Phan Khoai (chu Han: 樊哙, binh am: Fan Kuai; ?-189 TCN) la cong than khai quoc nha Han trong lich su Trung Quoc.


Thoi han vi Phan Khoai la nguoi huyen Bai, đong huong voi Luu Bang. Nha ngheo, ong phai lam nghe ban thit cho. Luu Bang hay qua lai cho ong va tro thanh ban than cua ong.


Đanh Tan Nam 209 TCN, Tran Thang khoi nghia o Đai Trach chong lai nha Tan, luc luong phat trien manh, khong lau sau xung lam Truong So Vuong. Luu Bang huong ung, day binh o huyen Bai. Phan Khoai cung Tieu Ha va Tao Tham đi theo Luu Bang. Ong đung duoi co lam chuc xa nhan.
Phan Khoai co suc khoe lai dung cam hon nguoi, luon đi ben canh Luu Bang. Trong nhieu tran chien ac liet, ong đeu hang hai chien đau, giet đuoc nhieu đich.
Tran đanh voi tuong Tan la Tu Ma Ni o nuoc So, ong mot minh chem 15 quan đich, đanh lui quan Tan, đuoc phong lam Quoc đai phu. Tran đanh Thanh Duong va thang Ly Do (con Ly Tu), ong chem đuoc 16 đau, đuoc phong tuoc Thuong giam. Sau đo vay đanh Đong Quan, ong chem 14 quan đich, bat song 11 nguoi, đuoc phong lam Ngu đai phu.
Phan Khoai tham gia đai pha tuong Tan la Duong Hung đon tru o Hy Giam, đuoc phong lam Hien Thanh quan. Nam 206 TCN, Luu Bang tien vao Quan Trung, ong xung phong tran, chem 1 đo uy, 10 linh va bat song 140 quan Tan.
Luu Bang vao Ham Duong, tieu diet nha Tan. Theo nhu loi uoc cua So Hoai vuong khi chia quan đi đanh Tan: "Ai vao Quan Trung truoc thi đuoc lam vua", đang ly ngoi vua o Quan Trung thuoc ve Luu Bang, nhung Hang Vu co binh luc manh hon, lan at Luu Bang nen khi nghe tin Hang Vu tien vao Quan Trung, Luu Bang phai lui ra Ba Thuong.


Ho ve Luu Bang o Yen Hong Mon Theo ke cua Pham Tang, Hang Vu moi Luu Bang du Yen Hong Mon đinh ke toi chong đoi va giet chet. Khi Luu Bang đen hoi, Phan Khoai va Truong Luong đi theo ho tong. Đen noi, ong đuoc lenh o ngoai, chi co Luu Bang va Truong Luong vao du tiec.
Pham Tang thay Hang Vu khong quyet đoan giet Luu Bang, ben sai Hang Trang mua guom lam tro vui đe nhan tien đam Luu Bang. Hang Ba la ban Truong Luong, khong no giet Luu Bang nen đung day mua guom che đo, nhung Luu Bang van gap nguy. Truong Luong voi ra goi Phan Khoai vao cuu.
Phan Khoai mang kiem, cap khien buoc vao cua vien mon. Ve si cam giao cheo nhau muon can khong cho vao, ong cam ngang cai khien gat ra, ve si nga lan ra đat. Phan Khoai lien vao, ven man đung, tron mat nhin Hang Vu, Hang Vu giat minh chong kiem quy nhom day. Khi hoi ra biet ong la tuong cua Luu Bang, Hang Vu lien sai lay mot cai vai lon song cho ong. Ong đung an uong tai cho, mot tay van cam guom the thu roi noi voi Hang Vu:

Vua Tan long lang da thu giet nguoi nhieu khong ke xiet, tri toi nguoi nhu so khong kip. Thien ha đeu noi day lam phan. Vua Hoai Vuong co giao uoc voi cac tuong: "Ai pha đuoc Tan, vao Ham Duong thi phong vuong". Ngay nay Bai Cong la nguoi đau tien pha đuoc Tan, vao Ham Duong, to hao khong dam pham, niem phong cac cung that, đem quan ve đong o Ba Thuong đe cho đai vuong đen. Bai Cong sai tuong giu cua ai la chi đe đe phong bon trom cuop ra vao va nhung viec bat trac ma thoi. Bai Cong kho nhoc ma cong to nhu vay, nhung van chua đuoc phong thuong gi! Nay đai vuong nghe loi bon tieu nhan, muon giet ke co cong, tuc la noi theo đuong loi nha Tan đa mat! Toi trom nghi đai vuong khong nen lam nhu vay!
Hang Vu chua biet đap ra sao, chi biet lenh cho ong ngoi xuong. Mot lat, Luu Bang đung day đi ra ngoai, nhan đo goi Phan Khoai ra. Hang Vu sai Tran Binh moi Luu Bang vao. Luu Bang lo lang hoi ong co nen đi khi chua tu biet hay khong. Phan Khoai noi:

Lam viec lon thi khong đe y đen nhung đieu vun vat; lam le lon khong cau ne nhung đieu nho. Nay nguoi ta la dao la thot, ta la ca la thit, tu biet lam gi?
Luu Bang ben ra đi. Hai nguoi thua co tron thoat, nho Truong Luong dung ke bien bach giu chan quan Hang Vu.


Cong than nha Han = Pho Han diet So =
Do Hang Ba tac đong, Hang Vu thoi y đinh giet Luu Bang va phong lam Han Vuong, khong cho o Ham Duong ma đay vao đat Thuc xa xoi. Han vuong phong Phan Khoai lam liet hau, hieu la Vu Lam quan, sau đo ong lai đuoc phong lam Lang trung, theo Luu Bang tien vao Han Trung.
Sau khi cung co luc luong, Luu Bang quay tro ve phia đong đanh Hang Vu. Luc đo Hang Vu phong Chuong Ham, Đong E va Tu Ma Han lam Tam Tan vuong đe kim che Luu Bang. Luu Bang dung Han Tin lam đai tuong đanh Tam Tan. Phan Khoai lai theo Luu Bang đanh Chuong Ham co cong, đuoc phong lam Lang trung ky tuong, ban cho ap Phan Huong o Đo Lang.
Luu Bang nhan luc Hang Vu đi đanh Te vuong Đien Vinh, mang quan chieu hang cac chu hau tien ve phia đong. Phan Khoai cam quan tan sat đat Chu Tao, đanh chiem cac vung Trau, Lo, Tiet, Ha Khau.
Trong 5 nam chien tranh voi Hang Vu, Phan Khoai tiep tuc đi cung Luu Bang du nhieu tran chien quyet liet, cuoi cung nam 202 TCN, Luu Bang diet đuoc Hang Vu len lam vua, tuc la Han Cao To.


= Đanh dep chu hau =
Sau đo, Phan Khoai giup Luu Bang đanh dep cac chu hau lam phan. Nam 202 TCN, co tin Yen Vuong Tang Đo lam phan, Phan Khoai cam quan đi đanh Yen, bat song Tang Đo.
Luu Bang so Han Tin lam phan, theo ke cua Tran Binh, gia đi choi o Van Mong đe bat Han Tin, sai Phan Khoai cam quan lam theo lenh. Khi Luu Bang đen Van Mong, Han Tin la chu hau voi ra đon, Phan Khoai lien bat troi Tin nop cho Luu Bang. Ong đuoc phong lam Vu Duong hau. Đe them tinh than, Luu Bang ga em gai La hau la La Tu cho ong. Ong va La Tu sinh ra con trai la Phan Khang.
Nam 196 TCN, Tran Hy lam phan o đat Đai va đat Trieu, ong đuoc lenh cung Chu Bot đi đanh. Phan Khoai dung cam lap cong, thu phuc 27 huyen o nuoc Trieu. Nho cong lao đo ong đuoc phong lam Ta thua tuong.
Chua diet đuoc Tran Hy, Phan Khoai tiep tuc ra tran, đanh bai quan Hung No lam vien binh cho Hy o Hoanh Coc, chem tuong Trieu Ky, bat song thua tuong nuoc Đai la Phung Luong cung cac tuong Ton Phan va Vuong Hoang. Khong lau sau ong thu phuc đuoc 23 huyen o đat Đai.


= Thuc giuc vua ra tran =
Nam 196 TCN, Luu Bang giet cac cong than nhu Banh Viet, Han Tin. Hoai Nam vuong Anh Bo lo so ben cat quan lam phan. Tinh hinh nguy cap, Luu Bang om nam trong cung, khong muon gap ai, sai thi ve canh phong khong cho ai vao. Cac đai than muon vao xin lenh đi đanh đeu khong đuoc. Hon 10 ngay sau, Phan Khoai sot ruot khong nen đuoc ben dan đau cac quan đay cua cung ma vao cho Luu Bang, thay Luu Bang đang goi tren đui mot hoan quan ngu. Phan Khoai tien lai gan, gao khoc noi:

Buoi đau, be ha cung vi than khoi binh o đat Bai, binh đinh thien ha, luc đo oai dung biet bao! Nay thien ha đa đinh, be ha lai met moi đen the! Be ha benh tinh tram trong, đai than đeu lo so, be ha khong chiu tiep kien chung than ban bac viec nuoc, lai chi o rieng voi mot hoan quan ma bo nguoi trong thien ha đi sao? Va chang, be ha khong thay guong Trieu Cao lam loan hay sao?
Luu Bang nghe ong noi, đanh phai ngoi day ban viec đanh Anh Bo. Sau đo Luu Bang than chinh đi đanh, dep đuoc Anh Bo.


= Bi giem pha =
Thang 2 nam 195 TCN, co tin Yen vuong Lu Quan cung lam phan. Phan Khoai đuoc lenh đi đanh Yen.
Khi ong cam quan len đuong, co nguoi lai giem pha voi Luu Bang rang:

Phan Khoai cay cong kieu ngao, cung La hau ket be đang; neu be ha chang may bang ha, ong ta dut khoat giup La hau ma hai Trieu vuong Nhu Y
Luu Bang von thuong hoang tu Nhu Y, thay ong la em re La hau nen cung co y nghi ngo ong, ben ha lenh cho Thua tuong Tran Binh đua Giang hau Chu Bot đen ban doanh thay the Phan Khoai va xu chem luon Phan Khoai tai cho.
Tran Binh la nguoi thong minh, kheo cu xu, biet Luu Bang khong con song đuoc lau, va vay canh La hau rat manh nen khong lam theo lenh Luu Bang, chi bai chuc Phan Khoai va ap giai ve Truong An.
Khi Phan Khoai ve Truong An thi Luu Bang đa qua đoi. Thai tu Luu Doanh len noi ngoi, tuc la Han Hue Đe. La thai hau nam quyen chinh, tu minh quyet đoan moi viec. Vi ong la chong La Tu nen đuoc La hau ha lenh tha, phuc lai chuc tuoc va đat phong cho ong.
Nam 189 TCN, Phan Khoai om nang roi mat, khong ro bao nhieu tuoi. Ong đuoc truy tang la Vu hau. Tong cong trong cuoc đoi chinh chien, Phan Khoai chem 176 đau, bat song 288 nguoi; linh quan đon đoc tac chien đanh bai 7 đao quan, ha 5 thanh ap, binh đinh 6 quan, 52 huyen, bat song 1 thua tuong va 11 tuong quan.


Hau due Sau khi ong qua đoi, con cua ong va La Tu la Phan Khang noi tuoc hau. Sau khi La Hau chet (180 TCN), Chu Bot va Tran Binh cung muu diet ho La. La Tu va Phan Khang đeu bi giet.
Han Van Đe len ngoi, cho tim nguoi con vo le cua ong tap tuoc, thuy la Hoang (Vu Duong Hoang Hau). Hoang Hau mat, con la Tha Quang ke vi. Đoi Han Canh Đe, co nguoi to cao Hoang Hau von vo sinh, Tha Quang la do Hoang Hau sai nguoi em thong dam voi vo minh. Vu viec vo lo, tuoc cua Tha Quang bi tuoc bo.


Xem them Luu Bang
Hang Vu
Han So tranh hung
La Hau
Tang Đo
Lu Quan


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, cac thien:
Hang Vu ban ky
Cao To ban ky
Phan Lich Đang Quan liet truyen
Chu Muc, Tran Tham chu bien (2003), 365 truyen co su chon loc Trung Quoc, tap 3, Nha xuat ban Thanh nien
Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2006), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 1, Nha xuat ban Lao đong


Chu thich