Đong y hay y hoc co truyen Trung Quoc la mot nhanh cua nganh y hoc co truyen đuoc phat trien dua tren hon 3.500 nam hanh nghe y cua Trung Quoc bao gom nhieu hinh thuc khac nhau nhu thao duoc, cham cuu, tri lieu bang cao gio, xoa bop, nan xuong, khi cong va lieu phap an kieng, nhung gan đay cung chiu anh huong cua y hoc phuong Tay hien đai. Đong y đuoc su dung rong rai trong vung van hoa Đong A  noi co mot lich su lau dai, va nhung nam sau đo, Đong y ngay cang đuoc pho bien tren toan cau. Mot trong nhung nguyen ly co ban cua Đong y la nang luong song cua co the (khi), khong phai la mot hien tuong đa đuoc kiem chung ve mat khoa hoc, đuoc cho la luu thong qua cac đuong đi, đuoc goi la cac kinh lac, đuoc cho la co cac nhanh ket noi voi cac co quan va chuc nang co the."  Cac khai niem ve co the va benh tat đuoc su dung trong Đong y phan anh nguon goc co xua cua no va su nhan manh cua no đoi voi cac qua trinh đong đoi voi cau truc vat chat, tuong tu nhu ly thuyet humoral cua chau Au.
Nghien cuu khoa hoc cho đen nay chua tim thay bang chung cho cac khai niem truyen thong cua Trung Quoc nhu khi cong, kinh lac va cac huyet đao.  Ly thuyet va thuc hanh Đong y khong dua tren kien thuc khoa hoc hien co va co su bat đong giua cac thay thuoc ve cach thuc chan đoan va đieu tri nao nen đuoc su dung cho bat ky benh nhan nao. Hieu qua cua thuoc thao duoc Trung Quoc van it đuoc nghien cuu va ho tro. Co nhung lo ngai ve mot so thuc vat co kha nang đoc hai, cac bo phan đong vat va duoc pham tu Trung Quoc. Cung co nhung lo ngai ve buon ban va van chuyen trai phep cac loai co nguy co tuyet chung bao gom te giac va ho, va quyen loi cua cac đong vat bi nuoi nhot, đac biet la gau. Mot đanh gia ve nghien cuu hieu qua chi phi cho Đong y cho thay cac nghien cuu co muc đo bang chung thap, nhung cho đen nay van chua cho thay ket qua co loi. Nghien cuu duoc pham đa kham pha tiem nang tao ra cac loai thuoc moi tu cac phuong thuoc truyen thong, voi rat it ket qua thanh cong. Mot bai xa luan cua tap chi Nature đa mo ta Đong y la "đay cac kien thuc gia khoa hoc" va noi rang ly do ro rang nhat ma no khong đua ra nhieu phuong phap chua tri la vi phan lon cac phuong phap đieu tri cua no khong co co che hoat đong hop ly.  Nhung nguoi ung ho Đong y thi lai cho rang cac nghien cuu tu phuong Tay cho đen nay đa bo lo cac tinh nang chinh cua nghe thuat Đong y, chang han nhu cac tuong tac chua biet giua cac thanh phan khac nhau va cac he thong sinh hoc tuong tac phuc tap.
Cac hoc thuyet cua y hoc Trung Quoc bat nguon tu cac cuon sach nhu Hoang đe noi kinh (黄帝内经) va Thuong han luan (伤寒论), cung nhu trong cac quan niem vu tru hoc nhu am duong va ngu hanh. Bat đau tu nhung nam 1950, nhung quan niem nay đa đuoc chuan hoa tai Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, bao gom ca nhung no luc đe tich hop chung voi cac quan niem hien đai ve giai phau va benh ly. Trong nhung nam 1950, chinh phu Trung Quoc đa thuc đay mot hinh thuc Đong y đuoc he thong hoa.
Đong y mo ta suc khoe la su tuong tac hai hoa giua cac thuc the nay va the gioi ben ngoai, va benh tat la su bat hoa trong tuong tac. Chan đoan Đong y nham muc đich theo doi cac trieu chung cua mo hinh bat hoa tiem an, bang cach đo mach, kiem tra luoi, da va mat, va xem xet thoi quen an va ngu cua nguoi đo cung nhu nhieu thu khac.


Triet ly y hoc Ly luan Đong y dua tren nen tang triet hoc co Trung Hoa: Am Duong, Ngu Hanh. Am Duong, Ngu Hanh can bang thi co the khoe manh, viec chua benh nham lap lai trang thai can bang cua cac yeu to đo trong khi Tay y dua tren cac kien thuc ve giai phau, sinh ly, vi sinh v.v. cung cac thanh tuu cua cac nganh khoa hoc hien đai.
Ben canh Am Duong, Ngu Hanh, co so ly luan Đong y con bao gom: hoc thuyet Thien Nhan hop nhat, hoc thuyet kinh lac, bat cuong, hoc thuyet tang tuong. Mac dau tang tuong hoc Đong y co nhieu điem tuong đong voi giai phau va sinh ly hoc Tay y, cac tu Han-Viet dung đe chi cac tang (Tam, Can, Ty, Phe, Than), phu (vi, đom, tam tieu, bang quang, tieu truong, đai truong) trong Đong y khong đong nhat voi cac tu chi cac co quan theo giai phau hoc Tay y (tim, gan, lach, phoi, cat; da day, mat v.v.). Boi le Đong y co mot he thong ly luan khac, theo đo, viec chia tach co the thanh cac bo phan khac nhau mot cach rach roi chi la khien cuong, do co the la mot the thong nhat.
Trai nguoc voi van hoa phuong Tay, van hoa phuong Đong coi trong "can bang" va "đieu hoa". "Trung dung" - tuc can bang giua hai thai cuc, đuoc nguoi xua ton vinh la tieu chuan toi cao trong triet ly tu than cua bac quan tu. Trong quan he voi thien nhien, phuong Đong khong chu truong che phuc ma huong toi su hoa hop – "thien nhan hop nhat". Trong quan he giua nguoi voi nguoi, tu ngan nam xua "di hoa vi quy" đa tro thanh phuong cham xu the co ban. Đac tinh van hoa đo đa anh huong sau sac toi quan niem va phuong phap chua benh cua Đong y hoc. Ve benh tat, Đong y quan niem moi thu đeu do "am duong that đieu" - mat su can bang va trung dung gay nen. Đe chua tri benh tat, Đong y su dung 8 bien phap co ban - "han" (lam ra mo hoi), "tho" (gay non), "ha" (thong đai tien), "hoa" (hoa giai), "on" (lam am), "thanh" (lam mat), "tieu" (tieu thuc an tich tre), "bo" (boi bo) đe khoi phuc can bang chinh the, hoa giai mau thuan giua "chinh khi" (suc chong benh) va "ta khi" (tac nhan gay benh). Trong 8 phep đo, khong co bien phap nao mang tinh đoi khang, tan cong truc dien vao "benh ta" nhu trong Tay y.
Đac biet đe thuc hien viec hoa giai co hieu qua nhat, Đong y chu truong "tri vi benh" (chua tu khi benh chua hinh thanh). 2000 nam truoc, Noi kinh - bo sach kinh đien cua Đong y đa viet: Bac thanh y khong cho khi benh hinh thanh roi moi chua tri, ma chua tu khi chua phat benh. Benh đa hinh thanh moi dung thuoc, xa hoi đa roi loan moi lo chan chinh, khac gi khi khat nuoc moi lo đao gieng, giac toi noi moi đuc binh khi, chang qua muon sao? (Thanh nhan bat tri di benh, tri vi benh; benh di thanh nhi hau duoc chi, loan di thanh nhi hau tri chi, vi do khat nhi xuyen tinh, đau nhi chu binh, bat diec van ho). Do chu truong "tri vi benh" nen Đong y rat coi trong duong sinh - nang cao "chinh khi", chinh khi đay đu thi benh tat khong the xam pham (Chinh khi ton noi, ta bat kha can). Đo cung la tu tuong "tuong gioi khong can đanh ma thang" trong Ton Tu binh phap (Bat chien nhi khuat nhan chi su). Trong sach Noi kinh, duong sinh đuoc đat vao vi tri toi cao, con tri lieu chi đuoc xem la bien phap o binh dien thap. Tan cong truc tiep vao "benh ta" chi đuoc Đong y xem nhu bien phap cuoi cung, bat đac di. "Tri vi benh", "phong benh hon chua benh" - la chien luoc y te vo cung sang suot va la net van hoa đoc đao cua Đong y tu ngan nam xua. Ngay nay, khi pho benh đang co xu huong chuyen tu nhiem trung sang benh tam than, noi tiet, chuyen hoa, phuong thuc song,... thi chien luoc đo se con co gia tri thuc tien va khoa hoc to lon hon nua.
Đong y la nhan thuat, nen đoi tuong chinh cua Đong y khong phai la "benh" ma la "con nguoi". Con nguoi trong Đong y cung voi moi truong, vu tru hop thanh mot chinh the thong nhat, nguoi xua goi đo la "Thien nhan hop nhat". Ban than con nguoi cung la mot chinh the thong nhat, nen tinh than va the xac hop nhat voi nhau, nguoi xua goi đo la "Hinh than hop nhat".
Phuong cham co ban cua Đong y trong chua benh la "luu nhan tri benh" - nghia la truoc het phai giu lay mang song cua con nguoi, sau đo moi nghi toi van đe khong che, tieu tru o benh. Muc tieu chua benh cua Đong y la lap lai trang thai "can bang chinh the". Do đo trong qua trinh chua benh, Đong y coi trong kha nang tu khoi phuc va tai tao cua co the con nguoi, lay viec huy đong tiem nang cua con nguoi lam phuong cham chinh. Vi vay, benh nhan đuoc coi la chu the, "nhan vi ban benh vi tieu" - nghia la nguoi la goc, la chu the, benh chi la ngon.
Đong y dung thuoc tuy theo nguyen tac "Bien chung luan tri" - nghia la tuy theo chung trang bieu hien o nguoi benh ma su dung phep chua, bai thuoc khac nhau. Tren lam sang, tram nguoi mac cung mot benh, co the đuoc chua tri bang hang tram phuong thuoc khac nhau. Vi phuong thuoc đuoc lap ra theo nguyen tac "Bien chung luan tri" - tuc phong theo benh tinh cu the o tung nguoi benh. "Phuong gia phong da" nhu y gia thoi xua thuong noi.


Chan benh Chan đoan Đong y dung cac phuong phap vong chan (quan sat benh nhan va hoan canh), van chan (lang nghe am thanh tu the trang va tam su cua benh nhan), van chan (hoi benh nhan va nguoi nha nhung đieu lien quan), thiet chan (kham bang tay va dung cu) đe xac đinh benh trang. 


Đieu tri Đieu tri Đong y gom co phuong phap cham cuu, cac thuoc uong hoac dung ngoai da, va ca xoa bop.
Phuong phap cham cuu dua tren he thong kinh mach đuoc mieu ta chi tiet voi hang tram huyet tren co the. Cac huyet va cac đuong kinh mach co moi lien he voi cac tang, phu trong co the, đe đieu tri cac roi loan o tang phu nao, roi loai kieu nao thi can thiep vao cac huyet tuong ung va mot so huyet khac đe ho tro neu can thiet. Đieu đac biet la he thong cac huyet, kinh mach đo khong the dung cac phuong phap giai phau, sinh ly cua Tay y đe mieu ta đuoc, tuy rang trong thoi đai ngay nay, cham cuu đuoc su dung nhu mot phuong phap gay vo cam (gay te) trong mot so cuoc phau thuat (Đong Tay y ket hop).
Thuoc Bac la cac vi thuoc đuoc khai thac va bao che theo sach cua Trung Quoc truyen sang (va phat trien boi cac luong y nguoi Viet). Thuoc Nam la cac vi thuoc do cac thay thuoc kham pha tren lanh tho Viet Nam. Cac vi thay thuoc noi tieng đuoc xem la bac to cua nghe y Viet Nam la Le Huu Trac (con luu truyen bo Hai Thuong Y Tong Tam Linh la sach can ban cua Đong y Viet Nam) va Tue Tinh (tac gia cua cau noi noi tieng "Nam duoc tri Nam nhan" - thuoc Nam dung chua benh cho nguoi Nam).
Luu y: Phuong phap cao gio đuoc dung rong rai trong dan gian chua đuoc nganh Đong y chinh thuc cong nhan va phuong phap chich le cung con nhieu ban cai.


Chu thich Tham khao Đoc them Nhung cay thuoc va vi thuoc Viet Nam (GS Đo Tat Loi)
Đong duoc - Chua benh phong benh Tam - Ty - Phe - Than - Can (BS CKII Đo Huu Đinh)
Tu Ngoai cam toi Noi thuong va Kinh nghiem chua tri bang Đong y Đong duoc (BS CKII Đo Huu Đinh)
Duoc Hoc Co Truyen Toan Tap (PGS.TS.BS Tran Van Ky)


Lien ket ngoai Traditional Chinese medicine tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ban mau:Y hoc thay the
Ban mau:Y te Trung Quoc