Nguoi Hmong hay Mong (RPA: Hmoob/Moob, Chu Hmong Viet: Hmongz/Mongz); phat am tieng H'Mong: [mɔŋ]), la mot nhom dan toc co đia ban cu tru truyen thong la Trung Quoc va cac nuoc lan can thuoc tieu vung Đong Nam A, gom Lao, Viet Nam, Thai Lan va Myanmar.
Nguoi Hmong noi tieng Hmong, mot ngon ngu chinh trong ngu he Hmong-Mien. Tieng Hmong von chua co chu viet, hien dung pho bien la chu Hmong Latin hoa (RPA) va mot phan la chu Pahawh Hmong, đuoc lap tu nam 1953 .
Tai Viet Nam nguoi Hmong la mot trong cac dan toc thieu so co dan so đang ke trong so 54 dan toc tai Viet Nam . Ten goi dan toc đuoc ong Cu Hoa Van neu ra la "Mong" hoac "Hmongz".
Tai Thai Lan va Lao ho đuoc goi la nguoi Meo (trong nhom Lao Sung). Theo tieng Thai la แมว Maew hay มง Hmong.
Tai Trung Quoc, ho đuoc goi la Mieu (tieng Trung: 苗; binh am: Miao), va ten goi nay đuoc dung trong van lieu quoc te la Miao, nhu trong tieng Anh Miao people. Nguoi Mieu đuoc chinh phu Trung Quoc cong nhan la mot trong 55 dan toc thieu so tai Trung Quoc. Nguoi Mieu tao thanh nhom dan toc lon thu 5 tai Trung Quoc.
Nguoi Mieu Trung Quoc bao gom cac phan nhom: Hmong, H'mu, H'mao va Ghao Xong. Ben ngoai Trung Quoc thi chu yeu thuoc phan nhom Hmong.


Ten goi Thuat ngu "Mieu" va "Hmong" hien thoi đeu đuoc su dung đe chi nhom dan toc thieu so o Trung Quoc. Ho song chu yeu o mien nam Trung Quoc, trong cac tinh Quy Chau, Ho Nam, Van Nam, Tu Xuyen, Quang Tay va Ho Bac. Theo đieu tra dan so nam 2000, so luong nguoi Mieu o Trung Quoc khoang 9,6 trieu.
Ngoai pham vi Trung Quoc ho con song o Thai Lan, Lao (đuoc xep chung vao nhom Lao Sung), Viet Nam va Myanmar do di cu bat đau vao khoang the ky XVIII, cung nhu toi Hoa Ky, Guyana thuoc Phap, Phap va Uc nhu la ket qua cua cac cuoc di cu gan đay sau khi ket thuc chien tranh Viet Nam. Tat ca cac nhom nay cong lai xap xi 8 trieu nguoi noi tieng Hmong. Tai Viet Nam, co khoang tren 1 trieu nguoi Hmong.
Tieng Hmong bao gom 3 phuong ngu, voi 30-40 tho ngu co the hieu lan nhau đuoc, cung voi tieng Bunu, thuoc ve nhom Hmong trong ngu he Hmong-Mien (hay he Mieu-Dao theo van lieu Trung Quoc).
Cac nha nghien cuu phuong Tay xu ly van đe thuat ngu nay khong thong nhat. Nhung nguoi đau tien su dung ten goi theo kieu Trung Hoa trong mot loat cac phien am: Miao, Meau, Meo, Mo, Miao-tse, Miao-tsze, Miao-tseu (Mieu toc). Tuy nhien, do anh huong cua nguoi Hmong o Lao, cac nha nghien cuu đuong đai chap nhan thuat ngu khac la "Hmong".

Ban than nguoi Hmong thi su dung hang loat cac ten tu goi khac nhau. Tai Trung Quoc thong thuong phan loai ho theo mau sac chu yeu đac trung nhat cua phu nu Mieu. Danh sach duoi đay liet ke cac ten tu goi, ten goi mau sac va khu vuc chinh ma 4 nhom chinh cua nguoi Mieu sinh song tai Trung Quoc:

Ghao Xong; Mieu đo; tay Ho Nam.
Hmu, Gha Ne (Ka Nao); Mieu đen; đong nam Quy Chau.
Hmao; Mieu hoa lon; tay bac Quy Chau va đong bac Van Nam.
Hmong; Mieu trang, Mieu xanh, Mieu hoa nho; nam Tu Xuyen, tay Quy Chau va nam Van Nam.
Chi co nhom thu tu su dung thuat ngu "Hmong". Ngoai ra, chi co nguoi Hmong (va mot so Hmu) co nguoi sinh song ngoai pham vi Trung Quoc. Nhung nguoi Hmong phi Trung Quoc nay cho rang thuat ngu "Hmong" khong chi đe noi toi nhom tho ngu cua ho, ma con la đe chi cac nhom khac song tai Trung Quoc. Noi chung, ho cho rang thuat ngu "Miao" (hay "Mieu") la mot thuat ngu xuc pham va khong nen su dung no. Thay vi đieu nay thuat ngu "Hmong" đuoc su dung đe chi moi nhom nguoi thuoc dan toc nay. Tuy nhien, đieu nay co the la ket qua cua su nham lan bieu hien va y nghia cua tu. Cac nha tham hiem va xam luoc Trung Hoa đat cho nguoi Hmong ten goi "Miao" (hay "Mieu"), sau đo tro thanh "Meo" (Meo) va "Man" (Man). Thuat ngu sau đe chi nhung ke "man di, moi ro o mien nam". Tu "Mieu" cung đuoc su dung trong cac ngon ngu khac cua khu vuc Đong Nam A nhu tieng Viet, Lao, Thai trong dang "Meo" (tuc la "Meo"). Co the nhung nguoi noi tieng Viet, Lao, Thai đa lay tu "miao" (mieu) tu tieng Trung Hoa. No đuoc phat am voi giong sai trong tieng Thai hay voi giong cao trong tieng Han Quang Đong thi co y nghia la "Meo" (đay la kha nang cua nguon goc tuong thanh). Trong cach dich cua nguoi Viet cac tu Han-Viet thi "mieu" cung la "meo". Đieu nay giai thich tai sao lai co su phan đoi quyet liet nhu vay chong lai thuat ngu "mieu" trong cac nhom nguoi Hmong tai khu vuc Đong Nam A.
Tai Trung Quoc, tinh hinh lai khac han vi hai nguyen nhan chinh. Cac nhom nguoi Mieu co cac ten tu goi khac han va chi mot so rat it su dung tu "Hmong". Nhung nguoi con lai thi khong co y kien gi khi cho rang "Hmong" la thich hop hon so voi "Mieu" trong vai tro cua ten goi chung. Ke tu khi co phan loai chinh thuc cac dan toc thieu so trong thap nien 1950 mot so dan toc thieu so đa khieu nai ve tu ngu đuoc su dung o Trung Quoc đe goi ten dan toc ho va đa đe nghi chinh quyen thay đoi cach su dung chinh thuc. Nhom nguoi Mieu o Trung Quoc, theo bai bao nam 1992 trong Du an ban tin Thai-Van Nam [TYPN 1992], đa khong co khieu nai gi. Ly do thu hai thuan tuy la thuc dung: khong co kha nang đua tu "hmong" vao trong tieng Trung do am tiet cua no khong ton tai trong tieng Trung. (Cung giong nhu trong tieng Anh la co rat it nguoi co kha nang phat am cac am điec giong mui). Tuy nhien, trong tieng Anh, khong giong nhu tieng Trung, nguoi ta co kha nang viet đuoc tu "Hmong".
Nguoi Hmong viet ten goi cua dan toc minh theo chu Hmong Latin hoa (RPA) la "Hmoob". Cach viet hai nguyen am chi ra rang no đuoc phat am giong nhu am mui, va mot so phu am đuoc su dung o cuoi cua am tiet đe bieu thi giong đoc. Vi the tu America đuoc viet giong nhu la Asmeslivkas trong RPA (Chu Hmong Viet: Asmeslircas).
Thuat ngu "Hmong" đuoc đe nghi nhu la ten goi cua cac nhom nguoi Mieu noi tho ngu Hmong o Trung Quoc va nguoi Hmong ngoai Trung Quoc. Viec su dung tu nay ngay nay đa đuoc thiet lap vung chac trong sach vo phuong Tay. No dan đen nhieu nguoi đa nham lan voi tinh trang cua cac thuat ngu hien tai va khong nhin thay moi lien quan giua nguoi Mieu va Hmong.


Ngon ngu Tieng Hmong la mot ngon ngu nam trong ngu he Hmong-Mien (hay Mieu-Dao). Tren thuc te van đe phan loai theo quan he ho hang cua ngon ngu nay đa tung co nhieu y kien kha khac nhau. Mot so nha ngon ngu hoc tung xep tieng Hmong thuoc nhanh Mieu-Dao trong ngu he Han-Tang, trong đo phai ke đen cac nha khoa hoc Trung Quoc. Trong nhung y kien đang chu y ta con phai ke đen Paul K. Benedict voi quan điem quy cac ngon ngu trong khu vuc thanh 2 he co ban: Han-Tang va Nam Thai (Austro-Thai). Trong đo vi tri cac ngon ngu Hmong-Mien đuoc đinh vi trong he Nam Thai.
Con Andre G. Haudricourt tung buoc đem so sanh ca he thong thanh đieu va ca lop tu vung co ban giua cac ngon ngu Hmong-Mien voi cac ngon ngu cua ngu he Han-Tang va he Nam A. Ong đa cho rang "cac ngon ngu Miao-Yao hinh nhu tao nen moi lien he giua cac ngon ngu Nam A va cac ngon ngu Tang-Mien". Đay cung chinh la co so đe mot huong cac nha ngon ngu sau nay khong xep cac ngon ngu Hmong-Mien vao Nam A hay Han-Tang ma la mot ho ngon ngu đoc lap vi nhung kien giai cua Haudricourt "khong thuan tuy la su so sanh tu vung ma la su phuc nguyen, mot thao tac the hien tinh quy luat cua nhung chuyen đoi am thanh". Ke thua nhung nghien cuu đi truoc, Martha Ratliff đa đua ra mot bang phan loai cac ngon ngu Hmong-Mien kha chi tiet trong đo tac gia đa đinh vi nganh Hmong trang (Mong Đou) nhu sau:

Ngu he (language family): Hmong-Mien (Hmong-Mien)
Nhom ngon ngu: Hmong (Hmongic)
Nhanh: thuoc cac phuong ngon Tu Xuyen - Quy Chau - Van Nam, con goi la nhanh Hmong phia Tay (West Hmongic branch)
Tieu nhanh: Tu Xuyen - Quy Chau - Van Nam
Phuong ngu: Mong Trang (White Hmong)
Trong cuon tu đien Bach khoa thu ngon ngu đa phan cac ngon ngu Hmong-Mien thanh hai nhanh chinh:

Hmong - gom co: Dananshan Hmong, Hmong Đong, Hmong Bac, Hmong Tay, Hmong Daw, Hmong Njua, Miao Đo, Pa Heng, Punu
Mien (hay Dao) - gom co: Ba Pai, Mien, Biao Mien, Iu mien, Mun, She
Tai đay Hmong Leng (Mong Lenh) đuoc xac đinh nhu mot ten goi khac cua nganh Hmong Njua (Hmong Xanh) nam trong nhanh Hmong.


Chu viet Hien chua xac đinh ro lieu mot he thong chu viet Hmong trong lich su hay khong. Theo truyen thuyet thi nguoi Hmong tung co chu goi la "chu Nam Man", do nguoi Han goi nguoi Hmong la nguoi Nam Man. Trong cuoc chien voi nguoi Han, nguoi Hmong thua tran phai chay ve phia nam, dan đen sach va chu đa bi that lac.
Vi the đen the ky 20 tieng Hmong đuoc coi la chua co chu viet. Nhung no luc lap ra bo chu đe ghi tieng Hmong xuat hien vao giua the ky XX.


= Chu Hmong Latinh hoa =
Tai Lao, no luc lap ra bo chu Hmong Latin hoa RPA (viet tat theo tieng Anh: Romanized Popular Alphabet) đuoc nha truyen giao Tin Lanh G. Linwood Barney o tinh Xiengkhuang bat đau vao nam 1951 . Ong lap dua tren tho ngu Hmong Lenh (Mong Leng), voi cac co van nguoi Hmong la Geu Yang va Tua Xiong. Ong tham khao y kien voi William A. Smalley , mot nha truyen giao đa hoc tieng Khmu tai tinh Luang Prabang vao thoi điem đo. Cung luc đo Yves Bertrais, mot nha truyen giao Cong giao La Ma o Kiu Katiam, Luang Prabang, đa tien hanh mot du an tuong tu voi Chong Yeng Yang va Chue Her Thao. Hai nhom lam viec đa gap nhau trong nam 1952 va hoa giai moi su khac biet. Nam 1953 cho ra phien ban RPA thong nhat.
Hien nay chu Hmong Latin hoa đa tro thanh he thong pho bien nhat đe viet tieng Hmong o phuong Tay, cung nhu đuoc su dung trong khu vuc Đong Nam A va Trung Quoc, cung voi cac he thong van ban khac .


= Chu Pahawh Hmong =
Nam 1959 thu linh tinh than nguoi Hmong tai Lao la Yang Shong Lue (RPA: Yaj Soob Lwj; 1929 – 1971) lap ra bo chu Pahawh Hmong voi he ky tu rieng (khong phai Latin). Bo chu dua nhieu vao tho ngu nganh Mong Đou (Hmong trang; Hmong Daw; RPA: Hmoob Dawb) va Mong Lenh (Hmong Xanh; Hmong Leng; RPA: Hmoob Leeg). Bo chu Pahawh hien co ma unicode la U+16B00–U+16B8F .


= Chu Hmong tai Viet Nam =

Tai Viet Nam nam 1961 phuong an chu Hmong theo ky tu Latin đa đuoc chinh phu Viet Nam phe chuan. Bo chu đuoc xay dung theo ngu am nganh Hmong Lenh Sa Pa - Lao Cai, co bo sung them mot so am vi cua cac nganh Hmong khac, gom 59 phu am, trong đo co 3 am vi phu am cua nganh Hmong Đo (Mong Trang/Hmong Daw) va Hmong Sua, 28 van va 8 thanh.
Tu thap nien 2010 nhu cau hoc chu Hmong tai Viet Nam phat trien, gom co ca yeu cau cua nguoi dan ve bao ton van hoa Hmong phat bieu ra khi tiep xuc cu tri, cac hoat đong giang day chu Hmong o Đai hoc Thai Nguyen , hay day chu Hmong o giao phan Hung Hoa .


Lich su Trong truyen truyen khau, truyen thuyet cua nguoi Hmong noi rang ho đa đen tu nhung vung đat cuc ky lanh leo, o noi đo bong toi keo dai 6 thang va anh sang cung keo dai 6 thang. Tu noi nay, ho đa đen Trung Quoc theo nhung chuyen đi san. Mot nguoi tho san va con cho cua ong đa theo đuoi con moi suot nhieu ngay trong tuyet. Nguoi tho san het luong thuc va phai quay ve đe chuan bi tiep tuc đi san nhung đa lac mat con cho cua minh. Khi nguoi tho san muon tu bo thi con cho lai quay ve. Nguoi tho san hon hit con cho cua minh va phat hien thay co nhung hat cay la dinh tren long cua no. Luc đo, tuy nguoi Hmong cho rang toan the the gioi đa đuoc tham hiem het, nhung nhung hat la đa dan dat ho toi Trung Hoa.
Noi thu hai trong đo mieu ta nguoi Hmong tu noi nao đen dien ra trong nghi thuc an tang "chi đuong" cua ho. Trong nghi thuc nay, nguoi đa chet đuoc chi dan cho ve voi to tien. Nguoi ta tin rang nguoi đa chet roi bo the gioi nay đe tro ve voi coi nguon cua ho, la mot noi cuc ky lanh leo. Thoi ky bang ha cuoi cung đa ket thuc cach đay khoang 10.000 nam va no xay ra cung thoi điem voi su ra đoi cua nguoi hien đai. Cac đieu kien đuoc mieu ta trong truyen truyen khau va nghi thuc an tang cua nguoi Hmong chac chan noi đen mot the gioi chi co toan tuyet va bang gia, la nhung thu thay đuoc cho đen khi ket thuc thoi ky bang ha gan đay nhat.


= Tiep xuc voi nguoi Han =
Tai Trung Quoc, vuong quoc Mieu đau tien đuoc ghi chep co ten goi la Cuu Le (o trung luu song Hoang Ha, đau đo o mot trong cac tinh Son Tay, Ha Bac, Ho Nam va Giang To) va nhung nguoi cai tri no co tuoc hieu la Chiyou (Xi Vuu trong tieng Hoa) hay Txiv Yawg (trong tieng Hmong). "Tri Zo" co nghia la "ong-cha", va la tuoc hieu tuong đuong nhung khong it quyen luc hon hoang đe. Cac to tien "Xi Vuu" đuoc coi la nhom dan toc Luong Chu. Cuu Le đuoc cho la co quyen luc đoi voi 9 bo toc va 81 thi toc.


= Lich su theo truyen thuyet Trung Quoc =
Theo truyen thuyet Trung Hoa, bo toc cua Xi Vuu (Tieng Hmong la Chi Do) đa bi đanh bai o Trac Loc (涿鹿, mot đia danh co tren ranh gioi tinh Ha Bac va Lieu Ninh ngay nay) boi lien minh quan su cua Hoang Đe va Viem Đe, cac thu linh cua bo toc Hoa Ha (華夏) khi ho tranh gianh quyen lam chu luu vuc song Hoang Ha. La ban đuoc cho la ly do quyet đinh trong chien thang cua nguoi Hoa Ha. Tran đanh nay, đuoc cho la dien ra vao the ky XXVI TCN, đa dien ra duoi đieu kien thoi tiet mu suong va nguoi Hoa Ha đa co the chien thang to tien cua nguoi Hmong la nho co la ban.
Sau that bai, bo toc ban đau cua nguoi Hmong đuoc chia ra thanh hai nhom bo toc nho, la Mieu va Le (黎). Nguoi Mieu tiep tuc di chuyen ve phia tay nam con nguoi Le ve phia đong nam giong nhu bo toc Hoa Ha (ngay nay la nguoi Han) mo rong xuong phia nam. Trong suot chieu dai lich su Trung Hoa, ho đuoc noi đen nhu nhung ke "man di" do su chenh lech ngay cang tang trong van hoa va ky thuat so voi nguoi Han. Mot bo phan cac bo toc nay đa bi đong hoa thanh nguoi Han trong thoi ky nha Chu (1122 TCN-256 TCN). So con lai di cu dan tu Hoang Ha xuong phia Nam do su banh truong cua nguoi Han.
Co mot phien ban khac cua thoi ky hau-Cuu Le, nguoi dan cua Cuu Le chia thanh 3 nhom đi theo 3 huong khac nhau. Nguoi ta noi rang Xi Vuu co ba con trai, va sau khi Cuu Le that thu thi con trai ca cua ong dan mot so nguoi ve phia nam, con trai thu dan mot so nguoi ve phia bac con nguoi con trai ut o lai Trac Loc va đa bi đong hoa theo van hoa Hoa Ha. Nhung nguoi đi ve phia nam thanh lap ra nha nuoc San-Mieu. Co le vi su phan chia thanh nhieu nhom nho nen rat nhieu dan toc o Vien Đong coi Xi Vuu la to tien cua minh, va vi the nhieu cau hoi đuoc đat ra ve bo toc thuc su cua Xi Vuu cung giong nhu cua nguoi Mieu hay cac dan toc khac.


= Cac thoi ky nha Tan/Han =
Thuat ngu "Mieu" lan đau tien đuoc su dung boi nguoi Hoa vao thoi ky tien Tan, tuc la truoc nam 221 TCN, dung đe chi vung đat "Tam Mieu" (三苗 Sanmiao) tai Ho Nam hien nay. Vao thoi ky đo, nhung bo toc nay song o phia nam song Truong Giang, nhung sau đo đa bi nguoi Hoa đay lui xa hon nua ve phia nam. Do phan lon lanh tho cua sau trieu vua (Đong Ngo, Đong Tan, tien Tong, Te, Luong, Tran) nam o phia nam song nay, viec khuat phuc nguoi Mieu đa la moi quan tam chinh đe đam bao su on đinh cua cac trieu đai nay. Voi su cuop boc cua Ngu Ho o cac khu vuc phia bac con song nay, nhieu nguoi Han đa di cu xuong phia nam cang tang cuong them viec đong hoa nguoi Mieu thanh nguoi Han.


= Thoi nha Đuong =
Vao thoi ky nha Đuong, nguoi Mieu đa khong con la bo toc nguoi chinh khong phai goc Han, ngoai tru tai khu vuc tinh Van Nam ngay nay, o đo 6 chieu (詔 co nghia la "vuong quoc") cua nguoi Mieu. Vuong quoc nam phia nam nhat la Mong Xa Chieu (蒙舍詔) hay Nam Chieu thong nhat ca sau chieu đe thanh lap quoc gia đoc lap vao đau the ky VIII voi su ho tro tu phia nha Đuong. Tuoc hieu cua nguoi đung đau nha nuoc nay la Nam Chieu Vuong (南詔王), co nghia la Vua cua Nam Chieu. Lo ngai ve su đe doa ngay cang tang tu phia Tho Phon (ngay nay la Tay Tang) đa thuc đay trieu đinh Trung Quoc thiet lap mot quan he huu nghi voi ca hai nuoc nay. Nha Đuong cung trien khai mot khu vuc quan su, la Kien Nam tiet su (劍南節度 Jiannan Jiedu) nam o khu vuc ngay nay la phia nam tinh Tu Xuyen va giap bien gioi voi Nam Chieu.


 Nam Chieu  Trong khoang vai chuc nam hoa binh đau tien o the ky VIII, Nam Chieu thuong xuyen cong nop thong qua nguoi đung đau quan su trong khu vuc quan su nay, Kien Nam tiet đo su (劍南節度使 Jiannan Jiedushi), toi trieu đinh cua nguoi Han. Khi nha Đuong suy yeu trong thoi gian giua the ky VIII, khu nay đa co nhieu quyen tu do hon. Ho đa yeu cau cac bo toc song o Nam Chieu phat trien luc luong quan su đe chong lai nha Đuong. Nhung nguoi cai tri Nam Chieu la nhung nguoi noi tieng trong nhom ngon ngu Tang-Mien. Cac thu linh quan su Trung Hoa co nhung su ham doa va yeu sach qua đang. Tat ca nhung yeu sach qua đang đo cung nhu đo cong nop nang ne đa lam no ra cuoc noi loan cua nguoi Nam Chieu trong nien bieu Thien Bao (742-756) cua Đuong Huyen Tong (hay Đuong Minh Hoang). Truoc khi hanh quan chong lai thu linh khu quan su, vua Nam Chieu đa cho khac ly do cua viec noi day vao đa. Nha Đuong le ra co the de dang đanh bai quan Nam Chieu nhung su tranh gianh quyen luc trong cac chi huy quan su cua khu nay đa giup cho quan Nam Chieu tien sau vao lanh tho nha Đuong, gan nhu đa toi Thanh Đo, thu phu cua khu Kien Nam. Viec bo nhiem cac chuc vu cam quyen bat tai cung la mot yeu to. Noi tieng nhat la truong hop cua Duong Quoc Trung, anh trai cua Duong Quy Phi (thiep yeu cua vua Đuong). Mac du cuoi cung thi cuoc noi loan đa bi dep tan, nhung nha Đuong cung đa hoang phi nhung nguon luc quy bau le ra co the su dung đe bao ve bien gioi phia bac, đieu đa dan toi cuoc noi loan cua An Loc Son gay ra nhieu tham hoa hon.
Trong nhung nam sau đo, Nam Chieu luon co uu the trong quan he voi nha Đuong va Tho Phon do ca hai nuoc nay đeu muon lien minh voi ho đe co lap ke thu cua minh. Nam Chieu đa tan dung đuoc co hoi nay va nhanh chong phat trien thanh mot the luc o khu vuc đong nam chau A. Trong thoi ky đinh cao cua no, cac phan phia bac cua Viet Nam, Lao, Thai Lan va Mien Đien, Quang Tay va phan phia đong cua Quang Đong, tay nam cua Tu Xuyen, Quy Chau va toan bo tinh Van Nam ngay nay đeu nam duoi su kiem soat cua ho. Thanh Đo va Đai La (Ha Noi ngay nay) đeu bi cuop pha hai lan.
Nam Chieu duoi anh huong cua nha Đuong trong cac the ky VIII-IX đa dan dan chap nhan van hoa Trung Hoa cung nhu trong thoi gian đo đa xuat hien mau thuan noi bo giua cac thi toc đoi đich. Cuoi cung ho Đoan (段 duan) đa thang va thanh lap Vuong quoc Đai Ly. Trong thoi nha Đuong va nha Tong (960-1279) thuat ngu "nam man" (南蠻 Nanman, co nghia la "nhung ke man di phuong nam khong phai nguoi Han") đa đuoc su dung. Tuy nhien, ten goi "mieu" van đuoc dung đe mieu ta mot so dan toc o phuong nam trong cac sach cua Phan Xuoc (Fan Chuo) ve cac bo toc mien nam la Manshu (tuc Man thu - viet nam 862).


= Thoi nha Minh va nha Thanh =
Trong thoi nha Minh va nha Thanh (1368-1911) "miao" va "man" (man) đa đuoc su dung đong thoi, tu thu hai co le la đe goi dan toc Dao (傜 Yao). Chinh sach "dung nguoi man quan ly nguoi man" (yiyi zhiyi) đa đuoc thuc thi. Ve mat chinh tri va quan su thi nguoi Mieu van tiep tuc la vien soi trong chiec giay cua đe che Trung Hoa. Nguoi Mieu đa co nhieu tran chien chong lai nguoi Han. Nguoi Han đa su dung cac bien phap chinh tri đe lua gat nguoi Mieu, ho tao ra nhieu chuc vu voi quyen luc thuc su cho nguoi Mieu đe loi cuon va đong hoa nguoi Mieu vao he thong chinh quyen Trung Hoa. Trong thoi nha Minh va Thanh, cac chuc vu chinh thuc nhu Kaitong (cai tong) đa đuoc tao ra tai khu vuc Đong Duong. Nguoi Hmong co the tham gia vao cac chuc vu nay cho đen nhung nam thap nien 1900, khi ho phai tham du vao he thong chinh tri thuoc đia cua Phap tai Đong Duong.


Dan so va đia ban cu tru Nguoi Hmong song chu yeu o Trung Quoc, Viet Nam, Lao, Myanma cung nhu cac quoc gia khac. Co khoang 124.000 nguoi song o Thai Lan, o đay ho la mot trong so 6 dan toc chinh sinh song tren nui.
Sau nam 1975 cong đong nguoi Hmong di cu sang sinh song o cac nuoc nhu My, Phap, Uc con so len toi hang 100.000 nguoi (chu yeu di cu tu Lao).


= Nguoi Mieu o Trung Quoc =
Luu y: Khu vuc nguoi Mieu o tinh Tu Xuyen đa tro thanh mot phan cua thanh pho truc thuoc trung uong Trung Khanh moi thanh lap nam 1997.
Trung Quoc co so luong nguoi Mieu đong đao hon ca voi hon 7 trieu nguoi (so lieu thong ke 1990) phan bo o cac tinh Quy Chau, Ho Nam, Van Nam, Tu Xuyen, Quang Tay, Hai Nam va Ho Bac. Trong 56 dan toc o Trung Quoc, dan toc Hmong (Mieu) chi đung sau cac dan toc Han, Choang, Man, Hoi. Vao nam 1990, co 3.600.000 nguoi Mieu, khoang mot nua so nguoi Mieu Trung Quoc song tai Quy Chau. Nguoi Mieu Quy Chau va nhung nguoi song o sau tinh sau chiem tren 98% nguoi Mieu Trung Quoc:

Ho Nam: 1.550.000
Van Nam: 890.000
Tu Xuyen: 530.000
Quang Tay: 420.000
Ho Bac: 200.000
Hai Nam: 50.000
Trong cac tinh tren, co 6 khu tu tri cua nguoi Mieu (chia se mot cach chinh thuc cung voi cac dan toc thieu so khac):

Khu tu tri Kiem Đong Nam nguoi Mieu va Đong (黔东南 Qiandongnan), Quy Chau
Khu tu tri Kiem Nam nguoi Bo Y va Mieu (黔南 Qiannan), Quy Chau
Khu tu tri Kiem Tay Nam nguoi Bo Y va Mieu (黔西南 Qianxinan), Quy Chau
Khu tu tri Tuong Tay nguoi Tho Gia va Mieu (湘西 Xiangxi), Ho Nam
Khu tu tri Van Son nguoi Choang va Mieu (文山 Wenshan), Van Nam
Khu tu tri An Thi nguoi Tho Gia va Mieu, Ho Bac
Ngoai ra con co them 23 huyen tu tri cua nguoi Mieu:

Ho Nam: Ma Duong (麻阳 Mayang), Tinh Chau (靖州 Jingzhou) va Thanh Bo (城步 Chengbu)
Quy Chau: Tung Đao (松桃 Songtao), An Giang (印江 Yinjiang), Vu Xuyen (务川 Wuchuan), Đao Chan (道真 Daozhen), Tran Ninh (镇宁 Zhenning), Tu Van (紫云 Ziyun), Quan Linh (关岭 Guanling) va Uy Ninh (威宁 Weining)
Van Nam: Binh Bien (屏边 Pingbian), Kim Binh (金平 Jinping) va Loc Khuyen (禄劝 Luquan)
Tu Xuyen: Tu Son (秀山 Xiushan), Dau Duong (酉阳 Youyang), Kiem Giang (黔江 Qianjiang) va Banh Thuy (彭水 Pengshui)
Quang Tay: Dung Thuy (融水 Rongshui), Long Thang (龙胜 Longsheng) va Long Lam (隆林 Longlin)
Hai Nam: Quynh Trung (琼中 Qiongzhong) va Bao Đinh (保亭 Baoting)
Phan lon nguoi Mieu sinh song tren cac day nui hay ngon đoi, chang han

Nui Vu Lang (武陵 Wuling) canh song Tuong Kiem (湘黔川边的武陵山 Xiangqian Chuan Bian Di Wuling Shan)
Nui Mieu (苗岭 Miao Ling), Kiem Đong Nam
Nui Nguyet Luong (月亮山 Yueliang Shan), Kiem Đong Nam
Đai Tieu Ma Son (大小麻山 Da Xiao Ma Shan), Kiem Nam
Đai Mieu Son (大苗山 Da Miao Shan), Quang Tay
Nui O Mong canh song Đien Kiem (滇黔川边的乌蒙山 Tianqian Chuan Bian Di Wumeng Shan)
Vai nghin nguoi Mieu đa roi bo que huong đe chuyen sang sinh song o cac thanh pho lon nhu Quang Chau hay Bac Kinh.


= Nguoi Hmong o Lao =
Nguoi Hmong di cu đen Lao la mot phan cua cuoc di cu đen bac phan ban đao Đong Duong, dien ra co 300 nam truoc 

Trong nam 1960, nhieu nguoi Hmong tai Lao đuoc Cuc Tinh bao Trung uong Hoa Ky (CIA) tuyen dung nhu la mot phan cua ke hoach đe chien đau va bao ve Lao chong lai quan đoi Nhan dan Viet Nam cua Viet Nam Dan chu Cong hoa co so luong đong va ky luat chat che hon so voi nhung nguoi cong san cua phong trao Pathet Lao tai nuoc nay. Tren thuc te, quan đoi Hoang gia Lao va quan cua Pathet Lao chi tham gia co gioi han trong cac cuoc giao tranh. Phan lon cac cuoc chien dien ra giua nguoi Hmong co su hau thuan cua CIA voi quan đoi Nhan dan Viet Nam. Mot đoi quan tuong đuong ve so luong nguoi Hmong cung đa đuoc Pathet Lao tuyen dung đe chong lai chinh quyen hoang gia Lao va CIA.
Tuong Vang Pao la mot thu linh nguoi Hmong đuoc CIA nang đo đe chi huy Quan khu II o mien bac (MR2) chong lai su xam nhap cua quan đoi Nhan dan Viet Nam. Chi huy so cua Vang Pao nam o Long Cheng, con đuoc biet trong tieng Anh nhu la Lima Site 20 Alternate (LS 20A). Do cac hoat đong quan su tich cuc o đay, Long Cheng đa tro thanh thanh pho lon thu hai tai Lao, voi dan so len toi 40.000 nguoi. Long Cheng khi đo co the coi nhu la mot tieu quoc gia do no co he thong ngan hang, san bay, truong hoc, quan đoi, vien chuc rieng cung nhu nhieu co so ha tang va dich vu khac nua. Truoc khi ket thuc cuoc chien bi mat, Long Cheng nam trong tam kiem soat cua Vang Pao.
Cuoc chien bi mat đa dien ra trung voi thoi gian ma My chinh thuc tham gia vao chien tranh Viet Nam. Cuoi cung khi My rut khoi Viet Nam thi tuong Vang Pao cung di tan sang Thai Lan. Nhieu nguoi đa ho tro My trong cuoc chien bi mat đa cam thay khong an toan trong moi truong moi. Khoang 300.000 nguoi Hmong đa chay sang Thai Lan, tao ra cac trai ti nan. Đoi voi nhung nguoi Hmong con o lai thi cac cuoc chien du doi van con tiep dien duoi su chi huy cua nhom ChaoFa . Nhom nay co tham vong lon, bao gom ca viec thiet lap mot quoc gia co chu quyen cho nguoi Hmong. Ho đang ky la thanh vien cua To chuc Nhan dan va Quoc gia chua đuoc đai dien UNPO. Tuy nhien, do khong co su ho tro ve tai chinh va quan đoi, ChaoFa đa phai tu bo tham vong cua minh.
Trong nhung nam 1990, Lien Hop Quoc, voi su ho tro tu phia chinh quyen Clinton, bat đau cong viec đua nguoi Hmong ti nan tro lai Lao mot cach bat buoc. Viec đua nguoi Hmong ti nan tro lai Lao đa bi chong đoi ac liet tu phia nhung nguoi My bao thu va nhung nguoi hoat đong nhan quyen. Nam 1995, tap chi National Review co bai bao, vi du cua Michael Johns cho rang quyet đinh nay la mot su "phan boi".
Ap luc len chinh quyen Clinton đa lam thay đoi chinh sach hoi huong cua ho, la mot thang loi chinh tri đang ke cua nguoi Hmong, phan lon nguoi Hmong ti nan cuoi cung đa đuoc đinh cu o cac nuoc khac, nhieu nguoi trong so ho đa đen My. Cuoc đinh cu lon cuoi cung khoang 15.000 nguoi Hmong tu trai Wat Tham Krabok dien ra nam 2004.
Dau vay mot so nhom van tiep tuc hoat đong chong đoi, trong đo co nhom Thao A Si dan đau lap ra "Nha nuoc Hmong" o Muang Vangvieng tinh Vieng Chan, Lao, trong đo chieu mo ca mot so nguoi Hmong Viet Nam. Nam 2015 co đen gan hai chuc nguoi Hmong Viet bi bat giu, bi chet trong tap luyen hoac bi quan đoi Lao tieu diet.


= Nguoi Hmong o Viet Nam =
Nam trong mot quoc gia đa dan toc, dan toc Hmong đuoc coi la mot thanh vien quan trong trong cong đong cac dan toc o Viet Nam . Dan toc Hmong cu tru thuong o đo cao tu 800 đen 1500 m so voi muc nuoc bien gom hau het cac tinh mien nui phia Bac trong mot đia ban kha rong lon, doc theo bien gioi Viet - Trung va Viet - Lao tu Lang Son đen Nghe An, trong đo tap trung chu yeu o cac tinh thuoc Đong va Tay bac Viet Nam nhu: Ha Giang, Lao Cai, Lai Chau, Son La... Do tap quan du cu nen mot so nguoi Hmong trong nhung nam 1980, 1990 đa di dan vao tan Tay Nguyen, song rai rac o mot so noi thuoc Gia Lai va Kon Tum.
Theo Tong đieu tra dan so va nha o nam 2019, nguoi Hmong o Viet Nam co dan so 1.393.547 nguoi, đung hang thu 6 trong bang danh sach cac dan toc o Viet Nam, cu tru tai 62 tren tong so 63 tinh, thanh pho,tap trung tai:

Ha Giang (292.677 nguoi, chiem 31,9% dan so toan tinh va 21,7% tong so nguoi Hmong tai Viet Nam), sinh song tai hau het cac huyen cua tinh voi hai nhom chinh la Hmong trang va Hmong hoa, cu tru xen ke voi cac dan toc khac.
Đien Bien (228.279 nguoi, chiem 34,8% dan so toan tinh va 16,0% tong so nguoi H'Mong tai Viet Nam), tap trung nhieu nhat la o Tua Chua, Đien Bien, Đien Bien Đong, Muong Cha, Tuan Giao, Muong Nhe va Nam Po. Co cac nhom nhu nguoi Hmong Trang song rai rac o cac vung Tua Chua, Tuan Giao, Muong Cha, nguoi Hmong Đo o Muong Cha, nguoi Hmong Đen tap trung đong o khu vuc Tua Chua.
Son La (200.480 nguoi, chiem 14,6% dan so toan tinh va 14,7% tong so nguoi Hmong tai Viet Nam), song rai rac o cac xa vung cao cua tinh.
Lao Cai (183.172 nguoi, chiem 23,8% dan so toan tinh, 13,7% tong so nguoi Hmong tai Viet Nam), co cac nhom nhu Hmong Hoa tai Bac Ha, Hmong Đen tai Sa Pa, Hmong Trang tai Bat Xat, nguoi Hmong Xanh tai vung nui Nam Tu, xa Nam Xe, huyen Van Ban.
Lai Chau (110.323 nguoi), co nhom Hmong Trang đong nhat chiem 60%, tap trung o cac huyen Muong Te, Sin Ho, Phong Tho, Than Uyen. Nhom Hmong Hoa cu tru o cac huyen Tam Đuong, Tan Uyen. Nhom Hmong Đen cu tru o cac huyen Sin Ho, Phong Tho. Nhom Hmong Đo sinh song tren đia ban cac xa Dao San, Tung Qua Lin, huyen Phong Tho. Nhom Hmong Xanh sinh song o ban Ma Sang, xa Nam Pi, huyen Nam Nhun.
Yen Bai (107.049 nguoi), tap trung chu yeu o cac huyen: Huyen Mu Cang Chai (57,179 nguoi), Huyen Van Chan (13,353) va cac mien nui huyen Van Yen, Tran Yen. Chu yeu la nguoi Hmong Hoa va Hmong Đo.
Cao Bang (61.579 nguoi) tap trung o cac huyen Bao Lac, Bao Lam.
Đak Lak (39.241 nguoi), di cu sau 1975.
Đak Nong (34.976 nguoi), di cu sau 1975.
Nghe An (33.957 nguoi), tap trung tai cac huyen Ky Son, Tuong Duong, Que Phong.
Bac Kan (22.608 nguoi), tap trung tai huyen Pac Nam.
Tuyen Quang (21.310 nguoi)
Thanh Hoa (18.585 nguoi), chu yeu o 6 xa mien nui cua 3 huyen Quan Hoa, Quan Son va Muong Lat.
Thai Nguyen (10.822 nguoi)
Tren thuc te cho thay cac cu dan Hmong o Viet Nam van co quan he voi cac cu dan đong toc o cac nuoc khac, đac biet la nhung đia ban sat bien gioi giua Viet Nam voi Trung Quoc va Lao. Mot bo phan đang ke nguoi Hmong van con theo cac loi song truyen thong o mien tay bac Viet Nam. Voi su gia tang cua du lich vao cac khu vuc nay trong nhung nam 1990 đa gioi thieu cho nhieu nguoi Hmong loi song phuong Tay, va trang phuc truyen thong cua nguoi Hmong đang dan dan bien mat.
Đot di cu đau tien cua nguoi Hmong đen Đong Duong co the trong the ky XVI, đac biet tai Bac Ky. Nhung khong co cac nhan chung hay tai lieu viet nao tu mien bac Đong Duong xac nhan su hien dien cua ho truoc cuoi the ky thu 18. Trong nua sau the ky 19, đong đao nguoi Hmong di cu tu Tu Xuyen, Quy Chau va Van Nam vao Đong Duong va tien xa xuong phia nam đen tan vi tuyen thu 17 gan vung Tak tai Thai Lan. Hmong la ten tu goi co nghia la nguoi (Hmong). Con cac dan toc khac con goi dan toc nay voi cac ten Mieu, Meo. Can cu vao đac điem ve dan toc hoc va ngon ngu hoc, nguoi ta chia toc Hmong ra lam cac nganh: Hmong Trang (Hmoob Dawb / Hmongz Đouz), Hmong Hoa (Hmoob Sib / Hmongz Siz), Hmong Đo (Hmoob Lees / Hmong Lenhs), Hmong Đen (Hmoob Dub / Hmongz Đuz), Hmong Xanh (Hmoob Ntsuab / Hmongz Ntsuoz), Na Mieu (Meo nuoc). Nguoi Pa Then o phia Nam tinh Ha Giang noi tieng Pa Then (la mot ngon ngu rieng biet thuoc ngu toc Hmong) va đuoc Chinh phu Viet Nam xep la dan toc rieng. 


= Nguoi Hmong o My =

Tai Hoa Ky, nhieu nguoi Hmong la nhung nguoi ti nan tu Viet Nam va Lao cung nhu ra đi sau chien tranh Viet Nam toi My. Bat đau vao nam 1976, nhung nguoi Hmong ti nan đau tien đa toi My, chu yeu tu cac trai ti nan nam tren đat Thai Lan.
Ngay nay, phan chu yeu cua nguoi Hmong o My (khoang 270.000) song o California, Minnesota va Wisconsin. Fresno, Minneapolis-St. Paul, Madison va Milwaukee co mat đo tap trung cao cua nguoi Hmong.
Đieu tra dan so My nam 2000 cho thay chi co 40% nguoi Hmong tren 24 tuoi đa tung hoc trung hoc. Khoang 7% nguoi Hmong co bang cu nhan hoac cao hon. Ty le cao cua that hoc la do nhieu nguoi Hmong chu yeu co nguon goc la nong dan, ho it co co hoi tiep thu nen giao duc tai Lao khi sinh song tren nui đoi. Ngoai ra, khoang 40% cac gia đinh Hmong nam duoi muc ngheo kho. Mac du ho van la mot trong so nhung dan toc chau A ngheo kho nhat tai My, rat nhieu tre em the he hai đa chiem cac vi tri cao trong nhieu truong hoc khi so sanh voi cac nhom thieu so thu nhap thap khac. Tre em My goc Hmong sinh ra tai My thong thuong co nhieu co hoi tiep thu giao duc hon so voi cha me cua chung va vi the co nhieu co hoi kinh te hon so voi cha me chung co the co đuoc o Lao. Mac du nguoi Hmong thong thuong co xu huong lam nhung cong viec co thu nhap thap, nhieu nguoi trong so ho la rat chuyen nghiep.
Tai nhieu thanh pho lon o đo nguoi My goc Hmong song va lam viec thi cac bat hoa đa dien ra giua nguoi Hmong va cac nhom thieu so khac. Nguoi Hmong thong thuong la muc tieu cua su phan biet chung toc. Nhieu ke nguoc đai ho bao chua cho hanh đong cua minh la do nguoi Hmong đa lay mat cong viec, tro cap va cac dich vu khac cua nhung nguoi đinh cu lau đoi o đo.
Mac du nhieu gia đinh Hmong noi bang ngon ngu khong phai la tieng Anh tai nha ho, nhung nhieu nguoi My goc Hmong đa nhanh chong thich nghi voi xa hoi My va rat nhieu nguoi tre tuoi đa đanh mat cac ban sac van hoa truyen thong cua minh rat nhanh. Vi đieu nay, cong đong Hmong đa thanh lap hiep hoi va phuong tien thong tin rieng đe co vu nguoi Hmong giu gin van hoa va ngon ngu cua ho.


Van hoa = Tai Trung Quoc =


 Tho phung to tien  Dan toc Mieu sung dai (Long-horn Miao) sinh song tai lang Suojia, thanh pho Luc Ban Thuy, tinh Quy Chau hien đang con luu giu tap tuc ky la nay. Phu nu Mieu sung dai co tuc le moi khi chai đau se giu lai cac soi toc rung, lam mot chiec mu tu toc cua me, ba ngoai, cu, tham chi to tien cua ho. Đo la cach đe ho tuong nho, the hien long ton kinh to tien.
Phong tuc nay bat nguon tu viec đoi sung bo, vi ngay xua bo la con vat linh thieng đoi voi nguoi Mieu. Sau đo, đe trang tri va the hien long ton kinh voi to tien, nguoi Mieu đa tao ra chiec mu đac biet nay.
Nhung soi toc đuoc nhuom va giu gin đe luon sang bong. Nguoi me se trao cho con gai chiec mu khi co con gai lay chong.


 Trang phuc  Phu nu Mieu thuong dung trang suc bac. Kim loai nay chiem vi tri rat quan trong trong đoi song, tinh than cua nguoi Mieu. Tu thoi xua, nguoi Mieu đa biet dung bac đe thu đoc trong đo an, thuc uong hoac dung chung đe cao gio, lam le vat trong cac su kien lon. Thong thuong, trang phuc cua nguoi Mieu đuoc lam tu vai det tho va sau đo đuoc nhuom hoac theu cac hoa van truyen thong. Tuy nhien nguoi Mieu o Phuong Hoang Co Tran co phong cach an mac theo kieu vung Tuong Tay nen co nhung đac điem khac han so voi nguoi Mieu o cac vung khac nhu vung Đong Nam hay Van Quy tai Trung Quoc.
Tap tuc bui toc thanh nhung bui khong lo khong con đuoc duy tri o đay nua. Ngay nay, cac co gai nguoi Mieu o Phuong hoang thuong mac ao ngan co tron rong voi vai ao đuoc theu đon gian, quan ong loe voi vien theu, đeo bang đo ngang tran theu hoa va vien bang bac. Đan ong nguoi Mieu o đay lai mac ao co vat giong voi nguoi Man Chu va co hinh theu.
Tap de la mot phan rat quan trong trong trang phuc cua cac co gai nguoi Mieu tai Phuong Hoang Co Tran. Nu gioi o đay chuong tap de eo cao đe co the giup ho tranh lam ban quan ao khi lao đong. Cac loai tap de tinh xao hon đuoc mac trong cac dip le quan trong, khi đon tiep khach hoac khi toi tham nha nguoi khac, chu yeu đe khoe đuoc tai nu cong trong viec theu thua cua nguoi mac.
Vai voc may quan ao thuong co mau xanh la đam hoac mau xanh lam va đuoc theu len bang chi nhieu mau nhu đo, cam, vang, trang va tim. Co toi hon 40 loai hinh mau theu co ban tren trang phuc cua nguoi Mieu, mot song hinh noi bat nhat trong đo bao gom: hoa Xa Bi hong, hoa mao ga, hoa đao, hoa tre, bon đoa hoa đo nho,...


 Am thuc  Mon an truyen thong khong the thieu đoi voi nguoi dan toc Mieu o Phuong Hoang đo la dua muoi, cac loai rau cu nhu cu cai, bap cai se đuoc rua sach va phoi kho duoi anh nang, khi rau cu đa kho se đuoc đem đi muoi voi nuoc com va u men chua, sau mot ngay co the dung đuoc. Cac loai dua muoi thuong đuoc nau thanh sup, nguoi ta thuong nau sup voi dua muoi va đau phu, cho them ot đo đe tang đo hap dan ve thi giac cho thuc khach. Thuong thuc mot bat sup dua muoi đau phu vao ngay đong lanh gia ban se cam thay rat tuyet đay, vi man cua dua muoi hoa quyen voi vi cay cua ot va su thanh mat cua đau phu đem đen cho thuc khach mot huong vi kho quen.
Voi vi tri đia li o khu vuc vung cao, đieu kien thoi tiet khac nghiet đa hinh thanh cho nguoi dan thoi quen tich tru luong thuc, khong chi tich tru gao, rau cu ma ho con tich tru ca thit, ca. Va trong đo mon ca trich la mot mon an vo cung đac sac cua nguoi Mieu o tran Phuong Hoang, nhung con ca trich tuoi ngon đuoc nuoi trong cac ruong lua nuoc sau khi thu hoach lua, nguoi Mieu se bat nhung chu ca trich ve lam thanh ca muoi, đay la cach đe nguoi Mieu tich tru đo an đuoc lau ma khong so bi hong.
Nguoi Mieu co cach moi khach uong ruou rat đac trung. Du khach chi can ngoi tai ban, cac co gai Mieu se toi hat va moi uong. Ruou đuoc rot dan tu tren xuong đen khi nao khach khong uong đuoc nua moi thoi. Đay la net van hoa lau đoi cua nguoi Mieu tai đay. Khach du lich co the trai nghiem neu đat som voi cac chu nha hang đe ho chuan bi


 Am nhac  Ben canh cac nhac cu truyen thong, nguoi Mieu Trung Quoc con co Mieu kich (tieng Trung: 苗剧; binh am: miaoju) - the loai kich dan gian song song voi kinh kich  cua nguoi Han. Đay la the loai kich phong phu nhat trong so 19 the loai kich noi đia phuong o  tinh Ho Nam; la mot loai hinh nghe thuat dan toc thieu so moi sau khi nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đuoc thanh lap. No đuoc sinh ra tai thi tran Ma Lat Truong (麻栗场), huyen Hoa Vien  thuoc Chau tu tri dan toc Tho Gia, dan toc Mieu Tuong Tay phat trien tu nam 1954.


= Tai Viet Nam =


 Am thuc  Men men, che bien tu ngo hat đem xay nho, phai xay bang coi đa va xay hai lan moi nho min va khi đo moi ngon. Đem bot ngo vay nuoc vao đao đeu voi đo am vua phai, khi cam nam ngo bot khong bi dinh, cung khong bi bo ra la đuoc. Tiep đo cho vao cho đo lan 1, đen khi hoi boc len thom thi đo ra met vay them mot it nuoc roi đao đeu cho toi ra, sau đo lai cho vao cho đo lan 2; khi co mui thom lung boc len, khi đo men men đa chin, bung ra cho cao rao đe an trong ca ngay.


 Tuc cuoi hoi  Trong hon le cua nguoi Hmong, sau ba ngay đua co gai ve nha, nguoi con trai phai cung bo me đe đem le vat gom thit lon, thit ga, ruou sang nha gai đe ta on va lam via thanh hon đong y cho hai nguoi lay nhau. Sau khi lam via, nguoi con trai phai cung vo ngu lai nha gai mot đem roi sang mai moi đuoc ve som. Hon su sau khi đuoc gia đinh hai ben chap nhan roi, xem nhu cuoi đuoc vo va hai nguoi co the ve chung song voi nhau đen luc nao co đieu kien kinh te kha gia thi moi to chuc đam cuoi, tham chi co nhung đoi o voi nhau co con roi cuoi cung chang sao.
Ngay nay thu tuc nay co phan thay đoi theo huong hien đai, pha tron giua nghi thuc "rot ruou" Phuong Tay va nghi le truyen thong, tuy nhien la mot phan it nhung hon su co cha me hoac co dau-chu re lam viec tai cac co quan cong,...gia đinh co đieu kien kinh te. Tuong tu nhu nguoi Kinh gom phan le tai gia va đai tiec nha hang.
Đac biet trong hon le cua nguoi Hmong ho khong cho phep cuoi nguoi cung mot ho, vi quan niem cung ho la cung gia tien mau mu.


 Đon Tet  An tet, cung tet, cung tat nien cua ho khong cau ky. Ngoai tet rieng thi nguoi Hmong con chuan bi nhieu đo an, thuc uong đon Tet cung nguoi Kinh. Trong đo khong the thieu mon truyen thong la thit gac bep, men men, cai xanh, ot nuong lam muoi cham trong bua an.
Nguoi Hmong an tet tu thang chap (theo lich cua nguoi Hmong). Theo tuc le thi:

Tu ngay 25 thang chap la thoi điem moi nguoi đem le đen "tra on" cho thay thuoc, thay day khen, thay cung đe to long biet on. Vi ngay thuong thay cung danh thoi gian đe cung le cho nguoi dan trong ban. Ngay tet thay cung se an đinh mot so ngay nghi ngoi va đay la dip đe nguoi trong ban đen lay tra on thay cung. Ngoai ra, nguoi Hmong nao khi sinh ra kho nuoi đuoc đoi ho, cho lam con nuoi thi cung nhan dip tet đe lay tra hieu cho cha me nuoi.
Ngay 30 tet, sau khi lam banh giay xong, nguoi Hmong "treo nieu", khong an uong mot ngay. Đem giao thua moi nha tu lam mam le cung to tien đon giao thua.
Trong ngay mung mot tet, nguoi Hmong tuyet đoi khong dung noi chao đung nuoc, an com khong nau mon canh, khong đuoc chai đau va giat quan ao va khong đi đau het trong ngay mung mot. Mung hai, mung ba moi đuoc ru nhau đi choi. Neu vi pham, xong tet lua cay se khong moc va ca nam se bi ngap lut, lu quet. Nguoi vo se đuoc nghi ngoi, con chong phai vao bep nau an. Nau an phai can than, khong đe cho lua ben vao nguoi.Sang mung mot, moi nguoi đuoc ngu thang giac ma khong ai đuoc đanh thuc.
Ngay mung hai la ngay thuc hien nghi le "lay tet". Nguoi con gai Hmong khi lay chong đuoc xem nhu đa "cat linh hon ve voi nha chong", nen ngay tet la dip đe tra on cha me đe. Trong ba nam đau khi ve nha chong, moi nam vao ngay mung hai tet, nguoi con gai se đuoc cha me chong đua ve đe "lay tet" cha me ruot. Đem 30 thang 11 am lich la đem giao thua, tu mong mot đen mong ba hoac mong nam tet la tham hoi, chuc tet ho hang, nguoi than, sau đo vui choi.
Le hoi đau nam cua nguoi Hmong ngoai phan nghi le la cac tro choi dan gian nhu đua ngua, thi det lanh det vai, thoi mua khen... thi con thi nau mien, thi hat ho nhung bai truyen thong bang tieng Hmong. Moi nam, mot gia đinh trong ban se đuoc giao lam chu le đe to chuc le hoi vui choi tet cho ca ban. Ngay 26 thang chap, chu le se đon mot cay mai to (mot loai tre), chat nhanh, chi chua nhanh o chin đot tren ngon roi đem ra bai đat chon san cam xuong lam cay neu bao hieu cho moi nguoi biet noi nay se dien ra le hoi đau nam moi.


 Am nhac  Cac bai hat H'mong rat đa dang ve the loai, bao gom:

Hat giao duyen (Nkauj kho siab hoac Nkauj suav dlas): Nhung bai hat tinh yeu đuoc hat giua nam va nu trong cac buoi cho phien hoac le hoi.
Hat ru (Nkauj qhuab): Nhung bai hat đuoc cac ba me hat ru con ngu.
Hat cung (Nkauj dab): Nhung bai hat đuoc hat trong cac nghi le cung bai.
Hat ke chuyen (Nkauj lug): Nhung bai hat ke ve lich su, truyen thuyet hoac cac cau chuyen trong cuoc song.
Hat than (Nkauj tu siab): Nhung bai hat the hien noi buon, su mat mat, thuong đuoc hat trong tang le hoac khi gap chuyen khong vui.
Hat mung mua (Nkauj ua koob tsheej): Nhung bai hat ca ngoi mua mang boi thu, cau mong su am no, hanh phuc, thuong đuoc hat trong cac le hoi mua vu.
Am nhac H'mong thuong su dung cac nhac cu truyen thong nhu khen, đan moi, sao,... va co giai đieu đac trung, mang đam ban sac van hoa cua dan toc H'mong.


Nguoi noi tieng = Tai Viet Nam =


= Tai Lao =


Chi dan Tham khao Tham chieu Fadiman, Anne (1997). The Spirit Catches You and You Fall Down: a Hmong Child, Her American Doctors, and the Collision of Two Cultures. Farrar, Straus va Giroux. ISBN 0-374-26781-2.
[TYPN 1992] The section on nomenclature draws heavily on Thai-Yunnan Project Newsletter, Number 17, thang 6 nam 1992, Department of Anthropology, Australian National University. Material from that newsletter may be freely reproduced with due acknowledgement.
W.R. Geddes. Migrants of the Mountains: The Cultural Ecology of the Blue Miao (Hmong Njua) of Thailand. Oxford. The Clarendon Press. 1976.
Khac khoai tuc bat vo trong đem


Xem them Ngu he Hmong-Mien
Vua Meo
Cac dan toc trong lich su Trung Quoc
Lich su Trung Quoc
Cac ngon ngu o Trung Quoc
Nguoi My goc Hmong


Lien ket ngoai The Virtual Hilltribe Museum
Hmong Studies Internet Resource Center Luu tru ngay 10 thang 4 nam 2012 tai Wayback Machine
Minority Policies and the Hmong in Laos Luu tru ngay 15 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine
Hmongs in America
The Hmong Times
Hmong American Partnership
The Hmong in French Guiana Luu tru ngay 6 thang 5 nam 2005 tai Wayback Machine
Traditional Hmong religion Luu tru ngay 12 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine
Hmong-English dictionary Luu tru ngay 8 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine

(tieng Viet)