Chua Ruoi (tua goc tieng Anh: Lord of the Flies) la mot cuon tieu thuyet đau tay nam 1954 cua tac gia nguoi Anh đoat giai Nobel William Golding. Cuon sach noi ve mot nhom cac cau be nguoi Anh bi mac ket tren mot hon đao hoang va no luc thong tri đay tai hai cua chung. Bao gom su cang thang giua tu duy tap the va tinh ca nhan, phan ung giua ly tri va cam xuc, va giua đao đuc va su vo luan.
Cuon tieu thuyet noi chung đa đuoc đon nhan. No co ten trong danh sach 100 cuon tieu thuyet hay nhat cua Modern Library, đat vi tri thu 41 trong danh sach cua bien tap vien va thu 25 trong danh sach cua đoc gia. nam 2003, no đuoc liet ke o vi tri thu 70 trong cuoc binh chon The Big Read cua BBC, va vao nam 2005 tap chi Time đa vinh danh no la 1 trong 100 tieu thuyet tieng Anh hay nhat tu nam 1923 đen nam 2005. Time cung đua cuon tieu thuyet vao danh sach 100 cuon hay nhat. Sach danh cho gioi tre moi thoi đai. Viec đoc sach pho bien o cac truong hoc, đac biet la o cac nuoc noi tieng Anh, mot cuoc tham do o Vuong quoc Anh nam 2016 cho thay Chua Ruoi xep thu ba trong cac cuon sach đuoc yeu thich nhat cua quoc gia nhat la o truong hoc.


Tong quat Xuat ban nam 1954, Chua Ruoi la cuon tieu thuyet đau tien cua Golding. Y tuong nay nay sinh sau khi Golding đoc cuon Đao San ho: Cau chuyen ve Thai Binh Duong (1857) cua RM Ballantyne. Ong đanh gia rang cuon nay khong thuc te ve hanh vi nhung đua tre bi mac ket va co lap tren đao hoang va hoi y vo ong, ba Ann, lieu se la mot y tuong hay neu "toi viet mot cuon sach ve tre em tren mot hon đao, nhung đua tre cu xu theo cach tre em thuc su se cu xu?" Do đo, cuon tieu thuyet co nhieu đe cap đen Đao San ho, chang han nhu mo ta cua si quan hai quan cuu ho ve nhung no luc ban đau cua cac cau be trong viec hop tac van minh la "mot man trinh dien vui nhon, giong nhu Đao San ho". Ba nhan vat chinh cua Golding (Ralph, Piggy va Jack) cung đuoc cho la biem hoa ve cac nhan vat chinh trong Đao San ho cua Ballantyne.
Ban thao đa bi nhieu nha xuat ban tu choi truoc khi cuoi cung đuoc chap nhan boi nha xuat ban Faber & Faber co tru so tai London; truoc đo "đoc gia chuyen nghiep" tai Faber đa nhan đinh noi dung cuon sach nay la "Tuong tuong phi ly va khong thu vi ve vu no bom nguyen tu tren cac thuoc đia va mot nhom tre em mac ket o rung ram gan New Guinea. Rac ruoi va buon te. Vo nghia". Tuy nhien, Charles Monteith quyet đinh đam nhan ban thao va lam viec voi Golding đe hoan thanh mot so chinh sua kha lon, bao gom viec xoa toan bo phan đau tien cua cuon tieu thuyet, phan mo ta mot cuoc di tan khoi chien tranh hat nhan. Ngoai ra, nhan vat Simon đa bi Monteith chinh sua lai rat nhieu, bao gom ca viec loai bo viec cau ta gap go mot nhan vat đon đoc bi an khong xac đinh, ngu y la Chua. Ban than Monteith cung lo lang ve nhung thay đoi nay, hoan thanh cac "đe xuat hieu đinh ban thao" va canh bao chong lai viec "bien Simon thanh mot ke ta đay đao đuc". Cuoi cung, Golding thuc hien tat ca cac chinh sua đuoc đe xuat cua Monteith va viet trong la thu cuoi cung gui cho bien tap vien cua minh rang "Toi đa đanh mat bat ky su khach quan nao ma toi tung co đoi voi cuon tieu thuyet nay va kho co the chiu đung đuoc khi nhin vao no." Nhung ban thao va ban đanh may nay hien co san tu Kho luu tru Bo suu tap Đac biet tai thu vien Đai hoc Exeter đe hoc tap va nghien cuu them. Bo suu tap bao gom ban goc nam 1952 "Manuscript Notebook" (ban đau la so ghi chep cua Truong Bishop Wordsworth) chua nhieu chinh sua va gach ngang.
Voi nhung thay đoi cua Monteith va mac du toc đo ban ban đau cham (khoang ba nghin ban in đau tien ban cham), cuon sach nhanh chong tro thanh sach ban chay nhat, voi hon muoi trieu ban đuoc ban ra vao nam 2015. No đa đuoc chuyen the thanh phim hai lan bang tieng Anh, vao nam 1963 boi Peter Brook va 1990 boi Harry Hook, va mot lan bang tieng Philippines cua Lupita A. Concio (1975).
Cuon sach mo đau voi su kien cac cau be đen hon đao sau khi may bay cua chung bi ban roi trong Chien tranh the gioi thu ba, mot cuoc chien tranh hat nhan. Cac nhan vat đa so la hoc sinh binh thuong, va cung co mot nhom đong ca nam. Hau nhu chung chua tung gap nhau truoc đay. Cuon sach noi ve nhung cau be đuoc giao duc tot tro nen man ro trong tinh canh bi bo lai tren mot hon đao hoang da, cach xa nen van minh hien đai, thoai lui ve thoi nguyen thuy.


Noi dung Trong cuoc di tan thoi chien, mot chiec may bay cua Anh đa bi roi tren hoac gan mot hon đao bi co lap o mot vung xa xoi cua Thai Binh Duong. Nhung nguoi song sot duy nhat la nhung cau be nho tuoi va cac cau tuoi vi thanh nien. Hai cau be—Ralph toc vang va mot cau be beo phi, đeo kinh can co biet danh la "Piggy"—tim mot chiec tu va bang vo oc, vat ma Ralph dung đe trieu tap tat ca nhung đua tre song sot đen mot khu tap trung. Ralph lac quan, tin rang nhung nguoi lon se đen giai cuu nhung Piggy thay can phai ("thuc hien cac cong viec quan trong nhat truoc va can phai hanh đong đung đan") va song co to chuc. Boi vi Ralph tao an tuong voi cai tu va nen nhanh chong đuoc bau lam "thu linh". Cau khong nhan đuoc phieu bau cua cac thanh vien trong dan đong ca nam do Jack Merridew toc đo dan đau, mac du sau đo cau cho phep nhom đong ca thanh lap mot nhom tho san. Ralph lap ra ba chinh sach chinh: vui choi, song sot va lien tuc duy tri khoi nham muc đich keu cuu cac tau đi qua va giai thoat nhom tre. Cac cau be xay dung mot kieu dan chu bang cach tuyen bo rang bat ky ai cam tu va cung se co the phat bieu tai cac cuoc hop chinh thuc va nhan đuoc su chu y, im lang cua nhung nguoi con lai.
Jack dan đau nhom đi san co nhiem vu kham pha nguon thuc an. Ralph, Jack, va mot cau be it noi, mo mong ten la Simon som tao thanh mot bo ba thu linh voi Ralph la nguoi co quyen luc nhat. Khi kiem tra hon đao, ca ba nhan ra rang hon đao co trai cay va lon rung đe lam thuc pham. Cac cau cung su dung kinh cua Piggy đe tao ra ngon lua. Du la nguoi ban tam giao thuc su va duy nhat cua Ralph, Piggy nhanh chong bi ban cua minh ruong bo va tro thanh tro cuoi cua nhung cau be khac. Simon, ngoai viec giam sat xay dung leu o, ban nang cau cam thay can phai bao ve cac "littlun" (nhung cau be nho tuoi).
Tinh trat tu ro rang nhanh chong xau đi khi phan lon cac cau be tro nen nhan roi; chung ho tro rat it trong viec xay dung nhung noi tru an, danh thoi gian đe vui choi va bat đau tro nen mac chung hoang tuong ao giac ve hon đao. Chung hoang tuong lam cho chung bat đau tin rang co mot con quai vat (ma chung goi la "quai thu") ton tai tren đao. Ralph khang đinh rang khong co con quai vat nao ton tai, nhung Jack, nguoi đa bat đau cuoc tranh gianh quyen luc voi Ralph, đa gianh đuoc quyen kiem soat nhom bang cach manh dan hua se giet sinh vat đo. Tai mot thoi điem, Jack trieu tap tat ca cac tho san cua minh đe san lung mot con lon rung, lay ca nhung cau be đuoc giao nhiem vu duy tri ngon lua tin hieu. Mot con tau đi ngang qua hon đao, nhung khong co tin hieu khoi đe keu cuu thuy thu đoan cua con tau, con tau van tiep tuc đi ma khong dung lai. Ralph tuc gian voi Jack ve viec cau ta khong duy tri đuoc tin hieu; trong con buc boi, Jack đa hanh hung Piggy, lam vo mot trong kinh cua kinh cau. Cac chang trai sau đo đa tan huong bua tiec đau tien cua ho. Tuc gian vi that bai trong viec keu cuu nhung nguoi giai cuu tiem nang, Ralph can nhac tu bo vi tri lanh đao cua minh, nhung Piggy thuyet phuc khong lam nhu vay, ca hai đeu hieu tam quan trong cua Ralph va lo so nhung gi se xay ra voi cau neu Jack hoan toan nam quyen kiem soat.
Mot đem, mot tran chien tren khong xay ra gan hon đao trong khi cac cau be đang ngu, mot phi cong chien đau thoat khoi may bay cua anh ta va chet trong luc ha canh. Co the cua anh roi xuong hon đao cung du bay va vuong vao mot cai cay gan đinh nui. Sau đo, trong khi Jack tiep tuc am muu chong lai Ralph, cap song sinh Sam va Eric, gio đuoc giao nhiem vu duy tri lua tin hieu, nhin thay xac cua phi cong chien đau va chiec du trong bong toi. Tuong nham xac chet voi con quai vat, chung chay đen đam leu ma Ralph va Simon đa dung len, đe canh bao nhung nguoi khac. Chuyen nay mot lan nua lam nay sinh cang thang giua Jack va Ralph. Ngay sau đo, Jack quyet đinh dan mot nhom đen phia ben kia cua hon đao, noi co mot ngon nui đa, sau nay đuoc goi la Thap Đa, noi ma cau cho rang con quai vat đang cu tru. Chi co Ralph va mot cau be đang ngo tram lang, Roger, nguoi ung ho than can nhat cua Jack, đong y đi; Ralph quay lai ngay truoc hai cau be khac nhung cuoi cung ca ba đeu nhin thay nguoi nhay du. Sau đo, chung bo tron, bay gio tin rang con quai vat la co that. Khi chung đen noi tru an, Jack keu goi mot nhom cac đua tre va co gang chong lai Ralph, yeu cau Ralph tu chuc thu linh. Khong nhan đuoc su ho tro nao, Jack xong pha mot minh đe thanh lap bo toc cua rieng minh. Roger ngay lap tuc len đen tham gia cung Jack, va dan dan so luong cac cau be lon hon tu bo Ralph đe gia nhap bo toc cua Jack. Bo lac cua Jack tiep tuc thu hut nhung tan binh bang cach hua hen nhung bua tiec thit heo. Cac thanh vien bat đau ve mat va thuc hien cac nghi thuc ky quai, bao gom ca viec hien te cho con thu. Mot đem, Ralph va Piggy quyet đinh đi du mot trong nhung bua tiec cua Jack.
Simon thuong xuyen bi ngat xiu va bi đong kinh, vi vay cau thuong đen o mot minh o mot noi an nau bi mat. Mot ngay no khi cau o đo, Jack va nhung đua tre theo bo lac dung len mot vat cung duong cho quai thu o gan đo: mot cai đau cua con lon, đuoc gan tren mot cay gay đuoc mai sac va chang bao lau sau bay ruoi an xac thoi bu đen. Simon noi chuyen trong su tuong tuong voi  "Chua ruoi" (la cai đau lon bu quanh boi bay ruoi) va bi "Chua Ruoi" che nhao quan điem con quai thu la mot thuc the co that, đong thoi no tiet lo mot su that, "thu ma ban co the san va giet": chinh nhung cau be moi la nhung con quai thu, va con quai thu o ben trong tat ca chung. Chua Ruoi cung canh bao Simon rang cau đang gap nguy hiem, boi vi cau ta đai dien cho linh hon cua con nguoi, va du đoan rang cau se bi giet. Simon leo nui mot minh va phat hien ra "quai thu" chinh la nguoi nhay du đa chet. Cau voi vang chay xuong đe noi voi cac cau be khac, noi chung đang tham gia vao mot nghi le nhay mua. Cac cau be đien cuong nham Simon voi quai thu, tan cong cau va đanh cau đen chet. Ca Ralph va Piggy đeu tham gia vao tran hon chien, va ho tro nen vo cung lo lang ve hanh đong cua minh sau khi tro ve.
Jack va nhom noi day quyet đinh rang bieu tuong quyen luc thuc su tren đao khong phai la tu va vo oc ma chinh la kinh cua Piggy - phuong tien duy nhat đe nhom lua. Chung đot kich trai cua Ralph, cuop cap kinh. Ralph, gio đa bi bo roi boi hau het nhung nguoi ung ho, đen Thap Đa đe đoi đau voi Jack va lay lai chiec kinh. Mang theo chiec tu va chi đi cung voi Piggy, Sam va Eric, Ralph tim thay bo lac va yeu cau chung tra lai đo. Hoan toan phu nhan quyen luc cua Ralph, bo toc bat giu va troi cap song sinh duoi su chi huy cua Jack. Ralph va Jack tham gia vao mot cuoc chien ma ca hai đeu khong thang, Piggy la het. Roger, co tinh lam roi mot tang đa tu tren cao, giet chet Piggy va lam vo tu va. Ralph tron thoat đuoc, nhung Sam va Eric bi Roger tra tan cho đen khi chung đong y gia nhap bo toc cua Jack.
Ralph bi mat gap Sam va Eric, chung canh bao rang Jack va Roger ghet cau, trong khi Roger đa mai mot cay gay o ca hai đau, y rang bo toc đinh san cau nhu san lon va chat đau cau. Sang hom sau, Jack ra lenh cho bo lac cua minh bat đau mot cuoc san lung Ralph. Jack phong hoa khu rung trong khi Ralph can nhac nhung lua chon đe ton tai trong su tuyet vong. Sau mot cuoc ruot đuoi dai, hau het hon đao bi thieu rui trong bien lua. Trong luc chay do bi ruot đuoi sat nut boi nhung tho san, Ralph nga. Cau nhin len thay mot nguoi truong thanh mac đong phuc—mot si quan hai quan Anh tu mot tau tuan duong đi đen hon đao đe đieu tra ve vu chay. Ralph bat khoc truoc cai chet cua Piggy va "cai chet cua su ngay tho". Jack va nhung cau be khac, ban thiu va nhech nhac, cung tro ve tuoi that cua minh va bat ra tieng nuc no. Vien si quan bay to su that vong cua minh khi thay cac cau be Anh the hien hanh vi hoang da, hieu chien nhu vay truoc khi quay sang nhin cham cham vao tau chien cua minh mot cach lung tung.


Chu đe Chu đe trung tam cua cuon truyen la xung đot mau thuan cua con nguoi đoi voi nen van minh va to chuc xa hoi—song theo quy tac, hoa binh va hai hoa—va huong toi y chi quyen luc. Bao gom su cang thang giua suy nghi nhom va tinh ca nhan, giua phan ung ly tri va cam xuc, va giua đao đuc va su vo luan. Nhung đieu nay dien ra nhu the nao va nhung nguoi khac nhau cam thay anh huong cua ho nhu the nao đa tao thanh mot an y chinh cua Chua Ruoi, voi cac chu đe trong tam đuoc đe cap trong mot bai tieu luan cua nha phe binh van hoc nguoi My Harold Bloom. Ten "Chua Ruoi" la ban dich theo nghia đen cua Beelzebub.


Đon nhan Cuon sach ban đau co tua đe Stranger from Within đa bi mot đoc gia, co Perkins tu nha xuat ban Faber va Faber co tru so tai London, tu choi vi cho rang đay la mot cuon sach [co noi dung] "rac ruoi va vo nghia". Tieu đe đuoc coi la "qua truu tuong va qua ro rang". Sau khi đuoc đanh gia them, cuon sach cuoi cung đa đuoc xuat ban voi ten goi Chua Ruoi.
Mot buoc ngoat xay ra khi E. M. Forster chon Chua Ruoi la "cuon tieu thuyet xuat sac cua nam." Cac bai đanh gia khac mo ta no la "khong chi la mot cuoc phieu luu hang nhat ma con la mot cau chuyen ngu ngon cua thoi đai chung ta". Vao thang 2 nam 1960, Floyd C. Gale cua Galaxy Science Fiction đanh gia Chua Ruoi nam sao tren nam sao, noi rang "Golding ve nen mot buc tranh thuc su đang so ve su suy tan cua mot xa hoi nho be ... No đang tren đuong tro thanh mot tac pham kinh đien hien đai".

Trong cuon sach Moral Minds: How Nature Desigrate Our Universal Sense of Right and Wrong, Marc D. Hauser đa noi ve Chua Ruoi cua Golding nhu sau: "Cuon tieu thuyet hap dan nay, đang la tac pham tieu chuan trong hau het cac khoa hoc gioi thieu van hoc Anh, nen la bai đoc chuan trong sinh hoc, kinh te hoc, tam ly hoc va triet hoc."
Lap truong cua Chua Ruoi đoi voi cac chu đe von đa gay tranh cai ve ban chat con nguoi va phuc loi ca nhan so voi loi ich chung đa giup no co đuoc vi tri 68 trong danh sach 100 cuon sach bi thach thuc thuong xuyen nhat cua Hiep hoi Thu vien Hoa Ky giai đoan 1990–1999. Cuon sach đa bi chi trich la "yem the" va mieu ta loai nguoi chi la "nhung sinh vat ich ky". Mot su kien thuc te tu nam 1965 khi mot nhom hoc sinh đi thuyen đanh ca tu Tonga bi mot con bao va bi cuon vao hon đao hoang ʻAta, va bi moi nguoi o Nuku'alofa cho rang đa chet. Khong chi ton tai đuoc hon 15 thang, nhom hoc sinh nay con "lap đuoc mot cong xa nho voi vuon luong thuc, nhung than cay rong đe chua nuoc mua, mot san tap the duc voi nhung qua ta, mot san cau long, chuong ga va mot ngon lua thuong truc, tat ca nho kha nang thuc hien cong viec cach thu cong, voi su gop suc cua mot luoi dao cu va nhieu quyet tam". Ket qua la khi thuyen truong Peter Warner tim thay ho, ho co suc khoe va tinh than rat tot. Nha su hoc Ha Lan Rutger Bregman, theo su kien nay, đa noi y tuong cua Golding la phi thuc te.

Chua Ruoi đa đuoc trao mot vi tri trong ca hai danh sach 100 Tieu thuyet hay nhat cua Thu vien Hien đai, đat vi tri 41 trong danh sach cua bien tap vien va 25 trong danh sach cua đoc gia.
Nam 2003, cuon tieu thuyet đuoc xep hang 70 trong cuoc khao sat cua BBC The Big Read.
Nam 2005, cuon tieu thuyet đuoc tap chi Time binh chon la mot trong 100 tieu thuyet tieng Anh hay nhat tu nam 1923 đen 2005. Time cung đua cuon tieu thuyet vao danh sach 100 cuon sach danh cho thanh thieu nien hay nhat moi thoi đai.
Pho bien o cac truong hoc, đac biet la o nuoc noi tieng Anh, mot cuoc tham do o Vuong quoc Anh nam 2016 cho thay Chua Ruoi xep thu ba trong cac cuon sach đuoc yeu thich tai cac truong hoc cua quoc gia, chi sau Trai suc vat cua George Orwell va Great Expectations cua Charles Dickens.
Vao ngay 5 thang 11 nam 2019, BBC News đa đua Chua Ruoi vao danh sach 100 tieu thuyet co anh huong nhat.


Chuyen the = Phim =
Đa co ba bo phim chuyen the dua tren cuon sach:

Lord of the Flies (1963), do Peter Brook đao dien
Alkitrang Dugo (1975), mot bo phim Philippines, do Lupita A. Concio đao dien
Lord of the Flies (1990), do Harry Hook lam đao dien
Ban chuyen the thu tu, voi su gop mat cua dan dien vien toan nu, đa đuoc Warner Bros. cong bo vao thang 8 nam 2017, nhung sau đo đa khong đuoc tiep tuc. Vao thang 7 nam 2019, đao dien Luca Guadagnino đuoc cho la đang đam phan cho mot phien ban dien vien thong thuong. Ladyworld, mot bo phim chuyen the voi nhan su toan nu, đuoc phat hanh vao nam 2018.


= San khau =
Nigel Williams đa chuyen the tieu thuyet cho san khau. No đuoc ra mat boi Royal Shakespeare Company vao thang 7 nam 1996. Pilot Theater Company đa luu dien rong rai o Vuong quoc Anh va cac noi khac.
Vao thang 10 nam 2014, cac nha san xuat tuyen bo phien ban san xuat trong nam 2011 cua Lord of the Flies se tro lai đe ket thuc mua giai 2015 tai Nha hat Regent's Park Open Air Theater truoc chuyen luu dien lon cua Vuong quoc Anh. Lan dien nay đuoc chi đao boi Giam đoc nghe thuat Timothy Sheader, nguoi đa gianh đuoc Giai thuong ban lam lai tot nhat cua Giai thuong Whatsonstage.com cho tac pham Giet con chim nhai.


= Radio =
Vao thang 6 nam 2013, BBC Radio 4 Extra đa phat song mot đoan kich cua Judith Adams trong bon tap phim dai 30 phut do Sasha Yevtushenko đao dien. Dan dien vien bao gom Ruth Wilson trong vai "Nguoi ke chuyen", Finn Bennett trong vai "Ralph", Richard Linnel trong vai "Jack", Caspar Hilton-Hilley trong vai "Piggy" va Jack Caine trong vai "Simon".

Lua tren nui
Ve mat
Quai vat tu khong trung
Mon qua danh cho bong toi


Anh huong Nhieu nha van đa muon cac yeu to cot truyen tu Chua Ruoi. Vao đau nhung nam 1960, nhieu truong hoc va đai hoc đa yeu cau hoc sinh đoc sach nay.


= Van hoc =
Tac gia Stephen King su dung cai ten Thap Đa, lay ten tu phao đai tren nui trong Chua Ruoi, nhu mot thi tran hu cau đa xuat hien trong mot so tieu thuyet cua ong. Cuon sach xuat hien noi bat trong cac tieu thuyet Hearts in Atlantis (1999), Misery (1987) va Cujo (1981) cua ong.
King đa viet loi gioi thieu cho mot an ban moi cua Chua Ruoi (2011) đe đanh dau mot tram nam ngay sinh cua William Golding vao nam 1911.
Thi tran hu cau Thap Đa cua King đa truyen cam hung cho ten cua cong ty san xuat đa tung lam bo phim Chua Ruoi (1990) cua Rob Reiner. Cong ty nay mang ten Castle Rock Entertainment.


= Am nhac =
Iron Maiden đa viet mot bai hat lay cam hung tu cuon sach, nam trong album The X Factor nam 1995.
Ban nhac indie pop / alternative rock Philipines The Camerawalls co mot bai hat mang ten "Lord of the Flies" trong album Pocket Guide to the Otherworld nam 2008.


Cac phien ban Golding, William (1958) [1954]. Lord of the Flies . Boston: Faber & Faber.


Tham khao Lien ket ngoai Chapter 1: "The Sound of the Shell" of the novel Lord of the Flies by William Golding on eNotes
Lord of the Flies Luu tru ngay 8 thang 6 nam 2019 tai Wayback Machine student guide and teacher resources; themes, quotes, characters, study questions
Reading and teaching guide from Faber and Faber, the book's UK publisher
An interview with Judy Golding, the author's daughter, in which she discusses the inspiration for the book, and the reasons for its enduring legacy
William Golding official website run and administered by the William Golding Estate
The real Lord of the Flies: what happened when six boys were shipwrecked for 15 months About a real life incident in 1965; reality had a much more positive outcome than Golding's book.