Chien tranh Viet Nam hay Chien tranh Đong Duong lan thu hai la cuoc xung đot dien ra tai Viet Nam, Lao va Campuchia tu ngay 1 thang 11 nam 1955 đen ngay 30 thang 4 nam 1975 khi chinh phu Viet Nam Cong hoa đau hang chinh phu cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam.
Đay la giai đoan thu hai cua chien tranh Đong Duong giua Hoa Ky, Viet Nam Cong hoa, Vuong quoc Lao, Vuong quoc Campuchia – Cong hoa Khmer, cac đong minh chong cong (Han Quoc, Uc, New Zealand, Thai Lan, Philippines) voi Viet Nam Dan chu Cong hoa, Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam / Cong hoa mien Nam Viet Nam do Đang Cong san Viet Nam lanh đao cung cac đong minh Pathet Lao, Campuchia Dan chu voi su ung ho va vien tro tu Khoi cac nuoc xa hoi chu nghia, đac biet la Lien Xo va Trung Quoc.
Cuoc chien keo dai gan 20 nam, dien ra khong chi tai Nam Viet Nam ma con mo rong len Bac Viet Nam đong thoi co anh huong truc tiep toi Noi chien Lao va Noi chien Campuchia. Chien tranh ket thuc vao ngay 30 thang 4 nam 1975 khi Tong thong Duong Van Minh cua Viet Nam Cong hoa tuyen bo đau hang vo đieu kien Quan Giai phong mien Nam Viet Nam cung chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam. Truoc đo, phan lon cong dan, nhan vien ngoai giao, quan su va dan su cua Hoa Ky cung đong minh con duy tri hien dien sau nam 1973 cung di tan do su kien nay.
Sau khi tai thong nhat, chinh quyen moi tien hanh cai tao kinh te, van hoa, thay đoi he thong giao duc cu, xay dung bao cap, quoc huu hoa tu san, xoa bo tu huu cung nhu kinh te thi truong o mien Nam, to chuc hoc tap cai tao, ra soat ly lich đoi voi tat ca nhung nguoi tung phuc vu trong chinh quyen cu cung voi gia đinh cua ho. Ket thuc chien tranh, cac đang cong san len nam chinh quyen tai Nam Viet Nam, Lao va Campuchia. Hang trieu nguoi o ba nuoc Đong Duong sau đo đa di tan bang nhieu hinh thuc khac nhau dan toi khung hoang ti nan. Cac di chung do chien tranh đe lai nhu bom min chua no, chat đoc da cam, Hoi chung Viet Nam, chia re tu tuong, suy thoai kinh te,... van tiep tuc anh huong toi cac ben nhieu nam ve sau.
Sau khi chien tranh ket thuc, su chia re Trung-Xo xay ra ket hop mau thuan giua nha nuoc Viet Nam thong nhat voi chinh quyen Campuchia luu vong o Bac Kinh va chinh quyen Campuchia Dan chu cua Khmer Đo dan toi chien tranh Campuchia–Viet Nam cung su kien Trung Quoc tan cong Viet Nam gay ra chien tranh bien gioi Viet–Trung đa cau thanh chien tranh Đong Duong lan thu ba.
Chien tranh Viet Nam giu ky luc la cuoc chien co so luong bom đuoc tha nhieu nhat trong lich su voi 7.662.000 tan chat no đa đuoc Khong quan Hoa Ky su dung, nhieu gap 3,7 lan so voi con so 2.150.000 tan ma tat ca cac nuoc su dung trong The chien 2. Mot nguon khac thong ke rang tong luong chat no ma quan đoi Hoa Ky su dung trong chien tranh Viet Nam la vao khoang 15,35 trieu tan, trong đo 7,85 trieu tan tha tu may bay va 7,5 trieu tan khac đuoc su dung tren mat đat.


Ten goi Truyen thong phuong Tay thuong goi cuoc chien nay la "Vietnam War". Do lan sang ca Lao va Campuchia nen cuoc chien con đuoc goi la "Chien tranh Đong Duong lan thu hai"; Viet Nam Dan chu Cong hoa va Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam coi đoi thu chinh la My khi nuoc nay truc tiep can thiep quan su va đong vai tro chinh trong cuoc chien nen goi cuoc chien nay la "Khang chien chong My".
Tai Viet Nam, truyen thong đai chung dung ten "Khang chien chong My" hoac "Khang chien chong My cuu nuoc" đe chi cuoc chien tranh nay. Truyen thong va sach vo chinh thong cua Viet Nam khang đinh rang đay la khang chien cua dan toc Viet Nam nham chong lai su xam luoc cua My va đanh đo che đo Viet Nam Cong hoa, mot chinh phu tay sai cua My. Cac nguon tai lieu cua Nha nuoc Viet Nam khang đinh rang đo la cuoc khang chien giai phong dan toc chong lai am muu chia cat đat nuoc Viet Nam cua Chinh phu My va cac luc luong tay sai ban xu.
Mot so nguoi cam thay ten "Khang chien chong My" khong trung lap do trong cuoc chien con co nhung nguoi Viet tham chien cung My. Tuy nhien lai co y kien cho rang trong rat nhieu cuoc khang chien chong nuoc ngoai xam luoc cua dan toc Viet Nam cung co nhung nguoi Viet la đong minh cua cac luc luong xam luoc nhu Tran Ich Tac cung Nguyen Mong, Tran Thiem Binh cung nha Minh, Le Chieu Thong cung nha Thanh, Hoang Van Hoan ung ho Trung Quoc nam 1979,...
Mot so khac thi lai cho rang ten "Chien tranh Viet Nam" the hien cach nhin cua nguoi phuong Tay hon la cua nguoi song tai Viet Nam. Tuy nhien, ve mat hoc thuat, hien nay cac hoc gia va sach bao ngoai Viet Nam thuong su dung ten "Chien tranh Viet Nam" vi tinh chat quoc te cua no.
Ten goi it đuoc su dung hon la "Chien tranh Đong Duong lan 2", đuoc dung đe phan biet voi Chien tranh Đong Duong lan 1 (1945–1955), Chien tranh Đong Duong lan 3 (1975–1989, gom 3 cuoc xung đot o Campuchia va bien gioi phia Bac Viet Nam).
Theo tai lieu cua Bo Quoc phong My, Chien tranh Viet Nam đuoc My coi la bat đau tu ngay 1 thang 11 nam 1955 khi Nhom chuyen gia ho tro quan su My (U.S. Military Assistance Advisory Group – MAAG) tai Viet Nam đuoc thanh lap. Theo phia Viet Nam, cuoc chien nay bat đau ke tu nam 1947 khi My bat đau vien tro Phap đe Phap tiep tuc tham chien o Viet Nam. Trong van kien NSC51 cua Bo Ngoai giao My gui Hoi đong An ninh Quoc gia My (ngay 1 thang 7 nam 1949) co xac nhan, trong nam 1948 khoang 100.000 quan Phap voi trang bi cua My đang o Đong Duong.
Cuoc chien nay chinh thuc ket thuc voi su kien ngay 30 thang 4 nam 1975, khi Tong thong Duong Van Minh cua Viet Nam Cong hoa đau hang Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam. Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam tiep quan toan bo mien Nam cho đen khi Viet Nam thong nhat, sau khi Cong hoa mien Nam Viet Nam va Viet Nam Dan chu Cong hoa tien hanh cuoc Tong tuyen cu 1976 đe tien hanh bau ra Quoc hoi, Nha nuoc va Chinh phu thong nhat cho ca hai mien vao ngay 25 thang 4 nam 1976. Nha nuoc thong nhat voi quoc hieu la Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam ra đoi sau ky hop thu nhat Quoc hoi Viet Nam khoa VI vao ngay 2 thang 7 nam 1976.


Nhung di san cua Chien tranh Đong Duong = Chinh sach chong cong cua My =

Tai My đau thap nien 1950, cac the luc chong cong cuc đoan len nam quyen. Chi huy cac co quan an ninh va tinh bao (McCarthy va Hoover) thuc hien cac chien dich chong cong gom theo doi, phan biet đoi xu, sa thai, khoi to va bat giam nhieu nguoi bi xem la đang vien cong san hoac ung ho chu nghia cong san. Mot bo phan trong so nhung nan nhan bi mat viec, bi bat giam hoac bi đieu tra qua that co quan he trong hien tai hoac trong qua khu voi Đang Cong san My. Nhung đai bo phan con lai co rat it kha nang gay nguy hai cho nha nuoc va su lien quan cua ho voi nguoi cong san la rat mo nhat. Chinh phu My khien cong chung nghi rang nhung nguoi cong san la moi đe doa đoi voi an ninh quoc gia.
Theo Chinh phu My, sau Chien tranh the gioi thu hai, mot mat My ung ho khai niem dan toc tu quyet, mat khac nuoc nay cung co quan he chat che voi cac đong minh chau Au cua minh, nhung nuoc đa co nhung tuyen bo đe quoc đoi voi cac thuoc đia cu cua ho. Chien tranh Lanh chi lam phuc tap them vi tri cua My, viec My ung ho qua trinh phi thuc dan hoa đuoc bu lai bang moi quan tam cua ho đoi voi su lan rong cua chu nghia cong san va nhung tham vong chien luoc cua Lien Xo tai chau Au. Mot so đong minh NATO khang đinh rang thuoc đia cung cap cho ho suc manh kinh te va quan su ma neu khong co no thi lien minh phuong Tay se tan ra. Gan nhu tat ca cac đong minh chau Au cua My đeu tin rang thuoc đia se cung cap su ket hop giua nguyen lieu va thi truong đuoc bao ve đoi voi hang hoa thanh pham cua ho, tu đo se gan ket cac thuoc đia voi chau Au.
Tu nam 1943, Washington đa co mot so hanh đong o Đong Nam A nham chong lai quan Nhat đong o đay. Ho Chi Minh nhan thay My đang muon đong vai tro lon hon o khu vuc Thai Binh Duong, ong đa lam tat ca đe thiet lap moi quan he voi My thong qua viec giai cuu cac phi cong gap nan trong chien tranh voi Nhat Ban, cung cap cac tin tuc tinh bao cho My, tuyen truyen chong Nhat. Đoi lai, co quan tinh bao My O.S.S (U.S Office of Strategic Services) giup đo y te, cung cap vu khi, phuong tien lien lac, co van va huan luyen quan đoi quy mo nho cho Viet Minh.
Ngay 28 thang 2 nam 1946, Chu tich Ho Chi Minh đa gui thu cho Tong thong My Harry Truman keu goi My can thiep khan cap đe ung ho nen đoc lap non tre cua Viet Nam, nhung khong đuoc hoi đap vi My xem Ho Chi Minh la "tay sai cua Quoc te cong san" nen phot lo loi keu goi ho tro nen đoc lap cua Viet Nam. Cuoi thang 9 nam 1946, My rut tat ca cac nhan vien tinh bao tai Viet Nam ve nuoc, cham dut lien he voi chinh phu Ho Chi Minh.

Hon nua, ngay tu nam 1949, sau khi Noi chien Trung Quoc ket thuc, tiep đo la chien tranh Trieu Tien bung no, khuynh huong than Lien Xo tai nhieu nuoc A Rap, gioi chinh khach My cam thay lo so ve lan song ung ho chu nghia Cong san tai cac nuoc the gioi thu ba. My can co quan he đong minh voi Phap đe thiet lap su can bang voi suc manh cua Xo Viet o chau Au sau chien tranh the gioi thu hai. Chinh phu My đua ra Thuyet domino, theo đo My cho rang neu mot quoc gia đi theo Chu nghia cong san, cac quoc gia than phuong Tay lan can se "bi đe doa". Tu lap luan đo, My bat đau vien tro cho Phap trong cuoc chien chong lai Viet Minh (chi nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa), mot to chuc/chinh quyen ho cho la co lien he voi Lien Xo va Trung Quoc. Tuy nhien, truoc nam 1950, Viet Nam Dan chu Cong hoa khong đuoc Lien Xo va Trung Quoc cong nhan va cung khong nhan đuoc su ho tro nao tu 2 nuoc nay.
Su canh tranh chien tranh lanh voi Lien Xo la moi quan tam lon nhat ve chinh sach đoi ngoai cua My trong nhung nam 1940 va 1950, chinh phu Truman va Eisenhower ngay cang tro nen lo ngai rang khi cac cuong quoc chau Au bi mat cac thuoc đia cua ho, cac đang cong san đuoc Lien Xo ung ho se gianh đuoc quyen luc trong nhung quoc gia moi. Đieu nay co the lam thay đoi can can quyen luc quoc te theo huong co loi cho Lien Xo va loai bo quyen truy cap vao nguon luc kinh te tu đong minh cua My. Cac su kien nhu cuoc đau tranh gianh đoc lap cua Indonesia (1945-1950), cuoc chien tranh cua Viet Nam chong Phap (1945-1954) va chu nghia xa hoi dan toc cong khai cua Ai Cap (1952) va Iran (1951) đa khien My lo lang rang cac nuoc moi gianh đoc lap se ung ho Lien Xo, ngay ca khi chinh phu moi khong truc tiep lien he voi Lien Xo. Do vay, My đa su dung cac goi cuu tro, ho tro ky thuat va đoi khi la ca can thiep quan su truc tiep đe ho tro cac luc luong chong Cong than phuong Tay tai cac quoc gia moi đoc lap o the gioi thu ba.
Đe thi hanh chinh sach chong cong, My lap ra nhieu to chuc quan su lien quoc gia nhu (NATO, CENTO, SEATO), cac to chuc va hiep uoc phong thu song phuong va khu vuc. Ben canh đo la mot he thong can cu quan su day đac đe bao vay cac nuoc Xa hoi chu nghia. Tai nhung khu vuc co tinh đia chien luoc cao, My san sang su dung bien phap quan su, tham chi khi chua co su đong y cua Lien Hop Quoc nhu Viet Nam, Lao, Campuchia (1954–1975), Cuba (1961), Dominica (1965). Mac du that bai tai nhieu noi đac biet la o Viet Nam, Lao, Cuba nhung My van tiep tuc thuc hien chinh sach nay nhung voi nhung hinh thuc khac. Tu thap nien 1980, My chuyen sang chinh sach "Vuot len ngan chan", co nghia la can thiep truc tiep vao noi bo cac nuoc Xa hoi chu nghia.


= My can du vao Chien tranh Đong Duong (1945–1954) =

My đa co ke hoach can thiep vao Viet Nam ngay tu nam 1946 nhung do quan đoi Tuong Gioi Thach đang ban ron trong cuoc chien chong lai quan đoi Mao Trach Đong, Anh con đang lo lay lai cac thuoc đia cu khac tren the gioi nen My chua can thiep đuoc. Toi thang 5 nam 1950, Phap that su tro nen that the truoc Viet Minh thi co hoi đe My can thiep moi thuc su toi. My muon loi dung Phap đe tieu thu bot so vu khi con du boi nang luc san xuat vu khi cua My chua kip ha xuong sau Chien tranh The gioi thu hai cung nhu đe tranh ton that nhan mang My. Ho tro Phap tai Đong Duong va ke hoach Marshall tai Phap cung chinh la cach My loi keo Phap vao lien minh toan dien do My đung đau Theo tai lieu Lau Nam goc, chinh phu My "ung ho nguyen vong đoc lap dan toc tai Đong Nam A" trong đo co Viet Nam, nhung voi đieu kien lanh đao cua nhung nha nuoc moi khong ung ho chu nghia cong san, ho đac biet ung ho viec thanh lap cac "nha nuoc phi Cong san" on đinh trong khu vuc tiep giap Trung Quoc. Theo thuyet Domino, My ho tro cac đong minh tai Đong Nam A đe chong lai cac phong trao ma ho cho la "luc luong cong san muon thong tri chau A duoi chieu bai dan toc". My thuc giuc Phap nhuong bo chu nghia dan toc tai Viet Nam, nhung mat khac ho khong the cat vien tro cho Phap vi nhu vay se lam mat đi mot đong minh trong viec đoi pho voi nhung moi lo lon hon tai chau Au. Tom lai, chinh sach cua My gom 2 mat khong tuong thich: mot mat ho tro nguoi Phap chien thang trong cuoc chien chong Viet Minh – tot nhat la duoi su chi đao cua My, mat khac My du kien sau khi chien thang, nguoi Phap se – mot cach cao ca – rut khoi Đong Duong.
Theo Felix Green, muc tieu cua My khong phai chi co Viet Nam va Đong Duong, ma la toan bo vung Đong Nam A, vi đay la "mot trong nhung khu vuc giau co nhat the gioi, đa mo ra cho ke nao thang tran o Đong Duong. Đo la ly do giai thich vi sao My ngay cang quan tam đen van đe Viet Nam... Đoi voi My đo la mot khu vuc phai nam lay bang bat ky gia nao". Mot so nguoi khac cho rang muc tieu co ban va lau dai cua My la muon bao ve su ton tai cua cac chinh phu than My tai Đong Nam A, khong chi nham lam "tien đon chong Chu nghia Cong san", ma qua đo con duy tri anh huong lau dai cua "Quyen luc tu ban" My len thi truong vung Đong Nam A (xem them Chu nghia thuc dan moi).
Ban than nguoi Phap cung co gang het suc đe chi it cung co mot "loi thoat danh du". Sau that bai cua chien luoc "đanh nhanh thang nhanh", đe giam bot ap luc chinh tri-quan su, Phap đam phan voi Bao Đai va nhung chinh tri gia Viet Nam theo chu nghia dan toc co lap truong chong Chinh phu khang chien Viet Nam Dan chu Cong hoa đe thanh lap Quoc gia Viet Nam thuoc Lien Hiep Phap. Toi cuoi chien tranh, Quan đoi Quoc gia Viet Nam đa phat trien len toi 230.000 quan, chiem 60% luc luong Lien Hiep Phap o Đong Duong, đuoc đat duoi quyen chi huy cua tuong Nguyen Van Hinh. Quan đoi nay se tro thanh nong cot cua Quan luc Viet Nam Cong Hoa sau nay.
Nguoi Phap to ra it co nhiet tinh voi chinh phu moi nay con nguoi My che gieu Phap la "thuc dan tuyet vong". Đap lai, phia Phap nhan đinh la My qua ngay tho va mot nguoi Phap đa noi thang la "nhung nguoi My ua lo chuyen nguoi khac, ngay tho vo phuong cuu chua, tin tuong rang khi quan đoi Phap rut lui, moi nguoi se thay nen đoc lap cua nguoi Viet xuat hien." Ro rang đay la mot cau noi che gieu nhung no lai chinh xac vi nhung nguoi My kha ngay tho va au tri khi ho moi đen Viet Nam.
Nam 1953, moi thang, My vien tro cho Phap 20.000 tan vu khi va quan nhu moi thang, sau đo My đong y tang len 100.000 tan/thang, đoi lai chinh phu My yeu cau Phap phai co ket qua cu the. Khi chien tranh cham dut vao nam 1954, My đa tra 78% chien phi cho Phap, tham chi phi cong My cung tham gia chien đau cung Phap trong tran Đien Bien Phu. Thoi gian nay o tat ca cac cap bo trong quan đoi vien chinh Phap đeu co co van My. Nguoi My co the đen bat cu đau kiem tra tinh hinh khong can su chap thuan cua tong chi huy Phap. Viec My truc tiep tham chien tai chien tranh Đong Duong chi con la van đe thoi gian 1-2 nam. Tham chi khi Đien Bien Phu nguy cap, My đa tinh toi chuyen dung bom nguyen tu đe cuu nguy cho Phap.
Tuy nhien cong thuc "Vien tro My, vien chinh Phap, quan ban xu" van khong cuu van đuoc that bai. Sau khi that bai tai Đien Bien Phu, Phap đa mat han y chi tiep tuc chien đau tai Đong Duong.


= Viet Nam tam thoi chia thanh hai vung tap ket quan su =

Hiep đinh Geneve quy đinh cac ben tham gia chien tranh Đong Duong phai ngung ban, giai giap vu khi. Theo su dan xep cua cac cuong quoc, Viet Nam chia ra thanh hai khu vuc tap ket tam thoi cho hai ben đoi đich. Phia Bac vi tuyen 17 danh cho cac luc luong cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam, phia Nam thi danh cho tat ca cac luc luong thuoc Lien hiep Phap. Vi tuyen 17 (nay đi qua tinh Quang Tri) đuoc xem la ranh gioi va mot khu phi quan su tam thoi đuoc lap doc theo hai bo song Ben Hai thuoc tinh Quang Tri. Quan đoi hai ben phai rut ve khu vuc đuoc quy đinh trong vong 300 ngay. Trong thoi gian chuyen tiep đo, nguoi dan hai mien đuoc quyen lua chon noi sinh song la khu vuc ma minh muon va se đuoc ho tro trong viec di chuyen.
Đong thoi, trong thoi gian sau đo, y thuc đuoc chinh phu Ho Chi Minh đa nhan đuoc su ung ho rong rai cua quan chung, phia Phap cung co nhung buoc đi nham đat quan he ngoai giao voi Viet Nam Dan chu Cong hoa.
Tuyen bo cuoi cung cua Hoi nghi ghi ro: tinh trang chia cat nay chi la tam thoi cho đen khi cuoc tong tuyen cu tu do thong nhat Viet Nam se đuoc to chuc vao thang 7 nam 1956, duoi su kiem soat cua Ban Giam sat va Kiem soat Quoc te đa noi trong Hiep đinh đinh chi chien su va gioi tuyen quan su khong the đuoc coi la bien gioi quoc gia. Đong thoi Tuyen bo cuoi cung cua Hoi nghi Geneve cung cong nhan chu quyen, thong nhat, toan ven lanh tho cua Viet Nam, Campuchia, Lao va ghi nhan ban Tuyen bo cua chinh phu Phap ve viec san sang rut quan đoi Phap khoi lanh tho cac nuoc nay theo yeu cau va thoa thuan voi chinh quyen so tai. Tuyen bo nay con noi rang cac chinh quyen tai hai khu vuc quan su tai Viet Nam khong đuoc tra thu đoi voi nhung nguoi đa tung cong tac voi phia ben kia cung gia đinh ho. Ban Tuyen bo khong co chu ky cua bat cu phai đoan nao tham du Hoi nghi tuy nhien van đuoc cac nuoc cam ket chap thuan chinh thuc. Toi Hiep đinh Paris 1973, tat ca cac ben tham gia bao gom My, Viet Nam Dan chu Cong hoa, Cong hoa mien Nam Viet Nam va Viet Nam Cong hoa đeu thua nhan gioi tuyen quan su tam thoi khong đuoc coi la bien gioi quoc gia.
Truoc khi Hiep uoc Geneve đuoc ky ket 6 tuan, ngay 4 thang 6 nam 1954, Phap đa đam phan voi Quoc gia Viet Nam ban du thao Hiep uoc Matignon (1954), neu đuoc ky chinh thuc thi Quoc gia Viet Nam se hoan toan đoc lap khoi Lien hiep Phap. Chinh phu nay se khong con bi rang buoc boi nhung hiep uoc do Phap ky ket. Tuy nhien, Hiep uoc Matignon (1954) chua đuoc Quoc hoi Phap va Tong thong Phap phe chuan. Ben canh đo, cung co nhung lap luan cho rang Quoc gia Viet Nam van bi rang buoc boi Hiep đinh Geneva, boi vi chinh phu nay chi so huu mot vai thuoc tinh cua mot chu quyen đay đu va đac biet la no phu thuoc vao Phap ve quoc phong, tai chinh, thuong mai, kinh te. Tuy nhien, Hiep uoc Geneve đa dien tien qua nhanh. Sau khi Hiep đinh Geneva đuoc ky, Hiep uoc Matignon đa tro nen khong bao gio đuoc hoan thanh. Quoc gia Viet Nam van la mot thanh vien cua Lien hiep Phap va do đo van phai tuan thu nhung Hiep đinh do Lien hiep Phap ky ket.
Tuy nhien, phai đoan Quoc gia Viet Nam đa tu choi ky va khong cong nhan Hiep đinh Geneve, đong thoi ra Tuyen bo Hiep đinh Geneve chua "nhung đieu khoan gay nguy hai nang ne cho tuong lai chinh tri cua Quoc gia Viet Nam" va "khong ton trong nguyen vong sau xa cua dan Viet", boi Bo Tu lenh Phap đa "nhuong cho Viet Minh nhung vung ma quan đoi quoc gia con đong quan va tuoc mat cua Viet Nam quyen to chuc phong thu" va "tu an đinh ngay to chuc tuyen cu ma khong co su thoa thuan voi phai đoan quoc gia Viet Nam". Tuyen bo cung cho biet Quoc gia Viet Nam se "tu danh cho minh quyen hoan toan tu do hanh đong đe bao ve quyen thieng lieng cua dan toc Viet Nam trong cong cuoc thuc hien Thong nhat, Đoc lap va Tu do cho xu so". Tren thuc te, Quoc gia Viet Nam khong đuoc tham du hoi nghi voi tu cach quoc gia đoc lap vi nguoi Phap va cac ben tham gia cho rang Quoc gia Viet Nam van chua đoc lap khoi lien hiep Phap va van đuoc Phap đai dien ve mat ngoai giao. Phai đoan My cung tu choi ky Hiep đinh va tuyen bo khong bi rang buoc vao nhung quy đinh ay, nhung noi them nuoc nay "se coi moi su tai dien cua cac hanh đong bao luc vi pham hiep đinh la đieu đang lo ngai va la moi đe doa nghiem trong đoi voi hoa binh va an ninh quoc te". Trong Tuyen bo cua minh, đoi voi van đe tong tuyen cu thong nhat Viet Nam, chinh phu My neu ro quan điem "tiep tuc co gang đat đuoc su thong nhat thong qua nhung cuoc tuyen cu tu do đuoc giam sat boi Lien Hop Quoc đe bao đam chung dien ra cong bang". Theo Ho Chi Minh, do Quoc gia Viet Nam van chua đoc lap khoi Lien hiep Phap nen khong the tham gia Hoi nghi va ky ket Hiep đinh voi tu cach mot quoc gia va Quoc gia Viet Nam van phai chiu rang buoc boi nhung thoa thuan giua Viet Minh va Phap.
Ngay sau khi Hiep đinh Geneva đuoc ky ket chi vai ngay, tra loi Thong tan xa Viet Nam, Ho Chi Minh đa tien đoan truoc My se tim cach pha bo Hiep đinh đe chia cat Viet Nam: "Theo đung lap truong cua ta tu truoc đen nay, nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa se tiep tuc co gang đau tranh cho hoa binh, đoc lap, thong nhat, dan chu cua To quoc. Đong thoi, chung ta phai co tinh than canh giac rat cao đoi voi am muu cua đe quoc My đinh can tro hai ben đi đen hiep đinh đinh chien va muu mo lap khoi lien minh quan su co tinh chat xam luoc, chia chau A thanh nhung tap đoan đoi lap đe de xam luoc va khong che Đong Duong cung Đong Nam A."
Ket qua Hiep đinh: Quan đoi Nhan dan Viet Nam, luc luong đa gianh thang loi sau cuoc chien, tap ket ve mien Bac. Luc luong Quoc gia Viet Nam cung voi quan đoi Phap tap ket ve mien Nam, tap ket dan su va chinh tri theo nguyen tac tu nguyen. Theo thong ke cua Uy ban Quoc te Giam sat Đinh chien co 892.876 dan thuong di cu tu mien Bac vao mien Nam Viet Nam., trong khi 140.000 nguoi khac tu mien Nam tap ket ra Bac. Quan đoi Phap dan dan rut khoi mien Nam va trao quyen luc cho chinh quyen Quoc gia Viet Nam.
Chinh quyen Quoc gia Viet Nam (tien than cua Viet Nam Cong hoa) tu choi hiep thuong tong tuyen cu tu do voi ly do ma Thu tuong Ngo Đinh Diem đua ra la "Chung toi khong tu choi nguyen tac tuyen cu tu do đe thong nhat đat nuoc mot cach hoa binh va dan chu", "thong nhat đat nuoc trong tu do chu khong phai trong no le" nhung ong "nghi ngo ve viec co the đam bao nhung đieu kien cua cuoc bau cu tu do o mien Bac". Khi tro thanh Tong thong Viet Nam Cong hoa, Ngo Đinh Diem con ra nhieu tuyen bo cong kich chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa. Đap lai nhung cao buoc nay, Ho Chi Minh đa tra loi voi cac nha bao My o hang U.P rang: "Đo la loi vu khong cua nhung nguoi khong muon thong nhat Viet Nam bang tong tuyen cu tu do. Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa bao đam tong tuyen cu se đuoc hoan toan tu do o mien Bac Viet Nam."
Ben canh đo, nhung nguon tin khac nhau chi ra cho Tong thong My Eisenhower thay khoang 80% dan so Viet Nam se bau cho Ho Chi Minh thay vi bau cho Bao Đai neu cuoc tong tuyen cu đuoc thi hanh. Nha su hoc Mortimer T. Cohen cho rang: Thuc tam Ngo Đinh Diem khong muon Tong Tuyen cu, vi biet rang minh se thua. Khong ai co the thang cu truoc Ho Chi Minh, vi ong la mot George Washington cua Viet Nam. Cuoc tong tuyen cu tu do cho viec thong nhat Viet Nam đa khong bao gio đuoc to chuc.
My hau thuan cho Ngo Đinh Diem thanh lap mot chinh the rieng biet o phia Nam vi tuyen 17 va khong thuc hien tuyen cu thong nhat Viet Nam. Viet Nam Dan chu Cong hoa coi đay la hanh đong pha hoai Hiep đinh Geneve. Ngay 18 thang 6 nam 1954, hon 4.000 nguoi Hue bieu tinh chong Phap – My.. Ngay 1 thang 8 nam 1954, Uy ban Lien Viet Sai Gon – Cho Lon thong bao cho biet chinh quyen Ngo Đinh Diem ban vao đoan 5.000 nguoi bieu tinh o Sai Gon – Cho Lon cam co Viet Nam Dan chu Cong hoa va co Phap hoan nghenh Hiep đinh Gionevo va đoi Phap thi hanh Hiep đinh
Nhu vay, xet ve qua trinh tham gia cua cac ben tham chien, chien tranh Viet Nam la buoc tiep noi đe giai quyet nhung muc tieu ma ca hai ben chua lam đuoc trong chien tranh Đong Duong. Viet Nam Dan chu Cong hoa, Mat tran Dan toc Giai phong Mien Nam Viet Nam va Chinh phu cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam muon gianh đoc lap, thong nhat cho đat nuoc va đanh đuoi cac luc luong ngoai quoc khoi Viet Nam. Tong thong Nguyen Van Thieu con bop meo Hiep đinh Paris khi cho rang Bac Viet Nam la Bac Viet Nam va Nam Viet Nam la Nam Viet Nam trong khi Hiep đinh chi cong nhan co mot nuoc Viet Nam thong nhat voi vy tuyen 17 la gioi tuyen quan su tam thoi, khong phai bien gioi quoc gia hay bien gioi chinh tri. Con My thi muon tiep tuc thi hanh chinh sach chong Cong o Đong Nam A thong qua luc luong ban xu la Viet Nam Cong hoa do nguoi Phap đe lai. Ho cho rang cho rang Viet Nam Cong hoa "ve ban chat la mot sang tao cua My" nham đap ung nhung muc đich cua My
Ngay tu thang 3 nam 1961, khi Chu tich Quoc hoi Phap Jacques Chaban-Delmas co chuyen sang My, Thong che Phap Charles de Gaulle nho ong nay nhan lai voi Tong thong My "đung đe sa lay trong van đe Viet Nam, o đo My co the mat ca luc luong lan linh hon cua minh". Ngay 31 thang 5 nam 1961, tiep Tong thong My John F. Kennedy tai Paris, Thong che Phap Charles de Gaulle canh bao:

"Nguoi Phap chung toi co kinh nghiem ve chuyen đo. Nguoi My cac ong truoc đay [chi cac tong thong My tien nhiem] tung muon thay cho chung toi o Đong Duong. Va hom nay ong muon noi got chung toi đe nhen lai ngon lua chien tranh ma chung toi đa ket thuc. Toi xin bao truoc cho ong biet: cac ong se tu tu sa vao vung lay quan su va chinh tri khong đay, bat chap nhung ton that [nhan mang] va chi tieu [tien cua] ma cac ong co the phung phi o đo"
Do vay, nhieu nha su hoc coi 2 cuoc chien thuc chat chi la 1 va goi đo la "Cuoc chien muoi ngan ngay", giai đoan hoa binh 1955-1959 thuc chat chi la chang nghi tam thoi. Theo Daniel Ellsberg, ngay tu đau no đa la mot cuoc chien cua My: Ban đau la Phap va My, sau đo My nam hoan toan. Trong ca hai truong hop, no la mot cuoc đau tranh cua nguoi Viet Nam – du khong phai la tat ca nguoi Viet – nhung cung đu đe duy tri cuoc chien đau chong lai vu khi, co van cho toi quan vien chinh cua My. Theo Alfred McCoy, nhin lai nhung chinh sach cua My sau khi Hiep đinh Geneva đuoc ky ket, nhung tai lieu Ngu Giac Đai đa ket luan rang "Nam Viet Nam ve co ban la mot sang tao cua My": "Khong co My ho tro thi Diem hau nhu chac chan khong the cung co quyen luc o mien Nam Viet Nam trong thoi ky 1955-1956. Khong co My đe doa can thiep, Nam Viet Nam khong the tu choi tham chi ca viec thao luan ve cuoc Tong tuyen cu nam 1956 theo Hiep đinh Geneva ma khong bi luc luong vu trang cua Viet Minh lat đo. Khong co vien tro My trong nhung nam tiep theo thi che đo Diem va nen đoc lap cua Nam Viet Nam hau nhu cung khong the nao ton tai đuoc." Thuong nghi si (sau la Tong thong My) John F. Kennedy thi tuyen bo: "No (Viet Nam Cong Hoa) la con đe cua chung ta. Chung ta khong the tu bo no".


Giai đoan 1954-1959 = Viet Nam Cong hoa cu tuyet Tong tuyen cu thong nhat Viet Nam =
My khong cong nhan ket qua Hiep đinh Geneve, tuy nhien My van tuyen bo "ung ho nen hoa binh tai Viet Nam do Hiep đinh Geneve mang lai va thuc đay su thong nhat hai mien Nam Bac Viet Nam bang cac cuoc bau cu tu do duoi su giam sat cua Lien Hop Quoc". Theo Viet Nam Dan chu Cong hoa va Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam, nguyen nhan chinh ma Viet Nam Cong hoa va My cuong quyet khong cung Viet Nam Dan chu Cong hoa to chuc Tong tuyen cu vi ho biet chac rang minh khong the thang va khong muon Viet Nam thong nhat.
My coi mien Nam Viet Nam la đia ban quan trong trong chien luoc chong chu nghia cong san tai Đong Nam A nen bat đau cac hoat đong can thiep tai Viet Nam. Đung 20 ngay sau khi Hiep đinh Geneve ve Đong Duong đuoc ky ket, đo đoc Sabin đen Ha Noi, hop voi phai đoan quan su My tai đay. Nam 1955, phai đoan quan su nay cua My do Edward Lansdale chi huy, nguoi cua CIA va đa lam co van cho Phap tai Viet Nam tu 1953, đa thuc hien cac hoat đong tuyen truyen tam ly chien đe keu goi dan chung mien Bac di cu vao Nam; giup huan luyen si quan nguoi Viet va cac luc luong vu trang cua Quoc gia Viet Nam tai cac can cu quan su My o Thai Binh Duong; xay dung cac co so ha tang phuc vu quan su tai Philippines; bi mat đua mot luong lon vu khi va thiet bi quan su vao Viet Nam; giup đo phat trien cac ke hoach "binh đinh Viet Minh va cac vung chong đoi". Trong 2 nam 1955-1956, My đa bo ra 414 trieu USD giup trang bi cho cac luc luong thuong truc quan đoi Viet Nam Cong hoa, gom 170.000 quan va luc luong canh sat 75.000 quan, chiem 80% ngan sach quan su cua che đo Ngo Đinh Diem. So vien tro nay giup Viet Nam Cong hoa đu suc duy tri bo may hanh chinh va quan đoi khi khong con vien tro cua Phap. Quan đoi Viet Nam Cong hoa dan thay the chien thuat va vu khi cua Phap bang cua My.
Chinh phu Viet Nam Cong hoa tiep tuc chinh sach cua Quoc gia Viet Nam la tu choi hiep thuong tong tuyen cu voi ly do ma Ngo Đinh Diem phat bieu la "nghi ngo ve viec co the bao đam nhung đieu kien cua cuoc bau cu tu do o mien Bac". Ly do nay tuong tu nhu trong cuoc bau cu Quoc hoi Viet Nam khoa I nam 1946, khi mot so đang phai đoi lap voi Viet Minh khong ra ung cu va cho rang chinh quyen trong tay nen Viet Minh muon ai trung cung đuoc. Co tai lieu cho rang la phieu khong bi mat, vi Sac lenh 51 cho phep nhung cu tri khong biet chu đuoc nho nguoi viet ho. Theo ong Tran Trong Kim (nguyen la Cuu Thu tuong Đe quoc Viet Nam đuoc Nhat Ban bao ho) thi co noi nguoi dan bi cuong bach bau cho Viet Minh. Nhung theo bao Đai đoan ket (Co quan trung uong cua Mat tran to quoc Viet Nam) thi nhieu tri thuc, đai bieu co uy tin cua cac giai cap, tang lop, ton giao, dan toc đa trung cu tai Quoc hoi khoa I, ho hau het khong hay chua phai la đang vien cong san. Co đen 43% đai bieu trung cu khong tham gia đang phai nao, trong đo co Ngo Tu Ha, mot nhan si cong giao va la chu cua cac xuong in lon.
Ngay 4 thang 2 nam 1955, Viet Nam Dan chu Cong hoa đa ra ban tuyen bo viec lap lai quan he binh thuong giua hai mien, tao đieu kien nhan dan hai mien that chat quan he kinh te. Đap lai, nam 1958, chinh quyen Sai Gon tuyen bo cu tuyet hoan toan đe nghi nay, voi li do la mien Bac se "vo vet tai nguyen cua mien Nam". Chinh quyen Sai Gon con giam giu, bo tu tren 150 thuong nhan mien Bac đuoc Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa cu vao tim moi buon ban.
Đong thoi voi viec tu choi tuyen cu, che đo Viet Nam Cong hoa ra suc cung co quyen luc, đan ap khoc liet nhung nguoi nguoi khang chien cu (Viet Minh), Đang vien Đang Lao đong Viet Nam, nhung nguoi khong chiu quy phuc Viet Nam Cong hoa. Ngo Đinh Diem hieu ro luc luong Viet Minh la đoi thu lon nhat đe doa quyen luc cua ong ta. Theo loi khuyen cua Edward Lansdale, chinh phu Ngo Đinh Diem khong goi ho la Viet Minh nua ma goi la Viet Cong. Nham triet đe tieu diet anh huong cua Viet Minh trong nhan dan, Ngo Đinh Diem con ra lenh đap pha cac tuong đai khang chien va san bang nghia trang cua nhung liet si Viet Minh trong Chien tranh Đong Duong, mot hanh vi xuc pham nghiem trong tuc le tho cung cua nguoi Viet. Viet Nam Cong hoa cung đua ra mot loat cac chinh sach "To Cong Diet Cong", ban hanh đao luat 10-59 cong khai hanh quyet nhung nguoi cong san bang may chem.
Theo Tuyen bo cuoi cung cua Hiep đinh Geneve thi tong tuyen cu o hai mien đuoc du tru vao thang 7 nam 1956 nhung Tong thong Ngo Đinh Diem bac bo moi cuoc thao luan so khoi, hanh đong nay khien Ngo Đinh Diem be mat o phuong Tay. Theo nhan xet cua phuong Tay thi Ngo Đinh Diem la ke ngoan co va khao khat quyen luc chuyen che, nhung theo Duncanson thi moi viec con phuc tap hon. Theo Ducanson, Mien Bac co dan so đong hon mien Nam 2 trieu nguoi (tinh ca gan 1 trieu nguoi mien Bac di cu vao Nam) vao thoi điem 1955 – 1956, truoc su hon loan gay ra boi su tranh gianh cua cac giao phai va do hoat đong bi mat cua Viet Minh tai mien Nam, cuoc Cai cach ruong đat tai mien Bac Viet Nam tao ra bau khong khi cang thang dan đen cuoc noi day cua nong dan tai cac vung lan can Vinh, nhung tinh hinh dien ra o ca hai mien khien Uy hoi Quoc te Kiem soat Đinh chien Đong Duong khong co hy vong đam bao mot cuoc bau cu tu do theo tinh than cua ban Tuyen bo cuoi cung trong đo cu tri co the bo phieu theo y muon ma khong so bi tra thu chinh tri. Theo Mark Woodruff, Quoc gia Viet Nam tuyen bo khong tin bau cu o mien Bac Viet Nam se dien ra cong bang, nhung quan sat vien cua cac nuoc An Đo, Ba Lan va Canada thuoc Uy hoi Quoc te Kiem soat Đinh chien đong y quan điem nay va bao cao rang ca hai mien đeu khong thi hanh nghiem chinh thoa thuan ngung chien. Tuy nhien, trai voi cac nhan đinh tren, Clark Clifford đa dan cac bao cao cua Uy hoi Quoc te Kiem soat Đinh chien cho biet trong giai đoan 1954-1956, ho chi nhan đuoc 19 đon khieu nai ve viec tra thu chinh tri tren toan lanh tho mien Bac Viet Nam.
Bao cao cua CIA cho Tong thong My Eisenhower thay rang khoang 80% dan so Viet Nam se bau cho Ho Chi Minh neu cuoc tong tuyen cu đuoc thi hanh va khong ai co the thang Ho Chi Minh trong cuoc Tong Tuyen cu tu do. Do vay My đa hau thuan Quoc gia Viet Nam đe cuoc tuyen cu khong the dien ra. Nam 1956, Allen Dulles đe trinh len Tong thong My Eisenhower bao cao du đoan neu bau cu dien ra thi khoang 80% dan so Viet Nam se bau cho Ho Chi Minh va "thang loi cua Ho Chi Minh se nhu nuoc trieu dang khong the can noi". Ngo Đinh Diem chi co mot loi thoat la tuyen bo khong thi hanh Hiep đinh Geneve. Đuoc My khuyen khich, Ngo Đinh Diem kien quyet tu choi tuyen cu. My muon co mot chinh phu chong Cong ton tai o mien Nam Viet Nam, bat ke chinh phu đo co ton trong nen dan chu hay khong
Trong khi đo Viet Nam Dan chu Cong hoa van chuan bi cho tong tuyen cu va co gang theo đuoi cac giai phap hoa binh. Tai hoi nghi lan thu tam Ban Chap hanh Trung uong Đang khoa II, thang 8 nam 1955, ban bao cao cua Truong Chinh đa đe xuat: "sau tong tuyen cu nuoc Viet Nam se co mot Quoc hoi chung cho toan quoc, bao gom đai bieu cac đang phai, cac giai cap, khong phan biet dan toc, xu huong chinh tri va ton giao. Quoc hoi ay se thong qua hien phap chung cua toan quoc va bau ra Chinh phu lien hop cua toan dan, chiu trach nhiem truoc Quoc hoi... Quan đoi mien Nam hay quan đoi mien Bac đeu phai la bo phan cua quan đoi quoc phong thong nhat cua nuoc Viet Nam, đat duoi quyen chi huy toi cao cua Chinh phu trung uong... Chinh phu trung uong va co quan chinh quyen cua moi mien se đam bao thi hanh nhung quyen tu do dan chu rong rai (tu do ngon luan, tu do bao chi, tu do đi lai, tu do hoi hop, tu do to chuc, tu do tin nguong, v.v.); thuc hien nam nu binh đang, dan toc binh đang, đam bao trat tu cua xa hoi, an toan cua quoc gia va sinh menh tai san cua nhan dan; thuc hien nguoi cay co ruong mot cach co tung buoc, co phan biet va chieu co nhung đac điem cua tung mien... nuoc Viet Nam sau khi tong tuyen cu moi thong nhat buoc đau hoac thong nhat mot phan, chua hoan toan thong nhat. Mien Bac se giu nguyen che đo dan chu moi (song noi dung dan chu moi ma hinh thuc thi ve mot mat nao đo con ap dung chu nghia dan chu cu). Con o mien Nam thi khong nhung hinh thuc ma noi dung cua che đo chinh tri trong thoi ky đau con nhieu tinh chat dan chu cu; thanh phan dan chu moi se phat trien dan dan" .
Viet Nam Dan chu Cong hoa tuyen bo đong y to chuc tong tuyen cu phu hop voi hoan canh cua moi mien. Ha Noi tim kiem ho tro quoc te, keu goi cac đong chu tich hoi nghi Geneve, nhac nho Phap ve trach nhiem đoi voi viec thong nhat hai mien Viet Nam thong qua Tong tuyen cu tu do theo đung tinh than cua Ban Tuyen bo cuoi cung tai Hoi nghi Geneve. Chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa khang đinh "Quoc hoi do toan dan tu Bac chi Nam bau ra tieu bieu cho y chi thong nhat sat đa cua toan dan", tuyen bo chong tuyen cu rieng o mien Nam ma ho xem la phi phap. Ngay 20 thang 7 nam 1955, phai đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa vao Sai Gon đe đam phan, tam luu tai Khach san Majestic nhung bi Hoi đong Nhan dan Cach mang ung ho chinh quyen Ngo Đinh Diem to chuc bieu tinh chong đoi du doi; khach san bi bao vay va phong hoa khien Uy hoi Quoc te Kiem soat Đinh chien Đong Duong phai can thiep đe phai đoan thoat ra va bay tro ve an toan.
Ve mat ngoai giao, theo giao su Ilya Gaiduk cua Vien Han lam Khoa hoc Nga vao ngay 25 thang 1 nam 1956, Trung Quoc va Viet Nam Dan chu Cong hoa nhac lai đe nghi tai trieu tap Hoi nghi Geneva đe to chuc Tong tuyen cu. Toi 18 thang 2 nam 1956, phia Lien Xo đat đuoc thong nhat voi Trung Quoc va Viet Nam Dan chu Cong hoa trong viec tai trieu tap Hoi nghi Geneva. Sau đo, Truong Chinh khi sang Moskva hop đai hoi Đang Cong san Lien Xo nam 1956 đa noi voi Vasilii Kuznetzov, thu truong ngoai giao Lien Xo rang mien Bac chua hoi tu đu tat ca đieu kien nhung đa co đu cac đieu kien chu chot đe to chuc Tong tuyen cu thong nhat đat nuoc va đe nghi Lien Xo giup đo do viec Hoi nghi Co van cua ICC van chua dien ra đa gay can tro cho viec to chuc Tong tuyen cu nhu ke hoach. Truong Chinh đe nghi to chuc cuoc hop giua 9 ben tham gia Hoi nghi va 3 ben tham gia ICC đe thuc đay Tong tuyen cu. Đap lai, phia Lien Xo khang đinh chi co the tac đong toi phai đoan An Đo va cung canh bao voi Truong Chinh rang se khong co viec tai trieu tap Hoi nghi, Viet Nam Dan chu Cong hoa phai chap nhan rang khong co Tong tuyen cu va Viet Nam phai tu chuan bi phuong an cho chinh minh. Theo cuon Viet Nam – Lien Xo, 30 nam quan he 1950-1980, thi Truong Chinh khang đinh voi Vasilii Kuznetzov rang Viet Nam Dan chu Cong hoa chac chan đu kha nang to chuc Tong tuyen cu o khu vuc đong bang va cac thanh pho lon nhung đoi voi mot so khu vuc mien nui phia bac thi thuc su gap nhung kho khan nhat đinh nhung đay la lai la khu vuc chac chan cho Viet Nam Dan chu nhieu ung ho bat chap viec it dan nhung nhung nguoi dan nay lai co truyen thong ung ho Viet Minh tu thoi khang chien chong Phap. Do đo, Viet Nam Dan chu Cong hoa đe nghi Lien Xo co nhung tro giup ve mat hau can va ky thuat tai cac khu vuc đo cung nhu gay ap luc quoc te đe cuoc Tong tuyen cu đuoc to chuc theo đung nhu Hiep đinh (vao thang 7 nam 1956). Cac cuong quoc đa khong ung ho loi keu goi to chuc tuyen cu cua Viet Nam Dan chu Cong hoa ma muon hien trang chia cat Viet Nam đuoc giu nguyen. Vao thang 1 nam 1957, khi Lien Xo đe nghi Lien Hop Quoc thua nhan mien Bac va mien Nam Viet Nam nhu 2 quoc gia rieng biet, Ho Chi Minh đa khong đong y. Thang 5 nam 1956, mot nha ngoai giao Hungary ten Jozsef Szall đa noi chuyen voi mot tro ly thu truong cua Bo Ngoai giao Trung Quoc, rang theo y kien ​​cua Chinh phu Trung Quoc thi "cac nghi quyet cua hiep đinh Geneve, tuc la, viec to chuc bau cu tu do va thong nhat Viet Nam, khong the đuoc thuc hien trong thoi gian nay... voi tinh trang hien nay tai mien Nam Viet Nam can mot thoi gian dai đe đat đuoc nhung muc tieu nay do đo that vo ly neu nhung nuoc tung tham gia Hoi nghi Geneva nhu Lien Xo hoac Trung Quoc đoi trieu tap mot hoi nghi quoc te ve giai phap đa đuoc thong qua nam 1954". Noi cach khac, nhung cuong quoc cua khoi Xa hoi chu nghia đa khong cung cap cho Viet Nam Dan chu Cong hoa su ho tro quoc te ma ho keu goi.
Trong khi tien trinh yeu cau va tu choi đam phan van tiep dien, Viet Nam Dan chu Cong hoa con co tai lap quan he thuong mai giua 2 mien, đe giup "nhan dan hai vung trao đoi kinh te, van hoa va xa hoi, nham tao thuan loi cho viec khoi phuc cuoc song binh thuong cua nguoi dan." Hoi nghi Ban Chap hanh Trung uong lan thu tam (khoa II) du kien: "Muon thong nhat nuoc nha bang phuong phap hoa binh, can phai tien hanh thong nhat tung buoc; tu cho tam thoi chia lam hai mien tien đen cho thong nhat chua hoan toan, tu cho thong nhat chua hoan toan se tien đen cho thong nhat hoan toan." Nhung cung nhu van đe bau cu, Viet Nam Cong hoa tham chi con tu choi ca viec thao luan va Tong thong Ngo Đinh Diem đa cong khai tuyen bo "Bac tien" tu vai nam truoc đo.
Ve quan su, mien Nam Viet Nam tu sau khi ky ket Hiep đinh Geneve, ton tai ba luc luong quan su chu yeu la: Binh Xuyen, cac giao phai (Cao Đai, Hoa Hao), cac đang phai quoc gia (Đai Viet Quoc dan Đang, Viet Nam Quoc dan Đang); Viet Nam Cong hoa va nhung thanh vien đuoc xem la Viet Minh con lai o mien Nam Viet Nam. Theo uoc tinh cua Phap trong nam 1954, Viet Minh kiem soat hon 60-90% nong thon mien Nam Viet Nam ngoai cac khu vuc cua cac giao phai .
Nhin chung, trong giai đoan 1955-1959, quan đoi Viet Nam Cong hoa giu uu the tren chien truong mien Nam. Nhieu cuoc xung đot vu trang giua quan đoi Viet Nam Cong hoa voi Binh Xuyen, mot bo phan than Phap trong cac giao phai Cao Đai, Hoa Hao đuoc su giup đo cua nguoi cong san, luc luong quan su cua cac đang phai quoc gia... dien ra quyet liet, voi ket qua la cac luc luong nay that bai va phai giai the hoac gia nhap vao quan đoi Viet Nam Cong hoa. Con lai hai luc luong đoi lap nhau gay gat la: Viet Nam Cong hoa va luc luong cac cuu thanh vien Viet Minh con o lai mien Nam.
Trong giai đoan nay, luc luong đuoc xem la Viet Minh con o lai mien Nam theo uoc tinh cua My, van con 100.000 nguoi lui vao bi mat voi chu truong phat đong nhan dan đau tranh chinh tri đoi thuc hien Tong tuyen cu, chong lai cac chuong trinh xa hoi cua chinh quyen Ngo Đinh Diem nhu "Cai cach đien đia", "Cai tien nong thon" va bao ve can bo cong san, nhung ho van san sang tai hoat đong vu trang neu tinh the yeu cau voi so vu khi đuoc chon giau tu truoc. Tinh hinh chinh tri tro nen xau đi vi đuong loi cung ran cua Viet Nam Cong hoa cung nhu su bat hop tac cua Viet Minh, von khong cong nhan tinh hop phap cua che đo Viet Nam Cong hoa. Tu cuoi nam 1955, đa xuat hien nhung vu am sat quan chuc Viet Nam Cong hoa voi ten goi "diet bon ac on va bon do tham chi điem". Nhung hoat đong vu trang cua Viet Minh ngay cang gia tang ve quy mo, lan rong khap mien Nam. Đen cuoi nam 1959 tinh hinh mien Nam that su bat on, Viet Minh o mien Nam đa phat đong chien tranh du kich khap noi voi quy mo trung đoi hoac đai đoi nhung lay phien hieu đen cap tieu đoan.
Thang 9 nam 1960, sau khi đau tranh chinh tri hoa binh đe thong nhat đat nuoc theo tinh than cua Ban Tuyen bo cuoi cung tai Hoi nghi Geneve khong co ket qua, chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa chinh thuc ung ho cac hoat đong đau tranh vu trang va chinh tri cua luc luong Viet Minh mien Nam. Đen thoi điem nay, su cang thang cua luc luong Viet Minh o mien Nam đa len đen muc ma Viet Nam Dan chu Cong hoa phai ung ho đau tranh vu trang o phia Nam vi tuyen 17. Hoi nghi Trung uong Đang Lao đong lan thu 15 (thang 1 nam 1959) quyet đinh: "Phai qua con đuong đau tranh cach mang bang bao luc, ma cu the la dua vao luc luong chinh tri cua quan chung la chu yeu, ket hop voi luc luong vu trang đe đanh đo ach thong tri thuc dan kieu moi cua My va tap đoan quan su tay sai cua My."
Nhu vay nam 1960 tro thanh mot nam co bien đong lon, mo ra mot giai đoan moi cua Chien tranh Viet Nam. Cac no luc đam phan chinh tri nham thong nhat Viet Nam đa khong co ket qua, tu nay đau tranh vu trang se la phuong huong chu yeu.


= Tinh hinh tai mien Bac =

Đe phat trien va cai tao nen kinh te quoc dan theo chu nghia xa hoi va chuan bi cho cuoc chien du kien co the sap xay ra, tai mien Bac, Đang Lao đong Viet Nam tai to chuc lai xa hoi (bao gom ca luc luong vu trang) theo mo hinh xa hoi chu nghia nhu o cac nuoc Lien Xo, Trung Quoc, it nhieu ket hop voi cac nguyen tac cua mot xa hoi thoi chien.
Ve nong nghiep, ngay tu nam 1953, Đang Lao đong to chuc cac chien dich cai cach ruong đat đe thuc hien muc tieu nguoi cay co ruong, nhung pham phai mot so sai lam nghiem trong. Trong 3.563 xa thuoc 22 tinh va nhung vung ngoai thanh o mien Bac đa thuc hien cai cach ruong đat, cac đoi cai cach ruong đat đa chi ra 47.890 đia chu, chiem 1,87% tong so ho va 2,25% tong so nhan khau o nong thon. Trong so đia chu đo, co 6.220 ho la cuong hao gian ac, chiem 13% tong so ho đia chu. Nghi quyet cua Hoi nghi Trung uong Đang Lao đong Viet Nam lan thu 14 ve tong ket cai cach ruong đat đa neu ro: "Nhung ten đia chu co nhieu toi ac voi nong dan va la phan đong đau so cung mot so to chuc cua chung đa bi quan chung to cao va bi trung tri theo phap luat". So đia chu bi tuyen an tu hinh trong chuong trinh Cai cach ruong đat khong đuoc thong ke chinh xac va gay tranh cai. Cac nha nghien cuu phuong Tay đua ra cac so lieu rat khac nhau va khong thong nhat, theo Gareth Porter: tu 800 đen 2.500 nguoi bi tu hinh; theo Edwin E. Moise (sau mot cong cuoc nghien cuu sau rong hon): vao khoang 5.000; theo giao su su hoc James P. Harrison: vao khoang 1.500 nguoi bi tu hinh cong voi 1.500 bi giam giu. Do tien hanh voi va, nhieu đia chu bi ket an oan sai, nen tu nam 1956, cac chien dich sua sai đuoc tien hanh, cac đia chu bi ket an oan đuoc tra tu do, minh oan, tra lai danh du va đuoc tao đieu kien sinh song. Qua cai cach ruong đat o mien Bac, tren 810.000 hecta ruong đat cua đe quoc va đia chu, ruong đat ton giao, ruong đat cong va nua cong nua tu đa bi tich thu, trung thu, trung mua đe chia cho 2.220.000 ho nong dan lao đong va dan ngheo o nong thon, bao gom tren 9.000.000 nhan khau. Nhu vay la 72,8% so ho o nong thon mien Bac đa đuoc chia ruong đat. Tinh đen thang 4 nam 1953, so ruong đat truc tiep tich thu cua đia chu chia cho nong dan bang 67,67% tong so ruong đat ma đia chu chiem huu nam 1945.
Nam 1958, Chu tich Ho Chi Minh cong bo: Thoi ky khoi phuc kinh te đa ket thuc va mo đau thoi ky phat trien kinh te mot cach co ke hoach. Thang 11 nam 1958, Đang Lao đong quyet đinh đe ra ke hoach phat trien kinh te, van hoa trong 3 nam 1958-1960 va tien hanh cai tao xa hoi chu nghia (bao gom hop tac hoa nong nghiep va cai tao tu ban tu doanh), ke hoach phat trien va cai tao kinh te, phat trien van hoa cua Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa đuoc Quoc hoi thong qua ngay 14 thang 12 nam 1958. Đen cuoi nam 1960, o mien Bac co 84,8% so ho nong dan đa gia nhap hop tac xa, chiem 76% tong dien tich canh tac, 520 hop tac xa ngu nghiep chiem 77,2% tong so ho đanh ca, co 269 hop tac xa nghe muoi chiem 85% tong so ho lam muoi. O thanh thi, 100% so co so cong nghiep tu ban tu doanh thuoc dien cai tao đa đuoc to chuc thanh xi nghiep cong tu hop doanh, xi nghiep hop tac, 1.553 doanh nhan thanh nguoi lao đong. Co 90% tong so tho thu cong trong dien cai tao đa tham gia cac hop tac xa thu cong nghiep, trong đo hon 70.000 tho thu cong chuyen sang san xuat nong nghiep. Trong linh vuc thuong nghiep, 60% tong so nguoi buon ban nho, lam dich vu, kinh doanh nganh an uong thuoc dien cai tao đa tham gia hop tac xa, to mua ban, lam đai ly cho thuong nghiep quoc doanh va tren 10.000 nguoi đa chuyen sang san xuat.
Ve van hoa, nhung sai lam cua cai cach ruong đat đa gay tac đong đen mot so gioi van nghe si. Theo Đai cuong Lich su Viet Nam do Le Mau Han chu bien, trong boi canh phuong Tay đang tien hanh gay roi loan o he thong xa hoi chu nghia, tu đau nam 1955 luc luong tinh bao nuoc ngoai đa kich đong mot bo phan van nghe si co chinh kien đoi lap tao nen phong trao Nhan Van-Giai Pham. Ban đau, phong trao Nhan Van-Giai Pham chi phe phan nhung sai lam, nhung ve sau dan phu nhan su lanh đao cua Đang trong linh vuc van hoa van nghe, phu nhan quyen lanh đao duy nhat cua Đang Lao đong Viet Nam ve Chinh tri va Nha nuoc tham chi kich đong keu goi nhan dan xuong đuong bieu tinh. Cuoi nam 1956, sau cac bien đong tren the gioi, chinh quyen quyet đinh cham dut phong trao Nhan Van-Giai Pham.
Ve xa hoi, chinh sach ve kinh te khien mo hinh xa hoi cu thay đoi: giai cap đia chu hau nhu bi xoa bo, giai cap tu san thi đuoc đua vao cac co so cong tu hop doanh, đuoc nha nuoc mua lai tai san đe tro ve lam lao đong. Quoc hoi, co quan cong quyen toi cao cua nguoi dan, sau cuoc bau cu nam 1946 thi toi nam 1960 moi tuyen cu Khoa II. Do khong hop thuong xuyen, vai tro cua Quoc hoi bi han che va khong thuc thi đay đu trach nhiem lap phap ma thuong chi thong qua sac lenh va đao luat ma Chinh phu đua ra, cac van đe đot xuat đa co ban Thuong vu Quoc hoi đac quyen đam nhiem. Trong thoi ky nay, xa hoi Mien Bac hoan toan bi chi phoi boi su đieu khien cua chinh quyen, cac quyen dan su bi thu hep, cac quyen tu do chinh tri, tu do ngon luan, xuat ban bao chi bi han che toi đa, quyen lam viec, cu ngu, đi lai, giao thiep, cuoi hoi đeu phai co su cho phep cua Nha nuoc. Đoi song xa hoi dua tren nguyen tac ky luat hoa cao đo voi su lanh đao toan dien cua Đang Lao đong Viet Nam. Xa hoi nhanh chong chuan bi cho cuoc song quan su hoa cao đo "Toan dan – Toan dien" theo phuong cham "Moi nguoi dan đeu la mot chien si, moi lang xom la mot phao đai". Tom lai, ca xa hoi Mien Bac hoat đong vi mot muc tieu chung: lam hau can cho chien truong o Mien Nam.
Viec hien đai hoa quan đoi đuoc tien hanh nhung cham va khong đong bo, nhieu su đoan bo binh đuoc thanh lap them nhung van mang tinh bo binh đon thuan, hoa luc hang nang thieu va chap va. Quan đoi chua co cac quan binh chung ky thuat cao nhu khong quan, radar, hai quan, tang thiet giap... con đang trong qua trinh so khai; phuong tien van tai, thong tin lien lac con yeu kem. Nguyen nhan la do nen cong nghiep cua Viet Nam Dan chu Cong hoa chua lon manh, đong thoi dua nhieu nguon vien tro tu Lien Xo, Trung Quoc co phan han che trong giai đoan nay. Vao cuoi nam 1959, mien Bac đa bi mat cho tien hanh tham do, phat trien tuyen đuong tiep van chien luoc: Đuong Truong Son – con đuoc goi la Đuong mon Ho Chi Minh. Đay se la mot tuyen van chuyen chien luoc đam bao nhu cau chien tranh se đuoc mo rong tai mien Nam sau nay. Mac du vao luc đo, tuyen đuong nay van chi la cac loi mon trong rung cho giao lien va cac toan can bo vao Nam.
Quoc hoi Viet Nam Dan chu Cong hoa trong Nghi quyet ngay 20 thang 9 nam 1955 tuyen bo: Dua tren ban cuong linh cua Mat tran To quoc Viet Nam, Chinh phu đa vach ro đuong loi đai đoan ket toan dan đe cung nhau đau tranh thuc hien thong nhat nuoc nha tren co so đoc lap va dan chu bang phuong phap hoa binh. Cuoc tong tuyen cu tu do đe thong nhat nuoc nha se tien hanh trong toan quoc theo nguyen tac pho thong, binh đang, truc tiep va bi mat. Muc đich cua cuoc tong tuyen cu tu do nay la bau mot Quoc hoi thong nhat đe cu mot Chinh phu Lien hop duy nhat cho toan nuoc Viet Nam. Viec thanh lap Chinh phu Lien hop se tang cuong đoan ket giua cac đang phai, cac tang lop, cac dan toc, cac mien tren toan coi Viet Nam... Quoc hoi nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa keu goi đong bao mien Nam hay đoan ket đau tranh chat che va rong rai trong Mat tran To quoc nham giu gin quyen loi hang ngay cua minh va gianh hoa binh, thong nhat cho To quoc. Quoc hoi nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa keu goi toan the nhan dan Viet Nam tu Bac chi Nam hay đoan ket chat che trong Mat tran To quoc Viet Nam, hang hai đau tranh thuc hien cuong linh cua Mat tran, nham cung co hoa binh, thuc hien thong nhat, tu đo ma hoan thanh đoc lap va dan chu trong ca nuoc.


= Tinh hinh tai mien Nam =

O mien Nam, nho nhung no luc chinh tri cua ban than cong voi su ung ho cua My, Ngo Đinh Diem – đuoc bo nhiem lam thu tuong va tro thanh tong thong sau mot cuoc trung cau y dan vao ngay 23 thang 10 nam 1955. Cuoc trung cau dan y nay bi to cao la gian lan ro rang, nhu tai Sai Gon, Ngo Đinh Diem chiem đuoc 605.025 la phieu trong khi ca khu vuc nay chi co 450.000 cu tri.
Ngo Đinh Diem nhanh chong thi hanh cac chinh sach ve chinh tri, xa hoi. Chinh phu My đa vien tro lon cho Viet Nam Cong hoa thuc hien nhung chuong trinh cai cach va phat trien xa hoi tren nhieu linh vuc nhu xoa mu chu, tai đinh cu, cai cach đien đia, phat trien nong thon, xay dung co so ha tang, phat trien cong nghiep, cai cach hanh chinh, xay dung he thong luat phap... Viet Nam Cong hoa đa đat đuoc mot so thanh qua quan trong: kinh te phuc hoi va phat trien, he thong y te va giao duc cac cap đuoc xay dung, van hoa phat trien, đoi song dan chung đuoc cai thien. Trong chien dich Cai cach đien đia, Ngo Đinh Diem tranh dung cac bien phap ma ong coi la cuop đoat nhu phong trao Cai cach ruong đat tai mien Bac Viet Nam, ong chi thi cho cac quan chuc đia phuong tra tien mua so đat vuot qua gioi han chu khong tich thu. Sau đo chinh phu se chia nho so đat vuot gioi han nay đe ban cho cac nong dan chua co ruong va ho đuoc vay mot khoan tien khong phai tra lai trong ky han 6 nam đe mua.
Tuy vay, đuong loi Cai cach đien đia ma Ngo Đinh Diem đe ra đa bi nong dan mien Nam phan đoi du doi. Trong khi Viet Minh đa giam thue, xoa no va tich thu ruong đat cua đia chu chia cho nong dan ngheo, thi Ngo Đinh Diem đa đua giai cap đia chu tro lai. Đen cuoi thoi Ngo Đinh Diem, 2% đai đien chu so huu 45% tong so ruong trong khi 73% tieu nong chi nam giu 15%, khoang mot nua so nguoi cay khong co ruong. Han muc đat đuoc quy đinh rat lon (100 hecta), nen hiem co đia chu nao phai ban đat cho nha nuoc, so đat thu đuoc cung chu yeu la chia cho nguoi Cong giao di cu vao tu mien Bac. Đat cua cac Giao xu Cong giao thi con đuoc Ngo Đinh Diem thien vi, cho mien thue va han muc. Nong dan phai tra lai đat Viet Minh đa cap cho ho cho đia chu roi phai tra tien thue đat va phai nop thue đat cho quan đoi. Khe uoc quy đinh muc to toi đa la 25% nhung trong thuc te thi muc nop to pho bien la 40% hoa loi. Đieu nay tao ra mot con gian du o nong thon, quan đoi cua Ngo Đinh Diem bi mang chui la "tan nhan het nhu bon Phap". Ket qua la tai nong thon, 75% nguoi dan ung ho quan Giai phong, 20% trung lap trong khi chi co 5% ung ho che đo Ngo Đinh Diem.
My cho rang Hiep đinh Geneve, 1954 la mot tai hoa đoi voi "the gioi tu do" vi no mang lai cho Cong hoa Nhan dan Trung Hoa va Viet Nam Dan chu Cong hoa can cu đe khai thac tai Đong Nam A. My muon ngan chan đieu nay bang cach ky ket Hiep uoc SEATO ngay 8 thang 9 nam 1954 va mong muon bien mien Nam Viet Nam thanh mot phao đai chong cong. Đe lam đuoc đieu nay My can su ung ho cua Quoc gia Viet Nam. Ke hoach cua My la vien tro cho chinh phu Ngo Đinh Diem đe giup mien Nam Viet Nam hoan toan đoc lap voi Phap (đo la cach duy nhat đe loi keo nhung nguoi dan toc chu nghia roi xa Viet Minh va ung ho Quoc gia Viet Nam); My cung thuc đay Ngo Đinh Diem thanh lap mot chinh quyen đoan ket đang phai đai dien cho nhung xu huong chinh tri chinh tai Viet Nam, on đinh mien Nam Viet Nam, bau ra Quoc hoi, soan thao Hien phap roi sau đo phe truat Quoc truong Bao Đai mot cach hop phap; cuoi cung do Ngo Đinh Diem la mot nguoi quoc gia khong co lien he gi trong qua khu voi Viet Minh va Phap do đo mien Nam Viet Nam se tro nen chong Cong manh me. Cuoi cung, cong thuc nay đoi hoi mot su hop tac tu ca Phap va My đe ho tro Ngo Đinh Diem. Tuy nhien, Phap khong co thien cam voi Ngo Đinh Diem, Ngoai truong Phap Faure cho rang Diem "khong chi khong co kha nang ma con bi tam than... Phap khong the chap nhan rui ro voi ong ta", hon nua Phap đang bi chia re chinh tri noi bo va gap kho khan tai Algerie nen rat mien cuong trong viec giup đo Quoc gia Viet Nam do đo My đa tien hanh ke hoach mot minh ma khong co Phap tro giup.
Viet Nam Dan chu Cong hoa phan đoi Hiep uoc SEATO đat mien Nam Viet Nam, Campuchia, Lao vao "khu vuc bao ho" cua no vi nhu the la vi pham Hiep đinh Geneve. Hiep đinh Geneve khong cam nhung nguoi cong san va Viet Minh va cac đong minh cua ho hoat đong chinh tri o mien Nam Viet Nam cung nhu o Lao va Campuchia; do đo Hiep uoc SEATO la su can thiep vao noi bo cac nuoc Đong Duong va My co co đua trang bi vu khi va huan luyen quan su cho quan đoi cac "lanh tho bao ho" nay.
Đanh gia ve che đo Viet Nam Cong hoa, giao su My Noam Chomsky đa noi rang: "Chinh phu Nam Viet Nam đa tro thanh noi an nap cua nhung nguoi Viet Nam tung đi theo Phap trong cuoc chien đau chong lai nen đoc lap cua đat nuoc ho. Chinh phu Nam Viet Nam khong co co so thanh tri trong nhan dan. No đi theo huong boc lot dan chung nong thon va tang lop duoi o thanh thi, tren thuc te no la su tiep tuc che đo thuoc đia cua Phap". Ngay ca Lau Nam Goc cung nhan xet: "Khong co My giup đo thi Diem hau nhu chac chan khong the cung co quyen luc o mien Nam Viet Nam trong thoi ky 1955-1956... Nam Viet Nam ve ban chat la mot sang tao cua My".
Chinh phu Ngo Đinh Diem nhanh chong thanh loc bo may cam quyen, đua nhung nguoi trung thanh voi ong vao cac vi tri quan trong. Nha nuoc Viet Nam Cong hoa, luc đo mang bieu hien cua hinh thuc tap quyen, chinh tri cua quoc gia phu thuoc rat nhieu vao cac đac tinh ca nhan cua Ngo Đinh Diem va gia đinh ong. Quan đoi Viet Nam Cong hoa đuoc cap toc trang bi va huan luyen voi su giup đo cua cac co van My. Quan luc Viet Nam Cong hoa vao thoi điem đo xet ve trang bi đuoc xem la đung đau khu vuc Đong Nam A, vuot troi hon Quan đoi Nhan dan Viet Nam – đang la đoi thu tiem tang o mien Bac.

Đieu 7 Hien phap Viet Nam Cong hoa 1956 quy đinh "Nhung hanh vi co muc đich pho bien hoac thuc hien mot cach truc tiep hay gian tiep chu nghia cong san duoi moi hinh thai đeu trai voi cac nguyen tac ghi trong Hien phap". Viet Nam Cong hoa "keu goi" nhung nguoi cong san đang hoat đong bi mat ly khai to chuc, ra "hop tac" voi che đo moi đong thoi cuong ep nhung nguoi bi bat tu bo chu nghia cong san. Du vay he thong to chuc bi mat cua Viet Minh van tiep tuc ton tai va phan khang bang cach tuyen truyen chong chinh phu, to chuc nhung cuoc bieu tinh chinh tri gay suc ep len chinh phu Viet Nam Cong hoa.
Chinh phu Viet Nam Cong hoa tien hanh cac chien dich to cong, diet cong, lien gia phong ve, don dan lap ap chien luoc... mot cach quyet liet khong tinh đen cac đac điem tam ly va quyen loi cua dan chung cung nhu hoan canh lich su Viet Nam. Nhung bien phap cung ran nhat đuoc ap dung, vi du ngay 16-8-1954, quan Viet Nam Cong hoa đa no sung tran ap đoan bieu tinh o thi xa Go Cong, ban chet 8 nguoi va 162 nguoi bi thuong. Trong thoi gian tu 1955 đen 1960, theo so lieu cua Viet Nam Cong hoa co 48.250 nguoi bi tong giam. Đieu nay đa lam bien dang mo hinh xa hoi, suy giam niem tin cua dan chung vao chinh phu Ngo Đinh Diem va đay nhung nguoi khang chien (Viet Minh) vao rung lap chien khu.
Viet Nam Cong hoa cung cho xay cac ap chien luoc đe ngan chan su tiep te cua nguoi dan cho đoi phuong. Giao su su hoc Randy Roberts nhan xet: "Cai goi la Chuong trinh Ap Chien luoc thuc chat la lua nong dan Viet Nam ra khoi lang que to tien cua ho va nhot ho trong nhung khu đat rao quanh chac chan giong nhu mot nha tu hon la cac cong đong that su" Nhung chinh sach nay cung to ra phan tac dung. Viec xay dung cac ap chien luoc khien quan đoi Viet Nam Cong hoa phai cang minh đong quan tai cac ap nay khien ho khong đu luc luong đe đoi đau voi quan Giai phong mien Nam. Đac biet, do bi cuong ep nen phan lon nong dan trong ap chien luoc cam thay bat binh, nhieu nguoi quay sang hop tac voi đoi phuong.
Ve mat ton giao, chinh quyen cua Tong thong Ngo Đinh Diem đuoc luc luong Cong giao ung ho manh o thanh thi (gia đinh Ngo Đinh Diem cung đeu la nguoi Cong giao) va bi chi trich thien vi Cong giao tren phuong dien phap ly va tinh than cung nhu trong cac lanh vuc hanh chanh, xa hoi va kinh te. Đang Lao đong Viet Nam nhan đinh che đo Ngo Đinh Diem "dua vao cong an va quan đoi, dua vao đia chu va tu san mai ban, dua vao dan Cong giao di cu đe cung co quyen thong tri". Tong thong Ngo Đinh Diem coi nhung nguoi Cong giao la thanh phan đang tin cay ve mat chinh tri, khong co quan he hoac chiu anh huong cua nhung nguoi cong san. Mac du vay, phan lon nguoi Viet o mien Nam van giu truyen thong theo đao Phat va Tam giao đong nguyen. Mau thuan vi ton giao sau nay cung tro thanh mot trong nhung đong luc khoi phat cuoc đao chinh cua Quan luc Viet Nam Cong hoa chong lai Tong thong Ngo Đinh Diem vao thang 11 nam 1963.
Quan đoi Viet Nam Cong hoa ngoai binh linh nghia vu theo lenh tong đong vien con co mot luc luong si quan chuyen nghiep, binh linh tinh nguyen lam nong cot. Trong so linh tinh nguyen, Quan đoi Viet Nam Cong hoa chu trong cat nhac nhung si quan thuong truc tot nghiep Truong Vo bi Quoc gia Đa Lat nam giu nhung chuc vu then chot đe chi huy linh quan dich, hau het so nay đeu xuat than tu tang lop trung luu, đuoc xuat ngoai du hoc, thich loi song phuong Tay. Ngoai ra, trong cac đon vi tu cap trung đoan tro len đeu co Tuyen uy. Co tai lieu cho rang to chuc nay nham khai thac triet đe so quan nhan theo cac ton giao, loi dung long sung đao cua ho đe tuyen truyen, xay dung so nay tro thanh nhung luc luong cot can chong cong san. Mot nguyen nhan khac đe Viet Nam Cong hoa thu hut đuoc thanh nien gia nhap quan đoi con la nho vao nhung khoan vien tro cua My. Chinh cac khoan vien tro nay đa bao đam cho quan nhan trong Quan đoi Viet Nam Cong hoa co mot đoi song vat chat tuong đoi on đinh, ngoai ra khien ho tin tuong vi co đuoc nuoc My sieu cuong ho tro. Nhung mat trai cua chinh sach nay la: khi My giam vien tro, khi cac phong trao đau tranh phan chien noi len, phan lon binh si mat long tin vao che đo Viet Nam Cong hoa.
Hien phap Viet Nam Cong hoa 1956 do chinh Ngo Đinh Diem tham gia soan thao đa trao cho ong quyen luc rat lon, co the toan quyen khong che bo may nha nuoc. Ngo Đinh Diem co đay đu quyen luc đe triet tieu hoac lam te liet cac đao luat nao ma ong khong vua y, cung nhu de dang ban hanh va thi hanh cac đao luat nao co loi cho minh Chinh sach nay cua Ngo Đinh Diem cung tao mam mong cho hau qua nghiem trong trong nen chinh tri, no gay chia re sau sac ngay trong noi bo cua Viet Nam Cong hoa. Su chia re noi bo nay tich tu am i roi bung phat thanh hang loat nhung cuoc đao chinh nham vao Ngo Đinh Diem. Thomas D. Boettcher nhan xet ve nhung hoat đong tieu diet cac nhom đoi lap cua Ngo Đinh Diem:

Trong 10 USD vien tro thi 8 đuoc dung cho noi an chu khong dung cho cong tac chien đau chong nhung nguoi du kich Cong san hay cai cach ruong đat. Diem lo lang ve nhung cuoc đao chinh hon la nhung nguoi Cong san...Nhu la hau qua cua nhung bien phap đan ap cang ngay cang gia tang, su bat man cua quan chung đoi voi Diem cung cang ngay cang tang, bat ke la toan tinh cua Diem dap tat su bat man nay trong moi co hoi. Hang trieu nong dan o nhung vung que tro thanh xa la đoi voi Diem. Khong la gi, hoat đong cua nhung nguoi Cong san gia tang cung voi su bat man cua quan chung. Va nhung bien phap đan ap cua Diem cung gia tang theo cung nhip đo. Nhieu ngan nguoi bi nhot vao tu.


 Nhung nguoi cong san o mien Nam   = Giai đoan 1954 – 1956  =
Theo Hiep đinh Geneve, luc luong quan su cua moi ben tham gia cuoc chien Đong Duong (1945-1955) se rut khoi lanh tho cua phia ben kia. Luc luong chinh quy cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam o mien Nam phai di chuyen ve phia Bac vi tuyen 17, luc luong ban vu trang va chinh tri đuoc o lai. Nhung theo uoc tinh cua My, van con 100.000 can bo, đang vien cac nganh van đuoc bo tri o lai. Đong thoi mot so can bo, chien si luc luong vu trang day dan kinh nghiem đuoc chon loc lam nhiem vu bao ve lanh đao Đang, tham nhap vao to chuc quan su va dan su cua đoi phuong hoac nam luc luong vu trang giao phai đe du phong cho viec phai chien đau vu trang tro lai. Viet Minh cung chon giau mot so vu khi va đan duoc tot đe su dung khi can. Ben canh đo Trung uong Đang đa cu nhieu can bo co kinh nghiem, am hieu chien truong ve mien Nam lanh đao phong trao hoac hoat đong trong hang ngu đoi phuong.
Trong giai đoan nay, Viet Minh chu truong dung nhieu hinh thuc tuyen truyen chong chinh quyen Ngo Đinh Diem va loi dung cac to chuc hop phap (hoi đong huong, cong đoan, van cay...) tap hop quan chung đau tranh chinh tri đoi Tong tuyen cu thong nhat đat nuoc, bao ve thanh qua cach mang, bao ve can bo – đang vien. Hoat đong vu trang bi han che nen thoi ky nay chua co nhung xung đot quan su lon va cong khai giua hai ben. Cac vu bao luc chi gioi han o muc to chuc cac vu am sat duoi ten goi diet ac tru gian, ho tro cac giao phai chong chinh quyen Ngo Đinh Diem hoac thanh lap cac đai đoi duoi danh nghia giao phai, hoac duoi hinh thuc cac to chuc quan chung (dan canh, chong cuop...) đe đau tranh chinh tri.
Chinh quyen Ngo Đinh Diem đoi pho voi nhung cuoc đau tranh chinh tri bang cach thuc hien chien dich "to cong, diet cong" nham loai bo nhung can bo Viet Minh hoat đong bi mat. Tu thang 5 nam 1955 đen thang 5-1956, Ngo Đinh Diem phat đong "chien dich to cong" giai đoan 1 tren quy mo toan mien Nam; thang 6 nam 1955, mo chien dich Thoai Ngoc Hau can quet nhung khu tung la can cu khang chien chong Phap cua Viet Minh. Viet Minh đap tra bang nhung cuoc bieu tinh đoi tha can bo cua ho hoac to chuc cac cuoc diet ac tru gian – tieu diet nhan vien va cong tac vien cua chinh quyen Ngo Đinh Diem đuoc goi la "bon ac on va bon do tham chi điem".


 = Giai đoan 1956 – 1959  =

Thang 6 nam 1956, Bo Chinh tri Đang Lao đong Viet Nam hop va ra Nghi quyet "Ve tinh hinh, nhiem vu va cong tac mien Nam" khang đinh "nhiem vu cach mang cua ta o mien Nam la phan đe va phan phong kien" va "Hinh thuc đau tranh cua ta trong toan quoc hien nay la đau tranh chinh tri, khong phai la đau tranh vu trang. Noi nhu the khong co nghia la tuyet đoi khong dung vu trang tu ve trong nhung hoan canh nhat đinh hoac khong tan dung nhung luc luong vu trang cua cac giao phai chong Diem" đong thoi "Can cung co luc luong vu trang va ban vu trang hien co va xay dung cac can cu lam cho dua. Đong thoi xay dung co so quan chung vung manh lam đieu kien can ban đe duy tri va phat trien luc luong vu trang. To chuc tu ve trong quan chung nham bao ve cac cuoc đau tranh cua quan chung va giai thoat can bo khi can thiet".
Thang 8 nam 1956, Bi thu Xu uy Nam Bo Le Duan soan "Đe cuong cach mang mien Nam" nhung đen Hoi nghi TW 15 nam 1959 moi đuoc thong qua. Đe cuong xac đinh ro: "Nhiem vu cua cach mang mien Nam la truc tiep đanh đo chinh quyen đoc tai, phat xit Ngo Đinh Diem, tay sai cua My, giai phong nhan dan mien Nam khoi ach đe quoc, phong kien, thiet lap o mien Nam mot chinh quyen lien hiep co tinh chat dan toc, dan chu đe cung voi mien Bac thuc hien mot nuoc Viet Nam hoa binh, thong nhat, đoc lap va dan chu nhan dan."
Thang 12 nam 1956, Xu uy Nam Bo mo hoi nghi o Phnom Penh (Campuchia) nghien cuu nghi quyet Bo Chinh tri va "Đe cuong cach mang mien Nam". Hoi nghi ra quyet đinh "Con đuong tien len cua Cach mang mien Nam la phai dung bao luc, tong khoi nghia gianh chinh quyen... Hien nay, trong chung muc nao đo phai co luc luong vu trang ho tro cho đau tranh chinh tri va tien toi sau nay dung no đanh đo My Diem... can tich cuc xay dung luc luong vu trang tuyen truyen, lap đoi vu trang bi mat, tranh thu van đong cai tao luc luong giao phai bi My Diem đanh tan đung vao hang ngu nhan dan, loi dung danh nghia giao phai ly khai đe diet ac on."
Đe thuc hien đuong loi ma Bo Chinh tri va Xu uy Nam Bo đa xac đinh, luc luong cong san toan mien Nam đay manh cac hoat đong tuyen truyen, to chuc bieu tinh, chong cai cach đien đia, am sat va đau tranh vu trang (o muc đo nho) chong chinh quyen Viet Nam Cong hoa. To chuc cac cuoc bieu tinh chong viec thi hanh nghia vu quan su cho chinh quyen Viet Nam Cong hoa, to chuc nong dan chong đia chu thu tien thue đat; am sat, tieu diet luc luong bao an, chi điem, "tay sai ac on", cac đoi biet kich; to chuc nhan dan vay đon, vay quan li; tieu diet cac khu dinh đien, khu tru mat...
Cu nhu vay, su đoi đau giua hai ben ngay cang manh, hoat đong bao luc ngay cang gia tang, chinh tri mien Nam – đac biet o nong thon – ngay cang bat on. Đe đoi pho voi su gia tang hoat đong cua nhung nguoi cong san, chinh quyen Viet Nam Cong hoa đay manh hoat đong chong Cong. Nhung bien phap can quet cua Viet Nam Cong hoa thu đuoc ket qua khien nhung nguoi cong san bi thiet hai nang.
Truoc tinh hinh đo, cuoi nam 1958, Xu uy Nam Bo chi đao cho cac Lien tinh uy khong đuoc hoat đong vu trang, cho phan lon can bo đang vien tam ngung hoat đong hoac đoi đia ban hoat đong đe giu gin luc luong, mot bo phan ra hoat đong hop phap lau dai. Luc luong vu trang van đuoc duy tri nhung khong con hoat đong ma rut vao can cu Đong Thap hoac bien gioi Campuchia sinh song. Nhung nguoi đoi đia ban hoat đong bi bat hon phan nua, mot so khac mat tinh than, bo cong tac, lo lam an. So con hoat đong nhieu nguoi bi mat tinh than, giam lien he voi quan chung, giam hoat đong tuyen truyen. Nhin chung đen cuoi nam 1958, sau 2 nam thuc hien chu truong dung đau tranh chinh tri, dung bao luc, tong khoi nghia gianh chinh quyen, luc luong cong san mien Nam thiet hai nang, phong trao đau tranh cua ho tai mien Nam đi xuong.

Ngay 6 thang 5 nam 1959, Quoc hoi Viet Nam Cong hoa thong qua luat so 91 mang ten Luat 10-59 quy đinh viec to chuc cac Toa an quan su đac biet voi ly do "xet xu cac toi ac chien tranh chong lai Viet Nam Cong Hoa". Theo luat 10-59, bi can co the đuoc đua thang ra xet xu ma khong can mo cuoc đieu tra, an phat chi co hai muc: tu hinh hoac tu kho sai, xet xu keo dai 3 ngay la toi đa, khong co an xa hoac khang an; dung cu tu hinh co ca may chem. Sau khi luat nay đuoc ban hanh, chinh quyen Viet Nam Cong hoa đay manh truy quet, bat bo, khung bo, nen luc luong cong san bi thiet hai nang ne.
Ngay 13 thang 1 nam 1959, Ban chap hanh Trung uong Đang Lao đong Viet Nam hop Hoi nghi lan thu 15 ra Nghi quyet 15 "Ve tang cuong đoan ket, kien quyet đau tranh giu vung hoa binh, thuc hien thong nhat nuoc nha" chinh thuc phat đong đau tranh vu trang kem đau tranh chinh tri. Nghi quyet 15 xac đinh "Vi che đo mien Nam la mot che đo thuc dan va nua phong kien cuc ky phan đong va tan bao, vi chinh quyen mien Nam la chinh quyen đe quoc va phong kien đoc tai, hieu chien, cho nen ngoai con đuong cach mang, nhan dan mien Nam khong co con đuong nao khac đe tu giai phong khoi xieng xich no le... Theo tinh hinh cu the va yeu cau hien nay cua cach mang thi con đuong đo la lay suc manh cua quan chung, dua vao luc luong chinh tri cua quan chung la chu yeu, ket hop voi luc luong vu trang đe đanh đo quyen thong tri cua đe quoc va phong kien, dung len chinh quyen cach mang cua nhan dan. Đo la muc tieu phan đau cua nhan dan mien Nam hien nay."
Chu tich Ho Chi Minh tuyen bo:

Thang 2 nam 1959, sau khi nhan đuoc thong bao noi dung co ban Nghi quyet 15, Xu uy Nam Bo chi đao cac tinh tang cuong hoat đong vu trang ho tro quan chung noi day gianh chinh quyen o nong thon. Tren toan mien Nam, nhung nguoi cong san mien Nam thuc hien mot so cuoc tan cong vu trang quy mo trung đoi hoac đai đoi (đuoc phien hieu thanh tieu đoan) vao cac đon vi luc luong quan su cua Viet Nam Cong hoa.
Nhin chung trong nam 1959, nhung nguoi cong san mien Nam van co gang tai hoat đong vu trang du đang gap nhieu kho khan. Hang chuc đon vi vu trang đau tien o mien Nam cua nguoi cong san trong nhung nam 1956-1959 co quan so that thu­ong, noi nao cung co hien t­uong "đao sung len" roi lai phai cat giau sung. Khong phai luc ay nguoi cong san thieu luc l­uong hay bo đoi đia phu­ong khong co kha nang chien đau, hoac lo rang cac su­ đoan chu luc cua đich se tieu diet cac đon vi vu trang nho be cua ho, ma van đe la phai cho chu tru­ong cua cap tren. Ben canh đo, phong trao đau tranh chinh tri va he thong to chuc Đang dan phuc hoi, nhieu co so quan chung đuoc xay dung. Tuy nhien đen luc nay, nhung nguoi cong san mien Nam đa rat suy yeu so voi nam 1955 nen rat can su ho tro lon tu mien Bac. Cac đoan can bo tu mien Bac (trong đo co nhieu can bo nguoi mien Nam tung tap ket ra Bac nam 1955) bat đau đuoc cu vao đe chi vien, tang cuong cho mien Nam.


Giai đoan 1960–1965 Giai đoan 1960–1965 la giai đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa cong khai hau thuan nhung nguoi Cong san mien Nam va bat đau đem quan tham nhap mien Nam. Nhung nguoi Cong san mien Nam thanh lap Mat tran Dan toc Giai phong Mien Nam Viet Nam va Quan Giai phong Mien Nam. Trong khi đo, My giup Viet Nam Cong hoa tien hanh chien luoc Chien tranh đac biet. Tuy nhien, quan Giai phong van thang the tren chien truong, đanh nhung chien dich lon sat cac đo thi. Tong thong Ngo Đinh Diem khong kiem soat noi khung hoang chinh tri va bi Hoi đong Quan nhan Cach mang đao chinh. Viet Nam Cong hoa sau đo tiep tuc khung hoang cho đen khi Nguyen Van Thieu lam Tong thong.


= Boi canh mien Bac =

Thap nien 1960 la thoi ky no ro cua khoi xa hoi chu nghia va đa xuat hien mam mong chia re giua hai cuong quoc hang đau trong khoi la Lien Xo va Trung Quoc ve cac van đe tu tuong, đuong loi cach mang. Nhat la tu khi Lien Xo rut het cac co van khoi Trung Quoc sau nam 1960.
Tai Lien Xo va Đong Au, hinh thuc kinh te tap trung va ke hoach hoa đang phat huy cac mat tich cuc cua no. Lien Xo tap trung moi nguon luc đe co đat cho bang đuoc nhung chi tieu kinh te, chinh tri đuoc cho la uu the cua he thong xa hoi chu nghia đe tranh đua voi My vai tro lanh đao the gioi. Viec phong thanh cong ve tinh nhan tao đau tien cua loai nguoi (Sputnik 1) va đua nguoi đau tien vao vu tru (Yuri Gagarin) la bieu tuong cua mot sieu cuong đang thang the. Lien Xo va My – hai đoi thu tu tuong – san sang đoi choi nhau o moi van đe quoc te. Viet Nam la mot trong nhung noi ma hai ben muon the hien đieu đo.
Lien Xo tuy đa co vu khi nguyen tu tu nam 1949, nhung uu the quan su cua My van ap đao. Do đo, Lien Xo van e ngai su qua cang thang voi My va chi vien tro cho mien Bac o muc đu đe xay dung mot nha nuoc xa hoi chu nghia cho đen thoi điem nay.
Trong thap nien 1960, quan điem cua Lien Xo ve Chien tranh Viet Nam đa co nhieu thay đoi. Tu quan điem cung chung song hoa binh cua Nikita Khrushchev trong chinh tri quoc te, nghia la phia Lien Xo muon co su chung song giua hai nha nuoc Viet Nam va thong nhat thong qua trung cau dan y voi su giup đo quan su han che đen ung ho đau tranh vu trang cua Leonid Brezhnev voi vien tro quan su to lon cho Viet Nam Dan chu Cong hoa. Khi Khrushchev bi buoc phai tu chuc, Leonid Brezhnev len thay. Ban đau, chinh sach cua Lien Xo van giu nguyen nhung đen đau nam 1965, tan Thu tuong Lien Xo, Kosygin, tham Bac Kinh, Ha Noi va Binh Nhuong nham muc đich han gan quan he Xo – Trung va ngan chan hoat đong quan su cua My o Viet Nam.
Trong chuyen tham Ha Noi, thap tung Kosygin co cac chuyen vien ten lua. Va ngay 10 thang 2 nam 1965, Lien Xo va Viet Nam Dan chu Cong hoa ky Hiep uoc Ho tro Kinh te va Quan su Viet – Xo. Tu đay, su giup đo quan su cua Lien Xo cho mien Bac ngay cang tang va đong vai tro quan trong trong chien tranh Viet Nam.
Đen thoi điem nay cach tiep can cua Lien Xo đa khac: ho vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa nhieu hon. Đay cung la thoi ky Quan đoi Nhan dan Viet Nam đuoc hien đai hoa manh me, trang bi lai voi vu khi moi, ke ca cac vu khi hang nang, cac binh chung ky thuat ra đoi đe đap ung chien tranh hien đai: khong quan, radar, ten lua phong khong... Quan đoi Nhan dan Viet Nam lien tiep tien hanh cac cuoc tap tran lon voi gia đinh đanh quan đo bo đuong khong va chong xe tang My.
Thap nien nay đang co tranh cai trong phe xa hoi chu nghia giua nhung nguoi thuoc "phe xet lai" (Nikita Sergeyevich Khrushchyov va Lien Xo) va nhung nguoi tu nhan la "Marxist-Leninist chan chinh" (Mao Trach Đong va Trung Quoc) va cac bien phap cach mang o the gioi thu ba bang hoa binh hay bang bao luc cach mang, goi la Trung-Xo chia re. Trung Quoc, luc đo đang canh tranh vai tro lanh đao phe Xa hoi chu nghia voi Lien Xo, cung khong muon vai tro cua minh kem hon đoi thu cung tu tuong. Ho vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa, trong giai đoan nay, con nhieu hon Lien Xo. Ho khuyen khich Viet Nam Dan chu Cong hoa chien đau giai phong mien Nam ma khong so quan đoi My tham chien.
Mua he 1962, Trung Quoc gui cho nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa sung đan đu đe trang bi cho 200 tieu đoan. Trung Quoc đong y gui tinh nguyen quan vao mien Bac Viet Nam neu quan My vuot qua vi tuyen 17. Tinh tu 1956 đen 1963, Trung Quoc đa chuyen cho mien Bac so luong vu khi tri gia khoang 320 trieu nhan dan te. Thang 12 nam 1964, Bo truong Bo Quoc phong Trung Quoc tham Ha Noi va ky Hiep uoc Huu nghi hop tac quan su Viet – Trung.
Ve phia minh, Viet Nam Dan chu Cong hoa chu truong giu quan he tot voi ca Trung Quoc lan Lien Xo đe tranh thu cang nhieu vien tro vu khi cang tot. Tuy nhien, Viet Nam Dan chu Cong hoa khong chap nhan moi su can thiep vao đuong loi chien luoc cua ho. Ong Luu Đoan Huynh, co van ngoai giao Viet Nam Dan chu Cong hoa, cho rang vi ca hai ben Lien Xo va Trung Quoc chong nhau nen khong ben nao co the ep Viet Nam Dan chu Cong hoa theo đuong loi cua ho vi lam nhu vay se tao co hoi cho đoi phuong. Tren thuc te, Viet Nam Dan chu Cong hoa tu đieu khien cuoc chien, tu quyet đinh đuong loi cua minh, khi nao đanh, khi nao đam phan. Viet Nam Dan chu Cong hoa nhan vu khi do cac đong minh vien tro, nhung se tu chien đau bang đuong loi va nhan luc cua đat nuoc minh.
Đau nam 1961, Tong thong My John F Kennedy ky lenh trien khai "chien dich chien tranh bi mat pha hoai mien Bac Viet Nam", voi muc đich pha hoai co so vat chat o mien Bac Viet Nam. Chien dich nay nam duoi su chi đao cua CIA, sau đuoc Lau Nam Goc tiep quan nam 1964, đa đe ra cac bien phap chu yeu la su dung luc luong đac biet cua Viet Nam Cong hoa (gian điep biet kich) con goi la "Lien đoi quan sat so 1", gom phan đong la linh Viet Nam Cong hoa co goc la dan mien Bac di cu. CIA va luc luong đac biet My truc tiep chi đao, huan luyen, trang bi đe cac nhom biet kich nay đot nhap vao mien Bac đe pha hoai co so ha tang, hinh thuc chu yeu la su dung cac tieu đoi biet kich du.
Đen nam 1968 thi cac chien dich nay phai dung lai do đa that bai nang ne: gan 500 linh biet kich bi tu tran, bi bat hoac tro thanh điep vien hai mang, trong khi gan nhu khong gay thiet hai đuoc gi cho đoi phuong. Rieng nganh cong an Viet Nam Dan Chu Cong Hoa voi 19 chuyen an đa cau nhu, bat song hoac tieu diet đuoc 121 linh biet kich. Cac đoi biet kich phan lon bi bat ngay sau khi nhay du, mot so thoat đuoc nhung khong bao lau cung bi bat do bi dan đia phuong phat hien va thong bao cho cong an truy bat. Cuu bo truong quoc phong My Robert S. McNamara va cuu Tu lenh cac luc luong My tai Viet Nam, tuong William C. Westmoreland, đa bi chi trich nang ne vi chien dich tren. Chuong trinh nay đuoc giu kin suot nhieu nam, ve sau đuoc tiet lo trong cuon sach cua Sedgwick Tourison nhan đe "Secret Army, Secret War: Washington's Tragic Spy Operation in North Vietnam" (Naval Institute Special Warfare) viet thang 9 nam 1995.


= Chien truong mien Nam =

Tu nam 1960, voi chu truong "Giai phong mien Nam, thong nhat đat nuoc, đua ca nuoc đi len chu nghia xa hoi" cua chinh phu Viet Nam Dan Chu Cong hoa, quan Giai phong o chien truong mien Nam phat đong lien tiep cac đot tien cong quy mo ket hop đau tranh chinh tri voi đau tranh vu trang ma cao trao la phong trao Đong khoi. Phong trao nay gay cho chinh phu Viet Nam Cong hoa thoi Tong thong Ngo Đinh Diem lung tung trong viec lap lai trat tu, dan đen mot phan đang ke cua nong thon mien Nam đa thanh vung do Mat tran Giai phong kiem soat (cuoi nam 1960). Toi cuoi nam 1960, quan Giai phong Mien nam đa kiem soat 600/1298 xa o Nam Bo, 904/3829 thon o đong bang ven bien Trung bo va 320/5721 thon o Tay Nguyen. Trong 2.627 xa toan mien Nam, quan Giai phong đa lap chinh quyen tu quan o 1.383 xa.
Nhan đa thang loi, ngay 20 thang 12 nam 1960 nhung nguoi cong san va cac xu huong chinh tri khac tai mien Nam thanh lap Mat tran Dan toc Giai phong Mien Nam Viet Nam gom nhieu đai dien cac thanh phan ton giao, tang lop xa hoi, dan toc khac nhau do nhung nguoi cong san lanh đao. Quan Giai phong Mien Nam cung đuoc thanh lap ngay sau đo, ngay 15 thang 2 nam 1961, theo nghi quyet cua Bo Chinh tri Đang Lao đong Viet Nam va Tong Quan uy Trung uong.
Đung truoc tinh hinh tren, tuong Maxwell D. Taylor đuoc phai sang Viet Nam đe ho tro gap cho Viet Nam Cong hoa. Ke hoach Staley-Taylor (hay chien tranh đac biet) voi viec su dung chu yeu quan luc Viet Nam Cong hoa đa đuoc trang bi bang vu khi toi tan do My cung cap va thuc hien cac ke hoach quan su do co van My hoach đinh. Nha nuoc My cung tang them nguon vien tro kinh te cho chinh phu Ngo Đinh Diem nham tang quan so va tieu dung cho cac chi phi quan su. Voi kha nang co đong cao, Quan luc Viet Nam Cong hoa đa gianh đuoc nhung thang loi nhat đinh. Đong thoi, chinh phu Viet Nam Cong hoa that chat chinh sach Ap chien luoc nham cach ly quan Giai phong voi dan chung.
My quyet tam khong bo cuoc tai Nam Viet Nam. Nam 1964, My bat đau chuyen huong su chu y tu mien Nam huong ra mien Bac va tuyen bo se khong chap nhan viec tang chuyen quan va vu khi tu mien Bac vao Nam. My tang cuong can thiep vao chien tranh Viet Nam va thang 2 nam 1965, khong quan My oanh kich mien Bac. Đe đoi pho voi su gia tang chien tranh cua Mat tran Giai phong mien Nam, My giup Viet Nam Cong hoa tien hanh chien tranh đac biet va tang cuong vien tro kinh te cung nhu quan su.

Ve phia Mat tran Dan toc Giai phong, luc luong Quan Giai phong mien Nam Viet Nam trong thoi điem nay khong con đu manh đe tan dung su kho khan cua Viet Nam Cong hoa đe mo cac chien dich lon, tien toi ket thuc chien tranh. Viec Quan Giai phong mien Nam Viet Nam suy yeu đuoc nhan đinh la do su đan ap cua chinh quyen Ngo Đinh Diem cung nhu khong nhan đuoc su tro giup ve quan su cua mien Bac ma moi chu yeu la ho tro bang chinh tri do ca Mat tran va Viet Nam Dan chu Cong hoa van hy vong vao giai phap Tong tuyen cu. Vi vay, linh tinh nguyen o mien Bac đa hanh quan vao Nam theo đuong mon Truong Son đe tang cuong cho Quan Giai phong. Thi du ho đa thanh lap trung đoan 22 gom phan lon cac chien si tap ket ra bac, đua nhieu can bo va linh tap ket lan linh moi vao mien nam. Tuy nhien, trong thoi ky 1960-1965 cac đon vi tinh nguyen tu mien Bac vao chu yeu đung chan vong ngoai tai tuyen đuong Truong Son, Tay Nguyen đe xay dung cac can cu quan su phuc vu chien su sau nay.
Sau gan hai nam đoi pho voi chien tranh đac biet, Quan Giai phong mien Nam đa đuc ket kinh nghiem đoi pho voi chien thuat truc thang van va thiet xa van cua quan đoi Viet Nam Cong hoa. Đieu nay đa tao ra thang loi cho ho trong tran Ap Bac (ngay 2 thang 1 nam 1963 tai tinh Tien Giang). Ngoai ra nhung nguoi cong san cung tiep tuc đanh pha co cau hanh chinh cua Viet Nam Cong hoa. Tinh đen nam 1963 luc luong du kich đa am sat 6.700 nguoi va thuc hien 18.200 vu bat coc. Quan đoi Viet Nam Cong hoa tro nen yeu the buoc phai lui ve the thu gan cac thanh pho lon. Trong cac nam 1963 va 1964 Quan Giai phong mien Nam thang the tien cong tren toan chien truong va đen thang 12 nam 1964 ho tien hanh chien dich Binh Gia tai tinh Ba Ria lam thiet hai cac chien đoan thiet giap co đong va cac đon vi du bi chien luoc cua quan đoi Viet Nam Cong hoa. Rat nhieu chien thang tai cac đia ban khac: Ba Gia, An Lao, Vo Su...


= Khung hoang chinh tri tai mien Nam =

Ngay 8 thang 5 nam 1963 xay ra su kien Phat đan tai Hue lam chan đong tren toan the gioi, cung nhu đa tao ra phong trao phan đoi "su ky thi ton giao" cua chinh phu Tong thong Ngo Đinh Diem. Cuoc khung hoang nay đa lam chinh phu Ngo Đinh Diem mat het uy tin trong va ngoai nuoc. Chinh phu Ngo Đinh Diem đa co nhung co gang xoa diu su bat man, giai quyet nhung nguyen vong cua Phat giao nhung van khong the on đinh noi tinh hinh truoc quyet tam đau tranh cao đo cua cac lanh đao Phat giao. Phat giao khong he tin tuong vao thien chi cua chinh quyen. Moi hanh đong cua chinh quyen đeu bi lanh đao Phat giao xem la mot am muu chong lai ton giao cua ho. Chinh vi the hai ben khong tim đuoc tieng noi chung đe giai quyet cuoc khung hoang.
Ngay 1 thang 11 nam 1963, Quan luc Viet Nam Cong Hoa, duoi su chi huy cua tuong Duong Van Minh đa đao chinh lat đo, giet chet hai anh em ong Ngo Đinh Diem, Ngo Đinh Nhu va xu ban ong Ngo Đinh Can. Theo nhieu tai lieu va loat bai "Ho so moi giai mat: CIA va nha ho Ngo" đang tren Bao An ninh The gioi, do Truong Hung luoc dich tu tai lieu "CIA and the House of Ngo" cua Thomas L. Ahern Jr, mot cuu điep vien CIA tung nhieu nam hoat đong tai chien truong mien Nam Viet Nam, thi My đa đung sau, can thiep sau hau truong vao cuoc đao chinh nay va goi đieu nay la viec "thay ngua giua dong".
Theo Thomas Ahern Jr., bat đau tu thang 10 nam 1960 CIA bat đau nhan thay mam mong noi loan chong Ngo Đinh Diem o Sai Gon ngay cang tang, CIA tap hop thong tin ve thanh phan bat man trong quan đoi đong thoi co gang khai thac tuong Tran Van Minh va cac nguon khac nham tim kiem thanh phan tham gia đao chinh. Nhan vien CIA Miller đuoc lenh cua Tram CIA tranh can du "co van" cho phe đao chinh ma chi viec lang le theo doi dien bien roi bao cao ve Tram.
Bui Diem (sau nam 1963 la Đai su Viet Nam Cong hoa tai My) đa viet trong hoi ky cua minh rang: Tuong Le Van Kim đa yeu cau ho tro nham thuc hien đieu ma chinh phu My cung muon lam voi chinh quyen cua Ngo Đinh Diem (tuc gat bo chinh quyen cua Ngo Đinh Diem). Diem đa lien lac voi ca đai su va cac nha bao thao tin cua My o mien Nam Viet Nam, nhu David Halberstam (New York Times), Neil Sheehan (United Press International) va Malcolm Browne (Associated Press). Lucien Conein đac vu cua CIA đa tro thanh đau moi lien lac giua Đai su quan My voi cac tuong linh đao chinh, do Tran Van Đon đung đau. Ngay 3 thang 10 nam 1963, Conein gap tuong Minh la nguoi noi cho ong biet y đinh đao chinh va yeu cau nguoi My ho tro neu no thanh cong. Trong phim tai lieu Viet Nam: Cuoc chien 10.000 ngay cua đao dien Michael Maclear, cac tuong linh cua Ngo Đinh Diem cho biet ho se tien hanh đao chinh neu chinh phu My ung ho, nhan vien CIA Lucien Conein ke lai rang khi đuoc thong bao ve y đinh đao chinh ong ta noi: "Lenh ma toi nhan la the nay: Toi phai cho Tuong Minh biet rang chinh phu My se khong can tro cuoc đao chinh cua ho va toi đa truyen đat đieu nay". Sau đo Conein bi mat gap tuong Tran Van Đon đe noi voi ong nay rang My phan đoi bat cu hanh đong am sat nao. Tuong Đon tra loi "Đuoc roi, neu anh khong thich đieu đo chung ta se khong noi ve no nua."

Henry Cabot Lodge, Jr. đai su My tai Viet Nam Cong hoa sau khi biet ve am muu đao chinh đuoc len ke hoach boi cac tuong linh si quan cua Quan luc Viet Nam Cong hoa, do tuong Duong Van Minh cam đau đa bao cao cho Tong thong My xin y kien. Bien ban cuoc hop ngay 29/10/1963 giua Tong thong My va cac co van cho thay Tong thong My sau khi hop voi 15 co van ngoai giao cao cap va chuyen gia an ninh quoc gia khong đua ra đuoc y kien thong nhat ve van đe nay ma đe cho đai su My Henry Cabot Lodge, Jr. tuy co ung bien. Sau đo, Lucien Conein, mot đac vu CIA, đa cung cap 40.000 USD cho nhom si quan Viet Nam Cong hoa đe tien hanh cuoc đao chinh voi loi hua hen rang quan đoi My se khong bao ve tong thong Ngo Đinh Diem.
Ngay 2 thang 11 nam 1963, Tong thong Ngo Đinh Diem đau hang luc luong đao chinh va bi ho giet chet. Khi biet Tong thong Ngo Đinh Diem đa bi đao chinh va giet chet, Tong thong My Kenedy bi choang vang va uu tu thoang buon. Ngay sau đo chinh quyen Viet Nam Cong hoa roi vao khung hoang lanh đao tram trong voi 14 cuoc đao chinh lien tiep trong mot nam ruoi va chi on đinh lai khi Uy ban Lanh đao Quoc gia, đung đau boi hai tuong Nguyen Van Thieu va Nguyen Cao Ky, len chap chinh (thang 6 nam 1965). Thang 6 nam 1965, truoc cac that bai lien tiep tren chien truong va tinh hinh chinh tri roi loan cua Viet Nam Cong hoa, chinh phu My quyet đinh huy bo ke hoach Staley-Taylor va đua quan đoi My sang truc tiep tham chien đe giu mien Nam khoi roi vao tay luc luong Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam.
Trong giai đoan khung hoang đo, nhieu lanh đao Viet Nam Cong hoa van noi rang ho co tham vong Bac tien đe thong nhat Viet Nam. Nam 1963, Tong thong Ngo Đinh Diem đa ra lenh cho Phu Đac Uy Cong Dan Vu chuan bi ke hoach Bac tien, tieu diet nha nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa, thong nhat Viet Nam. Ngay 14 thang 7 nam 1964, nguoi đung đau chinh phu la tuong Nguyen Khanh cong khai tuyen bo san sang Bac tien. Hai ngay sau, tuong Nguyen Cao Ky cung khang đinh Khong luc Viet Nam Cong hoa đa san sang. Nhung ke hoach nay đa bi Washington tu choi ung ho nen no khong bao gio tro thanh su that, mot phan boi My lo ngai se loi keo Trung Quoc vao vong chien, cham ngoi cho mot cuoc chien tranh quy mo tren toan chau A.


Giai đoan 1965-1968 Đay la giai đoan ac liet nhat cua Chien tranh Viet Nam, đuoc goi voi cai ten Chien tranh cuc bo. Ngay ten goi "chien tranh cuc bo" đa cho thay tinh phuc tap rat de bung no cua tinh hinh ma Tong thong Lyndon B. Johnson phai giai quyet. Mot mat quan đoi My phai can thiep vu trang nham quet sach luc luong Quan Giai phong; mat khac, ho phai kiem che chien tranh trong pham vi Viet Nam, khong đe no lan ra ngoai vong kiem soat, đung cham đen khoi Xa hoi Chu nghia đe co the dan đen mot cuoc chien tranh nhu Chien tranh Trieu Tien. Chinh phu My đa thanh cong trong viec kiem che, nhung ho đa that bai trong muc tieu đanh bai luc luong Quan Giai phong. Cac đong minh lon cua Viet Nam Dan chu Cong hoa la Lien Xo, Trung Quoc cung quyet tam vien tro giup nuoc nay chien đau chong My. Ho thay đay la co hoi rat tot đe lam My sa lay tai Viet Nam đe cac cuong quoc nay vuon len gianh vi the đung đau the gioi.
Viet Nam Cong hoa hoan nghenh viec quan đoi My đo bo vao mien Nam Viet Nam vi đieu nay đa phan nao đay lui quan Giai phong va mo ra mot hy vong chien thang. Nhung đong thoi, tu đo chinh phu Viet Nam Cong hoa luon phai tham khao y kien cua My truoc khi ra quyet đinh. Craig A. Lockard nhan xet rang "trong su khinh thuong cua nhung nguoi My ma ho phuc vu, Viet Nam Cong hoa chi la cong cu thuc hien viec phe chuan, neu khong phai la thuong bi loai ra khoi su chi đao cua My. Viet Nam Cong hoa hiem khi đua ra chinh sach lon, ho tham chi con khong đuoc tham khao y kien ve quyet đinh cua My nam 1965 đua mot luc luong lon quan vao tham chien tren bo."
Theo tuyen bo cua chinh phu My, Viet Nam Cong hoa bi Viet Nam Dan chu Cong hoa tan cong quan su la trai voi Hiep đinh Geneve va chinh phu My tuyen bo ly do viec quan đoi My tham chien tai mien Nam Viet Nam la đe bao ve Viet Nam Cong hoa theo nhung đieu khoan cua Hiep uoc SEATO do Viet Nam Cong hoa đuoc đat duoi su bao ho quan su cua SEATO. Tong thong My co quyen đua quan tro giup Viet Nam Cong hoa theo quy đinh cua Hien phap My va theo Hiep uoc SEATO đa đuoc Thuong vien My chap thuan. Hon nua Quoc hoi My đa ban hanh nghi quyet ngay 10 thang 8 nam 1964 cho phep quan đoi My đuoc hoat đong tai Viet Nam va ung ho nhung hanh đong cua Tong thong My đoi voi Viet Nam. Chinh vi the Tong thong My co quyen đieu quan đen Viet Nam ma khong can tuyen bo chien tranh cua Quoc hoi My. Sau nay, đe tranh viec tong thong My lam dung đua quan ra nuoc ngoai theo y ban than, luat nay đuoc sua lai va viec đua quan nhat thiet phai đuoc Quoc hoi My thong qua. Theo loi cua ong Bui Diem, cuu đai su Viet Nam Cong hoa tai My thi My khong he hoi y kien chinh quyen Viet Nam Cong hoa truoc khi trien khai quan My tai mien Nam Viet Nam. Su co mat cua quan đoi My tai mien Nam chua đuoc noi cac hay nghi vien cua Viet Nam Cong hoa phe chuan.
Trong Ke hoach hanh đong đoi voi Viet Nam viet vao ngay 24 thang 5 nam 1965, tro ly bo truong Quoc phong My John McNaughton đa len danh sach nhung muc tieu cua My trong cuoc chien:

70% – Đe tranh mot su that bai đang xau ho cua My (đoi voi uy tin cua chung ta la ke bao ve)
20% – Đe bao ve [mien Nam Viet Nam] (va vung lan can) khoi tay Trung Quoc
10% – Đe cho nguoi dan Nam Viet Nam co cuoc song tot đep hon
CUNG LA ĐE – Thoat khoi cuoc khung hoang (đoi voi chinh quyen My) ma khong co vet nho khong the chap nhan đuoc do nhung phuong thuc đa su dung
KHONG PHAI ĐE – 'giup mot nguoi ban', mac du se rat kho khan đe o lai neu bi buoc phai roi đi.


= My nem bom mien Bac Viet Nam =

Chinh vi nhung te nhi chinh tri nhu vay nen su can thiep quan su cua My đa dien ra theo cach leo thang dan. Đau tien ho cho rang khong can tham chien van co the giai quyet chien tranh neu ngan chan đuoc nguon tiep te cua Viet Nam Dan chu Cong hoa. My đe doa neu Viet Nam Dan chu Cong hoa khong cham dut tiep te cho Quan Giai phong mien Nam thi se phai đoi mat voi viec bi nem bom. Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa bat chap suc ep cua My va tiep tuc tiep te vao mien Nam. Su kien Vinh Bac Bo vao ngay 4 thang 8 nam 1964 tao ra ly do khien Quoc hoi My uy nhiem cho chinh phu My tien hanh moi hoat đong chien tranh neu thay can thiet ma khong can co su phe chuan cua Quoc hoi. Trong mot cuon bang thu am đuoc giai mat nam 2001, tong thong Lyndon B. Johnson thua nhan rang vu tan cong cua tau Viet Nam Dan chu Cong hoa vao tau My trong su kien Vinh Bac Bo vao ngay 4 thang 8 nam 1964 chua he xay ra. Thuc chat, su kien Vinh Bac Bo đuoc My dung len đe co mot cai co nem bom mien Bac Viet Nam.
Ngay sau đo, My bat đau cac cuoc nem bom mien Bac. Đe duy tri viec nem bom, My phai đua may bay va linh khong quan vao cac san bay tai mien Nam, lap cac can cu tai đo. Đieu nay dan đen viec Quan Giai phong tien cong cac san bay. Đe bao ve cac can cu trong san bay, My can gui them thuy quan luc chien. Sau đo lai xuat hien van đe phai phong thu tu xa va, cuoi cung, la phai tim-diet đoi phuong sau trong cac can cu cua ho. The la quan My đa dan dan truc tiep đanh thay cho quan đoi Viet Nam Cong hoa va quan đoi nay dan dan chi con la luc luong thu yeu, chu yeu đe giu an ninh tai cac vung ho kiem soat.


= Chien tranh khong quan tai mien Bac Viet Nam =

Bat đau tu thang 8 nam 1964, Viet Nam Dan chu Cong hoa đa phai đoi pho voi chien tranh tren khong rat ac liet cua Khong quan va Hai quan My. Đau tien la chien dich Mui Ten Xuyen (Pierce Arrow) ngay 5 thang 8 nam 1964, hanh đong tra đua su kien Vinh Bac Bo do may bay cua Hai quan My thuc hien, đanh pha cac can cu hai quan cua Viet Nam Dan chu Cong hoa o Lach Truong (Thanh Hoa), Bai Chay (Hon Gai).
Tai Bai Chay, bo đoi cao xa phong khong đa chu đong đanh truoc khi may bay My oanh kich. 2 may bay My loai A-4 Skyhawk bi ban roi. Phi cong My Everett Alvarez nhay du xuong bien đa bi dan chai bat song, tro thanh nguoi tu binh My đau tien trong Chien tranh Viet Nam. Tiep đen la Chien dich Sam Ren đau nam 1965 đanh pha cac tinh tu Thanh Hoa tro vao, sau đo chien tranh khong quan lan rong ra toan mien Bac Viet Nam. Đe đe phong cac phan ung cua quoc te, Khong quan My chi chua lai noi thanh hai thanh pho Ha Noi va Hai Phong. Chien tranh khong quan nham vao he thong đuong sa giao thong va cac muc tieu cong nghiep, quan su. Tham chi cac tram bien the đien nho, cac nhanh đuong sat phu cung bi đanh. Bi đanh pha nang nhat la tai khu vuc hai tinh Ha Tinh, Quang Binh, la cuong hong tiep te vao Nam va tai khu vuc Vinh Linh giap song Ben Hai – noi dan chung phai song trong đia đao.
Thang 4 nam 1965, Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa ky hiep đinh voi Trung Quoc đua mot bo phan quan đoi Trung Quoc vao mien Bac Viet Nam đong o mot so vi tri quan trong nhu tinh Quang Ninh, Thai Nguyen va doc đuong Quoc lo 1, nhung khong đuoc vuot qua phia nam Ha Noi. Sau đo mot so luong đang ke nhan vien quan su Trung Quoc đuoc gui sang mien Bac, bat đau tu thang 6 nam 1965. Tong so quan Trung Quoc đa co mat tai mien Bac tu thang 6-1965 đen thang 3-1973 la gan 320.000 nguoi trong đo co khoang 1000 binh si tu tran. Tai thoi điem đong nhat co khoang 130.000 nguoi, bao gom cac đon vi ten lua đat đoi khong, phao phong khong, cac đon vi cong binh lam đuong, do min va van tai. Luc luong nay khong đuoc phep tham chien ma chi đe giup Viet Nam sua chua cau, đuong bi bom My pha. Ong Luu Đoan Huynh, co van ngoai giao Viet Nam Dan chu Cong hoa, giai thich quan Trung Quoc sang Viet Nam do lo ngai viec My co the đua quan ra mien Bac Viet Nam. Ong Barry Zorthian, phat ngon vien su quan My tai Sai Gon, cho biet My khong mo rong chien tranh ra mien Bac Viet Nam vi so Trung Quoc se tham chien. Sach "Su that quan he Viet Nam – Trung Quoc" thi khang đinh muc tieu cua Trung Quoc "tham hiem" hon: đo la tao tieng tot "vien tro Viet Nam", tap hop luc luong o chau A, chau Phi, chau My Latinh, đay manh chien dich chong Lien Xo; cung la đe gay kho khan cho viec van chuyen hang vien tro khoi xa hoi chu nghia qua canh Trung Quoc nham han che kha nang đanh lon cua nhan dan Viet Nam, qua đo khien Viet Nam buoc phai le thuoc vao Trung Quoc. Trung Quoc ngoai mat muon giup Viet Nam tu sua thiet hai do khong quan My, nhung nam 1968 ho lai khuyen khich My tang cuong nem bom mien bac Viet Nam. Ben canh đo, trong giai đoan đau (nam 1965) con co su tham chien cua cac binh linh, si quan ten lua Lien Xo truc tiep tac chien đong thoi huan luyen binh si Viet Nam nam bat viec su dung ten lua phong khong va đoi đac nhiem GRU thuoc Tong cuc Tinh bao quan su, Bo Tong tham muu cac luc luong vu trang Lien Xo huan luyen luc luong đac nhiem Viet Nam va tham gia thuc hien cac vu đot kich vao can cu quan su cua đoi phuong.
Cuoc song cua nguoi dan mien Bac ngay cang kho khan va cang thang, ngay ca bo đoi cung bi thieu an. O thanh thi, dan chung tan cu ve nong thon đe tranh bom, nhu yeu pham cho thi dan đuoc ban theo che đo tem phieu rat nghiem ngat. Nong thon vang bong nam thanh nien. Nu thanh nien vua lao đong san xuat vua đuoc đieu đong tham gia vao luc luong dan quan tu ve bao ve trat tu va tham gia huan luyen quan su, ban may bay. Chinh phu huy đong hang van nu thanh nien đi Thanh nien xung phong vao tuyen lua tai cac tinh bi đanh pha nang ne nhat nhu Nghe An, Ha Tinh, Quang Binh va vao tuyen đuong Truong Son, sang Lao đe lam nhiem vu hau can, lam đuong va đam bao giao thong. Ty le thuong vong kha lon vi bom đan va benh tat.
Ve xa hoi, chinh quyen đia phuong co gang tao đieu kien cho thanh nien lap gia đinh truoc khi nhap ngu. Nha nuoc tim moi cach nang cao tinh than cua dan chung cho khang chien. Tat ca moi nguoi đeu tham gia cac to chuc quan chung cua Đang Lao đong Viet Nam. Cac to chuc quan chung tren co vai tro nhat đinh trong viec giu vung tinh than va niem tin trong dan chung va thi hanh cac đuong loi chinh sach cua Đang trong dan. Nhung tin tuc ac liet cua chien truong, so thuong vong nang ne o mien Nam va chet bom o mien Bac khong đuoc cong bo hoac voi so luong giam đi rat nhieu, chu yeu tren thong tin bao đai la cac tin chien thang lay lung. Nhieu bai hat đuoc cac nhac si sang tac ca ngoi muc tieu giai phong mien Nam, ca ngoi nguoi linh, co vu thanh nien nhap ngu. Nhan dan mien Bac đuoc pho bien đoi song kinh te tai mien Nam rat bap benh, nhan dan mien Nam (nhat la o vung nong thon) bi khon kho boi nhung cuoc ban pha, can quet, rai chat đoc hoa hoc pha hoai mua mang va chinh sach Ap Chien luoc – "thuc te la trai tap trung" cua My Nguy.
Xa hoi xuat hien nhieu tam guong ve chu nghia anh hung cach mang. Cac nguon luc đuoc huy đong toi đa va co hieu qua đe phuc vu muc tieu giai phong mien Nam. Cac nha bao Phap nhan xet: "Moi loi song ca nhan đeu bien mat đe cung xay dung mot co gang tap the tuyet voi, đieu hanh boi mot bo may thong nhat va quy cu". Noi chung, tinh than cua nguoi dan mien Bac rat cao, ho van co the chap nhan hy sinh cao hon nua đe gianh đuoc thang loi cuoi cung.
Luc luong phong khong cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam khong the đua tranh voi Khong quan va Hai quan My nen don suc bao ve cac muc tieu rat quan trong nhu Ha Noi, Hai Phong, cac thanh pho lon, cac điem giao thong quan trong va cac noi may bay đich hay qua lai nhieu. Nhung noi con lai đuoc phan cho cac luc luong dan quan tu ve trang bi phao va sung may phong khong đam trach. Đen nam 1965, luc luong phong khong tai mien Bac co mot so trang bi kha hien đai do Lien Xo cung cap, gom nhieu trung đoan phao phong khong cac tam co (co loai đieu khien bang radar), he thong radar canh gioi va dan đuong cho khong quan, he thong ten lua phong khong va khong quan tiem kich. Cac luc luong phong khong khong quan cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam đa chien đau kha sang tao, vo hieu hoa đuoc cac uu the cong nghe cua đoi phuong, chong tra quyet liet va gay thiet hai đang ke cho Khong quan va Hai quan My.


= Cac chien dich Tim-diet tai mien Nam Viet Nam =

Ngay sau khi quan đoi My đo bo vao mien Nam Viet Nam, tinh hinh chien su thay đoi co loi cho phia My va Viet Nam Cong hoa. Quan Giai phong mien Nam bi đay lui vao the phong thu, bi khong quan va ky binh bay cua My truy tim rao riet. Cac đon vi lon phai roi bo vung đong bang trong trai đe lui ve mien nong thon hoac nui rung. O đong bang, ho chi đe lai cac đon vi nho va phat đong chien tranh nhan dan đanh du kich. Co van Edward Lansdale đe xuat y kien, cho rang neu nhu co the chiem đuoc long dan mien Nam thi du kich se khong co cho đe tron, nhung ke hoach đa that bai va dan đen viec dung chat đoc da cam va chinh sach tim-diet.

Thang 11 nam 1965 đa xay ra mot tran đanh rat ac liet tai vung thung lung song Ia Drang, gan bien gioi Campuchia thuoc tinh Kon Tum. Hai trung đoan chinh quy Quan Giai phong mien Nam va mot lu đoan thuoc Su đoan 1 Ky binh bay cua My đa dan quan đanh nhau đe thu suc. Thuc chat đay la hai tran đanh lien tiep, tran Xray va tran Albany, dien ra trong bon ngay đem. Hai ben đeu bi thuong vong lon va tuy cung tuyen bo thang loi, đeu biet đuoc thuc luc đoi phuong la đang gom.
Sau tran nay, quan Giai phong đa tim ra cach han che uu the quan su ap đao cua My. Phia My co uu the la hoa luc cuc manh va trang bi rat nhieu vu khi hien đai. Đac biet, quan My co yem tro khong quan rat manh ma vu khi khung khiep nhat cua ho la may bay B-52, bom napal va truc thang vu trang. Quan Giai phong mien Nam bo tham vong đanh tieu diet cac đon vi My cap trung đoan, ho tranh đanh nhung tran dan quan đoi đau truc tiep ma chi ap dung chien thuat đanh tap kich. Quan cua ho luon bam sat nhung toan quan My nhung khong giao chien, chi khi đoi phuong dung trai hoac so ho thi ho tap kich hoac phuc kich, đanh xong thi nhanh chong roi chien truong truoc khi phao binh va may bay đich kip đap tra. Mot khi xung phong thi luon ap sat đanh gan, dung loi can chien "Nam that lung đich ma đanh" đe khong cho đoi phuong su dung phao binh va khong quan. Du rat hien đai nhung quan đoi My khong quen chien đau trong đia hinh rung nui quen thuoc cua đoi phuong va vu khi cua ho cung khong phat huy het tac dung khi bi đoi phuong dung loi đanh ap sat can chien.
Quan My va đong minh mo cac "chien dich tim-diet" đe truy lung va tieu diet cac đon vi quan Giai phong, nhung chang thay đoi phuong đau trong khi bat cu luc nao ho cung co the bi tan cong. Cac chien dich tim diet thuong gay thuong vong cho dan thuong vi nham lan nguoi dan la quan Giai phong, tham chi gay ra cac vu tham sat thuong dan tai cac khu vuc quan Giai phong thuong hoat đong hoac do nguoi dan o khu vuc đo che giau va cung cap nhan luc, vat luc, tai chinh cho quan Giai phong.
Luc luong du kich quan Giai phong cung mo rong tam tan cong, khong nhung voi muc tieu quan su ma con tan cong vao co cau to chuc hanh chinh đia phuong cua Viet Nam Cong hoa bang viec thuyet phuc, đe doa, đoi khi la am sat nhung vien chuc hanh chinh, si quan quan đoi va chi điem vien chuyen lung bat du kich. Chu truong nay ngoai hieu qua triet ha nguon nhan su đieu hanh chinh quyen đia phuong ma con tac đong đen tam ly đai chung o Mien Nam. Ngoai ra ho con su dung luc luong biet đong hoat đong tai cac thanh pho lon chuyen nem luu đan vao quan My tai noi cong cong, am sat cac chinh tri gia cua Viet Nam Cong hoa va tan cong gay thuong vong cac si quan, quan chuc My va Viet Nam Cong hoa đe tao tieng vang. Đe chong lai, My va Viet Nam Cong hoa đua vao hoat đong Chien dich Phung Hoang nham pha hoai to chuc va du kich đia phuong cua quan Giai phong. Chien dich nay đat cao điem sau cuoc Tong cong kich Tet Mau Than nam 1968 khi nhieu to can bo Mat tran Giai phong đa lo dien va bi chi điem.
Trong hai nam 1966 va 1967 chien su giua hai ben dien ra chu yeu tai mien Đong Nam Bo, noi co cac can cu va kho tang lon cua quan Giai phong. Bo chi huy chien truong cua My đa tung ra ba chien dich lon đe đanh vao cac can cu nay, đo la cac chien dich:

Chien dich Cedar Falls – đanh vao khu Tam giac sat Cu Chi, noi co he thong đia đao ma Quan Giai phong dung lam ban đap tham nhap Sai Gon;
Chien dich Attleboro – đanh vao chien khu Duong Minh Chau
Chien dich Junction City – đanh vao chien khu C noi đat Bo chi huy cua Quan Giai phong mien Nam.

Đac biet la chien dich Junction City, khi My huy đong toi 45.000 quan va hang tram truc thang voi y đinh bao vay đe diet gon co cau lanh đao chien tranh cua Mat tran Giai phong mien Nam, pha huy khu can cu đau nao cua Trung uong cuc mien Nam va Mat tran Dan toc Giai phong. Cac cuoc tien cong tuy đa huy đong rat lon cac luc luong cua My nhung khong đem lai ket qua: cac co cau lanh đao, kho tang, can cu cua Quan Giai phong van an toan. Trong khi đo, quan My bi tien cong lien tuc trong the tran đoi phuong đa bay san o đia ban quen thuoc, luc luong My bi tieu hao lien tuc ma khong thu đuoc ket qua gi nen phai bo do cac cuoc hanh quan.
Bat chap cac chien dich Tim – Diet cua quan My, Mat tran Dan toc Giai phong tiep tuc mo rong vung kiem soat tai nong thon. Tu 1964 đen 1965, vung do Mat tran kiem soat chiem 3/4 dien tich va 2/3 dan so mien Nam . Đau nam 1968, Mat tran Dan toc Giai phong đa quan ly 4 trieu dan song trong vung giai phong, 6 trieu ruoi dan nua song trong vung co co so hoat đong bi mat cua Mat tran, My va chinh phu Sai Gon chi kiem soat đuoc khoang 4 trieu dan song o vung đo thi
Benh canh cac chien dich quan su, My cung tien hanh chien tranh hoa hoc o mien Nam. Nam 1961, tong thong My John F. Kennedy đa bat đen xanh cuoc chien hoa hoc nay, ban đau đuoc goi la "chien dich Trail Dust" sau đoi thanh "chien dich Ranch Hand". Cac loai chat diet co (noi tieng nhat la chat đoc da cam) đa đuoc My su dung quy mo lon trong nhung nam tu 1961 đen 1971, muc đich la lam rung la cay rung đe quan Giai phong Mien Nam khong con noi an nau, cung nhu khong the trong cay luong thuc. Theo cong bo cua mot nhom tac gia tren tap chi Nature thi co the noi chien dich dung hoa chat o Viet Nam la mot cuoc chien tranh hoa hoc lon nhat the gioi. Trong thoi gian 10 nam đo, quan đoi My đa rai 76,9 trieu lit hoa chat xuong rung nui va đong ruong Viet Nam. Trong so nay co 64% la chat đoc mau da cam, khien nhieu vung o mien Nam Viet Nam bi nhiem đoc nghiem trong, hon 1 trieu nguoi bi nhiem đoc. Mot so quan chuc va tuong linh My biet ro su đoc hai cua hoa chat nhung che giau. Chinh phu My đa yeu cau Tong thong Ngo Đinh Diem ra tuyen bo rang cac chat nay khong gay hai gi cho suc khoe con nguoi. Trong suot thoi gian cuoc chien, cac bao cao ve tinh trang di dang bam sinh xuat hien tren bao chi o Sai Gon đeu bi gat bo vi cho rang đieu nay giup tuyen truyen cho đoi phuong. Nhung loi oan than ve cac chung benh nguy hai tu cac nong dan o mien Nam Viet Nam đeu bi lam ngo.
Qua 3 nam chien đau truc tiep voi quan My, tuy van đung vung tren chien truong va khien quan My sa lay, nhung thuong vong cua quan Giai phong cung tang len, neu cuc dien nay tiep tuc keo dai thi khong the gianh đuoc thang loi quyet đinh. Đe xoay chuyen tinh the tao đot pha cho cuoc chien tranh, Bo chinh tri Đang Lao đong Viet Nam tai Ha Noi quyet đinh mo cuoc tong tien cong va noi day Tet Mau Than nam 1968.


= Đau tranh ngoai giao va tiep xuc bi mat =

Ngay 28 thang 1 nam 1967, Bo truong Bo Ngoai giao Viet Nam Nguyen Duy Trinh tuyen bo lap truong va đieu kien cho viec đoi thoai Viet – My la:

Ngay 8 thang 2 nam 1967, Tong thong My Johnson gui thu cho Chu tich Ho Chi Minh cua Viet Nam Dan chu Cong hoa trong đo co ghi:

Đai y cua Johnson la nguoi My nhieu lan chuyen đen chinh phu Ho Chi Minh mong muon hoa binh bang nhung kenh khac nhau nhung khong đat ket qua nao va đe nghi cham dut cuoc xung đot tai Viet Nam đe khong tiep tuc gay đau kho cho nhan dan hai mien Viet Nam cung nhu nhan dan My. Tong thong My cam ket se ngung nem bom mien Bac Viet Nam va ngung tang them quan tai mien Nam Viet Nam ngay khi mien Bac cham dut đua quan va hang chi vien cho quan Giai phong mien Nam. Hai ben cung kiem che leo thang chien tranh đe đoi thoai song phuong mot cach nghiem tuc huong đen hoa binh. Viec tiep xuc co the dien ra o Moskva, Mien Đien hay bat cu noi nao o mien Bac Viet Nam muon.
Ngay 15 thang 2 nam 1967, Chu tich Ho Chi Minh viet thu tra loi Tong thong Johnson to cao My đa xam luoc Viet Nam, vi pham nhung cam ket cua đai dien My tai Hoi nghi Geneva, pham nhieu toi ac chien tranh tai ca hai mien Nam Bac Viet Nam. Trong thu, Chu tich Ho Chi Minh khang đinh nhan dan Viet Nam quyet tam đanh thang My bang moi gia. Neu My muon truc tiep đoi thoai voi Viet Nam Dan chu Cong hoa thi truoc tien phai ngung nem bom vo đieu kien mien Bac Viet Nam. Chi co the đat đuoc hoa binh neu My cham dut nhung hoat đong quan su, rut quan My va đong minh khoi mien Nam đe nguoi Viet Nam tu giai quyet van đe cua minh, đong thoi cong nhan Mat tran Dan toc Giai phong Mien Nam Viet Nam.
Thang 6 nam 1967, co mot cuoc tiep xuc ngoai giao giua Viet Nam Dan chu Cong hoa va My đuoc đat ten la Pennsylvania. Su viec bat đau khi hai nha khoa hoc Phap la Herbert Marcovitch va Raymond Aubrac, mot nguoi ban cu cua Ho Chi Minh, đuoc Henry Kissinger va mot giao su Harvard đe nghi lam trung gian giua My va Viet Nam. Aubrac hua se chuyen loi cua tong thong Lyndon Johnson cho gioi lanh đao Viet Nam. Kissinger đa thuyet phuc đuoc Johnson tim kiem co hoi hoa binh voi Viet Nam Dan chu Cong hoa. Hai nha khoa hoc gap Ho Chi Minh va Pham Van Đong. Ong Pham Van Đong khang đinh Viet Nam Dan chu Cong hoa khong the đam phan trong khi đang bi My nem bom. Chi can My ngung nem bom hai ben co the đam phan. Tong thong Johnson quyet đinh ngung nem bom Bac Viet Nam ma khong tham van voi Viet Nam Cong hoa hay cac tuong linh cua ong ay trong suot thoi gian cac nha khoa hoc Phap con o Bac Viet Nam. Nhung khi hai nguoi nay roi khoi Viet Nam, ngay trong ngay hom đo, My nem bom tro lai voi cuong đo manh hon truoc. Viet Nam Dan chu Cong hoa to cao My đa ngung nem bom đe đanh lac huong ho trong khi van leo thang chien tranh. Co hoi đoi thoai giua hai ben bi tong thong Johnson đanh mat bat chap đa co rat nhieu cuoc tiep xuc bi mat truoc đo nham huong đen hoa binh.
Ca hai phia Viet Nam Dan chu Cong hoa va My khong co tieng noi chung đe giam cuong đo chien tranh. Phia My bac bo tat ca nhung đieu kien ma phia Viet Nam Dan chu Cong hoa đua ra (My phai ngung nem bom phia bac vi tuyen 17) va tiep tuc leo thang chien tranh, nguoc lai phia Viet Nam Dan chu Cong hoa cung bac bo moi đieu kien cua My la cham dut chi vien cho quan Giai phong mien Nam. Phai đen khi cuoc Tong tan cong Tet Mau Than no ra vao nam 1968 thi My moi đon phuong nhuong bo va chap nhan nhung đieu kien Viet Nam Dan chu Cong hoa đua ra.


= Su kien Tet Mau Than =

Voi muc đich buoc My ngoi vao ban đam phan va tao ra cai nhin moi ve cuoc chien theo huong co loi cho minh vao dip Tet Mau Than nam 1968, quan Giai phong tung ra tran Tong tien cong va noi day khap mien Nam, đanh vao hau het cac thanh pho, thi xa va cac can cu quan su cua đoi phuong. Đay la mot su kien gay chan đong tren the gioi va co mot vai tro buoc ngoat trong cuoc chien tranh nay.
Nam đuoc điem yeu cua phia My la du luan cua ca nhan dan va chinh gioi tai My ngay cang tro nen thieu kien nhan va phong trao phan chien ngay cang len manh khi ma quan đoi My tham chien qua lau tai nuoc ngoai ma khong co đuoc mot tien bo ro ret kha di cho phep rut quan ve nuoc, Bo chinh tri Đang Lao đong Viet Nam hoach đinh mot chien dich nham gay tieng vang lon ("Mot cu đap lon đe tung toe ra cac kha nang chinh tri") – Le Duan nham buoc My xuong thang chien tranh đi vao đam phan. Nha bao Bui Tin cho rang Ho Chi Minh va Vo Nguyen Giap khong tan thanh chu truong tong tan cong tren toan chien truong mien Nam cua Le Duan, nhung cac tai lieu lich su ghi chep ve hoat đong cua Bo chinh tri cho thay ca Ho Chi Minh va Vo Nguyen Giap đeu truc tiep tham gia vao viec lap ke hoach va chi đao chien dich nay.
Nam 1990, đai tuong Vo Nguyen Giap chia se voi nha su hoc Stanley Karnow ve muc đich chien luoc cua chien dich Mau Than: "Chung toi muon chung minh cho nguoi My thay rang chung toi khong he kiet suc, chung toi co the tan cong kho vu khi, thong tin lien lac, cac đon vi tinh nhue va tham chi ca tru so, đau nao cuoc chien cua ho".
Trong thuc te vao thang 1 nam 1968, tinh bao cua Quan luc Viet Nam Cong hoa đa thu thap đuoc cac tai lieu noi ve cuoc tong tan cong sap toi cua Quan Giai phong. Tuy vay, ho cho rang đay chi la tai lieu do đoi phuong tung ra đe lam nghi binh va khong đang tin cay. William Westmoreland, tong chi huy quan đoi My tai Viet Nam, nhan đinh Quan đoi Nhan dan Viet Nam se tan cong vao mua kho voi cac trong điem la Thua Thien, Quang Tri va Khe Sanh. Hau het nguoi My va đong minh Viet Nam Cong hoa cua ho hoan toan bat ngo va bi đong truoc cuoc tan cong nay.

Cuoc tien cong đa đong loat no ra vao đem 30 Tet Mau Than, tuc ngay 30 thang 1 nam 1968, tren khap cac đo thi mien Nam. Cuoc tan cong va noi day dien ra sau khi phia Viet Nam Cong hoa huy lenh ngung ban cua ho. Đe khuech đai tieng vang đen muc toi đa, cac lanh đao Quan Giai phong đa lua chon phuong an mao hiem nhat la đanh thang vao hau phuong cua đoi phuong. Ngay đem đau tien, luc luong biet đong Sai Gon đa nham vao cac muc tieu kho tin nhat trong thanh pho: Toa Đai su quan My, dinh Tong thong, Đai phat thanh, Bo Tong tham muu, san bay Tan Son Nhat... Sau đo quan tiep ung tham thau vao thanh pho tiep quan cac muc tieu va tham gia chien đau. Cuoc tien cong đa tao bat ngo lon, gay chan đong du luan the gioi cung nhu gay ton that đang ke cho quan đoi My va Viet Nam Cong hoa (nam 1968 cung la nam ma quan My chiu thuong vong lon nhat trong toan cuoc chien).
Mot so tuong linh cua My du đoan truoc đo rang cuoc tan cong cua Quan Giai phong se khong nhan đuoc su ung ho cua nguoi dan. Tuy nhien, theo quan sat cua gioi bao chi tren chien truong, dien bien cua cac đot tan cong đa chung minh đieu nguoc lai. Tuy nhien, ben canh nhung thanh cong, quan Giai phong cung mac phai nhung sai lam trong ke hoach tac chien. Trong viec lap ke hoach cho cuoc tong tien cong, Quan Giai phong đa co nhung đanh gia khong đung voi thuc te tinh hinh va duy y chi, nhan đinh thap ve kha nang cua đoi phuong va đanh gia qua cao kha nang cua minh, nen Quan Giai phong đa phai chiu thuong vong lon. Cac chi huy đia phuong cua Quan Giai phong mien Nam đa khong tach bach ro đau la muc tieu chinh tri thuc chat cua cuoc tien cong va đau la muc tieu đuoc pho bien rong rai trong quan đe co vu khi the chien đau. Muc tieu thuc chat la đanh lon gay tieng vang huong toi du luan va chinh gioi My đe buoc đoi phuong xuong thang, ngoi vao đam phan. Con khi pho bien tuyen truyen trong can bo binh si la đay đuoc coi tran "đanh dut điem" đoi phuong (đe nang cao si khi). Cac can bo đia phuong khi lap ke hoach tac chien đa khong nam ro muc tieu thuc chat ma cap tren đe ra, nen ho lap ke hoach va tien hanh đanh theo kieu tran đanh dut điem. Ngoai ra, Quan Giai phong đa khong linh hoat thay đoi tuy theo tinh hinh. Sau đot tan cong đau tien ho đa phat đong tiep đot 2 vao thang 5, đot 3 vao thang 8 khi ma ke hoach đa bai lo va đoi phuong đa đe phong va chuan bi đon đanh, lam cho thiet hai bi tang them.
Sau Tong tien cong Mau Than, Quan Giai phong bi đanh bat khoi cac đo thi: Cac đon vi quan su chiu nhieu thuong vong, nhieu luc luong chinh tri nam vung o đo thi bi lo va bi triet pha, thuong vong cao hon han nhung nam truoc. Tham chi đa co y kien trong gioi lanh đao Quan Giai phong la cho giai tan cac đon vi co su đoan, quay tro ve loi đanh cap trung đoan tro xuong. Ho tranh giao chien lon tai mien Nam va rut lui ve cac chien khu tai vung nong thon, mien nui hoac đi an nau tai ben kia bien gioi Lao va Campuchia, phai toi nam 1970 luc luong cua ho moi hoi phuc lai đuoc. Tinh the chien truong yen tinh hon giup Hoa Ky va Quan luc Viet Nam Cong hoa co thoi gian bo sung lai nhung thiet hai lon trong nam 1968, đong thoi tien hanh cac chien dich binh đinh nong thon, đac biet la chien dich Phuong hoang nham triet pha phong trao chinh tri cua Mat tran Dan toc giai phong mien Nam o nong thon va thanh thi. Đo la co so đe gioi quan su My va Viet Nam Cong hoa cho rang cuoc tong tien cong va noi day Tet Mau Than đa that bai. Tuy nhien, nhan đinh cua Hoa Ky bi xem la qua lac quan. Tren thuc te, phan lon Quan giai phong van bao toan đuoc luc luong, van la thanh phan quan trong trong cuoc chien, van kiem soat đong bang song Cuu Long. Đen nam 1969, Viet Nam Dan chu Cong hoa tang cuong đua quan vao đong bang song Cuu Long đe chi vien cho luc luong bo đoi đia phuong bi thuong vong nhieu trong Tet Mau Than, khien bo đoi hanh quan vao tu mien Bac đong vai tro quan trong hon tai khu vuc nay.
Mat khac, Quan Giai phong cung co co so đe cho rang Mau Than 1968 la mot thang loi chien luoc trong chien tranh cua ho, boi ho đa đat muc tieu đanh bai y chi xam luoc cua My va buoc My ngoi vao ban đam phan, cong nhan Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam co vi the ngang voi Viet Nam Cong hoa (tinh trang mien Nam ton tai song song hai chinh quyen), bat buoc My phai xuong thang va bat đau rut khoi Viet Nam Luc luong quan Giai phong bi suy yeu thi se hoi phuc lai, con quan My mot khi đa ra đi thi kho ma tro lai.
Cuoc tong tien cong đa lam du luan My thay rang viec đua quan tham chien voi no luc cao đa gay cang thang qua muc trong xa hoi My, kinh te giam sut, gay nhieu he luy xau cho xa hoi... ma van khong dut điem đuoc đoi phuong. Chien tranh keo dai khong biet đen bao gio moi ket thuc. Đieu nay đua đen ket luan la My khong the thang đuoc trong cuoc chien nay. Cac chinh tri gia trong Quoc hoi My gay suc ep len chinh phu đoi xem xet lai cam ket chien tranh, đoi huy bo uy quyen cho chinh phu tien hanh chien tranh khong can phe chuan, thuc ep giai quyet chien tranh bang thuong luong. Trong nam 1968 va đau nam 1969, My van tiep tuc tang them quan tu 498.000 len 537.000, so bom nem xuong Viet Nam tang tu 83.000 tan/thang len 110.000 tan/thang. Do suc ep trong nuoc, đen ngay 8 thang 6 nam 1969, Tong thong Richard Nixon moi tuyen bo se bat đau rut quan khoi Viet Nam vi tu thang 1 nam 1968 toi thang 6 nam 1969, so luong linh My chet tang vot so voi truoc đo. Đen thang 8 nam 1969, My bat đau giam bot quan so cung nhu luong bom đo xuong Viet Nam.
Quy mo cua cuoc tien cong lam du luan My mat kien nhan va su tin tuong voi gioi quan su, ho đoi cham dut chien tranh va rut quan ve nuoc. Mot mat ho thieu niem tin vao hieu qua cua quan đoi, mat khac, cac hanh đong bao liet mat nhan tinh, cac hinh anh thuong vong cua linh My đuoc trinh chieu tren TV đa đanh vao luong tam cong chung. Ho đoi hoi phai cham dut chien tranh ngay lap tuc. Ho coi chien tranh la ban thiu.
Ngay cac nha lanh đao chinh phu My cung chia re trong quan điem se lam gi tiep theo. Cac co van hang đau cua tong thong va ngay Tong thong Johnson thoai chi đi đen ket luan khong the tang quan them nua theo yeu cau cua gioi quan su ma phai xuong thang, đam phan. Johnson cach chuc Bo truong quoc phong McNamara va tuong Westmoreland, tong chi huy quan My tai Viet Nam, ban than ong cung tuyen bo se khong ra tranh cu nhiem ky tiep theo.
Ket qua ngay 31 thang 3 nam 1968, lan đau tien ke tu đau cuoc chien, chinh phu My buoc phai xuong thang chien tranh. Tong thong Lyndon B. Johnson tuyen bo cham dut nem bom mien Bac Viet Nam, san sang đam phan đe cham dut chien tranh, khong tang them quan theo yeu cau cua Bo chi huy chien truong va tu choi tranh cu nhiem ky toi. Tan tong thong Richard M. Nixon, thang cu vi hua cham dut chien tranh, tuyen bo se dan rut quan ve nuoc va đam phan voi Quan Giai phong. Chien luoc Chien tranh cuc bo đuoc ky vong se đem lai chien thang cho My gio bi loai bo. Van đe cua My bay gio khong con la chien thang cuoc chien nua ma la rut ra nhu the nao.

 
Ve mat quan su, sau 170 ngay đem chien đau, Chien dich Đuong 9 – Khe Sanh đa ket thuc thang loi, buoc quan My phai rut khoi can cu quan su nay Ve mat chien luoc, ke hoach xay dung Hang rao đien tu McNamara nham cat đut đuong mon Ho Chi Minh cua My coi nhu pha san va khong con can cu nao cua My co the uy hiep truc tiep tuyen đuong chien luoc nay. Quan Giai phong mien Nam Viet Nam nhanh chong tan dung ket qua thu đuoc: Tu cuoi nam 1968, them mot tuyen đuong Truong Son đuoc mo, thuong goi la đuong Truong Son đong đe phan biet voi cac tuyen o phia Tay. So voi cac tuyen phia Tay, đuong Truong Son đong ngan hon va it khuc khuyu hon, nen viec đua hang hoa va bo đoi vao mien Nam nhanh hon đang ke. Thang loi tai Khe Sanh cung đa cho thay mot buoc truong thanh moi cua Quan Giai phong mien Nam ve chi đao chien luoc, chien thuat, hop đong binh chung
Tat ca nhung đieu tren tao co so cho Quan Giai phong thay rang ho đa đat đuoc muc tieu đe ra cua cuoc tong tien cong Mau Than 1968 cho du phai hy sinh nhieu luc luong. Ton that ve luc luong đa đuoc bu đap bang thang loi quan trong hon o tam chien luoc, boi no tac đong toan dien đen tinh hinh quan su, chinh tri, tam ly xa hoi, chien luoc chien tranh cua ca nuoc My.
Su rut quan My ve nuoc la khong the đao nguoc va nhu vay cung co nghia chien luoc Chien tranh cuc bo voi cac cuoc hanh quan Tim-diet coi nhu pha san. Chien luoc moi cua chinh phu My đe thay the chien luoc cu – Viet Nam hoa chien tranh la khong the tranh khoi. Chien tranh Viet Nam đi vao giai đoan moi ma chinh quyen va quan đoi Viet Nam Cong Hoa phai tu minh chien đau ma khong con linh vien chinh My truc tiep tham chien cung (du van đuoc My cung cap yem tro hoa luc va co van quan su). Ve mat chien luoc lau dai, đay la bat loi lon vi quan đoi Viet Nam Cong hoa, du trang bi hien đai van khong the so sanh ve chat luong so voi quan vien chinh My. Bang chien dich Mau Than, Quan Giai phong đa tao ra buoc ngoat quan trong cho ca cuoc chien, đua ho gan hon toi chien thang chung cuoc.


Giai đoan 1969-1972 Đay la giai đoan "sau Mau Than" hay giai đoan "Viet Nam hoa chien tranh", giai đoan My rut dan khoi chien truong Viet Nam tuy theo kha nang tu minh đam nhan cuoc chien cua quan đoi Viet Nam Cong hoa nhung van tiep tuc đay manh vien tro quan su cho Viet Nam Cong hoa đe ho chong lai luc luong quan Giai phong. Đe đong minh cua ho đung vung, My giup Viet Nam Cong hoa xay dung quan đoi theo hinh mau cua quan đoi My, voi cac loai vu khi chien tranh toi tan ma My đe lai va voi co so hau can chien tranh ma quan đoi My đa su dung. My se yem tro ve khong luc toi đa cho quan đoi Viet Nam Cong hoa trong cac giao tranh voi Quan Giai phong.
Mua he nam 1969, tai quan đao Hawaii, Tong thong My moi đac cu Richard Nixon gap Tong thong Nguyen Van Thieu đe ban ve viec rut quan My khoi Viet Nam. Nguoi My muon goi tien trinh đo la "Phi My hoa chien tranh" nhung phia Viet Nam Cong hoa phan đoi vi goi nhu vay chang khac gi thua nhan rang đay la cuoc chien cua nguoi My. Cuoi cung hai ben đong y goi viec rut quan My khoi Viet Nam la Viet Nam hoa chien tranh. Pho Tong thong Viet Nam Cong hoa, tuong Nguyen Cao Ky, thua nhan co nhung đon vi quan đoi Viet Nam Cong hoa chien đau khong tot vi truoc kia ho y lai vao quan My qua lau nhung neu đe cho ho tu luc, ho se phai chien đau vi su ton vong cua ho.
Tinh hinh mien Nam tuong đoi yen lang trong cac nam 1969–1971. Quan Giai phong tich cuc du tru luong thuc, đan duoc tai cac can cu o Lao, Campuchia va cac vung rung nui ma quan My va Viet Nam Cong hoa chua voi toi đuoc. Quan Giai phong su dung vung bien gioi Lao va Campuchia, đuoc xem la vung trung lap, lam ban đap tan cong vao luc luong My-Viet Nam Cong hoa, sau đo rut lui tro lai ben kia bien gioi. Tong thong My Nixon ra lenh mo Chien dich Campuchia đe cham dut tinh trang đo.


= Chien dich Campuchia =

Mot su kien quan trong đa xay ra trong thoi ky nay va co hau qua to lon cho Đong Duong sau nay la viec My ung ho Lon Nol, thu tuong chinh phu Campuchia, trieu tap Quoc hoi bo phieu phe truat hoang than Norodom Sihanouk khoi vi tri Quoc truong va trao quyen luc khan cap cho Lon Nol vao thang 3 nam 1970, sau đo phat đong chien tranh chong cong tai Campuchia theo yeu cau cua Lon Nol.
Uu the tam thoi tren chien truong sau Mau Than đa dan My đen hanh đong leo thang nay, lam cho Campuchia roi vao mot thoi ky toi te trong lich su. Khi Quan Giai phong mat đat, lui ve cac can cu ben kia bien gioi Campuchia, My muon triet ha nhung can cu cua đoi phuong tai đay. Truoc đay Quan Giai phong chi đong tren đat Campuchia o mot so vung sat bien gioi voi Viet Nam, ho co gang loi keo, chieu long chinh quyen Sihanouk va tu kiem che đe khong mat long chu nha. Chinh quyen Sihanouk thoa thuan voi Trung Quoc va Viet Nam Dan chu Cong hoa cho phep su hien dien cua cac can cu Viet Nam o sat bien gioi Campuchia – Viet Nam, đong thoi cho phep vien tro cua Trung Quoc cho Viet Nam thong qua cac cang Campuchia. Đoi lai Campuchia đuoc đen bu bang cach Trung Quoc mua gao cua Campuchia voi gia cao. Nay voi dien bien chinh tri nhu tren, Viet Nam Dan chu Cong hoa đa quay ra len tieng ung ho Sihanouk va phong trao Khmer Đo chong lai Lon Nol.
Thang 4 nam 1970, khoang 40.000 linh Viet Nam Cong hoa va 31.000 linh My đuoc huy đong tan cong vao can cu Trung uong Cuc mien Nam tai bien gioi Campuchia giap Tay Ninh, tuy nhien ban lanh đao Trung uong Cuc mien Nam va phan lon luc luong Quan Giai phong đa di chuyen sau vao lanh tho Campuchia va tien hanh cac tran phan cong. My tuyen bo cuoc tan cong nay tieu diet khoang 2.000 quan Giai phong, nhung ho đa khong tieu diet đuoc ban lanh đao Trung uong Cuc mien Nam. Do bi phong trao sinh vien phan chien My bieu tinh phan đoi nen ngay 30 thang 6 nam 1970, Tong thong Nixon phai ra lenh cho quan My rut ve. Quan chinh phu Lon Nol va quan đon tru cua Viet Nam Cong hoa o Campuchia sau chien dich khong the đuong đau voi Quan Giai phong. Cac su đoan 5, 7, 9 cua Quan Giai phong cung quan Khmer Đo đanh lui quan chinh phu Lon Nol, gianh kiem soat cac tinh Đong va Đong Bac Campuchia đe mo rong can cu noi thong voi Lao. Viet Nam Dan chu cong hoa cung cung cap vu khi, quan trang quan dung giup Khmer Đo xay dung nhieu đon vi quan su moi. Vung lanh tho do Quan Giai phong Mien Nam Viet Nam va Khmer Đo kiem soat tai Campuchia tro thanh hau cu rong lon cho cuoc chien cua Quan Giai phong tai mien Nam Viet Nam.
Chien dich Campuchia đa tro thanh mot sai lam lon ve chien luoc cua My. Ho khong tieu diet đuoc đoi phuong, ma nguoc lai con tao đieu kien cho đoi phuong phat trien. Quan Giai phong đa co the thu mua nhu yeu pham, thuoc men ngay tren đat Campuchia trang bi cho quan đoi cua minh mot cach hieu qua ma truoc đo nguon nay phai cho vao chi vien cua mien Bac cach xa hang ngan cay so. Đia ban do ho kiem soat tro thanh hanh lang, hau cu, điem xuat phat đe tro ve chien đau o Nam bo (B2) ke tu đau nam 1971.


= Viet Nam hoa chien tranh =

Tien trinh Viet Nam hoa chien tranh ban đau đa dien ra tuong đoi thuan loi. Quan luc Viet Nam Cong hoa sau Mau Than đuoc trang bi hien đai đa to ra tu tin hon va đa nam the chu đong tren phan lon chien truong mien Nam tu nam 1969 đen tan cuoi nam 1971. Nhung đieu đo chua noi len đieu gi lon vi Quan Giai phong trong thoi ky nay van chua hoi phuc sau Mau Than va khong chu truong đanh lon. Cung co the Quan Giai phong han che hoat đong đe viec rut quan cua My dien ra nhanh hon.
Su yen tinh tren chien truong tao đieu kien thuan loi cho viec rut quan My ma khong gay ra mot su xau đi tram trong nao. Tranh thu thoi gian yen tinh, Viet Nam Cong hoa đo cong suc tien hanh binh đinh nong thon. Rut kinh nghiem tu nam 1968, lanh đao My va Viet Nam Cong hoa đa hieu ro tam quan trong cua viec chong lai co cau đau tranh chinh tri cua quan Giai phong o vung nong thon. Mot chuong trinh lon tai thiet nong thon đuoc thi hanh voi vien tro kinh te lon cua My. Theo tuyen bo cua My, trong thoi ky nay, chi rieng nam 1969, khoang 6.000 nguoi đa chet va 15.000 nguoi bi thuong boi hoat đong cua luc luong du kich. Trong so nhung nguoi thiet mang co 90 quan chuc xa va xa truong, 240 quan chuc ap va ap truong, 229 nguoi tan cu va 4.350 thuong dan. Voi ly do "bao ve dan thuong chong lai nhung hoat đong đe doa va khung bo cua cong san", Chien dich Phuong hoang voi su giup đo cua CIA, đa đuoc trien khai nham troc re cac co so bi mat nam vung cua Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam. Tinh toi nam 1972, My tuyen bo đa "loai bo" 81.740 nguoi ung ho quan Giai phong, trong đo 26.000 toi 41.000 đa bi giet.
Cac no luc cua chien dich Phuong hoang chu yeu dien ra bang cac bien phap khung bo, am sat, thu tieu. Cac toan nhan vien Phuong hoang ao đen đuoc tinh bao My huan luyen va đuoc phai xuong cac xom ap, ho o cung trong dan nghe ngong thu thap tinh bao, bat cac phan tu nghi ngo la cong san hoac than cong san, tra khao đe phanh ra to chuc, neu khong khai thac đuoc va van nghi la Cong san thi thu tieu. Nhung nguoi cong san hoac than cong san neu khong tien bat thi am sat. So nguoi bi thu tieu len đen hang ngan nguoi. Trong ngan han, cac bien phap nay đa co hieu qua tot ve an ninh, tinh hinh nong thon tro nen an toan hon ro ret cho phia chinh quyen Viet Nam Cong hoa. Tuy nhien ve dai han, nhung vu xu tu, am sat dan thuong lai khien chinh quyen Viet Nam Cong hoa cang bi nguoi dan xa lanh, khien chuong trinh binh đinh dan dan bi chan lai.

Ben canh đau tranh vu trang, Mat tran dan toc Giai phong con phat trien phong trao chinh tri đe chong lai chien luoc Viet Nam hoa chien tranh cua đoi phuong. Mat tran nhan thuc rang "hoa binh la van đe song con, la nguyen vong tha thiet nhat cua moi tang lop nhan dan tu thanh thi đen nong thon" nen xem "hoa binh la mot khau hieu tien cong cach mang, gan lien voi nhung muc tieu co ban truoc mat cua cach mang mien Nam... gan lien voi khau hieu đoc lap dan toc, chia mui nhon vao ke thu chinh la đe quoc My va be lu tay sai". Ngoai ra "Hoa binh con gan lien voi khau hieu đoi tu do, dan chu nham chong lai moi chinh sach đoc tai phat xit, buoc nguy quyen phai bao đam cac quyen tu do, dan chu cho nhan dan... Hoa binh, đoc lap, dan chu con gan lien voi khau hieu hoa hop dan toc... tap hop cac luc luong dan toc, dan chu va hoa binh nham mo rong hon nua Mat tran cua ta, phan hoa cac the luc phan đong, co lap bon tay sai ngoan co nhat, hieu chien nhat, đai bieu quyen luc cho giai cap phong kien, tu san mai ban, quan lieu, quan phiet... Đang ta neu cao ngon co cuu nuoc, ngon co hoa hop dan toc la đe co lap My va tay sai, đoan ket toan dan rong rai nhat, đanh đuoi bon cuop nuoc, trung tri bon ban nuoc, nham hoan thanh cach mang dan toc dan chu nhan dan o mien Nam, đua ca nuoc tien len chu nghia xa hoi. Hoa hop dan toc la mot chinh sach lon the hien lap truong giai cap đung đan cua Đang ta.". Đe thuc hien đieu nay ho chu truong "Phai kip thoi tap hop cac phe nhom tan thanh hoa binh, đoc lap, dan chu, hoa hop dan toc, hinh thanh luc luong thu ba đe phan hoa hon nua cac the luc phan đong, co lap va chia mui nhon vao Thieu cung cac phan tu than My hieu chien nhat."
Trong thoi ky nay, vien tro cua My doi dao nen đoi song cua dan chung trong cac thanh pho lon tro nen tot hon va no lam cho dan nong thon đo ve thanh pho đe kiem song de hon. Tuy nhien, vien tro doi dao khien tinh trang tham nhung trong chinh quyen va quan đoi len cao. Trong quan đoi rat pho bien kieu "linh ma": khai khong quan so đon vi đe si quan linh phan luong doi ra nhung thuc te khong co quan chien đau. Đay la giai đoan ma nan tham nhung hoanh hanh trong gioi lanh đao quan đoi Viet Nam Cong hoa voi nhung tai tieng ve buon lau, an cap quan nhu va tien vien tro quan su. Sau hang loat cuoc đieu tra tham nhung, ma đac biet la cuoc đieu tra tai Quy tiet kiem Quan đoi do tuong Nguyen Van Hieu thuc hien trong 5 thang va đuoc cong bo tren truyen hinh ngay 14 thang 7 nam 1972, hang loat si quan, trong đo co 2 tuong linh la Tong truong Quoc phong Trung tuong Nguyen Van Vy va Trung tuong Le Van Kim cung voi 7 đai ta bi cach chuc. Quy tiet kiem Quan đoi bi buoc phai giai tan. Vi vu an nay, ong Hieu đa lam mech long cac tuong linh tham nhung, tong thong Thieu cung ra lenh han che đieu tra khien ong Hieu nan long va xin chuyen sang cong tac chi huy tac chien. Nhieu nguoi cung cho rang đay la ly do cai chet bi an cua tuong Hieu vao thang 4 nam 1975.
Nhung đieu tren đa gay anh huong lon đen suc chien đau cua Quan luc Viet Nam Cong hoa. Tong thong Nguyen Van Thieu bi nhieu nguoi chi trich vi khong the kiem soat noi tinh trang tham nhung va lam quyen kinh te. Tinh trang tham nhung trong quan đoi pho bien đen noi cac si quan, binh linh con đem ca quan trang quan dung, vu khi va luong thuc ban cho Quan Giai phong va tham chi "tang" luon ca xe tai cho "đoi tac" sau moi lan giao dich.
Mot van đe lon nua cua Viet Nam hoa chien tranh la khi Quan luc Viet Nam Cong hoa nhat nhat theo cac tieu chuan My thi ho cung quen kieu đanh nhau ton tien nhu quan My va suc chien đau cua quan đoi phu thuoc lon vao vien tro cua My. Vien tro ma giam thi anh huong ro ret đen suc chien đau cua quan đoi, đieu nay gop phan giai thich tai sao quan đoi nay mau chong sup đo trong nam cuoi cung cua cuoc chien.


= Chien dich Lam Son 719 =

Sau khi quan đoi My va Viet Nam Cong hoa that bai trong viec đanh pha can cu cua Quan Giai phong tai bien gioi Viet Nam – Campuchia, tiep te tu mien Bac đa noi thong tu Lao đen Đong Bac Campuchia va đo vao cac khu can cu Tay Ninh. Do đo, neu khong tieu diet đuoc đau nao Quan Giai phong đa o sau trong noi đia Campuchia thi phai tim cach cat tiep te tu Lao. Thang 2 nam 1971, 21.000 binh linh Quan luc Viet Nam Cong hoa, duoi su yem tro cua 10.000 linh My va khong quan My, tien hanh chien dich Lam Son 719: đanh tu can cu Khe Sanh, Quang Tri cat ngang sang Ha Lao nham pha huy he thong kho tang cua Quan Giai phong mien Nam Viet Nam.
Cuoc hanh quan nay ngay tu đau đa mang tinh phieu luu, pho truong chinh tri va cuoi cung đa that bai vi nhung ly do sau:

Cuoc hanh quan khong bao đam tinh bat ngo. Quan Giai phong đa du đoan va chuan bi đon đanh tu truoc.
Cac can cu cua Quan Giai phong la nhung noi ho đa lau nam thong thuoc đia ban va co bo phong rat ky luong. Ngay quan đoi My voi suc manh tong luc, nem bom đanh pha khoc liet suot nhieu nam van khong the lam gi noi. Trong thoi ky tim-diet, cac chien dich Attleboro va Junction City đeu đa that bai do đua quan sa vao the tran đa bay san. Hon nua vung Ha Lao la noi tap trung rat nhieu binh luc hien đai cua Quan Giai phong, con manh hon rat nhieu so voi cac khu can cu khac ma quan Viet Nam Cong hoa chua co đu suc manh, kinh nghiem va ban linh đe đuong đau.
Khi hoach đinh ke hoach nguoi ta chu y nhieu đen khia canh pho truong suc manh cua quan Viet Nam Cong hoa đanh đuoc vao "đat thanh Cong san" chu y nghia quan su thi it. ("Chi cot sao đen đuoc Se Pon roi ve" – dan loi Tong thong Nguyen Van Thieu.) Chinh vi đe pho truong nen khi gap kho khan rat lon van khong cham dut chien dich ma co gang tien nhoc nhan đen Se Pon, roi phai co suc mo đuong mau voi thiet hai lon moi ve thoat du chi la vai chuc km cach bien gioi.
Su phoi hop cua quan My va quan Viet Nam Cong hoa khong tot. Khong quan My chi nem bom B-52 don đuong theo yeu cau, con nhiem vu phoi hop hoa luc chien thuat cho bo binh tac chien thi thuc hien khong hieu qua.
Luc luong may bay truc thang cua My bi lot vao khu vuc day đac vu khi phong khong đa cho san cua đuong mon Ho Chi Minh nen bi thiet hai qua nang, khong the hoan thanh nhiem vu yem tro cho bo binh.
Ket qua cuoc hanh quan bi thiet hai nang ne, hon nua cac luc luong bi tieu diet la cac đon vi du bi chien luoc tot nhat cua Quan luc Viet Nam Cong hoa. Cuoc hanh quan con that bai o cho tuy co pha đuoc mot so kho tang hau can nhung ve co ban đa khong lam hai gi đuoc cho he thong tiep te cua Viet Nam Dan chu Cong hoa cho Quan Giai phong mien Nam. Tuong Đong Si Nguyen, Tu lenh Binh đoan Truong Son, nhan đinh quan luc Viet Nam Cong hoa đa đanh vao điem manh nhat cua Quan Giai phong mien Nam Viet Nam tai mien Nam. Theo tuong Alexander Haig, lanh đao Hoi đong An ninh Quoc gia My, đo la mot tham hoa do đanh gia sai lam đoi phuong. Vao thoi điem đo qua trinh Viet Nam hoa chien tranh đang dien ra thuan loi nen nguoi My ep Quan luc Viet Nam Cong hoa phai ra tran đe cat đut đuong mon Ho Chi Minh ma thieu su yem tro khong quan cua My. Nguoi My "đa nem Quan luc Viet Nam Cong hoa xuong nuoc lanh va ho đa chet chim o đo". Đang le phai khac phuc sai lam thi nguoi My tiep tuc rut quan do suc ep chinh tri ma Tong thong Nixon chiu đung qua lon.
Sau cac cuoc hanh quan bat thanh cua đoi phuong đanh vao Campuchia va Ha Lao, đen đau nam 1972, Quan Giai phong đa chuan bi xong luc luong đe tung ra mot đot tong tien cong co quy mo lon.


= Chien dich Xuan-He 1972 =

Thang 3 nam 1972 quan Giai phong đa tung ra mot cuoc tong tien cong va noi day chien luoc mua xuan nam 1972. Đay la đon đanh đe ket hop voi no luc ngoai giao, nham lam thoai chi My, buoc ho rut han ra khoi cuoc chien. Tuy rang ten va ke hoach nhu vay nhung rut kinh nghiem tu nam 1968, quan du kich va can bo nam vung se khong "noi day" tai vung đich hau ma chi đong vai tro chi đuong va tai đan, ho se chi ra mat tai nhung noi chu luc Quan Giai phong đa kiem soat vung chac. Đieu đo cho thay cac no luc binh đinh cua My va Viet Nam Cong hoa trong thoi gian 1969-1971 đa co nhung hieu qua nhat đinh.

Đay la cuoc tien cong chien luoc gom cac chien dich tien cong quy mo lon, hiep đong binh chung, tien cong sau vao he thong phong ngu cua Viet Nam Cong hoa tren ba huong chien luoc quan trong: Tri Thien, Bac Tay Nguyen, mien Đong Nam Bo. Trong suot qua trinh dien ra cuoc chien tranh, chua bao gio quan Giai phong lai phat đong mot cuoc tien cong o at duoi su ho tro cua cac luc luong đuoc trang bi tot đen nhu vay, cuoc tien cong nay manh hon bat cu nhung gi ma Viet Nam Cong hoa co the tap trung lai đuoc vao mua xuan nam 1972.
Cuoc tan cong nam 1972 cua Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam đa khong nhan đuoc su ung ho tu 2 đong minh chu chot la Trung Quoc va Lien Xo do 2 quoc gia chi mong muon ket thuc nhanh 1 thoa uoc hoa binh voi My va Viet Nam Cong hoa tai Paris. Lien Xo đa cat giam vien tro, con Trung Quoc thi tham chi con gay suc ep len Viet Nam Dan chu Cong hoa va Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam đe buoc ho ngung chien đau. Tuy the cac lanh đao Viet Nam Dan chu Cong hoa va Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam van quyet tam khoi đong mot chien dich quy mo nham đanh bai triet đe Viet Nam hoa chien tranh, gianh loi the tren ban đam phan o Paris.
Trong 2 thang đau, quan Giai phong lien tiep choc thung ca ba tuyen phong ngu, tieu diet hoac lam tan ra nhieu sinh luc đoi phuong, gay kinh ngac cho ca My lan Viet Nam Cong hoa. My phai gap rut đieu đong luc luong khong quan va hai quan toi chi vien đe ngan đa tien cua quan Giai phong, đong thoi vien tro khan cap nhieu vu khi cho Viet Nam Cong hoa đe bo sung cho thiet hai truoc đo.
Tai Bac Tay Nguyen, sau cac thang loi ban đau cua Quan Giai phong tai tran Đac To – Tan Canh, chien su mau chong em diu tro lai sau khi đoi quan nay bi chan lai trong Tran Kon Tum.
Tai Đong Nam Bo, o tinh Binh Long sau khi thang loi tai tran Loc Ninh, Quan Giai phong tien cong theo đuong 13 đe gianh quyen kiem soat thi xa An Loc trong tran An Loc, dung xe tang va phao binh tan cong du doi. Quan luc Viet Nam Cong hoa quyet tam co thu thi xa va đua quan len ung cuu. Khong quan My dung B-52 đanh pha ac liet cac khu vuc tap ket cua Quan Giai phong va gay thiet hai lon. Chien tran xay ra rat du doi tai thi xa, thuong vong cua hai ben va cua dan chung rat cao. Cuoi cung, Quan Giai phong khong the lay noi thi xa phai rut đi va sau 3 thang chien su đi vao on đinh. Lan đau tien tai vung Đong Nam Bo, xe tang T-54 va PT-76 cua Quan Giai phong đa xuat hien, cho thay he thong tiep te cua Quan Giai phong đa hoan chinh vi đa co the đua đuoc xe tang vao đen tan chien truong phia nam.
Chien truong chinh cua nam 1972 la tai tinh Quang Tri. Tai đay co tap đoan phong ngu day đac cua Quan luc Viet Nam Cong hoa, noi tuyen đau giap voi mien Bac. Cuoc tien cong cua Quan Giai phong tai Quang Tri đa thanh cong to lon, 40.000 quan Viet Nam Cong hoa phong ngu tai đay đa hoang loan va tan vo, tham chi Trung đoan 56 cua Su đoan 3 đa đau hang ma khong chien đau. Chi sau mot thang va qua 2 đot tan cong, Quan Giai phong đa gianh quyen kiem soat toan bo tinh Quang Tri, uy hiep tinh Thua Thien va thanh pho Hue.
Đen luc đo, viec giu vung vung moi gianh đuoc quyen kiem soat va tai chiem vung đa mat tai Quang Tri đa thanh van đe chinh tri the hien y chi va ban linh cua ca hai ben va la the manh đe đam phan tai Hoi nghi Paris. My đe to ro y chi cua minh bang cach tu ngay 16 thang 4 nam 1972 nem bom tro lai mien Bac voi cuong đo rat ac liet: dung may bay B-52 rai tham bom xuong Hai Phong, đem hai quan tha thuy loi phong toa cac hai cang tai mien Bac Viet Nam.
Tai chien truong Quang Tri, Quan luc Viet Nam Cong hoa đem het quan du bi ra quyet tai chiem thi xa Quang Tri voi su ho tro toi đa bang may bay B-52 cua My. Quan Giai phong quyet tam giu vung khu vuc thanh co Quang Tri cua thi xa. Chien su cuc ky ac liet, thuong vong hai ben rat lon đe tranh chap mot mau đat rat nho khong dan đa bi tan pha hoan toan. Sau gan 3 thang đanh nhau quyet liet, Quan Giai phong khong giu noi va Quan luc Viet Nam Cong hoa chiem đuoc thanh co va thi xa Quang Tri. Nhung, du co ho tro cua khong quan My, Viet Nam Cong hoa khong the tai chiem thi xa Đong Ha va cac vung đa mat khac.
Sau chien dich, Quan Giai phong nam giu them 10% lanh tho mien Nam, co them cac ban đap quan su va thi xa quan trong Loc Ninh đa tro thanh thu đo moi cua Chinh phu Cach mang lam thoi Cong Hoa mien Nam Viet Nam. Đen cuoi nam 1972, chien truong đi đen binh on vi hai ben đa kiet suc khong the phat trien chien su đuoc nua.
Mac du chien dich khong đem đen loi the ro ret ve quan su nhung đa lam xa hoi My qua met moi. Du luan My va the gioi thuc ep chinh quyen phai đat đuoc mot nen hoa binh bang thuong luong theo đung cam ket giai quyet chien tranh trong nhiem ky tong thong cua ho. Đen cuoi nam 1972, My va Viet Nam Dan chu Cong hoa-Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam đa đat đuoc thoa hiep co ban nhung y chinh cua Hiep đinh Paris va đau nam 1973, My rut han quan vien chinh khoi cuoc chien, chi đe lai co van quan su.


= Vua đanh vua đam =

Viec đam phan giua My va Viet Nam Dan Chu Cong Hoa la viec phai xay ra khi chang ai dut điem đuoc ai bang quan su. Sau Mau Than, cac ben đa ngoi vao thuong luong cho tuong lai chien tranh Viet Nam. Viec thuong luong đa dien ra rat phuc tap vi, mot mat, cac ben chua that su thay can nhuong bo va mat khac, Lien Xo va Trung Quoc muon can thiep vao đam phan – đac biet la Trung Quoc. Nuoc nay khong muon Viet Nam Dan chu Cong hoa tu đam phan ma muon thong qua Trung Quoc giong nhu hiep đinh Geneva nam 1955. Nhung Viet Nam Dan chu Cong hoa cu tuyet du bi ap luc boi hai đong minh.
Hoi đam đuoc chon tai Paris keo dai tu thang 5 nam 1968 đen thang 1 nam 1973. Ban đau chi co Viet Nam Dan chu Cong hoa va My; sau mo rong ra thanh hoi nghi bon ben, them Viet Nam Cong hoa va Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam. Ve mat cong khai co 4 ben tham gia đam phan, nhung thuc chat chi co 2 ben Viet Nam Dan chu Cong hoa va My tien hanh đam phan bi mat voi nhau đe giai quyet cac bat đong giua hai ben..
Khi mot ben đang thang the tren chien truong thi đam phan thuong be tac va đieu đo đung voi Hoi nghi Paris suot thoi ky tu nam 1968 đen nam 1972. Cac ben dung hoi nghi nhu dien đan đau tranh chinh tri. Trong suot qua trinh hoi nghi cac cuoc hop chinh thuc chi mang tinh to cao nhau, tranh luan vai đieu ma khong the giai quyet đuoc roi ket thuc ma khong đi vao thuc chat. Chi co cac cuoc tiep xuc bi mat cua Co van đac biet Le Đuc Tho cua Viet Nam Dan chu Cong hoa va Tien si Henry Kissinger, co van cua tong thong My, la đi vao thao luan thuc chat nhung khong đi đuoc đen thoa hiep.
Muc đich cua Viet Nam Dan chu Cong hoa khi tham gia đam phan la buoc My rut quan ve nuoc va buoc chinh phu Viet Nam Cong hoa du do bat ky ai lanh đao cung phai giai tan vi Viet Nam Dan chu Cong hoa cho rang chinh phu Viet Nam Cong hoa khong muon đoc lap va hoa binh ma chi muon nam quyen vi loi ich cua ho. Phia My cho rang phia Viet Nam Dan chu Cong hoa lam ra ve muon thanh lap chinh quyen lien hiep nhung thuc te chang khac nao ep My phai lam moi cach khien lanh đao Viet Nam Cong hoa tu chuc roi đe cho nhung nguoi nay đam phan voi nguoi cong san va ket qua la mot lien minh ma nguoi cong san nam toan quyen.
Đen giua nam 1972, khi Chien dich Nguyen Hue đa ket thuc va My đa qua met moi boi chien tranh keo dai va thuc su muon đi đen ket thuc, thi đam phan moi đi vao thuc chat thoa hiep. Tuy nhien, tren thuc te, tu sau that bai trong Chien dich Lam Son 719, My va Viet Nam Cong hoa đa hieu rang Viet Nam hoa chien tranh chinh thuc that bai, loi the tren ban đam phan bat đau nghieng ve lien minh Viet Nam Dan chu Cong hoa-Cong hoa mien Nam Viet Nam, My bat đau ha giong va san sang hop tac voi đoi phuong.

Lap truong ban đau cua My: quan đoi My rut khoi Viet Nam phai đong thoi voi viec rut Quan đoi Nhan dan Viet Nam khoi mien Nam Viet Nam. Chinh phu Nguyen Van Thieu co quyen ton tai trong giai phap hoa binh. Tong tuyen cu truoc, ngung ban sau.
Lap truong ban đau cua Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam: quan đoi My phai rut khoi Viet Nam, khong đa đong toi su co mat tai mien Nam cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam. Chinh phu Nguyen Van Thieu khong đuoc ton tai trong giai phap hoa binh. Thanh lap Chinh phu lien hiep tai mien Nam thong qua Tong tuyen cu. Ngung ban truoc, Tong tuyen cu sau.

Trong đo, van đe quy che cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam va thu tu ngung ban-tong tuyen cu la điem mau thuan chinh giua cac ben. Cuoi nam 1972 chinh phu My, duoi ap luc du luan va viec Tran Thanh co Quang Tri keo dai hon du kien, chinh quyen My đa nhan ra ho khong the khuat phuc đoi phuong bang vu luc cung nhu khong đu nguon luc đe duy tri chien tranh nen buoc phai chap nhan xuong thang tren ban đam phan. Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam cung thoa hiep ve quy che cua chinh quyen cua Tong thong Nguyen Van Thieu. Hai ben đi đen thoa hiep chung: Quan My va cac đong minh nuoc ngoai rut khoi Viet Nam cham dut moi can thiep quan su vao van đe Viet Nam; khong đa đong toi viec co hay khong Quan đoi Nhan dan Viet Nam o chien truong Nam Viet Nam; va chinh quyen Nguyen Van Thieu đuoc phep ton tai nhu mot chinh phu co lien quan đen giai phap hoa binh.
Sau khi van kien hiep đinh đa đuoc ky tat, Henry Kissinger đi Sai Gon đe thong bao cho Tong thong Nguyen Van Thieu van ban đa đat đuoc. Phia Viet Nam Cong hoa phan đoi du thao nay va tuyen bo se khong ky ket hiep đinh nhu du thao. Sau đo, chinh phu My tuyen bo chua the ky đuoc hiep đinh va đoi thay đoi lai noi dung chinh lien quan đen van đe cot loi: quy che ve Quan đoi Nhan dan Viet Nam. Phia Viet Nam Dan chu Cong hoa bac bo sua đoi cua My. My tien hanh nem bom lai mien Bac Viet Nam đe buoc Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam chap nhan ky theo phuong an My đe nghi.


= Chien dich Linebacker II =

Đong thoi voi viec nem bom mien Bac Viet Nam, tong thong My Nixon tham Lien Xo va Trung Quoc. Ca Lien Xo va Trung Quoc đeu lo so My lien minh voi ben nay hoac ben kia vi the ho muon giai quyet dut điem van đe Viet Nam. Viet Nam Dan chu Cong hoa chi trich viec Lien Xo va Trung Quoc gap Tong thong My.
Thang 12 nam 1972, My mo Chien dich Linebacker II cho may bay nem bom chien luoc B-52 nem bom rai tham Ha Noi, Hai Phong va cac muc tieu khac o mien Bac Viet Nam trong 12 ngay (18 thang 12 đen 30 thang 12). Khong khuat phuc đuoc Ha Noi, luc luong khong quan bi thiet hai nang ne va nhat la bi du luan quoc te va trong nuoc phan đoi manh me, chinh phu My buoc phai cham dut nem bom quay lai đam phan va đong y ky ket Hiep đinh Paris theo phuong an đa ky tat, du co mot vai sua đoi nho co tinh ky thuat. Chinh phu Viet Nam Cong hoa khong tan thanh hiep đinh nhung vi ap luc neu khong chap nhan thi My se đon phuong ky voi Ha Noi va cat đut vien tro cho Viet Nam Cong hoa nen nha nuoc nay phai chap nhan ky.
Trong chien dich nay, My đa huy đong ca khong quan chien luoc voi gan 200 chiec may bay B-52 (chiem mot nua so B-52 cua ca nuoc My) đe nem bom rai tham xuong Ha Noi, Hai Phong, Thai Nguyen trong 12 ngay đem. Ve ly do quan su, chinh tri thi cuoc nem bom nay khong can thiet va co hai vi khi đo My đa quyet tam rut khoi chien tranh. My biet rat ro rang chi bang mot cuoc nem bom du ac liet đen đau My khong the nao bat Viet Nam Dan chu Cong hoa nhuong bo mot van đe cot loi ma vi no ho đa chien đau gan 20 nam. No chi lam du luan My va the gioi them bat binh voi chinh phu My. Đay chi la cach đe My the hien trach nhiem, nghia vu đoi voi đong minh (khong chi đoi voi Viet Nam Cong hoa ma con ca cac đong minh khac nua). Khi du thao hiep đinh đa đuoc ky tat voi Viet Nam Dan chu Cong hoa, chinh phu Viet Nam Cong hoa đa phan đoi kich liet va khong chap nhan, My quyet đinh dung buoc nay đe chung to ho đa co gang đen muc cuoi cung cho quyen loi cua Viet Nam Cong hoa roi.

Muc tieu ma My đat ra trong chien dich Linebacker II la duy tri no luc toi đa đe pha huy tat ca cac to hop muc tieu chinh o khu vuc Ha Noi va Hai Phong, trong đo pha huy đen muc toi đa nhung muc tieu quan su chon loc tai vung lan can cua Ha Noi/Hai Phong. Linebacker II cung loai bo cac rat nhieu cac han che trong cac chien dich truoc đo o mien Bac Viet Nam, ngoai tru co gang đe "giam thieu nguy hiem cho dan thuong toi muc co the cho phep ma khong anh huong hieu qua" va "tranh cac khu giam giu tu binh, benh vien va khu vuc ton giao".
Theo Viet Nam Dan chu Cong hoa, My đa dung mot bien phap rat cuc đoan, tan bao ma cac chuan muc chien tranh thong thuong khong cho phep: dung may bay B-52 rai tham bom huy diet vao mot loat cac khu vuc dan cu cua cac thanh pho lon đe đanh vao y chi cua dan chung va đa gay ra thuong vong lon cho dan thuong. My đa dung may bay B-52 tien hanh nem bom rai tham vao cac muc tieu nhu san bay Kep, Phuc Yen, Hoa Lac, he thong đuong sat, nha kho, nha may đien Thai Nguyen, tram trung chuyen đuong sat Bac Giang, kho xang dau tai Ha Noi... O Ha Noi, tai pho Kham Thien bom trai tham đa pha sap ca day pho va sat hai hang tram dan thuong. Tai benh vien Bach Mai, nhieu toa nha quan trong đa bi pha huy, cung voi cac benh nhan va bac si, y ta ben trong. Chien dich nay đa pha hoai nang ne nhieu co so vat chat, kinh te, giao thong, cong nghiep va quan su cua Viet Nam Dan chu Cong hoa nhung đa khong lam thay đoi đuoc lap truong cua Ha Noi.
Ve mat quan su, My đa đanh gia thap luc luong phong khong cua đoi phuong. Khong luc My qua tin tuong vao cac bien phap ky thuat gay nhieu đien tu đe vo hieu hoa radar va ten lua phong khong cua đoi phuong. Đe đap lai, cac luc luong ten lua phong khong cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam đa giai quyet van đe bang nhung bien phap chien thuat sang tao va hop ly, ho đa ban cac may bay B-52 theo cac chien thuat moi va đa thanh cong vuot xa muc trong đoi, hang chuc chiec phao đai bay B-52 đa bi ban ha. Cung trong chien dich nay, lan đau phao đai bay B-52 bi ha boi mot may bay tiem kich, do Pham Tuan đieu khien. Sach bao Viet Nam goi chien dich nay la Đien Bien Phu tren khong, nhu mot cach neu bat thang loi cua luc luong phong khong Viet Nam Dan chu Cong hoa trong chien dich.
Duoi ap luc cua du luan the gioi va trong nuoc, that bai trong viec buoc Ha Noi nhuong bo, Tong thong Nixon ra lenh cham dut nem bom vao ngay 30 thang 12 nam 1972 va hoi đam lai đe ky ket hiep đinh. Hiep đinh Paris co phuong an cuoi cung ve co ban khong khac may so voi du thao ma My truoc đo đa tu choi ky, cung co nghia rang muc tieu chien luoc cua Chien dich Linebacker II đa that bai. Chien dich Linebacker II cung la chien dich quan su cuoi cung cua quan đoi My tai Viet Nam.


= Hiep đinh Paris =

Sau nhung no luc ngoai giao that bai giua My va Viet Nam Dan chu Cong hoa, đau nam 1968, tong thong Phap De Gaulle cho rang My se that bai tai Đong Duong nhu Phap va nguoi Phap phai co trach nhiem đao đuc đoi voi cuoc chien ma My ke thua tu Phap. Thong qua giao su Andre Roussel, Chu tich Hiep hoi Y khoa Phap-Viet, Phap đe nghi cac lanh đao Viet Nam Dan chu Cong hoa đam phan voi My va Viet Nam Cong hoa đe tim mot giai phap chinh tri cho cuoc chien. Ngay sau đo, cuoc Tong tan cong Tet Mau Than dien ra khien chinh quyen Johnson phai ngung nem bom va đam phan voi Viet Nam Dan chu Cong hoa. Ngay 31/3/1968, Johnson tuyen bo đon phuong cham dut nem bom mot phan mien Bac va đong y mo cuoc đam phan giua cac ben o Viet Nam va phia My. Ong cung tuyen bo minh se khong ra ung cu Tong thong My vao thang 11 nam 1968. Viet Nam Dan chu Cong hoa cung đong y đam phan. Tong thong De Gaulle cu mot phai vien đen Sai Gon vao trung tuan thang 4/1968 đe nghi Viet Nam Cong hoa ngoi vao ban đam phan. Viet Nam Cong hoa đong y đam phan. Cac ben thong nhat chon Paris lam đia điem đam phan. Hoi nghi Paris chinh thuc khai mac vao ngay 3/5/1968.
Ngoai truong Xuan Thuy, Truong Phai đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa tai Hoi nghi Paris ve Viet Nam tuyen bo:

Ngay 20 thang 9 nam 1969, Truong đoan đam phan cua Cong hoa mien Nam Viet Nam (giai đoan 1968-1970) tai Hoi nghi Paris ve Viet Nam Tran Buu Kiem tuyen bo:

Hiep đinh Paris đuoc ky ket vao ngay 27 thang 1 nam 1973 tai Paris, đuoc coi la mot thang loi quan trong cua Viet Nam Dan chu Cong hoa va Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam. Ngay 29 thang 3 nam 1973 quan nhan My cuoi cung roi Viet Nam, cham dut moi su can thiep quan su cua My đoi voi van đe Viet Nam. Tu nay chi con quan đoi Viet Nam Cong hoa đon đoc chong lai Quan Giai phong đang ngay cang manh.
Hiep đinh Paris la hiep đinh cham dut chien tranh, lap lai hoa binh o Viet Nam do 4 ben tham chien: My, Viet Nam Cong hoa, Viet Nam Dan chu Cong hoa va Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam ky ket tai Paris ngay 27 thang 1 nam 1973. Theo cac noi dung chinh nhu sau:

Cac quan đoi nuoc ngoai phai rut khoi Viet Nam. Quan đoi Nhan dan Viet Nam, Quan luc Viet Nam Cong hoa, Quan Giai phong mien Nam đong nguyen tai cho va ngung ban tai cho.
Mien Nam Viet Nam co hai chinh quyen, hai quan đoi, hai vung kiem soat. Cac ben tao đieu kien cho dan chung sinh song đi lai tu do giua hai vung.
Thanh lap Hoi đong Quoc gia Hoa giai va Hoa hop Dan toc gom ba thanh phan ngang nhau, thuc hien hoa giai va hoa hop dan toc, bao đam tu do dan chu, to chuc tuyen cu thanh lap chinh phu hoa hop dan toc cua mien Nam Viet Nam va tien toi thong nhat hai mien.
Ngoai ra con nhieu cac đieu khoan khac nhu lap uy ban kiem soat va giam sat va phai đoan quan su lien hop bon ben, đieu khoan My đong gop tai chinh tai thiet sau chien tranh, đieu khoan My go min đa phong toa cac hai cang o mien Bac Viet Nam, đieu khoan trao tra tu binh...
Gioi tuyen quan su tam thoi giua hai mien khong đuoc coi la bien gioi quoc gia
Mat khac, Hiep đinh Paris la hiep đinh đuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa-Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam va My soan thao dua tren co so Tuyen bo 10 điem ngay 08-05-1969 cua phai đoan Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam đe đam bao cho viec My rut quan khoi Viet Nam la muc đich truoc mat, truoc khi buoc Viet Nam Cong hoa phai đau hang la muc tieu lau dai. Đoi voi My, đay la cach ho ra khoi cuoc chien met moi nay mot cach chinh đang va khong bi mat mat. Đoi voi Viet Nam Dan chu Cong hoa va Mat tran Dan toc Giai phong thi hiep đinh nay la buoc thu nhat (va la quan trong nhat) trong hai buoc (Buoc 1 la "My cut", buoc 2 la "nguy nhao") đe đi đen thang loi cuoi cung. Đoi voi Viet Nam Cong hoa thi hiep đinh nay la mot tai uong lon đoi voi chinh phu nay va đat su ton tai cua Viet Nam Cong hoa truoc mot nguy hiem trong mot tuong lai gan.
Đe tran an Viet Nam Cong hoa, Tong thong Nixon đa hua rieng voi Tong thong Nguyen Van Thieu la trong truong hop quan Giai phong phat đong chien tranh tieu diet Viet Nam Cong hoa, My se phan ung mot cach thich hop đe bao đam an ninh cho Viet Nam Cong hoa. Loi hua nay ve sau khong co gia tri thuc tien vi sau đo Quoc hoi My đa ra nghi quyet khong cho phep Tong thong đua luc luong vu trang tro lai Đong Duong ma khong đuoc phep cua Quoc hoi va quy đinh khuon kho vien tro cho Viet Nam Cong hoa. Voi cac ap đat nhu vay thi du khong co su kien Watergate, du Tong thong Nixon co tai vi thi cung khong the giu loi hua mot cach huu hieu đuoc. Đoi voi nguoi My, ho thuc su muon thoat khoi cuoc chien, quen no đi va mo sang mot trang su moi.
Trong ban ghi am đuoc giai mat sau nay ve cuoc trao đoi giua Tong thong My Richard Nixon va ngoai truong Henry Kissinger, Nixon noi ro viec ong đa quyet đinh se bo mac "đua con" Viet Nam Cong hoa đe co the thoat khoi cuoc chien o Viet Nam

Henry Kissinger: Toi nghi Thieu noi đung đay. Hiep đinh đo (Hiep đinh Paris) se đay Viet Nam Cong hoa vao the nguy hiem
Richard Nixon: No (Viet Nam Cong hoa) phai tu chong đo thoi... Neu no chet thi cu đe no chet. No lon roi, chung ta khong the cu cho no bu mom mai đuoc
Đoi voi van đe thanh lap cac luc luong chinh tri lien hiep, ong Nguyen Khac Huynh, nguyen thanh vien đoan đam phan Hiep đinh Paris, giai thich "Luc đau đam phan Paris, tu tuong cua ta la gianh thang loi, buoc My rut, lap chinh phu lien hiep va sau đo chinh phu se đoan ket toan dan... Luc đo chua co khai niem hoa hop dan toc. Luc đau minh tinh chinh phu lien hiep nhung sau su kien Mau Than 1968 va sau đo nam 1972, ta khong co nhung thang loi quyet đinh... Nam 1972 ta moi đe ra đuong loi tim cach mo đuong cho My rut. Ta moi đua ra khau hieu la "My rut, Sai Gon con, mien Nam giu nguyen trang". Đe lien ket cac luc luong mien Nam thi đat ra van đe hoa hop dan toc. Van đe ay đuoc đat ra trong luc ta tinh toi phuong an giu nguyen trang mien Nam. Vi vay ta đua vao du thao Hiep đinh va ban ky van đe hoa hop dan toc. Luc đau ta goi la chinh phu lien hiep ba thanh phan. Chinh phu My khong chap nhan đuoc vi chinh phu moi co nghia la thu tieu Sai Gon. Ta moi ha thap xuong la "mot chinh quyen hoa hop dan toc", gan voi lap truong cua My. My đe xuat mot "body" – mot to chuc đe tong tuyen cu. My dung chu "body" thi minh cung diu bot đi, đe xuat la trong luc chinh quyen hai ben ton tai, thuc hien hoa hop, hoa giai dan toc đe tien toi to chuc tong tuyen cu thanh lap chinh quyen (đua them khai niem hoa giai, vi la hai ke đich). Nhung My khong chap nhan chu "chinh quyen". Chu "chinh quyen" co gi đo mang y nghia thu tieu Sai Gon. Vi thang loi cua minh nam 1972 cung co muc đo thoi, chua the lan at My đuoc, nen ta lay yeu cau My rut la chinh. My nhan rut va quan mien Nam o lai la đat yeu cau cao nhat roi, ta moi chap nhan thanh lap mot hoi đong quoc gia hoa giai, hoa hop dan toc. Hiep đinh co đieu khoan thanh lap mot hoi đong quoc gia hoa giai hoa hop dan toc đe to chuc tong tuyen cu va đon đoc thi hanh Hiep đinh. Luc đo hinh thanh khai niem hoa giai hoa hop dan toc... Du lap chinh phu hai thanh phan, ba thanh phan hay giu nguyen trang thi cung van phai co hoa giai, hoa hop. Khong co cach nao khac. Khong co ben nao thang ben nao. Thuc te mien Nam co ba luc luong, hai chinh quyen thi phai giai quyet voi nhau nhu vay. Nho nhung sach luoc mem deo cua ta, ma trong đo co viec tam gac van đe xoa Sai Gon, thuc hien mot hinh thuc hoa giai, hoa hop dan toc ma to chuc ay chi la hoi đong thoi chu khong phai chinh quyen, chinh phu gi nen My chap nhan."
Đe hoan thanh not cac đieu khoan trong Hiep đinh Paris lien quan đen Tong tuyen cu, Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam tien hanh cuoc Tong tuyen cu nam 1976 đe thong nhat thanh Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam.
Sau nay, cac tai lieu vua giai mat cho thay chinh hai ong Nixon va Kissinger đeu đa tin tuong rang ngay ca mot luc luong quan su lon manh hon nhung gi My đa đieu đong, thi cung khong co kha nang thang đuoc cuoc chien Viet Nam.


Giai đoan 1973–1975 Đay la giai đoan ket thuc chien tranh vi voi su ra đi cua quan vien chinh My cung voi viec My tung buoc cat giam vien tro quan su cho Viet Nam Cong hoa thi ket cuc cho Chien tranh Viet Nam đa ro rang. My chua han đa rut khoi cuoc chien, ho van tiep tuc duy tri vien tro va co van quan su, nhung viec quan My truc tiep tham chien se khong con nua. Tuy nhien, vien tro cho Viet Nam Cong hoa trong tai khoa 1974-1975 du đuoc Tong thong Nixon đe xuat 1 ty đola nhung khi đua ra Quoc hoi My xet duyet, khoan vien tro nay bi cat giam chi con 700 trieu. Quoc hoi My con đua ra đieu kien Viet Nam Cong hoa khong đuoc dung Quy đoi gia (so tien thu đuoc khi tien Vien Tro Nhap Cang (CIP) đuoc đoi ra tien Viet Nam tung bu cho 75% khoan ngan sach bi thieu hut truoc kia) chi cho ngan sach Quoc phong.
Sau khi quan đoi My rut het vao cuoi thang 3 nam 1973, Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam tiep tuc cac hoat đong van đong chinh tri nham khien Viet Nam Cong hoa tuan thu Hiep đinh, ngung ban truoc khi to chuc Tong tuyen cu. Tuy nhien, phia Viet Nam Cong hoa khong co thien chi thuc thi Hiep đinh, lien tuc co cac hoat đong vu trang nham chiem đat lan dan. Toi thang 10 nam 1973, sau khi nhan thay cac no luc chinh tri khong co hieu qua Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam chuyen sang chien luoc ket hop đau tranh chinh tri voi đau tranh vu trang, san sang đap tra cac hoat đong vi pham Hiep đinh cua Viet Nam Cong hoa.
Tu cuoi nam 1974, tuong quan luc luong bat đau nghieng han ve phia Quan Giai phong mien Nam Viet Nam. Nhan thay tuong quan luc luong co su thay đoi theo huong co loi cho minh, Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam tien hanh Tong tien cong va noi day mua xuan 1975 nham buoc chinh quyen Viet Nam Cong hoa thanh lap chinh phu lien hiep 3 thanh phan. Tuy nhien, toi cuoi Chien dich Ho Chi Minh, Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam quyet đinh chuyen muc tieu sang buoc chinh quyen Viet Nam Cong hoa đau hang đe tranh đo mau khong can thiet.


= Hiep đinh Paris bi vi pham =
Ve nguyen tac thi cac ben ky ket phai thua nhan mien Nam Viet Nam tam thoi co hai chinh quyen (tuy nhien khong co đinh nghia ve hai chinh quyen đo), nhung se nhanh chong đuoc thay the bang mot chinh quyen moi. So quan Quan Giai phong mien Nam Viet Nam tren chien truong luc đo, so quan cua ho tren đuong mon Ho Chi Minh, so vu khi ho mang vao va mang ra la nhung du lieu khong the kiem chung đuoc nhung theo so lieu cung cap cua My la 219.000 nguoi (thap hon cua Quan luc Viet Nam Cong hoa voi 920.000 nguoi). Luong vien tro cua Lien Xo, Trung Quoc va cac nuoc Xa hoi Chu nghia khac vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa van co the kiem soat tai cac cua khau tren bo, cang hang khong va cang bien (Trong hiep đinh khong cam nuoc ngoai vien tro cho Viet Nam Dan chu Cong hoa ma chi cam cung cap vu khi cho cac ben o mien Nam Viet Nam). Tuong tu, vu khi My vao Viet Nam qua cac cang va cau hang khong cung de dang đuoc quan ly. Tuy vay viec My tiep tuc cung cap vu khi va 23.000 co van quan su cho Viet Nam Cong hoa la mot su vi pham cac đieu khoan lien quan toi viec cam My can du vao mien Nam Viet Nam trong Hiep đinh Paris va khien cho phia Viet Nam Cong hoa co them đong luc đe tien hanh cac hoat đong quan su chong lai Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam. Ben canh đo, đieu khoan ve ngan cam cac ben lap can cu quan su tren đat Lao trung lap la nhuong bo cua Viet Nam Dan chu Cong hoa nhung phia Vuong quoc Lao lai vi pham lenh ngung ban trong Hiep uoc Vieng Chan, tao đieu kien đe Pathet Lao tuong tro lan nhau voi Quan đoi Nhan dan Viet Nam va Quan Giai phong mien Nam Viet Nam. Tai Campuchia, đieu tuong tu cung xay ra khi quan đoi cua Lon Nol tan cong quan đoi cua Pol Pot, tuy nhien, Pol Pot đa khong nhan đuoc su ho tro tu phia Quan đoi Nhan dan Viet Nam va Quan Giai phong mien Nam Viet Nam.
Ngay khi Hiep đinh Paris đuoc ky ket, Tong thong Nguyen Van Thieu thuc hien chinh sach "4 khong", khong co chinh phu lien minh duoi bat ky vo boc nao, khong trung lap hoa nhung nguoi than Cong san o mien Nam Viet Nam va khong nhuong đat cho nguoi Cong san. Tong thong Nguyen Van Thieu đa chu truong "tran ngap lanh tho" bang co Viet Nam Cong hoa đe lan them lanh tho va gianh them dan. Chi trong đem 27 thang 1 rang ngay 28 thang 1 nam 1973, quan đoi Sai Gon đa thuc hien 15 cuoc hanh quan tu cap tieu đoan tro len va 19 cuoc hanh quan cap tieu khu va chi khu. Vao 7 gio sang 28 thang 1 nam1973, đung luc phai thuc hien ngung ban, Nguyen Van Thieu ra lenh cho bo binh va xe tang tan cong Cua Viet (tinh Quang Tri), Sa Huynh va nhieu noi o mien Trung, đong bang song Cuu Long, phan lon vung cua Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa Mien nam Viet Nam tai đay bi lan chiem. Lan đuoc xa nao, ap nao, Viet Nam Cong hoa đeu cho ve co tren tuong nha dan, mat tien đinh cho, quan xa, tren ca mai ton voi kich thuoc to di thuong đe "đanh dau" vung "quoc gia kiem soat". Tai cac tinh mien Bac Viet Nam Cong hoa, Quan luc Viet Nam Cong hoa tiep tuc ban phao 105 ly voi ty le vuot qua 31.000 vien đan moi ngay; khoang 15.000 qua bom đa đuoc su dung va 10.000 chien dich quan su khac đa đuoc tien hanh o khu vuc nong thon hang thang. Theo mot thong ke cua chinh quyen Cong hoa mien Nam Viet Nam tinh Long An thi sau khi ky Hiep đinh Paris, moi ngoi lang nam duoi su kiem soat cua chinh quyen nay đa bi đanh bom 4-5 lan va bi tan cong boi 1.000 qua đan phao moi ngay. Viet Nam Cong hoa cung khong chap nhan thi hanh nhung giai phap chinh tri đuoc nhac đen trong Hiep đinh Paris 1973 nhu thanh lap Hoi đong quoc gia hoa giai va hoa hop dan toc, tong tuyen cu tu do va dan chu duoi su giam sat quoc te tai mien Nam Viet Nam đe thanh lap chinh quyen lien hiep, tai thong nhat Viet Nam tung buoc bang cac bien phap hoa binh tren co so ban bac va thoa thuan giua mien Bac va mien Nam Viet Nam. Ngay 14 thang 7 nam 1973, Tong thong Thieu noi rang: "Viet Cong hien đang co bien cac khu vuc nam duoi su kiem soat cua ho thanh mot nha nuoc voi mot chinh phu ma ho goi noi la giong kieu the che thu hai o mien Nam. Ho cung co the hy vong rang khi chinh phu nay đuoc quoc te cong nhan, du luan quoc te se buoc hai chinh quyen sap nhap vao mot chinh phu lien minh. Neu đieu đo xay ra, ho se chi đong y voi mot chinh phu lien minh hoi hot, chinh phu ma sau đo se tim cach de dang đam phan voi Ha Noi... Truoc tien, chung ta phai co het suc đe Viet Cong (Mat tran giai phong mien Nam Viet Nam) khong the đuoc xay dung thanh mot nha nuoc, mot nha nuoc thu hai o mien Nam". Chu tich Ha vien Viet Nam Cong hoa tuyen bo "Khong co cai goi la hoa hop dan toc va hoa giai dan toc". Đau thang 10 nam 1973, Tong thong Thieu tuyen bo rang moi nhom Luc luong thu ba, gom khoang 100 nhom chinh tri co quy mo va xu huong chinh tri khac nhau, đeu bi coi la "phan quoc", "do Cong san giat day".
Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam trong gan mot nam sau khi ky Hiep đinh Paris ap đat cac lenh cam đoi voi luc luong cua ho tai mien Nam Viet Nam bao gom cam tan cong ke thu, cam tan cong quan đoi cua ke thu đang tien hanh cac chien dich cuop đat, cam bao vay tien đon, cam ban vao cac tien đon va cam xay dung cac lang chien đau. Sau khi hiep đinh Paris đuoc ky ket ca Lien Xo va Trung Quoc đeu cat vien tro quan su cho Viet Nam Dan chu Cong hoa, Trung Quoc cat moi vien tro kinh te nham kiem che khong cho mien Bac tiep tuc cuoc chien.
Ve phia My, tuy rut het quan vien chinh ve nuoc song cac co van quan su cua ho van hien dien o Viet Nam duoi vo boc la Su đoan quan ly dich vu (Management Services Division). Cac co van nay tiep tuc tham gia chi huy va đieu phoi cac chien dich quan su cho toi khi chien tranh ket thuc Theo nha su hoc Gabriel Kolko, đoi ngu co van quan su My hien dien tai mien Nam len toi 23.000 nguoi vao nam 1974. Sau hiep đinh Paris My tiep tuc viec tro quan su cho Viet Nam Cong hoa. Ben canh vien tro quan su, My cu cac ky su quan su duoi vo boc dan su đen mien Nam Viet Nam đe giup chinh quyen mien Nam duy tri cac hoat đong quan su.
Cho đen khi tu chuc vao nam 1975, Nguyen Van Thieu van tuyen bo muon Viet Nam chia thanh hai quoc gia: Viet Nam Dan chu Cong hoa va Viet Nam Cong hoa, lay vi tuyen 17 lam bien gioi, cung vao Lien Hop Quoc, giu vung phi quan su va "cho ngay thong nhat du cho khong biet đo la ngay nao". Phia Viet Nam Dan chu Cong hoa va Chinh phu Cach mang lam thoi Viet Nam cho rang cac tuyen bo cua Nguyen Van Thieu đa bop meo noi dung cua Hiep đinh Geneva 1954 va Hiep đinh Paris 1973 khi ca hai Hiep đinh đeu coi Viet Nam la mot quoc gia thong nhat, vy tuyen 17 chi la gioi tuyen quan su tam thoi chu khong phai bien gioi quoc gia. Viet Nam Dan chu Cong hoa va Chinh phu Cach mang lam thoi Viet Nam cho rang Nguyen Van Thieu đa khong co thien chi ve viec thuc thi hoa binh, thanh lap chinh phu lien hiep ba thanh phan o mien Nam Viet Nam đe thong nhat đat nuoc bang Tong tuyen cu nhu hai Hiep đinh quy đinh, ho cung đua ra cac bang chung ve hanh vi su dung vu luc va cac bien phap chinh tri đe vi pham hiep đinh tu phia chinh phu Sai Gon va My.
Trong cac nam tu 1973 đen thang 2 nam 1975 la thoi gian hai phia đoi đich chuan bi vao cac tran đanh lon sap toi. Nam nay chi đuoc 1–2 thang đau la co cac tiep xuc giua hai ben: binh si hai ben đuoc phep gap mat voi nhau, nhung sau đo la thoi gian hai ben lien tuc len an nhau pha hoai hiep đinh va đanh lan chiem vung kiem soat cua nhau, du o quy mo nho. Quan đoi Viet Nam Cong hoa khong đu suc đe đanh lon va quan Giai phong cung khong co chu truong đanh lon vao luc đo.
Thoi ky nay co mot su kien bat ngo voi Viet Nam Cong hoa va ngo ngang cho Viet Nam Dan chu Cong hoa la viec Trung Quoc tan cong chiem đong hoan toan quan đao Hoang Sa vao thang 1 nam 1974. Sau tran hai chien ngan, Trung Quoc chiem toan bo quan đao Hoang Sa, trong khi lanh đao Viet Nam Cong hoa huy bo ke hoach huy đong khong quan phan cong nham chiem lai đao. My va Ham đoi 7 cua ho cung khong giup đo Viet Nam Cong hoa tai Hoang Sa khi đuoc đe nghi. Viet Nam Dan chu Cong hoa tuy phan đoi cac đong thai cua Trung Quoc mot cach nhe nhang, nhung Chinh phu Cach mang Lam thoi Cong hoa Mien Nam Viet Nam đa ra ban Tuyen bo phan đoi hanh đong nay cua phia Trung Quoc vao ngay 20 thang 1 nam 1974. Sau hai chien Hoang Sa 1974, Trung Quoc đa thay the Viet Nam Cong hoa kiem soat quan đao nay; nhung Viet Nam Cong hoa va nuoc Viet Nam thong nhat sau nay van tuyen bo chu quyen tai đay. Su viec cung lam cang thang them quan he giua Viet Nam Dan chu Cong hoa voi Trung Quoc (von đa xau đi tu sau nam 1972) va gay moi nghi ngo giua Viet Nam Cong hoa voi My: no cho thay My se khong con đem quan đoi bao ve ho nhu truoc nua.
Ngay 19 thang 11 nam 1974, Đai ta Vo Đong Giang, nguoi phat ngon Cong hoa mien Nam Viet Nam to chuc mot cuoc hop bao trong đo chi trich Viet Nam Cong hoa va My vi pham Hiep đinh Paris. Ong canh bao neu My khong quan tam đen nguyen vong cua nhan dan Viet Nam va tiep tuc ho tro Viet Nam Cong hoa, nguoi Viet Nam se noi day. Thoi ky 1974–1975 truoc tran Ban Me Thuot co hai tran đanh lon co vai tro đang chu y: Tran Thuong Đuc (1974) thuoc tinh Quang Nam bat đau khoang thang 7 nam 1974 va tran Phuoc Long thang 12 nam 1974. Đay la hai tran cua giai đoan nay ma Quan giai phong phat đong voi mot muc tieu duy nhat la tham do luc luong đoi phuong.
Đau nam 1974, chinh quyen Viet Nam Cong hoa lien tuc vi pham Hiep đinh tai khu vuc Quang Đa khi lien tuc tan cong vung giai phong, lan đat, chiem dan. Toi thang 5 nam 1974, Quan Giai phong mien Nam Viet Nam đua mot su đoan đen đanh chiem chi khu quan su quan ly Thuong Đuc thuoc tinh Quang Nam. Đung theo tinh toan cua quan Giai phong, Quan luc Viet Nam Cong hoa lien đieu su đoan du tong tru bi chien luoc đen tai chiem. Hai ben đanh nhau ac liet trong vong 3 thang; ket qua quan Giai phong van giu vung va kiem soat hoan toan chi khu Thuong Đuc va Quan luc Viet Nam Cong hoa bi buoc phai rut lui. Sau tran đanh, cac chi huy cua Quan Giai phong đa ket luan la suc chien đau, nhat la suc manh tan cong cua Quan luc Viet Nam Cong hoa so voi 1972 đa suy giam đi nhieu khi khong con co yem tro cua khong quan My. Quan luc Viet Nam Cong hoa cung khong đu luc luong du bi co đong đe chien đau lau dai: Mot quan ly quan trong o vung I chien thuat Viet Nam Cong hoa, nam gan cac can cu quan su lon ma ca quan đoan va vung I chien thuat cung khong đu luc luong co đong đen giai vay, ma phai dung đen su đoan du la luc luong manh nhat tong du bi chien luoc. Đieu nay la mot luan cu gop vao ke hoach tac chien cho Tong tien cong va noi day mua xuan nam 1975 đanh dut điem Viet Nam Cong hoa.
Sau nhung no luc chinh tri đuoc thuc hien tu thang 10 nam 1974 nham đoi chinh quyen Nguyen Van Thieu ton trong Hiep đinh khong co hieu qua, toi giua thang 12 nam 1974, tai mat tran mien Đong Nam Bo, quan Giai phong phat đong chien dich Đuong 14 – Phuoc Long tien đanh va sau 3 tuan chiem hoan toan tinh nay. Tuy mat mot tinh ngay tai đong bang Nam Bo cach Sai Gon chi khoang 100 km nhung Viet Nam Cong hoa khong co phan ung thich đang nao đe khoi phuc lai. Ho khong con quan du bi co đong đe phan kich nua. Va quan trong nhat la My chi phan ung o muc khong co dau hieu la se can thiep manh. Chien dich nay đa cung co tin tuong cua Viet Nam Dan chu Cong hoa va Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam la My se it co kha nang can thiep tro lai.
Noi chung, hiep đinh nay chi đuoc thi hanh nghiem chinh o nhung đieu khoan rut quan My (cung cac đong minh khac) va trao tra tu binh My, thong nhat Viet Nam thong qua phuong thuc chinh tri. My thuc su muon rut quan đoi khoi cuoc chien va Viet Nam Dan chu Cong hoa-Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam san sang tao đieu kien cho viec đo.


= Tuong quan luc luong =
Trong giai đoan 1973–1975, su vien tro cua Lien Xo va Trung Quoc cho Quan Giai phong giam ro ret, tong khoi luong vu khi va thiet bi quan su đuoc vien tro giam tu khoang 171.166 tan/nam trong thoi ki 1969-72 giam xuong con khoang 16.415 tan/nam trong thoi ky 1973-75. Quan so cua Quan Giai phong cung thap hon rat nhieu neu so voi Quan luc Viet Nam Cong hoa (219.000 nguoi so voi 920.000 nguoi). Tuy nhien, voi viec Hiep đinh Paris khong cho phep My khong kich đuong mon Ho Chi Minh cung nhu viec Quan Giai phong mien Nam Viet Nam trien khai thanh cong he thong phong khong va nghi binh tai đay, nang suat chien đau cua luc luong khong quan đoi phuong giam han Luc nay tuyen đuong chi vien tu Bac vao Nam đa thong ca ngay lan đem. He thong đuong mon Ho Chi Minh cung đa đuoc mo rong hon nhung luong trang bi cua Quan Giai phong mien Nam Viet Nam van thap hon rat nhieu so voi Quan luc Viet Nam Cong hoa, đac biet Quan Giai phong van khong co luc luong khong quan nen uu the tren khong van thuoc ve Quan luc Viet Nam Cong hoa. O mien Bac, mac du cac co so san xuat đuoc khoi phuc va nang luc san xuat vu khi tang len đang ke so voi truoc nam 1972. He thong đuong ong bao đam van chuyen xang dau cung co buoc phat trien. He thong kho chua cua Quan Giai phong đat muc 40 trieu lit xang dau. Toi thang 3/1975, he thong đuong ong đa vuon toi Bu Gia Map (Phuoc Long) voi tong chieu dai đat 1.399 km.
Đac biet uu the quan trong nhat tao nen tinh ap đao đoi phuong la tinh than chien đau. Sau 15 nam kien tri chien đau va đa buoc ke thu manh nhat la quan vien chinh My phai roi khoi Viet Nam, binh si quan Giai phong nhan thuc đuoc co hoi gianh chien thang hoan toan đa rat gan nen khi the len rat cao va san sang xung tran.
Tai mien Bac, Bo Chinh tri Đang Lao đong to chuc Hoi nghi thang 10 nam 1974 voi nhan đinh: "My rat ngoan co va con nhieu am muu tham đoc, nhung đa rut quan ra va tiep tuc chien luoc "Viet Nam hoa chien tranh" thi viec quay lai khong phai de; du My co can thiep tro lai chung muc nao đo thi cung khong xoay chuyen đuoc tinh the, nhan dan ta van thang". Ben canh đo, ho cung bat đau cac hoat đong chuan bi gianh chien thang cuoi cung: "Đong vien nhung no luc lon nhat cua toan Đang, toan dan va toan quan o ca hai mien, mo cuoc tong tien cong va noi day cuoi cung, đua chien tranh cach mang phat trien đen muc đo cao nhat, tieu diet va lam tan ra quan nguy, đanh chiem Sai Gon, sao huyet trung tam cua đich cung nhu tat ca cac thanh thi khac; đanh đo nguy quyen Trung uong va cac cap, gianh toan bo chinh quyen ve tay nhan dan, giai phong hoan toan mien Nam, hoan thanh cach mang dan toc dan chu nhan dan trong ca nuoc, tien toi thong nhat nuoc nha". Hoi nghi quyet đinh Trung uong Cuc mien Nam se chi đao Quan Giai phong mien Nam Viet Nam phai chien thang trong nam 1975 hoac 1976.
Quan đoi Viet Nam Cong hoa thi ngay cang gap kho khan, tuy phuong tien chien tranh van con nhieu trong kho, nhung ho bi han che ve tai chinh vi vien tro cua My đa bi cat giam tu hon 1 ty USD trong nhung nam truoc xuong chi con 700 trieu USD. Con so 700 trieu USD van cao hon 3 lan so vien tro ma Quan Giai phong nhan tu Lien Xo, nhung voi mot đoi quan đuoc to chuc rap khuon theo mo hinh My (tac chien khong chu trong tiet kiem bom đan) thi so tien nay van la thieu. Cac nguon vien tro kinh te (Quy đoi gia) thi bi My cam su dung vao muc đich quan su. Đieu nay khien Viet Nam Cong hoa kho khan trong viec tra luong binh linh va nhat la kho khan trong viec duy tri trang bi. Tuy hon han đoi phuong ve khong quan, nhung quan chung nay đoi hoi rat nhieu tai chinh khi hoat đong, vi thieu kinh phi nen khong quan chi phat huy non nua uy luc. Cac khu du tru xang dau cua Viet Nam Cong hoa luon la noi bi đac cong cua Quan Giai phong đanh pha nen van đe thieu hut nhien lieu ngay cang tro nen gay gat.
Chu truong cua Viet Nam Cong hoa la tiep tuc xay dung va duy tri luc luong quan su "hung manh, tre trung va co hieu luc" nhung vi nhung ton that nang đa ke tren, cong voi so đao ra ngu ngay cang nhieu va viec tuyen tan binh bang nghia vu quan su cung kho khan va kem hieu qua hon nen tong quan so Viet Nam Cong hoa đa bat đau giam, quan so chien đau cua nhieu đon vi bi thieu hut nghiem trong. Thuc te cho thay, nhieu nguoi khong he muon đi linh cho Quan luc Viet Nam Cong hoa ma bi cuong ep. Theo tieu chuan bien che cua Viet Nam Cong hoa thi moi tieu đoan chu luc co 500 linh, nhung đen cuoi nam 1974, tren thuc te, moi tieu đoan chi co 300-350 linh; o đong bang song Cuu Long, moi tieu đoan chi con 180-200 linh, cao nhat la 250 linh; cac tieu đoan bao an tham chi co noi chi con 70-100 linh. Do đo, Viet Nam Cong hoa đa phai ngung viec thay the 5 van linh gia yeu theo ke hoach. Tinh than chien đau cua Quan luc Viet Nam Cong hoa giam sut ro ret. So đao ra ngu tang hon nam 1973. Hien tuong chong lenh hanh quan, bao cao lao, tranh cham sung voi Quan Giai phong ngay cang nhieu. Theo thong ke cua Viet Nam Cong hoa, trong 5 thang đau nam 1974 co gan 3.000 vu chong lenh hanh quan, trong đo co gan 100 vu ban chi huy. Tai Vung IV chien thuat (tuc la vung đong bang song Cuu Long), trong 23.000 cuoc hanh quan, chi co 6 cuoc cham sung. So đau hang trong chien đau cung ngay cang nhieu hon, co tran Quan giai phong bat song đen hai ba tram linh đoi phuong va tong so đich bi bat trong nam 1974 con cao hon ca so bi bat trong cuoc tan cong chien luoc nam 1972. Do bi ap luc cua Quan Giai phong nen toan bo chu luc cua Viet Nam Cong hoa bi cang keo, phan tan ra đoi pho khap noi, tham chi ca hai su đoan du bi chien luoc (su du va su thuy quan luc chien) cung bi cang ra đoi pho, khong con kha nang co đong chien luoc. So cuoc hanh quan lan chiem lon cua Viet Nam Cong hoa giam han, tham chi ho phai chiu bo, khong giai toa đuoc nhieu cu điem đot xuat nam sau trong vung giai phong vua bi tieu diet (nhu Đac Phet, Mang But, Mang Đen...) đac biet phai chiu mat ca mot so quan ly, chi khu o vung giap ranh (nhu Thuong Đuc, Minh Long...).
Nhung đieu kho khan lon nhat cho Quan đoi Viet Nam Cong hoa la tinh than chien đau cua binh si xuong thap. Sau Hiep đinh Paris, cac si quan va binh linh đa thay tuong lai mo mit cho ho, tam trang bi quan chan nan va tinh than chien đau sa sut nghiem trong dan đen tinh trang đao ngu, tron linh rat nhieu, bo sung khong kip. Trong quan đoi pho bien tinh trang "linh ma": quan so, khi tai thuc te thi bi thieu hut nhung tren giay to thi van co đu. So tien chenh lech roi vao tui si quan chi huy, trong khi chi huy cap cao thi van đanh gia qua cao suc manh thuc te cua cac đon vi, dan toi cac sai lam trong viec chi huy.
Viet Nam Cong hoa van tiep tuc song nho vien tro My. Nen cong nghiep mien Nam nho be, nong nghiep bi chien tranh tan pha, hang trieu nguoi di cu vao thanh pho tranh chien su. Lam phat phi ma xay ra cung voi te tham nhung, loi dung chuc quyen cang lam cho nen kinh te them toi te. Ong Bui Diem, đai su Viet Nam Cong hoa tai My, nhan đinh tinh hinh kinh te va quan su cua mien Nam Viet Nam rat xau khien nguoi dan khong hai long voi chinh quyen Nguyen Van Thieu, tien luong quan nhan khong đu song do đo tinh hinh chinh tri cung xau theo.
Tai My vao cuoi thang 10 nam 1974, Quoc hoi nuoc nay tuyen bo ngung cat giam vien tro cho Viet Nam Cong hoa. Cac nuoc đong minh cua My nhu Nhat, Anh, Tay Đuc, Phap đeu gap kho khan lon ve kinh te, nhat la bi đieu đung vi van đe nang luong. Cang kho khan, cac nuoc nay cang tang cuong canh tranh va mau thuan giua ho voi nhau cang gay gat, nhat la mau thuan giua Phap voi My. Chien tranh Trung Đong cung lam cho My rat đau đau va thu hut nhieu su chu y cua My. Cho nen ke hoach "nam chau Au" coi nhu xep xo. Cac nuoc đong minh khac cua My cung khong hoan toan chap thuan theo y kien cua My nhu truoc.
Nha su hoc Gabriel Kolko nhan đinh: "Nhung nguoi Cong san bi tut xa ve so luong va trang thiet bi so voi luc luong cua ong Thieu, von đuoc nhan dong cung ung khong lo cac thiet bi quan su tu My... Mot đot vu khi va khoang 23.000 co van My va nuoc ngoai toi day cho Quan Luc Viet Nam Cong Hoa cach su dung va duy tri nhung vu khi đo đa khien ong Thieu them tu tin va ngay cang tu tin hon nho cam ket bi mat cua Nixon rang khong luc My co the tro lai tham gia cuoc chien neu phia Viet Nam Dan chu Cong hoa đua quan tro lai vao mien Nam... Ong Thieu su dung nguon cung ung doi dao ve vu khi ma My đa gui cho ong, đac biet la phao va đen nam 1974, cac cuoc phao kich đuoc tiep tuc voi quy mo tong luc (nhung khong co su tham gia cua luc luong My), voi viec Quan Luc Viet Nam Cong hoa ban mot luong đan lon hon nhieu so voi phia nhung nguoi Cong san... ong Thieu tuong rang suc manh vuot troi ve vu khi se cho phep ong hoan toan gianh chien thang. Ong đa rat sai lam va ket cuc la phai song luu vong khi quan đoi cua ong tan ra vao mua xuan nam 1975".
James M. Carter, giao su Đai hoc Drew nhan xet nhu sau:

Chinh the Sai Gon khong the tu nuoi noi chinh minh; tham chi khong thu đu loi tuc cho hoat đong hang ngay. Ho phai phu thuoc vao vien tro My... Tu truoc đo, gioi chuc My đa thoi noi ve xay dung quoc gia, cai cach ruong đat, dan chu, minh bach. Thay vao đo, ho ban ve mot cuoc chien phai thang truoc nhung ke thu cua nha nuoc hu cau "mien Nam Viet Nam" (fictive state).
Quy đao nay cua chinh sach My khien nguoi ta gan nhu khong the noi thuc ve thanh cong, that bai, đac biet la voi cac nha hoach đinh chinh sach. Chua bao gio My đat toi muc tieu la chinh the Sai Gon co the tu minh ton tai ma khong can dua vao vien tro My.
Theo cac so lieu thong ke ve can can luc luong tren chien truong (quan so, trang bi hang nang nhu xe tang, may bay...), du khong con quan vien chinh My yem tro thi Viet Nam Cong hoa van co uu the hon nhieu. Theo đanh gia ve so luong trang bi va quan so, Quan luc Viet Nam Cong hoa co Luc quan đung thu 4, Khong quan đung thu 5 va Hai quan đung thu 9 the gioi. So voi đoi thu la Quan Giai phong mien Nam Viet Nam, ho co uu the 2 lan ve quan so, 4 lan ve xe tang va phao binh, hon hang chuc lan ve Khong quan va Hai quan. Nhung voi nhung thuan loi va kho khan thuc chat cua hai ben, uu the tren chien truong đa nghieng dan sang phia Quan Giai phong mien Nam Viet Nam. Viec ho nhanh chong đe bep quan đoi Viet Nam Cong hoa trong chien dich mua xuan nam 1975 la phan anh đung can can luc luong tren chien truong.


= Cuoc tan cong cuoi cung =
Cuoc tan cong cuoi cung cua Quan Giai Phong Mien Nam dien ra trong 55 ngay đem bat đau tu ngay 5 thang 3 cho đen ngay 30 thang 4 nam 1975 khi Tong thong Duong Van Minh cua Viet Nam Cong hoa đau hang vo đieu kien. No con đuoc goi la cuoc Tong tien cong va noi day mua xuan nam 1975. Co quan tham muu cua Viet Nam Dan chu Cong hoa lap ke hoach tien cong đa phan cuoc tien cong nay thanh cac chien dich noi tiep nhau ho goi la chien dich Tay Nguyen, chien dich giai phong Hue-Đa Nang va, cuoi cung, chien dich Ho Chi Minh.

Chien dich Tay Nguyen: voi muc tieu la gianh quyen kiem soat Tay Nguyen ma tran mo đau then chot la thi xa Ban Me Thuot tai Nam Tay Nguyen. Tai đay co hau cu cua su đoan 23 cua Quan luc Viet Nam Cong hoa. Quan Giai phong mien Nam Viet Nam đa thanh cong trong viec lam cho đoi phuong tin rang muc tieu tien cong se o Bac Tay Nguyen o huong thi xa Kon Tum hoac thi xa Pleiku. Ngay 10 thang 3 quan Giai Phong tien cong Ban Me Thuot. Sau hon mot ngay tien cong rat ac liet, quan đon tru đa khang cu rat quyet liet nhung voi uu the ap đao quan Giai Phong đa gianh quyen kiem soat đuoc thi xa. Lien tiep trong cac ngay sau đo ho đa chu đong tien cong quan phan kich, quan phan kich cua Nam Viet Nam vua đo xuong chua kip đung chan cung đa bi đanh tieu diet. Mat Ban Me Thuot va khong co đu luc luong co đong du bi kha di co the phan kich tai chiem, lai cung voi viec cac luc luong phong thu Bac Tay Nguyen cung đang bi uy hiep nang ne, Tong thong Nguyen Van Thieu đa ra lenh bo Tay Nguyen rut cac luc luong con lai ve co thu giai đong bang ven bien mien trung. Đuong rut lui se la theo đuong 14 tu Pleiku đi xuong phia nam sau đo đi vao đuong so 7 đa bi bo tu lau khong su dung, muc tieu la thoat xuong thi xa Tuy Hoa tinh Phu Yen. Đay la mot tham hoa chet nguoi cho Quan luc Viet Nam Cong Hoa. Cuoc rut lui đa khong bao toan đuoc so quan ma trai lai no lam thanh lan song hoang loan lan khap cac vung lai con lam reu ra het tinh than binh si Viet Nam Cong hoa tren toan quoc. Viec rut mot so luong quan lon nhu the trong mot thoi gian chuan bi gap gap 2–3 ngay đa dien ra tren đoan đuong dai hang tram km khong co ke hoach, trong khi tinh than binh si Viet Nam Cong hoa đa xuong rat thap va, quan trong hon ca, binh si mang gia đinh va nguoi chay nan theo cung. Tat ca nhung cai đo đa bien dong nguoi cung xe co khong lo un tac thanh mot dong nao loan khong the chi huy va chien đau. Bi đoi phuong chan tai Cheo Reo – Phu Bon, đoan quan nay đa bi tan tac khong con tap hop lai đuoc nua. Tay Nguyen that thu vao tay quan Giai phong, hon 12 van quan đon tru bi tan ra. Tieu bieu nhu toan bo su đoan 23 cua Quan luc Viet Nam Cong hoa hon 1 van quan ve đen Tuy Hoa tap hop đem lai đuoc con 36 nguoi.
Chien dich Hue-Đa Nang: Ke tu sau cuoc rut chay khoi Tay Nguyen tin that bai đa bay khap mien Nam, binh si Viet Nam Cong hoa mat het tinh than, quan đoi gan nhu khong chien đau ma bo chay. Cac nha lanh đao chien tranh cua Mat Tran Giai Phong nhan đinh ra quan đoi Cong hoa đa khong con chien đau co to chuc chat che đuoc nua; ho lien tien hanh phuong an thoi co tung ngay quan đoan 2 (hay Binh đoan Huong Giang đuoc thanh lap tu cac đon vi cua quan khu Tri – Thien va khu 5) nhanh chong tien cong gianh quyen kiem soat co đo Hue va thanh pho lon thu hai cua Viet Nam Cong hoa, Đa Nang. Quan đoi Viet Nam Cong hoa voi va rut lui khoi Quang Tri ve Hue va truoc suc ep cua đoi phuong quyet đinh rut chay bo Hue nhung đuong nui ve phia nam đa bi đoi phuong cat mat, ho chi con mot con đuong chay ra bien đe cho tau hai quan vao cuu. Cung giong nhu cuoc rut chay khoi Tay Nguyen, cuoc rut chay nay đa tro thanh hon loan va cuop boc. So nao đuoc cuu len tau hai quan thi khi len đen bo cung khong the tap hop lai thanh đon vi chien đau đuoc nua, so con lai bo vu khi tu tan vo. Ngay 26 thang 3 quan Giai Phong vao Hue. Đa Nang cung khong tranh đuoc bi gianh quyen kiem soat. Khi quan đoan 2 cua Quan Giai phong tien đen Đa Nang, canh hon loan đang dien ra, quan linh Viet Nam Cong hoa đang cuop boc. Quan linh va dan co gang thoat khoi thanh pho bang tau hai quan, cac đon vi vong ngoai khong con tinh than chien đau nua; Quan Giai phong bo qua vong ngoai thoc sau đanh gianh quyen kiem soat thanh pho ma khong co khang cu đang ke. Tai đay 10 van binh linh va si quan đa ra hang (ngay 29 thang 3). Quan khu 1 Viet Nam Cong hoa đa bi xoa bo.
Trong hai tuan đau thang 4 cac tinh thanh pho mien trung lan luot roi vao tay Quan Giai phong. Ho tu phia Bac tran vao (voi Quan đoan 2) va tu Tay nguyen tran xuong (voi Quan đoan 3 – hay Binh đoan Tay Nguyen – đuoc thanh lap tu cac đon vi cua mat tran Tay Nguyen). Bay gio thi khong con suc manh nao co the ngan noi su sup đo cua Viet Nam Cong hoa.
Quan luc Viet Nam Cong hoa don het cac toan quan con sot lai cua Quan đoan 2 cua ho chuyen sang cho Quan đoan 3 chi huy đe co lap mot phong tuyen ngan chan tai Phan Rang nhung cung khong chan đuoc quan Giai phong ma tu lenh chien truong cung bi bat. Quan khu 1 va 2 cua Viet Nam Cong hoa đa bi xoa bo. Bay gio quan Giai phong đa tan cong xuong đong bang Đong Nam Bo cua quan đoan va quan khu 3 Viet Nam Cong hoa, chi con hon 100 km la đen Sai Gon.
No luc cuoi cung cua Viet Nam Cong hoa la trong vao tuyen phong thu tu xa cua Su đoan 18 tai thi xa Xuan Loc tinh Long Khanh. Quan đoan 4 (hay Binh đoan Cuu Long) cua Quan Giai phong mien Nam Viet Nam đuoc thanh lap tu cac su đoan va đon vi tai mien Đong Nam Bo du đinh gianh quyen kiem soat Xuan Loc trong hanh tien. Nhung su đoan 18 đa chong cu co to chuc, đay la no luc chien đau co to chuc dai ngay cuoi cung cua quan đoi Viet Nam Cong hoa. Quan đoan 4 cua quan Giai phong khong gianh quyen kiem soat đuoc Xuan Loc trong hanh tien bat buoc phai dung lai to chuc lai tran đia tien cong. Mat khac ho khong đe mat thi gio voi Xuan Loc ma đi vong qua vong vay tien ve phia Bien Hoa. Sau 12 ngay cam cu, tu 9 thang 4 đen 21 thang 4, Su đoan 18 cua Quan luc Viet Nam Cong hoa bo Xuan Loc rut lui co to chuc ve ben kia song Đong Nai co thu. Vay la tuyen phong thu tu xa cuoi cung bao ve Sai Gon khong con.
Chien dich Ho Chi Minh: Sau khi tap hop đu luc luong gom 15 su đoan va rat nhieu trung đoan, lu đoan đoc lap khac đe đam bao ap đao chac thang, Quan Giai phong mien Nam Viet Nam bat đau tien cong Sai Gon đe cham dut chien tranh trong mot chien dich đuoc goi ten la Chien dich Ho Chi Minh, bat đau tu ngay 26 thang 4. Quan Giai phong mien Nam Viet Nam to chuc theo 4 quan đoan 1, 2, 3, 4 va đoan 232 tuong đuong quan đoan đanh 5 mui tu 5 huong vao Sai Gon. Quan luc Viet Nam Cong hoa van con hon 400.000 quan va đa khang cu ac liet tren mot so huong, nhung rot cuc khong the khang cu lau dai đuoc nua.
Ngay 21 thang 4 nam 1975, tong thong Nguyen Van Thieu tu chuc, sau đo ong roi Viet Nam voi tu cach la đac su cua Viet Nam Cong hoa đen Đai Bac đe phung đieu Tuong Gioi Thach. Trong dien van tu chuc, Nguyen Van Thieu cung chi trich nuoc My la "mot đong minh that hua, thieu cong bang, thieu tin nghia, vo nhan đao, tron tranh trach nhiem". Trong thoi điem Quoc hoi My đang xem xet lai viec vien tro quan su cho Viet Nam Cong hoa, ong tu chuc voi hy vong My tang vien tro. Pho tong thong Tran Van Huong len thay lam tong thong voi tuyen bo se o lai Viet Nam chien đau đen cung, nhung chi đuoc may ngay thi cung phai tu chuc. Trong luc đo, si quan, binh linh, quan chuc, chinh tri gia Viet Nam Cong hoa cung dan chung tranh nhau di tan ra nuoc ngoai trong hoang loan. Quan đoi My đa di tan khoang gan 130.000 nguoi Viet sang My va mot so nuoc khac.
Quan Giai phong đanh tu ngay 26 đen cuoi ngay 28 thang 4 thi ho đen đuoc cua ngo Sai Gon va co the đi thang vao thanh pho. Đe tranh moi rac roi voi My, Quan Giai phong mien Nam Viet Nam dung lai ben ngoai thanh pho 1 ngay đe nguoi My to chuc di tan xong ho moi tien vao. Tu ngay 28 thang 4, cac dan xep cua cac luc luong thu ba đa đua Duong Van Minh len lam Tong thong. 8 gio sang 30 thang 4, Tong thong Duong Van Minh tuyen bo Sai Gon bo ngo va ra lenh cho quan đoi đon phuong ngung chien cho đoi phuong vao ban giao chinh quyen. Bo tong tham muu ra menh lenh cham dut khang cu. Quan Giai phong mien Nam Viet Nam tien nhanh vao thanh pho va chi gap nhung khang cu le te, vo to chuc. Đen 11 gio 30 phut Duong Van Minh len đai phat thanh đoc tuyen bo đau hang vo đieu kien. Chien tranh chinh thuc cham dut.


= Chien tranh ket thuc =
 
Ngay 26 thang 4 nam 1975, Tong thong Tran Van Huong trao quyen cho Đai tuong Duong Van Minh đung ra thuong thuyet tren can ban van hoi hoa binh, tren tinh than hiep đinh Paris đe tranh viec Sai Gon se bi tan pha. Tuong Duong Van Minh nham chuc tong thong voi tuyen bo khong the lay han thu đap tra lai han thu, ong chu truong hoa giai voi đoi phuong, đo khong nhung la đoi hoi cua nhan dan, ma con la đieu kien thiet yeu đe tao co hoi tranh đuoc nguy co sup đo, thuc hien ngung ban, mo lai đam phan nham đat đen mot giai phap chinh tri trong khuon kho hiep đinh Paris.
Viec lam chu Sai Gon ket thuc chien tranh cua phia Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa Mien Nam Viet Nam đa dien ra kha on hoa, khong co đo mau va thanh pho nguyen lanh. Tat nhien su đau hang cua Viet Nam Cong hoa la ket qua cua suc manh quan su ap đao cua Quan Giai phong mien Nam Viet Nam, nhung viec ket thuc chien tranh on hoa khong đo mau dan chung, co đong gop nhieu cua luc luong thu ba va vai tro khong nho cua Duong Van Minh va cac phu ta. Trong boi canh đo, voi cach nhin thuc te va khong cuc đoan, ong Duong Van Minh đuoc cac luc luong chinh tri thu ba đua len lam tong thong đe đam bao mot cuoc chuyen giao che đo em tham va khong đo mau, khong tra thu. Ong đa lam viec nay bang cach tuyen bo "Đuong loi, chu truong cua chung toi la hoa giai va hoa hop dan toc đe cuu sinh mang đong bao. Toi tin tuong sau xa vao su hoa giai giua nguoi Viet Nam đe khoi phi pham xuong mau nguoi Viet Nam. Vi le đo toi yeu cau tat ca cac anh em chien si Viet Nam Cong hoa hay binh tinh, ngung no sung va o đau o đo. Chung toi cung yeu cau anh em chien si Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam ngung no sung vi chung toi o đay cho gap Chinh phu Cach mang lam thoi đe cung nhau thao luan ve le ban giao chinh quyen trong vong trat tu va tranh su đo mau vo ich cua đong bao." Đoi voi hoan canh chien su va chinh tri luc đo co le đay la mot giai phap đung đan. Cung voi viec ra menh lenh đon phuong ngung chien, thuc te tu sang som 30 thang 4, Quan luc Viet Nam Cong hoa đa ngung khang cu va Quan Giai Phong Mien Nam vao Sai Gon ma khong gap khang cu co to chuc. Tuy nhien, nhung si quan Quan Giai phong mien Nam Viet Nam đa khong chap nhan lam le ban giao ma buoc Tong thong Duong Van Minh tuyen bo đau hang khong đieu kien Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam va giai tan hoan toan chinh quyen Sai Gon tu trung uong đen đia phuong, trao quyen luc lai cho Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa Mien nam Viet Nam. Viec Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa Mien nam Viet Nam buoc Viet Nam Cong hoa đau hang thay vi phuong an thanh lap chinh phu lien hiep ba thanh phan do ho đa qua mat long tin voi chinh quyen Viet Nam Cong hoa. Viec chinh quyen Viet Nam Cong hoa đa tung tu choi Tong tuyen cu theo Hiep đinh Geneva, vi pham cac quy đinh cua Hiep đinh Paris khien Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa Mien nam Viet Nam lo ngai rang neu mot lan nua nhuong bo Viet Nam Cong hoa va đoi phuong lai tu choi thuc thi cam ket se khien đat nuoc lai tiep tuc bi chia cat.
Ngay sau khi Quan Giai phong mien Nam Viet Nam lam chu thanh pho va giai phong hoan toan mien Nam, Thuong tuong Tran Van Tra, Tu lenh quan quan Sai Gon, đa noi voi Tong thong Viet Nam Cong hoa Duong Van Minh "giua chung ta khong co ke thua nguoi thang, ma dan toc Viet Nam chung ta thang đe quoc My".
Tom Polgar, nhan vien cao cap toa Đai su My o Viet Nam, mot trong nhung nguoi My cuoi cung di tan, đa ghi lai nhan xet cua minh ngay hom ay: 

Theo Ngoai truong Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa mien Nam Viet Nam, sau nay la Pho Chu tich nuoc cua nuoc Viet Nam thong nhat cho rang:


Vien tro nuoc ngoai Chien tranh Viet Nam la mot trong nhung cuoc chien tranh ton kem nhat trong lich su nhan loai. My đa vien tro o at cho Viet Nam Cong hoa cung nhu truc tiep đem quan tham chien, tien hanh đam phan (tai Paris, ngoai vong đam phan cong khai 4 ben chu yeu mang tinh nghi thuc, tai cac vong đam phan bi mat, chi co 2 đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa va My đam phan truc tiep voi nhau ve hiep đinh nhung 2 đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam lien tuc trao đoi voi nhau truoc khi đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa gap rieng đoan My, noi 2 đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa va Cong hoa mien Nam Viet Nam thao luan bi mat đuoc goi voi mat danh "can phong hanh phuc" do noi nay khong bi nghe len), My cung truc tiep tham gia hoach đinh va đieu khien cac chien luoc chien tranh va kinh te cua Viet Nam Cong hoa (Ke hoach Staley-Taylor, Chien tranh Cuc bo, Viet Nam hoa chien tranh, nem bom mien Bac Viet Nam...), voi tong chien phi len toi hon 1.020 ty USD (thoi gia nam 2014). 5 nuoc đong minh cua My cung gui quan toi truc tiep tham chien tai Viet Nam gom Han Quoc, Uc, New Zealand, Thai Lan, Philipines.
Tuy khong the sanh ve so luong voi My, song Viet Nam Dan chu Cong hoa cung nhan đuoc su giup đo vat chat kha lon (khoang 7 ty USD) tu Lien Xo, Trung Quoc va khoi cac nuoc xa hoi chu nghia trong đo Trung Quoc tuyen bo ho đa cung cap khoang 3/4 tong vien tro cho mien Bac Viet Nam. Tuy nhien, theo uoc tinh cua CIA, trong giai đoan 1954-1973 Lien Xo moi la nuoc vien tro kinh te va quan su lon nhat cho Viet Nam Dan chu Cong hoa voi tong gia tri la 5,1 ty USD con Trung Quoc chi vien tro 2,54 ty USD. Nhung khac voi Viet Nam Cong hoa, Viet Nam Dan chu Cong hoa khong chap nhan cho nuoc ngoai đem quan toi tham chien truc tiep (nham giu vung tinh tu quyet cua minh). Luc luong quan đoi va chuyen gia quan su khoi Xa hoi Chu nghia chi đuoc phep đong tu Thanh Hoa tro ra va chi ho tro trong cac hoat đong gian tiep nhu phong khong, xay dung, ky thuat va huan luyen va chiu su đieu đong cua Viet Nam Dan chu Cong hoa khi can. Cac đuong loi lanh đao va viec tham chien chi do Viet Nam Dan chu Cong hoa tu hoach đinh va tien hanh, khong chiu đieu khien tu ben ngoai. Thuc te du ca Lien Xo va Trung Quoc gay suc ep cung khong the lam Viet Nam Dan chu Cong hoa thay đoi cac sach luoc cua minh.
Co the noi vien tro nuoc ngoai co vai tro va tac đong to lon đen quy mo, cuong đo va hinh thai chien tranh Viet Nam.


Phong trao phan chien = Phan đoi chinh phu My =

Cuoc chien tranh tai Viet Nam đa bi phan đoi tu đau thap nien 1960, nhung khong đuoc chu y va phai cho đen khi 1 nguoi My la Norman Morrison tu thieu vao nam 1965 thi du luan the gioi moi biet đen.
Sau Tet Mau than nam 1968, phong trao phan chien tro nen bao luc hon. Thang 4/1968, nhung nguoi phan chien chiem khu quan ly o Đai hoc Columbia, khien canh sat phai dung vu luc truc xuat. Ho cung tim cach pha hoai cac van phong va nha may cua Dow Chemical, noi san xuat chat chay trong bom napalm, chat da cam lam rung la cay. Nhung nguoi phan chien va canh sat con xo xat ngay tai Đai hoi đang Dan chu o Chicago vao thang Tam. Phong trao phan chien buoc sang mot buoc ngoat moi khi cuoc bieu tinh cua sinh vien Đai hoc Tieu bang Kent (tieu bang Ohio) ngay 4-5-1970 đa bi Ve binh quoc gia My đan ap lam 4 sinh vien bi chet va 9 nguoi khac bi thuong.
Đa co hon 200 to chuc chong chien tranh o tren khap cac bang o My, 16 trieu trong so 27 trieu thanh nien My đen tuoi quan dich đa chong lenh quan dich, 2 trieu nguoi My bi ket an "gay thiet hai bat hop phap" vi chong chien tranh Viet Nam, 75.000 nguoi My bo ra nuoc ngoai vi khong chiu nhap ngu va đau tranh chong chien tranh Viet Nam, trong đo co cuu Tong thong My Bill Clinton.
Trong suot cuoc chien, Viet Nam Dan chu Cong hoa, Chinh phu Cach mang lam thoi va Mat tran kien tri tranh thu phong trao hoa binh o My. Theo đanh gia cua giam đoc CIA – William Colby, thi ho đuoc du luan ung ho manh me do viec gioi thong tin đai chung cua My de dang vao đuoc mien Nam Viet Nam trong khi neu muon vao mien Bac Viet Nam lai rat kho va do đo, tin tuc ve nhung khiem khuyet cua quan đoi My va chinh phu Viet Nam Cong hoa thi cong chung My đuoc biet trong khi the gioi chang biet gi ve chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa vi phong vien nuoc ngoai khong the tiep can. Tuy nhien, chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa khuyen khich cac chuyen tham cua nguoi My. Co nhieu nguoi My noi tieng tung đen tham mien Bac Viet Nam nhu lanh đao sinh vien Tom Hayden, giao su ngon ngu hoc Noam Chomsky, nha kinh te Douglas Dowd va muc su Dick Fernandez, dien vien đien anh Jane Fonda, giao su đai hoc Harvard George Wald. Nhung chuyen tham nay đa giup Viet Nam Dan chu Cong hoa gianh lay su cam thong toi đa cua nguoi My.
Viet Nam Dan chu Cong hoa thanh lap nhieu to chuc khac nhau đe thi hanh ngoai giao phi chinh thuc. Bo Quoc phong My đa tong ket: "Viet Nam Dan chu Cong hoa đa nam đuoc cac ngon co dan toc va chong thuc dan, trong khi Chinh phu Viet Nam cong hoa chi con lai co moi ngon co chong cong", "Viet Nam Dan chu Cong hoa va Mat tran Dan toc giai phong đa thanh cong hon nhieu so voi chinh phu Viet Nam cong hoa va My trong viec khai thac nhung ran nut xa hoi o Viet Nam cong hoa. Viec su dung tai tinh cac to chuc mat tran đa cho phep ho tuyen bo voi suc thuyet phuc nhat đinh o ca trong va ngoai nuoc, rang ho la nhung nguoi đai dien chan chinh duy nhat cua toan the nhan dan Viet Nam va My la mot ten đe quoc thuc dan moi ke tuc nguoi Phap"
Phong trao nay đa gop phan quan trong vao thang loi cua Viet Nam Dan chu Cong hoa, Chinh phu Cach mang lam thoi va Mat tran trong cuoc chien tranh nay. Rut kinh nghiem tu bai hoc nay, trong chien tranh vung Vinh va cac cuoc chien khac sau nay, chinh phu va quan đoi My đa đat ra nhung quy đinh gioi han ve tac nghiep va đua tin đoi voi cac phong vien chien tranh (khong đuoc đua nhung tin tuc gi, o đau, luc nao...), nhat la o nhung vung đang dien ra giao tranh.


= Phan đoi Viet Nam Cong hoa =
Tai cac lanh tho ma Viet Nam Cong hoa kiem soat, phong trao phan chien cung phat trien manh, nhat la sau khi My va Viet Nam Cong hoa đe ra chien luoc Viet Nam hoa chien tranh trong đo My se dan rut quan ve nuoc đe Quan luc Viet Nam Cong hoa tu thuc hien cuoc chien chong Cong. Co nhieu cuoc bieu tinh ngay cang lon voi su tham gia cua nhieu nhom thuoc cac tang lop xa hoi va chinh tri khac nhau bung phat o hau het cac thanh pho o mien Nam đoi cham dut chien tranh ngay lap tuc.
Ngay 11 thang 11 nam 1970, hon 1.000 đai dien tu nhieu to chuc đa tap trung tai ky tuc xa cua Đai hoc Minh Mang o Sai Gon đe thanh lap Mat tran Nhan dan tranh thu hoa binh, voi muc đich "quy tu moi tang lop nhan dan, khong phan biet dan toc, nen tang xa hoi, chinh tri hay ton giao, cung nhau đem lai hoa binh cho đat nuoc".
Ngay 5 thang 2 nam 1971, Uy ban Phu nu đoi quyen song, Phong trao nhan dan vi quyen tu quyet va Mat tran nhan dan tranh thu hoa binh ra mot tuyen bo chung tai Sai Gon kich liet len an Chien dich Lam Son 719. Viec đua quan sang Lao cung vap phai su phan đoi trong gioi chinh tri mien Nam.
Ngay 15 thang 2 nam 1971, 14 to chuc lon o Sai Gon đa ra mot thong cao chung đoi My rut toan bo quan đoi khoi Đong Duong va ket thuc moi hanh đong mo rong chien tranh va ngan can tai lap hoa binh. Hau nhu hang ngay bao chi đeu đua tin ve viec xe o to cua quan đoi My bi đot chay tren đuong pho Sai Gon.
Ngay 19 thang 5 nam 1972, Tong thong Thieu ban bo thiet quan luat. Sau khi ky Hiep đinh Hoa binh Paris, Bo truong Ngoai giao Tran Van Lam tuyen bo so tu nhan chinh tri trong cac nha tu Viet Nam Cong hoa cao hon 100.000 nguoi. Tuy nhien, ngay 8 thang 3 nam 1973, ong Thieu khang đinh "Khong co tu nhan chinh tri nao o mien Nam Viet Nam – chi co nhung toi pham nguoi Cong san hoac toi pham khac".


Hau qua chien tranh Chien tranh Viet Nam la cuoc chien gay nhieu tan pha nhat, thiet hai nhan mang nhieu nhat trong lich su Viet Nam va gay chia re sau sac ve chinh tri cung nhu tac đong xau đen kinh te đoi voi ca Viet Nam va My, cung nhu nhieu quoc gia khac tren the gioi.
Tuy theo cac thong ke khac nhau, so nguoi Viet Nam bi thiet mang trong chien tranh Viet Nam la tu 2 đen 5 trieu, hang trieu nguoi khac tan tat va bi thuong. Nhung nguoi song sot tiep tuc phai đoi mat voi cac van đe nghiem trong va lau dai ve kinh te, xa hoi, moi truong, suc khoe va tam ly ma cuoc chien đa gay ra, trong đo co ty le di dang bam sinh cao nhat the gioi. Cac vu ham hiep phu nu do linh My va đong minh thuc hien dien ra rat thuong xuyen trong chien tranh Viet Nam va it khi bi trung phat, neu bi xu thi cung rat nhe. Hang van nan nhan chat đoc hoa hoc tai Viet Nam hien nay (Xem Chat đoc da cam). Mot nua dien tich rung mua cua Viet Nam bi pha huy. My đa rai o mien Nam Viet Nam 45.260 tan (khoang 75 trieu lit) chat đoc hoa hoc, su tan pha moi truong do My gay ra lon đen muc đa lam phat sinh mot tu tieng Anh moi, ecocide (Xem Ecocide).
Viet Nam đa tro thanh đat nuoc bi nem nhieu bom nhat trong lich su the gioi. So bom ma may bay My nem xuong Viet Nam la 7,85 trieu tan, gap gan 3 lan tong so bom ma tat ca cac nuoc đa su dung trong Chien tranh the gioi thu hai. Tinh binh quan moi nguoi Viet Nam thoi đo phai chiu đung tren duoi 250 kg bom cua My, trong cai goi la "chinh sach lunarization" (Mat Trang hoa). Neu tinh ca bom đan dung tren mat đat (luu đan, min, đan phao, chat no...) thi My đa dung tong cong tren 15,35 trieu tan bom đan o Viet Nam Co so ha tang o ca hai mien Viet Nam bi pha huy nang ne. Sau chien tranh, Viet Nam la mot trong nhung nuoc co tinh trang o nhiem bom, min nang ne nhat tren the gioi. Gan 800.000 tan bom min chua phat no con sot lai trong long đat van tiep tuc gay tai nan, lam hon 42.000 nguoi chet, 62.000 nguoi bi thuong tu 1975 đen 2014, gay o nhiem 6,6 trieu ha đat (chiem 20% dien tich Viet Nam), khien chinh phu Viet Nam phai chi moi nam khoang 100 trieu USD đe khac phuc hau qua bom min.
Tong cong trong 20 nam, My đa huy đong vao cuoc chien tranh nay 6,6 trieu luot quan nhan My (chiem 15% nam thanh nien toan nuoc My) – vao thoi điem cao nhat (nam 1968–1969) co toi 628.000 quan My hien dien tren chien truong – bang tong so luc quan cua ca nam nuoc Anh, Tay Ban Nha, Bi, Canada, Uc va chiem 70% tong so luc luong luc quan My luc bay gio, voi nhung su đoan thien chien nhat nhu Ky binh bay, Tia chop nhiet đoi, Anh ca đo, Thuy quan luc chien... Cung voi luc quan, My huy đong 60% khong quan chien luoc, chien thuat voi 2.300 may bay, trong đo co 46% phao đai bay B-52 voi hon 200 chiec, 42% luc luong hai quan voi hang tram tau chien trong đo co 15/18 hang khong mau ham, tuan duong ham, 3.000 xe tang – xe thiet giap; 2.000 khau phao hang nang tu 120 đen 175mm. Ngoai ra, My đa đo tien cua xay dung Quan luc Viet Nam Cong hoa voi trang bi 1.800 may bay, 2.000 xe tang – thiet giap, 1.500 khau phao, 2 trieu khau sung cac loai, 50.000 xe co gioi quan su, hang tram tau, thuyen chien đau.
Cuoc chien o Viet Nam đa gay ton that nang cho luc luong khong quan My. Tong cong đa co khoang 11.000 may bay cac loai cua My đa bi ban roi hoac pha huy tai Viet Nam, 877 may bay khac bi Quan đoi Nhan dan Viet Nam thu giu Ton that chi tiet theo binh chung va theo chung loai may bay bao gom:

Khong quan My: 2.251 may bay va 110 truc thang bi pha huy
Khong quan hai quan My: 859 may bay va 32 truc thang bi pha huy;
Khong quan thuy quan luc chien My: 193 may bay va 270 truc thang bi pha huy;
Khong quan luc quan My: 362 may bay va 5.086 truc thang bi pha huy;
Khong quan Viet Nam Cong hoa (toan bo trang bi do My cung cap): ~2.500 may bay va truc thang bi pha huy hoac thu giu (bao gom 877 may bay bi Quan đoi Nhan dan Viet Nam thu giu vao nam 1975)
Tinh theo ty le, loai may bay chiu thiet hai nang nhat cua My la truc thang: it nhat 5.607 chiec đa bi pha huy (chiem gan 50% luc luong), 2.165 phi cong truc thang tu tran, đo la chua tinh đen khoang 1.500 – 2.000 truc thang cua Khong quan Viet Nam Cong hoa (do My trang bi) cung bi pha huy hoac thu giu.
Ngoai ra, 578 may bay khong nguoi lai cac loai cua My bi pha huy
Đoi voi My, Chien tranh Viet Nam đa thanh mot chuong buon trong lich su cua ho. 5 đoi Tong thong My voi 4 chien luoc chien tranh tai Viet Nam lan luot pha san. Quan đoi My giam han hoat đong tai nuoc ngoai trong suot 15 nam, cho toi khi Chien tranh Vung vinh no ra. 58.220 linh My đa chet va 305.000 thuong tat (trong đo 153.303 bi tan phe nang, trong đo 23.114 bi tan phe hoan toan). Ngoai so thuong tich ve the xac, khoang 700.000 linh My trong so 2,7 trieu linh tung tham chien tai Viet Nam bi mac cac chung roi loan tam than, thong thuong đuoc goi la "Hoi chung Viet Nam", them vao đo la khoang 10% so linh My khi tro ve nuoc đa nghien ma tuy trong nhung ngay o Viet Nam. Khoang 70.000 toi 300.000 cuu binh My đa tu sat sau khi tro ve tu Viet Nam. Su cay đang cua cac cuu binh tuoi thanh nien nay gop phan tao nen Hippie, mot trao luu đay noi loan, phu nhan xa hoi cong nghiep phuong Tay, quay tro ve voi thien nhien, chong chien tranh, co vu tu do tinh duc va nhung gia tri nhu binh đang, hoa binh va tinh yeu... trong thanh nien My trong suot 20 nam. Nhieu nam sau chien tranh, hang tram ngan quan nhan va co van My đa bi ung thu hoac sinh con bi di tat do đa tiep xuc voi chat đoc da cam.
Sau that bai o Viet Nam, Tong thong Richard Nixon nhin nhan: 

Đai tuong Maxwell D. Taylor, co van đac biet cua Tong thong Johnson, tung chi huy quan vien chinh My o Viet Nam đa khai quat:


Viet Nam va My sau cuoc chien = Viet Nam =

Buoc ra sau chien tranh, cung voi niem tu hao đa chien thang "sieu cuong so mot" the gioi, Viet Nam đa co đuoc thong nhat va đoc lap – muc tieu ma nhieu the he nguoi Viet đa đau tranh suot tu thoi Phap thuoc. Chien thang cua ho cung gop phan đua đen chien thang cua nhung nguoi cong san o Lao va Campuchia, thanh lap Cong hoa dan chu nhan dan Lao va Campuchia Dan chu, mo rong phe xa hoi chu nghia do cac đang cong san lanh đao.
Sau chien tranh, Viet Nam phai tiep quan nhung di san nang ne ma My đe lai, khong chi ve kinh te ma con ve van hoa – xa hoi. Nha van đoat giai Nobel Gabriel Garcia Marquez đa đen tham Viet Nam vao giua thang 7 nam 1979 mo ta:

Duoi thoi My chiem đong, Sai Gon khong con giu đuoc ban sac van hoa cua minh, tro thanh mot "thien đuong nhan tao" đuoc bao boc boi quan đoi va su vien tro cua My, cua hang tan đo tiep te. Nguoi dan thanh pho ao tuong rang đo la đoi song thuc cua ho. Vi the, chien tranh ket thuc khien nguoi dan tro nen lac long va xa roi thuc te, đe roi 4 nam sau khi nguoi My cuoi cung rut đi, ho khong the guong day đuoc.
Cai gia cho su cuong nhiet nay la het suc kinh ngac: toan mien Nam co 360.000 nguoi tan tat, 1 trieu qua phu, 500.000 gai điem, 500.000 con nghien ma tuy, 1 trieu nguoi mac benh lao va hon 1 trieu linh thuoc che đo cu, tat ca đeu lac long trong xa hoi moi. Khoang 10% dan so Sai Gon bi mac benh hoa lieu nang (do lay tu gai điem) va co 4 trieu nguoi mu chu tren khap mien nam. Khong co gi la neu tim thay tren nhung con pho nhieu tre em lang thang pham toi va cung khong la neu xuat hien nhung tre em voi mai toc nau vang, mat xanh mui lo, da đen, nhung đua tre đa bi cha cua chung bo roi.
Nhung no luc han gan vet thuong chien tranh cua Viet Nam bat đau ngay sau ngay giai phong. He thong nong nghiep va giao thong đuoc xay dung lai nhanh nhat co the. Mot he thong truong cap toc đuoc thanh lap. Y te xa hoi hoa phong benh đuoc to chuc va qua trinh giao duc gai mai dam hoan luong (phuc hoi nhan pham), tre mo coi va nguoi nghien bat đau dien ra. Khong co cuoc tam mau nao ca nhu phia My du đoan. Trai lai, Viet Nam đa no luc giup quan nhan che đo cu va gioi tu san khong kinh doanh hoa nhap voi xa hoi moi. Nhieu viec lam moi đuoc tao ra đe giai quyet cong viec cho hon 3 trieu nguoi that nghiep.
Mac du the, nhieu kho khan lon va cap bach van ton tai, bat chap moi no luc, su kien nhan va hy sinh cua ho. Su that la Viet Nam thieu nguon luc đe co the giai quyet mot tham hoa lon va nhieu van đe nhu vay. Chien dich Phuong Hoang cua CIA đa sat hai nhieu nhan tai va thay the bang mot bo may tham nhung cua che đo cu. Hon nua, tong thong luc đo, Gerald Ford, đa khong thuc hien loi hua cua nuoc My đua ra trong cac thoa thuan Paris nam 1973 la boi thuong chien tranh cho Viet Nam hon 3 ty USD trong vong hon 5 nam. Chua ke chinh quyen Jimmy Carter can tro nhung no luc cua Viet Nam nham nhan đuoc cuu tro cua quoc te.
Ngay sau khi chien tranh ket thuc, Viet Nam đa phai chiu moi đe doa moi tu quan Khmer Đo tai Campuchia. Khmer Đo đa bat đau tan cong Viet Nam chi 4 ngay sau khi chien tranh ket thuc va linh My cuoi cung rut khoi mien Nam. Ngay 4 thang 5 nam 1975, mot toan quan Khmer Đo đot kich đao Phu Quoc, sau ngay sau quan Khmer Đo đanh chiem va hanh quyet hon 500 dan thuong o đao Tho Chu. Xung đot o bien gioi xay ra lien tuc trong cac nam 1977 va 1978. Ben canh nhieu cuoc đot kich nho, Khmer Đo tien hanh hai cuoc tan cong quy mo lon vao Viet Nam trong giai đoan 1975-1978. Đen nam 1978, sau khi Khmer Đo huy đong luc luong lon tan cong vao Tay Nam Bo, Viet Nam quyet đinh phan cong bang mot chien dich lon, tan cong ca vao Campuchia đe xu ly dut điem moi nguy tu Khmer Đo. Ngay lap tuc, Trung Quoc (đong minh cua Khmer Đo) huy đong hang chuc van quan tan cong vao mien Bac Viet Nam, gay ra Chien tranh bien gioi Viet-Trung, 1979. Hai cuoc chien nay keo dai toi nam 1989 moi cham dut.
Ngoai ra, cac tai lieu cua My đuoc tiet lo gan đay cho hay, truoc nam 1975, ho đa ho tro phong trao ly khai cua cac dan toc thieu so tai Tay Nguyen thanh lap 5 trai huan luyen, chieu mo 3.000 thanh nien nguoi dan toc to chuc thanh Mat tran FULRO voi muc tieu đoi đoc lap cho vung nay. Nam 1965, cuoc noi day cua FULRO that bai va bi quan đoi Viet Nam Cong Hoa đan ap, 4 lanh đao bi toa an xu tu hinh va bi hanh hinh cong khai, 15 nguoi khac bi an tu, nhung phong trao van chua bi triet ha han. Thang 4 nam 1975, mot nhom ung ho FULRO đieu đinh va thoa thuan voi cac quan chuc My se tiep tuc chien đau chong lai chinh phu moi tai mien Nam Viet Nam. Ke tu đo, sau nam 1975, nhung thanh vien FULRO chay tron sang Campuchia đa lien ket voi Khmer Đo đe tien hanh chien tranh du kich chong chinh phu Viet Nam. Hai cuoc chien tranh lien tiep va cac vu đot kich cua FULRO đa buoc Viet Nam phai tiep tuc duy tri mot đoi quan thuong truc đong đao đe đoi pho voi nhung moi nguy hiem van tiep tuc hien huu, cung voi đo la mot luong lon ngan sach phai danh cho quoc phong thay vi đau tu cho kinh te, khien nen kinh te Viet Nam bi anh huong nang ne.
Ve kinh te, sau chien tranh, Viet Nam gap phai nhieu kho khan. Su rap khuon cung nhac cua mo hinh kinh te – chinh tri Lien Xo va Trung Quoc; thien tai, lenh cam van cua My; bom min con sot lai chua no, su o nhiem do chat đoc da cam; 2 cuoc chien tranh bien gioi Tay Nam va chien tranh bien gioi phia Bac no ra; tat ca đeu gop phan vao cac van đe thoi hau chien cua đat nuoc. Nhung điem yeu ve kinh te, xa hoi do rap khuon theo mo hinh xa hoi chu nghia cua Lien Xo đa nhanh chong phat tac tram trong (nhung điem ma trong thoi chien dan chung con tam chap nhan).
Ngay 4 thang 9 nam 1975, Chinh phu Cach mang lam thoi Cong hoa Mien Nam Viet Nam tien hanh Chien dich cai tao tu san mien Nam lan I. Ngay 15 thang 7 nam 1976, Bo Chinh tri Đang Lao đong Viet Nam ra Nghi quyet 254/NQ/TW ve nhung cong tac truoc mat o mien Nam, hoan thanh viec xoa bo giai cap tu san mai ban, tien hanh cai tao cong thuong nghiep tu ban tu doanh. Thang 12 nam 1976, chinh phu Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam tien hanh Chien dich cai tao tu san lan 2. Tiep theo, Hoi nghi Bo Chinh tri Đang Cong san Viet Nam thang 3 nam 1977 quyet đinh hoan thanh ve co ban nhiem vu cai tao xa hoi chu nghia đoi voi cong thuong nghiep tu ban tu doanh mien Nam trong 2 nam 1977-1978. Nha nuoc đa quoc huu hoa va chuyen thanh xi nghiep quoc doanh đoi voi cac xi nghiep cong quan va xi nghiep "tu san mai ban", tu san bo chay ra nuoc ngoai. Co 1.354 co so voi 130.000 cong nhan đuoc quoc huu hoa, bang 34% so co so va 55% so cong nhan. Thanh lap xi nghiep hop tac xa, gia cong, đat hang: 1.600 co so voi tren 70.000 cong nhan, chiem 45% so co so va khoang 30% so cong nhan tren toan mien Nam. So co so cong nghiep tu ban tu doanh con lai chiem khoang 6% ve co so va 5% ve cong nhan, trong tong so xi nghiep cong nghiep tu doanh. Trong nam 1976, "tu san mai ban" va tu san lon trong cong nghiep mien Nam bi xoa bo. Nam 1978, nha nuoc hoan thanh can ban cai tao tu san cong nghiep loai vua va nho o mien Nam, xoa bo viec nguoi Hoa kiem soat nhieu nganh cong nghiep. Đen thang 5 nam 1979, tat ca cac xi nghiep cong quan luc đau o mien Nam đeu đa đuoc chuyen thanh xi nghiep quoc doanh. Trong nhung nam 1977–1978, viec cai tao cac nganh nghe tieu thu cong nghiep mien Nam đuoc thuc hien. Tieu thu cong nghiep đuoc to chuc lai va đua vao hop tac xa. Toi cuoi nam 1985, so co so tieu thu cong nghiep mien Nam đa co 2.937 hop tac xa chuyen nghiep, 10.124 to san xuat chuyen nghiep, 3.162 hop tac xa nong nghiep – tieu thu cong nghiep, 529 hop tac xa va 920 ho tu nhan ca the.
Sau khi thong nhat, chinh quyen Viet Nam cung tien hanh cai tao van hoa. Co nhung đot thanh loc, tieu huy cac sach bao bi xep loai van hoa pham khieu dam, đoi truy tai mien Nam. Tu thang 9 nam 1975, nha chuc trach đa an đinh danh muc sach bi cam, co noi sach bao trong danh muc cam bi gom lai va đot ngoai đuong. Theo tuong trinh cua Tap chi Cong san, thang 6 nam 1981, trong cuoc truy quet khac, chinh quyen tich thu ba trieu an pham, trong đo co hon 300.000 đau sach va tap chi. Rieng o Sai Gon thu đuoc 60 tan sach vo cac loai. Ben canh đo, chinh quyen to chuc cac lop hoc mien phi nham xoa mu chu cho nguoi dan, lap cac tram y te, đong thoi thanh lap cac hoi phu nu, hoi cong nhan, cong đoan...
Ngay 18 thang 4 nam 1975, Ban Bi thu Đang Lao đong Viet Nam ra Chi thi 218/CT-TW: "Đoi voi si quan, tat ca đeu phai tap trung giam giu quan ly, giao duc va lao đong; sau nay tuy su tien bo se phan loai va se co chinh sach giai quyet cu the. Nhung nguoi co chuyen mon ky thuat (ke ca linh va si quan) ma ta can thi co the dung vao tung viec trong mot thoi gian nhat đinh, nhung phai canh giac va phai quan ly chat che, sau nay tuy theo yeu cau cua ta va tuy theo su tien bo cua tung nguoi ma co the tuyen dung vao lam o cac nganh ngoai quan đoi. Đoi voi nhung phan tu ac on, tinh bao an ninh quan đoi, si quan tam ly, binh đinh chieu hoi, đau so đang phai phan đong trong quan đoi, thi bat ke la linh, ha si quan hay si quan đeu phai tap trung cai tao dai han, giam giu rieng o noi an toan va quan ly chat che".
Sau ngay 30 thang 4 nam 1975, chinh quyen moi yeu cau si quan quan đoi va vien chuc Viet Nam Cong hoa phai ra trinh dien. Tuy nhien, so tan quan cua quan đoi Viet Nam Cong hoa tan ra tai cho kha đong, mot so van tiep tuc lan tron va tim cach chong lai chinh quyen moi (nem luu đan, nem đa vao rap hat, cam co Viet Nam Cong hoa, dan khau hieu o thi xa, thi tran, đat chuong ngai vat gay tai nan tren đuong, lap cac nhom gay roi trat tu tri an...). Mot so con thu thap nhan luc, chon giau vu khi, xay dung ke hoach hoat đong vu trang đe lap vung ly khai. Đe giai quyet lo ngai ve an ninh, thang 6 nam 1975, Chinh phu Cong hoa mien Nam Viet Nam ra thong cao bat buoc si quan quan đoi va vien chuc thuoc che đo Viet Nam Cong hoa đi hoc tap cai tao voi thoi han tu vai ngay đen vai nam (thoi han thuong tang theo cap bac, si quan bac thap nhu thieu uy thuong la vai ngay, trong khi cac vien chuc cap cao nhat co nguoi bi giam giu hon 10 nam). Đe phan đinh va co chinh sach đoi xu thoa đang, Chinh phu cung phan biet ro "nhung cong chuc lam viec cho đich vi hoan canh, vi đong luong thi khong coi la nguy quyen". Sau nam 1975 o mien Nam co hon 1.000.000 nguoi thuoc dien phai ra trinh dien. Theo Pham Van Đong, con so nguoi phai trai qua hoc tap cai tao la hon 200.000 trong tong so 1 trieu nguoi ra trinh dien. Tinh đen nam 1980 thi chinh phu Viet Nam cong nhan con 26.000 nguoi con giam trong trai, tuy nhien mot so quan sat vien ngoai quoc uoc tinh khoang 100.000 đen 300.000 van bi giam. Nguoc lai, mot so quan chuc Viet Nam Cong hoa đa cong tac voi chinh phu Cach mang lam thoi đuoc giu chuc vu trong chinh phu moi nhu Nguyen Huu Hanh... Khi chien tranh bien gioi Tay Nam no ra, mot so cuu binh si Viet Nam Cong hoa đa đuoc Quan đoi Nhan dan Viet Nam goi tai ngu đe giup van hanh cac loai vu khi thu đuoc do My san xuat.
Mat khac, cang thang ngoai giao voi Trung Quoc va cac su kien lien quan (nhu vu viec treo anh Mao Trach Đong va co Trung Quoc tai Cho Lon) khien Chinh phu Viet Nam tap trung vao mot đoi tuong khac la nguoi goc Hoa. Chinh phu đua ra thoi han đe nguoi goc Hoa đang ky nhap tich Viet Nam, nhung nguoi goc Hoa khong chiu đang ky quoc tich Viet Nam bi mat viec va giam tieu chuan luong thuc, tat ca cac to bao tieng Trung Quoc, truong hoc danh rieng cho nguoi Hoa bi đong cua. Cac van đe ve tu binh va Hoa kieu đa đuoc chinh phu Viet Nam xem la mot thu thach đoi voi chu quyen quoc gia hon la mot van đe noi bo đon gian. Trong nam 1978, chinh phu Viet Nam quyet đinh thuc hien chinh sach cai tao tu san cong nghiep, cac doanh nghiep tu nhan bi quoc huu hoa, trong đo co khoang 30.000 doanh nghiep cua Hoa kieu. Tren danh nghia, chinh sach nay thuc hien voi ca nguoi Viet va nguoi Hoa, nhung tren thuc te, tu san nguoi Hoa la nan nhan chinh. Chinh quyen cung tiep quan co so tong hoi quan nguoi Hoa, benh vien Sung Chinh (đau nam 1976) va 5 benh vien khac cua 5 bang vao thang Gieng 1978, đong cua 11 to bao Hoa ngu. Khoi lanh đao nguoi Hoa o Viet Nam xem nhu khong con hien huu va viec nguoi Hoa kiem soat nhieu nganh cong nghiep bi xoa bo.
Nhung bien co ca khach quan lan chu quan ve chinh tri va kinh te đa tao nen lan song nhung nguoi vuot bien. Theo so lieu cua Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan, trong khoang thoi gian 1975-1995 đa co 849.228 nguoi vuot bien bang đuong bien va đuong bo. Nhieu nguoi đa chet doc đuong do thieu an, benh tat, cuop bien hoac bao to. Trong so nhung nguoi vuot bien, mot ty le lon la nguoi Hoa, ho vuot bien khoi Viet Nam do lo so chien tranh no ra giua Viet Nam va Trung Quoc, do chinh sach cai tao cong thuong nghiep đoi voi tu nhan cua nha nuoc Viet Nam va boi cac hoat đong tuyen truyen tu chinh phu Trung Quoc. Trong nhung nam 1978-1989, 2/3 trong so nhung nguoi vuot bien bang đuong bien tu Viet Nam la nguoi goc Hoa, them vao đo la khoang 250.000 nguoi Hoa vuot bien sang Trung Quoc qua bien gioi phia Bac tu thang 4 nam 1978 đen mua he nam 1979.
Them vao đo, nen kinh te Viet Nam con chiu hao ton nang ne do cuoc xung đot keo dai tai bien gioi voi Trung Quoc, do cac cuoc tan cong vao Tay Nam Bo cua quan Khmer Đo va do viec đong quan qua lau (hon 10 nam) o Campuchia sau chien tranh bien gioi Tay Nam. Sau 10 nam thong nhat, tien hanh đoi moi cho Viet Nam la tat yeu va song con.


= My =

Nen chinh tri va moi lien ket giua chinh phu My va nguoi dan bi cuoc chien lam chia re nghiem trong. My đa ton 676 ty USD cho cuoc chien (tinh theo gia tri USD cua nam 2004, chua tinh cac khoan chi tieu gian tiep khac), muc hao ton nay chi đung sau chi phi cua My trong Chien tranh the gioi thu hai (1.200 ty USD, tinh theo thoi gia nam 2007). Mot tinh toan khac cho thay Chinh phu My đa phai tieu ton 950 ty USD (thoi gia 2011) chien phi, neu tinh ca chi phi cho cuu chien binh thi nuoc My đa ton kem toi 1.200-1.800 ty USD cho cuoc chien tai Viet Nam. Neu đem so sanh đo ton kem cua chien tranh Viet Nam voi cac chuong trinh co tinh chat tieu bieu ma chinh phu nuoc My đa thuc hien, thi Viet Nam van noi len mot lan nua la mot trong nhung cong cuoc đat tien nhat trong lich su nuoc My. Toan bo he thong đuong sa giua cac bang chi tieu ton 53 ty USD (nam 1972), chuong trinh vu tru đua nguoi len Mat Trang cua My cung chi ton 25 ty USD.
Viec My phai lien tuc in tien đe tra chien phi cho Chien tranh Viet Nam đa gop phan khien USD mat gia va tang lam phat, keo theo su sup đo cua He thong Bretton Woods (he thong ty gia co đinh ma Ngan hang Trung uong My an đinh cho USD). Trong cuoc chien tranh, nham đap ung yeu cau cua cac no luc chien tranh, cac nha may san xuat hang tieu dung đuoc chuyen đoi đe san xuat thiet bi quan su, gay ra su sut giam hang hoa, do đo lam ton thuong nen kinh te. Su hao ton chien phi đa lam tham hut ngan sach tang cao, gop phan đay nen kinh te My vao mot thap nien 1970 suy thoai kinh te đay u am.
41 nam sau chien tranh, tong thong My Barack Obama đa phat bieu ve bai hoc ma My rut ra trong chien tranh Viet Nam:


= Binh thuong hoa quan he Viet Nam – Hoa Ky =
Ngay 2/7/1993, truoc Quoc khanh Hoa Ky 2 ngay, Hoa Ky tuyen bo khong ngan can cac nuoc khac cho Viet Nam vay tra no to chuc tai chinh quoc te. Ngay 3/2/1994, đung ngay thanh lap Đang Cong san Viet Nam, Hoa Ky chinh thuc go bo lenh cam van thuong mai đon phuong ap len Viet Nam. Ngay 11/7/1995, 1 tuan sau Quoc khanh Hoa Ky, Hoa Ky tuyen bo binh thuong hoa quan he ngoai giao voi Viet Nam. Thang 7/1997, hai nuoc chinh thuc trao đoi Đai su voi nhau. Ngay 24/5/2016, Hoa Ky chinh thuc go bo cam van vu khi sat thuong đoi voi Viet Nam.
Viet Nam va Hoa Ky tu cho la ke thu đa tro thanh Đoi tac toan dien cua nhau khi tong kim ngach xuat nhap khau hai chieu Viet Nam – My nam 2019 đat muc 75,6 ti USD, muc rat cao neu so voi con so 450 trieu USD vao thoi điem hai nuoc binh thuong hoa quan he ngoai giao...My đa tich cuc ho tro Viet Nam khac phuc hau qua chien tranh, nang cao nang luc luc luong canh sat bien, ho tro luc luong gin giu hoa binh quoc te cua Viet Nam. Viet Nam, My cung cac nuoc tich cuc hop tac duy tri tu do hang hai va thuc thi Cong uoc Luat bien cua Lien Hop Quoc UNCLOS 1982 tai khu vuc Bien Đong.


Vu khi su dung trong Chien tranh Viet Nam Chien tranh Viet Nam la mot chien tranh ac liet voi quy mo lon keo dai gan 20 nam. Đay cung la lan đau tien, hau qua tan khoc cua vu khi đuoc xuat hien tren TV cua cac nuoc tien tien.
My đa ap dung hau het cac vu khi tan tien nhat thoi đo (chi tru vu khi hat nhan). Mot loat cac loai vu khi đa đuoc su dung boi cac quan đoi khac nhau hoat đong trong Chien tranh Viet Nam, bao gom cac đoi quan cua Viet Nam Dan chu Cong hoa (Quan đoi Nhan dan Viet Nam) va Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam (Quan Giai phong mien Nam Viet Nam); tat ca cac đon vi cua quan đoi My; cac đong minh cua ho la Quan luc Viet Nam Cong hoa (QLVNCH), Han Quoc, Uc, New Zealand, Thai Lan va Philippines.
Gan nhu tat ca cac luc luong lien minh, bao gom Quan luc Viet Nam Cong hoa va Uc đuoc trang bi vu khi cua My, mot so trong đo, chang han nhu M16, đa đuoc dung đe thay the cac loai vu khi co nien đai tu Chien tranh the gioi thu 2. Quan đoi Nhan dan Viet Nam va Quan Giai phong mien Nam Viet Nam, thi thua ke mot bo suu tap vu khi cua My, Phap va Nhat Ban tu Chien tranh the gioi thu II va Chien tranh Đong Duong (vi du nhu Arisaka 99 cua Nhat), nhung phan lon đuoc vu trang va cung cap boi Trung Quoc, Lien Xo va cua cac nuoc Xa hoi chu nghia khac. Mot so vu khi, nhu K-50M (mot bien the PPsh-41) va phien ban "tu che" cua RPG-2 đa đuoc Quan đoi Nhan dan Viet Nam tu san xuat tai Viet Nam. Ngoai ra, do thieu vu khi, luc luong du kich va Quan Giai phong mien Nam Viet Nam con su dung mot so vu khi tu che tu xua nhu cung, no, bay chong... Tham chi, tai lieu My đa ghi nhan nhung truong hop truc thang cua ho bi ban roi boi cung no cua du kich Viet Nam.
Nam 1969, quan đoi My đa xac đinh đuoc 40 loai sung truong, 22 loai sung may, 17 loai sung coi, 20 sung truong khong giat hoac cac loai ong phong ten lua, chin loai vu khi chong tang va 14 vu khi phong khong đuoc su dung boi quan đoi mat đat cua tat ca cac ben. Ngoai ra luc luong cua My co 24 loai xe boc thep va phao tu hanh va 26 loai phao va ong phong ten lua 
Qua 20 nam, tong luong vu khi ma Quan đoi Nhan dan Viet Nam va Quan Giai phong mien Nam Viet Nam su dung neu quy đoi thanh tien la khoang 3,5 ti USD Trong khi đo, tong luong vu khi ma quan đoi My su dung co gia tri khoang 141 ty USD, cung voi 16 ty USD vu khi đuoc My vien tro cho Quan luc Viet Nam Cong hoa, tong cong la 157 ty USD (chua ke khoan chien phi cua Han Quoc, Uc, New Zealand, Thai Lan cung do My chi tra)


Chien tranh Viet Nam trong van hoa đai chung Chien tranh Viet Nam la đe tai cho rat nhieu sach, phim anh, tro choi tu nhieu nam qua tu khi no ket thuc.


= Sach =

Trong bo truyen tranh Watchmen, Tong thong Richard Nixon đa moi tien si sieu nhan Manhattan can thiep vao Chien tranh Viet Nam va giup quan đoi My gianh chien thang. Viet Nam sau đo tro thanh tieu bang thu 51 cua My.


= Phim =

Trong bo phim Forrest Gump, nhan vat chinh la mot nguoi thieu nang tri tue. Tuy vay, khi sang Viet Nam chien đau, anh lai tro thanh anh hung khi cuu đuoc trung đoi truong thoat chet sau mot tran đanh. Khi tro ve, anh lai tham gia phong trao chong Chien tranh Viet Nam cung nguoi yeu. Bo phim đa ke lai mot giai đoan đay bien đong trong lich su nuoc My qua goc nhin ngay tho va trong sang cua mot nguoi chi co IQ = 75.
Phim Sinh ngay 4 thang 7, nhan vat chinh la mot cuu binh My bi thuong va liet nua nguoi. Khi ve nuoc, anh tro thanh mot nguoi dan đau phong trao phan đoi chien tranh cua cuu binh My.


= Tro choi đien tu =
Air Conflicts: Vietnam
Battlefield Vietnam
Call of Duty: Black Ops (2010)
Call of Duty: Black Ops Cold War (2020)
Vietcong 1 va 2
Rising Storm 2: Vietnam
Far Cry 5: Hours of Darkness
Men of War: Vietnam


= Ca nhac =


Xem them Lich su Viet Nam
Noi chien Lao
Noi chien Campuchia
Bo chi huy Vien tro Quan su My tai Viet Nam
Đoan co van quan su Lien Xo tai Viet Nam
Su can thiep cua My vao Viet Nam
Han Quoc trong chien tranh Viet Nam
Bac Trieu Tien trong chien tranh Viet Nam
Trung Hoa Dan Quoc trong chien tranh Viet Nam
Quan luc The gioi Tu do (chien tranh Viet Nam)
Vien tro nuoc ngoai trong Chien tranh Viet Nam
Danh sach vu khi su dung trong Chien tranh Viet Nam
Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam
Tran lut đong bang song Hong nam 1971
Chien tranh đac biet
Chien tranh cuc bo
Viet Nam hoa chien tranh
Phong trao Hat cho đong bao toi nghe
Phong trao phan chien trong Chien tranh Viet Nam
Đoi quan toc dai
Toi ac cua Quan đoi Hoa Ky va đong minh trong chien tranh Viet Nam
Nhung vu tan cong cua luc luong biet đong Quan Giai phong Mien Nam Viet Nam


Ghi chu Chu thich Thu muc = Tieng Viet =
Chung mot bong co (nhieu tac gia), Ha Noi: Nha xuat ban Chinh tri Quoc gia, 1995.
Đo Mau, Hoi ky Hoanh Linh Đo Mau – Tam su tuong luu vong, Ha Noi: Nha xuat ban Cong an Nhan dan, 2001.
Ho Khang, Tet Mau Than 1968: Buoc ngoat lon cua cuoc khang chien chong My cuu nuoc, Ha Noi: Nha xuat ban Quan đoi Nhan dan, 2005.
Nhung nguon vien tro cho Cach mang VN tu cac nuoc Xa hoi Chu nghia Luu tru ngay 15 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine
Nguyen Đuc Phuong, Chien tranh Viet Nam Toan Tap, Toronto, Ontario: Nha xuat ban Lang Van, 2001.
Kinh nghiem giai quyet van đe ruong đat trong cach mang Viet Nam Ngay 10/6/2003. Cap nhat luc 20h 34'
Nghi quyet Hoi nghi Trung uong lan thu 15 (mo rong) ve tang cuong đoan ket, kien quyet đau tranh giu vung hoa binh, thuc hien thong nhat nuoc nha
Tang cuong đoan ket nhat tri, tien toi nhung thang loi moi! (Bao cao cua đong chi Le Duan ve Hoi nghi đai bieu cac Đang Cong san va Đang Cong nhan o Mac Tu Khoa, đoc truoc Hoi nghi Trung uong lan thu ba) Ngay 23/12/2003. Cap nhat luc 23h 31'


= Tieng Anh =


Lien ket ngoai Khang chien chong Mi 1954 - 75 tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Vietnam War (1954–1975) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
A Vietnam Diary's Homecoming Luu tru ngay 19 thang 10 nam 2017 tai Wayback Machine Video produced by the PBS Series History Detectives
Detailed bibliography of Vietnam War
Documents Relating to American Foreign Policy–Vietnam Luu tru ngay 13 thang 8 nam 2012 tai Wayback Machine primary sources on U.S. involvement
Fallout of the War from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
Glossary of Military Terms & Slang from the Vietnam War
Impressions of Vietnam and descriptions of the daily life of a soldier from the oral history of Elliott Gardner, U.S. Army Luu tru ngay 30 thang 4 nam 2011 tai Wayback Machine
Stephen H. Warner Southeast Asia Photograph Collection at Gettysburg College
Timeline US – Vietnam (1947–2001) in Open-Content project
The U.S. Army in Vietnam the official history of the United States Army
The Vietnam War at The History Channel
UC Berkeley Library Social Activism Sound Recording Project: Anti-Vietnam War Protests
Vietnam war timeline comprehensive timeline of the Vietnam War
Virtual Vietnam Archive – Texas Tech University
1965–1975 Another Vietnam; Unseen images of the war from the winning side – Mashable
Archival collections about the Vietnam War, University Archives and Special Collections, Joseph P. Healey Library, University of Massachusetts Boston