Than lun giu vuon hay than lun gac vuon la nhung buc tuong than lun đuoc su dung nham muc đich trang tri trong san vuon va bai co o cac nuoc phuong Tay. Ban đau, tuong than lun đuoc lam tu đat set nung, go hoac gom su, va đuoc to ve bang thu cong. Ngay nay, ben canh cac chat lieu truyen thong, nhung buc tuong nay con đuoc lam bang nhua voi đu moi kich co, mau sac va hinh dang.


Lich su = Truoc the ky 20 =

Thoi La Ma co đai, nhung buc tuong nho bang đa mo ta vi than sinh san Priapus, cung la vi than cua vuon tuoc, đuoc đat trong cac khu vuon cua nguoi La Ma. Than lun đuoc mo ta lan đau tien trong thoi ky Phuc hung boi Paracelsus, nha gia kim nguoi Thuy Si, la "nhung sinh vat nho be co chieu cao khoang hai gang tay va khong thich giao tiep voi loai nguoi".
Nhung buc tuong bang go hoac su giong hinh dang cua than lun dan tro thanh nhung mon đo trang tri pho bien trong gia đinh o mot so nuoc Tay phuong. Khoang giua the ky 19, tuong than lun giu vuon đau tien đuoc biet đen co nguon goc đen tu Grafenroda, mot ngoi lang nho o bang Thuringia cua nuoc Đuc, va đuoc lam bang đat set.
Theo truyen thong, nhung buc tuong than lun mang hinh dang cua mot nguoi đan ong lun nhieu rau, đau đoi mu phrygian mau đo. Nhung buc tuong nay đuoc lay y tuong tu cac cong nhan tho mo, tay cam bua riu, cuoc chim hoac đen long, hoac đang đay chiec xe cut kit, la nhung vat dung gan lien voi tho mo. Nhung chiec mu đo đac trung cua tuong, cung la mot phan trong bo trang phuc cong nhan cua tho mo, đuoc cho rang la đa nhet them vai bong len vao đo đe bao ve vung đau cua ho. Nhung buc tuong nay đuoc xem la bieu tuong cua su can cu cham chi, va nguoi dan luc bay gio tin rang, cac buc tuong than lun đat trong vuon se giup ho cac cong viec lam vuon khi ma con nguoi đa chim vao giac ngu.

Viec san xuat hang loat cac buc tuong than lun giu vuon nhanh chong lan rong khap nuoc Đuc, nhieu xuong đuc tuong đuoc thanh lap, va moi xuong co mot phong cach che tac rieng. Tu khoang nam 1860 tro đi, ngoi lang Grafenroda tro nen noi tieng voi nhung mon đo gom. 
Nhung buc tuong than lun đuoc tao bang cach đo đay đat set vao trong khuon roi đuoc đem đi nung trong lo. Sau khi đuoc đua ra khoi lo, cac buc tuong đuoc trang men va to ve them mau sac truoc khi tro thanh nhung vi than canh giu vuon.
Nhung buc tuong than lun giu vuon dan đuoc mot so nuoc lang gieng biet đen, đac biet la o Phap va Anh vao nhung nam 1840. Nam 1847, Charles Isham đa mang 21 buc tuong đat nung terracotta do Philip Griebel san xuat tu Đuc ve Anh. Isham đa đat nhung buc tuong nay trong khoang san vuon nha minh, Lamport Hall o hat Northamptonshire (Anh).
Sau khi Isham qua đoi vao nam 1903, hai nguoi con gai cua ong đa dep bo nhung buc tuong than lun canh vuon cua cha minh. Tuy nhien, van con sot lai mot buc tuong do no bi ket trong goc khuat. Buc tuong than lun duy nhat con sot lai cua Charles Isham đuoc goi voi biet danh than mat la Lampy, hien đuoc trung bay tai Lamport Hall va đuoc nhan bao hiem voi gia 1 trieu bang Anh.
Ten tieng Anh "gnome" cho nhung buc tuong than lun nay bat nguon tu thuat ngu Gnomen-Figuren ("buc tuong nho") trong tieng Đuc.


= The ky 20 =
Tuong than lun giu vuon ngay cang pho bien o nuoc Anh, khi ma Frank Crisp, vi Nam tuoc Đe nhat cua hoang gia Anh, đa cho mo cua khu biet thu Friar Park cua minh đe moi nguoi co the toi chiem nguong bo suu tap tuong than lun trong vuon nha cua ong ta. Friar Park đuoc mo cua it nhat 1 ngay trong mot tuan, va cho đen khi Crisp qua đoi vao nam 1919.
Su thu hut cua nhung buc tuong than lun đa giam dan sau The chien thu I, nhung chung đa pho bien tro lai vao nam 1937, khi bo phim co tich noi tieng Nang Bach Tuyet va bay chu lun đuoc cong chieu. Sau The chien thu II, do nhung kho khan ma chien tranh đe lai, Đuc khong con san xuat nhung buc tuong than lun nua.
Tuong than lun sau đo đa đuoc hoi sinh tro lai mot lan nua vao nhung nam 1970, khi cac buc tuong đuoc tao ra voi dang ve hai huoc, vui nhon hon.


= The ky 21 =
Vao nhung nam 2000, mot tro đua co ten la Travelling gnome (Than lun du lich) khien cac tuong than lun tro nen noi tieng hon. Mot nguoi se lay cap mot buc tuong than lun trong vuon cua mot ai đo ma ho khong he quen biet, sau đo ho se đem buc tuong than lun vua lay đuoc đem đi "chup selfie" cho no o nhung đia danh noi tieng truoc khi tra lai no cho kho chu. Đien hinh cho trao luu nay la cau chuyen ve tuong chu lun Murphy cua ba Eve Stuart-Kelso o Anh. Nam 2008, Murphy đa cung voi "ke bat coc" anh ta đi đen 12 quoc gia (trong đo co ca Viet Nam). 7 thang sau khi bi "bat coc", Murphy quay tro ve nha cung voi bo anh du lich cua minh, cung voi su ngac nhien cua ba Stuart-Kelso. 


Gay tranh cai Tung la mot niem hanh dien trong cac vuon hoa quy toc vao nhung nam cua the ky 19, ngay nay vi tri cua cac than lun giu vuon la mot chu đe gay tranh cai va đa bi cam trong hoi Trien lam hoa danh tieng tai Chelsea. Nhieu nguoi cho rang, chung lam mat đi gia tri tham my cua ca khu vuon, chi khien khu vuon tro nen que mua hon. Nhung nguoi yeu thich than lun đa len tieng cao buoc nhung nguoi lam vuon trong to chuc tren vi cho rang, tuong than lun giu vuon rat pho bien trong cac khu vuon cua tang lop lao đong va cac ho gia đinh o ngoai o. Va lenh cam nay van đuoc giu nguyen qua cac nam, ngoai tru nam 2013, lenh cam than lun đuoc do bo do đay la lan ky niem 100 nam cua le hoi hoa nay.


Trong van hoa đai chung Hinh anh cua cac than lun xuat hien kha pho bien tren phim anh va trong cac tro choi đien tu.

Hammer Heads, mot tro choi tuong tu tro đap chuot cua hang PopCap Games. Thay vi muc tieu la đap nhung con chuot, nguoi choi phai dung bua đe đap vo nhung con tuong than lun chui len tu cac lo trong.
Ngay 10 thang 6 nam 2018, đe vinh danh nhung buc tuong than lun giu vuon, Google đa thay đoi hinh đai dien tren cong cu tim kiem bang mot Google Doodle ve nhung vi than lun duoi dang tro choi.


Chu thich