Mao Trach Đong (phon the: 毛澤東; gian the: 毛泽东; binh am: Mao Zedong; 26 thang 12 nam 1893 – 9 thang 9 nam 1976), con đuoc nguoi dan Trung Quoc goi voi ten ton kinh la Mao Chu tich, la mot nha cach mang nguoi Trung Quoc, nguoi sang lap nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, Chu tich Đang Cong san Trung Quoc tu khi thanh lap nam 1949 cho đen khi ong qua đoi nam 1976. La mot nguoi theo chu nghia Marx-Lenin, ly thuyet, chien luoc quan su, chinh sach chinh tri cua ong đuoc goi chung la chu nghia Mao.


Đau đoi = To tich va xuat than =
Mao Trach Đong chao đoi ngay 26 thang 12 nam 1893 trong mot gia đinh nong dan o lang Thieu Son, huyen Tuong Đam, tinh Ho Nam, Trung Quoc. Cha ong, Mao Di Xuong (毛贻昌), xuat than von la ban nong va tung co thoi tong quan cho tong đoc Ho Quang đoi nha Thanh, sau vuon len tro thanh mot tieu đia chu va thuong gia ngu coc kha gia. Me ong, Van That Muoi (文素勤), la mot Phat tu sung đao tuy khong biet chu. Vo chong Mao-Van co voi nhau ba đua con trai; Mao Trach Đong la con ca, ke tiep la Mao Trach Dan (毛泽民; sinh 1896) va Mao Trach Đam (毛泽覃; sinh 1905). Gia pha Mao toc Thieu Son khang đinh Mao Thai Hoa (毛太华) la to phu dong ho; vi nay que goc Giang Tay, song vao giai đoan Nguyen mat Minh so (k. the ky thu 14), lanh nan chien tranh mot thoi gian o Van Nam roi len Ho Nam an cu.


= Thieu thoi: 1893–1911 =
Thuo nho, Mao Trach Đong thuong xuyen theo me đi chua. Ba Van muon con trai minh lon len se tu nghiep Phat tu, song ong Mao lai cho rang viec hoc đao Nho quan trong hon. Nam len 8, Mao bat đau theo hoc tieu hoc o mot ngoi truong lang truyen thong, danh phan lon thoi gian tren lop đoc thuoc long kinh sach Nho giao.


Nhung hoat đong cach mang đau tien = Bac Kinh, chu nghia vo chinh phu va chu nghia Marx: 1917-1919 =
Mao toi Bac Kinh, noi thay cua ong Duong Xuong Te đang day hoc tai Đai hoc Bac Kinh. Duong giao cho ong lam phu ta cua thu thu truong đai hoc Ly Đai Chieu, nguoi som tro thanh nguoi sang lap Đang Cong san Trung Quoc. Ly la tac gia cua mot loat bai bao đang tren bao Tan thanh nien ve su kien Cach mang thang Muoi o Nga, trong suot thoi gian ma Đang Bolshevik duoi su lanh đao cua Vladimir Lenin len nam quyen. Lenin la mot nguoi ung ho ly thuyet chinh tri - xa hoi cua Chu nghia Marx, đuoc phat trien boi Karl Marx va Friedrich Engels, nhung bai bao cua Ly lam gia tang anh huong cua chu nghia Marx toi nhung hoc thuyet trong phong trao cach mang cua nguoi Trung Quoc. Khi tro thanh mot nguoi cap tien, Mao ban đau bi anh huong boi chu nghia vo chinh phu cua Peter Kropotkin, mot hoc thuyet cap tien noi bat nhat luc bay gio. Sau đo, ong tham gia Nhom nghien cuu cua Ly va phat trien chu nghia Marx trong suot mua đong nam 1919.
Vi tra luong thap, Mao phai song trong mot can phong chat choi cung voi 7 sinh vien Ho Nam khac, nhung ong tin rang canh đep Bac Kinh se đen đap lai nhung vat va trong cuoc song cua ong. Tai truong đai hoc, Mao bi nhung sinh vien khac lam nhuc do ong la nguoi nong thon Ho Nam, phat am đia phuong va đia vi thap. Ong gia nhap khoa Triet va Bao chi Xa hoi, chu tam viet thu va thao luan voi nhung nguoi nhu Tran Đoc Tu, Ho Thich va Qian Xuantong. Thoi gian Mao o Bac Kinh ket thuc vao mua xuan 1919, khi ong toi Thuong Hai voi nhung nguoi ban đang chuan bi toi Phap. Ong khong tro lai Truong Sa, noi me ong om giai đoan cuoi. Ba đa chet vao thang 10 nam 1919 va chong ba đa chet vao thang 1 nam 1920.


= Van hoa moi va nhung cuoc bieu tinh chinh tri: 1919-1920 =
Ngay 4 thang 5 nam 1919, nhung sinh vien o Bac Kinh đa tu tap tai cong Thien An Mon đe bieu tinh phan đoi su khang cu yeu ot cua chinh phu Trung Quoc truoc su banh truong cua nguoi Nhat o Trung Quoc. Nhung nguoi yeu nuoc phan uat bi tac đong boi su nhuong bo Nhat Ban trong 21 yeu sach ma nuoc nay gui cho chinh phu Trung Quoc nam 1915. Voi su thoa hiep cua Chinh phu Bac Duong cua Đoan Ky Thuy trong Hoa uoc Versailles, Nhat Ban đuoc cho phep nhan nhung lanh tho tai Son Đong, lanh tho bi Đuc kiem soat. Nhung cuoc bieu tinh bung phat khap đat nuoc voi Phong trao Ngu Tu (do no bat đau ngay 4 thang 5 nam 1919) va đuoc tiep suc voi Phong trao van hoa moi cho rang Trung Quoc đa thua tren mat xa hoi va van hoa cham phat trien.
Ngay 23 thang 7 nam 1921, Mao tham gia Đai hoi lan thu nhat thanh lap Đang Cong san Trung Quoc tai Thuong Hai. Hai nam sau, tai Đai hoi lan thu ba (1923), ong đuoc bau vao Ban Chap hanh Trung uong Đang chi gom 5 nguoi. Thang 1 nam 1924, theo chu truong Quoc – Cong hop tac, Mao Trach Đong tham du Đai hoi lan thu nhat Quoc dan Đang hop o Quang Chau va đuoc bau lam Uy vien du khuyet Ban Chap hanh Trung uong Quoc dan Đang. Sau đo ong len đuong đi Thuong Hai lam viec tai co quan Ban chap hanh Quoc dan Đang, roi sang nam sau lai ve Quang Chau lam quyen truong Ban tuyen truyen cua Quoc dan Đang, roi kiem them mot chan trong Uy ban van đong nong dan cua đang nay. Luc nay ong bi Tran Đoc Tu đay ra khoi Ban chap hanh Trung uong Đang Cong san tai Đai hoi 4 hop vang mat ong vao thang 1 nam 1925. Tai Đai hoi lan thu hai Quoc dan Đang (thang 1 nam 1926), ong lai đuoc bau lam uy vien du khuyet Ban chap hanh Trung uong Quoc dan Đang va lam quyen Truong ban Tuyen truyen đen thang 5 nam 1926.
Sau khi Tuong Gioi Thach quay sang đan ap Đang Cong san, Mao Trach Đong chu truong đau tranh vu trang voi Tuong nhung khong đuoc Tran Đoc Tu chap nhan va bi that sung. Mao Trach Đong ben lui ve que cho ra đoi Bao cao khao sat phong trao nong dan Ho Nam, tac pham quan trong đau tien cua chu nghia Mao.


Chien tranh va cach mang Mao thoat khoi bach sac khung bo vao nam 1927 va lanh đao Cuoc khoi nghia Vu gat Mua thu o Truong Sa, Ho Nam nhung that bai. Tan quan du kich chua đay 1.000 nguoi cua Mao tim noi an nau o vung nui tinh Cuong Son, noi giap ranh giua hai tinh Ho Nam va Giang Tay. Nam 1928 đoi quan nay hop nhat voi quan cua Chu Đuc, lap ra Quan đoan 4 cong nong, do Chu Đuc lam Quan đoan truong. Mao đa gop phan xay dung can cu, chinh quyen va quan đoi tien hanh chien tranh du kich co hieu qua, thuc hien cai cach ruong đat. Chinh tai noi đay tu 1931 đen 1934, nha nuoc Cong hoa Xo-viet Trung Hoa đuoc lap ra va Mao đuoc bau lam Chu tich Chinh phu Trung uong lam thoi. Vao thoi ky nay, Mao ket hon voi Ha Tu Tran, sau khi Duong Khai Tue bi luc luong Quoc dan Đang giet chet.
Khu Xo-viet nay tro thanh noi tru ngu cua Ban Lanh đao Đang Cong san chay tron su khung bo cua Tuong Gioi Thach o cac thanh pho lon, chu yeu la Thuong Hai. Duoi ap luc cua cac chien dich bao vay can quet cua Quoc dan Đang, trong noi bo Ban Lanh đao Đang Cong san dien ra cuoc tranh gianh quyen luc va đau tranh ve đuong loi va chien thuat. Phe theo đuong loi chinh thong cua Moskva, ma đai dien la nhom 28 nguoi Bolshevik, đa thang the va Mao dan dan bi gat ra khoi cac chuc vu quan trong.

Voi quyet tam tieu diet bang đuoc nhung nguoi cong san, thang 10 nam 1934 Tuong Gioi Thach truc tiep chi huy 50 van quan bao vay tan cong khu Xo-viet trung uong, buoc Hong quan phai mo đuong mau roi bo noi đay, tien hanh cuoc Van ly truong chinh cuc ky gian kho, vuot 9.600 km trong suot mot nam troi đe đen tinh Thiem Tay xay dung can cu moi. Tren đuong truong chinh, Mao Trach Đong đa len nam quyen lanh đao tu Hoi nghi Tuan Nghia hop vao thang 1 nam 1935. Tai hoi nghi nay, Chu An Lai nga ve phia Mao, Tong Bi thu Bac Co va co van quan su Otto Braun (ten Trung Quoc la Ly Đuc) bi ha be, Mao vao Ban thuong vu Bo Chinh tri, nam quyen thuc te va nam 1943 đuoc bau lam Chu tich Bo Chinh tri Đang Cong san Trung Quoc.
Tu can cu moi o Dien An, Mao lanh đao nhung nguoi cong san tien hanh cuoc khang chien chong Nhat (1937–1945) thong qua hop tac Quoc–Cong lan thu hai. Tai đay, Mao cung co quyen luc trong Đang Cong san bang viec mo cuoc van đong chinh phong. Tai Đai hoi lan thu 7 cua Đang Cong san Trung Quoc hop tai Dien An thang 6 nam 1945, Mao đuoc bau lam Chu tich Ban chap hanh Trung uong Đang. Cung tai Dien An, Mao ly than voi Ha Tu Tran va lay Lam Binh, mot dien vien moi toi Dien An ma sau nay khuynh đao chinh truong Trung Quoc voi ten goi la Giang Thanh.
Ngay sau khi Chien tranh Trung-Nhat ket thuc, noi chien tiep tuc dien ra giua Quoc dan Đang va Đang Cong san, ket thuc bang thang loi cua Đang Cong san vao nam 1949.


