Bai nay noi ve chu nghia cong san nhu mot hinh thai xa hoi va nhu mot phong trao chinh tri. Xin xem bai he thong xa hoi chu nghia, đang cong san va chu nghia xa hoi đe tim hieu them.
Chu nghia cong san (Tieng Anh: communism) la mot hinh thai kinh te xa hoi va he tu tuong chinh tri ung ho viec thiet lap xa hoi phi nha nuoc, khong giai cap, tu do, binh đang, dua tren su so huu chung va đieu khien chung đoi voi cac phuong tien san xuat noi chung. Karl Marx cho rang chu nghia cong san se la giai đoan cuoi cung cua lich su, đat đuoc qua mot cuoc cach mang vo san. Trong xa hoi cong san, cac quyet đinh ve viec san xuat cai gi va theo đuoi nhung chinh sach gi đuoc lua chon mot cach dan chu, cho phep moi thanh vien cua xa hoi tham gia vao qua trinh quyet đinh trong ca hai linh vuc chinh tri va kinh te. Viec san xuat va phan phoi cua cai đuoc tien hanh cong bang giua cac cong dan. 
Karl Marx chua bao gio mieu ta chi tiet ve viec chu nghia cong san se van hanh nhu the nao trong vai tro mot he thong kinh te - xa hoi, nhung nguoi ta hieu rang mot nen kinh te cong san chu nghia se dua tren so huu toan dan đoi voi cac tu lieu san xuat.
Chu nghia cong san co gang đua ra mot giai phap khac cho cac van đe cua kinh te thi truong tu ban chu nghia va di san cua chu nghia đe quoc va chu nghia dan toc. Marx khang đinh rang cach duy nhat đe giai quyet cac van đe nay la tang lop lao đong (vo san), nhung nguoi ma theo Marx la luc luong chinh tao ra cua cai vat chat trong xa hoi va la nhung nguoi bi tang lop tu ban (tu san) boc lot, đung len lam tang lop cam quyen thay cho gioi tu san đe thiet lap mot xa hoi tu do, khong phan biet giai cap hay chung toc. Nguoi lao đong đa đuoc to chuc thanh giai cap thong tri se tuoc bo quyen tu huu va kiem soat tu lieu san xuat vi loi ich cua xa hoi. Theo quan điem cua nhung nguoi cong san, chu nghia cong san la con đuong đe giai phong giai cap, giai phong dan toc, giai phong nhan loai. Thuc hien chu nghia cong san thong qua cach mang, bao gom cach mang lat đo che đo "nguoi boc lot nguoi", va cach mang xay dung xa hoi moi.
Trong vai tro mot he tu tuong chinh tri, chu nghia cong san thuong đuoc xem la mot nhanh cua chu nghia xa hoi; mot nhom hoc thuyet triet hoc chinh tri va kinh te đuoc rut ra tu nhieu phong trao chinh tri va tri thuc co nguon goc tu cac tac pham cua cac nha ly thuyet cua Cach mang Cong nghiep va Cach mang Phap. Nhanh kia la ly luan cua cac đang Xa hoi dan chu hien co nhieu anh huong tai Tay Au va Bac Au. Do cung chiu anh huong cua chu nghia Marx, cac đang cong san va Xa hoi dan chu thuong co quan he đong minh voi nhau thanh mot luc luong chung đuoc goi la canh ta.
Chu nghia cong san bat nguon tu phuong Tay nhung cang di chuyen ve phuong Đong cang bi bien đoi tuy theo tam ly, van hoa va nhung đieu kien kinh te - xa hoi cua đia phuong ma no đi qua lam nay sinh ra nhung truong phai tu tuong cong san khac nhau voi cach hieu khac nhau ve chu nghia cong san. Nhung hinh thuc noi bat cua chu nghia cong san, chang han nhu Chu nghia Lenin, Chu nghia Stalin, Chu nghia Mao va Chu nghia Trotsky, đeu ke thua tu Chu nghia Marx, nhung giua chung co nhung khac biet tuy theo cach hieu va boi canh xa hoi ma nha ly luan chiu anh huong. Tuy nhien, chu nghia cong san cung co nhung phien ban khac khong lien quan đen Chu nghia Marx, chang han Chu nghia cong san Thien chua giao va Chu nghia cong san vo chinh phu (anarcho-communism).


Tu nguyen Thuat ngu "chu nghia cong san" trong tieng Viet bat nguon tu tieng Trung "共產主義 cong san chu nghia". Thuat ngu "cong san chu nghia" trong tieng Trung đuoc vay muon tu tieng Nhat. Trong tieng Nhat chu nghia cong san đuoc goi la "kyosan-shugi" (am đoc đuoc ghi bang Romaji), khi viet đuoc ghi lai bang bon chu Han la "共產主義" (am Han Viet: cong san chu nghia, xem bai Kanji đe biet them thong tin ve viec dung chu Han trong tieng Nhat). "共產主義" la tu nguoi Nhat đat ra đe dich tu tieng Anh "communism". Y cua hai chu "共產 cong san" la "共有財產 cong huu tai san" (tai san thuoc ve so huu chung). Tieng Trung Quoc vay muon "共產主義" cua tieng Nhat nhung khong đoc bon chu Han đo theo am đoc cua chung trong tieng Nhat ma đoc theo am đoc cua chung trong tieng Trung Quoc.
Tu chu nghia cong san trong tieng Anh "communism" bat nguon tu tieng Phap "communisme" (trong tieng Phap co nghia la chu nghia cong san).


Nguyen ly co ban Chu nghia cong san la mot khai niem rong can phai đuoc hieu nhu mot tong hop cac ly luan chinh tri, kinh te, xa hoi, tu tuong gan lien voi cac phong trao xa hoi, phong trao chinh tri rong lon - bat đau tu the ky XIX, no ro va thoai trao trong the ky XX - nham xoa bo chu nghia tu ban đe xay dung mot xa hoi khong giai cap, khong co so huu tu nhan tu lieu san xuat. Trong đo moi nguoi la binh đang, khong co hien tuong "nguoi boc lot nguoi" va tien toi xoa bo nha nuoc trong mot tuong lai "the gioi đai đong" khong co bien gioi quoc gia khi nguoi voi nguoi la ban, thuong yeu lan nhau. Tai đo nang suat lao đong tang len rat cao, cua cai lam ra doi dao toi muc phan phoi cua cai theo nguyen tac: "Lam theo nang luc, huong theo nhu cau". Trong xa hoi cong san, moi ca nhan đuoc tu do phat huy moi kha nang cua minh theo triet ly "su phat trien tu do cua moi nguoi la đieu kien cho su phat trien tu do cua tat ca moi nguoi", tu do lam nhung đieu khong anh huong đen loi ich va quyen tu do cua nguoi khac tren co so tu lieu san xuat chung đe đam bao quyen tu do cua tat ca moi nguoi. Cac y tuong ve chu nghia cong san đa co truoc Marx tu rat lau tai cac nen van minh khac nhau va đuoc nhieu nha tu tuong đe cap đen. Co the tim thay cac y tuong nay trong Cong giao, Đao giao, Nho giao va nhieu ton giao khac. Marx la nguoi đua ra kha nang hien thuc hoa cac y tuong đo trong tuong lai dua tren nen tang kinh te - xa hoi do chu nghia tu ban tao ra va xem đo nhu mot su tien hoa cua xa hoi loai nguoi.
Theo chu nghia Marx thi trong lich su loai nguoi đa va se tuan tu xuat hien 05 hinh thai kinh te xa hoi tu thap đen cao (cac phan tich duoi đay dua tren lich su chau Au, o cac chau luc khac thi co the sai biet ve nien đai hoac thieu han 1 giai đoan nao đo):

Hinh thai kinh te-xa hoi cong san nguyen thuy (cong xa nguyen thuy): thoi nguyen thuy luc luong san xuat rat tho so, lac hau, chu yeu la san bat, hai luom. Cua cai vat chat thu đuoc it, bap benh, nguoi kiem đuoc nguoi thi khong, do đo cua cai đeu la cua chung va phai đuoc phan chia đeu giua cac thanh vien bo lac đe đam bao bo lac co the duy tri su ton tai (đo chinh la "cong san" thoi nguyen thuy). Quan he san xuat đac trung: hop tac san xuat, cong huu tai san trong moi bo lac.
Hinh thai kinh te-xa hoi chiem huu no le: voi su ra đoi cua nong nghiep va chan nuoi thoi ky đau (khoang 6.000 nam truoc), bat đau co cua cai doi du. Bat đau xuat hien mot nhom nguoi muon chiem lay phan doi du đo, tu đo hinh thanh tu huu va quy toc. Cac bo lac cung bat đau gay chien voi nhau đe tranh gianh cua cai va nhan luc, ke thua bi bat phai trong trot, chan nuoi cho ke thang, tu đo hinh thanh chiem huu no le. Quan he san xuat đac trung: Chu no - no le phuc vu khong cong cho chu no.
Hinh thai kinh te-xa hoi phong kien: trinh đo nong nghiep va chan nuoi phat trien hon, đen cach đay khoang 1800 nam, hinh thuc chiem huu no le khong đam bao nang suat cao nhu hinh thuc đia chu - nong no (do nong no đuoc giu lai mot phan san pham cho minh nen se co đong luc lao đong cao hon no le), đong thoi no le bi ap buc manh hon nen cung de noi loan hon nong no. Che đo chiem huu no le dan bien mat, thay vao đo la phong kien voi cac lanh chua cai quan nong dan. Quan he san xuat đac trung: Đia chu, lanh chua - nong dan canh tac va nop đia to cho đia chu, lanh chua.
Hinh thai kinh te-xa hoi chu nghia tu ban: voi su ra đoi cua cong nghiep (tu the ky XVI), cua cai vat chat lam ra dan vuot xa nong nghiep va chan nuoi. Nho tich luy đuoc cua cai, the luc cua cac chu xuong cong nghiep ngay cang cao, dan lan at ca đia chu va vua chua phong kien. Giai cap tu ban dan dan khong chiu quy phuc cac lanh chua phong kien, ho tien hanh cac cuoc cach mang lat đo che đo phong kien, thay the vao đo la hinh thai tu ban chu nghia. Quan he san xuat đac trung: Chu tu ban - cong nhan lam thue cho chu tu ban.
Hinh thai kinh te cong san chu nghia: hinh thai nay chua ton tai. Theo Marx, khi luc luong san xuat cua chu nghia tu ban ngay cang phat trien, tat yeu dan toi nen san xuat ngay cang mang tinh xa hoi hoa do no đoi hoi su hop tac cua nhieu nguoi khien tu huu mat vai tro đoi voi luc luong san xuat, thay vao đo luc luong san xuat can đuoc quan ly vi loi ich xa hoi. Theo Marx: "Su tap trung tu lieu san xuat va xa hoi hoa lao đong đat đen cai điem ma chung khong con thich hop voi cai vo tu ban chu nghia cua chung nua... nen san xuat tu ban chu nghia lai đe ra su phu đinh ban than no, voi tinh tat yeu cua mot qua trinh tu nhien" Quan he san xuat đac trung: quan he hop tac san xuat binh đang voi nhau, luc luong san xuat đuoc quan ly vi loi ich cua xa hoi.
Y tuong ban đau cua chu nghia cong san va chu nghia xa hoi la chu nghia nhan đao va chu nghia tu do voi muc tieu giai phong con nguoi va xa hoi. Vi ly tuong nhan đao cua no, hoc thuyet nay đa thu hut đuoc su chu y cua cac tang lop quan chung cua the gioi trong the ky XX, tao nen mot phong trao xa hoi to lon ma cuoc đau tranh cua no la mot nhan to chu đao trong lich su loai nguoi trong the ky XX. Tuy vay, xa hoi cong san chu nghia khong con nha nuoc, quan đoi, tu huu, giai cap, ton giao, xoa bo cac mau thuan sac toc đen nay van chi la ly tuong đep, chua tro thanh hien thuc.
Theo Marx, mot con nguoi song o thoi đai cua mot hinh thai kinh te-xa hoi cu se rat kho hinh dung hinh thai kinh te-xa hoi moi se ra sao, ho thuong khong tin xa hoi loai nguoi se bien chuyen sau sac nhu vay (vi du: mot nguoi song o thoi phong kien the ky XVI se cho rang mot xa hoi khong co vua chua chi la chuyen hoang đuong, nhung 400 nam sau đieu đo đa tro thanh su thuc o đa so cac nuoc tren the gioi). Cung nhu vay, vao thoi cua Marx, nguoi ta chua the muong tuong mot xa hoi khong co cac ong chu tu ban se to chuc san xuat ra sao, va lam the nao ma moi cong dan đeu co the huong cac phuc loi xa hoi (giao duc, y te, nha o, an mac...) mot cach mien phi. Nhieu nguoi nghi mo hinh do Marx tien đoan chi la vien vong. Nhung đen đau the ky XXI thi nhung yeu to ban đau đa co the nhan thay: cac cong ty co phan ngay cang chiem uu the so voi cong ty mot chu so huu, cac cong nghe moi nhu robot, tin hoc, nano, luong tu... bat đau hinh thanh. Khi đuoc nghien cuu hoan chinh, cac cong nghe moi se đay kha nang san xuat len rat cao, vuot xa nen san xuat cong nghiep truyen thong trong khi chi phi san xuat se rat re (Vi du: chi can 1 nhom vai nguoi, voi su tro giup cua robot tu đong co the lam ra luong san pham tuong đuong hang van cong nhan hien nay; hoac mot lit nuoc co the tao ra nang luong bang hang trieu tan than thong qua phan ung hop hach nhan tao). Do san luong rat lon va chi phi ngay cang thap, cac mat hang co ban se đuoc giam gia toi muc chung chi chiem mot phan nho trong tong thu nhap cua nguoi lao đong. Khi đo mot nguoi lao đong khong can bo nhieu cong suc cung co the nuoi song ca gia đinh o muc sung tuc.
Ben canh đo nguoi lao đong cung co the so huu co phan cua chinh cong ty minh đang lam viec. Đong thoi hoat đong quan tri cong ty co phan cung bi tach ra khoi quyen so huu cua co đong. Đo chinh la bang chung cho thay tu ban ngay cang mang tinh xa hoi, do đo can đuoc quan tri chuyen nghiep khien nha tu ban mat kha nang kiem soat đoi voi luc luong san xuat. Đo la qua trinh "Su tap trung tu lieu san xuat va xa hoi hoa lao đong đat đen cai điem ma chung khong con thich hop voi cai vo tu ban chu nghia cua chung nua" ma Marx tien đoan. Tuy nhien su tach roi giua so huu va quan tri cung tao ra xung đot loi ich giua ban quan tri va co đong đuoc goi la van đe ong chu va nguoi đai dien (agency problem) anh huong xau đen hieu qua hoat đong cua doanh nghiep. Trong mo hinh kinh te Stalinist, cac cong ty nha nuoc cung gap van đe nay khi nha nuoc la chu so huu tu lieu san xuat con nhung nguoi truc tiep quan ly khong so huu tu lieu san xuat do đo co loi ich khac voi nha nuoc. Giai phap cho van đe nay la tang cuong giam sat thong tin, chu so huu nam quyen kiem soat va tang quyen loi cho ban quan tri.


= So huu =
Trong xa hoi cong san khong con so huu tu nhan tu lieu san xuat, khong con su phan phoi thu nhap xa hoi dua tren lao đong, khong con su tha hoa cua lao đong la đac trung cua chu nghia tu ban. Con nguoi đuoc giai phong khoi phan cong lao đong do nen san xuat cong nghiep tao ra đe phat huy het so truong cua minh. Đac điem khac biet cua chu nghia xa hoi voi chu nghia cong san la chu nghia xa hoi chi đat muc đich tu lieu san xuat thuoc ve toan dan thong qua Nha nuoc quan ly, (hay hinh thuc so huu tap the, hop tac, cong xa hoac so huu xa hoi hoa - quan ly kieu vo chinh phu), con khong huong đen su xoa bo so huu tu nhan tu lieu san xuat, xoa bo su phan phoi thu nhap xa hoi theo lao đong.


= Phan phoi =
Trong giai đoan xa hoi chu nghia nen san xuat chua phat trien đen muc đu suc thoa man nhu cau cua tat ca moi thanh vien trong xa hoi nen nguyen tac phan phoi cua cai trong chu nghia xa hoi la "Lam theo nang luc, huong theo lao đong" co nghia la lam đung voi kha nang, va đuoc huong theo đung đong gop cho xa hoi. Do co su chenh lech ky nang, tri tue, the luc giua cac thanh vien trong xa hoi nen se co su bat binh đang trong phan phoi cua cai xa hoi. Su bat binh đang cua cai se đuoc xoa bo khi luc luong san xuat phat trien cao đu suc thoa man nhu cau cua tat ca moi nguoi. Viec phan phoi thu nhap xa hoi theo lao đong bi thay the bang phan phoi theo nhu cau. Theo Marx "Chu nghia cong san khong tuoc bo cua ai cai kha nang đang chiem huu nhung san pham xa hoi ca. Chu nghia cong san chi tuoc bo quyen dung su chiem huu ay đe no dich lao đong cua nguoi khac.".


= Giai cap =
Trong giai đoan xa hoi chu nghia, van con co su phan cong lao đong do đo van ton tai giai cap theo phan cong lao đong la cong nhan va nong dan, va tang lop tri thuc. Su phat trien cua trinh đo san xuat se dan đen su thay đoi cua quan he san xuat, đua đen su xoa nhoa giai cap, va xoa nhoa ranh gioi lao đong tri oc - chan tay. Sau khi gianh đuoc chinh quyen, quoc huu hoa cac tu lieu san xuat, giai cap vo san cong nong tu to chuc xa hoi moi, xay dung con nguoi moi co đu trinh đo, y thuc đe lam chu xa hoi, co trach nhiem voi xa hoi, voi cong đong tren tinh than ai, giup đo lan nhau, voi tu lieu san xuat chung, dan xoa nhoa ranh gioi giau - ngheo tren tinh than cong đong, bac ai, bang lao đong chan chinh (chu khong phai nguoi ngheo "nhan bo thi" cua nguoi giau trong cac mo hinh xa hoi chu nghia kieu an sinh hay thien nguyen). Cach mang xay dung xa hoi moi thong qua lao đong ma Lenin cho rang "Đo la buoc đau cua mot cuoc cach mang kho khan hon, can ban hon, triet đe hon, quyet liet hon la viec lat đo giai cap tu san, vi đo la mot thang loi đoi voi benh thu cuu cua chung ta, đoi voi tinh trang loi long cua chung ta, đoi voi benh ich ky tieu tu san cua chung ta, đoi voi nhung tap quan cua chu nghia tu ban te hai đa đe lai cho cong nhan va nong dan".


= Nha nuoc =
Theo phuong phap luan cua Marx (duy vat lich su) thi khi xoa bo giai cap va tu huu, thi Nha nuoc tu diet vong, vi co so ton tai cua no la tu huu va giai cap khong con nua. Luc đo che đo cong san đuoc xay dung dua tren nen tang so huu cong cong va lam theo nang luc, huong theo nhu cau. Lenin cung cho rang "Nha nuoc la san pham va bieu hien cua nhung mau thuan giai cap khong the đieu hoa đuoc. Bat cu đau, he luc nao va chung nao ma, ve mat khach quan, nhung mau thuan giai cap khong the đieu hoa đuoc, thi nha nuoc xuat hien. Va nguoc lai: su ton tai cua nha nuoc chung to rang nhung mau thuan giai cap la khong the đieu hoa đuoc." Chinh vi the theo Lenin "Muc đich cuoi cung ma chung ta theo đuoi, la thu tieu nha nuoc, nghia la thu tieu moi bao luc co to chuc va co he thong, moi bao luc, noi chung, đoi voi con nguoi. Chung ta khong mong co mot che đo xa hoi ma trong đo nguyen tac thieu so phuc tung đa so se khong đuoc tuan theo. Nhung khi huong đen chu nghia xa hoi, chung ta tin chac rang chu nghia xa hoi se chuyen thanh chu nghia cong san, va do đo, noi chung se khong con can thiet phai dung bao luc đoi voi con nguoi, khong can thiet phai buoc nguoi nay phuc tung nguoi khac, bo phan dan cu nay phuc tung bo phan dan cu khac, vi nguoi ta se quen tuan theo nhung đieu kien thong thuong cua đoi song tap the, ma khong can co bao luc va khong can co phuc tung".
Lenin quan niem chu nghia xa hoi la giai đoan đau tien cua chu nghia cong san, la giai đoan chuyen tiep đi len chu nghia cong san ma o đo van con nha nuoc đe lanh đao xay dung chu nghia cong san. Vai tro nha nuoc va phap luat mo dan đi khi nhan dan tu ganh vac cac cong viec xa hoi, đieu hoa loi ich, giam thieu mau thuan, tren co so tu lieu san xuat chung, phan phoi cong bang va đay đu, thoa man. Giai cap vo san gianh quyen luc tren toan the gioi, giai cap vo san cac nuoc tien tien hon giup đo giai cap vo san cac nuoc lac hau hon tien kip. Nhu vay cung voi su nghiep xay dung thanh cong chu nghia xa hoi va cong san trong moi nuoc, su nghiep xay dung chu nghia cong san tren toan the gioi la su nghiep chung cua vo san toan nhan loai. Khi cac nuoc hoan thanh xay dung chu nghia cong san, toan bo Nha nuoc va he thong phap luat tren toan the gioi khong con can thiet nua, cac quoc gia bien mat. Chu nghia đai đong cung la đe bao đam cong bang chiem huu tai nguyen cua cac dan toc khac nhau tren toan the gioi, va triet tieu chu nghia đe quoc.


Lich su phong trao cong san = Phong trao cong san ra đoi =
Đen giua the ky XIX, chu nghia tu ban đa phat trien thanh he thong tren the gioi. San luong kinh te tang vot so voi thoi ky phong kien nho cac tien bo cua luc luong san xuat. Giai cap cong nhan đi lao đong thue o cac hang xuong tang len nhanh chong ve so luong, nhung cac chu tu ban vi muc tieu toi đa hoa loi nhuan nen chi tra cho ho đong luong re mat, đieu kien lam viec cua nguoi lao đong thoi ky đo rat toi te.
Yokoyama Gennosuke (Hoanh Son Nguyen Chi Tro) đa viet cuon sach "Nhat Ban ha tang xa hoi, 1899" mo ta: luong cong nhan chi đu tien com gao, trong khi thoi gian lam viec rat dai, nhu cong nhan det phai lam 12 gio/ngay (luc gap rut thi phai đen 18 gio). Noi o cua ho la mot buong ngu chat hep, ve sinh kem vi phai chua toi 10 nguoi, moi nguoi chi co dien tich đu đe trai mot chiec chieu ngu. Nhung cong nhan mac benh nang thi bi đuoi viec ngay chu khong he đuoc chay chua hay huong bao hiem. Tai My, đieu kien lam viec cung khong kha hon. Ngay 25/3/1911, 145 nu cong nhan cua hang Triangle Shirtwaist Company tai Thanh pho New York đa chet trong mot vu chay xuong det, ho khong the thoat ra ngoai do cua đa bi khoa chat đe cong nhan khong đuoc ra ngoai truoc khi het gio lam viec. Nam 1912, 14.000 cong nhan hang det tai Lawrence, Massachusetts đinh cong va het lon "Better to starve fighting than starve working" (Chet đoi vi chien đau con hon la chet đoi vi lam viec). O khap chau Au, Hoa Ky va cac thuoc đia, ngay ca tre em đo tuoi 5-14 tu cac gia đinh ngheo cung phai lam viec trong cac linh vuc nang nhoc nhu nong nghiep, lap rap, nha may, khai thac mo va trong cac dich vu nhu ban bao. Mot so tre em phai lam đen đem, toi 12 tieng/ngay Ngoai su boc lot lao đong vua ke, chu nghia tu ban con mang đen chien tranh đe quoc, chu nghia thuc dan, nan diet chung nhung dan toc thieu so o cac thuoc đia, buon ban no le, khai thac can kiet tai nguyen, o nhiem moi truong, đao đuc bang hoai...

Co bat cong thi tat yeu se co đau tranh. The ki XIX co rat nhieu phong trao va he tu tuong huong đen bao ve loi ich giai cap vo san. Ra đoi trong long chu nghia tu ban va cach mang ki nghe the ky XIX, chu nghia cong san co mot suc hap dan đoi voi cac tang lop duoi trong xa hoi va ca nhung nguoi theo chu nghia nhan đao. Phong trao cong nhan co su phat trien manh me buoc chu nghia tu ban phai cai cach đe duy tri on đinh xa hoi. Su phan hoa trong hang ngu nhung nguoi theo chu nghia Marx dan đen su tan vo cua Đe Nhat va sau đo la Đe Nhi Quoc te. Xuat phat tu hoan canh cua xa hoi Nga, Lenin bo sung ly luan cua Marx, tuyen truyen rong rai chu nghia cong san vao phuong Đong. Nhieu đang cong san tham gia cac phong trao giai phong dan toc gan voi ly tuong cong san, chong phong kien, đia chu, tu san, đua ra cac chinh sach cai cach ruong đat, quoc huu hoa tai nguyen thien nhien, nha may cong xuong. Su ra đoi cua phong trao cong nhan cung nhung phong trao xa hoi khac nhu phong trao chong chien tranh đe quoc, phong trao giai phong dan toc, phong trao chong phan biet chung toc, phong trao bao ve moi truong... la phan ung cua nhan loai chong lai nhung mat trai cua chu nghia tu ban.
Cung co nhung hoc thuyet chinh tri khong chap nhan chu nghia cong san. Ho khong đanh đong giai cap cong nhan la "vo san" (vo san co the đuoc hieu la tat ca nhung nguoi lao đong, khong co tu lieu san xuat, ke ca nguoi that nghiep, lan nong dan khong đat), hay ho đanh gia cao vai tro cua tu san trong tao lap gia tri thang du, ho phan đoi cach thuc cai tao chu nghia xa hoi (tu kinh te tu ban hay phong kien) cua nhung nguoi cong san. Ho phan đoi cong huu, hay cach thuc quan ly tai san cong, phan phoi theo ly thuyet cong san, đanh gia cao kinh te tu ban. Mot so bac bo nha nuoc mot đang cong san, co che "tap trung dan chu". Mot so bac bo cach mang du la lat đo phong kien hay tu ban, hay cach thuc đau tranh gianh đoc lap. Mot so bac bo phan biet va xoa bo giai cap, hay phu nhan mot đang đai dien giai cap, phu nhan giai cap nam quyen. Mot so bac bo xay dung van hoa moi co tinh cach mang (thuong đuoc goi la van hoa xa hoi chu nghia) hay xay dung con nguoi moi xa hoi chu nghia, đao đuc xa hoi chu nghia cua nhung nguoi cong san. Nhung nguoi dan chu xa hoi ung ho cho "dan chu" va "cai cach" đe đat cac muc tieu "xa hoi chu nghia" thay vi cach mang va huong đen tu do tuyet đoi trong ly thuyet cong san. Nhung nguoi vo chinh phu thi khong tin tuong vao bat ky mot dang chinh phu nao, nhung đe đat đuoc "tu do tuyet đoi" (cho du la cong huu hay tu huu) thi phai thong qua con đuong khac. Nhung nha hoat đong cong đoan thi khong tin tuong nha nuoc ma muon đat doanh nghiep duoi quyen quan ly cua cong đoan. Nhung nguoi dan toc chu nghia khong tin vao the gioi đai đong. Mot so ly thuyet gia phe phan chu nghia tu ban, nhung chu truong chia nho tu huu, thay vi cong huu...
Cac ly thuyet nay bi nhung nguoi cong san xem la phan đong, hay xet lai, phan boi loi ich giai cap cong nhan, đau hang giai cap tu san, hay cuc đoan, manh đong, vo chinh phu, phan khoa hoc, hay ung ho chu nghia đe quoc, thuc dan, phong kien, chu nghia đe quoc kinh te, ung ho chu nghia tu ban boc lot, "phat xit", "than quyen", "dan tuy"...
Nhung su ran nut quanh tranh cai ve vai tro Nha nuoc la nguyen nhan chinh dan đen su tan vo Quoc te I, sau that bai cua Cong xa Paris. Phong trao xet lai sau nay khong tin vao huong thu theo nhu cau đat đuoc trong xa hoi cong san (ma Gracchus Babeuf thuong đuoc xem la khoi xuong, nhung Marx la nguoi đau tien trinh bay mot cach khoa hoc) trong khi su tin tuong phan nao vao thi truong bi cac phai phi thi truong bac bo. Phong trao lao đong bi chia tach hai lan lon la su tan vo cua Quoc te I, sau đo la Quoc te II, dan đen thanh lap Quoc te III (theo chu nghia Lenin), sau đo chia re boi xuat hien Quoc te IV. Ban than phong trao Quoc te III sau cung bi giai tan. Sau đo mot so theo chu nghia Mao, mot so co lua chon khac nhu Nam Tu... Cac ly thuyet xa hoi chu nghia kieu My Latin hay chau Phi, Lybia... it hoac khong chiu anh huong cua Marx.


= He thong cac nuoc xa hoi chu nghia ra đoi =

Ngay 25 thang 10 nam 1917 (theo lich Julius, thoi đo Nga con dung lich Julius), tuc ngay 7 thang 11 theo lich Gregory, Lenin va cac đang vien Bolshevik lanh đao cac Xo viet lam Cach mang Thang Muoi lap chinh quyen Xo viet cua cong, nong, binh. Sau khi cach mang thanh cong, chinh quyen lap tuc ban hanh sac lenh ve hoa binh, sac lenh ve ruong đat va ra khoi chien tranh voi cac đieu kien rat ngat ngheo cua phia Đuc (Hoa uoc Brest-Litovsk).
Ngay sau Cach mang Thang Muoi, nuoc Nga roi vao thoi ky noi chien rat đam mau (1918-1922). Hong quan Xo viet co thanh phan chu yeu la tang lop duoi cua xa hoi, hoc van thap nhung co so luong đong đao nhu cong nhan, nong dan, cuu quan nhan va mot bo phan cuu si quan cua Đe quoc Nga cu. Phia ben kia la cac thanh phan thuoc luc luong bao hoang, cac đang phai đoi lap, mot bo phan trung luu thanh thi, si quan, mot bo phan nong dan, Cossack... goi chung la Bach ve. Luc luong Bach ve nhan đuoc su giup đo cua cac quoc gia chau Au đe chong lai chinh quyen Xo viet. Đac trung cua cuoc noi chien la tinh ac liet khong khoan nhuong. Đen cuoi nam 1920 ve co ban Hong quan đa gianh chien thang, quan bach ve bi that bai va mat quyen luc hoan toan, thay vao đo chinh quyen cua nhung nguoi Bolshevik đuoc thanh lap tren toan lanh tho con lai cua Đe quoc Nga.
Ngay 30 thang 12 nam 1922, đai bieu Xo viet đen tu nhung vung lanh tho con lai cua Đe che Sa hoang cu (tru Ba Lan, Phan Lan va cac nuoc Baltic) đa nhom hop va thong nhat quoc hieu la Lien bang Cong hoa Xa hoi Chu nghia Xo viet.
Sau đai chien the gioi lan thu hai he thong cac nuoc xa hoi chu nghia (cac nuoc phuong Tay goi la cac nuoc cong san) hinh thanh. Phong trao cong san lan rong ra ca My Latin, chau Phi... Nhieu đang chiu anh huong cua Stalin hay Mao Trach Đong (khong ke cac đang cua nhom Đe Tu). Trong khi đo nhieu đang (phan lon o phuong Tay) bi xem la theo chu nghia xet lai. Tuy nhien su phan hoa lon nhat giua nhung nguoi cong san la mot so ung ho Lien Xo va mot so ung ho Trung Quoc. Tinh trang nay ton tai cho đen khi Lien Xo sup đo.
Cuoc đau tranh giua hai hinh thai "tu ban" va "cong san" la cuoc đau tranh khoc liet cua nhan loai trong the ky XX. Ban đau vi su moi me cua y tuong va vi nhung yeu to chinh tri, kinh te, van hoa, xa hoi, khoa hoc ky thuat đac trung cua thoi ky đo ma chu nghia xa hoi đa thang the o pham vi lon tren toan cau. Cuoc đau tranh cua hai phe la nguyen nhan chinh cua cac su kien tren the gioi vao giua the ky XX. Trong qua trinh phat trien, chu nghia tu ban đa biet tu đieu chinh, hoc hoi cac chinh sach tu chinh đoi thu va gianh đuoc uu the tren the gioi vao cuoi the ky XX. Tuy nhien o mot khia canh khac, su xuat hien cua cac phong trao cong san chu nghia đa tao ap luc buoc cac quoc gia co nen kinh te tu ban chu nghia phai co cac bien phap tu đieu chinh đe giam bot đoi khang xa hoi nhu tang luong, giam gio lam, mo rong an sinh xa hoi, cong huu hoa mot so linh vuc kinh te... Nhieu bien phap cai cach kinh te - xa hoi do Marx va Engels đe xuat trong Tuyen ngon cua Đang cong san nhu "ap dung thue luy tien cao", "tap trung tin dung vao tay nha nuoc thong qua mot ngan hang quoc gia voi tu ban cua nha nuoc", "tang them so cong xuong nha nuoc", "giao duc cong cong va khong mat tien cho tat ca cac tre em", "xoa bo viec su dung tre em lam trong cac khu cong xuong"... đa đuoc ap dung tai hau het cac quoc gia tren the gioi. Cac nhan to cua chu nghia cong san ton tai khap moi noi trong the gioi hien đai. Nhung y tuong cua Marx va Engels đa gop phan kien tao nen xa hoi hien đai, đinh hinh nha nuoc phuc loi phuong Tay hien nay. Do vay co the noi chinh chu nghia cong san đa tac đong lai, thay đoi tu ban than chu nghia tu ban, dung hoa mot phan cac yeu to tien bo cua chu nghia cong san vao trong long no.
Mot trong nhung minh chung cho thay su dung hoa cua 2 luc luong nay la qua trinh tu huu hoa tu lieu san xuat, phat trien cac mo hinh kinh te tu ban chu nghia đa dang o mot loat cac quoc gia tren the gioi, trong đo co ca cac quoc gia theo chu nghia xa hoi. Nguoc lai, o cac quoc gia tu ban cung xuat hien mot so hinh thuc cong huu, nhu cac cong ty nha nuoc hoat đong trong linh vuc dich vu cong cong va cac nganh san xuat đoc quyen tu nhien. Đac biet la su phat trien va thang the cua hinh thuc cong ty co phan tai cac nuoc tu ban, ma theo Marx nhan xet: "Trong cong ty co phan, chuc nang đa tach khoi quyen so huu tu ban, lao đong cung đa hoan toan tach khoi quyen so huu tu lieu san xuat va quyen so huu lao đong thang du. Ket qua san xuat tu ban chu nghia phat trien đen cuc đo la điem qua đo phai trai qua, đe tu ban lai chuyen hoa thanh so huu cua nguoi san xuat, song luc đo no khong con la tai san tu huu cua tung nguoi san xuat rieng le, ma la tai san chung cua nhung nguoi cung san xuat, la tai san xa hoi truc tiep". Noi ngan gon, cong ty co phan ra đoi la bang chung cua su xa hoi hoa tu lieu san xuat khien su phat trien cua kinh te tu ban chu nghia đa xuat hien nhan to xa hoi chu nghia khi so huu tu nhan tu lieu san xuat đa bien thanh so huu tap the.


= He thong cac nuoc xa hoi chu nghia sup đo =
Sau khi Lien Xo sup đo, nhieu đang cong san tren the gioi giai tan, phan lon nhung nguoi cong san thanh lap cac đang dan chu xa hoi, mot so đang vien cu gia nhap cac đang tu do, bao thu hay dan chu Thien chua giao hoac cac nhom he tu tuong khac. Mot so kien đinh theo chu nghia cong san nhung đuong loi hoat đong khong khac may voi cac đang dan chu xa hoi, đau tranh nghi truong. Do anh huong cua đinh kien voi cac che đo cua Lien Xo va Đong Au truoc đay, đa phan cac đang cong san tai lap o Đong Au chi thu đuoc mot luong nho cu tri ung ho trong cac cuoc bau cu. Tuy nhien mot so đang cong san do khai thac đuoc bat man cua dan chung đoi voi cac chinh sach kinh te tu do gay bat binh đang xa hoi, đa co đu so phieu đe tro lai cam quyen du chi ap dung rat it cac ly thuyet cong san ban đau. Nhieu đang gan voi cac to chuc cong đoan, đau tranh bao ve quyen loi cong nhan, đau tranh chong phan biet chung toc, binh đang gioi... Nhieu phong trao du kich cong san cung tan vo, hoac hoa giai chinh quyen va co đia vi hop phap. Mot so quoc gia co Đang Cong san cam quyen đieu chinh cac chinh sach kinh te xa hoi, tiep tuc nam đoc quyen lanh đao. Nhieu đang Cong san va phong trao canh ta khac thi lai đang manh nha phat trien, gia tang anh huong tai mot so khu vuc nhu Nam My va chau Phi.
Su suy yeu cua chu nghia cong san cuoi the ky XX do nhung nguyen nhan chinh:

He thong chinh tri va kinh te theo mo hinh Lien Xo (Stalinist) khong the đieu chinh hieu qua truoc su thay đoi cua nhung yeu to xa hoi nhu tam ly, trinh đo đao đuc, trinh đo tri tue, nhu cau tieu dung... cua dan chung. Loi ich ca nhan anh huong đen đoan ket tap the, tham chi anh huong đen xay dung mot xa hoi kieu moi ma nhung nguoi cong san đat ra muc tieu, khi đieu kien song nang cao thi nguoi dan lai thich song theo cach cua ho hon la theo nhung chuan muc ma cac lanh đao cong san co vu.
Su chia re trong phong trao cong san thanh nhieu xu huong khac nhau, tham chi rat xung khac nhau, co khi qua ta hoac qua huu. Su chia re nay khien cac trong phong trao cong nhan khong the tap hop đu luc luong, ben canh đo su bien đoi cua chu nghia tu ban khien mau thuan giai cap suy yeu o nhieu noi tham chi co khi mot so bo phan giai cap vo san quay sang ung ho canh huu hay van đe đau tranh giai cap khong phai la van đe trong tam chinh tri. Muc tieu đoan ket quoc te vo san do đo đa khong the thuc hien mot cach hieu qua, do anh huong cua chu nghia dan toc hay ton giao... Giai cap vo san nhieu noi gan bo voi chu nghia dan toc hoac tinh than ton giao hon la đoan ket voi giai cap vo san ben ngoai, do đo cac cuoc cach mang vo san đa khong the dien ra o cac nuoc nay.
Tang lop lanh đao nha nuoc mat uy tin chinh tri, mat lien ket voi nhan dan. Nhung sai lam, toi ac cua cac nha nuoc cong san khien chu nghia cong san mat suc hap dan. Tuy nhien khong phai chi co cac nha nuoc cong san moi tao ra nhung sai lam, toi ac ma chu nghia tu ban tu luc phat sinh cho đen ngay nay luon đi kem voi đu loai toi ac nhu boc lot lao đong khong thuong xot, tao ra cac cuoc chien tranh đe quoc lam chet hang chuc trieu nguoi, lam đao đuc xa hoi bang hoai, pha huy moi truong tren quy mo toan cau...
Su phan ung quyet liet cua cac luc luong chong đoi nhu chu nghia dan toc cuc đoan, ung ho kinh te thi truong hay dan chu đai nghi, hoac cac nhom ton giao, bao hoang, cac xung đot sac toc... Cac đang cong san o nhieu nuoc đa đat ra cac muc tieu qua cao va co giai quyet trong mot thoi gian ngan, vuot qua kha nang cua ho. Quan he san xuat tu ban chu nghia o nhieu nuoc van to ra co hieu qua giup cho canh huu co đuoc su ung ho đang ke.
Cac nen kinh te theo mo hinh Lien Xo (Stalinist) ve sau đa khong su dung hieu qua von, tai nguyen thien nhien va nguon luc con nguoi do đo khong mang lai mot nang suat lao đong cao hon chu nghia tu ban nen muc song binh quan cua nguoi dan tai cac nen kinh te nay khong cao hon muc song cua nguoi dan trong cac nen kinh te tu ban chu nghia phat trien, du muc phan hoa giau - ngheo thap hon nhieu va khong co mot so van đe xa hoi nhu vo gia cu, that nghiep, that hoc... He thong kinh te chi huy khong tao ra đuoc đong luc đe dan chung thi đua lao đong lan đong luc cai tien ky thuat san xuat khien xa hoi roi vao tinh trang tri tre. Trong khi đo theo Lenin "Xet đen cung thi nang suat lao đong la cai quan trong nhat, chu yeu nhat cho thang loi cua che đo moi. Chu nghia tu ban đa tao ra mot nang suat lao đong chua tung thay duoi che đo nong no. Chu nghia tu ban co the bi đanh bai han va se bi đanh bai han vi chu nghia xa hoi tao ra nang suat lao đong moi cao hon nhieu".
Su thay đoi tu tuong cung nhung cai cach voi va, thieu can nhac cua mot bo phan lanh đao nha nuoc khien cac đang cong san o Đong Au khong con kiem soat noi tinh hinh chinh tri trong nuoc.
Đen đau the ky XXI, cac đang cong san o phuong Tay van co lap truong tien đen chu nghia cong san, nhung chu truong tham gia nen chinh tri nghi vien, gianh quyen qua cac cuoc tong tuyen cu, khong su dung cac bien phap cach mang đe xay dung nha nuoc chuyen chinh vo san. Nhieu đang Dan chu xa hoi Tay Au tach ra tu Quoc te II (tu cong nhan phan lon nhung khong ung ho bien phap cach mang đen cho rat it hoac khong chiu anh huong cua chu nghia cong san) đang nam quyen tai nhieu nuoc Tay Au (tieu bieu nhu Thuy Đien, Phan Lan, Đan Mach...). Cac ly tuong cua chu nghia cong san van đuoc cac nha nuoc hien đai theo đuoi bang cach nay hay cach khac va dan tro thanh chuan muc chung cho toan the gioi.
Nhan xet ve trao luu phe phan chu nghia xa hoi sau su sup đo cua Lien Xo, nha lanh đao Cuba - Fidel Castro noi:

Tuy he thong cac nuoc cong san chu nghia sup đo, nhung nhung bai hoc, chinh sach ma cac nuoc cong san đe lai trong viec xay dung mot xa hoi moi cong bang, tien bo hon van đuoc cac nha nuoc hien đai tiep thu, di san cua no van ton tai va đuoc ke thua o khap moi noi, ngay ca o cac nuoc phuong Tay von tung la đoi thu. J. Arch Getty nhan xet:

Co nhung nguoi cho rang chu nghia cong san chi la mot chop sang cua lich su hien đai. Khi ao tuong troi qua, no sup đo hau nhu khong co dau vet va khong co di san lau dai. Nhan xet nay la phi ly...
Cong cuoc cai tao quyen lao đong o phuong Tay trong the ky qua đuoc thuc đay boi mot phong trao lao đong quoc te, đuoc bao ve va ho tro boi Lien Xo. Chinh sach New Deal cua Tong thong My Franklin Roosevelt co mot phan đuoc sao chep tu chinh sach cua Lien Xo. Cac muc tieu xa hoi pho bien ngay hom nay, bao gom cac quyen cua phu nu va binh đang chung toc, la chinh sach cua cac Đang Cong san tu rat lau truoc khi đuoc chinh phu My thi hanh mot cach nghiem tuc. Nhung nguoi Cong san đau tien đa đi đen Nam My va bat đau to chuc nhung nguoi da trang, nguoi My goc Phi va nguoi ngheo xung quanh van đe đoi hoi cong bang xa hoi. Tren truong quoc te, Lien Xo cung cap ho tro cho Nelson Mandela chong lai che đo ap buc chung toc va nhung cai cach khac. Chu nghia Cong san tao ra su canh tranh kho khan cho cac nuoc phuong Tay, va nguoi ta nghi ngo rang nhung cai cach xa hoi o phuong Tay đa khong xay ra neu nuoc Nga Xo viet khong ton tai. Tro treu thay, su ton tai cua Lien Xo đa giup phuong Tay tu ban tu cai cach va tranh khoi nhung cuoc cach mang đam mau cua phuong Đong. Chu nghia cong san trong the ky XX khong phai la ao tuong thoang qua; di san cua no đang hien dien o khap moi noi.


Cac truong phai ly luan cong san Viec phan loai, goi ten trong phong trao cong san va cong nhan the gioi la kha phuc tap co nhieu su lan lon va co nhieu ly giai khac nhau. Mot mat đo la do cac mau thuan trong long phong trao: mot đang, to chuc tu nhan minh theo trao luu nay nhung trong con mat cua đang khac va to chuc khac thi lai khong phai nhu vay, va trong mot phong trao, đang cu the co ca nhung đac điem ly luan cua nhieu phai do đo phan loai cung co tinh tuong đoi. Nhan thuc ve ten va ban chat cac truong phai tu tuong va trao luu chinh tri cung khac nhau mot phan cung vi su phuc tap trong viec dich thuat giua cac ngon ngu. Cung mot thuat ngu khi binh thuong thi đuoc hieu mot nghia nhung khi ap dung trong ly luan cong san chinh thong thi nghia co the thay đoi; vi du thuat ngu socialism trong su hieu va trong su dung thong thuong o Viet Nam va Lien Xo thi la "chu nghia xa hoi" nhung trong ly luan cong san chinh thong o hai nuoc nay thi ten "chu nghia xa hoi" chi đuoc dung cho nhung đang, trao luu, nha nuoc nao đi theo đuong loi cua chu nghia Lenin (hay chu nghia Marx-Lenin) tan thanh cach mang xa hoi chu nghia va xay dung chu nghia xa hoi, vi du "Socialist Republic of Vietnam" la "Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam". Con khong thi chi đuoc goi la "xa hoi" hoac theo mot ten khac; vi du "Socialist party of France" la đang xa hoi Phap. Cung mot thuat ngu nhung se đuoc hieu tich cuc va tieu cuc khac nhau tai nhieu nuoc va tham chi trong mot nuoc o cac thoi điem khac nhau. Do vay su trinh bay ve cac phai cong san duoi đay co tinh tuong đoi.


= Chu nghia Marx =


 Noi dung  Trong the ky XIX, trong khi nhan thuc ve cac gia tri giai phong con nguoi, cac quyen cua con nguoi, nhan thuc ve nhu cau mo ra toi đa kha nang phat trien nhan tinh va cac kha nang cua con nguoi đa co nhung buoc tien bo lon thi hinh thai kinh te tu ban chu nghia đuong thoi voi quan he san xuat cua chu nghia tu ban lai đang kim ham nhung kha nang nhan ban đo. Đai bo phan quan chung lao đong bi tach ly khoi phuong tien san xuat phai lam thue cho giai cap tu san- chu so huu cac phuong tien san xuat. Giai cap cong nhan bi đoi xu bat binh đang trong phan chia cua cai xa hoi, va thuc te cuoc song cua ho hau nhu khong the tiep can đuoc voi nhung co hoi đe phat trien con nguoi. Su phat trien vuot bac khong ngung voi toc đo chua tung co trong lich su loai nguoi cua nen san xuat tu ban chu nghia đa mo ra kha nang thoa man phan lon nhu cau co ban cua con nguoi, lam nen tang đe xay dung mot xa hoi nhan van hon. Quan he san xuat tu ban chu nghia tao ra nhung van đe khong the giai quyet triet đe cua thi truong anh huong xau đen nen san xuat đong thoi tao ra su bat binh đang thu nhap xa hoi hoan toan tuong phan voi su phat trien cua nen san xuat. Su bat binh đang trong hinh thai kinh te tu ban chu nghia o the ky XIX la sau sac va nhu cau giai phong xa hoi la cap thiet.
Karl Marx la nha tu tuong co anh huong lon đen phong trao cong nhan, đen nen hoc thuat va nen chinh tri the gioi hien đai. Ong đuoc xem la hoc gia co anh huong nhat the gioi. Ong co tam nhin xa vuot thoi đai cua minh voi kien thuc rat uyen tham tren nhieu linh vuc rong lon. Cac tac pham cua Marx co rat nhieu nhung ong viet co he thong nhat la cac linh vuc:

Kinh te chinh tri: tac pham quan trong nhat la Tu ban luan (Das Kapital) nghien cuu he thong kinh te tu ban chu nghia trong đo ong rut ra ban chat cua viec tich luy tu ban la nha tu ban chiem giu gia tri thang du do nguoi lao đong (cong nhan) lam ra. Khac voi cac truong phai kinh te khac ong cho rang tu ban la lao đong tich luy lai. Tu đo ong giai thich cac hien tuong cua nen kinh te tu ban chu nghia nhu loi nhuan, đia to, lai suat, quan he cung cau, khung hoang kinh te...
Triet hoc: Cac tac pham cua ong tu viet hoac cung voi nguoi đong chi than thiet cua minh la Friedrich Engels phat trien truong phai triet hoc chu nghia duy vat bien chung trong đo coi triet hoc cua minh la ket hop giua truong phai duy vat cua Ludwig Feuerbach va phuong phap suy luan theo truong phai bien chung cua Georg Wilhelm Friedrich Hegel.
Chu nghia duy vat lich su ly giai su van đong cua lich su bang cach chi ra moi lien he giua nen san xuat va cac đinh che xa hoi nhu nha nuoc, gia đinh, luat phap, đao đuc... Trinh đo san xuat thay đoi khien quan he san xuat cung thay đoi dan đen nhung moi quan he xa hoi thich ung voi nhung quan he san xuat đo cung voi nhung tu tuong nay sinh ra tu nhung quan he xa hoi đo cung thay đoi keo theo su thay đoi he thong phap ly va chinh tri. Đo chinh la su tien hoa cua xa hoi loai nguoi cung la su van đong cua lich su.
Chu nghia cong san la y tuong cua Marx ve mot mo hinh xa hoi tot đep hon dua tren tien đoan ve su diet vong cua chu nghia tu ban vi mau thuan khong the giai quyet đuoc giua nen san xuat đa đat đen muc xa hoi hoa cao đo va quan he san xuat tu ban chu nghia. Mau thuan nay se đuoc giai quyet boi giai cap cong nhan thong qua mot cuoc cach mang the gioi đe lat đo trat tu the gioi cu bang con đuong bao luc cach mang. Chu nghia cong san cua Marx la bo phan ly thuyet gay anh huong lon đen lich su the gioi trong the ky XX.
Theo Marx, cac mat cua hinh thai kinh te-xa hoi tac đong qua lai voi nhau tao nen cac quy luat van đong, phat trien khach quan cua xa hoi. Chinh su tac đong cua cac quy luat khach quan đo ma hinh thai kinh te xa hoi tuy la pham tru xa hoi nhung lai co khuynh huong phat trien nhu mot qua trinh lich su tu nhien tuong tu voi su tien hoa cua gioi tu nhien, no van đong phat trien tu thap đen cao. Trong su phat trien đo cung co nhung đot bien, nhung su suy thoai tao ra nhung bien the xa hoi khac nhau. Nhin chung xa hoi loai nguoi đa phat trien trai qua nhieu hinh thai kinh te - xa hoi noi tiep nhau. Tren co so phat hien ra qua trinh phat trien khach quan cua xa hoi, K.Marx đa đi đen ket luan rang:

Chu nghia Marx co the xem la mot Hoc thuyet Darwin trong khoa su hoc. Lich su xa hoi do con nguoi lam ra, con nguoi tao ra cac quan he xa hoi cua minh va đo la xa hoi. Nhung su van đong cua xa hoi la mot qua trinh lich su khach quan, khong phu thuoc vao y muon cua con nguoi ma nguon goc sau xa cua su thay the nhau giua cac hinh thai kinh te-xa hoi nam o cho: 

Su phat trien cua luc luong san xuat, gay nen su thay đoi cua quan he san xuat.
Va roi đen luot minh, su thay đoi cua quan he san xuat (voi tu cach la co so ha tang) se lam cho kien truc thuong tang (he thong chinh tri, tu tuong xa hoi...) thay đoi.
Do vay, tu nhung thay đoi ngay cang tien bo hon cua luc luong san xuat se dan đen hinh thai kinh te-xa hoi nay đuoc thay the bang hinh thai kinh te-xa hoi khac cao hon, tien bo hon.
Khi nghien cuu chu nghia tu ban, Marx cho rang voi su san xuat tap trung xa hoi hoa cao đo voi trinh đo cao, hinh thai kinh te tu ban chu nghia san xuat ra mot luong cua cai khong lo, trong khi đo giai cap tu san chi la mot bo phan nho cua xa hoi nhung lai so huu phan lon tai san xa hoi thong qua viec chiem giu gia tri thang du. Con đai bo phan xa hoi la giai cap cong nhan (giai cap lam thue) chi so huu mot phan nho cua cai vi ho khong co quyen so huu phuong tien san xuat đang nam trong tay cac chu tu ban. Đay la he qua cua viec lao đong cua nguoi cong nhan bi tha hoa "nguoi cong nhan quan he voi san pham cua minh nhu đoi voi mot vat xa la,... nguoi cong nhan cang tu do phat tiet ra trong lao đong thi the gioi xa la khach quan do ban than anh ta sang tao ra đoi dien voi anh ta lai cang manh; ban than anh ta, the gioi ben trong cua anh ta lai cang ngheo đi; cua cai thuoc ve anh ta lai cang it đi... Nguoi cong nhan đat đoi song cua minh vao vat, nhung nhu vay, đoi song đo đa khong thuoc ve anh ta nua, ma lai thuoc ve vat. Vay hoat đong ay cua cong nhan cang lon thi cong nhan cang tro thanh khong co vat. Anh ta khong phai la cai ma lao đong anh ta san xuat ra. Cho nen san pham đo cang lon thi anh ta cang it la anh ta. Su tha hoa cua cong nhan vao san pham cua anh ta khong nhung chi co y nghia la lao đong cua anh ta tro thanh mot vat, mot ton tai ben ngoai, ma con co y nghia la lao đong cua anh ta ton tai o ben ngoai anh ta, khong phu thuoc vao anh ta, xa la voi anh ta, va lao đong ay tro thanh mot luc luong đoc lap voi anh ta, co nghia la đoi song ma anh ta chuyen vao vat, chong lai anh ta nhu mot đoi song đoi đich va xa la." Đieu nay dan đen "nguoi cong nhan tro thanh no le cho vat cua minh: mot la anh ta nhan đuoc mot vat đe lao đong, nghia la nhan đuoc lao đong va hai la anh ta nhan đuoc nhung tu lieu sinh hoat. Do đo chi co vat ay moi đem lai cho anh ta kha nang sinh ton, mot la nhu mot nguoi cong nhan va hai la nhu mot chu the the xac. Điem cao nhat cua su no le đo la: chi co cai tu cach cong nhan cua anh ta moi cho phep anh ta con tu duy tri đuoc nhu mot chu the the xac va chi co voi tu cach chu the the xac thi anh ta moi la cong nhan... Theo nhung quy luat ma kinh te chinh tri hoc đe ra thi su tha hoa cua cong nhan vao vat cua minh bieu hien nhu sau: cong nhan cang san xuat nhieu thi anh ta cang co it đe tieu dung; anh ta cang tao ra nhieu gia tri thi ban than anh ta cang bi mat gia tri, cang bi mat pham cach; san pham cua anh ta cang đep thi anh ta cang xau đi; vat đo do anh ta tao ra cang van minh thi ban than anh ta cang giong nguoi da man; lao đong cang manh me thi nguoi cong nhan cang bat luc; lao đong cua anh ta cang co tinh than thi ban than anh ta cang mat het tri oc va cang bi no le vao gioi tu nhien.". Chinh vi the "lao đong cua anh ta khong phai la tu nguyen ma la bat buoc; đo la lao đong cuong buc. Lao đong đo khong phai la su thoa man mot nhu cau ma chi la phuong tien đe thoa man nhung nhu cau khac nhu cau lao đong. Tinh xa la cua lao đong bieu hien ro ret o cho la mot khi khong co su cuong buc the xac hoac su cuong buc nao khac thi nguoi ta tron tranh lao đong nhu tron tranh benh dich hach vay... Do đo ta đi đen ket luan la con nguoi (cong nhan) chi cam thay minh tu do trong khi thuc hien chuc nang đong vat cua minh... con trong nhung chuc nang con nguoi cua anh ta thi anh ta cam thay minh chi la con vat. Cai co tinh suc vat tro thanh cai co tinh nguoi, con cai co tinh nguoi thi bien thanh cai co tinh suc vat.".
Trong chu nghia tu ban, lao đong bi tha hoa cua nguoi cong nhan se bien thanh so huu tu nhan. Marx viet "so huu tu nhan la san pham, ket qua, hau qua tat nhien cua lao đong bi tha hoa, cua quan he ben ngoai cua cong nhan voi gioi tu nhien va voi ban than minh... Chi đen giai đoan phat trien cuoi cung, đen trinh đo cao nhat cua so huu tu nhan thi đieu bi an ay cua rieng no moi lai xuat hien tro lai, tuc la: mot mat so huu tu nhan la san pham cua lao đong bi tha hoa, va mat khac no la phuong tien nho đo lao đong tu tha hoa, no la su thuc hien su tha hoa ay.". Marx cung ly giai ban chat cua tien cong trong nen kinh te tu ban chu nghia "tien cong la đong nhat voi so huu tu nhan, vi tien cong trong đo san pham, vat cua lao đong, tra cong cho ban than lao đong, chi la hau qua tat nhien cua su tha hoa cua lao đong va vi trong tien cong, lao đong bieu hien ra khong phai la muc đich tu no ma la toi to cua tien cong. Viec cuong buc tang tien cong... chang qua se chi la su tra cong tot hon cho no le va se khong đem lai cho cong nhan va lao đong muc đich cua con nguoi va pham chat con nguoi cua ho. Ngay ca ban than su ngang nhau ve tien cong ma Proudhon đoi hoi, cung se chi đem lai ket qua la bien quan he cua nguoi cong nhan hien nay voi san pham cua anh ta thanh quan he cua moi nguoi voi lao đong. Trong truong hop đo, xa hoi đuoc hinh dung la mot nha tu ban truu tuong. Tien cong la ket qua truc tiep cua lao đong bi tha hoa con lao đong bi tha hoa la nguyen nhan truc tiep cua so huu tu nhan. Cho nen, phia nay mat đi thi phia kia cung phai tieu tan theo.".
Tu quan điem lao đong bi tha hoa bien thanh so huu tu nhan thong qua quan he san xuat tu ban chu nghia bieu hien duoi hinh thuc nguoi cong nhan ban lao đong cho nha tu ban đe nhan đuoc tien cong, Marx rut ra ket luan "su giai phong xa hoi khoi so huu tu nhan, khoi che đo no dich, bieu hien ra duoi hinh thuc chinh tri cua su giai phong cong nhan, khong phai vi van đe o đay chi la su giai phong cua ho, ma vi su giai phong cua ho bao ham su giai phong toan dien cua con nguoi; va so di nhu the la vi toan bo cai che đo no dich con nguoi bao ham trong quan he cua cong nhan voi san xuat va vi moi quan he no dich chi la nhung bien the va ket qua cua quan he ay".
Khi nghien cuu quan he san xuat tu ban chu nghia, Marx cho rang su tich luy tu ban đuoc thuc hien bang cach nha tu ban tra luong cho cong nhan thap hon gia tri gia tang ma nguoi cong nhan tao ra trong qua trinh san xuat, phan chenh lech nay đuoc goi la gia tri thang du. Tu ban tich luy se đuoc đau tu tai san xuat mo rong. Qua nhieu lan tai san xuat mo rong, nang luc cua toan bo nen san xuat ngay cang lon, tao ra mot gia tri đuoc the hien bang mot luong hang hoa vuot qua suc mua cua toan xa hoi. Khi nen san xuat đat đen trang thai nay, khung hoang kinh te xay ra. Trong thoi ky khung hoang tong cau thap hon tong cung, hang hoa du thua khong co noi tieu thu. Do khong ban đuoc san pham, cac doanh nghiep khong thu hoi đuoc chi phi đe tai san xuat nen phai thu hep san xuat, cat giam nhan cong hoac pha san. Trong dai han, cac doanh nghiep se giam gia đe ban het luong hang hoa ton kho khien tong cung va tong cau dan tro lai muc can bang. Tuy nhien trong suot giai đoan khung hoang, hang trieu cong nhan that nghiep, hang van doanh nghiep pha san đe lai hau qua to lon cho xa hoi tren pham vi toan cau do cac nen kinh te tren the gioi phu thuoc vao nhau. Đe giai quyet tinh trang nay can thay the quan he san xuat tu ban chu nghia bang mot quan he san xuat moi trong đo su tich luy tu ban va tai san xuat mo rong đuoc thuc hien tot hon cach ma chu nghia tu ban đang thuc hien. Cac nha kinh te khac nhu John Maynard Keynes đe ra giai phap nha nuoc su dung cac chinh sach tai khoa va tien te đe nang tong cau nham đua nen kinh te tro ve trang thai toan dung va đua that nghiep tro ve ty le tu nhien chu khong đe nen kinh te tu đieu chinh nham han che đen muc toi đa nhung hau qua cua khung hoang kinh te. Su can thiep cua nha nuoc co the giup cho nen kinh te hoat đong hieu qua hon, cac nguon luc đuoc phan phoi hop ly hon va nang cao phuc loi xa hoi. Nha nuoc la nguoi ho tro cho thi truong trong viec quan ly cac nguon luc. Tuy nhien neu nha nuoc that bai trong viec can thiep vao thi truong khien thi truong hoat đong kem hieu qua hon, cac nguon luc bi phung phi va phan phoi bat hop ly thi su that bai cua thi truong se bien thanh su that bai cua nha nuoc. Giai phap cua Marx, Keynes hoac bat cu mot nha kinh te nao khac đeu co điem chung la nha nuoc phai can thiep đe sua chua nhung that bai cua thi truong du moi truong phai kinh te hoc co cach giai thich khac nhau ve nhung that bai nay. Marx triet đe hon nhung nguoi khac khi ong chu truong tap trung tu lieu san xuat duoi su kiem soat cua nha nuoc. Du đuoc giai quyet theo cach nao thi khung hoang kinh te cung cho thay quan he san xuat tu ban chu nghia co nhung han che cua no ma Marx xem la quan he san xuat khong con phu hop voi luc luong san xuat do đo kiem ham su phat trien cua luc luong san xuat.
Hon nua, su phat trien cua cac mon khoa hoc xa hoi giup nguoi ta hieu ro hon ve su ton tai va van đong cua xa hoi. Cung nhu Saint Simon, nguoi đuoc menh danh la cha đe cua chu nghia xa hoi, Marx tin rang xa hoi loai nguoi co the hoat đong theo ly tinh dua tren nhung kien thuc khoa hoc đa tich luy đuoc chu khong con van đong mot cach tu phat nhu truoc, loai nguoi se chuyen tu tu phat sang tu giac. Theo ong "Cac nha triet hoc đa chi giai thich the gioi bang nhieu cach khac nhau, van đe la cai tao the gioi". Đay la quan điem duy ly ve xa hoi loai nguoi, la loi tu duy cua chu nghia duy ly. Marx va Engels đe ra mot giai phap giai quyet cac van đe cua thi truong bang cach tung buoc "tap trung tat ca nhung cong cu san xuat vao trong tay nha nuoc, tuc la trong tay giai cap vo san đa đuoc to chuc thanh giai cap thong tri". Hai ong cung đe xuat nhieu bien phap cai cach kinh te - xa hoi nhu "ap dung thue luy tien cao", "tap trung tin dung vao tay nha nuoc thong qua mot ngan hang quoc gia voi tu ban cua nha nuoc", "tang them so cong xuong nha nuoc", "giao duc cong cong va khong mat tien cho tat ca cac tre em", "xoa bo viec su dung tre em lam trong cac khu cong xuong"... ma ngay nay đa đuoc ap dung tai hau het cac quoc gia tren the gioi. Viec cac nha nuoc hien đai ban hanh cac quy đinh, thuc thi nhung chinh sach can thiep vao moi mat cua đoi song xa hoi chung to y tuong cua Marx hoan toan hop ly. Chu nghia Marx phan anh nhu cau can co su can thiep lon hon cua nha nuoc vao cac hoat đong xa hoi đe đap ung voi su phat trien cua nen kinh te va đoi song xa hoi hien đai. Chinh vi the Marx bi nhung nha kinh te theo truong phai kinh te hoc co đien voi niem tin tri truong co kha nang tu đieu chinh đe giai quyet cac van đe cua no va nhung nguoi theo chu nghia tu do chu truong han che su can thiep cua nha nuoc vao thi truong, rong hon la vao đoi song xa hoi phan đoi gay gat du muc tieu cua Marx khi ung ho su can thiep cua nha nuoc cung la đe bao ve cac quyen tu do cua con nguoi. Chu nghia Marx thuong bi đa kich boi nhung nguoi ung ho chu nghia tu ban, nhung no that su la lieu thuoc chua nhung "can benh" cua chu nghia tu ban. Tuy nhien theo Friedrich Hayek van đe ma nguoi ta gap phai khi xay dung mot trat tu kinh te duy ly la "tri thuc ve cac hoan canh ma chung ta bat buoc phai tinh đen khong bao gio ton tai mot cach tap trung hay hop nhat ma chi duoi dang nhung manh phan tan, khong hoan chinh va thuong xuyen mau thuan, đuoc so huu boi tat ca cac ca nhan rieng re". Hon nua he thong gia ca nhu la mot co cau truyen đat thong tin cho phep cac nha san xuat rieng le đieu chinh cac hoat đong cua ho theo cac thay đoi ma co le ho chua tung biet đen. Chinh vi vay viec lam dung ly tinh voi niem tin rang nen kinh te co the van hanh dua tren tri thuc cua mot nhom nguoi thuoc mot co quan ke hoach hoa thay vi tri thuc cua toan xa hoi dan đen that bai.
Theo Marx tu ban la mot luc luong xa hoi "Tu ban la mot san pham tap the va no chi co the van đong đuoc la nho su hoat đong chung cua nhieu thanh vien trong xa hoi, xet đen cung, la nho su hoat đong chung cua tat ca cac thanh vien trong xa hoi. Vay tu ban khong phai la mot luc luong ca nhan, no la mot luc luong xa hoi." nen tu ban can đuoc xa hoi kiem soat bang mot hinh thuc so huu tap the. Marx lap luan "neu tu ban bien thanh so huu tap the thuoc tat ca moi thanh vien trong xa hoi thi đo khong phai la mot so huu ca nhan chuyen thanh so huu xa hoi. Chi co tinh chat xa hoi cua so huu la thay đoi thoi. So huu mat tinh chat giai cap cua no.". Su phat trien cua chu nghia tu ban dan đen quy mo doanh nghiep ngay cang lon, hoat đong cua doanh nghiep anh huong đen toan the xa hoi do đo đoi hoi doanh nghiep phai đuoc quan ly, đieu tiet boi mot to chuc hoat đong vi loi ich xa hoi chu khong phai vi loi ich cua ca nhan so huu doanh nghiep.

Khong chi lao đong bi tha hoa, nen kinh te tu ban cung khien ca nha tu ban va nguoi cong nhan bi tha hoa. Nha tu ban tro thanh ke chi biet chay theo loi nhuan con cong nhan phai hy sinh nhung nang khieu, so truong cua minh cho hoat đong san xuat cong nghiep. Do đo giai cap cong nhan phai vung len dung bao luc cach mang đe gianh lay phuong tien san xuat nham giai quyet mau thuan giua nen san xuat tap trung xa hoi hoa cao đo va so huu tu nhan đong thoi giai phong giai cap minh va toan bo nhan dan lao đong lan giai cap tu san khoi su tha hoa do chu nghia tu ban mang đen. Đo la cach mang vo san. Marx cho rang "Lich su tat ca cac xa hoi ton tai tu truoc đen ngay nay chi la lich su đau tranh giai cap... mot cuoc đau tranh bao gio cung ket thuc hoac bang mot cuoc cai tao cach mang toan bo xa hoi, hoac bang su diet vong cua hai giai cap đau tranh voi nhau". Quan điem đau tranh giai cap, dung bao luc lam cach mang gianh chinh quyen đe xay dung mot xa hoi tot đep hon cua Marx đuoc ke thua tu nhung cuoc cach mang o cac nuoc Chau Au va Chau My trong thoi đai cua ong. Tuy nhien, ong cung khong loai tru kha nang giai cap vo san co the gianh chinh quyen thong qua cac bien phap chinh tri va đam phan (neu co nhung đieu kien thuan loi).
Sau khi gianh đuoc chinh quyen bang cuoc cach mang vo san thi so huu phuong tien san xuat se la so huu toan dan. Nha nuoc xa hoi chu nghia se thay mat nhan dan đieu hanh san xuat va nam quyen so huu nay vi nha nuoc bay gio la nha nuoc cua toan dan. Trong xa hoi đo con nguoi lam viec theo nang luc huong thu theo lao đong. Cung voi su phat trien nhanh chong cua nen san xuat xa hoi chu nghia thi chuc nang cua nha nuoc ngay cang suy giam, su tu giac cua nhan dan ngay cang cao va đen luc đo se xuat hien xa hoi phi giai cap, khong con mau thuan đoi khang dan đen su tu tieu vong cua nha nuoc, se xuat hien mot xa hoi ma o đo nguyen tac phan phoi cua cai se la "Lam theo nang luc, huong theo nhu cau" đo la chu nghia cong san.
Tuy nhien Marx khong tin tuong rang cach mang vo san va chu nghia cong san se thang loi trong tuong lai gan vi theo ong thi "Cach mang xa hoi chu nghia khong the chien thang đon đoc tai mot nuoc" vi giai cap tu san the gioi o cac nuoc khac se bao vay va bop chet cach mang đe duy tri loi ich ich ky cua minh. Vay cach mang xa hoi chu nghia se chi no ra khi nao mau thuan đa qua khung khiep "trong tat ca cac nuoc tu ban hoac chi it la so lon cac nuoc tu ban đung đau the gioi". Va khi đo se la mot cuoc cach mang the gioi cua giai cap cong nhan chon vui chu nghia tu ban. Đe giac ngo giai cap cong nhan hieu đuoc vai tro lich su cua minh va lanh đao cuoc đau tranh đo Marx chi ra la phai co cac đang cong san la to chuc cua nhung nguoi giac ngo chu nghia cong san se huong dan đoan ket luc luong cua giai cap cong nhan toan the gioi.
Khong nen lam tuong Marx chu truong phai tien hanh cach mang bang gia, tai moi quoc gia. Ong đa du đoan kha nang giai cap cong nhan nam chinh quyen bang bien phap hop phap, Chu nghia tu ban se hoan thanh qua đo hoa binh len chu nghia xa hoi. Marx nhan đinh: Cong ty co phan khong xoa bo che đo tu huu, ma dung che đo so huu ca nhan co quyen phan tan thay the che đo so huu tu nhan cua mot so nguoi, lay đo lam hinh thuc thuc hien che đo cong huu; con đuong nghi vien ve chinh tri khong phai la đap tan bo may nha nuoc cu, ma thong qua bau cu nam lay bo may ay. Engels cung đa chi đao cu the Đang Dan chu Xa hoi Đuc tien hanh cuoc đau tranh hop phap, nhan manh thanh cong cua Đang trong tuyen cu co y nghia rat lon đoi voi toan bo phong trao cong nhan quoc te: "Co the hinh dung trong mot nuoc ma co quan đai nghi tap trung moi quyen luc vao tay minh, chi can đuoc đai đa so nhan dan ung ho la co the tuy y hanh đong theo hien phap, thi xa hoi cu co the hoa binh buoc sang xa hoi moi, chang han trong cac nuoc cong hoa nhu My, Phap, trong nuoc quan chu nhu Anh"..
Ngay tu Marx nhung nguoi cong san đa quan niem rang nguoi lao đong tren toan the gioi phai vuot qua nhung khac biet ve sac toc, chung toc, mau da, ngon ngu... đe đoan ket lai vi muc tieu chung la giai phong nhan dan lao đong tren toan the gioi khoi che đo lam thue. Ong co khau hieu rat noi tieng: "Vo san toan the gioi lien hiep lai". Sau nay Lenin cung co y tuong nhu vay... Su đoi đau giua cac quoc gia cong san sau nay cho thay trong mot so truong hop cac lanh đao cong san đa khong ton trong y tuong nay. Mau thuan quoc gia, dan toc trong thuc te bao gio cung manh hon mau thuan giua cac giai cap (it nhat la tu the ky XX tro ve truoc).
Marx cho rang chu nghia cong san la mot buoc tien hoa cua xa hoi loai nguoi dua tren nhung đieu kien kinh te - xa hoi do chu nghia tu ban tao ra chu khong phai la ket qua cua viec ap đat mot mo hinh kinh te - chinh tri len xa hoi. Theo ong "Đoi voi chung ta, chu nghia cong san khong phai la mot trang thai can phai sang tao ra, khong phai la mot ly tuong ma hien thuc phai khuon theo. Chung ta goi chu nghia cong san la mot phong trao hien thuc, no xoa bo trang thai hien nay. Nhung đieu kien cua phong trao ay la ket qua cua nhung tien đe hien đang ton tai". Mot đieu rat can noi ve Marx va chu nghia cong san cua Marx la Marx hoan toan khong chu truong "muc đich bao chua cho phuong tien". Ngay tu thoi cua minh Marx đa noi: "Mot muc tieu chinh đang khong the bao chua cho bien phap khong chinh đang đe đat muc tieu đo". Nhu vay co the noi trong Marx la tham nhuan tu tuong nhan đao, ong chu truong cach mang nhung phai la cach mang trong nhan đao đe sao cho đat đuoc su cong bang cho nguoi nay nhung khong lay mat su cong bang cua nguoi khac. Cach mang la đi len la đe tang lop duoi vuon len ngang bang tang lop tren chu khong phai la cach mang la đi xuong đe keo tang lop tren xuong duoi cung. Muc tieu cua Marx la xoa bo su tha hoa va no dich do chu nghia tu ban tao ra, kien tao mot xa hoi tu do, phi giai cap chu khong phai thay the su tha hoa nay bang su tha hoa khac, xoa bo su no dich nay bang su no dich khac.


 Trong thuc tien  Co the noi Marx la nha tu tuong co anh huong lon đen su phat trien cua nhan loai nhung trong hoc thuyet cua Marx co nhung han che boi kha nang thu thap tu lieu, loi tu duy cua ong chiu anh huong boi đieu kien xa hoi ma ong song (giua the ky XIX). Chu nghia Marx ban đau chi la nhung tu tuong cua mot vai tri thuc đa đuoc pho bien rong rai trong gioi tri thuc, tro thanh mot trao luu tu tuong co anh huong lon, sau đo xam nhap vao phong trao cong nhan va phong trao giai phong dan toc, đuoc truyen ba tu phuong Tay sang phuong Đong. Nhung nguoi cong san tai mot so noi khi thuc hanh chu nghia Marx đa khong that su hieu đung ly luan cua Marx va nhung ly tuong ma Marx muon huong toi, dan toi ap dung may moc vao thuc te bat chap nhung đieu kien kinh te - xa hoi khong phu hop voi thu ho muon tao ra tuy nhien ho luon nghi minh đa nam đuoc chan ly, đieu ma Lenin goi la benh kieu ngao cong san. Hon nua, voi nhung đieu kien kinh te - xa hoi va trinh đo cong nghe o the ky XX (trong đo chu nghia Marx bat đau đuoc ap dung) thi loai nguoi chua the co luc luong san xuat đu tien tien đe xay dung mot xa hoi ly tuong nhu Marx mong muon. Đe xay dung xa hoi cong san, loai nguoi can đat toi mot trinh đo cong nghe moi ma the ky XX chua he biet đen, hien nay chi moi bat đau đuoc khai pha nhu cong nghe robot, cong nghe nano, Cong nghe luong tu...

Marx (cung nhu nhieu nha ly luan khac) luon co xu huong tong ket cac thuc tien phong phu trong mot tong the hai hoa - mot mo hinh đap ung moi loi giai cua thuc te. Đe xay dung mo hinh Marx đa co nhung phep đon gian hoa. Co the thay xu huong mo hinh hoa nay cua Marx trong cac ly luan cua ong: Trong triet hoc ong phan triet hoc ra rach roi hai truong phai duy vat va duy tam va phe phan truong phai duy tam trong khi đo đay la cac khia canh cua thuc the the gioi va nhan thuc cua con nguoi ve thuc the đo va chung la nhung khai niem khong the tach roi. Do đo trong triet hoc duy vat bien chung cua chu nghia cong san co đac trung noi bat la nghien cuu ve su tu duy cua con nguoi chi nham vao cai "chung", it nghien cuu ve cai "rieng", yeu ve nhan thuc ve "cai toi" trong tu duy con nguoi. Ly luan cua nhung nguoi Marxist nhan manh quan he giua ton tai va y thuc theo huong thuc the khach quan ban đau cua the gioi la vat chat, cu the la cac đieu kien tu nhien, san xuat va xa hoi (khong phu thuoc vao y thuc cua ca nhan) thi y thuc con nguoi (la he qua cua vat chat co chuc nang phan anh hien thuc khach quan) cung se phu thuoc vao su ton tai cua cac đieu kien nay. Ho it nghien cuu tac đong nguoc lai cua y thuc đen tu nhien, san xuat va xa hoi trong khi tac đong cua chu nghia Marx len lich su the gioi hien đai lai la bang chung cho thay cac tu tuong kinh te - chinh tri - xa hoi co tac đong manh me nhu the nao đen tien trinh lich su cua nhan loai.
Trong khi nghien cuu ve xa hoi loai nguoi, su tong ket cua Marx chi gioi han trong lich su chau Au, Marx cung cong nhan mo hinh cua ong chua bao quat đuoc het lich su cac khu vuc tren the gioi boi boi canh the ky XIX khong cho phep thu thap đu tu lieu đe nghien cuu. Lich su phat trien xa hoi loai nguoi, theo Marx tong ket dua tren lich su cua chau Au, co ban chat la su phat trien cua "trinh đo san xuat" dan đen su bien đoi cua "quan he san xuat": đi tu cong xa nguyen thuy, đen chiem huu no le, đen phong kien, đen tu ban va cuoi cung la cong san. Cac nen van minh chau A khong hoan toan giong nhu mo hinh nay khi thieu sot mot so giai đoan nao đo. Tuy nhien tac đong cua trinh đo san xuat len quan he san xuat la hien tuong co the quan sat đuoc o hau het cac nen van minh. Chu nghia cong san la nhung y tuong cua Marx ke thua tu nhung nha tu tuong truoc ong ket hop voi nhung nghien cuu cua ong ve chu nghia tu ban o chau Au ma ong cho rang đo se la tuong lai cua chau Au nhu mot buoc tien hoa moi cua xa hoi loai nguoi, chu ong khong coi đo la mot đinh menh se xay ra giong nhau o tat ca cac nuoc. Đo la mot tien đoan xa hoi xuat phat tu tam nhin cua Marx ma nhung nguoi ke thua ong đa bien no thanh mot quy luat xa hoi theo đo chu nghia tu ban tat yeu se phat trien thanh chu nghia cong san. Tuy nhien nhan loai se chon nhung y tuong nao tot đep va phu hop nhat voi nhung đieu kien kinh te xa hoi mang tinh lich su cua minh đe thuc hien.
Tai thoi điem cua Marx (the ky XIX), do anh huong cua cac cuoc cach mang o Chau Au va Chau My, nguoi ta thien ve cac bien phap bao luc gianh chinh quyen đe giai quyet cac van đe kinh te - xa hoi ma thuong bo qua cac cach giai quyet hoa binh bang thoa hiep va đoi thoai. Marx đa phe phan va bac bo chu nghia xa hoi khong tuong va lay su that bai cua no lam minh chung cho su can thiet cua cach mang xa hoi chu nghia. Cac bien phap cach mang bao luc co the đem đen su thay đoi chinh tri nhanh chong lam co so đe thuc hien nhung cai cach xa hoi khi quan chung bi kich đong đung len lam cach mang nhung no se đi kem nhung ton that rat to lon cho xa hoi trong mot thoi gian dai, va khi can kim ham nguoi dan đe đua ho ve trang thai tam ly on hoa thi đo lai la mot viec rat kho va mat thoi gian, đoi khi con ton that rat lon khac; tham chi cac nha cach mang sau khi lat đo che đo cu se thanh trung lan nhau vi bat đong quan điem hay vi canh tranh quyen luc. Cac bien phap hoa binh bat bao đong tuy phai thuc hien mot cach tu tu va duong nhu kem hieu qua nhung thuc te no co the giai quyet mau thuan mot khi mau thuan đo la chin muoi va cac luc luong xa hoi can phai tu đieu chinh đe giai quyet cac mau thuan đoi khang, no cung mang lai nhung thay đoi sau sac va ben vung hon ket qua do cac cuoc cach mang bao luc mang lai. Cac cuoc cach mang đeu cho thay pha huy cac đinh che kinh te - chinh tri, cac moi quan he san xuat - quan he xa hoi cu thi de dang hon la xay dung nhung nhan to moi tot đep va co hieu qua hon. Cac đinh che kinh te - chinh tri cu co khuynh huong tai sinh duoi hinh thuc moi voi cung ban chat nhung do mot nhom nguoi moi nam giu quyen luc la đieu ma Karl Marx goi la lich su lap lai chinh no - lan đau nhu mot tan tham kich, lan thu hai nhu mot đinh menh tro treu. Cac cuoc cach mang khong the nao thay the cho tien hoa xa hoi ma chi tao đieu kien cho tien hoa co the dien ra nhanh hon trong mot so truong hop va keo lui xa hoi trong mot so truong hop khac. O thoi ky cua Marx thi viec cac luc luong đoi khang chiu đoi thoai voi nhau la rat han huu va chien tranh xay ra kha thuong xuyen, cho nen Marx khong coi trong bien phap nay. Đen giua the ky XX, tuc la 100 nam sau thoi cua Marx, the gioi đa đoi thay sau sac, đa xuat hien cac phuong phap đau tranh hoa binh huu hieu thong qua cac thiet che nhu cong đoan, cac to chuc xa hoi, du luan xa hoi, tu do bao chi, ton giao, nghi truong... Cac tam guong cua Mahatma Gandhi, Martin Luther King, Jr. cho thay đau tranh hoa binh cung la mot cach giai quyet tot trong mot so truong hop (tat nhien van co nhieu truong hop buoc phai giai quyet bang đau tranh bao luc, nhung nhin chung thi đau tranh hoa binh o đau the ky XXI la de dang hon nhieu so voi thoi cua Marx).
Karl Marx (va Engels) la nha tu tuong lon cua nhan loai va hien nay van đuoc coi la mot trong nhung nha triet hoc, nha tu tuong nhan đao co anh huong nhat cua loai nguoi. Chu nghia Marx la su tiep noi cac ly tuong cua Thoi ky Khai sang ve viec xay dung mot the gioi cua nhan tinh, ly tinh va tu do. Cac nghien cuu cua Marx, Engels trong linh vuc kinh te chinh tri hoc đa dan đen nhung y tuong ve chu nghia cong san khoa hoc. Marx tin rang tri thuc cua nhan loai co the giup nguoi ta xay dung mot the gioi nhan van hon, hop ly hon va tu do hon. Nhung đo moi chi la cac phac thao ly thuyet theo suy nghi cua Marx, Engels va con o dang ly tuong. Con ly thuyet đo đuoc ap dung nhu the nao trong thuc te thi đo la trach nhiem va su nghiep cua nhung nguoi ke tuc Marx. Robert C. Tucker cho rang o mot so noi, chu nghia Marx trong hoat đong chinh tri đuoc coi nhu mot ton giao, mot niem tin o nhung nguoi ung ho no. Tren thuc te, tai moi quoc gia, cac đang cong san cam quyen đeu co gang hien thuc hoa chu nghia cong san dua tren nhung đieu kien xa hoi đac trung cua quoc gia đo dan đen cac bien phap kinh te - chinh tri khac nhau đe giai quyet cac van đe cu the o tung quoc gia.
Bao The Economist đanh gia ve van đe nay:


= Chu nghia Lenin =

Vladimir Ilyich Lenin la nha kinh đien lon thu hai cua chu nghia cong san, va la nha cach mang lon nhat cua phong trao nay. Lenin viet rat nhieu tac pham o nhieu chu đe bao gom triet hoc, kinh te hoc, lich su, phap luat... va cac mon khoa hoc nhan van khac. Nhung khac voi Marx, cac tac pham cua Lenin hau het tap trung vao cuoc đau tranh chong che đo Sa hoang, chong cac xu huong chinh tri khac tai Nga va Tay Au va tap trung vao nhung no luc hien thuc hoa nhung y tuong cong san chu nghia cua Marx. La nguoi co trinh đo hoc van va ly luan cao va co tai nang hung bien thien bam. Lenin su dung kha nang dien đat manh me, loi cuon đe cung co cho quan điem cua minh. Lenin co mot đac tinh ca nhan đac sac la nguoi co tinh thuc te, vi loi, khong cau ne vao cac ly thuyet giao đieu, nhieu thu đoan chinh tri. Phuong cham cua ong la "Co loi la lam" bat chap cac quy tac đao đuc ma ong cho la "đao đuc tieu tu san". Viec Lenin san sang hieu chinh ca Marx - mot nha tu tuong co anh huong the gioi - cho thay tinh chat nay cua Lenin. Neu co đieu gi co ve trai voi cac ly luan cua Marx va Engels thi ong san sang viet luon cac tac pham ly luan đe chi đao phong trao cach mang Nga.
Lenin la nguoi chu xuong, lanh đao Cach mang Xa hoi chu nghia Thang Muoi Nga lap ra nha nuoc xa hoi chu nghia đau tien tren the gioi vao nam 1917. Ten tuoi cua Lenin gan lien voi giai đoan đau tien hinh thanh ly thuyet va hien thuc phat sinh cua nha nuoc nay. Cac ly luan cua Lenin co anh huong rat to lon trong ly luan cua cac đang cong san va cac quoc gia xa hoi chu nghia, đuoc coi la kinh đien va dan chieu nhieu hon ca Marx. Sau nay cac phat bieu va y tuong cua Lenin đuoc coi la hinh mau phat trien cho cac đang cong san tai cac quoc gia xa hoi chu nghia. Moi nhan xet va y kien trai voi Lenin (va Marx) đuoc coi la chu nghia xet lai va co the bi khai tru khoi phong trao cong san va cong nhan the gioi.
Cung nhu Marx, Lenin la nha cach mang nhiet thanh cua chu nghia cong san. Lenin khong phai la nguoi đau tien truyen ba chu nghia Marx vao Nga ma đo la mot nha Marxist on hoa - G. V. Plekhanov nguoi sang lap Đang Lao đong Dan chu Xa hoi Nga. Sau nay nguoi ta goi nhung nguoi theo Plekhanov trong đang nay la phai Menshevik (thieu so) - la nhung nguoi khong tan thanh lam cach mang vo san vi ho theo ly thuyet cua Marx cho rang nhung đieu kien kinh te - xa hoi cua nuoc Nga chua chin muoi đe lam cach mang vo san. Ho chiem thieu so trong đai hoi đang nam 1903. Nhung nguoi theo Lenin la phai Bolshevik (đa so) - la phai tan thanh cach mang. Sau nay, phai Bolshevik cua Lenin tach ra thanh lap đang rieng, tro thanh Đang Cong san Lien Xo.
Trong thoi đai cua Lenin, chu nghia tu ban đa co su bien đoi rat lon so voi thoi cua Marx. Cac cong ty tu nhan đa phat trien thanh cac tap đoan đoc quyen. Cac nuoc tu ban phuong Tay đa tro thanh cac nuoc đe quoc co he thong thuoc đia tren toan the gioi. Mau thuan giua cac nuoc đe quoc đa bien thanh chien tranh the gioi đe phan chia lai thi truong, thuoc đia cung nhu anh huong đia chinh tri. Chinh su bien đoi cua kinh te - chinh tri toan cau khien Lenin hieu chinh chu nghia Marx rat nhieu va sang tao ra rat nhieu y tuong ly luan moi. Nhung điem noi bat va lon nhat phan biet Lenin voi Marx la ly luan ve chu nghia đe quoc va y tuong ve kha nang thang loi cua chu nghia cong san (chu nghia xa hoi) trong đieu kien chu nghia đe quoc: Lenin ly luan rang chu nghia Marx phan anh chu nghia tu ban tu do canh tranh khi cac quoc gia tu ban chua tro thanh đe quoc chu nghia. Marx chung minh rang canh tranh tu do se dan đen tap trung san xuat do đo tao ra đoc quyen. Đen đau the ky XX, khang đinh cua Marx đa tro thanh hien thuc. Đo la thoi đai cua chu nghia đe quoc khi ma hinh thuc kinh te chinh cua no la cac tap đoan tu ban đoc quyen, lung đoan nen kinh te đe co the thu đuoc sieu loi nhuan va đac tinh đoi ngoai la hieu chien va xam chiem thuoc đia. Tinh trang đoc quyen khien nen kinh te tu ban chu nghia khong con co kha nang tu đieu chinh nho ban tay vo hinh cua thi truong tu do nhu khang đinh cua Adam Smith, khong the co hieu qua nho canh tranh. Tinh trang đoc quyen khong tao ra đong luc cai tien ky thuat san xuat do đo kiem ham su phat trien cua luc luong san xuat. Mau thuan giua luc luong san xuat va quan he san xuat đa phat trien đen muc gay gat. Chinh vi vay Lenin xem chu nghia đe quoc la giai đoan tot cung cua chu nghia tu ban. Trong hoan canh đo, nha nuoc phai quoc huu hoa cac cong ty đoc quyen, tao ra mot quan he san xuat moi đe giai quyet mau thuan giua luc luong san xuat va quan he san xuat. Trong cac đieu kien phat trien khac nhau thi trong he thong đe quoc chu nghia đa xuat hien cac "khau yeu" (theo loi cua Lenin la cac "mat xich yeu") va "cach mang vo san" co the chien thang tai mot trong cac mat xich yeu đo (Cach mang vo san la cach goi khac cua cach mang xa hoi chu nghia va thuat ngu giai cap cong nhan con đuoc goi la giai cap vo san). Xay dung lien minh cong - nong, nha nuoc Xo viet cung la mot luan điem moi cua Lenin. Ly luan cua Lenin phan anh mot thuc te chu nghia tu ban đa tao ra cac doanh nghiep đoc quyen va cac doanh nghiep nay anh huong xau đen xa hoi cung nhu co su lien ket giua nha nuoc va cac cong ty đoc quyen, hon nua nha nuoc phai chiem giu cac thi truong va cac vung nguyen lieu ben ngoai cho cac cong ty đoc quyen do đo dan đen chien tranh the gioi. Ve sau, cac nha nuoc phuong Tay đa đoi pho voi tinh trang đoc quyen bang cach ban hanh cac đao luat chong đoc quyen, chia nho cac cong ty đoc quyen nhu o My hoac quoc huu hoa chung nhu o mot so nuoc Chau Au.

Đay la điem khac biet lon nhat cua Lenin so voi Marx va đuoc nhung nguoi theo chu nghia Marx-Lenin xem la sang tao ly luan vi đai nhat trong kho tang ly luan cua chu nghia cong san. Khi đe ra chu nghia cong san, Marx khong tin rang xa hoi cong san co the hinh thanh trong tuong lai gan va cung chi phac thao ra nhung nguyen ly co ban nhat cua mo hinh xa hoi đo. Ong cung khong chi ra đuoc cach tien hanh cach mang nhu the nao, cac đac trung cua cach mang đo ra sao, sau cach mang xay dung xa hoi moi the nao. Con voi Lenin thi chu nghia cong san, chu nghia xa hoi, cach mang xa hoi chu nghia đa la mot thuc te va moi no luc cua minh Lenin danh cho su nghiep đua chu nghia cong san vao cuoc song. Co the noi vai tro cua Lenin đoi voi chu nghia cong san la nguoi co gang hien thuc hoa nhung y tuong cua Marx.
Cung giong nhu Marx, Lenin cung cho rang cac đang cong san phai la đang cua giai cap cong nhan toan the gioi đau tranh theo su phoi hop chung vi su nghiep chung cua vo san tren toan the gioi. Lenin co suy cho cach mang lat đo giai cap huu san "Nguoi no le nhan thuc đuoc tinh canh no le cua minh va đau tranh chong tinh canh ay la nguoi cach mang. Nguoi no le khong nhan thuc đuoc su no le cua minh, song mon moi trong cuoc đoi no le im lang, vo y thuc va nhan nhuc, thi chi thuan tuy la mot ke no le...". Mau thuan giai cap la quan trong, mau thuan quoc gia - dan toc la thu yeu. Lenin tham chi con đi rat xa hon nua khi đua ra khau hieu "Bien chien tranh đe quoc thanh noi chien cach mang" trong Chien tranh the gioi thu nhat: theo y tuong nay thi chien tranh đe quoc phi nghia do quy toc phong kien Nga phat đong se lam kinh te đat nuoc kiet que, nguoi dan cam phan, giai cap vo san co the nhan co hoi hon loan trong nuoc, chinh quyen bi suy yeu đe lam cach mang vo san. Khi quan đoi Sa hoang that bai tren chien truong Chien tranh the gioi thu nhat, cac đang vien Bolshevik nhan tinh trang roi loan trong nuoc đa đi đau lam cach mang. Theo mot so y kien, đieu nay trai voi cac khai niem va tinh cam nhu tinh tu ton dan toc, tinh than yeu nuoc va vi pham quyen loi cua quoc gia trong chien tranh, đieu nay khien mot so nguoi đuong thoi chi trich, nhu Maxim Gorky cho rang "Lenin va Trotsky va nhung nguoi theo ho đa bi đau đoc boi noc đoc xau xa cua quyen luc. Bang chung cua đieu nay la thai đo cua ho đoi voi tu do ngon luan va con nguoi va tat ca nhung ly tuong ma nen dan chu đang đau tranh vi chung. Nhung ke cuong tin mu quang va nhung ke phieu luu mat tri đang chay gap rut voi toc đo toi đa toi mot cuoc cach mang - tren thuc te, đo la mot con đuong toi tinh trang vo chinh phu (tuy nhien ve sau Maxim Gorky đa thay đoi thai đo, ong ung ho Hong quan trong noi chien va co nhung tac pham ca ngoi cong cuoc xay dung đat nuoc cua Lien Xo). Đay la nguyen nhan gay ra su bat đong lon trong cong đong Marxist cua cac nuoc chau Au tai Quoc te II: nhung nguoi ung ho chinh phu trong The chien I, coi thang loi trong chien tranh cao hon quyen loi giai cap va tu tuong. Mat khac nhieu nha ly luan canh ta tai Chau Au cung nhu tai Nga nhu Rosa Luxemburg, Karl Kautsky... phan đoi Lenin vi ong chu truong xay dung nha nuoc chuyen chinh vo san va dung bao luc tran ap cac nhom đoi lap. Theo Lenin, viec tran ap cac đang phai đoi lap la đe đam bao giai cap tu san, voi nguon tai chinh hung hau, se khong the loi dung viec tai tro tien bac cho cac đang phai đe gianh lai chinh quyen tu giai cap vo san, "Chuyen chinh cach mang cua giai cap vo san la mot chinh quyen do giai cap vo san gianh đuoc va duy tri bang bao luc đoi voi giai cap tu san" va "Chuyen chinh vo san, nghia la viec to chuc đoi tien phong cua nhung nguoi bi ap buc thanh giai cap thong tri đe tran ap bon ap buc, thi khong the gian đon đong khung trong viec mo rong che đo dan chu đuoc. Đong thoi voi viec mo rong rat nhieu che đo dan chu - lan đau tien bien thanh che đo dan chu cho nguoi ngheo, che đo dan chu cho nhan dan chu khong phai cho bon nha giau - chuyen chinh vo san con thuc hanh mot loat bien phap han che quyen tu do đoi voi bon ap buc, bon boc lot, bon tu ban". Kautsky bao ve đieu ma ong goi la "nen dan chu thuan tuy", con Lenin cho rang "che đo dan chu thuan tuy chang qua chi la mot cau noi gia doi cua mot ke thuoc phai tu do tim cach lua bip cong nhan". Theo Lenin "Van đe chuyen chinh vo san la van đe thai đo cua nha nuoc vo san đoi voi nha nuoc tu san, cua che đo dan chu vo san đoi voi che đo dan chu tu san". Ong chu truong thuc hien chuyen chinh vo san va xay dung nen chu vo san ma theo ong "Che đo dan chu vo san so voi bat ky che đo dan chu tu san nao cung dan chu gap trieu lan. Chinh quyen Xo-viet so voi nuoc cong hoa dan chu nhat cung gap trieu lan". Nhung bat đong nay dan đen su phan hoa trong phong trao canh ta tai Chau Au thanh hai xu huong Dan chu xa hoi va Cong san. Tai Nga, nhung nguoi cong san Nga theo chu nghia Lenin đa giao chien va đanh bai nhung nguoi dan chu xa hoi trong cuoc noi chien con tai Tay Au cac đang canh ta theo khuynh huong dan chu xa hoi đa dap tat cac cuoc cach mang do cac đang cong san Tay Au phat đong va co gang ngan can nhung nguoi cong san nam chinh quyen cung nhu ngan chan su mo rong cua phong trao cong san tren the gioi.
Sau nay, nhung nguoi co quan điem dan toc chu nghia bi quy ket la theo chu nghia dan toc hep hoi, trai voi tinh than cua chu nghia Marx-Lenin chan chinh (Nguyen Ai Quoc khi o Quoc te Cong san trong nhung nam 1920-1930 cung bi cho la co quan điem nay). Tuy cac đang cong san đeu chap nhan ly luan cua Lenin ve đa pha chu nghia dan toc hep hoi nhung trong thuc te ho van coi quyen loi quoc gia dan toc đung tren quyen loi cua giai cap, ho chi nhan manh luan điem nay cua Lenin khi no khong xam pham đen loi ich cua quoc gia ho.
Lenin khi ly luan ve kha nang thang loi cua cach mang tai mot quoc gia đa đua ra mot y tuong moi rat khac la voi Marx la he qua cua điem khac biet lon nhat cua hai nguoi - đo la khai niem "cung ton tai hoa binh" (Мирное сосуществование): theo đo cac đe quoc va cac quoc gia xa hoi chu nghia cung co the ton tai hoa binh voi nhau (rat khac quan điem cua Marx rang cac nuoc tu ban nhat đinh se tap hop lai bop chet cach mang đen cung), tham chi co the hop tac trong mot so linh vuc. Chu nghia xa hoi se thang loi tren toan the gioi thong qua "thi đua hoa binh" ma trong đo cong cuoc xay dung chu nghia cong san se la hinh mau uu the cua the gioi moi truoc the gioi cu va nhan dan cung vo san tai cac nuoc tu ban con lai se tu đung len lat đo che đo đo.
Trong quan he đoi voi chu nghia tu ban ngoai khai niem "cung ton tai hoa binh" va "thi đua hoa binh" Lenin đua vao ly luan chu nghia quoc te vo san coi giai cap vo san toan the gioi la vo bien gioi va đeu la anh em (nhu Ho Chi Minh dien giai: quan son muon dam la nha, bon phuong vo san đeu la anh em): Vo san tai cac nuoc tu ban phai đau tranh ung ho, đoan ket voi vo san tai cac nuoc xa hoi chu nghia đa thang loi đe bao ve thanh qua cach mang, Vo san tai cac nuoc xa hoi chu nghia phai lam moi cach co vu giup đo vo san tai cac nuoc tu ban vung len lam cach mang vo san. Viec giup đo phat trien phong trao cong san ra toan the gioi đuoc xem la nghia vu thieng lieng va bat buoc cua cac quoc gia cong san, đe phoi hop hanh đong cua cac đang cong san va lanh đao đau tranh cua vo san toan the gioi Lenin cho thanh lap Quoc te Cong san (Communist international) hay Quoc te III tru so tai Moskva sau khi cach mang thang 10 Nga thanh cong. Tung đang cong san đuoc phan cong trong tung khu vuc cua the gioi co trach nhiem phat trien cach mang trong khu vuc cua minh. Moi hanh đong cua phong trao cong san đeu đuoc lanh đao đieu phoi tu đay khi Quoc te Cong san con hoat đong.
Mot ly luan moi cua Lenin co anh huong tich cuc o thoi ky roi ren trong Noi chien Nga, song ve lau dai khi no bi cac the he lanh đao sau nay ap dung may moc thi lai gay tai hai đoi voi cac hoat đong cua cac đang cong san va quoc gia cong san sau nay la ly luan ve "tinh đang", "tinh giai cap" cua moi hien tuong trong đoi song xa hoi (moi hien tuong xa hoi đeu co tinh đang, tinh giai cap): Nghia la moi hien tuong đeu phai đuoc phan tich ro ra: no lam loi cho ai trong cuoc đau tranh giai cap, va tren co so đo khang đinh tinh "đich - ta" cua hien tuong đo, va Lenin đua ra mot cong thuc xac đinh chan ly nhu sau: "Mien la co loi cho su nghiep đau tranh cua giai cap vo san thi đeu la chinh nghia, co hai cho cuoc đau tranh đo thi đeu la phi nghia." Luan điem mang tinh ung pho truoc tinh hinh chien tranh nay cua Lenin, khi đuoc cac the he lanh đao sau đo ap dung may moc đa tro nen phan tac dung: ly luan đuoc dien giai vo nguyen tac mien sao phu hop voi loi ich truoc mat, co so đe đanh gia "đung - sai" tro nen mau thuan giua cac lanh đao, khien nguoi ta co the chi ra rat nhieu ke thu va su dung quan điem nay vao viec quy ket bua bai ke thu cua cuoc đau tranh giai cap va khong loai tru bi cac ca nhan cam quyen loi dung vao viec triet ha đoi thu chinh tri. Chinh tu ly luan ve "tinh đang", "tinh giai cap" ly luan ve mo hinh kinh te - xa hoi cua chu nghia Marx đa bat đau tro thanh mot ly luan chinh tri, cong cu đe minh hoa cho cac nha lanh đao cua đang cam quyen. Nguoi ta lam dung ly luan ve "tinh đang", "tinh giai cap" cua Lenin đen muc dung no đe đanh gia cac hoat đong tinh than nhu tu tuong, hoc thuat, van hoc, nghe thuat dan đen quy ket, gan ghep tuy tien, bua bai cho cac san pham tri tue mang ban chat, la san pham cua mot giai cap nao đo.
Neu noi đen Lenin va chu nghia cong san hien thuc (mo hinh Lien Xo) thi an tuong lon nhat la khai niem "chuyen chinh vo san". Chuyen chinh vo san theo đinh nghia cua Lenin la chuc nang cua nha nuoc vo san trong thoi ky qua đo tien len chu nghia xa hoi đe tran ap kien quyet moi su chong đoi cua giai cap tu san vua bi đap tan, tien hanh đau tranh giai cap đe cung co thanh qua cua cach mang. Nhung điem đac trung cua chuyen chinh vo san la no khong bi phu thuoc vao cac quy tac phap luat hay gioi han ve đao đuc, ton giao cua xa hoi đuong thoi, ma Lenin va cac nguoi ke tuc minh goi cac quy chuan đao đuc đo la "đao đuc tieu tu san" (Буржуазные морали, Bourgeoisie morals) khong can thiet phai tuan thu. Lenin đac biet đe cao tinh cuong quyet sat đa chong lai ke thu cach mang, ong đe cao Maximilien Robespierre va nhung nguoi Jacobins cua Cach mang Phap va coi su hy sinh nhan mang lon lao cua Trieu đai Khung bo trong Cach mang Phap 1789 la he qua tat yeu cua mot qua trinh vi đai. Ong xem chuyen chinh vo san la "hon đa thu vang" đe nhan ra nguoi Marxist "đich thuc" va nguoi Marxist gia danh.

Voi tu duy thuc te, sau noi chien Lenin đe ra "Chinh sach kinh te moi - NEP" (НЭП - Новый экономический план) cho phep su dung cac co che kinh te tu ban chu nghia keu goi đau tu cua tu ban trong nuoc va nuoc ngoai trong su kiem soat, dan huong cua nha nuoc xa hoi chu nghia (theo thuat ngu ngay nay đay chinh la "kinh te thi truong theo đinh huong xa hoi chu nghia"). Theo đo, tu nhan đuoc mo cac xi nghiep nho, đuoc phep tu do mua ban nguyen lieu, nong dan tu do mua ban nong san, mo cho va cho nuoc ngoai thue xi nghiep, khai thac ham mo. Nha nuoc Lien Xo chi nam đoc quyen cac nganh kinh te chu chot nhu cong nghiep nang, giao thong van tai, ngan hang, ngoai thuong. Chi trong thoi gian ngan, chinh sach nay đa nhanh chong vuc nuoc Nga tu bo vuc pha san va chet đoi ve muc kinh te truoc chien tranh, lam tien đe đe Stalin thuc hien cong nghiep hoa sau nay. Mo hinh cac cuoc cai cach kinh te cua Trung Quoc va Viet Nam trong nhung nam 1970 - 1980 va tiep dien cho đen hien nay đa tham khao va tuong tu chinh sach kinh te moi ma Lenin cho tien hanh tu hon nua the ky truoc.
Cung chinh Lenin đa đua ra y tuong tao ra chu nghia tu ban đoc quyen nha nuoc o nuoc Nga. Lenin đa coi kinh te chu nghia tu ban nha nuoc la đieu kien can thiet đe chuyen sang chu nghia xa hoi o mot nuoc con trong tinh trang tieu nong nhu nuoc Nga thoi bay gio. Co che nay khong phai la co che đac trung cua chu nghia xa hoi, ma la cho thoi ky qua đo xay dung co so vat chat đe đi len chu nghia xa hoi. Ngoai ra, đe cong nghiep hoa, hien đai hoa Lien Xo ong chu truong "Dung ca hai tay ma lay nhung cai tot cua nuoc ngoai: Chinh quyen Xo viet + trat tu o đuong sat Pho + ky thuat va cach to chuc cac To-rot o My + nganh giao duc quoc dan My +... = tong so = chu nghia xa hoi". Thuc te phat trien cua Lien Xo sau nay cho thay y tuong cua Lenin su dung chu nghia tu ban đoc quyen nha nuoc đe xay dung nen tang kinh te cho chu nghia xa hoi khong phai la y tuong phi ly va đa phat huy tac dung tot. Marx xem chu nghia cong san la su tien hoa cua xa hoi loai nguoi con Lenin xem đo la thu can phai tao ra. Ong chi trich nhung nguoi dan chu xa hoi Nga la giao đieu vi ho co quan điem trung thanh voi chu nghia Marx. Đo la su khac biet lon nhat giua Lenin va Marx. Co the noi Lenin đa đieu chinh chu nghia Marx vi muc tieu chinh tri cua ong.
Sau khi Lenin qua đoi, Stalin đa cham dut chinh sach Kinh te moi (NEP) va chuyen nen kinh te, xa hoi sang phuong thuc nha nuoc so huu toan bo he thong tu lieu san xuat va chi huy toan dien nen kinh te theo y tuong cua Lenin, tuy nhien Stalin đa thuc hien viec nay tren tat ca cac linh vuc kinh te chu khong chi gioi han trong mot so linh vuc quan trong.


= Chu nghia Stalin =

Thuat ngu chu nghia Stalin (Stalinism) thuong đe chi ve cung cach lanh đao xa hoi va xay dung nha nuoc xa hoi chu nghia, phong cach ca nhan va anh huong tu phong cach đo cua Stalin (Иосиф Вucсaрионович Джугашвили - Сталин Iosif Vissarionovich Stalin) tai Lien Xo bao gom ky nghe hoa nhanh chong, ly thuyet cua Xa hoi chu nghia trong mot quoc gia (đoi lap voi chu nghia Trotsky), mot nha nuoc tap trung quyen luc, hop tac xa hoa nong nghiep, đat quyen loi cua cac Đang Cong san ngoai quoc duoi loi ich cua Đang Cong san Lien Xo - đuoc nhung nguoi ung ho chu nghia nay coi la tien phong nhat trong cuoc cach mang cong san vao thoi ky đo. La nguoi lanh đao Lien Xo ke tuc Lenin trong mot thoi gian dai nen anh huong cua Stalin trong cac đang va cac quoc gia cong san la rat lon.
Lenin la nguoi đau tien phat bieu ly luan ve kha nang thanh cong cua cach mang vo san va xay dung chu nghia cong san trong mot nuoc, Stalin la nguoi tich cuc bao ve luan điem nay cua Lenin vi đay la cuoc đau tranh ly luan gay gat gua hai phe cua Stalin va Trotsky. Chu nghia Trotsky đoi hoi phat trien cach mang khong ngung đua cach mang ra cac nuoc khac va cuoi cung la cach mang the gioi (qua that sau Chien tranh the gioi thu nhat đa co mot cuoc cach mang tai Đuc va Hungary nhung đeu bi dap tat nhanh chong), chi co the xay dung thanh cong chu nghia cong san khi giai cap vo san đa nam chinh quyen o hau het cac nuoc van minh nhat; con phai Stalin cho rang co the xay dung chu nghia cong san tai nuoc Nga trong khi cach mang vo san chua thanh cong o cac nuoc con lai.
Stalin trong tac pham "Ban ve van đe dan toc" đa ly luan rang "Co the xay dung đuoc chu nghia xa hoi va chu nghia cong san tai cac dan toc chua phat trien chua trai qua giai đoan tu ban chu nghia, trong xa hoi chua co giai cap cong nhan neu co su giup đo cua giai cap cong nhan Nga lam đau tau trong cong cuoc xay dung chu nghia xa hoi va chu nghia cong san". Đay la luan điem cua Stalin đe ly luan ve kha nang thang loi cua chu nghia xa hoi tai Lien Xo, noi co nhieu dan toc con đang lac hau trong thuoc đia cu cua đe quoc Nga, va đieu nay la co so ly luan đe nhung nguoi cong san o mot so nuoc thuoc đia khac nhu Viet Nam lam cach mang xa hoi chu nghia "tu mot nuoc thuoc đia ngheo nan, nong nghiep lac hau tien thang len chu nghia xa hoi khong kinh qua giai đoan phat trien tu ban chu nghia".
Ve mat chinh tri, chu nghia Stalin đac trung boi nha nuoc tap quyen cao đo gan lien voi đang, trong đo đang kiem soat lap phap, hanh phap, tu phap, cong đoan va moi chuc nang nha nuoc va xa hoi khac, trong đo lanh tu đang co quyen han rat lon. Hannah Arendt cho rang Lien Xo duoi thoi Stalin lan nuoc Đuc duoi thoi Hitler đeu la nhung nha nuoc toan tri trong đo nha nuoc co gang đong vien toan the dan chung đoan ket trong viec ho tro he tu tuong, cac muc tieu cua nha nuoc đi kem voi su tran ap khong khoan nhuong đoi voi nhung hoat đong đi nguoc lai muc tieu cua nha nuoc; đong thoi la su kiem soat toan dien cac co quan quyen luc nha nuoc (lap phap, hanh phap, tu phap, cong an, quan đoi...); su đieu khien cua nha nuoc đoi voi cac to chuc quan chung nhu cong đoan lao đong, cac co quan truyen thong đai chung, cac co so hoc thuat, cac co so ton giao nhu nha tho, cac to chuc chinh tri nhu la cac đang phai chinh tri. Do nhu cau cong nghiep hoa nhanh chong đe đoi pho voi phuong Tay va nhat la co the song sot trong mot cuoc chien tranh the gioi moi nen Stalin chon giai phap xay dung nha nuoc toan tri, đan ap moi khuynh huong chinh tri đoi lap voi ong trong Đang Cong san Lien Xo nham tap trung moi nguon luc cho su nghiep cong nghiep hoa. Mo hinh nha nuoc toan tri đa đuoc Stalin tao ra đe co the huy đong toi đa cac nguon luc cho su nghiep cong nghiep hoa, hien đai hoa Lien Xo. Trong đieu kien cua Lien Xo khi đo, che đo toan tri cung viec quoc huu hoa phan lon tu lieu san xuat la cach duy nhat đe co the thay the su tien hoa tu nhien cua nen kinh te bang su phat trien mang tinh nhan tao duoi nhung ke hoach kinh te. Sau khi Lien Xo chien thang trong The chien thu II va tro thanh sieu cuong, mo hinh nha nuoc nay cua Stalin đuoc nhieu nuoc coi la mot giai phap hay trong viec huy đong nguon luc xa hoi cho nhung muc tieu lon cua đat nuoc, no đuoc truyen ba ra khap the gioi, sang nhung quoc gia phuong Đong nhu Trung Quoc, Viet Nam, Bac Trieu Tien, Mong Co... va con ton tai đen ngay nay. Ngay ca nhung nha nuoc co tu tuong chong cong nhu Han Quoc thoi Park Chung Hee, Đai Loan thoi Tuong Gioi Thach, Singapore thoi Ly Quang Dieu cung ap dung mo hinh nay đe huy đong toi đa cac nguon luc cho muc tieu phat trien kinh te. Tuy nhien, o cac giai đoan sau, neu cac lanh đao ke nhiem khong đu kha nang đua ra cac chinh sach moi đe co the tiep tuc su dung co hieu qua cac nguon luc đe tao ra tang truong kinh te thi mo hinh nay cung khong con y nghia, đay la đieu đa dien ra o Lien Xo trong giai đoan tri tre thap nien 1980. Đay la mot trong nhung nguyen nhan khien Lien Xo sup đo va mo hinh kinh te Stalinist lan mo hinh nha nuoc toan tri khong the tiep tuc ton tai o nuoc Nga (tru mot so linh vuc nha nuoc Nga hien van nam đoc quyen nhu cong nghiep quoc phong, hat nhan va vu tru). Tuy sau nay nhieu nguoi chi trich che đo toan tri do Stalin tao ra, cac bien phap chinh tri cung ran cung chinh sach cong nghiep hoa quyet liet cua ong nhung neu Lien Xo khong cong nghiep hoa nhanh chong duoi su lanh đao cua Stalin thi nguoi Nga va cac dan toc khac o Lien Xo co le đa bi diet chung trong the chien thu II.
Đac biet Stalin co mot luan điem gay nhieu hau qua cho xa hoi Lien Xo la luan điem "Tang cuong đau tranh giai cap" cho rang su nghiep xay dung chu nghia cong san cang thang loi thi cac mau thuan trong long no giua giai cap vo san va tan tich cua giai cap tu san cang gia tang, do đo cang can phai đay manh đau tranh giai cap đe tieu diet sach cac tan tich đo. Đay la luan điem tao co so ly luan đe Stalin tien hanh cac cuoc thanh loc trong noi bo đang, nha nuoc va xa hoi đe loai bo bat cu mot hanh vi hoac y đinh nao đuoc xem la suy đoi, phan cach mang. Stalin su dung ly luan nay va bang cac bien phap nhu bat giam, đay đen cac trai tap trung, xu ban đe loai bo cac thanh phan bi xem la phan đong, phan cach mang, ke thu cua nhan dan ma truoc het la nhung đoi thu chinh tri cua ong trong ban lanh đao Lien Xo. Mat tich cuc cua ly luan nay nao no giup duy tri ky luat xa hoi va su liem chinh cua can bo Nha nuoc o muc kha cao, nan loi dung chuc quyen đe tham nhung duoi thoi Stalin la rat it, nhung mat tieu cuc la trong nhieu truong hop su thanh loc đa đi qua muc khi ap dung vao thuc te, gay ra thiet hai cho he thong chinh tri va xa hoi. Theo uy ban Schatunowskaja, đieu tra theo lenh cua Nikita Sergeyevich Khrushchyov thi tu 1/1/1935 cho toi thang 7/1940, an ninh Lien Xo đa cho tham van 19.840.000 nguoi; 7 trieu trong so đo bi xet xu voi cac toi danh khac nhau, trong đo khoang hon 700 ngan đa bi ket an tu hinh voi cac toi danh gian điep, pha hoai, tham nhung hoac mot nhan hieu nao đo nhu "ke thu cua nhan dan", "kulak".... Su lanh đao cung ran cua Stalin bat nguon tu 2 nguyen nhan: đau tien la truyen thong chuyen che lau đoi cua nuoc Nga, ket hop voi quan điem "đau tranh giai cap" cua Marx va chu nghia "anh hung sang tao lich su" cua nguoi dan Nga, ket hop voi kinh nghiem tu nhung cuoc cach mang va chien tranh đay bao luc o Chau Au va Chau My (von la đac trung trong thoi ky nay). Thu hai la viec Lien Xo thoi ky nay bi bao vay boi cac nuoc phuong Tay, phai lien tuc đoi pho voi cac ke hoach lat đo cua nuoc ngoai, can phai co chinh sach tap quyen cao đo đe khong bi tieu diet. Co nhan xet rang, ve co ban, chinh sach nay la phu hop voi tinh hinh Lien Xo cung nhu boi canh chinh tri the gioi luc đo.
Ve mat kinh te, trai nguoc voi chinh sach kinh te moi cua Lenin, chu nghia Stalin đac trung bang su xoa bo thang thung nen kinh te thi truong, đua nen kinh te sang mot mo hinh tap trung quan lieu cao đo, moi phuong tien san xuat đeu nam trong tay nha nuoc thong qua chi hai hinh thuc "so huu toan dan" va "so huu tap the". Sau khi Lenin qua đoi, chinh sach kinh te moi (НЭП) bi bai bo. Moi cong ty, nha xuong tu nhan đeu bi đong cua, toan bo nen kinh te đuoc đieu hanh rat nghiem ngat. Lien Xo lien tiep tien hanh cac ke hoach 5 nam, ke hoach 7 nam đe thuc hien "cong nghiep hoa xa hoi chu nghia" trong cong nghiep va "tap the hoa nong nghiep" cuong buc. Bang nhung ke hoach kinh te ngan han 5-7 nam, Stalin đa đua Lien Xo tro thanh nuoc cong nghiep trong mot khoang thoi gian ngan chua tung co trong lich su the gioi. Stalin lam đuoc đieu nay bang cach su dung kha nang tao ra ty le tiet kiem lon, tap trung cac nguon luc cho muc tieu cong nghiep hoa la uu the cua nen kinh te ke hoach ket hop voi ky luat lao đong cung ran cung cac bien phap đong vien khen thuong đe kich thich tang nang suat lao đong va hoan thanh cac muc tieu cua ke hoach kinh te. Stalin đa dung cuoc Đai thanh trung đe loai bo nhung quan chuc quan lieu, tham nhung, vo trach nhiem trong bo may nha nuoc nham đat đuoc hieu qua quan tri xa hoi cung nhu quan ly kinh te cao nhat. Đay cung la mot cach đe ong giai quyet van đe ong chu va nguoi đai dien đi kem voi mo hinh kinh te Stalinist. Sau khi Stalin mat, do đao đuc, tinh than trach nhiem cua cong chuc trong bo may nha nuoc Lien Xo khong con bi kiem soat chat nhu truoc nen van đe ong chu va nguoi đai dien ngay cang tro thanh mot van đe lon đoi voi nen kinh te Lien Xo.

 
Cac nha kinh te hoc khi nghien cuu nghiem tuc nguon goc su phat trien cua nen kinh te Lien Xo thay rang su phat trien đo kha an tuong nhung khong co gi than bi. San luong cua nen kinh te Xo Viet phat trien nhanh chong co the giai thich bang su phat trien nhanh cua nhung yeu to đau vao cua nen san xuat nhu so viec lam tang, giao duc phat trien va tren tat ca la đau tu khong lo vao tu lieu san xuat. Su phat trien nhanh chong cua nen kinh te Lien Xo dua hoan toan vao tiet kiem, bang cach hy sinh su huong thu hien thoi cho loi ich đat đuoc trong tuong lai. Theo nghien cuu cua Mankiw, Romer va Weil, ty le tiet kiem cao se dan đen thu nhap cao hon trong tinh trang kinh te on đinh đong thoi lam tang von con nguoi cung nhu tang nang suat cua nen kinh te. Viec tap trung cac nguon luc đe phat trien cong nghiep nang đa tao ra nen tang ky thuat cho Lien Xo tu đo dua tren nen tang nay cong nghiep nhe va nong nghiep cung phat trien nho vao viec co gioi hoa va tu đong hoa, cai tien ky thuat lam tang nang suat lao đong. Hon nua Lien Xo cong nghiep hoa sau cac nuoc phuong Tay nen ho co the hoc hoi nhung cong nghe moi nhat tu phuong Tay bang viec thue cac chuyen gia phuong Tay. Ket qua la duoi thoi Stalin, co nhung nam Lien Xo đa đat ty le tang truong len toi 30%, toc đo nhanh chua tung thay trong lich su the gioi o thoi ky đo, va sau nay cung chi co mot so it nuoc nhu Nhat Ban, Han Quoc, Đai Loan lap lai đuoc thanh tich nay vao thap nien 1960 bang cach thuc hien nhung bien phap kinh te tuong tu voi nhung bien phap ma Stalin đa thuc hien. Duoi su lanh đao cua Stalin, Lien Xo đa cong nghiep hoa trong mot khoang thoi gian ngan chua tung co tien le. Trong lich su, nuoc Anh can 200 nam đe tro thanh mot nuoc cong nghiep, nuoc My can 120 nam, Nhat Ban can 40 nam. Trong khi đo, Lien Xo chi can 18 nam đe hoan thanh ve co ban qua trinh cong nghiep hoa cua minh. Nghia la Lien Xo chi can mot the he đe cong nghiep hoa. Đay la toc đo cong nghiep hoa nhanh nhat ma the gioi tung ghi nhan. Tuy nhien tang truong kinh te dua vao tang them tu lieu san xuat va so viec lam chi co tac dung trong ngan han vi quy luat hieu suat giam dan, tuong ung voi viec Stalin đa lap ra nhung ke hoach kinh te ngan han. Trong dai han chi co cai tien ky thuat san xuat moi co the tao ra tang truong kinh te.
Thanh cong cua Lien Xo an tuong đen muc nha kinh te hoc Paul Samuelson, nguoi đoat giai Nobel kinh te nam 1970, đa viet trong mot cuon sach giao khoa kinh te đuoc su dung rong rai o cac truong đai hoc hang đau phuong Tay rang nen kinh te Lien Xo uu viet hon chu nghia tu ban tai phuong Tay va Lien Xo se vuon len hang đau the gioi ve mat kinh te. Acemoglu va Robinson cho rang Lien Xo đa tai phan bo lao đong tu linh vuc nong nghiep lac hau co nang suat thap sang linh vuc cong nghiep co nang suat cao hon nen đat đuoc toc đo tang truong kinh te đang ke du chinh ban than nganh cong nghiep cua Lien Xo đuoc to chuc hieu qua thap hon so voi muc đang ra co the đat đuoc. Nhung trong cac nganh cong nghiep nang, nang suat co the tang cao đen muc nen kinh te chi huy cua Lien Xo đa tao ra muc tang truong cao. Cac ke hoach kinh te hinh thanh duoi su chi đao cua Stalin kha linh hoat, co the đieu chinh tuy theo tinh hinh trong luc thuc hien chu khong cung nhac. Lien Xo con ap dung che đo khen thuong kha cao nhu thuong 37% luong cho ban quan ly va ky su cao cap neu đat chi tieu san luong đuoc giao nhung đieu nay dan đen viec nguoi ta duy tri thanh tich thap hon kha nang toi đa đe đat chi tieu va đuoc khen thuong (vi neu thanh tich cao hon chi tieu qua nhieu thi nam sau nha nuoc se nang chi tieu len cao hon nua). Hon nua chi tieu thoi đo dua tren san luong nen cac nha may khong chu y đen viec nang cao chat luong san pham, vi the Lien Xo phai ap dung them co che thuong cho nhung phat minh, cai tien ky thuat. Ben canh đo ky luat lao đong het suc cung ran nhu chi can 20 phut vang mat trong gio lam viec khong co ly do chinh đang, hoac co y chay luoi thi se bi truy to hinh su, bi buoc lao đong cai tao 6 thang hay giam 25% luong. Đac biet, trong giai đoan The chien thu 2 (1941-1945), do Lien Xo can đong vien moi nguon luc cho quoc phong, viec pha hoai san xuat đuoc coi la toi nang, gay hau qua nghiem trong se bi xu tu hinh Tu nam 1940 đen 1955 co 36 trieu luot vi pham bi xu ly, trong đo 15 trieu nguoi tung bi giam giu va 250.000 nguoi bi tu hinh vi cac toi danh lien quan đen pha hoai san xuat. Ngoai ra su thanh cong cua Lien Xo duoi thoi Stalin con co su đong gop cua nhung yeu to đac trung cua nuoc Nga nhu lanh tho rong lon, giau tai nguyen; tang lop tri thuc con sot lai tu thoi Sa Hoang co van hoa cao; su sieng nang, ham hieu biet, chinh truc va nhung no luc vuot bac cua nguoi Nga... Neu khong co nhung yeu to nay thi moi chinh sach, bien phap kinh te cua Stalin đeu khong phat huy đuoc tac dung.

 
Cac nha ly luan cua chu nghia Stalin va cua cac quoc gia cong san sau nay coi kinh te tap trung - ke hoach hoa, cong nghiep hoa va tap the hoa la cac thang loi to lon la đong gop ly luan vi đai cua Stalin trong ly luan cong san chu nghia. Uu the cua hinh thuc kinh te nay đuoc dan ra nhu đo la nen tang đe đam bao thang loi trong Chien tranh ve quoc vi đai va bat cu mot quoc gia nao sau nay theo chu nghia xa hoi thi cung đeu đi theo mo hinh kinh te nay. Tuy nhien, mo hinh kinh te nay khong giai quyet đuoc van đe lao đong cua nguoi cong nhan bi tha hoa ma nha nuoc đa thay the vai tro cua nha tu ban do đo nguoi cong nhan lan toan the xa hoi chua đuoc giai phong khoi "che đo no dich con nguoi bao ham trong quan he cua cong nhan voi san xuat va vi moi quan he no dich chi la nhung bien the va ket qua cua quan he ay" nhu Marx mong muon. Mo hinh kinh te Stalinist thuc chat la chu nghia tu ban đoc quyen nha nuoc ma theo quan điem cua Lenin "Chu nghia tu ban đoc quyen nha nuoc la su chuan bi vat chat đay đu nhat cho chu nghia xa hoi, la phong cho đi vao chu nghia xa hoi" va "chu nghia tu ban nha nuoc la cai gi co tinh chat tap trung, đuoc tinh toan, đuoc kiem soat va đuoc xa hoi hoa", trong đo nha nuoc la nha tu ban duy nhat so huu phan lon tu lieu san xuat cua xa hoi. Lenin cho rang "Khong co ky thuat đai tu ban chu nghia đuoc xay dung tren nhung phat minh cua khoa hoc hien đai, khong co mot to chuc Nha nuoc co ke hoach khien cho hang chuc trieu nguoi phai tuan theo mot cach nghiem ngat mot tieu chuan thong nhat trong viec san xuat va phan phoi san pham thi khong the noi chu nghia xa hoi đuoc". Muc tieu cua Stalin khi tap trung tu lieu san xuat duoi su kiem soat cua nha nuoc la cong nghiep hoa, hien đai hoa Lien Xo, xay dung nen tang vat chat cho chu nghia xa hoi, hoan toan khac voi muc tieu cua Marx la giai quyet cac van đe cua thi truong đe xay dung mot xa hoi nhan van, hop ly va tu do hon.
Nha nghien cuu Howard K. Smith cho biet: 

"Stalin đa lam đuoc nhieu viec đe thay đoi the gioi trong nua đau cua the ky nay hon bat ky nguoi nao khac, nhung nguoi song cung thoi đo. Ong đa tao cho nuoc Nga mot quyen luc to lon, nha nuoc xa hoi chu nghia đau tien tren the gioi... Ong đa lam thay đoi toan bo thai đo cua phuong Tay đoi voi nguoi lao đong". Nam 1928, Lien Xo la mot quoc gia gom phan lon la nong dan lac hau, bao quanh boi mot the gioi toan nhung ke thu. Khi Stalin qua đoi, ong đe lai đat nuoc co suc manh cong nghiep đung thu hai the gioi. Chu nghia xa hoi đa chuyen đoi su ngheo đoi thanh nhung xa hoi hien đai, trong đo tat ca moi nguoi đeu co đu thuc an, quan ao, va nha o; noi nguoi cao tuoi co luong huu an toan; va noi ma tat ca tre em (va nhieu nguoi lon) đuoc đi hoc va khong ai bi tu choi cham soc y te. Howard K. Smith luu y rang: Tat ca cac y tuong đieu tiet nen kinh te cua chinh phu cac nuoc phuong Tay, tu "New Deal" o My cho toi "nha nuoc phuc loi" o Anh, đeu đuoc phat trien trong cuoc canh tranh voi cac Ke hoach 5 nam cua Stalin.

Su lon manh cua Lien Xo đa tao suc ep canh tranh rat lon đoi voi cac nuoc phuong Tay. Do suc hut tu mo hinh phuc loi xa hoi cua Lien Xo, trong noi bo cac nuoc phuong Tay no ra nhieu phong trao đoi quyen loi cho nguoi lao đong, đoi tang luong va giam gio lam, chong sa thai tuy tien... Cac đang phai canh ta tai phuong Tay nhan đuoc su ung ho rong rai cua cong chung nho nhung cuong linh cai cach xa hoi theo huong tang phuc loi xa hoi, giam bat cong va bat binh đang, mo rong dan chu. Đe thu hut cu tri, cac đang phai canh huu cung phai đua nhung chinh sach tuong tu vao chuong trinh hanh đong cua minh. Đieu nay dan đen viec chinh phu cac nuoc phuong Tay du do canh huu hay canh ta lanh đao cung phai đe ra nhung bien phap cai to kinh te, tang ngan sach an sinh xa hoi cho y te, giao duc, tang quyen loi cho nguoi lao đong... đe lam diu đi nhung mau thuan noi bo. Trong thap nien 1970, o mot so nuoc phuong Tay nhu Đuc, Thuy Đien, Phan Lan... đa hinh thanh nhung kieu Nha nuoc xa hoi voi mo hinh kinh te thi truong xa hoi, cac nuoc nay van ap dung kinh te thi truong nhung Nha nuoc đe ra cac chinh sach an sinh xa hoi rong khap đe lam giam đi nhung khiem khuyet va bat cong cua chu nghia tu ban đong thoi lam giam suc hap dan cua mo hinh xa hoi chu nghia do Lien Xo tao ra. Co the noi rang: trong cuoc chay đua voi Lien Xo, nhieu nuoc phuong Tay cung phai tu bien đoi minh, giam bot su bat cong xa hoi va nguoi lao đong đa co quyen loi tot hon so voi truoc. Đo la su đong gop ve tien bo xa hoi ma Lien Xo đa truc tiep hay gian tiep tao ra cho nhan loai.
Ngoai ra Stalin con co cac tac pham ve đe tai quan su va đuoc nhung nguoi cong san quy cho la nha tu tuong quan su lon đa tong ket va đua ra hoc thuyet quan su cua chu nghia xa hoi. Stalin cho rang quy luat va nghe thuat chien tranh cua giai cap vo san phai khac xa so voi quy luat va nghe thuat quan su tu san. Trong cac tac pham nay (thuong viet truoc Chien tranh the gioi thu hai) Stalin ly luan ve xay dung luc luong vu trang ve su lanh đao chinh tri trong cac luc luong vu trang, trong đo xac đinh quan đoi la quan đoi cua đang, chiu su quan ly truc tiep tu đang. Stalin ly luan ve moi quan he cua tien cong va phong ngu, cho rang hoc thuyet quan su cua giai cap vo san phai la tien cong khong ngung, phong ngu la tam thoi, tien cong la chu yeu, khang đinh tinh tat thang cua giai cap vo san mot khi co chien tranh. Ban ve moi quan he chien luoc - chien thuat. Ngoai ra con ban ve mot so van đe nghe thuat chien tranh nhu nghe thuat gianh quyen lam chu tren khong, cach su dung phao binh tap trung tren chien truong... Thuc te that bai to lon trong thoi gian đau cua "Chien tranh ve quoc vi đai" cho thay co nhung sai lam trong luan điem quan su cua Stalin, nhung nhieu luan điem khac cua Stalin nhu viec Nha nuoc phai huy đong tong luc nen kinh te chi huy cho cac no luc san xuat vu khi, coi trong su phat trien cua vu khi co gioi... đa đuoc thuc tien chung minh la đung.
Co the noi chu nghia Stalin đong mot vai tro rat quan trong trong ly luan cong san va mo hinh kinh te - xa hoi do Stalin xay dung la mo hinh tieu bieu cho thuc te xay dung chu nghia xa hoi o cac quoc gia khac nhau. Lien Xo sau nay tuy chong te sung bai ca nhan Stalin nhung van tiep tuc phat trien theo mo hinh kinh te do Stalin đe ra cho đen khi tan ra va tu bo chu nghia cong san.
Thanh cong cua Lien Xo thoi Stalin đa thuc đay nhieu quoc gia tren the gioi chon mo hinh kinh te xa hoi Stalinist hoac chiu anh huong cua mo hinh nay. Viec xay dung cac ke hoach kinh te ngan han, tap trung cac nguon luc đe phat trien cac nganh cong nghiep quan trong, phat trien cac hinh thuc kinh te hop tac (kinh te tap the)... đa đuoc nhieu nuoc theo cac che đo chinh tri khac nhau hoc hoi trong đo co ca nhung chinh phu chong Cong nhat nhu Viet Nam Cong hoa, Han Quoc, Đai Loan... Mot so nuoc Đong Bac A đa su dung mot bien the cua chu nghia tu ban nha nuoc đe phat trien quoc gia trong đo nha nuoc ho tro cho cac cong ty lon phat trien, nguoc lai cac cong ty nay phai ung ho nha nuoc va thuc hien cac muc tieu kinh te - chinh tri do nha nuoc đe ra; tham chi nha nuoc con thanh lap cac cong ty lon đe phat trien mot so nganh cong nghiep ma nha nuoc muon uu tien. Su phat trien cua cac nuoc Đong Bac A co vai tro noi bat cua nha nuoc trong đo nha nuoc la nguoi ho tro cho cac doanh nghiep va đinh huong cho nen kinh te. Cac nuoc nay đa đi nguoc lai voi y thuc he ve thi truong tu do khong can su can thiep cua nha nuoc cua phuong Tay va ho đa cong nghiep hoa nhanh chong. Cac ke hoach kinh te giup cac nuoc kem phat trien đinh huong cho nen kinh te, tao ra mot ty le tiet kiem lon, tap trung cac nguon luc cho nhung muc tieu cu the, ho tro cac nganh cong nghiep quan trong phat trien. Vi du, mot so nha phan tich cho rang Park Chung Hee (tong thong co cong đua Han Quoc tu mot nuoc ngheo tro thanh mot nuoc phat trien) co nhung chinh sach rat giong voi Stalin, nhu viec ke hoach hoa nen kinh te, thanh loc manh tay tham nhung, han che chi tieu đe tiet kiem von cho viec xay dung cac nha may quy mo lon, phat trien co so ha tang, ho tro cac nganh cong nghiep quan trong nhu luyen kim, co khi, hoa chat, đong tau... phat trien; cung voi viec xay dung cac hop tac xa tai nong thon đe thuc hien nhung chinh sach phat trien nong thon va loai tru anh huong cua phe đoi lap cung nhu tao ra luc luong quan chung ung ho Park.


= Chu nghia Mao =

Chu nghia Mao (Maoism) la mot thuat ngu chi cac hoc thuyet ve chu nghia cong san do chu tich Đang Cong san Trung Quoc Mao Trach Đong đua ra. Tai Trung Quoc thi đuoc goi la "Tu tuong Mao Trach Đong" va trong thap nien 1960 tu tuong Mao Trach Đong đuoc in thanh cac so tay bia đo đe trang bi ve tu tuong cho can bo va nhan dan Trung Hoa đai luc. Tai cac nuoc cong san Đong Au cac nam 1960 - 1980 thi thuat ngu chu nghia Mao đuoc xem nhu mot bien thai tieu cuc "ta khuynh" xa roi chu nghia Marx-Lenin, con tai mot so nuoc cong san chau A, thuat ngu nay đuoc đanh gia tich cuc nhu sang tao cua chu nghia Marx-Lenin trong đieu kien chau A.
Đieu khac nhau lon nhat cua chu nghia Mao so voi cac hoc thuyet cua Marx, Lenin va Stalin la o quan niem ve đong luc chinh cua cach mang. Marx, Lenin, Stalin đeu coi đong luc cua cach mang la "giai cap cong nhan" va coi nhe giai cap nong dan, coi nong dan la lac hau khong co tinh cach mang tien phong. Lenin, Stalin chi coi nong dan nhu mot đong minh can tranh thu ma thoi, ho coi thanh thi la đau truong cach mang chinh. Mao Trach Đong xuat phat tu đieu kien cua Trung Quoc la nuoc nong nghiep, giai cap cong nhan va tu san con rat nho be, mau thuan xa hoi lon nhat la mau thuan nong dan - đia chu nen tuy van coi giai cap cong nhan la tien phong cach mang nhung đa coi luc luong cach mang chu luc la giai cap nong dan va nong thon la can cu đia cua cach mang, va coi hoc thuyet cua minh la hoc thuyet cua chu nghia cong san cho cac nuoc chua phat trien thanh tu ban.
Chu nghia Mao đuoc truyen ba sang nhieu nuoc tren the gioi, va đen luot chu nghia Mao cung tro nen bien di tai moi đia phuong. Tai Campuchia, chu nghia Mao pha tron voi chu nghia dan toc cuc đoan đe tro thanh he tu tuong cua Khmer Đo, voi cac chinh sach cuc đoan đa gay ra cai chet cua khoang 2 trieu nguoi. Khmer Đo tro thanh mot hien tuong lich su ky di, vuot qua kha nang nhan thuc thong thuong cua con nguoi. Tuy ve danh nghia la mot phong trao đi theo chu nghia cong san (cu the la chu nghia Mao), song ve ban chat, Khmer Đo đi nguoc lai voi chu nghia cong san o phuong cham hanh đong cua no: Khmer Đo ung ho chu nghia So vanh va co tu tuong bai ngoai rat cuc đoan, the hien qua viec Khmer Đo lien tuc gay chien voi Viet Nam (mot nuoc cung ung ho chu nghia cong san). Toi nam 1981, Khmer Đo chinh thuc tuyen bo rang phong trao nay khong con đi theo chu nghia cong san.
Cung voi su khac nhau nay keo theo su khac nhau ve "phuong phap tien hanh cach mang". Lenin va Stalin quan niem ve cuoc cach mang vo san co tinh đong loat tai thanh thi nhu mot cuoc khoi nghia cua giai cap vo san. Nhung khi đo, Trung Quoc van chu yeu la nong thon, va Mao Trach Đong cho rang cach mang phai đuoc tien hanh theo phuong thuc mot cuoc chien tranh du kich keo dai, lay nong thon lam can cu đia lan dan dan va đi đen thang loi hoan toan. Hai cau noi cua Mao Trach Đong ve van đe nay rat noi tieng la "Sung đe ra chinh quyen" va "Nong thon bao vay thanh thi" va Mao Trach Đong thuc su đa co rat nhieu đong gop trong ly luan quan su ve chien tranh du kich va chien tranh nhan dan nhat la trong tac pham "Du kich chien". Trong đo xem xet đong loat cac khia canh quan su, chinh tri, tam ly va cac bien phap xay dung can cu đia, tien hanh chien tranh nhan dan o nong thon.
Sau khi gianh đuoc chinh quyen, Đang Cong san Trung Quoc duoi su lanh đao cua Mao Trach Đong đa tien hanh nhieu cai cach kinh te - xa hoi nhu cai cach ruong đat, quoc huu hoa tat ca cac doanh nghiep tu nhan, giai tan cac đang phai chinh tri canh huu, cac hoi kin, triet ha cac bang đang toi pham... Sinh ra va lon len trong xa hoi phong kien Trung Quoc tren đa suy tan cuoi the ky XIX va đa chung kien nan quan phiet cat cu cuoi thoi nha Thanh, Mao Trach Đong chiu anh huong lon tu cac bai hoc tri quoc trong lich su Trung Quoc, đay la điem khac biet nhat cua ong voi cac nha tu tuong khac cua chu nghia cong san. Lich su Trung Quoc co đac trung la lanh tho rong lon va đong dan nhat the gioi, đa sac toc va co lich su nhieu lan xay ra noi chien, ly khai, cat cu nen cac nha lanh đao can phai co chinh sach tap quyen cao đo, va chiu anh huong tu lich su đo, Mao Trach Đong tin rang can phai manh tay tran ap moi luc luong chong đoi thi moi co the giu on đinh đuoc đat nuoc. Trong cong cuoc cai bien xa hoi cua Mao co hang chuc van đia chu, doanh nhan, tri thuc bi bat hoac xu tu vi bi ket toi huu khuynh, pha hoai, phan cach mang, tay sai cua chu nghia đe quoc, Han gian...
Trong quan ly kinh te va quan ly xa hoi, cung giong nhu chu nghia Stalin, chu nghia Mao cung theo phuong cham tap trung hoa cao đo theo nen kinh te ke hoach hoa vi mo. Quan ly nha nuoc cung bang he thong nha nuoc - đang voi su sung bai ca nhan cao đo. Trong Ke hoach 5 nam lan thu 1 (1953-1957), Trung Quoc lay xay dung va phat trien cong nghiep nang lam trung tam, gom nhung nganh đien luc, than, gang thep, hoa chat… Voi su giup đo nhieu mat cua Lien Xo va cac nuoc xa hoi chu nghia Đong Au, 246 cong trinh cong nghiep quan trong, đuoc coi la xuong song cua nen cong nghiep Trung Quoc đuoc xay dung. Toc đo cua san xuat cong nghiep tang binh quan hang nam 18%. Đen nam 1957, san luong cong nghiep đa tang 140%, san luong nong nghiep tang 25% so voi nam 1952. Thanh cong cua Ke hoach 5 nam lan thu 1 khien Mao Trach Đong tro nen lac quan qua muc. Voi mong muon đua Trung Quoc tro thanh mot sieu cuong trong thoi gian con nhanh hon ca Lien Xo tung lam, Mao phat đong phong trao Đai nhay vot va Cong xa hoa. Đay la ke hoach voi muc tieu nhan manh bien phap san xuat quy mo nho, san xuat thu cong, tien hanh cuoc thuc nghiem chu nghia xa hoi lon chua tung thay voi muc tieu cong nghiep hoa nham đua Trung Quoc thanh sieu cuong trong thoi gian chi 10 - 20 nam. Su nong voi qua muc dan toi viec ke hoach bi that bai va phai huy bo. Cung voi thien tai va lu lut, nhung chinh sach kinh te sai lam đa gay ra mot nan đoi rat lon trong lich su loai nguoi, khoang 37,5 trieu nguoi (khoang 5% dan so Trung Quoc) đa chet vi nan đoi do san xuat nong nghiep bi đinh tre.

Chu nghia Mao cho rang đe xay dung chu nghia cong san thi can co con nguoi cong san, can đau tranh lien tuc đe chong lai nhung tan du tap quan, tu tuong, van hoa, phong tuc, thoi hu tat xau cua xa hoi cu. Mao muon lam mot cuoc cach mang xa hoi thay đoi tu tuong va ban chat cua con nguoi lan moi quan he giua nguoi va nguoi. Đe lam viec đo can loai bo het tan du van hoa, tu tuong, tap quan, loi song phong kien, tu san, phan đong. Đong thoi Mao cung muon xay dung mot xa hoi dan chu va binh đang hon theo cach hieu cua ong. Bien phap thuc hien la tien hanh "cach mang van hoa". Su suy đoi đao đuc xa hoi, nhung te nan xa hoi va su hu bai cua bo may nha nuoc Trung Quoc, mot yeu to khien Tuong Gioi Thach that bai, truoc khi nguoi cong san nam quyen la mot thuc te gop phan thuc đay Mao lam cuoc cach mang van hoa. Mao đa ap dung nhung bien phap đe thuc hien đieu nay nhu bai bo he thong quan ham trong quan đoi, khuyen khich dan chung đa kich gioi lanh đao nha nuoc, thuc hien phe binh va tu phe binh trong noi bo Đang Cong san va nha nuoc Trung Quoc... Tuy nhien, voi mat bang dan tri thap khi đo, nhung bien phap nay tro nen cuc đoan hoa khi đuoc thuc hien boi nhung can bo va cong chung qua khich, thieu trinh đo, thieu kinh nghiem, khien xa hoi Trung Quoc roi vao tinh trang hon loan va bao luc trong mot thap ky. Cach mang van hoa co the hieu la mot thu nghiem cua Mao nham huong toi mot xa hoi tot đep, dan chu va binh đang hon cung mot bo may cam quyen trong sach va hieu qua hon, nhung cach thuc thi vung ve cua can bo cap duoi va nguoi dan đa khien no that bai. Cach mang van hoa đa bi cac phe phai, ca nhan trong Đang Cong san Trung Quoc va ca nhung nguoi dan qua khich loi dung đe quy chup, ket an, thanh trung lan nhau, trong khi nhung nguoi phan đoi Mao thi cho rang đay la thu đoan chinh tri đe ong loai bo cac đoi thu sau khi bi mat uy tin do nhung sai lam truoc đo. Nhieu lanh đao cap cao trong Đang, nha nuoc, quan đoi phan đoi Mao nhu Banh Đuc Hoai, Luu Thieu Ky, Đang Tieu Binh... lan luot bi Hong ve binh (mot luc luong gom toan cac thanh nien tre qua khich o cac đia phuong) ket toi la chay theo chu nghia tu ban, phan boi đat nuoc va bi bat giam. Nhieu ca nhan, to chuc trong bo may Đang va nha nuoc Trung Quoc cung bi Hong ve binh tan cong, phan lon trong so ho la can bo cap thap va chang quen biet gi Mao. Cung giong nhu Đai thanh trung cua Stalin, cach mang van hoa đa tro nen mat kiem soat khi đuoc tien hanh o cac đia phuong, Hong ve binh keo nhau đi tieu diet nhung đieu ma ho cho la xau xa, la đi nguoc voi nen van hoa moi, du chang co chung cu cu the nao. Theo mot so lieu thong ke, cuoc cach mang van hoa cua Mao Trach Đong đa truc tiep hay gian tiep gay ra cai chet cho khoang 1 trieu nguoi. Thang 12 nam 1968, đe dap tat su qua khich cua Hong ve binh, Mao Trach Đong đa phai ra lenh cho hang tram ngan thanh nien (nong cot cua Hong ve binh) ve nong thon đe trai nghiem cuoc song va lao đong nong thon, thuc chat la tuoc bo kha nang gay loan cua ho, Hong ve binh tan ra tu đay. Trong thap nien 1980, Tong bi thu Đang Cong san Trung Quoc khi đo la Ho Dieu Bang nhan xet rang khoang 100 trieu nguoi Trung Quoc đa chiu đau kho do phai chiu mot hinh thuc đoi xu tho bao nao đo trong thoi ky nay. Đang Tieu Binh nhan đinh Mao Trach Đong co mot phan loi trong su that bai nay, nhung phan khac la do nhung nguoi thi hanh cap duoi co trinh đo kem con cong chung de bi kich đong khien muc tieu đe ra bi bop meo: "Cach mang Van Hoa la mot sai lam. Chung ta phai manh dan choi bo sai lam nay cua Mao trong nhung nam thang cuoi đoi cua ong. Nhung cung can nhin vao su that. Su that la khong phai moi sai lam va qua đang trong cuoc Cach mang Van Hoa đeu do Mao Trach Đong." Neu khong đat cuoc cach mang van hoa trong boi canh lich su Trung Quoc khi đo thi khong the hieu đuoc đong co đa thuc đay Mao lam cach mang van hoa va nhung hau qua ca tot lan xau ma no mang đen (trong cung thap ky đo, Han Quoc cung đe ra Phong trao Nong thon Moi co muc đich tuong tu, va cung dan đen nhieu hau qua ca tot lan xau boi nhung ly do tuong tu).
Đieu de nhan thay cua chu nghia Mao la ly luan va thuc hanh cua ho trong viec "phat đong quan chung". Phat đong quan chung cua chu nghia Mao la ket hop cua rat nhieu yeu to chinh tri, xa hoi, to chuc va đac biet la yeu to me hoac tam ly cua quan chung. Trong thuc te thi chu tich Mao rat gioi trong viec me hoac va phat đong quan chung. Ong co the phat đong quan chung thuc hien nhung viec tuong nhu khong the tuong tuong noi tu phong trao tieu diet chim se, cac phong trao "Đai nhay vot", "ba ngon co hong" cho đen viec phat đong quan chung dung Hong ve binh gay bao loan trong "đai cach mang van hoa vo san" đe tao su lanh đao tuyet đoi cua minh. Chu nghia Mao luon coi chinh tri la co vai tro toi thuong trong đoi song xa hoi. Mao Trach Đong noi "Chinh tri la thong soai" khi co đoi thu chinh tri can phe phan thi khong nhung phai loai bo quyen luc chinh tri cua đoi phuong ma con phai tieu diet "tu tuong" chinh tri cua đoi phuong bang cach kiem điem, đau to, dung ap luc quan chung đap tan y chi cua đich thu, đo la bien phap tam ly ma chu nghia Mao goi la "cai tao tu tuong".
Tam ly xa hoi cua chu nghia Mao mang nang đac điem tam ly cua giai cap tieu nong o mot nuoc ngheo, coi chu nghia cong san va chu nghia xa hoi la gan lien voi su trong sach coi thuong vat chat, coi loi song gian di la tot đep, la cach mang. Đe cao tinh đong kin, chu truong "tu luc canh sinh" moi yeu to tien nghi, xa hoa va nhat la tu nuoc ngoai đeu bi đanh gia la "bieu hien tu san" phai đa pha. Chu nghia Mao coi cach mang chi đon gian la hoan đoi vi tri cua giai cap tu san va giai cap vo san, cua nhung nguoi cai tri va quan chung bi tri. Chu nghia Mao cung gan ghep nhung quan điem bat đong voi Mao Trach Đong trong noi bo Đang Cong san Trung Quoc, trong phong trao cong san the gioi la "tu san", "huu khuynh" tu đo dung cac bien phap hanh chinh, tuyen truyen tham chi la bao luc đe đa kich, loai tru. Chu nghia Mao cho rang chu nghia xa hoi o Lien Xo sau Chien tranh the gioi thu hai khi ma đoi song nhan dan đuoc cai thien nhieu va co cac tien nghi cao cap la bieu hien xa roi ly tuong cong san, chay theo "loi song va đao đuc tu san". Chu nghia Mao coi mo hinh cua minh la thuc su cach mang chan chinh va la đau tau cach mang cho the gioi thu ba. Giai đoan nhung nam 1960 - 1970 la cao trao cua Trung Quoc canh tranh voi Lien Xo trong viec lanh đao the gioi cong san va tranh luan ve su trong sach cua chu nghia cong san.
Chu nghia Mao đa lam cho Trung Quoc thanh mot xa hoi đong kin voi ben ngoai đong thoi tao ra nhung phong trao kinh te, van hoa va chinh tri huy đong toan bo xa hoi nhung lai dan đen nhung ton that to lon cho Trung Quoc, nhung chinh vao nhung nam cuoi đoi chu tich Mao Trach Đong đa tien hanh nhung hoat đong ngoai giao đe bat tay voi My đua Trung Quoc thoat dan khoi su đong kin va coi bo dan cac đac trung xa hoi cua Chu nghia Mao trong thap nien 1960. Du mac phai nhieu sai lam nhung duoi su lanh đao cua Mao Trach Đong, Trung Quoc đa buoc đau xay dung đuoc nen tang cong nghiep nang, cong nghiep nhe, cong nghiep quoc phong. Nen kinh te Trung Quoc đa tu san xuat đuoc hau het cac san pham cong nghiep thong dung, cac loai vu khi thong thuong va đac biet che tao đuoc bom nguyen tu. Cung giong nhu Stalin, Mao đa tan dung đuoc tai nguyen thien nhien cung nhu tiem luc con nguoi cua Trung Quoc vao cong cuoc hien đai hoa quoc gia nho vao su thong nhat lanh tho va tap trung quyen luc cao đo tao ra kha nang huy đong cac nguon luc đe thuc hien cac muc tieu kinh te, đieu ma đoi thu cua Mao la Tuong Gioi Thach đa khong lam đuoc. Đay la nen tang đe Trung Quoc tiep tuc phat trien duoi su lanh đao cua nguoi ke thua ong la Đang Tieu Binh.


= Chu nghia cong san Tay Au =

Thuat ngu Eurocommunism (chu nghia cong san Tay Au) la ten ma mot so đang cong san tai cac nuoc tu ban phat trien tai chau Au (dan đau la Đang Cong san Y, Đang Cong san Phap va Đang Cong san Tay Ban Nha) tu goi trao luu cua minh. Hien nay hau het cac đang cong san tai cac nuoc Tay Au, Nhat Ban va cac nuoc kinh te tu ban phat trien đeu theo trao luu nay. Truoc đay, khi con Lien Xo, thi Eurocommunism đuoc cac đang cong san tai cac quoc gia cong san Đong Au coi la "chu nghia xet lai", "huu khuynh" va "chu nghia co hoi".
Đau tien cac đang cong san thuoc trao luu Chu nghia cong san Tay Au cung theo chu nghia Marxism-Leninism. Truoc va đac biet sau Chien tranh the gioi thu hai đa co su chuyen đoi ly luan cua cac đang nay đe tro thanh Eurocommunism boi hai nguyen nhan chinh:

Sau nhung bien co cua 2 cuoc the chien, chu nghia tu ban o Tay Au đa co nhung thay đoi lon, khong con nhu thoi đai cua Marx va Lenin nua, đa bat đau xuat hien cac co cau moi trong xa hoi đe giai quyet cac mau thuan xa hoi ma cac ben co the chap nhan đuoc.
Muc song đuoc nang cao đa lam mat tinh hap dan cua chu nghia cong san va khat vong đau tranh đoi voi đa phan nguoi lao đong cac nuoc tu ban phat trien.
Su sup đo cua cac nha nuoc cong san o Lien Xo va Đong Au khien chu nghia cong san mat suc hap dan.
Tren co so đo đa xuat hien ly thuyet Eurocommunism đau tien so khai tu truoc Chien tranh the gioi thu hai tu lanh tu Đang Cong san Y Palmiro Togliatti va sau đo ly thuyet nay dan đuoc chia se boi cac đang cong san Tay Au khac cho đen nam 1977 đa khai sinh chinh thuc Eurocommunism trong tuyen bo chung cua lanh tu ba đang cong san Y, Tay Ban Nha va Phap ve tien đen muc tieu cong san bang hoa binh va tu do trong "dan chu va đa nguyen".
Eurocommunism cho rang: Tuong lai cua xa hoi loai nguoi van la theo ly tuong cua chu nghia cong san ma Karl Marx đa mieu ta, nhung con đuong đau tranh đat đen ly tuong khong con la bao luc cach mang nhu Marx va Lenin ly luan nua ma bang con đuong đau tranh hop phap, dan chu cua xa hoi cong dan va cuoi cung chu nghia tu ban se ngay cang bot đoi khang (antagonism) đe bien chuyen dan thanh mot che đo nhan đao mat dan tinh chat "nguoi boc lot nguoi".
Nhu vay Eurocommunism đa phu nhan su bien đoi xa hoi bang "đot bien" cach mang (revolution) ma chu truong bien đoi bang "tien hoa" (evolution). Muc tieu va phuong phap đau tranh chu yeu bay gio cua Eurocommunism cung tiem can voi muc tieu va phuong phap cua cac đang Dan chu Xa hoi va phong trao cong đoan cung nhu cac phong trao khac (vi du đang Xanh) chu yeu đau tranh ve mat kinh te đe đoi tang luong va tang muc song cho giai cap cong nhan va cac tang lop nhan dan lao đong khac; tang cuong đau tranh chinh tri - xa hoi bang bien phap hoa binh đe đem lai cong bang xa hoi cho giai cap cong nhan; đau tranh cho quyen tham chinh cua giai cap cong nhan...
Eurocommunism tu bo bien phap đau tranh bao luc va keu goi khong giai quyet bao luc trong cac mau thuan chinh tri - xa hoi, ho ung ho bang tinh than va bang bien phap hoa binh cac cuoc đau tranh cua cac dan toc thuoc đia va bi ap buc, keu goi lap lai trat tu the gioi cong bang cho cac dan toc. Trong thoi ky Chien tranh Lanh, Eurocommunism đi đau trong phong trao đoi giai tru quan bi vi nen hoa binh tren the gioi va keu goi cung chung song hoa binh giua cac che đo chinh tri đoi lap.
Ngay nay tai chau Au, lap truong cua cac đang cong san trong Eurocommunism khong khac biet gi lam so voi cac đang canh ta hoac cac phong trao dan chu xa hoi khac.


= Chu nghia cong san Thien chua giao =
Chu nghia cong san Thien chua giao (Christian communism) la mot dang chu nghia cong san ton giao dua tren nen tang Thien chua giao. Quan điem cua chu nghia cong san Thien chua giao la nhung loi ran day cua Chua Gie-su buoc nhung nguoi theo đao Thien chua phai ung ho y tuong rang chu nghia cong san la he thong xa hoi ly tuong. Mac du khong co su đong thuan ve thoi điem chu nghia cong san Thien chua giao ra đoi, nhieu nguoi cong san Thien chua tuyen bo rang nhung bang chung tu Kinh thanh cho thay nhung nguoi Thien chua đau tien, gom ca nhung nguoi Apostle, thiet lap xa hoi cong san nho cua rieng ho trong nhung nam theo sau cai chet va su hoi sinh cua Gie-su. Nhieu nguoi ung ho chu nghia cong san Thien chua lap luan rang no (chu nghia cong san Thien chua) đa đuoc giang day boi Gie-su va đuoc thuc hien boi chinh nhung nguoi Apostle. Mot so nha su hoc xac nhan quan điem nay.
Chu nghia cong san Thien chua co the đuoc xem nhu la mot dang cuc đoan cua chu nghia xa hoi Thien chua. Chu nghia cong san Thien chua co nhieu điem giong va khac voi chu nghia Marx. Nhung nguoi cong san Thien chua khong đong y voi quan điem vo than va bai ton giao, tuy nhien đong y voi mot so khia canh hien sinh va kinh te cua chu nghia Marx, vi du nhu y tuong cho rang chu nghia tu ban boc lot tang lop lao đong thong qua viec an cap gia tri thang du, hay y tuong rang lao đong - tra luong la mot cong cu đe con nguoi tao ra quyen luc mot cach thieu cong bang va phi ly.


Cac đang cong san tieu bieu Đang Cong san Lien bang Nga
Đang Cong san Lien Xo (Shenin)
Đang Cong san Belarus
Đang cua nhung nguoi Cong san Belarus
Đang Cong san Moldova
Đang Cong san Viet Nam
Đang Cong san Cuba
Đang Cong san Trung Quoc
Đang Cong san An Đo
Đang Cong san An Đo Marxist
Đang Lao đong Trieu Tien
Đang Cong san Phap
Đang Cong san Y
Lien minh 7 Đang Cong san Nepal
Đang Nhan dan Cach mang Lao
Đang Cong san Hoa Ky
Đang Cong san Nhat Ban
Đang Cong san Đai Loan (2008)
Đang Cong san Tay Ban Nha
Đang Cong san Thuy Đien
Đang Cong san Sri Lanka
Đang Cong san Đuc
Đang Cong san Hy Lap
Đang Cong san Na Uy
Đang Tien bo cua nhan dan lao đong Sip
Đang Cong san Ukraina
Đang Cong san Chile
Đang Cong san Brasil
Đang Cong san Peru-To quoc đo
Đang Cong san Liban
Đang Cong san Venezuela


Đanh gia = Tich cuc =

Chu nghia cong san va chu nghia xa hoi la nhung trao luu tu tuong quan trong, đa co mot vai tro rat to lon trong tien trinh phat trien cua tri thuc nhan loai: vai tro cua mot cuoc thi nghiem xa hoi lon lao. Sau cuoc thi nghiem nay nhan loai đa thu đuoc cac kinh nghiem va tri thuc cuc ky to lon; đa tu bo đuoc su "lang man cach mang" va co them kinh nghiem xu ly cac van đe lon cua xa hoi. Cac giai tang xa hoi đa khong con de bi kich đong boi cac y tuong co tinh cuc đoan, xa hoi huong đen cach giai quyet cac mau thuan bang con đuong phi bao luc. Tuy cac đang cong san that bai, tan ra nhung nhung bai hoc xuong mau cua su that bai nay đem lai cho nhan loai mot cai nhin sau rong hon ve cac van đe kinh te - xa hoi.
Ly tuong cua chu nghia cong san la đoi trong đe chu nghia tu ban tu đieu chinh, hoc hoi đe xay dung mot xa hoi cong bang hon, dan chu hon, on đinh hon va tro nen tot đep hon đe đuoc xa hoi loai nguoi chap nhan. Tu chu nghia tu ban voi su tu do boc lot - "Nguoi voi nguoi la cho soi" (Lenin) - va đay ray bat cong tao ra mam mong cua bao đong va cach mang, the gioi cu đa tim cac cach thich nghi va trien khai mot xa hoi dan su ma trong đo moi ca nhan đeu co the phat trien hoac co co hoi phat trien ngang nhau; co the phat huy đuoc nhung nang khieu, so truong cua minh. Cac mau thuan xa hoi khong hoan toan bien mat nhung đa co nhung co che đoi thoai, thoa hiep đe giai quyet tren co so hop ly cho cac giai tang xa hoi. Đay la mot đong gop gian tiep rat lon cua chu nghia cong san. Chu nghia cong san đa gop phan lam giam nhe kha nhieu mat trai cua chu nghia tu ban tuy nhien con nhieu mat trai khac van chua giai quyet đuoc nhu o nhiem moi truong, su bat binh đang giua cac quoc gia trong qua trinh toan cau hoa...
Trong lich su may chuc nam ton tai cua minh cac nha nuoc xa hoi chu nghia đien hinh đa trien khai mot so cac bien phap kinh te - chinh tri - xa hoi ma ngay nay đuoc ap dung rong rai o nhieu quoc gia tren the gioi ke cac cac quoc gia co nen kinh te tu ban chu nghia lau đoi nhu My va cac nuoc Tay Au. Cac vi du nhu vay rat nhieu nhu: ke hoach hoa kinh te o tam vi mo, nha nuoc tich cuc can thiep vao nen kinh te va đua ra cac quy đinh đieu chinh hoat đong cua cac doanh nghiep tu nhan, tap trung nguon luc quoc gia cho nhung du an lon co tinh quan trong song con hoac cung cap cac dich vu cong ma tu nhan khong đam đuong noi hoac khong muon tham gia do kho thu loi nhuan, ban hanh luat lao đong đe bao ve nguoi lao đong, thiet lap he thong bao hiem xa hoi, bao hiem y te, an sinh xa hoi, pho cap giao duc o muc đo quoc gia, cac kinh nghiem ve quoc huu hoa, vai tro cua kinh te quoc doanh trong nen kinh te, phat trien cac hinh thuc kinh te hop tac... đo la nhung đong gop cua chu nghia cong san ma cac nuoc co nen kinh te tu ban chu nghia đa hoc hoi rut kinh nghiem va đieu chinh đe hoan thien he thong quan ly nha nuoc.
Chu nghia cong san đa giup mot so quoc gia lac hau hien đai hoa nhanh chong. Cach nguoi ta thuc hanh chu nghia cong san la ket qua cua nhung đieu kien kinh te - xa hoi va tap quan chinh tri o cac quoc gia đo hon la ket qua cua ly thuyet cong san chu nghia.
Mot so đang cong san đa lanh đao dan toc gianh lai đoc lap khoi chu nghia thuc dan theo luan cuong ve van đe dan toc va van đe thuoc đia cua Lenin bang đau tranh vu trang cach mang (ly thuyet cua Lenin bi mot so nuoc phuong Tay coi la y đo cua Lien Xo hong lam cach mang vo san the gioi). Thuc te la ly thuyet cua Lenin đa thuc đay phong trao giai phong dan toc o cac nuoc thuoc đia, du con nhieu tranh cai chu nghia dan toc la con đuong đe thuc hien chu nghia cong san (chu nghia đai đong) hay chu nghia cong san la con đuong đe thuc hien chu nghia dan toc... Cac quoc gia xa hoi chu nghia cung gop phan lam cho chu nghia thuc dan co đien sup đo bang cach vien tro quan su va kinh te cho cac phong trao giai phong dan toc va cac quoc gia moi gianh đuoc đoc lap.
Chu nghia cong san co no luc gop phan quan trong đau tranh chong chu nghia phat xit, đua đen su sup đo cua cac nha nuoc phat xit truoc đay (su ra đoi cua chu nghia phat xit hien gay nhieu tranh cai, la san pham loi cua chu nghia tu ban, hay su tat yeu cua chu nghia đe quoc; va cuoc đau tranh chong chu nghia phat xit cua nhung nguoi cong san co con nham muc đich mo rong chu nghia cong san). Nhieu y kien o phuong Tay cho rang chu nghia phat xit xuat hien la phan ung đoi pho truoc su phat trien cua chu nghia cong san, chuyen chinh tu san chong lai chuyen chinh vo san, hay la chu nghia dan toc cuc đoan chong lai chu nghia đai đong xoa bo ranh gioi quoc gia, nhung cung co y kien cho rang no khong phai la chuyen chinh tu san vi ban than trong cac ly thuyet cua chu nghia phat-xit khong huong đen bao ve loi ich tu san va no co kha nang lay long ke ca nhung tang lop thap nhat trong xa hoi (nhu ly thuyet cua đang Quoc xa Đuc xay dung "chu nghia xa hoi" kieu Đuc).
Phong trao cong san gan lien va ho tro cac phong trao xa hoi khac phat trien nhu phong trao đau tranh vi su binh đang cua phu nu, chong phan biet chung toc, chong chien tranh đe quoc, bao ve hoa binh the gioi, chong pho bien vu khi hat nhan...
Ve co ban hau het cac nha ly luan đeu đanh gia chu nghia Marx co muc đich mang tinh nhan đao, huong đen viec mang lai hanh phuc va giai phong con nguoi. Nhieu nha ly luan đanh gia cao Lenin co đong gop cho phong trao đau tranh giai phong dan toc, chong phong kien... Tac pham Luan cuong ve van đe dan toc va van đe thuoc đia cua Lenin phan đoi chu nghia dan toc ich ky, tuy nhien khang đinh cach mang dan toc o cac thuoc đia chi thanh cong khi co su thanh cong o cach mang chinh quoc, va co the bo qua tu ban chu nghia đe tien len xa hoi chu nghia va cong san chu nghia khi co su giup đo cua giai cap vo san cac nuoc tien tien (gan giong luan điem cua Engels khi cho cac nuoc lac hau co the cai tao cac quan he san xuat lac hau ton tai đe rut ngan con đuong len xa hoi chu nghia voi đieu kien chu nghia xa hoi đuoc xay dung thanh cong o cac nuoc phat trien) co anh huong đen phong trao giai phong dan toc o mot so nuoc, va mo đuong cho nhieu đang cong san hinh thanh o phuong Đong đau tranh chong đe quoc phong kien, noi quan he san xuat tu ban con yeu.


= Phe binh =
Nhung quan điem phe binh cho rang xa hoi cong san chi ton tai trong giai đoan nguyen thuy, va ho cho rang phuong phap luan cua Marx la sai, va rang van minh loai nguoi khong the tien len chu nghia cong san. Ho la nhung nguoi theo chu nghia ca nhan, chu nghia kinh nghiem, chu nghia hien sinh, chu nghia chong Cong, chu nghia duy tam... nhung nguoi ap dung cac nen tang ly luan khac trong viec luan giai cac hien tuong xa hoi. Nhung nguoi bao thu cho rang ly tuong xa hoi cong san la tren tinh than "duy ly", khong co so so. Nhung nguoi theo chu nghia ca nhan thi cho rang ly tuong cong san la san pham cua chu nghia lang man.
Co quan điem khac thi cho rang ban chat cua xa hoi loai nguoi hien nay la khong hoan hao, trinh đo chung cua van minh nhan loai o the ky 20 chua the đat đen xa hoi cong san. Viec cac chinh tri gia ung ho chu nghia cong san co gang xay dung xa hoi hoan hao that nhanh chong bang cac bien phap bao luc, cuong ep đa gay ra nhung ton that cho xa hoi. Ho cho rang khong can phai co gang thuc hien cach mang, xa hoi loai nguoi co the tot đep hon, cong bang hon thong qua mot qua trinh cai bien lau dai, khi cac luc luong xa hoi, cac ca nhan tu đieu chinh đe tot hon.
Theo tac gia Courtois, nguoi viet Sach đen cua Chu nghia Cong san, cho rang cac che đo Cong san đa chiu trach nhiem hoac gay nen mot so luong nguoi chet nhieu hon bat ky ly tuong hoac phong trao chinh tri nao khac. Tac gia cho rang "cac che đo cong san đa...bien toi ac hang loat thanh mot hinh thuc chinh the" va uoc tinh khoang 100 trieu nguoi đa bi giet duoi cac che đo cong san, bao gom cac vu hanh quyet, co y huy diet dan so do nan đoi, va tu vong do tu truc xuat, giam the xac, hoac thong qua lao đong cuong buc , cao hon ca duoi che đo Đuc Quoc xa la 25 trieu nguoi.. Nha su hoc goc Do Thai Daniel Goldhagen thi cho rang che đo cong san the ky 20 cung giet hai nhieu nguoi nhu bat cu che đo nao khac. Cac hoc gia khac trong linh vuc nghien cuu ve cong san nhu Steven Rosefielde, Benjamin Valentino va R.J. Rummel cung co nhung ket luan tuong tu. Rosefielde cho rang "trai tap trung đo" (Red Holocaust) đa gay ra cai chet cho nhieu nguoi nhu Holocaust (cuoc tan sat nguoi Do Thai tren lanh tho phat xit Đuc) va Toi ac chien tranh Nhat Ban gay nen tai chau A. Khi so sanh voi chu nghia tu ban, Rosefielde cung cho rang: "du khong the phu nhan rang che đo tu ban đa tan sat hang chuc trieu nguoi dan xu thuoc đia trong the ky 20 ma hau het la do boc lot va nan đoi, cung khong the bang nhung vu thanh trung co chu đich cua che đo cong san." Tuy nhien, mot so hoc gia khac cho rang cac tac gia nay đa dung nhung du lieu khong đung va nguy tao cac con so đe the hien thien kien chong Cong cua ho. Vi du nhu viec Courtois co y đem ca so nguoi chet do nan đoi, benh dich, chien tranh va đo loi cho chu nghia cong san, neu tinh nhu vay thi chu nghia tu ban se phai chiu trach nhiem cho vai trieu cai chet moi nam tu nhung nuoc ngheo đoi tren the gioi trong thoi điem hien tai. Theo giao su Noam Chomsky, neu ap dung cach tinh cua nhung hoc gia chong Cong (tinh ca nan đoi, benh tat, chien tranh la "nan nhan") thi rieng tai An Đo đa co 100 trieu nguoi chet boi chu nghia tu ban tinh đen nam 1979, chua tinh đen noi khac. Mot nhom tac gia khi su dung chinh nhung cach tinh cua nhung hoc gia chong Cong đe viet Sach đen chu nghia tu ban, ho ket luan rang co it nhat 100 trieu nguoi đa chet do chu nghia tu ban chi tinh rieng trong the ky 20, chua tinh so nguoi chet trong cac the ky truoc.
Nhieu nha phe binh chong cong cho rang ly thuyet kinh te cong san đa du đoan sai rang giai cap tu san se tich luy von va su giau co ngay cang tang, trong khi cac lop thap hon phu thuoc nhieu hon vao cac giai cap thong tri đe ton tai, hau het ban suc lao đong voi muc tien luong toi thieu . Phe chong cong san chi ra su gia tang toan dien trong tieu chuan song trung binh o cac nuoc cong nghiep hoa phuong Tay va cho rang ca nguoi giau va nguoi ngheo đa lien tuc song tot hon. Nhung nguoi chong cong san cho rang cac nuoc the gioi thu ba đa thanh cong thoat khoi đoi ngheo trong nhung thap ky gan đay boi vi ho ap dung kinh te tu ban chu nghia, va trich dan nhieu vi du ve cac nuoc kem phat trien theo che đo Cong san ma khong đat đuoc phat trien va tang truong kinh te, va trong nhieu truong hop đa dan dan toc cua minh vao tinh trang te hon, vi du nhu che đo Mengistu o Ethiopia, Khmer Đo o Campuchia, nha nuoc Bac Trieu Tien. Nhung nguoi chong cong san con chi ra su chenh lech ve trinh đo phat trien kinh te-xa hoi giua hai phe tu ban va cong san cuoi thoi ki Chien tranh lanh, đuoc bieu hien o cac quoc gia bi chia cat trong giai đoan nay (chang han nhung nuoc cong san nhu Bac Trieu Tien, Đong Đuc đeu kem phat trien hon ve nhieu mat so voi cac nuoc tu ban chu nghia (nhu Nam Trieu Tien, Tay Đuc). Su cach biet ro ret ve mat kinh te giua 2 khoi Tay Au tu ban va khoi Đong Au cong san cung phan anh đieu đo . Nguoc lai, nhung nguoi ung ho chu nghia cong san cho rang cac du đoan ve viec nguoi lao đong phai ban suc lao đong voi muc tien luong toi thieu la van đung, chi khac la trong thoi đai toan cau hoa, viec boc lot nguoi lao đong o trong nuoc đuoc thay bang viec boc lot nguoi lao đong nuoc ngoai tai cac nuoc ngheo (the hien qua viec cac tap đoan đa quoc gia đau tu xay dung nha may o cac nuoc ngheo, va tra luong cho nhan cong đia phuong rat re mat). Cung theo nhung quan điem ung ho cong san, su tut hau cua cac nuoc cong san chu nghia cuoi thap nien 1980 la do cac nuoc nay khong linh hoat thay đoi mo hinh kinh te, trong thuc te nhung nuoc cong san chu nghia thay đoi linh hoat đa co the tiep tuc ton tai va phat trien nhanh hon nhieu nuoc tu ban co cung trinh đo xuat phat điem. Vi du nhu Lien Xo trong thap nien 1930 đa vuot qua Anh-Phap-Đuc va hoan thanh cong nghiep hoa nhanh hon bat ky quoc gia nao khac trong lich su, hoac hien nay thi Trung Quoc đa vuot xa An Đo, Cuba đa vuot hon phan lon cac nuoc My Latinh trong cac chi so ve giao duc va y te.
Nhung loi chi trich khac tap trung vao viec mot so nha nuoc cong san đa lam ton hai nghiem trong hoac pha huy nhieu di san van hoa cung nhu ton giao o nhieu noi. Trong truong hop cua Lien Xo, nhung loi chi trich nay thuong đe cap đen viec đoi xu uu đai qua muc đoi voi chu nghia hien thuc xa hoi chu nghia Đa tung co mot thoi Thuyet tuong đoi cua Einstein bi xem la "Hoc thuyet khoa hoc tu san" o Lien Xo. Nhung loi chi trich khac tap trung vao cac thi nghiem van hoa quy mo lon cua cac che đo cong san nhat đinh, đa gay nen nhung ton that lon. Tai Romania, trung tam lich su-van hoa cua thu đo Bucharest đa bi pha huy va ca thanh pho đuoc thiet ke lai tu nam 1977 đen nam 1989. Tai Lien bang Xo viet, hang tram nha tho đa bi pha huy hoac chuyen đoi thanh muc đich khac trong nhung nam 1920 va 1930. Van hoa Trung Quoc, mot nen van hoa co truyen thong lich su 5000 nam, đa bi huy hoai nghiem trong trong cuoc Cach mang van hoa ma nhung nguoi cong san khoi xuong vao thap nien 1960 . Nguoc lai, nhung nguoi ung ho chu nghia cong san bien minh rang cac chinh sach van hoa đo tuy gay ton that ve ngan han, nhung ve dai han thi no đa co tac dung lon trong viec thuc đay cac tien bo xa hoi, loai bo cac tan du hu lau cua xa hoi trung co mot cach nhanh chong. Vi du nhu Lien bang Xo viet đa thanh toan xong nan mu chu, chong phan biet chung toc va thuc hien nam - nu binh quyen tu thap nien 1930, trong khi nhieu nuoc tu ban phuong Tay chi thuc hien xong viec nay vao thap nien 1970. Hoac Trung Quoc nho cac chinh sach van hoa quyet liet ma chi trong 20 nam đa loai bo đuoc che đo phan biet đang cap, phan biet chung toc, nan mu chu, me tin di đoan va cac hu tuc khac nhu bo chan phu nu, đa the, tao hon... trong khi An Đo co cung xuat phat điem nhung trong suot 70 nam van chua xoa bo đuoc triet đe cac tan tich thoi trung co nay, chinh nhung tan tich nay cung nhu che đo đang cap đang kiem ham su phat trien cua An Đo.
Co nhung nha phe binh chong cong cho rang cho rang cac nha nuoc cong san đa to ra "đao đuc gia" khi len an chu nghia đe quoc Phuong Tay boi mot so quoc gia cong san nhu Lien Xo hay Trung Quoc đa tung nhieu lan thuc hien can thiep vao noi bo nuoc khac, chang han nhu khi Lien Xo sap nhap Baltic va tan cong Phan Lan trong the chien II, hoac tran ap cuoc noi day o Tiep Khac va Hungary cung voi mot loat cac hanh đong can thiep quan su trong thoi ki Chien tranh Lanh . Viec Trung Quoc sap nhap Tay Tang hay nhung tranh chap cua Trung Quoc tren bien Đong thoi gian gan đay cung đuoc nhieu nguoi coi la bieu hien cua chu nghia đe quoc. Nguoc lai, nhung nguoi ung ho chu nghia cong san cho rang mot so hanh đong dung vu luc neu tren cua cac quoc gia cong san chi the hien nhung tranh chap mang tinh cuc bo, la mau thuan lich su tu xa xua giua cac dan toc lang gieng, hoac do tinh than dan toc chu nghia chu khong lien quan đen chu nghia cong san (viec cac nuoc lang gieng xay ra tranh chap lanh tho, tan cong lan nhau la đieu thuong xuyen dien ra tren the gioi du ho thuoc bat ky the che chinh tri nao, nhu tranh chap An Đo - Pakistan, Iran - Iraq, Israel - Palestine, Han Quoc - Nhat Ban...), no khac han voi viec Đe quoc Anh, Phap, Đuc, My đem quan đi nua vong Trai Đat đe xam chiem chau A va chau Phi, can thiep vao chinh tri noi bo quoc gia khac (nhung dan toc von khong co tranh chap lanh tho voi ho), va no cung khong dan toi viec thiet lap thuoc đia nhu cac nuoc đe quoc chu nghia phuong Tay đa lam vao the ky 19.


Thu muc Kornai, Janos, The Socialist System. The Political Economy of Communism. Princeton: Princeton University Press, and Oxford: Oxford University Press, 1992
Ban tieng Viet: Kornai Janos, He thong xa hoi chu nghia. Chinh tri kinh te hoc phe phan, Nguyen Quang A dich, Ha Noi: Nha xuat ban Van hoa Thong tin, 2002.
Tom luoc: Nguyen Quang A, Mo hinh Kornai ve cac he thong kinh te Luu tru ngay 27 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine
Joseph E. Stiglitz, Whither Socialism?, Cambridge, Massachusetts, and London, England: The MIT Press


Xem them Chu nghia Marx
Chu nghia duy vat
Tuyen ngon Đang Cong san
Tu ban (tac pham)
Karl Marx
Friedrich Engels
Vladimir Lenin
Chu nghia xa hoi
Thuyet domino
Dan chu xa hoi
Cac vu tham sat duoi che đo Cong san
Đai Tuong niem Nan nhan cua Chu nghia Cong san


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Communism tai Wikimedia Commons
Communism tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Chu nghia cong san tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Le Hai 2008, Chu nghia Mac đuong đai, Talawas Luu tru ngay 4 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine
Ly tuong cong san se thap sang the ky XXI Luu tru ngay 17 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Tu lieu: Nghi quyet 1481 cua Hoi đong Chau Au (toan van bang Anh ngu) Luu tru ngay 18 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_communist_ideologies