Rap Pathe la rap chieu bong co nhat Ha Noi, đuoc bao chi Viet Nam tu cong nhan la rap chiem bong đau tien tai Viet Nam va Đong Duong. Vao thoi điem ra đoi, đia điem nay đuoc xem la bieu tuong cua su hien đai bac nhat thoi bay gio tai Ha Noi. Ngoai Pathe, rap Cinema Tokinois cung la hai rap chieu bong tai Ha Noi va đeu do Aste kinh doanh. Rap co vi tri nam tren khu đat ben trai đen Ba Kieu, lech mot chut so voi huong đen Ngoc Son. Nam 1933, sau khoang 13 nam hoat đong, Pathe Freres chinh thuc đong cua. Vao nam 1943, chinh quyen Phap va Hoi Truyen ba Quoc ngu đa dung mot nha bia, trong đo đat bai van bia ton vinh Alexandre de Rhodes. Sau nam 1954, tam bia va nha bia đeu bi pha, mot thoi gian noi đay đuoc dung tuong "Cam tu đe To quoc quyet sinh" cho toi ngay nay.


Lich su = Thanh lap =
Rap chieu bong Pathe co ten đay đu la Pathe Freres (nghia la "Anh em nha Pathe"). Rap chieu bong nay đuoc khai truong vao ngay 10 thang 8 nam 1920. Vao thoi điem khai truong, đay la rap chieu bong som nhat tai Ha Noi va ca Lien bang Đong Duong. Chu nhan cua Pathe Freres la mot nguoi Phap ten la Aste. Rap co vi tri nam tren khu đat ben trai đen Ba Kieu, lech mot chut so voi huong đen Ngoc Son.
Trong ky uc cua nhung nguoi gia ke lai, xung quanh rap Pathe Freres co bai co rong voi nhieu bong cay. Su xuat hien cua Pathe Freres luc ay đuoc xem la mot su kien lon cua Ha Noi va đuoc to Thuc Nghiep Dan Bao đang mot mau quang cao lon khi đo. Đe co đat xay rap, Aste đa lien ket voi Hoi đong thanh pho pha mot phan đen Ba Kieu lay mat bang xay rap. Ngoai Pathe, rap Cinema Tokinois cung la hai rap chieu bong đau tien cua Ha Noi va đeu do Aste kinh doanh.


= Cau truc =
Cung nhu nhieu rap chieu bong đuoc xay dung truoc nhung nam 1930, rap Pathe chi lap đat mot may chieu phim. Phim đuoc chia thanh nhieu cuon, đung trong hop kim loai hinh tron, khi chieu het mot cuon phim thi đen trong rap se đuoc bat sang, nguoi tho may chieu se thay cuon phim moi vao va chieu tiep. Ben trong rap, nguoi xem ngoi ca hai phia man anh.
Voi ghe hang sang, nguoi xem đuoc ngoi tren cac ghe tua bang go cao cap ghe go cho nguoi hang thuong se co vai đen. Man anh lam bang nhung đoan vai trang may noi lien nhau, xung quanh vien vai xanh tham hoac vai đen. San cua phong chieu thoi điem khai truong bang phang. Đe han che viec nguoi ngoi sau bi vuong đau nguoi ngoi đang truoc, chu rap đa treo man anh len kha cao, khien moi nguoi phai ngua co len nhin khi xem. Cung theo to Thuc Nghiep Dan bao, rap chieu phim nay se hoat đong tu 9h đen 11h. Thu 5 va chu nhat, ho se chieu tu 5h đen 7h đe cho tre con xem va hang ghe nao cung co quat may.
Phim vao thoi điem rap hoat đong la phim cam, khoe hinh anh mau quoc. Con loai phim thoi su hinh anh An Nam do phuong Tay quay thuong mang tinh xuc pham dan toc Viet Nam nhu hinh anh cac quan lai quy lay chinh quyen Phap, canh keo xe tay cho cac quan lai, canh đong kho treo dua.


= Bi canh tranh va pha do =

Trong mot cuon sach cua minh, nha su hoc Duong Trung Quoc tung đe cap kha chi tiet toi Pathe Freres. Ong cho biet vao thoi điem đuoc khai truong, noi nay đuoc goi la Rap Chua But. Dan dan, cac rap hat khac đuoc xay dung, ngay gan đay co mot toa nha cua Hoi khuyen nhac (Philarmonique), roi tai đau đuong Paul Bert la Nha Hat Lon Ha Noi. Sau mot thoi gian canh tranh voi hang phim khac, rap Pathe đuoc đoi ten la Les Varietes (tam dich la "Van Hoa" hay "Bien Hoa").
Nam 1933, sau khoang 13 nam hoat đong, Pathe Freres chinh thuc đong cua. Tai đay, vao nam 1943, chinh quyen Phap va Hoi Truyen ba Quoc ngu đa dung mot nha bia, trong đo đat bai van bia "tam ngu" (Han-Quoc ngu, Phap) ton vinh Alexandre de Rhodes la "ong to chu quoc ngu". Sau nam 1954, tam bia va nha bia đeu bi pha. Sau mot thoi gian, noi đay đuoc dung tuong "Cam tu đe To quoc quyet sinh" cho toi ngay nay.


Di san Rap Pathe đa đuoc Vien Ky luc Viet Nam (to chuc tu nhan thuoc VietKings) cong nhan la rap chieu bong đau tien o Ha Noi, cung la đau tien o Viet Nam va toan Đong Duong, đuoc xem la bieu tuong cua su hien đai bac nhat thoi bay gio. Tuy vay, mot so dan chung khac đa chi ra rang tu nam 1916, Đong Duong đa co rap chieu bong cua Pathe Freres o Ha Noi, Hai Phong, Hue, va Tourane. Tham chi, nam 1908, toan bo Đong Duong đa co mot co so chieu bong o so 63 rue d'Ormay (Sai Gon). Truoc khi Pathe ra đoi, đien anh la mot khai niem "la lam, moi me" voi nguoi Ha Noi. Thoi điem nay, nguoi dan Viet Nam goi rap chieu phim la "nhung tro chop bong".
Mac du Pathe Freres khanh thanh tu nam 1920 nhung tu nam 1898, tren bao chi Viet Nam đa đang quang cao nhung buoi chieu phim ban ve tai mot so đia điem cong cong. Theo to Trung Bac Tan Van, ngay tu đau the ky 20, Viet Nam đa bat đau co nhung buoi chop bong đau tien tai Hotel Grand Cafe o khach san Metropole (nay la khach san 5 sao Sofitel Metropole). Ngay 28 thang 4 nam 1899, Ha Noi co buoi chieu phim đau tien mien phi cho cong chung xem.
Vao khoang đau thap nien 30 cua the ky 20, rap Pathe xuat hien trong mot truyen ngan mang ten "Nguoi Đam" cua nha van Thach Lam. Rap chieu bong nay chinh la noi nhan vat "toi" trong truyen gap go "nguoi đam" – mot thieu phu tre nguoi Phap đi cung voi co con gai nho. Nhan ky niem 100 nam ngay sinh cua nhac si Pham Duy, mot trich đoan video do đao dien Đinh Anh Dung ghi lai nhung hinh anh Pham Duy trong hanh trinh doc theo chieu dai đat nuoc đa đuoc cong bo. Pham Duy cho biet toi nam khoang 13, 14 tuoi rap Pathe moi xuat hien phim co tieng, va rap nay cung chinh la mot trong nhung đia điem lam nen tuoi tho cua ong.


Xem them Đien anh Viet Nam
Tien chien


Ghi chu Tham khao