Toi gau hay hanh gau (danh phap hai phan: Allium ursinum) la mot loai thuc vat lau nam, chu yeu moc hoang da va co ho hang gan voi hanh tam. Ten goi khoa hoc cua no co nguon goc tu mot thuc te la gau nau cung nhu lon rung thich an cu cua loai nay va chung đao boi đat đe lay cu.
Toi gau moc chu yeu tai cac khu rung la som rung vung đam lay on đoi thuoc chau Au, Bac A, Bac My, va no la pho bien nhat trong cac khu vuc voi đat chua, trong cac thung lung gan cac con song. O dang hoang da, no co the moc va phat trien tot tan khu vuc lanh nguyen . No ra hoa truoc khi ra la moi va lam cho khong khi sac mui toi kha manh rat đac trung cua no.


Su dung La toi gau đuoc nguoi ta thu hoach đe lam xa lach, luoc hay lam mot loai pesto (mot dang nuoc cham kieu Italy). No cung đuoc su dung lam co kho cho gia suc. Bo an co co chua toi gau se tiet ra sua co mui toi hoi nhe, va bo lam tu loai sua nay đa tung rat pho bien tai Thuy Si vao the ky 19.
Chung cu đau tien đa biet ve viec con nguoi su dung toi gau co tu khu đinh cu thoi đai đo đa giua tai Barkaer (Đan Mach), tai đay nguoi ta đa tim thay nhung dau vet cua la toi gau. Tai khu đinh cu thoi đai đo đa moi o Thayngen-Weier, Thuy Si (van hoa Cortaillod) nguoi ta cung phat hien thay ham luong cao cua phan hoa toi gau trong cac lop di chi, đieu nay đuoc dien giai nhu la chung cu cua viec su dung toi gau lam co kho.
La toi gau, thuong đuoc thu hoach vao mua xuan, truoc khi no ra hoa. Cu cua toi gau nho, khong đuoc su dung trong nau an, mac du no khong đoc hai cho suc khoe khi su dung. Mui vi cua la toi gau la trung gian giua mui la hanh hay la toi va no giau vitamin C.
Toi gau đac biet pho bien trong am thuc cua cac khu vuc nhu Kavkaz, Siberia, Vien Đong, Đuc, Trieu Tien va mien bac Trung Quoc. Tai khu vuc phia tay cua Nga va Ukraina nguoi ta cung su dung toi gau, nhung it pho bien hon. Tai Kavkaz, nguoi ta su dung toi gau chu yeu trong cac mon an nong. Tai Tay Au, đac biet la tai Đuc va Ao, nguoi ta dung toi gau nhu mot thanh phan đe lam mot so loai banh mi (barlauchbrot) va banh nuong (barlauchkuchen) cung nhu trong mot dang pesto đac biet (barlauchpesto) cung hung que. Toi gau (tieng Đuc: barlauch, nghia la 'hanh/toi gau') gan đay mot lan nua đa tro thanh pho bien trong am thuc Đuc. Thi tran Eberbach la noi dien ra hoi cho toi gau hang nam vao thang 3 va thang 4 duoi ten goi "Eberbacher Barlauchtage".


= Cay thuoc =
Toi gau đuoc su dung nhu la mot loai cay thuoc tu thoi cua nguoi Đuc, Celt va La Ma co đai. Trong khi nghien cuu cac khu vuc khao co tai cac khu dan cu thuoc thoi ky đo đa moi o khu vuc ven day nui Alps, nguoi ta khong hiem khi phat hien ra dau vet cua toi gau, đieu nay đat ra gia thiet ve viec su dung toi gau co tu khoang 5.000 nam truoc.
Toi gau co cac tinh chat tay tru giun san va khang trung. Nguoi ta cung khuyen cao su dung no trong đieu tri benh scobut va xo vua đong mach, va trong y hoc co truyen cac khu vuc nay nguoi ta đa dung no nhu vay trong hang nghin nam qua, trong đo co ca cac benh nhu nong sot, thuoc tay giun san va khang trung, cung nhu su dung ngoai da trong truong hop phong thap, hay cac benh nhiem trung đuong ruot khac. Tai La Ma co đai va thoi ky Trung co, toi gau đuoc coi la mot loai thuoc đe tay rua ruot va mau,.


Xem them Allium tricoccum: Toi hoang
Allium ampeloprasum: Toi voi
Allium victorialis: Loai hanh, toi đoi khi cung đuoc goi la toi gau


Thu vien Ghi chu Lien ket ngoai Toi gau tai cac trang ve gia vi cua Gernot Katzer
Cong thuc che bien mon xup toi gau kieu Ao Luu tru ngay 21 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine