Vi sinh vat (tieng Anh: microorganism, hay microbe) la mot sinh vat co kich thuoc sieu nho, co the ton tai o dang đon bao hoac mot tap hop te bao.
Tu thoi co đai, con nguoi đa nghi ngo co su ton tai cua nhung sinh vat khong nhin thay đuoc, chang han nhu kinh thanh Ky Na giao tu the ky thu 6 truoc Cong Nguyen o An Đo. Cho đen thap nien 1670, nha khoa hoc nguoi Ha Lan ten la Anton van Leeuwenhoek đa su dung kinh hien vi va quan sat đuoc nhung "đong vat nho" (dierkens). Ong đuoc coi la mot trong nhung nha vi sinh vat hoc đau tien tren the gioi. Thap nien 1850, Louis Pasteur phat hien ra rang vi sinh vat lam hong thuc pham, qua đo phan bac thuyet tu sinh. Thap nien 1880, Robert Koch phat hien ra rang vi sinh vat la nguyen nhan gay ra cac benh lao, ta, bach hau va than.
Boi vi vi sinh vat gom đa so sinh vat đon bao tu ca ba vuc cua su song, nen vi sinh vat vo cung đa dang. Hai trong so ba vuc la co khuan va vi khuan chi chua vi sinh vat. Vuc thu ba la sinh vat nhan thuc bao gom tat ca sinh vat đa bao, sinh vat nguyen sinh va đong vat nguyen sinh đeu đuoc xem la vi sinh vat. Mot vai sinh vat nguyen sinh co lien he voi đong vat, so khac thi co lien he voi thuc vat xanh (Viridiplantae). Ngoai ra con co nhieu sinh vat đa bao co kich thuoc sieu nho, cu the la vi đong vat, nam va tao, nhung chung thuong khong đuoc xem la vi sinh vat.
Vi sinh vat co the ton tai trong cac sinh canh rat đa dang va song o moi vi tri đia ly, tu vung cuc đen xich đao, sa mac, mach nuoc phun, đa va bien sau. Mot so vi sinh vat thich nghi voi nhung đieu kien khac nghiet, nhiet đo rat nong hoac rat lanh, mot so khac thich nghi voi ap suat cao va so it nhu Deinococcus radiodurans thi ua moi truong buc xa cao. Ngoai ra, vi sinh vat con tao nen he vi sinh đuoc tim thay trong va tren moi sinh vat đa bao. Co bang chung cho thay nhung tang đa co nien đai 3,5 ty nam tuoi o Uc tung chua vi sinh vat, đay la bang chung truc tiep som nhat ve su song tren Trai đat.
Vi sinh co vai tro quan trong trong van hoa va suc khoe con nguoi theo nhieu cach, dung đe len men thuc pham va xu ly nuoc thai, đong thoi san xuat nhien lieu, enzym va cac hop chat hoat tinh sinh hoc khac. Vi sinh vat la cong cu thiet yeu trong sinh hoc duoi dang sinh vat mo hinh va đa đuoc đua vao su dung trong chien tranh sinh hoc va khung bo sinh hoc. Vi sinh vat la mot thanh phan quan trong trong đat mau mo. Trong co the nguoi, vi sinh vat tao nen he vi sinh vat cua nguoi, gom ca he vi sinh đuong ruot. Nhieu vi sinh vat la mam benh gay ra nhieu benh truyen nhiem, can co nhung bien phap ve sinh đe han che su lay lan cua mam benh.


Kham pha = Tien than co đai =

Kha nang ton tai cua vi sinh vat đa đuoc thao luan trong nhieu the ky truoc khi con nguoi kham pha ra vao the ky 17. The ky thu 6 truoc Cong Nguyen, nhung tin đo Ky Na giao o An Đo ngay nay đa mac nhan su ton tai cua nhung sinh vat nho be goi la nigoda. Nhung nigoda nay đuoc cho la đuoc sinh ra theo cum; chung song o khap moi noi, ke ca xac thuc vat, đong vat va con nguoi; su song cua chung chi keo dai trong mot phan giay. Theo vi lanh tu Mahavira cua Ky Na giao, con nguoi tieu diet nhung nigoda nay tren quy mo lon khi con nguoi an, tho, ngoi va di chuyen. Nhieu tin đo Ky Na giao hien đai khang đinh rang nhung loi ran day cua Mahavira bao truoc su ton tai cua vi sinh vat ma khoa hoc hien đai đa kham pha ra.
Nhung noi dung đe cap đen vi sinh vat som nhat đuoc tim thay trong cac cuon kinh thanh cua tin đo An Đo giao nhu Atharvaveda (đuoc bien soan tu 1200 TCN-1000 TCN), trong đo Rishi Kanva goi vi sinh la Kirmis. Ong cung voi cac hau due cua minh la Yamadagnni va Agasti đa sang tac nhung cau than chu nhan manh cac benh nhiem trung do vi sinh gay ra va nhung cach co the chua tri chung.
Thanh nhan An Đo Agastya đa sang tac mot cau than chu trong Kinh Ve-đa, ong nhac đen hai loai sinh vat gay hai cho co the nguoi. Loai thu nhat la co the nhin thay va loai thu hai la cuc nho đen muc chung khong the nhin thay bang mat thuong.

Shanti Parva (cuon thu 12 trong chuoi tac pham su thi Mahabharata cua Vyasa) nhac đen nhung sinh vat cuc nho đen muc khong the nhin thay bang mat thuong ma chi co the phong đoan: "Co nhieu sinh vat cuc nho đen muc chi co the suy đoan la chung co ton tai. Khi cup mi mat xuong thi chung bi tieu diet." Y tuong ra đoi som nhat ma con nguoi biet toi đe chi kha nang lay lan cac benh do nhung sinh vat khong nhin thay đuoc thuoc ve hoc gia nguoi La Ma Marcus Terentius Varro trong mot cuon sach co nhan đe On Agriculture do ong viet vao the ky thu nhat truoc Cong Nguyen, trong đo ong goi cac sinh vat khong nhin thay đuoc la lop trung va canh bao khong nen đat mot trang trai gan mot cai đam lay:... va boi vi co loai sinh vat rat nho khong the thay bang mat thuong, chung lo lung trong khong khi va tham nhap vao co the qua đuong mui va mieng, gay nen cac benh nghiem trong.
Trong cuon The Canon of Medicine (1020), Avicenna cho rang benh lao va nhung benh dich khac co the lay nhiem.


= Thoi ky can đai =
Akshamsaddin (nha khoa hoc nguoi Tho Nhi Ky) đa nhac đen vi sinh vat trong cong trinh Maddat ul-Hayat (tam dich: Chat lieu su song) khoang hai the ky truoc khi Antonie van Leeuwenhoek kham pha ra thong qua thuc nghiem:
That sai lam khi cho rang benh xuat hien tung cai mot o nguoi. Benh lay nhiem bang cach truyen tu nguoi nay qua nguoi kia. Su lay nhiem nay xay ra thong qua nhung hat sieu nho đen muc ta chang the thay chung nhung chung co ton tai.

Nam 1546, Girolamo Fracastoro đe xuat rang cac benh dich la do nhung thuc the dang hat gay ra, co the lay nhiem qua tiep xuc truc tiep hoac gian tiep, hay tham chi khong tiep xuc trong khoang cach xa.
Antonie van Leeuwenhoek đuoc xem la mot trong nhung cha đe cua vi sinh hoc. Nam 1673, ong la nguoi đau tien phat hien va tien hanh thi nghiem khoa hoc voi vi sinh vat, su dung kinh hien vi mot thau kinh đon gian do chinh ong thiet ke. Robert Hooke (đong nghiep cung thoi voi Leeuwenhoek) cung su dung phep soi kinh hien vi đe quan sat su song cua vi sinh duoi dang the qua cua moc. Trong cuon sach Micrographia vao nam 1665, ong đa ve cac nghien cuu va đat ra thuat ngu te bao.


= The ky 19 =

Louis Pasteur (1822–1895) đa đe nuoc dung đa đun soi truoc khong khi, đat trong cac binh chua bo loc đe ngan cac hat đi qua moi truong nuoi cay, va ca trong cac binh khong co bo loc, chi cho khong khi đuoc đua vao qua mot cai ong cong đe cac hat bui lang xuong va khong tiep xuc voi nuoc dung. Vi đa đun soi nuoc dung truoc đo, Pasteur cam đoan rang khong co vi sinh vat nao song sot trong nuoc dung khi bat đau thi nghiem cua minh. Khong co gi phat trien trong nuoc dung trong thi nghiem cua Pasteur. Đieu nay tuc la cac sinh vat song phat trien trong nhung loai nuoc dung nhu vay đen tu ben ngoai, duoi dang bao tu trong bui, chu khong phai sinh ra tu nhien trong nuoc dung. Do đo, Pasteur đa bac bo thuyet tu sinh va ung ho thuyet mam benh.

Nam 1876, Robert Koch (1843–1910) chung minh rang vi sinh vat co the gay benh. Ong phat hien ra rang mau cua gia suc bi nhiem benh than luon co mot so luong lon truc khuan than. Koch phat hien ra rang ong co the truyen benh than tu con vat nay sang con vat khac bang cach lay mot mau mau nho tu con vat bi nhiem benh va tiem vao con vat khoe manh, tu đay lam con vat khoe manh bi đo benh. Ong con phat hien ra rang minh co the nuoi vi khuan trong nuoc dung giau dinh duong, roi tiem no vao đong vat khoe manh va gay benh. Dua tren nhung thi nghiem nay, ong đat ra cac tieu chi đe thiet lap moi lien he nhan qua giua vi sinh vat va can benh, ngay nay nhung tieu chi nay đuoc goi la nguyen tac Koch. Mac du nhung nguyen tac nay khong ap dung đuoc trong moi truong hop, chung van giu đuoc tam quan trong lich su đoi voi su phat trien cua tu duy khoa hoc va van đang đuoc su dung cho đen ngay nay.
Viec kham pha ra cac vi sinh vat nhu Euglena khong thich ung voi gioi đong vat hay thuc vat, vi chung co the quang hop nhu thuc vat, nhung lai di đong nhu đong vat, tu đo dan toi đat ten cho gioi thu ba vao thap nien 1860. Nam 1860, John Hogg goi đay la Protoctista, va vao nam 1866 Ernst Haeckel đat ten no la Protista.
Cong trinh cua Pasteur va Koch khong phan anh chinh xac tinh đa dang thuc su cua the gioi vi sinh vat vi ho chi tap trung vao cac vi sinh vat co lien quan truc tiep đen y hoc. Mai cho đen cong trinh cua Martinus Beijerinck va Sergei Winogradsky ra đoi vao cuoi the ky 19, pham vi thuc su cua vi sinh hoc moi đuoc tiet lo. Beijerinck co hai đong gop lon cho vi sinh hoc: phat hien ra virus va phat trien cac ky thuat nuoi cay phong phu. Trong khi nghien cuu cua ong ve virus kham thuoc la thiet lap nen nhung nguyen tac co ban cua nganh virus hoc, thi chinh viec ong phat trien nuoi cay phong phu co tac đong truc tiep nhat đen vi sinh vat bang cach cho phep nuoi cay nhieu loai vi khuan voi nhung đac tinh sinh ly cuc ky đa dang. Winogradsky la nguoi đau tien phat trien khai niem hoa hop chat vo co duong va qua đo tiet lo vai tro thiet yeu cua vi sinh vat trong cac qua trinh đia hoa. Ong chiu trach nhiem phan lap va mo ta đau tien cua vi khuan nitrat hoa va co đinh đam. Nha vi sinh hoc nguoi Canada goc Phap Felix d'Herelle la nguoi đong phat hien ra the thuc khuan va la mot trong nhung nha vi sinh vat hoc đuoc ap dung som nhat.


Phan loai va cau truc Vi sinh vat co the đuoc tim thay o gan nhu moi noi tren Trai Đat. Vi khuan va co khuan gan nhu luon co kich thuoc hien vi, trong khi mot so sinh vat nhan thuc cung co kich thuoc hien vi, gom co phan lon sinh vat nguyen sinh, mot vai loai nam, cung nhu mot so đong vat va thuc vat he vi sinh. Virus thuong đuoc xem la khong song va do đo khong đuoc xem la vi sinh vat, mac du mot linh vuc phu cua vi sinh hoc la virus hoc, chuyen nganh nghien cuu ve virus.


= Tien hoa =

Vi sinh vat đon bao la nhung dang song đau tien phat trien tren Trai Đat vao khoang 3,5 ty nam ve truoc. Qua trinh tien hoa tiep theo dien ra cham, va trong khoang 3 ty nam trong thoi ky Tien Cambri, (phan lon lich su su song tren Trai Đat), moi sinh vat đeu la vi sinh vat. Vi khuan, tao va nam đa đuoc xac đinh trong ho phach la 220 trieu nam tuoi, qua đo cho thay hinh thai cua vi sinh vat it thay đoi, it nhat la ke tu ky Tam Điep. Tuy nhien, vai tro sinh hoc moi đuoc phat hien cua nickel, – đac biet la vai tro ma cac vu phun trao nui lua tu nui Siberian Traps mang lai – co the đa đay nhanh tien hoa cua sinh vat sinh methan vao cuoi su kien tuyet chung ky Permi–Trias.
Vi sinh vat co xu huong mang toc đo tien hoa tuong đoi nhanh. Hau het vi sinh vat co the sinh san nhanh chong, con vi khuan cung co the tu do trao đoi gen thong qua tiep hop, bien nap va tai nap, ngay ca giua cac loai vo cung đa dang. Phep chuyen gen ngang nay (cong voi ty le đot bien cao va nhung phuong tien bien đoi khac) cho phep vi sinh vat tien hoa nhanh chong (thong qua chon loc tu nhien) đe ton tai trong moi truong moi va ung pho voi ap luc moi truong. Viec tien hoa nhanh chong nay la thiet yeu trong y hoc, vi no dan đen phat trien vi khuan gay benh khang nhieu thuoc, tuc sieu vi khuan co the khang thuoc khang sinh.
Nam 2012, cac nha khoa hoc Nhat Ban đa phat hien mot dang vi sinh vat chuyen tiep co the ton tai giua sinh vat nhan so va sinh vat nhan thuc. Parakaryon myojinensis la mot vi sinh vat co kich thuoc lon hon mot sinh vat nhan so đien hinh, co vat chat cua nhan đuoc bao boc trong mot lop mang nhu o sinh vat nhan thuc va co hien tuong noi cong sinh. Đay đuoc xem la dang tien hoa đau tien cua vi sinh vat, the hien giai đoan phat trien tu sinh vat nhan so tro thanh sinh vat nhan thuc.


