Nguyen Quang Toan  (chu Han: 阮光纘, 1783 – 1802), la vi hoang đe thu 3 va cuoi cung cua nha Tay Son trong lich su Viet Nam. Ong la con trai cua vua Quang Trung (Nguyen Hue), len ngoi sau khi Nguyen Hue mat vao ngay 16 thang 9 nam 1792 khi moi 10 tuoi. Trong thoi gian tri vi, ong đa đat 2 nien hieu la Canh Thinh va Bao Hung.
Quang Toan sau khi len ngoi vi qua nho tuoi, khong co kinh nghiem cai quan trieu chinh nen đa bi cau ruot la Thai su Bui Đac Tuyen chuyen quyen thau tom trieu chinh. Noi bo Tay Son cung tu đo ma luc đuc, suy yeu, cac tuong linh tranh chap quyen hanh giet hai lan nhau. Nhan luc Tay Son suy yeu, chua Nguyen o Gia Đinh thua co bac phat, sau 10 nam thi khoi phuc son ha Đang Trong, vua toi Tay Son chay ra mien bac. Nam 1802, quan nha Nguyen tien ra Bac Ha, Canh Thinh cung trieu đinh đeu bi bat va đua ve xu lang tri tai Hue. Cai chet cua ong cung đanh dau su cham het cua nha Tay Son.


Than the va cuoc song ban đau Nguyen Quang Toan con co ten goi khac la Nguyen Trat, la con trai đich truong cua vua Quang Trung. Mau than ong la ba Pham Thi Lien, Chanh cung Hoang hau cua Quang Trung. Ba Pham Thi Lien la chi em khac cha cung me voi Thuong thu Bo Hinh Bui Van Nhut va Thai su Bui Đac Tuyen. Ba co voi Quang Trung 3 trai, 2 gai, trong đo Quang Toan la Hoang đich truong tu. Truoc ong co mot nguoi anh trai ten la Quang Thuy do vo thu sinh ra, vi the Quang Toan la nguoi đung đau danh sach ke vi du con nho tuoi. Truoc kia vua Quang Trung sai mot nguoi ten la Pham Van Tri đong gia minh đen chau vua Can Long nha Thanh. Vua Can Long nuoc Thanh khi đo tuong Quang Thuy la con truong, ben phong cho lam The tu, sau biet Thuy la con vo thu, moi đoi phong cho Toan, va ban cho Toan mot cai ngoc đai bang ngoc, ha đai bang gam. Nhan xet ve Thai tu Quang Toan, vua Quang Trung co noi:

Thai tu la nguoi co tu chat, nhung tuoi hay con nho.
Thang 9 nam 1792, Nguyen Hue chet, di menh cho Tran Van Ky va Tran Quang Dieu pho ta Thai tu, va thien đo sang Nghe An (Phuong Hoang Trung Đo). Khi đo Quang Toan moi 10 tuoi len ngoi, lay nien hieu la Canh Thinh, sai Ngo Thoi Nhiem sang nuoc Tau bao tang va cau phong. Ngo Thoi Nhiem chua ra khoi cua quan thi vua Thanh đa biet chuyen truoc, sai quan An sat Quang Tay la Thanh Lam đen Bac thanh phong cho Quang Toan lam An Nam quoc vuong, Quang Toan ben sai nguoi khac đong gia minh đe tiep nhan. Su nha Thanh biet chuyen nhung cung khong co đong thai gi.


Hoang đe Đai Viet (trieu Tay Son) = Luc đuc noi bo =
Quang Toan len ke ngoi khi moi 10 tuoi (1792), khong co kha nang nam viec trieu chinh. Lay anh la Quang Thuy lam Khang cong, cai quan xu Bac Ha; Quang Han lam Tuyen cong, coi viec o Thanh Hoa; Nguyen Van Huan va Le Trung quan tran Nghe An. O tai trieu đinh, dung cau la Bui Đac Tuyen lam Thai su quan đoc, xet đat moi viec chinh tri, Pham Cong Hung lam Thai uy nam giu viec quan. Trung thu phung chinh la Tran Van Ky lam cac viec o Trung thu co mat, van thu lenh thi đeu uy thac het cho Thieu pho la Tran Quang Dieu. Ho gia la Nguyen Van Huan, Noi hau la Nguyen Van Tu, Tu le la Le Trung thi tran giu Nghe An. Đai tu khau la Vu Van Dung, Đai tu ho la Nguyen Van Dung, Thieu bao la Nguyen Van Danh, Đai tu ma la Ngo Van So, Hinh bo thuong thu la Le Xuan Tai, Tuan kiem la Chu Ngoc Uyen, con Tiet đo la Nguyen Cong Tuyet thi tran giu Bac Thanh. Bai viec cap tin bai, đinh viec phai đi bat dan lau so.
Do Quang Toan tuoi con nho, chi thich choi đua, nen Bui Đac Tuyen đuoc the tac oai tac phuc, lam đieu bua bai, lam cho nhieu nguoi cam ghet.. Nguyen Nhac o Quy Nhon nghe tin Nguyen Hue đa chet, ben đem 300 nguoi lieu thuoc cung voi em gai đen hoi tham, nhung khi đen đia gioi Quang Ngai thi bi quan Nguyen Hue ngan tro, phai tro ve, chi cho mot minh em gai toi vieng.
Bay gio nhan khi noi bo Tay Son anh em bat hoa, Nguyen Anh tu Xiem La ve nuoc khoi phuc co đo, nam 1788 lay lai Gia Đinh, nam 1790 lay Binh Thuan va Dien Khanh. Tu đo tro đi, quan cua Nguyen Anh luon luon tien đanh mat bac, thanh the rat manh. Tinh the đat nuoc luc đo đuoc sach Hoang Le nhat thong chi thuat lai

Muoi ba thua tuyen o Bac Ha cung đeu ngang co trong cho su trung hung cua ho Nguyen. Su bai vong cua nha Tay Son, nhung nguoi am hieu tinh the đeu nhin thay ro rang, nhung rieng vua toi nha Tay Son thi van khong hay biet.
Nam 1793, chua Nguyen cat quan tu Gia Đinh tan cong Quy Nhon, quan Nguyen Nhac tan vo. Nhac khi đo đang bi benh, gui thu đen Phu Xuan cau cuu. Canh Thinh sai Thai uy Pham Cong Hung, Ho gia Nguyen Van Huan, Tu le Le Trung cung Đai Tu ma Ngo Van So đem 17.000 quan, 80 thot voi, con Đai thong linh Đang Van Chan đem 30 chiec thuyen, chia lam 5 đao chi vien Quy Nhon, quan Nguyen ben rut ve. Cac tuong Tay Son vao thanh, thu lay het ao giap, vu khi va chiem luon thanh. Nguyen Nhac gian, tho huyet ma chet, lam vua đuoc 15 nam. Canh Thinh phong cho con Nhac la Nguyen Bao lam Hieu cong, cat huyen Phu Ly đe lam ap an loc, goi la Tieu trieu.
Nam 1794, Canh Thinh sai Ho gia Nguyen Van Huan va Kiem điem Tran Viet Ket đanh up Dien Khanh, nhung khong đuoc phai rut ve. Lai sai Tong quan la Tran Quang Dieu cung Noi hau la Nguyen Van Tu lai đem quan đen vay, giu nhau vai thang.
Mua đong nam đo, Bui Đac Tuyen phai Ngo Van So thay chuc Vu Van Dung trong coi Bac Ha, va trieu Dung ve, đong thoi cung bat toi Phung chinh Tran Van Ky, đay ra tran xa. Dung gap Ky o tram My Xuyen, Ky ban voi Dung rang:

Quan Thai su chuc vi đa cao tot buc, trong tay nam quyen lam oai lam phuc, lai đay ong ra ngoai, neu co su chang loi cho nha nuoc, cac ong phong con giu đuoc đau chang? Bay gio chang som lieu đi, sau nay an nan sao kip?
Dung cho loi Ky la phai. Hom sau, Dung đem quan ban bo quay ve, cung Pham Cong Hung, Nguyen Van Hoa vay chua Thuyen Lam la noi o cua Tuyen, nhung gap hom Tuyen o trong cung voi vua Canh Thinh. Dung ben vay cung, buoc vua phai giao Thai su ra, khong thi se phong hoa đot kinh su. Canh Thinh bat đac di phai nghe theo, Dung ben bat phe đang Đac Tuyen bo nguc; lai sai nguoi vao Quy Nhon bat Bui Đac Tru (con Bui Đac Tuyen) roi sai đo đoc Hai ra thanh Thang Long gia chieu lenh bat Ngo Van So đua ve, theu det thanh toi trang lam phan đe dim xuong nuoc cho chet het. Quang Toan khong biet lam sao, chi khoc ma thoi. Sau đo, Dung lai sai Nguyen Van Hoa vao giu thanh Quy Nhon.
Khi đo canh quan cua Tran Quang Dieu đang vay Nha Trang, thi đuoc tin cha con Bui Đac Tuyen va Ngo Van So đeu đa bi Vu Van Dung giet chet, ben noi voi cac tuong rang

Chua khong co đuc cuong quyet, đai than giet lan nhau la bien lon đay, bien o ben trong khong yen thi lay gi ma chong đuoc nguoi ta.
Ben hop ban cung bon tuong ta, đinh dung quan luc bat Vu Van Dung. Ngay lap tuc Dieu giai vay cho thanh Nha Trang roi keo quan ve thanh Quy Nhon đe sau đo tiep tuc ve kinh đo Phu Xuan (Hue). Ve toi lang An Cuu o phia nam kinh thanh, tren bo song Huong, Dieu đong quan o bo nam song. Dung cung bon noi hau Tu đem quan ban bo đong o bo bac song, muon lenh vua đe chong lai voi Dieu, lai nho Thai uy Pham Cong Hung đung ra xin hoa. Phan Quang Toan thi lo so, khong biet lam the nao, sai nguoi đi lai yen ui do danh đe hoa giai. Dieu moi chiu vao yet kien, giang hoa voi Dung, va đua Le Trung thay Huan giu Quy Nhon ma trieu Huan ve.
Luc đo Canh Thinh len than chanh, nam ngay ra coi chau mot lan. Thai uy Pham Cong Hung co benh ma chet, ben lay Dieu lam Thieu pho, Huan lam Thieu bao, Dung lam Đai tu đo. Nguyen Van Danh lam Đai tu ma, goi la Tu tru đai than. Khi ay, cac can than o ben Canh Thinh giem pha rang oai quyen cua Tran Quang Dieu qua lon, đang toan co muu khac. Toan tin la that, lien rut het binh quyen cua Dieu, chi cho giu mot chuc quan vao hang thi than ma thoi. Dieu trong long nghi so, thuong cao om khong vao chau, sai bon thu ha vai tram nguoi, ngay đem cam binh cu đe tu ve. Toan thuong sai trung su đen uy lao phu du.
Mua ha nam 1797, quan nha Nguyen tien đanh Quy Nhon, lai tien sat đen Đa Nang, Cau Đe, Hai Van o Quang Nam. Canh Thinh sai Nguyen Van Huan đem het quan đe chong cu. Cho Dieu đuoc khoi phuc binh quyen binh quyen đong giu cua bien Noan Hai, quan Nguyen rut ve. Tran Quang Dieu von tuong đac voi Le Trung, nen gui mat thu vao Quy Nhon, hen Trung cat quan lap Nguyen Quang Thieu (con Nguyen Hue, anh Canh Thinh) lam vua ma phe Quang Toan. Trung theo loi keo quan ve, Quang Thieu đem quan tiep ung phia sau. Quan cua Trung ve đen Quang Nam, trong ngoai nhon nhao so hai. Quang Toan hop cac quan lai ban bac, moi nguoi cu Tran Quang Dieu đen bao Le Trung lui quan. Trung khong thong bao cho Quang Thieu ma mot minh mot ngua theo Dieu ve yet kien Canh Thinh. Quang Thieu so hai phai rut quan ve Quy Nhon, đong chat cua thanh đe co thu. Canh Thinh sai tuong đen đanh lien tiep may tuan khong ha đuoc, tu minh lam tuong đem quan đi. Đen Le Giang, Thai phu Man Ung hau Le Van Ung tau voi vua rang:

Cuoc bien loan Quang Thieu thuc do Le Trung gay nen, toi khong the tha, xin giet ngay đe ran ke khac.
Canh Thinh nghe theo va cho voi Trung vao dinh, sai vo si troi lai đem chem. Con re Le Trung la đai đo đoc Le Chat ben đau hang Nguyen Anh. Sau đo, Toan tien đanh Quy Nhon, muoi ngay sau ha đuoc thanh, bat Quang Thieu cum đua ve, dung thuoc đoc giet chet. Toan đe Man o lai giu thanh Quy Nhon. Lai tin loi Thuong thu la Ho Cong Dieu vu thac dem pha, giet Thieu bao la Nguyen Van Huan. Tu đay tuong, ta co long lia bo, nguoi nao cung co long nghi so, dan bo tron hoac theo hang chua Nguyen.
Nam 1798, Nguyen vuong tinh ra đanh Quy Nhon, do biet Tieu trieu Nguyen Bao co y oan han Canh Thinh cuop co nghiep cua Nguyen Nhac, ben gui thu cho Bao đe du hang. Bao cung co y đo, Bao ben giam Uyen Thanh hau ma giu lay thanh, sai Đo đoc la Đoan Van Cat, Nguyen Van Thieu giu Phu Yen, dang bieu xin đau hang Nguyen vuong, tinh nguyen lam quan tien khu. Nguyen vuong nhan to bieu sai bon Nguyen Van Thanh đen tiep ung. Canh Thinh hay tin, sai quan đanh Quy Nhon, bat Bao đem ve Phu Xuan bat uong thuoc đoc chet, con quan nha Nguyen thi khong cong ma rut ve. Nha Tay Son nhanh Nguyen Nhac tu khi tiem xung Hoang đe nam 1777 đen đay la dut, tong cong la 21 nam.


= Nguyen vuong bac phat =

Bay gio quan nha Nguyen đa lam chu tu Phu Yen tro ve nam, con tu Quy Nhon tro ra bac la đat Tay Son. Thang 10 nam 1794, Canh Thinh bao Tran Quang Dieu rang

Quan Nam trieu đanh mot tran ma lay đuoc bon thanh cua Thai Đuc. Do ba phu the co moi nen nong noi ay. Nay trieu ta đa lay đuoc Quy nhon, neu khong thu phuc Dien Khanh thi thanh Cha Ban the co, tat bi Nam trieu chiem. Tuong quan nen đua quan vao chiem Dien Khanh, khong đuoc đe cho Vo Tanh mot minh xung hung xung ba.
Roi lay Quang Dieu lam thong suat, Le Trung lam pho, linh đai quan tien đanh thanh Nha Trang. Bay tuong tu Le Van Trung tro xuong đeu đuoc gia phong lam quan cong quan binh va nghe theo lenh chi huy cua Quang Dieu. Dieu tien sat thanh Nha Trang, ma quan tuan tieu thi đa đen đia phan Binh Thuan. Quan Nguyen Anh het suc chong giu khien Dieu khong the thang noi. Giai đoan nay, quan Tay Son luon luon tan cong mien Nam đa thuoc quyen Nguyen Anh, quan hai ben chong choi voi nhau đen hang nam.
Sau đo vi vu Le Trung ma Le Chat lam phan theo Nguyen Anh, đem quan đanh nhau voi tuong Tay Son la Man. Quan cua Man thua tran, Man phai chay vao nui rung ma tron; quan, voi, khi gioi đeu bi Chat thu sach. Vua Quang Toan nghe tin, lai sai Đai Tu vu Tran Danh Tuan dan binh toi tran, chieu tap tan quan đe đong giu.
Nam 1800, quan nha Nguyen vuot bien ra đanh Quy Nhon. Tuong o Quy Nhon la Đai tong quan Le Van Thanh đong cua thanh, co chet giu, Tran Quang Dieu va Vu Van Dung đem binh thuyen đen vien tro. Khi đen Quang Ngai, nghe tin quan Nguyen đa len đuong bo giu cho hiem. Dieu o ngoai nui Thach Tan, Dung đem quan đi theo đuong tat o Chung Xa, muu đanh up đang sau. Đem co mot con nai chay ra, quan đi truoc reo ho, truyen lam la quan Đong Nai, quan cua Dung so chay tan vo, quan nha Nguyen nhan đay đuoi đanh, quan cua Dung tu day xeo nhau, chet rat nhieu, nen viec cuu vien khong thanh. Thieu uy Truong Tan Thuy, Binh bo Thuong thu Nguyen Đai Phac, Tong quan Le Van Thanh o trong thanh vi khong co vien binh nen dang thanh xin hang. Nguyen vuong chiem đuoc Quy Nhon, đoi ten la tran Binh Đinh, sai Vo Tanh va Ngo Tung Chau o lai giu thanh con minh rut ve Gia Đinh. Quang Toan nghe tin Binh Đinh đa mat, ben đem đai binh đi chiem lai. Đen Tra Khuc, giuc cac tuong ra quan, Tran Viet Ket noi

Nay khong thuan chieu gio, xin hay đua quan ve.
Toan đe Dung va Dieu giu Quang Nam, Nguyen Van Giap giu Tra Khuc, Tran Quang Dieu va Vu Van Dung giu Quang Nam, roi tro ve Phu Xuan. Truoc đay, tran đanh o Thach Tan, quan cua Dung khong đanh ma tu tan vo, Dung so cau xin Dieu giau viec ay cho. Tu đay hai nguoi co ket voi nhau, uoc lam ban song chet co nhau. Bon Tran Viet Ket, Ho Cong Dieu, Tran Van Ky, von ghet Dieu, cho la Quy Nhon that thu, Dieu dung quan lai la khong co cong gi, đe lam co noi, lam to chieu gia, sai Dung bat giet đi. Dung nhan đuoc thu đua bao Dieu, Dieu ca so, ben dan binh ve Phu Xuan, cam trai sach o bo ben Nam song Huong, noi phao len la giet giac o ben canh vua. Canh Thinh va Tran Van Ky ben quy het trach nhiem cho Tran Viet Ket va Ho Cong Dieu. Ket bo tron, con Cong Dieu thi bi bat đe giao nop cho Quang Dieu. Quang Dieu moi chiu vao yet kien, Canh Thinh du rang

Bon nguoi la cot trang cua nuoc, nen vi nuoc nha cung long het suc, đe tru bo moi lo o ngoai, khong nen mang long ngo vuc.
Bon Dieu đeu lay ta va xin đem quan đanh Binh Đinh, vua y loi. Nam 1800, bo binh cua Dieu tien sat đen duoi thanh, đap luy dai vong quanh o bon mat ngoai thanh đe vay. Con Vu Van Dung lay hai chiec thuyen hieu lon Đinh quoc va hon 100 chiec thuyen chien đong o đam Thi Nai. Lai o ben ta cua bien lap hai đon nho o nui Tam Toa tai ben huu Nhan Chau, tren đat sung lon, dua cho cao
ban xuong, phong thu rat can mat.
Mua ha nam 1800, Nguyen Anh than suat đai binh cuu Binh Đinh. Quan bo đong o Thi Da, quan thuy đong o ngoai khoi cua bien Thi Nai, con Vo Tanh cung o trong thanh co giu đe đoi quan cuu vien, hai ben o the cam cu voi nhau. Khi ay, cac the luc chong đoi trieu đinh cung đuoc dip troi day huong ung ho Nguyen, nhu Đien quan Thuong đao Luu Phuoc Tuong lien ket voi Van Tuong, Tran Ninh đanh thanh Nghe An, the ty cac tran tu Thanh Hoa tro ra cung cac đao truong nguoi Tay duong...
Truoc tinh the khon quan, Quang Toan đem le vat trieu La Son phu tu la Nguyen Thiep đen ban ke đanh giu, nhung Thiep cung cho rang van so Tay Son đa het, nhan đo bao Toan doi ra Nghe An, may ra hoac co the cam cu đuoc. Toan cung do du khong quyet.
Nam 1801, Nguyen vuong đanh vao cua bien Thi Nai, sai Nguyen Van Truong, Tong Phuoc Luong linh quan tien đao, vao truoc đot đon thuy cua Tay Son. Le Van Duyet, Vo Di Nguy ke tiep tien đen. Vu Van Dung đoc cac quan chong đanh, tuong Vo Di Nguy va nhieu quan Nguyen chet tran. Le Van Duyet ben đoc chien cang manh, nhan chieu gio tung ra đot het thuyen cua Tay Son, Vu Van Dung bo Thi Nai ve hop binh voi Tran Quang Dieu o Binh Đinh.


= Mat Phu Xuan chay ra Bac Ha =

Tuy quan chua Nguyen đanh thang tran o Thi Nai nhung thanh Binh Đinh van bi vay rat ngat, Tran Quang Dieu cung the chet chiem lai thanh nay. Mua ha nam 1801, nhan thay quan tinh nhue cua Tay Son đeu o ca Binh Đinh ma luc luong o Phu Xuan (Hue) thi rat yeu ot, Nguyen Anh ben đe Nguyen Van Thanh o lai giu Thi Da, con lai toan bo thuy quan va tren 1.000 chien thuyen, thuan theo gio nam vuot bien ra phia bac.
Ngay 1 thang 5, quan chua Nguyen đanh vao cua bien Tu Dung, nguy Pho ma Nguyen Van Tri giu nui Quy Son dung sach go đe chong cu. Quan tien đao đanh khong đuoc, Le Van Duyet va Le Chat đem hang chuc chiec thuyen chien vuot bo cat, vao vung Ha Trung đanh up phia sau, chia quan nho sach go ma tien len. Tri so, quan tan vo chay ca. Đai binh tien đen Trung Ha bat duoc Tri va Đo đoc la Phan Van Sach, roi ben tien đen cua song Noan Hai. Canh quan thu hai do Nguyen Van Truong va Pham Van Nhan chi huy cung đa lay đuoc cua Thuan An roi cho đai quan cua Nguyen Anh đen hoi hop o đo. Quang Toan đem het quan con lai chong giu. Quan Nguyen nhan the thang tien len, quan Tay Son tan vo, bo chay tan tac, hai hoang đe la Quang Xuan va Quang Đien đeu bi bat. 

Ngan ngu co cau: "Kinh bac la dan, bat nhan la quan", qua that la nhu the!
Ngay mung 3, Nguyen Quang Toan vat bo sac an cua nha Thanh, đem theo vang bac chau bau chay ra Nghe An. Khi vua ra khoi cau Phu Xuan vai dam thi quan đeu chay tan ra bon phia. Toan ben cung em la Thai te Quang Thieu, Nguyen suy Quang Khanh va bon Đai tu ma Tu, Đo đoc Tru cuoi ngua theo huong luy Đong Hai. Ngay 5 thang 5 qua song Gianh, quan Nguyen mat dau khong đuoi theo kip phai rut ve.
Toan o lai Nghe An vai ngay, roi lai đi ngua tram đen tran Thanh Hoa, phi bao cho hoang huynh la Quang Thuy đua quan đen đon. Nguyen vuong đa lay lai Phu Xuan, lai sai Le Van Duyet, Le Chat va Tong Viet Phuoc vao cuu vien thanh Binh Đinh. Quan chua đen noi thi đuoc tin Binh Đinh that thu, Vo Tanh va Ngo Tung Chau đeu hy sinh. Tran Quang Dieu đa chiem thanh, sai Đai đo đoc la Truong Phuoc Phuong, Tu khau la Đinh đem quan do đuong mien tren ve cuu vien Phu Xuan. Phuong đi giua đuong thi đau hang quan Nguyen, con Đinh cham tran voi quan Nguyen bi thua, tron vao sach Man roi chet o đay.


= No luc khoi phuc =
Ha tuan thang 5, vua Canh Thinh lai chay ra Bac Thanh, o phu đe cua Quang Thuy. Khi ay mua mai may tuan, o truoc san nuoc sau đen hon mot thuoc, hot nhien nuoc xuong đat sut, chieu sau chieu rong hon vai thuoc. Lau ba tang o Nghe An cung vo co tu đo, nguoi đeu cho la điem khong lanh.
Vua Quang Toan o Thang Long đoi nien hieu Canh Thinh lam nam đau nien hieu Bao Hung, xuong chieu tu trach minh, uy lao vo ve quan dan cac tran. Lay Ngo Thoi Nhiem lam Thuong thu bo Binh, Nguyen Huy Lich lam Thuong thu bo Lai, Phan Huy Ich lam Thuong thu bo Le, con cac nguoi khac phong cho đeu co thu bac khac nhau. Lai cho đap go tron o ngoai cua cho Dua, xay đen vuong o ho Tay, đe đen ngay đong chi, ha chi chia te troi đat. Đich than nha vua đen nha Quoc tu giam khao khoa hoc sinh, ai đuoc uu thi thuong tien cho. Sai bon Nguyen Đang So sang nuoc Thanh dang le cong hang nam, va xin vien tro. Khi đo su nha Nguyen la Trinh Hoai Đuc cung đa đen Quang Đong bao viec trong nuoc, ap theo theo 3 ten cuop bien Tau O va cho nha Thanh biet rang Tay Son truoc gio luon ung ho quan cuop bien đanh pha nha Thanh. Luc đo cac quan nha Thanh cung bat đuoc 2 tuong cuop la Vuong Quy Loi va Pham Quang Hy, va phat hien cong van co con dau Tay Son tren thuyen cua ho. Vua Gia Khanh nha Thanh gian lam, ben nhan le vat cua nha Nguyen ma đuoi bon Đang So ve.
Thang 8, Quang Toan sai Quang Thuy kiem điem binh ma đen đong đon o tran Nghe An. Thang 11, đe em la Quang Thieu, Quang Thanh o lai giu Bac Thanh, con ban than đoc quan linh 6 tran va linh Thanh, Nghe cong ba van nguoi, tu lam tuong đem quan nam ha, co vo cua Tran Quang Dieu la Bui Thi Xuan cung 5000 thuoc ha đi theo. Lay Tiet che Quang Thuy va Tong quan Sieu lam tien phong đanh luy Tran Ninh. Tu le Tuyet, Đo đoc Nguyen Van Kiem tien đanh luy Đau Mau; Thieu uy Đang Van Bang, Đo đoc Luc lien ket voi quan Tau O dan chien ham chan ngang song Gianh, binh the o ngoai bien rat đong, quan Nguyen lui giu Đong Hai. Ngay 30 tet, Quang Toan đem đai quan vuot song Gianh.
Nguyen Anh đich than dan đai quan chong tra, sai Pham Van Nhan va Đang Tran Thuong thong linh quan bo, Nguyen Van Truong thong linh quan thuy. Ngay mung 1 thang gieng nam Nham Tuat (18-2 nam 1802) quan cua Quang Thuy tien sat luy Tran Ninh, nhung bi đay lui. Canh Thinh lai đem het quan tien sat đen luy Đau Mau, quan Nguyen ban sung va nem đa xuong lam cho quan Tay Son bi thuong, chet rat nhieu, vua so muon rut quan. Bui Thi Xuan nam cuong ngua lai co xin đanh tiep, nen cuoc chien van tiep tuc den buoi trua. Chot nghe canh quan thuy bi Nguyen Van Truong đanh thua, moi so ma tan chay ca. Canh Thinh lanh qua Đong Cao, tuong Tay Son la Nguyen Van Kien ra đau hang quan Nguyen.
Tran thua o song Gianh khien luc luong con lai cua Tay Son gan nhu mat sach. Vao ngay mung 2 Tet, khi Quang Toan chay đen Đong Cao thi nhung nguoi đi theo khong con đuoc mot hai phan muoi. 50 chiec thuyen luong va quan nhu khi gioi đeu bi quan Nguyen lay đuoc. Canh quan cua Quang Thuy đen song Gianh bi ngan tro khong sang song đuoc, ben theo đuong nui đi tat, hon mot tuan moi đen Nghe An, hoi quan voi Quang Toan roi cung nhau chay ve Bac Thanh.
Su nha Nguyen chep rang

Chien dich nay, Toan đem quan ca nuoc đen đanh, mot tran bi thua, khong the ngoc đau day đuoc. Tu đay than khi mat đi, duy o trong thanh tap ban va ngam tho ma thoi.


Mat nuoc va ket cuc = Mat nuoc =
Tran Quang Dieu va Vu Van Dung o Binh Đinh nghe tin Phu Xuan đa mat, ben đoc suat bon Tu Van Chieu, Nguyen Van Man, Nguyen Van Giap, Nguyen Van Điem, Le Cong Hung đem 3.000 binh, 80 thot voi chien, theo đuong mien tren vao Ai Lao, đe chay ra Nghe An. Quan nha Nguyen khoi phuc Binh Đinh, co nghiep xua cua cac chua Nguyen đen đay đa đuoc gianh lai hoan toan boi tay Nguyen Anh. Ngay 28 thang 5, Quan Nguyen tiep tuc tien lay đuoc đon Tam Hieu o chau Bo Chinh; thuy quan cua Nguyen Van Truong đen cua bien Đan Nhai đanh pha bao Quan Moc; quan bo cua Le Van Duyet, Le Chat đen song Thanh Long cuop kho Ky Lan; Tran thu Nghe An cua Tay Son la Nguyen Van Than, Hiep tran la Nguyen Triem, Thuy quan thong linh la Đai Thieu uy la Đang bo thanh chay đen đon Tien Ly. Triem tu that co chet, Than chay đen Thanh Hoa, đai binh đa lay đuoc Nghe An, đat quan lai đe tri.
Tran Quang Dieu tu Quy Hop xuong Huong Son, nghe tin Nghe An đa mat, ben qua Thanh Chuong sang song Thanh Long, nhung nguoi đi theo dan dan tan đi ca. Dieu va vo la Thi Xuan đeu bi quan quan bat song đuoc; Vu Van Dung cung bi tho dan Nong Cong bat nop cho quan Nguyen. Quan nha Nguyen thua thang tien ra Thanh Hoa. Đoc tran la Quang Ban va Than cung đong đang đeu xin hang. Cung khi nay, Nguyen vuong ha chieu đoi nien hieu lam nam đau Gia Long, tuc la Nguyen The To. Moc thoi điem nay đuoc cac su gia xac nhan la điem bat đau cua Vuong trieu Nguyen.
Ngay 13 thang 6, nha Nguyen tien chiem Son Nam. Ngay 15, Quang Toan cu Quang Thuy va Tu ma Tu đem quan Ngu bao sang song Bo Đe đi tran Kinh Bac, sua cung phu, lam cau phao giua song Cau va song Thuong, đe tien đuong lanh sang Lang Giang. 16 thang 6, tu lieu the khong chong đuoc, ben cung Quang Thuy, Quang Thieu va bon Tu ma Nguyen Van Dung, Nguyen Van Tu trong muu gio ma vuot song Nhi Ha chay len đen Xuong Giang. Khi đen Tho Xuong thi thay cau phao lam hom truoc đa bi nguoi dan pha sach, Quang Toan noi voi ta huu

Lu nguoi ngay thuong tuyen duong đuc hoa, khong biet lam đuoc viec gi, ma đe dan tinh nhu the.
Quang Thuy tim cach chay đen tran Bao Loc la noi hiem yeu đe nghi be chong giu, nhung quan linh tren đuong đi đeu tan mat het ca, cung đuong đanh tu that co chet o cau Quat Lam. Ngay 17, quan Nguyen lay Kinh Bac. Ngay 18, Le Van Duyet tien quan vao thanh Thang Long.
Con vua Canh Thinh cung em la Quang Thieu chay đen Lang Giang, khi đen đinh Phuong Lan thi tuy tung chi con 100 nguoi. Tong truong An Mau la Vu Tham đem hao muc 2 huyen Phuong Nhan va Luc Ngan đen vay bat 3 ngay van khong bat đuoc. Canh Thinh cuoi voi vao rung tron, giua đuong bi mot ke đien o cho ho het khien voi dung lai, nhan đay bon Tham lung ra tung tich va bat đuoc Quang Toan, đong cui đua đen Bac Thanh, đo la vao ngay 21 thang 6. Đe tuong niem chien thang, nha Nguyen cho đoi ap Tay Son la noi phat tich cua anh em Nguyen Hue thanh ap An Tay. Mot nguoi cung phi cua Canh Thinh la ba Ngoc Binh, cung la cong chua nha Le, cung bi bat lam vo cua vua Gia Long.
Theo Phan Thuc Truc, nguoi co cong bat đuoc Quang Toan chi la mot ke đien o cho, nuoi vai muoi đua an xin, som toi cam canh đanh xeng. Vi su trung hop nay ma anh ta đuoc thuong 3 mau ruong va neu ten la Trung Nghia.
Ngay 23, vua Gia Long đat chan ra thanh Thang Long, quan lai cac tran tranh nhau đen truoc cho đong quan đau thu, khong ai dam chong lai. Nuoc Viet Nam thong nhat.


= Cai chet =
Cuoi nam đo vua Gia Long tro ve Phu Xuan va chuan bi tra thu cho nhung nguoi than đa chet tham duoi tay anh em Tay Son cung nhu nhung cay đang ma ong đa ganh chiu trong 27 nam luu lac. Ve viec nay, sach Đai Nam thuc luc chep rang

Thang 11 lam le tuyen cao vo cong. Ngay Quy dau te thien đia than ky. Ngay Giap tuat hien phu o Thai mieu. Sai Nguyen Van Khiem la Đo thong che dinh Tuc truc, Nguyen Đang Huu la Tham tri Hinh bo ap dan Nguyen Quang Toan va em la Quang Duy, Quang Thieu, Quang Ban ra ngoai cua thanh, xu an lang tri cho 5 con voi xe xac, đem hai cot cua Nguyen Van Nhac va Nguyen Van Hue gia nat roi vat đi, con xuong đau lau cua Nhac, Hue, Toan va moc chu cua vo chong Hue thi đeu giam o nha đo ngoai Con đo đang la bon Tran Quang Dieu, Vo Van Dung đeu xu tri het phep, beu đau cho moi nguoi biet. Xuong chieu bo cao trong ngoai.
Vua Gia Long giai thich ve quyet đinh cua minh qua mot chi du

Tram nghe, vi chin đoi ma tra thu la nghia lon kinh Xuan Thu; thuong muon dan ma đanh giac la long nhan cua vuong gia... Ngay mong 6 thang nay, te cao Troi Đat; ngay mong 7 yet te Thai mieu, lam le hien phu, bon Nguyen Quang Toan va nguy thai te Quang Duy, Nguyen suy Quang Thieu, Đoc tran Quang Ban, Thieu pho Tran Quang Dieu, Tu đo Vo Van Dung, Tu ma Nguyen Van Tu; Đong ly Nguyen Van Than, Đo ngu Nguyen Van Giap, Thong tuong Le Van Hung, cung voi be lu đau so đeu đa bat giam, đeu đem giet ca, beu đau bao cho dan chung. Nhac Hue troi đa giet roi, cung đem phanh xac tan xuong, đe tra thu cho Mieu Xa, rua han cho than nhan. Oi! Tan tac dep yen, đa thanh cong đai đinh xa thu mot moi, huong chung Phuoc thai binh.
Trong vong 20 nam tu 1802 - 1821, đau lau cua cac vua Tay Son bi bo vao ba cai vo, giam o nha Đo Ngoai, tuc la Vo Kho sau nay. Tu nam 1822 - 1885, cac vo bi giam vao Kham đuong, o phia tay bac kinh thanh Hue, khoang giua cua chinh Tay va An Hoa. Ba chiec vo bi xieng va giam rieng, ngan cach nhau, ngoai co niem phong, hang thang co đoan cua trieu Nguyen xuong kiem tra. Ba chiec vo đuoc cac tu nhan ton kinh goi la "Ong Vo", con nhung nguoi gac nguc goi la "chua nguy". Nhung nguoi song o gan Kham đuong đeu to ra kinh can ba Ong Vo, ho thuong cung bai va coi nhu than ho menh.
Nam 1885, kinh thanh Hue bien đong boi chien tranh giua phe chu chien cua Nha Nguyen voi nguoi Phap, ba chiec vo bi mat tich. Cac nha nghien cuu van tiep tuc tim toi, nghien cuu ve van đe nay nhung chua co ket luan cuoi cung. Theo Bao Đat Viet thi vao đem 22 rang 23 thang nam At Dau (1885), phong thanh Hue that thu, vua Ham Nghi cung hoang gia phai roi khoi phong thanh, quan Phap tran vao thanh. Luc đo, co nguoi mang 3 vo chay tron roi sau đo khong con ai ro hanh tung 3 cai vo ay nua.
Khi bi hanh hinh, Quang Toan moi 19 tuoi. Nha Tay Son khoi đau tu nam 1778, Nguyen Nhac xung đe o Quy Nhon đen nam 1802 ca thay đuoc 24 nam. Nhung Nguyen Nhac chi lam vua tu đat Quang Nam, Quang Ngai tro vao ma thoi, con tu Phu Xuan tro ra, thi thuoc ve nha Le. Đen cuoi nam 1788, vua Quang Trung xung đe, roi ra đai pha giac Thanh (1789), lay lai đat Bac, tu đo nuoc Nam moi thuoc ve nha Tay Son. Vay tinh ra tu 1788 đen 1802 thi nha Tay Son chi lam vua đuoc co 14 nam ma thoi.


Đanh gia Trieu than nha Nguyen ban luan voi nhau rang

Quang Toan tu cach nhu nhuoc, noi ngoi ma giao viec nuoc cho nguoi cau gian tham khong the lam đuoc gi nua. Do đo ma khong che ngu đuoc bon quyen than, khong tu minh lam chu đuoc nua. Vay thanh Quy Nhon ma lai rut bo đon quan quan trong o cua Thi Nai, đen đanh o song Truong Giang ma bo mat kinh đo Phu xuan. Rot cuoc phai chay ra Đong Cao roi lai đua quan lai quyet chien ben dong Linh Thuy, cuoi cung bi cuop o Xuong Giang, than chiu cam tu bi đong cui giai ve chon nui Nung song Nhi.
Theo su gia Pham Van Son

Su that bai cua vua toi nha Tay Son (Canh Thinh) đa cho vua thi nho tuoi, cac đai than ghen ghet va tim cach hai nhau, viec chinh tri khong ai ngo toi. Dan chung truoc tinh trang nay mat ca tin tuong va cam tinh, phan bi chien tranh lien mien nen kiet que ma sinh bien o nhieu noi, cac tin đo va đao truong đao Thien Chua cung noi len... Tu đo, nha Tay Son chinh thuc sup đo va cham dut.


Ghi chu = Chu thich =


= Nguon tham khao =


= Thu muc =
Đinh Xuan Lam, Truong Huu Quynh (1999), Tu đien nhan vat lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Pham Van Son (1983), Viet su toan thu
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc, tap 1, Hue: Nha xuat ban Thuan Hoa
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam liet truyen, tap 2, Hue: Nha xuat ban Thuan Hoa
Đo Bang (2005), Nhung kham pha moi ve Hoang đe Quang Trung, Nha xuat ban Thuan Hoa.
Ngo gia van phai (2006), Hoang Le nhat thong chi, Nha xuat ban Van hoc. Kieu Thu Hoach, Nguyen Đuc Van dich; Kieu Thu Hoach gioi thieu
Quoc su quan trieu Nguyen (1972), Quoc trieu chanh bien toat yeu, Nhom Nghien cuu Su Đia Viet Nam
Tran Trong Kim (1951), Viet Nam su luoc, Ha Noi: Nha xuat ban Tan Viet, Ha Noi
Ngo Giap Đau (1993), Hoang Viet long hung chi (Ngo Đuc Tho, Mai Xuan Hai, Nguyen Van Nguyen dich), Nha xuat ban Van hoc
Quynh Cu, Đo Đuc Hung (2005), Cac trieu đai Viet Nam, Ha Noi: Nha xuat ban Thanh nien
Phan Thuc Truc (2009), Quoc su di bien, Ha Noi: Nha xuat ban Van hoa Thong tin


Xem them Nha Tay Son
Nguyen Hue
Gia Long
Tran Quang Dieu
Bui Thi Xuan