Virus rota la nguyen nhan pho bien nhat cua benh tieu chay nang o tre so sinh va tre nho , va la mot trong so cac loai vi rut gay nhiem trung thuong đuoc goi la cum da day, mac du khong co lien quan đen cum. No la mot chi cua vi rut RNA kep trong ho Reoviridae. Đen tuoi len nam, gan nhu moi tre em tren the gioi đa bi nhiem vi rut rota it nhat mot lan . Tuy nhien, voi moi lan nhiem, he mien dich lai phat trien, va cac lan nhiem tiep theo it nghiem trong hon ; nguoi lon it khi bi anh huong . Co nam loai vi rut nay, đuoc goi la A, B, C, D va E  Rota loai A la loai pho bien nhat, gay ra hon 90% so ca nhiem vi rut rota o nguoi.
Vi rut nay đuoc truyen boi đuong phan-mieng. No lay nhiem va pha huy te bao o thanh ruot non va gay ra viem da day ruot. Mac du vi rut rota đa đuoc phat hien vao nam 1973  va gay ra toi 50% so ca nhap vien do tieu chay cap o tre so sinh va tre em, tam quan trong cua no van khong đuoc biet đen rong rai trong suc khoe cong đong, đac biet la o nhung nuoc đang phat trien . Ngoai tac hai cua no đoi voi suc khoe con nguoi, vi rut rota con lay nhiem trong đong vat, va la mot mam benh cua vat nuoi .
Benh tieu chay do vi rut rota gay ra thuong đuoc kiem soat de dang, tuy nhien tren toan the gioi, moi nam van co hon 500.000 tre em duoi nam tuoi chet vi nhiem vi rut rota  va co them gan hai trieu nguoi mang benh nang . Tai Hoa Ky, truoc khi bat đau chuong trinh tiem chung vi rut rota, vi rut nay gay ra moi nam khoang 2,7 trieu truong hop viem da day ruot nang o tre em, gan 60.000 ca nhap vien, va khoang 37 ca tu vong . Cac chien dich suc khoe cong cong đe chong vi rut rota tap trung vao viec cung cap bu nuoc đien giai cho tre em bi nhiem va tiem chung đe ngan ngua benh .


Lich su Nam 1943, Jacob Light va Horace Hodes đa chung minh rang cac tac nhan đuoc loc ra tu phan cua tre em bi nhiem tieu chay cung co kha nang gay ra tieu chay o gia suc. Ba thap ky sau, nhung mau bao quan cua tac nhan nay đa đuoc chi ra la vi rut rota. Trong nhung nam tiep theo, mot loai vi rut trong chuot đuoc phat hien ra la co lien he voi loai vi rut gay tieu chay o gia suc. Nam 1973, Ruth Bishop mieu ta cac vi rut lien quan đuoc tim thay o tre em bi viem da day ruot.
Nam 1974, Thomas Henry Flewett đe xuat ten goi rotavirus (vi rut rota) sau khi ong quan sat chung qua kinh hien vi đien tu thay nhung vi rut nay trong giong nhu cai banh xe (rota trong tieng Latin); va bon nam sau ten goi nay đa đuoc Uy ban quoc te ve phan loai vi rut chap nhan chinh thuc. Nam 1976, nhung vi rut lien quan đa đuoc mieu ta trong mot vai loai đong vat. Nhung vi rut nay, tat ca đeu gay ra benh viem da day ruot cap tinh, đa đuoc xep loai vao bo tac nhan gay benh anh huong đen con nguoi va đong vat tren toan cau. Huyet thanh cua vi rut rota đa đuoc mieu ta lan đau vao nam 1980, va trong cac nam sau, vi rut rota tu nguoi lan đau tien đuoc nuoi trong cac te bao nuoi cay lay tu than khi, bang cach them trypsin (mot loai enzyme đuoc tim thay trong ta trang cua đong vat co vu va hien nay đuoc biet đen la rat can thiet cho su nhan rong cua vi rut rota) vao moi truong nuoi cay. Kha nang nhan rong cua vi rut rota trong moi truong nuoi cay đa thuc đay toc đo nghien cuu, va vao giua thap nien 1980 loai vac-xin đau tien đa đuoc trien khai.
Nam 1998, vac-xin vi rut rota đa đuoc đang ky o Hoa Ky. Cac thu nghiem lam sang o Hoa Ky, Phan Lan, va Venezuela đa cho thay vac-xin co hieu qua 80 đen 100% trong viec ngan ngua benh tieu chay nang do vi rut rota loai A gay ra, va theo thong ke tren so luong thu nghiem lon, vac-xin nay khong gay ra nhung tac dung phu nghiem trong. Tuy nhien, cac nha san xuat vac-xin đa ngung đua no ra thi truong vao nam 1999, sau khi co bao cao ve su lien quan cua vac-xin vi rut rota gop phan lam tang nguy co long ruot, mot loai tac nghen ruot, trong 12.000 tre so sinh đuoc tiem phong thi co mot tre bi chung nay. Bao cao đa gay tranh cai cang thang ve nhung rui ro tuong đoi va loi ich cua mot loai vac xin vi rut rota.
Nam 2006, hai loai vac-xin moi chong lai su lay nhiem vi rut rota loai A đa đuoc chi ra la an toan va hieu qua đoi voi tre em, va thang 6 nam 2009 To chuc y te the gioi khuyen nghi đua vac-xin vi rut rota vao chuong trinh tiem chung o moi quoc gia đe phong chong loai vi rut nay.


Trieu chung Benh do vi rut rota gay ra thuong co nhung trieu chung nhu non mua, tieu chay ra nhieu nuoc, va sot nhe. Mot khi tre bi nhiem virus, co mot khoang thoi gian u benh co hai ngay truoc khi trieu chung xuat hien . Cac trieu chung thuong bat đau voi oi mua, sau đo la khoang 4 đen 8 ngay tieu chay nhieu. Mat nuoc xay ra pho bien hon trong nhiem vi rut rota so voi hau het cac truong hop nhiem vi khuan, va la nguyen nhan gay tu vong hang đau lien quan đen nhiem vi rut rota .
Nhiem vi rut rota loai A co the xay ra suot đoi nguoi: lan nhiem đau tien thuong kem theo cac trieu chung đien hinh, nhung cac lan nhiem sau nay se dan it co bieu hien benh , do he thong mien dich đa bao ve tot hon . Do đo, ty le nhiem co trieu chung ro net xay ra nhieu hon o tre duoi 2 tuoi va giam dan toi nam 45 tuoi . Viec lay nhiem o tre so sinh, tuy rang thuong xay ra, lai hay the hien bang nhung trieu chung nhe hoac khong the hien gi , nhung trieu chung nang nhat thuong the hien o tre tu 6 thang tuoi đen 2 nam tuoi, hoac o nhung nguoi gia, hoac nhung nguoi bi suy giam mien dich. Do su phat trien cua he mien dich tu tuoi au tho, đa so nguoi lon khong bi nhay cam voi vi rut rota; cac benh viem va đau da day va ruot o nguoi lon thuong do cac nguyen nhan khac, tuy nhien viec lay nhiem khong phat benh o nguoi lon van co the gay ra lay lan vi rut trong cong đong . Tai nhiem khong phat benh thuong la do chung huyet thanh khac cua vi rut rota loai A gay ra.


Lay nhiem Vi rut rota lay qua đuong phan-mieng, qua tiep xuc voi tay hoac cac be mat va vat the bi nhiem vi rut rota  va cung co the qua đuong ho hap. Phan cua mot benh nhan co the chua toi 10 nghin ty hat mang benh trong mot gam  va chi can chung 10 đen 100 trong so đo la đu đe lay nhiem benh sang nguoi khac .
Vi rut rota ton tai ben vung trong moi truong thong thuong va đa đuoc tim thay trong cac mau nuoc song o muc đo chung 1 đen 5 hat mang benh trong moi gallon . Cac bien phap ve sinh thong dung đe tieu diet vi khuan va ky sinh trung thuong khong hieu qua trong viec kiem soat vi rut rota, đieu nay suy tu so lieu ve cac vu nhiem vi rut rota khong khac biet nhieu giua nhung quoc gia co tieu chuan ve sinh dich te cao va thap .


Co che benh Benh tieu chay la do nhieu hoat đong cua vi rut. Chung kem hap thu xay ra do su pha huy cua cac te bao ruot goi la cac te bao hap thu đuong ruot (enterocyte). Protein đoc hai NSP4 do vi rut rota sinh ra gay lao hoa va bai tiet ion chloride phu thuoc ion calci, pha vo mang van chuyen protein SGLT1 - co quan trung gian tai hap thu nuoc, giam thieu hoat đong cua mang van bien gioi disaccharidase, va co the kich hoat phan xa bai tiet phu thuoc ion calci cua he than kinh ruot. Cac te bao hap thu đuong ruot (enterocytes) khoe manh bai tiet lactase vao ruot non; khi cac te bao nay bi pha huy, tre se thieu lactase va khong tieu hoa đuoc sua, va đay la mot trieu chung đac trung cua viec nhiem vi rut rota, trieu chung nay co the keo dai dai dang hang tuan. Sau khi tai ap dung che đo an co sua cho tre, tre cung co the tai phat benh tieu chay nhe, do su len men vi khuan cua lactose disacarit trong ruot.


Chan đoan Viec chan đoan nhiem vi rut rota thong thuong theo sau chan đoan viem da day ruot (gastroenteritis) khi xac đinh nguyen nhan gay tieu chay nang. Hau het tre em nhap vien vi viem da day ruot đuoc kham vi rut rota loai A. Cac chan đoan y te cu the ve su nhiem vi rut rota loai A đuoc thuc hien bang cach tim vi rut trong phan tre em bang enzyme mien dich. Co mot so bo kiem tra đuoc cap phep tren thi truong ma nhay va đac trung cho vi rut rota loai A, co kha nang xac đinh moi loai huyet thanh cua chung. Nhung phuong phap khac, nho kinh hien vi đien tu va gel đien di polyacrylamit (polyacrylamide gel electrophoresis), đuoc su dung trong cac phong thi nghiem. Phan ung chuoi trung hop phien ma nguoc (reverse transcription-polymerase chain reaction) (RT-PCR) co the phat hien va xac đinh tat ca loai va loai huyet thanh cua vi rut rota o nguoi.


Đieu tri va tien luong Đieu tri nhiem vi rut rota cap tinh la khong cu the va bao gom su theo doi va kiem soat cac trieu chung va quan trong nhat la duy tri su can bang nuoc trong co the benh nhan (bu nuoc đien giai). Neu khong đuoc chua tri, tre em co the tu vong do luong nuoc trong co the mat qua nhieu. Tuy thuoc vao muc đo nghiem trong cua tieu chay, đieu tri bao gom uong bu nuoc đien giai, trong đo tre em đuoc cung cap them nuoc uong chua mot luong nho muoi va đuong. Nhung ca nang can phai nhap vien đe truyen nuoc đien giai vao tinh mach hay dung ong đat qua lo mui, trong đo nong đo đien phan va nong đo đuong mau đuoc kiem soat.
Vi rut rota hiem khi gay bien chung khac va đoi voi nhung ca đuoc kiem soat tot thi tien luong la kha chinh xac. Co mot so bao cao hiem hoi ve nhung bien chung lien quan đen he than kinh trung uong (CNS) noi vi rut rota đa đuoc phat hien trong chat dich cua he than kinh trong truong hop cua viem nao va viem mang nao, va nhung nghien cuu hien nay đa xac nhan rang su nhiem vi rut rota khong phai luon luon gioi han tai ruot, ma con co the gay ra viremia trong đo vi rut đi vao mau va anh huong đen cac bo phan khac cua co the.


Phong chong Boi vi su cai thien ve sinh khong lam giam ty le mac benh vi rut rota, va ty le nhap vien van con cao du cho đa co nhieu loai thuoc uong bu đien giai, cach phong chong chu yeu trong y te cong đong van la tiem phong.
Nam 2006, hai loai vac-xin phong chong nhiem vi rut rota loai A đa đuoc chi ra la an toan va hieu qua đoi voi tre em: Rotarix do GlaxoSmithKline san xuat va RotaTeq do Merck san xuat. Cac vac xin đuoc su dung bang đuong uong va chua cac vi rut đa lam suy yeu. Vac-xin vi rut rota đa đuoc đang ky o hon 100 quoc gia, nhung chi co 17 nuoc đua tiem chung vi rut rota vao chuong trinh tiem chung thuong xuyen.
Chuong trinh tiem chung vac xin vi rut rota la mot hop tac giua PATH, To chuc Y te The gioi (WHO), va Trung tam Kiem soat va Phong chong Benh Hoa Ky, va đuoc tai tro boi Lien minh Toan cau ve Vac xin va Mien dich. Chuong trinh nham toi viec giam ty le mac benh va ty le chet do tieu chay bang viec tao ra vac-xin vi rut rota cho cac nuoc đang phat trien.
Ngay 5 thang 6 nam 2009, WHO thong bao rang cac thu nghiem lam sang cua vac xin Rotarix "tai noi co ty le chet cao va đieu kien kinh te xa hoi thap o Nam Phi va Malawi, cho thay vac xin đa lam giam đang ke muc đo nghiem trong cua tinh trang tieu chay do vi rut rota". WHO gio đay khuyen khich viec đua tiem chung vac xin vi rut rota vao chuong trinh tiem chung thuong ky tai moi quoc gia. Co nhieu vac-xin vi rut rota moi van đang đuoc nghien cuu 
Nam 2012, Viet Nam đa san xuat thanh cong vac xin Rotavin-M1 va đua vao su dung tren ca nuoc.


Dich te hoc Vi rut rota loai A, gay ra hon 90% so ca nhiem vi rut rota đuong ruot o nguoi, la đac huu cho toan cau. Moi nam vi rut nay gay ra hang trieu ca tieu chay o cac nuoc đang phat trien, trong đo 2 trieu ca nhap vien va khoang 611,000 ca tu vong. Ngay tai Hoa Ky — truoc khi co chuong trinh tiem chung vac xin vi rut rota — moi nam co hon 2,7 trieu ca nhiem vi rut rota đuong ruot, 60000 tre nhap vien va khoang 37 tre tu vong. Vai tro quan trong cua vi rut rota trong viec gay ra tieu chay chua đuoc nhan thuc đay đu va rong rai trong cong chung, đac biet tai nhung nuoc đang phat trien. Hau het cac tre em len 5 tuoi đeu bi nhiem vi rut rota it nhat mot lan. Vi rut rota la nguyen nhan pho bien nhat gay ra tieu chay o tre so sinh va tre nho, chiem 20% so ca tieu chay, va chiem 50% so ca nhap vien vi tieu chay. So ca nhap vien do vi rut rota o cac be trai nhieu gap đoi so voi cac be gai.
Tai vung on đoi, cac vu nhiem vi rut rota thuong xay ra vao mua đong, con tai cac vung nhiet đoi cac ca nhiem xay ra quanh nam; su khac biet co the la do bien đoi ve nhiet đo va đo am theo mua. Cac so lieu ve nguyen nhan do nhiem ban thuc pham hien nay van chua ro.

Nhung vu bung phat dich tieu chay do vi rut rota loai A thuong xay ra trong cac tre so sinh đang nam trong benh vien, hoac giua nhung tre đi hoc mau giao hay nha tre, hoac giua nhung nguoi gia trong cac trai duong lao. Đa co vu dich gay ra boi nhiem ban nguon nuoc cong cong tai Colorado nam 1981.
Trong nam 2005, đa xay ra vu bung phat dich tieu chay lon nhat tai Nicaragoa. Vu bung phat dich lon va nghiem trong nay co lien he voi su đot bien gen cua vi rut rota loai A, co the giup vi rut thoat khoi hang rao mien dich pho bien trong co the cua cu dan. Mot vu dich lon tuong tu đa xay ra o Brazil nam 1977.
Vi rut rota loai B, con goi la vi rut tieu chay nguoi lon (ADRV), đa tung gay ra đai dich tieu chay o Trung Quoc, lay nhiem trong hang nghin nguoi o đu moi lua tuoi. Cac vu dich nay xay ra do nguon nuoc uong bi nhiem ban. Vi rut rota B cung đa tung lay lan o An Đo nam 1998; chung vi rut đa lay tai đay đuoc goi la CAL. Khong giong ADRV, chung CAL khong lay lan toan cau va chi đac huu tai đia phuong. Cho toi nay, cac vu dich vi rut rota B tap trung nhieu hon o Trung Quoc đai luc, va cac cuoc đieu tra cho thay nguoi dan Hoa Ky chua phat trien he mien dich chong lai vi rut rota B.
Vi rut rota C co lien quan đen mot so truong hop tieu chay hiem o tre nho, xay ra rai rac o nhieu quoc gia, va nhung vu bung phat đa đuoc ghi nhan o Nhat Ban va Anh Quoc.


Lay nhiem trong đong vat Vi rut rota co the nhiem va gay ra tieu chay o cac đong vat non. Cac đong vat co vu non (nhu vuon nguoi, trau bo, lon, cuu, chuot cong, cho va meo, chuot nha, ngua, tho) va cac loai long vu (ga va ga tay). Cac vi rut rota nay la nguon du tru tiem tang kha nang trao đoi gen voi cac vi rut rota o nguoi. Co bang chung cho thay cac vi rut rota cua đong vat co the lay nhiem tren nguoi, co the thong qua lay lan truc tiep hoac bang cach cung cap nhung đoan RNA đe tron gen voi chung vi rut rota o nguoi. Vi rut rota la nguon benh cho vat nuoi va co the gay ra thiet hai kinh te do chi phi chua benh vi ty le mac benh va ty le chet cao.


Tham khao Lien ket ngoai WHO Rotavirus web page
CDC About Rotavirus
Viralzone: Rotavirus
Rotavirus resource library
DefeatDD.org