Cong hoa Nhan dan Bulgaria (tieng Bulgaria: Народна република България (НРБ) Narodna republika Balgariya (NRB)) la ten chinh thuc cua nuoc Bulgaria xa hoi chu nghia ton tai tu nam 1946 đen nam 1990, khi ma Đang Cong san Bulgaria quan ly đat nuoc cung voi đoi tac 'đoc lap' la Lien minh Ruong đat Quoc gia Bulgaria. Bulgaria khi đo bi phuong Tay nhin nhan la mot quoc gia ve tinh cua Lien Xo, CHND Bulgaria la mot thanh vien cua Comecon va la mot quoc gia thuoc khoi phia Đong, nha nuoc nay la đong minh cua Lien Xo trong Chien tranh Lanh, la mot thanh vien cua Khoi Warszawa. Nuoc nay co nen kinh te kha phat trien (vao nam 1988, 100% so gia đinh co ti vi, 95% co mot radio, 96% co tu lanh va 40% co o to)
Nam 1989, qua trinh cai cach bat đau sau mot vai nam ngam tu do hoa va sau khi nha lanh đao lau nam Todor Zhivkov bi loai bo quyen luc vao mua thu nam 1989. Nam 1990, Đang Cong san Bulgaria đoi ten thanh Đang Xa hoi Bulgaria va thay the y thuc he Marx-Lenin bang y thuc he xa hoi chu nghia trung-ta. Sau cuoc bau cu đa đang đau tien ke tu nam 1991, ten nuoc đuoc đoi thanh Cong hoa Bulgaria.


Lich su = Nhung nam đau va thoi đai Chervenkov =

Vuong quoc Bulgaria chuyen đoi lap truong va tuyen chien voi Đuc Quoc xa vao ngay 7 thang 9 nam 1944, mot cuoc đao chinh do Hong quan Lien Xo ung ho dien ra vao ngay 9 thang 9, lap nen mot chinh phu moi do Mat tran To quoc lanh đao, the che nay do Đang Cong san Bulgaria chi phoi.
Hai nam sau đo, phe đoi lap chong Cong bi tran ap manh tay, đieu nay cang gia tang khi Hoa Ky va Anh Quoc nhin chung khong quan tam đen phe đoi lap tai Bulgaria. Tien đo tran ap cang đuoc đay manh hon nua vao thang 11 nam 1945, khi nha lanh đao Đang Cong san la Georgi Dimitrov tro ve Bulgaria sau 22 nam song luu vong. Ong đua ra mot bai phat bieu hung ho, the hien rang khong co y đinh cung lam viec voi phe đoi lap. Bau cu dien ra vai tuan sau đo, voi ket qua la Mat tran To quoc chien thang voi đa so ap đao.
Đen thang 9 nam 1946, mot cuoc trung cau dan y đuoc tien hanh ve van đe nen duy tri che đo quan chu hay đua Bulgaria thanh mot nuoc cong hoa, ket qua la 95,6% so phieu ung ho thanh lap nen cong hoa. Gan nhu ngay lap tuc sau đo, Bulgaria đuoc tuyen bo la mot cong hoa nhan dan. Sa hoang Simeon II nho tuoi cung mau hau va hoang tu đuoc yeu cau roi khoi đat nuoc. Vasil Kolarov, nhan vat so ba trong đang Cong san, tro thanh quyen nguyen thu quoc gia. Su kien nay khoi đau cho giai đoan Đang Cong san cong khai nam quyen tai Bulgaria.
Trong nhung nam sau, nhung nguoi Cong san cung co quyen luc, ho chiem đa so trong cuoc bau cu quoc hoi lap hien vao thang 10 nam 1946. Mot thang sau, Dimitrov tro thanh thu tuong. Voi su ho tro cua cac nha luat hoc Lien Xo, Quoc hoi lap hien thong qua "Hien phap Dimitrov" vao thang 12 nam 1947 — mot ban sao chep lai cua Hien phap Lien Xo 1936. Nam 1948, cac đang đoi lap con lai bi giai tan; nhung nguoi Xa hoi dan chu bi buoc phai hop nhat voi Đang Cong san, trong khi Lien minh Ruong đat chuyen đoi thanh mot đoi tac trung thanh cua nhung nguoi cong san.
Trong nhung nam 1948-49, cac to chuc ton giao cua Chinh Thong giao Đong phuong, Hoi giao, Tin Lanh va Cong giao La Ma bi kiem che hoac cam đoan. Giao hoi Chinh thong giao Bulgaria van tiep tuc hoat đong song nam duoi su han che va sau đo bi cac hoat đong cua Đang Cong san tham nhap.
Dimitrov qua đoi nam 1949, trong mot thoi gian sau, Bulgaria thi hanh che đo lanh đao tap the khi Vulko Chervenkov tro thanh lanh đao cua Đang Cong san va Vasil Kolarov tro thanh thu tuong. Viec nay ket thuc mot nam sau đo, khi Kolarov qua đoi va Chervenkov mot lan nua ket hop chuc vu lanh đao đang va thu tuong. Chervenkov khoi đau mot qua trinh cong nghiep hoa nhanh chong va manh me. Nong nghiep đuoc tap the hoa va cac vu phan khang cua nong dan bi quan đoi tran ap. Cac trai lao đong đuoc lap ra, chung la noi o cua khoang 100 nghin nguoi trong đinh cao cua cuoc tap the hoa nay. Trong thoi ky nay, hang nghin nguoi bat đong quan điem đa bi tong giam va nhieu nguoi qua đoi trong cac trai lao đong.
Tuy nhien, nen tang ung ho danh cho Chervenkov la nho, tham chi ngay ca trong noi bo đang, ong ta khong the tiep tuc nam giu quyen luc khi nguoi bao tro la Stalin khong con. Thang 3 nam 1954, mot nam sau khi Stalin qua đoi, Chervenkov tu chuc Tong Bi thu Đang Cong san Bulgaria voi su chap thuan tu ban lanh đao moi o Moskva, thay the ong la Todor Zhivkov. Chervenkov van tiep tuc giu chuc thu tuong cho đen thang 4 nam 1956, khi đo ong đuoc thay the boi Anton Yugov.


