Cetartiodactyla la ten goi khoa hoc cua mot nhanh, trong đo hien nay nguoi ta đat ca cac loai ca voi (bao gom ca ca heo) va đong vat guoc chan. Thuat ngu nay đuoc tao ra tu su hop nhat ten goi khoa hoc cua hai bo la Cetacea (ca voi) va Artiodactyla (guoc chan) thanh mot cum tu duy nhat.
Thuat ngu Cetartiodactyla la thuat ngu đuoc su dung pho bien nhat đe mieu ta quan he phan loai trong đo chi ra su tien hoa cua ca voi tu ben trong đong vat guoc chan, nghia la Cetartiodactyla la mot nhom đon nganh. Theo đinh nghia nay thi ho hang con sinh ton tren đat lien co quan he gan gui nhat voi cac loai ca voi la ha ma. Nhanh đuoc tao ra tu su hop nhat ca voi va ha ma goi la Whippomorpha hay Cetancodonta.
Mot cach khac, thuat ngu Cetartiodactyla đuoc dung đe bieu thi mot nhanh trong đo Cetacea va Artiodactyla la cac nhom co quan he chi-em, nhung trong đo Cetacea khong thuc su tien hoa tu trong Artiodactyla. Theo đinh nghia nay, tat ca moi loai guoc chan, ke ca ha ma, co quan he ho hang gan gui voi nhau hon la giua chung voi nhom ca voi.
Ca voi đa tien hoa tu đong vat co vu song tren đat lien va duong nhu tao thanh mot nhom đon nganh. Khai niem cho rang moi loai ca voi đa tien hoa tu mot to tien khong bi tranh cai. Gia thuyet đuoc chap nhan rong rai nhat truoc thap nien 1990 cho rang cac ho hang gan gui nhat cua ca voi la nhom đa tuyet chung Mesonychia. Chung la thu co mong guoc, chu yeu la đong vat an thit, chi đuoc biet đen tu cac hoa thach. Mot so it cac tac gia van con cho rang Mesonychia co quan he ho hang gan gui voi ca voi hon la Artiodactyla voi ca voi, ho cho rang Mesonychia va Cetacea tao thanh mot nhanh goi la "Cete". Tuy nhien, thay vi the, hien tai chu yeu chung đuoc coi la ho hang gan gui nhat cua nhom Cetartiodactyla khi nhom nay đuoc coi nhu mot tong the chung.


Ho hang voi ha ma Y tuong cho rang ca voi đa tien hoa tu trong Artiodactyla dua tren phan tich cac trinh tu DNA. Trong cac phan tich phan tu ban đau, ca voi đuoc chi ra la co quan he ho hang gan gui hon voi đong vat nhai lai (nhu trau, bo va huou, nai) hon la quan he cua đong vat nhai lai voi lon. Nham đam bao cho ten goi cua bo phan anh đung đon vi tien hoa tren thuc te, thuat ngu Cetartiodactyla đa đuoc tao ra.
Cac phan tich phan tu muon hon bao gom viec lay mau rong hon cua cac loai guoc chan va tao ra buc tranh tong the hon. Ha ma đuoc xac đinh la ho hang gan gui nhat cua ca voi, đong vat nhai lai co quan he ho hang voi nhanh ca voi/ha ma con lon thi co quan he ho hang xa. Bo sung them cho viec tao ra nhanh ca voi/ha ma gay mau thuan thi cac phan tich nay cung goi y rang ha ma va lon khong co quan he ho hang. Đieu nay co nghia la gia thuyet phan loai pho bien (Suiformes hay Suina) chua cac loai lon va ha ma chi la phan loai dua tren cac net tuong đong ve hinh thai ma thoi.
Ngoai phan tich trinh tu DNA va protein, cac nha nghien cuu cung theo doi chuyen đong cua cac transposon goi la SINE trong bo gen (xem phuong phap tai đanh dau retrotransposon). Transposon la trinh tu DNA thinh thoang tao ra ban sao cua chinh no va chen ban sao nay vao cac phan khac cua bo gen. Nguoi ta cho rang xac suat đe cac SINE se chen chinh chung vao chinh xac cung mot phan cua bo gen mot cach ngau nhien la rat thap. Cac du lieu chi ra rang mot vai transposon chen chinh chung vao cung mot vi tri trong bo gen cua ca voi, đong vat nhai lai va ha ma (đoi khi đuoc coi la "pseudoruminant" (gia nhai lai) do mac du chung co da day 4 tui nhu đong vat nhai lai that su, nhung chung khong nhai lai thuc an). Điem chen nay lai khong chia se voi lac đa va lon.
Gia thiet nay đa đuoc kiem tra voi cac trinh tu DNA tu vat chu cua cac gen: bo gen ti the hoan hao (cung nhu mot vai gen đoc lap cua no), beta-casein, kappa-casein, yeu to von Willebrand, ung thu vu 1, cac gen hoat hoa tai to hop 1 va 2, thu quan cannabinoit 1 va mot vai gen khac. Cac du lieu cua cac chuoi nay va cac transposon đong quy ve cung mot ket luan cho rang ha ma va ca voi co quan he ho hang gan gui voi nhau hon so voi moi quan he cua bat ky nhom nao trong so hai nhom nay voi cac loai đong vat khac cua bo Artiodactyla.
Cac chuoi đa phan tich trong cac phan tich ket hop voi cac đac trung hinh thai hoc cung đua ra cac ket qua tuong tu nhu khi chi phan tich chuoi. Mot so tac gia cho rang con so tuyet đoi cac đac trung (mot cho moi nucleotide) trong cac chuoi đa lam mat cac hieu ung cua hinh thai hoc. Cung co mot vai nghien cuu dua tren hinh thai goi y (yeu) cung cac ket qua tuong tu nhu cac ket qua phan tu, nhung ve tong the phan lon cac nghien cuu hinh thai hoc la mau thuan voi gia thuyet ca voi/ha ma cua Cetartiodactyla.
Mot ngoai le quan trong la nghien cuu gan đay do Boisserie va ctv. tien hanh nam 2005. Ho đa kiem tra 80 đac trung hinh thai hoc cung cua cac đon vi phan loai hoa thach va sinh ton cua Cetartiodactyla. Cac ket qua cua ho goi y rang ha ma đa tien hoa tu ben trong nhanh goi la Anthracotheriidae. Nhanh chua Anthracotheriidae/ha ma duong nhu la nhanh chi-em voi Cetacea va ho tro cac ket qua phan tich phan tu.


Van đe Cac y kien dua tren hinh thai hoc va co sinh vat hoc ve moi quan he cua ca voi voi cac đong vat co vu khac cung trai qua cac thay đoi đang ke ke tu đau thap nien 1990. Cac hoa thach, nhu Rodhocetus, đa đuoc phat hien va bac bo khai niem cho rang ca voi co nguon goc hay co quan he ho hang gan voi Mesonychia. Nhieu nha hinh thai hoc va co sinh vat hoc ung ho khai niem ve nhanh goi la Cetartiodactyla trong đo hop nhat Cetacea va Artiodactyla. Tuy nhien, nhieu nha khoa hoc khac thi khong ung ho gia thiet cho rang Cetacea đa tien hoa tu ben trong Artiodactyla. Theo đinh nghia nay, Artiodactyla van la nhanh hop le do Artiodactyla đa tien hoa tu mot to tien chung tach biet voi ca voi. Cetartiodactyla nhu the đai dien cho mot sieu bo hop nhat ca hai bo.
Phan lon cac phan tich phat sinh loai dua tren cac đac trung hinh thai van chua boc lo ra nhanh ca voi/ha ma, ma lai chi ra rang Cetacea va Artiodactyla la khac biet nhau. Cac đac trung cua cac xuong nhu xuong sen trong khu vuc mat ca chan đuoc trich dan nhu la chung cu cu the cho tinh đon nganh cua Artiodactyla.
Cac hoa thach ha ma đa khong đuoc ghi nhan cho toi tan the Miocen (23,03-5,33 Ma), nhung cac to tien cua ca voi lai co nien đai toi tan the Eocen (56-34 Ma). Gia thuyet ca voi/ha ma co mot khoang trong gan 30 trieu nam trong đo khong co to tien nao cua ha ma ton tai. Mot so loai nhat đinh trong ho Anthracotheriidae đa đuoc đe xuat nhu la cac to tien cua ha ma, nhung khai niem nay khong đat đuoc su ung ho rong rai cua cac nha co sinh vat hoc. Tuy nhien, hoc thuyet gan đay nhat ve nguon goc cua ho Hippopotamidae goi y rang ha ma va ca voi chia se cung mot to tien chung song ban thuy sinh đa tach ra khoi cac loai guoc chan khac khoang 60 trieu nam truoc. Nhom to tien gia thuyet nay rat co the đa tach ra thanh hai nhanh khoang 54 trieu nam truoc. Mot nhanh co the đa tien hoa thanh ca voi, co the bat đau tu tien-ca voi Pakicetus khoang 52 trieu nam truoc voi cac to tien ca voi som khac đuoc goi chung la Archaeoceti, cuoi cung đa trai qua su thich nghi thuy sinh đe tro thanh cac loai ca voi hoan toan song duoi nuoc, vi the no ho tro tinh đon nganh cua Cetartiodactyla.


Xem them Cetruminantia
Tien hoa cua ca voi


Ghi chu