Hoang hau (chu Han: 皇后; Kana: こうこうKogo; Hangul: 황후Hwang Hu; tieng Anh: Empress consort) la danh hieu danh cho chinh the cua Hoang đe, boi Hoang đe sach lap. Danh hieu nay ton tai trong the gioi đong van Đong A, bao gom Trung Quoc, Nhat Ban, Han Quoc va Viet Nam.
Hoang hau nam giu đai quyen hau cung, la nguoi duy nhat đuoc cu hanh nghi thuc đai hon voi Hoang đe. Phi tan co con trai đuoc phong Thai tu cung khong the tro thanh Hoang hau neu nhu chinh that Hoang hau cua Hoang đe van con tai vi, chi đuoc ton lam Hoang thai hau sau khi con len ngoi va nhan thuy hieu Hoang hau sau khi mat.
Trong ngon ngu Viet Nam, [Hoang hau] thuong chi chung [vo cua Vua], tu Quoc vuong đen Hoang đe. Tren thuc te, vo cua Quoc vuong goi la Vuong hau (王后), chu 「Vuong; 王」tieng Trung đoc hoi giong chu 「Hoang; 皇」nen moi xay ra hieu lam. Ngoai ra nhieu nguoi nham lan Nu hoang (女皇) voi Hoang hau. Đieu nay kha sai lech, vi danh xung Nu hoang dung đe chi Hoang đe nu cua mot quoc gia (nhu Ly Chieu Hoang cua lich su Viet Nam hay Vo Tac Thien cua lich su Trung Quoc), khong phai vo cua Hoang đe nam.


Lich su = Đong A =
Thoi co Trung Hoa, cac vi thu linh bo toc đuoc goi la Hau (后), do đo cac vua co đai khi con song thi goi la Hau nhu Hau Nghe hoac Hau Tac, khi qua đoi thi goi la Đe (帝). Đen đoi nha Thuong, cac vi Vua đuoc goi la Vuong (王), va dung tu Hau cho chinh the cua Vuong, sau nay đuoc goi la Vuong hau đe phan biet voi Hoang hau. Khi Tan Thuy Hoang lap ra nha Tan, ong thiet lap nen danh hieu Hoang đe cao quy nhat danh cho quoc chu cua mot Đe quoc rong lon, thi chinh that cua Hoang đe tu đo cung đuoc goi la Hoang hau.
Đen khi nha Han thiet lap, Luu Bang lap vo ca cua ong la La Tri lam Hoang hau, hinh thanh truyen thong danh hieu "vo Vua" cao quy nhat trong cac quoc gia Đong A. Nha Han thanh lap chu hau mang tuoc Vuong, cac chinh the cua mot Vuong chi co the goi la Vuong hau, con danh hieu Hoang hau chi co the dung đe goi chinh the cua mot Hoang đe.
Hoang hau hien nay cua Nhat Ban la Masako. Truoc đo, Michiko, la Hoang hau đung nghia duy nhat tren the gioi (ba tro thanh Thuong Hoang hau vao ngay 30 thang 4 nam 2019 sau khi chong ba la Thuong hoang Akihito thoai vi cung ngay).


= Chau Au =
Chinh the cua mot quan chu ngoai Trung Quoc, mang nhung danh hieu tuong đuong voi Hoang đe nhu Sa Hoang cua Đe quoc Nga, Hoang đe La Ma than thanh cua Thanh che La Ma; hay Thien hoang cua Nhat Ban, cung đeu đuoc goi la Hoang hau, tuc [Empress]. Dua theo tieng Phap, no đuoc ghi la [Imperatrice].
Von di, tu [Empress] trong tieng Anh la dang nu hoa cua [Emperor; Hoang đe], tuc Nu hoang - nguoi phu nu tri vi mot Đe quoc hoac Hoang trieu (nghia cua tu [Empress] la "nguoi phu nu quyen luc nhat"). Sang Chau A, tu nay đuoc dung luon cho Hoang hau, vo cua Hoang đe du giua Nu hoang va Hoang hau co su khac biet lon. Sau nay, van hoc them tu [Consort; tuc "hau phi"] đang sau danh hieu [Empress] đe phan biet Hoang hau voi Nu hoang, nen Hoang hau đuoc goi đay đu la [Empress Consort].
Cac quoc gia hien tai, nhu Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, Thai Lan, Thuy Đien,... đeu chi la Vuong quoc, cac quoc chu xung [Vuong; King], do đo phoi ngau cua ho chi co the goi la Vuong hau hoac Vuong phi (dich tu danh hieu Princess Consort).


= Nhung tuoc vi đang đoi =
Danh vi [Hoang hau] co the dich đoi voi mot so tuoc vi tuong tu, vo cua cac quoc chu thuoc nhung quoc gia thuoc cac nhom Trung-Nam A hoac Đong Au khac. Vi du:

Basilinna: nguyen ngu [βασιλιννα], danh hieu danh cho cac vo cua Basileus thoi Hy Lap co đai.
Augusta: nguyen ngu [αυγουστα], la vinh hieu danh cho cac Hoang hau cua Đe quoc La Ma va Đe quoc Byzantine.
Padshah Begum: nguyen ngu [بیگم پادشاه], danh hieu danh cho vo ca cua cac Hoang đe cua Đe quoc Mogul.
Haseki sultan: nguyen ngu [خاصکى سلطان], danh hieu danh cho vo ca cua cac Sultan cai tri Đe quoc Ottoman.
Banbishnan banbishn: co nghia [Queen of Queens] theo Anh ngu, la vo cua cac Sahansah cua Iran.


Vai tro = Trung Quoc =
Trong truyen thong Đong A noi chung va o Trung Quoc noi rieng, Hoang hau đuoc ton kinh bac nhat chi sau Hoang đe, mac du hau het quoc gia Chau A khong cho Hoang hau tham gia chinh tri (goi la "Hau cung bat can chinh").
Viec sach lap Hoang hau đoi voi cac trieu đinh Đong A va ca cac quoc gia Tay phuong đeu đuoc xem la chuyen quoc gia đai su. Do le đo, viec phe truat mot Hoang hau cung can du đen anh huong chinh tri, đac biet la su ton vong cua ngoai thich. Tren nguyen tac, Hoang đe la nguoi thong tri toi cao cua mot Đe quoc, ma Hoang hau la đung đau hau cung, do vay đia vi hoan toan khac voi phi tan. Noi cach khac, Hoang hau đuoc coi la chu nhan cua cac phi tan.
Hoang Hau o le nghi cung Hoang đe binh đang, ra cung xe, nhap cung toa. Vao thoi nha Han, đon vi phuc vu Hoang hau goi la Hoang hau Tam khanh (皇后三卿), phu trach quan ly hau cung, ly luan voi Hoang đe so luong Tan ngu. Hau cung co bao nhieu Nu quan, Cung nu đeu duoi quyen quan ly cua Hoang hau. Ben canh cong viec hau cung, Hoang hau cung quan ly cac van đe trong Phu cua cac Hoang tu, do đo cung nhan đuoc trieu kien cua cac Hoang tu phi, hoac Menh phu phu nhan ben ngoai trieu. Nhieu trieu đai quen lay Hoang hau la tam guong, goi la 「Phu nu phong pham đich Bieu suat; 婦女風範的表率」
Cac vi Hoang tu do Hoang hau sinh ra đuoc goi la Đich tu (嫡子), than phan cao quy hon cac Hoang tu cua phi tan va cung la ung cu vien sang gia cho ngoi vi Hoang thai tu cua Hoang đe. Cac Hoang nu do Hoang hau sinh cung la Đich cong chua (嫡公主), đuoc huong cua hoi mon va quy tac thong thuong đeu hon cac Hoang nu la con gai cua phi tan. Hoang hau con la [Hoang đich mau; 皇嫡母] cua nhung nguoi con do cac vi phi tan khac sinh. Do Hoang hau la Đich mau cua tat ca Hoang tu va Hoang nu nen tat ca con cua Hoang đe đeu goi Hoang hau la Mau hau (母后), goi Sinh mau la Mau phi (母妃) hoac Mau than (母親).
Thoi nha Thanh, con cua Hoang đe goi Hoang hau tuc Đich mau la Hoang hau Ngach niet (皇后額捏), con Sinh mau chi đuoc goi Ngach niet (額捏). Tu "Ngach niet" nay qua chu Han chinh la "Mau phi", nhu Ung Chinh Đe goi Nghi phi la "Nghi phi mau phi", hoac Can Long Đe goi Thuan Khac Hoang quy phi la "Du Quy phi mau phi", Gia Khanh Đe goi Uyen Quy phi la "Uyen Thai phi mau phi" (Xem chi tiet o bai Hau cung nha Thanh).


= Viet Nam =
Trong lich su Viet Nam, danh hieu Hoang hau chi chinh thuc ghi chep tu thoi nha Đinh. Sau 3 trieu Đinh - Tien Le - Ly đeu lap nhieu Hoang hau, thi nha Tran va nha Hau Le ve sau chi lap duy nhat mot Hoang hau tai vi.
Trieu đai nha Nguyen, phong theo le thoi Le So, rat it khi quyet đinh lap Hoang hau, cao nhat chi la Hoang quy phi. Tuy nhien, nha Nguyen cung co Hoang hau sac phong khi con song, đo la truong hop cua 3 vi: Thua Thien Cao Hoang hau Tong thi, Le Thien Anh hoang hau Vu thi va Nam Phuong hoang hau Nguyen Huu thi, ca ba đeu đuoc phong danh vi Hoang hau khi con song. Đac biet la Le Thien Anh hoang hau, ba la nguyen phoi cua Tu Đuc Đe, đuoc di chieu ton lam Hoang hau, Hiep Hoa ke vi đa theo di chieu, cong goi noi o (khi ay ba đang o Khiem lang) nen goi la 「Khiem Hoang hau; 謙皇后」. Ba tro thanh Hoang hau đac biet, khi đuoc tan phong Hoang hau du chong đa qua đoi.
Ngoai ra tai Viet Nam, mot so vi nu than cung đuoc dan gian ton phong hoac trieu đinh sac phong voi danh hieu Hoang hau.


= Nhat Ban =
Quan chu cua Hoang gia Nhat Ban tu xung Thien hoang, vo cua Thien hoang la Hoang hau (Kogo; こうこう).
Tu thoi Heian, danh vi Hoang hau đoi khi con goi la Trung cung (Chugu; 中宮; ちゅうくう), vi Thien hoang Murakami lap Nu ngu Fujiwara no Anshi (藤原安子; Đang Nguyen An Tu) lam Trung cung, đong vi voi Hoang hau. Ve sau, Thien hoang Ichijo bi Fujiwara no Michinaga ep buoc, khai sinh ra 「Nhat Đe nhi Hau; 一帝二后」, lien đem Trung cung tach ra khoi Hoang hau thanh mot danh vi rieng biet, tro thanh mot danh vi ngang bang voi Hoang hau, tao nen hien trang Thien hoang co the co hai chinh phoi. Theo đo thanh le, cac vi Thien hoang thuong lap nguyen phoi lam Trung cung truoc, neu ve sau vi chinh phoi thu hai đuoc lap, thi đem vi Trung cung đa lap tu truoc chinh thuc sach lap lam Hoang hau, va lap vi chinh phoi thu hai lam Trung cung.
Tu trung ky thoi Heian đen Thoi ky Kamakura, danh hieu Hoang hau tro thanh mot loai vinh ham, thinh thoang dung đe phong cap cho cac Co mau cung cac Chuan mau cua Thien hoang hoac cac Noi than vuong chua lap gia đinh. Đo la tu co ngon trong hoang that Nhat Ban: 「非天皇配偶或血親者也可宣下為后; "Phi Thien hoang phoi ngau hoac huyet than gia da kha Tuyen ha vi Hau"」, co nghia la dau tren thuc te khong phai the tu cua Thien hoang van co kha nang ton xung lam Hoang hau. Neu chi la ton xung, thi nguoi đuoc ton xung khong can phai thuc hien chuc trach cua mot Hoang hau, ma chi huong đai ngo va quyen luc cua Hoang hau hoac Trung cung ma thoi. Khi đo, Thien hoang Horikawa bang ngu khi moi 29 tuoi, ke vi la Thien hoang Toba, con qua nho tuoi (moi 4 tuoi), vi vay trong huan menh cua Thien hoang Shirakawa, đa menh lenh Lenh Tu Noi than vuong (令子內親王) lam Hoang hau. Tu đo, Hoang that Nhat Ban khai sinh ra thoi ki Hoang hau voi Thien hoang co the khong phai vo chong ma la co chau, chi em hoac anh em. Đo goi la che đo 「Hoang hau cung; 皇后宮」
Do van đe tien tai cho viec sac lap Hoang hau lan Trung cung, tu Thoi ky Muromachi tro ve sau thi Thien hoang hau nhu khong lap Hoang hau va Trung cung nua. Đen thoi Edo, con gai cua Tokugawa Hidetada la Tokugawa Masako (徳川和子; Đuc Xuyen Hoa Tu) tro thanh vo cua Thien hoang Go-Mizunoo, vi đe duy tri the dien nen Mac phu Edo tang tien cung cap phi sinh hoat cho trieu đinh, đa co the sac lap Tokugawa Masako lam Hoang hau. Du vay, hoang gia Nhat Ban thoi Edo van duy tri truyen thong chi lap Nu ngu (女御; にょうこ) la vi tri ton quy nhat, nguyen nhan chinh van la do van đe kinh te hoang gia.


= Han Quoc va Trieu Tien =
Trong lich su Han Quoc, nha Cao Ly va nha Trieu Tien khong xung Hoang đe, nen cac chinh the chi la Vuong hau hoac Vuong phi.
Thoi Trieu Tien, hau cung cua Quoc vuong đuoc goi la Noi menh phu. Đung đau Noi menh phu la Vuong phi, hay đuoc gian xung goi la Trung đien. Sau khi qua đoi, cac Vuong phi se đuoc truy phong thanh Vuong hau. Trieu Tien Vuong phi đoi voi quan ly hau cung co quyen luc rat cao, tham chi ca Quoc vuong lan Vuong đai phi cung khong the tu tien can thiep cong viec cua Vuong phi, ngay ca viec sac phong Tan ngu va đinh huy hieu cung la tu Vuong phi đinh ra roi ban ha.
Khi Trieu Tien Cao Tong len ngoi Hoang đe do chinh quyen Nhat Ban bao ho, lap nen Đe quoc Đai Han. Đe ung voi danh vi moi Hoang đe, Cao Tong đa truy tang cho nguoi vo Man phi đa qua co cua ong lam Hoang hau, đo la Minh Thanh Thai hoang hau noi tieng trong lich su.
Hoang hau duy nhat đuoc sac phong khi con song, va cung la Quoc mau cuoi cung cua lich su Han Quoc la Thuan Trinh Hieu hoang hau.


= Cac quoc gia Chau Au va Trung Nam A =
Tai Chau Au, tinh trang Đe quoc tuong đoi khong pho bien, đang ke nhat chi gom Đe quoc La Ma, Đe quoc Byzantine, Thanh che La Ma, Đe quoc Phap, Đe quoc Ao-Hung, Đe quoc Nga va Đe quoc Đuc.
Tai cac quoc gia nay, hon phoi cua cac [Emperor; Hoang đe] đeu nhu nhau la [Empress; Hoang hau]. Cac Hoang hau cua Đe quoc La Ma co the đuoc ton xung kem danh vi cao quy cua nguoi La Ma, Augusta. Con cac Hoang hau cua Thanh che La Ma thuong đuoc ton xung kem danh vi [Queen of the Germans; Vuong hau cua nguoi Đuc], sau la [Queen of the Romans; Vuong hau cua nguoi La Ma]; cung mot so tuoc vi đi kem cua nguoi chong đuoc bau cu tro thanh Hoang đe cua Thanh che. Danh vi [Empress] tai cac quoc gia nay luon hien huu thuc te, khong co truong hop truy phong (tang tuoc vi sau khi đa mat) nhu cac quoc gia Đong A.
Đia vi cua cac [Empress] trong hoang that, cung tuong tu nhu Vuong hau, đeu mang tinh tuong trung va đeu nhu nhau khong co thuc quyen ve chinh tri. Tuy vay, su anh huong qua hinh anh ngoai giao, cung nhu đia vi co van cho chong giup cac [Empress] đuoc ton kinh va vi ne trong trieu đinh hoang that. Khi cac [Emperor] vang mat hoac con qua nho tuoi đe tri vi, cac [Empress] co quyen tam quyen, goi la nhiep chinh. Vi du nhu Maria Leopoldina nuoc Ao nhiep chinh khi chong ba la Pedro I cua Brasil vang mat; Hoang hau Eugenia xu Montijo cung tung nhiep chinh khi chong ba Napoleon III uy quyen.
Tuong tu cac quoc gia Chau Au, cac Hoang hau cua Đe quoc Ottoman cung Mughal cung co the tham gia chinh tri thong qua su anh huong len chong minh. The hien ro nhat gom Hurrem Sultan, vo cua Suleiman I va Nur Jahan, vo cua Hoang đe Jahangir.


Van đe lien quan = Biet xung =
Trong van thu cac quoc gia đong van dung chu Han, co rat nhieu nhung ten goi am chi danh vi Hoang hau cung Hoang thai hau, do muon cau van đuoc uyen chuyen hon - mot yeu cau cua van thu. Do đo, trong lich su co đien Hoa Ha sinh ra rat nhieu biet xung nham am chi trong cau van.

Tieu phong (椒房): thoi nha Han, tam cung cua Hoang hau dung ot bot ma quet vach tuong, y la suoi am tranh ma quy, cung co ham y "Nhieu con", hi vong Trung cung sinh ra Đich tu. Boi vay tu "Tieu Phong" thuong hay dung đe goi kieng ne am chi Hoang hau, tham chi nha Han con lay ten Tieu Phong lam Trung cung đien danh cho Hoang hau, chinh la Tieu Phong đien (椒房殿), ngu tai Vi Uong cung.
Truong Thu (長秋), Khon Ninh (坤寧): dang tu am chi tuong tu Tieu Phong. Truong Thu la ten chinh đien cua Hoang hau trieu Đong Han, con Khon Ninh la chinh vi cua Hoang hau thoi nha Minh va nha Thanh.
Trung cung (中宮): cung goi Chinh cung (正宮), nguyen la vi tam cung cua Hoang hau thoi co thuong la nam o giua hau cung, boi vay tu đo tro thanh tu dung am chi Hoang hau.
Thien ha mau (天下母), Thien đia mau (天地母): nhung cum tu than thanh hoa vi tri Hoang hau.
Nguyen hau (元后): cung goi Nguyen đich (元嫡), la danh tu dung đe goi Hoang hau la nguyen phoi, nguoi vo chinh thuc đau tien cua Hoang đe. Trong quan niem trieu đinh Đong A, chi co nguyen phoi Hoang hau moi đu tu cach phoi tho song song voi Hoang đe. Dung đe phan biet voi Ke hau (繼后).
Khon cuc (坤極), Khon vi (坤位): biet xung vi tri Trung cung. Vi Hoang hau linh đau nu gioi, bieu thi cua que Khon, đoi ung voi Hoang đe la que Can.
Thanh nhan (聖人): biet xung danh cho Hoang hau thoi nha Tong.
Quoc mau (國母): biet xung danh cho Hoang hau, Hoang thai hau. Y la ["Toan quoc chi mau"; 全國之母].
Tieu quan (小君), Tu đong (梓童): cac khiem xung cua Hoang hau, Hoang thai hau, hoac Hoang đe đoi voi Hoang hau ma goi. Cach goi nay la anh huong tu cach goi ["Quan phu nhan"; 君夫人] danh cho cac chinh that phu nhan cua chu hau thoi nha Chu.
Hoang ty (皇妣): chi dung trong te van cua cac Hoang hau va Hoang thai hau. Chu [妣] co nghia la "Nguoi me đa mat", chi dung cho Hoang hau hoac Hoang thai hau la Đich mau va Sinh mau, va phai co quan he huyet thong chinh phap. Neu la Hoang đe nhap Tu (dong thu ke thua va nhan Tien nhiem Hoang đe lam cha), thi khong the dung chu nay đe goi me ruot. Tuong tu cha ruot cua ho cung khong the dung chu [Khao; 考].


= Sach lap =
Hoang hau la danh vi cao quy, do Hoang đe lap nen, goi la Sach lap (册立).
Đay la mot su kien toi cao va trong đai cua mot quoc gia Đong A. Muon sach lap Hoang hau, phai bay đai le, chieu cao thien ha, khap chon mung vui, đong thoi con co nghi thuc long trong hang nhat chinh thuc lap Hau. Ngoai lay Chieu thu (诏书) ban cao thien ha, con phai co Kim sach (金册) lan An chuong (印章) lam tin vat, khi ay moi chinh thuc hoa vi tri Hoang hau cua nguoi đuoc sach lap.
Neu Hoang đe truoc khi đang co đa co chinh that, thi thong thuong đeu truc tiep phong chinh that lam Hoang hau. Mot so truong hop ca biet, đa phan do gia the cua chinh that kem theo tinh hinh chinh tri, ma chinh that chi la phi tan, sau moi đuoc lap Hau, nhu Cung Ai hoang hau cua Han Tuyen Đe, Quang Liet Am Hoang hau cua Han Quang Vu Đe hay Chinh that Chan phu nhan cua Tao Nguy Van Đe.


= Đinh so =
Trung Quoc lich đai Hoang đe, coi Can-Khon la mot đoi, cho nen Hoang đe chi thuong co mot Hoang hau.
Nhung thuc te trong lich su Trung Quoc, co mot so trieu đai do nguoi Ho lap nen, mo phong chinh quyen Trung Hoa nhung lai pha vo quy tac mot vo mot chong tren danh nghia, do đo thuong co hon mot Hoang hau cung đuoc sach phong. Tieu bieu la Han Trieu Chieu Vu Đe co 9 vi Hoang hau, trong cung mot thoi gian co nhieu hon mot Hoang hau tai vi. Con co Bac Chu Tuyen Đe lap mot luc 5 vi Hoang hau, hay Bac Te Hau Chu luon co 2 Hoang hau tai vi song song. Đen thoi nha Nguyen, cac hoang đe đeu co rat nhieu Hoang hau, duy chi Chinh that Hoang hau (hay "Hoang chinh hau") đuoc nhan sach bao va co le thu khac biet.
Cac Hoang đe Viet Nam vao thoi gian đau đeu lap nhieu Hoang hau cung luc. Nhu Đinh Tien Hoang lap 5 Hoang hau; Le Đai Hanh lap 5 Hoang hau, Le Long Đinh lap 4 Hoang hau. Khong dung lai o đo, ve sau Ly Thai To lap 9 Hoang hau, Ly Thai Tong lap 8 Hoang hau, Ly Thanh Tong cung lap 8 Hoang hau, Ly Nhan Tong truoc lap 2 Hoang hau, sau lap them 3 nguoi nua, Ly Than Tong lap 3 Hoang hau,...đen đoi Ly Anh Tong, Ly Cao Tong va Ly Hue Tong moi khong thay nhu vay nua.
Su gia Le Van Huu noi ve viec nay: 


= Ton phong =


 Truong boi  Theo thuong le, mot Hoang hau tai vi khong co huy hieu nao. Ve sau, Tong Thai Tong lay nien hieu Khai Bao cua Tong Thai To đe dang cho Hoang hau Tong thi, tuc la Khai Bao hoang hau. Cuoi cung, nha Minh tao ra cach thuc hoan thien cho truong hop nay, khi đo Hoang đe ke nhiem se chon 2 chu huy hieu dang cho Hoang hau ay, đo chinh la truong hop cua Y An hoang hau.
Khi Hoang đe nhuong ngoi ve lam Thai thuong hoang, thi Hoang hau se tro thanh Thai thuong hoang hau. Tuy nhien, mot so truong hop o Trung Quoc, Hoang hau cua Thai thuong hoang van giu danh xung Hoang hau nhu Thanh Tuc Hoang hau cua Tong Hieu Tong, hay Hieu Trang Due Hoang hau cua Minh Anh Tong. Trong hau cung Viet Nam, mot so Hoang hau cua Thai thuong hoang van đuoc ton Hoang thai hau nhu truong hop Bao Thanh hoang hau cua Tran Nhan Tong.
Khi Hoang đe qua đoi (goi la Tien đe) thi se co 3 truong hop chinh xay ra:

Hoang hau la Đe mau: Hoang hau cua Tien đe, đong thoi sinh ra Hoang đe ke nhiem. Ve sau se đuoc ton lam Hoang thai hau.
Hoang hau la Đich mau: Hoang hau cua Tien đe, nhung phi tan khac cua Tien đe sinh ra Hoang đe ke nhiem. Nhu vay Hoang hau cua Tien đe đuoc ton Hoang thai hau; Sinh mau cua Hoang đe ton lam Hoang thai phi. Sau khi Đich mau qua đoi, Hoang đe co the ton Sinh mau lam Hoang thai hau (nhu Bac thai hau, me Han Van Đe). Thoi Nam-Bac Trieu, Sinh mau Hoang đe đuoc ton Đe thai hau đe phan biet voi Đich mau Hoang thai hau (nhu Thien Nguyen Hoang hau, me Bac Chu Tinh Đe). Thoi nha Minh va nha Thanh, cac hoang đe ton ca Đich mau va Sinh mau lam Hoang thai hau nhung co phan biet nhat đinh ve ton ti va đai ngo.
Hoang hau la Nghia mau: Hoang hau cua Tien đe, nhung anh/em trai cua Tien đe sinh ra Hoang đe ke nhiem. Đieu nay xay ra khi Tien đe khong co con trai, truyen ngoi cho chau trong ho, goi la "nhap tu". Nhu vay, Hoang hau cua Tien đe van la [Mau hau] tren danh nghia cua Hoang đe nen đuoc ton Hoang thai hau; cha me ruot cua Hoang đe khong đuoc gia ton vi khi nay Hoang đe đa la "con thua tu" cua Tien đe, chi đuoc nhan Tien đe va Hoang thai hau la cha me. Tuy nhien nhieu hoang đe van pha le gia ton Sinh mau lam Hoang hau (nhu Cung hoang hau, me Han Ai Đe), tham chi Hoang thai hau (nhu Chuong Thanh Hoang thai hau, me Minh The Tong).
Trong lich su Viet Nam co mot so truong hop đac biet thoi nha Nguyen. Do tinh chat lich su cua trieu đai nha Nguyen, khi Hoang tu len ngoi se co cac truong hop:

Khi khong co Hoang quy phi hoac Hoang hau: Sinh mau đuoc ton la Hoang thai hau, va khi qua đoi co thuy hieu Hoang hau. Nhu Thuan Thien Cao Hoang hau thoi Minh Mang, Nghi Thien Chuong Hoang hau thoi Tu Đuc, Tu Minh Hue hoang hau thoi Thanh Thai.
Khi co Hoang quy phi: Hoang quy phi se la Hoang thai hau, Sinh mau se la Hoang thai phi, ca hai khi qua đoi đeu co thuy hieu Hoang hau (nhu Phu Thien Thuan Hoang hau va Huu Thien Thuan Hoang hau thoi Khai Đinh).


 Cung boi phan  Truong hop Tien đe la anh/em ruot hoac anh/em con chu bac voi Hoang đe ke nhiem cung kha pho bien. Khi nay, Hoang hau cua Tien đe la [Hoang tau], khong phai Mau hau cua Hoang đe nen khong ton Hoang thai hau ma giu ngoi Hoang hau, song đat huy hieu rieng đe phan biet voi Hoang hau vo Hoang đe. Đien hinh la Hieu Hue Truong Hoang hau cua Han Hue Đe, duoi thoi Han Van Đe, ba đuoc ban o Bac cung nen goi [Bac Cung Hoang hau; 北宮皇后] đe phan biet voi Hieu Van Đau Hoang hau. Tuong tu thoi nha Thanh, Hieu Triet Nghi Hoang hau cua Đong Tri Đe cung đuoc ton [Gia Thuan Hoang hau; 嘉顺皇后] khi Quang Tu Đe vua len ngoi.
Cung co vai vi hoang tau chua tung lam Hoang hau khi chong con song, đen khi em chong đang co van đuoc gia ton Hoang hau nhu Sung Nghia Hoang hau, chi dau Bac Chu Vu Đe hay Van Tuong Hoang hau, chi dau Bac Te Van Tuyen Đe. Tai hau cung nha Nguyen, Le Thien Anh hoang hau, chi dau cua Hiep Hoa, đuoc Hiep Hoa thuan theo di chieu cua Tu Đuc ton lam Hoang hau, goi la [Khiem Hoang hau; 謙皇后].
Khac voi vo Hoang đe, cac vi hoang tau đuoc xem la cuu Hoang hau, chi co danh xung ma khong co thuc quyen nhu mot Hoang hau đuong nhiem, song an phan trong cung tho phung chong đen het đoi.


= Truy phong =
"Truy phong", "truy thuy", "truy đieu" hay "truy tang" la cac cum tu chi hanh đong phong [thuy hieu] (posthumous title; 谥号) cho nguoi đa khuat. Tren thuc te, kha nhieu sinh mau cua Hoang đe chi la phi tan khi con song. Do đo sau khi len ngoi, tru truong hop "nhap tu", cac Hoang đe đeu theo tu tuong "lay hieu vi Thien" truy ton nguoi me qua co lam Hoang hau (hay Hoang thai hau), voi đieu kien vi Hoang thai hau chinh danh đa qua đoi. Truong hop Đe mau đau tien đuoc truy ton Hoang thai hau la Trieu tiep du, me Han Chieu Đe, tuy nhien khong co thuy hieu Hoang hau. Ve sau Han Hoa Đe truy thuy [Cung Hoai Hoang hau; 恭懷皇后] cho sinh mau Luong thi, bat đau tien le Đe mau luon nhan thuy hieu Hoang hau. Mot so it duong mau cua Hoang đe cung đuoc ton Hoang thai hau va co thuy hieu Hoang hau du khong phai chinh that cua Tien đe nhu Bao Khanh Hoang thai hau, me nuoi Tong Nhan Tong hay Khang Tu Hoang thai hau, me nuoi Ham Phong Đe.
Truong hop khac la Hoang đe truy phong chinh that đa mat truoc khi ho đang co, nhu Thai Muc Đau hoang hau cua Đuong Cao To... Cung co truong hop hiem hoi phi tan khong phai Hoang hau hay chinh that, cung khong sinh Thai tu ke vi nhung đuoc Hoang đe sung ai va pha le truy tang nhu Hieu Vu Hoang hau cua Han Vu Đe; Trinh Thuan Hoang hau cua Đuong Huyen Tong; On Thanh Hoang hau cua Tong Nhan Tong hay Hieu Hien Đoan Kinh Hoang hau cua Thuan Tri Đe.


= Phe hau va tai hon =
Hoang hau cung co the bi phe bo, tuoc đi hau vi, thuong goi la Phe hau (廢后). Trong lich su co rat nhieu Hoang hau bi phe vi nhieu nguyen nhan khac nhau, nhu Hoang đe nguoi lanh tinh cam voi Hoang hau, Hoang hau khong sinh đuoc Đich tu, gia đinh hay ban than Hoang hau pham loi đeu khien Hoang đe muon phe truat... Đa phan sau đo Hoang đe lap phi tan đuoc sung ai lam Ke hau.
Sau khi bi phe, Hoang hau thuong bi biem lam thu nhan, giam cam trong tam cung hoac cung đien biet lap nao đo, hoac bi cuong che xuat gia. Truong hop may man hon thi theo con trai sang đat phong sinh song (nhu Quang Vu Quach Hoang hau cua Han Quang Vu Đe), hoac ha xuong bac phi tan roi tiep tuc o trong cung (nhu Bat Nhi Te Cat Đac Phe hau cua Thuan Tri Đe). Thuc te, hau het cac phe hau khong the xuat cung ma đeu bi giam long hoac ban phap hieu va bi ep tu hanh. Mot so it bi ban chet, nhung thuong la do pham đai toi.
Phe hau khong the tu do tai hon. Tuy nhien, cung co nhieu truong hop vi ly do chinh tri đac biet, cung co truong hop Hoang hau tai hon voi cac Hoang đe cua trieu đai moi lap nen. Thoi Đong Tan, Duong Hien Dung la Hoang hau cua Tan Hue Đe, sau lai tro thanh Hoang hau cua Tien Trieu Mat Đe Luu Dieu. O Viet Nam, Ly Chieu Hoang la truong hop đac biet nay, ba bi Tran Thai Tong phe truat vi khong the sinh đuoc Đich tu, sau bi ban tai hon cho mot tuy tuong ten Le Phu Tran.


Mot so nguoi noi tieng = Đe quoc La Ma =
Livia Drusilla - vo cua Hoang đe Augustus, me cua Hoang đe Tiberius, ba la vi Hoang hau La Ma đau tien đuoc cong nhan.
Valeria Messalina - vo thu ba cua Hoang đe Claudius. Du la mot nguoi phu nu co quyen luc nhung ba lai bi mang tieng la tap hon, nguoi ta cho rang ba đa am muu chong lai chong minh va bi xu tu sau khi am muu bai lo.
Julia Agrippina - la chau gai đong thoi la vo thu tu cua Hoang đe Claudius, me cua Hoang đe Nero. Cac su gia co đai va đuong đai mieu ta ba la nguoi hiem đoc, tham vong, tan bao, va đoc đoan.
Julia Domna - vo cua Hoang đe Septimius Severus, đong thoi la me cua hai vi Hoang đe Caracalla va Geta. Ba đuoc xem la mot trong nhung nguoi phu nu quan trong nhat tung thuc thi quyen hanh đang sau ngai vang cua Đe che.
Aelia Eudocia - vo cua Hoang đe Theodosius II. Mot nhan vat loi lac trong thoi ky hinh thanh manh me Kito giao tai La Ma.
Theodora - vo ca cua Hoang đe Justinianus I. Ba noi tieng voi quyen luc chinh tri, trong mot thoi gian dai thuc hien đong tri vi voi chong, mot so su gia đe cap ba voi tu cach mot Nu hoang hon la Hoang hau.
Irene thanh Athena - vo cua Hoang đe Leon IV. Ba tu vi Hoang hau, len Hoang thai hau nhiep chinh duoi thoi con trai la Hoang đe Konstantinos VI. Mot nguoi phu nu đoc đoan, Irene khi nhan thay con trai chong lai minh thi ngay lap tuc ha sat con trai đe tu cai tri, va ba cung la nguoi phu nu đau tien cua Đe che La Ma co tu xung Nu hoang. Chinh su khong chinh danh nay cua Irene, Giao hoang Leo III co co lap nen Thanh che La Ma, phong Charlemagne len lam Hoang đe.
Thanh Theodora - vo cua Hoang đe Theophilos, đong thoi cung la nhiep chinh cho Hoang đe Mikhael III. Ba đuoc biet đen la nguoi đa cham dut su bai tru thanh tuong trong long Đe quoc Đong La Ma va khoi phuc long ton kinh cac bieu tuong ton giao, vi vay ma ba đuoc tho phung nhu mot vi thanh trong Giao hoi Chinh Thong giao Đong phuong.
Zoe Porphyrogenita - vo cua ba vi Hoang đe lien tiep Romanos III Argyros, Mikhael IV va Konstantinos IX. Trong lan luot cac trieu đai nay, ba giu vi tri đong cai tri voi tu cach Nu hoang cho đen khi giao lai quyen hanh cho chong la Konstantinos IX.
Eirene Doukaina - vo cua Hoang đe Alexios I Komnenos, me cua Hoang đe Ioannes II Komnenos va nu su hoc gia Anna Komnene.
Helena Dragas - vo cua Hoang đe Manuel II Palaiologos. Ba đuoc ton kinh nhu mot vi thanh cua Giao hoi Chinh Thong giao Hy Lap va Giao hoi Chinh Thong giao Serbia duoi ten [Saint Hypomone].
Maria xu Trebizond - vo cua Hoang đe Ioannes VIII Palaiologos. Hoang hau cuoi cung cua Đe che Đong La Ma.


= Thanh che La Ma =
Ermengarde xu Hesbaye - vo đau cua Hoang đe Louis Mo Đao. Hoang hau đau tien đuoc ghi nhan cua Thanh che La Ma.
Judith xu Bavaria - vo thu cua Hoang đe Louis Mo Đao. Xuat than la con gai Ba tuoc xu Bavaria, viec ket hon voi Louis đa khien Judith tro thanh mot nhan vat tam co trong trieu đai Carolingian. Ba sinh ra nguoi ke vi cho Louis, Hoang đe Charles le Chauve.
Richardis - vo cua Hoang đe Carolus Pinguis. Ba noi tieng do long mo đao, cung nhu la Nu tu truong đau tien cua Andlau. Truyen thuyet ke rang du co tam long trong sach, ba van bi chong si nhuc, tu đo ba cung tro thanh mot bieu tuong kien trung bi phu phang trong long giao dan. Nhung truyen thuyet khien ba đuoc phong Thanh.
Adelaide nuoc Y - vo cua Otto Đai Đe. Ba cung tro thanh Hoang hau trong buoi đang quang cua chong, va tiep tuc giu vai tro chinh tri to lon trong suot cac trieu đai ve sau. Chau noi ba la Hoang đe Otto III ke vi khi con nho, Adelaide giu vai tro nhiep chinh sau khi me cua Otto III la Theophanu mat, mai cho đen khi vi Hoang đe tre nay tu tri vi.
Matilda cua Anh - vo cua Henry V, Hoang đe cua La Ma Than thanh, do đo la Hoang hau cuoi cung cua trieu đai Salian. Con gai cua Henry I cua Anh, Matilda đoi quyen tri vi nuoc Anh nhung khong thanh cong do the luc cua Stephen. Ba la me cua Henry II cua Anh.
Leonor cua Bo Đao Nha - vo cua Frederick III, Hoang đe La Ma Than thanh. Vi Hoang hau đau tien cua trieu đai Habsburg.
Isabel cua Bo Đao Nha - vo cua Hoang đe Karl V. Ba sinh ha Felipe II cua Tay Ban Nha, đong thoi cung la me cua vi Hoang hau cua La Ma Than thanh tiep theo, Maria cua Ao - vo cua em ho Hoang đe Maximilian II. Cung nhu chong minh, Isabel la mot nguoi chau cua hai vi Quan chu Cong giao tru danh, va ba thuong đuoc so sanh voi ba ngoai Isabel I vi tinh quyet đoan trong nhieu van đe chinh tri. Khi Karl V phai thuong xuyen đi cong du va cac chien dich quan su, chinh Isabel đa giup ong quan ly cac van đe trong toan Đe che, đac biet la o Tay Ban Nha.
Anna xu Tirol - vo cua Hoang đe Matthias. Voi tu cach Hoang hau, mot nguoi chau cua Hoang đe Ferdinand I, Anna xuat than tu nha Habsburg chinh goc, đem ve cho ba loi the can thiep chinh tri. Su kien đang nho nhat ve ba la khi ba chiu trach nhiem doi đo tu Praha đen Vienna, bien noi nay thanh mot trung tam van hoa cua Chau Au trong nhieu thap ki sau. Ba cung la vi Hoang hau đau tien cua nha Habsburg đuoc lam le trao Hau mien.
Eleonora Gonzaga - vo thu ba cua Hoang đe Ferdinand III. Ba noi tieng la mot nguoi phu nu co hoc van cao cung tinh than mo đao. Voi tu cach Hoang hau, ba tham gia nhieu van đe ve ton giao o Vienna, đuoc chu y khi du la nguoi Cong giao ngoan đao, ba van rat bao dung va kien nhan voi phe Khang Cach.
Eleonore Magdalene xu Neuburg - vo cua Hoang đe Leopold I, me ruot cua Hoang đe Joseph I. Xuat than cao va co hoc van uyen tham noi tieng, Eleonor tham gia nhieu van đe chinh tri duoi thoi chong va con trai. Tung la nhiep chinh lam thoi vai thang trong nam 1711, ba tham gia viec ky ket Hiep uoc Szatmar, đanh dau quyen cai tri cua gia đinh cua ba tai Vuong quoc Hungary.
Maria Theresia cua Ao - con gai cua Hoang đe Karl VI, vo cua Hoang đe Franz I đong thoi la me đe cua Hoang đe Joseph II. Nguoi cuoi cung cua gia toc nha Habsburg đay quyen luc, Maria Theresia đa đoi hoi quyen ke vi ngai vang Thanh che, gay nen Chien tranh ke vi Ao, cuoi cung khien Maria Theresia tro thanh Hoang hau trong khi chong ba la Franz I tiep nhan ngai vi. Du la Hoang hau, roi la Hoang thai hau, Maria Theresia van nam thuc quyen cua mot đong cai tri trong suot rat nhieu nam, bien ba thanh mot Nu hoang tren thuc te trong lich su cua Thanh che La Ma.
Maria Teresa cua Napoli va Sicilia - Hoang hau cuoi cung cua Thanh che La Ma, đong thoi la Hoang hau đau tien cua Đe quoc Ao voi tu cach la vo ca cua Franz II cua Thanh che La Ma.


= Đe quoc Nga =
Marta Elena Skavronskaya - vo cua Pytor Đai đe. Ba truoc la nhan tinh, sau đuoc cong nhan la vo chinh thuc cua ong, do đo tro thanh Hoang hau Nga. Truoc khi qua đoi, Pytor chi đinh ba tro thanh Nu hoang cua Đe quoc Nga, va ba đuoc biet đen nhu [Yekaterina I]. Ba sinh ra hai con gai cho Hoang đe Pyotr, mot la Anna, thu la Yelizaveta, nguoi sau nay cung tro thanh Nu hoang Nga voi danh hieu Yelizaveta.
Sophie xu Anhalt-Zerbst-Dornburg - vo cua Hoang đe Peter III cua Nga. Tu vi Hoang hau, Yekaterina su dung binh bien va tro thanh vi Nu hoang vi đai [Yekaterina Đai đe] trong lich su Nga.
Sophie Dorothee xu Wurttemberg - vo cua Hoang đe Pavel I cua Nga. Xuat than tu Cong quoc Wurttemberg, Maria Feodorovna co mot nen hoc van xuat sac, ba đuoc chon lam vo ke cho Hoang đe Pavel (luc nay con la Thai tu) sau khi vo đau cua ong la Natalia Alexeievna qua đoi. Tu khi con la Hoang hau, ba đa anh huong to lon thong qua chong, sau đo tiep tuc khi ba la Hoang thai hau duoi hai trieu đai cua hai nguoi con trai, Hoang đe Aleksandr va Nicholas.
Luise xu Baden - vo cua Hoang đe Aleksandr I cua Nga. Xuat than tu Ba quoc Baden goc Đuc, Elizabeth co vai tro lon trong viec giup đo chong ba buoc len hoang vi. Du vay, khi la Hoang hau, Elizabeth bi ap che boi nguoi me chong la Hoang thai hau Maria Feodorovna, va Elizabeth Alexeievna cung chong minh gan nhu la ly than trong suot trieu đai Aleksandr I.
Charlotte Wilhelmine cua Pho - vo cua Hoang đe Nicholas I cua Nga. Xuat than la mot cong chua nguoi Pho, Alexandra Feodorovna tu khi la Hoang hau luon co gang giup đo co quoc, nhung đong thoi ba cung chia se va ung ho nhung tu tuong chinh tri cua chong minh.
Marie Maximiliane xu Hessen va Rhein - vo cua Hoang đe Aleksandr II cua Nga. Xuat than tu Đai cong quoc Hessen, Marie nhan đuoc mot nen giao duc hoan hao, nhung ba lai khong thich đam nhan vai tro Hoang hau ma hay lam nhung cong viec tu thien lang le. Boi le đo, Marie khong đuoc quy toc Nga men mo.
Dagmar cua Đan Mach - vo cua Hoang đe Alexander III cua Nga. Con gai cua Christian IX cua Đan Mach, ba la em gai cua Vuong hau Alexandra cua Lien hiep Anh, Vua Frederik VIII cua Đan Mach va Vua Georgios I cua Hy Lap. Ba sinh ra vi Hoang đe cuoi cung cua Nga, Nikolai II.
Alix cua Hessen va Rhein, ten goi tieng Nga la Aleksandra Fyodorovna - vo cua Hoang đe Nikolai II cua Nga. Hoang hau cuoi cung cua Đe quoc Nga, Aleksandra la mot nguoi chau (ben ho ngoai) cua Victoria cua Anh, ba noi tieng hon voi cai ten thoi con gai la [Alix]. Voi su ung ho Nikolai II co gang giu che đo quan chu, cung nhung van đe xoay quanh Grigori Rasputin đa khien Aleksandra bi ghet bo boi dan chung Nga trong nhung nam cuoi cung cua Đe quoc. Ba cung gia đinh gom chong, 4 co con gai va con trai đoc nhat đa bi sat hai vao nam 1918.


= Đe quoc Ao =
Maria Teresa cua Napoli va Sicilia - Hoang hau cuoi cung cua Thanh che La Ma, đong thoi la Hoang hau đau tien cua Đe quoc Ao voi tu cach la vo cua Franz II cua Thanh che La Ma.
Maria Ludovika cua Ao-Este - Hoang hau cua Đe quoc Ao voi tu cach la vo hai cua Hoang đe Franz I. Ba xuat than la cong chua thuoc hoang gia Habsburg, con gai cua Ferdinand Karl, Đai cong tuoc xu Austria-Este va la chau noi cua Hoang đe Francis I va Hoang hau Maria Theresia.
Karoline Auguste cua Bayern - Hoang hau cua Đe quoc Ao voi tu cach la vo ba cua Hoang đe Franz I. Ba la con gai cua Quoc vuong Maximilian I Joseph cua Bayern, va truoc đo tung co mot đoi chong la Thai tu William cua Vuong quoc Wurttemberg.
Maria Anna xu Sardinia - vo cua Hoang đe Ferdinand I cua Ao.
Elisabeth cua Bayern - vo cua Hoang đe Franz Joseph I cua Ao, me đe cua Thai tu Rudolf. Ba đuoc biet đen voi ten goi [Sisi], đuoc nguong mo boi dan chung vi la mot trong nhung vi Hoang hau đep nhat trong lich su Chau Au.
Zita cua Borbone-Parma - vo cua Hoang đe Karl I cua Ao. Vi Hoang hau cuoi cung trong lich su Đe quoc Ao.


= Đe quoc Đuc =
Augusta cua Sachsen-Weimar-Eisenach - vo cua Wilhelm I, Hoang đe Đuc. Xuat than tu Đai cong quoc Saxe-Weimar-Eisenach, Augusta la chau ngoai cua Hoang đe Pavel I cua Nga cung Hoang hau Mariya Fyodorovna (nguyen la Sophie Dorothee xu Wurttemberg).
Victoria Adelaide cua Lien hiep Anh, Vuong nu Vuong that - vo cua Friedrich III, Hoang đe Đuc va la me cua Wilhelm II, Hoang đe Đuc. Ba la nguoi con gai lon nhat cua Victoria cua Anh thuoc Vuong quoc Lien hiep Anh. Do xuat than nhay cam, Victoria khong co mot cuoc song on đinh o Đuc ma ba thuong xuyen phai đoi mat voi nhung van đe chinh tri do cac phe phai chong lai ba. Sau khi chong ba qua đoi, mac du la Hoang thai hau nhung ba nhanh chong bi gat ra khoi trieu đinh, va ba thuong đuoc goi danh hieu [Hoang hau] kem theo ten chong, tuc [Kaiserin Friedrich].
Auguste Victoria xu Schleswig-Holstein - vo đau cua Wilhelm II, Hoang đe Đuc. Xuat than tu Cong quoc Schleswig-Holstein, Augusta Victoria thong qua me la Princess Adelheid, tro thanh mot nguoi chau (theo ho me) cua Victoria cua Anh. Ba la me cua Hoang thai tu Wilhelm, va cung la Hoang hau cuoi cung cua Đe quoc Đuc.


= Trung Quoc =
La hau - nguyen phoi cua Han Cao To Luu Bang, vi Hoang hau va Hoang thai hau đau tien trong lich su. Ba noi tieng voi su tan đoc va la Nu chu nhan chinh tri lon thoi ki đau cua Đe quoc Trung Hoa.Thuy Cao Hoang hau,sau bi Han Quang Vu Đe truy phe.
Tran A Kieu - nguyen phoi cua Han Vu Đe Luu Triet, chau ngoai cua Hieu Van Đau Hoang hau va la con gai cua Quan Đao cong chua Luu Phieu,nguoi co cong lon trong viec giup Vu Đe len ngoi. Sau bi phe voi ly do "ghen tuong ham hai" cung "khong sinh đuoc con", tro thanh mot trong nhung Phe hau noi tieng nhat lich su.
Ve Tu Phu - ke phoi cua Han Vu Đe Luu Triet. Noi tieng xinh đep hien đuc, rat đuoc Vu Đe sung ai. Tai vi ngoi Hau 38 nam, la vi Hoang hau tai ngoi lau dai nhat trong lich su nha Han. Su đang quang cua ba đem nhieu vinh quang cho ca gia toc von co nguon goc thap kem.Sau bi giet cung con trai trong An vu co noi tieng.Thuy Tu Hoang hau.
Vuong Chinh Quan - Hoang hau duy nhat cua Han Nguyen Đe Luu Thich, me cua Han Thanh Đe Luu Ngao. Ba noi tieng la mot trong nhung Hoang hau truong tho nhat lich su. Viec Tay Han diet vong đuoc cho la mot phan loi cua ba, do ba dung tung chau ruot la Tan trieu Hoang đe Vuong Mang.
Vo Tac Thien - ke phoi cua Đuong Cao Tong Ly Tri. Tu vi phi tan cua Đuong Thai Tong, Vo thi dan dan tro thanh Hoang hau cua nguoi ke vi la Cao Tong bang nhieu thu đoan gay tranh cai trong lich su. La me cua hai vi Hoang đe lien tiep Đuong Trung Tong Ly Hien va Đuong Due Tong Ly Đan, Vo thi lan luot phe truat va tu cai tri voi tu cach Nu hoang. Ba tro thanh Nu hoang đuoc cong nhan chinh danh duy nhat trong lich su Trung Quoc.
Chuong Hien Minh Tuc Hoang hau Luu Nga-Chinh that thu ba cua Tong Chan Tong Trieu Hang,me nuoi cua Tong Nhan Tong Trieu Trinh. Thuc hien nhiep chinh duoi thoi Tong Nhan Tong.Luu hau con la nhan vat quan trong trong truyen thuyet Ly mieu hoan thai tu ve su that than the cua Nhan Tong von do Ly Than phi sinh-mot trong nhung đien tich noi tieng lien quan đen Bao Cong.
Tu Thanh Quang Hien Hoang hau Tao thi- ke phoi cua Tong Nhan Tong Trieu Trinh, nhiep chinh thoi Tong Anh Tong Trieu Thu va Tong Than Tong Trieu Hu. Noi tieng nhan tu va đuc đo, ba la nguoi đau tien đung đau phai Cuu đang, cung chau la Tuyen Nhan Thanh Liet hoang hau phan đoi tan phap cua Vuong An Thach. Ba đuoc biet đen la mot bac [Nu trung Nghieu Thuan].
Tuyen Nhan Thanh Liet hoang hau Cao Thao Thao - nguyen phoi cua Tong Anh Tong Trieu Thu. Thua hanh quyen nhiep chinh duoi thoi chau trai Tong Triet Tong Trieu Hu, tuy đuoc xem la kha đoc tai va gay mau thuan chinh tri sau sac voi Hoang đe, ba van đuoc su sach nha Tong tan duong la [Nu trung Nghieu Thuan], tuc "Bac Nghieu va Thuan trong gioi đan ba cua thien ha", mot nhan xet khang đinh vi the minh quan cua ba.
Hieu Hien Thuan Hoang hau Phu Sat thi - nguyen phoi cua Thanh Cao Tong Can Long Đe. Ba noi tieng hien hau, thi hanh tiet kiem hop ly, lai khoan đai hau cung, giup đo Can Long Đe chuyen trong ngoai het muc đac luc. Sau khi ba mat, Can Long Đe dung ca đoi đe thuong tiec ba.
Ke Hoang hau Na Lap thi - ke phoi cua Thanh Cao Tong Can Long Đe. Ba la Hoang hau duy nhat cua nha Thanh bi tich thu sach bao, giam cam trong cung, khi qua đoi thi khong co thuy hieu.
Hieu Trinh Hien hoang hau Nuu Ho Loc thi - ke phoi cua Thanh Van Tong Ham Phong Đe. Noi tieng voi ton hieu [Tu An Thai hau], la đong nhiep chinh cung voi Tu Hi Thai hau. Mot vi Hoang hau noi tieng đuc đo trong thoi gian tai vi, cai chet cua ba đuoc cho la do Tu Hi Thai hau ha đoc thu.
Hieu Đinh Canh hoang hau Diep Hach Na Lap Tinh Phan- nguyen phoi cua Thanh Đuc Tong Quang Tu Đe. Ba la Hoang thai hau duoi thoi Tuyen Thong Đe Pho Nghi, noi tieng trong lich su vi đa ky nghi đinh thoai vi cua trieu đinh Man Thanh, ve co ban đa cham dut che đo quan chu Trung Hoa hon 1000 nam lich su. Ve chinh thuc, ba la Hoang hau cuoi cung cua che đo quan chu Trung Hoa.
Uyen Dung - nguyen phoi cua Tuyen Thong Đe Pho Nghi. Ba la Hoang hau cuoi cung cua Man Thanh, nhung khong phai Hoang hau chinh thuc cua che đo quan chu Trung Hoa, do ba ket hon voi Pho Nghi sau khi ong đa thoai vi.


= Viet Nam =
Đai Thang Minh hoang hau - truoc la Hoang thai hau nha Đinh, sau la Hoang hau nha Tien Le voi tu cach la vo ca cua Le Đai Hanh. Ba khong đuoc ghi lai ten that, nhung rat noi tieng voi cai ten da su la [Duong Van Nga].
Linh Hien hoang hau Le Thi Phat Ngan- chinh that cua Ly Thai To, sinh mau cua Ly Thai Tong va Uy Minh vuong Ly Nhat Quang. Co thuyet cho rang ba la con gai cua Duong hoang hau va Le Đai Hanh.
Thuong Duong hoang hau Duong thi - chinh that cua Ly Thanh Tong, von di đuoc ton lam Hoang thai hau nhiep chinh. Sau do su tranh đoat cua Linh Nhan thai hau ma bi buc chet, cung 72 cung nu khac.
Linh Tu quoc mau Tran Thi Dung- chinh that cua Ly Hue Tong. Ba noi tieng vi la me cua Ly Chieu Hoang va Hien Tu Thuan Thien hoang hau. Sau khi nha Ly bi nha Tran thay the, Linh Tu quoc mau sau đo lay Tran Thu Đo - nguoi đuoc cho la đao dien lon nhat dien ra cuoc đoi ngoi giua hai trieu đai nay.
Ly Chieu Hoang huy Thien Hinh-chinh that đau tien cua Tran Thai Tong, sau bi phe. Ba noi tieng vi la Nu hoang đe duy nhat trong lich su Viet Nam.
Hien Tu Thuan Thien hoang hau Ly Ngoc Oanh - ke that cua Tran Thai Tong. Ba la chi ruot cua Ly Thien Hinh, sinh mau cua Tran Quoc Khang, Tran Thanh Tong va Tran Quang Khai. Ba giu vai tro quan trong khien hai nha Ly-Tran co moi lien ket vinh cuu, khi sinh ra nguoi thua ke mang ca hai dong mau nay, tuc Tran Thanh Tong.
Hien Tu Tuyen Thanh hoang hau Tran thi- chinh that cua Tran Minh Tong. La con gai cua Hue Vu đai vuong Tran Quoc Chan, ba noi tieng nhu la mot Hoang hau đuc đo va la bieu tuong hien hau cua nha Tran. Ve sau ba đong vai tro quan trong trong viec đua Duong Nhat Le ke vi, va ban than ba cung bi Duong Nhat Le am hai khong lau sau đo.
Le Than Tong Trinh hoang hau huy Ngoc Truc- chinh that cua Le Than Tong. Đuong thoi ba noi danh voi pham hanh va hoc van uyen tham, truyen thuyet ke rang ba con la ban tho cua Nu trang nguyen Nguyen Thi Due.
Bac Cung hoang hau Le Ngoc Han - trac that cua Quang Trung Đe Nguyen Hue. Von la cong chua nha Le trung hung, con gai Le Hien Tong. Noi tieng voi cuoc hon nhan chinh tri, Le Ngoc Han thuong đuoc nhac đen trong rat nhieu truyen thuyet xoay quanh ve Nguyen Hue.
Thua Thien Cao Hoang hau Tong Thi Lan - chinh that cua Hoang đe Gia Long, Sinh mau cua Anh Due Hoang thai tu Nguyen Phuc Canh. Hoang hau đau tien cua trieu Nguyen, Thua Thien Cao Hoang hau noi danh voi vi the vo ca cua Hoang đe Gia Long, va cung la Hoang hau duy nhat cua trieu Nguyen đuoc "song tang" cung Hoang đe trong hoang lang, vi cac Hoang hau (do truy phong) khac đeu đuoc chon o mo phan rieng so voi Hoang đe.
Le Thien Anh hoang hau Vo Thi Duyen- chinh that cua Hoang đe Tu Đuc. Ba đuoc ton lam [Khiem Hoang hau] do di chieu, tro thanh mot trong ba vi Hoang hau "chinh danh" hiem hoi cua nha Nguyen.
Nam Phuong Hoang hau Nguyen Huu Thi Lan- chinh that cua Hoang đe Bao Đai. Ba la Hoang hau cuoi cung cua nha Nguyen, va cung la Hoang hau cuoi cung cua nen quan chu chuyen che trong lich su Viet Nam.


= Nhat Ban =
Than Cong Hoang hau - Hoang hau theo than thoai cua Thien hoang Trong Ai. Ba noi tieng vi la nguoi đa giu nhiem vu nhiep chinh va lanh đao thuc te cua Nhat Ban tu khi chong ba chet nam 201, mai cho đen khi con trai ba Thien hoang Ung Than len ngoi nam 269. Trong thoi ki truoc cua Nhat Ban, nhieu nhan đinh ba la Nu Thien hoang đau tien, nhung thuc te khong ai xac đinh đuoc su hien huu thuc te cua ba.
Otomo no Koteko - Hoang hau cua Thien hoang Sung Tuan. Trong lich su nhieu nam cua hoang that Nhat Ban, ba la [Hoang hau] đuoc cong nhan đau tien. Theo Nhat Ban thu ky, ba co lien quan đen cai chet cua chong minh, lien quan đen mot chuoi su kien am sat chu muu boi Soga no Umako.
Thien hoang Thoi Co - em gai đong thoi la Hoang hau cua Thien hoang Man Đat. Xuat than hoang toc Nhat Ban, la con gai Thien hoang Kham Minh, ba tro thanh Hoang hau cua Man Đat, đong thoi ve sau cung tro thanh Thien Hoang sau khi Man Đat qua đoi. Voi su len ngoi nay, ba chinh thuc tro thanh Nu Thien hoang đau tien trong lich su Nhat Ban.
Thien hoang Hoang Cuc - Hoang hau cua Thien hoang Thu Minh, ve sau tro thanh Nu Thien hoang thu 2 trong lich su. Trieu đai cua ba bi gian đoan do chinh bien cung đinh cua Thien hoang Thien Tri.
Thien hoang Tri Thong - chau gai va cung la Hoang hau cua Thien hoang Thien Vu, ve sau tro thanh Nu Thien hoang thu 3 trong lich su. Ba la vi Thai thuong Thien hoang la nu gioi đau tien, đong thoi la vi Hoang hau cuoi cung cua lich su Nhat Ban đuoc len ngoi Thien hoang.
Tochi - Hoang hau cua Thien hoang Hoang Van, con gai cua Thien hoang Thien Vu. Cuoc đoi bi kich khi phai chung kien chinh cha ruot cua ba ra tay giet chong ma khong lam gi đuoc.
Quang Minh Hoang hau - Hoang hau cua Thien hoang Thanh Vu, vi Hoang hau đau tien cua dong ho quyen luc Fujiwara - gia toc nam quyen cai tri thuc te cua Nhat Ban trong nhieu the ki vao thoi Asuka, thoi Nara va thoi Heian. Cha ba la Fujiwara no Fuhito, mot trong nhung quyen than đuong thoi cua Nhat Ban, va la mot trong nhung nguoi đat nen mong cho gia toc Fujiwara.
Fujiwara no Shoshi - Hoang hau cua Thien hoang Nhat Đieu. Me cua Thien hoang Hau Nhat Đieu va Thien hoang Hau Chu Tuoc. Xuat than tu gia toc danh gia Fujiwara, ba la con gai lon nhat cua Fujiwara no Michinaga. Su kien đang nho nhat ve ba chinh la viec ba đa đuoc hau can boi Murasaki Shikibu - nu danh si cua Nhat Ban.
Fujiwara no Nariko - Hoang hau cua Thien hoang Đieu Vu, đong thoi la me cua Thien hoang Can Ve. Tu vi Nu ngu, Nariko nhanh chong chiem đuoc su sung ai cua Phap hoang Đieu Vu, va đieu nay khien ba tham gia vao đau tranh chinh tri đuong thoi, khi đua con trai duy nhat tro thanh Thien hoang.
Taira no Tokuko - Hoang hau cua Thien hoang Cao Thuong, con gai cua Taira no Kiyomori. Ba noi tieng vi la nguoi song sot duy nhat cua gia toc Taira sau tran chien lich su tru danh cua Nhat Ban, Tran Dan no Ura.
Tokugawa Masako - Hoang hau cua Thien hoang Hau Thuy Vi va la me cua Thien hoang Minh Chinh. Ba xuat than tu gia toc Tokugawa quyen luc cua Nhat Ban, voi tu cach la con gai cua Tokugawa Hidetada, va cung la Hoang hau Nhat Ban duy nhat mang ho Tokugawa. Viec ket hon cua ba giup hoang that va Mac phu tao mot lien he, giup hoang that go đuoc van đe tai chinh đang thieu thon, cung nhu khoang cach nhay cam cua Mac phu voi hoang gia.
Ichijo Masako - Hoang hau cua Thien hoang Minh Tri. Đuoc biet đen voi ton hieu [Chieu Hien Hoang thai hau] duoi thoi Thien hoang Đai Chinh.


= Đai Han =
Minh Thanh Thai hoang hau - von la Vuong phi cua Trieu Tien Cao Tong khi con la Quoc vuong cua Trieu Tien. Ba đuoc biet đen nhu mot nguoi phu nu thong tue trong vuong that Ly thi, su cung ran cua ba đoi voi chinh quyen Nhat Ban đa dan đen cuoc am sat đam mau cua ba. Du chua tung la Hoang hau, song nguoi Han Quoc van ton xung ba voi thuy hieu nay nhu mot su ton sung.
Thuan Trinh Hieu hoang hau - Hoang hau cua Trieu Tien Thuan Tong. So di ba đuoc danh xung Hoang hau thay vi Vuong phi nhu nhung chanh that cua cac vua Trieu Tien truoc, vi Thuan Tong va Cao Tong xung Hoang đe, cac vi vua truoc chi xung Vuong. Ba ke thua vi tri Trung đien tu Hoang hau Minh Thanh Hoang hau, nhung lai la nguoi phu nu đau tien (va duy nhat) o Han Quoc huong le nghi cua mot Hoang hau.


Xem them Hau cung nha Thanh
Hau cung nha Nguyen
Hoang đe
Hoang tu
Thai tu
Cong chua
Hoang phi
Thai hau
Thai hoang thai hau


Tham khao