Buu đien Ha Noi (hay con goi la Buu đien Bo Ho; tieng Phap: Postes et Telegraphes a Hanoi) la mot cong trinh nam đoi dien voi ho Hoan Kiem, Ha Noi, gom ba toa nha buu đien toa lac tai cac pho Đinh Tien Hoang, Le Thach va Đinh Le, đuoc xay dung theo phong cach kien truc tan co đien va Art Deco.
Toa nha đau tien nam trong bon vi tri o bon canh cua Vuon hoa Chi Linh va giap voi pho Le Thach, tung trai qua nhieu đot cai tao mo rong so voi thiet ke ban đau. Toa nha thu hai (toa buu đien trung tam) hoan thanh vao nam 1901 tren nen mot phan cua chua Bao An đa bi pha va do Henri Vildieu thiet ke. Đen đau nhung nam 1940 hoac cuoi nhung nam 1930, mot toa nha moi giap voi pho Đinh Le ngay nay đa đuoc xay tiep, tao nen day cong trinh nam doc tren pho Đinh Tien Hoang, voi mat chinh huong ra phia ho Guom. Sau nay, trong nhung nam thap nien 1970, cong trinh cu cua toa buu đien trung tam bi pha do va xay lai thanh mot toa nha cao nam tang co cot đong ho lap tren đinh, ma đong ho cung voi bien chu cua cong trinh đen nay đa tro thanh mot trong nhung bieu tuong van hoa Ha Noi.


Lich su Nam 1883, nha Nguyen ki Hoa uoc Quy Mui, chap nhan che đo bao ho cua thuc dan Phap. Thoi điem nay, dich vu buu đien cung nhung hoat đong trao đoi thu tu tro nen quan trong voi nguoi Phap trong viec khai thac thuoc đia. Vi vay nhu cau cua chinh quyen khi xay dung cac trung tam buu đien va he thong thong tin lien lac ngay cang khan thiet. Ban quy hoach Ha Noi do Cong su Phap Bonnal đua ra cung nam đa bo tri ho Guom thanh khu vuc trung tam, theo đo som quyet đinh So Buu đien Ha Noi se đuoc xay tai đay.
La toa nha đau tien đuoc xay dung, đa co nhung thong tin khac nhau ve lich su cua toa buu đien giap pho Le Thach.
Theo nha van Nguyen Ngoc Tien va tai lieu lich su tu VNPT Ha Noi, sau khi hoa uoc đuoc ki ket, nguoi Phap moi chi lap nen Buu cuc Ha Noi vao nam 1883 hoac 1884 cung voi cac buu cuc khac tai Nam Đinh, Bac Ninh, Hung Yen, Son Tay va Ninh Binh. Ho cung đong thoi xoa bo hai dich tram o Ha Trung (nay la pho Ha Trung, quan Hoan Kiem) va Ha Mai (nay thuoc quan Hoang Mai). Mot so ban đo trong giai đoan nay cho thay toa nha buu cuc nam ben canh khu vuc chua Bao An tren đai lo Francis Garnier (nay la pho Đinh Tien Hoang) va o phia Đong ho Hoan Kiem, giap voi pho Chavassieux (nay la pho Le Thach). Cuoi nam 1884, Toan quyen Phap đa xay đuong day huu tuyen dai gan 2.000/4.000 km noi tu Ha Noi vao Sai Gon va đen nam 1888 hoan thanh, cuoi nam 1888 hoac 1889 thong suot qua Vinh, Hue, Đa Nang toi Sai Gon. Cong trinh Tong đai đien thoai Ha Noi cung đuoc đat tai đay, voi khoi đau la 800 so. Nho nhung cai tien trong phuong thuc va ha tang thong tin lien lac, đen nam 1889, Buu cuc Ha Noi đa co đay đu cac hinh thuc hoat đong buu chinh va chuyen thanh Buu đien Ha Noi.
Theo tai lieu tu Trung tam Luu tru Quoc gia Viet Nam I va mot so nguon khac, toa nha giap pho Le Thach đuoc xay dung trong giai đoan 1893 hoac 1894 đen 1899 do kien truc su Phap Adolphe Bussy/Auguste Henri Vildieu thiet ke. Toa nha nam ben canh Vuon hoa Paul Bert (nay la Vuon hoa Chi Linh) va giap voi pho Chavassieux (mat giap pho nay su dung lam phong thu cuoc phi), theo đo o bon goc cua khu vuon la bon khu cong thu gom toa Đoc ly (nay la tru so Uy ban nhan dan thanh pho Ha Noi), So Ngan kho (nay la tru so Ngan hang Nha nuoc Viet Nam), Phu Thong su Bac Ky (nay la Nha khach Chinh phu) va So Buu đien.  
Nam 1894 hoac 1895, kien truc su nguoi Phap Henri Vildieu đa đua ra du an xay dung toa tru so moi So Buu đien Ha Noi (toa buu đien trung tam cu) ben canh toa nha buu đien đau tien, co mat chinh huong ra phia ho Guom, do ong lam thiet ke chinh. Du an ngay sau đo đuoc thi cong va đen 1899 hoac 1901 thi hoan thanh. Đe lay đat xay toa buu đien, vao nam 1888, chinh quyen thuoc đia đa quyet đinh pha mot phan hoac toan bo chua Bao An thay vi xay o phia Nam. Sau khi pha chua Bao An, Phap cung cho xay con đuong quanh ho Hoan Kiem tu nam 1891 va đen giao thua 1893 thi chinh thuc khanh thanh.
Song song voi viec mo rong cac hang muc cong trinh khac, trong khoang thoi gian tren, chinh quyen đa đat xay kho xuong cua buu đien tai Voie 209 (nay la pho Le Phung Hieu), gom hai day nha cap bon lop ton. 
Nam 1902, sau khi Ha Noi tro thanh Thu đo cua Lien bang Đong Duong, Buu đien Ha Noi đuoc chon lam cot moc so 0 khi nguoi Phap tinh chieu dai tu Ha Noi đen Vieng Chan va Phnom Penh. Vao nam 1942 hoac 1943, mot toa nha moi nam o goc đai lo Francis Garnier va pho Foures (nay la pho Đinh Le) đa đuoc xay them, do kien truc su Felix Godard/Henri Cerutti – Maori thiet ke. Ban đau, toa nha đuoc hoan thien đe lam tru so Phong Thuong Mai va Nong nghiep Ha Noi, tao thanh day cong trinh lien tiep nam doc theo đai lo, voi mat chinh huong ra phia ho Hoan Kiem. Nhung theo mot tai lieu tong hop boi Trung tam Luu tru Quoc gia Viet Nam xuat ban thang 11 nam 2016, toa nha cua Phong Thuong Mai va Nong nghiep đa đuoc khoi cong xay dung tren đoan giap giua đai lo Francis Garnier va pho Foures tu 1939 đen nam 1940, theo ky ket giua Pierre Guillaume, Chu tich Phong Thuong mai va Nong nghiep va nha thau Robert Joseph.


= Cai tao va mo rong =

Ke tu đau the ky 20, toa nha giap pho Le Thach đa qua ba lan mo rong va co nhieu thay đoi so voi thiet ke ban đau. Trong lan mo rong cong trinh vao nam 1910, mot toa nha moi đuoc xay dung va noi voi toa nha cu, cao ba tang, cung voi đo la viec sua sang mot so chi tiet cua toa, do nha thau Pees & Chazeau thuc hien. Đen nam 1918, phong buu pham thuoc toa nha đuoc xay dung them, do nha thau Tran Ngoc Dien thi cong va thiet ke boi kien truc su cua So Nha cua dan su. Nam 1921, toa nha tiep tuc đuoc cai tao va ong Aviat la nguoi trung thau thuc hien. Nhung cai tien đang chu y co viec sua đoi bo sung chi tiet tai tang tret; mo rong cac khu phong tai khu vuc nha tang, xay dung lai xuong co khi, bo phan truyen đong va ban tien. Ly do chinh cho nhung su thay đoi nay la vi nhu cau su dung ngay cang lon đa khien cho toa nha tro nen chat choi. Cong van so 29-TC/O vao ngay 25 thang 3 nam 1938 cua Giam đoc So gui Tong thanh tra Cong chinh Đong Duong tai Ha Noi cung giai thich viec cai tao toa nha nhieu lan la do cong trinh đa xuat hien nhung dau hieu thieu đam bao an toan.
Trong khoang thoi gian nay, So đa co chu truong xay dung kho xuong va nha o lam viec cua buu đien tren đai lo Felix Faure (nay la pho Tran Phu) thay cho cong trinh cu đe co đieu kien quan ly va mo rong. Đieu nay la do viec lien lac giua Đong Duong va Phap quoc khien buu đien đa som bi qua tai va thieu noi chua hang, phai đe o nhung noi cong cong cung nhu thue nhieu nha cua tu nhan trong thanh pho lam kho. Khu đat đe xay dung kho xuong moi la tren mot thua đat rong 8.720 m2, giap bon mat đai lo Felix Faure, Briere de l’Isle (nay la đuong Hung Vuong), General Lebloie (nay la pho Le Truc) va Duvillier (nay la pho Nguyen Thai Hoc). Viec xay dung kho xuong đa đuoc So Buu đien đe xuat trong cac bao cao nam 1921 va tro thanh mot trong nhung cong trinh cap thiet can đuoc thi cong som. Kinh phi xay dung du an đuoc Hoi đong Toi cao phe duyet hai lan vao cac nam 1922 va 1923. Ngay 25 thang 9 nam 1922, du an thong qua lan đau, nhung do gia nguyen vat lieu tang nen viec thi cong bi hoan lai đen thang 6 nam 1923 thi to chuc bo thau. Cong trinh khoi cong vao cung nam va đen 1927 moi hoan thanh, la mot kho xuong đuoc bao quanh boi bon day nha hai tang, voi cong chinh huong ra pho Tran Phu ngay nay.
Hai cong trinh phu khac, gom Nha đe ac quy cung Ham chi huy va trung tam bao đong phong khong vuon hoa Chi Linh, cung đuoc xay lai ben canh toa nha giap pho Le Thach. Nha đe ac quy đa đuoc xay trong hai nam 1936–1937 boi nha thau Le Van Can, thay the cho nha đe cu do luc đo co nguy co sup đo, va can ham tai vuon hoa Chi Linh la vao nam 1939 voi tong du toan 51.800 đong bac Đong Duong.
Trong cac nam tu 1973 đen 1976, toa trung tam moi đa đuoc xay dung lai tren nen toa buu đien trung tam cu bi do bo, do Trung Quoc vien tro va la cong trinh chao mung Đai hoi Đang Cong san Viet Nam lan thu IV. Chiec cot đong ho xay cung voi cong trinh tu nam 1976 đa khanh thanh vao hoi 12 gio trua ngay Quoc khanh Viet Nam nam 1978, phat ra bai hat "Ca ngoi Ho Chu tich" sang tac boi nhac si Luu Huu Phuoc. Đen nam 1997, bien chu "Buu đien Ha Noi" đuoc lap đat phia duoi chan cot đong ho, huong ra phia Bo Ho.


Kien truc Cong trinh ban đau đuoc thiet ke va xay dung dua tren su ket hop giua phong cach kien truc tan co đien cua Phap voi su thich ung khi hau mien Bac. Buu đien thanh pho truoc nhung nam 1930 gom hai toa nha ba tang co mat chinh nhin ra đai lo Francis Garnier, mat con lai huong ra pho Chavassieux va đang sau la Bac bo phu. Phong cach bai tri va thiet ke cac toa nha khi đo giong kien truc cua nhung toa cong so thinh hanh tai Phap cuoi the ky 19. 
Ca hai toa buu đien luc nay đeu co phan ngoi la ngoi ardoise mau đen va cac o cua so tren buc tuong che khuat phan mai hien đuoc choc thung, tao thanh nhung lo cua theo kieu nho ra. Rieng toa nha trung tam thi lap them mot chiec đong ho lon gan o đang truoc, lay theo gio tai Paris. Nhung mai lop tao tu nhieu tam kem nho đuoc dung cho cac toa nha do nhung tam lop lon co the bi bien dang boi hieu ung nhiet; cac tam kem cung đuoc gan len khung sat đe tranh phan rui me lam tu go ban đia bi an mon. Bo cuc ben trong toa buu đien trung tam đuoc thiet ke sao cho phu hop voi dan đia phuong, theo đo khu lam viec va can ho cua Giam đoc So se đat o tang tret va tang mot; khu vuc nha o cua cong trinh bao gom mot phong khach, mot phong an, phong ngu, mot khu ve sinh, mot phong tam, tuy nhien lai khong co nha bep ma thay vao đo nhung mon an đuoc che bien san tai khu nha phu, la noi sinh hoat cua cac gia nhan. 

Khac voi phong cach thiet ke cua hai toa nha con lai, toa buu đien giap pho Đinh Le sau nay đuoc xay dung theo kien truc Art Deco, voi cac cot cao cam xung quanh phan cua vao toa nha, tao thanh mot đuong cong noi bat len bac thang loi. Nhung khoi thuy tinh đuoc ngan thanh tung o bang be tong va cac o cua vong tron, đuoc đanh gia la mang tinh đac trung cua trao luu nghe thuat "Retour a l'ordre" xuat hien tu cuoi nhung nam 1930.
Toa nha buu đien trung tam sau khi đuoc xay dung lai trong nhung nam 1970 co đo cao 5 tang, thiet ke theo loi kien truc tho moc giong cac toa nha cong so tai Lien Xo; trat xung quanh la đa rua, voi điem nhan la thap đong ho bon mat, moi mat vuong co dien tich 4,5 m2, kim gio dai 1,35 m con kim phut la 1,65 m; ngoai ra con kem theo he thong bon dan loa phong thanh 16 chiec đuoc che tao them vao. Chiec đong ho nay do Trung Quoc tang va đuoc lap đat tren đinh toa nha, tuy nhien khi đang lam do chung thi ho đa rut ve. Ong Nguyen Minh Chi, nguyen giam đoc Buu đien Ha Noi, la nguoi chi đao lap đat hoan thien not cot đong ho nay. Thoi điem đi vao hoat đong, đong ho đuoc coi la điem gan nhu cao nhat thanh pho, cung nhu la cot moc đe tinh cay so tu Ha Noi đen cac noi khac. Đe quan ly đong ho, buu đien đa phai lap rieng mot to nhan vien giam sat hoat đong cua đong ho, đam bao no chay đung gio. Đong ho hoat đong đong bo voi nhung đong ho cong cong khac đat tai cho Hang Da, cho Mo, Bach hoa Tong hop (nay la Trang Tien Plaza), cho Đong Xuan, cho Long Bien va Nga Tu So. Cac mat cua đong ho đuoc quy đinh huong theo nhung phia khac nhau, theo đo mat mot se nhin ra ho Guom, mat hai la ve tru so Uy ban nhan dan thanh pho Ha Noi, mat ba ve phia song Hong va mat bon la khu vuc phia Nam thanh pho. Thoi gian đong ho đanh chuong dien ra theo gio tu 6 gio sang đen 22 gio toi, trong khi thoi đanh nhac roi vao cac thoi điem lan luot la 6, 12 va 18 gio. Du vay, cot đong ho đa khong con phat đuoc am thanh do thiet bi va cong nghe qua cu ky.


Su dung va quan ly sau đo Buu đien Ha Noi tung la mot "đia chi đo" cua Thu đo nhung nam chien tranh. Ngay 19 thang 8 nam 1945, khi Cach mang Thang Tam van đang dien ra, quan Viet Minh đa chiem đuoc buu đien va to chuc lai he thong thong tin lien lac phuc vu cho muc đich tuyen truyen. Trong su kien toan quoc khang chien nam 1946, Buu đien Ha Noi tro thanh noi phat đi tin hieu Loi keu goi toan quoc khang chien cua Ho Chi Minh. Đay cung la đia điem dien ra nhieu tran đanh quan trong giua bo đoi va tu ve Ha Noi voi linh Phap. Mot phan cong trinh đa bi đanh sap sau tran đanh vao ngay 20 thang 12 nam 1946 va cac trang thiet bi lon khac bi pha huy, trong khi so con lai thi đuoc chinh quyen cach mang chuyen vao vung chien đau. Truoc đo, Ho Chi Minh tung đen tham buu đien vao ngay 17 thang 1 nam 1946 va ngay nay nhung nam sau đo đeu đuoc to chuc le ky niem boi nhan vien buu đien. Sau chien thang cua Phap trong Tran Ha Noi 1946, cong trinh đuoc tiep quan lai boi chinh phu thuc dan lam thoi.
Đen nam 1954, thoi điem hiep đinh Geneve 1954 đuoc ky ket, Phap đa ban giao cong trinh cho chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa. Co so vat chat cua buu đien luc nay chi con lai mot tong đai đien thoai 1500 so va gan 600 thue bao; mot so vat dung o tinh trang hong hoc va so khac bi nguoi Phap đem đi du co cam ket giu nguyen hien trang ban đau. Cong trinh sau đo đa đuoc tai thiet lai va đoi ten thanh So Buu đien va Vo tuyen đien Ha Noi. Ngay 11 thang 10 nam 1954, phong giao dich cua buu đien chinh thuc mo cua. Cung trong giai đoan Chien tranh Viet Nam, noc cua cac toa buu đien đuoc chon la mot trong so nhung điem bo tri he thong sung phong khong đe chien đau tren bau troi Ha Noi.
Cong trinh kho xuong tai so 61 Tran Phu sau nam 1954 đa đuoc chinh quyen Ha Noi giao cho Tong cuc Buu đien (sau nay la Cong ty co phan thiet bi Buu đien thuoc Tong cong ty Buu đien Viet Nam) truoc khi bi pha do vao nam 2022 đe xay dung mot khu trung tam thuong mai 11 tang, tao ra nhieu y kien trai chieu vi y nghia lich su cua no. Vao cuoi nam 2007, Buu đien thanh pho Ha Noi cu chia tach rieng ra buu chinh va vien thong đe thanh lap hai đon vi moi Buu đien thanh pho Ha Noi (VNPost) va Vien thong Ha Noi (VNPT Ha Noi). Trong đo, VNPT đuoc ban giao toa nha o pho Đinh Tien Hoang con VNPost la toa nha giap pho Le Thach (Buu đien trong nuoc) va giap pho Đinh Le (Buu đien quoc te). Tuy nhien, Trung tam Dich vu Khach hang (phong giao dich) cua buu đien thanh pho van đuoc đat tai tang mot cua toa nha pho Đinh Tien Hoang ngay nay.


= Tranh cai =

Toa buu đien trung tam moi cua Buu đien Ha Noi tung la chu đe cua nhung cuoc tranh cai vi tinh tham my cua no. Cung voi tru so cua Uy ban nhan dan Ha Noi đuoc xay lai tren nen toa Đoc ly, cong trinh ngay tu khi xay dung đuoc mo ta la khien nguoi dan "đau long". Toa nha cung bi so sanh khi giong voi cai lo cot "khong lo tho kech đa roi xuong ho Guom xinh xan" va đuoc cho la đem lai cam giac nang ne, cung, đen muc nhieu nguoi vi von toa nha "nhin xa trong nhu may chem!". Ca hai cong trinh tren voi Toa nha Ham Ca Map sau đo đa bi đua vao danh sach "Xem xet lai cac cong trinh kien truc moi xay dung, co anh huong xau đen canh quan, bo cuc khong gian" trong Quyet đinh so 448 BXD/KTQH do Bo truong Bo Xay dung Ngo Xuan Loc ky ngay 3 thang 8 nam 1996, noi ve phe duyet quy hoach chi tiet khu vuc ho Guom va vung phu can. Theo mot quan điem khac, tra loi voi bao The thao & Van hoa, nha van Nguyen Ngoc Tien lai cho rang cong trinh la mot su tiep noi "phan anh rat ro dong chay cua lich su Ha Noi, tu thoi Phap thuoc, qua 2 cuoc chien tranh, sang thoi bao cap roi toi ngay nay".

Thang 10 nam 2015, bien chu cu tren noc toa nha đa đuoc thay bang "VNPT Ha Noi", thu hut su quan tam tu cac chuyen gia lich su, co quan van hoa lan nguoi dan trong thanh pho. Ly do cho viec thay bien nay la vi khi đo bien chu cu đa bi hong va co nguy co mat an toan, khong the sua chua đuoc nen đon vi quyet đinh thay lai bien, gan chu moi theo đung quy đinh. Vao thang 1 nam 2016,  Bo Thong tin va Truyen thong đa gui van ban yeu cau Tap đoan Buu chinh Vien thong Viet Nam đoi lai dong chu cu tren toa buu đien nhu truoc đay, nhung van khong co thay đoi sau đo. Cho đen cuoi thang 8 nam 2018, bao đien tu To quoc moi đang bai phan anh đau tien ve viec thay bien nay voi tieu đe "Buu đien Ha Noi: Cot moc so 0 trong long nguoi Thu đo đa bi "khai tu"" va loat bai bao lien quan, khien nhieu to bao khac tham gia vao cuoc. Nho hanh đong tren cung nhung phan ung manh me tu du luan, So Van hoa The thao Ha Noi đa gui kien nghi len Uy ban nhan dan thanh pho Ha Noi đe cho y kien. Ong Ngo Van Quy, pho chu tich Uy ban nhan dan Ha Noi, quyet đinh ky van ban ung ho viec phuc dung lai bien toa nha ve nhu cu va giao VNPT Ha Noi thuc hien đung huong dan cua So Van hoa The thao thanh pho. Ong Nguyen Đuc Chung, nguyen chu tich Uy ban nhan dan thanh pho, cung tiep tuc đe nghi VNPT tra lai bien ten cu ban đau. Du vay, bien chu nay van đuoc giu nguyen tu đo đen nay.


= Su co =
Vao toi ngay mung 1 Tet 26 thang 1 nam 2009, mot phan cap vien thong cua Buu đien Ha Noi đa bi chay trong pham vi rong khoang vai met do đen troi nguoi dan tha o gan khu vuc roi vao. Tuy khong co thiet hai ve nguoi nhung vu chay đa lam anh huong đang ke toi cac dich vu vien thong nhu Internet va lien lac thong tin. Cung vao khoang 6 gio sang ngay 14 thang 5 nam 2015, tang hai cua toa buu đien tren pho Le Thach boc chay do chap đien tu may tinh đe tren ban lam viec va sau đo lua lan ra thong qua cac giay to khac; đam chay som bi dap tat vao cung ngay. Ton that đuoc uoc tinh tu vu hoa hoan chi khoang vai trieu đong nhung toan bo can phong bi chay am khoi đen va cac tai lieu bi hu hong.


Hinh anh Đoc them Buu đien Sai Gon
Danh sach cong trinh kien truc thuoc đia Phap tai Ha Noi


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


Đoc them Nhieu tac gia (1994). Lich su Buu đien Thanh pho Ha Noi, Tap 1. Ha Noi: Nha xuat ban Buu đien. Ban goc luu tru ngay 3 thang 8 nam 2022. Truy cap ngay 15 thang 9 nam 2022.
Brusq, Arnauld Le; Selva, Leonard de (1999). Vietnam a travers l'architecture coloniale [Viet Nam qua kien truc thuoc đia] (bang tieng Phap). Phap: Amateur. Ban goc luu tru ngay 6 thang 8 nam 2022. Truy cap ngay 15 thang 9 nam 2022.
Lam Khe; Khanh Minh (2010). Đia danh Thang Long - Ha Noi. Ha Noi: Nha xuat ban Thanh nien.


Lien ket ngoai Buu đien Ha Noi tren trang Wikimapia