Thuong phu Nikon (tieng Nga: Никон, tieng Nga co: Ніконъ; ten khai sinh: Nikita Minin (Minov) Никита Минин (Минов); 7 thang 5 nam 1605 – 17 thang 8 nam 1681) la Thuong phu Moskva va toan nuoc Nga thu bay cua Giao hoi Chinh thong giao Nga, tai vi trong nhung nam 1652–1666.
Ong xuat than trong mot gia đinh nong dan gan Nizhny Novgorod. Thuo tre, ong dan than lam tap sinh tai Tu vien Ba Ngoi Makarev. Tuy nhien, duoi ap luc cua gia đinh, ong bo loi khan nguyen va ket hon. Sau đo, ong đuoc thu phong linh muc. Nam 1639, sau cai chet cua ba nguoi con, ong lam tu si tai Tu vien Ba Ngoi Thanh heo lanh tren đao Anzersky. Vai nam sau, ong roi tu vien khi xung đot voi be tren Eleazar. Tiep đo, ong toi Tu vien Kozheozersky va đuoc đam nhan chuc be tren nam 1642. Trong nhung lan đen Moskva lac quyen cho tu vien, ong đuoc Sa hoang Aleksei I chu y, giup ong đam nhiem chuc be tren tai Tu vien Novospassky o Moskva. Nikon đuoc phong Tong giam muc truong Novgorod nam 1649 roi tro thanh Thuong phu Moskva va toan nuoc Nga nam 1652.
Trong nhung nam chuc vu đau tien, Nikon đuoc Sa hoang tin tuong tuyet đoi. Đieu nay giup ong tien hanh cai cach phung vu Giao hoi, muc đich la loai bo cac sai sot va nhung chi tiet ruom ra đuoc them vao sau hang the ky. Nhung thay đoi nghi le nay nham khoi phuc cac phung vu ban đau cua Giao hoi Nga dua tren cac sach tieng Hy Lap. Viec nay vap phai su phan đoi cua mot so giao si va tin huu dan đen ly giao ve sau.
Nikon cung tich cuc tham gia hoat đong chinh tri: du phan trong quyet sach cua nuoc Nga tien hanh chien tranh voi Khoi thinh vuong chung Ba Lan - Litva, sau đo voi Thuy Đien. Muc đich cua ong nham xay dung mot đe che Chinh thong giao ket hop giao hoi va sa hoang đong lanh đao.
Moi quan he giua Nikon voi Aleksei I xau đi đang ke sau sau nam tai vi. Nikon rut lui va an tu trong Tu vien Tan Jerusalem do chinh minh thanh lap. Nam 1666, ong chinh thuc bi tuoc quyen thuong phu va giam muc, bi ket an đay đen Tu vien Pherapontov, roi đen Tu vien Kirillo-Belozersky. Sau khi Aleksei I bang ha, sa hoang Fyodor III Romanov goi Nikon tro lai Moskva va du đinh cho tai chuc thuong phu Giao hoi Chinh thong giao Nga. Tuy nhien, vi linh muc om yeu đa qua đoi tren đuong đi.


Tieu su = Thuo nho va tuoi tre =
Thong tin duy nhat ve thoi Nikon con nho đuoc pho te Ivan Shusherin viet trong Cuoc đoi (Житие). Theo đo, Nikon sinh ra trong mot gia đinh nong dan ngheo ngoan đao o lang Veldemanovo gan Nizhny Novgorod (huyen Perevozsky ngay nay). Ong nhan ten thanh Nikita khi rua toi đe ton vinh thanh Nikita Stolpnik. Cha me ong ten la Mina va Mariana, con ho đuoc chep khac nhau trong cac tai lieu la Minov (Минов), Minin (Минин), hoac Minin-Larionov (Минин-Ларионов).
Theo S. Lobachiov, voi nhung ten nhu vay, cha me Nikon co the la nguoi goc nguoi Mordva nhung cung luu y rang nhung nguoi than khac van co ten Nga. Ba nguoi anh em cua ong ten la Grigory, Semyon va Nikifor. Mat me tu luc nho, ong đuoc mot phu nu ngoai quoc ten Ksenia cham soc. Sau đo, ong song voi cha va me ke. Trong Cuoc đoi chep di ghe ghet Nikita đen muc ba lan đinh giet ong.
Thuo nho, Nikita đuoc cha gui đen mot thay giao chua ro danh tinh đe hoc đoc, hoc viet va hoc Kinh Thanh. Đen nam 12 tuoi, ong quyet đinh vao Tu vien Ba Ngoi Makarev. Be tren chap nhan cau thieu nien nhu mot tap sinh (послушник). Nikita tu hoc Kinh Thanh va đac biet ham thich hat ca đoan, thuong qua đem ben duoi chuong nha tho đe khong bi lo thanh le. Huyen thoai ke rang mot nguoi Tatar đot nhien xuat hien (nguoi Mordva trong di ban) tien đoan Nikita sau nay se tro thanh thuong phu Moskva. Tuy nhien, S. Lobachiov cho rang Shusherin lap lai mo-tip tieu su cac thanh khac chu khong co co so thuc te. Tap sinh Nikita khong phat nguyen tu tri vi gia đinh muon ong lay vo. Ong ket hon vao nam 1624 hoac 1625, khong ro nguoi vo ten gi. Hai vo chong song tai lang Lyskovo hay Kirikovo (vung Nizhny Novgorod) va ong đuoc thu phong linh muc. Co mot khoang thoi gian ong cung song tai Moskva, va lam cha xu tai đo nhu mot so nguon tu lieu nhac đen. Hon nhan gap bat hanh khi ca ba con nho đeu chet yeu. Muon nhat la vao nam 1636, ong khuyen vo minh đi tu trong Tu vien Thanh Alekseev o Moskva. Ban than ong cung gia nhap Tu vien Ba Ngoi Thanh tren đao Anzersky (thuoc Tu vien (quan đao) Solovetsky).


= Đoi song tu vien =


 Tu vien Ba Ngoi Thanh tren đao Anzersky  Nikon thuc hien nghi le vinh khan truoc Đang đang kinh Eleazar, nguoi sang lap va quan ly Tu vien Ba Ngoi Thanh. Mot so tac gia cho rang ong quyet đinh vao tu vien nham tien than trong hang giao pham. Nhung Lobachiov cho rang quan điem nay hoan toan khong co co so vi đoi song tu vien vo cung khac nghiet. Hon nua, tu si chi co the tro thanh giam muc sau khi đam trach mot so chuc vu tai Tu vien Solovetsky, tren thuc te la khong he đon gian khi phai đuoc thua nhan ve pham gia va đoi song tam linh. Nhu vay, Nikon phai co on goi thuc su.
Theo tieu su ma Shusherin ghi lai, tu si Nikon rat sot sang cau nguyen. Ong tung đen Moskva voi be tren Eleazar đe to chuc quyen tien xay nha tho cho tu vien. Sau khi tro lai quan đao Solovetsky nam 1639, giua hai nguoi no ra tranh chap, rat co the lien quan toi so tien thu đuoc va viec xay dung nha tho. Khi xung khac keo dai voi nhung ly do khong ro rang, Nikon đe nghi Eleazar trao tien cho ong giu đe phong mat cap hoac đe chi tra cho cong trinh. Be tren coi nhung loi noi cua Nikon la nham phe phan minh. Tranh cai xay ra, Nikon roi bo tu vien. Ong suyt chet khi đi thuyen trong bao. Theo hoi tuong cua Nikon, ong bi dat vao đao Kiy. Đe ghi nho su viec nay, ong dung thanh gia bang go tren đao; ve sau tai đay nam 1660, ong mo Tu vien Onegisky Krestnui (nghia la Suy ton Thanh gia). Sau khi bao tan, Nikon ve đat lien roi đi tiep xuong phia nam trong muoi ngay, cuoi cung đen đuoc Tu vien Kozheozersky.


 Tu vien Kozheozersky  Nikon tiep tuc đoi song đan tu trong mot an that, giong nhu hoi tren đao Anzersky. Trong con mat cac tu si khac, ong đa ke tuc Nicodemus, Đang đang kinh biet tu 30 nam tai đo. Uy tin Nikon lien tuc tang nhanh đen muc sau khi be tren Jonas qua đoi nam 1642, ong đuoc Toa giam muc Novgorod bau ke nhiem chuc tu vien truong (igumen - игумен).

Tu vien duoi quyen Nikon buoc vao thoi hoang kim. Truoc đo, đay la mot trong nhung tu vien ngheo nhat nuoc Nga. Nho no luc cua Nikon, tu vien đuoc thu thue đat va quyen đanh ca tren khuc song Onega, mot so boyar Nga giau co the luc cung tai tro cho tu vien. Nikon đen Moskva nhieu lan đe gay quy, thiet lap cac moi quan he co anh huong đang ke đen con đuong chuc vu sau nay. Theo Lobachiov, nguoi đong vai tro quyet đinh giup Nikon trong viec quyen tien cung nhu thiet lap cac moi quan he voi nhung nha cam quyen nuoc Nga chinh la linh muc Bogolev (Lviv) o tu vien Kozheozersky. Bogolev co anh trai Grigory la mot trong nhung thay day cua Sa hoang Aleksei I Romanov va la mot nha ngoai giao co anh huong (Посольский приказ). G. Gunn tin rang viec Nikon co đuoc vi tri cao la do Eleazar đao Anzersky ho tro. Mat khac, theo y kien cua S. Soloviev ve sau cung đuoc hau het cac tac gia khac nhac lai, nang luc ca nhan va long sung đao cua Nikon đa thu hut su chu y cua nhung nguoi co anh huong nhat nuoc Nga thoi bay gio. Su gia Ba Lan Ludwik Bazylow noi rang tu vien truong Nikon đa gay an tuong lon trong cuoc tiep kien tinh co voi sa hoang.
Theo chi du cua Sa hoang Aleksei I ngay 15 thang 3 nam 1646, Nikon đuoc trieu đen Moskva đe đam nhan tong giam muc (Архимандрит) đung đau Tu vien Novospassky.


 Tu vien Novospassky  Khi đen Moskva, Tong giam muc Nikon lien lac voi mot nhom giao si va giao dan voi muc đich đoi moi đoi song ton giao tai Moskva, đau tranh đe đao đuc Chinh thong giao đuoc ap dung thuong ngay va phan đoi su suy đoi trong gioi tang lu. Nhom nay gom cac nha tu tuong chinh nhu boyar Fyodor Rtishchev, Tong linh muc (protopope) Gregory Nieronov va Stefan Vonifatiev.
Tu nam 1648, Nikon nam trong hang ngu than tin cua Sa hoang Aleksei I. Do tam quan trong cua Tu vien Novospassky, ong thuong xuyen đuoc tiep kien va đam đao nhieu voi sa hoang. Ong bat đau bay to quan điem bao ve nguoi ngheo, san sang benh vuc tang lop nay truoc sa hoang. Tuy nhien, thoi gian đau trong vai tro tong giam muc cua sa hoang, Nikon chua co bat ky anh huong then chot nao đen cac chinh sach quoc gia. Cung nam 1648, voi tu cach la be tren cua mot trong nhung tu vien quan trong nhat nuoc Nga, Nikon tuy khong tham gia vao viec phat trien luat phap nhung cung ky ban hanh mot luat moi Sobornoye Ulozheniye (Соборное уложение). Viec dan chung Moskva noi day nam 1648 khien Aleksei I tim kiem su ung ho tu gioi tang lu trong viec xay dung luat moi nen đa ung ho nhom Rtishchev, Nieronov va Vonifatiev.
Đau thang 1 nam 1649, Thuong phu Jerusalem Paiseus đen Moskva. Tong giam muc Nikon la mot trong nhung chuc sac cua Giao hoi Chinh thong giao Nga tham gia tiep đon. Trong thu gui sa hoang, Paiseus đanh gia cao Nikon la nguoi ngoan đao va trung thanh voi sa hoang. Cuoc hoi kien voi cac chuc sac Jerusalem la nhung dau moc quan trong the hien su quan tam cua Nikon đen truyen thong Chinh thong giao Hy Lap. Paiseus xuat hien cung thuc đay nhom Rtishchev, Vonifatiev va Nieronov tang cuong kich đong cai cach toan dien Giao hoi Chinh thong giao Nga. Aleksei I ung ho viec nay. Truoc su phan đoi cua hang giao pham cao cap đung đau la Thuong phu Moskva Joseph, sa hoang đa đat cac giam muc ung ho nhom cai cach lap đay cac ghe con trong đe thuc hien muc tieu nay. Trong hoan canh đo, ngay 9 thang 3 nam 1649 dien ra Le tan phong tong giam muc Novgorod cho Nikon truoc su chung kien cua Thuong phu Jerusalem Paiseus va Thuong phu Moskva Joseph. Nikon tro nen nguoi đung thu nhi trong hang giao pham Giao hoi Chinh thong giao Nga.


= Toa giam muc Novgorod =
Gia thuyet ve viec Nikon nam quyen nha tho Novgorod la do tong giam muc tien nhiem Atonius cao lao ve huu. Ngay 24 thang 3 nam 1649, tan tong giam muc long trong tiep nhan nhiem so moi. Ong bat đau tien hanh xay dung nha tho moi o Novgorod, tai thiet Nha tho Thanh Sophia đa cu. Cac giao phan (eparchy) cung đuoc Sa hoang Aleksei I ban cho nhieu đat đai. Tuy nhien, dan chung Novgorod va hang ngu giam muc khong ung ho do cach hanh xu cua cac giao si duoi quyen Nikon, mac du Nikon cung tien hanh nhieu hoat đong tu thien rong rai, ho tro tien nong va vat dung cho nguoi khon cung.

Nam 1650, giua cuoc noi day Novgorod, Nikon len an nhung nguoi cam đau nen bi đam đong bao loan bu lai đanh đap. Sau khi dap tat noi loan, sa hoang gui thu khen ngoi đen Nikon khien uy tin anh huong cua ong tang cao. Chinh Nikon đa xin an xa cho tat ca nhung nguoi tham gia noi loan nhung quay lai the trung thanh voi sa hoang. Nam sau, sa hoang ban quyen tu phap đoc nhat cho Toa giam muc: Nikon đuoc đac quyen xet xu va ket an giao si va nong dan, ngoai tru cac truong hop cuop cua giet nguoi. Cung nam, tai mot phien trong Cong đong Chinh thong giao Nga đa ra lenh cam hat va đoc đong thoi đe rut ngan thoi gio Phung vu khien nguoi nghe khong hieu gi. Trong cac giao phan, Nikon tham gia vao viec chong say ruou. Ong la mot trong nhung giao si đau tien o Nga bat buoc phai thuyet giang vao moi Chu nhat phung vu.
Mua xuan nam 1652, Nikon đen Tu vien Solovetsky, noi co thanh tich Philip II (Toa giam muc Moskva) (bi Maluta Skuratov sat hai vi chong lai chinh sach cua Ivan Bao chua va cac quyen luc oprichniki). Theo đe xuat cua Toa giam muc, thanh tich đuoc chuyen đen Moskva. Đoan đuoc hoang than Ivan Chovaniec tu Moskva ho tong bat đau vao ngay 11 thang 3 nam 1652. Do đuong song kho khan, đoan khong đen đuoc quan đao Solovetsky truoc ngay 3 thang 6, va thanh tich ve đen kinh đo vao thang 7.
Trong su sach, viec di chuyen thanh tich Philip II đen Moskva đuoc xem la su vuot troi cua giao quyen hon so voi the quyen, hoac it nhat la cung ngang bang. Theo Lobachiov, su kien nay nen đuoc đat trong boi canh lon hon bao gom nhieu hanh đong cua Nikon: mua lai ban sao linh anh Đuc Me Iverska, mang thanh tich cac chan thanh Nga ve Moskva va ca viec xay dung tu vien Tan Jerusalem ve sau. Do đo, Nikon đang bien Moskva lam trung tam tinh than cua the gioi Chinh thong giao, viec di chuyen thanh tich chi la be mat cua moi quan he sau sac giua Giao hoi Chinh thong giao va Sa hoang.


= Thuong phu Moskva va toan nuoc Nga =


 Chon thuong phu  Ngay 15 thang 4 nam 1652, trong khi Nikon đang lo viec thanh tich Philip II va khong co mat tai Moskva, Thuong phu Joseph qua đoi. Nikon đuoc bau chon đe cu thay the. Ket qua nay đuoc xac đinh truoc do ong co quan he voi nhom ung ho cai cach Chinh thong giao Nga cung nhu Sa hoang Aleksei I gop phan đinh đoat. Theo S. Soloviev, sa hoang quyet đinh chon Nikon bang quan điem ca nhan coi ong la nguoi ung ho va ban huu minh. Quan điem khac lai cho rang Nikon đuoc lam thuong phu la do ung vien con lai khi đo đa khuoc tu đung vao. Mat khac, N. Kapterev cho rang nhung nguoi cai cach voi su ho tro cua sa hoang đa giu vai tro quyet đinh trong viec bau chon, luc đau ho đe nghi Stiefanov Vonifatiev. Tuy nhien, nguoi nay đa tu choi va Nikon cung thuc su la phu hop nhat. Quan điem nay hien đang pho bien nhat trong gioi su hoc Nga.
Cha Koszelev lai co cac luan điem khac, cho rang cuoc bau cu nay phuc tap hon nhieu va viec đe cu Nikon vap phai su phan đoi cua gioi boyar. Ung vien canh tranh nhat la Bonifatiev đai dien Toa giam muc Novgorod, nguoi rua toi cho sa hoang, nhung đa thua phieu. Nikita Odojevski va Ivan Chovanski đuoc nhac đen trong so cac đoi thu cua Nikon. Co quan điem cho rang giam muc Novgorod Boris Morozov cung nam trong danh sach ung cu nhung Lobachiov cho rang y kien nay la vo can cu. Theo quan điem cua Lobachiov, ngay truoc khi Nikon tro lai Moskva, mot nhom nho than tin cua sa hoang (bao gom ca Bonifatiev) quyet đinh ung ho ong nam Toa thuong phu. Tuy nhien, tat ca nhung viec nay phai đuoc thuc hien theo đung le bo cua Giao hoi Chinh thong giao đat ra.
Nikon chinh thuc đam nhan vi tri thuong phu vao ngay 25 thang 7 nam 1652. Truoc le tan phong dien ra mot loat cac vieng tham thong le mang tinh hinh thuc cua gioi boyar đe "thuyet phuc" con Nikon thi phai đong vai do du khong muon nhan. Ngay 22 thang 7, ket qua bau chon đuoc cong khai con Nikon van tu choi cho đung le. Trong ngay tan phong, ong cung phai gia vo bi buoc đen Nha tho chinh toa Đuc Me trong Đien Kremlin đe lam le. Sau đo, tat ca nhung nguoi co mat, gom ca sa hoang va boyar, quy xuong truoc mat Nikon va the se ton quy tham quyen tan thuong phu. Chi khi đo Nikon cong bo chap thuan đung vao chuc thuong phu. Rat co kha nang Nikon đa chon ngay tan phong trung voi ngay ky niem thanh Philip II cung tung nham chuc Toa giam muc Moskva, la nguoi ma Nikon rat sung bai.


 Quyet đinh đau tien  Ngay sau khi len lam thuong phu, Nikon đuoc Sa hoang Aleksei I vo cung tin tuong. Trong giai đoan đau, ong ap dung cac y tuong cua nhom Rtishchev, Vonifatiev va Nieronov. Ong tiep tuc cuoc chien chong lai nan nghien ruou cua dan Nga giong nhu tung lam o Novgorod va co gang loai bo moi anh huong cua phuong Tay khoi xa hoi. Thang 10 nam 1652, ong ban hanh lenh cam nguoi Tin Lanh o Moskva đuoc mac trang phuc Nga va thue muon nhung nguoi nay. Sau đo, ong pha bo hai nha tho Tin Lanh trong thanh pho va khoanh vung khu vuc ben ngoai thanh cho nguoi ngoai quoc o. Tuy nhien, cac bai giang chong ngoai quoc va say ruou đeu khong mang lai ket qua nhu mong đoi. Nikon to ra khong hai long voi nhung nguoi Nga hoc theo phong tuc ngoai quoc. Khi biet mot nguoi trong ho toc Sa hoang Nikita Ivanovich Romanov co nhieu ao choang Anh va Đuc, thuong phu yeu cau mang đen cho ong xem va đot cong khai nhung chiec ao đo.
Nam 1653, Nikon cuoi cung khong con ung ho nhom Nieronov va Vonifatiev. Nhom cai cach lon trong Giao hoi Chinh thong giao Nga bi cat mat moi anh huong. Chinh Nikon quyet đinh ve viec bo nhiem giam muc moi vao cac ghe trong. Thang 7 nam 1653, tai cong đong đia phuong no ra xung đot giua thuong phu va Nieronov. Nieronov cong khai cao buoc thuong phu lam quyen, bo đo lu gian ninh va quay lung lai voi đong minh cu khi co đuoc chuc vu. Nikon đuoc sa hoang chap thuan xu ly nhom cai cach nay: Nieronov bi giam trong Tu vien Simonov, sau đo chuyen đen Tu vien Novospassky va cuoi cung la Tu vien đao Spaso-Kamennui. Nhung nguoi tung ung ho ong trong Nha tho Đuc Ba Kazan o Moskva va cac thanh pho khac cung bi đay vien xu hoac giam long trong cac tu vien biet lap.
Cung nam đo, xuat ban sach Thi thien cung loi cau nguyen co so lan kinh lay khi đoc kinh Mua Chay tu 16 giam xuong 4. Sach cung nuong theo Ephrem xu Syria ma lenh lam dau thanh bang ba thay vi hai ngon tay. Su kien nay đuoc coi la khai mao cuoc chien cua Nikon chong lai phong tuc phung vu Ruthenia truyen thong. Thuc ra thuong phu Nikon khong phai la giao chu Chinh thong giao Nga đau tien thuc hien viec nay. Truoc đo đa co nhung no luc thanh sach hoa nghi thuc quay ve nguyen ban vao thoi Thuong phu Filaret.


 Cai cach giao hoi  Nam 1654, voi chu đich thuc hien cac buoc tiep theo đe chuan hoa phung vu ve voi nguon goc Hy Lap, Nikon gui mot la thu cho be tren cua tat ca cac tu vien, trong đo huong dan ve nghi thuc cui đau. Chi tiet nay khong gay tranh cai trong nhung nguoi nhan thu cung nhu toan bo giao hoi. Đong thoi, trong cac bai giang cong khai, thuong phu bat đau neu len viec tin đo lam dau thanh khong đung. Cung trong nam đo, cong đong giao hoi do ong chu toa đa thong qua viec in sach phung vu chinh sua quay ve voi nguyen goc Hy Lap. Viec chinh sua dua tren thong tin cua tu vien Ba Ngoi Thanh Lavra cua thanh Sergius, Arsenius (Sukhanov) o Toa giam muc Kiev tren nui Athos, cung nhu Thuong phu Jerusalem Paiseus. Cong nghe in thoi đo giup cac sach phung vu chinh sua đuoc phat hanh so luong lon: hon 7.000 ban trong ba nam sau đo.

Sa hoang va 34 giao si (giam muc, be tren cac tu vien, tong giam muc) tham gia cong đong. Cong đong thong qua tien đe cai cach phung vu va tiep tuc in cac sach đa chinh sua theo thong tin tu cac tu si Toa giam muc Kiev va thuong phu Chinh thong giao co. Nikon cung co mot bai phat bieu tuyen bo su ngang bang ve tham quyen giua nha nuoc the tuc va giao hoi. Tuy nhien, cac thanh vien cong đong khong nhat tri; mot so nguoi nhu giam muc Pavel o Kolomensky coi nhung thu du nhap tu nuoc ngoai ve la di giao va phan đoi y tuong chinh cua cuoc cai cach.
Nam 1656, Nikon to chuc cong đong thu nhi va tai xac nhan cac quyet đinh tu truoc. Ngoai cac giam muc Nga, Thuong phu Gabriel o Serbia va Thuong phu Makary o Antioch cung tham gia tranh bien. Cong đong len an nhung nguoi ung ho loi cu, nhat la lam dau thanh bang hai chu khong phai ba ngon tay. Thang 4 nam đo, cong đong hop lan thu ba va đua ra quyet đinh cuoi cung cho viec lam dau thanh cua nhung nguoi Cuu giao. Nikon tham van tu thuong phu Constantinople, nguoi von hoai nghi ve đieu nay, nhan manh rang su khac biet phung vu giua phung vu Hy Lap va Nga chi la vo ngoai ma khong nam o tin đieu.
Theo Lobachiov, viec cai cach sach phung vu đuoc tien hanh qua gap rut lai dua tren co so hep, tu lieu tham khao Hy Lap tuong đoi moi. Sach Euchologion tieng Hy Lap moi xuat ban o Venice nam 1602 lai đuoc dung lam nguon tu lieu chinh sua cho sach phung vu tieng Nga Slugiebnik phat hanh nam 1655. Chinh viec nay ve sau đa tro thanh cao buoc cuoc cai cach bi "nhuom mau" anh huong cua phuong Tay. Nhung nhung cao buoc nhu vay đa khong xuat hien cho đen thap ky ke tiep. Nhung cuoc tranh luan đau tien lien quan đen cao buoc cai cach khong mang tinh đong thuan dan đen ly giao trong Giao hoi Chinh thong giao chi xay ra sau khi Nikon bi loai khoi Toa thuong phu.
Lobachiov cho rang co co so đe lap luan trai nguoc voi nhieu tac gia sau nay rang Nikon khong coi viec cai to giao hoi la nhiem vu quan trong nhat tren cuong vi thuong phu. Y kien nay nhan manh viec ong no luc cung co vi the hang giao pham va nang cao uy tin cua Giao hoi Chinh thong giao. Tac gia them rang ngay tu nam 1657 Nikon đa khong con danh nhieu thoi gian cho cuoc cai cach. Nikon cung hoa giai voi Nieronov, du cho sau nay khi thoat khoi vong giam long, Nieronov đa quay lai cong kich thuong phu lan nua. Nikon con cho phep mot bang huu song trong cung thuong phu va cu hanh nghi le theo cac sach truoc cai cach.
Theo su gia Zbigniew Wojcik, cuoc cai cach Nikon chu yeu nham muc đich cung co vi the chinh tri cua Giao hoi va chong lai su tap trung quyen luc ve Sa hoang, ca viec bat Giao hoi quy phuc truoc nha nuoc the tuc. Kostomarov bien minh cho hoat đong cai cach bang ca tinh va tham vong cua chinh Nikon, giup ong sang tao ma khong bi đi vao loi mon cu. Tuy nhien, tac gia nay nhan manh viec khong đuoc hoc hanh cao hoac lien he voi Tay Au khien vai tro thuong phu o Nga khong đuoc nhu cac vi khac, chang han nhu thuong phu cai cach Piotr Mogyla o Kiev. Y kien nay phat trien rang muoi nam lam linh muc lang khien Nikon hap thu tinh cach bao nguoc tu moi truong song xung quanh. Hon nua, nhan thuc cua ong ve chan ly va đuc tin khong khac quan điem đuong thoi o Nga: dung tieng Hy Lap lam nguyen mau đe "sua sai" phung vu, coi đo la phuong tien chac chan hon cho su cuu roi. Đo la nen tang đoi moi Giao hoi, va tu đo co đuoc vai tro lanh đao trong xa hoi.
Jerzy Ochmanski tuyen bo sa hoang ung ho Nikon cai cach vi viec nay nang cao quyen luc sa hoang va tao tien đe cho ke hoach Aleksei I giai phong cac quoc gia Chinh thong giao o Balkan khoi su chiem đong cua Ottoman. A. Bogdanov cung bay to quan điem tuong tu: tham vong cua Aleksei I hoan toan tuong đong voi y tuong cua Nikon coi Moskva phai lanh su mang tiep noi tu Roma va Constantinople đe thong nhat Kito giao trong mot nha nuoc cu the. Viec thong nhat nghi le chi la mot trong nhung buoc đi đen muc tieu nay.


 Moi quan he voi cac giao si  Voi tu cach thuong phu, Nikon giam quyen hanh hoi đong giam muc theo Sach Kormchaia ve viec đieu hanh giao hoi, tu minh quyet đinh bo nhiem giam muc moi va loai bo nhieu cap bac khoi hang giao pham. Ong khong hoi y sa hoang ve viec thay đoi nhan su nay ma thuc thi mot cach cung ran khong khoan nhuong. Nho Nikon hau thuan, cuu be tren Jona cua Tu vien Hien Linh o Rostov đuoc tiep quan nha tho chinh toa Novgorod; tu si Makara tu Tu vien Bien Hinh o Kazan va Archimandrite Sylvester, nguoi tung la be tren cua Tu vien Epiphany o Moskva, đuoc bo nhiem lam tong giam muc o Sarsky - tat ca nhung nguoi nay đeu ung ho Nikon. Trong khi đo, đoi thu phan đoi cai cach nhu giam muc Pavel o Kolomensky thi bi luu đay va chet khong ro rang (nhung Lobachiov bac bo luan điem pho bien rang Nikon đa ra lenh thu tieu). Nam 1654, Nikon tan phong Laurenty, mot tu si Novgorod binh thuong lam giam muc giao phan Tver. Nam 1657, sau cai chet cua Tong giam muc Cornelius, Laurenty tiep quan Nha tho chinh toa Kazan, đay la mot buoc len cap đac biet qua nhanh trong he thong pham trat giao hoi. Nam 1659, đen luot giam muc Pitirim o Krutica von ung ho Joan Nieronov, bi Nikon va tuyet thong voi ly do vi pham nguyen tac phung vu ky niem Ngay Chua Giesu vao thanh Jerusalem. Quyet đinh nay gay ra su phan đoi tu mot so giao si cap cao hon. Ho gui thu cho sa hoang phan nan ve su tuy tien cua thuong phu. Giam muc Viatka la Aleksander cung phan đoi hanh đong cua thuong phu. Aleksander von đuoc Nikon tan phong vao nam 1655 lam giam muc cua Kolomensky thay cho Pavel bi đuoi khoi giao hoi, nhung ket cuoc la Nikon thay đoi hang ngu va bat ong đen vung ngheo kho Viatka. Tu đo Aleksander tro thanh mot trong nhung đoi thu lon nhat cua Nikon.
Nikon đac biet tan nhan voi nhung tin đo va giao si trung thanh cung cuu giao. Ho bi tuoc bo het chuc vu va đay đen cac tu vien va giao xu xa xoi. Theo Kostomarov, ngoai tinh cach kien quyet cua thuong phu, cach hanh xu voi cac đoi thu chong cai cach con bi cac giao si Hy Lap trong cong đong chi phoi. Nikon yeu cau tat ca cac giao si phai lam đung theo cac huong dan moi cua giao hoi (la nhung đieu chua đuoc thuc hien truoc đo) va nghiem tri cac linh muc khong tuan theo.
Nam 1657, mot tap the giao si Nga soan thu gui sa hoang phan nan ve chinh sach nhan su cua Nikon cung nhu cach ong cai quan hang giao pham, chi trich thang vao cuoc cai cach phung vu. Tuy nhien, khong ai đu dung khi đe trinh len Aleksei I, vi vay no van nam nguyen tai phong Truyen tin trong Đien Kremlin va chi đuoc phat hien chinh thuc vao nam 1668. Nhung noi dung ben trong đa lot ra ra ngoai tu truoc. Thu than phien ve viec thuong phu ap đat trach nhiem moi len hang giao pham, khong lam đung vai tro nguoi đung đau giao hoi nhu cac bac tien nhiem, rat mien cuong khi gap mat truc tiep cac linh muc duoi quyen. Them nhung loi chi trich ve viec tang phan dang hien cua cac giao xu nop cho giao hoi va thuc te viec thuong phu quan tam đen cac van đe nha nuoc hon la đieu hanh giao hoi. Cac tac gia buc thu bay to noi kinh hai đac biet truoc thuc te Nikon buoc cac tu vien va giao phan phai dung mot phan thu nhap đe chi tra cho bo may hanh chinh the tuc, chang han nhu quan đoi. Ngay trong the ky 17, sau khi Nikon mat quyen, đa noi len nhung y kien cho rang moi quan he cua ong voi sa hoang xau đi chinh la do nhung loi phan nan tu gioi giao si, khi ma thuong phu muon đan ap con Aleksei I khong chap thuan.


 Tham chinh, chien tranh voi Ba Lan va Thuy Đien  Ngay 22 thang 4 nam 1653, Nikon gap phai vien nguoi Cossak Zaporozhe cua Bohdan Khmelnytsky va gui thu tay phan hoi Khmelnytsky. Đay la mot hanh đong đoc đao tren Toa thuong phu so voi nhung nguoi tien nhiem, truoc đo chi co Filaret co hoat đong chinh tri đoc lap (theo quy đinh, cac thuong phu chi thay mat Chua hinh phat cac vua quan the tuc). Trong cung thoi gian đo, danh hieu Đai giao chu (Великого Государя) lan đau tien đuoc gan cho Nikon, nguyen truoc đo chi danh cho Thuong phu Filaret. Ngay 25 thang 5 nam 1653, Hoi đong quoc gia ung ho vu trang cho Chmielnicki; tieng noi cua Nikon co tinh tham muu. Tuy nhien, Lobachiov tin rang Nikon đa anh huong toi Sa hoang bang nhung loi keu goi "bao ve Chinh thong giao" tai Thinh vuong chung Ba Lan-Litva đuoc chuyen bien thanh Chien tranh Ba Lan-Nga, gay ra mot an tuong ton giao manh me o Nga.

Anh huong cua Nikon len sa hoang nam 1654 bat đau lam cac boyar ghen ghet, đac biet la voi muc đich quan su cua thuong phu. Cuoi thang 4 nam 1654, sa hoang va thuong phu dan quan đanh Ba Lan. Sau nhung chien thang đau tien cua quan Nga, Nikon cho rang nho minh cau nguyen va no luc ma co đuoc. Ong cung bat đau su dung danh hieu cua Giao chu Đai Nga va Tieu Nga (bat chap su ton tai toa giam muc Chinh thong giao o Kiev) va bat đau cai đao rong rai cu dan tren cac vung bi Nga chiem đong sang Chinh thong giao. Ong đua ra sang kien chuyen sach cho quan đoi nham truyen giao va ra lenh cho cac tu si cau nguyen đe chien dich truyen giao thanh cong. Sau khi chiem Smolensk nam 1654, ong thanh lap giao phan Chinh thong giao Smolensk. Theo lenh Nikon, linh muc va giao si theo cung sa hoang ra tran, truyen giang cho binh linh, to chuc cac buoi cau nguyen cho thang loi, roi dung nha tho tai cac vung chiem đuoc va tien hanh truyen giao.
Trong thoi gian sa hoang vang mat o Moskva, quyen luc đuoc giao cho mot hoi đong cac boyar, tren danh nghia la do thai tu nho tuoi ke vi Aleksei đung đau. Tren thuc te, Nikon nhan trach nhiem cham lo cho thai tu nen quyen hanh roi vao het tay ong. Thang 7 nam 1654, Moskva bung phat dich benh, sa hoang đong y cho Nikon thap tung thai tu va Sa hau Maria Miloslavskaya đen Troic-Sergeyevskaya Lavra. Tuy o xa, ong van giu lien lac voi sa hoang, cung nhu chi đao phong chong dich benh thong qua boyar Pronski. Đen thang 8, ong tro lai Moskva mot thoi gian ngan, nhung lo ngai dich benh tiep tuc hoanh hanh, ong tro lai Tu vien Ba Ngoi Thanh o Kalazin. Trong thoi ky nay, ong ra suc chong lai viec linh anh cua Nga bi truong phai hoi hoa hien thuc Tay Au anh huong. Đich than thuong phu tieu huy mot so linh anh nay khi phat hien ra. Đen thang 2 nam 1655, ong it khi xuat hien cong khai ma chuyen đen nhieu tu vien khac nhau. Theo Lobachiov, đay chinh la thoi đinh cao quyen luc cua Nikon.
Nam 1656, sau Thoa thuan đinh chien Niemieza voi Thinh vuong chung Ba Lan-Litva, Nga đa tien hanh cac hanh đong quan su chong lai Thuy Đien. Theo J. Kurskova va J. Kobzareva, thuong phu Nikon la mot trong nhung co van tham muu Aleksei I thuc hien buoc đi nay. Lobachiov tuyen bo rang Nikon mo uoc xay dung mot Đe che Chinh thong giao tu Bien Baltic đen Constantinople giong nhu truoc đay. Sau khi sa hoang than chinh, quyen luc mot lan nua thuoc ve hoi đong boyar nam giu nhung tren thuc te do Nikon giam sat duoi su chuan y cua sa hoang (hai ben duy tri thu tu thuong xuyen voi nhau), ke ca khi ong khong o Moskva (thang 1 va thang 2 nam 1656, Nikon o Novogrod va Viazm).
Thang 6 nam 1656, theo đe xuat cua Nikon, Tu vien Onegisky Krestnui đuoc thanh lap tren đao Kiy.
Đen khoang nam 1656, anh huong cua Nikon đoi voi nha nuoc lon đen muc sa hoang khong đua ra bat ky quyet đinh nao ma khong tham van y kien ong. Thuong phu cung can thiep vao đoi song rieng cua Aleksei I. Đuoc ong khuyen nhu, sa hoang tu bo nhieu thu vui the tuc ua thich nhu san ban, đon gian vi no trai voi đao đuc Chinh thong giao.
Theo quan điem cua Lobachiov, tat ca cac hoat đong chinh tri cua Nikon đeu nham truyen ba va khuech truong Chinh thong giao. Su gia tu đao tu te Tikhon (Poliansky) bay to quan điem tuong tu rang moi hoat đong cua thuong phu nham muc đich phuc hung, cung co va mo rong anh huong tinh than Nga Rus. Bang cach nay, Nikon phat trien khai niem "Moskva - Roma thu ba".


 Tai san Toa thuong phu Moskva gia tang va xay dung Tan Jerusalem  Thoi Nikon đuong nhiem, đien trang cac giao phan o Moskva do thuong phu quan ly va cac ban nganh trong Giao hoi Chinh thong giao Nga đuoc tang thu nhap đang ke. Đe cung co vi the cac tu vien do minh thanh lap (Tu vien Tan Jerusalem o Istria, Tu vien Valday Iverska va Tu vien Onegisky Krestnui tren đao Kiy), Nikon lay đat tu cac tu vien va giao phan khac ghep vao. Nikon đa thanh lap tong cong 12 tu vien va 45 nha tho truc thuoc. Nam 1657, thuong phu quyet đinh giai tan giao phan Kolomensky đoc lap ghep vao giao phan Moskva, mot phan đang ke dien tich cu đo đuoc danh cho tu vien Tan Jerusalem.
Viec xay dung tu vien bat đau vao nam 1656. Thang 6 nam đo, thuong phu mua mot khu đat o lang Voskriesensky, noi co đia hinh goi đen phong canh Palestine co đai. Khu đat đuoc chia va đat ten theo đia danh trong kinh Tan uoc. Nha tho đau tien trong quan the tu vien đuoc cung hien vao nam 1657.

Viec mo rong đien trang thuong phu con thong qua tro cap hoac mua lai. Trong nhung nam đau tien Nikon tai vi, Aleksei I ban cho giao phan Moskva va thuong phu đich than quan ly nhung lanh đia lon. Cung co truong hop thuong phu chiem đoat đat ma sa hoang ban cho nguoi khac nhung Aleksei I khong he co y kien gi. Nikon cung lay mot so manh đat ma lanh chua khong co con (tuyet tu) đe lai. Thuong phu the hien be ngoai qua nhung bo trang phuc đac biet xa hoa,trong đo co chiec mu mien gia 1.000 rup vao nam 1655. Nam 1652, Nikon bat đau xay cung đien thuong phu trong Đien Kremlin va trang hoang toan đo đac gia tri. Bi van hoa Hy Lap thu hut, Nikon co gang bat chuoc theo, mua nhieu sach tieng Hy Lap va tap hop quanh minh nhieu tu si nguoi Hy Lap. Ong cung la nguoi khoi xuong viec sung bai Linh anh Đuc Me Iverska von đuoc phung tho tren nui Athos.
Ngoai ton giao, Nikon con quan tam đen đia ly va chiem tinh hoc, ong thuc đay nganh in an o Nga va co mot ngoi but tai nang. Di cao cua ong rat bieu cam va giau cam xuc, hay su dung van phong cham biem. Thuong phu hay tham gia hoat đong tu thien, tham cac nha tu va to chuc bua an trua mien phi cho nguoi ngheo tai nha minh.


 Xung đot voi sa hoang va chuyen đen tu vien Tan Jerusalem  Tu nam 1655 đen nam 1658, moi quan he giua sa hoang va thuong phu xau đi đang ke. Cuoc tranh cai cong khai đau tien dien ra vao Thu Sau Tuan Thanh nam 1656. Khong ro boi canh cau chuyen ra sao, nhung nguon tin cho biet Nikon đa tu cao ma xuc pham nguon goc nong dan cua sa hoang. Cang thang leo thang vao nam 1657 khi sa hoang khoi phuc lai nhung tro tieu khien the tuc bi thuong phu len an. Nam 1658, Aleksei I ngung du le tai cac nha tho o Kremlin cua Nikon, ke ca le Phuc sinh. Cuoi cung, ngay 6 thang 7 nam 1658, trong nghi le đon tiep Sa hoang Gruzia toi Moskva, viec boyar Bogdan Khitrov đanh "nguoi cua thuong phu" hoang than Mieszczerski đuoc coi la dau cham đoan tuyet sa hoang va thuong phu. Khi thuong phu yeu cau trung tri thu pham, sa hoang khong co phan ung gi. Hai ngay sau, Aleksei I khong xuat hien tai Le Phung vu Linh anh Đuc Me Kazan. Ngay 10 thang 7, sa hoang tiep tuc vang mat trong Le chiem nguong ao Chua (khiton) tai Moskva. Sau đo, trong Le Thanh, Nikon lien cong khai coi ao thuong phu đat truoc cac giam muc, roi tuyen bo tu bo chuc vu đe tu hanh. Hom sau, trong y phuc tu si binh thuong, ong chuyen đen tu vien Tan Jerusalem. Ong lam đieu nay trong su phan đoi cua mot so tin đo Moskva.

Theo mot so su gia (nhu Zyzykin va Koszeleva), nguyen nhan cuoi cung khien Nikon rut lui la do am muu va hanh đong cua phe boyar đoi lap lam tan vo moi quan he tot đep giua thuong phu va sa hoang. Theo Koszeleva, thuong phu tim cach loi keo mot so boyar đung ve phia giao hoi, lam cho nhung đai dien co anh huong nhat cua tang lop nay phai ra mat phan ung. Tuong tu, Zyzykin tin rang cac hanh đong chong lai Nikon cua gioi boyar nham bao ve đac quyen cua minh truoc hoat đong "cap tien" cua thuong phu. Pipes tin chac hoi nay am muu chia re Nikon va Aleksei I. Henryk Paprocki dan lai loi cua Uspeinski cho rang xung đot giua sa hoang va thuong phu thuc chat la cuoc đau tranh nham duy tri nen đoc lap cua Giao hoi Chinh thong Nga va no luc ngan chan anh huong toan dien đen sa hoang. Zyzykin viet đay la xung đot y thuc he lien quan đen tham quyen va vi tri cua giao hoi trong xa hoi cung nhu pham vi quyen luc sa hoang trong moi quan he voi gioi tang lu, chinh cac su kien nay đa đinh hinh khai niem quyen luc o Nga.
Lobachiov nhan manh cac boyar hanh đong vi vi the cua ho suy yeu truoc anh huong cua Nikon va cac đac quyen ma sa hoang ban cho thuong phu, nhu viec bo may hanh chinh the tuc va thue khoa khong đong đen đuoc nong dan thuoc nha tho quan ly. Ong cung chi ra rang Nikon no luc xay dung mot nha nuoc Nga hoan toan dua tren cac chuan muc đao đuc Co đoc, đung đau la Giao hoi Chinh thong giao trong su cong tac chat che voi sa hoang. Muu đo chinh tri nay cung voi su khac nghiet cua he thong phan quyen đa khien ong mat đi su ung ho cua gioi boyar va hang giao si, dan đen mat luon ca niem tin cua sa hoang.


 Cach ly  Theo Pipes, khi roi Moskva, Nikon mong cho sa hoang biet hoi tiec nhung đieu nay đa khong xay ra. Mong đoi nhu vay đuoc the hien trong thu ong gui cho Thuong phu Constantinople Dionysius vao nam 1666. Viec thuong phu roi khoi kinh đo chac chan gay hoang mang nhat đinh. Boyar A. Trubiecki đen gap Nikon nhung ong noi rang se khong thay đoi quyet đinh. Nikon phu nhan viec minh bo đi la do gian du voi sa hoang. Ve mat hinh thuc, Nikon van la nguoi đung đau Giao hoi Chinh thong giao Nga nhung khong con lanh đao tren thuc te. Đieu nay gay ra nhieu hieu nham trong vong cac giao si. Hon nua, vao ngay 12 thang 6, trong cuoc gap voi Trubiecki, ong đua ra mot la thu keu goi bau chon thuong phu moi va viet se tu nguyen rua ban than neu quay lai quan ly giao hoi mot lan nua. Mac du vay, trong giai đoan đau an dat, Nikon van hy vong hoa giai voi Aleksei I voi đieu kien sa hoang phai la nguoi chu đong đen voi ong. Cuoi nam 1659, sau Chu nhat Le La, Nikon viet mot buc thu cho sa hoang phan nan ve nghi thuc truyen thong thuong phu ngoi tren lua van đuoc thuc hien khi ong vang mat, thay bang Pritim o Toa giam muc Krutic.
Thoi gian đo, Nikon chi tap trung vao viec mo rong tu vien, chu yeu la nha tho chinh nhu ban sao cua Nha tho Mo Thanh. Nha tho nay đuoc xay theo mo hinh vuong cung thanh đuong ma Thuong phu Jerusalem Paiseus tang cho Nikon vao nam 1649. Theo ghi chep cua Nikon, nha tho bat đau xay dung tu ngay 1 thang 9 nam 1658, nhung khong bao gio đuoc hoan thanh theo đung hinh dang ma ong vach ra.
Khi o tu vien, Nikon song theo cac quy tac cua tu si cap cao thong thuong: thuong xuyen du le, kieng an, lao đong trong vuon, xay dung thanh đuong va bat ca trong ao. Nho cac giao si đen tham tu vien, ong nam đuoc tinh hinh thoi su trong nuoc.
Mua he nam 1659, Nikon quyet đinh đen Moskva, co le tin rang xung đot voi sa hoang đa cham dut. Ong đuoc Aleksei I tiep đon, đo la cuoc gap mat cuoi cung giua hai nguoi trong bau khong khi tot đep. Ong ngay lap tuc bi cac đoi thu buoc toi truoc mat sa hoang ve viec chiem dung tai san giao hoi cung nhu dam dung danh hieu Đai giao chu mot cach sai trai. Aleksei lenh cho Nikon đen tu vien Kalazin nhung ong khong chap hanh sau khi quay ve Tan Jerusalem. Ong hieu rang khong con ai mong minh tro lai ghe thuong phu. Ong hanh huong qua cac tu vien ma minh lap nen tu truoc. Qua trao đoi voi ban cu la N. Ziuzin, ong biet ve ke hoach to chuc cong đong vao thang 1 nam 1660 đe quyet đinh so phan minh. Tuy nhien, ong bay to su vui mung trong hoan canh hien tai va khong co y đinh quay tro lai chuc vu.


 Mat chuc thuong phu   = Cong đong nam 1660  =
Thang 2 nam 1660 bat đau cong tac chuan bi cho cong đong quyet đinh so phan Nikon va chon nguoi ke nhiem. Truoc tien, cau hoi chinh la xac đinh chinh xac nhung gi thuong phu đa thong bao khi ra đi vao ngay 10 thang 7 nam 1658. Trong truong hop Nikon dut khoat tuyen bo se bi nguyen rua neu quay lai, cong đong se khong đuoc phep goi ong tro lai Moskva. Tuy nhien, nhung nguoi chung kien su kien nay, hau het la cac giao si, khang đinh rang khong nghe đuoc chinh xac nhung loi cua thuong phu đa noi hoac ong khong he noi anathema (tuyet thong). Sau ngay 17 thang 2 nam 1660 van tiep tuc tim them nhan chung, cong đong tuyen bo so bo rang Nikon ra đi khong phai do ep buoc. Đong thoi cong đong lenh cho Matvei Pushkin đen đao Kiy gap Nikon đe xin ong cau nguyen chon nguoi truyen chuc. Nikon tu choi. Gap phai be tac, cong đong đa lay loi khuyen cac truong lao cao nien tai Moskva, ho tuyen bo Nikon tu bo ghe cua minh nen bi tuoc het moi pham ham thuong phu. Tu si Epiphanius Slaviniecki tu Kiev, cong su cua Nikon trong qua trinh cai cach sach phung vu đung ra bao ve Nikon, noi rang quy tac đuoc cac thuong phu dien dich khac nhau nen khong co quy tac ung xu ro rang trong nhung truong hop tuong tu. Epiphanius đe nghi bau thuong phu moi ma khong tuoc danh hieu cu cua Nikon. Tuy nhien, cuoi cung vao thang 5 nam 1660, cong đong thong bao rang nguoi ke nhiem Nikon se quyet đinh so phan thuong phu tien nhiem va Nikon se khong con co pham gia giam muc ma phai đen mot trong cac tu vien chi đinh. Lobachiov nhan manh cac phien thao luan cua cong đong ro rang bi anh huong boi cac nha chuc trach the tuc (uy ban đieu tra Nikon nam 1658 do boyar P. Saltykov đung đau), cac giam muc du cong đong đeu nhat tri nhu vay. Y kien cua cac giam muc Hy Lap cung khong khach quan vi sa hoang đang chu cap cho giao phan cua ho.
Trong thoi gian dien ra cong đong, Nikon đang o mot tu vien tren đao Kiy, ong om nang va nghi ngo bi đau đoc. Thang 12 nam 1660, ong tro lai Tan Jerusalem. Ong tiep tuc no luc đe tu vien phat trien va chuyen ca thu vien sach cua minh toi đo, ong cung du đinh mo mot nha in. Tu vien khong ngung đuoc mo rong thanh mot trung tam nghe thuat quan trong, so luong tu si tang len gan 500.


 = Phan hoi lai Paisios  =
Nam 1662, tong giam muc Gaza Paisios đen Moskva yeu cau Aleksei I tien hanh xet xu Nikon vi toi tu bo chuc vu. Paisios cung viet mot buc thu keu goi Nikon an nan va quay ve kinh đo. Đong thoi, qua loat thu tu voi boyar Striesznev, Paisios bay to quan điem than hoc cua minh truoc nhung hanh đong cua Nikon. Paisios hoan toan ung ho lap truong cua sa hoang, chi trich nhung viec Nikon đa lam. Đap lai, Nikon viet Возражение или Разорение смиреннаго Никона (Ve su huy hoai mot Nikon ha minh) - ong tu bao ve minh truoc cac cao buoc va đua ra quan niem ve vi tri cua giao hoi trong nha nuoc the tuc. Mat khac, Paisios bi cho la thieu khach quan va co tinh vu khong. Nikon dien giai ve tinh uu viet cua tham quyen giao hoi o tren quyen luc the tuc, so sanh nhu mat troi voi mat trang. Ong cho rang giao si co quyen tham gia vao chinh tri, con sa hoang khong co quyen can thiep vao cong viec giao hoi. Đe ho tro cho cac luan điem cua minh, ong trich dan nhieu tac pham cua cac Giao phu (Gioan Kim Khau, Theodorus Studita, Gioan thanh Damascus) va Kinh Thanh. Mot so tac gia tin rang quan điem cua Giao hoang Innocent III la nguon cam hung cho Nikon. Theo G. Biernadski, tuy co giong nhau (ngay ca trong cac phep an du) nhung Nikon khong he đon gian lap lai y tuong cua Giao hoi Cong giao. Lobachiov nhan manh viec Nikon khong đu thong thao tieng Latinh hoac tieng Hy Lap đen muc co the tu đoc va hieu biet ve quan điem cua Innocent III. Zyzykin cho rang y tuong cua Nikon hoan toan dua tren truoc tac cua cac Giao phu, coi co so đuc tin Kito giao quy đinh rang giao hoi va nha nuoc đeu chung mot nhiem vu bao ve chan ly (cua Chua) (tu đo dan đen viec sa hoang va thuong phu phai lien ket chat che voi nhau). Đoi voi Nikon, quyen luc nha tho vuot troi khong co nghia la kiem soat giao dan ma nen hieu bang phuong dien tam linh, cuu roi linh hon la muc tieu quan trong hon chinh tri. Zyzykin tuyen bo Nikon đa phat ngon bao ve lap truong Giao hoi Chinh thong giao Nga chu khong đoi hoi đac quyen ton giao. Ong trinh bay nha nuoc than quyen nhu mot ly tuong chinh tri va tinh than, ket hop sa hoang voi thuong phu. Zyzykin cung nhan manh rang cac khai niem cua Nikon đa bi quan điem giao hoi đuong thoi hieu sai.
Thang 12 nam 1662, sa hoang va cac boyar quyet đinh tien hanh hoi đong moi ket thuc het cac van đe lien quan đen truong hop Nikon. Aleksei I chi đao thanh vien hoi đong la P. Saltykov thu thap cang nhieu bang chung cang tot đe buoc toi thuong phu tham nhung tai san giao hoi va hanh vi vi pham giao luat. Hoi đong đa nhan đuoc thu tu cac đoi thu cua Nikon, nhu giam muc Viatka Aleksander mo ta thuong phu la di giao. Theo loi khuyen cua Tong giam muc Paisios, sa hoang lac hien them tien đe moi cac thuong phu khac đen hoi đong nhu Dionysius tu Constantinople, Paiseus tu Alexandri, Makary tu Antioch va Nectarius tu Jerusalem. Thang 6 nam 1663, do bi to đa xuc pham hoang gia trong le thanh, mot đoi linh đuoc phai đen tu vien giam sat Nikon. Su kien nay chinh thuc đanh dau thoi điem Nikon bi giam giu.


 = Tro lai Moskva  =

Nam 1664, cong đong du kien van khong dien ra. Trong dien bien chinh tri khi đo (hoa uoc Ba Lan - Thuy Đien ket thuc, quan Nga that tran), Nikon tim cach hoa giai voi Aleksei I. Ziuzin cung thuc giuc ong lam đieu đo. Đem 17-18 thang 2 nam 1664, Nikon bat ngo quay lai Moskva, đen Nha tho chinh toa Đuc Ba trong Đien Kremlin va du le voi tu cach thuong phu do Tong giam muc Rostov la Jonah tien hanh. Sau đo, ong chuc phuc cho Johah va cac giao si co mat, roi yeu cau thong bao cho sa hoang viec minh đa tro lai. Sau khi mot nhom boyar va Tong giam muc Krutica Paul đen, ong tuyen bo quay lai Toa thuong phu la quyet đinh cua ban than giong nhu khi bo đi. Ong đam bao muc đich tro ve hoan toan trong hoa binh, do nhan đuoc khai thi Thanh Peter II lenh cho minh quay lai. Khi bi yeu cau đi ra, ong lay bieu tuong thuong phu Thanh Peter (bieu trung cho quyen luc) va roi khoi Moskva. Sau khi thuong thuyet voi Tong giam muc Krutica, Nikon nho giam muc Gerazym o Tan Jerusalem đua thu cho sa hoang. Ong tuyen bo khong can thiep cong viec giao hoi sau khi chon nguoi ke nhiem; chi yeu cau giu cho minh ba tu vien cung toan bo cac phan vien. Lien đo, ong tro ve tu vien cua minh. Nhung van doi theo đen tinh hinh chung, ong viet thu cho Thuong phu Constantinople than phien bi sa hoang đoi xu bat cong. Thu khong đen đuoc tay nguoi nhan vi quan cua Aleksei I chan bat đuoc nguoi đua thu.


 = Cong đong nam 1666  =

Ngay 2 thang 11 nam 1666, Thuong phu Paiseus va Makary đen Moskva. Ba ngay sau, ho dien kien sa hoang voi thong tin sap đat ket qua cong đong tu truoc. Khong ai benh vuc bao ve thuong phu Moskva.
Ngay 1 thang 12 nam 1666, truoc su co mat cua toan bo Boyar Duma, sa hoang va cac thuong phu Nga va Hy Lap đa đua ra phan quyet cuoi cung danh cho Nikon. Chinh Aleksei I cao buoc Nikon tu y roi bo chuc vu khien noi bo giao hoi roi vao tinh trang hon loan chua tung co. Sau đo, cac thuong phu đat cau hoi cho Nikon gio đung o vi tri bi cao. Hai ngay sau, ban luan toi Nikon đuoc đoc bao gom nhung đieu đuoc chung thuc: viec ong roi Toa thuong phu cung mot loi nguyen rua (lam sa hoang vo cung tuc gian), viec ong vu khong sai su that hang giao pham Nga trong thu gui thuong phu Constantinople, viec xuc pham cac thuong phu du cong đong, viec cach chuc giam muc Kolomensky cua Pavel. Cung ngay, hai thuong phu hoi y rieng voi Aleksei I. Ngay 12 thang 12 nam 1666, vu Nikon co phat quyet cuoi cung. Voi nhung luan cu đua ra mot tuan truoc đo, Nikon bi tuoc bo moi pham trat thuong phu va giam muc. Đich than thuong phu Alexandria tuoc bo vong cau nguyen đeo tay va linh anh panagia cua ong. Ngay hom sau, Nikon bi đua đen Tu vien Pherapontov. Khong co giam muc nao chiu on Nikon truoc đay đung ra bao ve ong tai cong đong.

Mac du tuoc bo pham trat giao si cua Nikon cung nhu len an cac viec Nikon thuc hien khi con la giam muc, cong đong lai coi cai cach phung vu cua ong la quan trong va nguyen rua nhung ke nao chong nghich lai đieu đo.


= Đay ai =


 Tu vien Pherapontov  Ngay 21 thang 12 nam 1666, đoan xe đua Nikon đen Tu vien Pherapontov. Nikon bi lot bo cac pham vi giam muc va đua vao nguc, khong đuoc thu tu ra ngoai. Nikon chi đuoc phep lien lac voi be tren tu vien va thuong xuyen bi canh giu.
Trong nhung nam cuoi đoi cua Aleksei I, Nikon đuoc noi long hon. Nguoi than can moi cua sa hoang la Aleksei Matveev thuyet phuc rang cuu thuong phu khong phai la mot nguoi nguy hiem. Do đo, nam 1672, Nikon đuoc phep đi lai tu do trong tu vien va khu vuc xung quanh. Tu nam 1674, ong co 22 nguoi phuc vu. Nikon giong nhu cac tu si khac cung lao đong trong vuon va rung nhung đieu kien thoai mai hon, ong đuoc phep co mot bo suu tap lon sach, quan ao rieng va đo dung hang ngay. Nikon cung co the tiep khach va nong dan co the đen cho ong chua benh. Ong con đuoc đon la co the lam phep la chua benh.
Tuy nhien, tinh hinh Nikon lai som tro nen toi te. Thuong phu moi cua Moskva va toan nuoc Nga Joachim lo so ke ca khi bi truc xuat khoi kinh đo, Nikon van co the anh huong đen the su ma lam suy giam quyen luc cua minh. Nam 1676, Joachim ra lenh chuyen Nikon đen Tu vien Kirillo-Belozersky.


 Tu vien Kirillo-Belozersky  Tai noi an cu moi, đieu kien cua Nikon lai bi that chat. Ong chi co the đi lai trong tu vien, luon co nguoi canh gac. Ngoai mot so vat dung thuong ngay, ba cuon sach va quan ao, tat ca tai san bi tich thu, chi con co ba nguoi hau. Nikon cung bi cam noi chuyen thoai mai voi cac tu si khac đe tranh tuyen truyen kich đong.
Nam 1679, sa hoang Fyodor III Romanov bat ngo bat đau bay to thien cam voi cuu thuong phu đi đay. Theo P. Siedov, đo la ket qua hoach đinh phat trien Giao hoi Chinh thong giao Nga cung nhu no luc kiem soat Toa giam muc Kiev. Theo đo, Fyodor đinh đua Nikon tro thanh nguoi đung đau giao hoi mot lan nua va phuc hoi hoan toan chuc vu, danh tieng cho ong. Co the phai ke đen viec nguoi co cua sa hoang la Tatiana Mikhailovna đanh gia cao ve Nikon.


= Qua đoi va tang le =
Vao thoi điem cua nhung du đinh tren, Nikon đa om nang. Theo loi ke cua be tren Tu vien Kirillo-Belozersky la tu vien truong Nikita (nguoi giai toi cho Nikon), Nikon đa chuan bi san viec qua đoi, đoc loi nguyen tu si schima lon bang ten ho truoc đo cua minh. Tuy nhien đen thang 7, khi đuoc quyen tro lai Tan Jerusalem, ong lap tuc xuat phat bat đau hanh trinh doc theo song Sheksna va song Volga. Ngay 17 thang 8 nam 1681, ong mat tren đuong đi gan Yaroslavl.
Ngay 26 thang 8 nam 1681, thi hai Nikon đuoc đua đen Tan Jerusalem. Toan bo hang giao pham cao cap va hoang toc du tang le Nikon theo nghi thuc nguoi đung đau giao hoi (đang le chi danh cho thuong phu Joachim đuong nhiem). Đich than sa hoang cau nguyen cho nguoi đa khuat. Cuoi thang 9 nam 1682, Fyodor III yeu cau Thuong phu Constantinople lam le cai tang cho Nikon. Nikon đuoc an tang trong nha nguyen Thanh Gioan Tay Gia. Nam 2013, trong qua trinh trung tu Tu vien Tan Jerusalem von bi hu hai trong thoi xo viet, quan tai Nikon đuoc mo ra va phat hien trong rong.


Tuong niem Sau khi Nikon qua đoi, mot so giao si cho rang thi the ong khong bi phan huy va it nhat mot phep la chua lanh benh đa dien ra. Tuy nhien, viec phong thanh cho Nikon khong the thuc hien đuoc do boi canh chinh tri thay đoi cho Giao hoi Nga duoi thoi Peter Đai đe. Giao phai tho Nikon mot cach khong chinh thuc hoat đong mot thoi gian o tu vien Tan Jerusalem. Nua sau the ky 19, Tong giam muc Leonid (Kavielin) la nguoi rat nguong mo Nikon, khoi xuong xay bao tang tuong niem thuong phu. Sau nam 1991, vien bao tang tuong tu cung đuoc mo tai Tu vien Sviatoogiersky.
Nam 2000, viec phong thanh Thuong phu Nikon đuoc đua ra trong hoi đong giam muc Chinh thong giao Nga nhung khong đuoc tich cuc giai quyet.
Tai lieu lien quan đen Nikon do giao su William Palmer cua Oxford thu thap bang ngon ngu goc đuoc in va xuat ban nam 1982, ong cung dich sang tieng Anh. Nam 2004, tron bo tac pham va bai giang cua Nikon đuoc xuat ban o Nga.


Đanh gia Hanh đong cua Thuong phu Nikon lam day len nhieu tranh cai giua cac nha nghien cuu va đuoc nhin nhan theo nhieu cach khac nhau. Nha su hoc Nga the ky 20 ve giao hoi, Anton Kartashov, tin rang muc tieu cua Nikon la hang ngu giao si thong tri hoan toan quyen luc the tuc. Witold Jakubowski mo ta niem tin cua Nikon mang "hinh thuc chu nghia giao hoang". Nikolai Zyzykin trinh bay mot đanh gia khac ve cac viec Nikon đa lam. Ong cho rang Nikon bao ve nguyen tac song hanh quyen luc giua nha nuoc va nha tho, đong thoi phan đoi giao hoi phuc tung hoan toan nha nuoc the tuc. Theo đo, nhieu phan xet tieu cuc ve Nikon nhu nhung cao buoc chay theo quyen luc hay kieu ngao đeu do cac su gia lap lai quan điem phe chong đoi (vi du Tong giam muc Gaza Paisios). Richard Pipes đanh gia thai đo cua thuong phu đa giup khoi phuc tam thoi the can bang giua quyen luc the tuc va giao hoi. Vasily Klyuchevsky viet rang Nikon la vi nhan Nga kiet xuat nhat the ky 17, con Nikolai Kostomarov tham chi coi ong la mot trong nhung nhan vat vi đai nhat lich su dan toc.
Yuchimenko mo ta Nikon la mot nhan vat gay nhieu tranh cai khong chi vi tieu su đay thang tram song gio ma đen chinh tu nhung quyet đinh cua ong: cuoc cai cach phung vu nham thong nhat giao hoi thi lai dan đen ly giao, no luc cung co quyen luc giao si lai gian tiep đua đen su phuc tung the che sa hoang. N. Kapterev noi Nikon thuc su muon khoi phuc lai su can bang giua giao hoi va nha nuoc, nhung do ban tinh va thai đo kho gan đoi voi cac giam muc duoi quyen, ong khong đem lai quyen luc cho giao hoi ma lai tap trung quyen ay cho rieng minh. Muc đich nay tieu tan khi sa hoang cho rang nhung anh huong đang ke cua giao hoi khong mang lai loi ich cho nha nuoc. Władysław Serczyk mo ta Nikon la mot thuong phu nghiem khac, giao đieu va đoi khi tan nhan. Tuy nhien, su gia van nhan manh tam quan trong cua nhung cai cach cua Nikon đoi voi toan bo lich su Giao hoi Nga.
Tuong tu, hinh tuong Nikon khoi day nhung quan điem trai chieu giua cac giao si Chinh thong giao. Theo Tong giam muc Moskva Makary Bulgakov, tac gia nhieu bai viet lich su cua Giao hoi Chinh thong Nga, Nikon tim cach dung quyen luc giao si đe thong tri nha nuoc Nga the tuc. Giam muc Chinh thong giao Ba Lan đong thoi la nha than hoc Jeremiasz (Anchimiuk) đanh gia tich cuc nhung cai cach cua Nikon đa đe lai dau an trong "giao hoi lanh manh hien nay" nhung cung thua nhan phuong thuc Nikon su dung la tan bao đien hinh thoi đo. Mat khac, Tong giam muc Antony (Khrapovitsky) (cuoi the ky 19 đau the ky 20) cong nhan Nikon đuoc phuc chuc ngay khi con song va se đuoc phong thanh vao thoi điem thich hop. Antony coi Nikon la nhan vat kiet xuat nhat trong toan bo lich su cua Nga.
Hinh tuong Nikon đuoc nha su hoc va triet gia lich su nguoi Nga Lev Gumiliov trich dan trong cac tac pham cua minh. Tac gia coi Nikon la nguoi mang đen cai cach cho phep Nga banh truong sang cac vung đat cua Ucraina va Balkan. Aleksandr Solzhenitsyn đanh gia nhung cai cach cua Nikon la khoi đau "su tan pha va đan ap tinh than Nga".
Đoi voi Cuu giao, đac biet o the he đau tien, hinh anh Nikon bi mo ta đay tieu cuc. Trong cac tac pham cua Avvakum Petrov va cac the he ve sau, Nikon la hien than tat ca cai ac hay tham chi la ac quy hien hinh tren đat.


Chu thich Thu muc Avvakum, Аввакум (1861), Житие протопопа Аввакума, им самим написанное [Tieu su Avvakum, do chinh ong viet] (bang tieng Nga), Санкт-Петербург: Изд. Д.Е. Кожанчикова
Bazylow, Ludwik; Wieczorkiewicz, Paweł (2005), Historia Rosji [Lich su Nga] (bang tieng Ba Lan), Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolinskich, ISBN 83-04-04641-5
Bazylow, Ludwik (2006), Historia nowozytnej kultury rosyjskiej [Lich sua van hoa Nga hien đai] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy, ISBN 83-01-05684-3
Bogdanov, Андрей Петрович Богданов (1999), Русские патриархи 1589-1700 [Thuong phu Nga 1589-1700] (bang tieng Nga), Москва: Теппа, ISBN 5-300-02407-4
Zyzykin, Михаил Валерианович Зызыкин (1931), Патріархъ Никонъ. Его государственныя и каноническія идеи [Thuong phu Nikon. Tu tuong ve nha nuoc va than quyen] (bang tieng Nga), quyen Часть I‑я: Историческая почва и источники Никоновскихъ идей, Варшава: Синодальная типографія
—— (1931), Патріархъ Никонъ. Его государственныя и каноническія идеи [Thuong phu Nikon. Tu tuong ve nha nuoc va than quyen] (bang tieng Nga), quyen Часть III. Паденіе Никона и крушеніе его идей въ Петровскомъ законодательствѣ. Отзывы о Никонѣ., Варшава: Синодальная типографія
Kapterev, Николай Фёдорович Каптерев (1909), Патриарх Никон и царь Алексей Михайлович [Thuong phu Nikon va sa hoang Aleksei Mikhailovich] (bang tieng Nga), quyen 1, Сергиев Посад{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: đia điem thieu nha xuat ban (lien ket)
Kostomarov, Николай Иванович Костомаров (1895), "Глава 4. Патриарх Никон" [Chuong 4. Thuong phu Nikon], Русская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей [Lich su Nga qua tieu su cac nhan vat chinh yeu] (bang tieng Nga), quyen 2 (an ban thu 4), Санкт-Петербург: тип. М.М. Стасюлевича, tr. 157-221
Krotov, Яков Кротов, История Русской Церкви [Lich su giao hoi Nga] (bang tieng Nga), Ban goc luu tru ngay 26 thang 9 nam 2007, truy cap ngay 1 thang 12 nam 2020
Crummey, Robert (1970), The Old Believers & The World of Antichrist. The Vyg community & the Russian state [Cuu giao & the gioi Antichrist. Cong đong Vyg va nha nuoc Nga] (bang tieng Anh), Madison, Milwaukee and London: The University of Wisconsin Press
Lobachiov, Сергей Владимирович Лобачёв (2003), Патриарх Никон [Thuong phu Nikon] (bang tieng Nga), СПб.: Искусство — СПБ, ISBN 5-210-01561-0
Matrenczyk, Ałła (thang 2 nam 2002), Reformy patriarchy Nikona [Cai cach cua Thuong phu Nikon] (bang tieng Ba Lan), Przeglad Prawosławny, luu tru ban goc ngay 9 thang 7 nam 2020
Nizovsky, Андрей Юрьевич Низовский (2000), Самые знаменитые монастыри и храмы России [Cac tu vien va đen tho noi tieng nhat o Nga] (bang tieng Nga), Москва: Вече, ISBN 5-7838-0578-5
Ochmanski, Jerzy (1974), Dzieje Rosji do roku 1861 [Lich su Nga truoc nam 1861] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy
Panchenko, Александр Михайлович Панченко (1985), Древнерусская книжность: по материалам Пушкинского дома - сборник научных трудов [Sach tieng Nga co dua tren tu lieu do Vien Pushkin thu thap] (bang tieng Nga), Ленинград: Наука
Pipes, Richard (2006), Rosja carow [Sa quoc Nga] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: MAGNUM, ISBN 978-8389656-20-9
Sevastianova, Светлана Климентьевна Севастьянова (2003), Материалы к «Летописи жизни и литературной деятельности патриарха Никона» [Tu lieu cho "Tieu su cuoc đoi va tac pham cua Thuong phu Nikon"] (bang tieng Nga), СПб.: Дмитрий Буланин
Serczyk, Władysław Andrzej (1992), Poczet władcow Rosji (Romanowowie) [Vua Nga (nha Romanov)] (bang tieng Ba Lan), Londyn: Puls, ISBN 0-907587-83-6
Soska, Michał (2009), Za Swieta Rus. Wspołczesny nacjonalizm rosyjski – zarys ideologii [Cho nuoc Nga than thanh. Chu nghia dan toc Nga đuong đai - phac thao he tu tuong] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: von borowiecky, ISBN 978-83-60748-08-4
Tikhon, Тихон (2002), Путешествие в историю русских монастырей [Hanh trinh lich su tu vien Nga] (bang tieng Nga), Москва: Русское слово, ISBN 5-94853-009-4
Wojcik, Zbigniew (1979), Historia powszechna XVI-XVII wieku [Lich su pho quat the ky XVI-XVII] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Panstwowe Wydawnictwo Naukowe, ISBN 83-01-01315-X
Yukhimenko, Юхименко Е.М. (ngay 3 thang 7 nam 2007), Священство и царство в деле Патриарха Никона (Телепрограмма 30.06.07) (комментарий в аспекте культуры) [Chuc vu giao si va vuong quoc trong truong hop Thuong phu Nikon (chuong trinh phat song 30.06.07) (binh luan khia canh van hoa)] (bang tieng Nga), Cедмица.RU, luu tru ban goc ngay 16 thang 5 nam 2020
Uspienski, Boris; Zywow, Wiktor (1992), "Semiotyka władzy", Car i Bog. Semiotyczne aspekty sakralizacji monarchy w Rosji [Sa hoang va Chua. Mat ngu nghia cua su thanh hoa vuong trieu Nga (Henryk Paprocki dich va gioi thieu)] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy, ISBN 83-06-02061-8
Uspienski, Борис Андреевич Успенский (1996), "Царь и Бог. Семиотические аспекты сакрализации монарха в Росси" [Sa hoang va Chua. Mat ngu nghia cua su thanh hoa vuong trieu Nga], Избранные труды [Tuyen tap] (bang tieng Nga), quyen том I. Семиотика истории. Семиотика культуры, Москва: Шк. "Языки рус. культуры"
Heller, Michaił (2009), Historia Imperium Rosyjskiego [Lich su Đe quoc Nga] (bang tieng Ba Lan), Warszawa: Ksiazka i Wiedza, ISBN 978-83-05-13522-1
Никон (Минин-Ларионов) [Nikon (Minin-Larionov)] (bang tieng Nga), Ban goc luu tru ngay 12 thang 4 nam 2016, truy cap ngay 1 thang 12 nam 2020
О Патриархе Никоне – создателе Иверского монастыря на Валдайском озере [Ve thuong phu Nikon - nguoi sang lap tu vien Iversky ben ho Valdai] (bang tieng Nga), Ban goc luu tru ngay 29 thang 10 nam 2015, truy cap ngay 1 thang 12 nam 2020
Вскрытый археологами саркофаг патриарха Никона оказался пустым [Quan tai Thuong phu Nikon đuoc cac nha khao co phat hien trong rong] (bang tieng Nga), Православие.ru, ngay 2 thang 10 nam 2013, luu tru ban goc ngay 6 thang 3 nam 2016
Валдайский Иверский Святоозерский Богородицкий мужской монастырь [Tu vien Đuc Ba Sviatoogiersky o Valdai] (bang tieng Nga), Официальный сайт Московского Патриархата, ngay 11 thang 1 nam 2008, luu tru ban goc ngay 22 thang 2 nam 2020
Патриарх Никон. Труды. [Ky yeu Thuong phu Nikon] (bang tieng Nga), Ферапонтово домашняя страничка, luu tru ban goc ngay 29 thang 9 nam 2020


Lien ket ngoai Thuong phu Nikon va di san (tieng Nga)
S.V.Gnutova, K.A.Shchedrina. "Thap tu Kyi, Tu vien Thanh gia va su bien đoi mien linh thanh trong thoi đai Thuong phu Nikon" (tieng Nga)
Nghien cuu phuc hoi Thuong phu Nikon se đuoc thao luan tai RAGS NEWSru.com ngay 20 thang 9 nam 2007. (tieng Nga)
Hinh anh Thuong phu Nikon: Phong trung bay anh đien tu (tieng Nga)
Tu "Vu Thuong phu Nikon" Luu tru ngay 30 thang 11 nam 2020 tai Wayback Machine. 1659-1666. Du an Hoi Lich su Quan su Nga "100 tai lieu chinh ve lich su Nga". (tieng Nga)