Sec (czech, tieng Sec: Cesko), ten chinh thuc la Cong hoa Sec (tieng Sec: Ceska republika ), la quoc gia noi luc thuoc khu vuc Trung Au va giap Ba Lan, Đuc, Ao va Slovakia. Thu đo va thanh pho lon nhat cua quoc gia la Praha voi hon 1,3 trieu dan cu ngu tai đay. Cong hoa Sec la quoc gia đa đang theo che đo cong hoa đai nghi. Tong thong la nguoi đung đau nha nuoc, con thu tuong la nguoi đung đau chinh phu. Quoc hoi co hai vien gom thuong vien va ha vien. Cong hoa Sec gia nhap NATO vao nam 1999 va tro thanh thanh vien cua Lien minh chau Au tu nam 2004. Ngay 21 thang 12 nam 2007, Cong hoa Sec đa thong qua Hiep uoc Schengen, tao đieu kien thuan loi hon cho viec đi lai va du lich vao nuoc nay. Ngoai ra, Cong hoa Sec la thanh vien cua cac to chuc OECD, OSCE, Uy hoi chau Au va Nhom Visegrad.
Lanh tho Cong hoa Sec bao gom cac vung đat đa tung ton tai trong lich su la Bohemia, Morava va 1 phan Silesia. Sec tro thanh bo phan cua Đe quoc Ao va Đe quoc Ao-Hung trong hang the ki cho đen nam 1918 khi Sec cung voi Slovakia tuyen bo thanh lap nuoc Tiep Khac. Trong Chien tranh the gioi thu hai, Tiep Khac bi phat xit Đuc chiem đong. Sau đo, nuoc nay tro thanh quoc gia xa hoi chu nghia cho đen nam 1989 khi cuoc Cach mang Nhung dien ra đua đat nuoc tro ve tien trinh dan chu. Ngay 1 thang 1 nam 1993, mot cuoc ly khai đa dien ra, Tiep Khac lai tach thanh 2 quoc gia đoc lap la Sec va Slovakia.


Ten goi Ten goi cu trong tieng Anh cua Cong hoa Sec la "Bohemia" bien đoi tu tieng Latinh "Boiohaemum" co nghia la "que huong cua nguoi Boii". Ten goi Sec hien tai lay tu ten Cechy chuyen hoa tu cach phat am Czechy cua Ba Lan.
Sau khi Tiep Khac (Ceskoslovensko trong tieng Sec hay Czechoslovakia trong tieng Anh), 1 lien bang bao gom Sec va Slovakia giai the thanh 2 quoc gia rieng biet, Sec khong co ten goi chinh thuc trong tieng Anh. Nam 1993, Bo Ngoai giao Cong hoa Sec đe nghi ten Czechia nhu la ten thay the chinh thuc cho tat ca truong hop khong phai la cac van ban chinh thuc va ten goi cua co quan chinh quyen nhung ten goi nay khong su dung rong rai trong cac van ban tieng Anh nhu la Czech Republic.
Thang 4 nam 2016 chinh phu Sec du đinh se đe nghi len Lien Hop Quoc ve viec coi Czechia la 1 trong nhung ten goi chinh trong co so du lieu đia ly.
Ten "Sec" trong tieng Viet la phien am cua tu "tcheque" trong Republique tcheque ("Cong hoa Sec") tu tieng Phap (neu khong dung kem tu Republique - "Cong hoa" thi nuoc nay trong tieng Phap goi la Tchequie, đoc phien am nhu la "Sec-ki"). Hien tai trong tieng Trung, Sec van đuoc goi la Tiep Khac (捷克) lay chu Han co am Quan thoai gan giong (Jieke) đe phien am tu quoc hieu "Cesko". Tuy nhien "Tiep Khac" hay "Tiep" trong tieng Viet hien dung đe chi nha nuoc lien bang cu cua Sec va Slovakia hoac cac chinh the tuong tu.


Lich su = Tien su =
Cac nha khao co hoc đa tim thay bang chung cua nguoi tien su sinh song tai vung đat ngay nay la Cong hoa Sec. Tu the ky thu III truoc Cong nguyen, cac bo toc Celt, Boii đa đen Sec đinh cu. Đen the ky I, cac bo toc Marcomanni va Quani tai vung đat thuoc Đuc ngay nay cung đen sinh song tai vung đat nay. Trong suot Giai đoan Di cu tai chau Au vao the ky 5, cac bo lac thuoc Đuc đa roi khoi vung đat Sec va di tan ra cac vung đat o phia Đong va phia Tay.
Nguoi Slav tu vung Bien Đen-Karpat đinh cu tai đay (do cac cuoc tan cong tu vung Siberia va cac bo lac Đong Au: Hung, Avar, Bulgar va Magyar). Vao the ky 6 ho di cu toi cac vung đat tai phia Nam nhu Bohemia, Moravia va 1 so vung đat ma ngay nay thuoc ve lanh tho Ao. Trong suot the ky VII, thuong gia Samo đen tu vung Francia đa lanh đao va ung ho cuoc khoi nghia cua nguoi Slav đe chong lai toc nguoi Avar nam 623, tro thanh nguoi thong tri cua Vuong quoc Slav đau tien. Đay la to chuc chinh quyen đau tien cua nguoi Slav nhung thuc te đay la 1 lien minh cua 1 so bo lac chu khong thuc su la 1 quoc gia quan chu chuyen che.


= Đai Moravia =

Sau khi Đe che cua vua Samo tan ra, nguoi Moravia va Nitra đa thanh lap cac cong quoc moi. Nam 833, Mojmir I cua Moravia đa tan cong va sap nhap cong quoc Nitra, lap ra 1 cong quoc duy nhat la Đai Moravia (Velka Morava).
Nam 846, Mojmir I nhuong ngoi cho nguoi chau cua minh la Rastislav (846-870). Duoi thoi Rastislav, 1 cuoc cai cach van hoa đa dien ra khi 2 nha truyen giao Kyrillo va Methođio bi nguoi nay moi đen Đai Moravia đe truyen ba đao Thien chua vao đat nuoc nay. Ho cung gop cong trong viec xay dung bang chu cai cua nguoi Slav tuc bang ky tu Cyril.
Duoi thoi vua Svatopluk I, Đai Moravia đat toi su mo rong lon nhat ve dien tich. Lanh tho cua no trai dai tren cac vung đat ngay nay la Hungary, Ba Lan, Ao, Đuc, Serbia, Slovenia, Croatia va Ukraina. Ve sau, nhung cuoc chien tranh voi Đe che Frank đa lam cho Đai Moravia suy yeu va nhung nguoi Hungary xam luoc đa khien đat nuoc tan ra vao đau the ky 10.


= Thoi ky Trung co =

Nam 995, cong quoc Bohemia thanh lap duoi su lanh đao cua vuong trieu Premyslid, thanh vien cua 1 bo toc ten la Sec. Vuong trieu Premyslid đa thong nhat cac vuong trieu Sec khac va thanh lap 1 chinh quyen trung uong.
Đau the ky XI, cong quoc Bohemia đa chinh phuc nuoc Đai Moravia. Tuy Moravia van la 1 lanh đia tach biet cua Bohemia song nuoc nay lai bi cai tri boi 1 trong nhung nguoi con trai cua vua Bohemia.
Vao nam 1306, dong ho Premyslid khong co nguoi ke vi. Sau nhung cuoc chien gianh quyen luc, dong ho Luxemburg đa đoat đuoc ngoi vua Bohemia. Vi vua thu 2 cua trieu đai Luxemburg la Karel IV (1342-1378, Charles trong tieng Anh va tieng Phap, Karl trong tieng Đuc) đa thay đoi đat nuoc Bohemia. Nam 1344, nguoi nay nang chuc Giam muc cua thanh pho Praha len thanh tong Giam muc đong thoi kiem che quyen luc cua cac quy toc Sec va đua Bohemia, Moravia tro thanh cac quan hanh chinh va đua Brandenburg (toi nam 1415), Lusatia (toi nam 1635), Silesia (toi nam 1742) vao quyen kiem soat cua Sec. Karel IV cung tao ra cac cong trinh xay dung nhu lau đai Praha va cau Karl. Karel IV cung thanh lap Đai hoc Karl o Praha (Univerzita Karlova) nam 1348 voi mong muon bien Praha thanh 1 trung tam hoc van cua chau Au.
Vao the ky XV, 1 cuoc chien tranh ton giao đa dien ra tai Sec, lich su goi la cuoc Chien tranh Hussite. Sec suy yeu va đen nam 1526 đa bi sap nhap vao đe che Habsburg.


= Thoi ky thuoc trieu đai Habsburg =
Sau khi bi sap nhap vao Đe che Habsburg, nguoi Sec bat đau bi đong hoa. Tieng Sec bi cam su dung va tieng Đuc tro thanh ngon ngu chinh thuc o Sec.
Nam 1618, nguoi Bohemia đa noi day chong lai trieu đinh Habsburg. Ho đa chon 1 nguoi theo đuong loi cua Jean Calvin la Frederick cua Palatinate (Fridrich Falcky) len ngoi. Nhung đen ngay 6 thang 11 nam 1620, quan đoi Sec bi đanh bai tai Tran Nui Trang (Bitva na Bile hore). Chien tranh Ba muoi nam (1618-1648) đa pha huy phan lon nhung lang mac, thanh pho cua Bohemia.
Đen thoi nu hoang Maria Theresa va con trai, vua Joseph II, nhung nguoi chiu anh huong cua Thoi đai Khai sang, tinh hinh Bohemia bat đau co nhung chuyen bien. Tuy chinh sach đong hoa van khong thay đoi nhung tinh hinh xa hoi, giao duc đa cai thien cho nguoi Sec. Vao the ky XIX, chu nghia banh truong cua Phap duoi thoi vua Napoleon I đa kich thich tinh than phuc hung dan toc cua nguoi Sec. Tang lop tri thuc moi hon đa đong vai tro nhat đinh trong viec phuc hung va phat trien ngon ngu dan toc. Thang 2 nam 1848, cuoc Cach mang thang 2 o Phap đa lam bung no cao trao cach mang tu san lan khap chau Au. Vao ngay 12 thang 6 nam 1848, khoi nghia cua nhung nguoi dan chu cap tien va su huong ung cua nhan dan đa bung no tai Praha va đen ngay 17 thang 6, cuoc khoi nghia bi dap tat.
Nam 1867, nha nuoc quan chu luong hop Ao-Hung ra đoi trong đo Sec nam trong tam anh huong cua Ao. Vao nhung nam o nua sau cua đe che Ao-Hung, tinh hinh giua nguoi Sec va nguoi Đuc o Bohemia tro nen cang thang hon. Moi quan he xau đi giua cac dan toc trong đe che đa đay nhanh hon su sup đo cua quoc gia nay. Nam 1900, Tomas Garrigue Masaryk nguoi sau nay tro thanh tong thong Tiep Khac đa thanh lap Đang Tien bo Sec. Y tuong ve quoc gia ket hop giua hai dan toc Sec va Slovakia bat đau hinh thanh.


= Tiep Khac (1918-1993) =

Sau khi Chien tranh the gioi thu nhat ket thuc cung voi su sup đo cua Đe che Ao-Hung, ngay 28 thang 10 nam 1918, Cong hoa Tiep Khac (bao gom Sec va Slovakia ngay nay) tuyen bo đoc lap. Hiep uoc St. Germain ky ket vao thang 9 nam 1919 đa chinh thuc cong nhan nen cong hoa moi cua Tiep Khac. Sau đo, Ruthenia cung sap nhap vao Tiep Khac vao thang 6 nam 1920. Quoc gia Tiep Khac moi thanh lap co dan so khoang 13,5 trieu nguoi, thua huong 70-80% cac co so cong nghiep cua Ao-Hung. Luc đo Tiep Khac nam trong 10 nuoc cong nghiep hoa nhat the gioi.
Truoc chien tranh the gioi thu hai, chinh quyen phat xit o Đuc bat đau đe doa tien hanh xam luoc Trung Au. Sau khi sap nhap nuoc Ao vao lanh tho Đuc, Tiep Khac tro thanh muc tieu tiep theo cua phat xit Đuc. Thang 4 nam 1938, Đuc neu yeu sach đoi vung đat Sudetenland cua Tiep Khac. Ngay 29 thang 9 nam 1938, Hiep uoc Munchen ky ket. Anh, Phap vi khong muon chien tranh voi Đuc đa quyet đinh bo lien minh quan su voi Tiep Khac. Va hau qua la đen ngay 16 thang 3 nam 1939, toan bo lanh tho Tiep Khac đa bi Đuc chiem đong. Trong nhung nam Chien tranh the gioi thu hai, khoang 390.000 nguoi dan thanh thi trong đo co 83.000 nguoi Do Thai đa bi giet hai hoac bi hanh quyet. Hang tram ngan nguoi đa bi đua vao cac nha tu va cac trai tap trung đe lam viec. Chien tranh ket thuc vao ngay 9 thang 5 nam 1945 voi viec cuoc khoi nghia Praha lat đo ach thong tri cua phat xit Đuc thanh cong va quan đoi Lien Xo va Hoa Ky tien vao Tiep Khac.
Tu nam 1945-1946, đa phan nguoi Đuc thieu so (khoang 2,7 trieu nguoi) đa bi truc xuat khoi Tiep Khac sang Đuc va Ao. Sau Chien tranh the gioi thu hai, Đang Cong san Tiep Khac phat trien nhanh hon do su that vong cua nguoi Tiep Khac đoi voi phuong Tay vi đa bo roi ho trong Hiep uoc Munchen va do anh huong ngay cang manh cua Lien Xo. Trong cuoc bau cu nam 1946, Đang Cong san đa gianh ti le phieu 38%, tro thanh chinh đang lon nhat va chinh thuc cam quyen tu thang 2 nam 1948. Sau đo, Đang Cong san Tiep Khac đa xay dung 1 chinh quyen toan cong san.

