Đe quoc Brunei (tieng Ma Lai: Empayar Brunei, Jawi va tieng A Rap: امبراطورية بروناي ('Iimbraturiat Brunay)), la mot Hoi quoc Ma Lai tap trung o Brunei tren bo bien phia bac đao Borneo tai Đong Nam A. Vuong quoc đuoc thanh lap vao đau the ky 7, bat đau nhu la mot vuong quoc thuong mai đuong bien nho duoi su cai tri cua nguoi ngoai giao ban đia hoac vua Hindu. Cac đoi vua Brunei đa cai sang đao Hoi vao khoang the ky 15, sau mot thoi gian dai phat trien va banh truong khap cac khu vuc ven bien cua ca Borneo va Philippines, truoc khi suy yeu vao the ky 17.


Lich su Lich su cua Đe quoc Brunei vap phai kha nhieu van đe vi chi co mot so it nguon tai lieu đe cap đen tuyen bo nhu vay va cong them bang chung qua khan hiem. Chang co nguon tai lieu đia phuong hoac ban đia nao con ton tai đe cung cap bang chung cho bat ky đieu gi. Ket qua la phan lon gioi su hoc đanh phai su dung nguon thu tich Trung Quoc đe dung nen lich su ban đau cua Brunei. Boni trong thu tich Trung Quoc nhac đen co the la chi toan bo vung Borneo trong khi Poli 婆利 (Ba Loi), co le nam o Sumatra nhu loi xac nhan cua chinh quyen đia phuong khi đe cap đen Brunei.


= So ky =
Quan he ngoai giao som nhat giua Boni 渤 泥 (Bot Ne) va cac trieu đai Trung Quoc đa đuoc ghi nhan trong bo Thai Binh hoan vu ky (太平環宇記) vao nam 978. Nam 1225, mot vien quan cua nha Tong la Trieu Nhu Quach (趙汝适) ghi lai trong Chu Phien chi (諸蕃志) rang Po-ni co 100 chien thuyen đe bao ve nganh mau dich cua minh, va co nhieu vang tai vuong quoc nay. Mot ghi chep vao nam 1280 mo ta rang Po-ni kiem soat mot dien tich lon tren đao Borneo.
Vao the ky 14, Brunei duong nhu phai chiu than phuc Java. Ban thao Nagarakretagama viet bang tieng Java do Mpu Prapanca bien soan vao nam 1365, co đe cap đen Barune nhu mot nuoc chu hau cua Majapahit va hang nam phai cong nap 40 tan long nao. Nam 1369, nguoi Sulu đa tan cong Po-ni cuop đoat kho bau va vang bac cua xu nay. Majapahit lien phai mot ham đoi tau chien toi giup đanh đuoi quan Sulu nhung Po-ni bi yeu han đi ke tu sau cuoc tan cong đo. Mot ban tuong thuat cua Trung Quoc tu nam 1371 đa mo ta Po-ni tro nen ngheo nan va hoan toan nam duoi su kiem soat cua Majapahit.


= Banh truong =
Sau cai chet cua Hoang đe Hayam Wuruk, Majapahit roi vao tinh trang suy yeu va kho co kha nang kiem soat cac xu noi thuoc o ngoai xa. Đieu nay mo ra co hoi cho cac vi vua Brunei mo rong anh huong cua minh ra toan khu vuc. Hoang đe Vinh Lac nha Minh sau khi len ngoi vao nam 1403, ngay lap tuc đa cu đoan su than sang cac nuoc khac nhau moi ho phai cong nap cho thien trieu. Brunei ngay lap tuc tham gia vao he thong trieu cong beo bo voi Trung Quoc. Đen the ky 15, đe quoc đa tro thanh mot nha nuoc Hoi giao, khi vua Brunei cai sang đao Hoi đuoc du nhap boi gioi thuong nhan Hoi giao nguoi An Đo va A Rap đen tu cac vung khac thuoc Đong Nam A hai đao toi đay buon ban va truyen giao. Brunei khi đo kiem soat hau het mien bac Borneo, va tro thanh mot trung tam quan trong trong he thong thuong mai the gioi giua phuong Đong va phuong Tay.
Đe quoc Brunei giong nhu nhung đe quoc trong khu vuc truoc đay nhu Srivijaya, Majapahit va Malacca, co the đuoc coi nhu la mot đe quoc hang hai (Thalassocracy) dua tren suc manh hai quan. Co nghia la anh huong cua no chi gioi han o cac thi tran ven bien, ben cang va cua song, va hiem khi nao xam nhap sau vao vung noi đia cua hon đao. Cac vi vua Brunei xem chung co gang lien minh voi cac dan toc đi bien khu vuc Orang Laut va Bajau giup hinh thanh ham đoi hai quan cua ho. The nhung, nguoi Dayak, mot bo lac ban xu vung noi đia Borneo lai khong nam duoi quyen kiem soat cua ho, cung do anh huong cua đe quoc hiem khi nao xam nhap sau vao trong tan rung ram.
Cac tai lieu ghi chep som nhat ve Brunei cua phuong Tay la cua mot nguoi Y goi la Ludovico di Varthema. Ludovico vao luc đo đang tren mot tuyen đuong đen quan đao Maluku khi ong đo bo o Borneo va gap go voi nguoi dan Brunei. Tai lieu ghi chep cua ong co nien đai vao nam 1550.

"Chung toi vua đat chan đen hon đao Bornei (Brunei hay Borneo), cach Maluch khoang hai tram dam, va chung toi phat hien ra rang đao nay lon hon nhu ke tren va thap hon nhieu. Nguoi dan đeu la nhung ke ngoai đao va đay thien chi. Mau da cua ho trang hon so voi giong dan khac....tai hon đao nay cong ly đuoc thuc thi kha tot..."

Duoi thoi tri vi cua Bolkiah, Quoc vuong thu nam, đe quoc đa nam quyen kiem soat tren khu vuc duyen hai phia tay bac Borneo (nay la Brunei, Sarawak va Sabah) va vuon toi tan Seludong (nay la Manila), quan đao Sulu gom cac khu vuc cua đao Mindanao. Vao the ky 16, anh huong cua Đe quoc Brunei cung lan xa toi tan vung đong bang song Kapuas o Tay Kalimantan. Hoi quoc Sambas goc Ma Lai o Tay Kalimantan va Hoi quoc Sulu o mien Nam Philippines noi rieng đa phat trien moi quan he vuong trieu voi hoang gia Brunei. Cac sultan Ma Lai cua Pontianak, Samarinda đen tan Banjarmasin đeu đoi đai voi Sultan cua Brunei nhu the la chua te cua ho. Ban chat thuc su trong moi quan he cua Brunei voi nhung Vuong quoc Hoi giao Ma Lai khac o ven bien Borneo va quan đao Sulu van la mot đe tai nghien cuu hien nay. Cho du la mot nuoc chu hau, mot lien minh hay chi la mot moi quan he mang tinh nghi le. Ke tu đo xuat hien nhung chinh the khac trong khu vuc con thuc hien anh huong cua ho len nhung vuong quoc Hoi giao. Hoi quoc Banjar (nay la Banjarmasin) la mot vi du tieu bieu, cung chiu nam duoi anh huong cua Demak tai Java.


= Suy tan =
Đen cuoi the ky 17, Brunei bat đau buoc vao mot thoi ky suy tan bat nguon tu nhung xung đot noi bo xung quanh van đe ke vi, qua trinh mo rong thuoc đia cua cac cuong quoc chau Au va nan cuop bien hoanh hanh. Đe quoc đa đanh mat nhieu lanh tho cua minh do su hien dien cua cac cuong quoc phuong Tay chang han nhu Tay Ban Nha o Philippines, Ha Lan o phia nam đao Borneo va Anh quoc o Labuan, Sarawak va Bac Borneo. Sultan Hashim Jalilul Alam Aqamaddin ve sau đa keu goi nguoi Anh phai ngan chan su xam lan hon nua vao nam 1888. Cung nam đo, Anh đa ky ket "Hiep uoc Bao ho" va bien Brunei tro thanh xu bao ho, mai cho đen nam 1984 moi gianh đuoc đoc lap.


Tham khao Nguon Đoc them Historical Atlas: History of Brunei
Expanding Boundaries of Sarawak including territorial gains from the Sultanate of Brunei
British treaties regarding North Borneo including cession agreement from the Sultanate of Brunei