Pham Phu Thu (chu Han: 范富庶; 1821 – 1882), truoc khi đo ,ten la Pham Hao (khi đo Tien si đuoc vua Thieu Tri đoi ten la Phu Thu), tu Giao Chi (教之), hieu Truc Đuong (竹堂), biet hieu Gia Vien (蔗園), thuy hieu Van Y cong (文懿公) la mot đai than nha Nguyen va la mot trong so nguoi co quan điem canh tan nuoc Viet Nam trong nhung nam nua cuoi the ky 19.


Than the Pham Phu Thu sinh nam Tan Ty (1821) tai Đien Ban, Quang Nam
Nha ngheo, me mat som, nhung nho thong minh, cham chi, va tung đuoc Tung Thien vuong Mien Tham day do, nen ong Thu som co tieng la nguoi hoc gioi.


Quan lo = Lam quan lan thu nhat =
Nam Thieu Tri thu 2 (1842), Pham Phu Thu du thi Huong, đo Giai nguyen khi moi 21 tuoi. Nam 1843, ong du thi Hoi va đo Hoi nguyen. Khi vao thi Đinh, ong đo luon Tien si cap đe.
Buoi đau (1844), ong đuoc bo lam Bien tu. Nam 1845, thang ong lam Tri phu Lang Giang (nay thuoc tinh Bac Giang), roi thang lam Thi đoc. Mot thoi gian sau ong đa xin nghi chuc vi co tang cha.
Đen nam Tu Đuc thu 2 (1849), ong đuoc chuyen qua Tap hien vien lam chuc Khoi cu chu (thu ky ghi loi noi va hanh đong cua vua), roi sang toa Kinh dien.
Nam 1850, thay nha vua ham vui choi, lo la viec trieu chinh, ong manh dan dang so can gian, nen bi cach chuc va giam o nha lao Thua Phu (nay la thanh pho Hue). Xet an, trieu đinh khep ong vao toi đo va phat đay đi xa; song nha vua cho rang đo chi la "loi noi khi qua khich, khong no bo, nhung ran ve (tinh) nong bay", nen ong chi bi đay lam thua nong dich (tuc la linh tram chuyen chay ve viec canh nong) o tram Thua Nong (Hue).


= Phuc chuc, lam quan lan thu hai =
Nam 1852, ong đuoc khoi phuc ham Bien tu (ham luc so bo). Nam 1854, cu ong lam Tri phu Tu Nghia thuoc tinh Quang Ngai. Tai đay, ong to chuc va van đong dan chung lap đuoc hon nam muoi kho nghia thuong đe phong khi chan te cho dan. Voi viec lam đo, ong đuoc cu giu chuc Vien ngoai lang o bo Le.
Nam 1855, ong đuoc đieu sang cong tac quan su đe giai quyet cuoc bao đong cua nguoi Thuong o Đa Vach, Quang Ngai. Sau khi dep yen, ong đuoc thang chuc An sat su o hai tinh la Thanh Hoa va Ha Noi.
Nam 1858, ong đuoc chuyen ve lam viec o Noi cac tai Hue.
Nam 1859, ong xin ve que đe duong benh va cai tang mo cha. Khi tro lai trieu, ong dang so xin đap đe Cu Nhi, đao song Ai Nghia, đong thoi xay dung cong su bo phong va luyen tap quan su o tinh nha Quang Nam.
Nam 1860, tu Noi cac, ong đuoc thang chuc Thi lang bo Lai, roi thang lam Thu Tham tri cua bo nay.


= Đi su sang chau Au =

Đau nam 1863, sau khi vua Tu Đuc xet trong may đieu khoan trong Hoa uoc Nham Tuat con co cho chua thoa, lien sung Pham Phu Thu lam Kham sai vao ngay Gia Đinh, hoi voi Phan Thanh Gian va Lam Duy Hiep (hay Thiep) đe đam phan voi quan soai Phap va quan đai than nuoc Y Pha Nho (Tay Ban Nha). Khong hoan thanh nhiem vu, ong phai bi giang mot cap. Thang 5 (am lich) nam nay, ong đuoc cu lam Pho su, cung voi Chanh su Phan Thanh Gian va Boi su Nguy Khac Đan, sang Phap va Tay Ban Nha voi nhiem vu xin chuoc lai ba tinh mien Đong Nam Ky.
Thang 2 (am lich) nam 1864, su bo ve đen Hue. Sau đo, ngoai ban tuong trinh cot đe thuyet phuc vua Tu Đuc mau "cai cach viec hoc tap va phat trien cong nghiep", Pham Phu Thu con dang len vua hai tac pham do ong lam trong chuyen đi, đo la Tay hanh nhat ky va Tay Phu thi thao. Vua xem cam đong, co lam mot bai tho đe ghi lai viec nay. Đuoc tin cay, nha vua thang ong lam Tham tri bo Lai.
Nam 1865, thang ong chuc Thu Thuong thu bo Ho, sung Co mat vien đai than. O chuc vu nay, ong đa mat tau xin đat 4 Tuyen phu su o Quang Tri, Binh Đinh, Nghe An va Hung Hoa; đong thoi xin đat "truong giao dich cho bua, sua thue thuong chinh, lap tho tu" o cac noi ay đe lam "manh vung noi bien phong, nhung viec rut cuc khong thanh".
Nam 1866, quan soai Phap phai tau đen cua Thuan An (Hue) đua thu đoi "quan luon ba tinh la Vinh Long, An Giang va Ha Tien", vi o đay "bon trom cuop thuong qua lai". Nha vua lien sai Pham Phu Thu va Phan Huy Vinh đen "xin giu giao uoc cu lau dai".
Nam 1867, Phan Thanh Gian mat, trieu đinh cu Pham Phu Thu lam nguoi đieu đinh voi Phap. Song thuc dan Phap khong hai long ve cach xu su cung ran cua ong, con trieu đinh Hue thi khong hai long vi viec thuong luong cu đo vo. Cuoi cung ong bi Ngu su đan hac, va bi goi ve kinh "hau cuu".
Nam 1873, vi pham loi, ong lai bi giang lam Thi lang, roi khai phuc chuc Tham tri.
Nam 1874, trieu đinh cho mo nha thuong chinh o Bac Ky. Nha vua cho ong "la nguoi am hieu, va co tai can lao luyen" nen thang 10 (am lich) nam đo, đoi ong lam Thu Tong đoc Hai Yen (con goi la Hai An, gom Hai Duong va Quang Yen), kiem sung Tong ly thuong chanh Đai than.
Đen noi, gap luc đe huyen Van Giang (nay thuoc Hung Yen) vo, nuoc lu tran ca hai phu la Binh Giang va Ninh Giang thuoc Hai Duong. Thay dan đoi kho, ong lap tuc xin trich nam van phuong gao o kho Hung Yen đe phat chan. Đong thoi, lai phai thuoc ha đem nhung nguoi dan con khoe manh đen Đong Trieu, Nam Sach... khan hoang, cay cay kiem song.
Nam 1876, chuan cho Pham Phu Thu đuoc thuc thu chuc Tong đoc Hai An. Đe yen dan, ong xin đat truong mua gao o cho An Bien (thuoc huyen An Duong, Hai Phong) va Đo Son (thuoc huyen Đong Trieu, tinh Quang Ninh); đong phai Thuong bien la Luong Van Tien (anh em ho ngoai voi Phu Thu) đi hieu du luu dan, tao cong an viec lam cho ho đe ho thoi "can ro, ngang nguoc". Ngoai ra, ong con cho khai rong song o phu Binh Giang, mo Nha Thuong chanh va truong hoc chu Phap o Hai Duong vao nam 1878, v.v....
Nam 1878, thang ong lam Thu Hiep bien Đai hoc si, song van linh chuc vu cu. Cung trong nam nay, Kham phai Ngu su la Duong Hoan tau len rang: "Luong Van Tien (luc nay đang lam Giam đoc viec tuan phong ngoai bien) cay the cho gao ra ngoai quoc"... Vi vay, Pham Phu Thu phai ve Hue, đe chua benh va đoi an. Nam 1880, khi ban an dang len, ong bi giang lam Quang loc tu khanh, linh chuc Tham tri bo Binh. Nhan co benh, ong xin ve que.


