Bieu tinh Tay Nguyen 2004 (con đuoc biet đen voi ten goi Bao loan Tay Nguyen 2004 hoac Tham sat Phuc Sinh) la mot cuoc bieu tinh cua nguoi Thuong xay ra vao Le Phuc Sinh ngay 10–11 thang 4 nam 2004 tai Tay Nguyen thuoc Viet Nam; tong cong khoang 10.000–30.000 nguoi Thuong tham gia tai Đak Lak, Gia Lai, Đak Nong.
Nguoi Thuong tuyen bo bieu tinh nham muc tieu đoi quyen loi đat đai va tu do ton giao cung quyen tu tri. Chinh phu Viet Nam thong cao bieu tinh nham thanh lap Nha nuoc Đega tu tri, đoi đat, đoi tu do ton giao do To chuc Quy nguoi Thuong cua Ksor Kok phat đong. Sau su kien, nhieu nguoi Thuong bi bat giu, so luong thuong vong khong đuoc thong ke ro rang, khung hoang ti nan xay ra khi nguoi Thuong vuot bien trai phep sang Thai Lan va Campuchia. Chinh phu Viet Nam chiu suc ep tu quoc te trong xu ly khung hoang ti nan nguoi Thuong; nhieu to chuc quoc te cao buoc Viet Nam vi pham nhan quyen va tu do ton giao; Viet Nam bi Bo Ngoai giao Hoa Ky đua vao danh sach Cac quoc gia đang quan tam đac biet ve ton giao. Phia chinh quyen va truyen thong Viet Nam thoi điem đo cao buoc bieu tinh la bao loan dien bien hoa binh, đong thoi luc luong Cong an Nhan dan Viet Nam tien hanh tran ap cac ca nhan tham gia FULRO sau su kien.


Boi canh = Chien su =

Nguoi Thuong theo tin nguong thuyet vat linh nhung sau đo buoc đau tiep nhan đao Tin Lanh tu cac nha truyen giao nguoi Phap vao thap nien 1850, khien nguoi Thuong khac biet ve ton giao so voi nguoi Viet. Hoi Truyen giao Phuc am Lien hiep chinh thuc truyen giao đao Tin Lanh tai Viet Nam vao nam 1911 o Đa Nang va sau đo mo rong tai khu vuc Tay Nguyen. Quoc truong Bao Đai ban hanh Du so 6, quy đinh vung Cao nguyen Trung phan thuoc quyen quan ly cua nha Nguyen vao ngay 15 thang 4 nam 1950; tuy nhien vung đat van do Đe quoc thuc dan Phap quan ly va kiem soat gioi han giao thuong Kinh–Thuong. The Cambodia Daily cho rang "do su khac biet van hoa va sac toc voi nguoi Viet, nhieu bo lac nguoi Thuong đa hop tac cung chinh quyen Đe quoc thuc dan Phap đe chong lai Viet Minh vao thap nien 1940. Nguoi Phap đa cho phep ho co mot muc đo tu tri chinh tri o Tay Nguyen, nhung sau Hiep đinh Geneve nam 1954 va viec Đe quoc thuc dan Phap rut khoi Viet Nam, nguoi Thuong đa mat nhung đac quyen chinh tri đo". Ke tu nam 1955, Viet Nam Cong hoa khong luat hoa quyen so huu đat tai Cao nguyen Trung phan va bat đau thuc hien chuong trinh tai đinh cu nguoi Viet đen khu vuc nay, trong khi Viet Nam Dan chu Cong hoa thuc hien chinh sach kiem soat tap the hoa triet đe o mien Bac. Theo dien van ngay 12 thang 6 nam 1955 va Du so 57 ngay 22 thang 10 nam 1957, Ngo Đinh Diem thuc hien chinh sach bai bo cac toa an phong tuc va cam day tieng tho ngu dan toc cung voi viec phu nhan quyen so huu đat cua nguoi Thuong.
Đau thap nien 1960, nguoi Thuong đuoc Co quan Tinh bao Trung uong Hoa Ky (CIA) tuyen dung va huan luyen. Nam 1968, Viet Nam Cong hoa cuong ep gan 100.000 nguoi tu day Truong Son vao Cao nguyen Trung phan theo chinh sach Khai thac mien son cuoc. The New York Times cho biet nhung cuoc xung đot khong chi lien quan đen ton giao, ma con do "nguoi Viet mien xuoi đinh cu lan chiem đon đien nong nghiep cua cac bo lac ban đia" cung nhu "moi lien ket giua mot nhom Tin Lanh tai Hoa Ky voi mot so nguoi Thuong. Nhieu nguoi Thuong đa chien đau ben canh quan đoi Hoa Ky va quan luc Viet Nam Cong hoa trong Chien tranh Viet Nam, mot so nguoi Thuong van tiep tuc khang cu sau thang loi cua chinh quyen cong san vao nam 1975". Chinh quyen lien bang Hoa Ky đa bo roi nguoi Thuong sau khi Sai Gon that thu va chi thua nhan ho la nguoi ti nan tu nam 1986, 5.000 nguoi Thuong đuoc tai đinh cu tai North Carolina ke tu nam 1975. Cuu binh nguoi Thuong tai Tay Nguyen trai qua nhieu nam trong cac trai lao đong cai tao hau chien toi tan va tiep tuc bi chinh phu buc hai, bi sac toc nguoi Viet đay ra ngoai le.


= Tai thiet =

Trong thap nien 1980 va thap nien 1990, cac thanh vien FULRO truoc đo tai đinh cu tai Hoa Ky đa tro ve Tay Nguyen voi tu cach khach du lich, am tham truyen tai thong tin ve To chuc Quy nguoi Thuong va Ksor Kok; mang luoi lien lac thong qua đien thoai, fax, thu va bang đia lau. Đau nam 2000, cac nha hoat đong đia phuong va lanh đao nha tho bat đau noi ve phong trao gianh đoc lap. Tu thap nien 1980, nhieu đot di dan nguoi Viet đen Tay Nguyen đuoc chinh phu Viet Nam ho tro duoi ten goi xay dung cac vung kinh te moi va hinh thanh cum dan cu nguoi Viet đau tien tai cac huyen Đa Huoai, Đa Teh, Cat Tien thuoc Lam Đong; so dan nguoi Viet vao giua nam 1990 đa vuot qua nguoi dan toc thieu so đia phuong Tay Nguyen, giua thap nien 1990 cung xuat hien nguoi dan toc thieu so vung trung du va mien nui phia Bac di cu.
Sau nam 1975, nguoi Viet tai Tay Nguyen, bao gom cong chuc chinh quyen đia phuong tu tinh đen xa cung cong chuc cac doanh nghiep nha nuoc, đong thoi di dan xay dung cac vung kinh te moi 450.000 nguoi vao giai đoan 1976–1980 va 260.000 nguoi vao giai đoan 1980–1990, di dan nguoi Viet tu phat tang dan trong giai đoan 1990–1993 va đac biet tang manh tu nam 1994 đen hien tai. Theo thong ke, nguoi Viet tai Tay Nguyen chiem 70% dan cu vung tinh đen nam 2013, trong khi nguoi Viet truoc Cach mang Thang Tam chi chiem khoang 30% dan cu vung. Trong giai đoan Đoi Moi, nguoi dan toc thieu so vung trung du va mien nui phia Bac tiep tuc di cu khien ty le ngheo đoi khu vuc tang len, trong khi ty le nguoi dan toc thieu so ban đia giam, tinh trang pha rung va tranh chap đat đai xay ra. Theo Tap chi Nghien cuu Dan toc, nguoi H'Mong tu vung trung du va mien nui phia Bac di cu đen Tay Nguyen tu sau nam 1975, đac biet manh me vao thap nien 1990 va hien tai van am tham dien ra (thong ke 219 nguoi vao nam 1989, tang len 12.392 nguoi vao nam 1999). Hien tuong di cu manh me vao thap nien 1990 bat nguon tu su bung no xuat khau ca phe Viet Nam trong thap ky đo. Cong chuc đia phuong khu vuc Tay Nguyen trong thap nien 1990 tuyen truyen ap đat mot chieu qua he thong loa phong thanh va khong tiep xuc đoi thoai voi nguoi dan toc thieu so, đong thoi cac hoat đong chinh sach cua chinh quyen đia phuong yeu kem.
Thang 8 nam 2000, khoang 150 nguoi E Đe tan cong mot khu đinh cu cua nguoi Viet trong ca phe, khien bon nguoi bi thuong va mot so ngoi nha bi đap pha. Sau vu viec, canh sat đia phuong bat đau tham van cac ca nhan hoat đong đang ngo va giam sat chat che an ninh khu vuc. Ngay 22 thang 9 nam 2000, mot cuoc hop noi bo cua to chuc chinh tri FULRO dien ra tai mot biet thu nho do Ksor Kok so huu o thanh pho Spartansburg, Pennsylvania; buoi hop tuyen bo thanh lap nha nuoc Đega va thuc đay ke hoach xay dung phong trao gianh đoc lap tai Tay Nguyen. Ngay 26 thang 9 cung nam, Ksor Kok cung voi to chuc FULRO lien lac voi Rah Lan Ngol (bi danh Ama Cham, cu tru o tinh Gia Lai) va Ama Thai (cu tru o tinh Gia Lai, tung theo đao Tin Lanh trong thoi ky Viet Nam Cong hoa) tao dung đao Tin Lanh Đega va đong thoi thanh lap Ban Lanh đao Tin Lanh Đega. Canh sat bat giu mot cap vo chong nguoi M'Nong tai mot lang gan Buon Ma Thuot vao ngay 8 thang 1 nam 2001 va phong thich nam ngay sau đo va bat giu Siu Un tai huyen Ea H'leo vao ngay 12 thang 1 cung nam, khien 300 nguoi bieu tinh phan đoi hai ngay sau đo va Siu Un đuoc tha vao ngay 15 cung thang. Canh sat tinh Kon Tum bat giu 324 nguoi nghi tham gia FULRO vao đau nam 2001.
Buoi toi ngay 1 thang 2, hang tram nguoi Thuong trang bi coc, dao gam, thuong dieu hanh qua quang truong Đai đoan ket tai thanh pho Pleiku, tru so Uy ban nhan dan tinh Gia Lai bi bao vay trong đem. Tru so toa nha Đang Cong san Viet Nam tai tinh Gia Lai bi luc soat va pha cua so vao khoang 9 gio sang ngay hom sau, tru so Canh sat tinh Gia Lai thuoc quyen kiem soat cua nguoi Thuong luc 11 gio. Bieu tinh bao đong dien ra vao ngay 2 thang 2 nam 2001 tai Đak Lak, Gia Lai, Kon Tum voi đa so thanh phan dan toc thieu so. Hom sau, hang nghin nguoi dan toc thieu so tuan hanh cung may cay tai cac huyen Ea Sup, Buon Đon, Ea H'leo, Krong Nang, Krong Buk, Krong No, Krong Pac, Krong Bong, Cu M’gar; nhieu nguoi dieu hanh tai trung tam thanh pho Buon Ma Thuot. So nguoi bieu tinh nam 2001 tai Gia Lai len toi 8.000 nguoi, tai Đak Lak khoang 1.093 nguoi, tai Kon Tum khong co nhieu nguoi tham gia. Luc luong canh sat tiep vien bi chan tai quoc lo 14 do nguoi Thuong kiem soat, 200–300 canh sat tiep can thanh pho Pleiku bang may bay truc thang va xe tai vao chieu ngay 3 thang 2. Hang nghin nguoi Thuong đang tap trung tai quang truong Đai đoan ket thoi điem đo đa roi đi sau khi đuoc canh sat thuyet phuc, 20–25 nguoi Thuong bi bat giu do phan ung qua khich, bien gioi Viet Nam – Campuchia bi kiem soat an ninh chat che. Ama Cham sau đo tron sang Campuchia, Jana bi bat giu tai xa Ha Bau, Jean Đak bi bat tai tinh Kon Tum. Hon 1.000 nguoi Thuong đa bo tron sang Campuchia đe xin ti nan (hoac gan 2.000 nguoi Thuong, theo nguon phia Viet Nam) tai Ratanakiri va Mondulkiri. Mot so luong nguoi Thuong khong xac đinh lan tron tai Campuchia vi so bi truc xuat ve Viet Nam.
Thang 2–3 cung nam, khoang muoi ba trung đoan Quan đoi nhan dan Viet Nam đuoc đieu đong toi Tay Nguyen nham kiem soat khu vuc bien gioi tiep giap Campuchia. Ngay 4 thang 5 nam 2001, mot nhom nguoi Thuong bieu tinh truoc tru so Lien Hop Quoc tai thanh pho New York, gio cac bieu ngu tieng Anh, tieng Trung, tieng Phap va tieng Viet yeu cau chinh phu Viet Nam tra lai đat. Theo To chuc Theo doi Nhan quyen, cuoc bieu tinh vao thang 2 nam 2001 nham đoi tra lai đat đai to tien va quyen tu do ton giao, 36 nguoi Thuong bi bat va 32 nguoi Thuong cho xet xu tai toa. Nguoi Thuong cao buoc đat to tien bi chuyen đoi thanh đon đien ca phe cua nguoi Viet, phan đoi di dan nguoi Viet tu đong bang song Hong, phan đoi nguoi dan toc thieu so vung trung du va mien nui phia Bac đen tai đinh cu do xay dung cac du an thuy đien. Ho mong muon thuc hanh Tin Lanh tu do va tu choi Giao hoi Tin Lanh Viet Nam do Đang Cong san Viet Nam kiem soat, cao buoc chu tich Uy ban nhan dan tinh Gia Lai Nguyen Vy Ha bien thu ngan sach phat trien lang do Ha Noi phan bo. Tay Nguyen bi phong toa voi nguoi nuoc ngoai sau su kien, mot nhom nho cac nha bao quoc te đen thi sat khu vuc vao đau thang ba duoi su giam sat chat che tu quan chuc Viet Nam va viec phong van nguoi bieu tinh bi cam.
Ngay 18 thang 1 nam 2002, Bo Chinh tri Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Viet Nam ban hanh Nghi quyet 10-NQ/TW ve quoc phong–an ninh vung Tay Nguyen giai đoan 2001–2010. Cuoi thang 2 nam 2002, Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan cho biet chinh phu Viet Nam tu choi quyen đuoc tiep can nhung ngoi lang đia phuong tiep nhan nguoi ti nan bi truc xuat hoi huong Viet Nam, đong thoi to cao phai đoan lien chinh phu Viet Nam – Campuchia tu y đen trai ti nan o Mondulkiri ma khong xin phep, tinh huong mot vien canh sat Campuchia đanh nguoi Thuong ti nan bang dui cui đien do nhom xo xat voi phai đoan Viet Nam. Đai su Hoa Ky tai Viet Nam Raymond F. Burghardt khang đinh "Hoa Ky khong ung ho nha nuoc Đega o Tay Nguyen" vao ngay 16 thang 3 nam 2002. Trong thang 3 nam 2002, chinh phu Campuchia đong cua hai trai ti nan nguoi Thuong tu Tay Nguyen vuot bien sang, Hoa Ky đa đong y tai đinh cu cho 900 nguoi Thuong. Theo Time, khoang 1.000 nguoi Thuong đuoc tai đinh cu tai Hoa Ky ke tu su kien bieu tinh nam 2001. Ksor Kok hop noi bo to chuc 'Nha nuoc Đega' tai Hoa Ky vao thang 5 nam 2002. Bo Chinh tri Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Viet Nam thanh lap Ban Chi đao Tay Nguyen vao thang 7. Thu tuong Viet Nam Phan Van Khai ban hanh Quyet đinh 132/2002/QĐ-TTg vao ngay 8 thang 10 cung nam, yeu cau cac ho dan khu vuc Tay Nguyen nhan đat nong nghiep va đat o khong đuoc chuyen nhuong quyen duoi bat ky hinh thuc nao trong muoi nam. Tu ngay 27 thang 6 đen ngay 5 thang 7 nam 2003, Ksor Kok đa bay lan gap mat đai dien Đang Cap tien xuyen quoc gia (to chuc phi chinh phu tai Hoi đong Kinh te va Xa hoi cua Lien Hop Quoc) va mot so quan chuc cap cao trong chinh phu Y. Ksor Kok tham du Uy ban Nhan quyen Lien Hop Quoc vao ngay 28 thang 10 nam 2003. The Cambodia Daily cho biet chinh phu Campuchia đa truc xuat hon 100 nguoi Thuong vao nam 2003 do ap luc tu Ha Noi, buoc Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan đong cua trai ti nan vao thang 4 cung nam.
VnExpress cho biet vao đau nam 2004, mot so nguoi tu xung thuoc to chuc cua Ksor Kok đen van đong mot vai ca nhan o đia phuong tap trung luc luong bieu tinh, muc đich nham đuoi nguoi Viet khoi Tay Nguyen va trung thu tai san. Đau thang 3 nam 2004, Ksor Kok va Siu Phan lien lac voi Ama Thai nham chuan bi ke hoach bieu tinh vao dip le Phuc Sinh đau thang 4 cung nam, Ama Thai phat đong phong trao tach Tin Lanh Đega ra khoi Tin Lanh. Theo thong ke tu thang 2 nam 2001 đen thang 4 nam 2004, luc luong an ninh Viet Nam bat giu 1.629 nguoi, giao duc cai tao hon 4.000 nguoi, triet tieu 256 to chuc hoat đong ngam lien quan đen FULRO. Ngay 8 thang 2 nam 2004, xet xu vu an tham nhung tai Tay Nguyen voi thiet hai 104 ty đong tai doanh nghiep nha nuoc Cong ty Xuat nhap khau Gia Lai, trong đo cac cong chuc lien quan chiem đoat hon 44 ty đong.


Dien bien To chuc Quy nguoi Thuong (MFI, tru so o South Carolina) tuyen bo nguoi Tin Lanh Tay Nguyen se to chuc mot cuoc dieu hanh keo dai mot tuan nham keu goi tu do ton giao. Website cua Đang cap tien xuyen quoc gia (Transnational Radical Party, TRP) ngay 9 thang 4 nam 2004 thong bao hon 150.000 nguoi Thuong se tuan hanh bat bao đong đe cau kinh tai Tay Nguyen, chong lai viec chinh quyen Viet Nam tu choi quyen tu do đuoc ton tho Đuc Chua Troi". Sang ngay 10 thang 4, hon 9.000 nguoi dan toc thieu so (4.800 nguoi tai Đak Lak, 4.000 nguoi tai Gia Lai, 300 nguoi tai Đak Nong) voi nhieu hung khi va phuong tien di chuyen (350 may cay, may keo va hang tram xe may) to chuc gay roi quy mo lon (hoac khoang 14.000 nguoi hoac hon 20.000 nguoi hoac len toi 30.000 nguoi). Associated Press dan loi To chuc Quy nguoi Thuong cho biet nguoi Thuong bieu tinh tai cac tinh Đak Lak, Kon Tum, Gia Lai, Binh Phuoc. Bieu tinh bat đau tu khoang sau gio đen qua buoi trua, canh sat va dan quan su dung hoi cay va voi rong đe giai tan đam đong, con so thuong vong hai phia sau nhieu gio đung đo chua đuoc thong ke.
Tinh rieng sang ngay 10 thang 4 tai tinh Đak Lak, hang nghin nguoi E Đe tu 30 thon thuoc huyen Cu M'gar va huyen Krong Ana tran ra quoc lo 14, quoc lo 27, tinh lo 8; đoan nguoi to chuc thanh bon huong tap trung ve trung tam thanh pho Buon Ma Thuot. Đoan nguoi nay mang theo hang tram phuong tien (cong nong, xe may) va hung khi (xa gac, kiem mac, gay goc, na, đa), mot so phan tu qua khich đa vao cac cho (Ea Kao, Phan Chu Trinh, Ea Tu) va cac quan an doc đuong đe đap pha va cuop thuc pham. Khi con cach Buon Ma Thuot 2 km, đoan nguoi đa bi luc luong Cong an nhan dan Viet Nam chan lai, nhung hanh đong gay han voi nguoi thi hanh cong vu đa xay ra. Mot so nguoi tham gia bieu tinh cho biet ho đuoc tuyen truyen rang se bi nguoi Viet tan cong, phai đen Buon Ma Thuot đe len may bay cua Lien Hop Quoc cho sang Hoa Ky lanh nan. Uoc tinh co hon 1.000 nguoi Thuong dieu hanh huong đen Buon Ma Thuot. Mot so cua hang cua nguoi Viet tai Cu M'gar va Krong Ana bi đap pha.
Toi ngay 10 thang 4, bon xe tang đau tren quoc lo 14 (cach Buon Ma Thuot gan 13 km), cac nhan chung noi rang nhieu nguoi bieu tinh bi đanh đen chet tai đuong Phan Chau Trinh (ben ngoai Buon Ma Thuot), benh vien đa khoa Đak Lak ghi nhan 40 nguoi thuong tich đen đieu tri. Toi cung ngay, toan bo đan ong nguoi Thuong o lang Buon Emap thuoc huyen Cu M'gar đeu mat tich, lang Ale A (ngoai o Buon Ma Thuot) hien dien canh sat va dan quan trang bi gay đung hai ben đuong. So Giao thong van tai Đak Lak đieu đong xe buyt luan chuyen nguoi dan ve lang, vat dung va phuong tien cua nguoi bieu tinh đuoc quy tap ve Cong ty Ca phe Buon Ma Thuot, Cong ty co phan Co khi Giao thong sau đo ban giao lai 154 may cay cho nguoi dan voi chi phi sua chua 500 trieu đong. Chu tich Uy ban nhan dan tinh Đak Lak Nguyen Van Lang cho biet "thuc te o Đak Lak khong he co ai chet" va khang đinh khong co chuyen bay nao cho 500 si quan quan đoi tu noi khac đo bo len Buon Ma Thuot. Nguyen Van Lang đong thoi chi ra cac bieu ngu đoi thanh lap nha nuoc rieng, đoi đuoi nguoi Viet, đuoi cong an va bo đoi ra khoi Tay Nguyen, ung ho Ksor Kok. Giam đoc cong an tinh Đak Lak Lu Hong Cu cho biet "vu gay roi chi dien ra trong mot ngay va đuoc giai quyet on thoa". Associated Press dan loi canh sat đia phuong thong tin rang hang chuc nguoi Thuong bi bat va hang chuc nguoi khac bi thuong khi đung đo xay ra. Sau su kien, tinh Đak Lak thong bao 10 nguoi bi bat.
Tinh rieng sang 10 thang 4 tai tinh Gia Lai, nguoi dan toc thieu so tu cac huyen Ayun Pa, Chu Se, Đak Đoa, Đuc Co, Chu Prong va thanh pho Pleiku keo đen tru so nhieu xa gay roi. Mot so nguoi qua khich tan cong cong chuc va pha co so ha tang. Nguoi dan xa Bo Ngoong đa hanh hung nguoi thi hanh cong vu va nguoi dan quanh vung, đap pha tru so uy ban nhan dan xa, nguoi dan cho biet co mot nhom song trong rung thuong tuyen truyen ly khai va đuoi nguoi Viet ve xuoi. Ngay 11 thang 4, canh sat bat giu 26 nguoi Thuong bieu tinh tai thi tran Nhon Hoa, canh sat ban chet mot nguoi va bat giu hai nguoi khi tien hanh chan đuong mot so lang thuoc huyen Đak Đoa nham ngan dong nguoi đen Ha Bau bieu tinh. Tong cong 40–50 xa cua ba huyen Ayun Pa, Đak Đoa, Chu Se hoat đong bieu tinh. Lanh đao đia phuong tinh Gia Lai cu cong chuc đen cac đia điem nham on đinh tinh hinh. Chu tich Uy ban nhan dan tinh Gia Lai Nguyen Vy Ha xuat hien tai cac lang trong huyen Đak Đoa, đoi thoai voi nguoi bieu tinh. Ba nguoi bieu tinh tai Gia Lai bi bat sau su kien. Cung ngay, tinh Gia Lai thanh lap Đoi cong tac 123 — luc luong chinh la quan đoi — voi muc tieu sinh hoat cung nguoi dan đe nam tinh hinh. Cuu pho giam đoc cong an tinh Gia Lai Nguyen Duy Lanh cho biet Phong Phong chong FULRO (phien hieu Phong Bao ve chinh tri VI, tien than Phong An ninh đoi noi) đuoc thanh lap vao thang 4 cung nam.
Nhom ca nhan giai quyet bieu tinh Tay Nguyen gom: Thuong truc Ban Bi thu Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Viet Nam Phan Dien, Bo truong Bo Quoc phong Pham Van Tra, Pho Tong cuc truong Tong cuc An ninh Trinh Luong Hy, Truong Ban Chi đao Tay Nguyen Tran Đai Quang, Pho Cuc truong Cuc An ninh Tay Nguyen Nguyen Xuan Ha, Chu tich Uy ban Trung uong Mat tran To quoc Pham The Duyet, Trung đoan truong canh sat co đong Tay Bac Nguyen Van Đai. Thu truong Bo Thong tin va Truyen thong Đo Quy Doan van chuyen hang tram loa phong thanh đen Tay Nguyen nham muc đich tuyen truyen, đong thoi hoi đam xu ly khung hoang voi Chu tich Uy ban nhan dan tinh Đak Lak Nguyen Van Lang. Đai su quan Hoa Ky tai Ha Noi noi rang mot phai đoan cua Hoa Ky tu Thanh pho Ho Chi Minh đi len Buon Ma Thuot đa bi chan o Binh Phuoc va buoc phai quay tro lai, canh sat đia phuong noi rang "khu vuc nay khong thich hop cho nguoi nuoc ngoai". Khi bieu tinh dien ra, canh sat Campuchia that chat an ninh doc bien gioi nham ngan chan nguoi Thuong sang Campuchia ti nan, toan bo khu vuc Tay Nguyen đong cua voi nguoi nuoc ngoai, cac chuyen bay đen Buon Ma Thuot bi huy. So luong thuong vong trong cuoc bieu tinh đuoc bao cao khong thong nhat boi nhieu nguon tin khac nhau. To chuc Theo doi Nhan quyen bao cao 10 nguoi Thuong chet va hang tram nguoi bi thuong. To chuc An xa Quoc te cho biet 8 nguoi Thuong chet. Chinh phu Viet Nam thong bao 80 si quan canh sat bi thuong tich, hai nguoi dan khu vuc bi chet do bi nem đa va may cay đe. To chuc Quy nguoi Thuong bao cao 276 nguoi Thuong chet nhung bi cao buoc phong đai so nguoi Thuong chet. Theo tap chi Time, mot bac si tai benh vien đa khoa Đak Lak tiet lo nhieu nguoi nhap vien voi vet thuong o đau, trong khi nhung nguoi khac tron vao benh vien vi so bi bat. Mot nhom gom 17 nong dan tai Gia Lai va hai nguoi dan đuoc phong vien Time phong van rieng noi rang mot nguoi bieu tinh đa bi ban vao đau. Mot nguoi đan ong dan toc thieu so nguoi Gia Rai nhin thay mot xac chet [đa đuoc chinh phu thua nhan] va cho rang nan nhan bi đanh đen chet. Mot nguoi đan ong lam cong viec lien huyen tuyen bo co 10 nguoi chet tai Gia Lai. BBC bao cao co 40 nguoi Thuong bi thuong. Mot nguoi phu nu E Đe xac nhan "canh sat bat ngo lao vao đam đong khong vu trang, đanh đap nhung nguoi bieu tinh cho đen khi nhieu nguoi nam xuong đuong. Ho đuoi theo nhung nguoi bieu tinh co gang chay tron, bao gom ca tre em va phu nu".
Khi nguoi bieu tinh tam tru tai rung ram thuoc Ratanakiri, Thu tuong Campuchia Hun Sen thong cao ho khong phai la nguoi ti nan ma la "nguoi nhap cu bat hop phap" va co the la mot phong trao thanh lap mot nha nuoc đoc lap o Tay Nguyen. Thu tuong Hun Sen canh bao "se gui quan toi nghien nat nhung nguoi đang thiet lap can cu trong rung". Tinh truong tinh Ratanakiri Kham Khoeun khang đinh "ho [nguoi bieu tinh ti nan] xam nhap Campuchia bat hop phap, neu ho tiep tuc tron trong rung lau hon hoac tu to chuc thanh mot nhom vu trang, chung toi se tran ap". Tuy khong ung ho mot nha nuoc đoc lap tai Viet Nam, Quoc vuong Campuchia Norodom Sihanouk tuyen bo "nguoi Thuong bi tuoc đoat đat đai to tien cua ho, rung cua ho, nha cua ho, gia suc cua ho". Trong sau tuan, 196 nguoi Thuong ti nan đuoc phong van tai rung ram thuoc Ratanakiri. Cu dan đia phuong Campuchia cho biet co khoang 250 nguoi Thuong đang an nau tai tinh nay. The Phnom Penh Post cho biet hang chuc nguoi Thuong bi bat giu vi nghi ngo to chuc bieu tinh hoac che giau cac nha hoat đong tren đuong chay tron. Đoi khi ho bi tra tan đe lay thong tin ten cac nha hoat đong khac hoac buoc cac nha hoat đong tuyen bo hoi han cong khai. Nhieu khu vuc tai Tay Nguyen khong the đi lai tu do — tham chi đi canh tac tren đong— phai co su cho phep bang van ban tu cong chuc xa. Ngay 16 thang 4, Hang hang khong Quoc gia Viet Nam thong bao tuyen bay đen san bay Buon Ma Thuot cua tinh Đak Lak va san bay Pleiku cua tinh Gia Lai đuoc mo lai cho nguoi nuoc ngoai. Chu tich Uy ban Trung uong Mat tran To quoc Pham The Duyet cho biet viec ngan can nguoi nuoc ngoai đen Tay Nguyen trong thoi gian bieu tinh nham "bao ve an toan than the cho ho". Ngay 21 cung thang, khoang 250 nguoi Thuong cung mot so nghi si Hoa Ky bieu tinh tai Capitol Hill, cao buoc chinh phu Viet Nam tran ap bao luc bieu tinh Tay Nguyen.
Ngay 27 thang 4, Chu tich Uy ban nhan dan tinh Đak Lak Nguyen Van Lang to chuc hop bao va tra loi phong van mot so hang truyen thong quoc te (Reuters, Associated Press, Tan Hoa Xa) ve su kien bieu tinh. Ong Nguyen Van Lang cho biet thoi gian bieu tinh gan trung khop voi thoi điem Đai su quan, Tong Lanh su quan Hoa Ky va Quy Nhi đong Lien Hop Quoc cung đoan chuyen gia nguoi Anh đen Đak Lak. Ngay 29 thang 4, trong cuoc hoi đam giua Đai su Hoa Ky tai Viet Nam Noah A. Zaring, Tong lanh su quan Hoa Ky tai Thanh pho Ho Chi Minh Marc Forino va Chu tich Uy ban nhan dan tinh Gia Lai Nguyen Vy Ha đanh gia toan bo bang video tu lieu hien truong. Chu tich Uy ban nhan dan xa Kdang Giang Prao Thanh cung phai đoan Hoa Ky thi sat thuc đia, đong thoi đe đat kien nghi chinh quyen lien bang Hoa Ky dan đo Ksor Kok ve Viet Nam. Phai đoan ngoai giao Hoa Ky cung hoi đam voi Chu tich Uy ban nhan dan tinh Đak Lak Nguyen Van Lang vao ngay 26 thang 4. Time cho biet "chinh phu Viet Nam trich dan loi thu toi, bieu ngu ly khai đuoc cho la mang theo trong cac cuoc dieu hanh — su thuc la Ksor Kok đa cong bo truoc le Phuc Sinh rang cac cuoc bieu tinh se dien ra. Mot so nguoi Thuong, bao gom ca chu va me cua Ksor, đa to cao anh ta tren cac phuong tien truyen thong do nha nuoc kiem soat". L'Express bao cao tu 200 đen 300 nguoi Thuong bi bat sau su kien, luat su nhan quyen Scott Johnson xac nhan khoang 350 nguoi Thuong bi tong giam. Chinh quyen khu vuc Tay Nguyen phai 12.000 cong chuc đen cac đia điem tuyen truyen. Ngay 12 thang 5, nhom thi sat cua cac to chuc Lien Hop Quoc đen khao sat Kon Tum, Gia Lai va Đak Lak theo loi moi cua chinh phu Viet Nam. Bon đai su cua New Zealand, Canada, Na Uy, Thuy Si thi sat Tay Nguyen ba ngay va phan bac noi dung đua tin cua truyen thong Viet Nam ve cuoc gap voi Chu tich uy ban nhan dan tinh Đak Lak Nguyen Van Lang; ho chinh thuc tuyen bo "cac đai su khong đua ra mot ket luan ve tien bo trong phat trien kinh te va xa hoi trong tinh nay, nhung co ghi nhan trong luc thao luan rang thach thuc trong viec đap ung nhung nhu cau phat trien đac biet cua nhung nguoi sac toc thieu so cua vung nay la rat lon. Chuyen đi nay đuoc đong y la co tinh rieng tu va cac đai su khong co y đinh binh luan them vao luc nay".


Nguyen nhan Chinh phu Viet Nam thong cao nguoi bieu tinh ho khau hieu đoi tu tri, đoi nguoi Viet phai tra lai đat, đoi tu do ton giao, đoi trao tra tu do nguoi bi bat va keu goi quoc te ung ho "Nha nuoc Đega". Chinh phu Viet Nam đong thoi cao buoc FULRO đua nguoi dan toc thieu so vuot bien sang Campuchia đe lap trai ti nan, nham thuc hien quoc te hoa van đe dan toc thieu so Tay Nguyen. Nguoi Thuong tai Tay Nguyen tuyen bo bieu tinh nham phan đoi đan ap ton giao, đoi lai đat to tien bi nguoi Viet cuop, ung ho quyen tu tri, tha tu nhan chinh tri nguoi Thuong.
Nguyen nhan khac bat nguon tu viec nguoi dan toc thieu so nghe theo va ban lai đat cho nguoi di dan tu do, sau đo pha rung lam nuong ray moi; he qua khien nhieu nguoi dan toc thieu so khong co đat nong nghiep va đat o. Chu tich Uy ban Trung uong Mat tran To quoc Viet Nam Pham The Duyet neu nguyen nhan nguoi dan toc thieu so co trinh đo hoc van thap va ty le ngheo tai Tay Nguyen len toi 17%, chinh quyen đia phuong thieu co che chinh sach giai quyet tinh trang thieu đat san xuat cho nguoi dan toc thieu so, cong chuc đia phuong khong biet tieng tho ngu dan toc va bo may quan lieu, va luc luong FULRO kich đong. Pho Chu nhiem Uy ban Kiem tra Trung uong Đang Cong san Viet Nam Vu Quoc Hung cho rang su kien xay ra do "khong sat dan, khong sat co so". Cung tai Uy ban Kiem tra Trung uong Đang Cong san Viet Nam, Pho Vu truong Vu Nghien cuu Tran Duy Hung neu mot phan nguyen nhan do chinh quyen đia phuong "chua lam tot cong tac dan van" va chua dan chu khi thuc hien chinh sach. Cuu Pho truong Ban thuong truc Ban Chi đao Tay Nguyen Mai Van Nam nhan đinh bieu tinh nham muc đich chinh tri thay vi đoi đat, nhan quyen, ton giao; đong thoi thua nhan chinh quyen đia phuong buong long quan ly cung voi su thieu hut Đang vien Đang Cong san Viet Nam tai đia phuong.
Theo tien si Nguyen Thi Tam tai Uy ban Dan toc, ngoai nguyen nhan FULRO va bo may quan lieu khong hieu tieng tho ngu dan toc, nguyen nhan do chua đau tu đung muc tai vung dan toc thieu so va khieu kien đat đai khong đuoc giai quyet triet đe, cung nhu muc luong cong chuc đia phuong thap va mot so chuc vu tham nhung. Vien truong Vien Dan toc hoc Vuong Xuan Tinh cho rang tu 1986 đen hien tai, nguoi Viet loi dung nguoi dan toc thieu so trong cac giao dich buon ban (cho vay nang lai, chiem đoat đat đai), tinh trang phan hoa giau ngheo, xuat hien quan điem nguoi Viet đuoc huong loi nhieu hon trong chuong trinh xoa đoi giam ngheo tai Viet Nam. Quan đoi nhan dan cho rang đay la dien bien hoa binh khi so sanh khai niem quyen dan toc tu quyet va quyen cua dan toc thieu so.


Phan ung = Trong nuoc =


 Nguoi Thuong tai Tay Nguyen  Rat nhieu quan điem bay to su quan ngai ve viec đan ap va gay kho khan tu chinh quyen Viet Nam đoi voi nguoi Thuong trong cac van đe cu tru va hoat đong van hoa – ton giao. Luat su Nguyen Van Đai khang đinh "an ninh đia phuong đoc ac" va cho biet nhung nguoi vo cua cac nguoi tu đo "lap tuc trieu tap, đe doa bat đi tu suot hang tuan" neu ho lien he voi ong; he qua la "nhung nguoi vo khong dam nhan tien ho tro đe tham chong tai nha giam o Ha Noi va Thai Nguyen". Muc su Nguyen Hong Quang cho biet khi "mua [đat đai] va đay het nguoi sac toc vao sau trong rung". Ayun Tre (truc xuat tu Thai Lan ve Viet Nam) noi "Thai Lan la mot đat nuoc tu do, noi chung toi co the gap mat va tu hop, khong giong nhu Viet Nam". Rmah Aloh (truc xuat tu Thai Lan ve Viet Nam) noi "canh sat đia phuong se khong cho phep toi thuc hanh ton giao cua minh. Ho yeu cau toi quay lai va hua voi toi va gia đinh rang se khong co chuyen gi xay ra voi toi. Ngay khi chung toi vuot qua bien gioi Lao [ve Viet Nam], đo la khi con ac mong bat đau. Aloh bi cong tay, lien tuc bi đanh đap va bo đoi trong vai ngay. Ho rat bao luc va toi muon ho ngung đanh toi, vi vay toi đa ky ten". Nhung nguoi Thuong tam tru trong rung ram tai Campuchia noi rang "ho tha chet trong rung ram cua Campuchia hon la o lai Viet Nam ma khong co tu do ton giao, tu chu van hoa va quyen đat đai". Nay Thit (tung hop tac voi quan đoi Hoa Ky trong Chien tranh Viet Nam) noi "moi thu đeu khong cong bang giua nguoi Viet va nguoi Thuong. Chung toi muon co chinh phu cua rieng minh. Chung toi muon quyen tu tri. Đieu đo rat kho khan". Nguyen Do Huynh (huong dan vien du lich, con lai Kinh–Thuong) chia se "đa co van đe voi nguoi Thuong co gang chay tron sang Campuchia, boi vi nguoi Thuong o Hoa Ky đang khuyen khich ho". John Ho (mot giao vien tai Kon Tum) noi "Tat ca cac nha tho phai đuoc đang ky voi chinh phu va phai co mot linh muc nguoi Viet. Xin giay phep xay dung mot nha tho moi o Tay Nguyen đuoc coi la mot phep la. Lan cuoi cung ai đo co gang xay dung mot nha tho ma khong co giay phep, chinh phu đa san ui bon nha tho nhu mot hinh phat". Y Ngun Knul khi man han tu, boc bach "Nhom cua toi bieu tinh hai lan trong nam 2004 đe đoi lai nha tho. Hoi xua đi le tho phuong Chua kho khan lam, bi chinh quyen cam. Mot so nguoi thi đat đai to tien ngay xua đe lai cung mat het nen đoi lai đat đai cua dan. Thu ba nua la đoi lai quyen con nguoi đuoc song, đuoc an, đuoc mac, đuoc noi. Tat ca quyen đo khong con nua cho nen nguoi ta buc xuc".
Theo đieu tra đoc lap cua To chuc Theo doi Nhan quyen, chinh quyen Viet Nam bi cao buoc cuong che nguoi Thuong tu bo Kito giao va ngung cac hoat đong chinh tri hoac ton giao trong cac buoi tu phe binh cong khai bang cach ky cam ket van ban. Nguoi Thuong mat long tin vao Giao hoi Tin Lanh do chinh phu Viet Nam kiem soat hoat đong ton giao cua ho. Theo thi sat thuc đia cua Time, nhieu nguoi Thuong tai Tay Nguyen đuoc phong van so hai giau ten noi "xin đung noi rang chung toi đa noi chuyen voi ban, neu khong chung toi se bi bat. Canh sat noi voi chung toi rang ban đang đen va chung toi khong đuoc noi chuyen voi ban. Ho se giam sat lan nua, nhung toi khong quan tam. Chung toi can đuoc giup". Ksor H'ble — me cua Ksor Kok, thuong tru trong mot can nha xieu veo tai Ayun Pa — noi "toi khong nho ro mat no [Ksor Kok]", đong thoi "rat lo lang, ban co biet ho o đau khong?" khi noi ve hai con trai khac mat tich sau bieu tinh. Phong van 160 nguoi Thuong ti nan tai Ratanakiri, ho noi "chung toi đen đe cong đong quoc te giup đo chung toi", mot nguoi Thuong noi them "tha chet o đay con hon o Viet Nam"; mot nguoi đan ong 40 tuoi (o Gia Lai) ti nan noi "canh sat, quan nhan va nguoi Viet đa đen lang cua chung toi va đa vao cua nha cua chung toi, tan cong chung toi". Xaigon Mai (mot phu nu nguoi My goc Thuong, 23 tuoi) phan tich "theo chinh phu Viet Nam, goc re cua tinh trang bat on dan su hien nay la 'nhung ke kich đong nuoc ngoai', bao gom nhung nguoi luu vong chinh tri Đega va cuu binh My, khuyen khich cac bo lac đoi quyen ton giao va đat to tien. Luc luong đac nhiem Hoa Ky — phu thuoc nhieu vao cac tan binh bo lac vung cao đe chong lai du kich Viet Cong — đa thanh lap mot lien minh voi Đega truoc đay, chinh quyen Ha Noi hien tai canh giac voi nhung nguoi My muon đen tham vung Tay Nguyen lich su chien tranh.[...] Khi chien tranh ket thuc vao nam 1975, Cong hoa Xa hoi chu nghia Viet Nam đa thiet lap cac chinh sach phan biet giai cap, gioi tinh anh hoc thuc — đac biet la khu vuc mien Nam — đa buoc phai tu bo nghe nghiep cua ho. Phan lon ho tro thanh xe om va lao đong chan tay. Giong nhu nguoi Viet hoc thuc trong khu vuc, chu toi đa bi tuoc chung chi giang day khi nguoi cong san gianh chien thang, nhung khong giong nhu ho khi ong co them ganh nang ve phan biet sac toc va chung toc".
Mot so nguoi cho rang nhung hoat đong do Ksok Kok phat đong la sai trai va ho la nan nhan cua su viec nay. Siu Hueh (bi danh Ama Thai) cam ket "se ve noi voi đong bao tu bo Tin Lanh Đega" va mong "nha nuoc tha toi". Mot nguoi cao nien tai xa Ia Broai thuoc huyen Ia Pa noi "buon Broai la noi sinh Ksor Kok nen y muon dung nen mot đien hinh. Ca buon cung chi 19 nguoi tham gia, hau het la anh em–ho hang nha ong ta". A Thach (bi Campuchia truc xuat ve Viet Nam) boc bach "minh nghe ban be ru đi lay tien, đang trong luc gia đinh gap hoan canh kho khan nen tuong that đa đi theo ho [vuot bien]". Mot so do con cai bi mot so thanh nien bat đua len xe nen đuoi theo tren xe khac; mot so khac bi cuong che tham gia mac du la nguoi khuyet tat hoac đang thai nghen. Theo phong van cua Nguoi lao đong, mot so nguoi dan toc thieu so đia phuong tham gia bieu tinh vi bi đe doa tinh mang hoac đuoc cam ket tai tro tien. Muc su Siu Bek tai xa Chu A cho biet "đo la su xuyen tac trang tron" vi ban than đuoc tan phong muc su va hon 10 nam lam quan nhiem ma chua bao gio gap can tro trong hoat đong ton giao; muc su Siu YKim tai xa Ia Mron noi "đieu đo hoan toan trai voi thuc te"; muc su Ko Lieng Ha Song tai xa Lat khang đinh "Nha nuoc Viet Nam đan ap ton giao la mot su vu cao, bia đat".


 Chinh phu Viet Nam  Cac co quan thuoc chinh phu Viet Nam đeu cho rang cuoc bieu tinh Tay Nguyen la do the luc thu đich tu nuoc ngoai va cac phan tu qua khich tai đia phuong đa loi keo nguoi dan toc. Ngay 12 thang 4, nguoi phat ngon Bo Ngoai giao Viet Nam Le Dung noi "mot so phan tu cuc đoan o mot so đia phuong tai Đak Lak va Gia Lai voi su xui giuc tu nuoc ngoai đa co hanh đong gay roi loan xa hoi, tham chi tan cong chinh quyen, pha huy cac du an phuc loi cong cong va tai san o mot so lang". Hai ngay sau, Le Dung chinh thuc ra thong cao "Viet Nam kien quyet bac bo moi luan đieu xuyen tac voi dung y xau ve cai goi la đan ap dan toc, đan ap ton giao o Viet Nam. Thong tin ve tinh hinh Tay Nguyen va cai goi la To chuc Nguoi Thuong la hoan toan bia đat va đa đuoc thoi phong voi dung y xau". Ngay 18 thang 4, Chu tich Uy ban Trung uong Mat tran To quoc Pham The Duyet noi "cac the luc phan đong, thu đich muon gay chia re dan toc, muon pha vo khoi đai đoan ket toan dan, vi pham chu quyen đat nuoc. Nhung đai đa so đong bao Tay Nguyen yeu nuoc, đi theo đuong loi đung đan cua Đang, khong bi bon phan đong lua gat". Ngay 19 thang 4, Đai su quan Viet Nam tai Hoa Ky khang đinh "cuoc gay roi la co to chuc, do nhung the luc thu han voi Viet Nam o nuoc ngoai tiep tay. Co the khang đinh rang, ngoai mot so phan tu qua khich nhan tien tu ben ngoai, hau het nhung đong bao dan toc tham gia vu nay đeu bi du do, loi keo".
Đau thang 5, Đai su đac menh toan quyen Viet Nam tai Y Le Vinh Thu cho biet "du luan mot so bo phan quan chuc va nhan dan Y, mot so chinh khach o Toa thanh Vatican sau khi hieu đung thuc trang dien ra o Tay Nguyen, ho đa len an hanh đong khung bo, ly khai cua bon phan đong Đe-ga, đe nghi đua chung vao toi danh khung bo". Ngay 11 thang cung thang tai phien hop Quoc hoi Viet Nam, Pho thu tuong Nguyen Tan Dung cao buoc To chuc Quy nguoi Thuong to chuc bieu tinh, đong thoi thua nhan thuc thi chinh sach yeu kem tai Tay Nguyen. Thu truong Ngoai giao Le Van Bang phu nhan "co hang tram nguoi bi giet" cua To chuc Quy nguoi Thuong, đong thoi cao buoc to chuc nay kich đong vu gay roi tai Buon Ma Thuot va thua nhan co mot so kho khan xa hoi trong vung. Ngay 13 thang 9 cung nam tai Thanh pho Ho Chi Minh, Pho Thu tuong Chinh phu Nguyen Tan Dung hoi đam an ninh bien gioi voi Pho Thu tuong Campuchia Sar Kheng.
Nam 2005, Thu tuong Viet Nam ban hanh Chi thi ve mot so cong tac đoi voi đao Tin Lanh nham huong dan chinh quyen khu vuc Tay Nguyen va Tay Bac giup đo tin đo Tin Lanh đang ky cac hoat đong ton giao va hanh đao tai gia hoac tai nhung đia điem phu hop, đong thoi huong dan cam ket khong lien ket voi phong trao ly khai. Ngay 18 thang 8 cung nam, Bo Ngoai giao cong bo Thanh tuu bao ve va phat trien quyen con nguoi, khang đinh To chuc Quy Nguoi Thuong la "tap hop mot so tan quan cua FULRO chay sang Hoa Ky" va Ksor Kok hoat đong ly khai vi "muc đich vu cao Viet Nam đan ap Tin Lanh o Tay Nguyen". Nam 2012, Bo truong Bo Cong an Tran Đai Quang nhan xet "mot bo phan quan chung va mot so it can bo đang vien hoang mang, dao đong, mot so nhan thuc mo ho ve Nha nuoc Đega" va "ton tai tam ly ky thi dan toc Kinh – Thuong" cung "he thong chinh tri co so hoat đong yeu kem, xa dan". Đai su quan Viet Nam tai Bang Coc thong cao hien tuong vuot bien trai phep sang Thai Lan khong phai do đan ap hay bi xua đuoi, khang đinh do "kinh te va hy vong đuoc tai đinh cu o mot nuoc thu ba". Ngay 17 thang 7 nam 2020, Pho Tong tham muu truong Quan đoi nhan dan Viet Nam Nguyen Trong Binh nhin nhan su kien bi "xu ly cham, gay hau qua an ninh trat tu, chinh tri tren đia ban".


 Chinh quyen đia phuong  Ngay 26 thang 5, Chu tich Uy ban nhan dan tinh Đak Lak Nguyen Van Lang thong cao "nhieu nguoi chi vi nhe da ma bi loi keo, sap toi se đua mot so nguoi qua khich ra noi chuyen voi nhan dan" va "nhung tay sai đac luc cua Ksor Kok se xet xu ve toi khung bo". Nguyen Van Lang dien giai "Toa thanh Vatican, Lien Hop Quoc đeu khong coi To chuc Quy nguoi Thuong la mot đang phai chinh thong, Campuchia khong coi nguoi vuot bien la ti nan, Thai Lan co nhung đong thai tich cuc" va cho rang viec ly khai la vo ly. Cuu giam đoc cong an tinh Đak Lak Tran Ky Roi boc bach "am muu cua the luc thu đich la kich đong, du do, lua mi, tiem nhiem nhung tu tuong xau vao đong bao dan toc thieu so nham chia re moi quan he giua cac dan toc voi nhau, gay mat đoan ket noi bo". Chu tich Uy ban nhan dan tinh Gia Lai Nguyen Vy Ha khang đinh đay la "mot kich ban đuoc dan dung chi tiet tu nhung ke luu vong, phan đong ben ngoai", tai khang đinh "khong co chuyen đan ap đong bao dan toc thieu so, ngan cam nhan dan tu do tin nguong". Bi thu Tinh uy Kon Tum Nguyen Thanh Cao khang đinh bieu tinh "la đieu đuoc bao truoc" vi FULRO, phat trien kinh te khu vuc Tay Nguyen thieu ben vung tu khai thac tai nguyen tho, thien tai va pha rung, xung đot phan hoa giau ngheo, khong gian van hoa dan toc thieu so bi thu hep, thuc thi chinh sach that thoat, to chuc Đang Cong san Viet Nam tai đia phuong hoat đong yeu kem.
Ngay 8 thang 6, Uy ban nhan dan tinh Lam Đong ban hanh Chi thi 12/2004/CT-UB neu ro quan điem "bon Fulro luu vong đa rao riet tuyen truyen kich đong đoi ly khai, tu tri, chia re giua đong bao dan toc thieu so voi nguoi Kinh, moc noi voi so Fulro cu va so cuc đoan o ben trong nhen nhom hinh thanh to chuc phan đong tren mot so đia ban cac tinh Tay Nguyen. Thu đoan cua chung la loi dung tin nguong, dung vat chat hoac hu doa đe xui duc cuong ep mot bo phan đong bao dan toc thieu so bieu tinh gay roi an ninh trat tu, chong nguoi thi hanh cong vu, trong thang 2 nam 2001 va thang 4 nam 2004 chung đa gay ra hai cuoc bieu tinh, bao loan tai cac tinh Gia Lai, Đak Lak, Đak Nong lam anh huong khong tot đen khoi đai đoan ket toan dan va su on đinh chinh tri xa hoi cua đat nuoc, gay phuc tap cho ta trong quan he quoc te". Thang 12 cung nam, chinh quyen đia phuong khu vuc Tay Nguyen cap quyen su dung khoang 18.000 hecta đat cho gan 40.000 ho dan nguoi dan toc thieu so. Nghi quyet ngay 11 thang 12 nam 2005 cua Tinh uy Gia Lai nhan đinh "cong tac giao duc quoc phong toan dan chua sau rong, mot bo phan can bo – đang vien va quan chung con mo ho, mat canh giac truoc am muu dien bien hoa binh, bao loan lat đo cua cac the luc thu đich va ban chat phan đong cua FULRO". Thang 7 nam 2020, Bi thu Tinh uy Đak Lak Bui Van Cuong khang đinh "khi đong bao giau len thi khong con chuyen kich đong nua".


 Truyen thong Viet Nam  Nhan Dan binh luan "cac điem nong o Tay Nguyen đa lam sang to nhu ban ngay su that ve cai goi la Nha nuoc Đega cua bon Fulro phan đong đoi lot ton giao.[...] Nhung hanh vi gay roi, khung bo, ly khai, ly tan long nguoi cua bon chung la mot toi ac, vi pham nghiem trong hien phap va phap luat, phai bi trung tri, khong dung tha". Tuoi Tre phan tich "hang ngan đong bao dan toc thieu so đa bi kich đong, xui giuc, ep buoc tham gia vao vu gay roi nay. Mot "kich ban Tay nguyen" voi nhan vat quen thuoc la Ksor Kok va nhung thong tin bia đat trang tron". Sai Gon Giai phong nhan đinh "voi giong đieu bip bom 'Nguoi dan toc thieu so phai co nha nuoc rieng cho nguoi dan toc thieu so', Kok đa loi keo nhieu nguoi dan toc thieu so tach khoi đao Tin Lanh chinh thong đe thanh lap cai goi la 'đao Tin Lanh Đega' la đao danh rieng cho nguoi dan toc thieu so. Kok đa len ke hoach chong pha Nha nuoc Viet Nam bang chieu bai đoi tu do ton giao cho đao Tin lanh Đega". Bao Gia Lai nhan đinh "xuat phat tu nhung am muu đen toi cua bon phan đong FULRO luu vong, đung đau la Ksor Kok đa bia đat dung chuyen, đua ra nhung thong tin sai trai, phan đong, nham chong pha chinh quyen, gay mat on đinh an ninh trat tu, hong đay cuoc song cua nguoi dan roi vao canh co cuc". Tran Anh Tu tren Tap chi Xay dung Đang cho rang he qua bieu tinh tao ra "mot cuoc khung hoang ve van đe di cu" va "bop meo hinh anh" cua Viet Nam.
Tap chi ly luan cua Uy ban Dan toc binh pham "cuoc gay roi o Tay Nguyen theo kich ban cua bon Fulro phan đong luu vong lan thu hai đa bi that bai tham hai, nhung voi ban chat cuong tin va tham vong chinh tri đen toi, Ksor Kok va bon Fulro phan đong luu vong tai Hoa Ky van con tiep tuc chi đao, ho tro vat chat cho bon phan đong trong nuoc nam vung hoat đong". Đai Tieng noi Viet Nam cho rang "he thong chinh tri co so vung Tay Nguyen đa boc lo ro su yeu kem ve nang luc va ban linh chinh tri, nhieu noi bi vo hieu hoa, can bo khong dam đau tranh truc dien voi so đoi tuong FULRO". Quan doi nhan dan phan tich "cac the luc thu đich đa tung loi dung van đe dan toc, ton giao o Tay Nguyen gay ra bao loan vao nam 2001 va 2004. Nhom tan quan FULRO luu vong o nuoc ngoai do Ksor Kok đung đau đa tuyen truyen, du do nguoi dan, am muu thiet lap Nha nuoc Cong hoa Đega o Tay Nguyen". Bao Binh Phuoc nhan đinh "đong bao cac dan toc o Tay Nguyen đa bi xui giuc, kich đong lam mat an ninh trat tu, chong đoi chinh quyen va nham toi muc tieu bao loan lat đo cua cac the luc thu đich. O goc đo đia ly, vu viec đuoc giai quyet trong pham vi Tay Nguyen, nhung cung tac đong manh toi đong bao cac dan toc thieu so o vung lan can, nhu đong bao M'Nong o huyen Bu Đang cua Binh Phuoc, đac biet la nhung truong hop co nguoi than, dong toc o Tay Nguyen". Anh Thu tren bao Ha Noi Moi cho rang o Tay Nguyen voi "nhung yeu kem cua noi bo chung ta chua toi muc nay sinh mau thuan lon, nhung đa bi bon xau loi dung đe thuc hien y đo ly khai, chia re, chong pha cach mang nuoc ta".


 Hoc gia Viet Nam  Nhieu hoc gia trong nuoc cho rang vu bieu tinh Tay Nguyen nam 2004 bi loi keo boi cac the luc thu đich, trong khi so khac cho rang cong chuc đia phuong lo la chu truong chinh sach va can thiet phai ket hop tinh tu tri–tu do ton giao đac trung tai Tay Nguyen. Trong mot tai lieu xuat ban vao thang 3 nam 2020, Hoc vien Nong nghiep Viet Nam cho rang đay nhung am muu loi dung van đe dan toc, ton giao nham "loi keo, tranh gianh dan toc, gay đoi trong voi Đang, chinh quyen." Chu Van Tuan tai Vien Han lam Khoa hoc xa hoi Viet Nam nhan đinh tuy co yeu to toc nguoi nhung khong phai la xung đot sac toc – ton giao, ma that ra "mang mau sac chinh tri vi co su tham gia cua cac the luc phan đong chong pha". Pho giao su Nguyen Van Minh tai Vien Han lam Khoa hoc xa hoi Viet Nam cho rang nhung cuoc bao loan do Tin Lanh Đega to chuc đe gay roi nham "quoc te hoa va chinh tri hoa van đe ton giao", đong thoi "tim cach khong che, lam mat uy tin can bo, đang vien cot can o đia phuong". Theo Tien si Pham Ngoc Đai tai Hoc vien Chinh tri Quoc gia Ho Chi Minh, FULRO luu vong la luc luong kich đong va loi keo nguoi dan toc thieu so vuot bien trai phep sang Campuchia nham ti nan chinh tri, đong thoi "xay dung luc luong đe tiep tuc chong pha cach mang". Ngoai ra, theo Vien truong Vien Khoa hoc xa hoi vung Tay Nguyen Bui Minh Đao, trong bao loan Tay Nguyen nam 2004, "nhom nguoi cam đau co kinh te kha gia chu khong phai nguoi ngheo". Thac si Đo Van Duong tai Truong Chinh tri Đak Lak cho rang "chinh quyen cap xa yeu kem, dan chu bi vi pham thi kinh te kem phat trien, đoi song nhan dan gap kho khan" va "chinh quyen se lung tung, bi đong" khi bieu tinh xay ra.
Giao su kiem cuu vien truong Vien Nghien cuu Ton giao Đo Quang Hung binh luan "bao loan chinh tri o Tay Nguyen co lien quan đen 'van đe Tin Lanh' cho thay đia phuong nao lam tot chuyen 'phap nhan', chinh o đo yeu to loi dung van đe đao Tin Lanh lai giam hon". Tien si Nguyen Yen Thanh tai Hoc vien Chinh tri Cong an nhan dan nhan đinh "cac đon vi Quan đoi, Cong an, Bo đoi Bien phong can thuong xuyen sau sat co so" va can "nang cao kha nang san sang chien đau–tang cuong cong tac bao ve chinh tri noi bo". Tien si Pham Van Ho tai Hoc vien Chinh tri Quoc gia Ho Chi Minh phan tich nguyen nhan khong chi do cac the luc thu đich gia tang hoat đong chong pha, "ma con xuat phat tu viec chua thuc hien tot chu truong – chinh sach cua Đang, Nha nuoc hoac do mot so chinh sach xa hoi chua thuc su phu hop voi đieu kien đac thu cua vung Tay Nguyen nhung lai cham đuoc đieu chinh, bo sung, hoan thien". Tien si Nguyen Quoc Suu tai Hoc vien Hanh chinh ket luan "phai xem xet đen nhung hang so van hoa – xa hoi ma mot trong so đo la tinh tu tri cua cong đong cac dan toc ban đia Tay Nguyen", Nguyen Quoc Suu dien giai "khi nao tinh tu tri ay ham chua trong chinh sach cho Tay Nguyen thi vung đat nay se yen binh va nguoc lai". Chung Van Hoang tai Vien A chau hoc Quoc te (International Institute for Asian Studies, IIAS) nhan đinh "nhung cuoc bieu tinh nay bi kich đong va ho tro tai chinh tu Hiep hoi nguoi Thuong Đega cung su bao tro cua thanh vien FULRO", đong thoi cho rang "su can thiep tich cuc cua chinh quyen đia phuong nham thuyet phuc nguoi Tin Lanh H'Mong tro lai voi truyen thong dan gian cua ho" dan đen "mot so luong lon nguoi H'Mong Tin Lanh di cu vuot bien, mot phan đe thoat khoi nhung can thiep đo, mot phan hy vong thoat khoi xung đot va ngheo tung".


= Quoc te =


 To chuc Quy nguoi Thuong  Chu tich To chuc Quy nguoi Thuong Ksor Kok tra loi AFP rang nhieu nguoi Thuong bieu tinh đa bi thuong, đong thoi keu goi Lien Hop Quoc đieu tra. Ksor Kok khang đinh "đieu [buoc toi] đo la sai", "đay la cuoc bieu tinh phi bao luc". Ksor Kok thua nhan tiep xuc voi nguoi Thuong vung cao, nhung cho biet nhung nguoi to chuc tu quyet đinh bieu tinh bat bao đong va tu choi loi khuyen cho đen mua thu [cua Ksor Kok]; đong thoi đe nghi [nhung nguoi to chuc] goi đo la buoi cau nguyen thay vi goi cuoc bieu tinh.
Khi đe cap đen nguoi ti nan tai Campuchia, Ksor Kok vao nam 2014 noi rang "neu chinh phu Campuchia co long trac an, ho co the giup đo nhung nguoi đo. Hoac ho co the truc xuat va nhung nguoi đo se chet. Nguoi dan toc chung toi đa mat het hy vong vi khong ai quan tam đen chung toi nua. Ngay ca chinh quyen lien bang Hoa Ky cung khong lam gi cho chung toi. Moi nguoi đeu muon lo chung toi vi so luong nguoi dan toc chung toi rat it va đat cua chung toi qua nho. Moi nguoi đeu muon giup Viet Nam – va chung toi đang can tro – boi vi moi nguoi đeu muon ngan chan su banh truong cua Trung Quoc. Khong ai muon noi Viet Nam lam gi xau ca. Ho muon chung toi chet đi. Tat ca nhung gi chung toi co the lam la cau nguyen". Ksor Kok tung nhieu lan nhan gui nguoi Thuong tai Viet Nam khong nen vuot bien vao Campuchia vi "chinh phu Campuchia bi Viet Nam kiem soat".


 Chinh phu nuoc ngoai  Lien minh Chau Au gui cong ham ngoai giao đen Viet Nam bay to lo ngai ve cac vu bieu tinh, đe nghi chinh phu Viet Nam cho phep Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan cung nhu cac nha ngoai giao, cac co quan truyen thong va cac to chuc phi chinh phu đen Tay nguyen thi sat. Ngay 11 thang 4, Bo truong Ngoai giao Y Franco Frattini tuyen bo "phai bo cua Y o Bruxelles se hoi thuc Lien minh chau Au hanh đong nhanh chong"; yeu cau Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan (UNHCR) đuoc quyen thi sat ngay lap tuc tai cac khu vuc co lien quan đen cac vu bieu tinh"; đong thoi cho biet Đai su quan Y tai Ha Noi đe đat yeu cau đen chinh phu Viet Nam. Ngay 13 thang 4, Bo Noi vu Campuchia to cao Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan (UNHCR) "to chuc, xui giuc, di chuyen va tiep nhan trai phep" nguoi dan toc thieu so o Tay Nguyen thuoc Viet Nam vao thanh pho Phnom Penh va coi đo la "hanh đong vi pham chu quyen quoc gia"; đong thoi Bo Ngoai giao Campuchia goi nhung hanh đong cua nhan vien Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan la su "long quyen" khi tu y di chuyen va tiep nhan nguoi nuoc ngoai ma khong đuoc su đong y cua chinh phu Campuchia.
Phat ngon vien Đai su quan Hoa Ky tai Ha Noi gui cong van toi Bo Ngoai giao Viet Nam đe nghi đuoc thi sat Tay Nguyen, Cao uy chau Au ve Quan he Đoi ngoai Chris Patten hoi đam voi Bo truong Ngoai giao Viet Nam Nguyen Dy Nien ben le hoi nghi cap bo truong cac nuoc A–Au tai Dublin thuoc Cong hoa Ireland vao ngay 17 thang 4. Nguoi phat ngon cua Uy hoi chau Au tai Bruxelles thong cao "chung toi co nghe noi ve tinh trang thuong vong, nhung chi tiet rat đang quan ngai, the nhung chung toi van đang cho đoi đe co mot buc tranh ro rang hon ve nhung gi đa dien ra cung nhu muc đo cua su kien". Nguoi phat ngon cua Uy hoi chau Au tai Ha Noi Christoph Wiesner tuyen bo "van đe ton trong nhan quyen va tu do ton giao la chu đe chung toi thuong xuyen mang ra ban voi phia Viet Nam, chu khong chi trong cuoc gap toi giua ong Chris Patten va Ngoai truong Viet Nam. Chung toi cung đang co đoi thoai voi chinh phu Viet Nam ve van đe nhan quyen voi mot thoa thuan moi trong viec thanh lap mot nhom cong tac trong linh vuc nay". Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan tai Bang Coc thong bao theo doi tinh hinh tai vung Tay Nguyen, Đai su quan Hoa Ky tai Ha Noi canh bao nguoi My khong nen đen Đak Lak va Gia Lai vao thoi điem nay. Ngay 21 thang 4, Sam Brownback va Chris Smith cung Richard Land tham gia bieu tinh voi khoang 250 nguoi Thuong tai Capitol Hill nham cao buoc chinh phu Viet Nam tran ap bao luc, đong thoi viet thu yeu cau Bo truong Ngoai giao Hoa Ky Colin Powell đua Viet Nam vao danh sach Cac quoc gia đang quan tam đac biet. Chris Smith va Richard Land keu goi chinh phu Viet Nam mo cua Tay Nguyen đe cac nha quan sat quoc te thi sat, Chris Smith keu goi Quoc hoi Hoa Ky thong qua Đao luat Nhan quyen Viet Nam (Vietnam Human Rights Act, H.R. 1587).
Đoi voi viec Viet Nam khieu nai Đang cap tien xuyen quoc gia (TRP) su dung tu cach tham van cua Uy ban Cac to chuc phi chinh phu (NGO) đe Ksor Kok hoat đong tai Viet Nam, Hoi đong Kinh te va Xa hoi Lien Hop Quoc ngay 23 thang 7 tien hanh bo phieu voi 20 phieu thuan – 22 phieu chong – 11 phieu trang va chinh thuc quyet đinh bac bo khieu nai cua Viet Nam, đai dien cac quoc gia truoc đo binh luan:

 Benin: "Thao luan hom nay xac nhan su can thiet phai hop ly hoa chuc nang va hoat đong cua ECOSOC, đe no co the đong gop hieu qua cho nhung tien bo kinh te va xa hoi cua cac quoc gia. Neu co nhung van đe moi đuoc đua ra Hoi đong, nhung van đe đo nen đuoc đua đen Uy ban, sau đo se đua ra khuyen nghi cho Hoi đong. Đieu nay đe viec tuyen chon cua NGO se khong tro thanh mot van đe chinh tri hoa cao". Sau đo, phai đoan Benin rut lai đe xuat.
 Cuba: "TRP khong thuc su la mot to chuc phi chinh phu, ma la mot nhom cac đang phai chinh tri quoc te giong nhu Dan Chu Kito Giao. Đua ra tu cach tham van cho nhom la mot phan tu su linh hoat cua Uy ban Cac to chuc phi chinh phu (NGO). Tuy nhien, TRP đa co xu huong cong nhan cho cac ca nhan va cac to chuc khung bo tham gia phien hop cua Uy ban Nhan quyen. Lenh trung phat khong nham chong lai TRP vi nhung gi no đai dien, nhung yeu cau tuan thu nghiem ngat khat khe nghi quyet đieu chinh NGO cong nhan. Mot trong nhung can cu đe đinh chi la khi mot to chuc tao đieu kien cho hanh vi đi nguoc lai Hien chuong Lien Hop Quoc, trong truong hop nay đe doa toan ven lanh tho va chu quyen cua cac quoc gia. Uy ban đa xem xet truong hop nay lau dai va đa đe nghi đinh chi.[...] Đa co mot cuoc tranh luan ky luong trong Uy ban ve van đe nay. Tinh nhat quan đuoc yeu cau, khong phai la mot tieu chuan kep. Mot to chuc khac vua bi đinh chi cung đa vi pham lien quan đen viec cong nhan. TRP đa vi pham nghi quyet 1996/31 va đa hoat đong vi pham toan ven lanh tho va chu quyen cua mot quoc gia".
 Ha Lan: "Đe xuat đinh chi Đang Cap tien xuyen quoc gia (Transnational Radical Party, TRP) trong ba nam dua tren đon khieu nai cua Viet Nam đoi voi đang vi đa cong nhan cho Kok Ksor—Chu tich To chuc Quy nguoi Thuong—tai phien hop thu nam muoi tam cua Uy ban Nhan quyen. Ca ong Ksor va Quy nguoi Thuong đeu khong xuat hien trong bat ky danh sach ca nhan va to chuc khung bo nao cua Lien Hop Quoc hoac Lien minh Chau Au. Khong co bang chung đang tin cay đe chung minh cho tuyen bo rang ong Ksor la mot phan tu khung bo, khong co truong hop nao the hien Đang Cap tien xuyen quoc gia (TRP) co gang pha hoai chu quyen hoac toan ven lanh tho cua Viet Nam. Khong co tieu chi nao đe đinh chi, trong đo bao gom mot mo hinh hanh vi ro rang trai muc đich va nguyen tac cua Hien chuong Lien Hop Quoc, cac hoat đong toi pham đuoc quoc te cong nhan hoac khong co đong gop tich cuc nao cho cong viec cua Lien Hop Quoc, đuoc ap dung. Neu Hoi đong quyet đinh đinh chi tu cach tham van cua Đang Cap tien xuyen quoc gia, ho se hanh đong coi thuong ro rang va vi pham cac thu tuc cua chinh minh"
 Hoa Ky: "Nhung binh luan tu phia Viet Nam can đuoc xem xet nghiem tuc, nhung hanh đong khung bo đo nen đuoc ban thao trong mot dien đan khac. Hoi đong Bao an, tren thuc te, đa khong mo ta TRP la mot to chuc nhu vay. Cac cao buoc đuoc đua ra la mot cuoc tan cong vao cac to chuc phi chinh phu voi mot ho so đac biet, mot trong so đo la mot nguoi bao ve tu do. Viec đinh chi ba nam khong phu hop voi thuc tien NGO. Phai đoan se bo phieu chong lai viec đinh chi TRP".
 Indonesia: "Uy ban Cac to chuc phi chinh phu (NGO) khong nen lam dung vi the cua ho va tu cach tham van cua cac to chuc phi chinh phu co the bi đinh chi neu co bang chung ro rang đa tham gia vao cac hanh vi trai voi cac nguyen tac cua Hien chuong Lien Hop Quoc. Indonesia se bo phieu ung ho viec đinh chi".
 Nga: "TRP đa đuoc yeu cau trong nhieu nam ve cac bao cao đac biet, nhung to chuc nay tiep tuc vi pham cac quy đinh cua nghi quyet 1996/31. Cac cao buoc tu Viet Nam lien quan đen cac hoat đong đi nguoc lai Hien chuong Lien Hop Quoc. Can phai ton trong loi ich cua cac quoc gia thanh vien. Do đo, phai đoan se bo phieu ung ho quyet đinh du thao".
 Trung Quoc: "TRP đa lam dung tu cach tham van. Hanh vi cua TRP trai voi cac quyet đinh cua ECOSOC khi quy đinh cho cac to chuc phi chinh phu ton trong Hien chuong Lien Hop Quoc va chu quyen quoc gia. Uy ban Cac to chuc phi chinh phu (NGO) đa thao luan ve van đe nay va Viet Nam đa đe trinh bang chung thuyet phuc cho Uy ban. Phai đoan se bo phieu ung ho đinh chi tham van trong ba nam".
 Y: "Ba bao cao đac biet đuoc chuan bi boi TRP đa đuoc chu y đung muc. Khong co to chuc nao nen co tinh trang bi đinh chi đon thuan chi vi no thu hut su chu y đen cac vi pham nhan quyen bi cao buoc. Khong co tieu chi nao cho viec đinh chi đuoc đap ung. Tu choi tat ca cac hanh đong bao luc đoi voi cac ca nhan hoac quoc gia bat nguon sau sac tu cac hanh đong cua TRP. Khong co khung bo hay ly khai đa đuoc chung minh, nhung cao buoc đo la sai. Lich su tham gia TRP trong cac co quan cua Lien Hop Quoc cho thay ho luon tuan thu cac quy tac va quy đinh cua Lien Hop Quoc. Đai dien cua Viet Nam đa thua nhan, trong mot buc thu gui Hoi đong, rang van đe khong nam o TRP, ma la su tham gia cua ong Ksor trong Uy ban Nhan quyen. Khong co bang chung cho bat ky cao buoc nao đuoc đua ra chong lai ong Ksor hoac MFI. Neu đuoc thong qua, quyet đinh nay se lam suy yeu uy tin cua Lien Hop Quoc trong cuoc chien chong khung bo. Quy nguoi Thuong đa đau tranh vi su ton trong cac quyen co ban cua con nguoi. Bat ky hanh đong chong lai mot to chuc phi chinh phu nao cung xung đang nhan đuoc su quan tam đung muc cua Hoi đong va khong nen đuoc đua ra trong cac cao buoc chua đuoc chung minh. Khong co truong hop nao khien To chuc nen han che quyen truy cap cua cac to chuc xa hoi dan su vi ly do chinh tri".
 Viet Nam: "Uy ban Cac to chuc phi chinh phu (NGO) đa quyet đinh đinh chi trong ba nam tinh trang tham van cua TRP vi ho đa lam dung tu cach qua cach thua nhan noi bo co mot ke khung bo — Kok Ksor va to chuc lat đo cua ong ta (Montagnard Foundation, Inc., MFI) — cam ket bao tro đe ong ta tham du cac cuoc hop va hoi nghi cua Lien Hop Quoc trong no luc thuc đay chien dich cua ho huong toi mot 'Nha nuoc Đe ga đoc lap' tai vung Tay Nguyen cua Viet Nam. TRP đang tham gia vao cac hoat đong khung bo, nhung van co nhung no luc đe đat cau hoi ve nhung su that nay. Kok Ksor va MFI đa to chuc cac cuoc bao loan vao thang 2 nam 2001, TRP đa cong nhan ho va bao tro ho tham du cac cuoc hop va hoi nghi cua Lien Hop Quoc duoi ten cua TRP. Su cong nhan cua TRP đa lap lai lan nua trong ba nam qua, bat chap cac cuoc bieu tinh tai Viet Nam. Nghi quyet 1996/31 cua ECOSOC quy đinh rang cac to chuc phi chinh phu co tinh trang nhu vay khong đuoc tham gia vao 'nhung hanh đong thuc đay chinh tri chong lai cac quoc gia thanh vien Lien Hop Quoc'. Nhung buc thu đe trinh len Lien Hop Quoc đa đuoc luu hanh rat muon. Thu đa khong đuoc thao luan vi chi dan tu cac khu nhat đinh".
 Đang Cap tien xuyen quoc gia (Transnational Radical Party, TRP): "Đang la mot to chuc van đong, trong đo van đong chong lai su bat cong o moi noi tren the gioi đuoc tim thay. Tai New York, TRP đa ho tro cac su menh nho voi su tro giup tu phap. Phai đoan cua TRP đa len an khung bo vi kinh nghiem 11 nam cua chinh no va no khong lien ket voi bat ky to chuc nao co khuynh huong khung bo. Đoan cua TRP yeu cau Hoi đong thuc thi cong ly. TRP đa khong lam gi trai voi tinh than cua nghi quyet. TRP chi mang lai cho ong Ksor mot nen tang tai Viet Nam đe nang cao quan điem cua minh, khong co bang chung nao cho thay ong Ksor đa tham gia vao bat ky hoat đong khung bo nao".
Ngay 16 thang 7, Quoc vuong Campuchia Norodom Sihanouk cho biet khong the tiep can va cung cap nhu yeu pham cho nguoi Thuong ti nan tai Ratanakiri, đo loi cho chinh phu Campuchia co moi quan he chat che voi Ha Noi khi truc xuat nguoi Thuong voi đinh danh "nhap cu bat hop phap"; đong thoi tuyen bo "nguoi Thuong chay tron khoi Viet Nam khong the roi khoi noi an nau, boi vi neu ho lam đieu đo, ho se bi bien mat theo cach nay hay cach khac sau khi ho nhan đuoc vien tro nhan đao cua toi, hoac ho se đuoc dan đo tro lai cho chinh quyen Viet Nam". Ngay 19 cung thang, Ha vien Hoa Ky chinh thuc thong qua Đao luat Nhan quyen Viet Nam (Vietnam Human Rights Act, H.R. 1587) voi ket qua bo phieu 323–45, nhung phien ban rut gon cua H.R. 1587 khong đuoc đua vao Consolidated Appropriations Act (H.R. 4818). Thang 9 nam 2004, Bo Ngoai giao Hoa Ky đua Viet Nam vao danh sach Cac quoc gia đang quan tam đac biet theo Đao luat Tu do Ton giao Quoc te (IRFA) vi vi pham đac biet nghiem trong ve tu do ton giao.


 Truyen thong quoc te  BBC cho rang "Viet Nam se phai đuong đau voi mot lan song chi trich moi tu phia cac nuoc chau Au" neu cac cao buoc ve vi pham đuoc chung thuc. Đai A Chau Tu Do nhan đinh nguoi Thuong đa chien đau ben canh Luc luong đac nhiem Hoa Ky trong Chien tranh Viet Nam va "hang tram nguoi đa vuot bien sang Campuchia trong nhung nam gan đay" do chinh phu Viet Nam đan ap ton giao nguoi thieu so chu yeu theo Co Đoc giao – chiem đoat đat đai cua ho. Al Jazeera binh luan "ngoai cac van đe ve ton giao va đat đai, lien minh cu giua nguoi Thuong va Hoa Ky trong Chien tranh Viet Nam tiep tuc lam tram trong them nghi ngo cua chinh quyen cong san khi cho rang ho [nguoi Thuong] đai dien cho moi đe doa ngoai bang đoi voi su thong nhat quoc gia". The New York Times cho rang "tuyen bo đuc tin Kito giao va long trung thanh chien đau sat canh cung Hoa Ky trong Chien tranh Viet Nam (đen khi ket thuc vao nam 1975) khien ho [nguoi Thuong] bi chinh quyen o Ha Noi khinh miet". The Guardian neu quan điem "cac nhom nhan quyen va cac phai đoan ngoai giao tai Viet Nam nghi ngo phan ung cong khai qua muc cua chinh phu, cung nhu viec cac bo truong cap cao đuoc phai đen khu vuc nay trong vai ngay va bao chi bi kiem soat chat che đa đua ra van đe bao quat bat thuong — co nghia la nhung gi xay ra nghiem trong hon nhieu so voi thua nhan". The Cambodia Daily nhan đinh "nguoi Thuong Viet Nam, con đuoc goi la Đega, tu lau đa bi buc hai vi ung ho luc luong Hoa Ky va Phap trong Chien tranh Đong Duong lan thu nhat va thu hai. Hau het nguoi Thuong đeu thuc hanh theo nghi thuc Tin Lanh ma chinh quyen Viet Nam đa đat ra ngoai vong phap luat, dan đen mot cuoc đan ap du doi đoi voi cac nha tho cua nguoi Thuong tu nam 2001 đen 2011".
The New Humanitarian binh luan "nguoi Thuong đa trai qua mot lich su bi lam dung o Viet Nam — noi ho khong chi phai đoi mat voi su phan biet đoi xu dua tren sac toc — ma con bi đan ap tren co so ton giao". Bao cao vien đac biet cua Lien Hop Quoc ve tu do ton giao Heiner Bielefeldt xac nhan "nhieu nha tho dan toc thieu so o mien Trung Viet Nam bi buoc phai đong cua, cac muc su cua ho bi bat va bo tu. Rat nhieu nguoi trong so ho buoc phai chay tron hoac an nau sau cac cuoc bieu tinh lon keu goi quyen đat đai va tu do ton giao. Mot so nguoi cung bi buoc phai tu choi đuc tin hoac roi khoi lang cua ho". Envio cho rang cac cuoc bieu tinh tai Nicaragua va Viet Nam la "tac đong cua khung hoang ca phe toan cau đoi voi nguoi nong dan nho be, nguoi lao đong nong nghiep, cong đong cua ho. Đay la mot tac đong rat lon đen dan ban đia va cong đong cua ho, khi phan ung voi ca that bai va thanh cong cua canh tac ca phe huong đen xuat khau". The Washington Post nhan đinh "truyen thong nha nuoc đua tin rat it ve tinh trang bat on o Tay Nguyen, ngoai le thinh thoang co cau chuyen ve viec bat giu du kich hoac nguoi dan pha vo 'đoan ket dan toc'". Christianity Today neu quan điem "do chinh phu ngan cam bao chi va dung bien phap manh đe che đay nhung su kien đung đo tu ngay 10 đen ngay 11 thang 4, toan bo muc đo nhung đieu xay ra vao le Phuc Sinh va nhung ngay tiep noi sau đo co le khong bao gio đuoc tiet lo.[...] Chien dich tuyen truyen chinh thuc chong lai Kito huu giup chuyen huong khoi nhung toi pham nhan quyen, nguyen nhan co ban gay ra bat man cua dan toc thieu so Viet Nam".
The Irish Times phan tich "cac bo lac nguoi Thuong đa chien đau ben canh chinh quyen thuc dan Phap chong lai Viet Minh cua Ho Chi Minh trong thap nien 1940 va 1950.[...] Khi Hoa Ky tham chien o Viet Nam vao thap nien 1960, nguoi Thuong đuoc Luc luong đac nhiem Hoa Ky san đon đao tao ve chien tranh rung ram o Tay Nguyen chien luoc, noi hinh thanh vung đem giua mien bac va mien nam Viet Nam".  Asia Times phan tich "thoi Phap thuoc, nguoi Thuong đuoc huong quyen tu tri đang ke. Nguoi Phap bo nhiem nguoi Thuong vao cac vi tri chinh thuc tu cap tinh xuong cap thon, ho khong the co đuoc vi tri cao hon trong he thong cua Phap. Trong cuoc chien xay ra o Viet Nam khoang thoi gian tu nam 1945 đen nam 1975, nguoi Thuong đa đuoc tuyen chon boi tat ca cac ben va chiu ton that nang ne. Vao cuoi cuoc chien, nhieu nguoi Thuong cam thay bi bo roi boi moi phia... Khi hang nghin nguoi Thuong bieu tinh phan đoi đan ap ton giao va tich thu đat đai to tien cua ho vao nam 2001 va 2004, quan đoi va canh sat đa đan ap manh me". VOA nhan xet "chinh phu cong san tai Viet Nam chi thua nhan mot so ton giao đuoc nha nuoc bao tro va đa nhieu lan xung đot voi cac tin đo Phat giao va Cong giao. Cac to chuc nhan quyen quoc te noi rang mot so nguoi sac toc thieu so đa bi nguoc đai vi ton giao cua ho va bi buoc phai tu bo tin nguong". Tampa Bay Times cho rang bieu tinh bat nguon tu "cang thang ton giao va khieu nai ve lan chiem đat đai.[...] Nhieu nhom dan toc thieu so Tay Nguyen chuyen sang đao Tin Lanh, Cong san Viet Nam co mot ho so đan ap cac nhom ton giao".


 Hoc gia quoc te  Giao su danh du Carlyle Alan Thayer tai Hoc vien Quoc phong Uc noi "neu nguoi dan toc thieu so vung cao [tim kiem] ti nan o Campuchia đuoc cap quy che ti nan", đieu nay se "tac đong đen vi the quoc te cua Viet Nam cung nhu kich thich cac dan toc thieu so khac chay tron khoi Viet Nam". Theo tac gia nguoi My goc Viet Hoang Dung, "Binh đoan 16 thanh lap tai Đak Lak đa khai hoang 584.032 mau rung đe trong ca phe, hat tieu, cao su cung voi su di dan tu cac vung khac va nan tham nhung cua cong chuc hanh chinh đia phuong.[...] Ngoai nhung tung quan ve vat chat, ho con bi chinh quyen tim cach troi buoc ve nhieu phuong dien sinh hoat, nhat la bop nghet quyen tu do tin nguong cua ho, đac biet voi nhung nguoi theo Cong Giao hay Tin Lanh".


 To chuc phi chinh phu  To chuc Theo doi Nhan quyen nhan đinh "chinh quyen khang đinh rang [Tin Lanh Đega] khong phai la mot ton giao hop phap ma la vo boc cho mot phong trao ly khai cua nguoi Thuong. Bao chi o Viet Nam bi kiem soat chat che, gioi ky gia ngoai quoc bi ngan cam tu do đi toi nhung khu vuc nhay cam ngoai Ha Noi, cac to chuc nhan quyen quoc te đoc lap bi tu choi khong đuoc đen tham, rat kho co đuoc nhung thong tin chi tiet co the kiem chung ve hien tinh o Tay Nguyen". AsiaNews cho rang "nguoi Thuong la đong minh cua Hoa Ky trong Chien tranh Viet Nam va nhieu nguoi đa tai đinh cu tai Hoa Ky. Sau cuoc bieu tinh lon vao thang tu nham chong lai su đan ap ton giao va tich thu đat đai, nhieu nguoi Thuong đa chay tron khoi Tay Nguyen".
Hoi Đia ly Quoc gia binh luan "quan he giua chinh quyen Ha Noi va cac dan toc thieu so rat nhay cam. Vao nam 2001 va 2004, cac cuoc bieu tinh nhan quyen lon cua nhung bo lac vung cao đa dan đen nhieu cai chet va tong giam hang loat. Mot thoi gian sau đo, Tay Nguyen bi phong toa voi nguoi nuoc ngoai. Cac cuoc bieu tinh va bao loan lac đac o quy mo nho hon van xay ra, chinh phu bi cao buoc vi pham nhan quyen pho bien o cac khu vuc thieu so". Nam 2011, pho giam đoc chau A cua To chuc Theo doi Nhan quyen Phil Monton cho biet "nguoi Thuong phai đoi mat voi su đan ap khoc liet o Viet Nam, đac biet la nhung nguoi tho phuong trong cac nha tho đoc lap boi vi chinh quyen khong dung thu cho hoat đong ton giao ngoai tam nhin hoac kiem soat cua ho. Chinh phu Viet Nam đa lien tuc siet chat cac nhom ton giao nguoi Thuong đoc lap, cho rang ho đang su dung ton giao đe kich đong tinh trang bat on".


He qua = Nguoi Thuong tai Tay Nguyen =
Theo Chi thi 16/2004/CT-TTg do Thu tuong Viet Nam ban hanh vao ngay 1 thang 5 nam 2004, thong ke hon 10.700 nguoi đuoc giao duc cai tao va hon 20.000 nguoi tu bo Tin lanh Đega. Thang 1 nam 2005, thong ke khoang 770 nguoi Thuong xin ti nan tai Phnom Penh thuoc Campuchia (296 đuoc cong nhan, 126 bi tu choi, so con lai đang cho quyet đinh), nhieu nguoi Thuong đuoc cong nhan ti nan nhung tu choi tai đinh cu sang nuoc thu ba va muon o lai Campuchia. Tinh đen nam 2006, 561 nguoi Thuong tai đinh cu sang nuoc thu ba (Hoa Ky, Canada), 163 nguoi Thuong bi truc xuat ve Viet Nam, 26 nguoi o lai Campuchia. Theo bao cao nam 2009 cua Bo Ngoai giao Hoa Ky, hon 100 nguoi Thuong tham gia bieu tinh nam 2001 va nam 2004 đuoc tha tu do trong nam 2009, trong đo co 11 nguoi đuoc tha vao Ngay Quoc Khanh. Đai A Chau Tu Do cho biet khoang 200 nguoi Thuong tai Tay Nguyen van bi giam giu đen nam 2018 vi tham gia bieu tinh trong thap nien 2000, đa so đeu khong co nguoi tham.
Đau nam 2005, 1.200 nha tho Tin Lanh cua nguoi dan toc thieu so đuoc phe duyet đang ky chinh thuc va mo lai. Bo Ngoai giao vao nam 2005 thong ke khu vuc co 304.876 tin đo Tin Lanh, 1.286 chi hoi thuoc tam he phai, 79 muc su va 476 nha truyen đao va truyen đao tinh nguyen. Theo tien si Nguyen Thi Hoai Phuong tai Hoc vien Hanh chinh, ty le nguoi dan toc thieu so ban đia Tay Nguyen giam do ty le tang dan so tu nhien cao va ty le di dan nhap cu tu phat, dan đen van nan pha rung va mua ban đat đai cung nhieu van đe moi truong, quy hoach phat trien kinh te vung bi pha vo. Tap chi Nghien cuu Dan toc đe xuat chinh phu Viet Nam đau tu ho tro cac tinh vung trung du va mien nui phia Bac nham giam di dan tu phat đen Tay Nguyen, tai đinh cu vung dan cu kho khan theo Quyet đinh 193/2006/QĐ-TTg, quy hoach di dan cu tru tai Tay Nguyen theo Quyet đinh 193. Theo tong đieu tra dan so nam 2009, vung Đong Nam Bo chinh thuc vuot qua Tay Nguyen ve so luong di dan nhap cu, nguyen nhan do Đong Nam Bo co nhieu khu cong nghiep va thu hut von đau tu truc tiep nuoc ngoai (FDI). Vien truong Vien Dan toc hoc Vuong Xuan Tinh nhan đinh nghien cuu cua cac hoc gia "chu yeu đe cap đen quan he kinh te, su dung đat đai va van hoa", nhung lai "thien ve đanh gia tac đong tieu cuc tu phia dan toc đa so, ma it xem xet vai tro cua ho [nguoi Viet] trong phat trien o vung dan toc thieu so nhu the nao". Thang 12 nam 2018, Bo truong Bo Tai nguyen va Moi truong Tran Hong Ha thong ke 52.940 ho dan thieu khoang 24.075 hecta đat san xuat, dien tich đat tranh chap co nguon goc nong truong khoang 199.290 hecta. Du an Cham soc Y te tai Tay Nguyen giai đoan 2004–2010 voi kinh phi 28 trieu USD, trong đo Ngan hang Phat trien chau A (ADB) cho vay 18,6 trieu USD va chinh phu Thuy Đien vien tro khong hoan lai 5,6 trieu USD cung nhu chinh phu Viet Nam gop 3,9 trieu USD.


= Chinh phu Viet Nam =
Thang 7 nam 2004, Cuc An ninh Tay Nguyen (thuoc Tong cuc An ninh II, Bo Cong an) đuoc thanh lap. Tay Nguyen la noi nhap cu trong điem cua Viet Nam ke tu ngay 30 thang 4 nam 1975, nhung chinh phu cung chinh quyen đia phuong bat đau siet chat di dan tu do ke tu su kien bieu tinh. Thu tuong Phan Van Khai ban hanh Quyet đinh 134 cam ket moi ho gia đinh dan toc thieu so thu nhap thap o Tay Nguyen tu 0,15 đen 0,5 ha đat nong nghiep hoac it nhat 200 met vuong đat o. Tiep theo, chinh phu Viet Nam tuyen bo siet chat di cu nguoi dan mien xuoi đen Tay Nguyen va lam cham toc đo di dan tu do đen khu vuc. Ngay 5 thang 5 nam 2005, Hoa Ky va Viet Nam ky ket thoa thuan ve cam ket phat trien va bao ve tu do ton giao tai Viet Nam. Chinh sach khoan rung cho nguoi dan toc thieu so tai Tay Nguyen theo Quyet đinh so 304/2005/QĐ-TTg ngay 23 thang 11 nam 2005 cua Thu tuong Chinh phu va Nghi đinh so 168/2016/NĐ-CP ngay 27 thang 12 nam 2016 cua Chinh phu Viet Nam; đong thoi nguon von chuong trinh nong thon moi tai Tay Nguyen giai đoan 2010–2019 đat 322.995,348 ty đong. Ngay 24 thang 10 nam 2011, Bo Chinh tri Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Viet Nam khoa XI ban hanh Ket luan so 12/KL-TW, muc tieu xay dung Tay Nguyen giai đoan 2011–2020 thanh vung kinh te trong điem va ngan chan FULRO hoat đong.
Ngay 15 thang 5 nam 2012, vu an tham nhung ve khai thac go khu vuc Tay Nguyen giai đoan 1998–2006 đuoc thong ke thiet hai hon 12.530 ty đong tai doanh nghiep nha nuoc Cong ty co phan Cong nghiep rung Tay Nguyen, co quan quan ly Tong Cong ty Lam san Viet Nam nhan kiem điem buong long quan ly, tam cong chuc bi khoi to. Cung nam, Uy ban Kiem tra Trung uong Đang Cong san Viet Nam thi hanh ky luat Tinh uy Đak Lak nhiem ky 2004–2011 vi buong long quan ly, đong thoi cach chuc cuu Uy vien Ban Thuong vu Tinh uy Pham Dung vi chiem đoat đat đai trai phep. Ngay 26 thang 1 nam 2015, Ban Chi đao Tay Nguyen tuyen bo chinh sach ngan chan FULRO va van đong nguoi dan đia phuong tu bo ta đao, đong thoi giai quyet tranh chap đat đai va đau tu ha tang khu vuc. Tai phien hop Quoc hoi Viet Nam thang 7 nam 2016, đai bieu quoc hoi Nguyen Duy Huu phan anh thuc trang pha rung va keu goi bao ton khu rung cuoi cung tai Vuon quoc gia Yok Đon thay vi xay thuy đien. Ngay 28 thang 10 cung nam tai Buon Ma Thuot, Ban Chi đao Tay Nguyen va Ban Tuyen giao Trung Uong Đang Cong san Viet Nam hoi thao phuong phap tuyen truyen nguoi dan toc thieu so khu vuc. Ngay 6 thang 3 nam 2018, Thu tuong chinh phu Nguyen Xuan Phuc ban hanh Quyet đinh 12/2018/QĐ-TTg ve chinh sach nguoi uy tin dan toc thieu so, theo đo cong nhan gia lang tai Tay Nguyen.


= Chinh quyen đia phuong =
Chinh quyen khu vuc Tay Nguyen thiet lap luc luong nong cot nham tuyen truyen nguoi dan toc thieu so: 10.497 nguoi vao nam 2001 len thanh 30.124 nguoi vao nam 2011 tai Gia Lai, 2.174 nguoi tai Kon Tum, 2.368 nguoi tai Đak Lak, 3.355 nguoi tai Đak Nong. Tu ngay 12 đen ngay 24 thang 12 nam 2004, canh sat tinh Gia Lai bat giu 129 nguoi Thuong. Tinh đen thang 7 nam 2005 tai Đak Lak, 210 nguoi tham gia FULRO tu thu va bat giu 613 nguoi. Luc luong an ninh khu vuc phat hien 824 co so FULRO vao nam 2003 (349 co so tai Đak Lak, 363 co so tai Gia Lai, 65 co so tai Kon Tum, 47 co so tai Lam Đong), chinh quyen khu vuc Tay Nguyen đua 1.000 nguoi vuot bien trai phep hoi huong. Thang 3 nam 2009, Uy vien Ban Chi đao Trung uong ve phong, chong tham nhung Đang Cong san Viet Nam Le Hong Anh thong cao tham nhung tai Tay Nguyen bi phat giac phan lon nho thanh tra cung nhu to cao cua nguoi dan va bao chi. Nam 2008, thong ke Gia Lai co 41 cong chuc sai pham hon 7,6 ty đong, Kon Tum co 6 cong chuc sai pham hon 4,8 ty đong. Theo thong ke nam 2009, chinh quyen khu vuc bat giu 14.200 nguoi tham gia FULRO tai Tay Nguyen va 400 nguoi FULRO hoat đong du kich trong rung, triet pha 395 khung to chuc FULRO va 299 khung to chuc Tin lanh Đe Ga.
Theo bao cao nam 2014 ve nguoi dan toc thieu so cua Uy ban nhan dan tinh Đak Lak, moi ho gia đinh đuoc cap 400m² đat, 40% su dung nuoc hop ve sinh, 100% ho ngheo đuoc kham chua benh mien phi, tre em đen truong đung đo tuoi. Bien phong Đak Lak mo tam lop day tieng dan toc voi 199 si quan, đong thoi thuc hien chinh sach đao tao quan nhan nguoi dan toc thieu so. Tinh đen nam 2021, khu vuc Tay Nguyen thong ke hon 99,81% buon co Đang vien Đang Cong san Viet Nam nguoi dan toc thieu so, 245/599 xa nong thon moi. Chinh quyen khu vuc Tay Nguyen cho rang tinh trang thieu đat do di dan tu do, tap quan canh tac lac hau, quan ly chuyen nhuong đat đai buong long. Cac cong ty quan đoi tai Tay Nguyen (Cong ty 74, Cong ty 72, Cong ty Ca phe 15) tham gia xay dung co so ha tang khu vuc va ho tro nguoi dan toc thieu so san xuat nong nghiep. Ngay 17 thang 7 nam 2020, cuu chu tich Uy ban nhan dan tinh Đak Lak Nguyen Van Lang cho rang "khong buong long quan ly nhung neu qua chat che thi khong ai đen đau tu" va đe xuat chinh sach quan ly theo huong thanh pho thong minh. Pho Ban Kinh te Trung uong Đang Cong san Viet Nam Tran Sy Thanh cho rang khu vuc "khoac len minh chiec ao giap kha day", trong khi Pho Tong tham muu truong Quan đoi nhan dan Viet Nam Nguyen Trong Binh cho biet khu vuc bi "nha đau tu trong nuoc khong man ma nhung nha đau tu nuoc ngoai san sang bo tien vao" va quyet đinh tu choi vi "nhung điem trong yeu lien quan đen quoc phong an ninh". Bi thu Huyen uy Đak Đoa Nguyen Ngoc Tho thong ke đia phuong co tren 500 nguoi tham gia FULRO vao nam 2001, so luong giam con 21 nguoi tinh đen nam 2021 voi thai đo tuan thu chinh sach tai đia phuong. Mo hinh giao duc cai tao nguoi tham gia FLURO tai Ha Bau đuoc tinh Gia Lai lua chon lam hinh mau.


= Chinh phu Campuchia =
Ngay 16 thang 2 nam 2010, chinh phu Campuchia đong cua trai ti nan nguoi Thuong tai Phnom Penh, chinh phu Viet Nam tiep nhan 10 nguoi dan toc thieu so Tay Nguyen theo thoa thuan ba ben Campuchia – Viet Nam – Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan (UNHCR) ky ket ngay 25 thang 1 nam 2005. Nguoi phat ngon Bo Ngoai giao Viet Nam Nguyen Phuong Nga thong cao "Chinh phu Viet Nam đanh gia cao chinh phu Campuchia đa phoi hop chat che voi Viet Nam va UNHCR trong thoi gian qua đe tich cuc giai quyet so nguoi trong trai tam cu tren co so MOU 3 ben ky ngay 25 thang 1 nam 2005, đong cua trai tam cu đung thoi han ma Campuchia đa tuyen bo". Pho giam đoc To chuc Theo doi Nhan quyen khu vuc chau A Phil Robertson noi "đieu bat buoc la chinh phu Campuchia phai tuan thu cac thoa thuan quoc te va khong đua nhung nguoi xin ti nan đen noi ma cuoc song va tu do cua ho se gap nguy hiem", Hiep hoi Cuu tro Ti nan Dong Ten (Jesuit Refugee Service, JRS) ung ho viec đong cua trai ti nan tai Campuchia vi cho rang giong mot trung tam giam giu. BBC cho biet trai ti nan hien con 20 nguoi Thuong vuot bien sang Campuchia: 10 nguoi ti nan sang nuoc thu ba (Hoa Ky, Canada), 10 nguoi bi truc xuat ve Viet Nam do khong đuoc chap nhan quy che ti nan.


Tac đong Ngay 14 thang 4 nam 2008 tai Chu Se, hang tram nguoi Thuong bieu tinh đoi đat va quyen tho tu cung nhu tha 300 nguoi sac toc bi cam tu tu nam 2001 đen nam 2004; trong khi mot canh sat huyen Chu Se cho rang "mot so nguoi o Hoa Ky goi đien kich đong nguoi dan toc thieu so". Bao Phu Yen bao cao bieu tinh tai xa Ea Lam thuoc Phu Yen vao ngay 31 thang 8 nam 2006 va ngay 13 thang 4 nam 2008, cao buoc Tin Lanh Đe ga va FULRO loi keo nguoi dan toc thieu so chong chinh quyen, cong an Phu Yen bat giu 11 nguoi va khoi to 2 nguoi tinh đen thang 8 nam 2009. Ngay 7 thang 7 nam 2011, To chuc Quy nguoi Thuong cho biet canh sat giai tan nguoi dan theo đao Tin Lanh tai lang Kret Krot thuoc xa Hra (tinh Gia Lai), 12 đan ong va 4 phu nu bi đanh, co nguoi bi bat giam. Ngay 10 thang 5 nam 2012, ba nguoi Thuong bi bat giu vi 'am muu lat đo chinh quyen', luat su nhan quyen Scott Johnson cho rang "lam sao mot nhom nguoi dan toc thieu so voi guom va cung no co the lat đo đuoc chinh phu Viet Nam.[...] Đay chi la mot kieu dan dung cua chinh phu". Ngay 28 thang 3 nam 2013, tam nguoi Thuong bi tuyen an 7–11 nam tu vi "cau ket voi phan đong nuoc ngoai thanh lap mot nha nuoc rieng cua nguoi thieu so".
Khoang hon 12.000 nguoi Thuong đinh cu tai North Carolina tinh đen nam 2013, chuyen vien co van ve van đe tho dan Key Rebold noi "đa so trinh đo hoc van khong cao, đi lam voi đong luong it oi, nhung chinh nhung sinh hoat đuc tin va ton giao mang ho ve voi thuc te cua cuoc song moi", linh muc Tran Cong Vang [tai North Carolina] cho biet "nguoi Thuong song xen lan voi nguoi My – nguoi Tay Ban Nha – nguoi Viet". Thang 8 nam 2014, Uy ban Tu do ton giao Quoc te Hoa Ky (USCIRF) cho biet tam nguoi Thuong tai Tay Nguyen thuoc phong trao Cong giao đoc lap bi ket an tu 3 nam đen 11 nam tu vi "kich đong long han thu sac toc va ton giao" do bieu tinh phan đoi di doi o tinh Gia Lai, giam muc tai Kon Tum bi tu choi đi đen noi ma nhung nguoi nay cu ngu. Ngay 1 thang 12 nam 2014, chinh phu Viet Nam yeu cau Campuchia truc xuat 16 nguoi Thuong vuot bien vao Ratanakiri. Ngay 11 thang 2 nam 2015, chin nguoi Thuong vuot bien sang Ratanakiri thuoc Campuchia ti nan va đuoc bao cao đen Lien Hop Quoc, Bo truong Bo Noi vu Campuchia Sar Kheng tuyen bo "se xem xet tat ca cac kien ​​nghi xin ti nan đoi voi tung truong hop", nhung se chuyen nguoi ti nan sang nuoc thu ba hoac truc xuat nguoi xin ti nan hoi huong neu khong đuoc cong nhan ti nan. Ngay 20 thang 2 nam 2016, cong an Gia Lai bat giu bon nguoi vi "pha hoai chinh sach đoan ket dan toc".
Thang 4 nam 2017, khoang 50 nguoi Thuong vuot bien Campuchia toi Thai Lan do lo ngai hoi huong ve Viet Nam, dan đen tong so nguoi Thuong tai Thai Lan len 250 nguoi. Y Yony—mot nguoi E Đe—noi "toi đa hua voi chinh quyen rang se khong tron khoi Viet Nam va se xin phep ho bat cu khi nao toi muon đi bat cu đau. Đo la ly do tai sao toi khong muon quay tro lai", Y Djom Enuol — mot nguoi E Đe khac — noi "toi khong the tro ve Viet Nam vi canh sat se bat toi o đo va tra tan toi trong tu", Xiu A Nem — mot nguoi Gia Rai — noi "toi đa bi ap buc o Viet Nam vi toi la mot nguoi phan khang, ho khong ton trong tu do ton giao. Toi đa bi tong giam hai nam nhung toi đa tron sang Thai Lan va đuoc Canada chap nhan ti nan nho su giup đo tu [cac nhom nhan quyen]". Ngay 31 thang 8 nam 2018, cac nha hoat đong nhan quyen keu goi tha nguoi Thuong (khoang 38 nguoi đen tu Campuchia va uoc tinh khoang 130 nguoi tu Viet Nam) bi bat tai huyen Bang Yai thuoc tinh Nonthaburi, nhung nguoi nay đuoc cho la ti nan hoac xin ti nan va se gap nguy hiem neu bi truc xuat hoi huong. Nguoi phat ngon Bo Ngoai giao Thai Lan Busadee Santipitaks cho biet đang xem xet su viec. To chuc Theo doi Nhan quyen tuyen bo "chinh phu Thai Lan can tra tu do ngay lap tuc cho 181 nguoi ti nan dan toc thieu so va nguoi xin ti nan, hau het co tinh trang ti nan cua Lien Hop Quoc". Ngay 14 thang 10 nam 2019, pho Bi thu Đang uy xa Ia Le (huyen Chu Puh, tinh Gia Lai) Siu H’Bhem xac nhan "tu nam 2001 đen nay, co 96 nguoi dan đia phuong đa vuot bien trai phep qua Campuchia va Thai Lan đe đuoc 'đua đi Hoa Ky'". Ngay 17 thang 6 nam 2020, phai đoan ngoai giao Hoa Ky gap mat cac tin huu Tin Lanh đoc lap khu vuc Tay Nguyen va bi an ninh Viet Nam theo doi nhat trinh".


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =