Mua roi nuoc la mot loai hinh nghe thuat san khau dan gian truyen thong ra đoi tu nen van minh lua nuoc. Tu mot nghe thuat mang yeu to dan gian, mua roi nuoc đa tro thanh mot nghe thuat truyen thong, va la mot sang tao đac trung cua nguoi Viet Nam. 


Lich su Mua / roi nuoc đa ra đoi chung hon 10 the ky truoc o vung chau tho song Hong. Loai hinh nay thuong dien vao dip le, hoi lang, ngay vui, ngay Tet, dung con roi dien tro, dien kich tren mat nuoc. Tro roi nuoc cung đuoc coi la net van hoa phi vat the đac sac cua dan toc Viet Nam.
Do tinh đac sac, nen tu nghe thuat mang yeu to dan gian, mua roi nuoc đa nhanh chong tro thanh nghe thuat truyen thong, co the sanh ngang voi tuong, cheo la nhung bo mon nghe thuat co vi tri cao trong nen san khau dan toc. Mua roi co o nhieu quoc gia tren the gioi, nhung mua roi nuoc thi chi duy nhat co o Viet Nam.


= Hinh thanh =
Mua roi nuoc ra đoi cung nen van minh lua nuoc nhung đuoc hinh thanh va phat trien vao trieu đai nha Ly (1010 - 1225). Theo thoi gian, nghe thuat mua roi nuoc đuoc truyen tu đoi nay sang đoi khac, dan dan tro thanh mot thu choi tao nha cua nguoi dan Viet Nam trong cac dip le hoi.
Chung cu bang van tu đau tien ghi chep ve mua roi nuoc Viet Nam la bia thap Sung Thien Dien Linh, dung nam 1121, trong đo co đoan viet: "Tha rua vang đoi ba ngon nui, tren mat song dap don. Phoi mai van đe lo bon chan, duoi dong song lo lung, liec mat nhin len bo, cui xet bau troi long long. Trong vach dung cheo leo, dao nhac thieu reo rat. Cua đong mo ra than tien xuat hien. Đeu la dang đieu thien cung, ha phai phong tu tran the. Vuon tay nho dang khuc Hoi phong, nhan may thuy ngoi ca van tot. Chim quy tung đan ca mua, thu lanh tung đoi xenh xang".


= Đac điem =

Nghe thuat tro roi nuoc co nhung đac điem khac voi mua roi thong thuong: dung mat nuoc lam san khau (goi la nha roi hay thuy đinh), phia sau co phong che (đuoc goi la tam y mon) tao san khau bieu dien mua roi nuoc y nhu ban tho lon o Đinh, chua cua nguoi Viet, xung quanh trang tri co, quat, voi, long, cong hang ma... tren "san khau" la nhung con roi (đuoc lam bang go) bieu dien nho su đieu khien cua nhung nguoi phia sau phong thong qua he thong sao, day... Bieu dien roi nuoc khong the thieu nhung tieng trong, tieng phao phu tro.


= Cach thuc hoat đong =
Con roi lam bang go sung, loai go nhe noi tren mat nuoc, đuoc đuc cot, đeo voi nhung đuong net cach đieu rieng sau đo got giua, đanh bong va trang tri voi nhieu mau son khac nhau đe lam ton them đuong net tinh cach cho tung nhan vat. Hinh thu cua con roi thuong tuoi tan, ngo nghinh, tinh hai va tinh tuong trung cao.
Phan than roi la phan noi len mat nuoc the hien nhan vat, con phan đe la phan chim duoi mat nuoc giu cho roi noi ben tren va la noi lap may đieu khien cho quan roi cu đong.
May đieu khien va ky xao đieu khien trong mua roi nuoc tao nen hanh đong cua quan roi nuoc tren san khau, đo chinh la mau chot cua nghe thuat tro roi nuoc.
May đieu khien roi nuoc co the đuoc chia lam hai loai co ban: may sao va may day đeu co nhiem vu lam di chuyen quan roi va tao hanh đong cho nhan vat. May đieu khien đuoc giau trong long nuoc, loi dung suc nuoc, tao su đieu khien tu xa, cong hien cho nguoi xem nhieu đieu ky la, bat ngo.
Buong tro roi nuoc la nha roi hay thuy đinh thuong đuoc dung len giua ao, ho voi kien truc can đoi tuong trung cho mai đinh cua vung nong thon Viet Nam. 

Nguoi nghe nhan roi nuoc đung trong buong tro đe đieu khien con roi. Ho thao tac tung cay sao, thung, vot... hoac giat con roi bang he thong day bo tri o ben ngoai hoac duoi nuoc. Su thanh cong cua quan roi nuoc chu yeu trong vao su cu đong cua than hinh, hanh đong lam tro đong kich cua no.
San khau roi nuoc la khoang trong truoc mat buong tro. Buong tro, san khau đuoc trang bi co, quat, voi, long, cong hang ma...Buoi dien rat nhon nhip voi loi ca, tieng trong, mo, tu va, chen tieng phao chuot, phao thang thien, phao mo co tu duoi nuoc len, trong anh sang lung linh va man khoi huyen ao.
Tro roi nuoc la tro kheo lay đong tac lam ngon ngu dien đat, roi nuoc gan bo voi am nhac nhu nghe thuat mua. Am nhac đieu khien toc đo, giu nhip, dan dat đong tac, gay khong khi voi tiet tau truyen thong giu vai tro chu đao cua tro roi nuoc, nhac roi nuoc thuong su dung cac lan đieu cheo hoac dan ca đong bang Bac Bo.
Theo cac truyen thuyet, huyen thoai lich su, tro roi nuoc ra đoi tu thoi xay thanh Co Loa, Kinh An Duong Vuong, nam 255 truoc cong nguyen. Con theo su sach, van bia tro roi nuoc ra đoi nam 1121 (đoi Ly).
Trong kho tang tro roi nuoc cua Viet Nam, co 30 tiet muc co truyen va hang tram tiet muc roi hien đai ke ve nhung su tich dan gian va cuoc song hang ngay cua nguoi dan Viet. Cac tro dien thuong đuoc mo đau bang su gioi thieu cua chu Teu, mo ta:

Nhung sinh hoat đoi thuong nhu: cong viec nha nong, cau ech, cao bat vit,
Le hoi: mua rong, mua su tu, ruoc kieu, đau vat, đanh vo, choi trau.
Trich đoan mot so tich co: Thach Sanh, Tam Cam...


Mot so phuong mua roi nuoc o Viet Nam Nghe thuat roi nuoc la đac pham van hoa ban đia dan toc Viet, phat trien o hau het cac lang xa quanh kinh thanh Thang Long nhu Đao Thuc (Đao Xa) - Huyen Đong Anh, Phuong roi nuoc xa Thanh Hai - Thanh Ha - Hai Duong, Bao Ha - Vinh Bao - Hai Phong va nhieu phuong roi o hau het cac tinh đong bang Bac Bo.
Ngoai Nha hat mua roi Trung uong va Nha hat mua roi Thang Long, con co mot so phuong nhu Đao Thuc, Te Tieu, Trang Son, Binh Phu, Thach Xa, Nguyen Xa va Nam Chan.
Đac biet, trong nhung đia phuong nay, noi bat co roi Tham Roc cua đong bao Tay o huyen Đinh Hoa, Thai Nguyen. Tu 13 đoi nay, nghe roi đuoc dong ho Ma Quang gin giu. Du trai qua nhieu thang tram, nhung nghe van đuoc truyen đen ngay nay. Mua roi Tham Roc thuoc loai hinh roi que, thong thuong phuong roi co 12 thanh vien gom nguoi đieu khien, nguoi choi nhac va mot so nguoi giup. Cach đieu khien con roi o phuong roi Tham Roc cung co cach khac voi cac phuong roi khac. Ngoai mot so con roi dung day giat, cam tren tay đieu khien, phan lon cac con roi đuoc đieu khien qua cac que tre.
Nam 1992, Nha hat Mua roi Thang Long tai Ha Noi phuc hoi 17 tro roi nuoc lam song day tro roi nuoc tren toan quoc gom 17 tro: Bat co, Chu Teu, Mua rong, Em be chan trau, Cay cay, Cau ech, Bat vit, Đanh ca, Vinh quy bai to, Mua su tu, Mua phuong, Le Loi tra guom, Nhi đong vui choi, Đua thuyen, Mua lan, Mua tien, Tu linh.
Tai Thanh pho Ho Chi Minh co san khau mua roi nuoc Rong Vang.


