Vo Tac Thien (chu Han: 武則天, 624 - 16 thang 12, 705) hay Vu Tac Thien, thuong goi Vo hau (武后) hoac Thien hau (天后), la mot phi tan o hau cung cua Đuong Thai Tong Ly The Dan, sau tro thanh Hoang hau thu hai cua Đuong Cao Tong Ly Tri, ve sau tro thanh Hoang đe trieu đai Vo Chu lam gian đoan nha Đuong. Ba la me cua 2 vi hoang đe ke tiep, Đuong Trung Tong Ly Hien va Đuong Due Tong Ly Đan.
Cung voi ton hieu Thien hau cua ba va ton hieu Thien hoang (天皇) cua Đuong Cao Tong, 2 nguoi đa đong tri vi nha Đuong trong mot thoi gian dai va cung đuoc goi la Nhi Thanh (二聖). Sau khi Đuong Cao Tong qua đoi, Thien hau trai qua cac đoi Đuong Trung Tong va Đuong Due Tong voi tu cach Hoang thai hau, va cuoi cung tro thanh Hoang đe duy nhat cua trieu đai Vo Chu, trieu đai ma ba sang lap ton tai tu nam 690 đen nam 705. Voi viec khong co mot nguoi phu nu nao truoc va sau minh đuoc cong nhan Hoang đe, Vo Tac Thien tro thanh Nu hoang duy nhat đuoc cong nhan trong lich su Trung Quoc. Du vay, Cuu Đuong thu va Tan Đuong thu van chi goi ba la "Thai hau" ngay ca sau khi ba tu xung hoang đe, đo la vi van đe khong nhin nhan đia vi cua ba trong thoi đai cu.
Trong 15 nam cai tri voi ton hieu Thanh Than Hoang đe (聖神皇帝), Vo Tac Thien mo mang lanh tho Trung Quoc, vuon sang Trung A, nhung đen giai đoan sau thi Trung Quoc cua ba bi mat nhieu lanh tho o Man Chau va ban đao Lieu Đong do su thanh lap cua vuong quoc Bot Hai nam 698 va Tieu Cao Cau Ly nam 699. Nhieu lanh tho Trung Quoc o phia tay bac vao giai đoan tri vi sau nay cua ba cung bi mat vao tay Han quoc Hau Đot Quyet. Su ly khai cua toc Khiet Đan o khu vuc xung quanh Doanh Chau (Bac Kinh ngay nay) va cac cuoc xam nhap cua Han quoc Hau Đot Quyet cung tung gay uy hiep lon cho chinh quyen cua ba. Noi đia khuyen khich phat trien Phat giao, tap trung phat trien kinh te - xa hoi, duy tri su on đinh trong nuoc. Tuy nhien, do tu tuong nam ton-nu ti đa an sau trong long xa hoi phong kien, lai them tinh cach đoc ac, ha khac trong viec cai tri khien đong đao cuu than nha Đuong khong phuc. Cuoi đoi, ba co hai nam sung la anh em ho Truong, Truong Xuong Tong va Truong Dich Chi, cung ho dam loan trong cung, vi sung ai hai anh em ma ba dung tung cho 2 nguoi chuyen quyen, khien nhieu quan than bat binh. Toi nam 705, Te tuong đuong trieu la Truong Gian Chi cung cac đai than phat đong binh bien, ep Vo hau thoai ngoi va đua Đuong Trung Tong len ngoi lan thu hai. Ba bi giam long o Thuong Duong cung tai Lac Duong cho đen khi qua đoi khong lau sau đo, tho 82 tuoi. Ba cung tro thanh 1 trong 3 vi Hoang đe Trung Hoa co tuoi tho cao nhat, ben canh Luong Vu Đe Tieu Dien (87 tuoi) va Thanh Cao Tong Can Long hoang đe (89 tuoi).
Viec ba noi len nam quyen cai tri bi cac nha su hoc Khong giao chi trich manh me, thuong so sanh ba voi La hau nha Han boi su chuyen quyen va tan đoc, đuoc goi chung la La Vo (吕武). Khi đanh gia khai quat lich su Trung Hoa, Vo Tac Thien cung 2 vi "Nu hoang khong mien" khac la La hau va Tu Hi Thai hau la 3 phu nu nam quyen luc toi cao nhat tung xuat hien trong cac trieu đinh phong kien Trung Hoa, bi dan gian coi la nhung nguoi phu nu tan ac bat nhan voi ca nguoi than, lam nghieng đo xa tac. Tuy nhien, cac nha su hoc tu sau nhung nam 1950 đa đanh gia ba can bang hon. Vo Tac Thien co nhung cho do nhu tan nhan giet hai nhieu nguoi than, ha khac lam nguoi dan khiep so, nhung ba biet trong dung nguoi tai, thuong phat nghiem minh, nhan dan song duoi thoi ba đuoc an no mac am, an cu lac nghiep.


Than the va ten that Ten that nguyen ban cua Vo Tac Thien khong đuoc ghi lai, cai ten Vo Chieu (武曌) la ba tu sang tao ra, vi minh nhu mat troi (nhat: 日), mat trang (nguyet: 月) tren khong trung (khong: 空): (日+月+空=曌). Nam sinh cua ba, can cu theo cac cuon Cuu Đuong thu, Tan Đuong thu lan Tu tri thong giam đeu co mau thuan. Trong sach Cuu Đuong thu, Vo thi đuoc ghi qua đoi khi nam 83 tuoi, suy ra ba ra đoi o nam Vu Đuc thu 7 (624), tuy nhien Tan Đuong thu lai ghi nhan ba qua đoi nam 81 tuoi, ma Tu tri thong giam la nam 82 tuoi, đao suy ra la sinh ha vao khoang nam Vu Đuc thu 8 (625). Ban than Tu tri thong giam vao nam Trinh Quan thu 11 (637), ghi chep "Vo thi 14 tuoi nhap cung" la hoan toan mau thuan. Mot so đua ra rang Vo thi sinh ra nam Trinh Quan thu 2 (628), đen cuoi cung, nhieu nhan đinh van lay nam Vu Đuc thu 7 lam nam sinh cua ba.
Ba xuat than tu gia toc ho Vo co nguon goc tu vung Van Thuy, Tinh Chau (nay la Thai Nguyen, Son Tay, Trung Quoc). Cha ba la Vo Si Hoach, xuat than trong mot gia đinh quy toc danh tieng o Son Tay, ong noi Vo Hoa, tung nham Quan thua Lac Duong giau co. Me ba la Duong thi, xuat than tu gia đinh quy toc hoang gia nha Tuy, la con gai cua tong that Duong Đat (楊達) - em trai cua Kien Đuc vuong Duong Hung (杨雄), con trai cua Duong Thieu (杨绍), toc huynh cua Tuy Van Đe Duong Kien cua nha Tuy. Trong nha ba co 2 anh trai la Vo Nguyen Khanh va Vo Nguyen Sang la con cua chinh that Tuong Ly thi (相里氏) đa qua đoi; 1 nguoi chi cung me la Vo Thuan va 1 em gai la phu nhan cua Quach Hieu Thuan (郭孝慎).
Ban đau, Vo Si Hoach lam nghe buon ban go, cuoc song gia đinh tuong đoi kha gia, đuoc trieu Tuy ban chuc "Ung Duong phu đoi chinh". Nhung nam Đai Nghiep thoi Tuy Duong Đe, Đuong Cao To Ly Uyen khi ay giu tuoc Đuong quoc cong, tung nhieu lan đen vung Phan, Tan va tham nha ho Vo, hai ben co quan he than thiet voi nhau. Khi nha Đuong thanh lap, nha ho Vo đuoc Đuong Cao To hau đai, ban cho bong loc, đat đai va trang suc rat nhieu. Ve sau, Vo Si Hoach đuoc ban nhieu chuc vi quan trong, lam đen chuc Đo đoc Kinh chau, Thuong thu bo Cong, tuoc Ung Quoc cong (應國公).
Nam Trinh Quan thu 9 (635), Vo Si Hoach qua đoi. Đuong huynh cua Vo thi la Vo Duy Luong, Vo Hoai Van cung anh thu Vo Nguyen Sang đoi xu voi me ba la Duong phu nhan rat vo le, tu đo Vo thi va cac anh em co hiem khich.


Phi tan cua Đuong Thai Tong Nam Trinh Quan thu 11 (637), thang 11, Đuong Thai Tong Ly The Dan nghe noi Vo thi co tieng xinh đep nen trieu Vo thi vao cung, phong lam Tai nhan, cap bac thu nam trong chin bac thuoc hau cung. Luc đo, me ba la Duong thi than khoc khong thoi, ba co gang an ui me minh: "Co chi me lai bao gap đuoc Thien tu khong phai la phuc phan cua con". Qua loi an ui đo, Duong thi đoan ra đuoc chi lon cua con minh, nen thoi khong khoc nua.
Khi vao cung, Vo thi đuoc Đuong Thai Tong ban cho chu Mi (媚) lam ten, vi the nguoi ta cung thuong goi ba la Vo Mi (武媚), tuy đoi sau lai thuong goi thanh Vo Mi Nuong nhung đuong thoi khong thay ai goi nhu vay. Vo thi cung Yen Đuc phi, Duong Tiep du cung Sao Lat vuong phi Duong thi cua Thai Tong đeu co ho hang ben ngoai. Su sach ghi chep rat it ve nhung hanh trang cua ba trong thoi gian nay. Sach Tu tri thong giam dan loi cua Vo thi khi ve gia, ke ve mot su tich thuan phuc ngua nhu sau:

Thai Tong Hoang đe co mot con ngua do Tay Vuc tien cong, ten la Su Tu Thong. Con ngua đo rat cao to va du dan, khong chiu cho ai cuoi tren lung ca. Luc đo tram chi la cung thiep hau ha, đa bao rang: "Thiep co the, chi can ba thu, roi sat, bua sat va dao. Truoc het dung roi sat ma đanh no bat khuat phuc; neu khong chiu thi dung bua sat đanh vao đau no; con neu dung bua sat đanh van khong đuoc thi dung dao đam chet no đi, vi thu khong tri đuoc thi đe lam gi?". Thai Tong Hoang đe van khen ta vi viec đo. Nay ong tu thay co đang lam ban con dao gam cua ta khong.
Nam Trinh Quan thu 17 (643), Đuong Thai Tong phe truat Thai tu Ly Thua Can, lap Tan vuong Ly Tri lam Thai tu. Tu đay, Vo Tai nhan thuong o ben canh phung duong, hau thuoc cho Thai Tong, lien bi Thai tu trong thay ma say me. Nam thu 23 (649), Đuong Thai Tong qua đoi. Thai tu Ly Tri len noi ngoi, tuc Đuong Cao Tong. Trong hon 10 nam lam tai nhan, Vo thi khong he sinh đuoc mot nguoi con nao, vi the theo di menh cua tien hoang đe, ba va tat ca cac phi tan khong co con khac phai cao toc, xuat gia lam ni co, vao tu o Cam Nghiep tu (感業寺).
Nam Vinh Huy nguyen nien (650), thang 5, nhan ngay gio cua cha, Cao Tong đen Cam Nghiep tu va tinh co gap lai ba, hai nguoi om nhau ma khoc. Vo thi luc đo đa cao đau song nhan sac van diem le, noi nang em tai nen tinh cu troi day, ong nay y ruoc ba ve cung. Khi ay trong hau cung, Vuong Hoang hau va Tieu Thuc phi đau đa lan nhau. Hoang hau khong co con, nhan nuoi thai tu Ly Trung, con Thuc phi sinh ra hoang tu Ly To Tiet va hai vi cong chua. Trong thay Thuc phi đuoc sung ai, Hoang hau ghen ghet, muon muon tay Vo thi gianh lay su sung ai cua Thuc phi, ben xin lenh cho Vo thi nuoi toc, con thuong xuyen noi tot khien Cao Tong cho ruoc ve cung. Vao luc nay, Vo thi đang mang thai đua con đau long, la Ly Hoang.


Quay lai hau cung Nam Vinh Huy thu 3 (652), Vo thi sinh con trai Ly Hoang, la hoang tu thu 5 cua Cao Tong. Thoi gian Vo thi chinh thuc mang thai va ha sinh Ly Hoang khong đuoc ghi lai ti mi, tham chi thoi điem Vo thi tro ve cung cung khong ro rang, do đo co nhieu gia thiet cho rang ba mang thai va ha sinh tai chua Cam Nghiep, va đo la ly do cang khien Cao Tong muon đua ba hoi cung trao danh phan. Thang 5 nam ay, gan nhu ngay lap tuc, Vo thi đuoc bai lam Chieu nghi, tuoc vi rat cao trong hang ngu cung tan. Tu khi ve cung, Vo thi ra suc lay long Đuong Cao Tong va Vuong Hoang hau, ca ba nguoi Vo thi, Vuong thi cung Tieu thi tranh sung khien hau cung khong yen, đen Cao Tong cung khong thay thoai mai. Vo thi biet tinh khi Cao Tong, lai biet thong đong cung nhung nguoi hau khong tan tam cua Vuong thi va Tieu thi, vi vay chi co Vo thi co the tuy co hanh xu, dan dan đuoc Cao Tong nghe theo. Tuy Vo Chieu nghi sinh ha con trai, đuoc nha vua rat muc yeu quy, song ngoi vi Hoang thai tu trong cung van đang thuoc ve Ly Trung, tuy chi la do mot ty thiep sinh ra nhung lai la con trai truong cua Cao Tong, đuoc Vuong Hoang hau nhan lam con nuoi.
Nam Vinh Huy thu 5 (654), thang gieng, Vo Chieu nghi ha sinh mot con gai, An Đinh Tu Cong chua, tuy nhien vi cong chua nay khong bao lau sau thi mat. Can cu theo hai cuon sach đeu đuoc soan duoi thoi nha Tong la Tan Đuong thu va Tu tri thong giam, ca hai đeu chi ra ro rang chinh Vo thi đa giet đua be đe ham hai Vuong Hoang hau, tro thanh mot nguyen do khien Cao Tong muon phe hau va đua Vo thi len thay. Theo cach noi cua hai cuon sach nay, vao luc Vuong thi đi tham cong chua va tro ve cung, thi Vo Chieu nghi lien dung chan bit mui cong chua đen chet, sau đo lai đap chan len che giau. Khi đo, Cao Tong đen tham cong chua, Vo thi vui ve chao đon, luc mo chan ra thi phat hien cong chua đa chet. Cao Tong buon buc hoi nguoi thi nu, tat ca đeu noi "Hoang hau tung o đay", Vo thi khoc bi thuong, con Cao Tong thi tuc gian mang: "Hoang hau giet con gai ta, truoc cung Phi sam mao, nay thuc co y ta niem!", nuoc co đo loi cua Vo Chieu nghi hoan thanh my man. Ngay khi Cao Tong noi loi ay, Vo thi moi khoc to toi cua Hoang hau, trong khi Vuong Hoang hau khong con cach nao đe tu bien minh. Tu đo, Đuong Cao Tong nay y phe truat Vuong thi va đua Vo Chieu nghi len thay. Tuy nhien, su viec nay co van đe ve tinh chan that, boi vi Cuu Đuong thu va Đuong hoi yeu (唐会要) đeu chi noi qua viec An Đinh chet đot ngot ma khong noi nguyen nhan, sach Cuu Đuong thu cung la sach soan thoi gian sau khi nha Đuong diet vong chu khong phai la trong trieu Đuong, neu co bat ki loi đon đuong thoi thi cung khong the khong ghi vao, khong can phai đoi hai sach chinh phu đoi Tong soan moi xuat hien.
Sau su kien tren, Đuong Cao Tong đa co y trien khai phe Vuong Hoang hau ma lap Vo Chieu nghi, đay đuoc goi la Phe Vuong lap Vo (廢王立武). Luc ay trieu đinh lay Truong Ton Vo Ky cung Chu Toai Luong (褚遂良) la nguyen thu linh trieu, xuat than đai toc va huan cong the gia, đuong thoi co quyen luc cuc lon, ma Đuong Cao Tong tuy len ngoi nhieu nam van luon bi ap che. Do van đe nay, khong it nhan đinh tin tuong Cao Tong muon chuyen phe hau la nham cong kich phe cuu than, chan chinh trieu cuong. Vo Chieu nghi tu đay cung tro thanh "chien huu" cua Cao Tong. Trong trieu, Trung thu xa nhan Ly Nghia Phu (李義府), Le bo Thuong thu Hua Kinh Tong (許敬宗) đeu ung ho lap Vo thi lam hoang hau, tinh hinh phe phai cung cang gay gat hon. Thoi gian sau, Đuong Cao Tong đe nghi muon phong Vo Chieu nghi lam Than phi (宸妃), cuoi cung vi Thi trung Han Vien (韩瑗) va Trung thu lenh Lai Te (來濟) phan đoi moi ben thoi.
Nam Vinh Huy thu 6 (655), mua ha, thang 6, Vo Chieu nghi to cao mau than cua Vuong Hoang hau la Nguy Quoc phu nhan Lieu thi đa cung Hoang hau dung bua phep ham hai minh, tu đo Lieu thi khong đuoc vao cung nua. Cau cua hoang hau la Trung thu lenh Lieu Thich (柳奭) bi giang chuc. Trong luc đo, Trung thu Xa nhan Ly Nghia Phu von bi Truong Ton Vo Ky ghet, von bi Vo Ky biem chuc, nhan đo dang so xin phe Hau len Cao Tong. Cao Tong vui mung, ben cho trieu Ly Nghia Phu vao cung, cho phuc chuc. Phe canh cua Vo Chieu nghi ngay cang lon manh. Mua thu nam ay, Cao Tong trieu Truong Ton Vo Ky, Chu Toai Luong va Ly The Tich vao hoi y kien viec phe hau, Ly The Tich cao om khong toi. Trong buoi nghi su, Chu Toai Luong đeu len tieng can ngan Cao Tong, con Truong Ton Vo Ky im lang đe to ra khong hai long. Khi Ly The Tich nhap trieu, Cao Tong đen hoi Ly The Tich, Tich noi: "Đo la gia su cua be ha, khong can hoi đen ngoai than". Van đe "Phe Vuong lap Vo" cang luc cang co loi cho Vo Chieu nghi.


Hoang hau nha Đuong = Gianh lay quyen luc =
Nam Vinh Huy thu 6 (655), ngay 13 thang 10 (tuc ngay 27 thang 11 duong lich), Đuong Cao Tong lay toi danh "Am muu ha đoc" (謀行鴆毒), ra chi phe truat Hoang hau Vuong thi va Thuc phi Tieu thi lam thu nhan, đeu giam vao biet vien, đong thoi đay gia toc đen Linh Nam. Sau đo 7 ngay, tuc ngay 20 thang 10 (am lich), Đuong Cao Tong lan nua ha chieu đem lap Vo Chieu nghi lam hoang hau. Đuong Cao Tong lenh hai nguoi Ly Tich cung Vu Chi Ninh đem ti thu hoang hau đen lam le sach lap cho Vo hau, đong thoi cung menh "Tu di tu truong" đen ngoai chuc mung o Tuc Nghia mon (肅義門) va menh phu vao noi đien trieu bai Vo hau. Đien le quan vien va menh phu trieu bai hoang hau trong dip sach lap cua cac trieu đai sau đeu tu đo ma thanh.
Tuy đa la hoang hau, Vo thi van khong dung lai viec thu tieu cac ke thu cua minh, bat đau tu Vuong thi, Tieu thi cung thai tu đuong nhiem la Ly Trung. Ke tu khi bi phe thi Vuong thi va Tieu thi đuoc chuyen vao mot biet vien, Cao Tong mem long hay đen tham va du đinh tha ho ra, Vo hau hay tin ben giet ca hai nguoi mot cach rat tan nhan. Sau khi xu ly hai nguoi nay roi, Vo hau tiep tuc giai quyet Thai tu Ly Trung đe đem ngoi vi ve cho con trai minh. Đau nam Hien Khanh nguyen nien (656), Hoang thai tu Ly Trung bi phe truat. Truoc đo, đai than Hua Kinh Tong dang so xin thay luon ngoi hoang thai tu, phe Ly Trung ma lap con trai ca cua Vo Hoang hau la Ly Hoang. Vi ly do nay, Đuong Cao Tong ep Thai tu viet bieu nhuong ngoi, Thai tu bat đac di phai nghe theo. Thang 2 nam ay, Cao Tong lap Đai vuong Ly Hoang lam hoang thai tu va giang Thai tu Ly Trung lam "Luong vuong" (梁王), lai cho Trung nham linh Đo đoc Luong chau, đay đeu la thong le cua tat ca cac phien vuong tong that nha Đuong.
Tu nam Hien Khanh thu 2 (657), Vo hau cung phe đang tim cach tra thu nhung nguoi khong ung ho minh, ban đau la Chu Toai Luong va Han Vien. Cung nam ay, Đuong Cao Tong ha chi giang Chu Toai Luong lam Đo đoc Đam Chau. Cuoi cung, Chu Toai Luong bi biem đen Que Chau roi Ai Chau, An Nam, cuoi cung uat uc ma chet vao thang 10 (AL) sang nam, tuc nam 658 cong lich. Vao nam Hien Khanh thu 4 (659), Vo hau giat day cho Hua Kinh Tong va Ly Nghia Phu ham hai Truong Ton Vo Ky cung cac the luc chong đoi khac dut điem. Luc đo, co nguoi to cao hai vien quan la Vi Quy Phuong (韋季方) va Ly Sao (李巢) muu lam viec trai phep, Đuong Cao Tong giao cho Hua Kinh Tong đieu tra. Kinh Tong du do Quy Phuong khai rang Trieu Quoc cong Truong Ton Vo Ky co thong đong voi minh. Cao Tong bat ngo ve viec nay, lai sai Kinh Tong đua Vo Ki ra tra xet. Cuoi cung, Vo Ki bi bai bo phong ap va chuc Thai uy, giang lam Duong Chau Đo đoc, đay đen Kiem Chau. Hua Kinh Tong nhan đo to cao Chu Toai Luong cung Han Vien va Lieu Thich. Vien va Thich bi bai chuc, con Chu Toai Luong tuy đa chet cung bi tru quan tuoc. Cuoi cung, Truong Ton Vo Ky cung bi buc tu trong nam đo. Ket cuoc cua Han Vien cung khong kha hon, sau khi bi đoat chuc tuoc thi ong bi biem lam Thu su Ai Chau. Nhung nguoi khac nhu Vu Chi Ninh (于志寧) va Lai Te (來濟), khi truoc cung thuoc phe Cuu than phan đoi lap Vo thi, nay cung đeu bi đieu đi khoi kinh su.
Đen tan đay, Đuong Cao Tong Ly Tri moi bat đau cong cuoc quan chu tap quyen đe nam đuoc quyen luc tuyet đoi cho cac hoang đe nha Đuong ve sau. Tu khi Tao Nguy va nha Tan đen khi su kien "Phe Vuong lap Vo" dien ra, quan chu cua nen chinh tri Trung Quoc chiu thoi gian dai bi tang lop quan lai kiem che. Nho su kien nay, chinh quyen quan chu mot lan nua đuoc cai thien, đoi voi cuc dien lich su ve sau cung anh huong rat lon.


= Tranh chap gia toc =
Truoc kia, Vo Si Hoach lay vo ca la Tuong Ly thi, sinh hai con trai Nguyen Sang, Nguyen Khanh; sau lai lay Duong thi sinh ba con gai: nguoi con đau la Vo Thuan lay Ha Lan An Thach (賀蘭安石), thu hai la Vo hau, nguoi thu ba lay Quach Hieu Than (郭孝慎) va mat som. Si Hoach chet, Nguyen Sang, Nguyen Khanh cung con nguoi anh Si Hoach la Vo Duy Luong (武惟良), Vo Hoai Van (武懷運) to ra bat kinh voi Duong thi nen bi ba ta ghet. Khi đo, An Thach va Hieu Than cung đa chet, vo An Thach sinh ra Ha Lan Man Chi (賀蘭敏之) va mot nguoi con gai. Vo hau tu khi đuoc lap, Duong thi tro thanh "Vinh Quoc phu nhan" (榮國夫人); vo An Thach la Vo Thuan lam "Han Quoc phu nhan" (韓國夫人), bon Nguyen Sang đeu đuoc phong chuc vi cao. Vao mot hom, Vinh Quoc phu nhan bay tiec ruou trong gia đinh, bon Duy Luong to thai đo bat man, phu nhan rat gian. Vo hau biet chuyen, lien đay bon Duy Luong lam Thu su cac Chau xa. Nguyen Khanh, Nguyen Sang lo buon ma chet.
Gia toc hien quy, Han Quoc phu nhan Vo Thuan va con gai Ha Lan thi thuong ra vao cung, co tin đon ca hai la tinh nhan cua Cao Tong. Khi Han Quoc phu nhan đot ngot qua đoi, Cao Tong phong cho con gai Vo thi la Ha Lan thi lam "Nguy Quoc phu nhan" (魏國夫人), lai muon nap vao cung đe tu thong. Vo hau nay sinh ghen tuong, to ra khong bang long. Khi bon Duy Luong, Hoai Van ve kinh va dang đo an, Vo hau bi mat bo đoc vao đo va đem đen cho Nguy Quoc, khien Ha Lan thi bi trung đoc ma chet. Sau đo, Vo hau quy toi cho Duy Luong, Hoai Van va giet het đi. Khi me Vo hau la Duong phu nhan qua đoi, Vo hau bat tat ca đai than phai đen đua tang va khoc tang. Cuoi nam nay, trong nuoc han han, Vo hau dang so noi viec đo la do minh, xin tu bo ngoi vi, Cao Tong khong chap nhan. Sau đo, Vo hau xin bieu truy phong Vo Si Hoach, von la "Chu Đinh cong", nay tro thanh "Thai Nguyen Quan vuong" (太原郡王), Duong thi la "Thai Nguyen Quan vuong phi" (太原郡王妃).
Con trai Han Quoc phu nhan la Ha Lan Man Chi, von đuoc cai ho Vo lam ke tu cho Vo Si Hoach, nen tu truoc đa đuoc ke tap tuoc "Chu Quoc cong" (周國公). Sau khi me va em gai chet, Man Chi ngay cang tro nen phong tung, Vo hau sinh long chan ghet. Man Chi cu nhien tu thong voi con gai Duong Tu Kiem (杨思俭) - von đang cho tuyen lam Thai tu phi cho Thai tu Ly Hoang. Biet tin, Vo hau tuc gian ma đem Man Chi đay đi Loi Chau, đoi sang ho cu la ho Ha Lan, tuoc đi tuoc hieu Chu Quoc cong. Con trai Vo Nguyen Sang la Vo Thua Tu (武承嗣) đuoc trieu ve kinh ke thua tuoc Chu Quoc cong thay the Man Chi.


= Nhi Thanh lam trieu =
Tu nam Hien Khanh thu 5 (660), Vo hau cung voi Cao Tong đi tuan du vung que nha la Ban Chau. Ba to chuc yen tiec that lon, moi hang xom va than toc đen du. Cuoi nam nay, Đuong Cao Tong phat chung đau đau, suc khoe suy yeu nghiem trong. Co loi đon viec đo la do Vo hau ngam bo thuoc đoc boc phat cham vao đo an cua ong. Nhan viec nay, Vo hau can du vao trieu chinh, quyet đinh nhieu viec trong trieu, bat đau lan at Cao Tong. Su sach ghi nhan ba tinh thong van su, giai quyet cong viec hieu qua nhanh gon, quyen luc cua Cao Tong tu đay bi thu hep. Viec Vo hau can thiep vao cong viec trieu chinh qua nhieu khien Đuong Cao Tong khong hai long, dan dan giua hai nguoi xuat hien mau thuan. Boi vi khi truoc Vo hau luon nhu thuan, lam đung y niem cua Cao Tong, cho nen Cao Tong luon muon lap ba lam hoang hau đe chung to quyen han cua minh. Đen đay khi Vo hau boc lo ro kha nang cua minh, đoi voi Đuong Cao Tong han nhien la cam giac khong hai long.
Nam Lan Đuc nguyen nien (664), đao si Quach Hanh Chan (郭行真) thuong ra vao cung cam lam ta thuat. Đuong Cao Tong biet viec nay la do Vo hau chu muu nen rat tuc gian, trieu đai than Thi lang Thuong Quan Nghi (上官儀) vao cung. Nghi tau rang: "Hoang hau chuyen quyen, khong giu đao lam vo, can phai phe đi". Cao Tong chap thuan, lenh cho Nghi tim co hoi ma ra tay. Co quan vien hau truc đem chuyen nay to cao voi Vo hau, ba ben đen cho Cao Tong keu khoc tham thiet. Cao Tong khong biet tra loi ra sao, ben đo het moi chuyen cho Thuong Quan Nghi. Thang 12 nam đo, Vo hau sai Hua Kinh Tong to cao Thuong Quan Nghi va Phe Thai tu Luong vuong Ly Trung phan nghich, bat Nghi ha nguc roi ban ruou đoc cho Luong vuong Ly Trung. Sang đau nam sau (665), mua xuan, Thuong Quan Nghi va con la Thuong Quan Đinh Chi (上官庭芝) bi chem đau. Tu đay moi khi Cao Tong thiet trieu, Vo hau đeu buong rem ngoi sau bao toa cung tham du, su goi la Nhi Thanh (二聖). Thoi Đuong hay xung thien tu la Thanh nhan (聖人), nen khi Vo hau cung cung Cao Tong lam trieu, tu nhien co toi hai vi thanh nhan. Do đo, lich su goi giai đoan nay la Nhi Thanh lam trieu (二聖臨朝).
Tu khi nam chinh quyen, trieu đinh Cao Tong duoi ban tay cua Vo hau ngay cang hung thinh. Do đo, ba tich cuc khuyen ong tien hanh khuech truong the luc cung đia vi cua hai nguoi bang cach tien hanh đai le Phong thien (封禅) o nui Thai Son. Cai goi la "phong thien", chinh la mot loai đai le co đai, xay ra vao luc thai binh thinh the, cac thien tu vi muon chung to quyen uy ma tien hanh cac loat le te cao Troi va Đat - hai nhan to toi cao trong van hoa Trung Hoa. Đay đuoc goi la đai le boi vi can trai qua mot chu ki le nghi phuc tap o mot đia điem xa kinh thanh, hon nua la tu tap đu loai quan vien trong trieu đinh, do đo phuong tien đi lai cung nhan luc đeu tieu ton rat lon. Theo quy tac, trong buoi le thi thien tu se te voi vai tro "So hien" (初献), con cong khanh la "A hien" (亚献), nhung Vo hau vi thay ly do thien tu bieu thi Hoang Thien, con hoang hau vi bieu thi Hau Tho, do đo muon tu minh đam nhan vi tri A hien sau Cao Tong. Y kien nay cua ba nhanh chong đuoc Cao Tong đong thuan. Vi the vao nam Lan Đuc thu 2 (665), thang 10, Đuong Cao Tong dan suat Van vo ba quan, con Vo hau suat dan menh phu, đong thoi tu Đong Đo Lac Duong xuat phat đen Thai Son. Đi cung đen du co cac đac su nhom quoc gia co quan he trieu bai voi nha Đuong la Đot Quyet, Nhat Ban, Ba Tu,... đe chung kien đai le vinh hien nay cua vo chong Cao Tong.
Nam Thuong Nguyen nguyen nien (674), thang 8, Đuong Cao Tong nhan dip truy ton them thuy hieu cho cac hoang đe va hoang hau, thi đoi xung la Thien hoang (天皇), Vo hau la Thien hau (天后), đe tranh danh xung hoang đe va hoang hau cua cac vi đoi truoc, nhan dip nay cung đai xa thien ha. Thien hau dang len Thien hoang mot danh sach gom 12 đieu đe tri quoc, đuoc goi la Kien ngon thap nhi su (建言十二事), tat ca đeu đuoc Thien hoang thong qua. Do tu lieu thieu khuyet, khong co bat ky thong tin nao ve su hieu qua cua 12 đieu nay.
Noi dung đai khai:

Đay manh viec lam ruong, chan tam, giam bot kho nhoc cho tram ho.
Bo thue cho cac tran mien bac.
Phuc hoi đao đuc chung song hoa binh.
Khong đuoc xa xi lang phi.
Bot lay linh.
Cho phep trinh bay y kien nguyen vong rieng.
Loai bo quan lai tham nhung va nhung ke chi biet lam theo lenh tren mot cach ninh bo ngu dot.
Moi con chau ho Ly va tram quan phai hoc tap "Đao Đuc kinh".
Đe tang bo me thoi gian nhu nhau (cung ba nam).
Quan lai ve huu đuoc giu nguyen pham ham.
Tang luong cho quan lai tu bat pham tro len.
Nhung quan lai lau nam đuoc xet thang trat, bong neu co cong trang.
Sang nam sau (675), Thien hoang bi benh đau đau rat nang. Do ong khong the quan ly trieu chinh, lien cung cac đai than thuong nghi, thao luan viec cho phep Thien hau tien hanh nhiep chinh. Cac đai than la Te tuong Hac Xu Tuan (郝處俊) va đong lieu Ly Nghia Diem (李義琰) can ngan, dan lai chuyen Nguy Van Đe Tao Phi tung ra lenh cam đe hoang hau lam trieu, viec ben thoi. Khi Thien hau biet chuyen, lien trieu tap rat nhieu van nhan hoc si, soan nhieu sach co nhu Liet nu truyen, Than quy (臣軌),... roi mat lenh cac hoc gia nay dang so tham quyet trieu đinh, lam cho quyen luc te tuong bi anh huong. Đo goi la "Bac Mon hoc si" (北門學士).


= Thay ngoi Thai tu =
Thien hoang suc khoe ngay cang suy yeu, co y nhuong ngoi cho Thai tu Ly Hoang, nhung Thien hau khong đong tinh. Ve phan minh, Thai tu von thong minh, tri thu đat le, nhan nghia hieu thao, nhieu lan giup Cao Tong xu ly chinh su nen rat đuoc vua cha yeu quy. Nhung tu khi vua cha lam benh, Thai tu vi cha ma gong minh xu ly chinh su cong them the chat yeu ot, benh tat, cuoi cung do qua lao luc ma tai phat benh cu roi qua đoi. Thien hoang qua đau long vi cai chet cua con trai, ben truy tang lam "Hieu Kinh Hoang đe" (孝敬皇帝). Sau đo, Thien hoang ra chi lap Hoang luc tu la Ung vuong Ly Hien lam thai tu.
Thai tu Ly Hien la nguoi thong minh, quyet đoan manh me, xu li chinh su dut khoat quyet đoan, thuong phat cong minh, đuoc ca trieu đinh va Cao Tong ki vong rat lon. Nhung khong may cho Ly Hien, thoi điem ong len lam thai tu la luc Vo hau tham quyen nhat, muon thao tung trieu chinh, thay con trai minh tai nang noi troi lai co tham vong lan luot minh nen cuc ki khong vui. Khi ay, trong cung co loi đon đai Thai tu von do Han Quoc phu nhan Vo Thuan sinh ra, Thai tu Hien biet chuyen nay trong long cam thay bat an, thai đo to ra ngoai net mat. Thien hau nghe vay cang ghet hon. Đao si Minh Sung Nghiem (明崇儼) đuoc Thien hoang va Thien hau coi trong, thuong giem pha voi ba: "Thai tu khong the thua ke đuoc, Anh vuong co dung mao giong Thai Tong, Tuong vuong ve sau se đai quy". Sau đo, Thien hau cho soan Thieu Duong chanh pham (少陽政範) va Hieu tu truyen (孝子傳) ban cho ong, lai nhieu lan quo trach ong ta vo co, nen Thai tu khi ay trong long luon rat bat an.
Nam Đieu Lo thu 2 (680), Minh Sung Nghiem bi cuong bao đanh giet, Thien hau nghi ngo la do Thai tu Hien lam, nen cang ghet hon. Khong lau sau, cac phe canh Tiet Nguyen Sieu (薛元超), Bui Viem (裴炎), Cao Tri Chu (高智周) voi su giat day cua Thien hau đa to cao Thai tu Hien muu đo bat chinh. Thien hoang sai đieu tra, luc soat đuoc trong phu Thai tu nhieu đo binh khi. Khi biet đuoc, Thien hoang khong no tri toi the nhung Thien hau noi: "La con dan ma muu nghich, thien đia bat dung; nay đai nghia diet than, co the nao xa đuoc?". The la Thien hau lien ha lenh phe Thai tu, đay ra Ba Thuc.
Sau đo, Thien hau lap tuc chon lap Anh vuong lam thai tu thay the, đoi thanh "Hien" lam huy danh. Thai tu khi con la Chu vuong đa ket hon voi Trieu thi, con gai Thuong Lac Cong chua (常樂公主) - co cua Thien hoang, đong thoi la con gai ut cua Đuong Cao To Ly Uyen, so voi Thai tu thi Trieu thi la bieu co. Thien hoang rat tan thanh cuoc hon nhan nay, va vi duyen co cua Thuong Lac Cong chua ma rat thien vi Trieu thi, song Thien hau khong ua Cong chua, vi the đoi voi Trieu thi cung chan ghet. Vao mot dip, Trieu thi do đac toi voi Thien hau lien bi giam long trong Noi thi tinh, chi đuoc đua rau, thit song cho tu nau an. Dan dan Trieu thi chet đoi, Thien hau ben đay cha Trieu thi la Trieu Coi (趙瑰) cung Thuong Lac Cong chua ra đen Hoat Chau.


Lam trieu xung che = Phe truat Trung Tong =
Nam Vinh Thuan thu 2, tuc Hoang Đao nguyen nien (683), Thien hoang di gia Phung Thien cung (奉天宮) lam benh. Biet minh khong xong, ong ben trieu Hoang thai tu tu Truong An ve Lac Duong, menh Thai tu giam quoc va giao cho đai than Bui Viem cung Luu Canh Tien (劉景先) va Quach Chinh Nhat (郭正一) cung phu chinh. Sau đo, ong chuyen ve Lac Duong, benh chuyen nang hon, te tuong cung đai than đeu khong the tan kien.
Ngay 4 thang 12 (tuc ngay 27 thang 12 duong lich), Thien hoang bang ha o Trinh Quan đien (貞觀殿). Khi ong lam chung, cho can than viet di chieu: "Sau 7 ngay tam quan, Hoang thai tu len ngoi hoang đe truoc linh cuu. Ve che đo vien lang, nen chu truong tiet kiem. Quan quoc đai su co viec khong the quyet đinh, lien nho Thien hau quyet đinh!". Theo di chieu nay, Hoang thai tu Ly Hien noi ngoi, tuc la Đuong Trung Tong, Thien hau Vo thi tro thanh Hoang thai hau. Can cu theo di chieu cua Cao Tong thi moi viec trong trieu đeu do Vo Thai hau quyet đoan, do đo Vo hau la vi hoang thai hau đau tien cua nha Đuong, chinh thuc thuc hien viec nhiep chinh, thay quyen Trung Tong xu ly phan lon đai su. Sach su goi viec thai hau nhiep chinh la Lam trieu xung che (臨朝稱制). O cac trieu đai truoc, mau hau lam trieu chi khi nha vua con nho, luc nay Trung Tong ke vi đa 28 tuoi, nhung boi vi di chieu cua Cao Tong ma Vo Thai hau tiep tuc nam giu quyen luc, đieu nay khien trong trieu dan xay ra tranh chap.
Nam Tu Thanh nguyen nien (684), thang 2 (AL), Trung Tong muon tao đoi trong voi Vo Thai hau trong trieu, nen phong nhac phu Vi Huyen Trinh lam Thi trung trong coi Mon ha tinh, chuc vu nay co quyen uy qua lon, trong khi ho Vi khong co tai can. Te tuong Bui Viem het suc can ngan nhung Trung Tong khong nghe, noi lai: "Ta đem ca thien ha cho Vi Huyen Trinh con đuoc, huong ho mot chuc Thi trung lang sao?!". Bui Viem co cai lai khong đuoc, ben mat cao voi Thai hau. Ngay 26 thang 2 (duong lich), Thai hau đuoc Bui Viem, Luu Y Chi, Trinh Vu Đinh, Truong Kien Uc đua vao trieu, tuyen chieu phe truat Trung Tong lam Lu Lang vuong. Khi bi loi xuong, Trung Tong co hoi: "Con co toi gi?!", Vo Thai hau đanh thep đap: "Nha nguoi đem thien ha đua cho Vi Huyen Trinh, con khong co toi u?!", do đo Thai hau ben giam Trung Tong vao biet cung, đoi ten thanh "Triet". Thai hau đua Du vuong Ly Đan len ngoi, tuc la Đuong Due Tong.
Vo Thai hau đay Lu Lang vuong ra Quan Chau roi Phong Chau, o ngoi nha ma Boc vuong Ly Thai tung o sau khi bi Thai Tong giang tuoc. Sau khi lap Due Tong, ba tiep tuc lam trieu xung che, tu minh chuyen chinh nhu truoc. Ba lap tuc ha chieu noi Vi Huyen Trinh muu nghich, tuoc bo tat ca chuc vi, giang lam thu dan va tong vao nguc, sau cung bi luu đay. Đuong Due Tong khi ay tuy o ngoi vi va đa truong thanh, nhung bi ep phai song o cung rieng, khong đuoc tham gia chinh su, viec lon nho trong trieu đeu do Vo Thai hau quyet đoan. Ba cho lap con trai cua Tan Đe la Ly Thanh Khi ke thua vi tri tru quan.


= Đoc ba trieu cuong =
Ngay Giap Ty thang ay (AL), Vo Thai hau ngu o Vo Thanh đien (武成殿), Due Tong suat vuong cong đen dang ton hieu. May hom sau, sai Vo Thua Tu cong bo che sach lap hoang đe moi. Tu luc nay, Thai hau len trieu nghe chinh o Tu Than đien (紫宸殿), buong rem mau tim nhat đe trieu kien quan than. Vua yen vi, Vo Thai hau menh Thai thuong khanh, Kiem giao Du vuong phu Vuong Đuc Chan lam Thi trung, Trung thu Thi lang Luu Y Chi va Le bo Thuong thu Vo Thua Tu lam Đong trung thu Mon ha Binh chuong su. Luc nay Thai tu bi truat phe truoc đay, Ly Hien, đa bi ep phai uong ruou đoc ma chet, Thai hau quy toi Ta Kim ngo tuong quan Khau Than Tich, biem lam Thu su Điep Chau, nhung khong lau sau thi phuc chuc, roi truy tang Ly Hien la "Ung vuong".
Thang 9 (AL) cung nam, Thai hau cai nguyen la Van Minh, đoi Đong Đo Lac Duong thanh Than đo (神都), cung rieng cua ba goi la Thai So cung (太初宮), ngu che co xi đeu dung sac vang, lai cho cai Thuong thu tinh la Van Xuong đai, Ta huu boc xa la Ta Huu tuong; Luc tao thanh Luc quan; Trung thu tinh đoi la Phung cac; Thi trung la Nap ngon; Trung thu lenh la Noi su lenh; Ngu su đai thanh Ta tuc chanh đai. Tu nam đau Thuy Cung (685), Vo Thai hau đoi ten cua Can Nguyen đien thanh Minh đuong (明堂), bat đau dan diu voi mot ten hoa thuong gia danh goi la Tiet Hoai Nghia. Sau đo, Tiet Hoai Nghia dan đuoc phong cac chuc vu cao, tro thanh tam phuc rieng cua Thai hau. Tiet Hoai Nghia la nguoi đat Ho, nguyen danh la Phung Tieu Bao, mot lan đuoc con gai nuoi cua Thai hau la Thien Kim Cong chua tien cu, Thai hau nhin thay lien rat ua thich, ben cho gia lam tang su voi ten "Hoai Nghia", cho theo ho voi Pho ma Tiet Thieu. Đuoc sung ai, Tiet Hoai Nghia tu do ra vao cung cam, the luc rat lon, đen ca Vo Thua Tu, Vo Tam Tu cung tim cach lay long. Sau khi hoan thanh Minh đuong, Hoai Nghia đuoc bai lam "Ta Uy ve Đai tuong quan" (左威衛大將軍), tuoc "Luong Quoc cong" (梁國公).
Nam Thuy Cung thu 2 (686), mua xuan, Vo Thai hau cam thay muon nam tiep chinh quyen nhung khong co chinh danh do Due Tong đa truong thanh, neu tiep tuc nam quyen thi se bi phan đoi, ben ha chieu giao lai chinh quyen do Due Tong. The nhung Due Tong biet me minh khong thuc tam nen khong dam chap nhan, van "co gang" khuyen me minh tiep tuc lam trieu xung che nhu truoc. Vo Thai hau nhan danh nghia đo ma tiep tuc nam giu quyen hanh.


= Phe canh chong đoi =

Cuoi nam Tu Thanh (684), Thu su Mi Chau, Anh Quoc cong Tu Kinh Nghiep, cung em la Tu Kinh Du va cac thuoc tuong nhu Đuong Chi Ky, Lac Tan Vuong, Đo Cau... hop nhau noi day o Duong Chau, lay danh nghia khoi phuc Đuong Trung Tong. Su goi đay la Tu Kinh Nghiep chi phan (徐敬業之反). Trong nhieu nam cam quyen cua Vo hau truoc khi chinh thuc tu xung hoang đe, đay la mot trong nhung cuoc chong đoi lon nhat va quy mo nhat.
Tu Kinh Nghiep von la chau cua Anh Trinh Vu cong Ly Tich - mot trong nhung cong than hang đau cua trieu Đuong, von la ho Tu. Vi cong lao hien hach, đuoc Đuong Thai Tong Ly The Dan ban quoc tinh la "Ly", nhung khi Kinh Nghiep chinh thuc tao phan thi Vo Thai hau đoi thanh ho Tu nhu cu. Bon ho loan tin truong su Tran Kinh Chi muu phan đe Kinh Chi bi bat vao nguc, may hom sau thi Kinh Nghiep tien hanh noi day, xung nien hieu cu la Tu Thanh, xung Khuong phuc phu Thuong tuong, Duong Chau đai đo đoc; sai Lac Tan Vuong viet hich ke toi Thai hau gui đi khap noi. Kinh Nghiep lai tra xung la Thai tu Ly Hien van con song va đang o cho minh. Thai hau sai Ly Hieu Dat lam Tuong Chau đai tong quan, dan 300.000 quan cung Ly Tri Si, Ma Kinh Than lam pho, thao phat Kinh Nghiep. Khi ba hoi Bui Viem ve ke sach đoi voi quan phan loan, Viem noi rang Hoang đe đa lon tuoi, chi can Thai hau giao tra quyen chinh thi tat vo su. Thai hau tuc gian, giam Viem vao nguc, đua Kien Vi Đao, Ly Canh Kham len thay; sau đo khep Bui Viem vao toi chet; lai luu đay nhung nguoi noi ho cho Viem. Ly Kinh Nghiep đua quan đanh sang Nhuan Chau. Thai hau tuoc chuc quan cua ong ta, bat tro ve ho Tu. Luc nay quan cua Ly Hieu Dat khong thu đuoc thanh qua nao, Hieu Dat to ra nao nung. Nhung co tuong duoi quyen Nguy Nguyen Trung khich le, Hieu Dat moi quyet tam hon, cho quan đanh manh vao luc luong cua Tu Kinh Nghiep. Sau đo Kinh Nghiep đai bai, phai bo tron. Tuong Vuong Na Tuong lam phan giet anh em Kinh Nghiep, Lac Tan Vuong roi ra hang, cuoc noi day bi dep tan.
Sau vu cua Tu Kinh Nghiep, Vo Thai hau so rang cac đai than va tong that oan minh chuyen quyen nen tim cach tru khu bot đi. Vao cung nam ay, Vo Thai hau sai che ra mot cai hop bang đong đat truoc trieu đuong, đe cho nhung nguoi hien ke hay hoac du bao đuoc tinh tuong, hoac muon to cao gian ac, hoac muon tien cu nhan tai... ma ngai khong dam noi thi cho bo thu vao đo. Y cua Thai hau la đe cho nguoi ta bo thu to cao bi mat cua nguoi khac, nhat la cac đai than đang bi Thai hau nghi ngo đe ba co co xu toi ho. Thuong thi nhung nguoi bi to cao đeu bi Thai hau xu toi ma khong can tra xet gi ca. Co nguoi Ho la Sach Nguyen Le đoan biet y, nen dung chuyen cao mat ma đuoc phong lam "Du Kich tuong quan" (游擊將軍). Nguyen Le tinh tinh tan nhan, thich dung nguc hinh, thuong thi mot nguoi bi to cao thi loi ra cai ma han goi la "đong đang" hon 10 nguoi, dung hinh rat nang khien ai ai cung bat an. Lai co bon nguc lai la Chu Hung, Lai Tuan Than cung thua co muon gio be mang; Hung đuoc phong Thu quan thuong thu con Tuan Than lam toi Ngu su trung thua. Bon nay he nhau muon viec cao mat ma vu oan ham hai nguoi khac, lam trieu chinh may phen đien đao; lai con che ra nhieu cuc hinh tan khoc đe hanh ha pham nhan: đinh bach mach, đot đia hong, tu tru sau, cau pha gia, phung hoang sai si, lu cau bat quyet, ngoc nu đang the. Moi lan co đai xa, Tuan Than lai ra giet het nguoi pham toi nang roi moi ban lenh xa, the ma Thai hau van cho la trung thanh va cang tin nhiem.
Khi ay đai than la Luu Y Chi đuoc dung lam vi tri đong cap te tuong voi chuc vu "Trung thu thi lang đong Tam pham" (中書侍郎同三品), tu thoi ky Cao Tong con tai vi thi ong đa rat đuoc Vo Thai hau tin nhiem, khi Due Tong len ngoi thi ong la nguoi quyen te tuong đeu tien. Vao nam Thuy Cung thu 3 (687), ong cung Phuong cac Xa nhan la Gia Đai An noi đai y: "Thai hau co the phe hon quan đe lap minh quan, vi đieu gi ma khong đe hoang thuong chuong quyen, lam an long thien ha?!". The la Gia Đai An lien mat cao len Thai hau, đieu nay khien Thai hau rat tuc gian, that vong ma noi nguoi ben canh: "Y Chi la nguoi do ta diu dat, the ma con phan ta sao?!". Cung luc đo lai co to cao la Luu Y Chi nhan vang hoi lo tu Đo đoc Thanh Chau nguoi Khiet Đan ten Ton Van Vinh, đong thoi con co to giac Luu Y Chi con tu thong voi thiep cua Hua Kinh Tong, the la Vo Thai hau sai nguoi bat ong ta vao nguc. Đuong Due Tong nghe vay muon cuu Y Chi, nhung ong cho rang hanh đong cua Due Tong se cang lam minh chet chong. Qua nhien ong ta lien bi Thai hau xu tu.
Dan dan, Vo Thai hau đa lo ro co y soan ngoi, nen tim cach loai tru mot so ton that nha Đuong mang ho Ly, nhu Han vuong Ly Nguyen Gia, Hoac vuong Ly Nguyen Quy, Lo vuong Ly Linh Quy, Viet vuong Ly Trinh, Giang Đo vuong Ly Tu, Pham Duong vuong Ly Ai, Đong Hoan cong Ly Dung va Lang Ta vuong Ly Xung - con Viet vuong. Nhung nguoi nay trong hang tong that đeu co tieng tot, nen Vo Thai hau rat kieng ki. Trong so nay thi Han vuong Ly Nguyen Gia la nguoi đau tien cam giac bat an, ben len lut viet thu tham do Viet vuong Ly Trinh, bay to muon lam chinh bien khoi phuc quyen luc cho hoang toc ho Ly. Ban than Ly Trinh cung biet y đo, to ra bat an va muon noi day. Mua thu nam Thuy Cung thu 4 (688), thang 8 (AL), Lang Ta vuong Ly Xung trieu tap quan cac noi cung đanh vao Than Đo Lac Duong, Thai hau sai Khau Than Tich dan quan thao phat, ngay sau đo thi Viet vuong Ly Trinh khoi binh tu Du Chau, con Ly Xung tu Bac Chau. Tuy nhien cac lo chu hau khac van chua kip khoi binh, do đo luc luong cua ong bi đe bep nhanh chong. Cuoi cung Ly Xung bi ten giu thanh Bac Chau giet chet, hon 1000 quan lai cung bi lien can va bi Khau Than Tich giet chet, Ly Trinh cung bi đanh bai lien tuc va phai tu tu trong thanh. Thai hau ha chieu đoi ho cua cha con Viet vuong thanh ho "Huy" (虺氏), roi con nhan đo bat toi Han vuong, Lo vuong, Thuong Lac Cong chua, Hoang cong Ly Soan, bat ho tu sat roi đoi tat ca sang ho Huy het thay. Pho ma Tiet Thieu cung hai anh la Tiet Nghi, Tiet Tu cung bi lien can, Nghi va Tu bi giet, Thieu bi đanh 100 truong roi cung chet trong nguc.


= Truy phong ho Vo =
Nam Quang Trach nguyen nien (684), thang 9, nguoi trong ho Vo Thai hau la Vo Thua Tu dang bieu xin truy phong cho to tien ho Vo len tuoc Vuong, lap nen 7 ngoi mieu ho Vo đuoc goi la Vo thi That mieu (武氏七廟), co y khuech truong dong doi nha ho Vo.
Thai hau nghe the ma bang long, the nhung truy phong tuoc Vuong la thuoc đieu cam ki cua rat nhieu trieu đai, trong đo co nha Đuong. Te than la Bui Viem lai dan cau chuyen La hau thoi nha Han khi truoc ra can ngan, noi rang: "Thai hau mau lam thien ha, nen chi cong vo tu moi phai. Ngai quen cai bai cua ho La khi xua chang?!". Thai hau khong nghe, noi lai: "La hau đo la cay quyen phong cho nguoi song. Nay ta truy phong nguoi chet, co hai gi?"; ben truy phong to 6 đoi la Vo Khac Ky lam "Lo Tinh cong" (魯靖公), vo la phu nhan; to 5 đoi la Vo Cu Thuong lam Thai uy, thuy "Bac Binh Cung Tuc vuong" (北平恭肅王); tang to Vo Kiem la Thai uy, thuy "Kim Thanh Nghia Khang vuong" (金城義康王); to phu Vo Hoa la Thai uy, thuy "Thai Nguyen An Thanh vuong" (太原安成王). Con than phu Vo Si Hoach lam Thai su, thuy "Nguy Đinh vuong" (魏定王), con tat ca cac nu quyen đeu truy phong lam vuong phi; cho nguoi xay tu đuong ngu đai tai que nha Van Thuy.
Nam Vinh Xuong nguyen nien (689), mua xuan, Vo Thai hau ton cha minh thanh "Chu Trung Hieu Thai hoang" (周忠孝太皇), vo la "Trung Hieu Thai hau" (忠孝太后), thiet mo goi la Chuong Đuc lang (章德陵). Truy them cac đoi truoc, Lo cong la "Thai Nguyen Tinh vuong" (太原靖王); Bac Binh vuong la "Trieu Cung Tuc vuong" (趙肅恭王), Kim Thanh vuong la "Nguy Nghia Khang vuong" (魏義康王); Thai Nguyen vuong la "Chu An Thanh vuong" (周安成王).


Lap trieu Vo Chu = Thanh Than Hoang đe =

Tu nam Thuy Cung thu 4 (688), Vo Thai hau bat đau xay Minh đuong bang cach huy bo Can Nguyen đien cu va xay dung tren nen đien ay. Vao luc nay, quyen luc cua Vo Thai hau đa lon, khien nhieu ke xu ninh bat đau tao nhung thu goi la "điem lanh", hong mua chuoc va lay long ba. Nguoi chau trong ho la Van Xuong Ta tuong Vo Thua Tu đa cho lam gia bao thach, tren co khac 8 chu "Thanh mau lam nhan, Vinh xuong Đe nghiep" (聖母臨人，永昌帝業), co y đe cao viec ba đich than quan ly chinh su thay Due Tong.
Đoi voi nhung thu nay, Vo Thai hau khong ngan ngai to ra cuc ky thich thu, đat ten vien bao thach la Bao đo (寶圖), sau đo con tu xung ton hieu Thanh mau Than hoang (聖母神皇), đai xa thien ha, sau lai nghi ra ten khac, cho bao thach thanh Thien thu Thanh đo (天授聖圖). Cung trong thoi gian nay la su kien noi loan cua hai cha con Lang Ta vuong. Sau khi đanh bai phe phai chong đoi mau chot nay, su "than thanh" cua Vo Thai hau ngay cang lon va khong con ai đu suc co the ngan chan con đuong tu lap cua Vo Thai hau nua. Cung nam ay, Minh đuong hoan thanh, ay la Van Tuong Than Cung (萬象神宮) noi tieng, cao 394 xich, gom 3 tang. Lien ngay đo, ba cho cai nien hieu thanh Vinh Xuong, theo ten Thanh đo cua ba, nhung đuoc het nam thi lai cho đoi thanh Tai So.
Nam Tai So nguyen nien (690), thang gieng, Vo Thai hau lam hanh Minh đuong, đai xa thien ha. Trong lan nay, ba cho ban chu "Chieu" (曌) lam ten huy ki cua minh. Chu "Chieu" đuoc đe cap voi hinh Mat troi (日), Mat trang (月) tren khong (空), đe to quyen uy toi thuong. Chu "Chieu" nay cung 11 chu khac ve sau đuoc goi la Vo hau tan tu.
Mua ha nam đo, su Phap Minh dang bon quyen "Đai Van kinh" (大雲經) ca ngoi Thai hau la Phat Di Lac xuong tran, la chu cua thien ha. Thai hau sai in roi phat ra khap noi, đe cao Phat giao tren Đao giao. Cung luc, Vo Thua Tu ban voi Chu Hung to cao cac Trach vuong Ly Thuong Kim va Hua vuong Ly To Tiet co muu phan, Thai hau sai bat tri toi, that co giet To Tiet; Thuong Kim cung phai tu tu, luc nay hoang that ho Ly đa khong con ai co the đe doa Vo hau nua. Lai noi tu khi Tiet Thieu bi giet, Thai Binh Cong chua đi khap noi tim kiem nam sung. Vo Thai hau so mang tieng, nen đem cong chua ga cho chau ho cua minh la Huu ve Trung lang tuong Vo Du Ky. Du Ky la chau trong toc cua Thai hau nhung đa co chinh the tu truoc, ma cong chua ga vao khong the lam thiep, do đo Thai hau lenh cho nguoi giet chinh the ay. Trong cac con thi Thai hau ung cong chua nhat, thuong cho la giong minh, moi chuyen chinh su đeu cho cong chua tham gia. Theo thong le thi tuoc than vuong khong co thuc ap qua 1.000 ho, cac cong chua khong the qua 350 ho, nhung rieng Thai Binh đuoc Thai hau ban hon 3.000 ho. Tong that nha Đuong bi quan che nghiem ngat, bon nguoi con cua Thai tu Ly Hien qua co la Ly Quang Thuan, Ly Thu Le, Ly Thu Nghia, Truong Tinh Huyen chua va cac con cua Due Tong đeu bi canh giu trong noi cung, hon 10 nam khong ra khoi cua cung.

Thang 9 (AL) nam ay, Thi ngu su Pho Du Nghe cung hon 900 đai than đen Than Đo, dang thu xin Vo Thai hau xung lam Hoang đe, đoi quoc hieu thanh Chu (周), sua quoc tinh thanh ho Vo. Vo Thai hau khuoc tu. Thay vay, đu loai quan lai, tong thich, tham chi la nhieu Tu truong cac Di toc đeu lan luot xin dang bieu moi Vo Thai hau đang vi. Truoc tinh the ay, ca Đuong Due Tong cung đanh phai xin ba cho đoi thanh ho Vo, quan vien trong trieu cung tau thinh, noi thay co phuong hoang bay vao Thuong Duong cung (上陽宮), tac la điem lanh. Nhung đieu nay cang luc cang thuc đay, khien Vo Thai hau quang minh chinh đai soan vi.
The roi vao ngay 9 thang 9 (AL) nam ay, Vo Thai hau chinh thuc len ngoi o Tac Thien mon (則天門), đoi ten trieu đai tu "Đuong" thanh "Chu", đoi nien hieu lam Thien Thu (天授). Ngay 12 (AL) thang ay, quan than ton hieu la Thanh Than Hoang đe (聖神皇帝), su thuong goi su kien nay la "Tac Thien cach menh" (則天革命) hoac "Chu Đuong cach menh" (周唐革命). Vua len ngoi, Vo hoang cho giang Due Tong lam "Hoang tu" (皇嗣), Hoang thai tu Ly Thanh Khi giang lam "Hoang ton" (皇孫), đeu cho đoi lam ho Vo. Sau đo, Vo hoang con phong cho Van Xuong Ta tuong Vo Thua Tu la Nguy vuong; Thien Quan Thuong thu Vo Tam Tu lam Luong vuong, lai gia phong cac chau trong ho cong 10 nguoi lam quan vuong, co di phong la Truong cong chua, con gai cua Đuong Cao To Ly Uyen la Thien Kim Cong chua, nhanh chong lay long Vo hoang, tu nhan lam con, tu đoi thanh ho Vo thi, do đo cong chua đuoc phong lam Dien An Đai truong cong chua.
Vo hoang chinh thuc cho lap mieu to tien ho Vo o Than đo, tien hanh truy tang:

Chu Van vuong la "Thuy To Van Hoang đe" (始祖文皇帝), Thai Tu la "Van Đinh Hoang hau" (文定皇后);
Con trai nho cua Chu Binh vuong la Co Vo ton lam "Due To Khang Hoang đe" (睿祖康皇帝), vo la Khuong thi lam "Khang Hue Hoang hau" (康惠皇后);
Thai Nguyen Tinh vuong Vo Khac Di lam "Nghiem To Thanh Hoang đe" (嚴祖成皇帝); Trieu Cung Tuc vuong Vo Cu Thuong la "Cung To Chuong Kinh Hoang đe" (肅祖章敬皇帝); Nguy Nghia Khang vuong Vo Kiem la "Liet To Chieu An Hoang đe" (烈祖昭安皇帝); Chu An Thanh vuong Vo Hoa la "Hien To Van Muc Hoang đe" (顯祖文穆皇帝); Trung Hieu Thai hoang Vo Si Hoach cai ton "Thai To Hieu Minh Cao Hoang đe" (太祖孝明高皇帝). Tat ca cac phi, vo cua cac ong đeu cai ton la hoang hau.
Ly thuyet chinh tri Trung Quoc truyen thong khong cho phep mot phu nu đuoc len ngoi Đe vi, Vo Tac Thien quyet đinh dep yen chong đoi va đua cac quan lai trung thanh vao trieu. Thoi cai tri cua ba đe dau an ve su xao quyet tai tinh va chuyen quyen hung bao. Duoi thoi cai tri, Vo hoang lap ra tuan tra mat đe đoi pho voi bat ky chong đoi nao co the noi len, voi cai ten khet tieng Lai Tuan Than, Chu Hung, nhung đong thoi cung co nhung hien tai nhu Đich Nhan Kiet.


= Quan he đoi ngoai va cuoc noi day cua nguoi Khiet Đan, nguoi Cao Cau Ly =


 Giao tranh voi Tho Phon, That Vi va Đot Quyet nhung nam 692 - 695  O bien cuong, nha Chu đang co xung đot voi Tho Phien va Han quoc Hau Đot Quyet, thuc te nhung van đe nay đa ton tai tu truoc o thoi Đuong Cao Tong, khi Vo hoang len ngoi, nhung van đe bien gioi tiep tuc gia tang voi su noi day cua nguoi Khiet Đan va nguoi Cao Cau Ly.
Nam Nhu Y nguyen nien (692), thang 2, bo lac Đang Hang cua Tho Phon quy phuc nha Chu. Vo hoang ca mung, đem toc thuoc đeu phan tri rieng ra khap 10 Chau trong ca nuoc. Thang 5 cung nam, thu linh Hat To (曷苏) cung dan toc nhan quy phu nha Chu, Vo hoang cho Truong Huyen Ngo (张玄遇) xuat tinh binh 20.000 quan ra nghenh đon. Nhung Hat To sau đo bi nguoi Tho Phon bat ve, lai gap đung luc mot toc nguoi Khuong dan 8000 nguoi quy phu, Truong Huyen Ngo moi đem an tri Xuyen Chau. Cung nam, Hiet Điet Loi Thi Kha han A Su Na Cot Đoc Loc cua Đot Quyet qua đoi, em trai la A Su Na Mac Xuyet len ke vi. Su ke vi cua A Su Na Mac Xuyet đuoc coi la su soan ngoi o nha Chu. Cung nam ay, thang 9, đai tuong Vuong Hieu Kiet (王孝杰) va A Su Na Trung (阿史那忠) xuat chinh Tay Bac, đai pha đuoc Tho Phon, thu phuc 4 đia phuong va cho đoi thanh An Tay Tu tran (安西四镇), cung co vi the cho An Tay đo ho phu cua nha Chu tai đo. Cuc dien phia Tay tam yen.
Mua xuan nam Truong Tho thu 3 (694), thang gieng, nguoi That Vi (thuoc nhom nguoi Mong Co) o phia đong bac nha Chu noi day chong lai Vo hoang, tan cong bien gioi phia bac cua nha Chu. Vo hoang phai Đai tuong quan Ly Đa To (thu linh bo lac Phat Niet Mat Hat) dan quan Chu đi chong cu quan That Vi. Ly Đa To nhanh chong đanh đuoi đuoc quan That Vi ve đong bac. Thang 2 nam 694, quan Chu do Vuong Hieu Kiet cong pha lien minh hon 300.000 nguoi giua Bot Phac Luan Tan Nhuan cua Tho Phon va Kha han A Su Na Mac Xuyet cua Đot Quyet, lai thang loi. Thang 8 nam 694, Luong vuong Vo Tam Tu linh suat "Tu di Tu truong" thinh lay đong thiet đuc Thien tru (天樞) đat ngoai Đoan mon, đe bieu thi cong đuc cua Vo hoang. Vi ly do nay ma trieu đinh gom het đo vat lam bang đong trong nuoc, sau khi hoan thanh thi lien cho khac ten cua bach quan cung vua cua cac chu hau. Sau đo, chinh tay Vo hoang đich than đe cai ten Đai Chu van quoc tung đuc Thien tru (大周萬國頌德天樞), ngu y Vo Chu trieu la trung tam cua thien ha, thong linh van quoc. Tuy nhien cung nam đo, lien quan Đot Quyet (do Kha han A Su Na Mac Xuyet chi huy) va Tho Phon (do Luan Kham Lang va Luan Tan Ba chi huy) đanh bai quan Chu, chiem đong An Tay đo ho phu cua nha Chu. Sau đo Kha han A Su Na Mac Xuyet dan quan Đot Quyet tan cong Linh chau (hien nay la Ngan Xuyen, Ninh Ha, Trung Quoc), va Vo hoang uy nhiem cho nhan tinh cua ba la Tiet Hoai Nghia, voi su ho tro cua cac te tuong Ly Chieu Đuc va To Vi Đao, đe phong thu truoc cuoc tan cong cua A Su Na Mac Xuyet, nhung truoc khi quan đoi nha Chu nay co the xuat phat, A Su Na Mac Xuyet đa rut lui khoi Linh chau, va do đo quan đoi cua Tiet Hoai Nghia chua bao gio xuat phat.
Nam Chung Thanh nguyen nien (695), thang gieng, ton hieu cua ba đuoc đoi thanh Tu Thi Viet Co Kim Luan Thanh Than Hoang đe (慈氏越古金輪聖神皇帝). Ngay 16 (AL) thang ay, sung nam Tiet Hoai Nghia vi bi Vo hoang that sung ma đot Thien đuong cung Minh đuong. Toa nha đuoc goi la "Thien đuong" (天堂) la toa phat đuong đuoc xay dung ngay sau khi Vo hoang lam xong Minh đuong, vi tri đang sau Minh đuong đe tho tuong Phat, cao hon tram thuoc, sau khi Tiet Hoai Nghia cham lua thi ca hai toa đuong đeu chay rui tron đem. Thiet hai qua nang ne va đieu kien khong cho phep, Vo hoang chi co the xay lai Minh đuong. Vo hoang lenh cho Thai Binh cong chua giet chet Tiet Hoai Nghia. Cung thang ay, Vo hoang phai Vuong Hieu Kiet đanh vao Đot Quyet, khien vao thang 10 cung nam đo, Kha han cua Đot Quyet la A Su Na Mac Xuyet phai hang va quy phu nha Chu cua Vo hoang. Vo hoang mung ro va lam le phong thien o Tung Son, đai xa thien ha, đoi ton xung thanh Thien Sach Kim Luan Thanh Than Hoang đe (天冊越古金輪聖神皇帝), cai nien hieu moi lam Thien Sach Van Tue, sau lai đoi thanh Van Tue Đang Phong. Vo hoang phong cho A Su Na Mac Xuyet tuoc vi nhu Hiet Điet Loi Thi Đai Thien Vu (頡跌利施大單于), Lap Cong Bao Quoc (立功報國), Ta Ve Đai Tuong Quan (左衛大將軍) cung nhu Quy Quoc Cong (歸國公) va Thien Thien Kha han (迁善可汗, nghia la "Kha han co tam long thien"). Cung nam đo, quan Chu do Vuong Hieu Kiet va Lau Su Đuc chi huy giao chien voi hai tuong Tho Phien la Luan Kham Lang va Luan Tan Ba o nui To La Han va đai bai, ba ben giang chuc Lau Su Đuc va Vuong Hieu Kiet.


 Nguoi Khiet Đan, nguoi Cao Cau Ly noi day vao nhung nam 696 - 697  Nam Van Tue Đang Phong nguyen nien (696), thang 3, Vo hoang cho trung kien va xay dung them Minh đuong, thiet đat Thong Thien cung (通天宮). Mat đo xay dung cua Đai Chu vao luc nay len đen đinh điem, nham bieu thi uy quyen ma Vo hoang khao khat. Lien sau đo, ba cho đoi nien hieu moi Van Tue Thong Thien. Du đang o đinh cao quyen luc, Đai Chu cua Vo hoang vao ngay luc ay gap mot chien loan lon o phuong Bac, lam lung lay chinh quyen cua Vo hoang.

Khi ay, theo "chinh sach noi long", khu vuc Khiet Đan nam duoi su kiem soat cua nha Chu boi Thu su Doanh Chau (thuoc khu vuc Trieu Duong, Lieu Ninh, Trung Quoc hien nay) la Trieu Van Hoi. Hai thu linh Khiet Đan đia phuong la Tung Mac đo đoc Ly Tan Trung va Thanh Chau Thu su Ton Van Vinh, em vo cua Ly Tan Trung la cap duoi cua Trieu Van Hoi. Su phan đoi gia tang do hanh vi cua Trieu Van Hoi, nguoi đa coi cac thu linh Khiet Đan nhu nguoi hau cua minh va tu choi giup đo trong nan đoi xay ra o khu vuc Khiet Đan vao nam 696. Theo "chinh sach noi long", nha Chu phai cung cap su cuu vien nan đoi. Khi Trieu Van Hoi khong lam nhu vay, Ly Tan Trung va Ton Van Vinh đa phat đong mot cuoc noi loan vao thang 5 nam 696 (khi Vo hoang len ngoi đuoc 6 nam). Ho dan quan tu đat Tung Mac va Thanh Chau đanh chiem Doanh Chau, giet Thu su la Trieu Van Hoi. Tuong cu cua Cao Cau Ly la Đai Trong Tuong (大仲象 Dae Jung-sang) va con trai la Đai To Vinh (大祚榮 Dae Jo-young) o nui Đong Muu (Dongmo, nay thuoc Man Chau, Trung Quoc) đa lien minh voi thu linh Bach Son Mat Hat la Khat Tu Bi Vu (걸사비우, 乞四比羽 binh am: Gulsabiwu) va cac thu linh cua cac bo toc vung Hac Long Giang ho tro cho Ly Tan Trung va Ton Van Vinh chong lai Đai Chu. Ly Tan Trung tu xung la "Vo Thuong Kha han" (無上可汗), kien lap quoc gia Đai Khiet Đan Quoc. Ton Van Vinh đa ho tro Ly Tan Trung voi tu cach la vi tuong đa dan dat thanh cong hang chuc nghin quan Khiet Đan hanh quan ve phia nam va đanh chiem mot so thanh tri khac cua nha Chu.
Vo hoang phan ung đau tien bang cach cu mot đoi quan 28 tuong nha Chu (trong đo co thu linh Phat Niet Mat Hat la Ly Đa To) chi huy đen đan ap, đoi goi Ly Tan Trung thanh Ly "Tan Diet" ("盡滅", nghia la "tieu diet tan goc ho Ly"), Ton Van Vinh la Ton "Van Tram" ("萬斬", nghia la "tram van lan ho Ton"). Tuy nhien luc luong nha Chu đi đan ap nay bi quan Khiet Đan đanh bai o hem nui Hap Thach Coc (gan huyen Lu Long, tinh Ha Bac, Trung Quoc ngay nay) vao thang 8 nam 696, lien tiep cac tuong nha Chu đeu chet tran. Vo hoang đa rat ngac nhien truoc thong bao ve su that bai nay va ba ta nhanh chong ban hanh cac sac lenh phat đong mot cuoc tan cong moi vao quan Khiet Đan noi day nay. Quan Khiet Đan tiep tuc gianh chien thang tren chien truong. Thu linh Phat Niet Mat Hat la Ly Đa To phai thu nhat tan quan Chu rut ve Lac Duong. Sau đo quan Đai Khiet Đan quoc cua Ly Tan Trung va Ton Van Vinh đanh chiem Chongzhou o phia đong bac Doanh Chau. Duoi tinh the ay, Thien Thien Kha han cua Han quoc Hau Đot Quyet la A Su Na Mac Xuyet trong luc nay lai đem quan đanh Luong Chau nha Chu, bat đo đoc Hua Kham Minh.
Nhan lenh cua Vo Thuong Kha han Ly Tan Trung, Đai Trong Tuong (大仲象 Dae Jungsang) va Đai To Vinh (大祚榮 Dae Joyoung), Khat Tu Bi Vu (乞四比羽 Gulsabiwu) dan 8000 tan dan quan gom nguoi Cao Cau Ly va nguoi Mat Hat (Malgal) quay ve nui Đong Muu (Dongmo, nay thuoc Man Chau, Trung Quoc) phoi hop voi quan đoi cua cac bo toc quanh Hac Long Giang chuan bi đanh chiem cac thanh tri cua nha Chu o Lieu Đong. Ben canh đo, Vo Thuong Kha han Ly Tan Trung con lenh cho Ly Giai Co (李楷固) cung tuong duoi quyen Ly Giai Co la Lac Vu Chinh (駱務整) dan quan Khiet Đan tu đat Tung Mac phia tay bac Doanh Chau vuot Van Ly Truong Thanh, chiem Du Quan (nay la Son Hai quan, Trung Quoc), phoi hop voi quan đoi cua bo toc Kho Mac He (Kumo Xi) phia tay nam cung tan cong vung đat Đan Chau nha Chu.
Đai Trong Tuong va Đai To Vinh o nui Đong Muu đua quan đanh pha gay tieu hao binh luc nha Chu cua Vo hoang o thanh Khu Đan Chau (Hangul: 거단주, Keodanju; chu Han: 去旦州), Moc Đe Chau (Hangul: 목저주; chu Han: 木底州), Bai Han Chau (Hangul: 배한주,; chu Han: 拜漢州/拜汉州),... tai Lieu Đong. An Đong đo ho la Bui Huyen Khe (裴玄珪) o nhiem so Tan Thanh (nay la Phu Thuan, Lieu Ninh, Trung Quoc) cung bi quan cua Đai To Vinh tan cong nhieu lan. Bui Huyen Khe phai rut quan Chu khoi Tan Thanh va Tan Thanh nha Chu bi Đai To Vinh chiem đong. Quan Chu o ba thanh tri Khu Đan Chau, Moc Đe Chau, Bai Han Chau va ba thanh tri khac xung quanh Tan Thanh đeu quy hang Đai Trong Tuong. An Đong đo ho phu cua nha Chu bi chan đong.
Con Ly Giai Co va Lac Vu Chinh dan quan Khiet Đan chiem hang loat cac thanh tri nha Chu cua Vo hoang o Đan Chau. Sau khi chiem xong Đan Chau, Ly Giai Co tiep tuc tien quan chiem Bac Binh (nay la Tan Hoang Đao, Ha Bac, Trung Quoc), Ngu Duong (nay thuoc Ke Chau, Thien Tan, Trung Quoc), roi đanh vao U Chau (nay la Bac Kinh, Trung Quoc) cua nha Chu. U Chau đo đoc la Tiet Not (薛訥 con trai cua Tiet Nhan Quy, dan gian goi la Tiet Đinh San) lien tiep bai tran. Tiet Not cung phai rut quan Chu va đe vung đat U Chau rong lon nha Chu vao tay Ly Giai Co va Lac Vu Chinh nguoi Khiet Đan. Cac luc luong nha Chu bi quan Khiet Đan đanh bai vao mua thu cung nam, lien tiep cac tuong nha Chu đeu chet tran. Cac thanh tri Uy Chau (nay tuong đuong voi Truong Gia Khau, Trung Quoc), Dich Chau (nay thuoc mot phan cua Bao Đinh, Ha Bac, Trung Quoc), Ma Ap (nay thuoc Soc Chau, Son Tay, Trung Quoc), Nhan Mon Quan (nay thuoc Han Chau, Son Tay, Trung Quoc) cua nha Chu lien tiep roi vao tay quan Khiet Đan cua Ly Giai Co va Lac Vu Chinh. Quan nha Chu đuoc Vo hoang phai đen đe ngan quan Khiet Đan cua Ly Giai Co va Lac Vu Chinh nhung cung thua tran va phai bo chay ve phia tay Truong An.
Đai Trong Tuong (Dae Jungsang) va Đai To Vinh (Dae Joyoung) o Tan Thanh thuoc Lieu Đong tiep tuc chia quan cho Khat Tu Bi Vu (Gulsabiwu) đanh chiem Lieu Đong thanh cua nha Chu va chia quan cho Gaepilsamun đanh chiem Bach Nham thanh (Baegam, nay la Yen Chau lang cua Lieu Duong, Lieu Ninh, Trung Quoc) cua nha Chu. Tuy nhien khi Đai Trong Tuong, Đai To Vinh, Gaepilsamun, Khat Tu Bi Vu mang toan quan tan cong thanh Ansi nha Chu (nay thuoc Lieu Ninh, Trung Quoc) thi gap rat nhieu kho khan do su kien co cua toa thanh Ansi (thanh Ansi nay tung đanh tan quan Tuy va quan Đuong xam luoc Cao Cau Ly ngay xua). An Đong đo ho Bui Huyen Khe (裴玄珪) biet tin thi nhanh chong đua quan Chu tai chiem nhiem so cua An Đong đo ho phu la Tan Thanh (nay la Phu Thuan, Lieu Ninh, Trung Quoc) tu tay quan Cao Cau Ly cua Đai Trong Tuong. Khong lau sau, thay Đai Trong Tuong va Đai To Vinh vi muon khoi phuc Cao Cau Ly nen moi no luc tan cong thanh Ansi, dan chung Cao Cau Ly trong thanh Ansi noi day chong lai quan Chu, mo cong thanh Ansi cho quan cua Đai Trong Tuong va Đai To Vinh tran vao thanh. Cac tuong nha Chu giu thanh Ansi đeu bi giet. Thanh Ansi roi vao tay quan Cao Cau Ly cua cha con Đai Trong Tuong.
Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet cua Han quoc Hau Đot Quyet tung khuyen khich cuoc noi day cua Vo Thuong Kha han Ly Tan Trung nhung vi loi ich toi đa cua minh, ong ta đa phai quan Đot Quyet tan cong va cuop boc thanh cong vai thanh tri o hau phuong cua Đai Khiet Đan quoc (đoi Vo Thuong Kha han Ly Tan Trung).
Thang 10 (AL) cung nam 696, Vo Thuong Kha han cua Đai Khiet Đan quoc la Ly Tan Trung qua đoi vi benh tat, em vo la Ton Van Vinh len thay lam Kha han đe tiep tuc cong cuoc chong đoi nha Chu. Quyen luc đang len cua nguoi Khiet Đan cung đe doa đen Han quoc Hau Đot Quyet cua Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet, nguoi đa ung ho cuoc noi day cua nguoi Khiet Đan truoc đo, đa chuyen sang phe cua Vo hoang sau khi Vo hoang hua voi ong ta mot so đieu, bao gom ca mot cuoc hon nhan giua con gai cua ong voi hoang toc cua Vo hoang, đuoc nhan lam con trai cua Vo hoang, viec di doi nguoi dan cua ong đen Hanh lang Ha Tay va khoi phuc quyen thong tri cua nguoi Đot Quyet đoi voi nguoi Khiet Đan.
Cuoc phan cong lon thu hai cua Vo hoang voi nguoi Khiet Đan dien ra cung thang 10 nam 696, loi dung cai chet gan đay cua Vo Thuong Kha han Ly Tan Trung. Lan nay, quan Chu tan cong Khiet Đan tu phia nam va quan Đot Quyet xam luoc Khiet Đan tu phia bac. Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet cung con la A Su Na Bac Cau va tuong A Su Đuc Nguyen Tran đanh vao đat Tung Mac cua Đai Khiet Đan quoc (noi Kha han Ton Van Vinh đang o), bat đuoc the tu, gia quyen cua Ly Tan Trung va Kha han Ton Van Vinh cung gia quyen cua Ton Van Vinh, tan sat nguoi Khiet Đan trong thanh. Tan quan Khiet Đan thua tran phai rut ve Doanh Chau phia nam. A Su Na Mac Xuyet, A Su Na Bac Cau va A Su Đuc Nguyen Tran lai đanh chiem Doanh Chau, tiep tuc tan sat nguoi Khiet Đan trong thanh. Tan quan Khiet Đan lai lui sang Chongzhou va Thanh Chau phia đong bac Doanh Chau. Quan nha Chu cua Vo hoang cung keo đen Doanh Chau hoi quan voi Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet cua Han quoc Hau Đot Quyet. Lien quan Chu - Đot Quyet tan cong thanh Chongzhou va Thanh Chau nham diet tan quan Khiet Đan o đay nhung nguoi Khiet Đan qua dung manh khien lien quan chi con cach cho quan vay thanh Chongzhou va Thanh Chau, cho tan quan Khiet Đan trong thanh het luong thuc se quy hang. Lien quan Chu - Đot Quyet ke đo chia quan đi tan cong cac thanh tri ma quan Khiet Đan cua Ly Giai Co va Lac Vu Chinh đang kiem soat o phia nam Doanh Chau gom Du Quan, Đan Chau, Bac Binh, Ngu Duong, U Chau, Uy Chau, Dich Chau, Ma Ap va Nhan Mon Quan. Thay quan Khiet Đan con manh nen lien quan cung tien hanh bao vay nhung thanh tri nay đoi nguoi Khiet Đan het luong thuc se lui quan. Vo hoang bang long khi Ton Van Vinh đa bi bat va bon Ly Giai Co cung sap bi tieu diet roi nen ba ban cho Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet nhieu vang, lua, sat cung cong cu cay cay. Quan Đot Quyet trao hai thanh Doanh Chau va Tung Mac cho quan Chu roi lui ve phia tay. Nguoi Khiet Đan chiu ton that nang ne trong chien dich nay, nhung Kha han Ton Van Vinh đa vuot nguc va chay đen thanh Chongzhou. Ton Van Vinh đa co gang đung vung va thuc đay tinh than nguoi Khiet Đan, tu tap lai nguoi Khiet Đan.
Cuoi nam 696, Kha han Ton Van Vinh phat trien the luc Đai Khiet Đan quoc o Chongzhou, đanh đuoi đuoc quan Chu đang vay thanh Chongzhou va Thanh Chau, lai tiep tuc chong đoi nha Chu cua Vo hoang. Ton Van Vinh dan quan Khiet Đan tai chiem Doanh Chau va Tung Mac tu tay quan Chu. Quan Chu đang bao vay cac thanh tri cua Ly Giai Co va Lac Vu Chinh o phia nam Doanh Chau cung bi đanh tan. Sau đo, quan Khiet Đan cua Ly Giai Co va Lac Vu Chinh o cac thanh tri phia nam Doanh Chau đuoc lenh cua Kha han Ton Van Vinh tien thang xuong tay nam tan cong Ky Chau (nay la huyen Lam Chuong, đia cap thi Ham Đan, tinh Ha Bac, Trung Quoc) lam rung chuyen ca vung Ha Bac, uy hiep kinh đo Lac Duong cua nha Chu (noi Vo hoang đang o). Thu su Ky Chau la Đoc Co Tu Trang (獨孤思莊) do lo ngai cuoc tan cong cua nguoi Khiet Đan nen đa ra lenh cho dan chung phai roi bo nha cua cua minh đe vao trong thanh, lam gia tang noi lo so va phan no cua dan chung. Quoc gia sap bi diet đen noi khien cac quan lai nha Chu ai ai cung hoang mang. Đe on đinh tinh the, Vo hoang dung lai Đich Nhan Kiet (nguoi tung bi Vo hoang giang chuc 4 nam truoc vi bi Lai Tuan Than va Vo Thua Tu vu oan) lam thu su Ky Chau va Nguy Chau (nay la Ham Đan, Trung Quoc) can ke thay cho Đoc Co Tu Trang. Khi Đich Nhan Kiet toi noi, nhan thay quan Khiet Đan con o xa, đa ra lenh cho dan chung tro ve nha.
Nam Van Tue Thong Thien thu hai (697), Ly Giai Co va Lac Vu Chinh dan quan Khiet Đan tan cong Ky Chau. Đich Nhan Kiet chong khong noi nen rut quan Chu khoi Ky Chau roi ve Nguy Chau (nay la Ham Đan, Trung Quoc) phia nam. Ly Giai Co va Lac Vu Chinh tiep tuc tien quan tan cong Nguy Chau. Đich Nhan Kiet bai tran, tiep tuc cho rut quan Chu khoi Nguy Chau roi ve phia nam. Khi thay luc luong Khiet Đan do Ly Giai Co va Lac Vu Chinh chi huy đa tien sau vao lanh tho nha Chu, Vo hoang lien phuc chuc cho Vuong Hieu Kiet (mot trong nhung vi tuong gioi nhat cua nha Chu bay gio) va phong cho Vuong Hieu Kiet lam quyen chi huy quan đoi nha Chu chong lai quan Khiet Đan, voi su ho tro cua To Hoang Huy (蘇宏暉), chi huy khoang 170.000 quan Chu. Mua xuan nam đo, Vuong Hieu Kiet dan quan Chu, bo qua đai quan Khiet Đan cua Ly Giai Co va Lac Vu Chinh đang đong o Nguy Chau, đi theo huong đong bac, vuot Van Ly Truong Thanh tien đen Đong Hap Thach Coc (gan Đuong Son, Ha Bac, Trung Quoc hien nay) phia đong U Chau. Kha han Ton Van Vinh nghe tin thi lenh cho Ly Giai Co va Lac Vu Chinh rut quan tu Nguy Chau theo huong đong bac đe giap chien voi Vuong Hieu Kiet o Đong Hap Thach Coc.
Vo hoang lien mo cuoc phan cong lon thu ba voi nguoi Khiet Đan bang cach phai quan Chu tai chiem lai cac thanh tri đa mat cua nha Chu gom Nguy Chau, Ky Chau, Nhan Mon Quan, Ma Ap, Dich Chau, Uy Chau va U Chau tu tay nguoi Khiet Đan. Vuong Hieu Kiet đich than chi huy quan tien phuong va gianh đuoc nhung thang loi ban đau truoc quan Khiet Đan, nhung do khong quen thuoc voi đia ly va đia hinh đia phuong, Vuong Hieu Kiet va To Hoang Huy bi Ton Van Vinh phuc kich o vach đa tai Đong Hap Thach Coc. To Hoang Huy đa bo chay. Vuong Hieu Kiet bi quan Khiet Đan đay va bi roi xuong vach đa tu chien vao ngay 8 thang 2 cung nam 697. Quan đoi nha Chu bi ton that nang ne. Mot tuong cua Vuong Hieu Kiet la Truong Duyet ve Lac Duong, bao cao lai voi Vo hoang o Lac Duong rang: "Vuong Hieu Kiet rat dung cam va san sang chien đau đen chet. Ong ay trung thanh phuc vu cho quoc gia, chien đau trong lanh tho cua ke thu va chien đau voi ke đich co quan so nhieu hon. Nhung ong ay khong co su ho tro, va vi vay ong ta đa bi đanh bai.". Vo hoang truy tang Vuong Hieu Kiet lam Canh cong. Ba ta cung ra lenh xu tu To Hoang Huy. Truoc khi cac su gia cua Vo hoang đen tien tuyen, To Hoang Huy đa thang quan Khiet Đan cua Ton Van Vinh, Ly Giai Co, Lac Vu Chinh cac tran chien khac va nen đuoc mien an tu hinh. Nhung To Hoang Huy van bi Vo hoang xu tu. Nhue khi cua quan Chu bi giam sut nghiem trong. Nhan co hoi đo, quan Khiet Đan cua Ly Giai Co va Lac Vu Chinh lai đanh chiem U Chau (nay la Bac Kinh, Trung Quoc) mot lan nua. U Chau la cua ngo quan trong dan đen đong bang phia bac Trung Quoc.
Trong khi cuoc phan cong lon thu tu cua Vo hoang voi nguoi Khiet Đan van chua đuoc phat đong va bat chap cac đe xuat lien minh truoc đo, Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet cua Han quoc Hau Đot Quyet đa tan cong cac lanh tho cua nha Chu đe the hien ro rang rang ho rat manh vao thang 3 nam 697. Vo hoang bi A Su Na Mac Xuyet ep phai tha cac tu binh nguoi Đot Quyet đang bi nha Chu giam giu tai 6 quan phia bac nha Chu tu nhung nam 670 - 674.
Trong cuoc phan cong lon thu tu cua Vo hoang voi nguoi Khiet Đan vao thang 5 nam 697, Vo hoang đa cu Lau Su Đuc va Shatuo Zhongyi cung voi 200.000 quan Chu đi ngan chan Kha han Ton Van Vinh cua Đai Khiet Đan quoc tien xa hon ve phia nam. Ton Van Vinh đa co gang yeu cau quan tiep vien tu Han quoc Hau Đot Quyet cua Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet. Tuy nhien, Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet đa tu choi đe xuat thanh lap lien minh giua Khiet Đan va Đot Quyet. Thay vao đo, bang cach nao đo, Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet đa lien minh voi Vo hoang va mo mot cuoc tan cong lon vao Đai Khiet Đan quoc. Trong khi đo, Kho Mac He (Kumo Xi), mot nhom nguoi thieu so khac ban đau lien minh voi nguoi Khiet Đan trong cuoc noi loan nay, đa chuyen sang đau hang nha Chu cua Vo hoang. Nguoi Khiet Đan phai đoi mat voi cac cuoc tan cong tan khoc cua quan Đot Quyet tu phia bac va luc luong đong minh 200.000 quan cua nha Chu va Kho Mac He (Kumo Xi) tan cong tu phia nam. Ba thanh Tung Mac, Thanh Chau va Chongzhou cua nguoi Khiet Đan o phia bac lan luot bi quan Đot Quyet đanh ha. Quan Chu va Kho Mac He (Kumo Xi) cung nhanh chong đanh chiem lai Đan Chau, Ngu Duong, Bac Binh, Đan Chau, Du Quan tu tay nguoi Khiet Đan o phia nam. Đanh bai quan Khiet Đan lien tiep, Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet cua Han quoc Hau Đot Quyet cung con la A Su Na Bac Cau va tuong A Su Đuc Nguyen Tran dan quan Đot Quyet đanh thang vao kinh đo Doanh Chau cua Đai Khiet Đan quoc. Trong tinh huong nguy cap nay, Kha han Ton Van Vinh lai bi am sat boi chinh mot trong nhung thuoc ha cua minh, va luc luong Đai Khiet Đan quoc sup đo. Quan Đot Quyet tien hanh tan sat nguoi Khiet Đan trong thanh Doanh Chau khong thuong tiec. Nguoi Khiet Đan bo chay sang Lieu Ha o phia đong trong su hon loan.
Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet, A Su Na Bac Cau va A Su Đuc Nguyen Tran dan quan Đot Quyet, phoi hop voi quan nha Chu va Kho Mac He (Kumo Xi) do Lau Su Đuc va Shatuo Zhongyi chi huy, tan cong dan chung Khiet Đan o Lieu Ha. Đai To Vinh (Dae Joyoung) o thanh Ansi nghe tin thi đua quan Cao Cau Ly đen Lieu Ha đe cuu dan chung Khiet Đan đang bi lien quan Chu - Đot Quyet - Kho Mac He tan cong. Lien quan Chu - Đot Quyet - Kho Mac He bi Đai To Vinh đanh lui. Đai To Vinh chi cuu đuoc mot nhom dan chung Khiet Đan va Đai To Vinh cho an tri ho o 9 thanh tri do minh kiem soat tai Lieu Đong. Tuy nhien van con nhieu nhom nguoi Khiet Đan o xung quanh khu vuc Lieu Ha đo, ho tu tap lai cho thoi co đanh tra lai nha Chu cua Vo hoang.
Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet sau đo trao lai bon thanh tri Tung Mac, Thanh Chau, Chongzhou va Doanh Chau cho quan Chu roi lai rut ve phia tay. Tuong cua Kha han Ton Van Vinh la Ly Giai Co (李楷固) va tuong duoi quyen Ly Giai Co la Lac Vu Chinh (駱務整) quy hang Vo hoang nha Chu. Vo hoang ban đau muon xu tram Ly Giai Co va Lac Vu Chinh vi ho tung lam lung lay chinh quyen cua ba, nhung Đich Nhan Kiet đa can ngan va khuyen ba phong cho 2 nguoi ho lam tuong nha Chu. Vo hoang đong y va lam theo loi cua Đich Nhan Kiet. Thu linh Phat Niet Mat Hat la Ly Đa To đuoc Vo hoang trao chuc vu lon hon la Huu Vu Lam Đai tuong quan (右羽林大將軍) va tro thanh chi huy cua đoi can ve hoang gia o cong phia bac cua cung đien Lac Duong.


