Thoat Hoan (gian the: 脱欢; phon the: 脫歡, hay gian the: 脱驩; phon the: 脫驩; tieng Mong Co: ᠲᠣᠭᠣᠨ, Chuyen tu Latinh: Toγan, chu Mong Co: Тогоон; ? – 1301) la mot hoang tu nha Nguyen, con trai thu 9 cua Nguyen The To Hot Tat Liet, vi Hoang đe lap ra trieu đai nha Nguyen trong lich su Trung Quoc. Ong đuoc biet đen trong lich su Viet Nam qua 2 lan mang quan sang đanh nuoc Đai Viet cuoi the ky 13 thoi nha Tran nhung đeu that tran.


Tai chien truong nha Tran = Nam 1284–1285 =
Nam nien hieu Chi Nguyen thu 21 nha Nguyen, nien hieu Thieu Bao thu 6 nha Tran (1284), Nguyen The To chuan bi đanh Đai Viet, phong cho Thoat Hoan lam Tran Nam vuong (镇南王) vao ngay 3 thang 6, sai đong o Ngac Chau. Truoc đo tu nam 1282, Nguyen The To đa sai tuong Toa Đo mang quan theo đuong bien đi đanh Chiem Thanh, nhung toi luc đo van chua chiem đuoc nuoc nay.
Thang 7 nam đo, ong đuoc lenh đi đanh Chiem Thanh qua đuong Đai Viet. Tran Thanh Tong khong đong y cho muon đuong. Thang 12, Thoat Hoan dan cac tuong Ariq Qaya, O Ma Nhi, Ly Hang, Koncak, Bolqadar, Satartai, Mangqudai, Naqai, Mangqudai, Ly Bang Hien, Ton Huu, Ton Đuc Lam, Luu The Anh, Luu Khue, Nghe Nhuan đi đanh Đai Viet.
Quan Nguyen chia lam 3 đao tien đanh Đai Viet. Thoat Hoan va Ariq Qaya chi huy đao chu luc tu Ninh Minh tien vao Loc Chau (nay la Loc Binh, Lang Son).
Ngay 27 thang 1 nam sau (1285), ong chia canh quan cua minh lam 2 mui tien quan, mot do Bolqadar chi huy theo đuong Khau On (nay la On Chau, Lang Son), mot do Satartai va Ly Bang Hien chi huy đi theo đuong nui Cap Linh (tuc la tu Loc Binh đi Son Đong ngay nay).
Đai quan cua Thoat Hoan đi sau mui thu hai cua Satartai va Ly Bang Hien. 
Chong lai đao quan thu nhat nay cua quan Nguyen la luc luong chu luc cua quan Tran do đich than Tran Quoc Tuan chi huy. Sau mot so tran đanh, quan Tran phai rut lui khoi Van Kiep, Pha Lai, Binh Than ve dan tran ben bo song Hong gan thanh Thang Long. Quan Nguyen tien theo đuong bo ve Thang Long..
Quan Nguyen tu Van Kiep đi theo đuong qua Vu Ninh , Đong Ngan . Đen song Đuong, cac đon vi quan Nguyen va quan Tran giap chien. Quan Tran bi thiet hai nang, quan Nguyen lay đuoc nhieu thuyen. Thoat Hoan cho dung cau phao đe đua đai quan vuot song Đuong tien ve kinh thanh cua Đai Viet.
Ngay 18 thang 2, hai ben đai chien ben bo song Hong. Quan Tran xuoi song Hong rut lui. 
Quan Nguyen tien đen đong duoi chan thanh mot hom roi moi vao thanh, chi thay "cung that nhan khong". Thoat Hoan khao quan trong cung thanh, nhung roi lai som rut quan khoi thanh, tro lai trai đa lap ben bo Bac song Hong. 
Vua đoi Toa Đo tu phia Nam tien len, Thoat Hoan vua phai Koncak, Mangqudai, Bolqadar theo đuong bo, Ly Hang, O Ma Nhi theo đuong thuy đuoi theo hoang toc ho Tran, nhung khong thanh cong.
Thoat Hoan tuy chiem đuoc kinh thanh Đai Viet nhung gap phai ke vuon khong nha trong cua quan Tran khien quan Nguyen bi thieu luong thuc. Đe phong thu mat phia Nam cua thanh Thang Long, Thoat Hoan dung 2 can cu lien ke nhau o hai bo song Hong, mot o Ham Tu quan (cua Ham Tu – nay o Khoai Chau, Hung Yen) va mot o Chuong Duong đo (ben Chuong Duong – nay o Thuong Phuc, thuoc Thuong Tin, Ha Noi). Thang 5, quan Tran Quang Khai bat đau phan cong.
Truoc suc tan cong manh me va ben bi cua quan Tran, Thoat Hoan phai rut chay khoi thanh Thang Long ve đong o bo Bac song Hong (khoang Gia Lam ngay nay).
Tuong Toa Đo tu phia nam tien len, muon lien lac voi Thoat Hoan nhung bi quan Tran chan đanh. Sau khi thua tran o Ham Tu quan, Toa Đo van khong biet rang Thoat Hoan đa thao chay. Canh quan Toa Đo đong o song Thien Mac va tim cach lien lac voi ong. Đuoc it ngay, Toa Đo biet tin quan Thoat Hoan đa that bai va rut chay, ben lui ve Tay Ket va sau bi tu tran.
Ngay 10 thang 6, tuong Đai Viet la Tran Quoc Tuan va Tran Tung dan hon 2 van quan tan cong Thoat Hoan o bo Bac song Hong. Thoat Hoan cu Luu The Anh dan quan ra đoi pho, nhung đai bai. Quan Nguyen rut chay ve phia Bac.
Khi rut chay đen song Nhu Nguyet (song Cau), quan Nguyen bi đon vi cua Tran Quoc Toan chan đanh. Quan Nguyen thua, khong sang song đuoc, phai chay ve phia Van Kiep. Chay đen song Sach (tuc đoan song Thuong chay qua Van Kiep), quan Nguyen bac cau phao đinh vuot song, nhung bi quan Tran do Tran Quoc Tuan chi huy ap vao đanh. Quan Nguyen xo nhau chay, cau phao đut, nhieu binh si bi chet đuoi.
Sau khi vuot qua song Sach, quan Nguyen chay ve huong Tu Minh. Ly Hang đuoc cu chan hau, đe phong quan Tran truy kich. Đen Vinh Binh, quan Nguyen lai bi quan Tran do Tran Quoc Hien (Tran Quoc Nghien) chi huy chan đanh. Tuong Ly Hang bi trung ten đoc tu tran. 
Tuong truyen, Thoat Hoan phai chui vao trong ong đong cho quan linh khieng đe chay tron thoat ve Tu Minh.


= Nam 1287–1288 =
Tu thang 3 nam 1286, Tran Nam vuong Thoat Hoan đa đuoc lenh đi đanh Đai Viet mot lan nua. Sau mot thoi gian chuan bi, cuoi nam 1287, muon tieng đua An Nam quoc vuong Tran Ich Tac ve nuoc, đai quan Thoat Hoan len đuong. Đi cung Thoat Hoan lan nay co cac tuong Ariq Qaya, O Ma Nhi, Ayuruychi (Ao Lo Xich), Phan Tiep, Tich Le Co, Yiymis (Diec Hac Me That), Ariq Qusun (A Ly Quy Thuan), Abaci (A Bat Xich), Ali (A Ly), Trinh Bang Phi, Aruq (Ai Lo), Truong Ngoc, Luu Khue, Siktur (Tich Đo Nhi), Truong Van Ho, Phi Cung Thin, Đao Đai Minh, Tran Trong Đat, Ta Huu Khue, Bo Ty Thanh, Le Tac.
Ngay 3 thang 9, Thoat Hoan khoi binh tu đat Ngac tien ve phia nam. Quan Nguyen chia lam 3 canh, trong đo Thoat Hoan chi huy đao quan chu luc đi đuong chau Kham, chau Liem cung Trinh Bang Phi, Ao Lo Xich, Ayuruyci, dan theo Tran Ich Tac tien vao bien gioi đong bac.
Thoat Hoan va Ayuruyci tap ket quan Nguyen tai Tu Minh vao ngay 18 thang 12 nam 1287 va bat đau vao lanh tho Đai Viet ngay 25 thang 12 nam 1287. 
Tien toi Loc Chau (Loc Binh, Lang Son) ngay 29 thang 12, Thoat Hoan chia quan lam 2 mui, mot mui do Trinh Bang Phi va Bolqadar chi huy đi tu Vinh Binh toi Chi Lang va mot mui nua gom so quan con lai đi tu Loc Binh toi Son Đong. Cac mui quan cua Thoat Hoan vua qua song bien gioi, Trinh Bang Phi mang quan Han tien vao phia Lang Chau va Lao Thu (Chi Lang). Nguyen su chep rang canh quan nay thang lien 17 tran, đanh chiem cac đon Ham Sa, Tu Truc. Mui nhanh thu hai cua Thoat Hoan co Thoat Hoan đi cung vuot qua ai Kha Ly, đau nam 1288 thi đong o kenh Mao La.
Cuoi thang 1 nam 1288, canh quan Van Nam cua Aruq gap đai quan Thoat Hoan o ben bo song Hong gan Thang Long. Thoat Hoan lai sai O Ma Nhi truy đuoi cac vua Tran nhung lan nay cung khong thanh cong.
Ngay 2 thang 2 nam 1288, quan Nguyen bat đau đanh thanh Thang Long. Quan Nguyen bao vay tan cong vai lan khong co ket qua. Tran Quoc Tuan sai Tran Cao vai lan đen trai Thoat Hoan xin giang hoa, nhung ban đem thuong keo ra tung toan nho đanh len vao trai quan Nguyen, đot pha luong thuc roi rut lui. Thoat Hoan đieu quan ra ngoai truy kich, nhung quan Tran thuong an nap kho phat hien ra.
Trong khi Thoat Hoan vay đanh Thang Long thi cac tuong Nguyen o Van Kiep van tiep tuc cung co can cu nay lam ban doanh; lap hanh lang thong sang Trung Quoc đe bao tin ve nuoc, nhung nhieu đon trai qua cac vung nui thuong bi quan Tran đanh pha va co lap. Thoat Hoan cuoi cung chiem đuoc Thang Long, quan Tran rut đi. Cho mai khong thay thuyen luong cua Truong Van Ho toi, ong ben sai O Ma Nhi đi đon nhung đoan thuyen luong cua Truong Van Ho đa bi quan Tran tap kich mat het luong.
O Thang Long ma khong co luong thuc, Thoat Hoan lung tung; quan Nguyen lai bi dich benh rat nhieu do khong hop thoi tiet. Trong khi đo, quan Tran lai bat đau phan cong manh me va kiem soat vung Hai Duong va Hai Phong đay Thoat Hoan vao nguy co bi cat đuong ve Van Kiep. 
Truoc tinh hinh nhu vay, Thoat Hoan rut quan khoi Thang Long quay ve Van Kiep, sai Abaci đi tien phong mo đuong.
Tai Van Kiep, quan Nguyen co thu trong cac thanh go nhung thuong xuyen bi quan Đai Viet tap kich vao ban đem. Tinh hinh thieu luong thuc cang ngay cang tram trong. Thoat Hoan quyet đinh rut quan khoi Đai Viet. Luc đo la vao khoang cuoi thang 3 nam 1288, tuc la chi 3 thang sau khi tien quan vao Đai Viet. Quan Nguyen chia lam 2 nga rut ve, mot nga cua thuy quan do O Ma Nhi va Phan Tiep chi huy, mot nga cua bo binh do Thoat Hoan chi huy.
Canh quan thuy cua O Ma Nhi bi quan Tran đanh bai trong tran Bach Đang. Ve phia canh quan bo cua Thoat Hoan, ngay 8 thang 4 nam 1288, ong tu Van Kiep tien len Lang Son. Siktur đuoc lenh dan mot canh đi theo huong Tay (qua Chi Lang), nhung đen Ham Ne thi bi quan Đai Viet chan đanh, đanh tro lai nhap vao đoan quan cua Thoat Hoan. Ngay 11 thang 4, đoi quan Nguyen tien toi cua Noi Bang (thi tran Chu va xa Binh Noi cua Bac Giang ngay nay) va lot vao tran đia phuc kich cua quan Đai Viet. Quan Nguyen co suc chong cu; Daraci va Luu The Anh phai lieu chet mo đuong mau cho đai quan thoat khoi cua Noi Bang.
Qua đuoc Noi Bang, Thoat Hoan nhan đuoc tin trinh sat rang phia truoc co 30 van quan Đai Viet trai doc suot 100 dam mai phuc, đanh đoi huong đi qua Đon Ky ve Loc Chau. 
Tuy nhien qua đuong nay, quan Nguyen van bi quan Đai Viet tap kich. Abaci trung ten đoc tu tran. Mai đen ngay 19 thang 4 nam 1288, quan Nguyen moi thoat khoi bien gioi ve đen Tu Minh..


My nhan ke cua nha Tran Thang 2 nam 1285, khi Thoat Hoan len song Nhi Ha, cot lien be vao lam cau, cho quan qua song; quan ta theo hai ben song lap đon đe cu lai, khong đuoc. Ngay đa ve chieu, quan Nguyen qua đuoc song vao kinh thanh Thang Long, Tran Thanh Tong ben sai đua An Tu cong chua ga cho Thoat Hoan, đe thu nan cho nuoc.
Thang 3, An Tu cong chua vao dinh Thoat Hoan o bo Bac song Hong. Muu ke nay cua Nha Tran đa lam cham buoc tien quan don dap Thoat Hoan vao thanh Thang Long; tao đieu kien thuan loi rut lui an toan va tai to chuc phan cong tren cac mat tran cho hoang toc nha Tran.
Sau khi chien thang quan Nguyen, su sach khong ghi chep lai viec An Tu cong chua song nhu the nao trong nhung thang ngay o trai quan Nguyen. Cung khong biet ket cuc cua cong chua, co the ba đa theo Tran Nam vuong ve Nha Nguyen cu ngu.


Cuoi đoi Hai lan that tran nang o Đai Viet cua Thoat Hoan khien Nguyen The To gian du. Nam Chi Nguyen thu 28 (1291), ngay 16 thang 2, ong đuoc lenh toi Duong Chau tran thu. Tu đo, ong khong đuoc ve kinh đo chau The To hoang đe cho toi khi chet.
Khoang nien hieu Đai Đuc thu 5 (1301), Tran Nam vuong Thoat Hoan qua đoi, khong ro bao nhieu tuoi.


Con chau Theo ghi chep cua Nguyen su, Thoat Hoan co sau nguoi con trai va cac chau la:

Lao Chuong (老章; ?– 1310), đuoc tap phong Tran Nam vuong cua ong. Thang 12 nam 1310, bi phat giac la cho che đo nghi ve nhu cua hoang đe, bi trieu vao kinh đo đe tham van, khong ro bi chet khi nao.
Thoat Bat Hoa (脱不花; ?– 1322), khi Lao Chuong chet đuoc tap phong Tran Nam vuong.
Bot La Bat Hoa (孛罗不花; ?– 1356): khi Thoat Bat Hoa chet, con nho tuoi nen toi tan nam 1329 moi đuoc tap phong tuoc nay.
Đai Thanh No (大圣奴; ?–1359), khi Bot La Bat Hoa chet, đuoc tap phong Tran Nam vuong.
Khoan Triet Pho Hoa (宽彻普化; ? – 1365), nam 1323 phong Uy Than vuong (威顺王).
Biet Thiep Moc Nhi.
Đap Thiep Moc Nhi.
Bao An No.
Tiep Đai No.
Phat Gia No.
Hoa thuong (和尚), Sau đuoc Nguyen Hue Tong phong la Nghia vuong (义王) va cung vua Nguyen chay len Mac Bac vao nam 1368 khi nha Minh noi len.
Thiep Moc Nhi Bat Hoa (帖木兒不花; 1286 – 1368), đuoc tap phong Tran Nam vuong sau khi Thoat Bat Hoa chet. Nam 1329, tra lai tuoc nay cho Bot La Bat Hoa, đoi thanh Hoai vuong (淮王).
Van Te vuong Man Tu (文济王蛮子).
An Đuc vuong Bat Đap That Ly (安德王不答失里).


Xem them Nguyen The To
Chien tranh Nguyen Mong–Đai Viet lan 2
Chien tranh Nguyen Mong–Đai Viet lan 3
O Ma Nhi
Toa Đo
cong chua An Tu


Tham khao Nguyen su, quyen 13, 14, 15, 16, 117.
Ha Van Tan va Pham Thi Tam (1972), Cuoc khang chien chong xam luoc Nguyen Mong the ky XIII, Nha xuat ban Quan đoi Nhan dan, ban in lai nam 2003.
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong
Quoc Chan chu bien (2006), Nhung danh tuong chong ngoai xam thoi Tran, Nha xuat ban Giao duc.


Chu thich