Phong trao Nghia Hoa Đoan hay con goi la Khoi nghia Nghia Hoa Đoan (gian the: 义和团运动; phon the: 義和團運動; Han-Viet: Nghia Hoa đoan van đong; binh am: Yihetuan Yundong; nghia đen 'phong trao xa hoi cong bang va hoa hop') hoac bi miet thi la giac "quyen phi" la mot phong trao bao luc o tai mien Bac Trung Quoc (thang 11 thuoc 1899 đen 7 thang 9 nam 1901) do Nghia Hoa Đoan khoi xuong, chong lai su anh huong cua the luc nuoc ngoai trong cac linh vuc giao thuong, chinh tri, van hoa, cong nghe va bai Kito giao. Trong boi canh han han khac nghiet va kinh te suy sup, nhieu  cuoc noi day xay ra tai Trung Quoc trong suot nhung nam cuoi cua trieu đai Man Thanh. Cac thanh vien Nghia Hoa Đoan gieo rac long cam thu đoi voi nhung thuong nhan nuoc ngoai va nhung nguoi co đao truyen giao va keu goi moi nguoi thanh toan nhung nhom nguoi nay. Su thu han nay co nguon goc tu cuoc Chien tranh Nha phien va su xam nhap kinh te cua nguoi nuoc ngoai, cung voi chinh sach truyen đao ma chinh quyen nha Thanh bat luc khong ngan can đuoc.
Nhung nguoi noi day xong vao cac nha tho o khap mien Bac Trung Quoc giet hai cac nha truyen giao ma ho goi la "nhung ke đi gieo rac toi ac". Quan Nghia Hoa Đoan that khan đo o co tay hay chan dung dao hoac giao mac chat đau nhung nguoi bi hanh hinh roi beu đau len ngon giao. Tai Son Tay ho đa giet toi 200 nguoi nuoc ngoai, chu yeu la nhung nha truyen giao va than nhan cua ho. Chi trong vong 1 ngay co toi 45 nguoi bi giet. Thang 6 nam 1900, quan Nghia Hoa chiem đong Bac Kinh va giet 230 nguoi ngoai quoc. Hang chuc nghin tin đo Co Đoc giao Trung Quoc, gom Cong giao va Tin Lanh đeu bi giet phan lon tai hai tinh Son Đong va Son Tay nhu la mot phan cua cuoc noi day. Chinh quyen cua Tu Hi Thai Hau to ra bat luc khi cac nha ngoai giao va binh si cung nhu thuong dan nuoc ngoai va mot vai tin đo Co Đoc giao nguoi Hoa phai rut lui toi cac toa cong su va cam cu 55 ngay cho đen khi lien quan tam nuoc (Bat Quoc lien quan) gui 2 van quan toi giai cuu. Lien quan đanh bai quan chinh quy nha Thanh, chiem đong Bac Kinh ngay 14 thang 8, giai vay khu lanh su. Tiep đo Lien quan cuop pha Bac Kinh va cac khu vuc lan can, hanh quyet cac tu binh tinh nghi la thanh vien Nghia Hoa bi bat.
Chinh quyen Trung Quoc bi ep phai boi thuong cho cac nan nhan va thuc hien them cac nhuong bo bo sung. Hiep uoc Tan Suu (1901) buoc nha Thanh phai xu tu cac quan lai ung ho Nghia Hoa đoan, cung cap cho binh linh ngoai quoc đong tai Bac Kinh, boi thuong chien phi 67 trieu bang Anh (tuong đuong voi 450 trieu lang bac), tuc nhieu hon tien thue cua trieu đinh trong mot nam, tra trong 39 nam cho lien minh 8 nuoc Cuoc cai to đuoc thi hanh sau nhung chi trich nam 1900 đa đat nen tang cho dau cham het cua trieu đai Man Thanh va mo đau cho su thanh lap Trung Hoa Dan Quoc.


Nghia Hoa Đoan Nghia Hoa Đoan la mot to chuc ton giao than bi va đong thoi la mot to chuc chinh tri đa lanh đao phong trao Nghia Hoa Đoan do Chu Hong Đang lanh đao. Co thuyet cho rang to chuc nay lien quan toi Bach Lien giao. Luc luong nong cot cua Nghia Hoa Đoan bao gom nhieu nguoi gioi vo nghe. Do đo, Nghia Hoa Đoan con bi nhung nguoi khong ua no goi bang cai ten "quyen phi".
Sach giao khoa trung hoc co so cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa goi Nghia Hoa Đoan la nhung "nguoi yeu nuoc". Tuy nhien, co khong it nguoi ma chu yeu la nguoi nuoc ngoai len an Nghia Hoa Đoan va quy ket to chuc nay đa gay ra su tham sat hang chuc ngan nguoi ma phan lon la nguoi nuoc ngoai. Khau hieu hanh đong cua to chuc nay la "phu Thanh diet Duong" nghia la "ung ho Thanh trieu, tieu diet nguoi Tay".


Dien bien Cuoi đoi Thanh, nhan dan Trung Quoc luon luon bi đe quoc nuoc ngoai uc hiep khien cac cuoc noi day nhu Nghia Hoa Đoan khong ngung phat trien, cac nuoc đe quoc quyet đinh đua quan đan ap. Nam 1900, Tuong quan Anh la E. H. Seymour chi huy lien quan 8 nuoc gom Anh, Phap, Đuc, Y, My, Nga, Nhat, Ao-Hung tien đanh Bac Kinh.
Bi su khang cu cua quan trieu đinh va Nghia Hoa Đoan, Lien quan 8 nuoc ban đau gap kho khan. Lien quan ben đieu 32 tau chien cung hon mot van linh len bo tiep ung. Ho đua toi hau thu cho Tran tong binh Thien Tan La Vinh Quang chi huy phao đai Đai Co: "Han đinh trong vong hai ngay phai giao nop phao đai đe lien quan kiem soat." La Vinh Quang cu tuyet yeu cau vo ly cua lien quan tam nuoc, va yeu cau quan Thanh bao ve phao đai lap tuc co su chuan bi. Lien quan 8 nuoc so "đem dai lam mong" con chua toi thoi gian quy đinh đa tu hai phia đong thoi tien cong phao đai. Quan đong giu phao đai co gang khang cu, cac chien si cua Nghia Hoa Đoan o gan đo cung phoi hop tac chien. Qua gan bay tieng đong ho chien đau quyet liet, ngay 21 thang 5 (tuc ngay 17 thang 6 duong lich), phao đai that thu. Sau khi lien quan tam nuoc chiem đuoc phao đai Đai Co, tren doc truyen đuong sat tu Đai Co toi Thien Tan, ho dan cao thi: "Neu co binh linh cua Nghia Hoa Đoan hay quan trieu đinh dam can tro cuoc hanh quan, chung ta nhat đinh se tang cuong suc manh, tieu diet tan sao huyet". Đieu nay đa la su uy hiep lon voi quan Nghia Hoa Đoan va quan cua trieu đinh. Tu Hy Thai hau nghi: Truoc mat gio co hai ke thu, mot la nguoi ngoai quoc va mot la Nghia Hoa Đoan. Su uy hiep cua nguoi nuoc ngoai voi chung ta ngay cang lon, con suc ep cua nghia quan cung co han. Vi the, ba trieu tap hoi nghi Ngu tien đai than, quyet đinh tuyen chien voi Lien quan tam nuoc, tren thuc te, ba đe cho quan Nghia Hoa Đoan giao chien, con ban than thi "toa son quan ho đau".
Thai đo cua quan Nghia Hoa Đoan voi quan Tay duong khong giong thai đo cua Tu Hy Thai hau. Nghe noi quan Tay duong xam pham Thien Tan, Nghia Hoa Đoan đa vua cho nguoi pha hoai đuong giao thong cua ke đich va tien hanh chan đanh vua đua quan tap ket ve Thien Tan chuan bi phong thu. Truong Đuc Thanh, Tao Phuc Đien, Duong Tho Than, Luu Thap Cuu, Han Di Le cung cac đai su huynh, Lam Hac Nhi cung đai su muoi đeu cung quan si co mat.
Lien quan truoc het đua quan chiem nha ga Lao Long Đau. Nha ga nam tren đuong toi Bac Kinh, lai bac cau phao noi voi To gioi Tu Truc Lam o bo ben kia song đe lien he voi quan o đo. Nghia Hoa Đoan đe bao ve Bac Kinh va can tro quan Tay duong tat nhien phai quyet tam gianh lai khu vuc nay. Vi the đa xay ra nhung tran quyet chien giua hai ben o đay.
Quan Nga đang chiem nha ga nho đai phao chien đau rat ngoan cuong. Tao Phuc Đien, Han Di Le chi huy quan chong cu khien cho đai phao cung mat tac dung. Quan Tay duong xam luoc phai hoang hon keu cuu, co noi phai giuong co trang xin quan Thanh đinh chien. Quan Nghia Hoa Đoan  tiep tuc thua thang xong len, tieu diet toi hon nam tram quan Nga, chiem đuoc nha ga Lao Long Đau va phan đat phia bac.
Cung luc đo, Truong Đuc Thanh mang hon nam nghin quan Nghia Hoa Đoan trong "Thien ha đe nhat đoan" tu tran Đoc Luu toi tien cong manh liet vao to gioi Truc Lam. Trong to gioi, lien quan chon rat nhieu min đe cho quan Nghia Hoa Đoan tien vao. Truong Đuc Thanh cho nguoi tim may chuc con trau, đuoi trau buoc re tam dau roi cham lua. Đan trau hoang so lao ve phia truoc, đuoi trau lua boc nghi ngut khien tran đia nao loan. Toan bo min do quan Tay duong chon san no inh tai nhuc oc, "Đia loi tran" cua ho pha san. Quan Nghia Hoa Đoan xoc toi, tieu diet rat nhieu quan Tay Duong, sau đo cuop boc, thieu huy nhieu nha cua. Trong cuoc chien đau bao ve Thien Tan, mot bo phan quan trieu đinh cung tich cuc tham gia chien đau, co mot so gia nhap quan Nghia Hoa Đoan. Nhung Bang bien Bac duong quan vu đai than Tong Khanh đen Thien Tan đa chi huy quan trieu đinh bao vay quan Nghia Hoa Đoan. Đong thoi, cung luc đo, mot luc luong quan trieu đinh tien hanh tap kich tu phia sau lam hon hai nghin chien si Nghia Hoa Đoan thuong vong, pha huy hoan toan cac cu điem cua quan Nghia Hoa Đoan o Thien Tan. Vua phai chien đau chong quan trieu đinh, vua phai chien đau chong quan Tay duong, sau nhung hy sinh nang ne, cuoi cung, ngay 17 thang 6 (tuc ngay 13 thang 7 duong lich), Thien Tan roi vao tay lien quan tam nuoc.
Sau đo, Lien quan 8 nuoc đa tien hanh cuoc tham sat va cuop boc o Thien Tan roi tien ve phia Bac Kinh. Tu Hy Thai hau hoang so, cu Vinh Loc toi su quan cua quan xam luoc cau hoa, mang nhieu cua ngon vat la toi tham hoi. Quan xam luoc khong them chu y, tiep tuc tien ve Bac Kinh. Tu Hy Thai hau đa hoa trang thanh mot phu nu nong dan mang theo Hoang đe Quang Tu va cac van vo đai than đuoc mot so nguoi bao ve lang le toi Tay An. Cac quy toc va đai than cung đua nhau bo chay. Thanh Bac Kinh chang may choc roi vao tinh trang hon loan. Khi quan Nga cung lien quan cac nuoc toi Đong Tien mon, quan Nghia Hoa Đoan lieu mang chien đau, giet chet mot tuong quan, hai quan thong binh va rat nhieu binh linh. Quan Nhat Ban dung trang phuc quan trieu đinh, gia lam quan cua Tong Khanh cung nguoi Han chui vao đoi ngu Nghia Hoa Đoan toi truoc cua Trieu Duong va Đong Truc goi linh canh cua Nghia Hoa Đoan mo cong. Quan Nghia Hoa Đoan mac muu mo cong thanh. Ngay 20 thang 7 (tuc 14 thang 8 duong lich) lien quan tam nuoc tien vao thanh Bac Kinh, su kien đo đuoc goi la Quoc nan Canh Ty (庚子國難).
Truoc het, ho tap trung o Đong Giao dan cang, sau đo chia quan ra nhieu huong, tu Thien An Mon, Đong Hoa Mon cung tien đanh Hoang cung. Quan Nghia Hoa Đoan va mot so ve binh cua Hoang cung tien hanh nhung cuoc chien đau phong ngu, ho dung truong mau, đai đao, gay goc va mot so sung lay đuoc cua lien quan đe chong lai. Lien quan tam nuoc dung cac loai sung va phao hien đai tien cong, rat nhieu linh đa chet. Cuoi cung, ho đanh giap la ca voi quan đich, dung suc luc đe chong lai su xam nhap cua lien quan vao Hoang cung. Qua ba ngay ba đem chien đau, lien quan tam nuoc đa tien đuoc vao Hoang cung, roi chia Bac Kinh lam nhieu khu vuc khac nhau đe chiem đong.
Sau ba ngay tien hanh cuoc đai tham sat, lien quan tam nuoc con tien hanh cuop boc bat ke tren đuong pho, chua chien hay nha rieng cua dan chung. Nhung ky tran di bao, nhung van vat quy hiem trong Co Cung va Di Hoa Vien đeu bi cuop sach đe bu cho thiet hai cua lien quan. "Vinh Lac đai đien" va nhieu sach khac cung bi đot chay hoac cuop đoat. Nhieu bao vat, sach vo hien nam o cac vien bao tang, cac thu vien o New York, Paris, London,.…
Đen luc nay, trieu đinh nha Thanh mot lan nua lai cu Ly Hong Chuong nghi hoa voi quan xam luoc, chap nhan "Nghi hoa đai cuong" do lien quan đua ra. Ngay 27 thang 7 nam Quang Tu thu 27 (ngay 7 thang 9 nam 1901), lich su can đai lai chung kien mot Hiep uoc ban nuoc tui nhuc. Nam nay theo am lich la nam Tan Suu, cho nen Hiep uoc nay đuoc goi la "Tan Suu đieu uoc". Đieu uoc đa cho phep cac nuoc đe quoc đuoc đat tuyen đuong sat tu Bac Kinh toi Son Hai Quan va binh linh thuoc cac su quan đuoc đong quan o Bac Kinh, pha huy phao đai Đai Co va phao đai nam giua Bac Kinh va Thien Tan, boi thuong 450.000 van luong bac. Đay la mot bieu hien moi the hien cac nuoc đe quoc chu nghia tien them mot buoc trong viec khong che Trung Quoc.


Xem them Phong trao Van Than


Chu thich Lien ket ngoai 55 Days at Peking tren Internet Movie Database
Pa kuo lien chun tren Internet Movie Database
University of Washington Libraries Digital Collections – Robert Henry Chandless Photographs