James Scott, Cong tuoc thu 1 xu Monmouth va Cong tuoc thu 1 xu Buccleuch, KG, PC (9 thang 4 nam 1649 – 15 thang 7 nam 1685) la mot nha quy toc trong Đang cap quy toc Anh, va si quan quan đoi nguoi Anh goc Ha Lan. Ban đau đuoc goi la James Crofts hoac James Fitzroy, ong sinh ra o Rotterdam, Cong hoa Ha Lan, la con trai ca ngoai gia thu cua Vua Charles II cua Anh, Scotland va Ireland voi tinh nhan Lucy Walter. Tuy vua Charles II co đen 14 nguoi con, trong đo James Scott la con truong, nhung sau khi qua đoi, ngai vang cua Anh, Scotland va Ireland phai đe lai cho nguoi em trai cua nha vua la James, Cong tuoc xu York, vi tat ca 14 nguoi con nay đeu la Con hoang hoang gia, khong đuoc sinh ra trong cuoc hon nhan hop phap.
Cong tuoc xu Monmouth đa phuc vu trong Chien tranh Anh-Ha Lan lan hai va chi huy quan đoi Anh tham gia Chien tranh Anh-Ha Lan lan ba truoc khi chi huy lu đoan Anh-Ha Lan chien đau trong Chien tranh Phap-Ha Lan. Ong đa lanh đao Cuoc noi loan Monmouth khong thanh cong vao nam 1685, mot no luc nham phe truat nguoi chu cua minh la Vua James II va VII. Sau khi mot trong nhung si quan cua ong tuyen bo Cong tuoc xu Monmouth la vi vua hop phap cua nuoc Anh tai thi tran Taunton o Somerset, ong ay đa co gang tan dung đao Tin lanh va vi tri minh la con trai cua Vua Charles II, đe chong lai James, nguoi đa tro thanh mot nguoi Cong giao La Ma. Cuoc noi day that bai, va Cong tuoc xu Monmouth bi chem đau vi toi phan quoc vao ngay 15 thang 7 nam 1685.


Tieu su = Cuoc song đau đoi =

Charles, Than vuong xu Wales (sau nay tro thanh Vua Charles II), chuyen đen The Hague vao nam 1648, trong Noi chien Anh lan thu hai, noi em gai la Cong chua Mary va chong Willem II xu Oranje cu tru. Nhung nguoi ho hang Phap cua me Charles, Vuong hau Henrietta Maria, đa moi Charles cho đoi cuoc chien o Phap voi Vuong hau, nhung ong đa chon Cong hoa Ha Lan, vi ong tin rang se co nhieu su ung ho hon cho chinh nghia cua cha minh, Vua Charles I, hon la o Phap. Vao mua he nam 1648, Than vuong xu Wales bi quyen ru boi Lucy Walter, nguoi đang o The Hague trong mot chuyen tham ngan ngay. Đoi tinh nhan moi 18 tuoi, va co ay thuong đuoc coi la tinh nhan đau tien cua Charles, mac du ong co the đa bat đau ngoai tinh ngay tu nam 1646. Con trai James cua ho sinh ra o Rotterdam, Ha Lan vao ngay 9 thang 4 nam 1649, va trai qua nhung nam đau đoi o Schiedam.
Nghien cuu cua Hugh Noel Williams cho thay rang Charles đa khong đen The Hague cho đen giua thang 9 nam 1648 - bay thang truoc khi đua tre chao đoi, va ong chi moi gap Lucy vao thang 7. Sau đo co tin đon rang vao mua he nam 1648, Lucy la tinh nhan cua Đai ta Robert Sidney, con trai thu cua Ba tuoc xu Leicester. Vi Charles khong con nguoi con hop phap nao con song nen em trai ong la James, Cong tuoc xu York, la nguoi ke vi ngai vang.[3] Khi cau be lon len, nhung nguoi trung thanh voi Cong tuoc xu York lan truyen tin đon ve su giong nhau cua cau be James voi Sidney. Nhung loi đon nay co the đa đuoc khuyen khich boi chinh Cong tuoc xu York, nguoi mong muon ngan chan bat ky ai trong so 14 đua con hoang hoang gia ma anh trai minh thua nhan gianh đuoc su ung ho trong viec ke vi. Vao nam 2012, mot cuoc kiem tra DNA cua hau due dong doi cua Monmouth la Richard Scott, Cong tuoc thu 10 xu Buccleuch cho thay rang ong nay co chung nhiem sac the Y voi mot nguoi anh ho xa cua Stuart; đay la bang chung cho thay Charles II thuc su la cha cua Monmouth.
James co mot em gai hoac em gai cung cha khac me, Mary Crofts, nguoi co the co cha la Lanh chua xu Taaffe. Mary sau đo ket hon voi nguoi mot nguoi Ireland ten la William Sarsfield, do đo tro thanh chi dau cua tuong phai Jacobite Patrick Sarsfield.
La con ngoai gia thu, James khong đu tu cach đe ke vi ngai vang Vuong quoc Anh hoac Scotland, tru khi ong ta co the chung minh tin đon rang cha me cua minh đa ket hon bi mat. James khang đinh rang cha me cua minh đa ket hon va ong ay co bang chung ve cuoc hon nhan cua ho, nhung chua bao gio đua ra bang chung. Vua Charles II đa lam chung bang van ban truoc Hoi đong Co mat rang ong chua bao gio ket hon voi bat ky ai ngoai tru nguoi phoi ngau cua minh la Vuong hau Catarina Henriqueta cua Bo Đao Nha.
Vao thang 3 nam 1658, chang trai tre James bi bat coc boi mot trong nhung nguoi hau cua Nha vua, đuoc gui đen Paris, va đuoc cham soc boi William Crofts, Nam tuoc Crofts thu nhat, nguoi ma ong ta lay ho.


= Si quan va chi huy =

Vao ngay 14 thang 2 nam 1663, khi gan 14 tuoi, ngay sau khi đuoc đua đen Anh, James đuoc phong lam Cong tuoc xu Monmouth, voi cac tuoc hieu phu la Ba tuoc xu Doncaster va Nam tuoc Scott xu Tynedale, ca 3 tuoc hieu đeu thuoc ve Đang cap quy toc Anh, va vao ngay 28 thang 3 nam 1663, ong đuoc phong lam Hiep si Garter.
Vao ngay 20 thang 4 nam 1663, chi vai ngay sau sinh nhat lan thu 14 cua minh, Cong tuoc xu Monmouth đa ket hon voi nguoi thua ke Anne Scott, Ba tuoc thu 4 xu Buccleuch. Ong lay ho cua vo khi ket hon. Mot ngay sau khi ket hon, cap đoi đuoc phong lam Cong tuoc va Nu cong tuoc xu Buccleuch, Ba tuoc va Nu ba tuoc xu Dalkeith, va Lanh chua va Phu nhan Scott xu Whitchester va Eskdale trong Đang cap quy toc Scotland. Cong tuoc xu Monmouth noi tieng, đac biet la vi ong theo đao Tin Lanh. Nguoi thua ke chinh thuc cua Nha vua la James, Cong tuoc xu York, đa cong khai chuyen sang Cong giao La Ma.
Nam 1665, o tuoi 16, Cong tuoc xu Monmouth phuc vu trong ham đoi Anh duoi su chi huy cua chu minh, Cong tuoc xu York, trong Chien tranh Anh-Ha Lan lan thu hai. Thang 6 nam 1666, ong tro lai Anh đe tro thanh đoi truong cua mot đoi ky binh. Vao ngay 16 thang 9 nam 1668, ong đuoc phong lam đai ta cua Đoi ky binh rieng cua Be ha. Ong mua lai Moor Park o Hertfordshire vao thang 4 nam 1670. Sau cai chet cua Josceline Percy, Ba tuoc thu 11 xu Northumberland vao nam 1670, khong đe lai nguoi thua ke la nam, tai san cua ba tuoc đuoc trao lai cho Vuong mien. Vua Charles II đa trao cac đien trang cho Cong tuoc xu Monmouth. Ba tuoc phu nhan xu Northumberland đa kien thanh cong đe tra lai tai san cho con gai duy nhat va cung la nguoi thua ke duy nhat cua co Ba tuoc, Quy ba Elizabeth Percy (1667–1722).
Khi Chien tranh Anh-Ha Lan lan thu ba bung no vao nam 1672, mot lu đoan gom 6.000 quan Anh va Scotland đa đuoc gui đen phuc vu nhu mot phan cua quan đoi Phap (đe đoi lay tien tra cho Vua Charles), voi Monmouth la chi huy cua đoi quan. Ong tro thanh Lord Lieutenant xu Đong Riding cua Yorkshire va Thong đoc cua Kingston-upon-Hull vao thang 4 nam 1673. Trong chien dich nam 1673 va đac biet la tai Cuoc vay ham Maastricht vao thang 6 nam đo, Monmouth đa đat đuoc danh tieng đang ke voi tu cach la mot trong nhung nguoi linh gioi nhat nuoc Anh. Ong đuoc cho la se thay the Nguyen soai Schomberg lam chi huy cua cuoc Vien chinh Zealand cua Anh, nhung đieu nay đa khong xay ra.
Nam 1674, Monmouth tro thanh Chu tich cua Đai hoc Cambridge va la "Master of the Horse", va Vua Charles II đa xuong chieu rang tat ca cac menh lenh quan su truoc tien phai đuoc đua cho Cong tuoc xu Monmouth đe kiem tra, do đo trao cho ong quyen chi huy cac luc luong; trach nhiem cua ong bao gom viec di chuyen quan đoi va tran ap bao loan. Vao thang 3 nam 1677, ong cung tro thanh Lord Lieutenant xu Staffordshire.


= Tuyen bo ngai vang =
Nam 1678, Monmouth la chi huy cua lu đoan Anh-Ha Lan, hien đang chien đau cho Cac tinh thong nhat chong lai nguoi Phap, va ong đa the hien tai nang minh trong Tran Saint-Denis vao thang 8 nam đo trong Chien tranh Phap-Ha Lan, cang lam tang them danh tieng cua ong. Nam 1679, sau khi tro ve Anh, ong chi huy mot đoi quan nho đuoc huy đong đe dap tat cuoc noi day cua quan Covenanter Scotland va mac du bi ap đao ve quan so, ong đa đanh bai quan noi day Covenanter (đuoc thua nhan la trang bi kem) trong Tran cau Bothwell vao ngay 22 Thang 6 nam 1679.
Khi su noi tieng cua ong đoi voi quan chung ngay cang tang, Cong tuoc xu Monmouth buoc phai song luu vong tai Cac tinh thong nhat Ha Lan vao thang 9 nam 1679. Sau khi phat hien ra cai goi la Am muu Nha Rye vao nam 1683, nham am sat ca vua Charles II va em trai James, Cong tuoc xu York, Cong tuoc xu Monmouth đuoc nhieu nguoi ung ho quyen len ngoi nen bi nghi ngo la chu muu. Khi Vua Charles II qua đoi vao thang 2 nam 1685, Monmouth lanh đao Cuoc noi day Monmouth, đo bo bang 3 con tau len Lyme Regis o Dorset vao đau thang 6 nam 1685, trong no luc gianh lay ngai vang tu nguoi chu cua minh, James II va VII. Ong đa "Tuyen bo bao ve va minh oan cho Tin Lanh cung nhu luat phap, quyen va đac quyen cua nuoc Anh khoi cuoc xam luoc đoi voi ho, va đe giai phong Vuong quoc khoi su chiem đoat va bao nguoc boi James, Cong tuoc xu York": Vua James II va VII phan ung lai đieu nay bang cach ra lenh bat giu cac nha xuat ban va phan phoi to bao.
Monmouth tuyen bo minh la Vua hop phap o nhieu noi doc theo tuyen đuong bao gom Axminster, Chard, Ilminster va Taunton. Hai đoi quan gap nhau trong Tran Sedgemoor vao ngay 6 thang 7 nam 1685, tran chien cuoi cung tren bai đat trong giua hai luc luong quan su chien đau tren đat Anh: Luc luong tam thoi cua Monmouth khong the canh tranh voi quan đoi chinh quy va đa bi đanh bai ro rang.


= Bi bat =
Sau tran chien, phan thuong tri gia 5.000 bang đuoc tuyen bo la se trao cho ai bat đuoc Cong tuoc xu Monmouth. Vao ngay 8 thang 7 nam 1685, Monmouth bi bat gan Ringwood, Hampshire, "trong mot canh đong đau Ha Lan". Cac su kien xung quanh viec ong bi bat đuoc George Roberts mo ta tren Tap chi Tait's Edinburgh.


= Hanh hinh =

Nha vua đa thuc hien mot hanh đong bat thuong la cho phep chau trai cua minh dien kien, mac du khong co y đinh an xa cho anh ta, do đo đa pha vo truyen thong lau đoi rang Nha vua se chi yet kien khi ong co y đinh the hien su khoan hong. Cong tuoc xu Monmouth cau xin long thuong xot cua nha vua khong thanh cong va tham chi con đe nghi chuyen sang Cong giao, nhung vo ich. Nha vua, ghe tom truoc hanh vi hen ha cua chau trai minh va ong đa lanh lung bao rang anh ta hay chuan bi chet, va sau đo nhan xet rang Monmouth "đa khong cu xu tot nhu toi mong đoi". Nhieu loi cau xin long thuong xot đa đuoc gui đen Nha vua, nhung ong đa phot lo tat ca, ke ca cua chi dau ong, Thai hau Caterina.
Monmouth bi Jack Ketch chat đau vao ngay 15 thang 7 nam 1685, tren Đoi Tower. Truoc đo khong lau, cac Giam muc xu Turner cua Ely va Giam muc Thomas Ken cua Bath va Wells đa đen tham Cong tuoc đe chuan bi cho ong ve coi vinh hang, nhung đa giu lai Bi tich Thanh The, vi nguoi đan ong bi ket an đa tu choi thua nhan rang cuoc noi loan cua ong hoac moi quan he cua ong voi Lady Wentworth la toi loi. Nguoi ta noi rang truoc khi guc đau vao be đa, Monmouth đa đac biet ra lenh cho Ketch ket lieu anh ta bang mot đon duy nhat. Qua boi roi, Ketch thuc su đa giang nhieu nhat bang riu cua minh, nguoi tu đung day mot cach trach moc trong luc đo - mot canh tuong ghe ron khien nhung nguoi chung kien bi soc, keo theo nhung loi hanh xac va ren ri. Mot so nguoi noi rang mot con dao cuoi cung đa đuoc su dung đe cat đau khoi co the đang co giat. Nguon khac cho rang phai thuc hien tam nhat, to thong tin chinh thuc cua Thap Luan Đon noi rang đao phu phai dung nam nhat, trong khi Charles Spencer, trong cuon sach Blenheim cua ong, cho rang con so đo la bay.
Monmouth đuoc chon cat tai Nha tho St Peter ad Vincula o Thap Luan Đon. Tuoc vi cua ong đa bi tuoc bo, nhung cac tuoc hieu phu cua ong, Ba tuoc xu Doncaster va Nam tuoc Scott xu Tindale, đa đuoc Vua George II khoi phuc vao ngay 23 thang 3 nam 1743 cho chau trai cua ong la Francis Scott, Cong tuoc thu 2 xu Buccleuch (1695–1751).


Tham khao Nguon Beatty, Michael (2003). The English Royal Family of America, from Jamestown to the American Revolution. McFarland and co. ISBN 978-0-7864-1558-8.
Macaulay, Thomas Babington (1878). The History of England from the Accession of James II, Volume I. Philadelphia: J. B. Lippincott & Co.
Fraser, Antonia (1979), King Charles II, London: Weidenfeld and Nicolson, ISBN 978-0-297-77571-3
Raithby, John (1819). "Chapter II. Rot. Parl. nu. 2., Statutes of the Realm". James the Second, 1685: An Act to Attaint James Duke of Monmouth of High-Treason. Quyen 6: 1685–94.
Roberts, George (1844). Life, progresses and rebellion of James, Duke of Monmouth to his capture and execution. London: Longmans, Brown, Green and Longmans.
Spencer, 9th Earl Spencer, Charles (2005). Blenheim, Chapter 3: John Churchill. London: Phoenix. ISBN 978-0304367047.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: ten so: danh sach tac gia (lien ket)
Watson, J.N.P. (1979). Captain General and Rebel Chief: The Life of James, Duke of Monmouth. London: George Allen & Unwin. ISBN 978-0-04-920058-6.
Williams, Hugh Noel (1915). Rival sultanas. Hutchinson & Co.


Xem them Ban mau:DNB poster

 Tu lieu lien quan toi James Scott, 1st Duke of Monmouth tai Wikimedia Commons
Ban mau:Cite Nuttall
Keay, Anna (2016). The Last Royal Rebel: The Life and Death of James, Duke of Monmouth. New York: Bloomsbury. ISBN 978-1-62040-934-3.
Wyndham, Violet (1976). Protestant Duke: Life of the Duke of Monmouth. Littlehampton Book Services. ISBN 978-0-297-77099-2.