Nguoi Ma Lai hay Nguoi Malay (tieng Ma Lai: Melayu; chu Jawi: ملايو) la mot dan toc Nam Đao noi Tieng Ma Lai chu yeu sinh song tren ban đao Ma Lai cung cac khu vuc ven bien phia đong đao Sumatra, cac khu vuc cuc nam cua Thai Lan, bo bien phia nam Myanmar, quoc đao Singapore; cac khu vuc ven bien cua đao Borneo: bao gom ca Brunei, Tay Kalimantan, vung ven bien Sarawak va Sabah, cung cac đao nho nam giua cac khu vuc nay - tap hop lai thanh Alam Melayu. Cac khu vuc cu tru chu yeu cua nguoi Ma Lai ngay nay la mot phan lanh tho cua nhieu quoc gia khac nhau: Malaysia, mien Tay Indonesia, Singapore, Brunei, mien cuc Nam Myanmar va mien Nam Thai Lan.
Ve mat lich su, nguoi Ma Lai la hau due tu mot so nhom nguoi co lien he ve mat di truyen, nhung nhom nguoi nay phan lon theo thuyet vat linh, Phat giao hoac An Đo giao- nhung nguoi Nam Đao va nguoi Mon-Khmer, Orang Laut, Orang Asli, nguoi Cham, nguoi Kedah co, nguoi Langkasuka, nguoi Tambralinga, nguoi Gangga Negara, nguoi Kelantan co, nguoi Srivijaya, nguoi Brunei co, cac nhom Batak, nguoi Dayak va cac bo toc khac nhau sinh song trong the gioi Ma Lai.
Thoi hoang kim cua cac vuong quoc Hoi giao Ma Lai bat đau tu the ky XV, viec xay dung ban sac chung đa giup lien ket nguoi Ma Lai voi nhau; ban sac chung đo la ngon ngu (voi cac bien the va phuong ngu), Hoi giao va van hoa cua ho. Cac cong đong hai ngoai hoat đong thuong mai cua cac vuong quoc nay đa đem đen nhieu vung tai Đong Nam A hai đao lan song Hoi giao hoa va Ma Lai hoa voi quy mo lon. Do tinh chat de thay đoi va su đong hoa cua nhung nguoi nhap cu sau nay, nhung nguoi đen tu cac phan khac nhau tai quan đao, van hoa Ma Lai đa hap thu rat nhieu đac điem van hoa cua cac dan toc khac, chang han nhu van hoa cua nguoi Minangkabau, Aceh, va o muc đo nhat đinh la tu nguoi Java; tuy nhien van hoa Ma Lai co điem khac biet vi no co tinh Hoi giao manh hon van hoa Java, mot nen van hoa co tinh chat đa ton giao hon.


Tu nguyen Ten goi "Melayu" đuoc dung đe chi mot dan toc rieng biet đuoc cho la mo rong pham vi khi Vuong quoc Malacca tro thanh mot cuong quoc trong khu vuc vao the ky XV. Ten goi nay đuoc su dung đe mo ta đac tinh van hoa cua nguoi Ma Lai khac voi cac van hoa ngoai quoc trong khu vuc, đang chu y la van hoa cua nguoi Java va nguoi Thai. Truoc the ky XV, co the nghe thay cac thuat ngu va cac bien the khac trong cac tu lieu nuoc ngoai va ban đia đe đe cap đen cac vuong quoc trong lich su hay cac bo phan đia ly cua quan đao Ma Lai.

Malayadvipa - xuat hien trong chuong 48, Vayu Purana. No co nghia la "luc đia đao-nui" va đuoc mo ta la mot trong cac tinh cua quan đao phia Đong than thoai-đay vang va bac. Mot so hoc gia coi thuat ngu nay tuong đuong voi Sumatra, song mot vai hoc gia An Đo cho rang thuat ngu nay noi đen ban đao Ma Lai đoi nui hon, con Sumatra co lien he chinh xac hon voi Suvarnadvipa.
Maleu-kolon - xuat hien trong tac pham Geographia cua Ptolemaeus. Tu nay đuoc cho la co nguon goc tu thuat ngu tieng Phan malayakolam hay malaikurram, đe cap đen mot bo phan đia ly cua ban đao Ma Lai.
Mat La Du (末羅遊) - Nghia Tinh đe cap đen, ong la nguoi đa đen vieng tham quan đao Ma Lai trong cac nam 688–695. Vuong quoc Mat La Du nam cach 15 đi thuyen tu Cu Cang (巨港, Palembang), kinh đo cua That Loi Phat The (室利佛逝, Srivijaya). Cung mat 15 ngay đi thuyen đe đen Ka-Cha (Kedah) tu Mat La Du; do đo, Mat La Du co the nam o nua đuong tren quang đuong đuong giua hai đia điem tren. Mot thuyet pho bien thi lien he Mat La Du voi Jambi tai Sumatra, tuy nhien vi tri đia ly cua Jambi mau thuan voi mo ta cua Nghia Tinh ve "nua đuong đi thuyen giua Kedah va Palembang". Đen thoi Nha Nguyen (1271–1368) va Nha Minh (1368–1644), tu Mat La Du đuoc đe cap đen thuong xuyen trong cac van ban lich su đe đe cap đen mot quoc gia o gan Nam Hai. Cac thuat ngu khac đuoc su dung la "Moc Lat Do" (木剌由), Ma Ly Du Nhi (麻里予兒), Vu Lai Do (巫来由) - ton tai trong ban ghi chep cua nha su Huyen Trang), va Vo Lai Do (無来由).
Malaiur - đuoc ghi tren buc tuong phia nam cua đen Brihadeeswarar. No mo ta ve mot vuong quoc co "mot ngon nui vung chac phuc vu cho su phong ve cua no" tai ban đao Ma Lai, đa that thu truoc nhung ke xam luoc Chola trong chien dich cua Rajendra Chola I vao the ky XI.
Bhumi Malayu - (nghia la "Vung đat cua Malayu"), mot ban dich cua Slamet Muljana tu cau khac Padang Roco co nien đai tu nam 1286. Thuat ngu nay co lien he voi vuong quoc Dharmasraya.
Ma Ly Du Nhi (麻里予兒) - đuoc ghi trong thu tich cua Nha Nguyen, đe cap đen mot quoc gia tren ban đao Ma Lai phai đoi mat voi su banh truong ve phia nam cua vuong quoc Sukhothai, duoi thoi gian tri vi cua Ram Khamhaeng. Thu tich viet: "..tinh trang thu đich dien ra giua Xiem La va Ma Ly Du Nhi bao gom viec hai ben giet hai lan nhau...". Đe đap lai hanh đong cua Sukhothai, mot su gia Trung Quoc đa đen trieu đinh cua Ram Khamhaeng vao nam 1295 va mang theo mot chieu chi: "Giu lay loi hua cua nha nguoi va khong lam đieu sai trai voi Ma Ly Du Nhi".
Malauir - trong ghi chep cua Marco Polo la mot vuong quoc nam tren ban đao Ma Lai, co the tuong tu nhu quoc gia đuoc đe cap đen trong thu tich Nha Nguyen.
Malayapura - (co nghia la "thanh pho Malaya" hay "vuong quoc Malaya"), đuoc ghi trong cau khac Amoghapasa co nien đai tu nam 1347. Thuat ngu đuoc Adityawarman su dung đe đe cap đen Dharmasraya.
Sungai Melayu - (nghia la "song Melayu"), đuoc đe cap trong Bien nien su Ma Lai khi noi đen mot con song tai Sumatra: "...Đen đay, bay gio la cau chuyen ve mot thanh pho đuoc goi la Palembang trong vung đat Andelas. Cai tri no la Demang Lebar Daun, mot hau due cua Raja Shulan, va no co mot con song ten la Muara Tatang. Tren vung thuong du cua Muara Tatang la mot con song goi la Melayu, va tren song co mot ngon đoi goi la Si-Guntang Mahameru...".
Nhung giai thich hop ly khac ve nguon goc cua ten goi đa đuoc xac đinh trong cac ngon ngu khac, nhu tu malaiyur trong tieng Tamil đuoc su dung đe chi khu vuc đoi nui-noi nen van minh Kadaram đuoc xay dung nen tai Kedah (ngay nay), hoac tu mlayu ("chay" trong tieng Java bat nguon tu mlaku (đi bo hoac đi lai), hoac trong thuat ngu Ma Lai melaju (tang toc đeu đan), đe chi tinh chat luu đong va di tru cao cua nguoi dan cua no, tuy nhien cac đe xuat nay van la su tin tuong đia phuong va khong co bang chung chung thuc.
Trong thoi gian nguoi chau Au thuoc đia hoa khu vuc, tu "Malay" đuoc đua vao tieng Anh thong qua tieng Ha Lan "Malayo", va ban than tu nay lai co nguon goc tu tieng Bo Đao Nha "Malaio", va co nguon goc tu tieng Ma Lai "Melayu". Tu "Ma Lai" trong tieng Viet bat nguon tu tieng Trung gian the: 马来; phon the: 馬來; binh am: Malai, do nguoi Trung Quoc phien am ten nuoc Malaysia thanh "Ma Lai Tay A" (马来西亚 - Malaixiya).


