Somalia (phien am tieng Viet: Xo-ma-li-a, tieng Somalia: Soomaaliya; tieng A Rap: الصومال as-Sumal), ten chinh thuc Cong hoa Lien bang Somalia (tieng Somalia: Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, tieng A Rap: جمهورية الصومال Jumhuriyyat as-Sumal) la mot quoc gia nam o Vung sung chau Phi. Nuoc nay giap voi Djibouti o phia tay bac, Kenya o phia tay nam, Vinh Aden va Yemen o phia bac, An Đo Duong o phia đong, va Ethiopia o phia tay.
Thoi co đai, Somalia tung la mot trung tam thuong mai quan trong voi phan con lai cua the gioi co đai. Cac thuy thu va thuong gia cua ho la nhung nha cung cap huong tram, nhua thom va gia vi lon, nhung mat hang co gia tri va đuoc coi la đo xa xi tai Ai Cap co đai, Phoenicia, Mycenaean va Babylon, nhung noi nguoi Somalia co quan he buon ban. Theo hau het cac hoc gia, Somalia cung la noi Vuong quoc Punt ton tai. Nguoi Puntite co đai la mot nha nuoc cua nhung nguoi dan co nhung quan he gan gui voi Ai Cap Pharaon trong thoi Pharaoh Sahure va Nu hoang Hatshepsut. cac cau truc kim tu thap, đen đai va nhung ngoi nha co đuoc phu đa nam rai rac xung quanh Somalia đuoc cho la co nien đai tu giai đoan nay. Trong thoi co đai, nhieu thanh bang co nhu Opone, Mosyllon va Malao canh tranh ve su giau manh voi Sabaean, Parthia va Axumite. Thuong mai An Đo-Hy Lap-La Ma cung phat trien o Somalia.
Su ra đoi cua Đao Hoi o bo đoi dien Somalia tren Bien Đo đong nghia voi viec cac nha buon, thuy thu Somalia va nhung nguoi di cu song tai ban đao A Rap dan roi vao anh huong cua ton giao moi thong qua cac đoi tac thuong mai nguoi A Rap đa cai theo Hoi giao cua ho. Voi cuoc di cu cua nhung gia đinh Hoi giao tu the gioi Hoi giao toi Somalia o nhung the ky đau tien cua Đao Hoi va su cai đao hoa binh cua dan cu Somali boi cac hoc gia Hoi giao Somalia trong cac the ky sau đo, cac thanh bang co dan chuyen theo Hoi giao Mogadishu, Berbera, Zeila, Barawa va Merka, chung đeu la mot phan cua nen van minh Berberi. Thanh pho Mogadishu đuoc goi la Thanh pho cua Đao Hoi, va kiem soat viec buon ban vang cua Đong Phi trong nhieu the ky. Trong thoi Trung Co, nhieu đe che Somalia manh đa thong tri thuong mai trong vung gom ca Nha nuoc Ajuuraan, co biet tai trong co khi thuy loi va xay dung phao đai, Vuong quoc Hoi giao Adal, ma vi tuong Ahmed Gurey la vi chi huy chau Phi đau tien trong lich su su dung chien tranh phao binh tren luc đia trong cuoc chinh phuc Đe che Ethiopia, va Trieu đai Gobroon cua Adal, su thong tri quan su cua ho đa buoc cac thong đoc cua Đe che Oman o phia bac thanh pho Lamu phai nop cong vat cho Quoc vuong Hoi giao Somalia Ahmed Yusuf. O cuoi the ky XIX sau hoi nghi Berlin, cac đe che chau Au đa gui quan đoi cua minh toi Vung sung chau Phi. Moi đe doa đe quoc voi Somalia buoc lanh đao Dervish Muhammad Abdullah Hassan, phai đung len ho hao cac binh si Somalia tu khap Vung sung chau Phi va lanh đao mot trong nhung cuoc khang chien chong thuc dan lau dai nhat.
Somalia khong bao gio chinh thuc bi thuc dan hoa. Nha nuoc Dervish đa thanh cong trong viec bon lan đay lui cac cuoc tan cong cua Đe che Anh va buoc ho phai rut ve vung ven bien. Nho danh tieng co đuoc o Trung Đong va chau Au, nha nuoc Dervish đuoc cong nhan nhu mot đong minh cua Đe che Ottoman va Đe che Đuc, va van tiep tuc giu quan he nay trong suot The Chien I quoc gia Hoi giao đoc lap duy nhat tren luc đia. Sau mot phan tu the ky kim ham nguoi Anh o mot khu vinh, cuoi cung nguoi Dervish đa bi đanh bai nam 1920 khi Anh lan đau tien su dung may bay o chau Phi nem bom vao thu đo cua Dervish la Taleex. Sau that bai nay, cac lanh tho cu cua Dervish đuoc chuyen thanh vung bao ho cua Anh. Italia tuong tu cung phai đoi đau voi su phan đoi tu cac quoc vuong Hoi giao va cac đoi quan Somalia va khong the kiem soat hoan toan cac vung Somalia hien đai cho toi tan thoi ky Phat xit cuoi nam 1927. Su chiem đong nay keo dai toi nam 1941 va bi thay the boi mot co quan hanh chinh quan su Anh Quoc. Bac Somalia tiep tuc la mot vung bao ho trong khi Nam Somalia tro thanh mot lanh tho uy tri. Lien minh cua hai vung nam 1960 đa thanh lap nen Cong hoa Dan chu Somali.
Vi nhung quan he lau dai cua ho voi the gioi A Rap, nam 1974 Somalia đuoc chap nhan nhu mot thanh vien cua Lien đoan A Rap. Đe tang cuong moi quan he voi phan con lai cua luc đia chau Phi, Somalia đa cung cac quoc gia chau Phi khac tham gia thanh lap Lien minh chau Phi, va bat đau ho tro Lanh tho uy tri ANC o Nam Phi chong che đo apartheid va nhung luc luong ly khai Eritrea o Ethiopia trong Chien tranh Đoc lap Eritrea. La mot nha nuoc Hoi giao, Somalia la mot trong nhung thanh vien sang lap To chuc Hoi nghi Hoi giao va cung la mot thanh vien cua Lien hiep quoc va NAM. Du gap kho khan tu cuoc noi chien va tinh trang bat on, Somalia van tim cach duy tri mot nen kinh te thi truong tu do ma, theo Lien hiep quoc, co hieu qua hon han nen kinh te cua cac quoc gia chau Phi khac.


Lich su = Tien su =

Somalia tung la noi co nguoi sinh song tu thoi ky đo đa cu. Nhung buc tranh hang đong co nien đai tu nam 9000 truoc Cong Nguyen đa đuoc tim thay o mien bac Somalia. Noi tieng nhat trong so đo la phuc hop Laas Geel, co chua mot trong so nhung tac pham nghe thuat tranh đa som nhat tren luc đia chau Phi. Nhung dong chu đa đuoc tim thay ben duoi moi buc tranh đa, nhung cac nha khao co hoc van chua the giai ma đuoc hinh thuc chu viet co nay. Trong thoi ky đo đa, van hoa Doian va van hoa Hargeisan đa phat trien manh o đay voi nhung nganh cong nghiep va nha may cua ho.
Bang chung co nhat ve cac phong tuc chon cat o Vung sung chau Phi co tu cac nghia đia o Somalia co nien đai tu thien nien ky thu 4 truoc Cong Nguyen. Cac đo dung đa tu đia điem Jalelo o phia bac Somalia đuoc cho la bang chung lien ket quan trong nhat ve tinh pho quat o nhung thoi đo đa cu giua phuong đong va phuong tay.


= Thoi ky co xua & co đai =

cac cau truc kim tu thap, lang mo, tan tich cac thanh pho va cac buc tuong đa co nhu Tuong Wargaade con rai rac o Somalia la bang chung ve mot nen van minh co phat trien tung thinh vuong o ban đao Somali. Nhung kham pha tu nhung cuoc khai quat va nghien cuu khao co o Somalia cho thay nen van minh đo tung co mot he thong chu viet co va toi nay van chua đuoc giai ma, va noi nay đa co mot moi quan he thuong mai phat trien voi Ai Cap co đai va Hy Lap Mycenaean it nhat tu thien nien ky thu hai truoc Cong Nguyen, ho tro cho quan điem rang Somalia la Vuong quoc Punt (Punt: thuyen đay bang) co đai.
Nguoi Puntite "mua ban khong chi tram huong, go mun va thu nuoi co sung do ho tu san xuat, ma ca cac loai hang hoa tu cac vung xung quanh, gom ca vang, nga voi va da thu." Theo nhung buc tranh khac tai đen Deir el-Bahri, Xu Punt thoi ay nam duoi su cai tri cua Vua Parahu va Nu hoang Ati.
Nguoi Somalia co đai đa thuan hoa lac đa o mot thoi điem nao đo giua thien nien ky thu ba va thien nien ky thu hai truoc Cong Nguyen va tu đo no đa mo rong sang Ai Cap Co đai va Bac Phi. Trong thoi ky co đai, cac thanh bang Mossylon, Opone, Malao, Mundus va Tabae o Somalia đa phat trien mot mang luoi thuong mai lon ket noi voi cac thuong gia tu Phoenicia, Ai Cap Ptolemaic, Hy Lap, Parthian Ba Tu, Saba, Nabataea va Đe che La Ma. Ho đa su dung nhung con tau hang hai co cua Somalia đuoc goi la beden đe chuyen cho hang hoa. 

Sau khi La Ma chinh phuc Đe che Nabataean va su hien dien cua hai quan La Ma tai Aden đe chong cuop bien, mot thoa thuan song phuong giua cac thuong gia A Rap va Somalia đa ngan can cac con tau cua An Đo giao thuong tai cac thanh pho cang tu do cua ban đao A Rap boi nhung nguoi La Ma o gan đo. Tuy nhien, ho tiep tuc giao thuong voi cac thanh pho cang o ban đao Somalia, noi khong bi bat ky mot đe doa nao tu La Ma hay tu cac gian điep. Ly do ngan can cac con tau An Đo vao cac thanh pho cang giau co cua A Rap la đe bao ve va che giau nhung hoat đong thuong mai mang tinh khai thac cua cac lai buon Somalia va A Rap von mang lai rat nhieu loi loc thuoc he thong thuong mai Bien Đo – Bien Đia Trung Hai co đai.
Trong nhieu the ky cac lai buon An Đo đa mua voi so luong lon que tu Ceylon va Vien Đong toi Somalia va A Rap. Đay đuoc cho la bi mat đuoc giau ky nhat cua cac lai buon A Rap va Somalia trong viec giao thuong voi nguoi La Ma va Hy Lap. Nguoi La Ma va Hy Lap tin rang nguon que co tu ban đao Somalia nhung tren thuc te, loai hang co gia tri rat cao nay lai đuoc đua toi Somalia tren nhung con tau An Đo. Thong qua cac thuong nhan Somalia va A Rap, que tu An Đo/Trung Quoc cung đuoc xuat khau voi gia cao hon nua toi tan Bac Phi, Can Đong va chau Au, khien que tro thanh mat hang mang lai rat nhieu loi lai, đac biet cho cac thuong nhan Somalia, va qua tay ho nhung luong lon que đa đuoc cho qua cac con đuong thuong mai tren bien va tren bo.


= Su ra đoi cua Hoi giao & Thoi ky Trung Co =

Lich su Đao Hoi tai Vung sung chau Phi cung co nhu chinh ton giao đo. Nhung tin đo Hoi giao đau tien bi xua đuoi đa bo chay toi thanh pho cang Axumite cua Zeila o Somalia hien nay đe tim kiem su bao ho tu Quraysh o trieu đinh Hoang đe Axumite tai Ethiopia hien nay. Mot so tin đo Hoi giao đa đuoc trao su bao ho va đuoc cho la đa đinh cu o nhieu vung cua Vung sung chau Phi đe truyen ba ton giao.
Thang loi cua cac tin đo Hoi giao truoc Quraysh o the ky thu VII đa co mot tac đong quan trong voi cac thuong gia va thuy thu Somalia, boi cac đoi tac thuong mai A Rap khi ay cua ho đeu đa theo Đao Hoi, va nhung con đuong thuong mai chinh o Đia Trung Hai va Bien Đo đa nam duoi su thong tri cua cac Vua Hoi giao. Thong qua thuong mai, Hoi giao lan rong trong dan cu Somalia tai cac thanh pho ven bien cua Somalia. Su bat on tai ban đao A Rap đa khien nhieu gia đinh A Rap phai di cu toi cac thanh pho ven bien cua Somalia, nhung nguoi nay sau đo lai gop phan vao su gia tang anh huong cua Hoi giao tai ban đao Somalia. Mogadishu tro thanh trung tam cua Đao Hoi tai bo bien Đong Phi va cac lai buon Somalia đa thanh lap mot thuoc đia o Mozambique đe khai thac vang tu cac mo Monomopatan o Sofala. O phia bac Somalia, Adal đang o trong nhung giai đoan đau tien cua mot cong đong thuong mai nho đuoc thanh lap boi nhung lai buon Vung sung chau Phi moi cai theo Đao Hoi, theo cac bien nien su Somalia va A Rap, ho co đa so la nguoi Somalia.
The ky tu nam 1150 toi nam 1250 ghi dau boi mot su chuyen đoi mang tinh quyet đinh cua vai tro Đao Hoi trong lich su Somalia. Yaqut Al-Hamawi va sau nay la ibn Said đa luu y rang nguoi Berber (nguoi Somalia) la mot quoc gia Hoi giao thinh vuong trong giai đoan nay. Vuong quoc Hoi giao Adal khi ay đa la trung tam cua mot đe che thuong mai trai dai tu Mui Guardafui toi Hadiya. Nguoi Adalite sau đo roi vao anh huong cua Vuong quoc Ifat, va tro nen thinh vuong duoi su bao ho nay.
Thu đo cua Ifat la Zeila, nam o phia bac Somalia hien nay, tu đay quan đoi Ifat ra đi chinh phuc Vuong quoc Shoa nam 1270. Cuoc chinh phuc nay đa gay ra tinh trang đoi đau gianh the ba chu giua nguoi Solomonid Cong giao va nhung nguoi Hoi giao Ifatite dan toi nhieu cuoc chien tranh tan pha, va cuoi cung cham dut voi mot thang loi cua nguoi Solomonic truoc Vuong quoc Ifat sau cai chet cua vi vua Hoi giao noi tieng Sa'ad ad-Din II tai Zeila boi Dawit II. Gia đinh Sa'ad ad-Din II sau đo đuoc cho tru ngu tai trieu đinh cua Vua Yemen, noi cac con trai ong tai lap va du đinh cuoc tra thu nhung nguoi Solomonid.

 
Trong thoi ky Ajuuraan, cac vuong quoc hoi giao va cac nha nuoc cong hoa Merca, Mogadishu, Barawa, Hobyo va nhung cang bien cua ho phat trien manh va co moi quan he thuong mai phat đat voi nhung con tau đi va đen tu A Rap, An Đo, Venetia, Ba Tu, Ai Cap, Bo Đao Nha va xa toi tan Trung Quoc. Vasco da Gama, nguoi đa đi qua Mogadishu vao the ky XV, ghi chu rang đay la mot thanh pho lon voi nhung ngoi nha cao bon hay nam tang va nhung cung đien lon o trung tam cung rat nhieu thanh đuong Hoi giao voi cac thap hinh tru.
Trong nhung nam 1500, Duarte Barbosa ghi chu rang nhieu tau tu Vuong quoc Cambaya o An Đo hien nay đa đi toi Mogadishu voi cac loai vai voc va huong vi, đe trao đoi lay vang, sap ong va nga voi. Barbosa cung nhan manh toi su thua mua cua thit, lua mi, lua mach, ngua, va hoa qua tai cac khu cho ven bien, mang lai su giau co lon cho cac thuong gia. Mogadishu, trung tam cua mot nganh cong nghiep det đang thinh vuong đuoc goi la toob benadir (chuyen phuc vu cho cac cho tai Ai Cap va Syria), cung voi Merca va Barawa cung la mot điem trung chuyen cho nhung lai buon Swahili tu Mombasa va Malindi va cho viec buon ban vang tu Kilwa. Cac lai buon Do Thai tu Hormuz mang cac loai vai An Đo va hoa qua cua ho toi bo bien Somalia đe đoi lay ngu coc va go.
Quan he thuong mai đuoc thiet lap voi Malacca o the ky XV voi cac mat hang trao đoi chinh la vai, long dien huong va đo su. Huou cao co, ngua van va tram huong đa đuoc xuat khau toi trieu đinh Nha Minh o Trung Quoc, khien cac thuong nhan Somalia co vai tro hang đau trong moi quan he thuong mai giua chau A va chau Phi va khien ngon ngu Somalia co anh huong toi ngon ngu Trung Quoc trong qua trinh đo. Cac thuong nhan Hindu tu Surat va cac lai buon Đong Nam chau Phi tu Pate, tim kiem con đuong vuot qua ca su phong toa cua nguoi Bo Đao Nha va su can thiep cua nguoi Oman, su dung cac cang Merca va Barawa cua Somalia (khong thuoc quyen kiem soat cua hai cuong quoc đo) đe tien hanh buon ban mot cach an toan ma khong bi can thiep.


= Thoi ky hien đai va Cuoc tranh gianh chau Phi =

O giai đoan tien hien đai, cac nha nuoc ke tuc cua Adal va cac Đe che Ajuuraan bat đau phat trien o Somalia. Chung la Trieu đai Gerad, Cac trieu đai Bari va Trieu đai Gobroon. Ho tiep tuc truyen thong chan nuoi gia suc va thuong mai tren bien đa đuoc thanh lap tu cac đe che Somalia truoc đo.
Quoc vuong Hoi giao Yusuf Mahamud Ibrahim, quoc vuong thu ba cua Gia đinh Gobroon, đa khoi đau thoi ky vang son cua Trieu đai Gobroon. Quan đoi cua ong gianh nhieu thang loi trong cuoc Thanh chien Bardheere, tai lap su on đinh trong vung va khoi phuc lai nganh thuong mai nga voi cua Đong Phi. Ong cung nhan đuoc cac qua tang va co moi quan he than tinh voi cac vi vua cai tri cua cac vuong quoc gan va xa o xung quanh nhu Omani, Witu va Yemeni.
Con trai cua quoc vuong Ibrahim Ahmed Yusuf ke vi ong va la mot trong nhung nhan vat quan trong nhat o the ky XIX tai Đong Phi, nhan đuoc đo trieu cong tu cac vi thong đoc Oman va tao lap cac lien minh voi cac dong ho Hoi giao quan trong tren bo bien Đong Phi. O phia bac Somalia, Trieu đai Gerad tien hanh thuong mai voi Yemen va Ba Tu va canh tranh voi cac lai buon tu Trieu đai Bari. Nguoi Gerad va cac quoc vuong Bari đa xay dung cac cung đien, lau đai va phao đai rat an tuong va co quan he than can voi nhieu đe che khac nhau o Can Đong.

 Hoi cuoi the ky XIX, sau hoi nghi Berlin, cac cuong quoc phuong Tay bat đau Cuoc tranh gianh chau Phi, khien lanh đao Dervish Muhammad Abdullah Hassan van đong su ung ho tu khap Vung sung chau Phi va bat đau mot trong nhung cuoc khang chien chong thuc dan lau dai nhat tung co. Trong nhieu bai tho va bai dien thuyet cua ong, Hassan đa nhan manh rang nhung nguoi Anh vo đao "đa pha huy ton giao cua chung ta va bien con chau cua chung ta thanh con chau cua chung" va rang nhung nguoi Ethiopia theo Cong giao lien minh voi nguoi Anh đa khuat phuc truoc su cuop boc tu do chinh tri va ton giao cua quoc gia Somalia. Ong nhanh chong noi len nhu "mot nha vo đich cua tu do chinh tri va ton giao cua Somalia, bao ve no chong lai moi ke xam luoc Thien chua."
Hassan đa ra mot sac lenh ton giao quy đinh rang bat ky mot nguoi quoc gia Somalia nao khong chap nhan muc tieu thong nhat Somalia va khong chien đau duoi su lanh đao cua ong se bi coi la kafir hay gaal. Ong nhanh chong co đuoc vu khi tu Tho Nhi Ky, Sudan, va cac quoc gia Hoi giao va/hay A Rap khac, va chi đinh cac bo truong va cac co van đe đieu hanh cac linh vuc khac nhau cua Somalia. Ngoai ra, ong con đua ra loi keu goi thong nhat va đoc lap cho Somalia, trong qua trinh to chuc cac luc luong cua minh.

Phong trao Devish cua Hassan co đac điem nhan manh vao quan su, va nha nuoc Dervish đuoc lay theo mo hinh cua mot tinh anh em Salihiya. No co đac trung o he thong cap bac cung nhac va tap trung hoa. Du Hassan đe doa nhan chim nhung tin đo Cong giao xuong bien, ong đa tien hanh cuoc tan cong đau tien bang cach tung ra mot luc luong quan su voi 1500 nguoi Dervish đuoc trang bi 20 sung hien đai vao binh si Anh đang đon tru trong vung.  Ong đay lui bon cuoc tan cong cua nguoi Anh va co nhung quan he voi cac cuong quoc phe truc nhu Ottoman va Đuc. Nam 1920, nha nuoc Dervish sup đo sau nhung vu tan cong nem bom cua nguoi Anh, va cac lanh tho Dervish sau đo đuoc chuyen thanh mot vung bao ho.
Su xuat hien cua chu nghia Phat xit đau thap nien 1920 đa bao hieu mot su thay đoi trong chien luoc cua Italia, khi cac vuong quoc hoi giao phia đong bac nhanh chong bi buoc vao trong cac bien gioi cua La Grande Somalia theo ke hoach cua nha nuoc Phat xit Italia. Voi su xuat hien cua Thong đoc Cesare Maria De Vecchi ngay 15 thang 12 nam 1923, moi su bat đau thay đoi o phan Somaliland đuoc goi la Somaliland Italia. Italia co quyen tiep can nhung khu vuc đo theo cac hiep uoc bao ho tiep noi nhau, nhung khong cai tri truc tiep.
Chinh phu Phat xit truc tiep cai quan lanh tho Benadir. Italia Phat xit, duoi su lanh đao cua Benito Mussolini, đa tan cong Abyssinia (Ethiopia) nam 1935, voi muc tieu thuoc đia hoa no. Cuoc xam luoc bi Hoi quoc lien len an, nhung it co hanh đong đuoc thuc hien đe ngan chan no hay đe giai phong Ethiopia bi chiem đong. Ngay 3 thang 8 nam 1940, quan đoi Italia, gom ca cac đon vi thuoc đia Somalia, vuot tu Ethiopia toi xam luoc Somaliland Anh, va toi ngay 14 thang 8, gianh thang loi khi chiem đuoc Berbera tu tay nguoi Anh.
Mot luc luong Anh, gom ca cac binh si tu nhieu quoc gia chau Phi, đa tung ra mot chien dich vao thang 1 nam 1941 tu Kenya đe giai phong Somaliland cua Anh va Ethiopia đang bi chiem đong cung nhu chinh phuc Somaliland cua Italia. Toi thang 2, hau het Somaliland Italia bi chiem va vao thang 3, Somaliland Anh đuoc tai chiem tu ngoai bien. Cac luc luong cua Đe che Anh hoat đong o Somaliland gom ba su đoan cac binh si Nam, Tay va Đong Phi. Ho đuoc cac luc luong Somalia duoi su lanh đao cua Abdulahi Hassan voi nhung nguoi Somalia thuoc cac bo toc Isaaq, Dhulbahante, va Warsangali tro giup. Sau The Chien II, so luong nguoi đinh cu Italia bat đau giam; con so nay con chua toi 10,000 nam 1960.


= Nha nuoc Somalia =

Sau The Chien II, du nguoi Somalia giup đo cac cuong quoc Đong Minh trong cuoc chien cua ho chong lai cac cuong quoc phe Truc, Anh van duy tri quyen kiem soat voi ca Somaliland Anh va Somaliland Italia nhu nhung khu vuc bao ho. Thang 11 nam 1949, Lien hiep quoc trao cho Italia quyen uy tri voi Somaliland Italia, nhung duoi su kiem soat chat che va theo đieu kien đau tien do Lien đoan Thanh nien Somalia (SYL) va cac to chuc chinh tri moi xuat hien cua Somalia, nhu Hizbia Digil Mirifle Somali (HDMS) (sau nay tro thanh Hizbia Dastur Mustaqbal Somali) va Lien đoan quoc gia Somalia (SNL) khi ay đang đau tranh cho nen đoc lap cua Somalia, đe xuat, rang Somalia se co đuoc đoc lap trong vong muoi nam. Somaliland Anh tiep tuc la mot khu vuc bao ho cua Anh cho toi nam 1960.
Đe Italia giu đuoc vung lanh tho theo uy tri cua Lien hiep quoc, theo cac đieu khoan cua viec uy tri nguoi Somalia co co hoi đuoc giao duc chinh tri va tu quan. Đay la nhung đieu tien bo ma vung Somaliland cua Anh, bi sap nhap vao nha nuoc Somalia moi, khong co. Du trong thap nien 1950 cac quan chuc thuoc đia Anh đa co nhung co gang, thong qua nhieu no luc phat trien, đe bu đap cho su thieu quan tam truoc đo, vung bao ho van o trong tinh trang tri tre. Su chenh lech giua hai vung lanh tho ve phat trien kinh te va chinh tri đa gay ra nhung kho khan nghiem trong khi hai vung đuoc sap nhap.
Trong luc ay, nam 1948, duoi ap luc tu cac đong minh trong The Chien II va truoc nhung nguoi dan Somalia đang bat man, nguoi Anh "trao tra" Haud (mot vung chan tha quan trong cua Somalia truoc kia bi cho la 'thuoc su bao ho' theo cac hiep uoc cua Anh voi Somalia nam 1884 va 1886) va Ogaden cho Ethiopia, dua tren mot hiep uoc ho đa ky nam 1897 theo đo nguoi Anh nhuong lai lanh tho Somalia cho Hoang đe Ethiopia Menelik đe đoi lay su giup đo cua ong chong lai hanh đong cuop boc cua cac bo toc Somalia. Nguoi Anh them vao đieu khoan rang nhung nguoi du muc Somalia se giu lai quyen tu tri cua ho, nhung Ethiopia ngay lap tuc tuyen bo chu quyen voi ho. Đieu nay đa khien mot ke hoach mua lai cac vung đat Somalia ma ho đa nhuong truoc đo cua nguoi Anh nam 1956 khong the thanh cong. Anh cung trao quyen hanh chinh cua Quan Bien gioi phia Bac (NFD) noi hau het toan nguoi Somalia sinh song cho nhung nguoi Kenyan theo chu nghia quoc gia du co mot cuoc trung cau dan y khong chinh thuc voi đai đa so nguoi dan mong muon vung nay gia nhap vao nha nuoc Cong hoa Somalia moi đuoc thanh lap.

Mot cuoc trung cau dan y đuoc to chuc o nuoc Djibouti lang gieng (khi ay đuoc goi la Somaliland Phap) nam 1958, ngay truoc khi Somalia tro thanh đoc lap nam 1960, đe quyet đinh viec ho co tham gia vao Cong hoa Somalia hay o lai voi Phap. Ket qua cho thay nguoi dan ung ho tiep tuc lien minh voi Phap, chu yeu boi so phieu đong y cua nhom sac toc Afar kha đong đao va nhung nguoi chau Au đinh cu. Tuy nhien, đa so nhung nguoi bo phieu phan đoi la nguoi Somalia nhung nguoi manh me ung ho viec gia nhap lien minh thong nhat voi Somalia nhu đa tung đuoc Mahmoud Harbi, Pho tong thong Hoi đong Chinh phu đe xuat. Harbi thiet mang trong mot vu roi may bay hai nam sau đo. Cuoi cung Djibouti gianh lai đoc lap tu Phap nam 1977 va Hassan Gouled Aptidon, mot nguoi Somalia lay vo Phap tung keu goi nguoi dan bo phieu thuan trong cuoc trung cau dan y nam 1958, tro thanh tong thong đau tien cua Djibouti (1977–1991).
Somaliland Anh đoc lap ngay 26 thang 6 nam 1960, va Somaliland Italia truoc kia cung theo buoc nam ngay sau đo. Ngay 1 thang 7 nam 1960, hai vung lanh tho thong nhat đe lap ra Cong hoa Somali, ben trong cac lah tho đa đuoc Italia va Anh Quoc lap ra. Mot chinh phu đuoc Abdullahi Issa thanh lap va Aden Abdullah Osman Daar tro thanh Tong thong, va Abdirashid Ali Shermarke la Thu tuong, sau nay ong tro thanh Tong thong (tu 1967–1969). Ngay 20 thang 7 nam 1961 va sau mot cuoc trung cau dan y, nguoi dan Somalia phe chuan mot hien phap moi, ban hien phap nay đuoc soan thao lan đau nam 1960.
Tuy nhien, su đoi đau giua cac bo toc van ton tai dai dang. Nam 1967, Muhammad Haji Ibrahim Egal tro thanh Thu tuong, mot chuc vu do Shermarke chi đinh. Egal sau nay se tro thanh Tong thong vung Somaliland tu tri o phia tay bac Somalia.
Cuoi nam 1969, sau vu am sat Tong thong Shermarke, mot chinh phu quan su len nam quyen luc trong mot vu đao chinh duoi su lanh đao cua Thieu tuong Salaad Gabeyre Kediye, Tuong Siad Barre va Giam đoc canh sat Jama Korshel. Barre tro thanh Tong thong va Korshel lam pho tong thong. Quan đoi cach mang đua ra nhung chuong trinh cong cong tren dien rong va đa thanh cong trong viec tien hanh cac chuong trinh xoa mu chu o thanh thi va nong thon, giup tang đang ke ty le biet chu tu 5% len 55% vao giua thap nien 1980. Tuy nhien, nhung cuoc tranh gianh van tiep tuc duoi thoi cam quyen cua Barre. O mot thoi điem ong đa am sat mot nhan vat quan trong trong noi cac cua minh, Thieu tuong Gabeyre, va hai quan chuc khac.

Vao thang 7 nam 1976 chinh quyen đoc tai quan su that su o Somalia bat đau voi viec thanh lap Đang Xa hoi Cach mang Somali (Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed, XHKS). Đang nay nam quyen o Somalia cho toi khi chinh phu quan su sup đo trong thoi gian thang 12 nam 1990–thang 1 nam 1991. Chinh phu nay bi lat đo sau mot cuoc noi day vu trang cua Mat tran Cuu te Dan chu Somali (Jabhadda Diimuqraadiga Badbaadinta Soomaaliyeed, SSDF), Quoc hoi Thong nhat Somali (USC), Phong trao Quoc gia Somali (SNM), va Phong trao Yeu nuoc Somali (SPM) cung voi nhung cuoc phan đoi chinh tri phi bao luc cua Mat tran Dan chu Somali (SDM), Lien minh Dan chu Somali (SDA) va Nhom Tuyen ngon Somali (SMG).

Nam 1977 va 1978, Somalia xam luoc nuoc Ethiopia lang gieng trong cuoc Chien tranh Ogaden, trong đo Somalia co muc tieu thong nhat cac vung đat Somali tung bi phan chia boi cac cuong quoc thuoc đia truoc kia, va gianh quyen tu quyet cho sac toc Somali tai cac lanh tho đo. Somalia đau tien đau tranh voi Kenya va Ethiopia bang ngoai giao, nhung đa khong thanh cong. Somalia, von đa san sang cho cuoc chien, lap ra Mat tran Giai phong Quoc gia Ogaden (ONLF), sau đo goi la Mat tran Giai phong mien Tay Somali, WSLF) va cuoi cung tim cach chiem đong Ogaden. Somalia hanh đong đon phuong ma khong tham khao cong đong quoc te, va noi chung cong đong quoc te phan đoi viec ve lai cac bien gioi thoi thuoc đia, trong khi Lien bang Xo viet va cac quoc gia thuoc Khoi hiep uoc Warszawa tu choi giup đo Somalia, va thay vao đo, ho tro cho nuoc Ethiopia cong san. Tuy vay, Lien Xo, thay rang minh đang ho tro cho ca hai phia trong cuoc chien, đa co gang tim kiem mot thoa thuan ngung ban.
Trong tuan đau tien cua cuoc xung đot cac luc luong vu trang Somalia đa chiem mien nam va mien trung Ogaden va trong hau het cuoc chien, quan đoi Somalia gianh nhieu thang loi truoc quan đoi Ethiopia va đuoi ho xa toi tan Sidamo. Toi thang 9 nam 1977, Somalia đa kiem soat 90% Ogaden va chiem cac thanh pho chien luoc nhu Jijiga va tao ap luc manh me voi Dire Dawa, đe doa tuyen đuong sat tu thanh pho nay toi Djibouti. Sau khi bao vay Harar, mot cuoc can thiep quan su lon khong luong truoc cua Lien Xo gom 20,000 quan Cuba va nhieu nghin chuyen gia Lien Xo giup đo cho Ethiopia. Quan đoi Somalia buoc phai rut lui va sau đo Somalia phai quay sang tim kiem su tro giup tu phia Hoa Ky. Du chinh quyen Carter đa the hien su quan tam toi viec giup đo Somalia, sau nay no đa giam bot, nhu đoi voi cac đong minh cua Hoa Ky tai Trung Đong va chau A.
Toi nam 1978, tinh than cua chinh phu Somalia khong con nua. Nhieu nguoi Somalia đa tan vo ao tuong voi cuoc song duoi che đo đoc tai quan su va che đo nay cang suy yeu hon nua trong thap nien 1980 khi cuoc Chien tranh Lanh dan ket thuc va tam quan trong chien luoc cua Somalia khong con nua. Chinh phu ngay cang đoc tai, va cac phong trao phan khang, đuoc su khuyen khich cua Ethiopia, lan ra khap nuoc, cuoi cung dan toi cuoc Noi chien Somalia.
Trong nam 1990, tai thanh pho thu đo Mogadishu, nguoi dan bi cap tu tap o noi cong cong voi cac nhom lon hon ba hay bon nguoi. Tinh trang thieu hut nhien lieu khien nhung hang dai o to phai xep hang tai cac tram xang. Lam phat khien gia cua pasta, (loai mi kho Italia thong thuong, mon an chinh o thoi điem đo), len toi 5 dollar My moi kilogam. Gia cua khat, đuoc nhap khau hang ngay tu Kenya, cung la 5 dollar My tren moi bo tieu chuan. Đong tien giay co gia tri thap toi noi can nhieu bo tien đe tra cho mot bua an thong thuong trong nha hang. Tien xu bi rac ra khap pho boi chung co gia tri qua thap đe su dung. Mot thi truong cho đen ton tai o trung tam thanh pho khi cac ngan hang thieu tien đe trao đoi. Vao buoi đem, thanh pho Mogadishu hoan toan toi đen. Cac may phat đien cho thanh pho đa bi chinh phu ban đi. Viec giam sat chat che moi du khach nuoc ngoai đuoc tien hanh. Cac quy đinh kiem soat đoi tien ngat ngheo đuoc đua ra đe ngan viec ro ri ngoai te ra ben ngoai va chi cac quan chuc ngan hang đuoc tiep can chung, viec chup anh nhieu đia điem bi ngan cam. Vao ban ngay o Mogadishu, su xuat hien cua bat ky luc luong quan su chinh phu nao rat it thay. Tuy nhien, nhung chien dich vao ban đem đuoc cho la cua cac co quan chinh phu đa dan toi tinh trang 'mat tich' cua mot so ca nhan khoi nha ho.


= Noi chien Somalia =

Nam 1991 chung kien nhung thay đoi lon o Somalia. Tong thong Barre bi lat đo boi cac luc luong dong ho o mien nam va mien bac đuoc Ethiopia trang bi. Va sau mot cuoc hop cua Phong trao Quoc gia Somali cung nhung bo lao cua cac bo toc, vung thuoc đia cu cua Anh o phia bac đat nuoc tuyen bo đoc lap voi ten goi Somaliland thang 5 nam 1991; du tren thuc te co đoc lap va tuong đoi on đinh so voi mien nam đang hon loan, chua co bat ky mot chinh phu nuoc ngoai nao cong nhan nha nuoc nay.
Thang 1 nam 1991, Tong thong Ali Mahdi Muhammad đuoc nhom tuyen ngon lua chon lam tong thong lam thoi cho toi mot cuoc hoi nghi giua tat ca cac ben đuoc se to chuc tai Djibouti vao thang sau đo đe lua chon ra mot lanh đao quoc gia. Tuy nhien, lanh đao quan su cua Quoc hoi Thong nhat Somali Tuong Mohamed Farrah Aidid, lanh đao Mat tran Quoc gia Somali Abdirahman Toor va lanh đao Phong trao Yeu nuoc Somali Col Jess tu choi cong nhan Mahdi la tong thong.
Đieu nay đa gay ra chia re giua SNM, USC va SPM va cac nhom vu trang cua Tuyen ngon, Phong trao Dan chu Somali (SDM) va Lien minh Quoc gia Somali (SNA) o mat khac va ben trong cac luc luong USC. Đieu nay dan toi nhung no luc lat đo Barre nguoi van tuyen bo la tong thong hop phap cua Somalia. Ong va nhung luc luong vu trang ung ho minh van o lai mien nam đat nuoc cho toi giua nam 1992, cang khien bao luc leo thang, đac biet tai cac vung Gedo, Bay, Bakool, Lower Shabelle, Ha Juba, va Trung Juba. Cuoc xung đot vu trang ben trong USC đa tan pha vung Mogadishu.
Cuoc noi chien đa tan pha nen nong nghiep va lam gian đoan viec phan phoi luong thuc o mien nam Somalia. Can nguyen cua hau het nhung cuoc xung đot la nhung bat đong va su canh tranh nhung nguon tai nguyen giua cac dong ho. James Bishop, đai su cuoi cung cua Hoa Ky tai Somalia, đa giai thich rang co su "canh tranh ve nguon nuoc, đong co chan tha, va... gia suc. Đo la mot cuoc canh tranh truoc kia thuong đuoc giai quyet bang nhung mui ten va kiem... Bay gio no đuoc thuc hien bang nhung khau AK-47." Ket qua la nan đoi (khoang 300,000 nguoi chet) sau đo đa khien Hoi đong Bao an Lien hiep quoc phai cho phep tien hanh chien dich giu gin hoa binh han che nam Chien dich Lien hiep quoc tai Somalia I (UNOSOM I). Viec su dung vu luc cua UNOSOM bi han che o muc phong ve va nhanh chong bi cac luc luong tham chien bo qua.
Phan ung truoc su tiep tuc bao luc va tham hoa nhan đao, Hoa Ky đa to chuc mot lien minh quan su voi muc tieu tao lap mot moi truong an toan o mien nam Somalia cho viec tien hanh cac chien dich nhan đao. Lien minh nay, (Luc luong Nhiem vu Thong nhat hay UNITAF) đa tien vao Somalia thang 12 nam 1992 trong Chien dich Van hoi Hy vong va đa thanh cong trong viec tai lap trat tu va lam giam bot nan đoi. Thang 5 nam 1993, hau het quan doi Hoa Ky đa rut đi va UNITAF đuoc thay the boi Chien dich Lien hiep quoc o Somalia II (UNOSOM II).
Tuy nhien, Mohamed Farrah Aidid coi UNOSOM II la mot moi đe doa voi quyen luc cua minh va vao thang 6 nam 1993 đoi quan du kich cua ong đa tan cong binh si Quan đoi Pakistan, thuoc UNOSOM II, (xem Somalia (thang 3 nam 1992 toi thang 2 nam 1996)) o Mogadishu gay ra 80 thuong vong. Giao tranh leo thang cho toi khi 19 binh si My va hon 1,000 nguoi Somalia thiet mang trong cuoc bo rap o Mogadishu thang 10 nam 1993. Lien hiep quoc ngung Chien dich La chan Thong nhat ngay 3 thang 3 nam 1995, sau khi đa chiu kha nhieu ton that nhan mang, va quyen luc cua chinh phu van chua đuoc tai lap. Thang 8 nam 1996, Aidid bi giet o Mogadishu.


Chinh tri Sau cuoc noi chien cac dong ho Harti va Tanade tuyen bo mot nha nuoc tu quan o phia đong bac, lay ten la Puntland, nhung van chap nhan rang ho se tham gia vao bat ky mot cuoc hoa giai nao o Somalia đe hinh thanh mot chinh phu trung uong moi. Sau đo vao nam 2002, Tay Nam Somalia, gom Bay, Bakool, Jubbada Dhexe (Middle Juba), Gedo, Shabeellaha Hoose (Ha Shabele) va Jubbada Hoose (Ha Juba) cac vung cua Somalia tuyen bo tu tri. Du ban đau la ke xui giuc viec nay, Quan đoi Khang chien Rahanweyn, đuoc thanh lap nam 1995, chi kiem soat hoan toan đuoc Bay, Bakool va cac phan cua Gedo va Jubbada Dhexe, nhanh chong thanh lap tren thuc te mot khu vuc tu tri o Tay nam Somalia.
Du cuoc xung đot giua Hasan Muhammad Nur Shatigadud va hai vi pho cua ong đa lam suy yeu quan đoi Rahanweyn tu thang 2 nam 2006, vung Tay nam tro thanh trung tam cua TFG dua tren thanh pho Baidoa. Shatigadud tro thanh Bo truong Tai chinh, nguoi pho cua ong Adan Mohamed Nuur Madobe tro thanh Nguoi phat ngon Nghi vien va nguoi pho thu hai Mohamed Ibrahim Habsade tro thanh Bo truong Van tai. Shatigadud cung giu chuc Chu tich Toa an Truyen thong cua Nhung nguoi gia.
Nam 2004, TFG hop tai Nairobi, Kenya va đua ra mot tuyen bo ve chinh phu cua quoc gia. Thu đo TFG hien o Baidoa. Trong luc đo Somalia la mot trong nhung nuoc bi anh huong boi tran song than tan cong cac bo bien An Đo Duong sau tran đong đat An Đo Duong nam 2004, pha huy toan bo cac lang mac va lam thiet mang khoang 300. Nam 2006, Somalia bi lut sau nhung tran mua lon va đot lut nay anh huong toi toan bo Vung sung chau Phi anh huong toi 350,000 nguoi. Su đoi đau giua cac bo toc keo dai toi nam 2006 voi tuyen bo vung tu tri cua nha nuoc Jubaland, gom cac phan cua Gedo, Jubbada Dhexe, va toan bo Jubbada Hoose. Barre Adan Shire Hiiraale, chu tich cua Lien minh Thung lung Juba, nguoi toi tu Galguduud o trung Somalia la lanh đao co quyen hanh nhat o đo. Giong nhu Puntland chinh phu vung nay khong muon co quy che nha nuoc đay đu, ma la mot so hinh thuc lien bang tu tri.
Xung đot lai bung phat đau nam 2006 giua mot lien minh cac lanh chua cua Mogadishu đuoc goi la Lien minh vi su Van hoi Hoa binh va Chong Khung bo (hay "ARPCT") va mot luc luong du kich trung thanh voi Lien minh cac Toa an Hoi giao, tim kiem viec ap đat luat Hoi giao Sharia tai Somalia. Nhung thay đoi luat xa hoi, nhu cam nhai khat, la mot phan nhung hanh đong cua ICU nham thay đoi cach hanh xu va ap đat nhung quy đinh đao đuc chat che. Rat nhieu tin tuc noi rang viec choi bong đa đang bi cam, cung nhu viec theo doi cac tran bong đa, nhung cung co nhung cac thong bao cua chinh ICU bac bo nhung lenh cam nay. Lien đoan cac Toa an Hoi giao nam duoi su lanh đao cua Sheikh Sharif Ahmed. Khi đuoc hoi lieu ICU co nhung ke hoach mo rong quyen kiem soat ra toan bo Somalia, Sheikh Ahmed đa tra loi trong mot cuoc phong van: "Đat đai khong phai la uu tien cua chung toi. Uu tien cua chung toi la hoa binh, pham cach cho moi nguoi, va ho co the song trong tu do, rang ho co the quyet đinh so phan cua rieng minh. Đo la uu tien cua chung toi. Uu tien cua chung toi khong phai la đat đai; con nguoi la quan trong voi chung toi."

Nhieu tram nguoi, chu yeu la nhung thuong dan bi ket trong nhung cuoc giao tranh, đa chet trong cuoc xung đot nay. Nhung nguoi dan Mogadishu mieu ta no nhu la su giao tranh toi te nhat trong hon mot thap ky. Lien minh cac Toa an Hoi giao đa buoc toi Hoa Ky tai tro cho cac lanh chua thong qua Cuc Tinh bao Trung uong va cung cap vu khi cho ho trong no luc nham ngan chan Lien minh cac Toa an Hoi giao len nam quyen luc. Bo Ngoai giao Hoa Ky, tuy khong thua nhan cung khong phu nhan đieu nay, noi Hoa Ky khong co hanh đong nao xam pham vao lenh cam van vu khi quoc te voi Somalia. Vai email mieu ta nhung chien dich bi mat bat hop phap cua cac cong ty quan su tu nhan vi pham vao cac quy đinh cua Lien hiep quoc đa đuoc thong bao by the UK Sunday newspaper The Observer.
Toi đau thang 6 nam 2006 Du kich Hoi giao đa kiem soat Mogadishu, sau Tran Mogadishu thu hai, va cu điem cuoi cung cua A.R.P.C.T. o mien nam Somalia, thi tran Jowhar, sau đo đau hang voi it su khang cu. Cac luc luong con lai cua A.R.P.C.T. bo chay ve phia đong hay qua bien gioi vao Ethiopia va lien minh đa hoan toan sup đo.
Chinh phu Chuyen tiep đuoc Ethiopia hau thuan sau đo đa keu goi su can thiep cua mot luc luong gin giu hoa binh cua vung Đong Phi. Tuy nhien Lien minh cac toa an Hoi giao phan đoi manh me quan đoi nuoc ngoai - đac biet la quan đoi Ethiopia — hien dien o Somalia. tuyen bo rang Ethiopia, voi lich su lau dai nhu mot cuong quoc đe quoc gom ca viec chiem đong Ogaden, đang tim cach chiem Somalia, hay cai tri Somalia nhu mot nha nuoc chu hau. Trong luc đo Lien minh cac toa an Hoi giao va luc luong du kich cua ho kiem soat hau het nua phia nam cua Somalia, thong thuong qua viec đam phan voi cac lanh đao bo toc đia phuong chu khong phai bang vu luc.
Tuy nhien, du kich Hoi giao van o lai cac khu vuc gan bien gioi Ethiopia, noi đa tro thanh mot đia điem tru ngu cho nhieu nguoi ti nan Somalia gom ca Chinh phu Chuyen tiep, đong tru so tai thi tran Baidoa. Ethiopia noi ho se bao ve Baidoa neu no bi đe doa. Ngay 25 thang 12 nam 2006, Lien minh cac toa an Hoi giao đa tien vao cang phia nam Kismayo, cang duy nhat con duoi su kiem soat cua chinh phu chuyen tiep. Quan đoi Ethiopia đa tien vao Somalia va chiem thi tran Buur Hakaba ngay 9 thang 10 va cuoi ngay hom đo Lien minh cac toa an Hoi giao đua ra loi tuyen chien voi Ethiopia.

Ngay 1 thang 11 nam 2006, cac cuoc đam phan hoa binh giua Chinh phu Chuyen tiep va ICU that bai. Cong đong quoc te lo ngai mot cuoc noi chien tren dien rong se dien ra, voi cac luc luong đuoc Ethiopia va Eritrea hau thuan đanh lan nhau. Giao tranh mot lan nua bung phat ngay 21 thang 12 nam 2006 khi lanh đao ICU, Sheikh Hassan Dahir Aweys noi: "Somalia đang trong tinh trang chien tranh, va moi nguoi dan Somalia phai tham gia vao cuoc chien chong lai Ethiopia nay", va nhung cuoc giao tranh ac liet đa no ra giua du kich Hoi giao va phia ben kia la Chinh phu Chuyen tiep Somalia cung cac luc luong cua Ethiopia.
Cuoi thang 12 nam 2006, Ethiopia tung ra nhung cuoc khong kich vao quan đoi Hoi giao va nhung cu điem manh tren khap Somalia. Bo truong Thong tin Ethiopia Berhan Hailu noi rang cac muc tieu bao gom ca thi tran Buurhakaba, gan can cu cua Chinh phu Chuyen tiep tai Baidoa. Mot may bay chien đau cua Ethiopia đa tan cong San bay Quoc te Mogadishu (hien la San bay Quoc te Aden Adde), khong gay nhieu thiet hai nghiem trong nhung đa khien san bay phai đong cua. Nhung may bay chien đau khac cua Ethiopia tan cong mot san bay quan su o phia tay Mogadishu.
Thu tuong Ethiopia Meles Zenawi sau đo thong bao rang nuoc ong đang phat đong mot cuoc chien tranh chong lai ICU đe bao ve chu quyen cua minh. "Cac luc luong quoc phong Ethiopia đa buoc phai tham chien đe bao ve chu quyen quoc gia va đay lui nhung cuoc tan cong lien tuc cua nhung ke khung bo toa an Hoi giao va nhung thanh phan chong Ethiopia ma chung đang ung ho," ong noi.
Nhung ngay giao tranh ac liet tiep tuc dien ra khi quan đoi Ethiopia va chinh phu đuoc xe tang va may bay ho tro tan cong cac luc luong Hoi giao giua Baidoa va Mogadishu. Ca hai ben đeu tuyen bo đa gay hang tram thiet hai nhan mang cho ben kia, nhung bo binh va xe thiet giap cua quan Hoi giao đa bi thiet hai nang ne va buoc phai rut lui ve Mogadishu. Ngay 28 thang 12 nam 2006, đong minh tien vao Mogadishu sau khi cac chien binh Hoi giao đa bo chay khoi thanh pho. Thu tuong Ali Mohammed Ghedi tuyen bo rang Mogadishu đa đuoc giai phong, sau cuoc gap voi cac lanh đao dong ho đia phuong đe đam phan ve viec chuyen giao thanh pho mot cach hoa binh. Tuy vay vao thoi điem thang 4 nam 2008, Chinh phu Chuyen tiep Lien bang va đong minh Ethiopia cua ho van phai đoi mat voi nhung cuoc tan cong thuong xuyen cua quan noi day Hoi giao.
Quan Hoi giao rut ve phia nam, ve cu điem cua ho tai Kismayo, đoi quan tap hau cua ho giao tranh voi quan chinh phu o nhieu thi tran. Ho cung đa bo Kismayo, ma khong chien đau, tuyen bo rang hanh đong cua ho la mot cuoc rut lui chien luoc đe tranh thuong vong cho dan thuong, va cung co quan đoi quanh thi tran nho Ras Kamboni, o mui cuc nam cua Somalia va tren bien gioi voi Kenya. Đau thang 1, quan đoi Ethiopia va quan chinh phu tan cong, dan toi Tran Ras Kamboni, va chiem cac đia điem cua quan Hoi giao va buoc nhung chien binh con song sot phai bo chay vao cac vung đoi nui va rung ram sau nhieu ngay giao trah. Ngay 9 thang 1 nam 2007, Hoa Ky đa cong khai can thiep vao Somalia khi gui cac may bay Lockheed AC-130 tan cong cac vi tri cua ICU tai Ras Kamboni. Hang chuc nguoi đa bi chet va toi thoi điem ay ICU hau nhu đa bi đanh bai. Trong nam 2007 va 2008, cac nhom du kich Hoi giao moi đuoc to chuc, va tiep tuc chien đau chong chinh phu chuyen tiep Somalia va quan đoi chinh quy cua Ethiopia. Ho đa khoi phuc đuoc quyen kiem soat nhung vung lon cua đat nuoc. Cac luc luong Ethiopia đa rut đi nam 2009. ICU khong con ton tai nhu mot nhom chinh tri co to chuc nua, va hien no la mot phan cua Chinh phu Chuyen tiep Lien bang.

 
Ngay 29 thang 12 nam 2008, Abdullahi Yusuf Ahmed thong bao truoc mot nghi vien thong nhat o Baidoa viec tu chuc Tong thong Somalia cua ong. Trong bai dien van, đuoc phat đi tren đai phat thanh quoc gia, Yusuf the hien su hoi tiec khi khong the cham dut đuoc muoi bay nam xung đot von la trach nhiem cua chinh phu cua ong. Ong cung len an cong đong quoc te vi đa khong the ho tro chinh phu, va noi rang nguoi phat ngon nghi vien, Aden "Madobe" Mohamed, se ke vi ong theo hien chuong cua Chinh phu Chuyen tiep Lien bang. Ngay 31 thang 1 nam 2009, Sheikh Sharif Sheikh Ahmed đuoc bau lam tong thong tai khach san Kempinski o Djibouti.
Nam 2009, Lien minh cac Toa an Hoi giao bi sap nhap vao trong Chinh phu Chuyen tiep Lien bang, cung voi Lien minh vi su Tai Giai phong Somalia, mot tap hop cac nhom Hoi giao on hoa. Nhung nguoi Hoi giao đuoc trao 200 ghe trong nghi vien. Cuu Thu tuong Nur Hassan Hussein cua Chinh phu Chuyen tiep Lien bang va Sharif Sheikh Ahmed cung ky mot thoa thuan chia se quyen luc tai Djibouti đuoc Lien hiep quoc trung gian. Theo thoa thuan, quan đoi Ethiopia se rut khoi Somalia, trao lai cac can cu cua ho cho chinh phu chuyen tiep, luc luong gin giu hoa binh Lien minh chau Phi va cac nhom Hoi giao on hoa duoi su lanh đao cua ARS. Sau khi quan đoi Ethiopia rut đi, chinh phu chuyen tiep đa mo rong nghi vien đe bao gom ca phe đoi lap va bau Sheikh Ahmed lam tong thong moi ngay 31 thang 1 nam 2009. Sheikh Ahmed sau đo chi đinh Omar Abdirashid Ali Sharmarke, con trai cua cuu Tong thong Abdirashid Ali Sharmarke, lam thu tuong moi cua đat nuoc.


Luat phap Co cap phap ly tai Somalia đuoc chia theo ba dong: Luat dan su, luat ton giao, va luat truyen thong dong ho.


= Luat dan su =
Tuy he thong tu phap chinh thuc cua Somalia đa bi tan pha hau het sau su sup đo cua che đo Siad Barre, no đa đuoc xay dung lai va hien nam duoi su quan ly cua nhung chinh phu cap vung khac nhau nhu vung tu tri Puntland va cac tieu vung Somaliland. Trong truong hop Chinh phu Chuyen tiep Lien bang, mot co cau phap ly moi đa đuoc thanh lap thong qua nhieu hoi nghi quoc te khac nhau.
Du co mot so khac biet chinh tri lon giua ho, tat ca cac co quan đo đeu co cac co cau phap ly tuong tu nhau, đa phan trong so đo đa đuoc khang đinh trong cac he thong phap ly cua cac cau truc hanh chinh truoc kia cua Somalia. Nhung đieu tuong đong đo trong luat dan su gom:

Mot đieu khoan xac đinh su vuot troi cua luat Hoi giao shari'a hay luat ton giao, du trong thuc te shari'a chu yeu đuoc ap dung cho cac truong hop nhu hon nhan, ly di, thua ke va cac van đe dan su.
Đieu khoan đam bao ton trong cac tieu chuan toan cau ve nhan quyen voi moi thuc the phap luat. No cung đam bao tinh đoc lap cua tu phap, va tu phap lai đuoc bao ve boi mot hoi đong phap ly.
Mot he thong tu phap ba cap gom mot toa an toi cao, cac toa phuc tham, va cac toa an so tham (hoac đuoc phan chia giua cac toa an quan va cac toa an đia phuong, hay mot toa an duy nhat o moi vung).
Luat phap cua chinh phu dan su co hieu luc truoc cuoc đao chinh quan su lat đo che đo Barre van co hieu luc cho toi khi nhung đieu luat đo bi sua đoi.


= Shari'a =
Luat Hoi giao shari'a đong mot vai tro quan trong va truyen thong trong xa hoi Somalia. Tren ly thuyet, no la co so cua moi đieu khoan luat phap quoc gia trong moi đinh che cua Somalia. Tuy nhien, tren thuc te no chi ap dung cho nhung truong hop dan su nhu ket hon, ly di, thua ke va cac van đe gia đinh. Đieu nay đa thay đoi sau khi cuoc noi chien bat đau khi mot so luong toa an shari'a moi bat đau xuat hien o nhieu thanh pho va thi tran tren khap nuoc.
Nhung toa an shari'a moi nay co ba chuc nang:

Đua ra nhung phan xet ve ca cac truong hop dan su va hinh su.
To chuc mot luc luong dan quan co kha nang bat giu toi pham.
Đam bao ke bi ket an tu phai o tu.
Cac toa an shari'a, du đuoc xay dung theo cac co so đon gian, mang mot đac điem thu bac thong thuong cua mot chu tich, pho chu tich va bon tham phan. Mot luc luong canh sat bao cao voi toa viec thuc thi cac phan quyet cua cac tham phan, nhung cung giup giai quyet cac tranh cai cong đong va bat giu nhung ke nghi ngo pham toi. Ngoai ra, cac toa con la nhung trung tam giam giu noi nhung ke toi pham bi giam. Mot uy ban tai chinh đoc lap cung đuoc trao nhiem vu thu thap va quan ly khoan thu tu thue tu cac thuong nhan đia phuong cho cac co quan đia phuong.
Thang 3 nam 2009, chinh phu lien minh moi thanh lap cua Somalia thong bao rang ho se ap dung shari'a nhu he thong phap ly chinh thuc cua quoc gia.


= Xeer =
Trong nhieu the ky nguoi Somali đa thuc thi mot hinh thuc luat phong tuc ma ho goi la Xeer. Xeer la mot he thong phap ly đa tam theo đo khong mot ca nhan rieng biet nao quyet đinh luat phap phai nhu the nao hay no phai đuoc dien giai nhu the nao.
He thong luat phap Xeer đuoc cho la đa phat trien rieng tai Vung sung chau Phi tu khoang the ky thu VII. Khong co bang chung rang no tung phat trien o bat ky noi nao hay bi anh huong lon boi bat ky he thong phap ly nuoc ngoai nao. Thuc te rang thuat ngu phap ly Somalia thuc te xuat phat tu cac tu vay muon tu cac ngon ngu nuoc ngoai cho thay rang Xeer thuc su la ban đia.
He thong phap ly Xeer cung đoi hoi mot so luong chuyen mon hoa cua nhieu chuc nang rieng biet ben trong mot khung phap ly. Vi the, mot nguoi co the tim kiem odayal (tham phan), xeer boggeyaal (luat gia), guurtiyaal (tham tu), garxajiyaal (nguoi uy quyen), murkhaatiyal (nhan chung) va waranle (si quan canh sat) đe thuc thi luat phap.
Xeer đuoc đinh nghia boi mot so giao ly nen tang khong bien đoi va rat giong voi nguyen tac jus cogens trong luat phap quoc te:

Chi tra tien mau (o đia phuong goi la diya) cho su phi bang, trom cap, lam hai toi than the, ham hiep va giet nguoi, cung nhu cung cap ho tro cho nhung nguoi ho hang.
Đam bao quan he tot giua cac dong toc bang cach đoi xu cong bang voi phu nu, đam phan voi "cac su gia hoa binh" voi thien y, va cung cap cho đoi song cua nhung nhom xa hoi đuoc bao ve (vi du tre em, phu nu, nguoi sung đao, nha tho va khach).
Nhung trach nhiem gia đinh nhu chi tra cua hoi mon, va nhung cam đoan voi viec bo chay theo tinh nhan.
Nhung quy đinh gan lien voi viec quan ly cac nguon tai nguyen nhu su dung đat chan tha, nuoc va cac nguon tai nguyen thien nhien khac.
Cung cap ho tro tai chinh cho ho hang nguoi phu nu đi lay chong va nhung cap moi ket hon.
Tang gia suc va cac đo vat khac cho nguoi ngheo.


Thanh pho Cac vung va cac quan Truoc cuoc noi chien, Somalia đuoc chia thanh 18 vung (gobollada, so it gobol), va cac vung lai đuoc chia thanh cac quan. Cac vung gom:

Tren co so thuc te, mien bac Somalia hien đuoc phan chia giua nhung nha nuoc kieu chinh phu đoc lap la Puntland, Somaliland, va Galguduud. Mien nam it nhat tren danh nghia nam duoi quyen kiem soat cua Chinh phu Chuyen tiep Lien bang, du tren thuc te no nam duoi quyen kiem soat cua cac nhom Hoi giao ben ngoai Mogadishu. Duoi nhung thoa thuan tren thuc te hien co 27 vung.


Đia ly La nuoc nam o cuc đong chau Phi, Somalia co dien tich đat lien 637,540 kilomet vuong. Nuoc nay nam o mui cua mot vung, ma vi tren ban đo nhin giong voi chiec sung con ten giac, nen no thuong đuoc goi la Vung sung chau Phi. Somalia co bo bien dai nhat luc đia. Đat đai cua ho chu yeu gom cac cao nguyen, đong bang, va nhung vung đat cao.
Cal Madow la mot day nui o phan phia đong bac đat nuoc, trai dai nhieu kilomet phia tay thanh pho Bosaso toi tay bac Erigavo. Cac day nui đong tay nhap nho cua day nui Karkaar nam o nhung đo cao khac nhau so voi bo bien Vinh Aden.
Cac yeu to khi hau chinh la thoi tiet nong quanh nam, gio mua theo mua, va luong mua khong đeu. Nhiet đo toi đa trung binh hang ngay trong khoang tu 30 °C (86 °F) đen 40 °C (104 °F), ngoai tru o nhung khu vuc cao doc theo bo bien phia đong. Nhiet đo toi thieu trung binh hang ngay trong khoang tu 15 °C (59 °F) đen 30 °C (86 °F).
Gio mua tay nam, mot lan gio nhe tu bien, khien giai đoan tu khoang thang 5 đen thang 10 la giai đoan em diu nhat o Mogadishu. Giai đoan thang 12 toi thang 2 cua gio mua đong bac cung kha diu, du cac đieu kien thoi tiet chu yeu o Mogadishu hiem khi de chiu. Cac giai đoan tangambili xen ke giua hai mua gio mua (thang 10–thang 11 va thang 3–thang 5) nong va am.


Y te Somalia co mot trong nhung ty le nhiem HIV thap nhat tren toan chau Phi. Đieu nay đuoc cho la boi ban tinh Hoi giao cua xa hoi Somalia va viec nguoi dan Somalia tuan theo cac quy đinh đao đuc cua Hoi giao. Tuy uoc tinh ty le nhiem HIV thuong đuoc dung nhat cho Somalia nam 1987 (nam thong bao truong hop đau tien) la 1% nguoi truong thanh, mot uoc tinh gan đay hon nam 2007 cho rang chi 0.5% nguoi truong thanh o quoc gia nay nhiem HIV du cuoc noi chien van đang dien ra.


Giao duc Bo giao duc chiu trach nhiem chinh thuc ve giao duc tai Somalia, voi khoang 15% ngan sach chinh phu đuoc chi tieu cho cac đinh che giao duc. Nam 2006, vung tu tri Puntland o phia đong bac la vung lanh tho thu hai o Somalia sau Somaliland đua vao thuc hien pho cap giao duc tieu hoc, voi cac giao vien hien nhan luong tu co quan hanh chinh Puntland. Tu 2005/2006 đen 2006/2007, đa co su gia tang đang ke so luong truong hoc o Puntland, tang them 137 co so so voi chi mot nam truoc đo. Trong cung thoi gian nay, so luong lop hoc trong vung tang them 504, voi 762 giao vien nua. Tong so hoc sinh đang ky tang 27% so voi nam truoc đo, va so luong hoc sinh nu chi hoi thap hon so hoc sinh nam o hau het cac vung. Noi co ty le đang ky theo hoc lon nhat la vung Bari phia cuc bac, va noi co ty le thap nhat la vung Ayn it nguoi o. Su phan bo cac lop hoc hau nhu đong đeu giua cac vung đo thi va nong thon, voi so luong hoc sinh va giao vien tai cac lop hoc vung đo thi cao hon tai vung nong thon.
Giao duc cao hoc tai Somalia hien chu yeu la tu nhan. Nhieu truong đai hoc trong nuoc gom ca Đai hoc Mogadishu, đa đuoc xep vao danh sach 100 truong đai hoc tot nhat o chau Phi. Cac truong đai hoc khac cung cap giao duc cao hoc o mien nam gom Đai hoc Benadir, Đai hoc Quoc gia Somalia, Đai hoc Kismayo va Đai hoc Gedo. Tai Puntland, giao duc cao hoc đuoc cung cap boi Đai hoc Nha nuoc Puntland va Đai hoc Đong Phi. Tai Somaliland, giao duc cao hoc đuoc thuc hien boi Đai hoc Amoud, Đai hoc Hargeisa, Đai hoc Ky thuat Somaliland va Đai hoc Burao.
Cac truong Qu'ranic (cung đuoc goi la duqsi) van la he thong can ban cua viec giang day ton giao truyen thong o Somalia. Chung cung cap giao duc Hoi giao cho tre em, vi the thuc hien mot vai tro ton giao va xa hoi trong nuoc. Đuoc biet toi nhu he thong đia phuong khong chinh thuc on đinh nhat cua giao duc ton giao can ban va giao duc đao đuc, suc manh cua chung chu yeu dua tren su ho tro cua cong đong va viec su dung nhung cong cu giang day lam tai đia phuong va co san. He thong Qu'ranic, von co so luong hoc sinh lon nhat so voi cac he thong giao duc khac, thuong la he thong co the tiep can duy nhat cua nhung nguoi Somalia du muc so voi cac vung đo thi. Mot cuoc nghien cuu nam 1993 phat hien, trong so cac đieu khac, khoang 40% hoc sinh tai cac truong Qur'anic la tre em nu. Đe giai quyet nhung thieu sot trong giang day ton giao, chinh phu Somalia ve phan minh cung đa thanh lap Bo Hien tang va cac Cong viec Hoi giao, theo đo giao duc Qur'anic hien đang đuoc quan ly.


Kinh te Du co tinh trang bat on dan su, Somalia van duy tri đuoc mot nen kinh te phi chinh thuc kha manh, dua chu yeu tren gia suc, cac cong ty gui tien/chuyen tien, va vien thong. Theo mot cuoc nghien cuu nam 2003 cua Ngan hang The gioi, linh vuc tu nhan tang truong kha an tuong, đac biet trong thuong mai, buon ban, van tai, chuyen tien va dich vu co so ha tang, ngoai cac linh vuc chu chot, nhu gia suc nong nghiep va thuy san. Nam 2007, Lien hiep quoc thong bao rang cong nghiep dich vu cua nuoc nay cung đang phat trien. Nha nhan loai hoc Spencer Heath MacCallum quy su tang truong hoat đong kinh te nay cho luat phong tuc Somalia, luat tao ra mot moi truong on đinh cho viec tien hanh kinh doanh.
Nong nghiep la linh vuc quan trong nhat, voi gia suc chiem khoang 40% GDP va khoang 65% doanh thu xuat khau. Cac mat hang xuat khau chinh gom ca, than, va chuoi; đuong, lua mien, va ngo la cac san pham cho thi truong trong nuoc. Voi gan 3 trieu con de va cuu nam 1999, cac cang phia bac Bosaso va Berbera chiem 95% xuat khau de va 52% xuat khau cuu cua Đong Phi. Rieng vung Somaliland xuat khau hon 180 trieu met tan gia suc va hon 480 trieu met tan san pham nong nghiep. Somalia cung la mot nha cung cap huong tram va nhua thom lon cua the gioi.

Linh vuc cong nghiep nho, dua tren che bien cac san pham nong nghiep, chiem 10% GDP. Theo mot bao cao nam 2005 cua Ngan hang The gioi "viec kinh doanh hang khong tu nhan o Somalia hien đang phat trien voi hon nam hang va co cuoc chien gia giua cac cong ty."
Voi su tro giup cua cong đong nguoi Do Thai Somalia, cac cong ty đien thoai di đong, cac quan ca phe internet va cac tram radio đa đuoc thiet lap. Nam 2004, mot nha may đong chai Coca-Cola moi cung đuoc mo cua o Mogadishu, nhu mot dau hieu gia tang tin cay trong kinh doanh.
Ngoai ra, cac dich vu chuyen tien đa tro thanh mot nganh cong nghiep lon cua đat nuoc, voi uoc tinh so tien gui tri gia 2 ty USD đuoc gui tai Somalia boi nhung nguoi Do Thai Somalia thong qua cac cong ty chuyen tien. He thong chuyen đoi gia tri khong chinh thuc hay hawala lon nhat trong so đo la Dahabshiil, mot cong ty cua Somalia voi hon 1000 nhan vien tai 40 quoc gia voi cac chi nhanh o Luan Đon va Dubai.
Cac cong ty dau mo cua Hoa Ky va Trung Quoc cung quan tam toi trien vong khai thac dau va cac tai nguyen thien nhien khac o Somalia. Mot tap đoan dau mo đang ky o Sydney, Range Resources, đa du đoan rang tinh Puntland o phia bac co tiem nang san xuat 5 ty toi 10 ty barrel dau.


Truyen thong va Vien thong Tai Somalia, hang chuc to bao, đai phat thanh va đai truyen hinh tu nhan đa đuoc thanh lap trong thap ky qua, (Mogadishu co hai đai truyen hinh canh tranh quyet liet voi nhau), voi cac đai phat thanh hay nhung to bao tu nhan o hau het cac thi tran lon. Cac cong ty truyen thong lon gom Shabelle Media Network, Radio Gaalkacyo va Radio Garowe.
Su dung internet tai Somalia đa tang 44,900% tu nam 2000 toi nam 2007, la ty le phat trien cao nhat o chau Phi. Cac cong ty cong nghe thong tin Somali hien đang canh tranh cho mot thi truong voi hon 500,000 nguoi su dung internet. Nuoc nay co 22 ISP đa đuoc thanh lap va 234 cyber cafes voi toc đo tang truong 15.6% hang nam. Internet qua cac dich vu ve tinh cung đa đuoc cung cap, đac biet tai cac thanh pho va khu vuc xa xoi khong co dich vu Internet huu tuyen hay khong day. Cac khach hang chinh gom Lien hiep quoc, cac To chuc phi chinh phu, cac đinh che tai chinh (đac biet la cac cong ty gui tien), va cac quan cafe internet. Hien tai hon 300 cong internet ket noi voi nhieu cong vien thong o chau Au va chau A phuc vu tren khap đat nuoc. Kieu dich vu nay đa co su phat trien ben vung 10–15% hang nam.
Somalia co mot trong nhung he thong vien thong tot nhat chau luc: nhieu cong ty nhu Golis Telecom Group, Hormuud Telecom, Somafone, Nationlink, Netco, Telecom va Somali Telecom Group cung cap dich vu vien thong, gom ca goi đuong dai quoc te, voi chi phi khoang $10 USD moi thang. Cac dich vu internet quay so tai Somalia co ty le phat trien cao nhat o chau Phi, nuoc nay co toc đo phat trien đuong day tren mat đat cao hon 12.5% moi nam so voi cac quoc gia khac o Vung sung chau Phi va o Đong Phi, noi cac đuong day vien thong bi sut giam boi tinh trang pha hoai va su gia tang gia cap đong tren thi truong the gioi. Thoi gian lap đat mot tuyen đuong day tren mat đat o Somalia chi mat ba ngay, trong khi tai nuoc Kenya lang gieng viec nay mat hang nam troi.


Quan đoi Truoc khi cuoc noi chien bung phat nam 1991 va su tan ra sau đo cua cac luc luong vu trang, tinh huu nghi cua Somalia voi Lien bang Xo viet va sau nay la quan he đoi tac voi Hoa Ky đa cho phep ho xay dung mot đoi quan lon nhat chau Phi. Viec thanh lap Chinh phu Chuyen tiep Lien bang nam 2004 đa tao đieu kien cho viec tai lap Quan đoi Somalia, voi luc luong hien tai gom 10,000 quan. Bo Quoc phong chiu trach nhiem ve cac luc luong vu trang. Hai quan Somalia cung đang đuoc tai lap, voi 500 linh thuy hien đang đuoc huan luyen o Mogadishu chuan bi cho mot luc luong du tinh khoang 5,000 nguoi. Ngoai ra, co cac ke hoach tai lap Khong quan Somalia, voi hai may bay chien đau đa đuoc đat mua. Mot luc luong canh sat moi cung đa đuoc thanh lap đe duy tri luat phap va trat tu, voi hoc vien canh sat đau tien đuoc xay dung o Somalia trong nhieu nam va mo cua ngay 20 thang 12 nam 2005 tai Armo, 100 kilomet phia nam Bosaso.


Moi truong Somalia la mot quoc gia ban kho can voi khoang 2% đat co the canh tac. Cuoc noi chien đa co tac đong to lon toi cac khu rung nhiet đoi cua nuoc nay khi no khuyen khich viec san xuat than cui voi nhung tran han han gay thiet hai o muc chua tung thay. Tu nam 1971 tro ve sau, mot chuong trinh trong rung rong lon tren khap đat nuoc đuoc chinh phu Siad Barre đua ra đe ngan can su phat trien va tan cong cua cac nui cat. Cac to chuc moi truong đau tien la ECOTERRA Somalia va sau đo la Somali Ecological Society, tao ra su nhan thuc ve cac van đe moi truong va huy đong cac chuong trinh moi truong trong moi nganh cua chinh phu cung nhu trong xa hoi dan su. Nam 1986, Trung tam Cuu ho Hoang da, Nghien cuu va Giam sat đuoc ECOTERRA Intl thanh lap. Nam 1989 đa co cai goi la "Đe xuat Somalia" va mot quyet đinh cua cac đang phai trong nuoc voi CITES, lan đau tien co mot lenh cam buon ban nga voi tren khap the gioi. Sau nay, cac nha hoat đong va nguoi tung gianh Giai Moi truong Goldman Fatima Jibrell đa thanh lap cac sang kien o khu vuc que huong Buran cua ba to chuc cac cong đong đia phuong bao ve cac khu vuc sinh song nong thon va ven bien. Jibrell đa huan luyen mot đoi thanh nien đe to chuc cac chien dich tang cuong nhan thuc ve nhung hau qua khong the đao nguoc cua viec san xuat than khong han che. Ba cung gia nhap vien nong thon Buran thanh lap va to chuc chuong trinh Caravan Lac đa trong đo nhung thanh nien chat len lung lac đa leu trai va thiet bi đe đi trong ba tuan trong mot chuyen đi du muc, va giao duc moi nguoi ve viec su dung co y thuc cac nguon tai nguyen, cham soc suc khoe, quan ly gia suc va hoa binh.
Fatima Jibrell luon đau tranh chong lai viec đot than, chat cay va cac hanh đong pha hoai moi truong khac cua con nguoi. Nhung no luc cua ba đa mang lai nhung ket qua cho nhung cong đong đia phuong tren khap Somalia va cong đong quoc te đa ghi nhan khi ba đuoc trao giai Moi truong co danh tieng Goldman tu San Francisco. Jibrell cung la giam đoc đieu hanh Horn Relief and Development Organisation.
Sau tran song than thang 12 nam 2004, đa co nhung cao buoc rang sau khi cuoc Noi chien Somalia bung phat hoi cuoi thap nien 1980, bo bien dai, hoang vang cua Somalia đa đuoc dung nhu mot noi đo cac chat thai đoc hai. Nhung con song lon tran vao mien bac Somalia sau tran song than đuoc cho la đa lat len nhieu tan rac thai hat nhan va hoa hoc bi chon giau bat hop phap o nuoc nay boi nhieu cong ty chau Au. Đang Xanh chau Au đa theo đuoi nhung kham pha nay va trinh bay truoc bao chi va Nghi vien chau Au o Strasbourg cac ban sao hop đong đuoc ky ket boi hai cong ty chau Au - cong ty Italia Thuy Si, Achair Partners, va mot cong ty xu ly rac Italia, Progresso – va cac đai dien cua vi "Tong thong" Somalia khi đo, lanh đao phe phai Ali Mahdi Mohamed, đe nhan 10 trieu tan rac đoc hai đe đoi lay $80 trieu (khi ay khoang £60 trieu). Theo cac bao cao cua Chuong trinh Moi truong Lien hiep quoc (UNEP), rac thai đa khien nhung truong hop mac cac benh ve ho hap, loet mieng va chay mau, xuat huyet da day va nhiem trung da bat thuong tang cao đot bien trong nhung nguoi song tai cac khu vuc xung quanh cac thi tran phia đong bac Hobyo va Benadir tren bo bien An Đo Duong —cac benh tat co lien quan toi o nhiem phong xa. UNEP tiep rang tinh hinh hien tai doc theo bo bien Somalia đat ra nhung van đe moi truong vo cung nghiem trong khong chi rieng voi Somalia ma la ca tieu vung chau Phi.


Nhan khau Somalia co dan so khoang 15.893.219 nguoi (uoc tinh nam 2020), khoang 85% trong so đo thuoc sac toc Somali. Cuoc Noi chien đau thap nien 1990 đa lam giam đang ke so luong nguoi Do Thai Somalia, khi nhieu nguoi Somalia co trinh đo giao duc cao nhat đa roi sang Trung Đong, chau Au va Bac Phi.
Cac nhom thieu so phi Somali chiem phan con lai cua dan so quoc gia va gom nguoi Benadiri, nguoi Barawa, nguoi Bantu, Bajuni, An Đo, Ba Tu, Y, va nguoi Anh. Đa so nguoi chau Au đa roi đi sau khi nuoc nay đoc lap.
Co it thong tin thong ke đang tin cay ve qua trinh đo thi hoa o Somalia. Tuy nhien, nhung uoc tinh so bo đa đuoc thuc hien cho thay muc đo đo thi hoa trong khoang 5% toi 8% hang nam, voi nhieu thi tran nhanh chong phat trien thanh cac thanh pho. Hien tai 34% dan so quoc gia song tai cac thanh pho va thi tran, va ty le nay tang len nhanh chong.


Ngon ngu Tieng Somali la ngon ngu chinh thuc cua Somalia. No la mot thanh vien cua nhanh Cush cua ngu he Phi-A, va nhung ho hang gan nhat cua no la cac ngon ngu nhu Afar va Oromo. Tieng Somali la ngon ngu Cush đuoc nghien cuu nhieu nhat, voi nhung cuoc nghien cuu han lam đuoc thuc hien tu truoc nam 1900.
Cac phuong ngu tieng Somali đuoc chia thanh ba nhom chinh: Bac, Benaadir va Maay. Somali Bac (hay Somali Trung Bac) la co so can ban cua tieng Somali tieu chuan. Benaadir (cung đuoc goi la Somali bo bien) đuoc dung o vung bo bien Benadir tu Cadale toi phia nam Merca, gom ca Mogadishu, cung nhu tai vung noi đia trung gian. Cac phuong ngu ven bien co them cac am vi khong ton tai trong tieng Somali tieu chuan. Maay chu yeu đuoc cac bo toc Digil va Mirifle (Rahanweyn) o cac vung phia nam Somalia su dung.
Boi tieng Somali co mot bang ky tu co đa mat tu lau, mot so he thong chu viet đa đuoc su dung trong nhieu nam đe ky am lai ngon ngu nay. Trong so đo, bang chu cai Somali dua tren chu Latinh đuoc su dung nhieu nhat, va đa tro thanh he chu viet chinh thuc trong tieng Somali tu khi chinh phu cua cuu Tong thong Siad Barre chinh thuc đua vao thang 10 nam 1972. bang chu nay đa đuoc nha ngon ngu hoc nguoi Somali Shire Jama Ahmed phat trien rieng cho tieng Somali, va su dung tat ca cac chu cua bang chu cai Latinh tieng Anh ngoai tru p, v va z. Ben canh bang chu cai Latinh cua Ahmed, nhung he chu viet khac tung đuoc su dung trong nhieu the ky đe viet tieng Somali gom chu A Rap va chu Wadaad. Cac he thong chu viet ban xu đa phat trien trong the ky hai muoi gom Osmanya, Borama va Kaddare, lan luot do Osman Yusuf Kenadid, Sheikh Abdurahman Sheikh Nuur, va Hussein Sheikh Ahmed Kaddare, phat minh.
Ngoai tieng Somali, tieng A Rap la mot ngon ngu chinh thuc cua quoc gia tai Somalia. Nhieu nguoi Somali su dung no vi nhung moi quan he tu hang the ky voi the gioi A Rap, su anh huong rong cua truyen thong va giao duc ton giao A Rap.
Tieng Anh cung đuoc day va su dung rong rai. Tieng Italia tung la mot ngon ngu lon, nhung anh huong cua no đa giam nhieu sau khi nuoc nay đoc lap. Hien no thuong chi đuoc cac the he lon tuoi su dung.
Cac ngon ngu nho khac gom Barawa, mot phuong ngu tieng Swahili đuoc su dung o vung doc theo bo bien boi nguoi Barawa.


Ton giao Voi mot so ngoai le, nguoi Somali hau nhu đeu la cac tin đo Hoi giao, đa so thuoc giao phai Sunni cua Hoi giao va truong phai Shafi`i cua Luat hoc Hoi giao, du cung co mot so la cac tin đo cua phai Hoi giao Shia. hien phap cua Somalia đinh nghia Hoi giao la ton giao cua Cong hoa Somalia, va luat Hoi giao sharia la nguon goc co ban cua nen phap luat quoc gia. Hoi giao đa vao vung nay rat som, khi mot nhom tin đo Hoi giao bi nguoc đai, theo loi thuc giuc cua Nha tien tri Muhummad, tim kiem noi ti nan xuyen qua Bien Đo tai Vung sung chau Phi. Vi the Hoi giao co the đa du nhap vao Somalia tham chi tu lau truoc khi đuc tin nay bam re o noi xuat xu cua no. Ngoai ra, cong đong Somali đa tao ra nhieu nhan vat Hoi giao quan trong qua cac the ky, nhieu nguoi trong so ho đa gop phan quan trong vao viec đinh hinh, truyen ba va hoc tap ton giao nay tai Vung sung chau Phi, Ban đao A Rap, cung nhu o xa hon nua. Trong so nhung hoc gia Hoi giao co nha than hoc the ky XIV nguoi Somali va nha luat hoc Uthman bin Ali Zayla'i cua Zeila, nguoi đa viet van ban co đo tin cay cao nhat ve truong phai Hoi giao Hanafi, gom bon tap đuoc goi la Tabayin al-Haqa’iq li Sharh Kanz al-Daqa’iq.
Cong giao la mot ton giao thieu so tai Somalia, voi khong hon 1,000 tin đo trong dan so tam trieu nguoi. Co mot giao khu cho toan bo đat nuoc, Giao khu Mogadishu, uoc tinh rang chi co khoang 100 nguoi thuc thi cac nghi le Kito giao tai Somalia nam 2004. Nam 1913, trong giai đoan đau thoi ky thuoc đia, ro rang khong co tin đo Cong giao tai cac lanh tho Somalia, voi chi khoang 100-200 tin đo tu cac trai tre mo coi cua mot so hoi truyen giao tai vung bao ho Somaliland Anh. Cung khong co nhung hoi truyen giao Co đoc đuoc biet toi o Somaliland Italia trong cung thoi gian nay. Trong thap nien 1970, o thoi ky cam quyen cua chinh phu Mac xit khi đo tai Somalia, cac truong hoc cua nha tho đa bi đong cua va cac nha truyen giao bi đuoi ve nha. Khong co tong giam muc tai nuoc nay tu nam 1989, va thanh đuong o Mogadishu đa bi hu hai nang ne sau cuoc noi chien.
Mot so cong đong sac toc thieu so phi Somali cung theo thuyet duy linh, nhu truong hop nguoi Bantu, the hien cac truyen thong ton giao đuoc thua huong tu to tien o phia đong nam chau Phi.


Van hoa = Am thuc =

Am thuc Somalia khac biet theo tung vung va gom mot su pha tron ngoai lai tu nhieu anh huong am thuc. No la san pham cua truyen thong thuong mai va buon ban manh me cua Somalia. Du co su đa dang, van co mot thu thong nhat nhieu phong cach am thuc cua cac mien: tat ca thuc an đeu dung halal. Vi the khong co cac mon che bien tu thit lon, ruou cung khong đuoc su dung, khong loai thit cua mot con vat nao tu chet đuoc đem ra che bien, va mau cung khong đuoc dung. Qaddo hay bua trua thuong ti mi. Nhieu loai bariis (com), mon pho thong nhat la basmati, thuong đuoc dung lam mon chinh. Cac gia vi nhu thia la Ai Cap, bach đau khau, đinh huong, chanh va ngai đang thuong đuoc dung đe lam gia vi cho nhung mon com đo. Nguoi Somalia dung bua toi muon luc 9h. Trong thang chay Ramadan, bua toi thuong đuoc dung sau cac buoi cau nguyen Tarawih – thinh thoang muon tan luc 11 gio toi. Xalwo hay mut mat ong tron vung la mot loai banh keo ngot đuoc dung trong cac dip nhu nhung buoi le Eid hay cac le cuoi. No đuoc lam tu đuong, hat ngu coc, bot bach đau khau, bot nhuc đau khau, va bo sua trau. Đau phong cung thinh thoang đuoc them vao đe tang huong vi va hinh anh. Sau cac bua an, nhung ngoi nha theo truyen thong thuong đuoc phun thom bang tram huong (lubaan) hay nhang (cuunsi), đuoc đe trong mot dung cu đe đot huong đuoc goi la dabqaad.


= Van hoc =

Cac hoc gia Somali trong nhieu the ky đa sang tac ra nhieu tac pham van hoc Hoi giao đang chu y tu thi ca cho toi Hadith. Voi viec chap nhan bang chu cai Latinh nam 1972 lam bang chu cai tieu chuan cua quoc gia, nhieu tac gia Somalia hien đai cung đa sang tac cac tieu thuyet, mot so trong so đo co danh tieng tren the gioi. Trong so cac tac gia hien đai, Nuruddin Farah co le la nguoi noi tieng nhat. Nhung cuon sach nhu From a Crooked Rib va Links đuoc coi la nhung thanh tuu van hoc quan trong, nhung tac pham đa gianh giai Farah, trong so nhung tac pham khac, 1998 Neustadt International Prize for Literature. Farah Mohamed Jama Awl la mot tac gia noi tieng khac cua Somalia va co le đuoc biet đen nhieu nhat vi cuon tieu thuyet Dervish era, Ignorance is the enemy of love cua ong.


= Am nhac =

Somalia co mot di san am nhac phong phu tap trung tren am nhac dan gian Somalia truyen thong. Hau het cac bai hat cua Somalia đeu la ngu am; co nghia la ho chi su dung nam quang tren moi nhom tam trai nguoc voi mot thang bay bac (ban not) nhu thang chinh. Khi moi nghe, am nhac Somalia co the lan voi am nhac cua cac vung xung quanh nhu Ethiopia, Sudan hay A Rap, nhung no hoan toan co the nhan ra đuoc tieu cac giai đieu va phong cach rieng biet. Cac bai hat Somalia thuong la san pham cua mot su hop tac giua cac nha tho (midho), nha soan nhac (lahan), va ca si ('odka hay "giong").


Xem them Somaliland
Vuong quoc Hoi giao Adal
Nha nuoc Ajuuraan
Tinh trang vo chinh phu o Somalia
Ky tu Borama
Vien thong Somalia
Nha nuoc Dervish
Quan he nuoc ngoai Somalia
Trieu đai Gobroon
Đai Somalia
Vung đat cua Punt
Danh sach nhan vat Somalia
Danh sach cong ty Somalia
Vuong quoc Hoi giao Marehan
Quan đoi Somalia
Ky tu Osmanya
Cuop bien o Somalia
Huong đao sinh Somalia
Lich su hang hai Somalia
Nguoi Somali
Vuong quoc Hoi giao Hobyo
Vuong quoc Hoi giao Warsangali
Xeer


Tham khao Thu muc Hadden, Robert Lee. 2007. "The Geology of Somalia: A Selected Bibliography of Somalian Geology, Geography and Earth Science." Luu tru ngay 27 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine Engineer Research and Development Laboratories, Topographic Engineering Center, Alexandria, VA. Abstract.
Hess, Robert L. Italian Colonialism in Somalia. Chicago: University of Chicago, 1966. *Fitzgerald, Nina J. Somalia. New York: Nova Science, Inc., 2002.
Lewis. I.M. Pastoral Democracy: A study on Pastoralism and Politics among the Northern Somali clans. Ohio: Ohio University Press, 1958. ISBN 978-3-8258-3084-7.
Mwakikagile, Godfrey. The Modern African State: Quest for Transformation, Chapter Four: Somalia: A Stateless State - What Next?, pp. 109–132, Nova Science Publishers, Inc., Huntington, New York, 2001.
Tripodi, Paolo. The Colonial Legacy in Somalia. New York: St. Martin's P Inc., 1999.


Lien ket ngoai Chinh phu
Official Website of the Transitional Federal Government of Somalia Luu tru ngay 24 thang 9 nam 2019 tai Wayback Machine
Chief of State and Cabinet Members Luu tru ngay 26 thang 9 nam 2012 tai Wayback Machine
Thong tin chung
Muc “Somalia” tren trang cua CIA World Factbook.
Somalia Luu tru ngay 11 thang 6 nam 2010 tai Wayback Machine from UCB Libraries GovPubs
Somalia tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Somalia

Truyen thong
Somalia news headlines from allAfrica.com
IRIN Somalia humanitarian news and analysis
Khac
The ICRC in Somalia Luu tru ngay 20 thang 6 nam 2010 tai Wayback Machine
Somalia Online
The Somali Link
UNESCO Nairobi office on education in Somalia Luu tru ngay 31 thang 3 nam 2010 tai Wayback Machine
UNESCO Nairobi Office - Fact Book on Education For All, Somalia 2006 Luu tru ngay 25 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine
Mustaqbalka Ummadda Somaaliyeed Luu tru ngay 28 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
Bissig Addo Luu tru ngay 14 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine map
Mohamed Siad Barre official biographical website Luu tru ngay 19 thang 2 nam 2021 tai Wayback Machine
Ban mau:Cac chu đe Somalia