Tho la hinh thuc nghe thuat dung tu trong ngon ngu lam chat lieu va su chon loc tu cung nhu to hop cua chung đuoc sap xep duoi hinh thuc logic nhat đinh tao nen hinh anh hay goi cam am thanh co tinh tham mi cho nguoi đoc, nguoi nghe. Tu tho thuong đuoc đi kem voi tu cau đe chi mot cau tho, hay voi tu bai đe chi mot bai tho. Mot cau tho la mot hinh thuc cau co đong, truyen đat mot hoac nhieu hinh anh, co y nghia cho nguoi đoc, va hoan chinh trong cau truc ngu phap. Mot cau tho co the đung nguyen mot minh. Mot bai tho la to hop cua cac cau tho. Tinh co đong trong so luong tu, tinh tuong hinh va du am thanh nhac trong tho bien no thanh mot hinh thuc nghe thuat đoc đao, tach biet han khoi cac hinh thuc nghe thuat khac.
Tho co lich su lau dai. Đinh nghia som nhat o chau Au ve tho co the bat đau tu nha triet hoc nguoi Hy-Lap Aristotle (384–322 TCN). O Viet Nam, tho co the bat nguon tu tuc ngu, ca dao ma ra. Nhung cau co van đieu, de nho nhu Sam ben đong, đong ben tay von la nhung kinh nghiem đuoc đuc ket thong qua su tung trai, su quan sat cac hien tuong thien nhien, ma đuc ket lai, truyen tu đoi no sang đoi kia, giong nhu mot thu mat ma trong ngon ngu đe truyen thong tin vay. Nhung đuc ket bao gom đu moi mat trong cuoc song, sau nay khi đuoc bien thanh nhung cau ca dao, cau ve, chung tro thanh hinh thuc van nghe, giai tri.
Thong qua giao luu giua cac nen van hoa, cac the loai tho đuoc tang dan. Tu nhung cau truc đon gian đen nhung cau truc phuc tap. Nhung xu huong gan đay cho thay, cau truc khong con la yeu to quan trong trong tho. Trong cac the loai tho o Viet Nam, ta co the ke đen vai loai nhu luc bat, song that luc bat, cac the loai tho Đuong luat nhu that ngon bat cu, that ngon tu tuyet, ngu ngon bat cu roi đen cac loai tho moi va tho tu do. Ngoai tru tho tu do, mot hinh thuc hau nhu khong co mot cau truc ro ret, cac loai tho khac hau nhu đeu co cau truc nhat đinh. Chat che nhat co the la cac loai tho Đuong, trong đo cau truc ve noi dung, luat ve so chu trong cau, so cau trong bai, ve cach gieo van quyet đinh the loai cua bai tho. Su khat khe trong cau truc lam cho tho Đuong tro nen gan nhu mot hinh loai van hoc chi danh rieng cho cac tang lop trung luu tro len, la nhung nguoi co giao duc đuong hoang. Chinh vi su khat khe nay, tho Đuong hien nay dan dan bi phai nhat va hau nhu khong con ai đe y đen nua.
Hien nay, tho tro thanh hinh thuc nghe thuat hau nhu ai cung biet đen. Khong ai đa tung thong qua qua trinh giao duc ma khong biet vai cau tho. Tho con tro nen hinh thuc đe bay to tam tu va chua đung tinh sang tao cua con nguoi. Co the noi, su ton tai cua tho đi song song voi su ton tai cua ngon ngu. Con ngon ngu tuc la con tho.


Mot cach hieu ve tho Tho, tho ca hay thi ca, la khai niem chi cac loai sang tac van hoc co van đieu, co đac điem ngan gon, suc tich, nhieu y co đong. Mot bai van cung co the la mot bai tho neu su chon loc cac tu trong đo suc tich va gay cam xuc cho nguoi đoc mot cach nhanh chong. Ben canh đo, mot bai tho thuong con mang tinh van giua cau no voi cau kia va to hop cua cac cau gay ra am huong nhac tinh trong bai. Tho thuong dung nhu hinh thuc bieu ta cam xuc tru tinh, hoac tinh cam xuc đong truoc hien tuong xay ra trong cuoc song, nhu khi nguoi ta đung truoc phong canh ngoan muc, hoac đung truoc tham canh. Su tuong tac giua tinh cam con nguoi va hoan canh tao nen nhung cam nghi ma nguoi ta muon bay to voi mot phong đo chat loc, tinh khiet, khong ruom ra, song co muc thong tin cao, đot phat, nhung co đong va khuc chiet. Muon lam đuoc nhu vay, nguoi lam tho phai co mot con mat quan sat chi tiet, tong quat hoa, va nhanh chong lien tuong giua nhung hinh anh quan sat đuoc voi nhung gi von co truoc đay.
Tinh nhac trong tho la mot hinh thuc lam cho bai tho de đuoc cam nhan boi nguoi nghe hay nguoi đoc va suc cam nhan nhanh chong nay tuong tu nhu hieu ung cua viec xem phim va nghe am nhac trong phim hoa quyen voi nhau cung mot luc. Cau chu trong tho van, hay trong ngon ngu, giup con nguoi tai tao lai hinh anh ma no mieu ta, song am thanh va van đieu cua cac tu lai gay cam xuc ve am nhac. Su ket noi kheo leo giua hai tinh chat nay cua ngon ngu thuc đay su tim toi cac tu co am thanh hay, xac thuc voi tinh cam nguoi viet muon truyen, đong thoi tim toi nhung tu moi. Tinh am nhac con the hien trong viec su dung cac tu dien ta am thanh nhu "ri rao", "vi vut", "am am", "lanh canh",... Chinh vi tinh chat nay, viec lam tho nhieu khi tuong tu nhu viec lam toan, hoac viec bai binh bo tran trong quan su, ma bai toan hay ke thu phai chinh phuc chinh la cam xuc cua ho, va cau chu hoac tu la phep toan hay luc luong quan đoi ma ho co, va nguoi lam tho phai nhanh chong tim ra phuong phap bieu ta tinh cam cua minh duoi mot hinh thuc co đong, hop ly, voi mot so luong tu rat nho. Đe lung tim nhung cau, chu, tu, nghia nhanh chong, nguoi lam tho thuong phai kinh qua mot qua trinh luyen tap lau dai, bang cach đoc sach, hoc cach bieu ta tinh cam cua minh bang nhung cau chu ngan gon, đong thoi co cam quan nhay ben voi ngu nghia cua tu đuoc dung. Tho con đoi hoi tinh phan tich cac tu ghep va co đong tu. Chinh vi the, nhieu khi do lam tho, nguoi lam tho de roi vao tinh trang lien tuong giua tu cua nghia nay sang tu cua nghia khac. Khi đuoc dung trong tho, nguoi ta con goi la su "choi chu".
Tinh hoi hoa trong tho, hay con goi la tinh tao hinh, la mot tinh chat co ban. Nguoi lam tho, truoc khi viet tho, thuong roi vao tinh trang ma nguoi ta goi la "cam hung". Trong tinh trang nay, cac hinh anh thu đuoc trong tri nho, co the bao gom ca cac khung canh o ben ngoai quan sat đuoc, lien ket voi nhau, tao nen mot the gioi nho be. Hinh anh co the ro đen muc nguoi ta gan nhu cam thay co the đong vao nhung vat the, ngui thay mui vi, thay su chuyen đong cua vat the, thay mau sac v.v. Nguoi lam tho se song trong the gioi ay trong khi ho đang nghi ve bai tho, ho se đi lai, vao cac goc cua the gioi cua minh, nhin ro hon cac vat canh, lien ket them nhung mau sac, nhung chuyen đong, nhung day lien tiep cua cac su kien xay ra, hay noi cach khac, ho xa roi cai the gioi ma ho đang song. Chinh vi hien tuong nay, nguoi ta co cau noi đua, chi cac nha tho la tho than, nam mo hay mo mong nhu nguoi o tren cung trang. Đay la mot hien trang co that. Su hung phan do đuoc song trong the gioi rieng cua minh, đuoc sap đat no theo y rieng cua minh, đuoc them that, chat loc, đuoc cho cac vat chuyen đong, xoay quanh cac vat, chiem nguong chung, cam giac chung v.v. gay nen su ham me, thoi thuc nguoi lam tho tiep tuc song va dien ta lai chung bang tu ngu. Khong nhung quan sat va dien ta khong thoi, ho con phai nang su quan sat cua ho len đen mot muc đo nhay ben, hoa my, khong tam thuong - đay chinh la su khac biet giua tho va truyen hay voi cac loai hinh nghe thuat khac. Mot so cach dung tu đe the hien:

Viec chon loc tu tao nen hinh anh thuong đuoc thay rat nhieu trong cac bai tho. Co nhung hinh anh đep, mem mai, hai hoa, tho mong. Co nhung hinh anh khac kho, vuong thanh sac canh, song cung co nhung hinh anh đo so, đoi khi gom ghiec. Moi mot hinh anh đeu nham tai tao lai thi giac, cam quan cua nguoi lam tho luc ho viet. Mot trong nhung vi du ve hinh anh co the tim thay trong tap Truyen Kieu cua Nguyen Du:

Co non xanh tan chan troi
Canh le trang điem mot vai bong hoa
Do anh huong cua quan niem hoi hoa duoi thoi nguoi lam tho con song, Nguyen Du thuong su dung phong thai thuy mac trong tho cua minh. Phong canh đon so, cham điem, phac thao va nhe nhang, nhung khong kem suc quyen ru. Mot cau khac cua Ba Huyen Thanh Quan trong bai Qua đeo Ngang:

Lom khom duoi nui tieu vai chu
Lac đac ben song cho may nha
Hay Nguyen Khuyen:

Ao thu lanh leo nuoc trong veo
Mot chiec thuyen cau be teo teo
Song biec theo lan hoi gon ti
La vang truoc gio khe đua veo.
Hay gan đay hon cua Tran Đang Khoa trong bai Nghe thay đoc tho:

Em nghe thay đoc bao ngay
Tieng tho đo nang, xanh cay quanh nha
Mai cheo nghieng mat song xa
Bang khuang nghe vong tieng ba nam xua
Khong chi la nhung hinh anh đep, tinh tai, hinh anh trong tho con đong đay, hoat bat. Nguoi đoc tho vua hinh tuong đuoc vat the, vua thay mau sac, vua thay su chuyen đong cua chung. Chinh vi ly do nay, nhieu khi cac vat đuoc mieu ta trong tho đuoc nha tho cho them tinh "hoat hoa" cua no, hay con goi la "nhan cach hoa". Dung đong tu cho nhung vat tuong la vo tri, vo giac cung giong nhu viec thoi suc song vao trong vat the, lam no song đong trong đau nguoi đoc tho. Chang han Tran Đang Khoa đa viet trong bai Mat bao:

Bao đen am am
Nhu đoan tau hoa
Bao đi thong tha
Nhu con bo gay
Hay trong bai "Goc Ha Noi"

Nang thang tu xoa mat
Che voi vang noi nho đa ra hoa.
..

Thanh pho ngu trong ram ri tieng gio
Nha ai quen khep cua
Giac ngu thoi mien ca ben tau
Đuong nhien khi đoc nhung cau tho tren, chung ta con thay tinh an du, so sanh hinh anh. Tinh tuong đuong cua hinh anh lam cho nguoi đoc de lien tuong hon, đac biet khi đe mieu ta mot trang thai voi nhieu chi tiet ma tinh chat loc cua tho khong cho phep nguoi ta đuoc ruom ra. Vi von, an du con gay hieu ung ve cac trang thai tinh cam, chang han nhu nguoi ta cam thay nhung vat vo tri, vo giac, hay nhung hoan canh tu nhien bong tro nen đang yeu hon, ngo nghinh hon, đang ghet hon, hay đang so hai hon v.v. Nhung hinh anh vi von ngo nghinh thuong thay trong cac bai tho cua thieu nhi lam, chang han may cau tho Khoa lam luc 9 tuoi trong bai Buoi sang nha em:

Ong troi noi lua đang đong
Ba san van chiec khan hong đep thay
..

