Hoi chung nhiem virus gay suy giam mien dich o nguoi (viet tat HIV/AIDS); tieng Anh: human immunodeficiency virus infection / acquired immunodeficiency syndrome; hoac SIDA theo tieng Phap Syndrome d'immunodeficience acquise), con goi la benh liet khang (te liet kha nang đe khang), la mot dang benh tan cong vao he mien dich, gay ra do bi nhiem virus gay suy giam mien dich o nguoi (HIV).
HIV lay truyen chu yeu qua quan he tinh duc khong an toan (bao gom ca quan he tinh duc qua đuong hau mon va tham chi bang mieng), qua viec truyen mau hoac dung chung kim tiem voi nguoi nhiem benh (tuy nhien viec bi muoi đot khong lam lay HIV), va tu me sang con: trong khi mang thai, khi sinh (lay truyen chu sinh), hoac khi cho con bu. Mot so chat dich cua co the nhu nuoc bot va nuoc mat khong lay truyen HIV.
HIV truyen tu cac loai linh truong khac sang con nguoi o tay-trung Phi vao đau đen giua the ki 20. AIDS đuoc cong nhan đau tien boi Trung tam kiem soat va phong ngua dich benh Hoa Ky vao nam 1981 va nguyen nhan cua no—nhiem HIV—đuoc xac đinh vao đau thap nien nay. Nhiem HIV o nguoi đuoc To chuc Y te The gioi (WHO) xem nhu la đai dich. Nam 2009, toan the gioi co 1,8 trieu nguoi mac benh AIDS, đa giam so voi muc đinh la 2,1 trieu nguoi trong nam 2004. Khoang 260.000 tre em chet vi AIDS trong nam 2009. Uoc tinh van co khoang 2,6 trieu nguoi moi bi nhiem HIV trong nam 2009.
Giai đoan đau khi vua nhiem virus, nguoi benh thuong co nhung trieu chung giong benh cum trong mot thoi gian ngan. Sau đo, benh nhan khong co dau hieu gi trong mot thoi gian dai. Khi benh tien trien, no gay anh huong ngay cang nhieu đen he mien dich, lam cho benh nhan de mac phai cac nhiem trung, nhu cac loai nhiem trung co hoi hoac cac khoi u, la nhung benh ma nguoi co he mien dich hoat đong binh thuong kho co the mac phai. Hau het nhung nguoi nhiem HIV-1 neu khong đuoc chua tri se tien trien sang giai đoan AIDS. Nguoi benh thuong chet do nhiem trung co hoi hoac do cac benh ac tinh lien quan đen su giam sut cua he thong mien dich. HIV tien trien sang AIDS theo mot ty le bien thien phu thuoc vao su tac đong cua cac virus, co the vat chu, va yeu to moi truong; hau het se chuyen sang giai đoan AIDS trong vong 10 nam sau khi nhiem HIV: mot so truong hop chuyen rat som, mot so lai lau hon.


Hoi chung suy giam mien dich mac phai Hoi chung: nhom cac bieu hien (trieu chung) nhu: sot, tieu chay, sut can, noi hach... do mot can benh nao đo gay ra.
Suy giam mien dich: He mien dich la he thong phong ngu bao ve co the chong lai cac mam benh tu ngoai xam nhap vao co the, suy giam mien dich la tinh trang he mien dich tro nen yeu, giam hoac khong co kha nang chong lai su tan cong cua cac tac nhan gay benh.
Mac phai: Khong do di truyen ma do bi lay nhiem trong cuoc song. To chuc Y te The gioi uoc tinh rang đen cuoi nam 2009 se co 37,2 trieu nguoi lon va 2,2 trieu tre em song voi HIV. Trong nam 2004, 4,9 trieu nguoi đa bi nhiem va 3,1 trieu chet vi AIDS. Tu nam 1981, AIDS đa giet 23,1 trieu nguoi trong tong cong 79,9 trieu truong hop. O Chau Phi, tuoi tho đa giam trong cac thap ki vua qua chi vi tu vong do AIDS va ung thu Kaposi, mot khoi u xuat hien o benh nhan AIDS, hien nay la khoi u pho bien nhat đuoc bao cao o cac nuoc ha Sahara.
AIDS đuoc phat hien lan đau tien o nhung nguoi đan ong đong tinh luyen ai va nhung nguoi tiem ma tuy vao tinh mach vao thap nien 1980. Sang thap nien 1990 hoi chung nay đa tro thanh mot dich benh toan cau va vao nam 2004 58 phan tram nguoi bi AIDS la phu nu. Mac du nhung nguoi đong tinh luyen ai nam va nhung nguoi goc Phi tiep tuc hung chiu ti le AIDS theo đau nguoi cao nhat, phan lon nan nhan hien nay la nhung nguoi di tinh luyen ai nam va nu, va tre em, o cac nuoc đang phat trien.


Dau hieu va trieu chung Nhiem HIV-1 dan đen su suy giam cap tien so luong te bao T-CD4+ va tang tai luong virus cung nhu nong đo HIV trong mau. Co the xac đinh giai đoan nhiem benh bang cach đo so luong te bao T-CD4+ va tai luong virus cua benh nhan.
Nhiem HIV co 3 giai đoan: giai đoan nhiem trung cap tinh (con goi la nhiem trung tien phat), giai đoan tiem an va giai đoan AIDS. Nhiem trung cap tinh keo dai trong vai tuan va co the bao gom cac trieu chung nhu noi hach (sung hach bach huyet), sot, viem hong, phat ban, đau co, kho chiu, lo loet mieng va thuc quan. Giai đoan tiem an khong co trieu chung va co the keo dai tu hai tuan đen hai muoi nam hoac hon, tuy thuoc vao tung ca nhan. Giai đoan AIDS la giai đoan cuoi cua nhiem HIV, đuoc xac đinh boi so luong te bao T-CD4+ thap (it hon 200 trong mot microlit), nhung benh nhiem trung co hoi, ung thu va cac tinh trang khac.
Mot ty le nho cac ca the bi nhiem HIV-1 van giu so luong te bao T-CD4+ o muc cao ma khong can lieu phap khang retrovirus. Tuy nhien, hau het van co the phat hien thong qua tai luong virus va cuoi cung cung se tien trien thanh AIDS, mac du cham hon so voi nhung nguoi khac. Nhung nguoi nay đuoc phan loai la nhung HIV controller hoac long-term nonprogressor (LTNP). Nhung benh nhan co the duy tri so luong te bao T-CD4+ đong thoi co tai luong virus thap hoac khong the phat hien đuoc tren lam sang ma khong can đieu tri khang retrovirus đuoc goi la nhung elite controller hoac elite suppressor (ES).


= Giai đoan cap tinh =

Nhiem HIV thuong xay ra bang cach đua cac chat dich co the tu nguoi bi nhiem benh vao co the cua mot nguoi khong bi nhiem benh. Giai đoan virus nhan len mot cach nhanh chong xay ra ngay sau đo, dan đen co nhieu virus trong mau ngoai bien. O giai đoan nay, muc HIV co the len đen vai trieu hat virus trong moi ml mau.
Phan ung nay đi kem voi viec luu luong te bao T-CD4+ bi giam đang ke. Trong tat ca cac benh nhan, muc virus nay thuc te la do su hoat hoa cua cac te bao T-CD8+ đa giet chet nhung te bao bi nhiem HIV, sau đo san sinh cac khang the hoac bien đoi huyet thanh. Phan ung cua te bao T-CD8+ đuoc cho la quan trong trong viec kiem soat muc virus tu muc cao tro thanh suy giam dan, va phuc hoi so luong te bao T-CD4+. Phan ung cua te bao T-CD8+ tot se lam tien trien benh cham hon va viec du đoan benh tot hon, mac du no khong the loai tru đuoc virus.
Trong thoi gian nay (thuong la 2-4 tuan sau khi phoi nhiem), hau het cac benh nhan (80-90%) se mac benh cum hoac benh gan giong nhu benh bach cau đon nhan, goi chung la nhiem HIV cap tinh, co the voi cac trieu chung pho bien bao gom sot, noi hach, viem hong, phat ban, đau co, kho chiu, lo mieng va thuc quan, va it pho bien hon con co cac trieu chung nhu nhuc đau, buon non va non, sung gan/la lach, giam can, benh tua mieng, va cac trieu chung than kinh. Tung ca the bi nhiem benh co the co 1 hoac vai trieu chung nay, cung co truong hop khong xuat hien bat cu trieu chung nao. Thoi gian cua cac trieu chung la khac nhau, trung binh keo dai 28 ngay va ngan nhat thuong la mot tuan.
Do tinh chat khong ro rang cua nhung trieu chung nay, cho nen benh nhan thuong khong nhan ra viec bi nhiem HIV. Ngay ca khi benh nhan đen kham bac si hay benh vien, ho thuong se đuoc chan đoan nham la bi mot trong cac benh nhiem khuan thong thuong voi cac trieu chung tuong tu. He qua la, nhung trieu chung tien phat nay khong đuoc su dung đe chan đoan nhiem HIV, vi khong phai tat ca cac truong hop nhiem HIV đeu xuat hien nhung trieu chung nay va phan lon lai giong trieu chung cua cac benh thong thuong khac. Tuy nhien, nhan biet hoi chung la viec rat quan trong, boi vi benh nhan co the de lay benh cho nhieu nguoi trong giai đoan nay.


= Giai đoan man tinh =
Su bao ve manh me cua he mien dich se lam giam so luong cua cac hat virus trong mau, chuyen sang giai đoan nhiem HIV man tinh. Giai đoan nay co the keo dai tu 2 tuan cho đen 20 nam tuy theo tung truong hop. Trong suot giai đoan man tinh, HIV hoat đong trong cac hach bach huyet, lam cho cac hach nay thuong bi sung do phan ung voi mot so luong lon virus bi ket trong mang luoi cac te bao tua hinh nang (FDC). Cac mo giau te bao CD4+ xung quanh cung co the bi nhiem benh, cac hat virus tich tu ca trong cac te bao bi nhiem va o dang virus tu do. Trong giai đoan nay benh nhan van co kha nang lay benh, te bao T CD4+ CD45RO+ mang theo tai luong virus nhieu nhat, va viec bat đau som đieu tri khang retrovirus se cai thien đang ke thoi gian song.


= Giai đoan cuoi (AIDS) =
Khi so luong cac te bao CD4+ giam xuong duoi muc 200 te bao tren 1uL mau, su mien dich qua trung gian te bao gan nhu đa bi vo hieu. Khi đo, nguoi benh se xuat hien nhiem trung do mot loat cac vi sinh vat co hoi gay ra. Cac trieu chung đau tien thuong bao gom giam can vua phai va khong giai thich đuoc, nhiem trung đuong ho hap tai phat (nhu viem xoang, viem phe quan, viem tai giua, viem hong), viem tuyen tien liet, phat ban da, va loet mieng.
Nhiem trung co hoi va cac khoi u pho bien o nguoi binh thuong se bi te bao mien dich trung gian CD4+ khong che sau đo chung moi anh huong đen nguoi benh. Đac trung cua mat suc đe khang la se nhanh chong bi nhiem vi nam Candida species gay nen benh nam mieng (con goi la đen trang hay tua mieng) hoac nhiem vi khuan hieu khi Mycobacterium tuberculosis (MTB) gay benh lao. Sau đo, cac virus herpes tiem an se đuoc kich hoat gay tai phat ngay cang nang hon cac ton thuong đau đon phun trao do herpes simplex, benh zona, ung thu hach bach huyet do virus Epstein-Barr va ung thu Kaposi's sarcoma.
Viem phoi do nam Pneumocystis jirovecii cung pho bien va thuong gay tu vong. Trong giai đoan cuoi cua AIDS, đang chu y la nhung benh nhiem cytomegalovirus (mot loai virus herpes) hoac nhiem Mycobacterium avium complex. Khong phai tat ca cac benh nhan AIDS đeu bi tat ca cac benh nhiem trung hoac cac khoi u tren, nhung co cac loai khoi u va cac benh nhiem trung khac it noi bat hon nhung van đang ke.


Lay truyen Benh nhan AIDS va nguoi nhiem HIV la nguon truyen nhiem duy nhat cua virus HIV. Khong co o chua nhiem trung o đong vat. Tat ca moi nguoi đieu co kha nang cam nhiem HIV, khong phan biet sac toc, tuoi tac, suc khoe...
HIV đuoc phan lap tu mau, tinh dich, dich tiet am đao, nuoc bot, nuoc mat, sua me, nuoc tieu va cac dich khac cua co the, nhung nhieu nghien cuu ve dich te hoc cho thay rang chi co mau, tinh dich va dich tiet am đao đong vai tro quan trong trong viec lay truyen HIV. Do đo chi co 3 phuong thuc hay đuong lay truyen chinh cua HIV, trong đo HIV-2 co xac suat truyen qua đuong me sang con va quan he tinh duc it hon HIV-1.


= Tinh duc =

Phan lon HIV lay qua đuong quan he tinh duc khong an toan. Uoc tinh ty le nhiem HIV/AIDS tren the gioi qua đuong tinh duc chiem khoang 75%. Viec chu quan đoi voi HIV đong mot vai tro quan trong trong nguy co bi lay benh. Lay truyen qua đuong tinh duc co the xay ra khi chat tiet sinh duc cua mot ban tinh co chua virus, tiep xuc voi niem mac sinh duc, mieng, hoac truc trang cua nguoi con lai. Nguy co lay nhiem qua mot lan giao hop voi nguoi nhiem HIV la 0,1% đen 1%. O cac quoc gia co thu nhap cao, nguy co nu lay truyen cho nam la 0,04% cho moi lan quan he va nam truyen cho nu la 0,08%. Vi nhung ly do khac nhau, nguy co nay cao hon tu 4 đen 10 lan o cac nuoc co thu nhap thap. Nguoi nhan trong giao hop qua đuong hau mon co nguy co bi lay nhiem cao hon nhieu, 1,7% cho moi lan quan he.
Nguoi nao co nhieu ban tinh, đong thoi quan he tinh duc khong an toan thi cang co nguy co lay nhiem HIV. Mac cac benh lay truyen qua đuong tinh duc nhu giang mai, lau... đeu lam tang nguy co lay nhiem HIV len gap 20 lan.
Cac nghien cuu nam 1999 ve viec su dung bao cao su cho thay rang neu su dung bao cao su đung cach se lam giam nguy co lay truyen qua đuong tinh duc cua HIV khoang 85%. Tuy nhien, chat diet tinh trung thuc su co the lam tang ty le lay truyen.
Nhung thu nghiem đoi chung ngau nhien, trong đo, nam gioi chua cat bao quy đau đuoc phan ngau nhien đe đuoc giai phau cat bao quy đau trong đieu kien vo trung va đuoc tu van đa đuoc thuc hien tai Nam Phi, Kenya, va Uganda, ket qua cho thay muc đo lay nhiem HIV trong đuong tinh duc nu truyen cho nam giam xuong 60%, 53%, va 51%, tuong ung voi tung quoc gia. Tu ket qua nay, WHO va Ban Thu ky UNAIDS đa trieu tap mot nhom chuyen gia đe "khuyen cao rang nam gioi cat bao quy đau đuoc cong nhan nhu la mot su can thiep bo sung quan trong đe giam nguy co lay nhiem HIV trong quan he tinh duc di tinh luyen ai đoi voi nam gioi". Đoi voi truong hop nam co quan he tinh duc voi nam, khong co đu bang chung đe chung minh nam gioi cat bao quy đau se bao ve chong lai nhiem HIV hoac nhiem nhung benh lay truyen qua đuong tinh duc khac.
Cac nghien cuu ve lay truyen HIV o phu nu đa cat bo phan sinh duc (FGC) đa bao cao cac ket qua khac nhau, nhung voi mot so bang chung cho rang viec nay lam tang nguy co lay truyen.
Theo bao cao ve cac nghien cuu trong nam 2007 cua Cochrane Collaboration, thi cac chuong trinh nham muc đich khuyen khich viec tiet che tinh duc trong gioi tre o nhung nuoc phat trien, đong thoi cung thuc hien cac chien luoc co đong va giao duc ve tinh duc an toan cho nhung đoi tuong đa co quan he tinh duc, co the lam giam trong ngan han va dai han nhung hanh vi co rui ro lay nhiem HIV.


= Đuong mau =
HIV co trong mau toan phan va cac thanh phan cua mau nhu hong cau, tieu cau, huyet tuong, cac yeu to đong mau. Do đo HIV co the đuoc truyen qua mau hay cac san pham cua mau co nhiem HIV. Nguy co lay truyen qua đuong mau co ty le rat cao, tren 90%. Ke tu nam 1985, sau khi co cac xet nghiem sang loc phat hien khang the khang HIV, nguy co lay truyen theo đuong mau o nhieu nuoc đa giam đi ro ret boi cac mau mau nhiem HIV se bi loai bo. Tuy nhien ngay ca khi xet nghiem mau cho ket qua am tinh, kha nang lay nhiem HIV van co the xay ra, do mau đuoc lay o nguoi moi bi nhiem HIV, nguoi đo đang o trong "thoi ky cua so" cua qua trinh nhiem HIV. Nguy co nay xay ra nhieu o nhung noi co ty le nhiem HIV cao, đac biet o nhung noi ma nguoi cho mau chuyen nghiep cao va ho thuong thay đoi đia điem cho mau.
Neu vet thuong ho tiep xuc voi mau bi nhiem HIV thi se bi lay truyen. Cac đoi tuong de bi lay nhiem qua đuong mau la nhung nguoi tiem chich ma tuy, nhung benh nhan mac benh roi loan đong mau di truyen (benh ua chay mau), nguoi nhan trong qua trinh truyen mau (mac du tai hau het cac nuoc thi mau khi dung đe truyen cho nguoi benh đeu đa đuoc xet nghiem HIV đe loai bo tu truoc) va cac san pham mau. Lay truyen HIV qua đuong mau cung la van đe lo ngai đoi voi nhung nguoi đuoc cham soc y te tai cac khu vuc co ve sinh khong đat tieu chuan thong thuong trong viec su dung cac dung cu tiem chich, chang han nhu viec tai su dung kim tiem đe dung cho nhieu nguoi o cac nuoc the gioi thu ba. 
HIV cung truyen qua cac dung cu xuyen, chich qua da chua đuoc tiet trung nhu bom kim tiem (tiem chich ma tuy), kim xau tai, dao cao rau... khi cac dung cu đo co dinh mau nhiem HIV.
Lay truyen trong cham soc y te: Nhan vien y te nhu y ta, nhan vien phong thi nghiem, va cac bac si cung la đoi tuong rui ro cao, mac du hiem xay ra hon. Ke tu khi viec lay nhiem HIV qua đuong mau đuoc phat hien thi cac nhan vien y te can tranh khong tiep xuc voi mau bang cach su dung cac bien phap du phong pho quat. Trong qua trinh xam, xau khuyen, va rach da thi ca nguoi thuc hien lan nguoi đuoc lam cung đeu de bi lay nhiem HIV qua đuong mau neu cac dung cu khong đuoc tiet trung ky cang.
HIV đuoc tim thay voi nong đo thap trong nuoc bot, nuoc mat, va nuoc tieu cua cac ca nhan bi nhiem benh, nhung khong co truong hop nao bi lay nhiem boi nhung chat tiet nay đuoc ghi nhan va nguy co tiem nang lay truyen la khong đang ke. Viec bi muoi đot khong the lam lay truyen HIV.


= Me lay truyen sang con =
Viec lay truyen virus tu me sang con co the xay ra trong tu cung (trong thoi ky mang thai), trong qua trinh chuyen da (sinh con), hoac thong qua viec cho con bu. Trong truong hop khong đieu tri, ty le lay truyen giua me va con len đen khoang 25%. Tuy nhien, voi su ket hop đieu tri bang thuoc khang virus va mo lay thai thi nguy co nay co the đuoc giam xuong rat thap, duoi 1%. Sau khi sinh thi co the ngan ngua lay truyen bang cach tranh hoan toan nuoi con bang sua me, tuy nhien, đieu nay lien quan đang ke đen cac benh khac. Cho con bu hoan toan bang sua me va cung cap đieu tri du phong khang virus mo rong cho tre so sinh cung co hieu qua trong viec tranh lay truyen. UNAIDS uoc tinh co 430.000 tre em bi nhiem HIV tren toan the gioi trong nam 2008 (19% la cac ca nhiem moi), chu yeu la tu đuong me sang con, va them 65.000 ca lay nhiem đa đuoc ngan chan thong qua viec cung cap đieu tri du phong khang virus cho phu nu nhiem HIV duong tinh.


Sinh li benh Sau khi virus xam nhap vao co the, co mot giai đoan nhan len nhanh chong, dan đen su bung phat cua virus trong mau ngoai vi. Trong qua trinh lay nhiem tien phat, muc đo HIV co the đat toi vai trieu hat vi rut tren mot mililit mau. Phan ung nay đi kem voi su sut giam ro ret so luong te bao CD4+ T trong mau. Nhiem virut cap tinh gan nhu lien quan đen viec kich hoat te bao CD8+ T, tieu diet te bao nhiem HIV va sau đo san xuat khang the hoac chuyen đao huyet thanh. Phan ung cua te bao CD8+ T  đuoc cho la rat quan trong trong viec kiem soat muc đo vi rut, đat muc cao nhat va sau đo giam dan, khi so luong te bao CD4+ T phuc hoi. Đap ung te bao CD8+ T tot co lien quan đen tien trien benh cham hon va tien luong tot hon, mac du no khong loai bo đuoc virus.
Cuoi cung, HIV gay ra AIDS bang cach lam can kiet te bao T CD4+. Đieu nay lam suy yeu he thong mien dich va dan đen nhiem trung co hoi. Cac te bao T rat can thiet cho phan ung mien dich va khong co chung, co the khong the chong lai nhiem trung hoac tieu diet cac te bao ung thu. Co che cua su suy giam te bao T CD4+ khac nhau trong cac giai đoan cap tinh va man tinh. Trong giai đoan cap tinh, ly giai te bao do HIV va tieu diet te bao bi nhiem boi cac te bao T CD8+ chiem su suy giam te bao T CD4+, mac du su chet rung te bao cung co the la mot yeu to. Trong giai đoan man tinh, hau qua cua viec kich hoat mien dich tong quat cung voi viec mat dan kha nang cua he thong mien dich đe tao ra cac te bao T moi duong nhu giai thich cho su suy giam cham so luong te bao T CD4+
Mac du cac trieu chung suy giam mien dich đac trung cua AIDS khong xuat hien trong nhieu nam, phan lon su mat te bao T CD4+ xay ra trong nhung tuan đau tien cua nhiem trung, đac biet la o niem mac ruot, noi chua phan lon cac te bao lympho đuoc tim thay trong co the. Ly do lam mat cac te bao T CD4+ niem mac la do phan lon cac te bao T CD4+ niem mac chua thanh phan protein CCR5 ma HIV su dung nhu mot đong thu the đe tiep can cac te bao, trong khi chi mot phan nho cac te bao T CD4+ trong mau tuong tu. Mot thay đoi di truyen cu the lam thay đoi protein CCR5 khi co trong ca hai nhiem sac the ngan ngua nhiem HIV-1 rat hieu qua.
HIV tim kiem va pha huy CCR5 boc phat ben trong te bao T CD4+ trong khi nhiem trung cap tinh. Mot su phan ung mien dich manh me cuoi cung chuyen sang qua trinh kiem soat nhiem trung va bat đau giai đoan tiem an lam sang. Cac te bao T CD4+ trong cac mo niem mac đac biet van bi anh huong. Su sao chep lien tuc cua HIV xay ra khien cho tinh trang kich hoat mien dich tong quat van ton tai trong suot giai đoan man tinh.  Do đo, su kich hoat mien dich, đuoc phan anh boi trang thai kich hoat tang cua cac te bao mien dich va giai phong cac cytokine tien viem, la ket qua tu hoat đong cua mot so san pham gen HIV va đap ung mien dich đoi voi su nhan len cua HIV đang dien ra. No cung lien quan đen su pha vo he thong giam sat mien dich cua hang rao niem mac đuong tieu hoa gay ra boi su suy giam cua cac te bao T CD4+ trong giai đoan cap tinh cua can benh.


Chan đoan Cac xet nghiem HIV đuoc su dung đe phat hien su hien dien cua virus HIV trong huyet thanh, nuoc bot hoac nuoc tieu. Cac xet nghiem nhu vay co the phat hien cac khang the, khang nguyen hoac RNA. Giai đoan cua so la thoi gian tu khi bi nhiem trung cho đen khi xet nghiem co the phat hien bat ky thay đoi nao. Thoi gian cua so trung binh voi xet nghiem khang the HIV-1 la 25 ngay đoi voi phan nhom B. Xet nghiem khang nguyen cat giam thoi gian cua so xuong con khoang 16 ngay va xet nghiem axit nucleic (NAT) tiep tuc giam thoi gian nay xuong con 12 ngay.


Phong ngua Phong chong lay nhiem HIV, chu yeu thong qua cac chuong trinh trao đoi kim tiem va tinh duc an toan, la mot chien dich quan trong đe kiem soat su lay lan cua can benh nay. Tang cuong viec nhan thuc va cac bien phap phong ngua đoi voi nguoi dan cung đong mot vai tro quan trong. Lieu phap gen đuoc đe nghi la bien phap kha thi đe ngan ngua hoac đieu tri nhiem HIV.


= Truoc phoi nhiem =

Theo nghien cuu, du phong truoc phoi nhiem (tieng Anh: Pre-exposure prophylaxis, viet tat la PrEP) mang lai hieu qua phong ngua cao neu đuoc su dung đung theo chi dan, lam giam nguy co nhiem HIV len đen 99%.


= Sau phoi nhiem =
Nam 2007, Trung tam Kiem soat va Phong ngua Benh tat cua Hoa Ki khuyen cao phac đo thuoc HIV 28 ngay cho nhung nguoi tin la ho đa tiep xuc voi virus. Phac đo nay đa đuoc chung minh co hieu qua ngan ngua virus gan 100% neu benh nhan ap dung đieu tri trong vong 24 gio sau phoi nhiem. Đo hieu qua giam con 52% neu ap dung đieu tri trong 48 gio; phac đo nay khong đuoc khuyen cao dung neu qua 48 gio sau phoi nhiem.


= Vac-xin HIV =

Hien tai khong co vaccine nao đe phong ngua lay nhiem HIV, va cung khong co mot lieu phap nao co the loai bo hoan toan vi-rut HIV ra khoi co the. Hien đang co cac nghien cuu tim vac-xin ngua HIV va phat trien thuoc moi khang retrovirus. Cung đang co mot so thu nghiem o nguoi.


Đieu tri Tuy benh khong the chua khoi va cung khong co vac-xin chung ngua, nhung đieu tri bang thuoc khang virus (ARV) co the lam cham tien trinh cua benh va keo dai tuoi tho cua nguoi benh them 8-12 nam, tham chi lau hon neu uong đeu đan va đu lieu. Thuoc khang HIV can phai đuoc uong moi ngay, neu khong thi virus co the nhanh chong vuot khoi kiem soat va tro nen khang thuoc. Ngay ca khi HIV chuyen sang giai đoan AIDS voi nhung trieu chung đac trung, thi viec đieu tri bang khang retrovirus cung co the keo dai tuoi tho cua benh nhan uoc tinh trung binh la hon 5 nam (thong ke nam 2005). Trong khi đo, neu khong đieu tri bang khang retrovirus thi benh nhan AIDS thuong se chet trong vong 1 nam. Tuy đieu tri bang thuoc khang virus co the lam giam nguy co tu vong va cac bien chung tu benh nay, nhung thuoc rat ton kem va co the gay ra cac tac dung phu ve suc khoe cho nguoi su dung.
Đieu tri bang thuoc khang retrovirus co the lam giam ca hai ti le tu vong va benh tat o nguoi nhiem HIV. Mac du thuoc khang retrovirus van khong co san đe dung rong rai, nhung viec mo rong cac chuong trinh đieu tri bang thuoc khang retrovirus tu nam 2004 đa lam giam so luong cac ca tu vong do AIDS va so ca nhiem moi o nhieu noi tren the gioi. Nhung nguoi song chung voi AIDS hien nay co the keo dai va cai thien chat luong cuoc song bang lieu phap đieu tri khang vi-rut, hay con goi la ART (viet tat cua Anti- Retroviral Therapy). ART la lieu phap đieu tri su dung cac thuoc khang vi-rut, hay con goi la thuoc ARV (Anti-retrovirus). Cac thuoc ARV nay co tac dung lam cham su nhan len cua HIV trong co the, do đo lam tang kha nang mien dich va giam kha nang mac cac nhiem trung co hoi.
Lua chon đieu tri ly tuong hien tai bao gom cac ket hop ("cocktail") hai hay nhieu loai thuoc khang retrovirus nhu hai chat uc che reverse transcriptase giong nucleoside (NRTI), va mot chat uc che protease hoac mot chat thuoc uc che reverse transcriptase non-nucleoside (NNRTI). Voi đieu tri nhu vay, ket qua cho thay HIV khong phat hien đuoc (am tinh) lap đi lap lai nhieu lan, nhung neu ngung đieu tri luong virus trong co the se tang nhanh chong. Cung co lo ngai cuoi cung se xuat hien đe khang thuoc voi phac đo đo. Nhung nam gan đay thuat ngu "đieu tri khang retrovirus tich cuc cao" (highly-active anti-retroviral therapy, HAART) thuong đuoc dung đe chi cach thuc đieu tri nay. Tuy nhien, đieu khong may la phan lon so nguoi benh tren the gioi khong tiep can đuoc cac đieu tri HIV va AIDS.


Tien luong HIV/AIDS đa tro thanh man tinh chu khong phai la mot can benh gay tu vong cap tinh o nhieu khu vuc tren the gioi. Tien luong khac nhau giua tung nguoi va ca so luong CD4 va tai luong vi-rut đeu huu ich cho cac ket qua du đoan. Neu khong đieu tri, thoi gian song sot trung binh sau khi nhiem HIV đuoc uoc tinh la 9 đen 11 nam, tuy thuoc vao phan nhom HIV. Sau khi chan đoan AIDS, neu khong co phuong phap đieu tri, thoi gian song sot dao đong tu 6 đen 19 thang. Lieu phap khang retrovirus co hoat tinh cao (HAART) va phong ngua thich hop cac benh nhiem trung co hoi giup giam 80% ty le tu vong va tang tuoi tho cho mot thanh nien moi đuoc chan đoan mac benh len 20–50 nam. Con so nay nam giua hai phan ba va gan bang tuoi tho cua dan so chung. ations Programme on HIV/AIDS  Neu bat đau đieu tri muon khi nhiem trung, tien luong se khong tot: vi du, neu bat đau đieu tri sau khi chan đoan AIDS, ky vong song la ~10–40 nam. Mot nua so tre so sinh nhiem HIV chet truoc hai tuoi ma khong đuoc đieu tri. 


Dich te hoc Tu khi phat hien ra HIV vao nam 1981 cho đen nam 2006, AIDS đa giet chet hon 25 trieu nguoi. Theo so lieu nam 2006, khoang 0,6% dan so the gioi bi nhiem HIV. Nam 2009, toan the gioi co 1,8 trieu nguoi mac benh AIDS, đa giam so voi muc đinh la 2,1 trieu nguoi trong nam 2004. Khoang 260.000 tre em chet vi AIDS trong nam 2009. Mot con so khong can xung cua so nguoi tu vong do AIDS o vung Chau Phi ha Sahara đa lam cham tang truong kinh te va lam tram trong them ganh nang cua ngheo đoi. Trong nam 2005, uoc tinh o chau Phi co khoang 26 trieu nguoi bi nhiem HIV, ket qua la mot uoc luong toi thieu se co 18 trieu tre mo coi. Uoc tinh van co khoang 2,6 trieu nguoi moi bi nhiem HIV trong nam 2009.


Lich su Ca HIV-1 va HIV-2 đeu đuoc cho la co nguon goc tu cac loai linh truong khong phai nguoi o Tay-trung Phi, va lay truyen sang nguoi vao đau the ki 20. AIDS đuoc cong nhan đau tien boi Trung tam kiem soat va phong ngua dich benh Hoa Ky (CDC) vao nam 1981 va nguyen nhan cua no—nhiem HIV—đuoc xac đinh vao đau thap nien 1980. Bao cao khoa hoc đau tien ve HIV/AIDS đuoc cong bo vao ngay 5 thang 6 nam 1981, khi Trung tam Kiem soat va Phong ngua Dich benh Hoa Ky mo ta nhung truong hop nhiem trung phoi hiem gap o nhom nam đong tinh luyen ai tai Los Angeles. Sau đo, nhung ca nhiem trung hiem gap o nam quan he tinh duc đong tinh cung đuoc bao cao tu cac đo thi tren khap nuoc My, thuc đay nhieu cuoc đieu tra khoa hoc hon. CDC tung đe cap đen benh nay la "benh 4H", do trieu chung co ve tac đong đen nguoi su dung heroin, nguoi đong tinh (homosexual), nguoi benh hemophilia, va nguoi Haiti. Thuat ngu GRID, viet tat cua "suy giam mien dich lien quan đen nguoi đong tinh nam" (gay-related immune deficiency), đa đuoc đat ra. Tuy nhien, sau khi xac đinh rang AIDS khong chi khu tru o cong đong đong tinh nam, nguoi ta nhan ra thuat ngu GRID gay hieu nham, va thuat ngu AIDS đuoc gioi thieu trong mot cuoc hop vao thang 7 nam 1982. Đen thang 9 nam 1982, CDC bat đau đe cap đen benh nay voi ten AIDS. Viec chu quan đoi voi HIV cang lam tang nguy co bi lay benh.


Xa hoi va van hoa = Đinh kien =

Su ky thi AIDS ton tai tren khap the gioi theo nhieu cach khac nhau, bao gom tay chay, tu choi, phan biet đoi xu va tranh nhung nguoi nhiem HIV; xet nghiem HIV bat buoc ma khong co su đong y truoc hoac bao ve bi mat cho ho; bao luc đoi voi nhung nguoi nhiem HIV hoac nhung nguoi đuoc coi la nhiem HIV; va cach ly nhung nguoi nhiem HIV. Bao luc lien quan đen ky thi hoac noi so bao luc ngan can nhieu nguoi tim kiem xet nghiem HIV, quay lai lay ket qua hoac đam bao đieu tri, co the bien mot can benh man tinh co the kiem soat đuoc thanh ban an tu hinh va tiep tuc lay lan HIV.


= Quan niem sai lam =
Co nhieu quan niem sai lam ve HIV va AIDS. Ba quan niem sai lam la AIDS co the lay lan qua tiep xuc thong thuong, quan he tinh duc voi mot trinh nu se chua khoi benh AIDS, va HIV chi co the lay nhiem cho nhung nguoi đong tinh nam va nhung nguoi su dung ma tuy. Vao nam 2014, mot so nguoi dan Anh đa lam tuong rang mot nguoi co the nhiem HIV tu viec hon (16%), dung chung ly (5%), khac nho (16%), ngoi trong nha ve sinh cong cong (4%), va ho hoac hat hoi (5%).


Nghien cuu Nghien cuu ve HIV/AIDS bao gom tat ca nghien cuu y hoc co gang ngan ngua, đieu tri hoac chua khoi HIV/AIDS, cung voi nghien cuu co ban ve ban chat cua HIV nhu mot tac nhan truyen nhiem va ve AIDS la can benh do HIV gay ra.
Nhieu chinh phu va vien nghien cuu tham gia nghien cuu ve HIV/AIDS. Nghien cuu nay bao gom hanh vi can thiep suc khoe nhu giao duc gioi tinh va phat trien thuoc, nhu nghien cuu ve thuoc diet vi khuan đoi voi cac benh lay truyen qua đuong tinh duc, vac-xin HIV va thuoc khang virus. Cac linh vuc nghien cuu y hoc khac bao gom cac chu đe du phong truoc phoi nhiem, du phong sau phoi nhiem, cat bao quy đau va HIV. Cac nhan vien y te cong cong, nha nghien cuu va chuong trinh y te cong cong co the co đuoc buc tranh toan canh hon ve nhung rao can ma ho gap phai cung nhu hieu qua cua cac phuong phap đieu tri va phong ngua HIV hien tai bang cach theo doi cac chi so HIV tieu chuan. Viec su dung cac chi bao chung ngay cang đuoc cac to chuc phat trien va nha nghien cuu chu trong.


Chu thich Tham khao


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi HIV/AIDS tai Wikimedia Commons
UNAIDS Viet Nam
American International AIDS Foundation
Website ve Gioi tinh - HIV va Tuoi Tre
Tim lai nguon goc benh Sida Luu tru ngay 15 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine