Tran Hung Đao (chu Nho: 陳興道; 1226 – 1300) (ten that la Tran Quoc Tuan (chu Nho: 陳國峻), tuoc hieu Hung Đao đai vuong) la mot nha chinh tri, nha quan su, ton that hoang gia Đai Viet thoi ky nha Tran. Sau khi qua đoi dan gian đa suy ton ong thanh Đuc Thanh Tran (德聖陳) hay con goi la Cuu Thien Vu Đe (九天武帝). Ong đuoc biet đen trong lich su Viet Nam voi viec chi huy quan đoi đanh tan ba cuoc xam luoc cua quan Nguyen – Mong nam 1258, 1285 va nam 1287. Phan lon tai lieu nghien cuu lich su va ca dan gian thoi sau thuong dung ten goi van tat la "Tran Hung Đao" thay cho cach goi đay đu la "Hung Đao đai vuong Tran Quoc Tuan", von bao gom tuoc hieu đuoc sac phong cho ong. Ong la 1 trong 14 vi anh hung tieu bieu cua dan toc Viet Nam.
La con cua than vuong An Sinh Vuong Tran Lieu va la chau noi cua Tran Thai To, Tran Hung Đao co moi quan he mat thiet voi hoang toc ho Tran va vua Tran Nhan Tong goi ong bang bac. Nam 1257, ong đuoc vua Tran Thai Tong phong lam đai tuong chi huy cac luc luong o bien gioi đanh quan Mong Co xam luoc. Sau đo, ong lui ve thai ap o Van Kiep. Đen thang 10 am lich nam 1283, nha Nguyen (sau khi Mong Co thong nhat Trung Hoa) đe doa đanh Đai Viet lan hai, Hung Đao vuong đuoc Thuong hoang Tran Thanh Tong, va vua Tran Nhan Tong (lan luot la em ho va chau ho ong) phong lam Quoc cong tiet che, thong linh quan đoi ca nuoc. Tren cuong vi nay, nam 1285, ong lanh đao quan si chan đung đoi quan xam luoc do hoang tu thu chin Thoat Hoan. Sau nhung that bai ban đau, quan dan Viet duoi su lanh đao cua hai vua Tran, Thuong tuong Thai su Tran Quang Khai va Hung Đao vuong phan cong manh me, pha tan quan Nguyen trong cac tran Ham Tu, Chuong Duong, Truong Yen, Van Kiep,... đanh đuoi hoan toan quan Nguyen khoi bien gioi.
Nam 1288, quan Nguyen tro lai xam luoc Đai Viet lan thu ba. Khi tiep tuc đuoc phong Quoc cong tiet che; Hung Đao vuong khang đinh voi vua Tran Nhan Tong: "Nam nay đanh giac nhan". Ong đa ap dung thanh cong chien thuat cua Ngo Quyen, đanh bai hoan toan thuy quan nha Nguyen do cac tuong Phan Tiep va O Ma Nhi chi huy trong tran thuy chien tren song Bach Đang, buoc quan Nguyen lai phai rut ve nuoc. Thang 4 am lich nam 1289, Tran Nhan Tong chinh thuc gia phong ong lam "Đai vuong" du chuc quyen đung đau trieu đinh khi đo van thuoc ve Thuong tuong Thai su Chieu Minh Đai vuong Tran Quang Khai.
Sau đo, ong lui ve Van Kiep đen khi mat nam 1300. Truoc luc qua đoi, ong khuyen Tran Anh Tong: "Phai khoan thu suc dan đe lam ke sau re ben goc". Ngoai ra, ong con đe lai cac tac pham kinh đien nhu Hich tuong si, Binh thu yeu luoc va Van Kiep tong bi truyen thu đat nen mong cho nghe thuat quan su Viet Nam ke tu thoi Tran đen ngay nay.


Than the Tran Hung Đao ten that la Tran Quoc Tuan, con trai thu 3 cua Tran Lieu – anh ca cua Tran Thai Tong Tran Canh, do vay Tran Quoc Tuan goi Tran Thai Tong bang chu ruot. Cho đen nay van khong ro me ong la ai (co mot so gia thiet đo la Thien Đao quoc mau, huy la Nguyet, mot nguoi trong ton that ho Tran). Do chinh that khi truoc cua Tran Lieu la cong chua Thuan Thien tro thanh hoang hau cua Tran Thai Tong, nen Thien Đao quoc mau tro thanh ke phu nhan. Sau khi Tran Lieu mat (1251), theo "Tran trieu the pha hanh trang" thi ba Tran Thi Nguyet đa xuat gia lam ni su, hieu la Dieu Huong. Ong co nguoi me nuoi đong thoi la co ruot, Thuy Ba cong chua.
Tran Quoc Tuan sinh ra o thon Tuc Mac (phuong Loc Vuong, thanh pho Nam Đinh ngay nay), nhung nam sinh cua ong cho đen nay van khong ro rang. Co tai lieu cho rang la nam 1228, trong khi so khac cho rang la nam 1230, hay tham chi 1231, vi vay chung quy đeu thieu luan cu chac chan va đo tin cay. Nhung đieu đo cung cho thay khi ong sinh ra khong lau sau khi vuong trieu nha Tran đuoc thanh lap (nam 1225).
Đai Viet su ky toan thu mo ta ong la nguoi co dung mao khoi ngo, thong minh hon nguoi, nho đuoc nhung nguoi tai gioi đen giang day tu khi con rat nho ma ong som tro thanh nguoi đoc thong hieu rong, co tai van vo.


Bien đong gia đinh Nam 1237, gia đinh ong đa xay ra bien đong. Do vua Tran Thai Tong len ngoi va ket hon đa lau nhung chua co con noi doi, thai su Tran Thu Đo đang nam thuc quyen phu chinh ep cha ong la Tran Lieu phai nhuong vo la Thuan Thien cong chua (chi cua Ly Chieu Hoang) cho Tran Thai Tong vi ba đang mang thai voi Tran Lieu đuoc ba thang, đong thoi giang Ly hoang hau xuong lam cong chua.
Phan uat, Tran Lieu hop quan chong lai nhung the co khong lam gi đuoc, phai xin đau hang. Vua Thai Tong vi thuong anh nen xin voi Tran Thu Đo tha toi cho Tran Lieu, nhung quan linh đeu bi giet. Mang long ham huc, Tran Lieu tim nguoi tai nghe đe day van, vo cho Tran Quoc Tuan.
Khi 19 tuoi, Tran Quoc Tuan đem long yeu cong chua Thien Thanh (khong biet ro goc tich cua ba, nhung cac nha nghien cuu phan lon đeu đong tinh voi quan điem ba la con gai truong cua Tran Thai Tong tuc la em ho cua ong). Đau nam 1251, Tran Thai Tong muon ga cong chua cho Trung Thanh vuong (khuyet danh), nen đa cho cong chua đen o trong dinh Nhan Đao vuong (cha cua Trung Thanh vuong, cung khong ro ten). Ngay ram thang gieng, Tran Thai Tong mo hoi lon, y muon cho cong chua lam le ket toc voi Trung Thanh vuong. Ban than Tran Quoc Tuan muon lay cong chua, nhung khong lam the nao đuoc, moi nhan ban đem len vao khue phong cua cong chua roi co quan he voi nang.
Me nuoi Tran Quoc Tuan la Thuy Ba cong chua biet chuyen, so ong bi hai trong phu, lien chay đen cung đien cao cap, xin Tran Thai Tong cuu Quoc Tuan. Vua hoi viec gi, Thuy Ba tra loi: "Quoc Tuan ngong cuong, đem len vao cho Thien Thanh, Nhan Đao bat giu roi, e se bi hai, xin be ha ru long thuong, sai nguoi đen cuu". Tran Thai Tong voi sai nguoi đen dinh Nhan Đao vuong, vao cho Thien Thanh, thi thay Tran Quoc Tuan đa o đay. Hom sau, Thuy Ba cong chua dang 10 mam vang đen cho Tran Thai Tong xin le cuoi Thien Thanh cong chua cho Tran Quoc Tuan. Thai Tong bat đac di phai ga cong chua cho ong va lay 2000 khoanh ruong o phu Ung Thien đe boi hoan sinh vat cho Trung Thanh vuong.
Thang 4 nam đo, Tran Lieu om nang. Luc sap mat, Tran Lieu cam tay Tran Quoc Tuan, tran troi: "Con khong vi cha lay đuoc thien ha, thi cha chet duoi suoi vang cung khong yen long đuoc". Tran Quoc Tuan ghi đe trong long, nhung khong cho la phai.


Su nghiep = Ba lan chong quan Mong – Nguyen =


 Lan thu nhat (1258)  Tran Hung Đao tro thanh vo quan nha Tran luc nao khong ro, chi biet vao thang Chin (am lich) nam Đinh Ty (1257), ong đuoc giao trach nhiem phong thu bien gioi truoc thoi điem quan Mong Co xam luoc vao thang 12 nam 1257. Sach Đai Viet su ky toan thu chep: "Thang 9 (1257), (vua Tran Thai Tong) xuong chieu, lenh cho ta huu tuong quan đem quan thuy bo ra ngan giu bien gioi (phia Bac) theo su tiet che cua Quoc Tuan".
Tuy nhien, cac su lieu cua ca hai nuoc nhu Đai Viet su ky toan thu, Nguyen su, An Nam chi luoc đeu khong đe cap chi tiet ve vai tro cua Hung Đao vuong trong cac tran đanh lon cua cuoc chien. Cac ngay 12-13 thang 12 am lich nam 1257 (tuc 17-18 thang 1 nam 1258), quan Mong Co do đai tuong Ngot Luong Hop Thai (Uriyangkhadai) chi huy đanh bai quan Đai Viet do vua Tran Thai Tong đich than chi huy tai 2 tran Binh Le Nguyen va Phu Lo, buoc nha vua roi bo kinh thanh Thang Long, lui ve giu song Thien Mac. Quan Mong Co tien vao Thang Long nhung lam vao tinh canh thieu luong thuc tram trong, phai chia quan đi cuop pha cac lang mac xung quanh kinh thanh va vap phai su khang cu quyet liet cua quan dan đia phuong, khien cho quan luc Mong Co reu ra, bi co lap hoan toan tai Thang Long, đanh mat the chu đong truoc quan Tran.
Tan dung loi the nay, ngay 24 thang 12 am lich nam 1257 (tuc la 28 thang 1 nam 1258), thai su Tran Thu Đo va thuong tuong quan Le Phu Tran ho gia vua Tran Thai Tong cung thai tu 18 tuoi Tran Hoang ngu lau thuyen tien quan đen Đong Bo Đau, đanh tan quan Mong Co, giai phong Thang Long. Chien tranh ket thuc, vua Thai Tong nhuong ngoi cho thai tu Hoang, tuc vua Tran Thanh Tong. Vua Thanh Tong phong cho em la Tran Quang Khai chuc Thai uy, Đai vuong. Tran Quoc Tuan van giu nguyen tuoc cu va tro ve thai ap o Van Kiep. Sach Đai Viet su ky toan thu chep: "Theo quy che nha Tran, cac vuong hau đeu o phu đe noi huong ap cua minh, khi chau hau thi đen kinh đo, xong viec lai ve phu đe. Nhu Quoc Tuan o Van Kiep, Thu Đo o Quac Huong, Quoc Chan o Chi Linh đeu the ca".


 Lan thu hai (1285)  Nam 1279, đe quoc Mong Co tieu diet nha Nam Tong, lap ra nha Nguyen, tro thanh moi đe doa tiem tang cho nuoc Đai Viet o phia bac. Trieu đinh nha Tran đa đe phong, chuan bi khang cu. Vua Tran Thanh Tong sai Tran Quoc Tuan mo truong day vo nham đao tao con em hoang toc va nhung nguoi tai gioi trong nuoc. Ong thuong đi khap cac lo, kiem soat cac giang vo đuong đia phuong, thu dung nhieu nhan tai hao kiet nhu Yet Kieu, Da Tuong, Pham Ngu Lao, Nguyen Che Nghia, Đo Hanh,...
Đau nam 1277, Tran Thanh Tong than chinh thao phat cac bo toc thieu so o đong Nam Ba La (nay thuoc tinh Quang Binh). Tran Quang Khai đi theo ho gia. Ghe Te tuong bo khong, vua luc co su phuong Bac đen. Thuong hoang Tran Thai Tong goi Tran Quoc Tuan toi, to y đinh lay ong lam Tu đo đe tiep su phuong Bac. Tran Quoc Tuan tra loi:

"Viec tiep su gia, than khong dam tu choi, con nhu phong than lam Tu đo thi than khong dam vang chieu. Huong chi Quan gia đi đanh giac xa, Quang Khai theo hau ma be ha lai tu y phong chuc, thi tinh nghia tren duoi, e co cho chua on, se khong lam vui long Quan gia va Quang Khai. Đoi khi xa gia tro ve, se xin vang menh cung chua muon".
Khi Thanh Tong tro ve, viec ay lai bo đay, vi hai nguoi von khong ua nhau.
Sau đo, Tran Quoc Tuan chu đong gat bo hiem khich voi Tran Quang Khai vi viec nuoc. Mot hom, Tran Hung Đao tu Van Kiep toi, Tran Quang Khai xuong thuyen choi suot ngay moi tro ve. Tran Quang Khai von so tam goi, Tran Hung Đao thi thich tam thom, tung đua bao Tran Quang Khai: "Minh may cau ban, xin tam gium", roi coi ao Tran Quang Khai ra, dung nuoc thom tam cho ong va noi: "Hom nay đuoc tam cho Thuong tuong". Tran Quang Khai cung noi: "Hom nay đuoc Quoc cong tam rua cho". Tu đo, tinh nghia qua lai giua hai ong ngay cang tot.
Đau nam 1281, hoang đe nha Nguyen la Hot Tat Liet sai Sai Thung đem ngan quan ho tong nhom Tran Di Ai ve nuoc. Sach Đai Viet su ky toan thu chep: "Sai Thung ngao man vo le, cuoi ngua đi thang vao cua Duong Minh. Quan si Thien Truong ngan lai, Thung dung roi ngua quat ho bi thuong o đau... Vua (Tran Nhan Tong) sai Tran Quang Khai đen su quan khoan tiep. Thung nam khenh khong ra, Quang Khai vao han trong phong, han cung khong day tiep. Hung Đao Vuong Quoc Tuan nghe thay the, tau xin đen su quan xem Thung lam gi. Luc ay Quoc Tuan đa got toc, mac ao vai. Đen su quan, ong đi thang vao trong phong. Thung đung day vai chao moi ngoi. Moi nguoi đeu kinh ngac, co biet đau got toc, mac ao vai la hinh dang nha su phuong Bac. Ong ngoi xuong pha tra, cung uong voi han. Nguoi hau cua Thung cam mui ten đung sau Quoc Tuan, choc vao đau đen chay mau, nhung sac mat Quoc Tuan van khong he thay đoi. Khi tro ve, Thung ra cua tien ong..."
Nam 1282, nha Nguyen sai Toa Đo mang quan vuot bien đanh Chiem Thanh o phia nam Đai Viet. Chien tranh giua Đai Viet voi nha Nguyen đen gan. Thang Muoi (am lich) nam 1283, đe chuan bi khang chien lan hai, Tran Hung Đao đuoc thuong hoang Tran Thanh Tong, vua Tran Nhan Tong phong lam Quoc cong tiet che thong linh chu quan. Ong chon cac quan hieu tai gioi, cho chia nhau chi huy cac đon vi quan đoi. Thang Tam (am lich) nam sau (1284), ong cho duyet quan o ben Đong Bo Đau (gan doc Hang Than, Ha Noi ngay nay), đoc bai "Hich tuong si" noi tieng, roi chia quan đong giu Binh Than va cac noi hiem yeu khac.
Thang 7 am lich nam 1284, nha Nguyen sai Van Nam vuong Thoat Hoan, A Ly Hai Nha tap trung 50 van quan o hanh tinh Ho Quang, du đinh sang nam xam luoc Đai Viet. Thang 11 am lich nam 1284, vua Tran Nhan Tong sai Tran Phu đi su sang hanh tinh Ho Quang xin hoan binh. Khi tro ve, Tran Phu bao tin Hot Tat Liet lay danh nghia muon đuong đanh Chiem Thanh, mang đai quan tien vao đat Viet. Đau nam 1285, quan Nguyen o at hop cong tu 2 phia, Thoat Hoan vuot bien gioi phia bac cua Đai Viet, con Toa Đo đanh len phia bac, up hiep vung Thanh Hoa-Nghe An. Hung Đao vuong đoc quan đanh chan o bien gioi nhung that bai, nhung the bat loi hon nen rut quan ve Van Kiep. Theo Đai Viet su ky toan thu, Tran Quoc Tuan nho co nguoi gia no trung thanh la Yet Kieu kien quyet giu thuyen đoi chu tuong, đa rut lui an toan. Su chep rang:

"Truoc đay, Hung Đao Vuong co nguoi no la Da Tuong va Yet Kieu, đoi xu rat hau. Khi quan Nguyen toi, Yet Kieu giu thuyen o Bai Tan, Da Tuong thi đi theo. Đen luc quan quan thu tran, thuy quan tan ca. [Hung Đao] Vuong đinh rut theo loi chan nui. Da Tuong noi:
"Yet Kieu chua thay Đai Vuong thi nhat đinh khong doi thuyen".
Vuong đen Bai Tan, chi co thuyen Yet Kieu van con o đo. Vuong mung lam, noi:
"Chim hong hoc muon bay cao phai nho o sau tru canh. Neu khong co sau chiec tru canh ay thi cung chim thuong thoi".
Noi xong cho cheo thuyen đi, Ky binh giac đuoi theo khong kip. Vuong đen Van Kiep, chia quan đon giu o Bac Giang."
Thuy quan Nguyen do O Ma Nhi chi huy tan cong vao Van Kiep, quan Nguyen vay quan cua Tran Quoc Tuan. Mot tran thuy chien lon giua 2 ben đa dien ra. Vua Tran đa đem quan đen tro chien cho Tran Quoc Tuan. O Ma Nhi đa khong ngan noi quan Đai Viet nen rut lui. Toan bo quan Đai Viet rut khoi Van Kiep, Pha Lai, Binh Than ve dan tran ben bo song Hong gan thanh Thang Long. Quan Nguyen tien theo đuong bo ve Thang Long. Đe bao toan luc luong va thuc hien ke "thanh da" (vuon khong nha trong), Tran Hung Đao ra lenh rut quan.
Quan xam luoc vao Thang Long roi dan quan đuoi theo vua Tran xuong phu Thien Truong (vung Nam Đinh). Trong tinh canh nguy khon, thuong hoang Thanh Tong lo ngai, vo hoi Hung Đao vuong xem co nen hang khong. Ong khang khai tra loi "Be ha chem đau toi roi hay hang".
Sau tran quan Đai Viet phan cong quan Nguyen khong thanh va viec mat tran Thanh-Nghe bi tan vo (do su phan boi cua Tran Kien), đai quan Viet lam vao the bi ep tu 2 mat Bac-Nam. Tran Hung Đao đua thuong hoang Thanh Tong va vua Nhan Tong rut ve vung bo bien thuoc đia phan Quang Ninh va Hai Phong ngay nay, la noi ma quan Nguyen chua vuon toi. Trong hanh trinh rut lui, quan Đai Viet bi quan Nguyen đuoi gap. Truoc the quan Nguyen Mong buc bach, ong đua hai vua Tran ngam đi chiec thuyen nho đen Tam Tri nguyen (song Ba Che, thuoc tinh Quang Ninh ngay nay), roi sai nguoi đua thuyen ngu ra Ngoc Son tranh đich. Luc ay, xa gia nha vua đang phieu giat, lai con moi hiem cu cua Tran Lieu, nen co nhieu nguoi nghi ngai. Tran Quoc Tuan theo vua, tay cam chiec gay co bit sat nhon. Moi nguoi đeu guom mat nhin. Tran Quoc Tuan lien rut đau sat nhon vut đi, chi chong gay khong ma đi, boi vay hai vua Tran va moi nguoi khoi nghi ngai.
Khi thay đao quan cua Toa Đo đa roi Thanh Hoa tien len đong o Truong Yen (Ninh Binh), ngay 7 thang 4 nam 1285, Tran Hung Đao lai đua 2 vua Tran cung đai quan vuot bien vao Thanh Hoa, thoat khoi the bi kim kep cua đoi phuong. Hang loat tong that nha Tran ra hang quan Nguyen nhu hoang tu Tran Ich Tac, cac hoang than Tran Long, Tran Kien.
Thang 5 (duong lich) nam ay (1285), ong vach ke hoach tong phan cong. Chi sau mot thang chien đau quyet liet voi quan Nguyen, cac canh quan Đai Viet do Tran Hung Đao cung Chieu Minh Đai vuong Tran Quang Khai, Chieu Van vuong Tran Nhat Duat chi huy gianh thang loi o Ham Tu, Chuong Duong, Tay Ket, Van Kiep,... quan dan Đai Viet đa tien vao Thang Long, Thoat Hoan bo chay. Tran Hung Đao va anh la Hung Ninh vuong Tran Quoc Tung dan hon 2 van quan tan cong quan Nguyen o bo bac song Hong. Quan Nguyen đai bai rut chay ve phia Bac. Quan Đai Viet do con Tran Hung Đao la Tran Quoc Hien (cong tu Nghien) chi huy truy kich đen tan bien gioi, quan Nguyen phai giau Thoat Hoan trong ong đong ma chay. Trong cuoc chien nay, quan Đai Viet giet đuoc tuong Nguyen la Toa Đo va Ly Hang.


 Lan thu ba (cuoi nam 1287)  Thang 3 am lich nam 1286, hoang đe nha Nguyen la Hot Tat Liet sai Thuong thu tinh Ao Lo Xich (Auruyvci), Binh chuong su O Ma Nhi (Omar) huy đong 50 van quan, roi sai hanh tinh Ho Quang đong 300 thuyen chien, đinh đen thang 8 hoi quan o Kham Chau, Liem Chau. Hot Tat Liet con sai quan ba hanh tinh Giang Chiet, Ho Quang, Giang Tay chuan bi đanh Đai Viet, muon danh nghia đua phan than nha Tran la Tran Ich Tac ve lam An Nam Quoc vuong. Thang 6 am lich, vua Tran Nhan Tong xuong chieu cho vuong hau, ton that chieu mo binh si. Nha vua hoi Hung Đao vuong:

"The giac nam nay the nao?".

Tran Quoc Tuan tra loi:

Vua Tran Nhan Tong cu Hung Đao vuong thong linh vuong hau luyen tap binh si, sua sang khi gioi, đong thuyen chien. Thang 2 am lich nam 1287, nha Nguyen đieu đong quan Mong Co, quan Han Nam (nguoi Han o mien Nam Trung Quoc), quan 3 hanh tinh Giang Hoai, Giang Tay, Ho Quang, quan Van Nam, quan nguoi Le o 4 chau ngoai bien, chia lam nhieu canh tran vao Đai Viet. Van ho Truong Van Ho dan quan thuy cho 70 van thach luong theo sau. Hot Tat Liet con lap Chinh Giao Chi hanh thuong thu tinh do Binh chuong su Ao Lo Xich, cac Tham tri chinh su O Ma Nhi, Phan Tiep đung đau; co quan nay phai chiu su sai khien cua Thoat Hoan. Cac quan Đai Viet xin bat trang đinh sung quan đe quan đoi đong hon, nhung Hung Đao Vuong khong đong y:

Ngay 14 thang 11 am lich 1287, Trinh Xien bao tin canh quan Van Nam cua Nguyen đanh ai Phu Luong. Tran Nhan Tong hoi Hung Đao vuong: "Nam nay đanh giac the nao?". Ong van qua quyet: "Nam nay đanh giac nhan". Lan nay biet nha Tran đa phong bi o Thanh - Nghe, Thoat Hoan tien thang vao tu phia bac va đong bac. Sau nhung cuoc đung đo bat loi o bien gioi, quan Đai Viet rut lui. Khac voi lan truoc, Tran Hung Đao khong bo kinh đo ma to chuc phong thu ngay tai Thang Long. Thang 2 nam 1288, quan Nguyen cong thanh, quan Đai Viet nap trong thanh ban ten ra. Tran Quoc Tuan sai Tran Cao vai lan đen trai Thoat Hoan xin giang hoa, nhung ban đem thuong keo ra tung toan nho đanh len vao trai quan Nguyen, đot pha luong thuc roi rut lui. Thoat Hoan đieu quan ra ngoai truy kich, nhung quan Đai Viet thuong an nap kho phat hien ra. Quan Nguyen bao vay tan cong vai lan khong co ket qua, cuoi cung phai rut lui.
Trong khi đo, đoan thuyen luong cua Truong Van Ho bi Nhan Hue vuong Tran Khanh Du chan đanh va tieu diet o Van Đon. Thoat Hoan rut khoi Thang Long ve hanh dinh o Van Kiep. Do bi thieu luong va benh dich, Thoat Hoan buoc phai rut lui, mot nga cua thuy quan do O Ma Nhi va Phan Tiep chi huy, mot nga cua bo binh do Thoat Hoan chi huy. Tran Hung Đao bo tri luc luong mai phuc o cua song Bach Đang, truc tiep tieu diet toan bo binh thuyen cua O Ma Nhi vao thang Tu (am lich) nam Mau Ty (1288), bat song O Ma Nhi, Phan Tiep va Tich Le Co. Thoat Hoan dan quan bo thao chay theo đuong Lang Son, doc đuong bi quan Viet đon đanh khien "quan si muoi phan, ton hai mat 5, 8 phan".


 Tran Bach Đang (1288)  Đay la tran đanh noi bat nhat trong cuoc khang chien chong quan Nguyen - Mong lan thu ba, mang tinh chat khang đinh cung la lan cuoi cung quan Nguyen - Mong xam luoc Đai Viet.
Thuy quan Nguyen von khong biet ve chu trinh thuy trieu cua song. Truoc ngay dien ra tran đanh quyet đinh nay, ong đa đoan tuyen đuong thao chay cua đich va nhanh chong cho quan cam coc go vot nhon o đay song, tao thanh the tran coc ngam đoc đao giong nhu thoi cac bac danh tuong thoi truoc nhu Ngo Quyen, Le Hoan. Khi O Ma Nhi cho quan vao song, nuoc con len cao che het coc go, Hung Đao vuong cu cac tau nho ra đanh roi gia vo thua chay. Quan Đai Viet vua rut lui, vua đanh tra. Khi nuoc xuong, toan bo thuy quan Nguyen bi mac ket. Ngay lap tuc, Hung Đao vuong sai tuong Nguyen Khoai dan quan Thanh duc pha tan quan Nguyen. Thuong hoang Thanh Tong va vua Nhan Tong đua đai quan tiep chien, quan Nguyen tu thuong vo so, theo Đai Viet Su ky Toan thu: "nuoc song do vay đo ngau ca". Cuoi cung, 400 thuyen quan Nguyen bi đot chay het. Noi Minh tu Đo Hanh bat 2 tuong O Ma Nhi va Tich Le Co Ngoc dang len vua Tran.


= Lui ve Van Kiep (1289) =
Do đa co nhung cong lao to lon tren con đuong bao ve to quoc, gin giu đoc lap, Vua đa trao cho Hung Đao vuong vi tri toi cao toan quyen chi huy quan đoi Đai Viet, đong thoi đac cach cho ong quyen phong tuoc hieu cho bat ky ai ma ong muon. Nhung trong suot cuoc đoi, ong khong he su dung đac quyen nay.
Thang Tu (am lich) nam Ky Suu (1289), luan cong ba lan đanh đuoi quan Nguyen Mong, Tran Hung Đao đuoc phong tuoc Hung Đao đai vuong. Sau đo, ong lui ve o Van Kiep, la noi ong đuoc phong ap (nay thuoc xa Hung Đao, thanh pho Chi Linh, tinh Hai Duong). Nhan dan luc bay gio kinh trong ong, lap đen tho song ong o Van Kiep. Tai đen co bai van bia cua vua Tran Thanh Tong, vi ong voi Thuong phu (tuc Khuong Tu Nha).


Qua đoi Thang Sau (am lich) nam Canh Ty (1300), Tran Hung Đao om nang. Vua Tran Anh Tong ngu toi nha tham, hoi rang: "Neu co đieu chang may ma giac phuong Bac lai sang xam luoc thi ke sach nhu the nao?". Ong tra loi: "Ngay xua Trieu Vu Đe (tuc Trieu Đa) dung nuoc, vua nha Han cho quan đanh, nhan dan lam ke thanh da (vuon khong nha trong), đai quan ra Kham Chau, Liem Chau đanh vao Truong Sa, Ho Nam, con đoan binh thi đanh up phia sau. Đo la mot thoi. Đoi nha Đinh, nha Tien Le dung nguoi tai gioi, đat phuong nam moi manh ma phuong bac thi met moi suy yeu, tren duoi mot da, long dan khong lia, xay thanh Binh Lo ma pha đuoc quan Tong. Đo lai la mot thoi. Vua nha Ly mo nen, nha Tong xam pham đia gioi, dung Ly Thuong Kiet đanh Kham, Liem, đen tan Mai Linh la vi co the. Vua roi Toa Đo, O Ma Nhi bon mat bao vay. Vi vua toi đong tam, anh em hoa muc, ca nuoc gop suc, giac phai bi bat. Đo la troi xui nen vay. Đai khai, no cay truong tran, ta dua vao đoan binh. Dung đoan binh che truong tran la su thuong cua binh phap. Neu chi thay quan no keo đen nhu lua, nhu gio thi the de che ngu. Neu no tien cham nhu cac tam an, khong cau thang chong, thi phai chon dung tuong gioi, xem xet quyen bien, nhu đanh co vay, tuy thoi tao the, co đuoc đoi quan mot long nhu cha con thi moi dung đuoc. Va lai, khoan thu suc dan đe lam ke sau re ben goc, đo la thuong sach giu nuoc vay".
Chua mai khong khoi benh, ong mat vi tuoi gia vao ngay 20 thang Tam am lich nam ay (3 thang 10 nam 1300).
Khi sap mat, Tran Quoc Tuan dan cac con rang: "Ta chet thi phai hoa tang, lay vat tron đung xuong, bi mat chon trong vuon An Lac, roi san đat va trong cay nhu cu, đe nguoi đoi khong biet cho nao, lai phai lam sao cho mau muc".
Nghe tin Tran Hung Đao vuong mat, trieu đinh Đai Viet phong tang ong la "Thai su Thuong Phu Thuong Quoc cong Nhan Vu Hung Đao Đai Vuong". Ong đuoc nhan dan ca nuoc ton vinh la "Đuc Thanh Tran" va lap đen tho o nhieu noi, song noi tieng hon ca la khu di tich Đen Kiep Bac noi tho phung ong thuoc đia phan hai thon Duoc Son va Van Kiep, xa Hung Đao, thanh pho Chi Linh, tinh Hai Duong.


Nhan cach, pham chat = Gat bo hiem khich rieng =

Nam Đinh Dau (1237), Thai su Tran Thu Đo ep Tran Lieu (cha Tran Hung Đao) phai nhuong vo la Thuan Thien Cong chua (chi cua Ly Chieu Hoang) cho em ruot la vua Tran Thai Tong (Tran Canh) du ba nay đa co thai voi Tran Lieu đuoc ba thang, đong giang Ly Chieu Hoang (đang la Hoang hau) xuong lam Cong chua. Phan uat, Tran Lieu hop quan lam loan. Tran Thai Tong chan nan bo đi len Yen Tu. Sau Tran Lieu biet khong lam gi đuoc phai đong gia lam nguoi đanh ca tron len thuyen vua Tran Thai Tong xin tha toi. Tran Thu Đo biet đuoc, cam guom đen đinh giet Tran Lieu nhung Thai Tong lay than minh che cho Tran Lieu. Tran Lieu đuoc tha toi nhung quan linh theo ong đeu bi giet. Mang long ham huc, Tran Lieu tim khap nhung nguoi tai nghe đe day Tran Quoc Tuan (tuc Tran Hung Đao). Luc sap mat, ong cam tay Quoc Tuan, tran troi rang: "Con khong vi cha lay đuoc thien ha, thi cha chet duoi suoi vang cung khong nham mat đuoc". Quoc Tuan ghi đe trong long, nhung khong cho la phai. Đen khi van nuoc lung lay, quyen quan quyen nuoc đeu do o minh, Tran Quoc Tuan đem loi cha tran troi đe do y hai thuoc tuong than tin la Da Tuong va Yet Kieu. Hai nguoi thuoc ha ay can rang: "Lam ke ay tuy đuoc phu quy mot thoi nhung đe lai tieng xau ngan nam. Nay Đai Vuong ha chang đu phu va quy hay sao? Chung toi the xin chet gia lam gia no, chu khong muon lam quan ma khong co trung hieu"...Tran Quoc Tuan cam phuc đen khoc, khen ngoi hai nguoi.
Du cha ong co hiem khich lon voi nha Tran Thai Tong, Tran Hung Đao luon đat viec nuoc len tren, mot long trung thanh, het long pho ta cac vua Tran đanh ngoai xam cuu nuoc. Đoi voi loi dan cua Tran Lieu truoc khi mat, Tran Quoc Tuan tung vo hoi cac con. Ong hoi Hung Vu vuong Tran Quoc Nghien: "Nguoi xua co ca thien ha đe truyen cho con chau, con nghi the nao? Hung Vu vuong thua: "Dau khac ho cung khong nen, huong chi la cung mot ho!". Tran Quoc Tuan ngam cho la phai. Lai mot hom ong đem chuyen ay hoi nguoi con thu la Hung Nhuong vuong Tran Quoc Tang. Quoc Tang tien len thua: "Tong Thai To von la mot ong lao lam ruong, đa thua co day van nen co đuoc thien ha". Tran Quoc Tuan rut guom ke toi: "Ten loan than la tu đua con bat hieu ma ra" va đinh giet Quoc Tang, Hung Vu vuong voi chay toi khoc loc xin chiu toi thay, Tran Quoc Tuan moi tha. Sau đo, ong dan Hung Vu vuong: "Sau khi ta chet, đay nap quan tai đa roi moi cho Quoc Tang vao vieng".
Hung Vu vuong Nghien đuoc lay Cong chua Thien Thuy, the nhung tuong Tran Khanh Du lai thong dam voi Thien Thuy, khien nha vua phai xuong chieu trach phat va đuoi Khanh Du ve Chi Linh vi "so phat y Quoc Tuan". Tuy nhien khi quan Nguyen Mong sang xam luoc Đai Viet lan thu 3, Tran Hung Đao đa gat bo hiem rieng, tin cay "giao het cong viec bien thuy cho pho tuong Van Đon la Nhan Hue vuong Tran Khanh Du" khi ong nay đuoc phuc chuc. Ngoai ra, khi soan xong Van Kiep tong bi truyen thu, thi Tran Khanh Du cung la nguoi đuoc ong chon đe viet bai Tua cho sach.


= Kheo tien cu nguoi tai gioi, kinh can giu tiet lam toi =
 

Tran Hung Đao kheo tien cu nguoi tai gioi cho đat nuoc, nhu Da Tuong, Yet Kieu la gia than cua ong, co du cong dep O Ma Nhi, Toa Đo. Cac nguoi noi tieng khac nhu Pham Ngu Lao, Tran Thi Kien, Truong Han Sieu, Pham Lam, Trinh Du, Ngo Si Thuong, Nguyen The Truc von la mon khach cua ong, đeu noi tieng thoi đo ve van chuong va chinh su.
Vi co cong lao lon nen nha vua gia phong ong la Thuong quoc cong, cho phep ong đuoc quyen phong tuoc cho nguoi khac, tu minh tu tro xuong, chi co tuoc hau thi phong truoc roi tau sau. Nhung Tran Hung Đao chua bao gio phong tuoc cho mot nguoi nao. Khi quan Nguyen vao xam chiem nuoc Viet, ong lenh cho nha giau bo thoc ra cap luong quan, ma cung chi cho ho lam lang tuong gia chu khong cho ho tuoc lang thuc, ong rat kinh can giu tiet lo toi.


Tac pham Du chu ty tuong hich van (Bai van hich hieu du cac ty tuong, quen goi la Hich tuong si).
Binh gia dieu ly yeu luoc (Tom luoc cho cot yeu trong nguyen ly ky dieu cua nha binh, con goi la Binh thu yeu luoc)
Van Kiep tong bi truyen thu (Sach bi truyen cua tong phai Van Kiep) nhung van ban đa that lac, chi con lai bai Tua cua tuong Tran Khanh Du đe o đau sach, đuoc Đai Viet su ky toan thu (quyen VI) ghi lai.


Nhung đong gop lon Duoi su lanh đao cua cac vua Tran va Hung Đao vuong, quan đoi Đai Viet đa vuot qua nhieu gian nan, chi voi so đoi quan it thien chien, yeu hon so voi đoi phuong lai ba lan đanh tan hang van quan Mong Nguyen hung manh, gianh thang loi ma "tieng vang đen phuong Bac, khien chung thuong goi ong la An Nam Hung Đao Vuong ma khong dam goi thang ten". Chien luoc cua ong đa gop phan rat lon đen thang loi nay nen chien cong vi đai nay thuong gan lien voi ten tuoi cua ong. Cong lao to lon nay đa đua ong len hang "thien tai quan su co tam chien luoc, va la mot anh hung dan toc bac nhat cua nha Tran" , mot bac thay ve chien luoc thuc su. Chien thang cua ong va quan dan nuoc Viet đa gop phan đanh dau cham het thoi ky đinh cao cua quan Nguyen - Mong trong lich su.
La mot nguoi co tai dung nguoi, dung binh thao luoc, ong tien cu nguoi tai gioi giup nuoc, nhu Da Tuong, Yet Kieu la gia than cua ong đa co cong đanh dep O Ma Nhi, Toa Đo. Cac nguoi noi tieng khac nhu Pham Ngu Lao,Tran Thi Kien, Truong Han Sieu, Pham Lam, Trinh Du, Ngo Si Thuong, Nguyen The Truc von la mon khach cua ong, đeu noi tieng ve van chuong va chinh su, boi vi ong co tai muu luoc, anh hung, lai mot long giu gin nguoi trung nghia nen đa giu đuoc nhung nhan tai chung quanh ong. Vi du nhu khi vua Tran Thanh Tong vo bao voi Tran Quoc Tuan rang: "The giac nhu vay, ta phai hang thoi". Tran Quoc Tuan tra loi: "Be ha chem đau toi truoc roi hay hang giac". Nhan dan Viet Nam vo cung kinh trong ong va ton ong la vi anh hung dan toc co cong trang lon vao hang bac nhat đoi voi to quoc va la tam guong uy vu sang ngoi cho nhieu the he mai sau.
La mot Tiet che đay tai nang, khi "dung binh biet đoi thoi, biet thua the tien thoai". Ong noi tieng voi chien luoc "tan cong va rut lui". Ngoai ra, ong con đac biet co mot long tin sat đa vao suc manh va y chi cua nhan dan, cua tuong si, nen Tran Hung Đao đa đe ra mot đuong loi khang chien uu viet, tieu bieu la cac cuoc rut lui chien luoc khoi kinh thanh Thang Long, đe bao toan luc luong. Ke hoach "thanh da" (vuon khong nha trong) va nhung hoat đong phoi hop nhip nhang giua "huong binh" va quan trieu đinh, nhung tran tap kich va phuc kich co y nghia quyet đinh đoi voi ca chien dich nhu o Chuong Duong, Ham Tu, Tay Ket, Van Đon, va nhat la o Bach Đang...đa lam cho ten tuoi ong bat tu. 
Co the noi tu tuong quan xuyen suot đoi cua Tran Hung Đao, la mot tam long tan tuy đoi voi đat nuoc, la y muon đoan ket moi tang lop trong dan toc thanh mot luc luong thong nhat, la tinh than yeu thuong dan. Cho nen truoc khi mat, ong van con dan vua Tran Anh Tong rang: "Phai khoan thu suc dan đe lam ke sau re ben goc" cho su nghiep lau dai cua nuoc nha.
Cac ten Tran Hung Đao hay Tran Quoc Tuan con đuoc đat cho nhieu cong trinh cong cong tai Viet Nam, nhu tau ho tong cung ten, đuong pho, truong hoc.


Gia quyen Cha: Kham Minh đai vuong Tran Lieu.
Me: Co le la Thien Đao quoc mau (善道國母), ten huy la Nguyet. Sau khi Kham Minh đai vuong mat, ba xuat gia lam ni co.
Vo: Nguyen Tu quoc mau (1235 – 1288), tuc Thien Thanh cong chua, con gai cua Tran Thai Tong va Ly Chieu Hoang (?).
Con cai:
Hung Vu vuong Tran Quoc Nghien (陳國巘), tro thanh pho ma cua Tran Thanh Tong, đinh hon voi Cong chua Thien Thuy nhung sau đo cong chua thong dam voi Nhan Hue Vuong Tran Khanh Du nen bi buoc xuat gia tu hanh . Sau khi đanh đuoi quan Nguyen Mong, thang 4 nam 1289, đuoc phong lam Khai Quoc cong.
Hung Hieu vuong Tran Quoc Uat (陳國蔚), co cong đen Đa Giang đanh dep nguoi man Nguu Hong (1337). Hau due cua Vuong ve khai khan va xay dung cac vung đat phia Nam song Ninh Co.
Hung Nhuong vuong Tran Quoc Tang (陳國顙), cha cua Bao Tu Thuan Thanh Hoang hau, vo Tran Anh Tong. Khi xet cong chong giac, đuoc phong lam Tiet đo su.
Hung Tri vuong Tran Quoc Hien (陳國峴): la nguoi co cong to chuc khan hoang nhieu vung đat hoang vu cua khu vuc tinh Hai Duong ngay nay. Khi xet cong đanh đuoi quan Nguyen, Hung Tri vuong khong đuoc thang trat, vi "đa co chieu cho nguoi Nguyen ve nuoc, cac tuong khong đuoc can tro, ma lai con đon đanh chung" .
Kham Tu Bao Thanh hoang hau Tran Thi Trinh, con gai truong, hoang hau cua Tran Nhan Tong, me đe cua Tran Anh Tong.
Tuyen Tu hoang hau Tran Thi Tinh, con gai thu, tro thanh ke hau cua Tran Nhan Tong sau khi Kham Tu Bao Thanh Hoang hau qua đoi (1293).
Anh Nguyen quan chua (英元郡主), con gai nuoi, vo cua danh tuong Pham Ngu Lao. Theo truyen thuyet dan gian, quan chua la con gai ruot cua Hung Đao Vuong nhung ong đa đoi thanh con gai nuoi đe tranh quy đinh khat khe cua nha Tran (chi nguoi trong dong toc moi đuoc ket hon) va ga cho Pham Ngu Lao.


Đen tho Đen Tran Hung Đao o lang Thu Khe, tong Truc Đong nay thuoc xa Lien Khe, huyen Thuy Nguyen, Hai Phong co tu sau chien thang Bach Đang (1288)
Đen tho Tran Hung Đao o xa Phu Xa, tong Ha Đoan, huyen An Duong, nay thuoc phuong Đong Hai I, quan Hai An, Hai Phong.
Đen Kiep Bac, Tp.Chi Linh, tinh Hai Duong. Đe Nhat Linh tu
Đen Son Hai, Chuong Duong Đo, Quan Hoan Kiem,Thanh pho Ha Noi. Son Hai Linh Tu
Đen Tran, xa Tien Đuc, huyen Hung Ha, tinh Thai Binh
Đen Tran, xa Khanh Loi, huyen Yen Khanh, tinh Ninh Binh
Đen A Sao, xa An Thai, huyen Quynh Phu, tinh Thai Binh. Đe Nhi Linh tu.
Đen Bao Loc, xa My Phuc, huyen My Loc, tinh Nam Đinh
Đen Cao An Phu, phuong An Phu, thi xa Kinh Mon, tinh Hai Duong
Đen Tran Hung Đao, xa Khanh Cu, Yen Khanh, tinh Ninh Binh
Đen Tran, lang Tho Khoi, xa Ha Duong, huyen Ha Trung, Thanh Hoa
Đen Tran Hung Đao, lang Tien Vinh, Xa Nam Thai, huyen Nam Truc, tinh Nam Đinh
Đen Tran Hung Đao, lang Thanh An, xa Nghia Phong, huyen Nghia Hung, tinh Nam Đinh
Đinh An Quy, xa Cong Hien, huyen Vinh Bao, thanh pho Hai Phong
Đen Tan Pham, tinh Thua Thien – Hue
Đen Linh Quang, phuong Gia Hoi, thanh pho Hue, tinh Thua Thien Hue
Đen Tran Thuong, xa Tran Hung Đao, huyen Ly Nhan, tinh Ha Nam
Đen Thai Vi, hanh cung Vu Lam, thanh pho Hoa Lu, tinh Ninh Binh
Đen tho Đuc thanh Tran Hung Đao, o 36 đuong Vo Thi Sau, quan 1, Thanh pho Ho Chi Minh
Đen tho Đuc Thanh Tran Hung Đao, so 92 Duong Khue, phuong Hiep Tan, quan Tan Phu, Thanh pho Ho Chi Minh
Đinh Tan Phong, thon Sao Thuong, xa Lang Phong, huyen Nho Quan, tinh Ninh Binh
Đien tho Đuc Thanh Tran, thon Quang Trung, xa Dien Hong, huyen Thanh Mien, tinh Hai Duong
Đen tho Đuc Thanh Tran, thon Hoang Son, xa Ninh Tien, thanh pho Hoa Lu, tinh Ninh Binh
Đen tho Đuc Thanh Tran, ap Lai Khe, xa Lai Hung, huyen Bau Bang, tinh Binh Duong
Đen tho Đuc Thanh Tran, đuong Nguyen Ai Quoc, thanh pho Bien Hoa, tinh Đong Nai
Đen tho Hoi Nguyen Đuong, xa Mao Đien, huyen Thuan Thanh, tinh Bac Ninh
Đen tho Đuc Thanh Tran Hung Đao, thon Cao Trung, xa Đuc Giang, huyen Hoai Đuc, thanh pho Ha Noi
Di tich chua Đau Long, phuong Tan Thanh, thanh pho Hoa Lu, tinh Ninh Binh
Đen tho Tran Hung Đao, so 124 đuong Nguyen Trai, thanh pho Nha Trang, tinh Khanh Hoa
Đen tho Đuc Thanh Tran, so 68 Ha Long, phuong 2, thanh pho Vung Tau, tinh Ba Ria – Vung Tau
Đen tho Đuc Thanh Tran, thon Luong Xa, xa Lien Bat, huyen Ung Hoa, Tp Ha Noi
Đen Bac Lam (hay con goi la Đen Ve), lang Bac Lam, phuong Phu Luong, quan Ha Đong, Thanh pho Ha Noi
Đen Van Kiep (con goi la Đen Ong Cao), nam o 102 Nguyen Du, phuong Tu An, thanh pho Buon Ma Thuot, tinh Đak Lak
Đen Tran Hung Đao gan voi Mieu Vua Ba thuoc quan the di tich quoc gia đac biet Bach Đang, thi xa Quang Yen, Tinh Quang Ninh


Cau noi noi tieng Xem them Nha Tran
Chien tranh Nguyen Mong – Đai Viet lan 1
Chien tranh Nguyen Mong – Đai Viet lan 2
Chien tranh Nguyen Mong – Đai Viet lan 3
Cac bai coc tren song Bach Đang


Chu thich Sach tham khao Ngo Si Lien, Đai Viet su ky toan thu (ban dich, tap 2). Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 1985.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc. Nha xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968.
Nguyen Hue Chi, muc tu "Tran Quoc Tuan" trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.
Nguyen Khac Thuan, Danh tuong Viet Nam (tap 1). Nha xuat ban Giao duc, 2006.
Trinh Van Thanh, Thanh ngu đien tich danh nhan tu đien. Nha xuat ban Hon thieng, Sai Gon, 1966.
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong


Lien ket ngoai Tran Hung Đao tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Tran Hung Dao (Vietnamese military leader) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Đai Viet su ky toan thu Luu tru ngay 2 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine - Ban đien tu
Đen tho Tran Hung Đao