Co vua (tieng Anh: chess), đoi khi con đuoc goi la co quoc te đe phan biet voi cac bien the nhu co tuong, la mot tro choi board game danh cho hai nguoi. Sau thoi gian phat trien tu cac tro choi co tuong tu co nguon goc tu An Đo va Ba Tu, hinh thuc choi hien tai cua co vua bat đau xuat hien o Nam Au o nua sau cua the ky 15. Ngay nay, co vua la mot trong nhung tro choi pho bien nhat the gioi, đuoc hang trieu nguoi tren toan the gioi choi tai nha, o cau lac bo, tren truc tuyen, qua thu tu, va trong cac giai đau. Co vua đuoc yeu thich o nhieu quoc gia, đac biet la o Nga.
Tro choi su dung mot ban co hinh vuong chia thanh 64 o vuong nho hon voi 8 hang ngang va 8 hang doc. Moi nguoi choi se bat đau voi 16 quan co, bao gom 8 tot (chot), 2 ma, 2 tuong, 2 xe, 1 hau va 1 vua. Muc tieu cua nguoi choi la co gang chieu het vua đoi phuong. Vua đuoc goi bi "chieu het" khi đang bi chieu ma khong co cach nao thoat ra. Khi mot nguoi choi bi chieu het, tro choi ket thuc hay noi cach khac nguoi choi đo đa thua. Cung co mot so truong hop ma tro choi co the ket thuc voi ty so hoa. Trong suot van co, hai nguoi choi thay phien nhau di chuyen mot quan co cua minh đen mot vi tri khac tren ban co. Mot nguoi choi se cam quan co mau trang va nguoi con lai se cam quan co đen. Co cac quy tac nhat đinh ve viec di chuyen cac quan co cung nhu viec an quan cua đoi thu. Nguoi choi cam quan co trang se đi truoc. Do đo, nguoi choi cam quan trang thuong se co mot loi the nho va co ty le thang cao hon.
Co vua voi hinh thuc co to chuc xuat hien vao the ky 19. Ngay nay, viec thi đau co vua quoc te đuoc quan ly boi FIDE (Lien đoan Co vua quoc te). Nam 1886, Wilhelm Steinitz tro thanh Nha vo đich Co vua The gioi đau tien đuoc cong nhan tren toan the gioi; va đen nay, đuong kim vo đich the gioi la Đinh Lap Nhan. Mot phan lon ly thuyet co vua đa đuoc phat trien tu khi tro choi ra đoi. Nhieu khia canh nghe thuat đuoc tim thay trong bo cuc co vua; co vua đa anh huong đen van hoa va nghe thuat phuong Tay, cung nhu co moi lien he voi cac linh vuc khac nhu toan hoc, khoa hoc may tinh va tam ly hoc.
Ban đau, mot trong nhung muc tieu cua cac nha khoa hoc may tinh la tao ra mot co may choi co. Nam 1997, sau khi đanh bai Garry Kasparov trong mot tran đau, Deep Blue tro thanh may tinh đau tien đanh bai nha đuong kim vo đich the gioi. Mac du khong hoan hao, nhung cac cong cu co vua ngay nay manh hon đang ke so voi ngay ca nhung ky thu gioi nhat, va đa anh huong sau sac đen su phat trien cua ly thuyet co vua.


Gioi thieu Co vua khong phai la mot tro choi may rui, no dua thuan tuy vao chien thuat va chien luoc. Tuy the, tro choi nay phuc tap đen muc tham chi ca nhung nguoi choi hay nhat cung khong the tinh het tat ca moi phuong an: mac du chi co 64 o va 32 quan co tren ban co nhung so luong nuoc đi co the đuoc thi con vuot xa ca so luong cac nguyen tu co trong vu tru.
Co vua la mot trong nhung tro choi tri tue pho bien nhat the gioi; no đuoc noi đen khong chi nhu la mot tro choi ma con la nghe thuat, khoa hoc va the thao. Co vua đoi khi đuoc nhin nhan nhu la tro choi chien tranh truu tuong; cung nhu la "cac cuoc đau tri tue", va viec choi co vua đuoc coi nhu la mot cach đe ren luyen tu duy va ban linh. Co vua đuoc choi đe tieu khien cung nhu đe thi đau trong cac cau lac bo co vua, cac giai đau, choi truc tuyen va choi theo cach gui thu. Rat nhieu bien the va cac tro choi tuong tu nhu co vua đuoc choi tren toan the gioi. Trong so đo pho bien nhat theo trat tu giam dan ve so nguoi choi la co tuong (o Trung Quoc, Viet Nam), shogi (o Nhat Ban), janggi (o Trieu Tien) va makruk (o Thai Lan).


Lich su Cac tai lieu som nhat đe cap đen nguon goc cua co vua co nien đai tu đau the ky thu 7: ba ban đuoc viet bang tieng Pahlavi (tieng Ba Tu trung đai) va mot ban bang tieng Phan la Harshacharita. Trong nhung van ban nay, Chatrang-namak la đai dien cho mot trong nhung tai lieu viet ve co vua som nhat. Bozorgmehr giai thich rang Chatrang, tu Pahlavi đe chi co vua, đa đuoc du nhap vao Ba Tu boi 'Dewasarm, mot nha cai tri vi đai cua An Đo' duoi thoi tri vi cua Khosrau I. Đen the ky 20, đa co mot su đong thuan lon tu cac nha su hoc rang co vua lan đau tien đuoc choi o mien bac An Đo trong thoi Đe che Gupta vao the ky thu 7. Gan đay, su đong thuan nay đa tro thanh mot chu đe đuoc xem xet ky luong hon.
Hinh thuc co vua ban đau o An Đo co ten la chaturanga (tieng Phan: चतुरङग), mot tu tieng Phan đe chi quan đoi. Cac quan co Gupta đuoc chia giong nhu quan đoi cua ho thanh bo binh, ky binh, voi va chien xa. Theo thoi gian, nhung quan co nay tro thanh quan tot, tuong, ma va xe. Chaturanga đuoc choi tren mot bang 8 × 8 khong đuoc đanh dau, đuoc goi la ashtapada. Tro choi lan rong theo huong đong va tay doc theo con đuong To lua. Bang chung som nhat ve co vua đuoc tim thay o Sasanian Persia gan đo vao khoang nam 600 sau Cong nguyen, va đuoc biet đen voi cai ten chatrang. Chatrang đuoc đua vao the gioi Hoi giao sau cuoc chinh phuc Ba Tu cua nguoi Hoi giao (633–51), va đuoc đat ten la shatranj. Trong tieng Tay Ban Nha, "shatranj" đuoc viet duoi dang ajedrez ("al-shatranj"), trong tieng Bo Đao Nha la xadrez va trong tieng Hy Lap la ζατρικιον (zatrikion, xuat phat truc tiep tu chatrang trong tieng Ba Tu), nhung o phan con lai cua chau Au, no đuoc thay the boi cac phien ban cua shah trong tieng Ba Tu ("vua").
Co mot thuyet cho rang viec thay đoi ten dien ra boi vi truoc khi co vua toi chau Au thi cac nha buon đa toi chau Au va mang theo cac quan vua đuoc trang tri nhu la cac đo vat hiem va cung voi chung la ten goi shah, ten goi nay đa bi nguoi chau Au phat am sai theo nhieu cach khac nhau.

Chieu het: Trong tieng Anh la checkmate la tu dich ra cua cum tu shah mat, trong tieng Ba Tu co nghia la "vua het đuong". Trong tieng A Rap no co nghia la "shah bi chet", nhung shah khong phai la mot tu A Rap thong dung đe chi "vua" (ngoai tru đoi khi trong co vua).
Xe: Trong tieng Anh la rook. No co đuoc thong qua tieng A Rap tu chu rukh trong tieng Ba Tu, co nghia la "xe ngua keo", nhung cung co nghia la "ma" (mot phan cua mat) va con co nghia la mot con chim huyen thoai voi suc manh goi la roc.
Tuong: Trong tieng Anh la bishop. Tieng A Rap al-fil (tu tieng Ba Tu pil) co nghia la "voi", nhung o chau Au va phan phia tay cua the gioi Hoi giao khi đo nguoi ta biet rat it hoac khong biet gi ve voi va ten goi cua quan co đen voi Tay Au theo dang Latinh alfinus va tuong tu, mot tu khong co nghia gi (trong tieng Tay Ban Nha, no tien hoa thanh ten goi alfil). Ten goi bishop cua nguoi Anh la mot su đoi ten đuoc sang tao ra theo hinh dang quy uoc cua no la chiec mu mitra cua giam muc nha tho. Tuy the, tai Nga thi ten goi cua quan co nay la slon = "voi".
Hau: Trong tieng Anh la queen. Tieng Ba Tu farzin = vizia - quan chuc cao cap trong the gioi Hoi giao co, tuong tu nhu te tuong đa tro thanh tieng A Rap firzan, no đen chau Au trong cac dang nhu alfferza, fers v.v. nhung sau đo đuoc thay the thanh "hau".
Co vua đen Nga theo đuong Mong Co ma tai đo nguoi ta choi co vua tu đau the ky VII. No đa đuoc nguoi Moor đua vao Tay Ban Nha trong the ky X, va đa đuoc mieu ta trong ban viet tay noi tieng the ky XIII ve co vua, co tho cao va tro choi xuc xac co ten goi Libro de los juegos. Co vua cung đi theo đuong bo xuyen qua Siberia toi Alaska.
Co tuong la hinh thuc co vua noi tieng nhat o Trung Quoc. Su di cu ve phia đong cua co vua, đen Trung Quoc va Đong Nam A, tham chi co it tai lieu hon so voi su di cu cua no ve phia tay, khien viec nay phan lon đuoc phong đoan. Tu "Tuong ky" (象棋) o Trung Quoc đuoc dung đe chi mot tro choi muon nhat la tu nam 569 sau Cong Nguyen, nhung nguoi ta van chua chung minh đuoc tro choi nay co lien quan truc tiep đen co vua hay khong. Tai lieu tham khao đau tien ve co tuong xuat hien trong mot cuon sach co tua đe Huyen quai luc 玄怪錄 ("Ky luc ve Bi an va Ky la"), co nien đai khoang nam 800. Ngoai ra, mot so nguoi cho rang co vua sinh ra tu tro choi tuong tu cua co Trung Quoc, hoac it nhat la tu to tien cua co tuong, la mon đa ton tai o Trung Quoc ke tu the ky 2 TCN, mac du đieu nay bi tranh cai. Joseph Needham va David Li la hai trong so nhieu hoc gia theo thuyet nay. Cuoi cung, nguoi Trung Quoc cho rang co vua bat nguon tu co tuong Man Chau do nha Thanh sang lap. Tuy nhien, Tuong ky duong nhu the hien mot so đac điem noi tai giup viec xay dung mot con đuong tien hoa tu Trung Quoc đen An Đo/Ba Tu de dang hon so voi huong nguoc lai.


Quy tac Cac quy tac cua co vua đuoc FIDE (Federation Internationale des Echecs) xuat ban trong cuon Handbook va lan sua đoi gan nhat la vao nam 2018. Cac quy tac đuoc xuat ban boi cac co quan quan ly quoc gia, hoac boi cac to chuc co vua khong lien ket, nha xuat ban thuong mai, v.v., co the khac nhau o mot so chi tiet.


