Viet Nam quoc su khao (chu Han: 越南國史考) la mot trong nhung sang tac tieu bieu cua nha cach mang Phan Boi Chau (1867-1940). 
Tac pham nay đa đuoc Georges Boudarel, mot tac gia nguoi Phap, đanh gia la: mac du co nhung thieu sot khong the tranh khoi, Viet Nam quoc su khao la tac pham đau tien đa thoat khoi cach bien nien theo vuong trieu va loi uyen bac om đom đe phan tich nhung nhan to chinh tri, kinh te, xa hoi đa tao nen su hung thinh va suy vong cua Viet Nam.


Nguyen nhan ra đoi Nam 1906, sau khi tro ve nuoc lan thu hai, roi tro lai Nhat Ban, trong nhan thuc cua Phan Boi Chau đa co nhieu đoi khac. Theo PSG. Chuong Thau thi neu truoc đo, Phan Boi Chau chi chu trong vao viec cau vien Nhat đe ve đanh đuoi Phap; thi nay, ong đa chuyen huong, vua phai lo cung co co so Duy Tan hoi o trong nuoc, vua phai gap chon thanh nien du hoc, đong thoi van tiep tuc thuc tinh nhan dan bang nhung tac pham tho van tuyen truyen yeu nuoc. Trong tap Nguc trung thu (tap tu truyen đau tien cua minh) ong viet:

...Boi vay, mot mat toi co vo thanh nien du hoc, mot mat muon mo mang tu tuong ai quoc cho toan dan, toi ben viet Tan Viet Nam, Ky niem luc va Viet Nam quoc su khao...May tap sach nay, loi le thong thiet lam ly, chi co chu y la trong mong quoc dan ta lay Chiem Thanh, Chan Lap lam dau xe nen tranh, va ran theo chan noi got Trung vuong, Le hoang ma phat phan hang hai, tim lay su song o trong luc chung toc chua tieu, tinh mang chua tuyet nay, bang khong thi tre mat!...


Gioi thieu van ban Viet Nam quoc su khao đuoc Phan Boi Chau viet bang chu Han, chia thanh 10 chuong; khoi thao o khoang nam 1906 va hoan thanh ngay mong 5 thang 5 nam Ky Dau (1909, ghi theo tac gia) tai Nhat Ban. Ngay sau đo, tac pham đuoc ra mat lan đau tai noi đo, do nha xuat ban Shoransha-Tokuo an hanh, co kem loi tua cua Hoang Trong Mau, mot đong chi cua tac gia.
Hien nay (1982), theo PGS. Chuong Thau, van chua tim đuoc ban in đau tien, ma chi ton tai hai ban chep tay đuoc sao lai tu ban goc tren.

Ban thu nhat, nguyen la sach cua Thu vien Khai Tri Tien Đuc, sau chuyen ve Vien Bac co, va hien nay o Thu vien Vien Thong tin khoa hoc xa hoi (Ha Noi) mang ky hieu VHv.1332, gom 174 trang.
Ban thu hai, hien nam trong tu sach cua mot gia đinh o Hue, day 166 trang, so voi ban tren, khong co gi khac biet nhieu.
Trong nhung nam cuoi đoi (1926-1940), khi bi giam long o Ben Ngu (Hue); Phan Boi Chau đa đem tac pham nay dich ra tieng Viet theo the van van song that luc bat, va đat ten la Viet Nam quoc su binh dien ca. Nam 1929, ong co cho trich đang tren bao Tieng dan cua Huynh Thuc Khang đuoc mot ky; nhung sau đo, bi thuc dan Phap khong cho đang tiep, nen toan bo tac pham nay chua đuoc cong bo.
Nam 1962, Viet Nam quoc su khao, ban dich cua Chuong Thau, đuoc nha xuat ban Giao duc (Ha Noi) an hanh.
Nam 1882, Nha xuat ban Khoa hoc - Xa hoi (Ha Noi) cho tai ban Viet Nam quoc su khao (in chung voi sach Viet Nam vong quoc su).


Ket cau Trong mot bai viet ngan co ten Nuoc la goc, in o đau sach Viet Nam quoc su khao, Phan Boi Chau viet:

...To tong cha me ta o đau ra, con chau chung ta nuong tua vao đau; suy đi tinh lai, chang phai la nuoc ta đo sao? Vay, nuoc ta la tinh menh cua than ta. Than ta vi đau ma co gia tri? Vi co nuoc. Nuoc mat thi gia tri ta thap hen. Than ta vi đau co quyen? Vi co nuoc. Nuoc mat thi quyen cung khong con...
Xuat phat tu quan niem ay, trong Viet Nam quoc su khao, tac gia đa tim hieu va đa viet thanh muoi chuong voi nhung chu đe chinh nhu sau:

Chuong thu nhat: To quoc chung ta.
Chuong thu hai: Nhan chung, nhan khau nuoc ta.
Chuong thu ba: Đia ly, san vat nuoc ta.
Chuong thu tu: Nhung bien chuyen ma nuoc ta đa trai qua.
Chuong thu nam: Su thinh suy cua dan quyen va dan tri nuoc ta.
Chuong thu sau: Nhung vi anh hung thoi truoc chong ngoai xam, muu đoc lap.
Chuong thu bay: Cac vo nhan - van si nuoc ta.
Chuong thu tam: Su gian kho trong viec nuoc ta kinh ly noi bien gioi.
Chuong thu chin: Su khuat phuc ve ngoai giao cua nuoc ta qua cac trieu đai.
Chuong thu muoi: Đau đuoi moi quan he giua nuoc ta voi nguoi au chau.


Nhan xet Trich đanh gia cua Ho Song:

Trong nhung tac pham tuyen truyen cach mang cua Phan Boi Chau, ma chu đe bat nguon tu lich su dan toc Viet, Viet Nam quoc su khao co mot ban sac rieng. Tac pham nay, khong phai la mot tieu thuyet lich su nhu Trung Quang tam su; khong phai la truyen nhung nguoi đong chi đa hy sinh cho nghia lon nhu Viet Nam nghia liet su, Truyen Pham Hong Thai, Chan tuong quan (viet ve Hoang Hoa Tham)...; cung khong phai la mot tac pham trong đo nhung xuc đong manh liet, nhung thuyet ly ve nhan sinh nhieu khi lan at phan su lieu, nhu trong Viet Nam vong quoc su. Khac voi nhung tac pham neu tren, Viet Nam quoc su khao mang tinh su hoc ro ret.
Chung quan điem voi Georges Boudarel đa ghi tren, Ho Song viet tiep:

Tuy cong trinh khong đo so, nhung voi tac pham nay Phan Boi Chau đa hoan toan thoat khoi cach nhin lich su dan toc nhu la su tiep noi cua nhung vuong trieu, cua nhung nam thang...trong đo hanh vi, ngon tu cua vua chua cung nhu điem lanh, điem du cua troi đat la đoi tuong chu yeu đuoc luot thuat. O đay, nhung truyen thuyet, da su cung nhu van nuoc, menh troi cung khong phai la nhung cu lieu đe Phan Boi Chau giai thich lich su.
Tuy nhien, vi la mot cong trinh bien khao theo mot chu đe đinh huong, cho nen Phan Boi Chau chi su dung nhung su lieu phu hop voi y đinh cua minh; va chi tap trung khao sat, ban luan ky chu đe bao ve To quoc, bao ve đoc lap dan toc truoc su uy hiep cua ngoai bang. Con phan dung nuoc, phan to chuc chinh tri, kinh te, van hoa, xa hoi...hau nhu chua đuoc đe cap đen. Nhuoc điem ay, lam cho su khao sat thieu toan dien, nhung đa tao đieu kien cho Phan Boi Chau co the lien ket mat thiet viec dung lai qua khu voi nhiem vu nong bong truoc mat la cuu nuoc, giai phong dan toc. Tac gia Ho Song đa nhan xet nhu vay.


Trich tac pham = Chuong thu tam =
Chuong nay co 4 tiet, gioi thieu tiet thu ba: Nhung ky niem lon ve đat đai cua nuoc ta đa kinh ly ma bi mat mat.
Luoc trich:

-Ho Han Thuong cat 59 thon o Co Lau cho nha Minh.
-Mac Đang Dung cat hai chau va bon đong (nay la hai chau Thanh va chau Kham).
-Le Canh Hung nam 41, cat đat sau chau o An Tay, Hung Hoa (Quang Lang, Khiem Chau, Hoang Nham, Tuy Phu, Hop Phi, Le Tuyen) nhap vao đat Van Nam (nha Thanh).
-Ban trieu Tu Đuc nam 15 (1862), sai Phan Thanh Gian phung su toi Sai Gon cat sau tinh Nam Ky nhuong cho Đai Phap.
-Nam Tu Đuc 36 (1883), ky hoa uoc hoa than Phap - Viet (tuc Hiep uoc Hacmang) mat het Bac Ky, chu quyen cung het.
-Nam đau Ham Nghi, kinh thanh Thuan Hoa that thu, đai đai va chu quyen cua ta cung mat het...
Nhin lai truoc sau gan mot ngan nam lich su, khai thac nen vu tru nay, mot tac đat, mot nguoi dan đeu la do tam huyet to tien ta ma co. The ma chua đay 50 nam, nui song gam voc đo đa sach sanh sanh khong con mot tac đat...Tuc ngu co cau: "Cui cua cha đon, con khong mang ganh đuoc". Cac to tien co ngo đau rang may tram nam sau đa dien ra cai canh tham thuong nhu the nay!?


= Chuong thu chin =
Chuong nay co 3 tiet.

Tiet thu nhat: Su nhuc nha trong viec than phuc Bac trieu.
Sau khi ke ra nhung viec nop cong cho Bac trieu, tac gia viet:

Noi chung cot la muon lay nuoc ta, nhung khong co co gi cho nen nghi ra lam kieu hach sach đe lap muu muon co hoi toi...Tat ca nhung noi nhuc nha nhu the, ngoai viec nhu ba nam nap cong mot lan va chuc mung vua moi, đieu vua cu; hang nam con phai qua lai cong hien...ma su sach khong the chep het. Đay chi tam chep mot vai mau đe thay rang mot nuoc khong biet tu cuong thi tha chet quach đi con suong hon!
Tiet thu hai: Than phu Bac trieu bi nhuc ve loi le giay to.
Trich:..

Oi! Lam đe o nuoc minh ma vuong hieu con phai đoi nguoi ngoai đat cho moi đuoc. Loi le giay to nhu vay, khong hoi cung biet nhuc nha…Nhat Ban chi co ba hon đao tro vo, đat khong rong hon nuoc ta, the ma đoi voi Tuy, Đuong đeu xung la "Thien tu cua xu mat troi moc". Tu San noi "Nuoc khong biet canh tranh thi (the nao) cung bi lang nhuc". Nuoc ta lai khong co mot ngay nao thoat khoi ach no le hay sao?. Tu nay ve sau, toi xin nguoi nuoc ta phai biet tu trong.
Tiet thu ba: Than phuc Bac trieu ma khong giup đuoc gi cho nuoc.
Trich:

Quanh nam chau, co nuoc nao than phuc nguoi ta ma đuoc nguoi ta yeu thuong khong? - Khong co. Co nuoc nao thay nuoc khac than phuc minh ma ru long thuong yeu đen khong? - Cung khong co. Hai y đo lay chung co o đau? Xin lay chung co o nuoc Viet Nam ta.
Sau khi dan chung, tac gia co loi binh:

Ro rang y lai vao nguoi ngoai khong bang tu cuong lay ta. Boi vi tu cuong thi khi the cua minh manh, khi the manh thi chuyen yeu thanh manh…Neu nhu nuoc ta, 50 nam ve truoc ma bo han đuoc cai tu tuong "tho nuoc lon", biet boi duong cho cai co so đoc lap, biet phat trien cai cam uat thanh suc manh, cung voi nguoi khac tranh thang, thi đau đen noi nhu ngay hom nay


= Chuong thu muoi =
Chuong nay co 5 tiet, gioi thieu tiiet thu nam: Thoi ky cuoi cua nguoi Tay đac chi o nuoc ta.
Trich: 

Nam Tu Đuc thu 36, cach mot nam sau khi Ha thanh that thu lan thu hai, Hoang Dieu tu tiet, Bac Ky hoan toan mat. Quan Phap lai tien đanh kinh đo Thuan Hoa, ta lai ky them mot đieu uoc hoa than...Tu đo, chu quyen ngoai giao, noi chinh, đat đai, nhan dan đeu do nguoi Phap nam het.
Nhin chung lai, nuoc ta bi diet vong, do rat nhieu đieu te, toi nhieu khong the ke het, nhung trong đo co bon cai toi lon:
-Mot la ngoai giao hep hoi.
-Hai la noi tri hu bai.
-Ba la dan tri be tac.
-Bon la vua toi tren duoi tu tu tu loi.
...(Suy ra) ngoai giao, noi tri, dan tri so di đoi bai nhu vay la do tren duoi tu tu tu loi ma ra ca. Cuoi cung nuoc bi mat. Vua bi tu, than dan đeu tro nen giong nguoi mat nuoc...Cai tu tu tu loi nguy hai la nhuong nao!!...


Chu thich Tham khao Viet Nam quoc su khao, in trong Nhung tac pham cua Phan Boi Chau tap I, (Nha xuat ban KHXH, Ha Noi, 1982). Tac pham do PGS.TS su hoc Chuong Thau dich va chu thich, trong đo co in bai "Viet Nam quoc su khao - Mot đong gop cua Phan Boi Chau vao nen su hoc Viet Nam" cua Ho Song (tr.147-162).


Lien ket ngoai Tam voc Phan Boi Chau trong lich su va lich su van chuong Viet Nam. Luu tru ngay 26 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine
Phan Boi Chau nguoi mo đau thoi ky su hoc Viet Nam can đai.