Chien tranh Anh–Zanzibar (tieng Anh: Anglo-Zanzibar War) dien ra giua Vuong quoc Lien hiep Anh va Ireland voi Vuong quoc Zanzibar vao ngay 27 thang 8 nam 1896. Xung đot keo dai trong khoang 38 đen 45 phut khien no tro thanh cuoc chien ngan nhat trong lich su. Nguyen nhan truc tiep cua chien tranh la viec Quoc vuong than Anh Hamad bin Thuwaini tu tran vao ngay 25 thang 8 nam 1896 va viec ke vi sau đo cua Quoc vuong Khalid bin Barghash. Khalid đon phuong đang quang trong khi chua đuoc nguoi Anh chap thuan, con nha đuong cuc Anh ua thich Hamud bin Muhammed hon. Nguoi Anh xem hanh đong cua Khalid la mot "su khoi mao chien tranh" va gui mot toi hau thu cho Khalid, song Khalid đong vien cam ve quan cua ong va co thu ban than ben trong cung đien.
Toi hau thu het han vao 09:00 gio Đong Phi (East Africa Time) ngay 27 thang 8, đuong thoi Anh Quoc tap hop ba tuan duong ham, hai phao ham, 150 thuy quan luc chien va thuy thu, va 900 binh si Zanzibar tai khu vuc cang. Khoang 2.800 binh si Zanzibar phong thu cung đien; hau het đuoc tuyen tu thuong dan, song cung bao gom cam ve quan cua quoc vuong va vai tram cong boc va no le. Mot cuoc ban pha bat đau vao luc 09:02 vao cung đien va vo hieu hoa phao phong thu. Mot hanh đong hai quan nho dien ra voi viec Anh Quoc đanh đam du thuyen HHS Glasgow cua Vuong that Zanzibar va hai thuyen nho hon, va mot so phat đan đuoc ban vo ich ve phia quan Zanzibar than Anh khi đoi quan nay tien đen gan cung đien. Quoc ky tren cung đien bi ban roi va ngung ban tu 09:40.
Quan đoi cua quoc vuong chiu khoang 500 thuong vong, trong khi chi co mot thuy thu nguoi Anh bi thuong. Quoc vuong Khalid ti nan trong lanh su quan Đuc roi thoat sang Đong Phi thuoc Đuc. Nguoi Anh nhanh chong đua Hamud len nam quyen mot chinh phu bu nhin. Chien tranh đat dau cham het cho chu quyen cua Vuong quoc Zanzibar va khoi đau mot giai đoan quoc gia chiu anh huong cao đo cua Anh.


Boi canh Zanzibar la mot đao quoc tren An Đo Duong, ngoai khoi Tanganyika; nay la bo phan cua Tanzania. Đao chinh la Unguja (hay đao Zanzibar), nam duoi quyen cai quan tren danh nghia cua Quoc vuong Oman tu nam 1698 khi ho truc xuat nhung nguoi đinh cu Bo Đao Nha von tuyen bo chu quyen voi đao vao nam 1499. Quoc vuong Majid bin Said tuyen bo đao đoc lap tu Oman vao nam 1858, đuoc Anh cong nhan, va tach vuong quoc khoi Oman. Cac quoc vuong sau đo đinh đo va đat tru so chinh phu tai thi tran Zanzibar, trong thi tran co mot to hop cung đien đuoc xay dung huong ve phia bien. Đen nam 1896, to hop gom co vuong vung Beit al-Hukm, mot hau cung gan lien; va Beit al-Ajaib —mot cung đien nghi le đuoc cho la toa nha đau tien tai Đong Phi đuoc cap đien. To hop phan lon đuoc xay dung tu go đia phuong va khong đuoc thiet ke nhu mot ket cau phong thu. Toan bo ba toa nha chinh nam gan ke nhau theo mot hang, noi voi nhau bang nhung lang kieu bang go phia tren đuong đi.
Anh Quoc cong nhan chu quyen cua Zanzibar va quoc vuong cua quoc gia nay vao nam 1886, sau mot giai đoan dai tuong tac huu hao, va nhin chung duy tri quan he tot voi đao quoc va cac quoc vuong. Tuy nhien, Đuc cung quan tam đen Đong Phi va hai cuong quoc tranh gianh quyen kiem soat quyen mau dich va lanh tho trong khu vuc trong suot cuoi the ky 19. Quoc vuong Khalifah trao quyen đat đai tai Kenya cho Anh Quoc va trao quyen đat đai tai Tanganyika cho Đuc, mot qua trinh dan đen viec cam che đo no le tren nhung vung đat nay. Nhieu thanh vien thuoc tang lop nguoi A Rap thong tri phien nao truoc viec bi ngung hoat đong mau dich co gia tri lon nay, keo theo mot so bat on. Them vao đo, nha cam quyen Đuc tai Tanganyika khong cho treo quoc ky vuong quoc Zanzibar, dan đen xung đot vu trang giua quan Đuc va dan cu đia phuong. Mot trong nhung xung đot nhu vay dien ra tai Tanga, uoc tinh khien cho 20 nguoi A Rap thiet mang.
Quoc vuong Khalifah cu cac binh si Zanzibar duoi quyen lanh đao cua Chuan tuong Lloyd Mathews, nguyen la si quan cua Hai quan Hoang gia Anh, đi khoi phuc trat tu tai Tanganyika. Chien dich thanh cong o muc đo lon, song cam tinh chong Đuc trong nguoi Zanzibar van manh liet. Xung đot tiep tuc no ra tai Bagamoyo, tai đay 150 nguoi ban đia bi quan đoi Đuc sat hai, va cac quan chuc nguoi Đuc cung cong boc bi sat hai tai Ketwa. Khalifah sau đo cap quyen mau dich quang đai cho Cong ty Đong Phi Đe quoc Anh (IBEAC), cong ty nay nhan đuoc ho tro cua Đuc trong viec phong toa hang hai nham ngan chan hoat đong mua ban no le noi đia tiep dien. Khi Khalifah tu tran vao nam 1890, Ali bin Said len nam quyen tai vuong quoc. Quoc vuong Ali nghiem cam mua ban no le noi đia (song khong cam so huu no le), tuyen bo Zanzibar la mot quoc gia do Anh Quoc bao ho va bo nhiem Lloyd Mathews la Đe nhat bo truong đe đung đau noi cac. Anh Quoc cung đuoc đam bao quyen phu quyet đoi voi viec bo nhiem cac quoc vuong sau nay.
Trong nam ma Ali đang co, Anh Quoc va Đuc ky ket Hiep đinh Heligoland-Zanzibar, hiep đinh chinh thuc phan ranh gioi pham vi quyen loi tai Đong Phi va nhuong cac quyen cua Đuc tai Zanzibar cho Anh Quoc. Đieu nay trao cho chinh phu Anh Quoc them anh huong tai Zanzibar, ho du đinh su dung đieu nay đe tiet tru che đo no le tai đay, mot muc tieu đuoc đe ra ngay tu nam 1804.
Nguoi ke vi Ali la Hamad bin Thuwaini, tro thanh quoc vuong vao nam 1893. Hamad duy tri quan he than thiet voi nguoi Anh song cac than dan cua ong bat đong quan điem tren van đe gia tang quyen kiem soat cua Anh Quoc đoi voi quoc gia, quan đoi do Anh lanh đao va bai bo mua ban no le sinh loi lon. Nham kiem soat nhung bat đong nay, nha cam quyen Anh Quoc uy quyen cho quoc vuong tuyen mo 1.000 cam ve quan nguoi Zanzibar, song nhung binh si nay nhanh chong tham gia nhung cuoc đung đo voi canh sat do Anh lanh đao. Khieu nai ve cac hanh đong cua cam ve quan cung đen tu nhung dan cu goc Au tai thi tran Zanzibar.


Dien bien = 25 thang 8 =
Quoc vuong Hamad đot ngot tu tran vao 11:40 gio Đong Phi ngay 25 thang 8 nam 1896. Nguoi chau trai 29 tuoi cua ong ten la Khalid bin Bargash von đang bi nghi ngo ve mot so vu am sat, nguoi nay chuyen vao to hop cung đien tai thi tran Zanzibar trong khi chua đuoc nguoi Anh chap thuan, vi pham hiep đinh thoa thuan voi Ali. Chinh phu Anh Quoc ua thich mot cung cu vien thay the la Hamud bin Muhammed, mot nguoi thuan loi hon đoi voi loi ich cua Anh Quoc. Lanh su va đai bieu ngoai giao Basil Cave cung Tuong Lloyd Mathews canh bao Khalid suy nghi can than ve hanh đong cua minh. Ba nam truoc, khi Khalid co gang nam quyen tai vuong quoc sau khi Ali tu tran, tong lanh su Anh Quoc Rennell Rodd tung thanh cong trong viec thuyet phuc nhan vat nay ve nhung nguy hiem cua mot hanh đong nhu vay.
Khalid bo qua canh bao cua Basil Cave va quan đoi cua nguoi nay bat đau tap hop tai quang truong cung đien duoi quyen chi huy cua Đai uy Saleh cua cam ve quan. Đen cuoi ngay, ho tap hop đuoc 2.800 binh si đuoc vu trang bang sung truong va sung hoa mai. Phan lon ho la thuong dan song co 700 binh si askari Zanzibar đung ve phia Khalid. Phao binh cua quoc vuong gom co mot so sung lien thanh Maxin, mot sung Gatling, mot sung than cong bang đong tu the ky 17 va hai phao da chien 12 pao, nham vao cac thuyen cua Anh Quoc tai cang. Phao 12 pao do Hoang đe Đuc Wilhelm II tang cho quoc vuong Zanzibar. Binh si cua quoc vuong cung nam quyen chiem huu Hai quan Zanziba- gom co mot thuyen buom ten la HHS Glasgow, la du thuyen cua quoc vuong tu nam 1878 dua tren tau tuan phong Glasgow cua Anh.
Mathews va Cave cung bat đau tap trung luc luong cua ho, co 900 askari Zanzibar duoi quyen Arthur Raikes cua Trung đoan Wiltshire, đay la nhan vay thu hai trong quan đoi Zanzibar va giu quan ham chuan tuong. 150 thuy thu va thuy quan luc chien đo bo tu tau tuan duong bao ve lop Pearl Philomel va phao ham Thrush, la nhung tau đang tha neo tai cang. Đao quan hai quan duoi quyen chi huy cua Captain O'Callaghan, len bo trong vong 15 phut khi đuoc yeu cau đe đoi pho voi bat ky cuoc bao đong nao do dan chung gay ra. Mot đao quan nho hon gom cac thuy thu duoi quyen Đai uy Watson cua Thrush đo bo đe bao ve lanh su quan Anh Quoc, noi nhung cong dan Anh Quoc đuoc yeu cau tap hop nham bao ho. Mot phao ham khac la HMS Sparrow tien vao cang va tha neo đoi dien voi cung đien, ben canh Thrush.
Cac nha ngoai giao Anh Quoc co mot so lo ngai ve tinh kha tin cua nhung askari duoi quyen Arthur Raikes, song nhung binh si nay chung to tinh kien đinh va chuyen nghiep đuoc toi luyen nho duyet binh va mot vai cuoc vien chinh đen Đong Phi. Sau đo, ho tro thanh đoi quan tren bo duy nhat khai hoa ve phia quan phong thu. Quan đoi cua Arthur Raikes đuoc vu trang voi hai sung lien thanh Maxim va mot sung than cong 9 pao, đuoc đat tai nha hai quan gan đo. Quoc vuong co gang thuyet phuc lanh su cua Hoa Ky la Richard Dorsey Mohun cong nhan viec đang co cua minh song su gia đuoc noi rang do viec đang co cua ong ay khong đuoc chinh phu cua Nu vuong đien ha xac nhan, nen khong the tra loi."
Basil Cave tiep tuc gui nhung tin nhan cho Khalid yeu cau ong ta cho quan triet thoai, roi khoi cung đien va tro ve tu gia song chung bi khuoc tu va Khalid đap lai rang se tuyen bo ban than la quoc vuong vao 15:00. Basil Cave noi rang đieu nay se cau thanh mot hanh đong noi loan va rang vi the quoc vuong cua Khalid se khong đuoc chinh phu Anh Quoc cong nhan. Vao luc 14:30, Quoc vuong Hamad đuoc tang va đung 30 phut sau đo mot phat đai bac vuong that tu sung trong cung đien tuyen bo viec Khalid ke vi. Basil Cave khong the khoi đau chien su ma khong đuoc su phe chuan cua chinh phu va gui dien thong bao cho Van phong Đoi ngoai thuoc chinh phu cua Hau tuoc Robert Gascoyne-Cecil tai Luan Đon, hoi rang co the ban vao cung đien tu tau chien neu no luc hoa binh tro nen vo dung. Trong khi đo, Basil Cave thong bao voi tat ca lanh su ngoai quoc khac rang moi quoc ky van treo ru đe tuong nho co quoc vuong Hamad. La co duy nhat khong treo ru la co đo lon treo tren cung đien cua Khalid. Basil Cave cung thong bao voi cac lanh su khong cong nhan Khalid la quoc vuong, đuoc ho chap thuan.


= 26 thang 8 =
Vao 10:00 ngay 26 thang 8, tau tuan duong bao ve lop Archer Racoon đen thi tran Zanzibar va tha neo noi tiep voi Thrush va Sparrow. Vao 14:00, tau tuan duong bao ve lop Edgar St George, soai ham cua khu vuc Cape va Đong Phi, đi vao cang. Tren tau co Chuan Đo đoc Harry Rawson cung nhung thuy quan luc chien va thuy thu Anh. Khoang thoi gian đo, đien tra loi cua Hau tuoc Robert Gascoyne-Cecil đen, theo đo cho phep Cave va Rawson đuoc tuy y du dung phuong sach nham loai bo Khalid khoi quyen luc. Buc đien ghi: "Ong đuoc uy quyen ap dung bat cu bien phap nao ma ong co the xem la can thiet, va hanh đong cua ong se đuoc chinh phu cua Nu vuong đien ha ung ho. Tuy nhien, đung co gang thuc hien bat ke hanh đong nao ma ong khong chac chan rang co the thuc hien thanh cong."
Basil Cave no luc đam phan them voi Khalid song chung that bai va Harry Rawson gui đen mot toi hau thu, yeu cau Khalid đau hang va roi cung đien vao luc 09:00 ngay 27 thang 8 hoac Harry Rawson se khai hoa. Trong buoi chieu, tat ca thuong thuyen roi khoi cang va nhung phu nu va thieu nhi nguoi Anh roi đen St. George va mot tau cua Cong ty Hang hai hoi nuoc Anh-An đe đam bao an toan cho ho. Toi hom đo, Lanh su Mohun luu y ve su im lang đang so tai Zanzibar.


= 27 thang 8 =
Vao 08:00 ngay 27 thang 8, sau mot tin nhan do Khalid gui nham yeu cau đam phan voi Basil Cave, lanh su tra loi rang minh se chi cuu giup neu Khalid chap thuan cac đieu khoan cua toi hau thu. Đen 08.30, mot tin nhan nua tu Khalid tuyen bo rang "Chung toi khong co y đinh đau hang va chung toi khong tin cac nguoi se khai hoa vao chung toi"; Basil Cave đap lai rang "Chung toi khong muon khai hoa, song tru khi ong lam đieu ma ong noi thi chung toi nhat đinh se lam vay." Vao 08:55, khong nhan đuoc them tin tuc gi tu cung đien, Harry Rawson tren tau St George keo dau hieu "chuan bi hanh đong".
Đung 09:00, Tuong Lloyd Mathews lenh cho cac tau cua Anh Quoc bat đau ban pha. Vao 09:02 cac tau cua Đien ha la Racoon, Thrush va Sparrow đong thoi khai hoa vao cung đien, phat sung đau tien cua Thrush ngay lap tuc vo hieu hoa mot sung than cong 12 pao cua quoc vuong. 3.000 quan phong thu, cong boc va no le hien dien trong cung đien phan lon lam bang go va mac du co nhung chuong ngai vat la sot, kien va cao su, song co nhieu thuong vong. Mac du co nhung bao cao ban đau rang Khalid bi bat va bi đay sang An Đo, song thuc su la Khalid thoat khoi cung đien. Mot thong tin vien cua Reuters tuong trinh rang quoc vuong "chay trong loat ban đau tien cung toan bo nhung nguoi A Rap lanh đao, ho đe no le va tuy tung tien hanh chien đau", song nhung nguon khac noi rang Khalid o lai cung đien lau hon. Hanh đong ban phao ngung vao khoang 09:40, luc nay cung đien va hau cung đa bi chay, phao cua quoc vuong cam hong va con co thi bi ban roi.
Trong khi dien ra phao kich, mot hanh đong giao chien hai quan dien ra vao luc 09:05, Glasgow loi thoi ban vao St George bang 7 sung chin pao va mot sung Gatling von la qua cua Nu vuong Victoria tang Quoc vuong Zanzibar. Glasgow chim khi bi ban tra, song do cang nong nen cot buom cua tau van o tren mat nuoc. Thuy thu đoan cua Glasgow keo mot la quoc ky Anh Quoc đe the hien rang ho đau hang va ho đeu đuoc cac thuy thu Anh Quoc cuu. Thrush cung ban chim hai tau hoi nuoc, thuy thu đoan tren hai tau nay dung sung truong đe ban Thrush. Mot so hanh đong chien đau tren bo dien ra khi binh si cua Khalid ban vao cac askari cua Raikes khi ho tien đen gan cung đien, song ket qua chang la bao. Giao chien ngung khi phao kich ket thuc. Anh Quoc kiem soat thi tran va cung đien va đen chieu thi mot nguoi A Rap co thien chi voi nguoi Anh ten la Hamud bin Muhammed đuoc lap lam quoc vuong song quyen luc bi giam nhieu. Cac tau va thuy thu đoan cua Anh Quoc ban phao khoang 500 lan, ban sung lien thanh khoang 4.100 lan va ban sung truong khoang 1.000 lan trong khi giao tranh.


Hau qua Khoang 500 nam gioi va nu gioi Zanzibar thuong vong trong luc ban pha, hau het thiet mang do lua nhan chim cung đien. Khong ro co bao nhieu nguoi chiu thuong vong tham gia chien đau, song đoi sung cua Khalid đuoc thuat la "mat mot phan muoi". Thuong vong cua nguoi Anh la mot ha si quan trong thuong tren tau Thrush va sau đo phuc hoi. Mac du phan lon thi dan Zanzibar đung ve phia nguoi Anh, song khu pho cua nguoi An Đo bi loi dung thoi co cuop pha va khoang 20 dan cu thiet mang trong hon loan. Nham khoi phuc trat tu, 150 binh si nguoi Sikh cua Anh Quoc chuyen đen tu Mombasa nham tuan tra cac đuong pho. Thuy thu tu St George va Philomel vao bo đe hinh thanh mot lu đoan cuu hoa nham ngan chan hoa hoan lan tu cung đien sang nha hai quan lan can. Co mot so lo ngai ve viec hoa hoan tai nha hai quan do chung co chua mot luong lon chat no, song khong co vu no xay ra.
Quoc vuong Khalid, Đai uy Saleh va khoang 40 tuy tong tim cach ti nan tai lanh su quan Đuc sau khi bo chay khoi cung đien, tai đay ho duoc muoi thuy chu va thuy quan luc chien co vu trang cua Đuc bao ve, trong khi Lloyd Mathews bo tri binh si ben ngoai đe bat ho neu ho co gang roi đi. Bat chap yeu cau dan đo, lanh su Đuc tu choi giao nop Khalid cho Anh Quoc do hiep đinh dan đo cua Đuc voi Anh Quoc đac biet loai tru tu nhan chinh tri. Thay vao đo, lanh su Đuc hua đua Khalid đen Đong Phi thuoc Đuc khien nhan vat nay khong con đuoc đat chan len đat Zanzibar. Vao 10:00 ngay 2 thang 10, SMS Seeadler cua Hai quan Đuc đen cang; khi trieu cao, mot tau cua Seeadler đen cong vuon cua lanh su quan va Khalid buoc thang tu khu đat cua lanh su quan đen mot chien ham Đuc va do đo khong bi bat giu. Ong đuoc chuyen tu tau len Seeadler va sau đo đuoc đua đen Dar es Salaam tai Đong Phi thuoc Đuc. Nam 1916, trong Chien dich Đong Phi thuoc Chien tranh the gioi thu nhat, Khalid bi quan Anh bat, va bi đay đen Seychelles va Saint Helena truoc khi đuoc phep tro ve Đong Phi, roi tu tran tai Mombasa vao nam 1927. Anh Quoc trung phat nhung nguoi ung ho Khalid bang cach buoc ho phai tra tien boi thuong đe trang trai cho chi phi đan phao dung đe ban vao ho va thiet hai do cuop boc, uoc tinh 300.000 rupee.

Quoc vuong Hamud trung thanh voi nguoi Anh va hanh đong giong nhu mot bu nhin cua mot chinh phu ve ban chat do nguoi Anh van hanh, vuong quoc chi đuoc duy tri nham tranh chi phi lien quan đen van hanh Zanzibar truc tiep nhu mot thuoc đia vuong that. Vai thang sau chien tranh, voi su thuc giuc cua nguoi Anh, Hamud bai bo che đo no le duoi moi hinh thuc. Giai phong no le yeu cau ho trinh dien ban than đen mot van phong chinh phu va to ra la mot qua trinh cham chap—trong vong muoi nam chi co 17.293 no le đuoc tu do, so voi so luong uoc tinh la 60.000 vao nam 1891.
To hop cung đien bi hu hai nang va bi bien đoi hoan toan sau chien tranh. Hau cung, đang thap va vuong cung bi pha huy do ban phao va khong con an toan. Đia điem vuong cung tro thanh mot khu vuc cong vien trong khi mot cung đien moi đuoc dung tren điem hau cung. House of Wonders hau nhu khong bi hu hai va sau đo tro thanh van phong chinh cho nhung nha cam quyen nguoi Anh. Khi tien hanh cai tao House of Wonders vao nam 1897, mot thap đong ho đuoc dung o phia truoc nham thay the đang thap bi pha huy trong khi ban phao. Glasgow bi chim van nam o cang phia truoc cung đien, van nhin thay cot buom trong vai nam sau đo, va hoan toan bi đap vo lay phe lieu vao nam 1912.
Co le do the hien an tuong cua Hai quan Hoang gia Anh trong khi phao kich, khong con co cuoc noi day nao nua nham chong lai anh huong cua Anh Quoc trong 67 nam con lai cua che đo bao ho.


Thoi gian Cuoc chien keo dai trong khoang 40 phut, đuoc cho la chien tranh ngan nhat trong lich su thanh van. Cac nguon khac nhau đua gia nhung thoi gian khac nhau, nhu 38, 40 va 45 phut, song 38 phut đuoc trich dan thuong xuyen nhat. Su khac nhau la do nham lan giua đieu thuc su tao thanh moc khoi đau va ket thuc mot cuoc chien. Mot so nguon cho rang cuoc chien khoi đau khi co lenh khai hoa vao luc 09:00 va mot so nguon cho rang khoi đau la luc bat đau phao kich thuc te luc 09:02. Ket thuc chien tranh thuong đuoc cho la 09:40 khi co loat phao kich cuoi cung va co tren cung đien ha, song mot so nguon cho la 09:45. Nhat ky hang hai tren cac tau Anh Quoc co su nham lan khi St George chi ra rang đinh hoa đuoc tuyen bo va Khalid vao lanh su quan Đuc luc 09:35, Thrush la 09:40, Racoon la 09:41 va Philomel cung Sparrow la 09:45.


Tham khao Thu muc Bakari, Mohammed Ali (2001), The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition, Hamburg: Institut fur Afrika-Kunde, ISBN 978-3-928049-71-9.
Bennett, Norman Robert (1978), A History of the Arab State of Zanzibar, London: Methuen Publishing, ISBN 978-0-416-55080-1.
Cohen, John; Jacopetti, Gualtiero; Prosperi, Franco (1966), Africa Addio, New York: Ballantine Books, OCLC 230433.
Frankl, P.J.L. (2006), "The Exile of Sayyid Khalid bin Barghash Al-BuSa'idi", British Journal of Middle Eastern Studies, 33 (2): 161–177, doi:10.1080/13530190600603675, ISSN 1469-3542.
Gordon, Philip H. (2007), Winning the Right War: The Path to Security for America and the World, New York: Times Books, ISBN 978-0-8050-8657-7.
Haws, Duncan; Hurst, Alexander Anthony (1985), The Maritime History of the World: A Chronological Survey of Maritime Events from 5,000 B.C. until the Present Day, Brighton, Sussex: Teredo Books, ISBN 978-0-903662-10-9.
Hernon, Ian (2003), Britain's Forgotten Wars: Colonial Campaigns of the 19th Century, Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing, ISBN 978-0-7509-3162-5.
Hernon, Ian (2000), The Savage Empire: Forgotten Wars of the 19th Century, Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing, ISBN 978-0-7509-2480-1.
Hoyle, Brian (2002), "Urban Waterfront Revitalization in Developing Countries: The Example of Zanzibar's Stone Town", Geographical Journal, 168 (2): 141–162, doi:10.1111/1475-4959.00044.
Ingrams, William H. (1967), Zanzibar: Its History and Its People, London: Cass, OCLC 722777.
Lyne, Robert Nunez (1905), Zanzibar in Contemporary Times, London: Hurst and Blackett, OCLC 251506750.
Owens, Geoffrey R. (2007), "Exploring the Articulation of Governmentality and Sovereignty: The Chwaka Road and the Bombardment of Zanzibar, 1895-1896", Journal of Colonialism and Colonial History, 7 (2), Johns Hopkins University Press: 1–55, doi:10.1353/cch.2007.0036, ISSN 1532-5768, OCLC 45037899, Ban goc luu tru ngay 3 thang 3 nam 2016, truy cap ngay 16 thang 5 nam 2022.
Patience, Kevin (1994), Zanzibar and the Shortest War in History, Bahrain: Kevin Patience, OCLC 37843635.
Thompson, Cecil (1984), "The Sultans of Zanzibar", Tanzania Notes and Records (94).
Tucker, Alfred R. (1970), Eighteen Years in Uganda and East Africa (PDF) , Westport, Connecticut: Negro Universities Press, ISBN 978-0-8371-3280-8.


Đoc them Appiah, K. Anthony; Gates, Henry Louis, Jr., bien tap (1999), Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience, New York: Basic Books, ISBN 978-0-465-00071-5{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach bien tap vien (lien ket).
Ayany, Samuel G. (1970), A History of Zanzibar: A Study in Constitutional Development, 1934–1964, Nairobi: East African Literature Bureau, OCLC 201465.
Keane, Augustus H. (1907), Africa, quyen 1 (an ban thu 2), London: Edward Stanford, OCLC 27707159.
Scientific American (ngay 26 thang 9 nam 1896), "Zanzibar", Scientific American, 42 (1082): 17287–17292.