Alexandre Emile John Yersin (22 thang 9 nam 1863 – 1 thang 3 nam 1943) la mot bac si, nha vi khuan hoc va nha tham hiem nguoi Phap goc Thuy Si. Ong noi tieng vi la nguoi đau tien phat hien ra truc khuan gay ra benh dich hach, sau nay đuoc đat ten đe vinh danh ong (Yersinia pestis). Mot nha vi khuan hoc khac, Kitasato Shibasaburo, đuoc ghi nhan la đa xac đinh đoc lap vi khuan nay tu vai ngay truoc đo, nhung co the đa xac đinh đuoc mot loai vi khuan khac va khong phai la mam benh gay ra benh dich hach. Yersin cung lan đau tien chung minh rang loai truc khuan co trong bo gam nham cung xuat hien trong benh dich o nguoi, do đo nhan manh đuoc cac phuong thuc lay truyen kha thi. Ong cung la mot nha tham hiem, nguoi đa kham pha Cao nguyen Lam Vien va vach ra mot con đuong bo tu Trung Ky sang Cao Mien, cung la nguoi thanh lap va la hieu truong đau tien cua Truong Y khoa Ha Noi (tien than cua Đai hoc Y Ha Noi). Ong đuoc nguoi dan xom Con goi bang cai ten than thuoc: "Thay Tu".


Thieu thoi Yersin sinh nam 1863 tai Aubonne, Tong Vaud, Thuy Si, la con ut trong gia đinh co ba nguoi con. Ho la thanh vien Giao hoi Tin Lanh Cai cach Tong Vaud. Me ong la hau due cua nhung nguoi Huguenot o Cevennes phai đao thoat khoi nuoc Phap đe tranh bi buc hai ton giao sau khi Louis XIV ra Chi du Fontainbleau nam 1685 thu hoi Chi du Nantes do Henri IV ban hanh nam 1598. Luc ay Tong Vaud con thuoc lanh tho Savoie, sau gianh đuoc đoc lap ngay 24 thang 1 nam 1798 va gia nhap Thuy Si ngay 14 thang 4 nam 1803.
Cha ong, Alexandre (1825-1863), la giao vien mon khoa hoc tu nhien tai nhung truong trung hoc o Aubonne va Morges, kiem nhiem chuc quan đoc kho thuoc sung, va say me nghien cuu cac loai con trung. Bi xuat huyet nao, cha ong qua đoi chi ba tuan le truoc khi Yersin ra đoi. Me ong mot minh nuoi ba con (Emilie, Franck, va Alexandre), doi đen sinh song o Morges, va tai đay ba mo truong day nu cong gia chanh va cung cach song cho cac thieu nu.


Hoc van Sau khi tot nghiep trung hoc, nam 1883 Yersin đen Lausanne đe hoc y khoa, roi sang Marburg, Đuc, tiep tuc theo đuoi nganh hoc cua minh. Trong thoi gian luu tru o Marburg, qua bao chi, Yersin đoc biet ve David Livingstone – nha truyen giao va nha tham hiem nguoi Scotland – va Livingstone tro thanh hinh mau ly tuong cho chang trai Yersin nhieu hoai bao. Nam 1885, ong đen Phap, nghien cuu y hoc tai Hotel-Dieu de Paris (lien ket voi Khoa Y thuoc Đai hoc Paris Descartes). Tin tuc, nhung chuyen đi, va nhung tam ban đo ve Đong Duong đa khoi day niem đam me tham hiem cua chang sinh vien y khoa, nguoi trong suot cuoc đoi luon muon chon nhung gi moi me va tuyet đoi hien đai. Nam 1886, ong gia nhap vien nghien cuu cua Louis Pasteur tai Truong Su pham Paris (Ecole Normale Superieure) do loi moi cua Emile Roux, va tham gia viec phat trien huyet thanh ngua benh dai.
O tuoi 25, ngay sau khi nhan van bang Tien si Y khoa voi luan an Etude sur le Developpement du Tubercule Experimental (Nghien cuu ve su phat trien cua benh lao bang thuc nghiem), Yersin lien sang Berlin đe kip ghi danh theo hoc lop vi trung hoc ky thuat do Robert Koch giang day. Tro ve Paris, Yersin xin nhap quoc tich Phap boi vi luc ay chi co cong dan nuoc Cong hoa Phap moi đuoc hanh nghe y. Ong gia nhap Vien Pasteur o Paris moi đuoc thanh lap vao nam 1889 lam nguoi cong tac voi Roux, hai nguoi cung kham pha ra đoc to bach hau (do truc khuan Corynebacterium diphtheriae tao ra).


Đen Đong Duong Tuy nhien, nha khoa hoc tre đay trien vong nay khong chiu hai long voi moi truong hoc thuat đinh cao o Paris. Nam 1890, Yersin quyet đinh roi nuoc Phap đe đen Đong Duong (luc bay gio la thuoc đia cua Phap). Phai đoi đen nam 26 tuoi, Yersin moi thay bien lan đau tien, luc ay la mot bac si tre đuoc cu đi cong can o lang chai Grandcamp. Trai nghiem nay khoi mo khat vong đuoc đi va kham pha cung nhu su san long tu bo tuong lai xan lan trong nghien cuu khoa hoc o Paris nhu la mot mon đe cua Pasteur. Yersin viet cho me: "Con se khong buon neu phai roi Paris vi con thay chan ngay kich nghe, đam thuong luu lam con kinh tom, va đoi ma khong đi thi con gi la đoi".
Khi biet chac khong the thuyet phuc Yersin o lai Paris, Louis Pasteur ben viet thu cho Cong ty Messageries Maritimes (Van tai Hang hai), đe cu Yersin lam bac si tren tau.
Yersin nhan nhiem vu cham soc suc khoe cho hanh khach va thuy thu đoan tren tau Volga, mot con tau cu ky chay bang buom va hoi nuoc tren tuyen hang hai Sai Gon – Manila, chuyen cho 67 hanh khach cung vai tan hang hoa. Đang luc lam bac si tren tau Volga, qua lai giua hai thanh pho Sai Gon va Manila, Yersin tu to chuc cho minh nhung chuyen tham du o Philippines va Nam Ky, tich luy kien thuc cung kinh nghiem cho uoc mo kham pha nhung vung đat moi cua ong. Trong thoi gian nay, Albert Calmette, mot mon đe khac cua Pasteur, đen Sai Gon tim gap Yersin đe nghi hop tac trong no luc thanh lap Vien Pasteur o Sai Gon.
Nam sau, Yersin đuoc thuyen chuyen sang tuyen hang hai moi mo Sai Gon – Hai Phong, lam bac si tren tau Saigon trong tai chi bang nua tau Volga, di chuyen doc bo bien. Thoi ay chua co tuyen đuong bo noi lien hai mien nam bac. Yersin dung thoi gian ranh roi tren tau đe ky hoa đia hinh bo bien va, duoi su huong dan cua thuyen truong, hoc cach su dung kinh luc phan, nghien cuu mon trac đia cung nhu thu thap kien thuc toan hoc can thiet cho cong viec quan sat thien van hoc.
Ca chuyen đi cung nhu chuyen ve, con tau đeu dung lai o Nha Trang, mot vinh nuoc yen tinh đay nang. Lan nao đen Nha Trang, Yersin cung bi me hoac đen sung so boi vung đat hoang da đo voi mang thuc vat tren đat lien đep ruc ro, ben tren sung sung nhung đinh nui may mu chua tung ai đat chan đen, cung chua he đuoc ve ban đo.
Andrien Loir, chau ruot va la mot trong nhung mon đe đau tien cua Pasteur, tim gap Yersin keu goi su giup đo cua ban đong mon cu cho ke hoach thanh lap mot vien Pasteur o Uc luc ay la mot luc đia đang tren đa phat trien manh, nhung Yersin tu choi nhu ong đa khuoc tu loi đe nghi cua Calmette truoc đo. 


= Tham hiem =

Nam 1891, Yersin xin thoi viec o hang Messageries, va quyet đinh đen song tai Nha Trang. Ong cho dung mot ngoi nha go o Xom Con, va mo mot phong kham. Ong Nam (Yersin đuoc nguoi dan o đay goi nhu the) la bac si nguoi Au đau tien hanh nghe trong vung nay. Ong nhan tien kham cua nhung nguoi co mau mat va co tien, nhung tiep tuc chua benh mien phi cho nguoi ngheo mac du thuong khi ong khong the nao phan biet noi giua hai hang nguoi ay, trong khi van luyen tap chay đien da. Ong thuc hien nhung chuyen tham du hang tram cay so trong nhung vung đoi nui, vao o trong cac ngoi lang nguoi Moi (cach goi nguoi sac toc thieu so thoi bay gio), hoc chut it ngon ngu, san ban, va chua benh cho ho.
Muon tim mot con đuong bo vao Sai Gon, Yersin đi ngua đen Phan Ri, thue nguoi dan đuong vao rung, ong tim ra cao nguyen Di Linh, nhung khong the đi tiep, phai tro lai Phan Thiet, roi lay thuyen ve Nha Trang. Du vay, Yersin van tiep tuc y đinh kham pha dai rung nui bi hiem doc theo day Truong Son, luc ay la mot vung hiem tro hoang vu, la noi sinh song cua nhung bo toc thieu so khong chiu khuat phuc trieu đinh.
Voi muc tieu tim mot con đuong bo tu Nha Trang ven Bien Đong bang qua day Truong Son đe đen song Mekong phia ben kia. Yersin su dung phan con lai cua mon tien tiet kiem com coi đang can dan đe mua trang thiet bi va len ke hoach cho chuyen tham hiem. Ngay 23 thang 9 nam 1892, đoan tham hiem gom bay thanh vien, voi vai con ngua, hai con voi, va mot khau sung san hieu Winschester, duoi su lanh đao cua Yersin khoi hanh tu Nha Trang ra Ninh Hoa roi len Ban Me Thuot. Ba thang sau khi roi Nha Trang, đoan tham hiem đen Stung Treng ben bo song Mekong. Yersin ban lai may con ngua va voi roi cung cac ban đong hanh len thuyen đoc moc ve Phnom Penh. Nhung tam ban đo ong ve đuoc goi sang Luang Prabang ben Lao đe đoi chieu voi nhung ghi nhan cua Phai đoan Pavie, roi chuyen ve Paris. Yersin ve Phap, o lai Paris trong ba thang đe ghi danh theo hoc o Đai Thien van Montsouris, va tu choi gia nhap Phai đoan Pavie. Nho su van đong cua Pasteur, Yersin nhan đuoc su tro giup cua Hang Đuong bien đe mua dung cu va them khoan tien trang trai chi phi cho nhung chuyen tham hiem.