Chi tre chai toc ben ao
Nang may ao trang ghe vao soi guong
Bac noi đong hat bung boong
Ba choi loet quet lom khom trong nha
Song no cung xuat hien trong nhung bai cua nhung nha tho lon tuoi. Vi du Nguyen My trong bai Con đuong ay:

Nang bay tung giot - nang ngan vang
O trong nang co mot ngan cai chuong
Hoac Han Mac Tu trong bai Mot Nua Trang:

Hom nay chi co nua trang thoi
Mot nua trang ai can vo roi
Đac biet tinh vi von trong tho Ho Xuan Huong gay nhieu trang thai tinh cam nua hu, nua thuc, gan nhu treu choc nguoi đoc, nhu trong bai Đanh Co:

Quan thiep trang, quan chang đen,
Hai quan ay choi nhau đa đa lua.
Thoat moi vao chang lien nhay ngua,
Thiep voi vang ven phua tinh len.
Hai xe ha, chang gac hai ben,
Thiep thay bi, thiep lien ghenh si.
Hay trong bai Oc nhoi (tho Ho Xuan Huong):

Bac me sinh ra phan oc nhoi,
Đem ngay lan loc đam co hoi.
Quan tu co thuong thi boc yem,
Xin đung ngo ngoay lo tron toi.
Neu hinh anh trong đau cua nha tho khong song đong, thi nguoi đoc tho cung khong co cam quan song đong cua bai tho. Su tuong tac giua hoa, nhac trong tho co the gan nhu tuong tu voi su đong gop cua hoa si, nhac si, hay noi cach khac, su dan dung mot bo phim, va hoa si, nhac cong, đao dien phim v.v. tat ca đeu chi boi nha tho voi ngoi but va nhung tu ngu trong mot he thong ngon ngu ma ra.
Cach su dung dung hinh anh đong đay bang viec cho them cac đong tu cung thuong đuoc thay trong cac bai tho Đuong, đac biet la trong cac ve đoi hoi tinh đoi lap. Chang han Ho Xuan Huong trong bai Len choi Đong Son tu:

Đong Son canh chiem mot ho rieng,
Uyen bau bay ve, khoi phap chen,
Đa nui điem đau, mua phat xuong,
Ngan hoa no ro, gio tung len,
Đe Ba huong hoa thom ben xom,
Trinh Chua xe qua vet cu con,
Cuu đo be tu qua be kho,
Chim au ngu đung ben ngu thon.
Mot điem kha quan trong trong phim anh, nhac, tho hoac bat cu mot hinh thuc nghe thuat nao la tinh logic cua cac su kien. Su phat trien cua cac hinh anh tu nho đen lon, tu tram đen thanh, tu min mang đen go ghe v.v. phai luon luon đuoc can nhac. Nguoi đoc tho bi loi cuon mot phan cung vi tinh logic cua no. Rat nhieu bai tho, ngay ca cua nhung thi si noi tieng, do sap xep cac hinh anh trong tho thieu tinh logic ma bai tho cua ho khong đuoc may nguoi đe y. Nhung hinh anh đep ho goi len, hay nhung tuong tac giua cac nhan vat trong tho, cung nhu tien trinh dan đen cao trao khong co mot su phat trien logic nhat đinh, gay cam giac bap benh, lom bom, va roi rac cho nguoi đoc. Nhac trong tho, hay su tien trinh cua cao trao cung nhu thoai trao trong tho, cung tuong tu nhu tien trinh cua am nhac, đoi hoi phai theo cung, theo nhip va theo su tien trien cua thoi gian. Trong hoi hoa tien trinh nay con đuoc hieu nhu tien trinh cua cac gam mau, đong dang hoac đoi lap. Tho khong phai la mot to hop cua cac hinh anh lon xon, song la mot chuoi cac hinh anh đuoc gan lai voi nhau theo mot qua trinh sap đat hop ly, khong ke tinh thuan nghich. Chinh vi đac tinh nay, nguoi lam tho, hay cac nha tho, con co the đuoc goi la cac "nghe si". Ho khong chi la nguoi biet nhieu tu vung, biet muong tuong phong canh gioi, ma ho con la nguoi biet sap xep cac su kien hop ly, va cac bai tho cua ho tai tao lai tinh cam, tai tao lai su kien trong đau nguoi đoc nhanh chong va gan bo, nhu su phat trien tinh cam cua ho khi ho viet mot bai tho. Nam bat đuoc su phat trien tinh cam cua minh, gay dung đuoc cao trao đoi hoi nha tho gan nhu co them mot ban sao cua chinh minh. Ho phai quan sat cam quan va su tien trien tinh cam cua chinh ban than, ghi nho chung va viet lai. Cam quan cua nha tho, su hoi tu cua cac su kien ben ngoai, tinh triet ly v.v. đeu anh huong boi ngoai canh va moi truong xa hoi. Khong mot nha tho nao khong bi anh huong cua đieu kien chinh tri, lich su, phong cach suy nghi cua thoi đai khi ho con song.
Tu tho, hay y tu cua bai tho, la tinh cam, hinh anh chu đao ma bai tho muon truyen đat. Phong cach la cach chon tu, cach dien đat y tuong cua minh, chang han: ngo nghinh, đon so, moc mac, đon gian, thanh thoat, go ghe, goc canh, mia mai, cham biem, hoac la cao thuong, đay tinh triet ly v.v. Cau tu cua bai tho la cau truc va y tuong gop lai. Cach sap xep cac cau tho, su sap xep cua bai tho, luat su dung trong bai tho, van đieu va tinh nhac đeu la mot phan cua cau tu. Đe co mot cau tu tot, nguoi lam tho thuong phai nang tam mat minh cao hon tinh cam cua minh, bao quat toan bo bai tho, lam chu chinh tac pham cua minh.
Mot điem nua kha quan trong, song lai co the la lo hong lon nhat trong tat ca cac bai ban luan ve tho la du am. Du am la cam quan nguoi đoc co đuoc sau khi đoc mot cum tu, mot cau tho, mot đoan tho, hay mot bai tho. Tuy nguon goc cua du am la o ban than cau ket cua cac tu, cach su dung tu, cua am thanh va hinh anh do cac tu tao ra, song ket qua cua du am con do anh huong cua tam trang nguoi đoc, cam quan cua nguoi đoc, hay noi cach khac, kha nang cam nhan cua nguoi đoc. So di du am la mot lo hong lon la vi tinh kho bao trum đuoc cua bat cu mot ban luan nao ve khia canh nay. Co the noi du am la ket xuat cua cam quan cua nguoi viet tho cong voi cam quan cua nguoi đoc tho. Tao đuoc du am nhu minh mong muon la cai than cua nguoi lam tho. No cung tuong tu nhu cam quan cua nguoi nghe am nhac, sau khi nghe mot đoan nhac. Tinh my thuat va am huong cua bai tho, cua đoan nhac la cai lam cho nguoi ta nho va men trong. Co le vi the ma nhieu nha tho dung ngoai canh đe noi noi tinh hon la phan tich tinh cam noi tam, tuc la đi gian tiep hay hon la đi truc tiep, hay lay cai chung đe noi cai rieng tu hay hon la lay cai rieng tu đe noi cai rieng tu. Du am con co the la cai huong vi cua bai tho, tu đo nguoi đoc cam nhan đuoc phong thai, cai hay cai đep trong tam tu cua nha tho. Neu toi noi hoa thom thi nguoi đoc chua chac đa cam thay hoa thom, nhung neu toi noi thoang đua trong khong gian thi nguoi đoc thay cai gi nhe nhe, hinh dung đuoc cai huong bay. Hay noi cach khac, nguoi lam tho khong dien ta nhung gi hien hien truoc mat, khong noi nhung gi hien nhien von co, bang ngon ngu cua mieng, đau luoi, tuc la thu ngon ngu van dung thuong ngay, song dung mot cach khac, gian tiep chi đen đieu minh muon noi. Mot trong nhung vi du la cach dung hinh anh cai ban voi nhung cai ghe trong rong trong vo nhac kich Nhung nguoi khon kho, phong theo tieu thuyet cung ten cua Victor Hugo.

There's a grief that can't be spoken.
There's a pain goes on and on.
Empty chairs at empty tables
Now my friends are dead and gone.
...

Phantom faces at the window.
Phantom shadows on the floor.
Empty chairs at empty tables
Where my friends will meet no more.
Tam dich:

Co nhung noi thuong tiec khong bat đuoc thanh loi.
Co nhung noi đau le got chang dung.
Nhung cai ghe vang ve ben nhung cai ban trong khong
Nhung nguoi ban cua toi gio đa chet va khong con nua.
...

Ao anh cua nhung guong mat ngoai cua so.
Nhung bong ma tren san nha.
Nhung cai ghe vang ve ben nhung cai ban trong khong
Noi nhung nguoi ban cua toi khong con gap nhau đuoc nua.
Neu cong nhung cau tren voi ban nhac hat chung thanh bai hat thi du am la nhung giot nuoc mat trao ra. Nhu vay viec dung hinh anh gian tiep đe noi cai noi đau o trong long co tac đong manh hon, co suc truyen cam lon hon, hon la chi đon gian noi "nhung nguoi ban cua toi chet ca roi".
Lam tho la viec kho va khong phai ai cung co the lam đuoc. Nhieu khi nguoi ta cho rang kha nang lam tho la mot thien phu, troi cho va thuong gay cam xuc than phuc neu ai đo co kha nang "xuat khau thanh tho". Đuong nhien khi lam tho, nguoi lam tho phai co hieu biet va mot tri tue nhat đinh, song ke ca khi dung tri tue thi tri tue cua nguoi lam tho cung bi cam xuc cua tinh cam chu quan chi phoi.

Tho la the loai van hoc lay cam xuc, lay tri tue suc tich đuoc dien đat theo hinh thuc co van đieu hoac tu do (khong van đieu). Trong viec sang tac cac the loai van hoc thi nha tho la nguoi can thien phu nhat, cho nen it khi do hoc ma lam đuoc tho hay, du neu đa lam đuoc tho hay va cung đuoc hoc thi van tot hon.
Tho ton tai nhu mot loai the van hoc, con "chat Tho" hay "chat Thi ca" thi ton tai o nhieu loai hinh, loai the van nghe va trong thien nhien noi chung. Vi du mot phong canh đep, mot khong khi moi truong goi cam xuc thi ca - nhu mua thu vang, chieu đong tuyet nhe roi lang đang, khi tien hay đon gap lai nguoi than sau nhieu nam xa vang... lam cho tam hon tran len cam xuc tru tinh, khien ta nhu muon ca len, hat len đe bieu lo mot cai gi đo dat dao hay xao xuyen.
Noi tom lai thi ca la tat ca nhung gi thuoc tinh cam va ly tri chiu su chi phoi cua cam xuc rung đong đa dang cua con nguoi. Khi nao ban con nhung rung đong đo, nghia la tam hon ban con chat thi ca, con khien ban song co y nghia hon tren coi đoi nay. Tho, ngoai đac điem đo, lai la mot nghe thuat tuan theo cac tinh chat rieng cua the loai nay - trong đo yeu to troi cho lam tho la so mot. Nhung tinh chat rieng cua the loai tho la mot van đe lon, ma muon hieu no chung ta can tham khao tu nhieu nguon nhu cac giao trinh van hoc, cung nhu cac nguon khac.


Phan tich = Am =

Am do su nhom hop cua mot hoac nhieu nguyen am tao nen. Nhung am gan giong nhau, khong ke cac phu am đung truoc hay đung sau hay su tac đong cua cac dau gay su tram bong cua am, tao nen van trong tho. Chang han, am đon:

a, ca, cha, đa, la, ta
am kep:

bien, chiem, chuyen, xuyen
Bang phan cac loai am sau đay đuoc trich tu He thong thanh trong tieng Viet (Viet Nam Van Hoc Su Yeu, Duong Quang Ham):

Neu lua tu sao cho co am va thanh tuong hop thi khi đoc len se nghe em tai, ta goi loi van co van. Hai tieng van voi nhau khi co am tuong tu va co cung thanh (hoac la cung binh thanh hoac la cung trac thanh). Trong tho, van đe hop van la đieu cot yeu. Su phoi tri am thanh nhip đieu la yeu to co ban cua tho.


= Van =
Van la nhung chu co cach phat am giong nhau, hoac gan giong nhau, đuoc dung đe tao am đieu trong tho. Đay la mot quy luat đe noi cac cau trong bai tho voi nhau. Thuong van đuoc dung đe noi cau gieo vao chu cuoi cung cua cau tho. Co hai loai van:

van binh: nhung chu khong dau hoac dau huyen — ba, ba
van trac: nhung chu co dau hoi, nga, sac, nang — ba, ba, ba, ba
Chu "đay", "cay" cung phat ra mot am "ay" song đeu thuoc trac thanh. Nhung tieng "dau", "mau", "sau" co am "au" va "au" va thuoc binh thanh.
Van the con đuoc quan niem la van giau hay ngheo:

Van giau (hay con goi la Van chinh): nhung chu co cung am va thanh
Thanh bang: Phuong, suong, cuong, truong
Thanh trac: Thanh, canh, lanh, anh
Van ngheo (hay con goi la Van thong): đong thanh nhung voi am tuong tu
Thanh bang: Minh, khanh, huynh, hoanh
Thanh trac: Men, len, quyen, hen
Vi du hai cau dung van chinh:

Lau Tan chieu nhat ve thu
Goi loan tuyet đong, chan cu gia đong
Cuong van
Khi hai van la van thong voi nhau ma thoi.
Nguoi len ngua ke chia bao
Rung phong thu đa nhuom mau quan san
Lac van
Khi hai van khong thuoc van chinh hay van thong.
Nguoi ve chiec bong nam canh
Ke đi muon dam mot minh xa xoi
Trong tho Viet, co hai cach gieo van

Gieo van o giua cau (yeu van hay "van lung"): Chu cuoi cua cau tren van voi mot chu nam ben trong cau duoi nhu trong the tho luc bat, chu cuoi cau co sau chu van voi chu thu sau cua cau tam chu sau đo. Chang han truyen Kieu (1(6)-2(6)) (2(8)-3(6)) (3(6)-4(6)) (4(8)-..):
Nguoi ve chiec bong nam canh
Ke đi muon dam mot minh xa xoi
Vang trang ai xe lam đoi?
Nua in goi chiec, nua soi dam truong
Gieo van o cuoi cau (cuoc van hay "van chan"): Cac chu o cuoi cau van voi nhau.
Van tiep
Cac cap trac bang xen ke tiep nhau. Chang han Xuan Dieu trong Tuong Tu Chieu (2,3) (4,5) (6,7):
Bua nay lanh mat troi đi ngu som,
Anh nho em, em hoi! Anh nho em.
Khong gi buon bang nhung buoi chieu em,
Ma anh sang đeu hoa cung bong toi.
Gio luot thuot keo minh qua co roi;
Vai mieng đem u uat lan trong canh;
May theo chim ve day nui xa xanh
Tung đoan lop nhip nhang va lang le.
Khong gian xam tuong sap tan thanh le.
Van cheo
Trong thi đoan bon cau, chu cuoi cau thu nhat van voi cau thu ba va chu cuoi cau thu hai van voi cau thu tu. Chang han Anh Tho trong bai Tieng chim tu hu (1,3) (2,4):
Nang he đo hoa gao
Nuoc song Thuong troi nhanh
Tren đuong đe buoc rao
Gio nam gion la canh
Nhieu khi chi can chu cuoi cau thu hai van voi cau thu tu ma thoi. Chang han Quang Dung trong bai Đoi bo (2,4):
Xa qua roi em nguoi moi nga
Ben nay đat nuoc nho thuong nhau
Em đi ao mong buong hon tui
Dong le tho ngay co dat dao?
Van om
Trong thi đoan bon cau, chu cuoi cau thu nhat van voi cau thu tu va chu cuoi cau hai van voi cau thu ba. Van trac om van bang, hay nguoc lai. Chang han Nguyen Sa trong Ao lua Ha Đong (1,4) (2,3):
Nang Sai Gon anh đi ma chot mat
Boi vi em mac ao lua Ha Đong
Anh van yeu mau ao ay vo cung
Tho cua anh van con nguyen lua trang
Van ba tieng
Trong thi đoan bon cau, chu cuoi cau mot, cau hai va cau thu tu van voi nhau. Cau ba khac van. Chang han Tham Tam trong Tong Biet Hanh (1,2,3).
Đua nguoi ta khong đua qua song
Sao co tieng song o trong long?
Bong chieu khong tham khong vang vot
Sao đay hoang hon trong mat trong?
Cach gieo van dung chu cuoi cung cua cau cung xuat hien trong cac bai tho cua chau Au, chang han nhu hai cau trich trong bai On His Being Arrived to the Age of Twenty-three cua nha tho nguoi Anh John Milton (tieng Anh):

That I to manhood am arrived so near,
And inward ripeness doth much less appear,
Hay tam dich la:

Rang toi đen tuoi truong thanh đa đen rat gan
Va su chin muoi ben trong it xuat hien hon nhieu
O đay am "ia" (cua near va appear) đuoc dung đe lam van noi hai cau tho.


= Đieu =
Đieu, hay con goi la nhac đieu, tao nen do am thanh cua tu đuoc chon va nhip đieu ngat cau. Nhac trong tho đuoc tao nen boi ba yeu to: van, tiet tau va tu. Tho luc bat, ca dao la mot the loai giau nhac tinh.

Am huong cua van:
(a)- Van bang thuong gay cam giac nhe nhang, mem mai.
Gio mon man soi nang manh
Suong con đu ngon la xanh miet mai
Duong gian he rang hinh hai
Troi se se lanh, đat ngai ngai mui
(b) - Van trac thuong gay cam giac manh me, đong đay, tinh thuc.
Gio mon man soi nang manh
Suong con đu ngon la xanh miet mai
Duong gian he rang hinh hai
Troi se se lanh, đat ngai ngai mui
Tiet tau cua cau: Tiet tau la noi đen cai nhip, cai đieu cua cau tho. dua vao cho ngat đoan, tuc cho chia cau thanh tung ve, moi ve co nghia tron ven. Đo la nhip dai (--), khi ngam nguoi ta ngung lai ngan nga lau mot chut. Ngoai ra, trong moi ve, khi ngam tuy theo hung, nguoi ta cung co the ngung lai ngan nga ngan hon o nhung cho ve chia thanh tung bo phan, đo la nhip ngan (-).
Duong gian (-) he rang (-) hinh hai (--)
Troi (-) se se lanh (-), đat ngai (--) ngai mui(--)
Nhip trong tho: tao nen do su phan đinh cua cau va cua tu, tuong tu khi viet cho dau phay, khi đoc ngung hoi.
Nhip (4/4) - (2/2/2/2)

Em ngoi canh truc (--) em tua canh mai (--)
Đong đao (-) tay lieu (-) biet ai (-) ban cung (--)
Nhip (2/2/2) - (2/2/2/2)

Troi mua (-) uot bui (-) uot bo (-)
Uot cay (-) uot la (--) ai ngo (-) uot em (--)
Nhip (2/4) - (2/2/2/2)
Yeu minh (--) chang lay đuoc minh (--)
Tua mai (-) mai nga (--) tua đinh (-) đinh xieu (--)
Nhip (2/4) - (4/4)
Đo ai (-) quet sach la rung (--)
Đe ta khuyen gio (--) gio đung rung cay (--)
Nhip (2/4) - (2/4/2)
Hoi co (-) tat nuoc ben đang (--)
Sao co (-) muc anh trang vang (--) đo đi (--)
Nhip (4/2) - (2/4/2)
Trach nguoi quan tu (-) bac tinh (--)
Choi hoa (--) roi lai be canh (--) ban rao (--)
Nhip (3/2/2) - (4/3/2)
Đao vo chong (-) tham tham (-) gieng sau (--)
Ngay sau cung gap (--) mat đi đau (-) ma phien (--)
Nhac tinh cua tu: Theo ngu hoc, moi tu đon cua ta thuong la mot am tiet, khi phat len nhe hay manh, trong hay đuc la tuy theo vi tri phat am cua no trong khau cung (ke tu moi đen cuong hong, ke ca đo mo cua mieng). Mot tu đuoc phat len tai vi tri nao trong khau cung la phai chiu anh huong cua bon yeu to tao nen no: nguyen am, phu am đau, phu am cuoi va thanh. Vi the tu nao co:
nguyen am bong nhu: i, e, e
phu am vang nhu: m, n, nh, ng
thanh bong nhu: khong dau, dau sac, dau hoi, thi tu đuoc phat ra, am se cao, trong va nhe.
Nguoc lai, tu nao gap phai:
nguyen am tram: u, o, o,
phu am tac: p, t, ch, c,
va thanh tram: dau huyen, dau nga, dau nang thi tu phat ra am se đuc va nang.
Su trong đuc cua cac tu ngat nhip trong cau, va nhat la cua cac tu dung lam van co anh huong nhieu nhat đen nhac tinh cua tho.
Hom qua (-) tat nuoc đau đinh (--)
Bo quen cai ao (-) Tren canh hoa sen (--)
Em đuoc (--) thi cho anh xin (--)
Hay la (-) em đe lam tin (-) trong nha. (--)
Nhung tu ngat nhip va nhung tu dung lam van trong 4 cau tho nay hau het đeu co nhung yeu to tao nen am vang va trong, nen nhac tho nghe vui, dien ta đuoc tinh cam trong sang, yeu đoi cua chang trai o đay.
Nu tam xuan (-) no ra xanh biec. (--)
Em đa co chong (--) anh tiec (-) lam thay. (--)
Am "iec" trong 2 tu "biec" va "tiec" lay lam van o đay co 2 nguyen am bong (ie) vut cao voi thanh sac cung thuoc loai thanh bong nhung đa bi đut hoi, tac nghen boi phu am cuoi 'c', đuoc menh danh la am tac, nen khi đoc len nghe nhu tieng nac, nhac tho vi vay cham lai, nghe nghen ngao, tuc tuoi. Nhu the, van "iec" o đay gieo rat đat, đa cuc ta đuoc noi tiec nuoi đut ruot cua chang trai khi tro lai chon cu, gap lai nguoi xua, tinh minh thi đang nong, nguoi minh yeu lai qua đep, nhung than oi muon mat roi, vi nay nang đa la gai co chong!
Yeu ai tha thiet, thiet tha
Ao em hai vat trai ra chang ngoi.
Đoi khi đe đam bao cho nhac tinh cua cau ca dao (am luat, am van), nhung am tiet cua tu kep co the đao nguoc vi tri. Nhu cau ca dao tren hai am tiet "tha thiet" đuoc đao thanh "thiet tha" vi the luc bat chi gieo van bang (tha, ra).
Tho hoac ca dao hay su dung tu lay, nho su lap lai toan the hay mot so yeu to cua tu goc ma tu lay khi phat am, hai điem phat am se trung nhau (tu lay hoan toan) hay tien sat gan nhau (tu lay khong hoan toan) tao thanh mot chuoi hoa am, giup cho nhac đieu cua tho vua phong phu, vua tang uyen chuyen, nhip nhang.


= Luat =
Luat lam tho:
Van bang (hay cung goi la "binh") đuoc ky hieu bang B, van trac đuoc ky hieu bang T, van khong theo luat ky hieu bang so 0 (van tu do, co the la thanh bat ki, bang hoac trac).


 Tho luc bat  Tho luc bat co nguon goc lau đoi, la mot the tho dan toc ta, tho luc bat bao gom co the tu hai cau tro len. Trong đo thi cu hai cau ghep lai thanh mot cap cau. Cac cap cau gom co mot cau 6 tieng (cau luc) va mot cau 8 tieng (cau bat), va xen ke cu cau luc la cau bat roi đen cap cau khac, so cau trong bai khong gioi han.
Luc bat la mot trong hai the loai tho chinh cua Viet Nam (luc bat va song that luc bat). Tho luc bat o Viet Nam đuoc truyen ba va phat trien hang tram nam nay. Tho luc bat đa tham đam tam hon nguoi Viet chung ta vi đo la the tho trong ca dao, đong dao va cac bai ru con. Ngay nay tho luc bat van đuoc cac nha tho hien đai tiep thu, hoan chinh va giu mot vi tri quan trong trong nen van hoc Viet Nam hien đai. Tho luc bat rat gian di ve quy luat, de lam, thuong dung đe dien ta nhung cung bac cam xuc khac nhau trong tam hon con nguoi.
Tho luc bat co nguon goc lau đoi, la mot the tho dan toc ta, tho luc bat bao gom co the tu hai cau tro len. Trong đo thi cu hai cau ghep lai thanh mot cap cau. Cac cap cau gom co mot cau 6 tieng (cau luc) va mot cau 8 tieng (cau bat), va xen ke cu cau luc la cau bat roi đen cap cau khac, so cau trong bai khong gioi han. Thong thuong thi bat đau bang cau sau chu va cham dut o cau tam. Nhung cung co khi ket thuc bang cau sau đe đat tinh cach lo lung, hieu ngam, hay dien đat su đot ngot. Tho luc bat cung can tuan thu luat ve thanh va van, vi vay tim hieu tho luc bat la tim hieu ve luat va van cua no. Luat ve thanh giup cho cau tho tro nen hai hoa. Cac van chinh la hinh thuc ket dinh cac cau tho lai voi nhau.
Luat thanh trong tho luc bat; Tho luc bat co 2 cau chuan la cau luc va cau bat, cung nhu tho Đuong luat, no tuan thu quy tac nhat, tam, ngu bat luan; nhi, tu, luc phan minh. Nghia la cac tieng thu 1, 3, 5, 7 trong cau co the tu do ve thanh, nhung cac tieng thu 2, 4, 6, 8 thi phai theo luat chat che. Luat nhu sau:

Vi du:
Nua đem qua huyen Nghi Xuan (B - T - B)
Bang khuang nho Cu, thuong than nang Kieu
(To Huu)
Ve phoi thanh, chi bat buoc cac tieng thu tu phai la trac, cac tieng thu hai, thu sau, thu tam phai la bang, nhung trong cau tam cac tieng thu sau thu tam phai khac dau, neu truoc la dau huyen thi sau phai la khong dau hoac nguoc lai:
Mot cay lam chang nen non
Ba cay chum lai nen hon nui cao
The nhung đoi khi co the tu do ve tieng thu hai cua cau luc hay cau bat, co the bien no thanh thanh trac. Hoac la cau luc giu nguyen ma cau bat thi lai theo thu tu T-B-T-B nhung cau tho the nay ta goi la luc bat bien the.
Vi du:
Co xao thi xao nuoc trong T-T-B
Đung xao nuoc đuc đau long co con T-T-B-B
Hay:
Con co lan loi bo song
Ganh gao nuoi chong tieng khoc ni non T-B-T-B
Cach gieo van trong tho luc bat: Tho luc bat co cach gieo van khac voi cac tho khac. Co nhieu van đuoc gieo trong tho nhieu cau chu khong phai la mot van, đieu nay tao cho tho luc bat tinh linh hoat ve van. The tho luc bat thuong đuoc gieo van bang; tieng cuoi cua cau luc hiep voi tieng thu sau cua cau bat, tieng thu sau cua cau bat hiep voi tieng cua cau luc tiep; cu nhu the đen het bai luc bat:
Tram nam trong coi nguoi ta
Chu tai chu menh kheo la ghet nhau
Trai qua mot cuoc be dau
Nhung đieu trong thay ma đau đon long
Nhu the ngoai van chan co ca o hai cau 6, 8 lai co ca van lung trong cau tam.
Tieu đoi trong tho luc bat: Đo la đoi thanh trong hai tieng thu 6 (hoac thu 4) cua cau bat voi tieng thu 8 cau đo. Neu tieng nay mang thanh huyen thi tieng kia bat buoc la thanh ngang va nguoc lai.
Vi du:
Đau đon thay phan đan ba
Loi rang bac menh cung la loi chung.
Ngoai đoi thanh con co đoi y:
Du mat la, đa long quen
(Bich cau ki ngo)
Cach ngat nhip trong tho luc bat: Tho luc bat thong thuong ngat nhip chan, la nhip 2/2/2, hoac 4/4 đe dien ta nhung tinh cam thuong yeu, buon đau...
Nguoi thuong/ oi hoi/ nguoi thuong
Đi đau/ ma đe/ buong huong/ lanh lung
Đoi khi đe nhan manh nen nguoi ta đoi thanh nhip le đo la nhip 3/3:
Chong gi anh/ vo gi toi
Chang qua la cai no đoi chi đay
Khi can dien đat nhung đieu trac tro, khuc mac, manh me, đot ngot hay tam trang bat thuong, bat đinh thi co the chuyen sang nhip le 3/3, 1/5, 3/5...
The tho luc bat voi cach gieo van, phoi thanh va ngat nhip gian di ma bien hoa vo cung linh hoat, phong phu va đa dang, no rat doi dao kha nang dien ta. Đa so ca dao đuoc sang tac theo the luc bat. Theo thong ke cua cac nha nghien cuu co hon 90% loi tho trong ca dao đuoc sang tac bang the tho nay.
Tu nhung đac trung cau truc ngu nghia tren co the thay ve co ban the tho luc bat van la the tho nen na, chin chu voi nhung quy đinh ro rang ve van nhip, ve so tieng moi dong tho, ve chuc nang đam trach cua moi cau trong the. Tuy vay cung co luc cau luc tran sang cau bat, cau luc va cau bat dai qua kho, co khi xe dich phoi thanh, hiep van... đo la dang luc bat bien the. Su bien đoi đo la do nhu cau bieu đat tinh cam ngay cang phong phu, đa dang pha vo khuon hinh 6/8 thong thuong. Tuy nhien du pha khuon hinh, am luat, cach gieo van cua the tho luc bat co ban van giu nguyen. Đo la dau hieu đac trung cho ta nhan biet no van la the luc bat.
Ben canh luc bat truyen thong con co luc bat bien the la nhung cau co hinh thuc luc bat nhung khong phai tren sau duoi tam ma co su co gian nhat đinh ve am tiet ve vi tri hiep van... Hien tuong luc bat bien the la van đe đang chu y trong ca dao, chung ta co the xem xet mot so truong hop: luc bat bien the tang, luc bat bien the giam so tieng.
Xet ve mat noi dung tho luc bat dien đat tam trang nhieu chieu cua nhan vat tru tinh. Thong thuong nguoi binh dan hay muon the loai van van nay đe bay to noi long, tam trang cua minh trong cuoc song, sinh hoat, tinh yeu... do vay the tho chu yeu cua ca dao van la the luc bat vi no co kha nang dien đat tat thay nhung cung bac cam xuc nhu: tinh yeu trai gai, tinh yeu gia đinh, xom lang, yeu đong ruong, đat đai, yeu lao đong, yeu thien nhien.... Dan toc nao cung co mot the tho, mot đieu nhac phu hop voi cach đieu cuoc song cua dan toc đo. Luc bat la the tho hai hoa voi nhip đap cua con tim, nep nghi, cach sinh hoat cua nguoi dan Viet Nam. Ca dao, tieng noi mang đay am sac dan toc cung đuoc chuyen tai bang luc bat. Viec sang tao the tho đoc đao nay the hien đoi song tinh than phong phu cua nguoi binh dan, rat nhieu nha tho thanh cong nho the tho nay. Nhung truyen tho vi đai nhat cua Viet Nam nhu Truyen Kieu, Luc Van Tien đeu đuoc the hien bang hinh thuc tho Luc bat. Sau nay cac nha tho hien đai cung đa rat thanh cong khi van dung the luc bat trong cac sang tac cua minh. Nguyen Binh, Đong Đuc Bon tieu bieu cho dong luc bat dan gian. Dong luc bat tri tue co the xem Lua thieng cua Huy Can trong phong trao Tho Moi la thanh tuu mo đau. Dong luc bat hien đai co Bui Giang, Nguyen Duy, To Huu...
Boi cai chat duyen dang, kin đao, khong on ao cua loi nghi phuong Đong, luc bat đa giu cho minh luon co cai ve nen na. Ngay nay the luc bat van la niem tu hao cua dan toc Viet Nam.


