Đia Trung Hai la mot phan cua Đai Tay Duong đuoc vay quanh boi đat lien – phia Nam cua chau Au, phia Bac cua chau Phi va phia Tay cua chau A.
Đia Trung Hai co dien tich 2.509.000 km² (969.000 dam vuong Anh) toi 2.510.000 km² (970.000 dam vuong Anh). Chieu dai đong-tay la 4.000 km va chieu rong trung binh la 800 km, nhung tai cho thong voi Đai Tay Duong (eo bien Gibraltar) chi rong 13 km (8 dam Anh) va be rong toi đa đat 1.600 km. Nhin chung bien nay nong, voi đo sau trung binh khoang 1.500 m, đo sau toi đa khoang 4.900 m toi 5.150 m, tai khu vuc phia nam bo bien Hy Lap.
Đia Trung Hai la phan sot lai cua mot đai duong lon thoi co đai, goi la đai duong Tethys, đa bi ep gan nhu đong chat trong the Oligocen, khoang 30 trieu nam truoc, khi cac mang kien tao luc đia lam cho chau Phi va đai luc A-Au va cham vao nhau. Cac mang nay van đang tiep tuc đe nen nhau, gay ra cac đot phun trao cua cac nui lua, nhu đinh Etna, đinh Vesuvius va Stromboli, tat ca đeu tai Y, cung nhu kich thich cac tran đong đat thuong xuyen, tan pha cac phan cua Y, Hy Lap va Tho Nhi Ky.
Mot song ngam đai duong tu Tunisia toi Sicilia chia Đia Trung Hai ra thanh hai bon đia đong va tay. Mot song ngam đay bien khac, tu Tay Ban Nha toi Maroc, nam tai loi thoat ra cua Đai Tay Duong. Chi sau 300 m (1.000 ft), no han che su luan chuyen nuoc thong qua vinh Gibraltar kha hep, vi the no lam giam đang ke khoang len-xuong cua thuy trieu tai bien nay va cung voi toc đo boc hoi cao, lam cho Đia Trung Hai co đo man cao hon cua Đai Tay Duong.
Đia Trung Hai cung la vung nuoc đuoc bao boc boi đat lien xung quanh lon nhat the gioi (co dien tich ~ 2.5 trieu km²).Mot phan do khi hau Nam Au am ap nen luong nuoc boc hoi tu bien Đia Trung Hai luon nhieu hon luong nuoc đuoc bu lai boi cac con song đo vao no. Đieu nay dan toi viec luon co nuoc tu Đai Tay Duong đo vao Đia Trung Hai qua eo bien Gibraltar va nong đo muoi o Đia Trung Hai cao hon nong đo muoi o Đai Tay Duong. Điem sau nhat cua Đia Trung Hai nam o ben phia Đong voi đo sau khoang 5200m. Noi Đia Trung Hai khong co thuy trieu thi khong chinh xac nhung thuy trieu o Đia Trung Hai rat thap, nhieu noi chi chenh lech vai cm.
Cac hai cang quan trong nam ben Đia Trung Hai gom: Barcelona, Marseille, Genova, Trieste, Haifa. Cac song chinh đo vao Đia Trung Hai co Ebro, Rhone, Po va Nin.
Đia Trung Hai co rat nhieu đao voi dan so đong đao, đao lon nhat la Sicily. Cac đao lon khac co the ke đen nhu Cong hoa Sip, Crete, Sardegna, Corse, Mallorca, Malta.


Cac quoc gia ven bien Co 21 quoc gia/vung lanh tho nam tren bo Đia Trung Hai:

Chau Au:  Tay Ban Nha,   Monaco,  Phap,  Y,  Malta,  Slovenia,  Croatia,  Bosna va Hercegovina,  Montenegro,  Albania,  Hy Lap va  Sip.
Chau A: Syria,  Liban,  Tho Nhi Ky, Israel,  Ai Cap (ban đao Sinai).
Chau Phi:  Ai Cap,  Libya,  Tunisia,  Algerie va  Maroc
Cac vung lanh tho khac cung co ranh gioi voi Đia Trung Hai (tay sang đong):

 Lanh tho hai ngoai cua Anh: Gibraltar
  Cac vung đat cua Tay Ban Nha: Ceuta va Melilla va cac đao lan can
 Akrotiri va Dhekelia
 Bac Sip (tranh chap)
 Dai Gaza: Palestine
Cac thanh pho thu đo cua cac quoc gia co chu quyen va cac thanh pho chinh co hon 200.000 dan co ranh gioi voi Đia Trung Hai gom (cac thu đo it hon 200.000 dan đuoc đanh dau hoa thi):


Xuat xu ten goi Ten tieng Anh cua bien la Mediterranean đuoc xuat phat tu hai tu trong tieng Latin: Medius ~ Middle trong tieng Anh co nghia la o giua (Trung) va Terra ~ Earth trong tieng Anh co nghia la Trai Đat (Đia).
Neu nhin tren ban đo thi ban cung co the de dang thay rang Đia Trung Hai nam o chinh giua cac quoc gia bao boc no. Chi co eo bien Gibraltar o Morocco (rong 14.3 km) va eo bien Dardanelles o Tho Nhi Ky (hep hon Gibraltar) la noi ma Đia Trung Hai mo long ra đe ket noi voi cac bien va đai duong khac.


Co khi hau Do vi đo cua no va vi tri nam giua cac vung đat lien, Đia Trung Hai cuc ky nhay cam voi nhung dao đong khi hau gay ra tu yeu to thien van, cung đuoc ghi nhan ro rang trong tram tich. Vi Đia Trung Hai lien quan đen cac tich tu tram tich gio tu sa mac Sahara trong cac giai đoan khi hau kho, nguoc lai cac tram tich song thi đo vao trong cac mua am uot, cac tap tram tich chua sapropel (cac tram tich san mau giau chat huu co) nguon goc bien cua Đia Trung Hai cung cap cac thong tin ve khi hau voi đo phan giai cao. Du lieu nay đa đuoc su dung đe tai lap lai thoi gian bieu đuoc hieu chinh theo thien van cho 9 trieu nam gan đay nhat trong lich su Trai Đat, giup lam ro thoi gian đao cuc đia tu gan đay nhat. Hon the nua, đo chinh xac đac biet cua cac du lieu co khi hau nay cung giup nang cao kien thuc cua con nguoi ve nhung dao đong quy đao cua Trai Đat trong qua khu.


Cac đe doa ve moi truong = Muc nuoc bien dang =
Muc nuoc bien cua Đia Trung Hai co the dang tu 3–61 cm do anh huong cua bien đoi khi hau. Đieu nay co the anh huong đen dan cu song trong vung Đia Trung Hai.

Muc nuoc bien dang se nhan chim cac khu vuc cua Malta, va lam tang muc nuoc man trong khu vuc cap nuoc ngam o Malta va lam giam kha nang cung cap nuoc uong.
Muc nuoc bien dang 30 cm co the gay ngap tren dien tich 200 km2 cua chau tho song Nile, anh huong đen hon 500.000 nguoi Ai Cap.
Cac he sinh thai ven bien cung đung truoc nguy co bi đe doa do nuoc bien dang đac biet la cac bien kin nhu bien Baltic, Đia Trung Hai va bien Đen. Muc nuoc bien dang trong giai the ky XXI co the tu 30 cm (12 in) đen 100 cm (39 in) va nhiet đo thay đoi 0.05-0.1 °C o bien sau la đu đe tao ra cac thay đoi đang ke su phong phu cua cac loai va chuc nang đa dang.


= O nhiem =
O nhiem khu vuc nay tang rat cao trong cac nam gan đay. Chuong trinh moi truong Lien hiep quoc uoc tinh rang 650.000.000 t (720.000.000 tan My) chat thai tu cong, 129.000 t (142.000 tan My) dau khoang, 60.000 t (66.000 tan My) thuy ngan, 3.800 t (4.200 tan My) chi va 36.000 t (40.000 tan My) phosphat thai vao Đia Trung Hai moi nam. Cong uoc Barcelona đuoc đua ra nham giam thieu o nhiem tren Đia Trung Hai va bao ve va cai thien moi truong bien trong khu vuc nay, ngoai ra con gop phan vao su phat trien ben vung cua khu vuc.' Mot so loai sinh vat bien hau nhu bien mat do o nhiem bien. Mot trong so chung la Hai cau Đia Trung Hai, la loai thu bien bi đe doa nghiem trong tren the gioi.
Đia Trung Hai cung ton tai rac bien. Theo mot nghien cuu ve đay bien nam 1994 su dung luoi đanh ca xung quanh cac bo bien cua Tay Ban Nha, Phap va Y cho thay rang rac tap trung voi mat đo trung binh 1.935 loai/km². Rac nhua chiem 76%, trong đo tui nhua chiem 94%.
Trong tuong lai, khi luc đia Phi cham voi luc đia Au, Đia Trung Hai se bi co lap


Ghi chu