Thi nghiem nha tu Stanford la mot thi nghiem tam ly hoc xa hoi, đuoc tien hanh nham khao sat nhung tac đong tam ly cua cam nhan quyen luc, tap trung vao cuoc đau tranh giua tu nhan va quan giao. Thi nghiem nay dien ra tu ngay 15 đen 21 thang 8 nam 1971 tai Đai hoc Stanford. Nhung nguoi tham gia nghien cuu gom co giao su tam ly hoc Philip Zimbardo, nhom nghien cuu cua ong va 24 nam sinh vien đai hoc. Cac tinh nguyen vien đuoc chi đinh ngau nhien lam "quan giao" hoac "tu nhan" trong mot nha tu gia lap thong qua viec tung đong xu, voi Zimbardo la giam thi. Du theo ke hoach thi nghiem se dien ra trong hai tuan, nhung mot so tu nhan đa đuoc roi đi giua chung, va toan bo thi nghiem đa buoc phai ket thuc sau sau ngay. Cac bao cao ket qua thi nghiem ban đau ghi lai rang cac sinh vien nhanh chong chap nhan vai tro cua ho. Cac quan giao đa thi hanh nhung bien phap đoc đoan va cuoi cung tra tan tam ly mot so tu nhan; sau đo, nhieu tu nhan đa chap nhan bi lam dung tam ly mot cach thu đong va quay roi cac tu nhan phan đoi theo lenh quan giao. Thi nghiem nay đa đuoc ghi lai trong nhieu cuon sach giao khoa tam ly hoc xa hoi nhap mon, du mot so nguoi đa bo no đi vi phuong phap luan cua no bi nghi ngo.
Van phong Nghien cuu Hai quan Hoa Ky đa tai tro cho thi nghiem vi muon đieu tra ve nguyen nhan gay ra nhung van đe giua quan giao va tu nhan trong Hai quan va Thuy quan luc chien Hoa Ky. Mot vai giai đoan cua thi nghiem đa đuoc quay lai va cac đoan trich cung đuoc cong bo rong rai.
Nhung phat hien cua thi nghiem đa đat ra nhieu nghi van, va ban than thi nghiem đa bi chi trich vi phuong phap luan thieu khoa hoc. Du Zimbardo giai thich rang thi nghiem cho thay cac quan giao tu hung thu chap nhan theo ban nang nhung hanh vi tan bao va đoc đoan, ban than ong đa thuc su huong dan ho cach kiem soat tam ly tu nhan. Nhung nguoi chi trich cung luu y rang mot so tinh nguyen vien đa hanh xu theo huong co ich cho nghien cuu, đe "cho nhom nghien cuu co gi đo ma lam" (theo loi mot quan giao). Đieu nay đuoc goi la tinh cach theo nhu cau. Thi nghiem đa đuoc tai lap boi cac nha nghien cuu khac, nhung khong co bien the nao dan đen cung ket qua nhu thi nghiem o Stanford.


Muc tieu cua Zimbardo Trang web chinh thuc (đuoc luu tru) cua Thi nghiem nha tu Stanford đa mo ta muc tieu chinh nhu sau:Chung toi muon thay nhung tac đong tam ly cua viec tro thanh mot tu nhan hoac quan giao. Vi vay, chung toi đa quyet đinh thiet lap mot nha tu mo phong va sau đo ghi chep can than nhung tac đong cua the che nay đoi voi hanh vi cua tat ca moi đoi tuong trong pham vi cua no.
Mot bai bao tu Stanford News Service nam 1997 mo ta chi tiet hon:


Phuong phap thi nghiem Cac nam sinh vien đa đuoc tuyen chon ky cang va đuoc thong bao rang ho se tham gia vao mot nha tu gia lap trong vong hai tuan. Nhom nghien cuu đa chon ra 24 ung vien co ket qua kiem tra on đinh va khoe manh nhat ve mat tam ly. Nhung nguoi tham gia nay chu yeu la nguoi da trang, thuoc tang lop trung luu, khong co tien an tien su, lich su bao luc, su dung chat gay nghien, yeu tam ly hay co benh tat gi. Tat ca đeu đong y tham gia trong khoang thoi gian tu 7 đen 14 ngay va đuoc nhan 15 đo moi ngay (tuong đuong $108 nam 2022).
Thi nghiem đuoc tien hanh trong mot đoan ham dai 35 foot (10,5 m) phia duoi Jordan Hall, toa nha tam ly hoc cua truong Stanford. Nha tu co hai buc đuoc xay dung, mot o loi vao, va mot o vach xa lim đe ngan chan quan sat. Moi phong giam (6 × 9 foot / 1,8 × 2,7 m) cho tu nhan chi chua duy nhat mot cai giuong gap. Cac tu nhan bi giam 24 gio/ngay, con cac quan giao đuoc o mot noi hoan toan tach biet voi ho, đong thoi đuoc bo tri khu vuc nghi ngoi, thu gian va nhieu tien nghi khac.
Mot nua trong so 24 nguoi tham gia đuoc chi đinh vao vai tu nhan (9 nguoi va 3 đoi tuong thay the) va nua con lai vao vai quan giao (cung la 9 nguoi cung 3 đoi tuong thay the). Zimbardo đam nhan vai tro giam thi va mot tro ly nghien cuu bac đai hoc đong vai truong cai nguc. Zimbardo đa thiet ke thi nghiem nay nham gay ra su mat phuong huong, phi nhan tinh hoa va phi ca nhan hoa o nhung nguoi tham gia.
Cac nha nghien cuu đa to chuc mot buoi đinh huong cho cac quan giao mot ngay truoc khi tien hanh thi nghiem. Ho đuoc yeu cau khong lam hai cac tu nhan ve the chat hay bien thu thuc an hoac đo uong. Trong đoan phim ghi lai cuoc nghien cuu, Zimbardo noi voi cac cai nguc: "Cac ban co the gay ra giua cac tu nhan cam giac buon chan hay so hai o mot muc đo nao đo, hoac tao ra y niem rang cuoc song cua ho hoan toan do chung ta kiem soat - boi he thong, ban va toi - rang ho se khong co quyen rieng tu... Chung ta se lay đi tinh ca nhan cua ho theo nhieu cach khac nhau. Noi chung, tat ca ke hoach la gay ra cam giac bat luc. Co nghia la, trong thi nghiem, chung ta se co moi quyen, con ho chang co gi ca."
Nhom nghien cuu đa cho cac quan giao su dung dui cui go nham the hien vai tro, trang phuc quan giao thuc thu (ao so mi va quan kaki tu mot cua hang đo du thua cua quan đoi gan đo) va kinh ram trang guong đe tranh giao tiep bang mat. Nguoc lai, cac tu nhan phai mac nhung chiec ao khoac ngoai khong thoai mai, khong vua van kem mu len va bi đeo xich vao mot mat ca chan. Nhom quan giao đuoc yeu cau goi tu nhan bang so in tren ao thay cho ten that.
Cac tu nhan đa bi "bat" tai nha ho, voi "toi danh" cuop co vu khi. So canh sat đia phuong Palo Alto đa ho tro Zimbardo thuc hien cac vu bat giu va tien hanh cac thu tuc lien quan đay đu cho nhom tu nhan, gom lay dau van tay va chup anh. Cac tu nhan đuoc đua đen nha tu gia tu đon canh sat, noi ho bi lot đo đe kham xet va cung cap danh tinh moi.
Cac phong giam gia nho đuoc thiet lap đe giam ba tu nhan moi phong. Duoi ham, co mot hanh lang nho đuoc su dung lam san tu, mot tu biet giam, va mot phong lon hon đoi dien voi cac tu nhan danh cho cac quan giao va truong cai nguc. Cac tu nhan phai o trong phong hoac san ca ngay lan đem cho đen khi nghien cuu ket thuc. Nhom quan giao đuoc chia thanh cac nhom ba nguoi, truc theo cac ca tam gio. Ho đuoc yeu cau roi khoi cho truc ngay khi het ca.
Nhom quan giao co nhung phan ung khac nhau voi vai tro moi cua ho. Mot quan giao ("quan giao lang ma nhieu nhat" -  Tap chi Stanford mo ta) đa cam thay rang nhung hanh vi hung hang cua minh giup nhom thi nghiem co đuoc đieu ho muon. Mot quan giao khac, von muon đuoc chon lam tu nhan, nho lai: "Toi co mang theo vai đieu can sa va ngay nao cung muon đua chung cho nhom tu nhan. Qua bieu cam, toi thay ho rat chan nan, va cam thay toi nghiep ho".  "Truong cai nguc" David Jaffe đa can thiep nham thay đoi hanh vi cua quan giao nay, khuyen khich anh ta "tham gia" nhieu hon, va tro nen "kho tinh" hon.


Ket qua Trong ngay đau tien, thi nghiem dien ra kha binh thuong, ca quan giao va tu nhan đeu khong thuc su nghiem tuc. Sang ngay thu hai, cac tu nhan o Phong giam 1 dung giuong chan cua buong va coi mu, khong chiu ra ngoai va tuan thu cac menh lenh cua quan giao. Cac quan giao khac tinh nguyen lam them gio nham ho tro khuat phuc cuoc noi loan, va tan cong cac tu nhan bang binh cuu hoa ma khong co su giam sat cua cac thanh vien nhom nghien cuu. Nhung quan giao nay sau đo lot tran nhung nguoi noi loan, đua giuong cua ho ra ngoai va lang nhuc ho. Nhan thay rang ba quan giao moi ca kho kiem soat đuoc chin tu nhan, mot nguoi trong nhom quan giao đa đe nghi su dung chien thuat tam ly: thiet lap mot "phong giam đac quyen". Nhung tu nhan "ngoan ngoan" se đuoc mac quan ao va ngu tren giuong, cung nhu khau phan tot hon, ban chai va kem đanh rang. Cac tu nhan đuoc đac cach đa tu choi vi ton trong ban tu.
Sau 35 gio, mot tu nhan bat đau "phat đien". Zimbardo ke lai: "Sau đo, #8612 nhu phat đien len, la het, chui boi, gian du đen muc mat kiem soat. Phai mat kha nhieu thoi gian, chung toi moi tin rang cau ay thuc su đau kho đen muc chung toi phai tha cau ay ra."
Cac quan giao bat tu nhan nhac lai so tu cua ho đe cung co y niem rang đay la danh tinh moi, sau đo su dung chung đe quay roi cac tu nhan, vi du nhu bat tu nhan chong đay neu đoc sai so. Đieu kien ve sinh von đa suy giam nhanh chong lai cang tro nen tram trong hon khi cac quan giao chi cho phep mot so tu nhan đi tieu hoac đai tien trong mot cai xo đat trong phong giam cua ho. Nham trung phat, cac quan giao cung khong cho phep nhung nguoi nay don sach xo. Trong tu, nem la mot vat quy, vi vay mot hinh phat khac đa đuoc đua ra: tich thu nem, khien cac tu nhan phai ngu tren san be tong. Ngoai ra, mot so tu nhan cung bi lot tran nham ha nhuc. Vai quan giao moi luc mot tro nen tan nhan hon: nhom thi nghiem ghi chep lai rang khoang mot phan ba so quan giao thuc su co khuynh huong bao dam. Hau het cac quan giao đeu to ra kho chiu khi cuoc thu nghiem bi ngung lai chi sau sau ngay.
Zimbardo cung đa đe cap đen viec chinh ong bi cuon vao thi nghiem. Trong ngay thu tu, mot so quan giao noi rang ho nghe đuoc mot tin đon rang tu nhan đuoc tha se tro ve voi ban be va giai thoat cho nhung tu nhan con lai, nen ong va cac quan giao đa thao roi nha tu, roi chuyen no len mot tang khac cua toa nha. Sau đo ong ngoi duoi ham cho nguoi tu đuoc tha kia, đinh noi rang thi nghiem đa ket thuc neu anh ta quay lai. Vay nhung nguoi tu đuoc tha đa khong bao gio tro lai, va nha tu đuoc xay dung lai duoi tang ham.
Zimbardo lap luan rang cac tu nhan đa noi tam hoa vai tro cua ho, vi mot so nguoi đa tuyen bo rang se chap nhan "đac xa" ngay ca khi khong con đuoc tra luong. Thuc te la, ho co the roi đi ma khong phai cho đoi them đe đoi chap thuan hoac tu choi nhu khi yeu cau đac xa. Ong cung noi rang du khong nhan đuoc tien, va do đo khong con ly do gi đe tiep tuc tham gia thu nghiem, nhung ho van lam vay, boi vi ho đa noi tam hoa danh tinh tu nhan.
Tu nhan so 416, mot tu nhan du tru moi đuoc nhan vao, bay to lo lang ve cach hanh xu cac tu nhan khac. Cac linh canh phan ung voi nhieu lam dung hon. Khi anh tu choi an xuc xich trong khau phan vi đang tuyet thuc, quan giao đa giam anh vao "phong biet giam" - mot tu khoa đong kin: "sau đo cac quan giao đa ra lenh cho nhung tu nhan khac lien tuc đam vao cua va mang chui 416". Cac quan giao cung noi rang anh se chi đuoc tha ra khoi phong biet giam khi co tu nhan khac chi ngu tren đem ma khong dung chan. Chi co mot tu nhan duy nhat chap nhan đieu nay.
Zimbardo đa huy bo thi nghiem som khi Christina Maslach, mot sinh vien cao hoc nganh tam ly hoc, ban gai ong khi đo (sau nay la vo ong), phan đoi cac đieu kien cua nha tu khi co nghe mieu ta thi nghiem đe tien hanh phong van. Zimbardo luu y rang, trong so hon 50 nguoi đa quan sat thi nghiem, Maslach la nguoi duy nhat nghi ngo tinh đao đuc cua no. Chi sau sau ngay, thi nghiem đa bi ngung.


Ket luan Vao ngay 20 thang 8 nam 1971, Zimbardo thong bao voi nhung nguoi tham gia rang thi nghiem đa ket thuc.
Theo loi giai thich cua Zimbardo, Thi nghiem nha tu Stanford đa chung minh rang chinh nha tu gia lap, chu khong phai nhung đac điem tinh cach ca nhan, đa gay ra hanh vi cua nhung nguoi tham gia. Do su quy ket nay, cac ket qua cua Thi nghiem nha tu Stanford tuong đong voi ket qua cua thi nghiem Milgram. Trong thi nghiem Milgram, nhung đoi tuong tham gia ngau nhien đa phuc tung menh lenh thuc hien cac cu soc đien co ve nguy hiem va co the gay chet nguoi cho mot đoi tuong khac (mot dien vien).
Thi nghiem cung đa đuoc su dung đe minh hoa thuyet bat hoa nhan thuc va suc manh cua quyen hanh.
Hanh vi cua nhung nguoi tham gia co the đa bi đinh hinh vi ho biet rang co nhung nguoi theo doi ho (hieu ung Hawthorne). Nhung quan giao khong nhung khong tu kiem che vi so nhom thi nghiem theo doi, ma con hanh xu hung hang hon la khi khong co nhung nguoi giam sat.
Truoc thi nghiem, Zimbardo đa huong dan cac quan giao khong ton trong cac tu nhan theo nhieu cach khac nhau. Chang han, ho phai goi cac tu nhan bang so tu thay cho ten that. Theo Zimbardo, đieu nay nham muc đich giam bot tinh ca nhan cua cac tu nhan. Vi khong co quyen gi, nhung tu nhan đa hieu ra minh chang co anh huong gi voi nhung đieu se xay đen, tu đo ngung noi loan, chap nhan đau hang (bat luc tap nhiem), va chap nhan vai tro it quan trong cua minh khi nhan ra cac quan giao la nhung nguoi co thu bac cao hon.
Nghien cuu nay co mot ket qua tich cuc: thay đoi cach đieu hanh cac nha tu o My. Vi du, nhung tre vi thanh nien bi buoc toi lien bang khong con bi giam chung voi cac tu nhan truong thanh truoc khi xet xu, do nguy co bao luc.
Ngay sau khi nghien cuu hoan thanh, o nha tu San Quentin va Attica đa co nhung cuoc noi loan đam mau. Zimbardo đa bao cao nhung phat hien cua minh trong thi nghiem cho Uy ban Tu phap Ha vien Hoa Ky.


Chi trich va đap tra Đa co nhieu tranh cai ve ca tinh đao đuc va tinh nghiem ngat khoa hoc cua Thi nghiem nha tu Stanford ke tu khi moi tien hanh, va no chua bao gio đuoc tai hien thanh cong. Trong Histoire d'un mensonge ("Cau chuyen ve mot loi noi doi" - 2018), nha lam phim va hoc gia nguoi Phap Thibault Le Texier đa viet rang thi nghiem nay khong thuc su la mot thi nghiem, va rang chang co ket qua thuc su nao đe ban luan ca. Đap lai nhung loi chi trich ve phuong phap luan cua minh, Zimbardo đa đong y rang thi nghiem nay giong "minh chung" hon la "thi nghiem" khoa hoc:Ngay tu đau, toi đa luon noi rang đay la mot minh chung. Đieu duy nhat khien no giong thi nghiem la su phan cong ngau nhien cac tu nhan va quan giao. Đo la bien so đoc lap. Khong co nhom kiem soat. Cung khong co nhom đoi chung. Vi vay, no khong đap ung cac tieu chuan ly thuyet cua mot "thi nghiem". Đay la mot minh chung rat manh me cho mot hien tuong tam ly, va no co lien quan.Nam 2018, tra loi nhung chi trich cua Le Texier va nhung nguoi khac, Zimbardo đa viet mot bai phan bac chi tiet tren trang web cua minh. Trong ban tom tat cua minh, ong viet:Do đo, toi khang đinh rang khong co bat ky loi chi trich nao đua ra bat ky bang chung đang ke nao lam thay đoi ket luan chinh cua Thi nghiem nha tu Stanford ve tam quan trong cua viec hieu cach cac ap luc tu he thong va tinh huong anh huong đen hanh vi cua ca nhan theo huong tieu cuc hoac tich cuc, ma thuong chung ta khong tu nhan thuc đuoc. Thong điep cot loi cua thi nghiem khong phai tam ly gia lap cung giong nhu thuc te, hay cac tu nhan va quan giao thuong hanh xu y nhu trong thi nghiem. Thi nghiem chi đong vai tro nhu mot cau chuyen, canh bao ve nhung gi co the xay ra voi bat ky ai trong chung ta, neu chung ta đanh gia thap nhung anh huong len hanh vi ma cac vai tro xa hoi va suc ep ngoai vi đem lai.Đe tra loi, Le Texier đa xuat ban mot bai bao đuoc binh duyet, gom video, ban ghi am va ghi chu trong thi nghiem tu Phong Luu tru Đai hoc Stanford đe lap luan rang: "Cac quan giao biet truoc thi nghiem đuoc đinh san se gay ra đieu gi... va đa khong phan ung tu nhien voi moi truong xa hoi đay van đe nay. Ho đuoc huong dan tao ra no mot cach ro rang... nhom thi nghiem đa can thiep truc tiep vao thi nghiem, hoac đua ra nhung chi dan chinh xac, đe goi lai muc đich cua thi nghiem, hay đinh huong chung... nham khien ho that su tan tam vao vai tro cua minh, Zimbardo đa đinh lam cho nhom quan giao tin rang ho la tro ly nghien cuu cua ong." Ke tu khi an pham bang tieng Anh nay đuoc xuat ban, cuoc tranh luan lai nong len tren cac phuong tien truyen thong o Hoa Ky.


= Đoi xu voi "tu nhan" =
Mot so hanh vi cua quan giao bi cao buoc đa gay ra nhung tinh huong nguy hiem va ton hai tam ly. Theo Zimbardo, mot phan ba so cai nguc đuoc đanh gia la co "khuynh huong bao dam thuc su". Nhieu tu nhan cung bi ton thuong tinh than, va ba trong so ho đa phai som roi thi nghiem. Zimbardo ket luan rang ca tu nhan va quan giao đa nhap tam sau sac vao vai tro cua ho va nhan ra rang chinh ong cung đa nhap tam nhu vay voi vai tro giam thi, do đo đa cham dut thi nghiem.
Nhung lo ngai ve đao đuc xung quanh thi nghiem thuong đuoc so sanh voi thi nghiem gay tranh cai tuong tu cua Stanley Milgram. Milgram tien hanh thi nghiem nay vao nam 1961 tai Đai hoc Yale, nham nghien cuu ve su phuc tung.
Qua nhung hanh xu toi te voi nhom tu nhan, cac quan giao se tro nen nhap tam sau sac vao vai tro cua ho đen muc san sang lam nhuc cac tu nhan ve cam xuc, the chat va tinh than:
"Tung tu nhan lan luot bi kham xet va lot tran. Sau đo, ho bi khu bo bang binh xit, nham cho thay niem tin cua chung toi rang co the co vi trung hoac chay ran [...] Cac tu nhan nam thuc thu khong mac vay, nhung co cam thay bi si nhuc va buon buc. Muc tieu cua chung toi la nhanh chong tao ra nhung hieu ung nhu vay bang cach bat ho mac vay ma khong co đo lot. That vay, ngay sau khi bi bat mac nhung bo đong phuc nay, cac tu nhan cua chung toi bat đau đi va ngoi khac, hanh xu cung khac - giong phu nu hon la đan ong."
Nhung quan giao đa thuc hien vai tro cua ho mot cach nghiem tuc khi Zimbardo chi đinh, con cac tu nhan bi tuoc bo danh tinh cua ho o the gioi ben ngoai, cap ma đinh danh va chi đuoc goi bang so nay thay cho ten. To bao thuat lai loi cua mot tu nhan cho thay đieu nay co hieu qua: "Toi bat đau cam thay dan đanh mat danh tinh cua minh."


= Dua vao bang chung tu su =
Vi ban chat cua thi nghiem, Zimbardo nhan thay khong the giu nguyen cac bien phap kiem soat khoa hoc truyen thong. Ong khong the tiep tuc la mot quan sat vien trung lap, vi ong đa anh huong đen thi nghiem voi tu cach la giam thi nha tu. Cac ket luan va quan sat đuoc rut ra boi nhom thi nghiem phan lon la chu quan va mang tinh tu su, va ban than thi nghiem khong the đuoc tai tao chinh xac boi cac nhom nghien cuu khac. Erich Fromm tuyen bo đa nhin thay nhung net khai quat trong ket qua thi nghiem va lap luan rang tinh cach cua mot ca nhan đa co anh huong đen hanh vi khi bi giam cam. Đieu nay trai nguoc voi ket luan cua nghien cuu rang ban than hoan canh nha tu kiem soat hanh vi cua ca nhan. Fromm cung lap luan rang khong the xac đinh muc đo bao dam o nhung đoi tuong "binh thuong" bang cac phuong phap đuoc dung đe phan bac ho.


= Huan luyen quan giao =
Trong mot bai bao nam 2005 cho Nhat bao Stanford, Carlo Prescott, cuu tu van vien nha tu cua Zimbardo trong qua trinh thi nghiem (nho kinh nghiem ngoi tu 17 nam o San Quentin vi toi co sat), đa len tieng cong khai phan đoi thi nghiem nay, sau khi đoc đuoc Zimbardo va cong su đa su dung thi nghiem theo nhieu cach khac nhau đe giai thich nhung hanh đong tan bao đa dien ra trong cac nha tu thuc su. Trong bai bao "Loi noi doi cua Thi nghiem nha tu Stanford", Prescott đa viet:[...] nhung chuyen nhu đat tui tren đau tu nhan, hay troi tu nhan voi nhau bang day xich va dung xo thay cho nha ve sinh trong phong giam đeu la kinh nghiem cua toi tai khu "Tu Tay Ban Nha" cu o San Quentin va toi đa chia se mot cach nghiem tuc voi nhom tu van cho Thi nghiem nha tu Stanford vai thang truoc khi tien hanh thi nghiem. Cao buoc rang tat ca nhung "quan giao" da trang, thuoc tang lop thuong luu hoac trung luu, on đinh ve tam ly, đuoc kiem tra ky luong nay lai tu minh nghi ra het nhung y tuong đo thi that ngo ngan. Lam sao ma Zimbardo va, theo uy quyen, Maverick Entertainment lai co the bay to su kinh hoang truoc hanh vi cua nhom "quan giao" du ho chi đon thuan lam nhung gi Zimbardo va nhung nguoi khac, gom ca toi, khuyen khich ho lam ngay tu đau hoac thiet lap ro rang nhu nhung quy tac co ban?Cung nhu Zimbardo, Prescott đa phat bieu truoc Quoc hoi ve cai cach nha tu.
(Zimbardo, trong bai phan hoi nam 2018, đa viet rang du Prescott đa them ten ong vao bai bao, nhung tren thuc te no đuoc viet boi nha van/nha san xuat Hollywood Michael Lazarou, nguoi đa co gang (va khong thanh cong) xin quyen lam phim cho cau chuyen Thi nghiem nha tu Stanford, va khi bi tu choi lien bat đau cong khai chi trich.)
Nam 2018, cac đoan ghi am so hoa co san tren trang web chinh thuc cua thi nghiem đa đuoc thao luan rong rai, đac biet la đoan ghi am ghi lai loi "truong cai nguc" David Jaffe noi khi co gang tac đong đen hanh vi cua mot quan giao bang cach khuyen khich anh ta "tham gia" nhieu hon, va tro nen "kho tinh" hon vi loi ich cua thi nghiem. Trong bai phan hoi nam 2018, Zimbardo viet rang ho đa huong dan cac cai nguc "nhe hon so voi ap luc ma cac quan giao va cap tren thuc thu gay ra trong nha tu va moi truong quan su ngoai đoi thuc, noi nhung quan giao khong tuan thu co the phai đoi mat voi cac hinh phat ky luat, cach chuc hoac sa thai."


= Yeu cau ngam cua Zimbardo =
Nam 2013, nghien cuu đa bi chi trich ve cac tinh cach theo yeu cau boi nha tam ly hoc Peter Gray. Ong cho rang nhung đoi tuong tham gia thi nghiem tam ly co xu huong lam nhung gi ho tin rang cac nha nghien cuu muon ho lam, cu the la trong truong hop thi nghiem trong nha tu Stanford: "hanh xu theo khuon mau nhung đieu ma tu nhan va quan giao se lam". Gray cung tuyen bo rang ong se khong đua thi nghiem vao cuon so tay nhap mon cua ong - Tam ly hoc - vi ong cho rang no thieu tinh nghiem ngat cua khoa hoc.

"John Wayne" (Dave Eshelman ngoai đoi thuc), mot quan giao trong cuoc thu nghiem, noi rang anh đa khien mau thuan giua quan giao va tu nhan leo thang khi bat đau lam theo mot nhan vat trong bo phim Cool Hand Luke nam 1967. Anh hanh đong manh tay hon nua vi đuoc đat biet danh la "John Wayne", du đa co gang bat chuoc dien vien Strother Martin, nguoi đong vai Đai uy nha tu tan bao trong phim. Anh ke lai:Nhung đieu anh huong đen toi khong phai la tai nan. Chung đa co trong ke hoach. Toi đat ra mot ke hoach ro rang trong đau, co gang ep minh hanh đong, ep đieu gi đo xay ra, cho cac nha nghien cuu co gi đo ma lam. Ho nghi ra đuoc gi tu mot đam nguoi ngoi xung quanh nhu cau lac bo đong que chu? Vi vay, toi đa tao ra nhan cach nay mot cach co y thuc. Toi đa tham gia đu kieu dien kich hoi hoc trung hoc va đai hoc. Đo la đieu ma toi đa qua quen: đeo mot tinh cach khac khi buoc ra san khau. Toi tu tien hanh mot thi nghiem trong đau minh, bang cach tu hoi: "Minh co the đay thi nghiem nay xa đen muc nao? Va nhung nguoi nay se bi lam dung bao nhieu truoc khi noi 'thoi ngay đi'?" Nhung nhung quan giao khac khong ngan can toi. Duong nhu ho cung tham gia vao. Ho canh tranh voi toi. Khong he co nguoi nao noi: "Toi nghi chung ta khong nen lam vay đau."Trong bai phan bac nam 2018, Zimbardo viet rang hanh đong cua Eshelman đa "vuot xa khoi vai tro mot quan giao kho tinh", va ve nhung gi anh cung cac quan giao khac đa lam: "su tuong đong an tuong cua ho voi cac hanh đong tan bao trong nha tu thuc su", "cho chung toi thay đieu gi đo quan trong ve ban chat con nguoi".


= Bao cao va giai thich ket qua =
Hai sinh vien thuoc nhom tu nhan đa roi khoi thi nghiem truoc khi no ket thuc vao ngay thu sau. Douglas Korpi la nguoi đau tien roi đi, sau 36 gio; anh co ve nhu bi suy sup tinh than, het len rang "Chua oi, trong đau toi nhu co lua!" va "Toi khong the chiu đung them đem nao nua! Toi khong the chiu đuoc nua! " Su bung no cua anh ay đa đuoc chup lai, va theo cach noi cua mot nha binh luan, đa tro thanh "khoanh khac đinh nghia" cuoc nghien cuu. Trong mot cuoc phong van nam 2017, Korpi noi rang su suy sup đo la gia va anh lam vay chi đe co the roi đi va tro lai voi viec hoc. (Ban đau anh nghi rang anh ay co the hoc trong khi bi giam, nhung cac quan giao khong cho phep.) Zimbardo sau đo tuyen bo rang nhung nguoi tham gia chi phai noi "toi khong tham gia nua" đe roi đi, nhung ban ghi cuoc tro chuyen giua Zimbardo va nhan vien cua ong lai cho thay ong đa noi rang "Ban chi co the roi đi khi can tro giup ve y te hoac tam than." Trong cuoc phong van nam 2017, Korpi bay to su hoi tiec rang khi đo anh đa khong kien toi bat giu trai phap luat.
Trong bai phan bac nam 2018, Zimbardo luu y rang mo ta cua Korpi ve hanh đong cua minh đa thay đoi vai lan truoc cuoc phong van nam 2017, va trong bo phim tai lieu nam 1992 cua ong, Quiet Rage, Korpi đa noi rang thi nghiem "la trai nghiem kho chiu nhat trong cuoc đoi anh ta".


= Nhom nho va khong co tinh đai dien =
Cac nha phe binh cho rang kich thuoc mau qua nho đe ngoai suy, va viec tat ca cac đoi tuong thi nghiem đeu la nam sinh Hoa Ky đa lam giam manh tinh hieu luc cua thi nghiem. Noi cach khac, viec lap lai thi nghiem voi nhom đoi tuong đa dang (co cac muc tieu va quan điem khac nhau trong cuoc song) se dan đen nhung ket qua hoan toan khac.
Cac nha nghien cuu tu Đai hoc Tay Kentucky lap luan rang thien vi trong lua chon đa đong mot vai tro nao đo trong ket qua. Ho đa tuyen dung sinh vien cho mot nghien cuu bang cach su dung mot mau quang cao tuong tu nhu mau quang cao đuoc su dung trong Thi nghiem nha tu Stanford, voi mot so co tu "mot nghien cuu tam ly hoc" (nhom đoi chung) va so khac co "cuoc song trong tu" nhu mau quang cao đuoc dung trong thi nghiem cua Zimbardo. Nguoi ta nhan thay rang nhung sinh vien tra loi quang cao co cum "cuoc song trong tu" co cac đac điem nhu thong tri xa hoi, hung hang, đoc đoan... lon hon, va cung thap hon ve cac đac điem nhu đong cam hay vi tha so voi nhom đoi chung.


Nhung van đe ve đao đuc Nhieu nguoi cho rang thu nghiem nay co van đe ve đao đuc, va moi lo ngai nghiem trong nhat la no van đuoc tiep tuc ngay ca khi nhung nguoi tham gia bay to mong muon đuoc roi đi. Du thuc te la nhung nguoi tham gia đa đuoc thong bao rang ho co quyen roi đi bat cu luc nao, Zimbardo đa khong cho phep.
Ke tu khi Thi nghiem nha tu Stanford dien ra, cac tieu chuan ve tinh đao đuc đa đuoc đua ra cho cac thi nghiem lien quan đen đoi tuong la con nguoi. Thi nghiem đa khien cac quy tac chong gay hai cho đoi tuong đuoc phat hanh va ap dung. Truoc khi ap dung, cac nghien cuu ve con nguoi hien phai đuoc hoi đong đanh gia the che (Hoa Ky) hoac uy ban đao đuc (Vuong quoc Anh) xem xet va xac đinh la phu hop voi cac tieu chuan do Hiep hoi Tam ly hoc Hoa Ky đat ra. Nhung tieu chuan nay lien quan đen viec xem xet lieu loi ich tiem nang đoi voi khoa hoc co lon hon nguy co co the co đoi voi ton hai ve the chat va tam ly hay khong.
Hien nay, mot cuoc phong van hau thi nghiem đuoc coi la can thiet đe đam bao rang nhung nguoi tham gia khong bi thi nghiem ton hai theo bat ky cach nao. Du Zimbardo đa tien hanh mot so buoi phong van, nhung chung lai dien ra vai nam sau Thi nghiem Stanford. Khi đo, cac đoi tuong đa quen mat nhieu chi tiet. Tuy nhien, nhieu nguoi tham gia đa noi rang ho khong phai chiu tac đong tieu cuc lau dai nao. Cac tieu chuan hien hanh quy đinh rang qua trinh phong van phai dien ra cang som cang tot đe đanh gia xem cac tac hai ve mat tam ly, neu co, đa anh huong the nao, va ho tro nguoi tham gia phuc hoi neu can thiet. Neu co su cham tre khong the tranh khoi truoc phong van, nha nghien cuu co nghia vu thuc hien cac buoc giam thieu tac hai.


So sanh voi Abu Ghraib Khi cac hanh vi tra tan va nguoc đai tu nhan tai nha tu Abu Ghraib o Iraq đuoc cong khai vao thang 3 nam 2004, Zimbardo đa chu y đen cac chi tiet cua cau chuyen, va bi an tuong boi su tuong đong voi thi nghiem cua chinh minh. Ong đa rat that vong khi cac đai dien chinh thuc cua chinh phu va quan đoi quy ket viec tra tan va lam dung trong nha tu quan su My Abu Ghraib cho "mot vai ca nhan toi" thay vi thua nhan cac van đe co the co trong mot he thong giam giu quan su.
Cuoi cung, Zimbardo đa tham gia đoi luat su bao chua đai dien cho thuong si Ivan "Chip" Frederick, mot quan giao cua Abu Ghraib. Ong đuoc toan quyen truy cap vao moi bao cao đieu tra va ly lich, đong thoi đuoc lam chung voi tu cach la nhan chung chuyen mon trong phien toa an binh cua thuong si Frederick. Thang 10 nam 2004, Frederick bi ket an tam nam tu.
Zimbardo đa ke lai viec tham gia vao vu an Frederick trong cuon sach Hieu ung Quy Lucifer: Con nguoi tro nen xau tot đen the nao (Random House - 2007), đe cap đen nhung điem tuong đong giua Thi nghiem nha tu Stanford cua chinh ong va nhung gi đa xay ra o Abu Ghraib.


Cac nghien cuu tuong tu = Nghien cuu Nha tu cua BBC =
Nam 2002, cac nha tam ly hoc Alex Haslam va Steve Reicher đa thuc hien Cuoc Nghien cuu Nha tu cua BBC. Ket qua đuoc cong bo nam 2006. Đay la mot ban bien the cua Thi nghiem nha tu Stanford, đuoc thuc hien voi su ho tro cua BBC, ben phat song cac su kien trong nghien cuu duoi dang mot loat phim tai lieu co ten The Experiment. Ket qua va ket luan cua ho khac voi thi nghiem cua Zimbardo va tu đo mot so tac pham ve che đo chuyen che, cang thang va lanh đao đa đuoc xuat ban. Ket qua đa đuoc cong bo tren cac tap chi hoc thuat hang đau nhu Tap chi Tam ly xa hoi cua Anh, Tap chi Tam ly hoc Ung dung, Tam ly Xa hoi hang quy, va Tap chi Tinh cach va Tam ly Xa hoi. Cuoc Nghien cuu Nha tu cua BBC hien đuoc đua vao giang day voi vai tro cot loi trong giao trinh OCR Tam ly hoc A-level cua vuong quoc Anh.
Nghien cuu cua Haslam va Reicher tuy khong sao chep truc tiep tu thi nghiem cua Zimbardo, nhung đa lam day len nghi ngo ve tinh tong quat trong cac ket luan cua ong. Cu the hon, nghien cuu nay bay to su nghi ngo ve quan điem cho rang con nguoi co the vo thuc tiep nhan cac vai tro va y niem rang đong luc cho cai ac la nhung đieu binh thuong. Nghien cuu cua ho cung chi ra tam quan trong cua vai tro lanh đao trong su xuat hien cua che đo chuyen che do Zimbardo gioi thieu voi cac quan giao trong thi nghiem o Stanford.


= Cac thi nghiem o Hoa Ky =
Thi nghiem nha tu Stanford la phan ung mot phan voi thi nghiem Milgram tai Yale (bat đau nam 1961, xuat ban nam 1963).
Thi nghiem Lan song thu ba lien quan đen viec su dung cac đong luc đoc tai nhu phuong phap kiem soat quan chung cua Đuc Quoc xa trong mot lop hoc cua giao vien trung hoc Ron Jones o Palo Alto, California, nam 1967. Ong muon chung minh cho ca lop thay ly do vi sao dan chung Đuc trong The chien thu hai lai hanh đong theo huong lich su đa ghi lai. Du nhung ghi chep cua Jones đa bi nghi ngo ve tinh xac thuc, mot so đoi tuong tham gia nghien cuu đa phat bieu cong khai đe xac nhan.
Trong ca hai thi nghiem, nhung nguoi tham gia đeu cam thay kho roi khoi nghien cuu vi vai tro ma ho đuoc giao. Ca hai nghien cuu đeu suy xet ve ban chat con nguoi va anh huong cua quyen luc. Tinh cach cua cac đoi tuong gan nhu khong co anh huong gi đen hai thi nghiem du đa co mot bai kiem tra truoc khi tien hanh.
Trong cac nghien cuu cua Milgram va Zimbardo, nhung nguoi tham gia đa tuan theo cac ap luc xa hoi. Su phuc tung nay đuoc cung co bang cach giao nhieu quyen luc hon cho mot so nguoi. Trong ca hai thi nghiem, cac hanh vi đa thay đoi đe phu hop voi khuon mau cua nhom.


Trong van hoa đai chung Bo phim Das Experiment (2001) va The Stanford Prison Experiment (2015) lay cam hung tu cuoc thi nghiem nay. Nam 2010, Das Experiment đuoc lam lai voi ten goi The Experiment.
Series Mind Field tren YouTube (Michael Stevens dan) co mot tap noi ve thi nghiem nay.
Tap 2, mua 3 cua loat phim truyen hinh Veronica Mars ("My Big Fat Greek Rush Week") co mot thi nghiem tuong tu.
Trong The Overstory cua Richard Powers, nhan vat hu cau Douglas Pavlicek la mot tu nhan trong thi nghiem. Trai nghiem nay đa đinh hinh cac quyet đinh ve sau cua anh.
Trong tap 7 cua chuong trinh truyen hinh Battleground, Political Machine, mot nhan vat, đa chia mot nhom hoc sinh tieu hoc thanh tu nhan va quan giao.
Trong tap 10, mua 1 cua chuong trinh truyen hinh American Dad (American Data), Roger đa tuyen Steve, Toshi, Snot va Barry tham gia vao mot thi nghiem tuong tu.


Tham khao Lien ket ngoai Thi nghiem nha tu Stanford, trang web co thong tin ve thi nghiem va tac đong
Phong van voi quan giao, tu nhan va nhom nghien cuu tren Tap chi Stanford, thang 7-8 nam 2011
Zimbardo, P. (2007). Tu Thien đuong đen Đia nguc roi Anh hung Luu tru ngay 10 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine. Tap chi In-Mind.
Trang web chinh thuc cua Nghien cuu Nha tu, BBC
"Loi noi doi cua Thi nghiem nha tu Stanford", Nhat bao Stanford (ngay 28 thang 4 nam 2005), tr. 4 - Chi trich boi Carlo Prescott, nguoi phu trach cu va tu van vien/tro ly thi nghiem
Bai bao cua BBC - 40 nam troi qua, voi video cua Philip Zimbardo
Philip G. Zimbardo Papers (Van kho Đai hoc Stanford)
Anh tai cbsnews.com
Abu Ghraib va thi nghiem:

BBC News: Co ai lam dung nguoi bi giam cam khong?
BBC News: Ly do moi nguoi khong phai la ke tra tan
Ronald Hilton: Hanh vi xau cua linh My va Thi nghiem nha tu Stanford
Slate.com: Đao đuc Tinh huong: Thi nghiem nha tu Stanford khong giai thich đuoc Abu Ghraib, William Saletan