Con coi nha ho Trieu hay Trieu thi co nhi (gian the: 赵氏孤儿; phon the: 趙氏孤兒; binh am: Zhao shi gu er, nghia la đua con mo coi cua nha ho Trieu) la mot vo tap kich thoi nha Nguyen, tac gia la Ky Quan Tuong (紀君祥). Đay la mot vo bi kich viet ve mot su kien xay ra thoi Xuan Thu đuoc ghi lai trong Su ky Tu Ma Thien, thien Trieu the gia. Vo kich nay co ten đay đu la Trieu thi co nhi đai bao cuu (趙氏孤兒大報仇 - Con coi ho Trieu bao thu).


Chinh su va noi dung kich = Chinh su =
Trieu thi co nhi dua tren su kien lich su "Ha cung chi nan" o nuoc Tan, đoi vua Tan Canh cong thoi Xuan Thu đuoc ghi trong Su ky Tu Ma Thien.

Nguyen do sau xa cua cau chuyen xay ra tu thoi Tan Linh cong (620 TCN-607 TCN). Theo chinh su, vua nho Linh cong choi boi, muon giet trung than Trieu Thuan. Trieu Thuan phai bo kinh thanh chay đi tranh nan. Nguoi em Trieu Thuan la Trieu Xuyen mang quan đanh vao cung giet hon quan Tan Linh cong. Trieu Thuan tro ve, sai Trieu Xuyen sang nha Chu đon chu Linh cong la cong tu Hac Đon ve lap lam vua, tuc la Tan Thanh cong (606 TCN – 600 TCN).
Đen thoi vua Tan Canh cong (599 TCN-581 TCN) la con cua Thanh cong, Trieu Thuan đa qua đoi, con la Trieu Soc ke vi lam đai phu. Mot vien quan tu thoi Tan Linh cong la Đo Ngan Co đuoc Tan Canh cong trong dung phong lam Tu khau (vien quan phu trach hinh su).
Nam 598 TCN, Đo Ngan Co mau thuan voi Trieu Soc, lien tim cach muu hai. Ngan Co tau voi vua Tan ve viec truoc đay Trieu Thuan cung em la Trieu Xuyen giet Linh cong, nen phai tri toi ho Trieu. Đuoc su đong tinh cua Tan Canh cong, Đo Ngan Co ben mang quan diet ho Trieu. Ca nha Trieu Soc bi giet.
Vo Trieu Soc la Trang Co, von cong chua nuoc Tan, chi cua Tan Thanh cong nen khong bi giet. Luc đo Trang co đang mang thai, Đo Ngan Co muon giet đua tre vi so bi tra thu sau nay. Đuoc đai phu Han Quyet cung cac gia than, mon khach ho Trieu la Cong Ton Chu Cuu va Trinh Anh het long che cho, đua con trai Trieu Soc moi ra đoi đuoc cuu song, đuoc đat ten la Trieu Vu. Đe lam đuoc viec nay, sau khi ban bac voi Chu Cuu, Trinh Anh mang đua con nho cung moi sinh cua minh ra the mang, cho Cong Ton Chu Cuu mang vao nui giau, roi tu minh đi to cao voi Đo Ngan Co. Đo Ngan Co tim đen noi Trinh Anh chi, tin la đa tim ra con coi ho Trieu, lien giet chet ca Cong Ton Chu Cuu va đua tre. Trinh Anh bi mat giau đua con coi ho Trieu mot noi va nuoi nang Trieu Vu truong thanh
Trong quan he huyet thong, Trieu Vu la anh ho cua Tan Canh cong. Nam 583 TCN, Trieu Vu len 15 tuoi. Tan Canh cong mang benh. Han Quyet xin Tan Canh cong nho cong lao cua ho Trieu voi nuoc Tan đe khoi phuc ho Trieu. Tan Canh cong thuan theo, phuc chuc cho Trieu Vu va cho Trieu Vu tu đi bao thu giet Đo Ngan Co. Trieu Vu ben giet chet ho Đo.


= Noi dung kich =
Tren cot truyen lich su xay ra thoi Xuan Thu, Ky Quan Tuong co nhieu thay đoi khi viet vo kich nay, ca ve thoi gian lan nhan vat:

Chuyen giet gia đinh Trieu Soc - cha cua Con coi ho Trieu khong phai thoi Tan Canh cong ma đuoc đay len thoi Tan Linh cong - vi vua noi tieng la hon quan, tan bao va su cung ghi nhan cung tung trong dung Đo Ngan Co.
Đai phu Han Quyet trong chinh su co cong tham gia cuu Trieu Vu va lap lai ho Trieu, nhung lai tu van chet ngay o man đau trong vo kich.
Do su tan sat ho Trieu dien ra ngay thoi Tan Linh cong, nguyen do đe vua Tan đong tinh cho Đo Ngan Co giet ho Trieu vi su chinh truc can ngan nhung viec lam sai trai cua vua Tan
Cong Ton Chu Cuu la mon khach cua ho Trieu, đuoc Ky Quan Tuong xay dung la mot vi quan cung trieu voi Trieu Thuan
Viec bao thu cua Trieu Vu dien ra ngay trong thoi Tan Canh cong, đuoc vo kich đay lui xuong thoi Tan Đieu cong (thoi gian co tinh uoc le, bo qua 3 đoi vua Thanh cong, Canh cong va Le cong)


= Nhan vat =
Cac nhan vat trong vo kich gom co:

Trieu Soc
Đo Ngan Co
Trinh Anh
Cong chua
Han Quyet
Cong ton Chu Cuu
Nguy Giang


= Y nghia =
Con coi nha ho Trieu la mot trong 100 kiet tac san khau the gioi. Cung voi vo Đau Nga cua Quan Han Khanh, đay la vo bi kich tieu bieu cua tap kich thoi Nguyen.
Trieu thi co nhi ca ngoi tinh than trung nghia, san sang lieu than bao thu cho nha, cho nuoc. Vo kich đa mieu ta cac nhan vat trung than, nghia si, cac tam guong vo tiet, con hieu đay chi khi, rat oai phong lam liet.
Khong đon thuan la mot vo bi kich lich su, Con coi nha ho Trieu phan anh tu tuong cua nguoi Han đuong thoi. Cac nha nghien cuu chi ra tinh tiet đang chu y: cac vua nha Tong nguoi Han - trieu đai vua bi nha Nguyen cua nguoi Mong Co tieu diet - cung mang ho Trieu, nhu đua con coi trong vo kich. Cac vua cuoi cung cua nha Nam Tong nhu Đoan Tong, Đe Binh cung đeu la nhung vi vua thieu nien. Do đo, viec lua chon chu đe nay cua Ky Quan Tuong khong phai la ngau nhien. Viec gang suc bao ton đua con coi ho Trieu chinh la thong điep keu goi đau tranh cuu nha Tong, chong su thong tri cua nguoi Mong.
Xa hon nua, tu khi nha Bac Tong bi nha Kim cua nguoi Nu Chan đanh đuoi, phai bo trung nguyen chay ve Giang Nam, chuyen Trinh Anh thoi Xuan Thu "bao ton ho Trieu" đa lan rong, an sau trong tam hon nguoi nha Tong. Van Thien Tuong, vi trung than nha Tong chong Nguyen Mong toi cung, đa tung viet nhung cau cam khai: "Đoc truyen Trinh Anh bao ve dong ho Trieu, long da boi roi, nuoc mat uot đam khan tay".
Trinh Anh trong vo kich tieu bieu cho nhung nhan vat chinh dien, đau tranh chong cai xau, cai ac. Đo Ngan Co tieu bieu cho luc luong phan dien. Hinh anh tru diet ho Trieu, giet het khong con ai cua Đo Ngan Co trong tac pham phan anh su đan ap tan bao cua nha Nguyen voi nguoi Han đuong thoi.


Đen phuong Tay Trieu thi co nhi la vo kich Trung Quoc đau tien đuoc biet đen tai chau Au. Vo kich nay đuoc Jean-Baptiste Du Halde suu tap lan đau tien trong tac pham Description geographique, historique, chronologique, politique et physique de l'empire de la Chine et de la Tartarie Chinoise xuat ban nam 1735.
Joseph Henri Marie de Premare đa dich vo kich nay ra tieng Phap voi nhan đe Tchao-chi-cou-eulh, ou L'orphelin de la maison de Tchao, tragedie chinoise, xuat ban nam 1755. Thi hao Đuc Johann Wolfgang von Goethe đa xem ky ban dich ra tieng Đuc xuat ban nam 1749 va co y đinh viet lai mot vo kich dua tren cot truyen nay cung mot so truyen trong Kim co ky quan. Nhung ong khong kip thuc hien y đinh thi đa qua đoi. Voltaire cung dich vo kich nay voi nhan đe L'orphelin de la Chine (Con coi Trung Quoc) xuat ban nam 1755.
Nha bien kich nguoi Ireland la Arthur Murphy cung dich Trieu thi co nhi voi ten goi The Orphan of China xuat ban nam 1759. Ban dich cua nha Han hoc nguoi Phap Stanislas Julien co nhan đe la Tchao-chi-kou-eul, ou L’orphelin de la Chine: drame en prose et en vers đuoc xuat ban nam 1834. Vo kich nay cung đuoc trinh dien tai Nha hat trung tam Lincoln vao nam 2003.
Cac nha nghien cuu nguoi Phap cung quan tam va co nhieu bai viet phan tich ve vo kich nay, nhung đen nay nhung tac pham nghien cuu đo khong con.


Phien ban cai bien thoi hien đai Sau nay, vo kich Con coi nha ho Trieu đuoc nha bien kich Trung Quoc hien đai la Ma Kien Linh cai bien. Vo kich đuoc Ho Ngoc va The Lu dich ra tieng Viet, nha xuat ban San khau Viet Nam an hanh nam 2006
Trong vo Con Coi ho Trieu cai bien, Ma Kien Linh đa bo sung them mot so tinh tiet, trinh bay truc tiep bang hinh tuong san khau nguyen nhan đe ra moi tu thu giua Đo Ngan Co va gia đinh ho Trieu trong suot bon canh cua man mot, tao thanh the đau tranh mot mat mot con giua hai the luc trung ninh. Ma Kien Linh đa phuc hoi lai nhieu yeu to lich su ma Ky Quan Tuong đa xa roi so voi chinh su: Cong Ton Chu Cuu đuoc tra ve vai la mon khach chu khong phai đong lieu cua ho Trieu, Han Quyet khong tu van chet ma giu vai tro trong viec tru Đo Ngan Co, viec Trinh Anh nhan nuoi con coi co tinh chu đong hon nhu Su ky đa ghi.
Tu vo tap kich cua Ky Quan Tuong đen vo cai bien cua Ma Kien Linh la mot qua trinh ke thua sang tao va đuoc cac nha binh luan san khau Trung Quoc đanh gia cao.
Vo kich Con coi ho Trieu cung đuoc cong dien tai Viet Nam duoi the loai cai luong, do đao dien Trung Kien dan dung.
Cac phien ban kich sau nay con hu cau them tinh tiet khac o phan ket: Trinh Anh nho lap cong voi Đo Ngan Co, đuoc Ngan Co đon ve, đua be đuoc Co nhan lam con nuoi ma khong biet đo la giot mau cuoi cung cua ho Trieu. Trieu Vu lon len tuan tu, gioi giang va khong nghi ngo nguoi hai chet gia đinh minh la cha nuoi minh. Khi đa ro su that, Trieu Vu lien tra thu, giet chet Đo Ngan Co.


Xem them Tan Canh cong
Trieu Thuan


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, cac thien:
Tan the gia
Trieu the gia
Khong Tu (2002), Xuan Thu tam truyen, tap 3, Nha xuat ban TP Ho Chi Minh
Ma Kien Linh (2006), Con coi ho Trieu, Ho Ngoc va The Lu dich, Nha xuat ban San khau (kem theo ban tap kich cua Ky Quan Tuong)


Chu thich