Bac hay ngan la mot nguyen to hoa hoc trong bang tuan hoan nguyen to co ky hieu Ag (tu tieng Latin: Argentum) va so hieu nguyen tu bang 47. La mot kim loai chuyen tiep mau trang, mem, no co tinh dan đien cao nhat trong bat ky nguyen to nao va co đo dan nhiet cao nhat trong tat ca kim loai. Kim loai bac xuat hien trong tu nhien o dang nguyen chat, nhu bac tu sinh, va o dang hop kim voi vang va cac kim loai khac, va o trong cac khoang vat nhu argentit va chlorargyrit. Hau het bac đuoc san xuat la mot san pham phu cua đieu che đong, vang, chi, va kem.
Bac la kim loai rat quy co gia tri lau dai, đuoc su dung lam đong tien xu, đo trang suc, chen đua va cac đo dung trong gia đinh va nhu mot khoan đau tu o dang tien xu va nen. Bac con la đon vi tien te trong xa hoi phong kien A Đong goi la ngan luong hay luong bac. Kim loai bac đuoc dung trong cong nghiep lam chat dan va tiep xuc, trong guong va trong đien phan cua cac phan ung hoa hoc. Cac hop chat cua no đuoc dung trong phim anh va bac nitrat pha loang đuoc dung lam chat tay khuan. Trong khi nhieu ung dung khang sinh y hoc cua bac đa đuoc thay the boi khang sinh sinh hoc, nghien cuu lam sang sau hon van đang tiep tuc thuc hien.


Thuoc tinh Bac đuoc tao ra tu cac nguyen to nhe hon trong vu tru qua qua trinh r, mot dang cua phan ung phan hach hat nhan đuoc cho la đa dien ra trong nhung thoi điem nhat đinh cua cac vu no big bang. Qua trinh nay tao ra nhieu nguyen to nang hon sat, trong đo co bac.
Bac la kim loai mem, deo, de uon (cung hon vang mot chut), co hoa tri mot, đe đuc tien, co mau trang bong anh kim neu be mat co đo đanh bong cao. Bac co đo dan đien tot nhat trong cac kim loai, cao hon ca đong, nhung do gia thanh cao nen no khong đuoc su dung rong rai đe lam day dan đien nhu đong. Mot ngoai le la trong ky thuat tan so radio, đac biet o dai VHF va cao hon, bac ma đuoc su dung đe tang tinh dan đien cua mot so bo phan nhu day dan. Trong Chien tranh the gioi thu hai o Hoa Ky, 13.540 tan bac đuoc su dung trong đien tu dung đe lam giau urani, chu yeu la do thoi chien khan hiem đong.
Bac nguyen chat co đo dan nhiet cao nhat, mau trang nhat, đo phan quang cao nhat (mac du no la chat phan xa tia cuc tim rat kem), va đien tro thap nhat trong cac kim loai. Cac muoi halogen cua bac nhay sang va co hieu ung ro net khi bi chieu sang. Kim loai nay on đinh trong khong khi sach va nuoc, nhung bi mo xin đi trong ozon, acid clohydric, hay khong khi co chua luu huynh. Trang thai oxy hoa on đinh nhat cua bac la +1 (chang han nhu nitrat bac: AgNO3); it gap hon la mot so hop chat trong đo no co hoa tri +2 (chang han nhu fluoride bac (II): AgF2) va +3 (chang han nhu tetrafluoroargentat kali: K[AgF4]).


Pho bien Bac đuoc tim thay o nha duy khoi, lien ket voi luu huynh, asen, antimon, hay clo trong cac loai khoang chat nhu argentit (Ag2S) va bac chloride (AgCl). Cac nguon co ban cua bac la cac khoang chat chua đong, đong-niken, vang, chi va chi-kem co o Canada, Mexico, Peru, Uc va My. Peru, Bolivia va Mexico đa va đang khai thac bac tu nam 1546, va van la cac nuoc san xuat bac lon tren the gioi. Cac mo bac lon nhu Cannington (Uc), Fresnillo (Mexico), San Cristobal (Bolivia), Antamina (Peru), Rudna (Ba Lan), va Penasquito (Mexico). Cac du an phat trien mo ngan han đen nam 2015 la Pascua Lama (Chile), Navidad (Argentina), Jaunicipio (Mexico), Malku Khota (Bolivia), va Hackett River (Canada). O Trung A, mo Tajikistan đuoc biet la mot trong nhung noi co luong bac lon nhat tren the gioi.
Bac cung đuoc san xuat trong qua trinh lam tinh khiet đong bang đien phan. Cac loai bac trong thuong mai co đo tinh khiet it nhat 99,9% va cung co khi cao hon 99,999%. Mexico la nuoc san xuat nhieu bac nhat. Theo so lieu cua Bo Kinh te Mexico, nam 2000 nuoc nay san xuat 2.747 tan, khoang 15% cua san luong the gioi hang nam. Nam 2011, Mexico la nuoc san xuat bac lon nhat (4.500 tan chiem 19% san luong the gioil), theo sau la Peru (4.000 t) va Trung Quoc (4.000 t)


Đong vi Bac trong tu nhien la hon hop cua hai đong vi on đinh Ag107 va Ag109 voi Ag107 la pho bien nhat (51,839%). Cac đong vi cua bac hau het co su phong phu nhu nhau, la mot đieu rat hiem đoi voi cac nguyen to trong bang tuan hoan. Khoi luong nguyen tu cua bac la 107,8682(2) g/mol. 28 đong vi phong xa đa đuoc tim thay voi đong vi on đinh nhat la Ag109 voi chu ky ban ra 41,29 ngay, Ag111 voi chu ky ban ra 7,45 ngay, va Ag112 voi chu ky ban ra 3,13 gio. Moi đong vi phong xa con lai co chu ky ban ra khong qua 1 gio va thong thuong la duoi 3 phut. Nguyen to nay cung co mot loat cac trang thai đong phan cua nguyen tu voi on đinh nhat la Agm-128 (t* 418 nam), Agm-110 (t* 249,79 ngay) va Agm-107 (t* 8,28 ngay).
Cac đong vi cua bac nam trong khoang khoi luong nguyen tu tu 93,943 amu Ag94 toi 126,936 amu Ag124. Che đo phan ra co ban truoc khi co đong vi on đinh nhat, Ag107, la chiem giu đien tu va che đo co ban sau đo la buc xa beta. Cac san pham co ban cua phan ra truoc Ag107 la cac đong vi cua palađi (so 46) va san pham co ban cua phan ra sau la cac đong vi cua cadmi (so 48).
Đong vi palađi Pd109 phan ra bang buc xa beta thanh Ag107 voi chu ky ban ra 6,5 trieu nam. Cac thien thach chua sat la cac vat the duy nhat voi ty le Pd/Ag đu cao đe tinh toan cac tham so co the đo đuoc trong tinh su pho bien cua Ag107. Ag107 do phong xa sinh ra lan đau tien đuoc phat hien o thien thach o Santa Clara nam 1978. Nhung nguoi phat hien cho rang su hop nhat va phan biet cua loi sat cua cac tieu hanh tinh co the dien ra 10 trieu nam sau cac ket qua tong hop hat nhan. Cac tuong quan Pd107 tren Ag đuoc quan sat trong cac thien the, ma no đa bi nung chay ro rang ke tu su lon dan len cua he Mat Troi, phai phan anh su hien dien cua cac hat nhan co chu ky song ngan trong thoi ky đau cua he Mat Troi.


Hop chat Kim loai bac de dang hoa tan trong acid nitric (HNO3) tao ra bac nitrat (AgNO3), mot chat ran ket tinh trong suot nhay sang va de hoa tan trong nuoc. Bac nitrat đuoc dung lam chat khoi đau trong viec tong hop cac hop chat bac khac nhu khu trung, va tao mau vang cho thuy tinh cua kinh mau. Kim loai bac khong phan ung voi acid sulfuric, nen acid nay đuoc dung trong lam đo trang suc đe lam sach va loai bo đong oxide tu cac vong bang bac sau khi han bac hoac u. Bac de dang phan ung voi luu huynh hoac hydro sulfide H2S tao ra bac sulfide, mot hop chat mau toi tuong tu nhu xin cua cac đong xu bac va cac vat lieu bang bac khac. Bac sulfide Ag2S cung tao ra rau bac khi cong-tac đien bang bac đuoc su dung trong khong khi giau hydro sulfide.

4Ag + O2 + 2H2S → 2Ag2S + 2H2O
Bac chloride (AgCl) đuoc ket tua tu cac dung dich bac nitrat voi su co mat cua cac ion chloride, va cac muoi bac halide khac đuoc dung trong san xuat nhu tuong phim cung lam bang cach tuong tu, dung cac muoi bromide hoac iodide. Bac chloride đuoc dung lam đien cuc thuy tinh trong thu nghiem pH va đo potentiometric, va lam xi-mang khong mau cho thuy tinh. Bac iodide tung đuoc dung trong viec gay mua nhan tao. Cac bac halide khong co tinh hoa tan trong cac dung dich goc nuoc va đuoc dung trong cac phuong phap phan tich trong luc.
Bac oxit (Ag2O) đuoc tao ra khi cac dung dich bac nitrat cho phan ung voi base, no đuoc dung lam đien cuc duong (anode) trong pin đong ho. Bac cacbonat (Ag2CO3) đuoc ket tua khi cho bac nitrat phan ung voi natri cacbonat (Na2CO3).

2 AgNO3 + 2 OH− → Ag2O + H2O + 2 NO3−
2 AgNO3 + Na2CO3 → Ag2CO3 + 2 NaNO3
Bac fulminat (AgONC), mot chat no rat manh khi cham vao đuoc dung trong kip no đuoc tao ra bang phan ung giua bac kim loai voi acid nitric voi xuc tac etanol (C2H5OH). Cac hop chat no bang bac nguy hiem khac nhu bac azua (AgN3), đuoc tao ra bang phan ung giua bac nitrat voi natri azua (NaN3), va bac acetylide, đuoc tao ra khi bac phan ung voi khi acetylen.
Latent image đuoc tao ra khi cac tinh the bac halide đuoc phat trien bang cac cho phan ung voi cac dung dich kiem lam tac nhan oxy hoa nhu hydroquinone, metol (4-(methylamino)phenol sulfat) hoac vitamin C, lam oxy hoa halide thanh kim loai bac. Cac dung dich kiem cua bac nitrat co the bi khu thanh bac kim loai bang cac loai đuong khu nhu glucose, va phan ung nay đuoc dung trong trang guong bac va kinh trang tri giang sinh. Cac loai bac halide hoa tan trong cac dung dich natri thiosulfat (Na2S2O3) loai nay đuoc dung lam tac nhan co đinh anh, đe loai bo luong bac halide thua trong nhu tuong anh sau khi rua phim.
Kim loai bac bi oxy hoa manh boi cac chat oxy hoa nhu kali permanganat (KMnO4) va kali dichromat (K2Cr2O7), va co mat cua kali bromide (KBr); cac hop chat nay đuoc su dung trong nhiep anh đe tay cac hinh anh gay ra boi bac, chuyen chung thanh bac halide ma co the đuoc co đinh bang thiosulfat hoac tai phat trien đe tang cuong anh goc. Bac hinh thanh cac dang phuc cyanide (bac xyanua) la dang hoa tan trong nuoc voi su co mat cua cac ion cyanide du. Cac dung dich bac cyanide đuoc dung trong ma đien bac.
Mac du bac thuong co trang thai oxy hoa +1 trong cac hop chat, cac trang thai oxy hoa khac cung đuoc biet đen nhu +3 trong AgF3, đuoc tao ra bang phan ung cua bac nguyen to hoac bac fluoride voi krypton difluoride.


Ung dung Ung dung co ban nhat cua bac la nhu mot kim loai quy va cac muoi halogen. Đac biet bac nitrat đuoc su dung rong rai trong phim anh (đay la ung dung nhieu nhat cua bac). Cac ung dung khac con co:

Cac san pham đien va đien tu, trong đo can co tinh dan đien cao cua bac, tham chi ngay ca khi bi xin. Vi du, cac bang mach in đuoc lam tu son bac, ban phim may tinh su dung cac tiep điem bang bac. Bac cung đuoc su dung trong cac tiep điem đien cao ap vi no la kim loai duy nhat khong đanh ho quang ngang qua cac tiep điem, vi the no rat an toan.
Cac loai guong can tinh phan xa cao cua bac đoi voi anh sang đuoc lam tu bac nhu la vat lieu phan xa anh sang. Cac loai guong pho bien co mat sau đuoc ma nhom.
Bac đuoc su dung đe đuc tien tu nam 700 TCN boi nguoi Lydia, trong dang hop kim cua vang va bac. Muon hon, bac đuoc lam tinh khiet va đuc tien trong dang nguyen chat. Cac tu "bac" va "tien" la co cung y nghia trong it nhat 14 ngon ngu.
Kim loai nay đuoc chon vi ve đep cua no trong san xuat đo trang suc va đo bac, thong thuong lam tu hop kim cua bac đuoc xem nhu la bac đu tuoi, chua 92,5% bac.
De uon, khong đoc va ve đep cua bac lam cho no co loi trong nha khoa đe lam rang gia.
Thuoc tinh xuc tac cua bac lam cho no thanh ly tuong đe su dung nhu mot chat xuc tac trong cac phan ung oxy hoa - khu; vi du, viec san xuat fomanđehit tu metanol va khong khi bang cac tam loc bang bac hay cac chat ket tinh chua toi thieu 99,95% bac theo trong luong.
Bac đuoc su dung đe lam que han, cong tac đien va cac loai pin dung tich lon nhu pin bac-kem hay bac-cadmi.
Sulfide bac, con đuoc biet đen nhu bac Whiskers, đuoc tao thanh khi cac tiep điem đien bang bac đuoc su dung trong khi quyen giau sulfide hiđro.
Fulminat bac la mot chat no manh.
Chloride bac co tinh trong suot va đuoc su dung nhu chat ket dinh cho cac loai kinh.
Bac iodide đuoc su dung nham tu may đe tao mua nhan tao.
Trong truyen thuyet, bac thong thuong đuoc coi la co hai cho cac loai vat sieu nhien nhu nguoi soi va ma ca rong. Viec su dung bac trong cac vien đan cho sung la cac ung dung pho bien.
Oxide bac đuoc su dung lam cuc duong (anos) trong cac pin đong ho.
Bac đuoc dung lam chat khu trung nuoc. Chi can 10 ppb thi đu đe khu trung. Ung dung nay đa đuoc biet tu thoi co đai, va co the giai thich tai sao nguoi ta thuong thay nhieu đong bac o duoi cac gieng nuoc.


Lich su Ky hieu cua bac la Ag co nguon goc tu chu Argentum trong tieng Latinh. Bac đa đuoc biet đen tu thoi tien su, no đuoc nhac toi trong Sang the ky (quyen đau cua Cuu Uoc), cac đong xi chua bac đa đuoc tim thay o Tieu A va tren cac đao thuoc bien Aegean chung minh rang bac đa đuoc tach ra khoi chi tu thien nien ky thu 4 TCN. Bac đuoc su dung trong hang nghin nam đe trang tri va nhu đo dung gia đinh, đe buon ban va lam co so cho nhieu he thong tien te. Trong mot thoi gian dai no đuoc coi la kim loai quy thu hai sau vang.
Su on đinh cua tien La Ma dua vao mot muc đo cao cua viec cung cap cac thoi bac, ma cac tho mo La Ma san xuat ra tren quy mo chua tung co truoc khi phat hien ra Tan The gioi. Luc đinh đat 200 tan/nam, uoc tinh khoang 10.000 t đuoc xoay vong trong nen kinh te La Ma vao giua the ky II, lon hon 5 đen 10 lan tong luong bac co đuoc vao thoi Trung co chau Au va Caliphate vao khoang nam 800. Cac mo đuoc khai thac tu thoi Laureion nam 483 TCN.
Trong moi lien quan voi Mat Trang cung nhu voi đai duong va cac nu than Mat Trang, kim loai nay đa đuoc cac nha gia kim thuat nhac đen voi ten Luna. Mot trong nhung ky hieu cua gia kim thuat đe chi bac la trang luoi liem voi phan luoi ve phia ben trai. Thuy ngan đa tung đuoc cho la mot loai hinh cua bac, mac du hai nguyen to nay la khong co lien quan gi xet theo phuong dien hoa hoc; ten goi cua no hydrargyrum ("bac long") va tu tieng Anh quicksilver chung thuc đieu đo. Trong phu hieu hoc, mau bac (argent hay silver), cung co the la mau trang. Rio de la Plata đa đuoc đat ten theo bac (trong tieng Tay Ban Nha la plata), va no đa đuoc vay muon y nghia đe chi ten cua Argentina. Khac voi nhieu nguyen to khac đuoc đat ten theo mot đia danh (noi đuoc kham pha hay la que huong cua nguoi kham pha), bac la nguyen to duy nhat co mot quoc gia đuoc đat theo ten no.
Nguoi chau Au đa tim thay rat nhieu bac o Tan The gioi o Zacatecas va Potosi, no đa tao ra mot thoi ky lam phat o chau Au. O chau My, cong nghe bac-chi nhiet đo cao đa đuoc phat trien trong cac nen van minh tien Inca vao khoang nam 60–120.


Gia Đen 26 thang 8 nam 2013, gia bac la 773 USD/kg (24,04 USD/ounce) tuong đuong khoang 1/58 gia vang. Gia cac thoi bac cao hon bac la, voi so tien đoi tang khai nhu cau cao va thi truong đia phuong khan hiem.
Nam 1980, gia bac tang đen đinh trong thoi ky hien đai la 49,45USD per  ounce (ozt) do lung đoan thi truong cua Nelson Bunker Hunt va Herbert Hunt. Đieu chinh lam phat theo nam 2012, gia nay tuong đuong 138 USD/ounce. Đoi luc sau ngay thu bay Bac, gia giam xuong con 10USD/ozt. Tu 2001 đen 2010, gia tang tu 4,37 pound len 20,19 pound (trung binh London US$/oz). Theo Vien nghien cuu bac, su gia tang gan đay do bat nguon rat nhieu tu su gia tang loi ich nha đau tu va su gia tang nhu cau che tao. Vao cuoi thang 4 nam 2011, bac tang len muc $49.76/ozt.
Thoi ky truoc đay, bac co gia cao hon nhieu. Vao đau the ky XV, gia bac uoc khoang hon $1.200 mot ounce, theo gia đo la nam 2011. Viec phat hien ra nhieu mo bac trong Tan The gioi trong cac the ky sau đo đa lam cho gia bac giam xuong nhieu.
Gia bac quan trong trong luat Do thai. Gia nay đuoc co đinh o 0,025 gam (0,00088 oz) đoi voi bac nguyen chat, khong tinh che o gia thi truong. Trong truyen thong Do Thai, van tiep tuc ngay hom nay, vao ngay sinh nhat đau tien cua con trai đau long, cha me phai tra nam đong tien bac rong cho Kohen (linh muc). Ngay nay co quan đuc tien Israel co đinh cac đong tien o muc 117 gam (4,1 oz) bac. Kohen se tra lai luong tien bac nay nhu mot mon qua cho đua be.


Ung dung trong y hoc Trong y hoc, bac đuoc đua vao bang vet thuong va đuoc su dung nhu mot lop phu khang sinh trong cac thiet bi y te. Vet thuong bang chua bac sulfadiazine hoac bac vat lieu nano đuoc su dung đe đieu tri nhiem trung ben ngoai. Bac cung đuoc su dung trong mot so ung dung y te, chang han nhu ong thong nieu (neu co bang chung du kien cho thay no lam giam ong thong lien quan đen nhiem trung đuong tiet nieu) va trong ong tho noi khi quan (neu co bang chung cho thay no giam lien quan may tho viem phoi). [56] [57] cac bac ion (Ag +) La hoat tinh sinh hoc va đu nong đo co the giet chet vi khuan trong ong nghiem . Bac va bac hat nano đuoc su dung nhu mot khang sinh trong mot loat cac cong nghiep, y te, va cac ung dung.


Xem them Đong
Vang


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Silver tai Wikimedia Commons
WebElements.com – Silver
EnvironmentalChemistry.com – Silver
Los Alamos National Laboratory – Silver Luu tru ngay 2 thang 7 nam 2007 tai Wayback Machine