Bach Khoi (chu Han: 白起; 332 TCN – 257 TCN) la tuong linh quan su Trung Quoc co đai, lam viec cho nuoc Tan thoi Chien Quoc. Bach Khoi đuoc xem la mot trong 4 nha cam quan tai ba nhat thoi Chien Quoc, 3 nguoi con lai la Vuong Tien, Liem Pha va Ly Muc. Khoi chi huy quan đoi Tan hon 30 nam, nhieu lan đanh bai Tam Tan (tuc 3 nuoc Han, Trieu, Nguy lan bang Tan) va So, đinh điem la tran Truong Binh, tai đay Khoi đo sat 45 van quan Trieu. Nhung thang loi quan su cua Bach Khoi đa đat nen tang cho viec thong nhat Trung nguyen, cong cuoc đuoc hoan tat vao thoi Tan Thuy Hoang. Sinh thoi Bach Khoi đuoc phong tuoc Vu An quan (武安君), giu chuc Đai luong tao, chuc quan coi het viec quan cua nuoc Tan. Do Bach Khoi giet nhieu nguoi nen nguoi đuong thoi goi la Nhan đo (人屠).


Tieu su = Xuat than =
Lien quan toi than the cua Bach Khoi, sach Tan Đuong thu, quyen bay muoi lam ha, "Te tuong the he bieu" chep rang ong la hau due cua danh tuong Bach At Binh cua Tan Muc Cong thoi Xuan Thu. Bach At Binh von ten that la Kien Binh, con chau cua ong lay Bach At lam ho, sau gian luoc thanh ho Bach. Mot trong nhung hau due nhieu đoi cua ong chinh la Bach Khoi. Tuy nhien, theo loi tu thuat cua thi nhan song vao thoi nha Đuong la Bach Cu Di trong tac pham Co Cung Huyen lenh Bach phu quan su trang cua minh thi co ghi chep to tien Bach Khoi la Cong tu nuoc So Bach cong Thang, chau noi cua So Binh Vuong. Bach cong Thang muu phan buoc phai tu sat, con cua ong buoc phai tron sang nuoc Tan. Ke tu đo, hau due đeu lam tuong nuoc Tan va Bach Khoi la mot trong so đo.
Nam 318 TCN, Tran Ham Coc lan thu nhat no ra giua Tan va lien minh nam nuoc Han, Trieu, Nguy, So, Yen. Bach Khoi nam đo moi 15 tuoi, gia nhap quan đoi duoi truong Su Ly Tat. Khoi lan đau ra tran, nhung to ra vo cung dung cam, vo nghe xuat chung trong đam tan binh nen đuoc Su Ly Tat đe mat toi. Nghe tin quan So tien đen Ham Coc quan, Bach Khoi cung voi Nguy Nhiem đuoc giao nhiem vu đi do tham quan So, bat tu binh đem ve đe khai thac thong tin. Tuy nhien, Khoi va Nhiem lai bi lac đuong ve phia nam, tinh co gap đuoc quan tiep vien cua nuoc So duoi truong cong tu Tu Lan đang cho theo luong thao đen tiep vien. Nhan luc đem toi, Khoi va Nhiem phong hoa đot chay toan bo quan luong cua So. Vua So von khong hao hung voi viec hop tung chong Tan, ben vien co nay đe lui quan. Khi tro ve quan doanh, Bach Khoi va Nguy Nhiem cung đuoc thang len Bach phu truong va đuoc theo Su Ly Tat trong nhung nam chinh chien sau đo.
Bach Khoi so huu mot khuon mat nhon, đoi mat sac lem. Ong hanh đong quyet đoan, phan tich thau triet moi viec, co y chi cau tien, đong thoi la mot nguoi gioi dung binh va co moi quan he rat tot voi quan tuong quoc moi nham chuc la Nhuong hau Nguy Nhiem.


= Thang loi tai Y Khuyet =

Nam 294 TCN, Tan Chieu Tuong Vuong bo nhiem Bach Khoi lam Ta thu truong, dan quan tan cong nuoc Han, chiem đuoc Tan Thanh (nay la Y Xuyen, Ha Nam). Chien dich đo đa the hien tai nang quan su vuot troi cua ong, đuoc Nguy Nhiem rat men mo. Vao nam sau, dua vao su tien cu cua Nguy Nhiem, Bach Khoi đuoc thang lam Ta canh (左更), thay the Huong Tho lam chu tuong. Cung nam đo, cac nuoc Han, Nguy va trieu đinh Đong Chu lien minh voi nhau, cu Cong Ton Hi nuoc Nguy lam chu soai, dan binh tien đen Y Khuyet (nay la tran Long Mon, Lac Duong, Ha Nam), cung quan Tan giang co. Trong tran đanh nay, ve mat quan so, so luong binh si nuoc Tan chi chua bang mot nua lien quan Han – Nguy. Ben phia lien quan, quan Han von yeu the nen hy vong quan Nguy chu đong tien cong, trong khi quan Nguy thi muon dua vao su tinh nhue cua quan Han nen muon đe quan Han xung phong. Loi dung hai nuoc Han, Nguy muon bao luu thuc luc, tron tranh lan nhau, khong muon giao chien, Bach Khoi truoc het bay nghi binh kim chan quan chu luc nuoc Han, sau đo tap trung binh luc tan cong bat ngo quan Nguy. Quan Han sau khi thay quan Nguy bi đanh bai đa buoc phai rut quan. Quan Tan thua thang truy kich, danh đuoc thang loi lon. Tai tran Y Khuyet, quan Tan giet tong cong 24 van nguoi, trong đo co Cong Ton Hi, chiem đuoc Y Khuyet cung 5 toa thanh tri. Nuoc Tan len ke hoach tan cong Tay Chu, nhung bat thanh sau mot loat hoat đong ngoai giao cua nuoc Tay Chu. Sau thang loi tuyet đoi truoc lien quan Han, Nguy, Bach Khoi đuoc thang chuc Quoc uy. Cung nam đo, loi dung that bai cua Han, Nguy tai Y Khuyet, ong mot lan nua dan binh vuot song Hoang Ha, đoat đuoc mot vung đat rong lon keo dai tu An Ap (nay la tay bac Ha Huyen, Son Tay) đen Can Ha.
Vao khoang nam 292 TCN, sau khi đuoc thang lam Đai luong tao, Bach Khoi dan quan tien đanh nuoc Nguy, chiem đuoc Nguy Thanh (phia đong Vinh Te, Son Tay ngay nay), cong ha Vien Ap (đong nam Vien Khuc, Son Tay ngay nay) nhung khong chiem. Nam 291 TCN, ong tien đanh nuoc Han, chiem đuoc Thu Uyen (nay la Uyen Thanh, Nam Duong, Ha Nam), Diep (nay la Diep, Ha Nam). Nam 290 TCN, Bach Khoi cung Tu Ma Thac hop binh cong đanh Vien Ap mot lan nua. Nam tiep đo, ong lai dan quan tien cong nuoc Nguy, chiem đuoc hai thanh la Bo Phan (phia bac Vinh Te, Son Tay ngay nay), Bi Thi (Ha Tan, Son Tay ngay nay). Nam 282 TCN, Bach Khoi tien đanh nuoc Trieu, chiem đuoc Tu Thi (phia nam Phan Duong, Son Tay ngay nay) cung Ly Thach (nay la Ly Thach, Lu Luong, Son Tay). Cung nam đo, ong dan binh ra Hao Son, vay ham kinh đo nuoc Nguy la Đai Luong (nay la Khai Phong, Ha Nam), vua Tay Chu so gap nguy hiem nen đa phai To Le dan tich Duong Do Co đe du thuyet Bach Khoi. Ong vi vay đa cao benh ma triet binh. Nam 280 TCN, Bach Khoi lai mot lan nua tien đanh nuoc Trieu, chem đuoc hon 3 van thu cap, chiem Đai huyen (phia đong Uy huyen, Ha Bac ngay nay) cung thanh Quang Lang (phia tay Cao Binh, Son Tay ngay nay).


= Tien vao Dinh Đo =

Chinh tri nuoc So duoi thoi Khoanh Tuong Vuong đa tro nen suy đoi. Vua So khong sua sang quoc su, quan than ghen ghet tranh gianh ken cua, tim cach dem pha nhau đe đuoc trong dung. Trung than khong đuoc vua dung, noi bo bach tinh trong nuoc luc đuc. Ve mat quan su, nguoi So loi long phong bi, thanh tri lau nam khong đuoc tu sua. Đe co the toan luc tan cong nuoc So, Bach Khoi ho tong Tan Chieu Tuong Vuong đen hoi kien Trieu Hue Van vuong tai Man Tri (nay la Man Tri, Ha Nam) ky ket hoa uoc, hai nuoc tam thoi bai binh ngung chien, khong xam pham lan nhau. Bach Khoi sau khi phan tich tinh hinh hai nuoc Tan, So, đa quyet đinh ap dung chien luoc tan cong truc tiep vao Dinh Đo, trung tam quyen luc nuoc So. Nam 279 TCN, quan Tan xuoi theo song Han Thuy tien vao nuoc So, chiem đuoc cac cu điem quan trong ven song. Nham the hien quyet tam cung nhu khich le tuong si quyet tu, Bach Khoi ha lenh do cau, đot thuyen, cat đut đuong rut lui, đong thoi tim kiem luong thuc doc đuong đe bo sung quan luong. Quan So vi chien đau tren que nha, chi quan tam đen gia đinh cua minh, khong co y chi chien đau, nen khong co cach nao đe ngan chan buoc tien vu bao cua quan Tan, lien tuc phai chuoc lay that bai. Quan Tan di chuyen than toc, nhanh chong chiem đuoc Đang thanh (nay la Tuong Duong, Ho Bac), khu vuc trong yeu tai luu vuc song Han Thuy, roi tien đen thanh Yen (đong nam Nghi thanh, Ho Bac ngay nay), biet đo cua nuoc So. Khoang cach tu Yen thanh đen kinh đo nuoc So Dinh Đo (nay la Giang Lang, Ho Bac) la cuc ky gan. Quan So tap trung trong binh tai đay đe ngan chan quan Tan xuoi nam. Khi quan Tan mai khong the tien len, Bach Khoi nhan luc mua lu đa loi dung nuoc song Man Ha chay tu Tay Son truong coc o phia tay thanh ve huong đong cua thanh đe ma đap đe tru nuoc. Ong sau đo ha lenh cho binh si đao mot con kenh dai hon tram dam dan đen Yen Thanh roi pha mo kenh, dan nuoc vao thanh. Goc đong bac cua Yen thanh bi ngap trong nuoc nen bi sup, quan dan trong thanh chet đuoi may chuc van nguoi. Sau khi cong pha Đang thanh va Yen thanh, Bach Khoi đa ra lenh an xa toi pham doi đi luong đia, roi xuat binh cong chiem Tay Lang (nay la Tan Chau, Vu Han).
Nam 278 TCN, Bach Khoi lai mot lan nua tan cong nuoc So, chiem đuoc Dinh Đo, thieu huy khu lang mo cua cac vua So o Di Lang (nay la Di Lang, Nghi Xuong, Ho Bac). Ong sau đo huong ve phia đong tien đen Canh Lang (nay la Tiem Giang, Ho Bac), So Khoanh Tuong vuong chong cu khong noi phai thien đo ve đat Tran (nay la Hoai Duong, Ha Nam) đe co thu. Quan Tan sau cuoc chien lan nay đa chiem linh khu vuc đam lay xung quanh ho Đong Đinh, mot vung đat rong lon keo dai tu song Duong Tu o phia nam cho đen An Luc (nay thuoc đia phan hai huyen Van Mong va An Loc, Ho Bac) o phia bac. Cung tai đay, nuoc Tan đa lap ra Nam Quan, Bach Khoi cung đuoc thu phong tuoc vi Vu An quan nho nhung chien cong cua minh. Nam sau đo, Tan Chieu Tuong vuong lai bo nhiem Bach Khoi lam chu tuong, quan truong Thuc quan Truong Nhuoc lam pho tuong, binh đinh đat Vu, đat Kiem cua nuoc So, lap ra quan Kiem Trung.。 Chi nho vao su đieu giai cua Xuan Than quan ma Tan vuong moi chiu ket minh, đinh chien cung nuoc So.


= Tran Hoa Duong =

Nam 276 TCN, Bach Khoi chi huy binh ma tien đanh nuoc Nguy, đoat đuoc hai toa thanh tri. Nam 273 TCN, Trieu, Nguy hai nuoc lien thu, tan cong Hoa Duong nuoc Han (phia nam Trinh Chau, Ha Nam ngay nay). Nuoc Han khong con cach nao khac, đanh phai phai Tran The sang Tan cau cuu Nguy Nhiem. Nguy Nhiem thinh cau Tan Chieu Tuong Vuong xuat binh. Bach Khoi cung Khach khanh Ho Duong đuoc lenh dan quan sang cuu Han. Quan Tan chu truong tan cong bat ngo, trong vong 8 ngay đot nhien xuat hien tai chien truong Hoa Duong, sau đo loi dung su khong chuan bi cua lien quan Trieu va Nguy ma bat ngo tan cong, danh đuoc thang loi. Trong tran nay, quan Tan bat đuoc ba tuong linh, chem đau 13 van quan Nguy, tuong Nguy Mang Mao phai bo tron. Ve phia quan Trieu, tuong Gia Yen bi đanh bai, bi giet 2 van nguoi thao chay qua song. Nuoc Tan chiem linh Hoa Duong roi thua thang đanh chiem Quyen (nay la Nguyen Duong, Ha Nam), Thai (nay la tay nam Thuong Thai, Ha Nam), Trung Duong (nay la đong Trinh Chau, Ha Nam), Truong Xa (nay la Truong Xa, Ha Nam) cua nuoc Nguy cung Quan Tan (phia tay Quan Thanh, Son Đong ngay nay) cua nuoc Trieu. Bach Khoi lai dan quan vuot qua Bac Trach (phia bac Trinh Chau, Ha Nam ngay nay), tien hanh vay ham kinh đo Đai Luong cua Nguy. Chi sau khi quan Đai phu Tu Gia nuoc Nguy du thuyet Nguy Nhiem va Nguy An Ly Vuong phai Đoan Can Sung cat quan Nam Duong, quan Tan moi bai binh. Nuoc Tan sau đo đem Quan Tan tra lai cho nuoc Trieu, hen hai nuoc cung nhau tien đanh nuoc Te.


= Tran Hinh Thanh =

Nguoi nuoc Nguy la Pham Thu vi bi ham hai nen tron đen nuoc Tan, đuoc Tan Chieu Tuong Vuong trong dung. Pham Thu thay nuoc Tan nhieu lan đem quan sang đanh Han, Nguy, nhung thanh cong thu ve đuoc la rat nho, nen đa hien ke "Xa than, gan đanh": dung an uy đe than can voi Han va Nguy, dung suc manh đe uy hiep hai nuoc So va Trieu, lam cho nuoc Te so hai khien ho chu đong phu thuoc nuoc Tan. Sau khi nuoc Te đa phu thuoc roi thi chuyen huong sang Han va Nguy, phat đong tan cong, mo rong lanh tho. Tan Chieu Tuong Vuong nghe theo đe nghi cua Pham Thu, quyet đinh tien đanh hai nuoc Han va Nguy.
Vao khoang nam 264 TCN, Tan Chieu Tuong Vuong lenh Bach Khoi tan cong Hinh Thanh (đong bac Khuc Oc, Son Tay ngay nay), Phan Thanh (phia bac Lam Phan, Son Tay ngay nay) cua nuoc Han, chem 5 van thu cap, roi cho xay dung cong su phong ngu xuoi theo song Phan đen Quang Vu (phia tay Đai Huyen, Son Tay ngay nay). Nam tiep đo, Bach Khoi lai đem quan phong toa cac con đuong o phia nam nui Thai Hanh va phia bac song Hoang Ha.


= Đai chien tai Truong Binh =

Nam 262 TCN, nuoc Tan xuat binh tien cong thanh Da Vuong cua nuoc Han (nay la Tham Duong, Ha Nam), the nhu che tre. Thanh Da Vuong nhanh chong đau hang,  cat đut con đuong noi lien giua quan Thuong Đang va kinh đo nuoc Han (nay la Tan Trinh, Ha Nam), khien quan Han o Thuong Đang bi co lap. Han Hoan Hue vuong roi vao tinh the khung hoang, lien phai Duong Thanh quan đi su nuoc Tan, cat quan Thuong Đang đe cau hoa. Vi Quan thu Can Thau cua Thuong Đang khong muon hang Tan, nen vua Han buoc phai phai Phung Đinh đen thay the Can Thau. Tuy nhien, ban than Phung Đinh cung khong muon hang Tan, nen đa lap ke hoach voi bach tinh huyen Thuong Duong va noi: 

"Đuong toi nuoc Han đa bi cat đut, quan đoi nuoc Tan lai đang tien vao ma nuoc Han khong the ung cuu. Chi bang đem Thuong Đang dang cho nuoc Trieu. Nuoc Trieu neu tiep nhan ta, khien nuoc Tan tuc gian, nhat đinh se tien đanh nuoc Trieu. Ma neu nuoc Trieu bi tan cong bang vu luc, at phai than can voi nuoc Han. Han, Trieu hai nuoc lien hop lai, at se chan đuoc Tan."
The roi ong lien phai su gia đen dang thu hang cho vua Trieu. Trieu Hieu Thanh vuong cung Binh Duong quan Trieu Bao thuong nghi viec nay, Binh Duong quan noi: 

"Thanh nhan coi vo co đuoc loi la tai hoa. Con Tan thi lai cho rang, đat Thuong Đang ho muon lay thi de nhu tro ban tay. Phung Đinh khong đem Thuong Đang giao cho nuoc Tan, la vi muon gia hoa cho nuoc Trieu. Tiep nhan no chi mang lai nhieu tai hoa hon la loi ich".
Vua Trieu lai trieu kien Binh Nguyen quan Trieu Thang cung Trieu Vu đen thuong nghi, hai nguoi nay noi: 

"Đong vien tram van quan tac chien, qua nam no đen nam kia, con chua lay noi mot toa thanh tri, nay khong phi mot ten quan, mot đau luong ma đuoc muoi bay thanh, đo la moi loi khong gi bang, đai vuong cho nen bo lo!"
Trieu Hieu Thanh vuong noi: 

"Tiep nhan đat Thuong Đang, nuoc Tan nhat đinh tan cong, ai co the đung ra ngan can?"
Binh Nguyen quan tra loi: 

"Liem Pha dung manh thien chien, yeu men tuong si, co the bo nhiem."
Vua Trieu nghe loi, lien thao chieu, phong Phung Đinh lam Hoa Duong Quan, phai Binh Nguyen quan đen Thuong Đang nhan đat, đong thoi ha lenh Liem Pha đong quan o Truong Binh (phia tay bac Cao Binh, Son Tay ngay nay).
Nam 261 TCN, nuoc Tan phai binh cong chiem cac thanh Cau Thi (nay la Cau Thi, Nga Su, Ha Nam), cung Luan Thi (tay nam Đang Phong, Ha Nam ngay nay) cua nuoc Han. Nam sau, Tan Chieu Tuong Vuong lai phai Thu truong Vuong Hot đanh chiem Thuong Đang. Bach tinh thanh Thuong Đang lon xon đao vong sang nuoc Trieu. Quan Trieu o Truong Binh tiep ung cho bach tinh Thuong Đang. Thang 4 nam đo, Vuong Hot mang quan tan cong quan Trieu o Truong Binh, nghenh chien Liem Pha. Hai ben thuong xuyen co giao chien nho le voi nhau, binh linh Trieu tan cong quan trinh sat cua Tan, quan Tan chem đuoc pho tuong cua Trieu la Bi tuong quan, chien su ngay cang leo thang. Thang 6, quan Tan cong pha tran đia cua Trieu, đanh ha hai toa thanh, bat đuoc bon si quan cap uy. Liem Pha sau đo đao hao đap luy, co thu trong doanh trai, đoi quan Tan het luong thao thi at phai lui binh. Du cho quan Tan nhieu lan khieu chien, quan Trieu van thu vung khong chiu roi trai giao chien. Luc nay luong thao quan Tan đa gan het, nhung Trieu Hieu Thanh vuong van nhieu lan chi trich Liem Pha khong chiu giao chien. Thua tuong nuoc Tan la Pham Thu moi phai nguoi sang nuoc Trieu thi hanh ke phan gian, tau len vua Trieu rang: 

"Liem Pha gia ca, nhut nhat, khong dam đung đo quan Tan. Trong cac tuong Trieu thi quan Tan chi so mot minh Trieu Quat, con Ma Phuc quan Trieu Xa ma thoi."
Vua Trieu von tuc gian vi thay Liem Pha cu cam cu mai, lien tin lam ke phan gian cua nuoc Tan, nen đa ha chieu lenh Trieu Quat đen thay Liem Pha. Tan Chieu Tuong vuong biet đuoc Trieu Quat đam nhiem chuc chu tuong, lien bi mat phai Bach Khoi đen thay Vuong Hot lam chu tuong. Bach Khoi đam nhiem chuc Thuong tuong quan, Vuong Hot lam pho tuong, đong thoi nghiem lenh trong quan khong đuoc đe lot tin tuc, neu khong giet chet bat luan toi. Trieu Quat sau khi tro thanh chu tuong quan Trieu o Truong Binh, lien thay đoi phuong cham tac chien truoc đay, bai bo het nhung sap xep nhan su cua Liem Pha, lai pha bo thao do nhung cong su ma Liem Pha xay dung, chu đong tan cong quan Tan. Quan Tan gia vo chien bai thao chay, quan Trieu thua thang xong len, quyet đuoi đen doanh trai cua Tan. Tuy nhien doanh trai quan Tan muoi phan kien co, nen quan Trieu mai khong the cong ha. Bach Khoi lien lenh cho mot đoi gom 25.000 nguoi tap kich đuong lui cua quan Trieu, lai lenh cho 5.000 ky binh đanh thoc thang vao doanh trai trung tam cua quan Trieu, chia cat quan Trieu lam hai. Bach Khoi đong thoi chan đung đuong tiep luong cua quan Trieu va nhieu lan cu binh linh vu trang nhe tan cong kich quan chu luc cua Trieu. Phia Trieu vi tac chien that bai, nen phai đap luy co thu trong trai đoi vien binh đen. Tan Chieu Tuong vuong biet đuoc đuong van luong cua quan Trieu đa bi cat đut, lien đich than đen Ha Noi, co vu đong vien, gia phong tuoc vi cap 1 cho dan chung đia phuong, tong đong vien thanh nien trai trang 15 tuoi tro len trong ca nuoc tap trung đen chien truong Truong Binh, chan đung đuong tiep vien cua nuoc Trieu.
Đen thang 9, quan chu luc nuoc Trieu đa bi can luong thuc 46 ngay, binh si tuong tan, an thit lan nhau. Trieu Quat đem quan Trieu con lai to chuc thanh bon đoi, thay nhau tien cong bon, nam lan nhung van khong the pha vong vay. Cuoi cung Trieu Quat đanh đich than dan mot canh quan tinh nhue lieu chet đi pha vay, hy vong mo đuong mau thoat ra, ket qua bi loan tien cua quan Tan ban chet. Nghe tin Trieu Quat tu tran, quan Trieu khong con tinh than chien đau, hon 20 van nguoi đeu buong vu khi đau hang. Bach Khoi ban voi cac thu ha rang: 

"Nhan dan nuoc Trieu thay đoi that thuong, truoc đo Tan đanh ha Thuong Đang, noi đo dan chung lai tat ca đeu chay ve Trieu quoc. Neu nhu khong toan bo giet chet bon han, chi so sinh them su co."
Đe lua quan Trieu, Bach Khoi đem hang tot chia lam muoi doanh, sai 10 vien tuong thong suat, hop voi 20 van quan Tan, đeu cho trau ruou, an uong va noi rang ngay mai Vu An quan se lua chon quan Trieu, nguoi nao khoe manh đanh tran đuoc, thi cap cho khi gioi va đem ve nuoc Tan sai dung, con nguoi gia yeu đeu cho ve Trieu. Quan Trieu mung ro. Roi ong bi mat lenh cho quan Tan đeu dung vai trang phu đau lam dau hieu nhan dien. Quan Tan theo lenh, cung ra tay mot luc. Binh linh nuoc Trieu vi khong biet co lenh ay, lai khong co khi gioi, nen đeu bo tay chiu chet. Toan bo quan Trieu trong mot đem đeu bi chem chet ca, chi chua lai duy chi 240 nguoi con it tuoi quay ve nuoc Trieu bao tin. Ca trong va sau tran Truong Binh, quan Trieu bi giet ca thay hon 450.000 nguoi, nguoi nuoc Trieu sau khi đuoc tin tren duoi đeu khiep đam. Sau khi chien tranh ket thuc, quan Tan don dep chien truong thu thap đau lau, boi vi đau lau qua nhieu ma chong chat thanh đai, goi la "Bach Khoi đai".


= That the =
Sau tran Truong Binh, quan chu luc nuoc Trieu bi xoa so, ca nuoc tren duoi đeu chim trong noi thong kho mat đi nguoi than. Nam 259 TCN, mot lan nua cong chiem quan Thuong Đang, đong thoi chia lam ba đuong: mot đuong do Vuong Hot chi huy đanh ha thanh Vu An (nay la tay nam Vu An, Ha Bac), Bi Lao (đong bac huyen Duc Thanh, Son Tay ngay nay) ap sat kinh đo Ham Đan cua nuoc Trieu, mot canh do Tu Ma Nganh chi huy tien ve phia bac đe binh đinh quan Thai Nguyen, mot canh do Bach Khoi đich than chi huy, đong giu Thuong Đang, cho thoi co tien vay kinh thanh Ham Đan, tao ra the chien luoc uy hiep nuoc Trieu tu huong Tay sang huong Đong đe tieu diet nuoc Trieu. Hai nuoc Han, Trieu roi vao tinh the khung hoang, Han Hoan Hue vuong quyet đinh cat đat cau hoa, con Trieu Hieu Thanh vuong đich than cung đai than Trieu Hach sang Tan bai kien Tan Chieu Tuong vuong, uoc đinh cat nhuong 6 toa thanh tri đe cung nuoc Tan hoa đam. Hai nuoc cung đieu đong su gia, mang theo nhieu cua cai đen đut lot cho Thua tuong nuoc Tan la Pham Thu. Thu so cong lao cua Bach Khoi qua lon se anh huong toi su nghiep cua minh nen đa lay ly do binh si đa chinh chien vat va, can tinh duong đe thuyet phuc Tan Chieu Tuong vuong chap thuan loi cau hoa cua hai nuoc Han, Trieu. Vua Tan nghe theo đe nghi cua Pham Thu, đong y đe Han cat nhuong Vien Ung (tay bac huyen Nguyen Duong, Ha Nam ngay nay) con Trieu cat nhuong sau toa thanh đe lam đieu kien đam phan hoa binh. Vao thang gieng, hai ben quyet đinh ngung chien. Bach Khoi biet chuyen, phat sinh mau thuan cung Pham Thu.
Trieu Hieu Thanh vuong chuan bi cat nhuong sau thanh cung luc theo hoa uoc, đai than Ngu Khanh cho rang cat đat cho nuoc Tan, se chi lam Tan cang manh them, ma neu khong đong y cat đat cau hoa chi khien nuoc Trieu diet vong nhanh hon. Ngu Khanh đe nghi lay sau toa thanh dang nuoc Te, giao hao voi Yen, Han, lien hop voi Nguy, So cung nhau khang Tan. Trieu Hieu Thanh vuong tiep thu loi đe nghi cua Ngu Khanh, trong nuoc tich cuc chuan bi đe ung chien. Tan Chieu Tuong vuong sau khi biet đuoc nuoc Trieu khong giu đieu uoc cat sau thanh, nguoc lai cung cac nuoc phia đong lien hop đe đoi pho voi Tan, nen đa chuan bi binh ma đe tien đanh nuoc Trieu. Bach Khoi luc nay bi benh, khong the dan quan chinh chien. Tan Chieu Tuong vuong đen hoi tham, Bach Khoi noi: "Tran Truong Binh, quan Tan đai thang, quan Trieu đai bai. Nuoc Tan, đoi voi nhung nguoi tu tran đeu hau tang, nhung ke bi thuong đeu đuoc chua tri, đieu duong ti mi, nhung nguoi co cong đeu đuoc ban cho ruou va luong thuc [...] hao tai, ton cua. Nuoc Trieu ke chien tu khong can phai kham liem, khong can phai chua tri cho nguoi bi thuong, quan dan khoc loc [tang thuong], đong tam hiep luc khoi phuc san xuat. Du cho bay gio đai vuong cu binh luc đong gap 3 lan truoc kia, nhung than đoan truoc la luc luong phong ve nuoc Trieu con đong gap 10 truoc kia. Nuoc Trieu ke tu sau tran Truong Binh, quan than đeu uu sau so hai, thiet trieu som, bai trieu muon, [nguoi nguoi] đeu dung ngon tu khiem ton, phai su gia đi tu phuong tang nhung mon qua quy gia, cung Yen, Nguy, Te, So ket lam huu hao lien bang. Bon han tram phuong ngan ke, đong tam đong đuc, tan suc tai phong bi nuoc Tan [ta] xam pham. Hien tai nuoc Trieu tai luc phong phu, lai cong them nhung thanh cong tren mat ngoai giao, thoi điem nay khong the tien đanh nuoc Trieu."
Tan Chieu Tuong vuong khong nghe theo loi khuyen cua Bach Khoi, nam 258 TCN phai Ngu đai phu Vuong Lang tien đanh thanh Ham Đan. Nhan dan nuoc Trieu phan khoi phan khang, quan Tan đanh mai khong co lay mot thanh qua nao. Luc đo, Bach Khoi đa binh phuc, vua Tan lien phai Pham Thu toi gap Bach Khoi, noi rang: "Nam đo nuoc So đat vuong 5.000 dam, tram van chien si. Ngai dan quan đoi may van nguoi tien đanh nuoc So, ha đuoc kinh đo nuoc So, thieu huy tong mieu cua bon ho, đanh toi tan Canh Lang o phia đong. Nguoi So kinh đong, phai doi đo chay ve phia đong ma khong dam huong ve phia tay ma chong cu. Han, Nguy hai nuoc huy đong quan đong, ma ngai thong linh mot đoi quan khong đong bang mot nua lien quan Han, Nguy. Cung bon chung đai chien o Y Khuyet, đanh bai lien quan Han, Nguy. Hien tai, quan Trieu muoi phan thi đa chet o Truong Binh toi bay, tam phan. Nuoc Trieu đa suy yeu, hy vong ngay co the lanh binh xuat chien, nhat đinh co the tieu diet đuoc nuoc Trieu. Ngai lay it đich nhieu, đeu thu đuoc toan thang, huong chi hien tai la lay nhieu đanh it, tan cong ke yeu hon minh nhieu?" Bach Khoi đap lai: "Nam đo So vuong y nuoc minh hung manh, khong đe y toi quoc chinh, đam đai than ghen ghet tranh cong, tu cao tu ngao, noi bo bach tinh luc đuc, thanh tri cung khong đuoc tu sua, cho nen ta moi co the lanh binh xam nhap nuoc So, chiem đuoc rat nhieu thanh tri, lap nen cong trang. Tai tran Y Khuyet, Han Nguy hai nuoc khong ho tro lan nhau, khong đong tam hiep luc, nen ta moi co co hoi tap trap quan tinh nhue, xuat ky bat y tan cong quan Nguy. Quan Nguy đa chien bai, quan Han tu nhien hon loan, ta sau đo thua thang xong len thu đuoc thang loi. Nuoc Tan sau khi đanh bai quan Trieu o Truong Binh, khong thua dip nuoc Trieu đang khung hoang ma tieu diet đi, nguoc lai đe vuot mat co hoi tot, giup cho nuoc Trieu co đuoc thoi gian nghi ngoi hoi suc, khoi phuc quoc luc. Hien tai quan dan nuoc Trieu tren duoi mot long, tren duoi hiep luc. Neu nhu ta đanh Trieu, Trieu nhat đinh lieu chet co thu; neu nhu ta nham quan Trieu ma khieu chien, bon chung nhat đinh khong xuat chien; vay thanh Ham Đan thi khong the thang đuoc; tan cong cac thanh khac cua nuoc Trieu thi khong the chiem đuoc; Cuop boc vung que cua Trieu, chac chan se chang thu hoach đuoc gi. Neu nuoc ta xuat binh đanh Trieu ma khong danh đuoc chien cong nao, chu hau chac chan se mot long khang Tan cuu Trieu. Nuoc Trieu nhat đinh se đuoc chu hau vien tro. Tien đanh nuoc Trieu, ta chi thay đuoc su nguy hai, khong thay co loi cho nao." Bach Khoi cao benh nang, khong day noi.


= Cai chet =
Pham Thu đem chuyen Bach Khoi bam tau len Tan Chieu Tuong vuong, the nao cung phai cu Vu An quan lam tuong. Vua Tan nghe xong, noi gian noi: "Khong co Bach Khoi thi ta khong diet đuoc Trieu hay sao?" Sau đo, Chieu Tuong vuong lenh cho Vuong Hot thay Vuong Lang tan cong nuoc Trieu, lai lenh cho Trinh An Binh dan 2 van quan tiep vien. Quan Tan vay thanh Ham Đan 8 toi 9 thang, thuong vong rat nhieu nhung khong the ha đuoc thanh. Nuoc Trieu khong ngung phai khinh binh tinh nhue tap kich đuong lui cua quan Tan. Trinh An Binh cung boi vi lot vao vong vay cua quan Trieu ma phai đau hang quan Trieu. Ke tu khi Tan thuc thi Thuong Uong bien phap, đay la lan đau tien quan Tan đau hang quan đich. Cong tu nuoc So la Xuan Than quan cung cong tu nuoc Nguy la Tin Lang quan dan may chuc van binh si cuu vien nuoc Trieu, nuoc Tan phai hung chiu ton that nhan su rat lon. Sau khi biet tin quan Tan bai tran, Bach Khoi noi: "Tan vuong khong nghe loi ta, tinh hinh gio sao roi?" Pham Thu nhan the tau voi Tan Chieu Tuong vuong, the nao cung phai cu Vu An quan lam tuong. Tan Chieu Tuong vuong nghe xong, gian du, đich than đen ep Bach Khoi nham chuc. Bach Khoi dap đau truoc mat vua Tan va noi: "Than biet neu xuat chien khong danh đuoc thang loi, nhung co the tranh đuoc toi; neu than khong ra tran, than se khong co toi nhung chac chan se bi xu tu. Hy vong đai vuong chap nhan loi đe nghi cua ta, tu bo y đinh đanh Trieu, o lai trong nuoc nghi ngoi duong suc, cho đoi noi bo chu hau sinh bien roi moi diet tung nuoc mot." Vua Tan nghe xong, quay nguoi ma đi.
Vua Tan ha lenh thu hoi moi chuc tuoc cua Bach Khoi, giang xuong lam Si tot, lenh phai roi khoi thanh Ham Duong đay đi Am Mat (nay la Bach Ly Huong, huyen Linh Đai). Tuy nhien, do Bach Khoi bi benh nen đa khong the lap tuc khoi hanh. Ba thang troi qua, tin tuc quan Tan chien bai cu theo nhau ma đen, Tan Chieu Tuong vuong cang them phan no, ben sai nguoi truc xuat Bach Khoi. Ong than rang: "Pham Lai co noi: "Con tho khon đa chet, con cho san tat bi mo". Ta vi Tan đanh ha đuoc hon bay muoi thanh cua chu hau, cai the tat phai bi mo!", roi roi khoi Ham Duong tu cua Tay, đi đuoc muoi dam đuong thi đen Đo Buu (đong bac thanh pho Ham Duong, Thiem Tay ngay nay). Luc nay Pham Thu tau len vua Tan rang: "Bach Khoi ra đi, trong long tam tuc khong phuc, thot ra nhieu loi oan gian, noi co benh, khong phai la that, so rang se đi sang nuoc khac đe lam hai Tan!" The la Tan Chieu Tuong vuong ben sai su đua cho Bach Khoi mot thanh kiem sac, lenh cho ong phai tu tu. Bach Khoi ngua mat len troi tho dai noi: "Ta đa lam cai quai gi đe co đuoc ket cuc nhu vay?" Mot lat sau noi: "Ta cung đang chet thoi. O Truong Binh 40 van quan Trieu đeu đau hang, ta lai lua doi chung roi giet het ca đi. Chung no co toi gi ma lai phai bi giet nhu the? Bay gio chinh la qua bao cua ta chang?" Bach Khoi lay kiem đam co tu van. Chien Quoc sach ghi la luc Bach Khoi roi đi Ham Duong đuoc bay dam, thi bi Tan Chieu Tuong vuong phai su gia đen ep that co tu tu. Bach Khoi va pho tuong Tu Ma Can đeu đuoc ban chet. Nam đo, Bach Khoi 75 tuoi.


= Sau khi chet =
Sau khi Bach Khoi đuoc vua Tan ban cho cai chet, cac nuoc chu hau đeu nang chen an mung. Nguoi nuoc Tan nghi Bach Khoi co cong khong co toi ma phai chet, tai cac thanh thi lon nho đeu co lap đen tho tho phung ong, bao gom Tu kien tu đuong o Ham Duong. Đen khi Tan Thuy Hoang đang co, sau khi nho lai nhung chien cong cua Bach Khoi, đa phong cho con trai Bach Trong đat o Thai Nguyen. Cung chinh vi đieu nay ma con chau the he sau cua Bach Khoi đeu la nguoi Thai Nguyen.


Nhan đinh = Cong trang =
Bach Khoi xong pha tran mac gan 60 nam, nam quan quyen nuoc Tan suot 37 nam, hau nhu đanh đau thang đo, truoc sau đanh pha 4 nuoc chu hau, quan Tan do ong chi huy đa giet gan 100 van quan đich (thuc te phai hon do con so nay chua tinh ca dan thuong bi lien luy, co thuyet cho rang quan cua Bach Khoi đa giet hon 200 van nguoi), ha hon 73 thanh, mo rong hon tram dam đat đai cho nuoc Tan, lam suy yeu hoan toan Tam Tan va khien nuoc So tu cho ngang hang voi Tan bi đat vao the yeu hon, luon phai o tu the phong ngu. Chien cong cua Bach Khoi đa lam tieu hao luc luong chien đau cua cac nuoc manh nhat thoi đo nhu Trieu va So, đua nuoc Tan tro thanh nuoc ba chu thoi Chien Quoc, khoi đau cho viec thon tinh hoan toan 6 nuoc chu hau cua nuoc Tan, đi đen thong nhat Trung Hoa.


= Tai nang =
Bach Khoi đuoc cac su gia Trung Quoc đanh gia la mot trong nhung tuong linh xuat sac nhat trong lich su Trung Quoc, luon đung đau trong hang ngu cac đai danh tuong. Trong khi cac tuong linh thoi đo luon khi ra tran luon đat nang binh phap, đien hinh nhu Trieu Quat, Bach Khoi lai dung binh khong theo sach. Đien hinh nhu trong tran Truong Binh, quan Tan do ong chi huy tuy it hon nhung lai vay ngat ngheo quan Trieu đong hon, tham chi vay khong đe ho. Nhung đieu tren đeu đi nguoc lai voi nhung gi Ton Vu viet trong binh phap, the nhung Bach Khoi đa cam quan thi đa đanh la thang, khong gi ngan noi. Đieu nay cung khang đinh tai nang quan su phi thuong cua Bach Khoi va xuyen suot lich su Trung Quoc hau nhu rat it tuong linh nao co nhung to chat nhu ong. Tuy nhien trong cac danh tuong đoi sau chi co mot nguoi duy nhat co the so sanh voi Bach Khoi la Hoai Am hau Han Tin, đung đau trong Han So tam kiet, vi danh tuong bach chien bach thang đa đanh bai đuoc Hang Vu va cac chu hau, mot tay đem lai co đo cho nha Han. Ca hai vi danh tuong nay đeu co điem chung la sau khi cong thanh danh toai thi đeu bi chu giet hai.


= Tinh cach =
Bach Khoi tuy vo đich tren chien truong nhung qua boc truc thang tinh, đa xuc pham đen Tan Chieu Tuong Vuong, nguoi luc nay đa gia co tinh khi that thuong va mat đi su kien nhan, chi muon nhanh chong thanh đai nghiep. Mot khuyet điem nua la Bach Khoi qua hieu sat, trong cac chien dich do ong chi huy hau nhu quan đich khong co nguoi song sot tro ve, tham chi la mot ngay giet may muoi van nguoi nhu trong tran Y Khuyet, tran Yen Dinh, tran Truong Binh. Cuoi cung ong bi giem pha, vua Tan bat ong phai chet, co the coi la bao ung. Tuong truyen ve sau vao khoang cuoi đoi nha Đuong, sam set đanh chet mot con trau, duoi bung trau co hai chu "Bach Khoi". Nguoi ta noi Bach Khoi vi giet nguoi nhieu qua, nen gan 1.000 nam sau van con phai chiu cai qua bao lam kiep trau bi set đanh.


Trong tro choi đien tu Bach Khoi xuat hien trong dong game Romance of the Three Kingdoms cua Koei nhu mot tuong an. Trong game muon co đuoc Bach Khoi nguoi choi phai hoan thanh mot so nhiem vu nhat đinh. Bach Khoi vi danh tieng bach chien bach thang cua minh nen đuoc Koei cho la mot trong hai tuong co chi so Thong soai cao nhat la 100, nguoi con lai la Han Tin.


Xem them Nuoc Tan
Chien Quoc
Nguy Nhiem
Su Ly Tat
Tu Ma Thac
Vuong Tien


Chu thich Tham khao Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Luu Chiem Vu chu bien (2000), Muoi đai tuong soai Trung Quoc, Nha xuat ban Thanh nien.