Han Cao To (chu Han: 漢高祖; 256 TCN – 1 thang 6 nam 195 TCN), huy Luu Bang (劉邦), bieu tu Quy (季), la vi hoang đe khai quoc cua trieu đai nha Han trong lich su Trung Quoc. Ong o ngoi Hoang đe gan 7 nam (tu 28 thang 2 nam 202 TCN đen 1 thang 6 nam 195 TCN), neu tinh ca thoi gian đau (tu nam 206 TCN luc ong moi xung Vuong) thi thoi gian o ngoi tong cong la gan 12 nam.
Luu Bang la mot trong vai nguoi sang lap trieu đai trong lich su Trung Quoc co xuat than tu giai cap nong dan chu khong phai la quy toc, mot vi du noi bat khac la Chu Nguyen Chuong, nguoi sang lap trieu đai nha Minh (1368 - 1644). Trong giai đoan đau, Luu Bang đa đuoc biet đen voi danh hieu Bai cong (沛公), voi chu "Bai" la đe cap đen que huong cua ong. Sau đo Luu Bang đuoc Tay So Ba vuong Hang Vu phong la Han vuong (漢王) trong thoi gian Hang Vu đung đau cac chu hau va tien hanh chia đe che Tan thanh Muoi tam nuoc. Ong đuoc biet đen boi danh hieu nay truoc khi tro thanh Hoang đe cua Trung Quoc. Du la than dan cu cua nuoc So (giong nhu Hang Vu va Han Tin) o giai đoan cuoi thoi Xuan Thu-Chien Quoc truoc khi bi nuoc Tan (thoi Tan Thuy Hoang) thon tinh nhung sau khi len ngoi, Luu Bang van dung quoc hieu "Han" cu đe tu xung trieu đai cua minh, tao ra mot tien le cho tat ca cac trieu đai ve sau o Trung Quoc đeu dung đat phat tich (hoac đat đuoc phong) đe goi ten trieu đai.
Sau khi ong qua đoi, mieu hieu la Thai to (太祖), thuy hieu la Cao Hoang đe (高皇帝). Mieu hieu Thai To la mieu hieu chinh thuc cua ong, tuy nhien trong su thu cua cac trieu đai đoi sau đeu goi ong la Han Cao to (漢高祖) hoac Han Cao đe (漢高帝), ma hiem khi lai goi la Han Thai to (漢太祖).


Tuoi tre Luu Bang (con đuoc goi la Luu Quy, Han vuong, Bai cong, Han Cao to) đuoc sinh ra trong mot gia đinh nong dan o ap Phong cua huyen Bai (nay la huyen Phong thuoc tinh Giang To). Ten cha  cua ong khong đuoc ghi lai trong lich su va chi đuoc goi la Luu Thai cong va Luu Ao (刘媪 ). Nguoi ta noi rang me ong do mang thai voi rong ma sinh ra Luu Bang. Đe Nghieu, nguoi co nguon goc tu Hoang Đe đuoc tuyen bo la to tien cua Luu Bang, the nhung đay la mot điem gay tranh cai vi hau het cac gia đinh quy toc cua Trung Quoc đeu tuyen bo la co nguon goc tu Hoang Đe.
Theo Su ky Tu Ma Thien, Luu Bang co mui cao, rau dai giong rong va co 72 not ruoi tren chan trai. Ong khong lo nghi đen san nghiep, khong cau ne chuyen nho nhat. Tinh tinh tuy kha buong tha (Su ky mo ta la "thich ruou va gai"), song lai thang than, loi cuon, lai biet nhan nhuc va khoan dung.
Luu Bang tung phai đi phu o Ham Duong va trong thay xa gia va nghi truong cua vua Tan Thuy Hoang. Khi đo Luu Bang cam khai đa noi mot cau:"Oi! Đai truong phu phai song nhu the chu!". Sau đo, Luu Bang lam Đinh truong o Tu Thuong, dan dan ong quen biet va than thien voi nhung nguoi nhu Ha Hau Anh, Tieu Ha, Tao Tham. Trong khi uong ruou voi ban be cua minh trong cac quan ruou đia phuong, ho thuong nhan thay hinh bong cua mot con rong tren nguoi Luu Bang bat cu khi nao ong say ruou. Cac chu quan ruou cam thay Luu Bang la mot nguoi phi thuong va thuong cho ong uong ruou mien phi. Trong mot buoi tiec chieu đai lon nhu vay, cha cua La Tri la La Cong cho la Luu Bang se lam nen nghiep lon, nen đa đem La thi thanh hon voi Luu Bang, sinh đuoc mot con gai (Lo Nguyen Cong chua) va mot con trai ten la Luu Doanh.


Khoi nghia chong Tan = Chem ran day binh =
Luu Bang đuoc huyen lenh huyen Bai giao trong trach đua mot so nguoi bi ket an va dan phu đi toi nui Ly Son đe xay dung lang mo cua Tan Thuy Hoang. Moi đi đen huyen Phong cach huyen Bai khong xa thi bon dan phu tron qua nua. Đem đen tai Phong Tay dich tram, Luu Bang ben phai tha het cho tron, ban than cung bo tron voi hon muoi trang si nguyen đi theo giup suc. Su kien đuoc goi la Phong Tay dich tung đo. Trong truyen thuyet, ho gap phai mot con mang xa lon mau trang, Luu Bang dung kiem giet con mang xa. Đot nhien xuat hien mot ba gia khoc loc tren đuong. Khi nguoi cua Luu Bang hoi tai sao lai khoc, ba tra loi: "Con toi la con trai cua Bach đe, hoa thanh mang xa trang lai bi giet chet boi con trai cua Xich đe roi" va bien mat mot cach bi an. Nghe đuoc cau chuyen la lung nay, nguoi cua Luu Bang tin rang ong co chan menh đe vuong. Su kien nay do đo đuoc goi la Tram xa khoi nghia (斬白蛇起義).


= Thu phuc huyen Bai =
Luu Bang va nhung nguoi theo ong lan tron tren nui Mang gan đat Bai va song ngoai vong phap luat. Ong tuy vay van duy tri viec bi mat lien lac voi ban be cu cua minh o que nha, chang han nhu Tieu Ha va Tao Tham. Thang 7 nam 209 TCN, Tran Thang va Ngo Quang khoi nghia, khap Son Đong, Ha Bac cac noi đeu huong ung. Quan lai đia phuong cua nha Tan khong che ngu đuoc.
Quan huyen Bai thay khap noi khoi nghia nen cung muon khoi quan tham gia, ben theo loi khuyen cua Tieu Ha, Tao Tham, cho Phan Khoai (mot ho hang cua Luu Bang) moi Luu Bang ve đe tang thanh the. Luu Bang cung nguoi cua minh đen noi, quan huyen lai đoi y, đong cua thanh, lai muon giet ca Tieu, Tao vi so nhung nguoi nay lam noi ung. Tieu, Tao tron theo Luu Bang, ban ke cho Luu Bang ban thu vao thanh thuyet phuc cac bac truong lao đe ho cho con em đuoi quan huyen đe đon minh. Ke thanh cong, Luu Bang đuoc ton lam Bai Cong (沛公) lanh đao nguoi dan huyen Bai tham gia khoi nghia.
Tieu Ha, Tao Tham cung Phan Khoai sau đo đeu tap hop hai ba nghin con em đat Bai theo Luu Bang. Ong đanh quan Ho Lang va quan Phuong Du roi ve giu đat Phong.