= Co khuan =

Co khuan la nhung sinh vat đon bao nhan so, hinh thanh vuc song đau tien trong he thong ba vuc cua Carl Woese. Sinh vat nhan so đuoc đinh nghia la khong co nhan te bao hoac bao quan lien ket mang khac. Co khuan co chung đac tinh xac đinh nay voi vi khuan ma chung tung chung nhom. Nam 1990, nha vi sinh vat hoc Woese đe xuat he thong ba vuc phan chia sinh vat song thanh vi khuan, co khuan va sinh vat nhan thuc, do đo phan chia vuc sinh vat nhan so.
Co khuan khac voi vi khuan ve ca mat di truyen hoc lan hoa sinh. Vi du, trong khi mang te bao vi khuan đuoc lam tu phosphoglyceride voi cac lien ket ester, thi mang cua co khuan đuoc lam tu ether lipid. Ban đau co khuan đuoc mo ta la sinh vat ua cuc song trong moi truong khac nghiet, chang han nhu suoi nuoc nong, nhung roi đuoc tim thay o moi loai sinh canh. Chi đen bay gio cac nha khoa hoc moi bat đau nhan ra muc đo pho bien cua co khuan trong moi truong, voi Thermoproteota (ten cu la Crenarchaeota) la dang song pho bien nhat trong đai duong, thong tri cac he sinh thai o đo sau duoi 150 m. Nhung sinh vat nay con pho bien trong đat va đong vai tro quan trong trong qua trinh oxy hoa amonia.
Nhung vuc ket hop cua co khuan va vi khuan tao thanh nhom sinh vat đa dang va phong phu nhat tren Trai Đat va thuc te song o moi moi truong co nhiet đo duoi +140 °C. Chung đuoc tim thay trong nuoc, đat, khong khi, duoi dang he vi sinh cua mot sinh vat, suoi nuoc nong va tham chi sau ben duoi lop vo Trai Đat trong đa. So luong sinh vat nhan so đuoc uoc tinh vao khoang 5×1030, tuc chiem it nhat mot nua sinh khoi tren Trai Đat.
Tinh đa dang sinh hoc cua sinh vat nhan so thi van chua ro, nhung co the rat lon. Thang 5 nam 2016, mot phep uoc tinh dua tren quy tac nhan rong tu so luong loai đa biet so voi kich thuoc cua sinh vat, đua ra phep uoc tinh co the toi 1 nghin ty loai tren hanh tinh, trong đo hau het la vi sinh vat. Hien tai, chi mot phan nghin cua mot phan tram trong tong so đo đa đuoc mo ta. Te bao co khuan cua mot so loai tong hop va chuyen DNA tu te bao nay sang te bao khac thong qua tiep xuc truc tiep, đac biet la trong đieu kien moi truong cang thang gay ton hai DNA.


= Vi khuan =

Vi khuan nhu co khuan la sinh vat nhan so - đon bao va khong co nhan te bao hoac co quan co mang bao boc khac. Vi khuan co kich thuoc hien vi, voi so it truong hop ngoai le cuc ky hiem, chang han nhu Thiomargarita namibiensis. Vi khuan hoat đong va sinh san duoi dang cac te bao đon le, nhung chung co the thuong tap hop thanh tap đoan đa bao. Mot so loai nhu vi khuan nhay co the tap hop thanh nhung cau truc bay đan phuc tap, hoat đong duoi dang nhom đa bao nhu mot phan vong đoi cua chung hoac hinh thanh cac cum trong tap đoan vi khuan nhu E.coli.
Bo gen cua chung thuong la mot nhiem sac the nhan so – mot vong DNA duy nhat, mac du chung cung co the chua nhung đoan DNA nho goi la plasmid. Nhung plasmid nay co the đuoc van chuyen giua cac te bao thong qua tiep hop vi khuan. Vi khuan co thanh te bao bao quanh, đem lai suc manh va đo cung cho te bao cua chung. Chung sinh san bang cach truc phan hoac đoi khi bang cach moc choi, nhung khong trai qua sinh san huu tinh giam phan. Tuy nhien, nhieu loai vi khuan co the van chuyen DNA giua cac te bao rieng le bang qua trinh chuyen gen ngang, đuoc goi la bien nap tu nhien. Mot so loai hinh thanh nhung noi bao tu co kha nang phuc hoi phi thuong, nhung đoi voi vi khuan, đay la mot co che đe ton tai chu khong phai đe sinh san. Trong đieu kien toi uu, vi khuan co the phat trien cuc ky nhanh va so luong cua chung co the tang gap đoi sau moi 20 phut.


= Sinh vat nhan thuc =
Hau het sinh vat song co the nhin thay bang mat thuong o dang truong thanh la sinh vat nhan thuc, ke ca con nguoi. Tuy nhien, nhieu sinh vat nhan thuc con la vi sinh vat. Khong nhu vi khuan va co khuan, sinh vat nhan thuc chua cac bao quan nhu nhan te bao, bo may Golgi va ty the trong te bao cua chung. Nhan la mot bao quan chua DNA tao nen bo gen cua te bao. Ban than DNA (deoxyribonucleic acid) đuoc sap xep trong nhung nhiem sac the phuc tap. Ty the la bao quan thiet yeu trong trao đoi chat vi chung la noi dien ra chu trinh acid citric va phosphoryl oxy hoa. Chung tien hoa tu vi khuan cong sinh va giu lai mot bo gen sot lai. Giong nhu vi khuan, te bao thuc vat co thanh te bao va chua bao quan nhu luc lap ngoai nhung bao quan o cac sinh vat nhan thuc khac. Luc lap san sinh nang luong tu anh sang bang quang hop, va luc đau cung la vi khuan cong sinh.
Sinh vat nhan thuc đon bao gom co mot te bao duy nhat trong suot vong đoi cua chung. Đac tinh nay rat quan trong vi hau het sinh vat nhan thuc đa bao chi co mot te bao duy nhat goi la hop tu khi bat đau vong đoi cua chung. Vi sinh vat nhan thuc co the la đon boi hoac luong boi, mot vai sinh vat co nhieu nhan te bao.
Sinh vat nhan thuc đon bao thuong sinh san vo tinh bang nguyen phan trong đieu kien thuan loi. Tuy nhien, trong nhung đieu kien cang thang nhu han che chat dinh duong va cac đieu kien khac lien quan đen ton hai DNA, chung co xu huong sinh san huu tinh bang giam phan va thu tinh.


 Sinh vat nguyen sinh  Trong nhom sinh vat nhan thuc, sinh vat nguyen sinh pho bien nhat la đon bao va co kich thuoc hien vi. Đay la mot nhom sinh vat rat đa dang va khong de phan loai. Mot so loai tao la sinh vat nguyen sinh đa bao va nam nhay co chu ky song đoc nhat lien quan đen chuyen đoi giua cac dang đon bao, khuan lac va đa bao. So luong loai sinh vat nguyen sinh chua ro vi chi mot ty le nho moi đuoc xac đinh. Tinh đa dang cua sinh vat nguyen sinh rat cao trong đai duong, lo thong hoi duoi bien sau, tram tich song va dong song acid, cho thay rang nhieu quan xa vi sinh vat nhan thuc co the chua đuoc phat hien.


 Nam  Nam co mot so loai đon bao, chang han nhu nam men lam banh (Saccharomyces cerevisiae) va nam men phan tach (Schizosaccharomyces pombe). Mot so nam (chang han nhu nam men gay benh Candida albicans) co the trai qua chuyen đoi kieu hinh va phat trien duoi dang te bao đon le o mot so moi truong va soi nam o nhung moi truong khac.


 Thuc vat  Tao luc la mot nhom lon sinh vat nhan thuc quang hop bao gom nhieu sinh vat dang hien vi. Mac du mot so tao luc đuoc phan loai la sinh vat nguyen sinh, nhung mot so khac nhu luan tao đuoc phan loai cung voi thuc vat co phoi la nhom thuc vat tren can quen thuoc nhat. Tao co the phat trien duoi dang te bao đon le hoac trong chuoi te bao dai. Tao luc co chua trung roi khuan lac va đon bao, thuong co hai tien mao tren moi te bao, cung nhu nhieu dang khuan lac, dau khuan va dang soi. O Charales (loai tao co ho hang gan nhat voi thuc vat bac cao), cac te bao biet hoa thanh mot so mo rieng biet trong co the sinh vat. Co khoang 6.000 loai tao luc.


Sinh thai hoc Cac vi sinh vat đuoc phat hien o hau het moi sinh canh co trong tu nhien, ke ca nhung moi truong khac nghiet nhu cuc Bac va cuc Nam, sa mac, mach nuoc phun va đa. Cac vi sinh vat bien phan bo o đai duong va muc nuoc bien sau. Mot so loai vi sinh vat thich nghi voi moi truong khac nghiet co khuan lac ben vung; nhung sinh vat nay đuoc goi la sinh vat ua cuc. Nhung sinh vat ua cuc đa đuoc phan lap tu đa o đo sau 7 km ben duoi be mat Trai Đat, va gioi khoa hoc cho rang so luong sinh vat song ben duoi be mat Trai Đat tuong đuong voi so luong su song tren be mat. Nhung sinh vat ua cuc đuoc biet la đa ton tai trong mot thoi gian dai trong chan khong va co kha nang chong buc xa cao, tham chi co the cho phep chung song sot trong khong gian. Nhieu loai vi sinh vat co quan he cong sinh mat thiet voi cac sinh vat khac lon hon; mot vai trong so đo co loi cho ca hai ben (quan he ho tro), trong khi mot so khac co the gay hai cho vat chu (ky sinh). Neu vi sinh vat co the gay benh cho vat chu thi chung đuoc goi la mam benh va đoi khi chung đuoc goi la vi sinh vat gay benh (microbes). Nhung vi sinh vat đong vai tro quan trong trong cac chu trinh sinh đia hoa cua Trai Đat vi chung chiu trach nhiem phan huy va co đinh đam.
Vi khuan su dung nhung mang luoi đieu hoa cho phep chung thich nghi voi hau nhu moi o moi truong tren Trai Đat. Mot mang luoi tuong tac giua cac loai phan tu khac nhau gom DNA, RNA, protein va cac chat trao đoi đuoc vi khuan su dung đe đat đuoc đieu hoa bieu hien gen. O vi khuan, chuc nang chinh cua mang luoi đieu hoa la kiem soat phan ung voi nhung thay đoi cua moi truong, vi du nhu tinh trang dinh duong va ap luc moi truong. Mot to chuc mang luoi phuc tap cho phep vi sinh vat phoi hop va tich hop nhieu dau hieu moi truong.


= Sinh vat ua cuc =

Sinh vat ua cuc la nhung vi sinh vat đa thich nghi đe co the ton tai va tham chi phat trien trong nhung moi truong khac nghiet thuong gay tu vong cho hau het cac dang song. Sinh vat ua nong va Sinh vat ua sieu nong phat trien manh o nhiet đo cao – tuc toi 130 °C (266 °F). Sinh vat ua lanh thi phat trien manh o nhiet đo cuc thap –  tuc thap toi −17 °C (1 °F). Sinh vat ua man nhu Halobacterium salinarum (mot loai co khuan) phat trien manh trong đo man cao, cho đen muc bao hoa. Sinh vat ua kiem phat trien manh o đo pH kiem khoang 8,5–11. Sinh vat ua acid co the phat trien manh o đo pH tu 2,0 tro xuong. Sinh vat ua ap suat thuy tinh phat trien manh o ap suat rat cao: len toi 1.000–2.000 atm, xuong toi 0 atm nhu trong moi truong chan khong. Mot so sinh vat ua cuc nhu Deinococcus radiodurans co kha nang khang phong xa, tuc chong tiep xuc buc xa len đen 5k Gy. Nhung sinh vat ua cuc co y nghia theo nhieu cach khac nhau. Chung mo rong su song tren can len phan lon thuy quyen, lop vo va khi quyen cua Trai Đat, cac co che thich nghi tien hoa cu the cua chung voi moi truong khac nghiet co the đuoc khai thac trong cong nghe sinh hoc va chinh su ton tai cua chung trong nhung đieu kien khac nghiet nhu vay lam tang them tiem nang cho su song ngoai trai đat.


= Thuc vat va đat =

Chu trinh nito trong đat phu thuoc vao qua trinh co đinh nito trong khi quyen. Qua trinh co đuoc nho mot so sinh vat co đinh đam. Mot cach đe xay ra hien tuong nay la o cac not san re cua cay ho đau co chua vi khuan cong sinh thuoc chi Rhizobium, Mesorhizobium, Sinorhizobium, Bradyrhizobium va Azorhizobium.
Re cay tao ra mot vung hep đuoc goi la vung re ho tro nhieu vi sinh vat đuoc goi la quan xa vi sinh vat re.
Nhung vi sinh vat nay trong quan xa vi sinh vat re co the tuong tac voi nhau va voi cac cay xung quanh thong qua tin hieu va tac nhan. Vi du, nam re cong sinh co the giao tiep voi he thong re cua nhieu loai cay thong qua tin hieu hoa hoc giua ca thuc vat va nam. Tu đay dan đen cong sinh lan nhau giua đoi ben. Tuy nhien, nhung tin hieu nay co the bi cac vi sinh vat khac "nghe len", chang han nhu vi khuan đat Myxococcus xanthus chuyen an thit cac vi khuan khac. Nghe len hoac chan tin hieu tu cac bo phan nhan tin ngoai y muon (chang han nhu thuc vat va vi sinh vat) co the dan đen he qua tien hoa quy mo lon. Vi du, cac cap phat tin hieu-nhan tin, nhu cac cap thuc vat-vi sinh vat, co the mat kha nang giao tiep voi cac quan the lan can do thay đoi cua nhung loai "nghe len". Trong qua trinh thich nghi đe tranh nhung loai "nghe len" cuc bo, phan huong tin hieu la mot giai phap va do đo dan đen thuc vat va vi sinh vat bi co lap khoi kha nang giao tiep voi cac quan the khac.


= Cong sinh =

Đia y la hien tuong cong sinh cua mot loai nam vi mo voi tao vi sinh quang hop hoac voi vi khuan lam.


Ung dung Vi sinh vat rat huu ich trong san xuat thuc pham, xu ly nuoc thai, tao nhien lieu sinh hoc va nhieu loai hoa chat va enzym. Chung vo gia trong nghien cuu duoi dang sinh vat mo hinh. Chung con đuoc vu khi hoa va đoi khi đuoc su dung trong chien tranh va khung bo sinh hoc. Chung rat quan trong đoi voi nong nghiep thong qua vai tro duy tri đo phi đat va phan huy chat huu co.


= San xuat thuc pham =

Vi sinh vat đuoc su dung trong quy trinh len men đe lam sua chua, pho mat, sua đong, kefir, ayran, xynogala va cac loai thuc pham khac. Nuoi cay len men mang đen huong vi va mui thom, đong thoi uc che cac sinh vat khong mong muon. Chung đuoc dung đe lam men banh mi va chuyen hoa đuong thanh con trong ruou va bia. Vi sinh vat đuoc su dung trong san xuat bia, lam ruou, lam banh, muoi chua va cac quy trinh che bien thuc pham khac.
Mot so ung dung cua vi sinh vat trong cong nghiep:


= Xu ly nuoc =

Viec xu ly nuoc thai phu thuoc vao kha nang lam sach nuoc bi o nhiem chat huu co cua vi sinh vat co the ho hap cac chat hoa tan. Ho hap co the la hieu khi, voi lop loc giau oxy nhu bo loc cat cham. Phan huy ky khi bang sinh vat sinh methan tao ra khi methan huu ich duoi dang mot san pham phu.


= Nang luong =

Vi sinh vat đuoc su dung trong len men đe san xuat ethanol va trong cac lo phan ung biogas đe san xuat methan. Cac nha khoa hoc đang nghien cuu viec su dung tao đe san xuat nhien lieu long va vi khuan đe chuyen đoi nhieu dang chat thai nong nghiep va đo thi thanh nhien lieu co the su dung đuoc.


= Hoa chat va enzym =

Vi sinh vat đuoc su dung đe san xuat nhieu hoa chat thuong mai va cong nghiep, enzym va nhung phan tu hoat tinh sinh hoc khac. Acid huu co đuoc san xuat tren quy mo cong nghiep lon bang len men vi sinh bao gom acid acetic - hoa chat do vi khuan acid acetic san sinh nhu Acetobacter aceti, acid butyric do vi khuan Clostridium butyricum tao ra, acid lactic do Lactobacillus tao ra va cac vi khuan acid lactic khac, con acid citric do nam moc Aspergillus niger che ra.
Vi sinh vat đuoc su dung đe đieu che cac phan tu mang hoat tinh sinh hoc nhu Streptokinase tu vi khuan Streptococcus, Cyclosporin A tu nam ascomycete Tolypocladium inflatum, va statin do nam men Monascus purpureus che ra.


= Khoa hoc =

Vi sinh vat la cong cu thiet yeu trong cong nghe sinh hoc, hoa sinh, di truyen hoc va sinh hoc phan tu. Nam men Saccharomyces cerevisiae va Schizosaccharomyces pombe la nhung sinh vat mo hinh quan trong trong khoa hoc, vi chung la nhung sinh vat nhan thuc đon gian co the phat trien nhanh chong voi so luong lon va de dang thao tac. Chung đac biet co gia tri trong di truyen hoc, he gen hoc va protein hoc. Vi sinh vat co the đuoc khai thac đe su dung nhu tao ra steroid va đieu tri cac benh ve da. Cac nha khoa hoc cung đang xem xet su dung vi sinh vat cho pin nhien lieu song va tro thanh giai phap cho su o nhiem.


= Chien tranh =

Thoi Trung Co, mot vi du so khai cua chien tranh sinh hoc la nhung xac chet nhiem benh bi nem vao lau đai trong cac cuoc vay ham bang may ban đa hoac nhung vu khi cong thanh khac. Nhung nguoi o gan xac chet tiep xuc voi mam benh va co kha nang lay lan mam benh đo cho nguoi khac.
Thoi hien đai, khung bo sinh hoc gom co vu tan cong khung bo sinh hoc Rajneeshee nam 1984 va vu giao phai Shinrikyo Aum phat tan benh than o Tokyo vao nam 1993.


= Đat =

Vi sinh co the cung cap chat dinh duong va khoang chat trong đat cho cay trong, tao ra hormon kich thich tang truong, kich thich he mien dich cua cay trong va kich hoat hoac lam giam phan ung cang thang. Noi chung, mot tap hop vi khuan đat đa dang hon lam cho cay it benh hon va cho nang suat cao hon.


Suc khoe con nguoi = He vi sinh đuong ruot o nguoi =

Vi sinh vat co the hinh thanh moi quan he noi cong sinh voi cac sinh vat lon hon khac. Vi du, cong sinh cua vi sinh vat đong mot vai tro quan trong trong he thong mien dich. Vi sinh vat tao nen he vi sinh đuong ruot (con goi la he vi khuan chi đuong ruot) nam trong ong tieu hoa, gop phan vao kha nang mien dich đuong ruot, tong hop vitamin nhu acid folic va biotin, đong thoi len men cac carbohydrat phuc tap kho tieu. Mot vai vi sinh vat đuoc xem la co loi cho suc khoe đuoc goi la probiotic va co san duoi dang che pham bo sung hoac phu gia thuc pham.


= Benh =

Vi sinh vat la tac nhan gay benh (mam benh) o nhieu benh truyen nhiem. Nhung sinh vat lien quan gom co vi khuan gay benh, gay ra cac benh nhu dich hach, benh lao va benh than; ky sinh nguyen sinh gay ra cac benh nhu sot ret, benh ngu, kiet ly va toxoplasmosis ; va ca nam gay benh nhu nam da, nam candida hay histoplasmosis. Tuy nhien, cac benh khac nhu cum, sot vang hoac AIDS la do virus mam benh gay ra, thuong khong đuoc phan loai la sinh vat song va do đo khong phai la vi sinh vat theo đinh nghia chat che. Khong co vi du ro rang nao ve mam benh co khuan đuoc biet đen, mac du gioi khoa hoc đa đe xuat moi quan he giua hien dien cua mot so sinh vat sinh methan cua co khuan va benh viem quanh rang o nguoi. Nhieu mam benh vi sinh co kha nang sinh san huu tinh đe tao đieu kien thuan loi cho chung song sot trong vat chu bi nhiem benh.


= Ve sinh =

Ve sinh la mot bo quy tac thuc hanh đe tranh nhiem trung hoac lam hong thuc pham bang cach loai bo vi sinh vat khoi moi truong xung quanh. Vi vi sinh vat, đac biet la vi khuan, đuoc tim thay o khap moi noi, nen vi sinh vat co hai co the bi giam xuong muc chap nhan đuoc thay vi that su bi tieu diet. Trong che bien thuc pham, vi sinh vat bi tieu giam bang cac phuong phap bao quan nhu nau nuong, ve sinh dung cu, thoi gian bao quan ngan hay bang nhiet đo thap. Neu can vo trung hoan toan, nhu voi dung cu phau thuat, noi hap đuoc su dung đe tieu diet vi sinh vat bang nhiet va ap suat.


Trong tac pham hu cau Xem them Sinh vat lon nhat
Sinh vat nho nhat


Ghi chu Chu thich Lien ket ngoai