, trong đo Yorkshire la cau lac bo thanh cong nhat voi 31 lan gianh chien thang. San cricket Lord's tai Luan Đon thinh thoang đuoc goi la "Mecca cua mon Cricket".
William Penny Brookes la nhan vat noi tieng vi thiet lap phien ban hien đai cua The van hoi. Luan Đon tung to chuc Olympic mua he nam 1908 va 1948, va 2012. Anh cung tham gia thi đau tai Đai hoi the thao Khoi Thinh vuong chung, đuoc to chuc bon nam mot lan. Hoi đong The thao Anh la co quan quan ly chiu trach nhiem phan bo quy va chi đao chien luoc cho hoat đong the thao tai Anh. Mot giai Grand Prix đuoc to chuc tai Silverstone.
Rugby union bat nguon tai Truong Rugby, Warwickshire vao đau the ky XIX. Đoi tuyen rugby union quoc gia Anh gianh chien thang tai giai vo đich the gioi nam 2003. Anh la đong chu nha cua mua giai vo đich rugby union the gioi nam 1991, va to chuc mua giai nam 2015. Cap cao nhat cua cau lac bo la English Premiership. Leicester Tigers, London Wasps, Bath Rugby va Northampton Saints tung gianh thang loi trong Heineken Cup chau Au. Rugby league ra đoi tai Huddersfield nam 1898. Ke tu nam 2008, đoi tuyen rugby league quoc gia Anh co tu cach cap quoc gia đay đu thay vi đoi tuyen rugby league Anh Quoc, von la đoi tuyen tung ba lan vo đich the gioi vao nam 1954, 1960 va 1972 song hien giai the. Cac cau lac bo choi tai Super League, hau than cua giai vo đich bong Rugby tu nam 1895. Toan bo 11 cau lac bo cua Anh trong Super League đeu nam tai mien bac, mot so cau lac bo thanh cong nhat gom Wigan Warriors, St Helens, Leeds Rhinos va Huddersfield Giants; ba cau lac bo đau đeu tung gianh World Club Challenge. Trong mon quan vot, Giai Vo đich Wimbledon la giai đau lau đoi nhat the gioi va đuoc cong nhan rong rai la giai đau danh tieng nhat.


Cac bieu tuong quoc gia Quoc ky Anh la Thap tu Thanh George ke tu the ky XIII. Ban đau co đuoc dung boi mot quoc gia hang hai la Cong hoa Genova. Vuong trieu Anh đa tra mot khoan cong nap cho Tong tran Genova tu nam 1190 tro ve sau, nho the cac con tau Anh co the treo la co nay đe lam mot phuong tien bao ve khi đi vao Đia Trung Hai. Mot chu thap đo la mot bieu tuong cho nhieu cuoc Thap Tu Chinh trong the ky XII va XIII. No gan lien voi Thanh George, cung voi cac quoc gia va thanh pho tuyen bo ong la vi thanh bao ho va su dung chu thap cua ong trong hieu ky. Tu nam 1606 la co Chu thap Thanh George đa la mot phan trong thiet ke cua Quoc ky Lien hiep, mot la co cho toan Vuong quoc Anh đuoc thiet ke boi Vua James I.
Co nhieu bieu tuong va đo tao tac mang tinh bieu tuong khac, ca chinh thuc va khong chinh thuc, gom hoa hong Tudor la bieu tuong thuc vat quoc gia, va Tam su đuoc the hien tren quoc huy. Hoa hong Tudor đa đuoc chap nhan lam mot bieu tuong quoc gia cua Anh vao khoang thoi gian Cac cuoc chien tranh Hoa hong đe tuong trung cho hoa binh. No la mot bieu tuong dung hop o điem no ket hop ca hoa hong trang cua Nha York va hoa hong đo cua Nha Lancaster – đeu la cac nhanh thu cua Nha Plantagenet khi ho tham gia vao cuoc chien tranh tranh gianh vuong trieu. No cung đuoc goi la Hoa hong Anh. Cay soi la mot bieu tuong cua Anh, the hien suc manh va su truong ton. Thuat ngu Cay Soi Hoang gia đuoc dung đe bieu thi su tron thoat cua Vua Charles II khoi nhung nguoi theo phe nghi vien sau khi cha ong bi hanh quyet; ong đa tron trong mot cay soi đe tranh bi phat hien truoc khi tron thoat ra nuoc ngoai.
Quoc huy Anh, voi hinh ba chu su tu co nien đai tu khi đuoc Richard Su tu tam chap nhan nam 1198–1340. Chung đuoc tuyen duong la gules, three lions passant guardant or va la mot trong nhung bieu tuong noi tieng nhat cua Anh; no tuong tu nhu nhung huy hieu truyen thong cua Normandy. Anh khong co quoc ca đuoc quy đinh chinh thuc, boi Vuong quoc Lien hiep Anh ve tong the co Chua phu ho Quoc vuong. Tuy nhien, nhung bai sau thuong đuoc coi la nhung quoc ca khong chinh thuc cua Anh: Jerusalem, Land of Hope and Glory (đuoc dung cho Anh trong Đai hoi The thao Thinh vuong chung 2002), va I Vow to Thee, My Country. Ngay quoc khanh cua Anh la Ngay Thanh George, boi Thanh George la vi thanh bao ho cua Anh, va đuoc to chuc hang nam vao ngay 23 thang 4.


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =


Lien ket ngoai Tin tuc Anh tren BBC
Trang chu du lich Anh
Thong tin du lich Anh tren Lonely Planet
Hinh anh ve nuoc Anh
Official website of the United Kingdom Government Luu tru ngay 23 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
English Heritage – national body protecting English heritage
Natural England – wildlife and the natural world of England
Enjoy England – website of the English Tourist Board
BBC England – news items from the BBC relating to England