Jazep (Iosif) Jur'jevic Liosik (tieng Belarus: Язэп (Іосіф) Юр'евіч Лёсік; 18 thang 11 nam 1883 Mikalajeuscyna, Minsk, Litva- 1 thang 4 nam 1940 Saratov) la nha hoat đong xa hoi canh ta nguoi Belarus, chinh khach, nha van, nha bao, nha ngon ngu hoc va chuyen gia van hoc, nha giao duc, nguoi ung ho nen đoc lap cho Belarus; đai bieu Đai hoi toan Belarus lan thu nhat nam 1918, tham gia khoi xuong thanh lap Cong hoa Nhan dan Belarus (tieng Belarus: Беларуская Народная Рэспубліка, БНР-BNR) roi giu chuc Chu tich Rada BNR tuong đuong nguyen thu quoc gia; vien si Vien Han lam Khoa hoc Quoc gia Belarus. Sau khi bi ca che đo Sa hoang lan chinh quyen xo viet bat giu va ap buc chinh tri nhieu lan, ong đa mat trong nha tu.


Tieu su = Tuoi tho va tuoi tre =
Jazep Liosik sinh ngay 18 thang 11 (6 thang 11) nam 1883, tai lang Mikalajeuscyna, huyen Minsk, tinh Minsk, Đe quoc Nga (nay thuoc huyen Staubcou, tinh Minsk, Belarus). Cha me la Jurka va Chryscina Liosik la nong dan lam thue tren ruong đat cua gia toc Radziwiłł, Jazep la con ut trong gia đinh co bay con trai va ba con gai nen khong phai tham gia lao đong qua nhieu. Sau khi tot nghiep truong Nikolayev va hai nam on thi, Jazep nop đon vao Truong su pham Niasviz nhung khong đuoc nhan. Nam 1898, Jazep theo hoc Truong su pham Maladziecna roi bi đuoi hoc khi moi nam hai do "ngo nguoc", cac truong khac cung cam cua luon. Nam 1900, Jazep đen Novhorod-Siverskyi noi anh trai Anton day hoc va theo hoc nam cuoi tai đay đen khi tot nghiep nam 1902. Jazep vuot qua ky thi lay giao vien truong lang va tieu hoc cua Novhorod-Siverskyi.


= Cach mang 1905 va đi đay =

Khi moi hoc xong, Jazep lam giao vien tieng Nga tai Truong Kinh te Nong thon Bobruisk. Đen nam 1903, ong quay tro lai vung phu can Novhorod-Siverskyi đe day hoc tai Hramiac tinh Chernigov. Cach mang 1905, Jazep to chuc mit tinh van đong nong dan đia phuong trong truong hoc, đoc cho ho nghe bao va binh luan ve tinh hinh trong nuoc, bay to phai lay đat cua đia chu chia cho nong dan. Cung nam, chinh quyen Nga bat giam Jazep. Dan chung Hramiac phan no toan keo đen nha tu đoi tha nhung cuoi cung khong thuc hien. Nam 1907, Jazep bi đua đen Starodub xet xu. Ong đao thoat khoi nha tu, tron o Stoubcy, Sankt-Peterburg va hai nam o thi tran Krasnovka gan Luhansk la noi mot anh trai đang lam vien chuc. Nam 1911, Jazep bi bat khi quay lai Novhorod-Siverskyi. Tai Starodub, ong bi ket an đi đay đen Siberia vo thoi han. