Huan chuong dung cam cua Vuong quoc Serbia đuoc xac lap ngay 14 thang 11 nam 1912, trao cho nhung nguoi the hien long dung cam xuat sac tren chien truong trong Chien tranh Balkan lan thu nhat chong lai Đe quoc Ottoman. Huan chuong đuoc vua Serbia tu quyet trao tang hoac theo đe xuat cua Bo truong Bo Chien tranh, cac Tu lenh Luc quan va Tu lenh quan đoan. Voi hai hang Vang va Bac ton tai khoang thoi gian ngan ngui, mot so binh si, si quan trong Quan đoi Vuong quoc Serbia đa đuoc tang thuong huan chuong nay.
Huan chuong đuoc nha đieu khac Đorđe Jovanovic sang tao theo phong cach hien thuc han lam. Đac biet la Huan chuong Vang co gia tri tham my rat lon trong gioi nghien cuu đo trang tri Serbia. Giay khen đi kem đuoc kien truc su Milosav Stojadinovic đat ra theo cac nguyen tac chuan thiet ke huan chuong.
Hau het cac nha nghien cuu cho rang thoi gian trao tang huan chuong khong dai, chi khoang sau thang. Mot so nguon tu lieu khac thi noi huan chuong van tiep tuc đuoc trao tang sau Chien tranh Balkan lan thu nhat. Nguyen nhan thuong đe cap la hinh trang tri tren huan chuong Vang khong đuoc ua chuong tham chi gay bat tien, nen sau 6 thang, ca hai hang Vang va Bac đeu đuoc thay the bang huan chuong Dung cam moi lay ten anh hung Serbia Milos Obilic.


Ra đoi Khi Chien tranh Balkan lan thu nhat bung no nam 1912, Serbia lien minh voi cac nuoc Kito giao khac o Balkan chong lai Đe quoc Ottoman. Nay sinh nhu cau can thiet cua Serbia co mot he thong tang thuong ghi nhan cho long dung cam chien đau va nhiet thanh phuc vu trong chien tranh. He thong cu tu chien tranh 1876-78 đa đuoc đoi moi lai cho phu hop.
Ngay 14 thang 11 nam 1912, vua Petar I Karađorđevic ra sac lenh lap nen Huan chuong Dung cam gom hang Vang va Bac, đe trao cho "long dung cam đa đuoc the hien va chung thuc tren chien truong". Viec thiet ke đuoc giao cho nha đieu khac theo truong phai hoc vien noi tieng Đorđe Jovanovic. Y nghia huan chuong giong voi cac tang thuong trao cho nguoi Serb trong cac cuoc chien truoc đo (1876-1878; 1885) va co khac biet nghe thuat giua hang Vang va Bac.


Mo ta = Huan chuong Vang =
Huan chuong Vang co hinh tron đuong kinh 30 mm. Mat truoc huan chuong la hinh anh nguoi phu nu nhin sang trai, mac giap, đoi mu mien trang tri bang vong nguyet que, tren nguc la bieu tuong cua Vuong quoc Serbia - hinh đai bang hai đau đoi vuong mien. Doc theo mep huan chuong la dong chu tieu đe viet bang chu Kirin voi ngoi sao nam canh o cuoi. Ben duoi hinh anh nhan vat nay la ten viet tat cua tac gia Đorđe Jovanovic va nam "1912". Mat sau huan chuong ghi chu Kirin "за храстост" (cho cay soi) trong vong nhanh nguyet que (dai) va nhanh soi (ngan) gan voi hinh tam khien quoc huy Serbia. Huan chuong co lo đe luon day ruy bang qua.

Hinh tuong nguoi phu nu tren huan chuong la phung du quoc gia cho Serbia. Nha nghien cuu Milovan Medenica cho rang Jovanovic tao nen hinh tuong nay dua tren hinh anh va ky uc ve nu anh hung nguoi Serb Milica Stojadinovic, nhung cac nha nghien cuu khac khong đe cap đen chi tiet nay. Huan chuong Vang mo phong kieu mau Marianne nhin nghieng cua Phap chi khac rang nhan vat nu anh hung nguoi Serb the hien cho long dung cam. Medenica chi ra rang ca Jovanovic va vua Petar đeu la nhung nguoi sanh soi ve van hoa, lich su va nghe thuat Phap; ban than nha vua cung tung nhan đuoc huan chuong Phap voi mo tip hinh nguoi phu nu nhin nghieng (vua Petar nhan Bac Đau Boi tinh khi tinh nguyen tham gia Chien tranh Phap–Pho).
Huan chuong đuoc đeo o nguc trai, bang dai bang moire đo rong 40 mm gap thanh hinh tam giac quay đau nhon xuong duoi. Mot so tac gia cho rang huan chuong đuoc đuc tu hop kim vang con su gia nghe thuat Radomir Stolica viet rang huan chuong Vang lam bang đong ma vang. Nha nghien cuu Boris Prister khao cuu mau vat tai Bao tang Lich su Croatia thi cho rang chat lieu la bac ma vang. Cac nha nghien cuu ve đo trang tri Serbia Pavel Car va Tomislav Muhic chi ra hai bien the huan chuong Vang: mot loai bang hop kim đong va vang, con loai thu hai bang đong ma vang. Đong thoi mo ta cach ma vang cua loai thu hai khong phai theo kieu ma truyen thong ma vang va đong đa đuoc tron voi nhau. Car va Muhic khi nghien cuu sau hon thay rang ca hai loai đeu đuoc đuc trong cung mot khuon, chua ro tai đau nhung rat co the la xuong che tac tai Vien. Nha nghien cuu Lazar cung hai tac gia nay cung mo ta mot bien the huan chuong Vang khac co nhieu di biet voi mau vat chinh thuc va cho rang co the đo chi la san pham (mau) thu nghiem. Huan chuong thu nghiem nay bang đong ma bac, đuc tu khuon khac voi cac chi tiet tho rap hon. Chung co đuong kinh 30 mm, hinh anh nguoi phu nu o mat truoc con quoc huy Serbia o mat sau. Geric đua ra gia đinh đay la mau đe xuat khong đuoc chap nhan hoac mau chao hang tu xuong nao đo chua ro.
Hau het cac tac gia đeu xac đinh thoi gian trao Huan chuong Vang 1912 nay khong dai, chi khoang sau thang, nen so luong thuc te tang thuong rat it. Ly do la quan niem phu quyen khong chap nhan bieu tuong long dung cam nguoi linh lai the hien qua hinh anh phu nu, kieu mau trang tri nhu vay la khong phu hop. Sau đo, vao Chien tranh Balkan lan thu hai nam 1913, huan chuong moi thay the voi khac hoa nam tinh hon bang hinh anh anh hung huyen thoai nguoi Serb Milos Obilic dua tren mau huan chuong Montenegro su dung trong cuoc chien nay. Nha nghien cuu Milos Zikic va Boris Tomanic cho rang huan chuong cu van tiep tuc đuoc trao tang sau thoi điem tren, song song voi huan chuong moi, toi tan Chien tranh the gioi thu nhat.
Tu khia canh tham my, huan chuong vang co ve đep phi thuong nguyen ban đac trung phong cach kinh vien cua Đorđe Jovanovic, duoi anh huong cach thuc che tac huan chuong cua Phap. Du co kieu trang tri khong thong dung, huan chuong Vang la mau vat pho bien trong cac bo suu tap trang tri Serbia, co gia tri lon trong gioi suu tap do ve đep va đo hiem cua no.


= Huan chuong Bac =
Huan chuong Bac cung co hinh tron, đuong kinh 27 mm. Mat truoc the hien quoc huy Vuong quoc Serbia: đai bang hai đau đang bay voi khien tren nguc in hinh thap gia đac trung bon điem, va hai bong hue duoi chan. Giong nhu huan chuong Vang, duoi con đai bang la chu ky ten viet tat cua Đorđe Jovanovic va so nam "1912". Mat sau giong het nhu huan chuong Vang: khau hieu quoc gia đuoc nua vong hoa nguyet que va canh soi bao quanh, giao nhau tren tam khien quoc huy Serbia.
Huan chuong đuoc đuc tu hop kim bac, đeo tren nguc trai bang dai ruy bang mang mau quoc ky Serbia, rong 27 mm, dai gap đoi, gap theo hinh tam giac. Cach gap ruy bang nay giong voi cac huan chuong dung cam hang Bac đuoc trao trong cac cuoc chien truoc đo.
Tu khia canh nghe thuat, cac nha nghien cuu cho la huan chuong Bac trong co ve khiem ton gian di va kha binh thuong, mau ma cung đon gian so voi voi huan chuong Vang nhung co phong cach tuong xung phu hop. Mot so tac gia cho rang ca hai loai huan chuong đeu chi đuoc trao trong vong sau thang roi khong đuoc su dung nua, con cac nha nghien cuu Milos Zikic va Boris Tomanic lai viet rang cung giong nhu hang Vang, huan chuong Bac tiep tuc đuoc su dung đen sau ca Chien tranh the gioi thu nhat. Tren thi truong suu tap, huan chuong Bac pho bien hon Vang nen co gia tri thap hon.


Giay khen chung nhan Đi kem voi huan chuong con co cac giay khen chung nhan do chi huy quan đoi ky. Neu cap chi huy nhan đuoc huan chuong thi chinh nha vua đich than ky trong tu cach tu lenh toi cao.
Giay khen đi kem huan chuong đuoc in theo mau thiet ke cua kien truc su Milosav Stojadinovic tai Xuong Ban đo cua Cuc Đia ly Bo Tong tham muu. Cac nha nghien cuu Mile Piletic, Pavel Car va Tomislav Muhic đanh gia nhung giay khen nay đoc đao va thu vi ve hinh thuc. Giay khen đuoc in hinh khai hoan mon trang tri cung cac bieu tuong quoc gia va chien tranh. Giay khen cua hai hang khong co su khac biet đang ke.
Tren giay khen, ngoai danh hieu thong thuong cua vua - "Hoang thuong Petar Đai đe boi on Chua va y dan, Vua Serbia", con them vao chuc vu thoi chien "tu lenh quan đoi toi cao". Dua tren noi dung, Car va Muhic cho rang huan chuong chi đuoc trao tang vao ngay 1 thang 7 nam 1913 sau khi chien tranh ket thuc.


Lich su luu hanh Huan chuong Dung cam đuoc vua Petar tu quyet đinh trao tang hoac theo đe nghi cua cac tuong chi huy cap su đoan hay Bo truong Bo Chien tranh cho binh si cac cap trong Quan đoi Serbia the hien su chien đau gan da ca nhan trong 1912-1913. Danh sach nguoi nhan đuoc luu giu tai Bo Chien tranh cung la co quan chi tra va phan phat huan chuong. Huan chuong đa tang thi khong can thu hoi, khi nguoi nhan qua đoi thi nguoi thua ke van đuoc giu lai.
Theo sac lenh ngay 5 thang 5 nam 1913, 312 binh si va si quan Quan đoi Serbia đa đuoc trao tang Huan chuong Dung cam hang Vang. Vi khong ghi nhan tai lieu nao tuong tu, Car va Muhic cho rang đay khong phai con so cuoi cung. Nha nghien cuu Milos Zikic va Boris Tomanic khi tra cuu tai lieu luu tru trong Van kho Nam Tu o Beograd đua ra ket luan Huan chuong Dung cam 1912 ca hai hang tiep tuc đuoc trao song song voi Huan chuong Dung cam "Milos Obilic" sau Chien tranh Balkan lan thu nhat, đen tan Chien tranh the gioi thu nhat.
Mot so trung đoan bo binh va ky binh cung đuoc trao tang Huan chuong Dung cam hang Vang vi thanh tich chien đau trong Chien tranh Balkan lan thu nhat. Nghi đinh ngay 24 thang 5 nam 1913 ghi nhan trao tang cho cac trung đoan bo binh Quan đoi Nhan dan co ten: Thai tu Alexandar, Vua Petar, Sa hoang Lazar,, Sa hoang Nicholas; va cac trung đoan ky binh Quan đoi nhan dan "Đai cong tuoc Konstantin Konstantinovic", Danube va Sumadija. Nam 1987, nha nghien cuu Mile Piletic xac nhan chi con ky hieu cua Trung đoan Ky binh thuoc Su đoan Danube gan huan chuong, va giay khen cho Trung đoan Bo binh; ca hai đeu đang đuoc luu giu tai Bao tang Quan su Beograd.


Thong tin khac Huy chuong Nhiet huyet moi trao tang trong Chien tranh Balkan, be ngoai giong het Huan chuong Dung cam hang Bac nam 1912. Hoan toan khong ro tac gia huan chuong nay la ai, cac nha nghien cuu thi cho rang đo la Đorđe Jovanovic hoac Đorđe Carapic.


Ghi chu Tham khao Thu muc = Sach =


= Tap chi =