Giao hoi Cong giao, goi đay đu la Giao hoi Cong giao Roma, la giao hoi Kito giao đuoc hiep thong hoan toan voi vi giam muc giao phan Roma, hien tai la Giao hoang Leo XIV. Giao hoi Cong giao thuoc he phai Kito giao lon nhat, voi tren 1,3 ty thanh vien, tinh đen nam 2024. Tin huu Cong giao tin rang Giao hoi Cong giao Roma la giao hoi te tung lai giao ly do Chua Giesu Kito (Kito hay Co Đoc, truoc đay phien am la Kirixito, mang nghia la "Đang đuoc xuc dau") thiet lap dua tren cac tong đo cua Chua Giesu, Giao hoang la nguoi ke vi tong đo truong Phero, con cac giam muc la nhung nguoi ke vi cac tong đo khac. Duoi su lanh đao cua Giao hoang, Giao hoi Cong giao xac đinh nhiem vu cua ho la truyen ba Phuc Am cua Chua Giesu Kito, cu hanh cac bi tich - đac biet la Bi tich Thanh The - va thuc hanh bac ai.
Ba Maria cung chiem mot vi tri quan trong trong đuc tin cua nguoi Cong giao, hon nhieu so voi cac he phai Kito giao khac. Ho ton kinh ba vi tin rang ba nhan đuoc nhung đac an cua Thien Chua ma khong nguoi phu nu nao khac co đuoc: vo nhiem nguyen toi, lam Me Thien Chua, đong trinh tron đoi va ca hon cung xac đuoc len thien đang.
Cong giao đa gop mot phan vai tro trong lich su nen van minh Tay Nam Au thoi trung co. Giao hoi Cong giao hoan vu đuoc chia theo đia gioi thanh cac giao phan o nhieu quoc gia; lanh đao moi giao phan la mot vi giam muc chinh toa.
Tu the ky 16, noi bo Cong giao xung đot do cac cuoc cai cach gay ra su phan chia va sau đo dan đen viec hinh thanh cac nhom Tin Lanh (Khang Cach) rieng biet. Tu cuoi the ky 20, Giao hoi Cong giao đa bi chi trich vi nhung giao ly ve tinh duc, hoc thuyet chong lai viec phong chuc cho phu nu va cach xu ly cac truong hop lam dung tinh duc, đac biet la lam dung tinh duc o tre em lien quan đen cac tu si.


Thuat ngu Thuat ngu Catholic bat nguon tu chu καθολικος (katholikos) trong tieng Hy Lap, co nghia la "pho quat", "chung" - lan đau tien đuoc su dung đe mo ta ve Giao hoi tu nhung nam đau The ky thu II. Chu Katholikos la dang tinh tu cua chu καθολου (katholou) do su ket hop giua hai tu κατα ολου (kata holou), co nghia la "theo nhu toan bo". Tu nguyen noi tren đuoc dich sang tieng Viet la "Cong giao". Nhu vay ten goi Giao hoi Cong giao co nghia la "Giao hoi pho quat".
Ke tu sau cuoc Ly giao Đong - Tay nam 1054, mot so giao hoi van con giu lai su hiep thong voi Toa Roma (gom giao phan Roma, Giam muc cua giao phan nay la Giao hoang, tuc thuong phu giao chu toi cao) va van dung danh xung la "Cong giao". Trong khi đo, cac giao hoi khac o phia Đong bat đau tu choi tham quyen toi cao cua Giao hoang va ho coi giao hoi cua minh moi la giao hoi "chinh thong" ke thua nguyen thuy tu thoi Chua Giesu, vi vay moi xuat hien danh xung Chinh thong giao Đong phuong. Sau cuoc Cai cach Khang nghi hoi The ky XVI, cac giao hoi "hiep thong voi Giam muc Roma" van tiep tuc đe su dung tu "Cong giao" đe chi chinh minh, nham phan biet voi cac giao phai đa tach ra, ma thuong đuoc biet đen voi ten goi la Tin Lanh.
Co khong it su bat đong ve cach dung tu giua "Giao hoi Cong giao Roma" va "Giao hoi Cong giao", nguyen nhan la do mot vai nhanh Kito giao khac cung tuyen bo ho la "Cong giao" (nghia la ton giao pho quat). Đac biet, Chinh thong giao Đong phuong thich ap dung thuat ngu "Giao hoi Cong giao Roma" đe chi ro trung tam giao hoi nay o Roma, nham phan biet voi cac giao hoi Đong phuong co trung tam o Constantinopolis (nay la Istanbul). Nhieu nguoi Cong giao thich goi ngan gon la "Cong giao" thay vi "Cong giao Roma".
Thuat tu "Giao hoi Cong giao" la cach goi pho bien nhat đuoc dung trong cac van kien chinh thuc cua Giao hoi, cung la thuat tu ma Giao hoang Phaolo VI dung khi ky cac van kien cua Cong đong Vatican II. Tuy nhien, ca cac van kien xuat ban boi Toa Thanh va mot so Hoi đong Giam muc đoi khi cung dung cach goi "Giao hoi Cong giao Roma".


To chuc va quan tri = The che giao hoang va Giao Trieu =
He thong pham trat cua Giao hoi Cong giao đung đau la vi Giam muc Giao phan Roma, chuc danh la giao hoang. Ong đuoc tin huu coi la đai dien cao nhat cua Thien Chua o tran gian, nguoi co quyen uy, anh huong lon nhat trong Giao hoi Cong giao toan cau (trong đo bao gom ca giao hoi theo nghi le Latinh va nhung giao hoi Cong giao theo nghi le Đong phuong hiep thong tron ven voi Roma). Thuat ngu "Đong Phuong" va "Tay Phuong" ma Giao hoi Cong giao su dung khong ham y chi ve chau A hay chau Au nhung chi ve khu vuc lanh tho cua giao hoi trong lich su va van hoa, voi hai trung tam la Roma (Tay Phuong) va Constantinopolis (Đong Phuong).
Giao hoang hien nay la Giao hoang Phanxico, nguoi đuoc bau trong mot cuoc Mat nghi Hong y vao ngay 13 thang 3 nam 2013. Tham quyen cua Giao hoang goi la the che giao hoang (Papacy). Co quan trung uong cua the che giao hoang thuong đuoc goi la "Toa Thanh" (Sancta Sedes trong tieng Latinh), hoac "Tong Toa" (Apostolic See) nghia la "ngai toa cua Thanh Phero Tong đo". Truc tiep cong tac voi Giao hoang la Giao trieu Roma, tuc co quan quan ly va đieu hanh hoat đong cua Giao hoi Cong giao. Giao hoang cung la nguyen thu quoc gia cua Thanh Vatican, mot quoc gia co chu quyen đay đu tren mot lanh tho nam trong thanh pho Roma, thu đo nuoc Y.
Sau khi mot vi Giao hoang qua đoi hoac tu chuc, chi co cac thanh vien duoi 80 tuoi trong Hong y Đoan moi co quyen hop tai Nha nguyen Sistina o Roma đe bau ra Giao hoang moi. Mac du cuoc bau chon nay, thuc te chi danh rieng cho cac hong y bau chon cho nhau, nhung ve mat ly thuyet, bat ky nguoi nam nao theo đao Cong giao cung co the đuoc chon lam Giao hoang. Ke tu 1389, chi co hong y moi đuoc nang len vi tri đo. Hong y la mot tuoc hieu danh du ma Giao hoang ban cho mot so giao si Cong giao, phan lon la cac vi lanh đao trong Giao trieu Roma, cac Giam muc cua cac thanh pho lon va cac nha than hoc loi lac, phu giup Giao hoang quan tri Giao hoi.


= Cac phuong quan tri đac biet =

Giao hoi Cong giao Hoan vu gom co 24 phuong quan tri (sui iuris). Lon nhat trong so cac phuong quan tri nay la Giao hoi Latinh, gom hon 1 ty giao dan, phat trien o Tay Au truoc khi lan rong khap the gioi. Vi the, moi khi nhac đen Giao hoi Cong giao, nhieu nguoi thuong đe cap đen giao hoi nay. Giam muc thanh Roma (Giao hoang) la thuong phu cua phuong quan tri Giao hoi Latinh. Giao hoi Latinh coi minh la nhanh lau đoi nhat va lon nhat cua Kito giao Tay Phuong.
Nho be hon so voi Giao hoi Latinh la 23 phuong tu tri Cong giao Đong phuong1 voi 17,3 trieu giao dan. Moi phuong quan tri (hay "le che") trong so đo đeu chap nhan tham quyen cua vi Giam muc Roma ve cac van đe giao ly. Nhung lanh tho nay so di goi la "tu quan đac biet" la vi cong đoan Kito huu Cong giao o đo co khac nhau ve lich su, van hoa, hinh thuc le nghi, tho phuong chu khong khac biet ve giao ly. Noi chung, đung đau moi phuong quan tri the nay la mot thuong phu (patriarch) hay giam muc cao cap, va ho đuoc trao quyen quan tri đoi voi lanh tho cua minh o mot muc đo tuong đoi ve cac nghi thuc phung vu, lich phung vu, va cac khia canh tho phuong khac.
Cac phuong quan tri giao hoi Cong giao o Đong Phuong la nhung tin huu van theo cac niem tin va truyen thong cua Kito giao Đong Phuong nhung van luon hiep thong tron ven voi Giao hoi Cong giao; hoac nhung tin huu đa ly khai sau cuoc Ly giao Đong - Tay nay tro ve hiep thong voi Roma. Thuong phu cua cac phuong quan tri Cong giao Đong Phuong do Thuong hoi đong Giam muc (synod of the bishops) cua giao hoi đo bau len, cac chuc vi khac lan luot la: tong giam muc mien, giam muc v.v.. Tuy nhien, Giao hoi Latinh co Giao trieu Roma đuoc to chuc cu the hon, gom co Thanh Bo cac Giao hoi Đong Phuong, đe duy tri moi quan he voi ho.


= Cac giao phan, giao xu va dong tu =
Giao hoi Cong giao tai tung quoc gia, khu vuc, hoac cac thanh pho lon goi la giao hoi đia phuong, đuoc to chuc thanh giao phan (diocese hoac eparchies, tuy van canh la Đong phuong hay Tay phuong), moi giao phan do mot Giam muc Cong giao lanh đao. Tinh đen nam 2012, toan Giao hoi Cong giao (ca Đong phuong va Tay phuong) gom 2.966 đon vi hanh chinh tuong đuong giao phan. Cac Giam muc trong mot quoc gia hoac khu vuc cu the thuong đuoc to chuc thanh mot Hoi đong Giam muc. Hoi đong Giam muc la noi quy tu cac vi lanh đao Giao hoi trong mot quoc gia hay mot lanh tho đe hop nhat voi nhau thi hanh muc vu theo the cach va phuong thuc thich hop voi hoan canh. Cac giao phan lai đuoc phan thanh rat nhieu cong đoan nho đuoc goi la giao xu (hay xu đao, ho đao), moi giao xu co mot hoac nhieu linh muc, pho te lanh đao duoi quyen cua Giam muc. Giao xu la đon vi co trach nhiem truc tiep cu hanh Thanh le, cac bi tich va muc vu cho giao dan Cong giao.
Moi giao dan đeu co the gia nhap vao đoi song tu tri tai cac dong tu. Cac giao dan nam gioi con co quyen hoc tap đe đuoc thu phong thanh linh muc. Moi tu si Cong giao thuong phai thuc hien theo ba loi khuyen trong Phuc Am la: kho ngheo, khiet tinh va vang phuc. Cac dong tu noi tieng la: Dong Bien Đuc, Dong Cat Minh, Dong Đa Minh, Dong Phanxico, Dong Thua Sai Bac Ai, Dong Ten...


= Hang Giao pham =

Giao hoi Cong giao co to chuc pham cap, moi cap co nguoi tri su đuoc Giao hoi chi đinh voi ba chuc Thanh2 sau: Giam muc, linh muc va pho te. Cac chuc danh giao si đo đeu phai cam ket song đoc than.

Giam muc: la nhung nguoi ke vi cac Thanh Tong đo, cac vi nay co đay đu quyen nang va uy phong nhu nhau, ke ca Giao hoang. Nhung vi Giao hoang la vi tong đo "truong" - la vi thu linh cac tong đo nen co quyen quyet đinh cao hon ma thoi. Giam muc chinh toa la nguoi lanh đao mot giao phan voi lanh tho tuong đuong voi cap tinh, thanh pho cua mot quoc gia. Cac Giam muc đuoc quyen tan phong mot linh muc lam Giam muc khi đa đuoc Giao hoang uy quyen, truyen chuc linh muc cung nhu pho te va cu hanh moi bi tich. Cac Giam muc lanh đao giao phan lon hoac giu chuc vu quan trong thuong đuoc phong len danh hieu la tong Giam muc. Thong thuong, cac Giam muc phai thuc hien chuyen đi visita ad limina3 theo đinh ky đe trinh ban bao cao ve giao phan cua minh len Giao hoang.
Linh muc: la nhung nguoi phu giup cho Giam muc trong viec phuc vu va quan tri giao hoi đia phuong. Cac linh muc phai đuoc xac đinh thuoc tham quyen cua Giam muc nao. Linh muc Cong giao luon luon la nam gioi, va chua he co ngoai le cho phu nu. Cac linh muc đuoc cu hanh Thanh le cung nhu cac bi tich khac khi co chuan y cua Giam muc. Neu la linh muc trieu thi thuong cai quan mot giao xu trong giao phan, con linh muc dong thi song trong nha dong hoac lam cong viec truyen giao. Khi hoi đu nhung đieu kien can va đu thi mot linh muc, qua su đe cu cua Giam muc tren quyen, co the đuoc Giao hoang chon lam Giam muc. Cac linh muc co cong lao lon cho giao hoi thuong đuoc phong danh hieu đuc ong.
Pho te: la nhung nguoi duoi cap linh muc va thong thuong thi moi pho te se đuoc phong lam linh muc (ngoai tru chuc pho te vinh vien).
Danh hieu hong y do Giao hoang phong cho nhung Giam muc (truong hop đac biet la linh muc) co vai tro, vi tri hoac đong gop lon cho Giao hoi Cong giao. Ngoai ra con co cac thua tac vien phung vu. Tu Cong đong Vatican II, Giao hoi cho phep nhung nguoi truong thanh du đa ket hon đuoc phong chuc thua tac vien vinh vien. Ho co the đam nhan vai tro đoc Phuc am, day giao ly, phu ta rua toi, dan dat phung vu, lam chung hon phoi, huong dan nghi thuc tang le...


Thuc hanh ton giao Giao hoi Cong giao co su phan biet giua nghi thuc phung vu chung cua toan cong đoan va viec cau nguyen hoac thuc hanh song đao rieng cua tung ca nhan. Cac nghi thuc phung vu chung đeu do Giao hoi quy đinh, gom co Thanh le, cac Bi tich va Phung vu cac gio kinh. Tat ca tin huu Cong giao đuoc Giao hoi khuyen khich tham du vao cac nghi thuc phung, nhung viec cau nguyen va song đao la van đe ca nhan, khong ai co the can thiep vao ai.


= Thanh le =

Trung tam cua viec tho phuong la cu hanh Bi Tich Thanh The. Theo giao ly cua Giao hoi Cong giao, moi lan cu hanh Thanh le thi banh mi va ruou nho tro thanh Minh va Mau cua Chua Kito, qua loi truyen phep cua linh muc. Đo la su bien đoi ve ban the (than tinh) chu khong phai ve vat ly (ly tinh). Nhung loi truyen phep nay đuoc trich ra tu Phuc am Nhat lam va mot la thu cua Tong đo Phaolo4. Giao hoi day rang, Chua Kito đa thiet lap mot Giao Uoc Moi (Tan Uoc) voi nhan loai thong qua viec cu hanh Bi tich Thanh The trong bua Tiec Ly, theo nhu Kinh Thanh đa chep.
Boi vi ho tin rang Chua Kito hien dien trong Thanh The, nen co nhung quy tac nghiem ngat ve viec lanh nhan Bi tich Thanh The (ruoc le). Bi tich nay chi co the đuoc cu hanh boi mot linh muc hay Giam muc Cong giao. Nhung nguoi cho rang minh đang pham toi trong thi bi cam khong đuoc lanh nhan bi tich cho đen khi ho đa nhan đuoc on tha thu thong qua cac Bi tich Hoa Giai. Nguoi Cong giao thuong phai nhin an uong (ngoai tru nuoc la va thuoc tri benh) it nhat mot gio truoc khi ruoc le5.
Nguoi Cong giao khong đuoc phep lanh nhan banh va ruou đuoc cu hanh trong cac nha tho Tin Lanh, vi theo quan điem cua Giao hoi Cong giao, cac nhanh Tin Lanh đa thieu đi Bi tich Truyen Chuc Thanh, va do đo ho cung khong co Bi tich Thanh The hop le. Con tai cac giao hoi Chinh Thong giao Đong phuong, mot tin huu Cong giao van co the lanh nhan Thanh The tu mot nha tho thuoc giao hoi nay trong hoan canh đac biet co su phe duyet cua giao quyen đia phuong, du rang viec đo la khong đuoc khuyen khich6. Tuy nhien, đoi voi cac Thanh le cu hanh boi giao si thuoc Hoi Cong giao Yeu nuoc Trung Quoc (to chuc khong đuoc Toa Thanh cong nhan), tin huu van co the tham du va ruoc le neu khong co su lua chon nao khac.
Ca 24 phuong tu tri (sui iuris) cua Giao hoi Cong giao đeu co hinh thuc le nghi va truyen thong phung vu rieng cua minh. Đieu nay phan anh su đa dang ve lich su va van hoa chu khong phai la su khac biet trong đuc tin. Cac hinh phung vu cua le nghi Roma đuoc su dung pho bien hon ca, nhung ngay ca trong giao hoi tai Latinh cung chi su dung mot vai le nghi khac nhau, con cac giao hoi tai Đong Phuong thi co nghi thuc rieng biet cho tung giao hoi. Du rang co the khac nhau ve le nghi nhung cac giao hoi tu tri đeu cu hanh Bi tich Thanh The trong Thanh le va coi đo la trung tam cua tat ca cac nghi thuc phung vu Cong giao.


 Le nghi Tay Phuong  Le nghi Latinh (Roma) la nghi thuc tho phuong đuoc su dung pho bien nhat cua Giao hoi Cong giao. Le nghi nay đuoc su dung tren toan the gioi, thong qua cac hoat đong truyen giao tich cuc cua cac quoc gia Tay Au (Tay Ban Nha, Bo Đao Nha, Phap, Y...) trong suot chieu dai lich su Kito giao.
Co hai an ban le nghi Roma đuoc su phep su dung hien nay: an ban sau nam 1969 cua Sach Le Roma (do Giao hoang Phaolo VI chuan nhan) hien nay đang đuoc su dung trong cac ngon ngu ban đia tren khap the gioi; va an ban nam 1962 (Thanh Le Tridentino). Ke tu nam 2007, nghi thuc Thanh le bang tieng Latinh "Tridentina" đuoc giao hoi bat đau su dung lai sau khi bi huy bo tu Cong đong Vatican II nam 1963. Tai Hoa Ky, cac giao xu lai su dung mot le nghi rieng, la bien the giua le nghi Roma nhung van giu đuoc mot so tu ngu trong phung vu Anh giao. Du kien cung se co mot le nghi rieng danh cho cac cuu tin huu Anh giao nay gia nhap vao Giao hoi Cong giao. Ngoai ra con co cac le nghi Tay phuong khac (khong phai Roma) bao gom Le nghi Ambrosio va Mozarabic.


 Le nghi Đong Phuong  Le nghi cua ca giao hoi Cong giao o Đong Phuong thuong tuong tu voi le nghi cua Chinh thong giao va cac giao hoi khac o Đong Au, Đong Bac Phi, va Trung Đong khong con hiep thong voi Giam muc Roma nua. Giao hoi Cong giao Đong Phuong la mot trong hai nhom tin huu đa khoi phuc hoan toan su hiep thong voi Giam muc Roma, nhung van giu gin ban sac Kito huu Đong Phuong đoc đao cua ho.
Cac nghi le đuoc su dung boi giao hoi Cong giao Đong Phuong bao gom: le nghi Byzantine su dung o Antiochian, Hy Lap va Slave, le nghi Alexandria, le nghi Syria, le nghi Armenia, le nghi Maronite, va le nghi Chaldean. Trong nhung nam gan đay, giao hoi Cong giao Đong Phuong đa quay tro lai voi tap quan truyen thong phu hop voi Sac lenh ve cac Giao hoi Đong phuong (Orientalium Ecclesiarum) cua Cong đong Vatican II. Moi giao hoi co lich phung vu rieng cua minh.


= Cac Bi tich =

Giao hoi Cong giao day rang: cac bi tich la nhung dau hieu thieng lieng do Đang Kito lap ra va giao pho cho Giao hoi đe ban lai cho chung ta. Chung mang lai hieu qua thanh thien cho nhung ai thuc tam đon nhan chung. Toan bo đoi song phung vu cua Giao hoi xoay quanh viec cu hanh Thanh le va cac bi tich. Co bay Bi tich đuoc Giao hoi cong nhan la: Thanh Tay (Rua Toi), Them Suc, Thanh The, Bi tich Hoa Giai (Thong Hoi), Truyen Chuc Thanh, Xuc Dau Benh Nhan va Hon Phoi. Nhung nguoi bi va tuyet thong thi mat quyen lanh nhan cac bi tich.