 Đai To Vinh chiem cu đong bac nha Chu lap ra nuoc Đai Chan vao nam 698  Sau cuoc noi day cua Ly Tan Trung va Ton Van Vinh bi dap tat, toc nguoi Khiet Đan o phia bac Doanh Chau nha Chu bat đau trung thanh voi nguoi Đot Quyet nhu Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet va Vo hoang đa len ke hoach tu đau nam 696. Nguoi Kho Mac He (Kumo Xi) cung than phuc Đot Quyet. Vo hoang cung bo nhiem mot kha han Khiet Đan moi ten la Ly That Hoat (李失活) tai phia bac Doanh Chau nha Chu. Ly Giai Co va Lac Vu Chinh sau đo đuoc Vo hoang phai đi tran ap tan quan noi day Khiet Đan o Lieu Ha phia đong bac nha Chu. Cha con Đai Trong Tuong (Dae Jungsang) va Đai To Vinh (Dae Joyoung) khi đo đang di doi quan đoi va dan cu tu cac thanh Ansi, Lieu Thanh va Baekham sang nui Đong Muu (Dongmo, nay thuoc Man Chau, Trung Quoc) va nui Bach Đau (Baekdu), voi y đinh xay dung kinh đo cho quoc gia moi o nui Đong Muu. Quan Chu do Ly Giai Co va Lac Vu Chinh chi huy sau đo tran ap thanh cong cac luc luong nguoi Khiet Đan o Lieu Ha, buoc ho phai rut ve phia đong theo đoan quan cua cha con Đai Trong Tuong va Đai To Vinh.
Nam Thanh Lich nguyen nien (698), hai cha con Đai Trong Tuong ket minh voi thu linh Bach Son Mat Hat la Khat Tu Bi Vu (걸사비우, 乞四比羽 binh am: Qisi biyu) van tiep tuc chong đoi nha Chu. Theo Tan Đuong thu, Vo hoang đa phai su gia sang Lieu Đong sac phong cho Đai Trong Tuong la Chan Quoc cong va phong cho Khat Tu Bi Vu la Hua Quoc cong đe yen long ho. Khat Tu Bi Vu đa tu choi chuc danh Hua Quoc cong nay. Nghe tin lien quan Đai-Khat đang rut quan dan cua ba thanh Ansi, Lieu Thanh va Baekham đen nui Đong Muu va nui Bach Đau, thang 5 (AL) cung nam, Vo hoang phai Ly Giai Co va Lac Vu Chinh dan 200.000 quan Chu tan cong đoan quan cua Đai Trong Tuong va Khat Tu Bi Vu. Hai nguoi Ly - Lac lien dan quan chiem lai cac thanh Ansi, Lieu Thanh va Baekham đang bi bo trong, roi tiep tuc truy kich nghia quan cua Đai Trong Tuong va Khat Tu Bi Vu. Voi quan so ap đao, quan Chu tan sat rat nhieu nhan luc cua nghia quan. Sau đo, thay Ly Giai Co va Lac Vu Chinh cho quan Chu ha trai chan đuong đen nui Đong Muu, Đai Trong Tuong va Khat Tu Bi Vu, Đai To Vinh dan đoan quan dan di chuyen vong qua trai quan Chu đi theo huong đong bac, lien tiep đe cac toan quan đoan hau chan quan Chu truy kich, giup nghia quan co them thoi gian rut đen gan nui Đong Muu va Bach Đau. Ly Giai Co va Lac Vu Chinh lien tuc tan cong nghia quan, giet dan chung.
Đai Trong Tuong va Đai To Vinh cung đoan quan va dan chung đen chan nui Cheonmunryeong (tieng Trung: 天門嶺; Han-Viet: Thien Mon Linh; binh am: Tianmen ling) thi phai Khat Tu Bi Vu (Gulsabiwu) dan 5000 quan Mat Hat chan đuong vao nui cua quan Chu. Sau đo hai nguoi dan 8000 dan chung (chu yeu la nguoi Cao Cau Ly va nguoi Mat Hat) vuot hem nui Cheonmunryeong đe an tri tai vung nui Đong Muu-Bach Đau thi cho an tri quan đoi va dan chung, đua quan quay lai Thien Mon Linh tiep ung cho Khat Tu Bi Vu đang lam hau vien ngan can quan Chu. Ly Giai Co va Lac Vu Chinh lien tuc tan cong nghia quan o Cheonmunryeong, roi giet đuoc ca Khat Tu Bi Vu va Đai Trong Tuong gan nui Đong Muu. Đai To Vinh đa lanh đao tan quan Cao Cau Ly-Mat Hat tiep tuc chong lai quan nha Chu, bang cach đat 1000 đia điem mai phuc, va tap kich quan Chu. Tran đanh rat ac liet tiep tuc dien ra Thien Mon Linh cung nam 698, va ket qua la quan cua Đai To Vinh đa chien thang. Đe thuc hien giac mo cua cha minh, Đai To Vinh gianh lay mot mien lanh tho rong lon cua Man Chau ngay nay, lap ra vuong quoc Đai Chan (Daejin), tu xung la Chan vuong, xay dung kinh thanh tai gan nui Đong Muu, nen thanh cung đuoc đat ten la Đong Muu (nay thuoc tinh Cat Lam, Trung Quoc). Chan vuong phai su gia sang Han quoc Hau Đot Quyet, lap lien minh chong nha Chu voi Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet.


 A Su Na Mac Xuyet đanh pha phia bac nha Chu, Đai To Vinh đanh pha An Đong đo ho phu cua nha Chu  Cung nam 698, Thien Thien Kha han cua Han quoc Hau Đot Quyet la A Su Na Mac Xuyet đoi hoa than voi nha Chu bang viec yeu cau nha Chu gui hoang tu sang ket hon voi con gai cua ong ta (mot phan trong am muu nhap gia đinh cua ong ta voi hoang than nha Đuong, sau đo ho se thay the nha Chu cua Vo hoang va khoi phuc quyen thong tri cua nha Đuong đoi voi Trung Quoc duoi anh huong cua ong ta). Khi Vo hoang đinh cu mot thanh vien trong gia toc cua minh la chau trai Vo Dien Tu (武延秀) đe ket hon voi con gai cua A Su Na Mac Xuyet, Truong Gian Chi đa phan đoi va noi rang:

"Tu xua cho đen nay, chua co hoang tu Trung tho nao tung cuoi mot nguoi phu nu man ro lam vo minh."
Su phan đoi nay đa khien Vo hoang khong hai long vi ba muon hoa binh voi nguoi Đot Quyet. Ket qua la ba đa giang chuc Truong Gian Chi lam Thu su Hop Chau (合州, mien bac Trung Khanh, Trung Quoc hien đai). Sau đo Vo hoang cho chau minh la Vo Dien Tu thanh hon voi cong chua Đot Quyet. Tuy nhien A Su Na Mac Xuyet đa tu choi hoang tu. A Su Na Mac Xuyet thuc chat khong co y đinh cung co hiep uoc hoa binh voi nha Chu bang mot cuoc hon nhan; thay vao đo, khi Vo Dien Tu đen Han quoc Hau Đot Quyet, ong ta đa cho bat giu Vo Dien Tu, sau đo gay han voi nha Chu, dan quan vuot Van Ly Truong Thanh, tien đanh đen Trieu Chau (thuoc khu vuc Thach Gia Trang, Ha Bac hien nay) cua nha Chu. A Su Na Mac Xuyet lap tuong nha Chu la Diem Tri Vi (阎知微) lam Nam Dien Kha han (南面可汗) roi thuyet phuc Diem Tri Vi giup ong xam chiem cac thanh pho Trieu Chau va Đinh Chau (thuoc Ha Bac, Trung Quoc hien nay). Tuong nha Chu la Mo Dung Huyen Kieu (慕容玄皦) mang 5000 binh linh Chu quy hang A Su Na Mac Xuyet. Thang 8 cung nam, A Su Na Mac Xuyet tan cong Đinh Chau nha Chu, chiem đuoc Đinh Chau va giet chet tuong nha Chu la Ton Ngan Cao (孙彦高), đong thoi thieu rui thanh pho Đinh Chau. Vo hoang tuc gian đen muc ban bo rang neu ai giet đuoc Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet se đuoc phong lam Hoang tu nha Chu. Sau đo, Vo hoang đoi ten A Su Na Mac Xuyet thanh A Su Na "Tram Xuyet" ("斩啜", nghia la A Su Na "đau bi chat") nhu mot cach choi chu cua cai ten Mac Xuyet cua ong. A Su Na Mac Xuyet nghe tin thi noi gian, vao thang 9 cung nam, Trieu Chau cung bi A Su Na Mac Xuyet tan cong. Pho tuong nha Chu giu thanh Trieu Chau la Đuong Ba Nhuoc (唐波若) mo cong thanh Trieu Chau va chu tuong nha Chu giu thanh Trieu Chau la Cao Due (高睿) ngay lap tuc bi quan Đot Quyet xu tu.
Vo hoang lenh cho Thai tu Vo Hien lam nguyen soai, Đich Nhan Kiet lam pho nguyen soai đe trung phat nguoi Đot Quyet va on đinh tinh hinh tai đo. Cac tu truong o phia bac thay Vo Hien đen thi đeu lan luot huong ung, luc luong cua Vo Hien đong đen 5 van quan. Tuy nhien, nguoi Đot Quyet cua Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet đa rut lui truoc khi quan đoi nha Chu toi noi. Vao thang 10 cung nam, Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet đe Nam Dien Kha han (南面可汗) la Diem Tri Vi (阎知微) tro ve nha Chu. Diem Tri Vi lap tuc bi bat va bi Vo hoang xu tu vi toi phan quoc.
Nam Thanh Lich thu 2 (699), quoc chu cua Tho Phon giet chet Luan Kham Lang, con cua Luan Kham Lang la Luan Cung Nhan cung Luan Tan Ba đau hang Chu, đong thoi trao tra An Tay đo ho phu lai cho Vo hoang. Ke tu luc đo, Tho Phon lam vao tinh canh roi ren, xung đot va trong mot thoi gian khong con gay han voi Trung Hoa nhu truoc nua. Chan vuong Đai To Vinh dan quan Đai Chan đanh chiem nhiem so cua An Đong đo ho phu la Tan Thanh (nay la Phu Thuan, Lieu Ninh, Trung Quoc). An Đong đo ho Bui Huyen Khe (裴玄珪) phai bo Tan Thanh chay tron. Vo hoang đoi nhiem so An Đong đo ho phu tu Tan Thanh đa roi vao tay Đai To Vinh sang khu vuc phia tay cua Lieu Đong.


 Cao Đuc Vu noi day chiem cu Lieu Đong lap ra Tieu Cao Cau Ly nam 699  Cung trong nam 699 nay, nha Chu cua Vo hoang cu hoang tu Cao Cau Ly truoc đay la Cao Đuc Vu (Go Deokmu), con trai thu ba cua vua Cao Cau Ly cuoi cung la Bao Tang Vuong (Bojangwang), đen ban đao Lieu Đong va đat cho ong tuoc hieu "Trieu Tien vuong" (Joseonwang) va chuc danh đo uy mot quan cua An Đong đo ho phu. Giong nhu cha minh nhung nam 677 - 681 tung lap hoi Đong Minh Thien (東明天氣盖世) chong lai nha Đuong, Cao Đuc Vu len ke hoach noi loan chong lai nha Chu va hoi sinh Cao Cau Ly. Cao Đuc Vu giet het quan lai nha Chu o Lieu Đong roi len ngoi vua, hinh thanh vuong quoc Tieu Cao Cau Ly o Lieu Đong chong đoi nha Chu.
Nam Thanh Lich thu 3 (700), theo Tan Đuong thu, thay Chan vuong Đai To Vinh (Dae Joyoung) đang xay dung nuoc Đai Chan (Daejin) o đong bac Lieu Đong va Cao Cau Ly vuong Cao Đuc Vu (Go Deokmu) lap quoc Tieu Cao Cau Ly o Lieu Đong, Vo hoang phong cho Ly Giai Co (李楷固) lam Yen Quoc cong, ban quoc tinh ho Vo cho Ly Giai Co (goi la Vo Giai Co), roi phai Vo Giai Co dan 200.000 quan Chu tan cong Đai To Vinh va Cao Đuc Vu boi Vo Giai Co biet ro ve Đai To Vinh va Cao Đuc Vu. Yen Quoc cong Vo Giai Co chia quan cho Lac Vu Chinh tan cong bien gioi Tieu Cao Cau Ly roi đich than dan quan Chu tan cong cac thanh tri bien gioi nuoc Đai Chan. Chan vuong Đai To Vinh dan quan đen ho tro cac thanh tri chong quan Chu. Cao Cau Ly vuong Cao Đuc Vu cung dan quan đen bien gioi giao tranh voi quan đoi nha Chu cua Lac Vu Chinh. Chan vuong Đai To Vinh va Cao Cau Ly vuong Cao Đuc Vu cung Yen Quoc cong Vo Giai Co va Lac Vu Chinh kich chien voi nhau o bac Lieu Đong va đong bac Lieu Đong. Vo hoang sau đo phat đong mot cuoc tan cong vao Han quoc Hau Đot Quyet cua Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet nhung bi quan Đot Quyet đanh lui. Mua thu cung nam, te tuong nha Chu la Đich Nhan Kiet qua đoi, Vo hoang vo cung thuong tiec, khoc va noi rang "Trieu đinh tu nay trong khong".


 Đot Quyet, Đai Chan va Tieu Cao Cau Ly cung chong lai nha Chu  Nam Truong An nguyen nien (701), quan Han quoc Hau Đot Quyet cua Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet lai vuot Van Ly Truong Thanh, xam pham bien gioi nha Chu. Chan vuong Đai To Vinh đanh tan quan Chu cua Yen Quoc cong Vo Giai Co, giai vay cho cac thanh tri bien gioi nuoc Đai Chan. Cao Cau Ly vuong Cao Đuc Vu (Go Deokmu) cung đanh tan quan đoi nha Chu cua Lac Vu Chinh o bien gioi Tieu Cao Cau Ly. Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet sai su sang nuoc Đai Chan yeu cau Chan vuong Đai To Vinh ho tro minh chong lai nha Chu. Chan vuong Đai To Vinh đong y va gui 1 canh quan Đai Chan sang giup A Su Na Mac Xuyet đanh cac thanh tri nha Chu.
Yen Quoc cong Vo Giai Co nghe tin thi keu goi Kha han Ly That Hoat cua toc Khiet Đan phia bac Doanh Chau va toc Hac Son Mat Hat đong bac nuoc Đai Chan cung tan cong bien gioi nuoc Đai Chan. Chan vuong Đai To Vinh chia quan lam ba canh: canh quan thu nhat đi tran ap toc Hac Son Mat Hat phia đong bac, canh quan thu hai đanh đuoi toc Khiet Đan phia tay bac va canh quan thu ba tan cong cac thanh Baekam, Lieu Thanh cua nha Chu phia tay nam. Canh quan Đai Chan thu nhat đanh tan quan Hac Son Mat Hat, chiem lay lanh tho cua ho, chiem lai ngon nui đay muoi ven bien von thuoc Cao Cau Ly (Goguryeo) ngay xua. Nguoi Hac Son Mat Hat phai chay len phia bac. Canh quan Đai Chan thu hai đanh tan quan Khiet Đan cua Kha han Ly That Hoat. Ly That Hoat phai lui quan ve Lieu Ha phia tay. Canh quan Đai Chan thu ba thi bi Yen Quoc cong Vo Giai Co va Lac Vu Chinh cam chan o phia bac Lieu Đong.
Trong khi đo Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet cung A Su Na Mac Cuc Lien lien tuc đanh chiem cac thanh tri o tay bac nha Chu. Tuong Chu co nhiem vu ngan A Su Na Mac Xuyet va A Su Na Mac Cuc Lien la Nguy Nguyen Trung (魏元忠) thi bai tran lien tiep. Luong Chau, Trieu Chau va Đinh Chau đeu roi vao tay cua quan Đot Quyet. Quan Đot Quyet sap tien đen Truong An (noi Vo hoang đang o). Chinh quyen cua Vo hoang mot lan nua bi lung lay giong nhu 5 nam truoc Kha han Ton Van Vinh nguoi Khiet Đan tung cho quan Khiet Đan nam ha đanh sap đen Lac Duong. Thay tinh hinh nguy cap, Vo Đan phung menh Vo hoang đi đanh dep quan Đot Quyet cua A Su Na Mac Xuyet đang tien sau vao lanh tho nha Chu, nhung sau đo quan Đot Quyet cua A Su Na Mac Xuyet lui quan truoc.
Nam Truong An thu 2 (702), Vo Đan đuoc Vo hoang phong lam Đo đoc Tinh chau, nham đe cho Vo Đan canh chung Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet xam pham bo coi nha Chu cua ba. Chan vuong Đai To Vinh goi canh quan Đai Chan đang đanh voi quan Chu cua Yen Quoc cong Vo Giai Co va Lac Vu Chinh o phia bac Lieu Đong tro ve. Vo hoang duong nhu đang du tinh them hanh đong quan su o phia đong bac va giao te tuong Nguy Nguyen Trung chi huy. Thu linh Phat Niet Mat Hat la Ly Đa To đuoc Vo hoang phong lam quyen chi huy tai U Chau (幽州, gan Bac Kinh ngay nay), voi su ho tro cua cac tuong Tiet Not (con trai cua Tiet Nhan Quy, nhan gian goi la Tiet Đinh San) va Lac Vu Chinh (駱務整). Tuy nhien, co ve nhu hanh đong quan su nay đa khong đuoc phat đong trong nam 702.
Sang nam Truong An thu 3 (703), Vo Đan đuoc Vo hoang phong lam Ung chau muc, cai tri cac vung lanh tho phia tay, bao gom ca Truong An. Cung nam 703, Thien Thien Kha han cua Han quoc Hau Đot Quyet la A Su Na Mac Xuyet cu A Su Đuc Nguyen Tran (mot đai tuong cua Han quoc Hau Đot Quyet) sang nha Chu cua Vo hoang đe yeu cau hoa than mot lan nua. Vo hoang ky nay chap nhan loi hoa than; đoi lai, Vo Dien Tu đuoc tra tu do sau 5 nam giam cam o Han quoc Hau Đot Quyet theo lenh cua A Su Na Mac Xuyet. Yen Quoc cong Vo Giai Co va Lac Vu Chinh tiep tuc dan quan Chu tan cong Tieu Cao Cau Ly cua Cao Cau Ly vuong Cao Đuc Vu (Go Deokmu) o Lieu Đong nhung lai that bai, phai lui quan.
Nam Truong An thu 4 (704), Vo hoang phong cho Đuong Huu Canh (唐休璟) lam U Chau va Doanh Đang Chau đo đoc kiem An Đong đo ho, nhiem so o phia tay Lieu Đong. Yen Quoc cong Vo Giai Co va Lac Vu Chinh lai dan quan Chu tien đanh nuoc Đai Chan cua Chan vuong Đai To Vinh.
Nam Than Long nguyen nien (705) Đuong Trung Tong lay lai quyen luc tu Vo hoang, ton Vo hoang len lam Thai thuong nu hoang, lay lai quoc hieu Đai Đuong khien co xi cua Yen Quoc cong Vo Giai Co đang đanh Chan vuong Đai To Vinh phai đoi tu Đai Chu sang Đai Đuong. Vo Giai Co cung lay lai ho Ly (goi la Ly Giai Co). Tran đanh giua Chan vuong Đai To Vinh va quan nha Đuong cua Yen Quoc cong Ly Giai Co rat ac liet dien ra cung nam 705, va ket qua la quan cua Chan vuong Đai To Vinh đa chien thang. Tuong Lac Vu Chinh cua quan Đuong tu tran. Yen Quoc cong Ly Giai Co cung 1000 tan quan Đuong rut chay ve Lieu Ha phia tay Lieu Đong. Đai To Vinh dan quan Đai Chan đanh chiem lai cac thanh Baekam, Lieu Thanh va Ansi tu quan Đuong, sau đo bao vay Lieu Ha cua nha Đuong. Ly Giai Co dan quan Đuong ra quyet chien voi quan Đai Chan cua Đai To Vinh. Ket cuc, Yen Quoc cong Ly Giai Co tu tran o Lieu Ha, quan đoi nha Đuong thua tan tac. Đai To Vinh cho quan rut khoi Lieu Ha, lui ve phia đong đe tranh quan đoi Tieu Cao Cau Ly cua Cao Cau Ly vuong Cao Đuc Vu (Go Deokmu) o Lieu Đong.
Nhan thay nha Đuong đa lay lai quyen luc tu Vo hoang nen Chan vuong Đai To Vinh ben thay đoi chinh sach, hoa giai voi nha Đuong (đen nam 712, Đai To Vinh đoi lai quoc hieu tu Đai Chan sang Bot Hai). Đai To Vinh con phai con trai thu hai la Đai Mon Nghe (大門藝, Dae Mun-ye) sang Truong An nha Đuong lam con tin. Trong nam 705, vua Đuong Trung Tong doi nhiem so cua An Đong đo ho phu tu phia tay Lieu Đong sang U Chau (nay la Bac Kinh, Trung Quoc), đong thoi goi An Đong đo ho Đuong Huu Canh (唐休璟) tu phia tay Lieu Đong ve U Chau.
Cung trong nam 705, quan đoi Han quoc Hau Đot Quyet do A Su Na Mac Cuc Lien chi huy tien vao đat Linh Vu cua nha Đuong, đanh bai tuong nha Đuong la Sa Tra Trung Nghia (沙吒忠义). Sa Tra Trung Nghia sau đo bi vua Đuong Trung Tong cach chuc. Vua Đuong Trung Tong tuc gian tu choi yeu cau hoa than cua Thien Thien Kha han A Su Na Mac Xuyet va tuyen bo trao thuong cho bat ky ai giet đuoc A Su Na Mac Xuyet.


= Tranh chap Ly-Vo =

Khong bao lau sau khi chiem ngoi, Vo hoang cho xay chua Đai Van o Truong An va Lac Duong, đong thoi phong cho 9 nha su len tuoc Cong. Co the noi, vao thoi Vo hoang lam trieu tri quoc, Phat giao luon chiem đia vi đoc ton trong he thong tu tuong o Trung Quoc. Ve to tien cua minh, ba cho đem bai vi to tien trong vong 7 đoi vao tho o Thai mieu, tuy nhien ba van tiep tuc cung bai 3 vi Hoang đe ho Ly la Đuong Cao To, Đuong Thai Tong va Đuong Cao Tong cua nha Đuong.
Mac du Due Tong đuoc lap lam Hoang tu, nhung the luc cua Than vuong khac la Vo Thua Tu, Vo Tam Tu cung rat lon manh. Nam Thien Thu thu 2 (691), cac đai than Truong Gia Phuc, Vuong Khanh Chi muon lay long Vo hoang, nen dang thu xin ba lap Vo Thua Tu lam Thai tu, vi nguoi ho Vo thi nen truyen ngoi cho nguoi ho Vo. Ba ban đau co ve bang long. Thang 7 (AL) cung nam ay, cac Te tuong Sam Truong Sai, Cach Phu Nguyen va Tu le khanh kiem Phan Nap ngon su Au Duong Thong len tieng phan đoi mot cach gay gat. Vo Thua Tu ghet lam, bay muu voi Lai Tuan Than vu ham ca ba cung cac quan vien ung ho 3 nguoi, đen thang 10 cung nam thi toan bo đeu bi giam va giet hai. Đai than Ly Chieu Đuc cung vi bat binh voi Vo Thua Tu, lien sau đo bi luu đay va bi giet, rat co the do Vo Thua Tu ham hai. Tuy nhien Vo hoang van chua lap Vo Thua Tu lam thai tu, chi cho Thua Tu co the tu do vao cung thinh an. Ve sau do Vuong Khanh Chi vao cung qua nhieu va to ra vo le, ba ban voi tuong Ly Hieu Dat trung phat han ta. Ly Du Đao nhan co hoi đo, cho đanh chet Vuong Khanh Chi va khuyen ba giu lai ngoi ke vi cho ho Ly, vi neu ho Vo lam Hoang đe thi 3 vi Hoang đe nha Đuong se khong con đuoc tho o Thai mieu. Vo hoang bang long, sau đo ba con ha lenh tuoc quyen te tuong cua Vo Thua Tu, chi trao cho cac chuc vu tren danh nghia, khong nam thuc quyen.
Luc nay the luc cua bon Lai Tuan Than ngay cang lon manh, ngoi len chuc Ta Thai trung thua. Mua xuan nam Truong Tho nguyen nien (692), Tuan Than to cao 3 vi Binh chuong su la Nham Tri Gia, Đich Nhan Kiet va Bui Hanh Bon cung bon đai than Bui Tuyen Le, Lu Hien, Nguy Nguyen Trung, Ly Tu Chan muu phan. Bay nguoi nay đeu bi tong vao nguc. Đich Nhan Kiet o trong nguc bi mat viet so keu oan, roi tim co hoi gui cho con ong ta la Đich Quang Vien đe trinh len tren cho Vo hoang xem xet. Cuoi cung, 7 vi đai than thoat chet nhung bi luu đay. Ve sau cac Te tuong Ly Du Đao, Chu Kinh Tac, Chu Cu ra suc kiem che bon Tuan Than nen the luc khong con đuoc nhu truoc.
Nam Truong Tho thu 2 (693), nguoi phu nu đuoc Vo Tac Thien sung ai la "Đoan Nhi" (團兒) oan han Hoang tu Vo Đan vi du do khong thanh, thuong giem pha truoc mat Vo hoang. Sau đo Vi thi vu cao vo Hoang tu la Luu thi cung nguoi thiep cua ong, Đau thi, lap đan bua phep muu hai Vo hoang, do đo Vo hoang nhan luc hai nguoi vao thinh an đa bi mat giet chet. Hoang tu rat lo so, minh se bi lien luy, do đo ong khong dam khoc thuong cho hai nguoi, sinh hoat van tien hanh nhu binh thuong. Tuy nhien sau đo Đoan Nhi lai tiep tuc tim co ham hai Hoang tu, Vo hoang khong con tin thi nua, sai giet đi. Cung trong luc đo, me cua Đau Đuc phi la Bang thi bi nguoi đen to cao, Bang thi bi khep toi chet, cho giam mot bac. Co loi đon cac đai than Bui Phi Cung, Pham Nhan Tien bi mat gap Hoang tu, Vo hoang lien cho xu tu ca hai. Lai Tuan Than con to cao Hoang tu muu phan, Vo hoang lien tin ma tuc gian, sai giam long ong trong phu, khong cho đai than gap mat, đong thoi phe cac con ong tu than vuong lam quan vuong. Nhung nguoi bi nghi đong muu đeu bi Lai Tuan Than tra tan da man. Bay gio co An Kim Tang tu mo bung cua minh đe giai oan cho Hoang tu. Ba nghe tin cam đong, cho ngu y toi chua tri Kim Tang va xa mien cho Hoang tu khoi phai mang toi nua.


= Vo Hien ve kinh =

Đoi voi Vo hoang, chau trai Vo Thua Tu thuc su đuoc tin nhiem, tu khi Vo hoang len ngoi đen khi Thua Tu chet, cac ton hieu danh cho ba đeu do Thua Tu đich than van đong. Cung nhung dip nay, Vo hoang rat cao hung ma nhieu lan đai xa. Trong su kien chon lua lap Ly hay lap Vo ke thua, Vo Thua Tu cung nam trong danh tuyen.
Nhung vi van đe cua Ly Chieu Đuc va Đich Nhan Kiet, Vo hoang do du va quyet đinh huy bo tu cach cua Vo Thua Tu, han che đi quyen luc đang ke cua ong ta trong trieu. Sau khi loai Vo Thua Tu, the luc cua Ly Du Đao tro nen lon manh nen Vo hoang co phan e ngai, ben bai chuc ong ta. Mua thu nam Dien Tai (694), Lai Tuan Than tung bi biem lam Tham quan Đong Chau, Vuong Hoang Nghia bi đay ra Quynh Chau roi bi giet. Nhung khong lau sau đo, Lai Tuan Than va Ly Du Đao lai đuoc Vo hoang bo dung. Nam Than Cong (697), Tuan Than lap muu to cao Du Đao lam phan, nhan co hoi đo se tim cach ham hai hai hoang tu (Ly Triet va Ly Đan) cung Thai Binh Cong chua, the la cong chua ben lien ket voi nguoi ho Ly va ho Vo, to cao nguoc lai Tuan Than. Cuoi cung, Vo hoang cho giet ca Lai Tuan Than va Ly Du Đao. Tu đo the luc cua Lai Tuan Than tung tac quai nhieu nam trong trieu đa bi đanh đo.
Nam Thanh Lich nguyen nien (698), hai nguoi chau dong ho Vo cua ba la Vo Thua Tu va Vo Tam Tu muon gianh ngoi thai tu, ket be ket canh chong lai nhau va cung am muu lat đo Hoang tu Ly Đan, nen thuong lenh cho nguoi ben canh Vo hoang to nho: "Tu xua đen nay, chang co quan vuong nao lap nguoi khac ho lam tru tu thua ke!". Voi van đe nay, Vo hoang luon cam thay bat an vi khong co y muon lap ai trong hai nguoi nay lam thai tu. Đai than Đich Nhan Kiet dang so noi rang Cao Tong luc chet đem hai con pho thac cho ba, nay du Vo hoang len ngoi neu nhu muon đem thien ha giao cho nguoi cung ho la trai y troi, ma khong co tien le gi ma co nhuong ngoi cho chau. Neu lap con thi sau nay ba con đuoc vao Thai mieu, neu lap chau thi ve sau khong biet đia vi cua ba se o đau. Vo hoang ben nghe theo. Sau đo Nhan Kiet lai khuyen ba trieu Lu Lang vuong la Ly Triet ve kinh, đuoc Vuong Phuong Khanh, Vuong Cap Thien va U Chau tuong Ton Van Vinh khuyen khich, Vo hoang cuoi cung xieu long. Thang 4 (AL) nam ay, Vo hoang ra lenh rang Lu Lang vuong Ly Triet trong nguoi co benh, đac cach cho ve kinh, lai cho phep vo con đi theo. Thang 9 (AL) cung nam, Hoang tu Vo Đan dang so xin nhuong ngoi ke vi cho Lu Lang vuong, ba bang long, giang Hoang tu Vo Đan lam Tuong vuong va chinh thuc lap Lu Lang vuong Triet lam hoang thai tu, đoi ten la "Hien" nhu cu, nhung phai đoi sang ho Vo. Đieu nay khien Vo Thua Tu uat uc thong han va qua đoi khong lau sau đo.
Sau khi Vo Hien đuoc lam thai tu, Vo hoang do so rang sau khi minh qua đoi thi hai nha Ly, Vo se khong dung nhau, nen ha lenh bat Vo Hien, Vo Đan, Thai Binh Cong chua va pho ma Vo Du Ky phai the đoc rang khong lam hai ho Vo. Luc nay, Vo hoang dan dan sa vao huong lac. Tu sau khi Tiet Hoai Nghia that sung, Thai Binh Cong chua con tien cu Truong Xuong Tong co tai thoi sao, rat đep trai lai co tai trong phong the khien Vo hoang rat vui. Xuong Tong lai tien cu anh minh la Truong Dich Chi vao hau ha. Hai anh em nhanh chong đuoc Vo hoang sung ai, ban cho chuc tuoc, me ruot đuoc phong tang lam thai phu nhan, đieu nay khien cac quan vien co the luc luon muon do y Vo hoang la Vo Thua Tu, Vo Tam Tu va Tong So Khach luon ninh not hai anh em ho Truong, con thuong xuyen lam khach trong nha, khong tiec liem si goi Dich Chi la "Ngu lang" (五郎) va Xuong Tong la "Luc lang" (六郎). Khong nhung the, ho Truong con lieu linh cap ngay voi mot nha đau than can cua Vo hoang. Vao mot ngay bi Vo hoang bat gap, ba đa rut guom va chem suot qua đau. Tuy nhien sau đo chuyen nay đa đuoc giai quyet em vi Thai Binh Cong chua co y kien rang: "Khong nen lam to chuyen, lam tro cuoi cho thien ha". Luc nay ba tuoi cao, anh em ho Truong dan tim cach can du vao trieu chinh, khien cac con cua Vo Hien la Thieu vuong Ly Trong Nhuan, Vinh Thai Cong chua Ly Tien Hue, Pho ma Vo Dien Co (con trai Vo Thua Tu) đeu rat bat binh. Anh em ho Truong nhan đo giem pha, Vo hoang phai nguoi ban chet. Quyen hanh ngay mot hung thinh khien ca Tuong vuong va Thai Binh Cong chua dang tau xin ban cho hai anh em tuoc vuong, hong do y tu cua Vo hoang, nhung chung quy Vo hoang van tinh tao ve van đe nay, chi ban cho Xuong Tong tuoc "Nghiep Quoc cong" (鄴國公).
Nam Truong An thu 3 (703), anh em ho Truong oan gian te tuong Nguy Nguyen Trung vi Nguyen Trung khong coi trong bon Truong Xuong Nghi va Truong Xuong Ky, anh em ho cua Dich Chi. Hai nguoi nay cung lo so sau khi ba chet đi thi Nguyen Trung se tim cach hai minh, nen đa cao buoc Nguyen Trung cung Cao Tien, than can cua Thai Binh Cong chua, ngay đem mong cho ba chong chet. Anh em ho Truong con thuyet phuc Truong Thuyet ra lam chung, nhung Truong Thuyet noi het am muu cua hai ten đo truoc mat Vo hoang. Nhung rot cuc, Vo hoang vi mai me nam sung nen van luu đay Nguy Nguyen Trung, Cao Tien va Truong Thuyet. Mua thu nam thu 4 (704), nhieu quan lai len tieng cao buoc Truong Dich Chi, Truong Xuong Tong va anh em ho la Đong Huu, Xuong Ky nhan hoi lo; Vo hoang ben giang chuc Đong Huu va Xuong Ki nhung lai giat day cho Te tuong Duong Tai Tu khong đuoc đong toi hai nam sung cua minh, nen anh em ho Truong đuoc vo su.


Thoai vi va qua đoi = Chinh bien Than Long =
Nam Truong An thu 4 (704), thang 12 (AL), Vo hoang lam benh o Truong Sinh vien (長生院). Cac đai than đeu khong đuoc gap mat, chi co anh em ho Truong đuoc vao hau ma thoi. Nhieu đai than e ngai bon ho Truong se tim cach chiem ngoi, nen lu luot dang so to cao chung ve toi phan quoc. Sau khi benh tinh cua ba co thuyen giam, Te tuong Thoi Huyen Vi đe nghi chi nen cho Thai tu Vo Hien va Tuong vuong Vo Đan đuoc vao hau ma thoi, nhung ba khong theo. Ve sau con co Hoan Ngan Pham va Tong Canh dang so cao buoc, ba cho Tong Canh đieu tra viec đo, nhung khong đuoc bao lau lai ha lenh xa mien cho bon ho Truong.
Sang mua xuan nam sau (705), cai nien hieu la Than Long (神龍). Sau khi cai nguyen khong lau, Vo hoang lai lam benh, thuong xuyen o Nghenh Tien cung (迎仙宮) va khong hoi đen chinh su. Anh em Dich Chi va Xuong Tong tiep tuc trong giu moi viec, luc nay ca hai lan luot đuoc ghi đam nhiem Lan đai giam (麟台監) cung Xuan Quan Thi lang (春官侍郎). Cac đai than la Phung Cac Thi lang Truong Gian Chi, Loan Đai Thi lang Thoi Huyen Vi, Trung Đai Huu thua Kinh Huy, Tu Hinh Thieu khanh Hoan Ngan Pham, Tuong vuong phu Tu ma Vien Thu Ky va Ta Tan ky Thi lang Ly Tram muon diet tru hai ten gian than nay, khoi phuc lai nha Đuong.
Truong Gian Chi hoi Huu Vu Lam Đai tuong quan Ly Đa To (thu linh bo lac Phat Niet Mat Hat đang lam tuong cho nha Chu) rang:

Ai đa cho ngai vinh quang va vinh du nay, thua tuong quan?
Ly Đa To đa khoc va tra loi rang:

La Đai hoang đe (tuc la Đuong Cao Tong, phu quan cua Vo Tac Thien).
Truong Gian Chi sau đo noi tiep:

Bay gio, cac con trai cua Đai hoang đe đang bi hai ten luu manh (tuc la Truong Dich Chi va Truong Xuong Tong) gay nguy hiem, va tuong quan khong muon bao đap lai Đai hoang đe hay sao?
Ly Đa To đap:

Mien la co loi cho quoc gia (tuc la nha Đuong), ta se lam theo chi đao cua ngai, thua te tuong. Ta khong dam coi thuong su an toan cua ban than va gia đinh.
Sau đo Ly Đa To tham gia vao am muu chinh bien cua Truong Gian Chi. Sau đo bon ho thuyet phuc Vo Hien cho phep bon ho lam binh bien. Đay goi la Than Long cach menh (神龍革命) hay Chinh bien Than Long.
Đe de be hanh đong, Truong Gian Chi tien Hoan Ngan Pham va Kinh Huy đeu la Ta Huu Tuong quan cua Vu Lam ve, nam lay binh quyen. Dich Chi sinh nghi, đe cho đong đang la Vo Du Nghi lam Huu Vu Lam Đai tuong quan. Viec van khong dung lai, Gian Chi va Kinh Huy ben đen Đong Cung, noi Thai tu Vo Hien cu tru đe ban đinh ke sach, đeu thong qua. Ngay Quy Mao, tuc ngay 22 thang 1 (nham ngay 20 thang 2 duong lich), Truong Gian Chi, Hoang Ngan Pham cung Ta Uy ve Tuong quan Tiet Tu Hanh, cung tat ca quan lai ung ho (hon 10 nguoi) dan hon 500 quan Thiet ky tien vao Huyen Vu mon, sai Ly Đa To va Pho ma Đo uy Vuong Đong Hieu đen Đong cung đe nghenh đon Hoang thai tu Vo Hien vao cung. Thai tu nghi ngo, cu do du mai, bon ho noi:

"Than phung menh tien đe pho ta đien ha, khong may su bi phe, chung than đeu đau buon, rong ra 23 nam troi! Nay thoi co đen, Bac mon, Nam nha, tat đeu đong tam hiep luc, khoi phuc co đo xa tac ho Ly. Mong đien ha tam di gia Huyen Vu mon, đung lam chung than that vong!"
The roi Vo Hien len ngua đen Huyen Vu mon, tram quan gac cong đe vao cung.
Trong khi ay, bon nguoi Truong Gian Chi tien vao trong cung, giet chet anh em Truong Dich Chi va Truong Xuong Tong roi keo nhau vao Truong Sinh đien, noi o cua Vo hoang. Khi ben ngoai on ao, Vo hoang that kinh, hoi rang:

"Bon loan gia la ai?!"
Truong Gian Chi noi:

"Truong Dich Chi, Truong Xuong Tong muu phan, chung than phung menh Thai tu ma giet chet. Su viec nguy cap, nen lam co chut ho đo. Xung binh cung cam, toi đuong van tu!".
Vo hoang thay Vo Hien thi biet ro co su, bao:

"Tieu tu đa giet đuoc roi, mau ve Đong cung đi".
Hoan Ngan Pham khong đong y, tien len noi rang:

"Thai tu an đac canh quy! Co nho Thien hoang nam xua đe cho con trai ky thac be ha. Nay ngai đa lon tuoi ma van mai o Đong cung, trong khi thien ha nhan tam đeu thuong nho ho Ly. Chung quan than khong quen an đuc cua Thai Tong va Thien hoang, nen co tru đi bon loan than. Nay xin be ha truyen ngoi cho Thai tu, ay la thuan theo uoc vong cua thien ha!".
Vo hoang tram ngam hoi lau, nhin thay Ly Tram, von la con trai Ly Nghia Phu, ba ben noi:

"Nguoi cung tham gia chuyen nay, giet đi Dich Chi tuong quan cua ta?! Ta đoi voi cha con nguoi khong bac, ha co lai phan ta?!"
Ly Tram so hai khong dam đap, ba ben noi voi Truong Gian Chi:
|"Bon chung ai cung đeu la ke khac tien cu, duy co khanh la do ta cat nhac! The ma khanh cung hua theo sao?!".
Truong Gian Chi xuc đong noi:

"Than lam the la đe bao ve đai an đai đuc cua be ha".
Sau đo, tram het tat ca nhung than thuoc ho Truong.


= Ton xung Tac Thien Hoang đe =
Ngay hom sau, Giap Thin (AL), Vo hoang menh Thai tu giam quoc, đai xa thien ha. Tat ca cac đai than đeu trong thuong, trong đo co nam nguoi đi đau: Truong Gian Chi, Thoi Huyen Vi, Kinh Huy, Hoan Ngan Pham va Vien Thu Ky đeu phong lam quan cong, Ly Đa To thu phong "Lieu Duong Quan vuong" (遼陽郡王), Vuong Đong Hieu thu phong "Lang Ta Quan cong" (琅邪郡公), Ly Tram thu phong "Trieu Quoc cong" (趙國公), con cac quan vien khac đeu đuoc thuong theo thu bac. Sang ngay At Ti (AL), Vo hoang chinh thuc thien nhuong, the la Thai tu Vo Hien len ngoi lan thu hai, tuc Đuong Trung Tong, đoi quoc tinh tu ho Vo lai thanh ho Ly nhu cu. Ngay 4 thang 2 (tuc ngay 3 thang 3 duong lich), quoc hieu "Đuong" chinh thuc đuoc khoi phuc, nha Vo Chu cham dut. Tong cong Vo hoang o ngoi 15 nam.
Ngay Đinh Mui (AL) thang 1 nam ay, sau khi Trung Tong len ngoi, Vo hoang đuoc moi doi qua Thuong Duong cung (上陽宮). Sang hom sau, Trung Tong dan đau ba quan đen Thuong Duong cung đe dang ton hieu, la Tac Thien Đai Thanh Hoang đe (則天大聖皇帝). Theo nhu vay ma noi, dau khong đuoc đe cap, nhung Vo hoang đa van giu vi tri hoang đe sau khi thien nhuong, han đuoc xem la thai thuong hoang nu gioi duy nhat trong lich su Trung Quoc. Thang 2 (AL), Trung Tong dan tram quan đen Thuong Duong cung van an Vo hoang, tu đo cu 10 ngay thi Trung Tong se dan quan vien đen van an, lay đo lam le thuong. Ngay 26 thang 11 (tuc ngay 16 thang 12 duong lich) cung nam, Vo hoang trieu che lenh ve chuyen xung ho ra sao, lenh bo đi đe hieu, phuc lai hai ho Vuong, ho Tieu cua Vuong Hoang hau cung Tieu Thuc phi, nhan đo cung cho con chau cua Chu Toai Luong va Han Vien ve kinh su phuc menh. Cung trong ngay, ba bang ha tai Tien Cu đien (仙居殿) trong Thuong Duong cung. Theo Cuu Đuong thu, Vo hoang huong tho 83 tuoi, trong khi Tan Đuong thu ghi la 81 tuoi, ma Tu tri thong giam ghi nhan ba tho 82 tuoi. Do Vo hoang truoc khi qua đoi đa tu lenh bo đi đe hieu, vi vay thuy hieu cua ba la thuy hieu cua mot vi hoang hau, tuc la Tac Thien Đai Thanh Hoang hau (則天大聖皇后). Qua cac đoi sau, vi nhieu ly do ma thuy hieu cua ba co su thay đoi, cuoi cung thuy hieu đay đu cua ba la Tac Thien Thuan Thanh Hoang hau (則天順聖皇后).
Sang thang 5 (AL) nam sau (706), chinh thuc lam le hop tang voi Đuong Cao Tong o Can lang. Truoc đo, Vo hoang cam thay minh sap khong qua khoi, ben ban chuyen hop tang cung Cao Tong o Can lang, quan Chap su trung Nghiem Thien Tu (嚴善思) dang so can gian, đai y noi rang: "Huyen mon cua Can lang lay đa lam cua, nay mo ra, tuc phai tu sua lam lai het thay, qua lai suc dan. Huong ho hop tang khong phai phep co, trieu Han thiet cac lang, hoang hau đa phan đeu khong hop lang cung hoang đe, tu Nguy-Tan tro đi moi co phep nay. Kinh nghi nen chon đat ben canh Can lang, sua đoi đe lam lang cho đuc ba vay!". Nhung y kien nay cua Nghiem Thien Tu cuoi cung van khong đuoc nghe theo, Vo hoang kieng quyet hop tang cung Cao Tong trong Can lang. Vi su bien đong cua thuy hieu, bai vi cua ba luc phoi tho trong mieu cua Cao Tong thuong khong hop quy cach, đen đoi Đuong Huyen Tong thi quan Thai thuong tu kien nghi: "Tac Thien Hoang hau phoi tho trong mieu Cao Tong, tren bai vi ghi la 'Thien hau Thanh đe', khong hop le, nen sua lai la 'Tac Thien Hoang hau Vo thi' cho theo khuon phep", Huyen Tong ben y theo sua bai vi cho ba noi minh.
Co the thay vao luc cuoi đoi, Vo hoang moi co đuoc ton xung "Tac Thien". Nguoi đoi sau hay su dung 2 chu nay ghep voi ho Vo cua ba thanh ten goi Vo Tac Thien (武則天).


Lang mo Theo di nguyen truoc luc bang ha, di hai cua ba đuoc hop tang vao Can lang cung voi Đuong Cao Tong. Bia mo cua ba la mot tam bia đe trong hoan toan, đuoc goi la "Vo tu bia" (無字碑).
Can lang cua nha Đuong đa it nhat 17 lan bi am muu đuc pha, trong đo co 3 lan nghiem trong nhat. Lan đau trong loan Hoang Sao, co toi 40 van binh si đao boi tay đoi Luong Son, vat han mot nua qua đoi. Lan thu 2 do On Thao, tiet đo su tai Dieu Chau thoi Ngu Đai Thap Quoc, ke truoc đo đa đao trom 17 ngoi hoang lang nha Đuong. Lan thu 3 do quan Quoc Dan đang cua Ton Lien Trong thoi Trung Hoa Dan Quoc, đa dung ca thuoc no đe pha. Nhung ca ba lan đeu khong thanh, va Can lang van nguyen ven cho toi ngay nay, tro thanh di tich khao co va tham quan quy bau. Ve điem nay, Vo Tac Thien va chong đa may man hon nhung vi hoang đe noi tieng khac, khi ma Mau lang cua Han Vu đe, Chieu lang cua Đuong Thai Tong... đa bi pha sach trong thoi chien loan.
Đau thang 5 nam 2008, khi cac nha khao co Trung Quoc khai quat lang mo Vo Tac Thien tai Huyen Can cach 80 km ve phia Tay Bac thanh pho Tay An, tinh Thiem Tay, Trung Quoc, ho đa tim đuoc hon 500 tan van vat trong mo. Viec tim ra mo phan va cac co vat trong mo Vo Tac Thien đa giup cac nha su hoc xac đinh đuoc nhieu thong tin xung quanh than the, su nghiep cua vi nu hoang nay. Cac nha khao co phat hien thay Đuong Cao Tong va Vo Tac Thien cung hop tang o tang ngam sau cuoi cung cua lang mo. Khu lang tam nay co ba cua Đong, Bac, Tay. Ba cua nay co ket cau giong nhau, đeu co cac đai te le truoc cua cung đien, co hanh lang đat vu khi guom giao va cua cung đien. Tai cua phia Bac, cac nha khao co phat hien thay rat nhieu ngua đa, ho đa, tang đa tram tro đieu khac, trong đo ho đa đac trung cua đoi Đuong van con nguyen ven. Khu lang tam co quy mo rat lon voi nhung buc tuong bao quanh đuoc xay theo hinh vuong rat vung chac, moi canh co chieu dai toi 380 met vuong.
Vien truong danh du Vien nghien cuu khao co tinh Thiem Tay, Thach Hung Bang, đa cho biet, qua nhung van vat khai quat đuoc trong mo cho thay, thoi ky Đuong Cao Tong va Vo Tac Thien tri vi la thoi ky hung thinh nhat cua trieu đai nha Đuong. Khi Đuong Cao Tong chet, gia tri cua vat tuy tang quy bau chon theo vua chiem toi 1/3 quoc kho. Hon 20 nam sau, khi Vo Tac Thien qua đoi, trieu đinh cung chon theo so bau vat tri gia toi 1/3 quoc kho trong mo ba.


Đanh gia Cac vu hanh quyet tap the, xu tu hay luu đay la quy tac cua Vo Tac Thien đe loai bo đoi thu, ke ca la nguoi than va nhung trieu than tung ung ho ba. Theo cuon "Vo Tac Thien chinh truyen" cua hoc gia Lam Ngu Đuong, ong kiet ke rang: ca đoi Vo Tac Thien đa muu sat hoac ra lenh giet 93 nguoi (khong ke nhung nguoi than cua ho phai chet theo), trong so đo co 23 nguoi la nguoi than cua ba, 34 nguoi la ton that nha Đuong, 36 sau nguoi la trieu than. Trong so nay co bao nhieu nguoi chet đich đang, co bao nhieu bi oan, co bao nhieu nguoi bi Vo Tac Thien co y ham hai, kho co the xac đinh đuoc.
Sau khi Vo Tac Thien qua đoi, cac su gia thoi Thinh Đuong, Trung Đuong va Van Đuong đeu khong chi trich nang ne nhung viec lam cua Vo Tac Thien, boi vi nhung vi Hoang đe nha Đuong sau nay đeu la con chau truc he cua ba. Chi khi đen thoi nha Tong, quan điem Nho giao duoi hoc thuyet Chu Hi lay Tuan Tu lam nen tang, ma Tuan Tu lai xep "Nu chu chuyen chinh" lam 1 trong 3 ly do khien mot quoc gia suy vong, nen cac su gia thoi ky nay ve sau moi bat đau co nhung loi chi trich Vo Tac Thien. Tu tuong Nho giao chinh thong trong xa hoi phong kien Trung Quoc khong bao gio chap nhan đe mot nguoi phu nu "Vuot qua gioi han" ma buoc len đinh cao quyen luc. Sau thoi Đuong, cu khi noi đen viec ngoai thich, hau cung lam loan trieu chinh, gay hoa cho xa tac thi nguoi ta đeu lay Vo Tac Thien lam vi du đien hinh.
Co the noi Vo Tac Thien la hien tuong đoc nhat vo nhi trong lich su. Nhung vi Nu chu noi tieng tu co chi kim o Trung Hoa, co the ke đen Tuyen Thai hau nha Tan, Phung Thai hau Bac Nguy, Tieu Xuoc trieu Lieu, va ke ca Tu Hi Thai hau nha Thanh tuy đeu co thuc quyen cai tri, song đeu phai co danh nghia cua mot Hoang đe đai dien (thuong la con trai/chau trai cua ho) ma khong mot ai dam lam viec cong khai xung lam Hoang đe nhu ba. Nguoi co the so sanh gan nhat voi Vo Tac Thien, ay chinh la La hau nha Han, vi tuy ba phai nam quyen duoi danh nghia Luu Cung va Luu Hong, song ba đa thuc su nam tron quyen hanh triet đe, va cung chi co La hau co thoi ky tri vi đuoc bien thanh "Ky" nhu Vo Tac Thien ma thoi. Vo Tac Thien con đuoc cho la đa su dung tuyen truyen ton giao đe đam bao vi tri hoang đe cua minh. Von ton sung Phat giao, ba đa ra lenh đuc cac tuong Phat tai khu vuc hang đa Long Mon. Tai đay pho tuong chinh giua lon nhat la tuong Phat Đai Nhat (Ty lo gia na - Vairocana) đuoc đieu khac theo khuon mat cua ba.
Truoc khi Vo Tac Thien chinh thuc xung Đe, co cuoc noi day cua Tu Kinh Nghiep, su oan han danh cho ba đuoc boc lo cong khai rat hiem hoi. Mot thien hich van do van si đuong thoi la Lac Tan Vuong (駱賓王) khi tham gia cuoc khoi nghia đa viet ra đe ke toi ac cua ba. Cau hich nay đuoc tim thay trong Co van quan chi (古文观止), quyen thu 7, noi dung nhu sau:

Nhung thai đo cua Vo Tac Thien khi đoc bai hich van tren kha ky la. Vo Tac Thien hich len đoc, roi noi voi can than: "Ai la nguoi viet bai hich nay?". Co nguoi đap: "Ke đo la Lac Tan Vuong". Vo hau lai hoi: "Nguoi nay truoc kia đa tung lam chuc ngu su, nhung sau lai phai biem". Lai nhin cac đai than hoi lau, roi phan: "Nguoi co tai van chuong the nay, ma đe hoa phai luu lac khong đuoc dung, đo la loi cua te tuong truoc kia vay".
Mac du chi ton tai mot thoi gian ngan, theo mot so nha su hoc, nha Vo Chu đa co đuoc mot he thong binh đang gioi tot hon so voi nha Đuong giai đoan tiep sau no. Nhieu nguoi đoi sau xem Vo Tac Thien la đien hinh cua su đoc ac, khi ma vi quyen luc, ba san sang ha thu nguoi than, tham chi ba sat hai ngay ca con ruot cua minh (mot so nguoi chau noi ruot, chau ho cung bi ba ra lenh sat hai). Nhin vao cac su kien trong cuoc đoi ba theo am chi trong van chuong co the mang lai nhieu y nghia: "Mot phu nu đa vuot qua nhung gioi han cua minh mot cach khong thich hop, thai đo đao đuc gia khi thuyet giao ve long trac an, trong khi cung luc ay lai tien hanh mo hinh tham nhung va hanh xu mot cach xau xa, tan nhan ngay ca voi nguoi than va cai tri bang cach đieu khien tu phia sau hau truong".
Tuy nhien, trong trieu cung co nhieu nguoi ung ho ba, vi phuc ba la nguoi quyet đoan, co tai tri nuoc. Trong so đo co ca nhung đai than hien nang, đuoc trong vong nhu Lau Su Đuc, Đich Nhan Kiet, Tong Canh; va ba biet tin dung nhung nguoi đo, nen viec chinh khong roi loan, dan chung van yen on lam an, coi nhung vu lon xon o trieu chi la viec rieng cua ho Ly. Khi đoc bai Hich dep Vo Chieu, trong đo Lac Tan Vuong mat sat ba tham te, ba đa khong gian, con khen Lac la co tai va trach vien Te tuong đa khong biet thu phuc. Ba cung la nguoi tao ra nen mong cho nen thinh tri Khai Nguyen, do nhieu đai than tai nang thoi Huyen Tong la nhung nguoi đuoc ba đuoc trong vong.
Su gia Tu Ma Quang đanh gia ve ba trong Tu tri thong giam:

Hoc gia nguoi Tay la Denis C. Twitchett, ten chu Han Thoi Thuy Đuc (崔瑞德), đa binh luan ve ba:


Ton hieu va thuy hieu Vo Tac Thien rat thich cac ton hieu my mieu, do đo đa nhieu lan thay đoi, them bot chu vao ton hieu, bao gom:

Nam 688, ton xung Thanh mau Than hoang (聖母神皇).
Nam 690, ton xung Thanh Than Hoang đe (聖神皇帝).
Nam 693, ton xung Kim Luan Thanh Than Hoang đe (金輪聖神皇帝).
Nam 694, ton xung Viet Co Kim Luan Thanh Than Hoang đe (越古金輪聖神皇帝).
Nam 695, ton xung Tu Thi Viet Co Kim Luan Thanh Than Hoang đe (慈氏越古金輪聖神皇帝).
Thang 9 nam 695, đoi xung Thien Sach Kim Luan Thanh Than Hoang đe (天册金輪聖神皇帝).
Nam 705, ton xung Tac Thien Đai Thanh Hoang đe (則天大聖皇帝).
Cac thuy hieu cua đoi sau ton phong:

Nam 705, đoi Đuong Trung Tong, thuy ban đau Tac Thien Đai Thanh Hoang hau (則天大聖皇后).
Nam 710, đoi Đuong Due Tong, cai ton thuy thanh Thien hau (天后).
Cung nam 710 đoi Đuong Due Tong, lai cai ton thuy Đai Thanh Thien hau (大聖天后).
Nam 712, cai thuy thanh Thanh đe Thien hau (聖帝天后) hoac Thien hau Thanh đe (天后聖帝). Khong lau sau lai cai thanh Thanh hau (聖后).
Nam 716, đoi Đuong Huyen Tong, ton thuy thanh Tac Thien Hoang hau (則天皇后).
Nam 749, đoi Đuong Huyen Tong, dang đe thuy va hau thuy cho cac đoi, thuy hieu cac vi hoang hau đeu them hai chu "Thuan Thanh", do đo thuy cua Tac Thien hau đuoc cai ton đay đu thanh Tac Thien Thuan Thanh Hoang hau (則天順聖皇后).


Nha Chu (690 - 705) Gia đinh Than phu: Vo Si Uoc (武士彠), truy tang Hieu Minh Cao Hoang đe (孝明高皇帝).
Than mau: Vinh Quoc phu nhan Duong thi (榮國夫人楊氏), truy tang Hieu Minh Cao Hoang hau (孝明高皇后).
Phoi ngau: Đuong Thai Tong Ly The Dan, Đuong Cao Tong Ly Tri.
Hau due: Thoi gian lam Tai nhan cua Đuong Thai Tong, Vo Tac Thien khong sinh ha cho ong mot nguoi con nao. Ve sau khi lay Đuong Cao Tong thi ba sinh đuoc 6 nguoi con, gom 4 hoang tu va 2 cong chua. Trong đo, thai tu Ly Hoang mat som, con An Đinh Tu cong chua chet yeu, nhu vay chi con 3 hoang tu va 1 cong chua cua ba song sot đen tuoi truong thanh.
Hieu Kinh Hoang đe Ly Hoang (李弘), so phong Đai vuong (代王), đen nam 656 đuoc lap lam Hoang thai tu. Qua đoi o cung Hop Bich, nghi la do Vo hau đau đoc, đuoc Đuong Cao Tong truy tang thuy hieu Hieu Kinh Hoang đe (孝敬皇帝), mieu hieu Nghia Tong (義宗).
An Đinh Tu cong chua (安定思公主), chet do bi đot tu khi moi may thang tuoi, co nguoi nghi la do Vo hau am hai.
Chuong Hoai Thai tu Ly Hien (李賢), so phong Lo vuong (潞王), lai đoi thanh Phai vuong (沛王) roi Ung vuong (雍王). Sau khi Ly Hoang qua đoi, đuoc sach lap lam Hoang thai tu, đen nam 681 thi bi phe truat. Thoi ky Due Tong, bi Kim Ngo ve Đai tuong quan Khau Than Tich ep tu sat, nghi la do Vo hau ngam ra lenh.
Đuong Trung Tong Ly Hien (李顯), so phong Chu vuong (周王), roi Anh vuong (英王). Nam 680, sau khi Ly Hien bi phe, ong đuoc lap lam Hoang thai tu. Ong co tong cong 8 con trai va 8 con gai, 2 nguoi trong so đo bi Vo Tac Thien ra lenh giet hai la Ly Trong Nhuan va Ly Tien Hue.
Đuong Due Tong Ly Đan (李旦), so phong Du vuong (豫王), roi cai thanh Tuong vuong (相王). Sau khi Trung Tong bi phe, đuoc Vo Tac Thien chon lam hoang đe ke nhiem.
Thai Binh Cong chua (太平公主), ha gia lay Tiet Thieu, sau lay Vo Du Ky.
Con nuoi:
Thien Kim Cong chua (千金公主), ha gia lay On Đinh (溫挺), tai gia Trinh Kinh Huyen (鄭敬玄). Ba la con gai cua Đuong Cao To Ly Uyen. Het suc lay long Vo Tac Thien, tien nam sung, tu xin đoi ho Vo, do vay duoi trieu Vo Chu, ba khong bi Vo Tac Thien xem la nguoi can tieu diet.
Nhu vay, Vo Tac Thien đa ra lenh giet hai 2 nguoi con ruot va 2 nguoi chau noi ruot cua chinh minh, chua ke 2 nguoi con ruot chet khong ro nguyen nhan, du luan đon rang cung do ba giet hai. Theo cuon "Vo Tac Thien chinh truyen" cua Lam Ngu Đuong, ong kiet ke rang ca đoi Vo Tac Thien đa muu sat hoac ra lenh giet hai 23 nguoi la nguoi than, ho hang cua ba.


Giai thoai = Hinh phat Cot tuy =
Tu khi tro lai hau cung, Vo hau cung Vuong hau va Tieu phi thuong xay ra tranh chap du doi. Khi len đuoc ngoi hoang hau roi, Vo hau tra thu Vuong hau va Tieu phi bang cach sai chat het chan tay ho roi bo vao chum ruou ngam đe ho khong chet ngay.
Tu khi bi phe, Tieu thi va Vuong thi bi giam o biet vien, Đuong Cao Tong chua dut han tinh ma nhieu lan đen tham. Mot ngay ong đen va ho len: "Hoang hau va Thuc phi o đau roi, hai nguoi co khoe khong?!". The la Vuong thi cung Tieu thi nhan đo khoc loc xin Cao Tong thuong tinh, cui noi: "Bon toi bi toi giang lam ty, sao co the khoe, nao dam nhan ton xung 'Hoang hau' cua đuc ngai?!". Sau đo Vuong thi khoc noi: "Đuc ngai nho thuong tinh cu, chung toi nhu cai tu hoan sinh, xin ban noi nay la 'Hoi Tam vien' đe an ui ngay sau", do mem long nen Cao Tong cung đap ung, du đinh se tha cho ho ra. Vo hau nghe tin thi rat tuc gian, sai nguoi đem ca hai ra đanh may tram truong, lai cho chat het tay chan hai nguoi đem đi ngam giam, goi la "Cot tuy" (骨醉). Truoc khi chet, Vuong hau khan: "Đuc vua muon tuoi! Chieu nghi nhan an thanh hau hinh, ta tat khong the song!", con Tieu phi truc tiep rua xa: "A Vo, may yeu hoat gian tra! Tao uoc se chuyen sinh thanh meo, con may la chuot, đe can đut co hong may cho ha da!". Sau đo Vo hau cho đoi ho cua Vuong thi lam "Mang" (蟒), con Tieu thi thanh "Kieu" (梟).
Tuong truyen loi nguyen cua Tieu phi rat am anh ba, tu khi nghe thay loi rua ay thi Vo hau khong cho nuoi meo trong cung, đong thoi cung dan chuyen ve kinh đo phu cua nha Đuong khi ay la Lac Duong do am anh ve cai chet cua hai nguoi nay. Sach Tan Đuong thu cung Tu tri thong giam đeu ghi lai Vo hau thuong trong thay hinh anh hai nguoi Vuong thi va Tieu thi mac ao trang xoa toc, khoc ra mau oan than, do đo Vo hau tung chuyen đen Bong Lai cung (蓬萊宮). Nhung khong lau sau lai trong thay, ben chuyen luon o Lac Duong ma khong ve Truong An.


= Thuong uyen giuc hoa =
Theo sach Đuong thi ky su (唐诗纪事), vao nam Thien Thu thu 2 (691), Vo Tac Thien vao mot ngay cuoi đong ra vuon ngu uyen thay co cay xac xo tro troi, lieu đao u ru đieu tan, lien truyen lenh bang bai tu tuyet khac ngay cua vuon:

Sau khi viet xong, Vo hau sai su gia đi truoc Thuong uyen tuyen chieu, lay bao cho Hoa than. Chi trong mot đem bung no khap vuon, mui thom suc nuc nhan gian, sang ngay "Lap bat tiet" (腊八节) đa no đay thuong uyen. Vo Tac Thien lay lam tu man cho rang minh quyen uy tot đinh, sai khien đuoc ca tao hoa.
Cau chuyen nay ve sau đuoc ghi lai trong tac pham gian dan ten Khong Hac giam bi ky (控鹤监秘记), đem lien hoa su tich hoa mau đon lien đoi voi truyen thuyet nay. Đo la mot ngay đong, Vo Tac Thien hung lam bai tho tren, cung cho truyen Su gia đem tuyen cao Hoa than, ca Thuong uyen đeu no ro va Vo Tac Thien hanh dien đua quan than tham quan. Bong dung Vo Tac Thien nhin mot cay mau đon cung đau cung co bat tuan thuong menh, than cay khang khiu cung coi, khong hoa khong la. Mau gian soi len, Vo Tac Thien ra lenh đay loai mau đon ngoan co xuong tan Lac Duong. La ky thay, vua xuong phia Nam, mau đon đam choi nay loc, bung minh thanh nhung canh hoa đo tham. Vo Tac Thien cang gian, cho nguoi đot chet cay hoa nay. Mau đon tuy bi đot troi, nhung đen nam thu hai, mau đon nguoc lai no cang tang len. Đay la su tich Vo Tac Thien no biem Mau đon (武则天怒贬牡丹), va loai hoa mau đon Lac Duong tu đo tro thanh bieu tuong cuong liet.
Đay la su tich giai thich vi sao tu đo vung Giang Bac vang han loai hoa vuong gia, bieu trung cho quoc sac thien huong thuong đuoc vi voi nhung trang tuyet sac giai nhan. Giai thoai nay con đuoc hieu mot cach khac la Vo Tac Thien luon ghen ghet voi nhung giai nhan tuyet sac khac, thuong kiem co giet hai hoac huy hoai nhan sac cua ho đe bao ve vi tri cua minh trong long quan vuong. Cau chuyen đay hoa mau đon nay cung thuong đuoc lien tuong đen moi khi nhac lai cau chuyen Vo hau tra thu tinh đich va đong dau len tran Thuong Quan Uyen Nhi.


= Vet seo cua Thuong Quan Uyen Nhi =
Chieu dung Thuong Quan Uyen Nhi la chau cua Thuong Quan Nghi, boi vi thong tue nen đuoc Vo Tac Thien dung lam nu quan lo tat ca cac viec van thu trong hoang cung va ngoai trieu đinh. Ve sau Uyen Nhi pham toi voi Vo hau, bi chiu phat thich seo len tran. Ve sau Uyen Nhi phai lay hoa mai đo che đi, cung co cach noi nguyen ban Vo hau khac len tran la hinh hoa mai, du the nao thi viec nay cung khien Uyen Nhi trong xinh đep hon, the la tu đo lan truyen ra thanh mot loi trang điem. Cac tieu thu, menh phu đeu bat chuoc ve cham đo hoac hinh hoa mai vao giua tran, tro thanh mot kieu trang điem rat đuoc ua chuong duoi trieu nha Đuong. Đoi sau goi cach trang điem nay la Hong mai trang (红梅妆) hay Hoa đien trang (花鈿妝).
Nguyen nhan Uyen Nhi bi Vo hau phat co nhieu cach noi, phien ban pho bien nhat la Thuong Quan Uyen Nhi co tu thong voi nam sung rat co the luc cua Vo hau la Truong Xuong Tong, tuy nhien viec nay khong đuoc chinh su ghi lai ma chi la tinh tiet xuat phat tu tieu thuyet Khong Hac giam bi ky. Mot thuyet khac la Uyen Nhi đuoc Vo hau giao nhiem vu ghi chep loi đap moi khi ba cung quan te tuong trao đoi, nhung mot hom Uyen Nhi trom nhin te tuong (khong ro ten), Vo hau phat hien va tuc gian, cho la that trach, ben dung đao thich len tran khong cho rut xuong, Uyen Nhi phai dang tho xin rut đao nhung tran đa som co seo. Ve sau Uyen Nhi phai lay hoa đe tram vao cho ay.
Su that trong nhung cau chuyen nay đen đau hau the kho long đinh đoan nhung đa phan nao lam chung minh cho nhung ghi chep tu xua ve mot Vo Tac Thien co tinh cach manh me đen khac nghiet, chuyen quyen đoc đoan, đay muu mo tham đoc va nhat la luon lanh lung, tan nhan moi khi ra tay thanh toan đich thu.


= Nuoi duong nam sung =
Co nhieu cau chuyen ve su dam loan cua Vo Tac Thien, mot phan do đoi sau theu det, mot phan la su that. Bay gio, Vo hau đuoc con gai nuoi la Thien Kim Cong chua tien cu mot ke luc luong la Phung Tieu Bao, gia bat han tu lam su đe thuong xuyen goi vao cung thong dam, đoi goi la Tiet Hoai Nghia. Vo hau khi ay vo cung sung ai va dan đuoc ban nhieu chuc vu quan trong, Tiet Hoai Nghia cung chinh la nguoi khoi cong dung Minh đuong, tao tac tuong Phat Di Lac khong lo va mot ngoi chua rat vi đai đuoc goi la Thien đuong đe vui long Vo hau.
Tuy nhien sau đo Vo hau lanh nhat voi Hoai Nghia vi co quan ngu y trong Ngu y vien la Tham Nam Cau (沈南璆) đuoc Vo hau đe mat, su sung ai cua Nam Cau khien Hoai Nghia tuc gian noi lua đot chay toan bo tuong, Minh đuong lan Thien đuong. Cam thay Hoai Nghia co hanh vi ngong cuong khong thich hop, Thai Binh Cong chua chu truong đem Hoai Nghi giet chet. Sau đo khong lau Nam Cau cung khong con, Thai Binh Cong chua lien tien cu Truong Xuong Tong co tai thoi sao, rat đep trai lai co tai trong phong the khien Vo hau rat vui. Đuoc nu hoang đe sung ai, Truong Xuong Tong lai tien cu anh minh la Truong Dich Chi vao hau ha, ca hai anh em vi thoa man đuoc Vo hau nen đuoc phong chuc tuoc va bong loc cuc hau hinh, anh em ho Truong do đo cung tung buoc tac đong đen chinh tri va co su anh huong lon trong thoi ki cuoi ma Vo hau cam quyen. Cac quan thay Vo hau đa dam luy tinh cung tien cu con em, tham chi chinh minh vao đe hau Vo hau hong kiem loi loc.
Vao nam Thanh Lich nguyen nien (698), Vo hau ben lap ra Khong Hac phu (控鶴府) voi danh nghia la nuoi chim hac, nhung thuc chat lai la noi tap hop cac thanh nien tuan tu nham thoa man minh. Trong Khong Hac phu đat ra chuc "Giam" (監), chuc "Thua" (丞) cung "Chu bo" (主簿) theo co che phu hop cua trieu đinh, trong đo chuc giam trat Tam pham va Vo hau giao cho Dich Chi đam nhiem. Khong lau sau, Vo hau lai sua "Khong Hac phu" thanh Phung Than phu (奉宸府), đoi chuc giam thanh chuc "Lenh" (令), van cho Truong Dich Chi cai quan.


Van hoa đai chung = Đien anh =
Nhan vat Vo Tac Thien xuat hien trong nhieu phim đien anh Trung Quoc, Hong Kong va Đai Loan:

Vo Tac Thien (1939), phim Trung Quoc voi su tham gia cua dien vien Co Lan Quan vai Vo Tac Thien.
Vo Tac Thien (1949), phim Hong Kong. Nhan vat chinh do Khong Tu Van thu vai.
Vo Tac Thien (1963), phim đien anh Hong Kong. Dien vien Ly Le Hoa thu vai Vo Tac Thien.
Luc To Tue Nang truyen (1987), phim Đai Loan. Nhan vat Vo Tac Thien do dien vien Lang Ba thu dien.
Đich Nhan Kiet thong thien đe quoc (Trung Quoc, 2010): Luu Gia Linh
Đich Nhan Kiet chi than đo long vuong (Trung Quoc, 2013)
Đich Nhan Kiet: Tu đai Thien Vuong (2018): Luu Gia Linh


= Truyen hinh =
Nhan vat Vo Tac Thien xuat hien trong nhieu bo phim truyen hinh Trung Quoc, Hong Kong, Đai Loan va Han Quoc:

Vo Tac Thien (1976), phim Hong Kong, dien vien Ly Thong Minh va Tuong Y vao vai Vo Tac Thien.
Vo Tac Thien (Trung Quoc, 1984): Phung Buu Buu
Nhat đai nu hoang (Đai Loan, 1985): Phan Nghinh Tu
Đuong Minh Hoang (Trung Quoc, 1990)
Vo Tac Thien (Trung Quoc, 1995): Luu Hieu Khanh
Kinh Hoa duyen truyen ky (Hong Kong ATV, 2000): Uong Minh Thuyen
Đai Minh cung tu (Trung Quoc, 2000): Quy A Loi
Đai Đuong tinh su (Trung Quoc, 2001): Tan Lam
Thien tu tam long (Hong Kong TVB 2003): La Quan Lan
Chi Ton hong nhan (Đai Loan, 2004): Gia Tinh Van
Than tham Đich Nhan Kiet (Trung Quoc): La Trung
Vo tu bi ca (Trung Quoc 2006): Tu Cam Cao Oa
Trinh Quan chi tri (Trung Quoc, 2006): Truong Đich
Yeon Gaesomun  (Han Quoc 2006 - 2007): Jang Eun-bi
Dae Joyoung  (Han Quoc 2006 - 2007): Yang Geum-seok
Nhat nguyen lang khong (Trung Quoc, 2007): Luu Hieu Khanh
Thinh the Nhan Kiet (Hong Kong TVB, 2009): Tran Tu Chau
Vo Tac Thien bi su (Trung Quoc, 2011). Nhan vat Vo Tac Thien đuoc the hien boi ba dien vien nu An Đao, Luu Hieu Khanh va Tu Cam Cao Oa.
Thai Binh Cong chua bi su (Trung Quoc, 2011). Nhan vat Vo Tac Thien đuoc the hien boi hai dien vien nu Luu Vo Han va Ly Tuong.
Đai Đuong nu tuan an (Trung Quoc, 2011): Vuong Co
Đuong cung my nhan thien ha (Trung Quoc, 2011): Truong Đinh
Đuong cung yen chi nu nhan thien ha (Trung Quoc, 2013): Hue Anh Hong
Che tao my nhan (Trung Quoc, 2014): Đang Tuy Van
Thieu nien than tham Đich Nhan Kiet (Trung Quoc, 2014): Lam Tam Nhu
Vo My Nuong truyen ky (Trung Quoc, 2014): Pham Bang Bang.
Tuy Đuong Anh Hung 5 - Tiet Cuong Phan Đuong (Trung Quoc): Hue Anh Hong.


Xem them Nhung chu Trung Quoc do Vo Tac Thien phat minh
Nha Đuong
Thai Binh cong chua


Chu thich Tham khao Tai lieu tham khao
Luu Hu. Cuu Đuong thu.
Au Duong Tu. Tan Đuong thu.
Tu Ma Quang. Tu tri thong giam.
Nguyen Hien Le. Su Trung Quoc. NXB Tong hop Tp. HCM.
Lam Han Đat, Tao Du Chuong. Lich su Trung Quoc 5000 nam. NXB Van hoa - Thong tin.


Lien ket ngoai Wuhou tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ban mau:Imdb character