Thu tinh nhan tao (artificial insemination, intrauterine insemination - IUI), con goi la phoi giong nhan tao, gieo tinh nhan tao, la mot phuong phap ho tro sinh san, thong qua mot so bien phap ky thuat, con nguoi lay tinh trung tu con đuc đe pha che, bao quan va bom vao đuong sinh duc (tu cung) cua con cai.
Hay noi khac đi, phoi giong nhan tao la phoi giong khong co su tiep xuc giua hai ca the đuc cai; con nguoi lay tinh dich ca the đuc pha che va dan vao đuong sinh duc ca the cai.
Tren nguoi, thu tinh nhan tao bao gom ca thu tinh trong ong nghiem (la su ket hop cua tinh trung va trung o trong ong nghiem).


Trong chan nuoi = Lich su =
Trong chan nuoi, cong nghe thu tinh nhan tao đuoc ung dung tu lau voi muc đich nham tang so luong quan the nhanh.
Theo truyen thuyet, thu tinh nhan tao bat đau tu the ky XIV, vao nam 1322, mot vi tu truong (nguoi A Rap) cua bo lac no muon co giong ngua tot, đa sai nguoi đi hung tinh dich cua mot con ngua đuc tot o bo lac lang gieng vao mot nam bong va mang ve nhet vao am ho ngua cai. Cung co tai lieu cho rang, nguoi chan ngua lay khan nhet vao am đao cua con ngua cai vua giao phoi xong, sau đo rut ra va mang ve nhet vao am đao cua con ngua đang đong duc. Ve sau, ngua cua vi tu truong mang thai va sinh ra mot con ngua nhu ong mong muon, con ngua nay giong het con ngua đuc cua bo lac lang gieng. 
Tu the ky thu 17, thu tinh nhan tao moi đuoc nghien cuu va thuc nghiem rong rai tren nhieu đoi tuong: I.I. Ivanov (Nga), L. Spallanzani (Italia), Bibbiena la nhung nguoi đau tien thi nghiem thu tinh nhan tao tren tam; nam 1670, Malpighi nghien cuu tam; nam 1763, Lacobi nghien cuu tren ca; nam 1677, cac nha khoa hoc Ha Lan phat hien ra tinh trung trong tinh dich; nam 1779-1780, Lazzaro Spallanzani thuc hien thanh cong tren cho voi tinh dich thu đuoc bang phuong phap xoa bop duong vat cua cho đuc.
Nam 1898 Heape, nha bac hoc nguoi Anh đa phat hien ra chu ky sinh duc o gia suc, đay la nen tang khoa hoc cho ky thuat thu tinh nhan tao. Cung thoi điem nay, hai nha khoa hoc nguoi My la Pearson va Harrison đa phat hien ra phuong phap dan tinh ngua va bo.
Nam 1900, thu tinh nhan tao đuoc thuc hien tren bo o Nga (boi nha khoa hoc Ivanov) nhung chua pho bien do gap kho khan trong viec khai thach tinh trung cua bo đuc. Cung thoi gian nay, thu tinh nhan tao đuoc ap dung rong rai tren cho o Anh, Phap. Thu tinh nhan tao đuoc phat trien sau khi Joseppe Amantea, nha bac hoc nguoi Italia, đa phat minh ra am đao gia đe khai thac tinh trung cua cho đuc vao nam 1914. Tu phat minh nay, lan luot am đao gia đe khai thac tinh trung cua cac loai gia suc khac đuoc ra đoi khac phuc hang loat nhung kho khan trong viec khai thac tinh, nhat la tren ngua, cac loai da co (bo).
O Viet Nam, thu tinh nhan tao tren vat nuoi đuoc ung dung đau tien vao nam 1957 tai Hoc vien Nong - Lam, nay la Hoc vien Nong nghiep Viet Nam. Thu tinh nhan tao đuoc ap dung tren lon vao nam 1958, tren bo vao nam 1960, tren trau vao nam 1961, tren ngua vao nam 1964. Nam 1970, co so đong lanh tinh dich bo dang vien đuoc xay dung tai Moncada thuoc huyen Ba Vi, thanh pho Ha Noi. Nam 1986, Vien Chan nuoi đa ung dung thanh cong thu tinh nhan tao tren ga, nam 1990 tren ngong, nam 1991 ung dung cho lai xa giua ngan va vit, nam 1995 ung dung tren cho de, nam 1997 ung dung tren cho nghiep vu. Đen nay, thu tinh nhan tao đuoc ap dung rong rai trong chan nuoi lon va bo.


= Nhung loi ich va han che cua thu tinh nhan tao tren vat nuoi =
Thu tinh nhan tao giup nang cao kha nang truyen giong cua con đuc, mot con lon đuc giong tot co the phu trach đuoc tu hang tram đen hang nghin con lon cai; mot con bo đuc giong tot co the phu trach hang van bo cai. Moi lan xuat tinh, co the pha che thanh 30 – 40 lieu tinh đoi voi lon, tren 200 lieu tinh đoi voi bo.
Thu tinh nhan tao giup nang cao pham chat đan gia suc. Nguoi chan nuoi Viet Nam thuong co cau “Đuc tot thi tot ca đan; nai (cai) tot chi tot mot o”. Voi chi mot so it đuc giong tot, đuoc tuyen ky cang se tao ra mot so luong lon lieu tinh trung co chat tot, khi dan tinh cho gia suc cai thi cac đac điem tot cua con se đuoc truyen cho đoi sau. 
Viec khai thac tinh trung, pha che bang dung moi hoac lam đong lanh co the bao quan đuoc trong thoi gian dai o nhiet đo thich hop. Tinh dich cua lon sau pha che co the bao quan o nhiet đo 16 – 180C đuoc 1 – 4 ngay (tuy theo giong), tinh dich trau bo (dang tinh đong lanh) co the bao quan trong moi truong nito long đuoc 8 – 10 nam, tham chi len đen 40 nam. Ben canh đo, tinh trung sau khi pha loang gon, nhe co the van chuyen đi xa trong nhung đieu kien kho khan ma đuoc giong kho co the van chuyen đuoc. 
Ngoai nhung uu điem tren, thu tinh nhan tao tren vat nuoi con giup tranh đuoc nhung benh lay lan qua đuong sinh san thong qua giao phoi truc tiep; khac phuc su chenh lech ve tam voc giua con đuc va con cai (vi du bo đuc giong 1.000 kg rat kho phoi giong cho bo cai tam voc khoang 200 kg); đap ung nhu cau so luong cai đong duc lon trong đieu kien it đuc giong; keo dai thoi gian su dung đuc giong va tang hieu qua kinh te gap tu 5-6 lan so voi nhay truc tiep đoi voi lon va hang tram lan đoi voi bo.
Tuy nhien, đe thu tinh nhan tao thanh cong đoi hoi nguoi thuc hien phai co kien thuc chac ve đac điem sinh ly, sinh san cua vat nuoi; co kinh nghiem thuc tien; hang say voi nghe. Thong thuong, ty le thu thai khi thu tinh nhan tao thap hon so voi giao phoi tu nhien. 


= Quy trinh chung =
Đe thu tinh nhan tao tren vat nuoi can trien khai cac hoat đong co ban: khai thac tinh cua con đuc (hoac con trong đoi voi gia cam); đanh gia chat luong tinh dich va pha che, bao quan; thu tinh cho con cai bang viec su dung sung ban tinh đe bom tinh trung vao tan tu cung. 


= Thu tinh nhan tao cho ga =


 Lay tinh cua ga trong  Ga trong dung đe thu tinh nhan tao la ga truong thanh, manh khoe (nhat la khong bi nhiem ky sinh ngoai da, ky sinh khu tru xung quanh khu vuc huyet, khien bo phan sinh duc đuc kho phat hien), the chat tot. Đa đuoc qua huan luyen khai thac tinh, phai thuan thuc, khong hoang so trong đieu kien cang thang hay bi nam giu (khi lay tinh), đuoc nuoi cach ly nhung van co kha nang khi gap ga mai. Noi nuoi nhot ga trong khong đuoc qua nong, nhiet đo chuong nuoi tuong doi on đinh.
Co nhieu cach lay tinh, phuong phap pho bien va hieu qua nhat la nguoi cong nhan dun tay trai luon ben duoi luon ga trong, huong đau ga vao ben trong nguoi, dung ngon tay nam cang chan phai (ga trong lon, ngon tay nam cang trai). Tay phai vuot giua lung xuong đen đuoi, ngon tay trai xoa bop duoi bung. Sau nhieu lan ga vo canh, chuyen tay phai tu lung qua huyet (vent), dung ngon cai va ngon tro day hai ben huyet, đong thoi, ban tay trai bop vao vung bung cho đen khi mot dong dich nho nhu sua chay ra. Hung tinh dich bang chen (thuy tinh, men, xu). Mot so truong hop đac biet nhu vit troi, bo phan sinh duc khong nho han ra ngoai, khi xuat tinh, mot phan chay len mot phan cua be mat huyet.
Moi lan xuat tinh, ga trong tiet tu 0,1 – 0,44 cc tinh trung. Cuong đo khai thac 2 – 4 ngay/lan.
Tinh co the luu tu 2 đen 4 gio trong đieu kien thuong (khong nen đe tinh bi kho, giu trong đieu kien nhiet đo thap hon than nhiet cua ga trong) ma khong anh huong gi đen kha nang thu tinh, co the giu lau hon trong đieu kien bao quan.


 Gieo tinh cho ga mai  Ga mai dung đe thu tinh nhan tao phai đam bao đang giai đoan đong duc, khong co trung đa co vo o phan duoi cua voi trung đe tinh trung di chuyen de dang đen noi thu tinh voi trung.
Khi thu tinh, nhe nhang om ga mai len, giu va kich thich ga mai tuong tu khi lay tinh ga trong. Day sau khi vo va xoa bop, huyet chuyen đong va mot voi (la đau cuoi cua voi trung) xuat hien o ben trai, co the hinh toa tron (rosette) hoac mot nep hoac ke da. Khi đo, dung sung ban tinh, ong hut hoac xilanh gieo tinh vao sau tu 0.6 đen 2.5 cm tinh tu đau voi. Cuoi cung, noi long co the ga mai ngay sau khi gieo tinh đe ong dan trung tro ve vi tri binh thuong, rut tinh trung vao trong. 
Cuong đo gieo tinh thong thuong mot lan/tuan la đu đe duy tri su thu tinh (tinh trung cua ga trong co the song va thu tinh cho trung cua ga mai trong vong mot tuan).


= Thu tinh nhan tao giua ngan đuc va vit cai =


 Tao đan bo me va huan luyen  Đoi voi ngan đuc: 

Chon nhung con co ngoai hinh can đoi, than hinh vam vo, nguc sau rong, mat sang, mao đo, nhanh nhen, long bong muot, hang hai ve tinh duc (khi tha con mai vao co hien tuong đuoi theo, dung long đau, đanh nhung con đuc khac).
Nhot rieng ngan đuc moi o mot con, đong thoi nhot gan đo 1-2 ngan cai co ngoai hinh can đoi va đa thanh thuc ve tinh (26 tuan tuoi) đe kich thich ngan đuc va su dung lam mai thi tinh khi khai thac tinh cua ngan đuc.
Nguoi chan nuoi, nguoi lay tinh tiep xuc hang ngay voi ngan đuc đe lam quen, huan luyen cho ngan đuc co phan xa sinh duc bang cach vuot doc song lung ngan đuc. Cong viec nay đuoc lam tu ngay ngay đau bang cach mo o cua ra dung tay vuot lung ngan đuc tu vai xuong đe hom đuoi. Thao tac nay đuoc thuc hien tren 2 lan/ngay, thoi gian vuot tren 2-3 phut, thuc hien trong 10-14 ngay; trong qua trinh cham soc, nuoi duong va huan luyen đeu co đinh nguoi va trang phuc.
Vao ngay thu 10 - 14, khi nguoi nuoi tiep xuc thay ngan đuc đung yen, khong ne tranh, dung hai tay bat ngan cai thi tinh bang cach giu hai canh va nhe nhang đat vao o ngan đuc sau đo quan sat phan ung giao tiep cua chung. Nhung con co phan ung đap mai se co hien tuong ria long đau, long co, treo len lung ngan cai, vao thoi điem nay can bat ngan mai sang o ngan trong khac. Thao tac nay cung tien hanh moi lan 2-3 phut, thuc hien 2 lan/ngay keo dai 10-14 ngay.
Sau giai đoan huan luyen, ngan đuc se co phan xa đap mai voi bieu hien khi mo o ngan mai ra (đe bat ra ngoai) thi con đuc đa nhao nhac ve phia ngan mai, quay sang o đuc khac đe đanh nhau. Thoi điem nay, chung toi tien hanh lay tinh thu đe xac đinh luong tinh cua tung con đuc va đanh dau nhung con cho tinh kem đe thay bang nhung con khac.
Khu vuc chuong ngan đam bao kho, thoang, am. Nuoi du­ong ngan đuc đuoc tuan theo đung quy trinh chan nuoi, thu y. Qua trinh huan luyen ngan đuoc tien hanh nhe nhang, khong nong voi. 


 Khai thac, pha loang tinh cua ngan đuc  Thoi gian lay tinh va thu tinh đuoc tien hanh tu 6h00’ – 9h00’ đe đam bao yeu cau ky thuat. Cac dung cu lay tinh: coc hung tinh (coc thuy tinh trung tinh co chieu cao 12–15 cm, mieng rong 4–5 cm), pipet hut tinh co vach chia ml, ong pha loang tinh dich (ong nghiem co chia vach ml), dung moi pha loang tinh, phich bao quan tinh dich. 
 Khi lay tinh, nhe nhang bat ngan cai bang hai tay đat vao o ngan đuc can lay tinh. Sau khi cho ngan cai vao o, con đuc co phan xa đap ngan cai nhu lam quen, treo len lung con cai, lay thang bang bang hai chan bau chat lay 2 au canh con cai, mo ngam chat long đau co. Luc nay, nhe nhang keo con mai ra phia cua đe de thuc hien thao tac hung tinh. Đe đuoi ngan cai quay ve phia cua (phia nguoi lay tinh). Khi ngan đuc đap ngan cai, nguoi lay tinh chuan bi san coc chua tinh tren tay, khi ngan đuc co phan xa tho gai giao cau đe giao phoi nhanh chong đua mieng coc ve phia gai giao cau (hau mon) đe chuan bi hung tinh. Khi hung tinh, đua coc sat vao hau mon con đuc, dung ngon cai va tro cua tay trai giu nhe phan hom đuoi ngan đuc, sau đo dung ngon tro tay phai kiem tra lo huyet con đuc, neu thay noi cuc va ran lai, đuoi ngoay nhanh (la luc chuan bi xuat tinh) thi nhanh chong an mieng coc va an nhe phao cau con mai xuong đe cho gai giao cau cua ngan đuc bat vao long coc, cho cho ngan đuc phong het tinh vao trong long coc thi bo ra va nhe nhang bat ngan cai ra. Trung binh moi con ngan đuc lay đuoc 1-2 ml tinh dich.
 Sau khi lay đuoc tinh, kiem tra, đanh gia so bo chat luong tinh dich bang mat thuong. Binh thuong tinh dich co mau tu trang đuc đen ghi, nhung truong hop tinh dich co mau khac nhu­ trong vat, đen, mau nau, mau đo hoac van đuc thi chung toi loai bo.
 Sau khi kiem tra cam quan đanh gia so bo chat luong tinh, dung pipet hut nhe nhang tinh dich tu coc, đoc so luong ml cua tung con va cho sang ong pha loang.
 Pha loang tinh dich: Dung dung moi pha loang đe pha; ty le pha loang la 3ml tinh dich + 1ml dung moi. Khi pha loang nghieng ong nghiem nhe nhang đua dung moi cho chay xuong theo thanh ong pha loang va quay nhe nhang ong đe tron đeu tinh dich voi dung moi.
 Hut tinh dich đa đ­uoc pha loang vao cac ong dan tinh (cong ra) va đu­a vao thung bao quan, duy tri nhiet đo 37oC. Thoi gian bao quan va su dung toi đa 45 phut.


 Thu tinh cho vit cai  Vit mai sinh san đang trong giai đoan khai thac trung. Hang ngay, nguoi chan nuoi tien hanh ve sinh chuong nuoi va san choi sach se, bo sung them đon chuong va thu nhat trung vao 6 - 7 gio sang. Thoi gian phoi tinh cho vit mai la tu 6 - 9 gio, đuoc tien hanh ngay khi khai thac, pha loang tinh dich cua ngan đuc.
Lap ong dan tinh vao sung ban tinh, nang sung len đe bot khi noi len tren đau ong va bop co sung đe đay het bot khi ra ngoai.
Bat vit cai, cam hai chan doc đau xuong d­uoi. Sau đo boc lo lo huyet cua vit bang cach dung 2 ngon cai va 2 ngon tro an nhe xung quanh lo huyet, đong thoi dung hai đui kep se tao ra ap luc cho am đao lon ra. Đen khi xuat hien mot lo tron nho, cam sung ban tinh nhe nhang đu­a đau ong dan tinh vao tu cung va khi co cam giac hang tay tuc la ong dan tinh đa qua đu­oc co vong am đao, nhanh chong bop co sung đe đay mot luong tinh dich vao tu cung cua vit mai. Sau đo, nhe nhang rut sung ra va keo nhe hau mon len, mo hai đui ra đe tra tu cung ve vi tri cu va tha vit xuong nen. Viec thu tinh nhon tao đuoc tien hanh lap lai sau 4 ngay.


Tren nguoi = Tong quan =
Tren nguoi, thu tinh nhan tao chu yeu nham muc đich ho tro sinh san cho nhung cap vo chong hiem muon, vo sinh, vi ly do nao đo ma tinh trung khong the thu tinh cho trung bang phuong phap tu nhien.
Thu tinh nhan tao đuoc ap dung cho cap vo chong vo sinh mong muon co con; cu the nhu vo sinh do: tinh trung nguoi chong yeu, roi loan phong noan, lac noi mac tu cung, yeu to co tu cung. Mot so truong hop khac nhu: nguoi chong khong co tinh trung, can xin mau tinh trung đe thuc hien thu tinh nhan tao cho nguoi vo; luu giu tinh trung; mot so phu nu đon than, mong muon co con du chua (hoac khong) lap gia đinh; mot so truong hop nguoi chong qua đoi khi chua co con va nguyen vong nguoi vo mong muon co con voi nguoi chong đa khuat…
Đe thuc hien đuoc thu tinh nhan tao, nguoi phu nu phai co it nhat mot voi tu cung thong.


= Quy trinh thu tinh nhan tao =
Lay tinh dich: truoc khi lay tinh trung, nguoi chong (hay nguoi đan ong) can kieng quan he tinh duc trong khoang mot tuan; khi lay tinh dich toan bo bo phan sinh duc va tay nguoi chong đuoc ve sinh sach se, sau đo nguoi chong xuat tinh bang phuong phap thu dam.   
Loc, rua tinh trung: đay la ky thuat nham muc đich loai bo tinh trung chet, tinh tuong đe thu đuoc mau co nhieu tinh trung khoe manh đe su dung trong thu tinh nhan tao (bom vao buong tu cung cua phu nu) hoac thu tinh trong ong nghiem.
Bom tinh trung vao buong tu cung: đay la ky thuat su dung catheter đuoc đua qua co tu cung đe bom truc tiep tinh trung đa loc rua vao buong tu cung. Phuong phap bom tinh trung vao buong tu cung se lam tang ty le co thai.


Tham khao