Thoi đai quan phiet la mot giai đoan trong lich su Trung Hoa Dan quoc khi quyen kiem soat đat nuoc bi phan chia giua cac be canh quan su cu thuoc Quan đoi Bac Duong va cac phe phai đia phuong khac tu nam 1916 đen nam 1928.
Theo ghi chep lich su, Thoi đai quan phiet mo ra vao nam 1916 sau cai chet cua Vien The Khai, nha đoc tai thuc te cua Trung Quoc ke tu khi Cach mang Tan Hoi lat đo nha Thanh roi thanh lap Trung Hoa Dan quoc vao nam 1912. Cai chet cua Vien The Khai tao ra mot khoang trong quyen luc lan rong khap Trung Quoc đai luc gom cac tinh Tu Xuyen, Son Tay, Thanh Hai, Ninh Ha, Quang Đong, Quang Tay, Cam Tuc, Van Nam va Tan Cuong. Chinh phu Quoc dan đang theo chu nghia dan toc cua Ton Dat Tien, co tru so tai Quang Chau, bat đau đau tranh voi Chinh phu Bac Duong cua Vien The Khai đe tro thanh chinh phu Trung Quoc chinh danh. Thoi đai quan phiet đac trung boi nhung cuoc noi chien lien mien giua nhieu phe phai khac nhau, lon nhat trong so đo la Đai chien Trung Nguyen, voi hon mot trieu binh linh tham chien. Thoi đai quan phiet ket thuc vao nam 1928, khi Quoc dan đang duoi quyen Tuong Gioi Thach, chinh thuc thong nhat Trung Quoc thong qua Chien dich Bac phat, đanh dau su khoi đau cua Thap nien Nam Kinh. Tuy nhien, mot vai quan phiet van tiep tuc duy tri anh huong va cat cu tai nhieu đia phuong trong suot nhung nam 1930 va 1940. Cac quan phiet chong đoi chinh phu trung uong đa tro thanh van đe kho giai quyet đoi voi Chinh phu Quoc dan đang trong ca Chien tranh Trung–Nhat lan Noi chien Trung Quoc.


Thuat ngu Trong Chien tranh the gioi thu nhat, lanh đao Phong trao Tan van hoa, Tran Đoc Tu, đa đua ra thuat ngu Quan phiet (軍閥), khoi phat tu thuat ngu gunbatsu trong tieng Nhat von lai co nguon goc tu tieng Đuc. Thuat ngu Quan phiet khong đuoc su dung rong rai cho đen nhung nam 1920, khi cac nhom canh ta bat đau dung no đe chi trich nhung nguoi theo chu nghia quan quoc đia phuong. Truoc đay, nhung nha lanh đao theo chu nghia quan quoc đuoc goi la Đoc quan (督軍), do che đo ma Vien The Khai đua ra sau khi tap trung hoa quyen luc.


Nguon goc Nguon goc cua cac luc luong quan đoi va nha lanh đao thong tri chinh tri sau nam 1912 đen tu cac cai cach quan su vao cuoi thoi nha Thanh. Trong Cuoc noi day Thai Binh Thien Quoc (1850–64), nha Thanh buoc phai cho phep cac tong đoc thanh lap luc luong quan đoi rieng, goi la Huong binh, đe chien đau chong lai quan Thai Binh noi day; nhieu luc luong trong so nay khong bi giai tan ngay ca khi Cuoc noi day Thai Binh Thien Quoc đa ket thuc, chang han nhu Hoai quan cua Ly Hong Chuong.
Moi lien ket ben chat, rang buoc gia đinh va su đoi đai ton trong trong quan đoi đuoc nhan manh. Si quan khong bao gio bi luan chuyen, tuong linh tu chon loc chi huy va chi huy thi tu chon loc binh linh. Do đo, khong nhu Luc doanh va Bat ky, nhung moi lien ket trung thanh ca nhan đa đuoc hinh thanh giua cac si quan đia phuong va quan đoi. Thong qua nhung cai cach cuoi trieu đai, nha Thanh khong thanh lap luc luong quan đoi quoc gia ma thay vao đo, tong đong vien luc luong quan đoi va dan quan đia phuong, von thieu su tieu chuan hoa cung nhu tinh kien đinh. Cac si quan trung thanh voi cap tren, thanh lap be canh dua tren đia vi xuat than va gia canh. Moi đon vi bao gom nhung nguoi đan ong đen tu cung mot tinh thanh. Chinh sach nay nham giam thieu tinh trang nham lan trong giao tiep do phuong ngu, nhung lai co tac dung phu la khuyen khich khuynh huong đia phuong. Mac du cac tong đoc hau Cuoc noi day Thai Binh Thien Quoc thuong khong đuoc cong nhan la nhung nguoi tien nhiem truc tiep cua cac quan phiet, nhung tham quyen quan–dan su ket hop va quyen luc co phan to lon hon so voi cac tong đoc thoi truoc cua ho, đa cung cap mot hinh mau cho cac nha lanh đao cap tinh thoi Cong hoa. Su phan manh suc manh quan su do nha Thanh thieu mot luc luong quan su thong nhat, tram trong hon boi chu nghia đia phuong tinh le giua cuoc cach mang, cung la mot nhan to manh me đung sau su sinh soi nay no cua cac quan phiet. Ngoai nhung tro ngai ve hanh chinh va tai chinh, chinh phu Thanh mat duong nhu con dua vao cau truc quan su chia re nay đe duy tri quyen kiem soat chinh tri.
Su khinh miet ma Nho giao danh cho quan đoi bi gat sang mot ben boi su can thiet ngay cang gia tang cua chu nghia chuyen nghiep quan su, voi viec cac quan chuc tro nen quan su hoa manh me, va nhieu si quan khong co xuat than Nho si, vuon len nam quyen chi huy cap cao, tham chi giu cac chuc vu quan trong trong bo may dan su. O thoi điem nay, quan su lan at cong vu. Anh huong tu quan niem cua Đuc va Nhat Ban ve uu the quan su đoi voi quoc gia, cung voi su thieu vang tinh thong nhat quoc gia giua cac be canh khac nhau trong tang lop si quan, đa dan đen tinh trang phan manh quyen luc trong Thoi đai quan phiet.
Luc luong quan đoi khu vuc manh nhat la quan Bac Duong đong o phia bac, nam duoi su chi huy cua Vien The Khai, đuoc huan luyen tot va trang bi vu khi toi tan nhat. Cach mang Tan Hoi nam 1911 keo theo nhieu cuoc binh bien lan rong khap mien nam Trung Quoc. Cach mang bat đau vao thang 10 nam 1911, voi cuoc binh bien quan đoi tai Vu Xuong (Vu Han ngay nay). Nhung binh linh tung trung thanh voi chinh quyen nha Thanh bat đau đao tau sang phe đoi lap. Luc luong cach mang thanh lap mot chinh phu lam thoi o Nam Kinh ngay trong nam sau, duoi quyen bac si Ton Dat Tien, nguoi vua tro ve sau khoang thoi gian dai tha huong đe lanh đao cach mang. Ro rang la quan cach mang khong đu manh đe đanh bai quan Bac Duong va neu tiep tuc chien đau thi gan nhu chac chan ho se phai nhan that bai. Thay vao đo, Ton Dat Tien thuong luong voi chi huy Bac Duong Vien The Khai đe đat dau cham het cho nha Thanh va tai thong nhat Trung Quoc. Đoi lai, Ton Dat Tien se ban giao chuc tong thong cua minh va tien cu Vien The Khai len lam tong thong nuoc cong hoa moi. Vien The Khai tu choi chuyen đen Nam Kinh va khang khang tiep tuc duy tri thu đo la Bac Kinh, noi co so quyen luc cua ong đuoc đam bao.
Phan ung truoc chu nghia chuyen che đang manh nha cua Vien The Khai, cac tinh mien nam noi day vao nam 1913, nhung bi luc luong Bac Duong đe bep hieu qua. Cac thong đoc dan su bi thay the boi cac thong đoc quan su. Thang 12 nam 1915, Vien The Khai cho thay ro y đinh tro thanh Hoang đe Trung Quoc va thanh lap mot trieu đai moi. Cac tinh phia nam lai mot lan nua noi day trong Chien tranh ho quoc; nhung lan nay, tinh hinh nghiem trong hon nhieu vi hau het chi huy Bac Duong đeu tu choi cong nhan che đo quan chu. Vien The Khai tu bo khoi phuc che đo quan chu đe tranh thu tro lai su ung ho tu cac thuoc cap cua minh, nhung toi thoi điem ong qua đoi vao thang 6 nam 1916, nen chinh tri Trung Quoc đa hoan toan vo vun. Tinh trang phan chia Bac–Nam ton tai dai dang trong suot Thoi đai quan phiet.


Che đo chinh tri quan phiet Vien The Khai cat giam nhieu to chuc chinh quyen vao đau nam 1914, bang cach đinh chi quoc hoi, sau đo la cac hoi đong cap tinh. Noi cac duoi quyen Vien The Khai som tu chuc, khien ong tro thanh nha đoc tai cua Trung Quoc. Sau khi Vien The Khai tuoc đi nhieu quyen tu do co ban, đat nuoc nhanh chong roi vao vong xoay hon loan va buoc vao thoi ky chu nghia quan phiet. "Chu nghia quan phiet khong thay the luc luong quan su cho cac thanh phan chinh quyen khac; no chi đon thuan la can bang chung theo cach khac. Su thay đoi can can nay mot phan đen tu su phan ra cua cac bien phap trung phat va cac gia tri thuoc ve chinh quyen dan su Trung Quoc truyen thong." Noi cach khac, trong Thoi đai quan phiet, đa co mot su chuyen dich đac trung tu mot bo may quan lieu do nha nuoc chi phoi, nam trong tay chinh quyen trung uong sang nen van hoa quan su chi phoi nam trong tay nhieu nhom, voi quyen luc chuyen tu quan phiet nay sang quan phiet khac. Mot đe tai đang chu y ve chu nghia quan phiet đa đuoc C. Martin Wilbur xac đinh. "Ong chi ra rang phan lon nhung nguoi theo chu nghia quan quoc khu vuc o trang thai 'tinh', tuc la muc đich chinh cua ho chi xoay quanh viec đam bao va duy tri quyen kiem soat mot vung lanh tho cu the ma thoi."
Quan phiet, theo cach noi cua nha khoa hoc chinh tri nguoi My Lucian Pye, la nhung nguoi "do ban nang nghi ngo ma nhanh chong nghi ngai rang loi ich cua ho co the bi đe doa, vo cung cung đau, cong hien cho nhung muc tieu ngan han, va khong the tham nhuan su truu tuong duy tam." Cac quan phiet Trung Quoc thuong xuat than tu nen tang quan su nghiem ngat, đoi xu tan bao voi ca binh linh duoi quyen lan thuong dan. Nam 1921, to North China Daily News đua tin rang o tinh Thiem Tay, cuop boc va bao luc pho bien, tro thanh mot van nan nghiem trong, khien nong dan vo cung kinh hai. Ngo Boi Phu cua Truc he đuoc biet đen la nguoi đan ap cac cuoc đinh cong cua cong nhan đuong sat duoi hinh thuc khung bo bang hanh quyet. Mot nha ngoai giao nguoi Anh o tinh Tu Xuyen đa chung kien hai ke noi loan bi chem cong khai toi chet, voi trai tim va la gan bi treo len; hai nguoi khac thi bi thieu chet cong khai; co nhung ke con bi cam nen đang chay vao nhung vet thuong ho tren khap co the, truoc khi bi chat thanh tung manh.

Tuy cac quan phiet đat nang van đe long trung thanh ca nhan, cac si quan cap duoi van thuong phan boi chi huy đe đoi lay khoan hoi lo goi la "đan bac", va chinh cac quan phiet cung thuong phan boi đong minh. Su thang tien hau nhu khong lien quan đen nang luc, thay vao đo, cac quan phiet co gang tao ra mot mang luoi lien khoa giua quan he gia đinh, the che, khu vuc, quan he thay tro cung voi tu cach thanh vien trong hoi anh em ket nghia hay hoi kin. Cap duoi phan boi chi huy co the phai ganh chiu cuc hinh. Thang 11 nam 1925, Quach Tung Linh, tuong linh hang đau trung thanh voi Nguyen soai Truong Tac Lam – "Đai soai" Man Chau – lam mot giao keo voi Phung Ngoc Tuong đe noi loan, va gan nhu đa lat đo đuoc "Đai soai", khien ong nay phai hua tang luong cho binh linh noi loan; cung voi dau hieu cho thay nguoi Nhat van ung ho Truong Tac Lam, binh linh noi loan rot cuoc lai quay tro lai trung thanh voi chi huy. Quach Tung Linh va vo đeu bi ban chet cong khai, thi the cua ho thi bi beu ba ngay tai mot khu cho o Tham Duong. Sau khi Phung Ngoc Tuong phan boi đong minh Ngo Boi Phu đe chiem lay Bac Kinh cho rieng minh, Ngo Boi Phu đa phan nan rang "quoc gia nay chang co che đo gi ca; tinh trang vo chinh phu va hanh vi lam phan pho bien khap moi noi. Phan boi lanh đao la chuyen thuong nhu com bua..."
"Nen chinh tri lien ket" ngan can bat ky mot quan phiet nao thong tri che đo. Khi mot quan phiet bat đau tro nen qua manh, nhung nguoi con lai se lien minh đe ngan chan ong ta, sau đo quay ra tan cong lan nhau. Muc đo bao luc trong nhung nam đau đuoc kiem che, vi khong nha lanh đao nao muon tham gia vao mot cuoc giao tranh qua nghiem trong. Chien tranh se đem đen nguy co thiet hai cho chinh luc luong cua ho. Vi du, khi Ngo Boi Phu đanh bai đoi quan cua Truong Tac Lam, ong cung cap hai chuyen tau hoa đua nhung ke chien bai ve nha, biet rang trong tuong lai, neu co bi Truong Tac Lam đanh bai thi ong cung co the trong cay vao mot phep lich su tuong tu. Hon nua, khong mot quan phiet nao co đu tiem luc kinh te hoac suc manh hau can đe tung mot đon noc ao quyet đinh; đieu ho co the hi vong nhieu nhat la gianh đuoc mot so vung lanh tho. Khong ai co the chinh phuc toan bo đat nuoc va ap đat mot chinh quyen trung uong. Tuy nhien, toi nhung nam 1920, tinh trang bao luc ngay cang tro nen khoc liet va tan bao, khi muc tieu cua cac quan phiet la gay sat thuong cho ke thu va cai thien quyen mac ca trong "nen chinh tri lien ket".

Do co so ha tang o Trung Quoc rat ngheo nan, viec kiem soat cac tuyen đuong sat va đau may xe lua la vo cung quan trong đe duy tri pham vi anh huong. Đuong sat la con đuong quan van nhanh nhat va re nhat, hau het cac tran chien trong Thoi đai quan phiet đeu dien ra tren khoang cach đuong sat ngan. Nam 1925, nguoi ta uoc tinh khoang 70% đau may chay tren cac tuyen đuong sat noi Vu Han voi Bac Kinh va 50% đau may chay tren cac tuyen đuong sat noi Bac Kinh voi Tham Duong, đuoc su dung đe chuyen cho quan đoi cung tiep te.
Tau hoa boc thep mang đay sung may va đai phao, yem tro hoa luc cho quan đoi vao tran. Nhung cuoc giao tranh lien tuc dien ra xung quanh cac tuyen đuong sat, gay nhieu thiet hai ve kinh te. Nam 1925, it nhat 50% đau may đuoc su dung tren tuyen đuong sat noi Nam Kinh voi Thuong Hai đa bi pha huy, voi viec binh linh cua mot quan phiet dung toi 300 toa cho hang lam cho ngu, tat ca đeu đo truc tiep mot cach bat tien tren đuong ray. Đe can tro truy kich, cac đoi quan bai tran pha nat nhieu tuyen đuong sat khi thao chay, gay thiet hai toi 100 trieu bac đo la Mexico rieng trong nam 1924 (thoi điem đo, đong đo la Mexico la đon vi tien te chinh đuoc su dung o Trung Quoc). Tu nam 1925 đen nam 1927, giao tranh o mien đong va mien nam Trung Quoc đa khien luu luong đuong sat phi quan su giam 25%, khien gia ca hang hoa tang vot con hang ton thi chat đay kho.


Ho so quan phiet Rat it quan phiet co he tu tuong. Diem Tich Son, "Tinh truong kieu mau" Son Tay, tuyen xung mot dang đuc tin ho lon, tron lan cac yeu to dan chu, chu nghia quan quoc, chu nghia ca nhan, chu nghia tu ban, chu nghia xa hoi, chu nghia cong san, chu nghia đe quoc, chu nghia pho quat, chu nghia vo chinh phu, va chu nghia gia truong Nho giao vao lam mot. Mot nguoi ban đa mo ta Diem Tich Son la "mot nguoi đan ong da ngam đen, rau ria mep, tam thuoc, hiem khi cuoi va luon giu thai đo het suc de dat; Diem khong bao gio đe lo tam can." Diem Tich Son giu kho đuong sat Son Tay khac voi cac đia phuong con lai đe gay kho de cho viec xam chiem lanh đia cua ong, du chien thuat nay cung can tro hoat đong xuat khau than va sat, hai nguon tai nguyen chinh o Son Tay. Phung Ngoc Tuong, "Tuong Co đoc", thuc đay Phong trao Giam ly cung voi mot loai chu nghia dan toc Trung Quoc thien ta mo ho, giup ong nhan đuoc su ung ho tu Lien Xo trong mot khoang thoi gian. Phung Ngoc Tuong cam ruou, song gian di va mac loai quan phuc bo binh thong thuong đe the hien su quan tam danh cho cap duoi.
Ngo Boi Phu, "Tuong triet gia", tung la mot vien quan đo đat khoa cu, tu nhan minh la nguoi bao ve cac gia tri Nho giao, thuong xuat hien trong cac buc anh voi chiec but long tren tay (but long la bieu tuong cua van hoa Nho giao). Tuy nhien, nhieu nguoi nghi ngo chi ra rang chat luong thu phap cua Ngo Boi Phu co phan giam sut sau khi thu ky cua ong qua đoi. Ngo Boi Phu thich co mat trong nhung buc anh chup tai van phong cua ong, voi chan dung nguoi hung George Washington ngay phia sau, đe phan anh thu đuoc cho la chu nghia quan quoc dan chu ma ong đang co gang đua ve Trung Quoc. Ngo Boi Phu noi tieng voi kha nang hap thu mot luong lon ruou nhung van co the uong tiep. Khi Ngo Boi Phu gui cho Phung Ngoc Tuong mot chai ruou manh, Phung Ngoc Tuong đap le bang cach gui lai mot chai nuoc, mot thong điep ma Ngo Boi Phu khong the hieu. La nguoi ung ho chu nghia dan toc Trung Quoc manh liet, Ngo Boi Phu tu choi đi vao vung to gioi nuoc ngoai, lap truong khien ong phai tra gia bang chinh mang song cua minh khi tu choi đen Cong gioi Thuong Hai hay Phap gioi Thuong Hai đe chua benh.

Đien hinh hon la Nguyen soai Truong Tac Lam, tot nghiep "Đai hoc Luc Lam" (nghia la lam nghe an cuop), tuy mu chu nhung voi tinh cach manh me, đay tham vong, đa vuon minh troi day tu than phan thu linh cua mot bang cuop, đuoc nguoi Nhat thue tan cong nguoi Nga trong Chien tranh Nga–Nhat (1904–1905) va tro thanh quan phiet Man Chau vao nam 1916. Ong lam viec cong khai cho nguoi Nhat khi ho cai tri Man Chau. Truong Tac Lam chi quan ly 3% dan so Trung Quoc nhung kiem soat 90% nganh cong nghiep nang nuoc nay. Su giau co cua Man Chau, su ho tro cua nguoi Nhat va luc luong ky binh manh me, nhanh nhen cua Truong Tac Lam bien ong tro thanh quan phiet hung manh nhat. Nhung nguoi Nhat bao tro cho Truong Tac Lam đoi hoi ong phai đam bao moi truong kinh te on đinh đe tao đieu kien thuan loi cho nguon đau tu Nhat Ban, khien Truong Tac Lam tro thanh mot trong so it quan phiet theo đuoi tang truong kinh te thay vi chi cuop boc.
Truong Tong Xuong mang biet danh "Tuong thit cho" vi ham đanh bai cuu (nguoi vung đong bac goi bai cuu la "thit cho"), đuoc mieu ta la co "voc dang cua mot con voi, nao cua mot con lon va tinh khi cua mot con ho". Nha van Lam Ngu Đuong goi Truong Tong Xuong la "nha cai tri nhieu mau sac, nhieu giai thoai, co lo, vo liem si nhat Trung Quoc hien đai". Cuu hoang Pho Nghi nho ve Truong Tong Xuong nhu "mot con quai vat bi ca the gioi cam ghet", co khuon mat xau xi, hup hip, "tai met vi nghien thuoc phien nang". La mot nguoi tan bao, Truong Tong Xuong khet tieng voi so thich dung kiem đap manh vao đau cac tu nhan, ma ong goi la "đap dua". Truong Tong Xuong thich khoe khoang kich co duong vat cua minh, đieu đa tro thanh mot phan huyen thoai ve ong. Nhieu nguoi tin rang Truong Tong Xuong la nguoi đan ong "troi phu" nhat Trung Quoc, co biet danh "Tuong tam muoi sau" vi duong vat khi cuong cung cua ong đuoc cho la dai bang mot coc 86 đong bac đo la Mexico. Dan hau cung cua Truong Tong Xuong đen tu Trung Quoc, Han Quoc, Nhat Ban, Nga, hai trong so đo la nguoi Phap. Vi khong the nho ten, Truong Tong Xuong đanh so cho nhung nguoi phu nu cua minh va sau đo cung thuong quen luon so.
Nhung thong tin đang chu y khac ve vai quan phiet lon ke tren:

Truong Tac Lam, "Quan phiet Man Chau", la đong minh cua Nhat Ban chong lai Nga trong Chien tranh Nga–Nhat. Ong cung la tong đoc Tham Duong tu nam 1911.
Ngo Boi Phu ban đau đuoc đao tao nhu mot Nho si, nhung sau đo nhan huan luyen quan su Nhat Ban tai Hoc vien quan su Bao Đinh. Nhieu nha quan sat Trung Quoc va Anh cho rang ong so huu mot luc luong on đinh o Hoa Trung.
Phung Ngoc Tuong tu nho đa la mot quan nhan, va giong nhu Ngo Boi Phu, ong cung tot nghiep Hoc vien quan su Bao Đinh. Phung Ngoc Tuong đuoc rua toi boi mot nha lanh đao Y.M.C.A vao nam 1913. Ong co biet danh "Tuong Co đoc" vi khuyen khich quan đoi theo Co đoc giao. Phung Ngoc Tuong chiem Bac Kinh vao nam 1924, chung minh mot thanh pho lon o Trung Quoc co the bi lat đo de dang nhu the nao.

Su linh hoat tuyet voi ve mat tu tuong cua cac quan phiet va chinh tri gia trong Thoi đai quan phiet, co the đuoc minh chung ro rang qua cac hoat đong cua Bach Lang, mot thu linh bang cuop. Mac du ban đau chien đau ung ho nha Thanh cung nhung nguoi theo chu nghia quan chu cuc đoan va cac quan phiet, Bach Lang sau đo đa lien minh voi phe cong hoa, tuyen bo trung thanh voi Ton Dat Tien roi thanh lap mot "Đoi quan trung phat cua cong dan" hong cuu Trung Quoc khoi ban tay cua tat ca quan phiet.


Quan đoi quan phiet Nhieu binh linh trong quan đoi quan phiet la nhung ten cuop tung phuc vu cho mot chien dich roi lai quay tro lai lam cuop khi chien dich ket thuc. Mot chinh tri gia đa nhan xet rang, cuop tro thanh binh linh khi cac quan phiet gay chien voi nhau, va khi chien tranh ket thuc, lai quay tro lai lam cuop. Quan đoi quan phiet thuong xuyen ham hiep nhieu phu nu hoac ep ho lam no le tinh duc. Che đo cuop boc đuoc the che hoa vi nhieu quan phiet thieu tien đe tra cho quan đoi. Mot so quan phiet bat coc va gui yeu cau kem theo ngon tay bi chat đut cua con tin, nhu mot cach thuc giuc nguoi nha nhanh chong giao tien chuoc.

Ben canh nhung ten cuop, binh linh phuc vu trong quan đoi quan phiet co xu huong lay tu che đo quan dich lang xa. Ho co the phuc vu trong mot đoi quan, bi bat, sau đo gia nhap đoi quan cua chinh nhung ke đa bat giu minh truoc khi lai bi bat them mot lan nua. Cac quan phiet thuong tich hop luon tu nhan vao luc luong quan đoi cua ho; it nhat 200.000 nguoi phuc vu trong luc luong quan đoi cua Ngo Boi Phu la tu nhan. Khao sat tai mot đon tru quan phiet vao nam 1924 cho thay 90% binh linh mu chu. Nam 1926, si quan quan đoi Hoa Ky Joseph Stilwell kiem tra mot đon vi quan phiet va quan sat thay 20% binh linh chi cao duoi 1,37 m, co tuoi trung binh la 14 va hau het đi chan đat. Stilwell goi "đai đoi bu nhin" nay la mot đon vi quan su vo gia tri. Mot vi khach tu quan đoi Anh thi nhan xet rang, voi đieu kien can la mot lanh đao thich hop, nhung nguoi đan ong o mien bac Trung Quoc la "nguyen lieu tho phuong Đong tot nhat voi voc dang vo song, va mot the chat sat thep." Tuy nhien, thuong khong co nhieu cac đon vi nguoi mien bac chat luong.


= Tai chinh =

Nam 1916, co khoang nua trieu binh linh o Trung Quoc. Đen nam 1922, con so tren đa tang gan gap ba lan, sau đo lai tang gap ba lan nua vao nam 1924; vuot qua kha nang chu cap cua cac quan phiet. Vi du, Nguyen soai Truong Tac Lam, cai tri Man Chau cong nghiep hoa, thu đuoc 23 trieu đo la tien thue vao nam 1925 trong khi phai chi khoang 51 trieu đo la. Quan phiet o nhung khu vuc khac tham chi con khon đon hon. Ly kim la mot con đuong gay quy, loai thue nay thuong bi xung cong va gay thiet hai kinh te. Vi du, o tinh Tu Xuyen, co 27 loai thue muoi khac nhau va mot chuyen tau cho giay đi tren song Duong Tu đen Thuong Hai, đa bi cac quan phiet đanh thue toi 11 lan, voi tong tien thue len đen 160% gia tri chuyen tau. Mot quan phiet đa đanh thue 100% đoi voi hang hoa đuong sat, bao gom ca thuc pham, mac du nan đoi đang hoanh hanh o tinh cua ong ta. Thue tren tem va muoi cua chinh quyen trung uong thuong do chinh quyen khu vuc thu. Bat chap su giau co cua Man Chau va su ho tro cua quan đoi Nhat Ban, Truong Tac Lam van phai tang thue đat len 12% tu nam 1922 đen nam 1928 đe chi tra cho cac cuoc chien cua minh.
Quan phiet yeu cau cac khoan vay tu ngan hang. Ngoai thue, cho vay va cuop boc, nguon thu chinh con đen tu hoat đong kinh doanh thuoc phien, quan phiet ban quyen trong va buon thuoc phien tren đia ban tinh cua ho cho cac tap đoan xa hoi đen. Mac cho lap truong chong thuoc phien be ngoai, Phung Ngoc Tuong, "Tuong Co đoc", kiem đuoc khoang 20 trieu đo la moi nam tu viec ban thuoc phien. Lam phat cung la mot cach quan phiet chi tra cho binh linh cua minh. Vai quan phiet chi đon gian la van hanh may in tien, mot so con dung may nhan ban đe phat hanh đong đo la Trung Quoc moi. Quan phiet cai tri Ho Nam đa in 22 trieu đo la Trung Quoc, voi mot luong bac du tru chi đang gia 1 trieu đo la Trung Quoc, trong vong mot nam. Cung trong nam đo, Truong Tong Xuong o Son Đong cho in 55 trieu đo la Trung Quoc, voi mot luong bac du tru chi tri gia 1,5 trieu đo la Trung Quoc. Nguyen soai mu chu Truong Tac Lam, nguoi tham gia in lieu linh đo la Trung Quoc, khong hieu rang chinh minh moi la nguoi gay ra lam phat o Man Chau, va cach khac phuc cua ong ta chi đon thuan la trieu tap nhung thuong nhan hang đau Tham Duong, buoc toi ho tham lam vi luon luon tang gia hang hoa, co nam nguoi trong so đo đuoc chon ngau nhien đe xu ban cong khai, nham ran đe nhung nguoi con lai.

Mac cho luon co nhu cau tien bac, cac quan phiet song rat xa hoa. Truong Tac Lam so huu vien ngoc trai lon nhat the gioi, trong khi Ngo Boi Phu co cho minh vien kim cuong lon nhat the gioi. "Đai soai" Truong Tac Lam song trong mot cung đien xa hoa o Tham Duong cung nam ba vo, sach Nho hoc cu, mot ham đay ruou vang Phap, va can toi bay muoi đau bep trong bep đe phuc vu đu thuc an cho ong, cac ba vo va nhung vi khach. Truong Tong Xuong, "Tuong thit cho", an mot bua toi gom bon muoi mon Bi. Mot nha bao My đa mo ta ve bua toi cung Truong Tong Xuong: "Ong ay moi toi mot bua toi. Mot luong lon đo an xa hoa toi loi đuoc don len ban o mot đat nuoc đoi khat. Co ca sam banh Phap lan ruou manh."


= Trang bi =
Cac quan phiet mua sung may va đai phao tu nuoc ngoai, nhung nhung binh linh that hoc va mu chu cua ho khong the van hanh hoac bao quan nhung loai vu khi hien đai nay. Nam 1923, mot linh đanh thue nguoi Anh đa phan nan rang Ngo Boi Phu co khoang 45 khau đai phao chau Au khong the hoat đong vi khong đuoc bao duong đung cach. Trong tran Urga, quan đoi cua tuong Tu Thu Tranh, đa chiem đuoc Ngoai Mong, bi tan cong boi mot lien quan Nga–Mong Co do tuong Roman von Ungern-Sternberg chi huy. Nguoi Trung Quoc co the đa ngan chan đuoc Ungern neu biet ban sung may sao cho đung cach, đieu chinh đuoc đo giat huong len khi khai hoa. Ho khong lam đieu nay va đe đan bay qua xa khoi muc tieu. Viec khong biet su dung sung may hop ly đa khien nguoi Trung Quoc phai tra gia đat: sau khi chiem Urga vao thang 2 nam 1921, Ungern tiep tuc đieu quan Cossack cua minh cung ky binh Mong Co truy lung tan quan cua Tu Thu Tranh khi ho đang co thao chay ve phia nam tren đuong tro ve Trung Quoc.


Cac luc luong khac Boi vi binh linh duoi quyen khong co kha nang su dung hoac cham soc đung cach vu khi hien đai, cac quan phiet thuong phai thue linh đanh thue nuoc ngoai, nhung nguoi chien đau hieu qua nhung cung rat de dang ban minh theo loi đe nghi khac. Dan Bach Nga chay tron sang Trung Quoc sau chien thang cua phe Bolshevik, đuoc tuyen dung rat rong rai. Theo loi mot phong vien, linh đanh thue Nga xuyen qua quan Trung Quoc de dang nhu dung dao thai bo. Đon vi linh Nga đuoc tra luong cao nhat do tuong Konstatin Nechaev chi huy, nguoi chien đau cho Truong Tong Xuong, "Tuong thit cho" cai tri tinh Son Đong. Nechaev cung nguoi cua minh vo cung đang so. Nam 1926, ho lai ba tau hoa boc thep qua vung nong thon, ban ha bat cu ai gap tren đuong va lay đi moi thu co the di chuyen đuoc. Hanh vi bao luc chi dung lai khi nong dan chan đuong ray tau hoa dan Nachaev sang thi tran gan nhat cuop pha.
Đe tu ve truoc nhung cuoc tan cong tu cac phe phai va luc luong quan đoi quan phiet, nong dan tu to chuc hoi kin dan quan va hiep hoi lang xa, đong vai tro nhu nhung luc luong dan quan tu ve hay nhom bao an. Vi nong dan thi khong co tien mua sung va khong đuoc huan luyen quan su, nhung hoi kin ke tren chien đau dua vao vo thuat, vu khi tu che nhu guom, giao, va niem tin kien đinh vao phep thuat ho than. Niem tin đao thuong bat nhap vo cung quan trong, vi no la "mot vu khi manh me đe cung co quyet tam cho nhung nguoi so huu it nguon luc thay the bao ve gia tai it oi." Nghi le phep thuat ma nong dan thuc hien rat đa dang, tu nhung thuc hanh kha đon gian nhu nuot bua, đen nhung thuc hanh cau ky hon nhieu. Vi du, thanh vien Hong Thuong Hoi thuc hien cac nghi le bi mat ban kha nang chong đan đe chuyen đoi suc manh cua khi va luon khoa than ra tran, tret đat set đo đuoc cho la co kha nang chong đan len co the. Tang Phuc Hoi thi khau đau ba lan va gao khoc that to truoc moi lan ra tran. That vong voi Trung Hoa Dan quoc va tuyet vong vi bi quan phiet tuoc đoat cua cai, nhieu hoi kin nong dan ap dung chu nghia hoai co, chu truong khoi phuc che đo quan chu cu, đuoc dan dat boi cuu trieu Minh. Qua khu đuoc lang man hoa rong rai, va nhieu nguoi tin rang mot vi hoang đe nha Minh se mang lai mot "trieu đai hanh phuc va cong bang cho tat ca moi nguoi".


Be canh = Be canh mien bac =
Hoan he
Truc he
Phung he
Tan he
Tay Bac quan
Ma gia quan
Tan Cuong phai


= Be canh mien nam =
Quoc dan đang
Đien he
Truc he
Que he
Viet he
Kiem quan
Xuyen quan
Tuong he


Bac Cai chet cua Vien The Khai chia quan Bac Duong thanh hai phe chinh. Truc he va Phung he lien minh voi nhau, trong khi Hoan he mot minh mot phe. Su cong nhan quoc te phu thuoc vao su hien dien tai Bac Kinh, va moi be canh Bac Duong đeu co gang khang đinh minh đang thong tri thu đo đe tuyen bo tinh hop phap.


= Đoan Ky Thuy va su thong tri cua Hoan he (1916–20) =
Trong khi Le Nguyen Hong ngoi vao vi tri tong thong sau cai chet cua Vien The Khai, quyen luc chinh tri lai nam trong tay Thu tuong Đoan Ky Thuy. Chinh phu hop tac chat che voi Truc he do Pho Tong thong Phung Quoc Chuong cam đau, đe duy tri tinh on đinh cho thu đo. Nhung anh huong quan su tiep theo len Chinh phu Bac Duong khien cac tinh thanh khap đat nuoc tu choi chap nhan phuc tung. Cuoc tranh luan giua tong thong va thu tuong ve viec lieu Trung Quoc co nen tham gia Chien tranh the gioi thu nhat hay khong, đuoc tiep noi boi tinh trang bat on chinh tri o Bac Kinh. Ca Le Nguyen Hong va Đoan Ky Thuy đeu yeu cau tuong Bac Duong la Truong Huan, đang đong quan o An Huy, can thiep quan su vao Bac Kinh. Khi Truong Huan hanh quan đen Bac Kinh vao ngay 1 thang 7, ong nhanh chong giai tan quoc hoi va tuyen bo khoi phuc chinh quyen Man Thanh. Chinh quyen moi som roi vao tay Đoan Ky Thuy khi ong tro ve Bac Kinh cung quan tiep vien tu Thien Tan. Cung mot chinh phu song song o Bac Kinh, nhung bat đong co ban ve cac van đe quoc gia giua Đoan Ky Thuy voi tan tong thong Phung Quoc Chuong dan đen viec Đoan phai tu chuc vao nam 1918. Truc he lien minh voi Phung he do Truong Tac Lam lanh đao, va đanh bai Đoan Ky Thuy trong Chien tranh Truc–Hoan vao thang 7 nam 1920.


= Tao Con va su thong tri cua Truc he (1920–24) =
Sau khi Phung Quoc Chuong chet vao nam 1919, Truc he do Tao Con lanh đao. Truc he lien minh voi Phung he chi đon thuan vi loi ich nhat thoi, va chien tranh giua hai be canh nay som no ra vao nam 1922, voi ket qua la Truc he đay Phung he ve Man Chau. Tiep theo, Truc he muon cung co tinh hop phap cua minh va thong nhat đat nuoc bang cach đua Le Nguyen Hong tro lai vi tri tong thong va khoi phuc Quoc dan đai hoi. Ho đe xuat Tu The Xuong va Ton Dat Tien nen đong thoi tu chuc tong thong đe ung ho Le Nguyen Hong. Khong the chiu đung đuoc nhung yeu cau ngat ngheo cua Ton Dat Tien, Truc he thuyet phuc tuong Quoc dan đang Tran Quynh Minh tro co bang cach cong nhan ong la Tong đoc Quang Đong. Voi viec Ton Dat Tien bi đuoi khoi Quang Chau, Truc he đa khoi phuc mot cach hoi hot chinh phu hop hien ton tai truoc khi Truong Huan đao chinh. Tao Con mua chuc tong thong vao nam 1923, bat chap su phan đoi cua Quoc dan đang, tan du Phung he, Hoan he, mot so thuoc cap cua ong va cong chung. Mua thu nam 1924, Truc he duong nhu đang tren đa chien thang tuyet đoi trong Chien tranh Truc–Hoan lan thu hai cho đen khi Phung Ngoc Tuong phan boi be canh, chiem lay Bac Kinh va bo tu Tao Con. Cac luc luong Truc he bi đanh cho tan tac tu phia bac nhung van giu lay khu vuc trung tam.


= Đoan Ky Thuy tro lai trong vai tro tong thong lam thoi (1924–26) =
Viec Phung Ngoc Tuong tro co khien Ngo Boi Phu cung Truc he bi đanh bai, buoc phai rut lui ve phia nam. Truong Tac Lam bat ngo chien thang, bo nhiem Đoan Ky Thuy lam tong thong lam thoi moi vao ngay 24 thang 11 nam 1924. Chinh phu moi cua Đoan Ky Thuy đuoc Truc he mien cuong cong nhan, vi Đoan Ky Thuy khong so huu quan đoi rieng nen đuoc coi la mot lua chon trung lap. Ngoai ra, thay vi "tong thong", Đoan Ky Thuy chi la tong thong lam thoi, mot vi tri tam thoi va do đo rat yeu ve mat chinh tri. Đoan Ky Thuy keu goi Ton Dat Tien cung Quoc dan đang o mien nam tai khoi đong đam phan theo huong thong nhat đat nuoc. Ton Dat Tien yeu cau bai bo "cac hiep uoc bat binh đang" voi liet cuong nuoc ngoai va thanh lap mot quoc hoi moi. Truoc ap luc du luan, Đoan Ky Thuy buoc phai hua se to chuc mot quoc hoi moi trong ba thang; tuy nhien, ong khong the đon phuong huy bo cac hiep uoc bat binh đang, vi su cong nhan ma liet cuong nuoc ngoai danh cho che đo cua ong đuoc xac đinh boi chinh nhung hiep uoc nay. Ton Dat Tien qua đoi vao ngay 12 thang 3 nam 1925 va cac cuoc đam phan hoan toan đo vo.
Voi suc manh quan su be canh đang trong tinh trang hon loan, chinh phu Đoan Ky Thuy phu thuoc mot cach vo vong vao Phung Ngoc Tuong va Truong Tac Lam. Biet hai quan phiet khong ua nhau, Đoan Ky Thuy lien tim cach theo nguoi nay, chong nguoi kia. Ngay 18 thang 3 nam 1926, mot cuoc tuan hanh phan đoi đa đuoc to chuc, len an hanh đong xam pham chu quyen cua liet cuong nuoc ngoai va mot vu viec gan đay o Thien Tan, lien quan toi mot tau chien Nhat Ban. Đoan Ky Thuy đieu đong quan canh giai tan nguoi bieu tinh. Trong hon chien, 47 nguoi bieu tinh đa thiet mang, hon 200 nguoi khac bi thuong, trong đo co Ly Đai Chieu, đong sang lap Đang Cong san Trung Quoc. Su kien tren đuoc goi la Tham sat ngay 18 thang 3. Thang sau, Phung Ngoc Tuong lai noi day, lan nay chong lai Phung he, phe truat Đoan Ky Thuy, nguoi phai đen nau nho Truong Tac Lam đe đuoc bao ve. Truong Tac Lam, ngan ngam voi tinh hai mang cua Đoan Ky Thuy, tu choi khoi phuc lai vi tri cho ong ta khi chiem lai thu đo Bac Kinh. Phan lon thanh vien Hoan he đung ve phia Truong Tac Lam. Đoan Ky Thuy đanh phai đen Thien Tan lanh nan roi sau đo chuyen đen Thuong Hai, noi ong qua đoi vao nay 2 thang 11 nam 1936.


= Truong Tac Lam va Phung he (1924–28) =
Trong chien tranh Truc–Phung lan thu hai, Phung Ngoc Tuong đa chuyen su ung ho cua minh tu Truc he sang Phung he va thuc hien cuoc đao chinh Bac Kinh, khien Tao Con phai ngoi tu. Phung Ngoc Tuong som tach khoi Truc he, thanh lap Quoc dan quan va lien minh voi Đoan Ky Thuy. Nam 1926, Ngo Boi Phu cua Truc he phat đong Chien tranh chong Phung he. Truong Tac Lam loi dung tinh hinh, tien vao Son Hai quan tu phia đong bac va chiem đuoc Bac Kinh. Phung he van nam quyen kiem soat thu đo cho đen khi Chien dich Bac phat do Quoc quan cua Tuong Gioi Thach dan đau, tuoc quyen luc cua Truong Tac Lam vao thang 6 nam 1928.


Nam Cac tinh phia nam Trung Quoc đoi khang voi chinh phu Bac Duong o phia bac, đung len chong lai hanh đong khoi phuc che đo quan chu cua Vien The Khai va ca chinh phu ke tuc ra đoi sau cai chet cua ong o Bac Kinh. Ton Dat Tien cung cac nha lanh đao mien nam khac đa thanh lap mot chinh phu o Quang Chau đe chong lai su cai tri cua cac quan phiet Bac Duong, chinh phu nay đuoc coi nhu mot phan cua Chien tranh bao ve hien phap.


= Ton Dat Tien va Chinh phu quan quan "Bao ve hien phap" o Quang Chau (1917–22) =
Thang 9, Ton Dat Tien tro thanh tong tu lenh cua chinh phu quan quan bao ve hien phap lam thoi 1912. Cac quan phiet phia nam ho tro che đo cua Ton Dat Tien đe hop phap hoa cac tieu quoc cua minh va thach thuc Bac Kinh. Trong mot no luc nham gianh lay su cong nhan tu cong đong quoc te, ho con tuyen chien voi Lien minh Trung tam nhung khong thu đuoc ket qua. Thang 7 nam 1918, nhung nguoi theo chu nghia quan quoc o mien nam cho rang Ton Dat Tien đuoc trao qua nhieu quyen va buoc ong phai tham gia mot uy ban quan tri. Nhung tro luc ap đen lien tuc buoc Ton Dat Tien tu ly khai khoi chinh phu quan quan. Ong tai thanh lap Quoc dan đang, voi su giup đo cua Tran Quynh Minh, Sam Xuan Huyen, Lam Bao Dich va Luc Vinh Đinh vua bi truc xuat trong Chien tranh Quang Đong–Quang Tay nam 1920. Thang 5 nam 1921, Ton Dat Tien đuoc bau lam "tong thong bat thuong" boi mot nghi vien thieu so bat chap su phan đoi cua Tran Quynh Minh va Đuong Thieu Nghi vi tinh vi hien. Đuong Thieu Nghi bo đi trong khi Tran Quynh Minh muu đo voi Truc he hong lat đo Ton Dat Tien vao thang 6 nam 1922, đe đoi lay chuc Tong đoc Quang Đong.


= Tai to chuc chinh phu quan quan o Quang Chau (1923–25) =
Sau khi Tran Quanh Minh bi đuoi khoi Quang Chau, Ton Dat Tien tro lai nam quyen lanh đao vao thang 3 nam 1923. Đang đuoc tai to chuc dua tren nguyen tac tap trung dan chu, va lien minh voi Đang Cong san Trung Quoc, theo chien luoc Lien Nga dung Cong. Chinh quyen Quang Chau tap trung đao tao si quan quan đoi thong qua Hoc vien quan su Hoang Pho moi thanh lap. Nam 1924, Truc he mat quyen luc, Ton Dat Tien đen Bac Kinh đe đam phan cac đieu khoan thong nhat voi lanh đao Quoc dan quan, Phung he va Hoan he. Ton Dat Tien khong the tiep tuc đam bao cac đieu khoan khi qua đoi vao thang 3 nam 1925 vi benh tat. Ngay sau cai chet cua Ton Dat Tien, cac cuoc tranh gianh quyen luc no ra trong noi bo Quoc dan đang. Chien tranh Van Nam–Quang Tay bung phat khi Đuong Thieu Nghi co gang gianh quyen lanh đao đang. O phia bac, cac cuoc đau tranh do Quoc dan quan lanh đao, chong lai lien minh Truc–Phung keo dai tu thang 11 nam 1925 đen thang 4 nam 1926. That bai cua Quoc dan quan đat dau cham het cho quyen cai tri cua ho o Bac Kinh.


Tai thong nhat Tuong Gioi Thach noi len voi tu cach la nguoi đuoc Ton Dat Tien bao ho sau Su co tau chien Trung Son. Mua he nam 1926, Tuong Gioi Thach va Quoc quan bat đau Chien dich Bac phat voi hy vong thong nhat Trung Quoc. Ngo Boi Phu va Ton Truyen Phuong cua Truc he sau đo bi đanh bai o mien trung va mien đong Trung Quoc. Truoc tinh hinh cap bach, Quoc dan quan va Diem Tich Son thanh lap lien minh voi Tuong Gioi Thach đe cung nhau tan cong Phung he. Nam 1927, Tuong Gioi Thach khoi xuong mot cuoc thanh trung bao luc nham vao nhung nguoi Cong san trong Quoc dan đang, đanh dau cham het cho chien luoc Lien Nga dung Cong. Mac du Tuong Gioi Thach đa cung co quyen luc cua Quoc dan đang o Nam Kinh, van can phai chiem Bac Kinh, qua đo khang đinh tinh hop phap can thiet đe quoc te cong nhan. Thay cho long trung thanh, Diem Tich Son đen va chiem Bac Kinh sau cai chet cua Truong Tac Lam vao nam 1928. Nguoi ke nhiem Truong Tac Lam, Truong Hoc Luong, chap nhan quyen luc cua lanh đao Quoc dan đang, Chien dich Bac phat chinh thuc ket thuc.
Nen chinh tri Trung Quoc trong Thap nien Nam Kinh do Quoc dan đang lanh đao, đuoc đinh hinh sau sac boi nhung thoa hiep voi cac quan phiet đa giup Chien dich Bac phat thanh cong. Hau het cac nha lanh đao cap tinh la cac chi huy quan su chi tham gia Quoc dan đang trong Chien dich Bac phat, khi cac quan phiet va nguoi quan ly cua ho đeu bi Tuong Gioi Thach thuyet phuc. Mac du la mot nha đoc tai, Tuong Gioi Thach khong nam quyen tuyet đoi vi luon bi cac đoi thu trong đang va quan phiet đia phuong thach thuc.
Du Trung Quoc đa thong nhat, van co nhung cuoc xung đot dien ra tren khap đat nuoc. Cac quan phiet đong y hop tac nhung van nay sinh bat đong voi Chinh phu Quoc dan đang, va giua ho som bung phat Đai chien Trung Nguyen vao nam 1930. Tu nam 1931 đen nam 1937, mot loat cuoc chien no ra o Tan Cuong. Sau Su bien Tay An nam 1939, moi no luc quan su chuyen sang trang thai chuan bi đuong đau Đe quoc Nhat Ban.
Cac quan phiet tiep tuc đat ra nhieu van đe cho Chinh phu Quoc dan đang mai cho toi khi phe cong san gianh chien thang vao nam 1949. Nhieu quan phiet quay lung voi Quoc dan đang va đao tau sang Đang Cong san Trung Quoc, chang han nhu quan phiet Van Nam Lu Han, nguoi cung quan đoi cua minh tung chiu trach nhiem giai giap quan Nhat o Ha Noi va tham gia cuop boc dien rong.
Du Tuong Gioi Thach thuong khong bi đanh gia la mot nha lanh đao đoi bai, quyen luc cua ong ta phu thuoc vao tinh can bang giua nhieu quan phiet. Ke ca khi đa thau hieu va cam ghet thuc te rang nan tham nhung trong noi bo Quoc dan đang đang đay cong chung đen voi phe cong san, Tuong Gioi Thach van tiep tuc tap trung đoi pho voi cac quan phiet, dung tung cho su bat tai va nan tham nhung, đuc khoet cap duoi khi ho đang manh len, lam tat ca chi đe duy tri su thong nhat. Sau khi Nhat Ban đau hang, cac quan phiet quay sang chong Quoc dan đang.


Xem them Chu nghia dan toc Trung Quoc
Quoc quan Trung Hoa Dan Quoc
Chinh tri Trung Hoa Dan Quoc
Chien Quoc


Tham khao = Chu thich =


Đoc them