Hat hay hot la mot phoi cay hoac hat giong nho, cung, kho, co hoac khong co lop ao hat hoac qua kem theo, đuoc thu hoach đe tieu thu cho nguoi hoac đong vat. Mot cay luong thuc la cay trong lay hat. Hai loai cay trong hat thuong mai chinh la ngu coc va cay ho đau.
Sau khi đuoc thu hoach, ngu coc kho co đo ben cao hon cac loai thuc pham thiet yeu khac, chang han nhu trai cay co tinh bot (chuoi, banh mi, v.v.) va cu (khoai lang, san, v.v.). Su ben vung nay đa lam cho ngu coc rat phu hop voi nen nong nghiep mang tinh cong nghiep, vi chung co the đuoc thu hoach bang may moc, van chuyen bang đuong sat hoac tau, đuoc luu tru trong thoi gian dai trong cac silo va nghien thanh bot hoac ep lay dau. Do đo, cac thi truong hang hoa toan cau lon ve ngo, gao, đau nanh, lua mi, cac loai ngu coc khac ton tai con nhung khong co voi cu, rau hoac cac loai cay trong khac.


Cau truc hat Mot hat đien hinh gom co ba phan co ban: mot phoi, mot nguon dinh duong cho phoi, va mot lop ao hat.


= Hat va cac bo phan cua hat =
Sau qua trinh thu tinh, noan cua thuc vat co hat se bien đoi thanh hat (con goi la hat giong hay chung tu). Nhung phan cua noan se bien đoi thanh nhung phan tuong ung cua hat. Hat gom co vo (con goi la ao), phoi (hay phoi mam) va phoi nhu (bao gom noi nhu va ngoai nhu, chua cac chat dinh duong du tru).
Vo hat co cac hinh dang sau: nhan bong, san su, mong nuoc...
Phoi cua hat gom: re mam, than mam, la mam va choi mam.
Chat dinh duong du tru cua hat chua trong la mam hoac trong phoi nhu.
Cay Hai la mam phoi cua hat co hai la mam, cay Mot la mam phoi cua hat chi co mot la mam.
Tuy thuoc vao su co mat cua noi nhu va ngoai nhu trong hat, nguoi ta phan chia hat thanh bon loai sau: hat co noi nhu, hat khong co noi nhu, hat vua co noi nhu vua co ngoai nhu, va hat co ngoai nhu.
Luu y trong tieng Viet, voi mot so loai thuc vat, cach goi "hat" (hay "hot", "hach") theo nghia thong thuong con bao gom ca phan vo qua trong (endocarp) đa cung lai, bao boc ben ngoai hat giong (hat theo nghia sinh hoc). Khi đo, hat theo nghia sinh hoc se đuoc goi la nhan (vi du, "nhan đao" chinh la hat theo nghia sinh hoc cua loai đao, nam trong "hat đao").


= Phoi =
Phoi la cay non ma tu đo se phat trien thanh mot cay moi o đieu kien thich hop. Voi thuc vat mot la mam, phoi chi co mot la mam. Voi thuc vat hai la mam, phoi co hai la mam. Voi thuc vat hat tran thi co the co hon hai la mam. Phan re mam la re cua phoi, choi mam la choi cua phoi. Phan than phoi o tren điem gan lien cac la mam la tru tren la mam, neu nam o duoi thi đuoc goi la tru duoi la mam.


= Phan du tru =
Ben trong hat thuong co mot noi chua chat dinh duong cho cay non va no se phat trien len tu phoi. Cac hinh thuc chua duong chat rat đa dang va phu thuoc vao cac loai cay. O cay hat kin, phan duong chat luc đau la mot mo đuoc goi la noi nhu, đuoc chuyen hoa tu cay me thong qua thu tinh kep. Noi nhu cua thuc vat tam boi thuong co nhieu dau, tinh bot va protein. O thuc vat hat tran, chang han nhu cac loai cay co qua hinh non, phan mo chua duong chat (cung đuoc goi la noi nhu) la mot phan cua giao tu cai, mot mo đon boi. O mot so loai, phan phoi đuoc om han trong noi nhu hay giao tu cai, va cay non se su dung khi nay mam. Noi mot cach khac, phan noi nhu se đuoc phoi hap thu va phat trien ben trong hat, va la mam cua phoi se chua đay duong chat. Khi truong thanh, hat cua nhung loai nay khong co noi nhu va đuoc goi la hat co albumin ben ngoai. Mot so hat co albumin ben ngoai la hat đau, soi, oc cho, bi, huong duong va cai. Hat co noi nhu khi truong thanh đuoc goi la hat co albumin o trong. Hau het cac cay mot la mam (vi du nhu co va co) va nhieu cay hai la mam (vi du nhu qua hach Brazil va thau dau) đeu cho hat co chua albumin o trong. Tat ca cac hat cua thuc vat hat tran đeu co albumin o trong.


= Ao hat =

Phan ao hat (goi la "testa") phat trien tu phan mo boc xung quanh noan. Phan ao hat cua mot hat truong thanh co the la mot lop mong nhu giay (vi du nhu hat đau phong) hoac day hon (lop ao hat cua bo ket ba gai va dua thi day va cung, hoac nhu mot lop thit đoi voi qua luu).Phan ao hat giup bao ve phoi khoi cac chan thuong co hoc, bi an boi đong vat hay bi roi ra ngoai. Tuy vao su phat trien ma phan ao hat co the la dang đoi (bitegmic) hoac đon (unitegmic). Ao hat đoi đuoc tao thanh tu lop vo ngoai va lop vo trong con voi ao hat đon ta chi thay phan ao hat (testa)
Bieu bi cua lop ao hat co vai tang. Thuong thi nhung bo phan cua phan ao hat hay phan vo trong (tegmen) se tao thanh mot mang bao ve co hoc cung. Tang "endotegmen" chuyen hoa tu bieu bi phia trong cung cua lop vo trong. Tang "exotegmen" chuyen hoa tu bieu bi phia ngoai cung cua phan vo ben trong. Tuong tu, Tang "endotesta" chuyen hoa tu bieu bi phia trong cung cua phan vo ngoai va tang ngoai cung cua phan ao hat chinh la bieu bi ngoai cung, hay con goi la "exotesta". Neu "exotesta" cung la lop bao ve co hoc thi hat đo đuoc goi la "hat vo cung ben ngoai".Nhung neu nhu lop bao ve co hoc la phan "endotegmen", thi hat đo goi la "hat vo cung ben trong". Phan "exotesta" co the chua mot hoac nhieu day te bao đuoc keo dai ra va giong nhu mot hang rao (vi du nhu cua ho Đau (Fabaceae)). Mang bao ve co hoc co the chong tham nuoc, do đo ngan hat nay mam. Giua cac loai mang bao ve đo co the co su hien dien cua te bao cung hoa go.
Ngoai ba phan co ban, mot so hat con co phan phu tren lop ao hat chang han nhu "aril", la phan thit phat trien ben ngoai can phoi (thuy tung va nhuc đau khau) hoac "enlaiosome" (cay corydalis) hoac long hat. Nhung cau truc nhu soi toc tren phan bieu bi la tum long cua hat (chi Bong vai). Mot vet seo co the con lai tren lop ao hat, goi la ron hat (hilum), la cho ma hat gan lien voi vach cua bau nhuy boi phan can phoi.


Su tao hat Hat đuoc tao thanh trong vai nhom thuc vat co quan he voi nhau va cach thuc thi khac biet giua thuc vat hat kin va thuc vat hat tran. Hat cua thuc vat hat kin đuoc tao thanh trong mot cau truc cung hoac co thit goi la qua, no bao phu hat đung nhu ten goi. (Mot so qua co ca lop vo cung va lop thit). O thuc vat hat tran, khong co cau truc đac biet nao phat trien đe bao phu hat, ma hat se bat đau phat trien mot cach "tran trui" tren la bac cua phan non. Tuy nhien, hat chac chan đuoc bao ve trong cac vay xep theo hinh non neu chung phat trien o cac loai qua hinh non. Luong hat đuoc cho ra boi thuc vat trong tu nhien thay đoi rat lon theo nam, tuy thuoc vao thoi tiet, con trung, benh dich va vong đoi cua cac loai thuc vat. Vi du, cu khoang 20 nam, nhung khu rung thong la kim cho ra tu khong co cay nao đen gan nam trieu hat thong khoe tren moi hecta. Het khoang thoi gian nay, khi thu hoach hat, nguoi ta thay co 6 vu boi thu, 5 vu kem va 9 vu tot khi đuoc đanh gia ve phan trong cay con thich hop đe tai tao rung.


Su phat trien hat Hat co phoi voi hai noi đe phat trien (mot la tu than, hai la tu re) đuoc bao phu trong mot lop ao hat voi mot it chat dinh duong du tru. Hat cua thuc vat hat kin co ba cau tao rieng biet ve mat di truyen: 1 la phoi tao thanh tu hop tu, 2 la noi nhu, thuong o dang tam boi, 3 la lop ao hat, chuyen hoa tu mo cai cua noan. O thuc vat hat kin, qua trinh phat trien hat bat đau bang su thu tinh kep va co lien quan đen su ket hop cua trung voi nhan tinh trung trong hop tu. Giai đoan hai cua qua trinh nay la su ket hop giua phan nhan đoi nhau (polar nuclei) voi nhan tinh trung thu hai, tao thanh noi nhu chinh. Ngay sau khi thu tinh, hop tu gan nhu khong hoat đong, nhung noi nhu chinh se phan chia lien tuc đe tao thanh mo noi nhu. Mo nay se tro thanh duong chat cho cay con su dung đen khi re phat trien sau khi nay mam. Lop ao hat tao thanh tu hai phan vo hay la lop ben ngoai cua te bao noan, chuyen hoa tu mo cua cay me. Phan vo boc nam ben trong se tao thanh lop tran (tegmen), con phan vo boc ben ngoai se tao thanh lop ao hat (testa). Khi lop ao hat đuoc tao thanh tu mot tang duy nhat, no cung đuoc goi la "testa", du rang khong phai "testa" nao cung giong nhau giua cac loai.
O thuc vat hat tran, te bao cua hai tinh trung đuoc chuyen đi tu hat phan khong tao hat bang thu tinh kep, nhung mot nhan tinh trung se ket hop voi mot nhan trung va tinh trung con lai se khong đuoc su dung. Đoi khi moi tinh trung se thu tinh voi mot te bao trung con hop tu se bi bo đi hoac hap thu trong giai đoan som phat trien hat. Hat gom co phoi (ket qua cua su thu tinh) va mo cua cay me, va cung tao thanh mot dang non bao quanh hat đoi voi cac cay cho qua hinh non nhu thong va van sam.
Noan sau khi thu tinh se phat trien thanh hat, nhung bo phan chinh cua noan la nhung soi nho, noi lien noan voi thuc gia noan (placenta), hay con goi la phoi tam (nucellus). Vung chinh cua noan noi ma giao tu lon phat trien la lo noan (micropyle), la mot lo nho mo sau vao noan đe ong phan đi vao trong suot qua trinh thu tinh. Con phan điem hop (chalaza) la phan đay noan, đoi dien voi lo noan, la noi ma vo bao va phoi tam gan lien voi nhau.
Hinh dang cua noan khi phat trien thuong anh huong đen hinh dang cuoi cung cua hat. Thuc vat thuong tao ra noan voi bon hinh dang: dang thuong gap nhat la noan nguoc (Anatropous), co hinh uon cong. Noan moc thang (Orthotropous) co dang thang voi cac bo phan cua noan nam tren mot hang dai va tao thanh hat khong uon cong. Noan nam ngang (Campylotropus) co giao tu lon uon cong va thuong cho hat hinh chu "C" kin. Dang noan cuoi cung la noan đinh nguoc (Amphitropous), noan se đao nguoc mot phan va xoay ve sau 90 đo tren can phoi cua no. Hai dang it gap con lai la Hemianatropus (noan xoay 90 đo tren can phoi hoac the noan ve goc phai cua can phoi) va Circinotropous (noan xoay hon 360 đo, va can phoi co dang cuon, uon quanh noan)
Trong nhieu loai thuc vat co hoa, lan phan chia đau tien cua hop tu đuoc đinh huong la nam ngang ve phan truc dai, va đieu nay tao nen hai huong (polarity) cua phoi. Phan o tren la ve huong điem hop, tro thanh noi phat trien chinh cua phoi. Con phan o duoi la ve huong lo noan, se tao thanh cuong noan giong nhu than noi lien voi lo noan. Cuong noan (suspensor) hap thu va tao ra chat dinh duong tu noi nhu va đuoc su dung trong qua trinh phat trien cua phoi.
Phoi gom nhieu bo phan khac nhau: phan tru tren la mam (epicotyl) phat trien thanh choi, re mam (radicle) trien thanh re chinh, tru duoi la mam (hypocotyl) noi lien la mam va re mam, va la mam (cotyledole) se tao thanh la cua hat. Thuc vat mot la mam co nhung cau truc khac; thay vi theo dang tru tren va duoi cua la mam, no co mot la bao mam tren (coleoptile) đuoc tao thanh tu la đau tien va noi voi la bao mam duoi (coleorhiza) voi re chinh, cung voi re phu moc ra tu mot ben. Hat bap đuoc tao thanh voi dang cau truc nay; phan vo thit qua (pericarp) voi la mam đon lon (Scutellum) hap thu duong chat tu noi nhu, choi mam, re mam, la bao mam tren va la bao mam duoi – hai cau truc sau cung co dang nhu mot chiec vo, co tac dung bao ve choi mam va re mam. Phan ao hat cua ca thuc vat mot la mam va hai la mam đeu đac trung ve be mat hay hoa van, hoac co canh hay chum long nho.