= Tim noi nuong tua =
Nam 208 TCN, Giam quan Tu Xuyen cua nha Tan ten la Binh đem quan vay đat Phong. Luu Bang xong ra đanh, thang tran. Luu Bang sai Ung Xi giu đat Phong, con minh đem binh đen đat Tiet, đanh thai thu o Tu Xuyen cua nha Tan ten la Trang. Trang bi đanh bai bo chay đen huyen Thich, bi Ta tu ma cua Luu Bang bat đuoc va giet chet.
Luu Bang quay ve đong quan o Cang Phu va đi đen quan Phuong Du. Cung luc đo tuong nuoc Nguy la Chu Thi cung đen đanh Phuong Du, nhung chua đanh tran nao. Chu Thi ben sai nguoi du Ung Xi đang giu đat Phong. Ung Xi thuan hang theo Nguy.
Luu Bang bi mat đat Phong rat tuc gian nhung suc khong đu chiem lai. Luc đo ong nghe tin noi Ninh Quan va Tan Gia đa lap Canh Cau lam So Gia vuong o thanh Luu đe thay the Tran Thang bi hai, ben đen theo ho, y muon xin quan đe đanh đat Phong. Ninh Quan cung Luu Bang đem quan ve phia tay đanh huyen Tieu nhung bat loi, hai nguoi đem quan tro ve, tap hop quan o đat Luu roi đem binh đanh chiem đuoc đat Đuong, thu binh đuoc hon 5000 nguoi. Sau đo, ong đanh lay đuoc Ha Ap roi cung Ninh Quan đem quan ve đong gan đat Phong.
It lau sau, Hang Luong khoi binh o đat Ngo, vuot song Truong Giang, đanh diet Tan Gia. Luu Bang nghe tin Hang Luong đong quan o thanh Tiet, nen đem mot tram quan ky yet kien. Hang Luong cho Luu Bang 5000 quan, 10 ngu đai phu lam tuong.
Hang Luong lap Me Tam lam So Hoai vuong đe co danh nghia chong Tan roi chia quan lam 2 canh: tu minh đi đanh Chuong Ham, đong thoi sai Hang Vu đi cung Luu Bang đanh Thanh Duong. Luu Bang va Hang Vu lam co dan Thanh Duong roi đong quan o phia đong Boc Duong, đanh bai quan Tan mot tran nua.
Quan Tan lai tap hop lai, o thanh giu Boc Duong, dua vao song ngoi vay boc đe co thu. Luu Bang va Hang Vu khong ha đuoc ben bo đi, đanh Đinh Đao nhung khong ha đuoc thanh, lai đem quan ve phia tay cuop đat. Hai tuong đi đen chan thanh Ung Khau, đanh nhau voi quan Tan, chem đuoc Thai thu quan Tam Xuyen cua nha Tan la Ly Do (con Ta thua tuong Ly Tu) roi quay ve đanh Ngoai Hoang nhung khong lay đuoc, lai đi đanh Tran Luu.


= Nhan loi giao uoc =
Hang Luong coi thuong quan Tan, bi Chuong Ham đanh bai va giet chet o Đinh Đao. Luu Bang va Hang Vu đang đanh thanh Tran Luu, nghe tin Hang Luong chet, ben đem binh phoi hop voi quan cua La Than (tuong cu cua Tran Thang) tam thoi rut lui đe bao toan luc luong: La Than đong quan o phia đong Banh Thanh; Hang Vu đong quan o phia tay Banh Thanh; Luu Bang đong quan o Đuong.
Nam 207 TCN, So Hoai vuong thay Hang Luong bi giet, ben doi khoi Vu Thai đong đo o Banh Thanh, đich than cam quan cua La Than va Hang Vu, phong Luu Bang lam quan truong quan Đuong, tuoc Vu An Hau (武安侯).
Ban viec đanh Tan, So Hoai vuong giao uoc voi chu hau: "Ai vao Quan Trung truoc lam vuong") tuc Quan Trung vuong, nghe loi cac lao tuong. Hoai vuong giao cho Luu Bang mang quan thang đuong phia tay đanh vao kinh đo nuoc Tan vi ong đuoc cho la nguoi trung hau, con Hang Vu thi tan bao hay giet choc nen Hoai vuong sai đi len phia bac cuu nuoc Trieu đang bi Chuong Ham vay đanh.


= Tay tien vao Ham Duong =
Luu Bang đem quan đi ve huong tay gap Banh Viet o Xuong Ap, cung nhau tan cong thanh nay nhung khong ha đuoc. Ong ben chia tay Banh Viet quay ve đen đat Lat, gap Cuong Vu Hau, cuop quan cua Cuong Vu Hau đuoc hon 4000 nguoi gop vao quan minh, roi cung tuong nuoc Nguy la Hoang Han, va Than Đo Vu Bo hop luc đanh Xuong Ap nhung chua lay đuoc.
Luu Bang ben đem quan đi ve huong tay đen đat Cao Duong thi Nho si Lich Tu Co đen yet kien. Tu Co khuyen Luu Bang đanh up thanh Tran Luu, nho vay lay đuoc thoc lua cua nha Tan đe lai. Luu Bang cho Lich Tu Co lam Quang Da Quan, cho em Tu Co la Lich Thuong lam tuong, chi huy quan o Tran Luu va cung ho đanh Khai Phong nhung chua lay đuoc Khai Phong.
Luu Bang lai mang quan sang phia tay đanh nhau voi tuong Tan la Duong Hung o Bach Ma, lai đanh o phia đong Khuc Ngo, pha tan quan cua Duong Hung, Duong Hung bo chay đen Huynh Duong. Tan Nhi The sai su gia chem Duong Hung đe ran moi nguoi. Luu Bang mang quan ve phia nam đanh Dinh Duong, lam co dan Dinh Duong.
Nghe theo ke cua Truong Luong, ong tien quan chiem đat Han va đat Hoan Vien. Cung luc đo tuong nuoc Trieu la Tu Ma Ngang đang muon vuot song Hoang Ha đe vao Quan Trung truoc cac chu hau. Luu Bang lien đanh Binh Am o phia Bac, cat đut ben song phia nam song Hoang Ha, chan đuong Tu Ma Ngang.
Sau đo ong quay sang đanh mot tran o phia đong Lac Duong nhung khong thang ben rut lui ve đen Duong Thanh, tap hop quan ky va ngua o trong quan, đanh nhau voi thai thu Nam Duong la Nghi o phia đong, đot pha đanh bai quan cua Nghi, cuop quan Nam Duong. Nghi bo chay ve giu lay Uyen Thanh. Luu Bang nong long muon bo qua đat nay va đi ve huong tay vao Ham Duong, nhung Truong Luong canh bao ong se bi Nghi đanh up sau lung. Vi vay Luu Bang dung lai đanh Uyen Thanh. Ong nhan luc đem toi đem quan đi mot con đuong khac, thay đoi tat ca co xi, luc tang sang vay Uyen Thanh ba vong.
Thai thu Nam Duong la Nghi so hai muon đam co chet, nhung nghe loi mon ha la Tran Khoi khuyen, ben đau hang. Luu Bang phong cho Nghi lam An Hau, phong cho Tran Khoi 1000 ho.
Luu Bang đem quan ve đen song Đan Thuy, Cao Vu Hau la Ngu, Tuong Hau la Vuong Lang đau hang nop đat Tay Lang. Luu Bang quay lai đanh Ho Duong, gap biet tuong cua Ba quan Ngo Nhue la Mai Quyen, ben cung Mai Quyen chieu hang đat Tich va đat Lich.
Luu Bang sai nguoi nuoc Nguy la Ninh Xuong đi su đen Tan. Su gia chua đen thi tuong Tan la Chuong Ham đa đem quan đau hang Hang Vu o đat Trieu; cac chu hau đeu theo Hang Vu.
Giua nam 207 TCN, hoan quan Trieu Cao giet Tan Nhi The va cho nguoi đen gap Luu Bang, muon giao uoc chia đat Quan Trung va lam vuong. Luu Bang cho rang Trieu Cao muon đanh lua, ben dung ke cua Truong Luong, sai Lich Tu Co va Luc Gia đen thuyet phuc tuong cua Tan, lay loi nhu y va nhan đo đanh va pha đuoc Vu Quan. Luu Bang lai đanh nhau voi quan Tan o phia nam Lam Đien, cang treo them co xi đe lam nghi binh, đi đen đau thi cam khong đuoc cuop boc bat bo. Nguoi Tan do đo mung ro, quan đoi Tan tan ra, Luu Bang nhan đo thang đuoc quan Tan. Ong tien quan len phia bac thang quan Tan mot tran nua.
Thang 10 nam 207 TCN, quan cua Luu Bang đen Ba Thuong truoc quan chu hau. Vua Tan la Tu Anh đi xe moc do ngua trang keo, o co quan soi day an, niem phong an hoang đe, phu va co tiet đau hang o gan Chi Đao. Luu Bang cho Tu Anh đau hang. Cac tuong co nguoi ban nen giet vua Tan, nhung Luu Bang khong nghe theo, ong noi:


= Lui buoc truoc Hang Vu =
Luu Bang đi ve phia tay vao Ham Duong muon dung lai o trong cung that nha Tan nghi ngoi. Phan Khoai va Truong Luong can khong nen, Luu Bang moi niem phong kho tang, cua quy bau cua Tan roi tro ve đong quan o Ba Thuong, trieu tap cac vi phu lao va nhung than hao o cac huyen đen va tuyen bo:

Luu Bang sai nguoi cung quan lai nha Tan đi cac huyen, cac lang, cac ap tuyen truyen lenh đo. Nguoi Tan rat mung, tranh nhau mang bo, de, ruou, thuc an đen đe khao quan si, nhung Luu Bang đeu tu choi khong nhan.
Co nguoi hien ke Luu Bang nen giu lay đat Tan hiem tro giau co đe chong lai chu hau, an ngu cua Ham Coc khong cho quan chu hau vao, va trung them quan o Quan Trung cho them đong đe chong lai. Luu Bang cho la phai va theo ke đo.
Giua thang 11 nam 207 TCN, Hang Vu thong linh quan chu hau tien vao nuoc Tan, toi cua ai Ham Coc, nhung ai đa bi phong toa. Hang Vu lai nghe noi Luu Bang đa binh đinh đuoc Quan Trung, rat tuc gian, sai Anh Bo tan cong pha cua Ham Coc.
Giua thang 12 nam 207 TCN, Hang Vu đen đat Hi, ta tu ma cua Luu Bang la Tao Vo Thuong muon theo Hang Vu tien than ben noi voi Hang Vu rang Luu Bang co y đinh chiem ca Quan Trung. Muu si Pham Tang cung khuyen Hang Vu đanh Luu Bang. Hang Vu ra lenh cho quan si an no, đinh sang mai thi đanh. Luc bay gio quan Hang Vu co 40 van nguoi, con Luu Bang chi co 10 van.
Chu Hang Vu la Hang Ba muon cuu ban la Truong Luong đang phuc vu cho Luu Bang nen đang đem đen gap Truong Luong, khien y đinh cua Hang Vu bi lo. Truong Luong dat luon Hang Ba vao gap Luu Bang. Ong ben ket than voi Hang Ba, hen nhau lam thong gia va nho noi giup voi Hang Vu rang minh khong co y đinh chong lai. Hang Ba tro ve khuyen Hang Vu, vi vay Hang Vu thoi khong khai chien voi Luu Bang.
Hom sau, Luu Bang đen Hong Mon yet kien va xin loi Hang Vu. Hang Vu cho ong biet la do Tao Vo Thuong đe nghi nen Hang Vu moi chuan bi giao chien. Ho Hang con giu Luu Bang o lai uong ruou. Quan su cua Hang Vu la Pham Tang nhin Hang Vu, ba lan đua cai vong ngoc quyet ra hieu, y muon Vu giet Luu Bang. Nhung Hang Vu khong manh đong. Pham Tang ra ngoai goi Hang Trang đen, dan Trang vao chuc tho roi xin mua kiem, đe tien tay đam chet Luu Bang o cho ngoi. Hang Trang nghe theo, vao tiec chuc tho roi đung day mua kiem. Hang Ba cung đung len, vua mua kiem vua lay than che cho Luu Bang. Hang Trang khong đam đuoc. Truong Luong thay nguy cap ben ra ngoai tim Phan Khoai, ke rang Hang Trang đang chuc giet Bai cong. Phan Khoai mang kiem, cap khien vao tiec, quo trach Hang Vu:

"Bai cong kho nhoc ma cong to nhu vay, nhung van chua đuoc phong thuong gi! Nay đai vuong nghe loi bon tieu nhan, muon giet ke co cong, tuc la noi theo đuong loi nha Tan đa mat!"
Nho co Phan Khoai va Truong Luong nen Luu Bang thoat nan ve. Ve toi Ba Thuong, Luu Bang ben giet Tao Vo Thuong.


Han-So tuong tranh = Binh đinh Tam Tan =
Tro thanh nguoi đung đau chu hau, Hang Vu phan chia lai cac vung đat khong chi cua Tan ma cua ca cac nuoc chu hau khac co tham gia vao cuoc khoi nghia thanh 19 nuoc. Hang Vu khong thuc hien loi hua cua So Hoai Vuong va nhanh chong am sat Hoai Vuong. Thay vao đo Hang Vu chia Quan Trung 4 phan, voi ly do Han Trung cung thuoc Quan Trung nen phong Luu Bang lam Han Vuong (汉王/漢王) cai tri vung thuoc Tu Xuyen, Trung Khanh va phia nam Thiem Tay hien nay. Phan lon đat Tan cu, Hang Vu chia cho 3 tuong Tan theo hang minh la Chuong Ham (Ung vuong), Đong E (Đich vuong) va Tu Ma Han (Tac Vuong), goi la Tam Tan đe đe phong Luu Bang tien ve đong.
Thang 4 nam 206 TCN, Luu Bang tro ve đat phong, đuoc cap 3 van quan. Theo loi khuyen cua Truong Luong, ong đi qua đuong san đao xong lien đot va cat đut đuong san đao đe đe phong quan chu hau đanh up, đong thoi đe chung to cho Hang Vu thay rang minh khong co y đi ve huong đong.
Tuong si duoi quyen ong nhieu nguoi khong muon vao đat Thuc hiem tro ma muon tro ve que o phuong đong. Khi đen Nam Trinh, cac tuong si nhieu nguoi tron ve. Theo su tien cu cua Tieu Ha va Ha Hau Anh, Luu Bang ben phong Han Tin – nguoi vua bo tron tu nuoc So sang – lam đai tuong, giao cho viec đanh So.
Luc đo Truong Luong lay hich chong So cua Te vuong Đien Vinh đua cho Hang Vu đe loi keo Hang Vu chu y toi nuoc Te, khien So Ba vuong khoi đai quan đi đanh Te ma khong chu y toi Luu Bang.
Thang 8 nam 206 TCN, Han vuong dung muu ke cua Han Tin đi qua huyen Co Đao đanh up Ung vuong Chuong Ham. Chuong Ham bi quan Han đanh bai o Tran Thuong, thua chay đen đat Hao Tri dung lai đanh. Han Tin đanh bai Chuong Ham lan thu 2, Ham phai bo chay ve Phe Khau co thu.
Luu Bang đuoi theo, chiem đat đai cua Ung vuong, mot mat đieu quan vay Phe Khau, mat khac đi ve đong đanh Ham Duong va binh đinh Lung Tay, Bac Đia, Thuong Quan. Ong cac tuong Tiet Au, Vuong Hap ra khoi ai Vu Quan cung Vuong Lang đi đon cha la Thai Cong va vo la La Tri đang o đat Bai. Quan So nghe tin ay cho quan chan o Duong Ha nhung cuoi cung quan Han van đen truoc.
Nam 205 TCN, Han vuong đem quan đanh Tac Vuong Han va Đich vuong E va Ha Nam vuong Than Duong. Ba vua chu hau khong chong noi phai đau hang.


= Tien vao Banh Thanh =
Han vuong Trinh Xuong (đuoc Hang Vu cu thay Han vuong Thanh) chong lai quan Han khong chiu hang, bi Đai tuong Han Tin đanh bai. Sau khi đanh chiem nuoc Han, Luu Bang lap vien tuong va la dong doi nuoc Han cu, cung ten la Han Tin lam Han vuong.
Thang ba nam đo, Han vuong tu Lam Tan vuot qua song đanh Nguy. Tay Nguy vuong Bao đau hang, đem binh theo Han vuong lay Ha Noi. An vuong Tu Ma Ngang bi bat. Han vuong ben vuot qua song Hoang Ha o ben Binh Am, roi đem quan đen Lac Duong. Đen Tan Thanh, ong đuoc nhan dan bao cho biet So Nghia Đe đa bi Hang Vu sat hai. Han vuong ben đe tang Nghia đe va tuyen bo vi Nghia Đe ma đanh So ba vuong Hang Vu. Han vuong tap hop tat ca quan o Quan Trung, binh si Ha Nam, Ha Đong, Ha Noi đuoc 56 van nguoi, đi xuong phia nam đanh So.
Luc bay gio Hang vuong đang đem quan ve huong bac đanh Te, chua binh đinh đuoc. Nhan co hoi ay Han vuong thuc ep quan nam nuoc chu hau đanh vao Banh Thanh, kinh đo Tay So.
Sau khi chiem đuoc Banh Thanh, Han vuong khong chu y phong thu, sa vao huong thu. Hang Vu nghe tin, đem 3 van quan tu đat Te tro ve đanh Banh Thanh, đai pha quan Han. Cha ong la Thai cong cung vo La Tri bi quan So bat. Han vuong bi quan So vay boc, may luc đo co tran gio thoi cat bui mu mit, ong ben nhan đo chay thoat ra khoi vong vay. Ong đuoc Ha Hau Anh đanh xe chay tron, bi quan So đuoi phia sau. Giua đuong gap con trai Luu Doanh cung con gai. So xe nang đi cham, Luu Bang đay hai con nho ra khoi xe. Ha Hau Anh voi nhay xuong be len. Luu Bang thay quan So đuoi gan lai đay con xuong. Cu nhu vay 5 lan nhung Ha Hau Anh đeu xuong cuu hai con ong, cuoi cung ca bon nguoi đi thoat.


= Nguy cap o Huynh Duong =
Luu Bang chay đen Ha Ap do nguoi anh cua La Tri la La Trach tran thu, tap hop lai luc luong. Tac vuong Tu Ma Han va Đich vuong Đong E thay So manh len lai bo Han theo So. Nguy vuong Bao cung lay ly do ve tham nha va tuyet giao voi Han.
Han vuong sai Tuy Ha đi sang quan Cuu Giang du chu hau cua nuoc So la Anh Bo đang bat man voi So Ba vuong. Anh Bo đong y phan So, bi tuong So la Long Thu đanh bai, ben chay ve voi Luu Bang. Cung luc, quan Han thao nuoc song vao thanh Phe Khau, ha đuoc thanh. Ung vuong Chuong Ham tu sat. Đat Tam Tan hoan toan thuoc ve Luu Bang.
Han vuong sai Lich Tu Co sang nuoc Nguy khuyen Nguy Bao tro lai theo Han nhung Nguy Bao khong nghe. Ong ben sai tuong quan Han Tin mang quan đanh Nguy, bat song Nguy Bao mang ve Huynh Duong. Sau đo ong sai Han Tin cung Truong Nhi đi đanh nuoc Trieu. Sau khi hai tuong diet đuoc Trieu, ong lap Truong Nhi lam Trieu vuong.
Luc đo Luu Bang đong quan o Huynh Duong, phia nam xay đuong ong ra đen song Hoang Ha đe lay thoc o Ngao Thuong, chong lai cuoc tan cong cua Hang Vu. Hai ben giang co hon mot nam. Hang Vu may lan đua quan cuop đuong ong cua Han lam quan Han bi thieu luong thuc. Luu Bang lo lang, ben xin giang hoa va cat đat tu Huynh Duong đen phia tay cho So Ba Vuong, nhung Hang Vu khong nghe.
Nhan luc đo co su gia cua Hang Vu đen, Luu Bang ben dung ke cua Tran Binh, gia bo nham voi su gia cua muu si Pham Tang ben So, nham lam Hang Vu nghi ngo Pham Tang tu thong voi minh. Qua nhien Hang Vu ngo vuc Pham Tang khien Pham Tang gian xin tu chuc roi uat uc qua đoi.
Hang Vu mat Pham Tang nhung van tang cuong cong ham Huynh Duong. Truoc tinh hinh nguy cap, tuong Ky Tin tinh nguyen đong gia lam Luu Bang gia cach xin đau hang. Nua đem, Luu Bang cho Ky Tin ngoi vao xe vang cua minh ra hang, cho hon hai nghin nguoi con gai mac ao giap gia lam quan Han ho ve Han vuong đi ra cua phia đong. Quan So đeu xum lai phia đong thanh đe xem mat Han vuong, nho đo Luu Bang cung cac tuong thoat ra cua tay voi vai chuc quan ky va bo tron, chi đe lai Chu Ha, Nguy Bao, Han vuong Tin va Tung Cong giu Huynh Duong.


= Tron khoi Thanh Cao =
Sau khi ra khoi Huynh Duong, Han vuong vao Quan Trung, tap hop quan si do Tieu Ha đong vien đua ra, lai đinh đi ve huong đong đanh So. Vien Sinh hien ke voi Luu Bang, đe nghi ong nen co thu khong giao tranh voi quan So, va sai Han Tin đi đanh cac nuoc Yen, Te đe chat vay canh cua So, sau đo moi ra quan đanh So khien Hang Vu phai đoi pho nhieu mat.
Luu Bang nghe theo, ben cho quan đi ra o giua mien Uyen va Diep, cung hang tuong Anh Bo tap hop quan si. Qua nhien Hang Vu nghe tin Luu Bang di chuyen ben đem binh xuong phia nam. Quan Han giu vung thanh tri khong đanh nhau voi So. Trong khi đo, Banh Viet đa vuot qua song Tuy Thuy đanh vao hau phuong nuoc So, chiem Ha Bi.
Hang Vu phai đem binh ve huong đong đanh Banh Viet, Luu Bang cung đem quan ve huong bac đong quan o Thanh Cao. Sau khi đa đanh quan Banh Viet thua chay, Hang Vu nghe tin Han Vuong đa ve Thanh Cao, lai đem binh ve huong tay lay Huynh Duong, giet Chu Ha, Tung Cong, cam tu Han vuong Tin, roi bao vay Thanh Cao.
Quan Han khong chong cu noi, Luu Bang phai cung Ha Hau Anh ngoi mot xe theo cua ngoc mon ra khoi Thanh Cao chay len phia bac, vuot song Hoang Ha, chay nhanh đen Tu Vu nghi đem o đay, tu xung la su gia. Sang som hom sau ong ruoi ngua vao thanh cua Truong Nhi, Han Tin, lay an tuong quan cua Han Tin va nam quan cua hai nguoi. Sau đo ong sai Truong Nhi đi ve huong bac thu thap them quan o Trieu, sai Han Tin đi ve huong đong đanh nuoc Te.


= Tai chiem Thanh Cao =
Sau khi đa nam đuoc quan cua Han Tin, uy the Luu Bang lai manh. Nghe theo loi khuyen cua lang trung Trinh Trung, ong đap thanh đao hao co thu khong giao tranh voi quan So, va sai Lu Quan cung Luu Gia đem hai van quan vai tram quan ky vuot ben Bach Ma, vao đat So cung voi Banh Viet đanh pha quan So phia tay đat Yen, đat Quach, roi lay lai hon muoi thanh đat Luong. Theo đe nghi cua Lich Tu Co, Luu Bang sai Lich Tu Co đi thuyet Te vuong Đien Quang theo Han.
Han Tin đa đuoc lenh đi ve huong đong nhung chua vuot qua song o Binh Nguyen thi Lich Tu Co đa thuyet phuc đuoc Te vuong Đien Quang phan lai So, hoa voi Han đe cung đanh Hang Vu. Han Tin dung ke cua Khoai Triet, đanh up va đai pha quan Te. Te vuong Quang tuong bi Lich Tu Co lua ben giet Tu Co bo chay va cau vien So. Hang Vu sai Long Thu va Chu Lan đen đanh Han Tin, nhung bi Han Tin tieu diet.
Trong khi đo Banh Viet cam quan o đat Luong, thuong tap kich cat đut đuong luong thuc cua quan So.
Nam 203 TCN, Hang Vu đanh chiem đuoc Thanh Cao roi, phai quay ve đanh Banh Viet lan thu 2, giao lai Thanh Cao cho Tao Cuu, Tu Ma Han va Đong E. Luu Bang đieu quan đen đanh Thanh Cao. Tao Cuu tuc gian vi bi khieu khich, khong nho loi dan phai phong thu cua Hang Vu, mang quan ra đanh va bi tham bai. Ca ba tuong So đeu tu van. Luu Bang đoat lai đuoc Thanh Cao.
Cung luc đo Han Tin đanh xong vien binh cua Long Thu nuoc So ben sai su toi đe nghi Luu Bang phong lam Te gia vuong. Luu Bang noi gian đinh khong cho, nhung Truong Luong va Tran Binh khuyen ong nen chap thuan đe loi dung Han Tin đanh So. Luu Bang bang long, sai Truong Luong đi phong Han Tin lam Te vuong.


= Hoa uoc Hong Cau =
Hang Vu đanh mai khong thang ben mang cha Luu Bang la Thai cong ra đat len thot đe buoc ong phai hang, doa neu khong hang thi giet Thai cong. Luu Bang so bi nguoi che cuoi la ke bat hieu nen co y hang, nhung Tieu Ha ngan lai va hien ke cho Luu Bang đoi đap. Luu Bang đung tren thanh, dong dac tra loi Hang Vu:

Ta va nguoi đa ket lam anh em, cha ta cung nhu cha nguoi. Neu nguoi muon giet cha nguoi thi cho ta xin bat canh voi
Hang Vu nghe noi nhu vay đanh thoi y đinh dung Thai cong đe doa ong.
Sau đo Luu Bang va Hang Vu gap nhau o Quang Vu đoi tran. Hai ben giap mat noi chuyen. Hang Vu muon mot minh khieu chien voi Luu Bang, ong ben ke toi 10 toi cua Hang Vu. Hang Vu rat tuc gian, ngam ban trung Luu Bang. Ong bi trung ten o bung nhung lai so vao ngon chan keu đau, khien tuong si nghi rang ong bi thuong nhe.
Hai ben thu quan ve. Luu Bang bi thuong nang phai nam. Truong Luong ep nai ong co gang day đi uy lao quan si đe quan si an long, đung cho quan So thua co đanh. Vi ong co đi ra truoc hang quan benh cang nang them. Sau đo ong chay vao Thanh Cao.
It lau sau khoi benh, ong vao Quan Trung tap hop them binh si roi tro lai Quang Vu. Luc đo Banh Viet cam quan o đat Luong, luon cat đut luong thuc cua quan So. Hang Vu may lan đanh Banh Viet thi Te vuong Han Tin lai tien quan đanh So. Do đau đuoi khong cuu đuoc nhau, Hang Vu lo lang ben cung Luu Bang giao uoc chia khoang giua thien ha.
Theo giao uoc, cat đat tu Hong Cau ve phia tay la cua Han; tu Hong Cau ve phia đong la cua So. Hang vuong tra lai cha va vo Han vuong.
Sau đo hai ben tro ve va tu biet ra đi moi nguoi mot phia: Hang Vu tu gia đem quan ve phia đong.


= Xe bo hoa uoc =
Luu Bang đinh lam theo hoa uoc đem quan ve phia tay nhung Tran Binh va Truong Luong khuyen ong nen xe bo hoa uoc, tien quan đuoi đanh Hang Vu đe nhanh chong diet So.
Luu Bang nghe theo, ben tien quan đuoi theo, dung lai o Duong Ha, hen cac chu hau cung đanh So. Nhung khi đai quan Luu Bang toi Co Lang thi quan Han Tin, Banh Viet van khong đen. Ket qua quan Han bi quan So đanh cho đai bai. Luu Bang lai vao thanh, đap thanh cao, đao hao sau đe giu.
Theo ke cua Truong Luong, ong sai su đi đe nghi Han Tin va Banh Viet ra quan, hua se phong cho 2 nguoi o nuoc Te va nuoc Luong sau khi thanh cong. Mat khac, ong goi them cac hang tuong nuoc So nhu Anh Bo, Chu An cung Luu Gia đanh vao hau phuong cua Hang Vu.
Nam 202 TCN, Han Tin va Banh Viet mang đai quan đen hop. Cac canh quan cung vay đanh Hang Vu o Cai Ha. Quan Han qua đong khien Hang Vu khong đich noi, phai rut vao thanh Cai Ha. Sau đo quan So tan ra, Hang Vu bo thanh chay. Luu Bang sai ky tuong quan Quan Anh đuoi theo. Hang Vu chay đen O Giang thi tu van, nuoc So hoan toan bi tieu diet.


Kien lap trieu Han = Xung đe va phan phong =
Thang tran, Luu Bang voi va tro ve đen Đinh Đao, phi ngua vao thanh cua Te vuong Tin, lay quan cua Han Tin lan thu 2.
Thang 1 am lich nam 202 TCN, cac quan van vo va chu hau suy ton Luu Bang len lam Hoang đe nhung ong tu choi: 

"Ta nghe noi: "Nguoi hien moi đuoc lam đe, neu khong chi la loi noi suong khong nen lam". Ta khong dam len ngoi đe."
Quan than cung thuyet phuc:

"Đai vuong xuat than thap hen, giet bon bao nguoc, binh đinh bon bien, nguoi nao co cong thi đuoc cat ma phong lam vuong, lam hau. Neu đai vuong khong co danh hieu ton quy thi ho đeu nghi khong tin. Bon than lieu chet xin giu đieu đo."
Luu Bang co khuoc tu ba lan ma khong đuoc, moi noi:

"Neu cac ong đeu cho the la tien thi toi nhan, vi tien loi cua quoc gia."
Roi ong len ngoi hoang đe o phia bac song Tu Thuy, tuc la vua Han Cao To. Ong ton cha la Thai cong lam Thai thuong hoang, lap La Tri lam hoang hau, con trai La Tri la Luu Doanh lam thai tu.
Ong phan phong cac cong than lam chu hau nhu sau:

Cai Te vuong Han Tin lam So vuong, đong đo o Ha Bi.
Lap Kien Thanh hau Banh Viet lam Luong Vuong, đong đo o Đinh Đao
Lap vua Han truoc la Tin lam Han vuong, đong đo o Duong Đich.
Doi Hanh Son vuong Ngo Nhue lam Truong Sa vuong, đong đo o Lam Tuong.
Hoai Nam vuong Anh Bo, Yen Vuong Tang Đo, Trieu vuong Truong Ngao, Lam Giang vuong đeu nhu cu.
Han Cao To đong đo o Lac Duong la kinh đo cu cua nha Đong Chu.


= Đong đo o Quan Trung =
Theo Su ky, ban đau Han Cao To muon đong đo o đat Lac Duong. Lau Kinh nguoi nuoc Te noi voi Truong Luong. Truong Luong khuyen ong đong đo o Quan Trung. Ngay hom ay, Cao To len xe ngua đen Quan Trung va chon Truong An noi đay lam kinh đo.


= Giam thue va suu dich =
Sau khi len ngoi hoang đe, Han Cao To tai tap trung quyen luc quoc gia theo he thong nha Tan. Ong dan thay the nhung tuong cu, phong đat cho ho va gia đinh, đong thoi giam bot quan đoi va cho phep binh si tro ve nha. Ong ra lenh cho nhung vuong chu hau rang nhung nguoi o lai Quan Trung se đuoc mien thue va suu dich trong 12 nam, trong khi nhung nguoi tro ve que huong cua minh se đuoc mien trong 6 nam va nha nuoc cung cap cho ho trong mot nam. Boi vi nen kinh te bi tan pha boi chien tranh sau su sup đo nha Tan, ong cho giam thue va giam bat dan đi phu, phat trien nong nghiep, han che chi tieu va tra tu do cho nhung ke đa ban minh lam no le đe tranh nan đoi trong chien tranh.
Nam 195 TCN, Cao To đa ban hanh hai chieu chi, mot la ha thap thue va suu dich, thu hai la thay đoi so luong cong pham cho trieu đinh cua cac vi vua chu hau vao moi thang 10 hang nam. Thue đat san xuat nong nghiep đa giam voi toc đo mot phan 15 tren san luong cay trong. Ong cung cho tu nhan đuc tien. Tuy nhien, vi đa chung kien đieu ma ong cho la su suy đoi cua gioi nha buon thoi Tan, ong han che thuong mai bang cach ap đat thue cao va luat hoa cac quy đinh đoi voi nha buon.


= Đoi voi Nho giao =
Trong nhung ngay đau tien, Cao To khong thich đoc va ha thap Nho giao. Sau khi ong len ngoi, ong van giu quan điem tuong tu đoi voi Nho giao nhu truoc, cho đen khi ong đuoc soi sang boi hoc gia Luc Gia. Luc Gia đa viet mot cuon sach 12 chuong ten Tan Du (新语), nhan manh loi ich cua viec quan ly đat nuoc bang đao đuc hon la su dung phap luat cuong che. Luc Gia đoc tung chuong cho hoang đe sau khi viet xong, khien Cao To vo cung an tuong. Duoi trieu đai cua Han Cao To, anh huong cua Nho giao manh len va dan dan thay the Phap gia, von thang the trong trieu đai truoc. Cac hoc gia Nho giao, bao gom Luc Gia, đa đuoc tuyen dung vao trieu đinh va Cao To cung tien hanh cai cach he thong phap luat, giam bot cac luat le khac nghiet tu thoi nha Tan. Nam 196 TCN, sau khi chinh phat Anh Bo, quan đoi cua Cao To đi ngang qua Son Đong, ong đich than chuan bi mot buoi le đe to long kinh trong cua minh voi nha triet hoc Khong Tu.


= Can nhac ngoi thai tu =
Trong nhung nam sau nay, Cao To bat đau sung ai Thich phu nhan va bo mac La hau. Ong cam thay rang đuong kim thai tu Luu Doanh, con La Hau, qua yeu đuoi đe lam vua cai tri. Cao To do vay co y phe Luu Doanh va thay bang con cua Thich phu nhan la Luu Nhu Y. La hau tro nen lo lang va hoi Truong Luong cach đe giup con trai ba giu ngoi thai tu. Truong Luong đe nghi dung bon hien si an dat, đuoc goi chung la Thuong Son Tu Hao (商山四皓) đe giup Luu Doanh.
Nam 195 TCN, khi Cao To tro ve sau khi dep loan Anh Bo, suc khoe cua ong xau đi va cang muon đoi ngoi thai tu. Truong Luong co gang can ngan nhung Cao To lai bo ngoai tai, khien Truong Luong tu chuc voi ly do rang bi om. Gia su cua thai tu la Thuc Ton Thong (叔孫通) va Chu Xuong phan đoi manh me lai quyet đinh thay the thai tu Cao To. Chu Xuong noi rang: "Than tuy khong khuyen can đuoc, nhung than biet đieu nay la khong nen. Neu be ha phe thai tu, than quyet khong the phung chieu." . Sau đo, Thuong Son Tu Hao xuat hien va khien Cao To ngac nhien vi ho đa tung tu choi ra giup ong truoc kia. Ho hua se giup Luu Doanh trong tuong lai khi tro thanh hoang đe, khien Cao To quyet đinh giu ngoi thai tu cua Luu Doanh.


= Đoi voi chu hau =

Han Cao To cung rat quan tam toi viec han che the luc cua cac chu hau la cong than đuoc phan phong. Ong lan luot tru khu hoac phe truat cac cong than lam vua chu hau va cho cac con trai hoac thanh vien hoang toc thay the. Đong thoi, ong giao uoc voi cac quan đai than rang: 

Viec tru khu cac chu hau đuoc Luu Bang tien hanh ngay tu khi moi len ngoi hoang đe. 

Te: Sau khi cai phong Te vuong Han Tin lam So vuong, Luu Bang phong cho con lon la Luu Phi lam Te vuong
Lam Giang: Theo ghi chep cua Su ky, Lam Giang vuong phan Han, Cao To sai Lu Quan, Luu Gia mang quan đen bao vay nhung khong ha đuoc thanh. May thang sau Lam Giang vuong đau hang va bi giet o Lac Duong.
So: Nam 200 TCN, Han Cao To lay co nghi Han Tin lam phan vi co nguoi to giac, ben theo ke cua Tran Binh gia cach ra choi o Van Mong gan cho tran nham cua Han Tin. Han Tin voi ra đon ruoc, lien bi Luu Bang bat giu mang ve kinh đo va giang lam Hoai Am hau. Toi nam 196 TCN, Han Tin bi La Hau giet tai kinh đo khi Luu Bang đang đi đanh Tran Hy. Luu Bang chia nho nuoc So, lap nguoi con thu 6 la Luu Huu lam Hoai Duong vuong, nguoi chau la Luu Giao lam So vuong, Luu Gia lam Kinh vuong.
Luong: Nam 197 TCN, Tran Hy lam phan. Luu Bang trieu tap Luong vuong Banh Viet đen hoi quan đe đanh Hy, nhung Banh Viet cao om khong đi, chi cho bo tuong đi thay. Luu Bang ben sai su bat ngo đen bat ong va giai ve Lac Duong. Luu Bang nghi Banh Viet co cong lao nen khong giet ma chi đay vao huyen Thanh Y đat Thuc. Đi nua đuong đen đat Trinh, Banh Viet gap La Hau tu Truong An ra Lac Duong, ben đen xin nho La hau noi voi Han Cao To tha toi. La hau nhan loi, nhung khi tro ve Lac Duong lai khuyen Luu Bang giet Banh Viet. Luu Bang giet Banh Viet va phong nguoi con thu 5 la Luu Khoi lam Luong vuong.
Trieu: Trieu vuong Truong Ngao von la con re Han Cao To. Do Luu Bang co hanh đong si nhuc Truong Ngao trong lan đen nuoc Trieu nam 199 TCN, cac thu ha cua Truong Ngao co y đinh giet Luu Bang đe tra thu. Nam 198 TCN, y đo am sat lo ra, cac thu ha nhan toi, nhat đinh noi Truong Ngao khong biet viec am sat. Truong Ngao van bi truat ngoi Trieu vuong, bi giang lam Tuyen Binh hau. Luu Bang phong cho nguoi con thu 3 la Luu Nhu Y lam Trieu vuong.
Han: Nam 201 TCN, Luu Bang doi Han vuong Tin sang vung Thai Nguyen xa xoi o phia bac, đong đo o Ma Ap, tiep giap voi Hung No. Cung nam, vua Hung No la Mac Đon mang quan vay đanh Ma Ap. Han Vuong Tin khong chong noi, nhieu lan phai cau hoa. Luu Bang nghe tin Han vuong Tin nhieu lan cau hoa voi Hung No nen nghi Tin lam phan, sai su đen khien trach. Han Vuong Tin lo so, ben quay sang đau hang Hung No va cung Hung No đanh Han. Nam 197 TCN, ong sai Vuong Hoang đi thuyet phuc Tran Hy lam phan nha Han. Tuong Han la Sai Vu tan cong Tham Hop, giet chet Han Vuong Tin.
Đai: Nam 197 TCN, sau khi diet Tran Hy o nuoc Đai, Luu Bang phong con thu 4 la Luu Hang lam Đai vuong
Hoai Nam: Sau khi giet Luong vuong Banh Viet, Luu Bang sai nguoi lay thit Viet lam mam gui cho cac chu hau. Nam 195 TCN, Hoai Nam vuong Anh Bo so minh se bi thanh trung ben cat quan chong lai. Anh Bo giet chet Kinh vuong Luu Gia va đanh tan So vuong Luu Giao, nhung sau đo Luu Bang cam quan đi tieu diet đuoc Anh Bo. Dep xong, Luu Bang phong cho con thu 7 la Luu Truong lam Hoai Nam vuong, chau la Luu Ty lam Ngo vuong.
Yen: Thang 10 nam 201 TCN, Yen vuong Tang Đo lam phan. Cao To than hanh cam quan đanh, bat đuoc Yen vuong Tang Đo, lap thai uy Lu Quan (von la ban than) lam Yen vuong. Nam 195 TCN, sau khi Han Tin, Banh Viet, Anh Bo, Tran Hy đeu bi giet, đen luot Lu Quan bi nghi co muu phan. Luu Bang sai Phan Khoai mang quan đi đanh Yen. Lu Quan biet khong giu đuoc nuoc Yen, ben mang gia quyen cung vai ngan quan roi bo nuoc Yen chay ra ngoai Van Ly Truong Thanh. Luu Bang đa om nang, ben lap con thu 8 la Luu Kien lam Yen vuong, roi qua đoi. Lu Quan khong the phan tran voi Luu Bang, đanh phai chay sang hang Hung No.


= Đoi ngoai =

Vao thoi cua Tan Thuy Hoang, moi đe doa cua Hung No o phia bac đa xuat hien nen đa phai tuong Mong Điem dan quan tan cong đe bao ve bien gioi phia Bac trong khi cho xay dung Van ly truong thanh đe bao ve đe che Tan. Mac du Mong Điem đa thanh cong trong viec đay lui quan Hung No, nhung sau su sup đo cua nha Tan, Hung No đa nam lay co hoi nay đe tien ve phia nam va đot kich bien gioi mot lan nua. Nam 201 TCN, Hung No tan cong nha Han, Han vuong Tin đau hang. Mua đong nam 200 TCN, Han Cao To đich than ra quan đanh Thien vu Hung No la Mac Đon, khong nghe theo loi khuyen cua Lau Kinh.
Tai tran Bach Đang, 7 van quan Han bi khoang 300.000 ky binh Hung No bao vay. Cao To bi cat nguon tiep te va cuu tro trong 7 ngay, trong hoan canh rat nguy khon. Ong theo loi cua Tran Binh sai nguoi đen thuyet phuc vo Mac Đon la Yen Chi tac đong, Mac Đon moi rut quan.
Sau that bai tai Binh Thanh, Han Cao To tu bo giai phap quan su đoi voi moi đe doa tu Hung No. Ong quyet đinh nhan nhuong ho bang cach ga con gai cac gia đinh quy toc va cung cap cong pham hang nam cho cac tu truong Hung No đe đoi lay hoa binh giua hai ben. Chinh sach nay đa keo dai lien tuc trong 70 nam.


Qua đoi Nam 195 TCN, Han Cao To bi thuong boi mot mui ten khi đi dep loan Anh Bo. Ong bi om phai nam trong cung, khong muon gap ai, sai thi ve canh phong khong cho ai vao. Hon 10 ngay sau, Phan Khoai sot ruot khong nen đuoc ben dan đau cac quan đay cua cung ma vao cho Luu Bang, thay Luu Bang đang goi tren đui mot hoan quan ngu. Phan Khoai tien lai gan, gao khoc noi: "Buoi đau, be ha cung vi than khoi binh o đat Bai, binh đinh thien ha, luc đo oai dung biet bao! Nay thien ha đa đinh, be ha lai met moi đen the! Be ha benh tinh tram trong, đai than đeu lo so, be ha khong chiu tiep kien chung than ban bac viec nuoc, lai chi o rieng voi mot hoan quan ma bo nguoi trong thien ha đi sao? Va chang, be ha khong thay guong Trieu Cao lam loan hay sao?". Luu Bang nghe vay đanh phai ngoi day đe gap cac đai than.
Suc khoe cua ong ngay cang xau đi va La hau cho moi nhung thay thuoc gioi nhat đe cuu chua. Khi Han Cao To hoi ve tinh trang cua minh, thay thuoc noi rang benh cua ong co the đuoc chua khoi. Tuy nhien, Han Cao To khong hai long va đa mang thay thuoc rang: "Ta đay quan tho ao vai, tay 3 tac guom cun ma đoat thien ha, ha chang phai y troi hay sao? Song chet co mang, du co đen Bien Thuoc cung khong thay đoi đuoc!". Han Cao To tu choi thuoc men đieu tri va moi thay thuoc đi voi mot so vang.
Nhan luc Luu Bang tinh tao, La Hau hoi: "Sau khi be ha muon tuoi, ma thua tuong Tieu Ha cung mat, thi nen cho ai lam thua tuong?". Luu Bang đap: "Tao Tham lam đuoc". La Hau lai hoi sau Tao Tham la ai. Luu Bang lai đap: "Vuong Lang co the thay đuoc. Tuy nhien Vuong Lang tinh truc ma uong, can phai co Tran Binh giup suc. Tran Binh tri khon co thua nhung khong the ganh vac mot minh. Chu Bot la ke that tha, tinh than trong, nen cung han lam chuc Thai uy". La Hau lai hoi ve sau, Luu Bang noi: "Sau đo thi nguoi cung khong biet đuoc".
Sau đo ong qua đoi o cung Truong Lac vao ngay 1 thang 6 nam 195 TCN, huong tho 63 tuoi. Ong đuoc truy ton mieu hieu la Thai To (太祖) nhung do Tu Ma Thien chep trong Su Ky la Cao To Ban Ky nen đoi sau thuong goi la Han Cao To (漢高祖), thuy hieu la Han Cao Hoang Đe (孝高皇帝) nen cung đuoc goi la Han Cao Đe (漢高帝).
Thai tu Luu Doanh, con trai ca Cao To voi La hau noi ngoi, tuc Han Hue Đe. Tuy nhien, Cao To von khong thich Luu Doanh vi cho rang Doanh qua yeu đuoi. Con trai Thich phu nhan, nguoi thiep yeu cua ong, la Nhu Y đuoc ong đinh lap len thay Thai tu nhung bat thanh vi cac quan trong trieu van trung thanh voi Thai tu va Lu Hau. Ong ben phong Nhu Y lam Trieu Vuong.
Su sung ai cua Han Cao To danh cho Thich phu nhan va Nhu Y khien La hau cam gian. Sau khi Hue Đe len noi ngoi, La Hau nam het quyen luc trong tay, đau đoc giet Nhu Y va tra tan đen chet Thich Phu nhan. Ngoai ra, nhieu nguoi con khac cua Luu Bang cung lan luot bi La Hau giet.


Ten va cac danh hieu Truoc khi Luu Bang len ngoi, chuc tuong đung đau trieu đuoc goi la tuong bang. Ket qua khao co con cho thay nhung chu "tuong bang La Bat Vi" (nuoc Tan) khac tren cai qua hay an "tuong bang Hung No". Tu khi ong len lam vua, chuc nay đuoc đoi goi la tuong quoc vi kieng ten huy cua ong. Nhung vi tuong quoc đau thoi Han nhu Tieu Ha, Tao Tham đeu la cong than khai quoc song cung thoi voi ong.
Khi Luu Bang noi day đe huong ung theo Tran Thang, đuoc moi nguoi goi la Bai cong (沛公). Sau đo ong đuoc So Hoai vuong phong lam Vu An hau truoc khi giao uoc đi đanh Tan cung Hang Vu nhung danh hieu nay it đuoc nhac đen.
Khi diet nha Tan, ong cung đuoc Hang Vu phong lam Han vuong va thuong đuoc goi bang chuc vi nay cho toi khi len ngoi hoang đe. Sau khi mat, ong đuoc ton thuy hieu la Cao hoang đe, mieu thieu la Thai To, nen con goi la Han Cao Đe, chon cat o Truong Lang. Tu Ma Thien viet su ve ong đat la Cao To ban ky thay vi Thai To ban ky, cac bo su thu sau nay đeu theo đo ma chep ten hieu cua ong la "Han Cao To" (du đung ra phai chep la Han Thai To).


Nhan đinh = Xuat than =
Luu Bang xuat than la mot nong dan binh thuong, ong khong phai la quy toc nhu cac vi vua khai sang 4 trieu đai truoc đo la Ha, Thuong, Chu va Tan. Du vay, ong đuoc cac su gia co đai theu det nhieu yeu to than thoai đe chung minh ong la "chan menh thien tu". Cac su gia hien đai chi ra rang: cau chuyen ba me ong thu thai voi rong chi la su tuong tuong va la bieu hien cua viec co me ma khong co cha. Chuyen khi ong đi lan tron co may lanh, đuoc cu gia xem boi tien tri đinh menh phu quy, Tan Thuy Hoang thay phia đong nam co khi thien tu la ung vao Luu Bang hay viec ong chem ran than… ngoai chinh nhung nguoi than trong gia đinh ong thi nguoi ngoai đeu khong the nao kiem chung. Mat khac, du khong tin vao nhung chuyen than thoai đo thi đuong thoi khong ai dam cong khai phu nhan.
Sau cai chet cua Tran Thang va Ngo Quang, nhung nguoi tranh hung thien ha khi đo đeu co đia vi xa hoi cao hon chuc Đinh truong cua Luu Bang va co suc hieu trieu thien ha lon hon Luu Bang. Ban than ong chi co 3000 quan, khi bi Ung Xi phan boi thi ngay viec quay ve đanh chiem lai que huong la đat Phong cung khong noi, phai bon ba đi xin quan cua Tan Gia, Hang Luong.


= Khi chinh phuc thien ha =
Theo đanh gia cua cac nha su hoc, Luu Bang hoan toan trai nguoc voi đoi thu Hang Vu. Trong khi Hang Vu thuong đuoc coi la lang man va quy toc, Luu Bang thuong bi coi la tho lo. Hang Vu luon to ra nhan đuc đoi voi cac tuong va linh trang duoi quyen, nhung lai la mot nha chinh tri kem coi. Trong khi đo Luu Bang xuat than thap, it hoc, tu biet minh tai nang co han, nen ong san sang lang nghe y kien cua nguoi khac, tan dung tai nang cua cap duoi đe thanh su nghiep.
Luu Bang gap Lich Tu Co voi thai đo bat lich su, nhung khi hieu ra đa nhanh chong sua đoi; khi ong tien vao Ham Duong cung ham huong thu, nhung đa dung lai theo loi khuyen cua Truong Luong, Phan Khoai đe tranh bi Hang Vu mang quan đen đanh; khi ong bi Hang Vu phong lam Han vuong, đay vao đat Thuc tung phan no muon đanh tra, song biet nhan nhin theo y kien Tieu Ha, Chu Bot đe cho thoi co thuan loi; ong cung tuc gian khi Han Tin đoi phong Te gia vuong, nhung khi thay Truong Luong, Tran Binh ghe tai gop y đa chieu long Han Tin đe tan dung binh luc cua Han Tin diet So… Nhung viec lam đo cua Luu Bang khac han voi Hang Vu y vao tai nang, tu cach, chi lam theo y minh, khong lang nghe loi gop y. Trong nhieu hoan canh kho khan va đang bat binh, Luu Bang biet tu kiem che minh, lang nghe y kien cua nguoi khac nen thu phuc đuoc nhan tam.
Luu Bang khac Hang Vu o cho: ong biet cai tri khoan hoa voi nhan dan, biet lang nghe nhung y kien hop ly cua nguoi khac. Con Hang Vu thi nhu Tu Ma Thien nhan xet, chi biet "Tu khoe khoang cong trang, chi dung cai tri cua minh ma khong chiu bat chuoc nguoi xua, cho rang co the lay vo luc dep yen thien ha"
La nguoi xuat than thap kem, Luu Bang khong the dung nhung cach thuc "chinh danh" đe lot vao hang ngu đung chung voi gioi quyen luc. Vi vay khi đen nha La Cong (cha vo tuong lai), ong noi doi la minh co ca van đong tien du khong co tien, ket qua la đuoc La Cong ga con.Neu Luu Bang thoa man voi viec tro thanh vua Quan Trung nhu giao uoc cua So Nghia Đe, khong tien ve phia đong nua, co the sau nay ong se bi Hang Vu hoac cac chu hau vuong khac thon tinh trong cuoc hon chien. Truong hop Hang Vu bang long đe Luu Bang co Quan Trung, cuc dien Trung Quoc se tro lai thoi Chien Quoc, bi phan chia thanh nhieu quoc gia va chien tranh se tiep tuc keo dai. 
Trong khi Luu Bang co the đa co chu y lam giam uy tin Hang Vu, ong đa chinh xac khi noi ve nguyen nhan chien thang truoc Hang Vu:


= Van đe sat hai cong than =
Tu truong hop vua chu hau đau tien bi tru la Yen vuong Tang Đo toi 6 chu hau sau (Han vuong Tin, Luong vuong Banh Viet, Trieu vuong Truong Ngao, So vuong Han Tin, Hoai Nam vuong Anh Bo va Yen vuong Lu Quan), cac su gia đeu nhin nhan phan lon ho bi oan hoac bi thuc ep vao tinh the buoc phai lam phan đe trieu đinh co co minh bach mang quan đi đanh. Nhung bang chung ve viec ho tu y lam phan trieu đinh đuoc đua ra đeu cho thay nhung vu lam phan khong ro rang hoac nguyen nhan khong logic.
Sau khi cac chu hau bi tru het, chi con lai Truong Sa vuong Ngo Than (con Ngo Nhue thoi Han So noi chuc) la vi phien vuong khong phai ho Luu, vi đat Truong Sa xa xoi, am thap, it tai nguyen, dan cu thua thot chi co 2 van ho, va ban than Truong Sa vuong Ngo Than la nguoi can than tuyet đoi, lai giup Luu Bang diet Anh Bo.
Su hau hinh phong đat trong thoi ky đau cho cac cong than đa khien the luc cua ho qua manh: 7 nuoc chu hau chiem hon nua giang son Trung Hoa, lanh tho do nha Han thuc su quan ly chi co 15/40 quan. Hon nua, Luu Bang tuoi cao suc yeu, ong biet thai tu Luu Doanh tai nang kem coi va nhu nhuoc khong the giu đuoc co nghiep truoc the luc lon manh cua cac chu hau. Du hien tai ho khong co y đinh lam phan, nhung khong co gi đam bao khi thai tu Doanh non kem noi nghiep ho se tiep tuc trung thanh voi Han that. Do đo Luu Bang va La Tri chon giai phap diet tru ho. Viec lam cua vo chong Luu Bang đuoc xem la chon lua duy nhat trong hoan canh đo 
Luu Bang đuoc nhin nhan la mot nha chinh tri kiet xuat. Ong biet cach thu hut, tan dung tai nang va đieu khien quan hung. 
Co y kien khac cho rang: Sau Luu Bang, nhieu vi vua khai quoc khac cung sat hai cong than; nhung truong hop nhu Han Quang Vu Đe, Tong Thai To khong sat hai cong than rat hiem co; hanh đong sat hai cong than khong nen chi quy toi cho ca nhan mot vi hoang đe ma can phai xem đo la chinh sach gan nhu tat yeu cua che đo chuyen che tap quyen phong kien. Ke ca Han Quang Vu Đe, Tong Thai To du khong sat hai cong than nhung cung phai đe ra bien phap thu het binh quyen cua ho ve tay minh, khong đe cong than nam binh quyen nua.
Mat khac, viec sat hai cong than cua Luu Bang thuong bi phong đai. Thuc te, khoang 143 cong than ma Luu Bang phong thuong sau khi lap quoc, chi co vai nguoi bi sat hai (la nhung nguoi co binh luc manh va Luu Bang khong tin tuong), con đa so nhung nguoi khac van đuoc đoi xu tot (Tran Binh, Chu Bot, Quan Anh, Truong Luong, Tieu Ha, Tao Tham, Truong Ngao...), ho van trung thanh phuc vu con chau Luu Bang sau khi ong đa qua đoi.


= Ghi nhan cong lao =
Voi cuc dien chinh tri thong nhat, it con nguy co hon loan ma Luu Bang đe lai, nguoi dan Trung Quoc cuoi cung đa co the yen on an cu lac nghiep, đat nuoc co ban đuoc huong hoa binh lau dai gan 200 nam, khong con lam vao canh chien tranh loan lac, chet choc khap noi keo dai suot hang tram nam truoc đo. Chinh tri yen on đa giup nen kinh te, van hoa Trung Quoc thoi nha Han phat trien manh, lanh tho va tam anh huong cung đuoc mo rong hon han so voi thoi nha Tan. Nguoi Trung Quoc hien nay van goi minh la "nguoi Han", chinh la đe the hien su ca ngoi cong lao cua trieu đai do Luu Bang sang lap.


Gia quyen Than phu: Luu Thai cong (劉太公; ? - 197 TCN), ton lam Thai thuong hoang (太上皇).
Than mau: Luu Au (劉媼), thuy phong lam Chieu Linh hoang hau (昭靈皇后).
Anh chi em:
Đai ca: Vu Ai vuong Luu Ba (武哀王劉伯), mat som.
Nhi ca: Đai Khoanh vuong Luu Hi (代顷王劉喜; ? - 193 TCN). Con trai la Ngo vuong Luu Ti (刘濞).
Tu đe: So Nguyen vuong Luu Giao (楚元王劉交; ? - 178 TCN). Tuong truyen ong la to tien cua Luu Tong Vu Đe Luu Du (劉裕).
Đai ti: Tuyen phu nhan (宣夫人).
Hau phi:
La Tri (吕雉), nguoi Bai huyen, nguyen phoi cua Han Cao To, sau khi mat đuoc truy thuy Hieu Cao hoang hau (孝高皇后).
Bac phu nhan (薄夫人), con goi Bac co (薄姬), ban đau la vo Nguy vuong Bao, sau Han Cao To lap lam thiep that, chau nhieu đoi la Han Quang Vu Đe truy thuy Cao hoang hau (高皇后).
Thich phu nhan (戚夫人), con goi Thich co (戚姬), nguoi Đinh Đao. La phi thiep đuoc Cao To sung ai nhat.
Đuong phu nhan (唐夫人), con goi Đuong co (唐姬), nu thi nhan thoi Han so, tac gia tac pham An the phong trung ca (安世房中歌).
Thach my nhan (石美人), con goi Thach co (石姬), chi cua Van Thach quan Thach Phan (石奋).
Tinh phu vo phong hieu:
Trieu co (赵姬), thiep cua Trieu vuong Truong Ngao, sau Ngao đem Trieu Co vao hau Han Cao To. Do su hanh thich cua Quan Cao (贯高) ma bi lien luy, tong giam vao nguc, khi đo ba đa mang thai. Sau khi sinh con trai Luu Truong (劉长), Trieu Co bi phan ma tu sat.
Tao thi (曹氏), tinh nhan cua Han Cao To khi ong con lam đinh truong.
Hoang tu:
Te Đieu Hue vuong Luu Phi (齐悼惠王劉肥; ? - 195 TCN), me Tao thi.
Han Hue Đe Luu Doanh (劉盈), me La hau.
Trieu An vuong Luu Nhu Y (赵隐王劉如意; ? - 195 TCN), me Thich phu nhan. Bi La hau giet chet.
Đai vuong Luu Hang (劉恆), tuc vua Han Van Đe, me Bac phu nhan.
Trieu Cong vuong Luu Khoi (赵共王劉恢; ? - 180 TCN), me khong ro, ban đau phong Luong vuong (梁王), bi La hau ep tu sat.
Trieu U vuong Luu Huu (赵幽王劉友; ? - 180 TCN), me khong ro, bi La Hau bo chet đoi.
Hoai Nam Le vuong Luu Truong (淮南厉王劉长; 199 TCN - 174 TCN), me Trieu co.
Yen Linh vuong Luu Kien (燕灵王劉建; ? - 181 TCN), me khong ro.
Hoang nu:
Lo Nguyen cong chua (魯元公主), me La hau, ha gia Trieu vuong Truong Ngao.


Trong van hoc = Tay Han chi =
Tieu thuyet Tay Han chi con đuoc goi ten la Han So tranh hung, la tac pham khuyet danh tac gia, gom 100 hoi ke ve cuoc chien lat đo nha Tan va tranh gianh thien ha giua Luu Bang va Hang Vu. Nhan vat Luu Bang đuoc tac pham xay dung la chinh thong, co chan menh thien tu, nhan tu va ban linh chinh tri, đoi lap voi Hang Vu tan bao nong nay.


= Trong Tuong van Han =

Trong Tuong van Han (仲襄問漢) la tac pham van hoc khuyet danh tac gia, ke theo thuyet tien can bao hau kiep hay luan hoi qua bao tu thoi Han So tranh hung cho đen thoi Tam Quoc.
Tac gia xay dung noi dung đe hang loat nhan vat thoi Han So tai sinh, trong đo Luu Bang bi đau thai lam Han Hien Đe, con danh tuong Han Tin nhieu chien cong bi Luu Bang giet oan thi đau thai lam Tao Thao tung hoanh thien ha va chen ep vua Hien Đe.


Xem them Chien tranh Han So
Hang Vu
La Hau
Han Tin
Tieu Ha
Truong Luong
Phan Khoai


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, Phan Ngoc dich, Nha xuat ban Van hoc, 1988, cac thien:
Tan Thuy Hoang ban ky
Hang Vu ban ky
Cao To ban ky
La Hau ban ky
Tran Thiep the gia
Luu hau the gia
Hoai Am hau liet truyen
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Hoa, Nha xuat ban Giao duc
Chu Muc, Tran Tham chu bien (2003), 365 truyen co su chon loc Trung Quoc, tap 1-2-3, Nha xuat ban Thanh nien
Chu Thieu Hau (2003), Tong tap luoc truyen cac Te tuong trong lich su Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Tieu Le, Ma Ngoc Chu, La Dien Đao (2004), 100 nguoi đan ong co anh huong đen lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia
Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Part 2. Tapei: Caves Books, Ltd.


Chu thich Lien ket ngoai Đoan noi ve Cao To trong Chinaculture.org Luu tru ngay 1 thang 7 nam 2007 tai Wayback Machine