Tiep Khac (tieng Sec: Ceskoslovensko, tieng Slovak: Cesko-Slovensko, truoc nam 1990: Ceskoslovensko, dich "Sec-Slovakia"), trong khau ngu con goi tat la Tiep, la mot cuu nha nuoc co chu quyen tai Trung Au ton tai tu thang 10 nam 1918, khi no tuyen bo đoc lap khoi Đe quoc Ao-Hung, cho toi nam 1992. Tu nam 1939 toi nam 1945 quoc gia nay tren thuc te khong ton tai, vi bi bat buoc giai tan va sap nhap mot phan vao nuoc Đuc Phat xit, nhung Chinh phu Sec luu vong qua thuc co ton tai trong giai đoan nay trong khi Slovakia đoc lap khoi Sec. Ngay 1 thang 1 nam 1993 Tiep Khac phan chia trong hoa binh thanh Cong hoa Sec va Slovakia. Cong hoa Sec hien nay ke thua Tiep Khac ve mat phap ly.


Ten goi Danh xung "Tiep Khac" trong tieng Viet la gian xung cua Tiep Khac Tu Lac Phat Khac (Trung van: 捷克斯洛伐克, binh am: Jieke Siluofake), dung tieng Trung Quoc phien am tu "Czechoslovakia". Trong đo, "Tiep Khac" (Jieke) la chi Sec, "Tu Lac Phat Khac" (Siluofake) la chi Slovakia. Hien nay cung co mot so nguoi Viet Nam goi Sec la "Tiep Khac" hoac "Tiep".


Cac tinh chat can ban Hinh thuc nha nuoc:

1918–1938: cong hoa dan chu 
1938–1939: sau su sap nhap Sudetenland boi Đuc nam 1938 dan bien thanh mot nha nuoc voi cac lien ket long leo giua cac phan cua Sec, Slovakia, va Ruthenia. Mot dai đat lon phia nam Slovakia va Ruthenia bi Hungary sap nhap, va vung Zaolzie boi Ba Lan.
1939–1945: Tren thuc te phan chia thanh Vung bao ho Bohemia va Moravia va Cong hoa Slovak. Ve phap ly Tiep Khac tiep tuc ton tai, mot chinh phu luu vong đuoc đong minh phuong Tay ung ho tai London; sau khi Đuc xam luoc Lien Xo cung đuoc Lien Xo cong nhan.
1945–1948: mot quoc gia đuoc đieu hanh boi mot chinh phu lien minh voi cac bo truong Cong san (gom thu tuong va bo truong noi vu) đong vai tro then chot. Vung Ruthenia Karpat nhuong lai cho Lien Xo.
1948–1989: mot quoc gia Cong san voi mot nen kinh te ke hoach tap trung (tu 1960 ve sau chinh thuc la mot nha nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia):
1969–1990: mot nuoc cong hoa lien bang gom Cong hoa Xa hoi chu nghia Sec va Cong hoa Xa hoi chu nghia Slovak;
1990–1992: mot nuoc cong hoa dan chu lien bang gom Cong hoa Sec va Cong hoa Slovak
Nuoc lang gieng: Đuc (1945–1990: Cong hoa Lien bang Đuc va Cong hoa Dan chu Đuc), Ba Lan, tu 1945 Lien bang Xo viet (1992: Ukraina), Romania (cho toi nam 1939), Hungary, Ao
Đia hinh: Noi chung bang phang. Vung phia tay la mot phan cua dai đat cao bac trung Au. Vung phia đong gom phan phia bac cua long chao Nui Carpathian va Song Danube.
Khi hau: Chu yeu luc đia nhung thay đoi tu nhiet đo on hoa cua Trung Au o phia tay toi cac he thong thoi tiet khac nghiet hon co anh huong Đong Au va vung phia tay Lien Xo tai phia đong.


Ten chinh thuc 1918–1920: Cong hoa Tiep Khac (viet tat RCS)/Czecho-Slovak State; viet ngan Tiep Khac
1920–1938: Cong hoa Tiep Khac (CSR); viet ngan Tiep Khac
1938–1939: Đe nhi Cong hoa Tiep Khac; viet ngan Tiep Khac
1945–1960: Cong hoa Tiep Khac (CSR); viet ngan Tiep Khac
1960–1990: Cong hoa Xa hoi chu nghia Tiep Khac (CSSR); Tiep Khac
Thang 4 nam 1990: Cong hoa Lien bang Tiep Khac (tieng Sec) va Cong hoa Lien bang Czecho-Slovak (tieng Slovak),
sau đo: Cong hoa Lien bang Sec va Slovak (CSFR, voi cach viet ngan Ceskoslovensko trong tieng Sec va Cesko-Slovensko trong tieng Slovak)


Lich su = Thanh lap =

Tiep Khac đuoc thanh lap thang 10 nam 1918 nhu mot trong nhung quoc gia ke tuc cua Ao-Hung o cuoi The chien I. No gom cac lanh tho hien nay cua Cong hoa Sec, Slovakia va Ruthenia Karpat. Lanh tho cua no gom mot so vung rat cong nghiep hoa cua Ao-Hung cu. Đay la mot quoc gia đa sac toc. Thanh phan sac toc nguyen thuy cua nha nuoc moi gom 51% nguoi Sec, 16% nguoi Slovak, 22% nguoi Đuc, 5% nguoi Hung va 4% nguoi Rusyn hay Ruthenia. Nhieu nguoi Đuc, Hungary, Ruthenia va nguoi Ba Lan va mot so nguoi Slovak, cam thay bat loi tai Tiep Khac, boi gioi lanh đao chinh tri đat nuoc đua ra mot nha nuoc trung uong tap quyen va đa so thoi gian khong cho phep tu tri chinh tri cho cac nhom sac toc. Chinh sach nay, cong voi su tuyen truyen Phat xit ngay cang tang đac biet o vung cong nghiep hoa noi tieng Đuc Sudetenland, đa dan toi tinh trang cang thang leo thang trong sac dan khong phai Sec.
Tu tuong chinh thong ve nha nuoc lap hien cua quoc gia moi thoi điem đo la khong co nguoi Sec va nguoi Slovak, chi mot dan toc: Tiep Khac (xem Chu nghia Tiep Khac). Nhung khong phai moi sac toc đeu đong y voi tu tuong nay (đac biet la nguoi Slovak) va mot khi mot nha nuoc Tiep Khac thong nhat đuoc tai lap sau The chien II (sau su giai tan cua quoc gia trong The chien II) y tuong nay bi bo lai va Tiep Khac la mot đat nuoc hai dan toc - nguoi Sec va nguoi Slovak.


= The chien II =

Theo Thoa thuan Munich nam 1938, Anh Quoc va Phap buoc Tiep Khac nhuong cac vung bien gioi noi tieng Đuc cho Phat xit Đuc du đa ton tai nhung hiep uoc, trong cai thuong đuoc goi la mot phan cua Su phan boi phuong Tay. Nam 1939 phan con lai ("rump") cua Tiep Khac bi Phat xit Đuc xam luoc va phan chia thanh vung Bao ho Bohemia va Moravia va Cong Hoa Slovak con roi. Đa phan Slovakia va toan bo Ruthenia Ha Karpat bi Hungary sap nhap.


= Tiep Khac thoi ky xa hoi chu nghia =

Sau The chien II, nuoc Tiep Khac truoc chien tranh đuoc tai lap, ngoai tru Ruthenia Ha Karpat đa sap nhap vao Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Ukraina. Nghi đinh Benes đuoc cong bo lien quan toi sac toc Đuc (xem Thoa thuan Potsdam) va sac toc Hungary. Theo cac nghi đinh nay, quyen cong dan bi bai bo voi nguoi co nguon goc sac toc Đuc va Hungary, nhung nguoi tung nhan quyen cong dan Đuc hoac Hungary trong thoi chiem đong. (Nam 1948 đieu khoan nay bi xoa bo cho nguoi Hungary, nhung chi mot phan cho nguoi Đuc). Sau đo thuc hien truc xuat khoang 90% dan so sac toc Đuc tai Tiep Khac, hon 2 trieu nguoi. Nhung nguoi con lai bi buoc toi chung la đa ung ho Phat xit (sau Thoa thuan Munich, va 97.32% nguoi Đuc Sudeten thanh nien bo phieu cho NSDAP trong cuoc bau cu thang 12 nam 1938). Hau nhu moi nghi đinh đeu noi dut khoat rang su trung phat khong ap dung cho nhung nguoi chong phat xit, du thuat ngu chong phat xit khong đuoc đinh nghia ro rang. Khoang 250,000 nguoi Đuc, nhieu nguoi lay nguoi Sec, mot so nguoi chong phat xit, va ca nhung nguoi yeu cau tai lap đat nuoc thoi hau chien, van o lai Tiep Khac. Nghi đinh Benes van gay ra tranh cai lon giua cac nhom quoc gia tai Cong hoa Sec, Đuc, Ao va Hungary.
Ruthenia Karpat bi chiem đong boi (vao thang 6 nam 1945 chinh thuc nhuong lai) Lien Xo. Nam 1946 trong cuoc bau cu nghi vien Đang Cong san Tiep Khac chien thang tai vung đat Sec (Đang dan chu chien thang tai Slovakia). Thang 2 nam 1948 nhung nguoi Cong san len nam quyen luc. Du ho tiep tuc duy tri su đa nguyen chinh tri voi su ton tai cua Mat tran Quoc gia, ngoai tru mot thoi gian ngan cuoi thap nien 1960 (Mua xuan Prague) đat nuoc nay co đac trung o su thieu vang chinh tri đa đang. Nen kinh te cua Tiep Khac nhin chung la tien tien hon nen kinh te cac nuoc lang gieng o Đong Au va đuoc coi la mot nuoc phat trien tren the gioi, du van thap hon neu so voi cac nuoc phat trien cao tai Tay Au.
Nam 1968, sau mot cuoc bao đong, nam nuoc Khoi Đong Au keo quan vao Tiep Khac. Lien Xo cho xe tang tien vao Prague ngay 21 thang 8 nam 1968. Nguoi đung đau chinh phu Xo viet Leonid Brezhnev coi su can thiep nay la toi can thiet cho su ton tai cua Xo viet, he thong xa hoi chu nghia va cam ket tien hanh can thiep vao bat ky nuoc nao tim cach thay the chu nghia xa hoi bang chu nghia tu ban. Nam 1969, Tiep Khac chuyen thanh mot lien bang gom Cong hoa Xa hoi chu nghia Sec va Cong hoa Xa hoi chu nghia Slovak. Theo hinh thuc lien bang, nhung su khong cong bang giua Sec va Slovak gay anh huong toi nha nuoc bi han che. Mot so bo, nhu bo giao duc, chinh thuc đuoc chuyen cho hai nuoc cong hoa. Tuy nhien, su quan ly chinh tri tap trung boi Đang Cong san han che kha nhieu hieu qua cua su lien bang hoa.
Thap nien 1970 chung kien su troi day cua phong trao phan đoi tai Tiep Khac, đai dien boi (trong so nhung nguoi khac) Vaclav Havel. Phong trao tim cach tham gia manh hon vao chinh tri va the hien duoi hinh thuc phan đoi chinh thuc, dien ra trong nhung gioi han cua cac hoat đong cong viec (đi xa toi muc mot lenh cam nghiep đoan chuyen nghiep va tu choi giao duc cao cho con em nhung nhan vat chong chinh phu đuoc ban ra, canh sat tham van va đoi khi la an tu).


= Sau 1989 =

Nam 1989 đat nuoc nay lai quay tro lai he thong đa đang sau Cach mang Nhung. Đieu nay xay ra cung khoang thoi gian voi su sup đo cua khoi xa hoi chu nghia tai Romania, Bulgaria, Hungary va Ba Lan. Trong vong ba nam nhung nguoi cong san đa bi mat quyen lanh đao o cac nuoc Đong Au.
Khong giong Nam Tu va Lien bang Xo viet, su cham dut cua Chu nghia cong san o nuoc nay khong tu đong co nghia su cham dut cua cai ten mang tinh cong san chu nghia: tu "xa hoi chu nghia" bi bo đi ngay 29 thang 3 nam 1990, va đuoc thay bang "lien bang".
Nam 1992, vi nhung cang thang leo thang cua chu nghia quoc gia, Tiep Khac giai tan trong hoa binh theo cac qua trinh trong nghi vien. Lanh tho cua no tro thanh Cong hoa Sec va Slovakia, đuoc chinh thuc lap ra ngay 1 thang 1 nam 1993.

Danh sach Chu tich nuoc Tiep Khac
Danh sach Thu tuong Tiep Khac
xem them lanh đao Đang Cong san Tiep Khac


Chinh sach đoi ngoai = Thoa thuan va thanh vien to chuc quoc te =
Sau The chien II, thanh vien tich cuc trong Hoi đong Tuong tro Kinh te (Comecon), Khoi hiep uoc Warszawa, Lien hiep quoc va cac co quan khac cua to chuc nay, tham gia ky ket Hoi nghi An ninh va Hop tac chau Au


Phan chia hanh chinh 1918–1923: cac he thong khac nhau trong lanh tho Ao cu (Bohemia, Moravia, mot phan nho cua Silesia) so voi lanh tho cu cua Hungary (Slovakia va Ruthenia): ba vung đat (zeme) (cung đuoc goi la cac đon vi quan (obvody)): Bohemia, Moravia, Silesia, cong them 21 hat (zupy) tai Slovakia ngay nay va hai(?) hat tai Ruthenia hien nay; ca vung đat va hat đeu đuoc chia thanh cac quan (okresy).
1923–1927: nhu tren, ngoai tru cac hat cua Slovakia va Ruthenia bi thay the boi sau (grand) hat ((vel)zupy) tai Slovakia va mot (grand) hat tai Ruthenia, va cac con so va cac bien gioi cua okresy bi thay đoi trong hai lanh tho đo.
1928–1938: bon vung đat (Sec: zeme, Slovak: krajiny): Bohemia, Moravia-Silesia, Slovakia va Ruthenia Ha Karpat, đuoc chia thanh cac quan (okresy).
Late 1938–thang 3 nam 1939: nhu tren, nhung Slovakia va Ruthenia gianh đuoc quy che "vung đat tu tri".
1945–1948: nhu nam 1928–1938, tru Ruthenia tro thanh mot phan cua Lien bang Xo viet.
1949–1960: 19 vung (kraje) đuoc chia thanh 270 okresy.
1960–1992: 10 kraje, Praha, va (tu 1970) Bratislava (thu đo Slovakia); chung đuoc chia thanh 109–114 okresy; kraje bi xoa bo tham thoi o Slovakia nam 1969–1970 va cho nhieu muc đich tu nam 1991 tai Tiep Khac; ngoai ra, Cong hoa Xa hoi chu nghia Sec va Cong hoa Xa hoi chu nghia Slovak đuoc thanh lap nam 1969 (khong co tu Xa hoi chu nghia tu 1990).


Nhom dan va sac toc Tai thoi điem truoc khi phan chia, nam 1991, Tiep Khac co 15,6 trieu dan, trong đo nguoi Sec chiem 62,8%, nguoi Slovakia chiem 31%, nguoi goc Hungary chiem 3,8%, nguoi goc Romania 0,7%, nguoi goc Silesi 0,3%. Ngoai ra, tai Tiep Khac con mot so it nguoi goc Ruthe, Ukraina, Đuc, Ba Lan va Do Thai. Nguoi Sec, Slovakia, Silesi va Ba Lan cung la cac dan toc Tay Slav. Nguoi Ruthe va Ukraina cung la cac dan toc Đong Slav.


Chinh tri Sau The chien II, mot su đoc quyen chinh tri do Đang Cong san Tiep Khac (KSC) nam giu xuat hien. Gustav Husak đuoc bau lam thu ky thu nhat cua KSC nam 1969 (chuyen thanh tong thu ky nam 1971) va chu tich Tiep Khac nam 1975. Cac đang va to chuc khac co ton tai nhung chi đong vai tro phu thuoc cho KSC. Tat ca cac đang chinh tri cung nhu nhieu to chuc quan chung bi gop lai duoi bong cua Mat tran Quoc gia. Nhung nha hoat đong ve quyen con nguoi va ton giao bi đan ap manh me.


Phat trien hien phap Tiep Khac co cac hien phap sau trong lich su cua minh (1918–1992):

Hien phap Lam thoi ngay 14 thang 11 nam 1918 (dan chu): xem Lich su Tiep Khac (1918–1938)
Hien phap nam 1920 (Tai lieu Lap hien cua Cong hoa Tiep Khac), dan chu, co hieu luc toi nam 1948, nhieu lan sua đoi
Cong san 1948 Hien phap mung 9 thang 5
Cong san Hien phap Cong hoa Xa hoi chu nghia Tiep Khac nam 1960 voi cac sua đoi lon nam 1968 (Luat Lap hien Lien bang), 1971, 1975, 1978, va 1989 (o thoi điem nay vai tro lanh đao cua Đang Cong san Tiep Khac bi bai bo). No đuoc sua đoi nhieu lan trong thoi gian 1990–1992 (vi du 1990, ten đoi thanh Sec-Slovakia, 1991 tich hop cac hien chuong nhan quyen)


Kinh te Sau The chien II, kinh te la tap trung ke hoach hoa, voi cac lien ket chi huy tu đang cong san, tuong tu nhu Lien bang Xo viet. Nganh cong nghiep luyen kim lon phu thuoc vao nhap khau quang sat va phi sat.

Cong nghiep: Cong nghiep khai khoang va che tao chiem chu yeu. Cac nganh chinh gom che tao may, hoa chat, che bien thuc pham, luyen kim va det may. Cong nghiep nang luong, vat tu va nhan cong, ky thuat cham cai tien, nhung nuoc nay la nguon cung cap may moc chat luong cao, may bay, đong co hang khong va cong cu, đo đien tu va vu khi chinh cho cac quoc gia cong san khac.
Nong nghiep: Linh vuc nho nhung cung cap phan chu yeu nhu cau thuc pham quoc gia, vi cac nong trang đa đuoc tap the hoa voi dien tich lon va co cach thuc hoat đong kha hieu qua. Phu thuoc vao nhap khau ngu coc (chu yeu lam thuc an gia suc) trong nhung nam thoi tiet khong thuan loi. San xuat thit bi anh huong boi thieu thuc an, nhung luong thit tieu thu tren đau nguoi cao.
Thuong mai nuoc ngoai: Xuat khau uoc tinh US$17.8 ty nam 1985, trong so đo 55% may moc, 14% nhien lieu va vat lieu, 16% hang hoa che tao. Nhap khau uoc tinh US$17.9 ty nam 1985, trong so đo 41% nhien lieu va vat lieu, 33% may moc, 12% san pham nong nghiep va lam nghiep. Nam 1986, khoang 80% thuong mai nuoc ngoai la voi cac quoc gia cong san.
Ty gia hoi đoai: Chinh thuc, hay thuong mai, ty gia Crowns (Kcs) 5.4 tren US$1 nam 1987; du lich, hay phi thuong mai, ty gia Kcs 10.5 tren US$1. Khong ty gia nao phan anh đung suc mua. Ty gia tren cho đen khoang Kcs 30 tren US$1, va ty gia nay tro thanh chinh thuc khi đong tien tro thanh chuyen đoi đuoc đau thap nien 1990.
Nam tai chinh: Nam duong lich.
Chinh sach thue: Nha nuoc so huu hau nhu toan bo phuong tien san xuat. Nguon thu tu cac doanh nghiep nha nuoc la nguon thu chu yeu tiep theo la thue doanh thu. Cac khoan chi ngan sach lon cho cac chuong trinh xa hoi, tro cap, va đau tu. Ngan sach thuong can bang hay hoi thang du.


Nguon tai nguyen Sau The chien II, nuoc nay thieu nang luong, phu thuoc vao nhap khau dau tho va khi tu nhien tu Lien Xo, than xam trong nuoc, va nang luong hat nhan hay thuy đien. Nang luong la mot van đe lon trong thap nien 1980.


Van tai va Vien thong Xa hoi va nhom Xa hoi Giao duc Giao duc la mien phi o moi cap đo va pho cap tu tuoi len sau toi muoi lam. Đai đa so nguoi dan biet chu. He thong day nghe phat trien cao va cac truong nghe ho tro cac truong trung hoc va cac vien giao duc cao hoc.


Ton giao Nam 1991: Co đoc giao La Ma 46,4%, Đao Luther 5,3%, Vo than 29,5%, khong ro 16,7%, nhung co nhung su khac biet lon giua hai nuoc cong hoa lap hien – xem Cong hoa Sec va Slovakia


Suc khoe, an sinh xa hoi va nha o Sau The chien II, cham soc suc khoe mien phi đuoc ap dung cho moi cong dan. Ke hoach cham soc suc khoe quoc gia nhan manh toi phong ngua; cac trung tam y te tai cac nha may va cac đia phuong ho tro cho cac benh vien va cac co so y te. Đa co nhung cai thien lon trong cham soc suc khoe tai nong thon trong thap nien 1960 va 1970.


Truyen thong Truyen thong tai Tiep Khac bi kiem soat boi Đang Cong san Tiep Khac (KSC). Viec so huu ca nhan voi moi co quan xuat ban hay truyen thong bi cam, du cac nha tho va cac to chuc khac co xuat ban cac tap chi đinh ky va cac to bao. Tham chi voi su đoc quyen bao chi trong tay cac to chuc duoi su kiem soat cua KSC, moi sach bao xuat ban đeu bi Van phong Bao chi va Thong tin cua chinh phu kiem duyet.


The thao Đoi tuyen bong đa quoc gia Tiep Khac kha noi tieng tren the gioi, voi 8 lan gop mat tai cac vong chung ket FIFA World Cup, đung hang 2 tai World Cup 1934 va 1962. Đoi bong cung gianh chuc vo đich chau Au nam 1976 va đung hang 3 nam 1980.
Đoi tuyen hockey tren bang Tiep Khac đa gianh nhieu huy chuong tai cac giai đau the gioi va Olympics.
Emil Zatopek, nguoi gianh bon huy chuong vang đien kinh Olympic đuoc coi la mot trong nhung van đong vien đien kinh hang đau trong lich su.
Vera Caslavska la van đong vien the duc đoat nhieu huy chuong, voi tam huy chuong vang va bon huy chuong bac, va đa đai dien cho Tiep Khac o ba ky Olympics lien tiep.
Cac tay quan vot noi tieng Ivan Lendl, Miloslav Mecir, Daniela Hantuchova va Martina Navratilova đeu sinh o Tiep Khac.


Van hoa Cong hoa Sec / Slovakia
Danh sach nguoi Sec / Danh sach nguoi Slovak
MDZ (Ngay Quoc te Phu nu)
Jazz tai Tiep Khac bat đong chinh kien


Xem them Cong hoa Sec
Slovakia


Tham khao Nguon Cong hoa Sec Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai Orders and Medals of Czechoslovakia including Order of the White Lion (in English and Czech)
Czechoslovakia Luu tru ngay 29 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine-The First Czechoslovak Republic
Andropov to the Central Committee, about the Demonstration in Red Square Against the Warsaw Pact Invasion of Czechoslovakia, ngay 20 thang 9 nam 1968. Andrei Sakharov KGB file, Archieve posted at the Yale University, http://www.yale.edu/annals/sakharov/documents_frames/Sakharov_008.htm
Hungarian Language Map Luu tru ngay 22 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine, border changes after the creation of Czechoslovakia
Map
Map Luu tru ngay 22 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine