The Eocen hay the Thuy Tan (55,8 ± 0,2 – 33,9 ± 0,1 trieu nam truoc (Ma)) la mot đon vi phan chia chinh trong nien đai đia chat va la the thu hai cua ky Paleogen trong đai Tan Sinh. The Eocen keo dai tu khi ket thuc the Paleocen cho toi khi bat đau the Oligocen. Su bat đau cua the Eocen đuoc đanh dau bang su xuat hien cua nhung đong vat co vu hien đai đau tien. Su ket thuc xuat hien khi co su kien tuyet chung chinh goi la Grande Coupure (su "Đai Pha vo"), co the co lien quan toi va cham cua mot hay nhieu sao bang lon o Siberi va o khu vuc ngay nay la vinh Chesapeake. Giong nhu cac the đia chat khac, cac đia tang xac đinh su bat đau va ket thuc cua the đa đuoc xac đinh kha ro, mac du nien đai chinh xac cua no van con chua đuoc chac chan.
Ten goi Eocen co nguon goc tu tieng Hy Lap ηως (eos, binh minh) va καινος (kainos, moi) va no co nghia la "binh minh" cua quan đong vat co vu hien đai ('moi') đa xuat hien trong the đia chat nay.


Phan chia The Eocen thong thuong đuoc chia ra thanh Tien va Hau; hay Tien, Trung va Hau Eocen. Cac tang đa tuong ung đuoc goi la Ha, Trung va Thuong Eocen. Cac tang đong vat tu tre nhat toi gia nhat la:

Tang Ypres va đoi khi ca tang Lutetia tao ra Tien/Ha Eocen, tang Priabona va đoi khi ca tang Barton tao thanh Hau/Thuong Eocen; phan con lai (tang Lutetia va tang Barton) la Trung Eocen.


Khi hau Đanh dau su bat đau cua the Eocen, Trai Đat bi nong len trong mot trong nhung (theo thuat ngu đia chat) su kien nong am toan cau nhanh va manh nhat đa đuoc ghi nhan lai trong lich su đia chat, goi la Cuc đai nhiet Paleocen-Eocen hay Cuc đai nhiet khoi đau Eocen (PETM hay IETM). Đay la mot giai đoan nong am nhanh va manh liet (toi 7 °C o cac vi đo lon) keo dai trong chua toi 100.000 nam . Cuc đai nhiet sinh ra su kien tuyet chung ro net va no tao ra su khac biet ro net cua quan đong vat the Eocen voi he sinh thai cua the Paleocen.
Khi hau toan cau trong the Eocen co le la đong đeu nhat trong đai Tan Sinh; gradient nhiet đo tu xich đao toi hai đia cuc chi bang khoang mot nua gradient ngay nay, va cac hai luu sau la rat am. Cac vung can ke đia cuc la am hon so voi ngay nay, co the chi giong nhu khu vuc tay bac Thai Binh Duong hien nay; cac canh rung on đoi keo dai toi vung cuc, trong khi khi hau nhiet đoi nhieu mua keo dai ve phia bac toi vi đo 45. Khac biet la lon nhat tai cac vi đo on đoi ngay nay; tuy nhien, khi hau tai cac vung nhiet đoi co le la tuong tu nhu ngay nay.
Khi hau đuoc duy tri la am trong toan bo the Eocen, mac du su lanh toan cau đuoc kich thich boi su kien Azolla, cuoi cung đa dan toi su bang ha hoa trong the Pleistocen, đuoc bat đau khi cac dong hai luu xung quanh chau Nam Cuc hinh thanh.


Co đia ly hoc Trong the Eocen, cac chau luc van tiep tuc troi dat ve vi tri nhu ngay nay cua chung.
Vao đau the nay, Australia va chau Nam Cuc van con noi lien, cac hai luu xich đao am nong tron lan voi cac vung nuoc lanh o ven Nam cuc, phan bo nhiet xung quanh the gioi va giu cho nhiet đo toan cau nam o muc cao. Nhung khi Australia tach roi khoi luc đia phia nam vao khoang 45 Ma, cac hai luu am xich đao bi chech huong khoi chau Nam Cuc va kenh nuoc lanh co lap phat trien giua hai luc đia. Khu vuc chau Nam Cuc bi lanh đi va cac vung bien ven no bat đau đong bang, lam cho nuoc lanh va cac tang bang noi bi đay len phia bac cang lam gia tang qua trinh lanh đi.
Sieu luc đia Laurasia o phia bac bat đau tach ra, do chau Au, Greenland va Bac My đa troi dat ra xa nhau. 
O mien tay Bac My, qua trinh hinh thanh nui đa bat đau trong the Eocen, va cac ho rong lon đuoc hinh thanh trong cac vung long chao phang tren cao giua cac vung nho len, ket qua tao ra tram tich cua noi luu giu thanh he song Green.
Tai chau Au, bien Tethys cuoi cung đa bien mat, trong khi su nang len cua day nui Alps đa co lap dau tich cuoi cung cua no (Đia Trung Hai) va tao ra mot bien nong khac voi cac quan đao o phia bac. Mac du Bac Đai Tay Duong đa mo ra, nhung cau noi đat lien duong nhu van ton tai giua Bac My va chau Au do cac quan đong vat cua hai khu vuc nay van rat giong nhau.
An Đo van tiep tuc hanh trinh cua minh ra xa chau Phi va bat đau va cham voi chau A, lam cho day nui Himalaya bat đau đuoc hinh thanh.
Mot gia thuyet cho rang the gioi nha kinh Eocen la do su am toan cau xay ra rat nhanh tu su giai phong bang metan sau trong long đai duong. Cac khoi bang metan bi vui lap duoi bun va bi khuay đong khi đai duong nong len. Metan (CH4) co hieu ung nha kinh gap 10-20 lan so voi dioxide cacbon (CO2).


Quan thuc vat Vao đau the Eocen, nhiet đo cao va đai duong nong am tao ra moi truong am va diu, voi cac khu rung trai rong toi hai cuc cua Trai Đat. Ngoai cac khu vuc sa mac kho can, noi chung Trai Đat đuoc rung che phu.
Cac khu rung vung cuc la kha rong lon. Cac hoa thach va tham chi cac dau tich đuoc bao ton tot cua cac loai cay than go nhu thuy tung, but moc va cu tung co tu the Eocen đa đuoc tim thay o đao Ellesmere trong khu vuc ven Bac cuc cua Canada. Cac dau tich con lai đuoc bao ton o Canada khong la hoa thach, ma la cac manh go đuoc bao ton trong nuoc ngheo oxy trong cac rung đam lay vao thoi gian đo va sau đo bi vui lap truoc khi co co hoi phan huy. Tham chi vao thoi gian đo, đao Ellesmere chi o phia nam vai đo so voi vi tri hien tai cua no. Cac hoa thach cua cac cay than go can nhiet đoi hay tham chi nhiet đoi tu the Eocen cung đuoc tim thay o Greenland va Alaska. Cac rung mua nhiet đoi phat trien xave phia bac toi tan tay bac Thai Binh Duong va chau Au.
Cac loai cau, dua đa moc xa ve phia bac toi Alaska va mien bac chau Au vao đau the Eocen, mac du chung tro nen it pho bien hon khi khi hau lanh đi. Cu tung cung trai rong nhu vay.
Qua trinh lanh đi bat đau tu giua the, va vao cuoi the Eocen thi cac khu vuc sau trong luc đia đa bat đau kho đi, voi cac canh rung tro nen mong hon mot cach đang ke o mot vai khu vuc. Cac loai co moi tien hoa van con thinh vuong ven cac bo song va ho nhung van chua lan rong vao cac binh nguyen va xavan.
Qua trinh lanh đi cung đem lai cac thay đoi theo mua. Cac cay la som rung, co kha nang thich nghi tot hon voi cac thay đoi nhiet đo lon, đa bat đau lan at cac loai cay thuong xanh nhiet đoi. Vao cuoi the, cac canh rung cay la som rung bao phu phan lon cac luc đia phuong bac, bao gom Bac My, đai luc A-Au va ven Bac cuc, con cac rung mua chi ton tai ven xich đao thuoc Nam My, chau Phi, An Đo va Australia.
Chau Nam Cuc, bat đau the Eocen voi viec nam can ke cac rung mua can nhiet đoi va on đoi, thi tro thanh lanh hon khi the nay tiep tuc troi đi; cac quan thuc vat ua nhiet đa bi tieu diet va khi bat đau the Oligocen, chau luc nay la cac rung cay la som rung cung nhu cac tundra rong lon.


Quan đong vat Cac hoa thach co nhat đa biet cua phan lon cac bo đong vat co vu hien đai đa xuat hien trong mot thoi ky ngan trong đau the Eocen. Vao đau the Eocen, mot vai nhom đong vat co vu moi đa toi Bac My. Cac đong vat co vu moi nay, nhu đong vat guoc chan, đong vat guoc le va linh truong, co cac đac trung nhu chan, tay dai va manh de, co kha nang nam, tum, cung nhu bo rang đa phan biet, thich nghi voi viec nhai. Cac dang lun ngu tri. Tat ca cac thanh vien cua cac bo đong vat co vu moi đeu nho, duoi 10 kg; dua tren so sanh kich thuoc rang, cac đong vat co vu trong the Eocen chi co kich thuoc khoang 60% cua cac đong vat co vu nguyen thuy trong the Paleocen dien ra truoc đo. Chung cung co kich thuoc nho hon so voi đong vat co vu cua cac the sau đo. Nguoi ta gia thiet rang nhiet đo cao va nong buc cua the Eocen la thich hop hon cho cac đong vat nho, nhung đong vat co kha nang thich nghi voi nhiet tot hon.
Ca hai nhom đong vat mong guoc hien đai tro nen thinh hanh do su troi dat ra chinh cua chau Au va Bac My; cung voi cac đong vat an thit co mong guoc nhu Mesonyx. Nhung dang đong vat co vu hien đai đau tien xuat hien, bao gom doi (Chiroptera), đong vat co voi (Proboscidea), linh truong (Primata), đong vat gam nham (Rodentia) va Thu đon huyet (Marsupialia). Cac dang nguyen thuy co hon cua đong vat co vu bi suy giam ke ca ve đa dang cung nhu tam quan trong. Cac dau tich hoa thach cua quan đong vat đat lien quan trong trong the Eocen cung đuoc tim thay o mien tay Bac My, chau Au, Patagonia, Ai Cap va Đong Nam A. Cac quan đong vat bien đuoc biet đen tot nhat co o Nam A va đong nam Hoa Ky.
Cac hoa thach cua bo sat trong thoi ky nay, chang han cac hoa thach cua tran va rua, la kha pho bien.
Trong the Eocen, thuc vat va quan đong vat bien đa tro thanh kha hien đai. Nhieu bo chim hien đai cung lan đau tien xuat hien trong the Eocen.
Mot so nha khoa hoc tin rang nhung loai linh truong lan đau tien đa xuat hien vao khoang 55 Ma trong thoi ky tang Ypres cua the Eocen; tuy nhien, đong ho phan tu va cac phat hien co sinh vat hoc moi cho rang cac linh truong đau tien đa xuat hien som hon, vao khoang 90 Ma, nghia la trong ky Phan Trang.


= Đai duong =
Cac đai duong trong the Eocen am va doi dao ca cung cac sinh vat bien khac. Cac loai ca map that su (Carcharhiniformes) lan đau tien xuat hien, cung nhu cac đong vat co vu song duoi bien đau tien, nhu Basilosaurus, mot trong nhung chi ca voi đau tien, đuoc coi la hau due cua đong vat tren đat lien, nhung đong vat san moi co mong guoc nhu đong vat vuot giua (Mesonychia), trong đo Mesonyx la mot thanh vien. Nhung thanh vien đau tien cua bo Hai nguu (Sirenia), cac ho hang gan cua voi, cung xuat hien trong thoi gian nay.


Grande Coupure Grande Coupure, hay "Đai Pha vo" (Con goi la su kien MP 21) voi toc đo thay the lon quan đong vat co vu cua chau Au vao khoang 33,5 Ma, đanh dau su ket thuc the Eocen trong tang Priabona, va su xuat hien cua cac đong vat co vu di cu tu chau A sang. Grande Coupure đuoc đac trung bang su tuyet chung pho rong va hinh thanh loai cuc bo o cac quan the sinh vat co nho va co lap (đuoc goi la "nguon goc phat sinh roi rac" trong Hooker va ctv. 2004) No đuoc nha co sinh vat hoc Thuy Si la Hans Georg Stehlin, đat ten nam 1910 đe khai quat hoa toc đo thay đoi đot ngot cua quan đong vat co vu chau Au, ma ong đat lam ranh gioi cho the Eocen voi the Oligocen. Toc đo thay đoi co the so sanh đuoc o quan đong vat chau A đuoc goi la "Tu sua Mong Co".
Grande Coupure đanh dau su pha vo giua cac quan đong vat đac huu chau Au truoc khi co su pha vo va cac quan đong vat hon hop voi cac thanh phan nguon goc chau A sau đo. J.J. Hooker va cac cong tac vien đa tong quat hoa su pha vo nay nhu sau:

"Quan đong vat Tien-Grande Coupure chu yeu la ho guoc chan Palaeotheriidae (ho hang xa cua ngua), 6 ho guoc le (đong vat mong che) (Anoplotheriidae, Xiphodontidae, Choeropotamidae, Cebochoeridae, Dichobunidae va Amphimerycidae), ho gam nham Pseudosciuridae, cac ho linh truong Omomyidae va Adapidae, ho dang chuot chu Nyctitheriidae.
"Quan đong vat Hau-Grande Coupure bao gom te giac that su (ho Rhinocerotidae), ba ho guoc chan (Entelodontidae, Anthracotheriidae va Gelocidae) co ho hang tuong ung voi lon, ha ma va đong vat nhai lai, cac ho gam nham Eomyidae, Cricetidae (chuot đong) va Castoridae (hai ly), va ho nhim gai Erinaceidae. Cac chi Palaeotherium cong Anoplotherium va cac ho Xiphodontidae, Amphimerycidae đa bien mat hoan toan.
"Chi co ho đong vat đon huyet Herpetotheriidae, ho đong vat guoc chan Cainotheriidae, va cac ho gam nham Theridomyidae, Gliridae (chuot soc) vuot qua su phan chia quan đong vat ma khong giam bot." (Hooker va ctv. 2004)
Viec thay đoi đot ngot nay co do thay đoi khi hau gan lien voi su bang ha hoa vung cuc som hon  va su rut xuong manh cua muc nuoc bien gay ra, hay boi su canh tranh voi cac nhom đong vat phat nguon tu chau A hay khong, nhung co rat it bien luan cho mot ly do đon nhat. Cac nguyen nhan la lam hon co lien quan toi va cham cua mot hay nhieu sao bang lon tai Siberi va vinh Chesapeake. Đo tuong quan đa cai tien ve cac chuoi su kien ke tiep nhau o tay bac chau Au voi cac su kien toan cau (Hooker va ctv. 2004) xac nhan Grande Coupure dien ra vao đau the Oligocen, voi khoang gian đoan khoang 350.000 nam truoc khi co cac nhom đong vat di cu tu chau A sang sau Grande Coupure.
Mot thanh phan trong mo hinh Grande Coupure la su tuyet chung ro rang cua moi loai linh truong goc chau Au vao thoi gian Grande Coupure. Phat hien gan đay ve linh truong ho Omomyidae kich thuoc co con chuot o đau the Oligocen, phan anh co hoi song sot tot hon cua cac đong vat co vu voi kich thuoc nho be, tiep tuc cat ngan mo hinh Grand Coupure.


Xem them Tang he song Green o mien tay Bac My
Danh sach cac khu vuc hoa thach (voi lien ket toi thu muc)
Đat set London
Mo Messel o Đuc


Ghi chu Tham khao Ogg Jim; thang 6 nam 2004, Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's) http://www.stratigraphy.org/gssp.htm Truy cap ngay 30-4-2006.
Stanley Steven M. Earth System History. New York: W.H. Freeman and Company, 1999. ISBN 0-7167-2882-6
J.J. Hooker M.E. Collinson, N.P. Sille, 2004. "Eocene–Oligocene mammalian faunal turnover in the Hampshire Basin, UK: calibration to the global time scale and the major cooling event" trong Journal of the Geological Society 161.2, cac trang 161-172 (van ban truc tuyen)


Lien ket ngoai Du an PaleoMap
Trang ve the Eocen trong Paleos.com Luu tru ngay 10 thang 10 nam 2004 tai Wayback Machine
Pbs.org: Eocen
Hoa thach the Eocen Luu tru ngay 13 thang 11 nam 2002 tai Library of Congress Web Archives
Hoa thach the Eocen va Oligocen
Linh truong the Eocen, Vien bao tang Lich su Tu nhien Carnegie Luu tru ngay 6 thang 7 nam 2010 tai Wayback Machine
Du an hoa thach rung UPenn, tap trung vao rung vung cuc the Eocen o đao Ellesmere, Canada Luu tru ngay 16 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine
Basilosaurus- Ca voi nguyen thuy the Eocen Luu tru ngay 18 thang 7 nam 2007 tai Wayback Machine
Eocen- Nguon goc ca voi Luu tru ngay 7 thang 2 nam 2005 tai Bibliotheca Alexandrina
Ban đo chi tiet mien tay Bac My trong phan đai Đe Tam Luu tru ngay 30 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine
Ban đo Trai Đat trong the Eocen