Lich su = Nguoi Ma Lai nguyen thuy =
Cung đuoc biet đen voi ten goi Melayu asli (nguoi Ma Lai tho dan) hay Melayu purba (nguoi Ma Lai co), nguoi Ma Lai nguyen thuy co nguon goc Nam Đao va đuoc cho la đa di cu đen quan đao Ma Lai trong cac đot nhap cu keo dai tu nam 2500 đen 1500 TCN. The Encyclopedia of Malaysia: Early History, đa chi ra tong cong ba gia thuyet ve nguon goc cua nguoi Ma Lai:

Thuyet Van Nam, di cu theo song Me Kong (cong bo nam 1889) - "thuyet nguoi Ma Lai nguyen thuy" co nguon goc tu Van Nam đuoc R.H. Geldern, J.H.C Kern, J.R. Foster, J.R. Logen, Slamet Muljana va Asmah Haji Omar ung ho. Cac bang chung khac ho tro cho thuyet nay bao gom: cac cong cu bang đa o quan đao Ma Lai tuong tu nhu cac cong cu tai Trung A, net tuong đong giua cac phong tuc Ma Lai va cac phong tuc Assam, va thuc te la tieng Ma Lai & tieng Khmer la cac ngon ngu co quan he ho hang do nguoi Khmer co nguon goc tu nguon cua song Me Kong.
Thuyet New Guinea (cong bo nam 1965) - nhung nguoi Ma Lai nguyen thuy đuoc cho la cac thuy thu co kien thuc ve hai duong hoc va so huu cac ky nang nong nghiep. Ho di chuyen xung quanh, tu đao nay sang đao khac trong khoang cach rat xa giua New Zealand va Madagascar ngay nay, va ho phuc vu trong vai tro la hoa tieu, thuy thu va lao đong chan tay cho cac thuong nhan An Đo, A Rap, Ba Tu va Trung Hoa trong gan 2000 nam. Trong nhung nam đo, ho đa đinh cu tai nhieu đia điem khac nhau va tiep nhan cac van hoa va ton giao khac nhau.
Thuyet Đai Loan (cong bo nam 1997) - mot nhom nguoi nao đo o mien Nam Trung Quoc đa di cu vao 6.000 nam truoc, mot so di chuyen đen Đai Loan (tho dan Đai Loan hien nay la hau due cua ho), sau đo đen Philippines roi Borneo (khoang 4.500 nam truoc) (tuc nguoi Dayak va cac nhom khac ngay nay). Nhung nguoi co nay cung phan chia voi mot so tien ve Sulawesi va nhung nguoi khac tien đen Java, va Sumatra. Cuoc di cu đen ban đao Ma Lai la tu khoang 3.000 nam truoc. Mot phan nhom tu Borneo đa di chuyen đen Cham Pa o mien trung Viet Nam ngay nay khoang 4.500 nam truoc. Cung co cac vet tich cua viec nhung nguoi thuoc van hoa Đong Son va van hoa Hoa Binh di cu tu Viet Nam va Campuchia. Cung co cac cuoc di cu cua nguoi Thai phuong Nam tu Pattani ngay nay. Tat ca cac nhom nay đeu co chung nguon goc DNA va ngon ngu tu hon đao Đai Loan ngay nay, va cac to tien cua nhung nguoi co nay đuoc truy nguyen toi mien nam Trung Quoc.
Tuy nhien, trong nam 2009, To chuc Bo gen con nguoi (Human Genome Organisation, HUGO) đa tien hanh mot nghien cuu toan dien ve tinh đa dang va lich su di truyen cua nguoi dan chau A, nghien cuu co 2000 nguoi tham gia tren khap chau A, đa chi ra mot thuyet cac ve mo hinh di dan chau A. HUGO tim thay điem tuong đong ve di truyen giua dan cu khap chau A va su gia tang tinh di tuyen hoc tu phia bac xuong phia nam. Cac phat hien nay chi ra rang nguon goc cua dan cu chau A va ung ho giai thuyet rang con nguoi đa đinh cu tai chau luc nay thong qua mot su kien di cu duy nhat tu phuong nam, tien vao Đong Nam A truoc tien. Cac nen van minh Đong Nam A, bao gom ca nguoi Ma Lai, co the đa xuat hien som hon nhieu so voi cac nen van minh Đong A.


= Nguoi Ma Lai thu hai =
Cac nhom nguoi Ma Lai nguyen thuy ban đau đa bi nhung nguoi đinh cu Ma Lai thu hai đay sau vao noi đia trong lan song nhap cu thu nhi vao khoang nam 300 TCN. Nguoi Ma Lai thu hai la nhung nguoi thuoc nen van minh thoi đai đo sat co nguon goc mot phan tu nhung nguoi Cham, nguoi Mon-Khmer o Đong Nam A luc đia va tiep theo la nhung nguoi Nam Đao đen cung voi nhung ky thuat canh tac tien tien hon va co kien thuc ve kim loai. Ho co quan he ho hang song mang tinh chung A cao hon va co dang ve khac biet lon voi nguoi Ma Lai nguyen thuy (nhung nguoi co tam voc lun hon, da sam mau hon, ti le toc xoan cao hon, co ti le phan tram hien tuong so dai cao hon nhieu va co xac suat nep quat o mat thap hon đang ke). Nhung nguoi đinh cu Ma Lai thu hai khong song du cu nhu nhung nguoi đen truoc ho, thay vao đo ho đinh cu va thiet lap nen cac kampung va chung đong vai tro la cac đon vi xa hoi chinh cua ho. Cac kampung nay thuong nam o ven bo song hoac cac khu vuc ven bien va noi chung la co the tu cung tu cap đuoc luong thuc va cac nhu yeu pham khac. Vao cuoi the ky cuoi cung TCN, cac kampung nay bat đau tham gia vao mot so hoat đong thuong mai voi the gioi ben ngoai.
Nguoi Ma Lai thu hai đuoc xem la to tien truc tiep cua nguoi Ma Lai ngay nay  Cac đot di cu cua ho đa gian tiep buoc mot so nhom nguoi Ma Lai nguyen thuy va tho dan phai rut lui vao khu vuc đoi nui o sau trong thuong nguon cac con song tai noi đia. Cac dan toc la hau due cua nguoi Ma Lai nguyen thuy đang chu y ngay nay la nguoi Moken, nguoi Jakun, nguoi Orang Kuala, nguoi Temuan va Orang Kanaq..


= Anh huong cua An Đo =

Khong co bang chung ro rang ve thoi điem đau tien dien ra cac cuoc du hanh cua nguoi An Đo qua vinh Bengal song cac uoc tinh bao thu cho rang ho đa đat chan som nhat len vung bo bien Ma Lai tu it nhat 2.000 nam truoc. Viec phat hien ra cac tan tich cau tau, cac đia điem luyen sat, va mot cong trinh ki niem bang gach đat set co nien đai tu nam 110 CN tai Thung lung Bujang đa cho thay rang mot tuyen thuong mai hang hai voi cac vuong quoc Tamil o mien Nam An Đo đa san đuoc thanh lap tu the ky thu II SCN. Su phat trien thuong mai voi An Đo đa khien nhung nguoi dan ven bien o phan lon Đong Nam A hang hai co su tiep xuc voi An Đo giao va Phat giao. Do đo, cac ton giao, truyen thong van hoa va tieng Phan tu An Đo đa bat đau lan rong ra khap cac vung đat. Cac đen tho đuoc xay dung theo phong cach An Đo, cac vi vua đia phuong bat đau tu goi minh la Raja. Thoi ky đau Cong Nguyen đa chung kien su noi len cua cac nha nuoc Ma Lai co o cac khu vuc ven bien tren ban đao Ma Lai va đao Sumatra nhu Xich Tho, Negara Sri Dharmaraja, Gangga Negara, Langkasuka, Kedah, Malayu va Srivijaya. Trong khoang tu the ky VII đen XIII, nhieu nuoc trong so cac tieu quoc ban đao thinh vuong va thuong mai hang hai nay đa tro thanh mot bo phan cua Man-đa-la Srivijaya, mot lien bang rong lon cua cac thanh bang tap trung tai Palembang, Kadaram, Chaiya va Ligor.
Anh huong cua Srivijaya trai rong ra toan bo cac khu vuc ven bien tren đao Sumatra va ban đao Ma Lai, phia tay đao Java va phia tay đao Borneo, cung nhu phan con lai cua quan đao Ma Lai. Co đuoc ca su bao tro tu An Đo va Trung Quoc, su giau co cua vuong quoc nay chu yeu đen tu thuong mai. Vao luc đinh cao, tieng Ma Lai co đa đuoc su dung lam ngon ngu chinh thuc cua Srivijaya va tro thanh ngon ngu chung cua khu vuc, thay the tieng Phan, ngon ngu cua An Đo giao va Phat giao. Thoi ky Srivijaya đuoc xem la thoi hoang kim cua van hoa Ma Lai.
Tuy nhien, su huy hoang cua Srivijaya đa bat đau suy yeu sau mot loat cac cuoc tan cong tu Đe quoc Chola o An Đo trong the ky XI. Đen cuoi the ky XIII, nhung tan du cuoi cung cua đe quoc Ma Lai tren đao Sumatra nay đa bi nhung ke xam luoc nguoi Java pha huy trong cuoc vien chinh Pamalayu (Pamalayu nghia la chien tranh chong lai Malayu).

Viec Srivijaya bi tieu diet đa khien cac quan than cua đe quoc phai luu vong va đa co mot vai no luc cua cac hoang tu Ma Lai đang chay tron nham phuc quoc. Nam 1324, voi su ho tro tu cac bay toi trung thanh voi đe quoc la nguoi Orang laut, mot hoang tu Ma Lai co nguon goc Srivijaya la Sang Nila Utama đa thiet lap nen vuong quoc Singapura tai Temasek. Trieu đai cua ong đa cai tri hon đao cho đen cuoi the ky XIV, khi chinh the Ma Lai nay phai đoi mat voi su tuc gian cua nhung ke xam luoc nguoi Java. Nam 1401, nguoi chat noi cua ong la Paduka Sri Maharaja Parameswara đa tien ve phia bac va lap nen Vuong quoc Malacca. Vuong quoc Malacca đa ke thua Srivijaya va thua huong nhieu truyen thong vuong gia va van hoa, bao gom hau het lanh tho cua cac tien quoc cua no.
Them mot vuong quoc Ma Lai hung manh trong giai đoan nay la Tambralinga, tung la mot nuoc phu thuoc cua Srivijaya, vuong quoc nay bat đau phat trien sau su thoai trao cua đe quoc Srivijaya vao the ky XII. Tu the ky XIII đen đau the ky XIV, vuong quoc đa chinh phuc đuoc hau het ban đao Ma Lai. Su phat trien cua vuong quoc đuoc tang cuong them trong thoi gian tri vi cua Chandrabhanu Sridhamaraja (1230–1263), ong đa thanh cong trong viec chiem đuoc vuong quoc Jaffna tren đao Sri Lanka tu nam 1247 đen nam 1258. Cuoc xam luoc đa đanh dau mot đieu hiem thay trong lich su Đong Nam A, khi mot the luc trong khu vuc tien hanh cac cuoc vien chinh bang đuong bien vuot ra khoi ranh gioi khu vuc.
Cong viec trong trot cua he thong chinh the Ma Lai cung lan rong ra ngoai ranh gioi Sumatra-Ban đao Ma Lai trong thoi ky nay. Cac cuoc vien chinh va di cu cua nguoi Ma Lai đa giup thiet lap nen cac vuong quoc nam ngoai đia hat cua Srivijaya. Mot vai minh hoa la viec mot hoang tu cua Tambralinga đa đang co lam vua cua vuong quoc Lavo tai khu vuc nay la Bangkok, viec thanh lap vuong quoc Cebu tai Visayas va viec thanh lap vuong quoc Tanjungpura tren đao Borneo. Su banh truong nay cung đuoc quan tam nhieu vi no đa đinh hinh cho su phat trien dan toc-van hoa cua nhung nguoi Aceh va nguoi Banjar co lien he va tiep tuc truyen ba sau hon đac tinh Ma Lai chiu anh huong cua An Đo trong pham vi khu vuc.


= Hoi giao hoa =

Hoi giao đa đuoc đua đen khu vuc trong thoi ky tu the ky XII đen XV, ngoai ra trong thoi gian nay cung chung kien thanh pho cang Malacca noi len o bo bien tay nam cua ban đao Ma Lai hai tien trinh phat trien nay đa lam thay đoi lich su cua nguoi Ma Lai.
Tu the ky XII, đuc tin Hoi giao đa tien đen nhung khu vuc gan bo bien cua khu vuc ma nay la cac bang Kedah, Perak, Kelantan va Terengganu. Bang chung khao co som nhat ve Hoi giao tai ban đao Ma Lai la Đa khac Terengganu co nien đai tu the ky thu XII, đuoc tim thay tai bang Terengganu o Malaysia.
Đen the ky XV, the luc co quyen ba chu tren nhieu phan o phia tay quan đao Ma Lai la vuong quoc Malacca đa tro thanh trung tam cua tien trinh Hoi giao hoa o phuong Đong. Voi vi the la quoc giao cua Malacca, Hoi giao đa mang lai nhieu bien đoi lon lao trong xa hoi va van hoa Melaka, va no tro thanh cong cu chinh cho viec phat trien mot ban sac chung Ma Lai. Theo thoi gian, ban sac chung Ma Lai nay tro thanh đac điem cua nhieu phan tren quan đao Ma Lai thong qua qua trinh Ma Lai hoa. Viec Malacca mo rong pham vi anh huong thong qua thuong mai va truyen đao đa dan đen ket qua la pho bien đuoc tieng Ma Lai co, đuc tin Hoi giao, va van hoa Hoi giao Ma Lai; ba gia tri cot loi cua Kemelayuan ("nguoi Ma Lai").
Nam 1511, kinh đo cua Malacca roi vao tay nhung ke thuc dan Bo Đao Nha. Tuy nhien, Melaka van duy tri the che nguyen ban: mot kieu nghe thuat lanh đao va mot net van hoa đe cho cac nha nuoc ke thua tham khao, nhu Vuong quoc Johor (1528–nay), Vuong quoc Perak (1528–nay) va Vuong quoc Pahang (1470–nay).
Tren khap Bien Đong trong the ky XIV, mot vuong quoc Ma Lai khac la Brunei đa noi len đe tro thanh mot chinh the hung manh nhat tren đao Borneo. Đen giua the ky XV, Brunei đa thiet lap mot moi quan he chat che voi vuong quoc Melaka. Quoc vuong cua Brunei đa ket hon voi mot cong chua cua Malacca, tiep nhan Hoi giao lam ton giao cua trieu đinh, va phong theo mo hinh chinh quyen hieu qua cua Malacca. Brunei đuoc huong loi tu thuong mai voi Malacca song đa co đuoc su thinh vuong tham chi con lon hon sau khi kinh đo Malacca -mot thuong cang Ma Lai to lon- bi nguoi Bo Đao Nha chinh phuc. Brunei đat đen thoi ky hoang kim vao giua the ky XVI, khi đo vuong quoc nay kiem soat mot lanh tho xa ve phia nam đen Kuching tai Sarawak ngay nay, phia bac mo rong ra quan đao Philippines. Vuong quoc Brunei đa mo rong pham vi anh huong đen tan đao Luzon bang cach lap lien minh voi vuong quoc Tondo va thanh lap mot quoc gia ve tinh la Seludong o khu vuc Manila ngay nay. Trieu đinh Brunei cung tien hanh qua trinh Ma Lai hoa tren hon đao Borneo. Cac yeu to van hoa Hoi giao Ma Lai, bao gom ngon ngu, trang phuc va nha o cua cac ho gia đinh đuoc cac tho dan tiep nhan, đac biet la nguoi Dayak, dan toc nay cung đuoc dung hop vao vuong quoc. Cac tu truong Dayak đuoc hop nhat vao he thong thu bac Ma Lai, đuoc mang cac tuoc hieu chinh thuc nhu Datuk, Temenggong va Orang Kaya. Tai Tay Kalimantan, su phat trien cua cac vuong quoc nhu Sambas, Sukadana va Landak cung dien ra tuong tu khi ho tuyen mo nguoi Dayak.
Cac vuong quoc Ma Lai quan trong khac la vuong quoc Kedah (1136–nay) va vuong quoc Pattani (1516–1771), hai nuoc nay đa thong tri phan phia bac cua ban đao Ma Lai. Trong khi vuong quoc Jambi (1460–1907), vuong quoc Palembang (1550–1823) va vuong quoc Siak Sri Indrapura (1725–1946) kiem soat phan lon vung bo bien đong nam cua đao Sumatra.


= Bi thuc dan hoa =

Tu nam 1511 đen 1984, nhieu vuong quoc Ma Lai đa bi thuc dan hoa hoac nam duoi quyen bao ho cua cac the luc ngoai quoc khac nhau, tu cac the luc thuc dan chau Au nhu Bo Đao Nha, Ha Lan va Anh Quoc, cho đen cac the luc trong khu vuc nhu Aceh, Xiem va Nhat Ban.
Nam 1511, đe quoc Bo Đao Nha đa chiem đuoc kinh thanh cua vuong quoc Malacca. Mac du chien thang, song nguoi Bo Đao Nha đa khong the mo rong tam anh huong chinh tri cua ho ra ngoai phao đai phao đai Malacca. Quoc vuong Malacca duy tri quyen ba chu đoi voi cac vung đat ben ngoai kinh thanh cu va thanh lap nen vuong quoc Johor vao nam 1528 đe ke tuc Malacca. Malacca thuoc Bo Đao Nha đa phai đoi mat voi mot so cuoc tan cong tra thu song khong thanh cong tu Johor cho đen nam 1614, khi lien quan Johor va đe quoc Ha Lan đa truc xuat nguoi Bo Đao Nha ra khoi ban đao. Theo thoa thuan voi Johor vao nam 1606, nguoi Ha Lan sau đo đuoc nam quyen kiem soat Malacca.
Trong lich su, cac quoc gia Ma Lai tren ban đao co mot moi quan he thu đich voi nguoi Xiem. Vuong quoc Malacca đa co hai cuoc chien tranh voi nguoi Xiem trong khi cac quoc gia Ma Lai o phia bac đa nam duoi quyen thong tri khong lien tuc cua cac trieu đai Xiem trong nhieu the ky. Nam 1771, Xiem đa thu tieu vuong quoc Pattani va sau đo thon tinh mot phan lanh tho lon cua vuong quoc Kedah. Truoc đo, vuong trieu Ayutthaya cua Xiem đa sap nhap Tambralinga va cho quan tran ngap vuong quoc Singgora vao đau the ky XVII. Đen đau the ky XIX, Xiem đa ap đat mot cau truc hanh chinh moi va lap ra cac vuong quoc Ma Lai ban đoc lap nhu Patani, Saiburi, Nongchik, Yaring, Yala, Reman va Rangae tu Đai Pattani va lap ra Satun, Perlis, Kubang Pasu tu vuong quoc Kedah.
Nam 1786, vuong quoc Kedah đa cho Cong ty Đong An cua Anh thue hon đao Penang đe đoi lay vien tro quan su nham chong lai Xiem. Nam 1819, cong ty nay cung thu đuoc Singapore tu vuong quoc Johor, lay đuoc Malacca vao nam 1824 tu tay nguoi Ha Lan, va sau đo la Dindings tu Perak vao nam 1874. Tat ca cac tram giao thuong nay đuoc goi chinh thuc la Cac thuoc đia Eo bien vao nam 1826 va tro thanh thuoc đia hoang gia cua đe quoc Anh vao nam 1867. Su can thiep cua nguoi Anh vao cong viec cua cac quoc gia Ma Lai đuoc chinh thuc hoa va nam 1895, khi nhung nguoi thong tri Ma Lai chap thuan su quan ly cua cac Thong su Anh, va Lien bang cac quoc gia Ma Lai đuoc thanh lap. Nam 1909, Kedah, Kelantan, Terengganu va Perlis đuoc nguoi Anh lay lai tu tay nguoi Xiem. Cac nha nuoc nay cung voi Johor sau đo tro thanh Cac nha nuoc Ma Lai phi lien hiep. Trong Chien tranh the gioi thu hai, tat ca cac thuoc đia va vung bao ho nay cua Anh, đuoc goi la Ma Lai thuoc Anh, đa bi đe quoc Nhat Ban chiem đong.
Thoi ky thoai trao cua đe quoc Brunei rong lon bat đau sau Chien tranh Castille chong lai nhung ke xam luoc Tay Ban Nha, ket qua la vuong quoc nay phai cham dut quyen thong tri đoi voi quan đao Philippines ngay nay. Su suy sup nay len đen đinh điem trong the ky XIX, khi vuong quoc mat hau het cac lanh tho tai Borneo cho cac Rajah Trang cua vuong quoc Sarawak va Cong ty Đac hua Bac Borneo (North Borneo Chartered Company). Brunei tro thanh mot nuoc nam duoi quyen bao ho cua Anh tu nam 1888 cho đen nam 1984.
Sau Hiep uoc Anh-Ha Lan nam 1824, theo đo phan chia quan đao Ma Lai thanh vung thuoc Anh o phia bac va mot vung thuoc Ha Lan o phia nam, tat ca cac vuong quoc Ma Lai tren đao Sumatra va Nam Borneo tro thanh mot phan cua Cong ty Đong An Ha Lan. Mac du mot so quoc vuong Ma Lai van đuoc duy tri quyen luc cua ho duoi su kiem soat cua Ha Lan, song mot so vuong quoc đa bi chinh quyen Ha Lan bai bo, nhu truong hop cua vuong quoc Riau vao nam 1911.


= Chu nghia dan toc Ma Lai =

Mac du nguoi Ma Lai phan bo rong khap tren quan đao Ma Lai, song cuoc van đong cho chu nghia dan toc Ma Lai hien đai moi chi co quy mo đang ke tu đau the ky XX tren ban đao Ma Lai. Tai quan đao Indonesia, cuoc đau tranh chong thuc dan mang net đac trung la chu nghia quoc gia xuyen dan toc, trong khi tai Brunei, mac du đa co mot so no luc đuoc tien hanh đe khoi day y thuc chinh tri Ma Lai tu nam 1942 đen 1945, song đa khong co su kien lich su đang ke nao dua tren tinh than dan toc. Tuy nhien, tai Thai Lan, phong trao ly khai Pattani chong lai su cai quan cua nguoi Thai đa đuoc mot so su gia xem la mot phan cua phong trao dan toc Ma Lai ban đao co tam anh huong lon hon. Tuy the, chu nghia dan toc Ma Lai ban đao đa dan đen su hinh thanh cua Malaysia.
Cac cong cu som nhat va co anh huong nhat trong cuoc van đong nham thuc tinh y thuc dan toc Ma Lai la cac an pham xuat ban đinh ky, chung đa chinh tri hoa vi the cua nguoi Ma Lai trong cuoc đau tranh chong lai chu nghia thuc dan va nhung nguoi nhap cu phi Ma Lai. Bat chap viec bi chinh quyen thuc dan Anh đan ap, đa co khong duoi 147 tap chi va bao xuat ban tai Ma Lai thuoc Anh tu nam 1876 đen nam 1941. Trong so nay, noi bat nhat la Al-Imam (1906), Pengasuh (1920), Majlis (1935) va Utusan Melayu (1939). Su noi len cua chu nghia dan toc Ma Lai phan lon la nho van đong cua ba the luc dan toc chu nghia: nhung nguoi cap tien canh ta Ma Lai, nhom Hoi giao, va ca hai đeu phan đoi tang lop tren bao thu.
Đai dien cho nhung nguoi canh ta Ma Lai la Kesatuan Melayu Muda, to chuc nay đuoc thanh lap vao nam 1938 boi mot nhom tri thuc Ma Lai chu yeu đuoc đao tao tai Cao đang Đao tao Sultan Idris (Sultan Idris Training College), voi mot y tuong ve Đai Indonesia. Nam 1945, ho tai to chuc thanh mot chinh đang đuoc goi la Partai Kebangsaan Melayu Malaya (PKMM). Đai dien ban đau cho nhung nguoi theo đuong loi Hoi giao la Kaum Muda', to chuc nay bao gom cac hoc gia đuoc đao tao tai Trung Đong va co quan điem lien Hoi giao. Chinh đang Hoi giao đau tien la Partai Orang Muslimin Malaya (Hizbul Muslimin) đa đuoc thanh lap vao thang 3 nam 1948, đang Hoi giao lien Ma Lai đa ke thua no vao nam 1951. Nhom thu ba la phe bao thu bao gom gioi tinh hoa Au hoa, ho la cac quan chuc va thanh vien cua cac gia đinh vuong gia va cung thua huong mot nen giao duc Anh Quoc, hau het la tai Cao đang Ma Lai Kuala Kangsar (Malay College Kuala Kangsar) gianh rieng cho ho. Ho đa thanh lap cac to chuc tu nguyen đuoc goi la cac Hiep hoi Ma Lai o nhung noi khac nhau trong nuoc va muc tieu chinh cua ho la thuc đay quyen loi cua nguoi Ma Lai va yeu cau su bao ho cua nguoi Anh đoi voi vi the cua nguoi Ma Lai. Thang 3 nam 1946, 41 trong so cac hiep hoi Ma Lai nay đa thanh lap To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat (UMNO), đe khang đinh su đia vi cua nguoi Ma Lai đoi voi Ma Lai thuoc Anh.
Nguoi Ma Lai đa đat mot nen tang co ban cho y thuc he Ma Lai va chu nghia dan toc Ma Lai tai Malaysia. Tat ca ba phe phai dan toc Ma Lai đeu tin vao y tuong ve mot "Quoc gia Ma Lai" (Bangsa Melayu) va vi the cua tieng Ma Lai, song khong đong thuan ve vai tri cua Hoi giao va nhung nguoi tri vi Ma Lai. Nhung nguoi bao thu ung ho tieng Ma Lai, Hoi giao va nen quan chu Ma Lai va xem chung cau tao nen cac tru cot chinh cua nguoi Ma Lai, song la trong mot nha nuoc the tuc va Hoi giao chi co vai tro chinh tri han che. Nhung nguoi canh ta đong tinh voi nha nuoc the tuc song muon cham dut che đo phong kien, trong khi phe Hoi giao thi ung ho cham dut cac vuong trieu song lai tim cach đe Hoi giao co mot vai tro lon hon.
Sau khi Cong hoa Indonesia đuoc thanh lap voi mo hinh nha nuoc đon nhat, tat ca cac che đo quan chu Ma Lai tai Indonesia đeu bi bai bo, va vi the cac quoc vuong tai Indonesia nay chi con la nguoi lanh đao tren danh nghia hoac nguoi thinh cau vuong vi. Su sup đo cua cac vuong quoc Ma Lai gom Deli, Langkat, Serdang va Asahan tai Đong Sumatra trong "cach mang Xa hoi" vao nam 1946 đa co tac đong manh me đen nhung nguoi cung chi huong Ma Lai cua ho va đay cac chien huu Ma Lai quay sang chong lai y tuong ve Đai Indonesia va ao tuong ve Cong hoa Hoi giao.

Thang 3 nam 1946, To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat đa noi len voi su ung ho hoan toan cua cac quoc vuong Ma Lai tu Hoi nghi nhung nguoi thong tri. Phong trao moi đa tien đen mot lien ket chinh tri chat che giua nguoi nguoi thong tri va than dan, mot đieu chua tung co truoc đay. Phong trao nay noi chung đa thuc đay quan điem cua cong chung nguoi Ma Lai, cung voi đo la so tho o chinh tri đang ngac nhien cua nhung nguoi phi Ma Lai (nhu nguoi goc Hoa va goc An), đa dan đen viec nguoi Anh tu bo ke hoach Lien bang Ma Lai (1946–1948) cap tien. Đen thang 7, To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat đa thanh cong trong viec đat đuoc mot thoa thuan voi nguoi Anh đe bat đau cac cuoc đam phan cho mot hien phap moi. Cac cuoc đam phan tiep tuc tu thang 8 đen thang 11, giua mot ben la cac quan chuc nguoi Anh va mot ben la nhung đai dien cua cac quoc vuong cung To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat va cac luc luong khac.
Hai nam sau, Lien bang Ma Lai ban đoc lap đuoc thanh lap, đieu nay đa phan anh mot chien thang ro rang cua cac loi ich Ma Lai. Hien phap moi phan lon đa đua cac nha nuoc quay tro lai mo hinh co ban thoi tien thuoc đia va thiet lap uy quyen cua cac nha nuoc Ma Lai rieng le. Quyen loi va đac quyen cua nguoi Ma Lai đa đuoc bao đam. Nhung nguoi thong tri Ma Lai do đo van giu lai đac quyen cua ho, trong khi nhung hau due đuoc tiep nhan moi truong giao duc Anh cua ho nam giua cac vi tri trong chinh quyen trung uong, dan dan phi thuc dan hoa. Thang 8 nam 1957, Lien bang Ma Lai, lanh tho phu thuoc lon cuoi cung cua phuong Tay trong khu vuc Đong Nam A, đa gianh đuoc đoc lap thong qua mot cuoc chuyen giao quyen luc hoa binh. Lien bang đuoc cai to thanh Malaysia voi viec hop nhat Singapore vao nam 1963 (tach ra nam 1965), Sabah va Sarawak.


Van hoa = Ngon ngu =

Tieng Ma Lai la mot trong cac ngon ngu chinh tren the gioi va cua Ngu he Nam Đao. Cac bien the va phuong ngu cua tieng Ma Lai la ngon ngu chinh thuc tai Brunei, Malaysia, Indonesia va Singapore. Ngon ngu nay cung đuoc noi tai Thai Lan, quan đao Cocos, đao Christmas, Sri Lanka. Tieng Ma Lai la ngon ngu ban đia cua xap xi 33 trieu nguoi tren khap quan đao Ma Lai va đuoc xap xi 220 trieu nguoi su dung nhu ngon ngu thu hai.
Viec kham pha ra cau khac Kedukan Bukit đa chung thuc hinh thai Srivijaya cua tieng Ma Lai co, đuoc viet bang chu Pallava va chiu anh huong manh cua tieng Phan. Su noi len cua vuong quoc Malacca đa khoi su cho cuoc cach mang phat trien tieng Ma Lai co thanh tieng Ma Lai co đien. Thoi ky Malacca đanh dau viec tieng Ma Lai bien đoi thanh mot ngon ngu Hoi giao, kieu cach tuong đong voi tieng A Rap, tieng Ba Tu, tieng Urdu va tieng Swahili. Mot kieu chu viet phong theo chu cai A Rap goi la Jawi đa đuoc su dung va thay the kieu chu An Đo, cac thuat ngu ton giao va van hoa Hoi giao đuoc đong hoa nhieu, cung voi đo la thai hoi nhieu tu An Đo giao-Phat giao, va tieng Ma Lai tro thanh ngon ngu trung gian trong viec truyen day va pho bien Hoi giao ra khap Đong Nam A. Vao đinh cao cua vuong quoc Malacca trong the ky XV, tieng Ma Lai co đien đa vuot qua pham vi cua the gioi noi tieng Ma Lai truyen thong va ket qua la mot ngon ngu chung đuoc goi la Bahasa Melayu pasar ("tieng Ma Lai o cho") hoac Bahasa Melayu rendah ("tieng Ma Lai thap") đuoc phat trien va đoi nghich voi Bahasa Melayu tinggi ("tieng Ma Lai cao") cua Malacca. Nguoi ta cho rang tieng Ma Lai o cho la mot thu tieng boi va tham chi no đa tao ra cac ngon ngu moi nhu tieng Ma Lai Ambon, tieng Ma Lai Manado va tieng Betawi.
Cac nha van chau Au trong the ky XVII va XVIII nhu Tavernier, Thomassin va Werndly đa mo ta tieng Ma Lai la "ngon ngu đuoc hoc tren khap Đong An, giong nhu tieng Latinh tai chau Au". Ngon ngu nay đuoc su dung rong rai nhat khi nguoi Anh va Ha Lan thuoc đia hoa quan đao Ma Lai. Phuong ngu cua vuong quoc Johor, quoc gia ke thua cua Malacca, tro thanh cach noi tieu chuan đoi voi nguoi Ma Lai tai Singapore va Malaysia, va no la co so ban đau đe chuan hoa tieng Indonesian.
Ngoai tieng Ma Lai chuan, đuoc phat trien trong pham vi Malacca-Johor, nhieu phuong ngu Ma Lai ban đia cung ton tai. Vi du, tieng Bangka, tieng Ma Lai Brunei, tieng Jambi, tieng Kelantan, tieng Kedah, Negeri Sembilan, Palembang, tieng Pattani, tieng Sarawak, tieng Terengganu, va nhieu phuong ngu khac.
Trong lich su, tieng Ma Lai tung đuoc viet bang cac loai chu Pallava, Kawi va Rencong. Sau khi Hoi giao du nhap, chu cai Jawi dua tren co so chu A Rap đuoc chap thuan va van con đuoc su dung đen ngay nay voi vi the la mot trong hai kieu chu chinh thuc tai Brunei va mot loai chu thay the tai Malaysia. Bat đau tu the ky XVII, do ket qua cua qua trinh thuoc đia hoa, chu Jawi dan bi chu Latinh thay the va cuoi cung tro thanh kieu chu chinh thuc hien nay cua tieng Ma Lai tai Malaysia, Singapore va Indonesia, va la kieu chu đong chinh thuc cua Brunei.


= Van hoc =

Nen van hoc truyen mieng va van hoc co đien cua nguoi Ma Lai co su phong phu, bao gom mot luong rat lon cac hinh tuong ve con nguoi, tu đay to cho đen te tuong, tu nhung nguoi phan su cho đen cac Raja, tu thoi co cho đen thoi gian gan đay, chung tao thanh ban sac vo đinh hinh cua nguoi Ma Lai.
Xet tren su mem deo va diu dang cua tieng Ma Lai, no de dang tuan theo luat ve van va am đieu, co the đanh gia tinh đoc đao va cai hay trong van hoc Ma Lai thong qua cac yeu to đay thi vi cua no. Cac the loai thi ca trong van hoc Ma Lai co the ke toi Pantun, Syair va Gurindam. Hinh thuc đau tien cua van hoc Ma Lai la van hoc truyen mieng va cac đoi tuong trung tam cua no la nhung tap quan dan gian truyen thong co lien he voi tu nhien, đong vat va con nguoi. Van hoa dan gian đuoc con nguoi ghi nho va đuoc truyen tu the ke nay sang the he khac thong qua nhung nguoi ke chuyen. Nhieu trong so cac truyen ke nay cung đuoc penglipur lara (nhung nguoi ke chuyen) ghi lai, vi du nhu: Hikayat Malim Dewa, Hikayat Malim Deman, Hikayat Raja Donan, Hikayat Anggun Cik Tunggal va Hikayat Awang Sulung Merah Muda.
Khi quan đao Ma Lai tiep nhan anh huong cua van hoa An Đo vao khoang 2000 nam truoc, van hoc Ma Lai bat đau dung hop cac yeu to An Đo. Van hoc trong thoi gian nay hau het la dich thuat tu van hoc tieng Phan, hoac it nhat la lay cam hung tu chung, va hoan toan am chi đen nhung than thoai Hindu. Co the hieu ve van hoc thoi ky nay thong qua mot so tac pham nhu Hikayat Seri Rama (mot ban dich thoat y cua Ramayana), Hikayat Bayan Budiman (phong theo Sukasaptati) va Hikayat Panca Tanderan (phong theo Hitopadesha).
Thoi ky cua van hoc co đien Ma Lai bat đau sau khi Hoi giao đuoc truyen đen, cung voi đo la phat minh ra chu Jawi (dua tren chu A Rap). Tu đo, cac đuc tin va khai niem Hoi giao bat đau ghi dau an cua minh trong van hoc Ma Lai. Đa khac chu Terengganu, co nien đai tu nam 1303, la nhung chu viet som nhat đuoc biet đen cua van ke chuyen Ma Lai. Khoi đa đuoc khac len mot ban van noi ve lich su, luat phap va ai tinh bang chu Jawi. Vao luc đinh cao, vuong quoc Malacca khong chi la trung tam cua qua trinh Hoi giao hoa trong khu vuc ma con la trung tam cua van hoa Ma Lai bao gom ca van hoc. Trong thoi ky nay, cac tac pham van hoc Trung Đong noi tieng đa đuoc dich va cac sach ton giao đuoc viet bang tieng Ma Lai. Trong so cac tac pham noi tieng nhat, co Hikayat Muhammad Hanafiah va Hikayat Amir Hamzah.
Bo phan quan trong nhat cua van hoc Ma Lai co le la Bien nien su Ma Lai hay Sulalatus Salatin lung danh. No đuoc mot trong so nhung hoc gia noi tieng nhat tren linh vuc Ma Lai hoc, Ngai Richard O. Winstedt goi la "noi tieng nhat, đac biet nhat va tot nhat trong tat ca cac tac pham van hoc Ma Lai". Nien đai chinh xac ve thoi điem sang tac va tac gia goc cua tac pham nay van chua chac chan, song theo mot chieu chi cua Quoc vuong Alauddin Riaayat Shah III cua Johor vao nam 1612, Tun Sri Lanang giam thi qua trinh bien soan cua Bien nien su Ma Lai.
Trong the ky XIX, van hoc Ma Lai đa thu đuoc mot so thanh tu đang chu y thong qua cac tac pham cua Abdullah bin Abdul Kadir, mot "munshi" noi tieng tai Singapore va sinh ra o Malacca. Abdullah đuoc xem nhu nguoi Ma Lai co hoc thuc nhat trong so nhung nguoi tung viet van, mot so nhung nha cai cach vi đai nhat cua nen van chuong Ma Lai va la cha đe cua van hoc Ma Lai hien đai. Cac tac pham quan trong nhat cua ong la Hikayat Abdullah (tu truyen), Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan (mieu ta ve chuyen đi cua ong toi Kelantan) va Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah (thuong thuat ve chuyen hanh huong cua ong đen Mecca vao nam 1854). Tac pham cua ong la mot nguon cam hung cho cac the he nha van tuong lai va đanh dau mot giai đoan đau trong qua trinh chuyen đoi tu van hoc Ma Lai co đien sang van hoc Ma Lai hien đai.


= Ton giao =

Cac cong đong Ma Lai đau tien phan lon theo thuyet vat linh, tin tuong rang semangat (linh hon) ton tai trong moi thu. Khoang đau Cong Nguyen, An Đo giao va Phat giao đa đuoc cac thuong nhan An Đo đua đen quan đao Ma Lai, hai ton giao nay phat trien manh me tai khu vuc cho đen the ky XIII, ngay truoc khi Hoi giao xuat hien nho cac thuong nhan A Rap cung thuong nhan An Đo va Trung Hoa theo Hoi giao.
Trong the ky XV, Hoi giao Sunni phat trien manh me trong the gioi Ma Lai thuoc vuong quoc Malacca. Tuong phan voi An Đo giao khi chi bien đoi xa hoi Ma Lai ban đau ve be ngoai, Hoi giao đa thuc su bat re vao sau trong tam tam tri cua nguoi Ma Lai. Tu thoi ky nay, nguoi Ma Lai co truyen thong gan bo chat che voi Hoi giao va ho khong thay đoi ton giao cua minh tu đo. Ban sac nay rat manh đen noi đe tro thanh nguoi Hoi giao thi phai la masuk Melayu.
Tuy the, niem tin truoc đo đa bam re sau hon, nguoi Ma Lai đa giu cho minh chong lai cac loi nguyen cua Hoi giao – va thuc vay Sufism hay huyen hoc cua Hoi giao Shia đa quyen vao nhau đoi voi nguoi Ma Lai, cung voi cac linh hon cua the gioi duy linh truoc đo va mot so yeu to An Đo giao. Sau thap nien 1970, Hoi giao phuc hung (con goi la tai Hoi giao hoa) tren khap the gioi Hoi giao, nhieu truyen thong trai voi giao ly cua Hoi giao va co chua cac yeu to shirk đa bi nguoi Ma Lai tu bo. Trong so cac truyen thong nay co le hoi mandi safar (tam Safar), mot le hoi tam rua đe đat đuoc su tinh khiet trong tam hon, co the co cac đac tinh tuong tu nhu Durga Puja cua An Đo.
Tuyet đai đa so nguoi Ma Lai hien nay la nhung tin đo Hoi giao Sunni va cac le hoi quan trong nhat đoi voi nguoi Ma Lai đeu co nguon goc Hoi giao - Hari Raya Aidilfitri, Hari Raya Aidiladha, Awal Muharram va Maulidur Rasul. Voi hau het nguoi Ma Lai, viec cai đao khoi Hoi giao bi xem la "boi giao". Chi co mot thieu so rat nho nguoi Ma Lai sinh song o Singapore la Kito huu.


= Kien truc =

Anh huong cua nhieu nen van hoa khac nhau, đac biet la van hoa Trung Quoc, An Đo va chau Au, đa giu vai tro chinh trong viec hinh thanh nen kien truc Ma Lai. Cho đen gan đay, go la vat lieu chinh tai rat ca cac toa nha truyen thong Ma Lai. Tuy nhien, cung co nhieu cau truc bang đa đa đuoc phat hien, chu yeu la cac khu phuc hop ton giao tu thoi Srivijaya va cac vuong quoc Ma Lai eo đat co.
Candi Muara Takus va Candi Muaro Jambi tai Sumatra la nhung đien hinh cho moi lien he voi cac yeu to kien truc cua đe che Srivijaya. Tuy nhien, hau het cac kien truc Srivijaya co the tim thay đai dien tai Chaiya (nay thuoc Thai Lan) tren ban đao Ma Lai, đay la mot trung tam rat quan trong trong thoi ki Srivijaya. Cau truc bao gom mot buong nho đe lam noi đat hinh tuong Phat va đinh cua cau truc đuoc xay thang đung theo kieu thap voi cac mai bang ke tiep va chong len nhau voi đien hinh la Wat Pra Borom That o Chaiya.
Cung co bang chung ve nhung đen tho An Đo giao hay Candi quanh khu vuc phia nam Kedah giua nui Jerai va thung lung song Muda, mot khu vuc đuoc goi la Thung lung Bujang. Trong mot dien tich khoang 350 km², 87 di chi ton giao đuoc xac nhan la tu thoi lich su ban đau va co 12 candi nam tren cac đinh nui, mot đac điem khien nguoi ta phai nghi đen viec chung bat nguon tu đuc tin Ma Lai thoi tien su ve tinh linh thieng cua nhung noi co đo cao.
Co the tham khao ve kien truc Ma Lai thoi ky đau trong mot vai thu tich Trung Quoc. Mot tai lieu cua Trung Quoc tu the ky thu VII đa thuat lai ve nhung nguoi hanh huong Phat giao đen tham Langkasuka va noi rang thanh pho co mot buc tuong bao quanh va tren đo co xay cac toa thap va loi vao co cac cua đoi. Mot tai lieu Trung Quoc khac tu the ky thu VII ke ve mot su than Nha Đuong đen nuoc Xich Tho o ban đao Ma Lai, no ghi lai rang kinh đo co ba cua cach nhau hang tram buoc, đuoc trang tri bang cac buc tranh ve chu đe Phat giao va linh hon phu nu.
Mo ta chi tiet đau tien ve kien truc Ma Lai la đai cung đien bang go cua Quoc vuong Mansur Shah (tri vi 1458–1477) cua vuong quoc Malacca. Theo Bien nien su Ma Lai, cong trinh co ket cau bay gian đuoc nang len tren cac cot tru bang go voi mot mai nha co bay lop bang cac van lop co mau đong va đuoc trang tri voi cac ngon thap ma vang va guong thuy tinh Trung Hoa.
Nhung ngoi nha Ma Lai truyen thong đuoc xay dung chi bang cau truc khung go đon gian. Chung co mai doc, hien o phia truoc, tran nha cao, co nhieu khe ho tren cac buc tuong đe thong gio, va thuong đuoc trang tri bang cac moc đieu cong phu. Ve đep va chat luong cua moc đieu Ma Lai se la hinh anh the hien đia vi xa hoi va tinh trang cua nhung nguoi so huu chung.
Trong nhieu thap nien, kien truc Ma Lai truyen thong đa bi anh huong tu kien truc Bugis va Java tu phia nam, kien truc Xiem La, Anh, A Rap va An Đo tu phia bac, kien truc Bo Đao Nha, Ha Lan, Aceh va Minangkabau tu phia tay cung kien truc Hoa Nam.


= Am thuc =

Cac khu vuc Ma Lai khac nhau đeu co mot an đoc nhat cua rieng minh – Pattani, Terengganu va Kelantan voi mon Nasi dagang, Nasi kerabu va Keropok lekor, Negeri Sembilan voi cac mon an co nhieu chat beo, Pahang voi gulai tempoyak, Kedah voi phong cach phuong bac Asam laksa, Malacca voi gia vi Asam Pedas, Perlis va Satun voi Bunga kuda, Sarawak va Sambas voi Bubur pedas, Riau voi cac mon ikan patin (ca tra); Gulai ikan patin va Asam Pedas ikan patin, Melayu Deli cua Medan Bac Sumatra voi Nasi goreng teri Medan (com chien ca trong Medan) va Gulai Ketam (cua gulai), Jambi voi Panggang Ikan Mas, Palembang voi Mie celor va Pempek va Brunei voi mon Ambuyat đoc nhat.
Đac điem chinh cua am thuc truyen thong Ma Lai la viec su dung rong rai cac loai gia vi. Nuoc cot dua cung la mot nguyen lieu quan trong trong cac mon an Ma Lai voi vi ngay, kem. Mot nguyen lieu khac la belacan (mam ruoc), đuoc su dung lam mot nguyen lieu cua sambal, mot loai nuoc cham hay gia vi lam tu belacan, ot, hanh va toi. Cach nau nuong Ma Lai cung su dung nhieu sa va rieng.
Gan nhu moi bua an cua nguoi Ma Lai đeu co com, thuc pham thiet yeu trong nhieu nen van hoa Đong A va Nam A. Mac du trong mot bua an cua nguoi Ma Lai co rat nhieu loai mon an, song chung đeu đuoc bay ra cung mot luc thay vi lan luot. Nguoi Ma Lai an mot cach te nhi, ho dung cac ngon tay cua ban tay phai va khong bao gio dung ban tay trai vi ban tay nay dung đe tam rua, va nguoi Ma Lai hiem khi su dung cac dung cu trong bua an. Do tuyet đai đa so nguoi Ma Lai theo Hoi giao, nen am thuc Ma Lai tuan theo luat ve che đo an uong nghiem ngat cua Hoi giao-halal. Luong Protein chu yeu la tu thit bo, trau, de, va cuu, ngoai ra con co thit gia cam va ca. Thit lon va cac loai thit trai voi halal, cung nhu ruou, bi cam va vang mat trong che đo an uong thuong nhat cua nguoi Ma Lai.
Nasi lemak, mot loai com nau bang nuoc cot dua ngay beo co le la mon an pho bien nhat o khap cac đo thi va lang mac Ma Lai. Nasi lemak đuoc xem la quoc thuc cua Malaysia.


= Nghe thuat bieu dien =

Nguoi Ma Lai so huu mot tap hop gom nhieu the loai ca vu, hop nhat tu nhieu anh huong van hoa khac nhau. Cac the loai tieu bieu bao gom cac vu kich dan gian truyen thong Ma Lai nhu Mak yong đen cac vu đieu chiu anh huong cua A Rap nhu Zapin. Cac phong trao sang tac cung dan dung cung thay đoi tu cac buoc nhay va giai đieu đon gian trong Dikir barat đen cac chuyen đong phuc tap nhu Joget Gamelan.
Am nhac Ma Lai truyen thong ve co ban la cac đieu go. Cac loai cong chieng khac nhau tao nhip cho nhieu vu đieu. Ngoai ra con co trong voi cac kich co khac nhau, tu loai lon rebana ubi dung cho cac su kien quan trong đen loai nho nhu jingled-rebana (trong khung) dung lam mot nhac đem cho cac xuong am tri tung trong cac nghi le ton giao.
Am nhac Nobat la mot phan cua cac bieu trung vuong gia trong cac trieu đinh Ma Lai ke tu khi Hoi giao du nhap trong the ky XII va chi đuoc tien hanh trong cac nghi le trieu đinh quan trong. Dan nhac cua no gom co nhac cu linh thieng va đuoc ton sung nhu nehara (Trong đinh am), gendang (trong hai đau), nafiri (trumpet), serunai (o-boa), va đoi khi co mot cai chieng gan num va mot đoi chum choe.
Anh huong cua An Đo the hien manh me trong mua roi bong truyen thong đuoc goi la Wayang Kulit, cac cau truyen bieu dien bat nguon tu su thi Hindu; cac tiet muc chinh bat nguon tu Ramayana & Mahabharata. Co bon the loai mua roi bong đac biet co the tim thay tren ban đao Ma Lai: Wayang Gedek, Wayang Purwa, Wayang Melayu va Wayang Siam.
Cac loai hinh nghe thuat bieu dien Ma Lai noi tieng khac la: kich Bangsawan, tinh ca Dondang Sayang va vu đieu Mak Inang tu vuong quoc Melaka, kich Jikey va Mek Mulung tu Kedah, vu đieu Asyik va vu kich Menora tu Patani va Kelantan, vu đieu Ulek mayang va Rodat đen tu Terengganu, kich Boria tu Penang, vu đieu Canggung tu Perlis, ke chuyen tho Mukun tu Brunei va Sarawak cung vu đieu Serampang Dua Belas tu Serdang.


= Trang phuc truyen thong =

Trong van hoa Ma Lai, quan ao va vai det đuoc ton sung nhu la cac hang muc the hien ve đep, quyen luc va than phan. Nhieu mo ta trong cac Hikayat Ma Lai đa nhan manh vi tri đac biet cua vai det. Ky nghe khung cui Ma Lai co the truy nguyen nguon goc tu the ky thu XIII khi tuyen thuong mai phia Đong phat trien manh duoi thoi Nha Tong. Cac tu lieu Trung Hoa va A Rap đa đe cap đen hang vai det đuoc san xuat tai đia phuong cung nhu uu the cua nganh det tren ban đao Ma Lai. Trong so cac loai vai det noi tieng cua nguoi Ma Lai, co the ke đen Songket va Batik.
Trang phuc Ma Lai co đien dung chung cho nam gioi bao gom mot baju (ao so mi) hay tekua (mot loai ao so mi ong tay dai), baju rompi (ao gi-le), kancing (cuc ao), mot celana (quan) ong nho, mot sarong quan quanh eo, capal (dep), va mot tanjak hay tengkolok (mu); quy toc con van them baju sikap hay baju layang (mot loai ao choang ngoai) va pending (khoa that lung trang tri). Mot chien binh Ma Lai cung thuong co mot Kris (dao lam) nhet vao phia truoc cua sarong.
Cac loai trang phuc truyen thong Ma Lai co su khac biet theo vung song trang phuc truyen thong pho bien nhat hien nay la Baju Kurung (cho đan ba) va Baju Melayu (cho đan ong), ca hai đeu đuoc cong nhan la quoc phuc cua Malaysia va Brunei, va cung đuoc cong đong Ma Lai tai Indonesia, Singapore va Thai Lan mac. Baju Melayu hien nay chi con đuoc đan ong Ma Lai mac trong cac buoi le, con Baju Kurung thi đuoc phan lon phu nu Ma Lai mac quanh nam.


= Vo thuat =

Nguoi ta co the thay Pencak Silat va cac bien the cua no xuat hien o khap noi trong the gioi Ma Lai: ban đao Ma Lai, Singapore, Quan đao Riau, Sumatra va cac khu vuc ven bien cua Borneo. Cac bang chung khao co cho thay rang vao the ky thu VI, nghe thuat chien đau đa đuoc nghi thuc hoa va đuoc tap luyen tren ban đao Ma Lai va Sumatra. Cac the thuc som nhat cua Pencak Silat đuoc cho la đa đuoc phat trien va đuoc su dung trong luc luong quan đoi cua cac vuong quoc Ma Lai co nhu Langkasuka (the ky II) va Srivijaya (the ky VII).
Tam anh huong cua cac vuong quoc Hoi giao Ma Lai nhu Malacca, Johor, Pattani va Brunei đa gop phan vao viec truyen ba loai vo thuat nay tai quan đao Ma Lai. Thong qua mot me cung phuc tap cac eo bien va song đa tao đieu kien trao đoi thuong mai tren khap khu vuc, Pencak Silat đa theo đo đi tan vao cac khu vuc rung ram va len cac vung đoi nui. Đo đoc Hang Tuah huyen thoai cua Malacca la mot pesilat (nguoi tap Pencak Silat) noi tieng nhat trong lich su va tham chi đuoc mot so nguoi xem la cha đe cua silat Ma Lai. Tu thoi co đien, Silat Ma Lai trai qua qua trinh đa dang hoa to lon va tao thanh thu truyen thong ma ngay nay đuoc cong nhan la nguon goc cua Pencak Silat Indonesia va cac dang khac cua Pencak Silat tai Đong Nam A.
Ben canh Silat, nhung nguoi Ma Lai chu yeu song o cac đia ban mien bac ban đao Ma Lai cung luyen tap Tomoi. Đay la mot dang bien the Đong Duong cua mon kickboxing, đuoc cho la đa truyen ba tai Đong Nam A luc đia tu thoi Phu Nam (68 SCN).


= Tro choi truyen thong =

Cac tro choi Ma Lai truyen thong thuong đoi hoi cac ki nang thu cong tinh xao va kheo tay va co the truy nguyen nguon goc tu thoi vuong quoc Malacca. Cau may va dieu nam trong so cac tro choi truyen thong đuoc noi toi trong Bien nien su Ma Lai, theo đo chung la tro choi cua gioi quy toc va cac thanh vien vuong gia cua vuong quoc Ma Lai.
Sepak Raga la mot trong so cac tro choi Ma Lai pho bien nhat va đa đuoc choi trong nhieu the ki. Theo truyen thong, Sepak raga đuoc choi trong vong tron bang cach đa va nguoi choi giu qua cau mau o tren cao bang bat ki bo phan nao tren co the ho ngoai tru tay. Tro choi nay hien nay đuoc cong nhan la mon the thao quoc gia cua Malaysia va tung đuoc choi trong cac su kien the thao quoc te nhu A van hoi va SEA Games.
Tro choi pho bien khac la con quay Gasing, thuong đuoc choi sau mua gat. Nguoi tho thu cong can phai co mot ki nang tuyet voi đe san xuat ra Gasing (con quay) tranh đua nhat, mot so con quay co the quay toi hai gio lien tuc.
Co le tro choi Ma Lai pho bien nhat la Wau (mot loai dieu đoc nhat đen tu bo bien phia đong cua ban đao Ma Lai). Trong cuoc thi tha dieu Wau, ban giam khao trao thuong se cham điem ve đo kheo leo (Wau la cac vat the đep va đay mau sac đuoc gan tren khung tre), am thanh (tat ca dieu Ma Lai đeu đuoc thiet ke đe tao ra mot am thanh đac trung khi no bay trong gio) va đo cao.
Nguoi Ma Lai cung tao ra mot bien the cua tro choi tren ban Mancala goi la Congkak. Tro choi đuoc tien hanh bang cach di chuyen cac hon đa, hat hoac vo cay quanh mot tam van bang go co 12 lo hoac nhieu hon. Mancala đuoc cong nhan la tro choi co xua nhat tren the gioi va co the truy nguyen nguon goc tu thoi Ai Cap co đai. Khi du nhap ra toan cau, moi nen van hoa lai phat minh ra bien the rieng cua minh, trong đo co nguoi Ma Lai.


= Ten goi va tuoc hieu =

Ten rieng cua nguoi Ma Lai co su phuc tap, phan anh thu bac cua xa hoi, va tuoc hieu đuoc coi trong. Ten nguoi Ma Lai noi chung đa trai qua nhung bien đoi to lon, tien trien theo thoi gian va phan anh cac anh huong khac nhau ma nguoi Ma Lai tiep nhan. Mac du mot so ten goi Ma Lai van duy tri mot phan anh huong cua tieng Ma Lai ban đia va tieng Phan, song vi la nguoi Hoi giao nen nguoi Ma Lai tu lau đa chuong su dung ten A Rap nhu la dau hieu the hien ton giao cua ho.
Ten nguoi Ma Lai theo kieu phu danh va co the đuoc xem la bao gom bon bo phan: mot tuoc hieu, mot ten rieng, ho (ten cha), va mot mo ta ve quan he cha con. Mot so ten rieng cua nguoi Ma Lai co the bao gom ca ten đoi cua cha nguoi đo, do đo tao thanh mot ten dai hon. Vi du, mot cau thu Malaysia co ten goi đay đu la Mohd Aidil Zafuan Abdul Radzak, trong đo 'Mohd Aidil Zafuan' la ten rieng va 'Abdul Radzak' la ten đoi cua cha nguoi nay.
Ngoai he thong ten goi, trong tieng Ma Lai cung co mot he thong phuc tap cac tuoc hieu va kinh ngu, đen nay van con đuoc su dung rong rai tai Malaysia va Brunei. Voi viec đat cac tuoc hieu Ma Lai nay vao mot ten goi Ma Lai thong thuong, se tao nen mot ten goi phuc tap hon.
Tuy nhien, cac nhan vat vuong gia Ma Lai con co to hop ten goi phuc tap hon. Vi du nhu Yang di-Pertuan Agong cua Malaysia co ton hieu đay đu la Duli Yang Maha Mulia Almu'tasimu Billahi Muhibbuddin Tuanku AlHaj Abdul Halim Mu'adzam Shah Ibni AlMarhum Sultan Badlishah, trong khi Quoc vuong Brunei co ten goi chinh thuc la Kebawah Duli Yang Maha Mulia Paduka Seri Baginda Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah ibni Al-Marhum Sultan Haji Omar 'Ali Saifuddien Sa'adul Khairi Waddien.


Phan nhom Tham khao Thu muc