Bong đa nu la mon the thao đong đoi nu. No thi đau o tam chuyen nghiep hoac ban chuyen o nhung quoc gia tren the gioi va co 176 đoi tuyen quoc gia tham gia thi đau quoc te.
Lich su đa chung kien su ra đoi cua nhung giai đau o ca cap đo quoc gia va quoc te. Bong đa nu trai qua lenh cam bong đa nu cua FA giai đoan 1921-1971.


Lich su = Thoi ki so khai =
Co nhung y kien tranh cai ve moc thoi gian tro choi nay xuat hien, voi nien đai xa nhat la vao nhung nam 5000 TCN. Nguoi ta ghi chep lai nhung bang chung ve su tham gia cua phu nu trong bong đa. O Phap, phu nu tham gia vao bong đa cac tro choi dan gian tu the ky 12. Cac ghi chep ve 1 tran đau dien ra thuong nien tai khu vuc Mid-Lothia cua Scotland co lich su tu nhung nam 90 cua the ky 18. Tran đau đau tien ma Hiep hoi bong đa Scotland ghi nhan dien ra vao nam 1892 tai Glasgow. O Anh, tran đau bong đa nu đau tien dien ra vao nam 1895. Truoc đo vao nam 1863, cac co quan đieu hanh bong đa đa gioi thieu cac luat le tieu chuan nham chong lai bao luc tren san, đieu giup phu nu de đuoc xa hoi chap nhan hon khi choi bong.


= Thoi ki hien đai va su can tro =
Vao nam 1881 Anh co nhung lan thi đau voi Scotland, khi van đe quoc tich cua ca 2 đoi tuyen la khong ro rang va viec ho choi bong đa "thuan tuy" hay la nua bong đa nua rugby. Scotland gianh nhieu tran thang hon, nhung nhieu tran trong so đo bi gian đoan boi khan gia tran vao san. Su co nay khien phai mai toi nam 1889 moi co mot tran đau quoc te đuoc cong nhan giua Canada va chu nha Anh.

Nha hoat đong xa hoi Nettie Honeyball thanh lap đoi bong nu tai Anh vao nam 1894 mang ten British Ladies' Football Club. Nettie Honeyball noi, "Toi thanh lap đoi vao cuoi nam ngoai [1894], voi quyet tam khong đoi la chung minh cho the gioi thay rang phu nu khong phai la nhung ke 'chi đe trang tri va vo dung' ma nguoi ta van hay mieu ta. Toi phai thua nhan la moi ly le cua toi trong cac van đe noi ma su phan biet gioi la vo cung sau rong đeu nghieng ve viec giai phong nu gioi, va toi mong co ngay phu nu co the co cho trong nghi vien va co tieng noi trong viec giai quyet cac van đe, đac biet la cac van đe lien quan toi ho nhieu nhat." Honeyball va nhung nguoi nhu minh đa mo đuong cho phu nu toi voi mon the thao. Ho bi can tro tu phia cac lien đoan bong đa Anh Quoc, va phai tiep tuc con đuong ma nhung nguoi kia khong ung ho. 1 trong cac ly do cua su can tro la tu viec nguoi ta cho rang nhung nguoi nhu Honeyball muon đe doa "tinh nam gioi" cua mon the thao.
Vao thoi ky Chien tranh the gioi thu nhat, nen cong nghiep đay manh su phat trien cua bong đa nu. Cau lac bo "thanh cong nhat thoi ki nay" la Dick, Kerr's Ladies cua Preston, Anh. Cau lac bo nay thi đau tran quoc te đau tien vao thang 4 nam 1920, truoc 1 đoi bong toi tu Paris, Phap, va cac cau thu cua đoi đong gop phan lon trong đoi hinh đoi tuyen nu Anh đoi đau voi đoi Scotland Ladies XI trong nam 1920, va gianh thang loi tuyet đoi 22-0.

Tung co 1 tran đau bong đa nu thu hut 53.000 khan gia toi xem, bong đa nu Anh van phai chiu su trung phat vao ngay 5 thang 12 nam 1921 khi FA cam bong đa nu đuoc phep thi đau tren cac san van đong cua cac thanh vien cua Lien đoan, voi ly do tro choi nay (cua phu nu) gay ra su kho chiu. 1 so cho rang lenh cam nay bi đat ra vi su ghen ti voi luong khan gia ma cac tran bong đa nu thu hut đuoc. Đieu đo dan đen su thanh lap cua English Ladies FA (Hiep hoi Bong đa nu Anh) va cac tran đau chuyen sang thi đau tren cac san bong bau duc. 1 chiec cup bac do chu tich hiep hoi Len Bridgett tai tro đe lam giai thuong cho giai đau mang ten English Ladies' Football Association Challenge Cup. Tong cong 24 đoi tham gia mua giai đau tien vao mua xuan nam 1922. Đoi vo đich Stoke Ladies đanh bai Doncaster and Bentley Ladies 3-1 trong tran chung ket vao ngay 24 thang 6 nam 1922.
Vao thang 8 nam 1917, truoc khi lenh cam co hieu luc, 1 giai đau to chuc cho cau lac bo nu cong nhan o cac xuong đan duoc o mien đong bac nuoc Anh voi ten goi chinh thuc la Tyne Wear & Tees Alfred Wood Munition Girls Cup hay The Munitionettes' Cup. Đoi đau tien đang quang la Blyth Spartans, nhung nguoi đa bai Bolckow Vaughan 5–0 trong tran chung ket đa lai tai Middlesbrough vao ngay 18/5/1918. Mua giai thu hai 1918–19 tiep tuc đuoc to chuc, lan nay đoi thang cuoc la cac co gai cua xuong đong tau Palmer o Jarrow sau khi vuot qua Hartlepool cua Christopher Brown voi ti so 1–0 tai san St James' Park o Newcastle vao ngay 22/3/1919.
Tu nam 1937, Dick, Kerr's Ladies thi đau voi Edinburgh City Girls tai giai Championship of Great Britain and the World (Giai vo đich bong đa nu Anh Quoc va The gioi). Dick Kerr gianh thang loi 2 lan vao nam 1937 va 1938 voi cung ti so 5-1. Tuy nhien tai giai đau to chuc quy mo hon vao nam 1939, Edinburgh City Girls lai la nguoi chien thang truoc Dick Kerr tai Edinburgh voi ket qua 5-2. City Girls tiep noi chien qua tren bang thang loi huy diet 7-1 truoc Glasgow Ladies tai Falkirk đe gianh chuc vo đich.


= Su phat trien tro lai =
Sau ki World Cup đuoc to chuc tai Anh nam 1966 Lien đoan bong đa nu Anh đuoc thanh lap vao nam 1969, va lenh cam cua FA bi bai bo vao nam 1971. Cung nam nay, UEFA khuyen khich viec to chuc thi đau bong đa nu nen đuoc đat duoi su kiem soat cua cac lien đoan thanh vien o moi quoc gia. Trong thap nien 1970, Y la quoc gia đau tien co cau thu nu thi đau ban chuyen nghiep. Vao nam 1985, đoi tuyen nu quoc gia Hoa Ky đuoc thanh lap con vao nam 1989, Nhat la nuoc đau tien co giai vo đich bong đa nu quoc gia ban chuyen nghiep mang ten L. League van ton tai cho đen ngay nay.


Bong đa nu ngay nay Sau khi đuoc cong nhan, bong đa nu nhanh chong phat trien, bang chung la viec chat luong co so vat chat phuc vu cho giai the gioi vao nam 2015 tot hon rat nhieu lan so voi ki giai đau tien vao nam 1991. Bong đa co the coi la mon the thao danh cho nu gioi đuoc phan bo rong rai nhat, va so luong đoi tuyen quoc gia nu tham gia vao FIFA van khong ngung gia tang. Trong thoi gian gan đay tai mot so quoc gia Hoi giao bao thu va ha khac nhu Pakistan hay Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat, nhung noi ma phu nu bi han che rat nhieu thu, thi gio đa co ca cac đoi tuyen quoc gia va cac cau lac bo bong đa nu. Theo so lieu tu FIFA, vao nam 2006 co khoang 26 trieu nu cau thu, va ke tu nam 2000 con so nay đa tang len tren 4,5 trieu. 448 tran đau bong đa quoc te đa dien ra tai 134 quoc gia, va song truyen hinh cua Giai vo đich bong đa nu the gioi đa tiep can toi 200 quoc gia vao nam 2007 so voi con so 67 cua nam 1999. Uoc tinh so luong cau thu nu tai cac chau luc vao nam 2006: 10 trieu o Bac Trung My va Caribe (trong đo co 7 trieu tai Hoa Ky), 6,4 trieu tai chau Au va cac quoc gia khac thuoc UEFA, 5,1 trieu tai chau A (tinh ca Uc), 3 trieu tai Nam My, gan 1,4 trieu o chau Phi va 56.000 o chau Đai Duong. So cau thu co đang ky tang 54% so voi nam 2000 len con so 4,1 trieu tren tong so 38,3 trieu cau thu co đang ky ca nam lan nu.
Tai chau Au co 13.000 cau lac bo co it nhat mot đoi bong nu. Co 51 cau lac bo cua 43 quoc gia tham gia vao cac vong đau cua UEFA Women's Champions League mua giai 2010–11. Trong so nay co mot cau lac bo la cau lac bo vo đich bong đa nu cua đao Sip, du nuoc nay chua co đoi tuyen quoc gia nu chinh thuc vao thoi điem đo. Nguoc lai Latvia, Armenia va Azerbaijan co đoi tuyen quoc gia nu nhung khong co cau lac bo nao tham du. So đoi tham du mua giai 2014–15 tang len 54 đoi cua 46 quoc gia thanh vien. Albania, Malta va Montenegro la ba nuoc lan đau gop mat. Cac quoc gia chua tung co đai dien nao la Luxembourg, Gruzia, Andorra, Armenia, Azerbaijan, Gibraltar, Liechtenstein va San Marino.
Tai giai đau vo đich cac cau lac bo Nam My Copa Libertadores danh cho nu, ca muoi quoc gia tham gia vao mua giai đau tien vao nam 2009. Tat ca thanh vien cua CONMEBOL cung tham gia vao giai vo đich cap đo đoi tuyen quoc gia, va bon trong so cac đoi nay tham du World Cup 2015.
Mac du su quan tam danh cho bong đa nu ngay mot tang, van chi co rat it cac san pham truyen thong đuoc đau tu danh rieng cho no. Hien nay co mot so to bao gay su chu y đang ke, đien hinh nhu Shekicks. Truoc đay tai mot so quoc gia nhu Na Uy cung phat hanh tap chi danh rieng cho mon the thao nu nay nhung khong ton tai đuoc lau truoc khi phai dung hoat đong. Ve mat truyen hinh, tai cac quoc gia nhu Đuc va Thuy Đien, cac tran đau tai giai vo đich quoc gia va Champions League đuoc phat song kha đeu đan. Ca Na Uy va Anh đeu chieu tran chung ket cup quoc gia tren TV. Trong so cac kenh truyen hinh phi chinh phu, Eurosport la kenh noi bat nhat trong viec phat song cac tran bong đa nu thuoc khuon kho cac giai bong đa lon nhu giai vo đich the gioi hay Euro.


Cac giai đau lon hien nay = Giai vo đich bong đa nu the gioi =
 

Truoc khi FIFA Women's World Cup ra đoi, mot so giai đau đa dien ra tu thap nien 1970 va 1980, trong đo co giai đau thu nghiem mang ten Women's Invitation Tournament cua FIFA tai Trung Quoc nam 1988.
Giai vo đich bong đa nu the gioi đau tien đuoc to chuc vao thang 11 nam 1991 voi chuc vo đich thuoc ve Hoa Ky. Giai đau tai Hoa Ky vao he nam 1999 thu hut su chu y tren toan the gioi voi mot tran chung ket đuoc chung kien boi luong khan gia ki luc tren 90.000 nguoi tai san Pasadena. Hoa Ky chien thang 5–4 tren loat luan luu truoc Trung Quoc. Hoa Ky la đoi tuyen vo đich nhieu lan nhat (3 lan) va đong thoi la đoi đuong kim vo đich.


= Giai vo đich bong đa nu chau Au =

Cac giai đau bong đa nu chau Au khong chinh thuc đau tien đuoc to chuc tai Y vao cac nam 1969 va 1979. Toi nam 1982 UEFA quyet đinh to chuc mot giai bong đa nu chau Au mang ten Giai cac đoi tuyen nu đai dien chau Au, ten ban đau cua Giai vo đich bong đa nu chau Au hay Euro Nu. Vong chung ket đau tien vao nam 1984 chung kien su len ngoi cua đoi tuyen Thuy Đien. Đen nay đoi tuyen gianh nhieu chuc vo đich nhat va đong thoi đuong kim vo đich la đoi Đuc.


= The van hoi Mua he =

Ke tu The van hoi Mua he 1996, noi dung bong đa nu đuoc them vao chuong trinh thi đau cua The van hoi. Khong giong nhu noi dung cua nam (hau het la cac cau thu duoi 23 tuoi), noi dung nu khong gioi han đo tuoi hay chung nhan chuyen nghiep. Cac lien đoan bong đa cua Vuong quoc Anh va Bac Ireland khong đuoc Uy ban Olympic Quoc te cho phep cu đoi thi đau rieng. Tuy nhien The van hoi Mua he 2012 to chuc tai Luan Đon chung kien su xuat hien lan đau tien cua đoi tuyen bong đa Vuong quoc Anh voi thanh phan tu hai đoi tuyen Anh (England) va Scotland. Va tai FIFA Women's World Cup 2019, UEFA lua chon 3 đoi chau Au co thanh tich tot nhat giai đe tham du The van hoi Mua he 2020. Đoi tuyen Anh la mot trong 3 đoi đo va ho se đuoc tham du Olympic voi tu cach đai dien cho ca Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland duoi ten Great Britain.


Bong đa nu tre Vao nam 2002, FIFA to chuc giai đau bong đa nu tre đau tien voi ten goi Giai vo đich U-19 nu the gioi cua FIFA, dien ra lan đau tai Canada. Tran chung ket nam 2002 la cau chuyen noi bo cua khu vuc CONCACAF khi U19 Hoa Ky đanh bai chu nha 1-0 nho ban thang vang trong hiep phu. Gioi han đo tuoi sau nay đuoc tang len con so 20 ke tu ki giai 2006 o Nga voi đoi vo đich la Trieu Tien. Đoi đuong kim giu cup vo đich hien nay la Đuc. Vao nam 2008, FIFA cho ra đoi Giai vo đich bong đa nu U-17 the gioi. Trieu Tien la đoi vo đich đau tien tai giai đau o New Zealand. Đuong kim vo đich cua giai la Nhat Ban, mot đai dien chau A khac. Ngoai ra bong đa nu con xuat hien tai cac giai đau tre cua cac lien đoan khu vuc va cac đai hoi the thao trong đo co The van hoi Tre va The van hoi Sinh vien.
Tai Hoa Ky, sau 60 nam đau tranh đe đuoc xa hoi chap nhan, vao cuoi nhung nam 1970, cac cau lac bo bong đa nu bat đau xuat hien trong cac truong đai hoc. Tuy nhien phai toi thap nien 1980 cac đoi nay moi đuoc cong nhan thuc su va đuoc đai dien cho bo mat the thao cua cac truong. Đai hoc Brown la truong đau tien co đoi bong đa nu đuoc cong nhan lam đoi đai dien cho truong. Hiep hoi the thao nu lien đai hoc (AIAW) tai tro cho giai bong đa nu đai hoc vung đau tien o My, dien ra tai Đai hoc Brown. Giai bong đa nu đai hoc toan quoc đau tien đuoc to chuc tai truong cao đang Colorado boi AIAW vao nam 1981. Hien nay co tren 700 đoi bong đa nu thi đau theo nhieu hinh thuc va quy mo tai cac truong cao đang va đai hoc truc thuoc ba to chuc the thao đai hoc la National Collegiate Athletic Association (NCAA), National Association of Intercollegiate Athletics (NAIA) va National Junior College Athletic Association (NJCAA).


Xem them Danh sach cac giai đau bong đa nu quoc te


Tham khao Đoc them David J. Williamson (1991). Belles of the ball: The Early History of Women's Association Football. R&D Associates. tr. 100. ISBN 0-9517512-0-4.
Gail J Newsham (1997). In a League of Their Own! The Dick, Kerr Ladies 1917-1965. London: Scarlet Press. ISBN 1-85727-029-0.
Jean Williams (2003). A Game for Rough Girls?: a history of women's football in England. London: Routledge. ISBN 978-0-415-26338-2.


Lien ket ngoai Bong đa nu tren trang chu FIFA Luu tru ngay 4 thang 10 nam 2015 tai Wayback Machine
Lich su bong đa nu (tieng Anh)
Women's Soccer United Luu tru ngay 16 thang 9 nam 2013 tai Wayback Machine