Van hoa (chu Han: 文化, Tieng Latinh: cultura)  la khai niem xa hoi hoc mang noi ham rong voi rat nhieu cach hieu khac nhau, lien quan đen moi mat đoi song vat chat va tinh than cua con nguoi.
Van hoa la nhung gia tri vat chat va tinh than con lai sau thoi gian, đuoc cong đong xa hoi tu nguyen luu truyen tu đoi nay sang đoi khac thong qua cac chuoi su kien trong đoi song hang ngay.
Trong cuoc song hang ngay, van hoa thuong đuoc hieu la van hoc, nghe thuat nhu tho ca, my thuat, san khau, đien anh... Cac "trung tam van hoa" co o khap noi chinh la cach hieu nay. Mot cach hieu thong thuong khac: van hoa la cach song bao gom phong cach am thuc, trang phuc, cu xu va ca đuc tin, tri thuc đuoc tiep nhan... Vi the chung ta noi mot nguoi nao đo la van hoa cao, co van hoa hoac van hoa thap, vo van hoa. Trong nhan loai hoc va xa hoi hoc, khai niem van hoa đuoc đe cap đen theo mot nghia rong nhat. Van hoa bao gom tat ca moi thu von la mot bo phan trong đoi song con nguoi . Van hoa khong chi la nhung gi lien quan đen tinh than ma bao gom ca vat chat.
Van hoa lien ket voi su tien hoa sinh hoc cua loai nguoi va no la san pham cua nguoi thong minh (Homo sapiens). Trong qua trinh phat trien, tac đong sinh hoc hay ban nang dan dan giam bot khi loai nguoi đat đuoc tri thong minh đe đinh dang moi truong tu nhien cho chinh minh. Đen luc nay, ban tinh con nguoi khong khong con mang tinh ban nang ma la van hoa. Kha nang sang tao cua con nguoi trong viec đinh hinh the gioi hon han bat ky loai đong vat nao khac va chi co con nguoi dua vao van hoa hon la ban nang đe đam bao cho su song con cua chung loai minh. Con nguoi co kha nang hinh thanh van hoa va voi tu cach la thanh vien cua mot xa hoi, con nguoi tiep thu van hoa, bao ton no đong thoi truyen đat no tu the he nay sang the he khac. Viec cung co chung mot van hoa giup xac đinh nhom nguoi hay xa hoi ma cac ca the la thanh vien.


Khai niem = Van hoa =
Van hoa la bao gom tat ca nhung san pham cua con nguoi, va nhu vay, van hoa bao gom ca hai khia canh: khia canh phi vat chat cua xa hoi nhu ngon ngu, tu tuong, gia tri va cac khia canh vat chat nhu nha cua, quan ao, cac phuong tien, v.v. Ca hai khia canh can thiet đe lam ra san pham va đo la mot phan cua van hoa.
Co nhieu đinh nghia khac nhau ve van hoa, moi đinh nghia phan anh mot cach nhin nhan va đanh gia khac nhau. Ngay tu nam 1952, hai nha nhan loai hoc My la Alfred Kroeber va Clyde Kluckhohn đa tung thong ke co toi 164 đinh nghia khac nhau ve van hoa trong cac cong trinh noi tieng the gioi . Van hoa đuoc đe cap đen trong nhieu linh vuc nghien cuu nhu dan toc hoc, nhan loai hoc (theo cach goi cua My hoac dan toc hoc hien đai theo cach goi cua chau Au) , dan gian hoc, đia van hoa hoc, van hoa hoc, xa hoi hoc,... va trong moi linh vuc nghien cuu đo đinh nghia ve van hoa cung khac nhau. Cac đinh nghia ve van hoa nhieu va cach tiep can khac nhau đen noi ngay ca cach phan loai cac đinh nghia ve van hoa cung co nhieu. Mot trong nhung cach đo phan loai cac đinh nghia ve van hoa thanh nhung dang chu yeu sau đay :

