Nha Bac Nguy (tieng Trung: 北魏朝, binh am: bei wei chao, 386–535), con goi la Thac Bat Nguy (拓拔魏), Hau Nguy (後魏) hay Nguyen Nguy (元魏), la mot trieu đai thoi Nam Bac trieu trong lich su Trung Quoc, đuoc cai tri boi thi Thac Bat cua nguoi Tien Ti. Su kien đang chu y nhat cua trieu đai nay la viec thong nhat mien bac Trung Quoc nam 439.
Nha nuoc nay cung tham gia manh me vao viec tai tro cho nghe thuat Phat giao nen nhieu đo tao tac co va tac pham nghe thuat tu thoi ky nay con đuoc bao ton. Nam 494, trieu đai nay di chuyen kinh đo tu Binh Thanh (nay la Đai Đong, tinh Son Tay) ve Lac Duong va bat đau cho xay dung hang đa Long Mon. Tren 30.000 tuong Phat tu thoi ky cua trieu đai nay con đuoc tim thay trong hang. Nguoi ta cho rang trieu đai nay bat nguon tu bo Thac Bat cua toc Tien Ti. Duoi anh huong cua Phung thai hau va Nguy Hieu Van Đe, Bac Nguy đay manh Han hoa, tham chi đoi ho hoang toc tu That Bat sang Nguyen. Viec ap đat Han hoa gay mau thuan sau sac giua gioi quy toc Bac Nguy tai Lac Duong va nguoi Tien Ti o 6 quan tran (luc tran) phuong bac - la 6 tien đon lap len nham phong thu nguoi Nhuyen Nhuyen (con goi Nhu Nhien) - dan đen viec noi loan cua nguoi luc tran, lam suy sup he thong luoi cai tri tu Lac Duong. Sau mot thoi gian xung đot, Bac Nguy bi phan chia thanh Đong Nguy va Tay Nguy vao nam 534.


Su troi day cua thi toc Thac Bat Nha Tay Tan (265-420) đa gay dung mot lien minh voi thi toc Thac Bat đe chong lai nha nuoc cua nguoi Hung No la Han Trieu. Nam 315, thu linh Thac Bat đa đuoc phong lam Đai vuong. Tuy nhien, sau cai chet cua nguoi lap ra vuong quoc la Thac Bat Y Lu, nuoc Đai bi tri tre va ton tai chu yeu duoi dang nua lien minh, nua chu hau đoi voi Hau Trieu va Tien Yen, cuoi cung mat ve tay Tien Tan nam 376.
Thoi Nguy Tan, tai vung phia bac va đong bac co đong nguoi Tien Ti sinh song, trong đo co ho Mo Dung va ho Thac Bat lon manh. Bac Nguy xuat xu tai nui Tien Ti thuoc Bac Loc, day Đai Hung An.
Ho Thac Bat tran tri phia bac, xen lan voi nguoi Hung No. Ngay tu thoi Han Hoa Đe, đai tuong Đau Hien đanh bai Hung No, Tien Ti thua co chiem linh đat cu cua Hung No, hon muoi van ho Hung No tu xung la Tien Ti, gia nhap toc Tien Ti cung voi van hoa Hung No va su sung bai nguyen thuy cua nguoi Hung No. Do đo Tien Ti lai la dan toc hon hop Đong Ho va Tien Ti. Thac Bat bo Tien Ti cuc ky hung han, nhung van hoa Tien Ti lac hau, chu viet chua co. The nhung ho co tinh cach manh me va cai đau thong minh nhu soi thao nguyen Mong Co, tai nang quan su sieu viet, la mot chi cu phach trong Đong Ho.
Nuoc Đai la mot nha nuoc cua thi toc Thac Bat thuoc bo lac Tien Ti ton tai trong thoi ky Thap luc quoc o Trung Quoc. Quoc gia nay ton tai tu khoang nam 310-315 toi nam 376, voi kinh đo đat tai Thinh Lac (ngay nay gan huyen Hoa Lam Cach Nhi, Ho Hoa Hao Đac, Noi Mong).
Sau khi hoang đe Tien Tan Phu Kien bi quan Đong Tan đanh bai tai tran Phi Thuy trong co gang khong thanh đe thong nhat Trung Quoc, Tien Tan bat đau tan ra. Nhieu tuong linh Tien Tan li khai, cac bo lac bi chinh phuc cung noi day. Duoi quyen cua Thac Bat Khue, thu linh bo toc Thac Bat la ba anh em Truong Ton Tung, Truong Ton Pho Lac va Truong Ton Đao Sinh, cac muu si nguoi Han Truong Con va Hua Khiem. Nam 386, Thac Bat Khue, chau trai Thac Bat Thap Duc Kien (Đai vuong cuoi cung), đa gianh lai đoc lap cua nguoi Thac Bat ban đau nhu la vuong quoc Đai. Sau đo ong đoi tuoc hieu cua minh thanh Nguy vuong, sau nay trieu đai cua ong đuoc goi la Bac Nguy.


Thong nhat phuong Bac Luc bay gio Thac Bat Khue phai đoi pho voi cac the luc khac: Phia nam co bo lac Đoc Ho, phia bac co bo toc Ha Lan, phia đong co Kho Xa Khe, phia tay mot dai Hoang Ha co Thiet Phat bang cua toc Hung No, o Am Son lai co bo toc Nhu Nhien va Cao Xa. Nam 391, Thac Bat Khue đanh bai cac bo lac Nhu Nhien va giet chet thu linh cua ho la Yujiulu Heduohan (Uat Cuu Lu Hat Đa Han), buoc nguoi Nhu Nhien phai chay ve phia tay.
Ban đau Bac Nguy la chu hau Hau Yen, nhung vao nam 395 đa noi day chong Hau Yen vao nam 398 đa xam chiem phan lon lanh tho Hau Yen ve phia bac song Hoang Ha. Cung nam, ong lap kinh đo tai Binh Thanh (Son Tay, Trung Quoc). Su lon manh va xam thuc cua Thac Bat Khue khien nuoc Hau Yen hung manh cua Mo Dung Thuy bi suy sut tham hai. Sau khi Thuy chet, Hau Yen tu mot cuong quoc phuong Bac sau khi Tien Tan tan ra bi cat lam hai nuoc nho be: mot nua theo nganh chinh chay len tan Long Thanh o Lieu Đong phia đong bac, mot nua do Mo Dung Đuc cam đau chay ve Hoai Bac (Nam Yen).
Nam 399, Thac Bat Khue tu xung la Đao Vu Đe. Cung nam ong đanh bai cac bo lac Cao Xa gan sa mac Gobi.
Ve đai the, Thac Bat Khue đa lap nen tang cho su cai tri o Trung Nguyen cua nha Bac Nguy. Mac du sau đo, trong cuoc chien tan khoc cua Ngu Ho, mot so quoc gia moi xuat hien nhu Ha cua ho Hach Lien hoac mat đi do cuoc Bac tien cua Luu Du nha Đong Tan nhu Nam Yen va Hau Tan nhung vi the Bac Nguy khong he bi suy giam.
Khi Luu Du cuop ngoi nha Tan, lap ra nha Luu Tong (420), tren ban đo phia bac chi con cac nuoc: Bac Nguy, Bac Yen, Ha, Bac Luong, Tay Tan.
Qua thoi con ong la Minh Nguyen Đe Thac Bat Tu đen thoi chau ong la Thai Vu Đe Thac Bat Đao, Bac Nguy đa hoan thanh cuoc thong nhat toan mien bac Trung Quoc.
Nam 431, vua Ha la Hach Lien Đinh mang quan diet Tay Tan. Cung nam 431, Thai Vu Đe đieu quan đanh Ha. Nuoc Ha vua qua chien tranh voi Tay Tan, bi quan Nguy diet gon.
Nam 436, Thai Vu Đe đanh Bac Yen, bat vua Yen la Phung Hoang. Nuoc Bac Luong con lai tro troi cung khong ton tai đuoc lau. Nam 439, Thac Bat Đao đanh Bac Luong, bat vua Luong la Thu Cu Muc Kien. Cuc dien Ngu Ho loan Hoa hon 100 nam voi hon 20 quoc gia cham dut.
Toan the phuong bac đuoc thong nhat trong tay Bac Nguy. Mien nam trong tay nha Luu Tong. Cuc dien đoi lap giua Bac Nguy o mien bac va cac trieu đai mien nam duy tri kha lau va đuoc su sach goi thoi Nam Bac trieu (420 - 589).
Bien gioi nha Bac Nguy khi đo rat rong lon: đong bac đen Lieu Tay, tay đen mien đong Tan Cuong, nam đen Hoai Nam, bac đen thao nguyen Mong Co.


Chien tranh voi Luu Tong Xem chi tiet: Chien tranh Luu Tong - Bac Nguy


= Lan thu nhat =
Chien tranh giua Nguy va Tong bung no ngay khi Nguy chua thong nhat đuoc mien bac. Nam 422, nhan luc Tong Vu Đe Luu Du moi mat, Nguy Minh Nguyen Đe phat đong Nam tien, sai He Can đanh chiem Hoat Đai, đanh Ho Lao; sai Thuc Ton Kien mang quan tu Binh Nguyen qua song Hoang Ha đanh cac quan Thai Son, Cao Binh, Kim Huong; phia đong quan Nguy tien vao Thanh Chau, Đong Duong.
Thang 1 nam 423, quan Nguy ha đuoc thanh Kim Dung, Lac Duong va Lam Tri. Cac thanh cua Tong chi co Đong Duong va Ho Lao con cam cu.
Tuong Tong la Đan Đao Te mang quan cuu ung, thay Đong Duong yeu hon va gan hon nen cuu truoc. Quan Nguy đung luc đo bi dich benh nen thay vien binh phai lui. Đan Đao Te khong đuoc cap nhieu luong nen phai dung lai khong truy kich đuoc. Thanh bi pha nang nen tuong tran thu Đong Duong la Truc Quy phai doi toi thanh Bat Ky.
Ho Lao o xa, cac canh quan cua Đao Te o Ho Luc, cua Luu Tuy o Hang Thanh, cua Tham Thuc Ly o Cao Kieu nhung khong dam toi cuu vi so the lon cua Bac Nguy. Do khong đuoc cuu nen toi thang 4 nam 424, thanh bi ha. Quan Nguy tuy lay đuoc thanh nhung ton that kha nhieu.
Sau lan chien tranh đo, Luu Tong bi mat vung đat tu Ho Luc, Hang Thanh tro len phia bac.


= Lan thu hai =
Nguy Thai Vu Đe len ngoi nam 425 luc tinh hinh Luu Tong cung đa on đinh duoi thoi Van Đe. Nhan luc Bac Nguy phai đoi pho voi Nhu Nhien o phia bac, nam 429 Tong Van Đe đoi Nguy tra đat Ha Nam. Nguy Thai Vu Đe khong chiu.
Nam 430, Tong Van Đe sai Đao Ngan Chi mang quan Bac phat. Thang 7 quan Tong toi Tu Xuong. Quan Nguy o 4 thanh Cao Ngao, Hoat Đai, Ho Lao va Kim Dung it quan nen chu đong rut lui. Ngan Chi thu 4 tran roi tien đen ben Linh Xuong va chia quan tien sang Đong Quan phia tay.
Thoi Hao cua Bac Nguy thay quan Tong mac sai lam chi mang la chi co 5 van ma dan ngang 2.000 dam đong-tay nen luc luong rat yeu ot. Thang 10 cung nam, Bac Nguy phan cong, lay lai đuoc Lac Duong va Ho Lao.
Thang 11, Tong Van Đe lai sai Đan Đao Te đi tiep ung. Nhung Đao Te chua toi thi Ngan Chi bi mat 2 thanh đa hoang so, ha lenh đot thuyen, bo giap nang rut ve Banh Thanh. Quan Nguy đuoi theo đen Lich Thanh, thai thu Te Nam cua Tong la Tieu Thua Chi chi co vai tram quan nhung dung "khong thanh ke", cho mo toang cong thanh. Quan Nguy so co phuc binh khong dam vao thanh. Cac nha su hoc Trung Quoc cho rang chinh muu ke nay goi y cho La Quan Trung ghep vao chuyen khong thanh ke cua Gia Cat Luong lua Tu Ma Y trong tieu thuyet Tam Quoc dien nghia.
Thang 2 nam 431, quan Nguy giao tranh voi Đan Đao Te len bac cuu Hoat Đai. Hai ben đanh nhau 30 tran, đeu bi ton that nang. Thuc Ton Kien ben dung ke đanh up đuong van luong cua quan Tong khien Đao Te bi thieu luong. Đao Te phai rut quan. Quan Nguy truy kich bat đuoc Chu Tu Chi.
Cuoc bac phat cua Tong Van Đe that bai.


= Lan thu ba =
Chien su Tong - Nguy tam ngung trong nhieu nam. Bac Nguy tap trung tieu diet cac nuoc Ngu Ho con lai nhu Ha, Bac Yen, Bac Luong.
Sau khi cung co thuc luc, nam 450 Thai Vu Đe đieu 10 van quan vay đanh Huyen Ho. Tuong Tong la Tran Hy chi co 1.000 quan chong tra trong 42 ngay, quan Nguy bi thiet hai hon 1 van nhung khong ha đuoc thanh. Tuy vay, cac thanh xung quanh đeu so the Nguy va bo thanh rut chay.
Luu Tong yeu the hon, nhung vua Tong van muon ra quan. Thang 7 nam 450, quan Tong xuat phat. Phia đong, Vuong Huyen Mo va Tham Khanh Chi cam quan thuy; phia tay, hoang tu Luu Đan cung Lieu Nguyen Canh đanh chiem Hoang Nong.

Chien su phia đong

Tuong Nguy o cac thanh Cao Ngao, Nhac An đeu bo thanh chay. Huyen Mo đanh Hoat Đai mot thang nhung khong ha đuoc. Thang 9, Thai Vu Đe đich than Nam tien cuu Hoat Đai, phao tin la co tram van quan. Vuong Huyen Mo bo lo may co hoi ha thanh, nghe tin đo hoang so, rut quan. Quan Nguy truy kich giet hon van quan Tong.
Tong chi huy Tieu Ban nghe tin Huyen Mo thua tran, đinh đi cuu thi Mo đa chay ve đen noi. Thay quan Nguy the lon, cac tuong Tong phai ban nhau rut ve co thu o Cao Ngao, Thanh Khau, Lich Thanh. Sau vi vi tri cua Cao Ngao đac biet nen quan Tong phai bo Cao Ngao.

Chien su phia tay

Tuong Tong la Lieu Nguyen Canh cung lao tuong Bang Quy Minh tien đanh Lu Thi roi ha đuoc Hoang Nong, tien đanh Đong Quan va Thiem Chau. Tuong Nguy la Truong Thi Lien Đe khong chong noi, tu tran cung 3.000 quan. Hai van quan Nguy bi bat, đuoc Nguyen Canh cho tha het.
Thiem Thanh bi mat khien Đong Quan bi mat theo. Quan Tong uy hiep phia tay du doi. Hao kiet nguoi Han o Quan Trung cung nhu nguoi Khuong (mot trong Ngu Ho) huong ung quy hang. Cung luc đo, tuong Tong la Luu Khang To cung ha đuoc Truong Xa roi tien đanh Ho Lao.
Nhung luc đo tin bai tran cua Vuong Huyen Mo phia đong bao ve Kien Khang. Tong Van Đe lai cho rang canh nay bi thua nang thi phia tay cung khong nen đon đoc vao sau đat đich nen ha lenh lui quan. Cac tuong Tong đanh rut ve Tuong Duong. Phia tay Bac Nguy qua đuoc nguy hiem.


= Lan thu tu =
Thai Vu Đe thay quan Tong rut lui, ben khoi đai quan Nam tien. Tuong Nguy la Thac Bat Nhan đanh Tho Duong, ha Huyen Ho va Hang Thanh. Tong Van Đe đieu Luu Khang To cuu Tho Duong. Quan Tong chi co 8 nghin, đung 8 van quan Nguy o Uy Vu. Chiem uu the quan so, Thac Bat Nhan tieu diet toan bo canh quan nay, giet chet Khang To.
Tuong giu Tho Duong cua Tong la hoang tu Luu Thuoc co thu khong đanh, quan Nguy khong ha đuoc.
Thai Vu Đe đich than cam quan chu luc đanh Banh Thanh. Cac vuong tu Luu Nghia Cung (em Tong Van Đe) va Luu Tuan (con Van Đe) co thu khong ra, quan Nguy khong ha đuoc. Thang 12 nam 450, Tong Van Đe sai Tang Chat đi cuu Banh Thanh. Chat chi co 1 van quan, đung đai quan Nguy, bi giet gan het, chi con 800 quan chay vao Vu Thai.
Nguy Thai Vu Đe cho mot canh quan nho vay Vu Thai ma cat đai quan Nam tien tiep. Ram thang chap, quan Nguy toi Qua Bo, ong ra lenh pha nha dan lam be, phao tin quan Nguy muon vuot Truong Giang vao Kien Khang. Kinh thanh nha Tong roi vao tinh trang khan cap, phai đieu đong ca con em vuong cong ra tran. Nhung đen ngay 2 thang 1 nam 451, Thai Vu Đe ha lenh lui quan, chi bat theo dan Tong mang ve.
Nguy Thai Vu Đe quay tro lai Vu Thai, đoi tuong Tong Tang Chat dang ruou. Chat sai mang binh nuoc tieu cho Vua Nguy. Thai Vu Đe noi gian ha lenh đanh thanh, khong tiec mang quan si co đanh cho đuoc. Sau đo Vua Nguy lai gui thu ham doa Tang Chat. Chat cung cung coi, gui thu mang lai, lai chep giai thuong cua trieu đinh Luu Tong vao thu: 

"Ai chem đuoc Phat Ly (tuc Thai Vu Đe), phong hau van ho, thuong 1 van tam vai!"
Thai Vu Đe cang tuc gian, thuc quan đanh rat, nhung hon 1 thang quan Nguy hao ton nhieu van khong ha đuoc thanh. Luc đo Banh Thanh van trong tay quan Tong, Thai Vu Đe so quan đich hop hai mat đanh lai nen đanh giai vay Vu Thai, rut ve bac.
Luc quan Nguy rut ve qua Banh Thanh, hoang than Luu Nghia Cung khong dam ra đanh. Sau đo vua Tong phat lenh truy kich toi, quan Nguy ben giet hon 1 van dan Tong bat theo ve vi ho đi cham roi toan quan rut mau.
Chien tranh Tong - Nguy ket thuc nam 451. Ca hai ben đeu bi thiet hai nang ne. Quan dan Tong bi chet khong the đem het, nguoi ngua cua Bac Nguy cung ton that mot nua; tren thuc te ca Nguy va Tong đeu la nguoi thua.


Chinh sach Thoi ky đau trong lich su Bac Nguy, nha nuoc nay van tiep tuc thuc hien mot loat cac truyen thong tu lich su ban đau cua minh nhu la bo lac Tien Ti, va mot so trong so nay la bat thuong, theo quan điem Trung Hoa truyen thong:

Cac quan lai khong nhan luong, ma trung thu nhung vat dung thiet yeu cho cuoc song cua ho truc tiep tu nhung nguoi dan do ho quan ly. Theo tien trinh phat trien cua đe quoc, đieu nay duong nhu la yeu to chinh gop phan vao su tha hoa cua cac quan chuc. Vi the chi sau hon 100 nam ke tu khi ra đoi, nha nuoc nay đa phai cung cap luong bong cho cac quan lai.
Cac hoang hau khong đuoc chi đinh theo su yeu men cua hoang đe hay đang cap khi sinh ra, ma cac ung vien đuoc đua ra xem xet trong mot nghi le, theo đo ho phai đich than ren cac buc tuong vang, nhu la cach thuc cua an hue than thanh. Chi co ba vo nao thanh cong trong viec ren tuong vang moi co the tro thanh hoang hau.
Tat ca đan ong, khong phu thuoc vao sac toc, phai tet toc thanh mot bim toc va sau đo cuon lai đe đat tren đinh đau, va co mot chiec mu đoi trum len.
Khi thai tu đuoc chi đinh, me cua ong ta, neu con song, bi buoc phai tu tu (Mot so su gia khong tin rang đay la tap tuc truyen thong cua nguoi Thac Bat, ma tin rang no la truyen thong đuoc Đao Vu Đe đat ra, dua tren viec Han Vu Đe cho tu hinh nguoi thiep yeu cua ong la Cau Duc Phu nhan Trieu Tiep du, me đe cua nguoi con trai be nhat cua ong la Luu Phat Lang (tuc Han Chieu Đe sau nay), truoc khi chi đinh Phat Lang lam hoang thai tu nham tranh su can thiep cua ngoai thich vao cong viec trieu chinh.
Do cac hoang đe khong con me đe, vi the khi len ngoi, ho thong thuong se phong tang cho bao mau cua minh tuoc hieu "Bao thai hau" (保太后). Do vay, Bac Nguy co 3 dang hoang thai hau, mot la me đe cua hoang đe (truy phong), hai la bao mau cua hoang đe va ba la (cuu) hoang hau cua hoang đe tien nhiem.
Khi qua trinh Han hoa cua nha nuoc Bac Nguy tang len thi cac truyen thong tap tuc nay dan dan bi bai bo.


= Luat phap =
Trong thoi ky đau, Đao Vu Đe dua vao nguyen tac gian di đe tien hanh sua chua phap luat cu o Trung Nguyen. Ba muoi nam, sau Thai Vu Đe sai Thoi Hao la thu linh si toc nguoi Han tien hanh chinh ly phap luat gom 391 đieu, trong đo nhung dau vet cu cua nguoi Tien Ti khong con nhieu nua. Nam 477 Hieu Van Đe chu tri viec chinh ly phap luat nhieu lan cung cac đai than thao luan viec chinh ly phap luat, đich than chap but đe soan thao phap luat. Nam 491, Bac Nguy ban hanh bo luat co 20 chuong, 832 đieu, đong thoi ban hanh Nguy lenh.


 To chuc nong dan  Che đo tam truong che.
Nam gia đinh tao thanh mot lan co lan truong đung đau

Nam lan tao thanh mot ly co mot ly truong đung đau.
Nam ly tao thanh mot Đang co mot Đang truong đung đau.
O moi cap nay, nhung nguoi đung đau đeu do chinh quyen trung uong chi đinh. Nho đo nha nuoc quan ly đuoc so ho toan quoc, truc tiep quan ly thue đen tung ho. Cac lan truong, ly truong, Đang truong đuoc huong đac quyen khong phai đi phu, chi lo viec lap ho tich, thu thue va khuyen khich lam ruong, chan tam trong đia phan. Tam truong che xoa bo che đo ton chu đoc bo truoc đo, anh huong đen quyen loi cua đia chu nguoi Tien Ti va nguoi Han.


 Che đo quan đien  Nham đam bao cho nha nuoc co the khai hoang va cai tao cac khu vuc đat đai kho can, hoang vu, can coi, Bac Nguy đa phat trien he thong nay bang cach chia nho đat đai theo so luong đan ong cua tung đo tuoi đe gieo trong tren đat ay, đay la che đo quan đien. Nha Tuy va nha Đuong sau nay đa phuc hoi lai che đo quan đien nay trong the ky 7.


 Di dan  Trong thoi ky tri vi cua Đao Vu Đe (386-409), tong luong dan cu phai di doi tu cac khu vuc phia đong Thai Hanh Son (lanh tho cu Hau Yen) toi Binh Thanh uoc chung khoang 460.000. Cac cuoc di doi noi chung đuoc thuc hien khi Bac Nguy chiem linh them đuoc cac lanh tho moi.


= Doi đo =


 Đen Binh Thanh  Sau khi Đao Vu Đe Thac Bat Khue chuyen kinh đo đen Binh Thanh vao nam 398 va bat đau ap dung phong tuc va luat le cua nguoi Han (quan ly hanh chinh, cau truc bo may nha nuoc, nghi le nha nuoc, he thong tieu chuan đo luong can nang, lich phap, thanh lap truong hoc Nho giao, buoc nguoi Thac Bat đe toc va đoi mu nhu nguoi Han.
Nam sau, Đao Vu Đe to chuc lai chinh quyen, mo rong bo may chinh quyen, thu thap cac loai sach vo trong toan quoc va cho ve Binh Thanh. Nhung nguoi su dung đat đeu đuoc đang ky (ho) va cac khu đat xung quanh kinh thanh đuoc phan chia cho nong dan tu canh canh tac. Phan lon dien tich đat nong nghiep o mien bac đuoc dung lam đon đien quan su, so khac đuoc su dung lam muc truong chan tha gia suc.
Bac Nguy mo rong lanh tho, lay Ha Tay lam muc truong rong lon đe nuoi ngua. Nguy thu co ghi: "Ha Tay co nuoc co co tot ben lay lam noi chan tha suc vat, sinh san nhanh chong, ngua co đen 2 trieu con".


 Đen Lac Duong  Nam 493, Hieu Van Đe tren danh nghia la đanh mien nam đa cho mang đen Ha Duong (Ha Nam) 2 trieu con ngua, to chuc quan tuc ve 15 van thuong tru tai Lac Duong, doi ho tich toan bo nguoi vung Đai toi Lac Duong. Hanh đong nay khong phai chi la chuyen doi đoi kinh đo ma con co y nghia chuyen đoi van hoa quan trong, vi Đai Đong la đat nam phia bac day Hong Son, lot vao vung đat chiu nhieu anh huong cua van hoa du muc, con Lac Duong o vao trung tam Than Chau thoi co, la kinh đo Đong Chu, Đong Han, Nguy, Tan. Lac Duong phia đong co Thanh Cao, phia tay co Hao Son, Dan Tri, sau lung la Hoang Ha, quay mat sang cac song Y, song Lac. Doi kinh đo đen đay la đe hien thi Bac Nguy la chinh quyen chinh thong cua Trung Quoc va co loi cho viec hap thu mau le van hoa Han toc.
Chinh o co đo Lac Duong nay, Hieu Van Đe tien hanh cai cach cac lanh vuc kinh te, kien truc thuong tang van hoa. Ong ha lenh cam dung chu Ho, an mac theo loi Ho (Ho la khai niem chi chung nhung dan toc it nguoi phuong bac Trung Quoc), buoc nhan dan phai dung rong rai tieng Han. He bat cu quan vien nguoi Tien Ti nao duoi 30 tuoi ma noi tieng Tien Ti trong trieu đinh đeu bi gian chuc tru quan.
Kinh thanh Lac Duong đau đoi Bac trieu bi Ngu Ho tan pha, chi con co mot tram nha, nam 494 đuoc xay dung lai. Vong thanh co 12 cua, o giua la cung đien. O phia nam la khu hanh chinh. Trong thanh va ngoai thanh dan so rat đong đuc. phia tay la mot cho lon, phia đong la mot cho nho ban ngu coc va suc vat, phia nam la mot cho ban ca va nhung san pham nhap khau. Cac thuong nhan nuoc ngoai toi o khu rieng goi la Tu Di quan. Đo thanh Lac Duong co đen 10 van ho, so dan khoang tren 50 van nguoi. Lac Duong tro thanh trung tam thuong mai thinh vuong trao đoi hang hoa voi Trung A va Tay A.


= Han hoa =


 Ton giao  Khi nha nuoc Bac Nguy phat trien, cac hoang đe dan da ua thich cac the che cua nguoi Han va cac quan su cung gia tang. Thoi Hao (381-450), mot quan su cua trieu đinh Bac Nguy tai Binh Thanh đong mot vai tro quan trong trong tien trinh nay. Ong gioi thieu cac phuong thuc quan ly cua nguoi Han cung nhu luat le cho trieu đinh Bac Nguy, cung nhu sang tao ra Thien Su đao (mot kieu than quyen Đao giao), keo dai toi tan nam 450. Suc loi cuon cua cac san pham cua nguoi Han, khieu tham my hoang gia đoi voi xa xi pham, uy tin cua van hoa Trung Hoa vao thoi gian đo va Đao giao tat ca hop lai đeu la nhung yeu to trong anh huong cua nguoi Han tai nha nuoc Bac Nguy.
Cac đen chua Phat giao bat đau xuat hien o nhieu noi, thay the dan cho Đao giao trong vai tro cua quoc giao.
Phat giao cung phat trien manh trong giai đoan nay voi 2 trieu nguoi tu hanh, 3 van ngoi chua đuoc xay. Cac hang đong Phat lon nhu Đon Hoang, Long Mon đuoc xay dung quy mo duoi su bao tro cua nha nuoc. Lac Duong co đen 1.367 ngoi chua voi 3.000 nha su nuoc ngoai đen kinh thanh.
Anh huong cua nguoi Han con gia tang trong qua trinh di chuyen kinh đo toi Lac Duong nam 494 va Hieu Van Đe con tiep tuc đieu nay bang cach thiet lap chinh sach Han hoa co he thong, đuoc nhung vi hoang đe sau ong thuc hien tiep. Cac truyen thong Tien Ti dan da bi xoa bo.


 Đoi ho  Hoang gia con đay qua trinh Han hoa xa hon mot buoc khi đoi ho Thac Bat cua minh thanh ho Nguyen. Nhung nguoi ho Thac Bat xa thi đoi lam Truong Ton, ho At Phien đoi thanh Thuc Ton. Cac ho kep (hai chu) đeu đoi thanh ho đon (mot chu), trong đo 8 ho sang nhat la: Muc, Luc, Ha, Luu, Lau, Vu, He, Uat. Si toc nguoi Hoa thi co 4 ho lon nhat la Lu, Thoi, Trinh, Vuong o Pham Duong, Thanh Ha, Vinh Duong, Thai Nguyen; ho Ly o Lung Tay, Trieu Quan kem hon mot bac. Cac ho nguoi Han nay cung đuoc coi la quy toc, con gai đuoc tuyen vao cung vua.
Cac si toc khac cung đuoc phan chia lai theo đang cap ro rang. Hon nhan voi cac gia đinh nguoi Han đuoc khuyen khich. Si toc va si toc Han dua theo dong doi va đang cap ma ga con cai cho nhau.


= Che đo quan đien =
Nha Bac Nguy ban hanh "quan đien che", ban bo "tam truong che" thuc hanh "quan loc che", tien hanh mot loat cai cach.
Nam 491 cho ban hanh mot bo luat moi co 20 chuong, 832 đieu. Cac quan chuc trong bo may nha nuoc đuoc nha nuoc tra luong, đo la che đo quan loc che. Nam 483 ban hanh quan loc che, chinh thuc cap bong loc cho quan lai quy đinh moi ho dan phai nop hang nam 3 xap lua, 2 hoc 9 đau lua lam nguon đe tra luong. Quan lai neu tham o co gia tri ngang 1 xap lua thi bi tu hinh, nam đo nha nuoc tien hanh giam sat quan vien cac noi phat hien tai 40 noi co quan vien tham nhung, tat ca đeu bi xu tu.


= Quan đoi =
Anh huong lon cua nguoi Han co anh huong chinh đoi voi trieu đinh va tang lop tren cua giai cap quy toc Thac Bat. Quan đoi bao ve bien cuong phia bac đe quoc va nguoi Tien Ti it Han hoa hon bat đau the hien cam giac thu nghich đoi voi trieu đinh quy toc va tang lop tren cua xa hoi dan su. Thoi ky đau trong lich su Bac Nguy, phong thu o bien gioi phia bac chong lai nguoi Nhu Nhien la quan trong hon ca va nghia vu quan su tren bien cuong phia bac tung đuoc coi la danh gia va đuoc đanh gia cao.
Tren tat ca, trong suot lich su tu khi thanh lap cho toi cac giai đoan đau cua nha nuoc nay, suc manh cua đao kiem va cung ten đa tao ra va duy tri no; nhung khi qua trinh Han hoa cua Hieu Van Đe đuoc bat đau mot cach nghiem tuc thi nghia vu quan su, cu the la tai bien cuong phia bac, đa khong con đuoc coi la danh gia va cac gia đinh chien binh Tien Ti truyen thong o bien gioi phia bac đa khong con đuoc kinh trong va khong nhan đuoc nhieu đac quyen đac loi nhu truoc đay nua. Cac gia đinh nay truoc đo đuoc coi la tang lop tren thi hien tai lai bi coi la tang lop duoi trong he thong cap bac xa hoi.


= Xay dung chinh quyen va thuc hien cai cach =
Van Thanh Đe lai rat sung bai va co cong trong viec phat trien Phat giao, cung co chinh quyen trung uong. Sau khi Van Thanh Đe qua đoi, nho su giup đo cua quan than, Phung Hoang hau (Phung Thuc Nghi, chau gai Phung Hoang - vua Bac Yen) tieu diet triet đe am muu cuop ngoi cua Thai Nguyen vuong At Phat Bo Hon, ho tro cho Hien Van Đe con nho tuoi. Phung Hoang hau đuoc ton lam Phung Thai hau, lan đau tien chinh thuc lam trieu. Nha nuoc Bac Nguy đuoc cung co manh me duoi thoi gian Phung Thai hau nhiep chinh va tiep sau đo la Hieu Van Đe.
Duoi su dan dat va ung ho cua Phung Thai hau, Hieu Van Đe quyet chi cai chinh, phu quoc cuong binh, khien cho Bac Nguy ngay cang hung manh, kinh te va van hoa phat trien tu truoc toi nay chua tung co.


= Cai cach cua Hieu Van Đe =
Nha Bac Nguy tu khi dung nuoc đen khi thong nhat phuong bac luon luon gay ra chien tranh cuop đoat, chiem giu suc vat va nguoi roi ban chien loi pham ay cho toi than lam tai san va no le. Su thong tri cua chinh quyen Bac Nguy vo cung tan bao, ap buc giai cap va ap buc dan toc đan xen vao nhau. Vi vay bi nhan dan cac toc phan khang du doi ma đien hinh la cuoc noi day phan khang cua Cai Ngo trong thoi Thai Vu Đe. Cac cuoc noi day đau tranh ay cua cac dan toc xay ra lien mien khien cho chinh quyen Bac Nguy khong the khong thay đoi. Vi the ma co mot loat bien phap bien phap quan đien cua Bac Nguy Hieu Van Đe.
Hieu Van Đe Nguyen Hoang (Thac Bat Hoang), len ngoi luc moi 4 tuoi, nhung đen nam 23 tuoi moi thuc su nam quyen. Hieu Van Đe la mot đe vuong co hung tam đai chi.
Trong thoi gian cac nam 472 – 487, nha Bac Nguy duoi su chap chinh cua Phung Thai hau đa ban hanh quy đinh giai phong tho thu cong, cam nha giau va quy toc nuoi no boc, cam phat trien no ti, cam bat luong dan lam no ti, cam bat nguoi đang co tang lam no ti, nguoi nao pham toi bi tu hinh, vuong cong pham phap thi bi bai bo tuoc vi, bai bo đoc quyen cong nghiep cua nha nuoc.
Chinh su thoi Hieu Van Đe đuoc đanh gia la đat đen cuc thinh cua thoi Bac Nguy. Ba chinh sach cai cach lon: tam truong che, quan đien che, xau thue đa giam nhe mau thuan xa hoi, tang cuong suc manh nha nuoc trung uong tap quyen cho trieu đinh Bac Nguy. Sau khi Hieu Van Đe chet, so luong ho tang len gap đoi so voi luc toan thinh cua Tay Tan, tong cong co 5 trieu ho (khoang 30 trieu dan), vuong trieu Bac Nguy kho lam đay ap. Nam 477, su than Nhu nhien đen Bac Nguy co đe nghi đuoc dan đi xem cac thu quy gia cua nuoc Nguy. Trieu đinh lien cho mo kho đu cac loai chau bau khien cho su gia than phuc: "Đai quoc that het suc giau, trong đoi chua tung thay".
Cuoc cai cach cua ho Thac Bat Tien Ti tuong đoi thanh cong, chinh tri Bac Nguy on đinh, kinh te phon vinh, dan so tang vot, quan he quoc te rong rai mang dang dap mot nuoc lon o phuong Đong. Hon nua, van hoa phat trien, Phat giao thinh hanh, cac hang đong Van Cuong, Long Mon đen nay van khien nguoi nguong mo, khien cac quoc gia Han toc Nam trieu hu bai, noi loan trien mien khong the so sanh voi Bac Nguy, đen noi nguoi Trung Quoc sau nay phan lon chi biet đen Bac Nguy tieng tam lung lay, ma rat it biet nhung nuoc cua nguoi Han cung thoi o Nam trieu nhu Tong, Te.
Ong đat ra che đo Han hoa va đong hoa va tao quyen loi cho cac si toc nguoi Han nham muc đich chia quyen loi ngang bang giua nguoi Tien Ti va nguoi Han, ngan ngua su chia re chung toc lam phat sinh bien loan.
Chinh sach uu đai si toc cua nha Bac Nguy thuc chat chinh la su ke tuc đuong loi cua mot so quoc gia Ngu Ho nhu Han Trieu, Hau Trieu, Tien Tan, Tien Yen, Hau Tan... thoi Ngu Ho thap luc quoc. Chinh vi vay, trong cac cuoc khoi nghia chong đoi cua nong dan sau nay, cac si toc Han khong he tham gia.


Bien loan cung đinh Nha Bac Nguy ngay trong thoi ky xay dung va hung thinh đa xay ra nhung bien co trong cung đinh.
Khi Đao Vu Đe Thac Bat Khue (386 - 409) co ban xay dung đuoc nen mong cai tri o Trung Nguyen va mong muon cai cach thi co nhung nguoi phan đoi. Đien hinh trong so đo la hoang than Thac Bat Nghi va Tham Sung. Hai nguoi vi muon chong lai y tuong cai cach đa đinh am hai Đao Vu Đe. Thac Bat Khue phai lo lang đoi pho voi phe chong đoi nen lam benh. Thang 10 nam 409, nguoi con thu cua ong la Thac Bat Chieu muon gianh ngoi nen đa am sat ong. Đao Vu Đe luc đo 39 tuoi.
Con truong Đao Vu Đe la Thac Bat Tu dep loan va len ngoi, tuc la Minh Nguyen Đe (409 - 423).
Con Minh Nguyen Đe la Thai Vu Đe Thac Bat Đao (423 - 451) co nhieu tham vong, trong dung Thoi Hao đa xay dung nuoc Bac Nguy giau manh, thong nhat ca mien Bac Trung Quoc. Do nghe theo loi giem pha cua hoan quan Tong Ai, ong giet cong than Thoi Hao va Uu Ni Đao Thanh. Cai chet cua cac đai than co quan he gan gui voi thai tu Thac Bat Hoang khien thai tu buon rau lam benh mat. Sau đo, Thai Vu Đe hoi han. Tong Ai so minh bi lien luy nen nhan co hoi Thai Vu Đe say ruou ngu ben đot nhap cung cam giet vua. Nam đo ong 44 tuoi.
Tong Ai lap con Thai Vu Đe la Nam An vuong Thac Bat Du len ngoi, đuoc vai thang lai giet đi. Quan than rat bat binh. Trung Hoi cung Nguyen Ha, Luc Le đong muu bat giet Tong Ai va đon con thai tu Hoang la Thac Bat Tuan moi 12 tuoi len ngoi, tuc la Nguy Van Thanh Đe.
Van Thanh Đe chi song toi 25 tuoi thi chet yeu nam 465. Con la Thac Bat Hoang len thay, tuc la Nguy Hien Van Đe. Vi vua moi 11 tuoi nen me la Phung thai hau nhiep chinh. May nam sau, du vua đa lon nhung thai hau van muon nam quyen khong trao lai cho con, đong thoi khong tu bo chuyen tu tinh trong cung cam. Hien Van đe buon buc, muon nhuong ngoi cho chu la Tu Thoi nhung Tu Thoi khong nhan, vi the nam 471, ong truyen ngoi cho con la Thac Bat Hoang moi 4 tuoi (Nguy Hieu Van Đe) đe len lam thuong hoang. Khi đo thuong hoang moi 17 tuoi.
Nam 472, quan Nhu Nhien o phuong bac sang quay pha bien gioi. Thuong hoang Hoang thay con cam quan đi đanh bai đuoc Nhu Nhien. Phung thai hoang thai hau o nha lai cung anh em Ly Phu, Ly Dich tu thong. Nam 476, Thac Bat Hoang tro ve trieu, nghe chuyen khong hay cua me, ben bat chem anh em Phu, Dich. Phung thai hoang thai hau tuc gian ve chuyen đo, ben sai can than bay tiec ha đoc giet chet thuong hoang Thac Bat Hoang. Nam đo thuong hoang moi 22 tuoi.
Nhu vay ngay trong thoi hung thinh, Bac Nguy đa co toi 4 vua bi giet trong cung đinh, ke ca vua khai quoc Đao Vu Đe lan vua thong nhat phuong bac Thai Vu Đe. Bien loan chi trong pham vi cung that nen khong anh huong nhieu toi tinh hinh xa hoi, it gay xao tron đoi song. Sang đau the ky 6, xung đot lan ra ben ngoai, nhieu vi vua khac lien tiep bi sat hai va Bac Nguy lam vao đai loan.


Suy yeu va chia cat = Ho thai hau va su khoi đau bao loan =

Mac du Bac Nguy đa co le xu tu me thai tu nhung đen Tuyen Vu Đe Nguyen Khac (499 - 515) lai bo le đo, cho me thai tu Nguyen Hu la Ho thi khoi chet. Ho thi đuoc cat nhac tu bac thua hoa len sung hoa. Ho thi lai đuoc cac hoan quan Luu Đang, Hau Cuong va cac đai than Vu Trung, Thoi Quang ra suc bao ve nen tranh đuoc le xu chet. Nam 515, Bac Nguy Tuyen Vu Đe chet, con la Nguyen Hu moi 6 tuoi len thay, tuc Bac Nguy Hieu Minh Đe (515 - 528). Ho thi đuoc ton lam hoang thai phi, roi hoang thai hau, nam quyen đieu hanh trieu đinh.
Nam đuoc quyen hanh, Ho thai hau moi cac hoang than Cao Duong vuong Nguyen Ung, Nhiem Thanh vuong Nguyen Trung, Thanh Ha vuong Nguyen Dich vao nam quyen, roi đay đai than Vu Trung tung ung ho minh ra lam quan o ngoai.
Ho thai hau cung cac than vuong đai than ham huong lac xa hoa, xay cat nhieu đe thuong ngoan khien dan bi lao dich nang. Thai hau con bay ra viec dat hon 100 vuong cong đai than toi xem kho vai roi bao ai muon lay bao nhieu cu lay. Ket qua la Ly Sung va Nguyen Dung vi tham lay nhieu nen vac qua nang va bi nga. Ly Sung bi veo lung, con Nguyen Dung bi trat chan, thanh tro cuoi noi tieng o kinh thanh luc đo. Ha Gian vuong Nguyen Tham lai cung voi Cao Duong vuong Nguyen Ung thach nhau ve su giau co nhu Thach Sung va Vuong Khai nha Tan truoc đay.
Gioi quy toc song trong canh xa hoa nho tham nhung. Ha Gian vuong Nguyen Tham cua cai chat đong khong ai đem xue, con giau hon ca Thach Sung đoi Tay Tan. Nguyen Tham cho xay Van Ba đuong tuong tu nhu đien Huy Am trong hoang cung. Trong nha co gieng ngoc, chai vang, ngay ca soi day thung đe muc nuoc gieng cung lam bang mot loai vang ngu sac. Nguyen Tham lay bac lam mang ngua, lay vang lam khau mom ngua, khi co yen tiec bay la liet hon 100 cai lo vang va hu bac, dung bat thuy tinh, chen ma nao, chen ngoc đo đe uong ruou. Khi an uong xong dan khach đi xem cac kho tang chua đay vang bac chau bau va to lua san xuat o cac noi. Trong nha co hon 300 ky nu toan nguoi quoc sac thien huong. Chuong Vu vuong Nguyen Dung cung giau co khong kem. Nhung tat ca đeu khong sanh đuoc voi thua tuong Cao Duong vuong Nguyen Ung (con thu sau cua Hien Van Đe): trong nha co 6.000 gia nhan, 500 my nu, dinh thu đep hon ca hoang cung, tai san ngang voi ngan kho quoc gia.
Thanh Ha vuong Nguyen Dich đep trai va co tai, đuoc thai hau yeu va cho lam phu chinh, thuong han che quyen hanh cua hoan quan Luu Đang (nguoi bao ve Ho thai hau thoi truoc) va Nguyen Xoa la hoang than ho xa va la em re Ho thai hau. Nguyen Xoa va Luu Đang cam ghet Nguyen Dich. Thang 7 nam 520, hai nguoi cung nhau ban muu noi Dich muu phan cuop ngoi, phat đong chinh bien, giet chet Dich va bat giam Ho thai hau.
Thu su Tuong Chau Trung Son vuong Nguyen Hy phan đoi viec giet Nguyen Dich, ben day quan chong Nguyen Xoa nhung bi thu ha phan lai nen bi Nguyen Xoa giet chet. Nam 521, tuong He Khang Sinh cung phe voi Ho thai hau noi day chong lai cung bi giet.
Du moi Cao Duong vuong Nguyen Ung cung nhiep chinh nhung tren thuc te quyen hanh trong tay Nguyen Xoa va Luu Đang. Hai nguoi tham lam, an nhieu tien đut lot đe ban quan chuc nen chinh su cang ngay cang roi.
Nam 523, Luu Đang chet. Bo toc Nhu Nhien o phia bac nhan luc Bac Nguy roi ren ben mang quan quay pha. Dan chung o vung bien bi đoi, thinh cau trieu đinh phat luong nhung khong đuoc đap ung, sau tran bien gioi la Oc Da, Hoai Soc, Vu Xuyen, Phu Minh, Nhu Huyen va Hoai Hoang ben noi day giet chet tuong so tai Vu Canh ma khoi nghia. Đay la su kien luc tran khoi nghia.


= Luc tran khoi nghia =
Bac Nguy co lap cac tran o mien bien gioi phia bac Binh Thanh, tap trung trong binh tran thu đe phong ngua nguoi Nhu Nhien. Cac tran đo la Hoai Soc, Vu Xuyen, Phu Minh, Nhu Huyen, Hoai Hoang, Oc Da. Quan đon tru đeu la nguoi dan toc thieu so. Bon quan lai tran thu rat tham tan, chung chiem het ruong tot, chi đe lai ruong xau va ruong hoang cho binh si va dan chung canh tac. Ngoai ra bon chung con bat binh si trong trot, đan cay, đap sat, an bot tien luong cua quan si. Bat đau tu nam 519, cac thu linh quan su nguoi Tien Ti đa lien minh voi nhau va noi loan. Nam 523, nhan dan hai tran Hoai Hoang (huyen Co, Ha Bac) va Oc Da (Huu Duc Ky, Ngac Nhi Đa Tu, Noi Mong) khoi nghia, sau đo keo theo luc tran khoi nghia tai phia bac Thiem Tay. Nghia quan Hoai Hoang tran giet chet quan tran thu Vu Canh, đuoc nguoi Tien Ti va nguoi Han huong ung. Nghia quan nhieu lan đanh bai quan trieu đinh, ve sau phat trien thanh cuoc khoi nghia nong dan o Ha Bac co quy mo lon hon.
Nam 525, Hieu Minh Đe đa 16 tuoi. Ho thai hau bi giam cam, nan ni vua con Nguyen Hu noi voi Nguyen Xoa cho ra ngoai. Nguyen Xoa khong nghi ngo, ben tha Ho thai hau ra. Hai me con đong muu voi Cao Duong vuong Nguyen Ung đe đoi pho voi Nguyen Xoa, bay ra viec co nguoi to cao Xoa cau ket voi quan sau tran lam phan. Ket qua Xoa bi bat xu tu.
Nha Luong o phia nam nhan luc Bac Nguy kho khan, Luong Vu Đe Tieu Dien ben tan cong len phia bac. Nam 526, quan Luong chiem 52 thanh o Tho Duong cua Bac Nguy, trieu đinh Nguy khong co phuong ke nao chiem lai.
Ho thai hau tro lai nam quyen hanh chi lo huong lac, tu thong voi đai than Trinh Nghiem. Hieu Minh Đe khi đo đa lon, khong cam chiu bi me sai khien. Ho thai hau tim cach gat bo hoac giet chet nhung nguoi gan gui voi vua con nen quan he me con ngay cang xau.
Hieu Minh Đe muon dua vao tu truong bo lac Tu Dung la Nhi Chu Vinh đe chong lai phe thai hau. Thang 1 nam 528, Nhi Chu Vinh nghe theo muu ke cua thu ha Cao Hoan, chuan bi day binh đanh vao Lac Duong voi danh nghia "dep tru Trinh Nghiem đe lam sach cho ben canh vua". Vinh chua kip phat binh thi trong trieu xay ra chinh bien. Ho thai hau sai nguoi ha đoc giet chet vua con Nguyen Hu - luc đo moi 19 tuoi - va lap chau noi Hieu Van Đe la Nguyen Chieu moi len 3 tuoi lam vua.


= Nhi Chu Vinh =
Xem chi tiet: Nhi Chu Vinh.
Luong quan cong Nhi Chu Vinh (493 - 530), mot đai tuong đang cam quan o Tinh Chau đa đem quan vao kinh thanh can thiep.
Nhi Chu Vinh tu la Thien Bao, nguoi toc Khiet Ho o vung bac Tu Dung (bac huyen Soc, Son Tay), do to tien cu tru o vung Nhi Chu Xuyen nen lay ten đia phuong lam ho. Ong to Nhi Chu Vinh la Nhi Chu Vu Kien luc Thai to Thac Bat Khue moi len ngoi đa dan 1.700 vo si theo giup binh đinh Tan Duong va Trung Son, đuoc phong tan ky thuong thi, phong đat 300 dam. Đen đoi ong cua Nhi Chu Vinh la Nhi Chu Đai Can đuoc Hieu Van đe phong tuoc Luong quan cong. Nhi Chu Vinh co tai quan su đem quan đanh dep cac cuoc khoi nghia cua luc tran, Mac Chiet Thai Đe, Khat Phuc Mac Vu, Van Si Ngoc Chan, To Hoa Ba Luan. Do co cong lao nen nha Bac Nguy phong lam Bac Lang quan cong, thuc ap 1.500 ho.


 Thao tung trieu đinh Lac Duong  Nhi Chu Vinh nhan đo ben khoi binh, lay co "hoi thi than ve ly do hoang đe bang ha", phat binh tu Tan Duong, lap Truong Lac vuong Nguyen Tu Du lam vua moi, tuc Nguy Hieu Trang Đe (528 - 530). Trinh Nghiem cung cac thuoc ha voi bo tron, đe mac Ho thai hau. Ho thai hau hoang so, voi bat cac cung nu cu cua vua con Nguyen Hu xuong toc, ban than minh cung xuong toc đe xuat gia mong tron tranh. Nhi Chu Vinh keo thang vao kinh thanh Lac Duong. Tram quan so uy the cua Vinh phai ra nghenh đon vua moi Hieu Trang Đe. Nhi Chu Vinh sai bat Ho thai hau va vi hoang đe nho tuoi moi Nguyen Chieu đen Ha Am roi dim chet tai song Hoang Ha. Con khoang 2.000 can than khac, trong đo co Cao Duong vuong Nguyen Ung, cung bi dan giai toi bo song va bi tan sat. Đo la Su kien Ha Am noi tieng trong lich su Trung Quoc.
Quan Nhi Chu Vinh tien vao Lac Duong, cuop boc tan pha kinh thanh, dan chung keo nhau bo tron. Nhi Chu Vinh ga con gai cho Hieu Trang Đe va rut ve Tan Duong, nhung thuc te van kiem soat trieu đinh.


 Dep Cat Vinh  Ngoai 6 tran bien gioi day loan trong thoi Hieu Minh Đe, quan nhieu noi cung phan trieu đinh. Nam 524, Hach Lien An nguoi Cao Binh (Co Nguyen, Ninh Ha) khoi binh lam loan, đe cu tu truong Sac Lac la Ho Tham len lam Cao Binh Vuong. Tai Tan Chau (Thien Thuy, Cam Tuc), Mac Chiet Thai Đe cu binh noi loan, giet chet thu su Tan Chau chiem thanh tri. Mac Chiet Thai Đe dan binh đanh chiem Cao Binh tran, giet quan tran thu Bac Nguy, xung Tan Đe. Mac Chiet Thai Đe chet, nguoi con Mac Chiet Niem Sanh len noi ngoi, tu xung thien tu, đat nien hieu Thien Kien (524 -527), thiet lap ba quan. Tuu Đuc Hung xung vuong o Doanh Chau, Đo Lac Chu xung vuong o Thuong Coc, Luu Lai Thang xung đe o Phan Chau, Khat Phuc Mac Vu noi day o Tu Dung. Nam 526, Tien Vu Tu Le day quan o Ta Nhan, Đinh Chau. Tai Nam Tu Dung, Mac Ky Ngoc Chan cung khoi binh noi loan. Tai Tinh Chau, To Hoa Ba Luan Hiem cung cu binh noi loan.
Khi Nguyen Hu con song, nha Bac Nguy dung Tieu Bao Dan la con Nam Te Minh Đe lam tuong (Nha Nam Te bi nha Luong cuop ngoi, Tieu Bao Dan bo chay sang hang Bac Nguy), dep đuoc Mac Chiet Niem Sinh, lai quay sang đanh Ho Tham. Ho Tham tu tran nhung thu ha van ke tuc chong lai, Bao Dan khong dep noi, bi thua nhieu lan so bi hoi toi ben phan lai Bac Nguy, tu xung Te Đe o Truong An.
Cac luc luong chong Bac Nguy khong co su lien he chat che voi nhau chi muon cat cu mot vung nen Bac Nguy van đung vung đuoc. Cac cuoc khoi nghia đo tuy bi Nhi Chu Vinh đan ap, song đa lam lung lay nen thong tri cua nha Bac Nguy.
Sau khi Ho Tham bi Pha Luc Han Bat Lang giet, luc luong Ho Tham do Mac Ky Suu No thong linh noi day o Lung Tay (Thiem Tay, Cam Tuc), kiem soat Thiem Tay va Đong Cam Tuc.
Nam 525, luc luong vu trang chong Bac Nguy manh nhat trong so cac tran la tran Oc Da, Hoai Soc (tay bac Bao Đau, Noi Mong), Vu Xuyen (Noi Mong) do thu linh Pha Luc Han Bat Lang lam thong soai, giet tuong giu tran, xung la Nguyen Chan vuong, đat nien hieu Tran Vuong (523 - 525). Bac Nguy mot mat chieu du cac bo toc huong ung khoi nghia nhu Sac Lac, mot mat cau ket voi toc Nhu Nhien do A Na Khoi thong linh cung tran ap quan khoi nghia. Nam 525, A Na Khoi thong linh 10 van quan cung quan Bac Nguy tan cong tu hai phia, Pha Luc Han Bat Lang tu tran, hon 20 van tran binh buoc phai đau hang nha Bac Nguy, cuoc khoi nghia tan ra.
Cung nam 526, Tien Vu Tu Le bi thu ha Nguyen Hong Hien giet chet, mot thu ha khac la Cat Vinh lai giet Hien ma lam thu linh quan khoi nghia. Luc luong Cat Vinh tap hop cac canh quan khoi nghia khac, ngay cang lon manh, xung la Te Đe.
Nam 528, khi Nhi Chu Vinh tien vao Lac Duong la luc Cat Vinh phat trien luc luong manh nhat, co vai chuc van quan. Nam ay Cat Vinh ha thanh Tin Đo, vay đanh Nghiep Thanh nhung khong ha đuoc.
Thang 8 nam 528, Cat Vinh vay đanh Nghiep Thanh lan thu 2. Thang 9 nam đo, Nhi Chu Vinh cung thu ha Hau Canh suat linh mang quan cuu Nghiep Thanh. Cat Vinh cay quan đong co y khinh đich. Nhi Chu Vinh cho quan khua khoang bui bay mu khien quan đich khong biet ro quan minh nhieu hay it roi chia quan vay boc đanh đich tu may phia. Quan Cat Vinh thua to. Cat Vinh bi bat tai tran, thu ha thay vay đeu xin hang. Nhi Chu Vinh cho nhung nguoi đau hang tuy y giai tan, hang chuc van nguoi tan đi trong mot ngay. Ong lai lua cac hang tuong co tai cat nhac, sai quan ly nhung quan linh đau hang con o lai. Cat Vinh bi ap giai ve Lac Duong va bi xu chem.


 Quyen lon bi giet  Nam 529, Luong Vu Đe Tieu Dien lai sai đai tuong Tran Khanh Chi mang quan đua mot hoang than Bac Nguy đa hang Luong la Bac Hai vuong Nguyen Hao ve lam vua Nguy.
Bac Hai vuong Nguyen Hao (chau Hien Van Đe) nam 528 giu chuc phieu ki đai tuong quan, thu su Tuong Chau , thay xay ra su bien Ha Am, lien chay sang phia nha Luong. Mua đong nam 528, Luong Vu Đe lap Nguyen Hao lam Nguy vuong, du đinh đua ve lam vua Nguy, cho Nguyen Hao muon quan. Vu Đe phai truc cac tuong quan Tran Khanh Chi đem 7.000 quan đua Nguyen Hao ve nuoc. Mac du Tran Khanh Chi chi mang theo it quan song lien tiep gianh thang loi, sau khi xam nhap lanh tho Bac Nguy đa đanh chiem Truat Thanh, bien noi đay thanh ban đap tien quan. Hieu Trang Đe phai Thuong Đang vuong Nguyen Thien Muc đem quan chu luc đanh dep Hinh Cao luc đo cat cu Son Đong xung Han vuong, lam cho hau phuong Bac Nguy trong rong. Nguyen Hao xua quan chiem Huynh Thanh, Đai Luong , mac du tuong Khau Đai Thien co 7 van quan giu thanh song khong chong noi suc tan cong manh liet cua Nguyen Hao va đau hang. Đen mua xuan nam 529, sau khi Tran Khanh Chi chiem đuoc Tuy Duong, Nguyen Hao tuyen bo minh la vua Bac Nguy, đoi nien hieu Hieu Co.
Nha Bac Nguy voi vang phai đai đo đoc Đong Nam đao Duong Duc tran giu Vinh Duong, thuong thu boc xa Nhi Chu The Long tran giu Ho Lao, Ty Thuy, thi trung Nhi Chu The Thua tran giu Ngac Ban đe bao ve Lac Duong.
Tai Vinh Duong, Duong Duc bi Tran Khanh Chi bat song. Thuong Đang vuong Nguyen Thien Muc sau khi đanh dep xong Hinh Cao keo quan toi Vinh Duong, bi Tran Khanh Chi đanh bai. Nhi Chu The Long o Ho Lao nghe tin that loi lien bo thanh chay tron. Sau khi Vinh Duong va Ho Lao that thu, Lac Duong khong con cu điem nao che cho, trieu than Bac Nguy hoang mang đinh doi ve Truong An nhung trung thu xa nhan Cao Đao Muc đe nghi Hieu Trang Đe lui ve quan Ha Noi, xuong chieu can vuong.
Sau 47 tran đanh thang lien tiep, Tran Khanh Chi chiem đuoc 32 thanh cua Bac Nguy. Mua he nam 529, khi quan Nguy khong chong noi suc tan cong cua quan Luong, Hieu Trang Đe đa phai doi bo kinh đo Lac Duong đen quan Ha Noi, va Nguyen Hao tien vao Lac Duong. Tai Lac Duong, Lam Hoai vuong Nguyen Uc, An Phong vuong Nguyen Dien Minh va van vo ba quan niem phong phu kho đon Nguyen Hao vao thanh. Nguyen Hao phong Tran Khanh Chi lam thi trung kiem xa ki tuong quan. Cac chau quan o nam Hoang Ha đua nhau quy phuc Nguyen Hao. Nguyen Hao thoa chi, ngay đem chim đam trong tuu sac.
Tuy nhien luc nay Nguyen Hao khong muon phu thuoc nuoc Luong nua, chuan bi thoat li khoi su rang buoc cua nha Luong. Tran Khanh Chi nhan thay đieu đo nen đa co su canh giac, noi bo xuat hien nghi ki, ran nut.
Thang 6 nhuan nam đo, Nhi Chu Vinh tu Tan Duong mang quan phan cong đanh Lac Duong, đanh tan quan Nguyen Quan Thu (con Nguyen Hao), bat song Nguyen Quan Thu. Đai quan Nhi Chu Vinh đanh thoc ve Lac Duong va tai chiem Lac Duong khong gap tro ngai nao, Nguyen Hao tap hop đuoc may tram quan ky bo Lac Duong chay ve phia nam đen Lam Dinh  thi bi linh huyen o đay giet chet. Quan Tran Khanh Chi that bai phai rut ve nuoc, chay đen song Tung Cao, Khanh Chi phai cao rau toc gia lam hoa thuong moi thoat ve đen nuoc Luong.
Sang nam 530, cac thu ha cua Nhi Chu Vinh lan luot dep đuoc cac tran lam phan tu thoi Nguyen Hu. Tieu Bao Dan cung bi bat song o Binh Thanh. Vinh đa tai thong nhat phan lon Bac Nguy nhu thoi hoa binh truoc đay. Cong lao va quyen luc cua Nhi Chu Vinh rat cao. Ong chi phoi moi cong viec trieu chinh, vi Hoang đe moi lap tren thuc te khong co quyen hanh thuc su va phan lon cac quyet sach đeu qua tay Nhi Chu Vinh. Hieu Trang Đe khong cam tam bi cuop quyen, ben lap muu tru khu.
Thang 9 nam 530, Nhi Chu Vinh vao trieu, bi Hieu Trang Đe sai may than tin phuc binh chem chet.


= Cao Hoan diet ho Nhi Chu =
Xem chi tiet: Cao Hoan.

Cai chet cua Nhi Chu Vinh đa dan toi noi chien, ban đau la giua be Đang Nhi Chu Vinh voi Hieu Trang Đe. Chau ho Vinh la Nhi Chu Trieu, Nhi Chu The Long lap thai thu Thai Nguyen la Truong Quang vuong Nguyen Diep lam vua moi o Tan Duong, thang 11 nam 530 mang quan tan cong Lac Duong. Khi biet tin quan Nhi Chu khoi hanh, Hieu Trang Đe đa sai nguoi mang thu toi cau vien thu linh Hat Đau Lang Bo Phien toi đanh bo Tu Dung cua ho Nhi Chu. Quan Bo Phien chua kip toi thi thang 12, quan Nhi Chu ha thanh Lac Duong, bat Hieu Trang Đe giet chet. Khi đo Hieu Trang Đe moi 24 tuoi.
Quan Bo Phien đanh Ha Tay, Nhi Chu Trieu khong chong noi, ben cau cuu thu ha cu cua Nhi Chu Vinh la Cao Hoan đang lam thu su Tan Chau. Cao Hoan hop binh voi ho Nhi Chu giet chet Bo Phien, đuoc su tin nhiem rat cao cua ho Nhi Chu.
Vai chuc van quan cua Cat Vinh truoc đay đuoc Nhi Chu Vinh cho giai tan, chay ve ngu o Tinh Chau, Tu Chau, bi nguoi Khiet Ho khinh re nguoc đai, thanh ra phat sinh bien loan trong vung. Nhi Chu Trieu lo lang, ben hoi ke Cao Hoan. Cao Hoan xin đi chinh phat, roi nhan đo li khai ho Nhi Chu, chiem đong Ky Chau.
Sang thang 2 nam 531, Nhi Chu Trieu lai phe Nguyen Diep ma lap chau Hieu Van Đe la Nguyen Cung lam vua, tuc la Tiet Man Đe.
Cao Hoan muon mo binh đanh ho Nhi Chu, ben phao ra tin rang ho Nhi Chu muon mang luu dan sau tran cap cho nguoi Khiet Ho lam toi to. Nhung nguoi đo rat hoang so, đeu xin theo Cao Hoan phan lai ho Nhi Chu. Nhan luc nhue khi binh si len cao, thang 6 nam 531, Cao Hoan khoi binh đanh ho Nhi Chu o Tin Đo, lap thai thu Bot Hai la Nguyen Lang lam vua, tuc la Nguy An Đinh Vuong.
Luc luong ho Nhi Chu đong va manh hon Cao Hoan nhieu nhung mat đoan ket. Nhi Chu The Long lam thuong thu lenh o Lac Duong, khong che Tiet Man Đe; Nhi Chu Trieu chiem cu Tan Duong; Nhi Chu Thien Quang lam thu su Ung Chau, chiem cu Quan Lung; Nhi Chu Trong Vien tran thu Đai Luong, đia ban co Tu Chau va Duyen Chau; 4 nguoi khong ai theo ai.
Cao Hoan day binh, Trong Vien va Trieu ra quan đanh - Trong Vien đong o Binh Duong, con Trieu đong o Tinh Hinh. Cao Hoan tung tin li gian rang:

Anh em Trong Vien va The Long muon diet Nhi Chu Trieu
Nhi Chu Trieu đong muu voi Cao Hoan đe giet anh em Trong Vien.
Ho Nhi Chu nghi ngo lan nhau. Trong Vien khong đanh ma rut quan. Cao Hoan thua co Nhi Chu Trieu co the hoang mang, ben tien quan đanh bai Trieu, mang quan vay Nghiep Thanh. Trieu bo chay ve Tan Duong. Thang 1 nam 532, ong ha đuoc Nghiep Thanh.
Ho Nhi Chu luc nguy cap lai lien minh chong Cao Hoan. Thang 3 nam 532, Nhi Chu Thien Quang tu Truong An, Nhi Chu Trieu tu Tan Duong, Nhi Chu Đo Tan tu Lac Duong, Nhi Chu Trong Vien tu Đong Quan cung hoi quan o gan Nghiep Thanh, co tat ca 20 van quan. Nhung trong noi bo quan Nhi Chu cung van ran nut, tuong Ha Bat Thang chua đanh đa sang hang Cao Hoan. Cao Hoan chi co 3 van quan bo va 3.000 quan ky. Ong sai buoc lua ngua chan het đuong ve khien quan si chi con đuong tu chien, đai pha quan Nhi Chu, gianh chien thang quyet đinh.
Sau khi thua tran, thang 4 nam 532, mot tuong đong muu voi Ha Bat Thang ben quan Nhi Chu la Hoc Tu Thung ve Lac Duong giet chet The Long, Ngan Ba, bat song Đo Tan va Thien Quang giao cho Cao Hoan. Trong Vien chay ve nam đau hang Luong Vu Đe. Mot thuoc tuong khac cua ho Nhi Chu la Ha Bat Nhac giet Nhi Chu Hien Tho đang tran giu Truong An đe đau hang Cao Hoan.
Cao Hoan tien vao Lac Duong, giet Tiet Man Đe do ho Nhi Chu lap nen va giet ca An Đinh vuong Nguyen Lang do minh lap, dung Nguyen Tu lam vua, tuc la Nguy Hieu Vu Đe.
Cao Hoan lam đai thua tuong, cam quyen chinh nha Bac Nguy. Thang 7 nam 532, ong mang quan đanh Nhi Chu Trieu o Tan Duong. Trieu bo Tan Duong chay ve Tu Dung. Cuoi nam, ong đieu Đau Thai đanh up Tu Dung, thang 1 nam 533 thi pha đuoc Tu Dung. Nhi Chu Trieu bo chay roi tu tu. Ho Nhi Chu bi tieu diet.


= Đong Tay hai vua =
Xem chi tiet: Vu Van Thai.
Diet đuoc ho Nhi Chu, Cao Hoan tinh đen thu ha con sot lai cua ho nay la Ha Bat Nhac o Quan Trung. Du Nhac đa hang nhung khong co y than phuc. Cao Hoan muon đieu Nhac len Tinh Chau, Nhac khong muon roi Quan Trung nen tu choi.
Trong khi đo chinh Nguy Hieu Vu Đe Nguyen Tu cung khong muon bi Cao Hoan khong che nen muon dua vao anh em ho Ha Bat, cho Ha Bat Thang lam thu su Kinh Chau.
Cao Hoan quyet tam giai quyet ho Ha Bat. Nam 534, ong sai thu su Tan Chau la Hau Mac Tran Duyet nhan luc bat ngo giet chet Ha Bat Nhac trong tiec. Thu ha Nhac ben ton thuoc tuong cua Nhac la Vu Van Thai len thay.
Vu Van Thai lay co bao thu cho Nhac, đanh thang vao Thuong Khue. Hau Mac Tran Duyet thua tran tu sat. Hieu Vu Đe ben phong cho Thai lam đai đo đoc Quan Tay.
Mua he nam 534, Hieu Vu Đe gia tieng đi đanh Luong Vu Đe, đinh đieu quan đanh vao Tan Duong la can cu moi cua Cao Hoan. Muu ay khong lua đuoc Cao Hoan, ong cung dang bieu noi se đi cung vua Nguy đanh Luong. Hai ben thu tu qua lai, cuoi cung đo loi cho nhau, thanh ra cang them oan gian.
Cuoi cung Hieu Vu Đe cung doi Lac Duong, nhung chu y sang Quan Trung voi tap đoan quan phiet Quan Lung cua Vu Van Thai chu khong phai đanh Luong. Cao Hoan mang quan truy sat. Thang 7 nam đo, Hieu Vu Đe chay sang phia tay, thu ha tron het. Thang 8, Vu Van Thai đon Hieu Vu Đe vao Quan Trung. Gap đuoc bo ha Vu Van Thai ra tiep đon, Hieu Vu Đe ben noi:

"Nuoc song Hoang Ha thi chay ve đong, con ta thi đi ve tay, Sau neu co ve đuoc Lac Duong, toan bo đeu la cong lao cua cac vi!"
Ha Bat Thang o Kinh Chau muon huong ung Hieu Vu Đe, bi thu ha Cao Hoan la Hau Canh đanh bai, phai chay ve nam hang Luong Vu Đe.
Cao Hoan khong bat đuoc Nguyen Tu, ben lap Nguyen Thien Kien lam vua moi, tuc la Đong Nguy Hieu Tinh Đe. Thay Lac Duong gan ho Vu Van, ong thien đo ve Nghiep Thanh.
Nguyen Tu o voi ho Vu Van, nhung Vu Van Thai la ke co hung tai đai luoc nen cuc ky de chung. Boi Nguyen Tu von chang phai la ke cam chiu nghe loi nguoi khac, đen ke kieu hung nhu Cao Hoan ma con dam phan khang, huong ho la ke thuc luc chang the bang đuoc Cao Hoan nhu Vu Van Thai. Boi the Vu Van Thai tuy truoc mat ton lam đe, nhung mot minh chiem toan bo quyen luc. Lau cung khong coi vao mat đuoc, chi qua đuoc bon thang Vu Van Thai ben phai nguoi dung ruou đoc giet chet Nguyen Tu. Vi Nguyen Tu roi bo sang tay nen con đuoc goi la Xuat Đe. Thai lap Nam Duong vuong Nguyen Bao Cu len ngoi, tuc Tay Nguy Van Đe.
Ca Cao Hoan va Vu Van Thai tuyen lap nhung nguoi thua ke kinh đich len ngai vang Bac Nguy, dan toi su chia cat lanh tho Bac Nguy thanh hai nha nuoc tu khoang nam 534-535 thanh Đong Nguy va Tay Nguy.


Sup đo Ca hai trieu đai Đong Nguy lan Tay Nguy đeu chi la con roi trong tay cac quyen than tu khi thanh lap va khong ton tai lau. Nam 550, con trai Cao Hoan la Cao Duong buoc Hieu Tinh Đe cua Đong Nguy phai nhuong ngoi cho minh, ket thuc nha Đong Nguy va thanh lap Bac Te. Tuong tu, nam 556, chau Vu Van Thai la Vu Van Ho cung buoc Cung Đe cua Tay Nguy phai nhuong ngoi cho con trai Vu Van Thai la Vu Van Giac, ket thuc Tay Nguy va lap ra Bac Chu, cham dut hoan toan su tri vi cua cac hau due tu trieu Bac Nguy.
Cai chet cua vua cuoi cung trong tinh trang thong nhat cua Bac Nguy la Hieu Vu Đe đau nam 535 đuoc xem la moc ket thuc cua nha Bac Nguy. Nha Bac Nguy ton tai 149 nam, co tat ca 15 vua.
Bac Nguy chinh la mot trong cac trieu đai Trung Quoc xay ra nhieu bien đong va đau thuong nhat trong cung đinh: 

Trieu đai nay co nhieu vua yeu menh (qua đoi khi chua đay 35 tuoi) va bi sat hai nhat (11/15 vua).
Trieu Bac Nguy đat ra quy tac "tu quy mau tu", tuc la neu con đuoc lap lam thai tu thi nguoi me đe phai bi giet. Quy tac tan nhan nay đe tranh viec ngoai thich chuyen quyen, nhung tro treu la trieu Bac Nguy van khong tranh đuoc viec co mot so vi hoang hau, thai hau khong che trieu chinh. Sau hon 100 nam, quy tac nay moi bi bai bo vao khoang nam 510, vao thoi Bac Nguy Tuyen Vu Đe.
Đieu đang chu y la trieu Bac Nguy co 1 vi vua bi me nuoi sat hai (Hien Van Đe bi giet boi Phung thai hau) va 1 vi vua bi chinh me ruot sat hai (Hieu Minh Đe bi giet boi Ho thai hau). Viec giet vua cua Phung thai hau va Ho thai hau lai cung đeu xuat phat tu su dam loan cua 2 ba thai hau nay. Trong lich su Trung Quoc, ho la 2 trong so rat it nhung vi thai hau đa dam tu thong voi nhan tinh du đa o ngoi thai hau, roi sau đo vi nhan tinh ma ho đa bat chap tinh nghia ma sat hai nha vua.


Cac hoang đe The pha cac hoang đe Xem them Chien tranh Luu Tong-Bac Nguy
Chien tranh Nam Te-Bac Nguy
Chien tranh Luong-Bac Nguy, 528-529


Chu thich Tham khao Tham Khoi Vi, Ke chuyen Luong Tan Nam Bac trieu, Nha xuat ban Đa Nang, 2007
Hoc vien quan su cap cao, Lich su Trung Quoc tu thuong co đen Nam đoi muoi nuoc, 1992
Đang Huy Phuc, Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi, 2002