A Lap Thien Ach Lo Đac bo Trat Tat Khac Hoa Thac Than vuong (gian the: 阿拉善厄鲁特部扎萨克和硕亲王; phon the: 阿拉善厄魯特部扎薩剋和碩親王) la mot tuoc vi Trat Tat Khac Hoa Thac Than vuong cha truyen con noi tai A Lap Thien Ach Lo Đac ky thuoc Tay Sao Mong Co duoi thoi nha Thanh. Nam 1697, mot hau due cua Chuyet Xich Cap Tat Nhi – em trai ruot cua Thanh Cat Tu Han – la Hoa La Ly đuoc Khang Hi phong lam Trat Tat Khac Đa La Boi lac. Nam 1709, con trai thu 3 cua ong la A Bao đuoc thua ke tuoc vi. A Bao đuoc Ung Chinh thang lam Đa La Quan vuong vao nam 1723 nhung vi pham toi ma lai bi giang lam Boi lac vao nam 1729. Hai nam sau, A Bao đuoc khoi phuc tuoc vi Quan vuong. Cung trong nam 1731, trieu đinh nha Thanh thuong Đinh Vien Doanh cho A Bao lam noi o va đon tru, noi hien nay la thi tran Bayanhot, ky A Lap Thien Ta thuoc minh A Lap Thien cua khu tu tri Noi Mong. Con trai thu cua A Bao la La Bac Tang Đa Nhi Te đuoc tap tuoc Đa La Boi lac vao nam 1739 va đuoc Can Long lan luot phong lam Đa La Quan vuong vao nam 1757 va Hoa Thac Than vuong vao nam 1765. Nam 1782, Can Long cho phep tuoc vi đuoc the tap vong the.


Lich su = Khoi đau =
Hoa La Ly la hau due cua Chuyet Xich Cap Tat Nhi – em trai ruot cua Nguyen Thai To Thanh Cat Tu Han. Nam 1697, Hoa La Ly đuoc Khang Hi ban tuoc vi Trat Tat Khac va vung đat A Lap Thien. Trieu đinh nha Thanh an theo le cua 49 ky khac, thiet đat A Lap Thien Hoa Thac Đac ky, trong đo Hoa Thac Đac la 1 trong 4 bo toc thuoc Trat Lo Đac. Hoa La Ly đuoc phong lam Đa La Boi lac, tro thanh Ky chu đau tien. A Bao la con trai thu 3 cua Hoa La Ly. Nam 1704, Khang Hi lenh cho A Bao đen kinh thanh, phong lam Ngu tien Thi ve. Cung nam đo, ong đuoc ban hon voi Đao Khac Han Quan chua, con gai cua Trang Than vuong Bac Qua Đac đuoc Khang Hi nuoi duong trong cung, tro thanh Hoa Thac Ngach pho cua nha Thanh. Hoa La Ly cung tu đo ma toan toan quy thuan nha Thanh. Sau khi A Bao thanh hon, Khang Hi đa lenh Tuan phu Cam Tuc xay dung phu đe cho quan chua va ngach pho o đia phan Mong Co. Nam 1707, Hoa La Ly qua đoi. Đen nam 1709 thi A Bao quay ve A Lap Thien ke thua tuoc vi cua cha. A Bao va Đao Khac Han Quan chua co 3 nguoi con trai nhung con trai truong la Boi tu Co Moc Bo Tao mat som, chi con lai La Bac Tang Đa Nhi Te va Lap Nhi Te Vuong Thu Khac. Ngoai ra, A Bao con co mot nguoi con gai tro thanh Đich Phuc tan cua Boi lac Dan Y – hoang tu thu 20 cua Khang Hi.  Nam 1739, A Bao qua đoi, con trai thu la La Bac Tang Đa Nhi Te đuoc thua ke tuoc vi. Theo quy đinh tap tuoc cua nha Thanh, vi tuoc vi khong phai thiet mao tu vuong nen khi thua ke se bi giam xuong mot bac. La Bac Tang Đa Nhi Te đuoc phong lam Boi lac.
Mot nam sau (1740), La Bac Tang Đa Nhi Te đuoc Can Long hua hon voi con gai thu 8 cua Trang Than vuong Dan Loc, tuc em ho cua Can Long. Luc đinh hon, ca La Bac Tang Đa Nhi Te va Cach cach đeu chi xap xi 6 tuoi. Đen thang 11 nam 1750 thi Cach cach đuoc phong lam Huyen chua, ca hai chinh thuc thanh hon. La Bac Tang Đa Nhi Te cung theo đo ma đuoc phong lam Đa La Ngach pho cua nha Thanh. Cach cach von la con gai do thiep that cua Than vuong sinh ra, theo quy đinh thoi Thanh chi đuoc phong lam Quan quan, nhung nay đuoc thang len mot bac tro thanh Huyen chua, than phan cung theo đo ma đuoc đe cao. Đay đuoc xem la mot trong nhung chinh sach loi keo Mong Co thong qua lien hon cua nha Thanh. Mot nam sau khi ket hon, La Bac Tang Đa Nhi Te cung Huyen chua quay ve ky sinh song. Trong suot nhung nam Can Long, khi trieu đinh nha Thanh suat quan chinh phat Hoi bo va Chuan Cat Nhi bo, La Bac Tang Đa Nhi Te đa suat linh quan Mong Co cua bo toc minh lap đuoc nhieu chien cong, lan luot đuoc phong lam Quan vuong va Than vuong. Đen nam 1782, Can Long đac biet cho phep tuoc vi Than vuong đuoc the tap vong the, tuc thua ke khong bi giang cap.


= Thoi Thanh trung ky =
Nam 1770, con trai truong cua La Bac Tang Đa Nhi Te va Huyen chua la Vuong Tham Ban Ba Nhi đa đuoc Can Long hua hon voi con gai truong cua Vinh Than vuong Vinh Ky. Luc bay gio, Cach cach chi vua 9 tuoi. 9 nam sau, ca hai chinh thuc thanh hon vao thang 12 nam 1779. Luc sinh thoi, Vinh Ky chua tung đuoc phong tuoc, me cua Cach cach cung chi la thiep hau, theo quy đinh Cach cach von khong đuoc ban tuoc vi nhung nay lai đuoc phong tuoc Huyen quan. Vuong Tham Ban Ba Nhi Te cung theo đo ma đuoc phong lam Co Son Ngach pho. Tuy nhien thanh hon chua tron nam, Huyen quan qua đoi vao thang 11 (am lich) nam 1780. Hon nua nam sau vao thang 5 nhuan am lich nam 1781, Vuong Tham Ban Ba Nhi tiep tuc đuoc hua hon voi mot chau noi khac cua Can Long la con gai thu cua Vinh Thanh, vi Cach cach nay cung đuoc giao cho Phuc tan cua Vinh Ky nuoi duong. Tuy nhien ca hai chua kip thanh hon thi La Bac Tang Đa Nhi Te qua đoi vao nam 1783, Vuong Tham Ban Ba Nhi phai chiu tang cha, đong thoi ke thua tuoc vi Trat Tat Khac Than vuong.
Hai nam sau (1785), Cach cach đuoc phong lam Huyen chua, chinh thuc thanh hon voi Vuong Tham Ban Ba Nhi. Luc bay gio, Vinh Thanh đang la mot Quan vuong, Cach cach la con gai cua Quan vuong do Trac phuc tan sinh ra, theo ly chi đuoc phong Huyen quan, viec đuoc phong Huyen chua đa cao hon le thuong 2 bac. Vuong Tham Ban Ba Nhi cung theo đo ma đuoc phong lam Đa La Ngach pho. Tuy nhien thanh hon chi vua 2 nam thi Huyen chua qua đoi khi chi moi 19 tuoi. Vuong Tham Ban Ba Nhi qua đoi vao nam 1804 duoi trieu Gia Khanh, chi co mot nguoi con gai ga cho con trai cua Tuc Than vuong Vinh Tich la Kinh Đon. Vuong Tham Ban Ba Nhi khong co con trai, em trai ong la Ma Cap Ba Lap đuoc thua ke tuoc vi Trat Tat Khac Than vuong. Ma Cap Ba Lap đa 2 lan lien hon cung nha Thanh. Con gai ong ga cho chau cua Gia Khanh la Mien Tinh, sinh ra Dich Khuong – nguoi ve sau đuoc phong lam Khanh Than vuong, tro thanh 1 trong 12 Thiet mao tu vuong cua nha Thanh. Con trai ong la Nang Đo Bo To Long cuoi con gai thu 11 cua Thuan Thua Quan vuong Luan Tru. Nam 1832 duoi trieu Đao Quang, Ma Cap Ba Lap qua đoi, con trai la Nang Đo Bo To Long tap tuoc. Nam 1844, Nang Đo Bo To Long qua đoi.


= Thoi Thanh mat =
Sau khi Nang Đo Bo To Long qua đoi, lan luot cac the he truc he thua ke tuoc vi bao gom Cong Tang Chau Nhi Mac Đac, Đa La Đac Sac Lang, Thap Vuong Bo Ly Giap Lap va Đat Ly Trat Nha. Cac the he A Lap Thien Than vuong tiep tuc duy tri truyen thong lien hon cung voi hoang that nha Thanh. Nam 1857 duoi trieu Ham Phong, A Lap Te Than vuong đoi thu 5 la Cong Tang Chau Nhi Mac Đac ket hon voi con gai cua Tran Quoc cong Tuong Lam. Hai nguoi co kha nhieu con cai, trong đo co 4 nguoi con gai tro thanh con dau hoang that nha Thanh, phan biet ket hon voi Tran Quoc Tuong quan Duc Truong, Thuong thu Pho Hung, Boi tu Duc Thu, va Đoan Quan vuong Tai Y. Trong đo chi co nguoi con gai tro thanh ke that cua Duc Truong ket hon khi Cong Tang Chau Nhi Mac Đac con song, nhung truong hop khac đeu xuat gia sau khi ong đa qua đoi. Trong hai đoi Than vuong thu 5 va thu 6 cua hai cha con Cong Tang Chau Nhi Mac Đac va Đa La Đac Sac Lang đa dien ra 2 cuoc hon nhan thuoc ve kieu hon nhan con co con cau lay nhau đien hinh thoi Thanh, nhung chi mot trong so đo co quan he huyet thong gan. Truong hop đau tien la voi gia đinh Boi tu Duc Thu. Mot nguoi con gai cua Cong Tang Chau Nhi Mac Đac ket hon voi Duc Thu, mot nguoi con gai cua Đa La Đac Sac Lang lai ket hon voi Hang Chieu – con rieng cua Duc Thu do thiep that sinh ra. Truong hop nay van đuoc xem la con co con cau du hai nguoi khong cung huyet thong.
Truong hop thu hai la voi gia đinh Đoan Quan vuong Tai Y. Nam 1876 duoi trieu Quang Tu, Cong Tang Chau Nhi Mac Đac qua đoi, con trai la Đa La Đac Sac Lang thua ke tuoc vi. Theo ghi chep cua hau due Tai Y, Đa La Đac Sac Lang đa đua mot nguoi em gai vao cung đe cham soc va theo hau Tu Hi Thai hau. Nho lam Thai hau vui long ma vi Cach cach nay đuoc Thai hau hua ga cho Đoan Quan vuong Tai Y lam Ke Phuc tan. Sau khi thanh hon, Ke Phuc tan sinh đuoc mot nguoi con trai la Pho Tuan. Ve sau, Pho Tuan lai cuoi con gai cua Đa La Đac Sac Lang. Đay chinh la kieu hon nhan can huyet. Nam 1899, Pho Tuan đuoc Tu Hi Thai hau chon lam nguoi thua tu cua Đong Tri, lap lam Đai a ca. Tu Hi Thai hau muon phe Quang Tu đe Pho Tuan len ngoi, nhung ke hoach bat thanh. Sau su kien Nghia Hoa đoan, Pho Tuan cung Tai Y đeu bi luu đay đen Tan Cuong. Anh vo đong thoi la anh ho cua Pho Tuan cung chinh la A Lap Thien Than vuong đoi thu 7, Thap Vuong Bo Ly Giap Lap đa chu cap hang thang cho hai nguoi mot thoi gian, sau đo thi moi ca hai ve phu A Lap Thien Than vuong. Ca Tai Y va Pho Tuan đeu qua đoi tai vuong phu.
Truoc khi ke thua tuoc vi, voi than phan đich tu cua than vuong, Đa La Đac Sac Lang tung đuoc phong lam Đai cat. Nam 1871, Đai cat Đa La Đac Sac Lang cuoi con gai thu 14 cua Tuc Than vuong Hoa Phong. Vi Cach cach nay qua đoi vao nam 1875, mot nam truoc khi chong thua ke tuoc vi Trat Tat Khac Than vuong, va khi chi vua thanh hon đuoc 4 nam. Thang 12 nam 1878, hai nam sau khi tap tuoc Than vuong, Đa La Đac Sac Lang tuc huyen voi con gai thu 17 cua Hoa Phong, cung tuc la em gai cua vo truoc. Đa La Đac Sac Lang co tat ca 3 nguoi con trai, trong đo con trai truong la Thap Vuong Bo Ly Giap Lap đa ket hon voi con gai cua Khac Can Quan vuong Tung Kiet, thuong đuoc goi la Due Tien Cach cach. Due Tien Cach cach chi sinh đuoc mot con trai nhung qua đoi vao luc 5 tuoi, ve sau ba cung bi benh ma qua đoi. Nam 1909, Đa La Đac Sac Lang qua đoi, Thap Vuong Bo Ly Giap Lap thua ke tuoc vi Than vuong, tro thanh A Lap Thien Trat Tat Khac Than vuong cuoi cung đuoc trieu đinh nha Thanh phong tuoc.


= Sau khi nha Thanh sup đo =
Lien tiep hai nam 1911 va 1912, Cach mang Tan Hoi bung no va Pho Nghi tuyen bo thoai vi, chinh thuc cham dut thoi ky chuyen che cua nha Thanh. Sau khi Trung Hoa Dan Quoc thanh lap, Thap Vuong Bo Ly Giap Lap tro thanh nguoi ung ho nguyen tac Ngu toc cong hoa, lien tiep nham nhieu chuc vu trong co che chinh phu moi trong đo co Nghi vien Tham nghi vien, Tong tai Vien Mong Tang – co quan trung uong cua Chinh phu Bac Duong nam quan ly cac dan toc thieu so o Mong Co va Tay Tang. Nam 1928, Uy ban Mong Tang đuoc thanh lap thay the cho Vien Mong Tang, ong cung tro thanh Uy vien cua uy ban moi. Thang 7 nam 1931, Thap Vuong Bo Ly Giap Lap qua đoi. Uy vien truong đuong thoi cua Uy ban Mong Tang la Ma Phuc Tuong đa bao cao viec nay len Vien Hanh chinh Chinh phu Quoc dan. Cuoi nam, chinh phu Nam Kinh chinh thuc phe chuan cho phep Đat Ly Trat Nha ke thua vuong vi cua cha. Trong nhung nam cuoi thoi Thanh, gia đinh A Lap Thien Than vuong thuong di chuyen giua hai vuong phu o Đinh Vien Doanh va Bac Kinh. Khi Đat Ly Trat Nha khoang 10 tuoi thi gia đinh chuyen đen Bac Kinh sinh song thoi gian dai. Nam 1925, ong ket hon voi Kim Doan Thanh, hay Uan Tue, con gai cua cuu Boi lac nha Thanh Tai Đao.

Sau khi to chuc le nham chuc o Bac Kinh va đai đien ke thua tuoc vi o Đinh Vien Doanh, đen nam 1933 thi Đat Ly Trat Nha chinh thuc chuyen ve A Lap Thien Ach Lo Đac ky đe than chinh. Nam 1949, Đat Ly Trat Nha tuyen bo thoat ly Quoc Dan Đang, tiep nhan su lanh đao cua Đang Cong san Trung Quoc. Ngay 23 thang 9, A Lap Thien ky giai phong trong hoa binh, chinh phu nhan dan cua A Lap Thien Hoa Thac Đac ky đuoc thanh lap, tiep tuc đong o Đinh Vien Doanh va Đinh Vien Doanh đuoc đoi ten thanh Ba Ngan Hao Đac. Cung tu đay, Đat Ly Trat Nha lien tiep nham nhieu chuc vu trong chinh quyen nhan dan moi cua khu tu tri, trong đo co Pho chu tich Khu tu tri Mong Co cung voi chu tich la O Lan Phu. Sau khi Cach mang Van Hoa no ra, vo chong hai nguoi đang o Bac Kinh nghi duong thi bi Hong ve binh bat giu, đem ra phe đau. Đat Ly Trat Nha đa qua đoi trong đot phe đau vao nam 1968. Ngay 13 thang 2 nam 1979, Chinh phu Nhan dan va Đang uy cua Khu tu tri Noi Mong Co đa cu hanh mot đai hoi truy đieu cho Uan Tue va Đat Ly Trat Nha, cong khai sua lai an sai va tra lai danh du cho hai nguoi. Hien nay, Vuong phu tai Alxa đa đuoc cai tao thanh vien bao tang.


Danh sach Hinh anh Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


= Nguon =