Han Quang Vu Đe (chu Han: 漢光武帝; 15 thang 1, 5 TCN – 29 thang 3, 57), hay con goi Han The To (漢世祖), huy Luu Tu (劉秀), bieu tu Van Thuc (文叔), la vi Hoang đe sang lap trieu đai Đong Han trong lich su Trung Quoc, đong thoi la vi Hoang đe thu 16 cua nha Han. Ong tri vi tu ngay 5 thang 8 nam 25 đen khi mat, tong cong 32 nam.
La dong doi xa cua nha Tay Han va tung tham gia khoi nghia Luc Lam chong lai chinh quyen Vuong Mang, Han Quang Vu Đe đa ly khai khoi chinh quyen moi cua Luc Lam, đanh bai cac luc luong cat cu va thong nhat quoc gia, mo ra thoi ky thinh tri cua Trung Quoc sau nhieu nam bien đong, đuoc goi la Quang Vu trung hung (光武中興).
Trong lich su Trung Quoc, Quang Vu Đe Luu Tu đuoc đanh gia cao voi tai cam binh, sau khi xung Đe đa đich than dan binh thao phat tu phuong, thu phuc nhieu quan phiet va cung co chinh quyen nha Han sau mot thoi gian bi gian đoan. Ong trong hien đai si, khoan hau trong tin, nen đuoc chu hau Đau Dung (竇融), tuong Ma Vien đeu quy phuc. Khac voi to tien Han Cao To Luu Bang, hoac cac vi Hoang đe khai quoc ve sau nhu Minh Thai To Chu Nguyen Chuong, ong khong sat hai hien than theo minh nhu ho, ma thien đai, khuat phuc ho phuc vu minh cho đen het trieu đai cua minh.
Đoi voi Hung No, Quang Vu Đe sap nhap Nam Hung No vao lanh tho nha Han, nhap vao 8 quan bien phong phia Bac gom: Bac Đia, Soc Phuong, Ngu Nguyen, Van Trung, Đinh Tuong, Nhan Mon, Đai Quan va Tay Ha. Quang Vu cho phep Thien vu ngu tai My Tac huyen cua Tay Ha. Theo thoi gian, dien bien Bat quan nay ngay cang tro thanh mot the luc manh, vua gop phan giup nha Han ngan chan Bac Hung No, lai tu tao thanh 1 the luc quan phiet. Đen thoi ki giua Đong Han, ben canh loan nguoi Khuong thi Bat quan thuong xuyen noi loan, tao thanh mot moi hoa Bac phien trong suot thoi gian con lai cua Đong Han.


Than the = Nhanh Thung Lang =
Han Quang Vu Đe Luu Tu la chau 9 đoi cua Han Cao To Luu Bang. To 6 đoi cua Luu Tu la Hoang luc tu Truong Sa Đinh vuong Luu Phat (劉發), Hoang tu thu sau cua Han Canh Đe Luu Khai. Me Luu Phat la Đuong Co (唐姬) von chi la no ti, vi đuoc sung hanh ma sinh ra Hoang tu, nen Luu Phat khong đuoc Canh Đe yeu, chi phong lam Truong Sa vuong (長沙王), đat phong tai mot vung xa kinh thanh, am thap va can coi.
Lam Truong Sa vuong đuoc 28 nam thi Luu Phat mat, con truong la Luu Dung (劉庸) ke vi, tuc la Truong Sa Đai vuong (長沙戴王). To 5 đoi cua Luu Tu ten Luu Mai (劉買), la con thu cua Truong Sa vuong Luu Phat nen chi đuoc phong Hau tuoc o huong Thung Lang, huyen Linh Đao thuoc quan Linh Lang (thuoc Đong bac Ninh Vien, Ho Nam hien nay), goi la Thung Lang hau (舂陵侯).
Luu Mai co hai con, con truong Luu Hung Cu (劉熊渠), con thu la Luu Ngoai (劉外) chinh la cu cua Luu Tu. Theo quy đinh, Luu Hung Cu thua ke ngoi Thung Lang hau, con Luu Ngoai khong đuoc chuc vu gi, chi co the tien than bang khoa cu hoac cac hinh thuc khac đe lam quan. Sau Luu Ngoai tu phan đau lam Thai thu quan Uat Lam (khu vuc Que Binh, Ngoc Lam tinh Quang Tay hien nay).


= Doi ve Nam Duong =
Con Luu Hung Cu la Luu Nhan (劉仁) noi chuc Thung Lang hau, con con Luu Ngoai la Luu Hoi (劉回) - ong noi cua Luu Tu - cung tu phan đau lam chuc Đo uy o Cu Loc (vung Cu Loc thuoc tinh Ha Bac, Trung Quoc). Luu Hoi la em ho cua Thung Lang hau Luu Nhan, co cong lon trong viec van đong Han Nguyen Đe Luu Thich cho gia toc ho Luu o Thung Lang đuoc doi tu huyen Linh Đao xa xoi va khac nghiet ve huyen Thai Duong, thuoc quan Nam Duong - nam trong ban đo Trung nguyen. Vung Nam Duong khi đo ngoai gia toc anh em Luu Nhan con co nhung chi khac cua Luu Phat truoc đay nhu Luu Đan (劉丹) cung đuoc doi tu Truong Sa ve som hon va cac chi nay đeu co quan he kha chat che.
Luu Hoi co hai con trai, con truong la Luu Kham (劉欽), con thu la Luu Luong (劉良). Luu Kham la cha Luu Tu, lay con gai hao phu Phan Trong (樊重) la Phan Nhan Đo (樊娴都). Thoi Han Thanh Đe, Luu Kham qua sat hach đuoc phong lam Huyen lenh cua huyen Te Duong, thuoc quan Tran Luu, sau chuyen ve lam Huyen lenh o Nam Đon. Luu Luong đuoc cu lam "Hieu liem", roi lam Huyen lenh huyen Tieu, thuoc Bai quan.
Luu Kham va Phan Nhan Đo sinh đuoc 6 nguoi con: 3 trai 3 gai. Luu Tu la con thu 5 trong nha, ra đoi tai nha phu huyen Te Duong vao ngay 15 thang 1, nam 5 TCN. Ong co 2 anh va 2 chi, 1 em gai; theo thu tu thi la: chi ca Luu Hoang (劉黃), chi thu Luu Nguyen (劉元), anh ba Luu Dien, anh bon Luu Trong (劉仲) cung em gai ut Luu Ba Co (劉伯姬). Anh em nha Luu Tu xuat than trong gia đinh Huyen lenh, lai la than toc Nam Duong Luu thi nen gia the cung goi la kha gia, do vay cac anh chi em trong nha Luu Tu đuoc cha me quan tam day do tu nho. Khi Luu Tu đuoc 11 tuoi, Luu Kham bi benh đot ngot qua đoi, Phan Nhan Đo đua 6 anh em Luu Tu song dua vao chu la Luu Luong.
Nam 8, khi Luu Tu 15 tuoi, Vuong Mang cuop ngoi nha Han, lap ra nha Tan. Anh ca Luu Dien nuoi chi chong lai Vuong Mang đe bao thu cho nha Han. Trong khi Luu Tu cham chi hoc hanh va giu ne nep trong nha thi Luu Dien to ra khac han, thich song phong khoang, ban tai san ket giao giang ho theo phong cach cua Luu Bang. Luu Tu bi anh che la co tam nhin han hep, chi luan quan trong nha, chu tam nhung đieu vun vat nhu ong Luu Trong - anh cua Luu Bang truoc kia. Tuy nhien Luu Tu khong tranh luan voi anh ve viec đo. Su khiem ton cua Luu Tu khien ong it đuoc moi nguoi chu y.
Khoang nien hieu Thien Phuong nha Tan (14 - 19), Luu Tu len du hoc o Truong An. Luu Tu qua cac ky sat hach, đuoc vao nha Thai hoc đe hoc chinh su theo danh nho Hua Tu Uy. Do thieu tien hoc, ong cung cac ban hoc nhu Đang Vu, Chu Huu chung nhau tien lam thuoc vien ban; hoac mua lua roi cho nguoi khac thue cho hang kiem tien. Ngoai ra, ong con đuoc Chu Huu nha kha gia chu cap, giup đo. Tuy nhien sau đo vi kho khan qua, ong phai bo do viec hoc tro ve nha sau 2 nam.


Chong Vuong Mang = Khoi nghia =
Chinh quyen Vuong Mang ngay cang mat long dan, khap noi noi day chong trieu đinh tu nam 15. Lon manh nhat la 2 cuoc khoi nghia Luc Lam do Vuong Khuong va Vuong Phuong cam đau o nui Luc Lam (nam 17) va cuoc khoi nghia Xich Mi do Phan Sung đung đau o huyen Cu (nam 18).
Phong trao khoi nghia lan rong. Nam 21, quan Luc Lam ngay mot lon manh, đanh tan 2 van quan cua quan tran thu Kinh chau o Van Đo. Đia ban cua quan Luc Lam mo rong ra vung giap ranh 3 quan Giang Ha, Nam Quan va Nam Duong – gan voi noi o cua Luu Tu. Đieu đo truc tiep tac đong đen anh em Luu Tu va Luu Dien. Cung luc anh em Luu Tu tinh chuyen dung co chong Vuong Mang, mot so nhan si va mon khach cua Luu Dien đa tham gia khoi nghia cac noi, vi vay anh em Luu Dien so bi toi chua chap "quan phan loan" phai lan tron đi noi khac, lay co đi buon thoc gao tron ve Tan Da theo anh re Đang Than.
Thang 9 nam 22, Luu Dien va Luu Tu chia nhau đi tap hop luc luong chuan bi khoi binh. Trong khi Luu Tu o Uyen Thanh tap hop ban be nhu anh em Ly Thong, Lai Hap, anh re Đang Than, chu Luu Suong,... đuoc vai ngan nguoi thi Luu Dien tro ve que cu o huong Thung Lang huyen Thai Duong, tu tap đuoc vai ngan thanh nien cung cac mon khach giang ho va gia nhan dung co khoi nghia. Co nguoi nghe Luu Dien phat đong con e ngai, nhung sau đo trong thay Luu Tu mac ao, đoi mu chien dan quan tu Uyen Thanh toi đeu rat kinh ngac, cho rang ngay thuong Luu Tu than trong va khiem ton giu minh, nay cung lam phan thi thien ha se phai đoi chu. Vi vay nhung nguoi e ngai đeu quyet chi theo anh em Luu Tu. Hai đao quan hop lam mot, đuoc hon 7000 nguoi. Luu Dien tu xung lam tru thien bo ho, giu chuc thong soai chi huy toan quan. Canh quan nay goi la Thung Lang quan.


= Gia nhap quan Luc Lam =
Can cu Luc Lam co dich benh, quan Luc Lam phai chia lam 2 canh rut khoi Luc Lam: mot canh theo Vuong Khuong, Vuong Phuong, Ma Vu đi ve Nam Duong, goi la quan Tan Thi; canh kia theo Vuong Thuong, Thanh Đan đi ve Nam Quan goi la quan Ha Giang. Thang 7 nam 22, quan Tan Thi đi đen huyen Tuy, lai đuoc su gia nhap cua quan Binh Lam cua Tran Muc va mot tong that nha Han la Luu Huyen. Nghe tin đo, anh em Luu Tu ben cu Luu Gia đen lien he voi cac thu linh quan Tan Thi xin gia nhap. Vuong Khuong lap tuc chap thuan. Luc luong quan Tan Thi co quan Thung Lang hop suc nen manh len nhieu.
Quan Tan Thi tien ve phia tay đanh vao Truong Tu. Trong tran đau tien đung đo voi quan trieu đinh, Luu Tu vi la bo tuong van chua co ngua cuoi nen phai cuoi trau ra tran. Tran nay quan khoi nghia giet chet huyen uy Tan Da. Nho đoat đuoc ngua cua đich, Luu Tu moi co ngua cuoi ra tran.
Sau đo quan Tan Thi lai đanh bai quan Tan o Đuong Tu, lai gianh thang loi, thu đuoc nhieu quan luong.
Tuy nhien, ngay sau tran thang nay, quan Luc Lam va quan Thung Lang bat đau ran nut, vi cac tuong Luc Lam von so đong la nong dan, qua nhiet tinh đanh tran trong khi cac tuong Thung Lang xuat than tu đia chu, it xong pha chien tran nhung gianh giat cua cai thu đuoc rat nhanh. Vi vay cac tuong Luc Lam to y bat binh. Luu Tu voi đung ra dan hoa đe tranh đo vo lien minh, sai cac thuoc ha nop bot cua cai thu đuoc cua quan Tan cho cac tuong Luc Lam.


= Bai tran Tieu Truong An =
Do giu đuoc hoa khi, hai canh quan lai phoi hop đanh ha đuoc Cuu Duong va tien ve Tan Đo, ap sat Uyen Thanh - thu phu cua Nam Duong.
Thang 12 nam 22, cac tuong tran thu Nam Duong la Chan Phu va Luong Khau Tu mang 10 van quan ra đoi đich. Hai ben gap nhau o Tieu Truong An huyen Duc Duong. Quan Luc Lam (gom Tan Thi va Thung Lang) vua thang tran, chu quan khinh đich, bi quan Tan đanh tan tac. Canh quan cua Luu Tu bi chet va tan chay het, mot minh Luu Tu cuoi ngua chay thoat.
Tren đuong đi, ong gap em gai Luu Ba Co, ben keo len ngua đi cung. Đi đuoc mot đoan, anh em Luu Tu lai gap chi Luu Nguyen va ba con nho. Thay chi co mot con ngua, Luu Nguyen biet khong the thoat nen mot muc giuc hai em đi truoc. Luu Tu đanh mang em gai chay. Sau đo quan nha Tan đuoi đen, giet ca bon me con Luu Nguyen. Mo ma nha Đang Than cung bi san phang. Anh hai cua Luu Tu la Luu Trong cung bi giet trong tran nay.


= Đai chien Con Duong =

Quan Luc Lam bai tran phai lui ve giu Cuc Duong. Luu Tu va Luu Dien nghe tin canh quan Giang Ha cua Luc Lam vua thang tran, ben sai nguoi đen lien lac voi Vuong Thuong đe nghi hoi binh. Vuong Thuong đong y. Thang 1 nam 23, quan Giang Ha keo ve Cuc Duong hop lam mot voi quan Tan Thi. Tu đo quan Luc Lam lai thong nhat, nhue khi lai tang len.
Quan Luc Lam chia lam nhieu canh bat ngo tap kich, giet chet Chan Phu va Luong Khau Tu. Sau đo Luu Dien lai dung ke đanh bai canh quan cua hai tuong Nghiem Uu va Tran Mau o phia bac song Duc Thuy. Quan Tan thua bo chay ve co thu o Uyen Thanh.
Trong quan Luc Lam co chu truong lap mot nguoi hoang toc nha Han len lam vua đe co danh chinh đanh Vuong Mang, khoi phuc nha Han. Ngoai Luu Huyen va anh em Luu Dien, Luu Tu, trong quan Luc Lam con co cac tong that la Luu Luong, Luu Tu, Luu Gia. Vuong Khuong va Vuong Phuong chu truong lap Luu Huyen la nguoi tai nang kem va khong co vay canh, the luc đe de khong che, trong khi thieu so theo Luu Dien khong tan thanh, muon minh đuoc lap. Cuoi cung, so đong cua Vuong Khuong thang the, Luu Huyen đuoc lap lam vua, voi danh nghia khoi phuc nha Han đe đanh nha Tan, tuc la vua Han Canh Thuy Đe.
Thang 2 nam 23, quan Luc Lam duoi danh nghia nha Han chia lam 2 đuong, canh quan lon do Vuong Khuong, Luu Dien chi huy đanh Uyen Thanh; canh thu 2 nho hon do Vuong Phuong, Vuong Thuong, Luu Tu chi huy, mang 2 van quan đanh Con Duong, Đinh Lang va đat Yen. Quan Nghiem Uu, Tran Mau bo Uyen Thanh ve giu Dinh Xuyen, giao cho cac tuong duoi quyen co thu Uyen Thanh.
Canh quan cua Vuong Thuong va Luu Tu cung luon thang tran, thu rat nhieu cua cai va luong thuc, mang cung cap cho Luu Dien.
Vuong Mang nghe tin quan Tan lien tiep that bai, lien phai Đai tu đo Vuong Tam, Đai tu khong Vuong Ap trung tap het quan tuong con lai gom 42 van quan đi đanh quan Luc Lam, mang theo ca ho, bao, voi. Thang 5 nam 23, quan Vuong Tam tien đen Dinh Xuyen, hop voi quan cua Nghiem Uu, Tran Mau. Bon tuong hop đai binh tien ve phia nam, đung đo voi canh quan nho cua Luc Lam duoi quyen Luu Tu va Vuong Thuong. Sau vai tran đanh chan o Duong Quan, Luu Tu cung lui ve Con Duong.
Quan tien phong cua Vuong Ap gom 10 van nguoi keo đen thanh Con Duong. Vuong Ap cho quan vay 4 mat, ha trai giu xung quanh. Trong thanh, quan Luc Lam chi co hon 8000 nguoi. Vuong Phuong va Vuong Thuong chu truong pha vay chay nhung Luu Tu cho rang khong nen, vi luc luong qua chenh lech se bi hon loan va bi giet het. Cac tuong phan đoi chu truong cua Luu Tu. Đang ban bac chua xong thi co tin bao rang: Hau quan Tan keo đen, rat đong nguoi, dai hon tram dam khong dut.
Cac tuong thay Luu Tu noi co ly, ben quyet đinh nghe theo ke cua ong. Vuong Phuong va Vuong Thuong lo giu thanh, Luu Tu va Tong Khieu, Ly Dat cung 13 ky binh nhan luc đem toi, nhan luc quan đich đong đao chua lap trai xong, keo ra cua nam thanh, đen cac huyen đa chiem đuoc truoc kia thu thap binh ma ve cuu vien.
Quan Tan tap hop đu 42 van nguoi, đanh thanh du doi, cac tuong trong thanh phai lieu chet giu.
Thang 6, cac canh quan Luc Lam o Yen Thanh va Đinh Lang nghe tin Luu Tu cap bao, ben hop binh đuoc vai ngan nguoi tien ve cuu Con Duong. Khi cach quan Tan con 5 dam, Luu Tu bay tran. Vuong Tam coi thuong vien binh, chi mang vai ngan quan ra đanh. Luu Tu nhan luc quan Tan chua bay tran xong, ben tu minh hang hai đi đau, đanh vao tran đich toi. Quan Tan bi đanh bat ngo, thua tran bo chay. Luu Tu thua co truy kich giet hon 1000 nguoi.
Luc đo canh quan Luu Dien va Vuong Khuong moi ha đuoc Uyen Thanh 3 ngay nhung phia Luu Tu chua biet tin. Song ong van sai nguoi phao tin rang Uyen Thanh đa bi quan Luc Lam ha, tu đo quan chu luc se toi cuu Con Duong. Đieu đo khien quan trong thanh rat vung tam, con quan Vuong Tam, Vuong Ap o ngoai lo lang.
Luu Tu chon ra 3.000 quan trong đoi vien binh, nhan luc đem toi vuot qua Con Thuy phia tay thanh Con Duong, rang sang hom sau đot ngot tan cong vao trung quan cua quan Tan. Quan Tan bi đanh bat ngo. Vuong Tam voi mang 2 van quan ra nghenh chien, nhung quan si hoang loan khong sap đuoc đoi hinh, bi quan Luc Lam đanh đai bai. Vuong Tam bi giet trong tran nay.
Chu soai bi giet lam quan Tan hoang loan. Trong thanh, Vuong Thuong va Vuong Phuong keo ra đanh sap lai, quan Tan bi giet rat nhieu, nguoi chet dai hon 100 dam. Cung luc đo troi bat ngo đo mua to gio lon, nuoc song Tri Xuyen phia bac Con Duong dang cao, chan đuong thao chay cua quan Tan. Quan Tan bi chet đuoi tren song rat nhieu, cac tuong Vuong Ap, Nghiem Uu va Tran Mau chay thoat. Quan si nha Tan cung nhau đao ngu rat nhieu, chi co Vuong Ap cung vai ngan quan trung thanh chay ve Truong An.


= Nen đau thuong va han thu =
Sau khi ha Uyen Thanh, Canh Thuy Đe Luu Huyen lay đay lam kinh đo. Luu Dien co cong đanh chiem Uyen Thanh nen to ra cay cong, bat phuc Luu Huyen, tu xung la Tru thien đai tuong quan. So Luu Dien muu lat đo, phe Luu Huyen đuoc Vuong Khuong, Than Đo Kien ung ho ban nhau giet Luu Dien đe tru hau hoa.
Luu Tu nhan thay trong hang ngu cac tuong Thung Lang cu, Ly Dat tu khi gia nhap quan Luc Lam thuong gan gui lay long cac tuong Luc Lam ma xa lanh anh em minh. Do đo ong nhac Luu Dien canh giac voi Ly Dat, nhung Luu Dien khong đe y toi.
Biet mot tong that khac la Luu Tac ve phe Luu Dien va phan đoi viec lap Luu Huyen, Huyen trieu ve giet chet. Luu Dien co mat o đo thay vay kien quyet phan đoi, đoi thu lenh chem Luu Tac. Chu Vi va Ly Dat ben khuyen Luu Huyen nhan đo xu toi luon Luu Dien đong muu phan nghich. Canh Thuy Đe đuoc co hoi ben sai bat luon Luu Dien mang chem vi toi chong đoi.
Sau tran thang Con Duong, Luu Tu mang quan đanh chiem quan Dinh Xuyen. Đuoc tin anh bi giet, Luu Tu rat đau xot nhung co nen long, khong đe tang Luu Dien, cuoi noi nhu thuong đe moi nguoi khong nghi ngo. Sau đo ong đen ta toi voi Canh Thuy Đe khien Canh Thuy Đe rat ngac nhien. Canh Thuy Đe thay Luu Tu co cong thang tran Con Duong, nhan đo muon an ui, phong ong lam Pha lo tuong quan, Vu Tin hau.
Luu Tu tro ve ban bo giu thai đo nhu binh thuong đe lung lac cac thu ha cua Luu Huyen; ong van kin đao tuong niem Luu Dien: khong uong ruou, khong an thit. Chi co duy nhat bo tuong Phung Di biet viec Luu Tu lang le khoc anh mot minh ban đem, hieu ong va đuoc ong tiet lo tam su.


Binh đinh thien ha = Đi tran thu Ha Bac =
Nhan luc quan Tan thua tan tac, cac tho hao cac vung noi day cat cu. Chinh quyen nha Tan luc đo rat suy yeu, thuc te chi con Truong An va Lac Duong. Quan Luc Lam chia lam hai đuong tien đanh hai noi nay. Thang 7 nam 23, tuong quan Luc Lam la Vuong Khuong đanh ha thanh Lac Duong. Thang 10, quan Luc Lam tien vao Truong An, giet chet Vuong Mang, lat đo nha Tan.
Sau khi đanh chiem Lac Duong, Luu Huyen muon doi đo ve đo, ben phong Luu Tu lam Đai ly Tu le hieu uy đen Lac Duong sua sang cung đien. Thang 10 nam 23, Canh Thuy Đe doi đo ve Lac Duong. Khi quan Luc Lam cua Luu Huyen tien vao, vi nhieu nguoi an mac lon xon, mac ca đo phu nu nen cac chi si va đia chu to ve coi thuong; toi khi canh quan Luu Tu tien vao, trang phuc va đoi ngu nghiem chinh hon nen đuoc moi nguoi ne phuc.
Mac du diet đuoc nha Tan nhung pham vi quan ly cua Canh Thuy Đe chi bao gom Quan Trung, Lac Duong, Giang Hoai va Kinh chau, cac noi khac do cac luc luong nhan danh chong Vuong Mang noi day chiem giu. Luc đo vung Ha Bac van do cac tuong do Vuong Mang bo nhiem va cac canh quan khoi nghia chia nhau nam giu. Quan khoi nghia Xich Mi cua Phan Sung bat man voi Luu Huyen cung ly khai chong lai.
Luu Huyen đinh cu tuong đi binh đinh Ha Bac, Tu đo Luu Tu la anh ho cua Luu Tu ben tien cu Luu Tu. Ban đau Luu Huyen nghe theo Chu Vi, so tha Luu Tu đi se kho kiem che. Luu Tu ben nho cha con Ta thua tuong Tao Canh va Tao Hu tien cu mot lan nua. Canh Thuy Đe bang long phai Luu Tu đi. Thang 10 nam 23, ong nhan chuc Đai Tu ma, cung cac tuong Phung Di, Dieu Ky, Chu Huu,... roi Lac Duong len Ha Bac.


= Binh đinh Ha Bac =


 Bi truy đuoi  Đen Ha Bac, ong phai đoi mat voi hang loat luc luong chong đoi. Ngoai cac tuong cu cua Vuong Mang, cac canh quan khoi nghia khong tuan phuc trieu đinh Canh Thuy Đe rat nhieu, nhu quan Đong Ma, Thanh Đoc, Đai Dung, Cao Ho Thiet Kinh,... tat ca 15 canh quan. Them vao đo la luong đia chu đia phuong do mot thay boi la Vuong Lang đung đau, tu xung la con trai Han Thanh Đe, đoi ten la Luu Tu Du, chiem giu Ham Đan đe cat cu.
Khi Luu Tu đen Ham Đan, muu si cua Vuong Lang (Luu Tu Du) la Luu Ham đen yet kien đinh xin theo, xin hien ke đanh quan Xich Mi cua Phan Sung voi ong. Ham bay muu mo cua đe song Hoang Ha đe dim chet quan Phan Sung. Tuy nhien Luu Tu khong tan thanh y đo giet nguoi tan nhan nhu vay nen khong nghe theo. Luu Ham ben tro ve, cung cac đai đia chu nuoc Trieu quyet y giup Vuong Lang, lap Lang - voi ten Luu Tu Du – lam hoang đe.
Biet minh luc luong mong khong the đoi đich voi Vuong Lang, Luu Tu dan quan đen Chan Đinh. Vuong Lang treo giai cho ai giet đuoc ong thi phong Van ho hau, vi the thang 1 nam 24 ong phai tiep tuc chay len phia bac. Khi đen Lu No thi đuoc su ung ho gia nhap cua Canh Yem, con trai thai thu Thuong Coc la Canh Huong. Ong tiep tuc đi len phia bac đen huyen Ke, đinh tuan thu o đay đe thu phuc long nguoi, nhung o đau cung co hich van keu goi giet ong se co thuong. Ngoai ra, con cua hoang than Luu Gia – nguoi tham gia quan Thung Lang – la Luu Tiep cung khoi binh huong ung Luu Tu Du. Vi vay Luu Tu voi va tro ve phia nam, tren đuong ve ong khong dam ghe vao cac thanh ap, an ngu đeu o ben đuong.
Toan quan đoi khat, đen Nhieu Duong, Luu Tu phai tra xung la su gia cua hoang đe Luu Tu Du vao quan kiem com. Co nguoi to thai đo nghi ngo nhung vi Luu Tu giu thai đo binh tinh nhu thuong nen cuoi cung toan quan đi thoat.
Ve phia nam đen Nam Cung, troi ret, quan Luu Tu phai nghi trong nha bo khong ben đuong. Toi song Ho Đa khong co thuyen, nhung đung luc đo mat song đong bang nen toan quan Luu Tu vuot qua đuoc song, đen huyen Ha Bac roi toi Tin Đo, gap đuoc tuong tran thu la Nhiem Quang do Luu Huyen phai toi.


 Diet Vuong Lang  Luu Tu hop binh voi Nhiem Quang, ban cach lien lac voi cac canh quan khoi nghia nong dan Luc Tu Đo va Thanh Đau Tu Lo - đa hang Canh Thuy Đe - đe chong Vuong Lang. Ong sai Nhiem Quang viet hich đi khap cac quan huyen keu goi phan Vuong Lang theo Canh Thuy Đe.
Sau đo ong đe Quang Tong o lai giu Tin Đo, con minh cung Nhiem Quang mang quan toi Cu Loc, dung ke nghi binh uy hiep. Tuong giu Cu Loc hoang so xin hang. Luu Tu nhap quan o Cu Loc vao roi tien đen du hang tiep đuoc huyen The. Thai thu quan Hoa Thanh la Phi Đong cung quy hang ong, mang 2000 quan lai theo.
Co nguoi khuyen ong nen mang toan quan o Tin Đo va Hoa Thanh rut ve Truong An đe bao toan luc luong, nhung ong theo y kien cua Phi Đong, kien quyet o lai, khong bo Ha Bac. Sau đo ong mang quan tien đen Xuong Thanh, anh em Luu Thuc mo cua ra hang.
Theo ke cua Luu Thuc, Luu Tu sai nguoi đen cau hon chau gai cua hoang than Luu Duong, nguoi đang tran giu Chan Đinh, co 10 van quan va anh huong rat lon đoi voi cuc dien Ha Bac. Nho su thuyet phuc cua Luu Thuc, Luu Duong đong y ga nguoi chau gai (con chi) la Quach Thanh Thong cho ong. Su sach goi viec nay la "Luu Tu lay vo muon quan".
Nho binh luc cua Luu Duong, Luu Tu manh len rat nhieu. Ong đi đanh Trung Son, nhanh chong ha đuoc thu phu Lu No. Nhieu quan huyen nghe vay bat đau phan Vuong Lang theo ong. Ong tien ve phia nam, đanh chiem Tan Thi, Nguyen Thi, Phong Tu roi đanh bai tuong cua Vuong Lang la Ly Duc o Bach Nhan. Ly Duc chay vao thanh co thu, Luu Tu khong ha đuoc nen quay sang phia đong đanh Quang A.
Cung luc, thai thu Thuong Coc la Canh Huong - cha Canh Yem đa theo hang Luu Tu - hen hop binh voi thai thu Ngu Duong la Banh Sung, sai hai thu ha la Ngo Han va Khau Tuan, giao cho Canh Yem chi huy, mang quan nam tien đanh Vuong Lang. Quan Canh Yem rat manh me, giet hon 400 tuong, chem 3 van quan đich, chiem 22 huyen thuoc Trac quan, Trung Son, Cu Loc, Thanh Ha, Ha Gian va đen Quang A hoi binh voi Luu Tu. Luu Tu đuoc 3 tuong Canh Yem, Ngo Han va Khau Tuan rat vui mung.
Sau mot thoi gian Luu Tu roi Lac Duong, Canh Thuy Đe lai phai Ta Cung cam quan len Ha Bac đe hop suc voi Luu Tu tru Vuong Lang va binh đinh vung nay, đong thoi canh chung cu đong cua Luu Tu.
Sau khi vay đanh Cu Loc vai thang khong ha đuoc, thang 4 nam 24, ong bo Cu Loc, mang toan quan đen vay đanh Ham Đan – noi đong đo cua Vuong Lang. Sau hon 20 ngay vay ham, cuoi cung đen đau thang 5, Luu Tu ha đuoc thanh. Vuong Lang đinh bo tron, bi bo tuong cua Luu Tu la Vuong Ba giet chet.


 Tru Ta Cung, ly khai Canh Thuy  Thay Luu Tu phat trien lon manh, Luu Huyen ha chieu goi ong ve Truong An va bo nhiem cac tuong đen U chau nhan chuc. Luu Tu lay co chua binh đinh xong Ha Bac, khong mang quan ve. Sau đo ong theo ke cua Canh Yem, sai Yem đi cung Ngo Han đen trung tap binh ma o U chau. Vi Thuan, Mieu Tang va Thai Sung la nhung nguoi do Luu Huyen cu đen chong lenh khong theo, Ngo Han va Canh Yem lay co giet luon. Sau đo hai tuong đieu binh ma U chau ve voi Luu Tu, tu tap quan đoi đi đanh cac canh quan khoi nghia chua hang phuc.
Thang 3 nam 24, Luu Tu dung ke cuop luong thao, đanh bai canh quan Đong Ma la luc luong khoi nghia manh nhat Ha Bac, roi chieu hang ho.
Trong luc đanh dep cac canh quan khoi nghia, Luu Tu van phai lo đoi pho voi Ta Cung la tuong cua Luu Huyen. Luu Tu tim cach tang boc lay long Ta Cung khien Cung bot canh giac.
Sau đo Cung mang quan ve đong o Nghiep Thanh - thu phu Ky chau. Luu Tu mang quan dep quan khoi nghia Thanh Đoc, muon lua Cung doi Nghiep Thanh ben viet thu cho Cung, nho đi truy kich quan khoi nghia Vuu Lai o Son Duong. Ta Cung nghe theo, mang quan xuong Son Duong, đe Luu Khanh va Tran Khang o lai giu thanh. Luu Tu sau khi thang quan Thanh Đoc bi mat phai Ngo Han va Sam Banh mang quan đanh up Nghiep Thanh. Trong luc chua đanh, Luu Tu lai sai thuyet khach du đuoc Tran Khang lam phan Ta Cung, giet chet Luu Khanh dang thanh cho Ngo Han.
Ta Cung thang tran tro ve, khong biet Tran Khang đa lam phan, khinh suat dan hon 100 quan vao thanh, bi phuc binh cua Ngo Han giet chet.
Đau nam 25, sau khi binh đinh cac luc luong khoi nghia nhu Vuu Lai, Đai Thuong, Ngu Phien,... Luu Tu co ban lam chu toan bo Ha Bac. Mot so canh quan con sot lai chay tan mat ve co thu o mot so đia phuong.


= Đanh Luu Huyen =


 Xung đe  Ngay Ki Mui (22) thang 6 nam At Dau (5 thang 8 nam 25), theo loi khuyen cua cac thu ha, Luu Tu xung lam hoang đe o Hao Nam. Ong đat lap đan o noi hoang so, bo cao viec len ngoi, đat quoc hieu la Han đe ke tuc nha Han, nien hieu la Kien Vu. Cac tuong linh duoi quyen đeu đuoc phong chuc: Đang Vu lam Đai Tu đo, Vuong Luong lam Đai tu khong, Ngo Han lam Đai tu ma,...Luc nay ong 32 tuoi.


 Đanh ha Lac Duong  Thay Luu Tu ra mat ly khai, Canh Thuy Đe sai Chu Vi va Ly Dat mang 30 van quan ra đong o Lac Duong. Luu Tu mang quan đanh lay quan Ha Noi, lam chu Ha Bac, chuan bi tien đanh Quan Trung. Luu Tu sai Khau Tuan giu Ha Noi la noi giau co, khong bi chien tranh tan pha đe lam cho cung ung quan luong, sai Phung Di giu Manh Tan, kiem che quan Chu Vi o Lac Duong.
Thang 7 nam 25, ong cung cac tuong đen huyen Hoai, sai Ngo Han dan đau 10 tuong mang hon 10 van quan ra bao vay Lac Duong. Đe chia re đich, ong sai Phung Di viet thu cho Ly Dat khuyen hang. Ly Dat dao đong, nhung vi tung khuyen Luu Huyen giet Luu Dien nen chua dam ve hang. Tuy nhien, Dat cung thong đong đe Phung Di đanh chiem Thuong Đang, Thanh Cao ma khong ngan can.
Luu Tu lai co y sai nguoi tiet lo cho Chu Vi biet viec Ly Dat thong đong. Chu Vi đuoc tin ben trieu Dat đen giet chet. Cac bo tuong cua Dat bo Vi ve theo Luu Tu. Chu Vi giu thanh Lac Duong bi vay lau ngay, nho co 30 van quan va luong thuc đay đu nen kien cuong khang cu. Luu Tu thuc quan đanh thanh nhieu tran nhung van khong ha đuoc Lac Duong.
Cung luc, quan khoi nghia Xich Mi cua Phan Sung cung phan lai Luu Huyen, lap Luu Bon Tu moi 15 tuoi lam vua, đat nien hieu la Kien The, tuc la vua Han Kien The Đe, voi danh nghia tai lap nha Han. Nhu vay cung luc co ba vua Han la Luu Huyen, Luu Bon Tu va Luu Tu.
Trong khi Luu Huyen giao het quan chu luc cho Chu Vi thi quan Xich Mi đong 30 van nguoi tien ve tay, đanh chiem đuoc Truong An. Luu Huyen đuong cung cung đanh phai xin hang. Thang 12 nam 25, Luu Huyen bi quan Xich Mi treo co.
Thang 9 nam 25, nghe tin noi bo Luu Huyen luc đuc va that the truoc quan Xich Mi, Chu Vi ben mo cua thanh đau hang Sam Banh. Luu Tu cho Vi hang, khong tinh chuyen tra thu vi viec Luu Dien truoc kia.
Thu đuoc hang binh cua Chu Vi, Luu Tu nam đuoc luc luong quan đoi manh len rat nhieu. Thang 10 nam 25, ong doi đo ve Lac Duong.


= Chinh phuc quan Xich Mi =
Đau nam 26, do bi thieu luong, quan Xich Mi phai doi Truong An doi đen An Đinh va Bac Đia tim luong. Luu Tu sai Đang Vu mang quan đanh chiem thanh bo trong.
Tren đuong len phia tay bac, quan Xich Mi lai gap bao tuyet lon, quan si bi chet cong rat nhieu. Sau đo, quan Phan Sung lai bi quan cat cu cua Quy Ngao tap kich, đanh phai quay tro lai Truong An. Thay quan Xich Mi quay lai, Đang Vu mang quan đanh chan o Uc Di. Quan Xich Mi giao chien đanh bai quan Đang Vu, Vu phai bo chay ve Van Duong. Thang 9 nam 26, quan Xich Mi lai vao đuoc Truong An.
Sau đo, Đang Vu tiep tuc mang quan tap kich Truong An mot tran nua nhung van bi Phan Sung đanh bai. Trong luc chu quan, quan Xich Mi bi bo tuong cu cua Luu Huyen la Ly Bao mang quan đanh len, bi thua nang, chet 10 van nguoi. Luc đo khu giap ranh Truong An lai xay ra đoi lon, quan Xich Mi lai bi thieu luong. Vi vay đen thang 12 nam 26 lai rut khoi Truong An ve phia đong.
Luu Tu thay Đang Vu lien tiep thua tran ben sai Phung Di đi đanh quan Xich Mi. Thang 2 nam 27, Phung Di va Đang Vu truy kich quan Xich Mi, hai ben gap nhau o Hoi Khe nhung quan Phung Di van bi Phan Sung đanh bai.
Thang tran, Phan Sung tiep tuc tien ve đong, nhung Luu Tu đa bo tri them Hau Tien đong đon o Tan An va Canh Yem đong o Nghi Duong. Quan Xich Mi bat ngo bi hai canh quan chan đanh o đia phan hiem yeu tai Hao Đe, tro tay khong kip. Trong khi đo canh quan cua Phung Di va Đang Vu cung don đuoi toi tu phia sau. Phan Sung đai bai, dan quan chay sang huong nam, ve Nghi Duong.
Luu Tu dan quan đen Nghi Duong, bo tri quan mai phuc. Quan Xich Mi moi met sau nhieu tran giao chien va di chuyen đuong xa, luong thuc lai het, cung đuong khong the chong cu. Phan Sung đanh mang 10 van quan ra hang Luu Tu.
Ong tha tat ca nhung nguoi đau hang khong giet ai, lua loi khen ngoi Phan Sung va Tu Tuyen cung cac tuong Xich Mi ban linh, lai khong quen vo con o que nha. Sau đo ong cap nha cua va đat đai Phan Sung va cac tuong linh khac mang vo con đen đinh cu o kinh thanh Lac Duong.


= Diet quan hung, thong nhat quoc gia =


 Cac chu hau con lai  Sau khi quan Xich Mi bi chinh phuc, van con 11 luc luong cat cu chong đoi trong nuoc:

Luu Vinh la ton that nha Han, chau 8 đoi dong truong cua Luong Hieu vuong – con Han Van Đe, chiem cu 20 thanh o Son Đong, Giang To, Ha Nam, An Huy; tu xung la thien tu noi ngoi nha Han
Truong Bo o Lang Nha, giu 12 quan o mien trung Son Đong, lien minh voi Luu Vinh, xung la Te Vuong
Đong Hien chiem Thanh Đam o đong nam Son Đong, cung lien minh voi Luu Vinh, tu xung la Hai Tay vuong
Lu Phuong chiem giu Ngu Nguyen, Soc Phuong, Van Trung, Nhan Mon thuoc Noi Mong va bac Thiem Tay, Son Tay, Cam Tuc o phia tay bac, lien ket voi Hung No, tu xung la Thien tu.
Ly Hien chiem Lu Giang phia đong nam, tu xung Hoai Nam vuong
Tan Phong chiem Kinh chau o phia nam, tu xung la So Le Vuong
Banh Sung la tuong cua Luu Tu lam phan nam 26, tu xung la Yen vuong, chiem bac Ha Bac va Lieu Ninh
Cong Ton Thuat chiem cu đat Thuc lap nuoc Thanh gia, xung la Bach đe.
Quy Ngao chiem Lung Tay, đong nam Cam Tuc, xung vuong
Đien Nhung chiem Di Lang
Đau Dung chiem 5 quan o Ha Tay
Trong cac luc luong ke tren, Luu Vinh la luc luong manh nhat va nguy hiem nhat voi Luu Tu vi Vinh co đia ban lien ke, co thuc luc va lai la con chau truc he nha Han hon ong. Vi vay, Luu Tu chu truong diet Luu Vinh va cac luc luong vay canh truoc, con cac luc luong khac o xa va it kha nang uy hiep ong hon nen se thon tinh sau va tieu diet toan bo cac chu hau co moi hoa sau nay.


 Gan truoc xa sau  Do co luc luong kha hung hau, nhieu tuong gioi, Luu Tu mot mat tap trung vao nhung mui tan cong chinh, mat khac tuy vao dien bien tinh hinh tung vung, ong sai cac tuong cung luc tac chien tren nhieu mat tran.
Tu nam 26, nhan luc quan Xich Mi o Truong An gap đoi kem va bi cac luc luong khac cam chan, quay roi, Luu Tu tap trung quan chu luc đi đanh Luu Vinh. Do kinh đo Tuy Duong cua Luu Vinh chi cach Lac Duong cua Luu Tu vai tram dam, ong chu truong xuat quan đanh nhanh đe thang. Qua nhien Luu Vinh khong chong noi, bo kinh đo Tuy Duong chay ve giu Ho Lang. Thay đich suy yeu, Luu Tu rut ve Lac Duong lo đoi pho voi quan Xich Mi, sai Ngo Han đi đanh Ho Lang. Trong thanh nguy cap, thu ha giet chet Luu Vinh đe hang. Con Luu Vinh la Luu Hu chay ve voi Hai Tay vuong Đong Hien.
Luu Vinh bi giet lam nguy co phia đong bot đi. Luu Tu tinh đen phan tuong Banh Sung o Yen. Sung chiem giu ba quan Quang Duong, Thuong Coc, Huu Bac Binh, đanh đuoi tuong cua Luu Tu la Chu Phu khoi huyen Ke (Bac Kinh) va cau ket voi Hung No. Nam 28, ong sai Te Tuan đi đanh Yen. Trong khi chien su giang co, lieu the kho đanh thang đuoc Sung, Luu Tu dung ke am sat. Ong mua chuoc cac thu ha hau ha cho Sung la Tu Mat. Đau nam 29, Sung đang lam le cung bai an chay, thiu thiu ngu, Tu Mat troi luon Sung lai. Sau đo, Tu Mat lai gia truyen lenh goi vo Sung vao va chem chet ca hai nguoi, mang đau dang cho tuong Te Tuan. Voi chien su phia đong, Luu Tu nhieu lan sai cac tuong Ngo Han, Cai Dien, Ma Vu, Vuong Ba tan cong Luu Hu va Đong Hien. Nam 29, Luu Tu đich than cam quan, đanh bai Hien o Xuong Lu. Thang 8 nam 29, ong bat giet đuoc Luu Hu. Cung luc, Luu Tu sai manh tuong Canh Yem đanh Te vuong Truong Bo. Cuoi nam 29, Truong Bo khong chong cu noi, phai đau hang. Nam 30, Ngo Han vay Đong Hien o huyen Cu. Trong thanh het luong, Hien ngam chay ve Ho Trach, bi bo tuong cua Ngo Han đuoi theo giet chet. Toan bo phia đong, gom Son Đong, Ha Nam va Giang To thuoc ve Luu Tu.
Nam 28, sau khi diet đuoc quan Xich Mi va don cac luc luong cua Luu Hu va Đong Hien vao the phong thu, Luu Tu đieu quan đanh Tho Xuan, sai Ma Thanh vay đanh Ly Hien o Thu Thanh. Ly Hien cam cu đen đau nam 30 thi thanh vo. Hien bo chay, bi thu ha giet chet. Vung Lu Giang hang Luu Tu. Thang 11 nam ay, khi chien su mien đong đa kha thuan loi, Luu Tu đich than đi đanh Uyen Thanh o phia nam. Ong sai Chu Huu đanh Tan Phong, vay khon Phong o Le Khau. Thang 6 nam 29, Chu Huu pha đuoc thanh, bat đuoc Tan Phong.
Trong khi Chu Huu đanh Phong, thang 3 nam 29, Luu Tu cung Sam Banh đi đanh Đien Nhung o Di Lang. Nhung thua tran, bo chay vao Thuc. Luu Tu bat het vo con va hon van quan cua Nhung. Cung nam, Luu Tu sai nguoi đi du Đau Dung o Ha Tay. Đau Dung lieu the khong chong đuoc nen quy hang Luu Tu. Nho vay Luu Tu đa bot đuoc 1 luc luong co the lien minh voi Quy Ngao o phia tay. Cung trong nam 29, khi quan hung phia đong co ban bi dep, cac luc luong khoi nghia nong dan o Ha Bac con sot lai truoc đay nhu Đan Huong, Hoach Sach, Phuc Binh, Vuu Lai,... cung bi dep hoan toan. Toi nam 30, chi con 3 the luc chong đoi la Lu Phuong, Quy Ngao va Cong Ton Thuat. Do đia ban Lu Phuong kha xa, Luu Tu tinh toi Quy Ngao va Cong Ton Thuat truoc. Quy Ngao đong o Thien Thuy, co 10 van quan, tung tham gia đanh Vuong Mang va giao tranh voi quan Xich Mi. Nam 30, Luu Tu đieu quan tan cong Quy Ngao. Chien tranh keo dai trong nhieu nam. Sau nay Quy Ngao chet, con la Quy Thuan len thay. Nam 34, Luu Tu đanh bai Thuan o Lac Mon. Quy Thuan the cung phai đau hang.
Đau nam 35, Luu Tu chia quan lam hai đuong đi đanh Cong Ton Thuat. Sam Banh, Ngo Han đi nguoc Truong Giang vao Thuc; Lai Hap, Tang Cung đi tu Lung Tay xuong, hoi nhau o Thanh Đo. Thuat thay quan đich keo đen ben dung ke thich khach, sai nguoi len đen trai hai canh quan Han đe đam trom chu tuong. Ket qua Sam Banh va Lai Hap bi đam trong thuong roi chet, nhung hai canh quan do Ngo Han, Tang Cung chi huy van tien vao Thuc.
Nam 36, quan Han tien vao Thanh Đo. Cong Ton Thuat bi thuong roi chet. Luc luong cua Luu Phuong phia bac ngay mot suy yeu truoc su uy hiep cua Luu Tu. Cac thu ha cua Phuong lan luot ve hang Han. Đen nam 40, Phuong bi co the, phai dang bieu xin hang. Luu Tu ben phong cho Phuong tuoc Đai vuong. Tuy nhien sau đo Phuong lai cau ket voi Hung No noi loan nhung khong thanh cong va phai chay sang phia Hung No vao nam 42.
Sau gan 20 nam khoi binh, Luu Tu thong nhat toan thien ha voi danh nghia ke tuc nha Han. Ong lap ra trieu đai nha Đong Han keo dai gan 200 nam.


= Đanh Giao Chi =

Tu nam 29, Luu Tu trong qua trinh đanh dep chu hau đa phong Sam Banh la Chinh nam đai tuong quan. Theo loi du cua Sam Banh, cac tuong tran giu Giao Chi la Tich Quang va Đang Nhuong đa theo hang nha Đong Han cung cac tuong Hau Đang o Giang Ha, Vuong Đuong o Vu Lang,...
Nam 40, ngay sau khi Luu Tu thong nhat quoc gia thi o phia nam, thai thu quan Giao Chi la To Đinh tan bao, mat long dan đia phuong. Đinh giet hai thu linh nguoi Viet o Chu Dien la Thi Sach.
Vo cua Thi Sach la Trung Trac cung em la Trung Nhi keu goi nhan dan noi day khoi nghia, đanh đuoi To Đinh, chiem đen 65 thanh tri cua nha Han. Trung Trac tu lap o Giao Chi, xung la Trung Vuong.
Nam 42, Luu Tu sai Phuc Ba tuong quan Ma Vien mang 2 van quan đi đanh Trung Vuong. Sang nam 43, sau nhieu tran thang, Ma Vien thu hoi lai 65 thanh tri, dep đuoc phong trao khoi nghia tai đay. Sau khi chi em Trung Vuong tu sat, toi cuoi nam 43 thi cac luc luong chong đoi bi dep han. Tan quan chay sang Indonesia ngay nay. Tuy nhien quan Han khi ve nuoc chi con khoang 1 van so voi 2 van luc xuat phat.


Cai tri Sau khi len ngoi, ngay lap tuc Luu Tu đa quan tam chan chinh nhung vung ma ong cai quan. Khi vua hoan thanh viec thong nhat quoc gia, ong lap tuc dep bo viec vo ma sua viec van, chu truong cai tri thien ha bang nhu đao.


= No ty =
Ong chu trong toi viec giai phong cho no ty, tranh thu su đong tinh cua nhung nguoi ngheo kho trong xa hoi. Sau lenh phong thich no ty ma ong ban hanh gom co:
Nam 26, ong ra lenh: neu chong muon ban vo thi nguoi vo co quyen tro ve nha bo me.
Nam 30, ong ra lenh: nhung nguoi dan bi toi phai thanh no ty thoi nha Tan thi nay đuoc tro lai lam dan thuong
Nam 31, ong ra lenh: Nhung ai truoc đay ngheo kho qua o Thanh chau, Tu chau, phai tu ban minh lam no ty va lam vo nguoi khac thi đen đay đuoc tu quyet đinh than phan, khong ai đuoc ep
Nam 36, ong lai xuong chieu voi nhung nguoi dan o vung Lung moi tiep quan (cua Quy Ngao): ai tung bi bat lam no ty nay đuoc ve lam thu dan
Nam 37, ra lenh cho nhung nguoi dan Thuc truoc đay duoi quyen Cong Ton Thuat phai ban minh lam no ty hoac lam vo nguoi khac thi nay đuoc tu y ra đi, khong ai đuoc ep.
Nam 38, ong xuong lenh: no ty trong cac phu đe o Ich chau va Luong chau nhat loat đuoc phong thich lam thu dan, khong phai hoan tra bat cu khoan tien nao.
Ngoai ra, ong con tuyen bo: Ai ngan can viec phong thich no ty hoac khong chiu phong thich no ty thi bi toi "ban nguoi" va "cuop nguoi" nhu thoi Tay Han.
Nam 35, Luu Tu lien tuc ban bo 3 chieu lenh lien quan đen no ty khac:

Trong troi đat, con nguoi la quy, ai giet no ty thi khong đuoc giam toi
Nguoi nao cham đot no ty thi bi xu toi, no ty bi nan đuoc tro lai lam thu dan
Nguoi đanh no ty bi thuong tan phe se bi xu toi chet.
Hon nua, ong con chu trong viec cuu te cho dan ngheo, nhat la nguoi gia ca khong noi nuong tua đe tranh viec phai ban minh lam no ty. Đong thoi, ong chu trong giam nhe thue đat, cai thien đoi song nhan dan. Sau mot thoi gian ap dung, tinh hinh xa hoi tien trien, giam đi rat nhieu no ty so voi thoi Tay Han va nha Tan.


= Đat đai =
Nam 39, ong xuong chieu lenh cho cac quan, huyen kiem tra lai so ruong đat trong trot, ho khau va tuoi tac nguoi dan trong nuoc, goi la đo đien. Muc đich cua viec lam nay la han che viec chiem huu qua nhieu đat cua đia chu. Ong thuc đay xay dung thuy loi tao đieu kien cho san xuat nong nghiep.
Tren thuc te, viec ap dung khong đuoc hieu qua nhu mong muon cua ong. Cac quan lai e ngai the luc cua cac đia chu nen khong dam truy so ruong đat ma ho chiem huu. Tuy Quang Vu Đe co trung phat mot so viec lam sai trai nhung khong thay đoi tinh hinh đuoc nhieu. Viec nay chi mang lai su lam diu mau thuan ve đat đai so voi truoc va đieu đo it nhieu co tac dung kich thich nong dan tham gia san xuat, hoi phuc kinh te đat nuoc.


= Chinh sach thue =
Mot kho khan cho nha nuoc Đong Han non tre la viec tai thiet lai nen kinh te sau nhung nam noi chien va thien tai hoanh hanh o vung Hoang Ha duoi thoi Vuong Mang. Quang Vu Đe đa thi hanh nhieu chinh sach tich cuc nhu giam thue tu 1/10 san luong xuong 1/30 san luong nhu thoi Han Van Đe va Han Canh Đe, phuc vien binh linh đe tang them nhan luc cho khu vuc san xuat nong nghiep, xay dung cac cong trinh thuy loi, khong tang them so linh o vung bien cuong,... nho vay tinh hinh xa hoi tuong đoi on đinh. Nhung nong dan tan cu đuoc đua ve que cu. Cac quan lieu phu hao co nhieu ruong đat khong khai bao trung thuc ve so đat đai va nhan khau so huu đe tron thue.
Nham kiem soat dan so va han che quyen luc cua quan lai đia phuong, Quang Vu Đe thi hanh chinh sach lo đien, nhung nguoi so huu nhieu ruong đat khong đuoc phep mua ban ruong va xay dung luc luong vu trang rieng. Nam 39, Quang Vu Đe xuong chieu cho cac đia phuong phai đang ky lai so ruong va ho khau thuc te, khi phat hien ra su viec gian tra, hon 10 quan vien cao cap pham toi đa bi xu tu. Tuy nhien do khong thuc thi triet đe nen ve sau tinh trang nay van tai dien. Đen nam 57 khi Quang Vu Đe qua đoi, moi chi co 21 trieu nguoi đong thue.
Quang Vu đe phat trien kinh te bang cach giam thue, nhieu đen muc toi đa ma ong cho la co the: o muc 10 hay 13% san luong hay loi nhuan.


= Bo may quan lai va phap luat =


 Mat tich cuc  Nam 26, Luu Tu ra lenh cai cach toan dien chinh sach cu cua Vuong Mang, chinh đon quan lai, thanh lap Thuong thu đai gom 6 nguoi phu trach đai su quoc gia đe lam suy yeu hon nua quyen han cua tam cong, tuc Thai uy, Tu đo va Tu khong. Thuong thu đai gom cac nho si giup viec tap trung nhieu quyen luc. Tam cong, khanh tuong, đai phu, hieu uy muon lam viec gi phai co lenh cua Thuong thu đai. Cac quan muon đi lai bang xe, muon co quan si đeu do Thuong thu đai đieu đong.
Hoang đe co ba phu ta goi la Tam cong, tuc: Tu đo, Tu khong va Tu ma. Tu đo chuyen quan ly ve hanh chinh, co đia vi lon nhat roi đen Tu khong chuyen phu trach viec giam sat, đen Tu ma la toi cao trong viec quan ly viec quan su. Tren thuc te, Tu ma coi toan bo quan đoi, thuong lan ap hai vi tu kia. Trong thoi Quang Vu Đe, Tu đo la Đau Dung, Tu khong la Tong Hoang con Tu ma la Đang Vu, sau đo la Ngo Han.
Luu Tu đe xuong viec "tiet kiem, giam quan, bot chuc", bai bo quan vu trang đia phuong cho ve que lam ruong. Ong con giam bot chuc quan đo uy, tang trach nhiem cho thai thu. Ong thu gon bo may chinh quyen tu huyen, ap, đao, chi giu lai 1/4 trong so đo. Vi vay so quan lai huong luong chi bang 1/10 thoi Tay Han. Binh linh tai cac quan, huyen cung đuoc cho giai tan bot ve que đe bot khau phan an theo; cac vung bien ai cung khong tuyen them quan. Do bot quan chuc, ganh nang chi phi cung giam, vi vay thue đong gop cua nhan dan cung bot đi.
Nha nuoc phe bo quan no nhung chu no le neu co chap khong chiu phong thich no ty se bi trung tri theo luat mai nhan phap va luoc nhan phap cua Tay Han, ban bo 3 sac lenh quy đinh trong thien ha nguoi la quy nhat giet no ty phai chiu toi chet, nguoi tra tan no ty se bi xu phat theo phap luat, mien cho nguoi đang bi toi chet lam thu dan; sap nhap huyen đe bot quan lai, he thong quan lai hanh chinh cung đuoc to chuc lai, chi co nhung ai đa hoc thai hoc (truong quoc hoc) moi đuoc bo nhiem lam quan, bo may chinh quyen thu gon lai 1/4, so quan lai luong chi bang 1/10 cua Tay Han. Quang Vu Đe phai nguoi đi thanh tra đat đai.
Đe duy tri chinh sach "cung nghi voi dan", ong chu trong toi viec thu hut va đao tao nhan tai. Theo quan điem cua Luu Tu, tri quan khac tri quoc, viec chi huy binh ma khong the thay the đuoc nhung yeu cau ve hoc van. Do đo khi chien tranh dep cac vung cat cu chua cham dut, ong đa bat tay xay dung truong hoc đe đao tao the he quan lai moi, phu hop voi muc đich phuc vu cho thoi binh.
Luu Tu cho rang hinh phat truoc đay qua nang, rat nhieu nguoi bi oan. Ong ra lenh xem xet giam nhe hinh phat va nhieu lan tuyen bo đai xa. Nhung pham nhan, tru nguoi mac toi tu hinh, ong đeu cho mien giam va lam thu dan. Do Luu Tu luon chu y toi phap luat trong nuoc, quan lai thoi ong tri vi đuoc đanh gia la tuong đoi trong sach.


 Han che  Tuy nhien, viec tiet kiem chi phi trong bo may quan che cua ong cung co han che. Do ong đe ra chinh sach tiet kiem cong tac phi cua cac Thu su, khien ho khong can đi toi cac đia phuong giam sat tinh hinh cu the va khong can bao cao qua nhieu, cac thu su chi ngoi suong o cong đuong. Ho bi mat than phan quan lai trung uong, khong con tiep tuc la tai mat cua trieu đinh. Vi the cac đia phuong dan dan nay sinh tinh trang lan quyen trieu đinh trung uong. Cac su gia cho rang đieu đo tung buoc pha hoai che đo tap quyen va thong nhat cua nha Han.


= Chinh sach voi cong than va che đo phan phong =
Ong tai lap lai che đo phong vuong cho con chau (vuong quoc) va phong hau cho cong than (hau quoc) va chia lai đat đai cho nong dan va cac quy toc. Tang lop thuong luu đuoc ban cap nhieu ruong đat. Chinh sach nay ve sau đuoc Trieu Khuong Dan, hoang đe khai quoc nha Bac Tong ap dung.
Quang Vu đe ha chieu phong cho cong than, nguoi co cong lon đuoc phong đat toi 4 huyen. Rieng Ly Thong va Co Ha đuoc phong đat toi 6 huyen. Viec phong than đuoc tien hanh 3 lan vao nam 26, nam 37 va cuoi đoi Quang Vu. So nguoi đuoc phong hau trong vuong that la 125 nguoi, trong cac cong than la 365 nguoi.
Đoi voi cac cong than, Luu Tu ban thuong cong lao rat hau nhung khong đe ho can thiep vao viec trieu chinh, cung nhu khong đe ho co thuc luc, thuc quyen lam phat sinh tranh chap quyen luc giua thien tu va chu hau nhu đau thoi Tay Han. Voi viec thanh lap Thuong thu đai, Quang Vu Đe đa giam quyen luc cua cong than, vo tuong. Cac cong than đuoc phong tuoc huong loc o cac huyen, cac quan lai an luong tu 600 – 2000 thach đeu do Thuong thu đai xem xet. Luu Tu cho rang neu đe cac cong than tham gia trieu chinh, se vua anh huong đen chinh sach cai tri thien ha bang nhu đao cua ong, vua anh huong đen hinh luat quoc gia. Vi vay hau het cac cong than khong đuoc ong giao đam nhiem trieu chinh thoi binh. Chi co mot so it nguoi thuc su co tai nang đe phuc vu thoi binh nhu Đang Ngu, Ly Thong, Gia Ha,... đuoc ong tiep tuc giao quyen hanh. Quan điem nay cua ong khac han voi Luu Bang - tung sat hai hang loat cong than khai quoc. Ong cung luon nhac cac cong than phai luon tuan thu luat phap, giu minh nhu ngay đau đe bao ve cong danh cua minh.
Theo quan che nha Han, ben canh Hoang đe co nhieu vi tuoc vuong, cong chi phong cho con, em Hoang đe, truong hop rat han huu lam moi phong cho nguoi ngoai co đai cong nhu Tran Tu Son. Cac vuong, cong nay thuong lam vua mot nuoc nho. Đoi khi ho ve trieu giu mot vai chuc vu toi cao, nhu truong hop Hoai Nam vuong Luu Quang - giu chuc vu Tuong quoc đong vai tro phu trach an ninh cho Hoang đe.


= Đia gioi hanh chinh =
Toan quoc chia lam 13 chau: Thanh, Tu, U, Ky, Duyen, Du, Duong, Ung, Ich, Kinh, Giao, Luong, Tinh.

Tu chau gom cac quan: Ha Nam (Lac Duong o quan nay), Ha Noi, Ha Đong, Hoang Nong, Kinh Trieu (Truong An o quan nay), Ta Binh Nghi, Huu Phu Phong.
U chau gom cac quan: Huu Bac Binh, Quang Duong - co Ke Thanh, tuc la thu phu cua U chau, Trac quan sau bi cat ra mot phan thanh quan Pham Duong, Đai quan, Thuong Coc, Ngu Duong, Lieu Tay, Huyen Đo, Lac Lang. Lieu Đong thoi ky nay chang phai la quan ma la thuoc quoc.
Ky chau: thu phu Ky Chau truoc von o Tin Đo (quan An Binh), sau doi ve Nghiep Đo, thuoc Nguy quan. Ky chau gom cac quan: Nguy quan, Trieu quan, Cam Lang (con co ten Thanh Ha), Ha Gian, Bot Hai, Bac Lang, An Binh, Thuong Son, Trung Son, Cu Loc.
Tinh chau gom cac quan: thu phu la thanh Tan Duong, quan Thai nguyen. Tinh chau gom: Thai Nguyen, Thuong Đang, Nhan Mon, Đinh Tuong, Van Trung, Ngu Nguyen, Soc Phuong, Tay Ha, Thuong quan.
Luong chau gom cac quan: thu phu la Co Tang quan Vu Uy. Luong chau gom: Vu Uy, Truong Dich, Tuu Tuyen, Đon Hoang, Kim Thanh, Lung Tay, Nam An, Ham Duong, Thien Thuy, An Đinh, Bac Đia, Vu Đo.
Ich chau: thu phu la Thanh đo thuoc Thuc quan. Ich chau gom cac quan: Thuc quan, Quang Han, sau mot phan Quang Han thanh Tay Khang, Han Trung, Ba quan, Kien Vi, Viet Hue, Tuong Kha, Vinh Xuong. Quan Kien Vi phia Bac va phia Tay giap song Duong Tu ngan quan Kien Vi voi quan Ba.
Thanh chau: thu phu đoi tu Lam Tri, qua Bac Hai, roi Quang Co. Thanh chau gom: Te quan, Bac Hai, Binh Nguyen, Lac An, Te Nam, Đong Lai.
Duyen chau thu phu von o Tran Luu, sau đoi qua Boc Duong; gom cac quan: Đong quan, Tran Luu, Te Am, Son Duong, Tuyen Thanh, Đong Binh, Te Bac, Thai Son.
Tu chau: thu phu von o Banh Thanh, sau doi qua Ha Bi. Tu chau gom: Lang Nha, Đong Hai, Banh Thanh, Ha Bi sau đoi thanh Lam Hoai, Quang Lang.
Du chau: thu phu la Hua Xuong. Du chau gom: Lo quan, Luong quan, Tran quan, Nhu Nam, Dinh Xuyen, Bai quan.
Kinh chau: thu phu Giang Lang hoac Tuong Duong, Nam quan. Kinh chau gom cac quan: Nam Duong, Nam quan, Giang Ha, Vu Lang, Truong Sa, Linh Lang, Que Duong.
Duong chau: thu phu Tho Xuan (Cuu Giang), sau đoi ve Kien Nghiep, roi Vu Xuong. Duong chau gom co cac quan: Cuu Giang, Lu Giang, Đan Duong, Ngo quan, Coi Ke, Du Chuong. Quan nay ngoai cac quan bac song Duong va vung Ngo Hoi, đat rong nguoi thua, chu yeu la dan thieu so (Son Nhan va Son Viet)
Giao Chau: Thu phu Long Bien (Giao Chi), sau chuyen ve Phien Ngung. Giao chau gom cac quan: Giao Chi, Cuu Chan, Nhat Nam, Hop Pho, Nam Hai, Thuong Ngo, Uat Lam. Quan Thuong Ngo thi phia Bac giap quan Kien Vi, phia Tay giap quan Tan Ninh tuc la nuoc Đien cu, phia Đong Bac giap quan Vu Lang tuc la quan Kien Trung đoi nha Tan. Quan Uat Lam o vung đat thuoc Quang Tay, quan Tuong Kha o phia tay quan Uat Lam va gom mot phan Quy Chau.


= Quan đoi =
Quang Vu Đe bo nhiem cac đo uy chiu trach nhiem truoc trieu đinh thay the cho luc luong quan su đia phuong. Đe đen đap cong lao cho cac tuong linh, nam 37, Quang Vu Đe đa phong tuoc hau cho nhieu tuong linh cong than khi cac cuoc hanh quan mo rong lanh tho đuoc thuc hien, ong đa đieu chinh moi quan he voi cac tuong linh cho phu hop. Ong co gang tim ra cach tot nhat đe bao ve tuoc vi cua ho va khong tao ra su xich mich voi ho, ket thong gia voi cac tuong Luong Nhieu, Đau Dung, Ma Vien, Đang Vu. Cac tuong linh đuoc ban cap nhieu bong loc, cac y kien cua ho thuong đuoc hoang đe lang nghe, nhung ho khong đuoc nam giu vi tri quan trong trong chinh quyen ngoai tru mot so it nhung nguoi co tai nang xuat chung nhu Đang Vu, Ly Thong, Gia Ha, đay la chinh sach thoai cong than nhi tien van lai. Chinh sach nay ve sau đuoc Trieu Khuong Dan, hoang đe khai quoc nha Bac Tong ap dung.
To chuc quan su hanh chinh nha Đong Han rat chat che đe phong ngua viec đao chinh nhu Vuong Mang đa lam. Truoc het, Vu ve đai tuong quan coi Ngu lam quan. Ngu lam quan đoi Đong Han khong phai la đoi quan canh gac Hoang thanh, ma la mot đoi quan tru bi toan quoc. Khi hoang đe than chinh đanh nhau, thi mang theo Ngu lam quan đong toi 20 van. Sau đo đen cac chuc hieu uy chi huy đoi thi ve hay goi la cam quan gom nhung ve si trong cung. Moi cung co mot hieu uy coi thi ve. Theo quy đinh thi Thi ve do nha vua tuyen. Nhung cac ba Thai hau, Hoang hau, Thu phi đeu tim cach đua con em vao đoi thi ve cua minh, đe sai phai rieng. Khong co mot chuc vu nao coi tat ca thi ve. Vi vay khi mot đoi thi ve lam phan, se bi cac đoi khac dep. Du ca đoan thi ve lam phan thi se bi Ngu lam quan phan ung. Neu Ngu lam quan phan boi, lai vuong phai binh luc cua Thai thu Lac Duong, tong tran kinh thanh phan ung. Ngoai ra Hoang đe con co chuc Đien suy hieu uy, chi huy đoi thi ve canh nha vua đe thi hanh menh lenh.


= Đoi ngoai =


 Cao Cau Ly  Quang Vu Đe vua len ngoi thi phai quan đanh Cao Cau Ly (đoi vua Đai Vu Than Vuong) vao nam 28. Đai Vu Than Vuong nhanh chong chi huy quan đoi đanh đuoi quan Han ra khoi đat nuoc cua minh.
Sau khi đanh đuoi quan Han ra khoi lanh tho Cao Cau Ly vao nam 28, Đai Vu Than Vuong sai con la hoang tu Ho Đong (khi đo con nho tuoi) dan quan đi đanh Lac Lang (mot quoc gia kha rong lon đang than phuc nha Han thuoc Tay Bac Trieu Tien nay, o phia nam cua Cao Cau Ly) vao nam 32. Đen nam 37, quan Cao Cau Ly cua Ho Đong đa chiem đuoc Lac Lang. Trong "Tam quoc su ky" đa ke lai cau chuyen truyen thuyet ve vuong tu Ho Đong va nang cong chua cua Lac Lang, ma trong đo, nang cong chua ay đa mo cong thanh, giup quan Cao Cau Ly nhanh chong ha thanh, chiem lay mien đat nay. Nhung đen nam 44, Quang Vu Đe phai quan Han đanh chiem Lac Lang tu Cao Cau Ly (đoi vua Đai Vu Than Vuong). Quang Vu Đe tuyen bo Lac Lang tro lai thanh quan Lac Lang nhu thoi Han tu quan.
Nam 49, vua Mo Ban Vuong cua Cao Cau Ly gay chien tranh voi nha Han (đoi vua Han Quang Vu Đe) bang cach tan cong 4 quan Tan Hoang Đao, Ke, Truong Gia Khau va Thai Nguyen. Đen khi biet luc luong minh khong đu đe chong lai quan Han, Mo Ban Vuong lai lam hoa voi nha Han.
Vua Thai To Đai Vuong cua Cao Cau Ly đau tranh voi nha Han ve nhieu mat voi nhieu nguyen co. Trong viec ngoai giao, Thai To Đai Vuong pha vo he thong buon ban giua nha Han voi quan Lac Lang. Nam 55, Thai To Đai Vuong cho xay dung thanh Lieu Đong tren mien phia Bac lanh tho, gan bien gioi voi Han.


 Hung No  Sau khi xung Đe, Luu Tu chu truong dung chinh sach hoa binh voi Hung No. Đung luc đo Hung No bi chia cat thanh Nam Bac, ca Nam Hung No va Bac Hung No cung toi xin hang.
Sau đo Nam Hung No khong chong noi Bac Hung No, xin đuoc doi đen quan Van Trung. Quang Vu Đe chap thuan. Ve sau, nguoi Hung No lai xin doi ve phia nam, vao cu tru tai Tay Ha, My Tac, cung đuoc ong đong y. Cac nha su hoc cho rang đay chinh la "mai phuc mam hoa cho Ngu Ho loan Hoa ve sau".
Khoang nam 45 Hung No bi nhieu nan han han va mot nan chau chau, suc vat chet nhieu, dan đoi. Nuoc chia lam hai: bac song đoc lap, nam le thuoc Han; Quang Vu muu mo gay su bat hoa giua hai ben. Nham cat đut lien he giua Bac va Nam Hung no nha Đong Han cho đat Đo Lieu tuong quan xay đon luy o cac vung Ngu Nguyen, Mang Ba (đong nam cua Đat lap đac ky thuoc Noi Mong).


 Tay Vuc  Cac thu linh Tay Vuc cung cung nhau sai su vao cong, lai tinh nguyen cho con trai vao lam thi ve đe chung to long trung thanh, xin đuoc nha Đong Han bao ho cho Tay Vuc.
Tuy nhien, Quang Vu Đe lai đong cua ai Ngoc Mon, mem mong tu choi đe nghi đo, vi ong khong muon them viec cho quoc gia, khong muon tham gia vao cuoc phan tranh cua nhieu quoc gia nho phia tay nhu Han Vu Đe va Han Tuyen Đe tung lam; so nhoc suc dan va ton suc nuoc.


Qua đoi Tu khi moi khoi binh, Luu Tu đa rat tin vao sam truyen. Ong đa thay cau sam:"Hai bat hai, tai Xich Mi; đac bat đac, tai Ha Bac" ung voi viec Luu Huyen bi quan Xich Mi giet va ban than ong tu khi len Ha Bac đa phat trien đuoc co nghiep. Khi đa gianh đuoc thien ha đen luc tuoi gia, Quang Vu Đe van tin vao nhung cau sam.
Nam Kien Vu Trung Nguyen thu 2 (57), ngay 5 thang 2 (tuc ngay 29 thang 3 duong lich), Luu Tu bang ha o Nam Cung, huong tho 63 tuoi, an tang tai Nguyen lang (原陵). Ong o ngoi tat ca 32 nam, đat hai nien hieu la:

Kien Vu (建武; 25-56)
Kien Vu Trung Nguyen (建武中元; 56-57)
Ong đuoc chon cat tai Nguyen Lang va đuoc ton mieu hieu la The To (世祖), thuy hieu Quang Vu hoang đe (光武皇帝) va thuong goi tat la Han Quang Vu Đe. Thai tu Luu Trang len noi ngoi, tuc la Han Minh Đe.


Nhan đinh = Quan su =
Han Quang Vu Đe Luu Tu thuong đuoc cac su gia Trung Quoc đanh gia rat cao ve thanh tuu, điem sang nhat la ong đa dung len nha Đong Han, khien Trung nguyen tiep tuc thinh vuong hon 200 nam tiep theo duoi trieu Han cua ho Luu. Ve mat quan su, ong đuoc ca ngoi la mot thien tai quan su, mot anh hung kiet xuat trong lich su Trung Quoc.
Xuat than la ho hang xa cua hoang toc, thuc chat Luu Tu khong khac nhieu so voi nguoi dan ao vai. Than the đo khong giup đuoc nhieu cho ong trong cuoc chien thoi loan lac von cung co nhieu nguoi trong hoang toc khac cung noi len cat cu. Tai nang quan su cua ong the hien ro trong nhung tran đanh lay it đich nhieu, lay yeu thang manh. Khong chi gioi cam quan, ong con gioi tri quan, cat nhac va su dung đung nguoi, xay dung đuoc ky luat nghiem minh, tap hop đuoc đoi ngu tuong si thien chien va trung thanh. Ong đa phai tu phan đau trong qua trinh dung nghiep va trai qua nhieu kho khan, mat mat đau thuong va gian kho đe co thang loi cuoi cung.
Luu Tu gop cong khong nho trong cuoc lat đo trieu nha Tan va tu chung to la nguoi manh nhat trong cuoc chien dep hang chuc chu hau va hang chuc luc luong khoi nghia nong dan cat cu lon manh khac, ve co ban hoan thanh chi trong khoang 10 nam tu khi xung đe.


= Chinh tri =
Su gia Le Đong Phuong va Vuong Tu Kim đanh gia ong la nguoi gioi đanh tran nhung lai rat yeu chuong hoa binh. Chinh sach "cung nghi voi dan", tranh đung đo voi Hung No, tranh can thiep vao Tay Vuc khien nhan dan đuoc hoa binh sau vai chuc nam chien tranh binh lua. Nhung chinh sach xay dung đat nuoc sau khi thong nhat nhu giai phong cho no ty, bot ganh nang thue khoa cho nhan dan,... co tac dung rat lon nham giai phong suc san xuat, khoi phuc kinh te, giai toa mau thuan trong xa hoi, khien xa hoi on đinh sau khi bi xao tron duoi thoi Vuong Mang, khien Trung Quoc phon thinh tro lai.
La vi vua khai quoc thoi chien loan nhung Luu Tu đoi xu voi cac cong than va nhung thu linh đoi đich ve hang rat nhan hau va chinh đieu nay khien ong đuoc cac su gia đanh gia cao khi so sanh voi Luu Bang. Toan quan Xich Mi đa đanh bai quan Luu Tu nhieu lan, nhung khi Phan Sung that the bai tran, ong tha bong het cac tuong si Xich Mi. Tuong quan Luc Lam la Chu Vi tung xui Luu Huyen giet Luu Dien anh ong, nhung khi Chu Vi muon hang, ong khong he bao thu, trai lai phong chuc lon va sau nay con chau nha Chu Vi van truyen noi nhieu đoi.
Khi Luu Tu tien vao Ham Đan diet Vuong Lang, ong thu đuoc cac giay to van kien, trong đo khong it van thu cua thu ha duoi quyen ong trao đoi qua lai voi Vuong Lang, co nhung van thu phi bang ong. Luu Tu khong nhung khong xem ma trai lai ra lenh đot het cac van kien đo đi. Su khoan dung, đo luong cua ong khien nhung nguoi cap duoi rat cam phuc, đuoc đoi sau đanh gia la khi phach phi pham, khong nhieu chinh tri gia truoc va sau ong co đuoc. Su nhan hau cua ong cung đa cam phuc đuoc danh tuong Ma Vien von o duoi truong Quy Ngao ve voi ong va lap nhieu cong trang.
Đong gop ve chinh tri va quan su cua Luu Tu khien ong đuoc xem la mot minh quan hiem thay trong lich su Trung Quoc, la vi hoang đe co trinh đo đao đuc cao nhat va chu y đen tinh nguoi nhat trong so cac vi vua khai quoc trong lich su Trung Quoc; đong thoi, ong gop phan thuc đay lich su Trung Quoc phat trien.


Gia quyen Than phu: Luu Kham [劉欽].
Than mau: Phan Nhan Đo [樊嫻都; ? - 22], con gai Phan Trong (樊重).
Tu phu: Han Nguyen Đe Luu Thich. Vi Han Quang Vu Đe len ngoi lay nghia la ["Tuc su Đai tong"; 即事大宗], mang y se noi doi dong Đai tong tu Han Van Đe tro đi. Theo y nay, Han Tuyen Đe se la ["To"; 祖], con Nguyen Đe la ["Phu"; 父] đoi voi Han Quang Vu Đe. Cung vi ly do nay ma cha me ruot cua Han Quang Vu Đe khong đuoc truy ton Đe hieu va Hau hieu.
Than thuoc:
Luu Hoang [劉黃], tuoc Ho Duong Truong cong chua (湖暘公主), lay Ho Tran (胡珍). Chi ca trong 6 anh chi em.
Luu Nguyen [劉元], tuoc Tan Da Truong cong chua (新野長公主), lay Đang Than (鄧晨), chet trong chien loan (nam 22). Lon thu 2 trong 6 anh chi em.
Luu Dien [劉縯], tuong quan Luc Lam, bi Luu Huyen giet, truy lam Te Vu vuong (齊武王). Lon thu 3 trong 6 anh chi em.
Luu Trong [劉仲], chet trong chien loan, truy lam Lo Ai vuong (魯哀王). Lon thu 4 trong 6 anh chi em.
Luu Ba Co [劉伯姬], tuoc Ninh Binh cong chua (寧平公主), lay Ly Thong. Em ut trong 6 anh chi em.
Hau phi:


= Hau due =


Xem them Nha Han
Nha Tan
Tran Con Duong
Vuong Mang
Luu Huyen
Luu Dien
Khoi nghia Luc Lam
Khoi nghia Xich Mi
Quy Ngao
Cong Ton Thuat
Duyen Sam
Ma Vien
Van Đai nhi thap bat tuong


Tham khao Tao Hong Toai (2004), Thoi nien thieu cua cac bac đe vuong, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Tieu Le, Ma Ngoc Chu, La Dien Đao (2004), 100 nguoi đan ong co anh huong đen lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Ky Ngan Than (2007), Nguoi Trung Quoc va nhung hieu lam ve lich su, Nha xuat ban Cong an nhan dan
Bielenstein, Hans. (1986). "Wang Mang, the Restoration of the Han Dynasty, and Later Han," in The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 TCN. – A.D. 220, 223–290. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
Tu tri thong giam cua Tu Ma Quang, cac quyen 38-44 (ban goc tai zh:s:資治通鑑), va ban tieng Han hien đai đuoc Ba Duong bien tap (Đai Bac, 1982-1989).
Hau Han thu cua Pham Diep, quyen 1 thuong va ha (The To Quang Vu Đe ky).


Chu thich