Mat hay nhan la co quan cua he thong thi giac. Co quan nay cung cap cho sinh vat song tam nhin, kha nang tiep nhan va xu ly chi tiet hinh anh, cung nhu cho phep mot so chuc nang phan ung anh đoc lap voi tam nhin. Mat phat hien anh sang va chuyen đoi no thanh cac xung đien hoa hoc trong te bao than kinh. O cac sinh vat bac cao, mat la mot he thong quang hoc phuc tap, thu thap anh sang tu moi truong xung quanh, đieu chinh cuong đo cua no thong qua mot mang chan, tap trung no thong qua mot cum thau kinh co the đieu chinh đe tao thanh mot hinh anh, chuyen đoi hinh anh nay thanh mot tap hop cac tin hieu đien va truyen cac tin hieu nay đen nao thong qua cac con đuong than kinh phuc tap ket noi mat thong qua day than kinh thi giac voi vo thi giac va cac khu vuc khac cua nao. Đoi mat voi suc manh phan giai đa co muoi dang co ban khac nhau va 96% cac loai đong vat so huu mot he thong quang hoc phuc tap. Mat xu ly hinh anh co trong đong vat than mem, hop am va đong vat chan đot.
"Đoi mat" đon gian nhat, chang han nhu nhung con mat trong vi sinh vat, khong lam gi khac ngoai viec phat hien xem moi truong xung quanh la sang hay toi, đieu nay đu cho su nhan dang va đieu hoa cua nhip sinh hoc. Voi cac đoi mat phuc tap hon, cac te bao hach nhay cam vong mac gui tin hieu doc theo đuong vong mac đen nhan tren cheo đe đieu chinh sinh hoc va đen khu vuc truoc sinh đe kiem soat phan xa anh sang đong tu.


Tong quan Mat phuc tap co the phan biet hinh dang va mau sac. Cac linh vuc thi giac cua nhieu sinh vat, đac biet la đong vat an thit, lien quan đen cac khu vuc lon cua tam nhin hai mat đe cai thien nhan thuc ve đo sau. O cac sinh vat khac, mat đuoc đat đe toi đa hoa tam nhin, chang han nhu o tho va ngua, co tam nhin mot mat.
Mat nguyen sinh đau tien tien hoa giua cac loai đong vat 600 trieu nam truoc ve thoi điem xay ra vu no Cambri. To tien chung cuoi cung cua đong vat so huu bo cong cu sinh hoa can thiet cho thi luc, va đoi mat tien tien hon đa tien hoa o 96% cac loai đong vat o sau trong so ~ 35   phyla chinh. O hau het cac đong vat co xuong song va mot so đong vat than mem, mat hoat đong bang cach cho phep anh sang đi vao va chieu len mot bang te bao nhay cam voi anh sang, đuoc goi la vong mac, o phia sau mat. Cac te bao hinh non (cho mau sac) va cac te bao hinh que (cho đo tuong phan anh sang yeu) trong vong mac phat hien va chuyen đoi anh sang thanh tin hieu than kinh đe nhin. Cac tin hieu thi giac sau đo đuoc truyen đen nao thong qua day than kinh thi giac. Đoi mat nhu vay thuong co hinh cau, chua đay mot chat giong nhu gel trong suot đuoc goi la hai huoc thuy tinh the, voi mot thau kinh hoi tu va thuong la mong mat; su thu gian hoac that chat cac co xung quanh mong mat lam thay đoi kich thuoc cua con nguoi, tu đo đieu chinh luong anh sang đi vao mat, va giam quang sai khi co đu anh sang. Mat cua hau het cac loai chan, ca, đong vat luong cu va ran co hinh dang thau kinh co đinh va tam nhin tap trung đat đuoc bang cach quan sat ong kinh ong kinh tuong tu nhu cach may anh lay net.
Mat đa hop đuoc tim thay trong so cac đong vat chan đot va bao gom nhieu khia canh đon gian, tuy thuoc vao chi tiet giai phau, co the cho mot hinh anh pixel hoac nhieu hinh anh tren moi mat. Moi cam bien co ong kinh va te bao cam quang rieng. Mot so mat co toi 28.000 cam bien nhu vay, đuoc sap xep theo hinh luc giac va co the cho tam nhin 360° đay đu. Mat hop chat rat nhay cam voi chuyen đong. Mot so đong vat chan đot, bao gom nhieu loai trong bo Strepsiptera, co đoi mat chi gom mot vai khia canh, moi mat co mot vong mac co kha nang tao ra mot hinh anh, tao ra tam nhin. Voi moi mat nhin mot thu khac nhau, mot hinh anh hop nhat tu tat ca cac mat đuoc tao ra trong nao, cung cap nhung hinh anh co đo phan giai cao rat khac nhau.
So huu tam nhin mau sac sieu nhay chi tiet, tom Mantis đa đuoc bao cao la co he thong thi giac mau phuc tap nhat the gioi. Trilobites, hien đa tuyet chung, co đoi mat ghep đoc đao. Chung đa su dung cac tinh the canxit trong suot đe tao thanh thau kinh cho mat. Trong đo, chung khac voi hau het cac loai đong vat chan đot khac, co đoi mat mem mai. So luong ong kinh trong mot mat nhu vay khac nhau; tuy nhien, mot so trilobites chi co mot va mot so co hang ngan thau kinh o mot mat.
Trai nguoc voi mat ghep, mat đon la mat co mot thau kinh. Vi du, nhen nhay co mot cap mat đon gian lon voi truong nhin hep, đuoc ho tro boi mot loat cac mat khac, nho hon cho tam nhin ngoai vi. Mot so au trung con trung, nhu sau buom, co mot loai mat đon gian khac nhau thuong chi cung cap hinh anh tho, nhung (nhu trong au trung bo canh cung) co the co kha nang phan giai 4 đo vong cung, nhay cam voi phan cuc va co kha nang tang đo nhay tuyet đoi cua no vao ban đem theo he so tu 1.000 tro len. Mot so mat đon gian nhat, đuoc goi la ocelli, co the đuoc tim thay o đong vat nhu mot so loai oc, ma thuc su khong the "nhin thay" theo nghia thong thuong. Chung co cac te bao nhay sang, nhung khong co ong kinh va khong co phuong tien nao khac đe chieu hinh anh len cac te bao nay. Ho co the phan biet giua anh sang va bong toi, nhung khong con nua. Đieu nay cho phep oc sen tranh anh nang truc tiep. Trong cac sinh vat song gan cac lo thong hoi duoi bien sau, mat ghep đa đuoc đon gian hoa va thich nghi voi anh sang hong ngoai đuoc tao ra boi cac lo thong hoi nong bang cach nay, sinh vat co mat nay co the phat hien ra suoi nuoc nong va tranh bi đun soi.


Phan loai mat Trong gioi đong vat co nhieu loai mat.
O nhieu loai, chi co cac te bao than kinh nhay sang đe cam nhan muc đo sang toi cua moi truong, nhung khong thu đuoc hinh anh hai chieu hay 3 chieu cua moi truong. O sen, cac te bao than kinh nhay sang đuoc nam sau hon trong hoc, tao nen cam giac ve huong toi cua anh sang. O oc anh vu, co su tien hoa manh hon khi cac te bao nam nhay sang trai thanh vong mac nam sau mot lo nho, giup tao ra hinh anh hai chieu cua khong gian xung quanh theo co che may anh đuc lo.
Cac loai con trung thuong co mat đa hop chua cac ong dan anh sang đen tung te bao than kinh nhay sang; tao ra mang anh. Moi ong dan sang co mot thau kinh va (cac) te bao nhay sang đoc lap. Luong ong dan sang trong mot mat đa hop co the len toi hang chuc nghin, xep canh nhau theo cau truc luc giac, tao ra hinh anh chua toan bo khong gian xung quanh. Cac mat đa hop rat nhay cam voi chuyen đong. O mot so loai, moi ong dan sang co nhieu te bao nhay sang đu đe tao ra hinh anh rieng.
Cac đong vat co day song va mot so loai nhuyen the hoi tu hinh anh xung quanh bang thau kinh len mot vong mac chua cac đau day than kinh nhay cam voi anh sang. Cac tin hieu than kinh tu vong mac đuoc đua ve nao xu ly va tai dung hinh anh moi truong. Ca, ran va mot so loai luong cu co thau kinh co hinh dang co đinh; viec đieu khien hoi tu anh xa gan đuoc thuc hien bang cach di chuyen thau kinh ra xa hay lai gan vong mac. Cac loai khac đieu khien hoi tu anh bang cach lam bien dang thau kinh. Luong anh sang thu thap co the đuoc đieu khien bang đong mo đong tu. Kieu sap xep day than kinh cung khac nhau tuy loai, khien cho mat đong vat co vu co điem mu, con mat bach tuoc thi khong.


Mat đa hop Đa so cac mat đa hop đuoc tim thay tren cac loai chan khop nhu con trung hay giap xac.
Moi mat đa hop co hinh cau, đuoc chia lam tu hang chuc đen hang nghin mui. Moi mui co đuong dan anh sang tu mot huong rieng, qua cac thau kinh rieng, toi cac te bao nhay sang nam ben trong, co the phan biet đuoc đo sang toi va đoi khi ca mau sac hay đo phan cuc cua anh sang. Hinh anh thu nhan boi bo nao cua cac loai chan khop nay đuoc tong hop tu cac tin hieu đon le đen tu cac mui, tuong ung voi tung huong nhin đon le.
Nhuoc điem cua mat đa hop so voi mat đon la, do khong co mot thau kinh trung tam hay vong mac trung tam voi kha nang đieu chinh đo hoi tu, viec ghep hinh tu cac ong dan sang đon le tao nen hinh anh co đo phan giai hai chieu thap. Tuy nhien, uu điem cua mat đa hop la quan sat đuoc toan bo khong gian ma khong can di chuyen đau hay thay đoi co hoc trong mat, khien viec theo doi cac di chuyen nhanh rat de dang, thong qua cam nhan thay đoi cuong đo sang giua cac ong dan tuong ung voi cac huong khac nhau. Cac ong dan co huong nay cung đoi khi giup quan sat tot đo phan cuc anh sang.
Ban than mat đa hop đuoc chia lam hai loai chinh va cac phan loai nho, cung voi mot so ngoai le, tuy thuoc vao co che quang hoc trong tao anh (phan xa, khuc xa hay hap thu), va co che xu ly tin hieu cua nao.


Mat đon Cac mat đon thuong co cau truc la tao hinh anh hai chieu cua khong gian xung quanh len mot vong mac chua cac te bao than kinh nhay sang, thong qua hien tuong khuc xa qua thau kinh hoi tu.
Viec tao anh tren vong mac chua hang trieu đen hang tram trieu te bao than kinh, thay vi hang nghin ong dan nhu o mat đa hop, lam tang đang ke đo phan giai cua anh hai chieu thu đuoc. Hon nua, anh thu đuoc co đo sau, tuc la co thong tin ba chieu, tap trung vao cac vat the xa hay gan nho vao su thay đoi su hoi tu cua thau kinh.
Mat cua cac loai đong vat co day song tien hoa kha đoc lap voi mat cua muc hay bach tuoc, va hoi tu ve mot co che hoat đong kha giong nhau. 


= Mat nguoi =


= Mat bach tuoc =


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Eyes tai Wikimedia Commons