Chien tranh Viet – Chiem (1400–1407) la cuoc chien giua nha Ho nuoc Đai Ngu va nuoc Chiem Thanh phia nam. Ban đau nha Ho chiem đuoc đat đai ma tuong đuong voi nam Quang Nam va bac Quang Ngai ngay nay; nhung sau đo, do cuoc xam lang cua nha Minh, nha Ho that bai va Chiem Thanh đa lay lai nhung đat đai tung bi nha Ho chiem.


Hoan canh Tu cuoi the ky 14, Chiem Thanh duoi thoi Che Bong Nga đa nhieu lan tan cong Đai Viet khien nha Tran phai bo kinh thanh Thang Long. Chi tu sau khi Che Bong Nga tu tran nam 1390, nhung cuoc tan cong tu phia nam moi lang xuong. Cac con Che Bong Nga la Che Ma No Đa Nan va Che Son Na bi tuong La Ngai gianh ngoi, yeu the phai chay sang đau hang Đai Viet.
Mot ngoai thich co the luc cua nha Tran la Ho Quy Ly – nguoi tung nhieu lan that bai trong cac cuoc đoi đau ngoai mat tran chong quan Chiem dan dan thau tom quyen hanh trong trieu Tran va đen nam 1400 thi cuop ngoi nha Tran, lap ra nha Ho, đoi ten nuoc la Đai Ngu. Nam 1401, vua Ho Quy Ly truyen ngoi cho con la Ho Han Thuong roi tro thanh Thai thuong hoang.
Cung hang loat cai cach kinh te đe chan hung đat nuoc suy yeu duoi thoi Tran, hai vua nha Ho chu truong đanh Chiem Thanh đe mo rong đat đai ve phia nam.


Nha Ho nam tien 1400 Nam 1400, La Ngai chet, con la Ba Đich Lai len thay. Thang 8 nam 1400, Ho Quy Ly nhan luc Ba Đich Lai moi len ngoi ben sai Đo Man va Tran Tung mang quan đanh Chiem. Đo Man cam quan thuy, Tran Van lam pho; Tran Tung cam quan bo, Đo Nguyen Thac lam pho; 4 tuong mang tat ca 15 van quan nam tien.
Khi tien đen bien gioi đat Chiem, Tran Tung theo ke cua Đinh Đai Trung, đi theo đuong nui hiem tro, cach xa quan thuy. Quan bo bi ket 3 ngay trong nui khong co luong an, phai nuong ca mai rua va da thu len đe an.
Cuoi cung do quan bi đoi, Tran Tung phai rut quan ve. Ho Quy Ly gian Tran Tung lam hong viec quan, nhung ne cong Tran Tung giup minh khi chua len ngoi nen khong giet ma chi đay lam linh.


Nha Ho nam tien 1402 Nam 1402, Ho Han Thuong lai mang quan đi đanh Chiem Thanh lan thu hai, dung Đo Man cung cac tuong Nguyen Vi, Nguyen Bang Cu va Đinh Đai Trung.
Đinh Đai Trung lam tien phong đi truoc, gap tuong Chiem la Che Cha Nan. Hai ben giao chien đeu co thiet hai nhung cuoi cung quan Chiem bi thua. Vua Chiem la Ba Đich Lai so hai, ben sai cau la Bo Đien đen gap quan Đai Ngu dang voi trang, voi đen va xin nop đat Chiem Đong (nam Quang Nam) đe lam đieu kien cho nha Ho lui quan.
Bo Đien đen noi, xin đuoc giang hoa. Ho Quy Ly khong chap nhan, bat phia Chiem Thanh phai lam to bieu khac va dang ca đat Co Luy (bac Quang Ngai). Ba Đich Lai the yeu phai chap nhan yeu sach cua nha Ho, ben chuyen dan ve phia nam va nop đat Chiem Đong, Co Luy.
Nha Ho tiep quan đat moi tu Chiem Thanh, ben chia Chiem Đong lam hai chau Thang va Hoa; chia Co Luy thanh 2 chau Tu va Nghia. Đe on đinh đat đai phia nam, nha Ho cho An phu su Thuan Hoa la Nguyen Canh Chan lam An phu su lo Thang Hoa (đen nam 1406 dung Hoang Hoi Khanh thay Nguyen Canh Chan); cho con cua Che Bong Nga la Che Ma No Đa Nan lam Co Luy huyen thuong hau, tran giu chau Tu va chau Nghia, chieu du nguoi Chiem đe chuan bi thuc hien cuoc nam tien tiep theo. Do Ba Đich Lai đa doi nhieu nguoi Chiem ve nam, đat Tu – Nghia it nguoi, nha Ho đua nhung nguoi khong co ruong đat o phia bac vao khai pha nhung vung đat moi nay.


Nha Ho nam tien 1403 Nam 1403, Ho Han Thuong lai ra lenh đong chien thuyen nho đe tiep tuc đanh Chiem. Nha Ho sai Pham Nguyen Khoi, Đo Man cung Đo Nguyen Thac, Ho Van mang 20 van quan đanh Chiem Thanh lan thu ba.
Nguyen Khoi ra lenh trong quan rat nghiem, ai nhut nhat so hai se chem. Quan Đai Ngu nhanh chong tien đen bao vay kinh thanh Cha Ban cua Chiem Thanh. Trong tinh the nguy cap, Ba Đich Lai ben sai su cau cuu nha Minh. Minh Thanh To đieu 9 thuyen chien vuot bien sang cuu Chiem.
Pham Nguyen Khoi vay ham Cha Ban trong 9 thang nhung khong ha đuoc. Quan Đai Ngu het luong, đanh phai rut ve. Quan nha Ho ve nua đuong gap quan Minh ngoai bien. Tuong Minh sai nguoi noi voi Nguyen Khoi "nen rut quan ve ngay, khong nen o lai". Nguyen Khoi khong giao chien voi quan Minh ma rut ve nuoc, bi Ho Quy Ly trach sao khong giet het thuy quan nha Minh.


Chiem Thanh bac tien 1407 Nam 1406, voi danh nghia "phu Tran diet Ho", nha Minh mang quan sang đanh Đai Ngu. Sau mot so tran khang cu, sang nam 1407, nha Ho that the phai chay vao nam.
Ba Đich Lai nhan luc Đai Ngu bi quan Minh đanh ben mang quan bac tien đe chiem lai đat cu cua Chiem Thanh. Che Ma No Đa Nan o Tu Nghia mot minh chong lai quan Chiem Thanh nhung khong co tro luc. Do co the, Che Ma No Đa Nan bi quan Chiem giet chet. Quan Chiem chiem lai chau Tu, Nghia, tuc la đat Co Luy truoc đay.
Ba Đich Lai tiep tuc đanh ra chau Thang, Hoa. Dan cu nguoi Viet moi di cu đen vung nay tan ra bo chay, An phu su lo Thang Hoa la Hoang Hoi Khanh khong chong noi quan Chiem, phai bo Thang Hoa rut ve Hoa chau.
Thang 6 nam 1407, cha con Ho Quy Ly bi quan Minh bat. Tinh hinh Hoa chau rat roi ren: cac tuong nha Ho chia be phai đanh lan nhau. Đang Tat ve phe Hoang Hoi Khanh, con Nguyen Phong ve phe voi Nguyen Lo. Luc đo Đang Tat ve theo đuong thuy ve truoc, Nguyen Lo đi đuong bo ve sau. Nguyen Phong ve phe voi Lo ngan khong cho Đang Tat vao thanh Hoa chau. Đang Tat đanh giet đuoc Phong đe vao thanh roi sau đo cung Lo giao chien hon 1 thang, đanh bai Lo. Lo chay sang Thang Hoa đau hang Chiem Thanh va đuoc Ba Đich Lai trong dung. Hoang Hoi Khanh ben giet het gia đinh Lo.
Quan Chiem Thanh thua the tien len đanh Hoa chau, trong khi đo quan Minh sau khi bat đuoc cha con ho Ho cung tien vao nam "binh đinh" Hoa chau. Tuong nha Ho la Pham The Cang đon quan Minh o Nghe An xin hang. Tuong Minh la Truong Phu cu Đo Tu Trung đi du Hoang Hoi Khanh va Đang Tat. Hoi Khanh bo tron, sau đo bi bat đa tu sat. Bi kep giua hai ke đich, Đang Tat phai tam hang quan Minh đe ngan quan Chiem bac tien, đuoc Truong Phu cho giu chuc Đai tri chau Hoa chau.
Tam yen phia bac, Đang Tat don suc chong Chiem Thanh. Quan Chiem đanh khong đuoc phai rut ve.


Ket qua Trong 7 nam chien tranh giua nha Ho va Chiem Thanh, nha Ho gianh uu the va đa mo đuoc đat đai 4 chau ve phia nam. Vi su can thiep cua nha Minh vao Đai Ngu, nha Ho bi diet. Khi nha Ho mat va nha Minh bat đau xac lap quyen cai tri o đat Viet, Chiem Thanh đa chiem lai đuoc đat Chiem Đong va Co Luy tung phai dang cho nha Ho truoc đay.
Phan đat nha Minh chiem đong cua Đai Ngu chi gioi han đen Hoa chau. Tren danh nghia, Truong Phu đat ra phu Thang Hoa đe cai quan 4 chau Thang, Hoa, Tu, Nghia nhung tren thuc te chi la đat khong.
Theo Minh thuc luc, ngay 16-4-1414, Truong Phu va Moc Thanh đa cho thiet lap 4 chau o Giao Chi la Thang, Hoa, Tu, Nghia va bao cho vua Chiem Thanh la Chiem Ba Đich Lai biet.


Xem them Chien tranh Viet – Chiem (1367 – 1396)
Nha Ho
Đang Tat
Chien tranh Minh – Đai Ngu
Lich su Viet Nam thoi Bac thuoc lan 4


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Đang Huy Phuc (2005), Đang Tat - Đang Dung, Nha xuat ban Tre
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc, ban đien tu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc


Chu thich