Arsenic (ten cu: arsen, bat nguon tu tu tieng Phap arsenic), con đuoc viet la a-sen, arsen, thach tin la mot nguyen to hoa hoc co ky hieu As va so nguyen tu 33. Arsenic lan đau tien đuoc Albertus Magnus (Đuc) viet ve no vao nam 1250. Khoi luong nguyen tu cua no bang 74,92. Arsenic la mot a kim gay ngo đoc va co nhieu dang thu hinh: mau vang (phan tu phi kim) va mot vai dang mau đen va xam (a kim) chi la so it ma nguoi ta co the nhin thay. Ba dang co tinh kim loai cua arsenic voi cau truc tinh the khac nhau cung đuoc tim thay trong tu nhien (cac khoang vat arsenic sensu stricto va hiem hon la arsenolamprit cung pararsenolamprit), nhung noi chung no hay ton tai duoi dang cac hop chat arsenua va arsenat. Vai tram loai khoang vat nhu the đa đuoc biet toi. Arsenic va cac hop chat cua no đuoc su dung nhu la thuoc tru dich hai, thuoc diet co, thuoc tru sau va trong mot loat cac hop kim.
Trong tieng Viet, arsenic thuong đuoc goi la thach tin (chu Han: 石信) - von la tu chi quang oxide cua no - arsenic trioxide (As2O3), cung la chat đoc nhu arsenic. Nhung thach tin la arsenolit, mot dang khac cua arsenic va co đoc, hinh thanh thu cap nhu la san pham phong hoa (oxy hoa) cua cac khoang vat sulfide chua arsenic trong cac mach nhiet dich.
Trang thai oxy hoa pho bien nhat cua no la -3 (arsenide: thong thuong trong cac hop chat lien kim loai tuong tu nhu hop kim), +3 (arsenat (III) hay arsenit va phan lon cac hop chat arsenic huu co), +5 (arsenat (V): phan lon cac hop chat vo co chua oxy cua arsenic on đinh). Arsenic cung de tu lien ket voi chinh no, chang han tao thanh cac cap As-As trong sulfide đo hung hoang (α-As4S4) va cac ion As43- vuong trong khoang coban arsenide co ten skutterudit. O trang thai oxy hoa +3, tinh chat hoa hoc lap the cua arsenic chiu anh huong boi su co mat cua cap electron khong lien ket.
Can phan biet giua arsenic vo co va arsenic huu co, trong khi arsenic vo co co đoc tinh manh, arsenic huu co co nguon goc tu nhien tu su phan huy cac loai ca, hai san, khong co đoc tinh va đao thai nhanh chong khoi co the con nguoi.


Đac trung đang chu y Arsenic ve tinh chat hoa hoc rat giong voi nguyen to đung tren no la phosphor. Tuong tu nhu phosphor, no tao thanh cac oxide ket tinh, khong mau, khong mui nhu As2O3 va As2O5 la nhung chat hut am va de dang hoa tan trong nuoc đe tao thanh cac dung dich co tinh acid. Acid arsenic (V), tuong tu nhu acid phosphorric, la mot acid yeu. Tuong tu nhu phosphor, arsenic tao thanh hydride dang khi va khong on đinh, đo la arsin (AsH3). Su tuong tu lon đen muc arsenic se thay the phan nao cho phosphor trong cac phan ung hoa sinh hoc va vi the no gay ra ngo đoc. Tuy nhien, o cac lieu thap hon muc gay ngo đoc thi cac hop chat arsenic hoa tan lai đong vai tro cua cac chat kich thich va đa tung pho bien voi cac lieu nho nhu la cac loai thuoc chua benh cho con nguoi vao giua the ky XVIII.
Khi bi nung nong trong khong khi, no bi oxy hoa đe tao ra arsenic trioxide; hoi tu phan ung nay co mui nhu mui toi. Mui nay cung co the phat hien bang cach đap cac khoang vat arsenide nhu arsenopyrit bang bua. Arsenic (va mot so hop chat cua arsen) thang hoa khi bi nung nong o ap suat tieu chuan, chuyen hoa truc tiep thanh dang khi ma khong chuyen qua trang thai long. Trang thai long xuat hien o ap suat 20 atmotphe tro len, đieu nay giai thich tai sao điem nong chay lai cao hon điem soi. Arsenic nguyen to đuoc tim thay o nhieu dang thu hinh ran: dang mau vang thi mem, deo nhu sap va khong on đinh, va no lam cho cac phan tu dang tu dien As4 tuong tu nhu cac phan tu cua phosphor trang. Cac dang mau đen, xam hay 'kim loai' hoi co cau truc ket tinh thanh lop voi cac lien ket trai rong khap tinh the. Chung la cac chat ban dan cung voi anh kim. Ty trong rieng cua dang mau vang la 1,97 g/cm³; dang 'arsenic xam' hinh hop mat thoi nang hon nhieu voi ty trong rieng 5,73 g/cm³; cac dang a kim khac co ty trong tuong tu.