= Thiet lap =

Cac quan co đuoc chia thanh hai bo mau khac nhau. Mac du luon đuoc goi chung la "trang" va "đen" nhung thuc te thi mau sac cua quan co khong phai luc nao cung la mau trang va đen theo đung nghia đen (vi du: quan co mau sang co the co mau hoi vang hoac trang nhat, quan co mau toi co the co mau nau hoac đo). Nguoi choi cung đuoc goi la Trang va Đen tuong ung. Moi bo gom 16 quan: mot vua, mot hau, hai xe, hai tuong, hai ma va tam tot (chot, binh).
Co vua đuoc choi tren mot bang vuong gom tam hang (tieng Anh: rank) đuoc đanh so tu 1 đen 8 va tam cot (tieng Anh: file) đuoc đanh thu tu tu a đen h. Theo quy uoc, 64 o vuong co mau xen ke nhau va đuoc goi la o sang va o toi (hoac o trang va o đen); mau pho bien cho ban co la trang va đen, trang va nau, hoac trang va xanh la cay đam. Nhung o nam tren cung mot hang cheo se co cung mau sac.
Cach xep ban co đuoc thuc hien tuong tu nhu trong anh va so đo. Nhu vay, quan trang se đuoc xep vao hang đau tien (hang 1) theo thu tu tu trai sang phai (tu a đen h) lan luot la: xe, ma, tuong, hau, vua, tuong, ma, xe. Hang thu hai đuoc xep 8 quan tot trang. Cach xep quan đen đoi xung hoan toan voi quan trang o hai hang cuoi cung. Ban co se đuoc đat theo đung theo hang va cot nhu so đo. Tuy nhien, co mot so truong hop ban co se khong đuoc đanh so va ky tu. Trong truong hop đo, ban co se đuoc đat theo nguyen tac "o sang ben phai", nghia la o duoi cung goc ben phai cua nguoi choi luon la o mau sang. Ngoai xe, ma, tuong luon đung đoi xung voi nhau, vi tri chinh xac cua vua va hau đuoc ghi nho theo nguyen tac "hau mau nao thi đung o mau đay", nghia la "hau trang o o trang, hau đen o o đen".


= Di chuyen quan co =

Trong mot tran thi đau, viec phan chia mau sac quan co cho nguoi choi se đuoc quyet đinh boi ban to chuc. Trong mot tran co khong chinh thuc, viec chia quan trang đen đuoc quyet đinh mot cach ngau nhien, co the la tung đong xu, hoac mot nguoi choi giau mot con tot mau trang trong mot tay, mot con tot mau đen o tay kia va đe đoi phuong chon. Nguoi cam quan trang se di chuyen truoc, sau đo nguoi choi thay phien nhau, moi luot di chuyen mot quan (tru khi nhap thanh, hai quan đuoc di chuyen cung luc). Mot quan co đuoc di chuyen đen mot o vuong trong (hoac khong co quan co cua minh). Neu o can đen co san quan cua đoi phuong, quan co đoi phuong se bi bat va bi loai khoi cuoc choi. Ngoai tru duy nhat truong hop bat tot qua đuong, tat ca quan co chi bat đuoc quan co đoi phuong khi di chuyen vao đung o ma quan co đo đang đung. Di chuyen la bat buoc; nguoi choi khong đuoc bo qua luot, ngay ca khi viec phai di chuyen la bat loi.
Moi quan co co mot cach di chuyen rieng. Trong so đo, cac dau cham đanh dau cac o vuong ma quan co co the di chuyen neu khong co (cac) quan co đung chan o giua đuong (ngoai tru quan ma nhay qua bat ky quan co xen giua nao). Tat ca quan co ngoai tru quan tot co the bat đuoc quan đich neu no nam tren o vuong ma chung co the di chuyen đen đo. Cac o vuong ma quan tot co the bat đuoc quan đich đuoc đanh dau trong so đo bang cac dau thap đen.

Cac quan co co nuoc đi khac nhau:

Xe (ky hieu quoc te R - Rook) di chuyen theo cac đuong thang doc theo cot hay hang toi o con trong ma khong co quan nao can tren đuong đi hay toi o bi quan đoi phuong chiem giu (an quan) nhung khong the vuot qua quan đang đung o o đo. Ngoai le duy nhat la truong hop nhap thanh. Khi đo no co the nhay qua quan vua cua minh đe đung canh no. Chi co xe moi co nuoc đi nhu the. Xem them nhap thanh.
Tuong (ky hieu quoc te B - Bishop) di chuyen theo đuong cheo toi o co cung mau voi nguyen ly tuong tu nhu xe toi o con trong hay o bi quan đoi phuong chiem giu (an quan).
Hau (ky hieu quoc te Q - Queen) co nuoc đi la to hop đon gian cua chuyen đong cua xe va tuong. Trong mot nuoc đi no co the di chuyen theo đuong cheo hoac đuong thang doc theo cot hay hang, voi nguyen ly đi va an quan giong nhu tuong va xe.
Ma (ky hieu quoc te N - Knight) co the di chuyen toi o con trong hay o bi quan đoi phuong chiem giu (an quan) theo dang hinh chu L (hinh chu nhat 3×2 hay 2×3). Quan ma khong bi can nhu trong co tuong.
Tot (khong can ky hieu) co the di chuyen thang ve phia truoc chi mot o mot lan toi o con trong (đi ma khong an quan), nhung khi di chuyen quan đe an quan đoi phuong thi đi cheo. Vi du, tot trang tai o c4 co quyen an quan đoi phuong tai b5 hoac d5 neu mot trong hai o nay co quan đoi phuong chiem hoac di chuyen xuong o c5 neu o nay con trong, tru hai truong hop sau:
No co the di chuyen 1 hoac 2 o neu no đi tu vi tri xuat phat ban đau toi o chua bi chiem giu, nhung khong the nhay qua mot quan khac đe toi o đo. Vi du tot trang tai g2 co the đi toi g3 hoac g4 neu đay la nuoc đi đau tien cua no va cac o nay chua bi chiem giu, nhung no khong the đi toi g4 neu o g3 đa co mot quan nao đo chiem giu.
Trong truong hop khi mot quan tot nao đo cua ben trang đat toi hang 5 (vi du toi o e5) va quan tot thuoc mot trong hai cot cua ben đen nam ngay ben canh cot ma tot trang nay đang chiem giu (trong truong hop đa cho la cot d va cot f) đi tu vi tri xuat phat đau tien (d7 hay f7) nhay lien 2 o toi o d5/f5 thi tot trang tai vi tri e5 ngay tai nuoc đi sau đo co quyen an tot đen tai o d5/f5 va di chuyen tiep toi o d6/f6. Quyen nay se tu đong mat, neu tai nuoc đi ngay sau đo quan trang di chuyen quan khac. Tuong tu nhu vay cho tot đen khi no đa chiem giu hang 4. Đay la truong hop ma trong co vua nguoi ta goi la bat tot qua đuong (en passant). Tot con mot đac điem nua la khi no di chuyen đen hang cuoi cung thi nguoi choi co quyen phong cap cho no thanh bat ky quan nang hay nhe nao (hau, xe, tuong, ma).
Vua (ky hieu quoc te la K - King) la quan quan trong nhat, neu mat vua thi nguoi choi thua cuoc. Moi lan đi no co the an quan hoac di chuyen sang cac o bao quanh o ma no hien tai đang chiem giu, nhung khong the toi o ma quan cua minh đang chiem giu hay cac o bi quan đoi phuong kiem soat. Ngoai le duy nhat la truong hop nhap thanh. Khi đo no co the di chuyen qua hai o đong thoi voi viec di chuyen quan xe cua minh đe quan xe đo đung ben canh no ve phia cot trung tam. Ky hieu cua nhap thanh la 0-0 (nhap thanh gan) va 0-0-0 (nhap thanh xa). Xem them nhap thanh.
Luu y: Khi thuc hien nhap thanh tren thuc te, theo luat cua FIDE, bao gio cung phai di chuyen vua truoc va thuc hien bang mot tay duy nhat.
Khi an quan đoi phuong, quan tan cong se di chuyen toi o đo va thay the cho quan đoi phuong tai vi tri nay, bat tot qua đuong (en passant) la ngoai le duy nhat. Quan bi an đuoc loai ra khoi ban co. Vua khong the khong bao ve khoi nuoc chieu, do đo khi bi chieu thi nguoi choi phai thuc hien cac bien phap nham cuu vua (di chuyen vua khoi vi tri bi chieu, an quan đang chieu hay dung quan khac cua minh can đuong chieu neu co the). Neu khong the co nuoc đi đe cuu vua thi nguoi choi bi chieu bi va thua cuoc.
Cac van co khong phai bao gio cung ket thuc bang chieu bi. Co the mot ben xin thua, co the thua do het gio hoac pham luat choi. Co the xay ra cac van co hoa. Mot van co vua la hoa khi: do thoa thuan cua hai ben do khong ben nao dam mao hiem hay khi khong đu luc luong đe chieu het, roi vao trang thai het nuoc đi (stalemate), ca hai ben lap lai nuoc đi ba lan hay luat 50 nuoc đi (perpetual check).


