Ly hoc (tieng Trung: 宋明理學; binh am: Song-Ming lixue) la triet ly Trung Quoc chiu anh huong cua Nho giao, khoi nguon tu Han Du va Ly Cao vao đoi Đuong va tro thanh cuong thinh vao đoi Tong va Minh nho Chu Hi.
Ly hoc co the la no luc hop ly hoa va the tuc hoa Nho giao bang cach loai bo cac me tin va su huyen bi cua Đao giao va Phat giao đa đuoc đua vao Nho giao trong va sau đoi nha Han. Tuy Ly hoc chi trich Đao giao va Phat giao, nhung van muon nhung thuat ngu va khai niem cua hai đao nay do đo Ly hoc chiu anh huong cua ca Đao giao lan Phat giao. Ly hoc khac voi Phat giao va Đao giao tren phuong dien Phat giao va Đao giao xem sieu hinh hoc la phuong tien thuc đay su phat trien tinh than, ton giao va tim kiem su bat tu, con Ly hoc thi dung sieu hinh hoc lam kim chi nam đe sang tao triet ly đao đuc duy ly.


Nguon goc Ly hoc bat nguon tu đoi nha Đuong, co hai nha Nho Han Du va Ly Cao đuoc nhan la tien boi cua cac nha Ly hoc vao đoi Tong. "Nguoi sang lap" chan chinh cua Ly hoc đuoc xem la triet gia Tong ten Chu Đon Di (1017–1073), ong dung li thuyet sieu hinh cua Đao giao lam co so cho luan ly cua ong. Ly hoc vua phuc hung Nho giao co đien đong thoi đoi moi cho hop voi xa hoi cua đoi nha Tong, vua đap lai cac thach thuc cua Phat giao va Đao giao xuat hien vao đoi Chu va Han. Mac du cac nha Ly hoc phu nhan li thuyet sieu hinh Phat giao, nhung ho van vay muon thuat ngu va khai niem cua Đao giao va Phat giao.

Chu Hy (1130–1200) la mot trong cac nha Ly hoc quan trong nhat, đen ca loi day do cua ong cung đuoc mang vao ky thi khoa cu tu khoang nam 1314 đen nam 1905. Ong la nha van viet nhieu, luon luon duy tri bao ve tu tuong nha Nho ve su hai hoa xa hoi va ung xu ca nhan đung đan. Mot trong cac tac pham noi tieng nhat cua ong la quyen Gia le (家禮), noi dung cung cap cac loi day ve cach cu hanh đam cuoi, đam tang, nghi le gia đinh va viec ton kinh to tien. Phat giao som thu hut Chu Hy, va ong bat đau tranh luan kieu Nho giao rang Phat tu nen giu tieu chuan đao đuc cao. Ong cung tin rang moi nguoi nen theo đuoi ca hoc thuat lan triet hoc do no co loi cho cong viec thuc te, mac du sach vo cua ong thien ve nhung van đe ly thuyet hon nhung van đe thuc tien. Co nguon cho rang ong viet nhieu bai luan co giai thich ly do y tuong cua ong khong phai la y tuong Phat giao hoac Đao giao ma cong kich gay gat ca Phat giao lan Đao giao.
Sau thoi Tay Ninh (1070), Vuong Duong Minh (1472–1529) thuong đuoc xem la nha tu tuong quan trong nhat cua Ly hoc. Ong phu nhan thuyet cua Chu Hy la triet ly chinh thong bay gio.
Du co nhieu quan điem canh tranh nhau trong Ly hoc, nhung đai khai thi mot triet ly moi đa hinh thanh, giong Phat giao Đao giao đuong thoi va vai y tuong trong quyen Kinh Dich voi cac hoc thuyet am duong. Mot y tuong Ly hoc noi tieng la canh ve Khong Tu, Phat va Lao Tu cung nem giam voi khau hieu "Tam giao đong nguyen".
Mac du Ly hoc dung hop cac y tuong Phat giao va Đao giao, nhung nhieu nha Ly hoc van phan đoi manh hai đao; noi thang la ho bac bo ca Phat giao lan Đao giao nhung đong thoi ho van sua cac tu tuong Phat giao cho hop Nho giao. Mot trong cac bai luan noi tieng nhat cua Han Du che bai viec tho cung cac di tich Phat giao. O Trung Quoc, Ly hoc đuoc cong nhan rong rai la quoc giao tu luc ra đoi vao đoi nha Tong đen đau the ky 20, va cac vung đat chiu anh huong cua Trung Quoc nhu Viet Nam, Trieu Tien va Nhat Ban đeu theo Ly hoc trong hon mot nghin nam.


Triet ly Ly hoc la triet ly xa hoi va đao đuc dung cac y tuong sieu hinh co khi muon tu Đao giao lam co so, co tinh nhan ban va duy ly, cho rang troi đat con nguoi co the hieu đuoc qua ly le, va con nguoi chiu trach nhiem tao ra quan he hai hoa giua troi đat va ca nhan.
Tinh duy ly cua Ly hoc trai nguoc voi su than bi cua Thien tong đa pho bien truoc đay. Khac voi Phat tu, nha Ly hoc tin rang hien thuc ton tai va co the đuoc con nguoi hieu, mac du cach hieu khac nhau tuy thuoc vao truong phai Ly hoc.

Nhung tinh duy ly cua Ly hoc hoan toan trai nguoc su than bi cua Phat giao. Trong khi Phat giao nhan manh tinh khong that cua moi vat, thi Ly hoc chu trong tinh chan that cua moi vat. Phat giao va Đao giao khang đinh rang ton tai phat sinh tu, va quay tro ve, khong ton tai; Ly hoc coi hien that la su hinh thanh dan dan cua Thai cuc ... Phat tu, va Đao gia đen muc đo nhat đinh, đeu dua vao thien đinh va su sang suot đe đat đuoc ly tri toi cao; nha Ly hoc chon theo Ly.

Su quan trong cua Ly la ly do thuyet ten tieng Hoa la Ly hoc, nghia đen la "nghien cuu ly le."


Cac phai Ly hoc O Trung Quoc thoi trung co, nha tu tuong ten Luc Cuu Uyen bi phai Ly hoc chinh thong liet vao cac nha van khong chinh thong khong theo Nho giao, nhung vao the ky 15 đuoc triet gia Vuong Duong Minh benh vuc. Duong Minh phe binh phai chinh thong, song ong khong bac bo hoan toan hoc phai nay. Luc con song, Duong Minh đa bi chi trich, va ngay sau khi qua đoi, ong cung Cuu Uyen bi xep vao hang nha van khong chinh thong. Bat đau tu luc ay, Ly hoc chia thanh hai phai: phai Trinh Chu cua Trinh Di, Trinh Hao va Chu Hy chiem uu the trong suot thoi trung co va thoi can đai; va phai Tam hoc đoi lap, it thinh hon cua Luc Cuu Uyen va Vuong Duong Minh.
Nha tan Nho hoc ten Mau Tong Tam chu truong them nganh thu ba vao hai phai đang co, la phai Ho Luu cua Ho Hoanh (1106–1161) va Luu Tong Chu (1578–1645). Theo Tong Tam, phai nay quan trong o phuong dien cung dong doi cac nguoi tien phong cua Ly hoc la Chu Đon Di, Truong Tai va Trinh Hao. Ben canh đo, phai nay cung phai Tam hoc moi chinh la truong phai chinh thong cua Ly hoc chu khong phai la phai Trinh Chu, tro ve loi day do cua Khong Tu, Manh Tu, Trung dung va binh luan cua Kinh Dich. Phai Trinh Chu chi la nhanh thieu so dua tren quyen Đai hoc va nhan manh nghien cuu tri thuc thay vi nghien cuu thanh nhan.


= Phai Trinh Chu =
Chu Hy tin rang đao (道; dao) cua troi (天; tian) the hien trong ly (理; li), nhung bi trum trong khi (氣; qi). Triet ly cua ong dua tren triet ly Phat giao đuong thoi chia moi vat thanh ly va su (事; shi). Theo Ly hoc, ly tu no la thuan khiet va gan nhu hoan hao, nhung vi co khi nen cam xuc hen kem va xung đot nay sinh. Nha Ly hoc theo Manh Tu cho rang nhan chi so tinh ban thien, nhung nhan tinh phai co tap luyen thi moi đuoc thuan khiet, bang cach thanh loc cai ly cua moi nguoi. Nhung trai nguoc voi Phat tu va Đao gia, nha Ly hoc khong tin la co the gioi ben ngoai cach biet the gioi vat chat va ho noi chung bac bo ca đau thai lan nhan qua.
Cac nha Ly hoc co y tuong khac nhau ve phuong phap tim ra cai ly. Chu Hy thi tin vao cach vat (格物; gewu), nghia la truy cuu cai ly cua su vat, dua tren y tuong la ly nam trong troi đat.


= Phai Tam hoc =
Vuong Duong Minh, co le la nha Ly hoc co anh huong lon thu hai, đi đen ket luan khac: neu ly vua o trong van vat vua o trong tam kham cua moi nguoi thi khong co noi tim kiem nao tot bang noi tam. Phuong phap cau ly ua thich cua ong ten la tinh toa (靜坐; jingzuo), rat giong phep toa thien cua Thien tong. Duong Minh đe xuong khai niem tri thuc bam sinh, la moi nguoi ngay tu luc chao đoi đa biet phan biet thien ac; kien thuc nay nho truc giac va khong can tri oc suy nghi lap luan. Sau nay cac y tuong cap tien cua Duong Minh khuyen khich cac nha tu tuong loi lac cua Nhat Ban nhu Motoori Norinaga, ong cho rang nho cac vi than cua Than đao ma chi nguoi Nhat moi phan biet đuoc thien ac bang truc giac ma khong can phai suy nghi phuc tap. Phai Tam hoc cua Duong Minh ​​cung mot phan cung cap co so tu tuong cho vai samurai hanh đong theo truc giac thay vi kinh sach va lap nen tang tri thuc cho cac samurai cap thap ra tay mot cach cuc đoan trong cac thap ky truoc su kien Minh Tri Duy tan (1868), nhu lat đo chinh quyen Đuc Xuyen (1600–1868).


Ly hoc o Trieu Tien O Trieu Tien, Ly hoc đuoc lap lam quoc giao. Phai Ly hoc cua Chu Hy du nhap vao ban đao Trieu Tien do nha Nguyen chiem đong ban đao.
Cac đe tu noi bat nhat cua Ly Hoang bao gom Kim Thanh Nhat (1538–1593), Lieu Thanh Long (1542–1607) va Trinh Cau (1543–1620), đuoc goi la Tam hung. Tiep noi ho la lop hoc gia thu hai gom co Truong Hien Quang (1554–1637) va Truong Hung Hieu (張興孝; 1564–1633), va lop thu ba bao gom Hua Muc, Doan Hue, Doan Thien Đao va Tong Thi Liet đa đua Ly hoc vao Trieu Tien trong the ky 18.


Cac nha Ly hoc noi tieng = Trung Quoc =


= Trieu Tien =


= Nhat Ban =


= Viet Nam =


Tham khao Nguon de Bary, William Theodore; Chaffee, John W., bien tap (1989). Neo-confucian Education: The Formative Stage. University of California Press. tr. 455–. ISBN 978-0-520-06393-8.
de Bary, William Theodore; va đong nghiep, bien tap (2008). Sources of East Asian Tradition. New York: Columbia University Press. (Vol. 1 ISBN 978-0-231-14305-9) (Vol. 2 ISBN 978-0-231-14323-3)
de Bary, William Theodore (1989). The message of the mind in Neo-Confucianism. New York: Columbia University Press. ISBN 0231068085.
Chan, Wing-tsit, A Sourcebook of Chinese Philosophy. Princeton: Princeton University Press, 1963.
Chan, Wing-tsit, trans. Instructions for Practical Living and Other Neo-Confucian Writings by Wang Yang-ming. New York: Columbia University Press, 1963.
Chan, Wing-tsit (1946). China. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
Craig, Edward (1998). Routledge Encyclopedia of Philosophy, Volume 7. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-07310-3.
Daehwan, Noh. "The Eclectic Development of Neo-Confucianism and Statecraft from the 18th to the 19th Century," Korea Journal (Winter 2003).
Ebrey, Patricia Buckley. Chinese Civilization: A Sourcebook. New York: Free, 1993. Print.
Henderson, John B. (1998). The Construction of Orthodoxy and Heresy: Neo-Confucian, Islamic, Jewish, and Early Christian Patterns. Albany, NY: State University of New York Press. ISBN 9780791437599.
Huang, Siu-chi (1999). Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods. Westport: Greenwood Press.
Levinson, David; Christensen, Karen, bien tap (2002). Encyclopedia of Modern Asia Vol.4. Charles Scribner's Sons. tr. 302–307.
Mair, Victor H., bien tap (2001). The Columbia History of Chinese Literature. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-10984-9. (Amazon Kindle edition.)
Tu Weiming. Neo-Confucian Thought in Action: Wang Yang-ming's Youth (1472–1509). Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1976.
Tu Weiming. Confucian Thought: Selfhood As Creative Transformation. New York: State University of New York Press, 1985.


Lien ket ra ngoai "Neo-Confucian Philosophy". Internet Encyclopedia of Philosophy.
(bang tieng Anh and tieng Trung Quoc)Writings of the Orthodox School tu Song Dynasty