Chinh sach mot con (tieng Trung: 一孩政策, binh am: yihai zhengce, Han-Viet: Nhat hai Chinh sach) la chinh sach kiem soat dan so, chinh sach quoc gia co ban cua nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, đuoc ap dung tu nam 1979 va bai bo vao nam 2016. Ten chinh thuc do Chinh phu Trung Quoc đat la "Chinh sach ke hoach hoa gia đinh". Ke tu khi ra đoi, chinh sach nay đa co nhieu thay đoi, mo rong dan so con đuoc phep sinh ra voi mot so đoi tuong. Chinh sach nay han che moi mot cap vo chong o thanh thi chi đuoc sinh mot con, nhung truong hop ngoai le ap dung đoi voi cac cap vo chong o nong thon co con gai đau long, cac dan toc thieu so va nhung cap vo chong la con mot. Chinh sach mot con khong ap dung voi đac khu hanh chinh Hong Kong va Macao, noi đuoc thiet lap chinh sach ke hoach gia đinh rieng.
Cuoi nam 2013, sau 35 nam thuc thi nghiem khac chinh sach mot con, do ty le sinh o Trung Quoc đa sut xuong kha thap (duoi 2 con moi phu nu), Uy ban Lap phap toi cao Trung Quoc tuyen bo noi long chinh sach nay, cho phep cac cap vo chong đuoc sinh con thu hai neu cha hoac me la con mot. Đen cuoi nam 2015, chinh sach nay bi bai bo.
Chinh phu Trung Quoc ghi nhan chinh sach nay đa gop phan vao su phat trien kinh te cua đat nuoc thong qua viec ngan chan đuoc 400 trieu ca sinh no, giu dan so Trung Quoc khong vuot qua muc 1,5 - 1,7 ty (la muc vuot qua kha nang san xuat cua nen nong nghiep Trung Quoc, tu đo gay ra bat on xa hoi, that nghiep va nan đoi). Đong thoi, chinh sach nay cung gop phan gia tang phuc loi, giao duc cho phu nu va tre em gai. Tuy vay, chinh sach nay bi phuong Tay chi trich vi ho cho đo la vi pham quyen tu do sinh san va gay nen mot so tac đong tieu cuc khac.


Tong quan Muc tieu ban đau cua chinh sach mot con la kinh te: lam giam nhu cau tai nguyen thien nhien, duy tri ty le lao đong on đinh, giam ty le that nghiep va giam lao đong thang du.
Chinh sach nay cho phep quy đinh ngoai le đe co the sinh con thu 2 (chang han nhu cac truong hop ma nguoi cha la mot thuong binh) hoac khi ca cha va me đeu la con mot. Cac gia đinh co đua con đau long bi khuyet tat ve the chat , benh tam than hoac khuyet tat tri tue cung đuoc phep sinh them con. O hau het cac tinh, cac gia đinh đuoc phep nop đon xin sinh con thu hai neu đua con đau long cua ho la con gai Theo mot uoc tinh, co it nhat 22 cach ma cha me co the đu đieu kien đuoc huong cac ngoai le vao cuoi thoi ky ton tai cua chinh sach mot con.
Nguoi phat ngon cua Uy ban Dan so va Ke hoach hoa gia đinh quoc gia cho biet khoang 35,9% dan so Trung Quoc nam trong pham vi cua chinh sach mot con, 52,9% đuoc phep sinh con thu hai neu đua con đau long la con gai, 11% co the sinh hai con hoac nhieu hon. 1,6% dan so – chu yeu la nguoi Tay Tang va mot so dan toc thieu so khac – khong bi gioi han nao ca
Ti le nam nu sinh ra trong nam 2005 đat 118,9:100, đieu nay đong nghia rang so be trai nhieu hon 20% so voi be gai. Su mat can bang nghiem trong nay la do tam ly muon sinh con trai, dan đen viec thuc hien cac phuong phap lua chon gioi tinh thai nhi. Su chenh lech nay co the gay ra cac van đe xa hoi nghiem trong trong hai hoac ba thap ky tiep theo. Theo cac thong ke dan so, so dan van tang tuy nhien ti le sinh co su suy giam manh.
Dan toc thieu so co su tang nhanh hon so voi nguoi Han, tu nam 1953 chiem 6,06% dan so, đen nam 1982 6.7% va 2010 la 8,49%. So sanh ket qua cuoc đieu tra dan so toan quoc lan thu nhat voi lan thu nam, nguoi Han tang 5,74%; trong khi đo dan toc thieu so tang 6,92% (hon 1,2 lan).


Lich su Nhung nam 1960, toc đo dan so Trung Quoc tang truong nhanh chong đay ap luc dan so len cao.
Đau nhung nam 1970, duoi tac đong cua cuoc Cach mang Van hoa, Trung Quoc ban hanh chinh sach hai con, khuyen khich sinh con thu hai sau khoang 4 nam va keu goi cuoi sinh muon hon.
Nam 1978, Đang Tieu Binh đe ra muc tieu: truoc nam 2000, dan so Trung Quoc khong đuoc vuot qua 1,2 ty nguoi.
Nam 1979, chinh sach mot con đuoc đua vao ap dung.
Nam 1982, chinh sach mot con đuoc đua vao Hien phap.
Nam 1984, cho phep cac cap vo chong o nong thon sinh con thu hai neu con thu nhat la con gai, cac cap vo chong dan toc thieu so đuoc phep sinh tu 3-4 con.
Nam 1997, cho phep cac cap vo chong song o thanh thi, co the co hai con neu ca hai vo chong đeu la con mot.
Nam 2000, quy đinh ve con thu tiep tuc đuoc noi long. Cac đieu kien pho bien bao gom: vo chong đeu la con mot, vo hoac chong la nguoi dan toc thieu so, vo chong tro ve tu nuoc ngoai, cac cap vo chong co con đau bi khuyet tat.
Tu nam 2002, cac cap vo chong muon co nhieu con phai chiu đong mot khoan tien phat co đinh. Nhung đen 1/9/2002, ap dung Luat dan so va Ke hoach hoa gia đinh, cong dan vi pham con phai tra them mot khoan goi la "phi bao tri xa hoi". Khoan phi nay do cac tinh, khu tu tri va thanh pho quy đinh, can cu tren thu nhap binh quan đau nguoi cua cu dan đo thi va nong thon cua đia phuong.
Tu nam 2014, cac cap vo chong o thanh thi đuoc phep co hai con neu mot trong hai vo chong la con mot.
Cuoi nam 2015, chinh sach bi bai bo. Luat moi đuoc chinh thuc ap dung tu ngay 1 thang 1 nam 2016.


Thuc thi Nhung cap vo chong vi pham chinh sach mot con phai đong mot phuc phat cao gap nhieu lan so voi thu nhap binh quan thong thuong cua ho. Nam 2000, chinh quyen Trung Quoc goi muc phat sinh con thu hai la "phi đong gop cho xa hoi" chu khong phai tien phat, chi phi nay nham trang trai nhung "thiet hai" cho xa hoi do đua con thu hai cua cac gia đinh gay ra. Rieng nam 2010, tong tien phat thu ve khoang 20 ti nhan dan te. Muc phat cho tung cap vo chong đuoc chinh quyen cac đia phuong tu đinh ra tinh theo thu nhap cua gia đinh vi pham va nhieu yeu to khac.
Neu gia đinh khong đong khoan phi nay, nhung đua con ngoai chinh sach se khong đuoc đang ky khai sinh, khong co ten trong ho khau, khong đuoc cap chung minh thu, khong đuoc huong he thong giao duc, suc khoe cua nha nuoc. Theo so lieu cua Cuc Thong ke quoc gia Trung Quoc nam 2011, co 13 trieu nguoi dan Trung Quoc khong co ho khau do cha me khong nop phat.
Ngoai ra, mot so bien phap khac cung đuoc thi hanh nhu đat vong tranh thai cho phu nu đa co mot con, triet san neu cap vo chong đa co hai con.
Trong nhung nam đau thap nien 1980, pha thai la mot phuong phap kiem soat sinh đe đuoc ua chuong boi nhung nguoi phu nu khong muon sinh con. Nam 1995, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (PRC) đa canh bao khong nen coi pha thai nhu mot bien phap ke hoach hoa gia đinh, neu can phai pha thai thi nguoi phu nu phai đuoc thuc hien thu thuat an toan do mot bac si co chuyen mon thuc hien. Mac du vay, nhieu nguoi van chon pha thai thay vi sinh con thu 2 vi khong muon đong tien phat.
Mot so nghe si noi tieng tung bi phat tien do sinh 2 con nhu:

Hac Hai Đong: cuu cau thu bong đa, bi phat 50.000 nhan dan te vi sinh con thu hai.
Ton Nam: ca si noi tieng o Trung Quoc, bi phat vi sinh con thu hai.
Truong Nghe Muu: đau nam 2014, Cuc Ke hoach hoa gia đinh huyen Tan Ho, thanh pho Vo Tich, tinh Giang To tuyen bo muc phat cho viec sinh đua con thu ba cua ong la 7,5 trieu nhan dan te, đuoc cho la can cu vao thu nhap cua vo chong đao dien Truong trong nhung nam truoc. Đay la muc phat cao nhat tu truoc đen nay.


Tac đong Chinh sach mot con đa to ra co hieu qua trong viec giam thieu toc đo gia tang dan so o Trung Quoc. Ty le sinh đe tong the o Trung Quoc tiep tuc giam tu 2,8 ca sinh tren mot phu nu vao nam 1979 xuong con 1,5 vao giua nhung nam 1990.  
Chinh sach mot con cung la mot yeu to thuc đay su gia tang nhanh chong trinh đo hoc van cao hon cua thanh nien Trung Quoc sinh sau nam 1980. Chinh sach nay cung đa gop phan lam giam ty le tu vong khi sinh no đoi voi ba me va tre em o Trung Quoc. Phu nu sinh it hon nen co them thoi gian, đieu kien kinh te đe đen kham tai benh vien, cac van phong ke hoach hoa gia đinh cung day cac lop hoc tien san đe nang cao kien thuc y khoa cho phu nu khi mang thai
Nghien cuu cho thay chinh sach sinh đe chat che hon đa thuc đay giao duc cao hon o phu nu  Truoc chinh sach mot con, chi khoang 30% phu nu theo hoc bac giao duc đai hoc, trong khi tu nam 1990 đen nam 1992, 50% sinh vien bac giao duc đai hoc la phu nu. Ty le phu nu hoc đai hoc cao hon co the la do khong co anh em trai, nen cac gia đinh phai đau tu vao đua con gai duy nhat cua ho. Mot so nghien cuu ket luan rang so nam đi hoc trung binh cua cac be gai đa tang nhieu nam nho chinh sach mot con.
Tuy nhien, chinh sach cung bi cho rang khong đu kha nang đe ngan can nhung nguoi co kha nang tai chinh. Ben canh đo la cac chi trich ve:

Gian tiep lam gia tang ty le nao pha thai va mat can bang gioi tinh do tap quan "trong nam khinh nu".
Lam giam luong dan so trong đo tuoi lao đong, lam gia tang toc đo gia hoa dan so trong tuong lai.
Gian tiep khien te nan bat coc, buon ban tre em gia tang đe ban cho nhung gia đinh hiem con.
Co su thien vi khi nguoi Tay Tang va mot vai dan toc thieu so khac khong phai thuc hien chinh sach nay (vi chinh phu Trung Quoc giai thich rang cac dan toc nay co dan so qua it nen can khuyen khich ho sinh đe)


Cac bien phap lach luat Đe lach luat nham sinh them con, mot so gia đinh chon cac giai phap nhu sau:

Sinh con o nuoc ngoai, lay quoc tich nuoc ngoai. Vi luat phap nuoc My quy đinh moi đua tre sinh ra tren đat My đeu la cong dan My, nen lua chon uu tien đe đen My (tu Trung Quoc) la đao Saipan thuoc Quan đao Bac Mariana, mot quoc gia le thuoc vao My nam o Tay Thai Binh Duong, noi cho phep du khach Trung Quoc nhap canh ma khong bi han che thi thuc. Hon đao đang trai qua su gia tang luong tre em Trung Quoc sinh no. Lua chon nay thuong đuoc nhung nguoi Trung Quoc tuong đoi giau co chon. Ngoai viec tranh ne chinh sach mot con, ho con co mong muon khac la con ho khi lon len co the roi khoi Trung Quoc đai luc hoac đua cha me chung đen My. Canada la mot lua chon kho khan hon vi quoc gia nay tu choi nhieu yeu cau thi thuc. Giai phap cua Trung Quoc cho van đe nay la that chat han che xuat canh voi phu nu mang thai.
Su dung dich vu mang thai ho. Pho bien la o My, noi viec mang thai ho hoan toan hop phap, sau đo nhap quoc tich My cho đua tre. Ngoai ra dich vu mang thai ho cung ton tai o mot so lanh tho lan can nhu: Đai Loan, Han Quoc,...
Sang Hong Kong sinh con. Theo quy đinh cua Đac khu, nhung đua tre sinh o Hong Kong đuoc thua nhan la cu dan vinh vien cua đac khu nay, đuoc huong tat ca cac quyen loi cua cu dan Hong Kong nhu giao duc, y te mien phi va mien thi thuc toi 135 quoc gia tren the gioi. Đieu nay khien luong phu nu đai luc sang Hong Kong sinh con ngay cang tang cao. Đen 2010, so tre do phu nu đai luc sinh chiem 45% luong tre em sinh ra tai Hong Kong, đay cac benh vien vao muc qua tai va tang cao chi phi sinh no. Tinh trang nay khien chinh quyen tu viec đe ra cac bien phap han che đen thay đoi Luat Co ban cua Hong Kong, khong cap quyen cu tru cho nhung tre em nay. Tu đau nam 2012, cac phu nu đai luc sinh con thu hai xong tro ve se bi chinh quyen đia phuong phat tien.
Vi khong ap dung xu ly đoi voi truong hop sinh mot luc nhieu con (sinh đoi, sinh ba,...), ngay cang co nhieu cap vo chong đang chuyen sang dung cac loai thuoc thai san đe tao ra song thai. Tuy khong co so lieu chinh xac, theo mot bao cao o Trung Quoc vao nam 2006, so luong cac cap song sinh đuoc sinh ra moi nam o Trung Quoc đa tang gap đoi. Thang 1 nam 2005, Bo Y te đa ban hanh cong van cam phu nu khoe manh su dung thuoc thai san, khi mua thuoc phai co đon cua bac si.


Xem them Chinh sach hai con
Ke hoach hoa gia đinh


Chu thich