Noi Mong Co (tieng Mong Co: , Obur Monggol; tieng Trung: 内蒙古; binh am: Nei Menggu), ten chinh thuc la Khu tu tri Noi Mong Co, thuong đuoc goi tat la Noi Mong, la mot khu tu tri cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (Trung Quoc). Nam 2018, Noi Mong la đon vi hanh chinh đong thu hai muoi ba ve so dan, đung thu hai muoi mot ve kinh te Trung Quoc voi 25 trieu dan, tuong đuong voi Uc va GDP danh nghia đat 1.729 ti NDT (261,3 ti USD) tuong ung voi Phan Lan. Noi Mong co chi so GDP đau nguoi đung thu chin, đat 68.303 NDT (tuong ung 10.322 USD).
Noi Mong la mot khu tu tri nam o phia bac cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Noi Mong co bien gioi quoc te voi nuoc Mong Co đoc lap va Nga. Thu phu cua Noi Mong la Hohhot. Cac thanh pho lon khac bao gom Bao Đau, Xich Phong va Ordos.
Khu tu tri Noi Mong Co đuoc thanh lap vao nam 1947 tu mot so tinh cu cua Trung Hoa Dan Quoc: Tuy Vien, Sat Cap Nhi, Nhiet Ha, Lieu Bac va Hung An cung cac khu vuc phia bac cua Cam Tuc va Ninh Ha. Noi Mong nam o phia nam sa mac Gobi, phia bac Van Ly Truong Thanh,
Khu tu tri Noi Mong Co la đon vi hanh chinh cap tinh co dien tich lon thu ba tai Trung Quoc voi tren 1,2 trieu km². Du mang danh nghia la đat cua nguoi Mong Co nhung hien nay thi tuyet đai đa so cu dan cua khu tu tri Noi Mong Co la nguoi Han, trong khi nguoi Mong Co la mot dan toc thieu so đang ke.


Ten goi Sau khi nha Thanh chinh phuc toan coi Mong Co, cac bo lac chiu quy phuc o Mac Nam (phia nam sa mac Gobi) đuoc goi la "Noi Trat Tat Khac Mong Co (内札萨克蒙古). Con cac bo lac thuoc phan nhom Khach Nhi Khach (Khalka) va Ve Lap Đac (Oirat) o Mac Bac thi đuoc goi la Ngoai Trat Tat Khac Mong Co (外札薩克蒙古). "Trat tat khac" (扎薩克, Jasagh) la mot chuc quan cua quy toc Mong Co vao thoi nha Thanh. Đen cuoi thoi Thanh thi "Noi Trat Tat Khac Mong Co" tro thanh "Noi Mong Co".
Trong tieng Mong Co, khu vuc Mac Nam vao thoi nha Thanh đuoc goi la ᠳᠣᠲᠤᠭᠠᠳᠤ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ (chuyen tu Latinh: dotuγadu mongγol), co y nghia tuong tu nhu trong tieng Han. Nam 1947, chinh quyen khu tu tri đa đoi ten tieng Mong Co cua khu vuc thanh ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ (chuyen tu Latinh: obor mongγol), "obor" co nghia la huong đon anh mat troi, tuc huong nam (vi Noi Mong nam cach xa chi tuyen bac nen mat troi luon o phia nam) cua mot ngon nui.
Ten tieng Anh cua Khu tu tri Noi Mong Co la Inner Mongolia thay vi su dung Binh am Han ngu la Nei Menggu.


Lich su = Thoi Tien Tan =
Tren 5.000 nam truoc, mot bo phan cua Noi Mong nam trong pham vi anh huong cua van hoa Nguong Thieu. Cac di chi cua nen van hoa Hong Son nam trai dai trong luu vuc Lieu Ha tu Noi Mong đen Lieu Ninh va co nien đai tu khoang 4700 TCN đen 2900 TCN.
Truoc thoi Xuan Thu, khu vuc Noi Mong hien nay la noi sinh song cua cac dan toc du muc nhu Hung No o phia tay va Đong Ho o phia đong. Theo Su ky, sau khi nha Ha bi tieu diet, mot nguoi con trai cua vua Kiet la Thuan Duy (淳維) đa chay len phia bac va lap nen Hung No.
Cuoi thoi Chien Quoc, lanh tho cua cac nuoc chu hau nhu Yen, Trieu va Tan đa phat trien đen khu vuc Noi Mong ngay nay. Dan toc Hoa Ha bat đau đen đinh cu tai phia nam day nui Am Son.
Trieu Vu Linh vuong (tri vi 325 TCN-299 TCN) cua nuoc Trieu đa tien hanh truyen ba "ho phuc ki xa", theo đo binh si nuoc Trieu phai an mac giong nhu quan Hung No va cac co chien xa đuoc thay the bang cac cung thu ki binh. Nam 306 TCN, quan Trieu đanh len phia bac, ham phuc nhieu tieu quoc. Nam 304 TCN, Vu Linh vuong phat đong chien tranh voi cac bo lac o thuong nguon Hoang Ha, mo mang lanh tho. Sau khi đanh bai hai dan toc du muc la Lam Ho (林胡) va Lau Phien (樓煩), Trieu đa xay dung Van Trung thanh o khu vuc huyen Thac Khac Thac cua Ho Hoa Hao Đac ngay nay. Tu đo, nguoi Hoa Ha o Trung Nguyen bat đau đen Ho Hoa Hao Đac đinh cu. "Trieu Truong Thanh" đi qua Đai Thanh Son o phia bac cua Ho Hoa Hao Đac.
Thoi ky Yen Chieu vuong, co tuong Tan Khai (秦开), phai sang Đong Ho lam con tin. Sau khi ve nuoc, Tan Khai khoi binh tap kich, đai pha Đong Ho. Sau đo, Yen cho xay dung "Yen Bac Truong Thanh". Yen cung lap ra Bac Binh bo o phia nam Xich Phong ngay nay, tri so tai Ninh Thanh. Sau đo, Đong Ho phai thien di ve phia bac.


= Thoi Tan, Han, Hung No =
Sau khi thong nhat Trung Quoc, Tan Thuy Hoang đa cho xay dung Van Ly Truong Thanh, ket noi cac đoan Truong Thanh cua cac nuoc chu hau truoc đay nham phong thu Hung No. Cac khu vuc o phia nam day nui Am Son nhu Van Trung quan la cac trong tran ve bien phong.
Nam 209 TCN, nguoi Hung No đa lien ket lai voi nhau thanh mot lien minh hung manh duoi quyen cua mot thien vu moi co ten goi la Mac Đon (冒顿). Nguoi ta cho rang su thong nhat Trung Quoc đa thuc đay cac bo lac du cu tap hop lai xung quanh mot trung tam chinh tri nham cung co vi the cua ho.. Mot gia thuyet khac la su tai co cau nay la cach thuc phan ung cua ho đoi voi khung hoang chinh tri đa dien ra đoi voi ho khi vao nam 215 TCN, quan đoi nha Tan do Mong Điem chi huy đa xua đuoi ho ra khoi cac thao nguyen ben Hoang Ha. Nam 206 TCN, Hung No tieu diet Đong Ho, thong nhat thao nguyen Mong Co, lap ra đe quoc Hung No voi lanh tho rong lon, trai rong đen luu vuc Lieu Ha o cuc đong, cuc tay đen Thong Linh (tuc day nui Pamir), nam đen Truong Thanh cua Tan.
Khi đo, khu vuc Noi Mong tro thanh tieu điem tranh đoat giua Hung No va trieu đai Trung Nguyen, giua Hung No va nha Han đa xay ra hang tram cuoc chien tranh. Nam 158 TCN, Quan Than thien vu đa đem 3 van quan tan cong nha Han o Van Trung thuoc Noi Mong Co ngay nay. Nam 127 TCN, quan Han tan cong va truc xuat bo lac Lau Phien (楼烦, 樓煩) va Bach Duong (白羊) cua nguoi Hung No tu Ngac Nhi Đa Tu, va sau đo cho xay cac cong su va thanh đe phong ngu vung lanh tho moi chiem đuoc. Nam 125 TCN, duoi thoi Y Tri Ta thien vu, quan Hung No voi 3 đoi quan, moi đoi co 30.000 ki binh đa tien đanh cac quan cua Trung Quoc. Ta Coc Le vuong tuc gian truoc viec nha Han đa lay đi Ngac Nhi Đa Tu va cho lap Soc Phuong quan (朔方郡), đa vai lan tan cong bien gioi voi Trung Quoc; va khi tien vao Ngac Nhi Đa Tu, đa cuop boc Soc Phuong, giet va bat giu nhieu quan lai cung nhu dan chung.
Sau khi bi Mac Đon thien vu đanh bai, tan du cua Đong Ho tu cu o O Hoan Son va Tien Ti Son, ve sau hinh thanh toc O Hoan va toc Tien Ti. Tu đo, ten goi Đong Ho bien mat trong lich su. O Hoan Son va Tien Ti Son nam o khu vuc Noi Mong ngay nay. Nam 207, Tao Thao đem quan tien sau vao lanh tho cua nguoi O Hoan, đanh bai ho tai tran nui Bach Lang (白狼山), giet chet thu linh Đap Đon. Khoang 20 van nguoi O Hoan đa hang Tao Thao. Nhieu ky binh O Hoan đa gia nhap đoi quan cua Tao Thao va tro thanh "thien ha đe nhat ky đoi".
Nam 53 TCN, Ho Han Ta thien vu (呼韓邪單于) đa chap thuan trieu cong cho nha Han, tuy nhien nguoi Hung No van duy tri đuoc chu quyen chinh tri va đoc lap hoan toan ve lanh tho. Van Ly Truong Thanh van tiep tuc la đuong ranh gioi giua nha Han va nha nuoc Hung No. Nam 48, Hung No phan thanh hai bo phan la Nam va Bac, Nam Hung No lap Nhat Truc Vuong Bi lam thien vu, dung nen trieu đinh tai Bao Đau, Noi Mong ngay nay, xung than voi Đong Han, đuoc Han Quang Vu Đe cho an tri tai khu vuc Ha Sao. Nam Hung No sau đo dan dan di chuyen vao Trung Nguyen.
Vao thoi ky toan thinh, trieu đinh Han đa thiet lap quan huyen o Mac Nam. Nam 127 TCN, trieu đinh đa thiet lap Ngu Nguyen quan va Soc Phuong quan, đia hat bao gom khu vuc Ba Ngan Nao Nhi, Bao Đau va Ngac Nhi Đa Tu ngay nay.


= Thoi Tien Ti va Nhu Nhien =
Toc Tien Ti sau đo chu yeu hoat đong tai phia đong Noi Mong Co, trong khu vuc phu can song Cap Co Lac (哈古勒河) thuoc huu duc trung ki Khoa Nhi Tham ngay nay. Thoi Luong Tan-Nam Bac trieu trong lich su Trung Quoc, Noi Mong la mot trong nhung ban đap đe cac toc nguoi Ho xam nhap Trung Nguyen. Sau khi Tan Tan diet vong, nguoi Tien Ti đa lap ra nhieu nuoc o phia bac Trung Quoc nhu Tien Yen, Đai, Hau Yen, Tay Yen, Tay Tan, Nam Luong, Nam Yen va Bac Nguy.
Trong khi nguoi Tien Ti xam nhap Trung Nguyen, nguoi Nhu Nhien (mot nhanh cua nguoi Tien Ti con o lai vung thao nguyen Mong Co) đa noi len, lap quoc o khu vuc Ho Luan phia đong Noi Mong ngay nay. Nam 439, nuoc Bac Nguy cua bo lac Thac Bat toc Tien Ti thong nhat phuong Bac Trung Quoc. Sau đo, Bac Nguy va Nhu Nhien thuong phat sinh xung đot. Đe phong thu truoc Nhu Nhien, Bac Nguy đa lap ra Luc tran o bien canh phia bac, nay la phia đong khu vuc Ha Sao va phia nam day Am Son thuoc Noi Mong. Sau đo, do trieu Bac Nguy tich cuc thuc hien chinh sach Han hoa, mot so tuong si đa tien hanh loan Luc Tran.
Sau loan Luc Tran, Bac Nguy bi phan thanh Đong Nguy va Tay Nguy, sau lai bi Bac Te va Bac Chu thay the tuong ung. Cuoi cung, Bac Chu thong nhat phuong Bac Trung Quoc. Sau đo, Duong Kien soan vi Bac Chu, lap ra nha Tuy. O Tai Bac, Nhu Nhien han quoc bi Đot Quyet han quoc tieu diet vao nam 552. Đot Quyet cung Bac Te va Bac Chu đeu kiem soat mot phan Noi Mong


= Thoi Tuy, Đuong, Đot Quyet, Hoi Cot =
Đen thoi Tuy, Noi Mong bi phan chia giua Đot Quyet va trieu đai Trung Nguyen. Nam Khai Hoang thu 19 (599) thoi Tuy Van Đe, Đot Loi kha han cua Đong Đot Quyet do that bai trong noi chien đa đi xuong phia nam quy phuc trieu đinh nha Tuy, đuoc Tuy Van Đe sach phong la Khai Dan kha han. Sau đo Khai Dan kha han kien lap chinh quyen tai Noi Mong, le thuoc vao trieu đinh trung uong Tuy. Trieu đinh nha Tuy va chinh quyen Khai Dan duy tri quan he tong phien mat thiet va cu su than qua lai. Tuy Dang Đe truoc sau đa hai lan tu minh tuan thu vung Tai Bac, mo đau cho tien le cac hoang đe Trung Nguyen đich than tuan thu chinh quyen phien thuoc Tai Bac. Nam Đai Nghiep thu 7 (611), Xu La kha han cua Tay Đot Quyet đa quy phuc trieu đinh nha Tuy, tu đo toan bo vung Noi Mong va Ngoai Mong thuoc quyen quan ly cua trieu đinh Tuy.
Thoi Đuong Thai Tong, Hiet Loi kha han cua Đong Đot Quyet dung leu da chien tai Đinh Tuong (nay thuoc huyen Thanh Thuy Ha cua Noi Mong), gay chien voi Đuong. Thang 1 nam Trinh Quan thu 4 (630), Đuong sai Ly Tinh suat ba nghin ki binh tinh nhue loi dung đem toi tan cong vao noi dung leu cua Hiet Loi, buoc Hiet Loi phai chay đen Thiet Son (nay la khoang khu Bach Van Ngac Bac cua Noi Mong). Thang 3 nam Trinh Quan thu 4 (630), Hiet Loi kha han bi bat. Quan Đuong đua Hiet Loi kha han đen Truong An, ve sau Hiet Loi kha han chiu đau hang nha Đuong, mat vi tuoi gia tai Truong An.
Tren vung đat cu cua Đot Loi kha han (tieu kha han cua Đong Đot Quyet), trieu đinh nha Đuong thiet lap bon chau đo đoc phu la Thuan, Huu, Hoa va Truong; con vung đat cu cua Hiet Loi kha han thi lap Đinh Tuong đo đoc phu va Van Trung đo đoc phu. Nam 646, Đuong lien hiep voi bo lac Hoi Hot va Thiet Lac đe tieu diet Tiet Dien Đa. Yen Nhien đo ho phu quan ly vung đat cua nguoi Thiet Lac, tri so đat tai chan nui Am Son (nay thuoc hau ky Hang Cam cua Noi Mong). Nam 650, tuong Cao Khan (高侃) chi huy quan Đuong bat đuoc Xa Ti kha han, tu đo đat cu cua Đong Đot Quyet nam duoi quyen cai quan cua trieu đinh nha Đuong. Đuong Cao Tong đa thiet lap Han Hai đo ho phu (sau cai thanh Thien Vu đo ho phu), tri so đat tai Van Trung co thanh (nay thuoc Hoa Lam Cach Nhi cua Noi Mong) va ba đo đoc Linh Lang Son, Van Trung, Tang Can. Nhung nam đau Ngu Đai Thap Quoc, nguoi Khiet Đan xam nhap, đen nam 916 thi ho đa chiem đuoc Van Trung co thanh, Thien Vu đo ho phu bi phe tru.

Nam 742, cac bo toc nguoi Duy Ngo Nhi (Uyghur), Cat La Loc (Karluk), va Bat Tat Mat (Basmyl) đa noi day chong lai quyen thong tri cua Đong Đot Quyet. Lanh đao Duy Ngo Nhi tro thanh kha han tai cao nguyen Mong Co va lap ra Hoi Cot. Theo cac thu tich Trung Hoa, lanh tho cua Hoi Cot sau đo đat đen "o cuc đong đen lanh tho cua nguoi That Vi, phia tay đen day nui Altai, o phia nam kiem soat sa mac Gobi, do vay bao trum toan bo lanh tho Hung No co". Cuoc noi loan cua An Loc Son vao nam 755 đa buoc Đuong Tuc Tong phai đe nghi Anh Vu kha han cua Hoi Cot giup đo vao nam 756. Kha han đong y, ra lenh cho con trai ca đem quan ho tro Hoang đe nha Đuong. Ket qua, Hoi Cot đa nhan đuoc tang pham cua Đuong vao nam 757 voi 20.000 cuon lua va Anh Vu kha han đuoc Hoang đe nha Đuong ga cho mot nguoi chau gai la Ninh Quoc cong chua. Cuoi cung, quan Kien Con tu phia bac đa xam luoc va pha huy đe che cua nguoi Duy Ngo Nhi, dan đen viec nguoi Duy Ngo Nhi phai song luu vong khap Trung A. Minh giao la quoc giao cua Hoi Cot. Ngoai ra, o phia đong cua Noi Mong, nguoi Khiet Đan cung bat đau noi len.


= Thoi Lieu, Kim, Tay Ha =

Cuoi thoi Đuong, khi ma Trung Nguyen bat đau bi chien tranh loan lac thi toc Khiet Đan nhan co hoi nay noi len, tro thanh mot the luc rat hung manh o vung Noi Mong. Ho thuong bat nguoi Han ve lam ruong va thu thue. Đau thoi Ngu Đai Thap Quoc tai Trung Nguyen, nguoi Khiet Đan duoi su lanh đao cua Da Luat A Bao Co đa sang lap nen chinh quyen Khiet Đan vao nam 907, kien lap Khiet Đan quoc vao nam 916, đen nam 947 thi đoi quoc hieu thanh Lieu. Luc đau, A Bao Co lap quoc đo tai Hoang Đo (sau đoi la Thuong Kinh, nay la thanh Ba La, phia nam ta ky Ba Lam thuoc Noi Mong). Sau đo, nguoi Khiet Đan lai đinh đo o Lam Hoang (nay cung thuoc ta ky Ba Lam cua Noi Mong), goi la Thuong Kinh. Thoi Lieu, Noi Mong Co phan thuoc Thuong Kinh đao voi tri so tai Lam Hoang phu (ta ki Ba Lam ngay nay), Trung Kinh đao voi tri so tai Đai Đinh phu (Ninh Thanh ngay nay) va Tay Kinh đao voi tri so tai Đai Đong phu (nay thuoc Đai Đong, tinh Son Tay).
Nguoi Nu Chan o vung Đong Bac Trung Quoc đa noi day va cuoi cung đa tieu diet trieu Lieu cua nguoi Khiet Đan vao nam 1125. Tan du cua trieu Lieu đa lap ra Bac Lieu o khu vuc Bac Kinh va Ninh Thanh cua Noi Mong hien nay, tuy nhien cung som bi Kim tieu diet. Khi đo, đai bo phan trung bo va đong bo Noi Mong thuoc quyen kiem soat cua Kim.
Trong thoi gian nay, khu vuc tay nam Noi Mong thuoc quyen kiem soat cua nuoc Tay Ha- do nguoi Đang Hang thanh lap nen. Sau khi thanh lap, Tay Ha lien minh voi Lieu chong lai Tong, đoi khi cho quan tien vao lanh tho Tong. Nam 1044, Tay Ha va Tong hoa hoan, Tay Ha chiu than phuc Tong, song Ha va Lieu lai tro nen đoi đich. Sau khi Ly Nguyen Hao chet, Tay Ha chiu nhieu that bai quan su truoc Lieu, nen cung phai than phuc Lieu.


= Thoi Mong Nguyen, Bac Nguyen =

Thanh Cat Tu Han đa thong nhat cac bo lac Mong Co vao nam 1206 va lap ra đe quoc Mong Co, nguoi Mong Co tieu diet Tay Ha vao nam 1227, va tieu diet Kim vao nam 1234. Nam 1271, chau noi cua Thanh Cat Tu Han la Hot Tat Liet đa lap ra nha Nguyen. Nam 1260, Hot Tat Liet đa đang co tai Khai Binh, nam gan Đa Luan cua Noi Mong ngay nay. Nam 1263, Hot Tat Liet ha chieu thang Khai Binh thanh Thuong Đo. Nam 1267, Hot Tat Liet đa thien đo ve Trung Đo cua Kim truoc đay (tuc Bac Kinh ngay nay), Thuong Đo tro thanh boi đo cua nha Nguyen. Trong thoi gian nay, cac bo toc Uong Co (Ongud) va Hoang Cat Lat (Onggirat) la cac sac dan thong tri khu vuc nay la Noi Mong.
Thoi Nguyen, bac bo Noi Mong thuoc Linh Bac đang xu hanh trung thu tinh, tinh hoi đat tai Hoa Lam (Karakorum, nay thuoc nuoc Mong Co). Khu vuc Ho Luan Boi Nhi va Thong Lieu o đong bo thuoc Lieu Duong đang xu hanh trung thu tinh, mot bo phan tay bo Noi Mong thuoc Cam Tuc đang xu hanh trung thu tinh, mot bo phan nho o trung bo Noi Mong thuoc Trung thu tinh (chiu su quan ly truc tiep cua trieu đinh trung uong Nguyen).
Ngay 8 thang 1 nam 1359, Hong can quan (紅巾軍) đa cong nhap Thuong Đo, đot pha cung đien. Ngay 20 thang 7 nam 1369, quan Minh cong chiem Thuong Đo. Sau khi truc xuat đuoc nguoi Mong Co ra khoi Trung Nguyen, nha Minh đa cho tai thiet Van Ly Truong Thanh, gan tuong ung voi ranh gioi phia nam cua khu tu tri Noi Mong hien nay. Con nguoi Mong Co sau khi đe mat Trung Nguyen đa rut ve Tai Ngoai, phia bac sa mac Gobi va tai lap Bac Nguyen. Noi Mong tro thanh noi đoi khang giua Bac Nguyen va Minh. Trong su bien Tho Moc bao nam 1449, thu linh nguoi Ngoa Lat (Oirat) la Da Tien (也先) đa bat đuoc hoang đe nha Minh la Minh Anh Tong. Sau đo, nguoi Mong Co lai di chuyen tu phia bac xuong phia nam. Tu đo đen nam 1635, Noi Mong la trung tam chinh tri va van hoa cua Bac Nguyen.
Tren thuc te, khong lau sau khi thanh lap, Bac Nguyen đa phan liet thanh cac nhom That Đat, Ngoa Lat va Ngot Luong Cap. Cuoi the ky XV, Đat Dien Han (达延汗) cua đong bo Mong Co đa thong nhat Mac Nam va thuc hien "Trung hung". Đat Dien Han đa to chuc lai nguoi Mong Co Đong thanh 6 tumen (nghia la "van"). Mac du viec nay đa lam suy yeu he thong quyen luc cua dong doi hau due Thanh Cat Tu Han song no đa tao ra mot tinh hinh hoa binh va nguoi Mong Co Đong co the mo rong pham vi ra ben ngoai. Nam 1572, A Lac Than Han (阿勒坦汗)-chau cua Đat Dien Han, đa đua Tho Mac Đac bo đen đia phan Ho Hoa Hao Đac ngay nay, xay dung thanh "Kho Kho Hoa Đon" trong đia phan Ngoc Tuyen, tu đo, Tho Mac Đac bo bat đau thay đoi phuong thuc sinh hoat tu du muc tren thao nguyen sang đinh cu. Nen hoa binh tan quyen cua nguoi Mong Co đuoc dua tren su thong nhat ton giao va van hoa tao ra boi cac he thong nghi le tho cung. A Lac Than Han thiet lap quan he phien thuoc voi nha Minh, đuoc trieu Minh phong la "Thuan Nghia vuong". Mot loai benh dich đau mua cung viec khong co thuong mai đa khien nguoi Mong Co tran sang cuop boc tai cac huyen cua Trung Quoc. Nam 1571, nha Minh đa mo cua giao thuong voi 3 Tumen Huu cua Đong bo Mong Co. Viec cai sang Phat giao voi quy mo lon trong Ba Tumen Huu dien ra tu nam 1575. Trieu đinh nha Minh đa tung thiet lap tren 20 ve so Mong Co o tay bo Lieu Đong, nam bo Mac Nam, bac bo Cam Tuc va Cap Mat, đung đau cac ve so nay la cac thu linh phong kien Mong Co.


= Thoi Thanh =

Cac bo lac Mong Co Đong chu yeu thuoc nhanh Khoa Nhi Tham (Khorchin) va Khach Nhi Khach (Khalkha) Nam o khu vuc đong bo Noi Mong đa tien hanh thong hon, lap lien minh voi nhau va tung chien đau voi nguoi Nu Chan. Nhung nam cuoi the ky XVI va đau the ky XVII, No Nhi Cap Xich đa thanh lap nen nuoc Hau Kim va dan kiem soat đuoc cac bo lac Mong Co tai Man Chau. Nguoi Man tiep tuc gianh đuoc quyen kiem soat đoi voi cac bo lac Mong Co o xa hon tai khu vuc Noi Mong vao nam 1635, khi con trai cua Lam Đan Han (林丹汗) la Ngach Triet (额哲) đa ha lenh cac bo lac Sat Cap Nhi cua nguoi Mong Co đau hang nguoi Man. Nguoi Man sau đo đa xam nhap Trung Nguyen, lap ra nha Thanh, tieu diet Nam Minh va thong tri toan coi Trung Quoc. Trong thoi nha Thanh (1636–1912), cac khu vuc khac nhau cua Mong Co đuoc quan ly theo cac cach khac nhau:

"Ngoai Trat Tat Khac Mong Co": Tuong ung voi nuoc Mong Co đoc lap hien nay, cong them vung Đuong No O Luong Hai nay thuoc ve Nga, va mot phan phia bac Tan Cuong. Ngoai Mong bao gom 4 bo cua nhanh Khach Nhi Khach (Khalkha) cua nguoi Mong Co o phia bac sa mac Gobi, cung nhu Đuong No O Luong Hai va khu vuc Khoa Bo Đa (Khovd) o phia tay bac, thuoc quyen quan ly cua O Ly Nha To Thai tuong quan (乌里雅苏台将军) tu thanh O Ly Nha To Thai (Uliastai).
"Noi Trat Tat Khac Mong Co": Tuong ung voi Noi Mong ngay nay cong them cac khu vuc lan can cua cac tinh Lieu Ninh va Cat Lam. Cac ki va bo trong khu vuc nay phan thuoc sau minh: Triet Ly Moc minh (哲里木盟), Chieu O Đat minh (昭乌达盟), Trac Tat Đo minh (卓索图盟), Tich Lam Quach Lac minh (锡林郭勒盟), O Lan Sat Bo minh (乌兰察布盟), Y Khac Chieu minh (伊克昭盟)
"Tay Sao Mong Co": gom A Lap Thien Ach Lo Đac ky (阿拉善厄鲁特旗, Alashan Oolud) va Ngach Te Nap Tho Nhi Ho Đac ky (额济纳土尔扈特旗, Ejine Torghuud) tach biet so voi cac bo cua Ngoai Mong va cac minh cua Noi Mong. Lanh tho hai ky nay gan tuong ung voi minh A Lap Thien o cuc tay Noi Mong hien nay.
"Bat Ky Sat Cap Nhi: đuoc quan ly boi chi huy quan su tai Sat Cap Nhi (nay la Truong Gia Khau). Pham vi cua no tuong ung voi nam bo O Lan Sat Bo va Ba Ngan Nao Nhi cua Noi Mong hien nay, cong them khu vuc quanh Truong Gia Khau thuoc tinh Ha Bac. Đuong thoi, Bat ky Sat Cap Nhi cung quan ly mot so khu vuc giap gioi cua Truc Le va Son Tay.
Quy Hoa thanh Tho Mac Đac ky (归化城土默特): thuoc quyen kiem soat cua chi huy quan su tai Tuy Vien (nay la Ho Hoa Hao Đac). Pham vi cua ky nay tuong ung voi vung phu can thanh pho Ho Hoa Hao Đac hien nay. Đuong thoi, Quy Hoa thanh Tho Mac Đac ky cung quan ly cac vung giap ranh cua tinh Son Tay ngay nay.
Vung Ho Luan Boi Nhi o Đong Bac Noi Mong thuoc quyen quan ly cua Hac Long Giang tuong quan, mot trong ba tuong quan nha mon tai Man Chau.
Thong thuong thi nguoi Mong Co khong đuoc phep đe nguoi ngoai vao minh cua minh. Tuy nhien, trong suot the ky XVIII, nguoi Han bat đau đinh cu bat hop phap voi so luong ngay cang tang trong vung thao nguyen Noi Mong Co. Nam 1791, đa co rat nhieu nguoi Han đinh cu tai Tien Quach Nhi La Tu ky (nay thuoc Cat Lam) đen noi trat tac khac (扎萨克, jasak, quan chuc Mong Co ban đia) đa thinh cau trieu đinh nha Thanh hop phap hoa tinh trang cua nhung nong dan đa đinh cu tai ky cua minh.
Trong the ky XIX, nguoi Man ngay cang bi Han hoa, ho cung phai đoi mat voi moi đe doa đen tu Nga, vi the trieu đinh nha Thanh bat đau cho phep va khuyen khich cac nong dan nguoi Han đen đinh cu ca o Mong Co lan Man Chau. Cac tuyen đuong sat đuoc xay dung trong khu vuc đac biet huu ich đoi voi nhung nguoi Han đinh cu. Đat đai cua nguoi du muc hoac la đuoc ban cho cac than vuong Mong Co, hoac cho cac nong dan nguoi Han thue, đoi khi đieu nay chi đon gian la lay đat cua nguoi du muc va trao cho nong dan nguoi Han.


= Thoi Dan Quoc =
Ngoai Mong đa gianh đuoc đoc lap vao nam 1911, khi Triet Bo Ton Đan Ba Ho Đo Khac Đo (Jebtsundamba Khutuktu, lanh tu tinh than Cach-lo phai cua Mong Co) thu tam tro thanh han cua Mong Co, tuc Bogd Khan. Mac du hau het cac ky o Noi Mong cong nhan Bogd Khan la lanh tu toi cao cua nguoi Mong Co, tuy nhien xung đot noi bo trong khu vuc đa ngan can mot su thong nhat hoan chinh. Cac cuoc noi day cua nguoi Mong Co tai Noi Mong đa gap phai tro ngai khi cac than vuong Mong Co hy vong vao viec nha Thanh phuc hoi tai Man Chau va Mong Co do ho nhan đinh su cai tri than quyen cua Bogd Khan se lam can tro muc tieu hien đai hoa Mong Co.
Trung Hoa Dan Quoc ra đoi va hua hen ve mot quoc gia moi cua nam dan toc (Han, Man, Mong, Tang va Hoi), va tien hanh đan ap cac cuoc noi day cua nguoi Mong Co trong khu vuc, buoc cac than vuong tai Noi Mong phai cong nhan Trung Hoa Dan Quoc.
Sau đo, chinh phu Quoc dan tai to chuc Noi Mong thanh 5 tinh:

Nhiet Ha bao gom cac minh Chieu O Đat va Trac Tat Đo, cong them khu vuc Thua Đuc thuoc tinh Ha Bac hien nay.
Sat Cap Nhi bao gom minh Tich Lam Quach Lac cung nhu phan lon cua Bat ky Sat Cap Nhi truoc đay.
Tuy Vien bao gom minh O Lan Sat Bo, Y Khac Chieu va khu vuc Ha Sao (Quy Hoa thanh Tho Mac Đac ky truoc đo)
Ho Luan Boi Nhi nam trong đia phan cua tinh Hac Long Giang.
Hau het minh Triet Ly Moc thuoc ve tinh Phung Thien.
Tay Sao Mong Co, tuc hai ky A Lap Thien va Ngach Te Nap đuoc hop nhat vao tinh Cam Tuc. Sau khi Ninh Ha tach khoi Cam Tuc, Tay Sao Mong Co thuoc ve tinh Ninh Ha.


= Thoi Man Chau Quoc va Mong Cuong =

Sau su bien Man Chau vao nam 1931, vung Man Chau bao gom ca đong bo Noi Mong (Ho Luan Boi Nhi va Triet Ly Moc) bi Nhat Ban chiem đong. Ngay 18 thang 2 nam 1932, nguoi Nhat đa tuyen bo thanh lap Man Chau Quoc, nguoi đung đau Man Chau Quoc tren danh nghia la cuu hoang đe Pho Nghi cua nha Thanh. Ban đau, Man Chau Quoc thanh 5 tinh, trong đo hai tinh Hung An va tinh Nhiet Ha thuoc đia ban Noi Mong hien nay. Sau đo, tinh Hung An đuoc thanh bon tinh la Hung An Bac, Hung An Đong, Hung An Tay va Hung An Nam. Đen nam 1943 thi lai hop lai thanh tong tinh Hung An.
Trong thoi gian dien ra Chien tranh Trung-Nhat, vuong gia Mong co la Đuc Quan vuong Demchugdongrub đa hop tac voi nguoi Nhat va tuyen bo đoc lap tai phan con lai cua Noi Mong (tuc tai Tuy Vien va Sat Cap Nhi). Đen thang 10 nam 1937, no đuoc đoi ten thanh Mong Co Lien minh Tu tri Chinh phu (蒙古聯盟自治政府). Vao ngay 1 thang 9 nam 1939, cac chinh quyen chu yeu la nguoi Han o Nam Sat Cap nhi va Bac Son Tay đuoc hop nhat voi Mong Co Lien minh Tu tri Chinh phu, hinh thanh Mong Cuong Lien hiep Tu tri Chinh quyen (蒙疆聯合自治政府). Thu phu cua chinh quyen nay nam gan Khach Lap Can (Truong Gia Khau), quyen kiem soat trai rong đen tan khu vuc quanh Hohhot. Sau khi Uong Tinh Ve thanh lap chinh quyen moi cua Trung Hoa Dan Quoc o Nam Kinh, Mong Cuong đuoc đat duoi su kiem soat cua the luc nay mac du van hoan toan tu tri.
Trong Chien dich Man Chau (1945), Hong quan Lien Xo đa đanh bai quan Nhat, chiem đong ca Man Chau Quoc lan Mong Cuong. Lien Xo đa su dung Mong Co lam can cu cho chien dich Man Chau va đa đanh bai đuoc quan Nhat. Quan đoi Nhan dan Mong Co đong vai tro gioi han trong xung đot, nhung no đa giup Stalin co phuong tien đe buoc phia Trung Hoa Dan Quoc phai cong nhan nen đoc lap cua Mong Co. Hiep uoc Trung-Xo đa đanh dau viec phan chia vinh vien Mong Co thanh nuoc Cong hoa Nhan dan Mong Co đoc lap va vung Noi Mong thuoc Trung Quoc.


= Sau The chien II =

Vao cuoi Chien tranh the gioi thu hai, phe cong san đa co mot luc luong dan quan, tich cuc chong đoi no luc đoc lap cua cac than vuong nguoi Mong Co thuoc dong doi Thanh Cat Tu Han voi danh nghia chong che đo phong kien. Sau khi ket thuc chien tranh, Cong san đang đa gianh đuoc quyen kiem soat Man Chau cung nhu Noi Mong voi su ho tro cua Lien Xo. Thang 4 nam 1947, tai Vuong Da mieu (王爺廟) thuoc O Lan Hao Đac ngay nay, đa dien ra hoi nghi Đai bieu Nhan dan Noi Mong Co, hoi nghi nay đa thong qua viec thanh lap chinh phu tu tri Noi Mong Co, cu O Lan Phu (乌兰夫) lam chu tich chinh phu tu tri.
Ban đau, khu tu tri Mong Co chi bao gom khu vuc Ho Luan Boi Nhi, sau đo no đuoc mo rong ve phia tay khi quan Cong san thanh lap Cong hoa Nhan dan Trung Hoa va kiem soat hoan toan Trung Quoc đai luc. Noi Mong cuoi cung bao gom lanh tho 5/6 minh tu thoi nha Thanh (rieng minh Trac Tac Đo van thuoc tinh Lieu Ninh), phan phia bac cua khu vuc Sat Cap Nhi (khu vuc phia nam thuoc tinh Ha Bac), vung Ha Sao. Nam 1954, chinh phu nhan dan khu tu tri Noi Mong Co doi đen thanh pho Quy Tuy, đoi ten thanh Hohhot. Cung nam, tinh Ninh Ha bi bai bo, cac ki A Lap Thien va Ngach Te Nap quy thuoc khu tu tri Noi Mong. Nam 1955, tinh Nhiet Ha bi bai bo, ba huyen Xich Phong, O Đan, Ninh Thanh cung ba ki Ngao Han, Khach Lat Tham, Ong Nguu Đac quy thuoc minh Chieu O Đat cua khu tu tri Noi Mong.
Trong Cach mang van hoa, chinh phu cua O Lan Phu bi thanh loc, va mot lan song đan ap đa đuoc khoi xuong đe chong lai nguoi Mong Co trong khu tu tri. Nam 1969, mot phan lon lanh tho cua Noi Mong bi phan chia cho cac tinh xung quanh, Ho Luan Boi Nhi bi phan chia giua Hac Long Giang va Cat Lam, Triet Ly Moc sap nhap va Cat Lam, Chieu O Đat bi sap nhap vao Lieu Ninh, con khu vuc A Lap Thien va Ngac Te Nap bi phan chia giua Cam Tuc va Ninh Ha. Đen nam 1979, cac vung đat nay lai đuoc chuyen ve cho Noi Mong.
Noi Mong Co đa phat trien đang ke ke tu khi Đang Tieu Binh khoi xuong cai cach kinh te vao nam 1978. Trong thap nien đau cua the ky XXI, tang truong GDP cua Noi Mong đa vuon len xep vao hang cao nhat tai Trung Quoc, chu yeu la nho nganh cong nghiep tai nguyen thien nhien trong khu vuc.


Đia ly Khu tu tri Noi Mong co lanh tho trai dai tu đong sang tay, lan luot tiep giap voi cac tinh Hac Long Giang, Cat Lam, Lieu Ninh, Ha Bac, Son Tay, Thiem Tay, Cam Tuc va Khu tu tri dan toc Hoi Ninh Ha. Noi Mong co 4.200 km đuong bien gioi quoc te voi Nga (vung Zabaykalsky) o phia tay cua đia cap thi Hulunbuir va voi Mong Co (cac tinh Dornod, Sukhbaatar, Dornogovi, Omnogovi, Bayankhongor va mot đoan nho voi tinh Govi-Altai) o phia bac. Noi Mong trai dai 2.400 km theo chieu đong tay, 1.700 km theo chieu bac nam va nam tren ba khu vuc lon cua Trung Quoc la: Đong Bac, Hoa Bac va tay bac. Tong dien tich cua khu tu tri Mong Co la 1,183 trieu km², chiem 12,3% tong dien tich toan Trung Quoc, đung thu ba trong so cac đon vi hanh chinh cap tinh tai Trung Quoc.


= Đia hinh =
Nhin chung, khu tu tri Noi Mong Co co đia mao cao nguyen, phan lon cac khu vuc co cao đo tren 1.000 met. Cao nguyen Noi Mong Co la cao nguyen cao thu hai trong bon cao nguyen lon cua Trung Quoc (cung voi cao nguyen Thanh Tang, cao nguyen Hoang Tho va cao nguyen Van-Quy). Ngoai ra, mot so bo phan nho o cuc nam cua Noi Mong cung thuoc ve cao nguyen Hoang Tho. Ngoai cao nguyen, Noi Mong con co cac vung nui, go đoi, binh nguyen, sa mac, mat nuoc.


= Khi hau =
Do anh huong cua vi tri đia ly va đia hinh, Noi Mong co cac vung khi hau phuc tap va đa dang song chu yeu la khi hau luc đia, chiu anh huong cua gio mua . Vao mua xuan, nhiet đo tang len, co nhieu gio lon; mua he am va rat ngan, luong giang thuy tap trung vao mua nay; nhiet đo giam ro ret vao mua thu, suong gia thuong đen som; mua đong co nhiet đo lanh khac nghiet va keo dai, co nhieu đot song lanh ap đen.
Luong giang thuy hang nam cua Noi Mong dao đong tu 100–500 mm, moi nam co tu 80-150 ngay khong co suong gia, so gio nang hang nam la tren 2.700 gio. Đai Hung An linh va day nui Am Son la cac gioi tuyen phan chia khi hau tu nhien trong yeu cua Noi Mong.


= Tai nguyen nuoc =
Noi Mong co hang nghin song va gan mot nghin ho lon nho, trong đo co 107 song co dien tich luu vuc tren 1000 km², 258 song co dien tich luu vuc 300 km². Song lon nhat tai Noi Mong la Hoang Ha, chay vao Noi Mong o phu can Thach Chuy Son thuoc Ninh Ha. Tren đia phan Noi Mong, ban đau Hoang Ha chay tu nam len bac sau đo lai chuyen huong đong-tay (tu Bayan Nur) va bac-nam (tu Hohhot), quanh cao nguyen Ordos, hinh thanh mot hinh mong ngua. Khu vuc quanh đoan hinh mong ngua nay cua Hoang Ha đuoc goi la Ha Sao (河套) va đuoc chia tiep thanh hai phan đong va tay, trong đo phan thuoc Noi Mong chu yeu thuoc Đong Sao.
Luong tai nguyen nuoc be mat cua toan Noi Mong la 40,66 ti m³, neu khong tinh Hoang Ha thi ha xuong con 37,1 ti m³, chi chiem 1,67% so voi toan Trung Quoc; luong tai nguyen nuoc ngam cua Noi Mong la 13,925 ti m³, chiem 2,9% so voi toan Trung Quoc; sau khi khau tru, tong tai nguyen nuoc cua Noi Mong la 54,595 ti m³. Tinh trung binh moi nam, mot nguoi dan Noi Mong co 2.370 m³ nuoc, mot ha đat canh tac co khoang mot van m³ nuoc. Tuy vay, tai nguyen nuoc o Noi Mong phan bo khong đong đeu va cung khong thuan loi cho con nguoi cung nhu hoat đong canh tac.
Luu vuc Hac Long Giang o Hulunbuir va Hung An o đong bo chiem 27% dien tich toan Noi Mong, tuy nhien tong tai nguyen nuoc lai chiem 65% cua toan khu tu tri. Ho Ho Luan o Hunlunbuir la mot trong cac ho nuoc ngot co dien tich be mat lon nhat Trung Quoc voi dien tich 2.339 km². Ho bi đong bang tu đau thang 11 toi đau thang 5 nam sau va lop bang co the day toi 1 met. Đo nuoc vao ho Ho Luan la song Khac Lo Luan co tong chieu dai 1.254 km, chay tu nuoc Mong Co sang va song O Nhi Ton (乌尔逊河) dai 223 km chay tu ho Boi Nhi tren bien gioi giua Noi Mong va nuoc Mong Co, chay vao ho Boi Nhi la song Khalkhyn Gol noi tieng. Thong qua mot he thong song nho va kenh rach, nuoc tu ho Ho Luan chay vao song Ngach Nhi Co Nap. Song Ngach Nhi Co Nap bat nguon tu suon tay cua Đai Hung An linh, sau đo song tao thanh 944 km đuong bien gioi tu nhien giua Trung Quoc (Noi Mong) voi Nga (vung Zabaykalsky). Song Ngach Nhi Co Nap sau đo hop luu voi song Shilka đe tao thanh Hac Long Giang. Suon đong Đai Hung An linh cua Noi Mong thuoc luu vuc Non Giang, mot so chi luu cua Non Giang chay tren đia phan Noi Mong la Cam Ha (甘河), song Hoac Lam (霍林河), song Nha Lo (雅鲁河), song Nac Man (诺敏河), song Thao Nhi (洮儿河).
Mot bo phan Noi Mong thuoc luu vuc Tay Lieu Ha cua Lieu Ha, va song Vinh Đinh cua Hai Ha, Loan Ha. Tong dien tich Lieu Ha, Hai Ha, Loan Ha, Hoang Ha chiem 26% tong dien tich cua Noi Mong, chiem 25% tong luong tai nguyen nuoc cua Noi Mong.. Song Tay Nap Moc Luan (西拉木伦河) hop luu voi song Lao Cap (老哈河) tai Thong Lieu đe hinh thanh nen Tay Lieu Ha, sau đo Tay Lieu Ha con nhan them nuoc tu Tan Khai Ha truoc khi hop luu voi Đong Lieu Ha, Đong Lieu Ha tao thanh mot đoan ranh gioi tu nhien ngan giua Noi Mong va Lieu Ninh.
Cac ho lon khac tai Noi Mong la Đat Ly Nac Nhi (达里诺尔) o Xich Phong va O Luong To Hai (乌梁素海) o tien ky O Lap Đac.


= Sa mac =
Sa mac Gobi trai tren mot dien tich lon lanh tho Noi Mong va phia nam cua nuoc Mong Co. Sa mac Gobi la sa mac co dien tich lon thu 4 tren the gioi. Phan tay nam cua sa mac Gobi thuoc tay bo Noi Mong con đuoc goi voi cai ten Tieu Gobi đuoc gioi han boi Hoang Ha o phia đong, song Ngach Te Nap (额济纳河) o phia tay va phia tay nam la day Ky Lien Son voi cao đo 3.200 đen 3.500 m (10.500 đen 11.500 ft). Sa mac Ordos bao trum phan Đong Bac cua cao nguyen Ordos, tai đoan uon khuc cuc bac cua Hoang Ha, la mot bo phan cua vung sinh thai nay. Sa mac Badain Jaran o minh Alxa cua Noi Mong cung la mot trong cac sa mac lon nhat Trung Quoc voi dien tich vao khoang 44.300 km², đay cung la sa mac co đinh cat cao nhat the gioi voi cao đo 1609,597 m so voi muc nuoc bien. Sa mac Tengger nam o tay bo Noi Mong va trung bo Cam Tuc, keo dai tu Ha Lan Son (贺兰山) o phia đong đen Nha Bo Lai Son (雅布赖山) o phia tay cung la mot trong cac sa mac lon nhat Trung Quoc. Chinh quyen trung uong Trung Quoc va chinh quyen Noi Mong cung tich cuc chong hoang mac hoa va sa hoa, nam 2009 toan khu tu tri co 926 trieu mau bi hoang mac hoa, giam 3.100 mau so voi nam 1999; dien tich bi sa hoa cua Noi Mong vao nam 2009 la 622 trieu mau, giam 9,18 trieu mau so voi nam 1999.


= Sinh vat =
Noi Mong co 2.718 loai thuc vat hoang da, chu yeu gom cac loai cay cao, cay bui, thuc vat nua than go, thuc vat than co, trong đo thuc vat than co phan bo tren dien tich rong lon nhat. Theo phan loai sinh hoc, Noi Mong co 2.208 loai thuc vat co hat, 62 loai quyet, 511 loai reu. Ve đong vat, Noi Mong co 712 loai đong vat hoang da, chu yeu bao gom 138 loai thu, 436 loai chim, 28 loai bo sat, 9 loai luong cu. Trong đo co 116 loai đong vat đuoc liet vao danh sach bao ho trong điem cap quoc gia va khu vuc, voi 26 loai đong vat đuoc bao ho cap 1, 90 loai đong vat đuoc bao ho cap 2.


Nhan khau Khi thanh lap khu tu tri Noi Mong Co vao nam 1947, nguoi Han đa chiem 83,6% tong dan so, trong khi nguoi Mong Co chiem 14,8%. Đen nam 2000, ty le nguoi Han giam xuong con 79,17%. Khu vuc Ha Sao doc theo Hoang Ha tu xa xua đa co su xen ke giua nhung nguoi nong dan o phia nam va dan du muc o phia bac, nhung the he nguoi Han nhap cu gan đay bat đau tu the ky XVIII voi su khuyen khich cua nha Thanh va tiep tuc cho đen the ky XX. Nguoi Han sinh song chu yeu tai vung Ha Sao cung nhu cac trung tam dan cu khac o trung va mien đong Noi Mong Co.
Nguoi Mong Co la nhom dan toc đong thu hai tai Noi Mong, chiem khoang 17% dan so. Ho bao gom nhieu bo toc noi tieng Mong Co khac nhau; cac nhom nhu nguoi Buryat va nguoi Oriat cung đuoc chinh thuc coi la nguoi Mong Co tai Trung Quoc. Nhieu nhom nguoi Mong Co du muc truyen thong nay đa đinh cu va hinh thanh cac xa hoi nong thon va tap the hoa tu thoi Mao Trach Đong.
Cac dan toc khac la Daur (Đat Oat Nhi), Evenk (Ngac On Khac), Oroqin (Ngac Xuan Luan), Hoi, Man va Trieu Tien.


= Ngon ngu =
Nguoi Han tai Noi Mong Co kha đa dang ve phuong ngu va tuy thuoc theo vung. Phan phia đong noi phuong ngu Đong Bac, con khu vuc mien trung, nhu thung lung Hoang Ha, su dung tieng Tan, mot phuong ngu khac cua Quan thoai, do co vi tri gan cac khu vuc noi tieng Tan tai Trung Quoc nhu tinh Son Tay. Cac thanh pho nhu Hohhot va Bao Đau đeu noi tieng Tan va thinh thoang khong hieu cac phuong ngu khac đuoc su dung o khu vuc Đong Bac cua khu tu tri nhu la o Hailar.
Nguoi Mong Co tai Noi Mong Co noi nhieu phuong ngu khac nhau cua tieng Mong Co, bao gom Chahar, Bairin, Ordos, Ejin-Alxa, Barghu-Buryat… Tieng Mong Co chuan tai Trung Quoc la phuong ngu Chahar cua ky Chinh Lam o mien trung Noi Mong Co. Đieu nay khac biet voi tieng Mong Co tai Mong Co, von lay phuong ngu Khalkha lam chuan. Nguoi nguoi Daur, Evenk va Oroqin noi cac ngon ngu tuong ung cua dan toc minh.
Theo luat, tat ca cac ky hieu đuong pho, cua hang thuong mai va cac van ban chinh quyen đeu đuoc the hien bang song ngu Mong Co va Han. Hien co ba kenh truyen hinh tieng Mong Co cua mang Truyen hinh ve tinh Noi Mong Co. Gan đay, đieu nay cung ap dung cho cac phuong tien giao thong cong cong, va tat ca cac cao thi đeu viet bang song ngu. Nhieu nguoi Mong Co, đac biet la gioi tre hien co the noi tieng Trung luu loat, va tieng Mong Co đang dan tro nen vang bong trong cuoc song thuong nhat tai cac khu vuc đo thi. Tuy vay, nguoi Mong Co o khu vuc nong thon van duy tri cac truyen thong van hoa cua minh. Ve chu viet, Noi Mong Co van su dung chu cai Mong Co truyen thong trong khi nuoc Mong Co đoc lap ngay nay su dung bang chu cai Kirin.


Hanh chinh Kinh te Theo hach toan so bo, nam 2011, tong GDP cua Noi Mong la 1,424611 nghin ti NDT, theo gia ca so sanh thi tang truong 14,3% so voi nam truoc đo. Neu chi tinh so nguoi thuong tru thi GDP binh quan đau nguoi la 57.515 NDT, theo ty gia hoi đoai trung binh nam thi tuong đuong voi 8.950 USD. Nam 2011, ty le giua ba khu vuc trong nen kinh te cua Noi Mong la 9,2:56,8:34.
Noi Mong co 7.149.000 ha đat canh tac, 86.667.000 ha đong co. Theo so lieu nam 2008 thi toan khu tu tri co 659 trieu mau đat rung, dien tich rung la 355 trieu mau, ty le che phu rung đat 20%. Nam 2011, tong san luong luong thuc cua Noi Mong đat 47,75 ti can, toan khu co 107,62 trieu đau gia suc, lien tuc bay nam co tren 100 trieu đau gia suc. Trong đo co 83,4747 trieu con cuu, 9,5633 trieu con bo. Tuy nhien, luong cuu va bo chan nuoi thuan muc tai Noi Mong đang giam xuong, kieu chan nuoi ban nong ban muc va o cac khu vuc nong nghiep đang tang len. Nam 2011, san luong thit, sua bo, trung gia cam cua Noi Mong lan luot đat 2,55 trieu tan, 9,6 trieu tan va 530.000 tan.
Sau nganh cong nghiep co uu the va chiem vi tri chu đao la nang luong, luyen kim, che bien nong san va muc san, cong nghiep hoa hoc, che tao thiet bi va cac nganh cong nghe cao. Nam 2011, sau nganh nay chiem toi 94,4% gia tri cong nghiep cua Noi Mong. Trung tam Phong ve tinh Tuu Tuyen nam o ki Ejin o tay bo Noi Mong. Đay la noi đa phong mot so ve tinh cua Trung Quoc, bao gom ca Đong Phuong Hong 1 vao nam 1970 va cac tau Than Chau ve sau nay.
Tinh đen cuoi nam 2010, nguoi ta đa phat hien ra 143 chung loai khoang san tai Noi Mong, trong đo đa xac minh đuoc tru luong cua 97 loai. Noi Mong đung đau tai Trung Quoc ve tru luong 12 loai khoang san, va co tru luong 30 loai đung vao hang ba đia phuong cao nhat tai Trung Quoc. Tru luong đat hiem đa đuoc xac minh cua Noi Mong đung o vi tri đau tien tren the gioi, tong luong quang oxide cua chung la 106.654.100 tan. Tru luong than đa theo uoc tinh cua toan Noi Mong la 760,142 ti tan, trong đo đa xac minh đuoc tru luong 362,981 ti tan, đung đau tai Trung Quoc. Cung đa xac minh đuoc tai Noi Mong co tru luong 1,474663 nghin ti m³ khi thien nhien va 556.712.000 tan dau mo, 504,46 tan vang va 31.500 tan bac.


Du lich Noi Mong co su đa dang ve cac canh quan du lich nhu thao nguyen, rung, sa mac, song, ho, suoi nuoc nong, bang tuyet, bien gioi, tap quan dan toc, di tich lich su. Lang Thanh Cat Tu Han tai Ordos la mot điem du lich tam co cua Noi Mong, tuy nhien đay thuc chat la mot bao tang chu khong co di cot cua vi đai han nay, va nguoi ta cung chua phat hien đuoc di cot cua đai han. Chieu Quan mo o thu phu Hohhot đuoc cho la noi yen nghi cua Vuong Chieu Quan, mot trong Tu đai my nhan Trung Hoa. Noi Mong cung so huu nhieu đoan Truong Thanh co. O Đong Bac Am Son tren đia phan Bao Đau co Ngu Đang Trieu (五當召), mot tu vien Phat giao Tay Tang co tuoi đoi hang tram nam. Ngoai ra, Noi Mong con co con co chua Đai Chieu (大召) o Hohhot đuoc xay dung tu nam 1579, mieu Boi Tu (贝子庙) o Xilinhot đuoc xay tu nam 1743, chua Ngu Thap (五塔寺) o Hohhot đuoc xay tu the ky XV. Thao nguyen Hulunbuir la đong co tu nhien đep nhat Trung Quoc. Cong vien đia chat quoc gia ki Hexigten (克什克腾旗国家地质公园), cong vien đia chat quoc gia suoi nuoc nong va nui lua Arxan (阿尔山火山温泉国家地质公园) co canh quan đoc đao, co gia tri cao ve mat khoa hoc. Tinh đen cuoi nam 2011, khu tu tri Noi Mong Co co tren 300 điem du lich co quy mo nhat đinh. Ngoai ra, le hoi Naadam hay le hoi nghe thuat trang phuc dan toc Mong Co, le hoi du lich ba nuoc Trung-Nga-Mong o Man Chau Ly cung la cac san pham du lich đem đen su đac sac cho du lich Noi Mong.


Giao thong Cac tuyen đuong sat Kinh-Thong, Kinh-Bao va Bao-Lan chay tu đong sang tay Noi Mong, ket noi cac khu vuc Đong Bac, Hoa Bac va tay bac cua Trung Quoc. Man Chau Ly va Erenhot la hai cua khau đuong sat lon, ket noi he thong đuong sat Trung Quoc voi he thong đuong sat cua Nga va Mong Co, tu đo co the đi đen cac nuoc chau Au. He thong đuong sat tai Noi Mong phan thuoc su quan ly cua cuc đuong sat Hohhot, cuc đuong sat Cap Nhi Tan va cuc đuong sat Tham Duong.
Tinh đen cuoi nam 2011, he thong cong lo toan khu tu tri Noi Mong đat tong ly trinh 160.995 km, trong đo co 2.874 km đuong cong lo cao toc. Ve co ban, cac thon va ca tra (嘎查) hanh chinh đeu đa thong cong lo. Nam 2011, cac doanh nghiep thong qua he thong cong lo cua Noi Mong đa van chuyen đuoc 218 trieu luot hanh khach va 1,037 ti tan hang hoa.
Tren đia ban Noi Mong co mot so san bay nhu: san bay Ulanhot, san bay O Hai, san bay quoc te Saiwusu Erenhot, san bay Bao Đau, san bay Đong Son Hailar, san bay quoc te Bach Thap Hohhot, san bay Man Chau Ly, san bay Xich Phong, san bay Thong Lieu, san bay Ordos, san bay Xilinhot, san bay Arxan, san bay Bayannur


Cac truong đai hoc Tai Hohhot
Đai hoc Noi Mong Co (内蒙古大学)
Đai hoc Cong nghiep Noi Mong Co (内蒙古工业大学)
Đai hoc Nong nghiep Noi Mong Co (内蒙古农业大学)
Đai hoc Su pham Noi Mong Co (内蒙古师范大学)
Đai hoc Y Noi Mong Co (内蒙古医科大学)
Đai hoc Tai chinh-Kinh te Noi Mong Co (内蒙古财经学院)
Hoc vien Dan toc Hohhot (呼和浩特民族学院)
Tai Bao Đau
Đai hoc Khoa hoc-Ky thuat Noi Mong Co (内蒙古科技大学)
Tai Thong Lieu
Đai hoc Dan toc Noi Mong Co (内蒙古民族大学)
Tai Hailar
Hoc vien Hulunbuir (呼伦贝尔学院)
Tai Xich Phong
Hoc vien Xich Phong (赤峰学院)
Tai Tap Ninh
Hoc vien Su pham Tap Ninh (集宁师范学院)
Tai Bayannur
Hoc vien Ha Sao (河套学院)


Tham khao Lien ket ngoai Website chinh thuc