Rosa Luxemburg (tieng Ba Lan: [ˈruʐa ˈluksɛmburk] ; tieng Đuc: [ˈʁoːza ˈlʊksəmbʊʁk] ; tieng Ba Lan: Roza Luksemburg; hoac Rozalia Luksenburg; 5 thang 3 nam 1871 – 15 thang 1 nam 1919) la mot nha kinh te hoc Mac xit, nha hoat đong chong chien tranh, nha triet hoc va nha cach mang xa hoi chu nghia nguoi Ba Lan. Ba cung la thanh vien cua Đang Dan chu Xa hoi Vuong quoc Ba Lan va Litva (SDKPiL), Đang Dan chu Xa hoi Đuc (SPD), Đang Dan chu Xa hoi Đoc lap (USPD) va Đang Cong san Đuc (KPD). Sinh ra va lon len o Ba Lan, ba tro thanh cong dan Đuc vao nam 1897.
Sau khi SPD ung ho Đuc tham gia The chien thu nhat vao nam 1915, Luxemburg va Karl Liebknecht đa đong sang lap Lien đoan Spartakus phan chien (Spartakusbund), tien than cua KPD. Trong Cach mang Thang Muoi mot, ba đong sang lap to bao Die Rote Fahne (La co đo), co quan trung tam cua phong trao Spartacus. Mac du Luxemburg xem cuoc noi day cua nhung nguoi theo chu nghia Spartacus vao thang 1 nam 1919 la mot sai lam, nhung ba van ung ho no luc lat đo chinh phu va bac bo moi giai phap thuong luong. Chinh phu SPD cua Friedrich Ebert đa đe bep cuoc noi day va Spartakusbund bang cach su dung đoi quan Freikorps, cac nhom ban quan su do chinh phu tai tro, chu yeu la cac cuu chien binh trong The chien thu nhat. Luxemburg va Liebknecht đa bi Quan đoi Freikorps bat giu va hanh quyet trong cuoc noi day nay.
Do Luxemburg đa tung thang than chi trich ca chu nghia Lenin va cac truong phai dan chu xa hoi on hoa hon ve chu nghia xa hoi, nen mot phan nao đo, ba đa co đuoc su đon nhan kha trai chieu tu cac hoc gia va nha ly luan canh ta. Tuy nhien, Luxemburg va Liebknecht lai đuoc chinh quyen cong san Đong Đuc ton sung nhu nhung liet si cong san. Van phong Bao ve Hien phap Lien bang Đuc khang đinh rang viec than tuong hoa Luxemburg va Liebknecht la mot truyen thong quan trong cua nguoi Đuc cuc ta. Cung vi lap truong chong lai viec thanh lap mot nha nuoc Ba Lan tu san cua Luxemburg, su phan đoi tu PPS, cong them nhung loi chi trich tu nhung nguoi theo chu nghia Stalin sau nay đa khien ba tro thanh nhan vat lich su gay tranh cai trong dien ngon chinh tri ngay nay cua Ba Lan.


Cuoc đoi = Goc gac =
Roza Luksemburg, ten khai sinh la Rozalia Luksenburg, sinh ngay 5 thang 3 nam 1871 tai Zamosc. Ba la nguoi con thu nam va la con ut trong mot gia đinh goc Do Thai giau co song tai Ba Lan tai vung bi Nga chiem đong. Ong noi ba la Abraham ung ho viec cai cach Do Thai giao chinh thong, nhung cha ba lai cung cap vu khi cho quan noi day Ba Lan va to chuc gay quy cho Cuoc noi day thang Gieng. Roza tung noi rang chinh cha đa truyen cho ba su quan tam đen nhung y tuong tu do trong khi me ba la mot nguoi sung đao va chi thich ngoi nha đoc sach. Nam 1873, gia đinh Luxemburg chuyen đen Warszawa. Ngoai viec noi tieng Ba Lan va tieng Đuc o nha, Roza cung hoc them tieng Nga. Sau khi gap van đe ve hong va phai nam liet giuong vao nam 5 tuoi, ba phai đi khap khieng suot đoi. Theo thoi gian, Roza dan thong thao tieng Nga va tieng Phap, nhung tieng Ba Lan van la tieng me đe cua ba va ba co the su dung tieng Đuc nhu nguoi ban xu.


= Thoi nien thieu, tham gia chinh tri, thoi gian o đai hoc (1871–1897) =
Khi gia đinh don len Warszawa, tu nam 1880, ba theo hoc truong nu trung hoc. Truong nu trung hoc nay rat hiem khi nhan ho so cua hoc sinh goc Ba Lan, va con hiem hon đoi voi tre em goc Do Thai. Hoc sinh trong truong chi đuoc phep noi tieng Nga. Khi hoc tap tai truong, ba tham gia nhom bi mat hoc nhung tac pham cua cac nha tho, nha van Ba Lan; đieu nay đa chinh thuc bi cam do chinh sach Nga hoa chong lai nguoi Ba Lan cua Đe quoc Nga vao thoi điem đo.
Ngay tu khi con đi hoc, bat đau tu nam 1886, ba đa tham gia vao Đang Cong nhan Ba Lan. Đang nay đuoc thanh lap vao nam 1882 va ngay nam sau đa la đang cong nhan đau tien to chuc bieu tinh tap the. Nhieu nguoi cam đau do đo bi xu tu va đang bi giai tan. Mot vai nhom trong đang nay phai hoat đong bi mat, Rosa Luxemburg tham gia vao mot trong nhung nhom đo. Ba vuot qua ky thi Matura, tot nghiep trung hoc vao nam 1887 va đau tu tai mot cach xuat sac mot nam sau đo.
Đau tu tai chua đay mot nam, Roza bi canh sat Nga hoang truy na do hoat đong trong giai cap vo san; ba tron o nong thon va lam gia su rieng tai mot trang vien quy toc. Nam 1889, đe thoat khoi su truy đuoi va nguy co bi bat, ba tron sang Thuy Si qua "bien gioi xanh". Tai đay, ba theo hoc Đai hoc Zurich, ngoi truong cua cac nha xa hoi hoc Anatoly Lunacharsky va Leo Jogiches. Ngoi truong nay cung chinh la noi đa day ba triet hoc, lich su, chinh tri, kinh te va toan hoc. Ba chu trong vao Staatswissenschaft (khoa hoc chinh tri), cac cuoc khung hoang kinh te va thi truong chung khoan, va thoi Trung Co. Vao mua xuan nam 1897, ba chinh thuc bao ve thanh cong luan an tien si "Su phat trien cong nghiep cua Ba Lan" (Die Industrielle Entwicklung Polens) va đuoc Đai hoc Zurich cap bang Tien si. Ba la mot trong nhung phu nu đau tien tren the gioi co bang tien si kinh te va la phu nu Ba Lan đau tien đat đuoc đieu nay. Luan an cua ba đa đuoc Duncker va Humblot xuat ban o Leipzig nam 1898.

Nam 1893, Rosa Luxemburg cung voi Leo Jogiches va Julian Marchlewski thanh lap đang Dan chu Xa hoi Vuong quoc Ba Lan (SDKP), nam 1900 đoi ten thanh đang Dan chu Xa hoi Vuong quoc Ba Lan va Litva (SDKPiL), co khuynh huong cach mang hon la đang Xa hoi chu nghia Ba Lan đuong thoi (PPS). Đang nay tranh đau cho su đoc lap cua Ba Lan va muon xay dung mot che đo dan chu. Rosa Luxemburg chi trich nang ne tu tuong Dan toc nay trong to bao ti nan o Paris Sprawa Robotnicza voi quan điem la Ba Lan chi co the đoc lap qua mot cuoc cach mang tai đe quoc Đuc, tai đe quoc quan chu Ao-Hung va đe quoc quan chu Nga. Boi vay, van đe uu tien phai la đau tranh chong lai chu nghia Tu ban va Che đo quan chu tai khap moi noi o chau Au. Chi khi nao nhung viec nay thanh cong thi moi co the thuc hien đuoc quyen tu chu cua cac dan toc. Niem tin nay la mot phan trong nhung tranh cai voi Vladimir Ilyich Lenin, nguoi cho rang phong trao giai phong Ba Lan va cac quoc gia khac la buoc đau dan đen Chu nghia xa hoi nen muon ung ho no.
Nam 1897, Rosa Luxemburg lay bang tien si tai Zurich voi so điem cao nhat ve đe tai Su phat trien ky nghe tai Ba Lan.


= Lanh tu phai ta trong đang SPD (1898–1914) =

Nam 1898, Rosa Luxemburg lam đam cuoi voi mot tho khoa 24 tuoi ten Gustav Lubeck đe co quoc tich Đuc. Ba chuyen toi Berlin va gia nhap đang SPD, khi ay đuoc coi la đang xa hoi cap tien nhat chau Au trong phong trao cong nhan.
Rosa Luxemburg chu truong đau tranh giai cap va thuc hien cach mang vo san. Nho tai an noi va kha nang phan tich, ba tro thanh lanh tu nhom khuynh ta trong Đang Dan chu Xa hoi Đuc (SPD). Voi vai tro đo nam 1899, ba tham gia thao luan ve chu nghia xet lai (Revisionismus). Eduard Bernstein đai dien cho quan điem, loi ich cua nhieu phia cho rang nhung cai to xa hoi se đieu chinh chu nghia tu ban đua đen xa hoi chu nghia, cung co nghia la thay the cach mang bang tien hoa xa hoi cho nen đang SPD co the su dung phuong tien nghi truong đe đat muc tieu cua ho (đang SPD đuoc hoat đong tro lai vao nam 1890, sau khi bi luat Sozialistengesetz cam tu nam 1878).
Trong khi đo, Rosa Luxemburg cho la cuoc khung hoang kinh te sap toi se lam ro rang su đoi nghich giua Tu ban va Lao đong, cho nen Xa hoi chu nghia chi co the hinh thanh đuoc khi giai cap vo san len nam chinh quyen va thuc hien mot cuoc cach mang quan he san xuat. Ba đoi loai nhung nguoi xet lai ra khoi đang vi ho đa khong con theo đuoi muc đich ban đau cua đang. Mac du nhung đoi hoi nay khong đuoc thuc hien, SPD duoi su lanh đao cua August Bebel va Karl Kautsky van giu chu nghia Marx trong chuong trinh hoat đong cua đang. Tren thuc te, ho theo đuoi con đuong cai cach xa hoi va co gang lam tang so đai bieu trong quoc hoi.
Nam 1903, Rosa Luxemburg bi xu 2 thang tu vi toi nhuc ma hoang đe trong mot cuoc van đong tranh cu. Nam 1905, mot lan nua ba lai bi xu 2 thang tu vi kich đong han thu giai cap. Sau đo, Luxemburg day mon Chu nghia Marx va kinh te tai trung tam huan luyen cua đang SPD o Berlin. Mot trong nhung hoc tro cua ba la Friedrich Ebert, nguoi ve sau tro thanh lanh tu SPD va la Tong thong đau tien cua nen Cong hoa Weimar. Nam 1912, ba đai dien cho đang SPD tai hoi nghi xa hoi chu nghia Au chau. Cung voi nha xa hoi Phap Jean Jaures, ba keu goi cac đang Xa hoi Au chau hay to chuc mot cuoc tong đinh cong khi chien tranh xay ra. Nhung vao nam 1914, khi bao đong va chien tranh xay ra tai Balkan, khong co tong đinh cong va đa so đang vien SPD đa ung ho chien tranh.


= Tu Chien tranh the gioi thu nhat cho toi khi qua đoi =
Sau khi đang Dan chu Xa hoi ung ho Đuc tham chien Chien tranh the gioi thu nhat, ba cung voi Karl Liebknecht đa đong thanh lap Lien đoan Spartakus (tieng Đuc: Spartakusbund) ve sau tro thanh Đang Cong san cua nuoc Đuc. Lien đoan Spartakus tham gia trong cuoc cach mang Berlin thang 1 nam 1919. Tuy nhien Luxemburg chu truong khong su dung bao luc cuop chinh quyen. Cuoc noi day nay bi Tong thong Cong hoa Weimar Friedrich Ebert ra lenh cho Freikorps (mot luc luong dan quan phe canh huu) đan ap va dap tat. Luxemburg va hang tram nha canh mang canh ta bi bat, tra tan va giet hai. Sau khi qua đoi, Rosa Luxemburg va Karl Liebknecht đa tro thanh bieu tuong cua nhung thanh vien đang dan chu xa hoi va nhung nguoi theo chu nghia Marx.


Quan điem ve cuoc Cach mang thang Muoi tai Nga Trong bai viet ve cuoc Cach mang tai Nga (Die Revolution in Russland), Rosa Luxemburg hoan nghenh no luc cach mang cua Lenin, đe giai tan Duma (Quoc hoi). Tuy nhien, ba chi trich nhom Bolshevik đa loai tru moi su kiem soat cua quoc hoi. Ba đa nhan ra rang Lenin khong nhung chi tieu diet cac đang phai khac, ma con bat đau đe bep nen dan chu trong đang cua minh, loai tru nhung nguoi co y kien khac, va nhu vay theo ba, đe doa su gop phan thiet yeu cung nhu su lanh đao cua gioi cong nhan trong cong cuoc xay dung Xa hoi chu nghia:

Tuy nhien nha su hoc Heinrich August Winkler nhan manh, khi noi toi tu do cua nhung nguoi bat đong chinh kien, ba Luxemburg khong nghi toi "nhung ke thu cua Giai cap cong nong" hay "nhung ke phan lai Giai cap cong nhan". Ba khong co cai nhin cua mot nguoi dan chu cap tien, ma chi la cai nhin đa chieu trong xa hoi chu nghia.


Trong van hoc va van hoa đai chung Voi tu cach nha nu quyen tien phong va hy sinh vi li tuong, Rosa Luxemburg đa tro thanh mot nhan vat mang tinh bieu tuong khi co tam anh huong nhat đinh trong viec phat trien cac ly thuyet cua tu tuong nhan van Marxist, va đuoc ton vinh trong nhieu tac pham đai chung.  Tai Đong Đuc cu va Đong Berlin, chinh quyen cong san đa đat ten nhieu đia danh theo ten ba, trong đo co Quang truong Rosa Luxemburg va Đuong Rosa Luxemburg van con ton tai.

Bai tho "Rosa Luxemburg" cua nha van Bulgaria Hristo Smirnenski đuoc viet vao nam 1923 đe tuong nho Luxemburg.
Bo phim Rosa Luxemburg (1986) do Margarethe von Trotta đao dien va co su tham gia cua Barbara Sukowa trong vai Luxemburg đa đoat giai Nu dien vien chinh xuat sac nhat tai Lien hoan phim Cannes 1986.
Nam 1992, hoa si nguoi Quebec Jean-Paul Riopelle đa tao ra mot buc bich hoa gom ba muoi buc tranh co tua đe Tribute to Rosa Luxemburg. Hien buc tranh nay đuoc trung bay thuong xuyen tai Bao tang My thuat Quoc gia o Thanh pho Quebec.
Luxemburg anh huong đen cuoc đoi cua mot so nhan vat trong tieu thuyet lich su Europe Central xuat ban nam 2005 cua William T. Vollmann.
Nhan vat nu chinh trong tieu thuyet Burger's Daughter (1979) cua Nadine Gordimer đuoc đat ten la Rosa Burger đe to long kinh trong voi Luxemburg.
Mot bai hat trong album Morskaya nam 1997 cua ban nhac rock Nga Mumiy Troll co tua đe đe vinh danh ba.
Luxemburg xuat hien trong nhieu tieu thuyet nhu Karl and Rosa cua Alfred Doblin, Time and Time Again cua Ben Elton.
Red Rosa la mot tieu thuyet đo hoa cua Kate Evans.
Trong bai hat Strange Time To Bloom đuoc viet boi Nancy Kerr thuoc album Melrose Quartet 2019 The Rudolph Variations đa co cau "For Rosa Luxemburg, March 1871 – January 1919".
Tap chi nu quyen Lux bat đau xuat ban vao nam 2020, tu nhan đuoc đat ten theo Rosa Luxemburg va mo ta ba la "mot trong nhung bo oc sang tao nhat đe lam lai truyen thong xa hoi chu nghia."


Tham khao Thu muc = Tieng Viet =


= Tieng Anh =


 Sach chuyen khao   Tuyen tap  Xem them Chu nghia xa hoi dan chu


Lien ket ngoai Rosa Luxemburg Internet Archive
Death of Rosa Luxemburg
Tony Cliff Rosa Luxemburg
Rosa Luxemburg Foundation Luu tru ngay 21 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine
Jorn Schutrumpf Rosa Luxemburg or: The Price of Freedom
Socialist Studies Special Issue on Rosa Luxembourg
Rosa Luxemburg Leninism or Marxism?
Rosa Luxemburg tai Find a Grave
Trotsky on Luxemburg and Liebknecht
Paul Mattick Rosa Luxemburg in Retrospect
Rosa Luxemburg: Revolutionary Hero
Rosa Luxemburg and the Russian Revolution
Rosa Luxemburg: A Socialist With a Human Face Luu tru ngay 2 thang 4 nam 2019 tai Wayback Machine
Libertarian Communist Library Rosa Luxemburg articles
Rosa Luxemburg: "The War and the Workers" (1916)
Ninety years after the Murder of Rosa Luxemburg: Lessons of the Life of a Revolutionary
German Corpse 'may be Luxemburg' BBC News, ngay 29 thang 5 nam 2009
Revolutionary Rosa: The Letters of Rosa Luxemburg, Reviewed by Irene Gammel for the Globe and Mail
Luxemburg-Jacob papers at the Hoover Institution Archives
Roza Luxemburg: Life and work (Hindi translation)