To Tan (chu Han: 蘇秦; 382—284 TCN), ten tu la Quy Tu (季子), la mot trong nhung đai dien tieu bieu cua Tung Hoanh gia cung voi Truong Nghi thoi Chien Quoc trong lich su Trung Quoc.


Nien đai = Trong Su ky =
Trong Su ky Tu Ma Thien chep thoi gian hoat đong cua To Tan khoang cuoi the ky 4 TCN, xuat hien truoc, hoat đong trong cung mot thoi gian va mat truoc Truong Nghi – đoi thu chu xuong ke sach lien hoanh. Ong la hoc tro cua Quy Coc Tu, đa tung that bai trong viec di du thuyet va bi nguoi nha coi thuong, qua 1 nam nua co cong hoc quyen Am phu sach cua nha Chu, lan luot đi du thuyet Chu Hien Vuong, Tan Hue Van vuong khong thanh cong, ben tro ve phia đong du thuyet Yen Van hau, Trieu Tuc hau, Nguy Hue vuong, Te Tuyen vuong, So Uy vuong. Ket qua, sau nuoc hop tung va cung chung suc chong nuoc Tan. To Tan la nguoi cam đau hop tung, kiem la te tuong sau nuoc.
Trong qua trinh thuc hien hop tung, đe ngan chan viec nuoc Tan đanh Trieu se hong ke sach cua minh, To Tan đa dung muu meo kich đong nguoi ban gioi du thuyet Truong Nghi đi sang nuoc Tan lam quan đe khuyen vua Tan khong đanh nuoc Trieu, khien ke sach cua ong đuoc thuc hien thanh cong.
Sau khi viec hop tung 6 nuoc hoan thanh, nuoc Tan khong mang quan đi đanh cac nuoc khac trong vong 15 nam. Nhung ve sau cac nuoc vi loi cua nuoc minh ma pha minh uoc đem quan đi đanh lan nhau. To Tan lien tuc qua cac nuoc đe du thuyet khuyen cac nuoc bai binh tra lai thanh tri cho nhau. Dan dan viec hop tung bi pha vo.
Thoi Yen Dich vuong, To Tan o nuoc Yen đuoc trong đai. Ong tu thong voi thai hau me Dich vuong, vo Van hau, so bi giet ben sang nuoc Te. O nuoc Te, To Tan bi cac đai phu nuoc Te ghet, tranh gianh su tin yeu cua Te Man vuong nen sai nguoi đam To Tan. To Tan bi thuong nang. Vua Te tim hung thu nhung khong bat đuoc. Đen luc gan chet To Tan noi voi Te Vuong:

Than chet xin dung xe xe xac than ma rao o cho: "To Tan vi Yen ma lam loan o Te". Nhu the thi the nao cung bat đuoc hung thu giet than.
To Tan noi vay nham muc đich khien moi nguoi tuong To Tan la ke co toi bi vua Te ghet, ke giet To Tan se lo dien. Vua Te lam theo. Qua nhien nguoi giet To Tan tu ra nhan. Te Man Vuong ben bat hung thu mang chem.
Sau khi To Tan chet, cac em ong la To Đai va To Le đinh đi duy tri viec hop tung. Tuy viec hop tung khong đuoc nhu truoc nhung To Đai va To Le đeu lam quan va đuoc coi trong o cac chu hau phia đong.


= Trong su sach hien đai =
Tuy nhien, cac su gia ngay nay đa ket luan rang ghi chep trong Su ky ve To Tan la lam lan. Gioi su hoc hien đai can cu theo ket qua khao co vao cuoi nam 1973 trong mot ngoi mo co thoi Han o Ma Vuong Đoi tai Truong Sa (Ho Nam) cho thay hoat đong cua To Tan vao đau the ky 3 TCN, thoi Yen Chieu vuong va Te Man vuong.
Su ky chep rang ong ban hoc voi Truong Nghi va chet truoc Truong Nghi, tuy nhien theo cac su gia hien đai thi Truong Nghi đa mat truoc khi To Tan xuat hien tren chinh truong khoang 20 nam.
Cac su gia hien đai xac đinh rang To Tan đi phat đong hop tung la su ke tuc Cong Ton Dien, cung bat đau tu nuoc Yen, nhung la thoi Yen Chieu vuong – sau khi nuoc Yen bi Te Man vuong tan pha.
Nam 288 TCN, Tan va Te la 2 chu hau lon nhat đuong thoi. Tan Chieu Tuong vuong đinh uoc cung Te Man vuong xung đe. Hai ben giao uoc vua Tan xung lam Tay Đe, vua Te xung lam Đong Đe, va cung mang quan tan cong nuoc Trieu.
To Tan voi tu the cua nguoi giup Yen Chieu vuong – vi vua muon bao thu nuoc Te, muon lam yeu nuoc Te truoc het phai pha viec lien hoanh giua Te va Tan, ngan can hai nuoc xung đe.
To Tan ben sang nuoc Te, gap Te Man vuong, thuyet phuc vua Te hay bo đe hieu va chinh phat nuoc Tong. Y đinh cua ong la: 2 nuoc Yen, Trieu nam o phia bac nuoc Te, con nuoc Tong o phia nam, neu Te đanh Tong thi se bot ap luc quan su ve phia bac cho Yen va Trieu. Rieng nuoc Tong nam giua 3 nuoc Te, So va Nguy, neu Te đanh Tong thi Nguy va So se can thiep, con Tan cung muon chiem Tong; do đo vi Te đanh Tong thi se khien lien minh Te va Tan tan vo.
To Tan chi ra cho vua Te thay rang neu cung xung đe voi Tan thi cac nuoc chi ton trong Tan ma khong ton trong Te, neu bo đe hieu thi cac nuoc se cam tinh voi Te ma ghet Tan, vi vay vua Te quyet đinh bo đe hieu. Giua đanh Trieu va đanh Tong, ong cung cho vua Te thay Tong yeu Trieu manh, do đo đanh Tong de thanh cong hon la đanh Trieu. Sau khi vua Te bo đe hieu, vua Tan cung buoc phai bo đe hieu vao thang 12 nam 288 TCN.
Sau khi pha vo moi lien hoanh Te va Tan, To Tan tiep tuc đi du thuyet cac nuoc Yen, Te, Trieu, Nguy, Han, tich cuc lien he voi Phung Duong quan Ly Đoai, Manh Thuong quan Đien Van, Hang Man, Chu Toi, Han Du Vi la cac đai than o cac nuoc nay đe đay manh viec hop tung.
Te Man vuong muon tham gia hop tung chong Tan đe lam Tan yeu đi khien minh co the de dang chiem Tong. Trieu nam giua Tan va Te manh, rat so lien minh cua hai nuoc nay, nen tim cach lien he voi nuoc Te phia đong đe lam yeu Tan. Nam quyen nuoc Trieu khi đo la Phung Duong quan Ly Đoai. Ly Đoai la nguoi than Te nen rat tan thanh hop tung.
Han va Nguy nam giap voi Tan, khi thay Te va Trieu lien minh thi ho muon tham gia. Nuoc Yen vi loi ich cua nuoc nho cung phai tham gia lien minh. Ket qua nam 287 TCN, 5 nuoc Yen, Te, Trieu, Han, Nguy cung hop tung.
Tuy nhien, lien quan 5 nuoc hop tai giua Huynh Duong va Thanh Cao, chua phat đong tan cong Tan thi giai tan. Chi co quan Te nhan co hoi đo xua quan đanh Tong, bat giet Kiet Tong va tieu diet nuoc Tong vao nam 286 TCN. Viec đanh Tan tuy khong thanh cong, nhung To Tan đa đat đuoc muc đich ly gian lien minh "lien hoanh" giua Te va Tan.
Ket cuc cua To Tan đuoc cac su gia thong nhat voi Su ky: ong bi am sat tai nuoc Te vao thoi Te Man vuong. Te vuong sai dung xe xe xac ong va rao toi trang theo ke ong dan lai đe tim ra thu pham giet ong.
Viec Te Man vuong đanh chiem nuoc Tong, khuech truong suc manh khien cac nuoc khac hoang so, ho lien hop voi nuoc Yen cung đanh Te vao nam 285 TCN. Te Man vuong khong chong noi lien quan cac nuoc, thua chay va bi giet vao nam 284 TCN.
Can cu vao hoat đong cua To Tan, cac su gia hien đai ket luan rang ong la đai bieu cua ke sach hop tung, nhung ky thuc nhung viec lam cua ong nham vao chong Te hon la chong Tan.
Truoc đay To Tan đuoc xem la nguoi đau tien đe xuong va thuc hien viec hop tung, nhung cac su gia hien đai xac đinh ong chi la mot đai dien tieu bieu, ke tuc Cong Ton Dien


Trong Đong Chu liet quoc Trong tieu thuyet Đong Chu liet quoc cua Phung Mong Long, To Tan đuoc mo ta kha gan voi Su ky. Nhung đoan quan trong ve To Tan la đua Truong Nghi sang Tan, du thuyet cac chu hau, lam tung uoc truong va tuong quoc 6 nuoc chu hau Son Đong.


Nhan đinh Trong Su ky, Tu Ma Thien co nhan xet ve ong:

"To Tan noi day tu chon lang xom, hop tung sau nuoc. Đieu đo chung to tri thuc cua ong ta co cho hon nguoi"
Nhung mat khac vi viec hop tung lien hoanh cua To Tan va Truong Nghi chi co muc đich chu yeu lam loi cho ban than nen Tu Ma Thien con nhan xet:

"Ca hai nguoi ay đeu la nhung ke gian tra, nguy hiem lam sao!"


Xem them Hop tung
Cong Ton Dien
Truong Nghi


Tham khao Su ky Tu Ma Thien, cac thien:
Truyen To Tan
Truyen Truong Nghi
Chu Thieu Hau (2003), Tong tap luoc truyen cac Te tuong trong lich su Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich