Thap Tu Chinh (Tieng Anh: crusade) la mot loat cac cuoc chien tranh ton giao, đuoc keu goi boi Giao Hoang va tien hanh boi cac vi vua va quy toc la nhung nguoi tinh nguyen cam lay cay thap gia voi muc tieu chinh la phuc hoi su kiem soat cua Kito giao voi vung Đat Thanh. Quan Thap Tu đen tu khap Tay Au, va đa co mot loat cac chien dich khong lien tuc giua nam 1095 va 1291. Cac chien dich tuong tu o Tay Ban Nha va Đong Au tiep tuc vao the ky XV. Cac cuoc Thap Tu Chinh đuoc chien đau chu yeu giua nguoi Giao hoi Cong giao Roma chong lai nguoi Hoi giao va cac tin huu Kito giao theo Chinh Thong giao Đong phuong trong Byzantium, voi cac chien dich nho hon tien hanh chong lai nguoi Slav ngoai giao, nguoi Balts ngoai giao, Mong Co, va nguoi Kito giao ngoai đao . Chinh Thong giao Đong phuong cung tham gia chien đau chong lai luc luong Hoi giao trong mot so cuoc Thap Tu Chinh. Thap Tu Chinh đuoc the va đa đuoc cap mot on toan xa boi Đuc Giao hoang.
Cac cuoc Thap Tu Chinh ban đau co muc tieu đanh chiem lai Jerusalem va Đat Thanh khoi su kiem soat cua nguoi Hoi giao va cac chien dich cua ho đa đuoc xuat phat tu loi keu goi cua cac nha lanh đao đe che Byzantine đe đuoc su giup đo nham chong lai su mo rong cua nguoi Tho Seljuk theo đao Hoi toi Anatolia. Thuat ngu nay cung đuoc su dung đe mo ta cac chien dich đuong thoi va sau đo đuoc thuc hien o the ky XVI o vung lanh tho ben ngoai Levant , thuong la đe chong lai ngoai giao, va nhan dan bi khai tru giao tich, cho mot hon hop cua cac ly do ton giao, kinh te, va chinh tri . Su kinh đich giua cac quoc gia Kito giao va Hoi giao đa dan lien minh giua cac phe phai ton giao chong lai đoi thu cua ho, chang han nhu lien minh Kito giao voi Vuong quoc Hoi giao cua Rum trong cuoc Thap Tu Chinh thu nam.
Cac cuoc Thap Tu Chinh đa co mot so thanh cong tam thoi, nhung quan Thap Tu cuoi cung bi buoc phai roi khoi Đat Thanh. Tuy nhien cac cuoc Thap Tu Chinh đeu tac đong tu chinh tri, kinh te va xa hoi sau rong o chau Au. Boi vi cac cuoc xung đot noi bo giua cac vuong quoc Thien Chua giao va quyen luc chinh tri, mot so cuoc tham hiem Thap Tu Chinh đa chuyen huong tu muc tieu ban đau cua ho, chang han nhu cuoc Thap Tu Chinh thu tu, dan đen su chia cat cua Constantinopolis Thien Chua giao va su phan vung cua đe che Byzantine giua Venice va quan Thap Tu. Cuoc Thap tu chinh thu sau la cuoc Thap Tu Chinh đau tien xuat phat ma khong co su cho phep chinh thuc cua Đuc Giao Hoang. Cac cuoc Thap Tu Chinh thu bay, thu tam va thu chin đa dan đen ket qua la chien thang cua Mamluk va trieu đai Hafsid, nhu cuoc Thap Tu Chinh thu chin đa đanh dau su ket thuc cua cuoc Thap Tu Chinh o Trung Đong .


Boi canh, nguyen nhan, đong co Khoang the ky thu VII, nhung nguoi đung đau đao Hoi tien hanh cac cuoc truong chinh xam chiem cac vung đat moi. Tu nam 660 đen nam 710, cac giao si Hoi giao đa chiem đuoc mot lanh tho rong lon o Bac Phi, Tho Nhi Ky. Đen nam 720, nhung ky binh Hoi giao chiem Tay Ban Nha roi thoc sau vao đen tan lanh tho Phap; tu nam 830 đen nam 976 Sicilia va mien nam Y roi vao tay nguoi Hoi giao. Luc nay, nhung đoan hanh huong cua tin đo Kito giao ve cac mien Đat Thanh ma trong đo Palestine la noi thieng lieng nhat bat đau pho bien tu the ky IV va đen the ky XI đa tro nen rat thinh hanh. Nguoi Tho Seljuk Hoi giao khong co y ngan can nhung đoan hanh huong nhung ho thu rat nhieu loai thue, phi gay ra lan song phan no trong cong đong Kito giao.
Cung sang the ky XI, Đe quoc Byzantine (Đe quoc Đong La Ma) chi con lai mot vai vung đat o chau Au. Luc nay, nguy co nguoi Hoi giao tran sang phia Tay đa hien huu đoi voi nguoi Kito giao đac biet la sau khi quan đoi Seljuk đanh bai quan Byzantine trong tran Manzikert nam 1071 va bat đuoc ca hoang đe Romanus IV thi con đuong tien ve Constantinopolis đa đuoc khai thong. Suleyman, mot thu linh nguoi Tho Nhi Ky va cac chien binh cua ong tham chi con đinh cu ngay tai Niacea, chi cach Constantinopolis vai dam. Đe gianh lai cac vung đat đa mat o Tieu A, Hoang đe Byzantine keu goi su giup đo tu phia Tay nhung khong co ket qua. Sau đo, ho keu goi su giup đo tu Giao hoang va đe đoi lai, ho hua se xoa bo su phan ly giua Chinh thong giao Đong phuong va Giao hoi Cong giao Roma xay ra nam 1054. Ngay 27 thang 11 nam 1095 tai Hoi nghi giam muc, Giao hoang Urban II (tai vi 1088-1099) keu goi cac hiep si, hoang tu phuong Tay va tin đo Kito giao đen giup đo tin huu Kito giao phuong Đong đong thoi gianh lai nhung vung Đat Thanh đa mat.
Mac du nhung cuoc thanh chien mang đam mau sac ton giao, nhung gioi su hoc cho rang ben trong no con co cac đong co kinh te, chinh tri, xa hoi:

Ton giao: viec thanh chien đe bao ve va lay lai nhung vung đat cua nguoi Kito giao đuoc hau thuan boi thay đoi quan trong trong phong trao cai cach Giao hoi đang dien ra. Truoc khi Giao hoang Urban II phat ra loi keu goi, quan niem Chua se thuong cong cho nhung ai chien đau vi chinh nghia đa rat thinh hanh. Cong cuoc cai cach cua Giao hoi đa dan đen mot thay đoi quan trong: chinh nghia la khong chi la chiu đung toi loi trong the gioi ma phai la co gang chinh sua chung.. Cac đao quan thap tu chinh la tieu bieu cho tinh than ay trong giai đoan Giao hoi đang cai to manh me.
Kinh te, chinh tri: nhung cuoc thap tu chinh dien ra trong thoi ky ma dan so chau Au phat trien manh me va cac hoc gia cho rang tren khia canh nay no co đong co tuong tu nhu cuoc tan cong cua nguoi Đuc vao phuong Đong cung nhu cuoc xam chiem cua nguoi Tay Ban Nha. Nhung cuoc thap tu chinh nham muc đich chiem giu nhung vung đat moi đe mo rong su banh truong cua phuong Tay voi cac quoc gia Đia Trung Hai. Tuy nhien thap tu chinh khac voi nhung cuoc tan cong, xam chiem cua nguoi Đuc va nguoi Tay Ban Nha o cho no chu yeu danh cho tang lop hiep si va nong dan du cu o Palestine.
Xa hoi: tang lop hiep si đac biet nhay cam voi su tang truong nhanh chong cua dan so chau Au trong giai đoan nay. Ho đuoc đao tao, huan luyen đe tien hanh chien tranh va trong boi canh dan so phat trien manh me, nhung cuoc xung đot đe gianh đat đai đa xay ra. Giao hoang Urban II đa noi voi cac hiep si cua nuoc Phap nhu sau: "Đat đai ma cac ban cu ngu thi qua hep đoi voi mot dan so lon; no cung khong thua cua cai; va no kho long cung cap đu thuc pham cho nhung nguoi trong trot tren no. Đay la ly do vi sao cac ban phai tan sat va tan pha lan nhau." Nhu vay, ho đuoc khuyen khich đi vien chinh đe gianh đat va tren goc đo nao đo cac cuoc thap tu chinh la phuong tien bao luc nham rut bao luc ra khoi đoi song thoi Trung Co. cung nhu đem lai loi ich kep nhu loi Thanh Bernard thanh Clairvaux đa noi: "Su ra đi cua ho lam cho dan chung hanh phuc, va su đen cua ho lam phan khoi nhung nguoi đang thuc giuc ho giup đo. Ho giup ca hai nhom, khong nhung bao ve nhom nay ma con khong ap buc nhom kia.".


Cac cuoc Thap Tu Chinh Ve danh sach cac cuoc Thap Tu Chinh, chua co su thong nhat cao tren the gioi, danh sach nay co the len đen 9 cuoc tuy quan điem. 


= Thap Tu Chinh Thu Nhat (1095 - 1099) =

Thang 9 nam 1095, Giao hoang Urban II đa co mot bai thuyet giang tai Clermont, mien nam nuoc Phap keu goi gioi quy toc đam nhiem cuoc vien chinh vao Đat Thanh. Loi keu goi nay đa gay tac đong đen moi tang lop trong xa hoi phuong Tay va dan đen mot cuoc Thap Tu Chinh mang tinh đai chung voi su tham gia đong đao cua nong dan va nguoi ngheo o mien bac Phap va chau tho song Rhine cung voi mot so hiep si va tu sy vao thang 2 nam 1096, đuoc lanh đao boi mot thay tu an dat nguoi Phap ten la Piere l'Ermite. Đoi quan đong đao nhung trang bi tho so va khong đuoc to chuc tot nay tan cong nguoi Do Thai, tu Cologne (Đuc) vuot qua Bulgaria, Hungary roi keo đen Constantinople. Sau khi đuoc hoang đe Alexios I cua Byzantine đua qua eo Bosphorus, ho nhanh chong bi quan đoi Tho Nhi Ky đanh tan.
Ngay sau đo, mot đoi quan thuc su đuoc to chuc tot do gioi quy toc lanh đao đa len đuong tien hanh cuoc Thap Tu Chinh chinh thuc lan thu nhat. Nhung chi huy gom co: Robert xu Normandy (con trai cua William the Conqueror); Godfrey xu Bouillon cung hai anh trai la Baldwin xu Boulogne va Robert xu Flanders; Raymon IV xu Toulouse; Bohemond I xu Antioch, Tancred xu Taranto,... Ho dan đau 4 đao quan theo nhieu hanh trinh đuong bo va đuong bien đen Constantinople nam 1096 va 1097 đe tu đo tan cong nha Seljuk o Rum. Cuoi thang 4 nam 1097, đoi quan Thap Tu Chinh tien vao lanh tho cua nguoi Seljuk va gianh đuoc thang loi đau tien trong tran Dorylaeum ngay 1 thang 7 nam 1097. Chien thang co tinh chat buoc ngoat cua thap tu quan la viec đanh chiem thanh pho cang Antioch va đa gianh đuoc thang loi sau cuoc vay ham keo dai 8 thang, mo thong đuong tien ve Jerusalem. Ngay 7 thang 6 nam 1099, Thap Tu Quan toi Jerusalem va bat đau vay ham thanh pho. Ngay 15 thang 7 nam 1099, thap tu quan đot kich chiem Jerusalem va tan sat cac tin đo Hoi giao, Do Thai giao cung nhu ca Chinh thong giao Đong phuong. Trong khi đoan quan chu yeu tien đen Antiochia va Jerusalem thi Baldwin xu Boulogne tach đoi quan cua minh ra đe chiem Edessa, noi ong thiet lap Cong Quoc Thap Tu Quan đau tien o phuong Đong. Sau đo voi su giup đo cua ham đoi cua Venice va Genoa, Thap tu quan chiem đuoc toan bo bo Đong Đia Trung Hai va thiet lap ba quoc Tripoli va mot so tieu quoc khac.
Ket qua cua Thap Tu Chinh Thu Nhat la đa lap ra mot loat nhung Cong quoc Thap Tu Quan: Edessa, Antioch, Tripoli... va đac biet la Jerusalem trai rong tren khap vung Can Đong.


= Thap Tu Chinh Thu Hai (1147 - 1149) =

Nam 1144, viec quan Hoi giao tai chiem Edessa va uy hiep Jerusalem đa dan đen cuoc Thap Tu Chinh Thu Hai do Bernard thanh Clairvaux tich cuc phat đong. Đoan Thap Tu Chinh gom hai đoi quan, mot do vua Louis VII cua Phap, mot do vua Konrad III (Hohenstaufen) cua Đuc chi huy len đuong chiem Damascus (Syria) đe tao tien đon phong thu tot hon cho Jerusalem. Cuoc đot chiem Damascus that bai, thanh pho nay roi vao tay vua Nur ad-Din Zangi, vi tieu vuong Hoi giao đa dan quan đen cuu vien theo đe nghi cua Damascus. Đoi quan Thap Tu Chinh phai rut ve nuoc ma khong gianh đuoc mot thanh qua nao ngoai tru viec Thap Tu Quan Bac Au dung lai o Lisboa va cung voi nguoi Bo Đao Nha chiem lai thanh pho nay tu nguoi Hoi giao.


= Thap Tu Chinh Thu Ba (1189 - 1192) =

Sau khi Saladin chiem đuoc Ai Cap, tro thanh Sultan o đay va thong nhat cac tin đo Hoi giao, Syria bi đe doa nghiem trong, lanh tho cua nguoi Kito giao co the bi xam lan bat cu luc nao. Nam 1187, Saladin đanh bai Quan Thap Tu va chiem lai Jerusalem nen nguy co Cong Quoc Thap Tu Quan nay bi xoa so đa hien huu. Truoc tinh hinh đo, hoang đe Friedrich I Barbarossa cua đe quoc La Ma than thanh, vua Philippe II Auguste cua Phap cung vua Richard I Su tu tam cua Anh đong loat tien quan ve phuong Đong, tien hanh cuoc Thap Tu Chinh Thu Ba. Ngay 10 thang 6 nam 1190, Friedrich I Barbarossa chet đuoi khi đang vuot song Saleph (nay la song Goksu) o xu Tieu A, Tho Nhi Ky va hau het quan đoi cua ong quay tro ve nuoc. Đoi quan cua Richard Su tu tam va Philippe II Auguste đa vay ham va chiem đuoc Acre, đay la thang loi quan trong nhat cua cuoc Thap Tu Chinh nay, nhung do mau thuan von co giua 2 vuong quoc nen Philippe II Auguste bo ve nuoc đe thuc hien cac ke hoach thiet than hon o Tay Au. Mac du vay, Thap Tu Chinh Thu Ba ket thuc trong be tac, Richard phai ky hoa uoc voi Saladin vao ngay 2 thang 9 nam 1192, theo đo lanh tho cua cong quoc Jerusalem van nam trong mot pham vi hep tu Acre đen Jaffa va viec nguoi Kito giao hanh huong đuoc quyen vieng tham Jerusalem trong 3 nam la ket qua cua cuoc vien chinh ton kem nay. Tren đuong ve nuoc nam 1192, con tau cua Richard Su tu tam bi hong o Aquileia (Y), ngay truoc Giang Sinh nam ay, ong bi Leopold V (Cong tuoc Ao) bat giu roi trao cho hoang đe Heinrich VI (Đe quoc La Ma than thanh). Richard Su tu tam bi cam tu cho đen 4 thang 2 nam 1194 moi đuoc giai phong sau khi đa tra tien chuoc.


= Thap Tu Chinh Thu Tu (1202 - 1204) =

Cuoc Thap Tu Chinh Thu Tu bat đau nam 1202 do Giao hoang Innocent III phat đong voi muc tieu chiem Ai Cap đe tu đo tan cong Jerusalem. The nhung do thieu nguon luc tai chinh nen nhung nguoi chi huy Thap Tu Quan đa thoa thuan voi Venezia nham co đuoc phuong tien va hau can đam bao cho cuoc hanh quan sang Ai Cap, đe đoi lai, nguoi Venezia se nhan mot nua đat chiem đuoc va Thap Tu Quan phai tra 85000 đong mac bang bac . Sau đo, Venezia đe nghi đoi Quan Thap Tu Chinh đanh chiem Zara, đich thu thuong nghiep cua Venezia , mot thanh pho cung cua nguoi Kito giao. Boi con thieu 34000 mac, Thap Tu Quan đa tan cong va đanh chiem Zara vao thang 11 nam 1202. Ke tiep, nguoi Venezia lai thuyet phuc Thap Tu Quan tan cong Constantinople, thu đo cua Đe quoc Byzantine theo Chinh thong giao Đong phuong. Thanh pho von đang bi chia re boi moi bat hoa giua cac phe phai nay nhanh chong that thu ngay 12 thang 4 nam 1204. Mac du Giao hoang Innocent III co gang ngan chan cac Đao Quan Thap Tu, song chung cung cuop boc va đot chay het mot phan thanh pho. Sau đo nguoi Venezia va Thap Tu Quan phan chia đe quoc Byzantine thanh cac Cong Quoc va thong tri cho đen nam 1261. Cuoc Thap Tu Chinh cham dut ma Thap Tu Quan khong tiep tuc tien ve Đat Thanh.


= Thap Tu Chinh Thu Nam (1217 - 1219) =

Thap Tu Chinh Thu Nam do Giao hoang Honorius III to chuc, Thap Tu Quan nam 1217 gom cac đao quan do Leopold VI (Cong tuoc Ao) va Andras II cua Hungary dan đau, đen nam 1218, quan đoi cua Oliver thanh Cologne va mot đoi quan hon hop cua vua Ha Lan Willem I cung tham gia. Muc tieu cua Thap Tu Quan lan nay la tan cong Ai Cap. Nam 1218, John thanh Brienne, vua Jerusalem bi thay the. Nam 1219, Thap Tu Quan cong chiem Damietta va Giao hoang cu đai dien la Pelagius thong linh cuoc Thap Tu Chinh. Nguoi Hoi giao đa đe nghi đoi quyen kiem soat giua Damietta va Jerusalem nhung Pelagius tu choi. Nam 1219, Thap Tu Quan đinh tan cong Cairo nhung khong vuot qua đuoc song Nin đang trong mua nuoc lu va buoc phai rut lui do hau can khong đam bao. Tren đuong rut lui, nhung cuoc tan cong vao ban đem cua quan đoi Hoi giao đa gay nhieu thiet hai cho Thap Tu Quan va Damietta bi tai chiem.


= Thap Tu Chinh Thu Sau (1228 - 1229) =

Đoan quan do hoang đe Friedrich II (Đe quoc La Ma than thanh) đung đau tien hanh Thap Tu Chinh Thu Sau nam 1228 nhung nhanh chong quay tro ve va Friedrich II đa bi Giao Hoang rut phep thong cong. Sau đo Friedrich II quay sang đam phan, nam 1229 ong đat đuoc voi nguoi Hoi giao mot hiep uoc hoa binh trong muoi nam, khoi phuc lai quyen kiem soat Jerusalem, Nazareth va Bethlehem cung voi mot hanh lang tu Jerusalem ra bien cho nhung nguoi Kito giao. Truoc su chong đoi cua cac giao truong o Jerusalem, Friedrich II đa tu phong minh lam vua o đay nam 1229. Nam 1244, Jerusalem that thu truoc su tan cong o at cua linh đanh thue Hoi giao va nguoi Kito giao chi tro lai kiem soat đuoc thanh pho nay vao nam 1917.


= Thap Tu Chinh Thu Bay (1248 - 1254) =

Sau khi Jerusalem bi chiem, vua Phap Louis IX (Thanh Louis) đa chuan bi mot cuoc Thap Tu Chinh vao nam 1247, muc tieu lan nay van la Ai Cap. Mac du đoi quan khong đuoc to chuc tot, nam 1248, ong van chiem đuoc Damietta mot cach de dang va tien quan ve Cairo nam 1249. Tuy nhien, Thap Tu Quan nhanh chong bi quan Hoi giao cua Baybars I va Emir Fakr ed-Din đanh bai trong tran Mansoura ngay 8 thang 2 nam 1250, Damietta lai roi vao tay nguoi Hoi giao. Vua Louis IX cua Phap bi bat lam tu binh va đuoc tha sau khi đa tra tien chuoc.


= Thap Tu Chinh Thu Tam (1270) =

Cac su kien Jaffa va Antioch bi nguoi Hoi giao chiem lai đa dan đen cuoc Thap Tu Chinh do Vua Louis IX tien hanh. Cuoc vien chinh lan nay nham đen Tunisia, Thap Tu Quan tan cong Tunis nhung ngay 25 thang 8 nam 1270, Louis IX chet o gan Tunis vi benh dich hach. Sau đo đoi quan cua Louis IX cung voi đoan Thap Tu Quan do hoang tu Anh Edward tiep tuc tien hanh cuoc Thap Tu Chinh nhung khong đat ket qua nao. Cuoc tan cong Tunis ngung lai con hoang tu Edward dan quan toi Acre. Nhung hoat đong cua đoi quan do hoang tu Edward chi huy trong nhung nam 1271 - 1272 co tai lieu goi la Thap Tu Chinh Thu Chin, co tai lieu lai ghep vao cung voi Thap Tu Chinh Thu Tam. Trong hai nam nay, hoang tu Edward cung khong đat đuoc ket qua nao đang ke cho đen khi ong đinh chien va quay tro ve Anh đe ke thua ngoi bau sau cai chet cua nha vua Henry III. Đay cung la cuoc vien chinh cuoi cung trong thoi Trung Co cua nguoi Kito giao toi mien Đat Thanh. Nam 1289, Tripoli bi nguoi Hoi giao chiem va toi nam 1291, khi Acre cung roi vao tay ho thi giai đoan cua cac cuoc Thap tu chinh thoi trung co ket thuc.


= Thap Tu Chinh Thu Chin 1271–1272 =


= Thap Tu Chinh phia Bac (Baltic va Đuc) =


= Cac cuoc Thap Tu Chinh khac =
Ngoai nhung cuoc Thap Tu Chinh toi mien Đat Thanh, mot so hoat đong quan su khac trong giai đoan nay cung đuoc goi la Thap Tu Chinh nhu: chien dich quan su chong lai giao phai Albi o vung Languedoc, Phap tu nam 1209 đen nam 1229; su kien thuc hu lan lon xay ra nam 1212 khi hang loat tre em keo toi Y đuoc goi la Thap Tu Chinh cua tre em; hay cac hoat đong quan su chong lai nguoi Tarta, nhung cuoc hanh binh đen Thuy Đien, vung Balkan... cung đuoc coi la Thap Tu Chinh.


Cac hiep si tham gia thap tu chinh Ngay sau cuoc Thap tu chinh thu nhat, cac hiep si đa hinh thanh nen mot tang lop moi, tang lop quan đoi-ton giao. Nhung pham chat nhu su cong hien, ky luat va kinh nghiem tu hanh cua ho đuoc ket hop vao muc đich quan su cua cac cuoc thap tu chinh. Tang lop nay cung cap cac đoi bao ve vu trang cho nhung đoan hanh huong ve Đat Thanh, bao ve dan cu va tro nen rat can thiet cho cac vuong trieu phuong Tay cung nhu đong vai tro quan trong trong xa hoi chau Au thoi ky đo. 

Hiep si dong Đen (hay Hiep si Đen tho; Tieng Phap: Ordre du Temple) do cac hiep si Phap thanh lap đau the ky XII. Ho song chung voi nhau trong cac khu nha hoac cong đong rieng va ton chi la 3 loi the tu sy: ngheo kho, thanh khiet va phuc tung. Ho tu y thuc trach nhiem cua minh trong viec bao ve Cong quoc Jerusalem, đam bao su an toan cho cac tuyen đuong noi tay Au voi cac Cong quoc Thap tu quan. Cac Hiep si Đen tho cung đam nhan viec van chuyen, bao ve tien bac rat can thiet cho nhung cuoc thap tu chinh dien ra lien tuc va do vay tro thanh the che ngan hang quan trong nhat cua thoi đai. Nam 1321, cac hoat đong cua Hiep si Đen tho bi Giao hoang ra lenh cam.
Hiep si Cuu te Thanh Gioan hay goi ngan gon la Hiep si Cuu te (Anh ngu:Knights Hospitaller): do cac hiep si o Jerusalem thanh lap vao khoang nam 1103. Tuy quan so khong đong bang Hiep si Đen tho nhung ho đa giu vai tro quan trong trong cong cuoc bao ve Cong quoc Jerusalem trong suot thoi gian xay ra nhung cuoc Thap tu chinh. Nam 1291, sau khi thanh Acre that thu, tong hanh dinh cua Hiep si Cuu te doi đen Cong hoa Sip roi sau đo đen đao Rhodes va cuoi cung la đao Malta. Cung voi cac hiep si o Malta, ho cai tri hon đao nay cho đen nam 1798 khi Napoleon Bonaparte chiem Malta tren con đuong chinh phuc Ai Cap. Cac hiep si tro thanh Giai cap toi cao (sovereign order) o Malta va con ton tai đen ngay nay nhu mot nhom chuyen lam cac cong viec bac ai.
Hiep si Giec-man (tieng Đuc: Deutscher Orden): đuoc thanh lap vao khoang nam 1190 o Acre đe bao ve cac đoan hanh huong nguoi Đuc đen Palestine. Tong hanh dinh cua ho sau đuoc doi đen Venezia, roi Transynvania nam 1211 va cuoi cung la đen Pho nam 1299. Cac Hiep si Giecman đa tro thanh đoi quan tien phong cua Đuc mo rong lanh tho ve phia đong va chiem đuoc mot vung đat doc theo bien Baltic. Nam 1525, trong phong trao cai cach ton giao o chau Au, Albert thanh Brandenburg, mot đai đia chu theo hoc thuyet cua Martin Luther đa nam quyen kiem soat o đay va giai tru quyen hanh cua tang lop Hiep si Giecman.


Dau an cua Thap tu chinh Hai luc luong chinh đoi đau nhau trong nhung cuoc thap tu chinh la nhung nguoi Kito giao va Hoi giao co quan điem đanh gia rat khac nhau ve nhung cuoc Thap tu chinh. Đoi voi phuong Tay, Thap tu chinh la nhung cuoc vien chinh mao hiem nhung anh hung, nhung nguoi tham gia thap tu chinh, du rat nhieu trong so ho đa bo minh noi chien đia đuoc xem la tieu bieu cho su dung cam va tinh than hiep si. Richard Su tu tam đuoc xem la vi vua đac thu tat ca nhung đuc tinh cua mot hiep si kieu mau - gan da, thien chien, phong đo uy nghi, ngay ca su nhay ben đe soan nhung bai ca tru tinh cua gioi ca si hat rong.. Louis IX, vi vua đa bang ha trong cuoc Thap tu chinh o Tunisia, voi đuc tinh ngoan đao, kho hanh cung nhu cong ly ma ong đem lai cho nen quan chu Phap tham chi trong suot cuoc đoi minh, vua Louis đa đuoc xem la bac thanh.. Cao lon, đep trai, lich thiep va qua cam, vua Friedrich I Barbarossa, cung giong nhu vi vua truoc đo la Charlemagne, đa gianh đuoc vi tri lau dai trong ky uc va huyen thoai cua than dan.. Godfrey xu Bouillon, voi chien cong cung voi mot nhom hiep si cua minh la nhung nguoi đau tien vuot qua tuong thanh đe xam nhap Jerusalem va chiem lai Đat Thanh trong cuoc vay ham o Thap tu chinh thu nhat đa tro thanh huyen thoai. Ong đuoc nguoi chau Au thoi ay xep vao mot trong so Chin bieu tuong cua tinh than hiep si trong moi thoi đai, đuoc ca ngoi trong nhung ban truong ca, mot the loai von pho bien o Phap thoi trung co. Cuoc tan cong Antioch cung la chu đe cua ban Truong ca Antioch dai hon 9.000 cau tho. Nhung bai hat cua ca si hat rong o khap chau Au ca ngoi nhung thu linh, nhung hiep si thap tu chinh va nhung moi tinh lang man cua ho.
Dau an lich su cua Thap tu chinh trong the gioi Hoi giao khong đam net bang o phuong Tay mac du nhung vi vua Hoi giao chong lai nguoi Kito giao nhu Nur ad-Din,...đac biet la Saladin cung rat đuoc nguong mo va kinh trong. Đoi voi nguoi Hoi giao, Thap tu chinh la nhung su kien đay tan bao va da man va nhung cuoc chien đau cua ho chong lai Thap tu quan đuoc goi la Thanh chien.


Anh huong cua Thap tu chinh Mac du cac cuoc Thap tu chinh khong tao ra su hien dien thuong xuyen va vung chac cua phuong Tay tai Tieu A nhung su tiep xuc giua van hoa phuong Đong va phuong Tay đa co anh huong manh me đen hai nen van hoa nay.

Ky thuat quan su: sau nhung cuoc Thap tu chinh đau tien, Thap tu quan đa phai tien hanh cac chien dich phong thu quy mo lon o nhung tien đon xa xoi va đieu nay khien cho ky thuat phong ve, đac biet la ky thuat xay dung lau đai phat trien. Cac lau đai co thiet ke cong su thap treo đe thuan loi cho viec ban vu khi, nem go, đa, dau... vao nhung nguoi tan cong; loi vao lau đai đuoc bo tri cac goc, tuong ngan khong cho đoi phuong cong pha truc tiep. Cac lau đai Hoi giao cung co buoc phat trien tuong tu. Cung voi ky thuat phong thu, cac phuong tien cong thanh nhu may ban đa, may pha thanh bang nhung khuc go lon...tro nen tinh vi va hieu qua hon; cac ky thuat đao đat, đat chat no...cung co buoc phat trien.
Kinh te: mac du khong co so lieu thong ke tin cay ve thu nhap cung nhu phi ton cua cac cuoc Thap tu chinh nhung chac chan rang chung rat ton kem, đac biet la đoi voi phuong Tay do ho phai tien hanh vien chinh. Chien tranh đa lam can kiet dan nguon luc cua phuong Tay dan đen phai ap dung thue o muc đo cao. Đe tai tro cho Thap tu chinh thu ba, nam 1188, voi su cho phep cua Giao hoang, cac vuong cong đa đanh thue truc thu 10% tren thu nhap cua tat ca tu sy va nguoi dan co thu nhap goi la Thue thap phan Saladin. Thue cung keo theo su phat trien cua cac ky thuat quan ly, thu thue, chuyen tien...Mat khac, Thap tu chinh kich thich thuong mai giua phuong Đong va phuong Tay: cac san pham nhu đuong, gia vi,... tu phuong Đong đuoc buon ban rat manh; cac mat hang xa xi nhu vai lua...cung đuoc phat trien san xuat ngay tai chau Au.
Cac cuoc tham do: Thap tu chinh đa kich thich nhung cuoc tham do cua nguoi phuong Tay đen nhung nen van hoa phuong Đong. Khoi phat la cac cong quoc co Thap tu quan, cac tu sy roi đen thuong gia; ho đa tham nhap sau vao luc đia chau A va đau the ky XIII đa đen Trung Hoa. Nhung chuyen đi cua ho, đac biet la cua Marco Polo đa cung cap cho chau Au nguon thong tin đa dang va quy bau ve Đong A, tao tien đe cho nhung nha hang hai tim kiem cac lo trinh moi đe buon ban voi Trung Hoa vao cuoi the ky XV va the ky XVI. Khat vong tham do, chiem đoat cac nen van hoa khac, va mo rong Kito giao la mot phan ma cac cuoc Thap tu chinh đa truyen cam hung cho chu nghia đe quoc sau nay..
Chinh tri: Cac cuoc Thap tu chinh đa cung co quyen luc cua Giao hoang va Giao hoi Cong giao La Ma trong mot thoi gian, khi ho tro thanh nhung nguoi đung đau phong trao nay, keu goi va tap hop luc luong tu khap chau Au. Tuy nhien, nhung that bai lien tiep sau đo đa lam suy yeu dan uy tin cua Giao hoang. Ve phia cac vuong quoc, cac cuoc Thap tu chinh đa gop phan tap trung quyen luc vao tay cac quoc vuong khi nhieu chu hau va quy toc thiet mang hoac pha san, giup cac vi vua cung co quyen luc tap trung. Ngoai ra, viec thanh lap cac quoc gia Thap tu chinh tai Can Đong cung đinh hinh lai ban đo chinh tri khu vuc, du su ton tai cua chung khong ben vung. Su troi day cua cac nha nuoc dan toc o chau Au cung co phan lien quan đen viec cac nha cam quyen phai huy đong nguon luc va xay dung co cau hanh chinh hieu qua hon đe ho tro cac chien dich vien chinh.
Van hoa: Su tiep xuc truc tiep giua phuong Đong va phuong Tay đa dan đen su trao đoi van hoa đang ke. Chau Au tiep thu nhieu kien thuc va cong nghe tu the gioi Hoi giao, đac biet trong cac linh vuc nhu y hoc, toan hoc, thien van hoc va triet hoc. Vi du, cac ban dich cong trinh cua cac hoc gia Hoi giao đa giup tai kham pha cac tac pham cua Hy Lap co đai o phuong Tay. Cac san pham van hoa, nghe thuat, kien truc, va tham chi ca am thuc tu phuong Đong cung đuoc du nhap vao chau Au, lam phong phu them đoi song van hoa. Nguoc lai, phuong Tay cung mang anh huong cua minh đen Can Đong, the hien qua kien truc lau đai va mot so tap tuc xa hoi tai cac quoc gia Thap tu chinh. Tuy nhien, Thap tu chinh cung lam sau sac them ho ngan cach ton giao va đinh kien giua Kito giao va Hoi giao, voi nhung anh huong tieu cuc keo dai hang the ky.
Xa hoi: Cac cuoc Thap tu chinh đa tao ra su thay đoi lon trong co cau xa hoi phuong Tay. Nhieu quy toc va hiep si tham gia Thap tu chinh đa ban tai san hoac vay no đe tai tro cho chuyen đi, dan đen su suy yeu cua mot so gia đinh quy toc cu va su troi day cua cac tang lop moi, đac biet la thuong nhan va tang lop tu san o cac thanh pho ven bien, nhung nguoi huong loi tu su gia tang thuong mai. Nong dan, mac du khong truc tiep tham chien nhieu, nhung ganh chiu ganh nang thue khoa va cung co co hoi di chuyen, thoat ly khoi ach nong no trong mot so truong hop. Ngoai ra, cac cuoc Thap tu chinh con gop phan vao su phat trien cua cac dong tu quan su nhu Templar va Hiep si Cuu te, nhung to chuc co anh huong đang ke ve quan su, kinh te va chinh tri. Su di cu cua mot bo phan dan cu cung gop phan lam thay đoi cau truc dan so o mot so vung.


= Xem them =
Nhung cuoc xam luoc cua nguoi Hoi Giao


Chu thich Tham khao Mortinmer Chambers, Barbara Hanawalt, David Herlihy, Theodore Rabb K., Isser Woloch, Raymond Grew - Lich su van minh phuong Tay, Nha xuat ban Van hoa - Thong tin (2004)
Atwood, Christopher P. (2004). The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. Facts on File, Inc. ISBN 0-8160-4671-9.
Erdmann, Carl, The Origin of the Idea of Crusade, trans. M. W. Baldwin & Walter Goffart, in English (Princeton, 1977). Original work in German, Die Enstehung des Kreuzzugsgedanken, Forschungen zur Kirchen- und Geistesgeschichte 6 (Stuttgart, 1935).
The Encyclopedia of World History. 2001 Luu tru ngay 17 thang 12 nam 2007 tai Wayback Machine
The Crusades Luu tru ngay 26 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine


Xem them Jerusalem
Đe quoc Byzantine


Lien ket ngoai Bien nien ve cac cuoc Thap tu chinh (tieng Anh)
E.L. Skip Knox, The Crusades Luu tru ngay 10 thang 10 nam 2010 tai Wayback Machine, a virtual college course through Boise State University.
Crusades: A Guide to Online Resources Luu tru ngay 6 thang 12 nam 2013 tai Wayback Machine, Paul Crawford, 1999.
The Society for the Study of the Crusades and the Latin East—an international organization of professional Crusade scholars
De Re Militari: The Society for Medieval Military History—contains articles and primary sources related to the Crusades
Resources > Medieval Jewish History > The Crusades Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine The Jewish History Resource Center - Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
The Crusades Encyclopedia - articles, primary and secondary sources, and bibliographies
An Islamic View of the Battlefield an article that provides indepth analysis of the theological basis of human wars
A History of the Crusades
A History Of The Crusades by Terry Jones
The Crusades Wiki