= Chien luoc va chien thuat =
Khai cuoc la mot loat cac nuoc đi luc bat đau choi, thuong theo mot so phuong phap nhat đinh, đieu nay giup cho nguoi choi xay dung cac the đung va phat trien quan đe chuan bi cho giai đoan trung cuoc. Cac the khai cuoc thong thuong đuoc xay dung tren nguyen tac chiem giu phan trung tam ban co (gom 4 o trung tam e4, e5, d4 va d5), phat trien quan, bao ve vua va tao ra mot cau truc tot đu manh. Quan điem cua co vua hien đai cho rang viec kiem soat trung tam khong chi nho cac tot ma con nho suc manh cua cac quan khac. Mot cach rat quan trong đe bao ve vua va trien khai nhanh quan xe la nhap thanh nham đua vua vao vi tri kho bi tan cong, tuy nhien khong phai trong bat ky van co nao cung can nhap thanh. Xem them Danh sach cac khai cuoc co vua đe co them thong tin.

Viec xac đinh gia tri quan co la mot phan quan trong khi thuc hien viec đoi quan trong co vua. Cac gia tri khac nhau khong đang ke trong cac sach day choi co vua, nhung noi chung thi nguoi ta cho rang hau tri gia 9 điem, xe tri gia 5 điem, tuong va ma đeu tri gia 3 điem va tot tri gia 1 điem. Do viec mat vua tuong đuong voi thua co nen gia tri cua no la vo han, trong co tan no khoang 3,5 điem. Trong lap trinh co vua, thuong nguoi ta cho vua mot gia tri rat lon nao đo (chang han 2000 điem). Gia tri thuc su va tam quan trong cua quan co thuc ra la khong the chi gan đon gian nhu vay do no con phu thuoc vao the co. Vi du mot quan xe đang nam o vi tri xau khong co gia tri bang mot con ma đang co the đung tot. Neu mot nguoi choi thuc hien viec thi quan (cho phep đoi phuong bat quan co tri gia cao cua minh) thi thong thuong ho se bo qua cac gia tri tuong đoi cua quan đo đe đoi lay cac uu the ve chien luoc hay uu the ve vi tri cua cac quan đang tan cong.
Mot so nguyen ly co ban ve the co pho bien đoi voi phan lon cac chien thuat co va bay nhu: 

Tan cong đoi, con goi la đon đoi, đon kep (tieng Anh: fork) la mot tinh huong khi mot quan uy hiep hai hay nhieu quan cua đoi phuong cung mot luc. Thong thuong rat kho cho đoi phuong đe bao ve ca hai quan cua minh trong cung mot nuoc đi khi bi tan cong. Nhieu tai lieu co vua nham lan giua tan cong đoi va  chia đoi, thuc ra chia đoi chi la đon tan cong đoi cua Ma va Tot. Moi quan co tru con tot o bien đeu co the thuc hien đon chia đoi hoac tan cong đoi, ke ca Vua.

Ghim, con goi la giang quan (tieng Anh: pin) cung co the su dung đe ngan chan quan đoi phuong di chuyen bang cach đe doa gian tiep bat ky quan nao đung sau quan bi ghim neu quan bi ghim đo di chuyen. Neu quan đung đang sau quan bi giang la Vua, ta noi quan đung giua (quan bi giang) bi giang toan phan. Neu quan đo van co the di chuyen tren đuong giang, quan đo bi  giang toan phan tuong đoi. Co nhieu cau truc giang quan khac nhau, nhu giang chu thap va giang đoi.

Xien (tieng Anh: skewer) la mot tinh huong nguoc voi ghim khi quan co gia tri cao hon đang bi tan cong va no lai đung truoc quan it gia tri hon.

Con mot so nguyen ly khac, vi du nhu mot quan di chuyen ra khoi vi tri ma no đang đung đe mo đuong cho quan khac tan cong goi la "tan cong mo". Cac nguyen ly chien thuat khac con co: nuoc trung gian (Đe doa đoi phuong ma khong đi kem chieu, an quan hay thi quan nen nhung nuoc đi nhu vay rat kho phat hien), tieu diet quan thieu bao ve (tuc la khi quan đoi phuong đuoc bao ve bang it luc luong hon so voi luc luong tan cong thi nguoi ta thuong tim cach đoi quan đe thu đuoc uu the ve luc luong, chu yeu la đanh vao cac quan bao ve đe đanh mat su rang buoc bao ve cua chung), qua tai (tuc la khi mot quan bi ham vao the phai chong đo va bao ve nhieu muc tieu) va thi quan (chuyen quan vao vi tri bi tan cong khien đoi phuong nham lan la quan "cho khong", roi thuc hien cac nuoc đi phan cong đe đat đuoc nhung muc đich lon hon, nhu co the tran tot hoac lay lai quan vua thi va bat them quan đoi phuong).

Trong qua trinh tan cuoc cac tot va vua tro nen tuong đoi manh hon do khi đo luc luong quan nang va nhe cua ca hai ben đeu suy giam ro ret. Ca hai ben khi đo đeu co xu huong di chuyen tot that nhanh nham phong cap cho no. Neu mot nguoi choi co uu the ro ret ve luc luong thi viec chieu bi chi la van đe thoi gian va van co se ket thuc nhanh chong, nhung neu van co la tuong đoi can bang ve luc luong thi viec nam chien thuat co tan la rat quan trong. Trong cac giai co tinh gio thi viec kiem soat nhip đo (thoi gian cho moi nuoc đi) la cuc ky quan trong khi con it quan tren ban co. Trong nhieu truong hop, nguoi choi co uu the ve luc luong nhung lai thua co do het thoi gian. Ngoai ra khi luc luong khong đu đe chieu het va ca hai đa thuc hien đu so nuoc đi quy đinh theo thoi gian ma khong co su di chuyen quan tot thi van co dan đen hoa (50 nuoc). Vi du nguoi choi con 1 vua va 2 ma thi trong phan lon cac truong hop khong the chieu het đoi phuong chi con 1 vua (co mot the ngoai le).


= Cac bien the cua hinh thuc choi =
Ben canh the thuc chuan cua co vua con pho bien nhieu the thuc khac trong cac cuoc choi co.
Co nhanh la mot the thuc cua co vua trong đo thoi gian choi bi gioi han cho moi nguoi choi trong mot khoang ngan. Noi chung moi ben chi co tu 3 đen 15 phut (5 phut la pho bien nhat) cho toan bo cac nuoc đi. The thuc nhanh hon la co chop. Thoi gian o đay it hon 3 phut. Co nhanh đoi hoi nguoi choi phai suy nghi nhanh neu khong ho co the thua vi het gio. Khi choi co nhanh cac may tinh co uu the hon so voi nguoi.
Khi hai nguoi o xa nhau ho van co kha nang choi co voi nhau. Co thu tin la loai hinh co vua đuoc choi thong qua thu tu, thu đien tu hay cac may chu co vua thu tin đac biet. Ngay nay, co vua thong thuong đuoc choi tren Internet thong qua Cau lac bo co vua Internet, Yahoo! Games hay cac trang choi co online nhu Chess.com hay Lichess.org.


Co vua hien đai Ban đau cac quan co cua nguoi chau Au co nhieu gioi han ve nuoc đi. Tuong chi co the đi bang cach nhay chinh xac qua 2 o theo đuong cheo, hau chi co the di chuyen theo đuong cheo la mot o, tot khong the di chuyen 2 o trong nuoc đi đau tien cua no va khong co nhap thanh. Cuoi the ky XV, cac quy tac hien đai đoi voi cac nuoc đi co ban đa đuoc chap nhan tu Y: quan tot co kha nang đi hai o neu đang o vi tri xuat phat (nhay) va kha nang bat quan theo kieu "bat Tot qua đuong" (en passant), Tuong co đuoc nuoc đi nhu ngay nay va hau đa tro thanh quan manh nhat; do đo co vua hien đai đuoc noi đen nhu la "co cua quan hau", "co hau đien". Tro choi nay ke tu đo đa gan giong nhu co ngay nay. Cac quy tac hien nay đa đuoc hoan thien xong vao đau the ky XIX, ngoai tru cac đieu kien chinh xac cho mot van co hoa.
Thiet ke quan co pho bien nhat la bo co "Staunton", đuoc Nathaniel Cook tao ra nam 1849, đuoc mot ki thu hang đau vao thoi đo la Howard Staunton pho bien va đuoc Lien đoan co vua the gioi chinh thuc cong nhan nam 1924.
To chuc quoc te ve co la FIDE, đa to chuc giai vo đich the gioi trong hang chuc nam. Xem Giai vo đich co vua the gioi đe co them chi tiet va hieu sau them ve lich su cua no. Phan lon cac quoc gia cung co to chuc co vua quoc gia. Mac du hien nay co vua khong phai la mot mon the thao trong The van hoi, nhung no co The van hoi co vua rieng (Olympiad co vua), to chuc 2 nam mot lan theo the thuc thi đau đong đoi.


Ky hieu Cho đen nhung nam 1970, it nhat la tai cac nuoc noi tieng Anh, cac cuoc đau co vua đuoc ghi chep lai va xuat ban bang cach su dung ky hieu co vua mieu ta. No đa đuoc thay the bang ky hieu co vua đai so co đong hon. Mot so loai ky hieu khac đa đuoc sinh ra, dua tren co so ky hieu co vua đai so, đe ghi chep cac van co trong cac đinh dang phu hop voi cac xu ly tren may tinh. Trong so đo, Portable Game Notation (PGN, Ky phap tran đau kha chuyen) la pho bien nhat. Ben ngoai viec ghi lai cac van co con co ky hieu Forsyth-Edwards đe ghi lai cac the đac biet. No co ich nham tam hoan van co đe co the hoi phuc lai sau nay hoac đe chuyen cac van đe ve the co ma khong can co bieu đo.


Suc anh huong = Nghe thuat va đoi song =
Vao thoi Trung co va trong thoi ky Phuc hung, co vua la mot phan cua van hoa quy toc; no đuoc su dung đe day chien luoc chien tranh va đuoc menh danh la "Tro choi cua Vua". Ngoai ra, co vua con thuong đuoc su dung lam nen tang cua cac bai giang ve đao đuc. Mot vi du la Liber de moribus hominum et officiis nobilium sive super ludo scacchorum ('Sach ve phong tuc cua đan ong va nhiem vu cua quy toc hoac Sach ve co vua'), đuoc viet boi mot tu si dong Đa Minh nguoi Y Jacobus de Cessolis vao nhung nam 1300. Cuon sach nay la mot trong nhung cuon sach pho bien nhat cua thoi Trung co. Tac pham đuoc dich ra nhieu thu tieng khac (an ban in đau tien đuoc xuat ban tai Utrecht nam 1473) va la co so cho cuon The Game and Playe of the Chesse (1474) cua William Caxton, mot trong nhung cuon sach đau tien đuoc in bang tieng Anh. Cac quan co khac nhau đuoc dung lam phep an du cho cac lop nguoi khac nhau, va nhiem vu cua con nguoi đuoc bat nguon tu cac quy tac cua tro choi hoac tu cac đac tinh truc quan cua cac quan co.
Bat đau voi gioi giao si, sinh vien va thuong gia, co vua đa đi vao nen van hoa đai chung cua thoi Trung co. Mot vi du la bai hat thu 209 cua Carmina Burana tu the ky 13 bat đau voi ten cua cac quan co: Roch, pedites, regina. . .  Ben canh su pho bien nay, co vua khong đuoc mot so ton giao o thoi Trung Co khuyen khich: Do Thai, Cong giao va Chinh thong giao. Tham chi tro choi nay con bi cam boi mot so chinh quyen Hoi giao ngay thoi gian gan đay, vi du Ruhollah Khomeini vao nam 1979 va sau đo la Abdul-Aziz ash-Sheikh. Vao the ky 19, co vua đoi khi bi chi trich la lang phi thoi gian.
Ngay nay, co vua đuoc day trong truong hoc cho tre em toan the gioi. Nhieu truong hoc to chuc cac cau lac bo co vua va co nhieu giai đau hoc thuat danh rieng cho tre em. Cac giai đau thuong xuyen dien ra o nhieu quoc gia va thuong đuoc đang cai boi cac to chuc nhu Lien đoan Co vua Hoa Ky va To chuc Co vua Hoc thuat Quoc gia. Ben canh viec đong vai tro quan trong trong nhung tac pham van hoc nhu  A Game at Chess cua Thomas Middleton hay Through the Looking-Glass cua Lewis Carroll, co vua con xuat hien trong bo truyen Harry Potter cua JK Rowling voi phien ban Co phu thuy.


= Toan hoc =
Cau truc va ban chat cua co vua co lien quan đen mot so nhanh toan hoc. Nhieu bai toan to hop va topo lien quan đen co vua, chang han nhu bai toan ma đi tuan va cau đo tam quan hau đa đuoc biet đen tu hang tram nam nay.
Nguoi ta uoc tinh so the co hop le trong co vua la 4x1044, voi đo phuc tap vao khoang 10123. Claude Shannon la nguoi đau tien tinh ra đo phuc tap cua co vua: ong đua ra con so 10120; so nay đuoc goi la so Shannon. Trung binh, mot the co thuong co ba muoi đen bon muoi nuoc co kha di nhung cung co the khong co nuoc nao (khi bi chieu tuong va vao the bi) hoac len đen toi đa 218 nuoc co (co the).
Nam 1913, Ernst Zermelo đa su dung co vua lam co so cho ly thuyet cua minh ve chien luoc tro choi, đuoc coi la mot trong nhung tien than cua ly thuyet tro choi. Dua vao đinh ly Zermelo, co vua co the đuoc giai; ket qua cua mot van co hoan hao (Trang thang, Đen thang, hoac hoa) co the đuoc xac đinh mot cach tuyet đoi. Tat nhien, bat ky loai cong nghe nao cung se mat mot khoang thoi gian dai bat kha thi đe tinh toan het 1044 the co hop le trong co vua va đua ra mot chien luoc hoan hao.


= Tam ly hoc =
Co mot van ban khoa hoc kha bao quat noi ve tam ly hoc trong co vua. Alfred Binet va nhieu nguoi khac đa cho thay rang chinh kha nang tri thuc va ngon ngu, chu khong phai thi giac khong gian, moi la cot loi cua viec tinh thong (co vua). Trong luan van tien si cua minh, Adriaan de Groot cung chi ra rang cac cao thu co vua co the ngay lap tuc nhan biet đuoc nhung mau chot cua the co; loai tri giac nay, đuoc hinh thanh sau nhieu nam nghien cuu va tap luyen, quan trong hon so voi kha nang đoan truoc nuoc co đon thuan. Cung theo de Groot, ho co the ghi nho the co gan nhu hoan hao chi trong vai giay. Kha nang ghi nho tren khong chi la ky nang choi co, vi ca cao thu va nguoi moi tap choi đeu co the goi nho tuong đuong nhau khi gap phai mot to hop quan co sap xep ngau nhien (khoang 6 the). Điem khac biet giua hai đang cap chinh la kha nang nhan biet va ghi nho khuon mau. Neu nhung the co phai nho đuoc lay ra tu mot tran co thuc chien, cac cao thu gan nhu nho khong sai the nao.
Nhung nghien cuu gan đay tap trung hon vao viec su dung co đe ren luyen tinh than, vai tro cua tri thuc va nghien cuu phan tich truoc, nghien cuu chup nao cac cao thu va nguoi moi choi co, co tuong, vai tro cua nhan cach va tri thong minh trong ky nang choi co, su khac biet giua cac gioi tinh, va mo hinh đien toan cua viec tinh thong co. Vai tro cua luyen tap va tai nang trong chuyen mon hoa ky nang co, cung nhu cac nganh khac, đa dan đen nhieu nghien cuu moi. Ericsson va đong nghiep lap luan rang viec luyen tap can nhac la đu đe đat đuoc đang cap cao trong co. Nhung nghien cuu gan đay cho thay cac nhan to khac, ngoai luyen tap, cung rat quan trong. Vi du, theo Fernand Gobet va đong nghiep, nhung nguoi cao co thuong bat đau tap choi tu khi con nho, va đa so cac ky thu sinh ra o Bac Ban cau ra đoi vao cuoi đong đen đau xuan. So voi phan đong dan so, nhung nguoi choi co co xu huong khong thuan tay phai, du nhom nghien cuu khong tim ra đuoc moi lien he nao giua tay thuan va ky nang.
Tu lau, trong ca van hoa đai chung va sach vo, nguoi ta đa ban luan ve moi tuong quan giua ky nang co va tri tue cua nguoi choi. Nhung nghien cuu đau tien ve van đe nay bat nguon tu khoang nam 1927. Gioi hoc thuat tranh cai kha nhieu ve đo manh cua su lien he nay: mot so nghien cuu cho rang hai đieu tren khong lien quan gi đen nhau, con so khac lai chi ra chung tuong quan kha manh.


Co vua truc tuyen Co vua truc tuyen la co vua đuoc choi qua internet, cho phep nguoi choi đau voi nhau trong thoi gian thuc. Đieu nay đuoc thuc hien thong qua viec su dung cac may chu co vua tren Internet, may chu nay se ghep noi tung nguoi choi voi nhau dua tren xep hang cua ho bang cach su dung he thong xep hang tuong tu nhu Elo. Co vua truc tuyen đa chung kien su tang truong đot bien trong thoi gian cach ly đai dich COVID-19. Đieu nay co the la do ca su co lap va su pho bien cua cac miniseries Netflix nhu Gambit Hau đuoc phat hanh vao thang 10 nam 2020. Luot tai xuong ung dung co vua tren App Store va Google Play Store đa tang 63% sau khi bo phim nay ra mat. Chess.com đa chung kien so luong đang ky tai khoan trong thang 11 nhieu gap đoi so voi nhung thang truoc đo va so luong van co đuoc choi hang thang tren Lichess cung tang gap đoi. Cung co su thay đoi ve nhan khau hoc trong so nguoi choi, voi ty le nu gioi đang ky tren Chess.com thay đoi tu 22% len 27% nguoi choi moi. Kien tuong Maurice Ashley cho biet "Mot su bung no đang dien ra trong co vua nhu chung ta chua tung thay ke tu thoi Bobby Fischer", cho rang su phat trien nay la do su gia tang mong muon lam đieu gi đo mang tinh xay dung trong đai dich. Giam đoc Chuong trinh Phu nu cua USCF, Jennifer Shahade noi rang co vua hoat đong tot tren internet, vi cac quan co khong can phai đat lai va viec ghep đoi gan nhu ngay lap tuc.


Co vua tren may tinh Đa tung la tro choi tri tue chi danh cho con nguoi, ngay nay co vua đuoc ca nguoi lan may tinh choi. Đau tien, viec may tinh choi co chi la đieu hieu ky, nhung hien nay cac chuong trinh co vua tot nhat - nhu Stockfish, AlphaZero,... đa tro nen manh hon con nguoi, đac biet la trong co nhanh, ke ca khi no đuoc chay tren cac may tinh thong thuong.
Garry Kasparov, khi con la so mot the gioi ve co vua, đa choi mot tran đau 6 van voi may tinh choi co cua IBM co ten goi la Deep Blue trong thang 2 nam 1996. Deep Blue đa gay soc ca the gioi khi thang van đau tien trong Deep Blue - Kasparov, 1996, Van 1, nhung Kasparov đa thang tran khi thang 3 va hoa 2 van tiep theo.
Tran tai đau 6 van dien ra thang 5 nam 1997 đa co phan thang nghieng ve may (ve thuc te la mot Deep Blue cai tien) va sau đo IBM tuyen bo cho nghi. Trong thang 10 nam 2002, Vladimir Kramnik đa hoa trong mot tran đau 8 van voi chuong trinh Deep Fritz. Nam 2003, Kasparov hoa ca tran 6 van voi chuong trinh Deep Junior trong thang 2, va tran 4 van voi X3D Fritz trong thang 11.
May tinh choi co Hydra la hau due co tri tue cua Deep Blue; va co le no manh hon Deep Blue. Thang 6 nam 2005, Hydra đa thang oanh liet tren so 7 the gioi khi đo la đai kien tuong Michael Adams trong mot tran đau 6 van voi ty so 5,5-0,5.
That bai cua Kasparov truoc Deep Blue đa sinh ra mot y tuong sang tao nhung bien the co vua trong đo tri tue con nguoi co the vuot troi so voi kha nang tinh toan cua may tinh va co gang cua lap trinh vien. Cu the la Arimaa, cung đuoc choi tren ban co tieu chuan 8×8, la mot loai tro choi ma trong đo con nguoi co the đanh bai nhung co gang cao nhat cua cac lap trinh vien, tham chi ngay ca khi choi rat nhanh.


Cac bien the Hien co hon hai nghin bien the co vua co quy tac tuong tu nhung khac nhau. Hau het chung đeu co nguon goc tuong đoi gan đay. Cac loai bien the bao gom:
Tien than truc tiep cua co vua, chang han nhu chaturanga va shatranj;
Cac the loai co truyen thong cua quoc gia hoac khu vuc co chung to tien voi co phuong Tay nhu xiangqi, shogi, janggi, makruk, sittuyin va shatar;
Cac bien the hien đai su dung cac nguyen tac khac nhau (nhu Co thua hoac Co vua960), so luong quan co khac nhau (nhu co vua Dunsany), quan co ky di (nhu grand chess) hay ban co co hinh dang hinh hoc khac nhau (nhu co luc giac, co vo han).
Theo goc nhin cua cac bien the, thong thuong co vua thuong đuoc goi la co Tay, co quoc te, co vua chinh thong, orthochess, va co co đien.


Thong tin lien quan = Cac van co noi tieng =
Bowdler - Conway, London, 1788, vi du noi tieng ve thi hai xe.
Van co bat tu giua Adolf Anderssen va Lionel Kieseritzky (1851)
Van co vinh cuu giua Adolf Anderssen va Jean Dufresne (1852)
Van co Opera giua Paul Morphy va hai nguoi, Karl-cong tuoc xu Brunswick nguoi Đuc va nha quy toc Phap Count Isouard (1858)
Lasker - Bauer, Amsterdam, 1889, vi du noi tieng ve thi hai tuong.
Van co the ky giua Bobby Fischer va Donald Byrne (1956)
Tran đau the ky giua Bobby Fischer va Boris Spassky, 1972.
Deep Blue - Kasparov, 1996, Van 1.
Deep Blue - Kasparov, 1997, Van 6.
Kasparov chong lai The gioi, trong đo nha vo đich khi đo choi theo đuong Internet, chong lai phan con lai cua the gioi nam 1999.
Kasparov - Topalov, Wijk aan Zee, 1999, thi xe voi hon 15 nuoc to hop hy sinh bat buoc.


= Lich su cua co vua =
Lich su co vua
Giai vo đich co vua the gioi
Cac ky thu vi đai nhat
Nguon goc co vua
Co vua trong van hoc
Co vua trong van hoc A Rap
Ly thuyet Cox-Forbes
Co vua tai chau Au
The van hoi co vua
Cac ky luc the gioi ve co vua


= Cac nha vo đich co vua the gioi =
Bai chinh: Giai vo đich co vua the gioi
Khong chinh thuc nhung đuoc cong nhan rong rai nhu la nha vo đich (thoi ky truoc khi co giai vo đich):

Philidor
Howard Staunton
Adolf Anderssen
Paul Morphy
Cac nha vo đich chinh thuc (cua FIDE)
Wilhelm Steinitz
Emanuel Lasker
Jose Raul Capablanca
Alexander Alekhine
Max Euwe
Mikhail Botvinnik
Vassily Smyslov
Mikhail Tal
Tigran Petrosian
Boris Spassky
Bobby Fischer
Anatoly Karpov
Garry Kasparov
Vladimir Kramnik
Viswanathan Anand
Magnus Carlsen
Đinh Lap Nhan
Cac nha vo đich the gioi cua PCA:

Garry Kasparov
Vladimir Kramnik
Cac nha vo đich the gioi cua FIDE thoi hau Kasparov:

Alexander Khalifman
Viswanathan Anand
Ruslan Ponomariov
Rustam Kasimdzhanov
Veselin Topalov
Nam 2006 FIDE đa to chuc tran đau thong nhat cac danh hieu vo đich co vua giua vo đich co truyen thong Vladimir Kramnik va Veselin Topalov. Ket qua la Vladimir Kramnik đa chien thang bang co nhanh sau khi hoa co chinh thuc 6-6 đe gianh ngoi vo đich the gioi thong nhat lan đau tien.


= Luat co vua =
Luat Co vua FIDE ap dung cho moi cuoc đau tren ban co. Van ban bang tieng Anh la van ban goc cua Luat Co Vua, đuoc thong qua tai Hoi nghi FIDE lan thu 71 tai Istanbul (Tho Nhi Ky) vao thang 11 nam 2000 va co hieu luc tu ngay 01 thang 7 nam 2001.


= Đai kien tuong - Danh hieu FIDE =

Lien đoan co vua the gioi, FIDE (Federation Internationale des Echecs), trao mot so danh hieu dua tren thanh tich cho nguoi choi co vua, tu thap đen danh hieu Đai kien tuong (Grandmaster - GM) đuoc đanh gia cao nhat. Cac danh hieu nay thuong yeu cau su ket hop giua xep hang va tieu chuan Elo (điem chuan hieu suat trong cac cuoc thi bao gom cac cau thu co danh hieu khac). Sau khi đuoc trao, cac danh hieu FIDE đuoc cac ky thu giu tron đoi, mac du mot danh hieu co the bi thu hoi trong cac truong hop đac biet (vi du nhu gian lan).


= Cac sach, bao ve co vua =
Cac bai bao ve co vua
Cac thu vien co
Tap hop cac van co
Huong dan khai cuoc


Xem them Co tuong
Chess Titans – phan mem choi co vua tren Windows Vista va Windows 7
Van co mau giai thich ve co vua thong qua cac minh hoa đon gian.
Thuat ngu co vua
Nhung cach choi co vua: Co thu tin, Co nhanh, Co chop nhoang, Co chap cay, Co chap nuoc, Đanh nhieu nguoi, Co mu, Co nguoi
Cac may chu Internet choi co vua: Cau lac bo co vua Internet, FICS, InstantChess.com, ChessWorld.net
He so ELO
Cac to chuc hanh chinh:
Lien đoan Co vua Quoc te (FIDE)
Hiep hoi Co vua Chuyen nghiep (PCA) (do Kasparov lap nen đe ly khai FIDE)
Lien đoan Co vua Anh
Lien đoan Co vua My
Cac ky hieu co vua trong Unicode
Co vua va toan hoc
Danh sach cac chu đe co vua
Danh sach cac giai vo đich co vua quoc gia


Mot so loai co Chu thich Tham khao Nguon Đoc them Lien ket ngoai Co vua tren DMOZ
To chuc quoc te
FIDE – FIDE
ICCF – International Correspondence Chess Federation
Tin tuc
Chessbase news
The Week in Chess
Lich su
Chesshistory.com