Vuong Chinh Quan (chu Han: 王政君; 71 TCN - 3 thang 2, 13), cung đuoc goi Nguyen hau (元后), Han Nguyen hau (漢元后), Hieu Nguyen hau (孝元后), Tan that Van mau (新室文母), Hieu Nguyen Vuong Hoang hau (孝元王皇后) hoac Hieu Nguyen Hoang thai hau (孝元皇太后), la Hoang hau duy nhat cua Han Nguyen Đe Luu Thich, me cua Han Thanh Đe Luu Ngao trong lich su Trung Quoc.
Hoang hau Vuong Chinh Quan co vai tro chinh tri chu chot trong suot cac trieu đai cua Han Nguyen Đe, Han Thanh Đe, Han Ai Đe, Han Binh Đe va Nhu Tu Anh. Ba đuoc cac su gia đanh gia la khiem nhuong khong co ve chuyen quyen, khi chau ba la Vuong Mang cuop ngoi thi ra suc trach cu, voi hanh đong noi tieng la nem ngoc ty truyen quoc, khien mieng ngoc nay bi sut mat mot goc, phai dung vang tram lai. Tuy nhien, toi loi cua Vuong Chinh Quan đoi voi trieu đai nay chinh la viec qua muc huong lac, khong nhay ben ve chinh tri, mac nhien trong dung ngoai thich ho Vuong nhu Vuong Phuong va Vuong Mang, khien ngoai thich hoanh hanh, dan toi lung đoan trieu chinh cua nha Han. Viec Vuong Mang co the cuop ngoi phan nhieu o viec Vuong Chinh Quan đa qua muc sa đa vao huong lac ma khong co bat ki su can thiep hieu qua nao.
Ba la mot trong nhung vi Hoang hau menh tho nhat trong lich su Trung Quoc, cung la mot trong nhung Hoang hau chinh vi lau nhat, bao gom lam Hoang hau, Hoang thai hau va Thai hoang thai hau, tong cong 54 nam (46 TCN - 8), chi thua Hieu Hue Chuong Hoang hau Bat Nhi Te Cat Đac thi, Ke hau cua Thanh The To Thuan Tri hoang đe.


Than the Theo Han thu, Vuong Chinh Quan xuat than cao quy, la dong doi Te Bac vuong Đien An thoi Han So. Đien An la chau Te vuong Kien thoi Chien Quoc, tham gia chong Tan va đuoc Hang Vu phong lam Te Bac vuong (济北王). Sau đo Te Bac vuong bi Te vuong Đien Vinh tieu diet nhung dong doi van o lai nuoc Te. Vi Đien An đa lam tuoc Vuong nen nguoi nuoc Te van goi la "Vuong gia", con chau lay Vuong lam ho.
Cu noi Vuong Chinh Quan la Vuong Toai (王遂), chau noi cua Đien An, thoi Han Van Đe cu tru tai huyen Binh Lang, Son Đong. Vuong Toai sinh ra Vuong Ha (王贺), lam Tu y noi su thoi Han Vu Đe. Cha Vuong Chinh Quan la Vuong Cam (王禁), bieu tu Tri Quan (稚君), đuong khi giu chuc Đinh uy su nha Tay Han, đuong khi đo o huyen Nguyen Thanh, quan Nguy (魏郡元城县); nay la phia Đong cua huyen Đai Danh, thanh pho Ham Đan thuoc tinh Ha Bac, Trung Quoc. Vuong Cam lay Ly Than (李親), con gai cua gia toc ho Ly o Nguy quan, sinh ra Vuong Phuong, Vuong Chinh Quan cung Vuong Sung (王崇). Đuong khi, Ly thi la chinh the cua Vuong Cam, sau do ghen ghet voi thiep cua Cam ma li di, ve sau cai gia lay Cau Tan (苟宾) tai quan Ha Noi.
Luc mang thai Vuong Chinh Quan, me ba nam mong thay mat trang roi vao truoc nguc. Moi len 10, Vuong Chinh Quan đa noi tieng quoc sac giai nhan, ba thong minh, thuan thuc le tiet, đay đu nhung uu điem ma cac thieu nu thoi ay can co. Khi ba tam 14 đen 15 tuoi, la luc co the lay chong, Vuong Cam dam moi may nha, nhung khi chua kip lam hon le thi nguoi chong sap cuoi đeu chet bat đac ky tu. Sau đo Vuong Cam nhan loi cho ba ve lam thiep cua Đong Binh vuong, the nhung Đong Binh vuong chuan bi sinh le xong, con chua kip chon ngay lanh đe lam le cuoi thi chet. Vuong Cam so mang con minh sat phu, nen moi đao si ve coi tuong. Vi đao si ha thap giong đay bi an:「“Mang đai quy, nguoi thuong đau co phuc huong”」, đen Vuong gia con khong co phuc huong thi menh sang đen đo nao nua, the la ba đuoc su gia moi ve day kem thong thao cam ky thi hoa, đoi tro thanh nguoi tren ca muon nguoi. Khi Vuong Chinh Quan đuoc 18 tuoi, co lenh tuyen Luong gia tu (Con nha đang hoang) khoang tu 13 đen 20 tuoi, ba la mot trong so cac co gai o huyen Nguyen Thanh đuoc chon vao cung, tro thanh Gia nhan tu.


Sinh ha Thai Ton Bay gio, Thai tu Luu Thich khong co Thai tu phi, chi co mot nguoi co danh phan la Tu Ma luong đe. Khong lau sau, Luong đe bi om qua đoi, truoc khi chet co noi:「"Thiep chet khong phai y troi, la cac Co thiep trong Phu đe luon phien muon hai thiep!"」. Luu Thich rat đau buon thanh benh, con am anh loi noi cua Luong đe ma cung khong cho tiep kien cac Co thiep trong Đong Cung. Han Tuyen Đe biet Thai tu nhu vay nen rat lo lang, ben sai Vuong Hoang hau chon ra mot so Gia nhan tu trong hau cung chua đuoc sung hanh, tuyen vao Đong Cung lam Co thiep moi đe an ui Thai tu, trong đo co Vuong Chinh Quan.
Thai tu Thich vi con tuong nho đen Tu Ma luong Đe nen khong đe y đen nhung nguoi đung truoc mat, chi đap lay le:「"Trong ay co mot nguoi la đuoc"」. Luc đo Vuong Chinh Quan đung gan Thai tu nhat, lai la nguoi duy nhat mac mot bo đo hong theu hoa rat đep khac voi 4 nguoi kia, nen Vuong Hoang hau nghi rang Thai tu chon Vuong Chinh Quan, ben sai ba vao hau Thai tu. Chi qua mot lan an ai, Vuong Chinh Quan co thai. Bay gio, hau cung cua Thai tu co rat nhieu co thiep, đuoc lam hanh qua cung rat nhieu va duy tri keo dai nhung qua nhieu nam van khong co con trai, đen khi Chinh Quan nhap cung chi qua mot lan thi lai co thai ngay. Đieu nay khien Tuyen Đe va Thai tu rat vui mung.
Nam Cam Lo thu 3 (51 TCN), ba sinh đuoc con trai la Luu Ngao, la con trai truong cua Thai tu Luu Thich. Han Tuyen Đe co đuoc chau noi khoe manh thi rat vui mung, tu minh đat ten cho hoang ton bieu tu la Thai Ton (太孫), luc nao cung mang theo tren nguoi. Vao luc nay, do sinh đuoc Thai Ton, Vuong Chinh Quan co đia vi kha cao, tuy khong phai truc tiep đuoc goi la Thai tu phi, song van đuoc goi la 「Vuong phi; 王妃」.


Hoang hau vo sung Hoang Long nguyen nien (49 TCN), Han Tuyen Đe bang ha. Thai tu Luu Thich len noi ngoi, tuc la Han Nguyen Đe. Con trai cua Vuong Chinh Quan la Hoang truong tu Luu Ngao đuoc lap lam Hoang thai tu, me cua Thai tu la Vuong Chinh Quan đuoc phong lam Tiep du, lien 3 ngay sau thi đuoc lap lam Hoang hau. Cha cua Hoang hau la Vuong Cam đuoc phong Duong Binh hau (阳平侯), em trai Cam la Vuong Hoang (王弘) lam đen Truong Lac ve uy (长乐卫尉). Sau đo Vuong Cam chet, thuy "Khoanh hau" (顷侯), con trai Vuong Phuong tap tuoc, lam đen Thi trung.
Vuong Chinh Quan tu khi lam Hoang hau, khong con đuoc Han Nguyen Đe sung ai, cho nen Nguyen Đe cung to ra khong thich Thai tu. Ben canh Vuong Hoang hau, Nguyen Đe con sung ai Pho tiep du va Phung tiep du, ca hai nguoi nay moi nguoi đeu sinh ha đuoc hoang tu; la Luu Khang va Luu Hung. Khi Thai tu Luu Ngao cang truong thanh, dan yeu thich yen tiec ngoan nhac, Han Nguyen Đe cang khong hai long voi tac phong cua Thai tu va an tuong voi hoang tu Luu Khang hon.
Nam Kien Chieu thu 4 (35 TCN), em trai ut cua Nguyen Đe la Trung Son vuong Luu Canh mat, the nhung Thai tu Luu Ngao khong the hien su đau buon nao. Trong khi đo, Luu Canh cung Thai tu cung tuoi va đa choi cung nhau tu thuo con nho, đieu nay khien Nguyen Đe that vong voi Thai tu, noi:「"Nao co nguoi khong co nhan hieu ma co the phung su tong mieu, la cha me cua tram ho chu?!"」. Can than Su Đan (史丹) von la hau can Han Nguyen Đe, lap tuc bo mu xuong, dap đau noi:「"Than đich xac thay be ha bi thuong Trung Son vuong, boi vi thuong cam ma thuong than. Buoi sang Thai tu chuan bi tien kien, than tu minh dan do đung khoc, đe tranh be ha thuong cam. Toi o than ha, đang chet"」. Han Nguyen Đe nghe nhu vay moi khong tuc gian nua.
Nam Canh Ninh nguyen nien (33 TCN), Han Nguyen Đe nga benh. Pho Chieu nghi cung Luu Khang het long ben canh hau thuoc thang, trong khi Hoang hau va Thai tu khong thuong xuyen ghe tham ong. Nhan co hoi đo, Pho chieu nghi co thuyet phuc Nguyen Đe thay ngoi Thai tu, trao ve cho Luu Khang, Han Nguyen Đe trong con benh cung co y nhu vay. Khi ay, anh cua Vuong Hoang hau la Vuong Phuong đang nham chuc Thi trung biet đuoc, cung Hoang hau va Thai tu uu sau, khong biet lam sao. Mot lan nua, đai than Su Đan lai can tro, xong thang vao phong ngu, khoc ma noi:「"Hoang thai tu la Đich truong tu, tinh đen nay hon 10 nam o Đong Cung, danh vong khong ai khong biet, thien ha đeu tin tuong ngai. Nay Đinh Đao vuong đuoc sung hanh, loi đon truyen xa, Thai tu ngay đem lo lang, tam tu dao đong. Neu qua thuc nhu vay, cac Cong khanh tat se lay cai chet đe can gian. Than cung xin đuoc be ha ban chet đe chung quan than noi theo!"」. Han Nguyen Đe von nhan tu, thay Su Đan khoc loc thi đanh khong no, ben noi:「"Ta tung ngay cang suy yeu, ma Thai tu cung hai Vuong đeu con nho, tam ta van con quyen luyen lam nen đeu giu ben minh vay thoi. Con chuyen kia, khanh cho lo. Hoang hau can trong, Thai tu đuoc Tien Đe yeu thich, ta nao dam trai y?! Loi noi vo can cu kia la khanh nghe đuoc o đau?"」. Su Đan nghe the ben lui ra sau dap toi, Han Nguyen Đe ben xa toi, chi du Su Đan tro thanh phu chinh đai than. Ngoi Thai tu cua Luu Ngao do đo đuoc giu.


Thai Hoang nha Han = Mo đuong cho ngoai thich =
Nam Canh Ninh nguyen nien (33 TCN), thang 5, Han Nguyen Đe bang ha. Thai tu Ngao len noi ngoi, tuc la Han Thanh Đe. Theo le cua thoi Tay Han, nhung cung phi co con trai thu phong lam Chu hau Vuong nhu Pho Chieu nghi va Phung Chieu nghi đeu tro thanh Vuong thai hau va cung con trai cua minh roi khoi Truong An đe đen đat phong, con nhung nguoi khong co con đeu se di doi đen cho khac hoac len lang vien phung su Tien Đe. Trong hau cung chi con lai mot minh Vuong Chinh Quan voi danh vi Hoang thai hau đoc ton, va Cung Thanh Thai hau voi danh vi Thai hoang thai hau.
Nam Ha Binh thu 2 (27 TCN), Vuong Thai hau phong cho hang loat anh em trong nha minh lam đai than, nam quyen đieu hanh trieu đinh nha Han: huynh truong Vuong Phuong lam Tu ma đai tuong quan (司馬大將軍), tap tuoc Duong Binh hau (阳平侯); em trai cung me la Vuong Sung (王崇) lam An Thanh hau (安成侯). Ngoai ra ba con phong cho cac em trai cung cha khac me la Vuong Đam (王譚) lam Binh A hau (平阿侯); Vuong Thuong (王商) lam Thanh Đo hau (成都侯); Vuong Lap (王立) lam Hong Duong hau (紅陽侯); Vuong Can (王根) lam Khuc Duong hau (曲陽侯) va Vuong Phung Thi (王逢时) lam Cao Binh hau (高平侯), đuoc goi la Ngu hau (五侯). Anh em ho Vuong nam het quyen hanh, Han Thanh Đe chi co ngoi vi tren danh nghia.
Mac su viec hiem khich truoc đay giua Vuong Chinh Quan va Pho Thai hau trong viec gianh ngoi Thai tu, Han Thanh Đe van rat than thiet voi nguoi em trai Đinh Đao vuong Luu Khang, va thuong xuyen goi Luu Khang ve Truong An. Thanh Đe co lan muon lay em la Đinh Đao vuong Luu Khang lam Tru quan, nhung bi Thai hau va anh em ho Vuong gat đi. Vuong Phuong muon chuyen xay ra nhat thuc ep Thanh Đe đuoi Luu Khang ve đat phong Đinh Đao, khong cho goi tro ve Truong An nua, Thanh Đe đanh chiu. Đai than trong trieu khi ay la Vuong Chuong (王章) tuc gian vi su chuyen quyen cua ngoai thich, ben kien nghi Thanh Đe bai chuc ho. Vuong Phuong ben tranh thu su ung ho cua Vuong Thai hau gay suc ep voi Thanh Đe, khien Thanh Đe phai xin loi Mau hau, bat giam Vuong Chuong. Sau đo, Chuong bi chet trong nguc. Vuong Phuong tu đay cang khong ne so đieu gi, ra suc tung hoanh.
Nam Duong Soc thu 3 (22 TCN), Vuong Phuong qua đoi, Vuong Chinh Quan cho Vuong Am (王音) ke chuc Đai tu ma. Nam Vinh Tri thu 2 (15 TCN), Vuong Am mat, Vuong Thai hau cho Vuong Thuong noi chuc. Vuong Thuong sau đo bi benh xin nghi, Thai hau lai cho Vuong Can thay the. Nam Tuy Hoa nguyen nien (8 TCN), Vuong Can xin tu chuc, Thai hau trao chuc nay lai cho nguoi chau, con trai cua anh thu trong nha Thai hau la Tan Đo Ai hau Vuong Man (王曼), chinh la Tan Đo hau Vuong Mang.


= Van đe ke vi =
Han Thanh Đe Luu Ngao co rat nhieu phi tan, trong đo co Hua Hoang hau cung Ban Tiep du ban đau rat đuoc sung ai. Do qua sung ai Hua hau ma Hoang hau lai khong co con, Vuong Thai hau cung Vuong Phuong kha buon rau, Vuong Thai hau thuong khuyen khich Hoang đe sung hanh them nhieu tan phi khac, hi vong co the co Hoang tu. Duoi tac đong cua Vuong Thai hau, Hua hau dan that sung, Ban Tiep du cung bi ghe lanh, ma Han Thanh Đe quay sang tim kiem Tan sung ben ngoai, nhanh chong sung ai hai chi em Trieu Phi Yen, lanh nhat voi Hoang hau va Ban Tiep du.
Nam Hong Gia thu 3 (18 TCN), do chi gai Hua hau vo le voi Vuong Phuong, Vuong Thai hau tao suc ep, Han Thanh Đe phe Hua hau. Sau khi Phe hau roi, Thanh Đe lai muon lap Trieu Phi Yen lam Hoang hau thay the, nhung do Vuong Thai hau che xuat than Trieu thi ma chua ung thuan, Thanh Đe đuoc chau gai bang di cua Vuong Thai hau la Đinh Lang hau Thuan Vu Truong hien ke truy phong cha cua Trieu thi tuoc Hau, do đo Vuong Thai hau moi bang long. Em gai cua Trieu hau cung tro thanh Chieu nghi.
Do khong the sinh con, Trieu Hoang hau va Trieu Chieu nghi lo so đia vi cua chi em minh se lung lay neu co nguoi khac ha sinh Hoang tu, do đo ba luon tim cach tan sat nhung cung tan co thai voi Thanh Đe đe bao đam đia vi. Han Thanh Đe co 2 đua con trai đuoc sinh ra, mot cua Tao thi va mot cua Hua thi, nhung ca hai đeu bi Trieu Chieu nghi ra tay giet chet. Nang ta con ep ca hai cung nhan tren tu sat, roi dung moi thu đoan tu ha đoc đen ra tay thang than nhung cung nhan nao co dau hieu đuoc Thanh Đe sung hanh. Su đien dai trong viec truy sat cua Trieu thi khien Han Thanh Đe hoan toan tuyet tu. Du biet ro nhung viec lam đoc ac nay song von la mot Hoang đe nhu nhuoc, Han Thanh Đe chi biet nuot nuoc mat nhin cot nhuc cua minh bi sat hai. Su kien nay đuoc Han thu goi la 「Yen trac hoang ton; 燕啄皇孙」.
Nam Nguyen Dien thu 4 (9 TCN), do khong co con trai, Han Thanh Đe ben trieu em trai la Trung Son vuong Luu Hung va chau trai la Đinh Đao vuong Luu Han, con cua Đinh Đao Cung vuong Luu Khang, ve Truong An đe chon nguoi ke vi. Ba noi cua Luu Han la Pho Thai hau đa dien kien Trieu Hoang hau cung nhung hom vang bac chau bau, mong Hoang hau noi giup voi Han Thanh Đe lap chau minh đang ngoi, qua nhien sau đo Han Thanh Đe lap Luu Han lam Thai tu nam sau, tuc Tuyen Hoa nguyen nien (8 TCN).


= Thai hoang thai hau =
Nam Tuy Hoa thu 2 (7 TCN), thang 3, Han Thanh Đe khi đang trieu hanh Trieu Chieu nghi thi đot ngot bang ha. Thai tu Luu Han ke vi, tuc Han Ai Đe. Tan Hoang đe ton Hoang thai hau Vuong Chinh Quan la Thai hoang thai hau, lai ton Hoang hau Trieu Phi Yen lam Hoang thai hau do vai tro quan trong trong viec Luu Han đang ngoi Thai tu. Con Trieu Chieu nghi bi Vuong Thai hau hach toi muu sat, do Han Thanh Đe chet khi đang lam hanh, do đo Trieu Chieu nghi so toi nhay gieng tu van.
Nhin thay cuc dien toan do ho Vuong cua Vuong Thai hau nam giu, Han Ai Đe khong bang long nen bat đau khoi mao chien tranh ngoai thich. Ong trong dung toan bo gia toc ho Pho cua To mau Pho Thai hau va ho Đinh cua Sinh mau Đinh Co. Do su canh tranh cua ngoai thich moi, nen Vuong Mang va ho Vuong bi đay ra ngoai trieu đinh. Cao Xuong hau Đong Hoanh (董宏) tau len, lay ly le "Mau di Tu quy" (母以子贵), can ton Đinh Co lam Thai hau. Duoi ap luc cua Đai tu ma Vuong Mang, cung Khong Quang va Su Đan, Đong Hoanh bi cat chuc luu đay. Han Ai Đe sau đo đen Truong Tin cung, xin Vuong Thai hau ton thuy cho Đinh Đao Cung vuong lam Cung Hoang, sau đo ha chi ton Pho Thai hau lam Cung Hoang thai hau (恭皇太后) va Đinh Co đuoc ton lam Cung Hoang hau (恭皇后), thuc ap va thien đai đung tieu chuan cua Thai hau va Hoang hau trieu Han.
Cam thay dong ho cua minh đang bi chen ep, Vuong Chinh Quan yeu cau chau trai Đai tu ma Vuong Mang tu chuc, dung ke "Khat hai cot" (乞骸骨), nhung Han Ai Đe khong duyet chuan. Thua tuong Khong Quang (孔光), Đai tu khong Ha Vu (何武), Ta tuong quan Su Đan (师丹) hiep dang tau len Thai hoang thai hau, noi:「"Hoang đe nghe noi Thai hau giang chuc Vuong Mang, phi thuong thuong tam. Đai tu ma neu khong con giu chuc, Hoang đe cung khong dam nghe bao cao va quyet đinh su viec"」. Do đo Vuong Chinh Quan lai trieu Vuong Mang ve trieu. Su viec "Khat hai cot" cua Vuong Mang, bieu thi cam tinh khach khi cua Han Ai Đe đoi voi ngoai thich ho Vuong, nhung tren thuc te la cam giac nghi ki ho Vuong chuyen quyen, nen ban đau con phai lay long, the nhung ngay cang lanh nhat. Tu đay ve sau, Han Ai Đe cung Vuong thi đau tranh ngay cang kich liet. Tu Le giao uy Giai Quang (解光) buoc toi Vuong Can hanh vi pham toi, Han Ai Đe lien đem Vuong Can truc xuat kinh su, cung đem quan lai đuoc Vuong thi tien cu ke het bai mien. Nhan mot yen tiec o Vi Uong cung, Noi gia lenh vi Pho Thai hau ma thiet man truong, ngoi tren Thai hoang thai hau Vuong Chinh Quan, bi Vuong Mang mang:「"Đinh Đao Thai hau bat qua cung chi la mot phien thiep ma thoi! Co the nao cung ngoi voi bac chi ton?!"」. Nen man truong đo bi triet đi. Bi si nhuc, Han Ai Đe cang đay nghien ngoai thich ho Vuong.
Nam Thai So Nguyen Tuong (5 TCN), Cung Hoang thai hau Pho thi đuoc Han Ai Đe ton lam Đe thai thai hau (帝太太后), sau đoi thanh Hoang thai thai hau (皇太太后); Cung Hoang hau Đinh thi lam Đe thai hau (帝太后), đong thoi ra chi biem Vuong Mang đen Tan Da, the luc ho Vuong cham đen đay vuc.


= Lay lai the cuc =
Nguyen Xuan nguyen nien (2 TCN), niem tinh Vuong Chinh Quan đa gia, ma to mau Pho Hoang thai thai hau đa mat, Han Ai Đe cho Vuong Mang cung Binh An hau Vuong Nhan tro ve kinh su, phung duong Vuong Chinh Quan. Nam Nguyen Xuan thu 2 (1 TCN), Han Ai Đe bang ha.
Nhan luc Han Ai Đe vua bang, Thai hoang thai hau Vuong Chinh Quan đen ngay Vi Uong cung, bo tri tu đe tien hanh đoat lai trieu đinh. Truoc khi lam chung, Han Ai Đe đa cho sung nam Đong Hien giu lay ngoc ty truyen quoc, đen đay Thai hoang thai hau nghe Vuong Hoanh kien nghi, đen ep Đong Hien giao ra ngoc ty. Đong Hien la nguoi phe ho Pho, hon nua la nam sung cua Han Ai Đe, nen bi Vuong Chinh Quan trieu kien, hoi han quoc tang nen nhu the nao đieu hanh, Đong Hien khong the noi, ben coi mu ta toi, Vuong Chinh Quan noi:「"Tan Đo hau Vuong Mang tung lay than phan Đai tu ma ma cu hanh le tang cua Tien đe (tuc Hieu Thanh hoang đe), neu nguoi chua biet, ta se trieu han vao cung huong dan nguoi"」. Ngay hom đo, Thai hoang thai hau trieu Vuong Mang vao trieu, truc tiep đem Đai tu ma chuc vi tra lai cho Mang.
Tro lai ton vi von co, Vuong Chinh Quan ep Trieu Phi Yen cung Hoang hau cua Ai Đe la Pho thi tu sat, con lang mo cua Pho Thai hau cung Đinh Co cung bi khai quat, giang tuoc. Theo loi kien nghi cua Vuong Mang, ba bai chuc het nhung nguoi than thich cua ho Pho va ho Đinh. Vuong Thai hau cung Vuong Mang lap chau noi cua Han Nguyen Đe, con cua Trung Son Hieu vuong Luu Hung la Luu Ki Tu moi 9 tuoi len noi ngoi, lay danh nghia 「"Hau tu thua ke cua Ai Đe"」, tuc la Han Binh Đe, sau đoi goi la Luu Khan. Vuong Chinh Quan lai xung la Thai hoang Thai hau nhu cu, du vao luc nay ba đa la ba co (Tang to mau) tren phap đinh cua Binh Đe. Nhan khi Binh Đe chi moi 9 tuoi, can nguoi phu giup, Thai hoang Thai hau lam trieu, tuyen bo Vuong Mang phu chinh, phong An Han cong (安漢公), lai ra chieu chi tuyen bo chinh thuc. Chieu viet:

Khong chi thanh trung nhung nguoi ngoai thich ho khac, Vuong Mang con đoi pho ca voi nhung nguoi cung ho can đuong thang tien cua minh. Vuong Mang hach toi em Vuong Chinh Quan la Vuong Lap (王立), xin ba bai chuc Lap. Vuong Chinh Quan thuong em nen chan chu khong ra lenh. Cuoi cung Vuong Mang gay suc ep buoc ba lenh cho Vuong Lap roi kinh đo. Sau đo, Vuong Mang lai dung cach tuong tu, kien nghi ba đuoi mot nguoi cung ho khac la Binh A hau Vuong Nhan (王仁).


= Lam mat nha Han =
Biet Vuong Chinh Quan tuoi gia thich huong lac, Vuong Mang hang nam đua ba đi tuan du thien ha cung cac Phu nhan vuong hau. Vuong Mang phong cho cac chi em cua ba tuoc vi; Vuong Quan Hiep (王君俠) lam Quang An quan (廣恩君), Vuong Quan Luc (王君力) lam Quang Hue quan (廣惠君) va Vuong Quan Đe (王君弟) lam Quang Thi quan (廣施君). Mua ha, Vuong Mang thuong hau Chinh Quan đi xa tranh nang, mua thu đi Hoang Son, Con Minh ho, mua đong len Truong Binh xem canh tuyet roi. Đen đau Vuong Mang cung ban tang tien bac cho nhan dan so tai đe moi nguoi ca ngoi minh, khien cho ba cang them tin tuong Vuong Mang la nguoi đuc đo, giao het quyen hanh.
Nam Nguyen Thuy thu 5 (6), Vuong Mang đau đoc giet Han Binh Đe, khong con, lap chau 5 đoi cua Han Tuyen Đe la Luu Anh moi 2 tuoi len ngoi, tuc la Nhu Tu Anh. Vuong Chinh Quan luc nay van tai vi Thai hoang Thai hau nhu cu. Luc nay, đai than đeu ve phe Vuong Mang, nen gia cau tinh xin Vuong Mang hay nhu Chu Cong khi truoc, phu ta Chu Thanh vuong. Thai hoang Thai hau khong đong y, nhung bat luc can ngan, do đo Vuong Mang tu xung lam Nhiep Hoang đe (摄皇帝).
Nam Thuy Kien Quoc nguyen nien (9), Vuong Mang phe Nhu Tu Anh lam Đinh An cong va len ngoi Hoang đe, lap ra nha Tan.
Vao khi ay Thai hoang Thai hau Vuong Chinh Quan nam giu Ngoc ty truyen quoc, Vuong Mang sai An Duong hau Vuong Thuan vao đoi. Luc đo, Thai hoang Thai hau cuc ky tuc gian, khoc mang Vuong Mang la gian than, noi rang:「"Cha con cac nguoi đeu la an bong loc cua Han trieu, the roi ngay nay moi co the đien hien đai quy. Cac nguoi khong co tam bao on thi đa đanh, bay gio vao luc Han trieu can nguoi gui gam nhat, thi lai đang tam cuop đi quoc gia! Hoan toan khong mang an nghia chi đao! Lam nguoi nhu the, that la heo cho khong bang, Thien tu nhu the nao lai co the loai huynh đe nhu nguoi?! Hon nua neu cac nguoi tu cho la đuoc đen Thien menh ma tro thanh Tan Hoang đe, muon thay đoi chinh soc phuc che, nen chinh minh lam Tan Ngoc ty, truyen luu muon đoi, the con mang đen cai Ngoc ty mang điem xau mat nuoc nay lam gi chu?! Ta bat qua cung chi la mot lao goa phu cua Han that, co luc se mat đi, nen muon đem Ngoc ty nay chon cung, cac nguoi chung quy la khong chiem đuoc!”」.
Noi đoan, Vuong Chinh Quan khoc loc tham thiet, ke hau nguoi ha cung đeu khoc. Vuong Thuan tuy cam thay bi ai, nhung qua hoi lau van la noi:「“Chung than đa khong loi nao đe noi, nhung Vuong Mang van cu nhat đinh phai bat đuoc Ngoc ty truyen quoc"」. Vuong Chinh Quan biet Vuong Mang la muon uy hiep đen cung, roi cam Ngoc ty nem xuong đat. Ngoc ty bi nem manh nen sut mot goc, noi voi Vuong Thuan rang:「"Ta đa chet gia, co cac nguoi nhu vay, la se cung ta diet toc!"」. Vuong Mang co đuoc Ngoc ty thi rat cao hung, lay danh nghia Thai hoang Thai hau ma mo tiec tai Vi Uong cung. Ve sau, Vuong Mang phai sai lay vang kham vao cho bi sut đo.


Cuoi đoi Sau khi xung Tan đe, Vuong Mang đoi danh hieu cua ba la Tan That Van Mau Thai hoang Thai hau (新室文母太皇太后). Sau Vuong Mang so danh hieu Thai hoang Thai hau cua ba khien thien ha tuong nho nha Han, nen đoi goi Van Mau Hoang thai hau (文母皇太后), gian xung Truong Tho cung (長壽宮).
Vuong Mang thinh Vuong Chinh Quan đen Truong Tho cung, thay mieu cua Han Nguyen Đe đa đo nat, ben noi:「“Đay la Han that Tong mieu, đeu co than linh ton tai, la pham vao toi gi lam nguoi huy diet! Neu thiet quy than vo tri, tu mieu co ich loi gi? Neu co biet, ta nguyen ban la phi thiep cua nguoi ta, co the nao boi nho Tien đe chi mieu?!”」. Sau đo, ba huong đen ta huu, noi:「"Nguoi nay coi thuong than linh, khong the nao đuoc troi cao phu ho lau dai!”」, vi the tiec ruou tan ra trong khong vui. Vuong Mang biet Vuong Chinh Quan oan han minh, thuong co lay long ba, nhung Vuong Chinh Quan cang ngay cang khong vui. Vuong Mang cho rang che đo trieu Han nen thay đoi, ma y phuc Han trieu von di mang mau đen am đam, lien đoi thanh Hoang y, cac ngay le cung muon đoi. Tuy nhien Vuong Chinh Quan van quyet mac y phuc đen, nhung ngay le cua Han trieu cung mot minh cung ta huu hai ben to chuc tiec ruou.
Nam Thuy Kien Quoc thu 5 (13), ngay 3 thang 2 (am lich), Thai hoang Thai hau Vuong Chinh Quan qua đoi, tho 84 tuoi. Thang 3 cung nam, ba đuoc an tang cung Han Nguyen Đe tai Vi lang (渭陵), tuy cung mo nhung lai khong cung huyet. Vuong Mang cung lap Mieu tho rieng tho ba, dan con chau ho Vuong đoi đoi ve sau se hien te ba, Vuong Mang con vi ba ma mac tang phuc 3 nam. Han trieu đa mat, khong co le dang thuy, cach goi theo kieu thuy hieu la Hieu Nguyen Hoang hau (孝元皇后) la vi ba la Hoang hau cua Han Nguyen Đe. Muoi nam sau (23), Vuong Mang bi lat đo, nha Han đuoc khoi phuc.
Tinh tu khi nhap cung nam 18 tuoi toi khi khong con o ngoi Thai Thai Hoang thai hau nam 80 tuoi, Vuong Chinh Quan la nguoi phu nu len đen ngoi vi Hoang hau o trong cung nha Tay Han lau nhat, trai qua 62 nam (54 TCN - 8) thuoc 6 đoi Hoang đe nha Han; gom Han Tuyen Đe, Han Nguyen Đe, Han Thanh Đe, Han Ai Đe, Han Binh Đe va Nhu Tu Anh. Ba vao cung 5 nam, lam Tiep du 3 nam, lam Hoang hau 13 nam, lam Hoang thai hau 26 nam va Thai hoang Thai hau 12 nam. Tinh tu khi đuoc phong lam Hoang hau nam 46 TCN toi nam 8 khi mat ngoi, ba co 54 nam tren ngoi vi Hoang hau, Hoang thai hau va Thai hoang Thai hau, la Hoang tai vi lau nhat trong lich su nha Han.
Sach Han thu khi bien "Liet truyen", đa bien truyen ve ba o muc khuc han cac Hoang hau khac, goi la [Nguyen hau truyen; 元后傳].


Gia toc Tang to: Vuong Toai [王遂], co to phu la Te Bac vuong Đien An - chau noi cua Te vuong Kien.
To phu: Vuong Ha [王贺], thoi nha Tan đuoc truy tang lam Nguyen Thanh Nhu vuong (元城孺王).
Than phu: Vuong Cam [王禁], tuoc Duong Binh hau (陽平侯), thuy Khoang (頃).
Than mau: Ly thi, chinh the cua Vuong Cam.
Thuc phu: Vuong Hoang [王弘], con thu cua Vuong Ha, lam chuc Truong Lac Ve uy (长乐卫尉).
Huynh đe:
Vuong Phuong [王鳳], anh ca cung me, tuoc Duong Binh hau (陽平侯), thuy Kinh Thanh (敬成).
Vuong Man [王曼], anh thu khac me, tuoc Tan Đo hau (新都侯), thuy Ai (哀).
Vuong Đam [王譚], em thu khac me, tuoc Binh A hau (平阿侯), thuy An (安).
Vuong Sung [王崇], em thu cung me, tuoc An Thanh hau (安成侯), thuy Cung (共).
Vuong Thuong [王商], em thu khac me, tuoc Thanh Đo hau (成都侯), thuy Canh Thanh (景成).
Vuong Lap [王立], em thu khac me, tuoc Hong Duong hau (紅陽侯), thuy Hoang (荒).
Vuong Can [王根], em thu khac me, tuoc Khuc Duong hau (曲陽侯), thuy Duong (炀).
Vuong Phung Thi [王逢时], em ut khac me, tuoc Cao Binh hau (高平侯), thuy Đai (戴).
Đuong đe:
Vuong Am [王音], con cua Vuong Hoang, thu tuoc An Duong hau (安暘侯), thuy Kinh (敬).
Ty muoi:
Vuong Quan Hiep [王君侠], chi ca, tuoc Quang An quan (廣恩君).
Vuong Quan Luc [王君力], em gai, tuoc Quang Hue quan (廣惠君).
Vuong Quan Đe [王君弟], em gai, tuoc Quang Thi quan (廣施君).
Đong mau đe:
Cau Tham [茍參], lam Thi trung, kiem Thuy Hanh Đo uy (水衡都尉).
Chat tu:
Vuong Tuong [王襄], con cua Vuong Phuong, tap tuoc Duong Binh hau, thuy la Ly hau (釐侯). Mat nam 3 TCN. Con la Vuong Sam [王岑], tap tuoc, thuy la Khang hau (康侯), mat nam 11 thoi nha Tan.
Vuong Vinh [王永], con truong cua Vuong Man, mat som. Con la Vuong Quang [王光], tap tuoc Dien Cong hau (衍功侯).
Vuong Mang [王莽], con thu cua Vuong Man, tap tuoc Tan Đo hau. Sau lap ra nha Tan.
Vuong Nhan [王仁], con truong cua Vuong Đam, tap tuoc Binh A hau, thuy Thu hau (刺侯). Bi Vuong Mang giet.
Vuong Khu Tat [王去疾], con thu cua Vuong Đam.
Vuong Hoanh [王閎], con thu cua Vuong Đam.
Vuong Huong [王向], con thu cua Vuong Đam.
Vuong Phung The [王奉世], con cua Vuong Sung, tap tuoc, thuy la Tinh hau (靖侯). Mat nam 9. Con la Vuong Tri Cung [王持弓], tap tuoc, thoi nha Tan bi giet trong hon quan.
Vuong Tru [王柱], con ca cua Vuong Lap, tap tuoc.
Vuong Đan [王丹], con thu cua Vuong Lap.
Vuong Tri [王置], con trai cua Vuong Phung Thi, tap tuoc.
Vuong Thuan [王舜], con trai cua Vuong Am, tap tuoc An Duong hau. Thoi nha Tan, thu Thai su, tuoc An Tan cong (安新公).
Thuan Vu Truong [淳于長], con trai cua Vuong Quan Hiep, thu tuoc Đinh Lang hau.


Đanh gia Trong van hoa đai chung Xem them Han Thanh Đe
Vuong Mang
Vuong Phuong (Tay Han)
Vuong Chieu Quan
Trieu Phi Yen
Ban Tiep Du


Tham khao Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Nguyen Ton Nhan (1997), Hau phi truyen, Nha xuat ban Phu nu
Han thu - Ngoai thich truyen ha, Nguyen hau truyen va Vuong Mang truyen


Chu thich