Trai tap trung Auschwitz (tieng Đuc: Konzentrationslager Auschwitz, hay KZ Auschwitz [kɔntsɛntʁaˈtsioːnsˌlaːɡɐ ˈʔaʊʃvɪts] ) la mot mang luoi cac trai tap trung va trai huy diet do Đuc Quoc Xa dung len tai vung lanh tho Ba Lan bi nuoc nay thon tinh trong Chien tranh the gioi thu hai. Trai bao gom Auschwitz I (trai đau tien), Auschwitz II–Birkenau (to hop trai tap trung va trai huy diet), Auschwitz III–Monowitz (trai lao đong cung cap nhan luc cho nha may cua IG Farben) va 45 trai ve tinh.
Auschwitz I ban đau đuoc xay dung đe giam giu tu nhan chinh tri Ba Lan, nhung nguoi nay bat đau đen trai vao thang 5 nam 1940. Đot hanh quyet tu nhan đau tien dien ra vao thang 9 nam 1941 va Auschwitz II–Birkenau đa tien đen tro thanh đia điem thuc thi chinh cua ke hoach "Giai phap cuoi cung cho van đe Do Thai". Giai đoan tu đau nam 1942 đen cuoi nam 1944, nhung chuyen tau van chuyen đa đua nguoi Do Thai tu khap moi vung lanh tho chau Au do Đuc chiem đong đen cac phong hoi ngat cua Auschwitz, noi ho bi giet bang thuoc tru sau Zyklon B. Co it nhat 1,1 trieu tu nhan đa bo mang o Auschwitz, khoang 90% trong so đo la nguoi Do Thai; tinh ra thi cu 6 nguoi Do Thai bi giet trong vu Holocaust thi 1 nguoi la o Auschwitz. Nhung thanh phan khac bi truc xuat đen trai gom co 150.000 nguoi Ba Lan, 23.000 nguoi Di-gan, 15.000 tu binh chien tranh Lien Xo, 400 tin huu Nhan chung Jehovah, va hang chuc ngan nguoi so huu cac quoc tich khac nhau, trong đo co mot so luong khong ro nguoi đong tinh. Hau het nhung nguoi khong bi giet trong cac phong hoi ngat đa chet vi đoi, lao đong qua suc, benh tat, hanh quyet đon le, va cac thi nghiem y khoa.
Trong chien tranh, trai co 7.000 can bo nhan vien đen tu to chuc Schutzstaffel (SS). Khoang 12% trong so nay ve sau đa bi ket an la toi pham chien tranh. Mot so nguoi, trong đo co si quan chi huy Rudolf Hoss, bi xu tu. Quan Đong Minh khong tin vao cac bao cao ban đau ve nhung hanh đong tan ac va viec ho khong tien hanh nem bom Auschwitz hay cac tuyen đuong ray dan toi trai hien van con la mot van đe gay tranh cai. Tong cong co 144 tu nhan đao thoat thanh cong khoi Auschwitz đuoc biet đen. Ngay 7 thang 10 nam 1944, hai đon vi Sonderkommando — nhung tu nhan xu ly phong hoi ngat — đa tien hanh mot cuoc noi day ngan nhung bat thanh.
Vao luc Hong quan Lien Xo đen Auschwitz trong thang 1 nam 1945, hau het so nguoi o trai đa di tan va trai qua mot chuyen đi tu than. Ngay 27 thang 1 nam 1945, thoi điem ma cac tu nhan con lai trong trai đuoc giai phong, nay la ngay tuong niem Holocaust quoc te. Trong nhung thap ky tiep theo, nhung nguoi song sot nhu Primo Levi, Viktor Frankl, Elie Wiesel đa viet hoi ky ve trai nghiem cua ho o Auschwitz va khu trai đa tro thanh bieu tuong chu đao cua Holocaust. Vao nam 1947, Ba Lan thanh lap mot bao tang tai vi tri cua Auschwitz I va II va đen nam 1979 trai đa đuoc UNESCO cong nhan la di san the gioi.


Lich su = Boi canh =
Su phan biet đoi xu nham vao nguoi Do Thai bat đau ngay lap tuc sau khi phe quoc xa len nam quyen o Đuc vao ngay 30 thang 1 nam 1933. Mot đao luat thong qua vao ngay 7 thang 4 nam đo (Gesetz zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums; truc dich: Luat vi su phuc hoi cua nganh dan chinh chuyen nghiep) đa khai tru gan nhu toan bo nguoi Do Thai khoi nganh phap ly va dan chinh. Phap che tuong tu đa som tuoc bo quyen hanh nghe cua nguoi Do Thai đoi voi cac loai nghe nghiep khac. Che đo đa su dung bao luc va ap luc kinh te đe đong vien nguoi Do Thai tinh nguyen roi đat nuoc. Cac hoat đong kinh doanh cua nguoi Do Thai bi tay chay va cach ly khoi thi truong, quang cao tren bao bi cam, va ho khong đuoc phep quan he voi chinh quyen. Ngoai ra nguoi Do Thai con phai chiu đung su sach nhieu va nhung cuoc tan cong bao luc.
Vao thang 9 nam 1935 cac đao luat Nurnberg đuoc ban hanh voi noi dung ngan cam viec ket hon cung nhu nhung moi quan he ngoai hon nhan giua nguoi Do Thai va nguoi dong doi Đuc va cam thue phu nu Đuc duoi 45 tuoi lam nguoi hau trong cac gia đinh Do Thai. Luat tu cach cong dan Đe che tuyen bo chi nhung nguoi goc Đuc hay dong doi lien quan moi đuoc đinh nghia la cong dan, boi vay nguoi Do Thai va cac nhom dan toc thieu so khac đa bi tuoc bo tu cach cong dan Đuc. Cho đen thoi điem chien tranh the gioi thu hai bung no vao nam 1939, đa co khoang 250.000 trong so 437.000 nguoi Do Thai Đuc di cu đen My, Palestine, Anh va cac quoc gia khac.
Y thuc he cua chu nghia quoc xa quy tu cac yeu to bai Do Thai, thanh loc chung toc, thuyet uu sinh; ket hop voi chu nghia toan Đuc va chu nghia banh truong lanh tho voi muc tieu chiem đuoc nhieu Lebensraum (khong gian song) cho dan toc Đuc. Che đo quoc xa no luc gianh lay lanh tho moi bang viec xam luoc Ba Lan, Lien Xo va du đinh truc xuat hoac tieu diet nguoi Do Thai va nguoi Slav sinh song o cac quoc gia nay, nhung đoi tuong đuoc cho la ha đang so voi chung toc thuong đang Arya. Sau cuoc xam luoc Ba Lan trong thang 9 nam 1939, lanh tu Đuc Quoc xa Adolf Hitler đa ra lenh tan diet gioi lanh đao va tri thuc Ba Lan. Co khoang 65.000 dan thuong đa bi giet tinh đen cuoi nam 1939. Ben canh nhung lanh đao Ba Lan, Quoc xa con sat hai nguoi Do Thai, gai mai dam, nguoi Di-gan, va nguoi mac benh tam than. Vao ngay 21 thang 9, SS-Obergruppenfuhrer (trung tuong SS) Reinhard Heydrich, thu linh Gestapo, đa ra lenh vay bat va tap trung nguoi Do Thai vao trong cac thanh pho co he thong đuong sat phu hop. Y đinh ban đau cua Quoc xa la truc xuat nguoi Do Thai đen nhung noi xa hon ve phia đong, hoac co the la toi đao Madagascar o An Đo Duong.


= Auschwitz I =

Sau khi mot phan Ba Lan bi Đuc Quoc Xa thon tinh, thi tran Oswiecim (Auschwitz) ve mat hanh chinh đa thuoc nuoc Đuc, nam o tinh Thuong Silesia, Thuong Đong Silesia, Landkreis Bielitz. SS-Oberfuhrer Arpad Wigand đe xuat noi đay lam điem xay dung mot trai tap trung danh cho nhung tu nhan nguoi Ba Lan. Wigand la phu ta cua Erich von dem Bach-Zelewski, Hoherer SS- und Polizeifuhrer (thu linh canh sat va SS cap cao) cua Silesia va đang tim noi chua tu nhan vi cac nha tu đia phuong nay đeu đa het cho. Richard Glucks, nguoi đung đau Co quan thanh tra cac trai tap trung, đa cu cuu si quan chi huy trai tap trung Sachsenhausen Walter Eisfeld đen đe kiem tra đia điem. Luc đo noi nay co 16 toa nha mot tang đo nat tung la doanh trai quan đoi cua Ao va sau nay la cua Ba Lan, va mot trai danh cho nhung lao đong tam thoi. Thang 4 nam 1940, Reichsfuhrer-SS (thong che SS) Heinrich Himmler phe chuan đia điem nay va đinh dung no lam noi giam giu tu nhan chinh tri. Viec xay dung trai do SS-Obersturmbannfuhrer (trung ta SS) Rudolf Hoss, si quan chi huy đau tien, giam sat. SS-Obersturmfuhrer (trung uy SS) Josef Kramer đuoc bo nhiem lam phu ta cua Hoss. Auschwitz I, trai đau tien, đa tro thanh trung tam hanh chinh cua toan khu phuc hop.
Cu dan đia phuong, trong đo co 1.200 nguoi sinh song trong nhung can leu xung quanh doanh trai, bi xua đuoi. 17.000 cu dan Ba Lan va Do Thai o phia tay Oswiecim bi đuoi khoi khu vuc xung quanh trai trong cac nam 1940-41. Gioi chuc Đuc con ra lenh truc xuat nguoi Ba Lan o lang Broszkowice, Babice, Brzezinka, Rajsko, Pławy, Harmeze, Bor, va Budy đen Generalgouvernement. Cong dan Đuc se đuoc giam thue va huong nhung loi ich khac neu chuyen đen khu vuc nay. Cho toi thang 10 nam 1943, đa co hon 6.300 nguoi Đuc đen đay. Quoc xa len ke hoach xay dung mot mo hinh khu dan cu hien đai danh cho nguoi Đuc chuyen đen, trong đo co truong hoc, san choi, va nhung tien nghi khac. Mot so ke hoach van tiep dien nhu viec thi cong hang tram can ho, tuy nhien phan nhieu trong so chung khong đuoc hoan thien. Cac van đe co ban nhu nuoc sach va he thong xu ly nuoc thai khong thoa đang va cac benh tu nuoc la pho bien.
Nhung tu nhan đau tien (30 pham nhan nguoi Đuc toi tu trai tap trung Sachsenhausen) đen trai vao thang 5 nam 1940. Chuyen tau lon đau tien đen Auschwitz vao ngay 14 thang 6 nam 1940 voi thanh phan gom nhung nguoi tu Cong giao, nhung nguoi bi tinh nghi thuoc phe khang chien, va 20 nguoi Do Thai toi tu nha tu o Tarnow, Ba Lan. Ho bi quan thuc trong mot toa nha ngay gan đo cho toi khi trai san sang.
So luong tu nhan gia tang nhanh chong khi trai tiep nhan nhung ke chong đoi va gioi tri thuc Ba Lan. Tinh đen thang 3 nam 1941, so nguoi bi giam giu o Auschwitz la 10.900, chu yeu la nguoi Ba Lan. Đen cuoi nam 1940, SS đa thu hoi nhung khu đat quanh trai đe tao lap mot vung co dien tich 40 km² bao boc boi hai hang rao thep gai va nhung thap canh. Cung nhu cac trai tap trung khac cua Đuc Quoc xa, tren canh cong vao Auschwitz I co hien thi cau khau hieu Arbeit macht frei ("lao đong mang đen su tu do").


= Auschwitz II-Birkenau =

Nhung thang loi ban đau cua chien dich Barbarossa vao mua he va thu nam 1941 truoc ke thu moi Lien Xo đa dan toi su thay đoi sau sac trong y thuc he bai Do Thai cua Đuc Quoc xa va lai lich cua nhung tu nhan bi đua đen Auschwitz. Vao thang 10 nam 1941, Auschwitz II-Birkenau khoi cong xay dung đe giam tai cho trai chinh. Reichsfuhrer-SS Heinrich Himmler du đinh đay se la noi danh cho 50.000 tu binh chien tranh, nhung đoi tuong se đuoc dung lam lao đong kho sai. Cac ke hoach huong đen muc tieu mo rong trai đe giam giu ban đau la 150.000 va cuoi cung la 200.000 tu nhan. Vao thang 10 nam 1941 co 10.000 tu binh chien tranh Lien Xo toi Auschwitz I, đen thang 3 nam 1942 chi con 945 nguoi con song va bi chuyen đen Birkenau, va đen thang 5 hau het trong so ho đa chet vi đoi va benh tat. Truoc đo Hitler đa đi đen quyet đinh tan sat nguoi Do Thai, cho nen Birkenau so huu them chuc nang, tro thanh mot to hop trai lao đong va trai huy diet.
Nguoi đung đau phu trach viec xay dung Auschwitz II-Birkenau la Karl Bischoff. Khac voi nguoi tien nhiem, Bischoff la mot cong chuc co tai va nang no. Trai Birkenau gom bon nha thieu va hang tram toa nha khac đuoc len ke hoach va thuc hien. Bischoff ban đau du kien bo tri 550 tu nhan moi doanh trai; ve sau con so nay tang len thanh 744. Suc chua cua nhung cong trinh dung lam cho cu ngu cho tu nhan khong lon bang suc chua cua nhung cong trinh dung đe tieu diet ho.
Phong hoi ngat đau tien o Birkenau la "nha đo" (nhan vien SS goi la Bunker 1), mot ngoi nha gach đuoc chuyen đoi bang cach don sach ben trong thanh mot khoang trong va xay gach bit cac cua so. Bunker 1 hoat đong đen thang 3 nam 1942. Ngoi nha gach thu hai, "nha trang" hay Bunker 2, tro thanh phong hoi ngat sau Bunker mot vai tuan. Cac cong trinh nay phuc vu viec hanh quyet hang loat cho toi đau nam 1943. Trong cac ngay 17 va 18 thang 7 nam 1942, Himmler đich than toi tham trai. Ong trinh bay ve viec hanh quyet hang loat bang phong hoi ngat o Bunker 2 va toi tham đia điem ma nha may moi cua IG Farben đang thi cong tai thi tran Monowitz gan đo.
Vao đau nam 1943, Quoc xa quyet đinh tang cuong manh nang luc tan sat cua Birkenau. Nha thieu II ban đau thiet ke lam noi xu ly xac voi cac nha xac duoi tang ham va lo thieu tren mat đat đa đuoc chuyen đoi thanh mot nha may giet nguoi bang cach tao ra them nhung canh cua kin, nhung lo thong đe đo Zyklon B vao phong, va thiet bi thong hoi đe loai bo hoi đoc sau đo. Toa nha bat đau hoat đong tu thang 3. Nha thieu III ap dung kieu thiet ke tuong tu. Cac nha thieu IV va V cung đuoc thi cong trong mua xuan nam đo. Đen thang 6 nam 1943, ca bon nha thieu đa đi vao hoat đong. Xet so nan nhan bi giet thi hau het la o bon toa nha nay.


 Trai Di-gan  Vao ngay 10 thang 12 nam 1942, Himmler phat đi menh lenh đem tat ca nguoi Di-gan đen cac trai tap trung, trong đo co Auschwitz. Mot trai rieng đuoc tao lap tai Auschwitz II-Birkenau danh cho đoi tuong nay goi la Zigeunerfamilienlager (trai toc nguoi Di-gan). Chuyen tau cho nguoi Di-gan Đuc đau tien đen trai vao ngay 26 thang 2 nam 1943 va ho bi giam trong khu B-IIe cua Auschwitz II. Đen nam 1944, đa co khoang 23.000 nguoi Di-gan bi đua đen Auschwitz va 20.000 nguoi trong so đo đa bo mang noi đay. Co 1.700 nguoi Di-gan Ba Lan trong mot đot van chuyen đa bi giet khi toi trai do bi nghi ngo nhiem sot đom.
Tu nhan nguoi Di-gan đuoc su dung chu yeu cho viec xay dung. Hang ngan nguoi đa chet vi thuong han (benh gay boi vi sinh vat Rickettsia) va cam tau ma do tinh trang qua đong, ve sinh toi te, va suy dinh duong. Co tu 1.400 đen 3.000 tu nhan đa đuoc chuyen đen cac trai tap trung khac truoc khi so con lai bi sat hai.
Vao ngay 2 thang 8 nam 1944, quan SS "don dep" trai Gypsy. Mot nhan chung ve sau cho biet nhung nguoi Di-gan đa chien đau chong lai SS truoc khi bi đua len xe. Sau đo, toan bo 2.897 nguoi con song đeu bi tan sat trong phong hoi ngat. Vu tan sat nguoi Di-gan do Đuc Quoc xa thuc hien trong chien tranh the gioi thu hai đuoc biet đen voi ten goi Porajmos (tan pha) trong tieng Di-gan.


= Auschwitz III =

Sau khi khao sat mot so noi đe xay dung nha may che tao buna (mot loai cao su tong hop), nha san xuat hoa chat IG Farben đa chon đia điem gan thi tran Dwory va Monowice (Monowitz trong tieng Đuc), cach Auschwitz I khoang 7 km (4,3 dam) va thi tran Oswiecim khoang 3 km (1,9 dam) cung ve phia đong. Cac tap đoan đa đuoc ho tro ve tai chinh duoi hinh thuc mien tru thue đe chuan bi cho viec phat trien cac nganh cong nghiep o vung bien gioi nho mot đao luat thong qua vao thang 12 nam 1940. Ngoai viec o gan trai tap trung, mot nguon cung lao đong gia re co the khai thac, đia điem nay con so huu he thong đuong sat phu hop va tiep can đuoc toi nhung nguon nguyen lieu tho. Vao thang 2 nam 1941, Himmler ra lenh truc xuat so dan Do Thai o Oswiecim đe nhuong cho cho nhung lao đong co tay nghe se đuoc đua toi lam viec tai nha may. Tat ca nhung nguoi Ba Lan co kha nang lam viec đuoc giu lai va bi ep lam tho xay dung. Sang thang 3 Himmler đich than toi tham noi nay va ra lenh mo rong trai lon đen suc chua 30.000 nguoi ngay lap tuc. Viec phat trien trai tai Birkenau bat đau khoang 6 thang sau. Auschwitz IG khoi cong trong thang 4 voi 1.000 cong nhan ban đau toi tu Auschwitz I đuoc giao cho viec xay dung; con so nay ve sau tang len thanh 7.000 trong nam 1943 va 11.000 nam 1944. Tong cong co khoang 35.000 tu nhan lam viec tai nha may, trong đo 25.000 nguoi đa chet vi suy dinh duong, benh tat, va vi khoi luong cong viec qua lon. Ben canh nhung tu nhan cua trai tap trung, thanh phan chiem 1/3 luc luong lao đong, Auschwitz IG con su dung nhung lao đong no le toi tu khap chau Au.
Ban đau nhung cong nhan đi bo 7 km tu Auschwitz I toi nha may moi ngay, nhung boi đieu nay đong nghia voi viec ho phai thuc day tu 3 gio sang, rat nhieu nguoi đa đen noi trong tinh trang kiet suc va khong the lam viec. Trai o Monowitz (con goi la Monowitz-Buna hay Auschwitz III) đuoc xay dung va bat đau hoat đong tu ngay 30 thang 10 nam 1942. Vao thang 1 nam 1943 ArbeitsausbildungLager (trai đao tao lao đong) di doi tu trai lon đen Monowitz va nhung tu nhan nay cung bi ep lam viec o cong truong thi cong. SS đoi IG Farben 3 Reichsmark/gio cho lao đong pho thong, 4 Reichsmark/gio cho lao đong co tay nghe (tho lanh nghe). Trong khi cac nha quan ly trai mong đoi tu nhan lam viec đat nang suat bang 75% lao đong tu do, con so thuc te chi la tu 20 đen 50%. Ho lien tuc đe doa tu nhan ve viec bi truc xuat đen Birkenau roi hanh quyet trong phong hoi ngat nhu mot cach đe gia tang nang suat. Gan 1/5 so tu nhan cua Monowitz bi chuyen đen va sat hai trong phong hoi ngat o Birkenau moi thang, thay the la nhung nguoi moi đen. Quang thoi gian ton tai o Monowitz trung binh cua moi tu nhan la khoang 3 thang. Ban đau nha may đuoc du kien bat đau hoat đong trong nam 1943, tuy nhien tinh trang thieu lao đong va nguyen lieu tho đa khien viec khoi đong bi tri hoan nhieu lan. Vao luc quan đoi Lien Xo tran toi khu vuc nay trong nam 1945, nha may gan nhu đa san sang buoc vao san xuat.


= Trai con =

Cac hang cong nghiep khac cua Đuc nhu Krupp va Siemens-Schuckert đa dung len nhung nha may cung nhung trai con cua rieng ho. Co 45 trai ve tinh nhu vay, 28 trong so chung phuc vu cac tap đoan tham gia vao nganh cong nghiep san xuat vu khi. So tu nhan dao đong tu vai chuc đen vai nghin. Cac trai con đuoc xay tai Blechhammer, Jawiszowice, Jaworzno, Lagisze, Mysłowice, Trzebinia, va mot so đia điem khac. Chung đuoc goi la Aussenlager (trai ngoai), Nebenlager (trai con, trai phu, trai mo rong), hoac Arbeitslager (trai lao đong). Tu nhan o nhung trai nay lam viec o mo than, xuong đuc kim loai, nha may hoa chat, trong linh vuc nong hay lam nghiep, v.v...


= Di tan, cuoc tuan hanh tu than va giai phong =

Vao thang 11 nam 1944, trong luc Hong quan Lien Xo đang tien quan qua lanh tho Ba Lan, Himmler đa ra lenh ngung cac hoat đong hanh quyet bang khi đoc tren toan bo nhung vung đat ma Đuc con đang kiem soat (toan Đe che). Cac nha thieu II, III, va IV bi pha huy con nha thieu I đuoc chuyen đoi thanh cho tru an may bay. Sonderkommando đuoc lenh tieu huy nhung chung cu khac ve cuoc tan sat, trong đo co cac ho chon tap the. Quan SS đa thu tieu nhung van ban ghi chep; đot chay hoac pha huy nhieu toa nha trong tuan cuoi cung truoc ngay trai giai phong.
Toi thang 1 nam 1945, Himmler ra lenh di tan tat ca cac trai va giao nhiem vu cho nhung chi huy trai rang "phai đam bao khong mot tu nhan nao cua cac trai tap trung roi vao tay ke thu ma con song." Vao ngay 17 thang 1, 58.000 tu nhan Auschwitz đuoc đua đi di tan, hau het la đi bo; hang ngan nguoi đa chet trong cuoc hanh trinh tu than ve phia tay đen Wodzisław Slaski sau đo. Co khoang 20.000 tu nhan Auschwitz đa đen trai tap trung Bergen-Belsen o Đuc va đuoc quan Anh giai phong trong thang 4 nam 1945.
Nhung nguoi qua yeu khong the đi bo bi bo lai phia sau. Vao luc ma Su đoan sung truong 322 cua Hong quan toi trai trong ngay 27 thang 1, ho phat hien thay co khoang 7.500 tu nhan va 600 xac chet bi bo lai. Trong so nhung vat dung ma binh si Lien Xo tim đuoc co 370.000 bo quan ao nam, 837.000 bo quan ao nu, va 7,7 tan (8,5 tan thieu) toc nguoi.
Tai thoi điem đo, su kien giai phong Auschwitz it nhan đuoc su quan tam cua bao gioi. Nha su hoc nguoi Anh Laurence Rees cho rang đieu nay la do ba yeu to: viec kham pha ra nhung toi ac tuong tu tai trai tap trung Majdanek truoc đo, nhung tin tuc canh tranh đen tu cuoc gap thuong đinh cua Đong Minh o ban đao Krym, va viec Lien Xo giam thieu hoa su chu y đen noi thong kho cua nguoi Do Thai vi muc đich tuyen truyen. Boi trai co quy mo rat lon, đa co it nhat bon su đoan tham gia giai phong Auschwitz: Su đoan sung truong 100 (thanh lap o Vologda), Su đoan sung truong 322 (Nizhny Novgorod), Su đoan sung truong 286 (Leningrad), va Su đoan sung truong mo to 107 (Tambov).


= Sau chien tranh =

Sau khi đuoc giai phong, Auschwitz I tro thanh mot benh vien cho nhung tu nhan song sot. Cac đieu tra vien Ba Lan va Lien Xo đa tim hieu toi ac chien tranh cua SS trong nhung thang đau tien. Giai đoan hai nam tiep theo, Lien Xo đa thao do va xuat khau cac nha may cua IG Farben; con cac doanh trai Birkenau thi bi thuong dan Ba Lan cuop boc. Cu dan đia phuong đa tiep can cac ho chon tap the va tro đe tim vang. Cho đen nam 1947, mot so co so đa đuoc su dung lam trai giam cua NKVD.
Cong cuoc khai quat keo dai hon mot thap ky ke tu thoi điem trai tro thanh mot bao tang vao nam 1947. Tu nhan Auschwitz song tho nhat đuoc biet đen la Antoni Dobrowolski; ong qua đoi vao ngay 21 thang 10 nam 2012 tai Debno, Ba Lan o tuoi 108.

Chi huy trai Rudolf Hoss bi Quan đoan Tinh bao Anh truy na va bat giu tai mot nong trai gan Flensburg, Đuc vao ngay 11 thang 3 nam 1946. Hoss đa thu nhan vai tro cua ban than trong hoi ky va trong phien toa o Warsaw, Ba Lan. Cuu si quan SS bi ket toi giet nguoi va treo co tai trai vao ngay 16 thang 4 nam 1947.
Co khoang 12% trong so 6.500 nhan vien Auschwitz song sot qua cuoc chien bi đem ra xet xu. So voi cac quoc gia khac, Ba Lan la nuoc tich cuc hon trong viec đieu tra nhung toi ac chien tranh. Vao ngay 25 thang 11 nam 1947, phien toa Auschwitz khoi đong o Krakow. Toa an Quoc gia Toi cao cua Ba Lan đa đem 40 cuu nhan vien Auschwitz ra toa. Trong so cac bi cao co si quan chi huy Arthur Liebehenschel, thu linh trai nu Maria Mandel, va thu linh trai Hans Aumeier. Phien toa ket thuc vao ngay 22 thang 12 nam 1947 voi 23 an tu hinh, 7 an tu chung than, 9 an tu dao đong tu 3 đen 15 nam. Hans Munch, bac si SS co mot so cuu tu nhan thay mat lam chung, la nguoi duy nhat đuoc trang an.
Con mot so cuu nhan vien Auschwitz khac bi ket an treo co vi pham toi ac chien tranh o phien toa Dachau va phien toa Belsen, trong đo co thu linh trai Josef Kramer, Franz Hossler, Vinzenz Schottl; bac si Friedrich Entress; quan trai Irma Grese va Elisabeth Volkenrath. Giai đoan tu ngay 20 thang 12 nam 1963 đen 20 thang 8 nam 1965 đa dien ra phien toa Auschwitz Frankfurt o Tay Đuc; ket qua la 17 trong so 22 bi cao bi ket an tu dao đong tu 3 thang, 3 nam, cho đen chung than. Bruno Tesch va Karl Weinbacher, chu so huu va tong giam đoc cong ty Tesch & Stabenow, mot trong nhung nha cung cap Zyklon B, bi xu tu vi co y cap hoa chat cho viec su dung tren nguoi.


Quan ly va chi huy Cac linh canh (quan trai) la thanh vien SS-Totenkopfverbande (đon vi đau lau). Tong cong co khoang 7.000 can bo SS đuoc phan cong đen Auschwitz trong chien tranh; trong đo 4% la si quan va 26% la ha si quan, con lai la linh thuong. Ti le can bo SS lam cong tac an ninh chiem xap xi 3/4, so con lai lam o bo phan hanh chinh va y te, so chi huy trai, va quan ly kinh te – nhom nay phu trach ve tai san cua nhung tu nhan đa chet. Trong so can bo SS co 200 nu, cong viec cua ho la lam linh canh, y ta, hay nguoi đua tin. Co quan chi huy toan bo trai la Amt D (Ban D, Inspektion der Konzentrationslager – Co quan thanh tra cac trai tap trung) truc thuoc SS-Wirtschafts-Verwaltungshauptamt (SS-WVHA; Co quan Kinh te Trung uong SS).

Auschwitz đuoc nhieu thanh vien SS xem la mot chon cong tac ly tuong do co nhieu tien nghi va nguon lao đong no le doi dao. Trong cac nhom tu nhan khac nhau, si quan SS ua nhung nguoi Nhan chung Jehovah cho vi tri no le lam viec nha hon vi thai đo hoa nha cua ho. Hoss song cung vo va con trong mot can biet thu o phia ngoai ngay sat khuon vien trai. Ban đau cac nhan vien SS khac cung đuoc phep mang theo vo va con hoac hon the (vo chua cuoi) đen song tai trai; nhung khi ma trai SS ngay cang tro nen đong đuc, Hoss đa han chet so luong nguoi đen them. Cac gia đinh SS đuoc cap cho mot be boi, thu vien, quan ca phe, va nha hat, đia điem thuong xuyen to chuc nhung buoi trinh dien.
Co nhung tu nhan — thuong la nguoi Aryan — đuoc bo nhiem lam Kapo ("thu linh" hay "đoc cong"). Cac Kapo nhan đuoc khau phan an va cho o tot hon, ho nam giu quyen luc rat lon (đoi voi tu nhan) va thuong đoi xu te bac voi nhung tu nhan khac. Chi co rat it Kapo bi truy to sau chien tranh do rat kho đe xac đinh hanh đong tan bao nao cua Kapo la chu y ca nhan, hanh đong nao la theo lenh cap tren (SS).
Co khoang 120 nhan vien SS đuoc phan cong toi cac phong hoi ngat. Viec giet nguoi do mot vai nhan vien SS giam sat va phan lon cong đoan đuoc thuc hien boi nhung tu nhan [đa phan la] nguoi Do Thai goi la Sonderkommando (to đac biet). Cong viec cua Sonderkommando bao gom chi dan nan nhan toi phong hoi ngat, ke đen la loi xac ra, lay đi nhung thu co gia tri, roi thieu xac.
Sonderkommando song tach biet voi nhung tu nhan khac trong tinh canh tot hon mot chut. Cuoc song cua ho con đuoc cai thien hon nua nho viec tiep can vat pham cua nhung tu nhan bi hanh quyet. Sonderkommando đoi khi co the lay trom đo cho ban than va giao dich tren thi truong cho đen cua Auschwitz. Theo bac si Miklos Nyiszli, so luong thanh vienSonderkommando trong thoi gian dien ra đot tham sat nguoi Do Thai Hungary nam 1944 la khoang 860 nguoi. Mot bo phan Sonderkommando nhin chung se bi linh SS ban chet trong vong vai tuan, nhieu nguoi trong so con lai tu sat do am anh cong viec; thay the cho ho la cac đon vi Sonderkommando moi đuoc tao lap tu nhung nguoi moi đen. Gan nhu toan bo 2.000 tu nhan thuoc cac đon vi nay đa bo mang truoc ngay trai đuoc giai phong.


Cuoc song trong trai Mot ngay cua nhung nguoi tu bat đau tu 4:30 sang (5:30 vao mua đong) voi mot cuoc điem danh. Bac si Miklos Nyiszli mo ta viec điem danh bat đau tu luc 3 gio va keo dai 4 tieng. Tai thoi điem đo trong ngay, thoi tiet o Auschwitz la lanh, ke ca mua he. Cac tu nhan đuoc lenh xep hang nam ngoai troi va o đo cho toi khi nhung si quan SS toi vao luc 7 gio. Trong luc cho đoi, linh canh ep tu nhan ngoi xom mot tieng, tay đat len đau; trung phat (đanh đap hoac giam giu) nhung nguoi vi pham nhu la lam mat mot cai cuc ao hay rua bat khong sach. Cac tu nhan đuoc đem đi đem lai. Nyiszli mo ta ve su chet choc hien huu tham chi ngay trong luc điem danh va thuong đuoc ho tro boi nhung ban tu cua ho cho toi khi thu thach qua đi. Quang thoi gian ong bi giam nam 1944-1945, moi đem trong cac doanh trai co tu 5 đen 10 nguoi chet. Cac tu nhan đuoc giao cho thuoc ha cua Mengele ngu trong nhung doanh trai tach biet va bi đanh thuc luc 7 gio sang cho mot cuoc điem danh keo dai chi vai phut.
Sau khi điem danh, Kommando, hay đoi lao đong, buoc đen cho lam viec, nam nguoi song hang, mac đong phuc soc cua trai, khong đo lot, đi nhung đoi giay go kich co khong phu hop, khong tat. Mot ban nhac tu nhan (nhu ban nhac nu Auschwitz) bi buoc phai choi nhung ban nhac vui ve khi cong nhan roi trai. Nhung Kapo chiu trach nhiem ve hanh vi cua tu nhan trong luc lam viec nhu phu ta cua SS. Ngay lam viec keo dai 12 tieng vao mua he va ngan hon mot chut vao mua đong. Hau het cong viec la tai cac đia điem thi cong, khu khai thac soi, va bai go. Khong co nhung khoang nghi. Mot tu nhan đuoc giao toi nha ve sinh đe đo thoi gian cong nhan "giai quyet" nhu cau. Chu nhat tuy khong phai ngay lam viec, nhung tu nhan khong đuoc nghi ngoi, ho bi yeu cau ve sinh doanh trai va tam rua. Trong ngay nay ho đuoc phep viet thu (bang tieng Đuc) ve cho gia đinh. Nhung ai khong biet tieng Đuc thi nho tu nhan khac giup soan ho thu, đoi lay mot phan banh my. Cac thanh vien SS đam nhan viec kiem duyet nhung buc thu gui đi.

Cuoc điem danh bat buoc thu hai dien ra vao buoi toi. Neu mot tu nhan vang mat, nhung nguoi khac se phai đung cho toi khi tim ra hoac biet đuoc ly do vang mat cua nguoi đo, bat ke đieu kien thoi tiet, ke ca co mat hang tieng. Sau đot điem danh nay, truoc khi nguoi tu đuoc phep lui ve nghi đem va nhan khau phan banh my va nuoc, su trung phat ca nhan va tap the đuoc thuc thi, phu thuoc vao nhung gi đa xay ra trong ngay. Lenh gioi nghiem bat đau tu 2 đen 3 tieng sau. Tu nhan ngu tren nhung chiec giuong go xep thanh day dai, mac quan ao va đeo giay đe tranh bi mat cap.
Theo loi ke cua Nyiszli, "Co tu 800 đen 1000 nguoi bi nhoi nhet trong nhung gian phong cua moi doanh trai. Khong the duoi nguoi hoan toan, ho ngu o đo, voi chan cua nguoi nay đat len đau, co hay nguc cua nguoi khac. Gat qua moi pham gia cua con nguoi, ho xo đay, can, đa nhau, trong no luc kiem them vai inch khong gian đe đuoc ngu thoai mai hon chut. Đoi voi ho thoi gian ngu la khong co nhieu".
Co the phan biet cac loai tu nhan bang nhung manh vai hinh tam giac goi la Winkel đuoc khau len ao ngoai phia duoi so hieu tu nhan cua ho. Nguoi tu chinh tri co manh vai mau đo, tin huu Nhan chung Jehovah mau tim, toi pham mau xanh la, va van van. Tren Winkel co khau mot chu cai đe nhan biet quoc tich. Manh vai mau vang danh cho nguoi Do Thai, neu ho con la loai tu nhan khac (tu chinh tri, toi pham,...) thi se co them Winkel thu hai o truoc. Chi rieng tai Auschwitz tu nhan moi bi xam so tu cua ho, đoi voi tu binh chien tranh Lien Xo la len nguc con dan thuong thi la canh tay trai.
Vao buoi sang tu nhan đuoc nhan đo uong nong, nhung khong co đo an sang; bua trua la mot bat canh rau loang khong thit, va buoi toi la mot khau phan nho banh my moc. Phan lon nguoi tu đe danh mot phan banh my cho buoi sang hom sau. Nyiszli cho biet luong thuc pham tieu thu moi ngay khong vuot qua 700 calo, tru nhung tu nhan la đoi tuong cua cac thi nghiem y khoa song, nhung nguoi nay đuoc cho an mac tot hon. He thong ve sinh la ngheo nan, cac nha xi khong đam bao va thieu nuoc sach. O Auschwitz II-Birkenau khong co nha xi cho toi nam 1943, hai nam sau thoi điem trai khoi cong xay dung. Voi su xam nhap cua cac loai ky sinh nhu ran mang mam benh, nhung tu nhan đa phai chiu đung va chet boi dich typhus va nhung loai benh tat khac. Cam tau ma, mot benh nhiem khuan xay ra o nhung đoi tuong suy dinh duong, la nguyen nhan pho bien gay tu vong cho nhung đua tre trong trai Gypsy (Di-gan).

Block 11 tai Auschwitz I la mot nha giam nam trong trai giam, noi nhung nguoi vi pham nhieu quy tac bi trung phat. Mot so tu nhan bi phat ca đem trong Stehbunker (phong đung). Nhung xa lim nay co dien tich khoang 1,5m², chua bon nguoi; ho khong phai lam gi ngoai viec đung. Cac tu nhan bi ket an tu hinh vi co gang chay tron va bi giam trong nhung phong toi va bo mac cho đen chet.
Cac phong toi nam duoi tang ham, moi phong chi co mot cua so rat nho va mot canh cua chac. Tu nhan bi giam o đay se dan ngat tho do tieu thu het luong oxy trong phong; đoi khi linh SS thap mot ngon nen đe rut can oxy nhanh hon. Nhieu nguoi đa bi treo voi tay o phia sau lung trong hang gio, tham chi vai ngay, va boi vay khop vai cua ho bi trat.


Chon lua va quy trinh hanh quyet Vao ngay 31 thang 7 nam 1941, Hermann Goring gui van ban cap phep toi Heydrich, giam đoc Co quan An ninh Trung uong Đe che (RSHA), đe chuan bi va đe trinh mot ke hoach cho Die Endlosung der Judenfrage (giai phap cuoi cung cho van đe Do Thai) tai nhung lanh tho ma Đuc quan ly va đe phoi hop su tham gia cua tat ca cac to chuc chinh phu lien quan. Ket qua la Generalplan Ost (Ke hoach tong the phia Đong) đa đe ra muc tieu truc xuat so dan o vung Đong Au va Lien Xo chiem đong toi Siberia đe tan sat hoac su dung lam lao đong no le. Ben canh diet tru nguoi Do Thai, Quoc xa con len ke hoach lam giam so dan tai nhung lanh tho chinh phat xuong 30 trieu nguoi bang bien phap bo đoi trong mot hoat đong goi la Hungerplan. Nguon cung luong thuc se đuoc chuyen toi quan đoi va thuong dan Đuc. Cac thanh pho se bi san phang va đat đai đuoc danh cho rung hoac nhung nguoi Đuc tai đinh cu.
Cac ke hoach nham xoa so toan bo so dan Do Thai o chau Au — khoang 11 trieu nguoi — đuoc chinh thuc hoa tai Hoi nghi Wansee dien ra vao ngay 20 thang 1 nam 1942. Theo đo, mot so se phai lam viec cho đen chet, va so con lai se bi giet. Ban đau Quoc xa hanh quyet nan nhan bang xe hoi ngat hoac bang sung (thi hanh boi cac đoi xu ban Einsatzgruppen), nhung nhung phuong phap nay đa chung minh chung khong the đap ung đuoc chien dich co quy mo lon nhu vay. Đen nam 1941, nhung trung tam giet nguoi tai Auschwitz, Sobibor, Treblinka, va nhung trai tu than khac cua Đuc Quoc xa đa tro thanh phuong thuc giet nguoi hang loat chu đao thay the cho Einsatzgruppen.
Nhung đot hanh quyet hang loat đau tien tai Auschwitz dien ra vao đau thang 9 nam 1941 khi 900 tu nhan bi giet bang khi đoc Zyklon B trong tang ham cua Block 11. Mot đieu đuoc minh chung la toa nha nay khong phu hop cho viec giet so luong lon nguoi bang khi đoc, boi vay đia điem đuoc dich chuyen đen nha hoa thieu tai Auschwitz I (nha thieu I, hoat đong đen thang 7 nam 1942). O đay mot luc co the tieu diet hon 700 nguoi. Cac nan nhan đuoc bao la đi khu trung hoac khu chay ran, muc đich đe giu cho ho im lang. Ho đuoc lenh coi quan ao o ben ngoai roi tiep đo bi nhot trong toa nha va sat hai bang khi đoc. Sau khi ngung hoat đong voi chuc nang nhu mot phong hoi ngat, toa nha đuoc chuyen đoi thanh mot kho chua va sau nay la noi tru an cho SS khoi cac cuoc khong kich. Sau chien tranh, lo thieu va phong hoi ngat đuoc phuc dung tu nhung thanh phan ban đau con lai. Co khoang 60.000 nguoi đa bi giet tai nha thieu I.
Trong luc cac nha thieu lon hon II, III, IV, va V thi cong, đia điem hanh quyet hang loat đuoc chuyen sang hai phong hoi ngat tam thoi (Bunker 1 va 2). Giai đoan tu thang 5 đen thang 11 nam 1944, Bunker 2 tai hoat đong trong cuoc tham sat so luong lon nguoi Do Thai Hungary. Cong suat cua cac nha thieu va ho thieu ngoai troi đat 20.000 thi the moi ngay vao mua he nam 1944. Nha thieu VI khong đuoc xay dung du đa co ke hoach.
Cac tu nhan đuoc van chuyen tu moi vung lanh tho chau Au do Đuc chiem đong bang đuong sat, tren nhung chuyen tau hang ngay. Đen thang 7 nam 1942, SS thuc thi viec "lua chon". Nguoi Do Thai bi tach rieng, nhung nguoi đuoc xem la co the lam viec đuoc đua sang ben phai va nhan vao trai, con nhung nguoi bi xem la khong phu hop đe lam viec bi dan sang phia trai va hanh quyet bang khi đoc ngay lap tuc. Nhom đuoc chon đe giet chiem khoang 3/4 tong so, bao gom hau het tre em, phu nu voi con nho, toan bo so nguoi gia va tat ca nhung nguoi khong qua đuoc đot kiem tra ngan va hoi hot cua bac si SS. Sau khi quy trinh chon lua hoan tat, nhung nguoi qua yeu hoac qua tre khong the buoc toi nha thieu se đuoc đua đen đo bang xe đay hoac bi giet tai cho voi mot vien đan vao đau. Linh SS thu giu va phan loai vat dung cua cac nan nhan trong mot khu vuc cua trai goi la "Canada", co ten goi nay la boi Canada đuoc xem la vung đat tru phu. Nhieu thanh vien SS tai trai đa tu lam giau cho ban than bang cach an cap tai san tich thu.

Si quan SS bao cac nan nhan đi tam rua va tay tru chay ran. Ho coi bo quan ao o phong ngoai va buoc đen phong hoi ngat, đia điem đuoc nguy trang nhu phong tam; tham chi mot so nguoi con đuoc phat xa phong va khan. Zyklon B do Vien Ve sinh cua SS cung cap đuoc van chuyen toi trai bang xe cuu thuong. Cong đoan tha hoi đoc đe giet nan nhan luon do linh SS thuc hien theo chi thi cua bac si SS giam sat. Sau khi nhung canh cua đong lai, linh SS đo Zyklon B vao phong qua cac lo thong tren mai hoac lo hong o tuong. Cac nan nhan chet trong vong 20 phut. O ben ngoai co the nghe thay nhung tieng la het va ren than du đa co nhung buc tuong be tong day ngan cach. Nham dep yen tieng on, hai đong co xe may đat gan đo đuoc ro đen het ga, tuy nhien van co the nghe thay nhung am thanh la het.
Tiep theo, cac Sonderkommando đeo mat na phong đoc vao phong loi cac thi the ra. Kinh mat, đo trang suc, toc, va rang vang (mot loai rang gia) cua nan nhan bi lay đi. Xac chet đuoc đot trong cac lo thieu gan đo; con tro thi bi chon vui, vut xuong song hoac dung lam phan bon.
Cac phong hoi ngat hoat đong het cong suat trong giai đoan tham sat nguoi Do Thai Hungary tu thang 4 đen thang 7 nam 1944. Tuy la mot đong minh cua Đuc trong the chien thu hai, Hungary đa khong đong y chuyen giao nguoi Do Thai cho toi khi Đuc xam chiem quoc gia nay vao thang 3 nam đo. Mot nhanh đuong ray dan thang vao Birkenau đuoc hoan tat trong thang 5 đe đua cac nan nhan đen gan phong hoi ngat hon. Tu ngay 14 thang 5 đen đau thang 7 nam 1944, Quoc xa đa truc xuat 437.000 nguoi Do Thai Hungary, mot nua so voi tong so truoc chien tranh, đen Auschwitz; ti le đinh điem đat tam 12.000 nguoi/ngay. Luong nguoi đen qua lon toi muc linh SS phai thieu xac ca o nhung ho ngoai troi cung nhu trong lo thieu. Luot chon lua cuoi cung dien ra vao ngay 30 thang 10 nam 1944.


= Cac thi nghiem y khoa =

Cac bac si Đuc đa tien hanh nhieu thi nghiem y khoa khac nhau tren co the tu nhan tai Auschwitz. Bac si SS thu nghiem hieu luc triet san cua tia X đoi voi nhung tu nhan nu. Carl Clauberg đa bom hoa chat vao tu cung cua phu nu trong no luc lam chung dinh lai. Bayer, khi đo la cong ty con cua IG Farben, đa mua lai nhung tu nhan đe dung lam đoi tuong nghien cuu cho viec thu nghiem nhung loai thuoc moi. Cac tu nhan con bi co tinh lam cho nhiem sot phat ban phuc vu nghien cuu vac-xin va cho tiep xuc voi nhung chat đoc hai đe xem xet hieu ung.
Bac si khet tieng nhat tai Auschwitz la Josef Mengele, biet đen voi biet danh "Thien su cua Quy than". Mengele đac biet quan tam toi viec nghien cuu tren cac cap sinh đoi cung trung, dung chung lam đoi tuong cho nhung thi nghiem tan đoc nhu gay benh o mot đua tre (trong mot cap) va giet đua con lai khi đua kia đa chet đe tien hanh [mo] kham nghiem so sanh. Mengele co tinh gay benh cam tau ma cho nhung cap song sinh, nguoi lun (cung la mot đoi tuong đuoc quan tam), va cac tu nhan khac đe nghien cuu tac đong.
Kurt Heissmeyer đa lay 20 đua tre Do Thai o Auschwitz đe su dung trong nhung thi nghiem y khoa gia khoa hoc tai trai tap trung Neuengamme. Vao thang 4 nam 1945, nhung đua tre nay bi giet bang phuong thuc treo co nham che đay du an.
Mot bo suu tap xuong đuoc thu thap tu trong so 115 tu nhan nguoi Do Thai o Auschwitz. Rudolf Brandt va Wolfram Sievers, tong giam đoc Ahnenerbe (mot vien nghien cuu cua Đuc Quoc xa), chiu trach nhiem ve viec chuyen giao xuong toi Vien Anatomy tai đai hoc Strasbourg o vung Grand Est thuoc lanh tho Phap chiem đong. Viec thu thap đuoc Himmler phe duyet va thuc hien duoi su chi đao cua August Hirt. Cuoi cung co 87 tu nhan đuoc đua đen trai Natzweiler-Struthof va hanh quyet trong thang 8 nam 1943. Sau nay Brandt va Sievers đa bi ket an tai phien toa xu cac bac si (Doctors' trial) o Nuremberg.


= So nguoi chet =

Khong de đe xac đinh so nan nhan thiet mang tai Auschwitz mot cach chinh xac boi nhieu tu nhan khong đuoc ghi chep lai va đa phan chung co đa bi SS tieu huy trong nhung thang ngay cuoi cung cua chien tranh. Ngay tu nam 1942, Himmler đa toi tham trai va ra lenh rang "moi ho chon tap the đe mo va nhung thi the phai đuoc thieu. Ngoai ra tro phai vut bo lam sao đe trong tuong lai khong the tinh ra so luong xac bi thieu."
Chinh quyen Lien Xo tuyen bo khong lau sau thoi điem giai phong trai rang bon trieu nguoi đa bi giet tai Auschwitz, con so ma nay đuoc cho la phong đai qua nhieu. Trong buoi chat van, Hoss khai Adolf Eichmann đa bao voi ong ta rang co 2,5 trieu nguoi Do Thai đa bi giet trong cac phong hoi ngat va them khoang nua trieu nguoi nua chet do nhung nguyen nhan khac. Ve sau Hoss viet: "Toi cho rang con so 2,5 trieu la qua cao. Lai con van đe nang luc tan sat cua Auschwitz la han che". Gerald Reitlinger trong cuon sach The Final Solution 1953 uoc tinh so nguoi bi giet la 800.000 đen 900.000, con Raul Hilberg trong cuon The Destruction of the European Jews 1961 uoc tinh so nguoi Do Thai thiet mang tai Auschwitz toi đa la 1.000.000.
Vao nam 1983, hoc gia nguoi Phap George Wellers đa la mot trong nhung nguoi đau tien su dung du lieu cua Đuc ve hoat đong truc xuat đe uoc tinh so nguoi bi sat hai tai Auschwitz; ong đi toi con so 1.471.595 nguoi, trong đo co 1,35 trieu nguoi Do Thai va 86.675 nguoi Ba Lan. Mot nghien cuu lon hon do Franciszek Piper khoi xuong su dung thoi gian bieu cac chuyen tau toi trai ket hop voi nhung so sach ghi chep ve viec truc xuat đe tinh ra tong so nguoi chet it nhat la 1,1 trieu trong đo 960.000 nguoi la Do Thai, con so nay đa đuoc Bao tang Quoc gia Auschwitz-Birkenau chinh thuc chap thuan vao thap nien 1990. Piper con phat bieu them rang tong so nguoi chet co the đat toi 1,5 trieu.
Xet theo quoc gia, so nguoi Do Thai thiet mang tai Auschwitz nhieu nhat la tu Hungary voi 438.000 nguoi, ke đen la Ba Lan (300.000), Phap (69.000), Ha Lan (60.000), va Hy Lap (55.000). Chua đen 1% so nguoi Do Thai Lien Xo bi sat hai trong cuoc diet chung Holocaust la o Auschwitz, do vao luc ma hoat đong tan sat tai Auschwitz đat đinh điem trong nam 1944 thi quan đoi Đuc đa va đang tiep tuc bi đay lui khoi lanh tho Lien Xo. Tinh ra cu 6 nguoi Do Thai bi giet trong vu Holocaust thi co mot nguoi la o Auschwitz.
Cac nhom nan nhan chu yeu tiep theo gom nhung nguoi Ba Lan khong phai Do Thai voi so thiet mang đuoc cho la tu 70.000 đen 75.000 nguoi, nguoi Di-gan 21.000, tu binh chien tranh Lien Xo 15.000, va nguoi toi tu cac quoc gia khac 10.000 đen 15.000. Co khoang 400 tin huu Nhan chung Jehovah bi giam tai Auschwitz, trong đo it nhat 152 nguoi đa chet. Theo mot uoc tinh thi co tam 5.000 đen 15.000 nguoi đong tinh nam bi giam cam trong cac trai tap trung, khong ro so bi chuyen toi Auschwitz la bao nhieu, tuy nhien ti le nguoi đong tinh nam bi đua đen trai thiet mang la 80%.


Su tron chay, khang cu va hieu biet cua Đong Minh ve khu trai Cac tu nhan tai mot so thoi điem co the truyen đat thong tin tu trong trai ra ngoai thong qua thu tu va song vo tuyen (truyen thanh). Vao ngay 21 thang 7 nam 1942, Chinh phu Ba Lan luu vong o London đa lan đau thong bao ve viec tu nhan bi hanh quyet bang khi đoc. Tuy nhien trong mot thoi gian dai, nhung thong tin nay đa bi bac bo vi bi cho la thoi phong hoac khong đang tin.

Trong nhung nam 1940-1943, phe Đong Minh cung đa nam bat đuoc cac thong tin san co lien quan toi Auschwitz nho nhung bao cao thuong xuyen va chinh xac cua đai uy nguoi Ba Lan Witold Pilecki, thanh vien cua phong trao Armia Krajowa. Pilecki la nguoi duy nhat tinh nguyen chiu giam o trai tap trung Auschwitz đuoc biet đen. Ong đa o đo trong 945 ngay, thu thap nhung chung co ve cuoc diet chung va thanh lap mot to chuc khang chien tai trai goi la Zwiazek Organizacji Wojskowej (ZOW). Vao thang 11 nam 1940 ong đa len tuon nhung tin tuc đau tien ra ngoai thong qua mot nguoi tu đuoc phong thich. Cuoi cung Pilecki tron thoat vao ngay 27 thang 4 nam 1943, tuy nhien ban bao cao cua ong ve cuoc tham sat hang loat cung nhu nhung tin tuc truoc đo đa bi gat bo nhu mot su thoi phong cua phe Đong Minh, đich thu cua Đuc.
Thong tin đau tien ve trai tap trung Auschwitz đuoc cong bo vao mua đong 1940-41 tren hai to bao Ba Lan Polska zyje va Biuletyn Informacyjny. Tu nam 1942 Biuro Informacji i Propagandy (Cuc Thong tin va Tuyen truyen) cua Armia Krajowa vung Warsaw đa xuat ban mot vai cuon sach nho can cu vao loi thuat lai cua nhung nguoi tron thoat. Cuon đau tien trong so đo la quyen hoi ky hu cau "Oswiecim. Pamietnik wieznia" ("Auschwitz: Nhat ky cua mot nguoi tu") cua tac gia Halina Krahelska xuat ban tai Warsaw vao thang 4 nam 1942. Cung nam 1942 con co nhung cuon sach khac đuoc xuat ban nhu Auschwitz: oboz smierci ("Auschwitz: trai tu than") cua Natalia Zarembina va W piekle ("O đia nguc") cua Zofia Kossak-Szczucka, mot nha hoat đong xa hoi, sang lap vien cua to chuc bi mat Zegota, va tac gia nguoi Ba Lan.
Vao nam 1943, Kampfgruppe Auschwitz (truc dich: nhom chien đau Auschwitz) đuoc thanh lap voi muc đich tuon ra ngoai thong tin ve nhung đieu đa xay ra. Cac Sonderkommando đa chon nhung ghi chep xuong đat voi hy vong nhung nguoi giai phong trai se tim ra chung. Nhom nay con chup va len chuyen ra ngoai nhung tam hinh ve cac thi the va hoat đong chuan bi cho cuoc tham sat hang loat giua nam 1944.
Thai đo cua Đong Minh thay đoi sau ban bao cao Vrba–Wetzler chi tiet day 40 trang. Tac gia cua no la hai tu nhan nguoi Do Thai đa tron thoat khoi trai vao ngay 7 thang 4 nam 1944, Rudolf Vrba va Alfred Wetzler. Cuoi cung thi ban bao cao nay cung thuyet phuc đuoc cac lanh đao cua Đong Minh, lam ho tin rang nhung vu tham sat đang dien ra o Auschwitz. Nha ngoai giao George Mantello đa phat đi thong tin chi tiet toi bao chi Thuy Si; va to The New York Times cung cho đang nhung noi dung nay vao ngay 6 thang 6. Ke hoach Auschwitz khoi nguon tu chinh phu Ba Lan đuoc đe nghi toi Bo Ngoai giao Vuong quoc Anh trong thang 8 nam 1944.
Cac to chuc cua nguoi Do Thai đa phat đong va nang tam mot chien dich xuat phat voi loi cau khan cua thay đao nguoi [Do Thai] Slovakia Chaim Michael Dov Weissmandl nham thuyet phuc quan Đong Minh nem bom Auschwitz hoac cac tuyen đuong ray dan toi trai. Thu tuong Anh Winston Churchill tung co thoi điem ra lenh chuan bi mot ke hoach nhu vay, nhung ong đa đuoc cho biet rang viec nem bom đe giai phong tu nhan hay pha hoai tuyen đuong ray la kho co the thuc hien mot cach chinh xac, hay khong co tinh kha thi.
Vao nam 1978, nha su hoc David S. Wyman đa cong bo mot bai tieu luan co tua "Why Auschwitz Was Never Bombed" ("Tai sao Auschwitz khong bi nem bom"), ong cho rang Khong quan Hoa Ky co nang luc tan cong Auschwitz va ho can phai lam vay. Cac cuon sach cua Bernard Wasserstein va Martin Gilbert cung neu len van đe tuong tu đoi voi Anh. Ke tu thap nien 1990, cac nha su hoc khac đa phan bien rang viec nem bom la chua đu tinh đung đan. Cho đen nay đay van con la mot van đe gay tranh cai.


= Nhung no luc tron chay mang tinh ca nhan =
Co it nhat 802 tu nhan đa co gang đao thoat khoi Auschwitz, đa phan la nhung lao đong Lien Xo hay Ba Lan bo tron tu nhung điem lam viec o ngoai trai; trong đo 144 nguoi đa thanh cong, 331 nguoi khong ro so phan. Mot bien phap trung phat pho bien danh cho nhung ke đao tau la bo đoi cho đen chet; đoi khi nguoi than cua ke chay thoat se bi bat giam o Auschwitz va viec lam nay đuoc đem ra đe ran đe nhung nguoi khac. Linh SS se chon lay ngau nhien 10 tu nhan va đe ho chet đoi neu co ai đo chay thoat.
Vao ngay 20 thang 6 nam 1942, bon tu nhan nguoi Ba Lan: Eugeniusz Bendera (tho co khi tai trai), Kazimierz Piechowski, Stanisław Gustaw Jaster, va Jozef Lempart đa thuc hien mot cuoc đao thoat tao bao khoi Auschwitz. Sau khi đot nhap vao mot kho chua, ho đa cai trang thanh thanh vien cua SS-Totenkopfverbande (cac đon vi SS phu trach trai tap trung), trang bi vu khi va lay cap mot chiec xe cua can bo SS, roi tu đo lai xe thang qua cong chinh ma khong gap tro ngai.
Vao ngay 24 thang 6 nam 1944, Mala Zimetbaum, mot phu nu Do Thai Bi-Ba Lan, đa bo tron cung ban trai nguoi Ba Lan cua co, Edek Galinski. Ve sau ho bi SS bat lai, tra tan va hanh quyet. Ngay 21 thang 7 nam 1944, Jerzy Bielecki voi bo đong phuc SS va giay phep gia đa vuot qua canh cong trai cung ban gai nguoi Do Thai co ten Cyla. Ca hai đeu song sot qua cuoc chien.


= Cuoc noi day o Birkenau =

Cac đon vi Sonderkommando đa nhan thuc đuoc rang voi vai tro la nguoi chung kien viec tan sat (nhan chung), ho roi cuoi cung cung se bi giet đe che đay nhung toi ac. Vao ngay 7 thang 10 nam 1944, Sonderkommando thuoc Kommando III cua Birkenau đa tien hanh noi day sau thong bao rang mot nhom trong so ho se đuoc chon đe "chuyen đen trai khac" — mot tro lua đao quen thuoc cua Quoc xa nham bung bit viec sat hai tu nhan. Sonderkommando đa dung đa, riu, va luu đan tam bo tan cong linh SS. Vao luc ma SS dung sung may đap tra nhung tu nhan o nha thieu IV, Sonderkommando o nha thieu II cung noi day, mot so nguoi tim cach chay tron. Cuoc noi day bi đan ap khi man đem buong xuong.
Ket cuc co ba linh canh SS bi giet — mot trong so đo bi cac tu nhan thieu song trong lo thieu cua nha thieu II — va 250 Sonderkommando thiet mang. Hang tram tu nhan du chay thoat nhung đa som bi bat lai va xu tu cung mot nhom nguoi tham gia vao cuoc noi day. Nha thieu IV bi pha huy trong cuoc giao tranh, va mot nhom tu nhan o phong hoi ngat cua nha thieu V đa đuoc tha trong su hon loan.


Di san Ke tu ngay giai phong, Auschwitz đa tro thanh bieu tuong chu đao cua Holocaust. Theo nha su hoc Timothy D. Snyder, nhan đinh nay đen tu so nan nhan thiet mang cao cung "su ket hop khac thuong giua to hop trai cong nghiep va co so giet nguoi", no đe lai so bang chung vuot xa so voi nhung co so chi co mot muc đich đon thuan la tan sat nhu Chełmno hay Treblinka. Vao ngay 27 thang 1, Đai Hoi đong Lien Hop Quoc đa chon ngay giai phong trai 27 thang 1 lam ngay tuong niem Holocaust quoc te (International Holocaust Remembrance Day). Trong bai phat bieu tai le ky niem 50 nam ngay giai phong, thu tuong Đuc Helmut Kohl đa mo ta Auschwitz la "chuong đen toi va khung khiep nhat trong lich su nuoc Đuc".
Tac gia Levi trong cuon If This Is a Man đa neu len rang cac trai tap trung tuong trung cho hinh anh thu nho cua he thong toan tri. Ong cung voi Elie Wiesel va Tadeusz Borowski la nhung nguoi viet hoi ky ve Auschwitz đang chu y.
Chuyen gia tam than hoc Viktor Frankl đa thuat lai trai nghiem cua ong o Auschwitz mot cach chan thuc va chi tiet trong cuon Man's Search for Meaning (1946). La mot tac pham hien sinh noi tieng, cuon sach đa chung minh moi ca nhan co the tim thay muc đich cua rieng minh ke ca trong noi đau kho lon lao va y nghia cua muc đich duy tri cuoc song cua ho. Mot tac gia khac cung viet ve nhung thang ngay bi giam cam o Auschwitz la Wiesel voi cuon Night (1960) va mot vai tac pham khac. Wiesel đa tro thanh mot phat ngon vien chong bao luc sac toc xuat sac va đuoc trao giai Nobel hoa binh vao nam 1986.
Simone Veil, mot nguoi tu Auschwitz song sot, đa đuoc bau lam chu tich nghi vien chau Au giai đoan 1979–82. Co hai nan nhan Auschwitz ma sau nay đa đuoc phong thanh trong Giao hoi Cong giao Roma đo la Maximilian Kolbe, mot tu te tinh nguyen chet đoi thay mot nguoi la, va Edith Stein, mot nguoi Do Thai cai đao Cong giao.


= Bao tang Quoc gia Auschwitz-Birkenau =

Vao ngay 2 thang 7 nam 1947, chinh phu Ba Lan thong qua đao luat thiet lap mot cong trinh tuong niem danh cho nhung nan nhan cua chu nghia Quoc xa tai vi tri cua Auschwitz. Mot cuoc trien lam đa mo cua trung bay cac buc anh chan dung cua tu nhan; toc, vali, va giay lay tu nhung nguoi tu bi sat hai; hop đung nhung vien Zyklon B; va cac vat dung khac lien quan đen vu tan sat trong nam 1955. Nam 1979, UNESCO cong nhan Auschwitz la di san the gioi. Trong nam 2011, bao tang thu hut 1.400.000 khach tham quan.
Giao hoang John Paul II đa cu hanh thanh le tren đoan đuong ray dan toi trai vao ngay 7 thang 6 nam 1979. Nhung tranh cai đa no ra trong nhung thap ky tiep theo ve viec dung len mot chu thap lon ma ban đau đuoc su dung trong thanh le cua giao hoang. Mot nhom nu tu dong Cat Minh phan đoi cai ma ho cho la Co đoc hoa khu vuc nay, trong khi nhung nguoi khac phan bien rang su hien dien cua chu thap nhu mot cach ghi nhan nhung nan nhan Cong giao cua trai.
Vao ngay 4 thang 9 nam 2003, ba chiec F-15 Eagle cua Khong quan Israel đa bay phia tren Auschwitz trong mot nghi le dien ra tai trai o phia duoi. Chi huy man bay la thieu tuong Amir Eshel, con trai nhung nan nhan Holocaust song sot. Vao ngay 27 thang 1 nam 2015, khoang 300 cuu tu nhan Auschwitz song sot va cac khach moi khac đa tu hop duoi mot chiec leu khong lo tai loi vao Auschwitz II Birkenau đe ky niem 70 nam ngay giai phong trai. Trong so nhung nguoi đen du co chu tich Hoi đong Do Thai The gioi Ronald Lauder, đao dien phim Steven Spielberg, va mot so nha lanh đao tren the gioi nhu tong thong Ba Lan Bronisław Komorowski va vua Willem-Alexander cua Ha Lan. Vi nhung nguoi song sot con lai se dan qua đoi theo thoi gian, so nguoi tham du su kien nay it co kha nang thap hon nhung le ky niem lon khac trong tuong lai. Cac hoat đong tuong niem cung dien ra tai Yad Vashem o Israel, trai tap trung Theresienstadt, Berlin va Moscow.
Cac nha quan ly bao tang đa ghi nhan viec mot so khach tham quan co gang lay đi nhung hien vat lam qua luu niem, mot hanh đong bi nghiem cam va thuong dan toi su buoc toi. Vao ngay 22 thang 6 nam 2015, hai nguoi Anh đa bi ket toi trom cap vi lay đi nhung chiec cuc quan ao va manh vo thuy tinh trang tri ho tim thay tren mat đat gan noi luu giu nhung tai san ca nhan cua nguoi tu. Ca hai đeu 17 tuoi, nhan an treo va bi phat 170 £ (bang Anh). Phia bao tang cho biet nhung vu trom tuong tu xay ra tu mot đen hai lan moi nam.


Xem them Danh sach trai tap trung cua Đuc Quoc xa
Danh sach nan nhan Auschwitz thiet mang va song sot
Album Auschwitz
Album Hocker


Chu thich Trich dan Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum
Auschwitz Jewish Center Luu tru ngay 30 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine in Oswiecim
Holocaust Survivors and Remembrance Project
Remember.org Holocaust library
Auschwitz-Birkenau photographs by Bill Hunt
"Under the Nazis" on the BBC website
"Escape From Auschwitz" – documentary produced for the PBS Series Secrets of the Dead
United States Holocaust Memorial Museum website
Simon Wiesenthal Center website
"The Auschwitz Album" Luu tru ngay 17 thang 7 nam 2018 tai Wayback Machine – online exhibition from Yad Vashem
"Architecture of Murder: The Auschwitz-Birkenau Blueprints" – online exhibition from Yad Vashem