Nhan quyen (hay quyen con nguoi; tieng Anh: human rights) la nhung quyen tu nhien cua con nguoi va khong bi tuoc bo boi bat cu ai va bat cu chinh the nao. Theo đinh nghia cua Van phong Cao uy Lien Hop Quoc, nhan quyen la nhung bao đam phap ly toan cau co tac dung bao ve cac ca nhan va cac nhom chong lai nhung hanh đong hoac su bo mac ma lam ton hai đen nhan pham, nhung tu do co ban cua con nguoi. Trong ban Tuyen ngon Đoc lap Hoa Ky, Thomas Jefferson đa đua ra mot nguyen tac co ban lam co so cho su thanh lap chinh phu dan chu. Cac chinh phu trong the che dan chu khong ban phat cac quyen tu do co ban ma Jefferson đa neu, ma chinh cac chinh phu đo đe bao ve cac quyen tu do đo – cac quyen ma moi ca nhan "hien nhien co" do su ton tai cua minh.
Nhu vay, co the khai quat, quyen con nguoi la cac đac quyen tu nhien, bat nguon tu pham gia von co cua tat ca moi nguoi, đuoc cong đong quoc te va quoc gia thua nhan, ton trong, bao ve va bao đam bang he thong phap luat quoc gia va quoc te.


Tong quan Theo quan điem cua cac nha triet hoc thoi đai khai sang cua the ky 17 va 18 thi cac quyen khong the tuoc bo đuoc la cac quyen tu nhien do Tao hoa ban cho ho. Cac quyen nay khong bi pha huy khi xa hoi dan su đuoc thiet lap va khong mot xa hoi hay mot chinh phu nao co the xoa bo hoac "chuyen nhuong" cac quyen nay.
Cac quyen khong the tuoc bo bao gom quyen đuoc song, quyen tu do (cac quyen tu do ngon luan va the hien, quyen tu do tin nguong va nhan thuc, quyen tu do lap hoi) quyen muu cau hanh phuc va quyen đuoc bao ve binh đang truoc phap luat. Tuy nhien, đay chua phai la ban liet ke đay đu cac quyen ma cac cong dan co đuoc trong mot nen dan chu. Cac xa hoi dan chu đong thoi thua nhan cac quyen dan su nhu quyen đuoc xet xu cong bang, quyen lap hoi, quyen tu do ngon luan, quyen tu tap, quyen bieu tinh va con lap nen cac quyen quan trong khac ma bat ky chinh phu dan chu nao cung phai duy tri. Tuy nhien, theo Ly Quang Dieu khong o đau tren the gioi ma cac quyen nay đuoc phep thuc hien ma khong co nhung gioi han vi neu ap dung mot cach mu quang nhung y tuong nay co the đi theo huong huy hoai xa hoi co to chuc.
Vi cac quyen nay ton tai khong phu thuoc vao chinh phu, do đo chung khong the bi luat phap bai bo cung nhu khong phu thuoc vao y muon nhat thoi cua đa so cu tri nao đo. Vi du nhu đieu sua đoi bo sung đau tien cua Hien phap Hoa Ky khong đua ra quyen tu do tin nguong hay tu to bao chi cho dan chung. Đieu sua đoi bo sung đo nghiem cam Quoc hoi thong qua cac luat vi pham toi tu do ngon luan, tu do tin nguong va quyen hoi hop on hoa. Nha su hoc Leonard Levy đa phat bieu: "Cac ca nhan co the tu do khi chinh phu cua ho khong tu do".


Lich su = The gioi co đai =

Bo luat cai cach, cua Urukagina thanh pho Lagash, đuoc biet đen som nhat (khoang nam 2350 TCN) đa noi đen nhung khai niem ve quyen o muc đo nao đo, van ban chinh thuc bo luat đo cua ong ta van chua đuoc tim thay.
Bo luat co nhat hien con ngay nay la Luat Ur-Nammu thoi Tan Sumer (khoang 2050 TCN). Mot so bo luat khac cung đuoc ban hanh o Mesopotamia, gom ca Bo luat Hammurabi (khoang 1780 TCN) mot trong nhung vi du đien hinh nhat cua loai tai lieu nay. No co cac luat, va hinh phat neu nhung luat nay bi vi pham o nhieu khia canh khac nhau, ke ca nu quyen, quyen tre em, va quyen cua no le. Loi tua cua nhung bo luat nay vien dan su đong y thieng lieng cua Than cua nguoi Mesopotamian.
Cac tai lieu ton giao cung đe cap đen van đe nhan quyen. Kinh Ve đa, Kinh Thanh, Kinh Koran va sach Luan ngu cua Khong Tu cung trong so nhung tai lieu ra đoi som đa neu ra nhung van đe ve nghia vu, quyen, va bon phan cua con nguoi.


= Tru Cyrus =

Tru Cyrus (Cyrus Cylinder) đuoc cho la hien chuong đau tien cua nhan quyen the gioi, " ra đoi truoc hien chuong Magna Carta hon mot ngan nam". Mot ban mau cua tru đuoc Iran tang cho Lien Hop Quoc vao nam 1971. Tru nay co tu thoi vua Cyrus II, tuc Cyrus Đai đe (559 TCN - 530 TCN) - vi Hoang đe sang lap ra Đe quoc Ba Tu hung manh. Tuy la mot nha chinh phat hien hach, ong cung đuoc ca ngoi ve van đe nhan quyen. Sau khi đanh bai quan Babylon va chinh phat luon ca Đe quoc Tan Babylon, ong ghi nhan ve chien cong lung lay nay qua Tru Cyrus. Theo Tru nay, Hoang đe Cyrus Đai Đe luon ton trong cac vi Than trong tin nguong cua Babylon, phuc hoi nhung ngoi đen o kinh đo Babylon va giai phong nhung than dan ngoai lai thoat khoi ach no le. Nhung viec lam nay cua nha vua đa tro thanh bieu tuong cua su khoan dung va kinh trong cac ton giao khac. Trong Đe quoc Ba Tu, Hoang đe Cyrus Đai Đe đat ra luat phap tri vi muon dan, va tram ho cam thay kinh men ong hon la e so ong. Nhung y tuong cua nha vua Ba Tu ve chinh phu co anh huong đen nhan quyen.


= Hien chuong Magna Carta =

Hien chuong Magna Carta cua nguoi Anh lan đau tien đuoc cong bo nam 1215. Hien chuong nay co anh huong đen su phat trien cua thong luat (common law) va nhieu tai lieu lien quan đen hien phap nhu ban Hien phap Hoa Ky, đac biet la Đao luat Nhan quyen (Bill of Rights), va no đuoc xem la mot trong nhung tai lieu phap ly quan trong nhat trong lich su dan chu. Hien chuong nay cung som co anh huong lon đen qua trinh lich su dan đen hien phap hien nay.
Hien chuong Magna Carta con la mot trong nhung tai lieu phap ly đau tien tiet che quyen luc cua nha nuoc đe bao ve cac quyen cua cong dan nuoc đo. Hien nay, gia tri con ton tai lon nhat cua no la luat bao than (habeas corpus - than xac thuoc ve nguoi). Quyen nay phat sinh tu cac đieu 36, 38, 39 va 40 cua Hien chuong Magna Carta nam 1215. No cung bao gom due process of law (luat ton trong tat ca cac quyen hop phap cua cong dan).


= Tuyen ngon Nhan quyen va Dan quyen =

Tuyen ngon Nhan quyen va Dan quyen (tieng Phap: Declaration des droits de l'Homme et du citoyen) la van ban nen tang cua Cach mang Phap, trong đo quy đinh cac quyen ca nhan va quyen tap the cua tat ca cac giai cap la binh đang. Chiu anh huong boi hoc thuyet cac quyen tu nhien, cac quyen Con nguoi la binh đang: co gia tri tai moi thoi điem va tai moi khong gian, gan voi ban chat con nguoi. Du van ban nay thiet lap cac quyen co ban cho tat ca cong dan Phap va tat ca con nguoi khong ngoai le, no khong he đe cap đen vi tri cua phu nu cung nhu no le; du vay, no van la tien than cua cac phuong thuc nhan quyen quoc te.


= Cong uoc Geneve =

Cac Cong uoc Geneve (phat am tieng Viet: Cong uoc Gio-ne-vo) gom co bon cong uoc đuoc viet o Geneve (Thuy Si) đat tieu chuan luat phap quoc te ve van đe nhan đao. Nhung hiep đinh nay do nhung đong gop cua Henry Dunant, nguoi đa chung kien su khung khiep cua chien tranh o Tran Solferino nam 1859.
Theo đieu khoan 49, 50, 129, va 146 cua Cong uoc Geneve I, II, III, va IV, rieng tung cai mot, cac quoc gia ky Cong uoc phai thong qua đu luat phap đe lam nhung su vi pham Cong uoc Geneve thanh toi ac phai đuoc trung phat.
Tuy nhien, "Cong uoc Geneve" thuc su chi đen mot so van kien khac:

Cong uoc Geneve thu nhat "đe cai tien tinh trang cua nhung nguoi bi thuong va nhung nguoi om cua quan luc tai chien truong" (đuoc chap nhan lan đau tien nam 1864; đuoc sua lai lan cuoi nam 1949)
Cong uoc Geneve thu 2 "đe cai tien tinh trang cua nhung nguoi bi thuong, nhung nguoi om, va nhung nguoi bi đam tau cua quan luc tren bien" (đuoc chap nhan lan đau tien nam 1949, tiep theo Đoan X cua Hiep đinh La Hay nam 1907)
Cong uoc Geneve thu 3 "ve cach đoi xu voi tu binh" (đuoc chap nhan lan đau tien nam 1929; đuoc sua lai lan cuoi nam 1949)
Cong uoc Geneve thu 4 "ve su bao ve thuong dan vao thoi chien" (đuoc chap nhan lan đau tien nam 1949, dua tren mot so phan trong Đoan IV cua Hiep đinh La Hay nam 1907)
Ngoai ra, cung co ba nghi đinh phu vao Cong uoc Geneve:

Nghi đinh I (1977): "Nghi đinh phu vao Cong uoc Geneve ngay 12 thang 8 nam 1949, va nham bao ve nhung nan nhan cua xung đot vu trang quoc te"
Nghi đinh II (1977): "Nghi đinh phu vao Cong uoc Geneve ngay 12 thang 8 nam 1949, va nham bao ve nhung nan nhan cua xung đot vu trang khong quoc te"
Nghi đinh III (2005): "Nghi đinh phu vao Cong uoc Geneve ngay 12 thang 8 nam 1949, va nham chap nhan bieu trung đac biet phu vao"


= Cac tuyen ngon hien đai =


 Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen  Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen la tuyen ngon ve cac quyen co ban cua con nguoi đuoc Đai hoi đong Lien Hop Quoc thong qua ngay 10 thang 12 nam 1948 tai Palais de Chaillot o Paris, Phap. Ban Tuyen ngon đa đuoc dich ra it nhat 375 ngon ngu. Tuyen bo phat sinh truc tiep tu nhung kinh nghiem cua Chien tranh the gioi thu hai va la tuyen ngon nhan quyen đau tien tren the gioi, trong đo liet ke cac quyen co ban ma moi ca nhan đuoc huong. No bao gom 30 đieu đa đuoc xay dung trong cac Thoa uoc quoc te, thoa uoc nhan quyen khu vuc, hien phap va luat phap quoc gia. Bo Luat Nhan quyen Quoc te bao gom Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen, Cong uoc Quoc te ve cac Quyen Kinh te, Xa hoi va Van hoa, va Cong uoc Quoc te ve cac Quyen Dan su va Chinh tri cung hai Nghi đinh thu khong bat buoc I va II. Nam 1966, Đai hoi đong Lien Hop Quoc đa thong qua hai Cong uoc tren, qua đo hoan thanh co ban Bo Luat Nhan quyen Quoc te.
Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen la mot khuon mau chung can đat toi cua moi quoc gia va moi dan toc. Tinh than cua ban Tuyen ngon la dung truyen đat va giao duc đe no luc thuc đay cac quoc gia thanh vien Lien Hop Quoc ton trong cac quyen con nguoi co ban đuoc đua ra trong Tuyen ngon.
Đieu khoan cuoi cung cua ban Tuyen ngon co viet "Khong đuoc phep dien giai bat ky đieu khoan nao trong Ban tuyen ngon nay theo huong ngam y cho phep bat ky quoc gia, nhom nguoi hay ca nhan nao đuoc quyen tham gia vao bat ky hoat đong nao hay thuc hien bat ky hanh vi nao nham pha hoai bat ky quyen va tu do nao neu trong Ban tuyen ngon nay".


 Tuyen ngon Nhan quyen ASEAN  Tuyen bo Nhan quyen ASEAN (tieng Anh: ASEAN Human Rights Declaration, viet tat la AHRD) la van ban tuyen bo chung ve nhan quyen cua cac nuoc ASEAN trong khuon kho Hoi nghi cap cao ASEAN lan thu 21 đuoc to chuc tai Phnom Penh, Campuchia vao ngay 18 thang 11 nam 2012 voi su chap thuan va ky ket cua lanh đao 10 nuoc thanh vien ASEAN. Đay la van kien chinh tri đau tien cua ASEAN nham tao khuon kho chung cho tang cuong hop tac ASEAN ve thuc đay va bao ve nhan quyen trong khu vuc.
Tuyen bo Nhan quyen ASEAN gom 40 đieu khoan, khang đinh moi cong dan ASEAN co 4 nhom quyen can ban ve dan su va chinh tri, ve kinh te, xa hoi va van hoa, quyen phat trien, va quyen huong hoa binh. Cac quyen nay đuoc xay dung tren nhung nguyen tac can ban la binh đang, ton trong đac thu khu vuc va su đa dang cua moi quoc gia. Tuy vay, cung co mot so chi trich cua cac to chuc nham đen tuyen bo nay, cho rang no van con mang mot so khiem khuyet nhat đinh va tham chi, mot so to chuc nhan quyen phe phan van ban khong đap ung tieu chuan quoc te.


Nguon goc = Nguon goc tu nhien =
Nhung nguoi theo hoc thuyet ve quyen tu nhien (natural rights) ‐ tieu bieu la cac tac gia  nhu  Zeno (333‐264 TCN), Thomas Hobbes (1588‐1679), John Locke (1632‐ 1704), Thomas Paine (1731‐1809)... cho rang quyen con nguoi la bam sinh, von co ma moi ca nhan sinh ra  đeu đuoc huong vi ho la thanh vien cua nhan loai.
Cac quyen con nguoi khong phu thuoc vao phong tuc, tap quan, truyen thong van hoa hay y chi cua bat cu ai, giai cap, tang lop, to chuc, cong đong hay nha nuoc nao; va khong mot chu the nao, ke ca cac nha nuoc, co the ban phat hay tuy tien tuoc bo cac quyen con nguoi.


= Nguon goc phap ly =
Nhung nguoi theo hoc thuyet ve cac quyen phap ly (legal rights) gom Edmund Burke (1729‐1797), Jeremy Bentham (1748‐1832)..., cho rang quyen con nguoi phai do cac nha nuoc quy đinh trong phap luat; va nhu vay, pham vi, gioi han va o goc đo nhat đinh, ca thoi han hieu luc cua cac quyen con nguoi phu thuoc vao y chi cua tang lop thong tri  va nhung yeu to  nhu  phong tuc, tap quan, truyen thong van hoa... cua tung xa hoi.
Trong bo luat quyet te ve quyen con nguoi, Lien Hiep quoc đa, mot mat thua nhan quyen con nguoi bao gom cac quyen tu nhien, bam sinh khong phu thuoc vao su ban phat hay tuoc đoat cua nha nuoc; mat khac, quyen con nguoi la mot  quan he phap ly, đuoc bao ve thong qua phap luat.


= Nguon goc xa hoi =
Ve mat lich su, quyen con nguoi đuoc nhan thuc va đuoc thuc đay do thuc tien bi ap buc, boc lot va bi tuoc đoat ve quyen trong cac xa hoi co giai cap. Nhu vay, quyen con nguoi chi ton tai trong xa hoi co giai cap va chi mat đi khi cac giai cap va đieu kien ton tai giai cap khong con; do đo, quyen con nguoi la mot pham tru lich su.
Quyen con nguoi bat nguon tu pham gia von co cua con nguoi. Chinh pham gia con nguoi lam nay sinh nhung nhu cau ve quyen. Nhung chi khi nao nhung nhu cau ve quyen nay đuoc xa hoi thua nhan va bao ve moi tro thanh quyen. Voi cach hieu nay, quyen con nguoi se ton tai mai mai, gan lien voi su ton tai cua con nguoi va phat trien cung voi tien trinh van minh nhan loai.


Đac trung = Tinh pho bien =
Tinh pho bien (universal) va tinh phu thuoc vao boi canh lich su, van hoa, dan toc, ton giao the hien o cho quyen con nguoi thuoc ve tat ca moi nguoi, khong phan biet đoi xu ve chung toc, mau da, gioi tinh, ngon ngu, đia vi xa hoi, ton giao, hoan canh kinh te, khu vuc đia ly. Tinh pho bien la ban chat cua quyen con nguoi.


= Tinh khong the chuyen nhuong =
Quyen con nguoi co tinh khong the chuyen nhuong (inalienable) vi no thuoc so huu von co cua con nguoi; khong phai la su ban phat hay tuy tien tuoc đoat. Moi gioi han, han che hay tuoc bo quyen cua mot ca nhan  đeu phai do phap luat quy đinh va chi nham đe bao ve loi ich chinh đang, tuong xung cua cong đong hay cua ca nhan khac.


= Tinh khong the phan chia =
Tinh khong the phan chia (indivisible) đuoc the hien o cho cac quyen con nguoi  đeu co tam quan trong nhu nhau, khong co quyen nao đuoc coi la đac quyen, co gia tri cao hon quyen khac. Viec tuoc bo hay han che bat ky quyen nao đeu tac đong tieu cuc đen nhan pham, gia tri va su phat trien cua con nguoi.


= Tinh lien he va phu thuoc lan nhau =
Tinh lien he va phu thuoc lan nhau (interrelated, interdependent) đuoc the hien o cho cac quyen con nguoi, mac du trong pham vi rong, nhieu linh vuc song đeu nam trong mot chinh the thong nhat va chung luon phu thuoc vao nhau. Viec bao đam cac quyen con nguoi, toan bo hoac mot phan, nam trong moi lien he phu thuoc va tac đong lan nhau. Su vi pham mot quyen se truc tiep hoac gian tiep gay anh huong tieu cuc đen viec bao đam cac quyen khac, va nguoc lai, tien bo trong viec bao đam mot quyen se truc tiep hoac gian tiep tac đong tich cuc đen viec bao đam cac quyen khac.


Phan loai = Theo linh vuc =
Xet ve linh vuc đieu chinh, co the phan thanh nhom quyen chinh tri, dan su va nhom quyen kinh te, xa hoi, van hoa.
Nhom cac quyen dan su, chinh tri bao gom: quyen song; quyen khong bi tra tan, ha nhuc; quyen khong bi bat lam no le; quyen tu do va an ninh ca nhan; quyen binh đang truoc toa an; quyen tu do đi lai; quyen lua chon noi cu tru; quyen tu do ton giao, tin nguong; quyen tu do ngon luan; quyen bau cu, ung cu va tham gia vao cac cong viec cua nha nuoc, xa hoi...
Nhom quyen kinh te, xa hoi, van hoa bao gom: quyen lam viec; quyen đuoc thanh lap va gia nhap cong đoan; quyen đuoc huong an sinh xa hoi; quyen co muc song thich đang; quyen đuoc giao duc...


= Theo chu the quyen =
Xet ve chu the cua quyen, co the phan thanh cac quyen ca nhan va cac quyen cua nhom nguoi xa hoi. Voi tu cach la ca nhan, tat ca moi nguoi đeu đuoc huong quyen pho bien. Cac nhom xa hoi cung co tu cach la chu the quyen con nguoi, la quyen chung cua mot nhom hay tap the co đac điem rieng, đac thu (vi du quyen cua nhom nguoi thieu so).


= Theo the he quyen =

The he thu nhat la cac quyen tu do ca nhan tren linh vuc dan su, chinh tri; co đac điem la xac lap nguyen tac bao ve ca nhan truoc quyen luc chinh tri cua nha nuoc; mang tinh co ban va thiet yeu đoi voi pham gia con nguoi.
The he thu hai la cac quyen kinh te, xa hoi, van hoa. Đay la ket qua cua qua trinh đau tranh vi muc tieu cong bang ve kinh te, xa hoi tai nhieu nuoc tren the gioi; co vai tro noi bat trong cac van ban phap luat quoc te va phap luat quoc gia. Đay la quyen đuoc goi la quyen con nguoi tich cuc, nham xac đinh vai tro chu đong cua nha nuoc trong viec tao moi truong cong bang, thuan loi đe moi nguoi co quyen lam viec, tiep can hang hoa, dich vu thiet yeu, đuoc huong phuc loi xa hoi va tham gia vao đoi song van hoa...
The he thu ba la cac quyen tap the (quyen phat trien; quyen song trong moi truong trong lanh; quyen tiep can thong tin; quyen truy cap internet...).


Gioi han quyen Gioi han quyen voi y nghia la su gioi han đoi voi quyen con nguoi. Quyen con nguoi khong phai la mot khai niem tuyet đoi va trong mot so truong hop can phai đuoc han che nham đam bao trat tu xa hoi. Theo Cong uoc quoc te ve cac quyen dan su, chinh tri nam 1966 va Cong uoc quoc te ve cac quyen kinh te, xa hoi va van hoa nam 1966, mot so quyen co the bi gioi han vi ly do bao ve an ninh quoc gia, trat tu cong cong, suc khoe, đao đuc xa hoi, quyen va tu do cua nguoi khac..., cu the:

Đieu 12 Cong uoc quoc te ve cac quyen dan su, chinh tri nam 1966 quy đinh: "Bat cu ai cu tru hop phap tren lanh tho cua mot quoc gia đeu co quyen tu do đi lai va tu do lua chon noi cu tru trong pham vi lanh tho quoc gia đo. Moi nguoi đeu co quyen tu do roi khoi bat ky nuoc nao, ke ca nuoc minh. Nhung quyen tren đay se khong phai chiu bat ky han che nao, tru nhung han che do luat đinh va la can thiet đe bao ve an ninh quoc gia, trat tu cong cong, suc khoe hoac đao đuc xa hoi hoac cac quyen tu do cua nguoi khac, va phai phu hop voi nhung quyen khac đuoc Cong uoc nay cong nhan. Khong ai bi tuoc đoat mot cach tuy tien quyen đuoc tro ve nuoc minh".
Đieu.18.3 Cong uoc quoc te ve cac quyen dan su, chinh tri nam 1966 quy đinh: Quyen tu do thuc hanh ton giao hoac tin nguong theo quy đinh nay co the bi gioi han nhung chi khi su gioi han đo la can thiet cho viec bao ve an toan, trat tu cong cong, suc khoe hoac đao đuc cua cong chung hoac nhung quyen va tu do co ban cua nguoi khac.
Đieu 19.3 Cong uoc quoc te ve cac quyen dan su, chinh tri nam 1966 quy đinh: Viec thuc hien nhung quyen quy đinh tai muc 2 cua đieu nay kem theo nhung nghia vu va trach nhiem đac biet. Do đo, co the phai chiu mot so han che nhat đinh, tuy nhien, nhung han che nay phai đuoc phap luat quy đinh va chi khi đe: a/ Ton trong nhung quyen tu do va uy tin cua nguoi khac; b/ Bao ve an ninh quoc gia hoac trat tu cong cong, suc khoe hoac đao đuc cua cong chung.
Đieu 21 Cong uoc quoc te ve cac quyen dan su, chinh tri nam 1966 quy đinh: Quyen hoi hop mot cach hoa binh phai đuoc cong nhan. Viec thuc hien quyen nay khong bi han che, tru truong hop do phap luat quy đinh va nhung han che nay la can thiet trong mot xa hoi dan chu vi loi ich cua an ninh QG, an toan va trat tu cong cong, đe bao ve quyen va tu do cua nhung nguoi khac.
Đieuu 22.2 Cong uoc quoc te ve cac quyen dan su, chinh tri nam 1966 quy đinh: Viec hanh su quyen nay (lap hoi) khong bi han che, tru truong hop do phap luat quy đinh va nhung han che nay la can thiet trong mot XH dan chu vi loi ich an ninh quoc gia, an toan va trat tu cong cong, suc khoe hoac đao đuc cua cong chung hoac cac quyen va tu do cua nguoi khac.
Theo quy đinh tai khoan 2 Đieu 14 Hien phap nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam nam 2013 "Quyen con nguoi, quyen cong dan chi co the bi han che theo quy đinh cua luat trong truong hop can thiet vi ly do quoc phong, an ninh quoc gia, trat tu, an toan xa hoi, đao đuc xa hoi, suc khoe cong đong"


Tam đinh chi quyen Trong nhung boi canh khan cap đe doa su song con cua đat nuoc (state of emergency), cac quoc gia co the tam dung (hay đinh chi - derogation) viec thuc hien mot so quyen trong mot thoi gian nhat đinh. Tam đinh chi co the coi la mot hinh thuc han che quyen o muc đo cao hon so voi boi canh thong thuong. No đuoc the hien qua nhung bien phap ma cac quoc gia co the ap dung trong boi canh khan cap, bao gom: thiet quan luat; cam bieu tinh, hoi hop đong nguoi; cam hoac han che hoat đong cua mot so co quan thong tin đai chung nhu truyen hinh, phat thanh, bao chi; cam ra, vao mot khu vuc hoac xuat, nhap canh (voi mot so ca nhan hay nhom); cam to chuc cac hoat đong ton giao...
Trong Cong uoc quoc te ve cac quyen dan su, chinh tri nam 1966 va Cong uoc quoc te ve cac quyen kinh te, xa hoi va van hoa nam 1966 quy đinh ve tam đinh chi quyen nhu sau:

Đieu 4 Cong uoc quoc te ve cac quyen dan su, chinh tri nam 1966 quy đinh: "Trong thoi gian co tinh trang khan cap xay ra đe doa su song con cua quoc va đa đuoc chinh thuc cong bo, cac quoc gia thanh vien co the ap dung nhung bien phap han che cac quyen neu ra trong Cong uoc nay, trong chung muc do nhu cau khan cap cua tinh hinh, voi đieu kien nhung bien phap nay khong trai voi nhung nghia vu khac cua quoc gia đo xuat phat tu luat phap quoc te va khong chua đung bat ky su phan biet đoi xu nao ve chung toc, mau da, gioi tinh, ngon ngu, ton giao hoac nguon goc xa hoi. Moi quoc gia khi su dung quyen han che tren đay phai thong bao cho cac quoc gia thanh vien khac thong qua trung gian la Tong thu ky Lien hiep quoc".
Đieu 4.3 Cong uoc quoc te ve cac quyen kinh te, xa hoi va van hoa nam 1966 quy đinh: "Bat ky quoc gia thanh vien nao cua cong uoc nay khi su dung quyen đuoc han che neu trong đieu nay đeu phai thong bao ngay cho cac quoc gia thanh vien khac, thong qua trung gian la Tong thu ky Lien hiep quoc, ve nhung quy đinh ma quoc gia đo đa han che ap dung va ly do cua viec đo. Viec thong bao tiep theo se đuoc thuc hien, cung thong qua trung gian tren, vao thoi điem quoc gia cham dut viec ap dung su han che đo cac quoc gia thanh vien thua nhan rang, trong khi an đinh cac quyen ma moi ca nhan đuoc huong phu hop voi cac quy đinh cua cong uoc nay, moi quoc gia chi co the đat ra nhung han che bang cac quy đinh phap luat trong chung muc nhung han che ay khong trai voi ban chat cua cac quyen noi tren va hoan toan vi muc đich thuc đay phuc loi chung trong mot xa hoi dan chu."


To chuc bao ve = Lien Hop Quoc =

Lien Hop Quoc (LHQ) la co quan lien chinh phu đa phuong duy nhat co quyen xet xu quoc te đuoc chap nhan rong rai ve phap che nhan quyen chung. Tat ca cac co quan cua LHQ co chuc nang tu van cho Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc va Hoi đong Nhan quyen Lien Hop Quoc, va co rat nhieu cac uy ban o trong LHQ co trach nhiem bao ve cac hiep uoc nhan quyen khac nhau. Bo phan co tham nien nhat cua LHQ ve nhan quyen la Van phong Cao uy ve Nhan quyen. LHQ đuoc quoc te uy thac ve:


 Van phong Cao uy ve Nhan quyen  Van phong Cao uy Nhan quyen Lien Hop Quoc (tieng Anh: Office of High Commissioner for Human Rights) la mot co quan thuoc Lien Hop Quoc do Đai hoi đong thanh lap vao ngay 20 thang 12 nam 1993 co nhiem vu thuc đay va bao ve cac quyen con nguoi đuoc bao ho trong Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen va luat quoc te. ngay sau Hoi nghi The gioi ve Nhan quyen to chuc tai Vien - Ao.


 Hoi đong Nhan quyen  Hoi đong Nhan quyen Lien Hop Quoc đuoc thanh lap tai Hoi nghi Thuong đinh The gioi 2005 (2005 World Summit) đe thay the cho Uy ban Lien Hop Quoc ve Nhan quyen (United Nations Commission on Human Rights), co nhiem vu đieu tra su vi pham nhan quyen. Hoi đong Nhan quyen la mot to chuc truc thuoc Đai hoi đong Lien Hop Quoc  va bao cao truc tiep voi to chuc nay. No đuoc xep duoi Hoi đong Bao an. Bon muoi bay quoc gia tren mot tram chin muoi mot ghe thanh vien trong Hoi đong đuoc bau thong qua hinh thuc bo hieu kin theo nguyen tac đa so tuong đoi (tren 50%) o Đai hoi đong. Cac thanh vien phuc vu toi đa sau nam va co the bi đinh chi neu vi pham nhan quyen. Hoi đong nay đuoc đat o Geneve, Thuy Si va hop mot nam ba lan; truong hop khan cap co the co them cac cuoc hop bo sung.
Hoi đong nay con co cac chuyen gia đoc lap (bao cao vien) đe đieu tra cac vi pham nhan quyen va bao cao lai cho Hoi đong. Hoi đong Nhan quyen co the yeu cau Hoi đong Bao an đua cac vu kien ra Toa an Toi pham Quoc te (ICC) ngay ca nhung van đe ngoai quyen han cua ICC.


= Hoi Hong Thap Tu Quoc te =

Phong trao Chu thap đo – Trang luoi liem đo quoc te la to chuc theo nhan đao chu nghia lon nhat tren the gioi, thuong đuoc goi la Hoi Chu thap đo hay Hoi Hong thap tu, theo bieu trung đau tien cua ho. No gom co Uy ban Chu thap đo quoc te (ICRC) o Geneve, Hiep hoi Chu thap đo – Trang luoi liem đo quoc te (IFRC), va 183 hoi Chu thap đo hoac Trang luoi liem đo quoc gia rieng ma hien nay đuoc la thanh vien chinh thuc cua IFRC va đuoc ICRC cong nhan. Tat ca nhung to chuc nay khong phu thuoc nhau theo phap ly, nhung co lien quan voi nhau do nhung can ban, muc đich, bieu trung, quy che, va co quan giong nhau. Phong trao nay tu giac va phi chinh phu. Muc đich đa đuoc tuyen bo la đe bao ve su song va suc khoe con nguoi, đe bao đam la con nguoi đuoc ton trong, va đe tranh va giam bot kho so, ho khong phan biet theo quoc tich, dan toc, ton giao hay tin nguong, giai cap, hoac quan điem chinh tri.


= An xa Quoc te =

An xa Quoc te (tieng Anh: Amnesty International, viet tat AI) la mot to chuc phi chinh phu quoc te, đat ra muc đich bao ve tat ca quyen con nguoi đa đuoc trinh trong neu ra trong ban Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen va cac chuan muc quoc te khac.
Đac biet, An xa Quoc te hoat đong nham giai thoat tat ca tu nhan luong tam; nham bao đam cac tu chinh tri đuoc xu cong bang va cong khai; nham bai bo an tu hinh, tra tan, va cac hinh thuc đoi xu khac voi tu nhan ma ho cho la tan bao; nham cham dut cac vu am sat chinh tri va mat tich cuong buc; va chong lai moi su vi pham nhan quyen, bat ke la do chinh phu hay to chuc khac.


= To chuc Theo doi Nhan quyen =

To chuc Theo doi Nhan quyen đuoc thanh lap nam 1978 duoi ten Helsinki Watch đe giam sat Lien Xo, thu thap tu lieu ve viec Lien Xo thuc hien cac quy uoc cua To chuc An ninh va Hop tac chau Au (OSCE) va đe giup đo "cac nhom bao ve nhan quyen trong Lien bang Xo Viet". Nam 1988 Helsinki Watch hop nhat voi cac to chuc quoc te khac co cung chung muc đich tro thanh Human Rights Watch. Mot trong nhung nguoi thanh lap va giam đoc đau tien cua to chuc la Robert L. Bernstein.
To chuc Theo doi Nhan quyen tap trung vao viec đieu tra va tuong thuat ve nhung hanh đong ho cho la vi pham nhan quyen. Moi quan tam chinh cua To chuc Theo doi Nhan quyen đuoc ho noi la ngan can tham nhung, ngan can phan biet đoi xu ve gioi tinh hay ve giai cap xa hoi trong chinh phu va chong lam dung quyen luc nha nuoc (thi du nhu tra tan hay giam tu biet lap). To chuc Theo doi Nhan quyen co mot bo phan chuyen ve vi pham quyen con nguoi đoi voi phu nu. To chuc ung ho hoa binh trong lien ket voi nhung quyen con nguoi co ban nhu quyen tu do tin nguong va tu do bao chi.


Noi dung Theo Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen cua Lien Hop Quoc, con nguoi co ba nhom quyen co ban bao gom Quyen dan su, Quyen chinh tri va Quyen Kinh te, Xa hoi va Van hoa.


= Quyen dan su =
Quyen khong bi phan biet đoi xu, đuoc thua nhan la con nguoi va binh đang ve pham cach va quyen loi
Quyen song, tu do va an toan than the, khong bi bat lam no le hay no dich
Quyen khong bi tra tan hay chiu hinh phat hoac nhung đoi xu tan ac, vo nhan đao, lam ha thap nhan pham
Quyen đuoc cong nhan la con nguoi truoc phap luat
Quyen binh đang truoc phap luat va đuoc phap luat bao ve binh đang
Quyen yeu cau toa an can thiep chong lai nhung hanh đong vi pham nhung quyen can ban
Quyen đuoc bao ve khoi bi bat, giam giu hay luu đay tuy tien
Quyen đuoc xet xu cong khai, cong bang boi toa an đoc lap, khong bi ket an va trung phat vuot qua khuon kho phap luat
Quyen đuoc suy đoan la vo toi cho đen khi co đu bang chung pham phap
Quyen tu do đi lai, cu tru trong lanh tho quoc gia
Quyen roi khoi bat cu quoc gia nao, ke ca quoc gia cua minh, va co quyen hoi huong
Quyen tu do tin nguong, ton giao; tu do thay đoi ton giao, tin nguong; tu do bieu thi ton giao hay tin nguong
Quyen đuoc bao ve đoi tu, gia đinh, nha o, thu tin, danh du
Quyen tu do tu tuong, tu do luong tam, tu do quan niem va phat bieu quan điem
Quyen tu do hoi hop va lap hoi co tinh cach hoa binh, khong bi cuong ep gia nhap hoi
Quyen ket hon voi su thuan tinh hoan toan tu do cua hai ben va binh đang trong hon nhan
Quyen so huu rieng tu hoac hun hiep voi nguoi khac, khong bi tuoc đoat tai san


= Quyen chinh tri =
Quyen tim noi ti nan va đuoc huong quyen ti nan tai cac quoc gia khac khi bi đan ap
Quyen co quoc tich va khong bi tuoc quoc tich
Quyen tham gia chinh quyen cua quoc gia minh truc tiep hoac qua cac đai bieu do minh tu do lua chon
Quyen binh đang tham gia cong vu trong nuoc
Quyen bieu lo y nguyen thong qua nhung cuoc tuyen cu co đinh ky va trung thuc, theo phuong thuc pho thong đau phieu kin, hay theo cac thu tuc tuyen cu tu do tuong tu


= Quyen Kinh te, Xa hoi va Van hoa =
Quyen đuoc huong an sinh xa hoi va đoi đuoc huong nhung quyen kinh te, xa hoi va van hoa can thiet
Quyen đuoc lam viec, đuoc tu do lua chon viec lam, đuoc huong nhung đieu kien lam viec cong bang va thuan loi va đuoc bao ve chong that nghiep
Quyen đuoc tra luong ngang nhau, khong phan biet đoi xu cho nhung cong viec ngang nhau
Quyen đuoc tra luong đu đe bao đam cho ban than va gia đinh mot đoi song xung đang voi nhan pham, va neu can, se đuoc bo sung bang nhung bien phap bao tro xa hoi khac
Quyen thanh lap nghiep đoan hay gia nhap nghiep đoan
Quyen nghi ngoi va giai tri, han che so gio lam viec hop ly va đuoc huong nhung ngay nghi đinh ky co tra luong
Quyen đuoc huong mot muc song kha quan ve phuong dien suc khoe va an lac cho ban than va gia đinh
Quyen đuoc huong an sinh xa hoi trong truong hop that nghiep, đau om, tat nguyen, goa bua, gia yeu, hay thieu phuong ke sinh nhai do nhung hoan canh ngoai y muon
Quyen cua san phu va tre em đuoc đac biet san soc va giup đo, cac con (chinh thuc hay ngoai hon) đeu đuoc huong bao tro xa hoi nhu nhau
Quyen đuoc huong giao duc, đuoc huong che đo giao duc mien phi mang tinh cuong bach it nhat o cap so đang va can ban
Quyen đuoc pho cap giao duc ky thuat, chuyen nghiep va cao đang tren can ban binh đang, lay thanh tich lam tieu chuan
Quyen đuoc huong mot nen giao duc phat huy đay đu nhan cach, tang cuong su ton trong nhan quyen va nhung quyen tu do can ban; đe cao su thong cam, bao dung va huu nghi giua cac quoc gia, cac cong đong sac toc hay ton giao
Quyen uu tien lua chon giao duc cho cac con
Quyen tu do tham gia vao đoi song van hoa cua cong đong, thuong ngoan nghe thuat, đuoc huong cac tien bo khoa hoc va loi ich cua nhung tien bo ay
Quyen đuoc bao ve nhung quyen loi tinh than va vat chat phat sinh tu nhung san pham khoa hoc, van hoc hay nghe thuat cua minh
Quyen đuoc huong mot trat tu xa hoi va trat tu quoc te trong đo nhung quyen tu do co the đuoc thuc hien đay đu.


Giao duc quyen con nguoi Giao duc quyen con nguoi (human rights education) la nhung hoat đong giang day, tap huan, đao tao va pho bien thong tin ve quyen con nguoi ma muc đich cuoi cung la đe xay dung mot nen van hoa quyen con nguoi (human rights culture). Nhung muc tieu cu the can huong đen la:

Tang cuong su ton trong cac quyen va tu do co ban cua con nguoi;
Phat trien đay đu nhan pham va y thuc ve nhan pham cua con nguoi;
Thuc đay su hieu biet, khoan dung, binh đang gioi va tinh huu nghi giua cac quoc gia, cac nhom dan toc, chung toc, ton giao va ngon ngu;
Tao  đieu kien cho tat ca  moi nguoi tham gia mot cach hieu qua vao cac hoat đong cua xa hoi,
Ho tro cac hoat đong cua Lien hop quoc ve duy tri hoa binh va an ninh quoc te.
Giao duc co vai tro quan trong trong viec pho bien tri thuc ve quyen con nguoi, trong Tuyen ngon toan the gioi ve quyen con nguoi nam 1948, Lien hop quoc đa khang đinh rang, mot trong cac muc tieu cua giao duc la phai nham: "...thuc đay su ton trong cac quyen va tu do co ban cua con nguoi" (Đieu 26(2)). Giao duc nham thuc đay su ton trong quyen con nguoi con  đuoc  đe cao trong nhieu van kien quoc te khac cua Lien hop quoc nhu Cong uoc quoc te ve cac quyen kinh te, xa hoi, van hoa nam 1966 (Đieu 13(1)), Cong uoc ve quyen tre em nam 1989 (Đieu 29(1,b)) va đac biet la trong Tuyen bo Vienna va Chuong trinh hanh đong đuoc thong qua tai Hoi nghi  the  gioi ve  quyen con nguoi lan thu  hai to chuc tai Vienna (Ao) nam 1993 (cac đoan 78‐82).


Co che bao ve va thuc đay quyen con nguoi Viec ghi nhan cac quyen con nguoi trong he thong phap luat quoc te va phap luat quoc gia la đieu kien can, nhung chua đu. Can phai co bien phap va co che giam sat viec thuc thi cac quyen tren thuc te mot cach hieu qua. Co che bao ve va thuc đay quyen con nguoi đuoc hinh thanh đe đam bao cac chuan muc quoc te ve quyen con nguoi tuong thich va đuoc thuc hien o moi quoc gia. Muc đich cua co che nham:

Ho tro cac chinh phu ap dung chuan muc quoc te va he thong phap luat quoc gia.
Đua ra cac co che nghia vu đe chinh phu thuc đay va thuc hien chuan muc quoc te ve quyen con nguoi.
Co su ho tro kip thoi đoi voi cac nan nhan khi xay ra vi pham quyen con nguoi.
He thong giam sat viec thuc hien quyen con nguoi gom cac ben lien quan: cac to chuc lien chinh phu, chinh phu va phi chinh phu o cap đo quoc te, khu vuc, quoc gia va đia phuong. O cap đo quoc te, co che bao ve va thuc đay quyen con nguoi la cac co quan va cac quy tac, thu tuc, bao ve quyen con nguoi cua Lien hiep quoc. Tiep đo la co che cua cac to chuc khu vuc (Chau Au, Chau A, Chau Phi, Asean...). Cuoi cung la nghia vu bao ve va thuc đay quyen con nguoi cua bo may nha nuoc o moi quoc gia.


Vi pham Vi pham nhan quyen gay ra boi cac chu the nha nuoc hoac phi nha nuoc la cac hanh đong lam dung, bo qua hoac choi bo cac quyen co ban cua con nguoi (bao gom quyen dan su, chinh tri, van hoa, xa hoi va kinh te). Vi pham nhan quyen cung xay ra khi cac chu the tren vi pham bat cu đieu khoan nao trong Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen cua Lien Hop Quoc hoac cac luat quoc te ve nhan quyen va nhan đao khac. Đieu 39 cua Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen chi đinh Hoi đong An ninh Lien Hop Quoc (hay mot co quan đuoc giao trach nhiem) la co quan co quyen tai phan xet xu cac vu vi pham nhan quyen.
Hanh đong vi pham nhan quyen đuoc Lien Hop Quoc, cac to chuc quoc gia, cac chinh phu va cac to chuc phi chinh phu đoc lap giam sat. Cac to chuc nay thu thap bang chung va tai lieu ve cac cao buoc vi pham nhan quyen va gay ap luc nham thuc thi phap luat ve nhan quyen.
Toi ac chien tranh va toi ac chong lai nhan loai la nhung su vi pham nhan quyen nghiem trong nhat.


Đanh gia Theo CNN, nhan quyen la mot trong muoi sang kien lam thay đoi the gioi, cung voi nong nghiep, phan tam hoc, thuyet tuong đoi, vac xin, thuyet tien hoa, World Wide Web, xa phong, so 0 va luc hap dan.


Xem them Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen
Cong uoc quoc te ve cac Quyen Dan su va Chinh tri
Cong uoc quoc te ve cac Quyen Kinh te, Xa hoi va Van hoa
Cong uoc quoc te ve xoa bo tat ca cac hinh thuc phan biet chung toc
Cong uoc quoc te ve quyen cua nguoi khuyet tat
Cong uoc quoc te ve xoa bo cac hinh thuc phan biet đoi xu voi phu nu
Cong uoc chong tra tan va cac bien phap trung phat hoac đoi xu tan bao, vo nhan đao hay ha nhuc
Cong uoc ve Quyen tre em
Hoi đong Nhan quyen Lien Hop Quoc
Co che ra soat đinh ky pho quat
Cac thu tuc đac biet cua Hoi đong Nhan quyen Lien Hop Quoc
Nha hoat đong nhan quyen
Danh sach cac to chuc hoat đong vi nhan quyen tren the gioi
Thiet che nhan quyen quoc gia


Tham khao Lien ket ngoai Protect Human Rights
Tuyen ngon toan the gioi ve nhan quyen cua Lien Hop Quoc Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2012 tai Wayback Machine ban luu
Quyen con nguoi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Human rights tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)