Cong giao(Cong giao La Ma) (chu Anh: Catholicity of the Church, chu Hi Lap co: καθολικος katholikos, dich nghia: Tinh đai cong cua Hoi Thanh), hoac goi Giao hoi pho quat, Hoi Thanh đai cong, Hoi Thanh pho thong(Tin Lanh), la mot khai niem trong Co Đoc giao, đe chi Hoi Thanh cua Đang Christ la Hoi Thanh pho quat, pho thong, đai chung, cua toan the nhan loai, hoan toan khong thuoc ve mot khu vuc, chung toc, tang lop, hoac he phai cu the nao. Thuat ngu nay bat nguon tu chu Hi Lap καθολικος katholikos, nghia la “pho quat”, “pho thong”, “cua toan the gioi”. Ban đau, thuat ngu nay đe chi Hoi Thanh tin nhan Chua Jesus Christ la Đang Cuu the, tuan thu Thanh kinh va tuan theo Tin lanh đuoc truyen ba boi cac su đo. Thanh Ignatius thanh Antioch lan đau su dung tu “đai cong” (Katholikos) đe mo ta Hoi Thanh trong thu gui tin huu o Smyrna, tai đo ong viet: “Noi nao co Chua Jesus Christ hien dien, noi đo co Hoi Thanh đai cong”. Đieu nay am chi rang, mac du giao hoi hien dien tren khap the gioi, nhung thuc the cua Hoi Thanh van la duy nhat, đo la than cua Đang Christ.
Thuat ngu nay sau đo đuoc đua vao Bai tin đieu cac Su đo, voi cau: “Toi tin Hoi Thanh pho thong, su cam thong cua thanh đo, su tha toi, su song lai cua than the, va su song đoi đoi”, hoac Kinh tin kinh Nicaea–Constantinople, voi cau: “Toi tin Hoi Thanh duy nhat, thanh thien, cong giao va tong truyen”. Thuat ngu “cong giao” la mot trong bon đac tinh cua Hoi Thanh, ben canh “thanh thien”, “duy nhat” va “tong truyen.” Ngoai viec chi su pho quat ve mat to chuc, “Hoi Thanh pho thong” con chi tinh chinh thong cua giao li giao hoi, phan biet voi cac giao li “di giao”. Nha than hoc Vincent thanh Lerins o the ki V đua ra mot đinh nghia noi tieng ve tinh đai cong cua giao hoi, goi la “Quy tac Vincent”, rang: “Đieu gi ma moi nguoi, o moi noi trong moi thoi, đeu tin, thi đieu đo nen đuoc xem la chan li.” Đinh nghia nay ket hop y nghia “tinh đai cong” o hai phuong dien la “pho bien” va “chinh thong”, đuoc giao hoi qua cac thoi đai chap nhan.
Tu "Cong giao" khi viet hoa lai chi cu the Giao hoi Cong giao La Ma, đac biet la trong cac boi canh đai ket, va tai cac quoc gia khac nhau co nhung giao hoi khac nhau cung su dung thuat ngu "cong giao", nham phan biet khoi y nghia rong hon cua tu nay. Mac du cong đong do giao hoang lanh đao tai Rome đuoc biet đen la Giao hoi Cong giao, nhung thuat ngu "cong giao", nhung đac điem cua tinh đai cong, cung đuoc su dung đe chi cac he phai Co Đoc giao nhu Giao hoi Chinh giao Đong phuong, Giao hoi Chinh thong Co Đong phuong va Giao hoi Phuong Đong Assyria. Thuat ngu nay cung đuoc su dung trong ngon ngu cua nhung giao hoi đa tach biet khoi Giao hoi Cong giao La Ma, nhu Giao hoi Lutheran, Giao hoi Anh giao (Thanh Cong Hoi), cac giao hoi Cong giao Đoc lap, Cong giao Phuc co va mot so he phai Co Đoc giao khac. Mac du cac đac tinh dung đe xac đinh tinh đai cong cung nhu su cong nhan cac đac tinh nay o cac he phai khac nhau co su khac nhau, nhung đac điem nay thuong bao gom cac bi tich chinh thuc, co cau quan li theo che đo giam muc, tong truyen, le nghi kieu cong thuc hoa, va cac yeu to khac lien quan đen thuyet Hoi Thanh.
Trong cac truyen thong Tin Lanh va lien quan, thuat ngu "Hoi Thanh pho thong" đuoc su dung đe chi su nhan thuc ve tinh pho quat cua loi tuyen xung đuc tin, su lien tuc khong gian đoan cua đuc tin va thuc hanh đuc tin theo Co Đoc giao thoi ki so khai, bao ham "toan the nhung nguoi đuoc Đuc Chua Troi cuu chuoc". Đac biet, trong cac he phai nhu Hoi Anh em Moravia, Giao hoi Luther, Thanh Cong Hoi, Giam ly Hoi va Chu nghia Calvin, thuat ngu "Hoi Thanh đai cong" đuoc dung đe tuyen bo ho la "nhung nguoi ke thua đuc tin do su đo truyen thua". Cac he phai đo coi minh la mot phan cua Hoi Thanh đai cong (pho quat), day rang thuat ngu nay chi "dong chinh thong lich su cua Co Đoc giao, voi giao li đuoc xac đinh boi bon Giao hoi nghi đau tien va Bai tin đieu cac Su đo", do đo đai đa so cac nha cai chinh giao hoi "đeu keu goi đen truyen thong Hoi Thanh pho thong nay va tin rang ho phai gin giu su tiep noi cua truyen thong đo". Vi vay, tinh pho quat hay tinh đai cong cua Hoi Thanh thuoc ve toan bo than the (hoac cong đong) cua Co Đoc nhan đuoc hop nhat voi Đang Christ.
Ngay nay, chung ta thuong dung hoan canh hien tai đe nhin nhan giao hoi, co the qua cach tho phuong, nguon goc cua cac he phai, hoac tham chi la qua nhung nguoi lanh đao cua giao hoi đe xac đinh vi the giao hoi cua minh. Neu chung ta khong nhin nhan nguon goc lich su cua giao hoi truoc khi xem xet cac giao hoi ngay nay, rat co the chung ta se ngo nhan rang mot so giao hoi nao đo la giao hoi duy nhat, con mot so khac thi khong phai.


Ngu nghia = Su phat trien cua khai niem "đai cong" trong thoi co đai =
Tu "đai cong" (catholicity) lan đau tien đuoc ghi nhan trong Co Đoc giao vao khoang nam 107, khi thanh Ignatius thanh Antiochia gui thu cho Hoi Thanh Smyrna, noi rang: "Noi nao co Chua Jesus Christ hien dien, noi đo co Hoi Thanh đai cong".
Ve mat ngu nguyen, "đai cong" bat nguon tu καθολικος katholikos - hinh dung tu trong tieng Hi Lap, co nghia la “pho quat”, “pho thong”, “cong quang”, “cua toan the gioi”. Chu đo lai bat nguon tu καθολου kath'holou trong tieng Hi Lap co nghia la "pho thong", "toan the". Tu καθολου kath'holou đuoc sinh ra boi cum tu "toan the trong mot" (kata holon). Tu the ki III, "đai cong" đa đuoc su dung đe chi mot đac điem cua Hoi Thanh, va theo nha than hoc Cyril thanh Jerusalem (khoang 315 - 386), no mang y nghia "chinh thong" hon la "pho quat".


= Phan biet giua "cong giao" va "Giao hoi Cong giao La Ma" =
Cac giao phai Kito giao coi giao hoang La Ma la nguoi đung đau va co su hiep thong hoan toan, nen thuong đuoc goi la "Giao hoi Cong giao" ca ve tu xung va xung ho. Cac giao phai Kito giao nay bao gom Giao hoi Cong giao La Ma (con đuoc goi la Giao hoi Roma) va cac Giao hoi Cong giao Phung vu kieu Đong phuong.
Du "cong giao" va "Cong giao Roma" thuong xuyen bi nham lan, "cong giao" ban đau la mot tu Hi Lap (καθολικος katholikos) nham chi tinh pho quat cua giao hoi, khong phai la mot tu đe chi giao phai do giao hoang Roma đung đau. Mac du Giao hoi Cong giao La Ma la giao hoi lon nhat, thuong tu nhan la "giao hoi cong giao", nhung co nhieu Giao hoi Cong giao Đoc lap khac, chang han Giao hoi Cong giao Phuc co, cung tu nhan minh la "giao hoi cong giao" (tuy nhien, vi khong co su cong nhan qua lai voi Toa Thanh Roma nen khong đuoc Giao hoi Cong giao La Ma cong nhan la "cong giao").


= Đai cong (pho quat) trong Chinh thong giao =
Thanh Ignatius thanh Antioch, nguoi đau tien su dung tu καθολικος katholikos, la mot vi thanh đuoc kinh trong truoc khi co su Phan liet Đong giao hoi va Tay giao hoi. Chinh giao Đong phuong cung tu coi minh la katholikos (đai cong).
Chinh giao Đong phuong goi minh cach đay đu, chinh thuc la Giao hoi Cong giao Chinh thong, va thuong goi van la Giao hoi Chinh giao, voi tu Orthodox (chinh thong) co nghia la "tu tuong chinh xac, đung đan". Ten goi nay trong tieng Nhat Ban đuoc dich la "Chinh Giao hoi" (正教会せいきょうかい), con trong tieng Trung Quoc đuoc dich la Đong Chinh Giao hoi (东正教会).


= Khai niem =


 Đai cong  Đai cong (chu Trung Quoc: 大公), bat nguon tu thanh ngu tieng Han "Đai đao chi hanh, thien ha vi cong" (大道之行，天下为公). Duoi goc đo cua Co Đoc giao, co the hieu "Đai đao chi hanh, thien ha vi cong" nhu sau.
Mot, "đai đao" chinh la Chua Jesus. Theo Thanh kinh, Chua Jesus phan rang: "Ta la đuong đi, le that, va su song; chang boi ta thi khong ai đuoc đen cung Cha" (Tin lanh Giang 14:6). Loi nay khang đinh rang Chua Jesus la Đao, la con đuong duy nhat dan dat nhan loai đen Đuc Chua Troi, đen le that va su song đoi đoi. Khi ap dung đieu nay vao "đai đao chi hanh", chung ta co the hieu rang "đai đao" khong phai la mot li tuong truu tuong, ma la Chua Jesus hien than thanh Đao - Đao tro nen xac thit, Ngai chinh la con đuong su song va la chan li thuc su cho the gian. Trong Co Đoc giao, "đai đao chi hanh" nghia la con nguoi tuan theo giao li cua Chua Jesus, lay tinh yeu thuong va tuyen xung cong chinh lam le song. Nhu vay, mot khi "đai đao" đuoc thuc thi, đo la khi Chua Jesus - con đuong dan đen su cuu roi - đuoc ton vinh va nhan loai se đen gan hon voi Đuc Chua Troi.
Hai, cum tu "thien ha vi cong" nghia la "thien ha la cua chung", hay hieu theo Co Đoc giao thi "thien ha" (toan the gioi) la cua Đuc Chua Troi, va Chua Gie-xu la Đang chi cao, chu te cua toan vu tru. Khi Đuc Chua Gie-xu tro thanh Đao thanh xac thit đe cuu chuoc nhan loai, Ngai đa thiet lap mot vuong quoc cong binh va hoa binh, khong thien vi bat ki mot ca nhan, dan toc hay tang lop nao.
Trong Thanh kinh, Khai Huyen 11:15, co chep rang: "Tu nay nuoc cua the gian thuoc ve Chua chung ta va Đang Christ cua Ngai, Ngai se tri vi đoi đoi." Đay la loi khang đinh rang van su đeu thuoc ve Chua Jesus Christ, va khi tat ca moi nguoi cung thua nhan quyen te tri cua Ngai, vuong quoc se tro nen cong bang va yeu thuong - vi thien ha la cua Chua va phai đuoc cai tri bang le that cua Ngai.
Khi lay Chua Gie-xu lam trung tam, moi nguoi se song mot cuoc đoi "Đai đao chi hanh," nghia la:

Yeu thuong nguoi khac nhu Chua yeu thuong chung ta: Khong chi nghi đen loi ich ca nhan ma con phuc vu, giup đo cong đong va lan toa tinh yeu thuong.
Song cong binh, ngay thang, va ton trong le that: Tranh thien vi va giu cong li, vi Ngai la le that va cong li.
Ton vinh Đuc Chua Troi va nhan biet quyen te tri cua Ngai tren muon vat: Khien cho thien ha đuoc hoa hop, vi toan the vu tru nam trong quyen nang cua Ngai.
Do vay, "Đai đao chi hanh, thien ha vi cong" co the đuoc hieu trong Co Đoc giao la song theo Chua Jesus va lan toa tinh yeu thuong cua Ngai ra the gioi, bien đoi the gioi thanh noi tran ngap cong li, hoa binh, va tinh thuong - mot thien ha thuc su thuoc ve Chua Jesus.


 Tinh đai cong  Trong Chinh giao Đong phuong, tinh đai cong (καθολικος katholikos) cua Hoi Thanh khong chi đuoc hieu theo khia canh đia li, ma con bao ham ca khia canh chat luong, nhu nha than hoc Nga Aleksey Khomyakov (1804 - 1860) đa giai thich. Khi tu katholikos đuoc su dung trong the ki II, no khong phai đe đinh nghia giao hoi ve mat so luong ma la ve mat chat luong.
Trong Chinh giao Đong phuong, khi noi giao hoi la "đai cong", đieu đo co nghia la Hoi Thanh "đu đay, hoan toan, bao ham tat ca va khong co gi thieu sot".
Chinh giao Đong phuong cho rang, ngay tu khi con chua lan rong ve phuong dien đia li, giao hoi cung đa la "giao hoi cong giao" (pho quat) vi khong thieu bat ki yeu to nao cua mot giao hoi đich thuc cua Đang Christ. Chinh Đuc Chua Troi hien dien qua Đang Christ va Thanh Linh trong tung giao hoi đia phuong, hoat đong cung cong đong Co Đoc nhan qua cac giao li, thanh chuc va cac thanh le cua cac su đo, nen khong can them yeu to nao khac đe tham du vao Vuong quoc cua Đuc Chua Troi.
Trong linh vuc cong đong giao hoi, thao luan ve Ba Ngoi Đuc Chua Troi (Thien Chua Ba Ngoi) đuoc nghien cuu. Nhu Gregory thanh Nyssa đa noi, Co Đoc giao la su mo phong cua ban tinh than linh, nen cong đong giao hoi đuoc coi la hinh anh cua Chua Ba Ngoi. Do đo, tinh đai cong cua Hoi Thanh chi đuoc bay to duoi anh sang cua Ba Ngoi Đuc Chua Troi.
Vi li do đo, tinh đai cong (katholikos) khong the thay the bang tu "hoan vu" (universality), vi trong Chinh giao, tu pho quat khong chi bao gom su thong nhat ma con ca su đa dang. Nhu nha than hoc Nga Vladimir Lossky dien giai: "Đai cong la su nhat quan giua hai yeu to, hay đung hon la su đong nhat giua thong nhat va đa dang".


Lich su = Tom tat ve cac he phai lon =

Mot niem tin pho bien lien quan đen tinh đai cong la su lien tuc khong ngung ve mat che đo cua Hoi Thanh Co Đoc giao thoi ki so khai do Chua Gie-xu sang lap. Nhieu giao hoi hoac lien hiep cac giao hoi thuong tu nhan ban than la Hoi Thanh đich thuc. Sau đay la tom tat cac cuoc phan liet va xung đot lon trong Co Đoc giao, đac biet la trong cac nhom tu nhan la cong giao; co nhieu cach dien giai lich su khac nhau ve viec cac nhom nao đa phan liet khoi Hoi Thanh nguyen thuy ban đau.
Theo thuyet Ngu đai thuong phu (en), Hoi Thanh chua phan liet nguyen luc đau đuoc to chuc duoi ba đai thuong phu la Rome, Alexandria va Antioch, sau đo them vao hai đai thuong phu la Constantinople va Jerusalem. Giam muc La Ma luc đo đuoc cong nhan la vi tri thu nhat trong so ho, đuoc ghi nhan trong tin đieu 3 cua Giao hoi nghi Constantinople I (nam 381) — rat nhieu nguoi hieu lam rang "thu nhat" o đay co nghia la “thu nhat giua nhung nguoi ngang hang” — va cac tranh chap ve giao li hay thu tuc thuong đuoc đua len Rome. Chang han, khi giao phu Athanasius thanh Alexandria khang cao chong lai quyet đinh cua Hoi nghi Tyre (nam 335), giao hoang Julius I đa huy bo quyet đinh cua hoi nghi đo va khoi phuc chuc vu cua Athanasius va Marcellus thanh Ancyra. Giam muc La Ma cung đuoc coi la co quyen trieu tap cac hoi nghi đai cong. Khi thu đo cua Đe quoc La Ma doi ve Constantinople, anh huong cua Rome đoi khi bi thach thuc. Tuy nhien, Rome đoi quyen luc đac biet do lien he voi cac su đo Phi-e-ro va Phao-lo, nhung nguoi đuoc tin la đa tuan đao va đuoc chon cat tai Rome, va giam muc La Ma tu xem minh la nguoi ke vi cua Peter. Mot so nguon cho rang Peter khong phai la giao hoang đau tien va chua tung đen Rome.
Giao hoi nghi Ephesus nam 431, hoi nghi đai cong lan thu ba, chu yeu đoi pho voi chu nghia Nestorius, tach biet ro rang hai can tinh gom nhan tinh va than tinh cua Chua Jesus, va cho rang khi sinh ra Chua Jesus Christ, trinh nu Mary khong the đuoc coi la sinh ra Đuc Chua Troi. Giao hoi nghi nay bac bo chu nghia Nestorius va khang đinh rang, vi nhan tinh va than tinh la khong the tach roi trong mot than vi cua Chua Jesus Christ, va me cua Chua Gie-xu, trinh nu Mary, la me Thien Chua (Theotokos). Cuoc đai phan liet đau tien trong Hoi Thanh nguyen thuy dien ra ngay sau giao hoi nghi nay. Nhung nguoi khong chap nhan phan quyet cua hoi nghi đai cong đo chu yeu đen tu Ba Tu va ngay nay đuoc đai dien boi Giao hoi Đong phuong Assyria va cac giao hoi lien quan, mac du ho hien khong con theo than hoc "Nestorius". Ho thuong đuoc goi la cac Giao hoi Đong phuong Co đai.
Cuoc đai phan liet tiep theo xay ra sau Giao hoi nghi Chalcedon (nam 451). Hoi nghi đai cong nay bac bo thuyet Nhat tinh Co Đoc, cho rang ban tinh than tinh hoan toan tham nhuan ban tinh nhan tinh cua Đang Christ. Hoi nghi đai cong tuyen bo rang Đang Christ, du la mot than vi, van co hai can tinh than-nhan, "khong tron lan, khong cai bien, khong phan li, khong tach roi", va vi the Ngai la vua la Đuc Chua Troi tron ven vua la con nguoi tron ven. Giao hoi Alexandria bac bo nhung đieu khoan đuoc Giao hoi nghi nay chap nhan, va cac giao hoi Co Đoc giao khong chap nhan Giao hoi nghi nay — mac du khong co giao li thuyet Nhat tinh — đuoc goi la Chinh thong giao Co Đong phuong hoac Tien-Chalcedon.
Cuoc ran nut lon tiep theo trong Co Đoc giao dien ra vao the ki XI. Cac tranh chap ve giao li lau dai, cung nhu xung đot trong cach to chuc va su phat trien cua cac nghi le va thuc hanh rieng biet, đa dan đen cuoc đai phan liet nam 1054, phan chia Hoi Thanh thanh “Tay Giao hoi” va “Đong Giao hoi”. Tay Ban Nha, Anh, Phap, Đe quoc La Ma Than thanh, Ba Lan, Bohemia, Slovakia, cac quoc gia Scandinavia, cac quoc gia ven bien Baltic va Tay Au noi chung thuoc phe Tay Giao hoi, trong khi Hi Lap, Romania, Nga va nhieu vung đat Slav, Anatolia va cac Co Đoc nhan o Syria va Ai Cap chap nhan Giao hoi nghi Chalcedon thuoc phe Đong Giao hoi. Cuoc chia re nay đuoc goi la Đai Phan liet Đong–Tay Giao hoi.
Nam 1438, Giao hoi nghi Florence đuoc trieu tap nham tim kiem su hieu biet ve cac khac biet than hoc giua Đong va Tay, voi hi vong thong nhat cac Giao hoi Cong giao va Chinh giao. Mot so giao hoi Đong phuong đa tai hop, hinh thanh mot so Giao hoi Cong giao Phung vu kieu Đong phuong.
Mot cuoc đai phan liet khac trong giao hoi xay ra vao the ki XVI la Cai cach ton giao, sau đo nhieu giao si cua Tay Giao hoi đa dut khoat tu choi quyen luc cua giao hoang (bao gom quyen giao huan cua giao hoang va cac giam muc hiep thong voi ong), cung voi mot so giao li cua Tay Giao hoi luc bay gio, đuoc goi la “Cai cach” hoac “Tin Lanh”.
Mot ran nut nho hon nhieu xay ra sau Cong đong Vatican I cua Giao hoi Cong giao La Ma, khi giao hoi chinh thuc tuyen bo tin đieu "giao hoang bat kha ngo". Mot nhom nho nguoi Cong giao o Ha Lan va cac nuoc noi tieng Đuc đa thanh lap Giao hoi Cong giao Phuc co.


Quan điem cua cac tong phai Rat nhieu Co Đoc nhan va cac giao phai Co Đoc giao tren quoc te đeu chu truong rang giao hoi cua ban than ho la "Hoi Thanh đai cong", đac biet dua tren su ke thua cua su đo. Tong quat, ho co the đuoc phan thanh nam nhom:

Giao hoi Cong giao, con đuoc goi la Giao hoi Cong giao La Ma, cho rang cac Kito huu phai thua nhan quyen luc giao hoang tai Rome, va co su hiep thong hoan toan voi giam muc La Ma la yeu to quyet đinh cua tinh cong giao. Cac giao hoi ca biet (particular church) cua no, bao gom Giao hoi La-tinh va cac Giao hoi Cong giao Phung vu kieu Đong phuong, ho co quyen xet xu va nghi thuc tho phuong khac nhau, nhung van "lien minh voi Rome".
Nhung nguoi theo Giao hoi Chinh giao Đong phuong, Giao hoi Chinh thong Co Đong phuong va Giao hoi Canh giao cho rang minh la giao hoi ke thua tu cac su đo, la giao hoi chinh thong va toan dien luon gin giu che đo cua Hoi Thanh nguyen thuy va tu nhan la Hoi Thanh đai cong. Hoi Thanh nguyen thuy hoan toan khong co che đo tap quyen, nghia la giao hoang thuong quyen.
Cac giao hoi nhu Giao hoi Cong giao Phuc co, Giao hoi Thanh cong va mot so giao hoi Luther khac cho rang, giao hoi cua ho ke thua nghi thuc đat tay cua Hoi Thanh nguyen thuy, la giao hoi đuoc truyen thua lien tuc khong ngung tu đo cho đen nay boi cac su đo. Giao hoi Cong giao La Ma cho rang, Giao hoi Thanh cong va Giao hoi Luther đeu la “phe khang nghi” đoi lap voi “tinh than cong giao” thong qua phong trao đoc lap, la “Tan giao” chu khong phai la “Cuu giao”, hon nua chi cong nhan mot so “Cuu Cong giao” la Cong giao thuc su.
Nhung nguoi thuoc linh cho rang ban than ho ke thua tu cac su đo nhung chang đoai hoai gi đen Hoi Thanh lich su, cung khong xem ban than la mot tin đo Cong giao.
Nhung nguoi cho rang ban than bi gian đoan boi su truyen thua cua cac su đo, nhung thong qua cac phong trao khoi phuc nhu Phong trao Oxford đe khoi phuc truyen thong, hon nua co gang đoi thoai voi phia Rome đe tim su đong thuan co the chap nhan đuoc tu ca hai phia. Vi du nhu Giao hoi Tin Lanh Luther o My, Giao hoi Tin Lanh Luther o Canada, cung voi Giao hoi Thanh cong va Cong giao Phuc co.
Ba nhom đau tien đeu co chung ba đac điem: Giao hoi la giao hoi pho quat, nhat the hoa; giao li hoan toan nhat quan tu tren xuong duoi; duy nhat ton vinh Đuc Chua Troi va Đang Cuu the Jesus Christ. Su khac biet lon nhat giua Cong giao La Ma va cac he phai Tin Lanh sau khi xay ra Cai cach ton giao nam o hai nhom đau, trong khi nhom thu ba the hien su li giai nhat quan ve Đuc Chua Troi.
Cac giao hoi nay khong phai la mot to chuc hoan chinh, đang o trong trang thai phan tach. Vi vay, Giao trieu đinh La Ma thuong dung thuat ngu "cong giao" (viet tat la catholic, khong viet hoa) hoac "Giao hoi cong giao" đe chi Giao hoi cong giao hoan vu đang trong trang thai phan tach, tranh dung tu "Cong giao" (Catholic, viet hoa) theo nghia hep am chi Cong giao La Ma.
Tat ca ho đeu tin Bai tin đieu cac Su đo va Bai tin đieu Nicene. Bai tin đieu cac Su đo, voi cau: “Toi tin Hoi Thanh pho thong, su cam thong cua thanh đo, su tha toi, su song lai cua than the, va su song đoi đoi”, hoac Bai tin đieu Nicene, voi cau: “Toi tin Hoi Thanh duy nhat, thanh thien, cong giao va tong truyen”, thuong đuoc đoc trong cac buoi le tho phuong. Trong mot so tong phai thuoc nhom 3, tu "Co Đoc nhan" đuoc thay the cho "cong giao" đe the hien giao li rang Hoi Thanh Co Đoc giao, it nhat ve mat li tuong, la khong bi chia re.
Ho thong thuong su dung tu “Co Đoc giao” đe goi chung thay vi “Cong giao”. Noi mot cach tuong đoi, Co Đoc giao la mot khai niem bao quat hon. Trong khau ngu thuc te hoac trong nghien cuu hoc thuat, “Cong giao” thuong chi mot minh “Giao hoi Cong giao La Ma”. Tai Viet Nam, “Cong giao” thuong am chi “Cong giao Viet Nam” hoac “Giao hoi Cong giao La Ma”.
Cac Hoi Thanh Tin Lanh co nhung quan niem than hoc va thuyet Hoi Thanh rieng biet ve tinh đai cong.


= Giao hoi Cong giao La Ma =
Trong "Thu ve mot so khia canh cua Giao hoi hieu nhu la su hiep thong", Bo Giao li Đuc tin đa nhan manh niem tin rang khai niem giao hoi hoan vu (universal church) nhu la su hiep thong giua cac giao hoi khong nen hieu theo nghia rang “moi giao hoi đia phuong la mot thuc the hoan chinh tu than, va rang giao hoi hoan vu la ket qua cua su cong nhan lan nhau giua cac giao hoi đia phuong”. Bo nay khang đinh rang “Giao hoi hoan vu khong the đuoc coi la tong hop cua cac giao hoi đia phuong hoac la mot lien đoan cac giao hoi đia phuong”.
Giao hoi Cong giao La Ma chi cong nhan nhung giao hoi hiep thong hoan toan voi Toa Thanh tai Rome moi la giao hoi cong giao. Du cong nhan chuc giam muc va Thanh le cua Giao hoi Chinh giao Đong phuong trong nhieu truong hop, nhung Giao hoi Cong giao La Ma khong coi cac tong phai Tin Lanh nhu tong Luther la cac giao hoi đich thuc, va dung thuat ngu “cac cong đoan Hoi Thanh” đe chi nhung giao phai nay. Boi vi Giao hoi Cong giao khong cong nhan cac giao phai nay co thanh chuc giam muc hop le đe cu hanh Thanh le mot cach hop le, nen khong phan loai ho la cac giao hoi “theo nghia chinh thuc”.
Giao li ve su bat kha ngo cua giao hoang dua tren niem tin rang quyen binh ma Chua Gie-xu đa ban cho Phe-ro lam đau Giao hoi tren tran gian đuoc truyen lai cho cac vi ke nhiem Phe-ro, tuc cac giao hoang. Cac cau Kinh Thanh lien quan gom co: "18 Con Thay, Thay bao cho anh biet: anh la Phe-ro, nghia la Tang Đa, tren tang đa nay, Thay se xay Hoi Thanh cua Thay, va quyen luc tu than se khong thang noi. 19 Thay se trao cho anh chia khoa Nuoc Troi: duoi đat, anh cam buoc đieu gi, tren troi cung se cam buoc nhu vay; duoi đat, anh thao coi đieu gi, tren troi cung se thao coi nhu vay.” (Tin mung Matthew 16:18-19).

Giao hoi La-tinh va Giao hoi Cong giao Phung vu kieu Đong phuong hop thanh "Giao hoi Cong giao", thuong đuoc goi la "Giao hoi Cong giao La Ma", la cong đong ton giao lon nhat the gioi va la giao phai Kito lon nhat, gom hon mot nua Kito huu (1,27 ti nguoi trong tong so 2,1 ti), chiem gan mot phan sau dan so the gioi. Linh muc Richard McBrien cho rang ti le nay con cao hon neu bao gom ca nhung giao hoi hiep thong voi giam muc La Ma theo "cac muc đo" khac nhau. Giao hoi bao gom 24 “giao hoi đia phuong” hoac cac “nghi le” (theo Tuyen ngon ve Giao hoi Cong giao Phung vu kieu Đong phuong cua Cong đong Vatican II va trong Bo Giao luat), tat ca đeu cong nhan quyen uu tien cua giam muc La Ma va hoan toan hiep thong voi Toa Thanh cung nhu voi nhau.
Nhung giao hoi đia phuong hoac cac thanh phan cau thanh nay bao gom Giao hoi La-tinh (su dung mot so nghi thuc phung vu khac nhau, trong đo Nghi thuc Rome la pho bien nhat) va 23 Giao hoi Cong giao Phung vu kieu Đong phuong. Trong so cac giao hoi đia phuong Đong phuong, 14 giao hoi su dung Nghi thuc Byzantine. Trong giao hoi hoan vu, moi “giao hoi đia phuong”, du Đong phuong hay Tay phuong, đeu co pham gia binh đang. Cuoi cung, trong cac tai lieu chinh thuc, Giao hoi Cong giao, du bao gom nhieu giao hoi đia phuong, van "tiep tuc tu xung la 'giao hoi cong giao'" hoac, it pho bien nhung đong nhat, la 'Giao hoi Cong giao La Ma', do moi lien he thiet yeu voi giam muc Ro-ma.

Richard McBrien trong cuon Catholicism cho rang viec dung đong nghia “Cong giao” va “Cong giao Ro-ma” la khong chinh xac. Ong lap luan:“‘Cong giao’ co đong nghia voi ‘Cong giao Ro-ma’ khong? Va viec goi Giao hoi Cong giao La Ma la ‘Giao hoi Ro-ma’ co chinh xac khong? Cau tra loi cho ca hai cau hoi la khong. Tinh tu ‘Ro-ma’ ap dung hop li hon cho giao phan Ro-ma hon la cho cong đong Cong giao toan cau đang hiep thong voi giam muc Ro-ma. Thuc su, mot so nguoi Cong giao cho rang goi Giao hoi la ‘Cong giao’ va ‘Ro-ma’ cung luc la mau thuan. Nhung nguoi Cong giao Phung vu kieu Đong phuong, voi so luong hon hai muoi trieu nguoi, cung thay tinh tu ‘Ro-ma’ la phan cam. Ngoai truyen thong La-tinh hoac Ro-ma, con co bay truyen thong giao hoi khong phai La-tinh, khong phai Ro-ma: Armenia, Byzantine, Coptic, Ethiopia, Syriac Đong phuong (Chaldean), Syriac Tay phuong va Maronite. Moi giao hoi voi cac truyen thong khong phai La-tinh nay đeu la cong giao nhu Giao hoi Cong giao Ro-ma. Do đo, khong phai tat ca nhung nguoi Cong giao đeu la Cong giao Ro-ma... Đe tro thanh cong giao—du la Ro-ma hay khong Ro-ma—ve mat giao hoi hoc la đe hiep thong hoan toan voi giam muc Ro-ma va do đo la mot phan khong the thieu cua Cong đong Giao hoi Cong giao.”McBrien cho rang, o cap đo chinh thuc, cai ma ong goi la "Cong đong Giao hoi Cong giao" luon tu xung la "Giao hoi Cong giao". Tuy nhien, van co nhung vi du nhu tren ve viec Toa Thanh va cac giao hoang su dung thuat ngu “Giao hoi Cong giao Ro-ma”. Vi du, Tong giao phan La-tinh Detroit liet ke tam Giao hoi Cong giao Phung vu kieu Đong phuong, moi giao hoi co mot giam muc rieng, đeu co mot hoac nhieu giao xu trong lanh tho cua Tong giao phan La-tinh, va moi giao xu nay đeu đuoc mo ta la hiep thong hoan toan voi "Giao hoi Ro-ma".


= Giao hoi Chinh giao Đong phuong =
Giao hoi Chinh giao Đong phuong giu vung quan điem rang chinh su hiep thong cua ho moi that su cau thanh nen Giao hoi duy nhat, thanh thien, cong giao va tong truyen. Cac tin huu Chinh giao Đong phuong coi minh la nguoi thua ke cua cau truc giao phu tu thien nien ki thu nhat, đuoc phat trien trong Giao hoi Đong phuong theo mo hinh Ngu đai thuong phu, đuoc cong nhan boi cac Hoi nghi đai cong, mot li thuyet "tiep tuc chiem uu the trong cac tang lop chinh thuc Hi Lap cho đen ngay nay."
Ke tu cac tranh cai than hoc tu the ki IX đen the ki XI, dan đen su chia re cuoi cung vao nam 1054, cac Giao hoi Chinh giao Đong phuong đa xem Giao hoi Cong giao La Ma la giao hoi li khai, đa vi pham tinh đai cong cot yeu cua đuc tin Co Đoc giao bang cach them vao nhung su cach tan trong giao li (xem them Filioque). Nguoc lai, mo hinh Ngu đai thuong phu chua bao gio đuoc ap dung hoan toan trong Tay Giao hoi, noi uu tien li thuyet ve quyen toi thuong cua giam muc La Ma, ung ho Chu nghia Giao hoang toan quyen (Ultramontanism) hon la Chu nghia Giao hoi nghi toan quyen (Conciliarism). Tuoc hieu "Đai thuong phu Tay phuong" rat hiem khi đuoc cac giao hoang su dung cho đen the ki XVI va XVII, va chi đuoc đua vao Nien giam Giao hoang (Annuario Pontificio) tu nam 1863 đen nam 2005, sau đo bi loai bo vi khong bao gio ro rang va đa tro nen "loi thoi va hau nhu khong the su dung" qua lich su.


= Giao hoi Đong phuong Assyria =
Khai niem ve tinh đai cong cung đuoc duy tri trong cac Giao hoi Đong phuong cu, voi cac đac điem va truyen thong cua than hoc va giao hoi hoc rieng biet. Khai niem nay đuoc ke thua boi hai nhanh hien đai cua Giao hoi nay la Giao hoi Cong giao Chaldea, la mot phan cua Giao hoi Cong giao, va Giao hoi Đong Phuong Assyria, co ten chinh thuc đay đu la "Giao hoi Thanh thien Tong truyen Cong giao Đong phuong Assyria". Nhanh tach ra tu Giao hoi nay, la Giao hoi Đong phuong Co đai, cung co ten chinh thuc la "Giao hoi Thanh thien Tong truyen Cong giao Đong phuong Co đai". Cac giao hoi nay su dung thuat ngu "cong giao" trong ten goi cua minh theo nghia truyen thong cua tinh đai cong. Tuy nhien, ho khong hiep thong voi Giao hoi Cong giao La Ma.


= Giao hoi Luther =
"Bai Tuyen xung đuc tin Augsburg" đuoc tim thay trong cuon "Sach Hiep đong" (Book of Concord), mot tap hop cac tin đieu cua Giao hoi Luther, day rang "đuc tin đuoc Luther va nhung nguoi theo ong tuyen xung khong phai la đieu gi moi, ma la đuc tin đai cong chan that, va rang cac giao hoi cua ho đai dien cho Hoi Thanh đai cong hay pho thong chan that". Khi cac tin đo Luther trinh bay "Bai Tuyen xung đuc tin Augsburg" truoc Charles V, hoang đe La Ma Than thanh vao nam 1530, ho tin rang minh đa "chung minh rang moi tin đieu va cach thuc hanh truoc tien nhat đeu phai đung voi Kinh Thanh, roi sau đo la loi giao huan cua cac giao phu va giao hoi nghi".
Sau cuoc Cai cach ton giao, cac Giao hoi Luther, nhu Giao hoi Tin Lanh Luther Phan Lan va Giao hoi Thuy Đien, van giu tinh ke thua cac su đo, khi cac cuu giam muc Cong giao La Ma de dang tro thanh giam muc cua Giao hoi Luther va tiep tuc giu ghe cua minh. Phong trao Giao hoi Thuong phai Luther trong the ki XX thuc đay tinh pho quat phuc am, trong mot so truong hop đa khoi phuc tinh ke thua cac su đo cho cac Giao hoi Luther o Đuc, noi no bi thieu hut.


= Giao hoi Thanh cong =
Cac tai lieu nhap mon ve Thanh cong hoi, chang han nhu "Nghien cuu ve Anh giao" (The Study of Anglicanism), thuong mo ta truyen thong Anh giao la "Cong giao va Cai cach", phu hop voi su hieu biet ve Anh giao đuoc the hien trong "Su dan xep ton giao trong thoi ki Elizabeth thong tri" (en) nam 1559 va trong cac tac pham cua nhung nha than hoc Anh giao tieu bieu đau tien nhu Richard Hooker va Lancelot Andrewes. Tuy nhien, cac khuynh huong khac nhau trong Anh giao - bat nguon tu thoi Cai cach ton giao xu Anh (en), đa nhan manh khia canh Cai cach, Cong giao hoac "Cong giao Cai cach" cua truyen thong.
Than hoc va giao hoi hoc cua Thanh cong hoi vi nguyen do đo ma thuong đuoc the hien trong ba hinh thuc rieng biet nhung đoi khi chong cheo nhau: Chu nghia Anh giao đai đong (thuong goi la "Giao hoi thuong phai"), Anh giao Tin Lanh (thuong goi la "Giao hoi ha phai") va Anh giao Khoan dung ("Giao hoi quang phai"), voi niem tin va thuc hanh nam giua hai truong phai tren. Du tat ca cac thanh phan trong Lien hiep Giao hoi Thanh cong đeu đoc cac tin đieu giong nhau, nhung Anh giao Tin Lanh thuong hieu tu "đai cong" theo nghia li tuong nhu đa neu tren. Nguoc lai, Anh giao đai đong coi Giao hoi pho quat Anh giao la mot phan cua toan the Giao hoi Cong giao La Ma, trong su hiep thong thieng lieng va lich su voi Giao hoi Cong giao Roma, Giao hoi Cong giao Co va mot so Giao hoi Đong Phuong. Anh giao Khoan dung co xu huong giu quan điem trung gian, hoac coi van đe nay la tuy y. Vi du, nhung nguoi Anh giao nay đa đong y trong Hiep đinh Porvoo ve cac thua tac vu co the thay the cho nhau va hiep mot Tiec Thanh đay đu voi cac Giao hoi Luther.
Tinh chat đai cong hoac xu huong đai cong trong truyen thong Anh giao đuoc the hien qua nhieu khia canh: ve mat giao li, ve moi quan he đai ket (chu yeu thong qua cac to chuc nhu Uy ban Quoc te Anh giao – Cong giao La Ma), ve phuong dien giao hoi hoc (thong qua che đo giam muc va viec duy tri chuc giam muc lich su), cung nhu trong phung vu va long mo đao.
"Tin cuong 39 đieu" (Thirty-Nine Articles) cua Giao hoi Thanh cong tuyen bo rang: "Co hai bi tich đuoc Chua chung ta la Đuc Chua Jesus Christ thiet lap trong Tin Lanh, đo la Thanh le Bap-tem va Thanh le Tiec Thanh", va rang: "Nam bi tich thuong đuoc goi la bi tich, bao gom Them suc, Thong hoi, Xuc dau benh nhan, Truyen chuc thanh va Hon phoi, khong đuoc tinh la bi tich cua Tin Lanh". Tuy nhien, mot so tin đo theo chu nghia Anh giao đai đong (Anglo-Catholics) giai thich rang thuc te co tong cong bay bi tich. Nhieu tin đo theo chu nghia Anh giao đai đong thuc hanh long sung bai Mary, lan chuoi man coi, đoc kinh Thien su, thuc hanh tho lay Thanh the, va cau xin su chuyen cau cua cac thanh.
Ve phuong dien le nghi, hau het tin huu Anh giao su dung nen tren ban tho hoac ban Tiec Thanh, va nhieu giao đuong su dung huong va chuong trong Thanh le Tiec Thanh. Đac biet trong nhung nhom Anh giao đai đong noi bat nhat, Tiec Thanh đuoc goi bang thuat ngu goc La-tinh la "Thanh le Tiec Thanh" (Mass), chu đo đa đuoc su dung trong cuon sach cau nguyen đau tien (Book of Common Prayer 1549) va trong "Sach Cau nguyen chung 1979" (Book of Common Prayer 1979). Trong nhieu giao đuong, Thanh le Tiec Thanh đuoc cu hanh huong ve phia ban tho (thuong co nha bi tich – cho đat Minh Thanh trong giao đuong) boi mot linh muc, đuoc ho tro boi mot pho te va mot tro pho te. Tin huu Anh giao tin vao su Hien dien That cua Đang Christ trong Tiec Thanh, du cac tin đo Anh giao đai đong giai thich đieu đo la su hien dien thuoc the (corporeal presence) chu khong phai su hien dien thuoc linh (pneumatic presence). Cac nghi thuc hoac hinh thuc Tiec Thanh khac nhau mang nhung cach hieu khac nhau, du khong nhat thiet mau thuan ve su cuu roi. Vi vay, khong mot xu huong hay hinh thuc nao cua Anh giao co the đai dien cho toan the truyen thong, ngay ca trong cac tuyen bo đai ket (nhu cac tuyen bo cua Uy ban Quoc te Anh giao – Cong giao La Ma).
Su phat trien cua Anh giao đai đong co lien quan mat thiet đen Phong trao Oxford vao the ki XIX. Hai nhan vat lanh đao noi bat cua phong trao, John Henry Newman va Henry Edward Manning, đeu la linh muc, cuoi cung đa gia nhap Giao hoi Cong giao La Ma va tro thanh hong y. Nhung nguoi khac, nhu John Keble, Edward Bouverie Pusey va Charles Gore, tro thanh nhung nhan vat co anh huong trong Anh giao. Rowan Williams - cuu Tong Giam muc Canterbury, la mot nguoi bao tro cho "Cong giao xac tin" (Affirming Catholicism), mot phong trao Anh giao đai đong mang tinh tu do hon. Ngoai ra, cung co cac nhom Cong giao bao thu trong truyen thong nay, chang han nhu "Tien buoc trong đuc tin" (Forward in Faith).
Hien nay, co khoang 80 trieu tin huu Anh giao trong Lien hiep Giao hoi Thanh cong, chiem 3,6% so luong Co Đoc nhan tren toan the gioi.


Xem them Chu nghia Chong cong giao
Kito giao theo quoc gia


Chu thich