Song Bach Đang ngay nay dai hon 20 km, bat đau tu Pha Rung giua Hai Phong va Quang Ninh, noi giao nhau cua song Gia, song Chanh va song Đa Bac, keo dai đen cua bien Nam Trieu. Song Bach Đang co đac điem đac trung do su chenh lech cua thuy trieu gay nen, tao đieu kien cho mot tran đia đanh giac. Mat nuoc co đo chenh lech khi thuy trieu dang len va ha xuong la khoang 4 met. Nho cac đac điem đo, khi trieu len, nuoc co kha nang che lap het toan bo bai coc, khi nuoc rut, cac coc nhon nho len đen 2 met, gay can tro tau thuyen cua đich thao chay ra bien va quan đoi Đai Viet co co hoi phan cong.


Lich su = Thoi Ngo Quyen =
Tuong truyen, tuong Kieu Cong Han đuoc cho la nguoi đa đua ra sang kien đau tien dan đen viec Ngo Quyen cho đong coc chong quan Nam Han tren song Bach Đang trong tran đanh nam 938. Theo đo, ong đa khuyen Ngo Quyen rang:

Ong đa cho xay dung cac bai coc gan cua song đe chan đuong vao cua giac ngay tai cua bien. Đe bai coc hoat đong, cong viec tiep theo can lam la phai du đuoc giac vao trong tran đia nay. Nguyen Tat To đuoc nhan trong trach nay, ong gioi boi loi va la nguoi hieu ro ve song Bach Đang.
Sach su co chep mot cau noi cua ong rang:

Ong cho mot con thuyen nho ra giua song khieu chien giac. 

 
Moi chuyen đa dien ra nhu du đoan, ngay khi Nguyen Tat To rut lui, tuong đich la Luu Hoang Thao đa ngay lap tuc thuc cho quan nhanh chong đuoi theo sau.
Vua luc đich đen cua song, quan Viet tu hai ben bo lao ra tan cong quyet liet, đich bo chay. Vao đung thoi điem nay, thuy trieu đang rut xuong nhanh, bai coc ngam duoi song Bach Đang nho len, đam thung va lam vo thuyen Nam Han. Quan Viet nhan co hoi đo đanh don dap va gianh chien thang.
Đai Viet su ky toan thu co ghi chep:

Vua Nam Han đieu quan vien ung đong tai bien gioi khong kip tro tay. Nghe đuoc tin Luu Hoang Thao tu tran, Nghiem kinh hoang, thuong khoc thu gom quan con lai rut lui, tu đo dut bo mong xam luoc nuoc ta.


= Thoi Tien Le =
Duoi trieu đai nha Tien Le, vua Le Đai Hanh đa chi huy khang chien tren song Bach Đang va mot so song khac đe đoi pho voi thuy quan nha Tong trong chien tranh nam 981. Mot so nghien cuu cho thay co the đa co 2 tran thuy chien song Bach Đang trong nam 981. Trong đo co tranh cai ve ket qua cua tran đanh đau tien cung nhu su ton tai cua tran đanh thu hai. Theo Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc thi tran đau tien Đai Co Viet đa that bai, trong khi đo, Đai cuong lich su Viet Nam tap I thi lai chep rang Đai Co Viet đa thang va đao thuy quan Tong bi đanh tan.


= Thoi Tran =
Trong Chien tranh Nguyen Mong–Đai Viet lan 3 nam 1288 duoi thoi nha Tran, cung voi ke đong coc nay, quan dan Đai Viet đa thang tren song Bach Đang lan thu ba trong lich su va đuoc xem la tran thuy chien lon nhat trong lich su Viet Nam, va la thang loi tieu bieu nhat cua Đai Viet trong ba cuoc khang chien chong quan xam luoc Nguyen Mong. Co y kien cho rang, ngay tu khi nhan chuc Tiet che o Binh Than, Tran Quoc Tuan đa theo ke cua Ngo Quyen, muon ngan quan đich tien vao bang coc nhon o song Bach Đang. So coc nhon lam nam 1288 chi la so bo sung them.


Cac bai coc đa đuoc tim thay Hien nay co it nhat ba cum/bai coc đa đuoc phat hien o vung Đong Bac Viet Nam thuoc tinh Quang Ninh va 2 bai coc o Hai Phong. Bai coc đau tien đuoc phat hien vao nam 1953 va bai coc gan đay nhat la vao thang 2 nam 2020, o Hai Phong.


= Cac bai coc o thi xa Quang Yen =

Co 3 bai coc o thi xa Quang Yen, tinh Quang Ninh đa đuoc phat hien, bao gom: Bai coc đam Nhu, Yen Giang (phat hien tu nam 1953 đen nam 1958), Bai coc đong Van Muoi (phat hien nam 2005) va Bai coc đong Ma Ngua (phat hien nam 2009).


 Bai coc Yen Giang (bai coc đam Nhu)  Toa đo: 20°56′07″B 106°47′01″Đ
Bai coc nay nam trong mot đam nuoc giap đe song Chanh, gan nga ba voi song Đa Bach co ten la đam Nhu nen đoi khi bai coc cung đuoc goi la "bai coc đam Nhu", nam o phuong Yen Giang, thi xa Quang Yen, Quang Ninh. Bai coc nay co dien tich khoang 120 m². Hien nay đa co khoang 300 coc đa đuoc tim thay tai đay va đang nam trong khu vuc đuoc bao ve rong 7,5 ha.
Khoang nam 1953–1954, bai coc nay dan đuoc biet đen khi nguoi dan đia phuong o xa Yen Giang phat hien vai coc go lo ra tren mat đat o mot đam nuoc nho, cach nga ba song Chanh voi song Bach Đang khoang 400 met ve phia đong. Vi tri nay nam cach trung tam thi xa Quang Yen 2 km ve phia tay. Luc đo, nguoi dan do thay co coc go lim con tot nen đa đao va đem ve nha su dung. Đa co khoang 200 coc đuoc nho len trong 50 ho đao. Cau chuyen sau đo dan đuoc bao cao len cap tren va Nha nuoc bat đau quan tam. Ngay 26 thang 11 nam 1958, Vu Bao ton bao tang voi cac chuyen gia nhu Hoang Minh Giam, Đao Duy Anh, Nguyen Lan, đa đen đay ghi nhan thong tin tu nguoi đia phuong va tien hanh khao sat, khai quat. Sau đo tiep tuc đuoc tien hanh nhieu cuoc khao sat va khai quat nua vao cac nam 1969, 1976, 1984 va 1988. Cac cuoc nghien cuu cho thay cac coc o đay đa phan đuoc lam tu go lim, than dai tu 2,6 đen 2,8 met va co đuong kinh khoang 20 đen 30 cm. Phan đau coc đuoc đeo nhon đe cam xuong đay song dai tu 0,5 đen 1 met va khoang cach trung binh giua cac coc khoang 1 met. Gan bai coc co mot tam bia đuoc dung len đe đanh dau va ghi nhan khu di tich.


 Bai coc đong Van Muoi  Toa đo: 20°55′29″B 106°47′31″Đ (khong chinh xac)
Cach bai coc o Yen Giang vai kilomet la bai coc đong Van Muoi, nam gan cua song Rut, phuong Nam Hoa, đuoc nguoi dan thi xa Quang Yen phat hien trong khi đang đao ao. Sau lan kiem tra vao nam 2005, cac chuyen gia đa bao cao rang nhung coc go o đay đuoc cam dung đung va mot so khac cam xien trong vung đong Van Muoi. Cac cay coc đuoc lam tu nhieu loai go, bao gom ca than va canh cay. Đuong kinh moi coc khoang tu 10 đen 30 cm, phan mui coc đuoc vat nhon đau, chieu dai coc khoang 1.5 m đen 3.0 m. Tuy nhien, mat đo coc o khu vuc rat day đac, khoang cach chu yeu giua cac coc khoang 40 đen 60 cm, mot so coc cach nhau rat gan, khoang 10 đen 30 cm. Bai coc nay đuoc khai quat lan đau vao nam 2009 va sau đo mot nam them mot cuoc khai quat lan hai. Bai coc co chieu rong 100 m va chieu dai 300 m, trai thanh dai nhu mot lop thanh luy.


 Bai coc đong Ma Ngua  Cung nam trong phuong Nam Hoa cua thi xa Quang Yen, mot bai coc khac đuoc goi la bai coc đong Ma Ngua đa đuoc tien hanh khai quat trong nam 2010. Đay la bai coc thu ba đuoc tim thay nam trong cum cac bai coc tren he song Bach Đang xua o ven bo cua song Kenh, nam cach bai coc đong Van Muoi ve huong nam khoang mot kilomet.
Cac bai coc nay đuoc cac chuyen gia cho rang lien quan đen tran khang chien tren song Bach Đang vao nam 1288 do Tran Hung Đao lanh đao chong quan Nguyen Mong.


= Bai coc Cao Quy, Hai Phong =
Toa đo: 21°00′48″B 106°39′19″Đ

Bai coc đuoc phat hien lan đau vao ngay 1 thang 10 nam 2019 boi mot nguoi dan đang canh tac. Đen cuoi thang 11 va thang 12 nam 2019, cac chuyen gia cua Vien Khao co hoc va Bao tang Hai Phong đa tien hanh khai quat mot bai coc tren canh đong Cao Quy, thuoc xa Lien Khe, thanh pho Thuy Nguyen, Hai Phong. Tai đia điem nay, nguoi ta đa tim thay 27 chiec coc go o 3 ho đao trong dien tich 950 m². Cac coc nay đo đuoc co đuong kinh khoang tu 20 đen 56 cm, đuoc chon cach nhau 5 đen 7 met. Ket qua xac đinh nien đai bang cacbon-14 cho thay hai trong so cac coc go co nien đai khoang 1270 đen 1430 nam.
Buoc đau cac chuyen gia cua Vien Khao co hoc du đoan, bai coc o canh đong Cao Quy co the la mot phan cua tran Bach Đang nam 1288, đe chan đuong quan Nguyen Mong khong tien vao khu vuc song Gia va trung tam chi huy cua Tran Hung Đao, buoc quan đich phai đi theo song Đa Bac đe tien vao song Bach Đang.
Theo cac nha nghien cuu, bai coc go moi đuoc phat hien nay co the lam thay đoi nhung hieu biet ve Tran Bach Đang nam 1288 cua nha Tran truoc quan Nguyen Mong.
Đau thang 1 nam 2020, cac coc go o bai coc Cao Quy đa đuoc san lap đe bao quan. Truoc đo, bai coc đa đuoc quet ba chieu, dung lai binh đo danh cho cac nghien cuu ve sau.


= Bai coc Đam Thuong =
Toa đo: 21°01′06″B 106°36′38″Đ
Ngay 9 thang 2 nam 2020, 13 coc go đuoc phat hien tai khu Đam Thuong, thon 11, xa Lai Xuan, huyen Thuy Nguyen, thanh pho Hai Phong. Cac coc nay nam trong mot ao ca va đuoc tim thay trong qua trinh nuoi trong cua nguoi dan đia phuong. Mot so coc đuoc cho la đa bi hu hai va nghi ngo lien quan đen cac su kien Bach Đang. Vien Khao co hoc du kien se tien hanh khai quat khu vuc rong khoang 400 m² tai đay đe phuc vu nghien cuu. Cong viec khai quat bai coc nay đang đuoc dien ra, bat đau tu ngay 18 thang 2 va du kien se ket thuc vao ngay 31 thang 3 nam 2020.
Tinh đen ngay 24 thang 2, đa co them 2 coc go moi đuoc phat hien, nang tong so coc len 15 va 50 tren 400 m² cua khu bai coc đa đuoc khai quat.


Bao ton Cac bai coc đa đuoc tim thay cung voi cac di tich lich su lien quan đen song Bach Đang nhu Đen tho Tran Hung Đao, hai cay lim gieng Rung va cac Le hoi đen Tran Hung Đao, mieu Vua Ba... la cac chung tich chien tranh va la noi luu giu nhung truyen thong yeu nuoc chong giac ngoai xam cho the he mai sau. Cum di tich Chien thang song Bach Đang (Bai coc Yen Giang va cac di tich gan đo ben bo song Đa Bach) đa đuoc Bo Van hoa va Thong tin cap bang cong nhan la "Di tich lich su" (so 100 VH/QĐ ngay 21/1/1990).
Ngay 27 thang 9 nam 2012, Thu tuong Chinh phu đa ban hanh Quyet đinh so 1419/QĐ-TTg, xep hang khu Di tich Lich su Chien thang Bach Đang 1288 ben bo song Đa Bach o thi xa Quang Yen la di tich quoc gia đac biet, bao gom cac bai coc sau: bai coc Yen Giang, bai coc đong Van Muoi va bai coc đong Ma Ngua cung nhieu đen tho khac thuoc khu di tich nay.
Ngay 18 thang 2 nam 2013, Thu tuong Chinh phu đa phe duyet "Quy hoach tong the bao ton va phat huy tac dung Khu di tich Quoc gia Đac biet Bach Đang" voi kinh phi 800 ty đong. Tuy nhien ca ba bai coc van chua đuoc tien hanh trung tu hay bao ton nao đang ke tu đo.
Sau cuoc khai quat bai coc Cao Quy, vao ngay 21 thang 12 nam 2019, Uy ban nhan dan thanh pho Hai Phong đa to chuc mot hoi nghi đe bao cao ket qua khai quat bai coc Cao Quy, cac ket qua khai quat bai coc nay se la co so khoa hoc giup thanh pho trien khai cac hoat đong bao ton va phat huy gia tri cua di san. Bai coc nay cung đa đuoc đe xuat đe tro thanh mot di tich cap quoc gia.


Tranh luan Truoc nhung nhan đinh som ve cac khu di tich bai coc, mot so nha nghien cuu lich su Viet Nam cho rang can phai nghien cuu that ky va than trong, tranh phan đoan chu quan truoc khi khang đinh cac bai coc Bach Đang đuoc phat hien trong nam 2019 la tu thoi nha Tran va co phai chung tung đuoc đong tren song đe ngan can tau đich hay khong hay chi la bai coc dan su, vi cac bai coc quan su đa đuoc nho het cho tau thuyen ta qua lai de dang.


Xem them Song Bach Đang
Khu di tich lich su Bach Đang
Quan the di tich - danh thang Trang Kenh
Hai cay lim gieng Rung
Tran Bach Đang (938)
Chien tranh Tong–Viet (981)
Tran Bach Đang (1288)


Tham khao