Ran san ho vong (con goi la ran vong, a-ton hoac am tieu san ho vong; tieng Anh: atoll) la loai ran san ho co hinh dang vong đai bao quanh mot đam nuoc lang (goi la vung bien). Theo Charles Darwin, ran vong hinh thanh khi đao nui lua chim xuong đai duong va đe lai vong san ho đa phat trien xung quanh đao nui lua tu truoc đo. Mot hay nhieu phan tren đoi mat bang ran cua ran vong co the noi khoi mat nuoc va tu đo tro thanh mot hay nhieu đao. Ran vong co the mat tu 100.000 đen 30.000.000 nam đe hinh thanh hoan chinh.


Tu nguyen Trong tieng Anh, thuat ngu atoll xuat phat tu chu atholhu (އަތޮޅު, [ˈətɔɭu]) trong tieng Dhivehi (mot ngon ngu An-Arya đuoc noi o quan đao Maldives). Charles Darwin la nguoi co cong lao pho bien rong rai thuat ngu nay ngay tu chuong đau tac pham The Structure and Distribution of Coral Reefs xuat ban lan đau nam 1842.. Trong tieng Viet, ran san ho vong đuoc goi bang nhieu ten goi khac nhau nhu ran san ho vong hay am tieu san ho vong. Mot so tai lieu su dung khai niem "đao san ho vong", nhung đao san ho (neu co) chi la mot phan trong tong the ran san ho. Can chu y la ran vong co the co hoac khong co phan đat noi (đao). Trong nhieu truong hop, ban than ran vong la đoi tuong đia ly chinh con phan đat noi chi la phu.


Phan loai va đac điem = Phan loai =
Ran vong co the đuoc chia lam hai loai:

Ran vong ho: la loai ran vong co vung bien thong voi ben ngoai qua nhieu lach cat ngang vanh san ho.
Ran vong kin: la loai ran vong co vung bien tach biet voi đai duong ben ngoai nho đuoc bao boc boi vanh san ho khep kin. Tuy nhien, khi thuy trieu len thi vanh san ho co the ngap chim duoi nuoc khien vung bien thong voi ben ngoai.


= Đac điem =
Tuong tu cac ran san ho noi chung, hinh thai cua ran san ho vong co the đuoc phan đoi thanh mot so thanh phan chinh (tu ngoai vao trong) gom mat truoc ran (reef front hay fore-reef, trong đo co suon doc hay fore-reef slope), mao ran (reef crest) va mat bang ran (reef flat, gom mat bang ran phia ngoai va mat bang ran phia trong.). Ben trong vanh san ho la mot vung nuoc goi la vung bien (co tai lieu goi la đam nuoc).

Mat truoc ran: suon doc, co the doc xuong 4.000 met duoi mat bien.
Mao ran: gom nhung go rong đuoc bao phu boi san ho hay tao san ho, phat trien manh o huong co gio cua ran vong.
Mat bang ran: nong can, thuong rong tu 100 đen 1.000 m, co the bi cat ngang boi cac lach nuoc dang, đay gom đa, cat va manh vun san ho.
Vung bien: sau trung binh 40 m nhung dao đong tu vai met đen khoang 150 m. Đo sau cua nhieu ran vong phu thuoc vao đuong kinh cua ran. Trong vung bien co the co cac ran khoi (patch reef) phat trien.
Cac đao san ho thuoc ran vong nhin chung la nhung đao thap. Thong ke tai cac ran san ho vong Thai Binh Duong cho thay chi co duoi 8% so đao san ho đat đo cao tren 3 m so voi muc nuoc bien trung binh. Cac đao san ho thuoc ran vong hinh thanh tu cac loai tram tich giau calci nguon goc tu sinh vat song o ran san ho nhu san ho, tao san ho, đong vat than mem va trung lo.


Cac gia thuyet ve su hinh thanh = Gia thuyet Darwin ve sut lun =

Trong tac pham The Structure and Distribution of Coral Reefs, Darwin giai thich ve su hinh thanh cac ran san ho vong trong vung Nam Thai Binh Duong dua vao cac quan sat ma ong đa thuc hien trong chuyen đi keo dai nam nam (tu 1831 đen 1836) tren tau HMS Beagle. Theo ong, tien trinh hinh thanh va phat trien cua ba loai ran san ho la ran san ho vien bo, ran san ho chan bo va ran san ho vong gan lien voi su sut lun cua mot nui lua đai duong. Truoc tien, san ho phat trien bao quanh đao nui lua tao thanh ran san ho vien bo. Khi đao nui lua tu tu lun xuong bien, san ho tiep tuc phat trien nhung bi ngan cach voi đao nui lua boi mot vung bien, tao thanh ran san ho chan bo. O giai đoan cuoi, đao nui lua nay đa chim hoan toan, bo lai vanh san ho va vung bien. Đo chinh la ran san ho vong.
Nam 1951, nguoi ta đa chung minh gia thuyet cua Darwin bang cach khoan hai lo sau lan luot la 1.267 m va 1.405 m vao lop đa nui lua ben duoi ran san ho vong Enewetak (quan đao Marshall). Nguoi ta nhan thay rang phan đa voi thu đuoc co nguon goc hinh thanh tai vung nuoc nong, tu đo chung to co su sut lun cua ran vong va su phat trien huong len cua san ho o vung nuoc nong tu Eocen.


 Điem Darwin  "Điem Darwin" la mot nguong ma o đo "toc đo boi tu calcium carbonate tao thanh tu san ho tao ran ve huong mat bien khong con theo kip muc nuoc bien tuong đoi". Neu su phat trien huong len cua san ho tao ran khong theo kip toc đo sut lun cua đao nui lua, toc đo xam thuc sinh hoc hay toc đo dang len cua nuoc bien thi ran san ho bi chim va đao nui lua khi đo tro thanh nui ngam chop phang (guyot). Neu su phat trien cua san ho tao ran bat kip toc đo dien tien cua cac hien tuong tren thi ran san ho vong se ton tai.
Theo Grigg (1982), co mot điem Darwin nam tai vi tuyen 29°B đanh dau gioi han phia bac cua quan đao Hawaii (phia bac ran san ho vong Kure). Vuot qua ran vong Kure ve phia tay bac thi khong con ran san ho vong nao ma chi con mot chuoi nui ngam goi la chuoi nui ngam Thien Hoang. Grigg (1982) cho rang tren the gioi co the con co nhung điem Darwin khac nhung "hau nhu chac chan" la khong cung vi đo voi điem Darwin o Hawaii do co su khac biet ve đieu kien sinh thai, thanh phan chung loai san ho, dien tich đao, toc đo xoi mon va lich su kien tao đia chat.


= Gia thuyet Daly ve khong che song bang =
Ly thuyet "khong che song bang" đuoc đuc rut tu cac nghien cuu va bai giang cua Reginald Aldworth Daly trong giai đoan 1910 - 1948 ke tu sau chuyen tham Hawaii cua ong vao nam 1909. Theo đo thi trong thoi ki bang ha o the Pleistocen, muc nuoc bien va nhiet đo nuoc mat giam ket hop voi tac đong cua song đa giet chet phan lon san ho tao ran. Khi nay bo đao nui lua chang nhung khong con đuoc ran san ho che chan ma con phai chiu tac đong manh cua hien tuong xoi mon va phong hoa khien đao nui lua va nen đa voi co hon bi bao phang va bien thanh nhung nen co go nghieng o ria. Trong giai đoan sau, nhiet đo gia tang lam song bang tan chay khien muc nuoc bien dang cao. San ho khi nay phat trien tro lai chu yeu tren cac ria nen - noi co đieu kien thuan loi cho su phat trien cua san ho - dan đen su hinh thanh vanh san ho bieu hien qua hinh thai ran chan bo va ran vong.


Xem them Am tieu
Ran san ho
Đao san ho


Chu thich Tham khao = Thu muc =


Lien ket ngoai Su hinh thanh cac ran san ho Bermuda, coexploration.org