= Kich co hat va hinh the =

Hat co rat nhieu kich co. Hat co dang nhu bui cua cac loai Lan la nho nhat, moi gam co the co đen mot trieu hat; chung thuong la hat phoi voi phoi non va khong co phan du tru nang luong đang ke. Cac loai Lan va vai nhom thuc vat khac la thuc vat di duong – lien ket voi nam (mycoheterotroph) va chung phu thuoc vao su cong sinh giua nam voi re cua chung (mycorrhiza) đe co đuoc duong chat cho su nay mam va giai đoan phat trien som cua cay con. That su, cay con cua mot so loai Lan đat trong vai nam đau phai chuyen hoa nang luong tu nam va chung khong tao ra la xanh. Hat giong lon nhat la cua cay dua kep (coco de mer) voi trong luong tren 20 kg. Nhung thuc vat cho hat nho hon thi luong hat cho ra trong moi hoa se nhieu hon, con nhung thuc vat cho hat lon hon se phai can nhieu duong chat hon, do đo luong hat cung it hon. Cac hat nho nhanh chin va co the phan tan som, vi the ma cac loai thuc vat ra hoa vao mua thu thuong cho nhieu hat nho. Nhieu loai thuc vat song mot nam cho ra mot luong rat lon hat, đieu nay đam bao đuoc it nhat mot luong nho hat se co noi thich hop đe phat trien. Cac loai thuc vat than co va go lau nam thuong cho hat lon hon, chung co the cho hat qua nhieu nam, va hat lon co nhieu nang luong du tru hon đe nay mam va phat trien cay con, do đo cay con se khoe va cung cap hon.


= Hinh dang va ve ngoai =
Hat co the co dang hinh đia, hinh cau, cau det. Hat dang khia la hat co cac đuong hoac song song song theo chieu doc.


Chuc nang cua hat Hat co vai chuc nang đoi voi nhung thuc vat đa tao ra chung. Nhung chuc nang chinh bao gom: nuoi duong phoi, phan tan đen cho khac, va đua vao trang thai tiem sinh neu đieu kien ben ngoai khong thich hop. Hat la hinh thuc sinh san chu yeu. Va hau het cac loai hat đeu la san pham cua sinh san huu tinh, ma tu đo la su hoa tron vat chat di truyen va su đa dang ve kieu hinh, tuy thuoc vao su chon loc tu nhien.


= Su nuoi duong phoi =
Hat giong bao ve va nuoi duong phoi hoac cay non. Chung thuong cho cay non mot khoi đau som hon bao tu non tu bao tu, boi vi chung co luong duong chat du tru lon hon va su đa bao cua phoi.


= Su phat tan hat =

Khong giong cac loai đong vat, thuc vat bi gioi han trong kha nang tim kiem đieu kien phu hop đe song va phat trien. Ket qua la thuc vat đa tien hoa, phat trien theo nhieu cach đe phan tan cay con bang nhieu cach phat tan hat cua chung. Bang cach nao đo, hat giong phai "đen" đuoc mot noi thich hop va o đo mot thoi gian đe nay mam va phat trien. Khi qua tach ra va giai phong hat ra ngoai theo cach binh thuong, đieu đo đuoc goi la su tu ne, va thuong phan biet giua cac nhom thuc vat co quan he voi nhau; Nhung nhom qua nay bao gom: qua nang, qua đai, qua đau va qua cai. Khi qua khong tu mo va phong hat đi theo cach binh thuong, chung đuoc goi la "khong tu ne". Bao gom cac nhom qua nhu: qua hach, qua nut, qua hat, qua canh.
Su phat tan hat đuoc thay kha ro rang o cac loai qua. Tuy nhien, nhieu loai hat tu ho tro su phan tan cua chung. Mot so loai hat đuoc phat tan khi van con o trong qua hay qua hinh non, va sau đo qua se tach hoac vo ra đe giai phong hat. Cac loai hat khac bi đay ra khoi trai truoc khi phan tan. Vi du, thuc vat chi Bong tai cho qua thuoc dang qua đa, nen sau đo qua tu tach ra o mot ben đe giai phong hat. Qua nang cua cay dien vi (iris) tach lam 3 "van" đe giai phong hat.


 Phat tan boi gio  Vai loai hat (vi du: hat thong) co mot canh đe ho tro phan tan bang suc gio.
Cac hat co dang nhu bui cua cac loai Lan đuoc mang đi boi gio rat hieu qua.
Vai loai hat (vi du: chi Bong tai, cay duong) co long ho tro phan tan bang suc gio.
Cac loai hat khac đuoc bao phu trong cau truc qua ma co the long ho tro phan tan bang suc gio nhu: Bo cong anh, qua be co long, cay thich, qua co hai canh, qua cay Bo cong anh.


 Phat tan boi nuoc  Vai loai thuc vat, chang han nhu Mucuna va chi thuc vat ho Đau (Dioclea) cho hat giong troi noi đuoc (đuoc goi la "hat bien" hoac "hat noi"). Chung co the noi va tren song va bien, sau đo dat vao bo.


 Phat tan boi đong vat  Cac loai hat co gai hoac moc (vi du: Anacea, nguu bang, chut chit) co the bam vao long hoac long vu cua đong vat, va sau đo roi xuong.
Cac loai hat đuoc bao phu boi mot lop thit (vi du: tao, anh đao, bach xu) bi an boi cac loai đong vat nhu (chim, đong vat co vu, bo sat, ca) va đuoc phan tan nho chung.
Hat (qua hat) la nguon du tru duong chat dai han cua cac loai đong vat (vi du: hat de, hat phi, hat oc cho). Hat đuoc tru o xa khoi cay me, va mot so co the khong bi an neu cac loai đong vat quen chung.
Myrmecochory la su phan tan hat giong boi cac loai kien. Kien tim thuc an se phan tan cac hat co bo phan phu goi la the dau (elaiosome). Vi du nhu cac loai thuc vat ho Anh tuc, ho Keo, ho Quan hoa. "The dau" la cau truc mem, nhieu thit va co nhieu chat dinh duong ma cac loai đong vat an. Kien mang cac hat ve to va an "the dau". Phan con lai cung va khong an đuoc, se nay mam ben trong to hoac o noi ma kien đem bo đi. Moi quan he cua su phan tan nay la vi du ve su ho sinh. Vi thuc vat phu thuoc vao kien đe phan tan hat, con kien lai phu thuoc vao hat đe lay thuc an. Ket qua la, neu so luong mot ben giam đi se keo theo ca ben kia. O Nam Phi, loai kien Argentina (Linepithema humile) đa xam lan va đuoi loai kien ban đia đi. Khong giong nhu cac loai kien ban đia, kien Argentina khong thu hoac hat cua Mimetes cucullatus (ho Quan hoa) hay an phan "the dau". Ket qua la nhung vung ma loai kien nay xam lan, so luong cay Mimete con bi sut giam.


= Trang thai tiem sinh cua hat =

Trang thai tiem sinh cua hat co hai chuc nang chinh: thu nhat la đong bo hoa su nay mam voi nhung đieu kien toi uu đe song sot cua cay con. Thu hai la trai đeu su nay mam cua mot "me" hat lien tuc vi the cac rui ro sau khi nay mam (vi du: suong gia, han han, cac loai đong vat an co) se khong lam chet het cac hat cua mot cay. Trang thai tiem sinh cua hat đuoc đinh nghia la khi mot hat khong the nay mam duoi nhung đieu kien moi truong toi uu cho su nay mam, thuong la voi nhiet đo va đo am cua đat phu hop. Boi vay, trang thai tiem sinh that su nay hay tiem sinh bam sinh đuoc gay ra boi cac đieu kien ben trong cua hat. Do đo, tiem sinh la trang thai cua hat, khong phai cua moi truong. Trang thai tiem sinh bat buoc hay con goi la su thu đong cua hat xay ra khi hat khong the nay mam do đieu kien moi truong ben ngoai khong thich hop cho su nay mam, thuong xay ra khi đieu kien ben ngoai qua toi hoac qua sang, qua lanh hoac qua nong, qua kho.
Trang thai tiem sinh cua hat khong giong nhu su ben bi cua hat o trong đat hoac trong thuc vat, mac du ngay ca trong cac xuat ban khoa hoc, chung van thuong bi nham lan va su dung nhu tu đong nghia. Binh thuong, Trang thai tiem sinh cua hat đuoc chia lam bon loai chinh: ngoai sinh, noi sinh, to hop va thu cap. Mot he thong moi đay chia trang thai tiem sinh cua hat thanh nam loai: hinh thai, sinh ly, hinh thai - sinh ly, vat ly va to hop.
Trang thai tiem sinh ngoai sinh gay ra boi cac đieu kien ben ngoai phoi, bao gom:

Tiem sinh vat ly hay ao hat dang cung xay ra khi hat co tinh chong tham nuoc. Khi trang thai tiem sinh mat đi, mot cau truc đac biet con goi la "khe nuoc" se vo ra va phan ung voi tin hieu moi truong, đac biet la nhiet đo. Khi đo, nuoc se xam nhap vao hat va su nay mam se xay ra. Cac ho thuc vat co trang thai tiem sinh vat ly la Đao lon hot, Dong rieng, Bim bim, Đau va Cam quy.
Tiem sinh hoa hoc la khi co mot loai hoa chat ngan can su nay mam. Hoa chat nay co the đuoc loai khoi hat boi nuoc mua, tuyet tan hoac bang cac nao đo tro nen thu đong. Su loc bo cac hoa chat ngan can boi nuoc mua thuong đuoc cho la nguyen nhan la mat đi trang thai tiem sinh o cac loai thuc vat sa mac, tuy nhien it co bang chung xac nhan đieu nay.
Tiem sinh ngoai sinh gay ra boi cac đieu kien ben trong phoi, bao gom:

Tiem sinh hinh thai la khi su nay mam bi ngan can boi cac đac trung hinh thai cua phoi. O mot so loai, phoi van chi la mot khoi te bao khi hat đuoc phan tan va chua tach biet ro rang. Truoc khi su nay mam co the xay ra, su tach biet va phat trien cua phoi phai co truoc. O cac loai khac, phoi đa tach biet ro rang nhung van chua phat trien đay đu khi phan tan, va phoi can phat trien đen mot đo dai can thiet tuy theo loai truoc khi nay mam. Cac ho thuc vat co trang thai tiem sinh hinh thai la: Hoa tan, Cycas, Loa ken, Moc lan, Mao luong.
Tiem sinh hinh thai – sinh ly la khi cac hat voi phoi chua phat trien, va mang nhung đac tinh sinh ly cua trang thai tiem sinh. Nhung hat nay can nhung cach xu ly đac biet đe pha vo trang thai tiem sinh cung nhu can mot khoang thoi gian đe phoi phat trien đay đu. Cac ho thuc vat ma trang thai tiem sinh hinh thai – sinh ly xay ra la Hoa tan, Nhua ruoi, Loa ken, Moc lan, Anh tuc va Mao luong.[27] Vai loai thuc vat voi tiem sinh hinh thai – sinh ly chang han nhu chi Te tan, Trillium lai co cach thuc tiem sinh đa dang. Mot cach se anh huong đen su phat trien re mam, cach con lai se anh huong đen su phat trien cua choi mam. Thuat ngu "tiem sinh kep" hay "hat giong hai nam" đuoc su dung cho cac loai co hat giong can hai nam đe nay mam hoan tat hoac it nhat hai mua đong va mot mua ha. Trang thai tiem sinh cua re mam (re con) se khong bi pha vo vao mua đong đau tien sau khi phan tan, nhung trang thai tiem sinh cua choi mam se bi pha vo vao mua đong thu hai.
Tiem sinh sinh ly co nghia la do đieu kien sinh ly, phoi khong the tap trung đu nang luong đe pha vo lop ao hat, noi nhu hoac cac cau truc bao phu khac. Trang thai tiem sinh thuong bi pha vo trong đieu kien mat am, am va am hoac am kho. Axit Abscisic thuong la nhan to uc che phat trien cua hat, va su hinh thanh no co the bi anh huong boi anh sang.
Su lam kho o mot vai loai thuc vat bao gom mot so loai co va cac loai o nhung vung kho theo mua, la đieu can thiet truoc khi chung nay mam. Khi hat giong đuoc giai phong, chung can mot luong am thap hon truoc khi su nay mam co the bat đau. Neu hat van con kha am sau khi phan tan, su nay mam co the bi tri hoan nhieu thang, tham chi la nhieu nam. Voi nhieu loai thuc vat than co tu nhung vung co khi hau on hoa, hat đa khong con trang thai tiem sinh sinh ly khi hat đuoc lam kho. Nhung loai thuc vat khac, hat se nay mam sau khi phan tan chi trong pham vi nhiet đo hep, nhung khi hat đa kho thi se co the nay mam trong mot pham vi nhiet đo rong hon.
Voi nhung hat co kha nang tiem sinh to hop, phan ao hat hoac vo qua se chong tham nuoc va phoi co kha nang tiem sinh sinh ly. Tuy thuoc vao loai, trang thai tiem sinh vat ly co the bi pha vo truoc hoac sau trang thai tiem sinh sinh ly bi pha vo.
Tiem sinh thu cap đuoc gay ra boi vai đieu kien sau khi hat đa đuoc phan tan. Đieu đo xay ra o mot vai loai hat, khi ma hat khong tiem sinh tiep xuc voi nhung đieu kien khong phu hop cho viec nay mam, thuong la do nhiet đo cao. Co che cua tiem sinh thu cap van chua đuoc hieu ro rang, nhung co the lien quan đen su mat tinh nhay cam cua cac co quan thu cam trong mang sinh chat (plasma membrane).
Nhung trang thai tiem sinh sau đay khong lien quan đen hat, ma do anh huong cua moi truong:

Tiem sinh anh sang hay la su nhay cam voi anh sang anh huong đen su nay mam cua vai loai hat. Nhung loai hat nay can mot khoang thoi gian trong toi hoac ngoai sang đe nay mam. O nhung hat voi lop ao hat mong, anh sang co the xuyen vao phoi. Viec co hay khong co anh sang co the kich hoat hay uc che qua trinh nay mam o vai hat nam qua sau duoi đat, hoac hat khong nam trong đat.
Tiem sinh nhiet đo la su nhay cam cua hat đoi voi su nong hoac lanh, bao gom cay ke đau ngua va thuc vat chi Den, chi nay mam o nhiet đo cao (30 đo C hoac 86 đo F). Nhieu loai thuc vat co hat nay mam vao đau hoac giua mua he đeu co kha nang tiem sinh nhiet đo, chi nay mam khi nhiet đo cua đat kha am. Nhung loai hat khac can đat mat đe nay mam, trong khi voi mot so loai nhu can tay, su nay mam se bi uc che neu nhiet đo cua đat tro nen qua am. Thuong thi, trang thai tiem sinh nhiet đo se mat đi neu hat gia hoac kho.
Khong han toan bo hat đeu trai qua trang thai tiem sinh. Hat cua vai loai đuoc la o dang cay con, chung bat đau nay mam khi van con o tren cay me. Phan re lon va nang cho phep chung cam thang vao đat khi roi xuong. Hat cua nhieu loai cay trong vuon se bat đau nay mam ngay khi chung co nuoc va nhiet đo đu am; du "to tien" trong thien nhien cua chung co the co kha nang tiem sinh thi nhung cay đuoc trong lai khong co. Sau nhieu the he đuoc chon loc ky luong boi nhung nguoi nhan giong va lam vuon, kha nang tiem sinh đa bi loai bo.
Voi cac loai cay song mot nam, hat la cach đe song sot qua mua kho hoac mua lanh. Cac loai thuc vat som ra hoa va som tan thuong la loai song mot nam, chung co the cho hat sau moi sau tuan.


= Trang thai ngu đong =

Trang thai ngu đong cua hat khac voi trang thai tiem sinh. Khi ma trang thai tiem sinh co the đuoc đinh nghia la: "Mot hat giong khong nay mam khi ma cac đieu kien nhu anh sang, nuoc / duong chat đeu co san hoac co su hien dien cua cac hoa chat kich hoat nhu khoi … thuan loi". Con ngu đong la kha nang ton tai cua hat khi ma cac đieu kien thiet yeu đe hat phat trien khong đay đu (nuoc, anh nang, duong chat, …) hoac trong đieu kien khac nghiet (qua lanh, qua nong, đat qua cung, …). Khong co gioi han cu the ve thoi gian ngu đong cua hat. Nhung hat giong lau đoi nhat tung đuoc tim thay va con co the song đuoc la hat cay cha la (Phoenix dactylifera): vai hat đuoc tim thay o phao đai Masada o Israel đuoc xac đinh theo phuong phap cacbon phong xa va co đo tuoi khoang 2000 nam. Mot hat giong van con co the nay mam (Sallon et al., 2008 Science). Khi cac đieu kien đeu on thoa cho mot loai hat cu the, thi no co the thoat khoi trang thai ngu đong va se nay mam.


Su nay mam cua hat Su nay mam cua hat la qua trinh ma phoi hat se phat trien thanh mot cay con. No co lien quan đen su tai kich hoat qua trinh trao đoi chat, dan đen su phat trien va xuat hien re mam voi choi mam. Su xuat hien cua cay con tren mat đat la giai đoan tiep theo trong su phat trien cua thuc vat va đuoc goi la su hinh thanh cay con.
Ba đieu kien co ban phai ton tai truoc khi su nay mam co the xay ra: (1) Phoi phai con song, hay con goi la "kha nang song cua hat". (2) Bat ky trang thai tiem sinh nao cung phai đuoc vuot qua. (3) Đieu kien moi truong phu hop phai ton tai cho su nay mam.
Kha nang song cua hat la kha nang đe phoi nay mam va bi anh huong boi mot vai đieu kien khac nhau. Vai loai thuc vat cho ra hat voi phoi khong co đu chuc nang, hoac khong phai hat nao cung co phoi, hay con goi la hat rong. Cac loai đong vat hoac nguon benh co the gay thuong ton hoac lam chet hat khi van con o trong qua hoac sau khi phan tan. Cac đieu kien moi truong nhu lu lut hoac nhiet đo cao cung co the lam chet hat truoc hoac trong khi nay mam. Tuoi cua hat anh huong đen suc khoe va kha nang nay mam. Boi vi hat co mo song, cac te bao qua tuoi se chet va khong đuoc thay the. Vai loai hat co the song mot thoi gian dai truoc khi nay mam, trong khi nhung loai khac chi co the ton tai mot thoi gian ngan sau khi phan tan truoc khi chet.
Suc song cua hat la thuoc đo chat luong cua hat, va co lien quan đen kha nang song cua hat, ti le nay mam, toc đo nay mam, va suc khoe cua cay con. Ti le nay mam chi đon gian la luong hat nay mam trong tat ca cac hat duoi đieu kien tot đe phat trien. Toc đo nay mam la khoang thoi gian can thiet đe hat nay mam. Ti le nay mam va toc đo nay mam bi anh huong boi kha nang song cua hat, con trang thai tiem sinh va đieu kien moi truong anh huong truc tiep đen hat va cay con. Trong nong nghiep va lam vuon, cac hat co chat luong thuong co suc song cao, đuoc tinh toan boi ti le nay mam va toc đoc nay mam. Ket qua nay dua tren phan tram so hat nay mam trong mot khoang thoi gian nhat đinh, vi du nhu 90% so hat nay mam trong 20 ngay. Tinh trang tiem sinh cung vay, nhieu loai thuc vat cho hat voi muc đo tiem sinh khac nhau, va cac hat trong cung mot qua cung khac nhau ve đieu nay. Ta co the thu đuoc hat khong tiem sinh neu chung phan tan ngay va khong bi lam kho (neu hat kho chung se roi vao trang thai tiem sinh sinh ly). Su đa dang giua cac loai thuc vat la rat lon va hat tiem sinh van co the song đuoc ngay ca khi ti le nay mam la rat thap.
Nhung đieu kien moi truong anh huong đen su nay mam cua hat bao gom: nuoc, oxy, nhiet đo va anh sang. Ba giai đoan rieng biet cua su nay mam la: giai đoan hap thu nuoc, giai đoan tri hoan, giai đoan nhu re mam.
Đe tach đuoc lop ao hat ra, phoi phai hap thu nuoc đuoc (ngam trong nuoc), va phoi se phu len, tach đuoc lop ao hat. Tuy nhien, ban chat cua ao hat se quyet đinh thoi gian ma nuoc co the đuoc hap thu vao hat va sau đo moi bat đau su nay mam. Toc đo hap thu nuoc phu thuoc vao tinh tham thau cua phan ao hat, luong nuoc trong moi truong va dien tich tiep xuc voi nuoc cua hat. Voi mot so loai hat, hap thu nuoc qua nhieu va qua nhanh co the lam chet hat. Con voi vai loai hat khac, mot khi nuoc đa tham vao, thi qua trinh nay mam se khong the dung lai đuoc, do đo neu lam kho hat vao thoi điem đo se rat nguy hiem. Co loai hat co the hap thu va mat nuoc vai lan van khong bi anh huong, nhung neu bi lam kho co the roi vao trang thai tiem sinh thu cap.


= Nay mam bat buoc =
Mot vai cach đuoc nhung nha lam vuon su dung đe pha vo trang thai tiem sinh cua hat. Rach nong (Scarification) la rach mot vet nho đe cho nuoc va khi xam nhap vao hat, bao gom cac phuong phap thu cong đe pha vo lop ao hat hoac lam mem bang hoa chat, chang han nhu ngam trong nuoc nong, đuc mot lo nho bang cai ghim, cha xat bang giay nham hoac ep bang bua. Ngam hat trong dung moi hoac axit co the anh huong nhieu đen hat. Đoi khi qua đuoc thu hoach trong khi hat van con non va phan ao hat van chua phat trien đay đu va lai gieo hat ngay truoc khi lop ao hat tro nen chong tham nuoc. Duoi nhung đieu kien tu nhien, lop ao hat bi buc dan do cac loai gam nham, bi cha xat vao soi đa (do bi gio hoac nuoc cuon đi), trai qua qua trinh đong bang va tan, hoac đi qua he tieu hoa cua đong vat. Trong truong hop nay, lop ao hat bao ve hat khong bi tieu hoa, nhung cung bi mon dan, vi the hat co the nay mam khi bi thai ra ngoai. Cac loai vi sinh vat cung co hieu qua trong viec pha vo lop ao hat va đoi luc đuoc su dung; hat đuoc tru o mot cho co cat am va am trong vai thang duoi nhung đieu kien thich hop.
Su phan tang (Stratification), hay con goi la qua trinh am-lanh, se pha vo trang thai tiem sinh sinh ly cua hat. Đo am cua hat se đuoc gia tang đe hat co the hap thu nuoc, va hat se chiu mot khoang thoi gian trong đieu kien am–lanh cho đen sau khi phoi chin. Gieo hat vao thoi điem cuoi mua he va mua thu va đe cho đen het mua đong voi đieu kien mat me ben ngoai la mot cach hieu qua đe phan tang hat. Vai loai hat phan ung mot cach thuan loi voi nhung khoang thoi gian dao đong nhiet đo nhu the nay, tuong tu nhu ngoai tu nhien.
Ngam chiet (Leaching) hay ngam trong nuoc đe loai bo cac hoa chat uc che nay mam o vai loai hat giong. Trong tu nhien, mua va tuyet tan se lam đieu nay. Vi hat đuoc gieo trong vuon, su dung nuoc la phuong phap tot nhat. Neu ngam trong mot vat chua thi khoang 12–24 gio la đu. Cang ngam lau, đac biet la trong nuoc tu thi co the gay thieu oxy va lam chet hat. Hat voi lop ao hat cung co the đuoc ngam trong nuoc nong đe pha vo lop te bao chong tham nuoc.
Nhung cach khac đe ho tro su nay mam cua nhung hat co trang thai tiem sinh bao gom: lam lanh so bo, lam kho so bo, thay đoi nhiet đo hang ngay, tiep xuc voi anh sang, Kali nitrat, su dung cac chat đieu hoa phat trien hat nhu giberela, cytokinin, ethylen, thiourea, natri hypoclorit va nhung chat khac. Vai loai hat nay mam tot nhat sau mot tran chay, do lua lam mat lop ao hat. Tiem sinh hoa hoc cung bi pha vo boi khoi o mot so hat. Khoi dang long cung đuoc cac nha lam vuon su dung đe ho tro nay mam.


= Hat khong the nay mam =
Hat co the tro nen khong the nay mam đuoc vi vai ly do: khong đuoc chieu sang, khong đuoc thu phan, te bao qua gia hoac vi muc đich nhan giong.


Nguon goc va su tien hoa Nguon goc hat cua cac loai thuc vat van la mot van đe chua đuoc giai đap. Tuy nhien, cang ngay cang co nhieu du lieu co xu huong cho rang nguon goc cua hat la tu ky Devon. Su mo ta ve hat giong nguyen thuy Runcaria heinzelinii o tang Givet vao nam 2004 tai Bi đa chi ra nguon goc co đai cua hat thuc vat. Nhu cac loai duong xi hien đai, cac loai thuc vat truoc thoi điem nay sinh san bang cach phan tan bao tu vao khong khi, bao tu đen noi khac va tao thanh mot cay con.
Cac hat giong that su đuoc mo ta tu ky Devon muon, co le la noi khoi nguon that su cua viec tien hoa va phan loai cua chung. Hat cua cac loai thuc vat dan dan tro thanh mot yeu to quan trong cua gan nhu tat ca he thong sinh thai.


Tam quan trong ve kinh te = Cac loai hat an đuoc =

Nhieu loai hat co the an đuoc va phan lon nguon nang luong cua con nguoi la tu cac loai hat, đac biet la ngu coc, qua đau va qua hat. Cac loai hat cung cho ta nhieu loai dau nau an, thuc uong, gia vi va nhung phu gia thuc pham quan trong. O nhung loai hat khac nhau, phoi hat va noi nhu chiem va cung cap phan lon duong chat. Cac protein trong phoi va noi nhu khac nhau ve thanh phan amino acid va tinh chat vat ly. Vi du nhu gluten trong lua mi, gop phan tao su đan hoi cua bot banh mi.
Hat cung đuoc dung đe gieo trong nhu cac loai hat ngu coc, qua đau, tai tao rung, luong co, đong co. Voi cac nuoc đang phat trien, mot van đe bat buoc phai đoi mat la su khong thoa đang trong thi truong. Nhung nha lam nong ngheo khong co đu hat giong. Do đo viec giu lai hat giong đe su dung la đieu kha thuong xuyen. Hat cung đuoc dung đe nuoi gia suc, lam thuc an cho cac loai chim.


= Ngo đoc va an toan thuc pham =
Trong khi mot so hat co the an đuoc, thi nhung hat khac lai co đoc va co the nguy hiem chet nguoi. Thuc vat va hat thuong co nhung hoa chat đe can tro cac loai đong vat an co va hat. Trong vai truong hop, nhung chat nay chi đon gian la co vi kho an (nhu cay mu tac), nhung voi nhung truong hop khac thi chung rat đoc hoac phan ra thanh chat đoc trong he tieu hoa. Tre em thuong de bi ngo đoc voi cac loai hat hay thuc vat hon nguoi lon.
Mot loai chat đoc la ricin tu hat cay thau dau, theo bao cao o cac noi thi lieu gay tu vong la tu 2 đen 8 hat. Du rang chi vai truong hop tu vong đuoc ke lai la do đong vat an phai. Them nua la, cac hat co chua Amygdalin nhu hat tao, mo, hanh nhan đang, đao, man, mo, anh đao, moc qua va nhung loai khac, neu an đen mot luong nao đo co the gay ngo đoc cyanide. Nhung hat co chua chat đoc khac bao gom hat chi Na, bong vai, vu sua, thuoc duoc, hat sau rieng song, kim tuoc, ho Bo hon, vai, xuan đao, me, cam thao day, mang cau xiem, mang cau ta, đau tia va thuy tung. Hat cay ma tien cung co chat đoc la stricnin.
Hat cua nhieu loai qua đau, bao gom đau co ve, co chua mot protein goi la lectin co the gay đau da day neu an song. Đau co-ve va đau nanh co chua chat uc che trypsin se gay roi loan hoat đong tieu hoa trypsin. Qua trinh nau binh thuong se lam cac chat uc che tro nen vo hai.


= Nhung cach su dung khac =
Soi bong phat trien tren hat bong vai. Cac loai soi khac nhu bong gao hoac thuc vat chi Bong tai. Nhieu loai dau khong dung trong thuc pham cung đuoc chiet tu cac loai hat. Dau lanh dung trong son. Hat cay jojoba va crambe co tac dung nhu mo ca voi. Hat cung la mot so nguon duoc pham nhu thau dau, thuc vat ho đao kim nuong va thuoc tri ung thu la amygdalin. Nhieu loai hat đuoc dung lam vong co hay chuoi hat nhu bo bo, xoan, cam thao day va hat thau dau. Tuy nhien, ba loai sau co chua chat đoc. Ngoai ra, hat cung đuoc dung lam vat can, đo choi, trich lay nhua, thuoc diet ky sinh, thuc an đong vat va phan bon.


Ky luc ve hat Hat lau đoi nhat van con song đuoc xac đinh theo phuong phap cacbon phong xa la khoang 2000 nam tuoi, la mot hat cha la Judea. No đuoc phat hien va phuc hoi tai khu khai quat cung đien cua Herod Đai đe o Masada, Israel. No nay mam vao nam 2005. Mot truong hop khac la su phuc hoi cay Silene stenophylla tu nhung vat chat đuoc bao quan trong 31800 nam o khu vuc đong bang vinh cuu Siberia, nhung la su dung phuong phap trich mo gia noan, khong phai trong tu hat.
Hat giong lon nhat la tu cay "coco de mer" hay con goi la "dua kep". Toan bo qua co the can nang đen 23 kg va thuong co mot hat đon.
Nhung hat giong hoa thach som nhat đuoc phat hien la khoang 365 trieu nam tuoi vao cuoi ky Devon, tai Tay Virginia. Nhung hat nay la noan chua phat trien va đuoc bao quan cua cay Elkinsia polymorpha.


Hat giong trong van thu co đai Sach Sang The trong Kinh Cuu Uoc bat đau voi mot loi giai thich lam the nao ma tat ca cac loai thuc vat bat đau: "Va Đuc Chua Troi phan rang, hay đe trai đat mang lai co, thao moc cho ra hat giong, va cac cay an qua cho ra trai cay tuy theo loai cua minh, co hat giong trong chinh minh, tren mat đat: va no đa la nhu vay. Va trai đat sinh ra co, thao moc va cho ra hat giong tuy theo loai cua minh, va cay an qua cho ra qua, co hat giong trong chinh no, theo loai cua no: Đuc Chua Troi thay rang đieu đo la tot. Va buoi toi va buoi sang la ngay thu ba."
Kinh Qur'an noi ve su nay mam cua hat, "Đo la Thanh Allah nguoi lam cho cac hat ngu coc va hat cha la cung nhu đa tach ra va nay mam. Nguoi lam cho su song bat đau tu cai chet, va Nguoi la Đang duy nhat lam cho cai chet la ket qua cua su song. Đo la Thanh Allah: vay lam the nao cac nguoi lua doi đuoc su that?


Chu thich Lien ket ngoai Seed and fruit (plant reproductive part) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
The Seed Site: collecting, storing, sowing, germinating, and exchanging seeds, with pictures of seeds, seedpods and seedlings.
The Seed Biology Place seed structure, dormany, evolution, ecology, etc.
The Millennium Seed Bank Project Kew Garden's ambitious preservation project
The Svalbard Global Seed Vault - a backup facility for the world's seed banks
Plant Physiology online: Types of Seed Dormancy and the Roles of Environmental Factors
Noan tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Hat tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Vo hat tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Noi nhu tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Ngoai nhu tai Tu đien bach khoa Viet Nam