Van hoa Sa Huynh la mot nen van hoa khao co đuoc xac đinh o vao khoang nam 1000 TCN đen cuoi the ky thu 2. Nen van hoa Sa Huynh la mot trong ba cai noi co xua ve van minh tren lanh tho Viet Nam, cung voi Van hoa Đong Son va Van hoa Đong Nai tao thanh tam giac van hoa cua Viet Nam thoi ky đo sat


Lich su kham pha Sa Huynh đu­oc nha khao co ng­uoi Phap M. Vinet phat hien lan đau tien vao nam 1909 khi ong tim thay ben đam An Khe (mot đam nuoc ngot o phuong Sa Huynh, Quang Ngai) mot so luong lon quan tai bang chum (khoang 200 chiec). Nguoi ta goi Di tich khao co đo la Kho Chum Sa Huynh (Depot a Jarres Sa Huynh). Cac cuoc khai quat vao nhieu nam khac nhau tai di tich go Ma Vuong hay con goi la Long Thanh Đuc Pho noi đuoc xem la co nien đai som nhat cua nen van hoa Sa Huynh, đa đem lai nhung đanh gia xac đang va quan trong ve nguon goc va qua trinh hinh thanh, phat trien van hoa Sa Huynh. Nen van hoa Sa Huynh đa đuoc cac nha khao co tren the gioi nghien cuu tu đo đen nay va ngay cang sang to nhieu đieu ve đoi song cua cac toc nguoi thoi tien so su o mien Trung Viet Nam. 
Xuat hien cach nay khoang 3.000 nam va ket thuc vao the ky thu 1, van hoa Sa Huynh co le đa ton tai hon 5.000 nam keo dai tu hau ky thoi đai đo đa moi đen đau thoi đai đo sat tren đia ban cac tinh tu Quang Binh đen cac tinh Nam Trung bo va Tay Nguyen. Voi mot suc sang tao manh me va phong phu, Van hoa Sa Huynh cang ngay cang thay co su anh huong va giao luu voi nhieu vung Đong Nam A cung nhu Trung Hoa co xua va An Đo co xua khi gan đay, Vien Khao co hoc Quoc gia Đuc hop tac voi cac nha khao co hoc thuoc khoa Lich su cua Đai hoc Khoa hoc Xa hoi va Nhan van, Đai hoc Quoc gia Ha Noi tien hanh khao cuu trong cac nam 2004-2005 tai mot so vung thuoc tinh Quang Ngai. Buoc đau đa xac đinh đuoc dien mao mot nen van hoa đac sac o mien Trung, Viet Nam.


Thanh tuu = Trong trot =
Dan cu co thuoc van hoa Sa Huynh đa đinh cu chu yeu doc hai ben vung đat thap thuoc cac con song doc bo bien mien Trung Viet Nam, trai dai tu Quang Binh cho đen Phu Yen. Ho thuoc mot nguon goc van minh lua nuoc Đong Nam A. Nhung dung cu bang sat nhu cuoc, dao, kiem, lao, đuc, xa beng... đa đuoc tim thay o đay. Đo gom lon voi hoa van đep, cung voi ky thuat dung ban xoay đa lam lac huong cac nha khao co ve nguon goc cua Vuong quoc Cham Pa, nhung đo gom dung đe đung cac vat dung va san pham nong nghiep, đanh ca va ca mai tang nguoi chet.
Phan đat mien Trung bao gom xu Quang la noi tu hoi va giao tiep van hoa Tay Đong, giua mien nui voi mien bien va đong bang xu Quang đa tung la noi hoi tu van hoa, ket tinh van minh, dung len nen van minh lua nuoc va dau tam noi tieng. Lua hai mua, tam tam lua, to moi nam đuoc su sach chep đen som nhat la đong bang xu Quang, trung tam cua nen van hoa Sa Huynh. Sach su co noi đen nguoi Cham trong hai vu lua va đe thich ung voi thoi tiet, nguoi Cham đa tim ra giong lua chiu han gieo trong vao đau mua kho, đe đau mua mua thi lua chin. Su sach goi la mua Chiem. Cung do hoan canh thien nhien khac nghiet kho han nen cu dan co Sa Huynh va Champa đa đao ca mot he thong gieng lay nuoc tuoi cho cay trong nen gioi nghien cuu ghi nhan mot nen van hoa goi la "van hoa Gieng Cham co"


= Đanh ca va đi bien =

Truoc nam 1975, cac nha khao co tren the gioi moi chi biet đen Van hoa Sa Huynh qua hoat đong cua cu­ dan đi bien. Ho chi len đat lien đat mai tang ng­uoi chet trong nhung mo chum. Nhung mo chum đu­oc tim thay o Palavan (Philippines), Bondontaphet (Thai Lan), Sa Huynh (Viet Nam). Sau nam 1975 cac nha khao co Viet Nam đa bo nhieu cong suc tim hieu, nghien cuu nen van hoa nay va bu­oc đau đa co nhung đong gop quan trong giup chung ta co cai nhin chinh xac va toan dien hon ve nen van hoa Sa Huynh. Đac biet trong nhung nam gan đay, tai Hoi An, cac nha nghien cuu khao co đa phat hien nhieu di chi cu­ tru cua ngu­oi Sa Huynh voi nhieu hien vat phong phu va đa dang.
Cac phat hien cho thay ngu­oi Sa Huynh co la nhung cu­ dan nong nghiep, va đi bien chi la mot trong nhung sinh hoat cua ho. Cac đong tien Ngu Thu va Vu­ong Mang (đau the ky thu 1 TCN), cac gu­ong đong cua nha Tay Han, đinh đong nha Đong Han co trong cac mo chum chung to ho đa co mot nen san xuat hang hoa cung voi su giao thu­ong kha phat trien. Nguoi Cham đa biet khai thac tram huong, que, nga voi, sung te, dau rai, ngoc, vang tren nui, ho tieu tren đoi, biet lam ruong hai mua o đong bang hep Minh Kinh va O Chan. Ho đa trong cau, dua va trong dau nuoi tam "mot nam tam lua" tu truoc sau ky nguyen Duong lich. Ho biet lam thuyen to goi la nooc (bau) va thuyen nho (troong ghe). Hai cang Cua Viet, Cua Tung đa tung la hai cang quoc te tu lau truoc khi Lam Ap thanh lap nhung phon thinh nhat la thoi quoc vuong Champa cung thoi voi trieu Đuong (Trung Quoc). Nguoi Cham biet đanh ca bien va buon ban đuong bien tren vung Đong Nam A, tu ven bien Trung Quoc xuong toi An Đo Duong.


= Đo trang suc va ky thuat lam thuy tinh =

Cac nha khao co đa tim thay, o nhung khu mo tang cua Van hoa Sa Huynh, cac bo hat chuoi gia tri o Lai Nghi. Trong khi ray bang sang phat hien đuoc hon 8.600 hat cuom bang thuy tinh mau xanh, vang hoac nau co đuong kinh 1-3 mm. Ngoai bo hat chuoi gom khoang 1.500 hat bang đa ma nao, achat, crystal, amethyst, nephrite va bang vang - con co 4 khuyen tai bang vang. Nguoi van hoa Sa Huynh o Lai Nghi nhieu nhat thich su dung loai đa ngoc ma nao lam đo trang suc. Hon 15 hinh dang hat chuoi khac nhau đuoc che tac - co le bang đa ma nao đen tu khu vuc Myanmar hoac An Đo. Trong tong so 1.136 hat chuoi bang đa ma nao tim thay o Lai Nghi co 3 chiec rat đac biet: chiec thu nhat co hinh con chim nuoc, chiec thu hai co hinh con ho hoac su tu va chiec thu ba la hat chuoi khac. Ca ba hat chuoi nay đuoc phat hien trong 3 mo chum khac nhau cung voi nhieu đo tuy tang quy khac co nien đai vao the ky 1-2 TCN. Nhung di vat hiem thay khac o mien Trung Viet Nam đuoc ke đen la hai cai guong bang đong cua thoi ky Tay Han.
Thuy tinh nhan tao la mot thanh tuu ruc ro cua van hoa Sa Huynh. Cac cu dan dung cat trang đe nau thuy tinh lam bat lo va đac biet nhung chuoi hat trang suc bang thuy tinh (ma su sach Trung Quoc goi la "luu ly" goc tu chu Phan la verulia) tu đau Cong nguyen. Đay la mot trong nhung noi lam ra thuy tinh nhan tao som tren the gioi. Chung khong nhung đa dang ve kieu dang ma con phong phu ve mau sac nhu­ xanh lo, xanh đen, xanh la ma, xam, tim, đo va nau. Su Trung Hoa đa tung ghi chep ve mot chen thuy tinh xuat phat tu vung đat nay ma ho goi la chen lu­u ly voi mot su tran trong va kham phuc.
Noi bat trong nhung vat trang suc cua ng­uoi Sa Huynh la khuyen tai ba mau danh cho phu nu va khuyen tai hai đau thu cua nam gioi. Neu khuyen tai ba mau diu dang, tinh te va kha duyen dang thi khuyen tai hai đau thu lai the hien chat dung manh, kieu hanh va cu­ong trang cua nam gioi. Nhung vat trang suc che tac tu đa, ma nao va thuy tinh co the noi la nhung tinh hoa đac sac nhat ma nen van minh nay sang tao ra va đu­oc pho bien khap vung Đong Nam A. Ng­uoi ta đa tim thay khuyen tai ba mau va khuyen tai hai đau thu o Thai Lan, Malaysia, Philippines va Đai Loan.


= Đo gom =

Ngu­oi Sa Huynh co rat kheo tay va co my cam tuyet voi. Cac đo gom gia dung đeu đuoc tao dang thanh nha, can đoi, hoa van phong phu, sinh đong the hien mot tam hon tinh te va giau xuc cam.
Trong gom Sa Huynh, cac đo đung nhu bat, binh co chan đe, co than gay o vai hay đay, chiem ty le lon. Mau gom thuong gap la vang đo, nhieu khi co vet đen bong, co hoa van chu S co đem tam giac, nhung đuong cham hay đuong in dau rang vo so. Trong cac di chi mo tang, pho bien la mo chum, trong chum chua nhieu đo trang suc bang đong, đa quy, thuy tinh, đac biet la loai khuyen tai ba mau nhon va khuyen tai hai đau thu. Cac đac trung đo cua Van hoa Sa Huynh cung đa tim đuoc o cac di chi trong luu vuc song Đong Nai. Co noi con co nhung đac trung xua hon, ma khao co hoc goi la van hoa thoi tien Sa Huynh.


Xa hoi Sa Huynh Đa xac nhan đuoc rang cach đay gan 3000 nam, tren luu vuc song Đong Nai ma lanh tho Lam Đong la thuong nguon, co nhung bo lac sinh song voi mot nen van hoa đong - sat đa phat trien va co đac trung rieng. Co the noi, cac bo lac nay la tien than cua cac dan toc ban đia. Sach Lich su Viet Nam (Phan Huy Le chu bien) cho biet, bay gio tren đia ban cua van hoa Sa Huynh co hai bo lac sinh song: Bo lac Cau (chu Phan la Kramuka vam'sa) cu tru vung Phu Yen, Khanh Hoa - Ninh Thuan - Binh Thuan tro vao va bo lac Dua (chu Phan la Narikela vam'sa) o vung Binh Đinh, Quang Nam ngay nay. 
Bo lac Dua tu the ky đau truoc Cong nguyen bi nha Han đo ho (cung thoi ky voi nuoc Au Lac) va đat ten la huyen Tuong Lam. Nam 190 - 193, nhan dan Tuong Lam noi day đanh đuoi nguoi Han, lap nen nuoc Lam Ap (theo ten goi cua thu tich co Trung Hoa). Bo lac Cau, khoang đau cong nguyen, đa hinh thanh mot tieu vuong quoc rieng co ten la Panduranga (ten Phan) hay Panraun/Panran (tieng Cham co), ve sau goi la Cham Pa, co đia ban tu Nha Trang - Phan Rang, Phan Thiet ngay nay. Su ra đoi noi tren cua dan toc Cham, va nha nuoc cua ho, cho thay o Nam Trung bo Viet Nam thoi ay đa co hai cong đong lon: cong đong nguoi Cham voi ngon ngu thuoc nhom ngon ngu Malay-Polynesia cu tru vung ven bien va cong đong voi ngu he Mon - Khome (Ma, Co Ho, M'Nong), cu tru vung nui va Tay Nguyen.


Tap tuc tin nguong Tap tuc đoc đao cua cu dan Sa Huynh chinh la tap tuc chon nguoi qua co trong cac chum lon, co nhung chiec chum cao đen 1,2 m. Chum đuoc lam tu vat lieu đat đen hay đat co mau đo va đuoc nung kha tot. Nguoi chet đuoc tang trong chum voi tu the ngoi bo goi - nhu mot hien tuong đuoc song tiep voi the gioi coi am. Đo tuy tang theo nguoi chet tuy thuoc vao su giau co hay ngheo kho cua nguoi chet ma co nhieu hay it hien vat đuoc chon theo. Nguoi Sa Huynh co rat "sanh đieu" va kha duyen dang trong cac đo trang suc lam bang đa quy va đa ban quy cung nhu pha le nhieu mau sac.
Nguoi Sa Huynh co theo tin nguong tho mau (me, ba) va con ton tai cho đen ngay nay o cac dan toc Cham, cac cu dan ban đia Tay Nguyen. Tuy theo đao Hoi nhung đa bien cai thanh đao Bani mang ban sac van hoa truyen thong Champa tho than linh va ong ba tien to. Đong bao Cham an Tet đau nam vao ngay 19 thang 4 Duong lich. Hai le hoi lon hang nam la Le hoi Kate (thang 7 lich Cham Pa) đe nho on troi đat, to tien phu ho đo tri cho con chau va tuong nho cac vi vua tai đuc cua ho; va Le hoi Chabur (thang 9 am lich) đe dang cung cac nu Than nhu nu than Po Inu Nagar, con goi la Thien Y A Na, la ba chua xu cua đong bao Cham. Đac biet la su đoi lap giua Nam than qua le hoi Kate va Nu than voi le hoi Chabur cung nhung y niem troi đat, cha me, đuc cai… the hien triet thuyet am duong dich bien luan cua nguoi Viet co con luu giu mai toi ngay nay. Đong bao Cham con luu lai mot nen van hoa co voi nhung van tho dan gian, nhung bia ky su thi van hoc, nhung giai thoai truyen ky lich su cung voi nghe thuat đieu khac, tac tuong tinh vi, song đong cua truyen thong cua nguoi Mon-Viet thoi co đai.


Nhan xet Tien si My Dung nhan xet nhu sau ve nhung đo trang suc đoc đao nay:

Theo nhu bieu tuong cua the gioi, con chim nuoc tuong trung cho mat troi. Chang han hien vat hinh con chim o khu vuc mo chum hau ky thoi đai đo đong vung song Danube o chau Au. Hat chuoi ma nao duy nhat o Đong Nam A tim thay o Thai Lan co hinh con su tu. Tu truoc đen nay, trong cac mo tang khai quat đuoc, chung toi chi phat hien nhung hat ma nao hinh chuoi binh thuong. Ma nao mang hinh dang con vat thi chua bao gio tim thay.
Tu xua đen nay nguoi ta van cho rang nghe thuy tinh rat phat trien trong thoi ky van hoa Sa Huynh. Nhung phat trien o muc đo cao nhu vay thi that đang kinh ngac.


Di tich quoc gia đac biet Ngay 29 thang 12 nam 2022, Di tich khao co Van hoa Sa Huynh đuoc Thu tuong Chinh phu Viet Nam cong nhan la di tich quoc gia đac biet.


Xem them Khu di chi van hoa Sa Huynh
Bao tang Van hoa Sa Huynh
Canh đong chum


Tham khao Neue Entdeckungen zur Sa Huynh- Kultur, Lindensoft, ISBN 3-929290-27-8, 2002.


Chu thich Lien ket ngoai Chung cu moi ve van minh Viet Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine