Thai hau (chu Han: 太后; tieng Anh: Queen Dowager, Queen Mother, Empress Dowager hoac Empress Mother) la mot tuoc hieu, danh tu đe chi me hoac ba noi cua vua tai cac quoc gia Han quyen gom Trung Quoc, Viet Nam, Nhat Ban va Han Quoc.
Ton hieu Thai hau, qua phan đinh giua ["Hoang"; 皇] va ["Vuong"; 王] đuoc chia ra lam hai tuoc hieu chinh:

Hoang thai hau (Empress Dowager hoac Empress Mother): danh cho me cua cac Hoang đe.
Vuong thai hau (Queen Dowager hoac Queen Mother): danh cho me cua cac Quoc vuong.
Ngoai ra, ["Thai hau"] cung la dang viet tat cua tuoc hieu Thai hoang thai hau.


Tu nguyen Khai luan ve xuat xu cua danh xung Thai hau đuoc đe cap trong Su vat khoi nguyen (事物紀原) cua Cao Thua (高承) thoi nha Tong:「"Su ky - Tan ban ky viet: Chieu vuong mau Mi thi, hieu Tuyen Thai hau. Tu đo Vuong mau đeu goi nhu vay"; 《史記秦本紀》曰：昭王母羋氏，號宣太后。王母於是始以為稱。」.
Theo đo, thoi Tien Tan, khi Tan Chieu Tuong vuong ton me la Mi thi lam Tuyen Thai hau, thi khi đo moi co danh vi Thai hau dung đe goi me cua quan vuong. Ve sau, Trieu Hieu Thanh vuong cung theo cach cua nha Tan, ton xung me ruot Hieu Uy Thai hau. Thoi Tan vuong Chinh tai vi, Hoa Duong Thai hau la to mau cua Quoc vuong, nhung van nhu cu đuoc goi la Thai hau, co the thay vao luc nay chua co nhung ton hieu cu the cho cac To mau Thai hau cua Quoc vuong. Vao thoi nha Tan, khi Tan vuong Chinh len ngoi Hoang đe, đa quy đinh me cua Hoang đe goi la 「Hoang thai hau」. Song khi đo Hoa Duong Thai hau đa qua đoi, con me cua Thuy Hoang la Trieu Co khi ay cung đa qua đoi truoc khi ong xung Đe, va Thuy Hoang chi co the truy ton ba lam Đe Thai hau (帝太后). Tu thoi nha Han, ton vi quy đinh cua Hoang thai hau rat chat che, va nguoi đau tien tro thanh Hoang thai hau khi con song la Lu hau - Hoang hau cua Han Cao To Luu Bang.
Chu 「Thai; 太」, cung giong chu 「Đai; 大」, đeu mang y nghia to lon, cong them tu tuong "Lay hieu vi Thien" đa khien đia vi cua cac Thai hau rat đac biet trong trieu đinh cua cac quoc gia Đong A, bao trum va co kha nang anh huong đen Hoang đe. Đieu nay đa khien xuat hien cac hien tuong Thai hau chuyen quyen, Lam trieu cong khai nhiep chinh, co anh huong sau rong trong van hoa va lich su, ma đien hinh la Tu Hi Hoang thai hau.


Cac nuoc khac = Tai Chau Au =
Tai Chau Au, cac goa phu Vuong hau hoac Hoang hau đeu đuoc goi theo tuoc hieu kem 「Dowager」. Tu "Dowager" nay, can cu theo bo sach tu đien bach khoa nam 1902, The New International Encyclopædia, ho co giai thich:

「"DOWAGER (OF. douagiere, from douage, dower, from douer, doer, Fr. douer, It., Lat. dotare, to endow, from Lat. dos, dower). A widow with a dower (q.v.). A title commonly applied only to the widows of persons of high rank. The Queen dowager in Great Britain, as the widow of the King, enjoys most of the privileges which belonged to her as Queen consort; but it is not high treason to conspire her death, because the succession to the crown is not thereby endangered"」.
DOWAGER, mot goa phu voi cua cai ma chong đe lai (Dower), no chi dung nhu mot tuoc hieu cho cac goa phu cua đan ong co đia vi cao. Con nhu "Queen dowager" tai nuoc Anh (nguyen van goi Great Britain), vi la goa phu cua mot Quoc vuong (King), nen ho thua huong cac nghi le nhu hoi cac ba con la "Queen consort" (co the dich la Vuong hau); nhung khi am muu giet cac vi nay thi nguoi đo se khong bi phan "High treason", vi nhung nguoi thua ke (hay tai vi) khong bi nguy hiem tinh mang.
Co the thay ke tu khi la goa phu, cac vi Queen cung Empress chi la "Dowager", nen ho khong co chuyen cang cao thi hien nhien cang lon nhu Thai hoang thai hau cua Đong A, do vay ho cung khong đuoc them kieu "Thai hoang" hay "Thai vuong" truoc tuoc hieu goa phu cua minh. Đia vi cua cac "Dowager" tai Chau Au đon thuan chi la goa phu, va du ho vi tung la Queen hay Empress ma đuoc ton trong, nhung tinh mang cua ho khong con la moi ban tam lon nhat nua, va đoi khi ho cung khong phai luc nao cung đuoc huong quyen loi. Cung co cach goi đao "Dowager" len truoc, nhu 「Dowager Queen」. Nhung đai ngo tiep tuc chi đuoc duy tri khi ho co than phan la me cua Tan vuong, va luc nay ho thuong se đuoc goi la 「"Queen Mother"」 hay 「"Empress Mother"」, tuong đuong Vuong thai hau cung Hoang thai hau neu xet theo tuoc hieu trieu đai Đong A.
Do cac tuoc hieu phu nu Chau Au phan lon la nhung tuoc hieu nha xung (Courtesy title), ho chi co đuoc khi hon nhan, do đo chi 「Nhung nguoi tung la Queen hay Empress moi đuoc goi thanh Queen Dowager (Queen Mother) hay Empress Dowager (hay Empress Mother)」.
Đieu o tren het suc quan trong, vi đia vi cua Thai hau o Chau Au khong phai luc nao cung la "me" hay "ba noi" cua quan chu nhu cac trieu đai Đong A. Cac trieu đai Đong A dung quan niem đanh thep trong phep truyen ngoi la 「Cha truyen con noi」, nen du "Thai hau" co lien he mau mu hay khong thi vi quan chu đuoc truyen ke vi đeu phai xem ho nhu me ca tren phap ly, vi du cho chuyen nay co truong hop Hieu Chieu Thuong Quan hoang hau thoi Han Tuyen Đe (Tuyen Đe nhan Han Chieu Đe lam Tu phu); cung Tu An Hoang thai hau - Tu Hi Hoang thai hau thoi Quang Tu (Quang Tu nhan Ham Phong lam Tu phu). Di nhien cung co ngoai le, khi quoc chu muon ton dong doi cha me hon binh thuong, co Đai le nghi cua nha Minh. The nhung trong đai đa so truong hop thi cac trieu đai Đong A đeu xem "Cha truyen con noi" lam trong, vi quan chu ke nhiem đeu phai co "than phan" la con cua nguoi tien nhiem, hay nguoi tien nhiem truoc đo nua.
Nguoc lai voi Đong A, boi vi mot vi "Queen (Empress) goa phu" chi đon gian la hon phoi cua quan chu tien nhiem, rat nhieu vi "Thai hau" tai Chau Au lai khong co lien he me con hoac mau mu voi vi quan chu ke nhiem, ma đien hinh la Elizabeth Woodville thoi Henry VII nha Tudor va Adelheid xu Sachsen-Meiningen thoi Victoria cua Anh. Nhung nguoi la me ruot cua nha Vua tai Chau Au, neu ho chua tung la Queen hay Empress thi vao thoi điem nguoi con len ngoi Vua, ban than ho khong the đuoc ton xung nhung danh xung "Queen (Empress) dowager" tuong ung đuoc. Tuy nhien, đia vi 「"Me ruot cua nha Vua"」 cung khien ho co co hoi đuoc huong cac đai ngo va su ton trong tuyet đoi trong trieu đinh cua vi Vua ay, tham chi co the vuot tren cac "Thai hau", đay cung la điem mau chot khien Chau Au coi trong lien he thuc te hon la lien he phap ly. Vi du đien hinh cua chuyen nay la Elizabeth Woodville cung Lady Margaret Beaufort, mot la me vo cua Quoc vuong Henry VII va nguoi con lai la me ruot cua Quoc vuong. Vi la goa phu cua Edward IV cua Anh, Elizabeth Woodville đuoc goi la Thai hau, tuc "Queen dowager", nhung ba mau chong bi Henry VII gat đi khoi trieu đinh đe ton me ruot la Lady Margaret Beaufort len tren, tuy rang vi van đe than phan dua vao hon phoi ma Lady Margaret van phai duoi Vuong hau Elizabeth xu York. Thoi ky Henry VII, Lady Margaret đuoc huong mot danh xung nham nhan manh đia vi "me Vua" cua ba, la 「My Lady the King's Mother」, co the đuoc hieu theo tieng Viet thanh 「"Đuc ba Vuong mau"」 hay 「"Đuc ba, Than mau cua nha Vua"」.
Cung co khi cac vi Vua qua phu thuoc vao me cung nhu ton trong me, khong đe cac ba chi la "goa phu", nen co nhieu hanh đong nang cao đia vi vuot ca vo minh. Truong hop nay co Quoc vuong Karl XI cua Thuy Đien đoi voi me minh, Hedwig Eleonora xu Schleswig-Holstein-Gottorf. Khi đo ong đa co Queen la Ulrikke Eleonore cua Đan Mach, nhung ong van đe me minh la "The Queen" duy nhat, cung ton xung 「Her Majesty the Queen, My Dear Lady Mother」, chau trai ba la Karl XII goi ba la 「"My Gracious Lady Grandmother"」. Caterina de' Medici qua 3 đoi con đeu lam Quoc vuong cua Vuong quoc Phap, so di ba van giu đuoc đia vi la vi ba co danh nghia nhiep chinh, tuc 「Gouvernante de France」, va tiep tuc duy tri su anh huong cua minh qua quyen luc thuc te. Co the noi "đac quyen" cua cac Thai hau tai Chau Au đuoc quyet đinh qua boi ba ay co đuoc tin nhiem boi con trai hay khong, co quan he mau mu voi Tan vuong hay khong.


= Khu vuc Trung Nam A =

Tai cac nuoc theo Hoi giao nhu Đe quoc Ottoman hay Đe quoc Mughal, cac me cua quoc chu đeu đuoc ton xung đia vi tuyet đoi. Va vi hai quoc gia nay dung danh xung ban ngu, cung nhu đuoc phien dich qua tieng Anh, đeu tuong đuong "Hoang đe" cung "Hoang hau", nen cac than mau cua quoc chu đeu co the dich thoai mai ra thanh "Hoang thai hau" tuong tu cac trieu đai Đong A.
Tai che đo cua Đe quoc Ottoman, 「Valide Sultan; والده سلطان」, "Me cua Sultan" hay "Quoc mau", la danh hieu danh cho nhung nguoi me con song cua cac Sultan đang tri vi. Va cung nhu cac trieu đai Đong A, thi danh xung nay nhu mot tuoc hieu đoc lap va co đia vi trong hoang that rat cu the, ho thuong la đung đau cua ca hau cung chu khong chi la "goa phu" nhu Chau Au, đong thoi chi nhung me ruot cua cac vi Sultan moi co đuoc danh xung nay. Va cung nhu cac trieu đai Đong A xem trong Nho giao, lay chu "Hieu" lam đau va rat coi trong nguoi me, cac vi Sultan theo Hoi giao cung xem trong quyen loi cua me minh. Tu nhung quan niem đo, cac vi Valide Sultan cung co quyen hanh tuyet đoi trong trieu đinh, ho đung tren tat ca phu nu trong hau cung, va khi Sultan con nho hoac qua phu thuoc vao ho thi ho hoan toan co the can thiep chinh tri. Va cho du 「"Sultan"; والده」 đuoc dung khong chi me, chi em, con gai cua Sultan, ma mot so Hau phi cua Sultan cung đuoc dung danh xung nay kem theo ten hieu rieng. Tu sau the ki 17, hau cung Ottoman co danh hieu rieng cho Hau phi nhu "Kadin", thi "Sultan" chi con dung cho me cua Sultan cung chi em hoac con gai cua Sultan ma thoi. Cac Valide Sultan cung la nhung nguoi phu nu duy nhat khong phai con gai Sultan ma van co danh xung nay.
Che đo cua Đe quoc Mughal, co danh hieu 「Padshah Begum; پادشاہ بیگم」 khong chi dung cho vo ca cua Hoang đe, ma la chi em gai, hoac la me cua Hoang đe, chi can nguoi giu danh hieu nay con song thi se đi theo ke tu khi ban phong, sau khi nguoi đo qua đoi thi huy hieu nay moi giao cho nguoi ke nhiem (giong truong hop tuoc hieu Tawananna). Ngoai tru "Padshah Begum" thi khong con danh hieu đac thu đia vi nu quyen nao ton tai trong hoang toc Mughal. Thuong thay nhat, tu Chinh the, Thu the, Thi thiep đen con gai cua Hoang đe đeu co thanh to Begum sau ten hieu chinh thuc, ngoai ra con co Bai, Mahal, Nazuk Badan,... Tuy nhien, đa phan lon trong lich su Mughal, gia phong tuoc hieu cho The thiep hoac Đe mau chi la my hieu tuy hung ma khong co thu tu nhu che đo Ottoman. Vi du Hamida Banu Begum, me cua Hoang đe Akbar, đuoc con trai dang ton hieu 「Maryam Makani」, co nghia la "Đuc me cua hai The gioi", me cua Hoang đe Shah Jahan la Jagat Gosain đuoc ton xung 「Bilqis Makani」, co nghia la "Quy phu nhan cua noi Than thanh Pure Abodes", lai nhu Hoang hau Nur Jahan cua Hoang đe Jahangir ban đau co phong hieu 「Nur Mahal」 co nghia la "Anh sang cua Hoang cung", sau lai chuyen thanh nhu hien tai co nghia "Anh sang cua The gioi",... Nhung tuoc hieu nay hoan toan khong co quy luat ve đia vi, đon gian la my hieu. Ngoai nhung danh hieu anh huong tu van hoa Hoi giao va Ba Tu, thi tai An Đo cung co nhung danh hieu xuat phat tu ngon ngu ban đia, trong đo co 「Rajamata; राजमाता」 co nghia la "Đuc ba Vuong mau", danh cho me cua mot vi Vua mang tuoc Vuong trong van hoa An Đo la Raja (co nghia la King) hay Maharaja (co nghia King of Kings hoac Great King). Tai cac trieu đai Ba Tu nhu nha Safavid va nha Qajar, me cua mot vi Shah thuong đuoc goi la 「Mahd-i Ulya; مهد علیا」.
Cung nhu van hoa Đong A vi xem trong chu "Hieu" ma đe nguoi me len tren, van hoa Hoi giao cung ban đia An Đo cung đeu xem trong quyen loi cua nguoi me, đac biet la me cua cac vi Vua chua co "Quan quyen", do đo trong lich su Đe quoc Ottoman cung Mughal đeu co cac Thai hau can du chinh su, Đe quoc Ottoman con phai trai qua thoi ky Nu hau chuyen chinh đuoc goi la 「Kadınlar saltanatı」, khi khong chi cac Thai hau ma cac Hoang hau cung Cong chua hoang gia cung dung đia vi "Sultan" can du chinh su. Ban than danh hieu "Mahd-i Ulya" cua me cac vi Shah nha Safavid va Qajar đuoc hieu la "Sublime Cradle", tuc "Cai noi hung vi", ton vinh vai tro cua mot nguoi me.


= Vung van hoa khac =
Vung van hoa Đong Nam A nhu Mien Đien, Thai Lan cung Campuchia đeu co ngon ngu ban đia manh, viec gia phong vi hieu khong chi thay đoi theo tung quoc gia ma la tung trieu đai cua moi quoc gia. Nhin chung, cac nguoi vo cua Quoc vuong đeu xuat than tu vuong that, du tung la Vuong hau hay chua, sau khi co con trai la Tan vuong ke nhiem lien se co ton hieu đac thu ma đa phan la huy hieu voi y nghia ton vinh, hoac la ten rieng cua ba.
Xet vi du ve truong hop vuong that Thai Lan, co rat nhieu cap bac danh cho Vuong hau, ngoai Chinh hau con co Thu hau, cac Vuong phi chinh thuc co đia vi cao va Thu phi cung Ngu thiep co đia vi thap đeu đuoc quy đinh ro rang. Vuong hau Saovabha Phongsri, ba tung la 「"Somdet Phra Nang Chao Saovabha Phongsri Phra Boromma Rajini Nat"; สมเด็จพระนางเจาเสาวภาผองศรี พระบรมราชินีนาถ」, sau khi con trai ke nhiem lien đuoc dang danh hieu 「Borommarachini; พระบรมราชชนนี」 co nghia tuong đuong "Vuong mau be ha" hay "Đuc ba Vuong mau", khang đinh đia vi me cua Quoc vuong. Neu khong phai Vuong hau ma la Vuong phi co con trai ke thua Vuong vi, nhu truong hop cua Srinagarindra, thi ba se đuoc dang ton hieu 「Borommaratchachonnani; บรมราชชนนี」. Tai vuong that Mien Đien, tuy rang co xuat hien danh tu am chi Thai hau la 「Pwa Saw; ဖွားစော」, nhung ton hieu cua mot Vuong mau lich su Mien Đien lai khong co mot danh tu cu the ma thuong la my tu, đoi khi la ten that, hoac biet danh va pho bien nhat la huy hieu khi tro thanh Vuong hau. Vi du nhu me cua Quoc vuong Alaungpaya la Đuc ba Saw Nyein Oo, sau khi con trai len ngoi đuoc ton danh xung danh hieu 「Maha Devi; မဟာဒေဝီ」 - trong đo "Maha" nghia la vi đai, con "Devi" la mot my ton trong van hoa An Đo mang nghia nu than. Lai nhu me cua cac Quoc vuong Naungdawgyi, Hsinbyushin va Bodawpaya, Đuc ba Yun San, ba co đay đu ton xung ke tu khi tro thanh Chinh hau cua Alaungpaya la Maha Mingalar Yadanar Dhipati Thirirajasanda Devi (မဟာမငဂလာရတနာဓိပတိသီရိရာဇာစနဒာဒေဝီ), nhung hay đuoc goi tat thanh 「Sanda Devi; စနဒာဒေဝီ」.
Tai Chau Phi, cac Thai hau, "Vuong mau" hoac "Vua ba" co vai tro rat lon trong cac Bo quoc hoac Vuong quoc, đac biet la voi nguoi Akan, đay đuoc cho la tan du che đo mau he. Tai nhung vung đat bi anh huong boi van hoa Akan nhu Ghana, luon co mot vi nam giu vai tro Thai hau ben canh bo may cai tri chinh thuc. Vai tro cua mot Thai hau rat to lon, co toan quyen anh huong len cach cai tri cua mot vi Vua cua Bo quoc hoac Vuong quoc ma khong bi ngan can, vi du noi tieng co ba Yaa Asantewaa. Trong ngon ngu Akan, Thai hau đuoc goi la 「Ohemaa」 - co nghia la "Nu chua te" hay "Vua ba", va vai tro cua cac Thai hau nguoi Akan đuoc khuech truong nhat khi ho co the song hanh ngang vai ve voi vi Vua. Tai ngon ngu Benin thi Thai hau đuoc goi la 「Iyoba」 - co nghia la "Đuc ba me Vua", ve y nghia thi ho giup đo con trai minh tren ngai vang, danh hieu nay đuoc sinh ra ke tu khi tranh chap quyen luc cua Vua Esigie va ong đuoc me la Idia bao ho.


Nhan vat đang chu y The gioi Khong giao

The gioi Co Đoc giao

Vung van hoa khac


Xem them Thai phi
Hau cung Nha Thanh
Phi tan
Tan Tuyen Thai hau


Chu thich Tham khao Su vat khoi nguyen
The New International Encyclopedia
Đai Viet su ky toan thu
Han thu va Hau Han thu
Minh su
Thanh su cao