Tu Đuc (chu Han: 嗣德 22 thang 9 nam 1829 – 19 thang 7 nam 1883) ten that la Nguyen Phuc Hong Nham (阮福洪任), khi len ngoi đoi thanh Nguyen Phuc Thi (阮福時), la vi hoang đe thu tu cua trieu Nguyen. Ong la vi vua co thoi gian tri vi lau dai nhat cua nha Nguyen, tri vi tu nam 1847 đen 1883, ong đuoc truy ton mieu hieu la Nguyen Duc Tong (阮翼宗), thuy hieu la  The Thien Anh Hoang Đe. Trong suot thoi gian tri vi cua minh ong chi su dung duy nhat mot nien hieu la Tu Đuc (嗣德) nen thuong đuoc goi voi ten nay.
Trieu đai cua ong đanh dau su suy yeu cua nha Nguyen va nhieu su kien xau voi van menh Đai Nam. Quan đoi nha Nguyen ngay cang suy yeu, kinh te tri tre, trong khi nhieu cuoc noi loan dien ra trong ca nuoc. Nam 1858, lien quan Phap-Tay Ban Nha no sung tan cong Đa Nang. Truoc tinh hinh nguoi Phap xam lan trong trieu đinh đat ra van đe cai cach, lien tiep cac nam tu 1864 đen 1881, cac quan la Phan Thanh Gian, Pham Phu Thu, Nguyen Truong To, Đinh Van Đien, Nguyen Hiep, Le Đinh lien tiep dang so xin nha vua cho cai cach toan dien đat nuoc nhung cac đinh than lai khong thong nhat, nha vua cung khong đua ra đuoc quyet sach dut khoat. Mai đen nam 1878, trieu đinh moi bat đau cu nguoi thuc hien cac buoc đau tien trong qua trinh cai cach la cho hoc tieng nuoc ngoai, nhung đinh than van bat đong va nay sinh hai phe chu truong cai cach va bao thu, roi đen khi nuoc Đai Nam dan roi vao tay quan Phap cung nay sinh hai phe chu chien va chu hoa. Chinh vua Tu Đuc cung phai tu phe ve trieu đai minh nhu sau: "Thanh dung thinh nhi vo bi suy, nghi luan đa nhi thanh cong thieu" (聲容盛而武備衰, 議論多而成功少; nghia la: Be ngoai hao nhoang nhung quan su suy yeu, ban luan nhieu ma thanh cong it)
Trieu đinh nha Nguyen ngay cang bat luc truoc su tan cong cua Phap, chi mong cat đat cau hoa. Cuoi cung, toi nam 1883, Tu Đuc qua đoi, ngay sau đo Phap tan cong vao kinh đo va ep buoc nha Nguyen phai cong nhan su "bao ho" cua Phap tren toan Đai Nam. Nha Nguyen sau thoi Tu Đuc chi con la danh nghia, vua Nguyen chi con la bu nhin, thuc te thi đa mat nuoc vao tay Phap.


Than the Nguyen Phuc Hong Nham sinh ngay 25 thang 8 nam Ky Suu (tuc 22 thang 9 nam 1829) tai Hue, la con thu nhung la đich tu cua vua Thieu Tri va Pham Thi Hang (ba Tu Du). Khi con nho Hong Nham con co ten khac la Nguyen Phuc Thi. Ngoai ra, theo truyen thong hoang toc Nguyen Phuc co tu thoi Vo Vuong Nguyen Phuc Khoat, hoang tu sinh ra đe de nuoi se đuoc đat them ten co chu Me, vi vay thuo nho ong con đuoc goi la Me Triu
Vi anh trai cua ong, Nguyen Phuc Hong Bao, la mot nguoi ham choi, me co bac, khong chiu hoc hanh nen vua Thieu Tri truoc luc qua đoi đa đe di chieu truyen ngoi cho ong. Bay gio ong moi 19 tuoi, nhung hoc hanh đa thong thai. Đen thang 10 nam 1847 ong chinh thuc len ngoi hoang đe o đien Thai Hoa, đat nien hieu la Tu Đuc, bat đau tu nam sau la 1848. Khi Tu Đuc len cam quyen, trieu đinh van cai tri tuan theo phong cach Nho giao.


Cai tri Tu Đuc len ngoi vao thang 10 nam Đinh Mui 1847 theo di chieu cua vua cha Thieu Tri. Bay gio ong moi co 19 tuoi.


= Quan lai duoi thoi Tu Đuc =
Phan lon trieu than thoi Tu Đuc la nhung nguoi hap thu nen giao duc Nho giao nen khong cap nhat đuoc nhung tien bo khoa hoc ky thuat hien đai. Hon nua Đai Nam đang trong tinh trang đong cua nen trieu đinh nha Nguyen co rat it thong tin ve the gioi ben ngoai. Ho chi nhin nhan tinh hinh the gioi bang con mat cua hang tram nam truoc khi phuong Tay chua cong nghiep hoa trong khi phuong Tay đa bo xa nuoc Đai Nam ve cong nghe, ky thuat. Mot so nguoi o Nghe An đa xuat ngoai nen nam bat đuoc tinh hinh the gioi đuong thoi ma đien hinh la ong Nguyen Truong To. Khi ve nuoc, Nguyen Truong To lien thinh cau Hoang đe gap rut cai cach keo mat nuoc. Tiec thay, quan than ngan can nen ong cung tu choi ban hanh cai to. Nhieu nha su hoc quy trach nhiem ve viec mat nuoc cho cac quan lai cao cap duoi thoi Tu Đuc. Tuy nhien duoi thoi ong cung co mot so trung than xa than vi nuoc nhu Ton That Thuyet, Nguyen Tri Phuong, Hoang Dieu...


= Thue khoa =

Thue khoa trong nuoc duoi thoi Tu Đuc đai khai cung giong nhu cac thoi Minh Mang (1820 - 1841) va Thieu Tri (1841 - 1847) truoc đo, nhung tu khi lien quan Phap - Tay Ban Nha chiem cac tinh Nam Ky roi lai phai boi tien binh phi mat 4 trieu nguyen, trieu đinh moi tim cach lay tien, ben phai cho quan Hau Loi Trinh đanh thue cao trong viec buon ban thuoc nha phien tu Quang Binh đen Bac Ky, tuy khong nhieu. Su sach chep rang moi nam nha vua thu đuoc co 302.200 quan tien thue nha phien.
Nha vua buoc phai dung loi đoi truoc ban quan đe lay tien, theo hinh thuc "quyen". Đinh le cho quyen tu 1.000 quan tro len thi đuoc ham cuu pham, len đen 10.000 thi đuoc thang ham luc pham.


= Quan đoi =

Thoi Tu Đuc co nhieu giac gia va la mot thoi rat loan lac o Đai Nam. Co nhieu cuoc khoi nghia chong lai trieu đinh cung voi thuc dan Phap am muu chiem het toan coi Đai Nam. Tuy nhien quan đoi nha Nguyen thoi ky nay lai sa sut rat nhieu. Theo sach Nhung van đe lich su trieu Nguyen, thoi Tu Đuc, cong tac quoc phong cua nha Nguyen co su tuong phan ro ret voi cac trieu truoc.
Mot trong nhung ly do khien cho tinh hinh quan đoi sa sut la van đe tai chinh. Cac cuoc chien thoi Minh Mang đa lam ngan kho nha Nguyen suy kiet. Vu khi va trang thiet bi lam moi gan nhu khong co. Bo binh đuoc trang bi rat lac hau: 50 nguoi moi co 5 khau sung, moi nam chi tap ban 1 lan 6 vien đan. Vu khi đuoc bao duong cung kem. Ve thuy binh, khong co tau hoi nuoc nao đuoc đong moi, thuy quan tham chi khong đu kha nang đe bao ve bo bien chong hai tac. Viec giang day binh phap khong con chu trong toi sach vo phuong Tay nua ma quay tro lai voi Binh thu yeu luoc cua Tran Hung Đao trieu Tran. Đoi song binh linh khong đuoc quan tam thoa đang, luong thuc lai con bi an bot. Do đo tinh than chien đau cua binh si khong đuoc cao.
Nam 1861, Tu Đuc ra lenh cho cac tinh thanh chon lay nhung thanh nien trai trang khoe manh đe đi linh. Đen nam 1865, trieu đinh Tu Đuc to chuc khoa thi đau tien đe tuyen chon Vo tien si vao thoi Nguyen.
Tuy rang Đai Nam luc đo cac tuong si tai gioi khong thieu nhung thoi the đa khac xua the ma van con dung guom giao. Khi ay, thuc dan Phap đa co sung ong tan tien do đo guom giao cua Đai Nam khong the đich noi. Tuy Đai Nam co nhan luc doi dao, vu khi hien đai đe chien đau thi lai thieu thon tram trong. Trong mot đoi gom 10 binh linh thi moi co mot khau sung kieu cu, phai cham ngoi ban moi đuoc. Ma quan si khong đuoc tap ban nhieu do so ton tien đan duoc. Boi the khi quan Phap toi Đai Nam chang the chong noi.
Quan điem nghe thuat quan su cua vua quan trieu Nguyen khong he vuot qua khuon kho cua khoa quan su trung co. Viec khong bat kip voi thanh tuu moi cua khoa hoc phuong Tay thoi vua Tu Đuc khien cho quan su Viet Nam bi lac hau nhieu. Vi vay, khi quan Phap xam luoc Đai Nam nam 1858, khoang cach ve trang thiet bi voi quan đoi nha Nguyen đa kha xa.
Chang nhung khong chong noi quan Phap, ngay ca quan Co đen la mot nhom tho phi chi co may tram nguoi cung co the keo tu bien gioi Trung Quoc vao đen tan Son Tay, lap trai cat cu, gay nhieu loan ca mot vung suot nhieu nam ma hang van quan nha Nguyen o mien Bac cung khong dep noi. Đanh khong thang đuoc, cuoi cung nha Nguyen phai tra tien đe thue đoi quan tho phi nay cung chong Phap, va đang buon hon nua la quan Co đen lai gay thiet hai cho Phap nhieu hon la quan nha Nguyen. Đieu nay cho thay quan đoi nha Nguyen thoi Tu Đuc đa suy yeu toi muc nao.


= Thuong mai =

Tu Đuc khuoc tu moi giao thiep voi nguoi phuong Tay, dau viec giao thiep chi nham phuc vu thuong mai. Nam 1850, co tau cua Hoa Ky vao cua Đa Nang, co quoc thu xin thong thuong nhung nha vua lam ngo khong them tiep thu.
Tu nam 1855 đen 1877 cac nuoc Anh, Phap va Tay Ban Nha nhieu lan co tau vao cua Đa Nang, cua Thi Nai (Binh Đinh) va Quang Yen xin thong thuong cung khong đuoc. Mai đen khi Gia Đinh bi thuc dan Phap chiem đong, viec ngoai giao giua trieu đinh voi cac nuoc phuong Tay kho khan, Tu Đuc moi thay đoi chinh sach, đat ra Binh Chuan Ty đe lo buon ban va Thuong Bac Vien đe giao thiep voi nguoi nuoc ngoai nhung khong co ket qua vi nhung nguoi đuoc uy thac vao cac viec nay khong đuoc hoc hanh gi ve ngoai giao.


= To chuc hanh chinh =
Nhung nam đau đoi Tu Đuc (1853), trieu đinh nha Nguyen đa ban luan viec cai cach hanh chinh, co y kien xin hop nhat cac tinh nhu: Lang Son voi Cao Bang, Vinh Long voi Đinh Tuong va Gia Đinh, Son Tay voi Hung Hoa, An Giang voi Ha Tien, ... tuy nhien nhung viec nay khong đuoc thi hanh.


= Cam đao Cong giao =
Sau khi len ngoi vao nam 1848 thi vua Tu Đuc đa co du cam đao Cong giao, cung vi su cam đao tan nhan nay ma thuc dan Phap sau nay co co xam chiem Đai Nam. Tu Đuc nhan xet ve Cong giao:

"Ho bao Thien Chua tuc la Thuong đe, Thuong đe la chua te cua troi, tuc la sang tao ra troi đat, van vat. Ho lai noi Thien chua khong phai la troi, khong phai la đat, khong phai la ly, khong phai la đao, khong phai la khi, khong phai la tinh, khong phai la nguoi, khong phai la vat, khong phai la quy, khong phai la than, đo la đau moi cua van vat, ma chinh minh khong bat đau tu đau ca... đem so voi Lao Tu khi noi "Vo danh la bat đau cua troi vat, Đao sinh ra mot, mot sinh ra hai" moi thay thuyet cua Gia To lai cang xuyen tac tho so, ho chi biet muon Thien Chua đe che giau cai dau tich Gia To, va đe lam van hoa cho su lam loi vi đa tho phung xang ma khong ke gi đen goc tich nua".
Mot trong nhung tuyen cao cua Tu Đuc co ghi:

Ba nam sau đo, nam 1851, su khoan dung nay danh cho cac linh muc ban xu đot nhien bi bai bo. Tu đo du cam đao cang khat khe hon truoc. Tu đo ve sau: "hoac la ho phai cha đap len thanh gia, neu khong se chem lam hai o ngang lung" (tram yeu). Trong nam đo va nam ke tiep, bon vi giao si truyen đao nguoi Phap đa bi chem đau va thi the bi nem troi song hay ra bien. Bao chi Cong giao tai Phap keu la trong su kinh hoang, va su khich đong đa thu nhan đuoc mot cam tinh vien noi Hoang hau Phap Eugenie, nhat la khi trong so cac nan nhan sau nay co ten mot vi tu si Tay Ban Nha ma khi con la mot thieu nu, ba co quen biet tai Andalusia.
Ve viec nay, Tran Trong Kim co loi binh:

Theo hoa uoc voi Phap nam 1862, nha Nguyen bo viec cam đao Cong giao. Nam 1864, đe phan ung lai am muu giet hai nguoi Cong giao cua gioi Van Than o Hue, Tu Đuc ha du:

Phan Phat Huon nhan đinh rang du sac du tren co đieu sai lac nhung Tu Đuc đa cong nhan su trung thanh va bi vu oan cua nguoi Cong giao. Nam 1869, Tu Đuc ra hai sac du bao ve nguoi Cong giao: cho phep nguoi Cong giao đuoc tap hop thanh lang, co ly truong Cong giao, va cam nguoi luong nhuc ma va quay ray le nghi cua nguoi Cong giao. Tuy vay đoi voi nhieu nguoi, Tu Đuc khong con đu uy tin, va phong trao Van Than chong đoi ong bat đau noi len tan sat nguoi Cong giao.


= Ngoai giao =


 Trung Quoc  Tu Đuc la vi vua nha Nguyen (va Viet Nam) đau tien nhan sac phong cua Trung Quoc tai kinh đo Phu Xuan thay vi tai Thang Long nhu cac vi vua truoc đo. Khi hay tin vua Đao Quang qua đoi, Tu Đuc cho nghi chau 5 ngay. Đay la viec truoc nay chua tung co tien le. Tu Đuc con xin nha Thanh cho su than sang cung đieu nhung bi tu choi.


 Cao Man  Nam 1848, Tu Đuc nam thu 1, nuoc Xiem lam le phong cho Ang Duong lam vua nuoc Cao Mien. Ang Duong sau đo co cho thuyen đi nuoc ngoai va co mang theo cac đao truong Tay duong đe chieu du dan chung. Nam 1851, Ang Duong cho su sang xin 3 viec: tra lai kinh Phat; tra lai cac xu O Mon, That Son, Ba Xuyen, Kien Giang; muon đuong song Vinh Te đe ra bien thong thuong. Vua Tu Đuc bac bo. Ang Duong sau đo may thang lai xin cho doi lui cac đon bao Binh Di va Khanh An thi se khong nhac chuyen đoi That Son, Ba Xuyen nua. Vua Tu Đuc cung bac bo.


 Phap  Nam 1851, mot chiec thuyen lon cua nuoc Phap ghe bien Phuoc Thang, Bien Hoa. Luc nay nha Nguyen moi biet nuoc Phap ngoai cach goi Phu Lang Sa con co ten la Phat Lan Tay, Phap Lan Tay.


Cac cuoc noi loan Tu Đuc la mot vi vua cham chi ve viec tri dan, ngay tu nam Canh Tuat (1850) vua sai Nguyen Tri Phuong lam Kinh luoc Đai su 6 tinh Nam Ky, Phan Thanh Gian lam Kinh luoc Đai su Binh Đinh, Phu Yen, Khanh Hoa va Binh Thuan, Nguyen Đang Giai lam Kinh luoc Đai su Ha Tinh, Nghe An, Thanh Hoa. Cac đai than nay đi kham xet cong viec cac quan lai va su lam an trong dan gian, co đieu gi hay do phai dang so tau ve Kinh đo cho vua biet.
Du vay, tai Bac Ky co 40 cuoc noi loan duoi trieu Tu Đuc. Chi co vai ba nam đau con hoi yen tri, tu nam 1851 tro đi, trong nuoc ngay cang nhieu cuoc noi loan. Bac Ky la noi nhieu loan nhat, boi vi đay la đat cua tien trieu Hau Le, nhieu nguoi tuong nho đen tien trieu, nen chi nhung nguoi muon lam loan, hoac tu nhan la hau due trieu Hau Le, hoac tim mot nguoi gia nhan dong doi nha Hau Le, roi ton len lam minh chu đe lay co ma khoi su.
Bay gio, o Trung Quoc co quan Thai Binh Thien Quoc noi len đanh nha Thanh, đen khi tan vo thi tan quan Thai Binh Thien Quoc tran sang Đai Nam cuop pha o mien thuong du, quan quan nha Nguyen phai đi đanh dep rat phien phuc. O trong nuoc thi thinh thoang lai co tai bien nhu nuoc lut, đe vo,... O Hung Yen, đe Van Giang vo 18 nam lien, ca huyen Van Giang tro thanh bai cat bo hoang, nhan dan đoi kho, nghe nghiep khong co, boi the nen nguoi đi lam giac ngay cang nhieu.


= Quan Tam Đuong =
Nam 1851, co nhom giac Khach la Quang Nghia Đuong, Luc Thang Đuong, Đuc Thang Đuong,... tuc goi la giac Tam Đuong quay nhieu o mat Thai Nguyen. Vua Tu Đuc sai Nguyen Đang Giai ra kinh luoc o Bac ky. Giai đa dung cach khon kheo du đuoc quan noi loan ve hang. Boi vay trong hat lai đuoc yen mot đo. Nhung đen nam 1854, Nguyen Đang Giai qua đoi, Bac ky lai co loan.


= Quan Chau Chau =
Nam 1854, nam Tu Đuc thu 7, o tinh Son Tay co mot nhom nguoi đem Le Duy Cu la hau due cua trieu Le ra lap lam minh chu đe khoi su đanh nha Nguyen. Luc bay gio co Cao Ba Quat, nguoi lang Phu Thuy, huyen Gia Lam, tinh Bac Ninh thi đo cu nhan, ra lam quan, đuoc bo chuc Giao thu phu Quoc Oai (Son Tay). Cao Ba Quat la mot nha van, nha tho loi lac o Bac Ky, ma cu bi quan tren đe nen, cho nen buc chi, tu quan lui ve day hoc, roi theo nhom nguoi ay xung lam Quoc su đe day loan o vung Son Tay va Ha Noi.
Luc đau nghia quan gianh đuoc mot so thang loi o Son Tay, Nam Đinh nhung sau đo thi bi quan trieu đinh đanh tan. Theo Thu muc chinh bien thi Cao Ba Quat bi ban chet trong mot tran đanh nam 1855, nhung theo Viet Nam su luoc thi Quat bi quan Pho Lanh binh tinh Son Tay la Le Thuan đanh bat đuoc va đem ve chem tai lang. Vua Tu Đuc ra lenh cho tru di tam toc dong ho Cao.
Boi vi thang 5 ay o tinh Bac Ninh va Son Tay co nhieu chau chau pha hoai mua mang, đen cuoi nam lai co cuoc khoi nghia cua Le Duy Cu, nen tuc goi la giac Chau Chau.
Sau khi Cao Ba Quat chet, Le Duy Cu con quay roi đen may nam sau moi dep yen đuoc.


= Khoi nghia Le Duy Phung =

Khoi nghia Le Duy Phung la ten goi cua cuoc noi day do Le Duy Phung, truoc đa tung tham gia trong luc luong Phap tien đanh Nam Ky, lanh đao chong trieu đinh nha Nguyen o vung ven bien Bac Ky tu nam 1861 đen 1865. Cuoc noi day đa đuoc cac luc luong nong dan khoi nghia, cac nhom giac co o khap Bac Ky nhu Hai Duong, Bac Ninh, Son Tay, Thai Nguyen, Tuyen Quang, Thanh Hoa, Nghe An cung nhu hai tac ngoai bien ung ho nhiet liet, lan rong khap mien Bac cho quan Phap ranh tay o Nam Ky.


= Hong Bao muu gianh ngoi =
Theo le thuong, sau khi vua Thieu Tri qua đoi, ngoi vua se đuoc truyen cho nguoi con truong la Nguyen Phuc Hong Bao (1825 - 1854). The nhung, khi vua Thieu Tri mat, lien ngay ay, cac hoang than va cac quan van vo hop tai đien Can Chanh đe tuyen đoc di chieu, theo đo hoang tu thu hai la Phuc Tuy cong Nguyen Phuc Hong Nham đuoc lap len ngoi. Hong Nham khoc lay lanh mang. Di chieu đoc chua dut, An Phong cong (Hong Bao) phan uat tho huyet hon mot đau, nam vat nga giua đien đinh. Luc lam le đang quang, may nguoi phai đo ong day, nghi le moi hoan tat.
Ly do Hong Bao bi phe truat, su nha Nguyen chep loi trang troi luc lam chung cua Thieu Tri noi voi cac đai than Truong Đang Que, Vo Van Giai, Nguyen Tri Phuong va Lam Duy Tiep:

Du vay, Hong Bao khong tin đay la y cua vua cha ma la do Truong Đang Que bay muu, nen quyet chi bao thu nguoi gay ra. va tim cach gianh lai ngoi bau.


= Quan Chay Voi =

Vao tinh hinh truoc nguy co bi thuc dan Phap đo ho. Đoan Huu Trung, la mot nguoi co hoc thuc, tin rang vua Tu Đuc bat tai va nghi rang vua Hong Bao neu đuoc len ngoi thi se giai quyet đuoc tinh hinh nguy cap nhu hien gio. Trung đung ve phia chu chien chong Phap thay vi hoa. Ong con phan Tu Đuc vi Tu Đuc khong chiu cai cach đat nuoc. Do cac nguoi dan tham gia cuoc noi day nay đa so dung chay voi nen ho con đuoc goi la quan chay voi.


= Giac Khach o Bac ky =
Giua the ky 19, vung Tay Bac Đai Nam ngay cang mat on đinh. Sau khi cuoc khoi nghia Thai Binh Thien Quoc bi nha Thanh đan ap, nhieu nhom tan quan cua Thai Binh Thien quoc tan mac va bo xuong phia nam, hoat đong o vung nui mien bac Đai Nam theo dien hoat đong tho phi. Tinh hinh bien gioi hai nuoc Đai Nam va Đai Thanh cang phuc tap, nhieu giac gia, nhung quan đoi trieu đinh nha Nguyen lai khong đu suc đanh dep đuoc, nen buoc phai đong y cho quan Nha Thanh vao mien Bac đe binh đinh vung bien gioi.
Nam 1849, quan phi nuoc Thanh hon nghin nguoi lien tiep tran vao cuop pha Quang Yen, Lang Son, Cao Bang, Hai Duong. Nam 1850, dan đoi kho va tho phi tu nuoc Thanh tiep tuc tran sang cuop pha cac khu vuc o bien gioi. Nam 1851, dan đoi va tho phi nuoc Thanh van tran sang bien gioi, thu linh tho phi la Hoang Van dan hon 7.000 quan tap kich vao Lang Son. Nha Nguyen sau đo bat giet đuoc cac đau muc tho phi la Vuong Tam Tai, Hoang Thinh Ky.
Nam 1868, cuoc noi day cua Ngo Con bi dep tan, so tan quan dat sang Đai Nam va tro thanh nhung đam phi thi nhau cuop boc doc bien gioi o vung Cao Bang, Lang Son, Tuyen Quang... trong đo manh nhat la quan Co Vang cua Hoang Sung Anh. Nham truy quet tieu diet triet đe toan phi nay, tu nam 1869, nha Thanh đa nhieu lan phai tuong Phung Tu Tai đua quan sang Đai Nam phoi hop voi quan nha Nguyen va quan Co Đen cua Luu Vinh Phuc đanh quan Co Vang.
Nam 1868, Ngo Con cho quan đanh chiem thanh Cao Bang, nha Nguyen phai cu quan tong đoc Pham Chi Huong viet thu sang nha Thanh xin cho quan sang tieu tru. Trieu đinh Man Thanh đa cho Pho tuong Ta Ke Quy đem quan sang phoi hop voi Ong Ich Khiem va quan đe đoc Nguyen Viet Thanh đanh đuoi nhung khong đuoc. Đen thang 7 nam 1868, quan tuong nha Thanh va Trieu Nguyen lai cung nhau phoi hop đanh quan Co Vang do Ngo Con cam đau o That Khe nhung that bai; trong tran nay tham tan Nguyen Le va Pho Đo đoc Nguyen Viet Thanh bi tu tran, con Tham tan Pham Chi Huong bi bat.
Truoc tinh hinh đo đa buoc trieu đinh Hue phai nho cay đen Đe đoc Quang Tay la Phung Tu Tai mang 16 doanh quan (moi doanh co tu 200 đen 300 quan) sang phoi hop voi quan trieu đinh Hue đanh đuoi. Nha Nguyen lai cu Vu Trong Binh lam Ha Ninh Tong đoc ket hop voi Phung Tu Tai mang 31 quan thu (gan 1 van quan) đanh Ngo Con, khoi phuc đuoc tinh Cao Bang vao thang 5 nam 1869.
Khi Ngo Con vay ham quan trieu đinh o phu Phu Binh thuoc tinh Thai Nguyen, Tan tuong quan thu Ton That Thuyet, quyen đe đoc Nguyen Van Nhuan chia đuong tien đanh, lay lai đuoc phu thanh. Đo cung la luc, đe cung phoi hop, Vu Trong Binh va Nguyen Van Tuong o Lang Son lien ban voi Phung Tu Tai tien quan ve Thai Nguyen, Bac Ninh, Son Tay, Tuyen Quang đe "cung đanh mot loat cu điem sao huyet cua bon phi".
Ben canh quan chinh quy cua Man Thanh va Đai Nam thi đot tieu tru lan nay con co vai tro to lon cua canh quan Co đen cua Luu Vinh Phuc. Thang 2 nam 1868 Luu Vinh Phuc đa phoi hop voi quan cua trieu đinh Hue dep quan "Co Vang", "Co Trang" o vung Quang Ninh, Lang Son, Tuyen Quang va Bac Ninh.
Nam 1869, quan Co đen phuc kich đanh tan tac quan Co vang tai Lao Cai, roi truy quet Co vang đen tan hang o tai Ha Giang. Phoi hop voi quan Co đen la quan nha Nguyen va quan Thanh cua tuong Phung Tu Tai, quan Co vang phai thao chay khoi can cu Ha Giang. Tuy nhien, do dich benh va khi hau khac nghiet nen quan Thanh phai rut ve, quan Co vang tiep tuc kiem soat mot vung rong lon o khoang giua song Hong đen bien gioi, tu Lao Cai đen Son Tay.
Vao cuoi nam Canh Ngo (1870), sau khi that bai o That Khe, Cao Bang, Ngo Con đem quan rut chay xuong Bac Ninh va đem quan vay sat thanh Bac Ninh voi khi the rat manh. Nhung lan nay Ngo Con bi chi huy quan nha Nguyen la Ong Ich Khiem ban chet trong mot tran giao chien o gan song Đuong. Đo la lan chien thang vang doi nhat, tu sau chien thang đanh chiem lai thanh Cao Bang do Vu Trong Binh, Nguyen Hien, Đinh Hoi chi huy. Hai tran thang cach nhau chi hai thang.
Sau khi dep đuoc quan Ngo Con, trieu đinh nha Nguyen đa cu nhieu quan lai nhu Vo Trong Binh, Tran Đinh Tuc, Ong Ich Khiem đen hoi đam voi tuong Thanh la Phung Tu Tai xung quanh van đe su hien dien cua quan Thanh tren đat Đai Nam va buoc Phung Tu Tai phai gay suc ep len quan Co đen cua Luu Vinh Phuc đe nhom quan nay phai rut ve Trung Quoc.
Khi Phung Tu Tai đen Tuyen Quang theo nhu yeu cau cua Vu Trong Binh, Nguyen Van Tuong, quan Thanh duoi quyen Phung Tu Tai hoi quan voi quan Nam tai đay. Quan Thanh đong trai o xa Linh Ho, ngoai thanh. Phung Tu Tai phan nan ve van đe luong thuc va đan duoc tiep van cham. Đe lam vua long ong, Nguyen Ba Nghi, Đao Tri lien bi vua Tu Đuc cach chuc.
Vua Tu Đuc cung gui du ra mat tran ngoi khen Vu Trong Binh, Nguyen Van Tuong gioi ve ung đoi (voi tuong nha Thanh), cho chuyen sung viec ho dan, theo ban cong viec muu ke đanh dep, vo ve. Nam Tu Đuc thu hai muoi ba, Canh ngo (1870), tai Lang Son, tan tuong Nguyen Van Tuong theo sac du cua vua Tu Đuc, sung lam kham mang đen đai ban doanh cua tuong nha Thanh Phung Tu Tai đe phung đieu tong tran Quan Tung Chi nha Thanh moi chet benh va cac chien si tran vong cua ho voi so tien tuong trung la 200 lang bac cung nhieu le vat khac, đong thoi ong cung uy lao cac doanh quan Thanh bang so bac 3000 lang, đe tien chan quan Thanh hop luc tieu phi ve nuoc.
Thang Tu nam Tu Đuc 23 (nam 1870), tinh hinh o Bac Ky tam yen, Phung Tu Tai đuoc lenh rut quan ve nuoc. Tuy bi đanh lui khoi Cao Bang nhung du đang cua giac "Co Vang" van con rat manh, giua nam 1871, giac Co Vang lai troi day manh me, cuop boc cac tinh thuong du Bac Ky o vung Tay Bac. Phung Tu Tai lai phung menh lan thu hai đem quan ra ngoai quan ai đanh dep nhung chua diet đuoc Hoang Sung Anh.
Nam 1875, Hoang Sung Anh lai cau ket voi quan Phap noi len quay pha khap noi. Đao vien Quang Tay la Trieu Oc đuoc lenh đua quan đi đanh, quan Co đen mo chien dich quyet đinh đanh chiem Ha Giang, phoi hop voi ho khong nhung la quan nha Nguyen ma ca quan Thanh tu Quang Tay va Van Nam. Hoang Sung Anh bi truy đuoi, bi bo ha lam phan, bi bat roi bi giet chet.


Cuoc xam luoc cua Phap Nam 1856, chien thuyen Catinat vao cua Đa Nang roi cho nguoi đem thu len trach trieu đinh Đai Nam ve viec giet giao si Cong giao. Khong đuoc tra loi, quan Phap ban pha cac đon luy roi bo đi. Co Giam muc Pellerin tron đuoc len tau ve Phap, thuat lai cho trieu đinh Phap canh cac giao si Cong giao bi đan ap da man o Đai Nam. Pellerin noi rang chi can co loan la cac tin đo Cong giao se noi len đanh giup. Cung su tac đong cua Hoang hau Phap Eugenie, mot nguoi rat sung đao, Hoang đe Phap Napoleon III (1808 - 1873) quyet y đanh Đai Nam.
Nam 1858, Trung tuong Phap la Charles Rigault de Genouilly đem tau Phap va tau Tay Ban Nha gom 14 chiec vao cua Đa Nang ban pha roi ha thanh An Hai va Ton Hai.
Du chi đon tru o Đa Nang, cac binh si ngoai quoc đa bi khuat phuc voi cac con so đang so vi mac benh dich ta, kiet ly va cac chung benh nhiet đoi khac, va mot cuoc tien quan tren noi đia bang đuong bo hoan toan la đieu khong thuc hien đuoc. Dong song Huong chay tu Hue ra bien, nhung chi co nhung tau chay o tam nuoc nong moi luu thong đuoc, va kem may man thay mot so tau chien loai nho đuoc san xuat đac biet tai Phap cho chien dich tai Đai Nam lai bi phai sang Ho Lake Garda đe chong lai nguoi Ao trong mot cuoc chien no ra tai mien Bac nuoc Y. Hien nhien viec chi lang vang o Đa Nang som bi chung to la khong đat đuoc mot muc đich gi ca. Nhung ho con co the đi đau đuoc nua. Trung tuong Rigault de Genouilly đoi y sang đanh Gia Đinh. Đau nam 1859, Rigault de Genouilly dan quan Phap va Tay Ban Nha vao cua Can Gio, đanh thanh Gia Đinh. Chi trong 2 ngay thi thanh vo, quan Ho đoc Vo Duy Ninh tu van. Xong Trung tuong Rigault de Genouilly lai đem quan tro ra Đa Nang đanh đon Phuc Ninh, quan cua Nguyen Tri Phuong thua phai rut ve giu đon Nai Hien va Lien Tri.
Rigault de Genouilly benh phai ve nuoc, Thieu tuong Page sang thay. Thieu tuong Page đe nghi viec giang hoa, chi xin đuoc tu do giang đao Cong giao va đuoc buon ban voi Đai Nam nhung trieu đinh Hue khong đong y. Đen nam 1862, quan Phap chiem Bien Hoa va Vinh Long. Trieu đinh Hue phai Phan Thanh Gian va Lam Duy Hiep vao Nam giang hoa voi Phap ngay 9 thang 5 nam Nham Tuat, 1862. Trong ban hoa uoc gom 12 khoan co nhung khoan nhu sau:

Đai Nam phai đe cho giao si Cong giao nguoi Phap va nguoi Tay Ban Nha đuoc tu do giang đao va đe dan gian đuoc tu do theo đao.
Đai Nam phai nhuong đut cho nuoc Phap cac tinh Bien Hoa, Gia Đinh va Đinh Tuong va phai đe cho chien thuyen cua Phap ra vao tu do o song Me Kong.
Vua Tu Đuc ben nhuong ba tinh mien Đong Nam Ky cho Phap va phai Phan Thanh Gian vao tran giu ba tinh mien Tay Nam Ky con lai. Nam 1867, Pho Đo đoc La Grandiere keo quan đanh Vinh Long, An Giang va Ha Tien. Phan Thanh Gian biet the chong khong noi nen bao cac quan nop thanh tri cho bot đo mau roi uong thuoc đoc tu van. Toan đat Nam Ky thuoc ve Phap.
Nam Quy Dau 1873, Thieu tuong Dupre sai Trung uy Hai quan Francis Garnier đem quan tan cong thanh Ha Noi. Chi mot gio thi thanh vo, tuong Nguyen Tri Phuong bi thuong nang. Bi Phap bat, ong khong cho bang bo va nhin an đen chet. Trong 20 ngay, Đai Nam mat bon tinh la Ha Noi, Nam Đinh, Ninh Binh, Hai Duong.
Khi ay co Luu Vinh Phuc la đau đang cua quan Co Đen ve hang trieu đinh Hue, vua Tu Đuc phong cho chuc Đe đoc đe phu đanh quan Phap. Luu Vinh Phuc đem quan ra đanh thanh Ha Noi. Francis Garnier đem quan ra nghenh thi bi phuc kich chet o cau Giay. Paris biet chuyen nen trieu Thieu tuong Dupre ve Phap. Dupre tim cach đo toi, sai Đai uy Hai quan Paul-Louis-Felix Philastre ra Ha Noi đe tra lai thanh va bon tinh bi chiem. Hai ben ky hoa uoc nam Giap Tuat 1874, trong đo trieu đinh Hue cong nhan ca mien Nam la thuoc ve Phap va Phap cung boi thuong lai cho Đai Nam bang tau be va sung ong.
Nam 1882, Thong đoc Nam Ky Charles Le Myre de Vilers goi thu cho trieu đinh Hue noi rang vua ngu toi, bat luc, đat nuoc loan ly, Phap phai tran an mien Bac đe bao ve quyen loi cua dan Phap. Mot mat Le Myre de Vilers gui Đai ta Hai quan Henri Riviere ra Ha Noi, đua toi hau thu cho quan Tong đoc Hoang Dieu bat phai hang. Đung 8 gio sang thi quan Phap tan cong, 11 gio thanh đo, Hoang Dieu treo co tu tu.
Kham sai Phap o Hue la Rheinart sang thuong thuyet, trong đo đoi nuoc Đai Nam phai nhan nuoc Phap bao ho va nhuong thanh thi Ha Noi cho Phap. Trieu đinh cho nguoi sang cau cuu Trung Quoc. Trieu đinh nha Thanh đuoc dip ben goi quan qua đong het cac tinh Bac Ninh va Son Tay. Quan Phap va quan Trung Quoc giao tranh. Đai ta Henri Riviere bi quan Co Đen giet tai Cau Giay.
Sau cai chet cua vua Tu Đuc, cac vi vua it tuoi lan luot đuoc đua len Duc Đuc, Hiep Hoa; ngay 20 thang 8 nam 1883 Phap tan cong vao cua bien Thuan An, mot hiep uoc đuoc ky ket la Hiep uoc Quy Mui 1883 voi noi dung la xac nhan quyen bao ho cua nguoi Phap len Trung Ky va Bac Ky.


Qua đoi Giua khi đo, ngay 16 thang 6 nam Quy Mui, tuc ngay 19 thang 7 nam 1883, vua Tu Đuc qua đoi, huong tho 54 tuoi. Bai vi nha vua đuoc đua vao tho trong The Mieu; mieu hieu la Duc Tong (翼宗) va thuy hieu la Anh Hoang đe (英皇帝). Lang ong goi la Khiem Lang, tai lang Duong Xuan Thuong, huyen Huong Thuy, tinh Thua Thien.
Mot đieu rat đang chu y o Khiem Lang la tam bia o Bi đinh nang tren 20 tan do Tu Đuc tu dung cho minh. Thong thuong, con phai dung van bia cho cha nhung vi Tu Đuc khong co con ruot nen ong tu dung. Trong van bia nay Tu Đuc tu trach minh ve viec đe mat nuoc vi "ngu ma mong yen on, mo toi khong lo phong bi tu khi viec chua phat, toi hay tuong gioi cung đa roi rung qua nua, khong ai nhac nho loi day cua vua cha ve viec đe phong mat bien đen giup ta tranh khoi cho loi lam". Ong tran thuat "Ai la nguoi cung gin giu bo coi ta, vo yen nhan dan ta? Bat đac di phai đanh dep, nhung cang đanh dep cang loan, moi met". Ong cung tran tro tinh chuyen giu nuoc, nhung nhung quan đai than đuoc sai đi ban đinh đieu uoc lai "khong hieu vi ly do gi lai de dang lap thanh hoa nghi. Bong choc đem ca nhan dan cung đat đai cua cac trieu nhoc nhan gay dung cho giac het...". Tu Đuc nhan trach nhiem "khong sang suot trong viec biet nguoi, ay la cua ta; dung nguoi khong đung cho, cung la toi cua ta; hang tram viec khong lam đuoc; đeu la toi cua ta ca...". Ong "nuot nuoc mat, đanh chiu toi voi ton mieu va nhan dan" va hoi han vi đa dung nguoi khong sang suot, khong xung đang, tinh hinh trong nuoc lai roi ren, tin chien truong toi tap, viec quan bon be, vua them gay om, mang benh, khong cham lo chinh su đuoc. Ong ho then noi rang "Ta thuc su mot mai chet đi thi tu then tri khon khong bang con cao".


Đanh gia = Viec cai tri =
Tu Đuc đuoc đanh gia la mot vi vua co tu cach tot, tinh tinh hien lanh. Ong cham chi xem xet viec trieu chinh va khong he tre nai. Theo Viet Nam su luoc, ong thuong chit khan vang va mac ao vang, khi co tuoi thi ong hay mac quan vang va đi giay hang vang do noi vu đong, khong ua dung trang suc, cung khong cho cac ba cung phi đeo đo nu trang, chi cot lay sach se lam đep. Ong thuong day som thiet trieu tu 6 gio sang, cham chi phe duyet tau chuong, la mot vi vua can cu cham chi.
Nhung Tu Đuc cai tri đung vao mot thoi đai kho khan. Trong nuoc nhieu loan, ben ngoai thi thuc dan Phap xam lan. Du cham chi nhung Tu Đuc khong đu tai nang đe đua ra cac cai cach nham xoay chuyen cuc dien đat nuoc. Trong viec chien su voi Phap, ong to ra nhu nhuoc. Khi quan trieu đinh moi that bai vai tran, ong đa nhanh chong cat đat Nam Ky luc tinh đe cau hoa, du nghia quan o Nam bo van đang chien đau va đa thu đuoc mot so thang loi.
Trong trieu đinh, vua lay cac quan lam tai mat. Nhung cac quan lai pho ta vua đeu la nguoi hoc hanh theo loi khoa cu thoi cu va khong am hieu thoi đai moi, nen moi viec đeu hong ca. Su gia Tran Trong Kim đanh gia: "Du rang vua co trach nhiem vua, quan co trach nhiem quan, dau the nao vua Duc Tong cung khong tranh khoi cai loi voi nuoc nha, nhung ma xet cho xac ly, thi cai loi cua đinh than luc bay gio cung khong nho vay".
Đen đau the ky 20, khi nha Nguyen đa mat nuoc vao tay Phap, Ngo Tat To nhan đinh ve tinh hinh trieu Nguyen khi đo:

Nhin chung, su that bai cua Tu Đuc rat giong nhu vua Đao Quang nha Thanh, nguoi cai tri cung thoi voi ong. Ca hai đeu la nhung vi vua can cu cham chi, đe cao tiet kiem nhung lai qua giao đieu, thieu thuc te, khong đu quyet đoan, muu luoc, va hieu biet ve tinh hinh the gioi nen khong the cuu van đat nuoc đang chim trong noi uu ngoai loan. Tinh cach va kha nang cua ho chi thich hop cai tri vao thoi binh (voi tinh hinh chinh tri it bien đong).
Luc bay gio, Ong Ich Khiem la mot trong so nhung quan lai khong hai long ve viec quan đoi trieu đinh yeu kem, phai dua vao quan Co đen (mot nhom vu trang tu Trung Quoc keo sang) đe chong Phap, đong thoi cung che trach cac vo tuong bat luc, luc huu su phai nho vao nguoi Trung Quoc đe đanh giac. Ong co lam bai tho trach

Trong bai tho Lich su nuoc ta viet nam 1941, Ho Chi Minh nhan xet ve thoi Tu Đuc:

Nha cach mang đau the ki XX Phan Boi Chau cung quy trach nhiem cho vua Tu Đuc va Thai hau Tu Du đa lam mat nuoc, ket toi ho la giac


= Van hoc =
Tu Đuc la ong vua hay chu nhat trieu Nguyen, nen ong rat đe cao Nho hoc. Ong cham ve viec khoa bang, sua sang viec thi cu va đat ra Nha Si khoa va Cat Si khoa đe chon lay nguoi co tai van hoc ra lam quan.
Tu Đuc la nguoi ham hoc, hieu biet nhieu va đac biet yeu thich tho van. Đem nao ong cung xem sach đen khuya. Ong lam nhieu tho bang chu Han, trong đo co bo Ngu Che Viet su tong vinh, vinh hang tram nhan vat trong lich su Viet Nam. Ngoai ra, ong con lam ca sach bang chu Nom đe day cho dan de hieu, đien hinh nhu Luan Ngu dien ca, Thap đieu, Tu hoc dien ca... Co rat nhieu giai thoai ve Tu Đuc, nhat la nhung chuyen vua giao thiep voi nha van, hoc gia đuong thoi.
Nha vua rat thich lich su, đa đat Tap Hien vien va Khai Kinh dien đe ong ngu ra cung voi cac quan ban sach vo, tho phu hoac noi chuyen chinh tri. Ong con chi đao cho Quoc su quan soan bo su lon Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc, tu đoi thuong co cho đen het thoi nha Hau Le, trong đo ong tu phe nhieu loi binh luan.
Tu Đuc cung rat yeu nghe thuat, đa tap trung nhieu nguoi soan kich ban tuong ve kinh thanh Hue, va lenh cho soan nhung vo tuong lon Van buu trinh tuong, Quan phuong hien thuy.


= Vua co hieu =
Tu Đuc đuoc nguoi đoi khen ngoi la mot ong vua co hieu. Le thuong cu ngay chan thi chau cung, ngay le thi ngu trieu: trong mot thang chau cung 15 lan va ngu trieu cung 15 lan, tru khi đi vang va lam benh. Trong suot 36 nam thuong van nhu the, khong sai chut nao.
Du lam vua, Tu Đuc luon kinh can vang loi me day. Ong đa ghi chep nhung loi ran cua me vao mot cuon sach, đat ten la Tu huan luc. Tham chi, co lan do mai đi san ve cung muon, tre mat viec lam le gio vua cha, thay minh pham loi nen ong nam ra, đat chiec roi len mam son đe cho Hoang thai hau Tu Du trach phat.


Gia quyen = Hau cung =
Su sach chep lai, vua Tu Đuc co tat ca 103 ba phi tan, ngu thiep. Tuy hau cung đong đao nhu the, nhung do the chat om yeu, ong hay đau benh lien mien, lai them di chung cua benh đau mua nen khong the co con. Ngoai tru Le Thien Anh Hoang hau Vo Thi Duyen đuoc phoi tho voi nha vua o đien Hoa Khiem ben trong Khiem Lang, tat ca cac ba con lai đeu đuoc tho tai Chi Khiem đuong. Duoi đay liet ke chuc vi va ten huy cua mot so vi phi tan cua vua Tu Đuc.


= Con nuoi =
Vi khong the co con nen vua Tu Đuc nhan ba nguoi chau goi bang bac lam con nuoi:

Hoang truong tu Nguyen Phuc Ung Ai (1869 đoi thanh Ung Chan), tuc vua Duc Đuc.
Hoang tu Nguyen Phuc Ung Ky, tuc vua Đong Khanh.
Hoang tu Nguyen Phuc Ung Đang, tuc vua Kien Phuc.


Giai thoai Tu Đuc đuoc vua Thanh tang con chim hac quy hiem nen ong quy lam, cho đeo len co tam the bai ghi "Thien Tu Hac". Mot ngay, chim hac bay ra khoi hoang cung, lac vao vuon cua mot gia đinh thuong dan, bi cho nha nay can chet. Vua Tu Đuc mat con hac yeu quy, day cong ton suc cham nuoi nen truyen cho quan than đieu tra. Sau khi biet con hac bi cho nha dan can chet, vua Tu Đuc noi gian, truyen cho bo Hinh luan toi. Bo Hinh ket an chu cho toi tu hinh va bi tich thu toan bo gia san. Viec xu an cua bo Hinh đen tai quan Ngu su Pham Đan Que. Sau khi xem xet cac tinh tiet cua vu an, ong gap vua Tu Đuc va trinh mot ban tau đuoc viet bang tho:

Hac bat nang ngon
Khuyen vo thuc tu
Hac nhap dan vien
Khuyen trung vu chu
Đieu, Thu đau tranh
U minh ha du
Khuyen phe hac tu
Toi quy vu chu
Hac trac khuyen tu
Tuong ha luat xu?
Dich tho

Hac chang biet noi
Cho khong biet chu
Hac vao vuon dan
Cho trung voi chu
Chim, thu đanh nhau
Toi sang khong ro
Cho can chet hac
Toi quy cho chu
Hac mo chet cho
Luat xu the nao?
Xem xong ban tau, vua Tu Đuc cap toc ha lenh huy bo ban an va khong ban đen nua.


Tac pham Tu Đuc thanh che tu hoc giai nghia ca (嗣德聖製字學解義歌), goi tat Tu hoc giai nghia ca, 13 quyen, do vua Tu Đuc bien soan, đuoc Tu thu cuc thuoc Su quan trieu Nguyen khac in nam Thanh Thai thu 10 (1898).
Ngu che Viet su tong vinh tap (御製越史總詠集), tap tho vinh ve cac nhan vat lich su.


Trong van hoa đai chung Sach tham khao Bang giao Đai Viet, trieu Nguyen, Nha Xuat ban VHTT 2005.


Chu thich Xem them Lang Tu Đuc
Nuoc Đai Nam đoi dien voi Phap va Trung Hoa


Lien ket ngoai Vua Tu Đuc (1829–1883) Luu tru ngay 30 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine
Tu Đuc