Elizabeth I cua Anh (tieng Anh: Elizabeth I of England; tieng Phap: Elisabeth Ire d'Angleterre; tieng Tay Ban Nha: Isabel I de Inglaterra; 7 thang 9 nam 1533 – 24 thang 3 nam 1603) la Nu vuong nuoc Anh va Ireland tu ngay 17 thang 11 nam 1558 cho đen khi qua đoi. Ba đuoc biet đen voi nhung danh hieu khac nhu Nu vuong Đong trinh (The Virgin Queen), Gloriana, hoac Good Queen Bess, va tro nen bat tu voi ten Faerie Queene trong thien su thi cung ten cua Edmund Spenser. Elizabeth I la quan chu cuoi cung cua Vuong toc Tudor, nhung nguoi khac thuoc dong Tudor đa tung len ngoi bau la ong noi Henry VII, cha Henry VIII, em trai cung cha khac me Edward VI va chi cung cha khac me Mary I. Thoi tri vi cua Elizabeth I keo dai gan 45 nam, noi bat voi hai su kien: Vuong quoc Anh tro nen mot the luc co anh huong toan cau, va nhung tranh chap ton giao luon suc soi trong nuoc.
Elizabeth khoi su cai tri đat nuoc bang cach tim kiem nhung loi tu van khon ngoan va thich đang, nhung quyet đinh chinh tri cua Nu vuong thuong dua vao mot nhom cac co van đang tin cay đuoc đat duoi su dan dat cua William Cecil, Nam tuoc Burghley. Mot trong nhung quyet đinh quan trong đau tien cua Elizabeth la quay sang ung ho viec xac lap giao hoi theo khuynh huong Khang Cach cho nuoc Anh, voi Nu vuong la Thong đoc Toi cao cua Giao hoi. Tu đay hinh thanh va phat trien Anh giao. Trai voi su mong đoi cua than dan cung nhu cua Quoc hoi, Elizabeth khong he ket hon. Mac du luon can trong trong đoi ngoai va de dat khi ung ho cac chien dich quan su tai Ha Lan, Phap va Ireland, chien tich nuoc Anh đanh bai ham đoi cua Tay Ban Nha (Armada) nam 1588 đuoc noi ket voi ten tuoi cua Nu vuong va thuong đuoc xem la mot trong nhung chien thang lung lay nhat trong lich su nuoc Anh.
Giai đoan nay thuong đuoc nhac đen nhu la Thoi ky Elizabeth hoac Thoi Hoang kim Elizabeth. Cac nha viet kich William Shakespeare, Christopher Marlowe va Ben Johnson đa tao nen thanh danh cho minh trong thoi ky nay; Francis Drake tro thanh nguoi Anh đau tien thuc hien mot chuyen hai hanh vong quanh Trai Đat; Francis Bacon thiet lap quan điem chinh tri va triet hoc; Bac My tro thanh thuoc đia cua Anh do cong cua Walter Raleigh va Sir Humphrey Gilbert.
Elizabeth la mot quan vuong điem tinh, quyet đoan va to ra bao thu hon vua cha va vua em. Cau noi đuoc ba yeu thich la "Video et taceo" (Toi quan sat va toi im lang). Chinh pham hanh nay đa nhieu lan cuu Nu vuong khoi bi troi buoc vao nhung lien minh sai lam trong chinh tri va hon nhan. Giong vua cha Henry VIII, ba thich viet lach va lam tho. Nu vuong đa ban "Chung thuc Vuong trieu" (Royal Charter) cho nhung đinh che noi tieng nhu Đai hoc Trinity o Dublin (nam 1592) va Cong ty Đong An Anh Quoc (1600). Virginia, mot trong 13 khu thuoc đia, ve sau hop nhat đe tro nen Hop chung quoc Hoa Ky, đuoc đat ten theo mot danh hieu cua Elizabeth.
Tuy nhien, cac su gia to ra nghiem khac hon, ho thuong mieu ta Elizabeth la nguoi nong tinh, đoi khi thieu quyet đoan va cho rang ba thanh cong la nho may man. Nhung nam cuoi trieu đai Elizabeth, mot loat nhung kho khan ve kinh te va quan su đa lam giam sut uy tin cua Nu vuong đen muc khi ba qua đoi nhieu nguoi đa tho phao nhe nhom. Du vay, Elizabeth van đuoc cac su gia xem la mot nha cai tri co suc thu hut ca nhan va biet cach vuot qua moi tro ngai đe ton tai trong mot thoi ky ma chinh quyen thuong han che va thieu hieu qua, va khi vua chua cac Vuong quoc lang gieng luon phai đoi pho voi cac kho khan trong nuoc voi nguy co Vuong quyen co the bi ton hai nghiem trong, nhu truong hop cua cac đoi thu cua Elizabeth nhu Nu vuong Mary I cua Scotland, bi tong giam nam 1568 roi xu tu hinh nam 1587.


Thieu thoi Elizabeth Tudor la con duy nhat cua Quoc vuong Henry VIII va Vuong hau Anne Boleyn. Hai nguoi bi mat ket hon vao mot thoi điem giua mua đong nam 1532 va cuoi thang 1 nam 1533. Elizabeth chao đoi tai Lau đai Placentia o Greenwich ngay 7 thang 9 nam 1533, va đuoc đat ten theo ba noi, Elizabeth xu York. Ngay khi ra đoi, Elizabeth đuoc ban quyen ke thua ngai bau mac du Henry VIII đa co mot con gai, Mary Tudor. Vuong nu Mary khi đo khong đuoc cha cong nhan la nguoi thua ke hop phap vi nha vua đa huy bo hon uoc voi nguoi me, Catalina cua Aragon, xuat than Vuong nu cua Tay Ban Nha va chi đuoc goi la Lady Mary.
Henry VIII mong cho su ra đoi cua mot con trai đe bao đam su ke tuc cua trieu đai Tudor, nhung sau khi sinh ha Elizabeth, Vuong hau Anne bi say thai hai lan trong nam 1534 va đau nam 1536, roi nha vua bat đau co quan he voi Jane Seymour.
Van con nhieu tranh luan ve nguyen nhan Anne Boleyn bi that sung, nhung cac su gia đong y voi nhau ve su vo toi cua Anne Boleyn đoi voi cac cao buoc chong lai ba, ho tin rang cai chet cua ba đa đuoc sap đat boi nhung đoi thu chinh tri. Anne Boleyn bi bat ngay 2 thang 5 nam 1536 va bi cam tu. Muoi bay ngay sau ba bi hanh quyet voi cac toi danh phan quoc, loan luan voi anh/em trai, George Boleyn, va toi phu thuy. Vuong nu Elizabeth Tudor khi đo con chua tron 3 tuoi, bi tuyen bo la con bat hop phap va bi mat tuoc hieu Vuong nu (Princess), cung khong đuoc huong tai san cua nguoi me. Ba chi con la Lady Elizabeth va khong đuoc song gan cha khi ong ket hon voi Jane Seymour. Nam 1537, nguoi vo thu ba cua Henry VIII la Jane Seymour sinh ra con trai, Vuong tu Edward; theo Đao luat Ke vi nam 1544, Edward la nguoi ke thua ngai bau nuoc Anh, tuc Edward VI cua Anh.
Nguoi bao ho đau tien cua Elizabeth la Margaret Bryan, mot nguoi nu quy toc ma ba goi la Muggie. Luc 4 tuoi, Elizabeth co nguoi bao ho moi, Katherine Champernowne, nguoi ma Elizabeth thuong goi la "Kat". Champernowne tao lap mot moi quan he than thiet voi Elizabeth va tro thanh nguoi ban tot va than tin suot cuoc đoi ba. Champernowne đong gop nhieu cho hoc van cua Elizabeth, voi su kem cap cua William Grindal, ba co the viet tieng Anh, tieng Latin va tieng Y, sau đo đat nhieu tien bo trong viec hoc tieng Phap va tieng Hy Lap. Khi Grindal tu tran nam 1548, Roger Ascham thay the Grindal huong dan ba trong hoc thuat theo phuong phap moi, bien hoc tap thanh mot cong viec thu vi. Matthew Parker, muc su cua me ba, danh mot moi quan tam đac biet đen cuoc song va quyen loi cua Elizabeth do Anne, khi ay đang song trong kinh hai truoc khi bi hanh quyet, uy thac Parker cham soc đoi song tam linh cho con gai. Ve sau Parker tro thanh Tong Giam muc thanh Canterbury sau khi Elizabeth đang quang nam 1558. Mot nguoi ban than tinh khac ma Elizabeth thuong nhac đen voi nhieu tinh cam la mot nguoi Ireland, Thomas Butler, ve sau la Ba tuoc xu Ormonde (mat nam 1615).

Lon len, Elizabeth la nguoi đa tai, kien đinh va cuc ky thong minh. Ba ham thich hoc hoi vi khao khat hieu biet. Giong đoc than, ba la mot co gai lang man va quyen ru. Quoc vuong Henry VIII qua đoi nam 1547, truyen ngoi cho Edward VI. Vuong hau Catherine Parr, nguoi vo cuoi cua Henry VIII, sau khi tro thanh Thai hau thi tai ket hon voi Thomas Seymour, cau cua Edward VI. Seymour đem Elizabeth ve nha minh. Nguoi ta tin rang Seymour muon tao lap quan he than tinh voi Elizabeth khi ba song trong nha ong. O đay, ba nhan lanh giao huan tu Roger Ascham. Duoi anh huong cua Catherine Parr va Ascham, Elizabeth đuoc truong duong trong đuc tin Khang Cach (Protestant).
Khi vua em Edward la nguoi Khang Cach sung tin, con tri vi, đia vi cua Elizabeth van con an toan. Đen nam 1553, Edward qua đoi o tuoi muoi lam vi benh tat tu khi con nho. Edward đe lai mot di chuc thay the di chuc cua Henry. Bat ke Đao luat Ke vi 1544, di chuc nay loai bo Mary va Elizabeth khoi quyen ke thua va cong bo Lady Jane Grey, nguoi đuoc Thomas Seymour bao ho, la nguoi ke vi. Mot su hop tac giua Thomas va John Dudley, Cong tuc xu Northumberland, con trai cua John, Guilford Dudley, đa ket hon voi Jane. Lady Jane len ngai, nhung bi phe truat chi hai tuan le sau đo. Trong su tung ho cua dan chung, Mary chien thang tien vao Luan Đon, voi co em cung cha khac me Elizabeth o ben canh.
Moi lien ket giua hai chi em khong keo dai. Mary quyet tam đan ap đuc tin Khang Cach ma Elizabeth tiep nhan tu khi con be, va buoc moi nguoi phai du le Misa. Elizabeth khong co su lua chon nao khac phai to ra phuc tung Nu vuong. Song uy tin cua Mary sut giam khi dan chung biet du đinh ket hon voi Vuong tu Felipe cua Tay Ban Nha (ve sau la vua Felipe II cua Tay Ban Nha) nham tim kiem su hau thuan cho phe Cong giao ben trong nuoc Anh. Sau cuoc noi day cua Wyatt nam 1554 tim cach ngan can cuoc hon nhan giua Mary va Felipe nhung that bai, Elizabeth bi cam giu trong Thap Luan Đon vi bi cho la co dinh liu đen cuoc noi day. Co nhung su đoi hoi xu tu hinh Elizabeth, nhung đa so dan Anh khong muon nhin thay mot thanh vien thuoc dong ho Tudor rat đuoc long dan bi sat hai. Quan Chuong an Stephen Gardiner muon rut ten Elizabeth khoi danh sach ke vi, nhung ca Mary lan Quoc hoi đeu khong đong y. Sau hai thang bi giam giu, Elizabeth đuoc tra tu do vao đung ngay me ba bi hanh quyet muoi tam nam truoc. Ngay 22 thang 5, khi Elizabeth đuoc đua đen Woodstock đe bi quan thuc tai gia duoi su giam sat cua Sir Henry Bedingfield, dan chung đung hai ben đuong hoan ho ba.
Sau mot thoi gian tri vi on hoa, Mary, mot nguoi Cong giao sung tin, khoi su theo đuoi chinh sach nguoc đai nguoi Khang Cach ma Nu vuong xem la nhung ke di giao va la moi de doa cho tham quyen cua ba. Do nhung cuoc bach hai chong phe Khang Cach đuoc tien hanh duoi thoi tri vi cua minh, Nu vuong bi gan cho biet danh "Mary khat mau". Du bi Mary thuyet phuc cai đao theo Cong giao La Ma, Elizabeth khon kheo duy tri long trung thanh voi luong tam va khat vong cua minh. Cuoi nam ay, khi co nhung loi đon đai ve viec Mary co thai, Elizabeth đuoc phep tro lai trieu đinh theo loi yeu cau cua Felipe. Do lo ngai Nu vuong co the chet khi sinh con, Felipe muon Elizabeth, duoi su bao ho cua ong, se la nguoi ke vi, thay vi nguoi co huyet thong gan Elizabeth nhat, Nu vuong Mary I cua Scotland. Mary lon len trong vuong cung Phap va co hon uoc voi Vuong Thai tu Phap, mac du la nguoi Cong giao, Felipe khong muon Mary ke thua ngai bau nuoc Anh vi so anh huong cua nguoi Phap tren chinh truong Anh qua Mary.


Len ngoi Thang 11 nam 1558, sau cai chet cua Mary, Elizabeth I len ngoi bau nuoc Anh. So voi Mary, Nu vuong moi rat đuoc long dan, nguoi ta thuat lai rang khi Mary qua đoi dan chung đa đo ra đuong reo mung. Theo giai thoai ke lai, Elizabeth đuoc bao tin ke vi khi đang ngoi duoi goc cay soi o Hatfield đoc Kinh Thanh Hi van, mot nguoi hau đen gan va hao huc noi "Be ha...". Elizabeth thot len mot cau Kinh Thanh tu Thi thien (Thanh vinh) 118: 23, "Ay la cong viec cua Chua, mot su dieu ky trong mat chung ta".
Elizabeth len ngoi luc 25 tuoi. Suot trong le đang quang ngay 15 thang 1 nam 1559, Elizabeth đuoc dan chung chao đon tung ho, ho dien kich va đoc tho tan tung nhan sac va tri tue cua Nu vuong. Luc ay chuc Tong Giam muc thanh Canterbury (đung đau chuc sac Giao hoi Anh) đang khuyet; Hong y Reginald Pole vua qua đoi. Cac Giam muc co the luc tu choi tham du le đang quang vi chieu theo giao luat Cong giao, Elizabeth, mot tin huu Khang Cach, bi xem la bat hop phap. Chi co mot chuc sac it tieng tam la Owen Oglethorpe, Giam muc thanh Carlisle, đen tham du va trao vuong mien cho Nu vuong. Le Tiec Thanh đuoc cu hanh boi tuyen uy cua Nu vuong.
Le đang quang cua Elizabeth I la lan cuoi cung đuoc cu hanh theo nghi thuc Latin; tu đo, cac le đang quang, ngoai tru cua George I, đeu đuoc cu hanh theo nghi thuc Anh. Elizabeth thuyet phuc Matthew Parker nhan lanh chuc vu Tong Giam muc Canterbury.
Ngay 20 thang 11 nam 1558, Elizabeth noi chuyen voi Hoi đong Tu van va cac nha quy toc tu hop ve Hatfield đe tuyen the trung thanh voi Nu vuong, trong đo lan đau tien ba đe cap đen an du "hai đinh che" thuong đuoc su dung sau nay: đinh che thien nhien va đinh che chinh tri.

Truoc đo, trong cuoc dieu hanh chien thang đi qua khap thanh pho ngay vao ngay truoc le đang quang, Elizabeth đuoc than dan het long chao đon voi nhung bai dien van cung nhung le hoi tung ho tan vuong, hau het dien ra theo khuynh huong Khang Cach. Su duyen dang va thai đo coi mo cua Elizabeth lam than dan cang them yeu men ba. Hom sau, tai Đien Westminster, Owen Oglethorpe, Giam muc Carlise, đoi vuong mien cho Elizabeth. Le đang quang đuoc xem nhu la mot su kien the hien su đong thuan cua than dan, trong am thanh on a cua cac loai nhac cu nhu đan organ, sao, ken, trong, va chuong.


Ton giao Mot trong nhung moi quan tam hang đau cua Elizabeth I khi bat đau tri vi la cac van đe ton giao. Nhan biet than dan muon Nu vuong khuoc tu quyen luc cua Giao hoang va anh huong cua Tay Ban Nha, đieu nay phu hop voi uoc nguyen cua ba va nhung quyet sach đuoc đe nghi boi Sir William Cecil. Elizabeth cung biet Giao hoang se khong chiu cong nhan ba la con hop phap cua Henry VIII va la quan vuong cua nuoc Anh. Vi vay, Nu vuong quyet đinh thanh lap mot giao hoi Khang Cach phu hop voi nguyen vong nguoi dan Anh. 
Nam 1559, Quoc hoi lam luat thanh lap giao hoi theo mo hinh cua Edward VI, voi nha vua la nguoi đung đau giao hoi. Du luat nhan đuoc su ung ho manh me tai Vien Thu dan, nhung gap chong đoi tai Vien Quy toc, đac biet la tu cac Giam muc. Tuy nhien, may man cho Elizabeth, nhieu vi tri Giam muc đang khuyet, ke ca chuc vu Tong Giam muc thanh Canterbury. Đieu nay giup cac thanh vien Vien Quy toc ung ho Khang Cach chiem đa so phieu khi bieu quyet. Đao luat Đong nhat (Act of Uniformity) đuoc Nu vuong phe chuan nam 1559, quy đinh viec su dung Sach Cau nguyen chung theo đuc tin Khang Cach trong cac nha tho. Bi tich Thanh the cua Giao hoi Cong giao bi bac bo. Nu vuong nhan danh hieu "Thong đoc Toi cao cua Giao hoi Anh" thay vi "Đau cua Giao hoi".
Đao luat Quyen Toi thuong nam 1559 buoc tat ca vien chuc cong phai chap nhan quyen kiem soat cua nha vua tren giao hoi. Nhieu Giam muc tu choi ung ho lap truong cua Elizabeth bi bai chuc va đuoc thay the boi nhung chuc sac ung ho Nu vuong. Ba bo nhiem Hoi đong Tu van moi, khong con co su hien dien cua cac thanh vien Cong giao. Duoi trieu Elizabeth, tinh trang chia re va tranh chap do be phai giam thieu đang ke. Co van truong cua Nu vuong, Sir William Cecil, đam nhiem chuc Bo truong Ngoai giao, va Sir Nicholas Bacon lam Quan Chuong an.
Nhieu tin huu Cong giao, nhat la o chau Au đai luc, xem Elizabeth la di giao. Ngay 25 thang 3 nam 1570, Giao hoang Pio V ra chi du Regnans in Excelsis phat va tuyet thong Elizabeth va goi la ba la "Nu vuong tiem vi". Chi du nay, tren ly thuyet giai phong nguoi Cong giao tai Anh khoi nghia vu trung thanh voi Elizabeth, lai khien giao hoi Anh lien ket chat che voi vuong quyen va đat nguoi Cong giao tai Anh vao tinh huong kho khan


Hon nhan Ngay tu luc moi len ngoi, chuyen hon nhan cua Nu vuong la van đe đuoc moi nguoi quan tam. Trong thuc te, Elizabeth chua bao gio ket hon ma khong ai biet ro nguyen nhan. Nu vuong cung tung tinh đen viec chon nguoi phoi ngau, trong đo co Francois, Cong tuoc xu Anjou. Tuy vay, Elizabeth khong thay can co mot nguoi đan ong giup đo đe tri nuoc, va mot cuoc hon nhan co the khien Nu vuong vuong vao nguy co bi ngoai bang can thiep vao noi tinh nuoc Anh, nhu truong hop cua Mary. Mat khac, hon nhan co the cho Nu vuong co hoi co con noi doi.
Nhieu nguoi muon ket hon voi Elizabeth, nhung Nu vuong chi xem xet ba hoac bon truong hop. Nguoi ban tu thuo thieu thoi, Robert Dudley, co le la nguoi co nhieu co may nhat. Nhung Dudley đa ket hon va William Cecil, co van than tin nhat cua Elizabeth, phan đoi moi quan he nay. Nam 1560, cai chet khong ro nguyen nhan cua Amy Robstart, vo cua Dudley, đa gay ra nhieu loi đon đoan. Cuoi cung Nu vuong đat bon phan cao hon tinh cam, phong Dudley lam Ba tuoc xu Leicester va bo nhiem ong vao Hoi đong Co mat, hai nguoi van duy tri tinh ban lau dai.
Sau Dudley, Elizabeth xem hon nhan nhu la mot phan trong chinh sach đoi ngoai, xem đay la nghia vu hon la tinh cam ca nhan. Quoc hoi nhieu lan khan khoan Nu vuong ket hon, nhung ba cu lan tranh. Khi Elizabeth mac benh đau mua trong nam 1563, Quoc hoi khan nai Nu vuong ket hon hoac chi đinh nguoi ke nhiem nham tranh mot cuoc noi chien co the xay ra khi ba bang ha, nhung bi tu choi. Nam 1570, khi cac nhan vat chu chot trong trieu nhan biet Nu vuong khong chiu ket hon, cung khong chi đinh nguoi ke nhiem, William Cecil ra suc tim kiem giai phap cho van đe thua ke. Nhung chinh su im lang cua Elizabeth đa cung co su an toan chinh tri cho ba: Nu vuong biet rang neu chi đinh nguoi thua ke co the xay ra mot cuoc đao chinh. Trong khi đo, tinh trang đoc than cua Elizabeth day len trong dan chung long sung bai danh cho mot Nu vuong đong trinh. Trong thi ca cung nhu trong hoi hoa, Nu vuong đuoc mieu ta nhu la mot nu than, khong phai mot phu nu binh thuong.


Đoi ngoai Chinh sach đoi ngoai cua Elizabeth chu yeu la phong thu, voi mot ngoai le la cuoc chiem đong Le Havre keo dai tu thang 10 nam 1562 đen thang 6 nam 1563, khi phe Huguenot đong minh voi Elizabeth lien ket voi phe Cong giao Phap tai chiem ben cang nay. Elizabeth đinh y trao đoi Le Havre đe lay Calais ma nguoi Phap đa chiem lai vao thang 1 nam 1558. Nam 1560, ba goi quan đen Scotland đe ngan can y đinh cua nguoi Phap su dung đat nuoc nay nhu mot hau cu đe tan cong nuoc Anh. 
Nam 1585, Elizabeth ky Hiep uoc Nonsuch voi Ha Lan nham ngan chan hiem hoa tu Tay Ban Nha. Dua vao suc manh cua cac ham đoi Anh Quoc ma Elizabeth co the theo đuoi chinh sach đoi ngoai manh me hon. Khi tranh chap voi Tay Ban Nha, 80% cuoc chien dien ra tren mat bien. Nu vuong phong tuoc cho Francis Drake sau chuyen tham hiem vong quanh the gioi tu nam 1577 đen 1580, va sau nhung cuoc đot kich cua ong nham vao nhung hai cang va ham đoi cua Tay Ban Nha. Trieu đai cua ba cung chung kien viec thanh lap nhung đon đien đau tien tren nhung vung đat moi o chau My, va khu thuoc đia Virginia đuoc đat ten đe vinh danh Nu vuong. Du vay, nhung vu cuop bien va nhung vu lam an bat chinh cua nhung tay phieu luu tren bien van dien ra ngoai vong kiem soat cua trieu đinh.
Elizabeth phe chuan Hiep uoc Cateau-Cambresis nam 1559, mang lai hoa binh cho hai nuoc Anh va Phap. Ba ung ho nguyen tac "Nuoc Anh cua nguoi Anh". Tuy nhien, mot lanh tho duoi quyen cai tri cua ba la Ireland khong chap nhan nguyen tac nay.


= Mary I cua Scotland =

Elizabeth co mot đoi thu nguy hiem la mot nguoi chau ho, mot giao dan Cong giao, Mary Stuart, Nu vuong Scotland va la vo cua Vua nuoc Phap, Francois II. Nam 1559, voi su ung ho cua nuoc Phap, Mary tuyen bo la Nu vuong nuoc Anh. Chinh sach ban đau cua Elizabeth đoi voi Scotland la chong lai su hien dien cua nguoi Phap o đay do lo ngai am muu cua nguoi Phap xam lang nuoc Anh va đat Mary, Nu vuong Scotland len ngai bau Anh Quoc. Elizabeth gui quan đen Scotland ho tro nhung nguoi Khang Cach chong đoi. Thang 7 nam 1560, Hiep uoc Edinburgh đuoc ky ket giup giai toa moi đe doa cua nguoi Phap tu phia bac. Nam 1561, khi Mary quay tro lai Scotland đe cam quyen thi giao hoi Khang Cach đa co vi tri vung chac o đay, va đat nuoc đuoc cai tri boi mot hoi đong cac nha quy toc Khang Cach đuoc Elizabeth hau thuan. Mary tu choi phe chuan hiep uoc.
Nam 1565, Mary ket hon voi Huan tuoc Darnley, nguoi tuyen bo quyen ke thua ngai vang nuoc Anh. Tuy vay, cuoc hon nhan la điem khoi đau mot chuoi nhung sai lam khien Mary mat quyen kiem soat vao tay nhung nguoi Khang Cach Scotland va Elizabeth. Darnley bi mat long dan va mang tieng xau khi xu ly vu an mang David Rizzio, mot thu ky nguoi Y cua Mary. Thang 2 nam 1567, Darnley bi James Hepburn, Ba tuoc xu Bothwell giet chet. Thang 5 nam 1657, Mary ket hon voi James Hepburn, day len nhung nghi ngo cho rang Nu vuong đong muu giet chong.
Nhung su kien nay mau chong lam sup đo uy tin chinh tri cua Mary va dan đen viec ba bi giam cam tai Lau đai Loch Leven. Gioi quy toc Scotland buoc Mary thoai vi va lap con trai cua ba, James, ke vi. James sinh nam 1566, đuoc giao duong trong niem tin Khang Cach. Mary tron thoat khoi Loch Leven nam 1568, bang qua bien gioi đe vao nuoc Anh. Mary bi giam giu tai đay trong 19 nam.
Nam 1569, nhung nguoi chu muu vu Noi day o phuong Bac am muu giai thoat Mary va lap ke hoach cho ba ket hon voi Thomas Howard, Cong tuoc xu Norfork. Elizabeth cho bat giam Howard. Nam 1570, xay ra vu muu phan do Ridolfi cam đau nham am sat Elizabeth đe ton Mary len ngoi. Đen nam 1586 xay ra vu muu phan Babington. Luc đau, Elizabeth chong lai chu truong tu hinh Mary, nhung đen cuoi nam Nu vuong chiu nhuong bo truoc ap luc cua trieu than. Ngay 8 thang 2 nam 1587, Mary bi chem đau tai Lau đai Fotheringhay, Northamptonshire.


= Chien tranh voi Tay Ban Nha =

Sau nhung that bai tham hai trong vu Le Havre tu nam 1562-1563, Elizabeth chong lai viec mo cac cuoc vien chinh nham vao luc đia Au chau mai cho đen nam 1585, khi Nu vuong cu mot đao quan đen ho tro luc luong phien quan Khang Cach tai Ha Lan đang chong lai vua Tay Ban Nha Felipe II. Sau khi nhung đong minh cua Elizabeth, Hoang than Guillaume I cua Orange-Nassau, va Francois (Cong tuoc Anjou) tu tran, va mot loat cac thi tran Ha Lan chiu than phuc Alexander Farnese Cong tuoc xu Parma, Thong đoc Ha Lan thuoc Tay Ban Nha. Thang 12 nam 1584, lien minh giua Felipe II va Lien đoan Cong giao Phap tai Joinville lam xoi mon suc manh cua Henri III cua Phap, em cua Anjou, trong no luc chong lai quyen thong tri cua Tay Ban Nha tai Ha Lan. No cung mo rong anh huong cua Tay Ban Nha doc theo Eo bien Manche tren đat Phap va tro thanh moi đe doa đoi voi nuoc Anh. Thang 8 nam 1585, Anh va Ha Lan phan ung bang cach ky ket Hiep uoc Nonsuch, theo đo Elizabeth cam ket ho tro quan su cho Ha Lan. Hiep uoc nay đanh dau su bung no Chien tranh Anh-Tay Ban Nha, keo dai đen nam 1604 khi Hiep uoc Luan Đon đuoc ky ket.
Nam 1586, Sir Francis Drake bat đau tap kich cac tau buon Tay Ban Nha tren Thai Binh Duong va vung bien Caribbean, va mo mot cuoc tan cong du doi vao cang Cadiz.
Cuoc vien chinh duoi quyen chi huy cua Robert Dudley, Ba tuoc xu Leicester, la mot that bai. Thieu hut tien va binh linh cong voi su bat tai cua Dudley đa lam hong chien dich. Đen thang 12 nam 1587, Dudley phai tu nhiem va vua Felipe II quyet đinh tien chiem nuoc Anh
Ngay 12 thang 7 nam 1588, Armada Tay Ban Nha, ham đoi lung danh va la suc manh thong tri tren mat bien cua Đe quoc Tay Ban Nha, giong buom đen eo bien, chuan bi cho cuoc xam lang trong ke hoach phoi hop voi đao quan tinh nhue cua Cong tuoc xu Parma, tu Ha Lan tien đanh vao bo bien đong nam nuoc Anh. Nho thoi tiet thuan loi, voi cac tau chien nho nhung co đong, cung nhung tin tuc tinh bao goi đi tu Ha Lan, hai quan Anh chuan bi san sang đoi đau Armada Tay Ban Nha voi cac tau chien lon va trang bi hoa luc manh. Do tinh toan sai, thieu may man va bi nhung con tau lua (nhung chiec thuyen chat đay vat lieu bat lua, phong hoa va lao vao ham đoi đich) cua Anh tan cong. Mat khac, vao ngay 1 thang 8, cac tau chien cua Tay Ban Nha cam neo trong hai cang Graville bi đanh bat len phia đong bac, Armada bi đanh bai. Ham đoi bi đanh tan tac quay ve Tay Ban Nha sau khi ganh chiu nhung thiet hai nang ne gay ra boi nhung con bao du tren bien Ireland.
Ngay 9 thang 8 lich Julius (tuc ngay 19 thang 8 theo Lich Gregorius), Elizabeth đen thi sat quan binh tru đong tai Tilbury o Essex. Mang mot ao giap che nguc bang bac ben ngoai chiec ao dai mau trang, Nu vuong đa đoc mot trong nhung bai dien van noi tieng nhat cua minh:

Khi thoat nan ngoai xam, ca nuoc vui mung. Buoi le Ta on o Đai giao đuong Thanh Phao-lo đuoc to chuc long trong khong kem le đang quang. Viec đanh bai ham đoi lung danh cua Tay Ban Nha la mot chien thang vang doi, cho Elizabeth va cho nhung nguoi Khang Cach tai Anh. Nguoi dan Anh xem su kien nay nhu la dau chi ve su phu tro cua Thien Chua, va ve su bat kha xam pham cua vuong quoc duoi quyen cai tri cua mot Nu vuong đong trinh. Tuy nhien, chien thang nay khong thay đoi toan cuc cuoc chien. Chien tranh van tiep dien, Tay Ban Nha tiep tuc kiem soat Ha Lan, va hiem hoa xam lang van con đo.


= Phap =
Khi Henri IV, mot tin huu Khang Cach, len ngoi bau nam 1589, Elizabeth đieu quan đen ho tro tan vuong. Quyen ke thua cua Henri bi thach thuc boi Lien minh Cong giao va Felipe II, do đo Elizabeth e rang Tay Ban Nha se chiem đong cac hai cang doc eo bien, song cac chien dich cua Anh tien hanh tren đat Phap lai to chuc kem va thieu hieu qua. Huan tuoc Willoughby, hau nhu chang quan tam đen cac menh lenh cua Nu vuong, xua 4.000 quan len phuong bac ma chang thu đuoc ket qua nao. Thang 12 nam 1589, quan Anh phai triet thoai trong hon loan, thiet hai mot nua quan so. Nam 1591, John Norreys dan 3.000 quan tien đen Bretagne đe chuoc lay that bai tham hai.
Trong cac cuoc vien chinh, Elizabeth khong muon đap ung yeu cau cua cac tu lenh mat tran khi ho can them quan dung va vien binh. Norreys phai đich than ve Luan Đon đe cau vien, khi ay quan đoi cua Lien minh Cong giao tien đen tan sat binh linh cua ong tai Craon, phia tay bac nuoc Phap, vao thang 5 nam 1591. Thang 7, Elizabeth goi mot đao quan khac duoi quyen chi huy cua Robert Devereux, Ba tuoc xu Essex, đen giup Henri IV vay ham thanh Rouen. Lai them mot that bai: Devereux chang lam đuoc gi va phai tro ve vao thang 1 nam 1592. Thong thuong, Elizabeth khong kiem soat đuoc cac tu lenh mot khi ho đem quan ra nuoc ngoai. "Ong ta o đau, lam gi, hoac se lam gi, tram khong he hay biet." Elizabeth viet nhu the ve Devereux.


= Ireland =
Mac du Ireland la mot trong hai vuong quoc cua Elizabeth, ba phai đoi dien voi su thu nghich o đay – trong nhung khu vuc đuoc danh cho quyen tu tri -  o đo cu dan Cong giao ung ho ke thu cua Nu vuong. Chinh sach cua Elizabeth la ban đat cho cac can than va ngan chan nhung nguoi chong đoi thiet lap hau cu cho Tay Ban Nha tan cong nuoc Anh. Đe đap tra cac cuoc noi day lien tiep, quan Anh ap dung chien thuat đot pha va tan sat đan ong, phu nu va tre em. Nam 1582, trong cuoc noi day o Munster cua Gerald FitzGerald, Ba tuoc xu Desmond, uoc tinh co khoang 30.000 nguoi Ireland bi bo đoi cho đen chet.
Tu nam 1594 đen 1603 la giai đoan kho khan nhat khi xay ra cuoc noi day goi la Loan Tyrone, hay Cuoc chien Chin nam do Hugh O’Neill, Ba tuoc xu Tyrone lanh đao voi su hau thuan cua Tay Ban Nha. Mua xuan nam 1599, Elizabeth sai Robert Devereux, Ba tuoc xu Essex, đen dep loan, nhung ong nay khong lam đuoc gi ma con tu y bo ve. Charles Blount, Huan tuoc Mountjoy, đuoc cu đen thay the Devereux, phai mat ba nam moi đanh bai quan phien loan. Nam 1603, O’Neill chiu đau hang, chi it ngay sau khi Elizabeth qua đoi.


Cuoi đoi Hinh anh cua Elizabeth thay đoi theo tuoi tac va khi cuoc song đoc than đuoc khang đinh. Nu vuong đuoc mieu ta nhu la Belphoebe hay Astraea, sau chien thang Armada, la Gloriana, con trong thi ca cua Edmund Spencer, la Faerie Queene, Nu vuong muon đoi tuoi tre. Cac buc hoa chan dung cua Nu vuong ngay cang tro nen sieu thuc va Nu vuong tro thanh mot hinh tuong bi an trong tre trung hon thuc te rat nhieu. Trong thuc te, da mat Nu vuong bi ro hoa do mac benh đau mua nam 1562, ba bi hoi đau nen phu thuoc vao toc gia va my pham.
Giai đoan sau chien thang Armada nam 1588 la nhung nam kho khan keo dai cho đen luc ket thuc trieu đai Elizabeth. Tranh chap voi Tay Ban Nha va Ireland cu dai dang, ganh nang thue ma cang nang hon, them vao đo la that mua va chi phi chien tranh. Vat gia cang leo thang muc song cang xuong thap. Trong khi đo, cac bien phap tran ap nguoi Cong giao đuoc tang cuong, đen nam 1591, Elizabeth cho phep tham van va luc soat nha o nguoi Cong giao. Elizabeth ngay cang phu thuoc vao cac phuong tien tuyen truyen đe nuoi duong trong dan chung ao tuong ve mot đat nuoc an binh va thinh vuong. Trong nhung nam cuoi, su chi trich gia tang phan anh su bat binh cua than dan đoi voi Nu vuong.
Tuy nhien, đay chinh la thoi ky hoang kim cua van hoc Anh. Nhung dau hieu đau tien cua phong trao van hoc moi khoi phat vao cuoi thap nien thu hai cua trieu đai Elizabeth voi "Euphues" cua John Lyly, va "The Shepheardes Calender" cua Edmund Spencer trong nam 1578. Trong thap nien 1590, mot so trong nhung tai nang lon nhat cua nen van hoc Anh đen đo chin mui, trong đo co William Shakespeare va Christopher Marlowe. Cung voi thoi ky Jacobe ke tiep, nen kich nghe Anh đat đen đinh điem cua minh. Khai niem ve thoi đai Elizabeth huy hoang đuoc xay dung boi nhung ten tuoi trong cac lanh vuc kien truc, kich nghe, thi ca va am nhac.
Ngay 4 thang 8 nam 1598, co van than can nhat cua Elizabeth, Nam tuoc Burghley, tu tran. Con trai cua ong, Robert Cecil, đuoc chon lam nguoi thay the, sau đo tro thanh nguoi lanh đao chinh phu. Mot trong nhung nhiem vu cua Cecil la chuan bi cho mot tien trinh chuyen giao quyen luc em tham. Do Elizabeth khong cong khai chon nguoi ke nhiem nen Cecil phai lam viec trong bi mat. Cecil thuong thao rieng voi vua James VI cua Scotland, nguoi thua ke hop phap nhung khong đuoc cong nhan. Theo loi khuyen cua Cecil, James co lam Elizabeth khuay khoa va "chiem đuoc cam tinh cua bac chi ton". Theo su gia J. E. Neale, du khong cong khai tuyen bo truyen ngoi cho James, quan than đeu biet y đinh nay cua Nu vuong.
Suc khoe cua Elizabeth van tot cho đen mua thu nam 1602, mot loat nhung cai chet cua ban huu khien Nu vuong roi vao tinh trang tram cam nghiem trong. Thang 2 nam 1603, co em ho cung la nguoi ban than tin, Catherine Carey, Nu Cong tuoc xu Nottingham, qua đoi; đay la cu soc đoi voi Nu vuong. Thang 3, Elizabeth nga benh va vui minh trong "noi sau kho khon nguoi". Elizabeth mat ngay 24 thang 3 nam 1603 tai Lau đai Richmond, khoang giua hai gio va ba gio sang. Vai gio sau, Cecil va hoi đong cong bo James Stuart cua Scotland tro thanh vua James I cua Anh.
Quan tai cua Elizabeth đuoc mang đi ngay trong đem tren thuyen rong đen Lau đai Whitehall. Trong tang le to chuc vao ngay 28 thang 4, quan tai cua Nu vuong, phu bang nhung tim, đuoc đua đen Đien Westminster tren xe tang bon ngua keo. Ghi chep cua nha viet su John Stow:


Di san Du than khoc tiec thuong, dan chung cam thay nhe nhom khi Nu vuong qua đoi. Su xuat hien mot the he lanh đao moi mang đen nhung tin hieu tot ban đau voi no luc ket thuc cuoc chien chong Tay Ban Nha nam 1604 va cat giam thue. Mai cho đen nam 1612 khi Robert Cecil qua đoi, chinh sach cua trieu đinh khong co nhieu thay đoi so voi truoc đay. Tuy vay, trieu đai James I khong đuoc long dan khi nha vua giao trong trach cho nhung nguoi than tin; đen thap nien 1620, dan chung bat đau nho ve Elizabeth voi su tiec nuoi. Nu vuong đuoc ton vinh nhu la mot nu anh hung đau tranh cho chinh nghia Khang Cach va la nha lanh đao mot thoi ky hoang kim, trong khi ho xem James la nguoi ung ho Cong giao, duoi tay la đam trieu than thoi nat. 
Trong nhung nam cuoi đoi, hinh anh huy hoang cua Elizabeth đuoc to điem ruc ro hon, nhung kho khan kinh te, quan su va tinh trang phan hoa đuoc xem la nhung van nan nhat thoi va thanh danh cua Nu vuong cang len cao. Trieu đai Elizabeth đuoc ly tuong hoa đe tro thanh mot thoi ky ma hoang gia, giao hoi va quoc hoi hoat đong hai hoa trong su can bang quyen luc đuoc quy đinh boi hien phap.
Hinh tuong cua Elizabeth đuoc mieu ta boi nhung nguoi Khang Cach nguong mo ba tu the ky XVII gay nhieu anh huong va co gia tri lau dai. Ky uc ve Nu vuong tro nen song đong khi xay ra chien tranh chong Napoleon, luc ay nuoc Anh đang can ke hoa ngoai xam. Trong thoi ky Victoria, huyen thoai Elizabeth hoi nhap de dang vao y thuc he cua đe che. Đen giua the ky XX, Elizabeth tro nen bieu tuong lang man cho tinh than dan toc chong lai hiem hoa ngoai bang. Cac su gia trong giai đoan nay nhu J. E. Neale (1934), va A. L. Rowse (1950) xem trieu đai Elizabeth la thoi ky hoang kim cua su tien bo.
Tuy nhien, cac su gia hien đai co quan điem nghiem khac hon ve Elizabeth. Su kien noi bat nhat trong thoi tri vi cua ba la chien tich đanh bai Armada, va nhung cuoc tap kich nham vao nguoi Tay Ban Nha nhu vu Cadiz trong nam 1578 va 1596, song mot so su gia cung chi ra nhung that bai quan su tren bo cung nhu tren mat bien nhu vu "Island voyage" nam 1597. Cung cach Elizabeth giai quyet cac van đe o Ireland la mot vet o tren bang thanh tich cua ba. Do thieu quyet đoan trong chinh sach đoi ngoai, kho co the xem Elizabeth la mot quan vuong dung cam đung ra bao ve cac quoc gia Khang Cach chong lai Tay Ban Nha va nha Habsburg. Thuong khi Nu vuong chi cung ung su tro giup toi thieu cho cac lan bang Khang Cach, va khong chiu cap tien đay đu cho cac tuong linh hau co the thay đoi tinh hinh o hai ngoai. 

Viec Elizabeth thiet lap giao hoi Anh đa giup đinh hinh ban sac dan toc cho nuoc Anh cho đen ngay nay. Song, nhung nguoi ton vinh ba nhu la nguoi anh hung cua chinh nghia Khang Cach đa bo qua su kien Nu vuong tu choi bac bo tat ca nghi thuc Cong giao. Cac su gia cung ghi nhan rang luc ay cac tin huu Khang Cach sung tin xem Đao luat Settlement and Uniformity nam 1559 cua Nu vuong la mot su thoa hiep. That vay, Elizabeth xem đuc tin la mot van đe ca nhan, va khong muon, theo cach noi cua Francis Bacon, "tham nhap vao long va tu tuong tham kin cua nguoi khac".
Du chu truong phong thu trong chinh sach ngoai giao, trieu đai Elizabeth chung kien su thang tien vuot bac cua nuoc Anh tren truong quoc te. Giao hoang Xitto V nhan xet ve ba voi su kinh ngac, "[Elizabeth] chi la mot phu nu, ba chu tren mot nua hon đao, nhung đa lam Tay Ban Nha, Phap, Thanh che La Ma, va moi nguoi khiep so". Trong thoi tri vi cua Nu vuong, nuoc Anh gianh đuoc long tu tin va quyen tu quyet trong khi ca the gioi Co Đoc giao đang bi phan hoa. Elizabeth la nguoi đau tien trong dong ho Tudor thua nhan rang mot quan vuong chi co the cai tri đat nuoc voi su đong thuan cua nguoi dan. Do đo, Nu vuong luon hop tac voi quoc hoi va cac co van la nhung nguoi ba tin la dam noi len su that – nghe thuat tri nuoc ma nhung quan vuong thuoc dong ho Stuart đa khong chiu hoc hoi. Trong khi mot so su gia cho rang ba la nguoi may man, Elizabeth tin rang ba đuoc Thien Chua phu tro. Tu hao la mot nguoi Anh, Nu vuong tin rang Thien Chua, nhung loi khuyen chan tinh, va tinh yeu than dan danh cho ba la nhung nhan to xay đap su thanh cong cua trieu đai Elizabeth. Trong mot lan cau nguyen, Elizabeth dang loi ta on Thien Chua:


Hinh anh Elizabeth I trong van hoa Trai qua bon the ky, Nu vuong Elizabeth I la nguon cam hung cho nhieu tac pham van hoc nghe thuat.


= Hoi hoa, van hoc, kich nghe, va am nhac =
Nhung bai viet cua chinh Elizabeth voi so luong đang ke, đuoc Nha xuat ban Đai hoc Chicago suu tap va an hanh duoi tua đe Elizabeth I: Collected Works.
Trong Portraiture of Elizabeth I, nhung buc chan dung cua Nu vuong voi trang phuc sang trong.
Trong vo King Henry VIII cua William Shakespeare co canh thong bao su ra đoi cua Elizabeth cung nhu canh co chiu le rua toi.
Biet danh "The Faerie Queen" cua Elizabeth đen tu thien su thi cung ten cua Edmund Spenser.
Elizabeth la nhan vat chnhs trong vo kich Mary Stuart cua Friedrich Schiller (1800).
Elizabeth cung xuat hien trong cuon tieu thuyet Kenilworth cua Sir Walter Scott.
Co thieu nu Elizabeth co mat trong The Prince and the Pauper cua Mark Twain.
Nha soan kich nguoi My va la khoi nguyen Giai Pulitzer Maxwell Anderson trinh bay cuoc đoi Elizabeth trong hai vo kich noi tieng nhat cua ong, Elizabeth the Queen (1930), va Mary of Scotland (1933).
Margaret Irwin viet ba cuon tieu thuyet ve tuoi tre cua Elizabeth: Young Bess (1945), Elizabeth, Captive Princess (1950), va Elizabeth and the Prince of Spain (1953).
Mary M. Luke cung viet mot ba cuon ve Nha Tudor: Catherine the Queen (1968), A Crown for Elizabeth (1970), va Gloriana: The Years of Elizabeth I (1973).
All the Queen’s Men cua Evelyn Anthony (1960).
No Great Magi cua Fritz Leiber (1963).
Vivat! Vivat Regina! cua Robert Bolt (1970)
The Queen and the Gypsy cua Constance Heaven (1977)
My Enemy the Queen cua Victoria Holt (1978)
Queen of This Realm cua Jean Plaidy (1984)
Legacy cua Susan Kay (1985)
Much Suspected of Me cua Maureen Peters (1991)
I, Elizabeth cua Rosalind Miles (1994).
To Shield the Queen, mot bo tam cuon noi ve Ursula Blanchard, mot tuy tung cua Elizabeth, cua Fiona Buckley (1997–2006).
Elizabeth I, Red Rose of the House of Tudor cua Kathryn Lasky, viet cho thieu nhi (1999).
Mot bo chin cuon tieu thuyet: The Poyson Garden (2000), The Tidal Poole (2000), The Twylight Tower (2002), The Queene's Cure (2003), The Thorne Maze (2003), The Queene's Christmas (2004), The Fyre Mirror (2006), The Fatal Fashione (2006), va The Hooded Hawke (2007) cua Karen Harper.
Beware, Princess Elizabeth, tieu thuyet cho tre em cua Carolyn Meyer (2001).
Robin Maxwell viet ba cuon tieu thuyet ve Elizabeth: Virgin: Prelude to the Throne (2001), The Secret Diary of Anne Boleyn, va The Queen's Bastard (1999).
Trong sau cuon sach cua Philippa Gregory viet ve Nha Tudor, co nam cuon viet ve Elizabeth: The Other Boleyn Girl (2001), The Boleyn Inheritance (2006), The Queen's Fool (2003), The Virgin's Lover (2004), va "The Other Queen" (2008).
Queen Elizabeth I: A Children's Picture Book cua Richard Brassey (2005)
Queen Elizabeth I and Her Conquests cua Margret Simpson (2006)
The Lady Elizabeth (2008) cua Alison Weir.
Elizabeth the Queen, kich cua Maxwell Anderson
Elizabeth Rex, kich cua Timothy Findley (2000)
Elizabeth I (2011) tieu thuyet cua Margaret George.


= Opera =
Henry Purcell wrote a 1692 semi-opera The Fairy-Queen, an adaptation of Shakespeare's A Midsummer Night's Dream. One of Elizabeth's nicknames was "The Faerie Queen", after the poem in her honour by Edmund Spenser.
Gioacchino Rossini wrote his first Neapolitan opera on the subject of Elizabeth I, Elisabetta, regina d'Inghilterra, in 1814–15, ultimately based on a three-volume Gothic romance novel, The Recess, by Sophia Lee.
Elizabeth appears in three operas by Gaetano Donizetti, Il castello di Kenilworth (1829) after Walter Scott, Maria Stuarda (1834), based loosely on Schiller's play; and Roberto Devereux (1837) about her affair with the Earl of Essex.
Benjamin Britten wrote an opera, Gloriana, about the relationship between Elizabeth and Essex, composed for the 1953 coronation of Elizabeth II.


= Kich, Đien anh, va Truyen hinh =
Hinh tuong Elizabeth xuat hien nhieu tren san khau kich, trong phim đien anh va truyen hinh. That vay, ba la quan vuong nuoc Anh đuoc lam phim nhieu nhat. George MacDonald Fraser wrote "no historic figure has been represented more honestly in the cinema, or better served by her players".


= Kich =
Lynn Fontanne trong Elizabeth the Queen, - 1930; kich cua Maxwell Anderson
Diane D'Aquila trong Elizabeth Rex, - 2000 kich cua Timothy Findley
Stephanie Barton-Farcas trong Elizabeth Rex, - 2008;


= Đien anh =

Trong đien anh, cac dien vien sau tung đong vai Elizabeth:

Sarah Bernhardt trong phim cam cua Phap Les Amours de la reine Elisabeth (1912), ve moi tinh cua Elizabeth voi Ba tuoc Essex
Gladys Ffolliott trong phim cam cua Anh, Old Bill Through the Ages (1924)
Athene Seyler trong Drake of England (1935)
Florence Eldridge trong Mary of Scotland (1936), chuyen the tu mot vo kich cua Maxwell Anderson voi Katharine Hepburn trong vai Mary, Nu vuong Scots
Gwendolyn Jones trong The Prince and the Pauper (1937)
Yvette Pienne trong phim Phap Pearls of the Crown (1937)
Flora Robson trong Fire Over England (1937) va The Sea Hawk (1940)
Bette Davis trong The Private Lives of Elizabeth and Essex (1939) va The Virgin Queen (1955)
Maria Koppenhofer trong phim Đuc Das Herz der Konigin (1940), ve Mary, Nu vuong Scots
Olga Lindo trong phim Anh Time Flies (1944)
Jean Simmons trong Young Bess (1953)
Agnes Moorehead trong The Story of Mankind (1957)
Irene Worth trong Seven Seas to Calais (1962)
Catherine Lacey trong The Fighting Prince of Donegal (1966)
Glenda Jackson trong bo phim Elizabeth R (1971) cua BBC, va trong Mary, Nu vuong Scotland (1971), voi Vanessa Redgrave trong vai Mary
Jenny Runacre trong phim Jubilee cua Derek Jarman (1977)
Lalla Ward trong phim Crossed Swords (1977), chuyen the tu The Prince and the Pauper
Quentin Crisp trong phim Orlando (1992)
Cate Blanchett trong phim Elizabeth (1998) va Elizabeth: The Golden Age (2007), voi ca hai phim nay, Cate Blanchett đeu đuoc đe cu Giai Oscar cho dien vien chinh xuat sac nhat.
Judi Dench trong phim Shakespeare in Love (1998), Judi Dench đuoc trao giai Oscar cho vai phu hay nhat.
Helen Mirren trong bo phim truyen hinh Elizabeth I (2005).
Vanessa Redgrave va Joely Richardson đong vai Elizabeth trong phim Anonymous (2011)
Margot Robbie trong phim Mary Queen of Scots (2018)


= Truyen hinh =
Tren truyen hinh, vai Elizabeth đuoc giao cho:

Dorothy Black trong The Dark Lady of the Sonnets (1946) tren đai BBC.
Mildred Natwick trong Mary of Scotland (1951), chuyen the tu mot vo kich cua Maxwell Anderson
Maxine Audley trong bo phim Kenilworth (1957) cua BBC, chuyen the tu tieu thuyet cua Scott
Peggy Thorpe-Bates bo phim Queen's Champion (1958) cua BBC.
Mecha Ortiz trong Elizabeth Is Dead (1960)
Jane Wenham trong bo phim An Age of Kings (1960) cua BBC,
Jean Kent trong bo phim phieu luu cua Anh Sir Francis Drake (1961)
Katya Douglas trong The Prince and the Pauper (1962),
Susan Engel trong bo phim The Queen's Traitor (1967) cua BBC, ve am muu cua Ridolfi
Judith Anderson trong phim Elizabeth the Queen (1968), chuyen the tu mot vo kich cua Maxwell Anderson. Judith Anderson đuoc đe cu Giai Emmy nho phim nay.
Gemma Jones trong bo phim Kenilworth (1968) cua BBC, chuyen the tu tieu thuyet cua Scott
Glenda Jackson trong bo phim Elizabeth R (1971) cua BBC, Glenda Jackson đoat hai Giai Emmy nho bo phim nay.
Josephine Barstow trong Gloriana (2000)
Imogen Slaughter trong phim tai lieu Elizabeth (2000)
Lorna Lacey trong bo phim Henry VIII (2003) cua Granada Television
Catherine McCormack trong bo phim Gunpowder, Treason & Plot (2004) cua BBC
Anne-Marie Duff trong bo phim The Virgin Queen (2005) cua BBC
Helen Mirren trong bo phim Elizabeth I (2005), Helen Mirren đuoc trao giai Emmy
Kate Duggan, Claire MacCauley va Laoise Murray lan luot thu vai Elizabeth trong mua 2, mua 3 va mua 4 cua bo phim The Tudors (2007 - 2010)
Rachel Skarsten trong bo phim Reign (2013) cua đai CW
Alicia von Rittberg trong phim Becoming Elizabeth (2022) cua Starz


Pha he Ghi chu Chu thich Tham khao Black, J. B. The Reign of Elizabeth: 1558–1603. Oxford: Clarendon, (1936) 1945. OCLC 5077207
Brimacombe, Peter. All the Queen's Men: The World of Elizabeth I. New York: St Martin's Press, 2000. ISBN 0312232519.
Camden, William. History of the Most Renowned and Victorious Princess Elizabeth. Wallace T. MacCaffrey (ed). Chicago: University of Chicago Press, selected chapters, 1970 edition. OCLC 59210072.
Clapham, John. Elizabeth of England. E. P. Read and Conyers Read (eds). Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951. OCLC 1350639.
Collinson, Patrick. "The Mongrel Religion of Elizabethan England." Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum. Susan Doran (ed.). London: Chatto and Windus, 2003. ISBN 0701174765.
Croft, Pauline. King James. Basingstoke and New York: Palgrave Macmillan, 2003. ISBN 0333613953.
Davenport, Cyril. English Embroidered Bookbindings. Alfred Pollard (ed.). London: Kegan Paul, Trench, Trubner and Co., 1899. OCLC 705685.
Dobson, Michael; and Nicola Watson. "Elizabeth's Legacy". Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum. Susan Doran (ed.). London: Chatto and Windus, 2003. ISBN 0701174765.
Doran, Susan. "The Queen's Suitors and the Problem of the Succession." Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum. Susan Doran (ed.). London: Chatto and Windus, 2003. ISBN 0701174765.
Edwards, Philip. The Making of the Modern English State: 1460–1660. Basingstoke and New York: Palgrave Macmillan, 2004. ISBN 031223614X.
Elizabeth I: The Collected Works Leah S. Marcus, Mary Beth Rose & Janel Mueller (eds.). Chicago: Chicago University Press, 2002. ISBN 0226504654.
Elton, G.R. England under the Tudors. London: Routledge, 1991. ISBN 041506533X.
Flynn, Sian; and David Spence. "Elizabeth's Adventurers". Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum. Susan Doran (ed.). London: Chatto and Windus, 2003. ISBN 0701174765.
Frieda, Leonie. Catherine de Medici. London: Phoenix, 2005. ISBN 0173820390.
Gaunt, William. Court Painting in England from Tudor to Victorian Times. London: Constable, 1980. ISBN 0094618704.
Graves, Michael A. R. Elizabethan Parliaments: 1559–1601. London and New York: Longman, 1987. ISBN 0582355168.
Guy, John. My Heart is My Own: The Life of Mary Queen of Scots. London and New York: Fourth Estate, 2004. ISBN 184115752X.
Haigh, Christopher. Elizabeth I. Harlow (UK): Longman Pearson, (1988) 1998 edition. ISBN 0582437547.
Hasler. P. W (ed). History of Parliament. House of Commons 1558–1603 (3 vols). London: Published for the History of Parliament Trust by H.M.S.O., 1981. ISBN 0118875019.
Hogge, Alice. God's Secret Agents: Queen Elizabeth's Forbidden Priests and the Hatching of the Gunpowder Plot. London: HarperCollins, 2005. ISBN 0007156375.
Loades, David. Elizabeth I: The Golden Reign of Gloriana. London: The National Archives, 2003. ISBN 1903365430.
Neale, J.E. Queen Elizabeth I: A Biography. London: Jonathan Cape, (1934) 1954 reprint. OCLC 220518.
Ridley, Jasper. Elizabeth I: The Shrewdness of Virtue. New York: Fromm International, 1989. ISBN 088064110X.
Rowse, A. L. The England of Elizabeth. London: Macmillan, 1950. OCLC 181656553.
Russell, Conrad. The Crisis of Parliaments: English History, 1509–1660. Oxford: Oxford University Press, 1971. ISBN 0199130345.
Somerset, Anne. Elizabeth I. London: Phoenix, (1991) 1997 edition. ISBN 0385721579.
Starkey, David. "Elizabeth: Woman, Monarch, Mission." Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum. Susan Doran (ed.). London: Chatto and Windus, 2003. ISBN 0701174765.
Strong, Roy. Gloriana: The Portraits of Queen Elizabeth I. London: Pimlico, (1987) 2003. ISBN 071260944X.
Waller, Maureen, "Sovereign Ladies: Sex, Sacrifice, and Power. The Six Reigning Queens of England." St. Martin's Press, New York, 2006. ISBN 0-312-33801-5
Weir, Alison. Elizabeth the Queen. London: Pimlico, (1998) 1999 edition. ISBN 0712673121.
Williams, Neville. The Life and Times of Elizabeth I. London: Weidenfeld & Nicolson, 1972. ISBN 0297831682.
Willson, David Harris. King James VI & I. London: Jonathan Cape, (1956) 1963. ISBN 0224605720.
Wilson, Charles H. Queen Elizabeth and the Revolt of the Netherlands. Berkeley: University of California Press, 1970. ISBN 0520017447.
"Nu vuong bang gia" va nhung cuoc cau hon bat thanh
Nu vuong Elizabeth Đe nhat: Đe giu mai vi tri đoc ton


Xem them Nu vuong Anh
Anh giao
Anh
Anne Boleyn
Mary I cua Anh


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Elizabeth I of England tai Wikimedia Commons
William Camden. Annales Rerum Gestarum Angliae et Hiberniae Regnante Elizabetha. (1615 and 1625.) Hypertext edition, with English translation. Dana F. Sutton (ed.), 2000. Truy cap ngay 7 thang 12 nam 2007.
Tudor and Elizabeth Portraits. Tudor and Elizabethan portraits and other works of art, provided for research and education. Truy cap ngay 15 thang 12 nam 2007.