Nghe An ky (乂安記, Ghi chep ve xu Nghe An) la mot bo sach đia chi co tieng cua Viet Nam, do Hoang giap Bui Duong Lich (1757 – 1828) bien soan o đau the ky 19. Đay la bo sach đuoc bien soan cong phu, phan anh kha đay đu ve lich su, nui song, nhan vat, tho van…cua đat nuoc va con nguoi o tran Nghe An (nay la hai tinh Nghe An va Ha Tinh), đuoc gioi nghien cuu (nhu Hoang Xuan Han, Tran Van Giap, Emile Gaspardone) đanh gia cao, chu yeu ve phuong phap bien soan nghiem tuc, ve nguon su lieu doi dao va đoc đao .


Lai lich Khong biet chinh xac nam khoi soan va hoan thanh Nghe An ky, chi biet sach nay đuoc Bui Duong Lich viet sau khi ong đa viet Nghe An phong tho ky(乂安風土記) va Nghe An chi(乂安誌), va đuoc khac in vao khoang đoi Tu Đuc (o ngoi: 1847-1883), tuc sau khi tac gia đa mat (1828).
Theo bai Tua Nghe An phong tho ky (khong đe ten tac gia), thi sach nay đuoc lam ra sau khi Ngo Nhan Tinh đen lam quan o tran Nghe An (nam 1831, vua Minh Menh chia tran nay thanh 2 tinh la Nghe An va Ha Tinh). Trich bai Tua:

"Mua xuan nam Tan Mui (1811), co Huu Tham tri bo Binh la Nhu Son Ngo (Nhan Tinh) linh chuc Hiep tran Nghe An, muon biet phong tho mien Nghe An, ben gio quyen "Hoan Chau phong tho thoai" cua ong Tran (Tran Lam) ra xem va cho đo chi la cau chuyen cua mot thoi, moi sai Bui Duong Lich soan Nghe An phong tho ky". "
Ve noi dung, Nghe An phong tho ky do nhieu nguoi viet, Bui Duong Lich lam Chu bien, nham gioi thieu mot so thang tich noi tieng cua xu nay.
Gan đay, Vien nghien cuu Han Nom (Ha Noi) co tim đuoc mot quyen sach nho nhan đe la Nghe An chi, gom hai quyen Giap va At. Sach chep tay, đa rach nat may to đau va may to cuoi, khong co tua, bat va muc luc. To đau, duoi ten sach co đe: "Bui Hoang giap tien sinh tru" (co nghia Hoang giap Bui [Duong Lich] soan). Noi dung sach gom 3 phan:

Đia chi: viet ve bien gioi va nui.
Thuy chi: viet ve song, suoi, khe, ho, cua bien.
Nhan chi: viet ve 54 van nhan va vo nhan.
So voi Nghe An phong tho ky, thi sach nay chep ky hon. Tuy nhien, so voi Nghe An ky sau nay, thi no hay con gian luoc. Vi vay co the noi Nghe An chi đuoc ho Bui viet sau khi viet Nghe An phong tho ky, nhung roi vi chua thoa man, nen ong đa đieu tra them, suu tap them đe viet thanh Nghe An ky. Noi cach khac, Nghe An phong tho ky va Nghe An chi đeu la "tien than" cua Nghe An ky.
Can cu vao bai Tua Nghe An phong tho ky (vua dan) va tieu su cua Bui Duong Lich, thi ong lam ra sach nay vao khoang thoi gian 1811-1812 (tuc nam Ngo Nhan Tinh đen Nghe An, roi sai ong soan sach), tuc khi đang giu chuc Đoc hoc Nghe An. Hai quyen sau la Nghe An chi va Nghe An ky, đuoc ong soan sau đo, co the la vao nhung nam ong đa cao quan ve nha.
Tim hieu ve nam Nghe An chi đuoc khac in, tra trong sach Đai Nam thuc luc (Chinh bien, đe tu ky) thi thay co thong tin: nam Canh Tuat 1850, Bui Thuc Kien (con cua Bui Duong Lich, bay gio đang lam Thua chi o Noi cac) co dang len vua Tu Đuc 2 bo sach cua cha minh la Nghe An ky va Bui gia huan hai. Co le khong lau sau đo, Nghe An ky đuoc hoc tro hay con chau tac gia đem khac in (vi sach khong viet ro ten, ma chi đe la "Ton Trai Bui tien sinh soan" đe to long ton kinh). Tuy nhien, vi ban sach ma ngay nay con truyen (Thu vien Khoa hoc xa hoi, ky hieu A. 607) thieu han trang đau, khong co tua, bat, hay chu dan gi ca, nen khong ro đuoc khac in vao nam nao; chi phong đoan la khoang đoi Tu Đuc, vi trong sach đa đuoc kieng huy can than (nhu chu Nham [ten vua Tu Đuc] đuoc khac bo net ngang). 
Nam 2012, Nghe An ky (ban dich cua Vien nghien cuu Han Nom) đuoc gioi thieu đay đu trong Tong tap du đia chi Viet Nam (tap 3).


Noi dung (so luoc) Nghe An ky gom 2 quyen, kho 28 x 18 cm, gom 237 to (moi to 10 dong, moi dong 20 chu), chu khac in de đoc, đau sach khong thay co tua hoac bat.
Sach co 3 chuong lon, la: Thien chi (ghi ve troi), Đia chi (ghi ve đat) va Nhan chi (ghi ve nguoi). Đay la theo quan niem "tam tai" (Thien, Đia, Nhan) cua Nho hoc, va đuoc phan chia ra nhu sau:

Quyen I (95 to), gom "Thien chi" va "Đia chi"
-Thien chi noi ve gioi phan vung troi cua tran Nghe An (tuc Nghe An va Ha Tinh sau nay). O đay co 2 muc:
-Thien da: noi ve gioi phan theo thien van, vi tri cac sao tren troi.
-Thien khi: noi ve khi hau.
-Đia chi (tuc la đia ly hinh the o tran Nghe An) co 5 muc:
-Cuong vuc (bo coi): noi ve lich su đia ly va su thay đoi cua no.
-Đieu ly (mach đat): noi ve cac vung cao, vung thap.
-Nui non: co ca thay 85 đon vi, ke ca go va đao.
-Song (co ca thay 31 đon vi gom khe, suoi, ho, đam) va cua bien (12 đon vi).
Quyen II (142 to), chi co mot chuong "Nhan chi", viet ve nguoi o tran Nghe An, chia lam 2 phan:
-Phan Đai cuong gom 2 muc: Khi chat (tam tinh va the chat con nguoi) va Sinh ly (đoi song kinh te).
-Phan Nhan vat co 3 muc: Co đe (Viet Thuong thi va Mai Hac Đe), Van nhan (150 nho si co ten tuoi) va Vo tuong (31 nguoi noi tieng). Đay phan chiem nhieu nhat (142 to), va đang chu y la o trong đo co ca tieu truyen cua Bui Duong Lich, tuc tac gia .


Gia tri La mot nhan chung cua thoi đai, lai thuong đi du lam khap noi trong xu Nghe, nen Bui Duong Lich biet nhieu va hieu sau ve manh đat nay. Ngoai ra, tac gia con la mot nha giao, lai co kinh nghiem bien soan đia chi, đong thoi cung la nguoi co tam huyet, co mot nhan quan tien bo va khoa hoc…nen phan lon su lieu o trong sach Nghe An ky đeu co "gia tri va đang tin cay"...Vi le đo, tac pham đa đuoc gioi nghien cuu đanh gia cao, chu yeu ve phuong phap bien soan nghiem tuc, ve nguon su lieu doi dao va đoc đao .
Nhin chung, mac du co mot vai han che (nhu chua chu trong mat kinh te va sinh hoat cua nhan dan), nhung Nghe An ky van la bo sach đuoc bien soan cong phu, co gia tri ve nhieu mat, nhat la mat đia ly lich su. Đac biet o chuong "Nhan chi" co mot ban tu truyen đay đu ve tac gia, voi dung y trinh bay nhung ghi chep ve thoi su quoc gia ma tac gia co lien quan hoac đuoc tai nghe mat thay... Đo la đieu đac biet quy đoi voi gioi nghien cuu lich su, chu yeu la lich su thoi ky cuoi Le sang trieu Tay Son.


Xem them Bui Duong Lich
Le quy dat su


Sach tham khao chinh Tran Van Giap, Tim hieu kho sach Han Nom. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 2003.
Nguyen Hue Chi, muc tu: "Bui Duong Lich" trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.
Nguyen Thi Thao - Bach Hao, "Bui Duong Lich va Nghe An ky", in trong Tong tap du đia chi Viet Nam (tap 3). Nha xuat ban Thanh Nien, 2012.


Chu thich