Hop tung (chu Han: 合縱) la ke sach lien minh giua cac nuoc chu hau thoi Chien Quoc trong lich su Trung Quoc. Ke sach đuoc Cong Ton Dien đe xuat, sau đo To Tan ke tuc, ke sach nay tao lien minh theo chieu doc.


Noi dung Hop tung la "hop chung nhuoc di cong nhat cuong", nghia la hop nhieu nuoc nho đanh mot nuoc lon, nham chong bi nuoc lon thon tinh.
Trong thoi ky Chien Quoc, Tan va Te noi len la hai nuoc manh o phia tay va phia đong. Mat khac, hai nuoc nay con tim cach lien minh voi nhau, tao ra su uy hiep lon đoi voi su ton tai cua cac nuoc khac. Trong hoan canh đo, cac nuoc khac lien hop lai voi nhau. Do cac nuoc nho nay nam trai tu bac xuong nam, nen su lien minh goi la hop tung (lien ket chieu doc) (con nuoc Tan o phia tay lien minh voi cac nuoc khac phia đong goi la lien hoanh - lien ket chieu ngang).
Tuy tung giai đoan co hoan canh cu the, hop tung co the co nhieu hoac it nuoc, nhung đoi tuong cong kich trong thoi ky đau la Tan va Te. Vao cuoi thoi Chien Quoc, khi Te bi suy nhuoc sau đot chiem đong cua Yen (284 TCN-278 TCN), chi con Tan la hung manh thi Tan la đoi tuong cong kich duy nhat cua cac nuoc hop tung.


Đe xuong Truoc đay, nguoi ta thuong coi bien si To Tan la nguoi chu xuong viec hop tung, nhung gan đay cac su gia khang đinh nguoi đau tien đe xuong va thuc hien viec hop tung khong phai To Tan ma la Cong Ton Dien, tuong quoc nuoc Nguy. To Tan co nien đai hoat đong sau Cong Ton Dien khoang tren 20 nam, la nguoi ke tuc Cong Ton Dien thuc hien hop tung.
Nam 323 TCN, theo ke sach lien hoanh cua Truong Nghi, Tan Hue Van vuong gap va lien minh voi Te Tuyen vuong, So Hoai vuong. Cung luc đo, đe đoi pho, Cong Ton Dien kien nghi Nguy Hue vuong hoi kien đe lien minh voi vua cac nuoc Han, Trieu, Yen va Trung Son. Đo la su kien "5 nuoc cung xung vuong" ("Ngu quoc tuong vuong"), tien hanh hop tung, thuc hien mot mat tran lien hop.


Lan thu nhat = Đoi đau chinh tri voi lien hoanh =
Lien minh hop tung đat đuoc tu su thuyet phuc cac chu hau nho yeu cua Cong Ton Dien ve quyen loi thiet thuc cua ho. Nguoc lai, phai lien hoanh cung dung đoi sach ung pho bang nhung cuoc du thuyet va hoat đong ngoai giao.
Su kien "ngu quoc tuong vuong" đanh dau viec thanh lap lien minh hop tung lan đau tien, nhung đo chi la giao uoc ve chinh tri, ma chua co hanh đong quan su nao. Lien minh chinh tri nay trong thoi ky đau gap phai su ly gian cua Te Tuyen vuong. Nuoc Te lo ngai moi lien hop 5 nuoc nen tim cach pha hoai. Te Tuyen vuong muon ly gian Trung Son voi Trieu va Nguy, roi sau đo lai tim cach ly gian Trung Son voi Yen va Trieu, nhung đeu khong thanh cong.
Nhung lien minh hop tung tiep tuc bi thu thach. Cuoi nam 323 TCN, So Hoai vuong cung lien hoanh voi Tan, mang quan tan cong phia nam nuoc Nguy. chiem đong 8 ap cua nuoc Nguy.
Ke đo, đe pha ke hop tung cua Cong Ton Dien, nam 322 TCN, Truong Nghi tu nuoc Tan sang nuoc Nguy thuyet phuc Nguy vuong lien hoanh voi nuoc Tan va Han đe tan cong Te va So. Nguy Hue vuong sau nhieu nam chien tranh, hien trang luc đo phia nam bi that the voi quan So, nen muon hoa giai voi nuoc Tan đe co đong minh chong So. Do đo Nguy Hue vuong trong dung Truong Nghi, phong lam tuong quoc va xa lanh Cong Ton Dien.
Đe đoi pho, Cong Ton Dien sai nguoi sang nuoc Han, noi voi tong that nuoc Han la Han Cong Thuc biet tac hai lien minh giua Tan va Nguy voi nuoc Han: hai nuoc nay du đinh cung đanh Han đe xe đat, neu nuoc Han trong dung ong thi ong co the pha lien hoanh Tan-Nguy đo. Han Cong Thuc tan thuong y kien cua Cong Ton Dien va moi ong sang nuoc Han lo viec quoc su.
Cung luc, Te va So thay viec lien hoanh giua Nguy voi Tan bat loi cho minh, nen Te Tuyen vuong va So Hoai vuong cung cong khai ung ho Cong Ton Dien lam tuong quoc nuoc Nguy đe pha lien minh đo. Nguy Hue vuong von muon loi dung quan Tan đe chong So va Te, nhung sau đo nhan ra Truong Nghi chi muon keo minh sang phia nuoc Tan, nen rat bat man, khong chiu than phuc nuoc Tan. Tan Hue Van vuong thay Nguy Hue vuong khong than phuc ben ra quan đanh Nguy.
Thay nuoc Tan phat đong chien tranh chong Nguy, cac nuoc Te, So, Yen, Trieu đeu lo lang. Cac nuoc nay cung nhau ung ho chu truong hop tung cua Cong Ton Dien, moi ong tham gia ban thao ke sach cho nuoc minh. Nam 319 TCN, Nguy vuong thay chu hau moi Cong Ton Dien ben đuoi Truong Nghi tro ve nuoc Tan va đua Cong Ton Dien tro lai lam tuong quoc chu tri chinh su. Ket qua Cong Ton Dien đuoc đeo an tuong quoc 5 nuoc chu hau, cang tich cuc đay manh phong trao hop tung.


= Đoi đau quan su =
Sang nam 318 TCN, 4 nuoc Trieu, Han, Yen, So theo loi keu goi cua Te Thu quyet đinh hop binh voi nuoc Nguy cung đanh nuoc Tan, cu So Hoai vuong lam Tung truong. Tuy nhien cuoi cung chi co 3 nuoc Han, Trieu, Nguy (Tam Tan) thuc su xuat quan hop luc tan cong nuoc Tan.
Khi quan 3 nuoc tien đen cua ai Ham Coc thi bi tuong Tan la Thu truong Su Ly Tat đanh phu đau. Vi to chuc quan 3 nuoc long leo nen khong đich noi quan Tan. Sang nam 317 TCN, Su Ly Tat đanh bai quan Han, Trieu, Nguy tai Tu Ngu, hon 8 van quan chu hau bi giet, tuong Than Sai bi Tan bat song. Tran thua quan Tan o Tu Ngu khien lien quan hop tung cua Cong Ton Dien that bai.


Lan thu hai Thanh cong cua Cong Ton Dien trong lan lien minh đau tien la pha đuoc the lien hoanh giua 3 nuoc lon Tan, Te va So, khien ho đung ve phia minh. Sau that bai cua lien quan o Tu Ngu, Cong Ton Dien roi vu đai chinh tri, phai lien hoanh thang the. Nuoc Tan so moi lien minh Te va So nguy hai cho minh nen sai Truong Nghi đi sang So ly gian, lua gat So Hoai vuong toi 2 lan, khien nuoc So bi mat đong minh Đien Te (nam 312 TCN), mat nhieu đat đai ve tay Tan, ban than Hoai vuong bi nuoc Tan bat giu khi đen hoi hop va cuoi cung chet o nuoc Tan (296 TCN).
Phong trao hop tung lai đuoc khoi phuc, duoi su phat đong cua quy toc nuoc Te la Manh Thuong quan Đien Van vao nam 298 TCN. Nhung lan hop tung nay khong co So, Trieu va Yen tham gia. Nuoc So vua suy nhuoc sau khi bi Tan đanh bai nhieu lan va So Hoai vuong bi bat, So Khoanh Tuong vuong moi len ngoi the luc con rat yeu khong the đong binh. Nuoc Trieu đang muon tap trung binh luc tieu diet nuoc Trung Son nen Trieu Vu Linh vuong cung khong muon sang mat tran phia tay đanh Tan. Con vua Yen khi đo la Chieu vuong moi len ngoi sau cuoc bien loan va bi chinh quan Te Man vuong tan pha, rat cam thu nuoc Te, chi nuoi chi bao thu Te chu khong lien minh voi Te.
Do đo lien minh chi co Te, Han va Nguy tham gia. Manh Thuong quan co phuong luoc lanh đao tot, quan 3 nuoc cung tien đen ai Ham Coc, thu đuoc thang loi. Sang nam 297 TCN, quan 3 nuoc lai đanh bai quan Tan lan thu 2. Đen nam 296 TCN, Manh Thuong quan lai chi huy lien quan đanh toi cua Ham Coc lan thu 2, chiem đuoc thanh Diem Thi. Tan Chieu Tuong vuong sau nhieu that bai lien tiep phai cau hoa, tra lai đat Phong Lang cho nuoc Nguy va đat Vu Toai cho nuoc Han.


Lan thu ba Sau lan hop tung thanh cong, nuoc Te cang lon manh. Te Man vuong tro nen kieu ngao, khong tin dung Manh Thuong quan. Đe pha hop tung, Tan Chieu Tuong vuong lai sai su sang đe nghi Tan va Te cung xung đe. Hai ben giao uoc vua Tan xung lam Tay Đe, vua Te xung lam Đong Đe, va cung mang quan tan cong nuoc Trieu nam giua cung tro nen lon manh khi vua tieu diet Trung Son.
Bien si To Tan voi tu the cua nguoi giup Yen Chieu vuong – vi vua muon bao thu nuoc Te - muon lam yeu nuoc Te truoc het phai pha viec lien hoanh giua Te va Tan, ngan can hai nuoc xung đe.
Nam 288 TCN, To Tan sang nuoc Te. Ong chi ra cho vua Te thay rang neu cung xung đe voi Tan thi cac nuoc chi ton trong Tan ma khong ton trong Te, neu bo đe hieu thi cac nuoc se cam tinh voi Te ma ghet Tan, vi vay vua Te quyet đinh bo đe hieu. Giua đanh Trieu va đanh Tong, ong cung cho vua Te thay Tong yeu Trieu manh, do đo đanh Tong de thanh cong hon la đanh Trieu. Sau khi vua Te bo đe hieu, vua Tan cung buoc phai bo đe hieu vao thang 12 nam 288 TCN.
Sau khi pha vo moi lien hoanh Te va Tan, To Tan tiep tuc đi du thuyet cac nuoc Yen, Te, Trieu, Nguy, Han, tich cuc lien he voi Phung Duong quan, Manh Thuong quan, Hang Man, Chu Toi, Han Du Vi la cac đai than o cac nuoc nay đe đay manh viec hop tung.
Te Man vuong muon tham gia hop tung chong Tan đe lam Tan yeu đi khien minh co the de dang chiem Tong. Trieu nam giua Tan va Te manh, rat so lien minh cua hai nuoc nay, nen tim cach lien he voi nuoc Te phia đong đe lam yeu Tan. Nam quyen nuoc Trieu khi đo la Phung Duong quan Ly Đoai. Ly Đoai la nguoi than Te nen rat tan thanh hop tung.
Han va Nguy nam giap voi Tan, khi thay Te va Trieu lien minh thi ho muon tham gia. Nuoc Yen vi loi ich cua nuoc nho cung phai tham gia lien minh. Ket qua nam 287 TCN, 5 nuoc Yen, Te, Trieu, Han, Nguy cung hop tung.
Tuy nhien, lien quan 5 nuoc hop tai giua Huynh Duong va Thanh Cao, chua phat đong tan cong Tan thi giai tan. Chi co quan Te nhan co hoi đo xua quan đanh Tong, tieu diet nuoc Tong vao nam 286 TCN. Viec đanh Tan tuy khong thanh cong, nhung To Tan đa đat đuoc muc đich ly gian lien minh "lien hoanh" giua Te va Tan.
Khong lau sau, ca To Tan va Te Man vuong đeu bi giet. Te bi lien quan cac nuoc đanh bai va bi Yen chiem đong trong 5 nam. Hop tung tan vo.


Lan thu tu Sau khi đay lui quan Yen ve nuoc, khoi phuc quoc gia, Te khong the lay lai suc manh nhu thoi Te Man vuong. Ban than cac nuoc tham gia hop tung gay chien tranh lam suy yeu lan nhau, nen quan Tan thua the mo nhieu cuoc tan cong sang đong, lan đat đai cac nuoc. Ba nuoc nam giap Tan la Tam Tan (Han, Trieu, Nguy) bi thiet hai nhieu nhat, sau nhieu lan chien bai phai cat đat cau hoa lien mien.
Nam 260 TCN, quan Tan đanh bai quan Trieu mot tran lon o Truong Binh, giet hon 40 van quan Trieu. Sang nam 258 TCN, quan Tan thua thang tien sang vay ham kinh thanh nuoc Trieu la Ham Đan.
Nuoc Trieu nguy cap, ben sai su cau cuu nuoc Nguy, Te, con Binh Nguyen quan Trieu Thang đich than sang So đe nghi So Khoanh Tuong vuong hop tung chong Tan. Do su thuyet phuc cua nguoi khach Mao Toai (duoi quyen Binh Nguyen quan), vua So bang long hop tung, cu Xuan Than quan Hoang Yet đi cuu. Cung luc, Nguy An Ly vuong cung cu Tan Bi mang quan cuu Trieu. Tuy nhien ca hai canh quan So, Nguy đeu chi hu truong thanh the khong giao chien voi quan Tan. Rieng nuoc Te, khi đo duoi thoi Te vuong Kien, the nuoc đa suy yeu, lai dung chinh sach lien hoanh voi Tan, giao hao voi nuoc Tan khong chiu huong ung hop tung voi chu hau.
Em vua Nguy la cong tu Nguy Vo Ky hang hai huong ung hop tung, lay trom binh phu cua vua anh Nguy An Ly vuong, ra mat tran lua giet tuong Tan Bi đoat lay quan đoi va dan quan đanh up quan Tan. Tuong Tan la Vuong Lang thua to phai rut ve nuoc.
Lan hop tung chong Tan nay chi co 3 nuoc Trieu, Nguy, So, cong lao lon nhat thuoc ve Tin Lang quan Vo Ky.


Lan thu nam Muoi nam sau (247 TCN), quan Tan vay ham kinh đo Đai Luong cua nuoc Nguy. Vua Nguy sai su đen moi Nguy Vo Ky ve nuoc trao binh quyen. Nguy Vo Ky sai su bao khap cac chu hau. Chu hau cac nuoc Trieu, So, Han, Yen nghe tin Nguy Vo Ky lam tuong, đeu sai tuong đem quan hop suc cuu Nguy. Chi co Te vuong Kien van tiep tuc chinh sach lien hoanh voi Tan, du co y kien khuyen nen hop tung nhung van khong phat quan theo Nguy.
Tin Lang quan cam quan ca nam nuoc đanh tan quan Tan o Ha Ngoai. Tuong Tan la Mong Ngao bo chay. Nguy Vo Ky thua thang đuoi quan Tan đen ai Ham Coc, chen đuong quan Tan, quan Tan khong dam ra.
Hop tung thang loi. Nhung uy tin cua Nguy Vo Ky qua cao, lai do nuoc Tan ly gian lam Nguy An Ly vuong lo ngai. Cuoi cung Tin Lang quan bi giai chuc va qua đoi nam 243 TCN.


Lan thu sau Nguoi phat đong hop tung lan thu 6 la tuong Bang Noan nuoc Trieu vao nam 241 TCN. Theo su van đong cua nuoc Trieu, quan cac nuoc Yen, So, Nguy cung đen hop.
Duoi su chi huy cua Bang Noan, lien quan 4 nuoc tan cong đat Loat cua nuoc Tan. Tuy nhien quan Tan giu vung, quan 4 nuoc khong ha đuoc phai rut lui ve. Bang Noan lai tan cong nuoc Te, đanh chiem đat Nhieu An.
Đo la lan hop tung cuoi cung giua cac nuoc chu hau Son Đong. Hon 10 nam sau, nuoc Tan bat đau xoa so tung nuoc. Cac nuoc khong lap lai đuoc the hop tung đe cung chong Tan, cuoi cung đeu bi tieu diet.


Đanh gia Hop tung (cung nhu lien hoanh) khong phai la mot he phai chinh tri hay he phai hoc thuat, chi la chinh sach lien minh vi loi ich sinh ton truc tiep cua tung quoc gia. Hop tung khong ben vung ngay tu nhung lan tap hop đau tien, nen cac su gia van goi van tat la kieu lien minh "som vay toi khac".
Cac nuoc chu hau đuong thoi co moi quan he phuc tap, nen cac bien si tim nhieu cach đe khai thac du thuyet nham kiem danh loi. Cac su gia cho rang hop tung co nhung nhuoc điem lon, la mot nguyen nhan quan trong khien cac nuoc hop tung that bai trong viec chong Tan: 

Qua coi trong viec dua vao suc manh ben ngoai (cua nuoc khac), phong đai qua muc tac dung cua sach luoc va muu ke, khong quan tam đung muc toi phat huy nhung yeu to noi tai nhu cai cach kinh te, chinh tri nuoc minh đe cho nuoc giau binh manh
Thieu tam nhin xa, chi mong muon đat đuoc hieu qua nhat thoi
Trong 6 lan hop tung, lan thu 3 vao nam 287 TCN chi phat đong ma khong hanh đong nham vao Tan. Nhung cuoc tan cong khac hoac that bai hoac khong gay đuoc ton that lon cho nuoc Tan, cung khong đu kha nang bu đap nhung thiet hai ma Tan đa gay ra cho cac nuoc truoc đo. Cac nuoc tham gia hop tung nhung lien minh khong chat che, khong coi trong tin nghia, thieu long chan thanh.
Hon nua, cac nuoc hop tung đeu co nhung tinh toan rieng vi loi ich cua minh, khi can co the lai nga sang theo Tan va đanh nuoc đong minh; ben ngoai co ve nhat tri nhung ben trong lai do du, mat đoan ket. Ngoai ra, chinh cac nuoc Son Đong cung gay nhieu cuoc chien chong lai nhau nham thu loi, tan sat lan nhau, lam suy yeu đoi thu chung cua nuoc Tan. Rieng nuoc Te tu thoi Te vuong Kien chu truong lien hoanh, bo mac cac chu hau khong chi vien. Tat ca nhung yeu to đo tao đieu kien cho nuoc Tan cang ve sau cang tien ve đong thuan loi.
Xet tren thuc te, lien minh giua cac nuoc tao ra suc manh đang ke va khien nuoc Tan phai de chung, vi the đe tien ve đong đuoc, nuoc Tan phai tim moi cach phan hoa cac nuoc hop tung.
Trong sach Tu tri thong giam, su gia Tu Ma Quang thoi Bac Tong cho rang: "Hop tung la quyen loi cu the cua 6 nuoc, gia du 6 nuoc co the giu chu tin, chu nghia đe than mat hop tac, thi du nuoc Tan cuong bao, sau nuoc cung khong đen noi bi diet vong". Tu Ma Quang xem Tam Tan (Han, Trieu, Nguy) la rao giau, la binh phong cua Te va So, con Te va So la goc re cua Tam Tan, giua ho phai co su nuong tua, tuyet đoi khong the tan cong lan nhau. Vi vay Tu Ma Quang xem viec Tam Tan đanh Te la tu nho goc re cua minh, con Te va So tan cong Tam Tan la tu bo rao giau cua minh. Su chia re giua cac chu hau Son Đong giup nuoc Tan lan luot gat bo tung chuong ngai đe đi đen tieu diet toan bo.


Cac đai bieu hop tung Cong Ton Dien
To Tan
Manh Thuong quan
Binh Nguyen quan
Tin Lang quan
Xuan Than quan
Bang Noan
Ky Bang


Xem them Tung Hoanh Gia
Truong Nghi
Lien hoanh


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, cac thien:
Tan ban ky
Trieu the gia
Truyen To Tan
Truyen Truong Nghi
Nguy cong tu liet truyen
Chu Thieu Hau (2003), Tong tap luoc truyen cac Te tuong trong lich su Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac Trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich