Mong Co chinh phuc Tay Ha hay Chien tranh Mong - Ha la mot loat cac cuoc xung đot giua Đe quoc Mong Co va vuong quoc Tay Ha cua nguoi Đang Hang. Voi su troi day va tham vong banh truong lanh tho, Đai han Mong Co la Thanh Cat Tu Han đa chi huy mot so cuoc đot kich đau tien chong lai Tay Ha truoc khi phat đong mot cuoc xam luoc toan dien vao nam 1209. Đieu nay đanh dau ca mot cuoc xam luoc lon đau tien do Thanh Cat Tu Han thuc hien va cuoc xam luoc lon đau tien cua nguoi Mong Co vao khu vuc Trung Quoc ngay nay.
Sau mot cuoc bao vay thu đo Ngan Xuyen keo dai gan mot nam, mac du dong song chuyen huong vo tinh lam ngap trai cua nguoi Mong Co, vua Tay Ha Tuong Tong đa phai đau hang vao thang 1 nam 1210. Trong gan mot thap ky, Tay Ha than phuc va ho tro Mong Co trong Chien tranh Mong-Kim, nhung khi Thanh Cat Tu Han xam luoc nha Khwarezm-Shah Hoi giao vao nam 1219, Tay Ha đa co gang ly khai khoi Đe quoc Mong Co va lien ket đong minh voi cac nuoc Kim va Tong. Tuc gian vi su phan boi nay, nam 1225, Thanh Cat Tu Han gui mot đao quan chinh phat thu hai vao Tay Ha. Thanh Cat Tu Han co y đinh tieu diet toan bo nen van hoa Tay Ha, va chien dich cua ong ta đa pha huy mot cach co he thong cac thanh thi va nhieu vung nong thon Tay Ha, đinh điem la cuoc bao vay kinh đo nam 1227 cung voi cac cuoc tan cong vao lanh tho nuoc Kim. Tuy nhien, khi cuoc bao vay buoc vao giai đoan cuoi, Thanh Cat Tu Han bat ngo chet vi mot nguyen nhan khong ro rang vao thang 8 nam 1227, mac du mot so tai lieu noi rang ong đa bi tu thuong trong mot tran chien voi quan Tay Ha. Sau khi ong qua đoi, Ngan Xuyen roi vao tay nguoi Mong Co va phan lon dan so o đay bi tan sat.


Boi canh Vuong quoc Tay Ha, con đuoc goi la Tangut, hoac Minya, noi len vao nam 1038, voi cuong tho rong nhat bao phu cac tinh Tay bac Trung Quoc ngay nay nhu Ninh Ha, Cam Tuc, đong Thanh Hai, bac Thiem Tay, đong bac Tan Cuong, tay nam Noi Mong, va cuc nam Ngoai Mong. La mot quoc gia kha nho so voi bay gio, Tay Ha phai vat lon chong lai cac nuoc lang gieng lon hon va hung manh hon, nhu nha Lieu o phia Đong va Đong Bac, nha Tong o phia Đong Nam. Khi nha Kim noi len vao nam 1115 va thay the nha Lieu, Tay Ha cuoi cung chap nhan đia vi chu hau cho đe quoc Kim moi noi len. Trong cuoc chien tranh chong Tong, Tay Ha tham chien ho tro quan Kim va nho đo đa đoat đuoc hang ngan dam vuong cua đat Tong.
Tuy nhien, qua nhieu nam quan he giua Ha va Kim dan suy giam. Sau cai chet cua Tay Ha Nhan Tong, Tay Ha Hoan Tong len ngoi va quyen luc cua Tay Ha bat đau suy yeu. Mac du thua kem ve mat quan su so voi nuoc Kim lang gieng, Tay Ha van co anh huong đang ke tren cac thao nguyen phia Bac. Tay Ha thuong chao đon cac thu linh bo lac Khac Liet do cac moi quan he thuong mai chat che tren vung thao nguyen va vi kha nang su dung nhung nguoi ti nan nhu nhung con tot o Cao nguyen Mong Co. Vao cuoi thap nien 1190 va đau thap nien 1200, Thiet Moc Chan, sau nay tro thanh Thanh Cat Tu Han đa bat đau cung co quyen luc cua ong o Mong Co. Sau cai chet cua thu linh Khac Liet Ong Khan truoc Đe che Mong Co moi noi cua Thiet Moc Chan vao nam 1203, thu linh Khac Liet la Nilqa Senggum, dan đau mot nhom nho tuy tung cua ong tien vao Tay Ha. Tuy nhien, sau khi đoan tuy tung cua ong ta cuop boc nguoi dan đia phuong, Nilqa Senggum bi truc xuat khoi lanh tho Tay Ha.


Cac cuoc đot kich tham do Lay co la noi an nau tam thoi cua ke thu Nilga Senggum o Tay Ha, Thiet Moc Chan đa phat đong mot cuoc đot kich chong lai Tay Ha vao nam 1205 o vung Edsin. Nguoi Mong Co cuop boc cac khu đinh cu o bien gioi va mot quy toc Tay Ha o đia phuong đa chap nhan quyen luc toi cao cua Mong Co. Trong mot cuoc đot kich vao Cam Chau (Truong Dich ngay nay), quan Mong Co đa bat đuoc mot nguoi con trai cua vi tuong thu thanh. Cau be nay gia nhap quan đoi Mong Co va lay ten Mong Co, Sat Han (察罕), va cuoi cung thang cap tro thanh chi huy đoi can ve rieng cua Thiet Moc Chan. Nam tiep theo, 1206, Thiet Moc Chan chinh thuc lay hieu la Thanh Cat Tu Han, nguoi cai tri tat ca nguoi Mong Co, đanh dau su khoi đau chinh thuc cua Đe che Mong Co, trong khi Ly An Toan giet vua Tay Ha Hoan tong trong mot cuoc đao chinh va tu minh len ngoi Hoang đe. Nam 1207, Thanh Cat Tu Han dan đau mot cuoc đot kich khac vao Tay Ha, xam luoc vung Ordo va cuop pha O Hai, đon vi đon tru chinh doc song Hoang Ha, truoc khi rut lui vao nam 1208.
Thanh Cat Tu Han sau đo bat đau chuan bi cho mot cuoc xam luoc toan dien. Bang cach xam luoc Tay Ha, ong ta se co them đuoc mot chu hau than phuc, va cung se nam quyen kiem soat cac tuyen đuong lu hanh doc theo "Con đuong to lua" đe mang lai cho nguoi Mong Co nguon thu quy gia. Hon nua, tu Tay Ha ong ta co the tien hanh cac cuoc tan cong vao nuoc Kim tham chi con giau co hon.


Cuoc chinh phat đau tien Nam 1209, Thanh Cat Tu Han tien hanh chien dich thuc su chinh phuc Tay Ha. Ly An Toan yeu cau vien tro tu nuoc Kim, nhung hoang đe moi cua Kim la Hoan Nhan Doan Te đa tu choi vien tro. Sau khi đanh bai mot luc luong do Cao Luong Hue chi huy ben ngoai Lat Hai Thanh (剌孩城), quan Mong Co đa chiem đuoc thanh pho va tien len doc theo song Hoang Ha, cong pha mot so thanh tri tren đuong tien quan, đen phao đai Khac Di Mon (克夷門), noi bao ve con đuong duy nhat qua day nui Ha Lan đe đen kinh đo Ngan Xuyen cua Tay Ha. Voi luc luong đon tru len đen 7 van, cong voi 5 van quan tiep vien, toa thanh to ra qua kho đe chiem giu, va sau hai thang be tac, quan Mong Co quyet đinh dung ke nghi binh, gia cach rut lui, du quan đon tru do Nguy Danh Linh Cong (嵬名令公) đuoi theo roi de dang tieu diet ho trong mot tran phuc kich. Con đuong thuong mai đa rong mo, Thanh Cat Tu Han tien ve kinh đo Tay Ha.
Đuoc phong thu mot cach vung chac, kinh đo Ngan Xuyen cua Tay Ha co binh luc khoang 15 van quan, gan gap đoi quan Mong Co. Mot trong nhung loi the cua quan Tay Ha trong cuoc chien phong thu, la quan Mong Co thieu trang bi va kinh nghiem thich hop đe chiem thanh tri. Quan Mong Co đa tiep can kinh thanh tu thang 5, nhung đen tan thang 10 van khong thanh cong trong viec cong pha thanh. Thanh Cat Tu Han đa co gang lam ngap lut Ngan Xuyen bang cach chuyen dong song va mang luoi kenh tuoi cua no vao toa thanh, va đen thang 1 nam 1210, cac buc tuong thanh cua Ngan Xuyen gan nhu bi pha vo. Tuy nhien, con đe dung đe chuyen dong song đa bi vo, va tran lut sau đo đa quet sach trai cua nguoi Mong Co, buoc quan Mong Co phai chiem lay vung đat cao hon. Bat chap su that bai nay, nguoi Mong Co van gay ra moi đe doa đoi voi Tay Ha. Do mua mang bi pha huy va khong co su vien tro nao tu nuoc Kim, Ly An Toan đanh đong y phuc tung su cai tri cua nguoi Mong Co, the hien long trung thanh cua minh bang cach ga con gai cua ong la Chaka cho Thanh Cat Tu Han, chiu cong lac đa, chim ung va hang det may cho Mong Co.


Tay Ha lam chu hau cua Mong Co Nam 1210, Tay Ha tan cong nuoc Kim đe tra thu cho viec tu choi vien tro chong lai quan Mong Co. Nam sau, quan Mong Co tien quan qua Tay Ha va bat đau chien tranh Mong-Kim keo dai 23 nam. Cung nam đo, Ly An Toan thoai vi va sau đo qua đoi, sau khi Tay Ha Than Tong len ngoi.
Tuy nhien, mac du đa ho tro nguoi Mong Co chong lai Kim, vao nam 1217 khi Thanh Cat Tu Han yeu cau ho giup đo cho cac chien dich Trung A cua ong nhung Tay Ha tu choi giao quan. Đe đe doa, quan Mong Co đa bao vay kinh đo Ngan Xuyen truoc khi rut lui nhu mot loi canh bao. Nam 1219, Thanh Cat Tu Han phat đong chien dich chinh phat Khwarazmian o Trung A va mot lan nua yeu cau vien quan tu Tay Ha. Tuy nhien, hoang đe Tay Ha lai tu choi tham gia chien dich, noi rang neu Thanh Cat Tu Han co qua it quan đe tan cong Khwarazm thi ong ta khong co tu cach la Đai han. Tuc gian, Thanh Cat Tu Han đa the bao thu Tay Ha, roi dan quan đanh Khwarazm, trong khi đo Tay Ha co gang lien minh voi Kim va Tong đe chong lai nguoi Mong Co.


Cuoc chinh phat thu hai Sau khi đanh bai Khwarazm vao nam 1221, Thanh Cat Tu Han đa chuan bi quan đoi cua minh đe trung phat Tay Ha vi su phan boi cua ho. Trong khi đo, Than Tong thoai vi vao nam 1223, nhuong ngoi cho con trai la Tay Ha Hien Tong. Nam 1225, Thanh Cat Tu Han tan cong Tay Ha voi luc luong xap xi 18 van quan. Sau khi chiem Khara-Khoto, quan Mong Co bat đau mot cuoc tien quan ve phia nam. Chi huy quan Tay Ha la A Sa (阿沙) khong đu kha nang đe đoi đau voi quan Mong Co vi phai hanh quan met moi ve phia tay tu kinh đo Ngan Xuyen bang qua 500 km sa mac. Khong co đoi quan đu manh đe giao chien ngan chan, quan Mong Co đa chon nhung muc tieu tot nhat đe tan cong va khi moi thanh pho that thu, quan Mong Co se chieu nap tu binh, nguoi đao tau, tiep te va vu khi đe đanh tiep.
Tuc gian truoc su khang cu quyet liet cua Tay Ha, Thanh Cat Tu Han đa ra lenh triet ha tat ca cac vung nong thon va pha huy mot cach co he thong cac thanh pho khi quan Mong Co đi qua. Hai thang sau khi chiem đuoc Khara-Khoto, quan Mong Co tien đen Ky Lien Son đong quan ben bo đong cua dong song Etsin, cach Khara-Khoto khoang 300 km ve phia nam. Luc nay, Thanh Cat Tu Han phan chia cac canh quan, cu tuong Toc Bat Đai phu trach cac thanh pho o cuc tay, trong khi quan chu luc tien ve phia đong vao trung tam cua Tay Ha. Sau đo, Thanh Cat Tu Han cho vay ham Tuc Chau va chiem đuoc thanh nay sau 5 tuan. Sau đo, ong chuyen đen Truong Dich, que huong cua vi tuong Sat Han cua ong. Cha cua Sat Han khi đo la tuong thu thanh, vi vay Sat Han đa co gang đam phan voi cha minh. Tuy nhien, vi pho tuong trong thanh đa to chuc binh bien, giet cha cua Sat Han va khong chiu đau hang. Thanh tri cam cu đuoc 5 thang truoc khi that thu, va mac du Thanh Cat Tu Han đang tuc gian va đe doa bao thu, Sat Han thuyet phuc ong ta chi giet 35 ke am muu đa giet cha cua minh.
Thang 8 nam 1226, Thanh Cat Tu Han cho quan tranh nong o day nui Ky Lien Son trong khi mot canh quan khac cua ong tiep can Vu Uy, thanh tri lon thu hai cua Tay Ha. Vi khong co quan cuu vien tu kinh thanh, Vu Uy quyet đinh đau hang nho đo tranh bi tan pha phan nao. Bay gio, Hien Tong bang ha, đe lai Mat chu đoi pho voi tinh trang sup đo khi quan Mong Co đanh chiem kinh đo. Vao mua thu, Thanh Cat Tu Han hoi quan, chiem Luong Chau, bang qua sa mac Ha Lan Son, đen thang 11, bao vay Linh Vu, chi cach Ngan Xuyen 30 km. Tai đay dien ra tran Hoang Ha, Tay Ha tien hanh mot cuoc phan cong voi binh luc khoang 30 van quan, giao tranh quan Mong Co doc theo bo song va he thong kenh rach bi đong bang. Quan Mong Co tieu diet đong đao quan Tay Ha, đuoc cho la đa đem đuoc 30 van xac linh Tay Ha sau tran chien.
Khi đen Ngan Xuyen vao nam 1227 va bao vay kinh đo nay, Thanh Cat Tu Han đa chuan bi xam luoc nuoc Kim đe vo hieu hoa bat ky moi đe doa nao tu viec nha Kim gui quan cuu vien cho Tay Ha cung nhu tao tien đe cho mot cuoc chinh phuc cuoi cung. Thanh Cat Tu Han đa cu mot đao quan duoi quyen con trai ong la Oa Khoat Đai va tuong Sat Han tien ve bien gioi phia nam. Ho đa đay lui quan Kim doc theo Vi Ha va nam Thiem Tay, tham chi gui mot so quan vuot qua Tan Linh đe doa Khai Phong, kinh đo cua Kim. Thanh Cat Tu Han sau đo lai hoi quan voi Toc Bat Đai va đi ve phia tay nam đen mot khu vuc thuoc Ninh Ha va Cam Tuc ngay nay. Toc Bat Đai đa vuot qua cac phan phia bac cua day nui Luc Ban, tien quan ngoan ngoeo tu thi tran nay sang thi tran khac trong suot thang 2 va thang 3, va chinh phuc thung lung song Thao va vung Lan Chau. Trong khi đo, Thanh Cat Tu Han dan quan ve phia nam, doc theo song Thanh Thuy.
Tro lai Tay Ha, Ngan Xuyen bi bao vay trong khoang 6 thang, va Thanh Cat Tu Han du đang ban chi đao mot cuoc bao vay Long Đuc, đa cu Sat Han đen thuong thao. Sat Han bao rang vua Tay Ha đong y đau hang, nhung muon mot thang đe chuan bi cong pham. Thanh Cat Tu Han to ve đong y, nhung lai bi mat len ke hoach giet vua Tay Ha. Trong khi hoa đam dien ra, Thanh Cat Tu Han van tiep tuc cac hoat đong quan su xung quanh day nui Luc Ban gan Co Nguyen, tu choi loi cau hoa tu nuoc Kim, va chuan bi đanh Kim o bien gioi cung voi quan Tong. Tuy nhien, vao thang 8 nam 1227, Thanh Cat Tu Han bang ha vi mot nguyen nhan lich su khong chac chan, va đe khong gay nguy hiem cho chien dich đang dien ra, cai chet cua ong đuoc giu bi mat. Thang 9 nam 1227, Tay Ha Mat chu đau hang quan Mong Co va nhanh chong bi xu tu. Quan Mong Co sau đo đa cuop boc khong thuong tiec Ngan Xuyen, tan sat dan cu cua thanh pho, cuop boc cac lang mo cua hoang gia o phia tay thanh pho, va hoan thanh viec tieu diet nha nuoc Tay Ha.


= Cai chet cua Thanh Cat Tu Han =
Thang 8 nam 1227, trong khi Ngan Xuyen gan ke that thu, Thanh Cat Tu Han qua đoi. Nguyen nhan chinh xac cai chet cua ong van con la mot bi an, va co nhieu nguyen nhan khac nhau đuoc đua ra, nhu do trong thuong trong mot tran chien voi quan Tay Ha, bi nga ngua, benh tat hoac vet thuong do san ban hoac chien đau. Bien nien su Galician-Volhynian cho rang ong đa bi giet boi quan Tay Ha trong tran chien, trong khi Marco Polo viet rang ong chet sau khi bi nhiem trung boi mot vet thuong do ten ban trung trong chien dich cuoi cung cua minh. Cac bien nien su cua nguoi Mong Co sau nay lien ket cai chet cua Thanh Cat Tu Han voi mot cong chua Tay Ha bi lay lam chien loi pham. Mot bien nien su tu đau the ky 17 tham chi con ke lai truyen thuyet rang cong chua giau mot con dao gam nho va đam ong ta, mac du mot so tac gia nguoi Mong Co đa nghi ngo phien ban nay va nghi ngo no la mot gia thuyet do đoi thu Oirads tao ra.


Hau qua Su tan pha cua Tay Ha trong chien dich thu hai gan nhu la su diet chung. Theo John Man, Tay Ha it đuoc ai biet đen ngoai cac chuyen gia trong linh vuc nay chinh vi chinh sach cua Thanh Cat Tu Han la xoa so hoan toan. Ong cho rang "Co mot truong hop đuoc đua ra rang đay la vi du đau tien đuoc ghi nhan ve hanh đong diet chung co y. Đo chac chan la mot cuoc diet chung rat thanh cong."
Tuy nhien, mot so thanh vien cua hoang toc Tay Ha đa kip di cu đen tay Tu Xuyen, bac Tay Tang, tham chi co the la đong bac An Đo, trong mot so truong hop tro thanh nhung thu linh cai tri đia phuong. Mot nha nuoc Tay Ha nho đuoc thanh lap o Tay Tang doc theo thuong nguon song Nha Lung, trong khi cac nhom dan Tay Ha khac đinh cu o nhung tinh ngay nay la Ha Nam va Ha Bac. O Trung Quoc, tan tich cua Tay Ha van ton tai đen giua nha Minh.
Bat chap cai chet cua Thanh Cat Tu Han, Đe che Mong Co cuoi cung đa thanh cong trong viec đanh bai Tay Ha. Gio đay, nhung nguoi ke vi Thanh Cat Tu Han tap trung vao viec thong nhat phan con lai cua Trung Quoc. Nha Kim, von đang quay cuong voi nhung ton that lon ve đat đai va quan đoi do chien dich Mong Co đang dien ra ke tu nam 1211, cuoi cung đa sup đo vao nam 1234. Vuong quoc Đai Ly o tay nam Trung Quoc bi xam luoc vao nam 1253 va Nha Tong o mien nam Trung Quoc, sau hon 4 thap ky xung đot bat đau vao nam 1235, đa đau hang vao nam 1279. Vo ngua Mong Co chi that bai tai Đai Viet nam 1258, va nha Nguyen sau đo con nem mui that bai tai đay them 2 lan nua vao cac nam 1285 va 1288.


Chu thich = Trich dan =


= Nguon =