La hau (chu Han: 呂后, 241 – 180 TCN), co am khac Lu hau, thuong goi La Thai hau (呂太后) hay Han Cao hau (漢高后), la vi Hoang hau duy nhat cua Han Cao To Luu Bang - Hoang đe sang lap nen trieu đai nha Han trong lich su Trung Quoc. Ba la Hoang hau đau tien cua nha Han, cung la hoang hau chinh thuc đau tien trong lich su Trung Quoc. Sau khi Han Cao To bang ha, ba tiep tuc đang ngoi vi Hoang thai hau, tung can du trieu chinh duoi trieu đai Han Hue Đe Luu Doanh, cuoi cung la Lam trieu xung che duoi thoi hai Thieu Đe la Luu Cung va Luu Hong (194 TCN - 180 TCN), tong cong nam quyen 15 nam.
Tuy la Hoang to mau đau tien trong lich su, nhung La Thai hau chua he nhan danh vi Thai hoang thai hau, ma van chi dung danh ton Hoang thai hau. Voi quy cach va quyen hanh ngang voi mot Hoang đe, goi la "Lam trieu xung che", La hau khong che trieu đinh chinh thuc suot 8 nam. Thoi ky tri vi cua ba đuoc liet ke rieng biet thanh mot giai đoan trong lich su nha Han, đuoc ghi chep su sach thanh mot Ban Ky (本纪) trong bo Su ky Tu Ma Thien, von chi đe chep truyen ve cac Hoang đe. Tu khi Tan Thuy Hoang thong nhat Trung hoa, lap nen Đe quoc tai Trung Nguyen, ba la nguoi phu nu đau tien nam giu quyen luc toi cao, ngang ngua voi cac Hoang đe. Thoi ky ba nam quyen, đa su dung thuat Hoang lao lam chinh sach, phe bo Hiep thu luat (挟书律), lai tim trong dan gian cac đien sach, thu tich co nao cung đeu đem ve cat giu trong tang thu cac. Đoan ket "La hau ban ky" trong Su Ky ghi nhan: "Thoi La hau cam quyen tuy co lam đao lon cung đinh nha Han, giet hai cac hoang tu nha Han nhung khong lam xao tron đoi song xa hoi, it dung hinh phat voi dan chung, thien ha đuoc yen, nhan dan lo cay cay, an mac no đu".
Đoi voi van hoa Trung Hoa, La hau cung Vo Tac Thien va Tu Hi thai hau la nhung nguoi phu nu chuyen chinh noi bat nhat lich su Trung Quoc. Đac biet ba cung Vo Tac Thien, hop xung [La Vo; 呂武], tro thanh hinh tuong lon cho 2 nguoi phu nu quyen luc nhat trong lich su, ba cung Vo Tac Thien cung la 2 nguoi phu nu hiem hoi co thoi gian tri vi đuoc bien thanh ["Ky"] trong cac sach lich su chinh thong.


Thoi tre = Than the =
La hau co ten that la La Tri (呂雉), bieu tu la Nga Hu (娥姁). Cha La Tri la La Van (呂文, cung goi [La Cong; 呂公]), nguyen quan o Đan Phu (單父; nay la huyen Thien tinh Son Đong). Trong nha ba con 2 anh trai la La Trach (吕泽) va La Thich Chi (吕释之); ngoai ra con 2 chi em gai La Truong Hu (吕長姁) va La Tu (吕媭).
Thoi nha Tan, La Cong doi nha đen Bai huyen (沛县; nay huyen Bai, tinh Giang To) đe tranh bi tra thu. Tai đay, La Cong voi Huyen lenh cua Bai huyen la ban be nhieu nam, nay toan gia doi nha đen đay thi tu tap chuc mung, trong đo co nhieu hao kiet than huu cua huyen lenh cung đen. Trong buoi tiec đo, La Cong gap Luu Bang – luc đo moi lam chuc Đinh truong (亭長). Nguyen la theo le, Chuong lai Tieu Ha sap xep ai mung tien nhieu tren 1.000 đong thi đe ra ben ngoai khach đuong, Luu Bang du khong mang mot van tien nao, cung ghi vao trong bai tiep minh gop 10.000 đong tien. Khi xem bai thiep, La Cong rat giat minh, ben than ra cua đon tiep, co y yeu men Luu Bang. Voi tam ly đo, La Cong dom xem tuong so, cho rang Luu Bang se lam nen nghiep lon, ben ga La Tri cho Luu Bang. Ba kem Luu Bang chung 15 tuoi.
Ba La nghe chong minh nhu vay, ben voi xen vao:「"Ong von coi trong con gai chung ta, qua quyet se ga cho quy nhan. Bai huyen lenh đoi đai rat tot, con co y thong gia, ong con chua tung đong y, the ma vi sao lai ga cho loai nguoi nhu Luu Quy?"」. Du vay, La Cong van kien tri đem La Tri ga cho Luu Bang. Trong thoi gian nay, La Tri sinh cho Luu Bang mot trai mot gai, ve sau chinh la Han Hue Đe Luu Doanh va Lo Nguyen cong chua. Khi Luu Bang đam nhiem Đinh truong , thuong xuyen xin nghi ve nha. Co mot lan, La Tri cung hai đua nho o đong ruong lam co, co mot ong lao đi ngang qua, muon chut nuoc uong, La Tri ben moi ong lao an com. Ong lao nhin La Tri, ben noi:「"Ba la nguoi đai quy khap thien ha"」. Sau đo, La Tri moi ong lao xem tuong cho hai đua nho, ong lao nhin Luu Doanh ma noi:「"Đuc ba so di hien quy, chinh la nho vao đua be trai nay!"」, ong lao nhin sang con gai, cung noi đay la quy tuong. Khi ong lao đi roi, La Tri đem chuyen đo noi voi Luu Bang, thi Luu Bang ho hoi đuoi theo ong lao xem cho minh, ong lao noi ca ba nguoi kia đeu la quy tuong, thi at han ong cung la đai hien đai quy. Luu bang cam ta, noi rang ve sau co hien quy, se khong quen on ong lao. Tuy nhien ve sau ca Luu bang cung khong tim ra ong lao ay đi đau ve đau.
Luc nay, trong thien ha co loi đon “Đong Nam co Thien tu khi” (東南有天子氣), nen Tan Thuy Hoang thuong sang Đong Nam du tuan, cot la đe tran ap khi cua Thien tu am muu tao phan. Luu Bang cho rang co lien he voi minh, ben thuong tron len vung nui Nang San. La Tri cung nhung nguoi khac chia nhau ra tim kiem, lan nao cung tim ra đuoc cho chinh xac cua Luu Bang. Nhieu lan nhu vay, Luu Bang cam thay ki quai nen hoi, La Tri ben noi cu he Luu Bang đi đen đau thi tren troi đeu co may tu đen đo, nen luc nao cung de dang tim ra. Tin đon truyen ra, nhieu nguoi cho rang Luu Bang co đai hien đai quy, tu hop ve rat đong.


= Con tin o Tay So =

Luu Bang khoi nghia chong nha Tan, sau đo cung Hang Vu tranh gianh thien ha. Nam Han nguyen nien (206 TCN), Luu Bang menh quan đon La Tri, Luu Thai Cong cung than quyen. Quan So nhan đo đanh vao thu phu cua Han la thanh Duong Ha (nay la Thai Khang, Chu Khau). Cung nam, cha cua La Tri la La Cong đuoc Luu Bang phong Lam Tu hau (臨泗侯). Hai nguoi anh ba la La Trach, La Thich đeu lam tuong duoi quyen Luu Bang, theo Luu Bang đi đanh dep. Anh ca ba la La Trach tu tran, hai nguoi con la La Đai, La San đeu đuoc phong tuoc Hau.
Nam Han thu 2 (205 TCN), thang 4, Luu Bang nhan Hang Vu sa lay chien tranh o đat Te, ben cung cac chu hau tien vao đanh chiem kinh đo Tay So la Banh Thanh. Do co nhieu chu hau quy phuc, thanh the rat lon nen Luu Bang chu quan, bi Hang Vu mang 3 van quan ve đanh cho đai bai. Luu Bang voi va bo chay, rieng La Tri cung cha chong la Luu Thai Cong bi quan Tay So bat đuoc. Hang Vu bat đuoc hai nguoi, sai giam lai lam con tin. Luc đo La Tri van co nguoi xa nhan cua Luu Bang bi lac lai la Tham Tu Co theo hau ha. La Tri va cha chong bi giu o Tay So 2 nam.
Nam Han thu 4 (203 TCN), thang 9, Luu Bang va Hang Vu giang hoa, giao uoc lay Hong Cau lam ranh gioi, Hang Vu ben tha cho Luu Cong va La Tri ve voi Han vuong Luu Bang. La Tri đuoc phong la Vuong hau, cha ba La Cong cung nam ay qua đoi. Nam sau (202 TCN), Luu Bang hop suc voi cac chu hau diet đuoc Hang Vu, lam chu ca thien ha.


Hoang hau nha Han = Giet hai cong than =
Tuy đanh bai Hang Vu va len ngoi Hoang đe, nhung trong quoc gia luc đo nhieu noi khong khuat phuc trieu đinh khien Luu Bang phai cam quan đanh dep lien mien. Luu Bang lap La Tri lam Hoang hau, Luu Doanh con ba đuoc lap lam Hoang thai tu, cung voi Thua tuong Tieu Ha va cac đai than trong coi trieu chinh tai Truong An.
La hau mau chong the hien tai tri mot nha cai tri khon ngoan, co tai nang va cung ran, cung mau chong ba co giao tinh tot voi cac menh quan trieu đinh. Tat ca mot phan đeu kinh ba, mot phan đeu so su tan nhan, cung ran trong hanh vi cai tri cua ba. Trong so nhieu cong than bi Han Cao To tru khu đe phong cho cac con minh thay the lam chu hau, La Hau tham gia truc tiep vao 2 vu. Đo la cai chet cua Han Tin va Banh Viet.
Nam Cao To thu 10 (197 TCN), Tran Hy lam phan o đat Cu Loc. Luu Bang trieu tap Luong vuong Banh Viet đen hoi quan đe đanh Hy, nhung Banh Viet cao om khong đi, chi cho bo tuong đi thay. Luu Bang ben sai su bat ngo đen bat Viet giai ve Lac Duong. Luu Bang nghi Viet co cong lao nen khong giet ma chi đay vao huyen Thanh Y (青衣縣), đat Thuc. Đung luc nay, La hau tu Truong An ra Lac Duong thi gap Banh Viet o đat Trinh. Banh Viet đen xin gap La hau đe keu oan, nho ba noi voi Han Cao To tha toi, xin đuoc ve que Xuong Ap. La hau nhan loi, nhung khi tro ve Lac Duong ba lai khuyen Luu Bang rang:"Banh Viet la dung tuong, neu tha vao đat Thuc ma day quan lam phan thi đe an hoa cho minh, chi bang giet luon đe tru hau hoa". Luu Bang nghe theo. La hau ben sai mot mon khach cua Banh Viet đung ra to cao rang: "Banh Viet muon xin ve Xuong Ap, thuc chat la đe lam phan". Luu Bang va La hau cu theo đo, sai Đinh uy Đien Khai lam an, lenh giet ca ho Banh Viet.
Sang nam sau (196 TCN), đai tuong Han Tin co cong lao lon nhat trong cac cong than ma Luu Bang rat đe phong trong nhieu nam, đa bi lua bat ve kinh đo. Cung trong vu Tran Hy lam phan, trong khi Luu Bang mang quan đi dep thi La hau cam quyen o kinh đo sai thua tuong Tieu Ha đen gap Han Tin du rang:「"Tran Hy đa chet, cac chu hau, cac quan đeu đen mung. Tuy ngai om, cung xin co gang vao mung"」. Han Tin theo Tieu Ha vao cung, La Hau lap tuc sai vo si troi lai, ket toi Han Tin đong muu voi Tran Hy lam phan va mang chem o nha treo chuong trong cung Truong Lac. Sau đo ba giet ca ba ho nha Han Tin. Sau nay Luu Bang đa dep xong quan cua Tran Hy tro ve kinh đo, nghe tin Han Tin chet vua mung vua thuong.


= Giup con giu ngoi Thai tu =
Ngoai La hau, Luu Bang con nhieu phi tan khac, trong đo co Thich phu nhan xinh đep nen rat đuoc sung ai, sinh đuoc Luu Nhu Y. Luu Doanh lam Thai tu, co Thuc Ton Thong (叔孫通) lam Thai pho, Truong Luong lam Thieu pho giup. Nhung Luu Bang sau thay Luu Nhu Y thong minh, noi rang "Nhu Y giong ta", lai them Thich phu nhan luon ve vang loi ra tieng vao, đieu nay khien Cao To muon bo Doanh đe lap Nhu Y.
Nam thu 12 (195 TCN), Cao To binh đinh phan loan Anh Bo, luc nay ong đa bi thuong rat nghiem trong, Thich phu nhan theo hau, cang khien cho ong co y đinh phe Luu Doanh ma lap Nhu Y len thay. Truong Luong can gian khong thanh, ben cao benh khong vao trieu, con Thuc Ton Thong lay chet can gian, Cao To vo chiu theo, nhung y chi đa quyet.
La hau lo so, khong biet lam the nao, co nguoi bam tau La hau nen hoi Truong Luong, va La hau ben sai anh trai la La Trach đen nho. Ban đau Truong Luong đinh tu choi, nhung La Trach co nai nen Luong đanh nhan loi. Nho Truong Luong giup, Luu Doanh moi đuoc 4 hien si Thuong Son tu hao (商山四皓); la Đong Vien cong (東園公), Loc Ly (甪里), Y Ly Quy (綺里季) va Ha Hoang cong (夏黃公) ma truoc đo chinh Cao To khong sao moi noi. Mot hom khi du yen tiec, Thai tu Luu Doanh rot ruou đung chau. Bon nguoi theo Thai tu tuoi đeu ngoai tam muoi, may rau bac pho, ao mu rat đep. Cao To lay lam la hoi, bon nguoi tien đen thua, ke ho ten. Cao To hoang đe kinh ngac, hoi ra moi biet la cac hien si ma bay lau minh moi khong đuoc. Bon nguoi noi voi Cao To:「"Be ha khinh ke si, hay mang nguoi, bon than nghia khi khong chiu nhuc, cho nen so ma tron tranh. Nay trom nghe thai tu la nguoi nhan đuc hieu thao, cung kinh, thuong yeu ke si, trong thien ha khong ai khong vuon co muon vi Thai tu ma chet, vi vay chung toi đen đay"」. Cao To noi:「"Phien cac ong nho giup đo Thai tu cho trot"」
Bon nguoi chuc tho xong, đung day đi ra. Cao To cho goi Thich phu nhan vao, chi bon nguoi kia bao rang:「"Ta muon đoi no, nhung bon nguoi kia đa giup no. Long canh no đa thanh, kho ma lay chuyen đuoc. La hau la chu cua nguoi roi đay!"」. Thich phu nhan thong kho khong thoi, ben mua hat ca than. Do đo, Luu Doanh giu đuoc ngoi Thai tu khong bi truat. Ve sau, Cao To phong Luu Nhu Y lam Trieu vuong (趙王).


= Ben giuong benh hoi di huan =
Cung vao nam thu 12 (195 TCN), Han Cao To Luu Bang sau khi khong phe Thai tu nua, đa tro benh rat nang. La hau lo lang, ben moi danh y thien ha vao cung tri lieu, nhung Cao To biet minh khong the qua khoi, ben khong cho chua benh, thuong 50 lang vang roi cho lui.
La hau o ben giuong benh, truc tiep hoi ong:「"Be ha tram tuoi roi va tuong quoc Tieu Ha cung mat thi lay ai thay?"」. Cao To ben đap la Tao Tham, La hau lai hoi tiep thi Cao To đap:「"Vuong Lang co the đuoc, nhung Vuong Lang hoi gan. Tran Binh co the giup ong ta. Tran Binh thi tri khon co thua, nhung kho ma lam mot minh. Chu Bot la nguoi trung hau, it van hoa nhung nguoi lam ho Luu đuoc an chinh la Chu Bot đay, co the cho ong ta la Thai uy"」. Sau đo, Cao To gia bang, La hau đoi 4 ngay van chua phat tang. Vi Thai tu Luu Doanh con nho, La hau so cac tuong khong phuc se lam loan, do đo ban muu voi Tham Tu Co đinh giet chet cac cong than. Tuong Lich Thuong o kinh thanh biet muu đo, khuyen Tham Tu Co nen can La hau khong thuc hien y đinh nay, vi se kich đong cac tuong đang cam quan o ngoai lam phan. Tham Tu Co voi đi noi voi La hau, ba ben bao tang Han Cao To, vi vay khong xay ra bien co nao.
Thai tu Luu Doanh thuan loi len noi ngoi, tuc la Han Hue Đe, La hau đuoc ton lam Hoang thai hau.


Hoang thai hau nha Han = Nhan tru su kien =
La Thai hau khong ham hai đai đa so cac phi tan cua Han Cao To, nguoc lai con hau đai va đoi xu theo nhu luat đe ra. Nhung phi tan nao sinh đuoc con trai đeu đuoc phong tuoc Vuong thai hau (王太后) va cung con trai tro ve đat phong cu ngu, nhu truong hop cua Bac phu nhan, me cua Đai vuong Luu Hang. Chi tru duy nhat truong hop cua Thich phu nhan, vi phi tan đa cay sung kieu ngao muon con trai minh Trieu vuong Luu Nhu Y thay the ngoi Thai tu cua Luu Doanh. Luu Nhu Y luc đo đang o đat phong nuoc Trieu, nen La Thai hau đa trung phat Thich phu nhan.
Nam Hieu Hue nguyen nien (195 TCN), thang 12, La Thai hau sai bat giam Thich phu nhan o Vinh Hang cung. Oan han Thai hau, Thich phu nhan ngam nga cau:「"Con la Vuong, ma me gia đay phai la no boc, suot ngay gia gao đen sap toi, thuong thuong bau ban voi cai chet! Me con phan ly ba nghin dam, lam sao co the bao cho con biet tin?"」. La Thai hau tuc gian, ben goi Trieu vuong Nhu Y đen Truong An, am muu ha đoc Trieu vuong. Su gia cua La Thai hau trieu tap, Tuong quoc nuoc Trieu la Chu Xuong cu tuyet khong nghe lenh. La Thai hau ca gian, ben sai nguoi goi Chu Xuong ve. Chu Xuong ve đen Truong An, Thai hau lai sai nguoi moi Trieu vuong lan nua, đanh phai ra đi. Han Hue Đe thuong em, biet Thai hau gian, nen than hanh đon Nhu Y o Ba Thuong, roi luon luon kem luc Nhu Y đi đung, an uong. La Thai hau muon giet Nhu Y nhung khong co dip. Mot hom, Hue đe buoi som ra đi san ban, Nhu Y khong theo do con som tham ngu. Thai hau nghe tin Nhu Y o mot minh, ben sai nguoi mang thuoc đoc đen cho Nhu Y uong. Nhu Y uong xong thi chet.
Nam Hieu Hue thu 2 (194 TCN), mua đong, La Thai hau bat đau tra thu Thich phu nhan. La Thai hau ben sai chat chan tay Thich phu nhan, moc mat, đot tai, bat uong thuoc thanh cam, cho o trong nha tieu goi đo la Nhan tru (人彘), nghia la con nguoi lon. Sau may hom, Thai hau cho goi Hue Đe vao đe xem "Nhan tru". Han Hue Đe thay, ngac nhien ben hoi, biet đo la Thich phu nhan, lien khoc rong len, do qua am anh ma ong mac benh, sai nguoi noi voi Thai hau:「"Viec đo khong phai la viec con nguoi lam! Ta la con cua thai hau, khong the nao tri thien ha đuoc"!」. Hue Đe bat luc truoc su đoc ac cua Thai hau, khong co cach nao ngan can đuoc, vi the ngay đem uong ruou choi boi dam dat, khong nghe chinh su, cho nen mac benh. Vi the, La Thai hau nam quyen chuyen chanh.


= Chu tri chinh su =
Sau khi Hue Đe lam benh, trieu chinh đeu do La Thai hau tam quan. Mua đong nam Hue Đe thu 2 (194 TCN), nhung nguoi anh em la Nguyen vuong nuoc So, Đieu vuong nuoc Te (Luu Phi) đen chau. Han Hue Đe cung an tiec va uong ruou voi Te vuong Luu Phi truoc mat La Thai hau, vi ong cho rang Luu Phi la anh nen đe ngoi ghe tren theo le nhung nguoi trong nha. Thai hau noi gian, ben sai rot hai chen thuoc đoc đat truoc mat minh, sai Luu Phi chuc tho. Khi Luu Phi đung day, Hue Đe cung đung day nang chen muon cung chuc tho voi Luu Phi. Thai hau so qua, than hanh đung day hat chen ruou cua Hue Đe.
Thay hanh đong cua Thai hau, Luu Phi lay lam la, do đo khong dam uong, gia vo say đi ra. Khi hoi, Luu Phi biet đo la thuoc đoc nen so hai, tu cho rang khong the ra khoi Truong An nen rat lo lang. Quan noi su cua Luu Phi ten la Si noi:「"Thai hau chi co mot minh Hoang đe va Lo Nguyen cong chua. Nay Đai vuong co hon 70 thanh, ma Cong chua chi co vai thanh, neu Đai vuong qua thuc đem mot quan dang cho Thai hau đe lam ap tam goi cua Cong chua, thi Thai hau the nao cung mung ro va Đai vuong cung khong lo ngai gi"」. Te vuong Luu Phi ben dang quan Thanh Duong, ton Lo Nguyen cong chua lam Vuong thai hau. La Thai hau mung ro bang long, ben đat tiec ruou o cung rieng cua Te vuong, sau khi uong chen ruou vui ve, Thai hau cho Te vuong tro ve nuoc minh.
Nam Hue Đe thu 3 (192 TCN), La Thai hau cho nguoi xay dung lai quy mo thanh Truong An. Sang nam (191 TCN), Thai hau bai bo Hiep thu luat (挾書律). Đay la mot luat le tu thoi Tan Thuy Hoang, nam trong khuon kho đot sach chon Nho, khong cho dan gian tang tru kien thuc sach vo. Thai hau bo lenh nay, ha chieu cho dan gian tiep tuc tim kiem va dang sach, khoi phuc cuu đien đa bi huy hoai thoi Tan Thuy Hoang.


= Buc thu cua Mac Đon =
Hung No o phuong bac khi đo the luc rat manh va hay khieu chien voi nha Han. Cao To hoang đe Luu Bang khi con song tung giao chien voi Hung No va đa gap nguy khon o Binh Thanh. Sang thoi La thai hau cam quyen, Hung No tiep tuc quay roi bien gioi.
Nam Han Hue Đe thu 4 (192 TCN), luc đo Thien vu cua Hung No la Mac Đon thien vu chet vo, nghe tin La Thai hau thay Hue Đe nhiep chinh, la mot goa phu, ben viet thu to tinh voi loi le trang gio. Sach Han thu đa ghi lai đoan thu cua Mac Đon ma Tu Ma Thien nhan xet trong Su ky la "loi le bay ba" nhu sau:

La Thai hau đoc thu rat tuc gian, đinh đieu binh đanh Mac Đon. Cac tuong can rang:"Gioi va vu dung nhu Cao Đe ma con bi nguy khon o Binh Thanh". The roi Thai hau đanh nen gian, lay tong that nu quyen phong lam Cong chua ga cho Mac Đon, tiep tuc giu chinh sach giang hoa voi Hung No đe yen bo coi.


Lam trieu xung che = Nu chu đau tien =

Do bi me ap che khong the chong lai đuoc, Hue Đe buon rau sinh benh roi mat som nam 188 TCN, khi moi 22 tuoi.
Con trai duy nhat qua đoi, La Thai hau tuy co khoc nhung lai khong chay nuoc mat. Nguoi con cua Truong Luong la Truong Tich Cuong (张辟彊) khi ay lam Thi trung, moi 15 tuoi, noi voi thua tuong Tran Binh rang:「"Thai hau chi co mot minh hoang đe. Nay Hoang đe mat, Thai hau khoc lai khong đau xot, ngai co biet tai sao khong?"」. Tran Binh hoi vi sao, Tich Cuong noi:「"Hoang đe khong co con lon tuoi đe ke nghiep. Thai hau so bon cac ong noi loan. Nay ong xin cho La Đai, La San, La Loc lam Tuong, cam quan giu cac đao quan trong phia nam va phia bac, cho nhung nguoi con ho La vao giu cac chuc vu trong cung. Lam nhu the thi thai hau se yen tam va bon cac ong may ma tranh khoi tai hoa"」.
Thua tuong Tran Binh ben lam theo ke cua Tich Cuong. La Thai hau mung ro, luc ay khoc moi tham thiet. Khi ay, Truong Hoang hau cua Han Hue Đe khong co con. Theo Su ky, La hau đa giet chet mot phi tan vua moi sinh con cho Hue Đe la Mo thi, sau đo mang đua tre đen cho Truong hau, gia la Hoang hau vua sinh long tu. Khi Han Hue Đe mat, đua tre đuoc đua len ngoi, su goi la Han Tien Thieu Đe. Du than la "Hoang to mau" cua Hoang đe, nhung La Thai hau khong nhan ton hieu Thai hoang thai hau ma van giu la Hoang thai hau, ba cong khai đang trieu thay Hoang đe tre nam quyen đieu hanh trieu chinh, goi la [Lam trieu xung che; 臨朝稱制].
Bang viec nay, La hau tro thanh "Nu chu nhan" đau tien cua mot chinh quyen hoang trieu trong lich su Trung Quoc ke tu khi Tan Thuy Hoang thong nhat, cung la Nu chu nhan đau tien cong khai nam quyen ma khong can kieng de Hoang đe, thuc te đa khong khac gi mot Nu hoang. Trong thoi gian xung Che, quy cach cua La hau đeu y het Hoang đe, trong chieu thu toan tu xung [Tram; 朕]. Bat đau giai đoan nay, Su ky đeu goi tung nam la "Nam Han Cao hau thu [bao nhieu]" chu khong theo le la "[Thuy hieu cua Hoang đe] nam thu [bao nhieu]", cho thay rat ro vi tri ngang hang Hoang đe cua La Thai hau.


= Phong Vuong cho ngoai thich =
Đe cung co quyen luc, La Thai hau muon phong cho con chau ho La tuoc Vuong, mot viec cam ki khi đo vi chi co hoang toc ho Luu moi co quyen phong Vuong, do đo La Thai hau ben do hoi tuong Vuong Lang. Lang thang than noi khong đuoc, vi đieu đo trai y cua Han Cao To, đay la dua vao cau di huan:「"Khong phai ho Luu ma phong Vuong, thien ha cung vao đanh no"」. Thai hau ben bai chuc Vuong Lang, cho lam Thai pho. Tran Binh va Chu Bot phai lua y ba, to ra đong tinh viec phong vuong ho La, luc nay ba moi bang long, ma ho Tran cung ho Chu tiep tuc duy tri vi tri trong trieu.
Thai hau khi xung Che vua xong, ben phong cho cac chau va than thich, chau ca La Đai đuoc phong lam La vuong (呂王), đung đau cac Vuong hau ho La. Ke thu la La Loc lam Trieu vuong (趙王), La Thong lam Yen vuong (燕王). Cha cua La Thai hau la La Cong đuoc truy ton La Tuyen vuong (呂宣王), cho con gai La Loc lay Thanh Duong Canh vuong Luu Chuong, cung mot so con em ho La khac. Ngoai ra, ba con cat nhac tinh nhan Tham Tu Co tung theo hau ha ba truoc kia len lam Ta thua tuong. Tu Ma Thien đa kin đao chep ve viec nay trong Su ky rang:「"Ta thua tuong khong lam viec, thuong lo viec o trong cung"」. Tu Co đuoc tin dung, nhieu quan vien muon đuoc viec phai nho cay.
Nam Cao hau thu 2 (186 TCN), La Đai qua đoi, con la La Gia (呂嘉) thua tuoc. Nam thu 4 (184 TCN), em gai ba la La Tu đuoc phong Lam Quang hau (臨光侯), la phu nu đau tien đuoc thu phong tuoc vi danh cho nam gioi. Cung nam ay, mot chau trai khac cua Thai hau la La Tha (呂他) đuoc thu phong Du hau (俞侯), La Canh Thuy (呂更始) lam Chue Ky hau (贅其侯), La Phan (呂忿) lam La Thanh hau (呂城侯); nam đo thu phong rat nhieu nguoi trong cac nhanh nho gia toc ho La, vi chi hon 10 nguoi đeu thu phong.


= Tan sat ho Luu =
Nam thu 4 (184 TCN), La Thai hau chuyen che đuoc 4 nam, vi Thieu Đe Luu Cung dan truong thanh va hieu chuyen.
Thieu Đe nghe noi me minh bi La Thai hau giet, con minh khong phai la con cua Hieu Hue Hoang hau, ben noi:「"Hoang thai hau lam sao co the giet me ta ma goi ta la con? Gio ta con be, neu ta truong thanh thi se thay đoi"」. Thai hau nghe noi rat tuc gian, so Thieu đe chong lai minh, ben giam Thieu đe o Vinh Hang cung, noi rang hoang đe bi mac benh nang khong the gap nguoi ngoai đuoc. Ba loan tin Thieu đe bi benh nang khong lam hoang đe đuoc, nen lap nguoi khac. Khong ai dam ngan can, ba ben sai giet Thieu đe va lap mot nguoi con khac cua Hue đe la Thuong Son vuong Luu Nghia lam Hoang đe, cai danh goi Luu Hong. La Thai hau van tiep tuc cam quyen chinh trong trieu.
Sau khi giet Trieu vuong Luu Nhu Y, La Thai hau lap Hoai Duong vuong Luu Hua len thay lam Trieu vuong. La Thai hau ga mot nguoi con gai ho La cho Luu Huu nhung khong đuoc Luu Huu sung ai, La thi ben tim cach vu cao voi La thai hau rang Luu Huu bat binh viec ba ta phong Vuong cho ho La. Nam Cao hau thu 7 (181 TCN), La Thai hau trieu Luu Huu vao chau roi bat giam ong lai, bo đoi cho đen chet. Sau khi Luu Huu qua đoi, Thai hau cho an tang ong theo le cua dan thuong roi lap anh ong la Luong vuong Luu Khoi lam Trieu vuong. Sau khi phong Luu Khoi đen đat Trieu, La Thai hau ep ong lay con gai cua La San em minh, va giet sung phi cua ong. Thang 6 nam đo, Luu Khoi vi thuong tiec nguoi sung phi ben tu tu chet theo. Ong lam Trieu vuong chua đay mot nam. La Thai hau lay co Luu Khoi tu sat, phe con ong, lap La Loc lam Trieu vuong.


Qua đoi Nam Cao hau thu 8 (180 TCN), thang 7, La Thai hau mac benh nang. Biet minh khong qua khoi, ba phong chau La Loc lam Thuong tuong quan thong linh Bac quan, cho La vuong San lam Tuong quoc thong linh Nam quan, khong che luc luong ho ve trong hoang cung. Ba noi voi con em ho La: 「"Sau khi binh đinh thien ha, Cao To co giao uoc voi cac quan đai than: 'Ai khong phai ho Luu ma lam Vuong thi thien ha cung đanh no'. Nay ho La lam Vuong thi cac quan đai than khong chiu. Neu ta chet đi, Hoang đe con it tuoi, so cac đai than gay bien loan. Hai nguoi phai cam quan giu lay cung, cho co đi theo đam tang, đung đe cho nguoi nao ap che minh"」.

Ngay mong 1 thang 8 (tuc ngay 18 thang 8 duong lich) nam đo, La Thai hau bang ha, chung nien tho 62 tuoi. Thuy hieu cua ba an theo thuy cua Cao To, la Cao Hoang hau (高皇后), nen su gia thuong goi la [Cao hau] hay [Han Cao hau]. Ba đuoc hop tang tai Truong lang (長陵) cung Han Cao To.
Sau khi La Thai hau qua đoi, trieu đinh nha Han bat đau đai loan, goi la Loan chu La. Trong tung buoc gay dung the luc cua ho La, La Thai hau đa đung cham khong it cac hoang than cua nha ho Luu, khien ho Luu va ho La xich mich nhau, nen truoc khi qua đoi La Thai hau đa co gang dan xep bang cach ban hoang kim ngan can cho cac chu hau toan quoc, lai cho La Loc va La San tuoc vi Tuong quoc, cho con gai La Loc lam Hoang hau, cot la đe lam cho dua cho ho La. Tuy nhien, hai nguoi chau cua La Thai hau, cung la đung đau khi ay cua dong ho la La Loc va La San khong phai la đoi thu cua cac đai than khai quoc nha Han nhu Tran Binh, Chu Bot. Ben ngoai co Te vuong Luu Tuong khoi binh, ben trong co hai nguoi Tran, Chu đa lam binh bien, đa tien hanh thanh cong giet het cac tuong ho La ma La Thai hau dung len đe lay lai thien ha cho ho Luu.
Vi khong muon hinh anh La Thai hau tiep tuc ton tai, cac giai cap thong tri ho Luu đong long cho rang Hau Han Thieu Đe, cung hai con thu xuat cua Han Hue Đe Luu Doanh đeu la gia mao, ben tien hanh phe bo va giet hai. Sau khi tien hanh tan sat Hoang đe do La Thai hau lap nen, cac the luc ho Luu kien quyet chon mot nguoi khong co nha me manh đe len ngoi, sau khi can nhac chau đich ton cua Cao To la Te vuong Luu Tuong khong đuoc vi nha me qua ac đoc, thi ho ban ra rang: "Nha ho Bac, me Đai vuong Hang, con thu tu cua Cao To, la nguoi hien đuc, nen lap len ngoi". Do đo, Đai vuong Luu Hang đuoc lap lam nguoi ke vi, tuc la Han Van Đe.
Gan cuoi đoi nha Tan cua Vuong Mang (9 SCN – 23 SCN), thi hai cua La hau bi phien quan khoi nghia Xich Mi mao pham khi cuop pha Truong lang. Thoi Han Quang Vu Đe Luu Tu - nguoi đa lat đo Vuong Mang, khoi phuc nha Han, Bac phu nhan đuoc ton lam ["Cao Hoang hau"] thay the va đuoc hop tang cung Han Cao To. Con La hau thi bi truy phe, phan mo bi doi ra khoi Truong lang.


Gia quyen Than phu: La Cong (呂公). Nam 187 TCN, đuoc La hau truy ton La Tuyen vuong (呂宣王). Su gia Quach Mat Nhuoc cho rang ong la hau due cua La Bat Vi.
Phoi ngau: Han Cao To Luu Bang.
Hau due:
Han Hue Đe Luu Doanh.
Lo Nguyen cong chua (魯元公主), khong ro ten that.
Anh chi em va chau ho:
La Truong Hu (呂長姁), chi gai truong.
La Binh (呂平), con trai Truong Hu, phong Phu Lieu hau (扶柳侯).
La Trach (呂澤), anh trai, thuy phong Đieu Vu vuong (呂悼武王).
La Đai (呂台), con trai La Trach, phong La vuong (呂王). Mat, thuy la Tuc vuong (肅王).
La Gia (呂嘉), con trai La Đai, ke tuoc La vuong.
La Thong (呂通), con trai La Đai, phong Yen vuong (燕王) nam 181 TCN.
La Phi (呂庀), con trai La Đai, phong Đong Binh hau (東平侯).
La San (呂產), con trai La Trach, phong Luong vuong (梁王) nam 181 TCN.
La Thich Chi (呂釋之), anh trai, thuy phong Trieu Chieu vuong (趙昭王).
La Tac (呂則), con trai La Thich Chi, phong Kien Thanh hau (建成侯).
La Chung (呂種), con trai La Thich Chi, phong Phai hau (沛侯).
La Loc (呂祿), con trai La Thich Chi, ke nhiem chuc Trieu vuong (趙王) nam 181 TCN.
La Tu (呂嬃), em gai, vo cua danh tuong Phan Khoai, đuoc phong lam Lam Quang hau (臨光侯) nam 184 TCN.


Trong van hoa đai chung Xem them Han Cao To
Han Hue Đe
Thich phu nhan
Mac Đon thien vu
Luu Cung
Luu Hong
Tham Tu Co


Chu thich Tham khao Nguon Su ky Tu Ma Thien, ban dich cua Phan Ngoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin, 2003, cac thien:
Cao To ban ky
La hau ban ky
Tran thua tuong the gia
Hung No liet truyen
Chu Muc, Tran Tham chu bien (2003), 365 truyen co su chon loc Trung Quoc, tap 3, Nha xuat ban Thanh nien
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Quoc, Nha xuat ban Giao duc