= Phung vu cac gio kinh =

Cac gio kinh phung vu (hay con goi la kinh Than Vu) la nhung gio kinh cua toan the Hoi Thanh Cong giao dang len Thien Chua, đuoc cu hanh cach long trong trong cac cong đoan dong tu, chung vien, cac hoi đoan giao dan hay cung co the cu hanh rieng moi ca nhan neu khong co đieu kien đoc cung cong đoan. Kinh phung vu đuoc chia lam nhieu gio theo thoi gian trong ngay (kinh Sach, kinh Sang, Kinh Trua (gio Ba, gio Sau, gio Chin), kinh Chieu, kinh Toi). Trong gio kinh, ho thuong đoc hoac hat cac bai thanh thi, thanh vinh va cac loi cau nguyen theo mau đa đuoc Hoi Thanh quy đinh va bien soan. Viec thuc hanh nay la bat buoc voi nhung nguoi đa đuoc lanh nhan chuc thanh (nhu pho te, linh muc, giam muc). Ngoai ra con phai ke đen cac hoat đong sung bai cua cac tin huu ngoan đao, đon gian nhat la viec cau nguyen vao buoi sang va buoi toi, hinh thuc khac la mot minh hay tu hop lai đe đoc Thanh Kinh va suy niem. Ngoai nghi thuc phung vu ra, Giao hoi Cong giao con co mot su đa dang ve thuc hanh song đao ma cau nguyen la hinh thuc rat đuoc khuyen khich vi no đuoc coi la su van đong đe phat trien đoi song thieng lieng cua tin huu, that chat moi quan he giua con nguoi voi Thien Chua. Cac viec lam đao đuc rat đuoc Giao hoi khuyen khich: chung co the la viec ton kinh Thanh tuong, vieng nha tho, đi hanh huong, ruoc kieu, đi Đang Thanh Gia, chau Thanh The va đoc Kinh Man Coi.


Giao ly Đuc tin Đuc tin Cong giao đuoc tom luoc trong Tin đieu Nicea va the hien chi tiet trong Sach Giao ly Hoi Thanh Cong giao. Can cu vao nhung loi hua cua Chua Kito trong Sach Phuc Am, Giao hoi Cong giao tin rang ho lien tuc đuoc huong dan boi Chua Thanh Than, la đang bao ve ho khoi roi vao nhung lac giao. Chua Thanh Than soi dan đe tin huu nhan biet Thien Chua qua Thanh Kinh, Thanh Truyen va Huan Quyen cua Giao hoi. Ba Maria cung chiem vi tri quan trong trong đuc tin cua nguoi Cong giao. Ho tin rang vi ba la me Chua Giesu nen ba co suc anh huong lon đen viec Thien Chua ban on cho tin huu.


= Thien Chua Ba Ngoi =

Giao hoi Cong giao day rang Thien Chua la đang duy nhat, vinh hang, thuong quyen, thong suot tat ca, cong chinh ven toan va hien dien moi noi. Tin huu Cong giao tin thuyet Ba Ngoi: Thien Chua la tu nhien ma co, ban the va hien than la mot Chua nhung lai ton tai trong ba ngoi vi (tam vi nhat the), tung ngoi vi đong nhat voi ban the, khong ngoi vi nao hon ngoi vi nao va chi phan biet ve quan he giua ba ngoi vi: giua Chua Cha va Chua Con, giua hai ngoi vi nay voi Chua Thanh Than, thanh mot Thien Chua Ba Ngoi.
Chua Cha thuong đuoc lien tuong la đang sang tao ra moi vat moi loai trong vu tru. Thien Chua cung yeu thuong va cham soc cho thu tao cua minh, ngai truc tiep tham gia vao the gioi va cuoc song cua con nguoi, mong muon con nguoi kinh tho Chua va yeu thuong đong loai. Cong giao con tin rang, con nguoi la loai thu tao co than xac (huu hinh) va linh hon (vo hinh) gan bo mat thiet voi nhau. Ben canh đo, con co thu tao vo hinh khac la thien than, lam nhiem vu ton tho va phuc vu Thien Chua. Mot so thien than đa chon chong lai Thien Chua, tro thanh ma quy, va tim cach gay hai cho nhan loai. Trong so đo, lanh đao thien than noi loan goi la Satan hoac Lucifer.
Giao hoi Cong giao tin rang Thien Chua chi mac khai tron ven qua nguoi con duy nhat la Giesu Kito, Ngoi Hai Thien Chua nhap the lam nguoi. Giang sinh xuong tran gian boi Trinh nu Maria nen Giesu vua mang ban tinh Thien Chua vua mang ban tinh loai nguoi. Qua cuoc đoi va triet ly cua minh, Giesu đa day moi nguoi cung cach song, noi ve tinh yeu cua Thien Chua va ban tang hong an, vinh quang cho nhung ai tin minh. Cuoc tu nan va phuc sinh cua Chua Giesu la cai gia tot đinh ma Chua phai ganh chiu đe đen bu cho toi loi cua loai nguoi, đe ho đuoc thu tha va hoa giai voi Thien Chua. Chua Thanh Than đuoc tin canh tan, Thanh hoa Giao hoi ke tu sau khi Chua Giesu ve troi.
Theo Cong giao, "mau nhiem" la nhung đieu huyen bi ve Thien Chua ma tai tri con nguoi khong the hieu va giai thich đay đu đuoc nhung tin đo la chan ly. Tom lai, tin huu Cong giao co the tuyen xung đuc tin co ban qua cau noi: "Co ba mau nhiem chinh trong Đao: Thu nhat la Mau nhiem Thien Chua Ba Ngoi, thu hai la Mau nhiem Ngoi Hai xuong the lam nguoi, thu ba la Mau nhiem Ngoi Hai cuu chuoc".


= Toi nguyen to =

Trong đuc tin cua nguoi Cong giao, loai nguoi truoc đay đuoc Thien Chua sang tao ra đe hiep thong voi ngai nhung vi khong vang loi Thien Chua khi an trai cua "cay biet đieu thien đieu ac" (trai cam), Adam va Eva - to tien loai nguoi theo Cong giao – đa lam moi quan he đo bi đo vo khien toi loi va su chet lan tran khap the gioi. Vap nga nay cua con nguoi đuoc goi la toi nguyen to (hay toi to tong). Tu đay, con nguoi đanh mat đi tinh trang nguyen thuy cua minh la đuoc hiep thong voi Thien Chua, bi đua vao tinh trang cua su chet nhung qua y tuong con nguoi co mot linh hon bat tu. Khi Giesu đen voi the gioi, giua Thien Chua va loai nguoi đa co su hoa giai qua hien te bang cai chet va su song lai cua Giesu, mot lan nua con nguoi lay lai đuoc su hiep thong va du phan vao vinh quang Thien Chua.


= Cuu roi =

Giao hoi day rang Thien Chua danh cho tat ca moi nguoi su cuu roi đe huong toi mot cuoc song vinh hang va ngai coi đo nhu la mot hong an, mot vinh quang qua su hien te cua Đang Kito. "Voi nhung no luc đe to tuong ve Thien Chua, chang co cau tra loi chinh xac nao hay tai tri nao cua con nguoi lam đuoc. Giua Thien Chua va chung ta co mot su khac biet vo tan khien chung ta phai thua nhan ve ngai, Thien Chua chung ta". Thien Chua la đang bao chua, la đang giai thoat chung ta khoi toi loi. Hoac la chung ta đon nhan hong an nay Thien Chua ban cho ta thong qua đuc tin vao Giesu Kito va phep rua toi hoac la khuoc tu no. "Đuc tin khong hanh đong la đuc tin chet".
Giao hoi con day rang con nguoi can phai đuoc thanh tay ngay tu luc nay, ngay trong thuc tai nay (tuc cuoc song tran the) vi khi chet roi thi khong the lam gi hon đuoc nua. Thanh tay la khi nhan Phep rua va no bi mat đi khi linh hon pham toi chet (toi trong). Toi trong la su co y vuot qua gioi luat cua Thien Chua cach nghiem trong. Nhung con nguoi co the lai đuoc su Thanh tay khi nguoi ay thanh that thu nhan trong Bi tich Hoa giai. Neu ai đo biet sam hoi toi loi cua ho truoc khi chet ma khong the thong qua Bi tich Hoa Giai đuoc vi ly do khach quan nao đo thi voi loi khan cau, toi cua ho cung tu nhien đuoc tha thu.
Qua hien te cua Giesu bang cai chet tren thap gia, su cuu roi tham chi con đuoc ban ra ben ngoai ranh gioi cua Giao hoi, nghia la pho bien cho moi nguoi. Do đo, cac Kito huu lan dan ngoai, neu ai nhiet thanh đap lai chan ly nay thi Thien Chua se bay to long xot thuong cua ngai đoi voi ho. Đieu nay đoi khi la mot trach nhiem đe tro thanh thanh vien cua Giao hoi.
Phep Thanh Tay (rua toi) la mot nghi thuc quan trong cua nguoi Kito huu, qua lang kinh cua Giao hoi Cong giao, no đuoc nang len hang bi tich. Phep rua khong chi lam thanh tay toi loi cua mot nguoi nao đo, no cung lam cho ho tro thanh "con cai Thien Chua va đuoc du phan voi ngai", tra lai cho con nguoi trang thai nguyen ban ma đa đuoc hinh thanh giong nhu hinh anh cua Thien Chua. Phep rua con la cau noi giua nguoi nao đo voi đoi song cong đoan Giao hoi. Boi vay, khi chiu phep rua trong Giao hoi, la than the Đuc Kito, nguoi ta cung se chia cuoc kho nan va phuc sinh voi ngai. Su cuu roi la pho bien cho tat ca ma khong loai tru ai. Cong giao tin rang Thien Chua khong no tu choi mot khan cau cuu roi cua ai đo ben ngoai Giao hoi. Đieu nay la mot trong nhung quan điem bat đong lon giua Cong giao va Khang cach.


= Thanh Kinh va Thanh Truyen =

Nhung loi giang day cua Giao hoi Cong giao la nhung đieu đuoc trich dan ra tu hai nguon: Thanh Kinh va Thanh Truyen. Ho cho rang ca hai đeu xuat phat tu Thien Chua va đuoc giai thich boi Huan Quyen (Magisterium) cua Giao hoi. Danh sach va noi dung chinh thuc ve cac sach Thanh kinh đuoc Giao hoi Cong giao chap nhan la nhung ban Thanh Kinh viet bang tieng Latin hoi the ky thu IV, cu the la 46 quyen cua Cuu Uoc va 27 quyen cua Tan Uoc.
Nam 1943, trong buc thong điep "Divino Afflante Spiritu" cua ong, Giao hoang Pio XII đa khuyen khich nhung hoc gia Thanh Kinh hay can man nghien cuu ve ngon ngu nguyen ban cua cac sach Thanh Kinh (tieng Do Thai, Hy Lap, Aram trong Cuu Uoc va tieng Hy Lap trong Tan Uoc) va nhung ngon ngu chung nguon goc khac đe hieu biet sau rong va đay đu hon ve nhung van ban nay, va cho rang: "van ban nguyen ban... đuoc viet bang on linh hung cua tac gia thi co tham quyen va gia tri hon bat ky ban nao, tham chi ca nhung ban đa đuoc dich rat hoan hao, du đo la co xua hay hien đai".
Thanh Truyen (goi tat cua Truyen thong cac Thanh Tong Đo) ma Giao hoi Cong giao đinh nghia rang: "mang loi cua Thien Chua đa đuoc Chua Kito va Chua Thanh Than uy thac cho cac Tong Đo va truyen đat loi Chua cach nguyen ven cho nhung nguoi ke vi cac Tong Đo đe cac vi nay gin giu, trinh bay va truyen ba loi đo cach trung thanh khi giang day". Nguon goc Thanh Truyen thi rat đa dang va nhung giang day cua Giao hoi ngay nay thuong la đuoc truyen khau tu cac tong đo. Nhieu ghi chep cua cac cha đao so khai đa phan anh đuoc Thanh Truyen.
Huan Quyen la tham quyen giao huan, giai thich Kinh Thanh va đuc tin cua cac vi lanh đao giao hoi nhu Giao hoang, Giam muc, linh muc, nham giup cho tin huu hieu ro van đe.


= Giao hoi Tong Truyen =
Giao hoi la "than the Chua Kito"7 ma ngai la "đau" va Cong giao day rang đo la mot than the đuoc hiep nhat boi nhung nguoi tin Chua ca tren thien đang va tren đia cau nay. Theo Giao Ly, Giao hoi Cong giao xung minh la "Giao hoi duy nhat cua Chua Kito". Giao hoi nay day rang nguoi sang lap ra ho la chinh Chua Giesu Kito, đa bo nhiem muoi hai tong đo tiep tuc cong viec cua Chua Giesu sau khi ong ve troi. Cac tong đo đo la nhung vi Giam muc đau tien cua Giao hoi.
Giao hoi Cong giao dien giai: to chuc Giao hoi cua ho la su hien dien lien tuc cua Chua Giesu tren Trai Đat, va tat ca cac Giam muc đuoc tan phong hop le la nguoi ke thua cac tong đo khi xua (Tong Truyen). Trong đo, cac Giam muc thanh Roma đuoc coi la nguoi ke vi tong đo truong Simon Phero, co quyen toi thuong o tran gian nen đuoc goi la Giao hoang.


= Niem tin ve cai chet =

Giao hoi Cong giao day rang, con nguoi gom co the xac va linh hon. Cai chet chi la su cham dut cua than xac nhung linh hon la bat diet. Ngay sau khi chet, linh hon cua moi nguoi se nhan đuoc mot cuoc phan xet rieng cua Thien Chua, nhung van con mot cuoc phan xet chung tham cho ca nhan loai trong ngay tan the, khi ma Chua Kito quay lai tran gian lam tham phan. Theo đo, cuoc chung tham nay se cham dut tinh trang hien tai cua nhan loai va bat đau mot Thien Quoc (Nuoc Troi) moi va tot đep hon do Thien Chua cai tri. Theo Giao ly Cong giao, vao ngay tan the, linh hon se nhap lai the xac (đuoc tai sinh) va sau đo moi nguoi se phai chiu ban an thuong hay phat tuy theo nhung viec ho đa lam khi con song o tran gian. Ho se đi vao mot trong ba tinh trang sau:

Thien đang la tinh trang hanh phuc toi thuong va vinh vien. Ai chet trong an sung cua Thien Chua va ai khong can bat cu su thanh luyen cuoi cung nao, se đuoc qui tu quanh Chua Giesu va Đuc Maria, cac thien than va cac Thanh ... đuoc chiem ngam Thien Chua "mat giap mat" (1 Cr 13,12) ... song trong su hiep thong tinh yeu voi Chua Ba Ngoi va chuyen cau cho chung ta (Toat Yeu Giao Ly cua Giao hoi Cong giao, so 209).
Luyen nguc la tinh trang cua nhung nguoi chet trong tinh than voi Thien Chua, nhung du đa đuoc đam bao on cuu đo vinh cuu, ho con can thanh luyen truoc khi đuoc huong hanh phuc thien đang (Toat Yeu Giao Ly cua Giao hoi Cong giao, so 210). Nhung linh hon o luyen nguc co the nhan đuoc su cau thay nguyen giup cua cac Thanh tren thien đang va nhung nguoi đang song o tran gian.
Hoa nguc: la tinh trang xa cach đoi đoi khoi Thien Chua. (Toat Yeu Giao Ly cua Giao hoi Cong giao, so 212), phai chiu su đau kho vo cung, danh cho nhung nguoi pham toi trong va khong chiu hoi cai. Tinh trang ay keo dai vo han. Truoc đay, quan niem hoa nguc la noi chiu su tra tan, thieu đot bang lua cuc nong cua ma quy nhung quan niem hien đai cho rang, noi nao ma khong co su hien dien va tinh yeu cua Thien Chua thi cung chiu đau kho nhu hoa nguc vay.


= Maria va cac Thanh =

Ba Maria - me cua Giesu Nazareth - chiem mot vi tri quan trong trong Giao hoi Cong giao. Cac giao phai Khang Cach thuong chi trich Cong giao ve đieu nay vi ho cho rang chi nen ton tho Thien Chua ma thoi, viec tin huu Cong giao ton tho ba Maria la ton tho ngau tuong, trai voi luat Chua. Tuy nhien, Giao hoi Cong giao lap luan rang ho chi danh cho ba Maria su ton kinh đac biet chu đo khong phai la su ton tho. Giao hoi Cong giao thuong xung ba Maria voi danh hieu la Đuc Me, Nu Vuong, Thanh Mau... Ho tin rang ba Maria đong trinh vinh vien va la Me cua Thien Chua. Ngoai ra, ho con tin ba "Vo Nhiem Nguyen Toi" va hon va xac cua ba đa đuoc vao thien đang. Bon luan điem nay đa đuoc che đinh thanh tin đieu (đieu phai tin), hai đieu sau do Giao hoang Pio IX va Giao hoang Pio XII cong bo lan luot trong cac nam 1854 va 1950.
Viec ton kinh ba Maria cua Giao hoi Cong giao khong chi trong cac loi kinh, loi ca tung ve cuoc đoi ba trong cuoc song hang ngay ma con trong rat nhieu tac pham van hoa nghe thuat, am nhac, đieu khac va kien truc. Giao hoi Cong giao xac nhan chinh thuc mot so cuoc hien ra cua ba Maria, nhu tai Lo Đuc, Fatima, Guadalupe... Nhung noi nay cung la đia điem hanh huong lon thu hut nhieu tin đo Cong giao. Kinh Man Coi chiem mot vi tri quan trong trong đoi song cau nguyen cua nguoi Cong giao. Cung voi Trinh nu Maria, cac vi Thanh la nhung nguoi nam hay nu đa tuyen xung niem tin noi Thien Chua, song cuoc đoi neu guong sang va chet trong an nghia voi Chua, đuoc tin la đang vinh hien tren thien đang. Viec tho phuong chi danh rieng cho Thien Chua; voi cac Thanh, tin huu chi ton kinh. Cac tin huu cau nguyen voi ba Maria va cac Thanh vi tin rang nho loi chuyen cau va tro giup cua cac vi, Thien Chua se nham loi ho cau xin.


= Đoi song thuong ngay =
Nguoi Cong giao phai no luc đe tro thanh mon đo thuc su cua Giesu. Ho mong đoi tim kiem đuoc su tha thu cho nhung toi loi cua minh qua tam guong va loi giang day cua Giesu. Ho tin rang thong qua Giesu, Thien Chua đa ban bay phep bi tich cho minh nhu nhung cong cu đe tro giup ho thuc hien đuoc đieu nay. Nguoi Cong giao tin rang Thien Chua luon luon tac đong giua loai nguoi tren the gioi nay. Nguoi Cong giao đuoc "Thanh hoa" la nho cac phep bi tich cua Giao hoi va qua ca nhung loi cau nguyen, nhung cong viec phuc đuc, hanh huong va an chay ham minh. Cau nguyen cho nguoi khac, tham chi cho ke thu va nhung nguoi nguoc đai minh la mot nhiem vu cua Kito huu8. Nguoi Cong giao cho rang co bon muc đich cau nguyen: ton tho, ta on, an nan va khan cau. Nguoi Cong giao cung co the cau nguyen voi Thien Chua xin tha toi cho nhung ai đa chet (cau cho cac linh hon), va đac biet la ho cung co the cau nguyen voi Trinh nu Maria - me Thien Chua - va cac Thanh nua.


Nguon goc va lich su Giao hoi Cong giao La Ma coi cac Giam muc cua Giao hoi la nhung nguoi ke vi cac tong đo, Giao hoang la nguoi ke vi Thanh Phero, lanh đao Giao hoi theo chu nghia quyen toi thuong đi nguoc lai voi triet ly cong đong cua Kito giao so khoi. Trong khi cac van si Chinh Thong giao lai khong chap nhan đieu nay vi cho rang, Thanh Phero - chi la mot nguoi đung đau mang tinh danh du va xem Cong giao La Ma la di giao. Ngoai ra, Cong giao Tay phuong su dung mot ban tu chinh sua cua Tin đieu Nicea, theo đo, ho tin rang Chua Thanh Than "xuat phat tu ca Chua Cha va Chua Con". Nhung cac Kito huu Chinh Thong giao Đong phuong dung nguyen ban Tin đieu Nicea, theo đo, Chua Thanh Than chi "xuat phat tu Chua Cha". Đay la mot trong nhung nguyen nhan chinh dan đen su chia re giua ho. Qua nhieu the ky, su khac biet ve giao ly than hoc, van hoa va chinh tri ngay cang lon cho đen khi hai he thong giao hoi nay chinh thuc tach roi trong Đai Ly Giao vao nam 1054. Tao thanh hai nhanh chinh rieng biet la Chinh Thong giao Đong Phuong va Cong giao La Ma
Giao hoi Cong giao La Ma nhu mot the che bat đau khi Gregorio I đuoc bo nhiem lam giam muc cua Rome vao nam 590CN. Gregorio co anh huong manh me đen viec to chuc he thong giao hoang, chuan hoa phung vu va than hoc cua Giao hoi. Sau đo chinh thuc ly khai trong cuoc Đai ly giao 1054, trai qua cac giai đoan hinh thanh va nhieu bien co trong thoi ky đen toi cho đen thoi ky cai cach khang nghi cua phong trao Tin Lanh tu TK 16. Đen giua TK 20, Cong đong Vatican II đuoc thanh lap, khang đinh cac chinh sach va khoi xuong cac bien phap nham hien đai hoa Giao hoi Cong giao.


= Giao hoi So khai =

Theo su sach, cac tong đo đa đi truyen giang o Bac Phi, Tieu A, A Rap, Hy Lap va Rome đe thanh lap nhung cong đoan Kito huu đau tien. Nam 100, đa co hon 40 cong đoan. Ngay tu thoi so khai nay, cac Kito huu bi bat bo, đan ap va hanh ha, tham chi bi giet chet nhu truong hop cua Stephano (Stephenus) (Sach Cong vu Tong đo 7:59) va Giacobe (Iacobus) (12:2) qua ban tay quyen luc cua Đe quoc La Ma. Nam 64, duoi su đan ap cua Hoang đe Nero, tong đo Phero va Phaolo tu đao tai Roma. Nam 96, Giao hoang Clemente I viet la thu đau tien gui giao đoan o Corinto (Corinthios), mot nam sau cai chet cua Thanh Gioan tai Epheso (Ephesios) – vi tong đo cuoi cung, cham ngoi cho su đan ap Giao hoi qua tan chin đoi hoang đe La Ma gom ca Domitian, Decius va Diocletian.
Tu nam 150, nhung thay giang bat đau rao giang than hoc Kito giao đe cung co long tin trong tin huu. Nhung nguoi nay đong vai tro nhu nhung vi linh muc ngay nay. Đang chu y la Inhaxio thanh Antiokhia, Polycarp, Justin, Irenaeus, Tertullian, Clement thanh Alexandria va Origen. Đao Cong giao, chinh xac hon trong ngu canh thoi đai ay goi la Kito giao, đuoc hop phap hoa vao The ky thu IV khi Constantinus I ban hanh "Sac lenh Milano" nam 313, bai bo cac hinh phat bach hai da man Kito huu. Constantinus I la nhan vat co anh huong trong Cong đong Nicaea I vao nam 325, nho ong ma giao hoi huong đuoc mui ten vao phai ta giao Aria va Nicea, khien cho đen tan ngay nay, ong van co vai tro quan trong đuoc Giao hoi Cong giao, Chinh Thong giao, Cong đong Anh giao va cac giao hoi Khang Cach nhin nhan. Vao nam 326, Giao hoang Sylvester I cung hien Đai giao đuong Thanh Phero do Constantinus I xay dung. Ngay 27 thang 2 nam 380, Hoang đe Theodosius I cong nhan Cong giao la quoc giao cua Đe quoc La Ma. Thoi ky lich nay đanh dau su khoi đau cho viec thiet lap nen tang than hoc va giao luat cua Giao hoi. Nam 386, Cong đong Roma thiet lap Quy đien Thanh Kinh, ra danh sach nhung quyen sach đuoc Giao hoi chap nhan tu Cuu Uoc va Tan Uoc. Nam 431, Cong đong Epheso cong khai tin đieu, khang đinh Đuc Giesu mang hai ban the: Con Thien Chua va con nguoi, minh bach hoa tin đieu ve Ba Ngoi.


= Thoi Trung Co =
Su suy yeu cua La Ma đa tao tien đe thuan loi cho Cong giao phat trien. Trong thoi đai loan lac nay, nhung hanh đong nhan đao, cuu giup ke kho khan cua cac giao si, tu si Cong giao nhanh chong đuoc nhan dan ung ho va đi theo. Đac biet, nam 452, Giao hoang Leo Ca gap go Attila đe khuyen can y đinh ton tinh thanh Roma. Nam 476, Romulus Augustus - hoang đe La Ma cuoi cung - bi truat phe, keo theo sau la su sup đo cua Đe quoc La Ma o phuong tay, Giao hoi buoc vao thoi ky truyen giao lau dai cho dan ngoai. Nguoi Cong giao phat trien roi hoa tron vao trong cong đong nguoi Đuc (nham canh tranh voi giao phai Aria), nguoi Celt, nguoi Slav, nguoi Viking, Scandinavia, Hungary, Baltic va Phan Lan. Su xuat hien cua Hoi giao nam 630 đa lay đi nhung phan đat o Bac Phi von thuoc Tay Ban Nha ra khoi su kiem soat cua Cong giao. Nam 480, Thanh Bien Đuc (Benedict) thiet lap he thong luat le cho viec ra đoi cac dong tu. Sau đo, cac dong tu Cong giao phat trien manh me o chau Au vao The ky thu IX, nhat la o Ireland, Scotland thoi Phuc Hung. Thoi Trung Co đa mang đen nhung bien đoi co ban ben trong Giao hoi. Giao hoang Gregorio I đa cai cach đang ke co cau quan tri cua Giao hoi. Đau The ky thu VIII, phong trao bai tru Thanh tuong la van đe gay ra su chia re giua Giao hoi voi chinh quyen khi no đuoc hoang đe Byzantine hau thuan. Giao hoang thach thuc suc manh cua chinh quyen đe quoc nay khi tiep tuc cong khai bao ve cac Thanh tuong.


= Thuong Trung Co =

Đau the ky thu X, cac dong tu phuong tay lan rong khap noi, dan đau la Dong Bien Đuc. Đau the ky XI, cac truong dong phat trien thanh cac vien đai hoc nhu: Đai hoc Paris, Đai hoc Bologna, Đai hoc Oxford... truoc đay chi day than hoc, sau nay day ca y hoc, luat phap, triet hoc đe roi tro thanh nen tang cho giao duc hien đai cua phuong tay. Su xuat hien cua Dong Phanxico va Dong Đa Minh do Thanh Phanxico va Thanh Đa Minh thanh lap đa co nhung đong gop het suc quan trong cho su phat trien cua cac đai hoc lon o chau Au. Thoi ky nay, cac cong trinh kien truc cua Giao hoi đat đen nhung tam cao moi, cuc điem la phong cach kien truc Roman, Gothic trong cac đai giao đuong o chau Au.
Tai Cong đong Clermont, Giao hoang Urbano II đua ra nhung buoc chuan bi cho cuoc Thap Tu Chinh đau tien nham gianh lai cac vung đat ma Hoi giao đa chiem đong. Tu nam 1095, thoi Giao hoang Urbano II, nhung cuoc Thap Tu Chinh bung phat. Đo la hang loat chien dich quan su tai khu vuc Đat Thanh (Jerusalem) va nhung noi khac nhu mot no luc chong lai su banh truong cua quan Tho Nhi Ky đai dien cho Hoi giao. Ben canh ly do đo la mot an y cua tham vong banh truong nguoc lai bang cach xam lang đat đai cua nguoi Hoi giao. Trong giai đoan nay, Kito giao đa bi cac the luc phong kien va tham chi la cac Giao hoang đuong thoi loi dung va dien dich theo nghia phuc vu cho cuoc chien cua ho. Đieu đo đa tro thanh mot trong cac nguyen nhan bien Thap Tu Chinh tro thanh mot trong nhung vet nho khung khiep nhat cua lich su Kito giao.
Trong suot nhung cuoc vien chinh, nhung đoan quan Thap Tu đa thang tay tan sat, cuop boc, tham chi ca biet co noi con an thit nguoi Hoi giao, hoac co đong ca tre em vao cuoc chien, dan đen viec hang ngan tre em bi bat ban lam no le. Cuoi cung, nhung cuoc Thap Tu Chinh cung khong bop ngat đuoc su xam lang cua Hoi giao ma tham chi lai gop phan lam sup đo va chiem đong Constantine trong cuoc Thap Tu Chinh thu tu. Bat đau khoang nam 1184, la nhung cuoc giao chien voi ta giao Cathar nham giu an toan cho su đong nhat trong hoc thuyet Cong giao, bai tru di giao.


 Đai Ly Giao  Qua mot thoi ky tu the ky thu VII đen the ky XIV, Giao hoi Cong giao nguyen thuy dan dan bi phan tach thanh hai cuc: Tay phuong (Latinh), thuong đuoc goi la Giao hoi Cong giao; va Đong phuong (Hy Lap), sau nay tro thanh Chinh Thong giao. Hai giao hoi nay bat đong quan điem ve cach to chuc, nghi thuc va nhung hoc thuyet ma đac biet la đia vi cua Giao hoang. Cong đong Lyon II (1274) va Cong đong Firenze (1439) thu tim cach hiep thong lai hai giao hoi nhung tat ca đeu bi Chinh Thong giao khuoc tu. Tuy nhien, hai nhanh giao hoi chu chot van phan ly cho đen ngay nay mac du đa hoa giai viec rut phep thong cong lan nhau giua Roma va Constantine vao nam 1965. Sau khi Cong đong Vatican II đuoc thanh lap đe thiet lap Giao hoi Cong giao La Ma theo huong hien đai hoa.


 Cai cach Khang nghi  Nam 1492, Christopher Columbus kham pha ra chau My dan đen lan song truyen giao tich cuc cua Cong giao Roma tai khap luc đia nay. Giao hoang Alexander VI trao "su menh" truyen giao tai vung đat moi kham pha cho Tay Ban Nha va Bo Đao Nha. Thoi ky Phuc Hung the ky XV co mot su kien đang quan tam trong co đien hoc đo la su xet lai ve hoc thuyet va đuc tin cua Cong giao.
Ngay 31 thang 10 nam 1517, Martin Luther đua ra nhung bai luan van mang noi dung bai tru nhung hoc thuyet cua Cong giao đuong thoi. Nhung bai tuong tu đuoc phat ra voi nhung chi tiet can ban tham chi vuot bac hon ca nhung gi Cong giao thuyet giang. Ho chia mui nhon vao Cong đong Trent, ban chat cua Khang Cach - nhu ten goi cua no - la khang cu đoi hoi khoi phuc nhung hoc thuyet va cach thuc hanh Cong giao truyen thong. Cong đong Trent sang loc va đinh nghia lai cac hoc thuyet, ban bo cac giao đieu.
Nam 1534, Nghi vien Anh thong qua quyen toi cao cua Vua nuoc Anh đoi voi Giao hoi tai Anh đuoc hieu la loi tuyen bo ly khai khoi Giao hoi Roma. Tu nam 1536, nhieu nha dong Cong giao tai xu Anh, xu Wales va Ireland bi giai the. Giao hoang Phaolo III rut phep thong cong vua Henry VIII vao nam 1538, nhu vay Anh giao chinh thuc phan ly khoi Cong giao. Su lan rong khap the gioi cua Cong giao song hanh cung chu nghia thuc dan chau Au vuon đen chau My, chau A, chau Phi va chau Đai Duong.


= Hau ky Trung Co va Phuc Hung =
Trong nam 1521, nha tham hiem Bo Đao Nha Ferdinand Magellan thuc hien chuyen đi truyen giao đau tien đen Philippines. Nhung nam sau, cac giao si Dong Anh Em Hen Mon đat chan đen Mexico, xay dung truong hoc, mo hinh trang trai va cac benh vien. Hon 150 nam tiep theo, su vu đuoc mo rong sang tay nam Bac My. Nguoi Bo Đao Nha va Tay Ban Nha theo nha đong sang lap Dong Ten la Phanxico Xavie đen An Đo va Nhat Ban. Cuoi the ky XVI, hang chuc ngan nguoi Nhat theo đao Cong giao. Giao hoi tai Nhat Ban phat trien nhung bi gian đoan va đan ap vao nam 1597, duoi thoi Shogun (Tuong quan) Tokugawa Iemitsu la vi tuong quan co no luc co lap Nhat Ban khoi anh huong tu ngoai bang.


= Baroque, Chan hung va Khai sang =
Cong đong Trent va cuoc Chan hung Cong giao thoi ky nay đa tao ra mot su hoi sinh trong đoi song Giao hoi va co vo long sung kinh Maria trong Giao hoi Cong giao Roma. Trong thoi Cai cach Khang nghi, Giao hoi đa chong lai quan điem cua Tin Lanh ve Maria. Đong thoi, Cong giao đa tham gia vao nhung cuoc chien tranh Ottoman đang dien ra o chau Au đe chong lai Tho Nhi Ky. Ho đa chien thang va tin rang co su bao tro cua Maria. Đac biet, chien thang tai Tran Lepanto (1571) đuoc coi la su cong nhan hoi sinh manh me cua long sung kinh Maria. Giao hoang Phaolo V va Giao hoang Gregorio XV cai tri nam 1617 va 1622 đa lam ro hon niem tin ve viec đong trinh thu thai cua Đuc Maria. Đen nam 1661, Giao hoang Alexander VII tu tuyen bo rang Maria đuoc on vo nhiem nguyen toi tu khi sinh ra. Tu nam 1708, Giao hoang Clement XI đa ra sac lenh cu hanh ngay Le Đuc Me Vo Nhiem Nguyen Toi trong toan the giao hoi.
Chu nghia Khai sang ra đoi la mot thach thuc moi cua giao hoi Cong giao. Khong giong nhu cuoc Cai cach Khang nghi, nhung van đe ve giao ly Kito giao noi chung va Cong giao noi rieng đa đuoc đua ra ban thao dua tren quan điem khoa hoc. Tao ra lan song hoai nghi cung nhu thao luan ve tinh phi lo-gic cua Cong Giao.
Cuoi the ky XVII, Giao hoang Innocent XI lo ngai nhung đot tan cong gia tang cua quan Tho Nhi Ky vao chau Au la moi đe doa lon đoi voi giao hoi. Ong đa thiet lap nen lien minh Ba Lan - Ao va đa đanh bai Tho Nhi Ky tai Vienna nam 1683.


= Hien đai =
The ky XVIII va XIX, Giao hoi phai đoi mat voi lan song truyen giao manh me cua Tin Lanh, Chu nghia Khai sang va Chu nghia Canh Tan. Chu nghia Vo than va phong trao bai tru ton giao đuoc đay manh lan rong khien giao hoi phai tu van đong đe thich nghi voi hoan canh va chuc nang. Nhieu thanh phan cua giao hoi tren the gioi bi đan ap, cong tac muc vu bi gay can tro, giao duc, y te von co cua giao hoi bi chinh phu kiem soat.


 Cong đong Vatican II  Thoi Cong đong Vatican II (1962-1965) do Giao hoang Gioan XXIII trieu tap, Giao hoi Cong giao trai qua mot qua trinh cai cach toan dien nhat ke tu Cong đong Trent dien ra bon the ky truoc. Cong đong nay nhan manh phai nhin thay ro vai tro cua Giao hoi Cong giao trong cong đong Kito huu tin Chua Giesu va trong cac ton giao khac. Cong đong đuoc coi la mo ra thoi ky lich su cua Giao hoi Cong giao hien đai. Cong đong phat hanh nhieu tai lieu ve tinh trang Giao hoi, su mang cac hoi đoan va tu do ton giao. Ngoai ra con ban hanh nhung phuong huong thich nghi danh cho cac nghi le, trong đo cho phep su dung tieng ban xu thay vi phai dung tieng Latinh trong phung vu. Trong so 21 cong đong đa dien ra trong lich su cua Giao hoi Cong giao thi Cong đong Vatican II đuoc đanh gia la đo so nhat ca ve quy mo, thoi gian, so nghi phu tham du va noi dung lam viec. Co 16 van kien đa đuoc thong qua gom 4 Hien che, 9 Sac lenh va 3 Tuyen ngon. Ban to chuc đa phai in toi 46 trieu trang tai lieu (150 tan giay in) cho cac đai bieu. Cac buoi hop cua Cong đong đuoc ghi lai trong 712 cuon bang dai toi 724.000 met. Du vay, Cong đong Vatican II van vap phai su tranh cai, chi trich gay gat tu nhung nguoi bao thu, đac biet la tong Giam muc Marcel Lefebvre, nguoi lanh đao Huynh đoan Thanh Pio X hien khong than phuc tham quyen Toa Thanh.


= Đuong đai va tan Phuc Am hoa =
Giao hoang Gioan Phaolo II đa cong nhan su can thiet đe tan phuc am hoa (hay con goi la tai rao giang Tin Mung) cho mot the gioi ngay cang tro nen the tuc hoa, đong thoi su dung cac phuong tien tan tien đe tiep can voi cac tin huu. Ong đa thanh lap Đai hoi Gioi tre The gioi, đuoc to chuc moi 2 hoac 3 nam tai nhieu quoc gia khac nhau đe nguoi tre đuoc cung co đuc tin Cong giao. Ong đi ra ngoai Thanh Vatican nhieu hon bat ky Giao hoang khac, va đa thuc hien 104 chuyen tong du đen tham 129 quoc gia.
Voi viec đang quang vao nam 2005, Giao hoang Bien Đuc XVI hien tai phan lon van tiep noi cac chinh sach cua nguoi tien nhiem la Gioan Phaolo II, tuy cung co mot so truong hop ngoai le đang chu y: trong nam 2007, Giao hoang Bien Đuc XVI đa lap mot ky luc trong Giao hoi khi phe chuan viec phong chan phuoc cho 498 vi tu đao Tay Ban Nha. Gan đay, Giao hoang nay đa ban hanh Tong hien thiet lap cac giao hat tong nhan đe đon nhan cac tin huu Anh giao tro ve Cong giao. Hien tai, Giao hoi Cong giao van no luc cai thien quan he đai ket voi cac Giao hoi Kito giao khac nhu Chinh Thong giao Đong Phuong, Tin Lanh va mo cac cuoc đoi thoai lon voi Do Thai giao va cac ton giao khac.


Tu tri va đoan the Tat ca thanh vien cua Giao hoi Cong giao khi đa đuoc rua toi theo nghi thuc Cong giao thi đuoc goi la Kito huu hoac nguoi Cong giao, co đay đu quyen va trach nhiem cua tin huu, đuoc keu goi tro nen Thanh va đong gop xay dung Giao hoi. Moi nguoi cung đuoc keu goi đe chia se thua tac ngon su, tien tri va vuong đe cua Đang Kito. So it trong so Kito huu thuc hien vai tro lien quan đen muc tu (giao pham) va song chung nhan (tu tri) nhung phan lon la phai thuc hien ba bon phan noi tren.


= Tu tri =
Đoi song tu tri con goi la đoi song Thanh Hien the hien qua viec nguoi nam hay nguoi nu hien dang cuoc đoi cho Thien Chua voi nhung rang buoc đuoc Giao hoi cong nhan (đi tu). Ho khong thuoc Hang Giao Pham (tru khi nguoi nam đuoc thu phong thanh linh muc), phan lon la thanh vien cua cac hoi dong, hoi đoan (goi chung la tu hoi). Giao hoi Cong giao cung ghi nhan nhung hinh thuc khac nhau ve Đoi song Thanh hien nhu: cac giao đoan, an tu, nu tu, hoat đong tong đo... Phan lon hinh thuc cua Đoi song Thanh hien hien huu la yeu cau cac thanh vien hien dang ban than ho cho Thien Chua thong qua viec du tu đuoc đinh đoat boi mot loi khan (the), song tuan thu ba tinh than cua Phuc Am la khiet tinh, kho ngheo va vang phuc. Ngay nay, nhung ai co "on goi" theo Đang Kito muon Thanh hien ban than cho Thien Chua thi co nhung đoi hoi cao hon khi ho phai song trong cac Tu vien, chiu su quan ly cua "be tren", ho phai song theo tung cong đoan, thinh thoanng cho phep song rieng le trong thoi gian ngan, mot so đuoc phep đen nhung noi khac đe phuc vu (trong mot giao xu chang han).


= Đoan the =
Nhieu phong trao, đoan the va to chuc hoat đong trong long Giao hoi Cong giao va chung thuong gom nhung nhom nguoi co "đuc tin đac biet", hoat đong theo muc tieu va phuong huong cua nguoi sang lap hoac nguoi khai tam va đac biet la phai phu hop voi Giao huan va Giao luat. Co nhung phong trao, đoan the, to chuc Cong giao đuoc phan cap va hoat đong gan chat voi tham quyen Giam muc hay linh muc đia phuong. Noi chung, nhung phong trao, đoan the, to chuc Cong giao đa to ra tinh đai chung cua minh va phat trien manh me tren khap the gioi.


Thong ke thanh vien Theo quyen Nien giam Thong ke Giao hoi (Annuario Statisticum Ecclesiae) nam 2011, tong so đon vi hanh chinh cua toan Giao hoi Cong giao la 2.966. Thong ke nay cho biet vao nam 2010, tren the gioi co gan 1,196 ty tin huu Cong giao, chiem khoang 17,5% dan so the gioi. Ty le nguoi Cong giao giam tai My Latinh (tu 28,54% xuong 28,34%) va tai Chau Au (tu 24,05% xuong 23,83%). Nguoc lai, ty le nguoi Cong giao tang tai Chau Phi (tu 15,15 len 15,55%) va Chau A (tu 10,41 len 10,87%). Cung trong nam 2010, so Giam muc Cong giao la 5.104 vi, va linh muc la 412.236 vi. Đay la giao hoi lon nhat cua Kito giao, bao gom hon mot nua Kito huu. Ngoai ra, so luong nguoi co thuc hanh nghi thuc Cong giao tren toan the gioi chua đuoc thong ke het, đac biet o chau Phi va chau A.9


= Phan bo =
Voi so luong lon nguoi truong thanh đuoc rua toi, giao hoi nay tang truong nhanh o chau Phi hon cac noi khac. Trong nhung nam gan đay, mot vai noi o chau Au va chau My thieu thon linh muc, so luong linh muc khong tang theo ty le so luong giao dan. Chu nghia the tuc tang on đinh o chau Au, nhung su hien dien cua Cong giao van con manh noi đay. 

Giao hoi tai chau A chiem thieu so giua cac ton giao khac, bao gom chi khoang 3% dan so chau A, nhung tai đay lai chiem mot ty le lon nu tu, linh muc. Tu 1975 đen 2000, dan so chau A tang 61% nhung giao dan Cong giao o chau A tang 104%. Tuy nhien, giao hoi phai đoi mat voi nhung thu thach trong truyen giao, giao dan bi đan ap tai cac quoc gia nhu Bac Trieu Tien, Trung Quoc va Viet Nam. Chau Đai Duong cung la noi truyen giao kho khan cho cac giao phai Kito giao boi noi đay co cac nhom sac toc voi hon 715 ngon ngu khac nhau. Trong giao hoi Cong giao tren toan the gioi, 12% cu ngu o chau Phi, 50% o chau My, 10% o chau A, 27% o chau Au va 1% o chau Đai Duong.
Brasil hien la quoc gia co so luong giao dan Cong giao đong nhat. Phan lon nhung quoc gia phat trien đeu co su hien dien cua Giao hoi, tuy co giam vao cuoi the ky XIX. Tai chau Au, cac quoc gia thuoc nhom ngon ngu Roman (Latinh) la cai noi lich su phat trien cua Cong giao, trong khi đo, cac quoc gia nhom ngon ngu goc Đuc nhieu Tin Lanh va cac quoc gia he tieng Slav lai mang su pha tron giua Cong giao va Chinh Thong giao. Phan con lai cua Cong giao tren the gioi la do no luc truyen giao cua Tay Ban Nha, Bo Đao Nha va Phap, ben canh đo con do viec di cu tu nhung quoc gia nay đi khap chau Au. Tai My Latinh - noi tung đuoc đoc quyen - Cong giao đang chiu su canh tranh ngay cang tang cua Khang Cach (Tin Lanh), đac biet la Trung My va khu vuc Caribbean. Tai chau Phi, Cong giao hoat đong manh me nhat o trung tam luc đia; trong khi o chau A, chi co hai quoc gia co ty le lon nguoi Cong giao trong dan so la Philippines, Đong Timo.


= Gia nhap đao =
Theo Giao luat Cong giao, mot nguoi se tro thanh mot thanh vien cua Giao hoi Cong giao khi nguoi đo lanh nhan Bi tich Thanh Tay theo ghi thuc Cong giao. Truong hop tin huu nao đo đa tuyen bo bo đao Cong giao nay muon gia nhap lai thi phai tai tuyen xung đuc tin Cong giao va lanh nhan Bi tich Hoa Giai. Nguoi Cong giao đuoc phep sinh hoat ton giao, lanh nhan cac nghi thuc ton giao o bat ky nha tho Cong giao nao tren toan the gioi.


Mot so hoc thuyet ve xa hoi = Pham gia con nguoi =
Giao hoi Cong giao cho rang khong mot ai co quyen xam pham đen su song cua ban than minh hay cua nguoi khac vi moi mot nguoi đuoc Thien Chua tao dung giong voi hinh anh cua ngai, co pham gia vuot tren cac loai thu tao khac. Boi vay, Giao hoi Cong giao phan đoi nhung hanh vi ma ho cho rang lam huy hoai gia tri su song: giet nguoi, tu tu, pha thai, tranh thai, gay chet em diu (tro tu), diet chung, chien tranh, nhan ban nguoi, sinh san vo tinh... Ban an tu hinh, tuy khong bi Giao hoi chinh thuc phan bac nhung cang ngay no cang bi cac nha than hoc va lanh đao giao hoi chi trich. Theo Giao hoang Gioan Phaolo II, ban an tu hinh khong nen ap dung trong moi truong hop, tru nhung truong hop no can thiet cho viec bao ve trat tu xa hoi. Co the thay rang, o hau het cac quoc gia phat trien co can tinh Cong giao, an tu hinh đa bi loai bo.


= Van đe gioi tinh, tinh duc =
Giao hoi Cong giao khong chi trich tinh duc neu no dien ra trong mot moi quan he vo chong hop voi tinh than giao luat Cong giao. Sinh san con cai đuoc Giao hoi Cong giao đe cao vi tin rang viec sinh san la cong tac vao cong trinh sang tao cua Thien Chua. Tuy nhien, trong cac Giao huan cua minh, Giao hoi nay van nhan manh viec sinh san va trach nhiem nuoi day voi con cai. Đac biet, cac bien phap tranh thai nhan tao (dung thuoc tranh thai, dung bao cao su), pha thai luon bi ho ket an gay gat vi ho chi chap nhan tranh thai bang bien phap tinh duc co trach nhiem va tiet che. Tuy nhien, gan đay Giao hoang Bien Đuc XVI noi rang viec su dung bao cao su co the la hop ly trong nhung truong hop đac biet. Đay la dau hieu coi mo hon ve van đe su dung bao cao su. Ngoai ra, Giao hoi Cong giao cung khong chap nhan van đe tinh duc va hon nhan cua nguoi đong tinh luyen ai.


= Van đe moi truong =
Giao hoi Cong giao nhin nhan rang: Chung ta đa thua ke tu cac the he truoc va chung ta đa huong loi tu lao đong cua nhung nguoi đuong thoi. Chinh vi the, chung ta phai co bon phan đoi voi het moi nguoi va khong the tu choi quan tam toi nhung nguoi se song sau chung ta. Chung ta la mot gia đinh nhan loai. Đay la mot trach nhiem ma cac the he hien nay phai co đoi voi cac the he tuong lai. Do đo, cham soc, bao ve thien nhien, moi truong la trach nhiem cua tat ca moi nguoi tren Trai Đat vi đo la tai san chung cua moi thanh vien trong gia đinh nhan loai. Khong ai đuoc khai thac su dung mot cach vo trach nhiem cac loai huu the khac nhau, bat ke la sinh vat hay loai vo tri vo giac nhu thu vat, thao moc, cac yeu to thien nhien, hoan toan theo y minh, theo nhu cau kinh te rieng cua minh.


Vai tro tren the gioi = Đuc tin va khoa hoc =

Đuc tin va khoa hoc luon la đe tai gay tranh cai ve Giao hoi Cong giao. Thuo ban đau, Giao hoi Cong giao chap nhan thuyet sang tao nhu đuoc chep trong Sach Sang The (phan đau cua Cuu Uoc). Sach nay viet rang, vu tru va van vat đuoc Thien Chua tao dung bang loi phan, con nguoi la Adam va Eva đuoc Thien Chua nan ra tu bui đat.
Trong suot chieu dai lich su cua minh, co nhung khi Giao hoi Cong giao đa xung đot khat khe voi nhung nha khoa hoc đi nguoc voi giao thuyet ke tren. Tuy nhien ngay nay, su xung đot giua Giao hoi va cac nha nghien cuu khoa hoc khong con gay gat. Tu Cong đong Vatican II, thai đo cua giao hoi ve khoa hoc đa thay đoi, van kien trong cong đong nay viet: "Co hai linh vuc tri thuc khac nhau: linh vuc đuc tin va linh vuc ly tri. Giao hoi khong cam cac ky thuat va cac bo mon van hoa nhan loai dung nhung nguyen ly va phuong phap rieng trong pham vi cua minh; do đo, giao hoi nhin nhan su tu do chinh đang nay va xac nhan su tu tri hop phap cua van hoa, nhat la khoa hoc". Giao hoi Cong giao đa noi long su chap nhan nhung buoc tien cua khoa hoc hien đai nhung quan niem rang cac cong trinh khoa hoc đeu co su can thiep cua Thien Chua. Co le quan điem de chap nhan nhat la "đuc tin va khoa hoc cung co cho nhau" (confirmation): Su that nao ma khoa hoc co the lam sang to đuoc thi tro thanh mot phan cua cuon Thanh kinh song trong thien nhien, giup con nguoi hieu them ve Thien Chua va ve chinh minh, du tu khoa hoc khong the đua toi cai hieu biet nay đuoc, ma chi la mot phan chat lieu đua toi su hieu biet nay. Đong thoi, đuc tin cung co the goi y va cam hung cho khoa hoc, cho du than hoc khong thay the cho khoa hoc đuoc".

 Nhung giao si khoa hoc cua Giao hoi (nhieu nguoi trong so ho thuoc Dong Ten) đa anh huong lon đen nen thien van hoc, di truyen hoc, khi tuong hoc, đia chan hoc va vu tru hoc. Cac giao si đa đanh dau ten tuoi cua minh trong nen khoa hoc the gioi nhu la Gregor Mendel thuoc Dong Augustine (đi tien phong trong nghien cuu di truyen hoc), Roger Bacon thuoc Dong Phanxico (nha triet hoc kinh đien, nguoi tien đoan ra nhieu phat minh khoa hoc) va linh muc Georges Lemaitre (đe xuat thuyet Vu No Lon). Tham chi nhieu giao dan Cong giao cung bi thu hut vao khoa hoc: Henri Becquerel kham pha ra chat phong xa; Luigi Galvani, Alessandro Volta, Andre-Marie Ampere, Guglielmo Marconi mo đuong trong linh vuc đien nang va vien thong; Antoine Lavoisier – "cha đe" cua hoa hoc hien đai; Andreas Vesalius khai sinh ra nganh giai phau hoc; Augustin Louis Cauchy la mot trong nhung nha toan hoc đat nen tang ve đai so; Giao hoang Gregorio XIII đuoc coi la tac gia loai lich ma ca the gioi đang su dung pho bien. Nhung vi tri nay đa lam thay đoi cach nhin cua nhung nguoi hay chi trich rang nhung hoc thuyet cua Giao hoi lam cho giao dan va giao si me muoi va can tro su tien bo cua nen van minh nhan loai. The ky XX đanh dau su phat trien nghien cuu khoa hoc cua Dong Ten.
Đoi voi truong hop cua Galileo Galilei, nam 1633, ong bi Giao hoi ket an vi khang đinh thuyet nhat tam ma Nicolaus Copernicus đe xuat truoc đo (cung la mot giao si Cong giao). Sau đo, Toa an La Ma mo mot cuoc xu an, Galileo bi nghi ngo la roi đao (ta giao) nhung su that la ong bi to cao oan va thuyet nhat tam đen nay đa chung minh la đung. Galileo bi ep buoc choi bo thuyet nhat tam va nhung nam cuoi đoi ong bi quan che. Ngay 31 thang 10 nam 1992, Giao hoang Gioan Phaolo II đa cong khai xin loi vi nhung hanh xu cua nguoi Cong giao đoi voi Galileo trong cuoc xu an đo la sai lam.
Gan đay nhat, Giao hoang Bien Đuc XVI phat bieu rang: "Giua đuc tin va khoa hoc khong co su chong đoi nhung co tinh ban". Du vay hien nay, Giao hoi Cong giao van co lap truong bao thu tren mot so van đe nghien cuu khoa hoc nhu: nhan ban vo tinh nguoi, nghien cuu te bao goc phoi thai nguoi...


= Nghe thuat =

Cac nha nghien cuu cho rang Giao hoi Cong giao đa gop cong trong viec tao ra su xan lan va huy hoang cua nen nghe thuat o chau Au. Than hoc Cong giao đa anh huong đen y tuong cua cac nha van nhu J. R. R. Tolkien, C. S. Lewis va William Shakespeare. Sau thoi Phuc Hung, phong cach Baroque cho kien truc, hoi hoa va am nhac đuoc Giao hoi Cong giao đac biet khuyen khich vi ho nhan thay rang no kich thich them long mo đao. Ve am nhac, tu si Guido d'Arezzo (khoang 991-1033), nguoi Y thuoc Dong Bien Đuc, la nguoi phat minh ra hinh thuc bay not nhac va đat ten la: Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La va Si dua tren chu đau cua mot bai ca tung Thanh Gioan10; cung nam dong ke nhac cho cac ban Thanh ca trong nha tho, sau đo la tieu chuan ky am cho nen am nhac co đien chau Au, đen nay khap the gioi đang su dung. Nhieu nhac si chau Au xuat than tu Cong giao đa co nhung tac pham noi tieng, co the ke đen Ode hoan ca cua Ludwig van Beethoven, Kinh mung Thanh The cua Wolfgang Amadeus Mozart, Ave Maria cua Franz Schubert, Banh Thien Than cua Cesar Franck va Vinh Danh cua Antonio Vivaldi.


= Giao duc =
Tu thoi Trung Co, cac tu si Cong giao đa quan tam đen viec giao duc đuc tin va giao duc dan su. Lich su cho thay rang o cac vung đat truyen giao, nhung nguoi đau tien hoat đong ve giao duc la Cong giao. O mot so quoc gia, Giao hoi Cong giao mo rat nhieu truong hoc ngoai cong lap tro thanh to chuc so huu he thong truong ngoai cong lap lon nhat the gioi hien nay. Tren quy mo toan cau, cac truong đai hoc thuoc Giao hoi Cong giao va nhung truong thuoc cac ton giao khac đa tu lau la nhung thanh vien chu chot, đuoc coi nhu nhung truong co chat luong, nhung la co đau trong đat nuoc cua ho. Vi du, o Hoa Ky, 217 truong đai hoc bon nam cua Giao hoi Cong giao chiem 20% tong so sinh vien vao đai hoc va cao đang hang nam. Tren the gioi co gan 1900 truong đai hoc va cao đang cua Giao hoi Cong giao.


= Phat trien kinh te =
Francisco de Vitoria, nha than hoc, nha tu tuong thuoc Dong Đa Minh, đe tu cua Tommaso d'Aquino đa co nhung nghien cuu lon ve van đe lien quan đen nhan quyen cua nguoi thuoc đia, nguoi ban đia, ma đa đuoc Lien Hop Quoc cong nhan nhu la nguoi đat nen tang cho luat phap quoc te, ly tuong cho nen dan chu va su phat trien kinh te cua phuong Tay. Ngay nay, Giao hoi Cong giao, ma chinh the Vatican lam quan sat vien tai Lien Hop Quoc, luon nhan manh tam quan trong cua viec phat trien la phuc vu su phat trien toan dien cua nhan vi, chu khong phai nguoc lai.


= Bac ai va phuc loi xa hoi =
Bac ai va phuc loi xa hoi la hoat đong trong điem va noi bat cua Giao hoi Cong giao. The ky thu nhat, khi Giao hoi so khai đuoc thanh lap, cac tong đo đoi dien voi mot thach đo đe doa chia re cong đoan Kito giao moi nay. Van đe la cac Kito huu goc Hy Lap than phien rang cac ba goa trong nhom cua ho khong nhan đuoc phan chia se cua cai chung. Cac vi tong đo đa bo nhiem bay pho te voi nhiem vu chuyen biet la đam bao su cong bang trong viec chia se cua cai.
Đen thoi Trung Co, viec cham soc cho nhung nguoi khon kho đa đuoc quan tam trong nhung tu vien Cong giao lon, cac tu si cham soc cho cac tre mo coi, nguoi benh tat, gia yeu, cac du khach va nguoi ngheo. Tu cac tu vien, cong viec nay đuoc lan toa đen cac thanh pho đe thiet lap cac vien te ban, vien mo coi, nha duong lao - duong benh, tram dung nghi, nhieu trung tam cham soc suc khoe va phuc vu xa hoi khac. Sau đo, cac to chuc giao dan bat đau mo rong va thuc hien trong cong viec nay, nhu Hiep hoi Bac ai Vinh Son cua Vinh Son đe Phaolo.
Nhung cong viec hien nay cua cac to chuc bac ai Cong giao tren toan the gioi tiep tuc uu tien phuc vu nhung đoi tuong: phu nu, tre em ngheo đoi, cac ca nhan bi loai tru (vi la lao đong nuoc ngoai, nguoi di dan, ti nan, khac chung toc, bi thieu nang, HIV/AIDS, hoac ly do nao đo) vi Giao hoi Cong giao quan niem rang tat ca moi nguoi đeu la con cua mot Thien Chua. Ngay nay, Caritas Quoc te la mot trong nhung to chuc Cong giao phuc vu bac ai, phuc loi xa hoi lon tren the gioi.


= Tac đong xa hoi đuong đai =
Nam 1978, Giao hoang Gioan Phaolo II, truoc đay la Tong Giam muc cua giao phan Krakow thoi Ba Lan la nha nuoc cong san, đa tri vi 27 nam - mot trong nhung trieu đai Giao hoang lau nhat trong lich su. Chinh Mikhail Gorbachev, chu tich cua Lien Xo đa ghi nhan rang Giao hoang nguoi Ba Lan nay la nhan to đay nhanh su sup đo cua chu nghia cong san o chau Au. Me Teresa thanh Calcutta đuoc trao tang Giai Nobel Hoa binh vao nam 1979 vi nhung cong viec nhan đao cua ba danh cho nguoi ngheo o An Đo. Giam muc Carlos Filipe Ximenes Belo cung gianh giai thuong tuong tu vao nam 1996 vi giai phap hoa binh cho cuoc xung đot o Đong Timor. Hien nay, Toa Thanh Vatican la mot quoc gia trung lap, đai dien cho Giao hoi Cong giao giu vi tri quan sat vien tai Lien Hop Quoc va thuong neu len cac quan điem bao ve tu do ton giao, nhan quyen, chong đoi ngheo va nen hoa binh cua cac quoc gia.


= Cac vu be boi =
Trong thap nien 1990 va 2000, gioi truyen thong tren the gioi đa phanh phui viec lam dung tinh duc tre vi thanh nien cua giao si Cong giao tai nhieu quoc gia. Giao hoi Cong giao bi chi trich vi mot vai Giam muc đa bao che cho cac linh muc bi cao buoc, khong xu ly ma lai thuyen chuyen ho đen muc vu noi khac, đe tinh trang nay tiep dien. Hien nay, Giao hoi Cong giao đa thiet lap thu tuc chinh thuc đe giai quyet van đe nay. Nguoi phat ngon cua Vatican cho biet ho xu ly rat nghiem chinh đoi voi vu tai tieng lam dung tinh duc tre em. Ong cung noi cac nha lanh đao giao hoi phai hop tac voi nha chuc trach dan su ve nhung truong hop lam dung tinh duc tre em. Theo van phong cua Giao hoi đang phu trach ve su viec, ho đa nhan đuoc đon to cao ve hon 4.000 vu trong thap nien qua. Truoc nhung chi trich cua du luan, Giao hoang Bien Đuc XVI noi rang du trong bat cu hoan canh nao thi cung khong the khang khang xem hanh vi toi loi nay nhu la mot toi cua chi rieng Cong giao.
Ke tu đau nam 2012, Toa Thanh Vatican cung trai qua cuoc khung hoang sau khi nguoi quan gia cua Giao hoang Bien Đuc XVI bi bat vi tinh nghi lam ro ri tai lieu mat, con chu tich ngan hang cua Toa Thanh bi sa thai. Vu ro ri tai lieu nay đuoc gioi truyen thong goi la VatiLeaks (choi chu cua WikiLeaks), khien Giao hoang phai chi đao Giao trieu Roma thanh lap mot hoi đong đac biet đe đieu tra vi no lam anh huong đen uy tin cua Toa Thanh.
Vao khoang thang 4 nam 1994 cho đen thang 7, cong đong đa so nguoi Hutu đa giet chet khoang 800 000 nguoi Tutsi va Hutu on hoa trong mot cuoc tham sat keo dai 100 ngay. Mot so nguoi song sot noi rang cac linh muc Cong giao va cac nu tu đa sat hai nhieu nguoi thieu so Tutsi. Mot so nhan chung khac noi rang hang giao pham đa phan boi lai nhung nguoi co gang tim kiem su tru an ngay trong cac nha tho Cong giao. Mai đen thoi gian gan đay, Giao hoang Francis moi gap mat tong thong Rwanda Paul Kagame đe xin tha thu ve toi loi cua cac linh muc Cong giao va cac nu tu đa ra tay sat hai nguoi dan Rwanda vo toi vao nam 1994. Anh huong tieu cuc cua vu tham sat Rwanda 1994 khien nhieu nguoi tho phuong đa chuyen sang cac dong Kito giao khac sau vu diet chung.


Xem them Cong giao
Toa Thanh
Thanh Vatican


Chu giai Chu giai 1: Tranh nham lan voi cac giao hoi Chinh Thong giao Đong phuong.
Chu giai 2: Can phan biet Chuc Thanh (Holy Order) voi Thanh nhan (Saint). Chuc Thanh khong co nghia rang ho đa la "Thanh" nhung mang nghia rang ho đuoc tuyen chon, tach rieng ra đe phuc vu Thien Chua.
Chu giai 3: Chu đay đu la quinquennial visita ad limina mang nghia la cuoc vieng tham mo Thanh Phero va Phaolo đinh ky 5 nam. Cac quy đinh ve chuyen tham nay đuoc viet trong Giao Luat Cong giao 1983 đieu 399-400.
Chu giai 4: Xin xem: Phuc am Luca 22:19, Matthew 26:27–28, Mark 14:22–24, 1 Corinto 11:24–25
Chu giai 5: Giao Luat Cong giao, đieu 919.
Chu giai 6: Giao Luat Cong giao, đieu 844.
Chu giai 7: Xin xem: Thu gui tin huu Epheso 1:22-23; Thu gui tin huu Roma 12:4-5
Chu giai 8: Xin xem: Phuc am Mattheu 5:44
Chu giai 9: Nguoi tuyen bo minh la nguoi Cong giao khong đong nghia voi viec ho co thuc hanh Cong giao hay khong. Boi vi mot so nguoi theo đao Cong giao, theo đieu kien cua mot cuoc hon phoi chang han, nhung tu lau đa bo thuc hanh hoac tham du cac nghi thuc Cong giao.
Chu giai 10: UT queant laxis REsonare fibris. MIra gestorum FAmuli tuorum. SOLve polluti LAbii reatum. Sancte Ioannes


Chu thich Lien ket ngoai Trang chu cua Toa Thanh – 9 ngon ngu
Vatican News – tieng Viet
Hoi đong Giam muc Viet Nam
Thong tan xa Cong giao Viet Nam
Vietnamese Missionaries in Asia Luu tru ngay 4 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine