Ham Nghi (chu Han: 咸宜 3 thang 8 nam 1871 – 14 thang 1 nam 1944), ten that Nguyen Phuc Ung Lich (阮福膺𧰡), la vi hoang đe thu tam cua nha Nguyen, trieu đai phong kien cuoi cung trong lich su Viet Nam.
La em trai cua vua Kien Phuc, nam 1884 Ham Nghi đuoc cac phu chinh đai than Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet đua len ngoi o tuoi 13. Sau khi cuoc phan cong tai kinh thanh Hue that bai nam 1885, Ton That Thuyet đua ong ra ngoai va phat chieu Can Vuong chong thuc dan Phap.
Nhan danh ong, Ton That Thuyet đa phat đong phong trao Can Vuong, keu goi van than, nghia si giup vua, giup nuoc. Phong trao nay keo dai đen nam 1888 thi Ham Nghi bi bat. Sau đo, ong bi đem an tri o Alger (thu đo xu Algerie) va qua đoi tai đay nam 1944 vi benh ung thu da day. Do ap luc cua Phap nen nha Nguyen khong lap mieu hieu cho ong.
Ngay nay, lich su Viet Nam xem ong cung voi cac vua chong Phap gom Thanh Thai, Duy Tan la ba vi vua yeu nuoc trong thoi ky Phap thuoc.


Xuat than Ham Nghi huy la Nguyen Phuc Ung Lich, khi len ngoi đoi thanh Nguyen Phuc Minh. Ong la con thu nam cua Kien Thai vuong Nguyen Phuc Hong Cai va ba Phan Thi Nhan, sinh ngay 17 thang 6 nam Tan Mui, tuc 3 thang 8 nam 1871 (co tai lieu ghi ong sinh ngay 22 thang 7 nam 1872) tai Hue. Ong la em ruot cua vua Kien Phuc (Ung Đang) va vua Đong Khanh (Chanh Mong hay Ung Ky).
Sau khi vua Tu Đuc qua đoi vao thang 7 nam 1883, mac du cac Phu chinh đai than Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet nam tron quyen hanh trong viec phe bo vua nay truat ngoi vua khac nhung lai rat bi đong trong viec tim nguoi trong Hoang gia co cung chi huong đe đua len ngoi. Truoc thoi Ham Nghi, ca ba vua Duc Đuc, Hiep Hoa va Kien Phuc đeu lan luot đi nguoc lai đuong loi cua phai chu chien hoac bi mat som, tro thanh nhung phan tu khong the khong bi loai bo khoi trieu chinh đang roi ren. Vua Kien Phuc đot ngot qua đoi trong luc tinh hinh đang co loi cho phai chu chien trong trieu đinh Hue. Sau khi nha vua mat, đang le con nuoi thu hai cua vua Tu Đuc la Nguyen Phuc Ung Ky len ngoi, nhung Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet so lap mot vi vua lon tuoi se mat quyen hanh va hai ong chu truong dut khoat lua chon bang đuoc mot vi vua ung ho lap truong chong Phap nen đa chon Ung Lich. Đay la mot nguoi co đu tu cach ve dong doi, nhung chua bi cuoc song giau sang cua kinh thanh lam van đuc tinh than tu ton dan toc va quan trong hon het la hai ong co the đinh huong nha vua ve đai cuoc cua đat nuoc mot cach de dang.
Ung Lich tu nho song trong canh ban han, dan da voi me ruot chu khong đuoc nuoi day tu te nhu hai nguoi anh ruot o trong cung. Khi thay su gia đen đon, cau be Ung Lich hoang so va khong dam nhan ao mu nguoi ta dang len. Sang ngay 12 thang 6 nam Giap Than, tuc ngay 2 thang 8 nam 1884, Ung Lich đuoc diu đi giua hai hang thi ve, tien vao đien Thai Hoa đe lam le len ngoi hoang đe, đat nien hieu la Ham Nghi. Khi đo Ung Lich moi 13 tuoi. Nguoi ta noi rang Ham Nghi đuoc len noi ngoi theo di chuc cua vua Kien Phuc truoc đay. Tuy nhien, tren thuc te, Ham Nghi đuoc phai chu chien lap len ngoi. Nhan vat cam đau phai chu chien la Ton That Thuyet - Phu chinh đai than đong thoi la Thuong thu bo Binh.


Thoi gian tai kinh thanh Hue Thang 7-1884, sau khi vua Kien Phuc đot ngot qua đoi, trieu đinh ton Ham Nghi len ngoi. Kham su Pierre Paul Rheinart thay Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet tu tien lap vua, khong hoi y kien đung nhu đa giao ket nen gui quan vao Hue bat Trieu đinh nha Nguyen phai xin phep. Rheinart gui cong ham cho trieu đinh Hue rang: 

Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet phai lam to xin phep bang chu Nom nhung vien Kham su khong chiu, bat lam bang chu Han. Hai ong phai viet lai, vien Kham su moi chiu va sau đo đi cua chinh vao đien lam le phong vuong cho vua Ham Nghi. Cong viec đau tien ma vua Ham Nghi phai thu vai, duoi su huong dan cua Ton That Thuyet la to chuc đon phai đoan Phap tu Toa Kham su o bo Nam song Huong sang đien Thai Hoa lam le ton vuong cho nha vua. Đay la thang loi ma phe chu chien cua trieu đinh Hue đa đat đuoc trong viec bao ve ngai vang cua Ham Nghi; con đoi voi nguoi Phap thi sau nhung yeu sach, đoi hoi bat thanh, ho đanh phai nhan nhuong đe tranh them nhung rac roi moi bang cach chap nhan mot su viec đa roi.
Luc 9 gio sang ngay 17 thang 8 nam 1884, phai đoan Phap gom Đai ta Guerrier, Kham su Rheinart, Thuyen truong Wallarrme cung 185 si quan binh linh keo sang Hoang thanh Hue. Guerrier buoc trieu đinh Hue phai đe toan bo quan Phap tien vao Ngo Mon bang loi giua, la loi chi danh cho vua đi, nhung Ton That Thuyet nhat đinh cu tuyet. Cuoi cung chi co 3 su gia đuoc vao cong chinh, con lai cac thanh phan khac thi đi cong hai ben. Ca trieu đinh Hue va phai đoan Phap đeu mang tam trang khong vua long nhau, nhung buoi le tho phong cuoi cung cung ket thuc em tham. Luc phai đoan Phap cao tu, Ton That Thuyet đa ngam cho quan linh đong cua chinh o Ngo Mon lai nen đoan Phap phai theo hai loi cua ben đe ve. Nhin nhan ve su kien nay, Marcel Gaultier đa viet: 

Nam sau 1885, Thong tuong de Courcy đuoc Chinh phu Phap cu sang Viet Nam đe phu luc vao viec đat nen bao ho. Tuong de Courcy muon vao yet kien vua Ham Nghi nhung lai muon la toan the binh linh cua minh, 500 nguoi, đi vao cua chanh la cua danh rieng cho đai khach. Trieu đinh Hue xin đe quan linh đi cua hai ben, chi co cac bac tuong linh la đi cua chanh cho đung nghi thuc trieu đinh, nhung de Courcy nhat đinh khong chiu.


Phong trao Can Vuong Đem 22 rang 23 thang 5 am lich (tuc đem ngay 5 rang ngay 6 thang 7 nam 1885), Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet, vi thay nguoi Phap khinh man vua minh nhu vay, nen quyet đinh ra tay truoc: đem quan tan cong trai binh cua Phap o đon Mang Ca. Đen sang thi quan Phap phan cong, quan trieu Nguyen thua chay, roi bo Kinh thanh Hue. Ton That Thuyet vao cung bao lai viec giao chien trong đem va moi vi hoang đe tre Ham Nghi cung Tam cung len đuong. Nghe chuyen phai roi khoi thanh, vua Ham Nghi đa thang thot noi: 

"Ta co đanh nhau voi ai mo ma phai chay".
Vua Ham Nghi ngoi trong kieu bi chao đao lien tuc, đau bi va đap nhieu lan vao thanh kieu rat đau, sau cung nha vua phai xuong nam tren vong cho linh cang. Nguyen Van Tuong cho nguoi ruoc vua Ham Nghi toi thanh Quang Tri đe lanh nan. Chieu ngay 6 thang 7 thi ca đoan moi toi Quang Tri. Nhung sau đo ong lai ra trinh dien voi quan Phap. Tuong de Courcy hen cho Nguyen Van Tuong hai thang phai tim cach đe ruoc vua ve. Nguyen Van Tuong viet so ra Quang Tri xin ruoc vua ve nhung Ton That Thuyet can thu khong cho vua biet. Het han hai thang, ca gia đinh Nguyen Van Tuong bi de Courcy đay ra Con Đao, sau đo đua toi đao Tahiti o Thai Binh Duong. Mot thoi gian sau Nguyen Van Tuong qua đoi, xac đuoc đua ve Viet Nam. Ngay 9 thang 7, duoi ap luc cua Ton That Thuyet, vua Ham Nghi đanh tu biet Tam cung, len đuong đi Tan So.
Ham Nghi o Tan So roi ve vung xa xa cua 2 huyen Minh Hoa va Tuyen Hoa, Quang Binh. Vua Ham Nghi đa phai chiu nhieu kho ai vi phai luon lach giua nui rung hiem tro, thoi tiet khac nghiet, giua muon van thieu thon, benh tat, đoi khat va su hiem nguy ve tinh mang luon đe doa. Tai Tan So, vua Ham Nghi tuyen hich Can Vuong keu goi si phu va dan chung noi day chong Phap gianh đoc lap. Su ung ho, che cho giup đo va tham gia nhiet tinh cua đong bao cac đia phuong tu Quang Tri qua toi đat Lao cung nhu trong vung Ha Tinh, Quang Binh đa cho Ham Nghi thay đuoc vai tro cua ban than minh nen nha vua đa khong con cam thay bi cuong ep nhu truoc. "Nha vua bi nhung gian lao ma luyen thanh nguoi nhan nai va đon cuoc phong tran bang thai đo rat than nhien". Dan chung noi day rat đong, nhung vi rai rac cac noi nen luc luong khong manh. Nha vua đa hai lan xuong du Can vuong trong đo co mot lan gui thu cau vien cho Tong đoc Van-Quy cua trieu Man Thanh va rat nhieu chi du khac toi cac quan lai, lanh tu cua phong trao chong Phap. Ten cua ong ta đa tro thanh ngon co cua nen đoc lap quoc gia... Tu Bac chi Nam, đau đau dan chung cung noi len theo loi goi cua ong vua xuat hanh.
Trong suot thoi gian khang chien cua vua Ham Nghi, vua anh Đong Khanh va 3 ba Thai hau lien tuc gui thu keu goi vua tro ve nhung ong khang khai tu choi. Toan quyen Phap o Đong Duong la Paul Bert cung đa đinh lap Ham Nghi lam vua 4 tinh Thanh Nghe Tinh Binh nhung cung khong thanh. Nha vua thuong noi minh ua chet trong rung hon la tro ve lam vua ma o trong vong cuong toa cua nguoi. Tai can cu đia lanh đao phong trao Can Vuong, vua Ham Nghi đuoc Ton That Thuyet cu con la Ton That Đam va Ton That Thiep ho gia bao ve, cung Đe đoc Le Truc, Nguyen Pham Tuan chia nhau phong thu va tan cong luc luong Phap trong vung.

Thang 9 nam 1888, suat đoi Nguyen Đinh Tinh phan boi ra đau thu voi Phap tai đon Đong Ca. Nguyen Đinh Tinh lai du đuoc Truong Quang Ngoc ve đau thu. Sau đo Nguyen Đinh Tinh va Truong Quang Ngoc tinh nguyen voi Phap đem quan đi vay bat vua Ham Nghi. Đem khuya 26 thang 9 nam 1888, vua Ham Nghi bi bat khi đang ngu, Ton That Thiep bi đam chet. Khi đo, ong moi 17 tuoi, chong Phap đuoc ba nam. Nha vua đa chi thang vao mat Truong Quang Ngoc ma noi rang: 

"Mi giet ta đi con hon la mi mang ta ra nop cho Tay".
Tu đem hom đo o bo khe Ta Bao, huyen Tuyen Hoa (nay la huyen Minh Hoa) tinh Quang Binh, Truong Quang Ngoc mang vua Ham Nghi ve cac đon Thanh Lang, Đong Ca roi sang Quang Khe va đen đon Thuan Bai vao chieu ngay 14 thang 11 nam 1888. Quan Phap to chuc chao đon vua rat long trong nhung vua đa to ra khong hieu, khong nhan minh la Ham Nghi. Vien Trung uy chi huy quan đoi Bonnefoy đa chuyen buc thu cua Ton That Đam gui cho vua Ham Nghi xem nhung nha vua nem la thu xuong ban va lam nhu khong co can he gi đen minh. Vien Đe đoc Thanh Thuy la Nguyen Huu Viet đuoc Phap cu toi đe tham hoi va nhan mat thi nha vua gia nhu khong hay biet. Nhung khi nguoi Phap đem thay hoc cu la Nguyen Nhuan đen xem thi nha vua vo tinh đung day vai chao. Đen luc đo thi nguoi Phap moi yen tri đo la vua Ham Nghi. Tu Thuan Bai, nguoi Phap chuyen vua Ham Nghi qua Bo Trach roi vao Đong Hoi va toi cua Thuan An ngay 22 thang 11 nam 1888.
Luc nay, trieu đinh Hue đa biet tin Ham Nghi bi bat, vua Đong Khanh sai quan lai Thua Thien va bo Binh ra đon đe đua ve Hue. Nhung nguoi Phap so dan tinh se bi kich đong khi thay mat vi vua khang chien nen đa bao cho Vien Co mat rang vua Ham Nghi luc nay tinh tinh khac thuong, ve kinh e co đieu bat tien, can phai đua đi tinh duong noi khac mot thoi gian. Ky thuc nguoi Phap đa co quyet đinh dut khoat voi vi vua khang chien nay la đay sang xu Algerie o Bac Phi. Rheinart đa bao cho ong biet la Thai hau đang om nang, neu nha vua muon tham hoi thi se cho ruoc ve gap mat. Nghe vay, vua Ham Nghi đap: "Toi than đa tu, nuoc đa mat, con dam nghi gi đen cha me, anh em nua", roi ong cao tu ve phong rieng.
Sau khi bi truat, cuu hoang đuoc chinh thuc goi la Quan cong Ung Lich.


Bi Phap luu đay Vao 4 gio sang ngay 25 thang 11 nam 1888, vua Ham Nghi bi đua xuong tau đi vao Lang Co. Truoc phut roi xa que huong, nha vua nhin len bo, khong nen đuoc cam xuc vi noi niem rieng va van nuoc nen đa oa khoc. Tu Sai Gon, ngay 13 thang 12 nam 1888, vua Ham Nghi bi đua xuong chiec tau mang ten "Bien Hoa" vuot đai duong đi Bac Phi. Do khong quen đi tren bien, nha vua bi say song lien mien nhung van khong he thot ra mot loi keu ca, oan than. Chieu chu nhat, 13 thang 1 nam 1889, Ham Nghi đen thu đo Alger cua Algerie (tieng Viet goi la A Loi Tu). Luc nay ong vua buoc qua tuoi 18. Muoi ngay đau, Ham Nghi tam tru tai L'hotel de la Regence (Toa Nhiep chinh). Sau đo, ong đuoc chuyen ve o Villa des Pins (Biet thu Rung thong) thuoc lang El Biar, cach Alger 5 km.
Ngay 24 thang 1, Toan quyen Tirman cua Algerie tiep kien va moi Ham Nghi an com gia đinh. It ngay sau, qua Toan quyen Tirman, cuu hoang nhan đuoc tin me la ba Phan Thi Nhan (vo thu cua Kien Thai vuong) đa mat vao ngay 21 thang 1 nam 1889 tai Hue.
Trong muoi thang tiep đo, Ham Nghi nhat đinh khong chiu hoc tieng Phap vi ong cho đo la thu tieng cua dan toc xam luoc nuoc minh va van dung khan luot, ao ngu than theo nep cu o que huong. Moi viec giao thiep đeu qua thong ngon Tran Binh Thanh. Nhung ve sau, thay nguoi Phap o Algerie than thien, khac voi nguoi Phap o Viet Nam, nen tu thang 11 nam 1889 ong bat đau hoc tieng Phap. Vai nam sau, Ham Nghi co the noi va viet tieng Phap rat gioi.
Ham Nghi cung giao du cung nhung tri thuc Phap noi tieng. Nam 1899, ong co sang tham Paris va đen xem mot trien lam cua danh hoa Paul Gauguin, ve sau khi ve tranh Ham Nghi cung chiu anh huong boi phong cach cua Gauguin. Hon 100 nam sau, buc tranh Declin du jour (Chieu ta) cua cuu hoang phat hien đuoc duoi nghe danh Xuan Tu khi ban đau gia o Paris ngay 24 thang 11 nam 2010 đa ban đuoc voi gia 8.800 euro.


Đoi tu Nam 1904, Ham Nghi đinh hon voi co Marcelle Laloe (sinh nam 1884, mat nam 1974), con gai cua ong Laloe Chanh an toa Thuong pham Alger. Đam cuoi cua ho tro thanh mot su kien van hoa cua Thu đo Alger. Ham Nghi cung ba Marcelle Laloe co ba nguoi con:

Cong chua Nhu Mai sinh nam 1905 (mat nam 1999).
Cong chua Nhu Ly (hoac Nhu Luan) sinh nam 1908 (mat nam 2005).
Hoang tu Minh Đuc sinh nam 1910 (mat nam 1990).
Cong chua Nhu Mai tot nghiep Ky su Canh nong. Cong chua Nhu Luan tot nghiep Tien si Y khoa va lap gia đinh voi Cong tuoc Francois Barthomivat de la Besse.
Ngay 14 thang 1 nam 1944, Ham Nghi qua đoi vi benh ung thu da day tai biet thu Gia Long, thu đo Alger. Ong đuoc chon cat o Thonac (quan Sarlat-la-Caneda), vung Nouvelle-Aquitaine, nuoc Phap. Tren mo cua vua Ham Nghi va mot so tai lieu ghi ong mat nam 1944. Ong ra đi mang theo noi hon vong quoc khong bao gio nguoi ngoai trong tam tri.


Vinh danh Vi co tu tuong chong Phap, vua Ham Nghi, cung voi cac vua Thanh Thai, Duy Tan, đuoc xem la 3 vi vua yeu nuoc cua Viet Nam thoi Phap thuoc. Đen thoi điem thang 5 nam 2014, hai cot vua Ham Nghi o lang Thonac (Phap). Nam 2009, bai vi va di anh vua Ham Nghi đuoc hoi đong Nguyen Phuc toc đua ve tho tai The To Mieu (Hoang thanh Hue).
Nien hieu cua ong (Ham Nghi) đuoc đat cho mot con đuong trung tam o Quan 1, Thanh pho Ho Chi Minh. Tai Ha Noi co đuong Ham Nghi thuoc phuong My Đinh 1, quan Nam Tu Liem. Tai thanh pho Hai Phong co đuong Ham Nghi o phuong Trai Chuoi, quan Hong Bang. Tai Đa Nang co đuong Ham Nghi o quan Thanh Khe. Tai thanh pho Hue co đuong Ham Nghi o phuong Phuoc Vinh. Tai thanh pho Mong Cai, pho Ham Nghi keo dai tu pho Duy Tan đen pho Tran Nhat Duat. Tai thanh pho Thanh Hoa đuong Ham Nghi keo dai suot truc đuong chinh cua phuong Đong Huong. Va tat ca cac tinh thanh đeu co ten đuong Ham Nghi.
Nam 1955, truong Trung hoc Thanh Noi đuoc doi ve truong Quoc Tu Giam trieu Nguyen o Hue va đoi ten thanh truong Trung hoc Ham Nghi. Truong bi giai the nam 1975 đe roi 30 nam sau vao ngay 4 thang 9 nam 2005 ngoi truong nay chinh thuc đuoc khai giang tro lai voi su đong gop rat lon cua cuu hoc sinh Truong Ham Nghi truoc 1975. Tai thanh pho Đa Nang co truong Tieu hoc Ham Nghi va tai quan Tan Phu, Thanh pho Ho Chi Minh co truong Trung hoc Ham Nghi. Thanh pho Hue cung co truong Trung hoc Ham Nghi.


Chu thich Tham khao Nguyen Quang Trung Tien (1995). "Vi vua truong thanh tu nien thieu". Tap chi thong tin Khoa hoc va Cong nghe. 1 (7).
Vu Ngu Chieu (2000). Cac vua cuoi nha Nguyen 1884-1945. Tap 3. Houston: Van Hoa.


Lien ket ngoai Bau kiem cua vua Ham Nghi Luu tru ngay 3 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine