Quasar, (viet tat cua ten tieng Anh: quasi-stellar object, co nghia la vat the giong sao, trong tieng Viet, quasar con đuoc goi la chuan tinh) la mot thien the cuc xa va cuc sang, voi dich chuyen đo rat lon. Trong phan anh sang bieu kien, quasar trong giong mot ngoi sao binh thuong, tuc nguon phat sang điem. Thuc te, đo la anh sang phat ra tu cac quang (halo) vat chat đac, nam quanh vung nhan cua cac thien ha hoat đong (thien ha tre), thuong la cac ho đen sieu lon.


Lich su Quasar đau tien, voi ky hieu 3C 273 đuoc nha thien van nguoi Hoa Ky goc Ha Lan Maarten Schmidt phat hien nam 1963 trong chom sao That Nu, tu đai thien van Palomar. Đen nam 2005 đa co hon 100.000 quasar đuoc phat hien.
Vao nhung nam 50 cua the ki 20, cac kinh thien van vo tuyen đuoc hoan thien vuot bac. Y tuong tim kiem nen van minh ngoai Trai Đat đuoc chinh phu Hoa Ky ung ho va tai tro o giai đoan đau thong qua chuong trinh SETI (la cach viet tat tu Search for Extra-Terrestrial Intelligence, nghia la Su tim kiem nen van minh ngoai Trai Đat). Cac nhan vien cua chuong trinh SETI quyet tam tim kiem cac tin hieu vo tuyen co the đuoc cac nen van minh ngoai Trai Đat phat ra mot cach chu y tu vu tru. Tat nhien, khi cac kinh thien van vo tuyen huong vao cac nguon phat song vo tuyen manh nhat, thi cac nha thien van cung huong cac kinh thien van quang hoc cua minh len cac vi tri nay tren cac ban đo vo tuyen cua cac ngoi sao, đe phan tich anh sang cac nguon nay. Truoc đo, su ton tai cua cac va cham giua hai thien ha, gay nen bung phat phan ung nhiet hach nang luong cao, đi cung voi buc xa vo tuyen ke tiep đa đuoc khang đinh. Tuy nhien, cac nguon vo tuyen tren bau troi chi giong nhu mot ngoi sao mo binh thuong, voi cap sao bieu kien yeu. Cau hoi lon nhat o đay la vi sao ton tai buc xa vo tuyen cuong đo cao nhu vay ma khong xay ra su va cham cua hai thien ha?.
Tren nhung tam anh co đo phan giai cao luc bay gio, cac quasar chi bieu hien nhu cac nguon phat sang điem, vi the chung đuoc coi la cac "sao vo tuyen" trong Ngan Ha. Tuy nhien mot so nha thien van tin vao nguon goc ngoai Ngan Ha cua chung. Viec gop hop cac thanh phan pho quang hoc va pho vo tuyen rat phuc tap. Nguon vo tuyen đau tien đuoc gop hop mang ky hieu 3C 48 theo danh sach Cambridge thu ba cua cac nguon vo tuyen, đa tra loi cho nhieu cau hoi. Cac quang pho gop hop nay chua cac vach quang pho phat xa rong ma cac nha khoa hoc khong the xac đinh la vach quang pho cua nguyen to đa biet nao. Cuoi cung ho phai goi la cac "ngoi sao đac biet phat ra buc xa vo tuyen".
Vao nam 1963, Maarten Schmidt phat hien ra day Balmer cua cac vach quang pho cua nguyen to Hydro trong quang pho cua quasar 3C 273, o vi tri bat thuong ma luc đo khong ai tim.
Nguyen nhan cua vi tri vach quang pho bat thuong nay la hien tuong dich chuyen đo, trong đo gia tri nay cua quasar 3C 273 la z = 0,158. Ong cho rang, chuyen dich đo nay qua lon, khong the xuat hien do tac đong cua truong hap dan. Sau khi đan đo loai tru cac kha nang khac, ong tuyen bo nguyen nhan co the chap nhan cuoi cung la su gian no vu tru. Tren co so viec cong nhan ly thuyet vu tru gian no va theo đinh luat Hubble, neu dung mo hinh vu tru

voi tham so giam toc (tieng Anh: Deceleration parameter) q0 = 0,5
va hang so Hubble H = 75 km.s−1.Mpc−1
thi khoang cach cua quasar 3C 273 la khoang 2 ti nam anh sang, cap sao tuyet đoi -26,2m va nang luong phat sang tuong ung voi nang luong cua hang chuc nghin ti (1013) Mat Troi, tuc sang hon 50 lan so voi thien ha sang nhat đuoc biet đen.
Đe co chuyen dich đo đo, quasar 3C 273 phai chuyen đong roi xa voi van toc 47.000 km.s−1, trong khi van toc lon hon duy nhat ma cac nha thien van hoc đa biet đen la van toc anh sang.


Ten goi Ten goi chung cac thien the co cac bieu hien sau: 

trong giong sao binh thuong, tuy nhien chung nam ngoai Ngan Ha,
co buc xa manh hon cac sao binh thuong khac o vung quang pho cuc tim va hong ngoai,
co bien đoi cuong đo buc xa voi dao đong lon cua tan so (chu ki bien đoi cuong đo phat sang tu vai gio đen vai nam),
co cac vach quang pho phat xa rong, tuong ung voi van toc chuyen đong huong tam đen tan 4000 km.s−1, trong mot so truong hop co ton tai ca cac vach quang pho hap thu hep.
co chuyen dich đo lon cua cac vach quang pho,
nhieu nguon phat buc xa vo tuyen manh
la cac vat the giong sao, tieng Anh: Quasi-stellar object, viet tat la QSO.
Luc đau, cac nha khoa hoc thay nhieu nguon vo tuyen voi buc xa manh nen goi la quasar, la cach tao ten tu thuat ngu tieng Anh: quasistellar radio source, nghia la: nguon vo tuyen giong sao, viet tat: QSS.
Vao nam 1965, nha thien van hoc nguoi Hoa Ky Allan Rex Sandage tim thay cac QSS, co cung cac tinh chat trong vung anh sang bieu kien, nhung khong chua buc xa vo tuyen. Cac vat the nay đuoc đat ten la quasag, la cach tao ten tu thuat ngu tieng Anh: quasistellar galaxy, nghia la: cac thien ha giong sao, viet tat: QSG.
Sau khi nhan thay su trung hop ve ban chat vat ly hoc cua QSS va QSG, cac nha khoa hoc goi chung la quasar. Danh muc do A. Hewitt va G. R. Burbidge phat hanh nam 1987 bao gom 3.600 QSO voi cac gia tri dich chuyen đo đuoc đo đac, trong đo co 4 QSO co z > 3,5, vai chuc QSO co z > 3.


Tinh chat = Cap sao tuyet đoi =
Cap sao tuyet đoi cua quasar co gia tri trung binh -25,5m va gia tri cao nhat đuoc biet đen o khoang -29m. Vi du quasar B2 1225+35, voi đo dich chuyen đo z = 2,2, đo sang tuyet đoi cua no la -29,8m. QSO thuong phat sang gap 100 lan so voi cac thien ha sang nhat. Cuong đo buc xa cua chung bieu hien qua bien đoi trong cac vung quang pho hong ngoai, quang hoc va vo tuyen, tuy nhien khong ton tai bat cu mot moi lien he đang ke nao giua cac bien đoi nay. Đieu đo chung to su ton tai cac nguon buc xa quang hoc va buc xa vo tuyen rieng biet.
Trong vung quang pho quang hoc (anh sang nhin đuoc bang mat thuong), bien đo  thay đoi cap sao đat tu 2m đen 3m, đoi khi con cao hon. Co toi 68% QSO co bien đo thay đoi cap sao lon hon 0,5m, 9% co bien đo cao hon 2m, quasar 3C 446 co bien đo 3m. Co mot so hien tuong bung sang manh dien bien trong vong vai gio, nhung cung co nhung thay đoi đo sang đeu đan mao chu ki (tieng Anh: quasiperiodic) dien ra trong vong vai tram ngay đen vai nam. Tinh chat bien đoi đo sang chung to rang buc xa xuat phat tu mot vat the, rat co the đo la nhan kern, mot loai nhan thien ha rat nho co đuong kinh chi vai gio đen mot thang anh sang. Khoi luong cua vat the trung tam nay nang bang 50 trieu đen 2 ti lan khoi luong Mat Troi.


= Quang pho QSO =
Vao nam 1972, cac thanh phan sao cua quasar o gan đuoc phat hien tren cac anh co đo phan giai cao. Thanh phan nay bao quanh QSO va đong gop phan phat sang rat nho so voi tong buc xa phat ra tu cac vat the nay, ma chung co the la cac thien ha elip hay thien ha xoan oc dang SyG. Cac vach quang pho phat xa đam va rat rong tren quang pho cua QSO chu yeu thuoc ve Hydro va mot so ion cua cac nguyen to nang nhu C III va C IV, Mg II, O III, Fe II. Cac ion nay nam tap trung vao nhung đam may đac, mat đo tu 104 đen 107.cm−3, khoi luong gap vai lan khoi luong Mat Troi, đuong kinh 109 đen 1011m. Cac đam may nho nay nam trong lop vo lon voi ban kinh đen 1000 nam anh sang bao quanh QSO, va chung bay xa khoi QSO voi van toc đat tan 4000 km.s−1.
Cac vach quang pho hap thu hep, so voi cac vach quang pho phat xa tu cung mot QSO thuong co dich chuyen đo nho hon, nhung cac quan sat nay chi đung:

khi buc xa đi qua cac lop ria lanh hon cua vo gian no cua QSO,
khi buc xa phai xuyen qua cac thien ha hay cac đam chat khi nam xa QSO va tinh co can đuong.
Quang pho cac QSO cho thay, thanh phan hoa hoc cua cac vat the nay khac biet rat nho so voi thanh phan cac đam chat khi cua vat chat lien sao va chung to rang, cac đieu kien vat ly hoc tai cac QSO trung hop voi cac đieu kien đa tim thay truoc đo o cac nhan cua cac thien ha Seyfert va cac thien ha khac co nhan hoat đong. Quang pho lien tuc tieng Anh cua QSO thuong co su phan chia cuong đo bien đoi theo ham so mu đoi voi gia tri trung binh cua he so quang pho (tieng Anh: spectral index) α = 0,7 trong vung quang pho nhin thay va quang pho vo tuyen. Khoang thuyen chuyen tu vung quang hoc sang vung vo tuyen la vung quang pho gian đoan, trong vung hong ngoai ton tai cuc điem kha ro ret. Mot so QSO đong thoi la nguon phat ra tia X, vi du QSO 3C 273 phat ra tia X sang gap 50 lan so voi vung vo tuyen va sang gap hai lan so voi vung quang pho nhin thay.
Buc xa cua QSO co tinh phan cuc tuyen tinh, phan co ban cua no khong co tinh nhiet vi buc xa cua QSO xuat hien qua co che tang toc đien tu (tieng Anh: synchrotron), đuoc goi la buc xa tang toc đien tu.


= Cuong đo phat sang =
Cuong đo phat sang tong the cua QSO co gia tri o khoang 1040 đen 1041 W, lon gap mot nghin đen muoi nghin lan tong cuong đo phat sang tu tat ca cac ngoi sao cua bat cu mot thien ha sieu khong lo nao. Trong khi đo, buc xa cua QSO phat ra tu mot vung chi nho bang mot phan muoi trieu (1/10.000.000) kich thuoc thien ha. Ket qua cac nghien cuu đi sau ve cac thien ha co nhan hoat đong, chu yeu la cac N-thien ha, cac thien ha đac mau lam va cac thien ha Seyfert cho thay, cac thien ha nay va QSO co cung cac tinh chat sau:

Phan buc xa chinh xuat phat tu vung nhan giong sao (tieng Anh: quasi-stellar) rat đac.
Phan pho cuong đo cao nam trong vung cuc tim va hong ngoai.
Phan buc xa bien đoi thuoc vung quang pho nhin thay va vung radio.
Cac vach quang pho phat xa rong va ro, ung voi van toc chuyen đong cua chat khi vai nghin km.s−1.
Co cau truc đoi cua nguon phat xa radio.
Co cac dai vat chat, vuon ra tu nhan mang buc xa khong co tinh nhiet cuong đo cao.
Trong so cac thien the nay, cac QSS co chiem mat đo khong gian thap nhat. Trong mot đon vi the tich nhat đinh, moi QSS ung voi 50 đen 100 QSG, 1.000 N-thien ha, 10 nghin thien ha Seyfert va 10 trieu thien ha thuong. Van đe nan giai o cac QSO va cac nhan rat hoat đong cua cac thien ha la cau hoi ve nguon nang luong vo cung lon cua chung va quy trinh tang toc đien tu đen gia tri gan bang van toc anh sang, voi nang luong vai ti eV, ma tu đo xuat hien cac buc xa tang toc đien tu cua quasar. Thoi gian hoat đong cua cac QSO đuoc du đoan dua theo cac bieu hien cua chung it nhat la 300.000 nam, cong xuat phat xa trung binh cua chung co gia tri khoang 1040 W, ung voi nang luong phat ra trong ca thoi gian hoat đong cua QSO khoang 1053 J.


= Cau truc =
Nguyen nhan cua viec san sinh ra luong nang luong khong lo cua QSO đuoc giai thich bang rat nhieu gia thuyet, xuat phat tu nhieu co che va quy trinh vat ly khac nhau. Ba gia thuyet chinh la:

Su va cham hay vu no cua cac sao hay cac thien ha co khoi luong rat lon trong cac cum sao hay cum thien ha;
Su boi đap chat khi len cac lo đen co nguon goc tu su sup đo cua ngoi sao, cua sao sieu lon, cua thien ha hay vat chat lien thien ha;
Vat the plasma-tu chuyen đong quay goi la magnetoid chuyen đong quay.
Hai gia thuyet đau đung phai kho khan trong viec giai thich nguyen nhan phat ra nang luong phat sang va su phat tan chat khi cua QSO đuoc quan sat. Cac quan sat thich hop voi gia thuyet ve vat the tu co chuyen đong xoay. Đieu nay đuoc giai thich voi ly do, nhan QSO voi khoi luong khoang 100 trieu khoi luong Mat Troi, tuong đuong voi sao sieu lon chi co the ton tai o trang thai mao-can bang tuong ung neu co truong đien tu manh voi cam ung tu vai T va van toc chuyen đong xoay cao. Nguoc lai, su sup đo sao voi khoi luong chi o nguong khoi luong lon hon 300 nghin khoi luong Mat Troi la đieu di nhien.
Ve ly thuyet, magnetoid chuyen đong quay co the phat ra mot luong nang luong lon trong mot the tich kha nho va buc xa phat ra mang tinh chat thuyen chuyen, mao chu ki. Tong nang luong phat ra ti le thuan voi khoi luong cua QSO va nang luong trung binh nay ung voi 1045 đen 1046 J tren moi đon vi M (khoi luong Mat Troi). Nguon phat nang luong chinh la su co hap dan dien ra cham, song song voi su thuyen chuyen nang luong cua chuyen đong quay thanh buc xa tang toc đien tu va tat ca cac bieu hien khac cua hoat đong tren QSO, chu yeu do tu truong gay ra lam cham chuyen đong quay cua quasar. Đe co the hinh thanh QSO, tien thien ha can co khoi luong rat lon va mo men đong luong đon vi rat nho: đoi voi mot khoi luong nhat đinh, khi mo ment đong luong đon vi cang nho thi tien thien ha cang co the tao vat the đac hon. Magnetoid chuyen đong quay la mot hien tuong ngan han, chung ton tai khong qua mot trieu nam khong chi trong QSO ma con trong nhan cac thien ha hoat đong va co the lap lai trong cung mot vat the. Co nhieu kha nang la qua trinh tien hoa nay dien ra lan luot tu QSO, sang N-thien ha va nhan cac thien ha hoat đong, va cuoi cung la cac thien ha thuong.


= Vu tru gian no? =
Cuong đo sang rat cao cua quasar, tao đieu kien cho viec quan sat chung tu khoang cach rat lon chung to chung la nhung vat the quan trong gop phan kiem chung cac mo hinh vu tru hoc cua vu tru, ma cac he qua cua chung đuoc bieu hien ro ret chi o cac khoang cach lon cung voi chuyen dich đo lon hon z = 1. Van đe chinh o đay la viec tim phuong phap đoc lap va tin cay đe xac đinh cuong đo sang cua quasar, tren co so đo đi đen khang đinh khoang cach thuc cua chung. So luong QSO voi cac đo phat sang khac nhau trong vung radio, cung nhu dien bien giam nhanh so luong cac QSO o vung pho co dich chuyen đo lon la loi phat bieu co suc thuyet phuc, chong lai cac mo hinh vu tru hoc tinh. Tuy cac khoang cach vu tru hoc cua QSO đuoc coi la đa đuoc khang đinh, van co mot so cac y kien phan đoi, vi du nhu van toc bieu kien cao hon van toc anh sang cua su gian no đuoc quan sat tai mot so QSO, cung nhu moi lien quan giua mot so QSO co chuyen dich đo lon, đuoc quan sat o cac thien ha rat gan. Van toc cao hon van toc anh sang đuoc suy dan tu viec quan sat su gian no, vi du cua quasar 3C 273 voi van toc bieu kien gan 2 c, o quasar 3C 120, 3C 279 la 3 c, o 3C 345 la 8 c. Đo chi la hieu ung bieu kien co the giai thich bang mo hinh tuong đoi đon gian. Trong thuc te, cac van toc đo khong lon hon van toc anh sang. Noi chung khoang cach cua cac QSO la cac khoang cach vu tru hoc rat lon.


Danh sach mot so quasar noi tieng Xem them Ho đen
Sao la
Thien ha
Sao đac
Sao Neutron
Sao tu
Sao quark
Sao xung


Lien ket ngoai Tim thay 3 chuan tinh khong lo co the chua ho đen, VnExpress


Chu thich