Chau Van Tiep (chu Han: 朱文接; Mau Ngo, 1738 - Giap Thin, 1784), la danh tuong Viet Nam cuoi the ky 18 duoi thoi Nguyen Phuc Anh, đuoc nguoi đoi xung tung la mot trong Tam hung Gia Đinh.


Than the va su nghiep Chau Van Tiep, ten tuc la Chau Doan Nganh (朱尹梗) nguyen quan huyen Phu Ly, phu Hoai Nhon (nay la Phu My - tp. Quy Nhon, tinh Binh Đinh) nhung cu ngu o Van Hoa, huyen Đong Xuan, tinh Phu Yen. Gia đinh ong chuyen nghe buon ban (chu yeu la buon ngua), nhung co hoc.
Ong Tiep co nguoi anh ca la Chau Doan Chu, hai em la Chau Doan Chan, Chau Doan Huc va em gai Chau Thi Đau. Ong thong thao tieng Chan Lap, Xiem La va co suc manh, lai ham hoc vo nghe nen co biet tai su dung đai đao.


= Tay buon ngua =
Chau Van Tiep theo nghe buon ban ngua, nen co dip đi đo đay. Nho vay, ong quen biet kha nhieu nguoi ma sau nay đeu tro thanh vuong tuong cua nha Tay Son, nhu Nguyen Nhac, Nguyen Hue, Nguyen Lu, Vo Van Dung, Tran Quang Dieu, Vo Đinh Tu... Song nguoi ong than thiet nhat la Ly Van Buu vi cung nghe.
Lay ly do chong lai su ap buc cua quyen than Truong Phuc Loan, ung ho hoang ton Nguyen Phuc Duong, Nguyen Nhac cung hai em la Nguyen Hue, Nguyen Lu cat binh khoi nghia vao nam 1771.
Biet tai Chau Van Tiep, Nguyen Nhac co cho nguoi đen moi tham gia, nhung ong kheo tu choi. Đe tao cho minh mot the đung trong viec muu nghiep lon, bon anh em Chau Van Tiep chieu tap dan quan đen chiem giu nui Ta Luong (con goi la nui Tra Lang thuoc Phu Yen).
Nguyen Nhac cu nguoi đen moi lan nua. Chau Van Tiep bay to chinh kien cua minh la khong muon thay ngoi chua Nguyen, ma chi muon ton phu hoang ton Nguyen Phuc Duong, muon diet tru nhung tham quan, nhung quyen than va Nguyen Nhac đa đong y.


= Thanh danh tuong =
Hua hen vay, nhung khi keo binh đen Quy Nhon thi Chau Van Tiep moi hay Nguyen Nhac đa boi uoc. Ong lien rut quan ve nui cu, dung co khoi nghia, đe len bon chu Luong Son ta quoc (quan gioi o nui rung lo giup nuoc), đe đoi đau voi quan Tay Son.
Khi ay, luu thu dinh Long Ho la Tong Phuoc Hiep (?-1776) đang đong quan o Van Phong (nay thuoc Khanh Hoa), khuyen ong nen quy thuan chua Nguyen va ong đa nghe theo.
Thang 3 nam Đinh Dau (1777), quan Tay Son vao đanh Gia Đinh, Tong Phuc Hiep lui ve tiep cuu, giao ong giu Phu Yen, Binh Thuan.
Tinh hinh Gia Đinh cang them nguy khon, ong cung Đo Thanh Nhon đem quan đi khang cu, nhung do đoi phuong qua manh ma Ly Tai va Đo Thanh Nhan lai luon hiem khich, Chau Van Tiep buoc phai dan bo ha ve lai nui Ta Luong. Đanh đe Thai Thuong vuong (Nguyen Phuc Thuan) va Tan Chanh vuong (Nguyen Phuc Duong) bi quan Tay Son truy đuoi roi bi bat giet.
Sau cuoc đai bai ay, trong dong toc chua Nguyen chi con moi mot chang trai 17 tuoi ten Nguyen Phuc Anh tron thoat, cho nen sau khi Đo Thanh Nhon lay lai Gia Đinh, Nguyen Phuc Anh đuoc tuong si ruoc ve ton lam Đai nguyen soai, Nhiep quoc chinh roi xung vuong tai Sai Con (Sai Gon) vao nam Canh Ty (1780).
Nam Tan Suu (1781), Chau Van Tiep lien ket voi hai đao quan khac đe đanh Binh Khang. Nhung đao quan cua Chau Van Tiep chua keo binh ra khoi hau cu Phu Yen đa bi Tran thu noi nay la Nguyen Van Loc đanh cho tan tac, khien ong lai phai tron vao nui Ta Luong. Đao quan do Ton That Du tu Binh Thuan tien ra, bi Tran thu Le Van Hung đem tuong binh tran ap lam cho tan vo. Đao thuy quan cua Tong Phuoc Thiem thi khong the xuat phat đuoc, vi quan Đong Son đang khoi loan o Gia Đinh, do chu tuong cua ho la Đo Thanh Nhon vua bi Nguyen Phuc Anh muu hai (1781).
Nhan co hoi noi bo nha Nguyen đang ran nut, thang 3 nam Nham Dan (1782), Nguyen Hue cung Nguyen Nhac mang quan thuy bo tien vao Nam. Hai ben đung đo du doi o khu vuc song Nga Bay (That Ky Giang) noi cua Can Gio. Cuoi cung, Nguyen Phuc Anh lai phai bo chay ra đao Phu Quoc, nay thuoc Kien Giang.
Mot lan nua, đao quan Luong Son cua Chau Van Tiep vao tiep cuu. Khi ay, Nguyen Hue va Nguyen Nhac đa rut quan ve, nen quan Luong Son đanh đuoi đuoc tuong Tay Son la Đo Nhan Trap, lay lai Sai Con. Nho đai cong nay, ong đuoc phong Ngoai ta Chuong dinh.
Thang 2 nam Quy Mao (1783), Nguyen Nhac lai sai Nguyen Hue, Nguyen Lu, Le Van Hung, Truong Van Đa mang quan vao Nam. Chau Van Tiep dung hoa cong nhung bi tro gio nen thua tran. Chua Nguyen phai chay xuong Ba Giong (Đinh Tuong), con Chau Van Tiep phai men theo đuong nui qua Cao Mien roi qua Xiem cau vien.
Nuoc Xiem luc bay gio o duoi trieu vua Chat Tri đuong luc thinh vuong va đang nuoi tham vong nuot Cao Mien va Gia Đinh đe mo rong coi bo. Cho nen khi nghe Chau Van Tiep, mot be toi than tin cua chua Nguyen, đen cau cuu vua Xiem lien đong y.
Đuoc hua hen, Chau Van Tiep goi ngay mat thu bao tin cho Nguyen Phuc Anh. Sau khi hoi đam voi tuong Xiem ten la That Xi Đa tai Ca Mau, vao thang Hai nam Giap Thin (1784), chua Nguyen sang Vong Cac hoi kien voi vua Xiem. Đuoc tiep đai va giup đo, chua Nguyen to chuc lai luc luong gom cac quan tuong đi theo va nhom nguoi Viet luu vong tai Xiem, ca thay tren duoi nghin nguoi, cu Chau Van Tiep lam Binh Tay đai đo đoc, Mac Tu Sanh (con Mac Thien Tu) lam Tham tuong, đe dan quan Xiem ve nuoc đanh nhau voi quan Tay Son...
Thang 7 nam ay vua Xiem La sai hai nguoi chau, cung la hai vien tuong cao cap la Chieu Tang va Chieu Suong, đem 2 van quan thuy cung 300 chien thuyen vuot vinh Xiem La, qua nga Kien Giang, sang giup. Ngoai ra, con co đao bo binh gom khoang 3 van quan, do cac tuong Luc Con, Sa Uyen, Chieu Thuy Bien (mot cuu than Chan Lap than Xiem) chi huy, bang qua đat Chan Lap, roi tran vao nuoc Viet qua nga An Giang..
Ngay 13 thang 10 cung nam (tuc 25 thang 11 nam 1784), Chau Van Tiep giap chien voi quan Tay Son. Ngo Giap Đau ke: Chau Van Tiep dan thuy binh tien đanh quan Tay Son o song Mang Thit (thuoc đia phan Long Ho, nay la Vinh Long) Chuong co Bao (Chuong tien Bao) ra suc chong cu. Chau Van Tiep nhay len thuyen đich, bi quan Tay Son đam trong thuong. The To (Nguyen Phuoc Anh) phat co ra lenh cho quan đanh gap vao, chem đuoc Chuong co Bao...Chau Van Tiep khong bao lau cung qua đoi vi vet thuong qua nang..., huong duong 46 tuoi.


= Đuoc ton tho =
Nhan đuoc tin, Nguyen vuong to loi thuong tiec: 

Trong vong muoi nam lai đay, Tiep voi ta cung chung hoan nan. Nay giua đuong Tiep bo ta ma đi, chua biet ai co the thay ta nam giu viec quan?...
Nguyen vuong day lay van thuyen ghep thanh hom, dung nhung phuc khan liem, roi cho chon tam tai lang An Hoi, Con Cai Nhum (Tam Binh, Vinh Long). Ve sau, thau phuc đuoc Gia Đinh, Nguyen Phuc Anh cho cai tang tai xa Hac Lang, huyen Phuoc An, thuoc dinh Tran Bien (nay thuoc tinh Ba Ria - Vung Tau).
Nam 1802, Nguyen Phuc Anh len ngoi vua lay nien hieu la Gia Long, truy phong ong la Ta quan đo đoc, tuoc Quan cong va cho lap đen tho o Hac Lang (nay thuoc xa Tam Phuoc, thi tran Long Đat, tinh Ba Ria-Vung Tau).
Nam Giap Ty (1804), Chau Van Tiep đuoc tho noi đen Hien Trung (Sai Gon). Đen nam Gia Long thu 6 (1807), xet cong lao cac be toi qua Vong Cac (Xiem La), ong đuoc liet hang Đe nhat đang khai quoc cong than va đuoc tho tai Trung Hung Cong Than mieu (Hue).
Đen nam vua Minh Mang thu 12 (1831), ong đuoc truy phong tuoc Lam Thao Quan cong.
Nam Tu Đuc thu ba (1850), nha vua cho xay dung lai đen o Hac Lang, vi đa bi chien tranh tan pha nang (chi con tro lai nen đat va mong đa, hien o phia truoc chua Buu Quang). Nhung nam sau (1851), moi đuoc khoi cong o noi moi, cach noi cu khoang 500m.
Nam 1920, đen tho lai đo nat. Mai đen thoi Lamere lam tinh truong Ba Ria, nhan dan trong tinh tu to chuc quyen gop va tai thiet đen voi quy mo lon. Theo So tay hanh huong đat phuong Nam, duoi thoi Phap thuoc, cac đen tho cong than trieu Nguyen đeu đuoc đoi ten thanh đinh lang; cung chinh vi the đen tho ong Tiep tro thanh đinh Hac Lang. Hien noi đinh van tho chiec ngai do Gia Long ban thuong, khuon bien co khac bon chu thep vang: Lam Thao Quan Cong cung nhieu sac phong cua cac vua Nguyen...
Nam Tu Đuc thu 8 (1855), Kham mang đai than Nguyen Tri Phuong đi kinh luoc Nam Ky co đen vieng đen Chau Quan Cong o Mang Thit (nay thuoc xa Tan Long Hoi, huyen Mang Thit) va co lam tho đieu, hien van con luu giu o đen tho.
Chau Van Tiep mat khong co con trai, chau ngoai la Nguyen Van hoa, con cua Chau Thi Đau, nhan phan phung tu.


Xem them Tran Rach Gam - Xoai Mut


Chu thich Tham khao Tu đien nhan vat lich su Viet Nam, Nguyen Q. Thang va Nguyen Ba The, Nha xuat ban KHXH, Ha Noi, 1992, tr. 86-87
Tu đien bach khoa Viet Nam I, Ha Noi, 1995, tr. 493
Huynh Minh, Gia Đinh xua, Nha xuat ban Van hoa Thong tin, 2006.
Trinh Van Thanh, Thanh ngu đien tich danh nhan tu đien, quyen thuong, Sai Gon, nam 1966, tr. 133.
Luong Van Luu, Bien Hoa su luoc toan bien, Sai Gon 1973, tr.147-150.
Nguyen Khac Thuan, Danh tuong Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Giao duc, 2005, tr.166-184.
Dien Huong, Thanh ngu đien tich tu đien, Nha xuat ban Đong Thap, 1992.


Lien ket ngoai [4] Chau Van Tiep
[5] Tu lieu ve tran đanh sau cung cua Chau Van Tiep.