Nam 1892, it lau sau chuyen tham hiem lan thu nhat, theo loi khuyen cua Albert Calmette, Yersin gia nhap đoan y si hai ngoai đe khoi phai lo lang ve mat tai chinh. Sau 28 nam phuc vu, nam 1920 ong ve huu voi cap bac Đai ta Quan y.
Thang 6 nam 1893, đuoc su uy thac cua Toan quyen Đong Duong Jean-Marie de Lanessan, Yersin to chuc đoan tham hiem theo đuong bo tu Bien Hoa ra Đong Nai, len Di Linh, cuoi cung kham pha Cao nguyen Lam Vien. Trong nhat ky đe ngay 21 thang 6 nam 1893, Yersin ghi nhan co vai lang cua nguoi sac toc D'Lat nam rai rac trong vung, "Tu trong rung thong buoc ra toi sung so khi đoi dien mot binh nguyen hoang vu giong nhu mat bien tran đay nhung lan song mau xanh la cay. Su hung vi cua rang Langbiang hoa lan vao đuong chan troi tay bac tao nen boi canh trang le, gia tang ve đep cua vung đat nay." Đen nam 1899, tai vung đat đuoc Yersin kham pha, Toan quyen Paul Doumer cho thiet lap mot khu nghi duong cho nguoi Au chau, sau tro thanh Đa Lat.
Voi su tro giup tu chinh quyen – đuoc cung cap vat dung, nhan luc, tien va vu khi - quy mo cua chuyen tham hiem lan nay lon hon nhieu so voi lan truoc, đoi khi len đen tam muoi nguoi đi quanh co duoi tan la rung. Đe đoi lai, Yersin phai khao sat tim ra nhung con đuong moi đe phat trien thuong mai, nhung đia điem thich hop đe chan nuoi gia suc, cung nhu kiem ke tai nguyen rung va khoang san.

Tren đuong ve, ho đen mot ngoi lang nguoi thieu so than quen, noi vua bi đot pha boi bon cuop – khoang nam muoi nguoi la tu vuot nguc. Cung nhung nguoi can đam nhat trong đoan tham hiem, Yersin quyet đinh truy đuoi bang cuop, kip khi bon chung dung chan, đot lua va kiem ke chien loi pham. Yersin gio khau sung ngan len nhung Thuc, thu linh bang cuop, nhay đen đay chech nong sung. Yersin linh mot nhat chuy vao chan gay ca xuong, bi rua chat đut nua ngon cai cua ban tay trai, va bi Thuc đam ngon giao vao nguc. Bon cuop bo đi vi đinh ninh Yersin đa chet. Theo su huong dan cua Yersin, nguoi ta khoet rong vet thuong, rut mui giao, khu trung, nep chan, đat ong len mot chiec cang ket bang tre va day rung, khieng đi suot nhieu ngay đen tan Phan Rang. O đo co mot chuyen gia đien tin bao cho Calmette o Sai Gon biet đe goi thuoc đen. Trong khi cac vet thuong len seo, Yersin danh thi gio tim hieu cach van hanh cua may phat đien tin. Sau đo, ong đuoc đua ve Sai Gon, viet tuong trinh, ve ban đo, va phac thao nhung tuyen đuong tiem nang. 
Yersin chuan bi cho chuyen tham hiem thu ba, chuyen đi dai nhat va nhieu tham vong nhat cua ong, voi du đinh mo mot con đuong moi tu Trung Ky sang Lao, khac voi con đuong cua Pavie qua Đien Bien Phu.
Truoc khi Yersin len đuong, Thuc bi bat, va ong đuoc chung kien cuoc hanh hinh đe lai nhieu cam xuc. 
Cuoi nam 1893, voi mot luc luong hung hau - ngoai 54 nguoi tuy tung con co mot toan linh tap mang sung theo ho tong - Yersin khoi hanh tu Bien Hoa len Đa Lat, đi tiep đen cao nguyen Đak Lak, vao Attopeu o nam Lao, roi đi theo huong đong ra bien. Yersin đen Đa Nang vao ngay 17 thang 5 nam 1894. Cuoc khao sat lan thu ba nay tham do mot vung đat rong lon trai rong tu vi tuyen 11 o phia nam đen vi tuyen 16 o phia bac, va tu song Mekong o phia tay đen bo bien Viet Nam o phia đong. Trang nhat ky ngay 11 thang 4 cua Yersin ghi, "Đuong đi that la khung khiep. Trong 4 ngay lien tiep, chung toi phai vuot qua mot vung nui hiem tro, treo xuong, leo len, cu đon đieu nhu the mai lam cho chung toi rat met moi. Cay coi chen chuc. Khong co đuong mon. Chung toi phai khom lung chui qua cac bui tre. Vi troi mua nen rung co nhieu vat khong the ta đuoc. Nhung nguoi Viet Nam đi cung voi chung toi bi sot ret mac du đa uong thuoc ngua..."


= Nghien cuu benh dich hach =

Trong khi Yersin đang chuan bi cho cuoc tham hiem thu tu thi benh dich đa boc phat o mien Nam Trung Hoa va lan truyen xuong Đong Duong. Thang 5 nam 1894, dich phat manh o Hong Kong, gay tu vong cao, va tro thanh moi đe doa cho tat ca cang bien co giao dich thuong mai voi Trung Hoa, trong đo co cang Hai Phong. Nha cam quyen thuoc đia cu Yersin đen Hong Kong đe nghien cuu benh dich.
Ngay 15 thang 6 nam 1894, Yersin đat chan đen Hong Kong, trong thay xac nguoi chet vi dich hach tren đuong pho, giua nhung vung nuoc, trong cac khu vuon, tren ghe thuyen đang cam neo. Yersin lien ghi lai quan sat ban đau cua minh, "Toi nhan thay co rat nhieu chuot chet tren mat đat." Ba ngay truoc đo, Kitasato đa đen Hong Kong cung đe nghien cuu benh dich. Voi su ho tro doi dao tu nguoi Anh, Kitasato lap mot phong thi nghiem trong Benh vien Kennedy Town, Yersin chi đuoc phep đen quan sat nhom Kitasato lam viec. Yersin ngac nhien ve phuong phap lam viec cua Kitasato: kham nghiem mau va can than giao nghiem cac co phan cua tu thi nhung bo qua cho sung hach bach huyet.
Nam ngay sau, ong quyet đinh hoat đong đoc lap. Voi su tro giup cua Vigano, mot nguoi Y song o Hong Kong, Yersin lam viec trong mot cai lan bang tre phu rom voi vai xac chet co đuoc nho Vigano đut tien cho đam linh thuy nguoi Anh trong coi nha xac, va Yersin xac đinh đuoc nguyen nhan cua benh dich.
Sau khi toan khoa hoc gia nguoi Nhat ra đi, nguoi Anh muon giu Yersin o lai Hong Kong nhung ong tu choi.
Boi vi nhung tuong trinh ban đau cua Kitasato con mo ho va đoi khi co nhung mau thuan, nhieu nguoi tin rang Yersin la nguoi duy nhat tim ra truc khuan. Tuy nhien, mot cuoc phan tich hinh thai hoc ve nhung gi Kitasato kham pha cho thay "Kitasato đa khao nghiem truc khuan gay benh o Hong Kong vao cuoi thang 6 va đau thang 7 nam 1894", chi mot thoi gian ngan sau khi Yersin cong bo kham pha cua ong (ngay 20 thang 6). Do đo, "khong the bac bo su đong gop" cua Kitasato. Cung nen biet rang, truc khuan gay benh phat trien tot hon trong moi truong nhiet đo thap, vi vay, phong thi nghiem đuoc trang bi kem cua Yersin lai co loi the hon trong cuoc chay đua voi Kitasato.

Yersin la nguoi đau tien chung minh rang truc khuan hien dien o chuot benh va nguoi benh la mot, nho đo ong đa giai thich đuoc phuong thuc truyen benh. Cung trong nam ay, kham pha nay đuoc cong tac vien Emile Duclaux gui đen Vien Han lam Khoa hoc Phap trong bai bao nhan đe La Peste Bubonique de Hong-Kong (Benh dich hach o Hong Kong).
Tu nam 1895 đen 1897, Yersin nghien cuu them ve benh dich hach. Nam 1895 ong tro lai Vien Pasteur o Paris va cung voi Emile Roux, Albert Calmette va Armand Borrel đa đieu che ra huyet thanh chong benh dich hach đau tien. Cung nam đo, ong tro ve Đong Duong va lap mot phong thi nghiem nho tai Nha Trang đe san xuat huyet thanh, (nam 1905 vien nay tro thanh mot chi nhanh cua Vien Pasteur). Nam 1896, ong thanh lap trai chan nuoi Suoi Dau, nuoi ngua đe san xuat huyet thanh.
Nam 1896, Yersin đen Quang Chau, đuoc phep tiem huyet thanh đuoc đieu che tai Nha Trang cho mot chung sinh đang mac benh tai đay, va mau chong thu đuoc ket qua. Ong tro thanh nguoi thay thuoc đau tien cuu song mot benh nhan dich hach. Yersin tiep tuc cuoc hanh trinh chong benh dich hach bang huyet thanh voi nhung điem đen ke tiep la Ha Mon, Formosa (nay la Đai Loan), roi Ma Cao. Song, khi đen Bombay, Yersin đoi dien voi mot moi truong phuc tap hon nhieu – nguoi benh tu choi vao benh vien cach ly vi o đo phai tuan thu he thong đang cap, loai chuot phat trien manh boi vi nguoi dan khong chiu sat sinh, su đo ky cua nguoi Anh đoi voi nguoi Phap. Ong khong lam đuoc gi, cuoi cung phai rut lui đe lai mot đong hon đon cho Paul-Louis Simond, nguoi đong nghiep đuoc Vien Pasteur cu đen thay the ong.


= Nong nghiep =

Sau Bombay, Yersin quyet đinh tro ve Nha Trang trong nam 1898. Voi su ho tro tu Toan quyen Doumer, ong xay dung Vien Pasteur Nha Trang. Roi ong mua mot khu đat rong 500 hec-ta o Suoi Giao (nay la Suoi Dau) đe lam nong nghiep va chan nuoi. Ong cho trong cay ca-phe Liberia, cac loai cay thuoc, cay coca đe san xuat co-ca-in su dung trong nganh duoc, tuyen chon nhieu loai thuc vat va đong vat tu khap noi tren the gioi đe nuoi trong tai đay, bien no thanh mot cong đong nong nghiep va khoa hoc voi mot tram xa phuc vu cu dan trong vung. Trong thoi gian nay, san xuat huyet thanh chong dich cho bo la nguon thu nhap chinh cua Yersin. Trung tam thi nghiem nay ve sau tro thanh vien thu y đau tien o Đong Duong.
La nguoi đau tien nhap giong cay cao su ve trong tai Viet Nam, Yersin tro thanh chu mot đon đien cao su luc đau rong khoang 100 hec-ta, kiem tien đu đe nuoi song Vien cua ong. Ong lien lac voi Andre Michelin, nguoi sang lap tap đoan Michelin, mot trong nhung hang san xuat banh xe lon nhat the gioi. Nho cach lam hieu qua va suy nghi quyet liet nen loi tuc gia tang đang ke, ong goi tien vao Hongkong and Shanghai Bank (nay la ngan hang HSBC) va mua cac loai co phieu.
Ve Nha Trang lap trang trai la khoi điem cho mot giai đoan khac trong cuoc đoi Yersin: song an dat, đe lai đang sau anh hao quang cua mot huyen thoai song – nguoi đay lui benh dich hach va la nguoi kham pha cao nguyen Lam Vien - đe song voi niem đam me moi: nghien cuu cung thuc hanh nong nghiep va chan nuoi. Ong tu choi tiep cac nha bao, ho ben dung nen nhung cau chuyen huyen hoac ve Yersin, nhung ong chang he quan tam.
Tu Suoi Giao, sau mot chuyen tham hiem ngan voi Armand Krempf – hai ngay đi thuyen va hai ngay leo nui – Yersin phat hien ngon nui Hon Ba. Trong nam 1915, ong tien hanh di thuc cac loai thuc vat va đong vat, gieo cac loai hat giong, va xay dung mot ngoi nha go kieu Thuy Si. Ong nghien cuu đieu hoc, nghe lam vuon, va suu tam cac loai hoa. Ong cung mo mot chien dich trong rung đong thoi khuyen dan lang bo tap tuc chat đot cay rung. Ong dung chuong nuoi chim va đua ve lanh đia rong 15 000 hec-ta cua minh cac loai chim la. Ong trong thu nghiem cay canh-ki-na đe san xuat thuoc ky ninh chua benh sot ret. Ong tim ra tho nhuong thich hop cho loai cay nay o vung đat Dran (nay la Đon Duong) va Di Linh.

Yersin dung so tien co đuoc nho nhung giai thuong khoa hoc đe xay dung mot con đuong dai 30 cay so quanh co uon khuc tu Suoi Giao len Hon Ba. Su dung thiet bi tien tien ''Improver Road Tracer'', ong "đich than chi đao cong viec, voi su giup đo cua cac cai An Nam, lam mot con đuong co đo doc rat đeu, o muc muoi phan tram." Đoi khi phai dung boc pha đe no pha đa, va "dung cac manh vun đe xay tuong chong." Nho con đuong nay, Yersin chuyen mot may phat đien len ngoi nha go, lap đat he thong đen, khoi đong mot may dan nuoc đe tuoi cay, va đat mua tu Phap mot chiec Citroen banh xich, cung loai voi "nhung chiec xe đa bang qua sa mac Sahara."
Yersin thich biet moi thu, ong la chuyen gia ve nong hoc nhiet đoi, nha vi trung hoc, nha dan toc hoc, nhiep anh gia, roi nghien cuu khi tuong. Ong mua may đien luong ke, lam mot con dieu that lon tha len đo cao mot ngan met đe đo đien khi quyen va du đoan giong bao. Ong muon giup nhung nguoi dan chai thuong khi bi mat tich tren bien moi luc co loc xoay vut đen. Yersin thuyet phuc Fichot, mot ky su thuy van phuc vu trong hai quan va rat say me thien van hoc, đen song voi ong trong ngoi nha lon o Xom Con voi kinh thien van va may quan tinh đuoc lap đat tren san thuong đe cung nhau nghien cuu khi tuong. Trong nhung ngay cuoi đoi, Yersin gan bo voi niem đam me moi: van chuong. O tuoi tam muoi, ong lai hoc tieng Latin, tieng Hy Lap, va bien dich nhung tac pham cua Phedre, Virgile, Horace, Salluste, Ciceron, Platon, va Demosthene.


= Truong Y khoa Ha Noi =
Nam 1902 Toan quyen Paul Doumer, truoc khi roi Đong Duong, moi Yersin tu Nha Trang ra Ha Noi đe mo mot truong Y, mot benh vien, va mot trung tam ve sinh. Voi Truong Y, "uoc tinh viec xay dung se ton mot trieu ruoi franc!" Mot so tien lon, song theo nhan xet cua Yersin, "van re hon nhieu, lai huu ich hon nhieu so voi cai nha hat o Sai Gon." 

Yersin đuoc bo nhiem lam hieu truong đau tien cua Ecole de Medecine de Hanoi (Truong Y khoa Ha Noi), la tien than cua Đai hoc Y Ha Noi.
Ong thiet lap giao trinh theo hinh mau đai hoc Phap – sang kham benh o benh vien, chieu danh cho ly thuyet – đich than ong giang day trong cac gio vat ly, hoa hoc, va phau thuat.
Truong khai giang ngay 1 thang 3 nam 1902, nam hoc đau tien co 29 sinh vien, 15 nguoi đen tu Bac Ky, 5 tu Trung Ky, 8 tu Nam Ky, va 1 tu Cao Mien. Tat ca đeu đuoc nhan hoc bong 8 đong moi thang. Ghi nhan cua Yersin ve nhung sinh vien Y khoa đau tien đuoc đao tao o Đong Duong, "Ho rat cham hoc, co nhung nguoi xuat sac ngang voi nhung sinh vien gioi nhat ben Phap. Đieu thu vi la ngay ca nhung nguoi thong minh cung hoc rat cham. Gan nhu co the noi rang khong co ai luoi bieng."
Ong co cong di chuyen truong khoi lang Kinh Luoc, cho xay dung ngoi truong o pho Bobillot (Le Thanh Tong ngay nay), va xay dung benh vien thuc hanh o pho Lo Đuc.
Sau hai nam, khi moi thu đa vao guong, Yersin xin tu nhiem, va tro ve Nha Trang.


= Tu tran =

Trong thoi gian dien ra Chien tranh the gioi thu hai, ngay 1 thang 3 nam 1943, Yersin tu tran tai nha rieng o Nha Trang, ong đe lai di chuc, "Toi muon đuoc chon o Suoi Dau. Hay chon toi nam up xuong. Yeu cau ong Bui Quang Phuong giu toi lai tai Nha Trang, đung cho ai đem toi đi noi khac. Moi tai san con lai xin tang het cho Vien Pasteur Nha Trang, va nhung nguoi cong su lau nam. Đam tang lam gian di, khong huy hoang khong đieu van." Du vay, rat đong nguoi tim đen đe đua tien ong ve noi an nghi cuoi cung. Nhieu nguoi dan Xom Con va Nha Trang than khoc va đe tang cho ong. Đoan nguoi đua tang dai đen hon ba cay so.


Vinh danh Yersin đe lai nhieu ky uc sau đam tai Viet Nam, noi nguoi dan trong vung goi ong cach than mat la Ong Tu, theo cap bac Đai ta Quan y (quan ham co nam vach). Tuy nhien, theo Patrick Deville, nguoi dan Xom Con goi Yersin nhu the la do "ong co cai lon nam vach ma vang tren bo đong phuc trang" khi ong con la bac si phuc vu tren tau.

Tu khi con la mot sinh vien tre tuoi theo hoc y khoa o Marburg, Yersin đa to long nguong mo David Livingstone, va nuoi hoai bao buoc theo dau chan cua nhan vat noi tieng nguoi Scotland sinh truoc ong nua the ky. Yersin đa danh tron đoi minh đe thuc hien giac mo ay. Patrick Deville, tac gia quyen Peste & Cholera đat giai Femina nam 2012, nhan xet rang Yersin la "mot tin đo chan chinh cua Giao hoi Tin Lanh vung Morges va cua tam guong Livingstone, nguoi cung la bac si, nha tham hiem, va muc su".
Nam 1891, khi đat chan đen Nha Trang, Yersin yeu men vung đat nay, va quyet đinh luu tru tai đay. Ong viet cho Emile Roux, "Hay đen đay voi toi, ong se biet o đay thu vi nhu the nao, thoi tiet khong nong nhieu, cung khong lanh lam, mot khung canh thanh binh tuyet đoi va nhieu cong viec can lam."

Ong song gan gui voi cu dan trong vung, va tan tuy giup đo nhung ngu dan ngheo kho trong xom chai nho be. Ong song trong mot ngoi nha co ba tang, tren tang thuong ong đat kinh thien van đe quan sat bao bao cho lang chai. Khi co bao, ong goi dan lang đen tru ngu o nha ong, va cung cap thuc pham cho ho.
Yersin kham benh mien phi cho nguoi ngheo. Ong viet cho me, "Me hoi con co thich nganh y khong. Co va khong. Con rat vui đuoc chua tri cho nhung nguoi đen nho con kham, nhung con khong muon bien y hoc thanh mot cai nghe, nghia la con se khong bao gio co the đoi mot nguoi benh tra tien vi đa chua benh cho nguoi đo. Con coi y hoc la thien chuc, la muc vu. Đoi tien đe chua tri cho benh nhan thi chang khac nao noi voi nguoi đo rang: tien hay mang song."
Yersin tran trong nhung đong gop cua cac phu ta nguoi ban đia, yeu quy ho, va quan tam đen đoi song cua ho.

Ngoai vi khuan Yersinia pestis đuoc đat ten đe vinh danh Yersin, co nhieu đia danh tai Viet Nam đuoc đat ten theo ong.
Tai Ha Noi, Đa Nang, Nha Trang, Đa Lat,Thu Dau Mot, Phan Rang va Thanh pho Ho Chi Minh đeu co nhung con đuong đuoc đat ten đe vinh danh Yersin.
Toa lac ben trong khuon vien vien Pasteur Nha Trang la Bao tang Alexandre Yersin, noi luu tru nhieu ky vat cua Yersin. Cong vien Yersin nam doc theo bo bien Nha Trang, voi tuong Yersin cao 4m, la mot thang canh cua thanh pho. Phan mo cua Yersin tai Suoi Dau (cach Nha Trang 20 km) hang nam co nhieu nguoi đen vieng. Theo tap quan đoi voi nguoi co cong va đuoc nhieu nguoi yeu quy, nguoi dan xay cho ong mot mieu tho. Nam 1990, quan the mo Yersin o Suoi Dau va bao tang Yersin o Vien Pasteur Nha Trang đuoc xep hang di tich lich su van hoa cap quoc gia; đay đuoc xem la "truong hop duy nhat nuoc Viet Nam cap bang chung nhan di tich lich su cap Quoc gia cho mot nguoi nuoc ngoai". Lang Tan Xuong o Suoi Dau con tho cung ong nhu mot thanh hoang.

Mot ngoi truong - khoi cong xay dung nam 1927 va khai giang nam 1935 - đuoc đat theo ten Yersin đe vinh danh ong. Lycee Yersin (nay la Truong Cao đang Su pham) la mot kien truc đep va đoc đao cua Đa Lat. Tai thanh pho nay, cung mang ten ong con co Cong vien Yersin, va mot ngoi truong thanh lap nam 2004, Đai hoc Yersin.
Yersin đuoc trao tang Bac Đau Boi tinh, huan chuong cao quy nhat cua nuoc Phap.
Nam 1934, sau khi Pasteur, Roux, va Calmette qua đoi, Yersin - nguoi cuoi cung trong nhom Pasteur - đuoc đe cu lam Giam đoc danh du cua Vien Pasteur Paris, va la uy vien Ban Quan tri. Chuc vu nay buoc ong moi nam phai ve Phap mot lan đe hop. Nam 1940, Yersin ve tham Phap lan cuoi cung truoc khi Đe Nhi The Chien bung no.
Tac pham Peste et cholera (Dich hach va tho ta) cua nha van Patrick Deville noi ve cuoc đoi cua Yersin đoat giai Femina nam 2012. Hoi Ai mo Yersin, đuoc thanh lap nam 1992 voi hon 700 hoi vien, voi muc đich hoat đong giup đo nguoi ngheo va tre em khuyet tat cung nhu truyen ba ve than the va su nghiep cua Yersin, la to chuc phi chinh phu duy nhat o Viet Nam nhan Huan chuong Lao đong. Tu nam 2000, Lanh su quan Phap tai Hong Kong va Macau hang nam cap hoc bong Alexandre Yersin cho sinh vien la cu dan tai hai lanh tho nay cua Trung Quoc đen Phap tham gia chuong trinh cao hoc.
Ngay 20 thang 9 nam 2013, nhan ky niem 150 nam ngay sinh cua Yersin, Tong cong ty Buu chinh Phap đa phoi hop voi Vien Pasteur Paris, Vien Han lam Khoa hoc Hai ngoai Phap va Đai su quan Viet Nam tai Phap to chuc le phat hanh hai mau tem chung Viet Nam va Phap ve Alexandre Yersin. Ngay 22 thang 9 nam 2014, nhan ky niem 151 nam ngay sinh cua Alexandre Yersin, tai Nha Trang dien ra le cong bo quyet đinh truy tang "Cong dan Viet Nam danh du" cho Yersin, đong thoi to chuc trien lam bo suu tap tem "Bac si Alexandre Yersin - nguoi cong dan danh du Viet Nam".
Nam 2016, cac nha thuc vat cua Vien Sinh hoc nhiet đoi thuoc Vien Han lam Khoa hoc va Cong nghe Viet Nam va Cong hoa Sec đa phat hien va cong bo mot loai lan moi o Khu Bao ton thien nhien Hon Ba, tinh Khanh Hoa. Loai lan nay đuoc đat ten la Lan yersin (Cleisostoma yersinii J. Ponert & Vuong), ten loai đuoc đat theo ten cua bac si Yersin, nguoi đa kham pha ra Hon Ba. Tuy nhien qua đoi chieu va so mau thi 2 loai Lan yersin va Lan le cong kiet la giong nhau va cung mot loai. Vi vay, loai Lan yersin (C. yersinii) tro thanh ten đong danh (synonym) cua loai Lan le cong kiet (C. lecongkietii) va Khu Bao ton thien nhien Hon Ba, Khanh Hoa đuoc ghi nhan la noi phat hien phan bo moi cho loai Lan le cong kiet.


Chuyen ben le Tu khi song xa nha, Yersin thuong xuyen viet thu cho me va chi. Voi khoang 1.000 buc thu, chung ta biet nhieu chi tiet ve cuoc đoi cong hien cua ong, cung co the nhan thay net hom hinh cua nha khoa hoc trong la thu ong goi tu Hong Kong, "Con con nhieu đieu nua muon thua voi me, nhung co hai xac chet đang cho con. Ho muon ra nghia đia cho som. Tam biet me than yeu. Me rua tay sau khi đoc thu nay keo bi lay dich hach, me nhe."
Thang 11 nam 1920, khi đap tau Paul Lecat đi Marseille, Yersin bi ngan khong đuoc vao phong an tren tau vi khong đeo ca vat. Ong quay ve phong roi tro lai, hoi nguoi phuc vu, "Chiec ca vat nay cau co chap nhan khong?", vua noi vua chi tay vao co ao noi ong đeo tam huan chuong Bac Đau boi tinh.
Yersin biet tieng Viet, thu tieng Viet thuc dung, hieu qua, nhung khong may tinh te. Ong "thuong su dung tu nguoi ta cho ca ba ngoi so it lan ba ngoi so nhieu, dung cho ca nguoi lan con vat."
Yersin yeu tre, ong thuong chieu phim cho tre em Xom Con xem. Mot hom, chung đanh vo chau hoa, ong bao nguoi giup viec: "Đung ray đanh, nguoi ta so."
Tu nhung nam đau tien cua the ky 20, Yersin la nguoi lai nhung chiec o-to đau tien tai Ha Noi: chiec đau hieu Serpollet 5 ma luc chuyen tu Nha Trang ra, roi chiec Serpollet thu hai, đoi moi nhat 6 ma luc co the chay 100 cay so gio, đat mua tu Paris. Suot nua the ky song o Viet Nam, ong khong ngung nhap nhung may moc tan tien nhat, lai con co y đinh xay dung mot san bay o Nha Trang.


Chu thich Nguon = Tieng Viet =
Patrick Deville. ND: Đang The Linh (2013), Yersin: Dich hach & Tho ta, Nha xuat ban Tre


= Tieng Anh =
Barrett, O. (1989). "Alexandre Yersin and recollections of Vietnam". Hosp. Pract. (Off. Ed.). Quyen 24 so 5A. tr. 13. PMID 2498345.
Bendiner, E. (1989). "Alexandre Yersin: pursuer of plague". Hosp. Pract. (Off. Ed.). Quyen 24 so 3A. tr. 121–8, 131–2, 135–8 passim. PMID 2494200.
Haubrich, William S. (2005). "Yersin of Yersinia infection". Gastroenterology. Quyen 128 so 1. tr. 23. doi:10.1053/j.gastro.2004.11.040. PMID 15633119.
Holubar, K. (1999). "Alexandre Yersin (1863-1943) and the centenary of the plague in Nha Trang: A threat transformed". Dermatology (Basel). Quyen 198 so 1. tr. 108–9. doi:10.1159/000018052. PMID 10026422.
Howard-Jones, N. (1975). "Kitasato, Yersin, and the plague bacillus". Clio medica (Amsterdam, Netherlands). Quyen 10 so 1. tr. 23–7. PMID 54239.
Moseley, J. E. (1981). "Travels of Alexandre Yersin: letters of a pastorian in Indochina, 1890-1894". Perspect. Biol. Med. Quyen 24 so 4. tr. 607–18. PMID 7027173.
Rosenberg, J. C. (1968). "Doctors afield: Alexandre Yersin". N. Engl. J. Med. Quyen 278 so 5. tr. 261–3. doi:10.1056/NEJM196802012780507. PMID 4865333.
Solomon, T. (1995). "Alexandre Yersin and the plague bacillus". The Journal of tropical medicine and hygiene. Quyen 98 so 3. tr. 209–12. PMID 7783282.


= Tieng Phap =
Bernard, L. (1994). "[Memories of Monsieur Yersin]". Revue medicale de la Suisse romande. Quyen 114 so 5. tr. 439–44. PMID 8016523.
Bonard, E. C. (1994). "[The plague and Alexander Yersin (1863-1943)]". Revue medicale de la Suisse romande. Quyen 114 so 5. tr. 389–91. PMID 8016516.
Bonard, E. C. (1972). "[Two letters from Alexandre Yersin]". Revue medicale de la Suisse romande. Quyen 92 so 12. tr. 995–1000. PMID 4578823.
Bonifas, V. (1984). "[Alexandre Yersin (1863-1943)]". Revue medicale de la Suisse romande. Quyen 104 so 5. tr. 349–51. PMID 6379813.
Brossollet, J. (1994). "[Correspondence of Alexander Yersin to his family]". Revue medicale de la Suisse romande. Quyen 114 so 5. tr. 445–50. PMID 8016524.
Delaveau, P. (1995). "[Production of cinchona in the French empire: A. Yersin and E. Perrot]". Revue d'histoire de la pharmacie. Quyen 42 so 304. Clair G. tr. 75–84. PMID 11640400.
Patrick Deville, Peste et cholera, editions du Seuil, collection « Fiction & Cie », 2012 (ISBN 978-ngay 2 thang 2 nam 107720-9).
Dreifuss, J.-J. (1994). "[Discoveries and deceptions: Yersin from Hong Kong to Stockholm]". Revue medicale de la Suisse romande. Quyen 114 so 5. tr. 425–8. PMID 8016521.
Fantini, B. (1994). "[A young Pasteur scientist with Koch: Yersin, 1888]". Revue medicale de la Suisse romande. Quyen 114 so 5. tr. 429–37. PMID 8016522.
Kupferschmidt, H. (1994). "[Development of research on plague following the discovery of the bacillus by Alexander Yersin]". Revue medicale de la Suisse romande. Quyen 114 so 5. tr. 415–23. PMID 8016520.
Mafart, Y. (1965). "[Alexandre Yersin (1863-1943)]". Medecine tropicale: revue du Corps de sante colonial. Quyen 25 so 4. tr. 427–38. PMID 5320482.
Pilet, P. E. (1994). "[Yersin Senior and son. From biology to medicine]". Revue medicale de la Suisse romande. Quyen 114 so 5. tr. 405–14. PMID 8016519.


= Ngon ngu khac =
Bockemuhl, J. (1994). "[100 years after the discovery of the plague-causing agent--importance and veneration of Alexandre Yersin in Vietnam today]". Immun. Infekt. Quyen 22 so 2. tr. 72–5. PMID 7959865.
Raggenbass, R. (1995). "[Blackwater fever: a French episode drawn from the research of Alexandre Yersin]". Gesnerus. Quyen 52 so 3–4. tr. 264–89. PMID 8851059.


Lien ket ngoai tieng Viet:

Cuoc đoi Yersin mang nhieu yeu to mot cuon tieu thuyet Luu tru ngay 14 thang 7 nam 2014 tai Wayback Machine Tuoi Tre Online
Yersin: Dich hach & Tho ta Luu tru ngay 21 thang 8 nam 2014 tai Wayback Machine Nha xuat ban Tre
Phat hanh bo tem chung Phap-Viet ve Alexandre Yersin Luu tru ngay 21 thang 9 nam 2013 tai Wayback Machine VOV online
TS.VS Alexandre Yersin - Bac si nguoi phap va nhung thang ngay tren đat nuoc Viet Nam Luu tru ngay 6 thang 11 nam 2007 tai Wayback Machine website ky niem 100 nam thanh lap Đai hoc Đong Duong tien than cua Đai hoc Quoc gia Ha Noi ngay nay.
Alexandre Yersin Luu tru ngay 7 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine. Website Thong tin Y duoc Viet Nam
Bac si Alexandre Yersin Luu tru ngay 10 thang 5 nam 2005 tai Wayback Machine. Mang thong tin kinh te-xa hoi tinh Lam Đong
Theo dau Yersin... Luu tru ngay 14 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
tieng Anh

Alexandre Yersin va nhung cuoc phieu luu tai Viet Nam Luu tru ngay 13 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine
Tieng Phap

Alexandre Yersin Luu tru ngay 27 thang 1 nam 2005 tai Wayback Machine. Reperes Chronologiques. Institut Pasteur, Paris