A Đat Le (chu Han: 阿達禮, tieng Man: ᠠᡩᠠᠯᡳ, chuyen ta: Adali, 7 thang 11 nam 1624 – 30 thang 9 nam 1643) la mot tong that cua trieu đai nha Thanh trong lich su Trung Quoc. Ong la tang ton cua No Nhi Cap Xich, tung đuoc phong tuoc Đa La Quan vuong nhung vi am muu ung ho Đa Nhi Con len ngoi ma bi cach tuoc va xu tu.


Cuoc đoi A Đat Le hay mot so tai lieu phien am thanh A Đat Ly (chu Han: 阿達里) ho Ai Tan Giac La, sinh gio Suu ngay 11 thang 9 (am lich) nam Thien Menh thu 9 (1624), la con trai truong cua Dinh Than vuong Tat Cap Lan – con thu ba cua Le Than vuong Đai Thien. Me ong la Đich phuc tan Nap Lat thi, con gai cua O Lap Boi lac Bo Chiem Thai.


= Nien thieu =
Nam Sung Đuc đau tien (1636), Hoang Thai Cuc tien hanh phong tuoc vi lan đau tien sau khi len ngoi hoang đe trong đo co 7 tuoc vi Hoa Thac Than vuong bao gom Le Than vuong Đai Thien, Due Than vuong Đa Nhi Con, Du Than vuong Đa Đac, Trinh Than vuong Te Nhi Cap Lang, Tuc Than vuong Hao Cach, Dinh Than vuong Tat Cap Lan va Thanh Than vuong Nhac Thac. Tuy nhien Tat Cap Lan đa qua đoi vao đau nam nen đuoc truy phong tuoc than vuong, A Đat Le đuoc phong lam Dinh Quan vuong. Đay la 7 tong that co tuoc vi cao nhat trong suot nhung nam Sung Đuc cho đen khi Hoang Thai Cuc qua đoi.
Cung nhu nhieu tong that khac thoi ky nay, ong thuong xuyen cung đai quan nha Thanh xuat quan chinh phat o nhieu noi. Thang 2 nam 1638, thieu nien A Đat Le chi vua 15 tuoi lan đau tien theo Hoang Thai Cuc thao phat Khach Nhi Khach, Tra Khac Đo han cua Khach Nhi Khach bo tron. Thang 5 hai nam sau lai cung Te Nhi Cap Lang đong giu o Nghia Chau, nghenh đon Đa La Đac bo cua Mong Co đen quy thuan, lai xuat quan đanh bai quan Minh tai Cam Chau va Tung Son. Sau khi rut quan ve trieu, A Đat Le đuoc ban thuong mot con ngua quy.


= Tran Tung Cam =
Nam 1641, A Đat Le cung đai quan nha Thanh tham gia tran Tung Cam. Ong theo Trinh Than vuong Te Nhi Cap Lang dan binh đong quan o thanh Nghia Chau, vay khon thanh Cam Chau, buoc cac Đai cat Mong Co trong thanh Cam Chau nhu Nac Moc Te, Ngo Ba phai đau hang. Tong đoc Hong Thua Tru cung Ngo Tam Que dan theo 13 van đai quan tap ket tai Ninh Vien, tien quan cuu vien Cam Chau. Thang 8, Hoang Thai Cuc cung đich than dan quan tu Thinh Kinh đen, đanh chiem khu vuc giua Tung Son va Hanh Son, chat đut đuong lui cua Hong Thua Tru, vay khon quan đoi nha Minh o Tung Son. Ngo Tam Que o Hanh Son bi quan Thanh truy kich, toan quan gan nhu bi diet. Chien tran gan nhu nga ngu, Hoang Thai Cuc hoi kinh, lenh Đa Đac va A Đat Le tiep tuc vay cong.
A Đat Le cung cac vuong khac luan phien vay thanh Tung Son, nhieu lan thang tran, giet hon 1400 nguoi. Nam 1642, quan Minh tiep tuc gui vien quan tu vung duyen hai, quan Thanh nhanh chong tien đen ap sat duoi thanh Tung Son, tieu diet đoan vien quan nay. Thanh bi vay khon, lai het quan luong, mot pho tuong trong thanh la Ha Thua Đuc (夏承德) xin quy thuan nha Thanh, giup quan Thanh thanh cong vao thanh. A Đat Le cung Hao Cach, Đa Đac va La Lac Hoanh dan quan đanh ha thanh Tung Son. Tung Son that thu, 3000 quan Minh đau hang, Hong Thua Tru cung nhieu tuong linh khac bi bat song. Khi luan cong ban thuong cho chien thang o thanh Tung Son, A Đat Le đuoc ban thuong mot yen ngua va 90 cuon vai may Mang phuc. Thang 7, A Đat Le đuoc giao nhiem vu quan ly Le bo, đung vao hang nghi chinh. Khi Boi lac A Ba Thai dan quan thao phat Ke Chau, A Đat Le cung Đa Đac nhan lenh đong quan tai Ninh Vien đe ngan tro quan Minh.


= Cai chet =
Nam 1643, Hoang Thai Cuc qua đoi, noi bo hoang toc xuat hien mau thuan ve nguoi đuoc chon ke vi. Sau nhieu suy xet, Đa Nhi Con va Te Nhi Cap Lang đa thong nhat viec lap Phuc Lam len ngoi, do hai nguoi cung nhau nhiep chinh. Nhung mot so tong that khong đong tinh voi quyet đinh nay. A Đat Le cung mot nguoi con trai khac cua Đai Thien la Thac Thac ung ho Đa Nhi Con len ngoi. Thac Thac cung anh trai Nhac Thac von la con trai do nguyen phoi cua Đai Thien sinh nhung bi me ke đoi xu cay nghiet. Sau khi No Nhi Cap Xich biet chuyen đa chia Tuong Hong ky von do Đai Thien quan ly cho hai anh em, Đai thien chi giu lai Chinh Hong ky. Ngoai tru hai Hoang ky von do Hoang Thai Cuc nam giu, hai Bach ky la luc luong cua ba anh em A Te Cach, Đa Nhi Con, Đa Đac, chi con la hai Hong ky cua nha Đai Thien, Chinh Lam ky cua Hao Cach va Tuong Lam ky cua Te Nhi Cap Lang. Bac chau Đa Đat Le muon dung luc luong cua Tuong Hong ky ung ho Đa Nhi Con len ngoi.
Chi 2 ngay sau khi Phuc Lam đuoc chon lam nguoi ke vi, Đai Thien va Đa Nhi Con vach tran su kien nay, khep ca hai vao toi "nhieu loan quoc chinh" roi xu tu. Vo cua Thac Thac va me cua A Đat Le đeu la con gai cua Bo Chiem Thai cung bi cung bi xu chet, gia san bi tich thu. Tuy nhien, mot so tai lieu đa chi ra nhieu điem nghi van ve toi danh "nhieu loan quoc chinh" đuoc gan cho A Đat Le va Thac Thac, cho rang hai nguoi chi la "vat hy sinh" trong cuoc chien tranh gianh quyen luc nay. A Đat Le bi xu tu vao ngay 18 thang 8 (am lich) nam Sung Đuc thu 8 (1643) khi chi moi 20 tuoi. Con trai duy nhat cua ong la Đo Nhi Hon (杜爾渾) bi đoat đi tu cach tong that, mai đen nhung nam Khang Hi moi đuoc ban cho Hong đai tu, khoi phuc than phan hoang toc.


Tham khao Nguon