Aztec (phien am tieng Viet: A-xo-tech) la mot nen van hoa Trung Bo chau My phat trien manh o mien trung Mexico vao hau ky co đien tu nam 1300 đen nam 1521. Aztec la danh tu chung chi nhieu nhom sac toc song o mien trung Mexico, cu the la nhung nhom noi tieng Nahuatl thong tri đai bo phan Trung Bo chau My tu the ky XIV đen the ky XVI. Van hoa Aztec đuoc to chuc thanh cac thanh bang (altepetl), thuong lien minh voi nhau duoi hinh thuc đe quoc hoac lien bang. Đe quoc Aztec la mot lien minh đuoc thanh lap vao nam 1427 giua ba thi quoc chu chot: Tenochtitlan, thi quoc cua dan Mexica hoac Tenochca; Texcoco; va Tlacopan, truoc đay nam duoi ach cai tri cua đe quoc Tepanec trieu đai Azcapotzalco. Danh tu Aztec theo nghia hep chi nhac rieng đen dan Mexica cua Tenochtitlan, con theo nghia rong co the dung đe chi toan bo sac toc Nahua sinh song o mien trung Mexico vao thoi ky tien Tay Ban Nha, cung nhu trong thoi ky thuc dan (1521–1821). Ke tu khi nha khoa hoc nguoi Đuc Alexander von Humboldt lan đau thiet lap cach su dung tu "Aztec" đau the ky XIX cho đen nay, đinh nghia chinh xac cua no van con la đe tai bi tranh cai.
Hau het cac sac toc ban đia cua mien trung Mexico hau ky co đien so huu nhung net van hoa rat giong nhau, mang đac trung cua vung van minh Trung Bo chau My. Nguoi Aztec cung khong phai la ngoai le. Vi vay đe hieu ro khai niem "nen van minh Aztec", ta phai coi no nhu mot lat cat cu the cua mot tang lop tong quat cua cac nen van minh Trung Bo chau My. Cac đac trung van hoa mien trung Mexico bao gom viec canh tac ngo, su phan tang xa hoi giua gioi quy toc (pipiltin) va thuong dan (macehualtin), su tho cung nhieu vi than (gom cac than Tezcatlipoca, Tlaloc va Quetzalcoatl), va he thong lich xiuhpohualli 365 ngay xen ke lich tonalpohualli 260 ngay. Đac thu cua van hoa Mexica tai Tenochtitlan bao gom su tho cung than bao tro Huitzilopochtli, kien truc kim tu thap đoi va cac dang đo gom Aztec tu I-IV.
Tu the ky XIII tro đi, thung lung Mexico la tam điem cua su bung no dan so va su đo thi hoa. Dan Mexica la giong dan di cu đen noi đay muon nhat. Ho kien thiet thi quoc Tenochtitlan tren vai hon nho trong ho Texcoco, vung len va tro thanh ke thong tri cua lien minh Aztec/đe quoc Aztec. Đe che cua ho mo rong ba quyen vuot xa Thung lung Mexico. Ho chinh phuc cac thi quoc rai rac khap Trung Bo chau My trong giai đoan hau co đien. Đe quoc Aztec thuo đau la mot lien minh giua ba thi quoc Tenochtitlan, Texcoco va Tlacopan; ho cung nhau lat đo trieu Tepanec cua Azcapotzalco, đe quoc truoc đay thong tri Luu vuc Mexico. Chang may choc, Texcoco va Tlacopan bi lep ve so voi Tenochtitlan quyen luc. Đe quoc banh truong thong qua cac lan song chinh phat. No chua bao gio la mot đe quoc thuc su, ma chu yeu thong tri cac thanh bang chu hau thong qua cac vua nho bu nhin, than đe quoc, hoac kien thiet lien minh hon nhan giua cac trieu đai cam quyen, hoac bang cach lan toa he tu tuong Lien minh đen cac thanh bang đo. Cac thanh bang chu hau phai cong nap cho hoang đe Aztec (Huey Tlatoani) va đoi lai ho se đuoc phep tu do giao thuong trong mang luoi kinh te cua nha nuoc.. Đe quoc đa tien xa tan ve phia nam nhu Chiapas va Guatemala va keo dai tu Thai Binh Duong đen Đai Tay Duong.
Đe che đat cuc thinh vao nam 1519, ngay truoc khi co mot nhom nho nhung conquistador Tay Ban Nha do Hernan Cortes lanh đao cap ben. Cortes lien minh voi cac thanh bang kinh đich cua Mexica, chu yeu la dan Tlaxcalteca noi tieng Nahuatl cung nhu cac chinh the khac cua Mexico, bao gom thanh Texcoco, đong minh cu trong Tam Đong Minh. Sau khi Tenochtitlan that thu vao ngay 13 thang 8 nam 1521 va hoang đe Cuauhtemoc bi bat, nguoi Tay Ban Nha cho dung thanh pho Mexico tren đong tro tan cua thanh Tenochtitlan. Tu đay, ho tien hanh cac cuoc chinh phuc tiep theo va sap nhap cac dan toc Trung Bo khac vao Đe quoc Tay Ban Nha. Theo sau su sup đo cua chinh the va chinh tri Aztec nam 1521, nguoi Tay Ban Nha phai le thuoc vao cac quy toc đia phuong đe binh đinh lanh tho moi. Cac quy toc the trung thanh voi vuong mien Tay Ban Nha va cai đao, tren danh nghia, sang Kito giao, va đoi lai đuoc cong nhan la quy toc boi vuong mien Tay Ban Nha. Quy toc đong vai tro trung gian trong viec chuyen giao cong pham va huy đong lao đong cho chu nhan moi cua Trung Bo, tao đieu kien cho su thong tri cua thuc dan Tay Ban Nha tai noi đay.
Van hoa va lich su Aztec đuoc nghien cuu tu cac chung cu khao co tim thay o nhung điem khai quat nhu Templo Mayor tai Thanh pho Mexico; tu nhung quyen ban thao Aztec; tu su chung kien tan mat cua nhung conquistador nhu Hernan Cortes va Bernal Diaz del Castillo; đac biet tu nhung mo ta ve van hoa va lich su Aztec cua the ky 16 va the ky 17 đuoc cac nha truyen giao Tay Ban Nha hoac nguoi Nahuatl viet bang tieng Tay Ban Nha hoac tieng Nahuatl, chang han nhu quy tac Florentine noi tieng do linh muc dong Phan Sinh Bernardino de Sahagun bien soan voi su giup đo cua nguoi Aztec. O thoi điem cuc thinh cua no, nen van hoa Aztec co truyen thong than thoai va ton giao phong phu, phuc tap, cung nhu đat đuoc nhung thanh tuu kien truc va nghe thuat đang chu y.


Đinh nghia Danh tu Nahuatl aztecatl (phat am tieng Nahuatl: [asˈtekatɬ], so it) va aztecah (phat am tieng Nahuatl: [asˈtekaʔ], so nhieu) co nghia la "nguoi xu Aztlan", mot đia điem trong than thoai cua nhieu dan toc mien trung Mexico. Danh tu nay khong phai la danh xung ban đia cua nguoi Aztec nhung thuong đuoc dung trong cac van lieu ke ve cuoc di cu cua nguoi Mexica ra khoi Aztlan. Trong mot di ban cua huyen su đo, than bao tro Mexica la Huitzilopochtli đa noi voi bay luu dan Azteca rang "bay gio, ten cua cac nguoi khong con la Azteca nua, cac nguoi gio la Mexitin [Mexica]."
Hien nay, danh xung "Aztec" đuoc dung đe chi nguoi Mexica cua Tenochtitlan (nay la thanh pho Mexico) nam tren hon đao giua ho Texcoco. Nhung nguoi ma tu xung la Mexihcah (phat am tieng Nahuatl: [meːˈʃiʔkaʔ], mot toc danh bao gom ca dan Tlatelolco), Tenochcah (phat am tieng Nahuatl: [teˈnotʃkaʔ], danh xung Mexica khong bao gom Tlatelolco) hoac Colhuah (phat am tieng Nahuatl: [ˈkoːlwaʔ], dan Mexica tu coi minh la hau due cua Culhuacan).
Đoi khi danh xung Aztec cung bao gom cu dan cua hai thanh bang đong minh chu chot: toc Acolhua cua Texcoco va toc Tepanec cua Tlacopan. Viec su dung danh xung tren đe chi đe quoc tap quyen cua Tenochtitlan đa bi chi trich boi su gia Robert H. Barlow (ong đe xuat thay the no bang thuat ngu "Culhua-Mexica") va su gia Pedro Carrasco (ong đe xuat thay ten đo bang "đe quoc Tenochca"). Carrasco cho rang danh tu Aztec "khong giup ich gi đe giai thich đo phuc tap ve sac toc Mexico co đai va đe xac đinh yeu to chi phoi trong thuc the chinh tri ma chung ta đang nghien cuu."
Trong nhieu van canh khac, Aztec co the dung đe chi tat ca cac thanh bang va dan toc so huu nhung điem tuong đong ve mat lich su, van hoa hoac ngon ngu me đe Nahuatl, nhu cua nguoi Mexica, Acolhua va Tepanec. Theo đinh nghia nay, ta co the coi "nen van minh Aztec" bao gom tat ca cac khuon mau van hoa pho quat chung o hau het cac dan toc sinh song tai mien trung Mexico vao cuoi hau ky co đien. Cach su dung nay mo rong thuat ngu "Aztec" đe chi tat ca cac nhom o Trung Mexico đa hoa nhap van hoa hoac chinh tri duoi su thong tri cua đe quoc Aztec.
Thuat ngu "Aztec" co the dung đe chi cac sac toc noi tieng Nahuatl o mien trung Mexico trong hau ky co đien cua phan ky nien đai Trung Bo chau My, nhat la nguoi Mexica, sac toc ma đa thanh lap đe che tap quyen voi trai tim la Tenochtitlan. Thuat ngu nay đuoc mo rong đe bao ham cac sac toc co lien quan đen đe quoc Aztec chang han nhu Acolhua, Tepanec v.v. Su gia Charles Gibson liet ke mot so nhom thuoc Aztec o mien trung Mexico ma ong nghien cuu trong cuon The Aztecs Under Spanish Rule (1964) sau đay: Culhuaque, Cuitlahuaque, Mixquica, Xochimilca, Chalca, Tepaneca, Acolhuaque, va Mexica.
Ngay xua, Aztec thuong đuoc dung đe chi dan so noi tieng Nahuatl hien đai, vi tieng Nahuatl truoc đay tung đuoc goi la "tieng Aztec". Gan đay, sac toc nay đuoc goi la Nahua. Ve mat ngon ngu, thuat ngu "Aztecan" van đuoc su dung  đe chi mot nhanh cua ngu he Ute-Aztec (co ten goi khac la yuto-nahuan) bao gom ngon ngu Nahuatl va cac ho hang gan nhat cua no đo la tieng Pochutec va tieng Pipil.
Chu y rang tu "aztec" khong phai la noi danh hay danh xung cua "nguoi Aztec". No la mot danh tu chung đe chi cac nhom dan toc noi tieng Nahuatl va tu xung la co nguon goc tu xu Aztlan. Alexander von Humboldt la nguoi khoi nguon cach goi "Aztec" vao nam 1810, mot danh tu chung ap dung cho tat ca dan toc lien ket voi nhau boi thuong mai, phong tuc, ton giao va ngon ngu cua nha nuoc tap quyen Mexica, tuc la Lien minh tam quoc. Nam 1843, sau khi William H. Prescott xuat ban cuon The History of the Conquest of Mexico, danh tu Aztec moi bat đau pho bien tren toan the gioi va no đuoc cac hoc gia Mexico the ky 19 su dung nham phan biet giua nguoi Mexico hien đai va nguoi Mexico thoi ky tien-Columbus. Gan đay, danh tu "Aztec" lai đang bi loi ra va tranh cai boi gioi hoc thuat.


Lich su = Thu tich va chung cu khao co =


= Trung Mexico trong thoi ky co đien va hau co đien =

Cac nha nghien cuu đang con tranh cai lieu Teotihuacan đa đuoc nguoi Nahuatl toi sinh song tu truoc, hay la ho đa toi sau thoi ky co đien. Nhung gioi khao co đeu đong y rang dan Nahua khong phai la tho dan vung cao Mexico, ma ho dan dan di cu vao khu vuc nay tu noi nao đo o tay bac Mexico. Khi Teotihuacan sup đo vao the ky thu VI, mot so thanh bang cung co quyen luc o mien trung Mexico, bao gom thanh Cholula va Xochicalco, co the la cua nguoi Nahuatl. Mot nghien cuu chi ra rang nguoi Nahua ban đau song o vung Bajio quanh Guanajuato, đat cuc thinh vao cuoi the ky thu XI, sau đo nhanh chong sut giam dan so trong mot thoi ky han han khac nghiet. Su suy giam dan so tai Bajio xay ra cung thoi điem voi su xam nhap cua dan di cu moi vao thung lung Mehico, cho thay rang đay la khoi điem cua dong chay nguoi Nahuatl đen khu vuc nay. Dan di cu vao Trung Mexico thay the giong nguoi noi ngon ngu Oto-Manguean khi ho lan truyen anh huong chinh tri cua ho ve phia nam. Nen tang cua van hoa Aztec sau nay đa hinh thanh khi nhung nguoi tho san hai luom quen du canh du cu truoc đay hoa tron vao nen van minh phuc tap cua Trung Bo chau My, tiep thu cac hoat đong ton giao va van hoa cua nhau. Sau nam 900, trong giai đoan Hau co đien, mot so đia điem gan nhu chac chan co nguoi Nahuatl đa tro nen hung cuong. Trong so đo co cac thanh bang nhu Tula, Hidalgo, va cac thanh bang nhu Tenayuca, va Colhuacan o thung lung Mexico va Cuauhnahuac o Morelos.


= Giai đoan di dan va su hinh thanh Tenochtitlan =
Trong cac nguon van hoc dan gian tu thoi thuc dan thuoc đia, nhung nguoi Aztecs đa mo ta viec ho đen Thung lung Mexico. Ten Aztec (Nahuatl ''Aztecah'') co nghia la "nguoi đen tu Aztlan", Aztlan la mot đia điem than thoai ve phia bac. Do đo thuat ngu ap dung cho tat ca nhung nguoi tuyen bo đa mang cac di san đen tu noi huyen thoai nay. Nhung cau chuyen di dan cua bo lac Mexica cho biet ho đa đi du lich voi cac bo toc khac bao gom Tlaxcalteca, Tepaneca va Acolhua, nhung cuoi cung than Huitzilopochtli cua ho lai cho ho tach khoi cac bo toc Aztec khac va lay ten la "Mexica". Vao thoi điem ho đen, co rat nhieu thanh bang Aztec trong khu vuc. Thanh co quyen luc nhat la Colhuacan o phia nam va Azcapotzalco ve phia tay. thanh Tepanec cua Azcapotzalco truc xuat nguoi Mexica khoi Chapultepec. Nam 1299, vua Cocoxtli cua Colhuacan cho phep ho đinh cu tai nhung rang nui trong trai o Tizapan, tai đay ho đa bi đong hoa vao nen van hoa Culhuacan. Dong toc cua Colhuacan co nguon goc tu thanh Tula huyen thoai va voi viec cuoi cong chua cua Colhuacan, dan Mexica bay gio cung đa tiep thu di san nay. Sau khi song mot thoi gian voi thanh Colhuacan, nguoi Mexica lai bi truc xuat va tiep tuc di cu. Theo truyen thuyet, vao nam 1323, dan Mexica đuoc cac vi than bao mong ve mot con đai bang đau tren mot cay xuong rong lap lanh, ben cho xay thanh Tenochtitlan tai noi đo. Nam 1376, trieu đai hoang gia Mexica đuoc thanh lap khi Acamapichtli, co cha la Mexica va me la Colhua, đuoc ton lam Huey Tlatoani đau tien cua thanh Tenochtitlan.


= Cac vi vua đau tien =
Trong 50 nam đau sau khi thanh lap trieu đai Mexica, Mexica la mot chu hau cua Azcapotzalco, von đa tro thanh mot cuong quoc trong khu vuc duoi quyen cua vua Tezozomoc. Mexica cung cap cho Tepaneca cac chien binh cho cac chien dich chinh phuc thanh cong cua Tepaneca trong khu vuc va nhan đuoc mot phan cua cong pham tu cac thanh pho bi chinh phuc. Bang cach nay, uy tin va nen kinh te cua Tenochtitlan dan dan tang len.
Nam 1396, tai cai chet cua Acamapichtli, con trai ong Huitzilihhuitl (tieng Nahuatl: "long vu cua chim ruoi") tro thanh nguoi cai tri; đinh hon voi con gai cua Tezozomoc, va moi quan he voi Azcapotzalco van gan gui. Chimaldopoca (tieng Nahuatl: "Ba ay hut thuoc la nhu mot cai khien"), con cua Huitzilihhuitl, tro thanh vua cua Tenochtitlan nam 1417. Nam 1418, Azcapotzalco bat đau mot cuoc chien chong lai Acolhua cua Texcoco va giet lanh tu Ixtlilxochitl cua ho. Mac du Ixtlilxochitl ket hon voi con gai cua Chimalpopoca, lanh đao Mexica tiep tuc ung ho Tezozomoc. Tezozomoc qua đoi vao nam 1426, va cac con trai cua ong bat đau mot cuoc đau tranh gianh quyen cai tri Azcapotzalco. Trong cuoc đau tranh gianh quyen luc nay, Chimalpopoca qua đoi, co le con cua Tezozomoc, Maxtla, đa giet ong vi thay đay la mot đoi thu canh tranh.
Itzcoatl, anh trai cua Huitzilihhuitl va chu cua Chimalpopoca, đuoc bau lam tlatoani tiep theo cua Mexica. Mexica luc đo đang co cuoc chien tranh mo voi Azcapotzalco va Itzcoatl đa kien nghi lien minh voi Nezahualcoyotl, con trai cua lanh tu Ixtlilxochitl bi giet đe chong lai Maxtla. Itzcoatl cung lien minh voi anh trai cua Maxtla, Totoquihuaztli, nguoi cai tri thanh pho Tepanec cua Tlacopan. Lien minh 3 ben cua Tenochtitlan, Texcoco va Tlacopan đa bao vay Azcapotzalco, va vao nam 1428 ho pha huy thanh pho va giet chet Maxtla. Qua chien thang nay, Tenochtitlan đa tro thanh thanh-bang thong tri trong Thung lung Mehico, va lien minh giua ba thanh pho tao ra tien đe đe xay dung Đe quoc Aztec.


= Cac hoang đe đau tien =


 Motecuzoma I Ilhuicamina  Nam 1440, Motecuzoma I Ilhuicamina  (nghia la, "Ong cau may nhu mot lanh chua, ong ban bau troi" ) đuoc ton lam tlatoani; ong la con trai cua Huitzilihhuitl, anh trai cua Chimalpopoca va tung la phuc vu duoi nguoi chu Itzcoatl trong cuoc chien chong lai Tepanec. Khi mot hoang đe moi đang quang, cac thanh bang bat tri thuong nhan co hoi ma noi day. Đieu nay co nghia la nhung hoang đe moi phai đi chien dich đe dap tat noi day, nhung đoi khi cung pho truong suc manh quan su cua ho bang cach thuc hien cac cuoc chinh phat moi. Motecuzoma thu long trung thanh cua cac thanh bang xung quanh thung lung voi yeu cau lao đong cho viec tu sua va tai thiet Đai Đien tai Tenochtitlan. Chi co thanh Chalco khuoc tu loi đe nghi, va cang thang giua Chalco va Tenochtitlan ton tai cho đen nhung nam 1450. Motecuzoma sau đo đanh chiem cac thanh bang trong thung lung Morelos va Guerrero, roi chinh phat vung Huaxtec o phia bac Veracruz, va vung Mixtec cua Coixtmusuaca va phan lon Oaxaca, va sau đo lai o mien trung va mien nam Veracruz. Cosamalopan, Ahuilizapan va Cuetlaxtlan. Trong thoi ky nay, cac thanh bang Tlaxcalan, Cholula va Huexotzinco noi len nhu nhung chuong ngai cho su banh truong cua đe quoc. Do đo, Motecuzoma đa khoi xuong mot kieu chien tranh đac biet chong lai ba thanh bang nay, goi la "Chien tranh Hoa" (tieng Nahuatl: xochiyaoyotl), mot kieu chien tranh tieu hao đoi lot chien tranh nghi le.
Motecuzoma thuc hien nhieu cai cach đoi voi Tam Đong Minh va noi bo tai Tenochtitlan. Anh trai cua ong, Tlacaelel la co van chinh cua ong (tieng Nahuatl: Cihuacoatl) va ong đuoc coi la kien ​​truc su cua nhung cai cach chinh tri sau rong trong thoi ky nay, cung co quyen luc cua tang lop quy toc (tieng Nahuatl: pipiltin) va cho soan mot bo luat, va thay the quy toc đia phuong bang nhung ke cai tri bi rang buoc boi long nhiet thanh voi tlatoani cua Mexica.


 Axayacatl va Tizoc  Nam 1469, Axayacatl (nghia la, "Mat na nuoc"), con trai cua con trai Itzcoatl la Tezozomoc voi con gai cua Motecuzoma I la Atotoztli, len ngoi. Ong đa thuc hien mot chien dich đang quang thanh cong o phia nam Tenochtitlan chong lai van minh Zapotec. Axayacatl cung đa chinh phuc thanh pho Tlatelolco đoc lap cua Mexica, nam o phia bac cua hon đao noi Tenochtitlan toa lac. Vua Tlatelolco la Moquihuix đa ket hon voi chi gai cua Axayacatl, va tin đon ong ta nguoc đai vo đa đuoc su dung nhu mot cai co đe sap nhap hoan toan Tlatelolco vao Tenochtitlan.
Axayacatl sau đo đi chinh phuc cac khu vuc o Trung Guerrero, Thung lung Puebla, tren bo vinh va chien tranh voi Otomi va Matlatzinca trong thung lung Toluca. Thung lung Toluca la vung đem cua đe quoc voi nha nuoc Tarascan hung manh o Michoacan. Trong chien dich xam lang Tarasca (tieng Nahuatl: Michhuahqueh) nam 1478-79, luc luong Aztec khong tai nao pha thung phong tuyen ghe gom cua quan Tarasca. Axayacatl tham bai hoan toan tai tran Tlaximaloyan (ngay nay la Tajimaroa), mat gan het đoi quan 32.000 nguoi va may man chay ve Tenochtitlan voi tan quan it oi.
Nam 1481, Axayacatl qua đoi, anh trai Tizoc len ngoi. Chien dich đang quang cua Tizoc chong lai toc Otomi thanh Metztitlan ket thuc trong tham hoa va quan cua ong chi bat đuoc 40 tu binh đe hien te trong buoi đang quang. Đe lo su bat tai, nhieu thi tran chu hau khoi nghia va do đo, phan lon trieu đai ngan ngui cua Tizoc đuoc danh đe dap tat cac cuoc noi loan va binh đinh cac đia phuong đa bi chinh phuc boi cac vi vua truoc. Tizoc đot ngot qua đoi vao nam 1485, co y kien ​​cho rang ong đa bi anh trai va te tuong la Ahuitzotl đau đoc va soan ngoi tlatoani. Phien đa Tizoc, mot tac pham đieu khac my nghe (tieng Nahuatl: temalacatl), co cham tro voi cuoc chinh phat cua vua Tizoc.


 Ahuitzotl  Ahuitzotl (nghia la, "Thuy quai"), anh trai cua Axayacatl va Tizoc va la te tuong đoi Tizoc. Chien dich đang quang cua ong tai thung lung Toluca, Jilotepec va bac Thung lung Mexico thanh cong ruc ro. Chien dich thu hai nam 1521 cua ong tai bo vinh cung rat thanh cong. Ong cho trung tu Đai Đien Tenochtitlan, khanh thanh ngoi đen moi vao nam 1487. Ong cho moi thu linh cua tat ca cac thanh bang chu hau đen Tenochtitlan đe chung kien le hien te tu binh lon chua tung co tien le - mot so nguon đua ra con so 80.400 tu binh bi hy sinh trong vong 4 ngay. Con so thuc co le nho hon, nhung van o muc hang ngan nguoi. Ahuitzotl cung cho xay nhieu cong trinh lon tai Calixtlahuaca, Malinalco va Tepoztlan. Sau khi đan ap cuoc binh bien tai Alahuiztlan va Oztoticpac o Bac Guerrero, ong ha lenh tan sat toan bo cu dan tai đo, va cho dan tai thung lung Mexico toi đo an cu. Ong cung cho dung mot tien đon quan su tai Oztuma, giap ranh voi đe quoc Tarascan.


= Cac hoang đe cuoi cung =

Moctezuma II Xocoyotzin la hoang đe cai tri đe quoc Aztec trong giai đoan đau cua cuoc chinh phat cua Tay Ban Nha. Ong len ngoi sau khi Ahuitzotl qua đoi. Moctezuma Xocoyotzin la con trai cua Axayacatl, va tung la tuong quan. Trong chien dich đang quang, ong cam quan đanh thanh Nopallan o Oaxaca va sap nhap khu vuc lan can vao đe quoc. La mot chien binh gioi, Moctezuma nhanh chong đanh chiem cac vung Guerrero, Oaxaca, Puebla va tham chi xa ve phia nam doc theo bo bien Thai Binh Duong va vung Vinh, chinh phuc tinh Xoconochco o Chiapas. Ong cung tang cuong cac cuoc chien hoa chong lai Tlaxcala va Huexotzinco, va kien thiet lien minh voi Cholula. Ong cung cung co cau truc giai cap cua xa hoi Aztec, lam kho cho binh dan thang tien len giai cap quy toc dua tren cong đuc chien tranh. Ong cung thiet lap bo luat nghiem ngat han che binh dan dung cac loai hang hoa xa xi.

Vao nam 1517, Moctezuma hay tin nhung chien binh xuat hien tren bo Cempoallan. Ong phai cac su gia đen đe do tham nhung vi khach xa la nay. Nam 1519, ong đuoc bam bao ve đoan vien chinh cua Hernan Cortes, hanh quan ve phia Tlaxcala, ke thu khong đoi troi chung cua nguoi Aztec. Vao mung 8 thang 11 nam 1519, Moctezuma II gap mat Cortes va quan đoi cua ong ta cung voi lien minh Tlaxcala, tren bo đuong phia nam Tenochtitlan, va vi hoang đe moi nguoi Tay Ban Nha o lai lam khach. Khi quan đoi Aztec pha huy mot trai Tay Ban Nha tren bo bien vinh, Cortes muon Moctezuma xu tu cac chi huy chiu trach nhiem ve vu tan cong, va Moctezuma phai nghe theo. Tai thoi điem nay, quyen luc đang nam trong tay Tay Ban Nha hien đang giu Motecuzoma lam tu nhan trong cung đien. Vao thang 6 nam 1520, thu đich leo thang, len đen đinh điem trong vu tham sat o Đen Lon, theo sau la cuoc noi day cua nguoi Mexica chong lai Tay Ban Nha. Trong tran chien, Moctezuma bi giet. Co nguon noi ong bi giet do bi quan Mexica ban vao đau, co nguon lai noi ong bi giet boi quan tay Ban Nha tren đuong ho thao chay.
Cuitlahuac, nguoi ho hang va co van cho Moctezuma, ke vi ong va lanh đao cuoc chien chong quan xam luoc Tay Ban Nha va cac đong minh ban đia. Ong chi cai tri 80 ngay, co le thiet mang trong tran dich đau mua, mac du cac su lieu khong đua ra nguyen nhan. Cuauhtemoc ke vi ong va la hoang đe cuoi cung, chi huy cuoc tu chien thanh Tenochtitlan. Nguoi Aztec bi suy yeu do benh tat va nguoi Tay Ban Nha chieu mo hang ngan đong minh ban đia, hau het la thanh bang Tlaxcala, đe tan cong Tenochtitlan. Sau khi bao vay va pha huy hoan toan thu đo Aztec, Cuahtemoc bi bat vao ngay 13 thang 8 nam 1521, đanh dau su khoi đau cua che đo thuc dan Tay Ban Nha o mien trung Mexico. Nguoi Tay Ban Nha giam giu Cuauhtemoc va sau nay bi đem ra xu tu theo lenh cua Cortes trong cuoc vien chinh bat thanh toi Honduras nam 1525, bi gan toi phan quoc. Cai chet cua vi hoang đe đat dau cham het cho lich su cua đe quoc Aztec.


To chuc xa hoi va chinh tri = Quy toc va thuong dan =
Giai cap cao quy nhat la cac pilli hoac gioi quy toc. Đia vi pilli dua tren dong toc va ho co mot so đac quyen nhat đinh, chang han nhu quyen đuoc mac trang phuc hoa my, tieu thu hang hoa xa xi, so huu đat đai va su dung suu dich tu gioi ban nong. Cac quy toc quyen luc nhat đuoc goi la lanh chua (tieng Nahuatl: teuctin). Ho so huu va kiem soat cac đien trang hoac đat quy toc, va co the phuc vu tai cac vi tri cao nhat trong bo may nha nuoc hoac thu linh quan su. Gioi quy toc chiem khoang 5% dan so đe quoc.
Giai cap thu hai la macehualtin, ban đau la ban nong, nhung roi đuoc len tang lop lao đong thap hon noi chung. Eduardo Noguera uoc tinh rang trong cac giai đoan sau, chi co 20% dan so san xuat nong nghiep va thuc pham. 80% con lai la cac chien binh, nghe nhan va thuong nhan. Hau het cac macehuallis san xuat đo thu cong my nghe. Cac tac pham cua ho la mot nguon thu nhap quan trong cho thanh bang. Macehualtin co the tro thanh no le, (tieng Nahuatl: tlacotin) neu ho phai ban than đe phung su mot quy toc do no nan hoac ngheo đoi, nhung no le khong phai la tang lop theo dong toc. Mot so macehualtin khong co đat va lam viec truc tiep cho mot lanh chua (tieng Nahuatl: mayehqueh), trong khi phan lon thuong dan đuoc to chuc thanh caccalpolli cho phep ho tiep can đat đai va tai san.
Thuong dan co the thang tien len quy toc bang cach chung to nang luc trong chien tranh. Khi mot chien binh bat đuoc tu binh, anh ta se đuoc mac trang phuc, đuoc trang bi vu khi va đuoc mang theo huy hieu nhat đinh đe the hien đia vi cua anh ta, va khi anh ta bat giu đuoc nhieu tu binh hon, cap bac va uy tin cua anh cung tang len theo.


= Gia đinh va gioi tinh =
Gia đinh Aztec la song phuong, coi ho hang hai ben cha va me la nhu nhau, va quyen thua ke đuoc truyen lai cho ca con trai va con gai. Đieu nay co nghia la phu nu co quyen so huu tai san giong nhu đan ong va do đo phu nu co đoc lap hon ve kinh te. Tuy nhien, xa hoi Aztec van phan đinh vai tro cua nam va nu. Đan ong se thuong lam viec ngoai gia the, nhu lam nong, lam thuong nhan, tho thu cong va chien binh, trong khi phu nu thuong ​​se đam nhan viec noi tro. Ngoai ra, phu nu cung co the chon tro thanh tieu thuong nhan, y ta, linh muc hoac nu ho sinh. Chien tranh rat đuoc coi trong trong xa hoi Aztec. Viec sinh đe cua phu nu cung đuoc coi trong chang kem chien tranh, va đuoc ho coi la can thiet đe duy tri trang thai can bang cua the gioi va lam hai long cac vi than.
Cac quy toc thap hon thuong ga con gai minh cho nhung quy toc cao hon đe sau nay con cai cua ho se đuoc thua huong gia tai va uy tin cua ho. Cac quy toc Aztec cung co truyen thong đa the, cuoi nhieu vo. Che đo đa the khong pho bien trong gioi binh dan va mot so nguon khang đinh no bi cam.
Nahuas thuoc ve van hoa Aztec va Toltec. Nguoi Nahuas co ket noi voi Xochiquetzal, nu than cua ham muon tinh duc va hay quyen ru đan ong. Toc roi, va su xao tron o phu nu đuoc so sanh voi ham muon tinh duc va mai dam, đieu nay la do Xochiquetzal trong giong nhu vay khi ba ngoi tren ngai vang.


= Altepetl va calpolli =
Đon vi hanh chinh chinh cua đe quoc Aztec la cac thanh bang, trong tieng Nahuatl đuoc goi la cac altepetl, dich nghia đen la "son thuy". Moi altepetl đuoc lanh đao boi mot tlatoani, đung tren quy toc va thuong dan. Moi altepetl se co mot thu đo bao gom trung tam ton giao, trung tam phan phoi va cong đong dan đia phuong song rai rac tai cac khu đinh cu nho xung quanh thu đo đo. Altepetl la nguon van hoa chinh cho cu dan quanh đo, mac du no thuong đuoc cau thanh tu cac nhom sac toc khac nhau. Moi altepetl se co chinh tri đoc lap voi cac altepetl khac, va chien tranh thuong no ra giua cac altepetl. Do vay, nguoi Aztec noi tieng Nahuatl cua mot altepetl se đoan ket voi dan noi ngon ngu khac thuoc cung mot altepetl, nhung ke thu cua nguoi noi tieng Nahuatl lai thuoc cac altepetl canh tranh khac. Trong luu vuc Mexico, altepetl bao gom cac phan khu nho hon đuoc goi la calpolli, đong vai tro la đon vi sap xep thuong dan. O Tlaxcala va thung lung Puebla, altepetl đuoc chia thanh cac đon vi teccalli do mot lanh chua (tieng Nahuatl: tecutli) đung đau, nguoi co quyen phan chia đat cho nguoi dan. Mot calpolli la mot đon vi lanh tho noi nguoi dan đuoc quyen to chuc lao đong va su dung đat, vi đat đai tai đay khong phai la tai san tu, va cung thuong la thuoc ve cac than toc thong giao voi nhau. Cac nha lanh đao calpolli co the tro thanh thanh vien cua gioi quy toc; trong truong hop đo, ho se đai dien cho loi ich cua calpolli đo trong chinh quyen altepetl.
Nha khao co hoc Michael E. Smith uoc tinh rang mot altepetl đien hinh co tu 10.000 đen 15.000 cu dan, va thuong rong tu 70 đen 100 km vuong. Trong thung lung Morelos, kich thuoc cua altepetl co phan nho hon. Smith lap luan rang altepetl chu yeu la mot đon vi hanh chinh, tao nen tu nhan dan trung thanh voi mot lanh chua, chu khong phai la mot đon vi lanh tho. Ong đe xuat su khac biet nay boi vi o mot so khu đinh cu co lien minh altepetl xen ke nhau.


Kinh te = Nong nghiep va sinh hoat =

Nhu tat ca cac dan toc tai Trung Bo, nguoi Aztec chu yeu trong ngo. Moi truong am uot o Thung lung Mexico voi nhieu ho va đam lay cho phep nong nghiep tham canh. Cac loai cay trong chinh ngoai ngo la đau, bi, ot va rau den. Đac biet quan trong đoi voi san xuat nong nghiep tai thung lung la viec xay dung cac chinampa tren ho, cac đao nhan tao cho phep chuyen đoi vung nuoc nong thanh nhung khu vuon mau mo co the đuoc trong quanh nam. Cac chinampa la phan mo rong nhan tao cua đat nong nghiep, đuoc tao ra tu cac lop bun xen ke tu đay ho, va cac chat huu co va thuc vat khac. Nhung day them đuoc nang len nay đuoc ngan cach boi cac kenh hep, cho phep nong dan di chuyen giua chung bang xuong. Cac chinampa la nhung manh đat cuc ky mau mo, va cho ra trung binh bay vu mua hang nam. Tren co so nang suat chinampa hien tai, nguoi ta uoc tinh rang 1 hec-ta chinampa se nuoi song 20 nguoi 9,000 hecta (22,24 mau Anh) va 9.000 hec-ta chinampa co the nuoi 180.000 nguoi.
Nguoi Aztec toi uu san xuat nong nghiep voi he thong tuoi tieu nhan tao. Hau het cac nong trang đuoc đat o ngoai o va mot phuong phap canh tac (quy mo nho) khac đuoc su dung trong thanh pho. Moi gia đinh co mot manh vuon rieng, noi ho trong ngo, trai cay, thao moc, thuoc cac loai. Khi Thanh Tenochtitlan tro thanh trung tam đo thi, nhieu cau mang đuoc xay dung đe dan nuoc tu song ho suoi vao thanh pho va mot he thong thu gom chat thai đuoc tao ra đe lam phan bon. Thong qua nong nghiep tham canh, nguoi Aztec đa co the duy tri đuoc dan so lon. Ao ho cung la nguon thuc an phong phu duoi dang đong vat thuy sinh nhu ca, đong vat luong cu, tom, con trung va trung con trung, va chim nuoc. Su hien dien cua nguon thuc an doi dao nhu vay đong nghia voi viec nguoi Aztec it nuoi ga hoac cho, va cac hoc gia đa tinh toan rang khong co su thieu hut dinh duong tai Thung lung Mexico.


= Thu cong my nghe =

Nguon luong thuc thuc pham doi dao nhu vay cho phep mot phan đang ke dan so Aztec tap trung vao nghe khac ngoai san xuat thuc pham. Phu nu ngoai viec bep nuc con det vai thua hoac soi bong. Đan ong cung lam viec thu cong my nghe nhu san xuat gom su, cac cong cu bang đa vo chai va đa đanh lua, ket cuom, lam long va che tao cac cong cu va nhac cu.
Nguoi Aztec khong san xuat nhieu kim loai, nhung co kien ​​thuc co ban ve luyen kim nhu vang va ho co ket hop vang voi cac loai đa quy nhu ngoc bich va ngoc lam. Cac san pham tu đong thuong đuoc nhap khau tu đe quoc Tarascan va toc Michoacan.


= Thuong mai va phan phoi =
San pham đuoc phan phoi thong qua mot mang luoi cac cho; mot so cho chi co mot mat hang duy nhat (vi du cho cho tai Acolman) va cac cho co nhieu hang hoa khac nhau. Moi khu cho se co mot nguoi quan li đam bao rang chi dan co uy quyen moi đuoc phep bay ban đo, trung phat thuong nhan lua doi khach mua hang hoac buon ban hang gia, kem chat luong. Mot thi tran nho se co cho phien (cu nam ngay mot lan), trong khi cac thanh pho lon hon hop cho hang ngay. Cortes co chep rang cho trung tam tai Tlatelolco, thanh bang chi em cua Tenochtitlan, co suc chua 60.000 nguoi hang ngay.


Ton giao = Cac vi than =
Cac vi than chinh đuoc nguoi Aztec tho phung la Tlaloc, than cua mua bao; Huitzilopochtli, than cua mat troi, vo thuat va ve than cua bo lac Mexica; Quetzalcoatl, than cua gio, bau troi va cac ngoi sao; Tezcatlipoca, than cua man đem, ma thuat, tien tri va so phan. Đen Lon o Tenochtitlan co hai đen tren đinh, mot ngoi danh rieng cho Tlaloc, ngoi con lai danh cho Huitzilopochtli. Quetzalcoatl va Tezcatlipoca đeu co đen rieng trong khu vuc ton giao gan Đen Lon, va cac linh muc cua Đen Lon đuoc đat ten la "Quetzalcoatl Tlamacazqueh". Cac vi than lon khac bao gom Tlaltecutli hoac Coatlicue, nu than cua đat; cap than Tonacatecuhtli va Tonacacihuatl bao ho su song va su nuoi duong; Mictlantecutli va Mictlancihuatl, cap than cua the gioi ngam va cai chet; Chalchiutlicue, nu than cua ho va suoi; Xipe Totec, than cua su boi thu va chu ky tu nhien; Huehueteotl hoac Xiuhtecuhtli, than lua; Tlazolteotl, nu than cua viec sinh san va tinh duc; Xochipilli va Xochiquetzal, cac vi than cua ca hat, khieu vu va tro choi. O mot so vung, đac biet la Tlaxcala, than Mixcoatl hoac Camaxtli moi la than bao ho. Ngoai cac vi than lon, con co hang chuc cac vi than nho, moi vi than lien quan đen mot yeu to hoac khai niem, va khi đe che Aztec phat trien, so cac vi than cang tang len do sap nhap them cac vi than đia phuong bi chinh phuc. Ngoai ra, cac vi than lon co nhieu khia canh khac nhau, tao ra nhieu gia đinh than nho boc lo cac khia canh lien quan.


Van hoa va nghe thuat = Chu viet va bieu tuong =

Nguoi Aztec khong co mot he thong chu viet phat trien đay đu nhu nguoi Maya, nhung cung nhu nguoi Maya va Zapotec, ho su dung mot he thong chu viet ket hop tuong hinh voi ki am tiet. Vi du, chu tuong hinh se su dung bieu tuong cua mot ngon nui đe bieu thi tu tepetl, "ngon nui", trong khi mot ki am tuong hinh se su dung hinh anh cua mot cai rang tlantli đe bieu thi am tiet tla trong cac tu khong lien quan đen rang. Su ket hop cua cac nguyen tac nay cho phep nguoi Aztec ki am ten nguoi va đia danh. Mot bai tuong thuat đuoc the hien thong qua cac chuoi hinh anh, su dung cac quy uoc bieu tuong khac nhau nhu dau chan đe chi cai đuong, đen tho bi đot đe chi mot cuoc chinh phat, v.v
Nha kim thach hoc Alfonso Lacadena đa chung minh rang cac dau hieu am tiet khac nhau đuoc su dung boi nguoi Aztec đai dien cho tat ca cac am tiet thuong gap nhat cua ngon ngu Nahuatl (voi mot so truong hop ngoai le đang chu y), nhung mot so hoc gia đa cho rang muc đo ngu am cao nhu vay chi đat đuoc sau cuoc chinh phat khi nguoi Aztec đa tiep xuc ve cac nguyen tac ngu am cua tieng Tay Ban Nha. Cac hoc gia khac, đac biet la Gordon Whittaker, đa lap luan rang cac khia canh am tiet va ngu am cua van ban Aztec it he thong va sang tao hon đang ke so voi đe xuat cua Lacadena, cho rang van ban Aztec chua bao gio ket hop thanh mot he thong am tiet nghiem ngat nhu van ban Maya, ma su dung mot loat cac loai dau hieu ngu am khac nhau.
Hinh anh ben phai the hien viec su dung cac dau hieu ngu am đe viet ten đia danh trong bo luat Aztec Thu ban Mendoza thoi thuoc đia. Tren cung la Mapachtepec, nghia đen la "Tren ngon đoi cua gau meo", nhung ky tu con bao gom dau hieu ngu am "MA" (tay) va "PACH" (reu) tren mot ngon nui "TEPETL" đanh van tu "mapach" ("Gau meo") theo ngu am thay vi theo tuong hinh. Hai ten đia danh duoi, Mazatlan ("Noi co nhieu nai") va Huitztlan ("Noi co nhieu gai"), su dung yeu to ngu am "TLAN" đuoc đai dien boi mot chiec rang (tlantli) ket hop voi cai đau huou đe đanh van "MAZA" (mazatl = huou) va mot cai gai (huitztli) đe đanh van "HUITZ".


= Am nhac va tho ca =

Tho ca đuoc đanh gia cao trong van hoa Aztec. Ho thuong to chuc cac cuoc thi tho ca trong moi dip le hoi. Ngoai ra con co cac man kich an tuong bao gom nguoi choi, nhac si va dien vien nhao lon. Co nhieu the loai cuicatl (bai hat) khac nhau: Yaocuicatl ton vinh chien tranh va (cac) vi than cua chien tranh, teocuicatl ton vinh cac vi than va than thoai sang tao, xochicuicatl ton vinh loai hoa (bieu tuong cua tho ca va an du đe truyen đat nhieu tang nghia). "Van xuoi" la tlahtolli, cung co cac the loai khac nhau.
Mot khia canh quan trong cua thi phap hoc Aztec la viec su dung cau truc song song đe the hien cac quan điem khac nhau ve cung mot yeu to. Mot so cau truc nhu vay la luong cuc, theo đo mot khai niem truu tuong đuoc the hien mot cach an du bang cach su dung hai khai niem cu the hon. Vi du, cum tu Nahuatl cho "tho" la  in xochitl in cuicatl mot cau truc song song co nghia la "bong hoa, bai hat".
Mot so luong đang ke tho Aztec con ton tai, đuoc thu thap trong cuoc chinh phuc. Trong mot so truong hop, tho đuoc cho la sang tac boi cac tac gia duy nhat, chang han nhu Nezahualcoyotl, tlatoani cua thanh Texcoco, va Cuacuauhtzin, Lanh chua thanh Tepechpan, nhung lieu ho co phai la tac gia thuc khong van bi tranh cai. Mot so bo suu tap tho quy phai ke đen đo la cuon Romances de los senores de la Nueva Espana, đuoc thu thap, co le boi Juan Bautista de Pomar, va cuon Cantares Mexicanos.


= Hoa pham va sach ve =

My thuat Aztec đuoc ve tren da đong vat (chu yeu la huou), tren cac lienzo bang bong va tren giay amate lam tu vo cay (tu loai Trema micrantha hoac Ficus aurea), chung cung đuoc san xuat tren gom va cham khac tren go hoac đa. Be mat cua vat lieu thuong đuoc xu ly đau tien bang gesso đe lam cho hinh anh noi bat ro hon. Nghe thuat hoi hoa va ve trong tieng Nahuatl co phep an du la in tlilli in tlapalli - nghia la "muc đen, sac đo".
Mot vai cuon sach ve Aztec con ton tai. Trong so nay khong co cai nao đuoc xac nhan la đuoc tao ra truoc cuoc chinh phat, nhung mot so thu ban chac chan đa đuoc ve ngay truoc cuoc chinh phat hoac ngay sau đo - boi vi sau nay trong thoi thuoc đia, truyen thong ve sach đa bi mai mot đi nhieu. Ngay ca khi mot so thu ban co the đuoc xuat ban sau cuoc chinh phuc, van co ly do chinh đang cho rang chung đuoc sao chep tu ban goc thoi tien Columbus boi cac kinh su. Thu ban Borbonicus đuoc mot so nguoi coi la thu ban Aztec duy nhat con ton tai đuoc ve truoc cuoc chinh phat. Nhieu nguoi khac tuy vay phan đoi y kien nay do phong cach ve chi ra đay la san pham hau chinh phat.
Mot so thu đuoc san xuat hau chinh phat, đoi khi đuoc tai tro boi chinh quyen thuc dan, vi du Thu ban Mendoza, đuoc ve boi tlacuilos cua Aztec, nhung duoi su kiem soat cua chinh quyen Tay Ban Nha, đoi khi uy thac cho ho mo ta cac hoat đong ton giao tien thuoc đia, vi du Thu ban Rios. Sau cuoc chinh phat, cac thu ban chua thong tin ve lich hoac ton giao bi nha tho truy lung va thieu huy mot cach co he thong - trong khi cac loai sach ve khac, đac biet la cac cau chuyen lich su va danh sach cong nap tiep tuc đuoc san xuat. Cac thu ban đuoc san xuat o Nam Puebla gan Cholula, tuy mo ta ve cac vi than Aztec va cac nghi le ton giao o Thung lung Mexico, đoi khi khong đuoc coi la thu ban Aztec, boi vi chung đuoc san xuat ben ngoai trung tam cua đe quoc Aztec. Tuy nhien, Karl Anton Nowotny cho rang Thu ban Borgia, đuoc ve o khu vuc xung quanh Cholula va su dung phong cach Mixtec, la "tac pham nghe thuat quan trong nhat trong so cac ban thao con ton tai".


Chu thich Tham khao Tai lieu Lien ket ngoai Aztecs at Mexicolore: constantly updated educational site specifically on the Aztecs, for serious students of all ages.
Aztec Architecture
Aztecs / Nahuatl / Tenochtitlan: Ancient Mesoamerica resources at University of Minnesota Duluth
Aztec history, culture and religion B. Diaz del Castillo, The Discovery and Conquest of Mexico (tr. by A. P. Maudsley, 1928, repr. 1965)
Demographic Disaster in Mexico 1519-1595 at the Department of History at the University of Minnesota
Michael E. Smith's student bibliography on the Aztecs.
"Article: "Life in the Provinces of the Aztec Empire"" (PDF). (538 KiB)
Tlahuica Culture Home Page (an Aztec group from Morelos, Mexico)
"The Aztecs-looking behind the myths" on BBC Radio 4's In Our Time featuring Alan Knight, Adrian Locke and Elizabeth Graham
Pre-columbian Aztec Collection: photographs of Aztec tools and weapons