Loan Ninh vuong (chu Han: 寧王之亂, Ninh vuong chi loan), sau xung la loan Chu Than Hao (朱宸濠之乱) hoac loan Than Hao (宸濠之乱), chi ve su kien dien ra vao nam thu 14 thoi Chinh Đuc nha Minh (1519), do Ninh vuong Chu Than Hao phat đong binh bien tai Nam Xuong chong lai trieu đinh o Bac Kinh, chien su chu yeu dien ra o bac bo Giang Tay va tay nam Truc Le. Chi mat hon 1 thang, Tuan phu Nam Cam Vuong Thu Nhan (hay Vuong Duong Minh) cung Thai thu Cat An Ngu Van Đinh đa dep yen đuoc cuoc noi loan nay.


Boi canh Cao to phu cua Chu Than Hao la Ninh Hien vuong Chu Quyen, Hoang tu thu 17 cua Minh Thai To Chu Nguyen Chuong, vua khai quoc nha Minh. Trong Su kien Tinh Nan, Chu Quyen la mot trong so cac Phien vuong co thuc luc manh nhat. Khi đo ong bi tu huynh la Yen vuong Chu Đe buc hiep phai theo minh chong lai Minh Hue Đe. Chu Đe tung hua khi đoat đuoc thien ha thi hai nguoi se cung huong phu quy. Tuy nhien sau khi len ngoi va tro thanh Hoang đe Vinh Lac, Chu Đe đa nuot loi hua, đoat đi binh quyen cua Ninh vuong. Đat phong cua Chu Quyen la Đai Ninh la noi hiem yeu, nen tung muon đuoc đong o đat To, Hang nhung Vinh Lac ra suc cu tuyet, roi đem ong ta doi đen đat Nam Xuong, Giang Tay. Sau nay Ninh vuong con bi nguoi ta vu ham la dung ta thuat, nhuc ma Hoang đe... nhieu lan bi trach phat tham chi giam cam va tuoc binh quyen, the luc cua Ninh vuong suy yeu. Dong doi Ninh vuong tu đo ngam sinh oan han đoi voi dong doi Hoang that.
Nam Hoang Tri thu 12 (1499), Chu Than Hao ke thua Vuong vi tu phu than la Chu Can Quan, co đam phuong si noi ninh rang Than Hao co thien menh, ma đat Nam Xuong phong thuy tot lanh, phia đong nam thanh co khi thien tu. Vao nam 1505, Minh Hieu Tong Hoang Tri Đe bang ha, Thai tu Chu Hau Chieu ke vi ngai vang, tuc Hoang đe Minh Vu Tong Chinh Đuc Đe. Tan Hoang đe con it tuoi ma đa an choi sa đoa, lai mac benh khong the co con. Than Hao do đo cang cau ket ta huu, ngam nuoi chi khac. Bon than tin ben canh Hoang đe đuoc Than Hao mua chuoc, nhieu lan noi tot cho ong ta truoc mat Hoang đe.
Nam 1507, Ninh vuong hoi lo cho vien thai giam Luu Can đang nam quyen trong trieu, y đo khoi phuc binh ma ho ve cho Ninh phien. Mac cho su phan đoi tu bo Binh, Luu Can van gia truyen thanh y, chap nhan thinh cau cua Than Hao. Sau nay Luu Can bi giet, ho ve lai bi giai giap. Than Hao ben chuyen sang cau ket voi nhung sung than moi cua Hoang đe la Tien Ninh, Tang Hien, va Thuong thu bo Binh nhiem ki moi la Luc Hoan... muon khoi phuc đuoc so ho ve. Đai hoc si Phi Hoanh ra suc can ngan, nhung trieu đinh khong theo. Than Hao sau khi co quan đoi, thi giet Đo chi huy Đai Tuyen, đuoi Bo chanh su Trinh Nhac, Ngu su Pham Lo, giam tri phu Trinh Tho Hien. Lai chieu mo them binh si tu nhung son tac, toi pham, đoat tai san cua nguoi dan, cuop con gai nha lanh, tu tien bat bo quan lai va ba tanh vo toi,... quan Huu tu o trieu đinh biet viec ma khong dam hoi. Ninh vuong lai cung voi thu ha Ly Si Thuc, Luu Duong Chanh, Vuong Xuan, Luu Cat, Van Due cung nhau mat muu khoi binh. Mua xuan nam 1516, Than Hao van đong Tien Ninh tau len Hoang đe đe đua con trai ca cua minh đen Bac Kinh, am muu tranh vi Thai tu (vi Chinh Đuc khong co con), song cuoi cung am muu nay that bai. Trong suot thoi gian nay, Ninh vuong tu coi minh khong khac gi Hoang đe, quan đoi Vuong phu la cam quan va menh lenh cua ong ta la thanh chi. Ninh vuong con bat cac quan vien đia phuong phai mac trieu phuc khi đen yet kien minh. Đen thang 3 nam 1517, ong lai tu y che tao Phat Lang co sung


Dien bien = Ninh vuong khoi binh =

Nam Chinh Đuc thu 14 (1519), Thai giam Truong Trung, Ngu su Tieu Hoai cung cao phat nhung viec lam cua Ninh vuong. Theo loi Đai hoc si Duong Đinh Hoa, Chinh Đuc Đe sai nguoi mang thanh chi lenh giai giap binh si ho ve, lenh Than Hao tra lai ruong đat đa chiem cua nguoi dan. Biet khong the che giau trieu đinh đuoc nua, Ninh vuong quyet chi khoi binh tao phan vao ngay 10 thang 7 (tuc 14 thang 6 theo AL). Ong ta tuyen bo Chinh Đuc Đe chi la mot đua be khong ro lai lich, khong phai la Phuong Tu Long Ton, ma nam xua Hoang Tri Đe lo nghe theo loi Ly Nghiem ma đon vao cung nuoi ma gay ra sai lam, nay minh nhan đuoc mat chi cua Thai hau bao vao trieu giam quoc, diet tru gian than. Tuan phu Giang Tay Ton Toai va An sat su Hua Quy đoi đua mat chi ra, Than Hao khong tra loi đuoc. Ton Toai mang Than Hao la ke nghich than va sau đo bi xu tu cung voi nhung quan vien trung thanh khac. Chu Than Hao tuyen bo bac bo nien hieu Chinh Đuc, tap trung binh luc xung la 10 van nguoi, phat truyen hich chi trich trieu đinh ra khap noi. Roi dan binh cong chiem Nam Khang, Cuu Giang; quan vien cac noi nay đeu nhanh chong bo thanh ma chay. Than Hao hung huc khi the chuan bi tien vao Nam Kinh đe lam ban đap đanh len phia bac.


= Vuong Thu Nhan binh loan =

Tin tuc bien loan đen cho cua Tuan phu Nam Cam, Thiem Đo ngu su Vien Vuong Thu Nhan va Tri phu Cat An Ngu Van Đinh. Hai ong lien truyen hich đen cac quan huyen, huong ung Can vuong. Vuong Thu Nhan dung ke đanh lua Chu Than Hao, ong lam gia mat chi đieu đong binh linh tu Bac Kinh nam ha, co tinh đe cho Ninh vuong bat đuoc mat chi đo, lam noi bo quan Ninh hoang mang vi tuong rang quan trieu đinh đa biet truoc moi hanh đong cua minh va chuan bi truoc het roi. Than Hao lo so do du khong dam tien nua, quan trieu đinh nhan thoi gian đo cung co binh luc. Quan trieu đinh chia nhau phan cong: Hua Thai, Tuc Vinh phan 4 van quan tien tu Phuong Duong; Luu Huy, Quoi Dung đem 4 van quan tien tu Hoai Thuy. Vuong Thu Nhan dan quan 2 van, bon Duong Đan dan quan 8 van, bon Tran Kim linh binh 6 van chia đuong ma tien, cung nhau giap cong Nam Xuong. Mat khac, đe lam chia re noi bo Than Hao, Vuong Thu Nhan lam to trinh ve noi nhan đuoc mat thu xin hang va lam noi ung cua muu si cua Than Hao la bon Ly Si Thuc, Luu Duong Chanh đong thoi lai viet nhung buc thu tra loi dan do cach xu su ra sao nham chia re noi bo quan phan loan.
Sau khi phat hien minh bi trung ke, Chu Than Hao tuc gian, đe Chuc Tong Chi va Van Due giu 1 van binh thu Nam Xuong, sai nguoi du hang An Khanh, Cat An nhung khong đuoc; ben đich than dan 6 van quan tan cong An Khanh (23 thang 7), noi phao la 10 van quan. Ninh vuong lay Luu Cat lam Giam quan, Vuong Quan Tham tan quan vu, Chi huy Cat Giang lam Nguy Đo đoc, phan quan ra 5 nhom, 140 đoi phan. Tri phu An Khanh la Truong Van Cam va Đo chi huy Duong Due, Chi huy su Thoi Van cung nhau chong giu thanh tri, can buoc tien cua quan Ninh.
Vuong Thu Nhan nhan thay hau phuong cua quan Ninh bo trong, nen vao ngay 13 thang 8 (20 thang 7 AL) lien dan quan thang đen Nam Xuong. Nhan đuoc tin bao, Ninh vuong do du khong biet quyet đinh ra sao, co muu si khuyen ong ta bo Nam Xuong ma đanh thang Nam Kinh, tuy nhien Ninh vuong lai quyet đinh quay ve cuu Nam Xuong. Vuong Thu Nhan lap tuc bo tri quan mai phuc o Ho Ba Duong, chuan bi quyet chien voi phan quan.
Ngay 18 thang 8, hai quan giao chien o Hoang Gia Đo, quan trieu đinh gia thua bo chay ve phia bac, tien phong cua quan Ninh voi vang truy kich khong đoi hau quan tiep ung, nen khi gap phai quan Minh mai phuc, thi khong the nao chong noi, phai lui ve Bao Bat Tu. Ninh vuong thay hinh the bat loi, đieu quan Cuu Giang va Nam Khang tang vien, lai hau thuong dung si, y đo đanh mot tran song chet. O lan giao chien thu hai tren ho, Vuong Thu Nhan va Ngu Van Đinh bat đuoc hon 2000 phan quan, con so tu tran nhieu vo ke; pho ham cua Chu Than Hao cung bi đai phao ban ha. Ninh vuong bai lien hai tran, phai lui ve thuyen. Rang sang som ngay 20 thang 8, Vuong Thu Nhan sai dung nhung mui ten lua ban vao ham đoi thuyen cua quan Ninh, lua theo chieu gio ma đot chay chien ham. Theo uoc tinh cua Vuong Thu Nhan, thi quan Ninh phien bi giet hoac nhay xuong nuoc chet đuoi la hon 3 van nguoi, so bi bat song la 3000, trong đo co ca đam the thiep cua Chu Than Hao. Cha con Chu Than Hao cung bon Ly Si Thuc, Luu Duong Chanh, Vuong Luan cung bi bat, đam tan quan bi tieu diet hoan toan vao hai ngay sau đo. Loan Ninh vuong ket thuc, truoc sau chi đuoc co 43 ngay.


= Chinh Đuc than chinh =
Tin tuc Ninh vuong khoi loan truyen đen Bac Kinh vao ngay 7 thang 8, Minh Vu Tong Chinh Đuc Đe trong mot hanh đong ki quac hiem co trong lich su, đa tu phong cho minh la Phung thien chinh thao Uy Vu Đai tuong quan Tran quoc cong, dan quan nam ha than chinh. Ngay 15 thang 9, khi Uy Vu Đai tuong quan toi Trac Chau (nay thuoc đia cap thi Bao Đinh, Ha Bac, Trung Quoc) thi đuoc tin Than Hao đa bi bat, va Vuong Thu Nhan cung thinh cau Chinh Đuc đua đai binh ve vi so bon giac cuop va du đang cua Than Hao se thua co am sat nha vua. Chinh Đuc tuy nhien khong nghe theo, van cu tiep tuc cuoc nam chinh cua minh. Bay gio co nguoi nhu Truong Tung, Giang Ban muon lay long Chinh Đuc Đe ma kien nghi tha Chu Than Hao ra ho Ba Duong, roi Hoang đe se tu đem quan đen bat lai, đe to ro uy the cua minh, nhung Hoang đe cuoi cung khong lam nhu vay.
Thang 1 nam 1520, Chu Than Hao bi ap giai đen Nam Kinh. Tat ca đong minh cua ong ta, bao gom ca Tien Ninh va Luc Hoan, đeu bi xu lang tri, nhung Than Hao vi co la Hoang than quoc thich nen chi bi giam lai chu chua giet.
Chinh Đuc vi mai me du ngoan Giang Nam, vao thang 9 nam đo trong mot lan du thuyen luc say ruou đa bi nga xuong nuoc, rat may binh linh cuu đuoc; tuy nhien suc khoe bi ton hai tram trong, moi ha lenh ban su ve trieu. Ngay 13 thang 1 nam 1521, Hoang đe tai Thong Chau ha lenh cho Chu Than Hao phai tu tu, đot đi thi the cua han đong thoi phe tru Ninh phien.. Chi ba thang sau đo, Chinh Đuc Hoang đe bang ha o Bao phong, khong co con trai ke vi.


Trong van hoa đai chung Loan Chu Than Hao đuoc tai hien trong phim co trang Hong Kong Tu đai tai tu nam 2000, voi nhieu tinh tiet hu cau khong đung voi lich su.


Cac tac pham van hoc lien quan 《 Vu Tong bi su》 cua Te Tan Da Nhan đoi Thanh
《 Bach Hoa chau》 cua Cao Duong
《 Linh Kiem》 cua Trinh Phong


Chu thich