 Tho song that luc bat  Song that la hai cau bay chu noi theo hai cau luc bat. Chinh phu ngam cua Đang Tran Con đa đuoc Đoan Thi Điem dien nom lai bang the tho nay. Trong cau bay chu tren, chu thu ba, bay la van trac, chu thu nam la van binh; trong cau bay chu duoi, chu thu ba, bay la van binh, thu nam la van trac; trong cau luc, chu thu hai, sau la van binh, chu thu tu la van trac; trong cau bat, chu thu hai, sau, tam la van binh, chu thu tu la van trac.

Chang thi đi coi xa mua gio
Thiep lai ve buong cu goi chan
Đoai trong theo đa cach ngan
Tuon mau may biec, trai ngan nui xanh
Chu cuoi cung cua cau co bay chu tren van voi chu thu nam cua cay bay chu duoi, chu cuoi cau bay chu o duoi van voi chu cuoi cua cau sau chu trong hai cau luc bat tiep theo, chu cuoi cau sau chu luc bat van voi chu thu sau cua cau co tam chu, va chu cuoi cua cau tam chu luc bat van voi chu thu nam cua cau bay chu tiep theo. Tuy nhien, chu cuoi cau luc bat tam chu cung co the van voi chu thu ba cau bay chu, bien đoi am trong van chu nay đoi sang van binh. Do đo, chu thu ba trong cau bay chu tren co the la trac hay bang.

Nuoc trong chay long phien chang rua
Co xanh thom da nho kho quen
Nhu roi tay lai trao lien
Buoc đi mot buoc lai vin ao chang


 Tho bon chu  Neu chu thu hai la van bang thi chu thu tu la van trac.

Bao đen am am
Nhu đoan tau hoa
Nguoc lai, neu chu thu hai la van trac thi chu thu tu la van bang.

Chim ngoai cua so
Mo tieng vong keu
Song nhieu bai tho khong theo luat o tren.

Bao đi thong tha
Nhu con bo gay


 Tho nam chu  Tuong tu nhu luat cua tho bon chu o tren, song cung nhieu truong hop khong theo luat.

Hom nay đi chua Huong
Hoa co mo hoi suong
Cung thay me em day
Em van đau soi guong


 Tho sau chu  Dung chu cuoi cung, voi cach gieo van nhu van cheo hoac van om:

Van cheo

Que huong la gi ho me
Ma co giao day phai yeu
Que huong la gi ho me
Ai đi xa cung nho nhieu
Đo Trung Quan - Que Huong
Van om

Xuan hong co chang toi hoi:
-- Em tho, chi đep em đau?
-- Chi toi toc xoa ngang đau
Đi bat buom vang ngoai noi
Huyen Kieu - Tinh sau


 Tho bay chu  Do anh huong cua That ngon tu tuyet trong tho Đuong, tho bay chu hien nay van con mang am huong luat cua no. Co hai loai cau:

Van bang

Quanh nam buon ban o mom song
Nuoi đu nam con voi mot chong
Lan loi than co khi quang vang
Eo seo mat nuoc buoi đo đong
Tu Xuong – Thuong vo
Hay gan đay hon:

Em o thanh Son chay giac ve
Toi tu chinh chien cung ra đi
Cach biet bao ngay que Bat Bat
Chieu xanh khong thay bong Ba Vi
(Quang Dung – Đoi mat nguoi Son Tay)
Van trac

Lang lang ma nghe no chuc nhau:
Chuc nhau tram tuoi bac đau rau
Phen nay ong quyet đi buon coi
Thien ha bao nhieu đua gia trau
Hien nay, the tho nay đuoc cai bien va no chi con la:

Ta ve cui mai đau suong điem
Nghe nang tu tam luong đat troi
Cam on hoa đa vi ta no
The gioi vui tu moi le loi
To Thuy Yen – Ta ve


 Tho tam chu  Chu cuoi co van trac thi chu thu ba la van trac, chu thu nam va sau la van bang

Chu cuoi co van bang thi chu thu ba la van bang, chu thu nam va sau la van trac.

Nhung nhieu luc cung khong nhu the.


 = Cach gieo van  =
Van tiep
Em cu hen nhung em đung đen nhe,
Toi se trach -- co nhien -- nhung rat nhe;
Neu trot đi, em hay gang quay ve,
Tinh mat vui luc đa ven cau the
Đoi chi đep nhung khi con dang do.
Tho viet đung xong, thuyen troi cho đo,
Cho nghin sau... lo lung... voi nghin xua...
Ho Dzenh - Ngap Ngung
Van cheo
Trong anh nang hat suong dan nhe bong
Roi tan vao thoang đang troi xanh
Canh hoa mong rap ron voi gio
Co nho ve hat suong som long lanh?
Hai Ky - Giac mo
Van om
Đem Truong Son. La voi nuoc ram ri
Hoi đa lanh nep mai nha nghe ngong
Chung toi ngoi xoe tay tren lua nong
Mau ban tay mang hoi lua vao tim
Nguyen Khoa Điem - Bep lua rung
Muon cho tho tam chu them am đieu, mot so nha tho thuong gieo van chu thu tam cua cau tren voi chu thu nam hay sau cua cau duoi:

San gac tro nhung tam hon bao noi
Nhung hao hung, uat han goi len nhau
Cao Tan - Ta lam gi cho het nua đoi sau?


= Dang =
Tho luc bat
Tho song that luc bat
Tho bon chu
Tho nam chu
Tho sau chu
Tho bay chu
Tho tam chu
Tho tu do
Tho Đuong luat (That ngon bat cu, that ngon tu tuyet)


Cac dang tho noi tieng tren the gioi Cac nha tho noi tieng tren the gioi Xem bai: Nha tho


Ghi chu Lien ket ngoai