Nguyen Phuc Nguyen (chu Han: 阮福源; 16 thang 8 nam 1563 – 19 thang 11 nam 1635) hay Nguyen Hy Tong, Nguyen Tuyen To, la vi chua Nguyen thu hai cua chinh quyen Đang Trong trong lich su Viet Nam (o ngoi tu 1613 đen 1635) sau chua Tien Nguyen Hoang. Trong thoi gian o ngoi chua, ong đa xay dung mot vuong trieu đoc lap o Đang Trong, tung buoc ly khai khoi chinh quyen Le – Trinh o Đang Ngoai. Ong đuoc dan chung goi la chua Sai, chua But hay Phat chua.


Than the Nguyen Phuc Nguyen la con thu sau cua chua Tien Nguyen Hoang (1525–1613), me la Nguyen thi. Ong sinh ngay 28 thang 7 nam Quy Hoi, tuc ngay 16 thang 8 nam 1563. Nguyen Phuc Nguyen la nguoi đau tien trong dong doi chua Nguyen mang ho kep Nguyen Phuc. Tuong truyen luc mang thai, me ong chiem bao thay co vi than đua cho mot to giay tren co đe chu "Phuc". Luc ke lai chuyen, moi nguoi chuc mung ba va đe nghi đua be ra đoi đuoc đat ten la "Phuc". Nhung ba noi rang, neu chi đat ten Phuc cho đua be thi chi mot minh no huong, đe cho nhieu nguoi trong dong ho đuoc huong phuc, ba đe nghi lay chu nay lam chu lot. Va khi the tu ra đoi ba đat ten la Nguyen Phuc Nguyen. Theo sach Đai Nam thuc luc, sau khi ke nghiep Nguyen Hoang, Nguyen Phuc Nguyen cho sua thanh luy, đat quan ai, vo ve quan dan, trong ngoai đau cung vui phuc, bay gio nguoi ta goi la Chua Phat. Tu đay moi xung quoc tinh la ho Nguyen Phuc.
Cac con cua Nguyen Hoang, nguoi con đau la Nguyen Ha, con thu la Nguyen Han, con thu ba la Nguyen Dien va con thu tu la Nguyen Thanh đeu đa mat som; nguoi con thu nam la Nguyen Hai o lai Bac Ha lam con tin, chi con Nguyen Phuc Nguyen la nguoi co kha nang ke thua co nghiep cua Nguyen Hoang. Nam 1585, khi moi 22 tuoi, The tu Nguyen Phuc Nguyen dan mot ham đoi 10 chiec đen ben Cua Viet, tieu diet hai chiec tau hai tac Shirahama Kenki (Bach Tan Hien Quy), nguoi Nhat Ban. Chua Tien (tuc Nguyen Hoang) vui mung khen rang:

Con ta thuc la anh kiet.
Nam Nham Dan (1602), Nguyen Phuc Nguyen đuoc cu đen tran thu dinh Quang Nam. Nguyen Phuc Nguyen tuoi lon lai gioi, ngay thuong cung cac tuong ban luan viec binh, tinh toan co nhieu viec đung. Nguyen Hoang biet co the trao pho nghiep lon.


Đieu hanh Đang Trong = Ke nghiep =
Nhung nam cuoi đoi, Nguyen Hoang be ngoai tuy chua chong đoi ho Trinh nhung ben trong đa het suc phong bi.
Thang 6 nam 1613, Nguyen Hoang truoc khi mat dan Nguyen Phuc Nguyen rang: Đat Thuan Quang phia bac co nui Ngang Hoanh Son va song Gianh Linh Giang hiem tro, phia nam o nui Hai Van va nui Đa Bia Thach Bi son vung ben. Nui san vang sat, bien co ca muoi, that la đat dung vo cua nguoi anh hung. Neu biet day dan luyen binh đe chong choi voi ho Trinh thi đu xay dung co nghiep muon đoi. Vi bang the luc khong đich đuoc, thi co giu vung đat đai đe cho co hoi, chu đung bo qua loi dan cua ta.
Cac quan vang di chieu ton Phuc Nguyen lam Thong lanh Thuy bo Chu dinh kiem Tong Noi ngoai Binh chuong Quan quoc Trong su Thai bao Thuy Quan cong. Bay gio ong đa 51 tuoi. Ong con đuoc vua Le Kinh Tong (1599 - 1619) sac phong lam tran thu hai xu Thuan Hoa, Quang Nam gia ham Thai bao, tuoc Quan cong.


= Đieu hanh Đang Trong =

Sau khi ke nghiep Nguyen Hoang, Nguyen Phuc Nguyen sua thanh luy, đat quan ai, vo ve quan dan, trong ngoai đau cung vui phuc, bay gio nguoi ta goi la Chua Phat. Tu đay moi xung quoc tinh la ho Nguyen Phuc. Nam 1600, khi Nguyen Hoang con song, đa doi dinh ve Ai Tu, nay Nguyen Phuc Nguyen doi dinh ve cac xa Phuc Yen, Bac Vong thuoc huyen Quang Đien, sai con la Khanh My hau tran thu Quang Nam.
Nam 1620, hai nguoi con thu bay, thu tam cua Thai To Nguyen Hoang la quan Van Ton That Hiep va quan Huu Ton That Trach am muu noi loan, tu minh lam noi ung, hen khi nen viec thi ho Trinh phai cho hai nguoi tran giu đat Đang Trong. Trinh Trang đieu đo đoc Nguyen Khai đem 5.000 quan đong o Nhat Le (thuoc huyen Phong Loc) đe đoi tin. Nguyen Phuc Hiep va Nguyen Phuc Trach so Chuong co Ton That Tuyen, khong dam hanh đong.
Nguyen Phuc Nguyen hop ban voi cac tuong ban ke chong Trinh, Hiep va Trach gia vo noi voi chua Nguyen rang: Tuyen tri dung hon nguoi, neu sai cam binh, han pha đuoc giac. Ton That Tuyen biet hai nguoi lam phan, ben noi voi chua: Neu than doi bo dinh thi so co noi bien. Nguyen Phuc Nguyen sai Chuong dinh Ton That Ve, anh trai Ton That Tuyen đem quan chong tuong Nguyen Khai cua ho Trinh.
Hiep va Trach thay muu khong xong, ben đem quan chiem giu kho Ai Tu, đap luy Con Cat đe lam phan. Chua sai nguoi đen do, nhung khong chiu nghe. Chua ben lay Ton That Tuyen lam tien phong, tu đem đai binh đi đanh. Hiep va Trach thua chay, Tuyen đuoi bat đuoc đem dang. Phuc Nguyen trong thay, chay nuoc mat noi: Hai em sao no trai bo luan thuong? Hiep, Trach cui đau chiu toi. Chua muon tha, nhung cac tuong đeu cho la phap luat khong tha đuoc. Ben sai giam vao nguc. Hiep va Trach xau ho sinh benh chet. Nguyen Khai nghe tin dan quan tro ve. Nha Trinh vo co đem phat binh, tu đo Nguyen Phuc Nguyen khong nop thue cong nua.
Nam 1622, Chua Sai cho đat dinh Ai Lao, do đat nay co song Hieu la giap ranh voi đat Ai Lao va cac bo lac Man Luc Hoan, Van Tuong, Tran Ninh, Quy Hop, đeu co đuong thong đen đay. Mo dan cac noi chia lam sau thuyen quan đe coi giu.
Nam 1626, Chua cho doi cung phu ve lang Phuoc Yen, xa Phuc Yen, huyen Quang Đien, tinh Thua Thien, goi noi chua o la phu.
Đuoc su tien cu cua Kham ly Tran Đuc Hoa, Chua Phuc Nguyen đa thu dung Đao Duy Tu (1572–1634). Nho co su hien ke cua Đao Duy Tu, ong đa cho xay Luy Thay (luy Truong Duc, luy Nhat Le va luy Truong Sa); tao thanh mot the vung chac cho xu Đang Trong, gay dung chinh quyen đoc lap voi Đang Ngoai.
Do nhu cau phat trien luc luong chong Trinh, Chua moi cha con nha Jean De La Croix (Bo Đao Nha) tu Hoi An ra Hue giup nha Chua mo xuong đuc vu khi đan duoc. Jean De La Croix can co noi hanh le hang tuan va sau đo nha tho Co đoc giao đau tien xuat hien tren đat Hue.
Nam 1631, Chua lap ra so đuc sung đai bac, mo truong ban, truong tap voi, tap ngua, cu hang nam luyen tap đe phong bi chien tranh.


= Hanh chinh =
Chua Phuc Nguyen đa tien hanh cai to lai bo may hanh chinh. Lanh tho đuoc chia theo Thua Tuyen hay Xu, phan thanh Chinh Dinh, Dinh ngoai. Duoi dinh la cac phu huyen. Đuoc chia ra bay dinh: Chinh Dinh (Phu Xuan), Cuu Dinh (Ai Tu – Quang Tri), Quang Binh, Vu Xa, Bo Chinh, Quang Nam va Tran Bien.
Moi dinh co the coi nhu mot tinh hien nay. Hanh chinh co chuc quan luu thu đung đau, quan su thi co chuc quan tuan thu chi huy.


