Thap Cham, hay con goi la thap Champa hay Thap Cham, la ten goi thong dung trong tieng Viet đe chi kien truc đen thap Cham Pa, thuoc kien truc ton giao tin nguong (Hindu, Phat giao) cua dan toc Cham, sinh song o mien Nam Trung Bo Viet Nam ngay nay. Co the thay vi tri phan bo cac đen thap la nhung noi tung la noi o cua nguoi Cham, xa hon nua con co nhung ngoi thap co the coi la thap Champa tren đat nuoc Campuchia nhu thap Damray Krap. Nguoc lai, nhung yeu to Java hay Khmer cung đuoc thay tren cac thap Champa nhu o Khuong My, Hung Thanh, Duong Long, hay co ca nhung ngoi thap con đuoc nguoi Champa goi la "thap Khmer" nhu thap Champa Hoa Lai.
Cac thap Cham la mot khoi kien truc xay dung bang gach nung mau đo sam lay tu đat đia phuong, phia tren mo rong va thon vut hinh bong hoa. Mat bang thap đa so la hinh vuong co khong gian ben trong chat hep thuong co cua duy nhat mo ve huong Đong (huong Mat Troi moc). Tran đuoc cau tao vom cuon, trong long thap đat mot be tho than bang đa. Nghe thuat cham khac, đeo got cong phu hinh hoa la, chim muong, vu nu, than thanh the hien tren mat tuong ngoai cua thap. Cac vien gach lien ket voi nhau rat ran chac, ben vung toi hang chuc the ky.
Ngay 1 thang 10 nam 2006, Trung tam Quan ly di tich-di san tinh Quang Nam chinh thuc cong bo thong tin: cac nha khoa hoc cua Đai hoc Milan, Y khi đang lam viec trung tu nhom thap G-thuoc Thanh đia My Son đa nhan biet đuoc loai vat lieu ket dinh đe xay thap Champa cach đay vai trieu nam. Đo la loai keo đuoc tinh che tu mot loai thuc vat von co rat nhieu trong khu vuc quanh di san My Son, ma nguoi dan đia phuong thuong goi la cay dau rai. Ngoai ra, ho cung đa phat hien ra mot loai hop chat co nguon goc tu thuc vat ban đia noi tren co trong gach su dung đe xay thap. Nhu vay, nhung đieu bi an xung quanh vat lieu đuoc nguoi Cham su dung đe xay dung cac cong trinh ton giao o Viet Nam sau hon 100 nam đa đuoc giai ma. Truoc đo, mot nguoi tho thu cong ten la Le Van Chinh (thuoc tinh Quang Nam) cung đa bo nhieu thoi gian đe nghien cuu phuong phap xay dung thap Cham đa phat hien đuoc hop chat dau rai trong gach đe xay thap va chat dinh.


Lich su Lich su xay dung cac đen thap Champa keo dai tu cuoi the ky thu 7 đen đau the ky 17. Trong khoang thoi gian nay, nhung nguoi Champa xua đa đe lai mot so luong lon cac cong trinh kien truc đen thap, thanh luy, cac tac pham đieu khac. Hien tai co tren hai muoi cum di tich kien truc đen thap va rat nhieu phe tich kien truc. Cac di tich nay co gia tri đac sac, mang tinh toan cau, xung đang nhan đuoc su quan tam cua cong đong quoc te. Mot trong nhung su quan tam ay la viec to chuc UNESCO đa cong nhan My Son la di san van hoa the gioi cung chinh la viec đanh gia cao thanh qua nghien cuu ve kien truc Champa noi chung.
Theo tieng Cham, cac đen thap Champa nay đuoc goi la kalan, nghia la "lang". Cac lang nay đuoc cac đoi vua Cham xay dung đe tho cung cac vi than. Cac vi than đuoc tho phung co the la Cac vi than An Đo giao tieu bieu nhu Shiva (than huy diet), Ganesha (phuc than đau voi minh nguoi)... hoac đay con co the la cac vi Phat. Đieu nay tuy thuoc vao long tin va kinh mo cua moi vi vua o cac trieu đai khac nhau. O thanh đia My Son hien nay phan lon la cong trinh kien truc ton giao tho cac vi than thuoc An Đo giao va Ba la mon giao. Nhung o thanh đia Đong Duong (thuoc đia phan huyen Thang Binh, tinh Quang Nam) đay la kinh đo Phat giao lon nhat cua Champa.


Su giao thoa van hoa Champa – Đai Viet Trong linh vuc van hoa vat the thi nghe thuat Champa co va nghe thuat Viet co co nhieu net tuong đong. Nhin chung thi nghe thuat Champa co truoc nghe thuat Viet va đa đat đinh cao ngay khi nghe thuat Viet đoc lap chua ra đoi.
Xet ve mat kien truc: cac thap Champa hau het o tren nhung đoi cao hoac nui thap, đuoc xay dung thanh tung cum, huong Đong nhin ra bien đon duong khi thi chua, thap Viet Nam thoi Ly, thoi Tran cung thuong xay dung tren go, đoi va suon nui, tao nen ca mot quan the, huong Nam hoac Nam chech Đong, đon duong khi. Thap Viet Nam cung vuon cao voi nhieu tang nhu thap Champa va co binh dien vuong gan voi cac phuong Đong, Tay, Nam, Bac. Thap Champa cung nhu thap Ly - Tran ve co ban cung xay bang gach hoac phu them mot so thanh phan bang đa. Co đieu, thap Champa đuoc đuc truc tiep tren gach sau khi xay, con o thap Ly - Tran thi hinh trang tri đuoc in, khac truc tiep tren gach, roi sau đo moi mang nung, xay đen đau la co hinh trang tri cho cho đo roi.
Pho bien va cung hap dan nhat trong nghe thuat Champa la cac apsara, đa so thuoc đinh cao cua đieu khac Champa thuoc the ky thu 10. Cac nhan vat ket hop nguoi voi chim hoac voi thu đeu co ca trong nghe thuat Champa va nghe thuat Viet.


Cac phong cach kien truc Champa = Phong cach Hoa Lai va phong cach Đong Duong (the ky thu 9) =
Nhung ngoi đen thap theo hai phong cach nay co nhung hang cot op va nhung cua vom khoe khoan. Nhung bang trang tri cho cong trinh co rat nhieu hoa tiet. Yeu to tieu bieu nhat cho phong cach Hoa Lai (nua đau the ky thu 9) la cac vom cua nhieu mui tron trum len cac cua that, cua gia va cac kham. Cac cot o khung cua hinh bat giac bang sa thach đuoc trang tri bang mot đuong cac hinh la uon cong. Khoang giua hai cot tru op co trang tri hinh thuc vat. O ben duoi cac cot tru op la cac hinh kien truc thu nho trong đo co hinh nguoi đap noi. Tat ca tao cho cac thap Hoa Lai mot ve đep trang trong va tuoi mat. Con o phong cach Đong Duong (nua sau the ky thu 9) thi cac trang tri cay la đuoc bien thanh nhung hinh hoa huong ra ngoai. Cai nhan thuc co đien cua net luon va ty le o phong cach Hoa Lai đa bi bien mat va cac thap Đong Duong tro nen manh me hon.


= Phong cach My Son A1 (the ky thu 10) =
Phong cach nay the hien đay đu nhat, tron ven nhat la o ngoi thap My Son A1. Nhung cot op tren mat tuong đung thanh đoi mot. Đung giua hai cot op la cac buc tuong nguoi. Cac vom cua co hinh dang phuc tap nhung khong cham khac gi. Bo diem kep, cac hinh đa trang tri goc đuoc khoet thung. Than chinh cua thap đuoc xay dung co hinh dang cao vut len va cac tang thu nho dan lai. Nhung đac trung cua phong cach Hoa Lai va Đong Duong khong con thay o cac thap thuoc phong cach My Son A1.


= Phong cach Binh Đinh (the ky 11-13) =
Sau hang loat nhung bien đong ve chinh tri tu đau the ky 11, trung tam chinh tri cua Champa đuoc chuyen vao Binh Đinh va tu đo, phong cach nghe thuat thap Champa moi đa xuat hien: phong cach Binh Đinh. Neu nhu ngon ngu nghe thuat chinh cua cac thap Champa thuoc phong cach truoc la thanh phan kien truc đeu đi vao đuong net thi o phong cach nay đo lai la mang khoi: vom cua thu lai va vut len thanh hinh mui giao, cac thap nho tren cac tang cuon lai thanh cac khoi đam, khoe, cac tru op thu vao thanh mot khoi phang, mat tuong co cac gan song.


Đac trung cua cac ngoi thap Champa Moi ngoi thap đeu đuoc xay bang gach. Gach co mau đo hong, đo sam, đuoc nung truoc voi đo xop cao, đuoc xay khong co mach vua va co the co đieu khac truc tiep tren gach.
Co chieu cao lon hon vai ba lan so voi chieu ngang than thap. Ty le cac phan cua thap co tinh nhan ban, nghia la no đuoc xuat phat tu con nguoi.
Thap co phan ngon đuoc thu nho dan hoac giat cap.
Cac trang tri kien truc, đieu khac co tinh nhip đieu, tinh lap lai va đong dang, đang đoi.
Đa phan cac thap co cua quay ra huong Đong, cac phia con lai la cua gia, đuoc bo tri đang đoi voi cua chinh.
Trong thap theo nguyen mau co tho than Siva, bieu trung la bo ngau tuong Yoni va Linga đuoc lam bang sa thach.
Thap thuong đuoc đat tai cac vi tri thoang, go đoi cao, khong gan cho nguoi dan sinh song. Đia li tu nhien o đay co cau hinh nhu mot bo sinh thuc khi voi ngon nui Rang Meo la hinh anh cua mot duong vat thieng (Lin-ga), bon đia Mi Son la hinh anh cua mot am vat thieng (Yony)


Cac cong đoan xay dung thap Chuan bi chat ket dinh.
Đuc gach theo khuon đa đinh san. Nung gach lan 1.
Xep gach theo mo hinh thap bang chat ket dinh.
Nung thap.
Got dua, trang tri va đieu khac va hoan chinh toan bo khoi thap.


Gia tri cua kien truc đen thap Champa Cac đen thap Champa phan anh đay đu va chan thuc hoan canh van hoa Champa tu giai đoan đau tiep thu nhung anh huong cua van hoa An Đo cho đen giai đoan thich nghi, tiep bien va troi day manh me tinh ban đia va su giao luu thuong xuyen ve mat van hoa ben canh cac mat kinh te - chinh tri voi cac dan toc lien ke.
Gia tri nghe thuat cua cac hinh đieu khac, ngoai viec giup đo cho cac đen thap đep hon con co y nghia van hoa đac biet, giup cho viec nghien cuu sau hon ve nien đai, phong cach va chuc nang cua cac đen thap.


Hinh anh Chu thich Đoc them Tran Ba Viet. Nghien cuu ky thuat xay dung Thap Champa phuc vu trung tu va phat huy gia tri di tich. Nha xuat ban Xay dung. 2005


Xem them Lich su Champa
Danh sach đen thap Champa
Phong cach nghe thuat cac thap Cham