Sau khi nam quyen, Đang Cong san Tiep Khac đa quoc huu hoa cac nganh kinh te, xay dung nen kinh te ke hoach. Kinh te tang truong nhanh hon trong thap nien 1950 va thap nien 1960 sau đo bat đau giam sut tu thap nien 1970 va roi vao khung hoang hon. Chinh quyen cong san tro nen thieu dan chu hon. Nam 1968, phong trao Mua Xuan Praha bung no đoi mo rong tu do dan chu va thuc hien đa nguyen chinh tri nhung sau đo bi quan đoi Lien Xo đan ap va dap tat.
Thang 11 nam 1989, cuoc Cach mang Nhung lua đua Tiep Khac tro lai qua trinh dan chu. Ngay 1 thang 1 nam 1993, Tiep Khac dien ra cuoc "chia li trong hoa binh". 2 dan toc Sec va Slovakia tach ra thanh lap 2 quoc gia moi la Cong hoa Sec va Cong hoa Slovakia.


= Cong hoa Sec (tu 1993) =
Sau khi tro thanh 1 quoc gia đoc lap vao nam 1993, quoc hoi Cong hoa Sec đa quyet đinh giu nguyen la co cua Lien bang Tiep Khac cu lam la co cua Cong hoa Sec. Cung nam đo, nuoc nay gia nhap Lien Hop Quoc. Đen nam 1995, Cong hoa Sec tro thanh thanh vien cua To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te (OECD) va To chuc Thuong mai The gioi (WTO). Ngay 12 thang 3 nam 1999, Cong hoa Sec gia nhap NATO. Vao nam 2004, cung voi 9 quoc gia Đong Au va Nam Au khac, Cong hoa Sec đa tro thanh thanh vien cua Lien minh chau Au. Kinh te Cong hoa Sec đi theo nen kinh te thi truong va tren đa phat trien song van đoi mat voi nhieu thach thuc.


Đia ly = Đia hinh =

Ve mat đia ly, Cong hoa Sec nam o khu vuc Trung Au con theo phan loai cua Lien Hop Quoc thi nuoc nay thuoc khu vuc Đong Au. Ve mat lich su va van hoa, Cong hoa Sec bi xem la co lien he gan gui hon voi cac nuoc Đong Au đac biet la trong thoi ky Chien tranh Lanh.
Dien tich Cong hoa Sec xep hang thu 115 the gioi (xem Danh sach quoc gia theo dien tich). Tong dien tich cua nuoc nay la 78.886 km², trong đo phan đat chiem 77.276 km² va phan nuoc chiem 1.590 km². Do bi bao quanh boi cac quoc gia khac nen Cong hoa Sec khong giap bien. Nuoc nay co chung đuong bien gioi 1.881 km voi cac nuoc Đuc ve phia tay, Ba Lan ve phia đong bac, Slovakia ve phia đong nam va Ao ve phia nam.
Ve mat lich su, lanh tho Cong hoa Sec co the chia lam 3 vung lich su: Bohemia, Moravia va Silesia. Silesia chi co 1 phan lanh tho o Cong hoa Sec.
Đia hinh nuoc nay co the chia thanh 2 mien chinh: Bohemia o phia tay va Moravia o phia đong. Đia hinh Bohemia co cau truc nhu 1 bon đia gom nhung đong bang va cao nguyen bao boc xung quanh boi nhung day nui nhu day Karkonosze va day Sudeten. Đinh nui Snezka tai Bohemia va ngon nui cao nhat Cong hoa Sec (1602 m). Trong khi đia hinh Bohemia bang phang hon thi nguoc lai, đia hinh Moravia chu yeu la đoi nui. Cong hoa Sec la noi bat nguon cua song Elbe, song Vltava o xu Bohemia va song Morava o xu Moravia. Cac con song cua nuoc nay chay vao cac bien khac nhau nhu: bien Bac, bien Baltic va bien Đen.
Ve khoang san, Cong hoa Sec co 1 so tai nguyen nhu than đa, than chi, cao lanh, đat set, go xay dung...


= Khi hau =
Cong hoa Sec nam trong khu vuc khi hau on hoa. Do nam sau trong luc đia va khong con chiu cac tac đong cua bien nen Cong hoa Sec co khi hau on đoi luc đia, 1 nguyen nhan gay ra su chenh lech giua thoi tiet mua ha va mua đong tai nuoc nay. Su đa dang cua đia hinh cung gop phan lam nen su đa dang cua cac kieu khi hau khac nhau tai Cong hoa Sec.
Nhin chung tren toan lanh tho Cong hoa Sec, khi hau ve mua đong khong khac nghiet nhu 1 so nuoc. Nhiet đo trung binh thap nhat tai nuoc nay vao thang 1, thang lanh nhat trong nam la -5,4 °C. Tuyet thuong roi nhieu hon tai 1 so vung nui nhung tan nhanh hon tai cac vung thap hon cua Cong hoa Sec khien cho mua đong o nuoc nay am hon. Khi mua đong ket thuc, bang tuyet tan chay lam muc nuoc cac con song dang len va thinh thoang co the gay lu. Mua he tai Cong hoa Sec co nhiet đo trung binh cao nhat vao thang 7, thang nong nhat tai Cong hoa Sec la 23,3 °C. Mua he tai nuoc nay co nhieu mua hon 1 so nuoc. Nhung tran bao tu Đai Tay Duong co the tran vao nuoc nay cung mang theo 1 luong mua bo sung. Nhiet đo va luong mua giam dan ve mua thu va cac rung cay bat đau rung la.


Chinh tri = He thong chinh tri =

Sec la mot nuoc cong hoa đai nghi theo he thong đa đang. Quoc hoi la co quan lap phap luong vien, gom Ha vien (tieng Sec: Poslanecka snemovna)  va Thuong vien (tieng Sec: Senat). Ha vien gom 200 ha nghi si đuoc bau theo he thong đai dien ty le voi nguong bau cu 5% tu 14 đon vi bau cu tuong ung voi cac vung cua Sec. Nhiem ky cua Ha vien la bon nam. Thuong vien gom 81 thuong nghi si đuoc bau theo he thong bau cu hai vong tu cac đon vi bau cu mot thanh vien. Nhiem ky cua Thuong vien la sau nam, cu hai nam bau lai mot phan ba so thuong nghi si.
Tong thong la nguyen thu quoc gia mang tinh nghi le. Tu nam 2013, tong thong đuoc bau truc tiep voi nhiem ky nam nam, truoc đo tong thong do Quoc hoi bau. Tong thong bo nhiem thu tuong va thanh vien noi cac theo đe nghi cua thu tuong. Mot so nha binh luan nhan đinh rang ke tu khi bau truc tiep tong thong, he thong chinh tri cua Sec đang chuyen đoi tu the che đai nghi thanh ban tong thong. Thu tuong la nguoi đung đau chinh phu va lanh đao Chinh phu. Chinh phu thuc hien quyen hanh phap va chiu trach nhiem truoc Ha vien.
Toa an Hien phap (hay Toa an Lap phap) cua Cong hoa Sec gom co 15 thanh vien va co nhiem ky 10 nam. Cac thanh vien cua Toa an Hien phap do tong thong chi đinh va thong qua boi thuong vien.
La quoc gia đa đang, chinh truong Cong hoa Sec co su tham gia cua cac đang phai. Chang han trong ky bau cu vao Ha vien Quoc hoi Sec tien hanh ngay 28 va 29 thang 5 nam 2010 đa co 27 đang phai va to chuc chinh tri đang ky tham gia. 2 đang co anh huong lon nhat o Cong hoa Sec la Đang Dan chu Cong dan (Obcanska demokraticka strana) va Đang Xa hoi Dan chu Sec (Ceska strana socialne demokraticka).


= Đoi ngoai =

Sec la mot thanh vien Lien Hop Quoc, Lien minh chau Au, NATO, To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te, Uy hoi chau Au va la mot quan sat vien To chuc cac quoc gia chau My. Sec co mot trong nhung Chi so hoa binh toan cau cao nhat trong nhung thap ky gan đay.


= Quan đoi =
Quan đoi Sec gom co luc quan, khong quan va luc luong hau can đac biet. Quan đoi Sec la 1 phan cua Quan đoi Tiep Khac truoc kia von la 1 tru cot cua Hiep uoc Warsaw cho đen nam 1989. Tu khi gia nhap NATO vao ngay 12 thang 3 nam 1999, luc luong quan đoi Sec đa co nhung su thay đoi đa phuong dien. Tuy so luong binh linh giam xuong con khoang 67.000 nhung ve mat chat luong lai nang cao va trinh đo to chuc chuyen nghiep hon. Nam 2004, che đo nghia vu quan su bat buoc bi giai the.
Luc luong quan đoi Sec ngoai nhiem vu phong thu, bao ve đat nuoc con tham gia luc luong gin giu hoa binh cua Lien Hop Quoc tai Iraq, Afghanistan, Bosna va Hercegovina, Kosovo. Nam 2005, ngan sach quoc phong cua Cong hoa Sec đat khoang hon 2 ti USD chiem 1,81% GDP.


= Phan cap hanh chinh =

Bat đau tu nam 2000, Cong hoa Sec chia thanh 13 khu vuc (kraje hoac kraj) va 1 thu đo. Moi khu vuc co 1 Hoi đong Đia phuong (krajske zastupitelstvo) bau chon qua bau cu va nguoi lanh đao rieng (hejtman). O Praha, quyen luc do Hoi đong Thanh pho va thi truong cua Praha thi hanh.

Moi khu vuc noi tren cua Cong hoa Sec bi coi la 1 vung cap 3 cua Lien minh chau Au. Trong khi đo, toan bo lanh tho Cong hoa Sec bi coi la 1 vung cap 2 cua Lien minh chau Au. (Xem Cac vung cua Lien minh chau Au).


Kinh te Sec co mot nen kinh te thi truong xa hoi phat trien, thu nhap cao đinh huong xuat khau dua tren dich vu, san xuat va đoi moi sang tao voi mot nha nuoc phuc loi theo mo hinh xa hoi chau Au. Sec tham gia Thi truong đon nhat chau Au voi tu cach la thanh vien Lien minh chau Au, nhung su dung koruna Sec thay vi euro. GDP binh quan đau nguoi cua Sec đat 91% trung binh cua Lien minh chau Au. Ngan hang Quoc gia Sec đieu hanh chinh sach tien te mot cach đoc lap theo Hien phap Sec. Sec co chi so phat trien con nguoi co đieu chinh ve bat binh đang cao thu 12, Chi so Von con nguoi cao thu 24 va đuoc to bao The Guardian mo ta la "mot trong nhung nen kinh te hung thinh nhat cua chau Au".
Nhung nam gan đay, Cong hoa Sec đang tro thanh mot trong nhung quoc gia co nen kinh te phat trien manh tai khu vuc Đong Au. Theo so lieu cua Quy tien te Quoc te, nam 2016, GDP danh nghia cua Cong hoa Sec la 193.535 ty USD (GDP theo suc mua tuong đuong: 34,768 ty USD), thu nhap binh quan đau nguoi đat 17,570 USD, cao hon so voi nhieu nuoc Đong Au khac nhu Ba Lan, Hungary, Slovakia tuy nhien van con thap hon muc trung binh cua Lien minh chau Au. Nen kinh te nuoc nay đuoc đanh gia la tang truong nhanh va on đinh. Nam 2007, toc đo tang truong kinh te cua nuoc nay đat 5,7%. Cong hoa Sec la thanh vien cua nhieu to chuc kinh te lon nhu Lien minh chau Au, WTO va OECD.


= Cac nganh kinh te =

Nong nghiep cua Cong hoa Sec khong co nhieu đieu kien thuan loi đe phat trien. Cac loai cay trong chu yeu cua nuoc nay la lua mi, khoai tay, cu cai đuong, cay hublong... Trong co cau kinh te, nong nghiep chiem 3,4% GDP cua Cong hoa Sec.
Von la mot nuoc co san nhung co so cong nghiep tu the ky XIX, nen cong nghiep cua Cong hoa Sec co nhieu đieu kien thuan loi phat trien. Cac nganh cong nghiep chinh cua nuoc nay la luyen kim, san xuat may moc, thiet bi đien tu, phuong tien giao thong, det may, chat hoa hoc, duoc pham, che bien luong thuc thuc pham... Ben canh đo, Cong hoa Sec rat voi nganh cong nghiep san xuat đo gom su va pha le. Cong nghiep chiem ti trong 39,3% trong nen kinh te. Ve phuong tien giao thong, cong hoa Sec noi tieng voi nganh che tao o to cung thuong hieu o to Skoda - đuoc sang lap nam 1895 boi Vaclav Klement va Vaclav Laurin.
Dich vu la linh vuc đong gop nhieu nhat trong nen kinh te, chiem 57,3% GDP. Cac nganh ngan hang, cong nghe thong tin, vien thong la nhung đong luc nang đong cua nen kinh te Sec va thu hut nhieu von đau tu nuoc ngoai. Thuong mai la mot hoat đong kinh te quan trong voi cac đoi tac thuong mai chu yeu la Cong hoa Lien bang Đuc, Slovakia, Ao, Ba Lan... Du lich cung la mot the manh cua Cong hoa Sec. Nam 2001, doanh thu tu du lich mang ve cho nuoc nay khoang 118 ti koruna, đong gop toi 5,5% GNP cua nuoc nay. Thu đo Praha thuong la lua chon hang đau cua du khach voi rat nhieu cac cong trinh van hoa, lich su noi tieng. Nhung khu du lich spa nhu Karlovy Vary thuong la điem đen đuoc yeu thich vao cac ky nghi. Nhung le hoi am nhac hay bia cua Cong hoa Sec cung gop phan lam đat nuoc nay tro thanh mot đia điem du lich hap dan.


= Tien te =
Đong tien chinh thuc hien nay cua Cong hoa Sec la đong koruna. Trong tieng Sec, tu koruna co nghia la "vuong mien". Đong tien nay chinh thuc đuoc su dung tu ngay 18 thang 2 nam 1993 sau khi Cong hoa Sec va Slovakia tach khoi Tiep Khac. Ky hieu trong giao dich quoc te cua đong koruna Sec theo ISO 4217 la CZK.
Đong tien koruna cua Cong hoa Sec bat đau tham gia cac ty gia hoi đoai tu nam 1995 va đuoc tha noi ke tu nam 1999. Trong nam 2007, chi so lam phat cua đong tien nay la 2,4% va đa đuoc duy tri on đinh trong suot nhieu nam qua. Cong hoa Sec co ke hoach gia nhap khu vuc su dung đong tien chung chau Au (euro) vao nam 2012 nhung sau đo đa tuyen bo hoan lai. Đau nam 2008, Ngan hang Quoc gia Sec tuyen bo se lui thoi han gia nhap khu vuc đong tien chung đen nam 2019.


= Co so ha tang =
Nang luong: Cong hoa Sec nhin chung ngheo tai nguyen ve nang luong, ngoai tru mot it dau mo va khi gas o mien nam Moravia. Hien nay nuoc nay đang han che dan viec su dung than lam chat đot vi vi san sinh ra nhieu khi nha kinh gay o nhiem moi truong. Nang luong nguyen tu chiem 30% tong nhu cau nang luong hien nay o Cong hoa Sec, va du kien co the tang len 40% trong nhung nam toi. Khi gas tu nhien đuoc nhap khau tu nuoc ngoai va la mot khoan chi tieu lon cua Cong hoa Sec. Gas đuoc nhap tu tap đoan Gazprom cua Nga qua cac đuong ong trung chuyen o Ukraina va nhap tu cac cong ty cua Na Uy, đuoc van chuyen qua Đuc. San luong đien nam 2005 đat 77,38 ty Kwh va ngoai đap ung tieu thu trong nuoc, Cong hoa Sec xuat khau gan 25 ty KWh đien nang.
Giao thong: la trai tim cua chau Au nen Cong hoa Sec co mang luoi giao thong day đac va kha phat trien. Đuong sat co tong chieu dai 16.053 km (nam 2005) va mat đo đuong sat cao nhat trong Lien minh chau Au: 120 km tren 1.000 km vuong. Hang nam đuong sat nuoc nay chuyen cho khoang 178 trieu hanh khach va 100 trieu met khoi hang hoa. Cong ty "Đuong sat Sec" chiem 99% tong hanh khach van chuyen bang đuong sat. Đuong bo cua Cong hoa Sec co tren 6.174 km đuong quoc lo cao toc hang nhat (gioi han toc đo 130 km/h) noi thu đo va cac thanh pho chinh nhu Brno, Plzen, Pribram... va hoa vao he thong đuong cao toc chau Au tao thanh xuong song cua he thong đuong bo nuoc nay. Đuong bo cap thap hon co tong chieu dai 48.778 km. Ve đuong hang khong, Cong hoa Sec co khoang 60 san bay cong cong trong đo lon nhat la San bay quoc te Pragua hang nam đon khoang 11 trieu luot khach. Hang hang khong quoc gia la Czech Airlines co đuong bay đen nhung thanh pho lon o chau Au, Bac My, Chau A, Trung Đong va Bac Phi. Đuong song chu yeu tap trung o ba con song chinh la Labe, Vltava va Berounka voi tong chieu dai khoang 300 km. Van tai thuy chiem tu 2 đen 5% luong hang hoa xuat nhap khau va co vai tro quan trong trong thuong mai voi Đuc, Bi va Ha Lan, ngoai ra no cung phuc vu cho du lich. Giao thong cong cong o cac thanh pho lon cung kha thuan tien voi cac phuong tien chu yeu la xe bus, tau đien, ngoai ra thu đo Prague bat đau co tau đien ngam tu ngay 9 thang 5 nam 1974, chieu dai đuong tau đien ngam khoang 54 km.
Thong tin va truyen thong: Cong hoa Sec co tren 3,2 trieu thue bao co đinh (2005) va tren 12 trieu thue bao di đong (2006). So nguoi su dung đien thoai di đong tang manh tu giua thap nien 1990 va đen nay đat 120 thue bao tren 100 nguoi. He thong thong tin noi đia đa đuoc nang cap thiet bi ADSL đe tao đieu kien thuan loi cho su dung Internet va 93% dung luong trao đoi duoi dang ky thuat so. Đe phuc vu vien thong quoc te, Cong hoa Sec co 6 ve tinh: 2 Intersputnik, 1 Intelsat, 1 Eutelsat, 1 Inmarsat va 1 Globalstar. Cong hoa Sec co 4 đai truyen hinh o pham vi toan quoc va tren 20 đai khu vuc trong đo Czech Television, TV Nova va Prima TV la nhung hang lon nhat. Cong hoa Sec la nuoc Đong Au đau tien cho phep tu nhan phat song truyen hinh nam 1994. Nuoc nay cung co 7 đai phat thanh toan quoc, 76 đai phat thanh đia phuong. Internet kha phat trien voi nhung nha cung cap dich vu chinh la Seznam, Centrum, Atlas, iDnes, Volny va Tiscali.


Nhan khau Dan so Cong hoa Sec tung roi vao khoang 10,3 trieu nguoi. Dan so tai đay đa co nhung bien đong. So lieu thong ke nam 1857 cho thay dan so cua vung đat Sec luc đo la khoang 7 trieu nguoi. Sau đo con so nay tang dan qua cac nam va đen đau the ky 20 thi đat xap xi 9,4 trieu dan. Sang nam 1910, dan so cua Sec vuot qua nguong 10 trieu. Cac cuoc Chien tranh the gioi thu nhat va Chien tranh the gioi thu hai đa khien cho dan so cua nuoc nay giam sut. Sau chien tranh, so luong nhan khau cua nuoc nay tiep tuc phuc hoi. Hien nay dan so Cong hoa Sec lai co chieu huong giam xuong tuy phan nao đo hon 1 so nuoc Đong Au khac. Theo bao cao dan so nam 2006 cua Lien Hop Quoc, toc đo tang dan so cua Cong hoa Sec la -0,03%. Nguyen nhan la do ti le sinh cua nuoc nay giam cung voi viec Cong hoa Sec gia nhap EU nam 2004 lam xuat hien dong nguoi nhap cu sang cac nuoc phat trien hon o Tay Au kiem song.


= Đo thi =


= Dan toc =
Theo ket qua đieu tra dan so nam 2021, thanh phan dan toc cua dan so Sec gom nguoi Sec (57,3%), nguoi Moravia (3,4%), nguoi Slovak (0,9%), nguoi Ukraina (0,7%), nguoi Viet (0,3%), nguoi Ba Lan (0,3%), nguoi Nga (0,2%), nguoi Silesia (0,1%) va nguoi Đuc (0,1%). 4,0% tuyen bo thuoc hai dan toc (3,6% dan toc Sec va mot dan toc khac), trong khi 31,6% khong tuyen bo dan toc. Uoc tinh co khoang 250.000 nguoi Digan tai Sec. Cong đong nguoi Ba Lan chu yeu sinh song tai vung Trans-Olza.
Ben canh cac dan toc co nguon goc tu cac quoc gia lang gieng trong khu vuc con co 1 so dan toc khac moi nhap cu vao Sec trong the ky XX. Khi cuoc noi chien Hy Lap xay ra, 1 so nguoi Hy Lap đa chay sang Tiep Khac đau tien la nhung tre em ti nan vao nam 1948-1949 roi tiep đo la than nhan va ca nhung nguoi canh ta tai Hy Lap. Cong đong nguoi goc A lon nhat tai Cong hoa Sec la nguoi Viet Nam. Nguoi Viet Nam đen Tiep Khac lan đau vao nam 1956 đe du hoc theo thoa thuan ve giao duc giua hai chinh phu cong san luc bay gio. So nguoi Viet Nam nhap cu vao Cong hoa Sec tang nhanh hon cho đen khi che đo xa hoi chu nghia tai nuoc nay sup đo vao nam 1989. The he đau tien cua nguoi Viet Nam tai đay chu yeu kinh doanh trong nhung cua hang con the he nguoi Viet tiep theo sinh ra tai Sec co nhung thanh tich hoc tap nhat đinh. Trong nam 2009, co khoang 70.000 nguoi Viet tai Cong hoa Sec. Ngay 3 thang 7 nam 2013, chinh phu Cong hoa Sec cong nhan cong đong nguoi Viet tai Sec tro thanh dan toc thu 14 cua quoc gia nay.
Nguoi Do Thai tung co 1 cong đong lon hon tai Cong hoa Sec nhung đa phan ho trong The chien Thu 2 đa bi Đuc Quoc Xa tan sat. Tai Sec nhung net van hoa cua nguoi Do Thai đa đuoc gin giu đac biet la tai thu đo Praha


= Ton giao =

Cong Hoa Sec, cung voi Estonia, la mot trong nhung nuoc co ti le nguoi khong tin nguong cao nhat the gioi mac du nguoi dan Sec tu xua đa luon co thai đo khoan dung đoi voi ton giao. Theo thong ke nam 2001, 59% dan so Cong hoa Sec khong theo mot ton giao nao, mot ti le kha lon neu so sanh voi cac nuoc lang gieng nhu Đuc va Ba Lan .. Ton giao pho bien nhat tai Cong hoa Sec la Cong giao, chiem ti le 26,8%. Tin Lanh chiem ti le 2,1%. Trong vong tu nam 1991 đen nam 2001, ti le nguoi khong co tin nguong tang 19.1 phan tram (gan hai trieu nguoi) trong vong 10 nam. Co Đoc Giao duong nhu khong co dau hieu phat trien va so nguoi theo đao Cong giao giam mot trieu nguoi. Chi 19% nguoi dan Sec noi rang ho tin vao Chua (ty le thap nhi trong Lien Minh chau Au sau Estonia voi 16%)


= Giao duc =
Giao duc pho thong o Cong hoa Sec keo dai tu 12 đen 13 nam, giao duc tieu hoc va trung hoc co so la bat buoc. Tre em đen truong khi 6 tuoi, ket thuc bac tieu hoc nam 11 tuoi va trung hoc co so luc 15 tuoi. Sau đo hoc sinh co the hoc tiep bac pho thong trung hoc 4 nam hoac hoc cac truong đao tao nghe 3 nam. Tot nghiep pho thong trung hoc hoac đao tao nghe, hoc sinh co the hoc len bac đai hoc keo dai 3 nam. O bac tren đai hoc, đao tao thac si mat tu 2 đen 3 nam; đao tao tien si la 3 nam. He thong giao duc co so cua nuoc nay gom truong cong, truong tu va truong ton giao (thuong it gap). Nam hoc tai Cong hoa Sec bat đau tu ngay 1 thang 9 hoac ngay thu hai đau tien cua thang 9 (neu ngay 1 thang 9 la thu bay hoac chu nhat) va ket thuc vao ngay 30 thang 6 nam sau (hoac ngay thu sau cuoi cung cua thang 6). Hoc sinh đuoc nghi trong nhung dip le nhu Giang sinh, Nam moi va Phuc sinh.
Cong hoa Sec tu lau la mot trong nhung trung tam van hoa, giao duc quan trong hang đau tai chau Au. Nam 1348, vua Charles IV (tieng Sec: Karel IV) đa thanh lap truong Đai hoc Charles tai Praha (Univerzita Karlova). Ngay nay đay van la truong đai hoc lon va dan đau ve chat luong giao duc tai nuoc nay.


= Y te =
Cong hoa Sec chu trong nang cao suc khoe cong đong voi cac chuong trinh mang tinh chat phong ngua cung nhu tich cuc chong lai benh ung thu, hut thuoc la,...Nguoi dan đuoc cung cap dich vu cham soc suc khoe dua tren co so bao hiem y te, nguoi benh khong truc tiep chi tra tien chua benh. Dich vu y te co the đuoc cung cap boi ca khu vuc cong cong va khu vuc tu nhan voi chi phi nhin chung thap hon muc binh quan cua chau Au.


Van hoa = Van hoc =

Van hoc Sec bat nguon tu the ky VIII Cong Nguyen duoi thoi Đai Moravia. Hai anh em Cyril va Methodius đa đuoc vuong trieu Byzantine cu toi Đai Moravia đe truyen ba Đao Thien chua, đong thoi sang lap ra ngon ngu viet Slav đau tien: tieng Slavonic co viet tren bang chu cai Glogotic, tien than cua bang ky tu Cyril sau nay.
Sau khi Đai Moravia sup đo va đuoc thay the boi vuong trieu Bohemia vao the ky IX, tieng Latinh đa dan lan luot tieng Slavonic co đe tro thanh ngon ngu chinh thuc trong nen van hoc Sec. Ben canh đo, tieng Đuc cung tro thanh mot ngon ngu co tam anh huong lon tai vung đat nay cho đen tan cuoi the ky XIX. Vao the ky XIII, duoi trieu đai Premyslid cua Bohemia, nen van hoc Sec đa co nhung thay đoi đang chu y. Nhung nha thong tri o Bohemia bat đau tach ho ra khoi nen van hoc Tay Au luc đo noi chung va co gang xay dung mot nen van hoc dan toc rieng cua nguoi Sec. Thoi ky nay van hoc Sec đuoc chia lam hai the loai chinh la huyen thoai va su thi ve cac anh hung. Van xuoi cung bat đau xuat hien trong thoi gian nay. Hai tac pham đang chu y xuat hien trong giai đoan nay la cuon tu đien Sec-Latinh va bo su bien nien đau tien viet bang tieng Sec: su bien nien Dalimil.
Trong thoi ky chien tranh ton giao Hussite, van hoc con đuoc dung tranh luan va đa kich giua cac nhom ton giao voi nhau. Su phan hoa ro ret the hien tren phuong dien ngon ngu: tieng Latinh đuoc dung boi nhung nguoi theo đao Thien chua, con tieng Sec đuoc dung boi nhung nguoi theo đao Tin lanh. Tran Nui Trang nam 1620 voi that bai cua nhung nguoi Tin lanh đa khien nen van hoc viet bang tieng Sec bi anh huong. Nhung chinh sach đong hoa duoi thoi Đe che Ao va Đe che Ao-Hung cang lam cho tieng Sec co nguy co bien mat. Tuy nhien Thoi ky Khai sang trong Đe che Ao-Hung đa lai tao đieu kien cho tieng Sec co co hoi phat trien, cung voi đo la ca mot nen van hoc Sec moi. Tu đo đen nay, nen van hoc Sec đa trai qua nhieu thang tram, bien đong va san sinh ra nhung tac gia lon. Franz Kafka, nha van goc Do Thai cua Cong hoa Sec voi nhung tac pham viet bang tieng Đuc, ong đuoc coi la nguoi khoi nguon cho van hoc phi thuc o chau Au. Nam 1984, Jaroslav Seifert đa tro thanh cong dan Cong hoa Sec đau tien (luc đo la Tiep Khac) đoat giai thuong Nobel ve Van hoc.


= Am nhac =

Tai Cong hoa Sec, giao huong va nhac kich co mot su lien he mat thiet voi cac vu khuc dan gian truyen thong cua Bohemia va Moravia. Mot trong nhung the loai nhac đoc đao va đac trung nhat cua xu Bohemia la Polka, mot loai nhac nhay co tiet tau nhanh va vui nhon đuoc hinh thanh vao giua the ky XIX. Nhac Polka (tieng Sec co nghia la "co gai Ba Lan") đa nhanh chong tro nen thinh hanh khong chi o chau Au ma con tren khap the gioi, đong thoi no cung tro thanh chat lieu đe viet giao huong cua hai nhac si nguoi Ao la Johann Strauss I va Johann Strauss II. Nhac dan gian Moravia đuoc choi voi nhieu loai nhac cu nhu đai ho cam, ken clarinet va violong. Nhac Moravia thuong bieu hien nhung anh huong tu nuoc ngoai, đac biet la tu Romania va Ba Lan.
Ngay nay, cac hinh thuc am nhac hien đai nhu pop, rock and roll đang ngay cang tro nen pho bien. Cac bai hat trong tieng Anh nhieu khi đuoc nguoi Sec đat lai loi theo tieng Sec va ket hop voi mot vai phong cach truyen thong cua ho.


= Le hoi =

Cong hoa Sec co hai ngay quoc khanh (tuc ngay đoc lap). Ngay 1 thang 1 nam 1993 la ngay Cong hoa Sec tach ra tu Lien bang Tiep Khac đe tro thanh mot quoc gia đoc lap. Con ngay quoc khanh thu hai la 28 thang 10 nam 1918, ngay ma nhan dan hai nuoc Sec va Slovakia cung nhau thanh lap Lien bang Tiep Khac sau su sup đo cua Đe che Ao-Hung.
Giong voi nhieu quoc gia chau Au khac, Cong hoa Sec cung to chuc nhung ngay le quan trong cua Kito giao nhu Le Phuc sinh, Le Giang sinh. Vao đem vong Le Giang Sinh 24 thang 12, tat ca cac thanh pho lon cua Cong hoa Sec đeu đuoc trang hoang long lay. Ngay tiep theo la ngay Giang Sinh 25 thang 12. Tiep đo ngay 26 thang 12 đuoc goi la ngay Thanh Stephano, đuoc coi nhu ngay Giang sinh thu hai cua Cong hoa Sec.
Ben canh đo, Cong hoa Sec con la điem đen cua nhieu le hoi van hoa quoc te. Le hoi Am nhac Quoc te Praha đuoc to chuc vao mua xuan hang nam thu hut rat nhieu cac dan nhac giao huong tu khap noi tren the gioi. Ben canh đo con co Lien hoan Phim Quoc te đuoc to chuc tai thanh pho Karlovy Vary hay cac le hoi bia đuoc to chuc tai nhieu mien khac nhau cua đat nuoc nay.


= Am thuc =

Am thuc Cong hoa Sec co anh huong lon đen cac nen am thuc tai khu vuc Trung Au va ban than no cung chiu anh huong cua cac nen am thuc khac. Nhieu mon an pho bien trong khu vuc co nguon goc va xuat xu tu đat nuoc nay. Đa phan cac mon an chinh cua Cong hoa Sec đeu co thit, gom thit lon, thit bo va thit ga. Do khong phai mot quoc gia giap bien nen ca la mot mon an hiem gap tai nuoc nay, chu yeu đuoc dung nhieu vao dip Giang sinh.
Thit heo ham voi banh mi hap va dua cai muoi (tieng Sec: vepro-knedlo-zelo) đuoc coi la mot trong nhung mon an pho bien nhat cua Cong hoa Sec. Dua cai muoi trong mon an nay co hai cach che bien khac nhau. No đuoc che bien chua hon tai Bohemia va ngot hon tai Moravia. Thit bo ham nau voi sua (svickova na smetane) cung la mot mon an thit kha pho bien. Mon an nay gom nhung mieng thit bo ham cham voi nuoc sot đac tu sua, đuoc kem theo boi banh mi hap, mot thia mut qua va mot lat chanh.
Mot so mon an nhe tieu bieu cho am thuc Sec la mon banh kep ran (bramboraky) đuoc lam tu hon hop khoai tay, bot mi, sua kem theo mot so gia vi roi đem ran. Ben canh đo, pho mat cung la mot mon an đuoc ua chuong voi nhieu chung loai đa dang.
Mon banh mi hap co nhan mut hoa qua xay nghien (ovocne knedliky) đuoc lam tu bot khoai tay nhao tron va boc mut nghien trai cay, sau đo đem luoc va đuoc dung voi bo, đuong va pho mat. Co rat nhieu loai banh boc hoa qua khac nhau đuoc che bien cung nhieu loai trai cay đa dang nhu dau tay, đao, anh đao, mo, man... Nhung mon an nay khong chi đon thuan đuoc coi nhu mon trang mieng ma đoi khi đuoc xem la mot mon an chinh trong bua an. Trong dip le Giang sinh, mon banh vanocka se đuoc lam cung voi rat nhieu banh quy va keo ngot (vanocni cukrovi).
Cong hoa Sec con la mot quoc gia ve bia. Nghe lam bia tai Cong hoa Sec đa co lich su lau đoi tu hang tram nam nay va đuoc lam chu yeu tu hoa cua cay hublong. Mot trong nhung loai bia cua nuoc nay la bia Plzen (Pilsener), đuoc lam tai thanh pho Plzen (tieng Đuc: Pilsen) o xu Bohemia.


= The thao =
The thao la mot phan khong the thieu trong cuoc song tinh than cua nguoi dan Cong hoa Sec. Hai mon the thao pho bien va gianh đuoc nhieu su ham mo nhat tai nuoc nay la bong đa va hockey tren bang. Ben canh đo, cac mon the thao nhu bong ro, bong chuyen, bong nem, đien kinh... cung rat pho bien.
Hockey tren bang la mot mon the manh cua Cong hoa Sec. Nuoc nay đa tung 1 lan đoat huy chuong vang tai The van hoi Mua đong 1998 va 5 lan vo đich giai hockey tren bang toan the gioi. Bong đa cung la mot mon the thao ua chuong tai nuoc nay. Truoc kia khi con nam trong Lien bang Tiep Khac, đoi tuyen bong đa quoc gia Tiep Khac đa tung hai lan đoat ngoi vi a quan the gioi (World Cup) va mot lan vo đich chau Au (Euro). Con hien nay, đoi tuyen bong đa quoc gia Cong hoa Sec đa tung đat ngoi a quan tai Euro 1996. Nuoc nay cung co ten trong danh sach 16 đoi tuyen tham du vong chung ket Euro 2008 tai Ao va Thuy Si. Theo bang xep hang cac đoi tuyen bong đa quoc gia cua FIFA (thang 1 nam 2008), Cong hoa Sec xep thu 6 the gioi.
Ben canh đo, Cong hoa Sec con đuoc biet đen la que huong cua mot so tay vot trong mon tennis nhu Martina Navratilova va Ivan Lendl.


Hinh anh Xem them Tiep Khac
Mua xuan Praha 1968
Cach mang Nhung


Tham khao Lien ket ngoai Sec tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Czech Republic tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Government of the Czech Republic – Trang web cua chinh quyen Cong hoa Sec (tieng Anh)