 Hoi An  Chua Nguyen Đang Trong đa chu trong phat trien ngoai thuong, tan dung uu the đia ly, yeu to chinh tri nhu nam tren loi ra vao giao thuong đuong thuy Đong A voi phuong Tay, Mac Phu Nhat Ban phai dung Chau An Thuyen đe qua đay giao dich mua ban hang hoa (do nha Minh cam mua ban voi Nhat Ban).
Chua Nguyen đa lap o Hoi An mot he thong hanh chinh hoat đong rat hieu qua (đat tai Dinh tran Thanh Chiem) cach Hoi An khoang 10 km. Chinh sach đinh cu luc đo thoang hon ca. Nguoi Nhat, nguoi Hoa đuoc đinh cu lau dai, đuoc lap pho rieng, goi la pho Khach, pho Nhat. Tham chi nguoi Nhat, nguoi Hoa đuoc lap khu hanh chinh rieng, tu quan. Nam 1618, vi thi truong pho Nhat o Hoi An đau tien đuoc Chua Nguyen cong nhan la mot chu tau kiem nha buon ten la Furamoto Yashiro. Trong 19 đia điem nguoi Nhat đen buon ban thi co bon noi ho đuoc lap pho rieng.
Giao si Christoforo Borri đa cu tru tai Hoi An nam 1618 mieu ta đo thi: 

"Hai cang đep nhat, noi tat ca nguoi ngoai quoc đeu toi va cung la noi co hoi cho danh tieng chinh la hai cang thuoc tinh Quang Nam..."
"Thanh pho rong rai, co the nhan ra hai khu vuc, mot khu vuc do nguoi Hoa o, khu vuc kia thi nguoi Nhat Ban o."
"Nguoi Hoa va Nhat Ban la nhung thuong nhan chu yeu cua cho phien, nam nao cung mo va keo dai trong bon thang. Nguoi Nhat thuong đem lai 4, 5 van nen bac, nguoi Trung Hoa thi đi mot thu thuyen buom đem lai nhieu to lua tot va san vat đac biet cua ho."
"Do cho nay ma Quoc vuong thu đuoc so tien thue lon, toan quoc nho vay cung đuoc nhieu loi ich."


= Quan che =
Mot nam sau khi len ngoi Chua (nam 1614), Nguyen Phuc Nguyen quyet đinh bai bo Đo ty, Thua ty, Hien ty, la thiet che quan su cua he thong chinh quyen nha Le. Trong cac nam 1614 va 1615, ong to chuc lai viec cai tri, đat ra tam ti tai Chinh dinh va cac chuc lenh su đe trong coi moi viec, đinh quy che cac chuc vu o phu, huyen, phan chia ruong đat o thon xa.
Tam ti la: Xa sai ti, Tuong than lai ti, Lenh su ti.

Xa sai ti: giu viec tu tung van an. Co quan Đo tri, Ky luc lam đau.
Tuong than lai ti: giu viec thu tien thu thue, chi phat luong thuc cho quan cac đao. Co quan Cai ba lam đau.
Lenh su ti: giu viec te tu, tet nhat va viec chi cap luong cho quan o Chinh Dinh. Co quan Nha uy lam đau.
Moi ti lai co quan Cai hop, Thu hop va cac lai ti đe lam moi viec.
Ben canh đo con cac ty Noi Lenh su kiem coi cac thu thue, Ta Lenh su va Huu Lenh su chia nhau thu tien sai du o hai xu ve nop Noi phu.
Tai cac dinh o ngoai, tuy theo tung noi, co noi Chua chi đat mot Lenh su ti kiem ca viec Xa sai ti va Tuong than lai ti, nhung cung co noi đat hai ti la Xa sai ti va Tuong than lai ti, co noi thi đat Xa sai ti va Lenh su ti đe coi viec quan dan, đinh đien, so sach, tu tung, thue khoa... nghia la tuy noi quan trong hay la khong, ma them bot quan vien.
Đau nam 1615, cac quy che moi ve chuc trach va quyen han cua cac phu, huyen đuoc ban hanh. Theo quy che nay thi o phu huyen, Tri phu, Tri huyen coi viec tu tung; cac thuoc ha thi co: Đe lai, Thong lai chuyen viec tra kham. Huan đao, Le sinh chuyen viec te tu o cho so tai. Con viec thu thue thi đat quan khac đe coi ve viec ay.
Ve đang quan vo thi đat chuc: Chuong dinh, Chuong co, Cai co, Cai đoi đe coi viec binh.
Quan lai o Bac Bo đuoc bo vao xu Thuan Quang cho đen khi chua Sai Nguyen Phuc Nguyen khong chiu nop thue cho nha Le.


Chien tranh voi ho Trinh Cang thang giua Nguyen Phuc Nguyen va Trinh Tung ngay cang tang khi ong to ra khong phuc tung ho Trinh. Nam 1620, Chua Phuc Nguyen ngung nop thue cho chinh quyen Le-Trinh Đang Ngoai. Hai nguoi em cua Nguyen Phuc Nguyen gui mat thu xin ho Trinh phat binh, tu minh lam noi ung, hen khi nen viec thi chia Đang Trong cho tran giu. Chua Trinh la Trinh Trang sai tuong đem 5.000 quan cho o cua Nhat Le cho đoi tin. Nguyen Phuc Nguyen sai tuong dep đuoc hai nguoi em; quan Trinh rut ve Bac, Phuc Nguyen thay chua Trinh vo co phat binh, tu đo khong nop thue cong nua.
Thang 6 nam 1623, Nguyen Phuc Nguyen nghe tin Trinh Tung chet, van sai su đen phung.


= Cuoc chien đau tien 1627 =
Nam 1624, nhan khi nha Minh đang chong choi voi nha Thanh, va ho Trinh moi diet đuoc Mac Kinh Cung o Cao Bang, Chua Trinh Trang moi sai Cong bo thuong thu Nguyen Duy Thi va noi giam Pham Van Tri vao Thuan Hoa đoi tien thue tu ba nam ve truoc. Chua Sai tiep su noi rang: Hai xu Thuan Quang lien may nam khong đuoc mua, dan gian tung đoi, vi the khong no thu thue. Khi khac đuoc mua se cho nop cung chua muon. Su gia khong biet noi gi, ben tu biet ve.
Chua Trinh lai sai su mang sac vua Le vao du Chua Sai cho con ra chau, va đoi nop 30 con voi cung 30 chiec thuyen đe đua đi cong nha Minh. Chua Sai khong chiu.
Chua Trinh thay vay, ben quyet y đanh ho Nguyen. Thang 3 nam 1627, sai Nguyen Khai va Nguyen Danh The đem 5.000 quan đi lam tien phong vao đong o xa Ha Trung (tuc goi la Cau Doanh), con Chua Trinh Trang thong lanh 20 van đai quan thuy bo, hai đao tien vao hoi binh o cua Nhat Le.
Chua Sai cu cac tuong Nguyen Huu Dat, Nguyen Phuc Ve va Nguyen Phuc Trung đon đanh.
Quan Trinh chu đong tan cong nhung khong choc thung đuoc tuyen phong thu cua quan Nguyen. Phia Nguyen co loi the la đai bac kieu Bo Đao Nha nen lam quan Trinh so chay dat. Hai tuong Trinh la Nguyen Khai va Le Khue đeu thua chay.
Trong luc hai ben tiep tuc giang co thi tuong Nguyen Huu Dat phao tin la Trinh Gia va Trinh Nhac muu phan o mien Bac. Chua Trinh Trang nghi ngo voi rut quan ve bac.
Nam 1630, Chua Sai đa lam theo ke cua Đao Duy Tu tra lai sac cho vua Le - chua Trinh va khuyen nen đanh lay đat Nam Bo Chinh đe lay song Gianh lam bien gioi phong thu tu nhien (09-1630).


= Cuoc chien thu hai 1633 =
Khi quan Trinh thu quan, Chua Sai theo ke cua Đao Duy Tu gap rut xay luy Truong Duc (luy Thay) đe phong thu.
Nam 1631, con truong cua Sai vuong la Nguyen Phuc Ky qua đoi, con thu hai la Nguyen Phuc Lan đuoc lam The tu, con thu tu la Nguyen Phuc Anh ra thay Ky tran giu Quang Nam. Anh bat man vi khong đuoc lap lam the tu, cho nen muu thong đong voi chua Trinh, ben viet thu hen lam noi ung cho Trinh Trang.
Nam 1633, Thanh Đo Vuong Trinh Trang ruoc vua Le đem binh nam tien lan thu hai, đong o cua Nhat Le nhu truoc. Sai vuong cu Nguyen Huu Dat, Nguyen Huu Tien lam tuong ra đanh. Chua Trinh đang đoi suot hon 10 hom khong thay hieu lam noi ung cua Phuc Anh thi bi quan Nguyen đanh up, quan Trinh hoang loan tan vo bo chay. Thanh Đo Vuong rut ve bac, đe lai con re la Nguyen Khac Liet tran thu chau Bac Bo Chinh.


Đoi ngoai = Lan Xang =
Thang 4 nam Tan Dau (1621), bon tho muc Luc Hoan (tuc Lac Hon) thuoc Lan Xang tha quan qua song Hieu sang cuop boc o bien thuy, Sai vuong sai Ton That Hoa đi đanh.
Hoa chia quan phuc o cac đuong trong yeu, sai nhung lai buon mua ban đe nhu. Qua nhien quan Man đen cuop nhung bi phuc binh bat đuoc het đem ve. Chua muon lay an tin vo ve nguoi đat xa, ben sai coi het troi va tha ve nen lam nguoi Man cam phuc, tu đay ho khong quay nhieu nua.


= Chan Lap =
Ve cuoc Nam tien, Chua Sai dung chinh sach hoa binh voi Chan Lap (Campuchia). Nam 1620, ong chap nhan loi hoi cuoi con gai ong cua quoc vuong Chan Lap la Chey Chetta II, ga con gai la Ngoc Van cho Chey Chetta II. Chey Chetta II đa xin chua vien tro vu khi va quan đoi đe chong lai su đe doa cua Xiem La (Thai Lan). Tren thuc te thi Chua Sai đa chuan bi vu khi va mo binh giup vua Chan Lap, cung cap cho ong nay thuyen chien va quan binh đe cam cu chong Xiem.
Chua Sai hai lan giup con re Chey Chetta II đay lui quan Xiem sang xam luoc. Giao si nguoi Y ten Christoforo Borri o Quy Nhon đa nhin thay vien binh tu Đang Trong tien sang Cao Mien, nen đa ghi lai trong cuon Hoi ky cua minh (xuat ban nam 1631) nhu sau:

Chua Nguyen luon luyen tap binh si va goi quan đoi giup vua Cao Mien, tuc chang re chong cua con chua. Chua vien tro cho vua Cao Mien thuyen be, binh linh đe chong lai vua Xiem...
Nam 1623, mot su bo Đang Trong đuoc cu toi Oudong, đem theo thu cung nhieu tang pham đe to tinh than huu va bao đam su ung ho cua chua Phuc Nguyen, va đa thuong luong thanh cong voi vua Chey Chetta II, đuoc chap thuan nhuong vung đat Mo Xoai, lap mot thuong điem (đon thu thue) la Prei Nokor đe tien hanh thu thue.
Trieu đinh Đang Trong con phai tuong linh đem quan đong đon binh o Prei Nokor đe bao ve luu dan nguoi Viet lam an, buon ban, khai hoang va đong thoi giup chinh quyen Chan Lap gin giu trat tu. Khi Chey Chetta II mat, vung đat tu Prei Nokor tro ra Bac đen bien gioi Chiem Thanh (tuc la Sai Gon, Ba Ria va Bien hoa ngay nay) đa co nhieu nguoi Viet đen o va khai thac đat đai.


= Cham Pa =
Nam 1629, luu thu Phu Yen la Van Phong lien ket voi nguoi Cham Pa noi len chong lai chua Nguyen. Cung co thuyet noi rang Po Rome ngam lien ket voi Van Phong, nhung khong ra mat truc tiep vi so đoi phuong vin vao co đo đe xam luoc.
Đich đa tap ket binh luc tai cac can cu tren đat Kauthara (bac Khanh Hoa ngay nay) gan khu vuc bien thuy tiep giap phu Phu Yen cua Đang Trong, đai quan hai đuong thuy bo khan truong xuat kich.
Luy Choai nam o bo Nam song Đa Dien la mot trong nhung tien đon kien co quan Nguyen dung len tu thoi Luong Van Chanh ma canh quan bo cua Cham Pa phai dung đai bac Bo Đao Nha va voi chien đe vuot qua. Con đoan chien thuyen sau khi tap kich yem tro bo binh vuot song o cua song Đa Dien, đa nhanh chong tien len phia Bac vao cua bien Ba Đai. Tai đay, Van Phong va luc luong noi ung cua ong ta nhan đuoc su tiep chien cua đai quan nguoi Cham, đa lam chu phu ly Tuy Hoa nam ke tren bo vinh. Phu Qui Nhan phia Bac nui Cu Mong đat trong tinh trang khan cap, huy đong binh thuyen ra cua Thi Nai chan đuong tien cua ham đoi Cham Pa va Van Phong.
Tin Van Phong lam phan ve đen dinh Chua. Do quan Trinh co the đanh bat cu luc nao, nguy ca mat tren va duoi nen buoc Chua Sai phai tam nhan sac phong cua su gia trieu đinh Le – Trinh va nhan lenh chi ra Đong Đo đanh quan Mac.
Chua Sai cu Pho tuong Nguyen Huu Vinh đem quan dep yen, va đoi phu Phu Yen thanh dinh Tran Bien.
Quan Trinh đa khong mo cuoc tan cong nhu mat tin tinh bao, sau vai tran giao tranh tham do, nhan thay binh luc đoi phuong co phan ap đao, Van Phong đieu đinh voi cac tuong linh Cham, đe bao toan luc luong đa cho quay ve phong thu tai phia Nam day Đai Linh. Van Phong đa mang theo nhung thu linh, lanh chua đia phuong ma ong hop tac va đoi quan do ong tap hop đuoc ve voi Cham Pa cung nhieu kho tang, cua cai.
Tu cuoi the ky 16, nguoi Cham phat trien ngoai thuong rat manh, thuong buon ban voi nguoi Trung Hoa, Ha Lan, nhat la Bo Đao Nha o Ma Cao. Thuong thuyen Bo Đao Nha hay ghe buon ban trao đoi voi nguoi Chiem o hai cang Cam Ranh va Phan Rang. Su lien he nay khien chua Sai lo ngai nguoi Cham se lien ket voi Bo Đao Nha đe chong lai minh.
Nam 1631, chua ga con gai la Ngoc Khoa (co sach goi la Ngoc Hoa) cho vua Cham Pa la Po Rome. Cuoc hon phoi nay lam quan he Viet - Cham dien ra tot đep. Su kien nay tao su on đinh cho Đang Trong o mat phia Nam, giup cho chua Nguyen co the tap trung luc luong đe đoi pho truoc cac cuoc tan cong cua chua Trinh Đang Ngoai.


= Nhat Ban =

Thoi Chua Phuc Nguyen giao thuong Viet - Nhat cang mo mang phat trien hon. Chua cho nguoi Nhat mo thuong điem tai Hoi An. Chua đich than viet thu moi cac thuong nhan nuoc ngoai vao lam an tai Hoi An. Nam 1634, Chua Sai gui thu cho thuong gia nguoi Nhat la Toba, ong nay đuoc Chua nhan lam con nuoi.
Nam 1619, Chua Phuc Nguyen ga mot con gai cua minh cho Araki Sutaru - mot thuong nhan nguoi Nhat lam chu cua hang lon o Hoi An va co tau vien duong, nham nho tau cua Araki đi mua kim loai, diem tieu tu Ao Mon, Quang Đong va Truong Ky ve. Nho vay ma quan đoi cua chua Nguyen đuoc trang bi rat đay đu va chong đo đuoc cac cuoc tan cong cua quan Trinh.
Hai nguoi con nuoi va con re cua Chua Phuc Nguyen nay đa so huu 17 chiec thuyen trong tong so 84 chiec thuyen buon cua Nhat đen Đang Trong tu nam 1604 - 1635.
Chua Nguyen cung co mot loat cac buc thu trao đoi ve ngoai giao va thuong mai voi chinh quyen Mac phu Tokugawa (Nhat Ban) thoi bay gio. Nhung van ban An Nam Quoc Thu nay hien luu tru tai National Archives of Japan (国立公文書館).
Tu nam 1604 đen nam 1634 (Nguyen Phuc Nguyen đuoc giao la Tran thu dinh Quang Nam nam 1602), Mac phu đa cap 130 giay phep đen sau cang thuoc khu vuc tuong đuong voi Viet Nam hien nay. Rieng cang Hoi An co 86 thuyen đuoc cap giay phep chiem 25,98% so giay phep cap cho toan bo khu vuc Đong Nam A, gap gan nam lan ty so binh quan chung trong khu vuc, chiem 66,15% so giay phep cap cho toan bo khu vuc Viet Nam, gap sau lan ty so binh quan chung cho Viet Nam.


= Cac su kien khac =
Nam 1624, Chua Nguyen Phuc Nguyen gui thu va tang vat cho Toan quyen Ha Lan o Nam Duong (Indonesia), ngo loi moi thuyen buon Ha Lan qua lai buon ban voi Đang Trong.
Cuoi nam 1624, Linh muc Alexandre de Rhodes va sau giao si dong Ten đen Hoi An. Nam 1634, Chua Phuc Nguyen ra lenh cam truyen ba đao Cong giao.
Nam 1631-1636, cac tau bien thuoc Cong ty Đong An Ha Lan bi nan tai Quan đao Hoang Sa (thoi đo goi la Paracel) thuoc xu Đang Trong thoi Chua Phuc Nguyen co ghi chep nhu sau:
Ngay 20 thang 7, cac tau nay roi Vinh Đa Nang, ngay 21 thi gap bao ngoai khoi, nen lac nhau. Chiec tau Vin-hu-zen toi Đai Loan ngay 2 thang 8, chiec Scha-zen toi ngay 10 cung thang. Rieng chiec Grootebroek bi đam gan đao Paracel o vi tuyen 17° Bac. Thuong gia Jean de Sormeau cung 8 thuy thu đoan đa hy sinh. Trong so hang hoa tri gia 153.690 florins, thi so hang hoa chim cung tau la 70.695 florins. Phan con lai đuoc thuy thu cuu va cat dau noi an toan tai đao. Thuyen truong Huijich Jansen va 12 thuy thu đi bang thuyen nho vao duyen hai xu Đang Trong...
Thuyen truong Jansen lam bao trinh ve viec thuyen Grootebroek bi đam tai Paracels va su tich thu 23.580 reaux boi nha chuc trach xu Đang Trong.


Qua đoi Sai vuong Nguyen Phuc Nguyen qua đoi ngay 19 thang 11 nam 1635, huong tho 73 tuoi. The tu Nhan Loc hau Nguyen Phuc Lan len ke nghiep, tuc Thuong vuong. Đinh than dang Phuc Nguyen thuy hieu la Đai đo thong tran Nam phuong Tong quoc chinh Duc Thien Tuy Du Thuy Duong vuong. Ban đau an tang tai Son Phan, huyen Quang Đien; sau cai tang ve vung nui Hai Cat, Huong Tra, Thua Thien. Ten lang la Truong Dien. Đen thoi chua Nguyen Phuc Khoat, Phuc Nguyen đuoc truy ton la Tuyen to Hien Mo Quang Liet On Cung Minh Due Duc Thien Tuy Du Hieu Van vuong. Sau nay, vua Gia Long truy tang Phuc Nguyen mieu hieu Hy Tong, thuy hieu Hien Mo Quang Liet On Cung Minh Due Duc Thien Tuy Du Hieu Van Hoang đe.


Gia quyen Sai vuong Nguyen Phuc Nguyen co muoi hai cong tu va bon cong nu:


= Vo =
Chinh that Mac Thi Giai (1578 - 1630), me sinh cua chua Thuong Nguyen Phuc Lan. Gia Long len ngoi, truy tang ba thuy hieu la Huy Cung Tu Than On Thuc Thuan Trang Hieu Van Hoang hau.


= Con trai =
Khanh Quan cong Nguyen Phuc Ky (? - 27 thang 7 nam 1631). Ban đau lam Chuong co, sau giu chuc Huu phu Chuong phu su, tran thu Quang Nam. Luc con song thuong thi hanh an đuc, cap duong quan dan nen khi mat si dan đeu thuong tiec. Co bon con trai đeu lam đen chuc Chuong dinh.
Nguyen Phuc Lan: Nguoi ke vi Nguyen Phuc Nguyen, goi la Chua Thuong
Nguyen Phuc Anh, tran thu Quang Nam. Muu phan nen bi chu ruot la Tuong Quan cong Nguyen Phuc Khe giet đi va tuoc tong tich.
Chuong dinh Nguyen Phuc Trung, em cung me voi chua Thuong. Nghe loi Tong thi (vo cua Khanh Quan cong) ma phan nghich, bi giet va tuoc tong tich.
Nguyen Phuc An, em cung me voi chua Thuong. Mat som, khong ro truyen.
Đo đoc Huu phu Quan cong Nguyen Phuc Vinh, co bay con trai.
Nguyen Phuc Loc, khong co truyen.
Pho tuong Nguyen Phuc Tu, tran thu Quang Nam. Luc Ton that Anh lam phan, ong khong theo nen thoat toi.
Nguyen Phuc Thieu, khong co truyen.
Vinh Quan cong Nguyen Phuc Vinh, lam toi chuc Chuong co. Sau khi qua đoi đuoc tang tai lang Phu Xuan (Huong Tra, Thua Thien). Co mot con trai.
Nguyen Phuc Đon, lam toi chuc Chuong co. Co mot con trai.
Nguyen Phuc Nghia, em cung me voi chua Thuong, chet non, khong ro giai thu.


= Con gai =
Nguyen Phuc Ngoc Lien, chi cung me voi chua Thuong, tuc goi ba la Quan Thanh. Nam 1629, ba ha gia lay Tran Bien dinh Luu thu Pho tuong Thanh Loc hau Mac Canh Vinh (Nguyen Phuc Vinh), con trai Khai quoc cong than Mac Canh Huong, hau due cua Mac Đang Dung. Ong va ba lap ra he tinh Nguyen Huu goc Mac, con chau nay đoi ho Nguyen Truong nhap tich o Quang Nam. Ong ba sinh mot con trai la Đoi truong Toan Trung hau Nguyen Phuc Tao.
Nguyen Phuc Ngoc Van, em cung me voi cong nu Ngoc Lien. Đuoc ga lam Vuong hau cua vua Chey Chetta II.
Nguyen Phuc Ngoc Khoa, em cung me voi cong nu Ngoc Lien va Ngoc Van. Đuoc ga lam Vuong hau cua vua Chiem Thanh Po Rome.
Nguyen Phuc Ngoc Đinh (? - 1624), ha gia lay Nghia Quan cong Nguyen Cuu Kieu (1599-1656), con trai cua Thuong tuong Nguyen Quang trieu hau Le, ba sinh nam con trai: 1. Vy Xuyen hau Nguyen Cuu Thien, 2. Duyen Loc hau Nguyen Cuu Duyen, 3. Tran Quan cong Nguyen Cuu Ung, 4. Duc Đuc hau Nguyen Cuu Ke, 5. Cam Long hau Nguyen Cuu Than. Khi mat ba đuoc ban thuy la Tu Thuc. Ong va ba lap ra he tinh Nguyen Cuu.
Nguyen Phuc Ngoc Hoa: Con gai nuoi cua chua Sai Nguyen Phuc Nguyen, sau đuoc ga cho Araki Soutaro (荒木宗太郎) cua Nhat Ban. Cau chuyen ve hai nguoi tro thanh mot truyen ki noi tieng o Nagasaki.


Nhan đinh Chua Sai Nguyen Phuc Nguyen đuoc xem la vi chua đau tien xay dung co nghiep Đang Trong cua nha Nguyen voi y chi cuong quyet, tao nen mot xu Đang Trong đoc lap, tu chu. Ong đa chinh đon viec cai tri, cung co quoc phong, biet dung nguoi tai đe cham lo viec nuoc nen nhan dan đuoc an cu lac nghiep. Ngoai ra, ong con đay lui đuoc cac cuoc tan cong cua chua Trinh o Đang Ngoai.
Ong đa tao nen mot nen ngoai thuong hang hai manh, voi thuong cang Hoi An tro thanh thuong cang chinh khong chi cua Đang Trong ma tren toan khu vuc tuong đuong voi Viet Nam va Đong Nam A hien nay.
Ong cung đuoc xem la nhan vat co vai tro then chot trong cuoc noi chien Trinh – Nguyen, mot cuoc noi chien ac liet, keo dai va khong phan thang bai; no tieu huy suc nguoi, suc cua, va dan đen chia cat su thong nhat cua quoc gia Đai Viet. Nhung che đo Đang Trong cua chua Nguyen đa thuc thi nhung chinh sach cai tri cach tan, khac voi Đang Ngoai, luc đo đang theo xu huong hoai co Nho giao thoi Le so, kim ham su phat trien cua xa hoi. Ve mat khach quan, cuoc noi chien co loi cho xu the phat trien cua lich su dan toc.


Tuong nho Ten ong đuoc đat ten cho mot con đuong o Quan 3, Thanh pho Ho Chi Minh
Mot cum ran san ho o phia nam Bien Đong cung đuoc đat ten ong, goi la bai Phuc Nguyen.
Hinh anh cua ong đuoc tho cung trong khu Nam Phuong Linh Tu, o Đong Thap.


Chu giai Chu thich = Thu muc =
Tran Trong Kim (2005), Viet Nam su luoc, Nha xuat ban Tong hop Thanh pho Ho Chi Minh.
Phan Khoang (2001), Viet su xu Đang Trong, Nha xuat ban Van Hoc.
Thi Long (1998), Nha Nguyen chin Chua muoi ba Vua, Nha xuat ban Đa Nang.
Quoc su quan trieu Nguyen, Đai Nam thuc luc, tap 1, ban dich Nha xuat ban Giao duc, Ha Noi, 2002
Gia toc Nguyen Phuoc (2006), "Đuc Hy tong Hieu Van Hoang đe huy Nguyen Phuc Nguyen (1563 - 1635)", Vuong pha Nguyen Phuoc Toc, Gia toc Nguyen Phuoc, Ban goc luu tru ngay 11 thang 4 nam 2009.


Đoc them Ton That Binh (2006). Ke chuyen chin chua muoi ba vua trieu Nguyen, Viet Nam: Nha xuat ban Tre
Bich Ngoc (3/2009). Sai Vuong Nguyen Phuc Nguyen - Ke chuyen lich su Viet Nam, Viet Nam: Nha xuat ban Van hoa Thong tin


Lien ket ngoai Ky 1: Nguyen Phuc Nguyen - Vi chua ky cong mo coi đau the ky đau the ky XVII
Ky 2: Nguyen Phuc Nguyen - Vi chua mo coi, thanh lap đoi Hoang Sa


Xem them Chua Nguyen
Nguyen Hoang
Nguyen Huu Dat
Trinh-Nguyen phan tranh
Trinh Trang