Thach anh (silic dioxide, SiO2) hay con goi la thuy ngoc la mot trong so nhung khoang vat pho bien tren Trai Đat. Thach anh đuoc cau tao boi mot mang lien tuc cac tu dien silic - oxy (SiO4), trong đo moi oxy chia se giua hai tu dien nen no co cong thuc chung la SiO2.
Thach anh đuoc su dung trong nhieu linh vuc khac nhau: đien tu, quang hoc,... va trong ngoc hoc. Cac tinh the thach anh trong suot co mau sac đa dang: tim, hong, đen, vang,... va đuoc su dung lam đo trang suc tu rat xa xua. 
Ametit loai bien the mau tim cua thach anh đuoc coi la đa quy cua thang hai va la loai đuoc ua chuong nhat cua ho thach anh.


Tu nguyen Thach anh la ten goi theo phien am Han - Viet co nguon goc la "石英". Trong tieng Anh no đuoc goi la Quartz. Theo mot trong nhung gia thiet, tu Quartz trong tieng Đuc xuat phat tu tu Queretz gan voi tu Querkluftertz trong tieng Sachsen - Đuc, nghia la "van ngang", vi khi quan sat tren be mat cua tinh the thach anh nguoi ta thay co nhieu soc nam trong mat phang ngang vuong goc voi phuong dai nhat cua tinh the nay.


 Thanh phan hoa hoc va cau truc tinh the  Trong thanh phan cua thach anh ngoai thanh phan chinh con co the chua mot so chat hoi, chat long: CO2, H2O, NaCl, CaCO3,... Cac khoang vat cua nhom thach anh co cong thuc rat đon gian SiO2, la mot loat bien the đa hinh gom 3 bien the đoc lap: thach anh, tridimit va cristobalit va tuy thuoc vao nhiet đo, chung se ton tai o cac dang nhat đinh.
Bien the nhiet đo cao cua thach anh ket tinh trong he luc phuong, bien the thach anh vung ben o nhiet đo duoi 573 °C ket tinh trong he tam phuong. Dang tinh the thuong hay gap la dang luong thap luc phuong voi cac mat lang tru rat ngan hoac khong co. Thach anh chi thanh nhung tinh the đep trong cac hong hoac cac moi truong ho, co truong hop gap cac tinh the nang toi mot vai tan co khi toi 40 tan. Dang tinh the cua thach anh kha đa dang nhung đac trung la thuong gap cac mat m [0111], va co vet khia ngang tren mat, mat khoi thoi r [1011] va z [0111], luong thap phuc tam phuong s [1121], khoi mat thang x [5161]... Ngoai hai bien the ket tinh thach anh con co loai an tinh co kien truc toc: canxedon va thach anh khac nhau chi do quang tinh.
Trong thach anh thuong gap cac bao the the khi long tao thanh bao the hai pha. Cac bao the ran thuong gap nhat la cac bao the kim que cua rutin tao thanh nhung đam bao the dang bui toc hay "toc than ve nu" cung voi cac bao the tourmalin, actinolit dang soi, clorit mau luc, gotit, hematit mau nau đo va mau cam va mot so cac bao the khac nua.


 Cac tinh chat vat ly va quang hoc  Tinh đa sac: Thay đoi tuy thuoc vao mau cua vien đa
Tinh phat quang: Loai rose quartz phat quang mau tim lam nhat, cac bien the cua thach anh tro duoi tia cuc tim.
Mau sac cua thach anh rat đa dang nhung pho bien nhat la nhung loai khong mau, mau trang sua va mau xam va theo mau sac thach anh mang cac ten khac nhau nhu: Pha le trong suot; Amethyst: mau tim; Citr: m Mau vang; Smoky quartz: mau am khoi, khi rat toi goi la "Morion"; Rose quartz: mau đo; Aventurin quartz: mau luc; Dumortierit quartz: mau lam đam hoac lam tim; Milky quartz: mau trang toi mau xam; Siderit hoac sapphire quartz rat it gap, chung thuong co mau lam pha cham.
Cac hieu ung quang hoc đac biet:
Hieu ung mat ho (tiger’s eye): La mot hieu ung đac biet thuong thay o cac bien the cua thach anh va đac trung cho cac bien the co mau tu vang nau nhat toi nau va đo nhat, lam nhat hoac tham chi mau đo va o cac loai ban trong. Nguyen nhan cua hien tuong nay la do su sap xep co đinh huong cua cac bao the dang soi ben trong vien đa. Khi vien đa đuoc mai cabochon su phan xa cua anh sang tren be mat se cho ta hieu ung "mat ho" rat đep.
Hieu ung mat meo "cat’s eye": Cung giong nhu hieu ung mat ho nhung chung the hien đep hon va ro net hon va thuong gap trong cac bien the ban trong va co mau trang toi mau xam nau vang luc nhat, đen hoac mau luc oliu toi.
Hieu ung sao: Thach anh hong va mot so bien the mau xam hoac mau sua thuong co hien tuong sao 6 canh giong nhu hieu ung sao trong ruby va saphia.


Đac điem mot so bien the chinh = Ametit =

Cac loai thach anh co mau tim toi tim phot hong trong tieng Anh đuoc goi la amethyst, tu amethyst xuat phat tu chu Hy Lap "amethystos" co nghia la khong say boi vi ngay xua nguoi ta tin rang khi đa đeo ametit thi khong gio bi say. Amethyst đa tung mot thoi rat đuoc ua chuong va no co gia tri cao nhat trong cac loai thach anh khac.


= Citrin =
Cac bien the mau vang cua thach anh đuoc goi la citrin, co mot thoi nguoi ta goi no la thach anh topaz vi mau cua no giong voi mau cua topaz vang. Mau cua citrin thay đoi tu vang tinh khiet toi vang toi hay vang mat ong hoac vang nau nhat, khong nhu ametit mau thuong tap trung thanh tung dai, đam, mau cua citrin thuong đong đeu hon.


= Rose quartz =

Do su co mat cua cac bao the nho li ti thach anh hong thuong co xu the ban trong hon la trong suot.


= Pha le =
La loai thach anh pho bien va phan bo rong rai nhat đa đuoc biet đen tu thoi tien su, ten Hy Lap "crystal" hoac bang do ho tin rang no đuoc đong cung qua manh trong vo Trai Đat.


Thach anh toc La loai thach anh co chua cac bao the kim, que thuong tao boi cac khoang the tourmalin, hematit, actinolit, clorit...nhieu mau, ngoan ngheo ben trong thach anh. Thach anh toc cung đuoc cho co tac dung chua benh, phong thuy. Cac mau đep đuoc tim thay o Uc, Brasil, Pakistan, Madagascar, Hoa Ky, Na Uy va Indonesia.
Thach anh toc đen co đo cung tu 6 đen 7 đuoc tinh tren thang đo cung Mohs. Mau sac cua vien đa đuoc phan bo tu đen trang đen đen đam, he tinh the luc phuong va chung co kha nang ket noi voi luan xa so 1.
Ngoai nhung dang thach anh nay ra con co thach anh toc tim, thach anh toc trang,... tuy vao cau tao cua bao the ket tinh ben trong vien đa. Tuy nhien nhung dang đa nay lai khong pho bien nhu ba loai đa thach anh tren.


Cac phuong phap xu ly va tong hop Xu ly nhiet
Duoi tac dung cua nhiet đo cao ametit, citrin, thach anh am khoi va thach anh hong đeu co khuynh huong chuyen sang khong mau. Bang phuong phap xu ly nhiet co the chuyen cac loai thach anh co chat luong thap mau tim va am khoi sang loai co mau vang nhat hoac cam đo nhat voi chat luong cao hon va đuoc thi truong ua chuong hon.
Ametit khi xu ly nhiet o nhiet đo 878 - 1.382 đo C se cho mau vang sang, nau đo hoac mau luc hoac khong mau. Mot so loai ametit bi mat mau o anh sang binh thuong va mau se khoi phuc khi chieu xa tia X. Thach anh am khoi khi nung o nhiet đo 572 - 752 đo C mau se bi nhat đi. Citrin tu nhien kha hiem tren thuong truong va luong chu yeu citrin la do ametit hoac thach anh am khoi bi xu ly nhiet. Ametit chuyen sang vang nhat o nhiet đo 470 đo C va mau vang toi toi mau nau nhat o nhiet đo 550 - 560 đo C. Thach anh am khoi chuyen sang mau vang som hon o nhiet đo khoang 300 - 400 đo C. Đa so citrine tu nhien co mau vang rat nhat va khi bi xu ly se khong con tinh đa sac, trong khi đo citrine tu nhien co tinh đa sac yeu.

Chieu xa
Bang phuong phap chieu xa co the chuyen loai thach anh khong mau sang co mau.

Tong hop
Thach anh cung đuoc tong hop trong cong nghiep voi cac tinh the lon dung trong cong nghiep.

Mai cat
Thach anh co the đuoc mai cat o cac dang khac nhau tu nhung dang nguyen thuy nhat cho toi nhung dang moi nhat hien nay. Citrin va ametit thuong đuoc mai o dang bac, kieu kim cuong hay kieu hon hop khi đo mau cua vien đa co xu huong tro nen đam hon. Kieu cabochon thuong dung cho aventurin, rose quartz, mat ho va mat meo. Thach anh mat ho cung thuong đuoc cham khac o dang "cameo". Đoi voi ametit mau cua chung thuong khong đeu do vay trong qua trinh mai ta phai chu y đinh huong sao cho phan mau đep nhat nam tai pavilion gan culet.


Nguon goc va phan bo Thach anh la khoang vat rat pho bien trong tu nhien va la thanh phan cua rat nhieu loai đa va khoang san quang. Thach anh thuong gap o dang thanh phan chinh cua nhieu loai đa magma axit xam nhap va phun trao o dang hanh nhan nhu ma nao va onix, mot so đa tram tich co hoc nhu đa thach anh, đa bien chat tu cac loai đa tren nhu quartzit. Trong cac qua trinh bien chat thach anh hinh thanh do su khu nuoc cua cac đa tram tich chua opal đe thanh tao ngoc bich. Trong cac qua trinh ngoai sinh thach anh va conxedon thanh tao do su khu nuoc va tai ket tinh cua keo silic. Ngoai ra con gap cac tinh the lon cua thach anh trong cac hong pegmatit cong sinh voi fenspat, muscovit, topaz, beryl va mot so khoang vat khac, va la khoang vat pho bien trong cac khoang sang nhiet dich.
Cac tinh the thach anh xuat hien trong tu nhien co đo tinh khiet cao thuong dung trong cong nghiep ban dan thi cuc ky đac va hiem. Cac mo thach anh co đo tinh khiet cao nhu mo đa quy Spruce Pine o Spruce Pine, Bac Carolina. Ben canh đo, loai citrin đuoc khai thac chu yeu o Brasil (Minas Gerais), My (Colorado), Nga (Ural), Phap va Scotland. Con ametit đuoc khai thac chu yeu o Brasil, Uruguay...đac biet ket tinh trong cac tinh hoc voi kich thuoc rat lon.
O Viet Nam thach anh tinh the đep gap rat nhieu o nam Thanh Hoa, Pia oac, mien song Đa o Van Yen co nhung tinh the lang tru rat dai, thach anh tim đuoc khai thac nhieu o Kontum, thach anh tinh the, pha le gap nhieu o Bao Loc, Gia Nghia...


Cac khoang vat giong thach anh va phuong phap nhan biet Voi gia tri chiet suat dao đong trong khoang 1,54 - 1,55 va ty trong 2,65 - 2,66 thach anh rat de phan biet voi cac loai đa quy khac. Đe phan biet voi canxedon nguoi ta dung dung dich ty trong 2,62 khi đo canxedon se noi con thach anh chim; voi topaz va saphia boi gia tri chiet suat; voi thuy tinh boi đac tinh quang hoc; voi aventurin mau luc thuong nham voi nephrite hoac jadeit nhung chung co ty trong va gia tri chiet suat thap hon.
Trong chien tranh the gioi thu 2 khi hong ngoc va xa-phia tong hop moi xuat hien tren thi truong va đang con khan hiem nguoi ta thuong dung thach anh đe lam gia chung khi đo thach anh thuong đuoc xu ly đe cho mau lam đam va gia hinh dang cua xa-phia, đoi voi loai nay bang viec xac đinh chiet suat va giam đinh duoi kinh ta se phan biet đuoc chung.
Ametit rat de nham voi beryl, fluorit, thuy tinh, corindon tong hop, kunzit, spinen, topaz va tuamalin, va dang tong hop khong khong phuc vu cho nganh trang suc. Thach anh am khoi rat de nham voi andalusit, sanidin, tourmalin. Citrin rat de nham voi beryn mau vang, Orthoclas, topaz vang va tuamalin vang.


Ung dung Mot đac tinh quan trong cua tinh the thach anh la neu tac đong bang cac dang co hoc đen chung (am thanh, song nuoc...) vao tinh the thach anh thi chung se tao ra mot đien ap dao đong co tan so tuong đuong voi muc đo tac đong vao chung, do đo chung đuoc ung dung trong rat nhieu linh vuc. Chang han kiem soat nhung su rung đong trong cac đong co xe hoi đe kiem soat su hoat đong cua chung va đuoc ung dung nhieu trong cac nganh cong nghe nhu: lam vat cong huong, vat lieu ap đien  hieu ung phat quang am cuc,
Nhung tinh the thach anh đau tien đuoc su dung boi chung co tinh chat "ap đien", co nghia la chung chuyen cac dao đong co khi thanh đien ap va nguoc lai, chuyen cac xung đien ap thanh cac dao đong co khi. Tinh chat ap đien nay đuoc Jacques Curie phat hien nam 1880 va tu đo chung đuoc su dung vao trong cac mach đien tu do tinh chat huu ich nay.
Lan đau tien Walter G. Cady ung dung thach anh vao mot bo kiem soat dao đong đien tu vao nam 1921. Ong cong bo ket qua vao nam 1922 va đen nam 1927 thi Warren A. Marrison đa ung dung tinh the thach anh vao đieu khien su hoat đong cua cac đong ho.
Thach anh o dang hat (cat, bot) đuoc su dung lam vat lieu đanh bong, la vat lieu quan trong trong cong nghe ban dan.
Neu nhu thach anh vang đuoc xem la loai đa chieu moi tai loc thi thach anh xanh lai đuoc nhan manh ve kha nang tran an cam xuc, giup cho tam tri luon binh tinh, thu gian, trong khi thach anh đen thuong đuoc nhac đen voi cong dung tru ta va kich thich su sang tao.
Cac ung dung trong Phong Thuy đe tang nang luong cho nha o, cong ty đuoc cac nha phong thuy ua chuong su dung. Vi gia thanh re va Viet Nam co kha nhieu nen Thach Anh la uu tien hang đau trong linh vuc phong thuy va nang luong.
Ung dung thuong thay nhat la trong linh vuc trang suc, thach anh thuong đuoc che tac thanh cac chuoi hat đe đeo ben nguoi nham tang nang luong cho co the. Đa tu nhien nen khong hat nao giong hat nao, khong chiec vong nao giong chiec vong nao. Vi vay, gia cung tuy thuoc vao chiec vong ban lua chon (đo lon hat, đo trong...).


Thu vien anh Xem them Thuy tinh
Pha le


Tham khao Lien ket ngoai Thach anh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Quartz (mineral) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)