Nguyen to hoa hoc, thuong đuoc goi đon gian la nguyen to, la mot chat hoa hoc tinh khiet, bao gom mot kieu nguyen tu, đuoc phan biet boi so hieu nguyen tu, la so luong proton co trong moi hat nhan. Khong giong nhu cac hop chat hoa hoc, cac nguyen to hoa hoc khong the bi phan huy thanh cac chat đon gian hon bang cac phuong phap hoa hoc. So proton trong hat nhan la đac tinh xac đinh cua mot nguyen to va đuoc goi la so nguyen tu cua no (đuoc bieu thi bang ky hieu Z) – tat ca cac nguyen tu co cung so hieu nguyen tu đeu la nguyen tu cua cung mot nguyen to. Tat ca cac baryon vat chat cua vu tru bao gom cac nguyen to hoa hoc. Khi cac nguyen to khac nhau trai qua cac phan ung hoa hoc, cac nguyen tu đuoc sap xep lai thanh cac hop chat moi đuoc ket noi voi nhau bang cac lien ket hoa hoc. Chi mot so it cac nguyen to, chang han nhu bac va vang, đuoc tim thay duoi dang chua ket hop voi tu cach la cac khoang chat nguyen to tu nhien tuong đoi tinh khiet. Gan nhu tat ca cac nguyen to tu nhien khac xuat hien trong Trai đat duoi dang hop chat hoac hon hop. Khong khi chu yeu la hon hop cua cac nguyen to nito, oxy va argon, mac du no co chua cac hop chat bao gom carbon dioxide va nuoc.
Lich su phat hien va su dung cac nguyen to bat đau tu cac xa hoi loai nguoi nguyen thuy phat hien ra cac khoang chat ban đia nhu carbon, luu huynh, đong va vang (mac du khai niem ve nguyen to hoa hoc van chua đuoc hieu ro). No luc phan loai cac vat lieu nhu vay đa dan đen cac khai niem ve cac nguyen to co đien, thuat gia kim va nhieu ly thuyet tuong tu khac nhau trong suot lich su loai nguoi. Phan lon su hieu biet hien đai ve cac nguyen to đuoc phat trien tu cong trinh cua Dmitri Mendeleev, mot nha hoa hoc nguoi Nga. Ong đa cong bo bang tuan hoan de nhan biet đau tien vao nam 1869. Bang nay sap xep cac nguyen to theo so nguyen tu tang dan thanh cac hang ("chu ky") trong đo cac nguyen to cung cot ("nhom") co chung cac tinh chat vat ly va hoa hoc  mot cach tuan hoan. Bang tuan hoan tom tat cac tinh chat khac nhau cua cac nguyen to, cho phep cac nha hoa hoc suy ra moi quan he giua chung va đua ra du đoan ve cac hop chat va cac nguyen to moi tiem nang.
Đen thang 11 nam 2016, Lien minh Quoc te ve Hoa hoc thuan tuy va ung dung đa cong nhan tong so 118 nguyen to. 94 nguyen to đau tien xuat hien tu nhien tren Trai Đat, va 24 nguyen to con lai la cac nguyen to tong hop đuoc tao ra trong cac phan ung hat nhan. Tru ra cac nguyen to phong xa khong on đinh (hat nhan phong xa) phan huy nhanh chong, gan nhu tat ca cac nguyen to đeu co san trong cong nghiep voi so luong khac nhau. Viec kham pha va tong hop cac nguyen to moi hon nua la mot linh vuc nghien cuu khoa hoc đang dien ra.


Mo ta Cac nguyen to hoa hoc nhe nhat la hydro va heli, ca hai đeu đuoc tao ra boi qua trinh tong hop hat nhan Big Bang trong 20 phut đau tien cua vu tru theo ty le khoang 3: 1 theo khoi luong (hoac 12: 1 theo so nguyen tu), cung voi nhung luong rat nho cua hai nguyen to tiep theo, lithi va beryli. Hau het tat ca cac nguyen to khac đuoc tim thay trong tu nhien đeu đuoc tao ra bang cac phuong phap tong hop hat nhan tu nhien khac nhau. Tren Trai đat, mot luong nho cac nguyen tu moi đuoc tao ra mot cach tu nhien trong cac phan ung nucleogenic, hoac trong cac qua trinh vu tru, chang han nhu su phong xa tia vu tru. Nguyen tu moi cung đuoc tu nhien đuoc san xuat tren Trai Đat nhu phong xa đong vi phan ra cua cac qua trinh phan ra phong xa dien ra nhu phan ra alpha, phan ra beta, phan hach tu phat, phan ra cum, va cac che đo phan ra hiem khac.
Trong so 94 nguyen to co trong tu nhien, nhung nguyen to co so nguyen tu tu 1 đen 82 đeu co it nhat mot đong vi ben (ngoai tru techneti, nguyen to 43 va promethi, nguyen to 61, khong co đong vi ben). Cac chat đong vi đuoc coi la on đinh la nhung chat chua quan sat thay su phan ra phong xa. Cac nguyen to co so hieu nguyen tu tu 83 đen 94 khong on đinh đen muc co the phat hien đuoc su phan ra phong xa cua tat ca cac đong vi. Mot so nguyen to nay, đac biet la bismuth (so nguyen tu 83), thori (so nguyen tu 90) va urani (so nguyen tu 92), co mot hoac nhieu đong vi co chu ky ban ra đu dai đe ton tai duoi dang tan du cua qua trinh tong hop hat nhan sao no tao ra cac kim loai nang truoc khi hinh thanh He Mat troi cua chung ta. Voi thoi gian phan ra hon 1,9 ×1019 nam, dai hon mot ty lan so voi tuoi uoc tinh hien tai cua vu tru, bismuth-209 (so nguyen tu 83) co chu ky ban ra alpha lau nhat đuoc biet đen trong so cac nguyen to tu nhien va hau nhu luon đuoc coi la ngang bang voi 80 nguyen to on đinh. Cac nguyen to rat nang nhat (nhung nguyen to ngoai plutoni, nguyen to 94) trai qua qua trinh phan ra phong xa voi chu ky ban ra ngan đen muc chung khong đuoc tim thay trong tu nhien va phai đuoc tong hop.
Hien đa co 118 nguyen to đuoc biet đen. Trong boi canh nay, "đa biet" co nghia la đuoc quan sat đu ro, tham chi chi tu mot vai san pham phan ra, đe đuoc phan biet voi cac nguyen to khac. Gan đay nhat, su tong hop cua nguyen to 118 (vi đuoc đat ten la oganesson) đa đuoc bao cao vao thang 10 nam 2006, va su tong hop cua nguyen to 117 (tennessine) đuoc bao cao vao thang 4 nam 2010. Trong so 118 nguyen to nay, 94 nguyen to xuat hien tu nhien tren Trai đat. Sau trong so nay xay ra voi so luong vet cuc nho: techneti, so nguyen tu 43; promethi, so 61; astatin, so 85; franci, so 87; neptuni, so 93; va plutoni, so 94. 94 nguyen to nay đa đuoc phat hien trong vu tru noi chung, trong quang pho cua cac ngoi sao va ca sieu tan tinh, noi cac nguyen to phong xa ton tai trong thoi gian ngan moi đuoc tao ra. 94 nguyen to đau tien đa đuoc phat hien truc tiep tren Trai đat duoi dang cac nuclide nguyen thuy co tu khi hinh thanh he Mat troi, hoac duoi dang cac san pham chuyen hoa hoac phan hach xay ra tu nhien cua urani va thori.
24 nguyen to nang hon con lai, ngay nay khong đuoc tim thay tren Trai đat hay trong quang pho thien van, chung đa đuoc san xuat nhan tao: tat ca đeu la chat phong xa, voi chu ky ban ra rat ngan; neu co bat ky nguyen tu nao cua cac nguyen to nay khi hinh thanh Trai đat, thi chung rat co the, đen muc chac chan, đa bi phan ra, va neu co trong cac tan tinh thi chung co so luong qua nho đe co the đuoc ghi nhan. Techneti la nguyen to co chu đich khong phai tu nhien đau tien đuoc tong hop vao nam 1937, mac du mot luong nho cua techneti đa đuoc tim thay trong tu nhien (va nguyen to nay cung co the đuoc phat hien trong tu nhien vao nam 1925). Mo hinh san xuat nhan tao va kham pha tu nhien sau nay đa đuoc lap lai voi mot so nguyen to hiem co nguon goc tu nhien phong xa khac.
Danh sach cac nguyen to co san theo ten, so nguyen tu, mat đo, điem nong chay, điem soi va theo ky hieu, cung nhu nang luong ion hoa cua cac nguyen to. Cac nucleotit cua cac nguyen to phong xa va on đinh cung co san duoi dang danh sach cac nuclide, đuoc sap xep theo đo dai chu ky ban ra cua cac nguyen to khong on đinh. Mot trong nhung cach trinh bay thuan tien nhat, va chac chan la truyen thong nhat ve cac nguyen to, la o dang bang tuan hoan, nhom cac nguyen to co tinh chat hoa hoc tuong tu lai voi nhau (va thuong la cac cau truc đien tu tuong tu).
Moi nguyen to hoa hoc đeu co mot ten va ky hieu rieng đe de nhan biet. Ten goi chinh thuc cua cac nguyen to hoa hoc đuoc quy đinh boi Lien đoan Quoc te ve Hoa hoc Thuan tuy va Ung dung (tieng Anh: International Union of Pure and Applied Chemistry) (viet tat: IUPAC). To chuc nay noi chung chap nhan ten goi ma nguoi (hay to chuc) phat hien ra nguyen to đa lua chon. Đieu nay co the dan đen tranh luan la nhom nghien cuu nao thuc su tim ra nguyen to, la cau hoi tung lam cham tre viec đat ten cho cac nguyen to voi so nguyen tu tu 104 tro len trong mot thoi gian dai (Xem them Tranh luan ve đat ten nguyen to). Cac nguyen to hoa hoc cung đuoc cap cho mot ky hieu hoa hoc thong nhat, dua tren co so ten goi cua nguyen to, phan lon la viet tat theo ten goi Latinh. (Vi du, carbon co ky hieu hoa hoc 'C', natri co ky hieu hoa hoc 'Na' tu ten goi Latinh natrium). Ky hieu hoa hoc cua nguyen to đuoc thong nhat va hieu tren toan the gioi trong khi ten goi thong thuong cua no khi chuyen sang mot ngon ngu khac thi phan lon khong giong nhau.


= So nguyen tu =

So nguyen tu cua mot nguyen to (ky hieu Z) bang so proton trong moi nguyen tu va xac đinh nguyen to nay. Vi du, tat ca cac nguyen tu carbon đeu chua 6 proton trong hat nhan nguyen tu cua chung; vay so nguyen tu cua carbon la 6. Nguyen tu carbon co the co so neutron khac nhau; cac nguyen tu cua cung mot nguyen to co so neutron khac nhau đuoc goi la cac đong vi cua nguyen to đo.
So proton trong hat nhan nguyen tu cung quyet đinh đien tich cua no, do đo no quyet đinh so electron cua nguyen tu o trang thai khong bi ion hoa. Cac electron đuoc đat vao cac obitan nguyen tu quyet đinh cac tinh chat hoa hoc khac nhau cua nguyen tu. So luong neutron trong hat nhan thuong anh huong rat it đen tinh chat hoa hoc cua nguyen to (ngoai tru truong hop cua hydro va đoteri). Do đo, tat ca cac đong vi carbon đeu co cac tinh chat hoa hoc gan giong nhau vi chung đeu co 6 proton va 6 electron, mac du cac nguyen tu carbon chang han co the co 6 hoac 8 neutron. Đo la ly do tai sao so nguyen tu, chu khong phai so khoi hay trong luong nguyen tu, đuoc coi la đac điem nhan dang cua mot nguyen to hoa hoc.


= Đong vi =

Đong vi la nhung nguyen tu cua cung mot nguyen to (nghia la co cung so proton trong hat nhan nguyen tu cua chung), nhung co so neutron khac nhau. Vi vay, chang han, co ba đong vi chinh cua carbon. Tat ca cac nguyen tu carbon đeu co 6 proton trong hat nhan, nhung chung co the co 6, 7 hoac 8 neutron. Vi so khoi cua chung lan luot la 12, 13 va 14, nen ba đong vi cua carbon đuoc goi la carbon-12, carbon-13 va carbon-14, thuong đuoc viet tat la 12C, 13C va 14C. Carbon trong cuoc song hang ngay va trong hoa hoc la hon hop cua 12C (khoang 98,9%), 13C (khoang 1,1%) va khoang 1 nguyen tu 14C tren mot nghin ty nguyen tu tong cong.
Hau het (66 trong so 94) nguyen to xuat hien tu nhien co nhieu hon mot đong vi on đinh. Ngoai tru cac đong vi cua hydro (khac nhau rat nhieu ve khoi luong tuong đoi - đu đe gay ra cac hieu ung hoa hoc), cac đong vi cua mot nguyen to nhat đinh gan nhu khong the phan biet đuoc ve mat hoa hoc.
Tat ca cac nguyen to đeu co mot so đong vi la chat phong xa (đong vi phong xa), mac du khong phai tat ca cac đong vi phong xa nay đeu ton tai ngoai tu nhien. Cac đong vi phong xa thuong phan ra thanh cac nguyen to khac khi phong ra mot hat alpha hoac beta. Neu mot nguyen to co cac đong vi khong phong xa, chung đuoc goi la ca đong vi "on đinh". Tat ca cac đong vi on đinh đa biet đeu ton tai ngoai tu nhien (xem đong vi nguyen thuy). Nhieu đong vi phong xa khong co trong tu nhien đa đuoc nghien cuu sau khi đuoc tao ra mot cach nhan tao. Mot so nguyen to khong co đong vi ben va chi bao gom cac đong vi phong xa: cu the la cac nguyen to khong co đong vi ben nao la techneti (so nguyen tu 43), promethi (so nguyen tu 61) va tat ca cac nguyen to quan sat đuoc co so nguyen tu lon hon 82.
Trong so 80 nguyen to co it nhat mot đong vi ben, 26 nguyen to chi co mot đong vi ben duy nhat. So đong vi on đinh trung binh cua 80 nguyen to on đinh la 3,1 đong vi on đinh tren moi nguyen to. So luong đong vi ben lon nhat xay ra đoi voi mot nguyen to la 10 (thiec, nguyen to 50).


= Khoi luong đong vi va khoi luong nguyen tu =
So khoi cua mot nguyen to A, la so nucleon (proton va neutron) trong hat nhan nguyen tu. Cac đong vi khac nhau cua mot nguyen to nhat đinh đuoc phan biet bang so khoi cua chung, đuoc viet theo quy uoc duoi dang ky tu tren ben trai cua ky hieu nguyen tu (vi du: 238U). So khoi luon la mot so nguyen va co đon vi la "nucleon". Vi du, magnesi-24 (24 la so khoi) la mot nguyen tu co 24 nucleon (12 proton va 12 neutron).
Trong khi so khoi chi đon gian đem tong so neutron va proton va do đo la mot so tu nhien, khoi luong nguyen tu cua mot nguyen tu la mot so thuc cho khoi luong cua mot đong vi cu the (hoac "nuclide") cua nguyen to, tinh bang đon vi khoi luong nguyen tu (ki hieu: u). Noi chung, so khoi cua mot nuclide nhat đinh khac mot chut ve gia tri so voi khoi luong nguyen tu cua no, vi khoi luong cua moi proton va neutron khong chinh xac đung 1 u; vi cac đien tu đong gop mot phan nho hon vao khoi luong nguyen tu vi so neutron vuot qua so proton; va (cuoi cung) vi nang luong lien ket hat nhan. Vi du, khoi luong nguyen tu cua chlor-35 co nam chu so co nghia la 34,969 u va cua chlor-37 la 36,966 u. Tuy nhien, khoi luong nguyen tu tinh bang u cua moi đong vi kha gan voi so khoi luong đon gian cua no (luon nam trong khoang 1%). Đong vi duy nhat co khoi luong nguyen tu chinh xac la mot so tu nhien la 12C, theo đinh nghia co khoi luong chinh xac bang 12 vi u đuoc đinh nghia la 1/12 khoi luong cua nguyen tu carbon-12 trung hoa tu do o trang thai co ban.
Trong luong nguyen tu tieu chuan (thuong đuoc goi la "trong luong nguyen tu") cua mot nguyen to la trung binh cong cua cac khoi luong nguyen tu cua tat ca cac đong vi cua nguyen to hoa hoc đuoc tim thay trong mot moi truong cu the, co trong luong bang luong đong vi, so voi đon vi khoi luong nguyen tu. So nay co the la mot phan so khong gan voi mot so nguyen. Vi du, khoi luong nguyen tu tuong đoi cua chlor la 35,453 u, khac rat nhieu so voi mot so nguyen vi no la trung binh cua khoang 76% chlor-35 va 24% chlor-37. Bat cu khi nao gia tri khoi luong nguyen tu tuong đoi khac hon 1% so voi mot so nguyen, đo la do hieu ung trung binh nay, vi mot luong đang ke cua nhieu hon mot đong vi co trong mot mau nguyen to đo mot cach tu nhien.


= Tinh khiet ve mat hoa hoc va tinh khiet ve mat đong vi =
Cac nha hoa hoc va cac nha khoa hoc hat nhan co cac đinh nghia khac nhau ve mot nguyen to tinh khiet. Trong hoa hoc, nguyen to nguyen chat co nghia la chat ma tat ca cac nguyen tu (hoac trong thuc te la hau het) đeu co cung so nguyen tu hoac so proton. Tuy nhien, cac nha khoa hoc hat nhan đinh nghia mot nguyen to tinh khiet la mot nguyen to chi bao gom mot đong vi on đinh.
Vi du, mot soi day đong la 99,99% tinh khiet ve mat hoa hoc neu 99,99% nguyen tu cua no la đong, voi 29 proton moi nguyen tu. Tuy nhien, no khong phai la đong vi tinh khiet vi đong thong thuong bao gom hai đong vi ben, 69% 63Cu va 31% 65Cu, voi so neutron khac nhau. Tuy nhien, mot thoi vang nguyen chat se tinh khiet ca ve mat hoa hoc va đong vi, vi vang thong thuong chi bao gom mot đong vi, 197Au.


= Thu hinh =
Nguyen tu cua cac nguyen to tinh khiet ve mat hoa hoc co the lien ket voi nhau ve mat hoa hoc theo nhieu cach, cho phep nguyen to tinh khiet ton tai trong nhieu cau truc hoa hoc (cach sap xep khong gian cua cac nguyen tu), đuoc goi la cac dang thu hinh, khac nhau ve tinh chat cua chung. Vi du, carbon co the đuoc tim thay duoi cac dang: kim cuong, co cau truc tu dien xung quanh moi nguyen tu carbon; than chi, co cac lop nguyen tu carbon co cau truc luc giac xep chong len nhau; graphene, la mot lop graphit đon le rat ben; fullerene, co hinh dang gan nhu hinh cau; va ong nano carbon, la nhung ong co cau truc hinh luc giac (tham chi chung co the khac nhau ve tinh chat đien). Kha nang ton tai cua mot nguyen to o mot trong nhieu dang cau truc đuoc goi la 'kha nang thu hinh'.
Trang thai chuan cua mot nguyen to đuoc đinh nghia la trang thai on đinh nhat ve mat nhiet đong luc hoc cua no o ap suat 1 bar va nhiet đo nhat đinh (thuong o 298,15 K). Trong nhiet hoa hoc, mot nguyen to đuoc đinh nghia la co entanpi tao thanh bang 0 o trang thai chuan cua no. Vi du, trang thai tham chieu cua carbon la graphit, vi cau truc cua graphit on đinh hon so voi cac dang thu hinh khac.


= Thuoc tinh =
Mot so loai phan loai mo ta co the đuoc ap dung rong rai cho cac nguyen to, bao gom viec xem xet cac đac tinh vat ly va hoa hoc chung cua chung, trang thai vat chat cua chung trong cac đieu kien quen thuoc, điem nong chay va soi cua chung, mat đo cua chung, cau truc tinh the cua chung khi la chat ran va nguon goc cua chung.


 Cac thuoc tinh chung  Mot so thuat ngu thuong đuoc su dung đe mo ta cac tinh chat vat ly va hoa hoc chung cua cac nguyen to hoa hoc. Điem phan biet đau tien la kim loai de dan đien, phi kim khong dan đien va mot nhom nho (cac a kim), co cac đac tinh trung gian va thuong hoat đong nhu chat ban dan.
Su phan loai tinh te hon thuong đuoc the hien trong cac ban trinh bay mau cua bang tuan hoan. He thong nay han che cac thuat ngu "kim loai" va "phi kim" chi đoi voi mot so kim loai va phi kim đuoc xac đinh rong hon, bo sung cac thuat ngu bo sung cho mot so nhom kim loai va phi kim đuoc xem rong rai hon. Phien ban cua phan loai nay đuoc su dung trong bang tuan hoan đuoc trinh bay o đay bao gom: ho actini, kim loai kiem , kim loai kiem tho, halogen, ho lanthan, kim loai chuyen tiep, kim loai sau chuyen tiep, a kim, phi kim phan ung va khi tro. Trong he thong nay, cac kim loai kiem, kim loai kiem tho va kim loai chuyen tiep, cung nhu cac lantan va actini, la cac nhom kim loai đac biet đuoc nhin nhan theo nghia rong hon. Tuong tu, cac phi kim phan ung va cac khi quy la cac phi kim đuoc nhin theo nghia rong hon. Trong mot so bai thuyet trinh, cac halogen khong đuoc phan biet, voi astatin đuoc xac đinh la mot kim loai va cac chat khac đuoc xac đinh la phi kim.


 Trang thai vat chat  Mot su phan biet co ban khac thuong đuoc su dung giua cac nguyen to la trang thai vat chat (pha) cua chung, cho du la ran, long hay khi, o nhiet đo va ap suat tieu chuan đa chon (STP). Hau het cac nguyen to la chat ran o nhiet đo thong thuong va ap suat khi quyen, trong khi mot so nguyen to la chat khi. Chi co brom va thuy ngan la chat long o 0 đo C (32 đo F) va ap suat khi quyen binh thuong; caesi va gali la chat ran o nhiet đo đo, nhung nong chay o 28,4 °C (83,2 °F) va 29,8 °C (85,6 °F), tuong ung.


 Điem nong chay va điem soi  Điem chay va điem soi, thuong đuoc bieu thi bang đo C o ap suat cua mot bau khi quyen, thuong đuoc su dung đe mo ta đac tinh cua cac nguyen to khac nhau. Mac du đuoc biet đen voi hau het cac nguyen to, nhung mot trong hai hoac ca hai phep đo nay van chua đuoc xac đinh đoi voi mot so nguyen to phong xa chi co san voi so luong rat nho. Vi heli van la chat long ngay ca o đo khong tuyet đoi o ap suat khi quyen, nen no chi co nhiet đo soi chu khong phai nhiet đo nong chay, trong cac bai thuyet trinh thong thuong.


