Alexandre de Rhodes (15 thang 3 nam 1593 – 5 thang 11 nam 1660) la mot nha truyen giao Dong Ten va mot nha ngon ngu hoc nguoi Avignon. Ong la mot trong nhung giao si đa gop phan quan trong trong viec truyen ba Cong giao tai Viet Nam.
Chu Quoc ngu Viet Nam đuoc hinh thanh nho cong trinh tap the cua cac nha truyen giao Bo Đao Nha, va Y, voi su tro giup cua cac giao huu Viet Nam va Nhat Ban, do giao si Francisco de Pina khoi đau. Khi Rhodes đen xu Đang Trong thi phuong phap ghi am tieng Viet bang ky tu Latinh, nay goi la chu Quoc ngu, đang đuoc xay dung. Alexandre de Rhodes đa ghi nhan va thua huong di cao cua nhung nguoi tien boi. Ong khong phai la nguoi tao ra chu Quoc ngu nhung co cong he thong hoa va san đinh he chu nay, cung nhu bien soan va giam sat viec an hanh Tu đien Viet–Bo–La, la cuon tu đien tieng Viet đau tien.
Cong cuoc truyen giao o Viet Nam cua ong thang tram boi viec giao thuong cua chua Trinh va chua Nguyen voi Bo Đao Nha va xung đot giua hai mien Đang Ngoai–Đang Trong. Khi viec giao thuong voi Bo Đao Nha bi gian đoan, ong bi chinh quyen truc xuat. Nhung nam cuoi đoi, ong truyen giao tai Ba Tu.


Tieu su = Thoi nien thieu =
Alexandre de Rhodes sinh tai Avignon thuoc Lanh đia Giao hoang (nay o mien nam nuoc Phap), trong mot gia đinh kha gia. Mot so nguon ghi nam sinh cua ong la 1591, cac nghien cuu moi hon chi ra rang ong sinh nam 1593. Su lieu truoc đay thuong cho rang ong co goc Do Thai. To tien ong toi tu vung Aragon, Tay Ban Nha sang ti nan duoi bong Giao hoang vi thoi ay Avignon la đat cua Giao hoang. Sau khi hoan thanh trung hoc tai que nha, ong vao Nha Tap Dong Ten tai Roma ngay 24 thang 4 nam 1612, hoc thien van va toan hoc. Mot nguoi ban đong mon cua ong la Johann Adam Schall von Bell sau nay rat noi tieng tai Trung Hoa. Thoi ky nay, cong cuoc truyen giao cho cac dan toc đang tren đa phat trien nhung cung gap su khang cu cua cac chinh quyen so tai. Vi the, ben canh nhiet tam truyen giao, con phai ke uoc muon đuoc đo mau đao minh chung cho Chua Giesu cua cac vi thua sai tien khoi. Ten ong đuoc nguoi đoi sau phien am la A-lich-son Đac Lo.


= Truyen giao =
Trong boi canh đo, Alexandre de Rhodes đa xin va đuoc giao si cap tren chi đinh đi truyen giao tai Nhat Ban. Ngay 4 thang 4 nam 1619, ong len đuong sang Nhat vao tuoi 26.
Đau tien, Alexandre de Rhodes cap ben tai Goa, đoi cho co hoi thuan tien đat chan len đat Nhat Ban. Nhung tinh hinh bach hai Kito giao du doi tai đay đa khien cac giao si be tren chi đinh ong đi Trung Quoc. Ong len tau đi Ma Cao, nhap hoc Đai hoc Thanh Phaolo. Tai Ma Cao ong đa ghi lai nhan xet ve nguoi Trung Hoa:

"Nguoi Trung Hoa rat ngac nhien khi nhin thay ban đo chung toi ve. Trung Quoc vi đai cua ho chi con la cham nho trong vu tru Trai Đat bao la. Trai lai, noi ban đo trai đat hinh vuong do ho ve, Trung Quoc nam chinh giua, đung nhu ten goi (Trung Quoc-nuoc o giua). Sau đo, ho ve bien nam ben duoi Trung Quoc, trong đo rai rac may đao nho, va ho đe ten: Chau Au, Chau Phi va Nhat Ban..."
Ong con viet:

"Chung ta thuong to ra quy chuong nhung nguoi ngoai giao. Nhung khi ho tro thanh Kito huu, chung ta khong đoai hoai đen ho nua. Tham chi con bat cac nguoi theo đao phai tu bo y phuc đia phuong. Chung ta đau biet rang, đay la mot đoi buoc qua khat khe, ma ngay ca Thien Chua, Ngai cung khong đoi hoi nhu the. Chung ta ngan can nguoi ngoai giao, khong cho ho co hoi de dang gia nhap Giao hoi Cong giao. Rieng toi, toi cuc luc phan đoi nhung ai muon bat buoc nguoi đan ong Trung Hoa, khi theo đao, phai cat bo mai toc dai ho van đe, y nhu cac phu nu trong xu. Lam vay, chung ta gay them kho khan cho cac nam tin huu Trung Hoa, mot khi theo Cong giao, khong con tu do đi lai trong xu, hoac tim đuoc de dang cong an viec lam. Phan toi, toi xin giai thich rang, đieu kien đe tro thanh Kito huu la phai tu bo lam lac, chu khong phai cat bo toc dai..."


= Tai Viet Nam =

Thang 12 nam 1624, Alexandre cung voi bon cha Dong Ten khac va mot tin huu Nhat Ban, cap ben Hoi An, gan Đa Nang. Ong bat đau hoc tieng Viet tu giao si Francisco de Pina, nguoi đa đen Đang Trong truoc ong 7 nam va la nha truyen giao thong thao tieng Viet nhat, khi đo Pina cung đang phat trien cach ghi am tieng Viet bang ky tu Latinh. De Rhodes cung hoc tieng Viet tu mot cau be khoang 10, 12 tuoi. Ong viet:

Chi trong vong 3 tuan le, chu be đa day toi hoc biet tat ca cac cung giong khac nhau cua tieng Viet va cach thuc phat am cua tung chu. Cau khong he co mot kien thuc gi ve ngon ngu chau Au, the ma, cung trong vong 3 tuan le nay, cau đa co the hieu đuoc tat ca nhung gi toi muon dien ta va muon noi voi cau. Đong thoi, cau hoc đoc, hoc viet tieng Latin va đa co the giup le. Toi het suc ngac nhien truoc tri khon minh man va tri nho deo dai cua cau be. Sau đo, cau tro thanh thay giang giup viec cac cha truyen giao va la mot dung cu tong đo huu hieu trong viec loan bao Tin Mung noi que huong Viet Nam than yeu cua thay va noi Vuong quoc Lao lang gieng.
Tu đo, Viet Nam tro thanh noi cu tru cua Alexandre de Rhodes, nhung cuoc đoi truyen giao cua ong o đay rat bap benh va troi noi. Trong vong 20 nam, ong bi truc xuat đen nam lan.
Sau hon mot nam hoc tieng Viet o Đang Trong, ong tro lai Ma Cao đe chuan bi toi Đang Ngoai truyen giao. Cung voi Pedro Marques, ong cap ben cua Bang, Thanh Hoa ngay 19 thang 3 nam 1627. Hai nha truyen giao đen Kinh đo ngay 2 thang 7 va đuoc chua Trinh Trang dung nha cho o. Hai giao si đuoc tu do giang đao trong hon mot nam roi bi quan thuc. Cac hau phi va hoan quan vi ghet loi day mot vo mot chong nen tung tin đon hai giao si la phu thuy. Hai ong bi truc xuat va theo tau Bo Đao Nha ve Ma Cao vao thang 5 nam 1630. De Rhodes lam Giao su Than hoc tai Hoc vien Madre de Deus trong 10 nam.
Tu nam 1640 toi 1645, ong bon lan đen Đang Trong truyen giao duoi thoi chua Nguyen Phuc Nguyen. Thoi gian Alexandre de Rhodes giang đao tai Viet Nam cung la thoi ky cac cha thua sai Dong Ten hoat đong rat hang say va huu hieu. Ong ke lai cong cuoc truyen giao tai Đang Ngoai:

Khi chung toi vua đen kinh đo Đang Ngoai, tuc khac nha vua truyen lenh cho toi phai xay mot nha o va mot nha tho that đep. Dan chung tuon đen nghe toi giang đao đong đen noi, toi phai giang đen 4 hoac 6 lan trong mot ngay. Chi vua va 17 nguoi than trong gia đinh vua xin lanh nhan bi tich Rua Toi. Nhieu tuong lanh va binh si cung xin theo đao. Nhung đieu lam toi ngac nhien nhat la thay cac vi su đa mau man tu bo but than đe theo đao Cong giao. Tat ca đeu de dang chap nhan khi toi giai thich cho ho hieu giao ly đao Cong giao rat phu hop voi ly tri va luong tam con nguoi. Cac tin huu Cong giao Viet Nam co Đuc Tin vung chac đen đo, khong gi co the rut Đuc Tin ra khoi long ho. Nhieu nguoi phai đi bo suot 15 ngay đuong đe đuoc xung toi hoac tham du thanh le. Nhung phai thanh that ma noi, toi khong the chu toan cach tot đep moi cong tac truyen đao nay, neu khong co tro giup tuyet voi cua cac thay giang... Hien tai co tat ca 100 thay giang đang đuoc thu huan trong chung vien va đuoc cac tin huu trang trai moi phi ton.
Ong bi truc xuat khoi Đang Ngoai mot lan va khoi Đang Trong ba lan ma lan cuoi nam 1645 la vinh vien, do chinh quyen chua Trinh va chua Nguyen khong con loi dung đuoc cac nha truyen giao đe giao thuong voi Bo Đao Nha.


= Tro ve chau Au =
Theo yeu cau cua be tren Dong Ten o Ma Cao, de Rhodes đap tau tro ve Roma đe trinh bay ve tinh hinh cua tinh dong Nhat Ban va giao hoi Viet Nam. Mai thang 6 nam 1649, ong moi ve đen chau Au. Tai đay ong xuat ban hai cuon sach do minh bien soan nam 1651. Alexandre de Rhodes van dung moi kha nang hieu biet ve cong cuoc rao giang Tin Mung tai A chau, đa xin Toa Thanh gui cac Giam muc truyen giao đen Vien Đong, đe cac ngai co the truyen chuc linh muc cho cac thay giang ban xu.
Co tac gia (Bui Kha) cho rang ong co van đong Phap đanh chiem Viet Nam dua vao mot đoan trich:

Toi tuong nuoc Phap la nuoc ngoan đao nhat the gioi, nuoc Phap co the cung cap cho toi nhieu chien si đe chinh phuc toan coi Đong phuong đua ve quy phuc Chua Ki To va nhat la toi se tim đuoc cac giam muc, cha chung toi va thay chung toi trong cac giao đoan. Voi y đo, toi roi Roma ngay 11/9/1652 sau khi toi hon chan Đuc Giao hoang.Toi chua cong bo thanh chien chong moi đich thu cua đuc tin o Nhat, o Trung Hoa, o Đang Trong, o Đang Ngoai va o Ba Tu thi lap tuc đa co mot so đong con cai thanh Inhaxu, đay tinh than đa đua thanh Phanxico Xavie toi 300 quoc gia, cac ngai đa bung bung ao uoc vac thanh gia Thay va đem đi cam o nhung noi cung kiet coi đat.
Cao Huy Thuan cung cho rang tu soldat co the đuoc dich la "binh si". Tuy nhien, co nhung y kien chi ra rang cach dung tu ngu trong đoan tren khong đe cap toi van đong xam lang nhung la mot an du cho viec truyen giao. va viec co tinh dien giai thanh y đo xam luoc la mot suy luan "chu quan vo đoan", Tuy nhien, theo mot bai viet do hoc gia An Chi bien soan qua viec nghien cuu tu đien Robert cua Phap cho thay: tu "soldats" ma de Rhodes dung trong thu co nghia la "binh si" trong tieng Phap (nguyen van “J’ai cru que la France, etant le plus pieux royaume de monde, me fournirait plusieurs soldats qui aillent đ la conquate de tout L’orient"), tuyet đoi khong co nghia la “chien si truyen giao”. Chi khi ghi ro “soldat de lEvangile” thi đo moi la “chien si truyen giao”. Nhu vay theo quan điem cua hoc gia An Chi thi viec Alexandre de Rhodes tung co y đinh xin vua Louis XIV cua Phap cung cap binh linh đe chinh phuc phuong Đong (L’orient) đung la su that.


= Tai Ba Tu =
Nam 1655, ong đat chan toi Ba Tu. Ong mat ngay 5 thang 11 nam 1660 o Isfahan, sau 5 nam truyen giao o đay.


Tac pham = Tu đien Viet–Bo–La =

Vao nam 1651, ong cho in cuon Tu đien Viet–Bo–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum) dua tren cac ky tu tieng Viet cua nhung giao si nguoi Bo Đao Nha va Y truoc đo. Co the coi đay la su kien đanh dau su ra đoi cua chu Quoc ngu. Ban than Alexandre de Rhodes đa viet nhu sau:

Khi toi vua đen Đang Trong va nghe nguoi dan ban xu noi, đac biet la phu nu, toi co cam tuong minh đang nghe chim hot liu lo, va toi đam ra nga long, vi nghi rang, co le khong bao gio minh hoc noi đuoc mot ngon ngu nhu the. Them vao đo, toi thay hai cha Emmanuel Fernandez va Buzomi, khi giang, phai co nguoi thong dich lai. Chi co cha Francois Pina la hieu va noi đuoc tieng Viet, nen cac bai giang cua cha Pina thuong đem lai nhieu loi ich hon la cua hai cha Fernandez va Buzomi. Do đo toi tu ep buoc minh phai don moi kha nang đe hoc cho đuoc tieng Viet...
...Tuy nhien trong cong cuoc nay, ngoai nhung đieu ma toi đa hoc đuoc nho chinh nguoi ban xu trong suot gan muoi hai nam, thoi gian ma toi luu tru tai hai xu Đang Trong va Đang Ngoai, thi ngay tu đau toi đa hoc voi cha Francisco de Pina nguoi Bo Đao Nha, thuoc Hoi dong Chua Giesu [Dong Ten] rat nho be chung toi, la thay day tieng, nguoi thu nhat trong chung toi rat am tuong tieng nay, va cung la nguoi thu nhat bat đau giang thuyet bang ngon ngu đo ma khong dung thong ngon, toi cung su dung nhung cong trinh cua nhieu cha khac cung Hoi dong, nhat la cua cha Gaspar do Amaral va cha Antonio Barbosa, ca hai ong đeu đa bien soan moi ong mot cuon tu đien: ong truoc bat đau bang tieng An Nam [tu đien Viet–Bo], ong sau bang tieng Bo Đao [tu đien Bo–Viet], nhung ca hai ong đeu đa chet som. Su dung cong kho cua hai ong, toi con them tieng Latinh theo lenh cac Hong y rat đang ton...


= Phep giang 8 ngay va viec xuc pham Phat giao =
Phep giang tam ngay (tua Latinh: Cathechismus... in octo dies diuisus) đuoc giao si Đac Lo (tuc đich than De Rhodes) soan va cung đuoc an hanh nam 1651. Khac voi phan tu đien ghi tu vung, Phep giang tam ngay la tac pham van xuoi, phan anh van ngu va ghi lai cach phat am cua tieng Viet vao the ky 17.

Alexandre de Rhodes tung goi Phat Thich Ca la "thang hay doi" trong sach Phep giang tam ngay (nguyen van: "Vay thi ta lam cho Thich Ca, la thang hay doi nguoi ta, nga xuong, thi moi truyen doi trong đao but boi Thich Ca ma ra, co nga voi thi đa to").
Cung trong cuon "Phep Giang Tam Ngay", de Rhodes đa goi Khong Tu la "nguoi chang phai hien, chang phai thanh, that la đoc du". Cung trong sach nay, ong đa viet nhieu đieu sai ve Đuc Phat, vi du: Tat Đat Đa (ten truoc khi xuat gia cua Phat) "đe đuoc mot con gai đoan thi đi o tren rung mot minh, dau vo cai ma chang cho, vi minh đa quen lam viec doi nhu phap mon phu thuy"... Cuon sach luon noi đen su "tho but than ma quy", co y ha Đuc Phat xuong hang ma quy. Sach cung goi A-la-la va Uu-đa-la (2 vi đao si đa day Tat Đat Đa mon thien đinh) la "2 con quy", va "no (Tat Đat Đa) thi ngoi giua hai thay quy ay, ma day no cho tin co Chua Troi, cung đat ten no la Thich Ca" Trong muc "Đao but: giao ngoai va giao trong", de Rhodes lien tuc co nhung đa kich voi đao Phat, ong noi "No (Phat Thich Ca) va quy lam thay no, thay vay, thi lay đang khac ma moi day nhung truyen doi tra da day", "su tho but nay la thoi ro moi", "ta suy boi đau ma ra, thi mot choc ta biet la đao gian... Đen khi Thich Ca ra day ke khac su đao gian ay, vi trai le lam, thi nguoi ta bo ma đi het"", "ai phai đao but trong đoc ay, thi quy quai hon ke theo đao ngoai vay", "lam chua tho Thich Ca thi la đua gian vay"
Cung trong muc nay, de Rhodes phe phan ca tuc le cua nguoi Viet cung đo an cho nguoi chet, ong viet "Sao nguoi Annam moi nam co giu ngay cha me, ong ba, ong vai sinh thi, ma lam gio chap het suc?" vi cho rang linh hon nguoi chet khong an đuoc đo cung nen viec lam đo la vo ich, "Sinh ki da tu qui đa: Song thi guoi, chet thi ve... Sao ton cua bay nhieu ma lam co lam mam, cung nhieu su nua co don cho cha me khi đa sinh thi? Vi chung neu linh hon chet voi xac, lo cho ke chet chang co lam chi... khi linh hon ta đa khoi xac thit nay, chang con co dung an uong hay la mac, cung cac ky su ve xac, vi linh hon ta la tinh thieng lieng... Ma sao nguoi Annam dam cung cho cha me, khi đa sinh thi, nhung cua doi ay?"
Giao su Nguyen Van Kiem cho rang: "Cac giao si thua sai, trong đo co Alexandre de Rhode, đa gay nen mot cu soc lon đoi voi đoi song tam linh va van hoa cua dan toc ta khi đo… Ho mang mac cam tu cao cho rang Co Đoc giao la ton giao hoan vu, cao sieu hon bat cu ton giao nao khac … Do đo, ho coi cac ton giao truyen thong ban đia đeu la thap kem, man muoi can phai xoa sach đe thay the bang Co Đoc giao."
Giao su Vu Minh Giang đong y rang viec ha thap va boi xau mot so ton giao chu đao o Viet Nam the ky 17 la mot han che cua Alexandre de Rhodes, nhung đieu nay can phai đat trong boi canh truyen giao đac trung o the ky 17 khi cac giao si thuong đe cao ton giao minh va phe phan vi the cac ton giao khac đe truyen giao. Co the phe phan mat han che cua ong, nhung can tiep can van đe "mot cach toan dien va khach quan."
Tac gia Mac Giao nhan đinh du co nhung tai nang ve hoi nhap van hoa Viet Nam, giao si de Rhodes co nhung sai lam khi nhan xet ve mot so ton giao co truoc đo tai Viet Nam. Linh muc Tran Thai Đinh cho rang de Rhodes "hoac vi khong hieu, hoac vi muon xuyen tac" đa khong thay rang hai thuyet vo than va tho ngau tuong "co the chi la hai hinh thuc bi bop meo cua Tieu Thua va Đai Thua". Mac Giao phong đinh rang nhung sai lam tram trong cua de Rhodes ve Phat giao xuat phat tu tam trang truyen giao hang say qua đo trong khi "khong can tim hieu tuong tan, chi can dua vao mot so chi tiet đe đa pha, nham muc đich lam sang to đao cua minh."


= Khac =
Ngoai cuon Tu Đien Viet-Bo-La đa đuoc Kho Tang tru cua Thu vien Quoc gia Bo Đao Nha scan va đua len mang Internet (xem tai đay), con co bo cac tac pham khac trong an ban đau tien o thap nien 1650 ma Giao si Đac-Lo viet bang tieng Latin, tieng Y va tieng Phap co the tim thay tai Thu vien Maurits Sabbe Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine cua Đai hoc Cong giao tai Louvain (Universite catholique de Louvain) tai Bi. Ngoai ra, co them mot so an ban hoac tai an ban cung đuoc tim ra trong co so du lieu PORBASE Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine cua Lien hiep cac thu vien o Bo Đao Nha.


Di san Mac du chu Quoc ngu đa ra đoi tu giua the ky 17, nhung cac van pham Cong giao tai Viet Nam trong hon 200 nam sau đo chu yeu đuoc viet bang chu Nom, chu Han hoac tieng Latin. Khi nguoi Phap cung co nen cai tri tai Viet Nam thi chu Quoc ngu đuoc đat lam mot van tu chinh thuc tren toan Viet Nam vao đau the ky 20 nham xoa bo anh huong cua gioi nho sy chong Phap tai Viet Nam. Giam muc Puginier viet: "...Trong luc đo viec day chu Phap se tien trien nhieu hon va chung ta chuan bi mot the he đe cung cap cac vien chuc co hoc tieng nuoc chung ta. Nhu the co le trong vong 20 hay 25 nam chung ta co the bat buoc moi giay to đeu viet bang tieng Phap, do đo chu Nho se dan gia bi bo roi ma chung ta chang can phai cam đoan gi.” Do muc đich chinh tri, vao thoi Phap thuoc,  Alexandre de Rhodes đuoc nguoi Phap ca ngoi nhu mot "ngoi sao" ve truyen đao Thien Chua.
Mat khac, chu Quoc ngu đuoc cac tri thuc va phong trao yeu nuoc Viet Nam co vu đe pho bien tu tuong canh tan va tinh than đoc lap. Do han che ve tai lieu va voi cac muc đich khac nhau trong thoi Phap thuoc ma ca nguoi Phap va nha bao Nguyen Van Vinh đa ca tung Alexandre de Rhodes nhu la nguoi sang tao nen chu Quoc ngu. Sau nay, nho tiep can va nghien cuu tu lieu goc, cac hoc gia nhu Đo Quang Chinh, Thanh Lang, Nguyen Khac Xuyen, Le Ngoc Tru bat đau minh đinh rang chu Quoc ngu la mot thanh tuu tap the cua cac tu si Dong Ten tai Viet Nam. Viec ngay nay lai van co nhung nguoi hieu lam rang Alexandre de Rhodes đa tao ra chu Quoc ngu la "đang đi thut lui".
Nam 1941, Hoi Tri Tri cung voi Hoi Truyen ba Quoc ngu đa quyen gop đe dung mot nha bia ky niem ngay sinh nhat thu 350 cua giao si Đac Lo o gan ben bo ho Guom canh Đen Ba Kieu. Tam bia đa đen nam 1957 thi bi go bo va mat tich đen nam 1992 thi moi tim lai đuoc; hien tam bia do So Van hoa Ha Noi luu giu. Nam 1943 chinh quyen thuoc đia Đong Duong phat hanh con tem 30 xu đe ton vinh nhung đong gop cua ong trong qua trinh phat trien chu Quoc ngu. Thoi ky Viet Nam Cong hoa cung phat hanh mot bo bon con tem ky niem 300 nam ngay mat cua ong, nhung ra tre 1 nam (phat hanh ngay 5 thang 11 nam 1961). Ten ong đuoc đat cho mot truong trung hoc va mot con đuong o Sai Gon gan Dinh Đoc Lap. Con đuong mang ten ong bi đoi thanh Thai Van Lung nam 1985; vao nam 1995, sau mot hoi thao chinh thuc cua Hoi Khoa hoc Lich su, con đuong nay lay lai ten Alexandre de Rhodes cho đen nay.
Ngay 5 thang 11 nam 2018, ky niem 358 nam ngay mat cua Alexandre de Rhodes, Giao su Nguyen Đang Hung, Tien si Khao co hoc Nguyen Thi Hau cung 17 nguoi Viet Nam la nha van, nha tho, nha bao, doanh nhan, va nhung nguoi quan tam đen viec bao ton chu Quoc ngu, đa khanh thanh 3 tam bia tri an đat quanh mo ong tai Nghia trang Armenia, thanh pho Isfahan, Iran. Buoi le con co su tham du cua gioi chuc ton giao va dan su thanh pho. Tren bia đa co ghi dong chu tri an bang tieng Viet, tieng Anh, tieng Ba Tu.
Tung co đe xuat đat tuong Alexandre de Rhodes tai Ho Guom nhan ky niem 1.000 nam Thang Long nam 2010, nhung đe xuat nay cuoi cung bi gat bo. Nha nghien cuu An Chi thi cho rang: A. de Rhodes lam sach bang chu quoc ngu la đe phung su cho viec truyen ba đuc tin Ki-to giao, chu khong vi loi ich cua nguoi Viet. Nhung nha cach mang Viet Nam đa su dung chu quoc ngu đe tro thanh vu khi chuyen tai hieu qua nhung tu tuong yeu nuoc va nhung phuong thuc đau tranh nham lat đo ach thong tri cua thuc dan Phap. Đay chang qua la chuyen “gay ong đap lung ong”, chu quoc ngu chinh la "chien loi pham" cua nhung nha cach mang Viet Nam, nen thoi nay nguoi Viet cung chang can thiet phai mang on A. de Rhodes:

... Cai tam ly đoi dan ta phai mang on A. de Rhodes chang qua la hau qua cua su nhoi so ma bon thuc dan Phap đa thuc hien trong thoi ky chung con cai tri dan ta, nuoc ta. Ngoai ra, con co the co ca nhung nguyen nhan khac thuoc ve tam thuc rieng, va ca... tin nguong rieng nua.
Nguoi ta thi lam cuon tu đien đe tao đieu kien thuan loi cho viec truyen đao cua nguoi ta ma minh thi cu nang nac đoi nguoi Viet Nam phai ghi cong ong co đao Alexandre de Rhodes, tham chi co nguoi ma long biet on cu co con tac tuong nang đen nhung 43 tan... Tham chi co nguoi con muon ton vinh ong ta trong dip đai le ky niem 1000 nam Thang Long - Ha Noi thi that khong con biet phai trai la gi nua. A. de Rhodes ma lai đu tu cach đe an theo Ly Thai To u?''


Xem them Chu thich Tham khao Schatz, Klaus. Hoa Trai o Phuong Đong. Alexandre de Rhodes (1593-1660) va cong cuoc truyen giao thoi ky đau cua Dong Ten tai Viet Nam. Phuong Đong 2017.


Lien ket ngoai ĐO ROT A. tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Alexandre de Rhodes (French missionary) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Giao si Bo Đao Nha va chu Quoc Ngu Luu tru ngay 28 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine BBC Viet ngu 6/3/2005
Father Alexandre de Rhodes, SJ (1591-1660) Apostle of Viet Nam - Trang suu tam tem A. de Rhodes Luu tru ngay 24 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Đo Quang Chinh, cac bai viet Luu tru ngay 1 thang 1 nam 2013 tai Wayback Machine
Nguyen Khac Xuyen, cac bai viet Luu tru ngay 31 thang 12 nam 2012 tai Wayback Machine
Tran Duy Nhien va Roland Jacques (2007) "Phan hoi bai viet cua Gs Ts Pham Van Huong".
Nguyen Đinh Đau (2007). "Ve bai bao vu khong va phi bang cha Đac Lo". Nguyet san Cong giao va Dan toc so 145.