Lich su Tu arsenic la vay muon tu tieng Ba Tu زرنيخ Zarnikh nghia la "opiment vang" (tuc thu hoang). Zarnikh đuoc vay muon sang tieng Hy Lap thanh arsenikon, nghia la đan ong hay hieu nghiem. Arsenic đa đuoc biet đen va su dung tai Ba Tu va mot vai noi khac tu thoi co đai. Do cac trieu chung ngo đoc arsen la hoi map mo, nen no thuong đuoc su dung đe giet nguoi cho toi tan khi phat hien ra thu nghiem Marsh, mot thu nghiem hoa hoc rat nhay đe phat hien su ton tai cua no. Thu nghiem it nhay hon nhung pho bien hon la thu nghiem Reinsch. Do viec su dung no boi giai cap cam quyen đe sat hai lan nhau cung nhu hieu luc va tinh kin đao cua no, nen arsenic đuoc goi la thuoc đoc cua cac vi vua va vua cua cac thuoc đoc.
Trong thoi ky đo đong, arsenic thuong đuoc đua vao trong đong thiec đe lam cho hop kim tro thanh cung hon (goi la "đong thiec arsen").
Albertus Magnus (1193-1280) đuoc coi la nguoi đau tien co lap đuoc arsenic nguyen to vao nam 1250. Nam 1649, Johann Schroder cong bo hai cach đieu che arsenic.
O Anh, trong thoi đai Victoria, 'arsenic' ('arsenic trang' khong mau, ket tinh, hoa tan) đuoc tron lan voi dam va đa phan va phu nu an no đe cai thien nuoc da mat cua ho, lam cho da mat cua ho tro thanh nhat mau hon đe the hien ho khong lam viec ngoai đong. Arsenic cung đuoc co xat vao mat va tay phu nu đe 'cai thien nuoc da'. Viec su dung ngau nhien arsenic trong lam gia thuc pham đa dan toi ngo đoc keo Bradford nam 1858, gay ra cai chet cua khoang 20 nguoi va lam khoang 200 nguoi khac bi benh do ngo đoc arsenic.
Mot ten Han Viet cua arsenic đo la thach tin (石信), hay con goi la nhan ngon, do chu tin 信 bao gom bo nhan đung 亻 ghep voi chu ngon 言. Tuy nhien, chu thach tin thuong đuoc dung đe chi khoang vat co thanh phan chu yeu la arsenic trioxide (As2O3).


Pho bien Nam 2005, Trung Quoc la nha san xuat arsenic trang hang đau, chiem gan 50% san luong the gioi. Sau đo la Chile va Peru, theo bao cao cua Khao sat Đia chat Vuong quoc Anh.
Arsenopyrit mot cach khong chinh thuc goi la mispickel (FeAsS) la khoang vat chua arsenic pho bien nhat. Khi bi nung nong trong khong khi, arsenic thang hoa o dang arsenic(III) oxide đe lai cac oxide sat.
Cac hop chat quan trong nhat cua arsenic la arsenic(III) oxide, As2O3, ('arsenic trang'), opiment sulfide vang (hay thu hoang) (As2S3) va hung hoang đo (As4S4), luc Paris, calci arsenat, chi hydro arsenat. Ba hop chat cuoi cung tung đuoc su dung trong nong nghiep lam thuoc tru sau va thuoc đoc. Thu hoang va hung hoang truoc đay đuoc dung lam thuoc mau trong hoi hoa, hien nay đa bi bo do đoc tinh va kha nang phan ung cua chung. Mac du arsenic đoi khi đuoc tim thay nhu la arsenic tu nhien trong thien nhien nhung nguon kinh te chinh cua no la khoang vat arsenopyrit noi tren đay; no cung tim thay trong cac arsenide kim loai nhu bac, cobalt (cobaltit: CoAsS va skutterudit: CoAs3) hay nickel, hay nhu la cac sulfide, va oxy hoa nhu la cac khoang vat arsenat nhu mimetit, Pb5(AsO4)3Cl va erythrit, Co3(AsO4)2. 8H2O, va hiem hon la cac arsenit ('arsenit' = arsenat (III), AsO33- chu khong phai arsenat (V), AsO43-).
Ngoai cac dang vo co nhu noi tren, arsenic cung ton tai trong nhieu dang huu co trong moi truong. Arsenic vo co va cac hop chat cua no, khi đi vao chuoi thuc an, đuoc trao đoi tich cuc thanh dang it đoc hon cua arsenic thong qua qua trinh methyl hoa. Vi du, Scopulariopsis brevicaulis, mot loai nam moc sinh ra mot luong đang ke trimethylarsin neu arsenic vo co ton tai. Hop chat huu co arsenobetain tim thay trong mot so hai san nhu ca va tao, cung nhu trong nam an voi ham luong lon. Trung binh mot nguoi tiep nhan khoang 10-50 µg/ngay. Gia tri khoang 1.000 µg khong phai la bat thuong sau khi tieu thu ca va nam nhung o đay co rat it nguy hiem trong viec an ca do hop chat arsenic trong ca la gan nhu khong đoc hai.

Xem them: Hoa sinh hoc arsenic va The loai:Hop chat arsenic, Khoang vat arsenide, Khoang vat arsenat.


Ung dung Arsenic đa tung đuoc su dung nhieu trong the ky XX lam thuoc tru sau cho cac loai cay an qua. Viec su dung no đoi khi tao ra cac ton thuong nao đoi voi nhung nguoi phun thuoc nay. O nua cuoi the ky XX, mononatri methyl arsenat (MSMA), mot dang hop chat huu co it đoc hai hon cua arsenic đa thay the cho vai tro cua hydro arsenic chi trong nong nghiep.
Luc Scheele hay arsenat đong, đuoc su dung trong the ky XIX nhu la tac nhan tao mau trong cac loai banh keo ngot.
Ung dung co nhieu e ngai nhat đoi voi cong đong co le la trong xu ly go bang arsenat đong chromi hoa, con goi la CCA hay tanalith. Go xe xu ly bang CCA van con pho bien o nhieu quoc gia va no đuoc su dung nhieu trong nua cuoi the ky XX nhu la vat lieu ket cau va xay dung ngoai troi. No đuoc su dung khi kha nang muc nat hay pha hoai cua con trung la cao. Mac du viec su dung go xe xu ly bang CCA đa bi cam tai nhieu khu vuc sau khi cac nghien cuu chi ra rang arsenic co the ro ri tu go vao trong đat can ke đo, mot rui ro khac la viec đot cac loai go cu đa xu ly bang CCA. Viec hap thu truc tiep hay gian tiep tro do viec đot chay go xu ly bang CCA co the gay ra tu vong o đong vat cung nhu gay ra ngo đoc nghiem trong o nguoi; lieu gay tu vong o nguoi la khoang 20 gam tro. Cac mau thua cua go xu ly bang CCA tu cac khu vuc xay dung hay bi pha huy cung co the bi su dung mot cach vo y tai cac lo suoi thuong mai hay tai nha o.
Trong cac the ky XVIII, XIX va XX, mot luong lon cac hop chat cua arsenic đa đuoc su dung nhu la thuoc chua benh, nhu arsphenamin (boi Paul Ehrlich) va arsenic trioxide (boi Thomas Fowler).
Arsphenamin cung nhu neosalvarsan đuoc chi đinh trong đieu tri giang mai va benh trung mui khoan, nhung đa bi loai bo boi cac thuoc khang sinh hien đai.
Trioxide arsenic đa đuoc su dung theo nhieu cach khac nhau trong suot 200 nam qua, nhung phan lon la trong đieu tri ung thu. Cuc Thuc pham va Duoc pham Hoa Ky (FDA) vao nam 2000 đa cho phep dung hop chat nay trong đieu tri cho cac benh nhan voi benh bach cau cap tinh tien myelin va khang lai ATRA. No cung đuoc su dung nhu la dung dich Fowler trong benh vay nen.
Axetoarsenit đong đuoc su dung nhu la thuoc nhuom mau xanh luc duoi nhieu ten goi khac nhau, nhu 'Luc Paris' hay 'luc ngoc bao'. No gay ra nhieu dang ngo đoc arsen.
Cac ung dung khac:

Nhieu loai thuoc tru sau, chat đoc trong nong nghiep.
Su dung trong nuoi duong đong vat, cu the la tai Hoa Ky nhu la phuong phap ngan ngua benh va kich thich phat trien.
Gali arsenide la mot vat lieu ban dan quan trong, su dung trong cac mach tich hop (IC). Cac mach tich hop nay nhanh hon (nhung cung đat tien hon) so voi cac mach dung silic. Khong giong nhu silic, no la khe ho nang luong truc tiep, va vi the co the su dung trong cac diode laser va LED đe truc tiep chuyen hoa đien thanh anh sang.
Cung đuoc su dung trong ky thuat ma đong va phao hoa.


Đoc tinh Arsenic va nhieu hop chat cua no la nhung chat cuc đoc. Arsenic pha vo viec san xuat ATP thong qua vai co che. O cap đo cua chu trinh acid citric, arsenic uc che pyruvat dehydrogenase va bang cach canh tranh voi photphat no thao bo phosphorylat hoa oxy hoa, vi the uc che qua trinh khu NAD+ co lien quan toi nang luong, ho hap cua ti the va tong hop ATP. San sinh cua peroxide hiđro cung tang len, đieu nay co the tao thanh cac dang oxy hoat hoa va suc cang oxy hoa. Cac can thiep trao đoi chat nay dan toi cai chet tu hoi chung roi loan chuc nang đa co quan (xem ngo đoc arsen) co le tu cai chet te bao do chet hoai, chu khong phai do chet tu nhien cua te bao. Kham nghiem tu thi phat hien mang nhay mau đo gach, do xuat huyet nghiem trong. Mac du arsenic gay ngo đoc nhung no cung co vai tro la mot chat bao ve..
Arsenic nguyen to va cac hop chat cua arsenic đuoc phan loai la "đoc" va "nguy hiem cho moi truong" tai Lien minh chau Au theo chi dan 67/548/EEC.
IARC cong nhan arsenic nguyen to va cac hop chat cua arsenic nhu la cac chat gay ung thu nhom 1, con EU liet ke arsenic trioxide, arsenic pentoxide va cac muoi arsenat nhu la cac chat gay ung thu loai 1.
Arsenic gay ra ngo đoc arsen do su hien dien cua no trong nuoc uong, "chat pho bien nhat la arsenat [HAsO42-; As(V)] va arsenit [H3AsO3; As(III)]". Kha nang cua arsenic tham gia phan ung oxy hoa-khu đe chuyen hoa giua As (III) va As (V) lam cho kha nang no co mat trong moi truong la hoan toan co the. Theo Croal va ctv thi "viec hieu ve đieu gi kich thich oxy hoa As (III) va/hoac han che khu As (V) co lien quan toi xu ly sinh hoc cac khu vuc o nhiem. Nghien cuu cac tac nhan oxy hoa As (III) tu duong thach hoa hoc va cac tac nhan khu As (V) di duong co the giup hieu ve oxy hoa va/hoac khu arsenic.


= Phoi nhiem nghe nghiep =
Phoi nhiem arsenic o muc cao hon trung binh co the dien ra o mot so nghe nghiep. Cac nganh cong nghiep su dung arsenic vo co va cac hop chat cua no bao gom bao quan go, san xuat thuy tinh, cac hop kim phi sat va san xuat ban dan đien tu. Arsenic vo co cung tim thay trong khoi toa ra tu cac lo coc gan lien voi cong nghiep nau kim loai.


= Arsenic trong nuoc uong =

Nhiem ban arsenic trong nuoc ngam đa dan toi đai dich ngo đoc arsenic tai Bangladesh va cac nuoc lang gieng. Nguoi ta uoc tinh khoang 57 trieu nguoi đang su dung nuoc uong la nuoc ngam co ham luong arsenic cao hon tieu chuan cua To chuc Y te The gioi la 10 phan ty. Arsenic trong nuoc ngam co nguon goc tu nhien va no đuoc giai phong ra tu tram tich vao nuoc ngam do cac đieu kien thieu oxy cua lop đat gan be mat. Nuoc ngam nay bat đau đuoc su dung sau khi cac to chuc phi chinh phu (NGO) phuong Tay ho tro chuong trinh lam cac gieng nuoc lon đe lay nuoc uong vao cuoi the ky XX. Chuong trinh nay đuoc đe ra nham ngan ngua viec uong nuoc tu nuoc be mat bi nhiem khuan, nhung lai khong chu trong toi kiem đinh arsenic trong nuoc ngam. Nhieu quoc gia va khu vuc khac o Đong Nam A, nhu Viet Nam, Campuchia, Tay Tang, Trung Quoc, đuoc coi la co cac đieu kien đia chat tuong tu giup cho qua trinh tao nuoc ngam giau arsenic. Ngo đoc arsen đa đuoc bao cao tai Nakhon Si Thammarat, Thai Lan nam 1987, va arsenic hoa tan trong song Chao Phraya bi nghi la chua ham luong cao arsenic nguon goc tu nhien, nhung đa khong co van đe gi voi suc khoe cong cong do viec su dung nuoc đong chai.
Mien bac Hoa Ky, bao gom cac phan thuoc Michigan, Wisconsin, Minnesota va Dakota cung co ham luong arsenic trong nuoc ngam kha cao. Muc đo ung thu da cao hon gan lien voi phoi nhiem arsenic tai Wisconsin, mac du o muc thap hon tieu chuan 10 phan ty cua nuoc uong.
Chung cu dich te hoc tu Chile chi ra moi lien he phu thuoc lieu luong giua phoi nhiem arsenic kinh nien va cac dang ung thu khac nhau, cu the la khi cac yeu to rui ro khac, nhu hut thuoc, cung ton tai. Cac hieu ung nay đuoc chung minh la ton tai duoi 50 phan ty.
Nghien cuu ve ty le ung thu tai Đai Loan goi y rang su gia tang đang ke trong tu suat do ung thu duong nhu chi o muc tren 150 phan ty.
Phan tich cac nghien cuu dich te hoc nhieu nguon ve phoi nhiem arsenic vo co goi y rang rui ro nho nhung co the đo đuoc tang len đoi voi ung thu bang quang o muc 10 phan ty. Theo Peter Ravenscroft tu khoa Đia truong Đai hoc Cambridge  khoang 80 trieu nguoi tren khap the gioi tieu thu khoang 10 toi 50 phan ty arsenic trong nuoc uong cua ho. Neu ho tieu thu chinh xac 10 phan ty arsenic trong nuoc uong cua minh thi phan tich dich te hoc đa nguon trich dan tren đay phai du bao 2.000 truong hop bo sung ve ung thu bang quang. Đieu nay the hien su uoc tinh qua thap ro net ve anh huong tong the, do no khong tinh toi ung thu phoi va da. Nhung nguoi chiu phoi nhiem arsenic o muc cao hon tieu chuan hien tai cua WHO nen can nhac toi chi phi va loi ich cua cac bien phap giai tru arsenic.
Arsenic co the đuoc loai bo ra khoi nuoc uong thong qua đong ngung ket cac khoang vat sat bang oxy hoa va loc nuoc. Khi cach xu ly nay khong đem lai ket qua mong muon thi cac bien phap hut bam đe loai bo arsenic co the can phai su dung. Mot vai he thong hut bam đa đuoc chap thuan cho cac điem dich vu su dung trong nghien cuu do Cuc Bao ve Moi truong (EPA) va Quy Khoa hoc Quoc gia (NSF) Hoa Ky tai tro.
Viec tach arsenic ra bang tu truong o cac gradient tu truong cuc thap đa đuoc chung minh o cac may loc nuoc tai điem su dung voi dien tich be mat lon va cac tinh the nano manhetit đong nhat kich thuoc (Fe3O4). Su dung dien tich be mat rieng lon cua cac tinh the nano Fe3O4 thi khoi luong chat thai gan lien voi loai bo arsenic tu nuoc đa giam đang ke.


Hop chat Acid arsenic (H3AsO4)
Acid arseno (H3AsO3)
Arsenic trioxide (As2O3)
Arsin (Trihydride arsenic AsH3)
cadmi arsenide (Cd3As2)
Gali arsenide (GaAs)
Chi hydro arsenat (PbHAsO4)
Arsenic cung xuat hien trong trang thai oxy hoa II, nhung chi trong cation As24+, As (II) khong tim thay o dang khac.


Đong vi Arsenic đuoc đe xuat nhu la vat lieu lam giau uranium cho vu khi hat nhan (coban la vat lieu khac đuoc biet đen nhieu hon). Mot bia As75, đuoc roi bang luong neutron manh liet co nang luong cao tu vu khi nhiet hach đang no, co the chuyen hoa thanh đong vi phong xa As76 voi chu ky ban ra 1,0778 ngay va sinh ra khoang 1,13 MeV buc xa gama, lam gia tang đang ke nang luc phong xa cua bui phong xa cua vu khi trong vai gio.


Tham khao Xem them Hoa sinh hoc arsen
Hop chat arsen
Aqua Tofana
Ngo đoc arsen
Dung dich Fowler
Thach thuc Grainger
Arsenic đen
Arsenic trang


Lien ket ngoai Arsenic tai www.asmalldoseof.org Luu tru ngay 18 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine
ATSDR: Đoc tinh hoc cua arsen Luu tru ngay 30 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine
Contaminant Focus: Arsen Luu tru ngay 1 thang 9 nam 2009 tai Wayback Machine cua Cuc Bao ve Moi truong Hoa Ky (EPA).
Tieu chuan suc khoe moi truong cho arsenic va cac hop chat arsen, 2001 cua WHO.
Luong gia kha nang gay ung thu cua arsenic va cac hop chat arsen Luu tru ngay 13 thang 10 nam 2005 tai Wayback Machine cua IARC.
NIOSH – Trang ve arsen
NPI - Arsen Luu tru ngay 15 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine
origen.net – Go CCA va arsen: cac hieu ung đoc hai cua arsen
WebElements.com – Arsen
Vien Hoa Karl Franzens Đai hoc Austria Luu tru ngay 3 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine