Edward Jenner thanh vien cua Hoi Hoang gia (17 thang 5, nam 1749 – 26 thang 1, nam 1823) la mot bac si đa khoa, nha phau thuat nguoi Anh, ong đa nghien cuu moi truong tu nhien xung quanh noi ong song va lam viec nhu mot bac si, mot nha phau thuat, mot nha y khoa o Berkeley, Gloucestershire, Tay Nam nuoc Anh. Ong tro nen noi tieng noi vi la bac si đau tien nghien cuu va su dung vac xin đe phong chong benh đau mua. Nho Jenner, benh đau mua, mot can benh tan pha khung khiep voi loai nguoi trong nhieu the ky truoc, đac biet o Chau Au, cuop đi sinh mang hang trieu nguoi trong thoi ky đo, đa đuoc giam thieu rat nhieu tac hai.


Cuoc đoi = Thoi tre =
Jenner đuoc đao tao o Sodbury, Gloucestershire, la mot nguoi hoc nghe, giup viec cho tien si Ludlow trong thoi gian 8 nam, tu nam 13 tuoi , sau đo ong toi Luan Đon vao nam 1770 đe hoc theo John Hunter, mot bac si phau thuat (mot nha thuc nghiem co tieng, sau đo la thanh vien cua Hoi Hoang Gia) va mot bac si khac o Luan Đon. Jenner som đuoc chu y boi nhung nguoi noi tieng, ho đa cho ong nhung loi khuyen ve viec hanh nghe y khoa đong thoi cung la nhung nguoi đa đe cu ong vao Hoi Hoang gia. Nhung ong đa roi London đe ve mien que binh di hanh nghe. Nhieu nguoi khi hoi ve quyet đinh cua ong thi ong đa tra loi: "Danh vong la gi nhi? Đo la mot thu trang suc ma vang rat co the gay hai cho con nguoi"
Va ong đa tro ve que huong nam 1773. Nhung chinh tai que huong, danh vong đa đen voi ong, vua boi tinh co vua boi oc quan sat cua ong. Ten tuoi cua ong đa tro thanh bat tu, mot bac si noi tieng đa cuu hang trieu con nguoi khoi benh đau mua.


= Benh đau mua =
Luc bay gio, o que huong ong cung nhu tren khap the gioi, benh đau mua đang đe doa nghiem trong toi suc khoe con nguoi va gia suc. Muoi nguoi mac benh co đen 8 - 9 nguoi chet, nguoi nao con song thi cung bi lo loet, mat ro, chiu cuoc song co đoc, ham hiu suot phan đoi con lai.
Can benh xuat hien tu rat lau trong lich su nhan loai, nhung bat đau tro thanh đai dich tu nhung nam cua the ky thu 6, khi no bat nguon tu chau Phi, sau đo lan sang chau Au, A. Trong hai the ky 17 - 18, no đa cuop đi sinh mang cua hang trieu nguoi.
Can benh nay luc đo la benh nan y, do virus gay nen. Trieu chung la cac mun noi đo, sau đo thanh cac mun nuoc, lan ra khap co the, gay sot, nhiem trung, co the bi mu va tu vong. Benh lay qua đuong ho hap va tiep xuc voi nguoi benh nen so nguoi bi benh tang len nhanh chong. Jenner lien tim hieu ve can benh nay.
Hoi nam 1768, mot bac si đong que ten la John Fewster đa nhan thay nhung ai đa tung bi đau bo (mot can benh lay tu bo, chi gay ra cac trieu chung nhe) thi se khong phan ung voi viec chung ngua bang mam benh đau mua, va ho cung khong bi đau mua. Ong ke chuyen nay voi anh em nha Ludlow, va chinh Edward Jenner đang hoc viec cho anh em nha Ludlow vao nam 1768. Anh em nha Ludlow co the đa noi voi Edward Jenner ve nhung quan sat cua bac si Fewster, va ong đa ghi nho lai cau chuyen nay.
Sau đo, Edward Jenner đa co gan 30 nam suy ngam ve cau chuyen. Jenner đe y quan sat nhieu nguoi va thay đung la nhung nguoi sau khi mac phai can benh "đau bo" thi tuyet nhien khong bi benh đau mua nua. Ong suy nghi la co the co y lam lay can benh đau bo sang nguoi đe ho khong bi mac benh đau mua hay khong?
Vao thoi đo, nguoi ta đa biet cach tiem chung đau mua bang cach lay mu tu nguoi benh chich cho nguoi khac, nhung phuong phap nay co nhieu tac dung phu, va co mot ty le nguoi chich ngua lai bi đau mua do chinh mui tiem (ty le tu vong do phuong phap nay la khoang 0,5-2%). Trong khi đo, đau bo chi la can benh nhe, du bi mac thi cung gan nhu khong gay nguy hiem.
Sau khi đuoc thay cua minh khuyen khich sau khi hoi y kien, ong bat tay vao thuc hien.


Su nghiep = Phat hien =
Ong thu nghiem gia thuyet cua minh vao ngay 14/5/1796. Đau tien, ong gap mot nguoi phu nu chuyen lam nghe vat sua bo đang mac phai benh đau bo (lay tu bo), lay cac mu o mun đau, sau đo cay len tren canh tay cua mot đua be khoe manh la James Phipps. Sau mot tuan mac benh đau bo thi đua be đa khoi hoan toan. Ngay 1/7, ong thu cay mu đau mua vao đua be nay thi đua be hoan toan khong mac benh.
Ong tiem chung cho đua con trai 10 thang tuoi cua minh thi ket qua cung tuong tu, đua be khong bi benh đau mua. Tu đo, ong hoan thanh cong nghe che tao thuoc tiem chung cua minh thanh cac cong đoan nhu sau:
Đau tien, lay it mu benh đau bo tren mot con bo mac benh nay. Tiep theo, xu ly so mu nay, sau đo trich cac mu nay vao nguoi (tiem chung đau). Nhung nguoi đuoc tiem chung se khong mac phai benh đau mua nua vi mau cua ho đa co yeu to khang benh (virus đau bo va virus đau mua gan giong nhau, he mien dich đe khang đuoc đau bo thi cung khang đuoc đau mua).
Co mot cau chuyen rang Jenner đa nay ra y tuong sau khi nghe mot co gai vat sua bo ke rang co se khong bi đau mua do đa bi đau bo tu truoc. Tuy nhien, giao du Boylston cho rang: "Y tuong rang benh đau mua co the phong ngua mot đot lay nhiem benh dich đa đen tu nhung quan sat cua bac si Fewster vao nam 1768. Khong he lien quan đen co gai vat sua". Cau chuyen lien quan đen co gai vat sua la đuoc ke boi mot nguoi ban kiem nguoi viet tieu su đau tien cua bac si Edward Jenner ten la John Baron, chi vai nam sau khi Jenner ta the. Nhung bac si khac vao thoi đo đa khong ngot do hoi bac si Jenner rang tai sao ong co the tao lien ket giua benh đau mua va đau bo, va bac si Jenner cung khong the giai thich nguyen ly đe lam nen thi nghiem vao nam 1796 (vi thoi đo nguoi ta chua biet đen mien dich hoc va virus). Sau khi bac si Edward Jenner qua đoi, John Baron co the đa dung nen cau chuyen ve co gai vat sua nhu la mot cach đe bao ve uy tin cua Jenner.


= Tiem chung =
Ong goi phuong phap nay la Vaccination (co nguon goc tu tieng Latin "vaccinus", nghia la "lien quan đen bo"). Đay chinh la nguon goc cua tu Vac-xin, mot cong cu phong benh huu hieu cho toi ngay nay.
O thoi điem đo thi Jenner hoan toan khong biet ve nguyen ly hoat đong cua vac xin (vi thoi đo khoa hoc van chua biet đen he thong mien dich cung nhu su ton tai cua virus). Ong rut ra phuong phap tiem chung hoan toan dua vao quan sat thuc te, sau đo tu suy luan đe đua ra gia thuyet, roi tien hanh thu nghiem đe chung minh gia thuyet. Thuc te đa chung minh gia thuyet cua ong la đung, du ban than ong hoan toan khong ly giai đuoc tai sao phat minh cua minh lai co kha nang nhu vay.
Đen nam 1798, phuong phap tiem chung cua ong lan rong ra khap the gioi. 2 nam sau, chinh phu Anh moi ong tiem chung cho binh chung Hai quan hoang gia Anh, sau đo ong đuoc ban thuong rat hau hinh. Vua Phap la hoang đe Napoleon đa ra lenh cho toan bo binh linh Phap phai tiem chung đau mua, sau đo la My.
Nam 1802, chinh phu Anh ra luat cam viec tiem chung đau mua bang phuong phap chich mu tu nguoi benh sang nguoi khac, thay vao đo cac bac si phai dung phuong phap chich mu đau bo do Jenner phat minh vi no it gay rui ro hon rat nhieu.


= Thanh cong =

Thanh cong lon nhat cua ong chinh la đa co cong chinh phuc đuoc benh đau mua. Nho đo, nam 1802, ong đuoc bau lam chu tich Uy ban quoc te ve chung đau. Ong lan luot đuoc nu hoang Anh, Nga, hoang đe Phap, tong thong My trao thuong vi đong gop to lon cho nhan loai. Sau đo la đuoc moi vao Vien Han lam khoa hoc Phap.
O Anh, Phap, Y... nguoi ta đa lam tuong cua ong đe tuong nho va ghi on.
Ngay 16 thang 1 nam 1823, ong trut hoi tho cuoi cung sau khi bi tai bien mach mau nao. Chinh phu nuoc Anh xin đuoc chon cat thi hai ong o Tu vien Westminster, noi chon cat cua nhung nguoi con uu tu cua nuoc Anh. Nhung theo loi di chuc truoc luc ong qua đoi, gia đinh ong đa mai tang va chon cat ong trong mot nghia trang nha tho o que huong Berkeley, noi ong đa gan bo gan suot cuoc đoi.


Sach đa xuat ban 1798 An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ
1799 Further Observations on the Variolœ Vaccinœ
1800 A Continuation of Facts and Observations relative to the Variolœ Vaccinœ 40pgs
1801 The Origin of the Vaccine Inoculation 12pgs


Xem them Vac xin
Tiem chung


Footnotes Tham khao Edward Jenner, "Observations on the natural history of the cuckoo", Philosophical Transactions of the Royal Society of London, vol. 78 (1788), pp. 219–237.
Papers at the Royal College of Physicians Luu tru ngay 7 thang 11 nam 2017 tai Wayback Machine
Baron, John M.D. F.R.S., "The Life of Edward Jenner MD LLD FRS", Henry Colburn, London, 1827.
Edward Jenner, the man and his work. BMJ 1949 E Ashworth Underwood
Herve Bazin, "The eradication of smallpox", (translated into English by Andrew and Glenise Morgan) Academic Press 2000. (This book covers Edward Jenner's life and work and the subsequent developments after him.)


Lien ket ngoai "EDWARD JENNER." LoveToKnow 1911 Online Encyclopedia. © 2003, 2004 LoveToKnow.
Jenner's papers on vaccination: http://www.bartleby.com/38/4/
The Jenner Museum: http://www.dursley-cotswolds-uk.com/Jenner%20museum.html Luu tru ngay 4 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine
The Jenner Museum: http://www.jennermuseum.com
The Evolution of Modern Medicine. Osler, W
"The First Vaccination" Painting by Georges Gaston Melingue Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2018 tai Wayback Machine