Chau Phi hay Phi chau (l'Afrique, Africa) la chau luc đung thu hai tren the gioi ve dan so (sau chau A), thu ba ve dien tich (sau chau A va chau My). Voi dien tich khoang 30.221.532 km² (bao gom ca cac đao can ke) chiem 19% đat đai cua Trai Đat. Voi 1.422.047.502 nguoi sinh song o 55 quoc gia tinh đen 2022, chau Phi chiem khoang 17,80% dan so the gioi.


Ten goi Ten goi trong tieng Viet cua chau Phi bat nguon tu ten goi tieng Trung "非洲" (am Han Viet: Phi chau). Chu "Phi" 非 trong "Phi chau" 非洲 la goi tat cua "Phi Loi Gia" 阿非利加. "A Phi Loi Gia" (阿非利加 - "A fei li jia") la phien am tieng Trung cua danh xung tieng Bo Đao Nha "Africa".
Tu "Africa" trong tieng Bo Đao Nha bat nguon tu ten goi tieng La-tinh "Africa".
Ten goi Africa đuoc nguoi chau Au su dung thong qua nguoi La Ma co đai, la nhung nguoi su dung ten goi Africa terra - "vung đat Afri" (so nhieu, hay "Afer" o dang so it) - đe chi phan mien bac cua chau luc nay, nhu la tinh Africa voi thu đo cua no la Carthage, tuong ung voi Tunisia ngay nay.
Nguon goc cua Afer co the co tu:

Trong tieng Phoenicia `afar - tuc la "bui";
Afri, mot bo lac - co the la Berber - la nhung nguoi song o Bac Phi trong khu vuc Carthage;
Trong tieng Hy Lap tu aphrike co nghia la "khong co lanh" (xem them Danh sach cac ten goi khu vuc truyen thong cua nguoi Hy Lap);
hoac tu chu aprica trong tieng Latinh co nghia la "co nhieu nang".
Nha su hoc Leo Africanus (1495-1554) cho la nguon goc cua tu phrike co nghia la "lanh va su khiep so" trong tieng Hy Lap khi to hop voi tien to phu đinh a-, co nghia la vung đat khong co lanh va su khung khiep. Nhung su thay đoi cua am tu ph sang f trong tieng Hy Lap co the chi co tu the ky I, vi the tren thuc te no kho co the la nguyen goc cua ten goi.
Ai Cap đa tung đuoc nhung nguoi co đai coi nhu la mot phan cua chau A, va lan đau tien no đuoc gan voi chau Phi nho cong cua nha đia ly Ptolemy (85-165) la nguoi đa chap nhan Alexandria nhu la kinh tuyen goc va coi kenh đao Suez va Hong Hai nhu la ranh gioi giua chau A va chau Phi. Khi nguoi chau Au co the hieu ra quy mo thuc su cua chau luc nay thi y tuong ve Africa cung đa đuoc mo rong cung voi hieu biet cua ho.


Vi tri Chau Phi la phan lon nhat trong so 3 phan noi tren mat nuoc o phia nam cua be mat Trai Đat. No bao gom khu vuc bao quanh mot dien tich khoang 30.221.532 km² (11.668.599 mi²) tinh ca cac đao. Đai bo phan dien tich nam giua chi tuyen Bac va chi tuyen Nam nen co khi hau nong quanh nam.
Bi Đia Trung Hai ngan cach voi chau Au, đai luc nay noi lien voi chau A ve phia tan cung đong bac bang eo đat Suez (bi cat ngang boi kenh đao Suez) co be rong 130 km (80 dam). Ve mat đia ly thi ban đao Sinai cua Ai Cap nam ve phia đong kenh đao Suez (thong thuong cung đuoc coi nhu la thuoc chau Phi). Tu điem xa nhat ve phia bac la Ras ben Sakka o Tunisia, nam ve phia tay mui Blanc, o vi đo 37°21' bac, toi điem xa nhat ve phia nam la mui Agulhas o Nam Phi, 34°51′15″ nam, co khoang cach khoang 8.000 km (5.000 dam); tu Cabo Verde, 17°33′22″ tay, tuc điem xa nhat ve phia tay toi Ras Hafun o Somalia, 51°27′52″ đong, co khoang cach xap xi 7.400 km (4.600 dam). Đo dai cua bo bien la 26.000 km (16.100 dam). Su thieu vang cac cho lom sau doc theo bo bien đuoc so sanh the hien theo thuc te bang tam co chau Au, noi co dien tich chi 9.700.000 km² (3.760.000 mi²) nhung lai co đuong bo bien toi 32.000 km (19.800 dam).
Cac đuong cau truc chinh cua chau luc nay đuoc the hien theo ca hai huong tay-đong (it nhat la o phan ban cau bac) cua nhung phan nam ve phia bac nhieu hon va huong bac-nam o cac ban đao mien nam. chau Phi vi the co the coi la to hop cua hai phan vuong goc voi nhau, phan phia bac chay theo huong tu đong sang tay, phan phia nam chay theo huong bac-nam.


= Đia hinh =
Đia hinh chau Phi kha đon gian. Co the coi toan bo luc đia la mot khoi cao nguyen khong lo, cao trung binh 750m; tren đo chu yeu la cac son nguyen xen cac bon đia thap. Phan đong cua luc đia đuoc nang len manh, nen đa bi nut vo va đo sup, tao thanh nhieu thung lung sau, nhieu ho hep va dai. Chau Phi co rat it nui cao, it đong bang thap va mang luoi song ngoi kem phat trien.


Khoang san Chau Phi co nguon khoang san phong phu, la chau luc đang nam giu 90% luong Cobalt, 90% Platin, 50% Vang, 98% Crom, 70% Tantan, 64% Mangan va mot phan ba luong Urani cua the gioi. Cong hoa Dan chu Congo co 70% luong Cobalt cua the gioi. Guinea la quoc gia xuat khau Bo xit lon nhat the gioi. Ngoai ra, con co dau mo va khi đot.


Khi hau Chau Phi co Khi hau kho nong bac nhat tren the gioi, nhiet đo trung binh nam cua Chau Phi tren 20 °C.Chau Phi co cac kieu khi hau nhu Khi hau xich đao, nhiet đoi am uot, Nhiet đoi gio mua, khi hau nua kho han (ban hoang mac va thao nguyen), khi hau hoang mac (sieu kho han va kho han), va khi hau can nhiet đoi cao nguyen. Khi hau on đoi rat hiem tren khap luc đia ngoai tru o đo cao rat cao va doc theo cac vung ria. Luong mua o Chau Phi tuong đoi it va giam dan tu xich đao ve hai chi tuyen, tu đo hinh thanh nhung hoang mac lon va lan ra sat bien. Nguyen nhan la do chiu tac đong boi vi tri đia li , hinh dang lanh tho, đia hinh va cac dong bien nong, lanh ven bo. Cach hoang mac o chau Phi la noi nang nhat va kho han nhat cua luc đia, do su hien dien pho bien cua suon nui can nhiet đoi voi cac khoi khi kho, nong, lun vi du  đien hinh nhu hoang mac Xa-ha-ra .Chau Phi nam giu nhieu ky luc lien quan đen nhiet: luc đia co khu vuc mo rong nong nhat quanh nam, cac khu vuc co khi hau mua he nong nhat, thoi gian nang cao nhat.
Do chau Phi nam tren cac vi đo xich đao va can nhiet đoi o ca hai ban cau, nen co the tim thay mot so kieu khi hau khac nhau o ben trong no. Luc đia nay chu yeu nam trong đoi lien nhiet đoi giua chi tuyen va chi tuyen , do đo co mat đo am kha thu vi. Cuong đo mua luon cao va la luc đia nong. Khi hau am va nong pho bien tren khap chau Phi, nhung phan lon la phan phia bac đuoc đanh dau boi su kho can va nhiet đo cao. Chi co ria cuc bac va cuc nam cua luc đia la co khi hau Đia Trung Hai. Đuong xich đao chay qua giua chau Phi, cung nhu chi tuyen bac va chi tuyen nam, lam cho chau Phi tro thanh luc đia nhiet đoi nhat. Khi hau von đa kho nong trai dai o đuong xich đao khien no tro thanh luc đia de bi ton thuong nhat do bien đoi khi hau .


Lich su = Chau Phi tien thuoc đia =
Chau Phi đuoc coi la cai noi cua loai nguoi. Khoang nam 3300 TCN, nha nuoc Ai Cap co đai đa ra đoi va phat trien, no đa ton tai voi cac muc đo anh huong khac nhau cho đen khoang nam 343 TCN. Cac nen van minh khac bao gom Ethiopia, vuong quoc Nubia, cac vuong quoc Sahel Ghana, Mali va Songhai va Đai Zimbabwe.
Nam 1482, nguoi Bo Đao Nha đa thiet lap tram thuong mai đau tien (trong so nhieu tram nhu the) doc theo bo bien Guinee o Elmina. Su phat hien ra chau My nam 1492 đa tao ra su phat trien manh me trong buon ban no le.
Cung vao thoi điem nay thi che đo nong no đa đi vao giai đoan ket thuc o chau Au va đen đau the ky XIX, cac nuoc thuc dan chau Au đa tien hanh su "tranh gianh chau Phi" vo cung khung khiep va đa chiem đong nhieu vung đat cua chau luc nay lam thuoc đia, chi đe sot lai 2 quoc gia đoc lap la Liberia-quoc gia cua cuu no le da đen va Ethiopia. Su chiem đong nay con tiep dien cho đen tan sau Chien tranh the gioi thu hai, khi cac thuoc đia dan dan gianh đuoc đoc lap.


