Sabah (phat am tieng Ma Lai: [saˈbah]) la mot trong hai bang cua Malaysia nam tren đao Borneo (cung voi Sarawak). Bang đuoc huong mot so quyen tu tri trong hanh chinh, nhap cu va tu phap khac biet voi cac bang tai Malaysia ban đao. Sabah nam tai mien bac đao Borneo, co bien gioi voi bang Sarawak ve phia tay nam, va giap voi phan đao Borneo thuoc Indonesia hay con goi la Kalimantan ve phia nam (tinh Bac Kalimantan), bi chia tach qua bien voi Lanh tho Lien bang Labuan va Viet Nam o phia tay va voi Philippines ve phia bac va đong. Kota Kinabalu la thanh pho thu phu va trung tam kinh te cua bang. Cac đo thi lon khac tai Sabah la Sandakan va Tawau. Theo đieu tra nhan khau nam 2015 tai Malaysia, dan so bang la 3.543.500. Sabah co khi hau xich đao, co cac khu rung mua nhiet đoi voi cac loai đong thuc vat phong phu. Bang co mot day nui dai tai phia tay la bo phan cua Vuon quoc gia Day Crocker. Song Kinabatangan la song dai thu nhi tai Malaysia con Nui Kinabalu la điem cao nhat tai Sabah cung nhu Malaysia.
Con nguoi đinh cu som nhat tai Sabah co the la tu 20.000–30.000 nam truoc doc theo khu vuc Vinh Darvel trong hang Madai-Baturong. Lanh tho co quan he mau dich voi Trung Quoc tu the ky 14. Sabah nam trong pham vi anh huong cua Vuong quoc Brunei trong the ky 15 va cua Vuong quoc Sulu trong the ky 17–18. Sau đo Cong ty Đac hua Bac Borneo cai quan Sabah trong the ky 19-20. Trong Chien tranh the gioi thu hai, bang bi quan Nhat chiem đong trong ba nam, roi tro thanh mot thuoc đia hoang gia Anh vao nam 1946. Đen ngay 31 thang 8 nam 1963, Sabah đuoc nguoi Anh trao quyen tu quan. Sau đo, Sabah tro thanh mot trong cac thanh vien sang lap Lien bang Malaysia vao ngay 16 thang 9 nam 1963 cung voi Sarawak, Singapore (bi truc xuat nam 1965), va Lien bang Malaya (Tay Malaysia). Tuy nhien, Indonesia phan đoi lien bang hoa, dan đen đoi đau giua hai quoc gia trong hon ba nam, va Philippines cho đen nay van đe doa sap nhap bang.
Sabah so huu su đa dang ve dan toc, van hoa va ngon ngu. Nguyen thu cua bang la thong đoc hay con goi la Yang di-Pertua Negeri, con nguoi đung đau chinh phu la thu hien (Chief Minister). He thong chinh phu theo sat he thong nghi vien Westminster va co he thong co quan lap phap bang vao hang som nhat tai Malaysia. Bang đuoc phan thanh cac tinh va huyen. Tieng Ma Lai la ngon ngu chinh thuc cua bang; va Hoi giao la ton giao chinh thuc; song cac ton giao khac co the đuoc hanh đao trong hoa binh va hai hoa tai bat ky noi nao trong bang. Sompoton la mot nhac cu truyen thong noi tieng cua Sabah. Le hoi Van hoa Dan gian Quoc te Sabah la su kien van hoa dan gian chu yeu tai Malaysia. Sabah la bang duy nhat tai Malaysia to chuc le hoi Kaamatan.
Sabah co nguon tai nguyen phong phu, kinh te bang co khuynh huong xuat khau manh me, chu yeu dua vao dau khi, go va dau co. Cac nganh kinh te khac la nong nghiep va du lich sinh thai.


Tu nguyen Hien ta chua ro cai ten Sabah bat nguon tu đau, va vi vay cung đang co rat nhieu suy đoan xung quanh van đe nay. Mot gia thuyet cho rang trong thoi ky thuoc vuong quoc Brunei, lanh tho nay đuoc đat la Saba theo ten cua loai chuoi pisang saba (con goi la pisang menurun) đuoc trong rat pho bien tai vung duyen hai va tai Brunei. Cong đong Bajau goi loai chuoi nay la pisang jaba. Tuy rang danh tu Saba trong tieng Tagalog va cac ngon ngu Visayas co the chi rat nhieu giong chuoi khac nhau, song Saba trong tieng Visayas lai co nghia la "on ao". Co le do anh huong cua tho ngu, cong đong đia phuong đa đoc trai Saba thanh Sabah. Khi Brunei tro thanh nuoc chu hau cua Majapahit, khu vuc Sabah đuoc nhac đen trong bai tung ca Nagarakretagama tieng Java co voi đia danh la Seludang.
Du rang nguoi Trung Hoa đa tung co moi lien he lich su voi đao Borneo ke tu thoi nha Han, song ho khong co bat ky ten goi nao cho khu vuc nay. Phai đen tan đoi Tong nguoi Hoa moi goi ten toan khu đao nay la Bot Ne, va ho cung dung tu đo đe chi toan bo vuong quoc Brunei đuong thoi. Dua tren su tuong quan đia ly giua Sabah va Brunei, co gia thuyet cho rang Sabah la mot tu tieng Ma Lai Brunei mang nghia "thuong nguon" hoac "theo huong chinh bac". Mot thuyet khac cho rang đia danh nay bat nguon tu sabak tieng Ma Lai mang nghia "noi đuong co đuoc chiet suat". Ngoai ra, Sabah ('صباح') trong tieng A Rap co nghia la "binh minh". Tom lai, do co nhieu thuyet canh tranh nen ta kho co the biet chinh xac nguon goc thuc su cua đia danh nay.


Lich su = Tien su =

Con nguoi lan đau đinh cu tai khu vuc tu khoang 20.000-30.000 nam truoc, đuoc chung minh thong qua cac cuoc khai quat doc theo khu vuc Vinh Darvel tai Hang Madai-Baturong gan song Tingkayu, tai đo phat hien đuoc cac cong cu bang đa va tan du thuc pham. Cac cu dan som nhat trong khu vuc đuoc cho la tuong tu tho dan Uc, song chua ro nguyen nhan khien ho bien mat. Nam 2003, cac nha khao co hoc phat hien cac dau tich tai thung lung Mansuli thuoc huyen Lahad Datu, nang lich su cua Sabah len đen 235.000 nam. Nhung nguoi Nam Mongoloid đau tien di cu đen đay vao khoang 5.000 nam truoc, theo bang chung trong di chi khao co hoc tai Bukit Tengkorak, Semporna, la di chi che tao gom lon nhat tai Đong Nam A thoi đai đo đa moi. Mot so nha nhan loai hoc nhu S.G. Tan va Thomas R. Williams cho rang nhung nguoi Mongoloid nay (hau due nay la cac dan toc Kadazan-Dusun, Murut hay Orang Sungai) co nguon goc tu mien Nam Trung Quoc va mien Bac Viet Nam, va than can voi mot so dan toc ban đia tai Philippines va Đai Loan hon la voi cac dan toc ban đia tai Sarawak va Kalimantan lan can, Nhung tuyen bo nay đuoc ho tro nho cac phat hien cua Charles Hose va William McDougall trong tuong trinh "Pagan Tribes of Borneo":


= Vuong quoc Brunei va Vuong quoc Sulu =

Trong the ky 7, mot cong đong đinh cu mang ten Vijayapura, mot chu hau cua Srivijaya, đuoc cho la ton tai o tay bac Borneo. Vuong quoc đau tien bi nghi ngo la ton tai tu đau the ky 9 mang ten Bot Ne 勃泥 theo nhu ghi nhan trong "Thai binh hoan vu ky" thoi Bac Tong. Nguoi ta cho rang Bot Ne ton tai o cua song Brunei va la tien than cua Đe quoc Brunei. Trong the ky 14, Brunei tro thanh mot nuoc chu hau cua Majapahit tren đao Java song đen nam 1370 thi chuyen long trung thanh sang nha Minh. Quoc vuong Karna cua Borneo sau đo cung gia đinh đen chau trieu Minh va mat tai Trung Quoc. Nguoi ke vi ong ta la con trai Hiawang, nguoi nay đong y cong nap cho nha Minh ba nam mot lan. Tu đo, cac thuyen cua Trung Quoc đen mien bac Borneo buon ban cac hang hoa gia vi, to yen, vay ca map, long nao, may va ngoc trai. Nhieu thuong nhan Trung Quoc cuoi cung đinh cu va lap ra khu kieu dan rieng ven song Kinabatangan theo nhu cac tuong thuat cua Brunei va Sulu. Em gai cua thu linh khu nguoi Hoa la Hoang Sam Binh 黃森屏 ket hon voi Ahmad (nguoi sang lap Vuong quoc Hoi giao Brunei sau khi theo Hoi giao). Co le do cac moi quan he nay, mot điem an tang co 2.000 quan tai bang go voi nien đai uoc tinh 1.000 nam đuoc phat hien trong Hang Agop Batu Tulug, cung tai khu vuc Kinabatangan. Loai hinh van hoa an tang nay đuoc cho la do cac thuong nhan Trung Quoc va Đong Duong đem đen mien bac Borneo do cac quan tai bang go tuong tu cung đuoc phat hien tai nhung noi đo. Ngoai ra, con phat hien đuoc trong đong Đong Son tai Bukit Timbang Dayang tren đao Banggi ton tai tu 2.000–2.500 nam truoc.

Trong thoi gian tri vi cua vi sultan thu 5 la Bolkiah, tu nam 1485 đen nam 1524, ba quyen hang hai cua vuong quoc Brunei mo rong đen mien bac Borneo va Quan đao Sulu, xa đen Kota Seludong (nay la Manila) con anh huong vuon đen Banjarmasin, tan dung loi the mau dich hang hai sau khi Malacca that thu truoc nguoi Bo Đao Nha. Nhieu nguoi Ma Lai Brunei di cu đen khu vuc trong thoi ky nay, song qua trinh nay bat đau ngay tu đau the ky 15 sau khi Brunei chinh phuc lanh tho. Do lam vao xung đot noi bo, noi chien, han hai tac va cac cuong quoc phuong Tay tiep can, Brunei bat đau suy thoai. Nguoi Bo Đao Nha la nhung nguoi Au đau tien đen tham Brunei, ho mo ta thu đo cua Brunei đuong thoi do mot buc tuong đa bao quanh. Nguoi Tay Ban Nha nhanh chong tiep buoc sau khi Ferdinand Magellan chet vao nam 1521, ho đi thuyen đen cac đao Balambangan va Banggi ngoai khoi cuc bac cua Borneo va sau đo dan đen mot xung đot mang ten Chien tranh Castilia. Sulu gianh đuoc đoc lap vao nam 1578, thanh lap vuong quoc hoi giao rieng mang ten Vuong quoc Hoi giao Sulu.

Khi noi chien bung phat tai Brunei giua cac sultan la Abdul Hakkul Mubin va Muhyiddin, Sulu khang đinh yeu sach cua ho đoi voi cac lanh tho cua Brunei tai mien bac Borneo. Sulu tuyen bo Sultan Muhyiddin đa cam ket nhuong phan phia bac va phia đong cua Borneo cho ho đe đoi lay giup đo trong noi chien. Lanh tho duong nhu chua tung đuoc nhuong lai tren thuc tien, song Sulu tiep tuc yeu sach lanh tho. Brunei đuong thoi khong the lam gi nhieu do ho đang bi suy yeu hon nua sau chien tranh voi Tay Ban Nha, khu vuc mien bac Borneo bat đau roi vao pham vi anh huong cua Vuong quoc Sulu. Cac dan toc đi bien Bajau-Suluk va Illanun sau đo di cu tu Quan đao Sulu va bat đau đinh cu tai duyen hai mien bac va đong Borneo. Do Sulu cung bi uy hiep truoc viec nguoi Tay Ban Nha đen, nguoi ta cho rang nhieu nguoi trong so đo đang chay tron khoi su đan ap cua thuc dan Tay Ban Nha trong khu vuc cua ho. Trong khi cac vuong quoc Brunei va Sulu lan luot kiem soat duyen hai phia tay va phia đong cua Sabah, khu vuc noi luc phan lon đoc lap voi ho.


= Bac Borneo thuoc Anh =

Nam 1761, mot quan chuc cua Cong ty Đong An Anh la Alexander Dalrymple dan xep mot hiep uoc voi Sultan cua Sulu đe cho phep ong lap mot tram mau dich đau tien tren khu vuc mien bac Borneo, song tram nay to ra that bai. Nam 1765, Dalrymple tim cach giu lai đao bang viec dan xep mot hiep uoc lien minh va thuong nghiep voi Sultan cua Sulu. Mot nha may nho cua Anh đuoc thanh lap vao nam 1773 tai đao Balambangan nam ngoai khoi mien bac Borneo. Nguoi Anh nhan thay đao la mot đia điem phu hop đe kiem soat tuyen mau dich tai Phuong Đong, co kha nang lam trech huong cac thuong gia khoi cang Manila cua Tay Ban Nha va cang Batavia cua Ha Lan đac biet la voi vi tri chien luoc nam giua bien Đong va bien Sulu. Tuy nhien, nguoi Anh bo đao hai nam sau đo khi cac hai tac Sulu bat đau tan cong. Đieu nay buoc nguoi Anh tim kiem ti nan tai Brunei vao nam 1774, va dung chan tam thoi đe tim đia điem thay the bat ky đe đat lai nha may that bai cua ho tai đao Balambangan. Cung co mot no luc vao nam 1803 đe đua Balambangan thanh mot đon quan su, song nguoi Anh khong tai lap bat ky tram mau dich nao trong khu vuc cho đen khi Stamford Raffles bat đau thanh lap Singapore hien đai vao nam 1819.

Nam 1846, đao Labuan tai bo tay cua Sabah đuoc Sultan cua Brunei nhuong cho Anh thong qua Hiep uoc Labuan, va đen nam 1848 đao tro thanh mot thuoc đia hoang gia Anh. Nhan thay nguoi Anh hien dien tai Labuan, lanh su Hoa Ky tai Brunei la Claude Lee Moses dat đuoc mot hop đong thue muoi nam vao nam 1865 đoi voi mot manh đat tai mien bac Borneo. Moses sau đo chuyen manh đat cho Cong ty Thuong nghiep Hoa Ky Borneo thuoc so huu cua Joseph William Torrey va Thomas Bradley Harris cung cac nha đau tu nguoi Hoa. Cong ty chon Kimanis (ho đoi ten thanh "Ellena") va bat đau xay can cu tai đo. Cac no luc tim kiem ho tro tai chinh tu chinh phu Hoa Ky tro nen vo ich va khu đinh cu cua ho sau đo bi bo hoang. Truoc khi roi đi, Torrey tim cach ban toan bo quyen loi cua minh cho Lanh su Ao tai Hong Kong la Gustav von Overbeck. Overbeck sau đo đen Brunei va gap Temenggong đe khoi phuc nhuong đia. Brunei chap thuan nhuong toan bo lanh tho tai mien bac Borneo nam duoi quyen kiem soat cua ho đe đoi lay khoan tien 12.000 dollar Tay Ban Nha moi nam con Temenggong thi đuoc $3.000. Mot nam sau, lanh tho phan phia bac va phia đong cung đuoc Sulu nhuong cho Overbeck, theo đo Sultan cua Sulu nhan đuoc khoan tien tra hang nam la $5.000.

Sau mot loat vu chuyen nhuong, Overbeck no luc ban lanh tho cho Đe quoc Đuc, Ao-Hung va Vuong quoc Y song bat thanh. Overbeck sau đo hop tac voi anh em nguoi Anh ho Dent (Alfred Dent va Edward Dent) ve ho tro tai chinh nham phat trien lanh tho, cong ty Dent thuyet phuc Overbeck rang bat ky nha đau tu nao cung can su đam bao tu ung ho quan su va ngoai giao cua Anh. Overbeck đong y voi đoi tac, đac biet voi viec Sultan cua Sulu tai yeu sach khi ma mot phan lanh tho cua ho trong Quan đao Sulu đa bi Tay Ban Nha chiem linh. Tuy nhien, Overbeck rut lui vao nam 1880 va toan bo quyen loi đoi voi lanh tho đuoc chuyen giao cho Alfred, đen nam 1881 nguoi nay thanh lap Cong ty Đac hua Bac Borneo. Đen nam sau, Kudat đuoc lap lam thu phu song do hai tac thuong xuyen tan cong nen thu phu đuoc chuyen đen Sandakan vao nam 1883. Nham ngan chan tranh chap hon nua voi Tay Ban Nha va Đuc can thiep, cac chinh phu Anh, Tay Ban Nha va Đuc ky ket Nghi đinh thu Madrid vao nam 1885, cong nhan chu quyen cua Đong An Tay Ban Nha đoi voi Quan đao Sulu đe đoi lay viec Tay Ban Nha tu bo moi yeu sach đoi voi mien bac Borneo. Cong ty tiep can mang đen nhieu thinh vuong cho cu dan mien bac Borneo do cong ty cho phep moi cong đong ban đia tiep tuc phuong thuc sinh hoat truyen thong cua ho, trong khi ap đat phap luat bang viec cam chi thi hanh san đau nguoi, thu han dan toc, mua ban no le va kiem soat nan hai tac. Bac Borneo sau đo tro thanh mot lanh tho bao ho cua Anh Quoc vao nam 1888, song dien ra khang cu tai đia phuong tu nam 1894 đen nam 1900 duoi quyen Mat Salleh va trong nam 1915 duoi quyen Antanum.


= Chien tranh the gioi thu hai =

Quan đoi Nhat Ban đo bo tai Labuan vao ngay 1 thang 1 nam 1942 trong Chien tranh the gioi thu hai, va tiep tuc xam chiem phan con lai cua mien bac Borneo. Tu nam 1942 đen nam 1945, Quan đoi Nhat Ban chiem đong Bac Borneo cung nhu hau het đao voi đia vi la bo phan cua Đe quoc Nhat Ban. Nguoi Anh nhin nhan viec nguoi Nhat tien đen khu vuc co đong co la tham vong chinh tri va lanh tho thay vi cac yeu to kinh te. Cuoc chiem đong đay nhieu nguoi tu cac đo thi duyen hai vao khu vuc noi luc đe tim thuc pham va đao thoat hanh đong tan ac cua nguoi Nhat. Nguoi Ma Lai nhin chung co ve đuoc nguoi Nhat chieu co, song mot so nguoi cung bi đan ap con cac dan toc khac nhu nguoi Hoa va tho dan thi bi đan ap ac liet. Nguoi Hoa đa san khang cu quan Nhat chiem đong đac biet la khi Chien tranh Trung-Nhat dien ra tai Trung Quoc. Ho thanh lap mot to chuc khang chien mang ten Quan Du kich Kuching duoi quyen Quach Ich Nam 郭益南, đuoc ung ho rong rai tu nhieu dan toc tai mien bac Borneo nhu Dusun, Murut, Suluk va Illanun. Phong trao cung đuoc thong đoc tuong lai la Mustapha Harun ung ho. Quach Ich Nam va nhieu cam tinh vien khac bi quan Nhat hanh quyet sau khi phong trao that bai.
Nam trong Chien dich Borneo nham tai chiem đao, Đong Minh oanh tac hau het cac đo thi lon do nguoi Nhat kiem soat, trong đo Sandakan bi san bang. Ton tai mot trai tu binh chien tranh tan bao mang ten trai Sandakan do quan Nhat đieu hanh danh cho moi đoi thu đung ve phia nguoi Anh. Phan lon tu binh chien tranh la cac binh si nguoi Anh va nguoi Uc bi bat sau khi Malaya va Singapore that thu. Cac tu binh phai chiu đieu kien vo nhan đao khet tieng, va cac cuoc oanh tac tiep dien cua Đong Minh khien nguoi Nhat buoc ho đi đen Ranau cach xa 260 km, mot su kien mang ten Hanh trinh chet choc Sandakan. So luong tu binh chien tranh giam đi 2.345, do nhieu nguoi bi giet tren đuong, chi con sau nguoi Uc con song. Ngoai ra, tong cong 17.488 lao cong nguoi Java đuoc nguoi Nhat đua đen trong thoi ky chiem đong, song chi co 1.500 nguoi song sot, chu yeu la do chet đoi, đieu kien lam viec khac nghiet va nguoc đai. Chien tranh ket thuc vao ngay 10 thang 9 nam 1945 sau khi Borneo hoan toan đuoc Quan đoi Đe quoc Uc (AIF) giai phong.


= Thuoc đia hoang gia Anh =

Sau khi nguoi Nhat đau hang, Bac Borneo nam duoi quyen cai quan cua Chinh phu Quan su Anh va đen ngay 18 thang 7 nam 1946 thi tro thanh mot thuoc đia hoang gia Anh. Thuoc đia hoang gia Labuan cung đuoc hop nhat lam bo phan cua thuoc đia moi. Trong le ky niem, quoc ky Anh va quoc ky Trung Quoc đeu đuoc keo len tu toa nha Jesselton Survey Hall. Nguoi Hoa tung tham gia khang Nhat cuoi cung quyet đinh ung ho chuyen giao quyen luc cho thuoc đia hoang gia.
Do Sandakan bi tan pha nghiem trong do chien tranh, Jesselton đuoc chon lam thu phu thay the đe Quan chu tiep tuc cai tri Bac Borneo cho đen nam 1963. Chinh phu thuc dan lap ra nhieu bo đe giam sat phuc loi cua cu dan cung nhu khoi phuc kinh te Bac Borneo thoi hau chien. Đen khi Philippines đoc lap vao nam 1946, bay đao thuoc Quan đao Turtle do Anh kiem soat ngoai khoi Borneo đuoc nhuong cho Philippines theo đam phan truoc đo giua chinh phu thuc dan My va Anh.


= Malaysia =

Ngay 31 thang 8 nam 1963, Bac Borneo gianh đuoc quyen tu quan. Uy ban Cobbold đuoc lap ra vao nam 1962 đe xac đinh nhan dan Sabah va Sarawak co ung ho đe xuat lien hiep hay khong, va phat hien rang nhan dan nhin chung ung ho lien hiep. Hau het cac thu linh cong đong dan toc cua Sabah, gom Mustapha Harun đai dien cho nguoi Hoi giao ban đia, Donald Stephens đai dien cho nguoi ban đia phi Hoi giao, va Khoo Siak Chew đai dien cho nguoi Hoa cuoi cung ung ho lien hiep. Sau khi thao luan ma đinh điem la Hiep uoc Malaysia va hiep uoc 20 điem, ngay 16 thang 9 nam 1963 Bac Borneo (voi ten Sabah) hop nhat cung Malaya, Sarawak va Singapore, đe hinh thanh Lien bang Malaysia đoc lap.
Tu truoc khi thanh lap Malaysia đen nam 1966, Indonesia thi hanh mot chinh sach thu đich đoi voi Malaya đuoc Anh ho tro, va sau khi hinh thanh Malaysia dan đen đoi đau giua hai nuoc. Cuoc chien khong tuyen bo nay xuat phat tu đieu ma Tong thong Indonesia Sukarno nhan thuc la su banh truong anh huong cua Anh trong khu vuc va y đinh cua ong nham kiem soat toan đao Borneo theo quan điem Đai Indonesia. Trong khi Tong thong Philippines Diosdado Macapagal bat đau đua ra yeu sach voi Sabah tu ngay 22 thang 6 nam 1962 tren co so boi canh lich su trong quan he voi Vuong quoc Sulu. Tong thong Philippines nhin nhan no luc hop nhat Sabah, Sarawak va Brunei vao Lien bang Malaysia nhu "no luc ap đac quyen luc cua Malaya len cac bang nay" trong khi cho rang Sabah la mot tai san thuoc so huu cua Vuong quoc Sulu. Sau khi thanh lap Malaysia, Donald Stephens tro thanh thu hien đau tien cua Sabah. Thong đoc đau tien Yang di-Pertua Negara (đoi sang Yang di-Pertua Negeri vao nam 1976) la Mustapha Harun. Cu dan Bac Borneo yeu cau rang quyen tu do ton giao cua ho phai đuoc ton trong, toan bo đat trong lanh tho nam duoi quyen chinh phu bang, cac phong tuc va truyen thong ban đia can đuoc chinh phu lien bang ton trong va duy tri, đoi lai nguoi Sabah se cam ket trung thanh voi chinh phu lien bang Malaysia. Mot hon đa tuyen the đuoc chinh thuc khanh thanh vao ngay 31 thang 8 nam 1964 tai Keningau đe ky niem hiep uoc va cam ket đe tham khao trong tuong lai. Sabah sau đo to chuc bau cu cap bang lan đau vao nam 1967. Trong cung nam, thu phu bang đoi ten tu "Jesselton" thanh "Kota Kinabalu".
Ngay 14 thang 6 nam 1976, chinh phu bang Sabah duoi quyen Harris Salleh ky mot hiep uoc voi cong ty dau khi quoc doanh Petronas, theo đo cap cho cong ty quyen khai thac va gianh thu nhap tu dau mo phat hien trong lanh hai Sabah đe đoi lay 5% thu nhap hang nam tien thue mo theo Đao luat Phat trien Dau mo 1974. Chinh phu bang Sabah nhuong Labuan cho chinh phu lien bang Malaysia, va Labuan tro thanh mot lanh tho lien bang vao ngay 16 thang 4 nam 1984. Nam 2000, thu phu Kota Kinabalu đuoc cap vi the thanh pho, tro thanh thanh pho thu sau tai Malaysia va la thanh pho đau tien trong bang. Truoc tranh chap lanh tho giua Indonesia va Malaysia tu nam 1969 ve hai đao Ligitan va Sipadan tren Bien Celebes, Toa an Cong ly Quoc te (ICJ) ra phan quyet cuoi cung la trao hai đao cho Malaysia vao nam 2002 dua tren "chiem huu thuc te".


Chinh tri = Chinh phu =

Yang di-Pertua Negeri co vi the cao nhat trong bang, tiep đen la hoi đong lap phap bang va noi cac bang. Yang di-Pertua Negeri la nguyen thu cua bang song trach nhiem cua nguoi nay phan lon mang tinh nghi le. Thu hien la nguoi đung đau chinh phu cung nhu la nguoi lanh đao noi cac bang. Co quan lap phap dua theo he thong Westminster va do đo thu hien đuoc bo nhiem dua tren viec ong kiem soat đa so ghe trong hoi đong lap phap bang. Nha đuong cuc đia phuong hoan toan do chinh phu bang bo nhiem do chinh phu lien bang đinh chi cac cuoc bau cu duoi cap bang. Phap luat ve cac cuoc bau cu cap bang nam trong pham vi quyen luc cua chinh phu lien bang. Hoi đong lap phap hop tai thu phu Kota Kinabalu. Cac thanh vien hoi đong lap phap bang đuoc bau tu 73 khu vuc bau cu do Uy ban Bau cu Malaysia hoach đinh va co the khong nhat thiet co cung quy mo cu tri. Bau cu hoi đong lap phap bang can phai đuoc to chuc 5 nam mot lan, nghi vien phai tren 21 tuoi va đuoc bau theo hinh thuc pho thong đau phieu. Sabah đuoc phan 25 ghe trong quoc hoi lien bang, đai dien cho 25 khu vuc bau cu quoc hoi. Chinh phu bang va lien bang hien nam trong tay Barisan Nasional (BN), mot lien minh cac chinh đang nhu To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat (UMNO), Đang Tien bo Sabah (SAPP), Đang Lien hiep Pasokmomogun Kadazandusun Murut (UPKO), Đang Lien hiep Nhan dan Sabah (PBRS), Đang Lien hiep Sabah (PBS), Đang Dan chu Tu do (LDP), va Cong hoi nguoi Hoa Malaysia (MCA).
Truoc khi thanh lap Malaysia vao nam 1963, chinh phu lam thoi Bac Borneo đe trinh mot hiep uoc 20 điem cho chinh phu Malaysia lam đieu kien truoc khi Bac Borneo tham gia thanh lap lien bang. Sau đo, hoi đong lap phap Bac Borneo chap thuan thanh lap Malaysia theo đieu kien cac quyen loi cua Bac Borneo se đuoc bao ve. Bac Borneo do đo gia nhap Malaysia voi vi the bang tu tri cung cac luat tu tri ve kiem soat nhap cu va quyen loi phong tuc ban đia, va lanh tho đoi ten thanh "Sabah". Tuy nhien, duoi quyen cai tri cua To chuc Dan toc Sabah Thong nhat (USNO) do Mustapha Harun lanh đao, quyen tu tri nay dan bi xoi mon truoc anh huong va quyen ba chu cua chinh phu lien bang, nguoi Sabah pho bien cho rang ca USNO va UMNO đa lam viec voi nhau đe chua chap nhung di dan bat hop phap tu mien nam Philippines va Indonesia cu tru tai bang va tro thanh cong dan đe bau cho cac đang Hoi giao. Đieu nay tiep dien duoi chinh phu cua Mat tran Thong nhat Nhan dan Sabah (BERJAYA) duoi quyen Harris Salleh khi tong cong 73.000 nguoi ti nan tu mien nam Philippines đuoc đang ky. Them vao đo, viec nhuong đao Labuan cho chinh phu lien bang cua chinh phu bang Sabah duoi quyen BERJAYA cung phan chia va khai thac bat binh đang tai nguyen dau mo cua Sabah cung tro thanh tranh chap chinh tri thuong noi len trong xa hoi Sabah cho đen nay, khien cu dan Sabah xuat hien tinh cam chong lien bang va tham chi la thinh thoang co keu goi ly khai.
Cho đen tong tuyen cu Malaysia nam 2008, Sabah cung voi cac bang Kelantan va Terengganu la nhung bang tung nam duoi quyen cai tri cua cac đang đoi lap khong phai thanh vien cua lien minh BN cam quyen. Duoi quyen Joseph Pairin Kitingan, PBS thanh lap chinh phu sau khi gianh thang loi trong bau cu bang vao nam 1985 va cai quan Sabah cho đen nam 1994. Trong bau cu bang nam 1994, mac du PBS thang cu, song cac nhieu nghi vien cua PBS đao thoat sang cac đang thuoc BN khien BN co đa so ghe va nam quyen tai bang. Mot đac điem đoc đao tren chinh truong Sabah la mot chinh sach do Thu tuong Malaysia đuong thoi la Mahathir Mohamad khoi xuong vao nam 1994 ma theo đo chuc vu thu hien đuoc luan phien giua cac đang trong lien minh moi hai nam bat ke đang nao nam quyen, do đo theo ly thuyet thi trao thoi gian binh đang cho moi dan toc lon cai quan bang. Tuy nhien, tren thuc te he thong co van đe do cac lanh đao co thoi gian qua ngan đe tien hanh ke hoach nhiem ky lau dai. Quy tac nay do đo dung lai va quyen luc nay nam trong tay đang chiem đa so trong hoi đong lap phap bang. Can thiep chinh tri truc tiep tu lien bang đoi khi đuoc nhan đinh la mot chien thuat chinh tri cua chinh phu lien bang do UMNO lanh đao nham kiem soat va quan ly quyen tu tri cua cac bang tren đao Borneo. Chinh phu lien bang tuy nhien co xu huong nhin nhan cac hanh đong nay la chinh đang do bieu thi chu nghia đia phuong trong xa hoi Đong Malaysia khong hai hoa voi kien thiet quoc gia. Đieu nay lam phuc tap quan he giua lien bang-bang, tro thanh mot nguon tranh luan chu yeu tren chinh truong Sabah.


