He khuu giac la co quan cua đong vat co vu cam nhan đuoc su hien dien cua chat bay hoi trong khong khi bang viec hinh thanh mot cam giac cu the (mui), phan tich khuu giac va su hinh thanh giac quan, tren co so đo đong vat phan ung voi ngoai canh thay đoi. Qua trinh nay o loai thu do co quan phan tich khuu giac chiu trach nhiem. Co quan phan tich khuu giac đuoc hinh thanh trong giai đoan đau qua trinh tien hoa cua đong vat co day song.
Khuu giac tiep nhan kich thich bao gom viec phat hien ra mui bang cac thu the hoa hoc khuu giac, truyen thong tin khuu giac ve he than kinh trung uong đe đai nao xu ly. Trong đo co ca viec đap ung hanh vi tuong ung ve thuc an, tinh duc, phong ve va đanh gia ngoai canh.
O hau het cac loai thu, co quan phan tich khuu giac đuoc the hien qua hai he thong giac quan: he khuu giac chinh va he khuu giac phu. Moi he gom ba phan: phan ngoai vi (cac co quan khuu giac), phan trung gian (gom mot chuoi cac neuron lien hop truyen xung than kinh) va phan trung tam (cac trung tam khuu giac tren vo đai nao). Tuong ung voi he nay, co quan khuu giac chinh đac trung la vung khuu giac gioi han boi bieu mo khoang mui, con co quan khuu giac phu la co quan Jacobson (co quan mui la mit), la mot khoang kin thong voi khoang mieng.


Co quan khuu giac Co quan khuu giac cua đong vat co vu nam o phan sau phia tren khoang mui, hinh thanh mot he thong rat phuc tap (đac biet đoi voi cac loai macromat) gom xuong xoan mui la nhung xuong mong huong vao khoang va đuoc bao phu trong bieu mo khuu giac. Tai xuong cuong mui khong chi dien ra qua trinh phan tich khuu giac ma con lam am khong khi hit vao truoc khi xuong phoi. Trong cac loai đong vat bon chan hien đai, vo khuu giac co o loai thu va mot so loai chim. Bieu mo khuu giac chua cac te bao cam thu khuu giac, te bao nang đo, tiet ra dich nhay va co đac tinh tuong tu nhu te bao than kinh đem cung nhu te bao goc, giong voi te bao mam, co kha nang phan chia va tao ra cac neuron chuc nang moi trong suot vong đoi đong vat. Kich thuoc bieu mo khuu giac o đong vat co vu thay đoi tu 2–4 cm² (nguoi) va 9,3 cm² (tho) đen 18 cm² (cho) va 21 cm² (meo nha). Tuy nhien, nhung thong so nay khong đai dien cho đo nhay mui vi khong tinh đen so luong thu the khuu giac tren mot đon vi be mat. Cac thu the khuu giac co the bat đuoc cac phan tu mui trong khong khi hit vao. Giong nhu thu the vi giac, thu the khuu giac đuoc phan loai la thu the hoa hoc. Tin hieu ghi nhan su hien dien cua vat chat co mui đuoc truyen qua day than kinh khuu giac đen trung tam tuong ung cua nao la hanh khuu giac hoac cac trung tam khuu giac chinh tren vo đai nao. Sau đo, tin hieu khuu giac đuoc truyen đen vung duoi đoi, he limbic (he vien), cau tao luoi va tan vo nao.

Hau het cac loai thu đeu con lai co quan Jacobson (vomeronasal organ, VNO), co the xem la mot phan rieng biet cua bao khuu giac. Bo phan nay cung co o ca phoi va hau het cac đong vat bon chan (ngoai le quan trong nhat la chim va ca sau) tham gia chu yeu vao viec nhan biet pheromone. Co quan Jacobson o mot so nhom loai (ca voi, bo bien, đa so doi va đong vat linh truong mui hep ke ca con nguoi) rat đon gian hoac tieu bien.
Co quan Jacobson nam lot voi bieu mo khuu giac tuong tu phan bao xuong canh mui. Cac te bao thu cam khuu giac đuoc phuc hoi trong suot cuoc đoi va đuoc te bao bieu mo va te bao đay ho tro. Nhung thay vi long mao, cac te bao nay co vi nhung mao (microvilli). GCPR cung đai dien cho cac phan tu thu the nhung trinh tu amino acid lai khong lien quan đen thu the xoan mui. GPCR trong co quan Jacobson co hai ho khac nhau, moi ho chua tu 100 đen 200 gen tien hoa đoc lap. Moi thanh vien trong hai ho nay đeu co vung đau tan cung N ngoai bao dai nhu thu the metabotropic glutamat. Chat trung gian thu cap o đay khong phai la AMP vong nhu trong xoan mui ma la inositol triphosphat. Cac soi huong tam tu bieu mo mui chay vao hanh khuu giac phu thuong nam ngay sau hanh khuu giac chinh. Giong nhu bieu mo khuu giac o mui, bieu mo la mia cung đuoc chia thanh cac phan: protein G phan đinh va phan đay co quan co bieu hien gen khac nhau. Cac vung nay đinh huong trong hanh khuu giac phu: vung đinh bieu mo chieu phia truoc hanh con vung đay vao sau hanh. So luong quan cau hanh phu it ro ret so voi hanh chinh. Cau truc hanh phu cung phuc tap hon hanh chinh. Hanh phu khong co chieu tuong ung vao vo nao ma chi lien ket voi he limbic: hach hanh nhan va hach vung duoi đoi đong vai tro quan trong trong hanh vi tinh duc. Hanh phu chi phan ung voi chat đac trung trong pheromone cua loai ma bo qua tat ca cac chat khac.

Co quan khuu giac cua đong vat co vu phat trien hon so voi cac đong vat co xuong song tren can khac va đong vai tro rat quan trong trong đoi song cua chung. Loai thu su dung kha nang phan biet mui đe đinh huong di chuyen, tim kiem thuc an, giao tiep giua cac ca the trong loai hay voi loai khac. Tam quan trong cua khuu giac đoi voi loai thu cung đuoc thuc te chung minh rang ho gen lon nhat trong bo gen đuoc hinh thanh chinh xac tu cac gen ma hoa protein thu the khuu giac. Khuu giac co vai tro trong dinh duong: mui ngon kich thich tiet nuoc bot va dich da day, con mui kho chiu canh bao nguy co tiem an (vi du: mui thuc pham oi thiu).
Theo muc đo phat trien cua chuc nang khuu giac, loai thu đuoc chia thanh hai nhom: nhom macromat rat nhay voi mui (hau het cac loai thu) va micromat cam giac ve mui vua phai (linh truong, thu bien, chan mang).
Su khac biet giua hai nhom nay co the thay ro khi so sanh muc đo phat trien khuu giac giua nguoi va cho. Neu mui nguoi co khoang 6 trieu te bao khuu giac thi cho co khoang 225 trieu. Nhieu loai macromat cam nhan mui o khoang cach vai tram met va co kha nang tim đuoc thuc an duoi long đat. Tan dung kha nang nay, cho va lon đuoc huan luyen đac biet đe san nam cuc duoi them rung. Chung co the ngui thay nam cuc duoi long đat sau toi 20 m.
Muc đo phat trien khuu giac thuong ty le thuan voi so luong gen ma hoa protein chuc nang khac nhau o cac thu the khuu giac. Cac loai macromat thuong co hon 1000 gen, loai linh truong co khoang 500 gen, nguoi chi co 387 gen (chiem khoang 1-2 % bo gen), thu mo vit co 262 gen. Khuu giac cac loai giap xac co ve kem phat trien nhat, đong thoi ty le gen gia thu the khuu giac la cao nhat.


Cam thu thong tin khuu giac = Te bao khuu giac =

Thu the khuu giac (te bao khuu giac) la te bao than kinh luong cuc voi mot soi nhanh khong phan nhanh. No đi qua giua cac te bao đay va ket thuc tai thuy khuu giac. Tu đo co đen 20 soi truc, đai dien cho be mat thu cam cua te bao khuu giac. Cac te bao nay nam trong lop chat nhay bao phu bieu mo tao thanh mot ma tran day đac. Te bao khuu giac giu đong thoi hai chuc nang: nhan biet kich thich va dan truyen xung than kinh đen nao, do đo no la te bao than kinh cam giac (neuron cam giac). Soi truc truyen tin hieu đen he than kinh trung uong hop thanh cac bo soi khuu giac. Te bao than kinh khuu giac co the đuoc thay the khi te bao co so phan chia.
Tiem mao (nhung mao, cilia) khuu giac nam trong chat nhay chua mot luong lon protein kich thuoc trung binh (20 kDa) do cac tuyen mui tiet ra. Protein nay con đuoc tim thay trong chat nhay khong chi bao phu bieu mo khuu giac ma con ca bieu mo ho hap thuan tuy. Co the nhung protein nay lien ket voi cac phan tu chat co mui mot cach tuy y va đam bao te bao cam thu tuong tac đuoc voi phan tu chat.
Cac tiem mao khuu giac khong khac biet ve sieu cau tao so voi tiem mao khac, chung cung chua soi truc bat đong thong thuong. Tiem mao khuu giac rat dai va mong: dai tu 5 đen 250 µm con đuong kinh chi co 100–250 nm. Chung bo lai 5-40 soi va nho ra tu thuy khuu giac lam tang be mat cam thu. Cac thu the khuu giac nam tren be mat tiem mao. Moi gen trong ho gen chi ma hoa mot so loai protein nhat đinh, tren tiem mao cua cung mot te bao khuu giac thi cung chi co protein khuu giac cung loai. Tuy nhien, khong phai tat ca cac gen trong ho đeu co bieu hien gen (vi du chi co khoang 40% cac gen nay đuoc bieu hien o nguoi). Trong suot thoi gian dai truoc đay, van chua ro lieu moi tiem mao co the phan ung voi nhieu loai chat tao mui hay chi mot loai ma thoi. Hien gio đa xac đinh đuoc rang moi loai te bao khuu giac đac trung chi cam thu đuoc mot nhom hop chat hoa hoc cu the thong qua mo hinh cau truc rieng biet.
Bat ke tinh đac hieu nao, te bao khuu giac co đo nhay rat cao: chung co kha nang ghi nhan cac chat voi nong đo tu 10−4 M đen 10−13 M. Khi cam lanh, đo nhay giam do cac tiem mao bi chim trong lop dich nhay qua day.
Ngoai cac te bao khuu giac lien ket voi day than kinh khuu giac, trong niem mac mui con co cac đau mut tu do cua day than kinh sinh ba (than kinh V trong 12 đoi day than kinh so); chung co kha nang phan ung voi mot so mui manh nhu hoi acid hoac amonia.


= Truyen dan tin hieu =
Su truyen dan kich thich khuu giac đuoc mo ta nhu sau. Mui huong lien ket voi mot thu the tren mang te bao khuu giac. Thu the khuu giac la mot thu the bat cap voi G protein (viet tat GPCR) va giong nhu tat ca cac GPCR đeu chua 7 vung protein. Khong giong nhu cac thu the khac trong sieu ho GPCR, thu the khuu giac co đac trung đa dang amino acid lon trong cac vung xuyen mang 3, 4 va đac biet la 5. Ngoai ra, con điem khac nua la o tinh đac hieu kem hon: tuy theo muc đo, chung co ai luc voi mot so chat tao mui co cau truc hoa hoc lap the tuong tu nhau. Tuy nhien, thay đoi nho trong cau truc hoa hoc cua chat tao mui co the dan đen thay đoi cua ca mot tap hop thu the đuoc kich thich keo theo cam nhan khac biet. Do đo, khi thay nhom hydroxyl cua octanol bang nhom carboxyl dan đen nhan thuc khuu giac thay đoi đang ke: mui cam chuyen thanh mui oi va mo hoi. Ngoai ra, so luong thu the đuoc kich thich va cam nhan chu quan co the phu thuoc vao nong đo chat tao mui. Vi du, indol nong đo thap co mui thom hoa co de chiu con nong đo cao thi co mui thoi kho ngui.
Khi chat tao mui lien ket voi thu the se kich hoat Gs alpha subunit, kich hoat enzym adenylat cyclase, khien GTP bi phan giai thanh phosphat va GDP. Adenylat cyclase chuyen ATP thanh cAMP, lien ket voi kenh ion duong phu thuoc cyclonucleotide ben trong mang va mo cho dong ion Na+ va Ca2+ chay vao te bao khuu giac, kich hoat đien the hoat đong, sau đo đuoc truyen đen te bao than kinh toi. Tuy nhien, đoi khi cac thu the khuu giac khong hoat hoa adenylat cyclase ma la phospholipase, va chat truyen dan thu cap khong phai la cAMP ma la inositol triphosphat va diacylglycerol. Hon nua, do su kich hoat cua calci NO-synthase co the trong cac te bao khuu giac tao ra NO keo theo hinh thanh cGMP.
Cac kenh truyen dan phu thuoc cyclonucleotide co sau phan đoan ky nuoc va co cau truc giong nhu kenh ion. Khac biet la cac kenh phu thuoc cyclonucleotide co vung te bao chat o đau tan cung C lon, lien ket voi kenh truyen thu cap. Co 2.400 kenh/µm² tren tiem mao (chi co 6 kenh/µm² tren thuy khuu giac va soi nhanh). Khi khong co calci, cac kenh phu thuoc cyclonucleotide co the tham qua tat ca cation mot hoa tri: Na+ > K+ > Li+ > Rb+ > Cs+. Khi tiep xuc voi chat tao mui, dong ion qua cac kenh phu thuoc cyclonucleotide thay đoi, dan đen khu cuc mang te bao va kich hoat đien the hoat đong.
Cac te bao khuu giac cung loai truyen tin hieu đen cung mot quan cau cua hanh khuu giac, va to chuc tren hanh phu lap lai vi tri cua cac thu the tren be mat vo khuu giac. Can luu y rang mot thu the khuu giac co the bi kich thich boi mot phan tu cua chat co mui.
Nam 2004, nha sinh hoc nguoi My, ba Linda B. Buck va nha khoa hoc than kinh nguoi My, ong Richard Axel đa gianh đuoc giai Nobel Sinh ly hoc hoac Y hoc cho cong trinh nghien cuu ve thu the khuu giac o loai thu. Hai nha khoa hoc kham pha ban chat hoa hoc cua protein thu the khuu giac, uoc tinh so luong gen trong bo gen đong vat co vu ma hoa cac protein nay va chung minh nguyen tac mot te bao khuu giac chua mot loai protein thu the khuu giac cung nhu te bao khuu giac cung loai chiu trach nhiem xu ly tin hieu giong nhu quan cau hanh khuu giac.


= Thich ung cam thu =
Đieu thu vi la cac kenh phu thuoc cyclonucleotide tai tiem mao khuu giac khong bi giai cam ung, nghia la đo nhay khong suy giam khi tiep xuc nhieu voi chat co mui. Tuy nhien, su thich ung dien ra trong te bao khuu giac. Đieu nay co the do ion Ca2+ xam nhap vao te bao truc tiep hoac thong qua su hoat hoa calmodulin dan đen đong cac kenh ion va ngoai ra con giai đap ung GPCR.
Phan ung voi kich thich khuu giac dien ra tu tu, tuc la nong đo chat tao mui cang lon thi phan ung cang nhanh. Đieu nay la do AMP vong tang hoac giam mo so luong kenh phu thuoc cyclonucleotide. Viec phan biet tin hieu thoi gian thuc hieu qua đoi hoi phan hoi nhanh. Thuc te chung minh nong đo AMP vong đat đinh sau 40–75 ms tinh tu luc tiep xuc voi chat co mui va ve 0 sau 100–500 ms. Tang G-protein khuech đai tin hieu, mot xung chat co mui đon se kich hoat nhieu kenh. Tuy nhien, tinh đong luc cua kenh kha cham va trang thai mo co the tre hon xung AMP vong vai mili giay. Khi chat tao mui GPCR hoat hoa trong thoi gian dai, xung AMP vong duy tri cac kenh phu thuoc cyclonucleotide o trang thai mo lien tuc.


Đuong dan truyen than kinh va xu ly thong tin khuu giac Khong giong nhu cac he giac quan khac (thi giac, thinh giac, he cam giac than the va vi giac muc đo thap) la noi tiep nhan thong tin đau vao cho bieu mo giac quan, chuc nang "lap ban đo" cua bieu mo khuu giac khong ro rang nhu vay. Tuy nhien, no van co to chuc thong tin so khoi. Lap ban đo voi 2-deoxy-D-glucose (giup xac đinh cac te bao đang hoat đong) cho thay rang co cac nhom te bao trong bieu mo khuu giac lien quan đen mot so mui nhat đinh. Vi vay, butanol kich thich cac te bao o vung truoc va limonene kich hoat cac te bao o phia sau cua niem mac. Ngoai ra, ket qua thuc te gan đay đa chi ra rang cac te bao thu cam đuoc to chuc thanh cac dai đuong kinh tran cham (goi la vung bieu hien), moi vung nay chua mot bo te bao hoan chinh. Co 3 vung bieu hien rieng biet khong xep chong len nhau nhung cung chong len mot vung thu tu nho hon.
Cac soi truc te bao luong cuc khuu giac đuoc ket hop thanh vai chuc bo, moi bo chua vai tram hoac hang nghin soi. Chung đi vao khoang so qua cac lo mo cua xuong sang va ket hop thanh day than kinh khuu giac. Đau tan cung cua cac te bao khuu giac so cap tao thanh synapse voi soi nhanh te bao hanh khuu giac. Moi te bao nhu vay (te bao mu ni) la te bao than kinh cam giac thu cap, nhan tin hieu tu khoang 1000 soi truc te bao cam giac so cap, tuc la khoang 1000 soi truc khuu giac hoi tu tren cac nhanh cua soi nhanh đinh cua mot te bao mu ni. Khoang 25 soi nhanh nhu vay voi cac đau tan cung tao thanh cac hinh cau – quan cau (glomerulus). Khoang 2.500 soi truc khuu giac hoi tu tren mot quan cau, va co khoang 2.000 quan cau trong hanh khuu giac cua loai tho. Đac trung cua te bao mu ni la hoat đong nhip nhang khi cac chat co mui xam nhap đuong ho hap. Neuron trung gian cuc bo trong hanh khuu giac (te bao quanh quan cau nam giua quan cau va te bao hat nam duoi te bao mu ni) co kha nang phan hoi cac tin hieu thu nhan đuoc. Nhung te bao nay ket thuc day than kinh ly tam cua hanh khuu giac đoi dien, cau truc limbic va cau tao luoi cua nao bo. He thong tiep xuc synapse trong hanh khuu giac rat phuc tap, thanh phan hoa hoc cung vay: đa xac đinh đuoc khoang mot chuc chat dan truyen than kinh nhu acetylcholine, dopamin, GABA va mot so neuropeptide.
Soi truc te bao mu ni tao thanh bo khuu giac dan đen trung tam khuu giac bac cao. Cac trung tam nay chia thanh nhieu phan, ket thuc o cau truc limbic cua nao truoc: nhan khuu giac truoc, vach ngan, vo hinh trai le va hoi hai ma. Tu nhung cau truc nay, thong tin truyen vao hoi hai ma, hach hanh nhan, vo nao tran o mat (truc tiep hoac qua đoi thi) va cau tao luoi cua trung nao.
Nhan biet mot mui cu the la ket qua cua su phoi hop giua cac co quan cam thu va nao bo, cung la su ket hop cac dang "mui co ban" voi nhau. Theo ly thuyet hoa hoc lap the ve mui cua Moncrieff-Amoore, he thong nhan biet mui cua con nguoi gom bay phan dua tren su phan biet 7 mui chinh: xa huong, long nao, hoa, ete, bac ha, mui hang va mui thoi (cac chat co mui giong nhau thuoc nhom co mo hinh lap the tuong đong).


Y nghia lam sang cua he khuu giac nguoi Mat khuu giac co the xay ra o ca hai ben hoac mot ben.
Phan tich gen di truyen o nguoi đa phat hien ra hang chuc loai mat khuu giac (anosmia) khac nhau, cu the nhu roi loan he khuu giac, bieu hien o viec khong the phan biet cac mui nhat đinh. Vi du, chung khong phat hien đuoc mui cyanide co ty le 1:10 nguoi va butanethiol (mui chon hoi) co ty le 1:1000 nguoi. Mat khuu giac co the la do khiem khuyet trong cac thu the khuu giac nhat đinh. Nhieu loai mat khuu giac tuan theo di truyen Mendel nhung ban chat di truyen hoc thi van con chua đuoc hieu ro.
Pha huy hanh khuu giac, bo khuu giac va vo nao chinh (vung Brodmann 34) dan đen mat khuu giac cung ben ton thuong. Ngoai ra, ton thuong moc hai ma gay ao giac khuu giac.
Nguyen nhan ton thuong he khuu giac co the do chan thuong so nao, ung thu, nhiem trung, hit phai khoi đoc hoac cac benh thoai hoa than kinh nhu benh Parkinson va benh Alzheimer. Nhung tinh trang nay gay ra mat khuu giac. Phat hien gan đay cho thay roi loan chuc nang khuu giac duoi goc đo phan tu đuoc coi la dau hieu cua cac benh lien quan đen amyloidogenesis va tham chi co the co moi lien he nhan-qua thong qua viec gian đoan van chuyen va luu tru cac ion kim loai đa hoa tri. Bac si kham phat hien ton thuong he khuu giac bang cach huong dan benh nhan nham mat ngui mui quen thuoc (nhu ca phe hoac keo bac ha).
Chan đoan loai tru cac benh khac gay uc che hoac gay mat "cam giac mui" nhu cam lanh man tinh hoac viem xoang truoc khi đua ra chan đoan rang co ton thuong vinh vien đoi voi he khuu giac.
Ty le roi loan chuc nang khuu giac trong dan so Hoa Ky đuoc đanh gia bang bang kiem va tham kham trong mot cuoc khao sat suc khoe quoc gia nam 2012-2014. Trong so hon 1000 nguoi tu 40 tuoi tro len, 12,0% cho biet co van đe ve khuu giac trong 12 thang qua va 12,4% bi roi loan chuc nang khuu giac khi tham kham. Ty le hien mac tang tu 4,2% o đo tuoi 40-49 len 39,4% o đo tuoi 80 tro len va ty le nay o nam gioi cao hon phu nu, nguoi da đen va nguoi My goc Mexico cao hon so voi nguoi da trang va  ty le hien mac cao o nhung nguoi co trinh đo hoc van thap. 20% nguoi tu 70 tuoi tro len khong the xac đinh đuoc mui khoi va 31% nguoi tu 70 tuoi tro len khong xac đinh mui gas.


= Nguyen nhan cua roi loan chuc nang khuu giac =

Cac nguyen nhan pho bien cua roi loan chuc nang khuu giac: tuoi cao, nhiem virus, tiep xuc voi hoa chat đoc hai, chan thuong đau va cac benh thoai hoa than kinh.


 Tuoi tac  Tuoi tac la nguyen nhan chu yeu dan đen su suy giam khuu giac o nhung nguoi truong thanh khoe manh, tham chi con co tac đong lon hon ca viec hut thuoc la. Nhung thay đoi lien quan đen tuoi tac trong chuc nang khuu giac thuong khong đuoc chu y va chuc nang khuu giac hiem khi đuoc tham kham lam sang, khong giong nhu thinh giac va thi luc. 2% nguoi duoi 65 tuoi co van đe ve nhan biet mui man tinh. Ty le nay tang len rat nhieu o nhung nguoi tu 65 đen 80 tuoi voi khoang mot nua gap phai cac van đe cam nhan mui. Đoi voi nguoi lon tren 80 tuoi, con so tang len gan 75%. Co che cho nhung thay đoi lien quan đen tuoi tac trong chuc nang khuu giac bao gom su đong lai cua cac la sang (thuoc xuong sang).


 Nhiem virus  Nguyen nhan pho bien nhat cua mat khuu giac vinh vien la nhiem trung đuong ho hap tren. Nhung roi loan chuc nang nhu vay khong thay đoi theo thoi gian. Đoi khi chung con phan anh ton thuong khong chi đoi voi bieu mo khuu giac ma con đoi voi cac cau truc he khuu giac khac do virus xam nhap vao nao. Mot so loai virus gay benh: cam lanh thong thuong, viem gan, cum va gia cum, herpes va COVID-19. Hau het cac truong hop nhiem virus đeu khong the nhan biet đuoc vi trieu chung rat nhe hoac hoan toan khong co trieu chung.


 Tiep xuc voi hoa chat đoc hai  Tiep xuc lau dai voi mot so chat đoc trong khong khi nhu thuoc diet co, thuoc bao ve thuc vat, dung moi va kim loai nang (cadmi, chromi, nickel va mangan), co the lam thay đoi kha nang ngui. Nhung tac nhan nay khong chi lam ton thuong bieu mo khuu giac ma con co kha nang xam nhap vao nao qua niem mac khuu giac.


 Chan thuong đau  Roi loan chuc nang khuu giac lien quan đen chan thuong phu thuoc vao muc đo nang cua chan thuong va co che va đap. Tac đong vao vung cham (phia sau) va hai ben đau gay ra nhieu ton thuong cho he khuu giac hon la tac đong tu phia truoc. Tuy nhien, bang chung gan đay tu nhung nguoi bi chan thuong so nao cho thay rang mat khuu giac co the xay ra voi nhung thay đoi trong chuc nang nao ben ngoai vo khuu giac.


 Benh thoai hoa than kinh  Cac nha than kinh hoc đa quan sat thay rang roi loan chuc nang khuu giac la mot đac điem co ban cua mot so benh thoai hoa than kinh nhu benh Alzheimer va benh Parkinson. Hau het nhung benh nhan nay khong biet ve su suy giam khuu giac cho đen khi sau khi thu nghiem, 85% đen 90% benh nhan o giai đoan đau cho thay hoat đong cua cac cau truc xu ly mui trung tam giam sut.
Cac benh thoai hoa than kinh khac anh huong đen roi loan chuc nang khuu giac bao gom benh Huntington, sa sut tri tue do đa nhoi mau, xo cung teo co mot ben (ALS) va tam than phan liet. Nhung benh nay co anh huong vua phai đen he khuu giac hon la benh Alzheimer hoac Parkinson. Hon nua, benh liet tren nhan tien trien (progressive supranuclear palsy, PSP) va benh Parkinson chi lien quan đen cac roi loan khuu giac muc đo nhe. Nhung phat hien nay đa dan đen goi y rang tham kham khuu giac co the giup chan đoan mot so benh thoai hoa than kinh khac nhau.
Benh thoai hoa than kinh co yeu to di truyen xac đinh ro rang cung co the gay roi loan chuc nang khuu giac. Nhung roi loan chuc nang nhu vay đuoc tim thay o nhung benh nhan mac benh Parkinson tinh chat gia đinh va nhung nguoi mac hoi chung Down. Cac nghien cuu sau hon đa ket luan rang mat khuu giac co the lien quan đen khuyet tat tri tue hon la bat ky benh ly nao tuong tu nhu benh Alzheimer.
Benh Huntington cung lien quan đen cac van đe trong viec xac đinh mui, phat hien, phan biet va ghi nho.


Chu thich Tai lieu tham khao Lien ket ngoai Olfactory system (anatomy) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Khuu giac tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Чугунов, Антон (ngay 28 thang 9 nam 2007). "Загадка мужественного запаха" [Bi an mui huong nam tinh] (bang tieng Nga). Биомолекула. Truy cap ngay 16 thang 1 nam 2021.
Лосева, Полина (ngay 28 thang 10 nam 2017). "Чем пахнут родственники: генетическая лаборатория в носу" [Mui cua ho hang gan: phong xet nghiem gen trong mui] (bang tieng Nga). Биомолекула. Truy cap ngay 16 thang 1 nam 2021.
Кузык, Валерия (ngay 13 thang 11 nam 2015). "Нос и язык, которым нужны батарейки" [Mui va luoi can pin] (bang tieng Nga). Биомолекула. Truy cap ngay 16 thang 1 nam 2021.
Lan đau ve đuoc ban đo khuu giac nguoi. Bao Tuoi Tre (tieng Viet)