Tieu nao la cau truc giai phau lon nhat cua nao sau (hay tram nao) cua tat ca cac loai đong vat co xuong song. Mac du tieu nao thuong nho hon đai nao (nhu ten goi cua no), o mot so loai đong vat nhu ca thuoc Ho Ca mui voi, tieu nao co kich thuoc bang hoac tham chi lon hon đai nao. O nguoi, tieu nao đong vai tro quan trong trong đieu hoa van đong, chi phoi cac chuc nang nhan thuc nhu chu y va ngon ngu, đieu hoa cam xuc, chang han phan ung so hai va khoai cam, nhung chu yeu la đieu chinh hinh thuc cua mot chuyen đong. Tieu nao cua con nguoi khong quyet đinh thuc hien chuyen đong, nhung gop phan vao chuc phan phoi hop van đong, đo chinh xac va thoi gian chinh xac: no nhan thong tin tu he than kinh cam giac (tu cac giac quan) cua tuy song va tu cac bo phan khac cua nao, sau đo tich hop cac thong tin đau vao nay đe đieu chinh hoat đong. Ton thuong tieu nao gay ra cac roi loan ve chuyen đong tinh te, cam giac thang bang, cam giac ve tu the va kha nang hoc van đong o nguoi.
Ve mat giai phau, tieu nao o nguoi co hinh dang giong nhu mot cau truc giai phau rieng biet gan vao phia duoi nao, nam ben duoi hai ban cau đai nao. Trai nguoc hoan toan voi vo đai nao la cac ranh nao to nho khong đeu, be mat vo tieu nao chua cac ranh song song cach đeu nhau. Thuc chat vo tieu nao chi la mot lop mo mong mong gap nep chat che theo kieu đan accordion. Ben trong lop mong nay co mot so loai neuron đuoc sap xep rat đeu đan, hai loai neuron quan trong nhat la te bao Purkinje va te bao hat. To chuc than kinh phuc tap nay tao ra kha nang xu ly tin hieu lon, nhung hau het đau ra tu vo tieu nao đeu đi qua mot tap hop nhan tieu nao sau nam trong chat trang ben trong tieu nao.
Ngoai vai tro truc tiep trong viec kiem soat van đong, tieu nao con co kha nang hoc van đong, đac biet la hoc cach đieu chinh van đong theo nhung thay đoi cua cam giac. Mot so mo hinh ly thuyet đa đuoc phat trien đe giai thich su hieu chuan cam giac-van đong (sensorimotor calibration) theo kha bien than kinh trong tieu nao. Cac mo hinh ly thuyet nay bat nguon tu cac mo hinh do David Marr va James Albus xay dung. Mo hinh nay dua tren quan sat rang moi te bao Purkinje o tieu nao nhan đuoc hai loai tin hieu đau vao, hai loai nay co su khac nhau đang ke: loai thu nhat chua hang nghin tin hieu đau vao yeu, đen tu cac soi song song cua cac te bao hat; loai thu hai la tin hieu đau vao cuc manh, đen tu mot soi leo (climbing fiber) duy nhat. Khai niem co ban cua thuyet Marr–Albus la soi leo đong vai tro nhu mot "tin hieu chi bao" (thuat ngu tam dich, tu goc la "teaching signal"), tao ra su thay đoi lau dai ve cuong đo cua cac tin hieu đau vao đen tu soi song song. Cac quan sat ve uc che hoa dai han trong tin hieu đau vao đen tu soi song song cung co phan nao thuyet nay, nhung tinh đung đan van con gay tranh cai.


Cau truc giai phau O cap đo giai phau hoc đai the, tieu nao bao gom mot lop vo nao đuoc xep chong chat che, ben duoi la lop chat trang va nao that tu chua đay dich nao tuy. Ben trong chat trang la bon nhan tieu nao sau. Moi phan cua vo tieu nao co cung mot tap hop nho cac neuron đuoc sap xep theo mot cau truc hinh hoc co quy tac. Sau khi nghien cuu chuc nang cua tieu nao va mang luoi ket noi thong tin ben trong, nguoi ta chia tieu nao thanh cac đon vi cau truc chuc nang nho hon. Hien nay, viec phan chia nay van chua thong nhat trong gioi nghien cuu. Tuy nhien, theo tong ket cua Ruigrok va cong su, tieu nao đuoc chia thanh cac đon vi chuc nang (module), tieu đon vi (micromodule/microcomplex),  tieu vung (microzone) voi nhung cau truc đac trung ve mo hoc va chuc nang. Cach phan chia nay đang dan đuoc ap dung.


= Giai phau hoc đai the =

Tieu nao nam o ho so sau. Cac chi tiet nam o phia truoc tieu nao nao that tu, cau nao va hanh nao. O phia ngoai, tieu nao ngan cach voi đai nao boi mot lop mang cung, goi la leu tieu nao; tat ca cac đuong dan truyen than kinh cua tieu nao đen cac vi tri cua đai nao đeu đi qua cau nao. Cac nha giai phau phan loai tieu nao la mot phan cua phan truoc nao sau (metencephalon), bao gom ca cau nao. Phan truoc nao sau la phan tren cua tram nao hoac "nao sau". Giong nhu vo nao, tieu nao đuoc chia thanh hai ban cau tieu nao; co mot vung đuong giua hep goi la nhong tieu nao (truoc đay goi la thuy giun). Theo quy uoc, mot tap hop cac nep gap lon hop lai voi nhau, chia cau truc tong the thanh 10 "tieu thuy" nho hon. Do co so luong lon cac te bao hat nho nen tieu nao chua nhieu neuron hon tong so neuron o cac phan con lai cua nao. Tuy vay ve the tich thi tieu nao chi chiem 10% tong the tich nao. So luong te bao than kinh o tieu nao co lien quan đen so luong te bao than kinh o vo nao moi (neocortex). So voi trong vo nao moi, so luong neuron trong tieu nao gap 3,6 lan, ty le nay tuong đoi giong nhau o nhieu loai đong vat co vu.
Phan lon the tich tieu nao cua no đuoc tao thanh tu mot lop chat xam đuoc gap nep chat che, tao nen vo tieu nao. Moi go hoac nep gap trong lop nay đuoc goi la la (folia cerebelli). MRI đo phan giai cao cho thay vo nao tieu nao cua nguoi truong thanh co dien tich 730 cm vuong, kich thuoc 6 cm×5 cm×10 cm. Ben duoi chat xam cua vo nao la chat trang, chu yeu đuoc tao thanh tu cac soi than kinh co bao myelin chay đen va chay đi tu vo nao. Khi cat ngang tieu nao, nhung dai chat trang o tieu nao xen vao giua chat xam va toa ra thanh hinh trong giong nhu mot cai cay co nhieu canh, goi la "cay đoi" (hay "cay song", arbor vitae). Nam o trong chat trang la bon nhan tieu nao sau (deep cerebellar nuclei) đuoc tao boi chat xam.
Ba cap cuong tieu nao (cerebellar peduncle) la noi tu hop cac đuong dan truyen cua tieu nao voi cac phan khac nhau cua he than kinh. Đo la cuong tieu nao tren, cuong tieu nao giua va cuong tieu nao duoi, đuoc đat ten theo vi tri cua chung khi đoi chieu voi nhong tieu nao. Cuong tieu nao tren chu yeu chua soi than kinh thuoc đuong ra khoi tieu nao đen vo nao, đo la cac soi huong tam qua nhan đoi thi đen cac neuron van đong tren o vo nao. Cac soi nay xuat phat tu nhan tieu nao sau. Cuong tieu nao giua co soi noi voi cau nao, nhan toan bo thong tin đau vao đen tu cau nao, chu yeu tu nhan cau. Cu the, đuong dan truyen xuat phat tu cac soi o vo nao đen cau nao, roi tu nhan cau qua cac soi ngang cau nao đen tieu nao. Cuong tieu nao giua co kich thuoc lon nhat trong ba cuong va cac soi huong tam cua no tao thanh ba bo rieng biet dan đen cac phan khac nhau cua tieu nao. Cuong tieu nao duoi nhan thong tin tu cac soi huong tam tu nhan tien đinh, tuy song va tran trung nao (tegmentum). Cuong tieu nao duoi la đuong ra cua cac soi huong tam đen nhan tien đinh va cau tao luoi. Soi đieu chinh la cac vao đen tu nhan tram duoi đi qua cuong tieu nao duoi đen toan bo tieu nao.


 Phan chia  Dua tren hinh dang be mat, co the phan biet ba thuy trong tieu nao: thuy truoc (phia tren khe nguyen thuy – primary fissure), thuy sau (phia duoi khe nguyen thuy) va thuy bong nut (locculonodular lobe, phia duoi khe sau ben – posterior fissure). Cac thuy nay chia tieu nao tu phia truoc đen phia sau (o nguoi la tu tren xuong duoi). Tuy nhien, xet ve chuc nang, thi lai nen xet chia khu vuc theo chieu trong-ngoai (medial-to-lateral). Neu khong tinh thuy bong but (vi thuy nay co cac đuong dan truyen va chuc nang rieng biet), tieu nao co the đuoc phan tich chuc nang thanh mot khu vuc giua goi la tieu nao gai (spinocerebellum) va mot khu vuc ben lon hon goi la tieu nao đai nao (cerebrocerebellum). Mot dai mo hep nho ra doc theo đuong giua đuoc goi la nhong tieu nao (cerebellar vermis, trong đo vermis trong tieng Latin co nghia la "con nhong". Thuat ngu cu dich la "thuy giun").
Thuy bong nut (locculonodular lobe, ten cu theo co GS. Đo Xuan Hop la "thuy nhung cuc"), la vung nho nhat o tieu nao, thuong đuoc goi la tieu nao tien đinh (vestibulocerebellum). Thuy nay chua tieu nao co (hay "co tieu nao", archicerebellum), chu yeu tham gia vao qua trinh can bang va đinh huong khong gian; chua cac su noi voi nhan tien đinh, mac du tieu nao co cung nhan cac soi đau vao đen tu thi giac va cac giac quan khac. Ton thuong vung nay gay ra roi loan thang bang va dang đi.
Vung đai trung gian (hay "vung giua", "vung canh nhong") cua thuy truoc va sau tao nen gai tieu nao, con đuoc goi la cuu tieu nao (paleocerebellum) hay tieu nao cu. Phan nay cua tieu nao co chuc nang chu yeu la đieu chinh cac chuyen đong cua co the va chan tay. Vung nay nhan cac soi vao la soi chi phoi cam giac ban the tu cot sau tuy song (bao gom dai tuy-tieu nao) va tu than kinh sinh ba thuoc than kinh so (than kinh V), cung nhu tu he thi giac va he thinh giac. Vung nay cho cac soi đen cac nhan tieu nao sau, sau đo chieu len ca vo nao va than nao, co chuc nang đieu chinh he van đong.
Vung đai ngoai (hay "vung ngoai", "vung ben") o nguoi la phan lon nhat cua tieu nao, tao nen tieu nao đai nao, hay con đuoc goi la tieu nao moi (hay "tan tieu nao", neocerebellum). Vung nay chi nhan cac soi vao đen tu vo nao (đac biet la thuy đinh) thong qua nhan cau (hinh thanh đuong vo-cau-tieu nao) va cho cac soi chu yeu đen đoi thi truoc-ngoai (lan luot noi voi cac vung van đong cua vo nao tien van đong va vung van đong chinh cua vo nao) va đen nhan đo. Mo ta chuc nang cua vung đai ngoai sao cho hop ly van con la đe tai gay tranh cai: Vung nay lien quan đen viec lap ke hoach chuyen đong sap dien ra, đanh gia thong tin nhan đuoc tu cam giac đe đua ra hanh đong, va chi phoi mot so chuc nang nhan thuc thuan tuy, chang han nhu xac đinh đong tu phu hop nhat voi mot danh tu nhat đinh (vi du: đong tu "ngoi" phu hop voi danh tu "cai ghe". Trieu chung nay đuoc goi la mat ngon ngu danh tu - anomia).


= Giai phau vi the =
Hai loai neuron đong vai tro chu đao trong mach than kinh cua tieu nao la te bao Purkinje va te bao hat (granule cell). Ba loai soi truc đong vai tro chu đao la soi reu (mossy fiber), soi leo (climbing fiber), hai soi nay đi vao tieu nao tu ben ngoai, va soi truc thu ba la soi song song (parallel fiber, la soi truc cua te bao hat). Co hai đuong dan truyen chinh trong mach than kinh cua tieu nao co nguyen uy la tu soi reu va soi leo, ca hai cuoi cung đeu tan cung o cac nhan tieu nao sau.
Cac soi reu la cac soi chieu truc tiep vao nhan tieu nao sau, tuy nhien cung tham gia đuong dan truyen sau: soi reu → te bao hat → soi song song → te bao Purkinje → nhan tieu nao sau. Cac soi leo la cac soi chieu đen te bao Purkinje, cung gui cac soi nhanh truc tiep đen cac nhan tieu nao sau. Soi reu va soi leo đeu mang thong tin đau vao đac hieu cua soi; tieu nao cung nhan đuoc cac tin hieu đau vao theo he dopaminergic, serotonergic, noradrenergic va cholinergic, thuc hien chuc nang neuromodulation.
Vo tieu nao đuoc chia thanh ba lop. Lop sau nhat la lop te bao hat co kich thuoc day, chua đay cac te bao hat (nhu ten goi), cung voi cac neuron trung gian (interneuron) chu yeu la te bao Golgi, ngoai ra con co te bao Lugaro va te bao choi đon cuc (Unipolar brush cell - UBC). Lop giua la lop te bao Purkinje, mot vung hep chua than te bao Purkinje va te bao than kinh đem Bergmann. Phia ngoai cung la lop phan tu, chua cac soi nhanh det cua te bao Purkinje, cung voi cac soi song song xuyen qua soi nhanh cua te bao Purkinje theo goc vuong hinh chu T. Lop ngoai cung cua vo tieu nao cung chua hai loai neuron trung gian uc che: te bao sao (stellate cell) va te bao ro (basket cell). Ca te bao sao va te bao ro đeu tao ra cac synapse GABAergic len cac soi nhanh cua te bao Purkinje.


 Cac lop cua vo tieu nao   = Lop phan tu  =
Lop tren cung, ngoai cung cua vo tieu nao la lop phan tu. Lop nay chua cac soi nhanh det cua te bao Purkinje va cac soi song song tu lop hat xuyen qua soi nhanh cua te bao Purkinje theo goc vuong hinh chu T. Lop phan tu cung chua hai loai neuron lien hop co chuc nang uc che: te bao sao va te bao ro. Cac te bao sao va te bao ro đeu tao ra synapse GABAergic len soi nhanh cua te bao Purkinje.


 = Lop te bao Purkinje  =

Te bao Purkinje la mot trong nhung te bao than kinh đac biet nhat trong nao va la mot trong nhung loai te bao đuoc phat hien som nhat. Nam 1837, nha giai phau hoc nguoi Sec Jan Evangelista Purkyne la nguoi đau tien mo ta te bao Purkinje, đac trung boi soi nhanh: đuoi gai te bao nay phan nhanh rat nhieu, nhung bi ep det thanh mot mat phang co huong vuong goc voi cac nep gap tieu nao. Do đo, soi nhanh cua te bao Purkinje tao thanh mot mang luoi day đac, phang. Cac soi song song (soi truc cua te bao hat) đi qua mang luoi soi nhanh te bao Purkinje theo goc vuong. Soi nhanh nay đuoc bao phu boi cac gai soi nhanh (dendritic spine), moi gai nhan tin hieu đau vao synap tu mot soi song song. Cac te bao Purkinje nhan đuoc nhieu tin hieu đau vao synap hon bat ky loai te bao nao khac trong nao. Uoc tinh len toi 200.000 gai tren mot te bao Purkinje cua con nguoi. Than te bao co hinh cau lon, xep thanh mot lop hep (co đo day bang mot te bao) tai vo tieu nao, goi la lop te bao Purkinje. Sau khi phong ra xung than kinh đen cac phan gan đo cua vo tieu nao, cac soi truc cua chung đi vao cac nhan tieu nao sau, noi đay soi truc tao ra khoang 1000 điem tiep xuc voi nhieu loai te bao co nhan khac nhau, tat ca đeu tap trung trong mot vung nho. Te bao Purkinje su dung GABA lam chat dan truyen than kinh, do đo gay ra tac dung uc che len te bao muc tieu.
Te bao Purkinje tao thanh trung tam đuong dan truyen tieu nao, kich thuoc lon cung cac kieu hoat đong đac biet cua chung giup viec nghien cuu cac kieu phan ung cua chung o đong vat co hanh vi bang cac ky thuat ghi ngoai bao (extracellular recording technique, mot loai ky thuat phuong phap đo đac va đo cac truong song cuc bo (Local field potential) tro nen tuong đoi de dang. Te bao Purkinje tham chi con tu tao đien the hoat đong o toc đo cao ngay ca khi khong co kich thich đau vao tu synap. O nhung đong vat o trang thai tinh tao, co kha nang thuc hien hanh vi, ty le phat đien the hoat đong trung binh thuong vao khoang 40 Hz. Cac chuoi xung than kinh cua te bao Purkinje la su ket hop giua cac xung đot đon gian va phuc hop. Xung đon gian (simple spike) la mot đien the hoat đong đon le theo sau la mot thoi ky tro khoang 10 ms; xung phuc hop (complex spike) la mot chuoi cac đien the hoat đong co khoang cach giua cac xung rat ngan va bien đo giam dan. Cac nghien cuu sinh ly hoc đa chi ra rang cac xung phuc hop (toc đo ban đau vao khoang 1 Hz, khong bao gio cao hon 10 Hz) co moi tuong quan chat che toi hoat đong cua soi leo, trong khi xung đon gian đuoc tao ra boi su ket hop giua hoat đong o nguong va thong tin đau vao cua soi song song. Theo sau cac xung phuc hop thuong la mot khoang thoi ky tro keo dai vai tram mili giay, luc nay hoat đong xung đon gian bi ngan chan, khong thuc hien đuoc.


 = Lop te bao hat  =

Trai nguoc voi te bao Purkinje, te bao hat tieu nao la mot trong nhung neuron nho nhat cua nao. Chung cung la nhung neuron co so luong nhieu nhat: O nguoi, uoc tinh trung binh khoang 50 ty te bao hat, đieu đo co nghia la khoang 3/4 so neuron cua bo nao la te bao hat tieu nao. Than te bao xep thanh mot lop day o duoi cung vo tieu nao. Mot te bao hat chi tao bon đen nam soi nhanh, moi nhanh ket thuc bang mot cau truc rong goi la mong soi nhanh (dendritic claw). Nhung cau truc rong nay la vi tri tin hieu đau vao kich thich xuat phat tu cac soi reu va tin hieu đau vao uc che xuat phat tu cac te bao Golgi.
Cac soi truc mong, khong co myelin cua te bao hat dung thang đung, xuyen len lop tren (lop phan tu) cua vo nao, tai đay chung tach thanh hai, voi moi nhanh chay theo chieu ngang đe tao thanh mot soi song song; su tach mot nhanh doc thanh hai nhanh ngang tao ra hinh chu "T" đac trung. Mot soi song song cua tieu nao nguoi dai trung binh trong 3 mm theo moi huong tu cho chia tach, nhu vay tong chieu dai khoang 6 mm cho hai nhanh (khoang 1/10 tong chieu rong cua lop vo tieu nao). Khi chung chay doc, cac soi song song xuyen qua cac soi nhanh cua te bao Purkinje, cu khoang 3–5 soi nhanh ma soi song đi qua thi soi song song tiep xuc voi mot soi nhanh, tao ra tong cong 80–100 lien ket synap giua soi song song voi nhanh gai cua te bao Purkinje. Cac te bao hat su dung chat truyen đat than kinh glutamate, do đo tao ra tac dung kich thich len te bao muc tieu.

Cac te bao hat nhan toan bo thong tin tu cac soi reu, ty le so te bao hat/ soi reu la 200 lan (o nguoi). Do đo, thong tin trong trang thai hoat đong cua te bao hat giong voi thong tin trong cac soi reu, nhung đuoc ma hoa lai theo cach "dan trai" hon nhieu. Vi cac te bao hat co kich thuoc rat nho va mat đo day đac nen rat kho ghi lai cac xung than kinh cua te bao hat o đong vat co kha nang thuc hien hanh vi, do vay ma co it du lieu đe lam co so cho viec đua ra ly thuyet. Ly thuyet pho bien nhat ve chuc nang cua te bao hat do David Marr đe xuat vao nam 1969. Ong cho rang te bao hat co the ma hoa cac thong tin to hop đau vao soi reu. Trong đo voi moi te bao hat chi nhan tin hieu đau vao tu 4–5 soi reu, va mot te bao hat se khong đap ung neu chi co mot đau vao hoat đong, se phan ung neu co nhieu hon mot đau vao hoat đong. So đo ma hoa theo kieu ket hop nay co the cho phep tieu nao phan biet tot hon nhieu cac manh thong tin đau vao (input pattern) so voi thong tin tu tung soi reu rieng le.


 Soi reu  Cac soi reu đi vao lop hat tu điem xuat phat cua chung, nhieu soi co nguyen uy tu nhan cau, mot so khac tu tuy song, nhan tien đinh, v.v. Tieu nao cua nguoi co khoang 200 trieu soi reu. Cac soi nay tao thanh synap kich thich voi te bao hat va te bao cua nhan tieu nao sau. Ben trong lop te bao hat, mot soi reu tao ra cau truc rong goi la rosette (tam dich la hoa thi). Soi reu tiep xuc voi soi nhanh te bao hat o vi tri nam trong cac cau truc goi la cuon tieu cau (glomeruli). Moi cuon tieu cau co mot hoa thi cua soi reu nam o trung tam va co toi 20 soi nhanh te bao hat tiep xuc voi no. Cac đau mut tu te bao Golgi xuyen vao cau truc, tao ra synap uc che len cac nhanh cua te bao hat. Toan bo nhung cau truc tren đuoc bao quanh boi mot lop te bao than kinh đem. Moi soi reu gui cac nhanh phu đen mot so la tieu nao (cerebellar folia), tao thanh tong cong 20–30 hoa thi; do đo, mot soi reu tiep xuc voi khoang 400–600 te bao hat.


 Soi leo  Cac te bao Purkinje cung nhan đuoc thong tin tu nhan tram duoi o than nao đoi ben nho co cac soi leo. Mac du nhan tram duoi nam o hanh nao va nhan thong tin tu tuy song, than nao va vo nao, nhung thong tin đau ra lai hoan toai đi đen tieu nao. Mot soi leo tao ra cac nhanh phu đen cac nhan tieu nao sau truoc khi đi vao vo tieu nao, tai đo no chia thanh khoang 10 nhanh tan cung, moi nhanh truyen đat thong tin đau vao cho mot te bao Purkinje duy nhat. Trai nguoc hoan toan voi hon 100.000 đau vao tu soi song song, moi te bao Purkinje nhan đau vao tu chinh xac chi mot soi leo. Tuy nhien khi soi leo nay "leo" len cac soi nhanh cua te bao Purkinje, quan quanh chung va tao ra tong cong toi 300 synap khi no di chuyen. Tin hieu đau vao manh đen muc mot đien the hoat đong đon le tu soi leo co kha nang tao ra xung phuc hop keo dai trong te bao Purkinje: mot loat xung phuc hop lien tiep, bien đo xung giam dan theo thoi gian, theo sau la mot thoi ky tro (đien the hoat đong bi uc che). Cac synap cua soi leo bao phu than te bao va cac soi nhanh gan; vung nay khong co tin hieu đau vao cua soi song song.
Cac soi leo phat xung voi toc đo thap, tuy vay chi can mot đien the hoat đong cua soi leo duy nhat la đa co the phat ra đien the hoat đong trong te bao Purkinje muc tieu (ket qua la tao ra mot xung phuc hop). Su khac nhau ro net giua so luong tin hieu đau vao tu soi song song (hon 100.000) va tu soi leo (chi can 01) đe đat đuoc nguong kich thich te bao Purkinje co le la đac điem gay tranh cai nhat ve giai phau tieu nao va đa thuc đay cho su ra đoi cua nhieu ly thuyet. Tren thuc te, chuc nang cua cac soi leo van la chu đe chua co su thong nhat lien quan đen tieu nao. Co hai truong phai: Mot la, Marr va Albus cho rang tin hieu đau vao cua soi leo chu yeu đong vai tro la "tin hieu chi bao" (thuat ngu tam dich, tu goc la "teaching signal"); Hai la, truong phai cho rang chuc nang cua soi leo la đinh hinh truc tiep tin hieu đau ra cua tieu nao. Ca hai quan điem tren đeu đuoc lam sang to va đuoc viet ky cang trong nhieu an pham. Trich đoan cua mot bai tong quan, "Viec co gang tong hop cac gia thuyet khac nhau ve chuc nang cua soi leo khien ta co cam giac nhu đang xem mot buc ve cua Escher. Moi quan điem duong nhu giai thich cho mot tap hop cac phat hien nhat đinh, nhung khi nguoi ta co gang ket hop cac quan điem khac nhau lai voi nhau, thi buc tranh toan canh nay khong he mach lac va khong hop ly ve vai tro cua soi leo. Đoi voi phan lon cac nha nghien cuu, cac soi leo co chuc phan bao hieu "loi" trong thuc hien van đong (tuc la qua qua trinh đieu khien tan so phong xung hoac đon thuan chi la "thong bao duy nhat" ve mot 'su kien bat ngo'. Nha nghien cuu khac lai tim thay thong điep ve chuc phan soi leo nam o muc đo đong bo va nhip nhang phat xung giua cac soi leo."


 Nhan tieu nao sau  Nhan sau tieu nao la cac nhan xam nam sau trong long chat trang o loi tieu nao. Ngoai tru cac nhan tien đinh gan đo, nhan sau tieu nao la nguon phat ra tin hieu duy nhat tu tieu nao. Cac nhan nay nhan nhanh phu chieu tu soi reu va soi leo, tu tin hieu đau vao (tin hieu uc che) cua te bao Purkinje vung vo tieu nao.
Duoi đay la bon nhan xam cua tieu nao, bao gom (theo danh phap T.A 1997):

nhan rang (nucleus dentatus)
nhan xen sau (nucleus interpositus posterior, danh phap cu: nhan cau – nucleus globosus),
nhan xen truoc (nucleus interpositus anterior, danh phap cu: nhan nut – nucleus emboliformis)
nhan đinh mai (nucleus fastigii, danh phap cu cua GS Đo Xuan Hop: nhan mai – noyau du toit)
Cac nhan nay đeu co đuong dan truyen toi cac phan khac nhau cua nao va vo tieu nao. Cac nhan xen sau va nhan xen truoc co the goi chung la nhan xen. Nhan rang va nhan xen thuoc ve vung tieu nao gai. Nhan rang o đong vat co vu co kich thuoc lon hon nhieu so voi cac nhan khac. Nhan nay la mot lop chat xam mong, quanh co va chi thong voi cac phan ben cua vo tieu nao. Bong (flocculus, danh phap cu: "nhung") la phan duy nhat cua vo tieu nao khong co soi chieu đen cac nhan sau, tin hieu đau ra cua bong chi đi đen cac nhan tien đinh.
Phan lon cac neuron trong nhan sau co than te bao lon, toa soi nhanh thanh hinh cau co ban kinh khoang 400 μm, su dung glutamate lam chat dan truyen than kinh. Cac te bao nay huong toi nhieu muc tieu khac nhau ben ngoai tieu nao. Xen lan voi cac neuron co than te bao lon la mot so luong it cac te bao nho, su dung GABA lam chat dan truyen than kinh va chi huong ve nhan tram duoi (nguyen uy cua soi leo). Do đo, cac soi chieu tu nhan tram tao đap ung feedback am tinh len cac soi chieu mang tin hieu kich thich tu cac soi leo toi nhan tram. Co bang chung cho thay moi cum te bao nhan sau tieu nao cho cac soi chieu đen mot cum te bao nhan tram đung theo vi tri ma cac cum te bao o nhan tram gui soi leo toi cum te bao nhan sau tieu nao tuong ung; tuc la co quan he chat che theo ca hai huong.
Khi mot soi truc cua te bao Purkinje đi vao nhan sau, soi truc nay phan nhanh đe tiep xuc voi ca te bao nhan lon va te bao nhan nho, nhung tong so te bao tiep xuc chi co đinh khoang 35 (o meo). Nguoc lai, mot te bao nhan sau duy nhat lai nhan tin hieu đau vao tu khoang 860 te bao Purkinje (o meo).


 Cac vung  Theo quan điem giai phau hoc đai the, vo tieu nao la mot lop mo đong nhat. Theo quan điem giai phau vi the, tat ca cac phan cua lop mo nay duong nhu co cung cau truc ben trong. Tuy nhien, co mot so khia canh ma cau truc cua tieu nao đuoc phan chia thanh cac khoang (compartment). Co nhung khoang lon thuong đuoc goi la vung (zone); chung co the đuoc chia thanh cac khoang nho hon đuoc goi la microzone (tam dich la tieu vung).
Cau truc khoang xuat phat tu cac nghien cuu ve truong nhan thuc cua te bao o nhieu phan khac nhau cua vo tieu nao. Moi bo phan tren co the đeu đuoc anh xa toi cac điem cu the trong tieu nao, nhung co rat nhieu hinh chieu bi lap lai, tao nen su sap xep rieng goi la "ban đo co the đut gay" ("fractured somatotopy"). Nhuom mien dich tieu nao bang mot so loai protein nhat đinh co the giup nhin ro hon cach chia khoang cua tieu nao. Marker hay dung la "zebrin", vi khi nhuom se tao ra hoa van phuc tap trong tua nhu soc tren lung ngua van. Cac "soc van" tao ra boi "zebrin" va cac dau hieu phan chia khoang boi cac marker khac co đuong đinh huong vuong goc voi cac nep gap tieu nao—tuc la chung hep theo huong trong-ngoai nhung dai va rong theo huong doc. Cac marker khac nhau tao ra hinh thanh "soc van" khac nhau, chieu rong va chieu dai thay đoi tuy theo vi tri, nhung tat ca đeu co cung hinh dang chung.
Vao cuoi thap nien 1970, Oscarsson đe xuat rang cac vung đai vo nao nay co the đuoc phan chia thanh cac đon vi nho hon goi la microzone (tam dich la tieu ). Microzone đuoc đinh nghia la mot nhom cac te bao Purkinje co cung mot truong nhan thuc ban the (somatotopic receptive field). Microzone chua khoang 1000 te bao Purkinje, đuoc sap xep thanh mot dai dai, hep, huong vuong goc voi cac nep gap cua vo nao. Do đo, nhu so đo ben canh minh hoa, soi nhanh te bao Purkinje cung huong voi microzone, con soi song song cua te bao hat cat ngang chung theo goc vuong.
Đe xac đinh cau truc microzone, ngoai viec xac đinh truong nhan thuc ban the, xac đinh tin hieu đau vao cua soi leo tu nhan tram duoi cung quan trong khong kem. Cac nhanh cua soi leo (thuong co khoang 10 nhanh) thuong kich hoat cac te bao Purkinje thuoc cung mot microzone. Hon nua, cac neuron tu nhan tram gui cac soi leo đen cung mot microzone co xu huong bat cap nhau bang lien ket khe (gap junction) nham đong bo hoa hoat đong cua chung, khien cac te bao Purkinje trong mot microzone tao đien the hoat đong o dang xung phuc hop theo thang thoi gian mili giay. Ngoai ra, cac te bao Purkinje thuoc ve mot microzone đeu gui cac soi truc cua chung đen cung mot cum nho cac te bao co chuc nang hinh thanh thong tin đau ra nam ben trong nhan tieu nao sau. Cuoi cung, cac soi truc cua te bao ro co chieu dai theo huong doc dai hon nhieu so voi huong giua ben, khien chung bi gioi han phan lon trong mot microzone duy nhat. Hau qua, cac tuong tac giua cac te bao trong mot microzone manh hon nhieu so voi cac tuong tac giua cac microzone khac nhau.
Nam 2005, Richard Apps va Martin Garwicz tom tat bang chung cho thay ban than cac microzone la mot phan cua mot thuc the lon hon ma ho goi la multizonal microcomplex (tam dich: phuc hop vi the đa vung). Mot microcomplex bao gom mot vai microzone o vung vo nao co su tach biet ve mat khong gian, tat ca đeu cho soi chieu toi cung mot nhom neuron thuoc nhan tieu nao sau, cong voi mot nhom neuron nhan tram cho soi chieu toi tat ca cac microzone va khu vuc nhan tieu nao sau.


= Cap mau cho tieu nao =

Ba cap đong mach chinh: đong mach tieu nao tren (superior cerebellar artery – SCA), đong mach tieu nao truoc duoi (anterior inferior cerebellar artery – AICA) va đong mach tieu nao sau duoi (posterior inferior cerebellar artery – PICA) cap mau cho tieu nao.

SCA cap mau cho vung tren cua tieu nao. Đong mach nay đi o be mat tren va phan nhanh vao mang mem, tai đo cac nhanh nay thong voi cac nhanh cua AICA va PICA.
AICA cung cap mau cho phan truoc cua mat duoi tieu nao.
PICA o mat duoi, tai đay đong mach phan thanh nhanh trong va nhanh ngoai. Nhanh trong tiep tuc chay ve phia sau đen vi tri giua hai ban cau tieu nao. Nhanh ngoai cap mau cho mat duoi cua tieu nao, cho đen tan bo ngoai đe thong voi AICA va SCA.


Chuc nang = Lam sang =
Đe tim hieu ve vai tro cua tieu nao, bang chung thuyet phuc nhat la nghien cuu cac hau qua sau khi lam ton thuong tieu nao. Đong vat va nguoi bi roi loan chuc nang tieu nao thuong gap van đe ve kiem soat van đong o cung ben co the voi phan tieu nao bi ton thuong. Ho van co the thuc hien hoat đong van đong nhung khong con đo chinh xac, xuat hien cac chuyen đong bat thuong, thieu phoi hop chuyen đong (thieu hiep đong), hoac tao chuyen đong khong đung thoi điem. Mot nghiem phap đanh gia chuc nang tieu nao la đua đau ngon tay đen mot muc tieu cach xa canh tay (chang han nhu nghiem phap ngon tay tro mui). Nguoi khoe manh se di chuyen đau ngon tay theo quy đao thang, toc đo nhanh. Nguoi bi ton thuong tieu nao se đua tay cham, khong đeu, nhieu lan đieu chinh quy đao ngon tay giua chung. Nhung khiem khuyet chuc nang khong lien quan đen van đong thi kho phat hien hon. Vi vay, ket luan chung ve chuc nang co ban cua tieu nao cach đay vai thap ky la hieu chinh lai hinh thuc cua chuyen đong mot cach chi tiet chu khong phai la khoi tao chuyen đong, khong quyet đinh thuc hien chuyen đong.
Truoc thap nien 1990, chuc nang cua tieu nao hau nhu đuoc cho la chi lien quan đen van đong, nhung nhung phat hien moi hon đa xet lai quan điem nay. Cac nghien cuu tren hinh anh hoc chuc nang đa chi ra rang co vai tro cua tieu nao lien quan đen ngon ngu, su chu y va tinh than; cac nghien cuu tuong quan đa cho thay co tuong tac giua tieu nao voi cac vung khong thuc hien chuc nang van đong cua vo nao; va nhieu trieu chung khong thuoc ve chuc nang van đong đa đuoc nhan thay o nhung nguoi bi ton thuong đuoc cho la đa thay chi bi ton thuong tieu nao. Đac biet, Hoi chung roi loan nhan thuc tieu nao hoac hoi chung Schmahmann đa đuoc mo ta o nguoi lon va tre em. Su dung chup cong huong tu chuc nang (fMRI) đe lap ra ban đo chuc nang cua tieu nao mot cach uoc luong cho thay rang hon mot nua vo tieu nao đuoc ket noi voi cac vung tuong ung cua vo nao.


= Chuc nang vi tinh đien hoc neuron cua tieu nao (neuronal dynamics) =
Kenji Doya cho rang khong nen dua tren cac hanh vi ma tieu nao chi phoi đe quy đinh chuc nang cua tieu nao, ma phai dua tren cac chuc nang vi tinh than kinh cua tieu nao (neural computation function). Tieu nao chua mot so luong lon cac module it nhieu đoc lap nhau, tat ca đeu co cung cau truc ben trong đeu đan ve mat hinh hoc. Do đo, nguoi ta cho rang tat ca đeu thuc hien cung mot "vi tinh" (computation). Neu cac luong vao va luong ra cua mot module nam trong vung van đong (nhu nhieu module khac), thi module se lien quan đen hanh vi van đong; nhung neu cac luong vao va luong ra nam trong vung lien quan đen nhan thuc khong phai van đong, thi module se lien quan đen cac loai tuong quan hanh vi khac. Do đo, co moi tuong quan giua tieu nao voi qua trinh đieu chinh nhieu đac điem chuc nang khac nhau nhu tinh cam (affection), cam xuc (emotion) bao gom nhan thuc (perception) ngon ngu, co the, cam xuc va hanh vi (behavior). Doya cho rang tieu nao co vai tro lua chon hanh đong du đoan dua tren "mo hinh noi bo" ("internal models") cua moi truong hoac dua tren ky thuat hoc co giam sat (supervised learning). Vai tro nay trai nguoc voi hach nen (la chat xam nam sau trong ban cau đai nao) thi thuc hien ky thuat hoc tang cuong; vo nao thi thuc hien hoc khong co giam sat. Sau khoang 30 nam nghien cuu nao bo, chuc nang tieu nao đuoc đe xuat la tao ra cac mo hinh tinh than (mental model) đuoc toi uu hoa va tuong tac chat che voi vo nao, noi cac mo hinh noi bo (internal models) cap nhat cac trai nghiem nhu truc giac sang tao (hien tuong "a ha" – "a ha" phenomenon) trong tri nho lam viec.)


 Nguyen tac  Truoc đay, su đon gian va tinh quy luat tuong đoi cua giai phau tieu nao đuoc coi la co moi tuong quan toi su đon gian cua chuc nang vi tinh (computational function). Mot trong nhung cuon sach đau tien ve đien sinh ly tieu nao mang ten The Cerebellum as a Neuronal Machine (tam dich: Tieu nao nhu mot Co may Than kinh) cua John C. Eccles, Masao Ito va Janos Szentagothai đa the hien quan điem đo. Mac du hien nay van chua co su hieu biet đay đu ve chuc nang cua tieu nao, nhung chuc nang tieu nao phai thoa man it nhat bon nguyen tac: (1) xu ly chuyen tiep (feedforward processing), (2) phan ky va hoi tu (divergence and convergence), (3) tinh module (modularity) va (4) tinh thich ung (plasticity).

Xu ly chuyen tiep (feedforward processing): Tieu nao khac voi hau het cac bo phan khac cua nao (đac biet la vo đai nao) o cho qua trinh xu ly tin hieu gan nhu hoan toan chuyen tiep (feedforward), tuc la tin hieu di chuyen theo mot huong trong he thong tu luong vao đen luong ra, rat it co su truyen dan noi bo. Luong it su truyen dan noi bo đo tu đong uc che, triet tieu lan nhau; khong co mach than kinh kich thich nao ca. Tieu nao co tinh chat feedforward nay nghia la tieu nao khong the tu tao ra hoat đong than kinh va tu duy tri chung, đieu nay trai nguoc voi vo nao. Luong tin hieu đi vao mach, đuoc xu ly theo trinh tu, sau đo tao thanh luong tin hieu đi ra, hau nhu khong co mot tri nho ngan han nao. Eccles, Ito va Szentagothai đa viet, "Viec loai tru moi kha nang ton tai su kich thich neuron chac chan la mot loi the lon trong "hieu suat lam viec" (performance) cua tieu nao tua nhu mot may tinh, boi vi phan con lai cua he than kinh luon yeu cau tieu nao phai phan ung nhanh chong va ro rang voi luong đau vao cua bat ky tap thong tin cu the nao, chu co le khong yeu cau tieu nao phai cho luong đau ra la ket qua cua viec xu ly luong thong tin phuc tap trong tieu nao."
Phan ky va hoi tu: Trong tieu nao nguoi, thong tin tu 200 trieu đau vao tu soi reu se truyen toi 40 ty te bao hat, sau đo cac thong tin đau ra đen soi song song cua te bao hat hoi tu lai truyen đen 15 trieu te bao Purkinje. Do chung đuoc xep theo chieu doc, khoang 1000 te bao Purkinje thuoc mot microzone co the nhan luong tin hieu đau vao tu khoang 100 trieu soi song song, sau đo tap trung lai, luong tin hieu đau ra đi xuong mot nhom te bao gom it hon 50 te bao nhan tieu nao sau. Do đo, mang luoi tieu nao tiep nhan mot luong đau vao tuong đoi khiem ton nhung "bo xu ly" nhung tin hieu đo rat lon thong qua mang luoi noi bo co cau truc chat che, sau đo tra ket qua ra ngoai thong qua mot so luong rat han che cac te bao phu trach dan truyen luong thong tin đau ra.
Tinh module : He thong tieu nao đuoc chia thanh nhieu module đoc lap voi nhau, co the len toi hang tram đen hang nghin module. Tat ca cac module đeu co cau truc ben trong giong nhau, nhung luong tin hieu đau vao va luong tin hieu đau ra khac nhau. Mot module (mot khoang chua nhieu vung đai - theo thuat ngu cua Apps va Garwicz) bao gom mot cum nho cac neuron trong nhan tram duoi, mot tap hop cac dai te bao Purkinje dai va hep trong vo tieu nao (microzone) va mot cum nho cac neuron trong nhan tieu nao sau. Cac module khac nhau mac du co cung luong tin hieu đau vao tu cac soi reu va soi song song, nhung chung duong nhu hoat đong đoc lap. That vay, luong tin hieu đau ra cua mot module duong nhu khong anh huong đang ke đen hoat đong cua cac module khac.
Tinh thich ung: Cac synap giua cac soi song song va te bao Purkinje, va cac synap giua cac soi reu va te bao tu nhan tieu nao sau đeu, ca hai đeu nhay cam voi su thay đoi kha nang dan . Trong mot module tieu nao đon le, thong tin đau vao tu khoang mot ty soi song song hoi tu vao mot nhom gom chua đen 50 te bao nhan tieu nao sau va anh huong cua moi soi song song len cac te bao nhan đo co the đieu chinh đuoc. Su sap xep nay mang lai su linh hoat rat lon đe tinh chinh moi tuong quan giua luong thong tin đau vao va luong thong tin đau ra cua tieu nao.


 Hoc thuyet "Hoc tap"  Co nhieu bang chung cho thay tieu nao đong vai tro thiet yeu trong mot so loai hoc tap van đong, đac biet la tinh chinh cach thuc hien hanh đong. Tuy nhien, van con nhieu tranh cai ve viec lieu viec "hoc tap" co dien ra trong chinh tieu nao hay khong, hay lieu tieu nao chi cung cap cac tin hieu thuc đay viec hoc o cac cau truc nao khac. Hau het cac ly thuyet gan viec viec hoc tap vao mo hinh mang dan truyen tieu nao bat nguon tu y tuong cua David Marr va James Albus, ho đa đua ra gia thuyet rang cac soi leo cung cap "tin hieu chi dan" gay bien đoi synap cua lien ket soi song song va te bao Purkinje. Marr cho rang luong thong tin đau vao soi leo se khien luong đau vao soi song song đuoc kich hoat đong bo đuoc tang cuong. Tuy nhien, hau het cac mo hinh hoc tap tieu nao sau nay đeu đi theo Albus cho rang khi hoat đong cua soi leo co the bi sai lac hay la tin hieu loi va se khien luong đau vao soi song song đuoc kich hoat đong bo bi suy yeu đi. Mot so mo hinh sau nay, chang han nhu mo hinh  loc thich ung (Adaptive Filter) cua Fujita đa co gang tim hieu chuc nang tieu nao theo ly thuyet đieu khien toi uu.
Đa co nhieu nghien cuu thuc nghiem đe tra loi cau hoi "lieu soi leo hoat đong đe tao tin hieu loi". Mot so nghien cuu ung ho nhung cung co nhieu nghien cuu nghi ngo. Trong mot nghien cuu tien phong do Gilbert va Thach thuc hien tren khi tu nam 1977, nhom nghien cuu yeu cau khi nam lay tay cam va hoc cach di chuyen tay cam theo cac ranh hinh đuong cung. Ho nhan thay khi khi con vung ve thuc hien hanh đong, cac te bao Purkinje trong tieu nao khi tang tao cac xung phuc hop. Xung phuc hop la chi bao đang tin cay hoat đong cua luong tin hieu đau vao soi leo. Mot so nghien cuu ve kha nang hoc van đong o meo, cac nha nghien cuu đa quan sat thay xuat hien hoat đong xung phuc hop khi co su khong khop giua "chuyen đong du kien" va "chuyen đong thuc su đuoc thuc hien". Cac nghien cuu ve phan xa mat-tien đinh (giup on đinh hinh anh thi giac tren vong mac trong khi khi đau quay), hoat đong cua soi leo gan voi "su truot vong mac" (retinal slip), tuy vay moi quan he nay khong thuc ro rang.
Mot trong nhung nhiem vu hoc tap cua tieu nao đuoc nghien cuu rong rai nhat la  mo hinh chop mat co đieu kien, trong đo mot kich thich co đieu kien trung tinh (neutral conditioned stimulus – viet tat la CS) nhu am thanh hoac anh sang đuoc bat cap nhieu lan voi mot kich thich khong đieu kien (unconditioned stimulus – tieng Anh viet tat la US), chang han luong khi bay vao mat gay ra phan ung chop mat. Sau nhung lan ca kich thich co đieu kien trung tinh va kich thich khong đieu kien xuat hien lap đi lap lai, cuoi cung kich thich co đieu kien trung tinh se gay ra hanh đong chop mat truoc kich thich khong đieu kien, tuc la tao ra mot phan xa co đieu kien. Cac thi nghiem cho thay khi mot phan cu the cua nhan xen (mot trong nhung nhan tieu nao sau) hoac mot vai điem cu the tren vo tieu nao bi ton thuong, kha nang hoc phan ung chop mat co đieu kien se mat đi. Neu cac luong tin hieu đau ra cua tieu nao bi bat hoat (ve mat duoc ly) trong khi van giu nguyen cac luong thong tin đau vao va mang ket noi lien te bao, qua trinh hoc van dien ra ngay ca khi đong vat khong bieu hien bat ky đap ung nao. Neu mach ket noi lien bao bi pha vo thi se khong dien ra qua trinh hoc. Nhung thi nghiem tren đay đa cung co manh me cho luan điem rang qua trinh hoc thuc su dien ra ben trong tieu nao.


 Ly thuyet va mo hinh vi tinh  Kien thuc rong lon ve cau truc giai phau va chuc nang hanh vi cua tieu nao la manh đat mau mo đe phat trien cac hoc thuyet. Co le co nhieu hoc thuyet ve chuc nang cua tieu nao hon tat thay bo phan nao khac cua nao (tinh đen thoi điem nay thoi). Su khac biet co ban nhat giua cac thuyet tuu chung lai thanh hai nhom: mot la, "thuyet hoc tap" va "thuyet thuc hanh" - đo cung la su đoi lap giua ly thuyet  tinh thich ung cua synap (synaptic plasticity) trong tieu nao đong vai tro trong hoc tap so voi ly thuyet ve xu ly tin hieu tieu nao đong vai tro giai thich cac khia canh cua hanh vi đang dien ra. Mot so thuyet cua ca hai loai tren đa đuoc xay dung thanh mo hinh toan hoc va mo phong bang may tinh.
"Thuyet thuc hanh" ra đoi som nhat co le la gia thuyet "đuong tre" (delay line) cua Valentino Braitenberg. Thuyet nay do Braitenberg va Roger Atwood đua ra vao nam 1958, đe xuat rang su lan truyen cham cua cac tin hieu doc theo cac soi song song gay đo tre tien đoan đuoc cho phep tieu nao thuc hien đe tham do moi tuong quan voi thoi gian trong mot khung đanh gia nao. Du lieu thuc nghiem khong ung ho mo hinh goc ban đau , nhung Braitenberg tiep tuc ban cai cho nhung mo hinh sua đoi sau. Gia thuyet cho rang tieu nao ve co ban hoat đong nhu mot he thong thoi gian đa đuoc Richard Ivry ung ho. Mot "thuyet thuc hanh" cung co tam anh huong khac la ly thuyet mang Tensor cua Pellionisz va Llinas. Thuyet nay đua ra mot cong thuc phat trien toan hoc mo phong y tuong rang chuc nang vi tinh nen tang cua tieu nao la đe chuyen đoi "toa đo" cam giac (sensory coordinates) thanh "toa đo" van đong (motor coordinates).
Hau het cac "thuyet hoc tap" đeu bat nguon tu cac bai bao cua Marr va Albus. Bai bao nam 1969 cua Marr đe xuat rang tieu nao la mot thiet bi hoc cach lien ket cac chuyen đong co ban đuoc ma hoa boi soi leo, trong đo luong thong tin đau vao soi reu ma hoa "cam giac". Nam 1971, Albus đe xuat rang te bao Purkinje tieu nao hoat đong nhu mot perceptron (Ngay nay, perceptron la mot thuat toan trong may hoc ve bo phan loai nhi phan hay ham (so) nguong. No đuoc đon gian hoa tu neuron sinh hoc. Mot mo hinh tuyen tinh tua perceptron co the tao ra vai dang hanh vi nhu neuron that.). Su khac biet co ban nhat giua thuyet cua Marr va Albus la Marr cho rang hoat đong cua soi leo se tang cuong cac synap soi song song, trong khi Albus thi nguoc lai, no lam suy yeu lien ket synap soi song song. Albus su dung thuat toan phan mem ma ong goi la CMAC (Bo đieu khien lien ket mo hinh tieu nao) đe minh hoa cho thuyet cua minh, thuat toan nay đa đuoc thu nghiem va ung dung.


Y nghia lam sang Ton thuong tieu nao thuong gay ra cac trieu chung van đong, cu the nhu the nao thi con tuy vao phan tieu nao bi anh huong va muc đo ton thuong. Ton thuong thuy bong nut co the gay mat thang bang, đac biet la dang đi khong đeu, thay đoi, voi tu the chan dang rong đe tang dien tich chan đe nham co gang giu thang bang. Ton thuong vung đai ngoai thuong gay roi loan chuyen đong co y thuc va chuyen đong co ke hoach, roi loan ve luc, huong, toc đo va bien đo cua cac cu đong. Mot so bieu hien khac: giam truong luc, loan van ngon (dysarthria, mat kha nang phat am), roi tam (dysmetria, mat kha nang đanh gia khoang cach hoac pham vi chuyen đong), Loan lien đong (dysdiadochokinesia, mat kha nang thuc hien cac chuyen đong co tinh xen ke nhanh nhu đi bo), hien tuong hoi ung (rebound phenomenon), va run co chu y hay run khi tu chu  (cu đong khong theo y muon do co that xen ke nhau cua cac nhom co đoi lap). Ton thuong o phan đuong giua co the lam gian đoan cac chuyen đong cua toan bo co the, trong khi ton thuong o vi tri ngoai cua tieu nao co the lam roi loan cac chuyen đong tinh te cua ban tay hoac tu chi. Ton thuong phan tren cua tieu nao co the gay nen roi loan dang đi va giam kha nang phoi hop chan; ton thuong phan duoi co the gay ra cac chuyen đong qua tam muc tieu canh tay va ban tay, cung nhu kho khan khi đieu khien toc đo cu đong. To hop cac trieu chung van đong nay đuoc goi la that đieu.
Đe xac đinh cac van đe ve tieu nao, trong khi kham than kinh can quan sat dang đi (chan dang rong khi đi la dau hieu cua that đieu), nghiem phap ngon tay tro - mui va quan sat tu the. Neu nghi ngo roi loan chuc nang tieu nao, co the chi đinh chup cong huong tu đe co đuoc hinh anh chi tiet ve cac thay đoi cau truc cua tieu nao.
Co nhieu nguyen nhan gay ton thuong tieu nao, chang han nhu tai bien mach nao nao (đot quy nao), chay mau, phu nao, u, nghien ruou, cac chan thuong vat ly nhu vet thuong so nao do sung, chat no (hoa khi), va cac tinh trang thoai hoa man tinh nhu teo tram cau tieu nao (olivopontocerebellar atrophy – OCPA). Mot so dang migraine cung co the gay ra tinh trang roi loan chuc nang tam thoi cua tieu nao, tuy muc đo nang. Nhiem trung co the dan đen ton thuong tieu nao, vi du nhu benh prion (thuoc nhom cac benh nao xop truyen nhiem do prion (transmissible spongiform encephalopathies – TSEs) va hoi chung Miller Fisher, mot bien the cua hoi chung Guillain–Barre.


= Lao hoa =
Tieu nao cua nguoi thay đoi theo tuoi tac. Nhung thay đoi cua tieu nao co the khac voi cac vi tri khac cua nao. Theo đong ho bieu sinh đe tinh tuoi mo hoc, Tieu nao la vung nao "tre" nhat. Theo mot nghien cuu nam 2015, tieu nao "tre" hon khoang 15 tuoi so voi du kien o mot nguoi song tram tuoi. Hon nua, cac kieu bieu hien gen trong tieu nao nguoi cho thay tieu nao it chiu thay đoi lien quan đen tuoi tac hon so voi o vo nao. Mot so nghien cuu cho thay co su giam so luong te bao hoac the tich mo tieu nao, nhung luong du lieu chung minh con han che.


= Roi loan phat trien va thoai hoa =

Di tat bam sinh, roi loan di truyen va cac tinh trang mac phai co the anh huong đen cau truc tieu nao, tu đo anh huong đen chuc nang tieu nao. Neu khong the giai quyet đuoc cac roi loan nay, cach đieu tri duy nhat co the la giup benh nhan chung song voi benh tat. Chup tieu nao thai nhi bang sieu am o tuan thu 18 đen tuan thu 20 cua thai ky co the đuoc su dung đe sang loc cac khuyet tat ong than kinh cua thai nhi voi đo nhay len đen 99%.
Trong qua trinh phat trien binh thuong, tin hieu protein sonic hedgehog (sonic hedgehog protein (SHH)) noi sinh kich thich su tang sinh nhanh chong te bao tien than te bao hat tieu nao (cerebellar granule neuron progenitor, CGNP) o lop hat ngoai. Vao giai đoan cuoi cua phoi thai va giai đoan đau sau sinh, tieu nao phat trien, trong đo te bao tien than te bao hat tieu nao tang sinh trong lop hat ngoai va đat đinh trong giai đoan phat trien som (ngay thu 7 sau sinh o chuot). Khi cac te bao tien than nay biet hoa thanh te bao hat tieu nao, chung di chuyen đen lop hat trong, hinh thanh tieu nao truong thanh (vao ngay thu 20 sau sinh o chuot). Cac đot bien kich hoat bat thuong tin hieu protein sonic hedgehog, gay nen ung thu tieu nao (u nguyen tuy bao) o nguoi mac hoi chung Gorlin (ten đay đu: hoi chung te bao đay dang no-vi – Nevoid basal cell syndrome) va o sinh vat mo hinh la chuot bien đoi gen.
Tieu nao bi di tat bam sinh hoac thieu san nhong tieu nao la đac điem cua di tat Dandy–Walker va hoi chung Joubert. Trong nhung truong hop rat hiem, co the khong ton tai tieu nao (bat san tieu nao – cerebellar agenesis). Cac roi loan than kinh di truyen benh Machado–Joseph, that đieu gian mach (ataxia-telangiectasia) va that đieu Friedreich gay ra thoai hoa than kinh tien trien lien quan tieu nao. Di tat nao bam sinh ben ngoai tieu nao co the gay ra thoat vi mo tieu nao, nhu o mot so the cua di tat Arnold–Chiari.
Thoai hoa tieu nao co moi tuong quan voi cac roi loan than kinh tien trien vo can nhu teo đa he thong, hoi chung Ramsay Hunt loai I, va thoai hoa tieu nao can u (paraneoplastic cerebellar degeneration, trong đo cac khoi u o noi khac trong co the gay ra phan ung tu mien gay mat neuron o tieu nao). Teo tieu nao co the la ket qua cua tinh trang thieu hut cap tinh vitamin B1 (thiamine) nhu benh beriberi va hoi chung Wernicke–Korsakoff, hoac thieu hut vitamin E.
Teo tieu nao con đuoc thay trong benh Huntington, benh đa xo cung, run vo can, đong kinh giat co tien trien va benh Niemann–Pick. Teo tieu nao cung co the xay ra do tiep xuc voi đoc to nhu kim loai nang hoac duoc pham, chat huong than.


= Đau =
Đa co qui uoc chung rang Tieu nao lien quan đen qua trinh xu ly con đau. Tieu nao nhan tin hieu đau tu ca hai con đuong vo-tieu nao đi xuong va con đuong tuy-tieu nao đi len, thong qua nhan cau va nhan tram duoi. Mot so thong tin nay đuoc chuyen đen he van đong, tao ra phan xa tranh đau co y thuc, đuoc phan loai theo muc đo đau.
Nhung tac đong truc tiep va gian tiep gay đau đuoc cho la tao ra hanh vi tranh đau lau dai, tu đo xuat hien thay đoi ve tu the lau dai, he qua la tai cau truc chuc nang va giai phau cua cac nhan tien đinh va cam giac ban the. Ket qua, đau than kinh man tinh co the gay ra su tai cau truc giai phau va chuc nang cua nao sau, bao gom ca tieu nao. Muc đo cua qua trinh tai cau truc nay va su xuat hien chat chi điem cua te bao tien neuron cho thay co vai tro cua qua trinh sinh than kinh o nguoi truong thanh vao nhung thay đoi nay.


Giai phau so sanh va tien hoa Cac luong thong tin đi trong tieu nao tuong tu nhau o tat ca cac lop đong vat co xuong song, bao gom ca, bo sat, chim va đong vat co vu. O đong vat chan đau cung co cau truc tuong tu tieu nao, chang han nhu bach tuoc. Bang chung nay cho thay tieu nao thuc hien cac chuc nang quan trong đoi voi tat ca cac loai đong vat co nao.
Co su khac biet đang ke ve kich thuoc va hinh dang cua tieu nao o cac loai đong vat co xuong song khac nhau. O đong vat luong cu, tieu nao it phat trien, con o ca mut đa va Myxinidae, tieu nao hau nhu khong the phan biet đuoc voi than nao. Mac du tuy-tieu nao (hay con goi la gai-tieu nao) co mat trong nhom đong vat nay, nhung cau truc tieu nao chi la cac cap nhan nho tuong ung voi tien đinh tieu nao. Kich thuoc tieu nao tang dan theo thu tu: bo sat, chim va đong vat co vu. Tieu nao chua cac thuy lon, song đoi va gap nep đuoc tim thay o nguoi la đac trung cua đong vat co vu. Con tieu nao cac nhom đong vat khac chi la mot thuy duy nhat, hoac tron hoac co ranh. O đong vat co vu, tan tieu nao la phan chiem nhieu khoi luong cua cua toan bo tieu nao, nhung o cac đong vat co xuong song khac, cau truc co ty trong lon nhat thuong la tuy-tieu nao.
Tieu nao cua lop Ca sun va lien lop Ca xuong co kich thuoc lon va phuc tap. Tieu nao ca khac voi tieu nao đong vat co vu ve cau truc ben trong: Tieu nao ca khong chua cac nhan tieu nao sau rieng biet nhu la đong vat co vu. Thay vao đo, te bao Purkinje cho soi chieu đen mot loai te bao rieng biet phan bo tren vo tieu nao, loai te bao nay khong thay o đong vat co vu. O ho Ca mui voi (mot ho ca nuoc ngot), tieu nao lon hon đang ke so voi phan con lai cua nao. Phan lon nhat cua no la mot cau truc đac biet goi la van nho (valvula) co cau truc đeu đan khac thuong va nhan đuoc phan lon luong thong tin đau vao tu co quan cam nhan dong đien (electrosensory).
Đac điem noi bat cua tieu nao đong vat co vu la tieu nao phinh ra cac thuy ben, ma tuong tac chu yeu cua no la voi vo nao moi. Khi loai khi tien hoa thanh loai vuon, hai thuy ben iep tuc phinh ra, song song voi đo la thuy tran cua vo nao moi cung tang kich thuoc. O loai vuon nguoi co đai va loai Homo sapiens đen giua ky Bang Ha , tieu nao van tiep tuc phinh rong, nhung thuy tran phinh ra nhanh hon. Tuy nhien, giai đoan tien hoa gan đay nhat cua loai nguoi thuc su co the lien quan đen su gia tang kich thuoc tuong đoi cua tieu nao, vi vo nao moi giam kich thuoc trong khi tieu nao van phinh rong. So voi phan con lai cua nao, kich thuoc cua tieu nao nguoi đa tang len trong khi kich thuoc cua đai nao giam đi. Do qua trinh phat trien va thuc hien van đong, kha nang thi giac-khong gian va hoc tap dien ra trong tieu nao, o mot khia canh nao đo, su phat trien cua tieu nao đuoc cho la co tuong quan voi kha nang nhan thuc cua nguoi. Cac ban cau ben cua tieu nao o ca nguoi va vuon hien nay lon hon 2,7 lan so voi o khi. Nhung thay đoi nay ve kich thuoc tieu nao khong co moi tuong quan toi khoi luong co lon hon. Nhu vay su phat trien cua tieu nao co moi tuong quan chat che voi su phat trien cua phan con lai cua nao hoac cac hoat đong than kinh dien ra trong tieu nao rat quan trong trong qua trinh tien hoa cua ho Nguoi. Do vai tro cua tieu nao trong cac chuc nang thuoc linh vuc nhan thuc, tieu nao tang kich thuoc co the đong vai tro trong tiep thu nhan thuc.


= Cau truc giong tieu nao =
Hau het cac loai đong vat co xuong song đeu co tieu nao hay mot hoac nhieu cau truc giong tieu nao, cac vung nao giong tieu nao ve mat kien truc te bao (cytoarchitecture) va hoa hoc than kinh. Cau truc giong tieu nao duy nhat đuoc tim thay o đong vat co vu la nhan oc tai lung, mot trong hai nhan cam giac chinh nhan tin hieu truc tiep tu than kinh oc tai. Nhan oc tai lung la mot cau truc nhieu lop, voi lop đay chua cac te bao hat tuong tu nhu te bao hat o tieu nao, tao ra cac soi song song đi len lop nong va chay ngang qua lop nay. Lop be mat chua mot tap hop cac neuron GABAergic đuoc goi la te bao hinh banh xe (chua co thuat ngu chinh thuc, tam dich tu: cartwheel cell) co cau truc giai phau va hoa hoc giong voi cac te bao Purkinje. Cac neuron nay nhan luong tin hieu đau vao tu soi song song, nhung khong co bat ky luong tin hieu đau vao nao giong voi soi leo. Cac neuron đau ra cua nhan oc tai lung la te bao thap. Cac te bao nay la neuron glutamatergic, giong te bao Purkinje o mot so đac điem: co soi nhanh gai det, nhan luong tin hieu đau vao tu cac soi song song, nhung cac te bao nay cung co soi nhanh nhan luong tin hieu đau vao tu cac soi than kinh oc tai, chay qua nhan oc tai lung theo huong vuong goc voi cac soi song song. Nhan oc tai lung phat trien manh nhat o loai gam nham va cac đong vat nho, va it phat trien mot cach đang ke o loai linh truong. Chuc nang cua nhan nay van chua đuoc hieu ro; nhan oc tai lung đuoc cho la co lien quan đen xac đinh am thanh trong khong gian.
Hau het cac loai ca va đong vat luong cu đeu co he thong co quan đuong ben giup cam nhan song ap suat trong nuoc. Mot trong nhung vung nao nhan tin hieu đau vao chinh cua co quan đuong ben la nhan lung giua day 8 co cau truc giong tieu nao, chua te bao hat va soi song song. O ca co co quan cam nhan dong đien (electrosensory), luong tin hieu đau vao tu he thong co quan cam nhan dong đien đi đen nhan lung ben day 8 (us) la nhan cam giac nam o tieu nao. No nhan cam giac tu he thong đuong ben (ngoai hay ngoai vi). Nhan nay thuoc he thong nhan day 8 ngoai vi, no gom co quan cam giac, ket noi than kinh đam ung cho tham do thinh luc, tien đinh va cac  đau vao cua he thong đuong ben, cho du o ca khong co day than kinh so 8 thich luc, nhung co cau truc giong tieu nao va đac ten nhu vay ). O ca vay tia, go tren co mot lop goi la lop bien (marginal layer), co chuc nang tuong tu tieu nao.
Tat ca cac cau truc giong tieu nao nay chu yeu co le lien quan đen chi phoi cam giac hon la van đong. Tat ca chung đeu co te bao hat, te bao nay tao soi song song đe tao synapse voi cac neuron giong Purkinje (Purkinje-like neuron), nhung khac voi tieu nao la khong co soi leo, thay vao đo, chung nhan luong tin hieu đau vao truc tiep tu cac co quan cam giac ngoai vi. Chua chung minh cau truc nay đong vai tro gi, nhung theo suy đoan thi cau truc giong tieu nao co chuc nang chuyen đoi tin hieu đau vao cam giac theo mot cach tinh vi nao đo, co le la đe bu đap cho thay đoi ve tu the co the. Nha than kinh hoc nguoi My James M. Bower va nhung nguoi khac dua tren cau truc giong tieu nao va mot phan dua tren cac nghien cuu ve tieu nao, lap luan rang ban than tieu nao ve co ban la mot cau truc chi phoi cam giac va no gop phan vao viec kiem soat van đong bang cach di chuyen co the theo cach kiem soat tin hieu cam giac. Bat chap quan điem cua Bower, co bang chung manh me cho thay tieu nao anh huong truc tiep đen hoat đong van đong o đong vat co vu.


Lich su = Mo ta =
Y van cua Aelius Galenus ghi nhan Aristotleles va Herophilos goi tieu nao la παρεγκεφαλις (parenkephalis), trai nguoc voi εγκεφαλος (enkephalos) tuc la nao thuc su. Ban mo ta chi tiet cua Aelius Galenus la ban mo ta som nhat con sot lai. Ong suy đoan rang tieu nao la nguon goc cua day than kinh chi phoi van đong.
Đen thoi ky Phuc Hung, Vesalius co thao luan ngan gon ve tieu nao va Thomas Willis mo ta chi tiet hon tieu nao vao nam 1664. The ky 18 đa co nhieu nghien cuu giai phau, nhung mai đen đau the ky 19 thi moi co nhung hieu biet so khoi ve chuc nang tieu nao. Nam 1809, Luigi Rolando phat hien rang ton thuong tieu nao se dan đen roi loan van đong. Trong nua đau the ky 19, Jean Pierre Flourens tien hanh cong trinh nghien cuu mot cach chi tiet, cho thay rang đong vat bi ton thuong tieu nao van co the di chuyen, nhung mat kha nang phoi hop (chuyen đong la, dang đi vung ve va yeu co), co the phuc hoi gan nhu hoan toan sau ton thuong tru khi ton thuong qua rong. Đen đau the ky 20, vai tro chinh cua tieu nao lien quan đen kiem soat van đong đa đuoc chap nhan rong rai; nua đau the ky 20 đa đua ra mot so mo ta chi tiet ve trieu chung lam sang lien quan đen benh tieu nao o nguoi.


= Tu nguyen =


 Tieng Viet  Theo Han Viet Tu Đien cua tac gia Thieu Chuu, trong muc tu 腦 (Nao) co viet:

Oc. Phan o khap ca bo đau goi la oc lon : đai nao 大腦, chu ve viec tri giac van đong, phan o sau oc lon hinh nhu qua bong nho tieu nao : 小腦, chuyen chu ve van đong, o duoi đay oc lon goi la oc giua trung nao : 中腦, duoi lien voi tuy xuong song, goi la duyen tuy 延髓, đeu chu su tho hut. Do oc giua xuong tuy chia ra cac day nho đi suot ca minh goi la nao khi can 腦氣筋 day gan oc, hay la nao than kinh 腦神經.


 Tieng Anh  Trong tieng Anh, cerebellum la mot tu chua hau to giam nhe (diminutive) cua tu cerebrum (nao); dich theo nghia đen la nao nho. Ten Latin la ban dich truc tiep cua tu παρεγκεφαλις (parenkephalis) trong tieng Hy Lap co, đuoc su dung trong cac tac pham cua Aristotleles (nguoi đau tien mo ta cau truc giai phau nay). Trong lich su, tieu nao co nhieu danh phap nguon goc tu tieng Hy Lap hoac tieng La-tinh, gom cerebrum parvum, encephalion, encranion, cerebrum posterius, va parencephalis.


Ghi chu Tham khao Sach
Trinh Van Minh (2017). Giai phau nguoi (Tap 3: He than kinh - He noi tiet). Nha xuat ban Giao duc Viet Nam. ISBN 978-604-0-04586-7.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Cerebellum tai Wikimedia Commons
Tieu nao tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Cerebellum (anatomy) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Llinas R, Negrello MN (2015). "Cerebellum" [Tieu nao]. Scholarpedia (bang tieng Anh). Quyen 10 so 1. tr. 4606. Bibcode:2015SchpJ..10.4606L. doi:10.4249/scholarpedia.4606.
Trung tam du lieu ve Te bao tieu nao
So tay tieu nao va roi loan tieu nao – Manto, M., Gruol, D.L., Schmahmann, J., Koibuchi, N., Rossi, F. (Eds.) – Springer – New York
Hinh anh lat nao nhuom mau bao gom "Tieu nao" tai du an BrainMaps
Bo nao khong hoan thien cua mot nguoi đan ong tiet lo vai tro cua tieu nao trong suy nghi va cam xuc
Nguoi phu nu song khong co tieu nao
Kien thuc co ban ve tieu nao va cac roi loan lien quan. Gruol, D.L., Koibuchi, N., Manto, M., Molinari, M., Schmahmann, J.D., Shen, Y. (Eds.). Springer, New York, 2016
Anh mo hoc tieu nao
Tieu nao (bai bao tren Springer Nature)
Tien nao va that đieu (bai bao tren BioMed Central)