Lu lu đuc hay con goi lu lu đuc, ca lu, thu lu đuc (ten goi de nham lan voi cay Tam bop, con goi la Lu lu cai), co danh phap khoa hoc: Solanum nigrum la loai thuc vat co hoa thuoc ho Ca, đuoc Carl Linnaeus mo ta khoa hoc lan đau nam 1753. Cay co nguon goc tu đai luc đia A – Au, đuoc du nhap trong o ca chau Phi, Uc va Nam My. Cac bo phan cua cay nay co the đoc hai đoi voi gia suc va nguoi, tuy nhien la ngon non nau chin co the đuoc su dung lam thuc pham o mot so đia phuong, hoac đuoc su dung nhu mot phuong thuoc co truyen.


Mo ta Lu lu đuc la cay than thao hang nam, moc thang đung co the cao đen 70 cm. Canh la va phan non co phu lop long mong. Than canh tron hoac hoi co khia canh. La đon moc cach. Phien la hinh trung hoac trung mui mac, mep phien la co rang cua thua, kich thuoc phien la dai 2,5 – 7 cm va rong 2 - 4,5 cm. Cuong la dai tu 2 – 5 cm.
Cay truong thanh ra hoa, hoa tu dang chum moc tu nach la, chum hoa thuong tu 3 bong hoa. Đai hoa gom 5 canh đai hinh trung dai 1,2 - 2,5 mm ton tai theo hoa va qua, khi qua chin thi la đai hoi uon cong. Trang hoa gom 5 canh mau trang hoac trang phot xanh, chieu dai cua canh trang hoa tu 4 – 9 mm, thuong gap 1,5 - 3 lan chieu dai canh đai hoa. Hoa co 5 nhi mau vang, dai tu 1,5 - 2,5 mm. Cay thu phan nho con trung va ong buom.
Qua khi chin co hinh cau, đuong kinh tu 6 – 8 mm, thuong mau tim đen hoac đen. Tai An Đo co giong Lu lu đuc đuoc phat hien qua chin co mau đo. Sau khi co qua la dan nga sang mau xanh nhat roi kho ua khong sinh truong roi tu chet.
Cay Lu lu đuc đoi khi bi nham lan voi loai đoc hai hon cung nam trong ho Ca, đo la loai Atropa belladonna, điem khac biet de nhan thay nhat đo la loai cay đoc hai chet nguoi Atropa belladonna co qua đon le chu khong thanh chum nhu lu lu đuc.


Thanh phan hoa hoc Do co chua ham luong alkaloid, đac biet la trong cac qua non nen loai cay nay thuong đuoc phan loai la mot cay co đoc, nhung qua chin va ngon la non lai đuoc dung lam rau o mot so noi. Tat ca cac bo phan cua cay co chua cac alkaloid nhu: steroid, solanine, solasonine, solamargine, chaconine. Nong đo cac chat nay la khac nhau va phu thuoc vao đieu kien khi hau tho nhuong. Mat khac nong đo cung thay đoi tuy thuoc vao đo tuoi cua cay, đieu nay giai thich tai sao cung mot loai cay trong lai vua đuoc khuyen cao la co đoc ma van su dung đuoc lam rau o mot so noi. Trong la tuoi cua cay co chua axit ascorbic (mot chat đuoc su dung chu yeu chong oxy hoa trong bao quan thuc pham).


Phan bo sinh thai Pham vi phan bo cua loai bao gom khu vuc rong lon tren hau het cac luc đia. Nguon goc đia ly cua loai van chua xac đinh đuoc chinh xac nhung nguoi ta tin rang chung co nguyen xuat tu đai luc đia A - Au.
Lu lu đuc đuoc tim thay o cac vung đat co đo cao tu 0 – 3000 m so voi muc nuoc bien. Loai nay cung thich nghi đa dang đuoc voi cac đieu kien moi truong khac nhau, nhung bi han che o moi truong kho han lau ngay. Lu lu đuc moc ven đuong, bai hoang, ruong vuon gan khu dan cu hoac ven song suoi.
Cay co đieu kien nhiet đo moi truong ly tuong nhat la 20 - 30 oC, sinh truong cua chung bi han che khi co nhiet đo thap hon 15 oC hoac cao hon 35 oC. Đieu kien anh sang ua thich cua Lu lu đuc la chu ky sang 16 tieng. San luong hoa va qua bi anh huong đang ke neu cay chiu bong.


He thong phan loai Hoc gia nguoi La Ma song o the ky thu nhat Gaius Plinius Secundus la nguoi đau tien đa ghi chep ve loai nay. Nam 1732, nghien cuu phan loai lan đau đuoc biet đen loai nay la cua Johann Jacob Dillenius. Đen nam 1753, Lu lu đuc đuoc chinh thuc mo ta khoa hoc voi ten goi Solanum nigrum boi Carl von Linnaeus trong Species plantarum, trong cong bo nay ong cung mo ta Lu lu đuc voi 6 loai phu. Sau ra soat thi hien nay chung đuoc cong nhan co 2 loai phu la:

Solanum nigrum L. subsp. nigrum: co long muot om sat vao than canh.
Solanum nigrum L. subsp. schultesii (Opiz) Wessley: long xu len.
Phuc hop thuc vat Lu lu đuc con goi la Solanum L. section Solanum la nhom loai đac trung boi hoa mau trang, qua hinh cau mau xanh la cay hoac đen đuoc sap xep thanh chum, than canh khong co gai, bieu bi hoac long hinh sao. Cac loai Solanum trong nhom nay đoi khi bi nham lan voi nhau ve mat truc quan do cac dang trung gian hoac lai tao giua cac loai, chung co cac nhiem sac the dang đa boi tu luong boi (S.nigrum, S.scabrum) toi luc boi (S.americanum).


Đoc hai Nong đo Solanine trong Lu lu đuc co the gay đoc, đa co ghi nhan tre em bi chet vi ngo đoc sau khi an qua xanh cua chung. Tuy nhien tu vong la truong hop hiem khi xay ra khi an qua chin. Cac trieu chung ngo đoc thuong xay ra la: đau bung, oi mua va tieu chay. Trieu chung ngo đoc thuong keo dai 6 - 12 tieng sau khi an, co the kem theo sot, lu lan va buon ngu. Tu vong khi an luong lon Lu lu đuc co the la do roi loan nhip tim va suy ho hap. Tat ca cac loai đong vat đeu co the bi nhiem đoc khi an chung vao ban đem. Chat đoc trong Lu lu đuc thuong tap trung o qua non, hau het cac truong hop ngo đoc thuong đuoc nghi ngo la do qua non va la.
Kinh nghiem su dung lam rau cua nhieu noi tren the gioi cho thay rang đe loai bo đoc to trong ngon la non thi nen luoc qua nuoc soi truoc khi su dung.


Su dung = Dung lam rau =
Lu lu đuc co vi hoi đang. Mac du đuoc xep vao loai cay co đoc nhung Lu lu đuc đuoc su dung lam thuc pham tu rat som. O nan đoi cua Trung Quoc the ky 15 thi nong dan đa dung chung nhu la loai rau cam cu qua ngay. O nhieu nuoc chau A thi ngon la non khi đuoc luoc soi ky thi dung nhu la mot loai rau song, sau bina. O nuoc ta, lu lu đuc dung lam rau che bien thanh mon an nhu luoc, xao voi toi.
O An Đo, qua mong chin cung đuoc an, nhung khong an nhieu va khong dung cho muc đich thuong mai.
O Ghana, qua xanh con đuoc dung cho cac mon ham.
Nhieu noi tren the gioi co truyen thong su dung Lu lu đuc lam thuc pham, nhung đeu co điem chung la tat ca cac mon an đeu đa qua su dung nhiet đe che bien lam phan huy cac chat đoc.


= Dung lam thuoc =
Lu lu đuc co lich su lau dai dung lam thuoc. Nuoc ep tuoi tu cay co the đuoc dung cho cac benh ngoai da hoac rua vet loet. Qua chin mong đuoc dung đe han che tac dung nhuan trang va kich thich su them an.
Trong y hoc co truyen cua Viet Nam va Trung Quoc thi Lu lu đuc đuoc coi la chat khang sinh, khang viem, ho tro đieu tri viem gan, loi tieu va ha sot.
Lu lu đuc đuoc cho la co chua solasonine (glycoalkaloid steroid co the đuoc su dung đe bao che 16-DPA). Nguon thuong mai co the co đuoc tu nuoi cay re bien đoi cua loai nay.


Trong trot Lu lu đuc đuoc trong nhu la cay thuc pham o nhieu noi. La va ngon non an đuoc sau khi nau soi.


Xam lan Lu lu đuc đuoc bao cao va xep vao nhom co dai lan at cay trong o 61 quoc gia.


Xem them Lu lu cai


Tham khao Lien ket ngoai Can trong nham lan ten goi Tam bop