Ireland (phien am: "Ai-len"; phat am tieng Anh:  ; tieng Ireland: Eire [ˈeːɾʲə] ), hay con đuoc goi chi tiet la Cong hoa Ireland (tieng Ireland: Poblacht na hEireann, tieng Anh: Republic of Ireland), la mot quoc gia o tay bac chau Au, chiem khoang 5/6 dien tich đao Ireland ve phia nam. Thu đo va thanh pho lon nhat Cong hoa Ireland la Dublin, thanh pho nam tren phan phia đong cua đao, co dan so vung đo thi chiem khoang mot phan ba trong so 4,75 trieu dan toan quoc. Quoc gia co chu quyen nay co bien gioi tren bo duy nhat voi Bac Ireland thuoc Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland. Bao quanh Cong hoa Ireland la Đai Tay Duong, trong đo bien Celtic nam ve phia nam, eo bien Saint George nam ve phia đong nam, va bien Ireland nam ve phia đong. Đay la mot nuoc cong hoa nhat the, theo the che nghi vien.
Nha nuoc Tu do Ireland đuoc hinh thanh vao nam 1922 do ket qua tu Hiep đinh Anh-Ireland, khien khoang 5/6 dien tich đao Ireland ve phia nam tach ra va đoc lap khoi Vuong quoc Lien hiep Anh va Ireland. Ireland co vi the quoc gia tu tri cho đen khi thong qua hien phap moi vao nam 1937, theo đo quoc hieu la "Ireland" va thuc te tro thanh mot nuoc cong hoa, co mot tong thong dan cu đong vai tro la nguyen thu quoc gia. Ireland chinh thuc đuoc tuyen bo la mot nuoc cong hoa vao nam 1949. Ireland tro thanh mot thanh vien cua Lien Hop Quoc vao thang 12 nam 1955, gia nhap Cong đong Kinh te chau Au (EEC) vao nam 1973. Cong hoa Ireland khong co quan he chinh thuc voi Bac Ireland trong hau het thoi gian cua the ky XX, song vao thap nien 1980 va 1990 hai chinh phu Anh Quoc va Ireland lam viec voi cac phai Bac Ireland nham tim giai phap cho xung đot vu trang tai Bac Ireland. Ke tu khi ky ket Hiep đinh Thu Sau Tot lanh vao nam 1998, chinh phu Ireland va co quan hanh phap Bac Ireland hop tac trong mot so linh vuc chinh sach trong khuon kho Hoi đong Bo truong Bac-Nam.
Ireland đuoc xep vao hang 25 quoc gia thinh vuong nhat the gioi theo GDP binh quan, va la quoc gia thinh vuong thu muoi the gioi theo mot xep hang vao nam 2015. Sau khi gia nhap EEC, Ireland ban hanh mot loat chinh sach kinh te tu do, ket qua la tang truong nhanh chong. Quoc gia đat đuoc thinh vuong đang ke trong giai đoan "Con ho Celtic" 1995-2007. Giai đoan nay bi ngung lai do khung hoang tai chinh bat đau vao nam 2008, ket hop voi khung hoang kinh te toan cau. Tuy nhien, Ireland co nen kinh te tang truong nhanh nhat Lien minh chau Au trong nam 2015, va nhanh chong tro lai đung hang đau trong cac xep hang ve cua cai va phon vinh quoc te. Nam 2015, Ireland đuoc xep đong hang sau (cung Đuc) theo chi so phat trien con nguoi cua Lien Hop Quoc. Ireland cung đat thanh tich tot trong mot so thuoc đo nhu tu do bao chi, tu do kinh te va tu do dan su. Ireland la mot thanh vien cua Lien minh chau Au va la thanh vien sang lap cua Uy hoi chau Au va OECD. Chinh phu Ireland theo chinh sach trung lap ve quan su thong qua khong lien ket, chinh sach nay co tu ngay truoc Chien tranh the gioi thu hai, va Ireland sau đo khong gia nhap NATO, song la mot thanh vien trong chuong trinh Quan he đoi tac vi Hoa binh cua NATO.


Ten goi Ten goi Ireland bat nguon tu tieng Ireland co Eriu. Tu nay lai co nguon goc tu tieng Celt nguyen thuy *Iveriu (tuong đuong voi Iwerddon trong tieng Wales), no cung la nguon goc cua tu Hibernia trong tieng La Tinh. Iveriu bat nguon tu mot goc tu nghia la "beo, thinh vuong."
Hien phap Ireland quy đinh rang "ten nuoc la Eire, hoac Ireland trong tieng Anh, ". Theo luat thanh van Ireland, Cong hoa Ireland (hay Poblacht na hEireann) la "su mieu ta quoc gia" song khong phai la ten goi chinh thuc. Mieu ta chinh thuc nay đuoc đe ra trong Đao luat Cong hoa Ireland 1948, theo đo chuyen nhung nhiem vu con lai cua quan chu cho mot tong thong đuoc bau cu. Tuy nhien, ten nuoc trong tieng Anh van la Ireland. Mot thay đoi ve ten nuoc can phai co mot sua đoi hien phap. Tuy nhien, tai Anh Quoc, Đao luat Ireland 1949 quy đinh rang Cong hoa Ireland co the đuoc su dung đe chi nha nuoc Ireland.
Mac du ban đau đuoc chinh phu Anh Quoc chap thuan, song ten goi Ireland tro thanh mot nguon gay tranh chap giua hai chinh phu Anh Quoc va Ireland. Nhung lo ngai nay phat sinh do mot bo phan cua đao Ireland thuoc ve Anh Quoc va do đo chinh phu Anh Quoc nhan đinh rang ten goi nay khong thich hop. Trong mot vu to tung vao nam 1989, mot đa so trong Toa an Toi cao Ireland bieu thi quan điem rang nha cam quyen Ireland khong can phai thi hanh trat dan đo khi no đe cap đen quoc gia bang mot ten goi khac ngoai Ireland (trong truong hop nay cac trat đa su dung ten goi Eire). Trong Hiep đinh Thu sau Tot lanh 1998, chinh phu Ireland tu bo yeu sach quyen tai phan voi toan đao Ireland. Sau hiep đinh, Anh Quoc chap thuan va su dung ten goi Ireland.
Cac thuat ngu Republic of Ireland, the Republic, Southern Ireland hay the South thuong đuoc su dung khi can thiet phai phan biet quoc gia nay voi đao hoac khi thao luan ve Bac Ireland (the North). Nhieu nguoi Ireland theo chu nghia cong hoa, va nhung nguoi khac phan đoi phan chia đao, tranh goi la quoc gia la Ireland. Ho cho rang đieu đo cung co phan chia va thuc đay nhan thuc rang 'Ireland' va 'tinh chat Ireland' bi gioi han trong nuoc cong hoa. Thay vao đo, ho thuong goi quoc gia la "26 hat" (con Bac Ireland la Sau hat) hoac đoi khi la Quoc gia Tu do (am chi quoc gia truoc 1937).


Lich su = Phong trao tu quan =
Tu khi Đao luat Lien hiep co hieu luc vao ngay 1 thang 1 nam 1801, cho đen ngay 6 thang 12 nam 1922, đao Ireland la bo phan cua Vuong quoc Lien hiep Anh va Ireland. Trong nan đoi lon tu nam 1845 đen nam 1849, dan so đao giam 30% tu muc tren 8 trieu nguoi. Trong đo, mot trieu nguoi Ireland thiet mang do thieu an va/hoac dich benh va co them 1,5 trieu nguoi khac di cu, hau het la đen Hoa Ky. Su kien nay đinh ra mo hinh xuat cu trong mot the ky sau, khien dan so suy giam lien tuc cho đen thap nien 1960.
Tu nam 1874, va đac biet la duoi quyen Charles Stewart Parnell tu nam 1880, Đang Nghi vien Ireland tro nen noi bat. Truoc tien la thong qua kich đong ve ruong đat voi ket qua la cai cach ruong đat cho nguoi thue, va thu hai la thong qua cac no luc nham đat đuoc tu quan thong qua hai du luat song bat thanh. Đieu nay dan đen "thuong dan" kiem soat quoc su theo Đao luat Chinh quyen đia phuong 1898, du truoc đo nam trong tay cac boi tham đoan Tin Lanh chu yeu la đia chu.
Quyen tu quan duong nhu la chac chan khi Đao luat Nghi vien 1911 bai bo quyen phu quyet cua Quy toc vien, va John Redmond đat đuoc đao luat tu quan thu ba vao nam 1914. Tuy nhien, phong trao lien hiep phat trien tu nam 1886 trong cong đong Tin Lanh Ireland thi lo ngai ky thi va mat đi cac đac quyen kinh te va xa hoi neu nguoi Cong giao Ireland gianh đuoc quyen luc chinh tri thuc su. Vao cuoi the ky XIX va đau the ky XX, chu nghia lien hiep đac biet manh tai nhieu noi thuoc Ulster, la noi cong nghiep hoa cao hon phan con lai cua đao. Ton tai lo ngai rang bat ky hang rao thue quan nao cung se tac đong nang ne đen khu vuc. Ngoai ra, cu dan Tin Lanh chiem uu the hon tai Ulster, o the đa so tai bon hat. Nhung nguoi lien hiep tro thanh chien si nham phan đoi "ap buc Ulster". Sau khi du luat tu quan đuoc nghi vien thong qua vao thang 5 nam 1914, nham tranh khoi nghia tai Ulster, Thu tuong Anh H. H. Asquith đua ra mot du luat sua đoi, theo đo tam thoi loai tru Ulster khoi hieu luc cua du luat trong thoi gian sau nam.


= Cach mang va cac buoc đi đen đoc lap =

Viec thi hanh đao luat tu quan bi đinh chi cho đen sau Chien tranh the gioi thu nhat, lam diu nguy co noi chien tai Ireland. Voi hy vong đam bao thi hanh đao luat khi đai chien ket thuc bang cach Ireland tham gia chien tranh, Redmond va Quan tinh nguyen Ireland ho tro Anh va cac Đong Minh. 175.000 nguoi tham gia cac trung đoan Ireland.
Phan con lai trong Quan tinh nguyen Ireland phan đoi bat ky ho tro nao cho Anh, ho phat đong khoi nghia vu trang chong Anh cai tri vao dip Phuc sinh nam 1916, cung voi Quan đoi Cong dan Ireland. Khoi nghia bat đau vao ngay 24 thang 4 nam 1916 voi tuyen ngon đoc lap. Sau mot tuan giao tranh ac liet chu yeu tai Dublin, cac phien quan song sot buoc phai đau hang. Đa so bi cam tu song co 15 tu nhan (gom hau het thu linh) bi hanh quyet vi toi phan quoc đoi voi Anh. Cac su kien nay cung voi khung hoang quan dich nam 1918 gay tac đong sau sac, lam thay đoi quan điem cong chung tai Ireland.
Trong thang 1 nam 1919, cac thanh vien Sinn Fein thang đa so ghe sau tong tuyen cu thang 12 nam 1918 song tu choi nham chuc tai Thu dan vien. Thay vao đo, ho lap ra mot nghi vien Ireland va đat ten cho no la Dail Eireann. Dail khoa I nay vao thang 1 nam 1919 ban hanh tuyen ngon đoc lap va cong bo Cong hoa Ireland. Tuyen ngon nay chu yeu la lap lai tuyen ngon nam 1916, co them đieu khoan la Ireland khong con la bo phan cua Anh Quoc. Cong hoa Ireland moi thanh lap nay chi đuoc cong nhan quoc te tu nuoc Nga Xo viet. Noi cac cua Cong hoa Ireland cu mot phai đoan đen Hoi nghi hoa binh Paris nam 1919, song khong đuoc thua nhan.
Sau chien tranh đoc lap va đinh chien vao thang 7 nam 1921, cac đai bieu cua chinh phu Anh va đoan đai bieu thuong luong Ireland duoi quyen lanh đao cua Arthur Griffith, Robert Barton va Michael Collins, đam phan Hiep đinh Anh-Ireland tai Luan Đon tu ngay 11 thang 10 đen ngay 6 thang 12 nam 1921. Dail Eireann khoa II thong qua hiep đinh voi chenh lech phieu thap. Theo hiep đinh, vao ngay 6 thang 12 nam 1922, toan đao Ireland tro thanh mot quoc gia tu tri mang ten Nha nuoc Tu do Ireland (Saorstat Eireann). Chieu theo Hien phap Nha nuoc Tu do Ireland, Nghi vien Bac Ireland lua chon roi Nha nuoc Tu do Ireland mot thang sau đo va tro ve Anh Quoc. Nha nuoc Tu do Ireland theo che đo quan chu lap hien, co cung quan chu voi Anh Quoc va cac quoc gia tu tri khac trong Thinh vuong chung Anh. Quoc gia nay co mot toan quyen đai dien cho quan chu, mot nghi vien co hai vien, mot noi cac mang ten "hoi đong hanh phap", va mot thu tuong goi la "chu tich hoi đong hanh phap".


= Noi chien Ireland =

Noi chien Ireland la hau qua tu viec thanh lap Nha nuoc Tu do Ireland. Luc luong chong đoi hiep đinh do Eamon de Valera lanh đao phan đoi viec chap thuan hiep đinh khien bai bo Cong hoa Ireland nam 1919 ma ho tung tuyen the trung thanh. Ho bac bo hau het viec quoc gia van la bo phan cua Đe quoc Anh va cac thanh vien cua nghi vien phai tuyen the đieu ma ho cho la tuyen the trung thanh voi quoc vuong cua Anh. Luc luong ung ho hiep đinh do Michael Collins lanh đao, lap luan rang hiep đinh khong phai la tu do cuoi cung, song la tu do đe đat đuoc no.
Vao luc đau chien tranh, Quan đoi Cong hoa Ireland (IRA) tach thanh hai phai đoi lap: IRA ung ho hiep đinh va IRA phan đoi hiep đinh. IRA ung ho hiep đinh giai tan va tham gia Quan đoi Quoc gia moi thanh lap. Tuy nhien, do phai IRA phan đoi hiep đinh thieu cau truc chi huy hieu qua va do luc luong ung ho hiep uoc co chien thuat phong thu trong suot chien tranh, Michael Collins va luc luong cua minh co the gay dung quan đoi gom hang chuc nghin cuu chien binh The chien I, co nang luc ap đao phai phan đoi hiep đinh. Anh Quoc cung cap vu khi cho phai ung ho hiep đinh, va đe doa đua quan tro lai Nha nuoc Tu do Ireland. Do luc luong phan đoi hiep đinh thieu su ung ho quan chung, va do chinh phu quyet tam chien thang nen luc luong nay that bai.


= Hien phap 1937 =
Sau trung cau dan y nam vao ngay 29 thang 12 nam 1937, Hien phap Ireland co hieu luc. No thay the Hien phap Nha nuoc Tu do Ireland va đinh quoc hieu la Ireland, hay Eire trong tieng Ireland. Đieu 2 va 3 trong hien phap khang đinh yeu sach lanh tho danh nghia đoi voi toan đao, nhin nhan viec phan chia Ireland theo Hiep đinh Anh-Ireland nam 1922 la bat hop phap. Chinh phu Nha nuoc Tu do Ireland cung tien hanh cac buoc nham bai bo chuc vu toan quyen vai thang truoc khi hien phap moi co hieu luc. Mac du hien phap thiet lap chuc vu tong thong Ireland, song van đe Ireland la mot quoc gia cong hoa van con bo ngo. Cac nha ngoai giao đuoc uy nhiem cua quoc vuong, song tong thong thi hanh cac chuc nang noi bo voi vi the nguyen thu quoc gia. Chang han, tong thong phe chuan cac luat moi theo quyen han cua minh ma khong phai chuyen đen Quoc vuong George VI.
Ireland duy tri trung lap trong Chien tranh the gioi thu hai - la thanh vien duy nhat trong Khoi Thinh vuong chung khong tham chien. Lien ket giua Ireland va Thinh vuong chung ket thuc khi thong qua Đao luat Cong hoa Ireland nam 1948, co hieu luc tu ngay 18 thang 4 nam 1949 va tuyen bo rang nha nuoc la mot cong hoa. Ireland khong tai gia nhap Thinh vuong chung khi to chuc nay sau đo cho phep cac nuoc cong hoa gia nhap.


= Lich su gan đay =

Ireland tro thanh mot thanh vien cua Lien Hop Quoc vao thang 12 nam 1955, sau khi tung bi tu choi do co lap truong trung lap va khong ho tro Đong Minh trong The chien II. Vao thoi điem đo, gia nhap Lien Hop Quoc lien quan đen cam ket su dung vu luc đe ngan can xam luoc cua mot quoc gia chong lai quoc gia khac neu Lien Hop Quoc cho la can thiet.
Nguoi Ireland gia tang quan tam đen quyen thanh vien cua Cong đong Kinh te chau Au (EEC) trong thap nien 1950, va can chac cung lam thanh vien cua Khu vuc Mau dich tu do chau Au. Do Anh Quoc du đinh la thanh vien cua EEC, Ireland nop đon lam thanh vien vao thang 7 nam 1961 do co lien ket kinh te lon voi Anh Quoc. Tuy nhien, cac thanh vien sang lap cua EEC van hoai nghi ve nang luc kinh te, tinh trung tap, va chinh sach bao ho it hap dan cua Ireland. Nhieu nha kinh te hoc va chinh tri gia Ireland nhan thay can cai cach chinh sach kinh te. Trien vong lam thanh vien EEC tro nen khong chac chan vao nam 1963 khi Tong thong Phap Charles de Gaulle phat bieu rang Phap phan đoi Anh gia nhap, đong nghia ngung đam phan voi moi ung cu vien khac. Tuy nhien, đen nam 1969 nguoi ke nhiem ong ta la Georges Pompidou khong phan đoi tu cach thanh vien cho Anh va Ireland. Cac cuoc đam phan bat đau va Ireland cuoi cung gia nhap EEC vao nam 1973.
Khung hoang kinh te vao cuoi thap nien 1970 bat nguon tu ngan sach chinh phu cua đang Fianna Fail, bai bo thue xe, vay muon qua muc, va bat on kinh te toan cau nhu khung hoang dau mo nam 1979. Co cac thay đoi đang ke ve chinh sach ke tu nam 1989, voi cai cach kinh te, giam thue, cai cach phuc loi, gia tang canh tranh, va cam chi vay muon đe cung cap cho chi tieu hien tai. Chinh sach nay bat đau vao nam 1989–1992 duoi quyen chinh phu Fianna Fail/Dan chu Tien bo, va tiep tuc duoi thoi chinh phu Fianna Fail/Cong đang va Fine Gael/Cong đang/Dan chu canh Ta. Ireland tro thanh mot trong cac nen kinh te tang truong nhanh nhat the gioi vao cuoi thap nien 1990 va keo dai cho đen khung hoang tai chinh toan cau 2007-2008, giai đoan nay đuoc goi la Con ho Celtic. Ke tu nam 2014, Ireland lai đat đuoc tang truong kinh te manh me.
Trong van đe Bac Ireland, hai chinh phu Anh va Ireland bat đau tim kiem mot giai phap hoa binh đoi voi xung đot bao luc. Mot dan xep hoa binh cho Bac Ireland mang ten Hiep đinh Thu sau Tot lanh đuoc phe chuan vao nam 1998 trong cac cuoc trung cau dan y tren hai phan cua đao. Theo dan xep nay, yeu sach lanh tho đoi voi Bac Ireland trong Hien phap Ireland bi loai bo.


Đia ly Cong hoa Ireland co dien tich 70.273 km2 hay 27.133 dam vuong Anh, chiem khoang 5/6 dien tich đao Ireland (84.421 km2 hay 32.595 dam vuong Anh), phan con lai cua đao la Bac Ireland. Phia bac va phia tay cua đao Ireland la Đai Tay Duong, phia đong bac la eo bien Bac. Ve phia đong, bien Ireland lien ket voi Đai Tay Duong qua eo bien St George va bien Celtic ve phia tay nam.

Canh quan phia tay chu yeu gom cac vach đa, đoi nui go ghe. Vung đat thap trung tam đuoc bao phu bang cac lop tram tich bang ha gom set va cat, va con co cac khu vuc đam lay rong cung mot so ho. Đinh cao nhat la Carrauntoohil (1.038 m hay 3.406 ft), nam tren day Macgillycuddy's Reeks thuoc mien tay nam. Song Shannon bat nguon tu vung đat thap trung tam va la song dai nhat tai Ireland voi 386 kilomet hay 240 dam. Bo bien phia tay go ghe hon so voi phia đong, va co nhieu đao, ban đao, mui đat va vinh.
Truoc khi nhung nguoi đinh cu đau tien đen đao vao khoang 9.000 nam truoc, đat đai tren đao phan lon co rung bao phu voi cac loai cay nhu soi, tan bi, đu, phi, thuy tung. Nguyen nhan chinh khien rung bi mat đi trong cac the ky tiep theo đuoc cho la do đam lay phat trien va phat quang đat rung quy mo lon đe thuan tien cho nong nghiep. Hien nay, khoang 12% dien tich Ireland co rung bao phu, đa so đang ke gom cac đon đien chu yeu trong tung bach phi ban đia nham muc đich thuong mai. Đieu kien đat ly tuong, luong mua lon va khi hau on hoa khien Ireland co toc đo phat trien rung cao nhat tai chau Au. Cac hang rao bang cay la noi thay the quan trong cho moi truong song đat rung, cung cap noi an nau cho cac loai thuc vat hoang da ban đia va nhieu loai con trung, chim va thu.
Đat nong nghiep chiem khoang 64% tong dien tich đat. Đieu nay dan đen han che ve đat đe bao ton moi truong song tu nhien, đac biet la cho cac loai thu hoang co lon co nhu cau lanh tho rong. Lich su san xuat nong nghiep lau dai đi cung voi phuong thuc nong nghiep hien đai, nhu su dung thuoc tru sau va phan bon, tao ap luc len đa dang sinh hoc.
Đai Tay Duong va anh huong am tu Hai luu Gulf Stream tac đong đen mo hinh khi hau tai Ireland. Nhiet đo khac biet theo vung, cac vung mien trung va mien đong co xu huong cuc đoan hon. Tuy nhien, do co khi hau đai duong on hoa, nhiet đo hiem khi thap duoi −5 °C (23 °F) vao mua đong va cao hon 26 °C (79 °F) vao mua he. Nhiet đo cao ky luc tai Ireland la 33,3 °C (91,9 °F) vao nam 1887 tai Lau đai Kilkenny thuoc Kilkenny, trong khi nhiet đo thap ky luc la −19,1 °C (−2,4 °F) tai Lau đai Markree thuoc Sligo. Mua pho bien hon vao mua đong va it xuat hien hon vao cac thang đau mua he. Khu vuc tay nam co mua nhieu nhat do anh huong tu gio tay nam, trong khi Dublin co it mua nhat. Thoi gian nang nhieu nhat la tai mien đong nam cua Ireland. Cuc bac va tay cua đao Ireland la hai trong so cac khu vuc nhieu gio nhat tai chau Au, co tiem nang lon ve nang luong gio.
Ireland thuong co tu 1.100 đen 1.600 gio nang moi nam, hau het cac khu vuc co trung binh 3,25 đen 3,75 gio nang moi ngay. Cac thang nhieu nang nhat la thang 5 va thang 6, co trung binh tu 5 đen 6,5 gio nang moi ngay tai hau khap đat nuoc. Cuc đong nam la noi co nhieu nang nhat, trung binh co tren 7 gio nang moi ngay vao đau mua he. Thang 12 la thang am u nhat, co so gio nang trung binh dao đong tu khoang 1 gio o phia bac đen gan hai gio o cuc đong nam. Mua he nong nhat trong 100 nam tu 1881 đen 1980 la nam 1887; 1980 la nam am u nhat.


Chinh tri Ireland la mot nuoc cong hoa lap hien, co he thong chinh phu nghi vien. Quoc hoi (Oireachtas) la co quan lap phap luong vien, gom tong thong va hai vien: Thuong vien (Seanad Eireann) va Ha vien (Dail Eireann). Phu Tong thong la noi o chinh thuc cua tong thong Ireland, con tru so Quoc hoi la Phu Leinster tai Dublin.
Tong thong la nguyen thu quoc gia cua Ireland, đuoc bau ra voi nhiem ky bay nam va co the tai cu mot lan. Tong thong chu yeu la nhan vat mang tinh tuong trung, song đuoc giao cho mot so quyen luc hien phap nhat đinh theo khuyen nghi cua Hoi đong Nha nuoc. Chuc vu nay co quyen quyet đinh tuyet đoi tren mot so linh vuc, nhu trinh mot du luat len Toa an Toi cao xem xet tinh hop hien. Michael D. Higgins tro thanh tong thong thu chin cua Ireland vao ngay 11 thang 11 nam 2011.
Thu tuong la nguoi đung đau chinh phu cua Ireland, do tong thong bo nhiem theo đe cu cua Ha vien. Hau het cac thu tuong la thu linh cua chinh đang gianh nhieu ghe nhat trong tong tuyen cu. Viec cac lien minh thanh lap chinh phu đa tro thanh đieu thong thuong, do khong co chinh phu mot đang nao ke tu nam 1989.
Thuong vien gom 60 thuong nghi si, 11 nguoi trong đo do thu tuong chi đinh, sau nguoi do hai đai hoc bau ra, va 43 nguoi do cac đai bieu cong đong bau ra dua theo co so nghe nghiep. Ha vien gom 158 ha nghi si đuoc bau ra đe đai dien cho cac khu vuc bau cu nhieu đai bieu theo he thong đai dien ty le va phuong thuc mot la phieu co the chuyen nhuong.
Chinh phu gom toi đa 15 thanh vien theo quy đinh trong hien phap. Trong đo, khong co hon hai thanh vien đuoc chon tu Thuong vien, va thu tuong, pho thu tuong va bo truong tai chinh phai la thanh vien Ha vien. Ha vien phai bi giai the trong vong 5 nam ke tu phien hop đau tien sau cuoc bau cu truoc đo, va tong tuyen cu cac thanh vien Ha vien can phai đuoc tien hanh khong cham hon 30 ngay sau khi giai the. Theo Hien phap Ireland, cac cuoc bau cu nghi vien can phai to chuc it nhat bay nam mot lan, song cac luat co the ap đat han che thap hon.
Ireland la mot quoc gia thanh vien Lien minh chau Au tu nam 1973, song lua chon duy tri ben ngoai khu vuc Schengen. Cong dan Anh co the tu do nhap canh Cong hoa Ireland ma khong can ho chieu do hai ben co bien gioi mo. Tuy nhien, co mot so yeu cau nhan dang tai san bay va hai cang.


= Chinh quyen đia phuong =
Đao luat Chinh quyen đia phuong 1898 la van kien hinh thanh he thong chinh quyen đia phuong hien nay, trong khi Tu chinh an 23 Hien phap vao nam 1999 cong nhan hien phap đoi voi đao luat. 26 hat truyen thong cua Ireland khong phai luon cung ranh gioi voi cac đon vi hanh chinh song ve tong the chung đuoc cu dan Ireland su dung đe lam khung tham chieu đia ly. Luat Cai cach chinh quyen đia phuong nam 2014 tao ra mot he thong 31 chinh quyen đia phuong, gom 26 hoi đong hat, hai hoi đong thanh pho-hat, ba hoi đong thanh pho.

 

Chinh quyen đia phuong chiu trach nhiem ve cac van đe nhu quy hoach, đuong cap đia phuong, ve sinh va thu vien. Cac khu vuc bau cu Dail tuan theo ranh gioi hat nhieu nhat co the. Cac hat co dan so lon co nhieu khu vuc bau cu, song thuong khong vuot qua ranh gioi hat. Cac hat đuoc nhom lai thanh tam khu vuc, moi khu vuc co mot co quan gom thanh vien đuoc uy nhiem tu cac hoi đong hat va thanh pho trong khu vuc. Cac khu vuc khong co bat ky vai tro hanh phap truc tiep nao, song chung phuc vu muc đich ke hoach, hop tac va thong ke.


= Phap luat =
Ireland co he thong phap luat thong luat, co mot hien phap thanh van quy đinh che đo dan chu nghi vien. He thong toa an gom co toa an toi cao, toa an phuc tham, toa an cap cao, toa an luu đong va toa an khu vuc, toan bo đeu ap dung phap luat Ireland. Cac vu an nghiem trong theo thuong le can phai đuoc to chuc truoc mot boi tham đoan. Toa an cap cao va toa an toi cao co tham quyen quyet đinh tinh phu hop cua phap luat va cac hoat đong cua cac the che nha nuoc khac so voi hien phap va phap luat. Ngoai tru cac truong hop đac biet, cac phien toa phai cong khai. Toa an Hinh su Tu phap la toa nha chinh cua cac phien toa hinh su.
Garda Siochana na hEireann (Nhung nguoi bao ve hoa binh cua Ireland), thuong goi la Gardai, la luc luong canh sat dan su cua Cong hoa Ireland. Luc luong nay chiu trach nhiem ve toan bo cac khia canh kiem soat dan su, ca ve lanh tho va ha tang. Hau het cac thanh vien mac đong phuc thuong khong mang vu khi, viec khong che tieu chuan theo truyen thong đuoc tien hanh chi voi dui cui va binh xit hoi cay.
Quan canh la mot quan đoan cua Luc quan Ireland, chiu trach nhiem cung cap nhan vien phuc vu cuong che va cung cap hien dien quan canh cho cac luc luong khi dien tap va trien khai. Trong thoi chien, cac nhiem vu bo sung bao gom kiem soat giao thong đe cho đoi ngu quan su di chuyen nhanh chong đen khu vuc lam nhiem vu. Cac vai tro thoi chien khac bao gom kiem soat tu binh chien tranh va nan dan.
Phap luat cong dan cua Ireland lien quan đen "đao Ireland", bao gom đao va cac vung bien, do đo mo rong pham vi đen Bac Ireland. Vi the, bat ky ai sinh tai Bac Ireland va đap ung cac đieu kien đe tro thanh cong dan Ireland, nhu co mot cha/me la cong dan Ireland hoac Anh hoac mot cha/me đuoc phep cu tru tai Bac Ireland hoac Cong hoa Ireland, co the thuc hien quyen co quoc tich Ireland, nhu co ho chieu Ireland.


= Quan he đoi ngoai =

Quan he đoi ngoai chiu tac đong lon tu tu cach thanh vien cua Ireland trong Lien minh chau Au, song cac quan he song phuong voi Anh Quoc va Hoa Ky cung quan trong. Ireland huong toi đoc lap trong chinh sach đoi ngoai, do đo quoc gia nay khong phai la thanh vien cua NATO va co chinh sach trung lap quan su keo dai. Chinh sach nay giup Luc luong vu trang Ireland thanh cong trong cac đong gop ve gin giu hoa binh trong khuon kho Lien Hop Quoc tu nam 1960, nhu trong Xung đot Congo, tai Sip, Liban va Bosnia va Herzegovina.Ban mau:Disputed inline
Mac du trung lap trong Chien tranh the gioi thu hai, song Ireland co hon 50.000 nguoi tham chien khi ho đang linh trong quan đoi cua Anh. Trong Chien tranh Lanh, chinh sach quan su cua Ireland tuy be ngoai la can bang song thien ve NATO. Trong Khung hoang ten lua Cuba, Thu tuong Sean Lemass cho phep kham xet may bay Cuba va Tiep Khac bay qua Shannon va truyen thong tin cho CIA. Ha tang hang khong cua Ireland đuoc Quan đoi My su dung đe chuyen quan nhan tham gia xam chiem Iraq nam 2003, thong qua san bay Shannon. Truoc đo, san bay nay đuoc su dung cho cuoc xam chiem Afghanistan nam 2001, cung nhu Chien tranh vung Vinh.
Tu nam 1999, Ireland la mot thanh vien trong chuong trinh Quan he đoi tac vi Hoa binh cua NATO va Hoi đong Quan he đoi tac chau Au-Đai Tay Duong cua NATO, co muc tieu tao su tin tuong giua NATO va cac quoc gia khac tai chau Au va Lien Xo cu.


= Quan su =

Quan đoi Ireland gom co luc quan, hai quan, khong quan va luc luong du bi; voi quy mo nho song đuoc trang bi tot voi gan 10.000 quan nhan chuyen nghiep va tren 2.000 quan du bi. Ireland la mot quoc gia trung lap, va co quy tac "ba nac khoa" trong viec binh si Ireland tham gia tai cac vung xung đot, đo la can đuoc Lien Hop Quoc, ha vien va chinh phu phe chuan. Trien khai thuong nhat cua luc luong vu trang bao gom ho tro quyen luc dan su, bao ve va tuan tra lanh hai va vung đac quyen kinh te cua Ireland, va cac su menh cua Lien Hop Quoc, Lien minh chau Au, va Đoi tac vi Hoa binh. Đen nam 1996, co hon 40.000 nhan vien Ireland tung phuc vu trong cac su menh duy tri hoa binh quoc te cua Lien Hop Quoc. Tong thong la tu lenh toi cao tren danh nghia cua cac luc luong vu trang, song tren thuc te ho theo lenh Chinh phu thong qua Bo Quoc phong.


Kinh te = Phat trien =

Kinh te Ireland chuyen đoi ke tu thap nien 1980, tu mot nen kinh te chu yeu la nong nghiep tro thanh mot nen kinh te tri thuc hien đai tap trung vao cac nganh cong nghiep cong nghe cao va dich vu. Ireland su dung tien euro vao nam 2002 cung nhieu quoc gia khac la thanh vien Lien minh chau Au. Quoc gia nay dua nhieu vao đau tu truc tiep nuoc ngoai va thu hut mot so tap đoan đa quoc gia do co luc luong lao đong đuoc giao duc cao va co muc thue doanh nghiep thap. Cac cong ty nhu Intel đau tu tai Ireland vao cuoi thap nien 1980, theo sau la Microsoft va Google. Ireland đuoc xep hang 8 trong so cac nen kinh te tu do nhat the gioi theo Chi so tu do kinh te (2016). Xet theo GDP binh quan, Ireland la mot trong cac quoc gia thinh vuong nhat cua OECD va EU. Tuy nhien, Ireland xep hang duoi trung binh OECD ve GNP binh quan. GDP lon hon đang ke so voi GNP vi co nhieu cong ty đa quoc gia đat tru so tai Ireland.
Tu đau thap nien 1990, Cong hoa Ireland trai qua tang truong kinh te chua tung thay do gia tang manh me trong tieu dung, xay dung va đau tu, đuoc goi la giai đoan Con ho Celtic. Nhip đo tang truong cham lai vao nam 2007 va dan đen no tung bong bong bat đong san quy mo lon von đa phat trien trong nhieu nam. Sut giam đot ngot gia bat đong san phoi bay tap trung qua đo cua nen kinh te vao xay dung va gop phan dan đen khung hoang ngan hang Ireland. Ireland chinh thuc buoc vao suy thoai trong nam 2008. GNP suy giam đen 11,3% chi trong nam 2009, muc giam GNP lon nhat hang nam ke tu 1950.
Ireland chinh thuc thoat khoi suy thoai vao nam 2010 nho tang truong manh me trong xuat khau. Tuy nhien, do gia tang đang ke chi phi vay no cong vi chinh phu đam bao no ngan hang tu nhan, chinh phu Ireland chap thuan mot chuong trinh tro giup 85 ty euro tu EU, IMF va cac khoan vay song phuong tu Anh, Thuy Đien va Đan Mach. Sau ba nam suy thoai, kinh te tang truong 0,7% trong nam 2011 va 0,9% trong nam 2012. Ty le that nghiep đat 14,7% vao nam 2012, bao gom 18,5% trong cac tan di dan. Đen thang 3 nam 2016, ty le that nghiep đuoc ghi nhan la 8,6%, giam tu muc ky luc la 15,1% trong thang 2 nam 2012. Di cu rong tu Ireland tu nam 2008 đen nam 2013 la 120.100 nguoi, tuc khoang 2,6% tong dan so theo đieu tra nam 2011. Mot phan ba so nguoi xuat cu trong đo tuoi 15-24. Nam 2013, Ireland đuoc Forbes menh danh la "quoc gia tot nhat đe kinh doanh". Ireland ra khoi chuong trinh cuu tro tai chinh cua EU-IMF vao ngay 15 thang 12 nam 2013.


= Mau dich =
Mac du cac cong ty đa quoc gia chi phoi linh vuc xuat khau cua Ireland, song xuat khau tu cac nguon khac cung đong gop đang ke vao thu nhap quoc dan. Hoat đong cua cac cong ty đa quoc gia đat tai Ireland khien nuoc nay nam vao hang đung đau ve xuat khau duoc pham, thiet bi y te va hang hoa cung dich vu lien quan đen phan mem. Xuat khau cua Ireland cung co đong gop tu cac cong ty quoc noi lon (nhu Ryanair, Kerry Group va Smurfit Kappa Group) va xuat khau tai nguyen khoang san: Ireland la nuoc san xuat kem co lon thu bay, va đung thu 12 ve chi co. Ireland cung co tru luong đang ke ve thach cao, đa voi, va tren muc đo thap hon la đong, bac, vang, barit va dolomit.
Cac mat hang xuat khau khac bao gom nong san va nhom. Cac mat hang nhap khau lon cua Ireland gom thiet bi xu ly du lieu, hoa chat, dau hoa va san pham dau hoa, hang det va quan ao. Dich vu tai chinh cua cac cong ty đa quoc gia đat tai Trung tam Dich vu Tai chinh Ireland cung đong gop cho xuat khau cua Ireland. Khac biet giua xuat khau (€89,4 ty) va nhap khau (€45,5 ty) tao ra thang du mau dich €43,9 ty trong nam 2010, muc thang du mau dich cao nhat so voi GDP trong cac thanh vien EU.
EU la đoi tac mau dich lon nhat cua Ireland, chiem 57,9% xuat khau va 60,7% nhap khau. Anh Quoc la đoi tac mau dich quan trong nhat trong EU, chiem 15,4% xuat khau va 32,1% nhap khau. Ben ngoai EU, Hoa Ky chiem 23,2% xuat khau va 14,1% nhap khau vao nam 2010.


= Nang luong =

ESB, Ervia va Airtricity la ba nha cung cap đien va khi đot chinh tai Ireland. Ireland co 19,82 trieu m³ tru luong khi đot đuoc chung minh. khai thac khi đot tu nhien truoc đay dien ra tai Kinsale Head đen khi mo can kiet. Mo khi đot Corrib đi vao hoat đong nam 2013/14. Nam 2012, mo Barryroe đuoc xac nhan co tru luong 1,6 ty thung khi, voi tu 160 đen 600 trieu thung co the khai thac. Mo co the cung cap cho toan bo nhu cau nang luong cua Ireland trong đen 13 nam khi no đuoc phat trien vao nam 2015/16. Dien ra cac no luc đang ke nham tang cuong su dung cac dang nang luong tai tao va ben vung tai Ireland, đac biet la nang luong gio, voi cac trang trai gio 3.000 MW, mot so trong đo co muc đich đe xuat khau. SEAI uoc tinh rang 6,5% nhu cau nang luong nam 2011 cua Ireland đuoc lay tu cac nguon tai tao. SEAI cung bao cao ve gia tang tinh hieu qua nang luong tai Ireland khi giam đuoc 28% khi thai carbon cua moi ho gia đinh trong giai đoan 2005-2013.


= Giao thong =
Ba cang hang khong chinh cua Cong hoa Ireland la Dublin, Shannon va Cork. Đuong bay giua Luan Đon va Dublin la đuong bay quoc te nhon nhip thu nhi tai chau Au, voi 3,6 trieu luot nguoi qua lai vao nam 2013 song giam so voi 4,4 trieu luot nguoi vao nam 2003. Aer Lingus la hang hang khong quoc gia cua Ireland, song Ryanair la hang hang khong lon nhat nuoc. Ryanair la hang hang khong gia re lon nhat chau Au, va lon thu hai ve luong hanh khach, va lon nhat the gioi ve so luong hanh khach quoc te (2007).
Dich vu đuong sat do Iarnrod Eireann cung cap, hang nay van hanh toan bo cac tuyen đuong sat lien thanh thi, đo thi va cho hang trong nuoc. Dublin la trung tam cua mang luoi voi hai ga lon la Heuston va Connolly, lien ket toi cac thanh thi trong nuoc. Dich vu Enterprise lien ket Dublin voi Belfast va do hang nay va Đuong sat Bac Ireland cung đieu hanh. Mang luoi đuong sat chinh cua toan đao Ireland hoat đong tren kho 1,6 met, đay la mot điem đoc đao tai chau Au. Dublin đang dan cai thien mang luoi van chuyen cong cong, bao gom DART, Luas, Dublin Bus va dublinbikes.
Xa lo, cac quoc lo chinh va quoc lo phu nam duoi quyen quan ly cua Co quan Đuong bo Quoc gia, con cac đuong khu vuc va đia phuong do nha đuong cuc đia phuong quan ly. Mang luoi đuong bo chu yeu tap trung tai thu đo, song cac xa lo đuoc keo dai đen cac thanh pho khac theo chuong trinh đau tu Transport 21, nho đo cac xa lo đuoc hoan thien lien ket Dublin va mot so thanh pho lon khac cua Ireland nhu Cork, Limerick, Waterford va Galway.


Nhan khau Nghien cuu di truyen hoc cho thay nhung nguoi đinh cu ban đau tai Ireland đa di cu tu ban đao Iberia sau ky bang ha gan đay nhat. Sau thoi ky đo đa giua, đo đa moi, va đo đong, cac di dan đua ngon ngu va van hoa Celt đen đao. Cac di dan trong hai thoi ky sau van đuoc đai dien trong di san di truyen hoc cua hau het nguoi Ireland. Nguoi Ireland đuoc ket hop tu cac nguon goc Gael, Norse, Anh-Norman, Phap va Anh Quoc.
Dan so Ireland đat 4.588.252 vao nam 2011, tang truong 8,2% so voi nam 2006. Tinh đen  nam 2011, Ireland co muc sinh cao nhat trong Lien minh chau Au (16 ca sinh/1.000 nguoi). Nam 2014, 36,3% so ca sinh la cua cac ba me chua ket hon. Muc tang dan so hang nam vuot qua 2% trong giai đoan 2002-2006, do co ty le cao trong gia tang tu nhien va nhap cu. Muc nay giam sut phan nao trong giai đoan 2006-2011, voi muc tang trung binh hang nam la 1,6%.
Vao thoi điem đieu tra nhan khau nam 2011, so luong ngoai kieu đuoc ghi nhan la 544.357, chiem 12% tong dan so. Con so nay gap gan 2,5 lan so voi so ngoai kieu ghi nhan trong đieu tra nhan khau nam 2002 (224.261), khi lan đau co cau hoi ve quoc tich. Nam nhom ngoai kieu đong đao nhat lan luot la nguoi Ba Lan (122.585), Anh Quoc (112.259), Litva (36.683), Latvia (20.593) va Nigeria (17.642).


= Ngon ngu =

Hien phap mo ta tieng Ireland la "ngon ngu quoc gia", song tieng Anh la ngon ngu chiem uu the. Trong đieu tra nhan khau nam 2006, co 39% cu dan tu nhan co đu trinh đo tieng Ireland. Tieng Ireland chi giu vai tro la ngon ngu cong đong tai mot luong nho cac khu vuc nong thon va hau het la tai mien tay va mien nam đat nuoc, goi chung la Gaeltacht. Ngoai tru cac khu vuc Gaeltacht, cac bien hieu giao thong thuong ghi song ngu. Hau het thong cao cong cong va truyen thong in an chi viet bang tieng Anh. Du nha nuoc Ireland ve chinh thuc la song ngu, song cac cong dan co the thuong gap phai kho khan trong viec tiep can dich vu cong bang tieng Ireland va hau het xuat ban pham cua chinh phu khong hien huu trong ca hai ngon ngu. Truyen thong tieng Ireland bao gom kenh truyen hinh TG4, đai phat thanh RTE Raidio na Gaeltachta va bao đien tu Tuairisc.ie. Trong Cac luc luong vu trang Ireland, toan bo cac lenh luyen tap bo binh va vu khi đeu bang tieng Ireland.
Do nhap cu nen tieng Ba Lan tro thanh ngon ngu đuoc noi pho bien thu nhi tai Cong hoa Ireland sau tieng Anh, trong khi tieng Ireland xep thu ba. Mot vai ngon ngu Trung Au khac (Sec, Hungary va Slovak), va cac ngon ngu Balt (Litva va Latvia) cung đuoc noi thuong ngay. Cac ngon ngu khac đuoc noi tai Ireland gom co tieng Shelta cua nguoi Ireland du cu, va mot phuong ngu tieng Scot đuoc noi boi mot so nguoi Scot Ulster tai Donegal. Hau het hoc sinh trung hoc lua chon hoc mot hoac hai ngoai ngu, ngon ngu danh cho bang so cap (Junior Certificate) va bang tot nghiep (Leaving Certificate) gom co tieng Phap, Đuc, Y va Tay Ban Nha; hoc sinh muon lay bang tot nghiep trung hoc cung co the hoc tieng A Rap, Nhat va Nga. Mot so truong trung hoc co day tieng Hy Lap co đai, Hebrew va Latinh. Hoc tap tieng Ireland la đieu bat buoc đoi voi cac hoc sinh muon đat bang tot nghiep, song mot so nguoi co the đu đieu kien đuoc mien trong mot so hoan canh, nhu tro ngai hoc tap hoac nhap canh sau tuoi 11.


= Y te =

Ireland so huu mot trong cac he thong y te phat trien nhat the gioi va cac chuyen gia y te đuoc đao tao voi trinh đo cao. Y te tai Ireland đuoc cung cap tu ca khu vuc cong va tu. Bo Y te chiu trach nhiem cho viec lap chinh sach dich vu y te tong the. Moi cu dan Ireland co quyen nhan đuoc cham soc y te thong qua he thong cham soc y te cong cong, đuoc cap kinh phi tu tien thue. Moi ca nhan co the phai tra mot khoan phu phi cho cac cham soc y te nhat đinh; no tuy thuoc vao thu nhap, đo tuoi, benh tat hoac tan tat. Toan bo dich vu thai san đuoc cung cap mien phi, va cung ap dung mien phi cho tre tu 6 thang tuoi tro xuong. Cham soc cap cuu phuc vu cho benh nhan hien dien tai benh vien thuoc Co quan Cap cuu, tuy nhien, khach đen trong tinh trang khong khan cap va khong đuoc bac si gioi thieu co the phai tra phi.
Bat ky ai so huu the bao hiem y te chau Au đeu co quyen đieu duong va tri benh mien phi trong cac giuong benh cong thuoc Co quan Dich vu Y te va cac benh vien tinh nguyen. Dich vu benh nhan ngoai tru cung đuoc cung cap mien phi. Tuy nhien, đa so benh nhan co thu nhap tu trung binh tro len đuoc yeu cau tra phi tro cap benh vien. Bao hiem y te tu nhan hien huu đoi voi nguoi muon tan dung no.
Tuoi tho du tinh trung binh tai Ireland vao nam 2012 la 81 nam (trung binh cua OECD vao nam 2012 la 80 nam), voi 78,2 nam đoi voi nam gioi va 83,6 nam đoi voi nu gioi. Ireland co ty suat sinh cao nhat EU (16,8 ca sinh tren 1.000 cu dan, so voi 10,7 cua EU) va co ty suat tu vong tre so sinh rat thap (3,5 tren 1.000 tre). He thong y te Ireland xep hang 13 trong so 34 quoc gia chau Au vao nam 2012 theo Health Consumer Powerhouse.


= Giao duc =
Ireland co ba cap giao duc: tieu hoc, trung hoc va đai hoc. He thong giao duc phan lon nam duoi chi đao cua Chinh phu thong qua Bo Giao duc va Ky nang. Cac truong tieu hoc va trung hoc đuoc cong nhan can phai tuan theo chuong trinh giang day do cac co quan huu quan lap ra. Giao duc la đieu bat buoc đoi voi tre tu 6 đen 15 tuoi, va toan bo tre đen tuoi 18 can phai hoan thanh ba nam đau trung hoc, bao gom mot lan kiem tra chung chi so cap (Junior Certificate).
Ireland co khoang 3.300 truong tieu hoc. Đai đa so (92%) nam duoi su bao tro cua Giao hoi Cong giao. Truong hoc do cac to chuc ton giao đieu hanh, song nhan đuoc kinh phi va đuoc cong nhan, va khong the ky thi hoc sinh dua tren ton giao. Ton tai mot he thong uu đai đuoc phe chuan, tai đo hoc sinh cua mot ton giao cu the co the đuoc uu tien tiep nhan so voi hoc sinh khong chia se đac điem chung cua truong, trong truong hop chi tieu cua truong đa đu.
Bang tot nghiep đat đuoc sau hai nam hoc, vao ky khao thi cuoi cung trong he thong trung hoc. Nhung nguoi co muc đich hoc tap bac đai hoc thuong tham gia ky thi nay, theo đo viec tuyen sinh bac đai hoc thuong dua vao ket qua đat đuoc tu sau mon co ket qua tot nhat, dua tren co so canh tranh.
Chuong trinh đanh gia hoc sinh quoc te (PISA) hop tac voi OECD xep hoc sinh Ireland la co điem đoc hieu cao thu tu, điem khoa hoc cao thu chin va điem toan hoc cao thu 13 trong so cac quoc gia OECD, theo đanh gia nam 2012 cua ho Nam 2012, hoc sinh Ireland 15 tuoi xep thu hai ve đoc hieu trong EU. Giao duc bac tieu hoc, trung hoc va đai hoc tai Ireland mien phi đoi voi moi cong dan EU. Tong cong, 37% dan so Ireland co bang đai hoc hoac cao đang, nam vao hang cao nhat tren the gioi (nam 2012).


= Ton giao =

Tu do ton giao đuoc quy đinh trong hien phap tai Ireland. Co Đoc giao la ton giao chiem uu the, va mac du Ireland van la mot quoc gia do Cong giao La Ma chi phoi, song ty le nguoi tu nhan la tin đo giao phai nay giam nhieu tu muc 84,2% theo đieu tra vao nam 2011 xuong con 78,3% theo đieu tra vao nam 2016. Cac ket qua khac trong đieu tra nam 2016 la: 4,2% la tin đo Tin Lanh, 1,3% la tin đo Hoi giao, va 9,8% khong theo ton giao. Theo mot nghien cuu cua Đai hoc Georgetown, truoc nam 2000 Ireland nam vao hang quoc gia co ty le tham du Thanh le thuong le cao nhat trong the gioi phuong Tay. Ty le tham du hang ngay la 13% vao nam 2006, con ty le tham gia hang tuan giam tu 81% vao nam 1990 xuong 48% vao nam 2006, song su suy giam đuoc tuong thuat la on đinh. Nam 2011, theo tuong thuat ty le tham du Thanh le hang tuan tai Dublin la duoi 18%, va con thap hon nua trong the he tre.
Giao hoi Ireland thuoc Anh giao la giao phai Co Đoc lon thu nhi, thanh vien cua giao phai nay suy giam trong suot the ky XX, song lai tang len vao đau the ky XXI. Cac giao phai Tin Lanh đang ke khac la Giao hoi Truong Lao va Giao hoi Giam Ly. Cac di dan gop phan vao tang truong tin đo An Đo giao va Hoi giao. Xet theo ty le, Chinh Thong giao va Hoi giao la cac ton giao phat trien nhanh nhat.
Cac thanh bao tro cua Ireland la Thanh Patrick, Thanh Bridget va Thanh Columba, trong đo chi co Thanh Patrick đuoc cong nhan pho bien. Ngay Thanh Patrick đuoc to chuc vao 17 thang 3 tai Ireland va hai ngoai voi tu cach ngay quoc khanh Ireland, co cac cuoc dieu hanh va ky niem khac.


Van hoa Van hoa Ireland trong nhieu the ky chu yeu la van hoa Gael, va duy tri la mot trong sau quoc gia Celt chinh. Sau khi nguoi Anh-Norman xam chiem vao the ky XII, tiep đen la cong cuoc chinh phuc va thuoc đia hoa cua nguoi Anh, Ireland chiu anh huong tu van hoa Anh va Scotland. sau đo van hoa Ireland du co khac biet ve nhieu mat song chia se cac đac điem voi khoi Anh ngu, chau Au Cong giao, va cac khu vuc Celt khac. Cong đong nguoi Ireland hai ngoai la mot trong cac cong đong tha huong lon nhat va phan tan nhat the gioi, ho co đong gop trong viec toan cau hoa van hoa Ireland, san sinh nhieu nhan vat noi bat trong nghe thuat, am nhac va khoa hoc.
Nha nuoc Ireland chia se nhieu bieu trung voi đao Ireland, bao gom cac mau luc va lam, cac đong vat nhu cho san Ireland va huou, cac kien truc nhu thap tron va thanh gia Celt, cac thiet ke nhu trang tri day ben Celt va xoan oc. Shamrock la mot loai co ba la tro thanh bieu trung quoc gia cho Ireland tu the ky XVII khi viec mang theo no la mot tuong trung cua ngay Thanh Patrick. Cac bieu trung nay đuoc cac the che nha nuoc va tu nhan su dung.


= Van hoc =

Ireland co đong gop đang ke cho van hoc the gioi bang ca tieng Anh va Ireland. Tieu thuyet Ireland hien đai bat đau khi phat hanh tac pham Gulliver du ki cua Jonathan Swift vao nam 1726. Cac nha van quan trong khac trong the ky XVIII gom Laurence Sterne voi The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman va Oliver Goldsmith voi The Vicar of Wakefield. Mot so tieu thuyet gia Ireland noi tieng trong the ky XIX la Maria Edgeworth, John Banim, Gerald Griffin, Charles Kickham, William Carleton, George Moore, va Somerville cung Ross. Bram Stoker đuoc biet đen nhieu nhat voi tieu thuyet Dracula nam 1897.
James Joyce phat hanh tac pham noi tieng nhat cua minh la Ulysses vao nam 1922 tai Dublin. Edith Somerville tiep tuc sang tac sau khi đoi tac cua ba la Martin Ross tu tran vao nam 1915. Annie M. P. Smithson nam trong so vai tac gia phuc vu cho nguoi ham mo tieu thuyet lang man trong thap nien 1920 va 1930. Sau Chien tranh the gioi thu hai, cac tieu thuyet noi tieng thuoc ve mot so tac gia nhu Brian O'Nolan voi but danh Flann O'Brien, Elizabeth Bowen, va Kate O'Brien. Trong nhung thap nien cuoi cua the ky XX, Edna O'Brien, John McGahern, Maeve Binchy, Joseph O'Connor, Roddy Doyle, Colm Toibin va John Banville tro thanh cac tieu thuyet gia tien phong.
Patricia Lynch co nhieu tac pham danh cho thieu nhi, con Eoin Colfer đac biet thanh cong ve the loai nay trong nhung nam gan đay. Truyen ngan la the loai đuoc nhieu nha van Ireland ua chuong, cac nhan vat noi tieng nhat bao gom Sean O Faolain, Frank O'Connor va William Trevor. Cac nha tho Ireland co ten tuoi bao gom Patrick Kavanagh, Thomas McCarthy, Dermot Bolger, William Butler Yeats va Seamus Heaney. Cac nha van noi bat viet bang tieng Ireland la Padraic O Conaire, Mairtin O Cadhain, Seamus O Grianna va Nuala Ni Dhomhnaill.
Lich su san khau Ireland bat đau khi nguoi Anh mo rong quyen cai tri tai Dublin vao đau the ky XVII, va ke tu đo Ireland co đong gop đang ke cho nghe thuat kich Anh. Vao luc ban đau, tac pham san khau tai Ireland co khuynh huong phuc vu muc đich chinh tri, song khi co them nhieu san khau khanh thanh va khan gia pho thong tang len thi san khau tro nen đa dang hon. Nhieu san khau tai Dublin lien ket voi đong nghiep tai Luan Đon, va cac tac pham cua Anh thuong xuyen xuat hien tren san khau Ireland. Tuy nhien, hau het nha soan kich Ireland ra nuoc ngoai đe khang đinh ban than. Trong the ky XVIII, Oliver Goldsmith va Richard Brinsley Sheridan la hai trong so cac nha soan kich thanh cong nhat tren san khau Luan Đon. Vao luc khoi đau the ky XX, bat đau xuat hien cac cong ty san khau danh rieng cho bieu dien cac vo kich Ireland va phat trien cac nha van, đao dien va dien vien, tao đieu kien cho nhieu nha soan kich Ireland trau doi nghe nghiep va khang đinh danh tieng tai Ireland thay vi tai Anh hay My. Tiep buoc cac soan gia đuoc ton vinh nhu Oscar Wilde, George Bernard Shaw (1925), Samuel Beckett (1969), cac nha soan kich Sean O'Casey, Brian Friel, Sebastian Barry, Brendan Behan, Conor McPherson va Billy Roche đat đuoc thanh cong đai chung. Trong so cac nha soan kich Ireland khac trong the ky XX, con phai ke đen Denis Johnston, Thomas Kilroy, Tom Murphy, Hugh Leonard, Frank McGuinness, va John B. Keane.


= Am nhac va vu đao =
Am nhac truyen thong Ireland van đay sinh luc, bat chap the luc van hoa toan cau hoa, va duy tri nhieu khia canh truyen thong. No gay anh huong đen nhieu the loai am nhac nhu nhac đong que My, va tren muc đo nhat đinh la đen rock hien đai. No đoi khi đuoc pha tron voi cac phong cach nhu rock and roll va punk rock. Ireland cung san sinh cac nghe si noi tieng quoc te trong cac the loai khac, nhu rock, pop, jazz, va blues.
Ton tai mot so đoan nhac co đien khap Ireland, nhu RTE Performing Groups. Ireland con co ba to chuc opera. Opera Ireland san xuat cac vo nhac kich quy mo lon tai Dublin, Opera Theatre Company luu dien nhac kich phong cach thinh phong khap đat nuoc, va Le hoi Opera Wexford thuong nien đuoc to chuc vao thang 10 va 11.
Ireland tham gia cuoc thi ca hat Eurovision tu nam 1965. Ireland lan đau gianh chien thang vao nam 1970, khi Dana đoat giai nhat voi bai All Kinds of Everything. Ireland sau đo con chien thang them nhieu lan nua, va la quoc gia chien thang nhieu lan nhat. Riverdance bat nguon tu mot man trinh dien cat quang trong cuoc thi nam 1994.
Vu đao Ireland co the phan chia mot cach đai the thanh vu đao xa giao va vu đao trinh dien. Vu đao xa giao Ireland co the phan thanh ceili va nhay nhom. Nhay nhom kieu Ireland co bon cap xep theo hinh vuong, con nhay ceili tao hinh cua cac cap tu 2 đen 16 nguoi. Ton tai nhieu khac biet ve phong cach giua hai the loai. Vu đao xa giao Ireland la mot truyen thong song đong, co cac đieu nhay khac nhau tren khap đat nuoc. Tai mot so noi vu đao đuoc co y cai bien va cac vu đao moi đuoc sang tao. Vu đao trinh dien đuoc goi theo truyen thong la stepdance. Stepdance Ireland pho bien nho bieu dien Riverdance, noi tieng vi di chuyen chan nhanh, con than va tay phan lon la giu yen. Stepdance đon co đac điem chung la kiem soat song khong cung nhac phan than tren, tay thang va co cac đong tac ban chan nhanh va chinh xac. Vu đao đon co the dung "giay mem" hoac "giay cung".


= Kien truc =

Ireland co nhieu cong trinh kien truc, ton tai duoi nhieu tinh trang bao ton tu thoi đo đa moi, nhu mo đa Poulnabrone, đa Castlestrange, đa Turoe, va vong đa Drombeg. Do nguoi La Ma chua tung chinh phuc Ireland, nen kien truc co nguon goc Hy-La cuc ky hiem. Thay vao đo, quoc gia nay co mot giai đoan keo dai cua kien truc thoi ky đo sat. Cac thap tron Ireland bat đau vao thoi so ky Trung Co.
Co Đoc giao đua đen cac toa nha tu vien đon gian, nhu Clonmacnoise, Skellig Michael va Scattery Island. Co mot điem tuong đong đang chu y ve phong cach giua cac tu vien kep nay voi cac tu vien phai Copt cua Ai Cap. Cac quoc vuong va quy toc Gael o trong cac phao đai hinh tron hoac crannog. Cac cai cach giao hoi trong the ky XII thong qua Dong Xito thuc đay anh huong tu chau Au luc đia, voi cac tu vien theo phong cach kien truc Roman nhu Mellifont, Boyle va Tintern. Cac khu đinh cu Gael han che trong cac đo thi nguyen thuy kieu tu vien nhu Kells. Cac khu đinh cu đo thi quy mo đang ke chi phat trien sau thoi ky nguoi Viking xam chiem.
Nguoi Anh-Norman xay len cac lau đai vao cuoi the ky XII, nhu Lau đai Dublin va Lau đai Kilkenny, va đem toi khai niem ve đo thi mau dich co tuong bao đuoc quy hoach, cac đo thi nay đat đuoc vi the phap ly va mot so quyen loi theo hien chuong. Cac hien chuong nay quan ly cu the thiet ke cac đo thi. Hai lan song hinh thanh cac đo thi co quy hoach dien ra sau đo, lan đau la cac đo thi đon đien vao the ky XVI va XVII nham phuc vu quoc vuong cua Anh đan ap khoi nghia đia phuong, tiep đen la cac đo thi đia chu the ky XVIII. Cac đo thi quy hoach do nguoi Norman lap nen con ton tai đen nay la Drogheda va Youghal; cac đo thi đon đien co Portlaoise va Portarlington; cac đo thi quy hoach trong the ky XVIII đuoc bao ton tot gom co Westport va Ballinasloe.
Cac nha tho lon theo kien truc Gothic nhu St Patrick la do nguoi Norman đem toi. Dong Phan Sinh chi phoi trong chi đao cac tu vien cho đen hau ky Trung Co, trong khi cac toa thap thanh lich nhu Lau đai Bunratty đuoc quy toc Gael va Norman xay dung. Nhieu toa nha ton giao bi đo nat khi Quoc vuong Henry VIII cho giai the cac tu vien. Sau khi che đo quan chu khoi phuc tai Anh, kien truc Palladio va rococo xuat hien khap Ireland, đac biet la biet thu thon que, trong đo Toa nha Nghi vien la quan trong nhat.
Cac phong cach tan co đien va George phon thinh tai Ireland, đac biet la tai Dublin voi cac cong trinh nhu The Custom House, Four Courts, General Post Office va King's Inns. Cac nha pho kieu George san sinh cac con pho co net đoc đao, đac biet la tai Dublin, Limerick va Cork. Sau khi trieu đinh Anh giai phong cho Cong giao, xuat hien cac nha tho chiu anh huong cua kien truc Phuc hung Gothic cua Phap nhu St Colman va St Finbarre. Nha mai tranh ton tai tu lau tai Ireland, va hien nay chung đuoc cho la co ve đep ky la.
Khoi đau voi nha tho theo phong cach Art Deco tai Turner's Cross vao nam 1927, kien truc Ireland tu đo đi theo xu huong quoc te huong đen cac phong cach toa nha hien đai va bong muot. Cac phat trien kien truc gan đay bao gom cai tao khu Ballymun va mo rong đo thi Dublin tai Adamstown. Tu khi thanh lap Co quan phat trien Dublin Docklands vao nam 1997, Dublin Docklands trai qua tai thiet quy mo lon, bao gom xay dung Trung tam Hoi nghi Dublin va Nha hat Grand Canal. Thap The Elysian tai Cork hoan thanh vao nam 2008, la toa nha tang co chieu cao lon nhat tai Cong hoa Ireland voi 71 met (233 foot). Vien Hoang gia ve Kien truc Ireland quy đinh thuc tien kien truc tai Cong hoa Ireland.


= Truyen thong =
Raidio Teilifis Eireann (RTE) la co quan phat song cong cong cua Ireland, lay kinh phi tu phi giay phep truyen hinh va quang cao. RTE van hanh hai kenh truyen hinh quoc gia la RTE One va RTE Two. Cac kenh truyen hinh quoc gia đoc lap khac la TV3, 3e, UTV Ireland va TG4, trong đo TG4 phat song bang tieng Ireland. Toan bo cac kenh nay hien dien tren dich vu ky thuat so mat đat mien phi quoc gia mang ten Saorview. Ngoai ra, con co cac kenh nhu RTE News Now, RTEjr, va RTE One +1. Cac nha cung cap truyen hinh tra tien hoat đong tai Ireland bao gom Virgin Media va Sky.
Đuoc Ban Đien anh Ireland giup đo, cong nghiep đien anh Ireland phat trien đang ke tu thap nien 1990, voi viec xuc tien cac phim ban đia cung nhu thu hut cac tac pham quoc te nhu Trai tim dung cam va Giai cuu binh nhi Ryan.
Mot luong lon đai phat thanh khu vuc va đia phuong ton tai o vung thon que. Mot nghien cuu cho thay rang 85% nguoi truong thanh nghe hon hop cac đai quoc gia, khu vuc va đia phuong o muc đo hang ngay. RTE Radio van hanh bon kenh phat thanh quoc gia la Radio 1, 2fm, Lyric fm, va RnaG. Đai cung đieu hanh bon kenh phat thanh DAB quoc gia. Ngoai ra, con co hai đai phat thanh quoc gia đoc lap la Today FM va Newstalk.
Ireland co nganh truyen thong xuat ban co tinh canh tranh tu xua, gom cac nhat bao quoc gia va tuan bao khu vuc, cung nhu cac phien ban Chu Nhat quoc gia. Suc manh cua truyen thong Anh Quoc la mot điem đac trung cua nen truyen thong xuat ban Ireland do co the lua chon đoc nhieu bao chi cua Anh.
Eurostat tuong thuat rang 82% ho gia đinh Ireland truy cap internet vao nam 2013, trong khi muc binh quan cua EU la 79%.


= Am thuc =
Am thuc Ireland theo truyen thong dua tren san pham thit va bo sua, bo sung rau va hai san. Mot so mon an Ireland noi tieng la boxty, colcannon, coddle, stew, thit muoi cai bap. Ireland noi tieng vi bua sang đay đu gom thit muoi, trung, xuc xich, pudding, va ca chua chien. Ngoai anh huong đang ke tu cac mon an chau Au va quoc te, gan đay con noi len mot nen am thuc Ireland moi dua tren cac nguyen lieu truyen thong đuoc xu ly theo nhieu cach. Nen am thuc nay dua tren rau tuoi, ca, hau, trai, va cac loai so oc khac, va cac loai pho mat thu cong đa dang nay đuoc san xuat khap đat nuoc. Cac loai so oc ngay cang pho bien, đac biet la do tai duyen hai co cac loai so oc chat luong cao. Loai ca pho bien nhat la ca hoi va ca tuyet. Loai banh mi truyen thong la banh mi soda, con barmbrack la mot loai banh mi len men co them nho.
Cac loai đo uong hang ngay pho bien cua nguoi Ireland la tra va ca phe. Cac đo uong co con co lien he đen Ireland gom co Poitin va Guinness noi tieng the gioi, mot loai ruou nau nang khoi nguon tu nha may bia cua Arthur Guinness tai Dublin. Whiskey Ireland cung pho bien khap đat nuoc, va co nhieu dang nhu mach nha đon, ngu coc đon, va pha tron.


= The thao =

Bong đa Gael va hurling la cac mon the thao truyen thong cua Ireland, va cung la cac mon co khan gia đong nhat. Chung chiu su quan ly tu Hiep hoi The thao Gael co tham quyen tren toan đao. Cac mon the thao Gael khac cung chiu su quan ly cua hiep hoi la bong nem Gael va rounders.
Bong đa la mon co khan gia đong thu ba va la mon co muc đo tham gia cao nhat. Mac du Giai Lien đoan Ireland la giai đau quoc gia, song Giai Ngoai hang Anh la giai đau pho bien nhat đoi voi cong chung. Đoi tuyen bong đa quoc gia Cong hoa Ireland nam duoi quyen quan ly cua Hiep hoi bong đa Ireland.
Lien đoan bong rugby Ireland la the che quan ly mon rugby lien hiep, tai cap đia phuong va quoc te tren co so toan đao Ireland, va san sinh cac cau thu nhu Brian O'Driscoll va Ronan O'Gara, ho cung đoi tuyen gianh đuoc Grand Slam vao nam 2009. Rugby lien minh nam duoi quyen quan ly cua Lien đoan rugby Ireland tren co so toan đao Ireland. Ireland tung vao đen tu ket giai vo đich rugby lien minh the gioi nam 2000 vao đen ban ket tai giai nay vao nam 2008.
Thanh cong cua Đoi tuyen cricket Ireland tai giai vo đich the gioi nam 2007 khien cong chung gia tang quan tam đen mon the thao nay, mon nay nam duoi quyen quan ly cua Cricket Ireland tren co so toan đao Ireland.
Golf cung la mon the thao pho bien tai Ireland, voi tren 300 san tai vung thon que. Quoc gia nay san sinh nhieu van đong vien golf thanh cong quoc te nhu Padraig Harrington va Paul McGinley.
Đua ngua co muc đo hien dien rat lon tai Ireland, co hoat đong gay giong va thi đau vao hang co anh huong nhat. Đua ngua dien ra tai Truong đua The Curragh tai hat Kildare va tai Truong đua Leopardstown. Quyen Anh la mon the thao thanh cong nhat cua Ireland o cap đo The van hoi, nam duoi quyen quan ly cua Hiep hoi quyen Anh nghiep du Ireland tren co so toan đao Ireland. Mon the thao nay đuoc pho bien nho thanh cong quoc te cua cac van đong vien nhu Bernard Dunne, Andy Lee va Katie Taylor.
Mot so van đong vien đien kinh Ireland đat thanh tich cao tung tham du The van hoi la Eamonn Coghlan va Sonia O'Sullivan. Giai Marathon Dublin va Marathon nu ngan Dublin đuoc to chuc thuong nien, la hai trong so cac su kien đien kinh pho bien nhat nuoc.


Tham khao = Thu muc =


Lien ket ngoai Ireland tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Chinh phu
Irish State – Trang đien tu chinh phu
Aras an Uachtarain – Trang đien tu tong thong
Taoiseach – Trang đien tu thu tuong
Thong tin chung
Muc “Ireland” tren trang cua CIA World Factbook.
Ireland thong tin tu Bo Ngoai giao Hoa Ky
Portals to the World tai Wayback Machine (luu tru ngay 29 thang 7 nam 2010) tu Thu vien Quoc hoi My (luu tru tren WayBackMachine)
Ireland Luu tru ngay 21 thang 8 nam 2008 tai Wayback Machine tai UCB Libraries GovPubs
Ireland tren DMOZ
Ho so Ireland tu BBC News
 Wikimedia Atlas cua Ireland
 Du lieu đia ly lien quan đen Cong hoa Ireland tai OpenStreetMap
Key Development Forecasts for Ireland tu International Futures