Ve mat thuat ngu khoa hoc: Van hoa đuoc bat nguon tu chu La tinh "Cultus" ma nghia goc la gieo trong, đuoc dung theo nghia Cultus Agri la "gieo trong ruong đat" va Cultus Animi la "gieo trong tinh than" tuc la "su giao duc boi duong tam hon con nguoi". Theo nha triet hoc Anh Thomas Hobbes (1588–1679): "Lao đong danh cho đat goi la su gieo trong va su day do tre em goi la gieo trong tinh than".
Cac đinh nghia mieu ta: đinh nghia van hoa theo nhung gi ma van hoa bao ham, chang han nha nhan loai hoc nguoi Anh Edward Burnett Tylor (1832–1917) đa đinh nghia van hoa nhu sau: van hoa hay van minh hieu theo nghia rong trong dan toc hoc la mot tong the phuc hop gom kien thuc, đuc tin, nghe thuat, đao đuc, luat phap, phong tuc, va bat cu nhung kha nang, tap quan nao ma con nguoi thu nhan đuoc voi tu cach la mot thanh vien cua xa hoi .
Cac đinh nghia lich su: nhan manh cac qua trinh ke thua xa hoi, truyen thong dua tren quan điem ve tinh on đinh cua van hoa. Mot trong nhung đinh nghia đo la cua Edward Sapir (1884–1939), nha nhan loai hoc, ngon ngu hoc nguoi My: van hoa chinh la ban than con nguoi, cho du la nhung nguoi hoang da nhat song trong mot xa hoi tieu bieu cho mot he thong phuc hop cua tap quan, cach ung xu va quan điem đuoc bao ton theo truyen thong .
Cac đinh nghia chuan muc: nhan manh đen cac quan niem ve gia tri, chang han William Isaac Thomas (1863–1947), nha xa hoi hoc nguoi My coi van hoa la cac gia tri vat chat va xa hoi cua bat ky nhom nguoi nao (cac thiet che, tap tuc, phan ung cu xu,...) .
Cac đinh nghia tam ly hoc: nhan manh vao qua trinh thich nghi voi moi truong, qua trinh hoc hoi, hinh thanh thoi quen, loi ung xu cua con nguoi. Mot trong nhung cach đinh nghia nhu vay cua William Graham Sumner (1840–1910), vien si My, giao su Đai hoc Yale va Albert Galloway Keller, hoc tro va cong su cua ong la: Tong the nhung thich nghi cua con nguoi voi cac đieu kien sinh song cua ho chinh la van hoa, hay van minh... Nhung su thich nghi nay đuoc bao đam bang con đuong ket hop nhung thu thuat nhu bien đoi, chon loc va truyen đat bang ke thua. 
Cac đinh nghia cau truc: chu trong khia canh to chuc cau truc cua van hoa, vi du Ralph Linton (1893–1953), nha nhan loai hoc nguoi My đinh nghia: a. Van hoa suy cho cung la cac phan ung lap lai it nhieu co to chuc cua cac thanh vien xa hoi; b. Van hoa la su ket hop giua loi ung xu ma cac thanh to cua no đuoc cac thanh vien cua xa hoi đo tan thanh va truyen lai nho ke thua. 
Cac đinh nghia nguon goc: đinh nghia van hoa tu goc đo nguon goc cua no, vi du đinh nghia cua Pitirim Alexandrovich Sorokin (1889–1968), nha xa hoi hoc nguoi My goc Nga, nguoi sang lap khoa Xa hoi hoc cua Đai hoc Harvard: Voi nghia rong nhat, van hoa chi tong the nhung gi đuoc tao ra, hay đuoc cai bien boi hoat đong co y thuc hay vo thuc cua hai hay nhieu ca nhan tuong tac voi nhau va tac đong đen loi ung xu cua nhau. 
Nam 2002, UNESCO đa đua ra đinh nghia ve van hoa nhu sau: Van hoa nen đuoc đe cap đen nhu la mot tap hop cua nhung đac trung ve tam hon, vat chat, tri thuc va xuc cam cua mot xa hoi hay mot nhom nguoi trong xa hoi va no chua đung, ngoai van hoc va nghe thuat, ca cach song, phuong thuc chung song, he thong gia tri, truyen thong va đuc tin. 
Tom lai, van hoa la san pham cua loai nguoi, van hoa đuoc tao ra va phat trien trong quan he qua lai giua con nguoi va xa hoi. Song, chinh van hoa lai tham gia vao viec tao nen con nguoi, va duy tri su ben vung va trat tu xa hoi. Van hoa đuoc truyen tu the he nay sang the he khac thong qua qua trinh xa hoi hoa. Van hoa đuoc tai tao va phat trien trong qua trinh hanh đong va tuong tac xa hoi cua con nguoi. Van hoa la trinh đo phat trien cua con nguoi va cua xa hoi đuoc bieu hien trong cac kieu va hinh thuc to chuc đoi song va hanh đong cua con nguoi cung nhu trong gia tri vat chat va tinh than ma do con nguoi tao ra. ::::
Khai niem ve van hoa: Tu van hoa co rat nhieu nghia. Trong tieng Viet, van hoa đuoc dung theo nghia thong dung đe chi hoc thuc, loi song. Theo nghia chuyen biet đe chi trinh đo phat trien cua mot giai đoan. Trong khi theo nghia rong, thi van hoa bao gom tat ca, tu nhung san pham tinh vi, hien đai, cho đen tin nguong, phong tuc, loi song...
Theo Đai tu đien tieng Viet cua Trung tam Ngon ngu va Van hoa Viet Nam - Bo Giao duc va đao tao, do Nguyen Nhu Y chu bien, Nha xuat ban Van hoa – Thong tin, xuat ban nam 1998, thi: "Van hoa la nhung gia tri vat chat, tinh than do con nguoi sang tao ra trong lich su".
Trong Tu đien tieng Viet cua Vien Ngon ngu hoc, do Nha xuat ban Đa Nang va Trung tam Tu đien hoc xuat ban nam 2004 thi đua ra mot loat quan niem ve van hoa:

Van hoa la tong the noi chung nhung gia tri vat chat va tinh than do con nguoi sang tao ra trong qua trinh lich su;
Van hoa la mot he thong huu co cac gia tri vat chat va tinh than do con nguoi sang tao va tich luy qua qua trinh hoat đong thuc tien, trong su tuong tac giua con nguoi voi moi truong tu nhien xa hoi;
Van hoa la nhung hoat đong cua con nguoi nham thoa man nhu cau đoi song tinh than (noi tong quat);
Van hoa la tri thuc, kien thuc khoa hoc (noi khai quat);
Van hoa la trinh đo cao trong sinh hoat xa hoi, bieu hien cua van minh;
Van hoa con la cum tu đe chi mot nen van hoa cua mot thoi ky lich su co xua, đuoc xac đinh tren co so mot tong the nhung di vat co nhung đac điem giong nhau, vi du Van hoa Hoa Binh, Van hoa Đong Son.
Trong cuon Xa hoi hoc Van hoa cua Đoan Van Chuc, Vien Van hoa va Nha xuat ban Van hoa - Thong tin, xuat ban nam 1997, tac gia cho rang: Van hoa – vo so bat tai: Van hoa - khong noi nao khong co! Đieu nay cho thay tat ca nhung sang tao cua con nguoi tren nen cua the gioi tu nhien la van hoa; noi nao co con nguoi noi đo co van hoa.
Trong cuon Tim ve ban sac van hoa Viet Nam, PGS.TSKH Tran Ngoc Them cho rang: Van hoa la mot he thong huu co cac gia tri vat chat va tinh than do con nguoi sang tao va tich luy qua qua trinh hoat đong thuc tien, trong su tuong tac giua con nguoi voi moi truong tu nhien va xa hoi cua minh.
Theo to chuc giao duc va khoa hoc cua Lien Hop Quoc UNESCO: Van hoa bao gom tat ca nhung gi lam cho dan toc nay khac voi dan toc kia.
Nhu vay, co the thay rang: Van hoa la tat ca nhung gia tri vat the do con nguoi sang tao ra tren nen cua the gioi tu nhien.


= Tieu van hoa =
Tieu van hoa la van hoa cua cac cong đong xa hoi ma co nhung sac thai khac voi nen van hoa chung cua toan xa hoi. Nguoi ta thuong hay nhac đen tieu van hoa cua thanh nien, cua mot dan toc it nguoi nao đo hay tieu van hoa cua mot cong đong nguoi dan sinh song lau đoi o mot nuoc, v.v. Thuc chat, tieu van hoa van la mot bo phan cua nen van hoa chung; no chi co nhung net khac biet kha ro so voi nen van hoa chung, song khong đoi lap voi nen van hoa chung đo.
Moi xa hoi đeu co nhung dan toc va cong đong khac nhau, va moi cong đong nho ay đeu co nhung mo hinh ung xu rieng, mang đac trung cua cong đong ay. Nhung bieu hien ay đuoc goi la "tieu van hoa" hay "van hoa phu". Cac cong đong nay thuong bao gom nhung ca nhan co cung mot nen tang dan toc hoac chung toc, quoc tich hoac ton giao, đoi khi đo con la nhung nhom nguoi trong cac linh vuc nghe nghiep, lua tuoi,... Ben trong cac nhom tieu van hoa co the de dang tim thay su đong tinh, nhung giua cac nhom tieu van hoa voi toan xa hoi noi chung, van thuong xay ra su bat đong nao đo.


= Van hoa nhom =
Van hoa nhom la he thong cac gia tri, cac quan niem, tap tuc đuoc hinh thanh trong nhom. Van hoa nhom đuoc hinh thanh tu khi cac moi quan he trong nhom đuoc thiet lap va cung voi thoi gian cac quy che đuoc hinh thanh, cac thong tin đuoc trao đoi va cac thanh vien cung trai qua cac su kien. Tat ca cac nhom nho đeu co van hoa cua minh, nhung đong thoi cung la mot phan cua nen van hoa toan xa hoi. Nhu vay, van hoa nhom cho thay trong nen van hoa chung con co the co nhung net rieng biet cua cac tap đoan, cac to chuc xa hoi khac nhau. Cung co nhung y kien cho rang, van hoa nhom dung đe chi nen van hoa rieng nho hon tieu van hoa.


= Van minh =

O mot khia canh nao đo, cung can phan biet van hoa voi van minh. Đay la mot van đe kha phuc tap va đa tung ton tai rat nhieu quan niem khac nhau ve su phan biet nay. Mot so nha xa hoi hoc thi cho rang, su gan nhau hay khac nhau giua van hoa va van minh la nam o noi dung ma đua ra hai khai niem van hoa va van minh.
Van hoa đuoc coi la bieu hien tinh than sau xa cua cong đong, con van minh thi bat nguon tu khoa hoc va the hien truoc het o su tien bo cua ky thuat, cua may moc, san xuat. Hoac co quan điem khac cho rang, thuc chat, thuat ngu van minh la đe chi toan bo nhung nen van hoa rieng biet co nguon goc chung hay quan he chung, nhu van minh phuong Tay bao gom van hoa Phap, Anh, Đuc,...
Mot cach nhin nhan khac, thi coi van hoa la nhung khia canh truu tuong hoa cua mot xa hoi rieng biet. Con van minh đuoc chia thanh nhung bac cao thap khac nhau. Van minh bac cao đuoc coi la mot tong the van hoa bao gom nhung net đac trung van hoa quan trong nhat thay đuoc trong nhieu xa hoi rieng biet; van minh phuong Tay trong đo co nhieu xa hoi co chung mot hinh thuc đac thu ve khoa hoc, ky thuat, nghe thuat,... Van minh bac thap đuoc cau thanh boi mot dan toc thuan nhat đac trung cho nhung xa hoi giai cap xuat hien som nhat trong lich su (van minh Ai Cap, Trung Hoa,...).


= Cong tinh van hoa =
Cong tinh van hoa la khai niem mo ta kha nang san sang chap nhan cac he gia tri cua van hoa khac cua mot cong đong (hoac ca nhan) thuoc mot van hoa xac đinh vao he gia tri, bat chap viec cac gia tri moi co the đoi nghich voi he gia tri đang ton tai . Tai Viet Nam, hien tuong cong tinh van hoa đuoc the hien ro net qua su ton tai va anh huong lan nhau cua tam giao (hay truyen thong, truong phai ton giao va triet hoc cua Nho giao, Phat giao, va Đao giao). Cho nen hien tuong cong tinh van hoa đuoc xem la mot đac tinh tieu bieu cua ton giao va triet ly tai Viet Nam.
Khai niem cong tinh van hoa đuoc xay dung dua tren co che mindsponge. Dua tren co che nap xa gia tri van hoa mindsponge, ta co the hieu cach ma mot cong đong (hoac ca nhan) tiep thu va loai bo cac gia tri van hoa ma ho tiep xuc co anh huong quyet đinh đoi voi muc đo cong tinh van hoa cua cong đong (hoac ca nhan) đay . Mot cong đong (hoac ca nhan) co the xem la co cong tinh van hoa cao neu nhu cong đong (hoac ca nhan) đay chap nhan đuoc nhieu su ton tai va tuong tac cua nhieu gia tri van hoa khac nhau cung luc. Muc đo cong tinh se giam đi neu cong đong (hoac ca nhan) đay lua chon loai bo cac gia tri van hoa mau thuan voi cac gia tri ma ho xem la gia tri van hoa cot loi .


Co cau cua van hoa = Bieu tuong =

Bieu tuong la bat cu cai gi mang mot y nghia cu the đuoc cac thanh vien cua mot cong đong nguoi nhan biet . Am thanh, đo vat, hinh anh, hanh đong cua con nguoi va ca nhung ky tu cua trang viet nay... đeu la bieu tuong van hoa. Bieu tuong van hoa thay đoi theo thoi gian va cung khac nhau, tham chi trai nguoc nhau trong nhung nen van hoa khac nhau. Gat đau o Viet Nam đeu đuoc hieu la đong y nhung o Bulgaria no lai co nghia la khong. Y nghia tuong trung la nen tang cua moi nen van hoa, no tao co so thuc te cho nhung ca nhan trai nghiem trong cac tinh huong xa hoi va lam cuoc song tro nen co y nghia. Tuy vay trong cuoc song hang ngay, cac thanh vien thuong khong nhan thuc đuoc đay đu tam quan trong cua bieu tuong do chung đa tro nen qua quen thuoc. Khi tham nhap vao mot nen van hoa khac, voi nhung bieu tuong van hoa khac nguoi ta co the thay suc manh cua bieu tuong van hoa. Neu su khac biet đu lon, nguoi tham nhap co the bi mot cu soc van hoa. Trong moi nen van hoa, con nguoi đeu sap xep bieu tuong thanh ngon ngu, đo la he thong cac ky hieu co y nghia chuan giup cho cac thanh vien trong xa hoi co the truyen đat đuoc voi nhau . Ngon ngu co ngon ngu noi va ngon ngu viet, moi nen van hoa đeu co ngon ngu noi nhung khong phai tat ca đeu co ngon ngu viet. O nhung nen van hoa co ca hai loai ngon ngu thi ngon ngu noi cung khac voi ngon ngu viet. Ngon ngu la phuong tien quan trong nhat đe chuyen giao van hoa, lam cho van hoa co the đuoc truyen tu the he nay sang the he khac. Ngon ngu cung la nen tang cho tri tuong tuong cua con nguoi do no đuoc lien ket boi cac ky hieu mot cach gan nhu vo han. Đieu đo giup cho con nguoi co kha nang thay the đuoc nhung nhan thuc thong thuong ve the gioi tao tien đe cho su sang tao. Ngon ngu quan trong đen muc Edward Sapir va hoc tro cua ong la Benjamin Whorf đa đua ra gia thuyet (goi la Gia thuyet Sapir-Whorf) rang con nguoi co the khai niem hoa the gioi chi thong qua ngon ngu nen ngon ngu đi truoc suy nghi . Ngon ngu anh huong đen nhung cam nhan, suy nghi cua con nguoi ve the gioi đong thoi truyen đat cho ca nhan nhung chuan tac, gia tri, su chap nhan quan trong nhat cua mot nen van hoa. Chinh vi the, viec du nhap mot ngon ngu moi vao mot xa hoi tro thanh van đe nhay cam tai nhieu noi tren the gioi va la tieu điem cua cac cuoc tranh luan ve van đe xa hoi. Trong qua trinh phat trien cua xa hoi, ngon ngu cung bien đoi: nhieu tu ngu mat đi, nhieu tu ngu moi xuat hien (vi du may tinh đien tu ra đoi lam xuat hien nhung tu ngu nhu bo nho truy cap ngau nhien, byte...).


= Chan ly =
Chan ly chinh la tinh chinh xac, ro rang cua tu duy. Co nguoi thi cho rang, chan ly đo la nhung nguyen ly đuoc nhieu nguoi tan thanh thua nhan. Hay theo quan điem thuc dung gan y nghia cua chan ly voi tinh loi ich thuc te cua no. Hieu đung va sau hon, thi chan ly la su phan anh đung đan the gioi khach quan trong y thuc con nguoi. Chan ly la tri thuc phu hop voi hien thuc khach quan va đuoc thuc te kiem nghiem. O khia canh xa hoi hoc, chan ly la nhung quan niem ve cai that va cai đung. Chinh vi le đo ma xa hoi, moi nen van hoa co nhung cai that, cai đung khac nhau. Đieu nay co nghia co nhung cai ma nen van hoa nay coi la chan ly, thi co the o nen van hoa khac lai bi phu nhan.
Mot ca nhan khong the xay dung đuoc chan ly. Chan ly chi co the đuoc hinh thanh thong qua nhom nguoi. Ca nhan qua tiep xuc, tuong tac voi nhom nho, nhom lon hinh thanh nen nhung y kien cho la đung, la that ngay cang co tinh khach quan hon, cang gan hien thuc hon. Nhu vay van hoa la toan bo cac chan ly. Chan ly luon la cu the vi cai khach quan hien thuc la nguon goc cua no. Nhung su vat, nhung qua trinh cu the cua xa hoi, con nguoi luon ton tai khong tach roi nhung đieu kien khach quan lich su cu the. Nhung đieu kien khach quan thay đoi thi chan ly khach quan thay đoi.
Moi mot dan toc đeu co nhung hoan canh lich su khac nhau va vi vay trong nen van hoa cua ho co cac bo phan chan ly khac nhau. Ngay voi mot dan toc o cac thoi điem lich su khac nhau thi cung co cac chan ly khac nhau.


= Gia tri =
Gia tri (value) voi tu cach la san pham cua van hoa va thuat ngu gia tri co the quy vao nhung moi quan tam, thich thu, nhung ua thich, nhung so thich, nhung bon phan, nhung trach nhiem, nhung uoc muon, nhung nhu cau, nhung ac cam, nhung loi cuon va nhieu hinh thai khac nua cua đinh huong lua chon. Kho co mot xac đinh nao mo ta đay đu pham vi va tinh đa dang cua nhung hien tuong gia tri đuoc thua nhan. Khoa hoc xa hoi coi gia tri nhu nhung quan niem ve cai đang mong muon anh huong toi hanh vi lua chon. Trong cach nhin rong rai hon thi bat cu cai gi tot, xau đeu la gia tri hay gia tri la đieu quan tam cua chu the. Gia tri la cai ma ta cho la đang co, ma ta thich, ta cho la quan trong đe huong dan cho hanh đong cua ta.
Gia tri la nhung gi ma qua đo thanh vien cua mot nen van hoa xac đinh đieu gi la đang mong muon va khong đang mong muon, tot hay khong tot, đep hay xau... Trong mot xa hoi, cac thanh vien đeu xay dung quan điem rieng ve ban than minh va ve the gioi dua tren nhung gia tri van hoa. Trong qua trinh truong thanh, con nguoi hoc hoi tu gia đinh, nha truong, ton giao, giao tiep xa hoi... va thong qua đo xac đinh nen suy nghi va hanh đong nhu the nao theo nhung gia tri cua nen van hoa. Gia tri la su đanh gia tren quan điem van hoa nen khac nhau o tung ca nhan nhung trong mot nen van hoa, tham chi co nhung gia tri ma đai đa so cac thanh vien trong nhieu nen van hoa đeu thua nhan va co xu huong truong ton nhu tu do, binh đang, bac ai, hanh phuc... Gia tri cung luon luon thay đoi va ngoai xung đot ve gia tri giua cac ca nhan hoac cac nhom trong xa hoi, trong chinh ban than tung ca nhan cung co xung đot ve gia tri chang han nhu giua thanh cong cua ca nhan minh voi tinh than cong đong.


= Muc tieu =
Muc tieu la mot trong nhung yeu to co ban cua hanh vi va su hanh đong co y thuc cua con nguoi. Muc tieu đuoc coi nhu su du đoan truoc ket qua cua hanh đong. Đo la cai đich thuc te can phai hoan thanh. Con nguoi to chuc moi hanh đong cua minh xoay quanh nhung cai đich thuc te đo. Muc tieu co kha nang hop tac nhung hanh đong khac nhau cua con nguoi vao trong mot he thong, kich thich đen su xay dung phuong an cho cac hanh đong. Thuc te, ton tai muc tieu ca nhan va muc tieu chung (cong đong, xa hoi). Muc tieu chung sinh ra bang hai con đuong: qua su đong y lan nhau cua cac muc tieu ca nhan trong nhom, qua su trung nhau cua mot vai muc tieu ca nhan cua cac thanh vien trong nhom. Muc tieu la mot bo phan cua van hoa va phan anh van hoa cua mot dan toc.
Muc tieu chiu anh huong manh cua gia tri. Gia tri the nao thi de sinh ra muc tieu nhu the, khong co gia tri thi cung khong co muc tieu, gia tri gan bo voi muc tieu. Tuy nhien muc tieu la khac voi gia tri.


= Chuan muc =
Chuan muc la tong so nhung mong đoi, nhung yeu cau, nhung quy tac cua xa hoi đuoc ghi nhan bang loi, bang ky hieu hay bang cac bieu trung, ma qua đo xa hoi đinh huong hanh vi cua cac thanh vien . Tren goc đo xa hoi hoc, nhung chuan muc van hoa quan trong đuoc goi la chuan muc đao đuc va nhung chuan muc van hoa it quan trong hon đuoc goi la tap tuc truyen thong. Do tam quan trong cua no nen cac chuan muc đao đuc thuong đuoc luat phap ho tro đe đinh huong hanh vi cua cac ca nhan (vi du: hanh vi an cap la vi pham chuan muc đao đuc, ngoai viec bi xa hoi phan ung mot cach manh me, luat phap con quy đinh nhung hinh phat co tinh chat cuong che). Nhung tap tuc truyen thong nhu quy tac giao tiep, ung xu trong đam đong... thuong thay đoi trong tung tinh huong (vi du: nguoi ta co the huyt gio trong buoi bieu dien nhac rock nhung khong lam the khi nghe nhac thinh phong) va thanh vien vi pham tieu chuan bi xa hoi phan ung it manh me hon (vi du: neu mot nguoi mac quan ao ngu vao sieu thi mua hang thi nhung nguoi xung quanh se di nghi nhung gan nhu chac chan khong co ai phan đoi truc tiep). Chuan muc van hoa khien cho cac ca nhan co tinh tuan thu va phan ung tich cuc (phan thuong) hay tieu cuc (hinh phat) cua xa hoi thuc đay tinh tuan thu ay. Phan ung tieu cuc cua xa hoi truoc nhung vi pham chuan muc van hoa chinh la co so cua he thong kiem soat van hoa hay kiem soat xa hoi ma qua đo bang nhung bien phap khac nhau, cac thanh vien cua xa hoi tan đong su tuan thu nhung chuan muc van hoa. Ngoai phan ung cua xa hoi, phan ung cua chinh ban than cung gop phan lam cho nhung chuan muc van hoa đuoc tuan thu. Qua trinh nay chinh la tiep thu cac chuan muc van hoa, hay noi mot cach khac, hoa nhap chuan muc van hoa vao nhan cach cua ban than.


Cac loai hinh van hoa = Van hoa tinh than =
Van hoa tinh than hay con goi la van hoa phi vat chat la nhung y niem, tin nguong, phong tuc, tap quan, gia tri, chuan muc,... tao nen mot he thong. He thong đo bi chi phoi boi trinh đo cua cac gia tri, đoi khi co the phan biet mot gia tri ban chat. Chinh gia tri nay mang lai cho van hoa su thong nhat va kha nang tien hoa noi tai cua no.


= Van hoa vat chat =
Ngoai cac yeu to phi vat chat nhu gia tri, tieu chuan,... nen van hoa con bao gom tat ca nhung sang tao huu hinh cua con nguoi ma trong xa hoi hoc goi chung la đo tao tac . Nhung con đuong, toa cao oc, đen đai, phuong tien giao thong, may moc thiet bi... đeu la đo tao tac. Van hoa vat chat va phi vat chat lien quan chat che voi nhau. Khao sat mot nen van hoa co the thay van hoa vat chat phan anh nhung gia tri van hoa ma nen van hoa đo coi la quan trong. O cac nuoc Hoi giao, cong trinh kien truc đep nhat va hoanh trang nhat thuong la thanh đuong trong khi o My, no lai la trung tam thuong mai. Van hoa vat chat con phan anh cong nghe hieu theo khai niem xa hoi hoc la su ap dung kien thuc van hoa vao sinh hoat trong moi truong tu nhien. Thap Eiffel phan anh cong nghe cao hon thap truyen hinh Ha Noi. Nguoc lai, van hoa vat chat cung lam thay đoi nhung thanh phan van hoa phi vat chat. 

Y Khi nghien cuu nen van hoa, nguoi ta thuong chia thanh ba pham vi khac nhau
Pham vi tinh than;
Pham vi ky thuat;
Pham vi cua cac tac pham - pham vi nay co mot vi tri đac biet danh cho nghe thuat va cac tac pham nghe thuat, nhat la ngon ngu. Ngon ngu la bieu tuong cua nen van hoa, no co moi lien he mat thiet voi van hoa. Đoi voi con nguoi, biet mot thu ngon ngu khong chi đon gian la co them đuoc mot cong cu giao tiep can thiet trong đoi song hang ngay, ma con la mot buoc đe buoc vao mot nen van hoa va bat đau hieu biet nen van hoa đo.


Van hoa ly tuong va van hoa thuc te Gia tri va tieu chuan la nhung gi nen lam, tren thuc te o nhung mau xa hoi, hanh vi cua cac thanh vien khong hoan toan nhat quan voi nhung gia tri, tieu chuan ay. Nhung mau xa hoi nhat quan voi gia tri, tieu chuan đuoc goi la van hoa ly tuong con nhung mau xa hoi tren thuc te goi la van hoa thuc te. Su khac biet giua van hoa ly tuong va van hoa thuc te ton tai o moi nen van hoa. Đai đa so nguoi Viet Nam o đo thi thua nhan tam quan trong cua bao ve moi truong nhung mot ty le đang ke van san sang vut rac ra đuong pho. Mat khac, tieu chuan, gia tri thay đoi theo thoi gian va co su khac nhau giua cac nhom khac nhau trong xa hoi nen nhung mau van hoa tren thuc te cung khac voi van hoa ly tuong.


Tinh đa dang van hoa va van hoa chung Trong mot nen van hoa, su khac biet ve đo tuoi, đieu kien song, giai cap xa hoi,... đa lam hinh thanh nen nhung mau van hoa khac voi van hoa thong tri, hay con goi la tieu van hoa. Nguoi nong thon co the cho nguoi thanh pho la "gia doi" trong khi ho lai bi nguoi thanh pho coi la "nguoi nha que". Nhung thanh nien me nhac Hip Hop cung co loi song va quan niem khac han nhung giao su đung tuoi. Trong hau het nhung xa hoi hien đai đeu ton tai nhung tieu van hoa cau thanh dua tren sac toc. Xa hoi Viet Nam đuoc cau thanh boi cac tieu van hoa cua tren 50 sac toc. Tinh đa dang ve van hoa đoi khi gay ra su mau thuan. Canada la mot xa hoi co hai nhom van hoa chinh, nhom van hoa to tien nguoi Anh va nhom van hoa to tien nguoi Phap trong đo đa so noi tieng Anh, thieu so con lai noi tieng Phap hoac noi ca hai thu tieng. Thieu so noi tieng Phap co mot so bat loi trong mot xa hoi ma van hoa cua nhung nguoi noi tieng Anh thong tri. Mac du chinh phu Canada chinh thuc cong nhan hai ngon ngu quoc gia, nhung mau thuan giua nhung nguoi noi tieng Anh va noi tieng Phap van tiep tuc ma bieu hien ro net la cac cuoc trung cau dan y ve viec tach Quebec (noi tieng Phap) ra khoi Canada.
Trong truong hop mot mau van hoa co su khac biet voi van hoa thong tri o mot muc đo đang ke thi trong xa hoi hoc nguoi ta goi la van hoa nghich dong hay phan van hoa . Khi van hoa nghich dong xuat hien thi se xuat hien van đe xem xet lai tieu chuan, đao đuc cua van hoa thong tri va do vay xa hoi co cac bien phap kiem soat van hoa tu đua tin mot cach tieu cuc tren cac phuong tien truyen thong đen can thiep bang luat phap. Nhieu trao trao luu van hoa nghich dong đuoc xuat phat tu gioi tre nhu phong trao hippie o My nhung nam 1960 hoac lan song đau troc hien nay.
Mac du đa dang nhung nhung nen van hoa co nhung cung cach thuc hanh va niem tin pho bien nao đo đuoc goi la nhung van hoa chung hay tinh pho bien van hoa. Nha nhan loai hoc noi tieng nguoi My George Murdock (1897–1985) đa liet ke mot danh sach nhung cai thuoc van hoa chung nhu cac bo mon the thao, nau an, y khoa, le tang, nhung han che va rang buoc ve tinh duc,...


Van hoa va y thuc he chu đao Van hoa va xa hoi hoa hop voi nhau va muon duy tri su on đinh phai co nhung gia tri trung tam va nhung tieu chuan chung đu manh. Tren mot goc đo khac, co the nhung gia tri va tieu chuan trung tam ay đuoc dung đe duy tri đac quyen, đac loi cua mot nhom nguoi trong xa hoi. Y thuc he chu đao la mot tap hop cac niem tin va thuc tien van hoa giup duy tri cac loi ich hung manh ve kinh te, xa hoi va chinh tri. Khai niem nay đuoc nhung nha Marxist George Lukacs (nguoi Hungary) va Antonio Gramsci (nguoi Y) đua ra lan đau tien vao thap nien 1920. Quan điem nay tro nen pho bien trong xa hoi hoc vao thap nien 1950, tuy nhien đen đau thap nien 1970 moi gianh đuoc cho đung o My. Theo quan điem cua Karl Marx xa hoi tu ban co mot y thuc he thong tri nham phuc vu cho loi ich cua cac tang lop thong tri . Cac nhom va cac đinh che co quyen luc nhat trong xa hoi khong chi nam đuoc cua cai va tai san ma con kiem soat đuoc y nghia cua viec tao ra cac niem tin ve thuc tai thong qua ton giao, giao duc va cac phuong tien truyen thong đai chung.


Su thay đoi van hoa Van hoa lien tuc thay đoi va qua trinh nay dien ra rat nhanh chong do cac nguyen nhan chu yeu sau: 

Phat minh: la qua trinh tao ra cac yeu to van hoa moi, viec phat minh ra bong đen đien, may nghe nhac, đien thoai, may bay, may tinh đien tu, v.v., co tac đong rat lon đen van hoa va lam thay đoi cuoc song cua con nguoi. Qua trinh phat minh dien ra lien tuc o cac nen van hoa va lam thay đoi van hoa.
Kham pha: la qua trinh nhan ra va hieu biet ve mot cai gi đo đang ton tai nhu mot hanh tinh hay mot loai thuc vat... Kham pha co the rat tinh co nhu viec tim ra lua nhung no thuong la ket qua cua viec nghien cuu khoa hoc.
Pho bien: ca van hoa vat chat va phi vat chat đeu đuoc pho bien (hay cach goi khac la khuech tan) tu nen van hoa nay sang nen van hoa khac. Mot phat minh nhanh chong đuoc ca the gioi ung dung, nhac jazz cua nguoi da đen cung lan toa sang nhung nen van hoa khac, phong trao hippie tu My nhanh chong lan truyen sang chau Au, Canada, Uc, nhung cua hang McDonald co o khap noi tren the gioi, hay nhung nha truyen giao đa đi đen tan hang cung ngo hem o khap noi đua đuc tin cua ho đen đo... Su pho bien van hoa đuoc ho tro boi ky thuat đa dan đen xu huong toan cau hoa cua van hoa. Nhieu xa hoi đang tim cach bao ve minh tranh khoi su "xam lang" cua qua nhieu van hoa tu nhung xa hoi khac va đe cao ban sac van hoa.
Tuy vay, cac yeu to van hoa khong phai đeu thay đoi o cung mot muc đo, mac du van hoa vat chat va phi vat chat tac đong qua lai voi nhau nhung yeu to van hoa vat chat thuong thay đoi nhanh hon. Su khong đong đeu trong thay đoi đo goi la đo tre van hoa. Cong nghe khien cho nguoi phu nu nay co the sinh con nho trung cua mot phu nu khac thu tinh trong ong nghiem ro rang đat ra van đe phai hieu the nao la tinh mau tu, tinh phu tu nhung cong nghe đo thay đoi nhanh hon nhung gia tri nhu tinh mau tu, tinh phu tu.


Chu nghia vi chung van hoa va thuyet tuong đoi van hoa Trong mot nen van hoa ton tai nhieu tieu van hoa va tren Trai Đat cua chung ta lai co rat nhieu nen van hoa. Van hoa khong chi la co so đoi voi nhan thuc cua con nguoi ve the gioi ma con đoi voi van đe đanh gia đung, sai; tot, xau... Do vay mot van đe đuong nhien phai đat ra la ca nhan đanh gia va phan ung truoc nhung mau van hoa khac biet tham chi rat khac biet voi mau van hoa cua minh nhu the nao. Cac nha xa hoi hoc phan biet hai cach ung xu đoi voi nhung mau van hoa khac:

Chu nghia vi chung (hay con goi la chu nghia duy chung toc, chu nghia duy dan toc, tieng Anh: ethno-centrism): la thong le đanh gia van hoa khac bang tieu chuan van hoa cua chinh minh . Khuynh huong vi chung la do mot ca nhan đa gan bo mat thiet voi cac yeu to van hoa cua minh. Tuy nhien đieu nay tao ra su đanh gia bat cong hoac sai lech mot mau van hoa khac boi le nhung gi đuoc đanh gia co y nghia khac nhau trong nhung nen van hoa khac nhau. Chu nghia vi chung cung co hai chieu, neu mot ca nhan đanh gia mot nen van hoa, mot mau van hoa khac theo cach tieu cuc thi nguoc lai, ca nhan đo cung co the bi đanh gia nhu the. Cac nha xa hoi hoc, nhan chung hoc thuong co quan điem phan đoi thuyet vi chung vi đo la cach phan ung tieu cuc va bat cong, sai lech đoi voi nhung nen van hoa, mau van hoa khac nhau.
Thuyet tuong đoi van hoa (tieng Anh: cultural relativism): la thong le đanh gia van hoa khac bang tieu chuan cua chinh no hay mot cach noi khac la đanh gia van hoa khac trong canh quan van hoa cua chinh no. Đanh gia theo cach nay co the han che hoac loai tru đuoc nhung bat cong, sai lech cung nhu phan ung tieu cuc truoc van hoa khac biet nhung lai la thai đo kho đat đuoc. Muon đanh gia van hoa khac bang tieu chuan cua chinh ban than no, ca nhan phai hieu đuoc gia tri, tieu chuan cua van hoa khac cung nhu khong bi le thuoc boi nhung gia tri, tieu chuan cua nen van hoa cua chinh minh. Thuyet nay cung nhan manh rang cac boi canh xa hoi khac nhau lam nay sinh cac gia tri va tieu chuan khac nhau. Tuy vay, đieu nay khong co nghia la chung ta chap nhan mot cach khong đieu kien cac mau van hoa khac ma đanh gia mot cach khong đinh kien hoac thien vi trong boi canh van hoa cua chung. Thuyet tuong đoi van hoa đang đuoc ho tro boi su phat trien cua cong nghe, truyen thong khien cho su pho bien van hoa nhanh chong hon cung nhu nhu cau tim hieu van hoa khac tang len. Mot truong hop cua thuyet tuong đoi van hoa la chu nghia duy ngoai (xeno-centrism), đo la su tin rang nhung gi (san pham, kieu cach, y tuong...) thuoc ve nen van hoa cua ban than minh đeu o duoi tam so voi nhung thu tuong tu nhung o nen van hoa ma no phat tich . Vi du: nguoi My tin rang đo đien tu cua ho khong tot bang cua Nhat Ban, nguoi Viet nam tin rang dau goi đau san xuat tai Viet nam khong tot bang cua chau Au mac du cung do chinh hang đo san xuat...


Mo hinh ly thuyet nghien cuu van hoa Co hai mo hinh xa hoi hoc chinh đuoc su dung đe nghien cuu van hoa:

Mo hinh cau truc chuc nang: dua tren quan điem coi van hoa nhu mot he thong hop nhat cao va tuong đoi on đinh qua thoi gian. Trong he thong nay, moi yeu to hay đac điem van hoa đuoc hieu theo nghia su đong gop chuc nang đoi voi hoat đong va duy tri van hoa noi chung. Nhin chung, mo hinh nay chu trong tinh on đinh cua van hoa va coi cac gia tri la nen tang cua he thong van hoa. Trong mot chung muc nao đo, thuyet cau truc chuc nang dan đen chu nghia duy tam triet hoc, coi cac quan điem ve gia tri la co so thuc tai cua con nguoi. Mo hinh nay cho rang he thong van hoa phai đuoc sap xep đe co the đap ung nhu cau cua con nguoi va vi the nen phai co nhieu điem chung dan đen tinh pho bien van hoa. Đong thoi co nhieu cach đap ung cac nhu cau cua con nguoi nen cac nen van hoa tren the gioi tro nen đa dang. Han che cua mo hinh cau truc chuc nang la khuynh huong đe cao cac mau van hoa thong tri cua mot xa hoi ma it chu y đen tinh đa dang van hoa trong đo, đac biet la trong truong hop khac biet van hoa xuat phat tu su bat cong xa hoi.
Mo hinh mau thuan xa hoi: mo hinh nay xem xet van hoa khong chi la mot he thong hop nhat cao ma con tinh đen cac mau thuan xa hoi do su bat binh đang giua cac nhom trong xa hoi tao ra. Mo hinh nay khong coi mot so gia tri van hoa nhu la đuong nhien phai chap nhan ma co phe phan tai sao nhung gia tri ay đang ton tai. Cac nha xa hoi hoc ap dung mo hinh nay, nhat la nhung ai chiu anh huong cua Karl Marx, lap luan rang gia tri ban than chung do cac yeu to van hoa khac đinh hinh - nhat la he thong san xuat cua mot nen van hoa. Theo nghia nay, mo hinh mau thuan xa hoi lien quan đen hoc thuyet chu nghia duy vat triet hoc. Mo hinh duy vat nay tuong phan voi thuyet duy tam cua mo hinh cau truc chuc nang. Mo hinh mau thuan xa hoi co uu điem la cho thay mot he thong van hoa khong đe cap đen nhu cau cua cac thanh vien mot cach binh đang voi nhau va cho thay cac yeu to van hoa dung đe duy tri su thong tri cua nhom nguoi nay đoi voi nhom nguoi khac. Mot hau qua cua su bat binh đang nay la he thong van hoa tao ra tac đong thuc đay su thay đoi. Han che cua mo hinh mau thuan xa hoi la nhan manh đen su chia re van hoa, it chu y đen cac bien phap trong đo mo hinh van hoa hop nhat moi thanh vien trong xa hoi. Đieu nay cho thay tam quan trong cua viec ap dung ca hai mo hinh mau thuan xa hoi va cau truc chuc nang đe hieu biet van hoa đay đu hon .
Ngoai ra con co hai mo hinh ly thuyet khac đuoc su dung đe phan tich van hoa trong đo nhan manh van hoa đuoc hinh thanh trong the gioi tu nhien vi the đuoc goi la phan tich van hoa theo chu nghia tu nhien:

Mo hinh sinh thai hoc van hoa: mo hinh nay tim hieu moi tuong quan giua van hoa va moi truong tu nhien, mot bo sung cho cai ma mo hinh mau thuan xa hoi cung nhu cau truc chuc nang it coi trong. No đua ra cac lien ket giua nhung mau van hoa voi gioi han ma con nguoi gap phai trong moi truong tu nhien vi du nhu đac điem khi hau, tinh kha dung cua nuoc, luong thuc va cac tai nguyen thien nhien khac. Tuy vay mo hinh co han che o cho moi truong tu nhien hiem khi đinh hinh cac mau van hoa mot cach truc tiep ma van hoa va tu nhien tuong tac voi nhau. Mat khac, cac yeu to van hoa lien ket voi tu nhien mot cach rat khong đong đeu ve muc đo.
Mo hinh sinh vat xa hoi hoc: la mo hinh ly thuyet tim cach giai thich cac mau van hoa nhu la ket qua cua cac nguyen nhan sinh hoc. Mo hinh nay đuoc phat trien tren co so thuyet tien hoa cua Charles Darwin ap dung cho loai nguoi. Mac du mo hinh nay co the cung cap nhung hieu biet sau sac ve coi nguon sinh hoc cua mot so mau van hoa, nhat la tinh pho bien van hoa nhung no hien nay no đang bi hoai nghi va gay ra nhieu tranh cai. Trong lich su, thuc te sinh hoc đa bi lam dung đe bien minh cho viec mot chung toc nao đo phai đuoc đat o vi tri cao hon trong xa hoi nhu Đuc Quoc xa đa lam. Chinh vi the mo hinh sinh vat hoc xa hoi bi hoai nghi se dan đen viec thuc hien đieu tuong tu. Ngoai ra mo hinh nay cung de dan đen nhung thanh kien ve gioi tinh mac du thanh kien ve gioi tinh khong chi dua tren su khac nhau sinh hoc giua nam va nu ma đung hon la dua tren su khang đinh rang nam du sao đi nua cung tot hon hay co gia tri hon nu.


Danh ngon ve van hoa Khong van hoa nao co the ton tai neu no tim cach tro nen đoc ton - Mahatma Gandhi.
Toi khong muon ngoi nha cua minh bi vay kin giua nhung buc tuong va nhung khung cua so luon luon bit chat, toi muon van hoa cua moi mien đat tu do thoi vao ngoi nha đo. Nhung toi se khong bi cuon đi boi bat cu ngon gio nao - Mahatma Gandhi.
Van hoa la su mo mang tri oc va tam hon - Jawaharlal Nehru.
Van hoa la tat ca cac hinh thai cua nghe thuat, tinh yeu va suy nghi, nhung thu ma trong su toi te cung nhu trai qua bao nhieu the ky đa khien cho con nguoi tro nen it bi no dich hon - Andre Malraux.
Van hoa la tieng khoc cua con nguoi khi đoi mat voi so phan - Albert Camus.
Van hoa la cai gi con lai khi tat ca nhung cai khac bi quen đi, la cai van thieu khi nguoi ta đa hoc tat ca - Edouard Herriot.
Van hoa la su tong hop cua moi phuong thuc sinh hoat cung voi bieu hien cua no ma loai nguoi đa san sinh ra nham thich ung nhung nhu cau cua đoi song va đoi hoi sinh ton - Ho Chi Minh.


Xem them Van minh
Nghe thuat
Tieu khien
Ton giao
Triet ly
Van Hoa


Tham khao Macionis, J. Jonhn, Xa hoi hoc (1987) - Nha xuat ban Thong ke.
Shaefer, T. Richard, Xa hoi hoc (2003) - Nha xuat ban Thong ke.
Luong Van Ke, The gioi đa chieu (2007), Nha xuat ban The gioi
Pham Khiem Ich, Van hoa hoc va van hoa the ky XX (2001), Vien Thong tin Khoa hoc Xa hoi.
Pham Thai Viet va Đao Ngoc Tuan, Đai cuong ve van hoa Viet nam (2004), Nha xuat ban Van hoa - Thong tin.


Chu thich Lien ket ngoai Bach khoa toan thu van hoa Viet
Quan niem cua Thong dien hoc ve van hoa
http://www.hannom.org.vn/detail.asp?param=803&Catid=225 Luu tru ngay 24 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine