Hassaku (Citrus hassaku Hort. ex Tanaka, Citrus x hassaku), ハッサク trong tieng Nhat, 八朔 (bat soc) theo kanji va tieng Trung, la mot loai cay an qua co mui cua Nhat Ban, lai giua buoi (C. maxima) va phep lai Kunenbo (C. nobilis Lour. var. kunep tanaka).
Tu chi đinh cho ca cay va qua, Tanaka đa bien loai C. maxima X C. reticulata nay thanh mot loai rieng biet đung nghia: Citrus hassaku Hort. ex Tanaka.


Nguon goc Cay hassaku nguyen thuy la mot giong lai tu nhien giua buoi va quyt, voi đac tinh giong buoi; đuoc Ekei Shounin tim ra tai đen Jyoudo o co tran Innoshima (nay thuoc Onomichi), tinh Hiroshima, vao thoi ky Edo nam 1860. Cay đuoc đat ten la jagada, sau đo la hassaku (bat soc), am chi đen ngay đau tien cua thang 8 theo am lich cu Nhat Ban, khi qua chin tren cay. Theo Cecile Didierjean, nguoi dan đa dang cung hassaku nhu mot le vat cho than Shinto Kojin o Omi vao thang 3 nhu mot loai trai cay theo mua. Cay đa khong đuoc nhan giong va trong đai tra cho đen khoang nam 1925.


Mo ta Thu nghiem chia se alen đuoc Tokurou Shimizu et al. (2016) thuc hien cho ra to tien cua qua la: buoi (C. maxima) va quyt Kunenbo (Citrus nobilis). Cac tac gia tuong tu cho rang cac loai qua cam quyt khac la giong lai cua hassaku gom: buoi thang Nam va buoi vang voi Hirado buntan thu phan, Summer Fresh voi natsudaidai thu phan, Sweet Spring thu phan voi satsuma.
Cay trong giong nhu cay buoi nho, hau nhu khong co gai. Cay manh khoe, vuon thang; la to giong la buoi nhung cuong la hep hon giong nhu la cam ngot. Qua co kich thuoc tu trung binh đen lon (đuong kinh 9 đen 10 cm) va hoi det. Vo vang cam; day vua phai va hoi san sui. Qua moc thanh tung chum voi so luong vua phai. Truc rong va nua rong khi truong thanh. Thit qua vang nhat. Qua khong mong nuoc lam va bao quan vua phai sau khi hai.
Qua đuoc thu hoach vao thang 2, sau đo đuoc bao quan 1 đen 2 thang o noi toi, mat me đe lam mat tinh axit, sau đo đuoc ban ra thi truong vao thang 4, vi vay đay khong phai la loai trai cay co mui dai ngay.

Vo mau vang cam; day vua phai; be mat hoi san sui; ket dinh vua phai. Tu 10 đen 12 cum chua hat co the giam đi neu hoa đuoc thu bang phan hoa C. natsudaidai Hayata.


= Kha nang khong tu tuong thich giao tu (GSI) =
Qua hassaku khong hat (khu hat) o nhieu giong cay trong. Mot nghien cuu cua Nhat Ban (2021) đa quan sat cac gen quy đinh tinh khong tuong thich o cac loai cay nhu hassaku, hyuganatsu, Tosa Buntan, Banpeiyu va Sweet Spring mikan. Hoat đong nay giup xay dung mot so đo phat sinh loai va cho biet rang co nhung cum Trung Quoc noi ba trong so sau gen RNase T2 giong het voi cac loai qua cam quyt cua Nhat Ban.


San xuat Nam 1964, theo bao cao, dien tich trong hassaku tai Nhat Ban đa vuot qua 2.500 mau Anh, chu yeu o tinh xuat xu Hiroshima. Tuy nhien, vao nhung nam 1960, cay đa đuoc trong ngay cang nhieu tai nhung noi khac.
Dien tich trong hassaku la 10.000 ha vao nam 1980. Hassaku cung voi satsuma, natsudaidai, iyokan la nhung giong cam quyt chinh đuoc san xuat tai Nhat Ban đen nam 2010. Voi su xuat hien cua cac giong moi (harumi, setoka va shiranuhi hoac dekopon), dien tich trong hassaku chi con 1.585 ha vao nam 2017. Đay van la dien tich trong cay co mui lon thu 6 o Nhat Ban vao thoi điem đo.
Hien nay, hau het qua hassaku đuoc trong o tinh Wakayama, chiem khoang 60% san luong cua Nhat Ban. Nam 2010, 68 % trong so 39.519 tan trai cay co mui đuoc trong tai tinh nay. Phan con lai đuoc trong tai tinh Ehime va Tokushima.


Su dung = Tieu thu =

Qua hassaku an nhu trai cay thuong; thit mau vang co ket cau gion, vi bui bui xen chut vi đang đuoc đanh gia đac biet cao o Nhat Ban vi đo tuoi. Qua đuoc tron voi xa lat, che bien thanh nuoc trai cay tiet trung, thach, mon trang mieng ngot. . . Vo đuoc lam keo, dung đe nau ruou mui, hoac lam gia vi sau khi say kho va nghien thanh bot.


= Tinh dau =
Masayoshi Sawamura (2010) đua ra thanh phan chi tiet trong tinh dau tu hassaku: chu yeu co limonene (89,77%), γ- terpinene (5,56%), myrcene (1,8%), α-pinene (0,24%)  . Đong tac gia ghi nhan su hien dien cua nootkatone (hop chat tu nhien: 1 sesquiterpenoid va 1 ketone đien hinh cua buoi C. maxima) va 1- p -manthen-8-thiol gop phan vao «huong buoi thom» (ong cho rang cac giong cam quyt lai cua Nhat Ban nhu iyokan, kawachi-bankan, kawano-natsudaidai, sambokan, v.v. chu khong phai C. paradisi)  .


= Duoc pham =
Nhieu an pham khoa hoc thao luan ve thanh phan hoa hoc cua la cay, vo va nuoc ep hassaku, chu yeu co chat chong oxy hoa .
Qua hassaku chua mot dan xuat coumarin moi, auraptene, la mot chat khang khuan manh  va chong co that . Neohesperidin, mot glycoside đang tu vo va naringin tu qua lam giam su hinh thanh hac to o chuot lang  . La cung chua cac hop chat khang khuan  . Chiet xuat tu qua non đa ap dung trong y te, trong cac phuong phap đieu tri cham soc da cho benh nhan viem da co đia, đa mang lai hieu qua cai thien đen 76% so benh nhan.
Trong bai đanh gia ve polymethoxyflavone, Zarina Mushtaq va cong su . liet ke 3 dan xuat cu the cua C. hassaku  la: 3,5,6,8,3′,4′-hexamethoxyflavone, 3,5,7,8,3′,4′-hexamethoxyflavone (gan giong voi cam satsuma), 5,7,4′-trihydroxy - 6,3′-dimethoxyflavone (giong nhu sudachi rat giau hydroxy-dimethoxyflavone).


Sau benh Vao nhung nam 1960, nguoi ta đa gia đinh va chung minh rang cay hassaku de bi nhiem vi rut tristeza, lay truyen qua rep.


Du lich Phong Thuong mai va Cong nghiep cua đao Innoshima đa tao ra Hassa-Kun, mot linh vat co hinh qua hassaku, đe quang ba du lich tai đia phuong.


Tham khao Xem them Cam Nhat Ban
Chi Cam chanh


Lien ket ngoai