Vat ly thien van la mot phan cua nganh thien van hoc co quan he voi vat ly o trong vu tru, bao gom cac tinh chat vat ly (cuong đo anh sang, ti trong, nhiet đo, va cac thanh phan hoa hoc) cua cac thien the chang han nhu ngoi sao, thien ha, va khong gian lien sao, cung nhu cac anh huong qua lai cua chung. Cong viec nghien cuu Vat ly vu tru hoc la vat ly thien van mang tinh ly thuyet trong pham vi rong nhat.
Boi vi nganh vat ly thien van la mot linh vuc menh mong, nen cac nha vat ly hoc thien the thuong ap dung cac nganh khoa hoc khac trong vat ly, bao gom co khi, đien tu hoc, co hoc thong ke, nhiet đong luc hoc, co hoc luong tu, tinh tuong đoi, vat ly nguyen tu, vat ly hat nhan, va vat ly nguyen tu, phan tu va quang hoc. Trong thuc nghiem, nganh nghien cuu thien van hien đai bao gom mot phan quan trong dua tren nen tang vat ly co ban. Ten goi cua nganh hoc trong cac truong đai hoc ("vat ly thien van" hay "thien van hoc") thuong lien quan nhieu đen lich su cua nganh hon la noi dung nghien cuu. Vat ly thien van đuoc đao tao trong rat nhieu truong đai hoc voi bang cu nhan, thac si, tien si thong qua cac khoa nhu ky thuat hang khong vu tru, vat ly hoac thien van hoc.


Lich su Mac du thien van hoc đa co lich su lau đoi nhung van đuoc xet la mot nganh rieng biet voi vat ly. Trong quan điem ve the gioi cua Aristotle, Troi đat luon gan lien voi su hoan hao, cac vat the tren bau troi ton tai nhu mot qua cau hoan hao co quy đao tron hoan hao; trong khi đo Trai Đat thuoc ve su khong hoan hao; 2 quan điem nay khong đuoc xem la co lien quan voi nhau.
Aristarchus cua Samos (khoang 310-khoang 250 truoc Cong Nguyen) đau tien đe ra su van đong cua cac thien the đuoc giai thich rang Trai Đat va tat ca cac hanh tinh trong He mat troi đeu quay xung quanh Mat troi. Thuyet nhat tam cua Aristarchus khong đuoc chap nhan trong the gioi Hy Lap co đai trong nhieu the ky, va quan điem Mat troi va cac hanh tinh quay xung quanh Trai Đat tro thanh co ban khong the choi cai, cho đen khi Nicolaus Copernicus lam song lai mo hinh Nhat tam trong the ky 16. Nam 1609, Galileo Galilei phat hien ra 4 ve tinh sang nhat cua Sao Moc, va ghi nhan quy đao cua chung so voi Sao Moc, đieu đo mau thuan voi giao ly Đia tam cua Nha tho Co đoc giao vao luc đo, va thoat khoi su trung phat bang cach bao ve quan điem cua ong đuoc sinh ra boi toan hoc, khong phai tu nhung triet ly tu nhien, mac du no that su kho hieu.
Phan lon cac so lieu thien van chinh xac đuoc quan sat boi Tycho Brahe đa đat nen mong cho su phat trien cac hoc thuyet sau nay ve vu tru. Đau tien la cac quy tac dua tren so lieu thuc nghiem, đien hinh la ba đinh luat cua Kepler ve su chuyen đong cua cac hanh tinh, đe xuong vao the ky 17. Sau đo, Newton đa tao mot cau noi giua cac đinh luat cua Kepler va đong luc hoc cua Galileo bang viec cho rang co su giong nhau giua đong luc hoc cua cac vat the tren Trai Đat va đong luc hoc giua cua cac hanh tinh va Mat Trang. Co hoc thien the - su ap dung đinh luat hap dan va cac đinh luat cua Newton đe giai thich cac đinh luat cua Kepler ve su chuyen đong cua cac hanh tinh, đa tro thanh su hop nhat đau tien cua vat ly va thien van hoc.
Sau khi Isaac Newton cong bo quyen Principia, nganh hang hai đa bat đau co nhung chuyen bien. Bat đau vao nhung nam 1970, the gioi bat đau đe y đen viec su dung mot he vi đo moi, cung nhu dung nhung chiec đong ho chuan xac. Nhu cau cua nganh hang hai thoi bay gio đa đat ra yeu cau cho mot cuoc chay đua ve cac so lieu lieu quan sat thien van va phuong tien ngay cang chinh xac hon, cung nhu mot nen tang khoa hoc manh me hon nua.
Vao nhung nam cuoi the ki 19, nguoi ta tim ra rang khi phan tich anh sang mat troi, ta se quan sat đuoc mot he thong cac vach quang pho (trong vung ton tai rat it hoac khong co anh sang trang). Thuc nghiem đa cho thay rang cac khi nong cung phat ra quang pho vach, đieu đac biet la moi mot nguyen to hoa hoc chi phat ra nhung vach quang pho đac trung rieng biet tuong ung. Đieu nay chung to rang chung ta co the tim hieu xem tren Mat troi co cac nguyen to hoa hoc nao, bang cach so sanh cac vach quang pho tu anh sang mat troi voi cac vach quang pho cua cac nguyen to hoa hoc đa co san o Trai Đat. Thuc vay, nguyen to heli đau tien đa đuoc tim thay tu quang pho mat troi, sau đo moi tim thay tren Trai Đat, nguoi ta đa nhan đieu nay ma đat ten cho no. Trong suot the ky 20, voi su tien bo cua quang pho hoc (mon hoc nghien cuu ve cac vach quang pho), đac biet la nhung ket qua cua vat ly luong tu, đa cho phep chung ta su hieu biet ro hon ve thien van hoc, cung nhu ly giai cac so lieu thuc nghiem cua no.


Đoi tuong cua nganh vat ly thien van Phan lon cac nganh quan sat cua vat ly thien van đeu dua tren pho song đien tu:
Nganh thien van vo tuyen nghien cuu cac buc xa co buoc song lon hon vai milimet. Song vo tuyen thuong đuoc phat ra boi cac vat the lanh, bao gom ca cac khi va cac đam may bui trong khong gian. Buc xa viba nen va su dich chuyen ve phia đo đa minh chung cho ly thuyet Big Bang, cac Pulsar cung đuoc phat hien o tan so cua song viba. Viec nghien cuu cac song nay đoi hoi phai co nhung kinh thien van vo tuyen rat lon.
Nganh thien van hoc hong ngoai nghien cuu cac buc xa co buoc song dai hon buoc song thuoc vung nhin thay, nhung ngan hon buoc song cua song viba. Nganh thien van hoc hong ngoai thuong su dung cac kinh thien van tuong tu nhu kinh thien van quang hoc. Cac vat the lanh hon cac sao (chang han nhu hanh tinh) thuong la đoi tuong chinh cua nganh nay.
Nganh thien van quang hoc la nganh lau đoi nhat cua thien van hoc, nhung chiec kinh đuoc trang bi bo cam bien hinh anh hoac kinh quang pho la loai thuong đuoc su dung nhat]]. Vi khi quyen cua Trai Đat gay anh huong len cac quan sat bang quang hoc, nen kinh vien vong khong gian đuoc đua vao su dung, nham tao ra cac buc anh co chat luong cao nhat. O khoang cach nay, cac ngoi sao va nhieu quang pho cua chung đuoc quan sat rat ro, tao đieu kien cho nghien cuu thanh phan hoa hoc cua sao, tham chi cua cac thien ha.


Xem them Vu tru hoc vat ly


Lien ket Website Vat Ly Thien Van


Tham khao