Ga ran mien Nam Hoa Ky, hay con goi la ga ran, la mot mon an xuat xu tu mien Nam Hoa Ky; nguyen lieu chinh la nhung mieng thit ga đa đuoc lan bot roi chien tren chao, chien ngap dau, chien ap suat hoac chien khong dau. Lop bot chien xu se giup cho mieng ga co mot lop vo ngoai gion rum, con phan thit ben trong van mem va mong nuoc. Nguyen lieu đuoc su dung pho bien nhat la ga thit.
Banh fritter đuoc ghi nhan la mon chien ngap dau đau tien, rat pho bien tai chau Au thoi trung co. Tuy nhien, chinh nguoi Scotland moi la nhung nguoi chau Au đau tien chien ga kieu nay voi mo (khong nem gia vi). Ky thuat chien Scotland sau đo đuoc ket hop voi cach tam gia vi Tay Phi cua nhung nguoi di cu sang Scotland va nguoi My goc Phi o mien Nam nuoc My.


Lich su Mon chien ngap dau đau tien, banh fritter đa co mat o chau Au tu thoi trung co. Cong thuc cho mon ga chien ngap dau xuat hien tu the ky thu 4 voi ten goi Pullum Frontoniaum va nam trong cuon sach nau an La Ma Apicius.
Theo ghi chep, thuat ngu "ga ran" đuoc su dung lan đau trong tieng Anh Hoa Ky vao nhung nam 1830, sau đo xuat hien thuong xuyen trong cac sach day nau an cua My thoi 1860–1870. Nguon goc mon ga ran o cac bang mien nam nuoc My đuoc cho la bat nguon tu am thuc Scotland cung am thuc Tay Phi. Voi mon ga ran Scotland, nguoi ta chien mieng ga bang mo va khong nem gia vi, con ga ran Tay Phi thi đuoc tam gia vi, đap nhuyen roi chien bang dau co. O mien Nam nuoc My, nhung nguoi no le chau Phi cung dung ky thuat chien Scotland ket hop voi cach tam gia vi Phi chau. Mon an nay cung la phuong tien tu chu kinh te cua nhieu nu no le da đen, tu nhung nam 1730 ho đa ban thit gia cam (song hoac nau chin) đe kiem ke sinh nhai. Đieu nay cong voi viec nguyen lieu đat đo, nen trai voi quan niem cua nhieu nguoi, that ra ga ran la mot mon an it pho bien cua cong đong nguoi My goc Phi va chi danh cho nhung dip đac biet.

Sau khi viec chan nuoi lon phat trien manh hon va nhanh chong (do lai tao giua cac giong lon chau Au va chau A) vao the ky 18 va 19 o Hoa Ky, viec chan nuoi lon o quy mo nho va trong vuon nha đa giup con nguoi co the chuyen đoi thuc an thua, chat thai cay trong it ton kem hon, va rac thai thanh calo (trong mot khong gian tuong đoi nho va trong mot khoang thoi gian tuong đoi ngan). Nhieu calo đo ton tai o dang chat beo va mo lon. Mo lon đuoc su dung trong hau het moi cong viec nau nuong va la thanh phan co ban trong nhieu mon an pho bien o gia đinh (ma phan nhieu trong so đo van la mon an cho dip le hoac comfort food cho đen ngay nay) nhu banh quy va banh nuong. Nhu cau kinh te va nang luong calo ve viec tieu thu mo lon cung nhu chat beo (tru trong nha) co the đa lam cho thuc pham chien tro nen pho bien, khong chi o Hoa Ky ma con tren khap the gioi.
Vao the ky 19, chao gang tro thanh mot cong cu nau nuong pho bien. Mon ga ran ngay nay chinh la bat nguon tu viec ket hop bot mi, mo lon, thit ga cung mot chiec chao nang đat tren lua vua lai voi nhau.
Khi du nhap vao mien Nam nuoc My, ga ran tro thanh mot mon đac trung va pho bien. Khi buon ban no le tro nen phat trien, nhieu nguoi da đen đa phai lam đau bep trong cac đon đien phia Nam. O đay, ho co dip them that nhieu loai gia vi ma khong co trong am thuc truyen thong cua Scotland khien huong vi cua mon an nay them phong phu. Đa so no le khong the chan nuoi cac đong vat đat tien đe lay thit, nhung ho lai đuoc phep nuoi ga, dan đen viec mon ga ran tiep tuc tro thanh mot mon đac trung trong nhung dip đac biet cua cong đong nguoi My goc Phi tai Nam Hoa Ky. Sau khi che đo no le đuoc xoa bo, no dan dan tro nen pho bien nhu mot mon an đac trung cua khu vuc nay. Thoi đo chua co tu lanh, ma ga ran la mot mon an de bao quan trong thoi tiet nong buc cho muc đich van chuyen nen lai cang đuoc ua chuong trong cac giai đoan lich su Hoa Ky ma nha hang đong cua đoi voi nguoi da đen do phan biet đoi xu. Ga ran la mot trong nhung lua chon hang đau cho "bua toi chu nhat", đong thoi cung co trong thuc đon cua cac ngay le nhu Quoc khanh hay nhung buoi tu hop.
Ke tu Noi chien Hoa Ky, cac mon truyen thong cua no le nhu ga ran, dua hau, va chitterlings bat đau hinh thanh moi lien he chat che voi nhung đinh kien ve nguoi My goc Phi va nghe thuat minstrelsy voi hinh anh nguoi da đen. Đieu nay đa đuoc thuong mai hoa trong nua đau the ky 20 boi cac nha hang nhu Sambo's va Coon Chicken Inn, noi đa chon nhung mo ta phong đai ve nguoi da đen lam linh vat, ngu y chat luong cac mon an cua ho voi nhung đinh kien tren. Du ngay nay chung đuoc thua nhan mot cach tich cuc voi ten goi "soul food", nhung moi lien he cua nen van hoa nguoi My goc Phi danh cho ga ran van đuoc coi la mot van đe te nhi, co the gay ra phan no. Trong khi quan niem ve ga ran voi vai tro la mot mon an dan toc đa mo dan trong vai thap ky, thi đoi voi su pho bien cua cac mon ga ran o My, khuon mau ve chung toc nay van con ton tai.
Truoc khi cong nghiep hoa chan nuoi ga va tao ra cac giong ga thit, chi nhung con ga gio non (ga mai to hoac ga trong) moi thich hop voi nhiet đo cao va thoi gian chien nau tuong đoi nhanh, khien ga ran tro thanh mot mon xa xi trong mua xuan hoac mua he. Nhung con ga gia hon, dai hon se can thoi gian nau lau hon o nhiet đo thap hon. Đe bu đap cho đieu nay, đoi khi nguoi ta ninh nhung con ga nay cho đen khi mem, đe nguoi va hong kho roi moi đem đi chien.


Mo ta Nhung tinh tu dung đe mo ta mon ga ran la "gion rum", "mong", "gion tan"; hoac cung co the la "cay" hoac "man". Tuy cach che bien ma cung co the cho mot so loai ot nhu bot paprika, hoac tuong ot len ga ran đe tao vi cay, kieu nay đac biet pho bien o cac chuoi nha hang thuc an nhanh nhu KFC. Theo truyen thong, ga ran se đuoc an kem voi khoai tay nghien, nuoc thit, mi ong macaroni va pho mat, xa lach coleslaw, ngo cung nhu banh mi biscuits.
Mon an nay noi tieng vi su beo ngay va nhieu dau mo, đac biet la khi đuoc lam boi cac cua hang thuc an nhanh. Mot so ban bao cao cho biet rang co nhung tin đo cua mon an nay phai gioi han so lan an ga ran trong mot nam, nham giu cho luong chat beo trong co the nam o muc hop ly. Trong so cac bo phan khac nhau cua ga dung đe ran, canh thuong chua nhieu chat beo nhat, voi gan 40 gam (1,4 oz) chat beo trong 100 gam (3,5 oz) canh. Tuy nhien, ga ran nguyen con trung binh chi chua khoang 12% chat beo, tuong đuong 12 gam (0,42 oz) trong moi 100 gam (3,5 oz) thit. Đong thoi, 100 gam (3,5 oz) ga ran thuong chua khoang 240 calo.


Che bien Thong thuong, nguoi ta khong ran nguyen con ga ma chat thanh cac bo phan rieng. Phan thit trang la uc va canh o mat truoc cua ga, trong khi phan thit sam mau la đui, chan hoac "đui toi" o mat sau con ga. Uc thuong đuoc chia thanh hai manh va khong dung đen phan lung. Mieng ga, tuc nhung manh uc ga khong xuong đuoc cat thanh mieng dai, cung pho bien.
Truoc khi đem đi chien, cac mieng ga thuong đuoc phu qua mot lop hon hop bot mi co the chua trung hoac sua, hoac nhung qua bot mi hoac vun banh mi. Cung co the nem them cac gia vi nhu muoi, tieu đen, ot bot, bot paprika, bot toi, hoac bot hanh chung vao hon hop tren. Truoc đo co the uop hoac ngam thit trong sua len men, tinh axit cua sua se lam mem thit. Khi cac mieng ga chin, mot phan hoi am toat ra tu thit ga đuoc lop bot mi hap thu, chuyen sang mau nau cung voi bot, tao ra mot lop vo thom gion.
Theo truyen thong, nguoi ta dung mo lon đe chien ga, nhung dau ngo, dau lac, dau hat cai, dau đau nanh, hoac cac loai dau thuc vat khac cung thuong đuoc su dung. Huong vi cua dau o liu khong thich hop cho mon ga ran truyen thong do co mui vi qua nong va điem khoi thap. Co ba ky thuat chinh đe chien ga: chien bang chao, chien ngap dau va chien ap suat.

Đe chien bang chao (hoac chien tren chao) chao phai co ket cau chac chan va ga khong ngap hoan toan trong chat beo. Phan thit ga đa so che nhu tren, sau đo đem đi chien vang. Noi chung, mo đuoc đun nong đen nhiet đo đu nong đe no tham vao ben ngoai mieng ga. Khi cac mieng ga đa đuoc mo tham vao thi giam nhiet đo xuong. Co cuoc tranh luan ve muc đo thuong xuyen lat cac mieng ga, trong đo mot ben cho rang nen thuong xuyen lat ga va tham chi khien chung nga sang mau nau, con ben kia lai ung ho viec đe cac mieng thit quay mat xuong va chi lat khi thuc su can thiet. Khi mieng ga gan chin, hay tang lua roi cho mieng ga nga sang đung sac nau mong muon (mot so đau bep cho them mot luong nho bo vao thoi điem nay đe tang them mau nau). Đo am tu thit ga dinh va nga mau nau o đay chao tro thanh yeu to can thiet đe lam nuoc thit.
Đe chien ngap dau can phai su dung noi chien ngap dau hoac thiet bi tuong tu. Cac mieng thit ga se đuoc nhung ngap trong dau an hoac mo (chat beo dang long). Ve co ban, qua trinh chien ngap dau la cho đo an ngap vao dau đe nau o nhiet đo rat cao. Chat beo trong noi se đuoc nung nong đen nhiet đo can thiet. Ke tiep, cho cac mieng ga vao va noi chien se giu khong cho nhiet đo thay đoi trong suot qua trinh nau.
Chien ap suat su dung noi ap suat đe đay nhanh qua trinh nau. Hoi am ben trong ga tro thanh hoi nuoc va lam tang ap suat trong noi, giup giam nhiet đo nau can thiet. Hoi nuoc cung lam chin ga, nhung van giup mieng ga am va mem trong khi van giu đuoc lop phu gion. Chat beo đuoc đun nong trong noi ap suat. Mieng ga đuoc so che nhu mo ta o tren roi cho vao chat beo nong. Nap đuoc đay tren noi ap suat, va cac mieng ga do đo đuoc chien duoi ap suat cua noi.
Cac cum tu "country fried" va "chicken fried" cung đuoc dung đe chi cac mon an khac nhung đuoc che bien theo kieu ga ran. Chung thuong la mot mieng thit mem khong xuong, đuoc tam bot kho hoac nhung hon hop chien xu roi nau chin bang mot trong nhung phuong phap neu tren. Bit tet chien đong que chinh la mot vi du đien hinh cua the loai nay. Nhung mon chien ran kieu nay thuong đuoc phuc vu chung voi nuoc sot thit.


Bien the Ga Barberton, con đuoc goi la Ga ran Serbia, la mot bien the do nhung nguoi nhap cu Serbia o Barberton, Ohio sang tao ra, va đa tro nen pho bien khap ca tieu bang.
Ga Maryland la ga đuoc uop voi bo sua roi ran tren chao. Mon nay co nguon goc tu bang Maryland va an kem voi nuoc sot kem thit. Cong thuc cua mon nay đuoc lan truyen khap the gioi, vuot ra khoi bien gioi Hoa Ky, đen đuoc gioi am thuc cao cap (haute cuisine) cua đau bep Auguste Escoffier. Trai qua nhieu thay đoi đang ke đa tim đuoc mot cho đung trong nen am thuc Uc va Anh quoc. Nguoi ta che bien mon nay bang cach đat thit ga va mo len mot cai chao roi cho vao lo nuong banh – phuong phap nay con đuoc goi la "chien trong lo".
Bong ga (con co ten khac la chicken bite) la nhung mieng ga nho khong xuong, kich thuoc vua an, đuoc tam bot roi đem đi chien. Ket qua thu đuoc la nhung mieng ga nho co hinh dang nhu bong ngo.
Ga cung banh que la mot đia thuc an gom cac mon truyen thong, thuong đuoc an vao bua sang va bua toi theo truyen thong, rat pho bien tai cac nha hang soul food tai mien Nam nuoc My.
Ga cay, pho bien o đia phan Nashville, bang Tennessee, la mot bien the cua mon ga ran, nhung đuoc chien tren chao bang mo lon va tuong ot cayenne.


Khuon mau ve sac toc O Hoa Ky co ton tai mot tu tuong rap khuon rang mon ga ran gan lien voi van hoa cua nguoi My goc Phi. Co nhieu li do ton tai đang sau khuon mau nay. Đau tien, truoc thoi ki Noi chien Hoa Ky, cac mon lam tu ga rat pho bien trong gioi no le, vi ga la loai gia cam duy nhat ma ho đuoc phep chan nuoi. Sau đo, loat show truyen hinh minstrel cung bo phim đien anh The Birth of a Nation cung gop phan tao nen mot tu tuong rap khuon pho bien ve moi lien he giua ga ran va nguoi My goc Phi.
Golf thu nguoi My Tiger Woods tung hai lan tro thanh tam điem chu y lien quan đen mon ga ran. Lan đau tien xay ra vao nam 1997, khi golf thu Fuzzy Zoeller noi rang Woods nen tranh chon mon ga ran lam thuc đon bua toi cua giai vo đich Master's nam sau. Lan thu hai la trong mot buoi hop bao vao nam 2013, tay golf nguoi Tay Ban Nha Sergio Garcia đuoc hoi rang lieu anh co muon moi Woods đen du bua toi trong giai golf My Mo rong sap toi hay khong. Garcia khong he biet ve tu tuong rap khuon tren cua xa hoi My nen đa tra loi: "Chung toi se moi anh ay đen moi toi. Chung toi se cho anh ay an ga ran." Woods đa phan anh nhung loi noi tren la "sai trai, khien toi đau long va hoan toan thieu te nhi". Ket qua la sau đo ca Zoeller lan Garcia đeu phai len tieng xin loi Woods.
Nam 2011, mot cua hang đo an nhanh o ngoai o Bac Kinh đat ten la "OFC" (viet tat cua Obama Fried Chicken, nghia la "Ga ran Obama") đe lien he đen tong thong Hoa Ky Barack Obama. Lo ngai cac van đe phap ly co the nay sinh tu phia KFC nen cua hang đa đoi sang ten moi "UFO".
Tai mot bua toi su kien cua đai truyen hinh NBC thuoc Thang lich su cho nguoi da đen (Black History Month), nguoi ta phuc vu mon ga ran cho cac thuc khach. Tay trong Questlove cua ban nhac the Roots đa chup anh lai, đang len trang Twitter ca nhan va to thai đo bat binh.
Nam 2012, thuong hieu Burger King tung ra mot mau quang cao truyen hinh, trong đo ca si Mary J. Blige hat ve mon ga ran boc trong banh Tortilla (crispy chicken wrap). Mau quang cao nay đa gay ra mot lan song phan no, buoc Burger King phai go no khoi nen tang YouTube va Blige cung phai cong khai xin loi.
Nam 2019, chinh khach nguoi Hoa Ky Will Hurd xuat hien tren chuong trinh talk show Real Time with Bill Maher. Ong ke lai quang thoi gian tung lam viec cho CIA, khi đo ong la "mot thang cha chuyen đi thu thap thong tin tinh bao ve cac moi đe doa to quoc trong cac con hem vao luc 4 gio sang." Dan chuong trinh Bill Maher lien đap lai: "O, đo la cho ma anh thu thap thong tin ha? Wow. Co phai la nha hang Popeyes Chicken khong?" Phan ung tren cua Maher đa bi cao buoc la phan biet chung toc.


Ghi chu Xem them Tham khao Lien ket ngoai Cong thuc che bien cua Austin Leslie tai trang web Food and Wine, dua tren cong thuc goc trong cuon Ga ran cua John T. Edge Luu tru ngay 25 thang 12 nam 2021 tai Wayback Machine