Chien tranh bien gioi 1979, hay thuong đuoc goi la Chien tranh bien gioi Viet – Trung nam 1979, la mot cuoc chien ngan nhung khoc liet giua Trung Quoc va Viet Nam, dien ra vao ngay 17 thang 2 nam 1979 khi Trung Quoc đua quan tan cong Viet Nam tren toan tuyen bien gioi giua 2 nuoc.
Chien tranh bien gioi Viet – Trung bat nguon tu quan he cang thang keo dai giua hai quoc gia, dien ra trong khoang mot thang voi thiet hai ve nguoi va tai san cho ca hai phia.
Cuoc chien ket thuc khi Trung Quoc tuyen bo hoan thanh viec rut quan vao ngay 16 thang 3 nam 1979 sau khi Chu tich Ton Đuc Thang ben phia Viet Nam ki lenh Tong đong vien toan dan va Trung Quoc đa đanh chiem cac thi xa Lang Son, Lao Cai, Cao Bang va mot so thi tran vung bien. Sau đo ca Trung Quoc va Viet Nam đeu tuyen bo đa chien thang.
Mac du chiu thiet hai lon va that bai trong viec buoc Viet Nam phai rut quan khoi Campuchia nhung Trung Quoc đa chung minh đuoc rang đoi thu Lien Xo se khong truc tiep tham chien đe bao ve đong minh Viet Nam cua minh. Cuoc chien cung đe lai hau qua lau dai đoi voi nen kinh te Viet Nam va cang thang trong quan he giua hai nuoc. Xung đot vu trang tai bien gioi giua hai nuoc van con tiep dien them hon muoi nam nua. Toi nam 1991, sau khi Lien Xo tan ra, Quan he ngoai giao Viet – Trung moi chinh thuc đuoc binh thuong hoa.


Ten goi Cuoc chien đuoc phia Viet Nam goi la Chien tranh bao ve bien gioi phia bac, 1979 hay Cuoc chien chong be lu banh truong phuong Bac. Phia Trung Quoc goi la Chien tranh đanh tra tu ve truoc Viet Nam (对越自卫还击战 Đoi Viet tu ve hoan kich chien, tren nghia rong la chi xung đot bien gioi Viet – Trung trong gan muoi nam tu nam 1979 đen nam 1989) boi vi cho đen bay gio Trung Quoc van cho rang ho chi chong tra cuoc tan cong cua Viet Nam.
Nhieu nha nghien cuu coi cuoc chien nay la mot phan cua Chien tranh Đong Duong lan 3.


Boi canh = Quan he Viet Nam – Trung Quoc – Lien Xo =

Tuy nhan đuoc su giup đo rat lon cua Trung Quoc trong chien tranh Đong Duong va Chien tranh Viet Nam, cac ran nut trong quan he ngoai giao giua Viet Nam Dan chu Cong hoa va Trung Quoc đa bat đau the hien tu nam 1968. Viet Nam nhat đinh cung luc giu moi quan he nong am voi ca Moskva lan Bac Kinh trong khi mau thuan giua Lien Xo va Trung Quoc đa len cao. Bat đong quan điem giua Viet Nam va Trung Quoc ve cach thuc tien hanh cuoc chien voi Hoa Ky tai mien Nam Viet Nam tro nen ro ret. Trung Quoc muon Viet Nam chi tiep tuc chien tranh du kich co gioi han chong Hoa Ky, trong khi Viet Nam muon tien hanh chien tranh quy mo đe thong nhat đat nuoc. Va hon the nua, Viet Nam muon truc tiep đam phan voi Hoa Ky, khong can thong qua mot nuoc nao lam trung gian. Sau su kien Tet Mau Than, Viet Nam bat đau đam phan truc tiep voi Hoa Ky, trong khi đo Trung Quoc phan đoi.
Nam 1972, chuyen tham cua Tong thong My Nixon toi Bac Kinh va thoa thuan giua My va Trung Quoc đuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa xem la mot su phan boi. Tu nam 1973, ban lanh đao Trung Quoc đa co chi thi: "Be ngoai ta đoi xu tot voi ho (Viet Nam) nhu đoi xu voi đong chi minh, nhung tren tinh than phai chuan bi ho se tro thanh ke thu cua chung ta". Nam 1974, Trung Quoc cho quan đanh chiem quan đao Hoang Sa (đang đuoc Viet Nam Cong hoa quan li) trong su lam ngo cua Hoa Ky.
Nam 1975, trong chuyen tham Bac Kinh, Tong Bi thu Đang Lao đong Viet Nam Le Duan neu ra van đe Hoang Sa, phan ung khong nhuong bo cua Trung Quoc lam nha lanh đao Viet Nam kho chiu. Le Duan thang thung tu choi viec đua Viet Nam Dan chu Cong hoa vao lien minh chong Lien Xo cua Trung Quoc, ong cung phu nhan quan niem cua Trung Quoc rang "chu nghia banh truong cua Lien Xo la moi đe doa đoi voi cac nuoc cong san chau A". Ong rut ngan thoi gian tham Trung Quoc va roi nuoc nay ma khong to chuc tiec đap le Trung Quoc theo truyen thong ngoai giao, cung khong ky thoa thuan chung, khong đua ra bat cu mot phat bieu hoac thong cao nao ve cuoc vieng tham. Cung trong chuyen tham nay, Trung Quoc thong bao rang se khong giu muc vien tro nhu đa hua nam 1973. Bac Kinh bat đau noi ve mot Viet Nam "hac tam", "vo on", "ngao nguoc". Vien tro cua Trung Quoc sau đo giam manh va đen nam 1978 thi cat toan bo. Đieu kien đau tien Trung Quoc đat ra cho Viet Nam đe noi lai vien tro la phai tu choi tat ca cac khoan vien tro cua Lien Xo.
Khi Viet Nam ngay cang co quan he chat che hon voi Lien Xo thi Trung Quoc thay minh bi đe doa tu hai phia. Đong thoi, Viet Nam cung đang co gang xay dung moi quan he đac biet chat che giua 3 nuoc Đong Duong ma trong đo Viet Nam giu vi the đung đau. Cung voi thuc te rang nuoc Viet Nam thong nhat đa tro thanh mot suc manh quan trong trong vung, lam giam anh huong cua Trung Quoc tai khu vuc Đong Nam A. Nhung đieu nay lam cho Trung Quoc lo ngai ve mot "tieu ba quyen" Viet Nam, cong voi viec bi Lien Xo bao vay tu phia bac. Nhu vay, nuoc Campuchia chong Viet Nam đa tro thanh mot đong minh quan trong đoi voi Trung Quoc.

Ngay 1 thang 11 nam 1977, to Nhan dan Nhat bao, co quan ngon luan cua Đang Cong san Trung Quoc, trong mot bai xa luan đa goi Lien Xo nhu mot ke thu nguy hiem nhat cua Trung Quoc, đong thoi coi My nhu la mot đong minh. Ngay 30 thang 7 nam 1977, Bo truong Ngoai giao Trung Quoc Hoang Hoa (chinh tri gia) phat bieu: "Chung toi ung ho lap truong chong đe quoc xet lai Lien Xo cua Campuchia... va se khong the ngoi nhin bat cu su can thiep nao đoi voi chu quyen Campuchia hoac them khat lanh tho nao boi đe quoc xa hoi. Chung toi se ung ho Campuchia trong cuoc đau tranh va co cac hanh đong nham bao ve lanh tho, chu quyen quoc gia Campuchia bang moi su giup đo co the".
Trung Quoc đoi quan đoi Lien Xo phai hoan toan triet thoai khoi Mong Co, đong thoi giam so luong cac luc luong vu trang tren suot tuyen bien gioi Trung – Xo. Sau đo, vao đau thang 4 nam 1978, Tong Bi thu Đang Cong san Lien Xo Leonid Brezhnev khi đen tham Siberia va Ham đoi Thai Binh Duong, tuyen bo rang se trien khai tren tuyen bien gioi cac he thong vu khi moi, ngoai nhung he thong vu khi trang bi hien đai đa co san tren bien gioi Trung – Xo. Ngay 12 thang 4 nam 1978, chinh phu Mong Co cung cong khai bac bo yeu cau cua Trung Quoc, tuyen bo rang luc luong quan đoi Lien Xo đuoc tang cuong va trien khai doc bien gioi Mong Co – Trung Quoc la theo yeu cau cua Mong Co nham đap tra viec tang cuong luc luong Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc tren bien gioi. Ngay 26 thang 4 nam 1978 Bo Ngoai giao Trung Quoc yeu cau bo sung them vao đieu kien cong nhan su ton tai cac van đe tranh chap khu vuc tren bien gioi Trung – Xo.
Voi ly do can kinh phi đe ho tro Hoa kieu hoi huong, thang 5 nam 1978, lan đau tien Trung Quoc tuyen bo cat mot phan vien tro (72 trong so 111 cong trinh vien tro) khong hoan lai đa ky cho Viet Nam va rut bot chuyen gia ve nuoc. Ngay 29 thang 6 nam 1978, Viet Nam gia nhap Hoi đong Tuong tro Kinh te. Thang 7, Trung Quoc tuyen bo cat het vien tro va rut het chuyen gia đang lam viec tai Viet Nam ve nuoc. Ngay 3 thang 11 nam 1978, Viet Nam ky Hiep uoc huu nghi va hop tac giua Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam va Lien bang Cong hoa Xa hoi Chu nghia Xo Viet. Ngoai cac đieu khoan ve hop tac thuong mai va van hoa, hiep uoc con co nhung thoa thuan ve quoc phong nhu mot hiep uoc ve "phong thu chung" co nghia la "tham khao y kien ​​chung va hanh đong hieu qua đe đam bao an ninh quoc phong cua ca hai nuoc". Ngay 22 thang 12 nam 1978, Trung Quoc ngung tuyen xe lua lien van toi Viet Nam. Đau thang 1 nam 1979, đuong bay Bac Kinh – Ha Noi cung bi cat.
Theo cac nguon tin chinh thuc cua My vao thang 8 nam 1978, Viet Nam co 4.000 co van va chuyen gia Lien Xo va đen giua nam 1979 con so đa tang len đen 5 000 – 8 000. Thang 9 nam 1978, Lien Xo bat đau cung cap vu khi moi (may bay, ten lua phong khong, xe tang va vu khi, đan duoc, co so vat chat phuc vu chien tranh) cho Viet Nam bang đuong hang khong va đuong bien.
Lien Xo cung tang cuong ap luc len Trung Quoc voi muc đich đat đuoc su keo dai Hiep đinh Xo – Trung co gioi han 30 nam ve quan he Lien minh, Hop tac huu nghi va giup đo lan nhau, đuoc ky vao ngay 14 thang 2 nam 1950 (het han vao ngay 15 thang 2 nam 1979). Ngay 16 thang 2 nam 1979, Đang Tieu Binh tuyen bo kha nang mot cuoc chien tranh tong luc chong Lien Xo. Doc tuyen bien gioi Xo – Trung đa tap trung khoang 1,5 trieu Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc tren tong so quan thuong truc chien đau la 3,6 trieu nguoi, phia Lien Xo đa trien khai hon 40 su đoan Hong quan.
Thang 5 nam 1979, tren bien gioi Lien Xo – Trung Quoc xay ra mot xung đot quan su nghiem trong co su tham gia cua ca may bay truc thang chien đau. Cung trong thang 5 nam 1979, cac tau chien Lien Xo bat đau đi vao hai phan Cam Ranh. It lau sau, cac may bay cua Ham đoi Thai Binh Duong (Lien Xo) bat đau ha canh xuong Cam Ranh.
Ngoai ra, theo mot so nha nghien cuu quan su Tay phuong, ve mat chien luoc, Trung Quoc thu nghiem mot cuoc chien tranh bien gioi co gioi han voi Viet Nam đe tham do kha nang tuong tro cua Lien Xo, sau khi Viet Nam gia nhap Hoi đong Tuong tro Kinh te (SEV) va ky Hiep uoc huu nghi va hop tac voi Lien Xo (1978) co gia tri trong 25 nam, trong đo co đieu khoan ve tuong tro quan su. Neu thoa uoc nay đuoc tuan thu nghiem ngat, theo nhan đinh cua Quan uy Trung uong Trung Quoc, thi no se la hiem hoa quoc phong lon vi đat Trung Quoc vao tinh the luong đau tho đich khi xay ra chien tranh voi Viet Nam hoac Lien Xo.
Ve phia Lien Xo, nguy co bi co lap ve ngoai giao sau khi quan he Trung Quoc – Hoa Ky tro nen nong am khien Moskva buoc phai tim cach tang cuong quan he đoi voi Viet Nam. Vien tro kinh te cua Lien Xo cho Viet Nam tang đeu tu nam 1975 đen 1979 tu 450 trieu len 1,1 ty USD, vien tro quan su cung tang manh do su kien xung đot Viet Nam – Campuchia (tu 125 trieu USD nam 1977 len 600 trieu nam 1978 va 890 trieu USD nam 1979).


= Quan he Viet Nam – Campuchia – Trung Quoc =

Nam 1975, sau khi len nam quyen, Khmer Đo bac bo đe nghi đam phan xay dung moi quan he đac biet tu phia Viet Nam do lo ngai Viet Nam am muu ap đao Campuchia va loi keo Campuchia vao Lien bang Đong Duong. Khmer Đo tim đen Trung Quoc đe co đuoc su hau thuan cua nuoc nay du rang Trung Quoc tung ung ho Hoang than Norodom Sihanouk chong lai Khmer Đo suot nhung nam 1960 va khong nhiet tinh ung ho ho chong Lon Nol. Trung Quoc đong y ung ho Khmer Đo, nhung tuyen bo rang chinh phu moi se đuoc dan dat boi Sihanouk. Trung Quoc ung ho Khmer Đo do nuoc nay can mot đong minh tai Đong Nam A đe thay the cho Viet Nam trong luc quan he Viet – Trung ngay cang xau đi, đong thoi Trung Quoc cho rang Viet Nam se banh truong o Đong Duong nen can phai ngan chan "nguy co ba quyen cua Viet Nam". Theo mot đien tin tu Đai su quan My o Malaysia gui Bo Ngoai giao My vao ngay 27 thang 4 nam 1978, sau mot cuoc hop voi mot thanh vien cua chinh phu Thuy Đien vua đen tham Trung Quoc, "Ngoai truong Trung Quoc Hoang Hoa luu y rang khi nguoi Viet đa đanh bai My va thu đuoc so luong lon vu khi cua My, ho đa tro nen ‘tu cao tu đai’ va ho đa ap u tu lau nhung ke hoach cho mot Lien bang Đong Duong". Nguoc lai Khmer Đo tuyen bo "kien quyet va dut khoat phan đoi cac the luc ben ngoai co hanh đong can thiep duoi moi hinh thuc vao nhung van đe noi bo cua Campuchia". Đai su quan Trung Quoc o Phnom Penh mo cua tro lai. Khmer Đo nhan đuoc vien tro cua Trung Quoc, đoi lai ho se ung ho tu tuong “Ba The gioi” cua Trung Quoc va hau thuan Bac Kinh chong lai Lien Xo. Tuy nhien Khmer Đo luon nghi ngo Trung Quoc vi so nuoc nay se bien Campuchia thanh ve tinh cua Trung Quoc.
Ngay tu khi moi gianh đuoc chinh quyen, Khmer Đo đa gay han voi cac nuoc lang gieng la Viet Nam va Thai Lan. Khmer Đo muon lay lai cac lanh tho thuoc đe quoc Khmer cu đa bi cac quoc gia lang gieng nhu Thai Lan, Viet Nam chiem tu the ky XVIII tro ve truoc. Hanh đong nay bat nguon tu chu nghia dan toc, đa đuoc khoi day tu thoi Phap thuoc, tung đuoc ca Sihanouk va Lon Nol ung ho. Sihanouk, Lon Nol va sau nay la Pol Pot đeu xem cac nuoc lan can la ke thu truyen kiep vi đa tieu diet đe quoc Khmer, xam chiem đat đai cua Campuchia. Cac cuoc xung đot le te tren bien gioi Thai Lan va Campuchia dien ra do tranh chap cac vung lanh tho nho doc bien gioi tai cac tinh Trat, Aranyaprathet-Poipet va Surin, bat đau tu thang 4 nam 1975 va gia tang manh trong thang 11. Ngoai tranh chap bien gioi, cuoc xung đot con co nguon goc do cac luc luong Khmer Serei chong Khmer Đo đa su dung lanh tho Thai lam can cu xuat phat đe tan cong Khmer Đo. Đap lai, Khmer Đo cung ho tro nhung nguoi cong san Thai Lan thiet lap "Angka Siam" chong đoi chinh quyen Thai Lan, va huan luyen luc luong nay tu cac tinh Sisaket, Buriram va Surin tren bien gioi Thai.
Quan he Viet Nam – Campuchia ngay cang đi xuong, the hien ngay tu thang 5 nam 1975 khi Khmer Đo cho quan đanh chiem cac đao Phu Quoc va Tho Chu va bat đi hang tram dan thuong, len cao trao vao nhung nam 1977–1978 khi Khmer Đo nhieu lan đanh sau vao lanh tho Viet Nam, tan sat hang chuc nghin dan thuong. Trong suot thoi gian đo va ca ve sau, Trung Quoc luon la nuoc vien tro đac luc cho Khmer Đo ve vu khi, khi tai cung nhu co van quan su. Chinh phu Viet Nam nhieu lan đe nghi Trung Quoc giup đo dan xep quan he giua Viet Nam va Campuchia, song Trung Quoc im lang. Ben canh cac no luc ngoai giao khong thanh nham xoa diu cang thang voi Trung Quoc va Campuchia, Viet Nam tin rang Trung Quoc đang su dung Campuchia đe tan cong Viet Nam.
Tuyen bo chu quyen cua nuoc Viet Nam thong nhat nam 1975 đoi voi cac quan đao Hoang Sa va Truong Sa; cach ung xu cua Viet Nam đoi voi nguoi Viet goc Hoa; va co gang cua Viet Nam trong viec xay dung quan he chat che giua ba nuoc Đong Duong đuoc Bac Kinh xem la no luc nham thong tri Đong Duong va la vi du ve su hon xuoc cua Viet Nam. Tu thang 8 nam 1975, Trung Quoc bat đau giam manh vien tro kinh te cho Viet Nam, va cat hoan toan vao thang 6 nam 1978.
Cung nam 1975, Trung Quoc cho Campuchia vay khong lay lai 1 ty USD va ky ket mot hiep uoc quan su bi mat voi chinh quyen Khmer Đo vao thang 2 nam 1976. Thang 2 nam 1976, trong dip Vuong Thuong Vinh, Pho Tong Tham muu truong quan đoi Trung Quoc đen Phnom Penh đam phan voi Son Sen, Trung Quoc đa đong y vien tro quan su cho Campuchia 226 trieu nhan dan te (tuong đuong 1,5 ty USD) trong ba nam (1976–1978). Chinh sach ngoai giao cua Trung Quoc voi khu vuc Đong Nam A cung đuoc thay đoi theo huong tang cuong quan he voi khoi ASEAN von o the đoi đau voi cac chinh quyen cong san Đong Duong đong thoi cat bo vien tro cua Trung Quoc đoi voi cac Đang Cong san o Đong Nam A. Thang 2 nam 1977, Trung Quoc noi voi Viet Nam la khong san sang cung cap vien tro cho Viet Nam trong cong cuoc tai thiet đat nuoc sau chien tranh.
Tu thang 9 đen thang 10 nam 1977, Pol Pot co chuyen tham toi Trung Quoc nham that chat quan he đong minh giua hai nuoc.
Ngay 20 thang 11 nam 1977, Le Duan sang tham Trung Quoc. Trong cuoc hoi đam giua Le Duan va Hoa Quoc Phong, mac du hai ben đeu tranh noi đen nhung tranh chap ve Hoang Sa, Truong Sa, song su khac biet ve quan điem đoi voi viec nhin nhan the gioi, chien tranh va hoa binh đa boc lo ngay cang ro. Le Duan bay to quan điem khong tham gia vao cuoc tranh cai Trung – Xo thong qua viec "chan thanh cam on Lien Xo va cac nuoc Xa hoi chu nghia khac ve su nhiet tinh, giup đo to lon đoi voi Viet Nam". Le Duan cung đe nghi nhung nha lanh đao Trung Quoc yeu cau Campuchia Dan chu chap nhan mot giai phap cho cuoc xung đot tren tuyen bien gioi Tay Nam, nhung Trung Quoc khong quan tam. Cuoi cung, giong nhu chuyen tham Trung Quoc vao thang 9 nam 1975, Le Duan cung đa ra ve ma khong mo tiec đap le Trung Quoc.
Thang 12 nam 1977, Pho Thu tuong Trung Quoc Uong Đong Hung toi tham Campuchia va đi thi sat nhung vung gan bien gioi Viet Nam. Trong chuyen tham nay, Pho Thu tuong Uong Đong Hung tuyen bo: "Khong mot luc luong nao co the đung can tro quan he huu nghi giua Trung Quoc va Campuchia, hai nuoc se la đong chi voi nhau mai mai".
Cuoi nam 1977, cac van kien cua Quan khu Quang Chau luon nhan manh tinh than "phai chuan bi cac mat đe đanh Viet Nam", tuyen truyen: "Viet Nam la tay sai cua Lien Xo, co tham vong xam luoc Campuchia, Lao, chiem Đong Nam A, thuc hien ba quyen khu vuc, phai đanh cho bon xet lai Viet Nam, khong đanh la khong the đuoc va phai đanh lon. Viet Nam la tieu ba o chau A, xam luoc Campuchia, xua đuoi nguoi Hoa".
Thang 1 nam 1978, Thu tuong Pham Van Đong yeu cau cac nuoc Xa hoi chu nghia giup đo giai quyet cuoc xung đot Viet Nam – Campuchia. Mot lan nua Trung Quoc khong đap ung. Cung trong thang 1 nam 1978, ba Đang Dinh Sieu, Uy vien Bo Chinh tri Đang Cong san Trung Quoc sang tham Phnom Penh va ky mot hiep đinh xuc tien vien tro quan su cho Campuchia Dan chu, bat đau chuyen vu khi đen Campuchia. Trong chuyen tham, ba Đang Dinh Sieu cung tuyen bo, Trung Quoc se khong tha thu cho mot cuoc tan cong nao vao đong minh cua ho. Trung Quoc cung huy bo hiep uoc ve lanh su voi Viet Nam. Ngay 17 thang 6 nam 1978, Trung Quoc yeu cau cac lanh su quan Viet Nam o Con Minh, Quang Chau va Nam Ninh phai doi ve nuoc. Ngay 12 thang 7 nam 1978, lan đau tien, to Nhan dan Nhat bao cua Đang Cong san Trung Quoc cong khai buoc toi Viet Nam "tim cach sap nhap Campuchia vao mot Lien bang Đong Duong duoi su thong tri cua Viet Nam". Ngay 4 thang 11 nam 1978 (mot ngay sau khi Viet Nam va Lien Xo ky Hiep uoc huu nghi va hop tac), Uy vien Bo Chinh tri Đang Cong san Trung Quoc Uong Đong Hung sang Campuchia đe bay to su ung ho cua Bac Kinh đoi voi Campuchia.
Theo tinh toan cua nha nghien cuu D.R. Sardesai, tu nam 1975 – 1978, Trung Quoc cung cap cho Campuchia sung đai bac, sung coi, sung bazooka, sung đai lien, sung trung lien, vu khi cac loai, xe co va xang dau đay đu đe trang bi cho đoi quan 200.000 nguoi, Trung Quoc cung gui khoang 10.000 co van va chuyen gia quan su sang Campuchia đe ho tro va huan luyen quan đoi Pol Pot. Theo Marish Chandona, thang 7 nam 1977, Campuchia chi co 6 su đoan, nhung đen thang 1 nam 1978, Campuchia co toi 25 su đoan. Cuoi nam 1978, cang thang giua Viet Nam voi Campuchia cung nhu Trung Quoc đeu len mot nac thang moi. Cung luc cang thang Viet Nam – Trung Quoc len cao thi o bien gioi phia Tay Nam cua Viet Nam, chinh quyen Khmer Đo, voi su bao tro cua Trung Quoc, cung bat đau leo thang hoat đong quan su xam lan mien Nam Viet Nam.
Cac xung đot le te o khu vuc nay đa nhanh chong bung no thanh Chien tranh bien gioi Viet Nam – Campuchia voi he qua la Viet Nam đua quan vao Campuchia lat đo chinh quyen diet chung Khmer Đo.
Đung truoc tinh hinh đo, Trung Quoc quyet đinh tan cong xam luoc Viet Nam voi ly do "day cho Viet Nam mot bai hoc" (loi cua Đang Tieu Binh) nhung muc đich chinh la phan chia luc luong quan đoi cua Viet Nam đe giup chinh quyen diet chung Khmer Đo. Trung Quoc co đuoc ly do đe tuyen bo ve cuoc chien chong Viet Nam sap tien hanh. Sau khi Phnom Penh that thu, ngay 27 thang 1 nam 1979 to Nhan dan Nhat bao (Trung Quoc) co bai viet, trong đo co đoan: "Su that thu cua Phnom Penh khong co nghia la chien tranh cham dut ma chi la khoi đau" va "van đe Campuchia đong vai tro vat xuc tac đe đay cac quan he voi Viet Nam vuot qua mot điem khong the nao quay tro lai đuoc nua".
Trong khi đo, Đang Tieu Binh noi len tro thanh nguoi lanh đao quyen luc nhat Trung Quoc. Đang nhin thay ca rac roi lan co hoi trong moi quan he kho khan voi Viet Nam va cho rang cach tot nhat đe nam lay nhung co hoi nay la mot hanh đong quan su. Trong chuyen tham Đong Nam A thang 12 nam 1978, tai mot cuoc tra loi phong van đuoc Trung Quoc truyen hinh truc tiep, Đang Tieu Binh tuyen bo: "Viet Nam la con đo, phai day cho Viet Nam bai hoc" ma ngay hom sau bao chi chinh thuc cua Trung Quoc cat ngan thanh "phai day cho Viet Nam bai hoc".
Thang 1 nam 1979, Đang Tieu Binh bi mat cu Uy vien Bo Chinh tri Gung Giao cung Thu truong Ngoai giao Han Niem Long khan cap sang Bangkok, hoi đam voi Thu tuong Thai Lan Kriangsak tai can cu khong quan Utapao. Thai Lan đong y đe Trung Quoc su dung lanh tho cua minh lam noi tiep te cho Khmer Đo. Đong thoi, sau hon muoi nam vang bong tren chinh truong, Hoang than Sihanouk đai dien cho Campuchia đoc dien van truoc Đai hoi đong Lien Hop Quoc, yeu cau Đai hoi đong ra nghi quyet buoc Viet Nam rut quan ra khoi Campuchia.
Viec Trung Quoc lua chon thoi điem tan cong Viet Nam cung het suc thuan loi cho Trung Quoc. Đang Tieu Binh vua ket thuc chuyen cong du sang My, cung voi viec ong ta lon tieng đe doa "day cho Viet Nam mot bai hoc", Trung Quoc to ra ho co đuoc hau thuan tu Hoa Ky, hoac it nhat la My cung im lang tan thanh. Ngoai ra viec Trung Quoc cat nguon vien tro dau cho Viet Nam vao cuoi nam 1978, von chiem toi hon mot nua tieu thu dau cua Viet Nam, trong khi Lien Xo chua kip vien tro bo sung, cung khien du tru dau chien luoc cua Viet Nam bi thieu hut trong thoi điem quyet đinh khi quan Trung Quoc tan cong.
Them vao đo, viec Truong Ngan kho My Blumenthal duoi thoi chinh quyen Carter vieng tham Trung Quoc vao 24 thang 2 cung co tac dung nhu mot loi khuyen khich ngam cho Trung Quoc va co tac dung phu đam bao voi Trung Quoc tinh hinh tai vung duyen hai Phuc Kien đoi dien voi Đai Loan se yen tinh trong thoi gian đau nam 1979, khien Trung Quoc co the yen tam tai bo tri cac luc luong tai Phuc Kien ve huong bien gioi phia nam voi Viet Nam.


= Van đe bien gioi va hai đao =


 Bien gioi  Cuoc đam phan đau tien ve bien gioi, lanh tho giua Viet Nam – Trung Quoc đuoc tien hanh tu ngay 15 thang 8 nam 1974 đen ngay 2 thang 11 nam 1974 o cap Thu truong Ngoai giao. Tu giua nam 1975, tinh hinh bien gioi Viet Nam – Trung Quoc tro nen cang thang do nhung hoat đong vu trang tu phia Trung Quoc. Nhung xung đot o bien gioi Viet Nam – Trung Quoc tai khu vuc Cao Bang – Lang Son vao cuoi nam 1976 lam quan he Viet Nam – Trung Quoc ngay cang xau đi. Thang 3 nam 1977, Viet Nam va Trung Quoc tien hanh đam phan lan thu hai ve van đe bien gioi Cao – Lang – Quang Tay. Đoan Viet Nam yeu cau ban bien phap cham dut cac vu vi pham bien gioi quoc gia va tro lai đuong bien gioi lich su, trong khi đo đoan Trung Quoc muon giu nguyen trang đe ban ve cac bien phap ngan ngua xung đot, trong khi cho Chinh phu hai nuoc đam phan giai quyet van đe bien gioi Viet Nam – Trung Quoc.
Tu nam 1978 đen đau nam 1979, muc đo xam pham lanh tho, hoat đong vu trang mang tinh khieu khich tai bien gioi Viet Nam cua Trung Quoc ngay cang tro nen nghiem trong. Theo thong ke cua Viet Nam, cong bo trong Bi vong luc cua Bo Ngoai giao Viet Nam ngay 15 thang 2 nam 1979, so vu xam pham vu trang cua Trung Quoc vao lanh tho Viet Nam nam 1978 la 583 vu, trong thang 1 va nhung tuan le đau thang 2 nam 1979 la 230 vu. Khong nhung vay, Trung Quoc con cho tren 100 luot may bay xam pham vung troi va 481 luot tau thuyen hoat đong khieu khich tren vung bien Viet Nam. Chinh phu Viet Nam, Bo Ngoai giao Viet Nam đa nhieu lan ra tuyen bo va gui cong ham phan đoi hanh đong xam pham bien gioi Viet Nam toi Bo Ngoai giao Trung Quoc.


 Hai đao  Tu nam 1973, Lien Hop Quoc bat đau thao luan ve van đe chu quyen cua cac quoc gia đoi voi vung đac quyen kinh te tren bien. Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa quyet đinh tuyen bo chu quyen voi cac quan đao Hoang Sa va Truong Sa dua theo Hiep uoc Phap – Thanh ky ket nam 1887. Ve phia Trung Quoc, voi cuoc khung hoang dau lua nhung nam 1970, nuoc nay đa tim kiem cac nguon khai thac dau mo tren bien Đong sat voi Viet Nam, mot hanh đong ma theo Viet Nam la chien luoc bao vay đat nuoc ho. Tranh chap giua hai nuoc ve hai quan đao nay đa bat đau ngay tu nam 1975 sau khi Viet Nam tuyen bo chu quyen đoi voi hai quan đao nay.
Ngay 10 thang 9 nam 1975, phia Trung Quoc gui cong ham cho Viet Nam Dan chu Cong hoa khang đinh chu quyen cua Trung Quoc đoi voi hai quan đao Tay Sa va Nam Sa (tuc la Hoang Sa va Truong Sa theo cach goi cua Trung Quoc). Thang 9 nam 1975, trong chuyen vieng tham Trung Quoc cua Đoan đai bieu Đang va Chinh phu Viet Nam do Le Duan dan đau, Tong Bi thu Đang Lao đong Viet Nam neu van đe Trung Quoc dung vu luc chiem Hoang Sa trong chuyen tham, phia Viet Nam neu van đe chu quyen cua minh đoi voi hai quan đao nay. Trong cuoc gap ngay 24 thang 9 nam 1975, nha lanh đao Trung Quoc Đang Tieu Binh tuyen bo phia Trung Quoc co đay đu chung cu đe khang đinh quan đao Hoang Sa va Truong Sa la lanh tho Trung Quoc, nhung can theo nguyen tac hiep thuong huu nghi đe giai quyet bat đong. Đang Tieu Binh cung bay to hai ben co the thuong luong đe giai quyet van đe. Phan ung khong nhuong bo cua Trung Quoc lam lanh đao Viet Nam kho chiu.
Ngay 10 thang 11 nam 1975, Bo Ngoai giao Viet Nam Dan chu Cong hoa gui đen Bo Ngoai giao Trung Quoc cong ham nhac lai tuyen bo ngay 24 thang 9 cua Đang Tieu Binh va đe nghi ngung tuyen truyen lien quan đen tranh chap ve cac quan đao nham tao khong khi thuan loi cho viec thuong thao. Tuy nhien trong cong ham tra loi ngay 24 thang 12 nam 1975, Bo Ngoai giao Trung Quoc bac bo đe nghi nay.
Ngay 3 thang 12 nam 1975, Đai su Viet Nam Dan chu Cong hoa tai Bac Kinh khang đinh voi Bo truong Bo ngoai giao Trung Quoc chu quyen cua Viet Nam tren hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa.
Ngay 5 thang 6 nam 1976, nguoi phat ngon Bo Ngoai giao Cong hoa mien Nam Viet Nam tuyen bo Viet Nam se gianh quyen bao ve hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa.
Ngay 12 thang 5 nam 1977, Chinh phu Viet Nam ra tuyen bo ve lanh hai, vung tiep giap, vung đac quyen kinh te 200 dam va them luc đia Viet Nam, bao gom ca cac quan đao Hoang Sa va Truong Sa. Trung Quoc phan ung manh me voi tuyen bo nay.
Ngay 30 thang 7 nam 1977, Ngoai truong Trung Quoc Hoang Hoa tuyen bo: "Khi thoi co đen chung ta se thu hoi toan bo quan đao Nam Sa (quan đao Truong Sa) ma khong can phai thuong luong gi het".
Ngay 7 thang 10 nam 1977, Viet Nam va Trung Quoc co cuoc hop đam phan ve bien gioi. Truong đoan Viet Nam Phan Hien đe nghi đang ky thao luan ve quan đao Hoang Sa đang bi Trung Quoc chiem giu tu nam 1974, truong đoan đam phan Trung Quoc Han Niem Long tu choi.


= Van đe Hoa kieu =
Mot ly do nua khien cang thang Viet Nam – Trung Quoc leo thang la van đe Hoa kieu tai Viet Nam. Truoc nam 1975 co khoang 1,5 trieu nguoi goc Hoa sinh song tren lanh tho Viet Nam, 15% song o phia bac vi tuyen 17 va 85% con lai sinh song o mien Nam Viet Nam. Nguoi Hoa đac biet co anh huong o mien Nam Viet Nam, noi ho hoat đong manh trong linh vuc kinh doanh thuong mai. Nam 1955, o mien Bac Viet Nam, theo thoa thuan cua Đang Lao đong Viet Nam va Đang Cong san Trung Quoc, "nguoi Hoa cu tru o mien Bac Viet Nam phai đuoc đat duoi su lanh đao cua Đang Cong san Viet Nam" va dan dan chuyen thanh cong dan Viet Nam, đuoc huong nhung quyen loi nhu nguoi Viet Nam va tu nguyen nhap quoc tich Viet Nam. Nam 1956, chinh quyen Ngo Đinh Diem đua ra chinh sach buoc nguoi Hoa phai nhap quoc tich Viet Nam hoac ho se bi truc xuat khoi lanh tho. Nguoc lai, Ha Noi va Bac Kinh đong y tren nguyen tac ve viec cho phep Hoa kieu tu chon lua quoc tich cua minh. Cho đen nam 1975, giua Viet Nam – Trung Quoc khong co bat cu mot bat đong nao trong van đe nguoi Hoa o mien Bac Viet Nam.
Thang 4 nam 1978, Viet Nam tien hanh cai tao cong thuong nghiep o mien Nam. Trung Quoc coi viec Viet Nam, trong qua trinh tien hanh cai tao cong thuong nghiep, tich thu tai san cua gioi cong thuong nguoi Hoa o mien Nam Viet Nam la mot su thach thuc chinh sach bao ve Hoa kieu cua Trung Quoc. Phan ung lai chinh sach cai tao cong thuong cua nha nuoc Viet Nam, mot phong trao đoi lay quoc tich Trung Quoc trong nguoi Hoa o Viet Nam noi len. Trung Quoc đua ra chinh sach "đoan ket voi giai cap tu san Hoa kieu", keu goi chong lai chinh sach "bai Hoa" cua Viet Nam; đong thoi, loan truyen trong cong đong nguoi Viet goc Hoa ve mot cuoc chien tranh khong the tranh khoi giua Viet Nam – Trung Quoc khien cong đong nguoi Hoa hoang hot.
Chinh sach cua Viet Nam tu nam 1976 đa bi anh huong boi su thay đoi nhanh chong cua moi quan he giua Viet Nam va Trung Quoc, voi noi e ngai rang Trung Quoc co the su dung Hoa kieu đe ep Viet Nam theo cac chinh sach cua minh. Van đe Hoa kieu đuoc chinh phu Viet Nam xem la mot thu thach đoi voi chu quyen quoc gia hon la mot van đe noi bo đon thuan. Chinh sach mot quoc tich bat đau, Hoa kieu neu khong nhap quoc tich Viet Nam se bi cho thoi viec, cac bao va co so giao duc tieng Hoa cung bi đong cua.
Do anh huong cua nhung yeu to tren, trong nam 1978 cong đong nguoi Hoa o Viet Nam đa o at keo ve Trung Quoc. Tu nam 1977 đa co 70.000 Hoa kieu tu Viet Nam quay ve Trung Quoc. Cho đen thoi điem xay ra cuoc chien đa co chung 160.000 Hoa kieu hoi huong tu Viet Nam bang đuong bien hoac đuong bo qua Cua khau Huu Nghi. Ngay 30 thang 4 nam 1978, Chu nhiem Van phong Hoa kieu vu đa phat bieu bay to "su quan tam đoi voi hien tuong Hoa kieu o Viet Nam ve nuoc hang loat", hua hen "se sap xep thich đang cho nhung Hoa kieu đa tro ve mot cach voi vang". Trung Quoc lap ra cac tram đon tiep doc theo bien gioi hai nuoc. Sau đo, thang 5 nam 1978, Trung Quoc đua tau sang đon nguoi Hoa ve Trung Quoc. Ngay 12 thang 7 nam 1978, Trung Quoc đong cua bien gioi Viet Nam – Trung Quoc, lam cho hang van nguoi Hoa muon đi Trung Quoc bi ket lai tai bien gioi. Do co qua nhieu nguoi Hoa xin nhap canh vao Trung Quoc, nuoc nay đua ra đieu kien la nguoi Hoa muon ve Trung Quoc phai chinh thuc xin giay phep hoi huong do Đai su quan Trung Quoc o Ha Noi cap, can co ho chieu xuat canh cua chinh quyen Viet Nam. Trung Quoc chi đon nhan nhung "nan kieu nguoi Hoa" đang bi Chinh quyen Viet Nam nguoc đai, chu khong nhan ve "nguoi Viet goc Hoa", hay nguoi Hoa co quoc tich Viet Nam. Viec ra đi o at cua nguoi Hoa chuyen san xuat cong nghiep, tieu thu cong nghiep va hoat đong thuong nghiep lam tang them tinh trang khan hiem hang hoa tieu dung mot cach gay gat, anh huong xau đen nen kinh te Viet Nam.


Muc đich va muc tieu cua Trung Quoc Theo hoi ky cua tuong Chau Đuc Le, Tham muu truong Quan khu Quang Chau, thang 9 nam 1978, tai van phong Tong Tham muu truong Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc dien ra mot cuoc hop ve "cach giai quyet van đe lanh tho bi quan Viet Nam chiem đong". Moi quan tam ban đau la nham vao cuoc xung đot bien gioi. Đe xuat đau tien tai cuoc hop muon co mot cuoc tan cong nho vao mot trung đoan Viet Nam tai Trung Khanh, Cao Bang, Viet Nam giap voi Quang Tay, Trung Quoc. Sau khi nhan đuoc tin tinh bao cho biet Viet Nam se tan cong Campuchia, đa so nguoi du hop cho rang can co mot cuoc tan cong tac đong lon đen Ha Noi va tinh hinh Đong Nam A. Ho đe nghi tan cong vao mot đon vi quan chinh quy Viet Nam o mot khu vuc đia ly rong hon. Cuoc hop ket thuc ma khong đua ra quyet đinh nao.
Thang 11 nam 1978, Đang Tieu Binh cong du Thai Lan, Malaysia va Singapore. Trong chuyen đi nay, Đang Tieu Binh noi voi lanh đao cac nuoc nay rang Trung Quoc se dung vu luc neu Viet Nam tan cong Campuchia.
Ngay 7 thang 12 nam 1978, Uy ban Quan su Trung uong Cong hoa Nhan dan Trung Hoa hop va ra quyet đinh mo mot cuoc chien han che o bien gioi Viet Nam - Trung Quoc. Cuoc chien nay se đuoc tien hanh mot cach han che, trong pham vi 50 cay so tu bien gioi va keo dai hai tuan. Ngay 8 thang 12 nam 1978, Quan uy Trung uong Cong hoa Nhan dan Trung Hoa ra chi thi cho cac Quan khu Quang Chau va Con Minh chuan bi đay đu luc luong truoc ngay 10 thang 1 nam 1979 đe thuc hien chien dich tan cong Viet Nam.
Tuyen bo chien tranh cua Bac Kinh noi rang đay la cuoc chien đe quan Trung Quoc "phan cong" chong lai cac khieu khich cua Viet Nam. Phat ngon vien cua Tan Hoa xa noi: "Cac luc luong bien phong Trung Quoc đa hanh đong khi tinh hinh tro nen khong the chap nhan đuoc va khong con lua chon nao khac. Chung toi khong muon mot tac đat nao cua Viet Nam. Cai chung toi muon la mot đuong bien gioi on đinh va hoa binh. Sau khi đanh tra cac the luc hieu chien đu muc can thiet, cac luc luong bien phong cua chung toi se quay lai bao ve chat che bien gioi cua to quoc".
Nhieu nha su hoc phuong Tay cho rang cuoc chien co nhung muc đich khong ro rang, trong đo de thay nhat la muc đich trung phat Viet Nam vi đa lat đo che đo Khmer Đo tai Campuchia – mot đong minh cua Trung Quoc va la mot trong nhung che đo tan bao nhat cua the ky XX. Ve sau, mot so nha su hoc suy đoan rang cuoc chien co ve la mot phan trong ke hoach hien đai hoa quan đoi cua Đang Tieu Binh khi no the hien ro cac khiem khuyet cua Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc. Nhung nguoi khac cho rang Đang Tieu Binh gay ra chien tranh đe giu cho quan đoi ban ron trong khi ong cung co quyen luc va loai bo cac đoi thu canh ta tu thoi Mao Trach Đong.
Tien si Xiaoming Zhang, tu truong Air War College, Hoa Ky cho rang Đang Tieu Binh quyet đinh tan cong Viet Nam vi "Nguyen do truoc tien va quan trong nhat la cach Đang phan ung truoc đe doa cua Lien Xo voi Trung Quoc khi đo. Lien minh cua Ha Noi voi Moskva khien Đang tin rang đe doa cua Lien Xo khong chi tu phia bac ma ca tu phia nam... Cac lanh đao Trung Quoc tin rang tan cong trung phat Viet Nam se la cu đon đanh vao chien luoc banh truong toan cau cua Lien Xo. Rot cuoc co le Trung Quoc đa phan ung thai qua truoc đe doa cua Lien Xo. Nhung vao luc đo, Đang Tieu Binh thuc su tin vao no. Con co nhung yeu to khac tac đong quyet đinh gay chien cua Đang, gom chinh tri trong nuoc va quan he voi My. "Hanh vi sai trai" cua Viet Nam, đac biet la lien minh voi Lien Xo, lam nguoi Trung Quoc gian du. Ho muon trung phat đong minh phan boi sau nhieu nam Trung Quoc phai hy sinh giup đanh My. Cac va cham bien gioi cung khich đong tinh cam nguoi Trung Quoc. Yeu to tinh cam đong vai tro quan trong đe tao nen su đong thuan trong gioi lanh đao chinh tri va quan su ung ho Đang gay chien... Đang tin rang lien minh voi phuong Tay se chung to Trung Quoc co gia tri trong cuoc đau tranh chong Lien Xo banh truong va rang đe đoi lai, phuong Tay se giup Trung Quoc cai to kinh te. Ngoai ra, đau tranh quyen luc trong đang, cong them phe nhom trong quan đoi, cung khien Đang cang san sang co hanh đong quan su chong Viet Nam. Theo ong ta, lam the se khuay đong ung ho trong nuoc va nuoc ngoai, tao nen moi truong an toan va on đinh đe Trung Quoc hien đai hoa".
Theo Carl Thayer, trong mat Trung Quoc, Ha Noi đa vo on voi Bac Kinh: sau khi đuoc giup đo trong cuoc chien chong My thi quay sang bac đai cong đong nguoi Hoa, quan he nong am voi Lien Xo ma khi đo Trung Quoc coi la ke thu, roi lai tan cong quan su lat đo đong minh Khmer Đo cua Bac Kinh. Trung Quoc muon "day cho Viet Nam mot bai hoc" vi đa thach thuc uy quyen va anh huong cua Trung Quoc tai vung Đong Duong. Ben canh viec xam lan Viet Nam đe "binh đinh vung bien gioi" sau nhieu nam cang thang voi cac xung đot ngay cang nhieu, Trung Quoc phai hanh đong đe chung to uy tin cua minh trong viec bao ve đong minh Khmer Đo. 
Đoi voi Viet Nam, cuoc chien la mot phan trong ke hoach banh truong ve phia nam cua Trung Quoc. Truoc khi co xung đot, Viet Nam đa đe phong nhung ke hoach tien xuong Đong Duong (bao gom bien Đong). Trung Quoc đa vien tro vu khi, thuoc men va cac nhu yeu pham khac cho Campuchia va xay dung nhieu co so ha tang, đong thoi xui giuc Khmer Đo tan cong Viet Nam. Sau khi khong che Campuchia roi se dung ban đap đe phoi hop voi quan Trung Quoc o phia bac lam the gong kim bao vay, neu can se tan cong đe buoc Viet Nam khuat phuc. Theo phan tich cua phia Viet Nam, muc tieu chinh cua Trung Quoc trong hanh đong quan su lan nay gom:

Nhanh chong chiem đong vung bien gioi Viet – Trung, đac biet la cac thi xa trong yeu gom Lang Son (chot chan noi Quoc lo 1 cua Viet Nam voi Trung Quoc), Cao Bang va Lao Cai. Vung chiem đong du kien voi be sau chung vai chuc km se đuoc Trung Quoc su dung lam ban đap cho cac cuoc tan cong vao sau noi đia Viet Nam.
Tieu hao luc luong chu luc va lam suy yeu kha nang phong ngu phia Viet Nam bang viec quet sach cac đon bien phong, tieu diet mot phan luc luong quan đia phuong va cac đon vi quan đoc lap khac cua Viet Nam.
Huy diet co so ha tang va nen kinh te o cac vung chiem đong đe đua nen kinh te Viet Nam toi cho sup đo.


Tuong quan luc luong = Trung Quoc =

Trung Quoc vao thoi điem đau nam 1979 uoc tinh co khoang 4,5 trieu quan, trong đo so quan đuoc tap trung o bien gioi Viet – Trung vao khoang 250.000. Trung Quoc co 121 su đoan bo binh, 11 su đoan thiet giap, 40 su đoan phao binh, 3 su đoan khong quan voi 5.000 may bay chien đau, 400.000 linh phong khong va 300.000 linh hai quan.
Theo phia Viet Nam, Trung Quoc đa huy đong quan cua hai đai quan khu Quang Tay va Van Nam, gom 9 quan đoan chu luc va mot so su đoan bo binh đoc lap (tong cong 32 su đoan), 6 trung đoan xe tang, 4 su đoan va nhieu trung đoan phao binh, phong khong. Luc luong đuoc huy đong khoang tren 60 van binh si, 550 xe tang, 480 khau phao, 1.260 sung coi va dan hoa tien, chua ke hon 200 tau chien cua ham đoi Nam Hai va 948 may bay san sang phia sau (gom 706 tiem kich J-5, J-6, J-7; 120 tiem kich bom J-6, Q-5 va 122 may bay nem bom H-5, H-6).
Hai quan Trung Quoc cung phai mot luc luong đac nhiem (gom hai tau mang ten lua cung ba đoi tau phong loi nhanh co hoa tien) toi quan đao Hoang Sa đe phong truong hop Lien Xo can thiep bang hai quan. Khong quan Trung Quoc khong tham chien truc tiep (vi e ngai luc luong phong khong va luc luong khong quan giau kinh nghiem cua Viet Nam) nhung đa co 8.500 chuyen bay trinh tham va 228 chuyen bay truc thang van tai.

Tuong Hua The Huu, Tu lenh Đai Quan khu Quang Chau chi huy huong tien cong vao Đong Bac Viet Nam voi trong điem la Lang Son va Cao Bang. Tuong Duong Đac Chi, Tu lenh Đai Quan khu Con Minh đam nhiem huong Tay Bac voi trong điem la Hoang Lien Son (nay la Lao Cai). Đay la đot huy đong quan su lon nhat cua Trung Quoc ke tu Chien tranh Trieu Tien.
Ngoai luc luong quan chinh quy, Trung Quoc con huy đong hang chuc van dan cong va luc luong dan binh o cac tinh bien gioi đe tai đo tiep te, phuc vu, tai thuong, ho tro quan chinh quy phuc vu cho chien dich, chi rieng tai Quang Tay đa co đen 215.000 dan cong đuoc huy đong. Ve phan phoi luc luong cua Trung Quoc: huong Lang Son co quan đoan 43, 54, 55; huong Cao Bang co quan đoan 41, 42, 50; huong Hoang Lien Son co quan đoan 13, 14; huong Lai Chau co quan đoan 11; huong Quang Ninh, Ha Tuyen (nay la Ha Giang) moi noi cung co tu 1 đen 2 su đoan.
Luc đau Trung Quoc du tinh su dung 6 quan đoan chu luc đanh 3–5 ngay vao mot so huyen bien gioi, tieu diet 1 đen 2 su đoan Viet Nam. Ngay 31 thang 12 nam 1978, Quan uy Trung Quoc lai hop hoi nghi tac chien, quyet đinh mo rong quy mo, tang them 3 quan đoan, đoi muc tieu tan cong huyen ly thanh cac tinh ly bien gioi; thoi gian keo dai len 15–20 ngay, nham tieu diet 3 đen 5 su đoan Viet Nam.
Trong chien tranh, Trung Quoc đa huy đong 18.000 khau phao va sung coi, dan phong hoa tien cac loai. Trong cuoc chien, trung binh moi ngay quan Trung Quoc tieu thu đan duoc va nhien lieu la 700 tan cho moi loai. Tinh tong cong ca cuoc chien, Trung Quoc đa su dung 1,06 trieu qua đan phao, 23,8 ngan tan đan, 55 trieu vien đan ca nhan va nhieu loai trang bi ca nhan.
Nguyen tac chu đao khi giao chien cua Trung Quoc gom ba điem: tap trung tan cong vao vi tri quan trong nhung khong phai điem manh cua quan đich; su dung luc luong va hoa luc ap đao (tien phao hau xung) đe đap tan quan phong ngu tai nhung điem mau chot; cac đon vi xung kich phai het suc nhanh chong thoc sau va tan cong tat ca cac con đuong dan đen can cu ke thu. Đia hinh mien nui phia Bac Viet Nam phuc tap, khong thuan loi cho Trung Quoc trien khai cac đon vi tang, thiet giap va ngan can cac thiet bi thong tin lac hau. Bu lai, Trung Quoc co đoi quan “son cuoc” tuyen mo tu nhung nguoi Hoa o Viet Nam lau nam, von quen biet đia hinh đia phuong đe dan đuong cho quan đoi. Voi uu the ve quan so va trang bi, cac tuong linh Trung Quoc tin tuong rang ho se đe bep đoi phuong trong thoi gian ngan.


= Viet Nam =
Ve phia Viet Nam, đau nam 1979, Quan đoi Nhan dan Viet Nam đuoc đanh gia co khoang 600.000 bo binh chinh quy, 3.000 linh hai quan, 300 may bay va 12.000 linh phong khong, trong đo 19 su đoan tap trung o bien gioi Tay Nam, 4 su đoan o bien gioi Lao. Luc luong quan chinh quy giu Ha Noi va cac tinh Bac Bo vao khoang 100.000.
Do phan lon cac quan đoan chinh quy (3 trong so 4 quan đoan) đang chien đau o Campuchia nen phong thu o bien gioi voi Trung Quoc chi co mot so su đoan chu luc quan khu (chu yeu la tan binh) cua Quan khu I va II cung cac đon vi bo đoi đia phuong tinh, huyen, cong an vu trang (bien phong) va dan quan tu ve tai 6 tinh bien gioi (Lai Chau, Hoang Lien Son (nay la Lao Cai, Yen Bai), Ha Tuyen (nay la Ha Giang, Tuyen Quang), Cao Bang, Lang Son, Quang Ninh). Luc luong tinh nhue nhat cua phia Viet Nam đong o bien gioi Viet-Trung la Su đoan 3 (đong tai Lang Son) va Su đoan 316A (đong tai Sa Pa), ngoai ra con co cac su đoan 346 o Cao Bang, 325B o Quang Ninh, 345 o Lao Cai, 326 o Phong Tho, Lai Chau. Su đoan 346 đong tai Cao Bang nhieu nam chu yeu lam nhiem vu kinh te, thoi gian huan luyen san sang chien đau tro lai chua nhieu. Luc luong bien gioi co khoang 70.000 quan, sau đuoc hai su đoan (327 va 337) tu tuyen sau len Lang Son tiep vien. Luc luong đoc lap gom cac trung đoan 141, 147, 148, 197, trung đoan phao binh 68, cac trung đoan quan đia phuong 95, 121, 192, 254 va 741. Quan đoan 1 van đong quan quanh Ha Noi đe phong Trung Quoc tien sau vao Bac Bo.
Ngay 27 thang 2, Quan đoan 2 la chu luc cua Bo Quoc phong đuoc lenh co đong ve đe bao ve mien Bac, đen ngay 5 thang 3 bat đau trien khai tren huong Lang Son, nhung chua kip tham chien thi Trung Quoc tuyen bo rut quan.
Quan đoi Viet Nam đuoc đanh gia la giau kinh nghiem chien đau, co vu khi kha hien đai tu kho chien loi pham thu đuoc cua My va su giup đo cua Lien Xo. Tuy nhien cac yeu to nay khong phat huy đuoc nhieu luc xay ra chien su vi phan lon quan chu luc đang chien đau o Campuchia, luc luong tham chien chu yeu la quan đia phuong, cong an vu trang va dan quan tu ve bao ve bien gioi.
Lanh đao 2 nuoc la Đang Tieu Binh va Le Duan đa co nhieu lan gap mat va đeu la nhung nguoi quyet đoan. Trong bai phat bieu cua minh sau chien tranh 1979, Le Duan đa khai quat: “Trung Quoc hien nay co mot đoi quan ba trieu ruoi nguoi nhung ho phai đe lai mot nua tren bien gioi Trung – Xo đe phong ngua Lien Xo. Vi ly do đo, neu ho co mang 1 hoac 2 trieu quan sang đanh ta, chung ta cung khong he so hai gi ca. Chung ta chi co 600 ngan quan ung chien va neu sap toi chung ta phai đanh voi 2 trieu quan thi cung khong co van đe gi ca. Chung ta khong so vi chung ta đa biet cach chien đau. Neu ho mang vao 1 trieu quan thi ho cung chi đat đuoc chan o phia Bac… Phai đoi mat voi nhung lang mac, thanh pho, nhan dan va cong tac phong ngu, khong ai co the thuc hien mot cuoc tien cong hieu qua chong lai tung nguoi dan. Tham chi co phai đanh nhau hai, ba nam hoac bon nam, ho cung khong the tien vao đuoc… Moi huyen la mot phao đai, moi tinh la mot chien truong. Chung ta se chien đau va ho se khong the xam nhap vao đuoc”.


Dien bien = Chuan bi =


 Quan su  Theo nguon tin tu Cuc tinh bao Trung uong Hoa Ky (CIA), thi tu giua nam 1978, Trung Quoc đa hoan chinh cac phuong an tac chien, cac đon vi quan đoi Trung Quoc đa san sang mo cuoc tien cong quan su quy mo lon chong Viet Nam, chi can thoi co đen la phat đong chien tranh. Trong nhung buoi hop cua Trung uong Đang Cong san Trung Quoc tu giua nam 1978 đen cuoi nam 1978, nhieu bien phap trung phat Viet Nam bang quan su đuoc đua ra ban thao. Tu giua thang 12 nam 1978, Trung Quoc đa chon luc luong quan đoi tu nam quan khu va đua ap sat bien gioi Trung – Viet.
Tu thang 10 nam 1978 cho đen 15 thang 2 nam 1979, Trung Quoc thuc hien hang loat cac vu tan cong tham do vao cac vi tri phong thu cua Viet Nam tai bien gioi, voi muc đich thu thap thong tin tinh bao, đe doa quan Viet Nam, va đanh lac huong khoi muc tieu chinh cua chien dich sap toi. Cac cuoc tan cong nho nay tang dan ve quy mo va tan so khi luc luong Trung Quoc tap trung tai bien gioi ngay cang đong. Khong co tai lieu gi ve cac cuoc tan cong tham do cua quan Viet Nam. Dau hieu đau tien cua chien tranh la viec Trung Quoc cat đut tuyen đuong sat Huu Nghi noi lien hai nuoc vao ngay 22 thang 12 nam 1978. Đen cuoi thang 1 nam 1979, khoang 17 su đoan chinh quy Trung Quoc (khoang 225.000 quan) đa tap trung gan bien gioi voi Viet Nam. Hon 700 may bay chien đau va may bay nem bom – 1/5 luc luong khong quan Trung Quoc – đa đuoc đua đen cac san bay gan bien gioi. Cac đong thai leo thang nay cua Trung Quoc đa đuoc phia Viet Nam đe cap tai cuoc hop cua Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc ngay 11 thang 2 nam 1979.
Tu ngay 9 đen ngay 12 thang 2 nam 1979, Quan uy Trung uong Đang Cong san Trung Quoc hop hoi nghi đe nghe bao cao cua Đang Tieu Binh va đanh gia tinh hinh. Hoi nghi quyet đinh tan cong Viet Nam va thanh lap Bo Chi huy chung. Ngay 16 thang 2 nam 1979, Trung Quoc to chuc cuoc hop pho bien y nghia cua cuoc chien tranh sap toi chong Viet Nam cho can bo cao cap nuoc nay. Trong cuoc hop nay, Đang Tieu Binh neu muc tieu, cai loi, hai cua cuoc chien tranh chong Viet Nam, nhan manh đay la cuoc phan kich tu ve, han che ve thoi gian va khong gian.
Đe canh bao Lien Xo va cung nham ngan chan bi tan cong tu hai mat, Trung Quoc đat toan bo quan đoi đong doc bien gioi Trung – Xo vao tinh trang bao đong đong thoi thiet lap mot so chi huy quan đoi moi o Tan Cuong va di tan 300.000 dan khoi vung bien gioi voi Lien Xo.
Đe đoi pho lai viec Trung Quoc tap trung bo binh va vu khi hang nang tai bien gioi, cung nhu viec cac cuoc đot kich vu trang ngay cang gia tang, Viet Nam tien hanh chuan bi cac vi tri phong ngu, chuan bi tinh than dan chung san sang mot khi chien tranh xay ra. Tuy nhien Viet Nam tai thoi điem đo van tin rang Trung Quoc se khong tan cong, vi Trung Quoc van la mot nuoc xa hoi chu nghia anh em. Them nua, Viet Nam tin rang đa phan nhan dan Trung Quoc khong ung ho chien tranh va se phan đoi chien tranh no ra. Ngoai ra, tuyen bo cua Đang Tieu Binh chi mot tuan truoc khi chien tranh no ra, rang chien dich quan su cua Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc se khong dai hon cuoc chien 1962 voi An Đo, cong voi cac tuyen bo cua Đang truoc đo rang chien dich quan su nay "gioi han ve khong gian va thoi gian", khien Ha Noi tin tuong ho co kha nang cam chan quan Trung Quoc tai cac tinh bien gioi.
Luc luong Viet Nam đuong đau voi cuoc tan cong cua Trung Quoc chu yeu la dan quan va bo đoi đia phuong. Tu vai thang truoc khi chien tranh no ra, Ha Noi đa tien hanh huan luyen va trang bi vu khi hang nhe cho dan quan tai cac tinh bien gioi. Chi co mot so đon vi quan chinh quy tham gia chien tran, nhat la cac đon vi phong thu Lang Son, nhung ngay ca tai đay, luc luong chu yeu van la dan quan va quan đia phuong. Ha Noi giu lai 5 su đoan chu luc o tuyen sau đe phong Trung Quoc tien sau ve đong bang, va đong thoi cung đe gioi han viec cuoc chien leo thang.
Tu thang 1 nam 1979, Trung Quoc bat đau đay manh cac hoat đong trinh sat vu trang doc bien gioi. Trong thang 1 va tuan đau tien cua thang 2 nam 1979, Trung Quoc gay ra 230 vu xam pham vu trang vao lanh tho Viet Nam, tu gay han cho toi phuc kich, bat coc nguoi đua ve Trung Quoc, tap kich, ban pha cac đon bien phong va tram gac cua cong an, dan quan Viet Nam cung nhu cac co so san xuat cua nguoi dan. Trong nhung vu xam pham nay, linh Trung Quoc đa giet tren 40 dan thuong va chien si, lam bi thuong hang tram nguoi va bat đi hon 20 nguoi. Co nhung vu dien ra sau trong lanh tho Viet Nam toi 5 km nhu vu tap kich tram gac cua dan quan o Ban Lau (Hoang Lien Son) ngay 14 thang 1, co nhung vu quy mo lon nhu huy đong 1 tieu đoan chinh quy tan cong binh đo 400 o Thanh Loa, Cao Loc (Lang Son) ngay 10 thang 2, co nhung vu phao kich lon đa su dung ca toi phao 85mm, sung coi, ĐKZ,...
Ngay 1 thang 1 nam 1979, theo chi thi cua Thuong vu Quan uy Trung uong Viet Nam, cac luc luong vu trang bien gioi đuoc lenh chuyen sang trang thai san sang chien đau cao. Ngay 15 thang 2, ngoai tru cac xa bien gioi va mot vai đon vi, cac luc luong tren tuyen 1 đuoc lenh ha cap xuong trang thai san sang chien đau tang cuong. Nhieu đon vi to chuc cho phan lon bo đoi ve trang thai sinh hoat binh thuong, di chuyen, đieu chinh lai đoi hinh bo tri...


 Ngoai giao  Ngay 12 thang 8 nam 1978, truoc khi tan cong Viet Nam, Trung Quoc ky voi Nhat Ban Hiep uoc Hoa binh, Huu nghi co gia tri trong muoi nam va se tai ky sau đo nham tao su on đinh tai khu vuc Đong Bac A co loi cho Trung Quoc.
Ngay 5 thang 11 nam 1978, Đang Tieu Binh đi tham cac nuoc ASEAN. Trong chuyen đi ngay Đang noi rang, viec Viet Nam ky Hiep uoc Viet – Xo ngay 3 thang 11 nam 1978 la moi đe doa đoi voi cac nuoc ASEAN, Đang Tieu Binh keu goi thanh lap Mat tran chong Lien Xo va Viet Nam, bao gom Trung Quoc, khoi nuoc ASEAN đe can bang lai quyen loi cua cac nuoc Đong Nam A va noi ro quyet tam cua Trung Quoc khong đe khu vuc Đong Nam A roi vao tay Viet Nam. Trong chuyen đi nay, Đang Tieu Binh cong khai y đinh dung bien phap quan su đoi pho voi Viet Nam. Cac nuoc ASEAN đeu cho rang cuoc xung đot Viet Nam – Campuchia va Viet Nam – Trung Quoc la "nhan to khong on đinh đoi voi hoa binh khu vuc". Tuy nhien, vi Viet Nam nghieng ve phia Lien Xo nen cac nuoc ASEAN nhan thay can phai nhich lai gan Trung Quoc hon nua. Tai Bangkok, theo yeu cau cua Đang Tieu Binh, Thai Lan đong y cho phep may bay Trung Quoc qua canh qua vung troi Thai Lan đe đi Campuchia va tro ve. Theo Nayan Chanda, lien minh giua Bac Kinh va Bangkok đa mo ra con đuong mon Đang Tieu Binh xuyen qua Thai Lan va bien Thai Lan thanh mot cai then chan chien luoc an toan cua Trung Hoa tai Campuchia.
Sau đo, thang 1 nam 1979, Đang Tieu Binh tham My roi toi tham Nhat. Ve mat ngoai giao, sau khi binh thuong hoa quan he voi Hoa Ky tu thang 12 nam 1978, trong chuyen tham Washington tu 28 đen 30 thang 1, Đang Tieu Binh nhan đuoc su ung ho can thiet cua đong minh moi Hoa Ky trong ke hoach tan cong Viet Nam.
Tong thong Jimmy Carter cung canh bao Đang rang vu tan cong cua Trung Quoc, neu xay ra, se nhan đuoc su ung ho ve mat ngoai giao hoac quan su quoc te. Trong chuyen đi nay, Đang Tieu Binh đa thong bao ve y đinh chuan bi tan cong Viet Nam voi mong muon co đuoc su ho tro ve tinh than tu phia My. Khi tiep xuc bi mat voi Brzezinski, Đang Tieu Binh tuyen bo: "Đoi voi Viet Nam, Trung Quoc phai chiu trach nhiem đoi pho" va nhan manh: "Cac ngai nho ky mot đieu la nhung loi phat bieu cua toi trong chuyen tham nuoc My se hoan toan đuoc chung thuc bang nhung hanh đong". Đang Tieu Binh cung bao đam rang, cuoc tan cong Viet Nam se gioi han va nhanh chong. Trong chuyen đi cua Đang Tieu Binh sang My, Đang đa chuan bi tinh than cho cac đong minh mot cach chac chan rang se thuc hien su trung phat nhu đa loan bao.
Hai tuan sau chuyen tham, ngay truoc khi Trung Quoc tan cong Viet Nam, Đai su My Malcolm kin đao khuyen cao Ngoai truong A. Gromyko la Lien Xo nen tu kiem che trong truong hop Trung Quoc tan cong Viet Nam, đe khoi anh huong đen viec Quoc hoi My se thong qua Hiep uoc SALT ma Lien Xo rat mong muon.
Tu ngay 1 đen ngay 13 thang 1 nam 1979, phia Trung Quoc lien tiep co nhieu phat bieu va binh luan ma noi dung la to cao Viet Nam xam luoc, len an Viet Nam chiem đong Phnom Penh. Trung Quoc keu goi Campuchia Dan chu đanh lau dai va hua se ung ho toan dien. Trung Quoc đua ra Hoi đong Bao an Du thao nghi quyet đoi Viet Nam rut quan, keu goi cac nuoc cham dut vien tro cho Viet Nam. Truoc du luan trong nuoc va quoc te, Trung Quoc cong khai tuyen bo: "Viet Nam la tieu ba theo đai ba Lien Xo", "Trung Quoc quyet khong đe cho ai lam nhuc", cuoc tien cong cua Trung Quoc vao Viet Nam sap toi la nham "day cho Viet Nam mot bai hoc". Truoc thai đo đo, bao chi va chinh gioi My khong co phan ung cong khai, con Thu tuong Lien Xo A. Kosygin thi nhan đinh: Tuyen bo cua Đang Tieu Binh la mot ban "tuyen bo chien tranh voi Viet Nam".
Ngay 7 thang 2, Bac Kinh bao truoc ve mot chien dich tan cong Viet Nam voi thong cao chinh thuc cua chinh phu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa phan đoi viec quan đoi Viet Nam tien vao lanh tho Campuchia va đe nghi tat ca cac quoc gia yeu hoa binh "dung moi bien phap co the đe cham dut cuoc xam luoc da man nay".
Ngay 15 thang 2 nam 1979, nhan dip 29 nam Hiep uoc Trung – Xo ve van đe Mong Co va thoi điem ket thuc chinh thuc Hiep uoc Hop tac Trung – Xo, Đang Tieu Binh tuyen bo Trung Quoc chuan bi tan cong gioi han Viet Nam.
Cac lanh đao Trung Quoc phan đoan cuoc tan cong Viet Nam chop nhoang, co gioi han se khong gay cang thang đu đe kich thich Lien Xo can thiep truc tiep hay quoc te phan đoi. Ho du tinh Lien Xo se chi can thiep gioi han o muc khuyen khich cac dan toc thieu so Trung Quoc tan cong cac vung xa xoi nhu Noi Mong, Tan Cuong hoac gay đung đo nho o vung bien gioi 2 nuoc. Tuy nhien, đe can trong, Trung Quoc van di tan dan gan đuong bien va lenh cac đon vi quan đoi o bien gioi voi Lien Xo san sang chien đau. Con Lien Xo thi tin rang Trung Quoc chi muon xam nhap vao lanh tho Viet Nam 20 – 30 km roi rut ve nuoc do đo Viet Nam hoan toan đu suc tu đoi pho voi Trung Quoc.


= Giai đoan 1 =

5 gio sang ngay 17 thang 2 nam 1979, luc luong bo binh Trung Quoc voi khoang 120.000 quan bat đau tien vao Viet Nam tren toan tuyen bien gioi, mo đau la phao, tiep theo la xe tang va bo binh.

Canh phia đong co So Chi huy Tien phuong đat tai Nam Ninh va muc tieu chinh la Lang Son. Co hai huong tien song song:
Huong thu nhat do quan đoan 42A dan đau tu Long Chau đanh vao thi tran Đong Đang nham lam ban đap đanh thi xa Lang Son
Huong thu hai do quan đoan 41A dan đau tu Tinh Tay va Long Chau tien vao thi xa Cao Bang va thi tran Đong Khe
Ngoai ra con co quan đoan 55A tien tu Phong Thanh vao Mong Cai
Canh phia tay co So Chi huy Tien phuong đat tai Mong Tu, co 3 huong tien cong chinh:
Huong thu nhat do cac quan đoan 13A va 11A dan đau đanh vao thi xa Lao Cai
Huong thu hai tu Van Son đanh vao Ha Giang
Huong thu 3 do su đoan 42D cua quan đoan 14A dan đau tu Kim Binh đanh vao Lai Chau.
Tong cong quan Trung Quoc xam nhap Viet Nam tren 26 điem, cac khu vuc dan cu Viet Nam chiu thiet hai nang nhat tu đot tan cong đau tien nay la Lao Cai, Muong Khuong, Cao Bang, Lang Son va Mong Cai.
Khong quan va hai quan khong đuoc su dung trong toan bo cuoc chien. Tat ca cac huong tan cong đeu co xe tang, phao binh ho tro. Quan Trung Quoc vua chiem uu the ve luc luong, vua chu đong ve thoi gian tien cong, lai con co "luc luong thu nam" gom nhung nguoi Viet goc Hoa tren đat Viet Nam. Tu đem 16 thang 2, cac to tham bao Trung Quoc đa mang theo boc pha luon sau vao noi đia Viet Nam moc noi voi "luc luong thu nam" nay lap thanh cac toan vu trang phuc san cac nga ba đuong, bo suoi, cac cay cau đe ngan chan luc luong tiep vien cua Viet Nam tu phia sau len. Truoc gio no sung, cac luc luong nay cung bi mat cat cac đuong day đien thoai đe co lap so chi huy su đoan voi cac chot, tran đia phao.
Tien nhanh luc khoi đau, nhung quan Trung Quoc nhanh chong phai giam toc đo do gap nhieu tro ngai ve đia hinh va he thong hau can qua lac hau phai dung lua, ngua va nguoi tho hang. He thong phong thu cua Viet Nam doc theo bien gioi rat manh, voi cac ham hao hang đong tai cac điem cao doc bien gioi do luc luong quan su tinh nhue co trang bi va huan luyen tot tran giu. Ket qua la Trung Quoc phai chiu thuong vong lon. Trong ngay đau cua cuoc chien, chien thuat dung bien lua va bien nguoi cua Trung Quoc đa co ket qua tot, ho tien đuoc vao sau trong lanh tho Viet Nam hon 10 dam va chiem đuoc mot so thi tran. Chien su ac liet nhat dien ra tai cac vung Bat Xat, Muong Khuong o tay bac va Đong Đang, cua khau Huu Nghi, Thong Nong o đong bac. Quan Trung Quoc cung đa vuot song Hong va đanh manh ve phia Lao Cai.
Trong hai ngay 18 va 19 thang 2, chien su lan rong hon. Quan đoi Viet Nam khang cu rat manh va voi tinh than chien đau cao. Quan Trung Quoc hau nhu khong the su dung luc luong o muc su đoan ma phai dung đoi hinh nho va thay đoi chien thuat. Ho tien cham chap, gianh giat tung đuong ham, tung điem cao, va cuoi cung cung chiem đuoc Muong Khuong, Trung Khanh, va Đong Đang. Tai Mong Cai, hai ben gianh giat dai dang. Ca hai ben đeu phai chiu thuong vong cao, co it nhat 4.000 linh Trung Quoc chet trong hai ngay đau nay. Sau hai ngay chien tranh, quan Trung Quoc đa chiem đuoc 11 lang mac va thi tran, đong thoi bao vay Đong Đang, thi tran co vi tri then chot tren đuong bien gioi Trung-Viet. 

Tran chien tai Đong Đang bat đau ngay tu ngay 17 va la tran ac liet nhat. Đay la tran đia phong thu cua Trung đoan 12 Tay Son, Su đoan 3 Sao Vang, Quan đoi Nhan dan Viet Nam. Tan cong vao Đong Đang la 2 su đoan bo binh, 1 trung đoan xe tang va chi vien cua 6 trung đoan phao binh Trung Quoc. Cum điem tua Tham Mo, Phao Đai, 339 tao the chan kieng bao ve phia tay nam thi tran Đong Đang, do luc luong cua hai Tieu đoan 4 va 6, Trung đoan 12 tran giu, bi Trung Quoc bao vay va tan cong don dap ngay tu đau voi luc luong cap su đoan. Luc luong phong thu khong đuoc chi vien nhung đa chien đau đen nhung nguoi cuoi cung, tru đuoc cho đen ngay 22. Ngay cuoi cung tai Phao Đai, noi co he thong phong thu kien co nhat, khong goi đuoc đoi phuong đau hang, quan Trung Quoc cho boc pha toi đanh sap cua chinh, dung sung phun lua, tha luu đan, ban đan hoa chat đoc vao cac lo thong hoi lam thiet mang hau het thuong binh cung nhu dan quanh vung đen đay lanh nan. Tong cong trong tran Đong Đang, Trung Quoc thuong vong 2.220 linh (trong đo 531 chet). Ve phia Viet Nam, trong so 700 bo đoi, dan quan va cong an phong thu tai phao đai Đong Đang, chi co sau nguoi song sot.
Ngay 19 thang 2, Đang Tieu Binh trong cuoc gap voi gioi ngoai giao Argentina tuyen bo đay la cuoc chien tranh han che va Trung Quoc se rut quan ngay sau khi đat đuoc muc tieu gioi han.
Cung ngay, mot đoan co van quan su cao cap cua Lien Xo do Đai tuong G. Obaturov đung đau toi Ha Noi ho tro cho cac tuong linh chi huy cua Viet Nam. Nhom chuyen gia cua Trung tuong M. Vorobevy co trach nhiem co van cho Bo Tu lenh luc luong Phong khong – Khong quan con Đai tuong G. Obaturovym lam co van cho Tong Tham muu truong luc luong vu trang Viet Nam Le Trong Tan va Bo truong Bo Quoc phong, Đai tuong Van Tien Dung. Moskva yeu cau Trung Quoc rut quan. Lien Xo cung vien tro gap vu khi cho Viet Nam qua cang Hai Phong.

Đen 21 thang 2, Trung Quoc tang cuong them 2 su đoan va tiep tuc tan cong manh hon nua. Ngay 22, cac thi xa Lao Cai va Cao Bang bi chiem. Quan Trung Quoc chiem them mot so vung tai Ha Tuyen, Cao Bang, Lang Son va Quang Ninh. Chien su lan rong toi cac khu đo thi ven bien o Mong Cai. Ve phia Viet Nam, cung luc voi viec trien khai phong ngu quyet liet, khoang tu 3 đen 5 su đoan (gom 30.000 quan) cung đuoc giu lai đe thanh lap mot tuyen phong ngu canh cung tu Yen Bai toi Quang Yen voi nhiem vu bao ve Ha Noi va Hai Phong.
Ngay 23 thang 2, Đang Tieu Binh nhac lai tuyen bo ve "cuoc chien tranh han che" va noi se rut quan trong vong 10 ngay hoac hon. Đay đuoc xem la thong điep nham ngan Lien Xo can thiep quan su, đap lai keu goi rut quan cua My, xoa diu cac nuoc đang lo ngai ve mot cuoc chien lon hon, va gay kho hieu cho Viet Nam. Trong khi đo, mot tuan duong ham Sverdlov va mot khu truc ham Krivak cua Lien Xo đa roi cang tu ngay 21 tien ve phia vung bien Viet Nam. Lien Xo cung đa bat đau dung may bay giup Viet Nam cho quan va vu khi ra Bac. Hai chuyen bay đac biet cua Lien Xo va Bulgaria cho vu khi, khi tai bay toi Ha Noi.
Ngay 26 thang 2, them nhieu quan Trung Quoc tap ket quanh khu vuc Lang Son chuan bi cho tran chien đanh chiem thi xa nay. Sau khi thi sat chien truong, Bo Tong tham muu Quan đoi Nhan dan Viet Nam đe xuat đieu đong mot quan đoan tu Campuchia cung mot tieu đoan phao phan luc BM-21 vua đuoc Lien Xo vien tro ve Lang Son. Đong thoi to chuc va huy đong lai cac đon vi va cac phan đoi, bien che lai mot su đoan vua rut lui tu chien truong, tien hanh cac hoat đong tac chien vao sau trong hau phuong đich.
Phi đoan may bay van tai An-12 cua Lien Xo đa tien hanh khong van Quan đoan 2, Quan đoi Nhan dan Viet Nam tu Campuchia ve Lang Son.
Ngay 25 thang 2, tai Mai Sao, Quan đoan 14 thuoc Quan khu 1, Quan đoi Nhan dan Viet Nam cung Bo Chi huy thong nhat Lang Son đuoc thanh lap, luc luong bao gom cac Su đoan 3, 327, 338, 337 (đang tu Quan khu 4 ra) va sau nay co them Su đoan 347 cung cac đon vi truc thuoc khac.
Trong giai đoan đau đen ngay 28 thang 2 nam 1979, quan Trung Quoc chiem đuoc cac thi xa Lao Cai, Cao Bang va mot so thi tran. Cac co so vat chat, kinh te o nhung noi nay bi pha huy triet đe. Tuy nhien, do vap phai su phong ngu co hieu qua cua Viet Nam cung nhu co chien thuat lac hau so voi phia Viet Nam nen quan Trung Quoc tien rat cham va bi thiet hai nang. Quan Viet Nam con phan kich đanh ca vao hai thi tran bien gioi Ninh Minh (Quang Tay) va Malipo (Van Nam) cua Trung Quoc, nhung chi co y nghia quay roi.


= Giai đoan 2 =

Giai đoan 2 bat đau tu ngay 27 thang 2. Chien su tap trung tai Lang Son tuy giao tranh tai Lao Cai, Cao Bang va Mong Cai van tiep dien. Tran đanh chiem thi xa Lang Son bat đau luc 6 gio sang cung ngay. Trung Quoc đieu toi đay them 2 su đoan tu Đong Đang va Loc Binh (phia đong nam Lang Son), tiep tuc đua them quan moi tu Trung Quoc tham nhap Viet Nam đe tang vien. Tai Lang Son, cac Su đoan 3, 337 cua Viet Nam đa to chuc phong thu chu đao va phan ung manh liet truoc cac đot tan cong lon cua quan Trung Quoc. Tu ngay 2 thang 3, Su đoan 337 tru tai khu vuc cau Khanh Khe. Su đoan 3 chong tra 3 su đoan bo binh 160, 161, 129 cung nhieu tang, phao, tien cong tren mot chieu dai 20 km tu xa Hong Phong huyen Van Lang đen xa Cao Lau huyen Cao Loc. Suot ngay 27, o huong Cao Loc, su đoan 129 Trung Quoc khong pha noi tran đia phong thu cua trung đoan 141; o huong đuong 1B, su đoan 161 bi trung đoan 12 ghim chan; o huong đuong 1A, trung đoan 2 vua chan đanh su đoan 160 tu phia bac vua chong lai canh quan vu hoi cua su đoan 161 tu huong tay bac thoc sang. Nhung 14 gio ngay hom đo, 1 tieu đoan Trung Quoc bi mat luon qua phia sau bat ngo đanh chiem điem cao 800, noi đat đai quan sat phao binh cua Su đoan 3 Sao Vang. Mat điem cao 800, the tran phong ngu cua Viet Nam o phia tay đuong 1A tu Coc Chu đen điem cao 417 bi choc thung. Chiem đuoc điem cao 800 va Tam Lung, nhung trong suot cac ngay tu 28 thang 2 đen 2 thang 3, quan Trung Quoc van khong vuot qua đuoc đoan đuong 4 km đe vao thi xa Lang Son, tuy đa dung cho huong tien cong nay gan 5 su đoan bo binh. Sau nhieu tran đanh đam mau gianh giat cac điem cao quanh Lang Son, ma co tran quan phong thu Viet Nam đanh đen vien đan cuoi cung, quan Trung Quoc bat đau bao vay thi xa Lang Son ngay 2 thang 3 su dung them su đoan 162 du bi chien dich cua quan đoan 54 va dung 6 su đoan tan cong đong loat tren nhieu huong. Chieu ngay 4, mot canh quan Trung Quoc đa vuot song Ky Cung, chiem điem cao 340 va vao toi thi xa Lang Son, mot canh quan khac cua su đoan 128 Trung Quoc cung chiem san bay Mai Pha, điem cao 391 o phia tay nam thi xa.
Đen đay, phia Viet Nam đa đieu đong cac su đoan chu luc co xe tang, phao binh, khong quan ho tro ap sat mat tran, chuan bi phan cong giai phong cac khu vuc bi chiem đong. Quan đoan 14 voi cac su đoan 337, 327, 338 hau nhu con nguyen ven đang bo tri quan quanh thi xa Lang Son. Ngay 27 thang 2, Quan đoan 2 – Binh đoan Huong Giang đang lam nhiem vu truy quet Khmer Đo tai Kampot, Kampong Som (Campuchia) cung đuoc lenh co đong gap toan bo luc luong ve nuoc, tap ket sau lung Quan đoan 14.
Ngay 3 thang 3, Quan đoan 1 – Binh đoan Quyet Thang nhan lenh cho Su đoan bo binh 320B (sau nay đoi thanh 390 – đoan Đong Bang, gom Trung đoan bo binh 27, 48, 64 va Trung đoan phao binh 54) đuoc tang cuong Trung đoan bo binh 209 (đoan Song Lo) thuoc Su đoan bo binh 312 (đoan Chien Thang) va tieu đoan phao tam xa 130 mm cua Lu đoan phao binh 45 (đoan Tat Thang) cap toc hanh quan len Lang Son.


= Trung Quoc rut quan =

Toi ngay 4 thang 3, Bo Tu lenh Quan đoan 5 thong qua va bat đau trien khai phuong an mo chien dich phan cong. Cung thoi điem nay luc luong tang cuong cua Quan đoan 1 cung đa hoan tat trien khai vao vi tri chien đau tren tuyen Chi Lang – Đong Mo – Huu Kien phia nam thi xa. Trung đoan phao binh 204 voi 3 he thong (36 dan phong hoa tien 40 nong BM-21) đa tap ket va lay phan tu san sang khai hoa. Quan đoan 2 cung thuc hien chuyen quan than toc bang ca đuong bien, đuong bo, đuong sat va đuong khong bat đau tu ngay 6 thang 3, đen ngay 11 thang 3 nhung đon vi đau tien cua quan đoan gom Su đoan bo binh 304 (đoan Vinh Quang), Lu đoan phao binh 164 (đoan Ben Hai), Lu đoan phong khong 673, tieu đoan trinh sat... đa ve toi Ha Noi.
Cac phi đoi thuoc Trung đoan khong quan 917 (đoan Đong Thap), 935 (đoan Đong Nai) va 937 (đoan Hau Giang) gom 10 truc thang UH-1, 3 may bay trinh sat U-17, 10 may bay cuong kich A-37, 10 may bay tiem kich bom F-5 lan luot đuoc trien khai o can cu Hoa Lac, Kep, Bach Mai va Noi Bai, cung voi cac phi đoi tiem kich MiG-17, MiG-21 cua Su đoan khong quan 371 (đoan Thang Long) đat trong trang thai san sang chien đau cao đo. O phia Nam, truc thang va may bay van tai cua Trung đoan khong quan 916 (đoan Ba Vi), 918 va Đoan bay 919 Tong cuc Hang khong Dan dung phoi hop voi khong quan Lien Xo van chuyen Quan đoan 2 ra Bac. Đoan bay 919 con su dung may bay van tai Il-14 (co MiG-21 yem ho) bay nhieu chuyen tha du tiep te cho luc luong vu trang Viet Nam o khu vuc xa Canh Tan – Minh Khai, Thach An (Cao Bang).
Ngay 5 thang 3 nam 1979, Viet Nam ra lenh tong đong vien toan quoc. Trua cung ngay, Bac Kinh tuyen bo đa "hoan thanh muc tieu chien tranh", "chien thang" va bat đau rut quan. Ngay hom sau quan Trung Quoc rut ve phia bac song Ky Cung.
Ngay 6 thang 3 nam 1979, Ban Bi thu Trung uong Đang Cong san Viet Nam ra Chi thi so 69, nhan đinh ve tinh hinh va đua ra chu truong trong đieu kien Trung Quoc rut quan. Chi thi nay khang đinh: "Trong khi chap nhan cho đich rut quan, chung ta luon luon phai nang cao canh giac, tang cuong quoc phong, san sang giang tra đich đich đang, neu chung lat long, tro lai xam luoc nuoc ta lan nua (...) Khong đuoc mot chut mo ho nao đoi voi am muu co ban cua bon phan đong Trung Quoc la thon tinh nuoc ta, khuat phuc nhan dan ta (...) luon luon san sang chuan bi chien đau bao ve To quoc, đap tan bon xam luoc (...) can giuong cao chinh nghia cua ta, bao ve đoc lap, tu do cua To quoc va bao ve hoa binh, xuc tien viec hinh thanh mat tran nhan dan the gioi ung ho, bao ve Viet Nam". Ngay 7 thang 3, Viet Nam tuyen bo rang đe the hien "thien chi hoa binh", Viet Nam se cho phep Trung Quoc rut quan. Bo Quoc phong Viet Nam quyet đinh cho dung chien dich phan cong.
Mac du Trung Quoc tuyen bo rut quan, chien su van tiep dien o mot so noi. Dan thuong Viet Nam van tiep tuc bi giet, chang han nhu vu tham sat ngay 9 thang 3 tai lang Tong Chup, xa Hung Đao, huyen Hoa An, Cao Bang khien 43 nguoi thiet mang. Trong thoi gian chuan bi rut quan, Trung Quoc con pha huy mot cach co he thong toan bo cac cong trinh xay dung, tu nha dan hay cot đien, tai cac thi xa, thi tran Sapa, Đong Đang, Lang Son,... Su đoan 337 cua Viet Nam, len tham chien tu ngay 2 thang 3 tai khu vuc cau Khanh Khe o Lang Son đe chi vien cho cac đon vi đang chan đanh quan Trung Quoc. Su đoan nay đen noi qua muon đe thay đoi cuc dien tran đanh tai Lang Son, nhung đa cung su đoan 338 to chuc phan kich đanh vao quan Trung Quoc rut lui qua nga Chi Ma. Ngay 16 thang 3 nam 1979, Trung Quoc tuyen bo hoan tat viec rut quan khoi Viet Nam.


= Viet Nam phan kich =
Phia Quan đoi Viet Nam đe tra đua cung đa phan kich đanh vao cac thi tran, thi xa, huyen bien gioi cua Trung Quoc la Ma Lat Pha, Bang Tuong, Ninh Minh, Ha Khau va Đong Hung. Sau đo rut quan ve bien gioi đe phong thu. Ngay 1 thang 3 nam 1979, AFP va Tan Hoa Xa đeu xac nhan co mot cuoc đot kich “cam tu” vao phi truong Ninh Minh trong tinh Quang Tay, cach xa bien gioi 40 km.


Dien bien lien quan = Chien dich dan van cua Trung Quoc =
Theo truyen thong, Trung Quoc đe cao viec tuyen truyen chinh tri cho binh si va dan chung cua minh ve chinh nghia cua ho trong viec can thiet tien hanh cuoc chien trung phat Viet Nam. Ngay tu truoc khi quan Trung Quoc vuot bien gioi đanh vao Viet Nam, ca hai ben đa lon tieng cao buoc nhau co cac hanh vi gay han tren tuyen bien gioi. Theo phia Trung Quoc, quan Viet Nam đa tien hanh hon 1100 vu xam nhap tren bien gioi. Đoi lai, Viet Nam cho biet viec quan Trung Quoc tien hanh khieu khich dien ra hang ngay. Cung voi viec quan he chinh tri tro nen cang thang, so vu xung đot vu trang tai bien gioi cung tang len, tu khoang 100 vu nam 1974 len toi hon 900 vu nam 1976. Viec Trung Quoc chiem Hoang Sa nam 1974 cung nhu viec Viet Nam đua quan tiep quan Truong Sa cung gop phan khien nguyen nhan bat đong giua hai phia tro nen sau sac.
Trung Quoc tuyen truyen trong nhan dan rang đay la cuoc chien phan cong chong Viet Nam đe bao ve lanh tho quoc gia; tuyen truyen voi quan đoi rang chien dich quan su nay đuoc tien hanh đe trung phat nha cam quyen Viet Nam, cu the la "be lu Le Duan", va rang quan đoi can gianh đuoc su ung ho cua nhan dan Viet Nam. Chien dich van đong quan chung cua Trung Quoc to ra co ket qua voi dan chung va can bo Trung Quoc tai vung bien, khien ho co the huy đong hang chuc van dan cong tham gia cac hoat đong bao đam an ninh va tiep te cho quan đoi. Hien tai sau 34 nam van co toi tren 90% nguoi dan Trung Quoc quan niem rang, nam 1979 Quan đoi Nhan dan Viet Nam đa vuot bien gioi sang tan cong Trung Quoc va bat buoc Trung Quoc phai tu ve đanh tra, cuoc chien 1979 chi la cuoc phan cong truoc su xam luoc cua Viet Nam.
Đoi voi dan thuong Viet Nam, Trung Quoc bo ra nhieu cong suc tuyen truyen loi keo nguoi dan vung bien, đac biet la voi cac dan toc thieu so song vat qua bien gioi hai nuoc nhu Tay, Nung (o Trung Quoc goi la dan toc Choang), Dao, H'Mong va cac nhom nguoi thieu so goc Hoa. Ket qua la trong ngay đau cua cuoc chien, co noi, quan Trung Quoc đa đuoc dan vong qua đon bien phong tien sau vao đat Viet Nam ma khong bi phat hien. Phuc vu cong tac dan van tai cac khu vuc chien su, Trung Quoc con thanh lap cac đon vi đac biet ma nhiem vu chu yeu la to chuc cung nhu kiem tra hoat đong cua cac đoi van đong quan chung trong tat ca cac đon vi quan. Theo đo, quan Trung Quoc tien sang Viet Nam phai giam toi thieu nhung hanh đong gay xao tron, phien ha đen dan chung, ton trong phong tuc tap quan, tai san, cung cap gao, muoi, dau thap, thuoc chua benh... cho dan cu ban đia. Chinh sach nay đuoc mot so đon vi Trung Quoc o vung Lao Cai thuc hien.
Tuy nhien, quan Trung Quoc đa thuc hien nhieu hanh đong pha huy co so ha tang, ngay ca sau khi đa tuyen bo rut quan. Hau het cac thi xa, thi tran ma Trung Quoc chiem đuoc đeu bi pha huy mot cach co he thong. Tai thi xa Cao Bang, quan Trung Quoc dung thuoc no pha sap bat cu cong trinh gi tu cong so đen buu đien, tu benh vien đen truong hoc, tu cho đen cau. Tai Đong Đang, quan Trung Quoc lay đi tat ca nhung gi co the mang theo, tu xe đap cho đen thanh ray tau hoa, nhung gi khong mang đuoc đeu bi đap pha. Tai thi xa Cam Đuong tren bo song Hong, cach bien gioi khoang 10 km, ngoai viec pha huy thi xa, quan Trung Quoc con cho đot ca mo apatit.
O'Dowd tong ket la chinh sach dan van cua quan Trung Quoc to ra khong thanh cong đoi voi nguoi dan Viet Nam. Ong ly giai rang "nguoi Viet Nam rat yeu nuoc, tham nhuan tu tuong chinh tri, gioi chiu đung, khong de bi lung lac,..." Ngoai ra, nhung hanh đong tan pha, giet choc dan thuong, cung nhu nguoc đai tu binh cua quan Trung Quoc đa gay hai cho no luc dan van cua ho. Nhung hoat đong nay mot phan la do binh linh Trung Quoc sang Viet Nam bi soc vi su khoc liet, suc khang cu cua quan đoi Viet Nam cung nhu cua dan ban đia, mot phan nam trong cac pha hoai co ke hoach va to chuc, vi du nhu tai thi xa Lang Son. Hoat đong loi keo nguoi thieu so tai bien gioi cua Trung Quoc cung khong đat đuoc ket qua mong đoi. Khi quan Trung Quoc tu quan khu Van Nam rut ve nuoc, tat ca nhung điep vien va quan du kich nguoi thieu so ma ho gay dung đuoc khi chiem đong cac khu vuc bien gioi trong thoi gian chien dich đeu bi luc luong an ninh Viet Nam bat giu va xu tu.
Chien tranh tam ly cua Trung Quoc voi cac luc luong phong thu cua Viet Nam cung that bai. Trong suot cuoc chien, khong co đon vi nao cua Viet Nam khong đanh tra quyet liet quan Trung Quoc. Quan Trung Quoc cuoi cung cung hieu rang ngoai viec su dung suc manh quan su, ho khong co hy vong gianh thang loi trong chien tranh tuyen truyen chinh tri.


= Chien dich ho tro Viet Nam cua Lien Xo =
Vao nam 1979, truoc viec Trung Quoc tan cong Viet Nam, Lien Xo đa khang đinh kien quyet: Quan đoi va nhan dan Xo Viet san sang su dung cac giai phap cuoi cung đe thuc hien nghia vu quoc te cua minh voi đong minh Viet Nam.
Ngay 18 thang 2 nam 1979, Lien Xo ra tuyen bo ung ho cuoc chien đau cua Viet Nam: “Nhan dan Viet Nam anh hung, lai vua tro thanh nan nhan cua cuoc xam luoc hom nay, co đu kha nang đe quat khoi cho chinh ho mot lan nua, va hon the ho co nhung nguoi ban tin cay đuoc. Lien Xo se nghiem chinh ton trong nhung cam ket theo Hiep uoc Huu nghi va Hop tac giua Lien bang Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet va Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam”.
Y đinh bao ve Viet Nam cua Lien Xo la het suc nghiem tuc nhung neu cuoc tan cong cua Trung Quoc van nam trong pham vi đoi pho cua Viet Nam thi Lien Xo se khong can thiep quan su, chi khi Trung Quoc tiep tuc leo thang chien tranh, vi du nhu uy hiep Ha Noi va Hai Phong, hoac đon tru lau dai tren nhung vung đat chiem đuoc, thi Lien Xo moi tham gia giai quyet xung đot. Mac du khong co mot tuyen bo chinh thuc nao đua ra, nhung Viet Nam se khong nho Lien Xo can thiep quan su truc tiep, boi truyen thong lich su cua Viet Nam chua bao gio cau vien bat cu nuoc nao giup đanh đuoi ngoai xam. Tinh than tu ton cua Viet Nam la mot yeu to quan trong khien Lien Xo khong can thiep quan su neu cuoc chien van nam trong pham vi kiem soat đuoc, ho se chi can thiep truc tiep neu Viet Nam khong con kha nang chong tra (vi du nhu neu Trung Quoc su dung vu khi hat nhan đe huy diet lanh tho Viet Nam.)
Lien Xo đa cung cap cho Viet Nam mot so thong tin quan su thu đuoc tu ve tinh do tham. Ngay 19 thang 2 nam 1979, mot nhom cac co van quan su cua Lien Xo do đai tuong Gennady Obaturov dan đau toi Ha Noi.
Ngay sau khi chien tranh bien gioi Trung – Viet bung no, Lien Xo đa vien tro khan cap cho phong khong va luc quan Viet Nam. Trong giai đoan tu khi cuoc xung đot bat đau (giua thang 2) đen cuoi thang 3 nam 1979, bang đuong thuy, Lien Xo đa ho tro cho Viet Nam 400 to hop ten lua phong khong vac vai SA-7 “Strela-2M”, 30 to hop phong khong tu hanh ZSU-23-4 Shilka, 50 may bay tiem kich MiG-21bis, 50 dan phong phao phan luc 40 nong co 122mm BM-21, hon 100 co phao cao xa, 800 sung chong tang bo binh. Trong thoi gian dien ra xung đot, cac tau van tai Lien Xo va cac nuoc Xa hoi chu nghia khac lien tuc cap cang Hai Phong đe do hang quan su cho Viet Nam. Trong giai đoan tu nam 1979 đen 1982, Lien Xo đa vien tro 14 to hop ten lua phong khong S-75M “Volga” va 526 qua ten lua V-755 (B-755). Tu nam 1984 đen nam 1987, Lien Xo chuyen giao tiep 14 bien the to hop ten lua phong khong hien đai hon la S-75M3 cung 866 qua đan V-759 (B-759). Lien Xo cung vien tro 40 to hop ten lua S-125 “Pechora” va 1.788 qua ten lua V-601 PD (В-601ПД) cung trong giai đoan noi tren.
Tu ngay 12 đen ngay 26 thang 3, voi muc đich tao ap luc quan su len Trung Quoc theo quyet đinh cua Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Lien Xo, tren tat ca cac quan khu vung bien gioi phia Đong, tren lanh tho Mong Co va tren Thai Binh Duong đa tien hanh cuoc dien tap hiep đong quan binh chung va dien tap hai quan co su dung đan that. Trong cuoc dien tap lon nhat lich su quan su co su dung luc luong cua 20 su đoan binh chung hop thanh va khong quan voi 200 nghin quan nhan, 2.600 xe tang, 900 may bay va 80 chien ham. Ke hoach dien tap đa tien hanh to chuc cac cum chu luc khong quan cong kich tren cac quan khu gan bien gioi Trung Quoc.
Su đoan đo bo đuong khong tu Tula đuoc van chuyen vao khu vuc Chita tren quang đuong dai 5.500 km bang may bay van tai quan su mot đot bay trong thoi gian 2 ngay. Cac trung đoan may bay chien đau tu lanh tho cua Ucraina va Belarusia đuoc co đong truc tiep đuong khong đen cac san bay cua Mong Co. Tren cac vung bien phia Đong va Nam Trung Quoc, gan 50 chien ham cua Lien Xo, trong đo co 6 tau ngam, tien hanh cac hoat đong san sang chien đau va đong loat trien khai dien tap cac hoat đong tac chien nham tieu diet luc luong hai quan đoi phuong. Rieng vung bien Primorie tien hanh dien tap đo bo đuong bien.
Trong tien trinh dien tap, co nhung khoang thoi gian co toi 10 trung đoan khong quan tuyen 1 (đoi hinh chien đau) hoat đong. Cac kip bay đa bay tong cong 5.000 gio, đa su dung toi 1.000 qua bom va ten lua trong dien tap ban đan that. Nhung đot dien tap lon nhat đuoc thuc hien tai Mong Co, voi su tham gia cua 6 su đoan Bo binh co gioi va tang-thiet giap, 3 trong so cac đon vi đuoc đieu đong tu Siberia va Zabaikalia.
Hai hoat đong tro giup quan su đang ke nhat cua Lien Xo la giup ho tro van chuyen hang khong quan đoi Viet Nam tu bien gioi Tay Nam ve phia Bac va trien khai mot so tau chien ngan chan tau My o Bien Đong vao nhung tuan đau thang 3. Trong khong đay mot thang, Lien Xo đa tien hanh co đong 20 nghin quan cua Viet Nam, hon 1.000 đon vi trang thiet bi chien đau, 20 may bay quan su va may bay truc thang, hon 3 nghin tan vu khi trang bi, đan va co so vat chat phuc vu chien tranh tu Campuchia tro ve mien Bac Viet Nam. Trong giai đoan đau tien cua cuoc xung đot đen thang 3 nam 1979, theo đuong van tai bien, Lien Xo đa chuyen đen Viet Nam hon 400 xe tang va xe thiet giap, xe bo binh co gioi, 400 khau phao va sung coi, 50 to hop phao phan luc Grad BM-21, hon 100 khau phao phong khong, 400 to hop ten lua phong khong vac vai va hang nghin ten lua, 800 sung chong tang RPG-7, 20 may bay tiem kich.
Tru luong xang dau tieu hao trong thoi gian thuc hien cac hoat đong dien tap va giup đo Viet Nam, Bo Quoc phong Lien Xo đa phai mat hai nam đe phuc hoi lai du tru. Trong bao cao tong ket ghi nhan "Quan đoi Lien bang Xo viet đa chung minh đuoc kha nang san sang chien đau cao nhat, đap ung đuoc nhung yeu cau tac chien hien đai va san sang hoan thanh nhiem vu bao ve To quoc va thuc hien nghia vu quoc te".


Phan ung quoc te Ngay khi cuoc chien no ra, Hoa Ky tuyen bo giu vi tri trung lap va keu goi "su rut quan lap tuc cua Viet Nam khoi Campuchia va Trung Quoc khoi Viet Nam", noi rang "viec Trung Quoc xam luoc Viet Nam la su tiep noi cua viec Viet Nam xam luoc Campuchia". Nhung theo đanh gia cua Nayan Chanda, Hoa Ky đa la quoc gia phuong Tay duy nhat gan nhu ung ho cuoc xam luoc Viet Nam cua Trung Quoc; trai voi loi len an viec Viet Nam tien đanh Khmer Đo la "mot moi đe doa cho hoa binh va on đinh trong khu vuc", tuyen bo cua My ve cuoc tan cong cua Trung Quoc co ham y bao chua rang "viec Trung Quoc tham nhap bien gioi Viet Nam la ket qua cua viec Viet Nam xam luoc Campuchia". Ngoai Hoa Ky thi đa so cac quoc gia phuong Tay phan đoi manh me hanh đong quan su cua phia Trung Quoc, su co lap nay đa anh huong kha lon toi chinh sach ngoai giao buoc đau mo cua cua Bac Kinh khi đo.
Ngay 18 thang 2, Chinh phu Lien Xo ra tuyen bo len an Trung Quoc xam luoc Viet Nam: "Viec Trung Quoc tien cong xam luoc Viet Nam chung to mot lan nua rang, Bac Kinh co thai đo vo trach nhiem biet nhuong nao đoi voi van menh cua hoa binh va Ban Lanh đao Trung Quoc su dung vu khi mot cach tuy tien, đay toi ac biet nhuong nao!... Nhung hanh đong xam luoc đo trai voi nhung nguyen tac cua Lien Hop Quoc, cha đap tho bao luat phap quoc te, cang vach tran truoc toan the gioi chinh sach banh truong cua Bac Kinh o Đong Nam A". Lien Xo vien dan hiep đinh ky voi Viet Nam, thuc giuc Trung Quoc "ngung truoc khi qua muon" va đoi Trung Quoc rut quan lap tuc va toan bo. Trong thoi gian xay ra cuoc chien, Lien Xo đa len an cuoc tan cong cua Trung Quoc la "hanh đong man ro bat chap đao ly cua ke cuop", đoi Trung Quoc lap tuc cham dut "cuoc chien tranh xam luoc", va canh bao Trung Quoc ve long trung thanh cua Lien Xo đoi voi Hiep uoc huu nghi va hop tac Lien Xo Viet Nam. Ngoai ra, Lien Xo khong co hanh đong can thiep quan su ma chi ho tro van chuyen bang hang khong, trien khai hai quan ngoai bo bien Viet Nam va tang cuong gui co van va chuyen gia quan su sang Viet Nam nham tranh đo vo quan he von đa cang thang voi Trung Quoc. Lien Xo cung canh bao Trung Quoc ve viec đat cac luc luong vu trang Xo Viet o Siberia vao tinh trang san sang chien đau so 1 đong thoi cung cap cho Viet Nam cac thong tin quan su thu đuoc tu ve tinh do tham. Ban than chinh quyen Ha Noi, von giu chien thuat phong thu trong cuoc chien, cung tu choi su tham gia cua cac phi cong Lien Xo vao cac tran đanh. Do khong tham gia ve quan su, ngay 10 thang 3, Lien Xo hua se tang vien tro quan su cho Viet Nam.
Đem hom Trung Quoc tuyen bo rut quan, Cuba canh bao Trung Quoc la nuoc nay se ho tro Viet Nam, ke ca viec đua quan đen neu can. Sau khi biet tin Trung Quoc rut quan, nhat bao Pravda cua Lien Xo cung đua ra binh luan rang "Lien Xo hieu đuoc da tam cua Bac Kinh vi vay đa khong đap lai nhung khieu khich quan su cua Trung Quoc voi muc đich duy nhat la lam leo thang cang thang giua Lien Xo va Hoa Ky".
Tai Lien Hop Quoc, tranh cai kich liet xay ra xung quanh van đe an ninh o Đong Nam A. Hai su kien Viet Nam đanh vao Campuchia lat đo che đo Khmer Đo va Trung Quoc đanh vao Viet Nam cung đuoc đua ra ban luan. Hoi đong Bao an bi chia re sau sac sau cac cuoc hop vao cac ngay cuoi thang 2. Cac nuoc ASEAN muon tat ca cac luc luong quan su nuoc ngoai rut quan ve nuoc. My ung ho lap truong nay. Lien Xo tuyen bo khong ung ho bat cu nghi quyet nao khong len an Trung Quoc va đoi Trung Quoc rut quan. Ngay 23 thang 2, Lien Xo cung Tiep Khac đua du thao nghi quyet trong đo len an Trung Quoc xam luoc, đoi Trung Quoc rut quan va boi thuong chien tranh cho Viet Nam, va keu goi cam van vu khi đoi voi Trung Quoc. Con Trung Quoc thi chi trich Lien Xo "khuyen khich Viet Nam tan cong Trung Quoc va xam luoc Campuchia". Ngay 24 thang 2, Trung Quoc đua du thao nghi quyet đoi Viet Nam "lap tuc rut quan hoan toan khoi Campuchia". Cuoi cung, Lien Hop Quoc khong đi đen đuoc mot nghi quyet nao.

Len an Trung Quoc, va ung ho tro Viet Nam:  Lien Xo,  Cuba,  Ba Lan,  Đong Đuc,  Tiep Khac,  Hungary,  Bulgaria,  Albania,  Mong Co,  Afghanistan,  Ethiopia,  Angola,  Mozambique,  Cong hoa Nhan dan Campuchia va cac quoc gia đong minh cua Lien Xo
Lay lam tiec va yeu cau Trung Quoc rut quan:  Lao,  Mien Đien,  An Đo
Phan đoi hanh đong quan su cua Viet Nam va Trung Quoc:  Thuy Đien,  Canada,  New Zealand
Yeu cau Trung Quoc rut quan khoi Viet Nam, Viet Nam rut quan khoi Campuchia:  Nhat Ban,  Thai Lan,  Malaysia,  Singapore,  Indonesia,  Philippines,  Iraq,  Bac Yemen,  Đan Mach,  Phan Lan,  Na Uy,  Anh,  Ha Lan,  Italy,  Nam Tu,  Romania,  Hoa Ky,  Australia
Lay lam tiec voi Viet Nam va Trung Quoc, hy vong Viet Nam va Campuchia co the đuoc tu quyet đinh van menh cua minh:  Tay Đuc,  Ao,  Thuy Si,  Bi,  Luxembourg,  Phap,  Tay Ban Nha,  Hy Lap
Keu goi thuong luong:  Bangladesh,  Sip,  Iceland,  Ireland,  Ai Cap,  Libya,  Mali,  Madagascar
Khong tuyen bo cong khai:  Bo Đao Nha
Ho tro Trung Quoc:  Campuchia Dan chu


Ket qua Tuy Viet Nam va Trung Quoc đeu tuyen bo chien thang trong cuoc chien nhung ca hai ben đeu phai chiu thiet hai nang ne ve nguoi va tai san. Cuoc chien đac biet đe lai nhieu tac hai lon cho phia Viet Nam, đac biet la nen kinh te. Ngoai cac thuong vong ve con nguoi, ton that cu the ve co so vat chat ha tang o 6 tinh bien gioi bi pha huy do tran chien, Viet Nam con phai ganh chiu nhieu kho khan, thiet hai do thai đo va chinh sach thu đich, vay ham ma Trung Quoc va đong minh cua Trung Quoc gay ra tren cac mat tran quan su, kinh te, ngoai giao,...


= Thuong vong va thiet hai =
Tuong Ngu Tu Quyen, Pho Tong Tu lenh Quan Giai phong Trung Quoc, tuyen bo rang so quan Viet Nam bi chet va bi thuong la 50.000, trong khi con so tuong ung cua Trung Quoc la 20.000. Mot nguon khac cua Trung Quoc thong ke ton that cua quan Trung Quoc la 8.531 chet va khoang 21.000 bi thuong.
Theo nha su hoc Gilles Ferier thi co khoang 25.000 linh Trung Quoc thiet mang va gan 500 xe boc thep hoac phao bi pha huy, con so nay phia Viet Nam cung la gan tuong tu nhung thap hon mot chut. Russell D. Howard cho rang quan Trung Quoc thuong vong 60.000 nguoi, trong đo so chet la 26.000, mot so nguon khac cung đong y voi con so thuong vong it nhat khoang 50.000 cua phia Trung Quoc. Nguon cua King Chen noi rang rieng tai cac benh vien lon o Quang Tay đa co it nhat 30.000 thuong binh Trung Quoc.
Thang 4 nam 1979, bao Quan đoi Nhan dan cua Viet Nam uoc luong tong thuong vong cua quan Trung Quoc la 62.500 nguoi. Phia Viet Nam co hang nghin dan thuong chet va bi thuong, theo tap chi Time thi co khoang duoi 10.000 linh Viet Nam thiet mang (con so nay phia Trung Quoc la tren 20.000). Phia Trung Quoc bat đuoc khoang 1.600 tu binh trong tong so hon 50.000 quan Viet Nam tham chien tai mat tran Lao Cai, Cao Bang, Lang Son.
Theo tuyen bo cua Viet Nam, ket qua chien đau cua ho nhu sau:

Mat tran Lang Son: diet 19.000 linh Trung Quoc, pha huy 76 xe tang, xe thiet giap va 52 xe quan su, 95 khau phao coi va gian phong hoa tien, tieu diet va đanh thiet hai nang 3 trung đoan, 4 tieu đoan (co hoi khac biet so voi ky su Su đoan Sao Vang). Ve phia Viet Nam tai mat tran nay, su đoan 3 bi ton that khoang 660 chet va 840 bi thuong, su đoan 337 ton that khoang 650 tu tran, su đoan 338 ton that khoang 260 tu tran, su đoan 327 chua co so lieu. 20 ca nhan va 14 đon vi đuoc phong tang danh hieu Anh hung Luc luong vu trang nhan dan, Quan đoan 5 đuoc mang danh hieu “Binh đoan Chi Lang”, Su đoan 337 đuoc tang danh hieu “Su đoan Khanh Khe”.
Mat tran Cao Bang: diet 18.000 linh Trung Quoc, pha huy 134 xe tang, thiet giap va 23 xe quan su, tieu diet va đanh thiet hai nang 7 tieu đoan. 5 ca nhan va 17 đon vi đa đuoc phong tang danh hieu Anh hung Luc luong vu trang nhan dan. Su đoan 311 đuoc mang danh hieu “Su đoan Đong Khe”; Trung đoan 567 đuoc nhan dan đia phuong tang danh hieu “Trung đoan Khau Chia”, “Trung đoan Phuc Hoa”.
Mat tran Hoang Lien Son (Lao Cai): diet 11.500 linh Trung Quoc, pha huy 66 xe tang, thiet giap va 189 xe quan su, tieu diet va đanh thiet hai nang 4 tieu đoan. 12 ca nhan va 6 đon vi đuoc phong tang danh hieu Anh hung Luc luong vu trang nhan dan.
Mat tran Quang Ninh, Lai Chau va Ha Tuyen (Ha Giang): diet 14.000 linh Trung Quoc, pha huy 4 xe tang, thiet giap, 6 xe quan su, tieu diet va đanh thiet hai nang 3 tieu đoan. 11 ca nhan va 6 đon vi chien đau tren huong Lai Chau, 2 ca nhan va 5 đon vi chien đau tren huong Quang Ninh, 1 ca nhan va 1 đon vi cong an bien phong tai Ha Tuyen đuoc phong tang danh hieu Anh hung Luc luong vu trang nhan dan.
Ti le tu vong hoa tuyen trong nhung ngay đau chien tranh kha cao (thuong binh 5,7% trong 30 ngay chien đau) do khong đam bao ve van tai, quan y va so cuu. Tinh hinh tot hon tu tuyen quan y trung đoan va cac tuyen sau.
Theo nguon cua Trung Quoc, tai mat tran Lang Son, ho bi ton that 1.271 linh tu tran va 3.779 linh bi thuong. Tai mat tran Lao Cai, ho bi ton that 7.886 linh (bao gom 2.812 tu tran). Chua co thong ke chi tiet cua Trung Quoc ve thuong vong tai mat tran Cao Bang, Đong Khe va Mong Cai.
Cuoc chien cung đa gay ra nhung thiet hai nang ne ve kinh te cho Viet Nam: cac thi xa Lang Son, Cao Bang, thi tran Cam Đuong bi huy diet hoan toan, 320/320 xa, 735/904 truong hoc, 428/430 benh vien, benh xa, 41/41 nong truong, 38/42 lam truong, 81 xi nghiep, ham mo va 80.000 ha hoa mau bi tan pha, 400.000 gia suc bi giet va bi cuop. Khoang mot nua trong so 3,5 trieu dan bi mat nha cua, tai san va phuong tien sinh song. Đe đuoc Lien Xo tang cuong vien tro, tu 27 thang 3 nam 1979, Viet Nam quyet đinh cho tau quan su Lien Xo đong o cang Cam Ranh. Ve phia Trung Quoc, cuoc chien ngan ngay đa tieu ton cua nuoc nay khoang 1,3 ty USD va lam anh huong lon toi qua trinh cai to kinh te.
Ve lau dai, cuoc chien mo đau cho hon 10 nam cang thang trong quan he va xung đot vu trang doc bien gioi giua hai quoc gia, buoc Viet Nam phai thuong xuyen duy tri mot luc luong quan su khong lo doc bien gioi, gay hau qua xau đen nen kinh te. Sinh hoat va san xuat cua nguoi dan vung bien gioi bi anh huong nghiem trong. Ngoai ra, nhieu cot moc bien gioi cung bi quan Trung Quoc pha huy, gay kho khan cho viec hoach đinh bien gioi sau nay.


= Đanh gia =
Ca Viet Nam va Trung Quoc đeu tuyen bo chien thang.

Phia Viet Nam: Loi noi đau Hien phap Viet Nam nam 1980 khang đinh "Vua trai qua ba muoi nam chien tranh giai phong, đong bao ta thiet tha mong muon co hoa binh đe xay dung To quoc, nhung lai phai đuong đau voi bon ba quyen Trung Quoc xam luoc cung be lu tay sai cua chung o Cam-pu-chia. Phat huy truyen thong ve vang cua dan toc, quan va dan ta đa gianh đuoc thang loi oanh liet trong hai cuoc chien tranh bao ve To quoc chong bon phan đong Cam-pu-chia o bien gioi Tay Nam va chong bon ba quyen Trung Quoc o bien gioi phia Bac, bao ve đoc lap, chu quyen, thong nhat va toan ven lanh tho cua minh".
Phia Trung Quoc: Đang Tieu Binh khang đinh mac du co nhieu that bai ve quan su nhung Trung Quoc "đa đat đuoc chien thang ve chinh tri va chien thang chung cuoc". Ong con khang đinh quan Trung Quoc "đa co the tien thang toi Ha Noi neu muon". Quan điem it pho bien hon la cua Tran Van (Pho Thu tuong, mot trong 5 nhan vat quan trong nhat cua Đang Cong san Trung Quoc, cung voi Mao Trach Đong, Luu Thieu Ky, Chu An Lai va Chu Đuc) cho rang viec chiem đuoc Ha Noi khong phuc vu đuoc muc đich gi ca, cuoc chien se co chi phi nang ne qua suc chiu đung neu keo dai them 6 thang nua, va vi ly do tai chinh khong nen lap lai mot cuoc chien khong phan thang bai nhu vay.
Trong bai phat bieu cua Đang Tieu Binh tai hoi nghi quan chinh noi bo ngay 16 thang 4 nam 1979 (sau khi rut quan ve nuoc 1 thang), Đang Tieu Binh chi trich gay gat cac quan chuc chinh quyen va cac lanh đao quan đoi ve nhung sai lam trong chien dich: "Đanh lan nay vu khi, quan so đeu gap may lan Viet Nam. Chien đau o Cao Bang chi it la 5 đanh 1, 6 đanh 1. Chien đau o Lang Son, Lao Cai cung đeu gap may lan, tham chi 6 đanh 1, 7 đanh 1…" nhung "…thuong vong cua chung ta gap 4 lan so voi Viet Nam. Than thoai cua chung ta đa bi huy diet” (y noi ve uy the cua Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc).
Tuong Truong Chan – Chu nhiem Tong bo Hau can – nho lai rang van đe toi te nhat gap phai trong giai đoan Trung Quoc chuan bi chien đau la su thieu đan duoc va chat luong kem. Kiem tra ban đau cho thay rang khong it đan phao xit va 1/3 so luu đan lep. Trong cuoc chien, trung binh moi ngay quan Trung Quoc tieu thu đan duoc va nhien lieu la 700 tan cho moi loai. Tinh tong cong ca cuoc chien, Trung Quoc đa su dung toi 1,06 trieu qua đan phao, 23,8 ngan tan đan, 55 trieu vien đan ca nhan va nhieu loai trang bi ca nhan. Voi mot so luong đang ke cac thiet bi ky thuat quan su, Trung Quoc bi thieu ky su bao tri. Do thieu xe van tai va đuong sa kem, Trung Quoc phai huy đong hang chuc van dan cong nhung van khong van chuyen kip hang hoa, he thong cung cap luon trong tinh trang qua tai, lam giam đang ke hieu qua chien đau cua binh linh va vu khi tren chien truong.
Henry Kissinger đanh gia ve cuoc chien tranh nay: "Yeu to y thuc he đa bien mat khoi xung đot. Cac trung tam quyen luc cua phong trao cong san cuoi cung đa tien hanh chien tranh gianh the can bang quyen luc khong phai can cu vao y thuc he ma hoan toan xuat phat tu loi ich dan toc".
Theo đanh gia cua tac gia King C. Chen, quan Trung Quoc co le đa đat đuoc 50–55% cac muc tieu co gioi han cua minh. Ben canh thanh cong trong viec bam theo đuoc kha sat cac ke hoach tien quan va rut quan, quan Trung Quoc đa khong đat đuoc ket qua nhu cac muc tieu đa cong bo: ho đa khong tieu diet đuoc su đoan nao cua Viet Nam; khong cham dut đuoc xung đot co vu trang tai vung bien gioi; khong buoc đuoc Viet Nam rut quan khoi Campuchia; khong gay đuoc anh huong len chinh phu Viet Nam trong van đe Hoa kieu.
Điem yeu cua quan Trung Quoc la vu khi va phuong tien lac hau. Ngoai ra, ho đanh gia thap suc manh quan su cua Viet Nam. Cuoi thang 12 nam 1978, Thu truong Bo Quoc phong Trung Quoc Tuc Du bao cao tai Ki hop thu ba cua Đang Cong san Trung Quoc rang chi can dung mot phan luc luong cua cac quan khu Quang Chau va Con Minh la đu đe đanh chiem Ha Noi trong vong 1 tuan. Trong thuc te, quan Trung Quoc đa can toi 16 ngay voi 10 su đoan tu 6 quan khu (luc luong bang tong hai quan khu Quang Chau va Con Minh) đe đanh chiem thi xa Lang Son, mot thi xa chi cach bien gioi 15 km va con cach xa Ha Noi toi 135 km. Trung binh moi ngay quan Trung Quoc chi tien đuoc 0,9 km va ho đa mat 16 ngay chi đe chiem đuoc 1/10 quang đuong toi Ha Noi. Su thieu kinh nghiem chien đau va tinh than kem cung nam trong cac điem yeu cua quan Trung Quoc.
Ve quan su, tac gia Edward C. O'Dowd đanh gia rang quan Trung Quoc đa the hien trinh đo chien đau kem trong cuoc chien. Tai Lang Son, 2 quan đoan Trung Quoc đa bi mot trung đoan Viet Nam cam chan trong 1 tuan, mot quan đoan khac can đen 10 ngay đe lay Lao Cai va Cam Đuong – hai đo thi cach bien gioi khong đen 15 km. Trung Quoc chiem Cao Bang vat va đen muc can it nhat 2 quan đoan đe tiep tuc tan cong mot thi xa ma Trung Quoc tuyen bo đa chiem đuoc. Tai Quang Ninh, mot trung đoi Viet Nam đa cam chan 5 tieng đong ho mot trung đoan Trung Quoc đang tren đuong chiem nui Cao Ba Lanh giap bien gioi, gay thuong vong cho 360 trong quan so 2.800 cua trung đoan nay. Nhung ton that nhan mang nhu vay lap lai tren toan mat tran va đem lai it hieu qua. Quan Trung Quoc đa khong su dung đuoc so quan đong mot cach hieu qua bang cac chien thuat thich hop va do đo khong the đat đuoc toc đo hanh binh nhu mong muon cua chien luoc "đanh nhanh thang nhanh" . Đay la hau qua cua su lac hau ve chien thuat tac chien cua quan đoi Trung Quoc von gan nhu khong đuoc cai thien ke tu sau chien thuat bien nguoi o chien tranh Trieu Tien nhung nam 1950. That bai ve mat chien thuat đa buoc Quan uy Trung uong Đang Cong san Trung Quoc đay manh qua trinh hien đai hoa quan đoi nuoc nay.
Tren phuong dien quan he quoc te, cuoc chien Viet – Trung cho thay rang Trung Quoc, voi su ung ho tu phia Hoa Ky, san sang can thiep quan su vao Viet Nam – mot quoc gia cong san tung la đong minh trong nhieu nam. Ket qua chien tranh cung cho thay Viet Nam đu suc chong lai su can thiep quan su đo ma khong phai đieu đong quan chu luc tu bien gioi Tay Nam va mien Nam Viet Nam. Nhung su kien tu cuoc chien cho thay moi quan he ngoai giao phuc tap Lien Xo – Trung Quoc – Viet Nam voi ket qua la Trung Quoc khong the tung toan bo luc luong vao cuoc chien nham "day cho Viet Nam mot bai hoc" vi chiu suc ep tu phia Lien Xo, đong thoi Lien Xo cung khong san sang tung quan đoi vao tham chien bao ve đong minh ma chi tap trung vien tro kinh te, quan su. Đieu nay đa khien cho rat nhieu nguoi Viet Nam sau đo nghi ngo ve đong minh Lien Xo cung nhu đoi voi Lien Xo that su la mot su that bai ve uy tin. Ket qua cuoc chien cung cho thay Trung Quoc bat luc trong viec ho tro đong minh Khmer Đo trong cuoc chien voi Viet Nam va that bai trong viec đieu chinh quan he ngoai giao đe tang cuong anh huong o khu vuc Đong Nam A.
Nhieu quan điem khac cho rang Trung Quoc đa that bai ve quan su nhung lai đat đuoc mot so thanh cong ve chien luoc, trong đo co viec chung to cho cac nuoc Đong Nam A rang ho san sang dung vu luc neu vi the va uy luc cua minh bi thach thuc.
Tien si Truong Hieu Minh (Xiaoming Zhang), tu truong Cao đang Chien tranh Hang khong, Hoa Ky, la tac gia cuon sach Deng Xiaoping's Long War: The Military Conflict between China and Vietnam 1979 – 1991 ra mat nam 2015, đanh gia "Đoi voi Đang, day Viet Nam "bai hoc" la thong điep khong chi gui cho Viet Nam ma ca cho Lien Xo, My va cac nuoc phuong Tay. Phan ung cua Viet Nam truoc cuoc xam luoc la phong thu bien gioi phia bac, tiep tuc chinh sach thu đich voi Trung Quoc, dua vao Lien Xo đe co ho tro tai chinh va kinh te. Đe đap lai, My va phuong Tay tu nam 1979 co ve quan tam hon viec cung cap ho tro tai chinh va cong nghe giup Trung Quoc cai cach kinh te. My khong con nghi Trung Quoc la đe doa, tuy chua phai la đong minh. Vi the My co the doc toan luc đe đanh bai Lien Xo trong thap nien cuoi cung cua Chien tranh Lanh. Ben trong Trung Quoc, Đang khong chi cung co đuoc quyen luc chinh tri ma cung thuc hien ca nghi trinh cai to kinh te. Lien Xo o trong tinh the nhieu kho khan trong thap nien cuoi cua Chien tranh Lanh. Vua phai canh tranh voi My tren toan cau, Moskva cung đoi dien thach thuc cua Trung Quoc o chau A. Tu goc nhin chien luoc, ca Viet Nam va Lien Xo đeu gap kho khan hon Trung Quoc. Vi the Lien Xo rot cuoc nhan ra ho khong the tiep tuc ho tro Viet Nam vao cuoi thap nien 1980. Viet Nam phai tim đen Trung Quoc, thua nhan sai lam chinh sach tu nam 1978. Rot cuoc, Trung Quoc đa vuot mat Viet Nam ca ve chinh tri va chien luoc".
Bao Nhan dan trich lai quan điem cua mot nguoi nghien cuu Chu nghia Xa hoi tai Campuchia khi đo: "The la ro ca. Co nguoi cach mang nao tren the gioi đen nay con phan van nhung nguoi lanh đao Trung Quoc co con la cach mang khong? Tien cong Viet Nam, chung no vut het moi mat na gia doi, hien ra nguyen hinh la bon đe quoc moi, bon phan cach mang, va cai che đo Xa hoi Chu nghia cua chung chi la gia hieu!" 


Hau chien Khi quan Trung Quoc rut khoi Viet Nam thang 3 nam 1979, Trung Quoc tuyen bo ho khong tham vong du "chi mot tac đat lanh tho Viet Nam". Tren thuc te, quan Trung Quoc chiem đong khoang 60 km² lanh tho co tranh chap ma Viet Nam kiem soat truoc khi chien su no ra. Tai mot so noi nhu khu vuc quanh Huu Nghi Quan gan Lang Son, quan Trung Quoc chiem đong cac lanh tho khong co gia tri quan su nhung co gia tri bieu tuong quan trong. Tai cac noi khac, quan Trung Quoc chiem giu cac vi tri chien luoc quan su lam ban đap đe tu đo co the tien đanh Viet Nam.
Sau khi chien tranh ket thuc, Viet Nam va Trung Quoc noi lai đam phan ve van đe bien gioi. Cuoc đam phan Viet – Trung lan ba dien ra vao nam 1979 voi hai vong đam phan. Trong vong đam phan thu nhat phia Viet Nam cho rang, truoc het can van hoi hoa binh, tao khong khi thuan loi đe giai quyet nhung van đe khac. Đoan Viet Nam đua ra phuong an ba điem đe giai quyet van đe bien gioi: cham dut chien su, phi quan su hoa bien gioi; khoi phuc giao thong, van tai binh thuong tren "co so ton trong đuong bien gioi lich su ma cac Hiep đinh Trung – Phap nam 1887 va 1895 đa thiet lap". Phia Trung Quoc kien quyet tu choi nhung đe nghi cua Viet Nam, đua ra đe nghi tam điem cua minh, bac bo viec phi quan su hoa bien gioi, đe nghi giai quyet cac van đe lanh tho tren "co so nhung cong uoc Trung – Phap" chu khong phai tren co so đuong ranh gioi thuc te do cac Hiep đinh đo đua lai. Trung Quoc cung đoi Viet Nam thua nhan cac quan đao Hoang Sa va Truong Sa la "mot bo phan khong the tach roi cua lanh tho Trung Quoc"; Viet Nam phai rut quan ra khoi Truong Sa, thay đoi chinh sach voi Lao va Campuchia, giai quyet van đe Campuchia. Trung Quoc cung yeu cau Viet Nam nhan lai nhung nguoi Hoa đa ra đi. Trong quan he voi cac nuoc khac: "Khong ben nao se tham gia bat cu khoi quan su nao chong ben kia, cung cap can cu quan su hoac dung lanh tho va cac can cu cac nuoc khac chong lai phia ben kia"; "Viet Nam khong tim kiem ba quyen o Đong Duong hay o bat cu noi nao" lam đieu kien đe tien hanh thuong luong.
Vong đam phan thu hai đuoc to chuc tai Bac Kinh tu ngay 8 thang 6 nam 1979. Đoan đai bieu Viet Nam đe nghi hai ben cam ket khong tien hanh cac hoat đong tham bao va trinh sat duoi moi hinh thuc tren lanh tho cua nhau; khong tien hanh bat cu hoat đong tien cong, khieu khich vu trang nao, khong no sung tu lanh tho ben nay sang ben kia, ca tren bo, tren khong, tren bien; khong co bat cu hanh đong gi uy hiep an ninh cua nhau. Viet Nam cung đua ra nhung quan điem cua minh ve "chong ba quyen" voi ba noi dung chinh: Khong banh truong lanh tho duoi bat cu hinh thuc nao, cham dut ngay viec chiem đoat đat đai cua nuoc kia, khong xam luoc, khong dung vu luc đe "trung phat" hoac đe "day bai hoc"; khong can thiep vao quan he cua mot nuoc voi nuoc khac, khong can thiep vao cong viec noi bo cua nuoc khac, khong ap đat tu tuong, quan điem, đuong loi cua minh cho nuoc khac; khong lien minh voi cac the luc phan đong khac chong lai hoa binh, đoc lap dan toc. Trong vong đam phan nay, Trung Quoc chu yeu chi trich Viet Nam ve viec "buoc" Trung Quoc phai thuc hien "chien tranh tu ve", đe cap đen mot so van đe lien quan đen quan he hai nuoc va lap truong tai khu vuc, khong tap trung giai quyet thuc chat van đe bien gioi. Đau nam 1980, Trung Quoc đon phuong đinh chi vong ba, khong noi lai đam phan. Viet Nam lien tiep gui cong ham yeu cau hop tiep vong ba, nhung Trung Quoc lam ngo. Trong nhung nam 1979–1982, Viet Nam nhieu lan đe nghi noi lai cac cuoc đam phan đa bi Trung Quoc đon phuong bo do, nhung Trung Quoc van mot muc khuoc tu.
Tu thang 3 nam 1979 đen het thang 9 nam 1983, Trung Quoc đa cho luc luong vu trang xam nhap bien gioi Viet Nam 48.974 vu, trong đo xam nhap bien gioi tren bo 7.322 vu co no sung, khieu khich; xam nhap vung bien 28.967 vu; xam nhap vung troi bien gioi 12.705 vu (voi hon 2.000 top may bay).
Trung Quoc ban phao thuong xuyen vao cac vung dan cu, tiep tuc lan chiem đat đai, xam canh, xam cu, di chuyen, đap pha cot moc, dung bia, chon mo trong đat Viet Nam. Tinh đen thang 3 nam 1983, Trung Quoc con chiem giu 89 điem cua Viet Nam. Viec Trung Quoc chiem đong cac lanh tho bien gioi lam cho Viet Nam cam gian, va giua hai phia no ra mot loat tran giao tranh nham gianh quyen kiem soat cac khu vuc đo. Xung đot bien gioi giua Viet Nam va Trung Quoc van tiep dien cho đen nam 1988, len cao vao cac nam 1984–1985. Trong thang 5 – thang 6 nam 1981, quan Trung Quoc mo cuoc tan cong vao đoi 400 (ma Trung Quoc goi la Phap Tap Son – 法卡山) o huyen Cao Loc, Lang Son, xa hon ve phia tay, quan Trung Quoc cung vuot bien gioi đanh vao cac vi tri quanh đoi 1688 o tinh Ha Tuyen. Giao tranh dien ra het suc đam mau voi hang tram nguoi thuoc ca hai ben thiet mang. Ngay 1 thang 2 nam 1984, Tong Bi thu Đang Cong san Trung Quoc Ho Dieu Bang cung đoan can bo cao cap đa đen tham cao điem 400 (ma Trung Quoc đat ten la Pakhason) đe đong vien quan đoi. Toi nam 1984, quan Trung Quoc lai dung nhieu tieu đoan mo cac đot tan cong lon vao Lang Son. Đac biet tai Ha Tuyen, trong thang 4 – thang 7 nam 1984, quan Trung Quoc đanh vao dai đoi thuoc huyen Vi Xuyen, tinh Ha Giang ma Trung Quoc goi la Lao Son. Quan Trung Quoc chiem mot so ngon đoi thuoc dai đoi nay, giao tranh keo dai dang dai, nhung khong co noi nao quan Trung Quoc tien vao lanh tho Viet Nam qua 5 km, du quan đong hon nhieu.
Cac nha quan sat nuoc ngoai ghi nhan tu thang 7 nam 1980 đen thang 8 nam 1987, doc bien gioi Viet Nam – Trung Quoc đa xay ra 6 cuoc xung đot vu trang lon vao cac thang 7 nam 1980, thang 5 nam 1981, thang 4 nam 1983, thang 6 nam 1985, thang 12 nam 1986 va thang 1 nam 1987. Theo tuyen bo cua Ngoai truong Trung Quoc Ngo Ngoc Khiem trong buoi hop bao o Singapore ngay 29 thang 1 nam 1985, trong nam 1985, Trung Quoc đa đieu them 8 su đoan bo binh cung gan 20 su đoan tai cho, ap sat bien gioi Viet – Trung; đong thoi, trien khai hon 650 may bay chien đau, nem bom cac san bay gan bien gioi. Con theo bao Nhat Ban Sankei Shimbun ra ngay 14 thang 1 nam 1985, Trung Quoc đa đua so may bay đen gan bien gioi Viet – Trung len gan 1.000 chiec. Đai BBC ngay 6 thang 2 nam 1985 cho biet: Trung Quoc co 400.000 quan đong doc bien gioi Viet – Trung. Tap chi Nghien cuu van đe quoc te cua Trung Quoc so 2/1982 ly giai muc đich cua viec bo tri mot luc luong lon quan đoi o sat bien gioi voi Viet Nam "la đe kim giu mot phan binh luc cua Viet Nam o tuyen bien gioi phia Bac, do đo lam loi cho cuoc chien tranh chong xam luoc cua nhan dan Campuchia". Trung Quoc cung thuong xuyen khieu khich vu trang, lan chiem, pha hoai phong tuyen bao ve bien gioi, tung gian điep, tham bao, biet kich vao noi đia, kich đong cac dan toc thieu so doc bien gioi Viet – Trung ly khai, xay dung co so vu trang, gay phi. Tu cuoi nam 1980, Trung Quoc ho tro FULRO va tan quan Pol Pot, lap can cu o Đong Bac Campuchia, lap hanh lang Tay Nguyen – Campuchia – Thai Lan.
Trong cac ngay 22 thang 2 nam 1980, ngay 27 thang 2 nam 1980 va ngay 2 thang 3 nam 1980 tai vung bien Tay Nam quan đao Hoang Sa, Hai quan Trung Quoc bat giu mot so thuyen đanh ca cua ngu dan hai tinh Quang Nam – Đa Nang va Nghia Binh, Viet Nam. Tu nam 1979 đen nam 1982 dien ra cac su kien đang chu y nhu Tong cuc Hang khong Dan dung Trung Quoc cong bo mot thong cao quy đinh "bon vung nguy hiem" o Tay Nam đao Hai Nam, trong đo co vung troi cua quan đao Hoang Sa va buoc may bay dan dung cua cac nuoc khac phai bay qua đay vao nhung gio do Trung Quoc quy đinh; thanh lap lu đoan Hai quan đau tien o đao Hai Nam (thang 12 nam 1979); cho may bay nem bom H-6 cua Hai quan Trung Quoc thuc hien cuoc tuan tra tren khong đau tien o quan đao Truong Sa (1 nam 1980); nam 1982, Tong Tham muu truong Quan đoi Nhan dan Trung Quoc Duong Đac Chi vieng tham quan đao Hoang Sa va tau hai quan cua Trung Quoc, Viet Nam đa đung đo o ngoai khoi quan đao Hoang Sa.
Ngay 15 thang 4 nam 1987, Trung Quoc đa ra tuyen bo len an quan đoi Viet Nam chiem đong đao đa Ba Tieu thuoc quan đao Truong Sa. Trung Quoc cho rang muc đich cua Viet Nam khi trien khai quan đoi mot cach bat hop phap o đao Ba Tieu la đe chiem huu them luc đia gan đo va mo đuong cho viec khai thac dau trong tuong lai. Trung Quoc yeu cau Viet Nam rut khoi Ba Tieu va 9 hon đao khac, bao luu quyen thu hoi cac đao nay vao mot thoi điem thich hop. Tu ngay 15 thang 5 đen ngay 6 thang 6 nam 1987, Hai quan Trung Quoc dien tap lon va to chuc cac cuoc nghien cuu hai duong hoc o khu vuc quan đao Truong Sa. Thang 1 nam 1988, mot luc luong lon tau chien cua Trung Quoc hoat đong xam chiem tai bai đa Chu Thap va Chau Vien, xay nha, cam co Trung Quoc tren hai đao nay. Ngay 26 thang 2 nam 1987, luc luong cua Trung Quoc đa đo bo len hai đao san ho trong quan đao Truong Sa. Ngay 14 thang 3 nam 1988 xay ra Hai chien Truong Sa giua Viet Nam va Trung Quoc gan cum đao Sinh Ton, khien 3 tau van tai cua Viet Nam bi ban chim, 20 nguoi chet va 74 nguoi khac bi mat tich. Trong nam 1988, Trung Quoc chiem 6 điem tren quan đao Truong Sa, xay dung he thong nha gian. Thang 5 nam 1988, to Nhat bao Quan đoi Nhan dan thuoc quan đoi Trung Quoc co bai viet, trong đo tuyen bo: Hien nay Hai quan Trung Quoc co the bao ve lanh hai gan bo Trung Quoc, ca chu quyen tren quan đao Truong Sa va bien khoi xa luc đia hang tram hai ly.
Cac ngay 17 va 23, 26 thang 3 nam 1988, Chinh phu Viet Nam đa lien tuc gui cong ham phan đoi đen Bac Kinh, đe nghi Trung Quoc cu đai dien đam phan, thuong luong đe giai quyet nhung bat đong lien quan đen quan đao Truong Sa, cung nhu nhung van đe tranh chap khac ve bien gioi va quan đao Hoang Sa; đe nghi hai ben khong dung vu luc va tranh moi đung đo đe khong lam tinh hinh xau them. Viet Nam cung thong bao cho Lien Hop Quoc ve tinh trang tranh chap giua hai ben song phia Trung Quoc van tiep tuc chiem giu cac noi đa chiem đuoc va khuoc tu thuong luong, giu quan điem ve "chu quyen khong the tranh cai cua minh đoi voi quan đao Nam Sa (tuc quan đao Truong Sa)".
Ngay 13 thang 4 nam 1988, Quoc hoi Trung Quoc khoa VI đa phe chuan thanh lap Khu hanh chinh Hai Nam, co đia gioi hanh chinh rong lon tren bien Đong, bao trum ca hai quan đao Hoang Sa va Truong Sa cua Viet Nam. Thang 4 nam 1988, Trung Quoc đat lai ten cho cac đao, đa, bai can thuoc quan đao Hoang Sa, Truong Sa va sap nhap hai quan đao vao đia phan Hai Nam – Trung Quoc. Tu thang 1 nam 1989 đen thang 9 nam 1990, Trung Quoc lien tuc co cac hanh đong nhu: đat bia chu quyen tren cac đao đa chiem đuoc; tap tran, khao sat khoa hoc trong lanh hai quan đao Truong Sa.
Nhung nam 1982, 1983 va 1984, tai dien đan đam phan binh thuong hoa quan he Xo – Trung o cap Thu truong Ngoai giao, Trung Quoc neu van đe quan đoi Viet Nam o Campuchia, đe nghi Lien Xo phai thuc đay Viet Nam rut quan ra khoi Campuchia, coi viec Lien Xo tiep tuc ung ho quan đoi Viet Nam tai Campuchia la tro ngai lon nhat cho viec binh thuong hoa quan he Trung – Xo.
Cuoc chien nam 1979 cho Trung Quoc thay su lac hau cua vu khi cung nhu chien thuat ma quan đoi nuoc nay su dung, do đo, sau cuoc chien la bat đau cua mot cuoc cai cach va hien đai hoa manh đoi voi Quan Giai phong Trung Quoc, ngay nay cong cuoc hien đai hoa nay van tiep tuc. Anh huong truc tiep co the thay la ngan sach danh cho Quoc phong cua Trung Quoc tang tu 15% nam 1978 len 18% nam 1979.
Quan he xau voi Trung Quoc đa lam Viet Nam đa phai tra mot cai gia rat đat. Viec Trung Quoc duy tri ap luc quan su tai vung bien gioi trong suot muoi nam sau đo buoc Viet Nam cung phai duy tri luc luong phong thu lon o bien gioi va mien Bac. Cung voi viec bi sa lay voi chien su dai dang o Campuchia ma Trung Quoc muon keo dai, Viet Nam bi co lap trong muoi nam đo tren truong quoc te. Nen kinh te yeu kem va bi My cam van phai cang ra duy tri mot luc luong quan đoi lon, va phai phu thuoc vao su giup đo cua Lien Xo. Sau nam 1979, tinh hinh kinh te mien Bac Viet Nam te hai đi rat nhieu so voi thoi ky truoc đo. Trong khi đo, Trung Quoc phat trien manh tu nam 1978 do cong cuoc cai to kinh te cua Đang Tieu Binh. 7 nam sau chien tranh bien gioi, Viet Nam bat đau thoi ki Đoi Moi. Sau khi Lien Xo tan ra va Viet Nam rut quan khoi Campuchia, đen nam 1992 quan he giua hai nuoc chinh thuc đuoc binh thuong hoa.
Tu khi quan he ngoai giao giua hai nuoc đuoc cai thien, cuoc chien hau nhu khong con đuoc nhac đen trong cac phuong tien truyen thong đai chung, khong đuoc noi đen trong sach giao khoa lich su o Trung Quoc va mot cach han che tai sach giao khoa cua Viet Nam. Tai Trung Quoc, cac phuong tien truyen thong gan nhu lang quen no, cac tuyen tap bai hat khong con in cac ca khuc noi ve cuoc chien, sach nghien cuu viet ve cuoc chien bi tu choi xuat ban, đa so cuu chien binh tung tham gia cuoc chien khong muon nhac đen no. O Viet Nam, mot so ca khuc co noi dung ve cuoc chien, vi du "Chien đau vi đoc lap tu do" cua Pham Tuyen, khong con đuoc luu hanh tren cac phuong tien truyen thong chinh thong; đo la theo mot thoa thuan giua Viet Nam va Trung Quoc nham binh thuong hoa hoan toan quan he giua hai nuoc. Chinh phu Viet Nam đe y chat che cac noi dung bao chi lien quan đen quan he Viet – Trung, va bao chi hau nhu khong nhac đen cuoc chien. Theo giai thich cua ong Duong Danh Dy, cuu Bi thu Thu nhat Đai su quan Viet Nam tai Bac Kinh, thi Viet Nam "khong noi lai chuyen cu la vi nghia lon, chu khong phai vi chung ta khong co ly, khong phai vi nguoi Viet Nam so hai hay chong quen". Khi đuoc hoi ve cuoc chien tu 30 nam truoc, Phat ngon nhan Bo Ngoai giao Trung Quoc noi rang tu nhieu nam truoc lanh đao hai nuoc đa "thoa thuan gac lai qua khu va mo ra tuong lai". Nam 2014, nhan ky niem 35 nam Chien tranh bien gioi Viet – Trung, nhieu bao tai Viet Nam co bai viet ve đe tai nay.
Nam 2009, 30 nam sau cuoc chien, Viet Nam va Trung Quoc hoan thanh viec cam 1971 moc phan đinh bien gioi sau khi hai chinh phu ky ket hiep đinh bien gioi, ket thuc đam phan ve cac khu vuc tranh chap doc bien gioi.


Tuong niem hang nam Trong hoi nghi ban ve quy che phoi hop giua Mat tran To quoc va Chinh phu nam 2014, khi mot so đai bieu đe cap toi cuoc chien tranh bien gioi phia Bac, Thu tuong Nguyen Tan Dung đa tra loi: "Đang, Nha nuoc khong bao gio quen cong lao cua đong bao chien đau, hy sinh đe gianh thang loi trong cuoc chien chong xam luoc ngay 17/2/1979". Thu tuong cho biet, tat ca chien si hy sinh đeu nam o nghia trang, đuoc nhang khoi va nhan manh: “Chung ta lam gi cung phai tinh loi ich cao nhat cua đat nuoc".
Chinh sach cho can bo, chien si tham gia bao ve bien gioi phia Bac đuoc huong theo Quyet đinh so 62/2011/QĐ-TTg, nam 2011 cua Thu tuong va Nghi đinh 23/2012/NĐ-CP cua Chinh phu.
Tiep tuc chuyen cong tac tai cac tinh bien gioi phia Bac, sang 17/2/2016, Chu tich nuoc Truong Tan Sang cung đoan cong tac Trung uong đa đen dang huong tai nghia trang liet si huyen Tra Linh – noi yen nghi cua hon 300 liet si đa anh dung hy sinh ngay trong nhung ngay đau no sung cua cuoc chien bao ve bien gioi phia Bac nam 1979. Đe ghi nho cong lao va bay to tam long biet on vo han đen cac anh hung liet si, Chu tich nuoc Truong Tan Sang va cac thanh vien trong đoan đa thap huong tung ngoi mo. Hien nay, Nghia trang huyen Tra Linh đuoc cac đon vi bo đoi bien phong, chinh quyen đia phuong, than nhan cac liet si va cac to chuc xa hoi nhu Đoan Thanh nien, Phu nu, Cuu chien binh thuong xuyen cham soc, huong khoi. Mot so tinh phia Bac va Bo Quoc phong đang xay dung đe an tiep tuc tim kiem va quy tap hai cot cac liet si trong cac cuoc chien đau bao ve bien gioi phia Bac giai đoan 1979–1988.
Nam 2017, vai chuc nguoi tap trung lai tai tuong đai vua Ly Thai To o Ha Noi đe tuong niem Chien tranh Bien gioi Viet – Trung 1979 trong su hien dien cua rat đong canh sat, cong an, an ninh... Nha cam quyen đa dung loa đe nghi đam đong giai tan. Theo bao đien tu BBC tieng Viet, khoang mot chuc nguoi, trong đo co cac nha hoat đong va van nghe si, đa bi cau luu trong le tuong niem cuoc chien bien gioi Viet – Trung 17/2/1979 tai Ha Noi va Tp Ho Chi Minh. Ben canh đo la cao buoc đa xay ra tinh trang pha đam, bat coc nguoi trai phap luat, pha roi nhung nguoi đi tuong niem cua cac co quan an ninh Viet Nam. Theo trang web cua Quoc hoi Viet Nam, mot so hoat đong tuong niem đa bi mot so đoi tuong xau loi dung đe to chuc bieu tinh trai phep, gay roi trat tu. Cung trong ngay 17/02/2017, đoan Cuu chien binh Ha Noi tung tham chien o chien truong phia Bac do Trung tuong Nguyen Nhu Hoat – Anh hung Luc luong vu trang, nguyen Tu lenh Quan khu Thu đo, nguyen Su đoan truong Su đoan 3 – dan đau đa len tan Nghia trang Cao Loc (huyen Cao Loc), Nghia trang Hoang Đong (thanh pho Lang Son) đe thap huong va cau nguyen cho nhung đong đoi đa hy sinh trong cuoc chien. Theo AP, khong co hoat đong chinh thuc cua chinh phu đanh dau su kien nay, nhung thong tin ve cuoc chien đa đuoc tuong thuat rong rai trong cac phuong tien truyen thong nha nuoc. Bao Asia Times cho rang viec nhieu hang tin Viet Nam, do nha nuoc kiem soat, nhung nam gan đay nhac lai chien tranh bien gioi nam 1979, cho đen bay gio van la mot chu đe cam ky, co the la tin hieu Đang Cong san cam quyen Viet Nam cuoi cung cung đa noi long su kiem duyet tin tuc ve cuoc xung đot quan su nay.


Trong nghe thuat = Viet Nam =
Chien tranh bien gioi phia Bac nam 1979 đa đuoc nhac toi trong hai bo phim Đat me (1980) cua đao dien Hai Ninh va Thi xa trong tam tay (1982) cua đao dien Đang Nhat Minh. Voi cau chuyen ve chuyen đi cua mot phong vien len Lang Son tim nguoi yeu trong thoi gian chien tranh bien gioi no ra, Thi xa trong tam tay – tac pham đau tay cua đao dien Đang Nhat Minh đ a gianh giai Bong sen vang tai Lien hoan phim Viet Nam lan thu 6, va nam trong cum tac pham cua ong đuoc trao Giai thuong Ho Chi Minh đot III nam 2005. Nam 1982, mot bo phim tai lieu voi tua đe "Hoa đua huong noi đat anh nam" do Truong Thanh thuc hien đe noi ve nha bao nguoi Nhat Ysao Takano đa hy sinh ngay 7- thang - nam979 trong thoi gian đua tin chien tranh bien gioi tai thi xa Lang Son. Bo phim nay sau đo đa đuoc đanh gia cao o Nhat Ban.
Trong thoi gian chien tranh bien gioi 1979 no ra va nhung nam sau đo, hang loat bai hat Viet Nam ve đe tai chien tranh va bao ve to quoc cung ra đoi nhu Chien đau vi đoc lap tu do cua nhac si Pham Tuyen, Loi tam biet luc len đuong cua nhac si Vu Trong Hoi, Bon muoi the ky cung ra tran cua nhac si Hong Đang, Nhung đoi mat mang hinh vien đan cua nhac si Tran Tien, Hat ve anh cua nhac si The Hien. Mot trong cac tac pham gay nhieu an tuong la "Ve đay đong đoi oi" cua cuu binh Truong Quy Hai. Tac pham ke ve tinh cam cua nguoi con song voi nhung chien si Viet Nam đa hy sinh trong tran Vi Xuyen (1984).
Ve van tho co bai tho Gui em o cuoi song Hong cua nha tho Duong Soai (sinh nam 1950) (sang tac thang 2/1979, nhac si Thuan Yen pho nhac nam 1980), Chieu bien gioi em oi! cua nha tho Lo Ngan Sun (1945–2013) (sang tac nam 1980, đuoc nhac si Tran Chung (1927–2002) pho nhac nam 1980 thanh ca khuc Chieu bien gioi), Hoa sim bien gioi cua nha van Đang Ai (sinh nam 1948) (nhac si Minh Quang (sinh nam 1951, em trai nha van Đang Ai) pho nhac nam 1984).
Ve van hoc co tieu thuyet Đem thang Hai (1979) cua Chu Lai va Chan dung nguoi hang xom (1979) cua Duong Thu Huong. Tieu thuyet Minh va ho cua nha van Nguyen Binh Phuong do Nha Xuat ban Tre phat hanh đa gianh giai thuong o Hang muc Van xuoi. Tac pham nay đuoc thuc hien trong khoang thoi gian 2007–2010. Mot trong cac tac pham noi bat trong nhung nam đau The ky XXI ve chu đe Chien tranh bien gioi phia Bac la “Xac pham” cua nha van quan đoi Nguyen Đinh Tu. Tac pham mo ta hinh anh kien cuong cua nhung nguoi linh Viet Nam tren chien truong. Đac biet, hinh anh nhung nguoi linh phao binh o Đong Đang, Lang Son chien đau toi hoi tho cuoi cung đa gay nhieu an tuong cho nguoi đoc.
Ma chien huu, mot tac pham đe cap đen linh Trung Quoc hy sinh trong cuoc chien nay, cua nha van Mac Ngon, do Tran Trung Hy dich, đa đuoc in va phat hanh tai Viet Nam nam 2009. Trong tac pham, nha van Mac Ngon đa mo ta su vo nghia cua cuoc chien tranh đoi voi Trung Quoc. Tac pham đa đat ra mot cau hoi lon đoi voi cai đuoc goi la "chu nghia anh hung cua Trung Quoc". Mac Ngon đa mo ta ve tam trang bang hoang, cay đang cua hang ngan hon ma linh Trung Quoc.


 Xay đai tuong niem va đat ten đuong  Ba Pham Thi Hai Chuyen, Bo truong Bo Lao đong – Thuong binh va Xa hoi, trong mot cuoc noi chuyen voi bao Tuoi Tre đa tan đong đe nghi cua cac Cuu chien binh Su đoan 356, qua kien nghi đua len Chu tich nuoc, ve viec xay dung mot đai tuong niem vinh danh cac chien si đa hi sinh trong cuoc chien chong Trung Quoc.
Mot khu pho moi cua khu đo thi moi Lao Cai – Cam Đuong nam tren đuong N11 noi voi đai lo Tran Hung Đao thuoc đia ban cua phuong Bac Cuong, thanh pho Lao Cai đuoc đat theo ten liet si Quach Van Rang, Trung đoi pho đon Bien phong 125 (Lao Cai) đa hy sinh trong tran chien voi quan Trung Quoc ngay 17/2/1979.


= Trung Quoc =


 Trung Quoc đai luc  Khai hoan giua đem khuya (凯旋在子夜 Khai hoan tai ty da) Kich truyen hinh.
Vong hoa duoi nui cao (高山下的花环 Cao son ha đe hoa hoan) Phim truyen.
Đoi biet kich Hac Bao (黑豹突击队 Hac Bao đot kich đoi) Kich truyen hinh.
Phong thai nhuom mau (血染的风采 Huyet nhiem đe phong thai) Ca khuc. Voi noi dung ban đau la tuong niem cac binh si Trung Quoc chet trong cuoc chien, Phong thai nhuom mau sau nay lai đuoc dung rong rai đe tuong niem nhung nguoi đa chet trong Su kien Thien An Mon.
Trang ram (十五的月亮 Thap ngu đe nguyet luong) Ca khuc.
Xe thiet giap 008 (铁甲008 Thiet giap linh bat bat) Phim truyen.
Tan binh Ma Cuong (新兵马强 Tan binh Ma Cuong) Phim truyen.
Nhanh hoa đep (花枝俏 Hoa chi tieu) Phim truyen.
Hang đong chop nhoang (闪电行动 Thiem đien hanh đong) Phim truyen.
Tran chien o nui Truong Bai (长排山之战 Truong Bai son đe chien) Phim truyen.
Cay tuong tu o bai min (雷场相思树 Loi truong tuong tu thu) Phim truyen.
Ma chien huu (战友重逢, viet nam 1992 cua Mac Ngon). Tac pham co "cach nhin khac ve chu nghia anh hung" va noi đen "nhung đieu ngo ngan va phi ly" cua cuoc chien.


 Hong Kong  Phim Cau chuyen cua Ho Viet (胡越的故事 Ho Viet đe co su) nam 1981, Chau Nhuan Phat vao vai nan dan Viet Nam Ho Viet, Chung So Hong vao vai nan dan Viet Nam Tham Thanh Đang.
Phim Đong chi thuong nguoi (爱人同志 Ai nhan đong chi) nam 1989, Luu Đuc Hoa vao vai phong vien Huong Cang, Chung So Hong vao vai phien dich vien Viet Nam, Thanh Khue An vao vai chien si Giai phong quan Nhan dan Trung Quoc bi Viet Nam bat lam tu binh.


Xem them Quan he Viet Nam – Trung Quoc
Chien tranh bien gioi Tay Nam
Hai chien Truong Sa 1988
Xung đot Viet – Trung 1979–1990


Chu thich Tham khao Tieng Viet
Nha Xuat ban Quan đoi Nhan dan (1980), Lich su Su đoan 3 Sao vang.
Tieng Anh
Colonel G.D. Bakshi (2000). The Sino-Vietnam War-1979: Case Studies in Limited Wars. Quyen 3(3). Bharat Rakshak Monitor. Ban goc luu tru ngay 24 thang 1 nam 2001. Truy cap ngay 12 thang 9 nam 2018.
Nayan Chanda (1986). Brother Enemy. The War after the War.. Harcourt Brace Jovanovich. ISBN 0-15-114420-6.
King C. Chen (1987). China's War with Vietnam, 1979: Issues, Decisions, and Implications. Hoover Press. ISBN 0817985727.
Grant Evans, Kelvin Rowley (1984). Red Brotherhood at War - Indochina since the Fall of Saigon. Luan Đon: Verso. ISBN 0860910903.
Bruce Elleman (ngay 20 thang 4 nam 1996). "Sino-Soviet Relations and the February 1979 Sino-Vietnamese Conflict". 1996 Vietnam Symposium - Vietnam Center and Archive, Texas Tech University. Truy cap ngay 16 thang 2 nam 2007.
Nguyen Huu Thuy (1979). Chinese Aggression: How and Why it failed. Nha xuat ban Ngoai ngu.
Edward C. O'dowd (2007). Chinese Military Strategy in the Third Indochina War. Routledge. ISBN 9780415414272.
Mark A. Ryan, David Michael Finkelstein, Michael A. McDevitt (2003). Chinese Warfighting: The Pla Experience Since 1949. M.E. Sharpe. ISBN 0765610876.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: nhieu ten: danh sach tac gia (lien ket)
Carlyle A. Thayer, Security Issues in Southeast Asia: The Third Indochina War, Conference on Security and Arms Control in the North Pacific, Australian National University, Canberra, August 1987.
Odd Arne Westad (2006). The Third Indochina War conflict between China, Vietnam and Cambodia, 1972-79. Luan Đon; New York: Routledge. ISBN 9780415390583.
Tieng Phap
Bui Xuan Quang (2000). La troisieme guerre d'Indochine, 1975-1999 securite et geopolitique en Asie. Harmattan. ISBN 2738491847.
Laurent Cesari (1995). L'Indochine en guerres 1945-1993. Paris: Belin. ISBN 2-7011-1405-5.
Gilles Ferier (1993). Les trois guerres d'Indochine. Lyon: Presse universitaire de Lyon. ISBN 2-7297-0483-3.
Francois Joyaux (1994). La Tentation imperiale - Politique exterieure de la Chine depuis 1949. Paris: Imprimerie nationale. ISBN 2-11-081331-8.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Sino-Vietnamese War tai Wikimedia Commons
Sino-Vietnamese War (1979) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Loi keu goi cua Đang Cong san Viet Nam ngay 4/3/1979 Ban luu thu vien Quoc gia 15 Thang Ba 1979