Trong sinh hoc va he sinh thai, tuyet chung la su ket thuc ton tai cua mot nhom sinh vat theo đon vi phan loai, thong thuong la mot loai.
Mot loai hoac phan loai bi coi la tuyet chung khi co nhung bang chung chac chan rang ca the cuoi cung đa chet. Thoi điem tuyet chung thuong đuoc coi la cai chet cua ca the cuoi cung cua nhom hay loai đo, mac du kha nang sinh san va phuc hoi co the đa bi mat truoc thoi điem đo. Boi vi pham vi tiem nang cua mot loai co the la rat lon, nen viec xac đinh thoi điem tuyet chung la rat kho, va thuong đuoc thuc hien theo phuong cach truy nguoc ve qua khu. Kho khan nay dan đen hien tuong Lazarus taxon, mot loai đa tuyet chung đot ngot "xuat hien tro lai" (thuong la trong cac hoa thach) sau mot thoi gian vang mat ro rang.
Trong he sinh thai hien thoi thi tuyet chung la mot trang thai bao ton cua sinh vat đuoc quy đinh trong Sach đo IUCN.
Hau het đong vat tung song tren Trai Đat ngay nay đa bi tuyet chung. Chung ta chi biet chung qua mau hoa thach xuong hoac vo cua chung. Neu chung vua tuyet chung gan đay thi ta co the biet đen qua cac buc tranh, phim anh cu. Nhung loai tuyet chung ma cong chung biet toi pho bien la voi ma mut, khung long, ho rang kiem, bo ba thuy...


Ly do/loai tuyet chung Đong vat tro nen tuyet chung theo nhieu cach.


= Tuyet chung gia =
Tuyet chung gia la truong hop tien hoa dien ra trong toan bo loai, dan đen phat sinh mot loai sinh hoc moi, va khong co hau due nao mang thuan cac tinh trang cua loai cu. Cac loai cu khong ton tai trong thoi ky tiep theo, nhung con chau cua chung van đang ton tai duoi hinh dang mot loai moi. Vi du theo dong thoi gian, loai vuon nguoi đa dan dan thay đoi va tien hoa thanh loai nguoi hien đai; loai vuon nguoi hien nay đa tuyet chung nhung la "tuyet chung gia", vi con chau cua ho la loai nguoi van đang ton tai.
Tuyet chung gia la dang kho khan đe chung minh, tru khi co chuoi bang chung lien quan đu manh ve loai đang song va thanh vien cua loai to tien ton tai truoc đo.


= Do moi truong song =
Cach thu 2 la đong vat tuyet chung la 1 loai đon đoc bi bien mat do moi truong song thay đoi. Vi du nhieu loai co che đo an qua đac biet co the de bi tuyet chung hon so voi cac loai an tap. Vi du nhu gau truc chi an mang non thi de tuyet chung hon chuot co the an bat cu thu gi.
Cach song đac biet cung co the gay nen su tuyet chung. Voi mamut va loai te giac long min song trong moi truong thoi tiet lanh cua thoi ky Bang ha. Khi bang tan dan, khi hau am hon, khien chung chet dan.


= Do thien đich =
Su mat can bang trong quan he thien đich, đac biet la quan he chuoi thuc an, co the dan đen tuyet chung cua loai kem canh tranh trong chuoi đo. Vi du nhu su san bat cua cho hoang do loai nguoi mang toi đa lam tuyet chung nhieu loai thu co tui ban đia o chau Uc.


= Cung tuyet chung =
Cung tuyet chung la bieu hien cua su lien ket cua cac sinh vat trong he sinh thai phuc tap. Su tuyet chung hay tien hoa cua loai nay co the dan đen tuyet chung cua loai khac, chu yeu do su đao lon nguon cung cap thuc an hay moi truong ton tai. Nhung sinh vat bi tuyet chung theo co the la:

Cac đong vat ky sinh tuyet chung theo cac đong vat chu.
Cac đong vat an loai thuc an qua chon loc. Gau truc chi an truc non, co nguy co tuyet chung rat cao vi rung truc đang bi thu hep. Trong qua khu o New Zealand, đai bang Haast tuyet chung vi con moi cua no, chim moa la mot loai chim khong bay đa tuyet chung.
Cac dong virus chi phat trien o cac kieu te bao chu chon loc, tuyet chung theo cac đong thuc vat chu. Ngay nay mot so virus co the tuyet chung do cac bien phap phong tri benh, vi du virus đau mua, dich ta trau bo, poliovirus,... đuoc coi la tuyet chung.


= Tuyet chung hang loat =
Tuyet chung hang loat la khi co hang tram loai tuyet chung o khap moi noi. Lich su sinh gioi đa co nhieu su kien tuyet chung hang loat. Đot tuyet chung hang loat trong qua khu noi tieng nhat, la tuyet chung cua cac khung long xay ra cach đay khoang 65 trieu nam, đuoc goi la su kien tuyet chung ky Creta-Paleogen. Cac nha khoa hoc đang tim nguyen nhan, va đua ra gia thuyet chinh la do thien thach va vao Trai Đat, đa gay ra thay đoi khi hau tuc thi, cung voi bui khoi va chat đoc, lam ton hai he thuc vat von la thuc an o đau chuoi cua he đong vat.


Tac đong cua con nguoi Voi su xuat hien va phat trien khong ngung cua van minh loai nguoi viec tuyet chung tren đat đang dien ra ngay cang phuc tap va nghiem trong hon. Tu nhung viec nhu san bat, hai luom đen viec đot rung va ngay nay la nen cong nghiep gay o nhiem moi truong va bien đoi khi hau - con nguoi đa đay nhanh qua trinh tuyet chung tren toan the gioi va lam suy giam nghiem trong he đong thuc vat. Mac du trong tuong lai, con nguoi co the bi tuyet chung boi tac đong ben ngoai khac, nhung chinh viec lam bien đoi khi hau cua con nguoi đang khien chung ta co nguy co tuyet chung nhanh hon bao gio het.
Vi du ro nhat la su tuyet chung cua cho soi Tasmania, con goi la ho Tasmania o chau Uc. Chung bi nguoi chau Au nhap cu tieu diet. Con soi Tasmania cuoi cung chet trong mot vuon thu o Tasmania vao nam 1936, mac du sau đo co noi đen su phat hien them mot so ca the soi hoang da. Vao nua cuoi the ky XX thi khong ai bat gap chung nua.
Su tuyet chung cua cho soi Tasmania do con nguoi gay ra, la tien đe dan đen cac gia thuyet ve su tuyet chung cua cac loai thu lon khac do bi nguoi tien su san bat qua muc:

Su tuyet chung cua Voi mamut o Bac Ban cau.
Su tuyet chung cua thu lon o chau Uc, khi nguoi tien su đen đay hoi 40.000 nam truoc.


Hoa thach song = Chuot nui Lao =
Chuot nui Lao hoac kha-nyou (ten khoa hoc: Laonastes aenigmamus, tuc la "chuot đa Lao") la loai gam nham song o mien Khammouan cua Lao. Loai nay đuoc mieu ta lan đau tien nam 2005 trong mot bai bao cua Paulina Jenkins va mot so nguoi khac, ho nghi rang đong vat nay co tinh chat khac biet voi cac loai gam nham đang song đen đo can phai đat no vao mot ho moi, goi la Laonastidae.
Tuy nhien nam 2006, Mary Dawson va mot so nguoi khac bac bo cach phan loai cua loai chuot nay. Ho cho rang no thuoc ve ho hoa thach co, Diatomyidae, truoc đay tuong bi tuyet chung 11 trieu nam truoc. Do đo, loai nay tieu bieu cho đon vi phan loai Lazarus. Con nay giong voi con chuot lon co long đen va đuoi day ram long. No co so rat la voi đac điem khac voi cac thu vat khac đang song.
Tai Viet Nam chung cung đa đuoc tim thay o xa Thuong Hoa, huyen Minh Hoa, tinh Quang Binh.


= Ca chinh Protanguilla palau =
Protanguilla palau la loai ca chinh duy nhat hien nay đa biet trong chi Protanguilla, va chi nay cung la chi duy nhat đa biet trong ho Protanguillidae, đuoc xem la "hoa thach song" vi nhung đac tinh nguyen thuy cua no. Cac ca the cua loai ca chinh nay đuoc phat hien khi đang boi vao thang 3 nam 2010 trong mot hang đong nuoc sau tai mot ran san ho vien bo ngoai khoi Palau, nam Thai Binh Duong.


Xem them Tuyet chung trong tu nhien
Lich trinh tien hoa cua su song
Su kien tuyet chung
Hoa thach song


Tham khao Lien ket ngoai