= Hanh chinh =
Sabah gom co 5 tinh, đuoc chia tiep thanh 25 huyen. Tai cap huyen, chinh phu bo nhiem mot truong lang (ketua kampung) tai moi lang. Cac đon vi hanh chinh đuoc ke thua tu chinh quyen Anh, von truoc đo phan thanh cac province. Vao thoi thuoc Anh, mot cong su đuoc bo nhiem đe cai quan moi tinh va đuoc cap mot dinh thu (Istana). Chuc vu cong su bi bai bo va thay the bang huyen truong khi Bac Borneo tro thanh bo phan cua Malaysia. Giong nhu phan con lai cua Malaysia, chinh quyen đia phuong nam trong pham vi quan ly cua chinh phu bang. Tuy nhien, tu khi đinh chi cac cuoc bau cu cap đia phuong giua Tinh trang khan cap Malaya du Sabah von it ac liet hon nhieu, khong co cuoc bau cu đia phuong nao. Nha cam quyen đia phuong co cac quan chuc do hoi đong hanh phap cua chinh phu bang bo nhiem.


= Hanh chinh =


An ninh Đieu thu chin trong Hien phap Malaysia viet rang chinh phu lien bang Malaysia la the che duy nhat chiu trach nhiem ve chinh sach đoi ngoai va quan su trong nuoc. Truoc khi thanh lap Malaysia, an ninh cua Bac Borneo la trach nhiem cua Anh Quoc, Uc va New Zealand. Truoc su troi day moi đe doa "sap nhap" tu Philippines sau khi Tong thong Ferdinand Marcos ky mot du luat liet Sabah thanh bo phan cua nuoc Cong hoa Philippines trong đuong co so hang hai cua nuoc nay vao ngay 18 thang 9 nam 1968, nguoi Anh phan ung vao ngay sau đo bang cach phai oanh tac co chien đau Hawker Hunter cua ho đen Kota Kinabalu voi cac may bay dung chan tai Can cu Khong quan Clark khong xa thu đo Manila. Si quan Anh Michael Carver nhac nho Philippines rang Anh Quoc ton trong nghia vu cua minh theo Hiep uoc Phong thu Anh-Malaya (AMDA) neu giao tranh bung phat. Ngoai ra, mot đoi tau chien lon cua Anh cung đi đen vung bien cua Philippines nam gan Sabah tren hanh trinh tu Singapore cung voi su tham gia cua cac nuoc ANZUS. Hiep uoc AMDA bi thay the bang cac Hiep uoc Phong thu Ngu cuong (FPDA) song hiep uoc hien tai khong liet cac bang Đong Malaysia la uu tien chinh, can thiep bao ve an ninh cua Anh co the van bao gom hai bang nay.
Khu vuc mien đong Sabah đoi dien voi mien nam Philippines va mien bac Indonesia đuoc đat duoi Bo Tu lenh An ninh Đong Sabah (ESSCOM) va Khu vuc An ninh Đong Sabah (ESSZONE) sau khi xay ra cac cuoc xam nhap cua dan quan, di dan bat hop phap va buon lau hang hoa va cac mat hang tro gia.


= Tranh chap lanh tho =

Sabah co mot so tranh chap lanh tho voi cac quoc gia lang gieng Indonesia va Philippines. Nam 2002, Malaysia va Indonesia đe trinh len ICJ ve van đe tranh chap lanh tho đoi voi cac đao Ligitan va Sipadan voi ket qua thang loi cua Malaysia. Ngoai ra con co cac tranh chap khac chua đuoc giai quyet voi Indonesia ve yeu sach chong lan tai them luc đia Ambalat tren Bien Celebes va tranh chap bien gioi tren bo giua Sabah va Bac Kalimantan. Yeu sach cua Malaysia đoi voi mot phan Quan đao Truong Sa dua tren viec chung chia se mot them luc đia voi Sabah.
Philippines co yeu sach lanh tho đoi voi phan lon phan phia đong cua Sabah. Yeu sach lanh tho nay đuoc lien he voi Vuong quoc Sulu va rang no chi cho Cong ty Đac hua Bac Borneo thue vao nam 1878 con chu quyen cua vuong quoc chua tung bi tu bo. Tuy nhien, Malaysia nhin nhan la khong co tranh chap, do ho giai thich hiep uoc nam 1878 la cat nhuong va cho rang cu dan Sabah đa thi hanh quyen tu quyet cua ho khi tham gia hinh thanh lien bang Malaysia vao nam 1963. Yeu sach cua Philippines dua tren ba su kien lich su, nhu Noi chien Brunei tu nam 1660 đen nam 1673, hiep đinh giua Đong An Ha Lan va Vuong quoc Bulungan nam 1850 va hiep đinh giua Sultan Jamal ul-Azam voi Overbeck nam 1878.
Cac no luc tiep theo cua mot so chinh tri gia Philippines nhu Ferdinand Marcos nham "gay bat on" Sabah to ra vo ich va da đen tham sat Jabidah tai đao Corregidor cua Philippines. Ket qua la chinh phu Malaysia tung ung ho noi loan tai mien nam Philippines. Mac du Philippines khong theo đuoi tich cuc yeu sach đoi voi Sabah trong mot so nam, song mot so chinh tri gia Philippines cam ket đat van đe tro lai, trong khi chinh phu Malaysia yeu cau Philippines khong đe doa quan he ve cac van đe nhu vay. Canh sat Hoang gia Malaysia va Pho Thu tuong Malaysia đe xuat cam chi trao đoi hang hoa giua Malaysia va Philippines do no chi co ich cho mot phia va đe doa an ninh cua bang. Đieu nay đuoc thi hanh du vap phai nhieu phan đoi tu cu dan Philippines tren cac đao nam sat Sabah do lam tang chi phi sinh hoat tai khu vuc cua ho, cac chinh đang đoi lap tai Malaysia cung phan đoi lenh cam, trong khi đo cac cu dan va chinh tri gia Sabah hoan nghenh tich cuc.


Moi truong = Đia ly =

Tong dien tich đat lien cua Sabah la gan 72.500 kilomet vuong (28.000 dam vuong Anh), Bien Đong nam o phia tay, Bien Sulu nam o phia đong bac va Bien Celebes nam o phia đong nam. Tong chieu dai đuong bo bien cua Sabah la 1.743 kilomet (1.083 mi), trong đo 295,5 kilomet (183,6 mi) bi xoi mon. Do Sabah giap voi ba bien, bang so huu tai nguyen hai duong phong phu. Vung đac quyen kinh te (EEZ) cua bang tren Bien Đong va Bien Celebes lon hon so voi tren Bien Sulu. Đuong bo bien cua bang bi cac khu rung ngap man va dua nuoc bao phu. Rung ngap man chiem khoang 331.325 ha đat cua bang va chiem 57% tong dien tich rung ngap man toan quoc. Cac khu vuc bo bien o phia tay va phia đong hoan toan bi cac bai cat chi phoi, trong khi tai cac khu vuc đuoc bao ve cat bi lan voi bun. Khu vuc mui cuc bac cua Borneo la Tanjung Simpang Mengayau co kieu bai bien hom đac trung. Cac khu vuc tai bo tay co khu đat ngap nuoc ngot lon, trong đo Ban đao Klias co mot khu vuc đat ngap nuoc thuy trieu co dien tich lon. Phan mien tay cua Sabah thuong co đia hinh đoi nui, co ba đinh cao nhat. Day nui chinh la Day Crocker voi mot so nui co đo cao tu 1.000 met đen 4.000 met. Lan can Day Crocker la Day Trus Madi co Nui Trus Madi voi đo cao 2.642 met. Đinh cao nhat trong bang la Nui Kinabalu co đo cao khoang 4.095 met. Đay la mot trong cac đinh cao nhat nam giua Day Himalaya va Đao New Guinea. Nam khong xa Nui Kinabalu la Nui Tambuyukon co đo cao 2.579 met.

Cat ngang cac day nui đoi nay la mot he thong cac thung lung song rong lon va trong hau het truong hop co rung ram nhiet đoi bao phu. Co cac day đoi thap keo dai đen bo bien phia tay, đong bang phia nam, va noi luc cua Sabah. Phan mien trung va mien đong cua Sabah thuong co cac day nui thap cung cac đong bang va đoi khi la vung đoi. Tai bo bien phia đong co song Kinabatangan, la song dai thu nhi tai Malaysia sau song Rajang tai Sarawak voi chieu dai 560 km. Song bat nguon tu cac day nui mien tay va uon khuc qua khu vuc trung tam huong ve bo bien phia đong đe đo ra Bien Sulu. Cac song lon khac gom Song Kalabakan, Song Kolopis, Song Liwagu, Song Padas, Song Paitan, Song Segama va Song Sugut. Ngoai ra con co cac song Babagon, Bengkoka, Kadamaian, Kalumpang, Kiulu, Mawao, Membakut, Mesapol, Nabawan, Papar, Pensiangan, Tamparuli va Wario.
Đat lien Sabah nam trong đia ly nhiet đoi cung khi hau xich đao. Bang co hai mua gio mua la đong bac va tay nam. Gio mua đong bac xuat hien tu thang 11 đen thang 3 voi mua lon, con gio mua tay nam tu thang 5 đen thang 9 đem đen it mua hon. Ngoai ra, bang con co hai mua khong co gio mua tu thang 4 đen thang 5 va tu thang 9 đen thang 10. Nhiet đo trung binh hang ngay dao đong tu 27 °C (81 °F) đen 34 °C (93 °F), nhan đuoc luong mua đang ke tu 1.800 mm đen 4.000 mm. Cac khu vuc duyen hai thinh thoang xuat hien cac con bao du doi do bang nam tai phia nam vanh đai bao nhiet đoi. Do co vi tri rat gan vanh đai bao nhiet đoi nen Sabah phai chiu Bao Greg vao ngay 25 thang 12 nam 1996. Bao khien cho hon 100 nguoi thiet mang, cung 200–300 nguoi khac mat tich va 3.000–4.000 nguoi mat nha o. Sabah nam tren Mang Sunda song chiu suc nen tu Mang Uc va Mang Philippines, do vay de bi đong đat va bang tung chiu ba tran đong đat lon ke tu nam 1923, trong đo đong đat nam 2015 la manh nhat. Day Crocker cung voi Nui Kinabalu đuoc tao thanh trong thoi ky Trung Tan giua, sau khi bi Kien tao son Sabah nang len do suc nen.


= Đa dang sinh hoc =

Rung ram Sabah so huu he thong đong thuc vat đa dang. Hau het su đa dang sinh hoc cua Sabah nam trong cac khu vuc bao ton rung, von chiem mot nua tong dien tich bang la 7,34 trieu ha. Cac khu bao ton rung la bo phan cua 20 trieu ha rung rung mua xich đao đuoc phan đinh theo sang kien "Heart of Borneo". Cac khu rung bao quanh thung lung song Kinabatangan la đong bang ngap nuoc co rung bao phu lon nhat tai Malaysia. Vuon quoc gia Day Crocker la vuon quoc gia lon nhat trong bang, co dien tich 139.919 ha. Hau het khu vuc vuon co rung ram bao phu va co tam quan trong do la mot khu vuc chua nuoc khi nuoc đau nguon cua no noi voi nam song lon tai khu vuc bo tay. Vuon quoc gia Kinabalu đuoc xac đinh la mot di san the gioi UNESCO vao nam 2000 nho phong phu ve đa dang thuc vat cung voi cac đieu kien đia chat, đia hinh, va khi hau đoc đao. Vuon co hon 4.500 loai đong thuc vat, gom co 326 loai chim va khoang 100 loai thu cung voi hon 110 loai oc can.

Đao Tiga đuoc hinh thanh thong qua nui lua bun phun trao vao nam 1897. Đao nay la bo phan cua Vuon quoc gia Đao Tiga cung cac đao Kalampunian Besar va Kalampunian Damit, la mot điem đen du lich, co san pham du lich tam bun. Vuon quoc gia Tunku Abdul Rahman gom co mot nhom nam đao Gaya, Manukan, Mamutik, Sapi va Sulug. Cac đao nay đuoc cho la tung lien voi Day Crocker song bi tach ra khi muc nuoc bien dang len tu cuoi ky bang ha. Vuon Hai duong Tun Mustapha la vuon hai duong lon nhat nam tai phia bac cua Sabah. No bao gom ba đao lon la Banggi, Balambangan va Malawali. Vuon Hai duong Tun Sakaran nam tai phia đong nam cua Sabah. Vuon gom co cac đao Bodgaya, Boheydulang, Sabangkat va Salakan cung cac con cat Maiga, Mantabuan va Sibuan. Bodgaya đuoc cong bo la mot khu bao ton rung, con Boheydulang la mot khu bao ton chim.
Vuon quoc gia Tawau Hills la mot khu vuc đau nguon nuoc tu nhien. Vuon gom cac canh quan nui lua go ghe, co mot suoi nuoc nong va cac thac nuoc ngoan muc. Giap ranh voi Quan đao Turtle cua Philippines la Vuon quoc gia Quan đao Turtle, no gom co ba đao Selingaan, Bakkungan Kechil va Gulisaan va noi tieng do la noi đe trung cua đoi moi dua va đoi moi. Cac khu vuc hoang da quan trong khac tai Sabah gom Bon đia Maliau, Thung lung Danum, Tabin, Hem nui Imbak va Sepilok. Cac đia điem nay đuoc xac đinh la vuon quoc gia, khu bao tom loai hoang da, khu bao ton rung nguyen sinh, hay khu vuc bao ton rung phong ho. Ngoai khoi bo bien Sabah la mot so đao co nhieu rang san ho nhu Ligitan, Sipadan, Selingaan, Tiga va Layang-Layang (đa Hoa Lau). Cac đao lon khac gom co Jambongan, Timbun Mata, Bum Bum va Sebatik. Chinh phu bang Sabah đa ban hanh mot so luat nham bao ve cac khu rung va cac loai hoang da gap nguy hiem theo Sac lenh Đong vat nam 1962, Đao luat Rung nam 1968 va Đao luat Bao ton Loai hoang da nam 1997 cung cac luat khac. Theo Đao luat Bao ton Loai hoang da, bat ky ca nhan nao san ban trong đat khu bao ton se bi tong giam đen 5 nam va bi phat 50.000 ringgit. Chinh phu bang cung co ke hoach tien hanh san ban theo mua nham bao ton loai hoang da trong khi duy tri truyen thong san ban cua cu dan ban đia.


 Cac van đe bao ton  Tu sau Chien tranh the gioi thu hai, nganh go bung no do nhu cau nguyen lieu tho tu cac quoc gia cong nghiep, cac khu rung cua Sabah dan bi xam hai do khai thac go khong kiem soat va chuyen đoi đat rung thanh đon đien co dau. Tu nam 1970, linh vuc lam san đong gop tren 50% thu nhap cua bang, mot nghien cuu tien hanh vao nam 1997 chi ra rang bang hau nhu mat het cac khu rung nguyen sinh ben ngoai cac khu vuc bao ton. Chinh phu bang kien đinh duy tri đa dang sinh hoc trong bang trong khi đam bao kinh te bang tiep tuc ton tai. Trong luc đoi khi đoi dien voi nhiem vu kho khan đe kiem soat cac hoat đong nhu vay du co luat đe ngan chan chung. Ngoai ra, nhu cau ve phat trien va nhu yeu pham co ban cung tro thanh mot van đe trong khi bao ton tu nhien. Hoat đong khai mo thai truc tiep chat gay o nhiem va kim loai nang ra song, ho chua, ao va anh huong đen nuoc ngam. Mot bao cao moi truong cong bo vao nam 1994 tuong thuat su ton tai cua kim loai nang tai Song Damit/Tuaran vuot muc an toan đe su dung. Nuoc cua song Liwagu cung đuoc bao cao la co kim loai nang đuoc cho la bat nguon tu Mo đong Mamut. Chay rung cung la mot moi lo ngai do han han va do cac nong dan hoac ca nhan thieu trach nhiem gay ra, trong vu chay rung nam 2016 co hang nghin ha rung bao ton tai Binsuluk tren bo tay Sabah bi mat đi.
Đanh ca bang thuoc no tran lan đa huy hoai nhieu ran san ho va anh huong đen san luong thuy san trong bang. Hon nua, cac hoat đong khai thac cat soi phi phap tren cac song Padas, Papar va Tuaran tro thanh cac moi lo ngai moi cung voi san ban va cau trom loai hoang da va đong vat thuy sinh. Do pha rung nghiem trong cung voi san ban o at, te giac Sumatra bi tuyen bo la tuyet chung tai Sabah vao đau nam 2015. Mot so loai khac bi đe doa tuyet chung la bo rung, lon rau, bao gam, ca cui, voi, ca sau Ma Lai, đoi moi dua, đoi moi, đuoi uoi, te te, khi voi, ca map song, ca đuoi o mui tho, nai, ca map va gau cho. Mac du cong đong ban đia cung lien quan đen san ban, song ho san dua tren niem tin tinh than va thoi quen va tren quy mo nho, khac biet voi nhung nguoi san trom. Cac tap quan ban đia nhu "maganu totuo" hay "montok kosukopan", "tuwa di powigian", "managal" hay "tagal" va "meminting", đa giup duy tri tai nguyen va ngan chan chung suy giam.


Kinh te Kinh te Sabah chu yeu dua tren khu vuc thu nhat nhu nong nghiep, lam nghiep va dau mo. Hien tai khu vuc thu ba giu vai tro quan trong trong kinh te bang, đac biet la du lich va dich vu. Do phong phu ve đa dang sinh hoc, bang cung cap loai hinh du lich sinh thai. Mac du trong nhung nam gan đay nganh cong nghiep du lich chiu tac đong tu cac cuoc tan cong va bat coc du khach cua cac nhom chien binh co can cu tai mien nam Philippines, song no van on đinh cung voi viec tang cuong an ninh tai mien đong Sabah va Bien Sulu. Linh vuc du lich đong gop 10% GDP cua bang va đuoc du đoan con tang len. Đa so khach du lich đen tu Trung Quoc, tiep đen la Han Quoc, Uc, va Đai Loan. Ke tu thap nien 1950, cao su va dua la cac nguon thu chinh cua nong nghiep Bac Borneo. Nganh go bat đau noi len trong thap nien 1960 do nhu cau cao ve nguyen lieu tho tu cac quoc gia cong nghiep. Tuy nhien, no bi nganh dau mo thay the trong thap nien 1970 sau khi phat hien đuoc dau trong khu vuc bo bien phia tay Sabah. Trong cung nam, ca cao va dau co đuoc đua vao danh sach. Chinh phu bang Sabah tim cach tang ngan quy bang tu 6 trieu ringgit len 12 trieu ringgit va ty le ngheo giam suot gan mot nua con 33,1% vao nam 1980. Bang phat trien nhanh chong khu vuc so khai tao ra suc hut voi nhung nguoi tim viec tai Indonesia va Philippines do luc luong lao đong trong bang khong đu. GDP cua bang đuong thoi đung sau Selangor va Kuala Lumpur, la bang giau thu ba mac du linh vuc che tao co quy mo nho. Tuy nhien, đen nam 2000, Sabah bat đau tro thanh bang ngheo nhat do van dua tren tai nguyen tu nhien lam nguon thu nhap chinh cua minh. Do đo Hanh lang Phat trien Sabah (SDC) đuoc Thu tuong Abdullah Ahmad Badawi lap ra vao nam 2008 voi tong von đau tu 105 ty ringgit trong 18 nam đe tang GDP cua bang len 63,2 ty ringgit vao nam 2025. Khoang 5,83 ty ringgit đuoc phan bo moi nam đe phat trien ha tang cung voi tao ra 900.000 viec lam. Chinh phu lien bang đat muc tieu diet tru ngheo nan cot loi khi ket thuc Ke hoach lan thu 9 cua Malaysia (9MP) voi ty le ngheo giam tu 23% vao nam 2004 xuong 12% vao nam 2010 va 8,1% vao nam 2012. Tu khi thanh lap Hanh lang vao nam 2008, GDP cua bang tang đen 10,7%, cao hon toc đo tang truong kinh te quoc gia la 4,8%. Sau khung hoang tai chinh the gioi nam 2009, GDP ghi nhan tang truong 4,8% so voi -1,5% cua toan quoc.

Tu nam 2010 đen nam 2011, bang co tang truong cham hon do thanh tich yeu kem trong linh vuc dau khi. Dua theo khao sat nam 2014, GDP cua Sabah đuoc bao cao tang truong 5,0% va van la bang đong gop lon nhat trong linh vuc nong nghiep toan quoc voi 18,1%, tiep theo la Sarawak, Johor, Pahang va Perak. Tuy nhien, GDP binh quan van o muc thap voi 19.672 ringgit, chi đung tren Kelantan (11.815 ringgit) va Kedah (17.321 ringgit) trong 13 bang. Trong cung nam, gia tri xuat khau cua bang đat 45,3 ty ringgit con gia tri nhap khau đat 36,5 ty ringgit. Thiet bi may moc va giao thong chiem hau het san pham nhap khau, tiep đen la nhien lieu, dau nhon khai thac mo. Trong khi đo, xuat khau cua Sabah hau het la dau tho va dau co. Bang hien co tam cang, trong đo hai cang tai Sepanggar va moi đo thi Kota Kinabalu, Sandakan, Tawau, Kudat, Kunak va Lahad Datu co mot cang, chung do Cuc Cang bo Sabah đieu hanh va bao quan, thuoc so huu cua Suria Group. Theo Ke hoach thu 11 cua Malaysia (11MP), chinh phu lien bang phe chuan phan bo 800 trieu ringgit đe mo rong xu ly hang hoa cua Cang Container Sapangar Bay tu 500.000 len 1,25 trieu TEU moi nam cung nhu tiep nhan tau lon nhu tau co Panamax. Mot khoan phan bo bo sung 333,51 trieu ringgit đuoc tien hanh trong cung nam, đua tong kinh phi cua su an len 1,13 ty ringgit va du kien bat đau vao nam 2017. Nganh ngu nghiep van la bo phan quan trong trong kinh te khu vuc mot cua Sabah, đong gop khoang 200.000 tan ca tri gia 700 trieu ringgit moi nam cung nhu đong gop 2,8% GDP cua bang. Trong khi nuoi trong thuy san va nuoi ca long bien lan luot tao ra 35.000 tan thuy san nuoc ngot va nuoc lo va 360 tan ca mu, ca bang chai, ca chi vang va tom hum cang voi gia tri 60 trieu ringgit va 13 trieu ringgit. Sabah cung la mot trong nhung noi cung cap rong bien, hau het cac trang trai nam tren vung bien quanh Semporna. Mac du gan đay nganh rong bien chiu tac đong nghiem trong do hang loat vu bat coc cua nhom chien binh Abu Sayyaf co can cu tai Philippines gay ra.
Sabah hien nhan đuoc 5% tien thue mo dau (ty le san luong dau do cong ty khai mo tra cho chu mo) tu Petronas đoi voi dau tham do tai lanh hai cua Sabah dua tren Đao luat Phat trien Dau mo 1974. Đa so tai nguyen dau khi nam tai bon Sabah Trough tren bo bien phia tay. Sabah cung nhan đuoc 10% co phan trong co so khi đot hoa long cua Petronas tai Bintulu, Sarawak. Bat binh đang thu nhap va chi phi sinh hoat cao van la mot van đe kinh te lon tai Sabah. Chi phi cao bi quy cho chinh sach buon ban duyen hai, song nguyen nhan la do khoi luong mau dich thap, chi phi van chuyen va nang luc xu ly hang hoa tai cang. Do đo, Thu tuong Malaysia Najib Razak cam ket thu hep khoang cach phat trien giua Sabah va Ban đao bang cach cai thien va xay them nhieu co so ha tang trong bang. Dua theo mot bao cao, ty le that nghiep trong bang giam tu 5,1% (2014) xuong 4,7% (2015), song so luong that nghiep van o muc cao. Khu o chuot gan nhu khong ton tai o Malaysia, tuy nhien do luong lon nguoi ti nan đen tu mien nam Philippines nen Sabah chung kien gia tang đang ke so luong khu o chuot. Nham giai quyet o nhiem nguon nuoc va cai thien ve sinh, chinh phu bang Sabah đang lam viec đe tai đinh cu ho đen cac khu nha o tot hon. Nam trong Khu vuc Tang truong Đong ASEAN (BIMP-EAGA), Sabah tiep tuc vi the la mot cua ngo chinh cua đau tu khu vuc. Đau tu nuoc ngoai chu yeu tap trung tai khu vuc Khu Cong nghiep Kota Kinabalu (KKIP). Tuy nhien, cac quoc gia nhu Nhat Ban chu yeu tap trung cac du an phat trien va đau tu cua ho tai khu vuc noi luc va hai đao tu sau khi ket thuc Chien tranh the gioi thu hai.


Ha tang Co so ha tang cong cong cua Sabah van tut hau do thach thuc ve đia ly la bang lon thu nhi tai Malaysia. Bo Phat trien ha tang Sabah (truoc đay la Bo Truyen thong va Cong trinh) chiu trach nhiem ve quy hoach va phat trien toan bo co so ha tang cong cong trong bang. Nham thu hep khoang cach phat trien, chinh phu lien bang đang cho xay dung moi va cai thien co so ha tang. Nam 2013, chinh phu bang Sabah phan bo 1,583 ty ringgit cho phat trien co so ha tang va tien ich cong cong, va bang đuoc phan bo them 4,07 ty ringgit tu chinh phu lien bang trong Ngan sach Malaysia nam 2015. Ke tu Ke hoach Malasyia thu tam (8MP) cho đen nam 2014, tong so 11,115 ty ringgit đuoc phan bo cho cac du an ha tang trong bang. Theo Ke hoach Malaysia thu 10 (10MP), co so ha tang tai khu vuc nong thon đuoc quan tam bang viec gia tang cung cap nuoc nong thon, cung cap đien va đuong bo.


= Nang luong va tai nguyen nuoc =

Phan phoi đien tai Sabah va Labuan do Sabah Electricity Sdn. Bhd. (SESB) van hanh va quan ly. Đien nang cua Sabah hau het lay tu nha may nhiet đien diesel, thuy đien va nha may đien chu trinh hon hop. Nha may thuy đien lon duy nhat trong bang nam tai Đap Tenom Pangi. Nha may đien chu trinh hon hop mang ten Kimanis đuoc hoan thanh vao nam 2014, cung cap 300 MW, voi 285 MW dung luong đinh muc. Nha may la lien doanh giua Petronas va NRG Consortium, lien doanh cung so huu cac ha tang nhu đuong ong dan khi Sabah-Sarawak va Co so đau moi Dau khi Sabah. Ngoai ra, con co hai nha may đien chu trinh hon hop co cong suat 380 MW do Ranhill Holdings Berhad van hanh. Nam 2009, pham vi cung cap đien bao phu 67% dan so bang va đen nam 2011 thi tang len 80%. Pham vi nay đat 100% vao nam 2012 sau khi chinh phu lien bang phan bo mot khoan tri gia 962,5 trieu ringgit nham mo rong luoi đien theo Ngan sach quoc gia nam 2012. Luoi đien đuoc phan thanh Bo Tay va Bo Đong, chung đuoc tich hop ke tu nam 2007. Luoi đien Bo Tay cung cap đien nang cho Kota Kinabalu, Papar, Beaufort, Keningau, Kota Belud, Kota Marudu, Kudat va Labuan voi cong suat 488,4 MW va nhu cau toi đa 396,5 MW. Trong khi Luoi đien Bo Đong cung cap đien nang cho cac đo thi lon Sandakan, Kinabatangan, Lahad Datu, Kunak, Semporna va Tawau voi cong suat 333,02 MW va nhu cau toi đa 203,3 MW. Tu nam 2007, co mot no luc nham lap mot nha may đien than tai Lahad Datu song bi cu dan đia phuong va cac to chuc phi chinh phu phan đoi vi kha nang gay o nhiem. Do đo, Sabah bat đau tim phuong phap khac đe phat đien bang cach su dung nang luong tai tao nhu mat troi, mini hydro, sinh khoi, đia nhiet, vi tao va thuy trieu. Chinh phu Nhat Ban vien tro cho du an đien mat troi tren đao Larapan tai bo bien phia đong Sabah vao nam 2010. Nam 2016, du an đia nhiet đau tien tai Malaysia đuoc bat đau phat trien tai Tawau đe gia tang đien nang tai bo bien phia đong sau khi mot nghien cuu cua United States GeothermEx Inc. va Jacobs New Zealand bieu thi su ton tai cua mot he thong đia nhiet co hieu nang tap trung quanh suon Nui Maria tai Apas Kiri. Cong ty GS Caltex cua Han Quoc cung du đinh xay nha may nang luong sinh hoc butanon đau tien cua Malaysia tai Sabah.
Toan bo cac đuong ong cung cap nuoc trong bang nam duoi quyen đieu hanh cua Cuc Nuoc Sabah thuoc Bo Phat trien Ha tang Sabah. Cuc đieu hanh 73 nha may xu ly nuoc, trung binh 1,19 ty lit nuoc đuoc phan phoi moi ngay đe đap ung nhu cau cua cu dan Sabah. Pham vi cung cap nuoc đat 100% tai cac đo thi lon con tai cac khu vuc nong thon, pham vi chi khoang 75% voi tong chieu dai đuong ong cong cong len toi 15.031 km. Đap cung cap nuoc duy nhat trong bang la Đap Babagon chua 21.000 trieu lit nuoc. Nham đap ung nhu cau gia tang, Đap Kaiduan đuoc đe xuat xay dung song bi cac dan lang vung du an phan đoi. Sabah co nhu cau khi đot tu nhien 350 mmscfd vao nam 2013, tang len 523 mmscfd vao nam 2015. Khi dau mo hoa long cua Malaysia re hon nhieu do đuoc chinh phu lien bang tro gia, nguoi ta phat hien vao nam 2015 rang khoang 20.000 xylanh khi tai bo đong cua Sabah bi buon lau sang Indonesia va mien nam Philippines khien cho nhieu nguoi Sabah kho co đu nguon cung khi. Nham đoi pho, Bo Noi thuong, Hop tac xa va Bao ve nguoi Tieu dung Malaysia đa đinh chi tam thoi toan bo giay phep ban xylanh khi đen cac quoc gia lang gieng.


= Vien thong va truyen thong =

Vien thong tai Sabah va Sarawak ban đau do Cuc Buu chinh Vien thong quan ly cho đen nam 1967, va do Cable & Wireless Communications cua Anh bao tri cho đen khi toan bo đuoc chuyen giao cho cong ty co tru so tai Malaysia Ban đao. Cong ty vien thong Anh đa lap mot tuyen cap ngam noi Kota Kinabalu voi Singapore va Hong Kong. Sau su mo rong cua cong y co tru so tai Malaysia Ban đao vao nam 1968, Cuc Buu chinh va Vien thong Sabah đuoc hop nhat voi cuc vien thong Ban đao đe hinh thanh Cuc Vien thong Malaysia. Toan bo cac hoat đong duoi quyen Cuc Vien thong Malaysia đuoc chuyen giao cho Syarikat Telekom Malaysia Berhad (STM), no tro thanh cong ty niem yet cong khai vao nam 1991 va chinh phu lien bang nam giu phan lon co phan. Ngoai ra con co cac cong ty vien thong khac hoat đong trong mang song chi cung cap dich vu đien thoai di đong. Nam 2006, bang co ty le tham nhap đuong day trao đoi truc tiep (DEL) thap nhat, voi ty le tham nhap đien thoai di đong va internet chi la 6,5 tren 100 cu dan. Hau het cu dan thuoc nhom thu nhap thap su dung đien thoai di đong internet hay internet tai co quan thay vi lap đat dich vu internet tai nha do khong co đuong truyen toc đo cao gia thap. Đen cuoi nam 2014, chi co 934 hotspot vien thong tai Sabah. Do đo, chinh phu hanh đong nham tang tham nhap va nang luc ket noi internet cung nhu đe khac phuc khoang cach giua Sabah va Ban đao. Vien thong di đong tai Sabah chu yeu su dung 4G va 3G va co dich vu Wi-Fi nong thon mien phi do chinh phu lien bang cung cap mang ten Kampung Tanpa Wayar 1Malaysia (KTW) song toc đo internet cong cong cua Malaysia thap hon nhieu quoc gia khac.
Luu luong internet cua bang hien tai đuoc đinh tuyen thong qua mot hub tai thu đo Kuala Lumpur, truyen qua mot cap ngam noi Ban đao voi Kota Kinabalu. He thong đuoc xem la ton kem va khong hieu qua đac biet la do gia thue bang thong voi khoang cach lon. Tu nam 2000, co mot ke hoach đe xay mot hub internet rieng cua Sabah song ke hoach bat thanh do chi phi cao va ty le su dung thap trong bang. Ke hoach thay the khac gom viec su dung cong internet Brunei trong ngan han truoc khi lap cong rieng cua Sabah. Đen nam 2016, chinh phu lien bang bat đau lap cong internet đau tien cho Đong Malaysia bang cach đat cap ngam 60 terabyte se do mot cong ty tu nhan mang ten Xiddig Cellular Communications Sdn. Bhd. phat trien voi chi phi khoang 850 trieu ringgit. Theo Du an He thong Cap 1Malaysia (SKR1M), mot tuyen cap ngam moi cho internet toc đo cao đuoc xay dung tu Kota Kinabalu đen Pahang tai Ban đao, hoan thanh vao nam 2017. He thong cap ngam 1Malaysia cung se lien ket thu phu bang voi Miri, Bintulu va Kuching tai Sarawak cung voi Mersing tai Johor, se tang toc đo bang thong len đen 12 terabyte moi giay. Tuyen cap ngam khac la Du an Cap ngam va can BIMP-EAGA (BEST) đuoc xay dung tu Kota Kinabalu đen Tawau đe lien ket Sabah voi Brunei, Kalimantan va Mindanao, hoan thanh vao nam 2018. Đau nam 2016, chinh phu bang va cong ty Huawei ky mot thoa thuan đe đua Sabah tro thanh trung tam cong nghe thong tin va vien thong bang cach tan dung chuyen mon ICT cua Huawei. Co them nhieu điem Wi-Fi toc đo cao đuoc quy hoach tai Sabah, đac biet la cho thu phu.
Chinh phu lien bang Malaysia đieu hanh mot kenh truyen hinh la TVi va hai kenh phat thanh cho Sabah, mang ten Sabah FM va Sabah vFM cung cac kenh phat thanh cap huyen nhu Sandakan FM, Tawau FM va Keningau FM. Cac kenh phat thanh khac nhu KK FM nam duoi quyen đieu hanh cua Đai hoc Malaysia Sabah, con Bayu FM chi hien dien tren truyen hinh ve tinh Astro. Mot đai phat thanh đoc lap mang ten Kupi-Kupi FM đuoc len song vao nam 2016. Cac đai phat thanh co can cu tai Ban đao cung đat van phong cua ho tai bang đe khai thac thi truong moi noi. Cac DJ nguoi Sabah chu yeu đuoc thue va cac bai hat đia phuong cua bang se đuoc phat đe đap ung thi hieu cua thinh gia. Truyen hinh phat song tai bang đuoc phan thanh truyen hinh mat đat va ve tinh. Do Malaysia đat muc tieu chuyen đoi truyen hinh so, toan bo tin hieu analogue se ngung lai. Co hai loai nha cung cap truyen hinh tra phi nhu MYTV Broadcasting (so mat đat) va Astro NJOI (ve tinh). To bao đau tien đuoc lap ra tai Sabah la Sabah Times (đoi ten thanh New Sabah Times), do nguoi sau nay tro thanh thu hien đau tien cua bang thanh lap nen. Cac bao lon khac gom co Daily Express, Hoa kieu nhat bao, The Borneo Post co tru so tai Sarawak, Tinh Chau nhat bao co tru su tai Ban đao va Borneo Bulletin co tru so tai Brunei.


= Giao thong =

Sabah co he thong đuong bo dai tong cong 21.934 kilomet (13.629 mi) vao nam 2016, trong đo 11.355 kilomet (7.056 mi) la đuong đuoc xu ly be mat. Truoc khi thanh lap Malaysia, Sabah cung voi Sarawak chi co he thong đuong bo tho so. Hau het cac đuong truc đuoc xay dung tu thap nien 1970 cho đen thap nien 1980 bang tien vay cua Ngan hang The gioi. Nam 2005, 61% đuong bo trong bang van la đuong rai soi hoac chua đuoc lat, co 1.428 kilomet (887 mi) đuong lien bang va 14.249 kilomet (8.854 mi) đuong cap bang, trong đo 6.094 kilomet (3.787 mi) đuoc xu ly kin be mat trong khi 9.583 kilomet (5.955 mi) con lai đuoc rai soi hoac chua đuoc lat. Tinh trang nay dan đen khac biet lon giua đuong trong bang va tai Ban đao, khi ma chi co 38,9% đuoc xu ly kin be mat trong khi ty le nay tai Ban đao la 89,4%. Do đo, Hanh lang Phat trien Sabah đuoc thuc hien đe mo rong pham vi đuong bo tai Sabah cung voi xay dung Xa lo Lien Borneo. Ke tu Ke hoach Malaysia thu 9, nhieu du an đuong bo đuoc thuc hien trong khuon kho Hanh lang va khoang 50 trieu ringgit đuoc chi đe sua lai cac đuong chinh cua Sabah ke tu Ke hoach Malaysia thu 8. Chi phi cao đe sua đuong bo thuong xuyen khien chinh phu bang Sabah tim cac cach thuc khac đe lien ket moi huyen lon bang cac đuong bo co ham qua cac vung cao, cung đe tiet kiem thoi gian va nhien lieu do rut ngan khoang cach va tranh sat lo. Đau nam 2016, du an mo rong Xa lo Lien Borneo đuoc tien hanh đe nang so lan tu hai len bon, trong khi xa lo thanh pho đuoc nang so lan tu bon len tam, cung nhu xay dung cac tuyen đuong moi đe lien ket Sabah voi Sarawak, Brunei va Xa lo Lien Kalimantan tai Indonesia. Du an đuoc chia thanh hai goi, goi Bo Tay se hoan thanh vao nam 2021, con goi Bo Đong se hoan thanh vao nam 2022. Toan bo đuong cap bang do Cuc Cong trinh Cong cong cua bang bao quan, trong khi đuong cap lien bang do Cuc Cong trinh Cong cong quoc gia bao quan.
Sabah su dung đuong lan kep va theo quy tac giao thong ben trai. Toan bo cac đo thi lon tai Sabah cung co dich vu van chuyen cong cong nhu buyt, taxi va xe tai. Buyt nhanh Kota Kinabalu đuoc xay dung đe cung ung he thong van chuyen nhanh tai thu phu bang. Mot tuyen đuong sat do Sabah State Railway van hanh cung cap dich vu hang ngay cho nhung nguoi đi lam, lu khach, cung nhu van chuyen hang hoa. Mot cong ty tu nhan do Sutera Harbour so huu mang ten North Borneo Railway van hanh cac chuyen di thu gian cho du khach. Ga xe lua va co so đau cuoi nam tai Tanjung Aru, khong xa san bay thanh pho. Cac ga lon khac gom co Papar, Beaufort, Halogilat va Tenom. Du an Aeropod tai ga lon Tanjung Aru se hien đai hoa ga va cung cap tien đe cho đuong sat nhe trong tuong lai. San bay quoc te Kota Kinabalu la cua ngo chinh đen Sabah. Cac san bay nho hon gom co San bay Kudat, San bay Lahad Datu, San bay Sandakan va San bay Tawau. San bay Layang-Layang tren đa Hoa Lau tai Truong San đong vai tro la mot san bay quan su va dan su. Ba hang hang khong phuc vu cac tuyen bay tai Sabah: Malaysia Airlines, AirAsia, va Malindo Air. Sabah Air la mot cong ty hang khong thue bao truc thang, thuoc so huu cua chinh phu bang Sabah, phuc vu cac chuyen bay ngam canh cho khach hang cung nhu van chuyen cac quan chuc chinh phu bang.
Sabah co tong cong tam cang hoat đong tai Sepanggar, Kota Kinabalu, Sandakan, Tawau, Kudat, Kunak va Lahad Datu. Cang Container Vinh Sapangar la trung tam trung chuyen chinh cua Khu vuc Tang truong Đong ASEAN BIMP-EAGA. Cang đau cuoi Dau Vinh Sapangar la cang đau cuoi chu yeu cua san pham loc dau va hoa chat long tai Bo Tay. Cang Kota Kinabalu van la mot cang hang hoa pho thong. Trong khi toan bo cac cang tai mien bac va mien đong Sabah chuyen cho cac san pham lien quan đen co dau cung nhu hang hoa tong the. Dich vu pha tai Bo Tay cung cap cac chuyen đi tu Kota Kinabalu va Kuala Penyu đen Labuan. Tai Bo Đong, co dich vu pha tu Tawau đen Nunukan va Tarakan tai Kalimantan, Indonesia. Cung co dich vu pha tu Sandakan đen Zamboanga va tu Kudat đen Buliluyan, Bataraza cua Palawan tai Philippines, song hai dich vu nay bi đinh chi vi ly do an ninh.


= Y te =

Sabah co bon benh vien cong lon: Benh vien Queen Elizabeth, Benh vien Queen Elizabeth Hospital II, Benh vien Duchess of Kent va Benh vien Tawau cung voi 13 benh vien cap huyen, cac benh vien phu khoa va nhi khoa, benh vien tam than, phong kham cong cong, phong kham 1Malaysia va cac phong kham nong thon. Ngoai cac benh vien va phong kham cong, con co mot so benh vien tu nhan nhu Gleneagles Kota Kinabalu, Benh vien chuyen khoa KPJ, Trung tam chuyen khoa Damai (DSC), Trung tam chuyen khoa Rafflesia (RSC) va Trung tam Y khoa Jesselton (JMC). Ngoai ra, con co mot co so đieu tri nghien mang ten Solace Sabah tai thu phu bang đe chua tri cac van đe lien quan đen nghien ruou va ma tuy.
Nam 2011, ty le bac si-benh nhan trong bang la 1:2.480 – thap hon muc khuyen cao cua To chuc Y te The gioi (WHO) la 1 bac si tren 600 benh nhan. Do khoi luong cong viec nang va thieu quan tam tu nhung cu nhan tre tuoi, Sabah đoi dien voi thieu hut bac si. Nhieu bac si tung phuc vu trong cac benh vien cong đa quyet đinh chuyen sang benh vien tu nhan do cong viec nang nhoc ma chi nhan đuoc luong thap song cac benh vien tu nhan khong de dang tuyen dung ho. Do đo nham ngan chan tiep tuc thieu hut bac si, chinh phu lien bang khoi xuong cac bien phap khac nhau đe đao tao nhieu bac si hon bang kinh phi lon đuoc phan bo moi nam.


= Giao duc =

Toan bo cac truong tieu hoc va trung hoc trong bang thuoc pham vi quyen han va giam sat cua Cuc Giao duc Bang Sabah, theo chi đao cua Bo Giao duc Malaysia. Cac truong hoc lau nam nhat tai Sabah la Truong St. Michael Sandakan (1886), Truong St. Michael Penampang (1888), Truong All Saints, Likas (1903) va Truong St. Patrick Tawau (1917). Dua theo thong ke nam 2013, Sabah co tong cong 207 truong trung hoc cong lap, 5 truong quoc te (gom Truong Quoc te Charis, Truong Quoc te Kinabalu, Truong Quoc te Sayfol, cung Truong Indonesia tai Kota Kinabalu va Truong Nhat Ban tai Kota Kinabalu). va 9 truong đoc lap Hoa ngu. Mot luong đan ke hoc sinh ban đia theo hoc tai cac truong Hoa ngu tai Sabah.
Chinh phu bang Sabah cung nhan manh giao duc mam non trong bang, đuoc tiep suc tu vien tro cua Quy Sabah Foundation (Yayasan Sabah) va Nestle giup lap cac truong mam non trong bang. Sabah co hai đai hoc cong lap: Đai hoc Malaysia Sabah (UMS) va Đai hoc Cong nghe MARA (UiTM). Đai hoc Tun Abdul Razak (UNIRAZAK) lap trung tam khu vuc cua ho tai Kota Kinabalu. Tinh đen nam 2016, co khoang 15 truong cao đang tu nhan, hai cao đang đai hoc cung cac truong khac moi thanh lap. Nam 1960, ty le biet chu tong the tai Bac Borneo la 24%. Nghien cuu vao nam 2011 cho thay ty le nay tang len 79%. Hau het cac hoc sinh trung hoc khong tiep tuc hoc tap sau khi hoan thanh ky thi tot nghiep Sijil Pelajaran Malaysia (SPM) chu yeu do nguyen nhan tai chinh cung nhu do thieu quan tam va tu tin đe tiep tuc hoc cao hon, mot nghien cuu vao nam 2015 cho thay chi co 16.000 trong so hon 36.000 hoc sinh tot nghiep pho thong tiep tuc hoc tap.
Đau nam 2016, Sabah co tong so 42.047 giao vien giang day trong cac truong mam non, tieu hoc va trung hoc. Sau khi phan quyen tu chinh phu lien bang sang chinh phu bang cung nhu cai thien giao duc trong bang, xuat hien muc tieu đat 9% giao vien la nguoi Sabah. Thu vien Bang Sabah la thu vien cong cong chinh trong bang. Con co 11 truong hoc Indonesia khac (ngoai truong Indonesia chinh tai thu phu) tren khap Sabah chu yeu danh cho tre em di dan Indonesia cu tru tai bang. Tu nam 2014, tre nhap cu nguoi Philippines cung theo hoc tai Trung tam Hoc tap Thay the (ALC) do cac tinh nguyen vien Philipines tai Sabah thanh lap voi su cong tac cua nhieu to chuc phi chinh phu đia phuong.


Nhan khau Theo đieu tra nhan khau nam 2015 tai Malaysia, dan so Sabah la 3.543.500, la bang dong dan thu ba tai Malaysia va co 870.400 cu dan khong phai la cong dan. Malaysia nam trong so cac quoc gia thua dan tai chau A, Sabah lai đac biet thua dan va hau het cu dan tap trung tai cac khu vuc duyen hai do cac đo thi đuoc mo rong o at. Thong ke nam 1970 cho thay dan so Sabah chi la 653.600, va Sabah cung bang lang gieng Sarawak co so luong ngoai kieu tuong đuong. Đen nam 1980, dan so bang tang đot bien len tren 1.011.000 sau khi dong nguoi ti nan tran đen nham tranh xung đot tai mien nam Philippines. Đong thoi ky, kinh te Sabah bung no trong khu vuc so khai nen thu hut luong lon cong nhan hop phap đen tu Indonesia va Philippines. Dan so bang tang len 1.863.600 vao nam 1991, 2.603.485 nguoi vao nam 2000, va đen nam 2010 đat 3.117.405. Sabah co 900.000 cong nhan di cu co đang ky, lam viec trong cac linh vuc nong nghiep, đon đien, dich vu va noi tro. Trong khi tong so di dan bat hop phap (bao gom nguoi ti nan) đuoc du đoan la tren mot trieu do quy tac tranh cai trong qua khu vi ly do chinh tri, hau het ho đuoc cho rang đuoc phan loai thuoc nhom "bumiputera khac" trong đieu tra quoc gia. Sabah cung co luong ngoai kieu tang manh, hau het ho đen tu Trung Quoc, Đai Loan, Han Quoc, Nhat Ban, Uc va Chau Au.
Co uoc tinh rang Sabah co 42 dan toc va tren 200 phan nhom dan toc cung ngon ngu, van hoa va đuc tin rieng, du kien con so nay tang them trong tuong lai do hon nhan di chung va nhap cu moi. Bumiputera (con cua đat) chi nguoi Ma Lai va cac dan toc ban đia khac tai Malaysia Ban đao, Sarawak va Sabah. Nhom nay thuong đuoc huong cac đac quyen trong giao duc, cong viec, tai chinh va chinh tri. Orang Asal chi toan bo cac dan toc ban đia tai Malaysia ngoai tru nguoi Ma Lai.


= Dan toc =

Ba dan toc lon nhat tai Sabah la Kadazan-Dusun, Bajau va Murut; tiep đen la nguoi Ma Lai Brunei, Suluk va cac dan toc ban đia khac, con nguoi Hoa la nhom phi ban đia chu yeu: Cac khu vuc duyen hai va đat thap co hau het cu dan la nguoi Bajau, Ma Lai Brunei, Bugis, Ma Lai Cocos, Illanun, Kedayan va Suluk co truyen thong lam ngu dan va nong dan. Trong khi cac khu vuc đat cao va noi luc co cu dan chu yeu la nguoi Kadazan-Dusun, Murut va cac phan nhom cua ho, lam nong dan va san ban.
Kadazan-Dusun la nhom ban đia lon nhat tai Sabah, gom pha tron cua hai nhom voi 40 phan nhom. Moi phan nhom co ngon ngu va truyen thong rieng biet song ho co the hieu lan nhau. Thuat ngu Kadazan-Dusun thuong đuoc su dung đe chi nguoi Kadazan va Dusun. Mac du thuat ngu chu yeu đuoc dung đe thong nhat hai nhom, song no cung gom cac phan nhom khac la Murut, Orang Sungai, Rungus va Tidong. Ngay nay, nguoi Kadazan chu yeu cu tru tai khu vuc đo thi, con nguoi Dusun thuong cu tru tai vung đoi va thung lung thuong du. Nguoi Kadazan hau het cu tru tai khu vuc quanh Penampang, Papar, Ranau, Tambunan va Keningau trong khi nguoi Dusun hau het tap trung tai khu vuc Tuaran, Ranau cung nhu Tambunan. Ho tung đuoc biet đen vi tuc san đau nguoi cung nhu nghe nghiep la nong dan, san bat, đanh ca tren song. Nguoi Kadazan tung song trong cac nha dai, con nguoi Dusun song trong mot nha truyen thong đon le song mot so cung song trong mot nha dai. Do hai nhom co truyen thong lam nong dan trong lua, ho to chuc le hoi thu hoach thuong nien mang ten Kaamatan. Cong đong Kadazan-Dusun co đuc tin la to tien ho đen tu Nunuk Ragang (mot cay đa đo). Nam khong xa cay la hai song Liwagu va Gelibang, tro thanh tuyen đuong cong đong ho phat trien ra toan bo cac khu vuc noi luc tai Sabah.
Nhom ban đia lon thu nhi la nguoi Bajau, nguoi Bajau tai Sabah đuoc phan thanh hai nhom chinh la Bo Tay va Bo Đong. Nguoi Bajau Bo Tay thuong song tren đat lien va co van hoa ngua truyen thong. Ho hau het đinh cu tai khu vuc tu Kota Belud, Kota Kinabalu, Tuaran va Papar. Trong khi nguoi Bajau Bo Đong chu yeu danh thoi gian song tren bien, co le hoi "regatta lepa" thuong nien va đinh cu quanh khu vuc Semporna, Lahad Datu va Kunak. Nguoi Bajau Bo Tay tung la nhom nguoi đi bien, ho bat đau hoc trong trot va chan nuoi sau khi di cu tu quan đao Philippines mot thoi gian dai truoc đay. Cac ky nang cuoi ngua cua ho noi tieng tai đia phuong va ho trinh dien van hoa cua minh trong cac dip le hoi. Nguoi Bajau Bo Đong van song theo cach thuc truyen thong, đanh ca la nguon thu nhap chu yeu cua ho. Hau het ho song trong cac lang nha san tren nuoc va mot so danh hau het cuoc song tren thuyen. Nguoi Bajau Bo Đong cung noi tieng vi la nhung nguoi lan tot, ho co the o trong nuoc toi 5 phut ma khong can binh oxy.
Nguoi Murut la nhom ban đia lon thu ba tai Sabah, cu tru tai khu vuc quanh Keningau, Tenom, Nabawan, Pensiangan va doc cac khu vuc song Sapulut, Padas va Kinabatangan. Giong nhu nguoi Kadazan-Dusun, ho cung tung co tuc san đau nguoi, va nay la cac nong dan va tho san. Nguoi Murut tung song trong mot nha dai, song hien nay ho tiep nhan nha o hien đai du nguoi Murut tai phia bac cua Sabah van song trong mot nha dai. Nguoi Murut co kien thuc lon ve thao duoc, moi cong đong cua ho co mot thay thuoc thao duoc co the chua cac benh nhu tieu chay, tieu đuong va cao huyet ap. Ke tu khi nguoi Anh bai bo tuc san đau nguoi, nhieu nguoi Murut tro thanh canh sat hoac binh si cho nguoi Anh. Truyen thong nay van duy tri cho đen nay khi nhieu nguoi Murut phuc vu trong Quan đoi Malaysia. Nguoi Murut cung cu hanh mot le hoi thu hoach song nhu nguoi Kadazan-Dusun, song le hoi cua ho đuoc goi la Kalimaran.
Nguoi Ma Lai truyen thong trong bang la nguoi Ma Lai Brunei, hau het cu tru tai khu vuc duyen hai tay nam. Ho hau het cu tru tai Beaufort, Sipitang, Kuala Penyu va Papar. Qua trinh di cu cua ho đen mien bac Borneo đang ke trong thoi gian tri vi cua Vuong quoc Brunei. Nguoi Ma Lai Cocos va nguoi Kedayan cung nguoi liet vao nhom nay cung voi nhung nguoi Ma Lai moi di cu đen tu Malaysia Ban đao. Do nguoi Ma Lai theo đinh nghia cua Hien phap Malaysia la nhung nguoi Hoi giao, noi va tuan theo phong tuc Ma Lai. Tuy nhien, du nguoi Brunei la nguoi Ma Lai, song van hoa va ngon ngu cua ho khac biet đoi chut so voi nguoi Ma Lai tai Ban đao.
Nguoi Suluk cu tru quanh bo đong cua Sabah, chu yeu tai Sandakan, Semporna va Lahad Datu. Ho bat đau đinh cu tai khu vuc sau khi di cu khoi Quan đao Sulu thoi Vuong quoc Sulu, cung voi nguoi Bajau va Illanun. Nhieu nguoi trong so ho bay gio đuoc cho la tranh nan mua ban no le tai Quan đao Sulu, nguoi Tay Ban Nha đan ap, cung nhu mot so la hau due cua cac cong chua Sulu (Dayang-Dayang) chay tron khoi Sultan cua Sulu muon lay cong chua lam vo. Nguoi Suluk ban đia khac biet voi cac di dan Tausug moi đen tu Philippines do ho đon nhan chu nghia đa van hoa tai mien bac Borneo va hau het cac lanh đao cong đong cua ho thich cac nha nghien cuu khong đua ho vao chung vi the cua nguoi Tausug Philippines.
Nguoi Hoa la nhom phi ban đia lon nhat, nhieu nguoi trong so ho đen tham chi truoc khi nguoi Anh đen mien bac Borneo, theo nhu tuong thuat cua cac vuong quoc Brunei va Sulu. Van kien som nhat ve viec nguoi Hoa đinh cu tai Sabah la tu the ky 7 ben bo song Kinabatangan. Tuy nhien, lien ket giua mien bac Borneo va Trung Quoc co the lau hon the tu thoi nha Han. Qua trinh di cu cua nguoi Hoa đen mien bac Borneo gia tang đang ke sau khi Cong ty Đac hua Bac Borneo thanh lap vao nam 1881. Đuong thoi, nguoi Anh đanh gia dan so ban đia qua nho đe thuc đay kinh te Bac Borneo. Cho đen ngay nay, nguoi Hoa rat quan trong đoi voi kinh te bang do ho tham gia vao cac hoat đong lien quan đen kinh doanh. Nguoi Hoa tai Sabah co the đuoc phan thanh ba nhom lon la Khach Gia, Quang Đong va Man Nam. Nhom Khach Gia chiem đa so trong so nguoi Hoa tai Sabah, Ngoai ra, con co mot cong đong nguoi mien bac Trung Quoc tai Sabah, hau het ho tu nhan la nguoi Thien Tan. Toan bo cong đong nguoi Hoa thong nhat duoi Tong thuong hoi Trung Hoa Sabah (SUCC), mot to chuc xuc tien đoan ket dan toc va tiep tuc đong gop cho kinh te bang.


= Ton giao =

Truoc khi Hoi giao va Co Đoc giao đuoc truyen đen, cu dan ban đia tai Bac Borneo chu yeu tin theo thuyet vat linh va di giao. Hoi giao truyen đen vao the ky 10 tai bo tay cua Borneo sau khi quan chu Brunei cai sang Hoi giao. Ngoai ra, Hoi giao truyen ba tu Sulu va Sulawesi đen cac khu vuc duyen hai cua mien đong Borneo. Nha truyen giao Co Đoc đau tien tai mien bac Borneo la mot thuy thu nguoi Tay Ban Nha, song đuong thoi nguoi Anh đa thiet lap hien dien tren đao Labuan. Con Phat giao, Đao giao va cac ton giao dan gian Trung Hoa khac cung nhu An Đo giao va Sikh giao đen cung voi cac di dan nguoi Hoa va nguoi An toi mien bac Borneo.
Sau sua đoi Hien phap Sabah nam 1973 do Thu hien Mustapha Harun tien hanh, Hoi giao đuoc tuyen bo la ton giao chinh thuc trong bang. Tuy nhien, sua đoi nay bi tranh luan do no chong lai hiep uoc 20 điem đuoc đong thuan khi thanh lap Malaysia co noi dung la se khong co bat ky ton giao cap bang nao cho Bac Borneo. Nguoi ta cho rang đieu nay xay ra khi yeu cau cua cu dan ban đia khong đuoc ban ve khi hien phap bi sua đoi. Nam 1960, ty le nguoi Hoi giao chi (37,9%) tuong đuong voi nguoi theo thuyet vat linh (33,3%), trong khi Co Đoc giao la 16,6% va cac ton giao khac la 12,2%. Tuy nhien sau khi Mustapha Harun len nam quyen, dan so Hoi giao tang đot bien. Đen nam 2010, ty le nguoi Hoi giao tang len đen 65,4%, trong khi tin đo Co Đoc giao tang len 26,6% va tin đo Phat giao o muc 6,1%. Trong khi ty le cua nguoi theo thuyet vat linh va di giao giam đang ke so voi truoc khi co bien đoi nhan khau hoc co đong co chinh tri tranh cai. Do đo, anh huong cua cac đoan truyen giao Co Đoc giao va Hoi giao đa thay đoi lon đuc tin ton giao cua cu dan Sabah.


 Van đe cai đao hang loat  Tu thoi thuoc đia, cac nhom Co Đoc giao tu Phuong Tay tich cuc cai đao nguoi ban đia theo thuyet vat linh tai Bac Borneo. Tuy nhien, khi Sabah nam duoi quyen cai quan cua Mustapha Harun, cac nhom Co Đoc sau đo lien quan đen mot tranh chap voi Mustapha ve cao buoc ky thi, thien vi va bat cong đoi voi ho. Duoi quyen chinh đang USNO cua Mustapha, Hoi giao hoa quy mo lon đuoc tien hanh boi Hiep hoi Hoi giao Thong nhat Sabah. To chuc nay đuong thoi truc xuat moi so nha truyen đao Co Đoc, cai đao chinh tri gia tinh hoa va tien hanh cai đao hang loat cac dan lang theo thuyet vat linh cung nhu mot so the he nguoi Hoa cao tuoi đe đoi lay quyen cong dan. Tiep theo la dong nguoi ti nan Philippines đen tu Mindanao, cung nhu di dan Indonesia đen tu Sulawesi co phan lon la nguoi Hoi giao đuoc tiep nhan đe tang dan so Hoi giao. Sau that bai cua USNO khi BERJAYA ap dung "cac nguyen tac đa chung toc" gianh thang loi tu nguoi phi Hoi giao, đang nay bat đau ap dung nhan quan Hoi giao bang viec thanh lap Majlis Ugama Islam Sabah (MUIS). Viec cai đao dan lang ban đia tro nen qua khich vao đuong thoi. Đieu nay cung dan đen that bai cua BERJAYA khi ung ho tu cong đong phi Hoi giao bat đau giam do ho bat đau quay nhieu đuc tin va nghi le ban đia.
Hon the, ke tu sua đoi hien phap nam 1973, Sabah đoi dien voi tinh trang cai đao ton giao hang loat lon hon. Đieu nay la mot van đe gay tranh luan cao đo khi nguoi ban đia la tin đo Co Đoc giao hoac khong ton giao bi dan nhan la nguoi Hoi giao khi ho nhan the can cuoc. Đieu nay la do nha cam quyen lien bang tai Ban đao nham lan viec su dung "bin" va "binti" trong giay khai sinh cua nguoi Sabah ban đia. Ben canh đo, co bao cao thuong xuyen rang cac dan lang bi cac to chuc phi chinh phu nhat đinh tu Ban đao lua theo ton giao khac, cung nhu cac giao vien tu Ban đao cai đao hoc sinh trong truong hoc trong khi cha me ho chua thua nhan. Ngoai ra, cuong tin va bat khoan dung ton giao tu mot so nhom Hoi giao cot loi nhat đinh tai Ban đao bat đau anh huong đen tinh đa dang van hoa va ton giao cua bang. Tuy nhien, chinh phu lien bang bac bo bat ky lien ket voi toan bo qua trinh cai đao gay tranh luan va noi rang chinh phu khong co chinh sach ep buoc ai thay đoi ton giao cua minh. Truoc đo, co cac keu goi thuong xuyen đen chinh phu đe khoi phuc tu do ton giao trong bang va ton trong ton giao cua nhau đe ngan chan bat ky xung đot ton giao nao nua anh huong đen su hai hoa tu lau trong bang.


= Ngon ngu =
Cac ngon ngu ban đia tai Sabah co the phan thanh bon nhom ngon ngu la Dusun, Murut, Paitan va Sama–Bajau. Dua tren cac nghien cuu, chi ba nhom Dusun, Murut va Paitan co nguon goc Borneo ban đia, con Sama–Bajau co nguon goc tu mien nam Philippines tu hang tram nam truoc. Nhom ngon ngu Dusun la nhom lon nhat trong bon nhom, gom co tieng Kadazan Dusun voi chuoi phuong ngu keo dai tu Papar, Penampang, Kota Kinabalu, Tuaran, Ranau, Tambunan va Keningau, hau het tai noi luc Bo Tay. Tiep đen la nhom ngon ngu Murut tai mien nam Sabah, chu yeu quanh cac khu vuc Keningau, Tenom, Nabawan, Pensiangan. Trong khi nhom ngon ngu Paitan xuat hien doc theo cac song tai mien đong la Paitan, Kinabatangan va Segama. Nhom ngon ngu Sama–Bajau tap trung doc theo khu vuc duyen hai tai ca hai bo tay va đong. Tieng Ma Lai la ngon ngu hoi thoai chu yeu giua cac dan toc khac nhau trong bang, song tieng boi Sabah khac biet voi tieng Ma Lai Sarawak va tieng Ma Lai Ban đao. Sabah co tieng long tieng Ma Lai rieng, bat nguon tu cac tu ban đia, tieng Ma Lai Brunei, tieng Suluk, tieng Ma Lai Cocos va tieng Indonesia. Cong đong nguoi Hoa chu yeu su dung Han ngu tieu chuan song ho co the noi phuong ngu cua minh nhu Khach Gia, Quang Chau va Man Nam. Ngoai ra, mot so nguoi noi cac phuong ngu mien bac Trung Quoc. Mot tieng boi dua tren tieng Tay Ban Nha la Zamboangueno, mot phuong ngu cua Chavacano, đuoc truyen ba đen mot lang cua Sabah tai Semporna truoc khi co cac di dan đen tu mien nam Philippines.

Nam 1971, chinh phu bang Sabah duoi quyen Mustapha Harun đe trinh mot đao luat cong nhan tieng Malaysia la ngon ngu chinh thuc cua bang. Sau sua đoi hien phap nam 1973, viec su dung tieng Anh bi han che la chi dung trong cac muc đich chinh thuc theo phan mo rong cua Đao luat Quoc ngu Malaysia 1967. Do tieng Malaysia chi phoi trong bang, muc đo thanh thao tieng Anh trong the he tre Sabah dan giam xuong. Ngon ngu ban đia lon nhat la Kadazan Dusun cung tro thanh mot ngon ngu bi đe doa do no khong phai la ngon ngu bat buoc trong truong hoc cua bang. Do chinh sach van hoa va ngon ngu Ma Lai chat che đoi voi cac truong hoc quoc gia, nhieu cha me bumiputera Sabah uu tien gui con đen cac truong Hoa ngu, theo mot khao sat vao nam 2010 thi co khoang 12.138 hoc sinh bumiputera Sabah theo hoc tai cac truong tieu hoc va mam non Hoa ngu, tro thanh bang thu hai sau Sarawak co đong hoc sinh bumiputera theo hoc truong Hoa ngu. Ngoai ra, cac cha me ban đia nhan thuc rang truong Hoa ngu cung cap giao duc chat luong hon va thanh thao Hoa ngu can thiet khi Trung Quoc đang troi day. Tu nam 2014, Hoi đong Anh tich cuc ho tro giang day tieng Anh trong cac truong tieu hoc, tiep đen la Chuong trinh Fulbright tu Hoa Ky vao nam 2015 đe giang day tieng Anh trong truong trung hoc. Tieng Kadazan Dusun cung bat đau đuoc xuc tien đong thoi, cac giao vien ngon ngu se hoan thanh đao tao vao nam 2018 va bat đau giang day vao nam 2019. Tu nam 2016, Cuc Giao duc Sabah đinh ngay Thu Nam la ngay Tieng Anh đoi voi cac truong hoc đe phuc hoi muc đo thanh thao tieng Anh trong bang va toan bo the he tre đuoc khuyen khich noi chuyen nhieu hon bang tieng Anh.


= Di cu đen Sabah =

Di chuyen cua cu dan giua Sabah, Sarawak, Brunei, mien nam Philippines va khu vuc Kalimantan cua Indonesia ton tai trong nhieu the ky va khi đo khong bi han che. Truoc khi phap luat hien đai va van đe vo luat phap đuoc tao ra do nhap cu gan đay, tung co su nhan manh kiem soat va giam sat di chuyen bat hop phap nhu vay. Cuoc di cu quy mo lon đau tien đen Sabah hien đai dien ra trong thap nien 1970, khi hang tram nghin nguoi ti nan Philippines, chu yeu la nguoi Moro, bat đau đen bang do bat on chinh tri tai mien nam Philippines. Khong giong truong hop cua nguoi ti nan Viet Nam tai Malaysia Ban đao, khi hau het nguoi Viet roi đi đe duy tri can bang dan toc cho nguoi Ma Lai tai đo, nguoi ti nan Philippines tai Sabah đuoc mot so chinh tri gia trong bang hoan nghenh, hau het la thanh vien USNO, BERJAYA cung nhu chinh đang UMNO chi phoi chinh phu lien bang, nham gia tang can can dan toc theo huong co loi cho nguoi Ma Lai khi quyen tu tri cua bang trong van đe di dan bi van dung vi muc tieu chinh tri. Tu nam 2000, khoang 20.000 nguoi Hoi giao ngoai quoc tu Philippines va Indonesia đa ket hon voi nguoi Sabah ban đia, ngoai ra con co mot so nam gioi ngoai quoc tu Afghanistan, Algerie va Bangladesh ket hon voi nu gioi Sabah đia phuong.
Ngay nay, hau het cac thanh thi va khu vuc kinh doanh lon tai Sabah nam duoi su chi phoi cua nguoi Hoa thuoc cac phan nhom Khach Gia, Quang Đong va Man Nam, cung nhu mot so nguoi Nam A (nguoi An Đo va nguoi Pakistan), ho hau het la nguoi so huu cua hang va cua hieu do ho di cu đen mien bac Borneo voi than phan lao cong va tung phuc vu quan đoi thuc dan Anh. Mot so di dan nguoi Java phuc vu trong cac đon đien cua nguoi Anh tu thoi ky thuoc đia. Ngoai ra, cac di dan Indonesia moi đen thuoc dan toc Bugis, Flores, Toraja va Timor bat đau tim cac co hoi viec lam tu thap nien 1980. Cong đong Philippines Co Đoc giao lau nam hon tung lam viec cho thuc dan Anh voi cac nghe nhu ky su, thanh tra vien, khoi thao vien, y ta, giao vien truong hoc, thu ky va cac chuyen gia khac. Su hien dien cua nguoi Thai cung đang ke voi cac cua hieu va cua hang Thai cung cac cong nhan lam viec trong vai tro chuyen gia nong nghiep, cong nhan xay dung cung nhu nganh xoa bop kieu Thai. Mot luong nho nguoi Myanmar va nguoi Viet lam viec cho chu lao đong đia phuong Sabah trong nganh ngu nghiep va thuy thu, song nhieu ngu dan Viet Nam khong lam viec cho chu lao đong ma su dung thuyen đang ky tai bang đe đanh ca tai vung bien Sabah do vung bien Viet Nam bi o nhiem. Mot luong nho cong nhan đen tu Bangladesh va Campuchia, song viec nhap khau cong nhan tu Bangladesh bi han che tu nam 2015. Trong nhung nam day đay, ngay cang nhieu ngoai kieu đen tu Trung Quoc, Đai Loan, Han Quoc, Nhat Ban, Uc va Chau Au, song khong ro con so chinh xac.


Van hoa Van hoa Sabah đa dang do cac dan toc khac biet o muc đo lon. Tai khu vuc duyen hai, van hoa Sabah chiu anh huong tu van hoa Ma Lai Brunei va Bajau Bo Tay tai phia bo tay, con tai bo đong thi chiu anh huong tu van hoa Bajau Bo Đong, Bugis va Suluk voi Hoi giao la bo phan quan trong trong cuoc song cua ho. Co Đoc giao la mot phan quan trong đoi voi van hoa ban đia tai khu vuc noi luc, trong đoi song hang ngay cua nguoi Kadazan-Dusun, Murut va Rungus ben canh tuc le cu ve thuyet vat linh va di giao truyen thong. Ket hon di chung giua cac dan toc va ton giao khac nhau la đieu pho bien tai Sabah.
Ton tai mot so lang van hoa trung bay van hoa ban đia Sabah nhu Lang Van hoa Borneo, Lang Van hoa Mari Mari va Lang Van hoa Monsopiad, co bieu dien van hoa. Bao tang Sabah co mot so bo suu tap đo tao tac, đo đong va đo gom chua đung van hoa đa dang cua Sabah, lich su tu nhien, lich su mau dich va van minh Hoi giao cung voi mot vuon dan toc thuc vat hoc va trung tam khoa hoc-ky thuat. Cac bao tang gom Bao tang Agop Batu Tulug, Nha Agnes Keith, Bao tang Di san Sandakan, Bao tang Ca cao Teck Guan va Bao tang Ky quan 3D. Co mot so kien truc Anh đuoc bao ton nhu Thap Đong ho Atkinson va Dinh Kinarut cung mot so nha ky niem va bia ky niem.


= My thuat va thu cong =

Cac san pham thu cong va ky niem thuoc san phan du lich tai Sabah va chu yeu tap trung tai cac khu vuc nong thon bat chap nhieu sang kien cua chinh phu bang nham khuyen khich thuong mai hoa nghe thuat. Trung tam Đo thu cong Sabah (thuoc Yayasan Group) đuoc chinh phu bang thanh lap vao nam 2012 đe bao ton, xuc tien cung nhu pho bien đo thu cong cua bang đen thi truong đia phuong va quoc te. Ngoai ra, chuong trinh Sabah Crafts Exotica đuoc to chuc hang nam tu nam 2011 tai cac bao tang đia phuong nho khac nhau. Sau nhieu sang kien cua chinh phu bang nham khuyen khich doanh nhan đia phuong quan tam đen đo thu cong, co tong cong 526 doanh nhan vao nam 2010 va tang len 1.483 vao nam 2013 va 1.702 vao nam 2014 voi tong gia tri ban hang len đen 31-56 trieu ringgit.
Moi dan toc tai Sabah lai co nhac cu truyen thong rieng, dan toc duyen hai nhu Bajau, Ma Lai Brunei, Bugis, Illanun, Kedayan va Suluks co trong gendang, trong kompang va dan cong chieng kulintangan; con cac dan toc noi luc nhu Dusun co bungkau, sompoton va turali, nguoi Kadazan co tongkungon, nguoi Murut co tagunggak, nguoi Rungus co sundatang, tontog va turuding; sao truc suling la nhac cu đuoc hau nhu toan bo cac dan toc trong bang su dung. Moi dan toc cung co cac vu đieu truyen thong rieng; nguoi Kadazan-Dusun noi tieng voi vu đieu Sumazau, nguoi Murut co Magunatip, nguoi Rungu co Monigol Sumundai, nguoi Ma Lai Brunei co Adai-Adai, nguoi Bajau Bo Tay co Limbai va Kuda Pasu, nguoi Bajau Bo Đong va nguoi Suluk co Pangalay (con goi la Daling-Daling hay Mengalai), nguoi Bisaya co Liliput va nguoi Ma Lai Cocos co Dansa va Nona Mansaya cung nhieu vu đieu khac tu cac phan nhom dan toc khac. Ben canh đo, bang Sabah cung đuoc biet đen voi san pham vai batik song nganh nay van nho so voi cac bang san xuat batik lon tai bo đong cua Malaysia Ban đao. Vai batik đa đuoc thuong mai hoa vao thi truong quoc te.


= Am thuc =

Cac mon an noi tieng tai Sabah gom co Beaufort mee, bosou, hinava, ngiu chap, pinasakan, Sipitang satay, Tuaran mee, va tuhau. Ngoai ra, Sabah cung co mot so mon an nhe nhu amplang, cincin, lidah, pinjaram va banh nhan qua Sandakan va mon trang mieng nhu lamban, punjung va pudding dua Tuaran. Moi dan toc co am thuc rieng voi cac phong cach khac nhau trong chuan bi, nau, cach phuc vu va an. Cac cong ty co tru so tai Sabah thuc đay cac đo uong cua bang nhu ca phe Tenom va tra Sabah. Cu dan ban đia co mot so đo uong co con nhu bahar, lihing, montoku, sikat, talak, tapai va tuak; va Sabah tro thanh bang tieu thu đo uong co con cao thu ba toan quoc sau Kuala Lumpur va Sarawak. English Tea House and Restaurant tai Sandakan la mot đia điem xuc tien van hoa tra Anh. Cac cua hieu va cua hang quoc te khac phuc vu đo an phuong Tay, Trung Đong, Brunei, Indonesia, Philippines, Nhat Ban, Han Quoc, Đai Loan, Thai Lan va Viet Nam. Cung voi so du khach ngay cang tang voi muc đich du lich am thuc, đieu nay lam nang cao nhan thuc đia phuong ve tam quan trong cua thuc pham đia phuong đoi voi du lich bang.


= Phac hoa tren truyen thong =

Joseph Hatton phat hanh mot trong cac sach đau tien mang tua đe "North Borneo – Explorations and Adventures in the Equator" (1886) du tren ghi chep tham hiem cua con trai ong la Frank Hatton, nguoi phuc vu cho Cong ty Đac hua Bac Borneo. Ada Pryer viet mot cuon sach ve cuoc song cua ba tai Bac Borneo co tua đe "A Decade in Borneo" (1894, tai ban nam 2001) khi chong ba la William Pryer phuc vu cho Cong ty Đac hua Bac Borneo. Nhung thuoc phim đau tien đuoc biet đen ve Bac Borneo đen tu ba bo phim Hoa Ky cua Martin va Osa Johnson co tua đe "Jungle Adventures" (1921), "Jungle Depths of Borneo" (1937) va "Borneo" (1937). Tac gia nguoi Uc Wendy Law Suart song tai thu phu Bac Borneo tu nam 1949 đen nam 1953 va viet mot cuon sach co tua đe "The Lingering Eye – Recollections of North Borneo" dua tren trai nghiem cua ba tai đay.
Tac gia nguoi Anh K.G. Tregonning viet mot cuon sach ve chuyen đi cua ong tu Singapore đen Jesselton trong cuon sach co tua đe "North Borneo" (1960). Nhieu phim My khac đuoc thuc hien trong bang, nhu "Three Came Home" (1950), mot phim Hollywood dua tren hoi ky cua Agnes Newton Keith trong sach cua ba mieu ta tinh hinh Chien tranh the gioi thu hai tai Sandakan. Keith cung viet ba cuon sach khac ve bang la "Land Below the Wind", "White Man Returns" va "Beloved Exiles". Trong phien ban cach tan cua Earl Mac Rauch tieu thuyet "Buckaroo Banzai" (Pocket Books, 1984; tai ban 2001), cung nhu phim DVD, ke thu cua Buckaroo la Hanoi Xan đuoc cho la co can cu bi mat tai Sabah, trong mot "thanh pho di tich cac hang đong". "Bat*21" (1988) la mot phim khac cua Hoa Ky mieu ta Chien tranh Viet Nam đuoc quay tai cac điem khac nhau tai cac khu ngoai o phia bac cua Kota Kinabalu, gom Menggatal, Telipok, Kayu Madang va Lapasan. Tac gia nguoi Anh Redmond O'Hanlon cung viet mot cuon sach co tua đe "Into the Heart of Borneo" (1984) ve đao Borneo. Trong khi tac gia nguoi Uc Lynette Ramsay Silver viet hai cuon sach ve lich su Sabah la "Sandakan – A Conspiracy of Silence" (1998) va "Blood Brothers – Sabah and Australia 1942–1945" (2010). Đau nam 2016, mot "Ho so danh du" luu danh 2.479 binh si Anh va Uc thiet mang tai Sabah trong Chien tranh the gioi thu hai đuoc mot cuu chien binh Anh trinh cho chinh quyen Sabah, ho so liet ke ly lich moi tu binh chien tranh tren Hanh trinh Chet choc Sandakan.
Sau khi đien anh Malaysia khoi đau trong thap nien 1970 cung voi viec hinh thanh Sabah Film Production, mot so phim đia phuong đuoc san xuat va quay tai bang bang von nha nuoc, trong so đo co "Keluarga Si Comat" (1975) va "Hapuslah Air Matamu" (1976) (san xuat voi cong tac cua Indonesian Film Production). Abu Bakar Ellah (quan chung goi la Ampal) sau đo tro thanh nghe si hang đau cua đien anh hai kich Sabah voi phim co tua đe "Orang Kita". Ngay nay, cac phim truyen hinh va phim tai lieu do bang san xuat thuong đuoc phat song tren TVi, TV1 hay TV2 trong khi am nhac cua bang đuoc phat tren song phat thanh thong qua Bayu FM, Kupi-Kupi FM, Sabah FM va Sabah vFM. Sabah đuoc mo ta trong chuong trinh thuc te noi tieng cua Anh "Survivor: Borneo" va chuong trinh "Eco-Challenge Borneo" cua Hoa Ky vao nam 2000. Nam 2001, bang đuoc mo ta trong mot phim tai lieu cua Philippines mang tua đe "Sabah: Ang Bagong Amerika?" cua Vicky Morales ve chuyen nhung di dan Philippines tu Quan đao Sulu chay tron đoi ngheo tai Philippines bang cach đen Sabah bat hop phap. Nam 2003, bang đuoc mo ta trong "The Amazing Race" lan đau tien cung nhu trong phim truyen hinh Hong Kong 2009 "Phu quy mon". Bang cung đuoc mo ta trong phim tai lieu Hoa Ky nam 2014 tua đe "Sacred Planet" va trong phien ban moi cua "The Amazing Race" cung nhu trong mot chuong trinh thuc te cua Han Quoc mang ten "Luat Rung", đeu trong nam 2014.


= Ngay le =
Nguoi Sabah cu hanh mot so ngay le trong nam. Ben canh cac ngay le cap quoc gia la Ngay Đoc lap va ngay Malaysia cung ngay sinh nhat thong đoc bang, Sabah bat đau ky niem ngay Tu quan Sabah vao 31 thang 8. Moi dan toc lai ky niem cac le hoi, va van hoa nha mo (rumah terbuka) voi thanh vien tu cac dan toc va ton giao khac la mot chuan muc, đac biet la hon nhan lien dan toc. Sabah la bang duy nhat tai Malaysia tuyen bo Kaamatan la mot ngay nghi cong cong. Sabah va Sarawak la hai bang tai Malaysia tuyen bo Thu sau Tuan Thanh la mot ngay nghi cong cong. Co it nhat tam le hoi đuoc to chuc thuong nien tai Sabah nhu Le hoi Chim Borneo, Le hoi Đien anh Sinh thai Borneo, Le hoi Am thuc Kota Kinabalu, Le hoi Jazz Kota Kinabalu, Le hoi Thuyen rong Sabah, Le hoi Sabah, Le hoi Van hoa dan gian Quoc te Sabah va Le hoi Am nhac Hoang hon Sabah.


= The thao =

Bac Borneo cu đoi tuyen rieng tham gia The van hoi Mua he 1956, Đai hoi The thao Đe quoc Anh va Thinh vuong chung Anh 1958 va 1962, cung nhu A van hoi 1962 truoc khi cac van đong vien đia phuong bat đau đai dien cho Malaysia sau nam 1963. Nham san sinh them nhieu van đong vien va nham cai thien va nang cao trinh đo the thao trong bang sau khi tro thanh mot phan cua Malaysia, Hoi đong The thao Bang Sabah đuoc thanh lap vao nam 1972. Ngoai ra, Ban The thao va Van hoa Sabah đuoc thanh lap vao thang 9 nam 1976 song bi đinh chi vao thang 12 nam 1978 trong hon hai nam. Ngay 31 thang 12 nam 1996, ban nay đuoc phan chia thanh Co quan The thao Sabah va Ban Van hoa Sabah cung mot ban moi đuoc thanh lap la Ban The thao Sabah. Sabah đang cai Đai hoi The thao toan quoc Malaysia SUKMA vao nam 2002. Bang cung cu đoi tuyen đai dien cho Malaysia tai Đai hoi The thao Đong Nam A. Ngoai tap trung vao cac mon the thao chinh, Sabah cung co 11 mon the thao truyen thong.
Sabah co 12 to hop the thao voi ba san van đong lon. San van đong Likas la san van đong chinh cua Cau lac bo bong đa Sabah, tiep đen la San van đong Penampang va San van đong Tawau. Cau lac bo bong đa Sabah đuoc thanh lap vao nam 1963, tung đat danh hieu trong Giai Lien đoan bong đa Malaysia nam 1995, Giai Ngoai hang Malaysia nam 1996 va 14 danh hieu tai Giai Borneo truoc đay. Cau lac bo khoi phuc tinh trang tu huu vao nam 1996, sau mot thoi gian dai do chinh phu bang giam sat. Tuy nhien sau tranh luan giua cau lac bo va Ban The thao Sabah, Cau lac bo bong đa Sabah bi hoi đong the thao cua bang đinh chi vao ngay 15 thang 1 nam 1998 va quyen quan ly đuoc giao cho Bo Thanh nien va The thao Malaysia. Đong thai nay đuoc nhan đinh la vi pham cac quy tac cua FIFA rang khong đuoc co can thiep cua chinh phu đoi voi to chuc bong đa.


Tham khao Ghi chu


Lien ket ngoai Cong thong tin Chinh phu Sabah
Co quan du lich Sabah
Phap luat Sabah Luu tru ngay 30 thang 5 nam 2014 tai Wayback Machine