Chu nghia Xa hoi the ky XXI (tieng Tay Ban Nha: Socialismo del Siglo XXI) la mot thuat ngu chinh tri dung đe mo ta viec giai thich cac nguyen tac cua chu nghia xa hoi chu truong đau tien boi Heinz Dieterich vao nam 1996 va sau đo la cac nha lanh đao My Latin nhu Hugo Chavez cua Venezuela, Rafael Correa cua Ecuador, Evo Morales cua Bolivia, va Luiz Inacio Lula da Silva cua Brazil. Chu nghia xa hoi cua the ky XXI cho rang ca hai thi truong tu do cong nghiep chu nghia tu ban va xa hoi chu nghia cua the ky XX đa that bai trong viec giai quyet cac van đe khan cap cua nhan loai, nhu ngheo kho, nan đoi, boc lot, ap buc kinh te, phan biet gioi tinh, phan biet chung toc, su huy diet cua cac nguon tai nguyen thien nhien, va su vang mat cua mot nen dan chu co su tham gia (Participatory democracy) thuc su. Do đo, vi nhung đieu kien lich su đac thu cua đia phuong, chu nghia xa hoi cua the ky XXI thuong trai nguoc voi cac ung dung truoc đo cua chu nghia xa hoi o cac quoc gia khac va nham toi su phan cap nhieu hon va co su tham gia cua nguoi dan trong qua trinh lap ke hoach kinh te. Chu nghia Xa hoi the ky XXI co nhung yeu to xa hoi dan chu, nhung chu yeu la giong chu nghia xet lai chu nghia Mac.


Nen tang lich su Sau khi Quy Tien te Quoc te chuyen dich co cau mot loat cac khoan vay cho cac quoc gia đang phat trien va no vao nhung nam cuoi the ky XX, chau My La tinh đa trai qua mot su gia tang đang ke ve su bat binh đang. Tu nam 1990 đen nam 1999, he so Gini gia tang o hau het cac nuoc chau My Latinh. Vat gia gia tang va lam phat dan đen su bat man. Nam 2000 chi co 37% nguoi My Latin đa hai long voi cac nen dan chu cua ho (20 điem it hon so voi chau Au va 10 điem it hon so voi tieu vung Sahara chau Phi). Trong boi canh nay, mot lan song phong trao chinh tri-xa hoi canh ta đoi hoi cho quyen nguoi tho dan, cocaleros (nguoi trong cay coca), quyen lao đong, quyen phu nu, quyen su dung đat, va cai cach giao duc noi len cuoi cung cung cap đong luc cho viec bau cu cac nha lanh đao xa hoi chu nghia.
Chu nghia xa hoi cua the ky XXI dua tren truyen thong ban đia ve quan tri đia phuong va cac phong trao xa hoi chu nghia va cong san My Latinh truoc đay, bao gom nhung nguoi nhu Salvador Allende, Fidel Castro, Che Guevara, quan đoi Giai phong Quoc gia Zapatista (o Chiapas, Mexico), va Mat tran Giai phong Quoc gia Sandinista (o Nicaragua).


Khai niem Cuon sach đau tien co tua la Chu nghia Xa hoi the ky XXI la cua Alexander Buzgalin, mot nha Marxist nguoi Nga vao nam 1995, va đuoc dich ra tieng Tay Ban Nha nam 2000. Cuon sach cua Heinz Dieterich, giao su nguoi Đuc day tai đai hoc Mexico, xuat ban mot nam sau đo tai Venezuela nhung tu ngay 30 thang 1 nam 2005 pho bien hon, mot phan la nho tong thong Venezuela, Hugo Chavez, đa đe cap toi tai Dien đan Xa hoi The gioi lan thu 5.
Mo hinh cua Chu nghia xa hoi the ky XXI chi dua mot phan vao Triet hoc va ly thuyet kinh te Mac. Đac biet, nen kinh te tuong đuong (Economy of Equivalence) la tu mot tac gia phi Mac-xit, nha khoa hoc Bremen Arno Peters, đa lam nen ten tuoi cua ong nhu la nha đia ly va su gia, truoc khi ong phat trien ly thuyet ve nen kinh te tuong đuong (Aquivalenzokonomie).
Va ca cac phuong phap cho su phat trien cua nen dan chu huong toi mot su tham gia truc tiep cua cac cong dan thuc su khong la tu tuong Marx, nhung la mot cach tiep can ly thuyet dan chu. Nhu vay su phoi hop cac ly thuyet co nguon goc khac nhau cua Dieterich thanh chu nghia xa hoi trong the ky XXI co tinh cach chiet trung hon la theo chu nghia Marx.
Heinz Dieterich noi toi trong cuon sach cua ong "chu nghia xa hoi the ky XXI" ve luan an cua Karl Marx, lich su cua nhan loai la lich su cua đau tranh giai cap. Dieterich phan tich tren tien đe nay, kinh nghiem hien tai voi chu nghia tu ban va xa hoi chu nghia o Đong Au ma khong con ton tai. Ca hai phuong phap khong the giai quyet nhung van đe cap bach cua nhan loai, chang han nhu ngheo đoi, ap buc, pha huy cac nguon luc va su tham gia thuc su cua nguoi dan trong viec đua ra nhung quyet đinh trong cac nen dan chu.
Trong điem tu tuong cua Dieterich la mot yeu to thiet yeu cua ly thuyet tuong đuong, theo đo su đong gop cua mot nguoi đe thu thap va nang cao su thinh vuong trong xa hoi khong con đuoc đo theo gia tri trao đoi (= tien, von), ma dua tren su cung cap lao đong. Theo đo, mot giam đoc hay la chu so huu cua mot nha may chi đuoc tra tien nhieu hon mot trong nhung anh cong nhan, neu ong đa bo ra nhieu thoi gian hon đe lam viec. O Đuc đa co cac nhom trong khong gian rieng tu, đang co gang đe thuc hien đieu nay.
Y tuong cot loi thu hai cua Dieterich đe cap đen kha nang đuoc cung cap boi Internet cho nen dan chu: Lan đau tien trong lich su cua nhan loai moi nguoi co the co tat ca cac thong tin co san, ma ho can cho cac quyet đinh chinh tri. Khong ton them chi phi hoac tri hoan, bat cu loai chinh tri quan trong nao co the đuoc quyet đinh voi su tham gia cua tat ca cac cong dan thong qua Internet. Tat ca cac ly luan cho toi bay gio chong lai dan chu truc tiep nhu su thieu hieu biet cua nguoi dan, ton them chi phi va cham tre bat loi cua cac quyet đinh se tro nen loi thoi theo Diedrich nho co Internet. Do đo theo ong khong con ly le logic chong lai dan chu truc tiep (Basisdemokratie) hay dan chu co su tham gia (Partizipative Demokratie), ngoai tru van đe quyen luc.


Khac biet voi chu nghia xa hoi truyen thong Thay vi theo he thong chinh quyen chuyen chinh vo san, nen xay dung mot nen dan chu rong rai, noi moi nguoi dan đeu đuoc tham gia vao cac quyet đinh chinh tri.
Theo chu nghia xa hoi truyen thong va Hoc thuyet ve Nha nuoc cua Chu nghia Mac-Lenin, đe xoa bo su boc lot lao đong, can phai xoa bo so huu tu nhan ve cac tu lieu san xuat chu yeu. Nhung nguoi xay dung "Chu nghia xa hoi the ky XXI" khong cho rang can phai nha nuoc hoa hoan toan tu lieu san xuat, tat nhien la ngoai tru nhung nganh chien luoc, nhung ho ung ho viec dan chu hoa tat ca cac tu lieu san xuat, hay noi cach khac la viec phan bo chung mot cach cong bang.


Quan điem Heinz Dieterich Heinz Dieterich đuoc xem (khong chinh thuc) la nha tu tuong va co van chinh tri cho qua trinh phat trien Bolivar cua Tong thong Venezuela Hugo Chavez. Theo nhu Dieterich, "chu nghia tu ban cong nghiep" cung nhu "chu nghia xa hoi hien thuc " trong qua khu đa khong thanh cong trong viec giai quyet "cac van đe khan cap cua nhan loai nhu ngheo đoi, boc lot, đan ap kinh te, phan biet gioi tinh va phan biet chung toc, huy hoai tai nguyen thien nhien va su thieu sot mot nen dan chu ma nguoi dan thuc su tham gia. "  Ca hai he thong đa bi "cac đieu kien phat trien khach quan ap đao tuong tu". Dieterich neu ra trong so nhung van đe, viec can phai tich luy von, chu nghia Ford (viec san xuat day chuyen), thi truong the gioi, cuoc canh tranh giua cac he thong cung nhu "cac cac cau truc nha nuoc, xa hoi va đang phai phi dan chu, thu hep muc đo tu do cua su phat trien cua ca hai he thong chong lai y chi cua nhan vat chinh cua no mot cach khong thuong tiec".
Thoi đai hien nay đung duoi hai "dau hieu lich su the gioi": "su can kiet cua cac du an xa hoi cua giai cap tu san va cua giai cap vo san lich su va qua trinh chuyen đoi hien tai cua van minh tu san đen mot xa hoi the gioi phi tu ban: Nen dan chu co ban pho quat". Dieterich đoi hoi viec thiet lap bon to chuc co ban cua thuc te moi cua nen van minh hau tu ban:

Nen kinh te tuong đuong phi thi truong, dua theo Hoc thuyet gia tri lao đong cua Marx, đuoc xac đinh boi nhung nguoi truc tiep tao ra gia tri, thay vi nguyen tac thi truong, kinh te;
Dan chu cua đa so, trong đo nguoi dan quyet đinh cac van đe xa hoi can thiet;
Chinh quyen dan chu co so la đai dien cua cac loi ich chung nhung van bao ve cac nhom thieu so va
Cong dan voi trach nhiem tu xac đinh su hop ly-đao đuc-tham my.
Vi xa hoi hien thoi phai đuoc thay the boi mot he thong trai nguoc, chuong trinh cua Chu nghia Xa hoi the ky XXI can thiet phai co tinh cach cach mang."
Tuy nhien khai niem ve nen kinh te tuong đuong đa bi Marx chi trich trong "Phe phan kinh te chinh tri" cho đo la mot su hieu lam. Ong cho la, gia tri vat chat khong the lam co so cua mot he thong kinh te, boi vi no khong the đo luong đuoc.


Venezuela Tai Venezuela, Chu nghia xa hoi the ky XXI cua tong thong Chavez lay chu nghia Mac, tu tuong cach mang va tien bo cua Bolivar, tu tuong nhan đao Thien chua giao lam nen tang tu tuong. Ve kinh te, chu truong phat trien kinh te nhieu thanh phan, trong đo kinh te Nha nuoc va kinh te Hop tac xa giu vai tro chu đao; thuc hien quoc huu hoa nen kinh te quoc dan. Ve xa hoi, thuc hien phan phoi cong bang cua cai xa hoi; giai quyet van đe bat binh đang va phan hoa giau ngheo. Ve đoi ngoai, thuc đay khoi đoan ket My Latinh va quan he huu nghi voi tat ca cac nuoc; lay hop tac thay the canh tranh; đau tranh cho mot the gioi đa cuc va dan chu.


Xem them Chu nghia Bolivar


Tham khao Đoc them Baez, Michelle and David Cortez. "Buen Vivir, Sumak Kawsay" (2012). University Bielefeld - Center for InterAmerican Studies.