= Chau Phi thuoc đia =
Chu nghia thuc dan đa tao ra nhung hau qua gay mat on đinh tren tat ca nhung đieu ma cac bo toc chau Phi ngay nay con cam nhan đuoc trong he thong chinh tri cua chau Phi. Truoc khi co anh huong cua nguoi chau Au thi cac ranh gioi quoc gia đa khong phai la nhung đieu đang quan tam nhat, trong đo nguoi Phi chau noi chung theo cac thuc tien trong cac vung khac cua the gioi, chang han nhu o ban đao A Rap, ma o đo lanh tho cua cac nhom dan cu la trung khit voi khu vuc co anh huong ve quan su va thuong mai cua ho. Su co tinh cua nguoi chau Au trong viec vach ra cac ranh gioi xung quanh cac lanh tho đe chia tach ho ra khoi cac quyen luc khac tai thuoc đia thong thuong co anh huong toi viec chia cat cac nhom dan cu hay chinh tri lien ke hoac bat cac ke thu truyen thong phai song canh nhau ma khong co khu vuc đem giua ho. Vi du, song Congo, mac du no duong nhu la ranh gioi đia ly tu nhien, đa co cac nhom sac toc song tren hai bo song chia se cung mot ngon ngu va van hoa hay cac đieu gi đo tuong tu. Su phan chia đat đai giua Bi va Phap doc theo con song nay đa co lap cac nhom sac toc nay khoi nhau. Nhung nguoi song o khu vuc Sahara hay Ha Sahara la nhung nguoi buon ban xuyen chau luc nay trong nhieu the ky, thong thuong hay vuot qua cac "bien gioi" ma thong thuong chi ton tai tren cac ban đo cua nguoi chau Au.
Trong cac quoc gia co dan cu la nguoi chau Au chinh goc nhu Rhodesia (Zambia va Zimbabwe ngay nay) va Cong hoa Nam Phi, cac he thong cong dan hang hai thong thuong đuoc lap ra đe đam bao cho quyen luc chinh tri cua nguoi goc Au vuot qua han che ve so luong cua ho (neu tinh theo pho thong đau phieu). Tuy nhien, cac đuong vach ra thong thuong khong the hien chinh xac cac ranh gioi ve chung toc. Tai Liberia, nhung cong dan la hau due cua no le My đa thong tri cac he thong chinh tri tren 100 nam, lam cho cac cuu no le va nguoi ban đia trong khu vuc can bang tuong đoi ve quyen lap phap mac du thuc te la nhung cuu no le nay chi chiem khoang 10% dan so noi chung. Y tuong ky quac cho he thong nay la cua Thuong vien Hoa Ky, no lam can bang quyen luc cua cac khu vuc dan tu do va no le mot cach buon cuoi cho du dan so cua dan tu do ban đia la nhieu hon.
Nhung nguoi chau Au thong thuong thay đoi can can quyen luc, tao ra cac su phan chia dan toc ma truoc đo đa khong ton tai, va tao ra su phan chia van hoa gay hai cho nhung nguoi dan song trong khu vuc ho kiem soat đuoc. Vi du, trong khu vuc ngay nay la Rwanda va Burundi, hai sac toc Hutu va Tutsi đa bi tron lan trong mot nen van hoa trong thoi gian nhung ke thuc dan nguoi Bi kiem soat khu vuc nay trong the ky XIX. Khong con su phan chia sac toc do su hoa tron, hon nhan lai tap va su hoa tron cua cac tuc le van hoa trong hang the ky đa xoa bo cac dau hieu đang ke đe phan biet ve van hoa, nguoi Bi thuc hien chinh sach phan loai theo sac toc trong thoi gian kiem soat khu vuc nay, do su phan loai va cac triet ly dua theo sac toc đa la nhung đieu khong đoi trong van hoa chau Au trong thoi gian đo. Thuat ngu Hutu nguyen thuy noi toi cac bo toc noi tieng Bantu sinh song bang nong nghiep đa di cu tu phia tay toi Rwandan va Burundi ngay nay, va thuat ngu Tutsi la noi toi cac bo toc sinh song bang chan nuoi bo tu mien đong bac toi khu vuc nay muon hon. Cac thuat ngu đoi voi nguoi ban xu cuoi cung đa đuoc dung đe chi đang cap kinh te cua mot nguoi. Cac ca nhan so huu tu 10 con bo hoac nhieu hon đuoc coi la nguoi Tutsi, va nhung nguoi so huu it hon thi bi coi la nguoi Hutu, khong phu thuoc vao lich su to tien. Đieu nay khong phai la ranh gioi chinh xac nhung no la quy luat chung cho cach goi, vi the mot nguoi co the chuyen tu nguoi Hutu thanh nguoi Tutsi hay nguoc lai.
Nguoi Bi đa đua vao he thong phan biet chung toc. Nhung ca nhan nao co nhieu đac trung giong nguoi chau Au khi nhin - da sang mau, cao lon, mui hep v.v. - đuoc giao cho quyen luc trong so nhung nguoi dan thuoc đia. Nguoi Bi xac đinh cac đac trung nay la ly tuong hon ca o nguoi Hamit, nguoi Hamit theo đo la gan giong voi nguoi chau Au va thuoc ve nhom nguoi co quan he gan voi nguoi Tutsi theo truc he. Ho đa thuc hien chinh sach lam the can cuoc dua tren triet ly nay. Nhung nguoi gan giong voi mo hinh ly tuong nay đuoc coi la nguoi Tutsi con nhung nguoi con lai la nguoi Hutu.


Kinh te Chau Phi la chau luc co nguoi sinh song ngheo kho nhat the gioi, va su ngheo kho nay ve trung binh la tang len so voi 25 nam truoc.
Bao cao phat trien con nguoi cua Lien hiep quoc nam 2003 (ve 175 quoc gia) đa cho thay cac vi tri tu 151 (Gambia) toi 175 (Sierra Leone) đa hoan toan thuoc ve cac nuoc chau Phi.
Tai chau Phi, tinh trang đa va đang trong giai đoan chuyen tiep khong on đinh tu chu nghia thuc dan sang giai đoan moi thuoc thoi ky hau Chien tranh lanh, su gia tang cua tham nhung va che đo chuyen quyen la nhung yeu to chinh đe ly giai nen kinh te yeu kem. Viec Trung Quoc va hien nay la ca An Đo co su tang truong nhanh chong, hay cac nuoc Nam My co su tang truong vua phai đa nang muc song cua hang trieu nguoi thi chau Phi đa bi đinh đon, tham chi thut lui trong thuong mai, đau tu va thu nhap tren đau nguoi. Su ngheo đoi nay co anh huong rong lon, bao gom tuoi tho trung binh thap, bao luc va su mat on đinh - cac yeu to ben vao nhau va co lien quan voi su ngheo đoi cua chau luc. Trong nhieu thap nien mot loat cac giai phap đa đuoc đua ra va nhieu trong so đo đa đuoc thuc hien, nhung chua co giai phap nao thu đuoc su thanh cong đang ke.
Mot phan cua van đe la su vien tro cua nuoc ngoai noi chung đuoc su dung đe khuyen khich trong cac loai cay cong nghiep nhu bong, cacao va ca phe trong cac khu vuc cua nen nong nghiep tu cung tu cap. Tuy nhien, cung vao thoi gian nay thi cac nuoc cong nghiep lai theo đuoi chinh sach nham ha gia cac san pham tu cac loai cay nay. Vi du, gia thanh thuc su cua bong trong o Tay Phi la nho hon khoang mot nua gia thanh cua bong trong tai My nho gia nhan cong re mat. Tuy nhien, bong cua My đuoc ban ra voi gia thap hon bong chau Phi do viec trong bong o My đuoc tro cap rat nhieu. Ket qua la gia ca cua cac mat hang nay hien nay chi xap xi voi gia cua thap nien 1960.
Chau Phi cung phai hung chiu su chay von lien tuc. Noi chung, thu nhap đen voi cac nuoc chau Phi lai nhanh chong ra đi, hoac la do cac tai san đuoc ban ra đeu la so huu cua ngoai quoc (dau mo la mot vi du đien hinh) va tien thu ve lai đuoc chuyen cho cac chu nuoc ngoai, hoac la cac khoan tien đo phai su dung đe thanh toan cac khoan vay cua cac nuoc cong nghiep hay Ngan hang the gioi (WB). Nguoi ta uoc tinh rang chau Phi co the giam su phu thuoc vao vien tro cua nuoc ngoai mot cach đang ke neu moi loi nhuan thu đuoc tai cac nuoc chau Phi đuoc tai đau tu vao khu vuc trong it nhat 12 thang.
Botswana, truoc đay la mot trong nhung quoc gia ngheo cua chau Phi ma khong đi theo cac su kiem soat do Ngan hang the gioi (WB) hay Quy Tien te Quoc te (IMF) đe xuat, la mot trong nhung ngoai le đoi voi quy luat chung cua su đinh đon nen kinh te chau Phi, va đa thu đuoc su phat trien vung chac trong nhung nam gan đay cho du ho khong co ca đau tu nuoc ngoai, tu do luan chuyen von hay tu do hoa thuong mai.
Nuoc thanh cong kinh te nhieu nhat la Cong hoa Nam Phi, đay la mot quoc gia phat trien ve cong nghiep va kinh te nhu bat ky nuoc cong nghiep chau Au hay Bac My nao, nuoc nay con co thi truong chung khoan rieng rat hoan thien. Nam Phi đat đuoc đieu nay mot phan la nho su giau co đang ngac nhien ve cac nguon tai nguyen thien nhien, nuoc nay la nuoc dan đau the gioi ve san xuat vang va kim cuong.
Nigeria nam tren mot trong nhung nguon dau mo lon nhat đa đuoc cong nhan tren the gioi va cung la nuoc co dan so lon nhat trong so cac quoc gia chau Phi, cung la mot quoc gia phat trien nhanh. Tuy nhien, phan lon nganh cong nghiep dau mo thuoc so huu cua nuoc ngoai, va trong nganh nay thi su tham nhung la lan tran, ngay o cap đo quoc gia, vi the rat it tien thu đuoc tu dau mo con lai trong nuoc, va so tien đo chi đen voi mot phan tram it oi cua dan so.


Dan cu Dan cu chau Phi co the nhom mot cach thuan tien theo khu vuc ma ho sinh song o phia bac hay phia nam cua sa mac Sahara; cac nhom nay đuoc goi la nguoi Bac Phi va nguoi Phi ha Sahara mot cach tuong ung. Nguoi A Rap-Berber noi tieng A Rap chi phoi khu vuc Bac Phi, trong khi khu vuc chau Phi ha Sahara đuoc chi phoi boi mot luong lon dan cu tap nham, noi chung đuoc nhom cung nhau nhu la 'nguoi da đen' do nuoc da sam mau cua ho. O đay co mot su đa dang ve cac loai hinh dang co the trong so nhung nguoi Phi ha Sahara—dao đong tu nguoi Masai va Tutsi, đuoc biet đen nho voc nguoi cao lon cua ho, toi nguoi Pygmy, la nhung nguoi co tam voc nho nhat the gioi.
Ngoai cac nhom nguoi goc song Nin o mien nam Sudan, mot so nhom nguoi goc song Nil co o Ethiopia, va cac toc nguoi Phi thieu so Bantu o Somalia, nguoi Phi tu cac phan đong bac cua chau luc nay noi chung co hinh dang ben ngoai khac voi nhung nguoi nay o cac khu vuc khac. Nhung nguoi noi tieng Bantu la đa so o mien nam, trung tam va đong chau Phi; nhung cung co vai nhom nguoi goc song Nil o Đong Phi, va chi con rat it nguoi Khoisan ('San' hay 'Busmmen') va Pygmy ban đia o mien nam va trung chau Phi.
Nguoi Phi noi tieng Bantu cung chiem uu the o Gabon va Guinea Xich đao, cung nhu co sinh song o mien nam cua hai nuoc Cameroon va Somalia. Tai sa mac Kalahari o mien nam chau Phi, nhung nguoi đuoc goi la Bushmen ("San", co quan he gan voi nguoi "Hottentot", nhung khac biet ro) đa song o đo lau đoi. Nguoi San ve mat be ngoai la khac biet voi nhung nguoi chau Phi khac va la dan ban đia o mien nam chau Phi. "Pygmy" la nguoi ban đia cua mien trung chau Phi.
Nguoi Phi o Bac Phi, chu yeu la A Rap-Berber, la nhung nguoi A Rap đa đen đay tu the ky VII va đong hoa voi nguoi Berber ban đia. Nguoi Phoenicia (Semit), va nguoi Hy Lap va nguoi La Ma co đai tu chau Au cung đa đinh cu o Bac Phi. Nguoi Berber la thieu so đang ke o Maroc va Algerie cung nhu co mat o Tunisia va Libya. Nguoi Tuareg va cac dan toc khac (thuong la dan du muc) la nhung nguoi sinh song chu yeu cua phan ben trong Sahara o Bac Phi. Nguoi Nubia da đen cung đa tung phat trien nen van minh cua minh o Bac Phi thoi co đai.
Mot so nhom nguoi Ethiopia va Eritrea (tuong tu nhu Amhara va Tigray, goi chung la nguoi "Habesha") co to tien la nguoi Semit (Sabaea). Nguoi Somali la nhung nguoi co nguon goc tu cac cao nguyen o Ethiopia, nhung phan lon cac bo toc Somali cung co to tien la nguoi goc A Rap. Sudan va Mauritanie đuoc phan chia giua phan lon nguoi goc A Rap o phia bac va nguoi Phi da đen o phia nam (mac du nhieu nguoi goc "A Rap" o Sudan co to tien ro rang la nguoi chau Phi, va ho khac rat nhieu so voi nguoi goc A Rap o Iraq hay Algerie). Mot so khu vuc o Đong Phi, cu the la o đao Zanzibar va đao Lamu cua Kenya, co nhung nguoi dan va thuong nhan goc A Rap va Hoi giao chau A sinh song tu thoi Trung Co.
Bat đau tu the ky XVI, nguoi chau Au nhu Bo Đao Nha va Ha Lan bat đau thiet lap cac điem thuong mai va phao đai doc theo bo bien tay va nam chau Phi. Cuoi cung thi mot luong lon nguoi Ha Lan, cung voi nguoi Phap Huguenot va nguoi Đuc đa đinh cu lai tai khu vuc goi la Cong hoa Nam Phi ngay nay. Hau due cua ho, nguoi Phi da trang (Afrikaan), la nhom dan da trang lon nhat o Nam Phi ngay nay. Trong the ky XIX, giai đoan thu hai cua qua trinh thuoc đia hoa đa đem mot luong lon nguoi Phap va nguoi Anh toi đinh cu o chau Phi. Nguoi Phap song chu yeu o Algerie, con mot luong nho khac song o cac khu vuc khac thuoc Bac va Tay Phi. Nguoi Anh đinh cu o Nam Phi cung nhu o Rhodesia thuoc đia va o cac vung cao nguyen cua Kenya ngay nay. Mot luong nho binh linh, thuong nhan va vien chuc goc Au cung sinh song o cac trung tam hanh chinh nhu Nairobi va Dakar. Su tan ra cua cac thuoc đia trong thap nien 1960 thuong tao ra su di cu hang loat cac hau due goc Au ra khoi chau Phi—đac biet la o Algerie, Kenya va Rhodesia (nay la Zimbabwe). Tuy nhien, o Nam Phi thi nguoi da trang thieu so (10% dan so) van o lai rat nhieu tai nuoc nay ke ca sau khi su cai tri cua nguoi da trang cham dut nam 1994. Nam Phi cung co cong đong nguoi hon hop ve chung toc (nguoi da mau).
Su thuc dan hoa cua nguoi chau Au cung đem toi đay nhieu nhom nguoi chau A, cu the la nhung nguoi tu tieu luc đia An Đo toi cac thuoc đia cua Anh. Cac cong đong lon nguoi An Đo co o Nam Phi va cac nhom nho hon co o Kenya va Tanzania cung nhu o mot vai nuoc thuoc nam va đong chau Phi. Mot cong đong kha lon nguoi An Đo o Uganda đa bi nha đoc tai Idi Amin truc xuat nam 1972, mac du nhieu nguoi ke tu đo đa quay tro lai.


Ngon ngu Bai chinh: Cac ngon ngu chau Phi

Theo phan lon cac uoc tinh thi chau Phi co tren ca ngan ngon ngu. Co 4 ngu he chinh co nguon goc ban đia o chau Phi.

Ngu he Phi-A la ngu he cua khoang 240 thu tieng va 285 trieu nguoi su dung trai khap Bac Phi, Đong Phi, Sahel va Tay Nam A.
Ngu he Nin-Sahara bao gom hon 100 thu tieng đuoc khoang 30 trieu nguoi su dung. Cac tieng Nil-Sahara chu yeu su dung o Tchad, Sudan, Ethiopia, Uganda, Kenya va bac Tanzania.
Ngu he Niger-Congo bao phu phan lon chau Phi ha Sahara va co le la ho ngon ngu lon nhat the gioi khi noi đen nhu la co nhieu thu tieng khac nhau. Mot đieu đang chu y trong so đo la cac tieng Bantu đuoc noi nhieu nhat o khu vuc ha Sahara.
Ngu he Khoisan co so luong tren 50 thu tieng va đuoc khoang 120.000 nguoi noi o mien nam chau Phi. Nhieu thu tieng trong ho ngon ngu nay đang o trong tinh trang mai mot. Nguoi Khoi va San đuoc coi la nhung cu dan nguyen thuy cua vung nay.
Cac ngon ngu chau Au cung co mot so anh huong đang ke; tieng Anh, tieng Phap, tieng Bo Đao Nha va tieng Tay Ban Nha la cac ngon ngu chinh thuc tai mot so nuoc do ket qua cua qua trinh thuc dan hoa. Tai Cong hoa Nam Phi, noi co mot luong đang ke nguoi goc chau Au sinh song, thi tieng Anh va tieng Afrikaan la ngon ngu ban đia cua mot bo phan đang ke dan chung.


Van hoa Thay vi co mot nen van hoa, chau Phi co mot luong lon cac nen van hoa pha tap lan nhau. Su khac biet thong thuong ro nhat la giua chau Phi ha Sahara va cac nuoc con lai o phia bac tu Ai Cap toi Maroc, nhung nuoc nay thuong tu gan ho voi van hoa A Rap. Trong su so sanh nay thi cac quoc gia ve phia nam sa mac Sahara đuoc coi la co nhieu nen van hoa, cu the la cac nen van hoa trong nhom ngon ngu Bantu.
Su phan chia con co the thuc hien bang cach chia chau Phi noi tieng Phap voi phan con lai cua chau Phi, cu the la cac cuu thuoc đia cua Anh o mien nam va mien đong chau Phi. Mot cach phan chia co khuyet điem khac nua la su phan chia thanh nhung nguoi Phi theo loi song truyen thong voi nhung nguoi co loi song hoan toan hien đai. Nhung "nguoi truyen thong" đoi khi lai đuoc chia ra thanh nhung nguoi nuoi gia suc va nhung nguoi lam nong nghiep.
Nghe thuat chau Phi phan anh tinh đa dang cua nen van hoa chau Phi. Nghe thuat co tuoi cao nhat con ton tai o chau Phi la nhung buc cham khac 6000 nam tuoi tim thay o Niger, trong khi Đai kim tu thap Giza o Ai Cap la to hop kien truc cao nhat the gioi trong khoang 4000 nam cho đen khi nguoi ta xay dung thap Eiffel. To hop cac nha tho xay bang đa o Lalibela, Ethiopia, trong đo Nha tho St. George la đai dien, đuoc coi la mot ky cong khac cua nganh cong trinh.
Am nhac chau Phi la mot trong cac dang nghe thuat nang đong nhat. Ai Cap đa co mot lich su lau đoi gan lien voi su trung tam van hoa cua the gioi A Rap, trong khi cac giai đieu am nhac cua chau Phi ha Sahara, cu the la cua Tay Phi, đa đuoc truyen thong qua buon ban no le xuyen Đai Tay Duong thanh cac loai nhac blues, jazz, reggae, rap va rock and roll hien đai. Am nhac hien đai cua chau luc nay bao gom cac bai hat hop xuong to hop cao cua mien nam chau Phi va cac đieu nhay soukous, chi phoi boi am nhac cua Cong hoa Dan chu Congo. Su phat trien gan đay trong the ky XXI la su noi len cua hip hop chau Phi, cu the la dang o Senegal la pha tron voi mbalax truyen thong. Gan đay o Nam Phi, mot dang am nhac lien quan toi nhac house (the loai nhac su dung cac thiet bi am nhac đien tu - la su phoi tron cua disco va pop, ten goi co tu cau lac bo Warehouse o My) đuoc biet duoi ten goi kwaito đa đuoc phat trien, mac du nuoc nay la que huong cua cac dang nhac jazz Nam Phi, trong khi am nhac cua nguoi Afrikaan la hoan toan khac biet va chu yeu la am nhac Boere truyen thong va cac dang cua am nhac dan toc hay Rock.

Danh sach cac nhac si chau Phi
Danh sach cac nha van chau Phi
Đien anh chau Phi


Ton giao Nguoi Phi chau theo nhieu loai ton giao, voi Kito giao va Hoi giao la pho bien nhat. Khoang 40% dan so chau Phi la nguoi theo Kito giao va 40% theo Hoi giao. Khoang 20% con lai chu yeu theo cac ton giao chau Phi ban đia. Mot luong nho nguoi Phi cung theo cac tin nguong cua Do Thai giao, chang han nhu cac bo lac Beta Israel va Lemba.
Cac ton giao chau Phi ban đia co xu huong tien hoa quanh thuyet vat linh va tuc tho cung to tien. Tu tuong chung cua cac he thong tin nguong truyen thong la su phan chia the gioi tam linh thanh "co ich" va "co hai". The gioi tam linh co ich thong thuong đuoc cho la bao gom linh hon to tien giup đo cho con chau cua ho hay cac than linh co suc manh đe bao ve toan bo cong đong tranh khoi cac tham hoa tu nhien hoac su tan cong cua ke thu; trong khi đo the gioi tam linh co hai bao gom linh hon cua cac nan nhan bi sat hai - la nhung nguoi đuoc chon cat ma khong co cac nghi thuc mai tang đung cach va cac loai ma quy ma cac ong đong, ba cot su dung đe tao ra benh tat cho ke thu cua ho. Trong khi tac đong cua cac dang nghi le tho cung nguyen thuy nay van con tiep dien va co anh huong sau sac thi cac he thong tin nguong đo cung tien hoa nho su tiep xuc voi cac loai ton giao khac.
Su hinh thanh cua vuong quoc co đai o Ai Cap trong thien nien ky 3 TCN đa đanh dau to hop tin nguong ton giao đau tien đuoc biet tren chau luc nay. Vao khoang the ky IX TCN, Carthage (ngay nay la Tunisia) đa đuoc nguoi Phoenicia thanh lap, va tro thanh trung tam vu tru lon cua the gioi co đai, trong đo cac than thanh tu Ai Cap, La Ma co đai va nha nuoc-thanh pho Etruscan đa đuoc tho cung.
Nha tho cua Chinh thong giao Ethiopia co nien bieu chinh thuc tu the ky IV, va vi the la mot trong cac nha tho đau tien cua Kito giao đa đuoc xay dung o mot noi nao đo. O giai đoan đau thi tinh chat chinh thong cua Kito giao đa co anh huong toi cac vung la Sudan ngay nay va cac khu vuc lan can khac; tuy nhien sau su pho bien cua Hoi giao thi su phat trien cua Kito giao đa bi cham lai va bi han che chi o nhung vung cao nguyen.
Hoi giao vao chau Phi khi nguoi theo đao nay xam chiem Bac Phi vao khoang giua cac nam tu 640 toi 710, bat đau tu Ai Cap. Ho đa thanh lap ra Mogadishu, Melinde, Mombasa, Kilwa va Sofala, tiep theo la viec buon ban theo đuong bien doc theo bo bien Đong Phi va pho bien xuyen qua sa mac Sahara toi phan chau Phi noi đia - theo con đuong thuong mai cua nguoi Hoi giao. Nguoi Hoi giao cung la nhung nguoi chau A sau đo đinh cu o cac vung chau Phi la thuoc đia cua Anh.

Nhieu nguoi Phi đa chuyen sang theo dang chau Au cua Kito giao trong thoi ky thuoc đia. Trong nhung thap nien cuoi cua the ky XX cac giao phai khac nhau cua Kito giao đa phat trien nhanh. Mot so cac giao chu nguoi Phi cua Giao hoi Cong giao La Ma đa đuoc noi đen nhu la cac ung vien cho chuc vu Giao hoang. Nhung nguoi theo Kito giao o chau Phi duong nhu la bao thu hon so voi nhung nguoi đong ton giao o phan lon cac nuoc cong nghiep, đieu nay gan đay dan toi nhung ran nut trong cac giao phai, chang han nhu giua Anh giao va Phong trao Giam ly.


Cac quoc gia đoc lap Đong Phi

 Burundi (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Trung Phi)
 Kenya
 Mozambique (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Nam Phi)
 Rwanda (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Trung Phi)
 Tanzania
 Uganda
Đong Bac Phi (sung chau Phi)

 Djibouti
 Eritrea
 Ethiopia
 Somalia
 Somaliland (Quoc gia tu tri thuoc Somalia)
 Sudan
 Nam Sudan
Trung Phi

 Angola (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Nam Phi)
 Burundi (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Đong Phi)
 Cameroon (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Tay Phi)
 Cong hoa Congo
 Cong hoa Dan chu Congo
 Cong hoa Trung Phi
 Gabon (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Tay Phi)
 Rwanda (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Đong Phi)
 Tchad (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Tay Phi)
 Zambia (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Nam Phi)
Bac Phi

 Algerie
 Ai Cap (bao gom ca phan lanh tho o chau A)
 Libya
 Maroc
 Mauritanie (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Tay Phi)
 Tunisia
 Tay Sahara
Nam Phi

 Angola (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Trung Phi)
 Botswana
 Lesotho
 Malawi
 Mozambique (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Đong Phi)
 Namibia
 Cong hoa Nam Phi
 Eswatini (ten cu la Swaziland)
 Zambia (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Trung Phi)
 Zimbabwe
Tay Phi

 Benin
 Burkina Faso
 Cameroon (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Trung Phi)
 Bo Bien Nga
 Gabon (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Trung Phi)
 Gambia
 Ghana
 Guinea Xich Đao (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Trung Phi)
 Guinee
 Guine-Bissau
 Liberia
 Mali
 Mauritanie (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Bac Phi)
 Niger
 Nigeria
 Senegal
 Sierra Leone
 Tchad (đoi khi đuoc coi la mot phan cua khu vuc Trung Phi)
 Togo
Cac quoc gia chau Phi quan đao

 Cabo Verde (khu vuc Tay Phi)
 Comoros (khu vuc Nam Phi)
 Madagascar (khu vuc Nam Phi)
 Mauritius (khu vuc Nam Phi)
 Lanh tho An Đo Duong thuoc Anh (khu vuc Nam Phi)
 Sao Tome va Principe (khu vuc Trung hoac Tay Phi)
 Seychelles (khu vuc Đong Phi)


Cac lanh tho ngoai vi Quan đao Canaria (Tay Ban Nha/Maroc)
 Ceuta (Tay Ban Nha/Maroc)
 Melilla (Tay Ban Nha/Maroc)
 Madeira (Bo Đao Nha)
 Mayotte (Phap)
 Reunion (Phap)
 Saint Helena, Ascension va Tristan da Cunha (Vuong quoc Anh)


Ten cac nuoc thuoc Chau Phi theo van Alphabet Lanh tho đang tranh cai Tay Sahara (Maroc đoi chu quyen)


Chu thich Xem them Danh sach cac quoc gia chau Phi theo ngon ngu chinh thuc
Danh sach cac quoc gia chau Phi theo dien tich
Danh sach cac quoc gia chau Phi theo GDP danh nghia 2012
Hoi nghi thuong đinh G8 lan thu 31
AIDS tai chau Phi
Chu nghia vo chinh phu o chau Phi
Triet hoc chau Phi
Lien minh chau Phi
Am thuc chau Phi
Sinh thai hoc chau Phi
Giao duc o chau Phi
Cac khu vuc chau Phi
Ha Sahara
Cac truong đai hoc o chau Phi
Danh sach cac nuoc chau Phi theo mat đo dan so
Danh sach cac nuoc chau Phi theo dan so
Danh sach cac nuoc chau Phi theo GDP
Danh sach cac thi truong chung khoan chau Phi


Lien ket ngoai Tin tuc

allAfrica.com Tin tuc/su kien, thong tin, thong ke kinh te, v.v.
BBC News In Depth - chau Phi 2005: Thoi điem đe thay đoi?
Guardian Unlimited - Bao cao đac biet: Lang nghe chau Phi 05
Thu muc

Co so du lieu ve chau Phi ngay nay
Chi so ve chau Phi-Thu muc cua Quoc hoi Na Uy ve chau Phi
LookSmart.com - chau Phi Luu tru ngay 11 thang 1 nam 2006 tai Wayback Machine, thu muc the loai
MBendi thong tin kinh doanh chung, o Nam Phi
Du an thu muc mo - chau Phi Luu tru ngay 22 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine thu muc the loai
Yahoo! - chau Phi Luu tru ngay 30 thang 10 nam 2005 tai Wayback Machine thu muc the loai
Cac nguon nghien cuu chau Phi

Đai hoc Columbia - Cac nghien cuu ve chau Phi
Thu vien Quoc hoi My - Phong đoc ve chau Phi va Trung Đong
Đai hoc Stanford - chau Phi nam Sahara
Đai hoc Chicago - Thu vien Joseph Regenstein: Cac nghien cuu ve chau Phi
Đai hoc Pennsylvania - Trung tam nghien cuu chau Phi
Chinh tri

Africa Action Luu tru ngay 25 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine Africa Action la to chuc lau đoi nhat o My nghien cuu ve cac van đe cua chau Phi. Đay la to chuc nha nuoc nghien cuu ve cac hoat đong phap ly trong chinh tri, kinh te va xa hoi o chau Phi.
Chu nghia vo chinh phu o chau Phi: Lich su cua phong trao Luu tru ngay 20 thang 8 nam 2006 tai Wayback Machine
Nha hoat đong vo chinh phu nguoi Ai Len tai chau Phi Luu tru ngay 8 thang 12 nam 2004 tai Wayback Machine, Tay Phi tu vien canh vo chinh phu.
Uy ban chau Phi Luu tru ngay 4 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine
Anh va thong tin

Jungle Photos Jungle Photos Africa cung cap cac hinh anh va thong tin ve mot so nuoc vung ha Sahara.