Bui Huu Nghia (1807 - 1872), hay Thu khoa Nghia, truoc co ten la la Bui Quang Nghia, hieu Nghi Chi; la quan nha Nguyen, la nha tho va la nha soan tuong Viet Nam.


Than the va su nghiep Ong sinh nam Đinh Mao (1807) tai lang Long Tuyen, tong Đinh Thoi, huyen Vinh Đinh, phu Đinh Vien, tran Vinh Thanh (nay thuoc phuong Bui Huu Nghia, quan Binh Thuy, thanh pho Can Tho). Cha ong ten Bui Huu Vi, lam nghe chai luoi.
Mac du thong minh va cham chi, nhung vi nha qua ngheo nen Bui Huu Nghia chi theo hoc chu Han đuoc may nam. Sau vi men tai ong, mot nha giau cung xom ho Ngo giup ong len Bien Hoa ngu noi nha Ho truong Nguyen Van Ly (ve sau đuoc ong Ly ga con cho), va theo hoc voi thay Đo Hoanh.
Nam 1835 ong đo Giai nguyen (thu khoa) ky thi Huong o Gia Đinh, vi the ong đuoc goi la Thu Khoa Nghia.


= Đuoc bo chuc quan =
Sau khi đo, Bui Huu Nghia ra Hue du thi Hoi nhung truot. Tuy vay, ong van đuoc trieu đinh cho tap su o bo Le, roi bo lam Tri huyen Phuoc Chinh, thuoc phu Phuoc Long, tinh Bien Hoa (nay thuoc tinh Đong Nai).
Nhung voi ban tinh liem chinh, Bui Huu Nghia khong đuoc quan tren ua, nen ong bi đoi lam Tri huyen Tra Vang (tuc Tra Vinh, luc bay gio thuoc tinh Vinh Long), duoi quyen cua Tong đoc Truong Van Uyen va Bo chanh Truyen (Le Khanh Trinh).
Khi lam Tri huyen Tra Vinh, Bui Huu Nghia đuoc tang thuong tien Phi Long hang lon vi co cong bat giu mot giam muc đao Thien Chua o tinh Vinh Long la Đo-ni-my-co.
O noi moi, Bui Huu Nghia cung khong đuoc long quan tren boi co lan ong cho đanh đon em vo bo chinh Truyen boi thoi xac lao. Cho nen nhan vu Lang The, ong bi ho khep toi chet.


= Vu an Lang The =
Tra Vang la mot đia ban cong cu cua cac toc nguoi Kinh, Hoa, Khmer, nhung đong nhat la toc nguoi Khmer.
Nguyen truoc kia, vao nam 1783, khi chua Nguyen Phuc Anh (ve sau la vua Gia Long) bi quan Tay Son đanh đuoi phai ve đay tru an, khong nhung chua đuoc nguoi Khmer chia se luong thuc ma con tinh nguyen theo pho giup. Vi vay, khi len ngoi vua, Gia Long đa xuong chieu mien thue vinh vien cho tat ca nguoi Khmer đen khai thac nguon loi thuy san o rach Lang The thuoc huyen Tra Vang. Thay nguon loi lon, mot so đia chu nguoi Hoa đa đem tien lo lot Bang bien Tong Van Uyen (moi đuoc đieu đen đong quan đe quan nguoi Khmer, do trung ten voi Tong đoc Truong Van Uyen nen thuong bi lam la Tong đoc Uyen) va Bo chanh Truyen đe gianh quyen khai thac ca tom o con rach tren.
Bi buc ep, thang 10 nam Mau Than (1848), mot so nguoi Khmer do ong truong Soc Nhesrok dan đau đa keo đen gap Tri huyen Bui Huu Nghia đe khieu kien. Biet đuoc hanh đong tham gian cua quan tren va hanh đong y quyen cua nhom nguoi Hoa, ong phan xu: 

Viec tha thue thuy loi la on hue cua vua The To (Gia Long) ban cho dan Tho (Khmer), nay ai nho hon vua The To ma dam đung ban rach ay, thi co chem đau no cung khong sao!".
Nghe vay, nhung nguoi dan Khmer keo nhau đen nha nhung nguoi Hoa tranh cai dan đen xo xat, lam phia nguoi Hoa chet 8 nguoi.
Nhan co hoi nay, Tong đoc Uyen va Bo chanh Truyen cho bat nhung nguoi Khmer gay an, đong thoi bat luon Bui Huu Nghia giam o Vinh Long roi giai ve Gia Đinh, đe so len trieu đinh to cao ong đa kich đong dan Khmer lam loan va lam phep giet nguoi.
Nhan đuoc tin du, vo ong la Nguyen Thi Ton, đa qua giang ghe bau, vuot song gio ra Hue.
Bay gio, Phan Thanh Gian đang lam Thuong thu bo Lai, Nguyen Thi Ton tim đen tu dinh ong Phan trinh bay het moi viec, roi nghe theo loi khuyen, ba đen Tam phap ty giong trong "kich co đang van" (đanh trong, đoi đon) keu oan cho chong.

Sau su kien chan đong nay, Bui Huu Nghia đuoc vua Tu Đuc tha toi chet, song phai chiu "quan tien hieu luc", tuc bi đay lam linh o đon Vinh Thong thuoc tong Chau Phu (Chau Đoc) , đoai cong chuoc toi.


= Giai thoai ve Bui Huu Nghia =
Tai Gia Đinh xuat hien mot ong Tu, ten  Van Binh. Tai nghe cua ong ta chua ai đuoc thuong thuc nen chua biet ra lam sao. Nhung cai “đuc” “ga tuc nhau tieng gay” cua ong ta thi khong ai bang. Nghe danh ong Thu khoa Nghia noi nhu con, ong ta nhat quyet “hoi do cho đen ngon nguon lach song”, ben khan ao chinh te “vi hanh” xuong Binh Thuy, Can Tho đe gap ong Thu khoa cho bang đuoc.
Toi giua lang Long Tuyen, bong ong ta gap mot ong gia đang ngoi đan ro o ngoai đuong. Tu Van Binh hoi tham đuong vao nha ong Thu khoa Nghia, ong gia đan ro hoi:
- Thua, ong la ai, o đau ra ma toi kiem ong Thu khoa?
- Toi la tu tai Van Binh o Gia Đinh, chac bac đa biet tieng. Nay toi muon gap ong Thu khoa xem ong gioi toi co nao?
Ong gia đan ro khoan khoa moi ong Tu vao nha nghi mot lat đe sai con chau dan sang nha ong thu khoa. Đoan chu nha chi vao nhung cau đoi treo trong nha noi:
- Nhung cau nay la cua ong Thu khoa đo. Nhung ong ta thich viet dai. Rieng toi, toi thich lam van “chu mot” thoi, o đay thinh thoang toi cung co moi anh em be ban thich tho cung nhau đoi đap choi.
Ong Tu khong ngo gap đuoc mot nguoi binh dan thich van chuong, cung noi hung muon đuoc “thu tac” đoi cau.
Ong gia đan ro đe xuong cach “đoi chu mot” Van Binh bang long lien.
Chu khach uong tra rat tuong đac. Chu nha ben đoc mot chu “vo”. Van Binh đoi lien: “”van”. Chu nha lai đoc “trac”. Ong Tu đoi “binh”.
Chu đoc tiep: “vang”. Đoi: “lai”.
Chu lai đoc: “Nam”. Đoi: “Bac”.
Chu đoc: “co”. Đoi: “cu”.
Tu Van Binh nghi ve đoi “chu mot” cua minh chinh khong che vao đau đuoc. Ong gia đan ro cuoi noi:
- Nao, bay gio moi ong đoc ca hai ve xem sao!
Tu Van Binh đoc:
Vo trac vang Nam co
Van Binh lai Bac cu!
Vua đoc xong ve đoi cua minh, ong Tu giat nay minh, ben voi vang đung len vai nhu te song ong gia ma rang:
- Xin loi cu! Cu đich thi la cu thu khoa roi. Tu nay tu nay khong dam vuot rau cop nua!
Ong gia đan ro luc bay gio moi cuoi xoa va bo qua moi chuyen.


= Tu quan =

Khi thuc dan Phap đanh chiem ba tinh mien Đong Nam Ky, nam 1862, Bui Huu Nghia xin tu quan ve que day hoc, boc thuoc chua benh cho dan va lam tho (luc nay ong lay hieu la "Lieu Lam chu nhan"). Nha ong la noi cac si phu yeu nuoc gap go, ban bac viec chong Phap cuu nuoc 
Ong lam benh va mat ngay 21 thang gieng nam Nham Than (1872), tho 65 tuoi.


Nhan xet Bui Huu Nghia noi tieng tho hay:

Đong Nai co bon rong vang,
Loc hoa, Le phu, Sang đan, Nghia thi.
Mac du tu quan, Bui Huu Nghia van tham kin tham gia phong trao Van Than. Cung mot chu truong nhu Phan Van Tri, ong hoa tho len tieng ket an đuong loi thoa hiep voi thuc dan Phap cua Ton Tho Tuong.
Nhin chung, cam hung noi bat trong tho Bui Huu Nghia la noi niem chua xot va tam long vang đa đoi voi đat nuoc, su khao khat đuoc tro lai mot thuo thang binh theo ly tuong Nho giao. Ong thuong vinh vat đe to thai đo khinh thi bon nguoi co đia vi trong xa hoi đuong thoi, bat tai va hanh tien; vinh cac nhan vat lich su đe boc bach tam su bat đac chi, sinh khong gap thoi...
Ben canh đo, van tho ong danh cho vo cho con, cung rat chan that, cam đong. Đac biet, vo tuong ba hoi Kim Thach ky duyen (co su gop suc cua Huynh Man Đat), dien ta cuoc tinh duyen đay song gio giua chang Kim Ngoc va nang Thach Vo Ha. Chu y cua tac gia la ca ngoi tinh yeu chung thuy, khinh ghet ke tham vang bo ngai, chien thang đoc ac, vuot ra ngoai chu đe ton quan. Tu đien bach khoa toan thu đanh gia: Cung voi cac vo cua Đao Tan, Nguyen Hien Dinh, vo "Kim Thach ky duyen" cua Bui Huu Nghia đanh dau su chuyen bien cua tuong Viet Nam cuoi the ky 19 đau the ky 20.


Hien phu Nguyen Thi Ton (? - ?) la nguoi o thon My Khanh, tong Chanh My Thuong, huyen Phuoc Chinh, phu Phuoc Long, tinh Bien Hoa (nay thuoc tinh Đong Nai). Ba la con gai đau long cua Nguyen Van Ly (Ho truong thon My Khanh) va la vo cua Bui Huu Nghia.
Khong ro ba ket nghia vo chong voi Bui Huu Nghia luc nao, nhung chac phai sau nam 1836, khi ong Nghia ra thi o Hue bi truot, nhung đuoc trieu đinh cho tap su o bo Le, roi bo lam Tri huyen Phuoc Chinh, thuoc tinh Bien Hoa.
Sau khi ra Hue đanh trong keu oan cho chong, ba đuoc Thai hau Tu Du (me vua Tu Đuc), ban cho tam bien cham 4 chu vang Tiet phu kha gia.
Tuy cuu đuoc chong, nhung khi tro ve đen que nha o Bien Hoa, thi ba lam benh mat va đuoc an tang o noi đo.... Nghe tin vo mat, nhung luc bay gio Bui Huu Nghia đang o bien tran xa xoi, nen khi đen Bien Hoa thi viec an tang đa xong, ong đanh lam bai van te muon, mot cap cau đoi (mot chu Han, mot chu Nom) đe to long thuong tiec.
Gioi thieu cap đoi chu Han:

Nga chi ban, khanh đoc nang tro; nga chi oan khanh đoc nang minh, trieu quan cong xung khanh thi phu
Khanh chi benh, nga bat đac duong; khanh chi tu nga bat đac tang, the gian ung tieu nga phi phu.
Dich:

Ta ngheo, minh hay giup đo; ta toi, minh biet keu oan, trong trieu ngoai quan đeu khen minh moi that la vo.
Minh binh, ta khong thuoc thang; minh chet, ta khong chon cat; non song cuoi ta chang xung goi la chong.


Tuong nho = Đuoc ton tho trong đinh, chua =
Nguong mo cong đuc cua Bui Huu Nghia, nhan dan trong vung đa lap than chu, bai vi ton tho vo chong ong o đinh Binh Thuy va chua Nam Nha. Hang nam vao ngay 21 thang gieng đeu to chuc le gio ong. Nhan dan o xa Nhi Long (Cang Long, Tra Vinh) cung đa lap đinh Long Thanh đe tho phung Bui Huu Nghia.


= Đuoc lap khu tuong niem =
Tren đuong Cach mang thang Tam (cach cau Binh Thuy khoang 500 m), re vao đuong Huynh Man Đat khoang 200 m la đen Khu tuong niem Bui Huu Nghia (nay thuoc phuong Bui Huu Nghia, quan Binh Thuy, thanh pho Can Tho). 
Ban đau (1872), mo Thu Khoa Nghia đuoc xay bang đa ong, va sau đo đa đuoc tu sua ba lan. Nam 1987, chinh quyen tinh Can Tho đa cho trung tu lai khu mo (gom mot nha tho nho va ngoi mo), va mo rong dien tich (530 m²). Ngay 25 thang 1 nam 1994, Bo Van hoa-Thong tin (nay la Bo Van hoa, The thao va Du lich) đa ky Quyet đinh so 152 QĐ/BT cong nhan khu mo la di tich "Lich su Van hoa cap quoc gia" (ngay 19 thang 10 nam 2011 bang di tich đuoc cap lai, va đoi ten la "Di tich Quoc gia").
Tu nam 2010 đen 2012, khu mo tren lai đuoc chinh quyen cho xay dung moi gom mo, nha bia, nha tho, nha khach, nha trung bay. Tat ca đeu đuoc xay theo loi kien truc co tren mot dien tich hon 1 ha, va đat ten la "Khu tuong niem Thu khoa Bui Huu Nghia". Cong trinh đa đuoc khanh thanh vao ngay 1 thang 3 nam 2013, nhan le gio thu 141 cua ong .


= Đuoc xuong ten bang cac cong trinh cong cong =
Ngoai ra, ten Bui Huu Nghia cung đa đuoc nhieu tinh thanh trong nuoc Viet Nam, chon đat ten cho truong hoc va đuong pho.
Truoc nam 1975, tai thanh pho Can Tho ten đuong Thu Khoa Nghia đuoc đat cho mot phan quoc lo 4 cu (nay đoi thanh quoc lo 1), đoan tu pha (bac) Can Tho cho toi Nga tu Ben xe Can Tho cu (luc bay gio lai goi la Ben xe moi) voi chieu dai gan 1 cay so. Sau nam 1975, đuong nay đa bi đoi ten thanh đuong Tran Phu cho đen ngay nay. Tuy nhien, cung ngay sau đo chinh quyen moi đa cho đat ten đuong Bui Huu Nghia cho mot đoan cua đuong huong lo (nay đa đoi thanh tinh lo) ngay tai khu vuc cho Binh Thuy von la que huong cua ong. Hien nay toan bo tuyen đuong tinh lo nay voi chieu dai hon 10 cay so đeu đa mang ten la đuong Bui Huu Nghia.


Anh Duoi đay la mot so hinh anh trong Khu tuong niem Bui Huu Nghia.


Xem them Kim Thach ky duyen

(Theo Giai thoai van chuong Viet Nam cua Thai Bach


Sach tham khao Thanh Lang, Bang luoc đo van hoc Viet Nam, quyen ha, Nha xuat ban. Trinh bay, Sai Gon, khong ghi nam xuat ban.
Trinh Van Thanh, Thanh ngu đien tich danh nhan tu đien (tap 1). Nha xuat ban Hon Thieng, Sai Gon, 1966.
Nhieu nguoi soan, Tu đien bach khoa Viet Nam (quyen 1). Trung tam bien soan Tu đien bach khoa Viet Nam xuat ban, Ha Noi, 1995.
Nguyen Q. Thang - Nguyen Ba The, Tu đien nhan vat lich su Viet Nam. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 1992.
Le Chi Dung, muc tu "Bui Huu Nghia" trong Tu đien Van hoc (bo moi), Nha xuat ban. The gioi, 2004.


Chu thich