Tran Lepanto (Tieng Hy Lap: Ναυπακτος, Naupaktos, pron. Nafpaktos; colloquial tieng Hy Lap: Επαχτος, Epahtos; tieng Tho Nhi Ky: Inebahtı) la tran hai chien dien ra ngay 7 thang 10 nam 1571 khi ham đoi Lien minh than thanh (1571) do Giao hoang Pio V (1566 – 1572) thanh lap, mot lien minh bao gom nuoc Cong hoa Venezia, vuong quoc Tay Ban Nha (luc đo bao gom ca Napoli, Sicilia va Sardinia), Quoc gia Giao hoang, nuoc Cong hoa Genova, Cong quoc Savoie, Dong Chien si Toan quyen Malta cung mot so đong minh khac đanh ham đoi Đe che Ottoman đai bai.
Tran kich chien keo dai 5 gio đong ho o phan phia bac cua Vinh Patras, nam o phia tay Hy Lap, noi luc luong Ottoman, đang thuc hien cuoc hai hanh tu can cu hai quan tai Lepanto giap mat ham đoi cua Lien minh Than thanh, khoi hanh tu Messina. Chien thang nay mang lai quyen kiem soat tam thoi bien Đia Trung Hai cho Lien minh, bao ve Roma khoi nguy co xam luoc, đong thoi ngan can buoc tien cua Đe che Ottoman vao sau noi đia chau Au. Tran hai chien nay cung la tran đanh lon cuoi cung giua cac chien thuyen cheo dung suc nguoi, đong thoi cung la tran chien quyet đinh quan trong nhat, vi "sau tran Lepanto qua can xoay chieu, van may chuyen tu Đong sang Tay, keo dai cho toi tan ngay nay", va cung vi "đay la 'buoc ngoat quyet đinh' trong cuoc chien keo dai giua Trung Đong va chau Au, cho toi gio van con chua nga ngu".


Luc luong hai ben Ham đoi Lien minh gom 206 chien thuyen galley va 6 chien thuyen galleasses (nguyen la cac thuyen thuong buon galley loai lon, đuoc cai tien đe mang mot so lon đai bac), đuoc chi huy boi thu linh đay nang luc Don Juan nuoc Ao, con ngoai gia thu cua hoang đe Karl V (1519 – 1556), anh em cung cha khac me vua Felipe II cua Tay Ban Nha (1556 – 1598). Cac chien thuyen đen tu khap cac quoc gia Ki-to giao: 109 galley va 6 galleasses tu Venezia, 80 galley Tay Ban Nha va Napoli/Sicilia, 12 galley tu Tuscan, do Giao hoang bo tien ra thue, tu Genova, Dong Chien si Toan quyen Malta, Cong quoc Savoie moi xu 3 galley, cung voi mot so galley so huu boi nhung ca nhan khac. Tat ca thanh vien Lien minh đeu coi ham đoi Tho Nhi Ky la moi hiem hoa nghiem trong cho an ninh va thuong mai tren bien Đia Trung Hai, va cho ca an ninh cua toan luc đia chau Au. Cac canh quan rieng le cua Lien minh hoi quan voi ham đoi chinh cua Lien minh, thuoc Venezia (duoi quyen chi huy cua Sebastiano Venier), trong thang 7 va thang 8 tai Messina, Sicilia. Toi ngay 23 thang 8 Don Juan nuoc Ao cung co mat.
Ham đoi cua Lien minh Ki-to giao bao gom 12.000 thuy thu, them vao đo, ham đoi cho gan 28 ngan quan chien đau, trong đo gom co 10 ngan quan bo binh tinh nhue Tay Ban Nha, 7 ngan quan Đuc va 6 ngan quan Y (quan đanh thue), cong voi 5 ngan quan Venezia. Cung phai noi them la cac thuy thu cheo thuyen cua Venezia hau het đeu la cong dan tu do, nen ho mang theo vu khi va nhu vay lam tang them suc manh chien đau cua chien thuyen, khac voi cac galley cua cac thanh vien khac trong Lien minh su dung no le va tu pham đe cheo thuyen. Cac galley cua ham đoi Tho cung dung no le đe cheo thuyen, phan lon trong so đo la nhung nguoi Ki-to giao bi bat trong cac cuoc chinh phat hay giao tranh truoc đo. Nguoi ta đeu biet rang cong dan tu do cheo thuyen co chat luong vuot troi, nhung dan dan tat ca cac ham đoi chien thuyen galley (ke ca cac ham đoi cua Venezia ke tu nam 1549) trong the ky 16 đeu chuyen sang dung no le hoac tu binh chien tranh cho re hon
Cac galley cua phe Ottoman gom 13.000 thuy binh va 34.000 binh linh. Đo đoc Muezzinzade Ali Pasha (Tieng Tho: "Kaptan-ı Derya Ali Pasa"), đuoc su ho tro cua tuong cuop bien Chulouk Bey tu Alexandria va Uluj Ali (Ulich Ali), chi huy ham đoi Ottoman gom 222 chien thuyen galley, 56 galliot (galley loai nho, đoc moc, đay bang), va mot so thuyen nho. Quan Tho co thuy thu đoan day dan kinh nghiem va lanh nghe, nhung hang ngu ho thieu cac đoi Cam ve quan tinh nhue Janissary.
Mot loi the quan trong, co le mang tinh quyet đinh cho ham đoi Lien minh la ho co uu the vuot troi ve so luong sung đai bac. Theo uoc tinh, ho co chung 1.815 đai bac, so voi chung 750 đai bac cua quan Tho, va con thieu đan duoc. Binh linh Ki-to giao đuoc vu trang bang sung hoa mai va sung arquebus (mot loai hoa mai cai tien, giong sung kip), trong khi nguoi Ottoman tin tuong vao uy luc cua cac cung thu xa tien dung cung bang vat lieu tong hop, nhung cuoi cung lai to ra yeu the hon.


Bo tri luc luong Ham đoi Ki-to giao to chuc thanh 4 canh quan doc theo truc Bac-Nam. O phia nam, gan voi bo bien la canh Trai, voi 53 chien thuyen galley, chu yeu la thuyen cua Venezia, đuoc chi huy boi Agostino Barbarigo, đuoc Marco Querini va Antonio da Canale ho tro. Canh quan Trung tam gom 62 galley do đich than Don Juan nuoc Ao chi huy, tren chien ham Real, cung voi Sebastiano Venier, sau nay tro thanh Doge (tuc Thong đoc, hay Cong tuoc) cua Venezia, va Marcantonio Colonna. Canh Phai o phia nam gom 53 galley do Giovanni Andrea Doria nguoi xu Genova, chau ho đo đoc noi tieng Andrea Doria. Hai galleass, voi đai bac bo tri doc suon, đuoc đat o hang đau moi đoan thuyen, theo Miguel de Cervantes (luc đo phuc vu tren galleass Marquesa trong tran chien), la đe ngan chan cac thuyen nho cua Tho đanh len, pha huy hay tran len man tau cua nguoi Ki-to giao. Mot đoi thuyen Du bi đuoc đat o phia sau (tuc la phia tay) cua ham đoi chinh, san sang ung cuu bat ky noi nao khi can thiet. Đoi thuyen nay gom 38 galley - 30 thuyen chien phia sau canh quan Trung tam, chi huy boi Alvaro de Bazan, hau tuoc xu Santa Cruz, va 4 thuyen chien galley khac đat sau moi canh Phai va Trai. Mot đoi thuyen trinh sat đuoc thiet lap, tu hai galley o canh Phai va 6 galley o Trung tam. Khi ham đoi Ki-to giao tu tu đi vong quanh Mui Scropha, canh Phai cua Doria, o phia xa bo bien nhat, nen bi cham khi tran chien bat đau, va cac galleass cua canh Phai khong dan tran tai vi tri đa đinh truoc đuoc.
Ham đoi Tho Nhi Ky bao gom 54 galley va 2 galliot o canh Phai duoi quyen Chulouk Bey, 61 galley va 32 galliot o Trung tam, duoi quyen Ali Pasha tren tau Sultana, chung 63 galley va 30 galliot o phia nam, duoi quyen Uluj Ali. Mot đoi thuyen du bi nho, gom 8 galley, 22 galliot va 64 thuyen fusta (mot loai galliot), bo tri đang sau đoi thuyen Trung tam. Ali Pasha đuoc cho la đa tuyen bo voi nhung no le cheo thuyen Ki-to giao cua minh: "Neu ta gianh đuoc chien thang trong tran nay, ta hua se ban cho cac nguoi tu do. Neu phe cua cac nguoi thang loi ngay hom nay, thi tu do cua cac nguoi la do Thien Chua ban cho đo."


Dien bien tran hai chien Cac galleass o canh Trai va Trung tam đa đuoc keo đen phia truoc đoi hinh ham đoi Ki-to giao chung nua dam, va đa kip đanh chim hai galley cua quan Tho, cung nhu gay thiet hai cho mot so thuyen khac, truoc khi ham đoi Tho tien len, bo cac thuyen nay lai phia sau. Cuoc cong kich cua cac thuyen nay cung lam roi loan đoi hinh cua quan Ottoman. Khi tran chien khoi phat, Doria nhan ra la cac galley cua Uluj Ali dan rong hon ra ve phia trai so voi cac thuyen cua ong, nen cung tien ve phia nam đe tranh bi đanh tat suon. Nhung ket cuc la ong van bi thua thiet, vi Uluj Ali to ra gioi hon, đieu chien thuyen cua minh quay ngoat lai va đanh vao suon phia nam cua canh quan Trung tam, loi dung khoang trong ma Doria bo lai. Khi tran đanh dien ra, cac thuyen Tho nham tuong cac đai chien thuyen galleass la cac thuong thuyen van tai cho đo tiep te nen xum lai tan cong cac chien thuyen nay, voi ket qua het suc tai hai, vi cac thuyen galleass đuoc trang bi rat nhieu đai bac, đanh chim het thuyen chien nay đen thuyen chien khac cua quan Tho, tong cong len toi 70 galley.
O phia bac, Chulouk Bey xoay xo luon vao khoang giua bo bien va canh Bac quan Ki-to giao, su dung sau galley đe đanh tat suon, nen thoat đau gay nhieu thiet hai cho ham đoi Ki-to giao. Barbarigo bi trung ten tu tran, nhung chien thuyen Venezia, quay mui lai đe đoi mat voi hiem hoa, giu vung đuoc đoi hinh. Cac thuyen galleass quay tro lai va cuu nguy cho canh quan phia Bac. Canh quan Trung tam cung giu đuoc đoi hinh nho su tiep ung cua cac thuyen thuoc đoi Du bi, nen du bi nhieu ton that, cung giang vao quan Tho o trung tam nhung đon nang ne. O phia nam, ngoai bo bien, Doria cung đang hon chien voi chien thuyen cua Uluj Ali, va bi ton that nang ne nhat. Trong luc đo, Uluj Ali tu minh chi huy 16 galley đot kich vao Trung tam ham đoi Thien chua, bat đuoc 6 galley - trong đo co ca tau Capitana cua Malta, va giet gan sach nhung nguoi tren boong tau, chi con 3 nguoi song sot. Chi huy tau, Pietro Giustiniani, Truong lao cua Dong tu hiep si Thanh Gioan, trung 5 mui ten, bi thuong nang trong cabin, nhung khong chet. Cac chien thuyen cua nguoi Tay Ban Nha do Alvaro de Bazan va Juan de Cardona chi huy quan du bi tiep chien, ung cuu kip thoi nen đao nguoc tinh hinh, o ca phia Trung tam va canh quan phia Nam cua Doria.
Uluj Ali buoc phai thao chay voi 16 galley va 24 galliot, chi giu lai đuoc 1 thuyen, con lai phai bo het cac chien thuyen chiem đuoc. Trong tran chien, thuyen chi huy Sultana cua quan Tho bi quan tercio Tay Ban Nha tu 3 galley tran len man thuyen giap chien voi Cam ve quan Janissary Tho tu 7 galley khac. Hai lan lien, quan Tay Ban Nha bi đay lui va bi ton that nang ne, cho toi lan thu ba, voi vien binh tu galley cua Alvaro, ho moi gianh đuoc chien thang. Muezzinzade Ali Pasha bi giet chet va bi chat đau, trai voi menh lenh cua Don Juan. Tuy nhien, khi đau ong bi beu tren ngon kich tren ky ham cua quan Tay Ban Nha thi no lam tinh than quan Tho suy sup nghiem trong. Du vay, sau khi ket cuc tran chien đa tro nen ro rang, cac toan quan Janissary van tiep tuc giao chien kich liet, tham chi khi khong con vu khi, ho nem ca dua va cam vao quan Ki-to giao, gay nen nhung canh tuc cuoi trong cuoc chem giet tan bao.
Tran chien ket thuc khoang 4 gio chieu. Ham đoi Tho mat khoang 210 thuyen, trong đo co 117 galley, 10 galliot, 3 fustas bi chiem, va con tuong đoi tot nen nguoi Ki-to giao giu lai. Ve phia ham đoi Lien minh, 20 galley bi pha huy, 30 chiec khac bi hu hai nang đen muc nguoi ta phai đanh đam. Nguoi Tho chi giu đuoc mot thuyen Venezia, tat ca cac thuyen khac phai bi bo lai, va bi quan Lien minh chiem lai đuoc.
Uluj Ali, nguoi chiem đuoc ky ham cua cac Hiep si Malta, rut lui thanh cong phan lon chien thuyen cua minh khi that bai đa ro rang. Du rang ong phai cat day keo ky ham cua Malta đe thao chay, khi tro ve kinh thanh Constantinopolis, ong thu thap cac thuyen Ottoman khac, va cuoi cung cap ben voi 87 thuyen. Ong đa trinh len sultan nha Ottoman la Selim II la đai ky cua Malta, va đa đuoc phong tuoc "kιlιc" (Thanh kiem); Uluj tu đo đuoc goi la Kilic Ali Pasha.
Ham đoi Lien minh Than thanh mat khoang 7.500 chien si, thuy thu va nguoi cheo thuyen, nhung giai phong đuoc so tu nhan Ki-to giao con nhieu hon so đo. Quan đoi Tho Nhi Ky mat khoang 25 ngan nguoi, cung it nhat 3.500 bi bat lam tu binh.


Ket cuc tran đanh Tran chien nay la mot tran that bai tham hai cho đe quoc Ottoman, nhat la vi ho chua tung thua mot tran hai chien lon nao ke tu the ky 15. Voi mot nua the gioi Ki-to giao, tran chien nay mang lai hy vong ve su suy tan cua "bon Tho", nhung nguoi ma ho coi la "ke thu vinh vien cua nguoi Ki-to giao". Su thuc la, ngoai tru 30 chien thuyen, Đe quoc Ottoman mat toan bo so chien thuyen cua minh va 30 ngan binh linh, mot so su gia phuong Tay đanh gia tran nay la tran chien hai chien quan trong nhat toan cau, ke tu tran Actium nam 31 truoc Cong nguyen.
Thang loi o Lepanto đuoc xem la chien thang lon nhat cua nguoi Ki-to giao truoc Hoi giao, ke tu sau cuoc xam chiem xu Granada vao nam 1492. Mac du gianh đuoc chien thang oanh liet, nhung noi bo Lien minh qua mat đoan ket đe co the phat huy chien qua. Ke hoach đanh chiem eo bien Dardanelles nhu mot buoc khoi đau cuoc tai chinh phuc Constantinopolis cho the gioi Ki-to giao bi bo be vi nhung cuoc cai va trong hang ngu đong minh. Voi mot no luc phi thuong va nguon nhan luc doi dao, Đe che Ottoman tai xay dung hai quan cua minh, mo phong theo mo hinh thuyen chien galeass cua nguoi Venezia. Toi nam 1572, ho đa đong đuoc hon 150 galley va 8 galleass, tuc đa them 8 chien ham loai lon nhat cho toi luc đo tren bien. Trong vong 6 thang, ham đoi moi gom 250 thuyen (ke ca tam galleass) đa cho phep hai quan Ottoman tai lap the thuong phong tren phan phia đong Đia Trung Hai. Ngay 7 thang 3 nam 1573, nguoi Venezia ky hiep uoc chap nhan viec quan Tho chiem huu đao Sip, von đa roi vao tay quan Tho duoi quyen Piyale Pasha tu ngay 3 thang 8 nam 1571, chi hai thang truoc tran Lepanto, va se con nam duoi ach thong tri cua Tho trong vong 3 the ky tiep đo. Cung trong mua he nam đo, ham đoi Ottoman tan pha cac vung đat ven bien Sicilia va phia nam nuoc Y. Khi tiep su Venezia la Barbaro, Đai Vizia Tho la Sokollu Mehmet Pasha (1565-1579) đa co cau noi noi tieng: "Khi gianh đuoc đao Sip, ta chat đi mot canh tay cua cac nguoi; khi đanh bai đuoc ham đoi cua ta, cac nguoi chi xen đi đuoc bo rau cua ta ma thoi. Khi canh tay bi chat đi, no khong the moc lai đuoc, mot bo rau bi xen se moc lai con tot hon truoc."
Du manh mieng tuyen bo, nhung tren thuc te, ton that cua phia Ottoman het suc nghiem trong co tam voc chien luoc. Ho co the xay them thuyen chien de dang, nhung kho long kiem đuoc nguoi đieu khien chung, vi bao nhieu thuy thu va phu cheo thuyen giau kinh nghiem đa bi mat đi sau tran đanh nay. Đac biet nghiem trong la su ton that đai bo phan so cung thu su dung cung tong hop, la vu khi ua chuong cua nguoi Tho, von đuoc đanh gia cao hon ca hoa khi va cay cot nhon o mui thuyen dung đe đam tau đoi phuong. Su gia John Keegan đanh gia la su mat mat ca mot lop tinh binh nay kho lay gi bu đap đuoc trong ca mot the he tiep đo, va tren thuc te, tuong ung voi su "chet đi cua mot huyen thoai song" voi nguoi Ottoman. Cuoi cung, nguoi ta phai su dung mot so lon tu pham đe the cho cho nhung no le Ki-to giao đuoc giai thoat sau tran đanh. Song, nha quy toc Ao la Khevenhuller đa to thai đo that vong qua nhat ky cua ong, boi vi chien thang Lepanto khong the đem lai mot tac đat nao cho Ki-to giao.
Nam 1574 nhung nguoi Ottoman ha đuoc thanh pho Tunis co vi tri chien luoc tu trieu đai Hafsid, đuoc Tay Ban Nha ung ho, von đa đuoc tai lap khi quan cua Don Juan tai chiem tu tay quan Ottoman nam truoc. Loi dung cuoc lien minh lau dai voi nguoi Phap, hai quan Tho tai hoat đong tren vung bien phia tay Đia Trung Hai. Nam, ho đanh chiem thanh pho Fes, thuoc Maroc, hoan tat qua trinh chinh phuc Maroc ma nguoi Ottoman đa bat đau tu thoi Suleiman Đai đe (1520-1566). Viec kiem soat thanh pho nay cho phep thiet lap quyen ba chu cua đe che Ottoman tren toan bo mien duyen hai Đia Trung Hai, tu eo bien Gibraltar cho toi Hy Lap (chi ngoai tru thanh pho thuong mai Oran do nguoi Tay Ban Nha kiem soat, va cac khu dan cu o Melilla va Ceuta). Tuy vay, viec mat đi qua nhieu thuy thu giay dan kinh nghiem tai Lepanto đa lam hao mon suc chien đau cua hai quan Ottoman, the hien qua viec ho tim cach giam thieu cac cuoc cham tran voi hai quan cac quoc gia Ki-to giao trong nhung nam ke tiep. Su gia Paul K. Davis cho biet:

"That bai cua quan Tho đa chan đung su banh truong cua ho tren Đia Trung Hai, va nhu vay duy tri uu the cua phuong tay o đay, đong thoi tang them niem tin la ho co the đanh bai quan Tho, von truoc đay la bat kha chien bai."
Nhu vay, chien thang cua Lien minh co y nghia quan trong chien luoc, khong phai chi vi quan Tho mat 80 chien thuyen bi đanh đam va 130 chien thuyen khac roi vao tay quan đong minh, cung nhu mat 30 ngan quan tu tran va chung 12 ngan no le Ki-to giao đuoc giai phong, trong khi quan đong minh chi mat chung 7500 nguoi chet va 17 galley, ma vi chien thang nay bao hieu su ket thuc cua quyen ba chu cua hai quan Tho Nhi Ky tren bien Đia Trung Hai.


Y nghia ton giao Lien minh Than thanh cho chien thang nay la nho vao Đuc Me Đong Trinh Maria, do Đuc me cau nguyen Thien Chua ban cho ho chien thang. Andrea Doria co mot ban copy cua buc tranh Đuc Me Guadalupe do vua Felipe II cua Tay Ban Nha ban cho ong trong phong chinh cua chien ham. Giao hoang Pio V danh mot ngay le moi cho Kito huu goi la ngay Đuc Me Chien Thang đe ghi nho tran đanh, ngay nay đuoc goi la Đuc Me Man Coi.


Tran đanh the hien tren tranh anh va tac pham nghe thuat Tam quan trong cua tran Lepanto la nguon cam hung cho rat nhieu nghe si. Co rat nhieu buc tranh the hien tran đanh, bao gom ca hai buc o lau đai Thong đoc tai Venezia: do Paolo Veronese (o tren) trong Sala del Collegio va boi Andrea Vicentino tren tuong cua Sala dello Scrutinio, thay the cho buc Chien thang Lepanto cua Tintoretto, bi mat trong tran chay nam 1577. Titian cung co buc Allegory of the Battle of Lepanto, su dung tran đanh nhu khung canh nen, treo trong Vien bao tang Prado tai Madrid.
Nha tho G. K. Chesterton nguoi Anh viet bai tho Lepanto, xuat ban lan đau nam 1911 va đuoc tai ban nhieu lan. Trong đo, mo ta mot loat nhan vat chinh cua tran đanh, đac biet la thu linh cua phia Ki-to giao, Don Juan nuoc Ao. Bai tho ket thuc voi van tho lien tuong đen Miguel de Cervantes, nguoi đa chien đau trong tran chien nay, nhu mot "hiep si gay go va kho dai", nguoi se tro thanh bat tu voi tac pham Don Quixote cua ong.


Xem them Chien tranh Ottoman-Habsburg
Lich su hai quan Ottoman
Cuop bien nguoi Berber
Đe quoc Tay Ban Nha
Chien tranh Ottoman-Venezia lan thu nam
http://www.lepanto.org Luu tru ngay 24 thang 10 nam 2019 tai Wayback Machine


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai The Battle that Saved the Christian West Luu tru ngay 3 thang 1 nam 2008 tai Wayback Machine
Overview of the battle Luu tru ngay 3 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine
"The Tactics of the Battle of Lepanto Clarified: The Impact of Social, Economic, and Political Factors on Sixteenth Century Galley Warfare" - Very detailed background and description by John F. Guilmartin
Lepanto: The Battle that Saved Christendom? - Prepared for the Centre d'Etudes d'Histoire de la Defense Conference by John F. Guilmartin, Jr
"Lepanto cultural center Luu tru ngay 24 thang 10 nam 2019 tai Wayback Machine