Nguyen Thuy Nga (1925–2018), con co bi danh la Nguyen Thi Van hay Bay Van, la mot nha bao, nha hoat đong cach mang Viet Nam va la nguoi vo thu hai cua co Tong Bi thu Đang Cong san Viet Nam Le Duan. Ba chu yeu song va lam viec tai mien Nam sau khi ket hon, nen thuong đuoc goi la "nguoi vo mien Nam" cua Le Duan. Trong nhung nam cuoi đoi, ba đe lai mot ban hoi ky chua đuoc xuat ban rong rai, cung cap nhieu tu lieu ve cuoc đoi cua Le Duan cung nhu boi canh chinh tri – xa hoi Viet Nam trong thoi ky chien tranh va hau chien.


Than the va thieu thoi Nguyen Thuy Nga sinh nam 1925 tai xa Tam Hiep, huyen Vinh Cuu, tinh Bien Hoa (nay thuoc phuong Tam Hiep, thanh pho Bien Hoa, tinh Đong Nai). Ba xuat than trong mot gia đinh tri thuc; cha cua ba la chu but to bao tieng Phap La Tribune Indigene (Dien đan ban xu) thoi thuoc đia. Tu nho, Nguyen Thuy Nga đa som tiep xuc voi phong trao cach mang: gia đinh ba thuong đon cac chien si cong san ve tru an, va ba tham gia lam giao lien tu tuoi thieu nien. Moi 14 tuoi, ba đa bi mat mang truyen đon, vu khi, vang bac trong cap sach đen cho luc luong khang chien, nhieu lan thoat hiem trong gang tac. Sau Cach mang Thang Tam 1945, huong ung loi keu goi Nam Bo khang chien, Nguyen Thuy Nga roi gia đinh đe tham gia Viet Minh khi vua tron 20 tuoi, mang theo hanh trang chi la mot ta ao dai tim cua nu sinh.
Tham gia chong Phap o Nam Bo, Nguyen Thuy Nga cong tac trong Hoi Phu nu Cuu quoc Viet Nam va nhanh chong tro thanh mot can bo nong cot. Nam 25 tuoi (1950), ba đuoc bau lam Tinh uy vien Tinh uy Can Tho va giu chuc Hoi truong Hoi Phu nu Cuu quoc tinh Can Tho. Truoc đo, ba cung tung lam Hoi truong Hoi Phu nu Cuu quoc tinh Bac Lieu. Ngoai ra, ba truc tiep tham gia cong tac tuyen truyen cach mang o chien truong Nam Bo. Trong giai đoan cuoi cua cuoc Chien tranh Đong Duong, Nguyen Thuy Nga giu cuong vi Bi thu Đang đoan Phu nu tinh Can Tho va Uy vien Tinh uy Can Tho, gop phan van đong phu nu tham gia khang chien.


Ket hon Nguyen Thuy Nga gap Le Duan (khi đo la Bi thu Xu uy Nam Bo) lan đau vao khoang nam 1948 tai mot hoi nghi can bo o Đong Thap Muoi. Thoi điem nay, ba tung co mot moi quan he tinh cam truoc đo, va theo mot so nguon, ba van giu thai đo kin đao va ton trong moi tinh ay. Le Duan đuoc cho la an tuong truoc su thuy chung va nhan cach cua ba, tung bay to: "Neu co lay vo, toi thich nguoi co tinh nghia thuy chung nhu chi Nga". Sau mot thoi gian cong tac va tiep xuc, Nguyen Thuy Nga dan đong cam voi quan điem va ly tuong cua Le Duan. Đen nam 1950, ba chap thuan tro thanh vo ong. Đam cuoi đuoc to chuc đon gian ben bo kenh tai chien khu U Minh, do Pham Hung chu tri va Le Đuc Tho lam moi. Trong ngay cuoi, Le Duan đa đoc tang vo mot bai tho do chinh ong sang tac, bay to su gan bo keo son "to tinh ta voi ta" cua đoi vo chong cach mang:

 
Cuoc hon nhan nay dien ra trong boi canh đac biet: truoc đo, Le Duan đa ket hon tu nam 1929 voi ba Le Thi Suong va co con. Tuy nhien, trong boi canh chien tranh va chia cat, ong bi that lac lien lac voi gia đinh trong nhieu nam. Sau nay khi ra Bac, moi quan he giua Le Duan va Nguyen Thuy Nga tung gay ra mot so tranh luan, trong boi canh Đang va Nha nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa khi đo nhan manh nguyen tac mot vo mot chong trong hang ngu can bo.


Tap ket ra Bac Sau Hiep đinh Geneve 1954, chap hanh quyet đinh tap ket, ba cung hai con nho la Le Vu Anh va Le Kien Thanh len tau Ba Lan Kilinski ra Bac, trong khi chong ba la ong Le Duan bi mat o lai mien Nam tiep tuc lanh đao cach mang. Ba tung bay to mong muon đuoc o lai cung chong, song chap nhan ra Bac sau khi đuoc ong thuyet phuc ve nhung kho khan va nguy co lo bi mat neu mang theo gia đinh. Viec chia tay dien ra tren boong tau tap ket tai mien Tay Nam Bo. Sau khi tau roi ben đuoc vai gio, Le Duan quay tro lai đat lien bang ca no, đe vo con tiep tuc hanh trinh ra Bac. Theo loi ke đuoc trich lai trong mot so nguon bao chi, ong dan do ba cham soc con cai va nhan manh ly do o lai la vi trach nhiem voi đong chi, đong bao.
Đat chan toi mien Bac, Nguyen Thuy Nga tam thoi o nho nha Pham Hung. Ba đuoc bo tri cong tac tai bao Phu nu, phu trach muc tin tuc ve Nam Bo, noi ba don noi nho que huong vao cac trang viet. Tuy nhien, do hoan canh đac thu "vo hai" cua mot lanh đao cap cao, ba gap khong it kho khan trong moi truong xa hoi mien Bac thoi bay gio. Luc nay, nguoi vo đau tien cua Le Duan la ba Le Thi Suong cung cac con rieng cua ong đang sinh song tai vung tu do va đuoc coi la gia đinh hop phap theo phap luat mien Bac. Nguyen Thuy Nga khong đuoc cong khai voi tu cach vo chinh thuc cua Le Duan, va cung khong xuat hien cung ong trong cac hoat đong xa hoi. Nam 1957, truoc khi Le Duan ra Bac nhan nhiem vu moi, to chuc đa cu can bo gap Nguyen Thuy Nga đe đe nghi ba chu đong cham dut quan he hon nhan, can cu theo tinh than cua Luat Hon nhan va Gia đinh (sau đo ban hanh nam 1959) quy đinh che đo mot vo mot chong. Theo loi ke lai, ba tu choi đua ra quyet đinh đon phuong, cho rang đo la chuyen rieng can đuoc ban bac giua hai vo chong.


Du hoc Trung Quoc Khi Le Duan tap ket ra Bac va đoan tu voi vo con sau hon hai nam xa cach, hai nguoi co cuoc trao đoi thang than ve đe nghi tu cap tren. Mot so nguon cho biet ong phan đoi y kien chia tay, cho rang đieu đo đi nguoc lai quan điem ve đao đuc cach mang va trach nhiem gia đinh. Cuoi cung, hai nguoi tiep tuc duy tri quan he hon nhan. Tuy tiep tuc chung song voi Le Duan, Nguyen Thuy Nga van phai đoi mat voi nhieu ap luc tu xa hoi va gia đinh. Du đuoc ba Le Thi Suong chap nhan va xem nhu em gai, mot so nguoi con rieng cua Le Duan voi ba Suong đuoc cho la khong chap nhan su hien dien cua ba Nga. Theo loi ke lai, co lan ba phai tam roi khoi nha sau mot mau thuan lien quan đen con rieng cua chong. Ba sang ta tuc nha mot nguoi ban la Ngo Thi Hue (thuong goi la Bay Hue), vo ong Nguyen Van Linh, truoc khi đuoc đong vien tro ve nha. Truoc suc ep tu nhieu phia, ma chu yeu la boi "chuyen ghen tuong muon thuo", Nguyen Thuy Nga quyet đinh tam thoi roi xa gia đinh đe đi hoc nghiep vu bao chi tai Trung Quoc, trong khi đang mang thai nguoi con thu ba. Sau khi đen Bac Kinh, ba đuoc tuyen vao hoc tai khoa Bao chi thuoc Đai hoc Bac Kinh.
Trong 5 nam o Bac Kinh, Nguyen Thi Nga vua hoc tap, vua tham gia quan ly luu hoc sinh Viet Nam. Vao dip Tet Nguyen Đan nam 1958, ba sinh con trai ut va đat ten la Le Kien Trung. Theo loi ke cua ba, chu "Trung" mang y nghia "trung trinh", the hien tinh yeu giua hai vo chong. Mot thoi gian sau, hai con lon cua ba cung đuoc gui sang Trung Quoc đoan tu voi me đe thuan tien cham soc. Thoi gian hoc tap tai nuoc ngoai đuoc Nguyen Thuy Nga mo ta la gap nhieu kho khan ca ve vat chat lan tinh than. Đieu kien sinh hoat khac nghiet noi xu nguoi đa buoc ba phai gui hai con lon phai tro ve Ha Noi sau mot thoi gian ngan, va nguoi con ut cung đuoc đua ve nuoc khi lam benh. Mot minh o lai Bac Kinh, ba tiep tuc viec hoc trong hoan canh co đon.
Nam 1960, khi Le Duan sang Bac Kinh cong tac cung Truong Chinh va Ho Chi Minh, hai vo chong moi co dip gap lai sau nhieu nam xa cach. Trong chuyen đi nay, Nguyen Thuy Nga lan đau tien đuoc xuat hien cong khai ben chong tai Nha khach Quoc gia Đieu Ngu Đai. Tai đay, ba đa co co hoi gap go va gay an tuong voi Mao Trach Đong. Ho Chi Minh cung khuyen khich ba đung gan Le Duan đe chup anh, noi rang "vo chong phai nhu chim lien canh cay lien canh". Cung theo sap xep cua Ho Chu tich, ba đa chup anh chung va đung canh cac phu nhan lanh đao Trung Quoc nhu Đang Dinh Sieu (vo Thu tuong Chu An Lai) va Vuong Quang My (vo Chu tich Luu Thieu Ky). Su kien nay mang lai cho Nguyen Thuy Nga cam giac lan đau đuoc thua nhan nhu mot "nguoi vo chinh thuc" cua Le Duan – đieu ma trong suot thoi gian dai truoc đo, ba chua tung co đuoc.


Tro ve nuoc Sau 5 nam o Trung Quoc, Nguyen Thuy Nga tro ve Viet Nam va nhan cong tac tai ban bien tap cua to Hai Phong Nhat bao. Tuy nhien, nhung cang thang gia đinh khong giam bot, ba đa đe nghi va đuoc Le Duan đong y cho tro lai mien Nam đe tham gia cuoc đau tranh. Đieu nay đong nghia voi viec ba mot lan nua phai đe lai cac con cho chong cham soc. Ba len đuong tren mot "tau khong so" cho vu khi vuot bien Đong. Sau su kien Vung Ro vao thang 2 nam 1965, khien Hai quan Hoa Ky tang cuong tuan tra, con tau cho ba Nga nhieu lan phai vong ra hai phan quoc te, chuan bi phuong an tu huy đe tranh bi bat. Suot hai thang lenh đenh giua bien, tau cua ba moi đen đuoc ben Ca Mau an toan.
Tro lai chien truong Nam Bo, Nguyen Thuy Nga tiep tuc hoat đong voi vai tro mot nha bao cach mang. Ba lam Tong Bien tap to bao Giai Phong khu Tay Nam Bo, tham gia Ban Tuyen huan Khu uy Tay Nam Bo va đong thoi la Pho Ban Phu van Khu Tay Nam Bo trong nhung nam chien tranh leo thang. Nguyen Thuy Nga mo ta giai đoan sau Tet Mau Than 1968 la nhung "ngay đen toi nhat cua cach mang" o mien Tay Nam Bo. Trong thoi gian nay, ba lan loi cong tac trong rung U Minh, đong bang song Cuu Long, bat chap bom đan tu may bay va su truy lung gat gao cua đoi phuong. Nguyen Thuy Nga nhieu lan thoat chet trong gang tac; tham chi chinh quyen Viet Nam Cong hoa con in phong đai anh cua ba tren cac to lenh truy na ghi ro ten that (Nguyen Thuy Nga), bi danh (Nguyen Thi Van) va mo ta ba la "vo cua lanh tu so 1 Cong San Bac Viet ve nam vung". Trong nhung nam thang ay, ba van giu lien lac mat thiet voi chong o Ha Noi qua nhung la thu. Đang chu y, ngoai nhung loi tham hoi gia đinh, thu cua Le Duan gui cho vo con bao gom ca nhung chi đao chien luoc nhu phuong thuc xay dung can cu đia, cach to chuc tien cong va gianh thang loi tung phan.
Sau khi đat nuoc thong nhat nam 1975, ba Nguyen Thuy Nga tiep tuc lam viec tai mien Nam. Moi quan he giua ba va gia đinh lon cua Le Duan dan tro nen on đinh hon. Theo loi ke cua Le Kien Thanh (con trai ba Nga), ba Le Thi Suong – vo truoc cua Le Duan – song tai que nha nhung van quan tam đen cac con rieng cua chong. Ba đuoc mo ta la khong phan biet đoi xu, cham lo đoi song sinh hoat va hoc hanh cho cac con nhu con ruot. Ve phan Nguyen Thuy Nga, sau nam 1975, ba tiep tuc cong tac tai mien Nam trong khi Le Duan song va lam viec tai Ha Noi, nen hai nguoi thuong xuyen song xa nhau. Ba giu cuong vi Uy vien Ban Thuong vu Tinh uy, Truong ban Tuyen huan – Khoa giao Tinh uy An Giang, gop phan khoi phuc va phat trien cong tac tu tuong, van hoa o đia phuong thoi hau chien. Vai nam sau, ba chuyen ve cong tac tai Sai Gon – Gia Đinh, giu chuc Pho Tong Bien tap phu trach hanh chinh – tri su cua bao Sai Gon Giai Phong cho đen khi nghi huu. Sau khi Le Duan qua đoi nam 1986, Nguyen Thuy Nga song cung con chau tai Thanh pho Ho Chi Minh, giu cuoc song tuong đoi kin đao.


Cuoi đoi Sau khi nghi huu, ba Nguyen Thuy Nga song tham lang, danh thoi gian viet hoi ky ghi lai chang đuong hoat đong va nhung ky niem cuoc đoi. Hoi ky cua ba – mang tua đe Ben nhau tron đoi – cho thay goc nhin gan gui ve Le Duan va gia đinh, đong thoi trai long ve nhung hy sinh tham lang cua nguoi phu nu trong hoan canh đac biet. Nha su hoc Nguyen Thi Lien Hang (Đai hoc Columbia, Hoa Ky) trong thoi gian tim tai lieu cho cuon Hanoi's War tung đuoc tiep can ban thao hoi ky chua xuat ban cua Nguyen Thuy Nga va đanh gia rang tai lieu nay giup "phac hoa đay đu hon" chan dung co Tong Bi thu Le Duan. Theo Lien Hang, hoi ky cua ba Nga cung cap nhieu chi tiet ca nhan va chuyen mon ve cuoc đoi Le Duan (nhu trich đoan thu tu giua hai nguoi va nhung binh luan cua ba ve su nghiep cua chong).
Ba Nguyen Thuy Nga qua đoi vao ngay 26 thang 10 nam 2018 tai Benh vien Thong Nhat, Thanh pho Ho Chi Minh, huong tho 93 tuoi. Tang le cua ba đuoc to chuc tai Nha tang le Thanh pho Ho Chi Minh, voi su tham du cua nhieu lanh đao Đang, Nha nuoc. Trong suot su nghiep cua minh, Nguyen Thuy Nga đa đuoc Nha nuoc Viet Nam trao tang nhieu danh hieu nhu: Huan chuong Đoc lap hang Nhat, Huan chuong Khang chien chong Phap hang Nhi, Huan chuong Khang chien chong My hang Nhi, Huan chuong Giai phong hang Nhat, cung cac Huy hieu Thanh đong To quoc, Huy hieu Nam Bo khang chien va Huy hieu 70 nam tuoi Đang.


Chu thich Thu muc Nguyen Thi Lien Hang (2012). Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam [Cuoc chien cua Ha Noi: Lich su quoc te ve cuoc chien vi hoa binh o Viet Nam] (bang tieng Anh). University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-3551-7. JSTOR 10.5149/9780807882696_nguyen. LCCN 2011051976. OCLC 1023478592. S2CID 127260781. Project MUSE book 44136.