Nan diet chung Holocaust (tu tieng Hy Lap: ολοκαυστος holokaustos: holos, "toan bo" va kaustos, "thieu đot"), con đuoc biet đen voi ten goi Shoah (tieng Hebrew: השואה, HaShoah, "tham hoa lon"), la mot cuoc diet chung do Đuc Quoc xa cung be phai tien hanh va dan toi cai chet cua khoang 6 trieu nguoi Do Thai bao gom 3 trieu đan ong, 2 trieu phu nu va 1 trieu tre em. Mot so nha su hoc su dung đinh nghia Holocaust con bao gom ca nam trieu nan nhan khong phai Do Thai thiet mang vi cac cuoc tham sat cua Đuc Quoc xa, qua đo nang tong so nan nhan len khoang 11 trieu nguoi. Hoat đong tan sat dien ra tren toan Đuc Quoc xa va cac vung lanh tho bi quoc gia nay chiem đong tren toan chau Au.
Trong giai đoan tu nam 1941 đen nam 1945, nguoi Do Thai đa bi sat hai mot cach co he thong trong mot cuoc diet chung co quy mo lon thuoc nhom hang đau trong lich su va no la mot phan cua chuong trinh hanh đong tong the bao quat hon ma che đo Quoc xa thuc hien: đan ap, tieu diet nhung nhom sac toc va chinh tri đoi lap tai chau Au. Moi bo phan cua chinh quyen Đuc đeu tham gia cung ung ho tro va hanh đong, đieu nay đa bien Đe che Thu ba thanh "mot nha nuoc diet chung".
Cac thanh phan nan nhan khac bao gom nguoi Di-gan, nguoi Slav, tu binh chien tranh Lien Xo, nguoi Cong san, nguoi đong tinh, Nhan chung Jehovah, va nhung nguoi khuyet tat ve tinh than va the trang. Tong cong, đa co khoang 11 trieu nguoi bi sat hai, trong đo bao gom khoang mot trieu tre em Do Thai. Bang viec su dung mot mang luoi lien he giua 42.500 co so tai Đuc va cac vung lanh tho chiem đong, Quoc xa tap trung so nan nhan lai đe bat lam lao đong no le, tan sat, thuc thi cac hanh đong vi pham nhan quyen khac. Uoc tinh co khoang 200.000 ca nhan đuoc cho la thu pham gay ra Holocaust.
Su khung bo va diet chung đuoc tien hanh theo tung giai đoan, ma đinh cao nhat đuoc goi la "Giai phap cuoi cung cho van đe Do Thai" (die Endlosung der Judenfrage), mot ke hoach tan diet nguoi Do Thai o chau Au. Ban đau chinh quyen Đuc cho thong qua cac đao luat nham loc bo nguoi Do Thai ra khoi xa hoi, tieu bieu nhat la Luat Nuremberg nam 1935. Ke tu nam 1933, mot mang luoi cac trai tap trung va tiep theo sau su bung no cua Chien tranh the gioi thu hai vao nam 1939 la cac khu Do Thai, đuoc thiet lap. Trong nam 1941, sau khi chinh phat đuoc vung lanh tho moi o Đong Au, Quoc xa đa su dung cac đon vi ban quan su chuyen biet goi la Einsatzgruppen đe tan sat khoang hai trieu nguoi Do Thai va nhung nguoi thuoc phe khang chien bang phuong thuc chu đao la xu ban hang loat. Toi thoi điem cuoi nam 1942, so nan nhan luc nay đuoc van chuyen đeu đan tren nhung chuyen tau cho hang đen cac trai huy diet, noi ma nhung nguoi song sot sau chuyen hanh trinh đen trai se bi sat hai mot cach co he thong trong cac phong hoi ngat. Chien dich tan sat tiep tuc dien ra cho đen khi chien tranh the gioi thu hai tai chien truong chau Au cham dut vao thang 4-5 nam 1945.
Nhin chung, cac cuoc khoi nghia vu trang cua nguoi Do Thai nham chong lai su tan bao cua Quoc xa la kha han che. Truong hop ngoai le đang chu y nhat la Cuoc noi day o khu Do Thai Warsaw nam 1943, voi hang ngan nguoi đau tranh Do Thai trang bi vu khi ngheo nan cam cu truoc luc luong Waffen-SS trong vong bon tuan. Theo uoc tinh co khoang 20.000 đen 30.000 linh khang chien Do Thai chien đau chong lai Quoc xa va be phai tai Đong Au. Nguoi Do Thai Phap cung hoat đong tich cuc trong Phong trao khang chien Phap, voi cac chien dich du kich đoi choi lai Quoc xa va gioi cam quyen bu nhin Phap Vichy. Tong cong đa co hon 100 cuoc noi day vu trang cua nguoi Do Thai dien ra.


Tu nguyen Thuat tu Holocaust bat nguon tu tieng Hi Lap halekaustann (ηολοκαυστον), nghia la "thieu (kaustos) rui (holos)" sinh te hien dang cho mot than linh. Theo Tu đien tieng Anh Oxford, tu đau nam 1942 Holocaust đa đuoc dung đe chi cach Hitler đoi xu voi nguoi Do Thai, du no khong đuoc xem la cach dung chuan muc mai cho đen thap nien 1950. Đen cuoi thap nien 1970, thuat tu nay mang y nghia qui uoc đuoc dung đe chi cuoc tan sat diet chung cua Quoc xa. Trong nghia hep, no cung đuoc su dung đe noi đen su huy diet ma nguoi Do Thai o chau Au phai ganh chiu. Mot thuat tu trong Kinh Thanh, Shoa (שואה), đoc la Shoah hoac Sho’ah, trong tieng Hebrew nghia la "tham hoa", ke tu đau thap nien 1940 tro nen thuat tu chuan trong tieng Hebrew đe chi cuoc tham sat nay.


Đac điem Vu tham sat Holocaust thuc hien boi Đuc Quoc xa co nhung đac điem thuong đuoc dung đe phan biet voi cac cuoc tan sat diet chung khac đa tung xay ra trong lich su.


= Tinh hieu qua =
Mot trong nhung đac điem cua Holocaust la tinh hieu qua cao trong nhung no luc co he thong voi quy mo cong nghiep, nham đua con so nan nhan bi tap trung va sat hai đen muc cao nhat bang cach su dung moi nguon luc va ky thuat hien co trong nuoc. Luc ay, Đuc la mot trong nhung quoc gia dan đau the gioi trong cac linh vuc nhu ky thuat, cong nghiep, co so ha tang, nghien cuu, giao duc, tinh hieu qua cua guong may hanh chinh...
Chang han nhu cac ban danh sach nhung nguoi đuoc xem la đoi tuong đuoc thiet lap va luu giu boi guong may cua cong ty thong ke Dehomag, nguoi ta cung viet nhung ban bao cao chi tiet ve cac vu hanh quyet. Khi bi đua vao cac trai tu hinh, tu nhan bi buoc phai giao nop toan bo tai san ca nhan cho Quoc xa, chung đuoc phan loai, đanh so va nguoi tu đuoc nhan mot bien nhan ve tai san đa giao nop, voi muc đich đanh lua nan nhan, tao cho ho cam giac an toan la se co co hoi nhan lai tai san va đo dung ca nhan cua minh.

Ngoai ra, nhung no luc đang ke đuoc thuc hien suot trong thoi gian xay ra vu Holocaust nham tim kiem cac phuong tien hieu qua hon đe co the sat hai nhieu nguoi hon. Nhung cuoc hanh quyet ban đau thuc hien boi binh si Đuc dung sung ha sat hang ngan nguoi Do Thai o Ba Lan, Ukraina va Belarus gay ra nhieu phan ung ve tinh trang cang thang va suy sup tinh than trong vong binh linh Đuc. Cac si quan bao cao voi thuong cap cua ho rang phuong cach giet nguoi mat đoi mat đa gay ra nhung anh huong tam ly tieu cuc đoi voi thuoc cap cua ho. Vi muon tan diet dan toc Do Thai, chinh quyen Đuc Quoc xa quyet đinh tim kiem nhung giai phap ky thuat, khoi đau voi nhung thu nghiem trong su dung chat no va đoc duoc.
Trong tac pham Russia’s War, nha su hoc nguoi Anh Richard Overy đa mieu ta qua trinh Quoc xa tim kiem cac phuong phap hieu qua hon đe sat hai cac nan nhan. Nam 1941, sau khi chiem đong Belarus, ho su dung cac benh nhan tam than trong cac duong tri vien o Minsk lam vat thi nghiem. Luc đau, nhung nguoi nay bi buoc đung sat nhau theo hang doc va bi giet bang cach ban xuyen tao, nhung phuong phap nay qua cham. Roi ho su dung chat no, nhung so nguoi chet khong nhieu trong khi nhieu nguoi khac chi bi mat tay va chan. Sau cung, nguoi Đuc chon cach dung sung may đe giet het so benh nhan tam than nay. Thang 10 nam 1941, tai Mogilev, Quoc xa thu nghiem mot loai hinh khac, Gaswagen tuc "xe hoi ngat". Đau tien, ho su dung mot xe quan su hang nhe, nhung phai mat 30 phut moi giet chet nan nhan; ke đo, ho dung mot xe tai lon hon, nhet đay nguoi vao trong va chi can 8 phut đe ket thuc mang song tat ca nguoi trong xe.
Mua xuan nam 1942, Chien dich Reinhard đuoc khoi đong. Carbon monoxit đuoc đua vao su dung tai nhung phong hoi ngat o cac trai tap trung Belzec, Sobibor va Treblinka; trong khi đo, Zyklon B đuoc dung tai trai Majdanek va trai Auschwitz.
So luong lon cac thi the cung gay kho khan trong viec tim cho chua xac. Luc đau giai phap thieu xac đuoc xem la bat kha thi cho đen khi ho kham pha ra rang neu co the giu cac lo thieu xac o nhiet đo thich hop thi mo cua cac thi the se giup lo thieu van hanh lien tuc. Khi van đe ky thuat nay đa đuoc giai quyet, Quoc xa đay manh ke hoach tan sat tap the đen muc đo cao nhat.


= Quy mo lon =
Cuoc tan sat đuoc tien hanh co he thong tren toan bo lanh tho bi Quoc xa chiem đong, bao gom 35 quoc gia chau Au co cong đong nguoi Do Thai, va nhung nan nhan khac bi đem đen cac trai lao đong tai mot so nuoc, va đen cac trai hanh quyet tai nhung noi khac. Nhung vu hanh quyet tap the xay ra nhieu nhat tai Đong Au va Trung Au, nam 1939, trong so hon 7 trieu nguoi Do Thai thiet mang, co khoang 5 trieu nguoi bi giet tai đay, trong đo co 3 trieu nguoi chet o Ba Lan va hon 1 trieu nguoi chet o Lien Xo. Hang tram ngan nguoi khac bi giet o Ha Lan, Phap, Bi, Nam Tu va Hi Lap.
Co nhung chung cu cho thay Quoc xa đa lap ke hoach tien hanh "giai phap toi hau" tai nhung quoc gia khac neu nhu chung bi chiem đong nhu Anh va Ireland. Nhung vu tan sat van tiep dien tren cac vung đat khac nhau duoi su kiem soat cua Quoc xa cho đen khi Chien tranh the gioi thu hai ket thuc, khi quan đoi Đong Minh tien vao nuoc Đuc va buoc Quoc xa đau hang vao thang 5 nam 1945.


= Vo nhan đao =

Cuoc tham sat đuoc tien hanh ma khong co ngoai le nao danh cho tre em hoac tre so sinh; thuong thi nan nhan bi tra tan truoc khi bi giet. Quoc xa tien hanh nhung cuoc thi nghiem đoc duoc tren tu nhan, ke ca tre em. Bac si Josef Mengele, si quan quan y tai trai Auschwitz va la si quan quan y truong tai trai Birkenau, đuoc biet đen la "Su gia Than Chet" qua nhung thi nghiem y khoa tien hanh tren tu nhan nhu chich thuoc nhuom vao mat tu nhan đe đoi mau mat. Aribert Heim, mot bac si khac lam viec tai trai Mauthausen, đuoc gan cho biet danh "Bac si Than Chet".
Tai cac trai tap trung, linh canh đeu đanh đap va tra tan tu nhan moi ngay. Phu nu bi buoc vao cac nha tho phuc vu linh SS. Tu binh Nga bi dung lam vat thi nghiem nhu bi nhung vao nuoc đa hoac bi nhot trong phong ap luc, rut het khong khi đe xem ho co the keo dai su song bao lau nham tim ra cach bao ve phi cong Đuc.
Nhung nguoi đong tinh luyen ai nam chiu đung nhieu su nguoc đai tho bao trong cac trai tap trung, khong chi boi linh Đuc ma con boi nhung nguoi tu khac, nhieu nguoi đong tinh bi đanh đap đen chet. Linh Đuc cung thuong dung nhung nguoi đong tinh nam lam bia tap ban, ho bi buoc phai mac ao co hinh tam giac hong, va linh Đuc nham vao đo ma no sung.


= Hanh ha tre em =
Tre em đuoc phan loai thanh hai nhom: đu suc lam viec va khong đu suc. Tre em đu suc khoe bi xam so tu va mac đong phuc. Chung bi gui đen lam viec tai cac xuong đan, thuong kho song sot qua vai tuan do khoi luong cong viec qua suc va do thuc an thieu thon, cung nhu đieu kien ve sinh toi te trong trai.
Tre khong đu suc lam viec, hau het la tre nho, bi đua vao phong hoi ngat. Co mot so tre nho, nhat la tre sinh đoi, bi giao cho cac "bac si tu than" trong trai đe su dung trong cac thi nghiem y khoa.


= Thi nghiem tren con nguoi =
Tai trai tap trung Auschwitz, Bac si Josef Mengele noi tieng do tien hanh cac thi nghiem y khoa tren co the nguoi song, nhu nhot tu nhan vao phong ap suat, dung ho đe thu cac loai duoc pham khac nhau, bat ho chiu ret cong đen chet, cung nhu tien hanh mot so ton thuong chet nguoi khac tren nguoi tu. Mengele đac biet ua thich lam thi nghiem voi nguoi sinh đoi, dan du muc Di-gan, nguoi lun va tre nho.
Hau het nhung thi nghiem cua Mengele đeu it co gia tri khoa hoc, chang han nhu nhung co gang bien đoi mau mat bang cach tiem hoa chat vao mat tre em, dung phau thuat đe đoan chi va nhung phuong phap mo xe tan bao khac.
Khong the nao biet đay đu ve nhung thi nghiem cua Mengele. Hai xe tai chua đay nhung ghi chep cua Mengele gui Bac si Otman von Verschuer o Vien Kaiser Wilhelm đa bi huy. Nhung nan nhan con song sot sau khi thi nghiem đeu bi giet chet.
Mengele thich su dung tre em thuoc chung toc Roma trong cac cuoc thi nghiem, mang cho chung keo va đo choi roi đua chung vao phong hoi ngat. Chung goi Mengele la "chu Mengele." Mot nu tu nguoi Do Thai tai trai Auschwitz cham soc cho 50 cap tre sinh đoi nguoi Roma thuat lai:

Toi đac biet nho đen truong hop mot cap sinh đoi ten Guido va Ina, chung khoang bon tuoi. Vao mot ngay, Mengele đen đem chung đi. Khi đuoc tra ve, chung o trong tinh trang kinh hoang: bi khau dinh lai voi nhau o phan lung, trong giong nhu cap sinh đoi Siam. Vet thuong bi nhiem trung va ri mu. Chung keu khoc ca ngay lan đem. Cha me chung – toi nho ten nguoi me la Stella – phai co xoay xo mot it morphine đe giet con minh nham giai thoat chung khoi đau đon.
Ban tinh tan ac cua Mengele khong phai la mot ngoai le. Tai cac trai tap trung nhu Dachau, Buchenwald, Sachsenhausen va Natzweiler đeu co cac bac si Quoc xa tham gia vao cac cuoc thi nghiem tren co the nguoi song.


Nan nhan Theo tieu chi cua Vien Tham hoa va Chu nghia Anh hung Yad Vashem cua Israel, nan nhan cua Shoah la nhung nguoi "song trong cac vung lanh tho bi chiem đong duoi che đo Đuc Quoc xa va bi tieu diet / bi giet trong cac vu xa sung hang loat, trai giam, nha tu, noi tru an, rung va bi giet trong no luc phan khang (co to chuc hoac khong), voi tu cach la thanh vien cua phong trao du kich, hoat đong ngam, noi day, trong no luc vuot bien bat hop phap hoac chay tron, hoac nhung nguoi giup đo ho (bao gom ca nguoi dan đia phuong hoac cac thanh vien). Ngoai ra, ho bao gom nhung nguoi "đa o trong cac vung lanh tho bi chiem đong va bi giet trong cuoc đoi đau truc tiep voi cac luc luong vu trang cua Đuc va cac đong minh, do hau qua cua cac vu nem bom, chuyen bay, trong cuoc di tan nam 1941-42".
Mac du phan lon nan nhan Holocaust la nguoi Do Thai, Đuc quoc xa cung sat hai nhieu nguoi thuoc cac chung toc bi xem la ha đang, đang ghet hoac nguy hiem, gom co dan Ba Lan va cac chung toc Slav khac nhu nguoi Nga, Belarus, Serb, Roma (con goi la Di-gan), nguoi chau Phi, chau A, va nhung nguoi khong thuoc "chung Aryan"; nguoi mac benh tam than va nguoi khuyet tat; nguoi đong tinh luyen ai; nhung nguoi bat đong chinh kien hoac bat đong ton giao nhu nguoi Cong san, thanh vien nghiep đoan, thanh vien to chuc Freemansonry va tin huu Nhan Chung Gie-ho-va.
Nan nhan cua vu tham sat thuong bi Quoc xa mieu ta la "đang ghet", "ke thu cua nha nuoc", "nhan to phi xa hoi" va "suy đoi", nhung ten goi đong nghia voi thuat ngu Untermensch (nguoi ha đang).


Tang tien đen hanh quyet = Khoi thuy =
Ngay 30 thang 1 nam 1933, Đang Quoc xa cua Adolf Hitler len nam quyen, hau nhu ngay lap tuc tien hanh cac cuoc buc hai va truc xuat 525.000 nguoi Do Thai đang sinh song tai Đuc. Trong quyen Mein Kampf (nam 1925), Hitler khong giau giem su cam ghet đoi voi nguoi Do Thai, va he lo nhung dau hieu ve y đinh truat bo ho khoi đoi song chinh tri, tri thuc va van hoa Đuc.

Nhung nha tri thuc Do Thai la nhung nguoi đau tien roi bo nuoc Đuc. Nha triet hoc Walter Benjamin đen Paris ngay 18 thang 3 nam 1933. Nha van Leon Feuchtwanger đen Thuy Si. Nha chi huy dan nhac Bruno Walter voi đao thoat khi biet tin sanh đuong cua Dan nhac Giao huong Berlin se lam moi cho lua neu ong tiep tuc lam viec tai đay. Ngay 30 thang 1 nam 1933, Albert Einstein đang o Hoa Ky trong mot chuyen tham quan; sau đo ong đen Ostende o Bi, nhung khong bao gio tro lai nuoc Đuc, ong len tieng cao buoc tinh hinh o Đuc la "mot su benh hoan tinh than cua quan chung"; Einstein bi truc xuat khoi Hoi Kaiser Wilhelm va Han lam vien Khoa hoc Pho, quoc tich cua ong cung bi tuoc bo. Saul Friedlander thuat lai rang khi Max Liebermann - co le la hoa si tai danh nhat nuoc Đuc, cung la chu tich danh du Han lam vien Nghe thuat Pho - tu nhiem, khong ai trong so cac đong nghiep tim đen bay to su đong cam, hai nam sau ong chet trong khi bi phat vang. Nam 1943, khi canh sat đem theo cang đe truc xuat ba vo goa 85 tuoi cua Libermann đang nam liet giuong, ba đa dung thuoc ngu qua lieu đe tu ket lieu đoi minh chu khong chiu đe bi đem đi.
Suot trong thap nien 1930, cac quyen phap ly, kinh te, va xa hoi cua nguoi Do Thai dan da bi han che. Theo Friedlander, đoi voi Quoc xa, suc manh cua nuoc Đuc bat nguon tu "su tinh tuyen cua dong mau Đuc" va "su bat re sau trong manh đat Đuc thieng lieng". Nam 1933, mot loat cac đao luat đuoc thong qua nham truc xuat nguoi Do Thai khoi nhung khu vuc quan trong: luat dich vu dan su, luat thay thuoc va luat nong trang cam nguoi Do Thai so huu nong trai hay hoat đong nong nghiep, luat su Do Thai bi loai khoi luat su đoan. Tai Dresden, cac luat su va tham phan nguoi Do Thai bi loi ra khoi van phong va toa an, roi bi hanh hung. Nguoi Do Thai bi đuoi khoi truong hoc va cac vien đai hoc, cung nhu bi loai bo khoi hoi nha bao.
Nam 1935, Hitler gioi thieu bo luat Nurnberg tuoc quyen cong dan va tat ca quyen dan su cua nguoi Do Thai. Trong bai dien van cua minh, Hitler noi neu bo luat nay khong giai quyet noi "van nan Do Thai", thi can phai lam luat giao cho Đang Quoc xa đua ra giai phap toi hau (Endlosung). Thuat tu Endlosung tro thanh cach noi chuan cua Quoc xa khi am chi bien phap tuyet diet dan Do Thai.
Van đe xac đinh bien phap đoi voi nguoi Do Thai tro nen cap bach khi Đuc Quoc xa chiem đong phia tay Ba Lan vao thang 9 nam 1939; khu vuc nay la noi sinh song cua khoang hai trieu nguoi Do Thai. Canh tay mat cua Heinrich Himmler, Reinhard Heydrich, đe xuat tap trung tat ca nguoi Do Thai vao cac khu biet cu (ghetto) o cac thanh pho lon, va buoc ho lam viec phuc vu cho cong nghiep chien tranh Đuc. Can phai đat cac khu biet cu gan cac ga hoa xa đau moi, theo loi cua Heydrich, đe "co the de dang xu ly sau nay". Trong lan tham van nam 1961, Adolf Eichmann lam chung rang "xu ly" nghia la "tan sat".


= Buc hai va tan sat (1938–1942) =
Nhieu nha nghien cuu xem vu bao đong bai Do Thai menh danh Kristallnacht (Đem Kinh vo), ngay 9 thang 11 nam 1938, la thoi điem khoi phat vu Holocaust. Tren khap nuoc Đuc, nguoi Do Thai bi tan cong va tai san cua ho bi cuop pha. Khoang 100 nguoi Do Thai bi giet, va 30.000 nguoi khac bi đua vao cac trai tap trung, co hon 7.000 cua hieu va 1 668 hoi đuong cua nguoi Do Thai bi tan pha hoac bi huy diet hoan toan. Nhung canh tuong tu cung dien ra tai Ao, đac biet la o Vien.
Nhieu vu cuop boc tan sat nguoi Do Thai xay ra o cac khu dan cu trong thoi Chien tranh the gioi thu hai, mot so do Quoc xa kich đong, phan con lai do tu phat.


= Trai tap trung va trai lao đong (1933–1945) =
Sau cuoc tuyen cu 1932, khi biet rang khong the bao đam đa so phieu, gioi lanh đao Quoc xa quyet đinh dua vao nhung phuong tien khac đe tiep tuc nam giu quyen luc. Khi sap đen cuoc bau cu nam 1933, Quoc xa bat đau đay manh nhung hoat đong bao luc đe pha hoai phe đoi lap. Cung luc, voi su hop tac tu chinh quyen cac đia phuong, Quoc xa thiet lap cac trai tap trung trong nuoc Đuc. Mot trong nhung trai đau tien la Dachau, mo cua vao thang 3 nam 1933. Luc đau chung la nhung đia điem giam cam, tra tan, va sat hai cac tu chinh tri nhu đang vien cong san va dan chu xa hoi. Dan da, Quoc xa cho cam giu tai đay nguoi Do Thai, dan Di-gan, tin huu Nhan Chung Gie-ho-va, nguoi đong tinh, nha bao va nhung nguoi "đang ghet" khac.

Nhung trai giam trong thoi ky đau nay – thuong la o tang ham hoac nha pho - dan dan tro thanh nhung trai giam truc thuoc trung uong moc len tai khu ngoai vi cac đo thi đe tranh su dom ngo. Nam 1942, rieng trong vung lanh tho bi Quoc xa chiem đong tai Ba Lan, co sau trai hanh quyet lon. Sau nam 1939, luc khoi phat chien tranh the gioi lan thu hai, nhieu trai tap trung đuoc xay dung đe giam cam nhung ke thu phi chinh tri cua Quoc xa, trong đo co nguoi Do Thai va tu binh chien tranh, nhung nguoi nay hoac bi giet hoac tro thanh lao đong kho sai, luon luon chiu đoi va bi tra tan.
Trong thoi ky chien tranh, trai tap trung danh cho dan Do Thai va nhung "nguoi đang ghet" moc len khap moi noi o chau Au, luc nay nhung trai tan lap đuoc xay dung ke can cac khu trung tam co nhieu "nguoi đang ghet", thuong tap trung vao nhung khu vuc co đong nguoi Do Thai, gioi tri thuc Ba Lan, nguoi cong san, hoac nguoi Roma va Sinti (Di-gan). Ngay tren đat Đuc cung co cac trai tap trung, nhung đa phan đeu nam trong lanh tho bi Đuc chiem đong cua Ba Lan. Viec van chuyen tu nhan thuong dien ra trong tinh trang khung khiep, tu nhan bi nhoi nhet vao nhung toa hang đong kin, nhieu nguoi chet tren đuong đi.
Khi nhap trai, tu nhan bi buoc phai xam tren minh so tu. Nhung nguoi con đu suc phai lam viec 12–14 gio moi ngay. Luon luon co tap hop điem danh truoc khi bat đau va sau khi ket thuc nhung gio lao đong kho sai. Nhung lan tap hop điem danh nay keo dai hang tieng đong ho, ngay ca luc troi mua hoac tuyet roi, nhieu tu nhan chet vi bi cam lanh.
Giua hai thoi điem nhap trai va chet, nguoi tu chiu đung nhieu hinh thuc nhuc ma va tra tan tinh than. Ho thuong bi đanh đap, roi vot, troi giat tay treo tren sa ngang, roi bi ban chet mot cach ngau hung.
Cac loai nhuc hinh đan xen lan nhau tao nen mot trai nghiem kinh hoang cho nhung nguoi bi giam cam trong trai. Nhieu nguoi mong đoi cai chet nhu mot su giai thoat.


= Nguoc đai =
Nhieu nha nghien cuu xem thoi điem khoi đau cuoc tham sat la luc bung no nhung cuoc bao đong chong nguoi Do Thai "Đem Kinh vo" (Kristallnacht) vao ngay 9 thang 11 nam 1938. Tren khap nuoc Đuc, dan Do Thai bi tan cong va bi cuop pha tai san. Co khoang 100 nguoi bi giet va 30.000 nguoi khac bi đua vao cac trai tap trung, hon 7.000 cua hieu va 1.574 hoi đuong cua nguoi Do Thai (hau het hoi đuong Do Thai giao o Đuc) bi đap pha hoac bi huy diet hoan toan. Tinh trang tuong tu cung xay ra o Wien vao cung mot thoi điem.
Nhieu cuoc tan sat thuc hien boi cu dan đia phuong xay ra suot Chien tranh the gioi thu hai, mot so do su khich đong cua Quoc xa, so khac do tu phat, trong đo co vu tham sat xay ra tai Romania ngay 30 thang 6 nam 1941 voi 14.000 nguoi Do Thai bi cho la mat mang do tay canh sat va nguoi dan Romania, va vu tham sat Jedwabne voi con so nan nhan tu 380 đen 1.600 nguoi Do Thai bi giet boi nguoi Ba Lan.
Nhung ho so con luu giu cua Van phong An ninh Đuc (Reichsicherheeitshauptamt) cho thay co ke hoach nguoc đai thanh vien "hoi kin" Tam Điem. Kho biet đuoc con so chinh xac, nhung cac uoc tinh cho rang co khoang tu 80.000 đen 200.000 nguoi Tam Điem bi thu tieu boi Quoc xa.


= Chuong trinh T-4 Euthanasia =
Chuong trinh T-4 Euthanasia đuoc thanh lap nham "bao ve tinh thuan khiet di truyen" cua dan Đuc bang cach giet chet cac cong dan Đuc di dang, tat nguyen, khiem khuyet hoac mac benh tam than. Tu nam 1939 đen 1941, con so nan nhan cua chuong trinh nay vuot qua 200.000 nguoi.


= Khu biet cu (1940–1945) =

Sau khi chiem đong Ba Lan, Quoc xa bat đau thiet lap nhung khu biet cu (ghetto) danh cho nguoi Do Thai (mot so cho nguoi Roma va Sinti) cho đen khi ho bi đua đen nhung trai tu than. Rong lon nhat trong so nay la khu biet cu Warszawa co 380.000 cu dan, đung thu nhi la khu biet cu Łodz, cam giu 160.000 nguoi; ngoai ra con co nhung khu biet cu đuoc thiet lap o nhieu thanh pho khac nhau. Cac khu biet cu đuoc thiet lap trong nam 1940 va 1941, hau nhu ngay lap tuc chat cung tu nhan; mac du khu biet cu Warszawa chua 30% dan so thanh pho Warszawa, no chi chiem 2,4% dien tich thanh pho, tinh trung binh moi phong trong khu biet cu chua 9,2 nguoi o. Tu nam 1940 đen 1942, trong nhung khu biet cu cac loai benh tat (nhieu nhat la sot thuong han) va đoi kem cuop mang song hang tram ngan nguoi Do Thai.
Ngay 19 thang 7 nam 1942, Heinrich Himmler ra lenh truc xuat nguoi Do Thai khoi cac khu biet cu va mang ho đen nhung trai tu than. Ngay 22 thang 7 nam 1942, bat đau truc xuat cac cu dan o khu biet cu Warszawa; trong 52 ngay ke tiep (đen ngay 12 thang 9 nam 1942) chi rieng tu Warszawa co đen khoang 300.000 nguoi đuoc van chuyen bang tau hoa đen trai hanh quyet Treblinka. Nhieu khu biet cu khac hoan toan vang bong nguoi. Cuoc noi day đau tien xay ra trong khu biet cu vao thang 9 nam 1942 tai Łachwa, mot thi tran mien đong nam Ba Lan. Trong nam 1943, co mot vai cuoc noi day co vu trang bung no trong cac khu biet cu lon hon nhu tai cac khu biet cu Warszawa va Bialystok, tat ca đeu bi dap tat boi quan đoi Quoc xa, nhung nguoi Do Thai con lai trong trai hoac bi hanh quyet tai cho hoac bi đua đen cac trai hanh quyet.


= Đoi hanh quyet (1941–1943) =

Co khoang 1,6 trieu nguoi Do Thai bi giet chet boi Quoc xa va nhung nguoi cong tac trong nhung cuoc hanh quyet ngoai troi, nhat la trong nam 1941 truoc khi thiet lap nhung trai tap trung. Trong thoi gian xam lang Lien Xo, co hon 3.000 đoi hanh quyet đac biet (đuoc to chuc thanh bon luc luong đac nhiem – Einsatzgruppen) theo chan quan đoi Quoc xa va tien hanh nhung vu hanh quyet tap the ma nan nhan la nguoi Ba Lan, cac vien chuc Cong san va dan Do Thai song trong lanh tho Lien Xo.
Theo loi cua Otto Ohlendorf khi bi đem ra xet xu, "Einsatzgruppen co nhiem vu boc hau cho quan đoi bang cach ap dung cac bien phap nhu tan sat nguoi Do Thai, dan Di-gan, cac vien chuc Cong san, va bat cu ai to ra nguy hiem cho nen an ninh". Trong thuc te, nan nhan cua ho đa phan la dan thuong nguoi Do Thai (khong co thanh vien nao cua Einsatzgruppen bi giet khi thi hanh nhiem vu). Đen thang 12 nam 1941, bon đoi Einsatzgruppen bao cao so nguoi ho sat hai lan luot la 125.000, 45.000, 75.000, va 55.000 – tong cong la 300.000 – thuong thi ho nham ban hoac nem luu đan vao ho tap the ben ngoai cac thi tran.
Vu tan sat nguoi Do Thai sinh song o Lien Xo dien ra trong mot khe nui goi la Babi Yar ben ngoai Kiev, co 33 771 nguoi Do Thai bi sat hai chi trong mot cuoc can quet tu 29 đen 30 thang 9 nam 1941. Thieu tuong Friedrich Eberhardt, chi huy truong quan su, SS-Obergruppenfuhrer Friedrich Jeckeln, chi huy truong canh sat, va Otto Rasch, tu lenh Einsatzgruppe C la nhung nguoi ra lenh tien hanh cuoc tan sat đuoc phoi hop boi cac luc luong SS, SD va an ninh, voi su ho tro cua canh sat Ukraina.
Vao thu Hai, dan Do Thai o Kiev bi tap trung tai mot nghia trang, cho đua len tau hoa. So nguoi tap trung kha đong gom đan ong, đan ba, va tre em nen khong ai biet đieu gi se xay ra cho đen khi qua tre: đen luc ho nghe tieng sung may khai hoa thi khong ai con co co hoi tron thoat. Tat ca bi dan vao mot con ranh hep theo moi nhom muoi nguoi, roi bi ban. Mot tai xe xe tai ke lai:

Lan luot tung nguoi mot bi lot bo hanh ly, roi ao khoac, giay, ao trong, va ca đo lot… Sau khi đa tran truong, ho bi dan vao hem nui khoang 150 m dai, 30 m ngang, va sau 15 m… Khi đen đay hem nui, Schutzpolizei bat ho nam tren lop nguoi vua bi hanh quyet truoc đo… Xac chet xep thanh nhieu lop. Mot tay sung cam sung may đen ban tung nguoi vao co… Toi thay nhung xa thu đung tren cac lop thi the nham ban tung nguoi mot…Mot tay sung buoc qua cac xac chet đe nham vao mot nguoi đang nam ke đo, va ban nguoi ay.
Thang 8 nam 1941, Himmler đen Minsk, đich than chung kien vu hanh quyet 100 nguoi Do Thai ben ngoai thanh pho. SS-Obergruppenfuhrer Karl Wolff ghi lai trong nhat ky, "Mat Himmler tai met, moc voi khan tay ra lau mat khi oc cua nan nhan vang vao mat ong ay, roi non thoc thao."
Vien Bao tang Holocaust Hoa Ky thuat lai cau chuyen cua mot nan nhan cua Einsatzgruppen may man con song sot khi đoi nay sat hai 1.600 nguoi Do Thai vao ngay 6 thang 4 nam 1942 tai Piryatin, Ukraine, tuc la ngay thu hai cua Le Vuot qua:

Toi chung kien cuoc tan sat. Luc 5 gio chieu phat ra menh lenh, "Lap đay cac ho." Tieng gao thet va ren ri vong len tu đay ho. Đot nhien, toi thay nguoi hang xom Ruderman ngoi len tu mat đat... Đoi mat cua anh đay mau, keu la: "Giet toi đi!"... Mot phu nu guc chet duoi chan toi. Mot be trai nam tuoi tu duoi xac me bo ra va bat đau keu khoc tham thiet. "Me oi!". Đo la tat ca nhung gi toi nhin thay, truoc khi bat tinh.

Đoi tuong ban đau la nguoi Ba Lan, trong đo co 30.000 nha tri thuc va chinh tri gia bi vay bat, 7.000 nguoi trong so ho bi hanh quyet. Đen mua he nam 1941, cac đoi hanh quyet quay sang tim giet nguoi Do Thai, khoi đau voi vu hanh quyet 2.000 nguoi Do Thai tai Bialystok ngay 27 thang 6 nam 1941, sau đo con so nan nhan gia tang mau chong. Ngay 26 thang 6, cac luc luong SS Đuc ha sat 1.500 nguoi Do Thai. Tu ngay 30 thang 6 đen 3 thang 7 nam 1941, 4.000 nguoi Do Thai thiet mang boi tay nhung nguoi Ukraina cong tac voi Đuc. Tu thang 9 cho đen cuoi nam 1941, mot chuoi cac vu tan sat tap the đuoc tien hanh tren khap Ba Lan, Litva, Ukraina va Latvia: hon 33.000 nguoi Do Thai mat mang tai Babi Yar, 25.000 nguoi khac bi giet boi Quoc xa Latvia (Arjas Commando), hon 36.000 nguoi chet tai Odessa boi luc luong Romania, 19.000 nguoi tai Phao đai so chin o Kaunas, va 40.000 (đen nam 1944, con so nay la 100.000) bi hanh quyet boi SS Đuc. Trong vong nam thang, tai chau Au moi thang co khoang 100.000 nguoi Do Thai bi hanh quyet. Đen cuoi nam 1943, co them 900.000 nguoi Do Thai bi giet theo cach nay, nhung tien đo nay van bi xem la cham đoi voi gioi lanh đao Quoc xa, nen đen cuoi nam 1941 đau nam 1942 ho cho tien hanh Giai phap Toi hau, nham tan diet nguoi Do Thai tai chau Au.
Nguoi Serb cung la nan nhan cua chinh sach diet chung cua Nha nuoc Đoc lap Croatia (Nezavisna Drzava Hrvatska – NDH), chinh phu bu nhin than Quoc xa nam 1941. Cuoc tan sat đuoc tien hanh duoi nhieu hinh thuc khac nhau: thieu song nguoi Serb sau khi don ho vao cac nha tho; hanh quyet boi nhung đoi tu than, thuong la mot nhom ba nguoi, ban đem lung suc khap cac ngoi lang. Ho thuong lap đay nhung ho sau (foiba) bang nhung nguoi Serb con song bi troi voi nhau bang day kem gai. Nhung đoi tu than thich thuc hanh nhung phuong phap tra tan va hanh quyet tan bao nhu moc mat hoac cat co, va treo noi tang cua nan nhan tren mai nha.
Tu nam 2004, Đe an Ukraina cua Linh muc Patrick Desbois đa tim ra hon 500 ngoi mo tap the trong cac vung que o Ukraina chua thi the nhung nguoi Do Thai bi ban boi cac đoi tu than. Nguoi ta tin rang chi rieng trong lanh tho Ukraina co hon 1.700 ngoi mo tap the.
Khi lam chung tai Nuremberg ngay 15 thang 4 nam 1946, Rudolf Hoß, mot chi huy o Auschwitz, thuat lai rang đich than Heinrich Himmler ra lenh cho ong chuan bi trai Auschwitz đe tien hanh "giai phap toi hau":

Mua he nam 1941, toi đuoc goi ve Berlin đen trinh dien Reichsfuehrer SS Himmler đe nhan lenh. Ong ay bao toi – toi khong nho chinh xac tung chu - rang Fuehrer chi thi tien hanh giai phap toi hau nham giai quyet van đe Do Thai. Chung ta, luc luong SS, phai thuc thi menh lenh. Neu khong, sau nay dan Do Thai se huy diet dan toc Đuc. Ong ay chon Auschwitz boi vi đia điem ay de tiep can bang đuong hoa xa, va cung vi noi ay rong rai đu đe tro thanh mot trai biet lap.


= Hoi nghi Wannsee =

Cuoi nam 1941, Himmler va Heydrich to ra mat kien nhan voi tien đo cua Giai phap Toi hau. Đoi thu chinh cua ho la Goring, von thanh cong trong no luc giu cac cong nhan Do Thai khoi bi truc xuat đen Ba Lan, ong cung lien ket voi cac tu lenh quan đoi la nhung nguoi chong đoi viec truc xuat nguoi Do Thai do nhung tinh toan ve loi ich kinh te, do su ghe tom đoi voi luc luong SS, va cung vi long nhan đao (trong mot so truong hop). Mac du quyen luc cua Goring đa suy giam tu khi luc luong khong quan cua ong that bai truoc suc manh phong khong cua Anh, ong van đuoc duy tri đac quyen tiep can voi Hitler.
Vi vay, Heydrich phai trieu tap Hoi nghi Wannsee vao ngay 20 thang 1 nam 1942 tai biet thu Am Großen Wannsee No. 56-58 ngoai o Berlin đe đuc ket ke hoach tieu diet dan Do Thai. Ke hoach đuoc biet voi ten Aktion Reinhard (Chien dich Reinhard). Co mat tai hoi nghi co Heydrich, Eichmann, Heinrich Muller (lanh đao Gestapo), đai dien cua Bo Cac Lanh tho Mien đong bi Chiem đong, Bo Noi vu, Van phong Ke hoach Bon nam, Bo Tu phap, Chinh quyen o Ba Lan (co 2 trieu nguoi Do Thai song o đay), Van phong Ngoai giao, Van phong Chung toc va Tai đinh cu, Đang Quoc xa, va van phong phan phoi tai san nguoi Do Thai. Ngoai ra con co SS-Sturmbannfuhrer Rudolf Lange, chi huy SD o Riga, nguoi moi vua don sach khu biet cu Riga.
Theo Michael Berenbaum, 15 nguoi ngoi quanh chiec ban hoi nghi đuoc xem la nhung nhan vat tai tri nhat; hon mot nua trong so ho đeu co hoc vi tien si cua cac đai hoc Đuc. Ruou manh đuoc don len trong khi ho ban luan.
Nguoi ta trinh len hoi nghi ke hoach tan sat tat ca nguoi Do Thai o chau Au, ke ca 330.000 nguoi sinh song o Anh va 4.000 o Ireland.
Theo bao cao, co 2,3 trieu nguoi Do Thai o Ba Lan, 85.000 o Hungary, 1,1 trieu song tai cac quoc gia bi chiem đong, va co đen 5 trieu nguoi Do Thai o Lien Xo (3 trieu trong so nay đang song trong vung bi Đuc chiem đong) – tong cong co khoang 6,5 trieu. Tat ca se đuoc van chuyen bang tau hoa đen cac trai hanh quyet (Vernichtungslager) o Ba Lan, tai đo nhung nguoi khong the lam viec se bi giet bang hoi ngat ngay lap tuc. Tai cac trai khac, nhu Auschwitz, nhung nguoi con co the lam viec đuoc cho song mot thoi gian, nhung roi cung bi mat mang. Đai dien cua Goring, Tien si Erich Neumann, gianh đuoc mot su mien tru co gioi han cho mot so tang lop cong nhan Do Thai.


= Trai hanh quyet (1942–1945) =

Thang 12 nam 1941, Quoc xa cho mo trai Chelmno, trai đau tien trong so bay trai hanh quyet đuoc thiet lap voi muc đich su dung cong nghiep hanh quyet đe tan diet tu nhan trong trai. Đay la loai hinh khac voi cac trai tap trung hoac trai lao đong. Hon ba trieu nguoi Do Thai mat mang trong cac trai hanh quyet nay. Phuong phap sat hai la dung khi đoc (Zyklon B hoac carbon monoxide) trong nhung "phong hoi ngat", mac du van co nhieu nan nhan bi giet bang sung hoac bang cac phuong tien khac. Thi the cua ho bi đem vao cac lo thieu xac (rieng o trai Sobibor, dung cac gian thieu ngoai troi), tro nguoi chet đuoc rai hoac chon.
Cac trai hanh quyet đuoc đieu hanh boi cac si quan SS, duoi quyen ho thuong la cac phu ta nguoi Ukraina hoac Baltic. Linh chinh quy Đuc khong đuoc đen gan.


= Phong hoi ngat =

Tai cac trai hanh quyet co phong hoi ngat, tat ca tu nhan đuoc đua đen bang xe lua, vao đia điem tiep nhan, tai đay tat ca ao quan va tu trang đeu bi tuoc đoat. Ho bi don, than the tran truong, vao cac phong hoi ngat. Truoc đo ho đuoc bao cho biet đuoc đua đi tam hoac tay tru ran chay, tren đuong đi co cac bang chi dan "phong tam" hoac "tam hoi".
Theo Rudolf Hoß, chi huy trai Auschwitz, boong ke 1 chua 800 nguoi, boong ke 2 chua 1.200. Mot khi phong hoi ngat đay nguoi, cua phong bi khoa chat va nhung vien Zyklon-B, đuoc tha vao phong qua nhung lo thong hoi tren tuong, bat đau toa khi đoc. Nhung nguoi bi nhot trong phong se chet trong vong 20 phut; chet nhanh hay cham phu thuoc vao vi tri nguoi ay đung gan lo thong hoi hay khong, theo uoc tinh cua Rudolf Hoß, khoang mot phan ba nan nhan chet tuc khac. Joann Kremer, mot bac si SS, lam chung: "Co the nghe tieng la het keu gao cua cac nan nhan, ro rang la ho đang co tim cach cuu mang minh."
Khi don xac nan nhan, cac tu nhan tung la nha si đuoc giao nhiem vu dung kem thu hoi rang vang trong mieng cac xac chet, va toc cua nhung xac phu nu đeu bi cat.

Mot phat kien moi la chung toi cho xay dung cac phong hoi ngat co the chua 2.000 nguoi cung mot luc, trong khi trai Treblinka voi 10 phong hoi ngat chi chua moi lan 200 nguoi. Tu nhan đuoc phan loai nhu sau: tai Auschwitz chung toi co hai bac si chuyen lam viec nay. Tu nhan xep hang tung nguoi mot đen trinh dien bac si, nhung nguoi co đu suc khoe đe lam viec se đuoc nhap trai. Nhung nguoi con lai bi đua đen cho hanh quyet. Tre em con nho chac chan bi giet vi chung khong the lam viec. Mot cai tien khac khien chung toi qua mat trai Treblinka, la o Treblinka nan nhan hau nhu luon biet la ho se bi hanh quyet, trong khi o Auschwitz chung toi co lam cho ho tin la ho đang đuoc đua đi tay tru chay ran. Di nhien, nhieu khi ho nhan ra y đinh cua chung toi, vi vay đoi khi chung toi cung gap kho khan hoac co khi bung no bao loan. Thuong thi cac ba me co giau con minh sau nhung lop ao, nhung chung toi phat hien ra ngay va đem chung đi hanh quyet. Chung toi đuoc lenh tien hanh cac cuoc hanh quyet trong bi mat, nhung mui hoi thoi boc ra tu nhung thi the bi thieu lan toa khap vung, nen moi nguoi dan sinh song gan đo đeu biet rang cac cuoc hanh quyet đang dien ra trong trai Auschwitz. - Rudolf Hoß, chi huy trai Auschwitz, lam chung tai Nuremberg
Nam 1942, Quoc xa cho khoi đong giai đoan tan sat cao nhat trong vu Holocaust, theo đe an Aktion Reinhard, mo cua cac trai hanh quyet Belzec, Sobibor, va Treblinka. Thang 9 nam 1943, hon 1,7 trieu nguoi Do Thai bi giet trong ba trai nay. Trai tu than lon nhat đuoc xay dung tai Auschwitz-Birkenau, gom co mot trai lao đong (Auschwitz) va mot trai hanh quyet (Birkenau); trong trai Birkenau co bon phong hoi ngat va mot lo thieu xac. Trai Birkenau la noi ket thuc mang song cua khoang 1,6 trieu nguoi Do Thai (trong đo co 438.000 nguoi Do Thai bi đem đen tu Hungary chi trong vong vai thang), 75.000 nguoi Ba Lan va đong tinh nam, cung khoang 19.000 nguoi Roma. Vao luc cao điem, moi ngay co đen 8.000 nguoi bi đua vao phong hoi ngat.
Khi nhap trai, moi vat dung co gia tri đeu bi tich thu, phu nu bi buoc cat toc ngan. Theo nhung tai lieu cua Quoc xa, toc cua tu nhan đuoc dung đe san xuat vo dai. Tu nhan bi chia thanh hai nhom: nhung nguoi yeu suc bi đua ngay vao phong hoi ngat (đoi khi nguy trang thanh phong tam), nhung nguoi khac bi su dung nhu nhung lao đong kho sai trong nha may hoac tai cac co so cong nghiep đuoc xay dung ben trong hoac ke can trai. Giay, vo dai va cac vat dung khac cua nguoi tu đuoc tai che thanh cac san pham phuc vu chien tranh. Mot so tu nhan bi buoc lam cong viec gom xac va thu hoi rang vang tu cac thi the.


= Hanh trinh tu than va đuoc giai thoat (1944–1945) =
Cuoi nam 1944, khi quan đoi Đong Minh tien gan nuoc Đuc, Quoc xa quyet đinh bo cac trai hanh quyet, di chuyen hoac huy bo chung cu ve su tan bao o đay. Quoc xa đua tu nhan, benh tat sau nhung nam thang chiu đung nguoc đai va đoi kho, đi bo tren nhung quang đuong dai hang chuc dam trong tuyet đe đen ga xe lua; roi đuoc van chuyen trong nhung chuyen hanh trinh dai ngay trong nhung toa hang đong kin ma khong co thuc an; roi bi buoc phai đi bo đen mot trai khac. Tu nhan le let đang sau hoac nga xuong se bi ban chet. Cuoc hanh trinh tu than lon nhat va đuoc biet đen nhieu nhat dien ra trong thang 1 nam 1945, khi ay quan đoi Lien Xo đa tien vao Ba Lan. Chin ngay truoc khi binh si Lien Xo đat chan đen trai tu than Auschwitz, linh canh SS đua 60.000 tu nhan ra khoi trai đen Wodzislaw cach đo 56 km (35 dam), đay ho vao nhung toa tau đong kin đe đua đen nhung trai khac. Khoang 15.000 nguoi chet tren đuong đi. Tinh tong cong, co khoang 100.000 nguoi Do Thai thiet mang trong cac cuoc hanh trinh tu than.

Trong gio lanh thau xuong, chung toi van buoc đeu khong đuoc nghieng nga. Đem toi nhu muc. Đau đo nghe co tieng sung no trong đem. Ho ra lenh ban vao bat cu ai nga xuong ma khong the guong day. Nhung ngon tay chuc cho tren co sung, ho khong the bo qua niem khoai cam nay. Neu trong chung toi co mot nguoi dung lai du chi trong mot giay, lap tuc mot phat sung kho khoc ket lieu đoi mot ten tien dan. Ke can ben toi co nhung nguoi nga guc tren mat tuyet ban. Va nhung phat sung
Thang 7 nam 1944, trai Quoc xa quan trong đau tien, Majdanek, đuoc phat hien boi binh si Lien Xo, ho cung la nhung nguoi giai phong trai Auschwitz trong thang 1 nam 1945. Hau het cac trai hanh quyet đeu đuoc phat hien boi binh linh Lien Xo, trong so nhung nguoi tu bi đua đi tren cac cuoc hanh trinh tu than, chi con vai ngan nguoi song sot. Luc luong My va Anh tim ra cac trai tap trung, trong đo co trai Bergen-Belsen vao ngay 15 thang 4 nam 1945. Nguoi ta tim thay khoang 60.000 nguoi tu con o trong trai, nhung chi trong vong vai tuan le sau khi đuoc giai thoat, co đen 10.000 nguoi chet vi benh tat va suy dinh duong.

Chung toi nghe tieng keu lon bang tieng Anh va tieng Đuc, lap lai nhieu lan: "Xin chao, xin chao. Cac ban đa đuoc tu do. Chung toi la linh Anh đen đe giai cuu cac ban. Loi noi nay van con vang vong trong tai toi. – Hadassah Rosensaft, nguoi tu tai Bergen-Belsen.
Phong vien đai BBC Richard Dimbleby mieu ta quang canh cac binh si Anh chung kien tai Belsen:

Tren khoanh đat rong hon mot mau Anh nam la liet nhung nguoi chet va nhung nguoi đang hap hoi. Ban khong the phan biet đuoc đieu gi… Nguoi song sot nam goi đau tren nhung xac chet, xung quanh ho la đoan dieu hanh ma quai voi nhung than nguoi hoc hac, ru liet đi that theu khong phuong huong, khong biet lam gi ma cung khong con chut hi vong nao cho cuoc song, ho khong con suc đe tranh ban, cung khong the nhin thay gi chung quanh... Nhung đua tre chao đoi o đay, nhung sinh linh be bong nay voi hinh hai quat queo lam sao ma song noi... Mot nguoi me mat tri, gao thet khi thay nguoi linh Anh đua cho minh binh sua đe cho con bu, voi nem vao tay nguoi nay mot cai boc ti xiu... Khi thao boc ra, nguoi linh moi biet đua be đa chet tu luc nao.

Cai ngay toi đat chan đen Belsen la ngay khung khiep nhat đoi toi.


Tu vong Khong the biet chinh xac so nguoi bi giet boi Đuc Quoc xa, nhung cac nha nghien cuu đa dung nhieu phuong phap khac nhau trong đo co tham khao ho so cua Quoc xa, đa đua ra uoc tinh co khoang 5 đen 6 trieu nan nhan nguoi Do Thai, trong đo co 3 trieu nguoi Ba Lan goc Do Thai. Khoang 1,8 đen 1,9 trieu tin đo Co Đoc Ba Lan va nhung nguoi Ba Lan khong phai Do Thai (bao gom nguoi dan bi thiet mang khi xay ra cuoc xam lang cua Quoc xa nhung khong tinh nhung thuong vong cua quan đoi). 200.000 - 800.000 nguoi Roma va Sinti (dan Di-gan). 200.000 - 300.000 nguoi khuyet tat.100.000 nguoi cong san.10.000 - 25.000 nguoi đong tinh luyen ai.2.500 – 5.000 tin huu Nhan Chung Gie-ho-va.
Mot trong nhung hoc gia nguoi Đuc co uy tin nhat ve Holocaust, Giao su Wolfgang Benz thuoc Đai hoc Ky thuat Berlin, trong tac pham Dimensions des Volksmords (nam 1991) trich dan co khoang tu 5,3 đen 6,2 trieu nguoi Do Thai bi sat hai, trong khi con so uoc tinh cua Yisrael Gutman va Robert Rozett trong Encyclopaedia of the Holocaust (1990) la tu 5,59 đen 5,86 trieu nguoi.
Co nhung nhom nguoi khac cung la nan nhan cua che đo Quoc xa mac du khong co nhieu chung cu đe tin rang Quoc xa nham vao ho nhu la mot phan ke hoach diet chung:
3,5 – 6 trieu thuong dan thuoc chung toc Slav
2,5 – 4 trieu tu binh Lien Xo
1 – 1,5 trieu nguoi bat đong chinh kien
Canh đo, che đo Ustase, mot đong minh cua Quoc xa tai Croatia, tung ra chien dich hanh quyet tap the nham vao nguoi Serb sinh song trong lanh tho ho đang kiem soat, cuop sinh mang cua tu 500.000 đen 1,2 trieu nguoi Serb.


= Nguoi Do Thai =
Ke tu nam 1945, con so nguoi Do Thai la nan nhan Holocaust đuoc trich dan pho bien nhat la 6 trieu nguoi. Trung tam tuong niem Holocaust Yad Vashem o Jerusalem nhan xet:

Khong co con so chinh xac nhung nan nhan Do Thai bi tham sat. Con so đuoc biet đen nhieu nhat la sau trieu nguoi đuoc trich dan boi Adolf Eichmann, mot si quan cao cap cua luc luong SS. Hau het nhung nha nghien cuu xac nhan con so nan nhan la tu nam đen sau trieu nguoi. Nhung tinh toan ban đau la tu 5, 1 trieu (Giao su Raul Hilberg) đen 5, 95 (Jacob Leschinsky). Cac cuoc nghien cuu gan đay hon cua Giao su Yisrael Gutman va Tien si Robert Rozett cho Bach khoa Toan thu ve Holocaust, đua ra con so uoc tinh tu 5, 59 – 5, 86 trieu nan nhan Do Thai, mot cuoc nghien cuu khac duoi su huong dan cua Tien si Wolfgang Benz đua ra con so uoc tinh tu 5, 29 – 6 trieu nguoi. Nguon tu lieu cho cac con so thong ke nay la bang so sanh dan so truoc va sau chien tranh. Nhung tai lieu cua Quoc xa voi cac thong ke thien vi ve so nguoi bi truc xuat va bi giet cung đuoc su dung. Hien nay Yad Vashem đa thu thap đuoc khoang hon bon trieu ten nan nhan.

Co khoang 8 đen 10 trieu nguoi Do Thai sinh song trong nhung vung lanh tho bi kiem soat truc tiep hoac gian tiep boi Quoc xa. Con so 6 trieu nguoi thiet mang trong vu tham sat tuc la 60 đen 75% dan so cua cong đong Do Thai. 90% dan Do Thai o Ba Lan bi giet. Mot ty le tuong đuong o Latvia va Litva, nhung phan lon nguoi Do Thai o Estionia đa kip tron thoat. O Tiep Khac, Hi Lap, Ha Lan va Nam Tu, hon 70% nguoi Do Thai bi sat hai. Ty le nay la 50% tai Bi, Đan Mach, Phap, Y va Na Uy. Nam 1933, co 750.000 nguoi bi giet o Đuc va Ao, chi con mot phan tu dan Do Thai o đay song sot. Tu truoc nam 1939, nhieu nguoi Đuc goc Do Thai tim cach đao thoat khoi đat nuoc nay, phan lon đen Tiep Khac, Phap hoac Ha Lan, nhung tai nhung nuoc nay ho lai bi truc xuat đe cuoi cung cung đi đen cho chet.
Theo uoc tinh, con so nan nhan bi sat hai trong cac trai hanh quyet la:

Auschwitz-Birkenau: 1.400.000; Belzec: 600.000; Chelmno: 320.000; Majdanek: 360.000; Maly Trostinets: 65.000; Sobibor: 250.000; va Treblinka: 870.000.


= Tu binh Lien Xo =

Theo Michael Berenbaum, 57% trong tong so tu binh Lien Xo bi chet đoi, bi nguoc đai va xu tu trong khoang thoi gian tu thang 6 nam 1941 đen thang 5 nam 1945, hau het đeu khong song qua nam đau tien trong trai giam. Ti le tu vong giam dan khi nhung tu binh nay tro nen can thiet cho nguoi Đuc la luc luong lao cong kho sai trong no luc keo dai cuoc chien; nam 1943, con so tu binh lao đong kho sai len đen nua trieu nguoi.
Theo uoc tinh cua Daniel Goldhagen, co khoang 2,8 trieu tu binh Lien Xo thiet mang trong tam thang tu nam 1941-1942, đen giua nam 1944, tong so nan nhan la 3,5 trieu nguoi. Bao tang Tuong niem Holocaust Hoa Ky đua ra con so uoc tinh la tu 3,3 đen 5,7 trieu tu binh Lien Xo thiet mang trong khi bi nguoi Đuc giam giu - so voi 8.300 tu binh Anh va 231.000 tu binh My. Cung tu nguon dan nay, trong thang 10 nam 1941, co gan 5.000 tu binh Lien Xo chet moi ngay.


= Dan Di-gan =
Theo Donald Niewyk va Frances Nicosia, trong tong so gan mot trieu nguoi Di-gan (Roma va Sinti) sinh song trong cac vung lanh tho chau Au do Quoc xa kiem soat, co đen 130.000 nguoi bi giet, con Michael Berenbaum viet rang con so nay khoang tu 90.000 đen 220.000 nguoi. Sybil Milton, mot nha su hoc tung lam viec o Bao tang Holocaust Hoa Ky uoc tinh co it nhat 220.000 đen 500.000 nan nhan. Ian Hancock thuoc Đai hoc Texas tai Austin cho rang con so nan nhan cao hon nhieu, tu 500.000 đen 1.500.000.


= Nguoi khuyet tat =

Thang 12 nam 1946, cung 22 nguoi khac, Brandt bi đem ra xet xu tai Nurnberg, va bi treo co ngay 2 thang 6 nam 1948 tai nha tu Landsberg.
Aktion T4 la chuong trinh thanh lap nam 1939 voi muc tieu bao ve "tinh thuan khiet di truyen" cua dan toc Đuc bang cach sat hai hoac lam mat kha nang sinh san cua cac cong dan Đuc va Ao, la nhung nguoi tat nguyen hoac mac benh tam than.
Tu nam 1939 đen 1941, tu 80.000 đen 100.000 benh nhan trong cac vien tam than bi giet; 5.000 tre em va 1.000 nguoi Do Thai đang đieu tri trong cac vien tam than cung bi giet, va 300.000 benh nhan khac bi buoc phai triet san.
Chuong trinh nay đuoc goi la Tiergartenstraße 4, theo đia chi mot toa nha o hat Tiergarten tai Berlin, tru so cua Gemeinnutzige Stiftung fur Heil und Anstaltspflege (To chuc Phuc loi va Đieu tri), đat duoi quyen lanh đao cua Philipp Bouhler, nguoi đung đau van phong rieng cua thu tuong (Kanzlei des Fuhrer der NSDAP), va Karl Brandt, bac si rieng cua Hitler.
Thang 12 nam 1946, cung 22 nguoi khac, Brandt bi đem ra xet xu tai Nurnberg, va bi treo co ngay 2 thang 6 nam 1948 tai nha tu Landsberg.


= Đong tinh luyen ai nam =
Co khoang tu 5.000 đen 15.000 cong dan Đuc la nguoi đong tinh bi thiet mang trong cac trai tap trung. Theo James D. Steakley, luc ay đieu nguoi Đuc quan tam la y đinh va khuynh huong pham toi chu khong phai la hanh đong pham toi. Nam 1936, Heinrich Himmler, thu linh SS, thanh lap "Van phong Trung uong Tan cong Đong tinh luyen ai va Pha thai". Đong tinh luyen ai bi xem la đi nguoc lai "tinh cam lanh manh truyen thong", nguoi đong tinh nam bi xem la "nhung ke lam o ue dong mau Đuc". Gestapo bo rap cac quan ruou đong tinh, san đuoi nguoi đong tinh, cung nhu khuyen khich nguoi dan do xet va to giac nhung nguoi bi nghi ngo la đong tinh luyen ai. Ho bi si nhuc, tra tan, bi cac bac si SS su dung trong cac thi nghiem ve hormone, va bi giet.


= Nhan chung Gie-ho-va va Hoi Tam Điem =
Trong Mein Kampf, Hitler viet nhung nguoi tham gia "hoi kin" Hoi Tam Điem đa "phuc tung" nguoi Do Thai: "Nhung nguoi Tam Điem gay ra su te liet trong thien huong bao ton noi giong, va bao chi Do Thai giup lan truyen trong quang đai quan chung". Nhung nguoi Tam Điem bi đua vao cac trai tap trung. Nguoi ta uoc tinh co khoang 80.000 đen 200.000 nguoi bi giet.
Do tu choi trung thanh voi Quoc xa va khong chiu gia nhap quan đoi, co khoang 12.000 Nhan chung Gie-ho-va bi đua vao trai tap trung. Co khoang 2.500 đen 5.000 nguoi bi giet.


= Tim kiem ho so nan nhan =
Ngay sau khi Chien tranh the gioi thu hai ket thuc, hang trieu nguoi co gia đinh tan nat vi chien tranh ra suc tim kiem tin tuc ve so phan nhung nguoi than hoac ban be bi mat tich. Nhung no luc nay ngay cang suy giam khi thoi gian troi qua. Tuy nhien, gan đay con chau nhung nguoi song sot sau cuoc tham sat bat đau quan tam đen so phan nguoi than cua ho la nhung nguoi van bi xem la mat tich. Yad Vashem cung cap co so du lieu ve ba trieu ten tuoi, mot nua trong so đo la nhung nguoi Do Thai, nan nhan truc tiep cua vu tham sat.


Cac cuoc noi day va nhung nguoi giai cuu nan nhan = Nguoi Do Thai =

Do tinh to chuc cao cung voi suc manh quan su ap đao cua Đuc Quoc xa va be phai ung ho, it co nguoi Do Thai va nhung nan nhan Holocaust co the chong lai cac vu tan sat. Tuy vay van xay ra nhieu truong hop cac nan nhan co chong tra duoi cac hinh thuc khac nhau, cung co hon mot tram vu noi day co vu trang cua nguoi Do Thai.
Truong hop đien hinh la cuoc bao đong co to chuc cua nguoi Do Thai trong vu noi day tai khu biet cu Warszawa, dien ra tu thang 4 keo dai đen thang 5 nam 1943, khi lan truc xuat cuoi cung khoi khu biet cu đen trai tu than sap tien hanh, chien binh thuoc hai to chuc khang chien cua nguoi Do Thai ZOB va ZZW noi day chong lai Quoc xa. Hau het đeu bi giet chet, chi con mot it song sot sau chien tranh sang đinh cu tai Israel. Cung co nhung cuoc noi day tai cac khu biet cu khac, va tat ca đeu that bai truoc suc manh quan su cua nguoi Đuc.
Cung co nhung su chong tra dien ra boi tu nhan trong ba trai hanh quyet. Thang 8 nam 1943, mot cuoc noi day bung phat trong trai hanh quyet Treblinka. Nhieu toa nha bi thieu rui, 70 tu nhan tron thoat nhung co 1.500 nguoi khac bi giet chet. Cac vu hanh quyet bang hoi đoc bi gian đoan trong mot thang. Thang 10 nam 1943, mot cuoc noi day khac xay ra tai trai hanh quyet Sobibor, lan nay thanh cong hon voi 11 linh SS va mot so linh canh Ukraina thiet mang, khoang 300 trong so 600 nguoi tu tron thoat, 50 nguoi trong so ho song sot sau chien tranh. Cuoc đao thoat đa buoc Quoc xa phai đong cua trai. Ngay 7 thang 10 nam 1944, nhung Sonderkommando nguoi Do Thai (nhung tu nhan bi giam rieng cach ly voi trai chinh va bi buoc lam viec tai cac phong hoi ngat va cac lo thieu xac) tai Auschwitz to chuc noi day. Cac nu tu nhan đanh cap thuoc no tu mot xuong vu khi; nho đo, ho pha huy mot phan lo thieu xac so 4 bang chat no, va to chuc mot cuoc đao thoat tap the nhung tat ca 250 nguoi đeu bi giet.
Yehuda Bauer va cac su gia khac lap luan rang su chong tra cua cac tu nhan khong chi la nhung phan khang bao đong, ma con la bat cu hanh đong nao nham gianh lai nhan pham va tinh nhan ban cho nguoi Do Thai, cuong chong lai su lang ma va cac đieu kien song vo nhan đao.

Trong moi khu biet cu, tren moi chuyen xe lua cho nguoi bi truc xuat, trong moi trai lao đong, tinh than phan khang luon manh me, the hien duoi nhieu hinh thuc. Co the thay nguoi ta chien đau voi so vu khi it oi, su khang cu cua moi ca nhan, su can đam the hien trong viec tim kiem thuc an va nuoc uong du phai tra gia bang mang song, long kieu hanh khi khong cho phep nguoi Đuc ha he vi chung kien su kinh hai khiep đam cua nan nhan. Ngay ca thai đo thu đong cung la mot hinh thuc phan khang. Chet voi nhan pham cung la mot su phan khang. Khong suy sup tinh than, chong lai su đoi xu tan bao, khong chiu tu ha thap minh đe song nhu thu vat, du phai chiu tra tan, đe co the song lau hon ke tra tran minh… Chi đon gian con song sot đa la mot chien thang cho tinh than bat khuat cua con nguoi."
Tai Ba Lan va nhung vung bi chiem đong cua Lien Xo, hang ngan nguoi Do Thai an tron trong rung va cac khu đam lay, roi tim cach gia nhap luc luong khang chien mac du khong phai luc nao ho cung đuoc chao đon tai đay. O Litva va Belarus, khu vuc co đong dan cu Do Thai, cung la noi thich hop cho cac vu đot kich, khang chien quan Do Thai đa giai thoat hang ngan nguoi Do Thai khoi bi sat hai. Song, dan Do Thai o cac thanh pho nhu Budapest đa khong lam đuoc đieu nay. Tuy nhien, tai Amsterdam, va nhung vung khac o Ha Lan, nhieu nguoi Do Thai hoat đong tich cuc trong luc luong khang chien Ha Lan. Gia nhap luc luong khang chien la chon lua chi danh cho nhung nguoi tre tuoi va nhung nguoi co the roi bo gia đinh, trong khi đo co nhieu gia đinh Do Thai chap nhan cung chet voi nhau chu khong chiu bi phan re.Nhieu nguoi nghi rang nguoi Do Thai đi đen cho chet nhu chien bi dan đen lo sat sinh, đieu đo khong đung – hoan toan khong đung. Toi đa hoat đong ke can nhieu nguoi Do Thai trong cuoc khang chien, toi co the bao voi cac ban rang ho đa chiu đung nhieu nguy hiem hon ca toi tung chiu."


= Nhung nguoi giai cuu =

Đa xay ra ba tinh huong ma toan the mot quoc gia đung len chong lai lenh truc xuat dan Do Thai. Trong thang 10 nam 1943, Vua Christian X cua Đan Mach va than dan cuu mang gan 7.500 nguoi Do Thai sinh song o Đan Mach bang cach len lut đua ho đen Thuy Đien bang nhung thuyen đanh ca. Hon nua, Chinh quyen Đan Mach tiep tuc hanh đong đe bao ve nhung nguoi Do Thai tai Đan Mach bi Quoc xa giam giu. Khi nhung nguoi tu Do Thai tro ve sau chien tranh, ho thay nha cua va tai san con nguyen ven nhu luc ho bi bat.
Tai Bulgaria, chinh quyen đong minh voi Quoc xa duoi quyen lanh đao cua Bogdan Filov, sau khi nhuong bo truoc ap luc cua pho chu tich quoc hoi Dimitar Peshev va Giao hoi Chinh Thong Bulgaria, đa cuu mang 50.000 cong dan goc Do Thai vi khong chiu truc xuat ho. Chinh quyen Phan Lan nhieu lan tu choi cac yeu cau cua Đuc truc xuat nguoi Do Thai tai Phan Lan đen Đuc. Tuong tu, phan lon nhung yeu cau truc xuat nguoi Do Thai khoi Na Uy cung bi khuoc tu. Tai Roma, khoang 4.000 nguoi Do Thai va tu binh tranh khoi bi truc xuat. Nhieu nguoi đuoc giau trong nhung can nha an toan va đuoc đua ra khoi nuoc Y boi mot nhom khang chien cua mot linh muc nguoi Ireland, Monsignor Hugh O’Flaherty thuoc Toa Thanh. Mot lan, mot đai su cua Vatican tai Ai Cap đa su dung nhung moi quan he chinh tri đe bao đam cho tru an cho nhung nguoi Do Thai bi tuoc đoat tai san.

Aristides de Sousa Mendes, mot nha ngoai giao Bo Đao Nha, đa cap ho chieu cho khoang 30.000 nguoi Do Thai va cac nhom thieu so khac tai Au chau. Ong cuu nhieu mang nguoi nhung phai hi sinh su nghiep chinh tri cua minh. Nam 1941, nha đoc tai Salazar buoc ong tu chuc. Nam 1954, Sousa Mendes chet trong ngheo đoi.
Thang 4 nam 1943, mot vai khang chien quan Bi chan mot đoan tau đang đen Auschwitz va giai thoat 231 nguoi (115 nguoi trong so nay thoat khoi cuoc tham sat).

Mot so thi tran va nha tho đa giup che giau nguoi Do Thai va bao ve nhung nguoi khac khoi cuoc tham sat, nhu truong hop nha tho cua Muc su Andre Trocme tai thi tran Le Chambon-sur-Lignon, Phap, đa che giau 3.000 đen 5.000 nguoi Do Thai. Trong thoi ky La Ma bi chiem đong, Giao hoang Pius XII đa giup che giau nhieu nguoi Y goc Do Thai trong cac tu vien; co đen 1.000 nguoi Do Thai an nau tai Lau đai Mua he Castel Gandolfo cua Giao hoang. Nhieu ca nhan va gia đinh tren khap chau Au cung tim cach cuu giup cac nan nhan, nhu trong truong hop cua Anne Frank, thuong ho phai bi lien luy va chiu nguy hiem vi hanh đong nay. Co nhung nha ngoai giao va nhung nguoi co nhieu anh huong, nhu Oskar Schindler hoac Nicholas Winton, đa bao ve đuoc nhieu nguoi Do Thai. Nha ngoai giao Thuy Đien Raoul Wallenberg, Giorgio Perlasca nguoi Y, nha ngoai giao Trung Hoa Ha Phuong San va nhung nguoi khac đa cuu mang hang ngan nguoi Do Thai bang nhung ho chieu ngoai giao gia mao. Tuong tu, Sugihara Chiune (杉原千畝) đa cap ho chieu Nhat Ban cho hang ngan nguoi Do Thai bat ke lap truong đong minh voi Quoc xa cua chinh quyen Nhat.
Co nhung nhom nhu to chuc Zegota cua Ba Lan đa tien hanh nhung hoat đong tao bao va ngoan muc nham giai cuu nguoi Do Thai va cac nan nhan khac khoi tay Quoc xa. Witold Pilecki, thanh vien cua Armia Krajowa, tu nam 1940 đa to chuc mot phong trao khang chien ben trong trai tap trung Auschwitz.
Tu nam 1963, mot uy ban, đung đau la mot tham phan Toi cao Phap vien Israel, đuoc giao nhiem vu ban tang nhung nguoi nay danh hieu Righteous Among the Nations (חסידי אומות העולם Hasidei Umot HaOlam).


Danh sach cac Holocaust do nuoc Đuc Quoc xa lap ra trong thoi gian Hitler cam quyen Xem them Diet chung Rwanda
Diet chung nguoi Herero va Namaqua
Cuoc diet chung nguoi Armenia


Phim anh Into the Arms of Strangers: Stories of the Kindertransport
Night and Fog, 1955, đao dien: Alain Resnais, nguoi ke chuyen: Michel Bouquet
Paper clips
The Sorrow and the Pity, 1972, đao dien Marcel Ophuls
Shoah (1985) mot phim tai lieu dai chin tieng đuoc đao dien boi Claude Lanzmann. Bo phim ke lai nhung trai nghiem cua nhung nguoi trong cuoc tung trai qua nhung su kien diet chung nay.
Chu be mang pyjama soc The Boy in the Striped Pyjamas
Ban danh sach cua Schindler (1993), đao dien boi Steven Spielberg danh đuoc 6 hang muc trong tong so 12 đe cu tai Giai Oscar lan thu 66 trong đo co hang muc phim hay nhat va đao dien xuat sac nhat.


Chu thich Đoc them Anne Frank
Ban danh sach cua Schindler


= Cac ben lien quan =
Tong quan: Hoi nghi Evian, Hoi nghi Bermuda, Phan ung quoc te đoi voi Holocaust, SS St. Louis, Struma.
Hop tac: Phan ung cac quoc gia đoi voi Holocaust.
Giai cuu: Aristides de Sousa Mendes, Chiune Sugihara, Danh sach nhung nguoi đa giup đo nguoi Do Thai trong Holocaust, List of Righteous Among the Nations by country, Luiz Martins de Souza Dantas, Hugh O'Flaherty, Raoul Wallenberg, Cuu giai nguoi Do Thai Đan Mach, Cam kho trong Holocaust, Righteous Among the Nations, Witold Pilecki, Zegota.


= Lich su =
Tong quan: After the Holocaust, Aftermath of World War II, Denazification.
Phan ung Phap ly: Command responsibility, Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Doctors' Trial, German war crimes, Nuremberg Trials, Trial of Adolf Eichmann, War crimes of the Wehrmacht.
Victims: List of victims of Nazism.
Nhung nguoi song sot: List of famous Holocaust survivors, Sh'erit ha-Pletah, Wiedergutmachung.
Tuong niem: Holocaust memorials, Yom HaShoah.
Nhung phan ung ve chinh tri, van hoa, va hoc thuat: Holocaust denial, Holocaust theology, The Holocaust in art and literature.
For the issue of where responsibility for the Holocaust lies: The Holocaust (responsibility), Command responsibility, and for an account of the historiographical positions: Functionalism versus intentionalism va Historikerstreit.
For further resources: Holocaust (resources).


= Van đe khac =
Antiziganism, Aryanization, Bereavement in Judaism, Friedrich Kellner, Ilse Koch, International Holocaust Cartoon Competition, Irma Grese, List of composers influenced by the Holocaust, Jews outside Europe under Nazi occupation, Phases of the Holocaust


Tai lieu Lien ket ngoai Holocaust (European history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ban mau:Library resources by
Other external links, references, and resources are listed at Holocaust (resources)
H-Holocaust, H-Net discussion list for librarians, scholars and advanced students
Online documents available from the Dwight D. Eisenhower Presidential Library Luu tru ngay 10 thang 2 nam 2017 tai Wayback Machine
Guide to materials available at the Dwight D. Eisenhower Presidential Library Luu tru ngay 27 thang 2 nam 2017 tai Wayback Machine
The Wiener Library for the Study of the Holocaust & Genocide—The World's Oldest Holocaust Memorial Institution
Common Questions about the Holocaust Luu tru ngay 18 thang 4 nam 2019 tai Wayback Machine by the United States Holocaust Memorial Museum
The Minutes from the Wannsee Conference in English
Stills from Soviet documentary "The Atrocities committed by German Fascists in the USSR" ((1); (2); (3))
Slide show "Nazi Crimes in the USSR (Graphic images!)"
Nazi Concentration and Prison Camps (1945) Nuremberg Trials Documentary
United States Holocaust Memorial Museum
Absence of Humanity Exhibit - The Breman Museum