Nghiem Phuc (8 thang 1 nam 1854 – 27 thang 10 nam 1921) tu Ky Đao (幾道), hieu Du Da lao nhan (愈野老人), la mot si quan quan đoi, nha tu tuong, nha giao duc va dich gia Trung Quoc co anh huong lon vao cuoi thoi nha Thanh. Ong khong chi la nguoi viet loi bai Cung Kim Au – quoc ca chinh thuc đau tien cua Trung Quoc, ma con la nguoi đa gioi thieu van hoa phuong Tay đen nuoc nay tu cuoi the ky 19, đac biet la thuyet "chon loc tu nhien" cua Darwin.
Nghiem Phuc sinh ra trong thoi ky đuoc Karl Marx xem la giai đoan Trung Quoc bat đau "mo cua" cho nen van minh phuong Tay va nha Thanh sap sup đo. Tuy nhien, che đo quan chu van ton tai them nua the ky nua, thoi thop truoc hang loat cuoc noi day, cai cach, va cach mang toi tan nam 1912. Trong nhung nam xa hoi hon loan vao cuoi thoi ky quan chu va đau thoi ky cong hoa, Nghiem Phuc đa đong mot vai tro cuc ky quan trong, khong phai o linh vuc chinh tri hay chuyen mon hai quan cua minh ma la vi anh huong cua ong đoi voi Trung Quoc trong linh vuc phat trien tri thuc va nhan thuc.


Truong thanh = Thoi nien thieu =
Nghiem Phuc von ten Nghiem Truyen So (嚴傳初), nhu danh la The Can (体乾), sinh ngay 8 thang 1 nam 1854 tai Man Hau, tinh Phuc Kien trong mot gia đinh huong than co truyen thong Đong y. Tu khi con nho, cha ong đa đoc thuc ong co gang hoc tap, chuan bi cho ky khoa cu. Tuy nhien, ke hoach nay đa thay đoi đot ngot sau cai chet cua cha ong vao nam 1866: trong luc Nghiem Chan hanh nghe y cuu nguoi bi benh dich ta thi nhiem phai benh dich ma qua đoi. Viec hoc cua Nghiem Phuc ngung lai giua chung, ong cung tu bo con đuong khoa cu cua minh. Ong theo me chuyen đen song tai Phuc Chau.
Nam 1866, duoi trieu hoang đe Đong Tri, Ta Tong Đuong cho thiet lap Cuc Thuyen chinh tai Phuc Chau, gom hai bo phan la Xuong đong tau Ma Vi – xuong đong tau kieu moi đau tien o Trung Quoc can đai – va Hoc vien Thuyen chinh (船政學堂) chuyen đao tao hai quan. Nam sau, Nghiem Phuc thi đau vao Hoc vien đao tao Hai quan voi vi tri đau bang va đoi ten thanh Tong Quang (宗光), lay tu Huu Lang (又陵). Tai truong hoc phuong Tay nay, ong đa đuoc tiep xuc khoa hoc phuong Tay, đuoc hoc nhieu mon nhu tieng Anh, so hoc, hinh hoc, đai so, luong giac, vat ly, hoa hoc, chiem tinh hoc va khoa hoc hang hai. Đay tro thanh mot buoc ngoat quan trong cho su nghiep sau nay cua Nghiem Phuc. Nam 1871, Nghiem Phuc nam trong lua hoc sinh đau tien tot nghiep cua hoc vien, đuoc bo tri đen thuc tap tren chien ham Kien Uy. Nam 1872, ong lay đuoc tu cach tuyen dung lam Đao vien, tu đo ma đoi ten thanh "Phuc", lay tu "Ky Đao", biet hieu Ton Nghi (號尊). Cung trong nam nay, ong đuoc đieu sang chien ham Duong Vu, theo tau chien nay đi đen nhieu noi nhu Singapore, Pulau Pinang, Nhat Ban.


= Du hoc Anh va ve nuoc =
Nam 1877, Nghiem Phuc đuoc trieu đinh nha Thanh tuyen chon cu sang Anh du hoc. Ban đau, ong theo hoc truong Đai hoc Portsmouth mot thoi gian ngan, sau đo chuyen đen truong Truong Hai quan Hoang gia o Greenwich, Luan Đon hoc đieu khien tau trong 2 nam. O Anh, Nghiem Phuc đa tro thanh ban vong nien voi nha ngoai giao, đai su Quach Tung Đao. Benjamin Schwartz tung đe cap toi tinh ban nay trong tac pham cua minh: "ho thuong danh ca ngay lan đem đe thao luan ve su khac biet va tuong đong trong tu tuong va the che chinh tri cua Trung Quoc va phuong Tay". Sau khi tot nghiep voi thanh tich vuot troi vao nam 1879, Nghiem Phuc tro ve Trung Quoc va đuoc moi tro lai Hoc vien Thuyen chinh day hoc mot thoi gian ngan.
Sau khi Ly Hong Chuong sang lap Hoc vien Thuy su Bac Duong o Thien Tan, Nghiem Phuc đuoc moi đen lam giao vien ngoai ngu cho hoc vien. Nhung đen đau nhung nam 1890, sau khi tro thanh nguoi đung đau Hoc vien Thuy su va bat đau co su bat đong quan điem voi Ly Hong Chuong, Nghiem Phuc dan co y rut khoi gioi hai quan. Nam 1890, Nghiem Phuc tung đam nhiem chuc Đong tri mot thoi gian ngan, đuoc đua vao danh sach tuyen dung lam Tri phu. Tuy nhien vao nam 1891, sau qua trinh bo khuyet, Nghiem Phuc lai đuoc bo nhiem lam Đao vien.


Tu tuong duy tan = Ung ho cai cach =

Nam 1895, Nghiem Phuc bat đau hoat đong chinh tri khi tham gia vao Chien dich Cong xa Thuong thu phan đoi Hiep uoc Ma Quan ket thuc Chien tranh Trung–Nhat lan thu nhat (1894–1895, tranh gianh quyen kiem soat Trieu Tien). Ong đa cong khai phat bieu nhung luan van nhu Luan the bien chi cap, Nguyen cuong, Ich han, Cuu vong quyet luan tren Truc bao cua Thien Tan, chu truong đoi moi cai cach chinh tri, vu trang chong lai ngoai xam. Nhung hich van co đong nay đa gay đuoc tieng vang nhat đinh.
Nghiem Phuc khong chi tich cuc tuyen truyen chu truong duy tan ma con tham gia sang lap truong hoc kieu moi. Nam 1896, Nga van quan (俄文馆) đuoc thanh lap, Nghiem Phuc đuoc bo nhiem lam nguoi quan ly chinh, đich than đat ra chuong trinh hoc, tuyen chon giao vien. Đay la truong hoc tieng Nga đau tien cua Trung Quoc. Ben canh đo, Nghiem Phuc con ho tro Truong Nguyen Te sang lap Thong nghe Hoc đuong (通艺学堂) tai Bac Kinh, chuyen giang day khoa hoc phuong Tay, đac biet la tieng Anh va so hoc. Ong khong chi tung đich than đen giang day ma con giup hoc đuong nay moi mot giao vien nuoc ngoai. Theo loi ke cua Truong Nguyen Te trong Hoi uc ve Chinh bien Mau Tuat, cai ten "Thong nghe" chinh la do Nghiem Phuc đat, mot trong hai giao vien thuong tru tai truong cung la chau trai cua Nghiem Phuc – Nghiem Quan Tiem (嚴君潛). Suc anh huong cua Thong nghe Hoc đuong o Bac Kinh ngay cang mo rong, khong chi đuoc quan vien o kinh thanh khang đinh ma con nhan đuoc su chu y cua Hoang đe Quang Tu. Ngoai ra, Nghiem Phuc con tung quyen tang 100 te ho tro Luong Khai Sieu sang lap Bao Thoi Vu o Thuong Hai. To bao nay đa đang lai nhung luan van ve tu tuong duy tan cua Nghiem Phuc nhu Nguyen cuong, Ich han, khien cho pham vi anh huong cua nhung luan van nay mot lan nua đuoc khuech truong, gay tieng vang lon trong xa hoi đuong thoi.
Khoang thoi gian nay cung la luc Nghiem Phuc bien dich tac pham Tien hoa va Đao đuc cua Thomas Huxley duoi cai ten Thien dien luan (天演論). Đe bay to su ung ho voi Bao Thoi Vu, ong đa gui ban thao đau tien cua Thien dien luan đen cho Luong Khai Sieu. Sau khi đoc đuoc Thien dien luan tu cho cua Luong Khai Sieu, Khang Huu Vi vo cung than phuc, tu nhan ban than chua tung gap đuoc nguoi nao nhu vay, khen ngoi Nghiem Phuc la nguoi đung đau trong gioi Tay hoc Trung Quoc. Nam 1897, Nghiem Phuc cung voi Vuong Tu Thuc va Ha Tang Huu đa lap ra Bao Quoc Van o Thien Tan, tuyen truyen bien phap duy tan. Theo Tap Can Binh, viec Thien dien luan va Quan hoc di ngon (群學肄言, ban dich tu Nghien cuu Xa hoi hoc cua Herbert Spencer) cua Nghiem Phuc lien tuc đuoc đang tai tren Bao Quoc van, gioi thieu thuyet tien hoa đen nguoi dan Trung Quoc đuoc xem la cong hien lon nhat trong lich su cua to bao nay.


= Chinh bien Mau Tuat =
Thang 1 nam 1898, Nghiem Phuc đa đang Sach du đinh dang len Hoang đe (擬上皇帝書, Nghi thuong Hoang đe thu) len Bao Quoc Van, nhan đinh Trung Quoc yeu nhuoc lau ngay đa đen cuc han, đe xuat nhung chinh sach tri phan ngon nhu quan ly tai vu, kinh doanh vu khi, ngoai giao hop ly cung voi cac chinh sach tri phan goc nhu lap chinh, boi duong nguoi tai, phong tuc, nhan tam. Khong lau sau, Nghiem Phuc đuoc Quang Tu Đe lenh cho len kinh đo yet kien. Ong đa soan Sach van chu dang Hoang đe Quang Tu (上光緒皇帝萬言書, Thuong Quang Tu Hoang đe van ngon thu) đe trinh bay ve nhung chu truong cai cach chinh tri cua minh. Tuy nhien, ban ghi chep hoan chinh nay đa khong đen đuoc tay Quang Tu Đe boi chi mot tuan sau khi ong đuoc hoang đe trieu kien, Chinh bien Mau Tuat đa dien ra. Thang 9 cung nam, chinh bien ket thuc nhanh chong voi su that bai cua Quang Tu Đe va phai duy tan, nhung nguoi chu tri nhu Khang Huu Vi, Luong Khai Sieu đeu bi nghiem tri. Nghiem Phuc cung bi anh huong khi Bao Quoc Van vi tuong thuat chi tiet cuoc chinh bien ma bi phe phai cua Tu Hi Thai hau cuong che ngung hoat đong, chinh thuc bi ban lai cho nguoi Nhat Ban.
Mac du ung ho tu tuong duy tan, nhung Nghiem Phuc lai bat đong chinh kien voi hai nguoi Khang, Luong, ong cho rang ca hai: "Manh đong thieu suy nghi, lo viec khong chu toan, tren phu long quan vuong, duoi lien luy ban be". Nghiem Phuc nhan đinh, Trung Quoc roi vao tinh trang hon loan nhu đuong thoi, hai nguoi Khang, Luong co trach nhiem cuc lon. Sau khi Bach nhat duy tan ket thuc, Nghiem Phuc đa xac đinh đuoc muc tieu cua cuoc đoi minh, ong quyet đinh chu tam vao viec phien dich cac tac pham quan trong trong Tay hoc, "khai dan tri" đe cuu đat nuoc.


Khai dan tri Nam 1900, sau khi phong trao Nghia Hoa Đoan bung len, Nghiem Phuc tam lanh đen Thuong Hai va bat đau chu tam vao cong viec dich thuat cua minh. Tai đay, ong đa tham gia Trung Quoc nghi hoi do Uong Khang Nien va Đuong Tai Thuong khoi xuong va đuoc bau lam pho hoi truong đau tien. Sau hai lan hop chinh thuc, hoi đa đe ra vai khuynh huong hoat đong chinh, trong đo bao gom: ton sung Quang Tu Đe, khong thua nhan phe phai cua Tu Hi Thai hau, no luc tuyen truyen va thuc hien nhung cai cach chinh tri moi. Sau khi Lien quan tam nuoc tien vao Bac Kinh, Trung Quoc nghi hoi đa tung thao luan mot lan ve viec lap ra chinh phu moi, đe cu mot nguoi nham chuc Đai Tong thong. Ngay 22 thang 8, tro ly cua hoi la Đuong Tai Thuong đa bi Tong đoc Ho Quang la Truong Chi Đong bat tai Han Khau khi đang to chuc luc luong Tu lap quan, hoi dan giai tan. Cung trong nam nay, Nghiem Phuc thanh lap "Danh hoc hoi" o Thuong Hai đe giang day Logic hoc, đong thoi cung bat đau phien dich nhung tac pham noi bat cua phuong Tay ve chu đe nay. Nho nhung ban dich cua Nghiem Phuc, đa co mot luong lon tu muon moi đuoc du nhap vao Han ngu, bao gom nhung khai niem, quan niem trong Tay hoc.
Nam 1901, Nghiem Phuc đuoc Truong Ky moi đen Thien Tan quan ly su vu cua Cuc Khai thac quang (开平矿务局, Khai binh khoang vu cuc). Nhung chi mot nam sau thi ong chuyen đen Bac Kinh nham chuc tong bien soan Cuc phien dich (译书局, Dich thu cuc) cua Kinh su Đai hoc đuong. Đau nam 1904, Nghiem Phuc tu chuc Tong quan ly Cuc khai thac quang cung nhu Tong bien soan o Cuc phien dich, quay ve Thuong Hai đe tiep tuc viec dich thuat. Nhung đen mua đong cung nam thi su kien to tung lien quan đen Cuc phien dich xay ra, ong bi phai đen Luan Đon đe ho tro đam phan. Nam 1905, Ton Trung Son tu chau My đen Anh, đac biet đen gap Nghiem Phuc; hai nguoi đa co mot cuoc hoi đam kha dai ve viec phat trien "dan tri". Sau khi quay ve Thuong Hai, Nghiem Phuc đa ho tro Ma Tuong Ba thanh lap Truong cong lap Phuc Đan. Mot nam sau, ong tro thanh hieu truong thu hai cua truong hoc nay. Cung nam, Nghiem Phuc đa đuoc Tuan phu An Huy la An Minh moi đen Truong Su pham An Huy lam giam đoc. Nam 1907, khong lau sau khi An Minh bi am sat, Nghiem Phuc cung xin tu chuc. Nam 1908, Nghiem Phuc mot lan nua đen kinh thanh, nham chuc Tong bien soan Vien tham đinh danh tu cua Bo Hoc. Trong thoi gian đam nhiem chuc vu tai Vien tham đinh, Nghiem Phuc đa đong mot vai tro quan trong trong viec tieu chuan hoa thuat ngu khoa hoc o Trung Quoc.
Ngay 17 thang 1 nam 1910, ong đuoc trieu đinh nha Thanh ban cho danh hieu Tien si danh du sau nhieu lan lien tiep rot ky thi Huong. Cung nam, ong lan luot tro thanh Hiep Đo thong cua Bo Hai quan, Nghi vien cua Tu chinh vien. Nam 1911, Long Du Thai Hau ha chieu chi yeu cau cac nha mon lien quan cua Vien Đien le va Bo Le sang tac "Quoc nhac". Đen ngay 4 thang 10 cung nam, Cung Kim Au chinh thuc đuoc ban hanh. Nghiem Phuc chinh la nguoi viet loi cho bai quoc ca nay. Thang 5 nam 1912, Bac Kinh đai hoc đuong chinh thuc đuoc đoi ten thanh Đai hoc Quoc lap Bac Kinh, Nghiem Phuc tro thanh hieu truong đau tien cua truong đai hoc nay. Đay la giai đoan ma Đai hoc Bac Kinh gap rat nhieu kho khan, đac biet la mat tai chinh, nhung Nghiem Phuc đa co gang đe khac phuc, giup Đai hoc Bac Kinh vuot qua. Nghiem Phuc đa đua ra mot quan điem ma it nha cam quyen nao phan đoi: "Bao ve Đai hoc Bac Kinh la bao ton van hoa Trung Quoc". Tuy nhien, đen ngay 7 thang 10 cung nam, vi su tranh đau giua cac phe phai, Nghiem Phuc bi buoc tu chuc.


Nhung nam cuoi đoi va tu tuong bao hoang Nam 1912, sau thoa thuan giua Ton Trung Son va Vien The Khai, nha Thanh chinh thuc sup đo voi su thoai vi cua Pho Nghi va Vien The Khai tro thanh Đai Tong thong Trung Hoa Dan Quoc. Mot nam sau, Nghiem Phuc tro thanh Co van Phap luat Ngoai giao cua Phu Tong thong. Ngay 26 thang 1 nam 1914, Vien The Khai ha lenh to chuc Uoc phap Hoi nghi; Nghiem Phuc tro thanh 1 trong 60 Nghi vien đuoc chon. Cung nam, Nghiem Phuc tro thanh Tham chinh cua Vien Tham chinh, tham gia vao viec bien soan Hien phap.
Mac du Nghiem Phuc la nguoi ung ho canh tan đat nuoc, cai cach chinh tri, nhung ong đong thoi cung la nguoi theo chu nghia bao hoang va bao thu, tich cuc ung ho Vien The Khai va Truong Huan khoi phuc che đo quan chu. Ngay 23 thang 8 nam 1915, theo mat lenh cua Vien The Khai va loi moi cua Duong Đo, Nghiem Phuc ra mat khoi xuong thanh lap Tru An hoi (筹安会), ung ho Vien The Khai len ngoi hoang đe. Tuy nhien, chinh quyen rieng cua Vien The Khai chi ton tai hon 100 ngay thi cham dut. Sau khi Le Nguyen Hong len lam Đai Tong thong, Quoc hoi đa yeu cau xu ly nhung ke cam đau ung ho Vien The Khai cung nhu Tru An hoi, Nghiem Phuc phai chay ve Thien Tan lanh nan. Nam 1920, vi benh hen suyen chua tri đa lau nhung van khong co ket qua, Nghiem Phuc tro ve que huong Phuc Chau đe duong benh. Ngay 27 thang 10 nam 1921, ong qua đoi tai nha cu o hem Lang Quan, tho 67 tuoi.


Di san tri thuc = Tac pham =

Nghiem Phuc la mot trong nhung hoc gia tien phong trong viec gioi thieu cac quan điem xa hoi, kinh te va chinh tri cua phuong Tay đen Trung Quoc. Ong đa dich mot luong lon cac tac pham kinh đien nhu: Tien hoa va Đao đuc cua Thomas Huxley, Cua cai cua cac quoc gia cua Adam Smith, Ban ve tu do cua John Stuart Mill va Nghien cuu Xa hoi hoc cua Herbert Spencer. No luc phien dich cua Nghiem Phuc co the noi la chua tung co trong lich su. Nhung ban dich truoc đay chu yeu tap trung vao chu đe cong nghe va ton giao, hau het đeu đuoc dich boi nhung nha truyen giao voi su giup đo tu sinh vien Trung Quoc va nhung ban dich tieng Nhat cua tac pham goc. Nhung voi nhung nam du hoc tai Anh va su hieu biet nghiem tuc ve nen van minh phuong Tay, Nghiem Phuc đa su dung tieng Trung co đien tao nha đe dich cac tac pham tieng Anh ve cac chu đe xa hoi, triet hoc va chinh tri. Ong khong chi viet nhieu ve cac van đe hien tai, ma con rat sac sao va uyen bac trong no luc đanh gia nen van minh phuong Tay va tam quan trong cua no đoi voi su phat trien cua Trung Quoc.
Nam 1895, Nghiem Phuc bat đau xuat ban nhung bai luan cua minh tren Truc bao – mot to bao Trung Quoc do mot nguoi Đuc Constantin von Hannecken (1854–1925) thanh lap tai Thien Tan. Lien tiep 4 bai luan cua ong đa gay tieng vang lon: Luan the bien chi cap (論世變之亟; 'Ve tinh cap thiet cua su thay đoi the gioi') lan luot đuoc xuat ban trong ngay 4 va 5 thang 2, Nguyen cuong (原強; 'Nguon goc suc manh') đuoc xuat ban tung phan tu ngay 4 đen ngay 9 thang 3, Ich Han (辟韓) phan bac tu tuong cua Han Du đuoc in lien tiep hai ngay 13 va 14 thang 3, va tac pham cuoi cung la Cuu vong quyet luan (救亡決論; 'Quyet luan cuu nuoc') đuoc xuat ban rai rac tu đau thang 5 đen 16 thang 6. Ke tu khi bon bai luan lien tiep đuoc xuat ban, nhieu tac pham ve sau cua Trung Quoc khong chi bi anh huong boi Nghiem Phuc ma con co xu huong mo rong pham vi quan điem cua ong.
Sau đo, tu nam 1898 đen nam 1909, Nghiem Phuc tiep tuc dich cac tac pham lon ve tu tuong tu do phuong Tay:


= Ly thuyet phien dich =
Nghiem Phuc la mot dich gia thoi can đai đuoc tiep thu nen giao duc cua ca Trung Quoc va phuong Tay. Ong đuoc xem la nguoi đau tien cua Trung Quoc cho ra đoi mot tieu chuan phien dich hoan chinh. Trong loi tua cua Thien dien luan, ong đa đua ra 3 kho khan khi dich thuat: "tin" (信, faithfulness), "đat" (达, expressiveness) va "nha" (雅, elegance). "Tin" tuc trung thanh, đoi hoi nghia cua ngon ngu đich phai trung thanh voi nghia cua ngon ngu nguon. Tuy nhien, neu ban dich khong the mach lac thi viec dich thuat cung tro nen vo nghia, đo la ly do "đat" cung can đuoc uu tien. "Đat" yeu cau mot ban dich mach lac de hieu, khong can tuan theo thu tu chinh xac cua cac tu va cau truc cau trong ngon ngu goc nhung đuoc to chuc lai va trau chuot đe ton trong cac quy tac cua ngon ngu đich. Cuoi cung la "nha" yeu cau van ban dich can đuoc trau chuot ve mat ngon ngu, van phong va tu ngu can phai trang nha.
Sau khi ly thuyet nay đuoc cong bo đa nhan đuoc su tiep nhan va ton sung cua nhieu hoc gia. Nha tho Uc Đat Phu xem đay la "khuon vang thuoc ngoc" cua gioi dich thuat; dich gia noi tieng Lam Ngu Đuong nhan đinh 3 chu "tin, đat, nha" an ham nhieu y kien, đa tung binh luan ky cang ve ba nguyen tac nay. Hoc gia Chu Chi Du tung binh luan, viec Nghiem Phuc cong bo thuyet "Tin, đat, nha" đa tro thanh cuoc cach mang đau tien trong lich su dich thuat Trung Quoc. Khong chi o Trung Quoc, ly thuyet dich thuat cua Nghiem Phuc con co tam anh huong lon đen gioi dich thuat the gioi.


= Xa hoi hoc =
Ben canh viec bien dich cac tac pham khoa hoc phuong Tay kinh đien, Nghiem Phuc con cho ra đoi nhung tac pham ve xa hoi hoc. Tac pham đau tien đuoc xuat ban vao nam 1906 mang ten Chinh tri giang nghia (政治講義; 'Bai giang Chinh tri'). Trong tac pham nay, ong đa chi trich luat tu nhien va thuyet tat đinh cua nhung nha triet hoc nhu Plato, Rousseau. Sau hon 7 nam bo thoi gian cho nhung tac pham ve Logic hoc, Nghiem Phuc lien tiep cho ra nhieu tac pham khac ve xa hoi hoc. Hai tac pham Thien dien tien hoa luan (天演進化論; 'Thuyet tien hoa') gioi thieu va ban luan ky ve Hoc thuyet tien hoa cua Darwin, Thuyet Đang (說黨; 'Noi ve Đang') neu quan điem "Đang khong phai đieu gi tot", cac mat loi, hai cua viec 2 Đang cung ton tai, đeu đuoc xuat ban trong nam 1913. Sang nam 1914, ong cho ra mat tac pham Dan uoc binh nghi (民約平議) binh luan ve Khe uoc xa hoi cua Jean-Jacques Rousseau. Thong qua nhung tac pham nay, mot so nha nghien cuu đa nhan đinh ong co xu huong chi trich he thong Triet hoc luc đia (hay Chu nghia duy ly Luc đia) khi lien tiep nham đen cac ly thuyet lien quan nhu luat tu nhien va thuyet tat đinh.
Dan uoc binh nghi co the xem la tac pham tieu bieu nhat cua Nghiem Phuc trong linh vuc nay. Nghiem Phuc khong tan thanh "chu nghia hoan hao" trong chu nghia duy ly truyen thong; ong thich Chu nghia kinh nghiem cua Anh – My, khi su tu do phat trien ra khoi xa hoi cu. Ong đa chi trich ly thuyet Khe uoc xa hoi cua Rousseau boi su phu thuoc vao cac nguyen tac truu tuong va su thieu hieu biet ve kinh nghiem thuc te cung nhu thuc te lich su. Trong Thuyet Đang, ong len an viec su dung luat tu nhien đe đo luong truyen thong vi no chi co the dan đen chu nghia cap tien chinh tri. Trong Thien dien tien hoa luan, ong lap luan chong lai su pha huy cai cu boi theo ong, đieu đo chac chan dan đen su tan ra cua ca cai cu lan cai moi. Co the thay đuoc, rat lau truoc cac nha tri thuc khac cua Trung Quoc, Nghiem Phuc đa hieu đuoc cuoc đau tranh giua Chu nghia duy ly Luc đia va Chu nghia kinh nghiem Anh, su đoi lap giua cac phuong phap dien dich va quy nap tuong ung cua chung, moi lien he giua chu nghia duy ly va chu nghia khong tuong, giua chu nghia kinh nghiem va cai cach dan dan.


Noi o va noi chon cat Nha cu cua Nghiem Phuc toa lac tai hem Lang Quan, khu Co Lau thuoc thanh pho Phuc Chau, tinh Phuc Kien, tong the kien truc la su ket hop giua phong cach thoi ky Dan Quoc va cuoi thoi Thanh. Tu nam 2003, sau khi đuoc tu sua, noi nay đa mo cua đe đon tiep khach du lich.
Mo cua Nghiem Phuc nam o chan nui Son Đong thuoc thon Duong Ky, tran Cai Son, thanh pho Phuc Chau, thuoc Đon vi Bao ve Di tich van hoa cap tinh cua Phuc Kien. Đay la noi chon cat Nghiem Phuc va nguoi vo đau tien. Ngoi mo tung bi pha huy vao nhung nam 1970 khi cuoc Cach mang Van hoa dien ra. Đen nam 1984, nho ngan sach cua tinh Phuc Kien cung voi quyen gop cua Nghiem Y Van – chau gai noi Nghiem Phuc, ngoi mo đa bat đau đuoc tu sua.


Gia đinh Nghiem Phuc co tat ca 3 nguoi vo cung 9 nguoi con, 5 nam va 4 nu.


= The thiep =
Nguyen phoi: Vuong phu nhan la nguoi vo đau tien cua Nghiem Phuc, ca hai ket hon khi Nghiem Phuc chi moi 14 tuoi. Luc bay gio, kinh te gia đinh Nghiem Phuc đang gap kho khan, Vuong phu nhan phai cung me chong may quan ao đe kiem song. Sau khi ba sinh nguoi con trai đau long Nghiem Cu vao nam 1874, vi khong đieu duong ky sau khi sinh, lai them vat va vi ngay đem may vay cuoi, suc khoe cua ba dan suy nhuoc. Khi me chong qua đoi, chong lai chi vua nham chuc quan o xa khong ve kip, moi viec tang ma đeu do ba va con trai ca vua 16 tuoi lo lieu. Sau khi me chong qua đoi, suc khoe Vuong phu nhan ngay cang kem, ba mat tai Thien Tan vao ngay 22 thang 5 nam 1892 duoi trieu Quang Tu. Nghiem Phuc thuong xuyen khen Vuong phu nhan la nguoi vo kinh can nghe loi, nhan tu va hien đuc. Sau khi ba qua đoi, Nghiem Phuc đa cam than "Khong ngo qua 40 nam, nguoi cu trong nha đeu khong con nua, nhung nguoi cong kho nay lai chang the đong cam, nghi đen đay khong nen đuoc tieng tho dai nghen ngao".
Thiep: Giang Oanh Nuong (江莺娘; 1879–1946) tro thanh thiep cua Nghiem Phuc sau khi Vuong phu nhan qua đoi, sinh đuoc con gai ca cung hai nguoi con trai. Nghiem Phuc mieu ta ba la mot nguoi "phu phiem, nong tinh va khong de dang thoa hiep", quan he cua ca hai đa dan xau đi boi tinh cach that thuong cua ba. Sau khi Nghiem Phuc cuoi Chu Minh Le thi quan he trong gia đinh cang cang thang hon, cuoi cung Nghiem Phuc đe Chu Minh Le o lai Thuong Hai va đua Giang Oanh Nuong đen Bac Kinh. Đen nam 1910 thi Giang Oanh Nuong mac benh tam than. Sau nhieu lan đua ba đi chua tri nhung benh tinh khong khoi va nhieu lan cai nhau du doi, Nghiem Phuc gui ba ve Phuc Chau va ket thuc moi quan he nay.
Ke that: Chu Minh Le (朱明丽) la em gai Chu Cong Chieu (朱公釗) – Tien si va Thu cat si Han Lam vien nha Thanh thoi Pho Nghi, ve sau tro thanh giao vien tai truong Truong Su pham Nam Kinh. Chu Minh Le sau khi đoc đuoc Thien dien luan thi rat kinh phuc Nghiem Phuc, tu đo ma ga cho ong la vo ke. Hai nguoi ket hon vao nam 1900, sau khi Nghiem Phuc tam lanh đen Thuong Hai. Chu Minh Le la nguoi phu nu co hoc thuc, tham chi biet ca tieng Anh; Nghiem Phuc thuong xuyen viet thu cho ba đe chia se goc nhin cung nhu cam xuc cua ong ve nhieu thu. Đa co 63 buc thu gui cho Chu Minh Le đuoc ghi chep lai trong Nghiem Phuc ky. Ba sinh cho Nghiem Phuc 2 con trai va 3 con gai, la nguoi ban đong hanh voi chong suot nhung nam cuoi đoi.


= Con trai =
Nghiem Cu (hay Nghiem Tuyen 嚴璩; 1874–1942) hieu Ba Ngoc (伯玉) la mot du hoc sinh Anh, tung nham chuc Thu truong Bo Tai chinh trong chinh phu Quoc dan, Cuc truong Cuc tong vu thuoc Bo Hanh chinh Tu phap cua Chinh phu Quoc dan o Nam Kinh. Sau khi Thuong Hai bi chiem đong, ong tro thanh Bo truong Bo tai chinh cho nguy chinh phu. Ong la nguoi đuoc Nghiem Phuc truyen thu hoc van gia truyen, tinh thong tieng Anh va tieng Phap, cung tung theo chan cha dich cac tac pham phuong Tay. Ong la nguoi đa bien soan "Hau Quan Nghiem tien sinh nien pho" (侯官嚴先生年譜) va "Du Da đuong thi tap" (愈壄堂诗集). Vo ong la Lu Uan Thanh (吕韫清), con gai thu hai cua nha Lu Tang Tuong – Tri phu Khai Chau. Em vo cung nhu em re ong la Lu Ngan Truc, mot kien truc su kiet xuat cua Trung Quoc can đai, 31 tuoi đam nhan thiet ke Lang Ton Trung Son o Nam Kinh.
Con gai ca: Nghiem Y Van (嚴倚雲; 1912 – 26 thang 10 nam 1991), hay Isabella Yen, tu Tho Thanh (壽誠) tung la sinh vien Đai hoc Bac Kinh voi nganh hoc chinh Xa hoi va nganh hoc phu la Ngon ngu Anh. Ba la mot trong nhung hoc sinh cua nha triet hoc Ho Thich. Sau khi chien tranh no ra, ba theo truong hoc di tan xuong phia nam va tot nghiep tai Truong Đai hoc lien ket Tay Nam vao nam 1938. Sau khi tot nghiep, ba o lai truong lam giao vien cho đen nam 1947 thi nhan loi moi sang My giang day tai Truong Su pham bang New York (New York State Normal College). 4 nam sau, ba tro thanh nghien cuu sinh tai Vien nghien cuu Đai hoc Michigan va lay đuoc bang Thac si nganh ngon ngu hoc. Đen nam 44 tuoi thi ba co đuoc bang Tien si cua Đai hoc Cornell. Trong suot thoi gian o My, ba tung đam nhiem nghien cuu vien va giang vien cua Đai hoc Cornell, tro giang tai Đai hoc Nam California va giao su tai Đai hoc Washington. Chong ba la nha vat ly hoc thien the tru danh Cao Thuc Kha (高叔哿; 1912–1999). Vo chong ba đa cung nhau đat ra 2 quy hoc bong o Đai hoc Washington la: "Quy phien dich Nghiem Phuc" va "Quy hoc bong Nghiem Phuc".
Nghiem Hoan (嚴瓛; 1893–1900) tu Trong Cung (仲弓), me la Giang Oanh Nuong, qua đoi tren đuong theo cha tu Thien Tan tam lanh đen Thuong Hai.
Nghiem Ho (嚴琥, 1897–1962) tu Thuc Ha (叔夏), sinh ra o Thien Tan, me la Giang Oanh Nuong. Sau khi Cong hoa Nhan Dan Trung Hoa đuoc thanh lap, Nghiem Ho lan luot đam nhiem Chu nhiem Ban chap hanh Giao vu truong Đai hoc Hiep Hoa, Giao vu truong kiem Pho chu nhiem Ban chap hanh Giao vu truong Đai hoc Phuc Chau, Pho thi truong Phuc Chau, Chinh uy vien va Đai bieu nhan dan cua thanh pho va tinh. Vo Nghiem Ho la Lam Mo Lan (林慕蘭) thuoc gia toc ho Lam giau co o Ban Kieu, con gai cua Lam Nhi Khang (林爾康) va Tran Chi Phuong.
Con trai ca: Nghiem Kieu (嚴僑; 1920–1974), đang vien bi mat cua Đang Cong san Trung Quoc, sau khi di dan đen Đai Loan thi giang day tai Truong trung hoc So 1 Đai Trung cua thanh pho Đai Trung, ve sau bi bat. Nghiem Kieu la mot trong nhung giao vien cua Ly Ngao (李敖). Vo cua Nghiem Kieu la Lam Thien (林倩), con gai cua Lam Hung Tuong, em gai cua Lam Hanh Đao (林衡道) – nha su hoc tru danh cua Đai Loan.
Con gai ca: Nghiem Trac Van (嚴倬雲; sinh ngay 29 thang 11 nam 1925) la mot nha xa hoi hoc, nha lanh đao trong gioi phu nu Đai Loan, ban than cua Tong My Linh. Chong Nghiem Trac Van la Co Chan Phu thuoc gia toc ho Co o Loc Cang, la mot doanh nhan noi tieng cua Đai Loan, chu tich Quy trao đoi Eo bien (Straits Exchange Foundation), la nguoi đa sap xep cac cuoc đam phan truc tiep đau tien giua Đai Loan va Trung Quoc đai luc ke tu nam 1949. Ca hai ket hon vao nam 1949 voi nguoi chung hon la Lien Chan Đong, co voi nhau tat ca 3 con trai va 3 con gai.
Con gai thu hai: Nghiem Đinh Van (嚴停雲; sinh ngay 8 thang 4 nam 1926), but danh Hoa Nghiem (華嚴), la mot nha van noi tieng cua Đai Loan, rat nhieu tac pham cua ba đa đuoc dung thanh phim. Ba ket hon voi Diep Minh Huan, nguyen Pho hieu truong va Chu tich truong Đai hoc The Tan, va sinh đuoc 1 con trai cung 3 con gai.
Nghiem Tuyen (嚴璿; 1903–?) tu Quy Tuong (季將), me la Chu Minh Le.
Nghiem Điem (嚴玷; 1910–?) tu Vo Điem (無玷), me la Chu Minh Le.


= Con gai =
Nghiem Tan (嚴璸; 1899–?) tu Huong Nghiem (香嚴), me la Giang Oanh Nuong.
Nghiem Cau (嚴璆; 1901–?) tu Hoa Nghiem (華嚴), me la Chu Minh Le. Vi hon phu cua ba chinh la Lu Ngan Truc, nhung hai nguoi chua thanh hon thi Lu Ngan Truc đa khong may qua đoi, ba cung xuong toc lam ni voi phap danh "Thu Dieu".
Nghiem Lung (嚴瓏; 1905–?), me la Chu Minh Le. Ba cung lay chong la mot nguoi Đai Loan ten Hoang Lien Đang (黃聯登) va sinh đuoc 6 nguoi con trai cung 3 nguoi con gai.
Nghiem Huc (嚴頊; 1908–?), me la Chu Minh Le.


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


Nguon = Tieng Anh =


= Tieng Trung =


= Khac =


Đoc them Lien ket ngoai (bang tieng Trung Quoc) Tieu su chi tiet va cac bai luan lien quan
(bang tieng Trung Quoc) Mot so tac pham Luu tru ngay 11 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine, bao gom ban dich cua Evolution and Ethics