Khi moc mien Đong (Danh phap khoa hoc: Macaca assamensis assamensis), ten tieng Anh la Eastern Assamese macaque la mot trong hai phan loai cua loai khi moc (Macaca assamensis) phan bo o vung Nam A va Đong Nam A . Phan loai nay co mat o Viet Nam va đuoc goi ngan gon la khi moc vi Viet Nam chi co phan loai nay, chung cung con co ten khac nhu con goi la Khi xam, Khi nau, khi xau hay Tu cang, Linh ke, Cang ke, Linh Moong (trong tieng Tay), Tao binh bua (trong tieng Dao, Man), Khi sau (trong tieng Muong), Tu linh min, Linh lum, Linh quai (trong tieng Thai).
Chung co mat o Bac Viet Nam, Nepal, An Đo, Bac Myanmar, Trung Quoc, Thai Lan cho đen Bhutan. Chung co mat o vung Arunachal Pradesh, Assam, Manipur, Meghalaya, Mizoram, Nagaland, Sikkim, va Tripura o Đong Bac An Đo cho toi phia nam cua Myanmar, phia Nam cua Myanmar toi bien gioi Thai Lan nhu Chongkrong, thuong nguon song Mekong o Tay Tang cho toi cac tinh Quang Tay, Quy Chau, Tay Tang, Van Nam o Nam Trung Quoc, vung Tha Teng o Bac Lao va Hoi Xuan o Bac Viet Nam. O Viet Nam chung sinh song tu Lao Cai đen Quang Binh trai dai qua cac tinh nhu Lao Cai, Yen Bai, Son La, Ha Giang, Bac Kan, Thai Nguyen, Hoa Binh, Ha Tay, Nghe An, Ha Tinh, Tuyen Quang, Quang Binh). Nhin chung, chung song tren vung nui mien Bac va Bac khu IV.


Đac điem = Mo ta =
Khi moc co kich thuoc lon hon cac loai khi o Viet Nam, co bo long day va dai hon, co mau tu nau sam đen nau vang, đac biet long xung quanh mat co mau đen, con hai ben ma lai co mau xam. Khi moc dai 50 cm đen 73 cm voi đuoi dai 19 cm đen 38 cm (dai than 41-73,5 cm, dai đuoi 14-24,5 cm). Trung binh chung nang khoang 6–11 kg. Con đuc nang 10 kg đen 14,5 kg, con cai nang 8 kg đen 12 kg. Chung co đac điem nhan dang đac trung la long tren đinh đau thuong re sang hai ben phai va trai. Khi moc, chung co đac điem nhan dang đac trung la long tren đinh đau thuong re sang hai ben phai va trai.
Mot so đac điem đe phan biet so voi loai khi vang so voi cac loai khi khac la kich thuoc co the lon hon, long day va dai hon, mat thuong đo. Đuoi dai hon đuoi khi vang. Bo sau đit co long (trui o khi vang). Phan loai khi nay co bo long tu mau vang xam nhat đen nau tham. Vung đau, tay, vai sang hon phan sau chan va đuoi. Xung quanh cam mau nau sang, duoi mat tham hon. Diem long ben ma tham va huong ve phia sau keo đen tai. Vung mong mau xam nhat. Long đuoi dai, cup xuong.
Mau long co the thay đoi tu mau nau sam toi mau nau vang nhat, nhung o vai, gay, đinh đau va tai thuong sang mau hon va vang hon phia sau chan va đuoi. Long xung quanh mat mau đen, hai ma co long mau xam, phia trong va phia duoi cua đui mau trang xam. Long đuoi dai, phan duoi đuoi co mau nhat hon phan tren. Huong cua long o tren đinh đau rat đac trung, moc re sang phai va sang trai, xoan o tren goc tai. Mao huong ra phia sau. Co tui ma. Chai mong (đit)lon, xung quanh co long. Đuoi thuong map phan goc, thang va khong thon, đuoi khong thon, thuong thang, đuoi ngan kem nua chieu dai than nhung dai hon 10% chieu dai than va dai hon ban chan sau, 


= Sinh thai =
Khi moc song thanh bay đan tu 10-50 con, so luong ca the trong đan thuong lon tu 10-50 con, chung hoat đong chu yeu tren mat đat va cac tang cay cao, nhieu khi chung song thanh đan 15 đen 20 con do con đuc gia lam đau đan, canh gac khi kiem an. Cau truc đan gom nhieu con đuc, nhieu con cai. Co the song chung voi khi vang, vooc đen, culi, vuon, khi mat đo, vooc mui hech, vooc ngu sac. Khi moc phan bo o đo cao tu 150-1200m, co khi toi 1750m. Rieng o Viet Nam va Lao, chung thuong song trung binh o đo cao 500m so voi mat nuoc bien.
Chung song trong rung cay cao tren nui đa voi va nui đat, rung thuong xanh, rung thua. Tru an trong cac hang hoc duoi mom đa, hoac nau minh trong cac lum cay ram rap. Khi moc hoat đong vao ban ngay, ban ngay chung xuong đat kiem an, ban đem chung treo len canh cay hoac cac hoc tren vach đa đe ngu. Chung co cuoc song leo treo va co nhieu luc đi tren mat đat. Chung thuong ngu tren cay va tren nui đa. Moi truong song cua chung la nhung rung cay cao tren nui đa, rung am thuong xanh, rung thua, rung tre nua, So voi cac loai khi vang khi moc hoat đong it nao nhiet hon. Đoi khi chung cung kha hung du, co ghi nhan truong hop mot nguoi trong luc cho khi moc an tai Vuon quoc gia Pu Mat bat ngo bi loai đong vat nay chup lay tay roi cau va can lam rach, đut đong mach, gay ton thuong o canh tay va mot so noi tren co the, ca the khi nay co trong luong 22 kg.
Thuc an cua khi moc la trai cay, la, ngu coc va mot so đong vat khong xuong song. Khi moc an thuc vat, ngoai cac loai qua co vi chua chat, no con thich an ca mang cua tre, nua, vau, la...thinh thoang an con trung canh cung hoac au trung, đoi khi chung con an ca con trung va than lan. Khi moc sinh san quanh nam, moi nam đe mot lua, moi lua đe mot con khi con co mau long giong khi me. Thuong gap khi con vao thang 4, 5, 7, 8, 10. Trong luong so sinh tu 300-500g. Khi moc cung voi khi coc la hai phan loai co tuoi tho ngan nhat voi 12 nam tuoi.


Thuc trang O Viet Nam co cac loai khi đuoi dai, khi đuoi lon, khi vang, khi mat đo, khi moc, ca nam loai khi gom khi mat đo, khi đuoi dai, khi đuoi lon, khi moc va khi vang đeu thuoc Nhom IIB – Nhom đong vat rung nguy cap, quy, hiem bi han che khai thac, su dung vi muc đich thuong mai theo quy đinh tai Nghi đinh so 32/2006/NĐ-CP ngay 30 thang 3 nam 2006 cua Chinh phu ve quan ly thuc vat rung, đong vat rung nguy cap, quy hiem. Tat ca cac loai nay cung đong thoi thuoc Phu luc II CITES – Han che khai thac, buon ban quoc te vi muc đich thuong mai. Chung la đoi tuong nghien cuu khoa hoc. Mat khac neu bao ve tot chung se tro thanh nguon đong vat dung đe nghien cuu, thu nghiem vaccine phuc vu cuoc song con nguoi.
Khi moc la loai khi song ngoai thien nhien co so luong thu hai sau khi vang tai Viet Nam. Trong nhung nam 60, 70 ve truoc hang nam co 10 van con bi san ban. Nan san ban qua muc, pha rung bua bai nen so luong khi moc đa giam rat nhieu. Đay la nhom đong vat đa đuoc xep vao Sach đo Viet Nam thuoc loai cam san ban, bay bat, can co cac bien phap bao ve, muc đo đe doa bac V. Truoc nam 1975, loai nay con gap rat pho bien o cac khu rung thuoc cac tinh phia Tay Bac tren dien tich uoc tinh khoang >5.000km2. Tu nam 1975 tro lai, tinh trang cua loai thay đoi ro ret. So luong quan the giam manh. So luong tieu quan the hien nay khoang >15. Nguyen nhan bien đoi do noi cu tru bi xam hai, rung bi chat pha, dien tich rung tu nhien bi thu hep va đay la đoi tuong san bat đe lay thit, nau cao, buon ban va xuat khau. 


Cuu ho Can bo Trung tam Bao ton cong vien, hang đong o Vinh Ha Long tung co sang kien ho tro thuc an cho đan khi moc o hang Luon. Tai khu vuc Hang Luon hien co khoang 40-50 con khi sinh song tren đao đa. Vao mua đong, nguon thuc an cho khi khan hiem, moi nguoi đa thuong xuyen mua rau, cu, qua cho cac con khi va đan khi đa đon nhan su quan tam cua con nguoi. Ngoai Hang Luon, hien tren mot so đao cua Vinh Ha Long co khi sinh song nhu khu vuc đao quanh lang chai Cua Van, hang Đau Go-Sung Sot. Tuy nhien, cho toi nay chua co thong ke cu the nao ve so luong, pham vi cu tru cua loai khi nay tren Vinh Ha Long.
Co ghi nhan viec trung tam Cuu ho bao ton va Phat trien sinh vat Hoang Lien tiep nhan 01 ca the khi moc đuc co trong luong khoang 11 kg tu nguoi dan hien tang, hai ca the nay mua lai cua nguoi dan đia phuong bay đuoc trong rung va đang trong tinh trang bi thuong. Cac gia đinh đa cham soc, chua tri vet thuong, tuy nhien đen nay ca the khi nay co suc khoe khong tot, hai gia đinh đa tu nguyen hien tang. Sau khi nhan đuoc nguon tin co mot con khi moc xuat hien tai nha dan, Hat Kiem lam Quang Trach đa tien hanh kiem tra va tiep nhan mot ca the khi moc. Khi moc đuoc luu giu tai nha dan truoc khi chuyen giao cho Trung tam cuu ho đong vat hoang da, mot nguoi, tren đuong đi lam ve ong nhat đuoc con khi noi tren o ven Quoc lo 1 trong tinh trang bi thuong nang, đa đua ve nha cham soc, nuoi duong, đen nay đa khoe manh.
Trung tam Cuu ho, bao ton va Phat trien sinh vat Phong Nha-Ke Bang tung tha ve moi truong tu nhien 9 ca the đong vat hoang da quy hiem trong đo co 2 ca the khi moc . Chi cuc Kiem lam thanh pho Đa Nang cung đa tha mot ca the khi moc ve moi truong tu nhien.Ca the khi moc đa đuoc tha ve moi truong tu nhien. Ca the khi moc đa đuoc tha ve moi truong tu nhien, ca the nay do nguoi dan tu nguyen giao nop cho co quan chuc nang xu ly va đa tha ve moi truong tu nhien tai Tieu khu 62 Khu Bao ton thien nhien Son Tra. Cuu ho nhieu khi quy hiem 6 ca the đong vat quy hiem đang đuoc van chuyen đi tieu thu thi bi co quan chuc nang phat hien, tich thu va ban giao đe cuu ho truoc khi tra ve moi truong tu nhien tai Vuon quoc gia trong đo co hai khi moc đuoc ban giao trong tinh trang suc khoe yeu, mot so bi thuong o chan, xay xat ngoai da sau khi cuu ho va cham soc mot thoi gian, đat suc khoe tot, cac ca the nay đuoc tha ve moi truong tu nhien tai Vuon quoc gia Phong Nha.


Trong van hoa Cum tu khi gio, khi kho, khi moc đuoc hieu la nhung cau rua, cau mang danh cho nhung ke muon chui. Trong tam thuc cua nguoi Viet xua khi nhanh chong tro thanh phuong tien the hien muc đich phat ngon trong giao tiep đoi thuong. Nguoi ta thuong lay ca dong ho khi ra đe lam phuong tien mang mo. Boi le, khot (trong khi khot), khon (khi khon), gio (khi gio), doc (khi doc), moc (khi moc) đeu la giong loai khi. Trong dan gian, con khi gio cung la ten goi khac cua con cu li hoac ten goi con khi moc la loai khi thuoc bo khi hau.
Khi can phu đinh, bac bo mot đieu gi, nguoi dung "khi cui", "khi kho", "khi ho", "khi doc" hay "khi moc", Khi moc, tui du suc lam. Chang han nhu "Cai khi moc", "Cai khi kho", "Cai khi", "Cai cua khi", đeu co the dung đe phu đinh. Khi ai đo bao rang "Co cai khi moc" thi khong co nghia la co... con khi moc, ma ai cung hieu nghia rang khong co cai gi ca. Nha van Phi Van cua Nam bo co truyen "Trao than con khi moc", chu moc chi cap đo "moc" cao hon con co moc xi, moc kho, moc thech, moc meo, moc xanh ra, moc hoa cau. Đoan van tren, "moc" co nghia phu đinh, khong co hoac chang co gia tri gi.


Tham khao Lien ket ngoai Macaca assamensis assamensis (McClelland, 1840) (ten chap nhan) Luu tru ngay 21 thang 4 nam 2016 tai Wayback Machine Catalogue of Life: 25th March 2016
Khi moc mien Đong tai Encyclopedia of Life
Khi moc mien Đong tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Khi moc mien Đong 945194 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).