Qua đoi Thang 12 (am lich) nam 1881, nuoc Tay Ban Nha dang tang khanh vang hang nhat, đong thoi gui tang khanh vang cho cac quan đai than la Tran Tien Thanh, Nguyen Van Tuong, Hoang Dieu va ong.
Nam Tu Đuc thu 35 (Nham Ngo 1882), Pham Phu Thu mat tai que nha "giua nhung ngay u am nhat cua van menh che đo phong kien nha Nguyen". tho 61 tuoi.
Nghe tinh than tau len, vua Tu Đuc thuong tiec ban du, trong đo co đoan: "Phu Thu kinh lich nhieu kho nhoc, đi Đong sang Tay, dau yeu đuoi cung vang menh khong dam tu choi. Ve viec trong coi Thuong chinh o Hai Duong, khi toi noi cong viec đeu co manh moi, sau nay nen lay đo noi theo. Nhung luu dan, gian phi chua ac o Quang Yen, thu toi kinh ly cung đuoc yen. Roi mo đon đien o Nam Sach, thuc la lo xa chu đao, đo la cong can ngay thuong ruc ro đang neu. Gia on cho truy phuc nguyen ham Thu Hiep bien Đai hoc si va chuan cho thuc thu, cung sac cho đia phuong toi te mot tuan". Theo GS. Tran Van Giap thi sau đo ong con đuoc ban ten thuy la Van Y cong.
Sinh thoi, ong thuong giao thiep voi cac thi nhan co tieng luc bay gio nhu anh em Tung Thien Vuong, Phan Thanh Gian, Truong Đang Que, Bui Van Di, v.v...


Tac pham Tac pham cua Pham Phu Thu toan bang chu Han, gom co:

Tay phu thi thao (Ban thao tap tho đi su phuong Tay)
Tay hanh nhat ky (Nhat ky đi su phuong Tay). Tap van nay va tap tho tren, ghi lai kha ti mi nhung đieu mat thay tai nghe ve kinh te, chinh tri, phong tuc, tap quan cua nguoi phuong Tay trong chuyen đi su dai ngay vao nam 1863.
Truc Đuong thi van tap (Tap tho van cua Truc Đuong)
Gia Vien toan tap (Toan tap Gia Vien). Ca thay co 26 quyen: 13 quyen tho, 13 van, gom đu cac the loai tho, tau, phu, van te, ky...
Ban trieu liet thanh su luoc toan yeu
Thuat tien đuc
Lich trieu thong he nien pha toat yeu
Ngoai ra, ong con cho khac in đe pho bien mot so sach thuc dung do nguoi Trung Quoc dich tu sach tieng Anh ra chu Han, nhu: Bac vat tan bien (sach noi ve khoa hoc), Khai moi yeu phap (sach noi ve cach khai mo), Hang hai kim cham (sach noi ve cach đi bien), Van quoc cong phap (sach noi ve cach thuc giao thiep quoc te), gop phan vao tu tuong canh tan cua Nguyen Truong To, Nguyen Lo Trach... Nhan thay đay đeu la nhung sach can thiet, thang 3 nhuan (am lich) nam 1879, vua Tu Đuc đa "khien quan tinh Hai Duong (chi Pham Phu Thu) in cho nhieu ma ban, đe quan lai va hoc tro hoc tap. Đen thang 7 nhuan (am lich) nam 1881, lai khien tinh Hai Duong khac in 4 bo sach ay đe ban cap cho cac truong hoc trong ngoai".


= Đia danh phien am =
Qua sach đi su qua phuong Tay, ong đa phien am nhieu đia danh, khong rap khuon theo cach goi cua nguoi Tau ma đat rieng dung ca chu Nom chu khong han che chi dung chu Nho.

Macao: Ma Cao
Java: Xa Ba,
Batavia (Jakarta): Giang Luu Ba
Eo bien Sunda: cua Song Đe
Aceh: A Chinh
Vinh Bengal: Vinh Minh Ca Le
Ceylon (Sri Lanka): Sai Lang
Chagos: Sa Go
Aden: A Đien
Ai Cap: Y Diep
song Nin: Nhi Lo
Cairo: Ke Thanh
Alexandria: A Le Xang Ri, Xang Thanh
Tho Nhi Ky: Tu Ru Ky, Tu Ru Co
Hy Lap: Cu Sach, Cu Rach, Ca Le Co
Nui Olympos: O Liem


Đuoc khen ngoi = La mot vien quan tot =
Su nha Nguyen chep:

"(Phu Thu) dau lam quan xa, ma tinh trang chon que quan chua tung khong quan tam. Nhu khi o Hai Đong, hat Quang Nam luon nam đoi kem, ma viec tuan phong o ngoai bien thi gao cam kha nghiem, ben thuong luong tam bo đieu cam (ay), hoac quyen nghi cho thuyen chon nguoi Thanh, nguoi Kinh cho gao Bac ve Quang Nam phan tan phat mai. Ong con bo liem bong ra mua 1.000 phuong gao gui ve chia ra phat chan cho dan đoi o huyen hat, nhan đo cuu song đuoc nhieu nguoi, đen nay nguoi van nho"...
Thieu tuong Đo Mau trong hoi ky cua minh cung đa viet rang:

"Cu Pham Phu Thu la mot nha nho tuy ra lam quan... nhung cu luon hanh xu mot cach thanh liem, cuong truc, va tung to thai đo bat khuat đoi voi nguoi Phap, nen đuoc gioi si phu va nhan dan mien Trung het long nguong mo".


= La mot nha tho co tai =
Noi ve tho cua Pham Phu Thu, trong Tu đien bach khoa toan thu co đoan: "Mot so bai tho trong "Gia Vien thi tap" boc lo cam xuc cua nguoi chua quen minh "von la hoc tro ngheo o thon que", chia se noi vui buon voi ngu dan, nong dan trong cuoc song hang ngay cua ho". Tu đien van hoc (bo moi) co nhan xet tuong tu, đong thoi cung noi them rang "chinh tu nhung tinh cam lanh manh ay, ngay luc sinh thoi, tho van ong đa đuoc nhieu nguoi tan thuong".


Ghi cong Hien nay, lang mo cu Pham Phu Thu o tai que nha lang Đong Ban, thon Nam Ha 1, xa Đien Trung, thi xa Đien Ban, tinh Quang Nam đa đuoc chinh quyen đia phuong cung con chau dong toc Pham Phu ton tao lai, va đa đuoc Bo Van hoa, The thao va Du lich xep hang di tich Lich su Quoc gia.
Ten ong cung đa đuoc dung đe đat ten cho bon ngoi truong, đo la: Truong Tieu hoc Pham Phu Thu tai xa Đien Phuong, thi xa Đien Ban, tinh Quang Nam; Truong trung hoc pho thong Pham Phu Thu tai Go Noi (Đien Ban, Quang Nam); Truong Trung hoc pho thong Pham Phu Thu tai xa Hoa Son (Hoa Vang, thanh pho Đa Nang) va truong Trung hoc pho thong Pham Phu Thu o đuong Gia Phu, Quan 7, Thanh pho Ho Chi Minh. O phuong Vinh Đien thi xa Đien Ban va quan Tan Binh Thanh pho Ho Chi Minh, quan Hai Chau Thanh pho Đa Nang, Thanh pho Hai Phong, Thanh pho Ba Ria tinh Ba Ria – Vung Tau va nhieu tinh thanh khac cung co con đuong mang ten ong.
Sinh thoi ong đa huong dan nguoi lang Đong Ban que ong che tac xe đap nuoc, xe trau la cong cu thuy loi kha huu ich, giup ba con nong dan đo vat va ma nang suat lua tang len. Ve sau nhieu noi trong va ngoai tinh Quang Nam ap dung pho bien.


Xem them Phan Thanh Gian
Nguyen Truong To
Nguyen Lo Trach


Chu thich Sach tham khao Quoc su quan trieu Nguyen, Đai Nam chinh bien liet truyen (viet tat la "Chinh bien"), truyen: "Pham Phu Thu". Nha xuat ban Van hoc, 2004.
Quoc su quan trieu Nguyen, Quoc trieu su toat yeu, phan "Chinh bien". Nha xuat ban Van hoc, 2002.
Tran Van Giap, Tim hieu kho sach Han Nom (toan tap). Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 2003.
Nguyen Kim Hung, muc tu "Pham Phu Thu" in trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.