Khu di tich lo gom Tam Tho la di tich lo gom co, nay thuoc đia phan hai lang Tam Tho va Van Vat, xa Đong Vinh, thanh pho Thanh Hoa, tinh Thanh Hoa, Viet Nam. Khu di tich nay nam gan ke quoc lo 45, cach trung tam thanh pho Thanh Hoa khoang hon 7 km ve phia tay nam. Nam 2004, khu lo gom Tam Tho đa đuoc xep hang la Di tich lich su van hoa khao co hoc cap tinh.


Di tich lo nung co Khu lo gom Tam Tho nhin tu ben ngoai la cac go đat nho cao, đuoc nha khao co nguoi Thuy Đien Olov Janse phat hien lan đau tien vao thang 2 nam 1937, luc đo thuoc tong Vien Chieu, phu Đong Son, tinh Thanh Hoa.
Tai thoi điem đuoc phat hien, khu lo gom Tam Tho la di tich lo nung gom co duy nhat o Đong Duong. Tu đo đen nay, đa co tren 10 khu lo gom thuoc giai đoan 10 the ky đau cong nguyen đuoc phat hien va nghien cuu tai Viet Nam. Tuy nhien, khu lo gom Tam Tho van la khu lo co quy mo lon nhat, nien đai som nhat trong giai đoan 10 the ky đau cong nguyen. Trong cac nam tu 1937 đen 1939, Janse đa tien hanh khai quat 8 lo nung co tai đay. Ket qua nghien cuu ve cong trinh khai quat cua Janse ve khu lo gom Tam Tho đuoc cong bo trong 3 tap sach "Nghien cuu khao co hoc Đong Duong": tap I (1947), tap II (1951), tap III (1958) va "Bi mat cua cay đen hinh nguoi" (Stockhom 1959).
Trong pham vi hon 1 km doc theo kenh Đo nam giua hai lang Tam Tho va Van Vat, co hang chuc go đat lon chua cac lo nung gom co, moi go co chu vi rong 30 m đen 40 m, chua it nhat 3 lo gom co. Tai khu vuc go Quyen thuoc lang Tam Tho, trong cuoc khai quat nam 2001, cac nha khao co hoc Viet Nam đa tim ra dau vet cua 6 lo gom co. Nen cua cac lo nung đuoc ton len nhieu lan chung to cac lo nay con đuoc su dung lau dai ve sau.
Ngoai ra, cung tren ria doc kenh Đo đoan giua 2 lang Tam Tho va Van Vat con co mot he thong lo sanh nien đai tu the ky 16 đen the ky 18. Khu lo sanh nay đuoc coi la gach noi truyen thong san xuat gom truoc va sau thoi ky Bac thuoc cua khu vuc nay.


Đac điem cua lo nung Hau het cac lo nung đa khai quat o Tam Tho đeu khong con nguyen ven, phan vom lo đa bi sap hoan toan. Cac vom lo o đay co dang hinh long mang, đo day trung binh tu 15 cm đen 25 cm, đuoc đap bang đat set vao cac phen tre đuoc uon cong tu truoc, sau đo đuoc đam nen ky tao đo kin, chac. Cot tre cua vom lo đuoc trat mot lop bun chua nhieu cat, khi nung lop bun nay se bi thuy tinh hoa tao ra mot lop lien ket kin cho vom lo. Loai bun nay cung đuoc su dung vao viec tao mot lop ao thuy tinh mau xanh kha day va đeu o phia trong cac bo phan khac cua lo nhu tuong lo, bau lo...
Tai Tam Tho, co hai dang lo nung gom lo coc va lo ong. Lo coc la loai lo rat ngan, chi co mot bac tu bau đot len than lo, nhin giong mot con coc ngoi. Đien hinh cua loai lo nay la lo nung so IA o go Chua, lang Van Vat đuoc O. Janse khai quat nam 1937. Lo nay chay theo huong Đong – Tay, phan bau lo dai 2,20m, than lo dai 6,30m, chieu rong nhat cua lo la gan 2m, cho cao nhat con lai cua tuong lo la 1,60m. Kieu lo nung nay ngay nay van con thay o khu Lo Chum, thanh pho Thanh Hoa.
Loai hinh lo ong thuc chat la loai lo coc co kich thuoc keo dai ra. Đien hinh lo nung so IA - Go Quyen o thon Tam Tho, co chieu dai 9,15m; lo so I- Go an Lon thuoc lang Van Vat dai toi 12,40m. Cac lo nay khong co cap bac nen đo doc cua mat nen lo la rat lon. Thong thuong đo chenh lech tu bau đot đen hau lo la hon 1m. Kieu lo ong o Tam Tho con thay ton tai o cac trung tam gom co khac cua Viet Nam nhu Chu Đau (Hai Duong) the ky 15-16; Go Sanh (Binh Đinh) the ky 15-17...


San pham San pham gom Tam Tho gom co ba dong: đo gom đat nung, đo sanh va đo gom trang men. Trong đo, đo sanh o lo gom Tam Tho chu yeu la đo gia dung co kich thuoc lon, thanh day, đo nung khong cao.
Co khoang 18 loai hinh hien vat khac nhau o Tam Tho đuoc nhan biet qua khai quat, gom cac nhom:

Nhom đo đung: chau, binh, vo, noi, coc, khay, bat, đia...
Nhom vat lieu xay dung:
Gach: gom gach mui buoi, gach bia hinh chu nhat, gach lat nen hinh vuong. Cac loai gach co kich co khac nhau, co the co trang tri hoa van hinh hoc.
Ngoi: co hai loai chinh la ngoi ong va ngoi ban. Ngoi ong co dang hinh nhu mot ong tre bo đoi thanh mot nua co dang hinh long mang hay ban vien tru, lam bang khuon co lop vai o mat trong, mat ngoai (mat duong) thuong co hoa van chai cheo. O đay con co loai ngoi ong co phan đau ngoi (ngoa đuong) la hang ngoi cuoi cung cua mai, thuong đuoc trang tri hinh mat he, hinh canh sen. Ngoi ban co đo cong doang, thuong co hoa van trang tri o mat am (mat duoi cua mai va la mat cong loi cua vien ngoi). Đau cua loai ngoi nay thuong co cac hoa van nhu: van in o vuong, van tram long hoac van xuong ca...
Ngoi va gach o Tam Tho co cac mau sac chu đao la đo, hong, xam, tim, ngoai ra con co cac mau trung gian, do đo nung va chat đat khac nhau. Mot so vien gach, ngoi do đuoc nung o nhiet đo rat cao nen đa tro thanh loai sanh xop.
Nhom hien vat la đo minh khi (thuong dung chon theo mo): mo hinh nha trang trai, mo hinh kho thoc, mo hinh gieng...
Nhom hien vat la cong cu san xuat: chi luoi, doi xe chi, ban dap hoa van gom.
Nhom hien vat la tuong đong vat nho: lon, bo co buou, vit, đuoc nan so sai nhu đo choi cua tre con.

Hoa van tren đo gom Tam Tho rat đa dang, gom co it nhat 10 loai khac nhau. Cac loai hoa van chu đao: hoa van in o tram (tram đon, tram long), hoa van in o vuong, hoa van hinh hoa thi, hoa van xuong ca hoac la dua, hoa van phen đan, hoa van thung, hoa van chai, hoa van song nuoc va van vong chi chim, hoa van đap noi...
Mot luong nhat đinh đo gom o đay đuoc trang men, voi cac mau co ban nhu: men nga, men ngoc non. Đo gom men Tam Tho chua đat đen ky thuat cao.
Hien vat khai quat tu khu di tich Tam Tho chu yeu đuoc trung bay tai Bao tang gom Tam Tho tai phuong Quang Thinh, thanh pho Thanh Hoa.


Nien đai Dua tren phuong phap so sanh loai hinh va phuong phap Đinh tuoi bang cacbon-14, nien đai cua khu lo gom Tam Tho keo dai tu the ky 1 đen the ky 4.
Khu lo gom Tam Tho nam o khu vuc trung tam cua đong bang Thanh Hoa, gan cac song co trong khu vuc nhu kenh Đo, song Hoang, song Nap, co nhung mo đat set trang thuan loi cho viec khai thac san xuat gom. Cac mo set trang nay la ket qua tram tich phu sa song co o vung truoc đoi nui sot quanh vung nhu nui Đa Si, nui Nhoi, nui Nap, nui Hoang Nghieu. Kenh Đo o Tam Tho noi lien voi he thong song Ma, song Yen, song Chu, la tuyen giao thong giup gom Tam Tho vuon ra khap vung đong bang va mien nui Thanh Hoa. Vung đoi nui phia tay nam khu lo gom co the la noi cung cap nguyen lieu đot chu yeu.
Chu nhan cua cac lo gom Tam Tho co the la nhung chu lo vung Giang Nam (Trung Quoc) sang lap nghiep o Cuu Chan thoi thuoc Han hoac cung co the nhung nguoi tho gom Đong Son qua giao luu tiep xuc đa hoc đuoc ky thuat san xuat gom moi tren nen tang ki thuat san xuat gom tu gom Đa But, gom Hoa Loc, gom Con Chan Tien, gom Quy Chu. Lo gom Tam Tho cung nhu cac lo gom xuat hien trong 10 the ky đau Cong nguyen o mien Bac Viet Nam nhu cac lo gom Thanh Lang, Lung Ngoai, Đong Đau (Vinh Phuc), Đai Lai, Luy Lau, Đuong Xa (Bac Ninh) đa ket hop đuoc truyen thong gom Đong Son voi ky thuat san xuat gom tien tien đuong thoi cua Trung Hoa đe san xuat ra dong gom Viet – Han mang sac thai ban đia ben canh dong gom Đong Son ton tai trong cac lang Viet co.


Thi truong tieu thu gom Tam Tho Cac khu mo lon đuoc O. Janse khai quat tai Thanh Hoa trong nhung nam 1930 đa phat hien thay đo gom tuy tang chu yeu cua khu lo Tam Tho. Cac loai gach, ngoi o Tam Tho cung phuc vu cho viec xay dung cac mo, nha cua, thanh quach, dinh thu cua nguoi Han. Đac biet, gan nhu tat ca cac di tich Đong Son muon o Thanh Hoa đeu xuat hien gom Tam Tho voi mot ty le rat cao. Chang han, tai di chi Bai Cuong (xa Đinh Thanh, huyen Yen Đinh, tinh Thanh Hoa) la mot lang co cua cu dan Đong Son co nien đai the ky 2 đen the ki 3, trong 4 m² tham sat vao nam 1999, đa thu đuoc 8,540 kg gom tho Đong Son va 9,376 kg đo gom Tam Tho.
Trong khoang 4 the ky hoat đong, gom Tam Tho đa co anh huong rat lon đen thi truong tieu thu gom o mien đong bang Bac Bo va vung Thanh Nghe. Hau het cac di chi va mo tang o mien Bac Viet Nam thoi Đong Han va đau thoi Luc trieu đeu tim thay san pham cua lo gom Tam Tho. Gom Tam Tho đa mo đau cho mot dong gom moi ben canh dong gom Đong Son truyen thong.
Gom Tam Tho con co mat o phia Nam quan Cuu Chan. Tai cac di tich nhu Tra Kieu thuoc huyen Duy Xuyen, tinh Quang Nam, di tich Suoi Chinh thuoc huyen đao Ly Son, tinh Quang Ngai... cung tim thay gom Tam Tho. Co kha nang đo gom Tam Tho con cung cap cho cac nuoc khu vuc Đong Nam A.


Chu thich Tham khao Hinh anh Khu di tich lo gom Tam Tho.