Le hoi choi trau Đo Son la mot tap tuc co, co tu xa xua, la mot le hoi truyen thong cua nguoi dan van chai tai vung bien Đo Son, Hai Phong; dien ra vao ngay 9 thang 8 Am lich hang nam; la di san van hoa phi vat the quoc gia nam 2020 cua Viet Nam. Đay la mot le hoi voi le nghi trang trong, ruoc kieu than, co long che, phuong bat am....
Trong van hoa cong đong nguoi dan Hai Phong, con luu truyen cau ca co: "Du ai buon đau ban đau / Mung chin thang tam choi Trau thi ve"


Lich su le hoi Cho đen nay, chua xac đinh chinh xac lich su hinh thanh le hoi. Cong đong đia phuong con luu truyen nhieu cau chuyen, truyen thuyet ve le hoi nhu sau:

"O chan nui Đo Son, huyen Nghi Duong, co đen tho Thuy Than. Tuong truyen co nguoi ban tho đi qua, thay hai con trau choi nhau duoi đen, nen hang nam đen ngay 9 thang 8, co tuc choi trau đe te than" (Theo sach Đai Nam nhat thong chi).
Lich su le hoi choi trau gan voi huyen thoai ve mot co thon nu xinh đep ten la Đe, do co thai voi vua Thuy Te, bi dan lang phat va, quan lai đia phuong mang co ra bien dim. Co gai oan uc, hien linh, cong đong đia phuong lap đe tho, ten goi đen Ba Đe. Linh thieng, noi ba chet, tom ca keo đen tap trung, nam nay qua nam khac, cac van chai keo đen đanh ca. Ve sau, cong đong đia phuong to chuc Le hoi choi Trau, nhung con trau thang mang ra bien cung te Ba Chua. Cung co y kien cho rang, truyen thuyet dim chet nang Đe o ngoai khoi Hon Đoc la di vet cua tuc hien sinh cac co gai cho Thuy Than co tu thoi ky nguyen thuy đen thoi so ky phong kien; ve sau, khi trinh đo xa hoi phat trien, viec hien sinh con vat đuoc thay the.
Cung o noi đay, cong đong dan cu Đo Son con luu truyen su tich ve nguoi hung ao vai, Quan He Nguyen Huu Cau nguoi lang Loi Đong xa Tan An, huyen Thanh Ha, vi cuoc song am no cua nguoi dan van chai đa phat co chong lai phong kien thoi nat tan bao thoi ky 1741 – 1751. Tuong nho cong đuc Nguoi, hang nam nhan dan Đo Son mo hoi choi Trau, mua co. Cung co tai lieu cho rang: "Moi khi đanh tran thang ong thuong mo trau khao quan. Nhung con trau choi mo bung dut day lao ra, choi nhau quyet liet. Quan si thay the hung khoi reo ho vang doi. Ke tu đo, hang nam, Nguyen Huu Cau mo hoi choi trau đe co vu đong vien tinh than quan si".
Le hoi choi trau co hai ngay trong đai. Ngay 8 thang 6, ngay đau loai tuyen chon nhung ong trau tieu bieu vao vong chung ket ngay 9 thang  Đay la nhung ngay con nuoc, song to gio ca. Hon nua, Đo Son la que huong cua "Tiem Thuy Nguu", mot giong trau o ngam đay nuoc mien song nuoc. Do vay, le hoi choi trau la dang te Thuy Than voi cau mong ra khoi gio long, binh yen.
Thanh tich ca Kinh. Dan lang chai ke lai rang dan chai thuong bi ca kinh an thit nen lap đan cau than linh phu ho vao thuong tuan thang sau va hua se mo trau, mo lon le ta. Sau đo hai thang, vao mot đem mua bao gio giat, sang ra thay xac ca kinh chet, tren hau co vet chim can, mot loai chim than giang the đo dan. Tu đo, dan lang khong bi ca an thit nua. Nhu đa hua, hang nam dan lang mang trau đen le than o đen Nghe. Khi le, trau dut đut day, choi nhau quyet liet. Moi nguoi cho rang than linh thich xem trau choi. Boi vay hang nam, dan lang to chuc le hoi choi trau va ngay đo đa tro thanh đai su, ngay hoi truyen thong cua dan van chai.
Theo sach Lich su Nguoi Ha Noi cua nha van Ha An, Le hoi choi trau Đo Son co the tu thoi nha Tran, nhung chua co can cu.


Le hoi đoc đao cua cu dan mien bien Le hoi choi trau Đo Son co su giao thoa giua nhung yeu to van hoa nong nghiep đong bang voi van hoa cu dan ven bien; mang sac thai rieng, gan lien viec tho cung thuy than voi nghi le choi va hien sinh trau; the hien ban sac van hoa, tinh than cung the chat đac biet cua nguoi dan mien bien hang ngay đoi dien voi bien khoi va bao to đe muu sinh.
Neu nhu, cong đong đia phuong cac noi khac luu truyen ve le hoi cua minh voi cau  "Trong lang nao lang ay đanh, Thanh lang nao lang ay tho", thi Le hoi choi trau Đo Son gan voi truyen thong "trong moi lang cung đanh, thanh moi lang cung tho" đe tuong nho cong on cua cac vi than, duy tri ky cuong lang xa, đe cau nguyen cho "nhan khang, vat thinh", đe tinh than đoan ket, y thuc cong đong đuoc duy tri, khang đinh.
Cung theo quan niem cua nguoi dan vung bien, nhat la đoi voi ngu dan đi bien o vung ven bien Đo Son, hinh anh cua trang co lien he mat thiet voi thuy trieu. Hinh anh đoi trau choi nhau duoi anh trang bac trong truyen thuyet ve hoi choi trau o Đo Son đa phan anh moi lien he nao đo giua mat trang voi bien ca. Đoi sung trau cung chinh la hinh tuong cua mat trang khuyet, gan voi than Đoc Cuoc ma dan mien bien van ton tho.
Vi le đo, truoc đay, nhung trau chien thang trong hoi đuoc đua len thuyen, mang ra khoi xa roi hat xuong đe te than. Ve sau nay, nhung trau giai nhat hang tong đuoc ruoc bat huong đen Nghe va ruoc co đai "Thuong đang than" ve lang, sau đo đuoc dan lang giet thit lam le hien sinh te le dang thanh hoang, xin thanh hoang cho mua thuan gio hoa, song yen bien lang, cho mua đanh ca sau đuoc may man, thuan loi.


Noi dung le hoi = Chon, nuoi va huan luyen trau =
Đe chuan bi, nguoi nuoi trau đa phai lua chon rat cong phu, ti mi trong viec tim va nuoi duong trau, cham soc ki luong trong khoang mot nam. Thong thuong thi sau Tet Nguyen đan, cac soi choi đeu cu nguoi co nhieu kinh nghiem đi khap noi đe mua trau, co khi ho phai lan loi hang thang troi vao cac tinh Thanh Hoa, Nghe An, Nam Đinh, Thai Binh, tham chi len tan 
Tuyen Quang, Bac Kan... moi tim đuoc con trau vua y. Trau phai la nhung con trau đuc khoe manh, da đong, long moc, mot khoang bon khoay, ham đen, toc trap (long tren đau cung, day đe tranh nang), co uc rong, co tron dai va hoi thu nho ve phia đau, lung cang day, cang phang co kha nang chong chiu đuoc đon cua đoi phuong.... la trau gan. Hang trau phai rong nhung thu nho ve phia hau cang nhon cang quy. Sung trau phai đen nhu mun, đau sung venh len nhu hai canh cung, giua hai sung co tum toc hinh chop tren đinh đau la khoay tron, hai sung phai nhon. Mat trau phai đen, trong đo.


= Truong đau =
Truong đau, hay san choi thuong la nhung bai đat rong, khoang 805 x 1002 m, co hao nuoc bao quanh. Phia trong hao co hai day lan lam cho đung cho trau choi, goi la "xao xa". Ngoai ra, xung quanh co khan đai đe moi nguoi quan sat va co vu trau thi đau.


= Dien bien le hoi =
Le hoi choi trau co hai phan: phan le va phan hoi đan xen. Tu ngay mung mot đau thang, cac vi cao nien cac lang co trau choi lam le te than Điem Tuoc o đinh Tong. Sau đo la le ruoc nuoc, gan voi tuc te Thuy Than. Lo nuoc than moi nam thay mot lan đuoc tung lang mang ve đinh rieng.
Tai đinh lang, cac chu trau cho trau ra lam le Thanh Hoang, sau khi le than, trau choi đuoc goi la "Ong trau".
Sang ngay chinh hoi, 9/8 am lich, khoang 1 gio sang, chu te cac lang lam le xin phep Thanh Hoang đua trau đi thi đau. Khoang 6 – 7 gio sang, to chuc le ruoc "ong trau" ra đau truong. Dan đau đam ruoc la co ngu phuong, trong, chieng, long đinh, long kieu, bat buu. Nguoi khieng long đinh, long kieu, trong, chieng… chit khan đo, mac ao đo vien vang, that lung va quan cap đo. Nguoi goi loa, hay dich lao đoi khan xep, mac ao luong đen, that lung bo hau đo, quan trang. Theo sau la cac bo lao, chuc sac va thu tu cac ong trau (theo ket qua xep hang đau loai), tren lung đuoc chum mot tam vai đo, sung quan mot dai lua đieu. Đi ben canh moi "ong trau" co hai chang trai tay cam co đuoi nheo đe mua. Le ruoc cac "ong trau" vao cac xao xa ron ra trong tieng nhac bat am, co bay phat phoi kem theo tieng co đong cua dan cu trong vung...
Khi "ong trau" buoc vao xao xa, tieng trong, tieng loa noi len dong dac, đo hoi nhu tieng song doi vao Hon Đoc, noi trau se đuoc hien te Thuy Than.
Tiep theo la nghi thuc mua co khai hoi đuoc 249 trang nien cua lang chia thanh hai hang trinh dien vua uyen chuyen, vua manh me, mau sac bien hoa linh hoat va huyen ao trong nhung am thanh cua trong, thanh la; tai hien lai le ra quan cua Quan He Nguyen Huu Cau truoc gio xuat tran; the hien uoc nguyen cau mong Than Gio phu ho cho thuyen be cuoi song vuot ra ngoai bien khoi.
Mua co vua dut, tu hai phia hai "ong trau" đuoc dan vao xoi, co nguoi che long va mua co hai ben. Khi hai "ong trau" cach nhau 20 m, nguoi dat nhanh chong rut "seo" cho trau roi khan truong thoat ra ngoai soi choi. Hai "ong trau" hoan toan tu do lao vao choi nhanh gianh thang bai.
Ket thuc le hoi, "ong trau" thang cuoc đuoc lam le ruoc tro ve. Sang ngay 10 thang 8, toan bo "ong trau" tham gia le hoi đuoc đem giet thit lam le vat te than o đinh, co kem theo mot đia đung tiet va long trau (mao huyet). Khoang 12 gio trua le te bat đau. Sau đo, đia mao huyet đuoc đo xuong bien, phan con lai đuoc chia loc than cho dan voi niem tin mot vu khai thai moi binh an, nhieu tom ca.
Vao ngay 16 thang 8, lang tien hanh nghi thuc "tong than" va ra đam, ket thuc le hoi.


Su co đang tiec nam 2017 Tai vong đau loai cua le hoi choi trau Đo Son 2017 ngay 01/7, con trau so 18 đa bat ngo huc trong thuong dan đen tu vong chinh nguoi chu trau, ong Nguyen Minh Đuc (1971-2017). Vu viec khien hoi choi trau nam 2017 bi dung to chuc, đong thoi nhieu y kien đe nghi dung hoac cai tien phuong thuc to chuc le hoi nay trong cac nam sau.
Ngay 2/7/2017, Đoan cong tac cua Bo VHTT&DL kiem tra le hoi hoi choi trau Đo Son chi ro: Quy che cua le hoi chua chat che, chu trau la nguoi phai chiu moi trach nhiem ve cac van đe mat an toan do trau gay ra. Nhu vay, van chua nhin thay trach nhiem cua cac co quan quan ly nha nuoc.


Xem them Chu thich Lien ket ngoai Troi trau Đo Son – net đep van hoa tam linh nguoi Hai Phong ban in.
Le hoi choi Trau Đo Son la Di san van hoa phi vat the quoc gia
25 nam khoi phuc va phat trien Le hoi choi trau truyen thong Đo Son: Cac khap đau ngay cang hap dan Luu tru ngay 2 thang 2 nam 2018 tai Wayback Machine Thuy Chung, So Ngoai vu Thanh pho Hai Phong 03/09/2014 - 8:54 AM