Taliban (; tieng Pashtun: طالبان, đa Latinh hoa: taliban, dich nghia: 'hoc gia' hay 'giao đo') hay Taleban (, ), tu xung la Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan (IEA), la mot to chuc quan su va phong trao Hoi giao Deobandi tai Afghanistan, hien đang tien hanh Chien tranh Afghanistan. Ke tu nam 2016, thu linh cua Taliban la Mawlawi Hibatullah Akhundzada.
Tu nam 1996 đen 2001, Taliban nam giu khoang 3/4 lanh tho Afghanistan va thuc thi mot phien ban nghiem ngat cua Sharia, hay luat Hoi giao. Taliban noi len vao nam 1994 nhu mot trong nhung phe noi bat trong Noi chien Afghanistan va phan lon bao gom cac sinh vien (talib) tu cac khu vuc Pashtun o mien đong va mien nam Afghanistan, nhung nguoi đa đuoc hoc trong cac truong Hoi giao truyen thong, va đa chien đau trong Chien tranh Lien Xo-Afghanistan. Duoi su lanh đao cua Mohammed Omar, phong trao nay lan rong khap hau het Afghanistan, tranh gianh quyen luc voi cac lanh chua Mujahideen. Che đo đoc tai Tieu Vuong quoc Hoi giao Afghanistan đuoc thanh lap vao nam 1996 va thu đo cua Afghanistan đuoc chuyen toi Kandahar. Taliban nam quyen kiem soat hau het Afghanistan cho đen khi bi lat đo sau cuoc xam luoc Afghanistan do My lanh đao vao thang 12 nam 2001 sau cac cuoc tan cong ngay 11 thang 9. O đinh điem, su cong nhan chinh thuc ve mat ngoai giao đoi voi chinh quyen cua Taliban chi gom 3 quoc gia: Pakistan, A Rap Xe-ut va Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat thua nhan. Nhom nay sau đo tap hop lai nhu mot phong trao noi day đe chong lai chinh quyen Karzai đuoc My hau thuan va ISAF do NATO lanh đao trong chien tranh o Afghanistan.
Taliban đa bi quoc te len an vi viec thuc thi ha khac luat Hoi giao Sharia, dan đen viec nhieu nguoi Afghanistan bi đoi xu tan bao. Trong thoi gian cam quyen tu nam 1996 đen nam 2001, Taliban va cac đong minh cua ho đa thuc hien cac cuoc tham sat nham vao thuong dan Afghanistan, tu choi cung cap luong thuc cua Lien Hop Quoc cho 160.000 dan thuong chet đoi va tien hanh chinh sach tieu tho, đot chay nhung vung đat mau mo rong lon va pha huy hang chuc nghin ngoi nha. Trong thoi ky cai tri cua minh, ho cam cac so thich va hoat đong nhu tha dieu va nuoi chim lam thu cung, va phan biet đoi xu voi cac dan toc thieu so va ton giao. Theo Lien Hop Quoc, Taliban va cac đong minh cua ho la nguyen nhan gay ra 76% thuong vong cho dan thuong Afghanistan trong nam 2010, 80% vao nam 2011 va 80% vao nam 2012. Taliban cung đa tham gia vao cuoc diet chung van hoa, pha huy nhieu di tich bao gom ca cac tuong Phat 1500 nam tuoi noi tieng cua Bamiyan.
He tu tuong cua Taliban đuoc mo ta la ket hop mot hinh thuc "sang tao" cua luat Hoi giao Sharia dua tren chu nghia co yeu Deobandi va chu nghia Hoi giao chien binh ket hop voi cac chuan muc van hoa va xa hoi Pashtun đuoc goi la Pashtunwali, vi hau het Taliban la nguoi cua bo lac Pashtun.
Cong đong quoc te va chinh phu Afghanistan cao buoc rang Luc luong Tinh bao Lien nganh va quan đoi Pakistan đa ho tro Taliban trong suot thoi gian chung thanh lap va nam quyen, cung nhu tiep tuc ho tro Taliban trong cuoc noi day. Pakistan tuyen bo rang ho đa ngung tat ca su ung ho danh cho nhom nay sau vu tan cong ngay 11 thang 9. Nam 2001, co 2.500 nguoi A Rap duoi su chi huy cua thu linh Al-Qaeda Osama bin Laden đa chien đau cho Taliban.


Tu nguyen Tu Taliban theo tieng Pashto, طالبان taliban, nghia la "cac sinh vien", so nhieu cua talib. Đay la mot tu muon tu tieng A Rap طالب talib su dung Persian so nhieu ket thuc -an ان. Trong tieng A Rap طالبان taliban khong co nghia la "hoc sinh/sinh vien" ma la "hai hoc sinh", vi no la mot dang kep, so nhieu trong tieng A Rap la طلاب tullab co tinh gay ra mot so nham lan cho nhung nguoi noi tieng A Rap. Ke tu khi tro thanh mot tu muon trong tieng Anh, Taliban, ngoai mot danh tu so nhieu đe cap đen nhom, con đuoc su dung nhu mot danh tu so it đe cap đen mot ca nhan. Vi du, John Walker Lindh đa đuoc goi la "Taliban nguoi My", chu khong phai la "Talib nguoi My".


Boi canh = Can thiep cua Lien Xo (1978-1992) =

Sau khi Lien Xo can thiep va chiem đong Afghanistan vao nam 1979, cac chien binh Mujahideen Hoi giao tham chien chong lai cac luc luong Lien Xo nay.
Tong thong Pakistan Muhammad Zia-ul-Haq lo so rang Lien Xo đang co ke hoach xam luoc Balochistan, Pakistan, vi vay ong đa cu Akhtar Abdur Rahman đen A Rap Xe Ut đe ho tro cho cuoc khang chien cua Afghanistan chong lai luc luong chiem đong cua Lien Xo. Mot thoi gian sau, CIA cua Hoa Ky va Tong cuc Tinh bao A Rap Xe-ut (GID) chuyen tai tro va thiet bi thong qua Co quan Tinh bao Lien nganh Pakistan (ISI) cho mujahideen Afghanistan.
Khoang 90.000 nguoi Afghanistan, bao gom ca Mohammed Omar, đa đuoc ISI cua Pakistan đao tao trong nhung nam 1980. Giao su nguoi Anh Carole Hillenbrand ket luan rang Taliban đa phat sinh tu nhung to chuc mujahideen do My-A Rap Xe-ut ho tro: "Phuong Tay đa giup Taliban chong lai viec Lien Xo tiep quan Afghanistan". Gan nhu tat ca ban lanh đao ban đau cua Taliban truoc đay đa chien đau trong Chien tranh Lien Xo-Afghanistan cho phe Hezb-i Islami Khalis hoac Harakat-i Inqilab-e Islami cua Mujahideen.


= Noi chien Afghanistan (1992–1996) =

Sau su sup đo cua che đo Mohammad Najibullah do Lien Xo hau thuan vao nam 1992, nhieu đang phai chinh tri Afghanistan, nhung khong phai Hezbuddin Hekmatyar voi Hezb-e Islami Gulbuddin, Hizb-e Wahdat va Ittihad-i Islami, vao thang 4 đa đong y ve mot hoa binh va hiep đinh chia se quyen luc, Hiep đinh Peshawar, thanh lap Nha nuoc Hoi giao Afghanistan va chi đinh mot chinh phu lam thoi trong mot giai đoan chuyen tiep; nhung Nha nuoc Hoi giao va chinh phu cua no đa bi te liet ngay tu đau, do cac nhom đoi đich đang tranh gianh quyen luc toan dien o Kabul va Afghanistan.
Đang Hezb-e Islami Gulbuddin cua Hekmatyar tu choi cong nhan chinh phu lam thoi, va vao thang 4 đa tham nhap vao Kabul đe gianh chinh quyen, do đo đa bat đau cuoc noi chien. Vao thang 5, Hekmatyar bat đau cac cuoc tan cong chong lai luc luong chinh phu va Kabul. Hekmatyar nhan đuoc ho tro ve hoat đong, tai chinh va quan su tu ISI cua Pakistan. Voi su giup đo đo, luc luong cua Hekmatyar đa co the tieu diet mot nua Kabul. Iran ho tro luc luong Hizb-e Wahdat cua Abdul Ali Mazari. A Rap Xe Ut ung ho phe Ittihad-i Islami. Xung đot giua cac luc luong dan quan nay cung leo thang thanh chien tranh.

Viec ngung ban, đuoc đai dien cua Bo truong Quoc phong moi đuoc bo nhiem cua Nha nuoc Hoi giao Ahmad Shah Massoud, Tong thong Sibghatullah Mojaddedi thuong luong va sau đo la Tong thong Burhanuddin Rabbani (chinh phu lam thoi), hoac cac quan chuc tu Uy ban Chu thap đo Quoc te (ICRC), nhung cac cuoc thuong luong thuong đo vo trong vong vai ngay. Trong khi đo, mien nam Afghanistan khong nam duoi su kiem soat cua luc luong dan quan do nuoc ngoai hau thuan hay chinh phu o Kabul, ma đuoc cai tri boi cac nha lanh đao đia phuong nhu Gul Agha Sherzai va dan quan cua ho. Taliban chi xuat hien lan đau tien vao thang 8 nam 1994, tuyen bo giai phong Afghanistan khoi su lanh đao tham nhung hien nay cua cac lanh chua va thiet lap mot xa hoi Hoi giao thuan tuy.


Lich su = Nam 1994 =
Taliban la mot phong trao cua cac sinh vien ton giao (talib) tu cac khu vuc Pashtun o mien đong va mien nam Afghanistan, nhung nguoi đuoc giao duc trong cac truong hoc Hoi giao truyen thong o Pakistan. Ngoai ra con co cac sinh vien Tajik va Uzbekistan, phan biet ho khoi cac nhom mujahideen tap trung dan toc hon, ma "đong vai tro quan trong trong su phat trien nhanh chong va thanh cong cua Taliban."


 Đao tao  Mullah Mohammad Omar vao thang 9 nam 1994 tai que huong Kandahar cung voi 50 sinh vien đa thanh lap nhom Taliban. Omar tu nam 1992 đa theo hoc tai Sang-i-Hisar madrassa o Maiwand (phia bac tinh Kandahar). Omar khong hai long vi luat Hoi giao đa khong đuoc thiet lap o Afghanistan sau khi che đo cong san bi lat đo, va gio đay cung voi nhom cua anh đa cam ket loai bo cac lanh chua va toi pham ra khoi Afghanistan.
Trong vong vai thang, 15.000 sinh vien, thuong la nguoi ti nan Afghanistan, tu cac truong ton giao hoac madrasas - mot nguon tin goi ho la madrasas do Jamiat Ulema-e-Islam đieu hanh - o Pakistan đa tham gia nhom.
Trong Chien tranh Lanh, Hoa Ky đa chi hang trieu USD đe cung cap cho hoc sinh Afghanistan nhung cuon sach giao khoa chua hinh anh bao luc va giao ly Hoi giao chien binh nham thuc đay su phan khang đoi voi viec Lien Xo xam luoc Afghanistan. Ngay ca Taliban cung su dung nhung cuon sach do My san xuat du đa lam tray xuoc khuon mat con nguoi đe tuan theo quy tac chinh thong nghiem ngat cua no. Cac sach giao khoa đuoc phat trien vao đau nhung nam 1980 duoi su tai tro cua Co quan Phat trien Quoc te Hoa Ky (AID) cho Đai hoc Nebraska-Omaha va Trung tam Nghien cuu Afghanistan cua truong. Co quan nay đa chi 51 trieu đo la cho cac chuong trinh giao duc cua truong đai hoc o Afghanistan tu nam 1984 đen nam 1994. Trong thoi ky Lien Xo chiem đong Afghanistan, cac chi huy quan su Afghanistan đa yeu cau sach chua nhung đoan chong Lien Xo va tre em đuoc day đem voi cac hinh anh minh hoa xe tang, ten lua va min. Khoi day long cam thu giac ngoai xam luc đo phu hop voi loi ich cua Hoa Ky. AID đa bo tai tro cho cac chuong trinh cua Afghanistan vao nam 1994 nhung sach giao khoa van tiep tuc đuoc luu hanh trong nhieu phien ban khac nhau, ngay ca sau khi Taliban nam chinh quyen vao nam 1996.


 Đong luc  Nhung nguoi Taliban ban đau đuoc thuc đay boi su đau kho cua nguoi dan Afghanistan, ma ho tin la ket qua cua cac cuoc tranh gianh quyen luc giua cac nhom nguoi Afghanistan khong tuan thu quy tac đao đuc cua đao Hoi; trong cac truong hoc ton giao cua ho, ho đa đuoc rao giang niem tin vao luat Hoi giao nghiem khac.


 Phong trao Pakistan  Cac nguon tin noi rang Pakistan đa tham gia rat nhieu, vao thang 10 nam 1994, trong viec "tao ra" Taliban. Co quan Tinh bao Lien nganh cua Pakistan (ISI), ung ho manh me Taliban vao nam 1994, hy vong mot quyen luc cam quyen moi o Afghanistan se tao thuan loi cho Pakistan. Ngay ca khi Taliban nhan đuoc ho tro tai chinh tu Pakistan vao nam 1995 va 1996, va ngay ca khi "su ho tro cua Pakistan đen tu giai đoan đau cua su ton tai cua phong trao Taliban, thi moi lien he rat mong manh va cac tuyen bo tu ca ISI Pakistan cung nhu Taliban tu rat som đa chung to ban chat khong de dang cua moi quan he. ISI va Pakistan nham muc đich kiem soat, trong khi gioi lanh đao Taliban dao đong qua lai giua viec giu đoc lap va duy tri su ung ho. " Nhung nguoi ung ho chinh o Pakistan la Tuong Naseerullah Babar, nguoi chu yeu nghi ve đia chinh tri (mo cac tuyen thuong mai đen Trung A), va Maulana Fazl-ur-Rehman cua Jamiat Ulema-e-Islam (F), voi tu cach la "nhom đai dien Chu nghia bai bo va nham chong lai anh huong cua Islami Jama'at-e va chu nghia Wahhab đang phat trien. "
Theo chuyen gia nguoi Pakistan ve Afghanistan Ahmed Rashid, "tu nam 1994 đen 1999, uoc tinh co khoang 80.000 đen 100.000 nguoi Pakistan đuoc đao tao va chien đau o Afghanistan" theo phe Taliban. Peter Tomsen tuyen bo rang cho đen ngay 11/9, cac si quan quan đoi Pakistan va ISI cung voi hang nghin nhan vien luc luong vu trang Pakistan chinh quy đa tham gia vao cuoc giao tranh o Afghanistan.
Trong suot nam 2001, 28.000–30.000 cong dan Pakistan, 14.000–15.000 quan Taliban Afghanistan va 2.000–3.000 chien binh Al-Qaeda đang chien đau o Afghanistan. Tong thong Pakistan Pervez Musharraf - khi đo con la Tong tham muu truong quan đoi - chiu trach nhiem cu hang nghin nguoi Pakistan chien đau cung voi Taliban va Bin Laden chong lai luc luong cua Ahmad Shah Massoud.  Mot tai lieu nam 1998 cua Bo Ngoai giao Hoa Ky xac nhan "20–40 % binh linh Taliban [chinh quy] la nguoi Pakistan."
Vao ngay 3 thang 11 nam 1994, Taliban to chuc mot cuoc tan cong bat ngo đa xam chiem thanh cong thanh pho Kandahar. Truoc ngay 4 thang 1 nam 1995, ho kiem soat 12 tinh cua Afghanistan. Luc luong dan quan kiem soat cac khu vuc khac nhau thuong đau hang ma khong giao tranh. Cac chi huy cua Omar la su pha tron cua cac cuu chi huy quan đoi đon vi nho va giao vien madrassa. O nhung giai đoan nay, Taliban noi tieng vi ho đa dep tan tham nhung, han che tinh trang vo luat phap, va lam cho cac con đuong va vung đat tro nen an toan.


= Giai đoan 1995 - 1996 =

Trong mot no luc đe thiet lap quyen thong tri cua ho tren toan bo Afghanistan, Taliban đa mo rong tu can cu Kandahar cua ho va can quet cac vung lanh tho rong lon. Đau nam 1995, phong trao tien ve Kabul, nhung ho đa phai chiu that bai nang ne truoc cac luc luong chinh phu cua Nha nuoc Hoi giao Afghanistan duoi su chi huy cua Ahmad Shah Massoud. Trong khi rut lui khoi Kabul, cac chien binh Taliban bat đau phao kich vao thanh pho nay, giet chet nhieu thuong dan. Cac phuong tien truyen thong đua tin vao thang 3 nam 1995 rang, sau cuoc phao kich cua Taliban, ho đa mat nhieu su ton trong tu nguoi Afghanistan va chi đuoc coi nhu la mot luc luong dan quan "đoi quyen luc" khac.
Sau mot loat that bai, Taliban đa gianh đuoc quyen kiem soat thanh pho phia tay Herat vao ngay 5 thang 9 nam 1995. Sau nhung cao buoc cua chinh phu đuoc cong nhan rang Pakistan đang ho tro Taliban, mot ngay sau đo, mot đam đong nguoi đa tan cong đai su quan Pakistan o Kabul.
Vao ngay 26 thang 9 nam 1996, khi Taliban chuan bi cho mot cuoc tan cong lon khac, Massoud đa ra lenh rut lui hoan toan khoi Kabul đe tiep tuc khang chien chong Taliban o vung nui phia đong bac Hindu Kush thay vi tham gia vao cac tran chien đuong pho o Kabul. Taliban tien vao Kabul ngay 27 thang 9 nam 1996 va thanh lap Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan. Cac nha phan tich mo ta Taliban khi đo đang phat trien thanh mot luc luong uy nhiem cho cac loi ich khu vuc cua Pakistan.


= Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan (1996–2001) =
Muc tieu quan su cua Taliban trong thoi ky 1995-2001 la đe tra lai trat tu cua Abdur Rahman (Iron Emir) bang cach tai lap cua mot quoc gia voi Pashtun thong tri trong khu vuc phia bac. Taliban đa tim cach thanh lap mot chinh phu Hoi giao thong qua luat phap va trat tu cung voi viec giai thich nghiem ngat luat Sharia, phu hop voi truong phai luat hoc Hoi giao Hanafi va cac sac lenh ton giao cua Mullah Omar, tren toan bo đat đai Afghanistan. Đen nam 1998, Tieu vuong quoc cua Taliban kiem soat 90% lanh tho Afghanistan.
Vao thang 12 nam 2000, UNSC trong Nghi quyet 1333, cong nhan nhu cau nhan đao cua nguoi dan Afghanistan, len an viec su dung lanh tho cua Taliban đe đao tao "nhung ke khung bo" va Taliban cung cap noi tru an an toan cho Osama bin Laden, đa ban hanh cac lenh trung phat nghiem khac đoi voi Afghanistan duoi su kiem soat cua Taliban. Vao thang 10 nam 2001, Hoa Ky, cung voi cac đong minh bao gom ca Lien minh phuong Bac Afghanistan, xam luoc Afghanistan va đanh bat Taliban ra khoi nuoc nay. Ban lanh đao Taliban chay sang Pakistan.


 Afghanistan trong thoi ky Taliban cai tri  Khi Taliban nam quyen vao nam 1996, hai muoi nam chien tranh lien tuc đa tan pha co so ha tang va nen kinh te cua Afghanistan. Khong co nuoc sinh hoat, it đien, it đien thoai, nhung con đuong đang hoat đong hoac nguon cung cap nang luong thuong xuyen. Cac nhu yeu pham co ban nhu nuoc, thuc pham, nha o va nhung thu khac đang bi thieu hut đen muc tuyet vong. Ngoai ra, cau truc thi toc va gia đinh đa cung cap cho nguoi Afghanistan mot mang luoi an toan xa hoi / kinh te cung bi thiet hai nang ne. Ty le tu vong o tre so sinh o Afghanistan la cao nhat tren the gioi. Mot phan tu tong so tre em chet truoc khi chung 5 tuoi, ty le cao hon nhieu lan so voi hau het cac nuoc đang phat trien khac.
Cac to chuc tu thien va / hoac phat trien quoc te (to chuc phi chinh phu hoac to chuc phi chinh phu) cuc ky quan trong đoi voi viec cung cap thuc pham, viec lam, tai thiet va cac dich vu khac, nhung Taliban to ra rat nghi ngo đoi voi 'su giup đo' ma cac to chuc đo đua ra. Voi hon mot trieu nguoi chet trong suot nhung nam chien tranh, so gia đinh do goa phu đung đau đa len toi 98.000 nguoi vao nam 1998. O Kabul, noi mot phan rong lon cua thanh pho đa bi tan pha boi cac cuoc tan cong bang ten lua, hon mot nua trong so 1,2 hang trieu nguoi đuoc huong loi theo mot cach nao đo tu cac hoat đong cua to chuc phi chinh phu, ke ca ve nuoc uong. Cuoc noi chien va dong nguoi ti nan khong ngung keo dai trong suot trieu đai cua Taliban. Cac cuoc tan cong o thung lung Mazar, Herat va Shomali đa khien hon 3/4 trieu dan thuong phai di doi, do Taliban su dung chien thuat "tieu tho" đe ngan dan tiep vien cho ke thu.
Nhung nguoi ra quyet đinh cua Taliban, đac biet la Mullah Omar, hiem khi noi chuyen truc tiep voi nguoi nuoc ngoai khong theo đao Hoi, vi vay cac nha cung cap vien tro phai đoi pho voi nhung nguoi trung gian ma su chap thuan va thoa thuan thuong bi đao nguoc. Vao khoang thang 9 nam 1997, nguoi đung đau ba co quan cua LHQ o Kandahar đa bi truc xuat khoi đat nuoc sau khi phan đoi khi mot nu luat su cua Cao uy LHQ ve nguoi ti nan bi buoc phai noi chuyen tu sau buc man đe nguoi đoi dien khong nhin thay khuon mat cua co.

Khi LHQ tang so luong nhan vien phu nu Hoi giao đe đap ung yeu cau cua Taliban, Taliban sau đo yeu cau tat ca cac nu nhan vien Hoi giao cua LHQ đen Afghanistan phai đuoc giam sat boi mot mahram hoac mot nguoi co quan he huyet thong. Vao thang 7 nam 1998, Taliban đa đong cua "tat ca cac van phong NGO" o Kabul bang vu luc sau khi cac to chuc nay tu choi chuyen đen mot truong Cao đang Bach khoa cu đa bi đanh bom theo lenh. Mot thang sau, cac van phong cua LHQ cung đong cua. Khi gia luong thuc tang va tinh trang xau đi, Bo truong Ke hoach Qari Din Mohammed giai thich su tho o cua Taliban đoi voi viec mat vien tro nhan đao:Nguoi Hoi giao chung toi tin rang Chua la Đang Toan nang se nuoi song moi nguoi bang cach nay hay cach khac. Neu cac to chuc phi chinh phu nuoc ngoai roi đi thi đo la quyet đinh cua ho. Chung toi đa khong truc xuat ho.
Mot so it to chuc hoat đong o Kandahar khong phai chiu nhung yeu cau tuong tu va tiep tuc hoat đong cua ho.


 Vai tro cua quan đoi Pakistan  Taliban phan lon đuoc thanh lap boi Co quan tinh bao lien nganh cua Pakistan bat đau tu nam 1994; ISI đa su dung Taliban đe thiet lap mot che đo o Afghanistan co loi cho Pakistan, vi ho đang co gang đat đuoc chieu sau chien luoc. Ke tu khi Taliban đuoc thanh lap, ISI va quan đoi Pakistan đa ho tro tai chinh, hau can va quan su.
Theo chuyen gia nguoi Pakistan ve Afghanistan Ahmed Rashid, "tu nam 1994 đen 1999, uoc tinh co khoang 80.000 đen 100.000 nguoi Pakistan đuoc đao tao va chien đau o Afghanistan" theo phe Taliban. Peter Tomsen tuyen bo rang cho đen ngay 11/9, cac si quan quan đoi Pakistan va ISI cung voi hang nghin nhan vien luc luong vu trang Pakistan chinh quy đa tham gia vao cuoc giao tranh o Afghanistan.
Trong suot nam 2001, theo mot so nguon tin quoc te, 28.000–30.000 cong dan Pakistan, 14.000–15.000 quan Taliban Afghanistan va 2.000–3.000 chien binh Al-Qaeda đang chien đau chong lai luc luong chong Taliban o Afghanistan voi tu cach la mot luc luong quan su manh khoang 45.000 nguoi. Tong thong Pakistan Pervez Musharraf - khi đo la Tong tham muu truong quan đoi - chiu trach nhiem cu hang nghin nguoi Pakistan chien đau cung voi Taliban va Bin Laden chong lai luc luong cua Ahmad Shah Massoud. Trong so khoang 28.000 cong dan Pakistan đang chien đau o Afghanistan, 8.000 la nhung chien binh đuoc tuyen mo trong cac madrassa nam trong hang ngu Taliban thong thuong. Tai lieu noi them rang cha me cua nhung cong dan Pakistan đo "khong biet gi ve viec con ho tham gia quan su voi Taliban cho đen khi thi the cua ho đuoc đua ve Pakistan". Mot tai lieu nam 1998 cua Bo Ngoai giao Hoa Ky xac nhan rang "20–40 phan tram binh linh Taliban [chinh quy] la nguoi Pakistan." Theo bao cao cua Bo Ngoai giao va bao cao cua To chuc Theo doi Nhan quyen, nhung cong dan Pakistan khac đang chien đau o Afghanistan la nhung binh si Pakistan chinh quy, đac biet la tu Quan đoan Bien phong ma con tu quan đoi ho tro chien đau truc tiep.
Ngay 1/8/1997, Taliban tien hanh cuoc tan cong vao Sheberghan, can cu quan su chinh cua Abdul Rashid Dostum. Dostum cho biet ly do cuoc tan cong thanh cong la do 1500 linh biet kich Pakistan tham gia va luc luong khong quan Pakistan cung ho tro.
Nam 1998, Iran cao buoc Pakistan cu khong quan nem bom Mazar-i-Sharif đe ho tro luc luong Taliban va truc tiep cao buoc quan đoi Pakistan ve "toi ac chien tranh tai Bamiyan ". Cung nam, Nga cho biet Pakistan phai chiu trach nhiem ve "su mo rong quan su" cua Taliban o mien bac Afghanistan bang cach gui mot so luong lon quan đoi Pakistan toi đay, mot so nguoi nay sau đo đa bi Mat tran thong nhat chong Taliban bat lam tu binh.
Trong suot nam 2000, Hoi đong Bao an Lien hop quoc đa ap đat lenh cam van vu khi chong lai viec ho tro quan su cho Taliban, va cac quan chuc Lien hop quoc noi thang la Pakistan. Tong thu ky Lien Hop Quoc ngam chi trich Pakistan ve viec ho tro quan su va Hoi đong Bao an tuyen bo nuoc nay "vo cung đau kho truoc cac bao cao ve su tham gia cua hang nghin cong dan khong phai la nguoi Afghanistan trong cuoc giao tranh cua phe Taliban". Vao thang 7 nam 2001, mot so quoc gia, bao gom ca Hoa Ky, cao buoc Pakistan "vi pham lenh trung phat cua Lien Hop Quoc vi vien tro quan su cho Taliban". Taliban cung co nguon tai chinh tu Pakistan. Rieng nam 1997, sau khi Taliban chiem Kabul, Pakistan đa tang 30 trieu USD hang vien tro va them 10 trieu cho tien luong cua chinh phu.
Trong nam 2000, MI6 bao cao rang ISI đang đong vai tro tich cuc trong mot so trai huan luyen cua Al-Qaeda. ISI đa giup xay dung cac trai huan luyen cho ca Taliban va Al-Qaeda. Tu nam 1996 đen 2001, Al-Qaeda cua Osama bin Laden va Ayman al-Zawahiri đa tro thanh mot nha nuoc nam trong nha nuoc Taliban. Bin Laden đa cu cac chien binh Al-Qaeda A Rap va Trung A tham gia cuoc chien chong lai Mat tran Thong nhat, trong so đo co Lu đoan 055.
Vai tro cua quan đoi Pakistan đa đuoc gioi quan sat quoc te cung nhu nha lanh đao chong Taliban Ahmad Shah Massoud mo ta la mot "cuoc xam luoc đang so".


 Khang chien chong Taliban do Massoud chi huy  Cuoi nam 1996, Ahmad Shah Massoud va Abdul Rashid Dostum, von la nhung ke thu cu, đa cung nhau thanh lap Mat tran Thong nhat (Lien minh phuong Bac) chong lai Taliban đang chuan bi tan cong cac khu vuc con lai duoi su kiem soat cua Massoud va nhung nguoi duoi su kiem soat cua Dostum. Mat tran Thong nhat bao gom cac luc luong Tajik chiem uu the cua Massoud va cac luc luong Dostum cua nguoi Uzbekistan, quan đoi Hazara do Haji Mohammad Mohaqiq chi huy va cac luc luong Pashtun duoi su lanh đao cua cac chi huy nhu Abdul Haq va Haji Abdul Qadir. Cac chinh tri gia va nha ngoai giao noi tieng cua Mat tran Thong nhat bao gom Abdul Rahim Ghafoorzai, Abdullah Abdullah va Massoud Khalili. Tu cuoc chinh phuc Kabul cua Taliban vao thang 9 nam 1996 cho đen thang 11 nam 2001, Mat tran Thong nhat đa kiem soat khoang 30% dan so Afghanistan tai cac tinh nhu Badakhshan, Kapisa, Takhar va cac phan cua Parwan, Kunar, Nuristan, Laghman, Samangan, Kunduz, Ghor va Bamyan.
Trong cac khu vuc chiu su kiem soat cua minh, Massoud đa thiet lap cac the che dan chu va ky Tuyen bo Quyen cua Phu nu. Trong khu vuc Massoud, phu nu va tre em gai khong phai mac ao khoac nu cua Afghanistan. Ho đuoc phep đi lam va đi hoc. Trong it nhat hai truong hop đa biet, Massoud đa đich than can thiep chong lai cac truong hop hon nhan cuong buc.

Niem tin cua chung toi la ca nam gioi va phu nu đeu đuoc tao ra boi Đang Toan Nang. Ca hai đeu co quyen binh đang. Phu nu co the theo đuoi hoc van, phu nu co the theo đuoi su nghiep va phu nu co the đong mot vai tro nao đo trong xa hoi - giong nhu nam gioi.

Massoud khang đinh rang o Afghanistan phu nu đa phai chiu ap buc trong nhieu the he. Ong noi rang "moi truong van hoa cua đat nuoc khien phu nu cam thay ngot ngat. Nhung Taliban lai lam tram trong them đieu nay bang su ap buc". Du an đay tham vong nhat cua Massoud la pha vo đinh kien van hoa nay, đong thoi mang lai nhieu khong gian, tu do va binh đang hon cho phu nu - ho se co cac quyen nhu nam gioi..

Truyen thong cua Afghanistan se can mot the he tro len đe vuot qua va giao duc se la con đuong đi tiep, ong noi. Humayun Tandar, nguoi đa tham gia voi tu cach la nha ngoai giao Afghanistan trong Hoi nghi Quoc te ve Afghanistan nam 2001 tai Bonn, noi rang "nhung nghiem ngat ve ngon ngu, sac toc, khu vuc cung gay tro ngai cho Massoud. Đo la ly do tai sao... ong ay muon tao ra mot su thong nhat co the vuot qua hoan canh noi chung toi đa tim thay chinh minh va van con tim thay chinh minh cho đen ngay nay. " Đieu nay cung ap dung cho cac nghiem ngat cua ton giao. Jean-Jose Puig mo ta cach Massoud thuong dan đau buoi cau nguyen truoc bua an hoac đoi khi nho nhung nguoi theo đao Hoi cua minh dan dat buoi cau nguyen nhung cung khong ngan ngai hoi mot nguoi ban Co đoc giao Jean-Jose Puig hoac Giao su Michael Barry cua Đai hoc Princeton nguoi Do Thai: "Jean- Jose, chung ta tin vao cung mot Chua. Xin hay noi cho chung toi loi cau nguyen truoc bua trua hoac bua toi bang ngon ngu cua chinh ban."
To chuc Theo doi Nhan quyen cho rang khong co toi pham nhan quyen nao đoi voi cac luc luong duoi su kiem soat truc tiep cua Massoud trong khoang thoi gian tu thang 10 nam 1996 cho đen khi xay ra vu am sat Massoud vao thang 9 nam 2001. 400.000 đen mot trieu nguoi Afghanistan đa chay tron khoi Taliban đen khu vuc cua Massoud. National Geographic ket luan trong bo phim tai lieu Inside the Taliban: "Đieu duy nhat can đuong cac cuoc tham sat cua Taliban trong tuong lai la Ahmad Shah Massoud."
Taliban lien tuc đe nghi trao cho Massoud mot vi tri quyen luc đe khien ong ngung su khang cu cua minh. Massoud tu choi. Ong giai thich trong mot cuoc phong van:

Taliban noi: "Hay đen nhan chuc thu tuong va o ben chung toi", va ho se giu chuc vu cao nhat cua đat nuoc, chuc tong thong. Nhung voi cai gia phai tra la gi?! Su khac biet giua chung toi chu yeu lien quan đen cach suy nghi cua chung toi ve cac nguyen tac cua xa hoi va nha nuoc. Chung toi khong the chap nhan cac đieu kien thoa hiep cua ho, neu khong, chung toi se phai tu bo cac nguyen tac cua nen dan chu hien đai. Ve co ban, chung toi chong lai he thong đuoc goi la "Cac Tieu vuong quoc Afghanistan".

Mat tran Thong nhat trong cac Đe xuat vi Hoa binh đa yeu cau Taliban tham gia mot tien trinh chinh tri dan toi cac cuoc bau cu dan chu tren toan quoc. Đau nam 2001, Massoud ap dung mot chien luoc moi nham gay ap luc quan su đia phuong va keu goi chinh tri toan cau. Su phan no ngay cang gia tang chong lai su cai tri cua Taliban tu tan đay xa hoi Afghanistan, bao gom ca cac khu vuc Pashtun. Massoud cong khai nguyen nhan cua ho ve "su đong thuan pho bien, tong tuyen cu va dan chu" tren toan the gioi. Đong thoi, ong rat canh giac đe khong phuc hoi chinh phu Kabul đa that bai vao đau nhung nam 1990. Ngay tu nam 1999, ong đa bat đau đao tao luc luong canh sat ma ong đa huan luyen đac biet đe giu trat tu va bao ve dan thuong trong truong hop Mat tran Thong nhat thanh cong. Massoud tuyen bo:Taliban khong phai la luc luong đuoc coi la bat kha chien bai. Bay gio ho khac xa voi moi nguoi. Ho yeu hon trong qua khu. Chi co su ho tro cua Pakistan, Osama bin Laden va cac nhom cuc đoan khac moi giu chan đuoc Taliban. Voi viec ngung ho tro đo, rat kho đe ton tai.
Tu nam 1999 tro đi, mot qua trinh moi đa đuoc khoi đong boi Tajik Ahmad Shah Massoud va Pashtun Abdul Haq đe thong nhat tat ca cac sac toc cua Afghanistan. Trong khi Massoud thong nhat nguoi Tajiks, Hazara va Uzbek cung nhu mot so chi huy Pashtun duoi quyen chi huy Mat tran thong nhat cua minh, chi huy Pashtun noi tieng Abdul Haq nhan đuoc ngay cang nhieu nguoi đao tau Pashtun Taliban vi "su pho bien cua Taliban co xu huong giam". Ca hai đong y lam viec cung voi vua Afghanistan luu vong Zahir Shah. Cac quan chuc quoc te gap go đai dien cua lien minh moi, ma Steve Coll tung đoat giai Pulitzer goi la "lien minh Pashtun-Tajik vi đai", đa noi, "That đien ro khi ban co đuoc đieu nay ngay hom nay... Nguoi Pashtun, Tajiks, Uzbek, Hazara... Tat ca ho đeu san sang tham gia vao qua trinh nay... lam viec duoi ngon co cua nha vua vi mot Afghanistan can bang ve sac toc. " Nha ngoai giao cap cao va chuyen gia ve Afghanistan Peter Tomsen đa viet: "'Su tu cua Kabul' [Abdul Haq] va 'Su tu cua Panjshir' [Ahmad Shah Massoud]... Haq, Massoud va Karzai, ba lanh đao on hoa hang đau cua Afghanistan, co the vuot qua ranh gioi phan biet nguoi Pashtun-khong-Pashtun, nguoi bac- ke nam." Nha lanh đao cap cao nhat cua Hazara va nha lanh đao nguoi Uzbekistan cung la mot phan cua qua trinh nay. Cuoi nam 2000, Massoud chinh thuc tap hop lien minh moi nay trong mot cuoc hop o Bac Afghanistan đe thao luan ve "mot Loya Jirga, hay mot hoi đong truong lao truyen thong, đe giai quyet tinh trang hon loan chinh tri o Afghanistan". Đo la mot phan cua ke hoach hoa binh Pashtun–Tajik –Hazara–Uzbek cuoi cung đa thanh hien thuc. Tac gia kiem nha bao Sebastian Junger ke lai cuoc gap go: "Vao nam 2000, khi toi o đo... Toi tinh co đen đo trong mot khoang thoi gian rat thu vi... Massoud quy tu cac nha lanh đao Afghanistan tu tat ca cac nhom sac toc. Ho bay tu London, Paris, Hoa Ky, tat ca cac vung cua Afghanistan, Pakistan, An Đo. Massoud đua tat ca ho vao khu vuc phia bac noi ong đang o. Ong đa to chuc mot hoi đong gom... nhung nguoi Afghanistan noi tieng tu khap noi tren the gioi, đen đo đe thao luan ve chinh phu Afghanistan hau Taliban.... chung toi đa gap tat ca nhung nguoi đan ong nay va phong van ho ngan gon. Mot nguoi la Hamid Karzai; Toi khong biet cuoi cung ong ay se la ai".
Vao đau nam 2001, Ahmad Shah Massoud cung voi cac nha lanh đao sac toc tu khap Afghanistan đa phat bieu truoc Nghi vien Chau Au tai Brussels yeu cau cong đong quoc te giup đo nhan đao cho nguoi dan Afghanistan. Ong tuyen bo rang Taliban va Al-Qaeda đa đua ra "mot nhan thuc rat sai lam ve Hoi giao " va rang neu khong co su ho tro cua Pakistan va Bin Laden, Taliban se khong the duy tri chien dich quan su cua ho trong vong mot nam. Trong chuyen tham chau Au nay, Massoud cung canh bao rang tinh bao cua ong đa thu thap thong tin ve mot cuoc tan cong quy mo lon tren đat My sap xay ra. Chu tich Nghi vien chau Au, Nicole Fontaine, goi ong la "thai cuc cua tu do o Afghanistan".
Vao ngay 9 thang 9 nam 2001, Massoud, khi đo 48 tuoi, la muc tieu cua mot vu tan cong lieu chet do hai nguoi A Rap đong gia lam nha bao tai Khwaja Bahauddin, tinh Takhar cua Afghanistan. Massoud, nguoi đa song sot sau vo so vu am sat trong khoang thoi gian 26 nam, đa chet tren chiec truc thang đua ong đen benh vien. No luc đau tien nham am sat cua Massoud đa đuoc Hekmatyar va hai điep vien ISI nguoi Pakistan thuc hien vao nam 1975, khi Massoud moi 22 tuoi. Đau nam 2001, nhung sat thu cua Al-Qaeda đa bi luc luong cua Massoud bat khi co gang xam nhap vao lanh tho cua ong. Đam tang Massoud dien ra o mot vung que dan da nhung đa co hang tram nghin nguoi đen du.
Vu am sat Massoud đuoc cho la co lien quan đen vu tan cong ngay 11 thang 9 tren đat My khien gan 3000 nguoi thiet mang, va co ve la vu tan cong khung bo ma Massoud đa canh bao trong bai phat bieu truoc Nghi vien chau Au vai thang truoc đo. John P. O'Neill la chuyen gia chong khung bo va la Tro ly Giam đoc FBI cho đen cuoi nam 2001. O'Neill đa nghi viec tai FBI va đuoc đe nghi lam giam đoc an ninh tai Trung tam Thuong mai The gioi (WTC). Ong đa nhan cong viec tai WTC hai tuan truoc ngay 11/9. Vao ngay 10 thang 9 nam 2001, O'Neill noi voi hai nguoi ban cua minh, "Đa đen ngay. Va chung toi đang chuan bi cho mot cai gi đo lon lao... Mot so đieu đa xay ra o Afghanistan. [đe cap đen vu am sat Massoud] Toi khong thich cach moi thu đang đuoc xep đat o Afghanistan... Toi cam nhan đuoc su thay đoi va toi nghi moi thu se xay ra... som thoi. " O'Neill qua đoi vao ngay 11 thang 9 nam 2001, khi Thap Nam sup đo.
Sau ngay 11/9, quan cua Mat tran thong nhat cua Massoud va quan cua Mat tran thong nhat cua Abdul Rashid Dostum (nguoi tro ve sau khi song cuoc song luu vong) đa đuoi Taliban ra khoi Kabul voi su ho tro cua khong quan My trong Chien dich Tu do Ben vung. Tu thang 10 đen thang 12 nam 2001, Mat tran Thong nhat gianh quyen kiem soat phan lon đat nuoc nay va đong mot vai tro quan trong trong viec thanh lap chinh phu lam thoi hau Taliban duoi thoi Hamid Karzai.


= Lat đo va cac cuoc chien tiep theo =


 Khoi đau  Vao ngay 20 thang 9 nam 2001, Tong thong Hoa Ky George W. Bush, phat bieu truoc mot phien hop chung cua Quoc hoi, du kien đo loi cho Al-Qaeda ve cac cuoc tan cong ngay 11 thang 9, noi rang "su lanh đao cua Al Qaeda co anh huong lon o Afghanistan va ho tro che đo Taliban trong viec kiem soat hau het đat nuoc nay". Bush noi, "Chung toi len an che đo Taliban", va tiep tuc tuyen bo, "Toi nay Hop chung quoc Hoa Ky đua ra cac yeu cau sau đay đoi voi Taliban", ma theo ong la "khong đe đam phan hoac thao luan":

Giao nop cho My tat ca cac thu linh cua Al-Qaeda
Tra tu do cho tat ca nhung cong dan nuoc ngoai bi cam tu oan
Bao ve cac nha bao, nha ngoai giao va nhan vien cuu tro nuoc ngoai
Đong cua ngay lap tuc moi trai huan luyen khung bo
Ban giao moi ke khung bo va nhung ke ung ho chung cho cac co quan chuc nang thich hop
Cho phep Hoa Ky tiep can tat ca cac trai huan luyen khung bo đe kiem tra
My kien nghi cong đong quoc te ung ho chien dich quan su nham lat đo Taliban. LHQ đa ban hanh hai nghi quyet ve chong khung bo sau vu tan cong ngay 11/9. Cac nghi quyet keu goi tat ca cac quoc gia "[tang cuong] hop tac va thuc hien đay đu cac cong uoc quoc te lien quan lien quan đen chong khung bo" va neu ro cac khuyen nghi đong thuan cho tat ca cac quoc gia. Theo mot ban tom tat nghien cuu cua Thu vien Ha vien, mac du Hoi đong Bao an Lien hop quoc (UNSC) khong cho phep chien dich quan su do Hoa Ky dan đau, nhung no "đuoc coi la mot hinh thuc tu ve hop phap" (mac du khong pho bien). theo Hien chuong Lien Hop Quoc", va hoi đong "nhanh chong chuyen sang cho phep hoat đong quan su đe on đinh đat nuoc" sau cuoc xam luoc nay. Hon nua, vao ngay 12 thang 9 nam 2001, NATO đa phe duyet mot chien dich chong lai Afghanistan nhu mot chien dich tu ve chong lai cuoc tan cong vu trang.


 Cuoc xam luoc cua lien quan  Vao ngay 7 thang 10 nam 2001, chua đay mot thang sau vu tan cong ngay 11 thang 9, Hoa Ky, voi su ho tro cua Vuong quoc Anh, Canada va cac quoc gia khac, bao gom mot so nuoc thuoc lien minh NATO, bat đau cac hanh đong quan su, nem bom cac trai lien quan đen Taliban va Al-Qaeda. Muc đich đa neu cua cac hoat đong quan su la loai bo Taliban khoi quyen luc va ngan chan viec su dung Afghanistan lam can cu hoat đong cua bon khung bo.

Cac đon vi thuoc Bo phan Hoat đong Đac biet (SAD) tinh nhue cua CIA la luc luong Hoa Ky đau tien tien vao Afghanistan (nhieu co quan tinh bao cua cac quoc gia khac nhau đa o tren bo hoac hoat đong trong nha hat truoc SAD, va SAD khong phai la luc luong quan su ve mat ky thuat, ma la quan ban quan su). Ho tham gia cung voi Mat tran Thong nhat Afghanistan (Lien minh phuong Bac) đe chuan bi cho su xuat hien tiep theo cua luc luong Hoat đong Đac biet Hoa Ky. Mat tran thong nhat (Lien minh phuong Bac) va SAD va Luc luong đac biet đa ket hop đe lat đo Taliban voi thuong vong toi thieu cua lien quan, va khong su dung cac luc luong mat đat thong thuong. Washington Post đa neu trong mot bai xa luan cua John Lehman vao nam 2006:Đieu khien chien dich Afghanistan tro thanh mot buoc ngoat trong lich su Quan đoi Hoa Ky la no đa bi luc luong Hoat đong Đac biet truy to tu tat ca cac co quan, cung voi Hai quan va Khong quan Hoa Ky, cac hoat đong cua Lien minh phuong Bac Afghanistan va CIA đeu quan trong nhu nhau va đuoc tich hop đay đu. Khong co luc luong lon Luc quan hoac Thuy quan luc chien Hoa Ky đuoc su dung.
Vao ngay 14 thang 10, Taliban đe nghi thao luan ban giao Osama bin Laden cho mot quoc gia trung lap đe đoi lay viec ngung nem bom, nhung chi khi Taliban đuoc cung cap bang chung ve su tham gia 11/9 cua bin Laden. My tu choi loi đe nghi nay, va tiep tuc cac hoat đong quan su. Mazar-i-Sharif that thu truoc quan đoi Mat tran thong nhat cua Ustad Atta Mohammad Noor va Abdul Rashid Dostum vao ngay 9 thang 11, khien mot loat cac tinh that thu voi suc khang cu toi thieu.
Vao thang 11 nam 2001, truoc khi quan Mat tran thong nhat đanh chiem Kunduz duoi su chi huy cua Mohammad Daud Daud, hang nghin chi huy hang đau va chien binh chinh quy cua Taliban va Al-Qaeda, cac nhan vien va nhan vien Tinh bao Lien quan Pakistan, cung cac tinh nguyen vien khac va nhung nguoi đong tinh trong cuoc khong van Kunduz, đuoc cac luc luong quan su Hoa Ky xung quanh Kunduz goi la Cuoc van chuyen Ac ma va sau đo đuoc su dung nhu mot thuat ngu trong cac bao cao truyen thong, đa đuoc so tan va van chuyen ra khoi Kunduz bang may bay cho hang cua Quan đoi Pakistan đen cac can cu khong quan cua Khong quan Pakistan o Chitral va Gilgit o Cac khu vuc phia Bac cua Pakistan.
Vao đem ngay 12 thang 11, Taliban bo Kabul rut lui ve phia nam. Vao ngay 15 thang 11, ho đa tha 8 nhan vien cuu tro phuong Tay sau ba thang bi giam cam. Đen ngay 13 thang 11, Taliban đa rut khoi ca Kabul va Jalalabad. Cuoi cung, vao đau thang 12, Taliban đa tu bo Kandahar, thanh tri cuoi cung cua ho, phan tan luc luong nhung khong đau hang.


 Cac vu giet nguoi co chu đich  Hoa Ky đa tien hanh cac vu giet nguoi co chu đich nham vao cac thu linh Taliban, chu yeu su dung Luc luong Đac biet va đoi khi la cac phuong tien bay khong nguoi lai. Luc luong Anh cung su dung chien thuat tuong tu, chu yeu o tinh Helmand, Afghanistan. Trong Chien dich Herrick, cac luc luong đac biet cua Anh đa thuc hien cac cuoc tieu diet co chu đich chong lai it nhat 50 chi huy cap cao va đia phuong cua Taliban o tinh Helmand.
Taliban cung đa su dung cac vu giet nguoi co chu đich. Chi trong nam 2011, ho đa giet cac thu linh chong Taliban đang chu y, chang han nhu cuu Tong thong Afghanistan Burhanuddin Rabbani, canh sat truong mien bac Afghanistan, chi huy Quan đoan 303 Pamir tinh nhue chong Taliban, Mohammad Daud Daud, va canh sat truong Kunduz, Abdul Rahman Saidkhaili. Tat ca ho đeu thuoc phe Massoud cua Mat tran Thong nhat. Theo bao cao cua Vinh Guantanamo, Bo Quoc phong Hoa Ky tin rang Taliban co the duy tri mot đon vi bi mat gom 40 nguoi đuoc goi la "Jihad Kandahar", đuoc su dung cho cac hoat đong bi mat, bao gom ca cac vu giet nguoi co chu đich.


= Troi day sau nam 2001 =

Sau vu tan cong ngay 11 thang 9 nam 2001 vao Hoa Ky, Pakistan bi cao buoc tiep tuc ho tro Taliban, mot cao buoc ma Pakistan bac bo.
Sau khi Kabul that thu va roi vao tay luc luong chong Taliban vao thang 11 nam 2001, luc luong ISI đa hop tac va giup đo cac chien binh Taliban đang rut lui hoan toan. Vao thang 11 nam 2001, cac chien binh Taliban, Al-Qaeda va cac đac nhiem ISI đa đuoc so tan an toan khoi Kunduz tren may bay cho hang cua Quan đoi Pakistan đen cac can cu cua Khong quan Pakistan o Chitral va Gilgit o Khu vuc phia Bac cua Pakistan (xem cuoc khong van Kunduz). Cuu tong thong Pakistan Pervez Musharraf đa viet trong hoi ky cua minh rang Richard Armitage, cuu thu truong ngoai giao Hoa Ky, noi rang Pakistan se bi "nem bom tro lai thoi ky đo đa" neu nuoc nay tiep tuc ung ho Taliban, mac du Armitage đa phu nhan viec su dung tu "thoi ky đo đa".

Vao thang 5 va thang 6 nam 2003, cac quan chuc cap cao cua Taliban tuyen bo Taliban đa tap hop lai va san sang cho chien tranh du kich nham đuoi luc luong Hoa Ky ra khoi Afghanistan. Cuoi nam 2004, thu linh Taliban luc đo đang an minh la Mohammed Omar đa tuyen bo mot cuoc noi day chong lai "My va nhung con roi" (tuc la cac luc luong chinh phu Afghanistan chuyen tiep) đe "gianh lai chu quyen cua đat nuoc chung ta".
Vao ngay 29 thang 5 nam 2006, trong khi theo trang bao My The Spokesman-Review Afghanistan đang đoi mat voi "moi đe doa ngay cang tang tu cac chien binh Taliban vu trang o vung nong thon", mot chiec xe tai quan su cua My trong mot đoan xe o Kabul đa mat lai va lao thang vao 12 xe dan dung, khien mot nguoi thiet mang va lam sau nguoi bi thuong. Đam đong xung quanh noi gian va mot cuoc bao đong no ra, keo dai ca ngay hom đo, ket thuc voi 20 nguoi chet va 160 nguoi bi thuong. Mot phat ngon vien cua quan đoi My cho biet, khi bi nem đa va co sung no phat ra tu mot đam đong khoang 400 nguoi, quan đoi My đa su dung vu khi cua ho đe "tu ve" đe roi khoi hien truong. Mot phong vien cua Financial Times o Kabul cho rang đay la su bung phat cua "đat nuoc ngap tran su phan no" va "su thu đich ngay cang gia tang đoi voi nguoi nuoc ngoai" đa phat trien va leo thang ke tu nam 2004, va cung co the bi mot cuoc khong kich cua My. tuan truoc đo o mien nam Afghanistan giet chet 30 thuong dan lam no bung phat, va co cho rang "Taliban đa tru an trong cac ngoi nha dan thuong".
Su ho tro lien tuc tu cac bo lac va cac nhom du kich khac o Pakistan, buon ban ma tuy va so luong nho cac luc luong NATO, ket hop voi lich su khang chien va co lap lau dai, cho thay rang cac luc luong va thu linh cua Taliban van con ton tai. Cac cuoc tan cong tu sat va cac phuong phap khung bo khac khong đuoc su dung trong nam 2001 tro nen pho bien hon. Cac nha quan sat cho rang viec tan diet cay thuoc phien, gay ton hai đen sinh ke cua nhung nguoi Afghanistan von phai dua vao san xuat cua ho, va nhung cai chet cua dan thuong do cac cuoc khong kich đa tiep tay cho su troi day nay. Nhung nha quan sat nay cho rang chinh sach nen tap trung vao "trai tim va khoi oc" va tai thiet kinh te, co the thu loi tu viec chuyen tu ngan chan viec trong cay thuoc phien sang chuyen huong san xuat cay thuoc phien - đe lam thuoc.
Cac nha binh luan khac coi viec Islamabad chuyen tu chien tranh sang ngoai giao la mot no luc nham xoa diu su bat binh ngay cang tang. Do co cau lanh đao cua Taliban, vu am sat Mullah Dadullah vao thang 5 nam 2007 khong co anh huong đang ke nao, ngoai viec lam ton hai đen moi quan he moi chom no voi Pakistan.
Vao ngay 8 thang 2 nam 2009, nguoi chi huy cac chien dich cua Hoa Ky tai Afghanistan, Tuong Stanley McChrystal va cac quan chuc khac noi rang lanh đao cua Taliban đang o Quetta, Pakistan. Đen nam 2009, mot luc luong noi day manh me đa lien ket lai, đuoc goi la Chien dich Al Faath, tu tieng A Rap co nghia la "chien thang" trong kinh Koran, duoi hinh thuc chien tranh du kich. Nhom bo lac Pashtun, voi hon 40 nguoi hang trieu thanh vien (bao gom ca nguoi Afghanistan va nguoi Pakistan) đa co mot lich su lau dai chong lai cac luc luong chiem đong, vi vay Taliban co the chi bao gom mot phan cua luc luong noi day nay. Hau het cac chien binh Taliban sau cuoc xam luoc la nhung tan binh, chu yeu đuoc rut ra tu cac madrasas đia phuong.
Vao thang 12 nam 2009, Asia Times Online đua tin rang Taliban đa đe nghi cung cap cho My "su đam bao phap ly" rang Taliban se khong cho phep Afghanistan đuoc su dung đe tan cong cac nuoc khac va My đa khong đua ra phan ung nao.
Tinh đen thang 7 nam 2016, tap chi Time cua Hoa Ky uoc tinh 20% Afghanistan nam duoi su kiem soat cua Taliban voi tinh Helmand o cuc nam la thanh tri cua ho, trong khi chi huy lien minh Ho tro kien quyet cua Hoa Ky va quoc te, Tuong Nicholson vao thang 12 nam 2016 cung tuyen bo rang Taliban chiem giu 10% đat nuoc nay trong khi 26% dien tich Afghanistan khac bi tranh chap giua chinh phu Afghanistan va cac nhom noi day khac nhau.
Vao ngay 7 thang 8 nam 2015, Taliban đa giet khoang 50 nguoi o Kabul. Vao thang 8 nam 2017, phan ung truoc mot bai phat bieu thu đich cua Tong thong My Trump, mot phat ngon vien cua Taliban đa phan phao lai rang ho se tiep tuc chien đau đe giai phong Afghanistan khoi "nhung ke xam luoc My".

Vao thang 1 nam 2018, mot ke đanh bom lieu chet cua Taliban đa giet chet hon 100 nguoi o Kabul bang cach su dung mot qua bom trong xe cuu thuong.
Đen nam 2020, sau khi Nha nuoc Hoi giao Iraq va Levant (ISIL) đa mat gan nhu tat ca cac lanh tho đa chiem đuoc cua minh va giam thuc hien hanh vi khung bo, chuyen gia co van toan cau Vien Kinh te & Hoa binh đa nhan đinh: Taliban đa vuot qua ISIL đe tro thanh nhom khung bo nguy hiem nhat tren the gioi do cac chien dich mo rong lanh tho gan đay cua to chuc nay.
Vao ngay 29 thang 5 nam 2020, co thong tin rang con trai cua Mullah Omar la Mullah Mohammad Yaqoob hien đang lam thu linh cua Taliban sau khi nhieu thanh vien Quetta Shura bi nhiem COVID-19. Truoc đo, vao ngay 7 thang 5 nam 2020, Yaqoob đa đuoc xac nhan rang Yaqoob đa tro thanh nguoi đung đau uy ban quan su cua Taliban, khien Yaqoob tro thanh chi huy quan su cua quan noi day. Trong so nhung nguoi bi lay nhiem benh trong Quetta Shura, noi tiep tuc to chuc cac cuoc gap truc tiep, co Hibatullah Akhundzada va Sirajuddin Haqqani, sau đo lan luot la chi huy cua mang luoi Taliban va Haqqani.

Vao giua nam 2021, Taliban đa khoi xuong mot cuoc tan cong lon o Afghanistan trong qua trinh rut quan cua My khoi đat nuoc nay. Đieu nay đa cho phep Taliban kiem soat hon mot nua trong so 421 quan cua Afghanistan tinh đen ngay 23 thang 7 nam 2021. Đen ngay 15 thang 8 nam 2021, tong thong Afghanistan Ashraf Ghani bo tron sang nuoc ngoai, Taliban đa kiem soat Afghanistan hoan toan.


Hanh vi bi len an = Chien dich tham sat =
Theo mot bao cao dai 55 trang cua Lien Hop Quoc, Taliban, trong khi co gang cung co quyen kiem soat đoi voi mien bac va mien tay Afghanistan, đa thuc hien cac vu tham sat co he thong nham vao dan thuong. Cac quan chuc Lien Hop Quoc tuyen bo rang đa co "15 vu tham sat" tu nam 1996 đen nam 2001. Ho cung noi rang "chung co tinh he thong cao va tat ca đeu co lien quan đen Bo Quoc phong [Taliban] hoac chinh Mullah Omar." "Đay la nhung toi ac chien tranh giong nhu đa xay ra o Bosnia va can đuoc truy to truoc cac toa an quoc te", mot quan chuc Lien hop quoc đuoc dan loi noi. Cac tai lieu cung tiet lo vai tro cua quan đoi ho tro A Rap va Pakistan trong cac vu giet nguoi nay. Cai goi la Lu đoan 055 cua Bin Laden chiu trach nhiem ve nhung vu giet hai hang loat thuong dan Afghanistan. Bao cao cua Lien Hop Quoc trich loi "cac nhan chung o nhieu ngoi lang mo ta cac chien binh A Rap mang theo nhung con dao dai dung đe cua co va lot da nguoi". Cuoi nam 2011, cuu đai su cua Taliban tai Pakistan, Mullah Abdul Salam Zaeef, tuyen bo rang hanh vi tan ac duoi thoi va cua Taliban la "can thiet".
Nam 1998, Lien Hop Quoc đa cao buoc Taliban khong chiu nhan goi luong thuc khan cap do Chuong trinh Luong thuc The gioi đua đen, khien 160.000 nguoi đoi va chet đoi "vi ly do chinh tri va quan su". LHQ cho biet Taliban đang bo đoi nguoi dan vi chuong trinh quan su cua ho va su dung ho tro nhan đao nhu mot vu khi chien tranh.
Vao ngay 8 thang 8 nam 1998, Taliban đa tien hanh mot cuoc tan cong vao Mazar-i Sharif. Trong so 1500 nguoi bi tan cong chi co 100 nguoi song sot sau cuoc giao tranh. Khi đa nam quyen kiem soat, Taliban bat đau giet nguoi mot cach bua bai. Luc đau ban nhung nguoi tren đuong pho, sau đo ho bat đau nham vao Hazaras. Phu nu bi ham hiep, va hang nghin nguoi bi nhot trong cac thung chua va bi bo mac cho chet ngat. Cuoc thanh trung sac toc nay khien khoang 5.000 đen 6.000 nguoi chet. Tai thoi điem nay, muoi nha ngoai giao Iran va mot nha bao đa thiet mang. Iran cho rang Taliban đa sat hai ho, đong thoi huy đong quan đoi, trien khai binh linh doc bien gioi voi Afghanistan. Đen giua thang 9, đa co 250.000 nhan vien Iran đong quan o bien gioi. Pakistan đung ra lam trung gian va cac thi the đa đuoc trao tra cho Tehran vao cuoi thang. Vu sat hai cac nha ngoai giao đuoc Sipah-e-Sahaba, mot nhom nguoi Sunni Pakistan co quan he chat che voi ISI thuc hien. Ho đot pha vuon cay an trai, hoa mau va pha huy he thong tuoi tieu, va buoc hon 100.000 nguoi phai roi khoi nha cua ho voi hang tram đan ong, phu nu va tre em van chua đuoc giai cuu.
Trong mot no luc lon nham chiem lai Đong bang Shomali o phia bac Kabul tu Mat tran Thong nhat, Taliban đa giet hai dan thuong mot cach bua bai, đong thoi truy tan goc va truc xuat nguoi dan. Trong so nhung nguoi khac, Kamal Hossein, mot phong vien đac biet cua LHQ, đa bao cao ve nhung toi ac nay va nhung toi ac chien tranh khac. Tai Istalif, mot thi tran noi tieng voi nhung san pham gom thu cong va la noi sinh song cua hon 45.000 nguoi, Taliban đa thong bao truoc 24 gio đe nguoi dan roi đi, sau đo san bang hoan toan thi tran khien nguoi dan tro nen ngheo kho.
Nam 1999, thi tran Bamian bi chiem, hang tram nguoi đan ong, phu nu va tre em bi hanh quyet. Nhung ngoi nha bi san bang va mot so bi su dung đe lao đong cuong buc. Mot vu tham sat khac đa dien ra tai thi tran Yakaolang vao thang 1 nam 2001. Uoc tinh co khoang 300 nguoi đa bi sat hai, cung voi hai phai đoan gom cac truong lao Hazara đa co gang can thiep.
Đen nam 1999, Taliban đa buoc hang tram nghin nguoi tai Đong bang Shomali va cac khu vuc khac tien hanh chinh sach tieu tho, đot nha, đat nong nghiep va vuon tuoc.


= Buon nguoi =
Mot so chi huy cua Taliban va al-Qaeda đa đieu hanh mot mang luoi buon nguoi, bat coc phu nu dan toc thieu so va ban ho lam no le tinh duc o Afghanistan va Pakistan. Tap chi Time viet: "Taliban thuong cho rang nhung han che ma ho đat ra đoi voi phu nu thuc chat la mot cach ton trong va bao ve nguoi khac phai. Hanh vi cua Taliban trong sau nam ho mo rong quyen cai tri o Afghanistan đa lam cho tuyen bo đo tro thanh su nhao bang. "
Cac muc tieu buon nguoi đac biet la phu nu tu Tajik, Uzbek, Hazara va cac nhom dan toc khong phai Pashtun khac o Afghanistan. Mot so phu nu tha tu tu hon la tro thanh no le, đa tu sat. Trong mot cuoc tan cong cua Taliban va al-Qaeda vao nam 1999 chi rieng o Đong bang Shomali, hon 600 phu nu đa bi bat coc. Cac chien binh al-Qaeda A Rap va Pakistan, cung voi luc luong Taliban đia phuong, buoc ho vao xe tai va xe buyt. Tap chi Time viet: "Dau vet cua nhung phu nu Shomali mat tich dan đen Jalalabad, cach bien gioi Pakistan khong xa. Tai đo, theo loi ke cua nhung nguoi chung kien, nhung nguoi phu nu bi nhot trong trai Sar Shahi tren sa mac. Nhung nguoi đang mong muon hon trong so ho đa đuoc chon va lay đi. Mot so đuoc cho đen Peshawar voi su đong loa ro rang cua linh bien phong Pakistan. Nhung nguoi khac đuoc đua đen Khost, noi bin Laden co mot so trai huan luyen. " Cac quan chuc tu cac co quan cuu tro cho biet, dau vet cua nhieu phu nu mat tich dan đen Pakistan, noi ho bi ban vao cac nha tho hoac vao cac ho gia đinh tu nhan đe bi giam giu lam no le.
Khong phai tat ca cac chi huy Taliban đeu tham gia vao hoat đong buon nguoi. Nhieu nguoi Taliban đa phan đoi cac hoat đong buon nguoi do al-Qaeda va cac chi huy Taliban khac tien hanh. Nuruludah, mot chi huy cua Taliban, đuoc trich dan noi rang tai Đong bang Shomali, anh ta va 10 nguoi cua minh đa giai thoat mot so phu nu đang bi cac thanh vien Pakistan cua al-Qaeda bat coc. Tai Jalalabad, cac chi huy đia phuong cua Taliban đa giai thoat nhung phu nu đang bi cac thanh vien A Rap cua al-Qaeda giam giu trong mot trai.


= Đan ap phu nu =

Su đan ap tan bao đoi voi phu nu đa dien ra pho bien duoi thoi Taliban va phai đoi mat voi su len an đang ke cua quoc te. Canh sat ton giao đa lam dung vo so lan va thuc thi mot cach tho bao. Vi du, Taliban đa ban hanh cac sac lenh cam phu nu đuoc hoc hanh, buoc cac co gai phai roi truong hoc va cao đang. Phu nu roi khoi nha bat buoc phai co nguoi than nam đi cung va bat buoc phai mac burqa, mot loai trang phuc truyen thong che toan bo co the ngoai tru mot khe nho đe nhin ra ngoai. Nhung nguoi bi buoc toi khong tuan theo đa bi đanh đap cong khai. Mot phu nu tre ten la Sohaila bi buoc toi ngoai tinh sau khi đi dao voi mot nguoi đan ong khong phai la ho hang; Co ay đa bi đua ra phat cong khai o san van đong Ghazi, bi đanh 100 roi. Viec lam cua nu gioi bi han che trong linh vuc y te, noi cac nhan vien y te nam bi cam chua benh cho phu nu va tre em gai. Lenh cam rong rai nay đoi voi viec su dung phu nu đa dan đen viec đong cua tren dien rong cac truong tieu hoc, vi hau het cac giao vien truoc khi Taliban troi day đeu la phu nu, cang han che quyen tiep can giao duc khong chi đoi voi tre em gai ma con ca tre em trai. Cac han che tro nen đac biet nghiem trong sau khi Taliban nam quyen kiem soat thu đo. Vi du, vao thang 2 nam 1998, canh sat ton giao buoc tat ca phu nu ra khoi đuong pho Kabul va ban hanh cac quy đinh moi yeu cau moi nguoi boi đen cua so cua ho đe phu nu khong bi nhin thay tu ben ngoai.


= Bao luc đoi voi dan thuong =
Theo Lien Hop Quoc, Taliban va cac đong minh cua no la nguyen nhan gay ra 76% thuong vong cho dan thuong o Afghanistan trong nam 2009, 75% vao nam 2010 va 80% vao nam 2011.
Theo To chuc Theo doi Nhan quyen, cac vu đanh bom cua Taliban va cac cuoc tan cong khac đa dan đen thuong vong dan su "leo thang manh me vao nam 2006" khi "it nhat 669 dan thuong Afghanistan thiet mang trong it nhat 350 cuoc tan cong vu trang, hau het trong so đo duong nhu đuoc thuc hien co chu y tap trung vao nhung nguoi khong tham chien. "
Lien Hop Quoc bao cao rang so dan thuong bi giet boi ca Taliban va luc luong ung ho chinh phu trong cuoc chien đa tang gan 50% tu nam 2007 đen nam 2009. So luong dan thuong cao bi Taliban giet chet mot phan la do Taliban su dung ngay cang nhieu cac thiet bi no tu tao (IED), "vi du, 16 IED đa đuoc Taliban đua vao cac truong hoc nu sinh".
Nam 2009, Đai ta Richard Kemp, truoc đay la Tu lenh luc luong Anh tai Afghanistan va la đieu phoi vien tinh bao cua chinh phu Anh, đa đua ra nhung điem tuong đong giua chien thuat va chien luoc cua Hamas o Gaza voi chien luoc cua Taliban. Kemp đa viet:

Giong nhu Hamas o Gaza, Taliban o mien nam Afghanistan la nhung bac thay trong viec an nap phia sau dan thuong va sau đo hoa tan vao trong so ho. Phu nu va tre em đuoc huan luyen va trang bi đe chien đau, thu thap thong tin tinh bao, van chuyen vu khi va đan duoc giua cac tran chien. Nu đanh bom lieu chet ngay cang pho bien. Viec su dung phu nu đe che chan cho cac tay sung khi ho giao chien voi cac luc luong NATO hien nay đa tro nen binh thuong đen muc no đuoc coi la hau nhu khong đang đuoc binh luan. Truong hoc va nha o thuong xuyen co nguoi an nap. Linh ban tia tru an trong nhung ngoi nha chat kin phu nu va tre em.


= Phan biet đoi xu voi nguoi theo đao Hindu va đao Sikh =
Nhung nguoi theo đao Hindu va đao Sikh đa song o Afghanistan tu nhung thoi ky lich su va la mot dan toc thieu so noi bat o Afghanistan va la nhung nguoi noi bat va phat trien ve mat hoc thuat va kinh doanh. Sau Noi chien Afghanistan, ho bat đau di cu đen An Đo va cac quoc gia khac. Sau khi che đo Taliban chiem đong o Afghanistan, ho ap đat luat Sharia nghiem ngat va sau đo bat đau phan biet đoi xu voi ho va dan so theo đao Hindu va đao Sikh giam voi toc đo rat nhanh, đo la do ho di cu sang the gioi phuong Tay. Taliban ban hanh cac sac lenh cam nguoi khong theo đao Hoi xay dung noi tho tu nhung cho phep ho tho phuong tai cac thanh đia hien co, cam nguoi khong theo đao Hoi chi trich nguoi Hoi giao, ra lenh cam nguoi khong theo đao Hoi xac đinh ro nha cua ho bang cach đat mot tam vai mau vang tren mai nha, cam nhung nguoi khong theo đao Hoi song cung noi cu tru voi nhung nguoi theo đao Hoi, va yeu cau phu nu khong theo đao Hoi phai mac mot chiec vay mau vang co dau hieu đac biet đe nguoi Hoi giao co the giu khoang cach. Theo lenh nay, chu yeu ap dung cho nguoi theo đao Hindu va đao Sikh. 


= Bao luc đoi voi nhan vien cuu tro va nguoi theo Kito giao =
Taliban tu nam 2008 đen 2012 nhieu lan tuyen bo đa am sat cac nhan vien y te hoac nhan vien cuu tro phuong Tay va Afghanistan o Afghanistan, vi so tiem vac xin bai liet cho tre em, hoac vi nghi ngo rang cac 'nhan vien y te' la gian điep, hoac vi nghi ngo ho truyen đao Ki to.
Vao thang 8 nam 2008, ba phu nu phuong Tay (Anh, Canada, My) lam viec cho nhom cuu tro 'Uy ban cuu ho quoc te' đa bi sat hai o Kabul. Taliban tuyen bo đa giet ho vi ho la gian điep nuoc ngoai. Vao thang 10 nam 2008, nguoi phu nu nguoi Anh Gayle Williams lam viec cho to chuc tu thien Phuc vu Afghanistan - tap trung vao đao tao va giao duc cho nguoi khuyet tat - đa bi sat hai gan Kabul. Taliban tuyen bo ho giet co vi to chuc cua co "đang rao giang đao Co đoc o Afghanistan". Trong tat ca nam 2008 cho đen thang 10, 29 nhan vien cuu tro, 5 trong so đo khong phai la nguoi Afghanistan, đa thiet mang tai Afghanistan.
Vao thang 8 nam 2010, Taliban tuyen bo đa sat hai 10 nhan vien y te đi qua tinh Badakhshan tren đuong tu Kabul đen tinh Nuristan - nhung ca đang Hoi giao Afghanistan / luc luong dan quan Hezb-e Islami Gulbuddin đa tuyen bo cac vu giet nguoi đo. Cac nan nhan la sau nguoi My, mot nguoi Anh, mot nguoi Đuc va hai nguoi Afghanistan, lam viec cho "to chuc Co đoc giao phi loi nhuan" tu xung la 'Phai đoan ho tro quoc te' (IAM). Taliban cho biet ho đa sat hai ho vi theo đao Co đoc giao, ho đa so huu nhung cuon Kinh thanh đuoc dich sang tieng Dari khi ho bi bat. IAM sau đo đa tranh luan rang ho "khong phai la nguoi truyen giao".
Vao thang 12 nam 2012, cac tay sung khong ro danh tinh đa giet 4 nu nhan vien phu trach chong bai liet cua LHQ o Karachi, Pakistan; Cac phuong tien truyen thong phuong Tay cho rang co moi lien he voi su phan đoi thang than cua Taliban va nhung nghi ngo ve 'tiem phong bai liet' nhu vay. Cuoi cung vao nam 2012, mot chi huy Taliban nguoi Pakistan o Bac Waziristan, Pakistan đa cam tiem vac-xin bai liet, va vao thang 3 nam 2013, chinh phu Afghanistan buoc phai đinh chi cac no luc tiem chung tu tinh Nuristan vi anh huong lon cua Taliban trong tinh. Tuy nhien, vao thang 5 nam 2013, cac nha lanh đao Taliban đa thay đoi lap truong cua ho ve viec tiem phong bai liet, noi rang vac xin nay la cach duy nhat đe ngan ngua benh bai liet va ho se lam viec voi cac tinh nguyen vien tiem chung mien la nhung nguoi bi bai liet "khong thien vi" va "hai hoa voi cac đieu kien khu vuc, gia tri Hoi giao va truyen thong van hoa đia phuong. "


= Han che giao duc hien đai =
Truoc khi Taliban len nam quyen, giao duc đuoc coi trong o Afghanistan va Đai hoc Kabul đa thu hut sinh vien tu khap chau A va Trung Đong. Tuy nhien, Taliban đa ap đat cac han che đoi voi giao duc hien đai, cam giao duc nu gioi va chi khuyen khich cac truong ton giao Hoi giao va viec giang day Kinh Qur'an. Khoang mot nua so truong hoc o Afghanistan đa bi pha huy. Taliban đa thuc hien cac cuoc tan cong tan bao đoi voi giao vien va hoc sinh va đua ra nhung loi đe doa đoi voi phu huynh va giao vien. Theo bao cao cua UNICEF nam 1998, 9/10 tre em gai va 2/3 tre em trai khong đang ky hoc tai truong. Đen nam 2000, it hon 4-5% tre em Afghanistan đuoc hoc o cap tieu hoc va tham chi con it hon o cap trung hoc va đai hoc. Cac cuoc tan cong nham vao cac co so giao duc, hoc sinh va giao vien cung nhu viec cuong buc thuc thi cac giao ly Hoi giao van tiep tuc ngay ca sau khi Taliban rut đi. Vao thang 12/2017, Van phong Đieu phoi cac Van đe Nhan đao cua Lien Hop Quoc (OCHA) bao cao rang hon 1.000 truong hoc đa bi pha huy, hu hai hoac chiem đong va 100 giao vien va hoc sinh đa bi Taliban giet hai.


= Diet chung van hoa =
Taliban đa gay ra toi ac diet chung ve van hoa cho nguoi dan Afghanistan bang cach pha huy cac van ban, đo tao tac va tac pham đieu khac lich su va van hoa cua ho.
Nam 1992, Taliban tan cong va cuop pha Bao tang Quoc gia Afghanistan, lay mat đi 70% trong so 100.000 hien vat ve van hoa va lich su Afghanistan.
Vao ngay 11 thang 8 nam 1998, Taliban đa pha huy Thu vien Cong cong Puli Khumri. Thu vien chua hon 55.000 cuon sach va cac ban thao cu va đuoc nguoi Afghanistan coi la mot trong nhung bo suu tap co gia tri va đep nhat ve quoc gia va van hoa cua ho.
Vao ngay 2 thang 3 nam 2001, cac tuong Phat tai Bamiyan bi pha huy bang thuoc no, theo lenh cua thu linh Mullah Omar. Vao thang 10 cung nam, Taliban đa pha huy it nhat 2.750 tac pham nghe thuat co đai tai Bao tang Quoc gia Afghanistan.
Afghanistan co mot nen van hoa am nhac phong phu, noi am nhac đong mot vai tro quan trong trong cac chuc nang xa hoi nhu sinh đe va ket hon va cung đong mot vai tro lon trong viec thong nhat mot quoc gia đa dang ve sac toc. Tuy nhien, ke tu khi len nam quyen va ngay ca sau khi bi lat đo, Taliban đa cam tat ca cac loai am nhac bao gom ca am nhac dan gian van hoa va đa tan cong va giet mot so nhac si.


= Cam cac hoat đong vui choi va giai tri =
Trong thoi ky cai tri cua Taliban nhung nam 1996–2001, ho đa cam nhieu hoat đong va tro choi giai tri, chang han nhu bong đa, tha dieu va co vua. Cac hoat đong giai tri thong thuong nhu ti vi, rap chieu phim, am nhac, VCR va cac đia ve tinh cung bi cam. Co thong tin cho rang khi tre em bi bat gap đi tha dieu, von rat pho bien o Afghanistan, chung se bi đanh đap. Cung nam trong danh sach cac mat hang bi cam la "nhac cu va phu kien" va tat ca cac hinh anh đai dien cua sinh vat song.


He tu tuong He tu tuong cua Taliban đa đuoc mo ta la mot "hinh thuc sang tao cua sharia ket hop cac tuc le cua bo lac Pashtun", hoac Pashtunwali, voi cach dien giai Hoi giao cuc đoan cua nguoi Deobandi đuoc JUI va cac nhom chia re cua no ua chuong. He tu tuong cua ho la su roi bo chu nghia Hoi giao cua nhung nguoi cai tri mujahideen chong Lien Xo va cac phan tu Hoi giao cuc đoan lay cam hung tu Sayyid Qutb (Ikhwan).
Theo nha bao Ahmed Rashid, it nhat trong nhung nam đau cam quyen, Taliban đa ap dung Deobandi va cac tin nguong chong chu nghia dan toc cua nguoi Hoi giao, đong thoi phan đoi "cau truc bo lac va phong kien", loai bo cac thu linh bo lac hoac phong kien truyen thong khoi vai tro lanh đao.
Taliban thuc thi nghiem tuc he tu tuong cua ho tai cac thanh pho lon nhu Herat, Kabul va Kandahar. Nhung o cac khu vuc nong thon, Taliban co it quyen kiem soat truc tiep, va thuc đay cac jirga trong lang, vi vay no khong thuc thi tu tuong cua minh mot cach nghiem ngat tai cac vung nong thon.


= Cac quy tac Hoi giao (Deobandi) =
Che đo Taliban giai thich luat Sharia phu hop voi truong phai luat hoc Hoi giao Hanafi va cac sac lenh ton giao cua Mullah Omar.  Taliban cam thit lon va ruou, nhieu loai cong nghe tieu dung nhu am nhac, truyen hinh, quay phim, va Internet, cung nhu hau het cac hinh thuc nghe thuat nhu tranh ve hoac nhiep anh, nam va nu tham gia the thao, bao gom bong đa va co vua;  hoat đong giai tri nhu tha dieu va nuoi chim bo cau hoac cac vat nuoi khac cung bi cam, va chim đa bi giet theo phan quyet cua Taliban.  Rap chieu phim đa bi đong cua va chuyen đoi cong nang su dung lai thanh nha tho Hoi giao.  Le mung nam moi cua phuong Tay va Iran bi cam.  Chup anh va trung bay anh hoac chan dung bi cam, vi no bi Taliban coi la mot hinh thuc tho hinh tuong.  Phu nu bi cam đi lam, con gai bi cam đen truong hoac đai hoc, đuoc yeu cau phai đi xem cac buoi purdah va đuoc nguoi than nam đi kem ben ngoai ho gia đinh cua ho; nhung nguoi vi pham nhung han che nay se bi trung phat.  Đan ong bi cam cao rau va bat buoc phai đe rau moc va dai theo y thich cua Taliban, đong thoi mac turban ben ngoai ho gia đinh cua ho.  Viec cau nguyen la bat buoc va nhung nguoi khong ton trong nghia vu ton giao sau khi dien ra le hoi đa bi bat.  Co bac bi cam, va nhung ten trom bi trung phat bang cach cat cut tay hoac chan.  Nam 2000, thu linh Taliban Mullah Omar chinh thuc cam trong cay thuoc phien va buon ban ma tuy o Afghanistan;  Taliban đa thanh cong trong viec gan nhu xoa so phan lon san luong thuoc phien (99%) vao nam 2001. Duoi su quan ly cua Taliban o Afghanistan, ca nguoi su dung va buon ban ma tuy đeu bi truy to nghiem khac. 
Taliban nhan manh giac mo nhu mot phuong tien mac khai. Nguoi Shia o Afghanistan chu yeu bao gom nhom dan toc Hazara, chiem gan 10% dan so Afghanistan va bi đan ap trong thoi ky Taliban cai tri. Tuy nhien, mot so tin đo Hoi giao dong Shiite đa ung ho su cai tri cua Taliban, chang han nhu Ustad Muhammad Akbari. Trong nhung nam gan đay, Taliban đa co gang lay long nguoi Shiite, bo nhiem mot giao si Shiite lam thong đoc khu vuc va tuyen dung nguoi Hazaras đe chong lai ISIL-KP, nham tach minh khoi danh tieng giao phai trong qua khu cua ho va cai thien quan he voi chinh phu Shiite cua Iran.
Cung voi nhung nguoi Hoi giao dong Shiite, cong đong Co đoc giao nho be cung bi Taliban khung bo. Vao thang 5 nam 2001, Taliban tuyen bo se ep dan so theo đao Hindu cua Afghanistan phai đeo cac huy hieu tren quan ao, đieu nay đuoc so sanh voi viec đoi xu voi nguoi Do Thai o Đuc Quoc xa. Nguoi Sikh o Afghanistan thuong đuoc Taliban khoan dung hon so voi nguoi Shiite, nguoi theo đao Hindu va đao Co đoc. Nhung nguoi Do Thai cuoi cung con lai cua Afghanistan trong thoi ky cai tri cua ho, Zablon Simintov va Isaac Levy, đeu phai ngoi tu vi lien tuc "tranh cai" nhung sau đo đuoc ra tu khi cac quan chuc Taliban to ra kho chiu voi lap luan cua ho.
Taliban khong thich tranh luan giao ly voi nhung nguoi Hoi giao khac. "Taliban khong cho phep cac phong vien Hoi giao đat cau hoi ve cac sac lenh [cua ho] hoac thao luan ve cach dien giai Kinh Qur'an."


= Anh huong van hoa Pashtun =
Taliban thuong xuyen su dung truyen thong bo lac Pashtun tien Hoi giao, Pashtunwali, đe quyet đinh mot so van đe xa hoi. Đo la truong hop cua tap tuc Pashtun ve viec chia đeu thua ke cho cac con trai, mac du Kinh Qur'an noi ro rang phu nu đuoc nhan mot nua phan cua đan ong.
Theo Ali A. Jalali va Lester Grau, Taliban "đa nhan đuoc su ung ho rong rai tu nguoi Pashtun tren khap đat nuoc, nhung nguoi nghi rang phong trao nay co the khoi phuc lai su thong tri quoc gia cua ho. Ngay ca nhung tri thuc Pashtun o phuong Tay, nhung nguoi co suy nghi khac voi Taliban trong nhieu van đe, cung bay to su ung ho đoi voi phong trao nay tren co so thuan tuy dan toc. "


= Tuong Phat Bamyan =

Nam 1999, Mullah Omar đa ban hanh mot sac lenh bao ve buc tuong Phat o Bamyan, hai buc tuong Phat đo so đuoc cham khac vao mat ben cua mot vach đa o Bamyan thung lung trong Hazarajat khu vuc mien trung Afghanistan vao the ky thu 6. Nhung vao thang 3 nam 2001, cac buc tuong đa bi Taliban cua Mullah Omar pha huy, theo mot sac lenh neu ro: "tat ca cac buc tuong xung quanh Afghanistan phai bi pha huy."
Yahya Massoud, anh trai cua thu linh phe chong Taliban va Ahmad Shah Massoud, nho lai su viec sau vu pha huy cac buc tuong Phat o Bamyan:

Đo la mua xuan nam 2001. Toi đang o Thung lung Panjshir cua Afghanistan, cung voi anh trai toi Ahmad Shah Massoud, lanh đao cua cuoc khang chien Afghanistan chong lai Taliban, va Bismillah Khan, nguoi hien đang giu chuc Bo truong Noi vu Afghanistan. Mot trong nhung chi huy cua chung toi, Chi huy Momin, muon chung toi đi tham 30 chien binh Taliban đa bi bat lam con tin sau mot cuoc đau sung. Anh trai toi đa đong y gap ho.
Toi nho rang cau hoi đau tien cua anh ay lien quan đen nhung buc tuong Phat hang the ky đa bi Taliban cho đap pha vao thang 3 nam đo, ngay truoc cuoc gap cua chung toi. Hai chien binh Taliban tu Kandahar đa tu tin tra loi rang viec tho cung bat cu thu gi khong phai Hoi giao la khong the chap nhan đuoc va do đo nhung buc tuong nay phai bi pha huy. Anh trai toi nhin ho va noi, lan nay bang tieng Pashto, 'Van con nhieu nguoi tho Mat Troi o đat nuoc nay. Ban cung se co gang đap bo not Mat Troi va gieo rac bong toi tren Trai đat chu?'


= Tinh nhat quan =
He tu tuong cua Taliban khong he co đinh. Truoc khi chiem đuoc Kabul, cac thanh vien cua Taliban đa noi ve viec tranh sang mot ben khi mot chinh phu cua "nhung nguoi Hoi giao tot" len nam quyen va luat phap cung nhu trat tu đuoc khoi phuc. Qua trinh ra quyet đinh cua Taliban o Kandahar đuoc mo phong theo hoi đong bo lac Pashtun (jirga), cung voi nhung gi đuoc cho la mo hinh Hoi giao so khai. Tiep theo la cuoc thao luan xay dung su đong thuan cua cac tin đo.
Khi suc manh cua Taliban lon manh, Mullah Omar đua ra cac quyet đinh ma khong he tham khao y kien cua jirga va khong co chuyen tham cua Omar đen cac vung khac cua đat nuoc. Ong đa đen tham thu đo Kabul chi hai lan khi con nam quyen. Phat ngon vien Taliban Mullah Wakil giai thich:

Cac quyet đinh dua tren loi khuyen cua Amir-ul Momineen. Đoi voi chung toi, viec tham khao y kien la khong can thiet. Chung toi tin rang đieu nay phu hop voi Sharia. Chung toi tuan theo quan điem cua Amir ngay ca khi anh ay chi co mot minh quan điem nay. Se khong co mot nguyen thu quoc gia. Thay vao đo se la mot Amir al-Mu'minin. Mullah Omar se la nguoi co tham quyen cao nhat va chinh phu se khong the thuc hien bat ky quyet đinh nao ma ong ta khong đong y. Cac cuoc tong tuyen cu khong phu hop voi Sharia va do đo chung toi tu choi chung.
Mot su phat trien khac cua he tu tuong Taliban la sac lenh nam 1999 cua Mullah Omar keu goi bao ve cac buc tuong Phat o Bamyan va lai pha huy chung vao thang 3 nam 2001.


= Giai thich =

Tac gia Ahmed Rashid cho rang su tan pha va gian kho cua cuoc xam luoc cua Lien Xo va thoi ky sau đo đa anh huong đen he tu tuong cua Taliban. Nguoi ta noi rang Taliban khong bao gom cac hoc gia đuoc hoc ve luat va lich su Hoi giao. Cac sinh vien ti nan, lon len trong mot xa hoi hoan toan la nam gioi, khong chi khong đuoc hoc ve toan hoc, khoa hoc, lich su hoac đia ly, ma con khong co ky nang truyen thong ve nong nghiep, chan gia suc hoac san xuat thu cong my nghe, tham chi khong co kien thuc ve dong ho bo lac va thi toc cua minh. Trong mot moi truong nhu vay, chien tranh co nghia la viec lam, hoa binh co nghia la that nghiep. Thong tri phu nu chi đon gian la khang đinh ban linh đan ong. Đoi voi su lanh đao cua ho, chu nghia co yeu cung nhac khong chi la van đe nguyen tac ma con la su song con ve mat chinh tri. Cac nha lanh đao Taliban "nhieu lan noi voi" Rashid rang "neu ho cho phu nu tu do hon hoac co co hoi đi hoc, ho se mat đi su ung ho cua cap duoi."


= Chi trich =
Taliban đa bi chi trich vi su nghiem khac cua ho đoi voi nhung nguoi khong tuan theo cac quy tac ap đat cua ho, va viec Mullah Omar nam giu danh hieu Amir al-Mu'minin.
Mullah Omar đa bi chi trich vi tu goi minh la Amir al-Mu'minin voi ly do ong thieu hoc thuc, pha he bo lac hoac moi lien he voi gia đinh cua Nha tien tri. Viec lay danh hieu theo truyen thong đoi hoi su ung ho cua tat ca cac ulema cua đat nuoc, trong khi chi khoang 1.200 nguoi Mullah ung ho Pashtun Taliban tuyen bo Omar la Amir. Theo Ahmed Rashid, "khong nguoi Afghanistan nao su dung tuoc hieu nay ke tu nam 1834, khi Vua Dost Mohammed Khan nhan tuoc hieu nay truoc khi ong tuyen bo thanh chien chong lai vuong quoc Sikh o Peshawar. Nhung Dost Mohammed đang chien đau voi nguoi nuoc ngoai, trong khi Omar tuyen bo thanh chien chong lai nhung nguoi Afghanistan khac. "
Mot loi chi trich khac ve viec Taliban goi muc thue 20% cua ho đoi voi cac xe tai cho thuoc phien la "zakat", theo truyen thong khoan thue nay chi gioi han o 2,5% thu nhap kha dung (hoac cua cai) cua nhung nguoi tra zakat.
Taliban đa đuoc so sanh voi nguoi Kharijite the ky thu 7 vi đa phat trien cac hoc thuyet cuc đoan khien ho khac biet voi ca nguoi Hoi giao dong Sunni va Shiʿa chinh thong. Nguoi Kharijite đac biet đuoc chu y vi đa ap dung mot cach tiep can triet đe đoi voi takfir, theo đo ho tuyen bo nhung nguoi Hoi giao khac la nhung ke khong tin vao Chua va do đo coi nhung nguoi đo la đang chet.
Đac biet, Taliban đa bi buoc toi takfir đoi voi Shia. Sau cuoc tan sat vao thang 8 nam 1998, phan lon la nguoi Shia Hazaras khong tham chien tai Mazar-i-Sharif, Mullah Niazi, chi huy cuoc tan cong cua Taliban va la thong đoc moi cua Mazar, đa tuyen bo tu nha tho Hoi giao trung tam cua Mazar:

Nam ngoai cac ban đa noi day chong lai chung toi va giet chung toi. Tu tat ca cac ngoi nha cua ban, ban đa ban vao chung toi. Bay gio chung toi o đay đe giai quyet cac ban. Nhung nguoi Hazara khong phai la nguoi Hoi giao va bay gio chung toi phai giet nhung nguoi Hazara. Ban chap nhan tro thanh nguoi Hoi giao hoac roi khoi Afghanistan. Bat cu noi nao ban đi, chung toi se bat đuoc ban. Neu ban đi len, chung toi se tum chan keo ban xuong; neu ban an ben duoi, chung toi se tum toc keo ban len.


Quan ly = Lanh đao =
Cho đen khi qua đoi vao nam 2013, Mullah Mohammed Omar la chi huy toi cao cua Taliban. Mullah Akhtar Mansour đuoc bau lam nguoi thay the anh ta vao nam 2015, va sau khi Mansour bi giet trong mot cuoc tan cong bang may bay khong nguoi lai cua Hoa Ky vao thang 5 nam 2016, Mawlawi Hibatullah Akhundzada tro thanh lanh đao cua Taliban.


= Tong quan =
Taliban ban đau co đuoc thai đo thien chi tu nhung nguoi Afghanistan đa met moi vi su tham nhung, tan bao va chien đau khong ngung cua cac lanh chua. Thien chi nay khong pho bien, đac biet la o nhung nguoi khong phai la nguoi Pashtun.
Nam 2001, Taliban, de jure, kiem soat 85% Afghanistan. Tren thuc te, cac khu vuc thuoc quyen kiem soat truc tiep cua no chu yeu la cac thanh pho va đuong cao toc lon cua Afghanistan. Cac han cua bo lac va lanh chua tren thuc te co quyen kiem soat truc tiep đoi voi nhieu thi tran nho, lang mac va khu vuc nong thon.

Rashid mo ta chinh phu Taliban la "mot hoi kin do Kandaharis đieu hanh... bi an, bi mat va đoc tai." Ho đa khong to chuc bau cu, nhu phat ngon vien cua ho giai thich:

The Sharia does not allow politics or political parties. That is why we give no salaries to officials or soldiers, just food, clothes, shoes, and weapons. We want to live a life like the Prophet lived 1400 years ago, and jihad is our right. We want to recreate the time of the Prophet, and we are only carrying out what the Afghan people have wanted for the past 14 years.
Ho đa mo hinh hoa qua trinh ra quyet đinh cua minh tren hoi đong bo lac Pashtun (jirga), cung voi nhung gi ho tin la mo hinh Hoi giao so khai. Tiep theo la cuoc thao luan xay dung su đong thuan cua cac "tin đo". Truoc khi chiem đuoc Kabul, co tin đon noi ve viec tranh sang mot ben khi mot chinh phu cua "nhung nguoi Hoi giao tot" len nam quyen, luat phap va trat tu đuoc khoi phuc.
Khi quyen luc cua Taliban tro nen lon manh, Mullah Omar đua ra cac quyet đinh ma khong tham khao y kien cua jirga va khong tham khao cac vung khac cua đat nuoc. Ong đa đen tham thu đo Kabul chi hai lan khi con nam quyen. Thay vi mot cuoc bau cu, tinh hop phap cua nha lanh đao cua ho đen tu loi the trung thanh ("Bay'ah"), mo phong theo Nha tien tri va bon vi Caliph đau tien. Vao ngay 4 thang 4 nam 1996, Mullah Omar đa lay "Ao choang cua nha tien tri Mohammed" tu ngoi đen lan đau tien sau 60 nam. Goi minh trong tam ao choang nay, ong đa xuat hien tren noc mot toa nha o trung tam cua Kandahar trong khi hang tram mullah nguoi Pashtun o duoi het len "Amir al-Mu'minin!" (Chi huy cua nhung nguoi trung thanh), trong mot cam ket ung ho. Phat ngon vien Taliban Mullah Wakil giai thich:

Cac quyet đinh dua tren loi khuyen cua Amir-ul Momineen. Đoi voi chung toi, viec tham khao y kien la khong can thiet. Chung toi tin rang đieu nay phu hop voi Sharia. Chung toi tuan theo quan điem cua Amir ngay ca khi chi co mot minh ong ay đua ra quan điem nay. Se khong co mot nguyen thu quoc gia. Thay vao đo se la mot Amir al-Mu'minin. Mullah Omar se la nguoi co tham quyen cao nhat, va chinh phu se khong the thuc hien bat ky quyet đinh nao ma ong ay khong đong y. Tong tuyen cu khong tuong thich voi Sharia va do đo chung toi tu choi thuc hien.
Taliban rat mien cuong chia se quyen luc, va vi trong hang ngu cua ho nguoi Pashtun chiem vi the ap đao nen ho đa cai tri voi tu cach la lanh chua đoi voi hon 60% nguoi Afghanistan tu cac nhom sac toc khac. Trong chinh quyen đia phuong, chang han nhu hoi đong thanh pho Kabul hoac Herat, nhung nguoi trung thanh voi Taliban, khong phai nguoi dan đia phuong, thong tri, ngay ca khi Taliban noi tieng Pashto khong the giao tiep voi khoang mot nua dan so noi tieng Dari hoac nhung nguoi khong noi tieng Pashtun. Cac nha phe binh phan nan rang "su thieu đai dien đia phuong trong chinh quyen đo thi đa khien Taliban co ve giong nhu mot luc luong chiem đong."


= To chuc =
Phu hop voi su quan ly cua nhung nguoi Hoi giao đau tien, von la su thieu vang cua cac the che nha nuoc hoac "mot phuong phap luan đe chi huy va kiem soat" la tieu chuan ngay nay ngay ca giua cac quoc gia khong bi phuong Tay hoa. Taliban khong đua ra thong cao bao chi, tuyen bo chinh sach hay to chuc cac cuoc hop bao thuong xuyen. The gioi ben ngoai va hau het nguoi Afghanistan tham chi khong biet cac nha lanh đao cua ho trong nhu the nao, vi viec chup anh bi cam. "Quan đoi chinh quy" giong nhu lashkar hoac luc luong dan quan bo lac truyen thong voi chi 25.000 nguoi (trong đo 11.000 nguoi khong phai la nguoi Afghanistan).
Cac bo truong va đai bieu trong noi cac la nhung nguoi co "nen giao duc madrasah". Mot so nguoi trong so ho, chang han nhu Bo truong Bo Y te va Thong đoc Ngan hang Nha nuoc, chu yeu la cac chi huy quan su, nhung nguoi roi bo cac chuc vu hanh chinh cua ho đe chien đau khi can thiet. Nhung cuoc đao nguoc quan su đa khien ho bi mac ket lai hoac dan đen cai chet cua ho đa lam gia tang su hon loan trong chinh quyen quoc gia. O cap quoc gia, "tat ca cac quan chuc cap cao nguoi Tajik, Uzbek va Hazara" đeu đuoc thay the "bang nguoi Pashtun, cho du co đu tieu chuan hay khong." Do đo, cac bo "noi chung đa ngung hoat đong."
Bo Tai chinh khong co ngan sach hay "chuyen gia kinh te hay chu ngan hang co trinh đo". Mullah Omar lay va phat tien mat ma khong can so sach ke toan.


= Nhap ngu =
Theo loi khai cua nhung nguoi bi bat giu o Guantanamo truoc Toa an xet duyet tinh trang chien đau cua ho, Taliban, ngoai viec bat nhung nam gioi nhap ngu, con bat ca nhung nguoi đan ong tham gia vao dich vu dan su.


Kinh te Thi truong tien te Kabul phan ung tich cuc trong nhung tuan đau tien Taliban chiem đong (1996). Nhung tien Afghani nhanh chong bi mat gia tri. Taliban đanh thue 50% đoi voi bat ky cong ty nao hoat đong trong nuoc, va nhung ai khong tra thue đuoc se bi tan cong. Taliban cung đanh thue nhap khau 6% đoi voi bat cu thu gi đuoc đua vao trong nuoc, va đen nam 1998 đa kiem soat đuoc cac san bay chinh va cac cua khau bien gioi, đieu nay cho phep ho thiet lap đoc quyen đoi voi moi hoat đong thuong mai. Đen nam 2001 thu nhap binh quan đau nguoi cua 25 trieu nguoi con duoi 200 đo la, va đat nuoc gan nhu sup đo hoan toan ve kinh te. Tinh đen nam 2007, nen kinh te đa bat đau phuc hoi, voi du tru ngoai hoi uoc tinh la 3 ty đo la va toc đo tang truong kinh te tang 13%.

Theo hiep uoc Qua canh giua Afghanistan va Pakistan, mot mang luoi buon lau khong lo đa phat trien. No co doanh thu uoc tinh la 2,5 ty đo la voi Taliban nhan đuoc tu 100 trieu đen 130 trieu đo la My moi nam. Cac hoat đong nay cung voi hoat đong buon ban tu Luoi liem vang đa tai tro cho cuoc chien o Afghanistan va cung co tac dung phu la pha huy cac nganh cong nghiep moi thanh lap o Pakistan. Ahmed Rashid cung giai thich rang Thuong mai qua canh Afghanistan đuoc Pakistan đong y la "nguon thu chinh thuc lon nhat cua Taliban."
Giua nam 1996 va 1999 Mullah Omar đao nguoc y kien cua minh ve viec buon ban ma tuy, ro rang vi no chi gay hai đen kafirs. Taliban kiem soat 96% cac canh đong anh tuc cua Afghanistan va bien thuoc phien tro thanh nguon đanh thue lon nhat. Thue xuat khau thuoc phien tro thanh mot trong nhung nguon thu chinh cua Taliban va nen kinh te thoi chien cua ho. Theo Rashid, "tien ban ma tuy đa tai tro vu khi, đan duoc va nhien lieu cho chien tranh." Tren to New York Times, Bo truong Tai chinh cua Mat tran Thong nhat, Wahidullah Sabawoon, tuyen bo Taliban khong co ngan sach hang nam nhung ho "duong nhu chi 300 trieu USD moi nam, gan nhu tat ca cho chien tranh." Ong noi them rang Taliban ngay cang dua vao ba nguon tien: "cay thuoc phien, nguoi Pakistan va bin Laden."
Ve phuong dien kinh te, co ve nhu Omar co it su lua chon, vi cuoc chien tranh tieu hao tiep tuc keo dai voi Lien minh phuong Bac, thu nhap tu viec tiep tuc san xuat thuoc phien la tat ca nhung gi giup đat nuoc nay thoat khoi nan đoi. Đen nam 2000, Afghanistan chiem khoang 75% nguon cung thuoc phien cua the gioi va vao nam 2000, uoc tinh đa trong đuoc 3276 tan thuoc phien tu viec trong cay thuoc phien tren 82.171 ha đat. Vao thoi điem nay, Omar đa thong qua mot sac lenh cam trong cay thuoc phien, va san luong đa giam xuong uoc tinh 74 tan tu viec trong cay thuoc phien tren 1.685 ha. Nhieu nha quan sat cho rang lenh cam - von đuoc đua ra nham đoi hoi su cong nhan cua quoc te tai Lien Hop Quoc - chi đuoc ban hanh nham muc đich tang gia thuoc phien va tang loi nhuan tu viec ban cac kho du tru thuoc phien lon hien co san. Nam 1999 Afghanistan đa thu đuoc mot vu mua ky luc va tiep theo la mot vu thu hoach nam 2000 thap hon nhung van lon. Taliban tiep tuc buon ban kho thuoc phien đa tich luy đuoc trong nam 2000 va 2001. Nam 2002, LHQ đa đe cap đen "su ton tai cua mot luong lon thuoc phien đuoc tich luy trong nhung nam thu hoach boi thu truoc đay." Vao thang 9 nam 2001 - truoc cuoc tan cong ngay 11 thang 9 chong lai Hoa Ky - Taliban đuoc cho la đa ra lenh cho nong dan Afghanistan gieo hat thuoc phien mot lan nua.
Ngoai ra con co thiet hai ve moi truong đoi voi đat nuoc nay. Nan pha rung la rat nghiem trong do buon ban go trai phep voi hang tram mau rung thong va tuyet tung o tinh Kunar va Paktya bi pha sach. Tren khap đat nuoc, hang trieu mau đat rung đa bi khai thac đe cung cap go cho thi truong Pakistan, va khong co no luc tai trong rung, đieu nay đa dan đen thiet hai moi truong đang ke. Đen nam 2001, khi Chinh quyen lam thoi Afghanistan nam quyen, co so ha tang cua đat nuoc đa đo nat, Vien thong that bai, mang luoi đuong bo bi pha huy va mot so toa nha cua Bo Tai chinh roi vao tinh trang hu hong đen muc mot so toa nha đang ben bo vuc sup đo. Vao ngay 6 thang 7 nam 1999, khi đo tong thong Bill Clinton đa ky sac lenh hanh phap so 13129 co hieu luc. Lenh nay đa thuc hien mot lenh cam hoan toan đoi voi bat ky hoat đong buon ban nao giua My va che đo Taliban va vao ngay 10 thang 8, ho đa đong bang 5 trieu bang Anh tai san cua hang hang khong Ariana. Vao ngay 19 thang 12 nam 2000, nghi quyet 1333 cua Lien hop quoc đa đuoc thong qua. Noi dung nghi quyet keu goi đong bang tat ca tai san va đong cua bat ky van phong nao thuoc ve Taliban tren tat ca cac bang cua My. Đieu nay bao gom cac van phong cua Ariana Afghanistan Airlines. Nam 1999, LHQ đa thong qua nghi quyet 1267 cam tat ca cac chuyen bay quoc te cua Ariana ngoai cac su menh nhan đao đa đuoc phe duyet truoc.
Theo đon kien, đuoc đe trinh vao thang 12 nam 2019 tai Toa an Quan DC thay mat cho cac gia đinh Gold Star, mot so nha thau quoc phong Hoa Ky lien quan đen Afghanistan đa thuc hien "cac khoan thanh toan tien bao ke" bat hop phap cho Taliban, tai tro cho mot "cuoc noi day khung bo do Taliban lanh đao" ma đa giet chet hoac lam bi thuong hang ngan nguoi My o Afghanistan. Nam 2009, Ngoai truong Hillary Clinton khi đo noi rang "tien bao ke" la "mot trong nhung nguon tai tro chinh cho Taliban."


Quan he quoc te Trong thoi gian nam quyen (1996–2001), khi o đinh cao thong tri 90% dien tich Afghanistan, che đo Taliban, hay "Cac Tieu vuong quoc Hoi giao cua Afghanistan", chi đuoc ba quoc gia: Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat, Pakistan va A Rap Xe-ut cong nhan ngoai giao., tat ca cac nuoc nay đeu cung cap vien tro đang ke cho Taliban. Cac quoc gia khac, bao gom ca Lien Hop Quoc, đa cong nhan chinh phu cua Nha nuoc Hoi giao Afghanistan (1992–2002) (cac bo phan cua Mat tran thong nhat, con đuoc goi la Lien minh phuong Bac) la chinh phu hop phap cua Afghanistan. Ve quan he voi phan con lai cua the gioi, Tieu vuong quoc Afghanistan cua Taliban giu chinh sach biet lap: "Taliban tin tuong vao viec khong can thiep vao cong viec cua cac quoc gia khac va tuong tu mong muon khong co su can thiep tu ben ngoai vao cong viec noi bo cua đat nuoc minh". 


= Cap quoc gia =


 A rap Xe ut  A rap Xe ut đa bi cao buoc ho tro Taliban. Trong mot buc đien ngoai giao thang 12 nam 2009 gui đen cac nhan vien Bo Ngoai giao Hoa Ky (đuoc cong khai trong vu ro ri đien tin ngoai giao vao nam sau), Ngoai truong Hoa Ky Hillary Clinton keu goi cac nha ngoai giao Hoa Ky tang cuong no luc ngan chan tien tu cac quoc gia A Rap vung Vinh chuyen cho nhung ke khung bo o Pakistan va Afghanistan, viet rang "Cac nha tai tro o A rap Xe ut la nguon tai tro quan trong nhat cho cac nhom khung bo Sunni tren toan the gioi" va "Can phai lam nhieu hon nua vi A rap Xe ut van la co so ho tro tai chinh quan trong cho al-Qaeda, Taliban, LeT va cac nhom khung bo khac."


 An Đo  An Đo đa khong cong nhan che đo Taliban o Afghanistan va thay vao đo duy tri quan he chien luoc va quan su chat che voi Lien minh phuong Bac đe kiem che su troi day cua Taliban trong nhung nam 1990. An Đo la mot trong nhung đong minh than can nhat cua cuu tong thong Afghanistan Mohammad Najibullah va len an manh me viec Taliban hanh quyet cong khai ong. Pakistan va cac nhom chien binh co tru so tai Kashmir đuoc cho la co quan he voi Taliban trong lich su đa tung tham gia vao cuoc noi day o Kashmir nham chong lai luc luong an ninh An Đo.
Vao thang 12 nam 1999, Chuyen bay 814 cua Hang hang khong An Đo tren đuong tu Kathmandu đen Delhi đa bi cuop va đua đen Kandahar. Taliban đa di chuyen dan quan đen gan chiec may bay bi cuop, đuoc cho la đe ngan luc luong đac biet An Đo tan cong chiec may bay, đong thoi khien cac cuoc đam phan giua An Đo va khong tac bi đinh tre trong nhieu ngay. To New York Times sau đo đua tin rang co nhung moi lien he đang tin cay giua nhung ke khong tac va Taliban. La mot phan cua thoa thuan giai phong may bay, An Đo đa tha ba chien binh. Taliban đa danh mot loi đi an toan cho nhung ten khong tac va cac chien binh đuoc tha.
Sau vu khong tac, An Đo đa tang cuong no luc đe giup Massoud, cung cap mot kho chua vu khi o Dushanbe, Tajikistan. An Đo cung cung cap nhieu loai thiet bi chien tranh tam cao, ky thuat vien truc thang, dich vu y te va tu van chien thuat. Theo mot bao cao, ho tro quan su cua An Đo cho luc luong chong Taliban tong cong 70 USD trieu, bao gom nam may bay truc thang Mil Mi-17, va thiet bi đo cao tri gia 8 trieu đo la My nam 2001. An Đo ung ho rong rai chinh quyen moi o Afghanistan, dan đau mot so du an tai thiet va đen nam 2001 đa tro thanh nha tai tro khu vuc lon nhat cua nuoc nay.
Truoc cac cuoc tan cong khung bo o An Đo, ngay cang co nhieu lo ngai ve viec cac to chuc theo chu nghia chinh thong nhu Taliban đang tim cach mo rong hoat đong sang An Đo. Trong giai ICC Cricket World Cup 2011 đuoc đong to chuc tai An Đo, Bo truong Noi vu Pakistan Rehman Malik va Giam đoc Interpol Ronald Noble tiet lo rang mot am muu khung bo nham pha vo giai đau đa bi pha san; Sau cuoc hoi đam voi Noble, Malik noi rang Taliban đa bat đau đat co so hoat đong cua ho o An Đo voi cac bao cao tu cac nuoc lang gieng tiet lo cac hoat đong cua ho o nuoc nay va mot ke khung bo Sri Lanka co ke hoach nham vao nhung nguoi choi cricket đa bi bat o Colombo. Nam 2009, to Times of India keu goi An Đo đanh gia lai moi đe doa Taliban cua minh.
Nam 2012, Taliban noi rang ho muon co quan he than tinh voi An Đo, va ca ngoi An Đo vi đa chong lai viec My keu goi can du quan su nhieu hon vao Afghanistan.


 Hoa Ky  Hoa Ky chua bao gio cong nhan chinh phu Taliban o Afghanistan. Ahmed Rashid noi rang My đa gian tiep ho tro Taliban thong qua đong minh cua ho o Pakistan tu nam 1994 đen 1996 vi Washington coi Taliban la nguoi chong Iran, chong nguoi Shia va co kha nang than phuong Tay. Washington cung hy vong rang Taliban se ho tro su phat trien do cong ty dau khi Unocal co tru so tai My len ke hoach. Vi du, khong co binh luan gi khi Taliban bat Herat vao nam 1995 va truc xuat hang nghin nu sinh khoi truong hoc. Cuoi nam 1997, Ngoai truong My Madeleine Albright bat đau tach My khoi Taliban, va cong ty dau mo Unocal co tru so tai My rut khoi cac cuoc đam phan ve xay dung đuong ong tu Trung A.
Mot ngay truoc khi bat giu Mazar vao thang 8 nam 1998, cac tay chan cua bin Laden đa đanh bom hai đai su quan My o chau Phi, giet chet 224 nguoi va bi thuong 4.500 nguoi, chu yeu la nguoi chau Phi. My đap tra bang cach phong ten lua hanh trinh vao cac trai nghi khung bo o Afghanistan, giet chet hon 20 nguoi mac du khong tieu diet đuoc bin Laden hoac tham chi nhieu thanh vien Al-Qaeda. Mullah Omar len an vu tan cong ten lua va Tong thong My Bill Clinton. A Rap Xe Ut truc xuat đac phai vien Taliban đe phan đoi viec tu choi lat tay bin Laden, va sau khi Mullah Omar bi cao buoc xuc pham hoang gia A Rap Xe Ut. Vao giua thang 10, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc đa bo phieu nhat tri cam cac chuyen bay may bay thuong mai đen va đi tu Afghanistan, đong thoi đong bang cac tai khoan ngan hang cua nuoc nay tren toan the gioi.
Đieu chinh chien luoc chong noi day, vao thang 10 nam 2009, My cong bo ke hoach thanh toan tien cho cac chien binh Taliban đe ho đoi phe.

Vao ngay 26 thang 11 nam 2009, trong mot cuoc phong van voi Christiane Amanpour cua CNN, Tong thong Hamid Karzai noi rang co "nhu cau khan cap" đe đam phan voi Taliban va noi ro rang chinh quyen Obama đa phan đoi cac cuoc đam phan nhu vay. Khong co phan ung chinh thuc cua My ve viec nay.
Vao thang 12 nam 2009, Asian Times Online đua tin rang Taliban đa đe nghi cung cap cho My "su đam bao phap ly" rang ho se khong cho phep Afghanistan đuoc su dung đe tan cong cac nuoc khac. Khong co phan ung chinh thuc cua My ve viec nay.
Vao ngay 6 thang 12, cac quan chuc My cho biet rang ho khong loai tru cac cuoc đam phan voi Taliban. Vai ngay sau, co thong tin cho rang Gates nhin thay kha nang hoa giai voi Taliban, nhung khong phai voi Al-Qaeda. Hon nua, ong noi rang hoa giai se cham dut ve mat chinh tri cuoc noi day va chien tranh. Nhung ong cho biet viec hoa giai phai dua tren cac đieu khoan cua chinh phu Afghanistan, va Taliban phai tuan theo chu quyen cua chinh phu.
Nam 2010, Tuong McChrystal cho biet viec tang quan cua ong co the dan đen mot cuoc đam phan hoa binh voi Taliban.
Trong mot cuoc phong van voi Palgrave Macmillan ve moi quan he giua My va Taliban, Tien si hoc nguoi My Jonathan Cristol lap luan rang cac nha lanh đao Taliban "san sang đam phan, nhung tu mot vi the co suc manh tuong đoi va muc tieu cua ho khong con la moi quan he nong am voi Hoa Ky — con tau đo đa ra khoi tu lau. " Vao thang 3 nam 2020, My bat đau rut quan dan dan theo thoa thuan hoa binh voi Taliban.
Vao ngay 29 thang 2 nam 2020, chinh quyen Trump đa ky mot thoa thuan hoa binh co đieu kien voi Taliban, voi noi dung se rut quan đoi nuoc ngoai trong 14 thang neu Taliban duy tri cac đieu khoan cua thoa thuan.


 Iran  Iran trong lich su la ke thu cua Taliban. Đau thang 8/1998, sau khi tan cong thanh pho Mazar-i-Sharif, luc luong Taliban đa giet hai hang nghin dan thuong va 11 quan chuc ngoai giao va tinh bao Iran trong lanh su quan Iran. Cac song vo tuyen thu thap đuoc cho thay Mullah Omar đich than phe chuan vu giet nguoi. Trong cuoc khung hoang sau đo giua Iran va Taliban, chinh phu Iran đa tap trung toi 200.000 quan chinh quy o bien gioi Afghanistan-Iran. Chien tranh cuoi cung đa đuoc ngan chan.
Nhieu quan chuc quan su cap cao cua Hoa Ky nhu Robert Gates, Stanley McChrystal, David Petraeus va nhung nguoi khac tin rang Quan đoan Ve binh Cach mang Hoi giao Iran đa tham gia giup đo Taliban o mot muc đo nhat đinh trong thap ky đau tien cua the ky 21. Cac bao cao trong đo cac quoc gia NATO cao buoc Iran cung cap va huan luyen mot so phien quan Taliban bat đau đuoc đua ra ke tu nam 2004/2005.

Chung toi đa đanh chan mot chuyen hang, khong nghi ngo gi ve nong cot cua Luc luong Ve binh Cach mang Hoi giao - Luc luong Quds, thong qua mot nguoi đieu phoi Taliban đuoc biet đen. Ba trong so cac ca nhan đa thiet mang... 48 qua rocket 122 mm đa bi đanh chan voi nhieu thanh phan khac nhau cua chung... Nguoi Iran chac chan đung xem khi ho gay kho khan hon cho cuoc song cua chung toi neu Afghanistan bat on. Chung toi khong co moi quan he nhu vay voi nguoi Iran. Đo la ly do tai sao toi đac biet lo lang truoc viec đanh chan vu khi đen tu Iran. Nhung chung ta biet rang no khong chi la vu khi; đo la tien; Theo mot so bao cao, no con la đao tao tai cac trai Iran.

Co mot so nguon tin cung neu ro moi quan he giua Taliban va Iran trong nhung nam 2010. Đieu nay bao gom su thay đoi lanh đao trong chinh Taliban, voi Akhtar Mansoor đac biet tim cach cai thien moi quan he voi Iran. Cac phuong tien truyen thong ung ho Iran cung đua tin rang Taliban đa đua cac chien binh Shia Hazara vao hang ngu cua minh. Taliban đa len an cac cuoc tan cong co lien he cua ISIS nham vao nguoi thieu so Hazara Shia. Vao thang 8 nam 2019, The Washington Post đua tin rang "moi quan he cua Iran voi Taliban hien mo rong tren cac linh vuc kinh te, an ninh va chinh tri va co kha nang se phat trien khi Taliban tu khang đinh minh mot lan nua".
Vao thang 8 nam 2020, cac quan chuc tinh bao Hoa Ky đanh gia rang Iran đa cung cap tien thuong cho mang luoi Haqqani co lien he voi Taliban đe giet cac quan nhan nuoc ngoai, bao gom ca nguoi My, o Afghanistan vao nam 2019. Tinh bao My xac đinh rang Iran đa tra tien thuong cho quan noi day Taliban cho cuoc tan cong vao san bay Bagram nam 2019. Theo CNN, chinh quyen Donald Trump "chua bao gio đe cap đen moi lien he cua Iran voi vu đanh bom, mot so suat hien tai va cac cuu quan chuc cho biet co lien quan đen uu tien rong rai hon cua thoa thuan hoa binh va viec rut khoi Afghanistan."
Vao thang 1 nam 2020, Taliban len an viec My giet chi huy Luc luong Quds Iran Qasem Soleimani va ca ngoi Soleimani la mot "chien binh vi đai".


 Nga  Nhieu chinh tri gia, trong đo co Rex Tillerson va chinh phu Afghanistan, đa cao buoc Nga trang bi vu khi cho Taliban. Khong co bang chung cong khai nao đe chung minh nhung cao buoc nhu vay va mot so chuyen gia đoc lap nghi ngo rang Nga đa ho tro Taliban ve mat vat chat theo mot cach nao đo. Theo BBC, Nga "quan ngai sau sac ve su troi day cua chu nghia chinh thong Hoi giao trong khu vuc đang lan rong theo huong cua no. Va no coi Taliban la mot buc tuong thanh tiem nang chong lai đieu nay. "
Vao thang 2 va mot lan nua vao thang 5 nam 2019, mot phai đoan gom cac quan chuc Taliban va cac chinh tri gia cap cao cua Afghanistan đa gap nhau tai Moscow đe to chuc mot vong đam phan hoa binh Afghanistan moi. Reuters đua tin "cac quan chuc Nga cung nhu cac nha lanh đao ton giao va nguoi lon tuoi đa yeu cau ngung ban."
Vao thang 6 nam 2020, cac quan chuc tinh bao My đa đanh gia voi muc tin tuong trung binh rang co quan tinh bao quan su GRU cua Nga đa cap tien thuong cho cac tay sung Taliban đe tieu diet lien quan o Afghanistan. Cac nha lanh đao cao nhat cua Lau Nam Goc noi rang chuong trinh tien thuong cua Nga van chua đuoc chung thuc.


 Pakistan  Maulana Fazal-ur-Rehman, lanh đao đang chinh tri Hoi giao Pakistan (Deobandi ) Jamiat Ulema-e Islam (F) (JUI), la đong minh cua Benazir Bhutto, thu tuong Pakistan nam 1993–1996, va sau đo co quyen lien he voi Chinh phu Pakistan, quan đoi va ISI, nhung nguoi ma ong đa tac đong đe giup Taliban. Co quan Tinh bao Lien nganh Pakistan (ISI) tu nam 1994 đa ho tro rat nhieu cho Taliban, trong khi nhom nay đa chinh phuc phan lon lanh tho Afghanistan trong giai đoan 1994–98.
To chuc Theo doi Nhan quyen viet, "May bay Pakistan ho tro luan chuyen quan cua luc luong Taliban trong cac hoat đong tac chien vao cuoi nam 2000 va... cac thanh vien cap cao cua co quan tinh bao va quan đoi Pakistan đa tham gia vao viec lap ke hoach hoat đong quan su." Pakistan cung cap thiet bi quan su, ho tro tuyen dung, huan luyen va co van chien thuat. Pakistan chinh thuc phu nhan viec ho tro quan su cho Taliban.
Tac gia Ahmed Rashid tuyen bo rang Taliban đa co "quyen tiep can chua tung co" giua cac hanh lang va nhom loi ich cua Pakistan. Ong cung viet rang đoi khi ho co the "tao co hoi cho viec van đong hanh lang nay chong lai van đong hanh lang khac va mo rong anh huong cua ho o Pakistan hon nua". Đen nam 1998–99, cac nhom theo kieu Taliban o vanh đai Pashtun cua Pakistan va o mot muc đo nao đo o Kashmir do Pakistan quan ly, "đa cam truyen hinh va video... va buoc moi nguoi, đac biet la phu nu, phai thich ung voi quy đinh ve cach an mac va cach song cua Taliban."
Sau cac cuoc tan cong ngay 11 thang 9 nam 2001, va hoat đong quan su cua Hoa Ky o Afghanistan, lanh đao Taliban Afghanistan đuoc cho la đa tron sang Pakistan, noi ho tap hop lai va tao ra mot so shuras đe phoi hop noi day o Afghanistan.
Cac quan chuc Afghanistan am chi ISI cua Pakistan tham gia vao mot cuoc tan cong cua Taliban vao thang 7 nam 2008 vao đai su quan An Đo. Nhieu quan chuc My đa cao buoc ISI ho tro cac nhom khung bo bao gom Taliban Afghanistan. Bo truong Quoc phong My Robert Gates va nhung nguoi khac goi y rang ISI duy tri lien ket voi cac nhom nhu Taliban Afghanistan nhu mot "hang rao chien luoc" đe giup Islamabad gianh đuoc anh huong o Kabul mot khi quan đoi My roi khoi khu vuc. Nam 2011, Chu tich Hoi đong Tham muu truong Hoa Ky, Đo đoc Mike Mullen, đa goi mang luoi Haqqani (phan tu huy diet nhieu nhat cua Taliban Afghanistan) la "canh tay thuc su cua ISI o Pakistan".
Tu nam 2010, mot bao cao cua mot to chuc hang đau cua Anh cung tuyen bo rang co quan tinh bao Pakistan ngay nay van co moi lien he chat che voi Taliban o Afghanistan. Bao cao do Truong Kinh te London cong bo cho biet Co quan Tinh bao Lien nganh (ISI) cua Pakistan co "chinh sach chinh thuc" ho tro Taliban. Bao cao cho biet ISI cung cap kinh phi va đao tao cho Taliban, va co quan nay co đai dien trong cai goi la Quetta Shura, hoi đong lanh đao cua Taliban. Nguoi ta cho rang Quetta Shura bi luu đay o Quetta. Bao cao, dua tren cac cuoc phong van voi cac chi huy Taliban o Afghanistan, đuoc Matt Waldman, mot sinh vien tai Đai hoc Harvard viet.
Bao cao cho biet: "Pakistan duong nhu đang choi mot tro choi hai mang đang kinh ngac. Bao cao cung lien ket cac thanh vien cap cao cua chinh phu Pakistan voi Taliban. No cho biet Asif Ali Zardari, tong thong Pakistan, đa gap cac tu nhan cao cap cua Taliban vao nam 2010 va hua se tra tu do cho ho. Zardari đuoc cho la đa noi voi nhung nguoi bi bat rang ho chi bi bat vi ap luc cua My. Waldman noi: "Su trung lap ro rang cua chinh phu Pakistan - va nhan thuc ve đieu đo trong cong đong va co so chinh tri My - co the co nhung tac đong đia chinh tri to lon," Waldman noi. "Neu khong co su thay đoi trong hanh vi cua nguoi Pakistan, se rat kho, neu khong muon noi la khong the cho cac luc luong quoc te va chinh phu Afghanistan đat đuoc tien bo chong lai luc luong noi day." Cac quan chuc Afghanistan tu lau đa nghi ngo ve vai tro cua ISI. Amrullah Saleh, cuu giam đoc co quan tinh bao Afghanistan, noi voi Reuters rang ISI la "mot phan cua khung canh tan pha o đat nuoc nay".
Pakistan, it nhat la cho đen nam 2011, luon phu nhan manh me moi lien he voi Taliban.
Vao ngay 15 thang 6 nam 2014, quan đoi Pakistan phat đong chien dich 'Zarb-e-Azb' o Bac Waziristan đe loai bo va diet tru Taliban khoi Pakistan. Trong chien dich nay, 327 ke khung bo hang nang đa bi tieu diet trong khi 45 noi an nau va 2 xuong che tao bom cua nhung ke khung bo đa bi pha huy o Co quan Bac Waziristan khi chien dich tiep tuc.


 Qatar  Qatar vao nam 2013, voi su chap thuan cua My va chinh phu Afghanistan, đa cho phep Taliban Afghanistan thanh lap mot van phong ngoai giao va chinh tri tai nuoc nay. Đieu nay đuoc thuc hien nham tao đieu kien thuan loi cho cac cuoc đam phan hoa binh va voi su ho tro cua cac quoc gia khac.
Ahmed Rashid, viet tren Financial Times, tuyen bo rang thong qua van phong nay, Qatar đa tao đieu kien cho cac cuoc gap giua Taliban voi nhieu quoc gia va to chuc, bao gom bo ngoai giao Hoa Ky, Lien Hop Quoc, Nhat Ban, mot so chinh phu chau Au va cac to chuc phi chinh phu, tat ca đeu đa va đang co gang thuc đay y tuong ve cac cuoc đam phan hoa binh.
Vao thang 7 nam 2017, A Rap Xe-ut, vao thoi điem đang co xung đot nghiem trong voi Qatar, du khong co bang chung xac thuc đa cao buoc Qatar ho tro khung bo bao gom "nhung ke khung bo co vu trang" Taliban.
Vao thang 9/2017, Tong thong cua ca Hoa Ky va Afghanistan đeu yeu cau Qatar đong cua van phong cua Taliban. Nhung vao thang 2 nam 2020, Qatar đa tao đieu kien cho mot thoa thuan hoa binh giua Hoa Ky va Taliban. Theo thoa thuan, Taliban se cat đut moi moi lien he voi Al-Qaeda va bat đau đam phan hoa binh voi Chinh phu Afghanistan. Đoi lai, Hoa Ky se bat đau rut quan, voi thoi gian se rut het quan la trong vong 14 thang.


 Trung Quoc  Theo Malek Setiz, co van quan he quoc te cua Bo Ngoai giao Afghanistan, trong khi Trung Quoc đang ho tro chinh phu moi o Kabul ca ve tai chinh va chinh tri, nuoc nay đuoc cho la co quan he khong chinh thuc voi Chinh phu Taliban. Bo Ngoai giao Bac Kinh khong phu nhan nhung tuong tac nhu vay.


 Vuong quoc Anh  Sau vu tan cong 11/9, Vuong quoc Anh đa đong bang tai san cua Taliban o Anh, gia tri gan 200 trieu USD vao đau thang 10 nam 2001. Vuong quoc Anh cung ung ho quyet đinh cua My đe loai tru Taliban, ca ve chinh tri va quan su.
LHQ nhat tri rang NATO se thay mat to chuc nay tap trung vao cac hoat đong chong khung bo o Afghanistan sau khi Taliban bi "đanh bai". Vuong quoc Anh nhan trach nhiem hoat đong quan su o tinh Helmand, mot tinh trong cay thuoc phien lon o mien nam Afghanistan, trien khai quan đoi o đo vao giua nam 2006, va vap phai su khang cu cua luc luong Taliban đuoc cho la đa xam nhap vao Afghanistan tu Pakistan. Taliban đa huong toi viec su dung cac thiet bi no tu che.
Trong nam 2008, chinh phu Anh cong bo ke hoach tra tien cho cac chien binh Taliban đe đoi phe hoac ha vu khi; nam tiep theo, ho đua ra tin hieu ung ho viec mo cac cuoc đam phan voi Taliban.


= Lien Hop Quoc va cac to chuc phi chinh phu =
Mac du đuoc Lien Hop Quoc (LHQ) va cac to chuc phi chinh phu (NGO) vien tro (xem § Afghanistan trong thoi ky Taliban cai tri), thai đo cua Taliban trong giai đoan 1996–2001 đoi voi LHQ va cac to chuc phi chinh phu thuong bi nghi ngo. LHQ khong cong nhan Taliban la chinh phu hop phap cua Afghanistan, hau het cac nha tai tro va nhan vien cuu tro nuoc ngoai khong phai la nguoi Hoi giao, va Taliban đa phan đoi co ban ve hinh thuc 'giup đo' ma LHQ đua ra. Nhu Bo truong Tu phap cua Taliban Maulvi Jalil-ullah Maulvizada đa noi vao nam 1997:

Hay đe chung toi neu ro LHQ muon loai hinh giao duc nao. Đay la mot chinh sach khong chung thuy lon mang lai quyen tu do ban thiu cho phu nu, đieu nay se dan đen ngoai tinh va bao truoc su huy diet cua Hoi giao. O bat ky quoc gia Hoi giao nao ma viec ngoai tinh tro nen pho bien, quoc gia đo se bi pha huy va roi vao su thong tri cua nhung ke ngoai đao vi đan ong cua ho tro nen giong phu nu va phu nu khong the tu ve. Bat cu ai noi chuyen voi chung toi nen lam nhu vay trong khuon kho cua Hoi giao. Kinh Koran khong the tu đieu chinh theo yeu cau cua nguoi khac, moi nguoi nen tu đieu chinh theo yeu cau cua Kinh Koran.
Vao thang 7 nam 1998, Taliban đa đong cua "tat ca cac van phong cua to chuc phi chinh phu" bang vu luc sau khi cac to chuc nay tu choi chuyen đen mot truong Cao đang Bach khoa cu đa bi đanh bom theo lenh. Mot thang sau, cac van phong cua LHQ cung đong cua.
Vao khoang nam 2000, Lien Hop Quoc đa đua ra cac bien phap trung phat đoi voi cac quan chuc va thu linh cua Taliban, vi chung chua chap trum khung bo Osama bin Laden. Mot so thu linh Taliban sau đo đa bi giet.
Nam 2009, Ngoai truong Anh Ed Miliband va Ngoai truong My Hillary Clinton đa keu goi đam phan voi 'cac chien binh Taliban thong thuong' trong khi bo qua cac lanh đao hang đau cua ho, nhung nguoi đuoc cho la 'cam ket voi cuoc thanh chien toan cau'. Kai Eide, quan chuc hang đau cua Lien Hop Quoc tai Afghanistan, đa keu goi đam phan voi Taliban o cap cao nhat, đe nghi Mullah Omar — mac du Omar gan đay đa bac bo nhung đam phan nhu vay chung nao con co quan đoi nuoc ngoai o Afghanistan.
Nam 2010, Lien Hop Quoc đa do bo cac lenh trung phat đoi voi Taliban, đong thoi yeu cau loai bo cac thu linh Taliban va nhung nguoi khac khoi danh sach theo doi khung bo. Nam 2010, My va chau Au tuyen bo ung ho no luc moi nhat cua Tong thong Karzai nham đam phan hoa binh voi Taliban.


Luc luong quan su = Al-Qaeda =

Nam 1996, bin Laden tu Sudan chuyen đen Afghanistan. Bin Laden tu đen ma khong co loi moi, va đoi khi choc tuc Mullah Omar voi viec tuyen chien va fatwa chong lai cong dan cua cac nuoc ben thu ba, nhung quan he giua hai nhom đuoc cai thien theo thoi gian, đen muc Mullah Omar tu choi nguoi bao tro cua nhom minh la Saudi Arabia, xuc pham Bo truong Saudi Hoang tu Turki trong khi tu choi loi hua truoc đo la giao nop bin Laden cho A Rap Saudi.
Bin Laden đa tao ra mot lien minh giua Taliban va al-Qaeda. Lu đoan 055 cua al-Qaeda huan luyen tich hop voi quan đoi Taliban tu nam 1997 đen 2001. Vai tram chien binh A Rap va Afghanistan do bin Laden cu đen đa ho tro Taliban trong cuoc tan sat Mazar-e-Sharif vao nam 1998. Tu nam 1996 đen 2001, to chuc cua Osama Bin Laden va Ayman al-Zawahiri đa tro thanh mot to chuc ao trong long Taliban. To The Telegraph cua Anh vao thang 9 nam 2001 cho biet 2.500 nguoi A Rap duoi su chi huy cua Bin Laden đa chien đau cho Taliban.
Moi lien he giua Taliban-al-Qaeda cung đuoc cung co nho cuoc hon nhan đuoc cho la cua mot trong nhung con trai cua bin Laden voi con gai cua Omar. Khi o Afghanistan, bin Laden co the đa ho tro tai chinh cho Taliban.
Sau 1998 vu đanh bom đai su quan My o chau Phi, bin Laden va mot so thanh vien al-Qaeda bi buoc toi tai toa an hinh su cua My. Taliban tu choi yeu cau dan đo cua Hoa Ky, tuyen bo cac lan khac nhau rang bin Laden đa "mat tich", hoac Washington "khong the cung cap bat ky bang chung hoac bat ky bang chung nao" rang bin Laden co lien quan đen cac hoat đong khung bo va "ma khong co bat ky bang chung nao, bin Laden la mot nguoi khong co toi loi... ong ta la mot nguoi tu do. "

Bang chung chong lai bin Laden bao gom loi khai tai phong xu an va ho so đien thoai ve tinh. Đen luot minh, Bin Laden ca ngoi Taliban la "chinh phu Hoi giao duy nhat" con ton tai, va ca ngoi Mullah Omar vi đa tieu diet cac bieu tuong nhu tuong Phat tai Bamyan.
Theo bin Laden, Taliban khong lien quan đen cac cuoc tan cong ngay 11 thang 9, tuyen bo trong mot đoan bang đuoc gui đen al-Jazeera: "Toi la nguoi chiu trach nhiem... Nguoi dan va chinh phu Afghanistan khong biet gi ve nhung su kien nay ".
Cuoi nam 2008, Taliban đa đam phan đe cat đut moi quan he voi al-Qaeda.
Vao nam 2011, Alex Strick van Linschoten va Felix Kuehn tai Trung tam Hop tac Quoc te cua Đai hoc New York tuyen bo rang hai nhom đa khong con hoa hop truoc khi xay ra vu tan cong ngay 11 thang 9, va hai nhom đa tiep tuc co cang thang ke tu đo do su khac biet cua ho.
Vao thang 7 nam 2012, mot chi huy cap cao an danh cua Taliban tuyen bo rang "Nguoi cua chung toi coi al-Qaeda la mot benh dich do troi giang xuong chung toi. Mot so nguoi tham chi con ket luan rang al-Qaeda thuc su la gian điep cua My. Ban đau, Taliban rat ngay tho va khong hieu biet ve chinh tri va đa chao đon al-Qaeda vao nha cua ho. Nhung al-Qaeda đa lam dung long hieu khach cua chung toi ". Ong tiep tuc tuyen bo rang khoang 70% nguoi cua Taliban gian du voi al-Qaeda, tiet lo moi quan he lanh leo giua hai nhom.


= Malakand Taliban =
Malakand Taliban la mot nhom chien binh đuoc Sufi Muhammad va con re Molvi Fazalullah chi huy. Sufi Muhammad đang bi chinh phu Pakistan giam giu; Molvi Fazalullah đuoc cho la đang o Afghanistan. Vao tuan cuoi cung cua thang 5 nam 2011, tam nhan vien an ninh va dan thuong đa tro thanh nan nhan cua bon tram quan Taliban co vu trang đa tan cong tram kiem soat Shaltalo o Dir, mot quan bien gioi cua Khyber Pakhtunkhwa, nam cach bien gioi Afghanistan vai km. Mac du ho co lien he voi Tehreek-e-Taliban Pakistan (TTP) co tru so tai Waziristan, moi lien he giua hai nhom nay chi mang tinh chat bieu tuong.


= Tehrik-i-Taliban Pakistan (Taliban Pakistan) =
Truoc khi thanh lap Tehrik-i-Taliban (Pakistan), mot so thu linh va chien binh cua ho la mot phan cua 8.000 chien binh Pakistan chien đau trong Chien tranh o Afghanistan (1996–2001) va Chien tranh o Afghanistan (2001 – nay) chong lai Mat tran Hoi giao thong nhat va cac luc luong NATO. Hau het trong so ho đen tu phia Pakistan cua cac khu vuc bien gioi Af-Pak. Sau su sup đo cua Taliban Afghanistan vao cuoi nam 2001, hau het cac chien binh Pakistan bao gom ca cac thanh vien cua TTP ngay nay đa tron ve que nha Pakistan.
Sau khi thanh lap Tehrik-i-Taliban Pakistan vao nam 2007, do Baitullah Mehsud đung đau, cac thanh vien cua no đa chinh thuc xac đinh cac muc tieu đe thiet lap quyen cai tri cua ho đoi voi cac Khu vuc Bo lac do Lien bang Pakistan quan ly. Ho giao chien voi quan đoi Pakistan trong cac hoat đong chien đau hang nang. Mot so nha phan tich tinh bao tin rang cac cuoc tan cong cua TTP vao chinh phu, canh sat va quan đoi Pakistan đa lam cang thang quan he cua TTP voi Taliban Afghanistan.
Taliban Afghanistan va Tehrik-i-Taliban Pakistan khac nhau rat nhieu ve lich su, su lanh đao va muc tieu cua ho mac du ho co chung cach hieu ve Hoi giao va ca hai đeu chu yeu la nguoi Pashtun. Taliban Afghanistan khong co lien ket voi Tehrik-i-Taliban Pakistan va thuong xuyen phu nhan bat ky moi lien he nao voi TTP. New York Times dan loi mot phat ngon vien cua Taliban Afghanistan noi rang:

Chung toi khong muon dinh liu đen ho, khi chung toi đa tu choi moi lien ket voi cac chien binh Taliban o Pakistan... Chung toi co thien cam voi ho voi tu cach la nhung nguoi Hoi giao, nhung ben canh đo, giua chung toi khong con gi khac..
Nguoi ta cho rang Taliban Afghanistan trong qua khu dua vao su ho tro cua quan đoi Pakistan va ngay nay van đuoc ho ho tro trong chien dich kiem soat Afghanistan. Quan đoi Pakistan chinh quy đa chien đau cung voi Taliban Afghanistan trong Chien tranh o Afghanistan (1996–2001). Cac thu linh chinh cua Taliban Afghanistan bao gom Mullah Omar, Jalaluddin Haqqani va Siraj Haqqani đuoc cho la thich hoac đa tan huong noi tru an an toan o Pakistan. Nam 2006, Jalaluddin Haqqani bi mot quan chuc cap cao cua Co quan Tinh bao Lien Dich vu goi la 'tai san cua Pakistan'. Pakistan phu nhan moi lien ket voi Haqqani hoac cac nhom khung bo khac. Ban than Haqqani cung đa phu nhan moi moi lien he voi Pakistan.
Vao cuoi nam 2008 va đau nam 2009, thu linh Taliban Afghanistan Mullah Omar đa yeu cau Tehrik-i-Taliban Pakistan ngung cac cuoc tan cong ben trong Pakistan, thay đoi trong tam cua ho nhu mot to chuc va thay vao đo la chien đau voi Quan đoi Quoc gia Afghanistan va luc luong ISAF o Afghanistan. Vao cuoi thang 12 nam 2008 va đau thang 1 nam 2009, ong đa cu mot phai đoan, do cuu tu nhan Vinh Guantanamo Mullah Abdullah Zakir dan đau, đe thuyet phuc cac thanh vien hang đau cua TTP bo qua nhung khac biet voi Pakistan.
Mot so chuyen gia khu vuc noi rang cai ten thong thuong "Taliban" co the gay hieu lam hon la lam sang to. Gilles Dorronsoro, mot hoc gia ve Nam A hien tai Carnegie Endowment for International Peace o Washington cho biet:

Thuc te la ho co cung mot ten gay ra hang loat nham lan.
Khi Quan đoi Pakistan bat đau tan cong Taliban Pakistan, nhieu nguoi khong quen thuoc trong khu vuc đa nghi sai rang cuoc tan cong nham vao Taliban Afghanistan cua Mullah Omar, ma thuc te la khong phai nhu vay.
Taliban Pakistan đa bi Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc trung phat vi cac vu tan cong khung bo o Pakistan va vu đanh bom xe o Quang truong Thoi đai nam 2010.


Nguon tham khao Tham khao Lien ket ngoai Website chinh thuc
Taliban tren C-SPAN
Ban mau:Aljazeera topic
Ban mau:Guardian topic