Phan Huy Ich (chu Han: 潘輝益; 1751 – 1822), tu Khiem Thu Phu, Chi Hoa, hieu Du Am, Đuc Hien, la quan đai than trai ba trieu đai Le trung hung, Tay Son va Nguyen. Gop nhieu cong lon trong linh vuc ngoai giao, ong tro thanh nha ngoai giao tieu bieu thoi Tay Son. Phan Huy Ich đuoc vua Quang Trung giao cung voi Ngo Thi Nham trong nom cong viec ngoai giao sau chien thang mua xuan nam Ky Dau. Hai anh em Ngo Thi Nham va Phan Huy Ich đuoc giao toan quyen viec đoi ngoai voi nha Thanh. Duoi trieu Tay Son, Phan Huy Ich đa nhan mot nhiem vu vo cung cao ca: đi su sang nha Thanh. Ngoai nhung thanh tich ngoai giao, ong con đong gop nhieu tac pham van hoc co gia tri.


Tieu su Ong ten that la Phan Cong Hau, sinh ngay 12 thang 12 nam Canh Ngo (tuc 9 thang 1 nam 1751) o lang Thu Hoach, huyen Thien Loc, phu Đuc Quang, tran Nghe An (nay thuoc xa Thach Chau, huyen Loc Ha, tinh Ha Tinh). Do kieng huy cua Tuyen phi Đang Thi Hue, ve sau ong đoi ten la Huy Ich.
Ong la con trai đau cua Tien si Phan Huy Can (hay Can, ve sau đoi thanh Phan Huy Ang). Thuo nho, ong song va hoc tap tai lang Thu Hoach, đen nam 20 tuoi, nam 1771, ong thi đo Giai nguyen tai truong thi Nghe An. Truoc đo, nam 1753, cha ong la Phan Huy Can cung đo Giai nguyen tai truong thi Huong nay.
Sau khi đo Giai nguyen, ong đuoc trieu đinh thu dung va bo nhiem mot chuc quan nho tai tran Son Nam. Ong tro thanh hoc tro cua Ngo Thi Si, đuoc thay men tai va ga con gai cho.
Đo đau khoa thi Huong truong Nghe khoa Tan Mao (1771), ong đuoc xem la mot nhan tai đay tiem nang. Mai đen nam 1773, Phan Huy Ich moi đuoc bo chuc Ta mac xu Son Nam. Nam 1775 duoi thoi vua Le Hien Tong, ong cung nguoi anh vo la Ngo Thi Nham du thi Hoi o Thang Long va cung đo Tien si, roi sau đo đo che khoa đong tien si. Khoa nay co 18 tien si, va Phan Huy Ich đo Hoi nguyen Tien si, đung đau so đo. Truoc đo, vao nam 1754, cha ong cung tung đo Hoi nguyen Tien si nhu the.


Lam quan ba trieu = Trieu Le trung hung =
Nam 1776, ong tiep tuc thi đo ky thi Ung che va đuoc trieu đinh bo lam Han lam thua chi, roi lam Đoc đong tinh Thanh Hoa, trong coi viec an ninh. Ung ho che đo Chua Trinh, nam Đinh Dau (1777) sau khi đuoc bo lam Đoc đong Thanh Hoa (tuc Thanh Hoa), ong ve giu chuc Thiem sai tri hinh phien o phu Chua. Cung trong nam 1777, ong đuoc chua Trinh Sam lenh mang an kiem, sac phong tuoc Cung quan cong cua vua Le ban cho Nguyen Nhac, nhung khi vao đen Phu Xuan, tuong Pham Ngo Cau tran giu Phu Xuan can giu ong lai, sai Nguyen Huu Chinh đi vao Quang Nam phong cho Nguyen Nhac. Sau đo, ong đuoc chua phai len Nam quan tiep su than nha Thanh roi đuoc thang Hien sat su Thanh Hoa, trong coi viec xet xu va luat phap.
Nam 1786, quan Tay Son ra Bac tieu diet kieu binh va Trinh Khai, sau đo rut ve Nam. Trinh Bong đem quan bao vay kinh thanh uy hiep vua Chieu Thong, vua Le trieu Nguyen Huu Chinh o Nghe An ve Kinh đe bao ve. Phan Huy Ich đang o duoi truong Bui The Toai chong lai Nguyen Huu Chinh nhung bi đanh thua. Phan Huy Ich bi bat song, Nguyen Huu Chinh khong giet ma mang theo.
Cuoi nam 1787, quan Tay Son ra Bac Ha lan thu hai. Le Chieu Thong chay sang Kinh Bac chong lai Tay Son. Phan Huy Ich bo len Sai Son (Son Tay), cham dut 14 nam lam quan voi chinh quyen vua Le - chua Trinh.


= Trieu Tay Son =
Thang 5 nam 1788, Nguyen Hue ra Bac, xuong chieu cau hien. Phan Huy Ich cung Ngo Thi Nham, Đoan Nguyen Tuan, Nguyen The Lich (co ten khac la Nguyen Gia Phan) ra hop tac voi Tay Son. Phan Huy Ich đuoc phong lam Ta Thi lang bo Ho.
Sau cuoc hanh quan pha quan Thanh vao mua xuan nam Ky Dau 1789 cua vua Quang Trung, ong phu trach cong viec ngoai giao. Cuoi thang 2 nam 1790, Phan Huy Ich cung voi Đai Tu ma Ngo Van So đuoc cu trong phai đoan do Pham Cong Tri đong gia vua Quang Trung dan đau sang Trung Quoc mung vua Can Long 80 tuoi.
Nam 1792, ve nuoc, đuoc thang Thi trung Ngu su o toa Noi cac roi Thuong thu bo Le. Cung trong nam nay, vua Quang Trung mat. Ong co gang giup đo vua tre Quang Toan, nhung khong ngan noi đa suy vi cua Tay Son.


= Trieu Nguyen =
Mua ha nam 1802, vua Gia Long đem quan ra Bac. Ong bi bat cung voi Ngo Thi Nham, Nguyen The Lich, ca ba đeu bi đanh đon truoc Van Mieu vi toi "theo nguy trieu". Sau đo, Phan Huy Ich van đuoc Gia Long trong dung cho lam quan duoi trieu minh. Vao nam 1804, Gia Long nhan muon đinh lai ten nuoc, ben cu Phan Huy Ich soan mot bai tuyen cao, noi dung đuoc ong sao lai trong Du Am thi van tap, co đoan nhu sau:

"Xuong chieu cho than dan trong thien ha đeu biet: Tram nghi, xua nay cac bac đe vuong dung nuoc, at co đat quoc hieu đe to su đoi moi, hoac nhan ten đat luc moi khoi len, hoac dung chu nghia tot đep, xet trong su sach chung co đa ro rang. Đen thoi Đinh Tien hoang goi la Đai Co Viet nhung nguoi Trung Quoc van goi la Giao Chi. Tu thoi Ly ve sau, quen dung ten An Nam do nha Tong phong cho ngay truoc. Tuy the, van hoi du co đoi thay nhung trai bao đoi van giu theo ten cu, thuc la trai voi nghia chan chinh cua viec dung nuoc vay. Tram noi nghiep xua, gay dung co đo, bo coi đat đai rong nhieu hon truoc. Xem qua so sach, tram xet nui song nen đat ten tot đe truyen lau dai [...] Ban đoi ten An Nam lam nuoc Viet Nam, đa tu sang Trung Quoc biet ro. Tu nay tro đi, coi viem bang ben vung, ten hieu tot đep goi truyen, o trong bo coi đeu huong phuoc thanh ninh [...]''.
Nam 1814, ong ve lai que o lang Thu Hoach đe day hoc va sau đo lai ra Sai Son an duong. Theo cac nha nghien cuu, trong thoi gian nay, ong hoan chinh ban dich Chinh phu ngam, ma nguoi dien Nom đau tien tuong truyen la nu van si Đoan Thi Điem. Ngoai ra, ong con sang tac Du Am thi van tap, Du Am ngam luc. Ngay 20 thang 2 nam Nham Ngo (tuc 13 thang 3 nam 1822), Phan Huy Ich mat tai que nha, huong tho 71 tuoi.


Xem them Phan Huy Chu
Phan Huy Thuc
Ngo Thi Nham


Tham khao Lien ket ngoai Phan Huy Ich Luu tru ngay 10 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine tren trang mang cua Thanh pho Đa Nang, Viet Nam