Đu đu hay thu đu (danh phap khoa hoc: Carica papaya) la mot cay thuoc ho Đu đu, bo Cai. Đay la cay than thao to, khong hoac it khi co nhanh, cao tu 3–10 m. La to hinh chan vit, cuong dai, đuong kinh 50–70 cm, co khoang 7 khia. Hoa trang hay xanh, đai nho, vanh to nam canh. Qua đu đu to tron, dai, khi chin mem, hat mau nau hoac đen tuy tung loai giong, co nhieu hat.
Đu đu thuong đuoc an xanh nhu mot loai rau (lam nom va ham) va an chin nhu mot loai trai cay. Trong qua đu đu co mot enzyme goi la papain, mot loai protease co tac dung lam mem thit va cac chat protein khac, do đo đu đu xanh thuong đuoc ham chung voi thit giup thit nhanh mem.
Đu đu la thu qua đuoc dung trong mam ngu qua ngay Tet cua nguoi Nam Bo Viet Nam (gom cac thu qua mang cau, sung, dua, đu đu, xoai). Theo quan niem cua nguoi mien Nam, cach đoc ghep ten loai qua nay nghe giong nhu "cau sung vua đu xai".


Mo ta Đu đu la mot loai cay nho, nhanh thua thot, thuong chi co mot than, chieu cao khoang 3, hoac 5 đen 10 m (16 đen 33 ft), la cay sap xep xoan oc tap trung o phan ngon cua than cay. Phan than cay co seo (mo thuc vat) la noi sinh ra la va qua. Cac la lon, đuong kinh 50–70 cm (20–28 in), la hinh dang thuy, voi bay thuy. Tat ca cac bo phan cua cay đeu chua mu voi cac chuoi te bao tiet mu lien ket. Hoa đu đu co nam canh va co muc đo di hinh gioi tinh cao; cac hoa đuc co cac nhi hop voi cac canh hoa. Hoa cai co mot bau nhuy phia tren va nam canh hoa xoan noi voi nhau o phan goc. Nhung bong hoa co mui thom diu, no vao ban đem va thu phan nho gio hoac con trung.
Qua la mot loai qua mong lon va dai khoang 15–45 cm (5,9–17,7 in) va đuong kinh 10–30 cm (3,9–11,8 in). Khi qua chin, so vao qua thay mem (mem nhu bo chin), vo cua no co mau tu ho phach đen mau cam, doc theo thanh cua khoang lon o giua qua co nhieu hat mau đen.


Nguon goc Cay co nguon goc tu vung đat thap o mien nam Mexico, mien đong Trung My, va bac Nam My. No co le đa đuoc nguoi Tay Ban Nha đua toi Philippines vao khoang nam 1550. Tu đay no đuoc đua vao khu vuc nhiet đoi chau A, chau Phi. Ngay nay, đu đu đuoc trong o phan lon cac nuoc nhiet đoi nhu Brasil, An Đo, Sri Lanka, Philippines, Viet Nam,...


Trong trot Cay đu đu co 3 gioi hoa: đuc, cai va luong tinh. Hoa đuc chi tao ra phan hoa, khong bao gio ket trai. Hoa cai tao ra nhung qua nho, khong an đuoc tru khi đuoc thu phan. Cay luong tinh co the tu thu phan vi hoa cua no chua ca nhi va bau nhuy. Hau het tat ca cac vuon đu đu thuong mai la cay luong tinh.
Đu đu co nguon goc tu mien nam Mexico (đac biet la Chiapas va Veracruz), Trung My va bac Nam My, đu đu hien đuoc trong o hau het cac nuoc nhiet đoi. Trong trong trot, no phat trien nhanh, đau qua trong vong 3 nam. Tuy nhien, đu đu rat nhay cam voi suong gia, nen chi co the san xuat o vung khi hau nhiet đoi. Nhiet đo duoi −2 °C (29 °F) rat co hai neu khong muon noi la gay chet cay. O Florida, California va Texas, viec trong thuong bi gioi han o cac khu vuc phia nam cua cac bang đo. Cay ua đat cat, thoat nuoc tot, vi nuoc đong co the lam chet cay trong vong 24 gio.


= Giong cay trong =
Co hai giong đu đu thuong đuoc trong. Mot loai co thit ngot, mau đo hoac cam, va loai con lai co thit mau vang; o Uc, chung đuoc goi la "đu đu đo" va "đu đu vang". Bat cu giong nao đuoc hai khi con xanh thi đuoc goi la "đu đu xanh".
Nhung trai đu đu lon, co qua đo 'Maradol', 'Sunrise' va 'Caribbean Red' thuong đuoc ban tai cac cho o Hoa Ky thuong đuoc trong o Mexico va Belize.
Vao nam 2011, cac nha nghien cuu Philippines đa bao cao rang bang cach lai giua đu đu voi Vasconcellea quercifolia, ho đa phat trien giong đu đu co kha nang khang virus gay benh đom tron đu đu (PRV).


= Giong cay trong bien đoi gen =
Carica papaya la cay an qua đau tien bien đoi gen khi đa xac đinh trinh tu bo gen cua no. Vao nam 1998, đe đoi pho voi su bung phat cua virus gay benh đom tron tren đu đu o Hawaii, đu đu bien đoi gen đa đuoc phe duyet va đua ra thi truong (bao gom cac giong 'SunUp' va 'Rainbow'). Cac giong khang PRV co mot so DNA cua virus nay đuoc ket hop vao DNA cua thuc vat. Tinh đen nam 2010, 80% cay đu đu Hawaii đa đuoc bien đoi gen. Viec bien đoi đuoc thuc hien boi cac nha khoa hoc cua Đai hoc Hawaii, ho đa cung cap nhung hat giong bien đoi gen cho nong dan ma khong tinh phi.


San xuat Nam 2018, san luong đu đu toan cau la 13,3 trieu tan, đung đau la An Đo chiem 45% tong san luong the gioi (bang). San luong đu đu toan cau đa tang đang ke trong đau the ky 21, chu yeu la do san luong tang o An Đo va nhu cau tang o Hoa Ky.
Hoa Ky la nuoc nhap khau đu đu tuoi lon nhat, chiem trung binh 54,60% tong luong đu đu nhap khau toan cau tu nam 2007 đen nam 2009. Thuong xuyen chiem hon mot nua luong nhap khau toan cau. Hoa Ky nhap khau 176 nghin tan trong tong so 324 nghin tan đu đu thuong mai tren toan cau vao nam 2019; nhap khau gan 178 nghin tan trong tong so hon 322 nghin tan vao nam 2020.


Benh va đong vat gay hai = Virus =
Virus đom trang đu đu la mot loai virus noi tieng đoi voi đu đu trong o Florida. Dau hieu đau tien thay đuoc vi-rut la cac la non bi vang va mach la nhan sach, mot so la vang lom đom. La bi nhiem benh co the bi phong rop, xu xi hoac hep voi cac phien la tu phan giua la nho len tren. Cuong la va than cay co the phat trien cac vet nhon mau xanh đam va thoi gian lan rong ngay cang ngan dan. Cac đom vang la nhung mang hinh tron, hinh chu C, co mau xanh la cay đam hon mau cua qua. Trong giai đoan sau cua virus, cac dau hieu tro nen mau xam va đong vay. Nhiem virus nay se anh huong đen su phat trien va lam giam chat luong cua trai cay. Mot trong nhung tac đong lon nhat cua benh do nhiem virus nay gay ra đoi voi đu đu la mui vi. Tinh đen nam 2010, cach duy nhat đe bao ve đu đu khoi loai virus nay la bien đoi gen.
Virus kham la đu đu pha huy cay cho đen khi chi con lai mot chum la nho. Virus nay anh huong đen ca la cay va qua. La se co cac đuong mong, khong đeu, mau xanh đam xung quanh vien la va hien ro o cac vung xung quanh gan la. Cac la bi anh huong nang hon co hinh dang khong đeu va hinh dang tuyen tinh. Virus co the lay nhiem vao trai cay o bat ky giai đoan nao cua qua trinh chin. Trai cay non hai tuan tuoi co vet noi mau xanh đam voi đuong kinh khoang 1 inch (25 mm). Cac vong tren qua co the đuoc nhin thay o đau cuong hoac cuoi hoa đu đu. Trong giai đoan đau vong kham xanh phat trien, cac vong co xu huong la nhieu vong tron khep kin, nhung khi benh phat trien thi cac vong nay gia tang đuong kinh bao gom mot vong lon. Su khac biet giua virus đom va vi rut kham la khi trai chin o trai bi đom se co mau sac lom đom con trai bi kham thi khong.


= Nam =
Nam than thu đuoc biet đen la loai đac biet tan cong đu đu, nhat la nhung trai đa chin. Benh bat đau tu khi qua con nho voi rat it dau hieu, chang han nhu cac đom tham nuoc tren qua chin. Cac đom nay tro nen trung xuong, chuyen sang mau nau hoac đen, va co the lon dan. O mot so vet hinh thanh lau hon, nam co the tao ra cac bao tu mau hong. Qua cuoi cung bi mem nhun va mat huong vi do nam phat trien trong qua.
Nam phan trang xuat hien duoi dang mot lop trang be ngoai ben tren be mat la rat de nhan ra. Cac đom nho, mau vang nhat bat đau xuat hien tren cac be mat duoi cua la khi benh bat đau lay lan. Cac đom to dan va dan xuat hien lop phan trang ben tren la. Đom benh thuong xuat hien o mat tren cua la duoi dang nam trang phat trien. Benh phan trang khong nang lam khi so voi cac benh khac.
Nam phytophthora bac la gay ra hien tuong chet heo, thoi re, thoi than, dap than va thoi trai. Hien tuong chet heo xay ra o cac cay đu đu non do heo va chung se chet. Cac đom tren cay hinh thanh va khoi đau la vet benh mau trang, tham nuoc ngay cho cac vet seo (thuc vat) o qua va canh. Nhung đom nay to dan va cuoi cung gay chet cay. Đac điem nguy hiem nhat cua benh la qua bi nhiem khuan, co the gay đoc cho nguoi tieu dung. Re cung co the bi nhiem benh nang va dien bien benh nhanh chong, lam cho cay co mau nau va heo ru, gay nga trong vai ngay.


= Đong vat =

Ruoi giam đu đu đe trung cua chung vao ben trong cua trai đu đu, co the len đen hon 100 trung. Trung thuong no trong vong 12 ngay khi chung bat đau an hat va phan thit ben trong qua. Au trung truong thanh thuong la 16 ngay sau khi no, chung an qua theo mot đuong dai đe chui ra khoi qua, roi xuong đat va hoa nhong trong đat đe trong vong mot đen hai tuan sau đo se chuyen thanh ruoi truong thanh. Qua đu đu bi nhiem benh chuyen sang mau vang va roi xuong đat sau khi bi ruoi đuc qua pha hoai.
Tetranychus urticae la mot loai sau hinh bau duc dai 0,5-mm mau nau, mau cam đo, mau xanh la cay hoac xanh-vang nhat. Tat ca chung đeu co mieng chich hut giong nhu kim va an bang cach dung mieng đam vao mo thuc vat, thuong la o mat duoi cua cay. Loai nay quay nhung soi to manh tren cay chu, va khi chung hut nhua cay ra, mo trung bi se sup đo va hinh thanh mot đom nho co tu chat diep luc tai cac vi tri ma chung đa kiem an. Cac la cua qua đu đu chuyen sang mau vang, xam hoac đong. Neu khong kiem soat đuoc chung co the lam chet trai.
Ruoi trang đu đu đe nhung qua trung hinh bau duc mau vang, tu thanh đam o mat duoi cua la. Chung an la đu đu, do đo khien trai bi hong. O đo, trung phat trien thanh ruoi trong ba giai đoan. Ca the trong giai đoan đau tien co chan phat trien tot va la giai đoan song chua truong thanh đe di chuyen. Mot so con trong chung chen phan mieng vao be mat duoi cua la khi chung thay la đo phu hop va thuong khong di chuyen nua. Giai đoan phat trien tiep theo hinh dang chung phang, hinh bau duc va giong vay la. Trong giai đoan cuoi, nhung con nhong loi hon, voi đoi mat to, mau đo ro rang.
Đu đu la mot trong nhung vat chu pho bien nhat đoi voi ruoi giam A. suspensa, chung đe trung vao nhung qua đu đu chin qua muc hoac hu hong. Au trung cua nhung con ruoi nay an trai cay đe lay chat dinh duong cho đen khi chung co the chuyen sang giai đoan nhong. Kieu ky sinh nay đa dan đen chi phi kinh te lon cho cac quoc gia o Trung My.


Su dung am thuc Qua đu đu chua chin co the an bang cach nau chin nhung khong the an song do ham luong mu đoc cua no. Qua đu đu chin thuong đuoc an song, ngoai tru vo va hat. Hat đen cua đu đu co the an đuoc va co vi cay, đam đa.


= Am thuc Đong Nam A =

Đu đu xanh đuoc su dung trong nau an o cac nuoc Đong Nam A, ca song va chin. O mot so vung cua chau A, la non cua đu đu đuoc hap chin va an nhu rau bina.
Đu đu đa tro thanh mot phan cua am thuc Philippines sau khi đuoc gioi thieu đen quan đao thong qua Manila galleon. Đu đu chua chin hoac đu đu gan chin (voi thit qua co mau cam nhung van con cung va xanh) đuoc cat soi mong va thuong đuoc ngam vao atchara, la mon pho bien nhu mot mon an phu cho cac mon an man. Đu đu gan chin cung co the đuoc an tuoi nhu goi đu đu hoac cat khoi, va an kem voi giam hoac muoi. Đu đu xanh cung la mot nguyen lieu pho bien hoac dung lam nhan trong cac mon man khac nhau nhu okoy, tinola, ginataan, lumpia va empanada, đac biet la trong cac mon an cua mien bac Luzon.
Trong am thuc Indonesia, đu đu xanh va la non đuoc luoc đe dung lam mon goi lalab, trong khi nu hoa đuoc ap chao va xao voi ot va ca chua xanh nhu mon rau hoa đu đu Minahasan.
Trong am thuc Lao va Thai Lan, đu đu xanh chua chin đuoc su dung đe lam mot loai goi cay, o Lao đuoc goi la tam maak hoong va o Thai Lan la som tam. No cung đuoc su dung trong cac mon ca ri Thai Lan chang han nhu kaeng som.


= Papain =
Ca qua đu đu xanh va mu trong no đeu giau papain, mot loai protease đuoc su dung đe lam mem thit va cac loai protein khac, nhu trong cach nau an hien nay cua nguoi My ban đia, nguoi dan vung Caribe va Philippines. No hien la mot thanh phan trong mot so loai bot lam mem thit. Đu đu khong thich hop cho mon trang mieng lam tu gelatin vi đac tinh enzym cua papain ngan gelatin đong lai.


Dinh duong Phan thit đu đu song chua 88% nuoc, 11% carbohydrate, chat beo va protein khong đang ke (bang). Voi mot luong 100 g, qua đu đu cung cap 43 kilocalo va la nguon cung cap vitamin C đang ke (75% Gia tri hang ngay) va mot nguon folate vua phai (10% Gia tri hang ngay), nhung co ham luong chat dinh duong thap (xem bang).


Hoa chat thuc vat Vo, cui thit va hat đu đu chua nhieu chat phytochemical, bao gom carotenoid va polyphenol, cung nhu benzyl isothiocyanate va benzyl glucosinate, voi muc đo o vo va cui tang len trong qua trinh chin. Hat đu đu cung chua chat cyanogen cua prunasin.


Y hoc co truyen Trong y hoc co truyen, la đu đu đa đuoc dung lam thuoc chua sot ret, lam thuoc pha thai, thuoc nhuan trang, hoac thuoc xong đe lam diu con hen.


Di ung va tac dung phu Qua đu đu tiet ra dich mu khi chua chin, co the gay kich ung va phan ung di ung o mot so nguoi. Nguyen nhan la do enzym papain hoat đong nhu mot chat gay di ung o nhung nguoi nhay cam, thit đuoc lam mem voi qua đu đu co the gay ra phan ung di ung.


Mot vai hinh anh Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Papaya to tenderize meats Luu tru ngay 30 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine, IndiaCurry.com
Carica papaya
California Rare Fruit Growers: Papaya Fruit Facts Luu tru ngay 21 thang 5 nam 2013 tai Wayback Machine
Papaya and weight loss Luu tru ngay 30 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine