Lanthan (tieng Latinh: Lanthanum) la mot nguyen to hoa hoc voi ky hieu La va so nguyen tu 57.


Đac trung Lanthan la kim loai mau trang bac, thuoc ve nhom 3 trong bang tuan hoan va la nguyen to thuoc nhom Lanthan. No đuoc tim thay trong mot so khoang vat đat hiem, thuong trong to hop voi xeri va cac nguyen to đat hiem khac. Lanthan deo, de uon va mem đu đe cat bang dao. No la mot trong nhung kim loai đat hiem hoat đong hoa hoc manh nhat. No phan ung truc tiep voi cacbon, nito, bor, selen, silic, phosphor, luu huynh, cac halogen. No bi oxy hoa nhanh khi lo ra ngoai khong khi. Nuoc lanh tan cong lanthan cham nhung nuoc nong thi phan huy no nhanh hon nhieu.


Lich su Lanthan đuoc nha hoa hoc nguoi Thuy Đien la Carl Gustav Mosander phat hien nam 1839, khi ong phan huy mot phan mau nitrat xeri bang nhiet va xu ly muoi thu đuoc bang acid nitric loang. Tu dung dich nhan đuoc, ong co lap ra mot nguyen to đat hiem moi ma ong goi la lanthana. Lanthan đuoc co lap o dang tuong đoi tinh khiet vao nam 1923.
Tu lanthan co nguon goc tu tieng Hy Lap λανθανω [lanthano] = nam an nap.
Lanthan co tinh base manh nhat trong so cac nguyen to nhom lanthan hoa tri 3, va tinh chat nay la cai cho phep Mosander co lap va tinh che cac muoi cua no. Viec chia tach theo tinh base thuc hien trong cong nghiep la ket tua phan đoan cua cac base yeu (chang han didymi) tu dung dich nitrat bang cach bo sung oxide magnesi hay khi ammoniac. Lanthan đa tinh che con ton lai trong dung dich. (Cac phuong phap dua tren đo base chi thich hop cho viec tinh che lanthan; didymi khong the chia tach tiep co hieu qua theo kieu nhu the nay.) Ky thuat thay the la ket tinh phan đoan do Dimitry Ivanovich Mendeleev phat hien ra, trong dang nitrat amoni tetrahydrat kep, đuoc ong su dung đe tach lanthan hoa tan it hon tu didymi hoa tan nhieu hon trong thap nien 1870. He thong nay đuoc su dung o quy mo thuong mai trong tinh che lanthan cho đen khi co su phat trien phuong phap chiet tach bang dung moi tren thuc te vao cuoi thap nien 1950. (Quy trinh chi tiet su dung cac nitrat amoni kep đe cung cap 4N chi lanthan tinh khiet, co đac neodymi va praseodymi đuoc trinh bay trong Callow 1967, vao thoi gian khi quy trinh nay đa la loi thoi.) Khi van hanh đe tinh che lanthan, cac nitrat amoni kep đuoc tai ket tinh tu nuoc. Khi sau nay đuoc Carl Auer von Welsbach lam thich ung đe chia tach didymi, acid nitric đuoc su dung lam dung moi đe ha thap đo hoa tan cua he thong. Lanthan la tuong đoi de tinh che, do no chi co mot nguyen to nhom Lanthan nam can ke la xeri, ma ban than nguyen to nay cung tuong đoi de loai bo do hoa tri 4 tiem nang cua no.


Ung dung Cac ung dung cua lanthan co:

Cac ung dung chieu sang cacbon, đac biet trong nganh san xuat phim đe chieu sang xuong phim.
Lanthan(III) oxide (La2O3) cai thien đo khang kiem cua thuy tinh va đuoc dung che tao cac loai kinh quang hoc đac biet, nhu:
Kinh hap thu tia hong ngoai.
Cac thau kinh cho camera va kinh thien van, do co chiet suat cao va đo tan sac thap.
Mot luong nho lanthan them vao thep se cai thien đo dat mong, kha nang chiu va cham va đo deo cua no.
Mot luong nho lanthan them vao sat ho tro cho viec san xuat gang cau.
Mot luong nho lanthan them vao molypden lam giam đo cung cua kim loai nay va giam đo nhay cam cua no đoi voi cac thay đoi ve nhiet đo.
Mot luong nho lanthan co trong nhieu san pham dung cho be boi đe loai bo cac muoi photphat nham loai bo tao.
Mischmetal, mot hop kim tu chay đuoc su dung lam đa lua trong cac bat lua, chua 25-45% lanthan.
Lanthan(III) oxide va lanthan hexaborua đuoc su dung trong cac ong chan khong nhu la cac vat lieu cho catot nong voi đo buc xa đien tu manh. Cac tinh the lanthan hexaborua (LaB6) đuoc su dung trong cac nguon buc xa nhiet đien tu co đo sang cao, tuoi tho dai cho cac kinh hien vi đien tu quet (SEM).
Trong cac đien cuc han ho quang wolfram khi (GTAW), đe thay the cho thori co tinh phong xa.
Cac hop kim xop hiđro co the chua lanthan. Chung co kha nang luu giu hiđro toi 400 lan the tich cua chinh chung theo mot quy trinh hut bam thuan nghich.
Lam chat xuc tac cho cracking dau mo.
Soi mang song cho cac loai đen mang song.
Vat lieu đanh bong đa va thuy tinh.
Xac đinh nien đai phong xa La-Ba cac loai đa va quang.
Cacbonat lanthan đuoc su dung trong y hoc nhu la tac nhan lien ket photphat đe đieu tri benh thua photphat. Xem chi tiet tai phan Vai tro sinh hoc.
Nitrat lanthan đuoc dung chu yeu trong cac loai thuy tinh đac biet, xu ly nuoc va chat xuc tac.
Xeri hoat hoa bang bromide lanthan la chat phat sang nhap nhay vo co gan đay co su ket hop cua nang suat phat sang cao va đo phan giai nang luong tot nhat.
Tuong tu nhu enzym peroxidaza cai ngua (HRP), lanthan đuoc dung nhu la chat do vet day dac đien tu trong sinh hoc phan tu.


Vai tro sinh hoc Lanthan khong co vai tro sinh hoc nao đa biet. Nguyen to nay khong đuoc hap thu bang đuong mieng va khi đuoc tiem vao thi viec loai bo no dien ra rat cham. Cacbonat lanthan đa đuoc chap thuan nhu la duoc pham (Fosrenol®, Shire Pharmaceuticals) đe hap thu photphat du thua trong cac truong hop suy than giai đoan cuoi. Mot vai chloride đat hiem, nhu chloride lanthan (LaCl3), đuoc biet la co kha nang chong đong mau.
Trong khi lanthan co mot so hieu ung duoc hoc đoi voi mot vai kenh ion va thu the, đac trung cua no đoi voi thu the GABA la duy nhat trong so cac ion hoa tri hai. Lanthan tac đong vao cung mot khu vuc đieu chinh tren GABAR, giong nhu kem - mot tac nhan đieu chinh khong gian va đo hoat đong am tinh. Nhung cac cation lanthan La3+ la tac nhan đieu chinh khong gian va đo hoat đong duong tinh tai cac thu the GABA bam sinh va tai to hop, lam tang thoi gian mo kenh va giam su nhay cam o phu nhom cau hinh phu thuoc kieu.


Pho bien Mac du lanthan thuoc ve nhom cac nguyen to hoa hoc goi la cac kim loai đat hiem, nhung no lai khong hiem. Lanthan co san voi luong tuong đoi lon (32 ppm trong lop vo Trai Đat). Cac loai "đat hiem" co ten goi nhu vay la do chung la hiem so voi cac loai đat "thong thuong" nhu đa voi hay magnesia, va do truoc đay nguoi ta chi biet đen mot it tram tich.
Monazit (Ce, La, Th, Nd, Y)PO4 va bastnasit (Ce, La, Y)CO3F la cac loai quang chu yeu trong đo chua lanthan, tinh theo ty le phan tram thi toi 25-38% trong ham luong cac nguyen to nhom Lanthan. Lanthan noi chung đuoc lam giau tu bastnasit chu khong phai monazit, trong cac be tinh loc quang quy mo thuong mai. Cho toi nam 1949, bastnasit van con la khoang vat hiem va vo danh, tham chi nguoi ta con khong du tinh xa ve no nhu la nguon thuong mai tiem nang đe san xuat cac nguyen to nhom lanthan. Trong nam đo, luong tram tich lon tai nui Pass, California (canh khu bao ton quoc gia Mojave) đa đuoc phat hien. Phat hien nay bao cho cac nha đia chat ve su ton tai cua mot lop moi cac tram tich đat hiem, cac đat hiem chua florocacbonat, ma sau nay nguoi ta tim thay o nhieu noi, nhu o chau Phi va Trung Quoc.
Xem them The loai:Khoang vat lanthanua


Đong vi Lanthan nguon goc tu nhien la hon hop cua mot đong vi on đinh (La139) va mot đong vi phong xa (La138), voi đong vi on đinh chiem nhieu nhat (99,91%). Ngoai ra, 38 đong vi phong xa khac cung đuoc neu đac trung voi on đinh nhat la La138 co chu ky ban ra 105×109 nam, va La137 (60.000 nam). Cac đong vi con lai co chu ky ban ra nho hon 24 gio, trong đo đa phan co chu ky ban ra duoi 1 phut. Nguyen to nay co 3 đong phan hat nhan.
Cac đong vi cua lanthan co nguyen tu luong nam trong khoang tu 117 (La117) toi 155 (La155).


Phong ngua Lanthan co đoc tinh tu thap toi vua phai va phai can than khi tiep xuc voi no. O đong vat, viec tiem dung dich chua lanthan se sinh ra benh tich luy đuong trong mau, huyet ap thap, thoai hoa la lach va bien đoi bat thuong o gan.


Tham khao "The Industrial Chemistry of the Lanthanons, Ytrium, Thorium and Uranium" cua R.J. Callow, Nha in Pergamon, 1967
"Chemistry of the Lanthanons" cua R.C. Vickery, Butterworths, 1953
"Nouveau Traite de Chimie Minerale, Quyen VII. Scandium, Ytrium, Elements des Terres Rares, Actinium", P. Pascal, Editor, Masson & Cie, 1959
"Extractive Metallurgy of Rare Earths" cua C.K. Gupta va N. Krishnamurthy, Nha xuat ban CRC, 2005


Chu thich Xem them Hop chat lanthan


Lien ket ngoai WebElements.com – Lantan
Phong thi nghiem quoc gia Los Alamos – Lantan Luu tru ngay 8 thang 12 nam 2010 tai Wayback Machine