Tuong Nu than Tu do (tieng Anh: Statue of Liberty; ten đay đu la Nu than Tu do Soi sang The gioi; tieng Anh: Liberty Enlightening the World; tieng Phap: La Liberte eclairant le monde) la mot tac pham đieu khac bang đong theo phong cach tan co đien voi kich thuoc lon, đat tren Đao Liberty tai cang New York thuoc Thanh pho New York, Hoa Ky. Tac pham nay do kien truc su nguoi Phap Frederic Auguste Bartholdi thiet ke, khung kim loai cua no đuoc che tao boi Gustave Eiffel va đuoc khanh thanh vao ngay 28 thang 10 nam 1886. Đay la tang vat cua nhan dan Phap gui nuoc My.
Tuong Nu than Tu do co hinh dang mot nguoi phu nu mac ao choang, tieu bieu cho Libertas, nu than tu do cua La Ma, tay phai cam ngon đuoc con tay kia cam mot tam đa phien co khac ngay thang đoc lap cua Hoa Ky. Buc tuong nay la bieu tuong mau muc cua ly tuong tu do cung nhu cua chinh Hoa Ky.
Kien truc su Bartholdi lay cam hung tu mot loi noi cua chinh tri gia kiem giao su luat hoc nguoi Phap, Edouard Rene de Laboulaye vao nam 1865 rang bat cu tuong đai nao dung len đe đanh dau ngay đoc lap cua Hoa Ky thi cung đang la mot du an chung cua ca hai dan toc Phap va My. Vi tinh hinh chinh tri xao tron tai Phap, cong trinh bi hoan cho đen đau thap nien 1870. Nam 1875, Laboulaye đe nghi rang Phap se tai tro viec đuc tuong con My se xay phan be va tim vi tri đat tuong. Bartholdi hoan thanh phan đau tuong va canh tay cam đuoc truoc khi buc tuong đuoc thiet ke toan bo. Cac bo phan cua tuong đuoc trung bay trien lam cho cong chung xem trong nhieu đot trien lam quoc te. Rieng canh tay phai cam ngon đuoc đuoc trung bay tai Cong vien Quang truong Madison cua Thanh pho New York tu nam 1876 đen nam 1882. Cong viec xuc tien gay quy gap nhieu kho khan, đac biet ve phia nguoi My. Nam 1885 cong viec xay dung be tuong bi đe doa đinh chi vi thieu ngan sach. Joseph Pulitzer, chu but cua nhat bao New York World, phai khoi đong cuoc van đong quyen gop đe hoan thanh du an. Chien dich van đong cua ong đa thu hut tren 120.000 nguoi ung ho. Trong so nguoi gop tien, đa so gop duoi mot đo la moi nguoi.
Buc tuong đuoc xay dung tai Phap, xep trong cac thung lon va van chuyen bang tau bien, roi sau đo đuoc rap vao be tuong nam tren hon đao von xua kia co ten la Đao Bedloe (nay la Đao Liberty). Đe đanh dau viec hoan thanh buc tuong, mot cuoc dien hanh lon dien ra tai Thanh pho New York. Đo cung la lan đau tien cong chung chung kien hoa giay tung xuong đuong pho nhu tuyet roi. Buoi le khanh thanh do Tong thong Grover Cleveland lam chu toa.
Tuong Nu than Tu do đuoc cong nhan la Tuong đai Quoc gia va ghi trong So bo Đia danh Lich su Quoc gia Hoa Ky la Tuong Nu than Tu do, Đao Ellis va Đao Liberty, luc đau do Ban đac trach Hai đang Hoa Ky quan ly cho đen nam 1901 va roi sau đo la Bo Chien tranh Hoa Ky; ke tu nam 1933 thi do Cuc Cong vien Quoc gia Hoa Ky quan ly.
Buc tuong phai đong cua đe tu sua lon vao nam 1938. Vao đau thap nien 1980, vi co dau hieu hu hai, tuong lai trai qua mot đot đai trung tu nua. Trong thoi gian tu sua tu nam 1984 đen 1986, ngon đuoc va phan lon cau truc ben trong cung đuoc thay the. Sau vu tan cong ngay 11 thang 9 nam 2001, Tuong Nu than Tu do bi đong cua vi ly do an ninh; be tuong mo cua lai vao nam 2004 va toan phan tuong lai đon khach vao xem ke tu nam 2009 nhung voi so luong han che đuoc phep đi len đen phan mu mien. Nha chuc trach du tru đong cua khoang mot nam, bat đau tu cuoi nam 2011 đe trang bi them mot cau thang phu. Loi vao ban cong bao quanh ngon đuoc bi ngan lai vi ly do an toan ke tu nam 1916.


Thiet ke va xay dung = Nguon goc =
Du an Tuong Nu than Tu do la do chinh tri gia kiem giao su luat hoc nguoi Phap, Edouard Rene de Laboulaye goi y vao giua nam 1865. Trong mot buoi noi chuyen sau gio an toi o tu gia gan Versailles, Laboulaye, mot nguoi nhat muc ung ho phe lien bang trong Noi chien Hoa Ky, đa phat bieu rang "neu mot tuong đai can đuoc dung len tai Hoa Ky đe lam đai ky niem đanh dau nen đoc lap cua ho, toi thiet nghi le tu nhien duy nhat la neu no đuoc xay dung bang su hop luc - mot viec lam chung cua ca hai quoc gia chung ta."

Loi phat bieu cua Laboulaye khong co dung y khoi xuong du an nhung đa gay nguon cam hung cho mot đieu khac gia tre, Frederic Bartholdi, nguoi co mat trong buoi an toi hom đo. Vi che đo đoc tai chuyen che cua Napoleon III luc bay gio, Bartholdi khong the thuc hien y tuong đo ngoai viec ban luan voi Laboulaye. Trai lai, Bartholdi tiep xuc voi Ismail Pasha va Khedive (quoc vuong) cua Ai Cap đe đe trinh du an xay mot ngon hai đang khong lo co hinh dang mot nu nong dan co Ai Cap, van ao choang va tay cam mot ngon đuoc đua len cao. Tuong se đat o Cang Said ngay loi vao phia Bac Kenh đao Suez. Hinh ve phac thao va hinh mau đuoc thuc hien nhu du đinh, nhung ngon hai đang nay khong đuoc thuc hien.
Trong lich su thi truoc kia co mot buc tuong co đien dung len ben bo Kenh đao Suez; đo la Tuong than Mat Troi o Rhodes, mot pho tuong đong tac hinh than mat troi Hy Lap, Helios. Buc tuong nay tuong truyen cao tren 30 met (100 ft), dang đung ngay loi vao cua bien, tay cam mot ngon đen đe huong dan tau thuyen.
Chien tranh Phap-Pho sau đo tiep tuc tri hoan du an xay buc tuong cho nuoc My. Bartholdi phai nhap ngu, phuc vu voi cap bac thieu ta đia phuong quan. Trong cuoc chien tranh nay, Hoang đe Napoleon III bi bat va truat ngoi. Tinh Alsace, que huong cua Bartholdi bi nhuong cho Pho con o Phap, mot nen cong hoa moi, cap tien hon hinh thanh.
Tu lau Bartholdi tung ap u y đinh vieng tham Hoa Ky. Sau khi ban bac voi Laboulaye, ong cho la thoi điem đa đen nen hoi y chinh gioi My. Thang 6 nam 1871, Bartholdi vuot Đai Tay Duong voi la thu gioi thieu do Laboulaye ky. Khi đen Thanh pho New York, Bartholdi chon đao Bedloe lam noi đat tuong vi nhan thay đay la đia điem ly tuong khi tau thuyen ra vao hai cang New York đeu se đi ngang qua hon đao nay. Ong cang hung khoi khi biet rang hon đao nay thuoc chinh phu lien bang Hoa Ky vi truoc kia Nghi vien Tieu bang New York đa nhuong đao cho chinh phu Hoa Ky tu nam 1800 đe phong thu ben cang. Bartholdi ket luan trong la thu goi cho Laboulaye, "đat nay la đat chung cua tat ca cac tieu bang." Ngoai cac cuoc gap mat voi nhieu than hao New York, Bartholdi con đen tham Tong thong Ulysses Simpson Grant nhung Grant cho rang trung dung đao Bedloe lam noi dung tuong la chuyen rat kho.
Bartholdi đi khap tu đong sang tay Hoa Ky hai lan bang xe lua, gap mat nhieu nguoi My ung ho du an. Tuy nhien, Bartholdi cho rang cong luan o ca Phap lan My van chua đon nhan du an mot cach nong nhiet ben cung Laboulaye hoan cho mot thoi gian, đoi ngay mo cuoc van đong cong chung.

Bartholdi lam mo hinh đau tien theo phac thao cua nam 1870. Theo nguoi con cua hoa si My John La Farge (ban voi Bartholdi) thi nha đieu khac Bartholdi cho ra đoi phac hoa đau tien nhan chuyen vieng tham phong tranh cua La Farge o Rhode Island, Hoa Ky. Bartholdi tiep tuc phat trien phac thao nay sau khi quay ve Phap. Khi ve Phap ong thuc hien mot so tac pham đieu khac lam khoi day long yeu nuoc cua nguoi Phap du bai tran sau chien tranh Phap-Pho. Mot trong so nhung buc tuong cua thoi ky đo la Su tu Belfort, mot tac pham đieu khac tac bang sa thach đat o chan phao đai Belfort. Noi nay trong cuoc chien đa cam cu suot hon ba thang cuoc vay ham cua quan Pho. Con su tu bat khuat nay co chieu dai 22 met (73 ft) va cao hon 10 met, bieu hien that hung hon đuong net lang man ma sau nay Bartholdi cung đa long vao Tuong Nu than Tu do.


= Thiet ke, kieu mau va bieu tuong =

Bartholdi va Laboulaye cung nhau can nhac, tim cach dien ta y niem ly tuong tu do cua My. Ho co hai mo tip đe dung. Tu thuo khai quoc, hai nhan vat phu nu thuong dung lam bieu tuong van hoa cua đat nuoc Hoa Ky la Columbia va Libertas. Columbia đuoc xem nhu hien than cua Hoa Ky cung giong nhu Britannia la bieu tuong cua Vuong quoc Anh va Marianne đai dien cho nuoc Phap. Truoc đo cong chua da đo đa đuoc dung la bieu tuong cua My nhung vi cong luan cho đo ham y moi ro, kem van minh, that khong xung đang voi nuoc My nen Columbia đa thay the cong chua da đo. Con Libertas, vi nu than tu do đuoc tho phung rong rai vao thoi co đai La Ma, nhat la trong gioi no le đuoc phong thich thi hinh tuong nay đa đuoc dung tren nhieu đong tien kim loai cua My vao thoi đo. Đong thoi Libertas cung pho bien trong my thuat cong cong va van hoa binh dan. Tieu bieu la Tuong Tu do (1863) cua Thomas Crawford nam tren mai vom cua Toa Quoc hoi Hoa Ky. Hinh tuong Nu than Tu do cung co mat tren Quoc an cua Phap.
My thuat the ky XVIII va the ky XIX thuong dung Nu than Tu do la bieu tuong ly tuong cong chinh cua nen cong hoa. Tuy nhien Bartholdi va Laboulaye khong muon dung hinh nu than tu do đe đe cao tinh than cach mang nhu trong buc tranh noi tieng Nu than Tu do dan dat Nhan dan (tieng Phap: La Liberte guidant le peuple) (1830) cua hoa si Eugene Delacroix. Buc tranh nay ky niem cuoc cach mang Phap nam 1830 voi Nu than Tu mot tay phat co, tay kia cam sung ho hao toan nguoi vu trang tien len, đap len ca xac nguoi đa guc. Laboulaye khong co cam tinh voi phe cach mang nen hinh anh Bartholdi chon lam mau la than tu do van ao choang dai. Thay vi đat bao đong la trong tam nhu tac pham cua Delacroix, Bartholdi muon tao cho tuong ve thanh than, tay truong ngon đuoc tuong trung cho tien bo.
Ve phan pho tuong cua Crawford tren mai vom cua Toa Quoc hoi Hoa Ky thi tuong đuoc thiet ke vao đau thap nien 1850. Ban đau, theo du đinh thi đau tuong đoi mu hinh nam (pileus), mot kieu mu cua nguoi no le sau khi phong thich co tu thoi co La Ma. Tuy nhien Bo truong Chien tranh Hoa Ky la Jefferson Davis, von la nguoi mien Nam (sau lam tong thong cua Lien minh mien Nam Hoa Ky) thi ngan ngai cho rang mu hinh nam la bieu tuong cua chu nghia bai no nen khong chap thuan. Davis moi ra lenh thay the mu hinh nam bang mu giap (helmet).
Tranh cua Delacroix thi ve than Tu do đoi mu hinh nam, va Bartholdi co y đinh dung cung mot kieu mu nhung sau chon kieu mu mien (diadem hay nhu vuong mien crown) cho pho tuong. Kieu mu mien tranh su ngo nhan than Tu do voi Marianne, bieu tuong nuoc Phap vi Marianne luon mu hinh nam.
Mu mien cua Bartholdi co bay tia nhu vang hao quang mat Troi, tuong ung voi bay đai duong, va bay đai luc đia. Ngoai ra tia sang cua mu mien cung ngon đuoc the hien anh sang cua Tu do rang soi khap the gioi.
Tat ca nhung mau hinh đau tien cua Bartholdi đeu co chung mot net: mot nguoi phu nu theo the tan co đien tuong trung cho tu do. Than tuong khoac ao choang dai (kieu ao thuong đuoc dung đe cho cac nu than La Ma); tay tuong cam ngon đuoc giuong cao. Khuon mat tuong tac theo chan dung cua Charlotte Beysser Bartholdi, me cua chinh đieu khac gia. Ong thiet ke tuong voi bo cuc khoe khoan, khong qua ruom ra đe hoa vao bien troi bao la cua hai cang New York. Khach tren thuyen vao cua be co the ngam nhin pho tuong tung khia canh mot khi thuyen cham tien vao Manhattan. Tuong mang đam net co đien, đieu khac gon ghe, gian luoc đe tang phan quy mo va ve uy nghi cua toan bo cuc. Bartholdi tu thuat nhu sau:

Vo ngoai cua tuong nen khai quat va đon gian; thiet ke thi can xac đinh ro rang va đam net, nhan manh o vai trong điem. Tranh khuech đai hay lap lai nhung chi tiet them chi ly. Neu phong đai đuong net đe de thay hon hay tang cuong nhung tieu tiet thi at lam hong ty le toan tac pham. Cuoi cung, mau hinh nhu trong thiet ke can co đac tinh tong the vi nhu ta phac thao that nhanh. Đieu can thiet la net đac trung phai do chu y va nghien cuu; nghe nhan khi tap trung kien thuc se tim thay hinh the va đuong net trong cai that la đon gian.

Ngoai viec thay đoi kieu mu tren đau tuong, ban mau cung thay đoi nhung chi tiet khac trong luc du an đang tien hanh. Bartholdi đinh them soi day xich đut trong tay Nu than Tu do nhung sau đo lai thoi vi cho rang hinh anh đo chi gay chia re giua hai mien Nam Bac Hoa Ky khi vua moi xong chien cuoc. Thay vi cam xich, ong cho tuong đung giam len tren mot đoan xich gay, mot phan co gau ao che khuat nen kho thay tu chan be tuong nhin len. Ban đau Bartholdi con phan van khong biet tay trai cua Nu than se cam gi; sau ong moi quyet đinh dung tam tabula ansata, mot manh đa phien nhu dang đa đinh vom (keystone), tuong trung cho y tuong luat phap. Mot mat Bartholdi rat kham phuc Hien phap Hoa Ky nhung ong chon khac dong chu "JULY IV MDCCLXXVI" tren tam tabula ansata, noi lien ngay Tuyen ngon Đoc lap Hoa Ky voi y niem tu do.
Sau khi tham khao xuong đuc kim loai my thuat Gaget, Gauthier & Co., Bartholdi ket luan rang vo tuong tot nhat nen lam bang nhung tam đong đuoc nen thanh hinh nhu y muon qua phuong phap "repousse". Theo cach tao hinh nay thi tam kim loai mong đuoc trang tri hay tao hinh bang cach nen uon ben mat trai. Loi điem cua repousse la toan buc tuong kha nhe vi lop vo đong chi day khoang 0,094 inch (2,4 mm). Ong an đinh chieu cao cua pho tuong la 151 ft (46 met), tuc la cao gap đoi tuong Colosso di San Carlo Borromeo cua Y va tuong Arminius cua Đuc. Hai tac pham đo cung lam theo phuong phap repousse. Voi du an nay, Bartholdi đa loi cuon đuoc nguoi thay cu la kien truc su Eugene Viollet-le-Duc cung hop tac. Viollet-le-Duc đong gop trong viec xay loi gach ben trong tuong đe đinh vo đong ra ben ngoai.


= Van đong & khoi cong =
Nam 1875, trong khi tinh hinh chinh tri Phap dan on đinh va kinh te cung hoi phuc sau cuoc chien tranh voi Pho thi dan chung cung nao nuc mong đoi Hoi cho The gioi nam 1876 sap khai truong tai Philadelphia, Hoa Ky. Nhan co hoi nay Laboulaye moi van đong tim hau thuan đe thuc hien du an. Thang 9 nam 1875, ong chinh thuc thong bao du an va lap lien hoi My-Phap voi vai tro gay quy cho ke hoach Nu than Tu đo Soi sang The gioi. Phap nhan tai tro viec đuc tuong con My thi se lanh phan trang trai khoan phi xay be tuong. Thong bao du an cua Laboulaye gay nhieu phan khoi o Phap cho du cong luan o Phap van con co nguoi oan gian Hoa Ky đa khong ho tro Phap trong cuoc chien voi Pho vua qua. Phe bao hoang o Phap thi phan đoi buc tuong chi vi Laboulaye la nguoi khoi xuong ma Laboulaye thi thuoc phe cap tien đoi lap. Du vay Laboulaye lai đac cu la mot trong 75 nghi si voi nhiem ky tron đoi (tieng Phap: senateur inamovible, nghi si bat kha phe) nen tieng tam ong cang noi. Laboulaye lien ra suc van đong chinh gioi Phap cung than hao nhan si bang buoi trinh dien đac biet tai nha hat nhac kich Paris. Vo kich ngay 25 thang 3 nam 1876 cung la buoi ra mat nhac kich "cantata" moi đuoc Charles Gounod hoan tat voi tua la La Liberte eclairant le monde. Đo cung chinh la ten tieng Phap cua buc tuong.

Tuy ban đau ho tap trung van đong gioi thuong luu nhung sau lien hoi My-Phap đa thanh cong huy đong đuoc moi tang lop xa hoi: thuong dan va ca hoc sinh đeu tham gia. Co 181 xa trai rong khap nuoc Phap cung gop tien. Huong ung loi keu goi nong nhiet la than huu cua Laboulaye trong chinh gioi Phap cung hau due quan nhan Phap tung tham chien trong cuoc Chien tranh Cach mang My. Ngoai ra con co nhung thanh phan tuy gop tien nhung co dung y muon mua chuoc Hoa Ky đe hau thuan Phap thuc hien kenh đao Panama. Cong ty Japy Freres, chuyen buon đong hien tang toan luong đong can thiet đe xay tuong, tri gia 64.000 franc (khoang 16.000 đo la đuong thoi, tuong đuong voi 323.000 đo la ngay nay). Co nguoi cho rang luong đong nay xuat xu tu Visnes, Na Uy, nhung đen nay van chua ro hu thuc.
Du ke hoach xay dung tuong chua đuoc hoan toan đuc ket, Bartholdi lien khoi cong, bat đau voi canh tay phai cam ngon đuoc va phan đau tuong. Cong viec tien hanh o xuong đuc Gaget, Gauthier & Co. Thang 5 nam 1876, nhan danh la mot thanh vien trong phai đoan Phap tham du Hoi cho The gioi, Bartholdi vuot Đai Tay Duong sang Hoa Ky. Hoi cho o Philadelpha nam đo cung la nam ky niem 100 nam nen đoc lap Hoa Ky nen Bartholdi cung thu xep đe trien lam buc hoa khong lo o New York hau cong chung hinh dung đuoc pho tuong vi đai ong muon thuc hien. Neu đung theo ke hoach thi canh tay cam đuoc cua pho tuong đong cung se ra mat dan chung My khi Hoi cho khai mac nhung chuyen tau hang đen tre nen rot cuoc khi tau cap ben Philadelphia vao thang 8 thi đa tre khong kip ghi danh. Vi the ma danh muc trien lam khong ghi ten tac pham cua Bartholdi khien co noi goi lam no la "Canh tay khong lo" hay "Ngon đen đien cua Bartholdi". Khu trung bay cung co nhung tac pham quy mo khac, thu hut khach đen xem. Ngoai canh tay đong, Bartholdi cung gop mot đai phun nuoc rat lon do ong thiet ke. Canh tay đuoc nhieu nguoi chu y, nhat la vao nhung ngay cuoi cuoc trien lam; khach đuoc leo len tan ban cong cua ngon đuoc đe ngam nhin toan canh khu trien lam. Sau khi be mac, tay tuong chuyen ve New York, dung o Cong vien Quang truong Madison vai nam cho cong chung đen xem truoc chuyen ve Phap "đoan tu" voi than tuong.
Trong chuyen đi lan thu hai nay đen Hoa Ky, Bartholdi đi dien thuyet nhieu noi, noi chuyen ve du an lon cua ong va keu goi ben phia My hay mau lap uy ban cung hop tac voi lien hoi My-Phap đe xay tuong. Lan luot cac uy ban đia phuong ra đoi tai New York, Boston va Philadelphia, phu trach viec quyen gop đe tai tro phan xay be. Rieng uy ban New York đam nhiem phan lon viec van đong tai Hoa Ky nen sau mang danh la "Uy ban Hoa Ky". Mot trong nhung uy vien o New York luc bay gio la Theodore Roosevelt, mot thanh nien moi 19 tuoi. Nhan vat nay sau đac cu thong đoc tieu bang New York roi len lam tong thong Hoa Ky. Ngay 3 thang 3 nam 1877, vao ngay cuoi cung cua nhiem ky, Tong thong Grant ky mot nghi quyet chinh thuc nhan buc tuong la qua tang cua Phap. Tong thong Rutherford Birchard Hayes, nguoi ke nhiem ngay hom sau, đa phe duyet va chon lay đao Bedloe y nhu Bartholdi đe nghi truoc kia.


= Xay tuong tai Phap =

Khi ve Phap nam 1877, Bartholdi tap trung vao viec hoan tat phan đau cua pho tuong. Cong đoan nay sau đuoc ra mat tai Hoi cho The gioi Paris nam 1878. Nhieu mo hinh nho hon đuoc đem ban đe ho tro viec gay quy. Dan chung cung co the mua ve vao xem cong đoan xay tuong đang dien ra tai xuong Gaget, Gauthier & Co. Ngoai ra chinh phu Phap cho mo mot cuoc xo so; giai thuong co mot cai đia bang bac va mot mo hinh tuong bang đat nung. Tinh đen cuoi nam 1879 thi đa quyen gop đuoc khoang 250.000 franc Phap.
Viollet-le-Duc co cong trong viec cau tao đau va tay tuong nhung ong nga benh nam 1879 roi mat. La nguoi then chot trong giai đoan nay, Viollet-le-Duc lai khong đe van ban nao ve cach rap phan da vo đong ben ngoai vao loi tuong bang ne ben trong. Phai đen nam sau Bartholdi moi tim đuoc nguoi tiep suc voi nhieu sang kien: nha xay cat va thiet ke Gustave Eiffel. Eiffel cung voi ky su xay cat Maurice Koechlin quyet đinh bo khong dung loi gach; thay vao đo se dung gian thap cao bang sat. Eiffel cung khong dung gian cung chac vi ap suat se đe len vo ngoai, dan gay ra ran nut. Chu y cua Eiffel la muon pho tuong di dich it nhieu vi vi tri o cua bien đoi khi se co gio lon. Ngoai ra vao nhung ngay he oi buc, tuong can co gian. Ong giai quyet hai nhu cau tren bang cach noi vo tuong ngoai vao gian thap trong bang mot khung giap (armature). Khung nay dung manh sat tao tu nhung khuyen sat nho noi vo ngoai voi suon trong mot cach kien co. Trong tien trinh thi cong, moi manh bang khuyen sat phai đuoc gia cong rieng. Đe ngan ngua co nguy vo bang đong lam soi mon gian thaptrong, Eiffel cho boc lop vo đong bang chat amiang co tron son canh kien. Viec thay đoi cau truc tu loi bang ne sang gian thap sat đa cho phep Bartholdi su đoi cach rap tuong. Truoc kia ong co y đinh rap vo tuong tai noi dung tuong khi khung ne hoan tat nhu Viollet-le-Duc thiet ke; tuy nhien voi gian thap sat Bartholdi chon cho rap tuong tai Phap, sau đo thao ra roi chuyen đen Hoa Ky đe rap lai tai đao Bedloe.
Thiet ke cua Eiffel đa lam cho buc tuong nay tro thanh mot trong so nhung mau cong trinh xay dung đau tien su dung ky thuat xay vach treo ma theo đo phan ben ngoai cua cong trinh khong phai la phan chiu tai, thay vao đo phan ngoai đuoc mot khung suon phia ben trong nang đo. Ong gan them hai cau thang hinh xoay oc ben trong đe khach tham quan de dang di chuyen len điem quan sat nam tren chiec mu mien hon. Loi vao ban cong quan sat nam quanh ngon đuoc cung đuoc thiet ke nhung vi cho canh tay hep nen chi co the đat đuoc duy nhat mot cai thang đon đoc dai 40 ft (12 met). Khi suon thap đuoc tu tu xay cao len, Eiffel va Bartholdi cung đieu hop cong viec cua ho mot cach can than sao cho cac đot vo tuong an khop hoan toan vao khung cau truc chong đo.
Trong mot hanh đong mang tinh chat bieu tuong, Đai su My tai Phap la Levi P. Morton đa đong cay đinh tan đau tien vao vo tuong đe kim giu tam đong vao ngon chan to cua buc tuong. Tuy nhien, vo tuong khong đuoc thi cong theo đung chieu thu tu tu thap đen cao; cong viec lap rap vo tuong đuoc tien hanh cung luc tren nhieu đoan tuong khac nhau theo cach thuong hay lam cho khach tham quan lan lon. Mot so cong đoan đuoc nhung nha thau thi cong — mot so nhung ngon tay đuoc lam đung theo chi tiet cua Bartholdi la do hang lam kim loai đong o thi tran Montauban mien Nam nuoc Phap phu trach. Vao nam 1882, buc tuong đa đuoc hoan chinh len đen phan nguc, đay la mot su kien ma Barthodi an mung bang cach moi cac phong vien đen du mot buoi an trua đuoc to chuc tren mot buc nen xay ben trong buc tuong. Nam 1883, Laboulaye qua đoi. Ferdinand de Lesseps, nguoi xay kenh đao Suez len ke nhiem ong lam chu tich uy ban Phap. Buc tuong hoan chinh đuoc chinh thuc trao cho Đai su Morton trong mot buoi le tai Paris ngay 4 thang 7 nam 1884, va de Lesseps thong bao rang chinh phu Phap đong y tra tien cho viec chuyen cho buc tuong toi Thanh pho New York. Buc tuong van đuoc đe nam yen tai Paris, cho đoi phan be tuong đang đuoc hoan thanh; đen thang 1 nam 1885, viec gi đen đa đen, buc tuong đuoc thao roi va đong thung san sang cho chuyen vuot đai duong.


= Van đong quyen gop quy, su chi trich va qua trinh xay dung tai Hoa Ky =
Uy ban tai Hoa Ky đoi mat voi nhung kho khan to lon trong viec tim nguon quy cho buc tuong. Noi lo so nam 1873 đa tao ra cuoc khung hoang kinh te keo dai nhieu thap nien. Du an tuong Nu than Tu do khong phai la du an duy nhat đoi mat voi kho khan khi tim nguon quy: cong trinh xay dung đai tuong niem hinh thap ma sau đo đuoc biet voi ten tuong đai Washington đoi khi bi ngung tre trong nhieu nam troi; sau cung mat đen tren 3 thap nien ruoi moi hoan thanh xong. Tung co su chi trich ca ve buc tuong cua Bartholdi va viec mon qua tang cua nguoi Phap lai phai bat nguoi My bo tien ra xay be tuong. Trong nhung nam sau Noi chien Hoa Ky, đa so nguoi My ua chuong cac tac pham nghe thuat hien thuc mo ta nhung vi anh hung va cac su kien xay ra trong lich su quoc gia hon la nhung tac pham co tinh chat bieu tuong nhu tuong Nu than Tu do. Cung co y kien rang nguoi My nen tu thiet ke nhung cong trinh cong cong cua My - viec lua chon hoa si Constantino Brumidi sinh tai Y đe trang tri Toa Quoc hoi Hoa Ky đa gay ra cuoc chi trich du doi cho du ong la mot cong dan My nhap tich. Tap chi Harper's Weekly tuyen bo uoc gi "Ong Bartholdi va cac anh em ho nguoi Phap cua chung ta đa 'chi tron goi' khi xay tuong va trao cho chung ta ca buc tuong va be tuong ngay cung mot luc." Nhat bao The New York Times len tieng rang "khong co nguoi yeu nuoc chan chinh nao co the cho phep bat cu su chi tieu nao nhu the cho nhung hinh tuong nu bang đong voi tinh trang tai chinh hien tai cua chung ta." Vi phai đoi mat voi nhung loi chi trich nhu the nen uy ban My chi co mot it đong thai trong vai nam.
Nen mong cho buc tuong đuoc đat ben trong đon Wood, mot can cu luc quan bi bo hoang nam tren Đao Bedloe, đuoc xay dung giua nam 1807 va 1811. Tu nam 1823, đon nay it khi đuoc su dung, tuy trong thoi Noi chien Hoa Ky, no đuoc dung lam noi tuyen mo binh si. Vanh đai bao ve cua can cu nay co hinh ngoi sao 11 canh. Nen mong va be tuong đuoc chinh sao cho buc tuong quay mat ve huong Đong Nam đe chao đon tau thuyen tu Đai Tay Duong đi vao trong ben cang. Nam 1881, uy ban New York uy nhiem Richard Morris Hunt thiet ke be tuong. Trong may thang, Hunt đe trinh mot du an chi tiet va cho biet rang ong uoc tinh se hoan thanh be tuong nay trong 9 thang. Ong đe nghi mot be tuong cao 114 ft (35 met); vi đoi mat voi cac van đe tai chinh nen uy ban quyet đinh giam chieu cao be tuong xuong con 89 ft (27 met).
Ban thiet ke be tuong cua Hunt gom co nhung chi tiet kien truc co đien trong đo co cac cong dung thuc cot Doric, va phan khoi to lon cua no đuoc chia thanh tung mang voi cac chi tiet kien truc ti mi đe tap trung su chu y vao buc tuong. Ve hinh the, be tuong la mot kim tu thap bi cat đinh nhon, co đay rong 19 m² (62 bo vuong) va phan chop rong 12 m² (39,4 bo vuong). Bon phia co hinh dang giong nhau. Ngay tren cua o moi phia co muoi đia tron ma Bartholdi đe nghi đat huy hieu cua cac tieu bang Hoa Ky (giua nam 1876 va 1889, co 40 tieu bang Hoa Ky) nhung đieu nay khong đuoc thuc hien. Phia tren đo, mot ban cong đat o moi phia đuoc cac cot đo chia thanh tung o. Bartholdi đat mot đai quan sat gan đinh cua be tuong, noi buc tuong vuon len o phia tren. Theo tac gia Louis Auchincloss, be tuong "it nhieu goi len uy quyen cua mot chau Au co đai ma suc chi phoi cua hinh anh Tuong Nu than Tu do vuon đen tam cao hon". Uy ban thue cuu tuong lanh luc quan la Charles Pomeroy Stone giam sat viec thi cong xay dung. Cong cuoc xay dung bat đau bang viec xay mot nen mong sau 4,6 met (15 ft) vao nam 1883, va vien đa đat nen cua be đuoc đat xuong vao nam 1884. Theo khai niem ban đau cua Hunt, be tuong phai đuoc lam hoan toan bang đa granit. Nhung van đe tai chinh lan nua bat buoc ong phai thay đoi ban thao; ban thiet ke cuoi cung gom co viec xay nhung buc tuong bang be tong day 6,1 met (20 ft), va tren be mat đuoc trang tri bang nhung khoi đa granit. Khoi luong be tong đuoc dung đen o muc lon nhat chua tung co vao thoi đo.
Cuoc van đong gay quy cho buc tuong bat đau tu nam 1882. Uy ban Hoa Ky to chuc mot so lon cac su kien gay quy.Constance Cary Harrison, mot nha soan kich, phu trach viec keu goi cac nghe sy tham gia buoi đau gia, đa đe nghi Lazarus đong gop mot tac pham cho su kien nay. Đieu khien Harrison bat ngo la Lazarus thang thung tu choi loi đe nghi va noi rang ba khong bao gio viet theo "kieu bi đat hang". Tuy nhien, Harrison khong bo cuoc, tim cach thuyet phuc nu thi sy khi nham đen nhung hoat đong va tu tuong vi xa hoi cua ba. Vao luc đo, ba cung đang tham gia vao cong cuoc giup đo nguoi ti nan đen Thanh pho New York sau khi ho vuot thoat khoi cac cuoc nao loan bai Do Thai tai Đong Au. Nhung nguoi ti nan nay buoc phai song trong nhung đieu kien ma ba Lazarus giau co chua tung trai qua. Ba tim thay mot cach đe bay to su thong cam cua ba đoi voi nhung nguoi ti nan qua nhung tu ngu dien ta ve buc tuong. Lazarus quay tro lai tim Harrison hai ngay sau đo voi mot bai tho hoan chinh voi cai ten "The New Colossus" (tam dich: "Buc tuong Khong lo moi") theo the đieu "sonnet" ra đoi, voi noi dung ca ngoi buc tuong Nu than Tu do khong lo la bieu tuong cho suc manh cua nu quyen va binh đang. Bai tho lan đau tien xuat hien tai buoi trien lam gay quy nam 1883 va nhanh chong bi lang quen sau su kien nay, va tham chi la ca khi tac gia cua no, nu thi sy Emma Lazarus qua đoi vi om benh vao thang 11 nam 1887, khi moi 38 tuoi. Mai đen nam 1901, khi mot nguoi ban than cua Lazarus la Georgina Schuyler tim thay bai tho, tac pham đay y nghia nay moi thuc su song lai. Đe tuong nho nu thi sy Lazarus, Schuyler đa to chuc cac hoat đong quang ba tac pham nay va đua no đen gan hon voi nguoi đoc. Nam 1903, "The New Colossus" đuoc khac tren mot tam bang duoi chan tuong Nu than Tu do. Tren thuc te, Emma Lazarus chua tung truc tiep nhin thay Nu than Tu do khi ba viet "The New Colossus". Tuy nhien, y nghia cua bai tho cung nhung gi ma hinh anh Nu than Tu do mang lai ve su bao ve va cong bang, chac chan cung đa la mot phan khong the phu nhan trong lich su cua Hoa Ky.

Nam 1884, Grover Cleveland, thong đoc New York, phu quyet mot đao luat cho phep tai tro 50.000 đo la cho du an. Mot co gang vao nam sau đo đe xin Quoc hoi Hoa Ky cung cap 100.000 đo la la đu đe hoan thanh du an cung that bai khi cac dan bieu thuoc đang Dan chu khong đong y chi tra. Voi von ven 3.000 đo la trong ngan hang, Uy ban New York đa đinh chi cong viec xay be tuong. Đang luc du an gap be tac thi cac nhom nguoi tu nhung thanh pho khac cua My trong đo co Boston va Philadelphia đe nghi tra toan bo chi phi dung tuong đe đoi lay viec doi vi tri dung tuong sang thanh pho cua ho. Joseph Pulitzer, chu but nhat bao New York World cua Thanh pho New York, thong bao mot chien dich gay quy 100.000 đo la (tuong đuong khoang 2,3 trieu đo la ngay nay). Joseph Pulitzer tuyen bo la se in ten cua tung nguoi đong gop, khong can biet la ho đong gop nhieu hay it. Chien dich gay quy nay đap vao mat nguoi New York, đac biet la khi Pulitzer bat đau cho in ra nhung dong chu ma ong nhan đuoc tu nhung nguoi đong gop. "Mot nguoi con gai tre co đoc tren the gioi" quyen gop "60 xu, đay la ket qua cua su tu choi bo minh." Mot nguoi quyen tang cho "nam xu nhu la mot phan nho đong gop cua mot cau be tap dich ngheo danh cho Quy xay be tuong." Mot nhom tre em goi tang mot đo la nhu la "so tien ma chung em tiet kiem đuoc đe đi xem xiec." Mot đo la khac đuoc quyen gop tu mot "nguoi phu nu rat gia va co đoc." Nhung cu dan trong mot ngoi nha danh cho nhung nguoi nghien ruou trong thanh pho đoi thu voi Thanh pho New York la thanh pho Brooklyn (hai thanh pho nay van chua đuoc sap nhap mai cho đen nam 1898) quyen tang 15 đo la; nhung nguoi nghien ruou khac giup đo tai cac thung quyen gop đat trong quan bar va cac noi cong cong khac. Mot lop mau giao tai Davenport, Iowa goi đen toa soan nhat bao World mot mon qua la 1,35 đo la.
Khi cac cuoc quyen gop ram ro len thi uy ban bat tay vao cong viec tro lai đe xay be tuong. Thang 6, nguoi New York to ra hang say nhiet tinh đoi voi buc tuong khi chiec tau Phap Isere đen, mang theo nhung thung hang co chua nhung manh roi cua buc tuong. Hai tram ngan nguoi đung doc theo cac ben tau va hang tram tau thuyen chay ra cua bien đe chao mung con tau Isere. Sau nam thang keu goi hang ngay đe quyen gop quy cho buc tuong, ngay 11 thang 8 nam 1885, nhat bao New York World  thong bao rang 102.000 đo la đa quyen gop đuoc tu 120.000 nguoi trong đo 80% tong so tien quyen gop đuoc la tu nhung phan đong gop rieng le it hon 1 đo la cong chung lai.
Cho du cuoc van đong gay quy thanh cong nhung be tuong van chua đuoc hoan thanh cho đen thang 4 nam 1886. Ngay sau đo, cong viec lap rap tuong bat đau đuoc tien hanh. Khung suon sat cua Eiffel đuoc mac ket noi vao cac thanh thep hinh chu I nam ben trong be tuong bang be tong cot thep va đuoc lap rap lai. Ngay sau khi hoan thanh, cac khuc đoan cua vo tuong đuoc gan vao mot cach can than. Vi chieu rong cua be tuong nen khong the nao dung cac gian giao. Cac cong nhan phai đu đua tren nhung soi day thung đuoc cot chat vao khung giap đe gan cac phan đoan cua vo tuong. Tuy nhien, khong co ai thiet mang trong suot nhung ngay lap rap tuong. Bartholdi truoc đo co du tinh se đat nhung chiec đen pha tren ban cong cua ngon đuoc đe thap sang ngon đuoc; mot tuan truoc le khanh thanh, Cong binh Luc quan Hoa Ky phu quyet đe nghi nay vi so rang cac hoa tieu tau be đi qua buc tuong se bi choi mat. Thay vao đo, Bartholdi cat nhung lo nho trong ngon đuoc (ngon đuoc đuoc boc bang vang la) va đat nhung ngon đen ben trong. Mot may phat đien đuoc gan tren đao đe thap sang ngon đuoc va cung đe dung cho nhung nhu cau khac ve đien. Sau khi vo tuong đuoc lap rap hoan toan, kien truc su noi tieng ve canh quan la Frederick Law Olmstead, nguoi ve thiet ke cho Cong vien Trung tam cua Thanh pho New York va Cong vien Prospect cua thanh pho Brooklyn, trong coi viec don dep Đao Bedloe đe chuan bi cho le khanh thanh tuong.


= Khanh thanh =

Le khanh thanh đuoc to chuc vao buoi trua ngay 28 thang 10 nam 1886. Tong thong Grover Cleveland, cuu thong đoc tieu bang New York đung ra lam chu toa cho buoi le. Vao buoi sang ngay khanh thanh, mot cuoc dieu hanh đuoc to chuc trong Thanh pho New York; uoc tinh ve so nguoi xem tu vai tram ngan đen 1 trieu nguoi. Tong thong Cleveland dan đau buoi dieu hanh, roi đung vao đai quan sat đe xem cac ban nhac va đoan nguoi dieu hanh đen tu khap nuoc My. Tuong Stone la truong ban phu trach nghi le cho buoi dieu hanh. Đuong dieu hanh bat đau tu Quang truong Madison va tien ve Cong vien Battery o mui phia Nam cua Manhattan, qua nga đuong so 5 va đuong Broadway voi mot chut đoi huong đe cuoc dieu hanh đi ngang truoc mat tien toa bao World nam tren đuong Park Row. Khi đoan dieu hanh đi ngang qua So giao dich chung khoan New York, nhung nguoi mua ban chung khoan quang cac cuon hoa giay tu cac cua so xuong, khoi đau cho truyen thong dieu hanh co quang hoa giay tai Thanh pho New York.
Mot cuoc dieu hanh tren bien bat đau luc 12:45 trua. Tong thong Cleveland len mot du thuyen đua ong ngang ben cang đe toi Đao Bedloe cho le khanh thanh. De Lesseps thay mat uy ban Phap đoc bai dien van đau tien, theo sau la dien van cua chu tich uy ban New York la Thuong nghi si William M. Evarts. Mot la co Phap quan quanh mat tuong se đuoc buong xuong nhu la nghi thuc khanh thanh buc tuong khi Evarts ket thuc bai dien van cua minh. Nhung vi Bartholdi lam tuong rang bai dien van đa ket thuc khi Evarts ngung giua chung bai dien van cua minh va vi vay la co bi buong xuong truoc khi bai dien van that su ket thuc. Nhung tieng reo ho tiep theo đo đa cham dut bai dien van cua Evarts. Tiep theo la Tong thong Cleveland len noi chuyen. Ong phat bieu rang "luong anh sang cua buc tuong se xuyen qua bong toi cua dot nat va su ap buc cua con nguoi cho đen khi Nu than Tu do soi sang the gioi". Bartholdi, đung quan sat gan buc le đai, đuoc moi đen đe noi chuyen nhung ong tu choi. Sau đo Chauncey M. Depew ket thuc buoi le bang mot bai dien van dai.
Khong co thanh vien cong chung nao đuoc phep đen đao trong suot buoi le khanh thanh ma chi danh rieng hoan toan cho gioi quyen cao chuc trong. Nhung phu nu duy nhat đuoc phep du le khanh thanh la vo Bartholdi va chau gai cua de Lesseps; cac vien chuc noi rang ho so phu nu co the bi thuong trong đam đong chen lan. Su han che nay đa xuc pham đen nhung nguoi van đong mo rong quyen đau phieu đen moi cong dan. Ho thue mot chiec tau va tien gan sat đao o muc co the đuoc. Nhung nguoi lanh đao nhom đoc dien van hoan nghenh viec chon nguoi phu nu lam hien than cua Than Tu do va ho hao co vu cho quyen đau phieu cua phu nu. Mot buoi ban phao hoa đuoc du tru truoc đo đa bi doi lai cho đen ngay 1 thang 11 vi thoi tiet xau.
Ngay sau khi ket thuc le khanh thanh, tuan bao The Cleveland Gazette cua nguoi My goc Phi đe nghi rang ngon đuoc cua buc tuong khong nen thap sang cho đen khi nao Hoa Ky tro thanh mot quoc gia tu do "that su":

"Nu than Tu do soi sang the gioi", that hay ho lam sao! Loi le nay lam cho chung toi phat benh. Chinh phu nay la mot ke gieu cot tro he đang keu rong. Ho khong the hay đung hon la khong he bao ve cong dan ngay trong chinh bien cuong cua ho. Hay xo buc tuong cua Bartholdi, ngon đuoc va tat ca xuong đai duong cho đen khi nao "tu do" cua quoc gia nay nhu the bien thanh su that cho mot nguoi da mau can cu sieng nang va vo hai co the kiem đuoc cuoc song đang hoang cho chinh minh va gia đinh ma khong bi "Ku Klux Klan" lam hai, co the la ban than anh ta bi muu sat, vo va con gai bi si nhuc va tai san bi huy hoai. Y tuong ve "tu do" cua quoc gia nay "soi sang the gioi" hay tham chi soi sang Patagonia that qua suc khoi hai. 


Lich su tu khi khanh thanh = Ban đac trach Hai đang va Bo chien tranh Hoa Ky (1886-1933) =

Ngon đuoc đuoc thap sang vao đem khanh thanh tuong chi sinh ra mot vet sang yeu ot, kho nhin thay tu Manhattan. Nhat bao World dien ta no giong "nhu mot con đom đom hon la mot hai đang." Bartholdi đe nghi ma tuong đe tang kha nang phan chieu anh sang nhung đieu nay đuoc chung minh la qua ton kem. Ban đac trach Hai đang Hoa Ky tiep quan Tuong Nu than Tu do vao nam 1887 va cam ket gan trang thiet bi đe gia tang hieu qua cua ngon đuoc; mac du co nhieu co gang nhung buc tuong van gan nhu vo hinh vao đem. Khi Bartholdi tro lai Hoa Ky nam 1893, ong co them nhung đe nghi khac nhung tat ca đeu đuoc chung thuc la khong hieu qua. Ong đa thanh cong trong viec van đong hanh lang cho viec cai tien he thong đen ben trong buc tuong đe cho du khach chiem nguong thiet ke ben trong buc tuong cua Eiffel tot hon. Nam 1901, Tong thong Theodore Roosevelt, truoc đay tung la mot thanh vien cua Uy ban New York, ra lenh thuyen chuyen tuong sang cho Bo Chien tranh Hoa Ky vi no đa đuoc chung minh la vo dung trong vai tro cua mot hai đang. Mot đon vi cua Quan đoan Truyen tin Luc quan Hoa Ky đa đong trai tren Đao Bedloe cho đen nam 1923. Sau đo luc luong quan canh thay the va o đo trong khi hon đao nay con nam duoi tham quyen quan su.
Buc tuong nhanh chong tro thanh mot danh thang cua Thanh pho New York. Nhieu di dan vao Hoa Ky đi qua Thanh pho New York thay buc tuong nhu mot dau hieu chao mung ho. Nhung cau chuyen ke cua di dan đa ghi lai nhung cam xuc phan khoi cua ho khi lan đau tien thay Tuong Nu than Tu do. Mot di dan đen tu Hy Lap nho lai:

Toi thay Tuong Nu than Tu do. Va toi tu noi voi chinh minh, "Chao ba, ba đep nhu the đo! Ba đa mo rong đoi tay va đon nhan tat ca nguoi ngoai quoc đen đay. Hay cho toi co hoi chung minh rang toi đang đuoc nhu vay đe lam đieu gi đo, đe la nguoi nao đo tai My." Va buc tuong ay luon o trong tam tri toi.
Ban đau, buc tuong co mau đong sam nhung chang bao lau sau nam 1900, mot lop ri xanh do vo đong bi oxy hoa bat đau lan rong. Đen đau nam 1902, bao chi bat đau đe cap đen van đe nay, cho đen nam 1906, lop ri xanh bao phu đa toan bo buc tuong. Vi nguoi ta tin rang lop ri nay la bang chung cua su an mon kim loai nen Quoc hoi Hoa Ky cho phep chi tieu 62.800 đo la đe son buc tuong ca tu trong ra ngoai. Cong chung đa phan đoi viec son ben ngoai buc tuong nhu đa đuoc đe nghi. Cong binh Luc quan Hoa Ky đa nghien cuu lop ri xanh xem co bat cu hieu ung hu hai nao đoi voi buc tuong khong va đi đen ket luan rang lop ri xanh đo đa bao ve vo tuong. Buc tuong chi đuoc son phan ben trong. Cong binh Luc quan cung gan them mot thang may đe đua du khach tu tang nen len đen đinh cua be tuong.

Ngay 30 thang 7 nam 1916, trong thoi Chien tranh the gioi thu nhat, nhung ke pha hoai nguoi Đuc đa gay mot vu no tren ban đao Black Tom nam ben Thanh pho Jersey, tieu bang New Jersey trong khu vuc ma ngay nay la mot phan cua Cong vien Tieu bang Nu than Tu do gan Đao Bedloe. Nhung toa xe cho đay chat no va nhung vat lieu no khac đang đuoc chuan bi goi đen Anh va Phap phuc vu chien tranh bi kich no. Bay nguoi bi thiet mang trong vu viec nay. Buc tuong bi thiet hai nhe, phan lon la o cho canh tay phai cam đuoc va phai đong cua khoang 10 ngay. Ton phi sua chua buc tuong va nhung toa nha tren đao la khoang 100.000 đo la. Loi hep đi len ngon đuoc bi chan lai vi ly do an toan cho cong chung va no van con đong cua tu đo đen ngay nay.
Cung nam đo, Ralph Pulitzer, thua ke nguoi cha lam chu but nhat bao World, bat đau mo chien dich quyen gop 30.000 đo la cho mot he thong chieu sang ben ngoai đe thap sang buc tuong ve đem. Ong tuyen bo co tren 80.000 nguoi đong gop nhung khong đat đen so tien mong muon. Phan chi phi con thieu đuoc mot nguoi giau co lang le đong gop — đay la su that khong đuoc cong bo mai cho đen nam 1936. Mot day cap ngam đuoc đat duoi bien đe truyen đien tu đat lien sang va đen pha đuoc đat doc theo nhung buc tuong cua Đon Wood. Gutzon Borglum, nguoi sau nay tac tuong Nui Rushmore, đa thiet ke lai ngon đuoc. Ong thay the phan lon khoi đong ban đau bang thuy tinh mau. Ngay 2 thang 12 nam 1916, Tong thong Woodrow Wilson bam nut may đien tin đe bat đen len thap sang buc tuong mot cach thanh cong.
Sau khi Hoa Ky tham gia vao Chien tranh the gioi thu nhat nam 1917, nhung hinh anh ve buc tuong đa đuoc su dung nhieu trong cac tam ap phich co đong nhap ngu va co đong cho Trai phieu Tu do, hoi thuc cong dan Hoa Ky ung ho tai chinh cho chien tranh. Viec nay khien cong chung cam kich vi muc đich chien tranh đuoc cho la đe đam bao su tu do va đuoc xem nhu mot đieu nhac nho rang nuoc Phap đang bi chien tranh hoanh hanh đa tung trao tang cho Hoa Ky buc tuong.
Nam 1924, Tong thong Calvin Coolidge dung quyen luc cua minh theo Đao luat Antiquities tuyen bo buc tuong la mot tuong đai quoc gia. Vu tu tu thanh cong duy nhat trong lich su cua buc tuong xay ra 5 nam sau đo khi mot nguoi đan ong treo ra ngoai mot trong cac cua so o phan mu mien va nhay xuong tim cai chet. Nguoi nay truot qua nguc tuong va roi xuong canh ban chan nu than.


= Nhung nam đau duoi Cuc Cong vien Quoc gia Hoa Ky (1933-1982) =

Nam 1933, Tong thong Franklin Roosevelt ra lenh thuyen chuyen buc tuong sang Cuc Cong vien Quoc gia Hoa Ky (NPS). Nam 1937, Cuc Cong vien nhan đuoc tham quyen quan ly nhung phan con lai tren Đao Bedloe. Voi viec ra đi cua Luc quan, Cuc Cong vien Quoc gia bat đau chuyen đoi hon đao thanh mot cong vien. Co quan Quan tri Tien trien Cong chanh (Works Progress Administration, viet tat la WPA) san bang phan lon cac toa nha cu, phan đinh va sua sang lai goc phia Đong hon đao, đong thoi xay mot nen bac thang bang đa granit đe lam mot loi moi cho cong chung đen buc tuong tu phia sau lung. WPA cung tien hanh cong viec trung tu ben trong buc tuong, tam thoi thao cac tia khoi vang hao quang cua tuong đe thay the phan nang đo đa bi ri set cua chung. Nhung bac thang bang gang ri set trong be tuong đuoc thay the bang nhung bac thang moi lam bang be tong cot thep; phan phia tren cua nhung chiec cau thang ben trong tuong cung đuoc thay the. Lop boc bang đong đuoc gan vao be tuong đe chong nuoc mua tham vao gay them hu hai. Buc tuong bi đong cua tu thang 5 cho đen thang 12 nam 1938.
Trong thoi Chien tranh the gioi thu hai, buc tuong van mo cua cho du khach nhung khong đuoc thap sang ve đem vi lenh tat đen ban đem o ben ngoai thoi chien (phi cong đoi phuong co the de dang tim thay muc tieu tan cong). Tuong đuoc thap sang ngan ngui vao ngay 31 thang 12 nam 1943 va vao ngay D-Day, 6 thang 6 nam 1944, khi cac ngon đen cua tuong chop "cham-cham-cham-gach", ma Morse bieu thi cho chu V co nghia la victory (chien thang). He thong đen moi va cuc manh đuoc gan nam 1944-1945, va bat đau vao Ngay chien thang buc tuong lan nua đuoc thap sang sau hoang hon. Đen đuoc thap chi vai tieng đong ho moi chieu toi mai cho đen nam 1957 thi buc tuong đuoc thap sang ca đem moi buoi toi. Nam 1946, phan ben trong cua tuong o nhung noi ma du khach co the voi tay toi đuoc boc loai chat deo đac biet đe co the lau xoa cac hinh ve hay chu viet tren tuong.
Nam 1956, mot đao luat cua Quoc hoi Hoa Ky chinh thuc đoi ten Đao Bedloe thanh Đao Liberty (Đao Tu do). Viec đoi ten đao đa tung đuoc nhung the he cua Bartholdi van đong truoc đay. Đao luat cung co nhac đen no luc xay mot Bao tang Di dan My tren hon đao ma nhung nguoi hau thuan cho no đa tien hanh, vi mac du lien bang đa chap thuan du an nhung chinh phu cham chap trong viec cap ngan quy. Bang tuyen cao cua Tong thong Lyndon Johnson nam 1965, Đao Ellis gan đo đuoc bien thanh mot phan cua Tuong đai Quoc gia Tuong Nu than Tu do. Nam 1972, bao tang di dan nam trong nen tuong cuoi cung cung đuoc khanh thanh bang mot buoi le do Tong thong Richard Nixon chu tri. Bao tang nay đong cua nam 1991 sau khi bao tang di dan tren Đao Ellis khanh thanh.
Nam 1976, mot he thong đen chieu sang cuc manh moi đuoc lap đat truoc le mung Hoa Ky 200 nam. Ngay 4 thang 7 nam 1976, buc tuong la điem hoi tu cua Chien dich Thuyen buom, mot cuoc đua thuyen buom gom co nhung chiec thuyen buom cao to đen tu khap noi tren the gioi vao ben cang New York va chay quanh Đao Liberty. Cuoc đua ket thuc voi man ban phao hoa hoanh trang gan buc tuong.


= Trung tu đen nay (tu nam 1982) =

Nam 1986, buc tuong đuoc nhom ky su Hoa Ky va Phap kiem tra rat ti mi nhu la mot phan cua ke hoach ky niem sinh nhat lan thu 100 cua tuong. Nam 1982, co thong bao rang buc tuong can phai đuoc trung tu đang ke. Cuoc nghien cuu ti mi cho thay canh tay phai đuoc gan khong chinh xac vao cau truc chinh cua tuong. Canh tay đung đua nhieu hon khi gap gio manh va co nguy co đo sap rat lon. Ngoai ra, phan đau tuong đa đuoc gan lech khoi trung tam đen 0,61 met (2 ft) va mot trong so nhung tia tren mu mien đa lam thung mot lo tren canh tay phai khi buc tuong chuyen đong theo gio. Co cau khung giap bi an mon mot cach te hai, va khoang 2% cac đia tron ben ngoai can đuoc thay the. Tuy nhung van đe cua khung giap đa đuoc phat hien tu som vao nam 1936, khi đo nhung phan thay the bang gang cho mot so thanh tru đa đuoc gan, nhung phan nhieu nhung cho an mon bi che lap boi nhieu lop son phu len trong nhieu nam.
Thang 5 nam 1982, Tong thong Ronald Reagan thong bao thanh lap Uy ban Tram nam Tuong Nu than Tu do - Đao Ellis do chu tich cua cong ty Chrysler Corporation la Lee Iacocca lanh đao nham van đong quyen gop quy can thiet đe hoan thanh cong viec trung tu. Qua chi nhanh van đong quyen gop cua minh la Quy Tuong Nu than Tu do - Đao Ellis, uy ban nay đa quyen gop đuoc tren 350 trieu đo la. Tuong Nu than Tu do la mot trong so nhung cong trinh huong loi đau tien nhat cua mot chien dich tiep thi gom co no luc cua ca cac to chuc bat vu loi va cac cong ty thuong mai hop tac tham gia (tieng Anh goi la cause marketing campaign). Mot cuoc van đong tiep thi nam 1983 quang cao rang cu moi lan mua hang su dung the tin dung cua American Express thi cong ty se đong gop 1 xu cho viec trung tu buc tuong. Chien dich van đong tiep thi nay tao ra mot khoang đong gop len đen 1,7 trieu cho du an trung tu tuong.
Nam 1984, buc tuong bi đong cua đe trung tu trong mot khoang thoi gian dai. Cac cong nhan dung gian giao lam che khuat buc tuong. Nito long dung đe tay sach cac lop son đuoc quet len phia ben trong vo tuong bang đong trong nhieu thap nien, đe lai hai lop nhua than đa ma ban đau đuoc quet đe bit kin nhung cho xi va chong an mon. Bot noi đuoc thoi vao đe tay cac lop nhua than đa ma khong lam hu hai phan loi đong. Cong viec trung tu bi ngung lai vi chat co chua Amiang ma Bartholdi đa su dung (khong hieu qua nhu cac cuoc kiem tra cho thay) đe chong an mon đinh tan. Cac cong nhan trong khu vuc buc tuong phai mac quan ao bao ve, đuoc gan ten la "bo đo len cung trang", cung voi he thong mat na duong khi. Nhung lo to hon tren vo tuong đuoc sua chua va them đong vao cho can thiet. Vo tuong thay the đuoc thao tu phan tren cung cua mot mai nha cua cong ty Bell Labs (Phong thi nghiem Bell) vi lop tren cua mai nha nay co lop đong ri xanh tuong tu nhu cua tuong nu than; đoi lai, phong thi nghiem đuoc lay vo đong cu đe thi nghiem. Ngon đuoc đuoc phat hien bi nuoc ro ri vao sau nhieu lan thay đoi vao nam 1916 đa đuoc thay the bang mot mo hinh y het nhu ngon đuoc goc ban đau cua Bartholdi. Van đe thay the canh tay va bo vai cung đuoc xem xet; Cuc Cong vien Quoc gia Hoa Ky luon cho rang nen sua chua chung hon la thay the. Nam 1986, ngon đuoc ban đau đuoc thao do va thay the, va đo chinh la ngon đuoc hien nay. Ngon lua tren than đuoc đuoc phu bang vang 24. Ban ngay, ngon đuoc phan chieu anh mat troi, con buoi đem, no đuoc anh đen pha chieu roi.

Toan bo khung giap đuoc thay the. Nhung thanh sat ma Eiffel su dung dan bi loai bo. Nhung thanh moi gan vao thap tuong đuoc che tao tu thep khong gi, co đo chong an mon cao. Nhung thanh co đinh kep nam canh ben vo tuong đuoc lam bang ferralium, mot loai hop kim de dang uon cong nhe nhang va quay tro ve hinh the ban đau cua no khi buc tuong chuyen đong. Đe tranh cac tia tren mu mien va canh tay va cham vao nhau, cac tia đuoc đieu chinh lai khoang vai đo. He thong chieu sang lai đuoc thay the - viec thap sang ban đem hien nay la do nhung ngon đen metal halide đam trach. Chung truyen tung chum anh sang đen nhung phan đac biet tren be tuong hay buc tuong, soi ro tung chi tiet khac nhau. Loi dan vao be tuong đi xuyen qua mot chiec cong đuoc xay trong thap nien 1960 đuoc tan trang mo rong va gan them mot bo cua đong đo so. Mot thang may hien đai đuoc lap đat giup cho nguoi tan tat co the de dang len đen khu vuc quan sat cua be tuong. Mot thang may khan cap co the đi len đen bo vai tuong đuoc gan ben trong buc tuong.
Ngay 3-6 thang 7 nam 1986 đuoc an đinh la "Nhung ngay cuoi tuan Tu do", đanh dau 100 nam buc tuong va ngay khanh thanh cua no. Tong thong Reagan chu toa buoi le tai khanh thanh cung voi su hien dien cua Tong thong Phap Francois Mitterrand. Ngay 4 thang 7 la ngay tro lai cua Chien dich Thuyen buom (cuoc đua thuyen buom, khoi su lan đau tien tai ben cang New York ngay 4 thang 7 nam 1976). Buc tuong đuoc mo cua tro lai cho cong chung ngay 5 thang 7. Trong bai dien van tai khanh thanh cua Tong thong Reagan, ong noi rang "Chung ta la nhung nguoi giu ngon lua cua tu do; chung ta đua cao ngon lua cho the gioi nhin thay."
Sau cac vu tan cong ngay 11 thang 9, buc tuong va Đao Liberty lap tuc bi đong cua. Đao đuoc mo cua tro lai vao cuoi nam 2001 trong khi đo be tuong va buc tuong van đuoc đat trong tinh trang đong cua đoi voi cong chung. Be tuong mo cua lai vao thang 8 nam 2004, nhung Cuc Cong vien Quoc gia Hoa Ky thong bao rang cac du khach co the khong đuoc an toan khi vao buc tuong vi rat kho thoat ra khi co tinh trang khan cap. Cuc Cong vien Quoc gia van duy tri lap truong nay cho đen het thoi gian con lai cua chinh quyen George W. Bush. Anthony D. Weiner, mot dan bieu Hoa Ky tu tieu bang New York, đa tien hanh mot cuoc van đong ca nhan đe buc tuong đuoc mo cua tro lai. Ngay 17 thang 5 nam 2009, Bo truong Noi vu cua Tong thong Barack Obama la Ken Salazar thong bao rang vi la "mot mon qua tang đac biet" cho nuoc My nen buc tuong se đuoc mo cua tro lai cho cong chung vao ngay 4 thang 7, nhung moi ngay chi co mot so nguoi han che đuoc phep đi len đen phan mu mien. Buc tuong đuoc du tru đong cua vao cuoi nam 2011 voi thoi han tu 9 thang đen 1 nam đe gan vao mot cau thang moi nham tro giup cho tinh trang khan cap phai di tan.


Du lich va đac điem cua tuong = Vi tri va vieng tham =

Buc tuong nam trong Vinh Thuong New York tren Đao Liberty, phia Nam Đao Ellis. Ca hai đao nay đuoc tieu bang New York nhuong lai cho chinh phu lien bang nam 1800. Nhu thoa thuan đuoc ky nam 1834 giua tieu bang New York va tieu bang New Jersey trong viec an đinh đuong ranh gioi nam o khoang giua vinh, cac đao goc van thuoc lanh tho New York mac du vi tri cua chung nam ben phia ranh gioi cua New Jersey. Phan đat san lap nhan tao tai Đao Ellis la lanh tho cua New Jersey.
Loi vao Tuong đai Quoc gia Tuong Nu than Tu do thi mien phi nhung tat ca du khach phai tra tien phi qua pha vi cac tau thuyen tu khong the đau o hon đao. Nam 2007, "Statue Cruises" đuoc chuyen nhuong quyen đieu hanh giao thong va ban ve cho cac co so tham quan tren đao, thay the "Circle Line" la dich vu pha hoat đong tu nam 1953.
Cac chuyen pha khoi hanh tu Cong vien Tieu bang Liberty trong Thanh pho Jersey va Battery Park trong Ha Manhattan cung dung lai o Đao Ellis giup thuc hien đuoc mot chuyen tham quan ket hop. Cung voi ve qua pha, du khach co y đinh vao tang ham cua buc tuong va be tuong phai mua mot ve "moi tham quan bao tang/be tuong". Nhung ai muon dung cau thang nam trong buc tuong đe len đen phan mu mien thi phai mua ve đac biet. Ve nay co the phai đat mua truoc đen 1 nam. Tong cong chi co khoang 240 nguoi đuoc phep đi len đen phan mu mien moi ngay: moi nhom la 10 nguoi, moi gio co 3 nhom. Nhung nguoi len đo co the chi đuoc phep mang theo thuoc uong va may anh - co cac hop tu khoa cung cap san đe cat nhung thu vat dung con lai - va phai đuoc kiem tra an ninh lan thu hai.


= Nhung ban khac chu va tri an =

Co mot vai ban khac chu (plaque) va ban nho (tablet) tri an đuoc đat tren hay gan Tuong Nu than Tu do. Mot ban khac nam ngay phia duoi chan nu than tuyen bo rang đay la mot buc tuong khong lo đai dien cho Nu than Tu do, do Bartholdi thiet ke va phan xuong Paris cua cong ty Gaget, Gauthier et Cie (Cie la chu viet tat tieng Phap co nghia la cong ty) xay dung. Mot ban nho gioi thieu cung mang ten cua Bartholdi, tuyen bo buc tuong la mot mon qua cua nhan dan Phap nham vinh danh "su lien minh cua hai quoc gia trong cong cuoc gianh đoc lap cho Hoa Ky va chung thuc tinh huu nghi vinh cuu cua hai quoc gia." Co mot ban nho do uy ban New York dung len đe ky niem cuoc van đong gay quy đe xay be tuong. Vien đa đat nen xay be tuong cung co mang mot ban khac do cac thanh vien cua Hoi Tam điem dung.
Nam 1903, nhung nguoi ban cua nu thi si Emma Lazarus trao tang ba mot ban khac chu nho bang đong co chua loi bai tho "The New Colossus" va cung la đe tuong niem nu thi si. Ban khac đuoc đat ben trong be tuong cho đen lan trung tu nam 1986; hien nay van nam trong Bao tang Tuong Nu than Tu do o tang nen. No đuoc đat cung voi mot tam bang nho ca ngoi cuoc đoi cua nu thi si do Uy ban Tuong niem Emma Lazarus trao tang nam 1977.
Mot nhom gom nhieu buc tuong đuoc đat o goc cuoi phia Tay cua hon đao đe vinh danh nhung nguoi co lien quan mat thiet voi Tuong Nu than Tu do. Hai nguoi My la Pulitzer va Lazarus cung ba nguoi Phap la Bartholdi, Laboulaye, va Eiffel đuoc tac tuong. Nhung buc tuong nay la tac pham cua đieu khac gia tu tieu bang Maryland la Phillip Ratner.
Nam 1984, Tuong Nu than Tu do đuoc UNESCO cong bo la di san the gioi. Trong "Loi tuyen bo ve tam quan trong", UNESCO mieu ta buc tuong nhu mot "kiet tac tinh than cua nhan loai" đang "đung vung nhu mot bieu tuong hung trang cao đo — truyen cam hung cho du tinh, tranh luan va đau tranh - cho nhung ly tuong nhu tu do, hoa binh, nhan quyen, bai no, dan chu va co hoi."


= Đac điem ve hinh the =


Mo hinh, phim anh ve buc tuong Hang tram mo hinh Tuong Nu than Tu do đuoc trung bay khap the gioi. Mot mo hinh nho hon, khoang mot phan 5 chieu cao buc tuong goc, đuoc cong đong nguoi My tai Paris tang cho thanh pho. Hien nay no đung tren Ile aux Cygnes, quay mat ve huong Tay nhin ve phia nguoi chi em lon hon cua minh (buc tuong goc tai New York). Mot mo hinh cua buc tuong cao 9,1 met (30 ft) đat tren noc Liberty Warehouse o Đuong so 64 trong quan Manhattan đa đung đo trong nhieu nam lien; hien nay đuoc đat tai Bao tang Brooklyn. Trong cu chi bay to long yeu nuoc nhu mot phan cua chien dich "Lam vung manh Canh tay Tu do" nam 1949-1952, Nam Huong đao My đa tang khoang hang tram mo hinh tuong Nu than Tu do lam bang đong, cao khoang 2,5 met (100 inch) cho cac tieu bang va khu tu quan khap noi o Hoa Ky. Mac du khong phai la mo hinh that nhung buc tuong đuoc biet voi ten goi la Nu than Dan chu đuoc dung tam thoi trong suot Cuoc bieu tinh o Quang truong Thien An Mon nam 1989 đa nhan cam hung tuong tu tu nhung truyen thong dan chu Phap - nhung nguoi tac tuong nay đa rat can trong đe tranh mo phong truc tiep Tuong Nu than Tu do. Trong cac cong trinh giai tri o Thanh pho New York, ban sao cua buc tuong la mot phan canh quan dung đe trang tri ben ngoai tai Khach san va Song bai New York-New York o Las Vegas, Nevada.

La mot hinh tuong My, Tuong Nu than Tu do tu lau đa đuoc in tren nhung con tem thu va tien kim loai cua Hoa Ky, xuat hien tren nhung đong tien kim loai tuong niem đuoc phat hanh đe đanh dau sinh nhat 100 nam cua tuong va tren phien ban tien 25 xu cua tieu bang New York nam 2001 thuoc bo phat hanh tien 25 xu ky niem cac tieu bang Hoa Ky. Nam 1997, hinh cua buc tuong đuoc chon dung cho loai tien khong luu hanh la đong bach kim đai bang My (American Eagle platinum bullion coins) va xuat hien o mat trai hay con goi la "mat chu" cua bo tien kim loai 1 đo la Tong thong đang đuoc luu hanh. Hai hinh ngon đuoc cua buc tuong (mot lon va mot nho) xuat hien tren to giay bac 10 đo la luu hanh hien nay.
Nhieu co so va co quan vung cung đa su dung mo hinh hay hinh tuong cua buc tuong. Giua nam 1986 va 2000, tieu bang New York phat hanh bien đang ky so xe co hinh buc tuong. Đoi New York Liberty thuoc Hoi Bong ro Nu Quoc gia Hoa Ky su dung ca ten lan hinh anh cua tuong tren bieu trung cua minh trong đo ngon lua cua tuong đuoc cach đieu nhan đoi thanh mot qua bong ro. Đoi New York Rangers thuoc GIai Khuc con cau nha nghe Bac Mi in hinh đau tuong tren ao thi đau cua minh bat đau tu nam 1997.
Buc tuong la mot đe tai thuong xuyen co mat trong van hoa đai chung. Trong am nhac, no đuoc goi len đe chi su ung ho cho nhung chinh sach cua My, thi du nhu trong bai hat "Courtesy of the Red, White, & Blue (The Angry American)" cua Toby Keith. Trong chieu huong đoi nguoc, buc tuong xuat hien trong album phien ban cover Bedtime for Democracy cua ban nhac The Dead Kennedys co noi dung phan đoi nhung chinh sach cua chinh phu Reagan. Trong phim anh, ngon đuoc la canh quay cao trao cua bo phim nam 1942 cua đao dien Alfred Hitchcock voi tua đe Saboteur. Mot trong nhung lan xuat hien tren man bac noi tieng nhat cua buc tuong la trong bo phim nam 1968 co tua đe Planet of the Apes, trong đo co canh buc tuong bi chon vui nua phan duoi cat. Buc tuong cung bi pha huy trong nhung bo phim khoa hoc vien tuong nhu Independence Day, The Day After Tomorrow va Cloverfield. Trong tieu thuyet du hanh thoi gian cua Jack Finney co tua đe la Time and Again, canh tay phai cua buc tuong đong vai tro quan trong va đuoc trung bay trong Cong vien Quang truong Madison vao đau thap nien 1880. Robert Holdstock, nguoi tham van bien tap cua Bach khoa Tu đien Khoa hoc Vien tuong, đa tu hoi vao nam 1979:

[Khoa hoc vien tuong] se ve đau neu khong co Tuong Nu than Tu do? Trong nhieu thap nien no đa vut đung thang len hay bi đo nat tren nhung vung đat ngap nuoc cua Trai Đat hoang vang — nhung nguoi khong lo lat đo no, nhung nguoi hanh tinh to mo tim hieu no... bieu tuong cua Tu do, cua lac quan, đa tro thanh mot bieu tuong cua cai nhin bi quan ve tuong lai trong khoa hoc vien tuong."


Xem them Nu than Dan chu
Đao Tu do
Tuong ba đam xoe


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =
Bell, James B.; Abrams, Richard L. (1984), In Search of Liberty: The Story of the Statue of Liberty and Ellis Island, Garden City, N.Y.: Doubleday & Co, ISBN 0-385-19624-5
Glassberg, David (2003), Rethinking the Statue of Liberty: (PDF), National Park Service
Harris, Jonathan (1985), A Statue for America: The First 100 Years of the Statue of Liberty, New York, N.Y.: Four Winds Press (a division of Macmillan Publishing Company), ISBN 0-02-742730-7
Hayden, Richard Seth; Despont, Thierry W. (1986), Restoring the Statue of Liberty, New York, N.Y.: McGraw-Hill Book Company, ISBN 0-07-027326-X
Khan, Yasmin Sabina (2010), Enlightening the World: The Creation of the Statue of Liberty, Ithaca, N.Y.: Cornell University Press, ISBN 978-0-8014-4851-5
Moreno, Barry (2000), The Statue of Liberty Encyclopedia, New York, N.Y.: Simon & Schuster, ISBN 9780738536897
Sutherland, Cara A. (2003), The Statue of Liberty, New York, N.Y.: Barnes & Noble Books, ISBN 9780760738900


Lien ket ngoai Statue of Liberty tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Statue of Liberty National Monument
Statue of Liberty tren trang Structurae
Statue of Liberty-Ellis Island Foundation
"A Giant's Task—Cleaning Statue of Liberty", Popular Mechanics (February 1932)