Lanh đao Trung Quoc Mao Trach Đong thuoc phai ta kien đinh, nam 1920, Mao tro thanh nguoi Mac xit. Nam 1921, la mot trong 21 nguoi sang lap Đang Cong san Trung Quoc, nhung mai đen nam 1935, Mao moi tro thanh nguoi lanh đao cua Đang. Đang Cong san Trung Quoc sau hai lan that bai vao nam 1927 va 1934, nhung cuoi cung cung vuot qua đuoc nho Mao Trach Đong len nam quyen lanh đao Đang, luc luong cua Đang dan đuoc cung co manh len. Đen nam 1947, Mao Trach Đong đa chuan bi phat đong cuoc tan cong toan dien vao Chinh phu Quoc Dan Đang do Tuong Gioi Thach đung đau.
Mao Trach Đong lanh đao Đang Cong san Trung Quoc thuc hien cuoc cach mang dan toc - dan chu gianh chinh quyen nam 1949, cham dut tinh trang quan phiet cat cu, thu hoi cac to gioi cua nuoc ngoai tren lanh tho Trung Quoc, xoa bo cac hiep uoc bat binh đang voi cac cuong quoc; đat nen mong cho mot đat nuoc Trung Quoc thong nhat va bat đau cong cuoc hien đai hoa đua Trung Quoc tu mot nuoc phuong Đong bi cac đe quoc phuong Tay chen ep tro thanh mot cuong quoc tren the gioi. Trong suot 27 nam, ong va cac đong chi cua minh đa kien tri thuc hien cong cuoc cai cach kinh te - xa hoi vi đai mang y nghia sau xa tren đat nuoc Trung Quoc theo huong xoa bo cac tan tich trung co lac hau, cong nghiep hoa, hien đai hoa, lam cho xa hoi dan chu va binh đang hon du trong qua trinh thuc hien ong đa mac mot so sai lam gay ra nhung hau qua nghiem trong va lau dai cho xa hoi Trung Quoc. Nhung ton that, thiet hai do nhung chinh sach Mao đua ra, nhung phong trao do Mao phat đong mot phan do su nhiet tinh thai qua đen muc cuc đoan cua nhung can bo truc tiep thuc thi va cua cong chung.

Tu nam 1949 đen nam 1976, Mao Trach Đong luon la nhan vat quan trong nhat trong Chinh quyen Trung uong Trung Quoc. Mao Trach Đong đa lanh đao Đang Cong san Trung Quoc đanh bai quan đoi Trung Hoa Dan quoc do Tuong Gioi Thach lanh đao. Tiep đo Mao thuc hien nhung ke hoach kinh te ngan han voi su giup đo cua Lien Xo đe xay dung nen tang cong nghiep cho Trung Quoc. Voi mong muon đua Trung Quoc tro thanh mot sieu cuong trong thoi gian con nhanh hon ca Lien Xo tung lam, Mao phat đong phong trao Đai nhay vot va Cong xa hoa, vao thoi ky cuoi nhung nam 50 cua the ky XX. Đay la ke hoach voi muc tieu nhan manh bien phap san xuat quy mo nho, san xuat thu cong, tien hanh cuoc thuc nghiem chu nghia xa hoi lon chua tung thay voi muc tieu cong nghiep hoa nham đua Trung Quoc thanh sieu cuong trong thoi gian chi 10 - 20 nam. Su nong voi qua muc dan toi viec ke hoach bi that bai va phai huy bo. Cung voi thien tai, nhung chinh sach kinh te sai lam đa gay ra mot nan đoi rat lon trong lich su loai nguoi, khoang 37,5 trieu nguoi (khoang 5% dan so Trung Quoc) đa chet vi nan đoi do san xuat nong nghiep bi đinh tre.
Sau khi gianh đuoc chinh quyen, Mao Trach Đong đa tien hanh nhieu cai cach kinh te - xa hoi nhu cai cach ruong đat, quoc huu hoa tat ca cac doanh nghiep tu nhan, giai tan cac đang phai chinh tri canh huu, cac hoi kin, triet ha cac bang đang toi pham... Sinh ra va lon len trong xa hoi phong kien Trung Quoc cuoi the ky 19 va đa chung kien nan quan phiet cat cu cuoi thoi nha Thanh, Mao Trach Đong chiu anh huong lon tu cac bai hoc trong lich su Trung Quoc: ong tin rang can phai manh tay tran ap moi luc luong chong đoi thi moi co the giu on đinh đuoc mot đat nuoc rong lon va đong dan nhu Trung Hoa. Trong cac cuoc cai cach cua Mao co hang chuc van đia chu, doanh nhan, tri thuc bi bat hoac xu tu vi bi ket toi huu khuynh, pha hoai, phan cach mang, tay sai cua ngoai quoc, Han gian... Đen nam 1950, truoc viec Bac Trieu Tien bi luc luong phuong Tay (dan đau la Hoa Ky) tan cong, Mao Trach Đong đa cu chi nguyen quan tham chien. Luc luong Trung Quoc đa đay lui quan đoi phuong Tay ve vi tuyen 38, bao ve đuoc nha nuoc Bac Trieu Tien va cam cu ngang ngua voi luc luong phuong Tay trong suot 4 nam. Tuy khong gianh đuoc thang loi quyet đinh, nhung viec quan đoi Trung Quoc co the giao chien ngang ngua voi luc luong phuong Tay (trong đo co Hoa Ky, quoc gia manh nhat the gioi khi đo) đa nang cao tinh than dan toc cua nguoi Trung Quoc va uy tin cua Mao Trach Đong, boi ca 100 nam truoc đo quan đoi nuoc nay lien tuc bai tran khi chien đau voi phuong Tay, la giai đoan ma nguoi Trung Quoc xem la Bach nien quoc si.
Tiep đo Mao thuc hien nhung ke hoach kinh te ngan han voi su giup đo cua Lien Xo đe xay dung nen tang cong nghiep cho Trung Quoc. Trong Ke hoach 5 nam lan thu nhat (1953-1957), Trung Quoc lay xay dung va phat trien cong nghiep nang lam trung tam, gom nhung nganh đien luc, than, gang thep, hoa chat... Voi su giup đo nhieu mat cua Lien Xo va cac nuoc xa hoi chu nghia Đong Au, 246 cong trinh cong nghiep quan trong, đuoc coi la xuong song cua nen cong nghiep Trung Quoc đuoc xay dung. Tu 1949 toi 1955, hon 20 trieu ban in tu hon 3.000 đau sach khoa hoc va ky thuat (chu yeu do Lien Xo cung cap) đuoc dich va xuat ban o Trung Quoc, tao nen tang cho mot the he tri thuc khoa hoc moi tai Trung Quoc. Toc đo cua san xuat cong nghiep tang binh quan hang nam 18%. Đen nam 1957, san luong cong nghiep đa tang 140%, san luong nong nghiep tang 25% so voi nam 1952.
Đai nhay vot la ten đat cho Ke hoach Nam nam lan thu hai du tru keo dai tu 1958-1963. Mao tiet lo Đai nhay vot tai mot cuoc hop vao thang 1 nam 1958 tai Nam Kinh. Y tuong trung tam đang sau Đai nhay vot la su phat trien nhanh cua nen cong nghiep va nong nghiep Trung Quoc nen đuoc dien ra song song. Cong nghiep hoa thuc hien bang nguon cung ung lao đong gia re khong lo va tranh phai nhap cang cac thiet bi, may moc nang. Đe đat đuoc đieu nay, Mao chu truong thuc hien chinh sach tap the hoa sau rong hon dua theo mo hinh "Thoi ky thu 3" cua Lien Xo trong nong thon Trung Quoc, noi cac hop tac xa hien huu se đuoc sap nhap voi nhau thanh cac Cong xa nhan dan khong lo. Mot cong xa thi điem đuoc thiet lap tai Chayashan trong tinh Ha Nam thang 4 nam 1958. Tai đay, lan đau tien, đat tu huu bi xoa bo hoan toan va cac nha bep cong xa đuoc gioi thieu. Tai cac cuoc hop cua Bo chinh tri vao thang 8 nam 1958, quyet đinh đuoc đua ra la nhung cong xa nhan dan nay se tro thanh hinh thuc to chuc chinh tri va kinh te moi khap cac vung nong thon Trung Quoc. Vao cuoi nam, khoang 25.000 cong xa đuoc lap len, moi cong xa co trung binh 5.000 ho gia đinh. O cac cong xa tu cung tu cap nay, luong va tien đuoc thay the bang cong điem (work points). Ngoai nong nghiep, chung ket hop mot vai du an xay dung va cong nghiep nhe. Mao cho rang san xuat lua gao va thep la cot tru chinh cua phat trien kinh te. Ong tien đoan rang trong vong 15 nam ke tu Đai nhay vot, san luong thep cua Trung Quoc se vuot qua san luong thep cua Vuong quoc Anh. Trong cac cuoc hop Bo chinh tri vao thang 8 nam 1958, quyet đinh đuoc đua ra la san xuat thep đuoc an đinh tang gap đoi trong nam, đa so san luong gia tang toi tu cac lo nung thep san vuon. Mao đuoc Bi thu tinh An Huy cho xem mot thi du ve mot lo nung thep o Hop Phi vao thang 9 nam 1958, đuoc cho la đang san xuat thep chat luong cao (mac du thuc te thi thep tinh luyen nay đa đuoc san xuat o noi khac). Phan khich vi chuyen nay, Mao khuyen khich viec thiet lap cac lo nung thep san vuon loai nho tai moi xa va tai moi khu pho. No luc khong lo tu nong dan va cac cong nhan khac đuoc đua vao đe san xuat thep tu sat vun. Đe cung cap nhien lieu đot cho cac lo nung, cay rung bi chat bua bai, gay thiet hai lon cho moi truong thien nhien cua đia phuong. Tinh trang pha cua nha va ban ghe đo đac đe lay cui đot lo nung cung xay ra khap noi. Noi, xoong, chao, va cac thu vat dung kim loai khac đuoc trung dung đe cung cap "sat vun" cho cac lo nung đe co the đat đuoc muc tieu san xuat. Nhieu lao đong nong nghiep bi thuyen chuyen tu thu hoach mua mang sang giup san xuat thep cung giong nhu cac cong nhan o nhieu nha may, truong hoc va tham chi ca benh vien. Nhung ai co chut kinh nghiem ve san xuat thep hoac co hieu biet co ban ve luyen kim thi cung co the thay đuoc rang san pham tu cac lo nung nay la nhung đong sat nguyen lieu pham chat thap va chang co chut gia tri gi ve kinh te. Tuy nhien, chinh su ngo vuc sau đam cua Mao đoi voi gioi tri thuc, niem tin vao suc manh khong lo cua gioi nong dan đa khien ong ra lenh thuc hien no luc khong lo nay tren toan quoc ma khong hoi y kien cua cac chuyen gia. No luc lon đuoc thuc hien trong suot Đai nhay vot tren pham vi rong nhu cac du an xay cat co ban thuong đuoc hoach đinh cau tha, vi du nhu cac cong trinh thuy loi, thuong đuoc xay ma chang hoi y tu cac ky su đuoc đao tao. Hon nua, kinh nghiem cua cac tang lop tri thuc theo sau Chien dich tram hoa đua no đa khien nhung ai biet đuoc ke hoach nhu the la mot chuyen đien ro cung chang dam len tieng chi trich. Đai nhay vot ngay nay đuoc đa so moi nguoi, ca trong va ngoai Trung Quoc, xem nhu la mot đai tham hoa kinh te, thuc su đung la mot "Đai Nhay Lui" ma anh huong đen Trung Quoc trong nhieu nam sau đo. Khi cac con so thong ke bi thoi phong toi tay gioi chuc đac trach ke hoach, menh lenh đuoc ban ra la phai chuyen nguon nhan luc lao đong vao cong nghiep hon la nong nghiep. Do cac đot han han va lu lut nam 1959-1961 ket hop voi viec qua nhieu nguon luc bi don vao cong nghiep đa dan toi mat mua, keo theo đo la nan đoi. Con so nguoi chet trong nan đoi chinh thuc đuoc ghi nhan tai Trung Quoc trong nhung nam cua Đai nhay vot la 14 trieu, nhung cac hoc gia uoc tinh rang con so nan nhan chet đoi la tu 20 đen 43 trieu. Ba nam tu nam 1959 đen nam 1962 đuoc biet nhu la "Ba nam Ac nghiet" va Ba nam Thien tai. Nhieu quan chuc đia phuong bi truy to va hanh quyet cong khai vi bao cao thong tin sai lech.
Ke hoach tiep theo ma Mao Trach Đong ung ho la cuoc "Đai Cach mang van hoa vo san" vao nhung nam 60 cua the ky 20. Co nhieu quan điem khac nhau ve Cach mang van hoa tai Trung Quoc. Theo Uy ban Trung uong Đang Cong san Trung Quoc, Cach mang van hoa la đe "đau tranh voi giai cap tu san trong linh vuc tu tuong va su dung nhung tu tuong va le thoi moi cua giai cap vo san đe thay đoi dien mao tinh than cua toan bo xa hoi" nhung cung co quan điem cho rang đay la mot cach đe Mao Trach Đong lay lai quyen kiem soat Đang Cong san Trung Quoc sau cuoc Đai nhay vot that bai. Cach mang van hoa o Trung Quoc đa xoa bo triet đe nhung hu tuc con lai tu thoi trung co tai Trung Quoc (cung bai đe chua benh, tuc bo chan phu nu...), nhung cung đe lai nhung hau qua nghiem trong khong chi ve kinh te, xa hoi ma ca ve van hoa. Cach mang van hoa tu muc tieu ban đau la thay đoi dien mao tinh than cua toan bo xa hoi đa bien thanh quy chup, to cao, chi trich, đau to, thanh trung lan nhau tren toan Trung Quoc. Cuoc cach mang nay lam te liet cac hoat đong kinh te, chinh tri, giao duc, van hoa cua Trung Quoc; pha vo su lanh đao cua Đang Cong san Trung Quoc va khien nha nuoc khong con duy tri noi trat tu xa hoi; gay chia re nghiem trong trong Đang Cong san, trong bo may nha nuoc va trong xa hoi Trung Quoc; pha huy cac di san van hoa vat the va phi vat the. Đang Tieu Binh nhan đinh Mao Trach Đong co mot phan loi trong viec nay, nhung phan khac la do nhung nguoi thi hanh cap duoi co trinh đo kem con cong chung de bi kich đong khien muc tieu đe ra bi bop meo: "Cach mang Van Hoa la mot sai lam. Chung ta phai manh dan choi bo sai lam nay cua Mao trong nhung nam thang cuoi đoi cua ong. Nhung cung can nhin vao su that. Su that la khong phai moi sai lam va qua đang trong cuoc Cach mang Van Hoa đeu do Mao Trach Đong." Co đieu đac biet la khi phat đong "Đai nhay vot", Mao Trach Đong đa hon 60 tuoi; con "Đai Cach mang van hoa" dien ra luc ong gan 70 tuoi; va khi quyet đinh thiet lap ngoai giao voi Hoa Ky thi Mao đa gan 80 tuoi.
Đau nam 1950, Mao Trach Đong cung đa chap nhan vien tro vu khi va cu cac đoan co van Trung Quoc đe giup đo Viet Nam chong Phap. Truoc khi đi, Mao Trach Đong can dan đoan co van: "Cac đong chi phai phai coi su nghiep giai phong cua nhan dan Viet Nam la su nghiep cua chinh minh. Chien thang cua Viet Nam truoc Phap vao nam 1954 (chi it lau sau khi Trung Quoc buoc My đinh chien o Trieu Tien) cung gian tiep nang cao vi the cua Trung Quoc va uy tin cua Mao Trach Đong.
Du mac phai nhieu sai lam nhung duoi su lanh đao cua Mao Trach Đong, Trung Quoc đa buoc đau xay dung đuoc nen tang cong nghiep nang, cong nghiep nhe, cong nghiep quoc phong. Nen kinh te Trung Quoc đa tu san xuat đuoc hau het cac san pham cong nghiep thong dung, cac loai vu khi thong thuong va đac biet che tao đuoc bom nguyen tu. Đay la nen tang đe Trung Quoc tiep tuc phat trien duoi su lanh đao cua nguoi ke thua ong la Đang Tieu Binh.


Qua đoi Mao Trach Đong qua đoi ngay 9 thang 9 nam 1976, 10 phut sau nua đem o thu đo Bac Kinh.
Mao mat vi benh xo cung teo co (ten khoa hoc: amyotrophic lateral sclerosis), o Hoa Ky benh nay thuong đuoc goi la Lou Gehrig's hoac Motor Neurone, cung mot can benh voi Stephen Hawking. Suc khoe cua Mao Trach Đong đa rat kem trong nhieu nam va suy giam rat ro ret trong thoi gian vai thang truoc khi qua đoi. Thi hai ong đuoc an tang tai Đai le đuong nhan dan. Le tuong niem ong cu hanh vao ngay 18 thang 9 nam 1976 tai quang truong Thien An Mon. Trong le tuong niem co 3 phut mac niem. Sau đo thi hai Mao đuoc đat trong Lang Mao Trach Đong, mac du ong muon đuoc hoa tang va la nha lanh đao cap cao đau tien ky van ban chinh thuc vao thang 11 nam 1956 quy đinh tat ca nhung nguoi lanh đao cap trung uong sau khi chet se đuoc an tang theo nghi thuc hoa tang.


Đanh gia Hoc gia Shinjima Junra, nguoi Nhat Ban cho rang: "Mao Trach Đong khong phai la nha cach mang theo kieu tho moc – chi biet đuc đeo cung nhac, cung khong phai mot nha cach mang theo kieu hoc gia, ma la mot nha cach mang theo kieu quan su muu luoc, nhieu ky xao". Trong moi linh vuc, Mao Trach Đong đeu the hien muu luoc. Trong cuoc song, ong co su tu tin, no luc, ly tuong cao thuong, nhu cau vat chat đam bac. Trong muu luoc quan su, ong biet ap dung nhieu chien thuat đa dang: đanh du kich, du đich xam nhap, giuong đong kich tay, tham nhap vung đich hau, đanh cong thanh, chan tiep vien, mai phuc quan đe đanh chan...
Mao Trach Đong cung chiu nhung chi trich ve nhung sai lam cua ong. Theo cuon Mao Trach Đong ngan nam cong toi cua Tan Tu Lang, do nha xuat ban Thu Tac Phuong (Hong Kong) an hanh thang 7 nam 2007 cho rang: "Nhan dan đa thuc tinh. Viec tiep tuc treo anh Mao tren Thien An Mon, tiep tuc đe thi hai Mao o nha ky niem la lac hau so voi quan chung roi, can xu ly thoa đang đat nuoc ta triet đe bong đen Mao Trach Đong". Ly Nhue, cuu thu ky cua Mao Trach Đong, bi bat giam trong thoi ky Cach mang van hoa, đanh gia "Che đo đoc tai cua Mao con kinh khung hon Stalin vi ong muon kiem soat nao trang cua con nguoi" va "Mao Trach Đong vuot hon moi hoang đe vi ong khien nguoi dan tuan loi ca trong suy nghi - khong hoang đe nao tren the gioi lam đuoc vay. Hoac anh ung ho ong ta, hoac khong dam noi ra, hoac anh tu thu trai long minh".
Ngay 25/10/2017, trong mot phien thao luan tai Hoi đong Quan he quoc te, khi đanh gia ve suc manh cua Trung Quoc, Thu tuong Singapore Ly Hien Long noi ngan gon ve qua trinh phat trien cua Trung Quoc: "Neu nhin vao khac biet trong viec nhan manh tam quan trong, đo la đieu tu than Trung Quoc đa noi len roi. Voi ong Mao Trach Đong, Trung Quoc đung day. Voi ong Đang Tieu Binh, ho đat đuoc su giau co va bay gio voi ong Tap Can Binh, ho manh me".
Mao Trach Đong con đuoc coi la nha chien thuat va chinh tri xuat sac trong cuoc Noi chien va chien tranh Trieu Tien, voi cac bai viet ve quan su đa anh huong lon toi nhung nguoi muon tao ra cac cuoc noi day cung nhu tim hieu cach dep noi day, va trai lai, y thuc he cua Mao thi đa bi lam dung va gay ra nhung hau qua xau, nhung chinh sach bao luc. Nhung đieu đo lai tang them tam voc cua Mao Trach Đong trong con mat nguoi dan Trung Quoc. Viec sung kinh cac nha lanh đao vi đai chuyen dung vu luc đe lap lai trat tu la mot net van hoa o Trung Quoc. Nguoi dan Trung Quoc coi ong nhu "mot vi than bao thu đen đe thanh trung the gioi hu bai", va vi than đo khong the chi dung nhung bien phap nua voi.
Sau khi Mao Trach Đong qua đoi nam 1976, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đa đi đen ket luan khong phai tat ca cac hanh đong cua ong đeu đung. Chu tich Đang Tieu Binh, kien ​​truc su cua cuoc cai cach trong nhung nam 1980, đa đua ra cong thuc: 70% nhung gi Mao Trach Đong đa lam la đung, con 30% la sai lam. Ngay ca o Trung Quoc hien đai, theo cac cuoc tham do, Mao Trach Đong van rat đuoc ton sung trong dan chung.
Nhan dip chuan bi ky niem 120 nam ngay sinh Mao Trach Đong, to Thoi bao Hoan Cau đa tien hanh mot cuoc khao sat đoi voi hon 1000 đoc gia tai 6 thanh pho cua Trung Quoc va nhan đuoc ket qua la co toi 85% so nguoi đuoc hoi cho rang Mao Trach Đong đa co cong lon trong viec đua đat nuoc Trung Quoc đen nhung thanh cong nhu ngay nay. Nhung cong lao cua Mao Trach Đong đuoc ho xem la lon hon nhieu so voi nhung sai lam cua ong
Khong giong nhu Nikita Khrushchev đa tung len an nguoi tien nhiem Joseph Stalin, chinh quyen Trung Quoc khong phu nhan cac chien thuat va tu tuong chinh tri cua Mao Trach Đong. Chu nghia Mao Trach Đong van la mot yeu to đuoc cong nhan trong Hien phap Trung Quoc va la tu tuong chinh tri quan trong tai Trung Quoc hien nay. Theo nghi quyet cua Hoi nghi Trung uong 6 cua Ban chap hanh Trung uong Đang Cong san Trung Quoc khoa 11 vao thang 6 nam 1981, Tu tuong Mao Trach Đong la "san pham cua su ket hop cac nguyen tac pho quat cua chu nghia Marx-Lenin va thuc tien cu the cua cach mang Trung Quoc", la mot he thong khoa hoc bieu trung cho "su ket tinh tri tue tap the cua Đang Cong san Trung Quoc"


Pha he = Ong noi, cu va bo me =
To tien va cha me cua Mao:

Mao Di Xuong (毛贻昌), bo, ten tu la Mao Thuan Sinh (毛顺生) (15 thang 10 nam 1870 – 23 thang 1 nam 1920)
Van To Can (文素勤), me (12 thang 2 nam 1867 – 5 thang 10 nam 1919), ba la nguoi that hoc va la mot Phat tu, lay chong nam 1885 va la hau due cua Van Thien Tuong
Mao An Pho (毛恩普), ong noi
Mao To Nhan (毛祖人), cu noi


= Nhung nguoi vo =
Mao Trach Đong co bon nguoi vo, ho đa sinh tong cong 10 nguoi con. Ho la:

La Nhat Tu (1889–1910), do gia đinh sap đat nhung Mao khong cong nhan va hai nguoi chua he an o voi nhau. Ket hon nam 1907. Khong co con.
Duong Khai Tue (杨开慧, 1901–1930) o Truong Sa, ket hon nam 1921, song voi nhau đen nam 1927, bi Quoc dan Đang hanh quyet nam 1930. Ba sinh đuoc 3 nguoi con trai.
Ha Tu Tran (贺子珍, 1909? / thang 8 nam 1910 – 19 thang 4 nam 1984) nguoi Vinh Tan, tinh Giang Tay, ket hon tu thang 5 nam 1928, đen nam 1937 thi ba sang Lien Xo chua benh. Ba sinh no 6 lan nhung nam con chet non hoac mat tich va chi co Ly Man truong thanh.
Giang Thanh: ket hon tu nam 1938 đen luc Mao mat. Co mot con gai la Ly Nap.
Theo hoi ky cua Ly Chi Thoa, bac si rieng cua ong, Mao đa quan he tinh duc voi ca tram nguoi phu nu khac. Qua đo ong chap nhan la ho co the bi lay benh hoa lieu, boi vi chinh ong đa bi mac benh nay ma khong the chua khoi đuoc. Tuy nhien, mot so hoc gia, nhung nguoi than va nhung nguoi tung lam viec voi Mao đa len tieng chi trich ve tinh chinh xac cua nhung nguon hoi ky ca nhan nhu vay. Mot nhom nghien cuu gom ba tac gia đa dan nhung ho so y te cu cua Mao cho thay Ly Chi Thoa chi cham soc Mao co 1 ngay duy nhat (ngay 3 thang 6 nam 1957). Nhu vay, Ly Chi Thoa khong phai la bac si thuong truc cua Mao Trach Đong va vi the khong co kha nang co đuoc nhung thong tin "rieng tu, bi mat" ma ong viet ra tren sach.


= Anh chi em =
Bo me Mao Trach Đong co ca thay nam con trai va hai con gai. Hai nguoi con trai va ca hai con gai chet som, con lai 3 anh em Mao Trach Đong, Mao Trach Dan, Mao Trach Đam. Cung nhu Duong Khai Tue, Mao Trach Dan va Mao Trach Đam đeu bi Quoc dan Đang giet hai trong thoi ky noi chien.

Mao Trach Dan (毛泽民, 1895? / 3 thang 4 nam 1896 – 27 thang 9 nam 1943), em trai
Mao Trach Đam (毛泽覃, 25 thang 9 nam 1905 – 26 thang 4 nam 1935), em trai
Co hai chi em gai đeu mat khi con tre, trong đo co Mao Trach Oanh
Ngoai ra Mao Trach Kien (毛泽建, 1905 - 1929) tuc Mao Trach Hong la chi ho, bi Quoc dan Đang giet hai nam 1930


= Nhung nguoi con =
Mao Ngan Anh (毛岸英, 1922-1950), con trai ca cua Duong Khai Tue, ket hon voi Luu Tu Te (刘思齐), ten khai sinh la Luu Tung Lam (刘松林), tham gia chien đau va hi sinh trong chien tranh Trieu Tien.
Mao Ngan Thanh (毛岸青, 1923-2007), con trai cua Duong Khai Tue, ket hon voi Thieu Hoa (邵华), em gai Luu Tu Te, sinh ra con trai la Mao Tan Vu.
Mao Ngan Long (1927- 1931?), con trai ut cua Duong Khai Tue, mat tich.
Ly Man (李敏, 1936-), ten that Mao Kieu Kieu (毛娇娇), con gai cua Ha Tu Tran, ket hon voi Khong Lenh Hoa (孔令华), sinh ra con trai la Khong Ke Ninh (孔继宁), con gai la Khong Đong Mai (孔冬梅). Mao tung co biet danh la Ly Đuc Thang, nen Ly Man lay ho nay?
Ly Nap (李讷, 1940-), con gai cua Giang Thanh, ket hon voi Vuong Canh Thanh (王景清), sinh ra con trai la Vuong Hieu Chi (王效芝). Ly la ho goc cua Giang Thanh.
Luu y la ten đem trong tung the he gia đinh Mao la giong nhau, tuan tu cac đoi la To-An-Di-Trach-Ngan. Cac con cua Mao Trach Dan va Mao Trach Đam co ten đem la Vien.


Cac tac pham Nghien cuu ve giao duc the chat
Noi chuyen ve triet hoc
Chong lai viec me tin sach
Thuc tien luan (Luan ve van đe "thuc tien")
Mau thuan luan (Luan ve van đe "mau thuan")
Luan tri cuu chien (Luan ve đanh lau dai)
Tan dan chu chu nghia luan (Luan ve chu nghia dan chu moi)
Mao Trach Đong ngu luc (Tong hop cac cau noi an tuong cua Mao Trach Đong)


Đoi song rieng tu Chu thich Tham khao = Thu muc =
Sach

Tap chi


Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Mao Zedong tai Wikimedia Commons
Mao Trach Đong tren IMDb 
BBC 中国丛谈特辑（上）
BBC 中国丛谈特辑（上）采访录音
BBC 中国丛谈特辑（下）
BBC 中国丛谈特辑（下）采访录音
"Mao: The Unknown Story" on Amazon.com
開放出版社 《毛澤東：鮮為人知的故事》中文版 Luu tru ngay 29 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine
《毛澤東：鮮為人知的故事》 英文注釋 Luu tru ngay 27 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine
Asia Source biography Luu tru ngay 10 thang 5 nam 2000 tai Wayback Machine
Mao Zedong Biography Luu tru ngay 8 thang 1 nam 2005 tai Wayback Machine From Spartacus Educational
The Mao Zedong Reference Archive at marxists.org
Collected Works of Mao Zedong at the Maoist Internationalist Movement Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine
Mao Zedong on propaganda posters Set of propaganda paintings showing Mao Zedong as the great leader of China.
Other Chinese leaders
CNN profile
(tieng Trung) Sayings of Chairman Mao [2]
The Oxford Companion to Politics of the World: Mao Zedong
Uncounted Millions: Mass Death in Mao's China Luu tru ngay 17 thang 6 nam 2004 tai Wayback Machine (July 1994 Washington Post article by Daniel Southerland)
Getting My Reestimate Of Mao's Democide Out (blog article by professor R. J. Rummel)
China must confront dark past, says Mao confidant by Jonathan Watts for The Guardian