= Mua roi nuoc o Hai Duong =
O Hai Duong co ba phuong mua roi nuoc đuoc cong nhan la di san van hoa phi vat the cap quoc gia tai: xa Thanh Hai, huyen Thanh Ha; xa Le Loi, huyen Gia Loc; xa Hong Phong, huyen Ninh Giang.


= Mua roi nuoc Đao Thuc =
Roi nuoc Đao Thuc la mon roi nuoc co xuat xu tai lang Đao Thuc, xa Thuy Lam, huyen Đong Anh, Ha Noi.
Vao thoi Hau Le lang Đao Thuc co Ong Đao Đang Khiem (Tu Phuc Khiem) ten that la Nguyen Đang Vinh que o Đao Xa, huyen Yen Phong, Bac Ninh nay la Đao Thuc, xa Thuy lam, huyen Đong Anh, Ha Noi. Sau khi đo đat Tham Hoa (Tien si) roi lam quan Noi giam thoi vua Le Hy Tong, đuoc nha vua yeu men ban cho nghe thuat mua roi nuoc đem ve que huong xay dung lang Đao Xa cung voi tam huyet cua minh. Vi co cong lon nen dan lang đa viet đon đe nghi trieu đinh Hau Le phong than lap bia đa nam 1735 (thoi Le Y Tong).
Roi nuoc Đao Thuc co man đot phao bat co khai mac va dung nhan vat Ba Khi giao tro (Ba khi la đai dien chung cho ca hinh anh nguoi nong dan Bac Bo va anh Ba Khia Mien Nam) đai dien cho cai "khi phach" cua nguoi Viet chu khong chi la chu Teu - anh nong dan đong bang Bac Bo tu xa xua nhu cac phuong roi khac (theo loi Nghe nhan Nguyen The Nghi).


= Mua roi nuoc Đong Ngu =
Hien nay chua co tai lieu nao ghi chep ve thoi gian ra đoi cua tro mua roi nuoc lang Đong Ngu, xa Ngu Thai. Truoc nam 1945, phuong mua roi nuoc lang Đong Ngu chu yeu bieu dien phuc vu nhan dan trong lang vao nhung dip nong nhan, hoi he, đinh đam va đi bieu dien giao luu voi cac phuong roi ban. Sau Cach mang Thang Tam, tro mua roi nuoc mai mot dan.
Nam 1986, đuoc su giup đo cua Vien Van hoa, chinh quyen đia phuong, Phuong roi nuoc Đong Ngu đuoc thanh lap voi su tham gia cua 40 nghe nhan tam huyet voi nghe.
Nam 2012, nham bao ton, phat huy gia tri nghe thuat trinh dien mua roi nuoc cua lang Đong Ngu, So Van hoa, The thao va Du lich tinh Bac Ninh đa lap ho so trinh Bo Van hoa, The thao va Du lich ghi danh la Di san van hoa phi vat the Quoc gia.


= Mua roi nuoc lang Ra =
Thuy Đinh lang Ra đuoc xay dung lai tu nam 1992, đoi dien đinh lang. Vao hoi chua Thay hang nam (7/3 am lich), phuong roi lang Ra van bieu dien đoc quyen tai thuy đinh giua ho Long Tri.
Tai lang Ra, moi khi hoi lang (thang 7 am lich) đen, cac nghe nhan lai bieu dien cho nhan dan trong thon cung xem. Sau chien tranh, tu nam 1977, roi nuoc đa đuoc cac nghe nhan phuc hoi tro lai.
Tu nam 1977 đen nhung nam 2000, roi nuoc Lang Ra ngay cang phat trien manh me. Moi nam đeu co hang chuc tour du lich, khach tham quan co ca trong va ngoai nuoc. Cac nghe nhan lien tuc đuoc đi bieu dien o cac noi tren ca nuoc: Bao tang dan toc hoc Viet Nam, cac lien hoan mua roi, Festival,...Ngoai ra, phuong con đuoc đi bieu dien o cac quoc gia va vung lanh tho tren the gioi: Italia, Ao, Singapore, Trung Quoc, Đai Loan... đua hinh anh Viet Nam đen voi ban be quoc te. Nhung hien nay mua roi nuoc đang dan mai mot, khach tham quan toi lang Ra cung khong con, cac chuyen đi bieu dien cung dan it đi.


Ghi chu Lien ket ngoai Net đoc đao cua nghe thuat roi nuoc truyen thong 
Đac trung mua roi