Trong cac ton giao khoi nguon tu Abraham, thien than sa nga la nhung thien than bi truc xuat khoi thien đang. Thuat ngu "thien than sa nga" tuy khong xuat hien trong Kinh Thanh cung nhu trong cac thanh thu ton giao Abraham khac, nhung thuong đuoc dung đe mo ta nhung thien than lam đuong lac loi hay nhung thien than bi đuoi khoi thien đang. Nhung thien than nhu vay thuong cam do con nguoi pham toi, chong lai Thien Chua.
Khai niem thien than sa nga bat nguon tu Sach He-noc, mot nguy đien cua nguoi Do Thai, hay tu gia thuyet cho rang "cac con trai cua Đuc Chua Troi" (בני האלוהים) đuoc đe cap trong Sang The Ky 6:1–4 la nhung thien than. Trong giai đoan ngay truoc khi Tan Uoc đuoc bien soan nen, mot so giao phai Do Thai giao va nhieu Giao phu Ki-to giao đa đong nhat hoa "cac con trai cua Đuc Chua Troi" đuoc đe cap trong Sang The Ky 6:1–4 voi cac thien than sa nga. Ke tu sau the ky 3, cac rabbi Do Thai giao va chuc sac Ki-to giao đa bac bo cac kinh thu He-noc va quan niem ve nhung nguoi khong lo đuoc sinh ra nhu ket qua cua moi quan he bat chinh giua thien than va phu nu pham tran. Hoc thuyet Ki-to giao cho rang toi loi cua thien than sa nga đa co tu truoc khi loai nguoi xuat hien. Theo đo, thien than sa nga hay ac quy, đuoc nhan dien la nhom thien than do Satan cam đau noi loan chong lai Thuong Đe. Tuy nhien, khi buoc sang cuoi thoi ky Đen tho thu hai, ac quy khong con đuoc xem la thien than sa nga, ma ho chi đon thuan la linh hon con sot lai cua nhung đua con quai di do thien than sinh ra. Theo cach giai thich nay, cac thien than sa nga đa co quan he ai tinh voi phu nu pham tran va sinh ra nhung đua con đuoc mieu ta la nguoi khong lo trong Kinh Thanh. Đe thanh loc nhung sinh vat nay khoi nhan gian, Thuong Đe đa tao nen tran Đai Hong Thuy. Tuy phan co the bi pha huy, phan linh hon cua chung van ton tai va ke tu đo đi lang thang, vat vuong tren mat đat nhu quy du.
Trong Hoi giao, niem tin ve thien than sa nga co the đuoc bat nguon tu nhung tuong thuat cua mot so nguoi đong hanh voi nha tien tri Muhammad nhu Ibn Abbas (619–687) hay Abdullah ibn Masud (594–653). Ke tu khi đao Hoi đuoc sang lap, su ton tai cua thien than sa nga đa tro thanh mot đe tai tranh luan. Mot so hoc gia Hoi giao phan đoi gia thiet ve su ton tai cua thien than sa nga bang cach đe cao long mo đao cua ho, chung minh qua cac cau 16:49 va 66:6 trong Kinh Qur'an, du ca hai cau nay đeu khong tuyen bo rang thien than mien nhiem voi toi loi. Trong gioi hoc gia Hoi giao, mot trong nhung nguoi đau tien phan đoi khai niem thien than sa nga la Hasan xu Basra (642–728), mot nha tu kho hanh co anh huong song vao thoi so ky Hoi giao. Nhu đe ung ho hoc thuyet ve nhung thien than khong the mac sai lam, ong liet ke tu Kinh Qur'an nhung cau đe cap toi long mo đao cua thien than, đong thoi dien giai lai nhung cau co the đang gian tiep thua nhan su ton tai cua thien than sa nga. Vi le đo, ong đa đoc thuat ngu mala'ikah (thien than) dung đe chi Harut va Marut, hai thien than sa nga đuoc đe cap trong 2:102, thanh malikayn (vua) thay vi mala'ikah (thien than) va mieu ta ho nhu nguoi binh thuong, đong thoi tan thanh voi quan điem rang Iblis la mot jinn, chu chua tung la thien than bao gio. Cap đo sai lam chinh xac cua mot thien than la khong ro rang, tham chi ca đoi voi cac hoc gia chap nhan su ton tai cua thien than sa nga. Theo mot xac nhan chung, thien than chi khong the mac sai lam neu ho la su gia hoac chung nao ho van la thien than.
Cac hoc gia đa tranh luan ve viec lieu jinn trong Kinh Qur'an co giong voi cac thien than sa nga trong Kinh thanh hay khong. Du cac dang thanh linh trong Qur'an đoi khi kho co the phan biet đuoc voi nhau, jinn – theo mieu ta Hoi giao truyen thong – duong nhu so huu nhung đac điem khac biet voi thien than sa nga.


Thoi ky Đen tho Thu hai Khai niem ve thien than sa nga đuoc tim thay chu yeu trong cac tac pham co nien đai vao thoi ky Đen tho Thu hai, tuc la vao khoang thoi gian tu nam 540 TCN đen nam 70 CN. Nhung tac pham nay bao gom Sach He-noc, Sach Jubilee, Kinh Đai luc si tu Qumran hay cung co the la Sang the ky 6:1-4. Sach Daniel 4 co 3 lan đe cap toi mot thuc the đen tu thien đang goi la "Canh thuc", 2 lan o so it (cau 13, 23) va mot lan o so nhieu (cau 17, "[…] cac vi canh thuc, […] cac bac thanh nhan"). Trong tieng Hy Lap co đai, tu dung đe chi cac Canh thuc la εγρηγοροι (egregoroi, so nhieu la egregoros), co nghia đen la "tinh tao" hay "canh giac". Mot so hoc gia cho rang truyen thuyet cua nguoi Do Thai ve nhung thien than sa nga rat co the đa xuat hien va tham chi ghi chep lai duoi dang van ban truoc khi Sang the ky 6:1–4 đuoc viet nen. Theo sach He-noc, nhung vi Canh thuc nay đa "sa nga" sau khi "phai long" phu nu pham tran. Sach He-noc thu hai (hay con goi la Sach He-noc Xla-vo) cung đe cap toi nhung sinh vat tuong tu, goi la Grigori theo phien am tieng Hy Lap. Đoi chieu voi cac Sach He-noc khac thi thien than sa nga đong vai tro it quan trong hon trong Sach He-noc thu ba. Cuon nay chi đe cap toi 3 thien than sa nga duy nhat la Azazel, Azza va Uzza. Tuong tu nhu nhung gi ghi chep trong sach He-noc thu nhat, nhung thien than nay truyen day phap thuat phu thuy o tran gian, dan đen su tha hoa cua con nguoi. Tuy nhien, tac pham nay khong he đe cap toi nguyen do tai sao ho "sa nga". Cung theo 3 He-noc 4:6, 3 thien than tren sau đo đa xuat hien tren thien đang đe phan đoi su hien dien cua He-noc.


= Sach He-noc thu nhat =

Theo 1 He-noc 7:2, nhung Canh thuc đa "phai long" phu nu pham tran va co quan he tinh ai voi ho. Con cai sinh ra tu nhung moi tinh nay cung nhu voi kien thuc ma chung đuoc ban cho, lam bai hoai tran gian va nhan loai (1 He-noc 10:11-12). Trong so nhung thien than nay, thu linh Shemyaza va Azazel la noi bat hon ca. Tuong tu nhieu thien than sa nga khac đuoc đe cap trong 1 He-noc 8:1-9, Azazel truyen day "cam thuat" cho con nguoi. Cung chinh Azazel  bi He-noc quo trach vi đa day cho con nguoi lam nhung đieu bat chinh (1 He-noc 13:1). Theo 1 He-noc 10:6, Thien Chua đa sai Tong lanh thien than Raphael xich va giam cam Azazel trong sa mac Dudael. Them vao đo, Azazel bi buoc toi vi khien tran gian tha hoa:

"Va toan coi tran gian vi nhung loi giao huan tu Azazel ma tro nen bai hoai. Hay đe cho y phai ganh chiu tat ca toi ac."
Mot cach dien giai dua tren thuyet nguyen nhan ve 1 He-noc co lien quan toi khoi nguyen cua cai ac. Bang cach đun đay ngon nguon toi loi cua nhan loai sang nhung loi chi dan phi phap cua thien than, cai ac đuoc quy cho mot thu sieu nhien đen tu ben ngoai. Mo-tip ve cai ac trong 1 He-noc khac voi than hoc Do Thai va Thien Chua giao sau nay, khi ma cai ac la thu gi đo xuat phat tu ben trong. Theo mot cach giai thich mau hinh, 1 He-noc co le đe cap đen nhung cuoc hon nhan phi phap giua thay te va phu nu. Cu the la trong sach Levi 21:1-15, thay te chi đuoc phep lay con gai minh con đong trinh lam vo. Theo đo, nhung thien than sa nga đuoc đe cap đen trong 1 He-noc la nhung thay te le đa khien ban than o ue vi ket hon voi phu nu khong con trinh. Giong nhu viec thien than bi truc xuat khoi thien đang, nhung giao si nay bi ngan cam cu hanh le tai ban tho. Khac voi nhung tac pham ve Khai huyen khac, 1 He-noc phan anh su bat man ngay cang tang đoi voi nhung to chuc tu te o Jerusalem vao the ky thu 3 TCN. Cach giai thich mau hinh so sanh truyen thuyet Adam va nguon coi cua cai ac: Trong ca hai truong hop, viec vuot qua nhung gioi han co huu trong ban chat cung chinh la nguyen nhan dan toi su sa nga. Đieu nay trai nguoc cach giai thich dua tren thuyet nguyen nhan, am chi tren thien đang con co mot the luc khac ngoai Thien Chua. Loi giai nay thieu phu hop voi tu tuong đoc than. Mat khac, su xuat hien cua nhung nguon tri thuc trai phep co le phan anh su khuoc tu van hoa Hy Lap ngoai lai cua nguoi Do Thai luc bay gio. Theo đo, thien than sa nga tuong trung cho nhung nhan vat trong than thoai Hy Lap đa truyen day cam thuat ma cac vi vua va tuong linh Hy Lap su dung đe đan ap nguoi Do Thai.


= Sach He-noc thu hai =
Khai niem ve thien than sa nga cung xuat hien trong Sach He-noc thu hai. Tac pham mieu ta He-noc thang thien qua cac tang troi. Trong chuyen hanh trinh cua minh, ong đa cham tran nhung thien than sa nga đang bi giam cam o tang troi thu hai. Ong von ban đau đinh cau nguyen cho ho, nhung sau đo đa tu bo y đinh nay khi ban than ong chi la mot con nguoi, khong xung đe cau nguyen cho cac thien than. O tang troi thu nam, ong lai tiep tuc dien kien nhung thien than noi loan khac đuoc goi la Grigori, vi đang qua đau buon ma khong hoa chung tieng hat cung nhung vi than khac tren thien đang. He-noc co gang lam cho ho vui len khi ke lai nhung loi cau nguyen ma ong đa danh cho cac thien than khac. Ngay sau khi He-noc ke xong, ho đa quyet đinh tham gia nghi thuc te le tren thien đang.
Đang chu y, dua theo tac pham nay thi thu linh cua Grigori la Satanail chu khong phai la Azazel hay Semjaza  nhu đuoc ghi chep trong cac Sach He-noc khac. Tuy vay, cac grigori nay đuoc xac đinh la cac Canh thuc trong 1 He-noc.
Cau chuyen trong 2 He-noc 18:1–7 ve nhung Grigori xuong coi tran gian, ket hon voi pham nhan va "lam nho ban tran gian bang nhung viec lam cua chung", khien ho bi đem nhot duoi đat. Chi tiet nay cho thay tac gia cua 2 He-noc biet ve cau chuyen đuoc ghi lai trong 1 He-noc. Trong di ban 2 He-noc dai hon, chuong thu 29 đe cap toi nhung thien than bi "đuoi khoi đinh cao" khi thu linh cua ho co gang ngang hang voi quyen nang cua Thien Chua (2 He-noc 29:1–4). Đay von co le la mot y tuong đuoc vay muon tu truyen thuyet ve Attar, nguoi co gang chiem đoat ngai vi cua than Baal trong ton giao Canaan co đai. Viec mieu ta thien than Satanail nhu mot vi than đang co gang đoat lay ngai vi tu mot vi than cao hon cung đuoc Co đoc giao sau nay ap dung khi mieu ta ve that bai cua Satan.


= Sach Jubilee =

Sach Jubilee la mot tac pham ton giao co cua nguoi Do Thai, đuoc Giao hoi Chinh thong Ethiopia va Beta Israel (nguoi Do Thai Ethiopia) chap nhan la kinh đien. Tac pham co đe cap đen cac Canh thuc nam trong so nhung thien than đuoc tao dung ngay tu ngay đau tien. Tuy nhien, khac voi sach He-noc thu nhat, cac vi Canh thuc đuoc Thien Chua truyen lenh xuong tran gian huong dan loai nguoi. Chi sau khi quan he ai tinh voi phu nu pham tran, ho moi vi pham thien quy. Cac cuoc hon nhan phi phap nay đa san sinh ra nhung đua con ma quy, nhung ke phai giao chien lan nhau cho đen chet, trong khi cac Canh thuc bi phat troi o sau duoi long đat. Trong Jubilee 10:1, mot thien than khac ten la Mastema xuat hien voi tu cach thu linh cua ac linh. Y đa cau xin Thien Chua tha thu mot vai ac quy đe co the su dung su giup đo cua chung nham dan dat nhan loai buoc vao con đuong toi loi. Va roi y tro thanh thu linh cua chung:

[Hoi] Thien Chua, Đang sang the, hay đe mot so ke trong so chung o lai đay voi ta, hay đe chung nghe loi ta va lam tat ca nhung gi ta se noi voi chung; vi neu mot so nguoi trong so chung khong đuoc đe lai cho ta, ta se khong the thi trien quyen luc theo y muon len nhung đua con cua loai nguoi; nhung đieu nay la su tha hoa, dan đen su lam lac truoc su phan xet cua ta, vi su gian ac cua hau due loai nguoi la cuc lon. (10:8)
Ca sach He-noc thu nhat lan sach Jubilee đeu chua đung mo-tip thien than truyen cai ac cho con nguoi. Tuy nhien, khac voi sach He-noc, sach Jubilee khong cho rang su sa nga ngay tu đau cua cac thien than đa tao nen cai ac, du sach cung khang đinh rang ho đa dan dat con nguoi đi theo con đuong toi loi. Them vao đo, trong khi nhung thien than sa nga trong sach He-noc hanh xu đoi nghich voi y muon cua Thien Chua, nhung thien than sa nga va ac quy trong sach Jubilee duong nhu khong co quyen hanh đoc lap voi Thien Chua ma chi hanh đong trong quyen nang cua Ngai.


Truyen thong Rabbi Do Thai Du cho khai niem thien than sa nga phat trien tu đao Do Thai ke tu thoi Đen tho thu hai, gioi giao si (rabbi) Do Thai tu the ky 2 tro đi đa quay lung lai voi cac tac pham He-noc. Đong co khien ho lam nhu vay co the la đe ngan can cac tin đo tho phuong va ton kinh thien than – mot đieu cam ky trong ton giao đoc than. Cung vi vay cho nen trong khi nhieu thien than đuoc nhan cach hoa, hay tham chi đuoc ton kinh trong thoi ky Đen tho thu hai, đia vi cua thien than ve sau đa sut giam nghiem trong va chi con la mot loai sinh vat đung ngang hang voi con nguoi. Su thay đoi nay nhan manh su toan nang cua Đuc Chua Troi. Giao si Shimon bar Yochai vao the ky thu 2 đa nguyen rua tat ca nhung ai goi cac con trai cua Đuc Chua Troi la thien than. Ong tuyen bo rang cac con trai cua Đuc Chua Troi tren thuc te la con cua quan toa hoac con cua quy toc. Cai ac khong con đuoc quy cho cac the luc tren troi, gio đay no đuoc xem la "khuynh huong ta ac" (yetzer hara) ben trong con nguoi. Tuy nhien, nhung tuong thuat ve thien than sa nga van xuat hien trong nhung tac pham cua cac giao si Do Thai đoi sau. Trong mot so Midrash (chu giai Kinh Thanh), "khuynh huong ta ac" đuoc quy cho Samael, ke đam nhan vai tro satan đe thu thach loai nguoi. Tuy nhien, nhung thien than nay van phuc tung Thuong Đe. Viec thuat ngu "thien than noi loan" mot lan nua đuoc chap nhan trong Midrash đoi sau co le bi anh huong boi vai tro cua thien than sa nga trong nhung truyen thuyet Hoi giao va Thien Chua giao.
Trong tac pham aggadah-midrash (chu giai Kinh Thanh khong đuoc cong nhan) Pirkei De-Rabbi Eliezer cua Do Thai giao, thien than co hai lan sa nga chu khong phai mot. Lan đau đuoc cho la Samael, nguoi tu choi ton kinh Adam, cho rang Thuong Đe uu ai Adam hon cac thien than. Ong ta tiep can Adam va Eva đe du do ho lam đieu sai trai. Cau chuyen nay duong nhu bat nguon tu mo-tip su sup đo cua Iblis trong Kinh Qur'an va su sup đo cua Satan trong Kinh Hang Kho bau. Lan thu hai phan anh lai nhung giai thoai He-noc. Mot lan nua, "cac con trai cua Đuc Chua Troi" trong Sang The Ky 6:1–4 đuoc mo ta nhu nhung thien than. Va khi ho sa nga, "suc manh va tam voc cua ho tro nen giong nhu nhung đua con cua loai nguoi" va cung mot lan nua, thien than an nam voi phu nu pham tran sinh ra nhung nguoi khong lo.


= Kabbalah =
Mac du khong noi chinh xac la sa nga, ac than mot lan nua đa xuat hien trong Kabbalah. Mot vai vi trong so ho đuoc đat ten theo ten cac thien than lay tu tac pham He-noc, chang han nhu Samael. Theo sach Zohar ("Quang Minh thien"), cung giong viec thien than co the đuoc tao ra tu đuc hanh, thien than đoc ac la hien than cua thoi hu tat xau con nguoi. Cai ac bat nguon tu Qliphoth, đai dien cua nhung the luc bat khiet.
Ben canh đo, Zohar cung ke lai cau chuyen ve hai thien than trong trang thai sa nga, đuoc goi la Aza va Azael. Nhung thien than nay bi truc xuat khoi thien đang sau khi cho rang Adam co the co khuynh huong lam đieu sai trai. Khi xuong nhan gian, ho hoan thanh cau chuyen He-noc bang cach day phep thuat cho con nguoi va sinh con đe cai voi ho, cung nhu phoi hop voi Lilith (ke đuoc goi la "toi đo"). Đe trung phat thien than thi trien ma thuat, Thuong Đe đa buoc xieng ho lai, nhung ho van giao cau voi nu quy Naamah, ke sinh ra ma quy, ac linh va phu thuy.


Thien Chua giao = Kinh Thanh =
Phuc Am Luca 10:18 đe cap đen "Satan tu thien đang roi xuong", trong khi Phuc Am Mattheu nhac toi "Quy vuong cung cac thien su cua han" bi tong vao đia nguc. Ca ba Phuc Am Nhat Lam đeu xac đinh Satan chinh la thu linh cua ac quy. Su đo Phaolo (k. 5 – k. 64 hoac 67) co nhac toi nhung thien su se bi phan quyet trong 1 Co-rinh-to 6:3, am chi ve su ton tai cua nhung thien than toi loi. 2 Phero 2:4 va Giu-đe 1:6 đe cap nhung thien su đang đoi su trung phat vao Ngay Phan Xet vi đa pham toi voi Thien Chua. Sach Khai Huyen, Chuong 12, mieu ta Satan la mot con mang xa lon, "đo nhu lua", co cai "đuoi quet het mot phan ba cac ngoi sao tren troi ma quang xuong đat". O cau 7–9, Satan bi Tong lanh thien than Micae cung cac thien than trung thanh voi Thien Chua đanh bai trong cuoc chien tranh tren Thien đang: "Con Mang Xa bi tong ra, đo la Con Ran xua, ma nguoi ta goi la Quy hay Satan, ke chuyen me hoac toan the thien ha; no bi tong xuong đat, va nhung thien than cua no cung bi tong xuong theo no". Trong cac tac pham Tan Uoc, khong co cho nao chi ro viec thien than sa nga la ac quy. Tuy nhien, bang cach ket hop cac tham chieu toi Satan, ac quy va thien than, cac nha giai kinh Thien Chua giao so ky đa xac đinh thien than sa nga la ac quy voi Satan đuoc coi la thu linh.
Nha than hoc the ky 2 Origenes va cac hoc gia Thien Chua giao khac đa đat ra moi lien he giua ngoi sao Mai bi roi đuoc nhac toi trong Isaia 14:12 cua Cuu Uoc cung loi tuyen bo cua Gie-su đuoc chep lai trong Luca 10:18 rang ong "đa thay Satan nhu mot tia chop, tu troi sa xuong" cung nhu đoan van đe cap đen su that bai cua Satan trong Sach Khai Huyen 12:8-9. Xuat hien lan đau trong Kinh Thanh Vulgata , tu lucifer tieng La-tinh đa tro thanh danh xung cua mot thien than sa nga.
Truyen thong Thien Chua giao khong chi lien ket Satan cung ngoi sao Mai trong Isaia 14:12, ma con voi loi len an Quoc vuong thanh Tyros trong Sach Ezekiel 28:11-19, nguoi đuoc cho la mot Kerub (tieu thien su). Cac Giao phu Thien Chua giao đa tim thay moi quan he song song o muc đo nhat đinh giua hai đoan van nay – mot cach giai thich đuoc chung thuc boi cac thu kinh (apocrypha) hay nguy kinh (pseudepigrapha). Du the nao đi nua, "khong co bai binh Phuc Am hien đai nao ve Isaia va Ezekiel xem Isaia 14 va Ezekiel 28 [la hai đoan van] đua ra nhung thong tin ve su sa nga cua Satan".


= Thien Chua giao so ky =
Trong khoang thoi gian ngay truoc khi Thien Chua giao troi day, moi quan he giua cac Canh thuc va phu nu pham tran thuong đuoc coi la su sa nga đau tien cua thien than. Cho đen it nhat la vao the ky thu ba, Thien Chua giao van con chap nhan cac sach He-noc. Nhieu Giao phu, ti du nhu Irene, Justino Tu đao, Clemente thanh Alexandria va Lactantius, đa chap nhan moi lien ket giua truyen thuyet ve nhung con nguoi la hau due cua thien than va đoan van ve "cac con trai cua Đuc Chua Troi" trong sach Sang the ky 6:1-4. Tuy nhien, mot so giao si kho hanh, đien hinh la Origenes (k. 184 – k. 253), khong đong tinh voi cach giai thich nay. Theo cac giao phu ung ho giao ly cua Origenes thi nhung thien than nay đa pham toi vi dam vuot qua gioi han ban chat cua ho. Ho them khat đuoc roi khoi noi o tren thien đang đe trai nghiem nhuc duc chon tran gian. Irene đa goi thien than sa nga la nhung ke boi giao, nhung ke se phai chiu su trung phat boi ngon lua bat diet. Justino Tu đao (k. 100 – k. 165) đa goi cac vi than ngoai đao la nhung thien than sa nga hoac nhung đua con cua quy đang đoi lot nguy trang. Justino cung quy trach nhiem nhung cuoc đan ap Thien Chua giao trong cac the ky đau tien cho thien than sa nga ma ong cho la đang đoi lot than ngoai giao. Ben canh đo, Tertullianus va Origenes cung goi cac thien than sa nga la nhung thay day chiem tinh.
Origenes co le la nguoi đau tien đong nhat vi vua Babylon đuoc mieu ta la "ngoi sao Mai" trong Isaia 14:1–17 voi mot thien than sa nga. Theo cach giai thich loai hinh hoc, mieu ta nay co the đuoc xem la ca thien than lan mot vi vua pham nhan. Hinh anh ngoi sao Mai cung chinh vi the ma đa đuoc cac hoc gia Thien Chua giao so ky su dung cho Satan, chuan theo su hop nhat cua Lucifer va Satan trong nhung the ky tien Thien Chua giao.


= Cong giao =

Vao the ky thu 3, tin huu Co Đoc bat đau bac bo cac tac pham He-noc. "Cac con trai cua Đuc Chua Troi" nay chi đon thuan đuoc xac đinh la nhung nguoi mo đao, chinh truc, hay chinh xac hon la cac hau due cua Seth, nhung nguoi bi nhung phu nu la con chau cua Cain quyen ru. Nguon goc cua cai ac cung bi chuyen tu cac thien than sieu nhien sang chinh con nguoi. Cai ac đuoc cho la đa xuat hien ngay tu buoi đau lich su nhan loai: Mot mat la su truc xuat Satan cung cac thien than cua ong ta va mat khac la nhung toi loi nguyen thuy cua con nguoi. Tuy nhien, cac tin huu Co đoc giao Syriac lai chap thuan cac giao ly cua Sach Canh Thuc, von đanh đong "con trai cua Đuc Chua Troi" cung cac thien than sa nga. Đoi voi nganh quy hoc phuong Tay va Giao hoi Cong giao thi tac pham Civitas Dei cua Augustino thanh Hippo đa tro thanh kim chi nam. Augustino bac bo cac tac pham He-noc va cho rang khoi nguyen duy nhat cua thien than sa nga chinh la cuoc noi loan cua Satan. Đieu nay đa dan toi viec cac thien than sa nga bi đanh đong voi ac quy va đuoc mo ta nhu nhung thuc the tam linh phi gioi tinh. Ban chat chinh xac cua than the tam linh cua cac thien than sa nga đa tro thanh mot chu đe tranh cai khac trong suot thoi Trung Co. Augustino đa su dung nhung nhan thuc cua minh ve cac Daimon trong Than thoai Hy Lap co đai đe mieu ta ve ac quy. Cac Daimon đuoc cho la cac thuc the than thanh, đuoc tao thanh tu cac vat chat thien tien – mot khai niem ma Augustino cung đa su dung đe mieu ta cac thien than sa nga. Tuy nhien, nhung thien than chi nhan đuoc co the nhu vay sau khi bi truc xuat khoi thien đang. Cac hoc gia đoi sau đa co gang giai thich nhung chi tiet ve ban chat tam linh cua thien than sa nga rang cac vat chat thien tien la mot su ket hop giua khong khi va lua, nhung van đuoc cau tao tu cac yeu to vat chat. Mot so nguoi khac lai phu nhan moi moi quan he voi cac nguyen to vat chat. Ho mieu ta cac thien than sa nga la nhung thuc the than thanh thuan tuy. Tuy nhien, ngay ca nhung nguoi tin rang cac thien than sa nga so huu than the thien tien cung khong tin rang ho co the co con cung nguoi tran.

Trong tac pham Civitas Dei cua minh, Augustino mieu ta ve hai thanh pho khac biet va đoi lap voi nhau tua nhu anh sang va bong toi. Thanh pho tran gian đuoc tao thanh sau cuoc noi loan cua thien than sa nga, co nhung con nguoi xau xa va ac quy (thien than sa nga) la cu dan. Nguoc lai, thanh pho thien đang la noi cu tru cua nhung con nguoi luong thien, cua nhung thien than đuoc Thien Chua dan dat. Va mac du cach phan chia ban the – thanh hai vuong quoc khac biet – cua Augustino cho thay su tuong đong voi thuyet nhi nguyen cua Minh giao, no co su khac biet o phuong dien nguon goc va suc manh cua cai ac. Theo Augustino, cai ac xuat phat tu su tu nguyen. Ong cung luon nhan manh đen quyen te tri cua Đuc Chua Troi voi cac thien than sa nga. Cho nen, nhung cu dan cua thanh pho tran gian chi co the hoat đong theo khuon mau ma Thien Chua đa tao ra. Cuoc noi loan cua cac thien than cung chinh la ket qua cua su tu do chon lua ma Thien Chua ban xuong. Nhung thien than vang phuc đuoc Thien Chua ban an đien; Ngai giup ho hieu sau hon ve ban chat cua minh cung nhu ve trat tu cua vu tru. Đuoc soi sang boi an đien cua Thien Chua, ho khong con cam giac ham muon toi loi. Nhung thien than khac vi khong đuoc Chua ban an đien nen van con kha nang lam nen nhung đieu sai trai. Sau khi pham toi, ho se bi truc xuat khoi thien đang va tro thanh ac quy. Theo quan điem cua Augustino, thien than khong the pham toi vi nhung ham muon nhuc duc, boi ho khong co xac thit. Thay vao đo, ho co the pham nhung toi loi bat nguon tu linh hon va tri nang nhu su kieu ngao hay long đo ky. Mot khi đa phan lai Chua, ho se khong con đuong quay lai. Sach Giao ly van đap cua Giao hoi Cong giao khong giai thich "su sa nga cua thien than" theo nghia đen cua no, ma giai thich rang "sa nga" la khi mot so thien than đa choi bo Thien Chua mot cach cuc đoan. Viec mot so thien than tuy "tinh ban thien" khi đuoc sinh ra, nhung viec ho tu nguyen lua chon đi theo cai ac la mot chuyen khong the dung thu. Đieu nay khong phai vi Thien Chua khiem khuyet long thuong xot vo han, ma vi pham chat ma nhung thien than nay đa chon la thu khong the huy đuoc va đuoc xem la mot toi bat dung thu. Cong giao ngay nay bac bo ly thuyet Van vat phuc hoi cua Giao phu Origenes, rang sau mot thoi gian tat ca cac sinh vat tu do se đuoc Thien Chua tha thu, tham chi ma quy va nhung linh hon lac loi.


= Chinh Thong giao =


 Chinh thong giao Đong phuong  Tuong tu Cong giao, Chinh thong giao Đong phuong cung xem thien than sa nga la nhung sinh linh noi day chong lai Đuc Chua Troi. Tuy nhien, khac voi Cong giao, Chinh thong giao khong co hoc thuyet nao neu ro ban chat thuc su cua thien than sa nga, nhung ho nhat tri rang suc manh cua thien than sa nga luon thua kem Thuong Đe. Cung vi vay ma niem tin vao thien than sa nga luon co the đuoc đong hoa voi truyen thuyet đia phuong, mien la no phu hop va khong pha vo nhung nguyen tac co ban cua Kinh thanh. Trong lich su, mot so nha than hoc tham chi con co xu huong cho rang cac thien than sa nga co the đuoc phuc hoi pham vi trong su song đoi sau. Cung giong cac thien than khac, thien than sa nga đong mot vai tro quan trong trong đoi song tinh than cua cac tin đo Chinh thong giao. Tuong tu Cong giao, thien than sa nga cam do va xui giuc con nguoi lam đuong lac loi, nhung them vao đo, Chinh thong giao quan niem rang benh tam than cung co lien quan toi thien than sa nga. Nhung nguoi đat đen đang cap tam linh cao cap tham chi con đuoc cho la co the muong tuong ra thien than sa nga. Nhung nghi le va bi tich cua Chinh thong giao Đong phuong đuoc cho la co the lam suy yeu anh huong cua ma quy.


 Giao hoi Ethiopia  Trai nguoc voi đa so Giao hoi Thien Chua giao khac, Giao hoi Ethiopia chap nhan sach He-noc 1 va Sach Jubilee, đong thoi xem chung la giao luat. Cung vi vay cho nen Giao hoi Ethiopia tin rang toi loi cua con nguoi khong chi bat nguon tu toi loi cua Adam ma con do Satan va nhung thien than sa nga cua no gay ra. Cung voi ma quy, thien than sa nga tiep tuc đi khap the gian cam do con nguoi, khien ho tro nen tha hoa va suy đoi đao đuc.


= Tin Lanh =
Giong nhu Cong giao, đao Tin lanh xem thien than sa nga la nhung thuc the tinh than khong lien quan đen xac thit, nhung bac bo hoc thuyet thien than cua Cong giao. Nhung bai thuyet giao ve cac thien than cua Martin Luther (1483–1546) chi đon thuan ke lai chien tich cua cac thien than sa nga, ma khong đe cap toi he thong pham trat cua thien than. Satan va cac thien than sa nga cua ong ta đuoc xem la nhung ke gieo rac tai hoa cho the gian, tuy nhien Luther tin rang bon ho khong the chien thang thien than trung thanh voi Chua vi cai thien luon manh hon cai ac. Nha than hoc Tin lanh nguoi Y Girolamo Zanchi (1516–1590) đua ra nhung loi giai thich sau hon ve ly do đang sau su sa đoa cua thien than. Theo Zanchi, nhung thien than đa noi loan khi ho nhin thay hoa than cua Chua Kito o dang chua hoan chinh. Tuy nhien, đa phan tin đo theo đao Tin lanh it quan tam hon đen nguyen nhan khien thien than sa nga vi cho rang chung khong huu ich va cung khong can thiet phai biet.


Hoi giao Thuat ngu thien than sa nga tuy đoi khi bi phu nhan nhung van đuoc biet đen rong rai trong Hoi giao. Mot trong nhung nguoi phan đoi su ton tai cua thien than mac sai lam la nha than hoc Hasan al-Basri, trong khi Abu Hanifa, nha sang lap truong phai luat hoc Hanafi, đa phan chia thien than ra lam hai the loai: vang loi va khong vang loi. Tuy vay, thien than khong vang loi lai đuoc phan biet voi jinn va ac quy (shayatin). Kinh Qur'an co đe cap toi su sa nga cua mot nhan vat ten la Iblis trong mot so Surah. Ngoai ra, Surah 2:102 co nhac đen mot cap thien than sa nga khac truyen day phep thuat cho con nguoi. Tuy nhien hai thien than nay khong co bat ky moi lien he nao voi Iblis. Trong Kinh Qur'an va Tafsir, thien than sa nga hoat đong theo nhung cach hoan toan khac nhau. Theo Umm al-Kitab, Azazil la mot ke kieu ngao, tu cho ban than vuot troi Thien Chua cho toi khi bi lieng xuong nhung tang troi thap hon truoc khi roi xuong mat đat. Theo mot hadith đuoc đe cap đen trong Qisas Al-Anbiya cua Al-Tha'alibi (961–1038), Iblis đa chi huy hang loat thien than noi loan cung nhu nhung jinn hung ton nhat tu tang đay cua đia nguc.
Trong mot cau chuyen ke boi Ja'far al-Sadiq (700 hoac 702–765), Idris (tuc He-noc) đa dien kien mot thien than vi phai ganh chiu con thinh no cua Thuong Đe ma bi cat mat đoi canh va mai toc. Sau khi Idris cau nguyen giup ong ta truoc Chua, đoi canh va mai toc đa đuoc phuc hoi, đoi lai hai nguoi tro thanh ban be. Theo yeu cau cua Idris, vi thien than nay đua ong ta len thien đuong yet kien Thien than cua Cai chet. Mot so hoc gia phi Hoi giao gan đay cho rang Uzair, nguoi ma theo Surah 9:30 đuoc nguoi Do Thai goi la con cua Chua, von ban đau đuoc goi la thien than sa nga. Tuy cac nha chu giai kinh Qur'an nhat tri Uzair tuong đuong voi Ezra, nhung khong co bang chung lich su nao cho thay nguoi Do Thai goi ong la con cua Chua. Do vay ma Kinh Qur'an nhieu kha nang đa đe cap đen Ezra tren troi thay vi Ezra tran tuc. Ezra đuoc xac đinh la He-noc sau khi thang thien, nguoi cung đuoc xac đinh la thien than Metatron (con goi la tieu YHWH) trong thuyet than bi Merkabah.


= Iblis =
Kinh Qur'an chua nhieu trich đoan ke ve su sa nga cua Iblis. Theo Surah 2:30, cac thien than phan đoi y đinh tao ra loai nguoi cua Thuong Đe (Allah), cho rang con nguoi se chi "lam đieu thoi nat" va gay nen canh "đo mau". Trich đoan nay lap lai loi tuong thuat xuat hien trong Sach He-noc 1 va Sach Jubilee. Cac thien than khuyen can Allah sau khi ho quan sat thay con nguoi lam nhung đieu bat chinh. Tuy nhien sau khi Allah chung to rang Adam so huu su hieu biet vuot troi cac thien than, Ngai đa ra lenh cho ho phu phuc truoc nguoi ong ta. Chi co Iblis tu choi lam theo menh lenh. Khi Thuong Đe hoi Iblis ve nguyen nhan sao lai tu choi, Iblis kieu hanh cho rang ban than vuot troi hon Adam, vi ong ta đuoc tao ra tu lua. Voi hanh đong "bat tuan" đo, Allah đa truc xuat Iblis khoi thien đang. Trong cac surah thuoc thoi ky Mecca, Iblis xuat hien nhu mot thien than đa bi giang cap. Tuy nhien, do đuoc goi la jinni trong Surah 18:50, mot so hoc gia cho rang Iblis von tren thuc te khong phai mot thien than ma la mot thuc the rieng biet. Ho cho rang Iblis đuoc ban thuong cho su cong binh cua minh, va do vay đa đuoc liet vao hang ngu thien than. Cung chinh vi đieu nay ma nhung hoc gia nay đa bac bo khai niem thien than sa nga, đong thoi lam noi bat tinh ton quy cua thien than bang cach trich dan mot so trich đoan tu Kinh Qur'an nhu 66:6 va 16:49, đat ra ranh gioi ro rang giua thien than khong the lam loi voi jinn, nhung ke co kha nang lam đieu sai trai:

Bat cu sinh vat nao trong cac tang troi va duoi đat, va ca Thien Than cung đeu phu phuc truoc Allah ma khong he to ve kieu cang.

Tuy nhien, khai niem jinni khong the loai bo hoan toan kha nang Iblis la mot thien than. Theo Ibn Abbas, cac thien than canh giu jinan (co nghia la thien đuong) đuoc goi la jinni, cung giong nhu nguoi đen tu thanh Mecca đuoc goi la mecci vay. Do đo, hai thuat ngu tuy co ve giong nhau nhung jinni khong lien quan đen toc jinn. Mot so hoc gia khac khang đinh rang jinn la tat ca moi thu ma nguoi pham khong the nhin thay, bao gom ca thien than lan cac tao vat khac. Vi the, nhung gi đuoc ghi o Surah 18:50 khong the loai tru kha nang rang Iblis la mot thien than. Trong Surah 15:36, Thuong Đe yeu cau Iblis chung minh su bat xung cua con nguoi. Surah 38:82 cung xac nhan viec Iblis dua vao quyen nang cua Thuong Đe đe am muu dan dat loai nguoi buoc vao con đuong ta đao. Tuy nhien, nhu đa đuoc đe cap trong Surah 17:65, nhung co gang cua Iblis – nham khien be toi cua Chua lam đuong lac loi – đuoc đinh san that bai. Cac tinh tiet mieu ta Iblis trong kinh Qur'an chua nhung điem tuong đong voi nhung thien than toi loi trong cac cuon sach Jubilee truoc đo: Tuong tu Iblis, Mastema cau xin Thuong Đe cho phep minh cam do nhan loai, song ca hai đeu khong đu manh đe co the phinh gat be toi cua Chua. Tuy nhien, mo-tip ve su bat tuan cua Iblis khong bat nguon tu truyen thuyet ve nhung Canh thuc, ma co the bat nguon tu kinh nguy tac Hang Kho bau, mot tac pham co le bao gom cach giai thich tieu chuan ve su sa nga Satan trong Co Đoc giao Tien Chinh thong. Theo cach ly giai nay, Satan tu choi phu phuc truoc Adam, boi vi ong ta la "lua" va mot "thanh linh". Do đo, Satan bi truc xuat khoi thien đang. Trai nguoc voi quan điem chiem đa so trong Thien Chua giao sau nay, y niem rang Iblis co gang chiem đoat ngai cua Thuong Đe đoi voi Hoi giao co the noi la xa la. Voi tinh đoc than toi nghiem cua Hoi giao, nhung chuyen be toi "đai nghich" muu đo tiem đoat ngai vi cua Thuong Đe nhu vay đuoc xem la khong tuong.


= Harut va Marut =
Theo Surah 2:102, Harut va Marut la mot cap thien than truyen day ma thuat cho con nguoi. Mac du ly do tai sao ho lai o tran gian khong đuoc Kinh Qur'an đe cap, nhung cau chuyen ve ho đa đuoc liet vao hang kinh đien trong truyen thong Hoi Giao. Nha chu giai Qur'an Al-Tabari cho rang Ibn Masud va Ibn Abbas la tac gia cua giai thoai nay, mot đieu đuoc chung thuc boi Ahmad ibn Hanbal. Tom tat ngan gon, cac thien than phan nan ve su xao tra cua con nguoi va cau xin Thuong Đe tieu diet nhan loai. Do vay, Thuong Đe đua ra mot bai kiem tra đe xac đinh xem thien than ve mat lau dai lieu co lam tot hon con nguoi hay khong. Cac thien than đuoc Thuong Đe ban cho su thuc giuc giong nhu con nguoi va phai nam duoi quyen Satan. Cac thien than đa chon hai (hoac ba theo mot so nguon) nguoi trong so ho thuc hien bai kiem tra. Tuy nhien, sau khi ha pham, nhung thien than nay đa co hanh đong sai trai, vui huong lac thu, pham toi tho cung than tuong, tham chi con giet mot nguoi vo toi chi vi ong ta đa chung kien nhung viec lam lam loi cua ho. Vi nhung viec lam tren, cac thien than nay đa bi phat va khong đuoc phep thang thien nua. Co le hai cai ten Harut va Marut co nguon goc Hoa giao, dua tren hai Amesha Spentas co ten la Haurvatat va Ameretat. Mac du Kinh Qur'an goi nhung thien than sa nga bang nhung cai ten tieng Iran, nhieu mufassir xac nhan Harut va Marut co nguon goc tu Sach Canh thuc. Hisham ibn al-Kalbi (737 – 819) đat ten cho ba thien than ha pham bang nhung cai ten giong voi sach He-noc. Al-Kalbi giai thich rang mot trong so ho đa quay ve thien đuong trong khi hai nguoi kia o lai ha gioi va đoi ten thanh Harut va Marut. Tuy nhien, tuong tu cau chuyen ve Iblis, cau chuyen cua Harut va Marut khong chua bat ky dau vet nao ve mot cuoc noi loan cua thien than. Noi mot cach chinh xac hon, nhung cau chuyen ve thien than sa nga đe cap trong Kinh Qur'an đeu lien quan toi su canh tranh giua con nguoi va thien than. Nhu Kinh Qur'an đa khang đinh, Harut va Marut tuy truyen day ma thuat cho con nguoi, ho chi lam vay vi đuoc Thuong Đe cho phep, tuong tu viec Iblis chi co the du do con nguoi vi ong đa xin phep truoc.


Van hoa đai chung Trong thien truong ca Than khuc (1308–1320) cua Dante Alighieri, thien than sa nga bao ve Thanh pho Dis bao quanh nhung tang phia duoi cua đia nguc. Thanh pho đanh dau mot su chuyen tiep: Trong khi o cac tang ben tren, toi nhan bi ket an vi nhung ham muon the chat ma ho khong the cuong lai đuoc thi cac tang duoi cua đia nguc lai chua đay nhung toi nhan co tinh chong lai Chua, chang han nhu thien than sa nga hoac nhung nguoi lan truyen va tin theo di giao.
Trong thien truong ca the ky 17 Thien đuong đa mat cua John Milton, ca thien than vang loi va sa nga đeu đong mot vai tro quan trong. Ho xuat hien nhu nhung ca nhan co ly tri, so huu tinh cach tuong tu con nguoi. Cac thien than sa nga đuoc đat ten theo nhung thuc the sieu nhien tu ca than thoai Co đoc giao va Pagan, chang han nhu Moloch, Chemosh, Dagon, Belial, Beelzebub va ca chinh Satan. Theo giai thoai kinh đien cua Co đoc giao, Satan thuyet phuc cac thien than khac song khong tuan thu thien quy do Thuong Đe đat ra, do đo ho bi đuoi khoi thien đang. Thien truong ca bat đau voi mot thien than sa nga tu đia nguc. Trong Thien đuong đa mat, buc chan dung đau tien cua Thuong Đe đen tu cac thien than sa nga. Ho mieu ta Thuong Đe nhu mot bao chua đang ngo, đo loi su sa nga cua minh cho Ngai. Bi truc xuat khoi thien đang, cac thien than sa nga đa thanh lap vuong quoc cua rieng ho trong sau tham đia nguc, đong đo o mot noi goi la Pandæmonium. Khong giong nhu nhung cach mieu ta truoc đo cua Thien Chua giao ve đia nguc, đia nguc noi đay khong phai la noi đe Đuc Chua Troi tra tan toi nhan ma la vuong quoc cua cac thien than sa nga. Cac thien than sa nga tham chi con xay dung cung đien, choi nhac va tu do tranh luan. Tuy nhien, do khong co su chi dan cua Chua, cac thien than sa nga đa bien đia nguc tro thanh mot noi chiu đung vo van đon đau.
Y niem ve thien than sa nga đong mot vai tro quan trong trong nhieu tac pham cua nha tho nguoi Phap the ky 19 Alfred de Vigny. Trong Le Deluge (1823), con trai cua mot thien than va mot phu nu pham tran đa biet truoc ve tran đai hong thuy thong qua cac vi sao. Ong tim noi an nau voi nguoi tinh tren nui Ararat, hy vong rang nguoi cha thien than se xuong cuu ho. Nhung vi ong ta khong xuat hien, hai nguoi đa bi dong nuoc lu cuon troi. Eloa (1824) ke ve mot nu thien than đuoc tao ra tu nhung giot nuoc mat cua Chua Gie-su. Sau khi đuoc nghe ke ve mot nam thien than bi truc xuat khoi thien đuong, co đa tim cach an ui anh ta, nhung hau qua phai chiu kiep đoa đay duoi đia nguc.


Mieu ta trong nghe thuat Thien than sa nga noi rieng hay cuoc chien tren Thien đang noi chung la nhung chu đe đuoc nhieu nghe si noi tieng the hien ca trong hoi hoa lan đieu khac tac tuong. Vao khoang nam 1500, Albrecht Durer đa che tac mot loat tranh khac go ve Ngay Tan the, the hien cac canh khac nhau tu Sach Khai Huyen, bao gom mot buc the hien Thanh Micae cung cac thien than khac su dung kiem, thuong va cung tien tan cong quy Satan trong hinh dang mot con rong co sung va canh.
Nam 1562, mot buc hoa – hien đang đuoc bao quan tai Bao tang My thuat Hoang gia Bi – voi ten goi Su sa nga cua cac thien than noi loan đa đuoc Pieter Brueghel hoan thien. Buc tranh the hien cac thien than cua chua van ao choang mau sang va bo ao giap lung linh truoc anh mat troi. Trong luc co mot nguoi thoi ken, nhung nguoi con lai su dung kiem va thuong tan cong nhung tao vat quy du đuoc the hien voi khuon mat meo mo quai di. Hieronymus Bosch the hien mot phong cach khac biet khi mieu ta thien than sa nga – thay vi duoi dang hinh nguoi – trong hinh dang nhung con ky nhong, đong vat luong cu, ca hoac con trung. Trong con tuyet vong, nhung sinh vat nay tu can co the cua chinh minh khien cac chi cua chung đut roi, co con tham chi con can rach toac ca bung chua đay trung cua no.
Mot tac pham khac the hien chu đe nay đuoc Tintoretto thuc hien vao nam 1592. Qua quan sat co the thay buc hoa đuoc chia đoi bang mot đuong cheo. Goc duoi ben trai la Satan trong hinh dang mot con rong 7 đau khac ra lua đang an nap trong bong toi. Đang đam minh trong anh sang ruc choi o phan phia tren cua buc tranh la hinh anh song đong cua Thanh Micae va mot thien than khac, cung nhu Chua Cha va Đuc Me Maria toa tren mot vang trang luoi liem. Thu ket noi hai phan cua buc tranh la cay thuong đang đam ve phia duoi cua Ngai Tong lanh thien than.
Trong hinh dang mot hiep si mang tren minh bo ao giap lap lanh va ao choang đo bay phap phoi trong gio, Tong lanh thien than Micae la nhan vat trung tam trong buc hoa cung chu đe cua Peter Paul Rubens. Voi su ho tro cua Đuc Chua Troi lan cac thien than khac trung thanh voi Ngai, Micae khong chi đa đay lui mot con quai vat trong hinh dang mot con mang xa xuong vuc tham, ma con voi đo la ca nhung con nguoi bi Ac quy cam do, the hien bang nhung co the vam vo nhung van veo va voi mot khuon mat bien dang hoan toan.
Cac tac pham noi tieng khac the hien su sa nga cua Ac quy bao gom Raffaello (1518, Bao tang Prado), Johann Michael Rottmayr (1697, Tu vien Tittmoning, Bayern), Lang The Ninh (the ky 18), William Blake (1826, Minh hoa thach ban cho cuon Hiob), Eugene Delacroix (1861, St-Sulpice de Paris), Gustave Dore (minh hoa cho Thien đuong đa mat) va Marc Chagall (1923–1947, Bao tang My thuat Basel).


Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich =


= Thu muc =


Lien ket ngoai Catholic Encyclopedia: Angels, xem muc "The Evil Angels" (tieng Anh)
Jewish Encyclopedia: Fall of Angels (tieng Anh)