 Khoi luong rieng  Khoi rieng hay mat đo cua o nhiet đo va ap suat tieu chuan đa chon (STP) thuong đuoc su dung đe xac đinh đac tinh cua cac phan tu. Mat đo thuong đuoc bieu thi bang gam tren centimet khoi (g / cm³). Vi mot so nguyen to la chat khi o nhiet đo thuong gap, khoi luong rieng cua chung thuong đuoc neu o dang khi; khi hoa long hoac đong đac, cac nguyen to khi cung co khoi luong rieng tuong tu nhu khoi luong rieng cua cac nguyen to khac.
Khi mot phan tu co cac dang thu hinh voi cac mat đo khac nhau, mot dang thu hinh đai dien thuong đuoc chon trong cac ban trinh bay tom tat, trong khi mat đo cho moi dang allotro co the đuoc neu khi cung cap them thong tin chi tiet. Vi du, ba dang thu hinh quen thuoc cua carbon (carbon vo đinh hinh, than chi va kim cuong) co khoi luong rieng tuong ung la 1,8–2,1, 2,267 va 3,515 g / cm 3.


 Cau truc tinh the  Cac nguyen to đuoc nghien cuu cho đen nay lam mau ran co tam loai cau truc tinh the : lap phuong hinh than, lap phuong dien tam, luc giac, đon nghieng, truc thoi, luc phuong va bon phuong. Đoi voi mot so nguyen to sau urani đuoc san xuat tong hop, cac mau san co qua nho đe xac đinh cau truc tinh the.


 Su xuat hien va nguon goc tren Trai Đat  Cac nguyen to hoa hoc cung co the đuoc phan loai theo nguon goc cua chung tren Trai đat, voi 94 nguyen to đau tien đuoc coi la xuat hien ngoai tu nhien, trong khi nhung nguyen to co so nguyen tu ngoai 94 chi đuoc san xuat nhan tao nhu la san pham tong hop cua cac phan ung hat nhan nhan tao.
Trong so 94 nguyen to xuat hien tu nhien, 83 nguyen to đuoc coi la nguyen sinh va co tinh phong xa yeu hoac on đinh. 11 nguyen to tu nhien con lai co chu ky ban ra qua ngan đe chung co mat o thoi ky đau cua He Mat troi, va do đo đuoc coi la cac nguyen to nhat thoi. Trong so 11 nguyen to thoang qua nay, 5 nguyen to (poloni, radon, radi, actini va protactini) la cac san pham phan ra tuong đoi pho bien cua thori va urani. 6 nguyen to thoang qua con lai (techneti, promethi, astatin, franci, neptuni va plutoni) hiem khi xay ra, vi la san pham cua cac che đo phan ra hiem hoac qua trinh phan ung hat nhan lien quan đen urani hoac cac nguyen to nang khac.
Khong co su phan ra phong xa nao đuoc quan sat thay đoi voi cac nguyen to co so nguyen tu tu 1 đen 82, ngoai tru 43 (techneti) va 61 (promethi). Tuy nhien, đong vi ben quan sat cua mot so nguyen to (nhu wolfram va chi) đuoc du đoan la hoi phong xa voi chu ky ban ra rat dai: [18] vi du, chu ky ban ra đuoc du đoan cho đong vi chi on đinh quan sat nam trong khoang tu 1035 đen 10189 nam. Cac nguyen to co so nguyen tu 43, 61 va 83 đen 94 khong on đinh đu đe co the de dang phat hien ra su phan ra phong xa cua chung. Ba trong so cac nguyen to nay, bitmut (nguyen to 83), thori (nguyen to 90) va urani (nguyen to 92) co mot hoac nhieu đong vi co chu ky ban ra đu dai đe ton tai nhu tan tich cua qua trinh tong hop hat nhan sao no tao ra cac nguyen to nang truoc su hinh thanh cua He Mat Troi. Vi du, voi chu ky ban ra hon 1,9×1019 nam, dai hon mot ty lan so voi tuoi uoc tinh hien tai cua vu tru, bismuth-209 co chu ky ban ra alpha lau nhat đuoc biet đen trong so cac nguyen to tu nhien.   24 nguyen to nang nhat (nhung nguyen to ngoai plutoni, nguyen to 94) trai qua qua trinh phan ra phong xa voi chu ky ban ra qua ngan va khong the đuoc tao ra nhu san pham phu cua cac nguyen to co tuoi tho cao hon, va do đo hoan toan khong đuoc biet la co ton tai ngoai tu nhien.


Bang tuan hoan Tinh chat cua cac nguyen to hoa hoc thuong đuoc tom tat bang cach su dung bang tuan hoan, bang tuan hoan sap xep cac nguyen to mot cach manh me va trang nha bang cach tang so nguyen tu thanh cac hang ( "chu ky" ) trong đo cac cot ( "nhom" ) chia se su lap lai ("tuan hoan") cua cac tinh chat vat ly va tinh chat hoa hoc. Bang tuan hoan tieu chuan hien tai chua 118 nguyen to đa đuoc xac nhan tinh đen nam 2019.
Mac du nhung tien than truoc đo cua bang nay đa ton tai, nhung viec phat minh ra no thuong đuoc ghi cong cho nha hoa hoc nguoi Nga Dmitri Mendeleev vao nam 1869, nguoi đa du đinh dung bang đe minh hoa cac xu huong lap lai trong cac tinh chat cua cac nguyen to. Bo cuc cua bang đa đuoc tinh chinh va mo rong theo thoi gian khi cac nguyen to moi đuoc phat hien va cac mo hinh ly thuyet moi đa đuoc phat trien đe giai thich hanh vi hoa hoc cua chung.
Viec su dung bang tuan hoan hien nay đa pho bien trong nganh hoc hoa hoc, cung cap mot khung cuc ky huu ich đe phan loai, he thong hoa va so sanh tat ca cac dang hanh vi hoa hoc khac nhau. Bang cung đuoc ung dung rong rai trong vat ly, đia chat, sinh hoc, khoa hoc vat lieu, ky thuat, nong nghiep, y hoc, dinh duong, suc khoe moi truong va thien van hoc. Cac nguyen tac cua no đac biet quan trong trong ky thuat hoa hoc.


Nguon goc Chi khoang 4% tong khoi luong cua vu tru đuoc tao ra tu cac nguyen tu hoac ion, va do đo đuoc bieu thi bang cac nguyen to hoa hoc. Phan nay chiem khoang 15% tong so vat chat, voi phan con lai cua vat chat (85%) la vat chat toi. Ban chat cua vat chat toi van chua đuoc biet, nhung no khong đuoc cau tao boi cac nguyen tu cua cac nguyen to hoa hoc vi no khong chua proton, neutron hoac electron. (Phan phi vat chat con lai cua khoi luong vu tru đuoc cau tao tu nang luong toi tham chi con it đuoc hieu ro hon).
94 nguyen to hoa hoc co trong tu nhien đuoc tao ra boi it nhat bon lop cua qua trinh vat ly thien van. Hau het hydro, heli va mot luong rat nho lithi đuoc tao ra trong vai phut đau tien cua Vu No Lon. Qua trinh tong hop hat nhan Big Bang nay chi xay ra mot lan; cac qua trinh khac đang dien ra. Phan ung tong hop hat nhan ben trong cac ngoi sao tao ra cac nguyen to thong qua qua trinh tong hop hat nhan cua cac ngoi sao, bao gom tat ca cac nguyen to tu carbon đen sat ve so luong nguyen tu. Cac nguyen to co so nguyen tu cao hon sat, bao gom cac nguyen to nang nhu urani va plutoni, đuoc tao ra boi nhieu dang tong hop hat nhan bung no khac nhau trong qua trinh sap nhap sao sieu moi va neutron. Cac nguyen to nhe lithi, beryli va bor đuoc tao ra hau het thong qua su phan tan tia vu tru (su phan manh do tia vu tru gay ra) cua carbon, nito va oxy.
Trong giai đoan đau cua Vu No Lon, su tong hop hat nhan cua hat nhan hydro dan đen viec san xuat ra hydro-1 (proti, 1H) va heli-4 (4He), cung nhu mot luong nho hon deuteri (2H) va luong rat nho (theo luy thua 10−10) cua lithi va beryli. Tham chi mot luong nguyen to bor nho hon co the đa đuoc tao ra trong Vu No Lon, vi no đa đuoc quan sat thay o mot so ngoi sao rat cu, trong khi carbon thi khong. Khong co nguyen to nao nang hon bor đuoc tao ra trong Vu No Lon. Ket qua la, su phong phu ban đau cua cac nguyen tu (hoac ion) bao gom khoang 75% 1H, 25% 4He, va 0,01% đoteri, chi voi nhung luong rat nho lithi, beryli va co le la bo. Su lam giau sau đo cua cac quang thien ha xay ra do qua trinh tong hop hat nhan sao va qua trinh tong hop hat nhan sieu tan tinh. Tuy nhien, su phong phu cua nguyen to trong khong gian giua cac thien ha van co the gan giong voi cac đieu kien nguyen thuy, tru khi no đa đuoc lam giau bang mot so phuong phap.

Tren Trai đat (va cac noi khac), luong nho cua cac nguyen to khac nhau tiep tuc đuoc tao ra tu cac nguyen to khac nhu la san pham cua qua trinh bien đoi hat nhan. Chung bao gom mot so đuoc tao ra boi cac tia vu tru hoac cac phan ung hat nhan khac (xem cac nuclid vu tru va nucleogenic ), va mot so khac đuoc tao ra duoi dang san pham phan ra cua cac nuclide nguyen thuy ton tai lau dai. Vi du, mot luong vet (nhung co the phat hien đuoc) cua carbon-14 (14C) lien tuc đuoc tao ra trong khi quyen do cac tia vu tru tac đong vao cac nguyen tu nito va argon-40 ( 40Ar) lien tuc đuoc tao ra do su phan huy cua kali-40 (40K) nguyen thuy nhung khong on đinh. Ngoai ra, ba nguyen to nguyen thuy xuat hien tru cac nguyen to co tinh phong xa thuoc ho actini, đo la thori, urani va plutoni, phan ra qua mot loat cac đinh ky san xuat nhung khong on đinh cac yeu to phong xa nhu radi va radon, von chi xuat hien thoang qua trong bat ky mau cua cac kim loai nay hoac quang hoac cac hop chat cua chung. Ba nguyen to phong xa khac, techneti, promethi va neptuni, chi xuat hien ngau nhien trong cac vat lieu tu nhien, đuoc tao ra duoi dang cac nguyen tu rieng le bang cach phan hach hat nhan cua cac hat nhan cua cac nguyen to nang khac nhau hoac trong cac qua trinh hat nhan hiem gap khac.
Ngoai 94 nguyen to tu nhien, mot so nguyen to nhan tao đa đuoc san xuat bang cong nghe vat ly hat nhan cua con nguoi. Tinh đen  nam 2021, nhung thi nghiem nay đa tao ra tat ca cac nguyen to len đen so nguyen tu 118.


Luong nguyen to trong tu nhien Bieu đo sau (thang log) cho thay su phong phu cua cac nguyen to trong He Mat Troi cua chung ta. Bang cho thay muoi hai nguyen to pho bien nhat trong thien ha cua chung ta (uoc tinh theo phuong phap quang pho), đuoc đo bang phan trieu, khoi luong. Cac thien ha gan đo đa phat trien doc theo cac đuong tuong tu co su lam giau tuong ung cua cac nguyen to nang hon hydro va heli. Cac thien ha xa hon đang đuoc xem nhu chung đa xuat hien trong qua khu, vi vay luong nguyen to doi dao cua chung duong nhu gan voi hon hop nguyen thuy hon. Tuy nhien, khi cac quy luat va quy trinh vat ly xuat hien pho bien trong vu tru huu hinh, cac nha khoa hoc ky vong rang cac thien ha nay đa tien hoa cac nguyen to voi muc đo phong phu tuong tu.

Su phong phu cua cac nguyen to trong He Mat troi phu hop voi nguon goc cua chung tu qua trinh tong hop hat nhan trong Vu No Lon va mot so sao sieu tan tinh tien than. Hydro va heli rat doi dao la san pham cua Vu no lon, nhung ba nguyen to tiep theo rat hiem vi chung co rat it thoi gian hinh thanh trong Vu no lon va khong đuoc tao ra trong cac ngoi sao (tuy nhien, chung đuoc tao ra voi so luong nho do su tan ra cua cac nguyen to nang hon trong bui giua cac vi sao, do tac đong cua tia vu tru ). Bat đau voi carbon, cac nguyen to đuoc tao ra trong cac ngoi sao bang cach tich tu tu cac hat alpha (hat nhan heli), dan đen su phong phu xen ke cua cac nguyen to co so nguyen tu chan (nhung nguyen to nay cung on đinh hon). Noi chung, cac nguyen to nhu sat đuoc tao ra trong cac ngoi sao lon trong qua trinh tro thanh sieu tan tinh. Sat-56 đac biet pho bien, vi no la nguyen to on đinh nhat co the de dang đuoc tao ra tu cac hat alpha (la san pham cua su phan ra phong xa nickel-56, cuoi cung đuoc tao ra tu 14 hat nhan heli). Cac nguyen to nang hon sat đuoc tao ra trong qua trinh hap thu nang luong o cac ngoi sao lon, va su phong phu cua chung trong vu tru (va tren Trai đat) thuong giam theo so nguyen tu cua chung.
Su phong phu cua cac nguyen to hoa hoc tren Trai Đat thay đoi tu khong khi đen lop vo đen đai duong, va trong cac dang song khac nhau. Su phong phu cua cac nguyen to trong lop vo Trai đat khac voi su phong phu cua cac nguyen to trong He Mat troi (nhu đuoc thay o Mat troi va cac hanh tinh nang nhu Sao Moc) chu yeu o viec mat đi co chon loc cac nguyen to rat nhe nhat (hydro va heli) va ca neon, carbon de bay hoi (nhu hydrocarbon), nito va luu huynh, la ket qua cua qua trinh suoi am bang nang luong mat troi trong giai đoan đau hinh thanh he mat troi. Oxy, nguyen to Trai đat doi dao nhat tinh theo khoi luong, đuoc giu lai tren Trai đat bang cach ket hop voi silic. Nhom co 8% khoi luong pho bien hon trong vo Trai đat so voi vu tru va He Mat troi, nhung thanh phan cua lop phu cong kenh hon nhieu, co magnesi va sat thay cho nhom (chi xuat hien o 2% khoi luong) phan anh chat che hon thanh phan nguyen to cua He Mat Troi, chua ke su mat mat đuoc ghi nhan cua cac nguyen to de bay hoi vao khong gian va mat luong nguyen to sat đa di chuyen đen loi cua Trai Đat.
Nguoc lai, thanh phan cua co the con nguoi theo sat thanh phan cua nuoc bien - giup co the con nguoi co them luong du tru carbon va nito can thiet đe tao thanh protein va acidnucleic, cung voi phosphor trong acidnucleic va phan tu truyen nang luong. Adenosine triphosphate (ATP) xuat hien trong te bao cua tat ca cac sinh vat song. Mot so loai sinh vat đoi hoi cac nguyen to đac biet bo sung, vi du nhu magnesi trong chat diep luc trong cay xanh, cac calci trong vo đong vat than mem, hoac sat trong hemoglobin trong hong cau cua đong vat co xuong song.


Lich su = Phat trien cac đinh nghia =
Khai niem "nguyen to" nhu mot chat khong the phan chia đa phat trien qua ba giai đoan lich su chinh: Đinh nghia co đien (chang han nhu đinh nghia cua nguoi Hy Lap co đai), đinh nghia hoa hoc va đinh nghia hat nhan.


 Đinh nghia co đien  Triet hoc co đai đat ra mot tap hop cac nguyen to co đien đe giai thich cac mo hinh quan sat đuoc trong tu nhien. Nhung nguyen to nay ban đau đuoc goi la đat, nuoc, khi va lua thay vi cac nguyen to hoa hoc cua khoa hoc hien đai.
Thuat ngu 'nguyen to' (stoicheia) lan đau tien đuoc nha triet hoc Hy Lap Plato su dung vao khoang nam 360 TCN trong cuoc đoi thoai cua ong voi Timaeus, trong đo bao gom mot cuoc thao luan cua cac thanh phan cua cac co quan vo co va huu co va la mot chuyen luan phong đoan ve hoa hoc. Plato tin rang cac nguyen to đuoc Empedocles đua vao mot the ky truoc đo bao gom cac dang đa dien nho: tu dien (lua), bat dien (khi), nhi thap dien (nuoc) va khoi lap phuong (đat).

Aristotle, khoang nam 350 TCN, cung su dung tu stoicheia va bo sung them mot nguyen to thu nam goi la aether, ma hinh thanh cac tang troi. Aristotle đa đinh nghia mot nguyen to la:Element – one of those bodies into which other bodies can decompose, and that itself is not capable of being divided into other.


 Đinh nghia hoa hoc  Nam 1661, Robert Boyle đe xuat ly thuyet ve vat the cua minh, trong đo ung ho viec phan tich vat chat đuoc cau thanh boi cac đon vi vat chat khong the thu nho hon đuoc (nguyen tu) va, khong chon quan điem cua Aristotle ve bon nguyen to cung nhu quan điem cua Paracelsus ve ba nguyen to co ban, va con bo ngo. cau hoi ve so luong nguyen to.  Danh sach cac nguyen to hoa hoc hien đai đau tien đuoc đua ra trong Cac nguyen to hoa hoc nam 1789 cua Antoine Lavoisier, chua ba muoi ba nguyen to, bao gom ca anh sang va nhiet luong. Đen nam 1818, Jons Jakob Berzelius đa xac đinh đuoc trong luong nguyen tu cho 45 trong so 49nguyen to đuoc chap nhan sau đo. Dmitri Mendeleev đua ra 66 nguyen to trong bang tuan hoan cua ong vao nam 1869.
Tu thoi Boyle cho đen đau the ky 20, mot nguyen to đuoc đinh nghia la mot chat tinh khiet khong the bi phan huy thanh bat ky chat nao đon gian hon. Noi cach khac, mot nguyen to hoa hoc khong the chuyen hoa thanh cac nguyen to hoa hoc khac bang cac qua trinh hoa hoc. Cac nguyen to trong thoi gian nay thuong đuoc phan biet bang khoi luong nguyen tu cua chung, mot đac tinh co the đo đuoc voi đo chinh xac kha cao bang cac ky thuat phan tich co san.


 Đinh nghia hat nhan  Phat hien nam 1913 cua nha vat ly nguoi Anh Henry Moseley rang đien tich hat nhan la co so vat ly cho so nguyen tu cua mot nguyen tu, đuoc hoan thien them khi ban chat cua proton va neutron đuoc nhin nhan, cuoi cung dan đen đinh nghia hien tai ve mot nguyen to dua tren so nguyen tu (so proton tren moi hat nhan nguyen tu). Viec su dung cac so nguyen tu, chu khong phai la khoi luong nguyen tu, đe phan biet cac nguyen to co gia tri tien đoan lon hon (do nhung con so la cac so nguyen), va cung co the giai quyet mot so nhung map mo trong giao dien hoa hoc dua tren do tinh chat cua bien đoi đong vi va thu hinh trong cung mot nguyen to. Hien tai, IUPAC xac đinh mot nguyen to ton tai neu no co cac đong vi co thoi gian song lau hon 10−14 giay, thoi gian ma hat nhan can đen đe tao thanh mot đam may đien tu.
Đen nam 1914, 72 nguyen to đa đuoc biet đen, tat ca đeu xuat hien trong tu nhien. Cac nguyen to trong tu nhien con lai đa đuoc phat hien hoac chiet tach trong nhung thap ky tiep theo, va nhieu nguyen to bo sung khac cung đa đuoc san xuat tong hop, voi phan lon cong trinh đo do Glenn T. Seaborg đi tien phong. Nam 1955, nguyen to 101 đuoc phat hien va đat ten la mendelevi đe vinh danh D. I. Mendeleev, nguoi đau tien sap xep cac nguyen to theo cach tuan hoan.


= Kham pha va cong nhan cac nguyen to khac nhau =
Muoi chat lieu quen thuoc voi cac nen van hoa tien su khac nhau hien đuoc biet đen la cac nguyen to hoa hoc: carbon, đong, vang, sat, chi, thuy ngan, bac, luu huynh, thiec va kem. Ba vat lieu bo sung hien đuoc chap nhan la nguyen to, arsenic, antimon va bismuth, đa đuoc cong nhan la cac chat rieng biet truoc nam 1500. Phosphor, cobalt va platin đa đuoc phan lap truoc nam 1750.
Hau het cac nguyen to hoa hoc trong tu nhien con lai đa đuoc xac đinh va ghi nhan tinh chat vao nam 1900, bao gom:

Cac vat lieu cong nghiep quen thuoc hien nay nhu nhom, silicon, nickel, chromi, magnesi va wolfram
Cac kim loai phan ung nhu lithi, natri, kali va calci
Cac halogen fluor, chlor, brom va iod
Cac khi nhu hydro, oxy, nito, heli, argon va neon
Hau het cac nguyen to đat hiem, bao gom ceri, lantan, gadolini va neodymi.
Cac nguyen to phong xa pho bien hon, bao gom urani, thori, radi va radon
Cac nguyen to đuoc phan lap hoac san xuat ke tu nam 1900 bao gom:

Ba nguyen to tu nhien on đinh thuong xuyen chua đuoc phat hien con lai: hafni, luteti, va rheni
Plutoni, đuoc Glenn T. Seaborg san xuat tong hop lan đau tien vao nam 1940, nhung bay gio cung đuoc biet đen tu mot vai su kien xay ra trong tu nhien voi thoi gian dai
Ba nguyen to tu nhien xuat hien ngau nhien ( neptuni, promethi va techneti), lan đau tien đuoc san xuat tong hop nhung sau đo đuoc phat hien voi luong nho trong mot so mau đia chat nhat đinh
Bon san pham phan ra hiem cua urani hoac thori (astatine, franci, actini va protactini), va
Cac nguyen to sieu urani tong hop khac nhau, bat đau bang americi va curi.


= Cac nguyen to đuoc phat hien gan đay =
Nguyen to sieu urani đau tien (nguyen to co so nguyen tu lon hon 92) đuoc phat hien la neptuni vao nam 1940. Ke tu nam 1999, cac tuyen bo ve viec phat hien ra cac nguyen to moi đa đuoc Ban cong tac chung IUPAC/IUPAP xem xet. Tinh đen thang 1 nam 2016, tat ca 118 nguyen to đa đuoc IUPAC xac nhan la đa phat hien ra. Viec phat hien ra nguyen to 112 đa đuoc cong nhan vao nam 2009, va cai ten copernici va ky hieu nguyen tu Cn đa đuoc goi y cho nguyen to nay. Ten va bieu tuong cua nguyen to nay đa đuoc IUPAC chinh thuc xac nhan vao ngay 19 thang 2 nam 2010. Nguyen to nang nhat đuoc cho la đa đuoc tong hop cho đen nay la nguyen to 118, oganesson, vao ngay 9 thang 10 nam 2006, do Phong thi nghiem phan ung hat nhan Flerov o Dubna, Nga tim ra.  Tennessine, nguyen to 117 la nguyen to moi nhat đuoc tuyen bo la đa đuoc phat hien, vao nam 2009. Vao ngay 28 thang 11 nam 2016, cac nha khoa hoc tai IUPAC đa chinh thuc cong nhan ten cua bon nguyen to hoa hoc moi nhat, voi cac so hieu nguyen tu 113, 115, 117 va 118.


Danh sach nguyen to hoa hoc Xem them Ten cac nguyen to
Hoa hoc
Hop chat


chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Chemical elements tai Wikimedia Commons
Elementymology & Elements Multidict word history and language dictionary


= Thong tin ve hoa hoc =
ChemGlobe Luu tru ngay 6 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine
Phong thi nghiem quoc gia LosAlamos Luu tru ngay 19 thang 1 nam 2005 tai Wayback Machine
Nguyen to hoa hoc