Nguyen Trong Tri, thuong đuoc biet đen voi but danh Han Mac Tu hay Han Mac Tu (22 thang 9 nam 1912 – 11 thang 11 nam 1940), la mot nha tho nguoi Viet Nam. La nguoi khoi xuong Truong tho Loan va cung la nguoi tien phong cua dong tho lang man hien đai Viet Nam, ong con co nhung but danh khac trong su nghiep gom Le Thanh, Phong Tran va Minh Due Thi.
Han Mac Tu cung voi Quach Tan, Yen Lan, Che Lan Vien đuoc nguoi đuong thoi o Binh Đinh goi la Ban thanh tu huu, nghia la Bon nguoi ban o thanh Đo Ban.


Tieu su = Than the =

To tien Han Mac Tu goc ho Pham o Thanh Hoa. Ong co la Pham Chuong vi lien quan đen quoc su, gia đinh bi truy na, nen nguoi con trai la Pham Boi phai di chuyen vao Thua Thien Hue đoi ho Nguyen theo ho me. Sinh ra ong Nguyen Van Toan lay vo la Nguyen Thi Duy (con cu Nguyen Long, ngu y co danh thoi vua Tu Đuc), sinh ha đuoc 8 nguoi con:

Nguyen Ba Nhan (nha tho Mong Chau) cung la nguoi diu dat Han Mac Tu tren con đuong tho van
Nguyen Thi Nhu Nghia
Nguyen Thi Nhu Le
Nguyen Trong Tri
Nguyen Ba Tin (nguoi cai tang mo Han Mac Tu tu Quy Hoa ve Ghenh Rang vao ngay 13 thang 2 nam 1959).
Nguyen Ba Hieu
Nguyen Van Hien
Nguyen Van Thao


= Thuo nho =
Ong sinh o lang Le My, Đong Hoi, Quang Binh khi ong Nguyen Van Toan đang lam Chu su So Thuong Chanh Nhat Le – Đong Hoi; lon len, Han Mac Tu theo cha đi nhieu noi va theo hoc o cac truong Tieu hoc Sa Ky (1920), Quy Nhon, Bong Son (1921–1923), Sa Ky (1924)... đen nam 1926, cu than sinh cua Han Mac Tu bi benh va mat o Hue, Han Mac Tu đuoc me cho hoc tiep o truong Pellerin - Hue. Nam 1930, Han Mac Tu moi thoi hoc theo me vao Quy Nhon, tinh Binh Đinh. Gia đinh ong theo đao Cong giao, ong đuoc rua toi tai Nha tho Tam Toa voi ten thanh la Phero Phanxico.
Han Mac Tu mang voc minh om yeu, tinh tinh hien tu, gian di, hieu hoc va thich giao du be ban trong linh vuc van tho. Do cha ong la Nguyen Van Toan lam thong ngon, ky luc nen thuong di chuyen nhieu noi, nhieu nhiem so, nen Han Mac Tu cung đa theo hoc o nhieu truong khac nhau o Sa Ky (1920), Quy Nhon, Bong Son (1921–1923), Pellerin Hue (1926).


= Su nghiep lam bao va lam tho =
Ong co tai nang lam tho tu rat som khi moi 16 tuoi. Ong đa tung gap go Phan Boi Chau va chiu anh huong kha lon cua chi si nay. Ong đuoc Phan Boi Chau gioi thieu bai tho Thuc khuya cua minh len mot to bao. Sau nay, ong nhan mot suat hoc bong đi Phap nhung vi qua than voi Phan Boi Chau nen đanh đinh lai. Ong quyet đinh vao Sai Gon lap nghiep, nam ong 21 tuoi; luc đau lam o So Đac đien.
Đen Sai Gon, ong lam phong vien phu trach trang tho cho to bao Cong luan. Khi ay, Mong Cam o Phan Thiet cung lam tho va hay gui len bao. Hai nguoi bat đau trao đoi thu tu voi nhau, va ong quyet đinh ra Phan Thiet gap Mong Cam.


= Benh tat =
Theo gia đinh Han Mac Tu, thi vao khoang đau nam 1935, ho đa phat hien nhung dau hieu cua benh phong tren co the ong. Tuy nhien, ong cung khong quan tam vi cho rang no la mot chung phong ngua gi đo khong đang ke. Cho đen nam 1936, khi ong đuoc xuat ban tap "Gai que", roi đi Hue, Sai Gon, Quang Ngai, vao Sai Gon lan thu hai, đuoc ba But Tra cho biet đa lo xong giay phep cho to Phu nu tan van, quyet đinh moi Han Mac Tu lam chu but, bay gio ong moi nghi đen benh tat cua minh. Nhung y ong la muon chua cho dut han mot loai benh thuoc loai "phong ngua" gi đay, đe yen tam vao Sai Gon lam bao chu khong ngo đen mot can benh nan y.
Nam 1938 - 1939, Han Mac Tu đau đon du doi. Tuy nhien, o ben ngoai thi khong ai nghe ong ren ri than khoc. Ong chi gao thet o trong tho ma thoi. Truoc ngay Han Mac Tu vao trai phong Quy Hoa, em ruot cua nha tho la Nguyen Ba Tin cho biet tinh trang benh tat cua anh minh nhu sau: Da anh đa kho cung, nhung hoi nhan o ban tay, vi phai van dung suc khoe đe keo cac ngon khi cam muong an com. Boi vay, trong nhu mang chiec "gang" tay bang da tho. Toan than kho cung.
Ong Nguyen Ba Tin, trong mot chuyen tham Benh vien Quy Hoa, co đen tham bac si Gour Vile - Giam đoc Benh vien Quy Nhon. Bac si noi rang: Benh cui rat kho phan biet. Gioi y hoc (thoi đo) chua biet ro lam. Tuy trieu chung giong nhau, nhung lai co nhieu thu. Đo la can benh do truc khuan Hansen gay nen. Ong bac si qua quyet benh cui khong the lay de dang đuoc.
Nhieu truyen ke cho rang, mot hom Han Mac Tu đi dao voi ba Mong Cam o lau Ong Hoang (Phan Thiet), qua mot nghia đia co ngoi mo moi an tang thi gap mua. Bong ong phat hien ra tung đom đo bay len tu ngoi mo. Sau đo ong ve nha nghi, đe roi som hom sau ong phat hien ra minh nhu vay. Thuc ra đay chi la truyen ke hu cau, chu ve mat khoa hoc thi qua trinh lay nhiem roi xuat hien trieu chung cua phong cui phai keo dai it nhat la hang thang, khong the chi dien ra chi trong 1 ngay nhu cau chuyen nay.
Thoi đo, kien thuc khoa hoc ve benh phong chua pho bien rong rai, nhieu nguoi cho rang đay la can benh truyen nhiem de lay nen benh nhan thuong bi hat hui, cach ly, xa lanh, tham chi bi nguoc đai. Han Mac Tu cung khong la ngoai le. Gia đinh ong phai đoi pho voi chinh quyen đia phuong vi ho đa hay tin ong mac can benh truyen nhiem, đoi đua ong đi cach ly. Sau đo gia đinh phai đua ong chay chua nhieu noi, nhung thuong la cac cach chua phan khoa hoc va le ra phai som đua ong vao noi co đay đu đieu kien chua tri nhat luc bay gio la Benh vien phong Quy Hoa. Trong cau chuyen voi nguoi em cua thi si Han Mac Tu, bac si Gour Vile cung noi rang theo kinh nghiem tu cac trai cui, khong co benh nhan nao chi mac benh co tung ay nam ma chet đuoc. Ong trach gia đinh Han Mac Tu khong đua nha tho đi trai phong som. Bac si cho rang Han Mac Tu som qua đoi do noi tang hu hong vi uong qua nhieu thuoc tap nham cua lang bam truoc khi nhap vien phong Quy Hoa.
Ong bo tat ca quay ve Quy Nhon vao Trai phong Quy Hoa (20 thang 9 nam 1940) mang so benh nhan 1.134 va tu tran vao luc 5 gio 45 phut rang sang 11 thang 11 nam 1940 tai đay vi chung benh kiet ly, khi moi buoc sang tuoi 28.


= But danh Han Mac Tu =

Ong lam tho tu nam 16 tuoi lay hieu la Phong Tran roi Le Thanh. Đen nam 1936, khi chu truong ra phu truong bao Saigon moi đoi hieu la Han Mac Tu, nghia la chang trai đung sau buc rem lanh leo, trong trai. Sau đo ban be goi y ong nen ve them Mat Trang khuyet vao buc rem lanh leo đe lot ta cai co đon cua con nguoi truoc thien nhien, van vat. "Mat Trang khuyet" đa đuoc "đat vao" chu "Mac" thanh ra chu "Mac". Han Mac Tu co nghia la "chang trai but nghien".


Đanh gia va binh luan Cuoc đoi Han Mac Tu co duyen voi 4 chu "binh": sinh tai Quang Binh, lam bao Tan Binh, co nguoi yeu o Binh Thuan va mat tai Binh Đinh. Ong đuoc biet đen voi nhieu moi tinh, voi nhieu nguoi phu nu khac nhau, đa đe lai nhieu dau an trong van tho cua ong - co nhung nguoi ong đa gap, co nhung nguoi ong chi giao tiep qua thu tu, va co nguoi ong chi biet ten nhu Mong Cam, Hoang Cuc, Mai Đinh, Thuong Thuong, Ngoc Suong, Thanh Huy, My Thien.
Đa co rat nhieu đanh gia va binh luan ve tai tho cua Han Mac Tu. Sau đay la mot so đanh gia cua cac tac gia noi tieng:

"Truoc khong co ai, sau khong co ai, Han Mac Tu nhu mot ngoi sao choi xoet qua bau troi Viet Nam voi cai đuoi choi loa ruc ro cua minh"
"Toi xin hua hen voi cac nguoi rang, mai sau, nhung cai tam thuong, muc thuoc kia se bien tan đi, va con lai cua cai thoi ky nay, chut gi đang ke đo la Han Mac Tu."
(Nha tho Che Lan Vien)
"Se khong the giai thich đuoc đay đu hien tuong Han Mac Tu neu chi van dung thi phap cua chu nghia lang man va anh huong cua Kinh thanh. Chung ta can nghien cuu them ly luan cua chu nghia tuong trung va chu nghia sieu thuc. Trong nhung bai tho sieu thuc cua Han Mac Tu, nguoi ta khong phan biet đuoc hu va thuc, sac va khong, the gian va xuat the gian, cai huu hinh va cai vo hinh, noi tam va ngoai gioi, chu the va khach the, the gioi cam xuc va phi cam xuc. Moi giac quan bi tron lan, moi logic binh thuong trong tu duy va ngon ngu, trong ngu phap va thi phap bi đao lon bat ngo. Nha tho đa co nhung so sanh vi von, nhung đoi chieu ket hop la ky, tao nen su đoc đao đay kinh ngac va kinh di đoi voi nguoi đoc."
(Nha phe binh van hoc Phan Cu Đe)
"Han Mac Tu co khoang bay bai hay, trong đo co bon bai đat đen đo toan bich. Con lai la nhung cau tho thien tai. Nhung cau tho nay, phi Han Mac Tu, khong ai co the viet noi. Tiec la nhung cau tho ay lai nam trong nhung bai tho con rat nhieu xoc xech..."
(Nha tho Tran Đang Khoa)
"...Theo toi tho đoi Han Mac Tu se con lai nhieu. Ong la nguoi rat co tai, đong gop xung đang vao Tho moi."
(Nha tho Huy Can)
"...Mot nguon tho rao rat va la lung..." va "Vuon tho Han rong khong bo khong ben cang đi xa cang on lanh..."
(Nha phe binh van hoc Hoai Thanh)


Tac pham Cac sang tac cua Han Mac Tu, gom co:

Le Thanh thi tap (gom toan bo cac bai tho Đuong luat)
Gai Que (1936, tap tho duy nhat đuoc xuat ban luc tac gia chua qua đoi)
Tho Đien (hay Đau Thuong, tho gom ba tap: 1. Huong thom; 2. Mat đang; 3. Mau cuong va hon đien-1938)
Xuan nhu y
Thuong Thanh Khi (tho)
Cam Chau Duyen
Duyen ky ngo (kich tho-1939)
Quan tien hoi (kich tho, viet do dang-1940)
Choi Giua Mua Trang (tap tho-van xuoi)
Ngoai ra con co mot so bai phong su, tap van, van te... Xem them chi tiet o ben duoi.


Tuyen tap = Gai que (1936) =


= Tho đien (sau đoi thanh Đau thuong, 1938) =


 Huong thom  Đoi ta 
Nhung giot le 
 Cuoi thu 
 Đan ngoc 
 Hay nhap hon em 
 Sau van co 
 Truong tuong tu 


 Mat đang   Mau cuong va hon đien  = Xuan nhu y =


= Thuong thanh khi =


= Cam chau duyen =
Noi buon vo duyen
Tieu sau


= Kich tho cua Huynh Nghi =
Duyen ky ngo (1939)
Quan tien hoi (1940)


= Khac =


Tac pham đuoc pho nhac Đay thon Vy Da đuoc Phan Huynh Đieu va Hoang Thanh Tam pho nhac
Đay thon Vy Da đuoc Nguyen Thua Thien pho nhac ( giu đuoc tron bai tho khong them hay bot mot tu.)
Đa Lat trang mo va Tinh que đuoc Pham Duy pho nhac.
Đay thon vy da đuoc Phan Manh Quynh pho nhac
Ave Maria (ten khac: Thanh nu đong trinh Maria) đuoc nhac su Hai Linh pho nhac thanh ban giao huong hop xuong Truong ca Ave Maria


Loi chu an tuong Ra đoi (Xuat the gian):


Vinh danh Ong đuoc biet đen la chu xuong cua Truong tho Loan: Han Mac Tu, Che Lan Vien, Yen Lan va Bich Khe.
Nhieu đia phuong Viet Nam dung ten cua ong đe đat ten đuong nhu: 

Binh Đinh (phuong Ghenh Rang, Quy Nhon)
Ba Ria – Vung Tau (phuong 7, Vung Tau)
Đa Nang (phuong Thuan Phuoc, Hai Chau)
Đak Lak (phuong Tan An, Buon Ma Thuot)
Thua Thien Hue (phuong Vy Da, Hue)
Nghe An (phuong Trung Đo, Vinh)
Binh Thuan (đuong dan len Lau Ong Hoang, Phan Thiet)
Quang Binh (phuong Đong My, Đong Hoi)
Thanh Hoa (pho Han Mac Tu, phuong Truong Thi, Thanh Hoa)
Thanh pho Ho Chi Minh (phuong 12, Tan Binh; phuong Tan Thanh, Tan Phu; đuong Nguyen Trong Tri, phuong An Lac, Binh Tan, gan ben xe Mien Tay).


= Sang tac van nghe ve Han Mac Tu =
Nam 2004, Hang phim Truyen hinh Thanh pho Ho Chi Minh (TFS) đa thuc hien bo phim Han Mac Tu đe ky niem ong.
Nhac si noi tieng Tran Thien Thanh thuoc dong nhac vang va nhac tru tinh tai mien Nam Viet Nam truoc 1975, sinh truong tai Phan Thiet, co sang tac mot bai hat noi tieng noi ve cuoc đoi Han Mac Tu. Bai hat đa đuoc chinh tac gia (ca si Nhat Truong) nhieu ca si dong nhac vang ca o Viet Nam va hai ngoai thu am.


Cac ban dich ra tieng nuoc ngoai Nam 2001, nha xuat ban Arfuyen đa xuat ban tuyen tap tho cua Han Mac Tu sang tieng Phap, lay ten Le Hameau des roseaux (Đay thon Vi Da) do Helene Peras va Vu Thi Bich dich.


Chu thich Lien ket ngoai Han Mac Tu tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Tap chi Hoat đong Khoa Hoc (so 08.2005), Phuong phap luan trong nghien cuu van hoc Luu tru ngay 23 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine, Tap chi Hoat đong Khoa Hoc.