Luu Vinh Phuc (tieng Trung: 劉永福/刘永福) (1837—1917), tu Uyen Đinh (淵亭/渊亭), nguoi Kham Chau, Quang Đong (nay thuoc Quang Tay), que o Bac Bach, Ngoc Lam, Quang Tay, la mot vi tuong vao cuoi thoi ky nha Thanh. Tham gia khoi nghia Thai Binh Thien Quoc, ong luu vong sang mien Bac Viet Nam, tro thanh thu linh cua Quan Co Đen chong Phap trong Chien tranh Phap-Thanh, roi tiep đo lai ve nuoc đe tro thanh mot vo tuong phuc vu nha Thanh. Ong la tong thong thu nhi va cung la cuoi cung cua Đai Loan dan chu tu ngay 5 thang 6 nam 1895 cho toi ngay 21 thang 10 nam 1896. Ong đuoc ton vinh la anh hung dan toc Trung Hoa voi nhung chien tich trong viec chong quan Phap va Nhat xam luoc.


Thoi ky hoat đong o Trung Quoc Luu Vinh Phuc sinh ra o Hop Pho, vung cuc tay nam tinh Quang Đong, gan voi Viet Nam va bien, thuoc nhom Khach Gia. Cha me ong ngheo cung cuc, khong co nghe nghiep, nha cua, va Luu Vinh Phuc đen tan cuoi đoi cung khong biet chu. Cuoi nam 1853, khi ca cha me va chu lan luot qua đoi vi benh tat va đoi kem, Luu Vinh Phuc tham chi khong co noi chiec ao quan đe chon ho. Cau thieu nien Luu Vinh Phuc phai song lang thang tren đuong pho đe kiem mieng an. Nam 21 tuoi, Luu Vinh Phuc xin lam thuoc ha cua Ngo Lang Van (Wu Yuan-ch'ing), nguoi tu xung la Ngo Vuong, la du đang Thai Binh Thien quoc, ban doanh đong gan Nam Ninh, đe nhan đuoc khau phan tro cap va cuoi cung tro thanh mot nguoi co anh huong duoi truong Ngo Vuong. Khi Ngo Lang Van bi giet (1863), co thoi gian Luu Vinh Phuc đem bo thuoc cua minh đi theo Vuong Si Lam va Hoang Tu Nung o chau Thuong Tu (Quang Tay) đi cuop o nhieu noi, sau moi gia nhap tro lai voi Ngo Con, con trai va la nguoi ke nghiep Ngo Vuong. Do cuoc song kham kho, cong voi buon chan, Luu Vinh Phuc xin voi Ngo A Chung (Wu Ah-chung, tuc Ngo Con) cho tien hanh cac cuoc vien chinh nham cuop boc o phan ben kia bien gioi Đai Nam, cung la đe tranh suc ep quan su cua nha Thanh, luc đo đang tim cach đat lai quyen kiem soat o vung Luong Quang. Dan theo 200 đong đang than tin, dung mot la co mau đen lam ky hieu cua minh, Luu Vinh Phuc vuot bien gioi vao Đai Nam nam 1865.


Thoi ky hoat đong o Viet Nam Luu Vinh Phuc vua đi vua tuyen them quan tu cac toan tho phi khac ma khong bi ai chan lai hay ngan tro gi. Đen gan Son Tay, quan Co đen khi đo đa len toi 500 nguoi dung lai lap doanh trai. Su hien dien cua mot đoi quan vu trang trong lanh tho cua cac bo toc Mong mien nui la mot su đe doa voi ho, nen xung đot vu trang đa no ra. Quan Co đen phuc kich va đanh bai cuoc tan cong cua tho dan, đong thoi giet chet mot thu linh cua ho. Vien thu linh nay chong đoi chinh quyen nha Nguyen, nen nhan co hoi đo nha Nguyen chinh thuc ban cho Luu Vinh Phuc chuc vi Cuu pham bach ho đe tiep tuc cong viec binh đinh vung nay.
Tuy vay, đanh nhau voi nguoi thieu so khong phai la moi quan tam chinh cua Luu Vinh Phuc, nen nam 1868, Luu Vinh Phuc quay ra tranh gianh khu vuc thi tran Lao Cai, tuc chau Bao Thang, mot mon moi beo bo, luc bay gio đang nam duoi su kiem soat cua cac thuong gia co vu trang nguoi Quang Đong. Quan Co đen tu tien thu thue, khai khoang, cuop boc khap noi, quan quan nha Nguyen cung khong ngan can đuoc.
Nhan đuoc tin ve nhung thang loi de dang cua Luu Vinh Phuc, nhung toan quan con lai cua Ngo Vuong, luc nay đang bi quan Thanh don ep ve gan bien gioi, theo Hoang Sung Anh (Huang Ch'ung-ying, chau Ngo Vuong) lap thanh quan Co vang, tran qua bien gioi chiem thi tran Ha Giang nam tren bo song Lo. Quan Co vang đuoc to chuc theo mo hinh quan Co đen, nhung voi so luong đong hon gap hai, ba lan. Tuy nhien Ha Giang khong phai la mot noi co the đem lai nhieu loi nhuan nhu Lao Cai, nen xung đot gianh quyen loi giua hai nhom Co đen va Co vang bung no.
Nam 1869, quan Co đen phuc kich đanh tan tac quan Co vang tai Lao Cai, roi truy quet Co vang đen tan hang o tai Ha Giang. Phoi hop voi quan Co đen la quan nha Nguyen va quan Thanh cua tuong Phung Tu Tai, quan Co vang phai thao chay khoi can cu Ha Giang. Tuy nhien, do dich benh va khi hau khac nghiet nen quan Thanh phai rut ve, quan Co vang tiep tuc kiem soat mot vung rong lon o khoang giua song Hong đen bien gioi, tu Lao Cai đen Son Tay. Đen nam 1875, quan Co đen mo chien dich quyet đinh đanh chiem Ha Giang, phoi hop voi ho khong nhung la quan nha Nguyen ma ca quan Thanh tu Quang Tay va Van Nam. Hoang Sung Anh bi truy đuoi, bi bo ha lam phan, bi bat roi bi giet chet.
Do chien thang quan Co vang ma quan Co đen cua Luu Vinh Phuc chinh thuc đuoc chinh quyen nha Thanh bao tro, nguoc lai Luu Vinh Phuc cung xoa bo mac cam khi truoc, ha lenh cho thu ha doc toc kieu Man Chau đe to long trung thanh voi nha Thanh. Ve phan nha Nguyen, mac du su dung Luu Vinh Phuc nhung trieu đinh Hue van con nghi ngo ve long trung thanh cua Luu va quan Co đen. Vi vay, nam 1873, Hoang Ta Viem xin phong cho Luu chuc Phong ngu su nhung vua Tu Đuc khong đong y.


Giet chet đai uy hai quan Francis Garnier Cuoc cham tran đau tien giua quan Co đen va nguoi Phap dien ra khi Jean Dupuis, mot thuong gia phieu luu nguoc song Hong tim đuong giao thuong len Van Nam, Trung Quoc. Dupuis truoc đo đa đat đuoc mot so thoa thuan voi mot vien tuong quan ho Ma o Van Nam trong viec cung cap vu khi cho đoi quan cua ong ta, vi khi đo trieu đinh nha Thanh đang ban biu đanh dep nguoi Hoi giao noi day o ca Van Nam va Cam Tuc. Theo đo Dupuis se tien hanh cho vu khi, muoi, gao... theo đuong song Hong vao Van Nam, đoi lai phia Trung Quoc se nhuong cho Duipuis quyen loi tham gia khai mo đong va thiec o Van Nam. Tuy nhien viec giao thuong nay khong đuoc trieu đinh Đai Nam chap thuan. Đe giai quyet tranh chap giua phia Viet Nam va Dupuis, chinh quyen Phap tai Nam ky gui đai uy Francis Garnier (ten Han Viet: An Nghiep) ra Ha Noi, nhung vien đai uy nay khong nhung khong lam trung gian đam phan, ma con hop luc voi nguoi cua Dupuis (bao gom ca quan Co vang) tan cong ha thanh Ha Noi ngay 19 thang 11 nam 1873, tong đoc Nguyen Tri Phuong bi thuong nang roi chet, xung đot tai Bac ky bung no.

Du chu luc quan Nam o Bac ky khi đo van con tap trung o thanh Son Tay, đai uy Garnier van cho xuat quan tien hanh binh đinh mien chau tho song Hong quanh Ha Noi. Chi trong vong ba tuan, toan bo 4 tinh mien đong bang song Hong gom Ha Noi, Hai Duong, Ninh Binh, Nam Đinh voi 2 trieu dan cu va mot so thanh luy đa roi vao tay đoi quan Phap chi chung 180 nguoi, chi huy boi vien đai uy hai quan chua toi 35 tuoi. Co the ke đen truong hop thanh Ninh Binh voi 1.700 binh linh ha vu khi đau hang mot toan quan Phap chi co bay nguoi. Đen giua thang 12, Garnier đa co the quay lai Ha Noi đieu hanh cong viec hanh chinh. Ong ta cho to chuc dan quan cua nhung lang cong giao va chon lua quan lai cho nhung vi tri bi bo trong.
Trieu đinh Hue het suc tuc gian vi hanh vi trao tro nay, lenh cho đoan su Đai Nam đang thuong nghi o Sai Gon phan khang hanh đong chiem thanh cua F.Garnier, yeu cau thong đoc Dupre ra lenh cho Garnier rut quan khoi thanh Ha Noi, đong thoi sai chuong ve Phan Đe lam đe đoc, Nguyen Trong Hop lam tan ly cung voi Bui An Nien lam Kham phai đua 1.000 quan tu Hue va Nghe An ra Bac tang cuong chong tra quan Phap. Trieu đinh ra lenh cho cac quan tinh o cac khu vuc trong yeu phai đong coc xuong cac long song thong voi song Hong đe ngan chan tau Phap. Vua Tu Đuc cung sai Tran Đinh Tuc, Truong Gia Hoi cung voi 2 giao si Cong giao la giam muc Sovier, linh muc Danzelger ra Ha Noi đieu đinh voi Garnier. Cac kham phai, kham mang, cac quan cu o Ha Noi đeu bi cach chuc cho xu phat.
Ngoai ra trieu đinh Hue cung phong cho pho ma Hoang Ke Viem lam Tiet che Bac ky quan vu, chuan bi hanh đong tra đua. Hoang Ke Viem la chi huy cao cap nhat cua cac luc luong quan Nam tai Bac Ky, va cung cap tren truc tiep cua Luu Vinh Phuc, nen ong cho goi Luu Vinh Phuc, khi đo đang đong tai Hung Hoa ve Son Tay lam tien phong đe đanh quan Phap. Hoang Ke Viem vi biet đuoc su hoang mang tinh than cua quan Nam, nen khich le quan Co đen bang cach hua hen thuong rat nhieu vang cho moi binh linh Phap bi giet, so luong vang se tang len theo cap bac cua ke bi giet.

Ngay 18 thang 12 nam 1873, quan Co đen đa ve đen Ha Noi va lap trai chi cach Ha Noi chung 10 đen 12 dam. Ngay 21 thang 12, nghe tin quan Co đen đang tien ve cua tay thanh Ha Noi, Garnier tuc khac len mat thanh cho phao khai hoa ve phia đoi phuong. Sau nua gio ban pha, quan Nam, gom chung nam, sau tram quan Co đen va rat nhieu quan Viet, co voi chien va nhieu quan lai đi theo, phai rut chay. Garnier nhanh chong tien ra tu cua đong nam voi 18 linh Phap va chung mot trung đoi linh mo ban xu truy đuoi. Tuy nhien chua đi khoi thanh đuoc bao xa thi khau phao da chien bi sa lay, Garnier bi mot toan quan Co đen mai phuc san đo ra đam chet, tai O Cau Giay.
Garnier bi giet, quan Phap o thanh Ha Noi lam vao tinh the hoang loan, neu khong nho co Linh muc Puginier va Dupuis thi quan Phap đa bo thanh theo đuong thuy chay ve Sai Gon. Tuy nhien cai chet cua đai uy Garnier cung đat dau cham het cho cuoc phieu luu quan su nay tai Bac Ky. Dau vay, cung chi hon mot thang sau, đai uy Philastre (ten phien am: Hoac Đao Sanh) đuoc cu ra giai quyet nhung rac roi tai Bac Ky đa cho rut het quan khoi Ha Noi va trao tra lai Bac ky cho trieu đinh nha Nguyen.

Sau chien thang nay, Luu Vinh Phuc đuoc thang len lam Pho Lanh binh, chiu su thong suat cua Hoang Ta Viem. Cac thuoc ha cua Luu Vinh Phuc đeu đuoc thuong quan tuoc va tien bac. Hoang Ta Viem sai Luu Vinh Phuc đua quan rut ve chan o mien thuong du (Lao Cai), đuoc trieu đinh Hue cho quyen trong coi viec thong thuong va thu thue o vung song Lo va song Thao tu Tuyen Quang tro xuong. Toi thang 10 nam Giap Tuat (1874), theo loi xin cua Hoang Ke Viem, Luu Vinh Phuc đuoc thang chuc Quyen Tam Tuyen quan vu Đe đoc tuoc vi Luong Nghia nam, kiem coi cac đao va đuoc sai phai đi đanh giac Co vang.
Trieu đinh Hue đa to ra rat trong dung Luu Vinh Phuc nhung ong ta van chua hai long. Sau lan trieu đinh đieu đong Luu Vinh Phuc đem quan ve Tuyen Quang nhung ong ta lan nua khong đi, van o lai Bao Thang. Do quan quan nha Nguyen bat luc nhu chinh Tu Đuc phai thua nhan: Viec dep giac o Tuyen Quang lay đao Luu Vinh Phuc la chinh, nen mac du to thai đo bat phung menh, Luu Vinh Phuc va quan Co đen truoc sau van đuoc nha Nguyen đe tam dung. Nam đuoc điem yeu ay cua trieu đinh Hue, Luu Vinh Phuc luon ra đieu kien mac ca ve muc ban thuong quan tuoc va tien bac cho minh va bo thuoc sau moi tran đanh, tham chi ca viec xin truy phong quan tuoc cho cha me minh.
Mua đong nam 1881-1882, Luu Vinh Phuc lan đau tien tro lai Trung Quoc tham vieng que nha. Khi đi ong ta la mot ke toi pham bi truy na, khi ve ong đuoc đon tiep long trong nhu mot anh hung, khong nhung la quan nha Nguyen ma con mang pham ham vo quan cua nha Thanh. Luu Vinh Phuc mua đat đai o lang cu, du đinh đen mot ngay nao đo se ve duong gia, nhung cac bien đong tai Bac ky lien tiep dien ra, va Luu Vinh Phuc lai đuoc trieu tap tro lai Bac ky.


Giet chet đai ta hai quan Henri Riviere Ngay 26 thang 3 nam 1882, Henri Riviere tren hai thuyen chien, roi Sai Gon ra bac cung 230 linh, đe tang cuong cho đon binh đong o tren song Hong. Nhiem vu cua ong theo menh lenh la giai quyet tranh chap giua cac thuong gia Phap va chinh quyen so tai, va trung tri nhung đam quan tho phi nhu quan Co đen. Tuy nhien, chu đich cua Riviere lai la chinh phuc mien Bac Ky, chu khong phai giai quyet tranh chap giua nguoi Phap va Viet.
Ngay 24 thang 4, sau khi nhan đuoc 250 quan Phap tu mien Nam đen tiep vien, Riviere gui toi hau thu cho Tong đoc Hoang Dieu, đoi giao nop thanh ngay lap tuc. Khi Hoang Dieu con chua kip tra loi, thi phao thuyen cua quan Phap đa no sung ban vao thanh.

Đuoc phao ban yem tro, quan Phap o at tran len đanh thanh. Tong đoc Hoang Dieu chi huy quan Nam, ha lenh lieu chet co thu, nhung khong co tac dung. Chi sau hai tieng giao tranh, thanh Ha Noi lai mot lan nua roi vao tay quan Phap, Tong đoc Hoang Dieu that co tu tu. Quan Phap thiet hai khong đang ke, chi co bon nguoi bi thuong.
Đe đoi pho lai su gay han cua quan Phap, Pho ma Hoang Ke Viem cho goi Luu Vinh Phuc tu Quang Tay ve đai ban doanh Son Tay ban ke hoach chong tra. Tuy nhien tai cuoc hoi kien Luu Vinh Phuc phan nan ve thai đo đai ngo voi ong ta cung nhu đua ra nhung yeu sach ve cung cap luong thao va tien bac cho quan cua minh roi tu choi phoi hop tac chien.
Toi thang 2 nam 1883, nhan đuoc 750 quan tang vien tu Nam ky, Riviere cho tien quan chiem cang Hong Gai va khu mo than co gia tri chien luoc. Trong thoi gian đo, Hoang Ke Viem cung khong an binh bat đong, ong cho tang cuong phong thu thanh Nam Đinh, von nam tren tuyen đuong thong thuong song Hong, đe ngan tro nguoi Phap, đong thoi tuyen mo them 500 linh đanh thue Trung Quoc đe lap vao cho trong cua quan Luu Vinh Phuc. Toi ngay 28 thang 2 (am lich, tuc 27 thang 3), Riviere cung 800 quan, co 8 phao thuyen va mot so tau be khac, cung nhu mot phan đoi linh mo Nam ky ho tro, no sung đanh thanh Nam Đinh. Quan Nam du bi hoa luc Phap ap đao, van ngoan cuong co thu vi tri cua minh. Tuy nhien đen trua thi quan Phap ha đuoc thanh, quan tong đoc Vo Trong Binh bo chay, quan đe đoc Le Van Điem tu tran, quan an sat su Ho Ba On bi thuong. Phia quan Phap chi co ba nguoi bi thuong, mot nguoi trong đo bi chet, nhung cung đu lam Riviere noi gian, ha lenh treo co tat ca 50 linh đanh thue Trung Quoc roi vao tay ong ta.
Mat Nam Đinh, tinh the quan Hoang Ke Viem tro nen tuyet vong, the nhung toi thang 4, su gia tu Bac Kinh đa thuyet phuc Luu Vinh Phuc quay tro lai đanh quan Phap. Đong thoi, trieu đinh nha Thanh cung sai sai Ta Kinh Buu, Đuong Canh Tung đem quan sang đong o Bac Ninh va o Son Tay, co quan bo chinh Quang Tay la Tu Dien Huc đem quan sang tiep ung. Quan Nam chuyen tu the thu sang the cong: quan Co đen tien ve đong đai ban doanh o phu Hoai Đuc, đong thoi Tong đoc Bac Ninh la Truong Quang Đan cung voi quan pho kinh luoc Bui An Nien đem binh ve đong o Gioc Gach, thuoc huyen Gia Lam chuan bi sang đanh Ha Noi. Đe khieu khich quan Phap, Quan Co đen đot pha cac khu giao dan, loi dung đem toi dung phao đat tren lung voi ban vao Ha Noi, roi toi ngay 10 thang 5, gui chien thu thach Riviere ra đanh.

Riviere trong khi đo o Ha Noi đang tich cuc chuan bi đe đanh thanh Son Tay, thay quan Nam chuan bi tien cong, lien truyen lenh tien quan len đanh phu Hoai Đuc. Ngay 19 thang 5, khi Riviere dan 500 quan ra đen Cau Giay thi quan Co đen un un đo ra tu khap cac lang xung quanh đe cat đut hau quan Phap. Bi vay đanh, quan Phap co cum lai, nen cang de dang tro thanh bia cho quan Co đen ban. Mot khau phao da chien cua Phap bi roi vao tay quan Co đen sau khi so phao thu bi giet chet. Riviere dan mot toan quan xong ra đe chiem lai khau phao, roi trong luc hon loan bi trung vai vien đan nga xuong. Quan Phap bi mat chi huy, tro nen hoang loan, rut chay ve Ha Noi. Ngoai Riviere, quan Phap con co 50 nguoi bi giet va 76 nguoi bi thuong, trong đo chi huy pho cua Riviere, đai uy Berthe de Villers bi thuong nang.
Quan Co đen cat đau Riviere va nhung linh Phap bi giet, beu tren coc đem khoe o cac lang xung quanh. Xac Riviere bi chon o duoi đuong, đe nguoi qua lai dam len đe to long khinh bi. Đen thang 9 nam đo Giam muc Pugnier moi thu thap lai đuoc hai cot Riviere đe đua ve Phap chon cat.
Đuoc tin đai ta Henri Riviere chet, Thong đoc Thomson o Sai Gon lien đien ve cho chinh phu Phap biet. Luc bay gio o Paris, Ha nghi vien con đang do du ve viec đanh lay Bac Ky. Khi tiep đuoc đien bao o Sai Gon ve, nghi vien lien thuan cho chinh phu trich ra 5 trieu ruoi franc đe chi tieu ve viec binh phi. Thieu tuong luc quan Bouet o Nam Ky đuoc phai ra lam ra thong đoc quan vu o Bac Ky, Hai quan thieu tuong Courbet đuoc lenh đem mot đoi chien thuyen sang tiep ung, ong Harmand la su than Phap o Xiem đuoc cu ra lam toan quyen. Ngay mong 3 thang 5, thieu tuong Bouet đem 200 linh tay, 300 linh tap ra đen Hai Phong va ngay lap tuc chuan bi phong ngu o Ha Noi va Nam Đinh, đong thoi cho Georges Vlavianos (ten phien am: ong Kieu) la nguoi theo Dupuis ngay truoc, đuoc phep mo linh Co vang lam tien quan. Chien tranh Phap-Thanh mo man.


Tham gia chien tranh Phap-Thanh (Xem them Chien tranh Phap Thanh)
Trong khi tai Bac ky, cac quan lai Viet Nam lung tung chua biet đoi pho voi nguoi Phap bang cach nao, thi tinh hinh tai trieu đinh Trung Hoa tro nen het suc soi đong. Nha Thanh, va đac biet la cac quan chuc cao cap tai Luong Quang het suc lo ngai truoc tinh hinh quan Phap đanh chiem va lam chu Ha Noi, vi nhu vay đong nghia voi gian tiep uy hiep an ninh vung bien thuy Trung Quoc. Lay co tieu tru tho phi, quan đoi Van Nam va Luong Quang đuoc đieu đong tien sat ve bien gioi, san sang vuot bien gioi tien sang Bac ky.
Nguoi Phap cung lay lam lo ngai viec nha Thanh đinh can thiep vao cuoc chinh phuc Bac ky, đac biet la su di chuyen binh linh đen sat bien gioi Trung Hoa-Bac ky. Đai su Phap Bouree tai Trung Hoa tien hanh mot cuoc gap mat voi Tong đoc Truc Le (Zhili-tuc vung Bac Kinh) Ly Hong Chuong, trong đo hai ben tinh đen kha nang đat vung Lao Cai ve tay nha Thanh đe lap mot tram thue quan ma giao thong va hang hoa muon vao Van Nam phai đi qua, cung nhu thiet lap mot đuong phan gioi doc theo song Hong, theo đo phan phia bac se do nha Thanh quan ly, phan phia nam thuoc ve Phap. Tuy nhien chinh phu cua Thu tuong Jules Ferry khong đong y phe chuan hiep nghi nay va trieu hoi Đai su Bouree ve nuoc.
Luu Vinh Phuc truc tiep chi huy phong thu trong tran Phap đanh thanh Son Tay, sau đo tham gia phong thu thanh Hung Hoa, đanh nhau voi quan Phap o Lang Son va bao vay 1 tieu đoan quan Phap o Tuyen Quang.


= Quan Co Đen voi thuong dan Viet Nam =
Luan điem chinh cua Tran Huy Lieu ve Luu Vinh Phuc va quan Co Đen, đo la Luu Vinh Phuc đat muc tieu chinh khi tham chien chong thuc dan Phap xam luoc tai Viet Nam la đe bao ve cho "thuoc quoc cua Đai Thanh" nhu ho Luu tung tuyen bo. Tuy nhien quan Co Đen gom nhieu cuu tho phi von đa quen cuop boc nen cung đa gay ra nhieu tai hoa cho nhan dan Viet Nam. Ong Nguyen Viet, but danh Nguyen Van Nhan, can bo nghien cuu Ban Lich su Can đai Viet Nam, Vien Su hoc, đa chung minh cho nhung luan điem nay bang cach cung cap them nhung bang chung cu the va xac thuc trong bai viet: "Cuoc đieu tra ve hanh đong cua quan Co Đen Luu Vinh Phuc tai mot so lang thuoc ngoai thanh Ha Noi" (2), đang tren tap chi Nghien cuu Lich su nam 1962, so 42, tu trang 26 đen trang 9. Duoi đay, chung toi xin gioi thieu nhung điem chinh cua bai viet nay:
"Theo su phan cong cua toa soan tap san Nghien cuu Lich su, chung toi đa ve mot so lang thuoc ngoai thanh Ha Noi. Sau đay, chung toi ghi khong them khong bot, đung nhu loi cac cu phu lao đa noi voi chung toi.
Cu toi, nguyen la mot vo sinh, luc quan Co Đen ve vung nay. Cu toi thuong ke lai rang quan Co Đen đanh Phap rat tao bao, nhung phai cai hay tan sat ham hiep nhan dan... O lang Nghia Đo, xom Gieng co rao tre kin dan xom khong chay. Khi quan Co Đen đen ho pha đuoc cong xom vao cho nen xom Gieng bi pha nhieu nhat, đan ong bi giet va đan ba sau khi bi hiep, cung bi giet chet... O noi nao dan khong chong cu, thi đan ong bi bat đi tai đo, đan ba bi hiep, cua cai bi cuop đi. Ai chong cu lai lap tuc bi chem đau. Cu Đang Nghi 72 tuoi, o xom An Phu (Nghia Đo) noi: "Thuong đan ong bi bat đi khuan vac. Vao lang nao la vo vet ga, vit va bo đi bat lon. Gap đan ba thi du gia tre cung đeu bi hiep va ho thay phien nhau đe hiep. Theo cac cu ke lai nhu vay la tuy Co Đen co thang đuoc Tay nhieu tran, nhung vi qua tan ac cho nen đa mat long dan, o xa toi va cac xa xung quanh, hien con co tuc la he nha nao co cho du hoac ga song hay đap mai, thi goi con cho hoac con ga đo la con "Co Đen".
Cu Lai Phu Be thuat lai: Sau khi thang Phap o Cau Giay, quan Co Đen đi cuop boc, giet, hiep nhieu lam lam cho dan xa chung toi cam phan. Cu xa đoan coi chua Quan Am co mo mot tiec ruou thet may ten tuong Co Đen roi sau chuoc cho chung say, giet luon ca bon. Sau đo cu phai tron khoi chua trong 5, 6 thang. Chua bi Co Đen pha sap, mai ve sau moi đuoc dan dung lai.
Lang Ho Khau o Buoi cung la mot lang bi Co Đen tan pha rat nhieu. Nguoi đi đa kho, nguoi o lai lang thi cang kho hon nua. Mot so trai trang o lai to chuc bao ve xom lang, mac ao giay ban boi, phan lon đeu bi giet. Nguoi chi huy la cu Bat cung bi giet. Vo cu Bat co mang gan ngay đe bi Co Đen bat hiep truy thai... Cu toi co noi rang tuy Co Đen thang Tay nhung dan lang rat oan ghet vi ngoai viec ban giet hiep troc, bon chung con vo vet cua cai tu noi nieu, bat đia đen lon, ga, vit... Khi dan lang tro ve thi gan nhu trang tay, chi con mot so giay vat vao be nuoc la nguyen ven... Đen luc Co Đen rut đi, dan lang, vi lam nghe giay la chinh, co rat it ruong đat, cho nen hang nam sau van chua phuc hoi lai đuoc.
Ba cu than sinh ra chung toi noi chuyen lai la co nhung ba me, thay con gai con be bi hiep, keu van xin chiu thay con, lien bi chem bang đau... Truoc Cach mang thang Tam, vao trung tuan thang Tu, gan nhu hau het cac gia đinh thon toi, đeu co gio cu, gio ong ba, gio bo..., tuc la gio nhung nguoi chet vi Co Đen".


Chong Nhat tai Đai Loan Sau khi chien tranh Phap-Thanh (1884-1885) tai mien bac Viet Nam ket thuc, Luu Vinh Phuc phung menh vua Quang Tu tro ve Trung Quoc, ong phai bo lai quan Co đen. Nhung binh linh quan Co đen khong con chu tuong, mot so tro thanh tho phi, mot so thi đau hang quan Phap.
Tai Quang Chau đuoc giao lam tong binh. Tai đay ong thuong cung Hoang Phi Hong tap luyen vo thuat.
Nam 1894, khi xay ra cuoc chien tranh Trung-Nhat lan thu nhat (Giap Ngo chien tranh) đuoc nha Thanh phai toi Đai Loan lam tong binh. Nam 1895, sau khi nha Thanh ky hoa uoc Ma Quan (hoa uoc Shimonoseki) thi nhan dan Đai Loan khong cam chiu su thong tri cua nguoi Nhat đa to chuc khang chien va thanh lap ra nha nuoc Đai Loan dan chu, Luu Vinh Phuc nham chuc đai tuong quan. Sau đo luc luong cua ong bi vay ham tai Đai Bac nhung nhat muc kien tri khang cu, dan toi chien tranh At Mui (1895). Tong thong Đai Loan dan chu la Đuong Canh Tung cung thong linh Khau Phung Giap bo tron toi Ha Mon đe vao đai luc, Luu Vinh Phuc tai Đai Nam tai lap nha nuoc Đai Loan dan chu, dan chung Đai Loan yeu cau con dau tong thong giao lai cho Luu Vinh Phuc, nhung Luu Vinh Phuc khong nhan ma chi xung la bang bien, nhung van co the coi la nguoi lanh đao cao nhat cua nha nuoc non tre nay. Nguoi Đai Nam thanh lap nghi hoi, phat hanh tien te, du tru quan luong, cau vien toi Truong Chi Đong. Sau đo Luu Vinh Phuc cap bao ve đai luc đe xin tro giup, nhung khong nhan đuoc ket qua nao. Luu Vinh Phuc sau đo muon đam phan voi quan Nhat nhung cung khong thanh.
Sau cung, bi quan Nhat bao vay tai Đai Nam, ngay 22 thang 11 nam 1895, Luu Vinh Phuc phai cai trang đe bo tron tu An Binh vao Đai Trung. Quan dan Đai Loan khong con nguoi chi huy, buoc phai nho mot muc su nguoi Anh la Reverend Thomas Barclay đam phan hoa binh voi quan đoi Nhat Ban.
Nam Quang Tu thu 28 (1902), Luu Vinh Phuc nham chuc Tu thach tran tong binh tai Quang Đong. Sau cach mang Tan Hoi (1911), giu chuc Tong truong dan đoan Quang Đong. Nam 1915, chinh quyen Nhat Ban yeu cau Vien The Khai chap nhan hai muoi mot yeu sach, Luu Vinh Phuc la mot trong nhung nguoi chu chien. Thang 1 nam 1917, ong mac benh ma chet.


Nhan đinh Đuong thoi, tuy quan Co đen duoi su chi huy cua Luu Vinh Phuc đanh thang đuoc Phap mot so tran, nhung đoi quan nay cung nhung nhieu cuop pha nguoi dan Viet. Luc bay gio Ong Ich Khiem la mot trong so nhung quan lai khong hai long ve viec trieu đinh thue quan Co đen, đong thoi cung che trach cac quan vo nha Nguyen bat luc, luc huu su phai nho vao nguoi Tau đe đanh giac. Ong co lam bai tho trach

Ao chua com vua huong bay lau
Đen khi co giac phai thue Tau
Tung phen vong gia mau chan nhay
Đen buoc chong gai thay mat đau
Tien bac quyen hoai dan xac muop
Trau de ngay hien đua rang bau
Ai oi hay chong troi Nam lai
Keo nua dan ta phai cao đau
Sau nay, Luu Vinh Phuc roi bo quan Co Đen, tro ve Trung Quoc phuc vu trieu Thanh, tro thanh mot vo tuong chinh quy. Voi nhung chien tich trong Chien tranh Phap - Thanh va sau đo la no luc bao ve Đai Loan khoi quan Nhat xam luoc, Luu Vinh Phuc đuoc nguoi Trung Quoc ca ngoi la mot anh hung dan toc. Khu mo cua ong ngay nay la Di tich van vat bao ve trong điem cap quoc gia cua Trung Quoc.


Xem them Quan Co Đen
Ban Van Nhi
Hoang Sung Anh
Nha nuoc Đai Loan dan chu


Chu thich Tham khao Quoc trieu chanh bien toat yeu, Cao Xuan Duc, 1909
Viet Nam Su Luoc, Tran Trong Kim, 1919
Throne and mandarins, Lloyd E. Eastman, Havard University Press, 1967
Black Flags In Vietnam, Henry McAleavy, The MacMillan Company: New York, 1968
[1] Luu tru ngay 27 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine, [2] Luu tru ngay 27 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine,[3] Luu tru ngay 27 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine Ban dich chuong 6, 14 va Phu luc Black Flags In Vietnam
Mot cach nhin cua Tran Huy Lieu ve quan Co Đen, Tran Huy Lieu, tap chi Nghien cuu Lich su so 42, nam 1962


Lien ket ngoai Hinh xua ve Luu Vinh Phuc va quan Co Đen
Hinh quan Co đen
Vung đat Bao Thang (Lao Cai) voi nhung hoat đong cua Luu Vinh Phuc va quan Co Đen cuoi the ky XIX
Mot cach nhin cua Tran Huy Lieu ve quan Co Đen Luu tru ngay 15 thang 5 nam 2023 tai Wayback Machine