= Thoi đai Zhivkov =

Zhivkov lanh đao Bulgaria trong 33 nam sau đo, ong hoan toan trung thanh voi Lien Xo song theo đuoi mot chinh sach on hoa va trung lap hon tai nuoc nha. Bulgaria khoi phuc quan he voi Nam Tu va Hy Lap, chinh thuc len an viec xet xu va hanh quyet Traycho Kostov va nhung nguoi "Titoist" khac (tru Nikola Petkov va cac pham nhan phi cong san khac bi xet xu vao nam 1947). Tu do ngon luan đuoc khoi phuc tren mot muc đo han che, chinh sach cam đoan Giao hoi va han che Hoi giao cung ket thuc.
Cac bien đong tai Ba Lan va Hungary nam 1956 khong lan toi Bulgaria, song Đang Cong san that chat cac gioi han va han che ve tu do tu tuong va van hoa đe ngan ngua bat ky su noi day nao. Trong thap nien 1960, mot so cai cach kinh te đuoc tien hanh, cho phep mua ban tu do so hang san xuat vuot tren han đinh muc. Quoc gia tro thanh điem đen du lich co tieng đoi voi nguoi dan khoi phia Đong. Bulgaria cung co mot nen tang san xuat lon cac mat hang nhu thuoc la hay socola, đieu ma cac quoc gia xa hoi chu nghia khac kho đat đuoc.
Yugov nghi huu vao nam 1962, va Zhivkov sau đo tro thanh Thu tuong cung nhu Bi thu Đang. Ong van nam giu quyen luc khi quyen lanh đao Lien Xo chuyen tu Khrushchev sang Brezhnev vao nam 1964, va đen nam 1968 lai tiep tuc chung minh long trung thanh cua minh voi Lien Xo bang viec chinh thuc la mot phan cua Khoi Hiep uoc Warsaw tan cong Tiep Khac nam 1968; ong phai mot luong quan han che sang Tiep Khac song luc luong nay khong thuc su tham gia vao viec dap tat Mua xuan Praha. Vao thoi điem đo, Bulgaria thuong đuoc xem la đong minh Đong Au trung thanh nhat cua Lien Xo.
Nam 1971, Cong hoa Nhan dan Bulgaria thong qua ban hien phap moi, Zhivkov tro thanh nguyen thu quoc gia (Chu tich Hoi đong quoc gia) va đe Stanko Todorov lam thu tuong.


= Su suy yeu va sup đo =
Mac du Zhivkov chua tung theo khuon mau Stalinist, song đen nam 1981, khi ong qua tuoi 70, che đo cua ong đoi khi đoc đoan song cung co su mo rong tu do va phat trien xa hoi va van hoa, qua trinh nay do con gai cua ong la Lyudmila Zhivkova lanh đao, ba co quan điem than phuong Tay.
Truoc khi sup đo, tai Cong hoa Nhan dan Bulgaria dien ra mot su kien đang chu y la chien dich đong hoa chong lai nguoi thieu so Tho Nhi Ky, ho bi cam noi tieng Tho Nhi Ky va buoc phai dung ten tieng Bulgaria vao mua đong nam 1984. Van đe khien quan he kinh te giua Bulgaria va phuong Tay tro nen cang thang. Viec truc xuat 300.000 nguoi Tho Nhi Ky khien san luong nong nghiep sut giam đang ke o cac khu vuc phia nam do thieu luc luong lao đong.
Tac đong tu chuong tinh cai cach cua Mikhail Gorbachev tai Lien Xo tac đong đen Bulgaria vao cuoi thap nien 1980, nhung nguoi Cong san, giong nhu lanh đao cua ho, tro nen nhu nhuoc truoc nhung đoi hoi phai thay đoi. Tu mot cuoc bieu tinh ve moi truong tai thu đo Sofia vao thang 10 nam 1989, phong trao phan đoi khuech truong thanh mot tong chien dich ve cai cach chinh tri. Cac thanh phan on hoa hon trong hang ngu lanh đao cua Đang Cong san Bulgaria phan ung mau le bang viec yeu cau Zhivkov tu chuc va đua Ngoai truong Petar Mladenov len thay the vao ngay 10 thang 11 nam 1989.
Tuy nhien, đong thai nay chi co tac đong tam thoi. Mladenov hua hen mo cua chinh tri, tham chi con đi xa hon khi noi la ong ung ho bau cu tu do. Tuy nhien, cac cuoc bieu tinh tren khap đat nuoc lai đua tinh hinh tro ve trang thai luc truoc. Ngay 11 thang 12, Mladenov len song truyen hinh quoc gia đe tuyen bo rang Đang Cong san tu bo quyen luc. Ngay 15 thang 1 nam 1990, Quoc hoi chinh thuc bai bo "vai tro lanh đao" cua Đang Cong san Bulgaria. Vao thang 6 nam 1990, cuoc bau cu đa đang đau tien ke tu nam 1939 đuoc to chuc tai Bulgaria, mo ra con đuong đa đang cho Bulgaria. Đen giua thang 11 nam 1990, Quoc hoi bo phieu đoi ten nuoc thanh Cong hoa Bulgaria va loai bo bieu tuong cua nha nuoc cong san chu nghia ra khoi quoc ky.


Chinh tri Cong hoa Nhan dan Bulgaria la mot nha nuoc nhat the xa hoi chu nghia đon đang. Đang Cong san Bulgaria tao ra mot tang lop nomenklatura rong rai o moi cap đo to chuc. Hien phap thay đoi vai lan, trong đo Hien phap Zhivkov ton tai lau nhat. Theo đieu 1, "Cong hoa Nhan dan Bulgaria la mot nha nuoc xa hoi chu nghia, đung đau la nhan dan lao đong o cac lang que va đo thi. Luc luong lanh đao xa hoi va chinh tri la Đang Cong san Bulgaria."
Cong hoa Nhan dan Bulgaria hoat đong nhu mot cong hoa nhan dan đoc đang, voi cac Uy ban nhan dan đai dien cho quyen tu tri đia phuong. Vai tro cua chung la thuc hien cac quyet đinh cua đang trong khu vuc quan ly, va trong luc ay dua vao quan điem cua dan khi đua ra quyet đinh. Đen cuoi thap nien 1980, Đang Cong san Bulgaria co 2.000.000 đang vien, tuc tren 20% dan so.


Quan su Sau khi Bulgaria tuyen bo la mot cong hoa nhan dan vao nam 1946, quan đoi Bulgaria nhanh chong tiep nhan hoc thuyet va to chuc quan su kieu Lien Xo. Quoc gia nay nhan đuoc mot luong lon vu khi cua Lien Xo, va cuoi cung co kha nang san xuat thiet bi quan su noi đia. Đen nam 1988, Quan đoi Nhan dan Bulgaria co quan so la 152.000 nguoi, voi 4 binh chung: Luc quan, Hai quan, Khong quan va Phong khong, Phao binh, ten lua.
Quan đoi Nhan dan Bulgaria co mot luong thiet bi quan su an tuong neu so sanh voi quoc te - 3.000 xe tang, 2.000 xe boc thep, 2.500 he thong phao co lon, tren 500 chien đau co, 33 chien thuyen, cung nhu 67 be phong ten lua Scud, 24 be phong SS-23 va hang chuc be phong phao phan luc FROG-7.


Kinh te Cong hoa Nhan dan Bulgaria co mot nen kinh te ke hoach tap trung, tuong tu nhu cac quoc gia khac trong COMECON. Giua thap nien 1940, khi cong cuoc tap the hoa bat đau, Bulgaria la mot nen kinh te ma nong nghiep chiem vai tro chu đao, voi khoang 80% cu dan o khu vuc nong thon. Co so san xuat đeu bi quoc huu hoa cho đen khi Vulko Chervenkov tuyen bo rang hoat đong kinh te tu nhan đa bi loai bo hoan toan.
Khac voi mot so quoc gia khac, san xuat nong nghiep cua Bulgaria tang truong nhanh chong sau khi tap the hoa. Co gioi hoa tren quy mo lon khien nang suat lao đong tang len rat nhieu. Chinh phu chi ra mot luong tro cap lon moi nam đe bu đap cac khoan lo tu viec gia ca hang hoa thap gia tao.
Chinh sach Stalinist cua Chervenkov khien qua trinh cong nghiep hoa dien ra o at va nganh nang luong phat trien, nganh nang luong cho đen nay van la mot trong cac nganh kinh te tien tien nhat cua Bulgaria. Thoi ky lanh đao cua ong keo dai tu nam 1950 đen 1956, khi đo dien ra viec xay dung hang chuc cac đap va nha may thuy đien, nha may hoa chat, mo vang va đong Elatsite, va nhieu cong trinh khac. He thong phieu mua hang thoi chien bi bai bo, y te va giao duc đuoc mien phi cho nguoi dan. Nhung đieu nay đat đuoc cung voi su kiem soat chat che cua chinh phu va su to chuc, cung cac trai lao đong va Phong trao Thieu nien Lao đong Bulgaria - mot phong trao lao đong thanh nien thu hut nhung nguoi tre tuoi tinh nguyen lam viec tren cac cong trinh xay dung.

Trong thap nien 1960, Todor Zhivkov tien hanh mot so cai cach, chung co tac đong tich cuc đen nen kinh te quoc gia. Ong duy tri nen kinh te ke hoach, song cung nang cao vi the cua cong nghiep nhe, nong nghiep, du lich, cung nhu cong nghe thong tin trong thap nien 1970 va 1980. Nong san du thua co the mua ban tu do, gia ca cua chung tham chi con thap hon, va cac thiet bi moi cho nganh cong nghiep nhe đuoc nhap khau. Bulgaria cung tro thanh quoc gia cong san Đong Au đau tien mua mot giay phep tu Coca-Cola vao nam 1965, san pham va nhan hieu thuong hieu đuoc ghi bang chu Kirin.
Mac du on đinh, song kinh te Cong hoa Nhan dan Bulgaria cung co chung han che nhu cac quoc gia khac o Đong Au - hau het hoat đong thuong mai la voi Lien Xo (tren 60%) va cac nha hoach đinh khong xem xet đen thi truong cua mot so hang hoa san xuat ra. Đieu nay dan đen hien tuong du thua mot so san pham, trong khi cac mat hang khac lai thieu hut.
Ngoai Lien Xo, cac đoi tac thuong mai lon khac cua Cong hoa Dan chu Bulgaria la Đong Đuc va Tiep Khac, song cac nuoc khong o chau Au nhu Mong Co va mot so quoc gia chau Phi cung la nhung ben nhap khau hang hoa Bulgaria tren quy mo lon. Quoc gia cung co moi quan he thuong mai huu hao voi nhieu quoc gia tu ban chu nghia, trong đo đang chu y nhat la Tay Đuc va Y. Đe chong lai chat luong thap cua nhieu mat hang, mot he thong Tieu chuan Nha nuoc toan dien đuoc đua ra vao nam 1970, trong đo co đieu kien nghiem ngat ve chat luong đoi voi tat ca cac loai san pham, may moc va kien truc.
Tu nam 1965, nhieu cong ty Tay Au đa chon Cong hoa Nhan dan Bulgaria đe xay dung nha may cua ho nham ban xe cho cac nuoc thuoc khoi phia Đong, nhu Renault va Citroen tu Phap, Fiat va Alfa Romeo tu Y tung thuyet phuc Bulgaria cho lam mot đoi tac, song Cong hoa Nhan dan Bulgaria chi giao dich voi Renault va Fiat.
Theo so lieu chinh thuc, vao nam 1988, 100% so ho co ti vi, 95% so ho co mot radio, 96% so ho co tu lanh, va 40% co o to.


= Bang so sanh GDP binh quan đau nguoi (danh nghia) tu 1950 đen 1990 giua cac quoc gia Tu ban chu nghia va Xa hoi chu nghia =

Ghi chu: cac so lieu tren tinh theo GDP danh nghia. Neu tinh theo suc mua tuong đuong thi cac nuoc Đong Au (mau xanh la cay) se co thu nhap cao them khoang 1,5 đen 4,5 lan do hang hoa o cac nuoc nay re hon.


Tham khao Đoc them Maddison, Angus (2006), The world economy, OECD Publishing, ISBN 92-64-02261-9


Lien ket ngoai The Cold War International History Project's Document Collection on Bulgaria During the Cold War
http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/125-2-115.shtml Luu tru ngay 26 thang 2 nam 2012 tai Wayback Machine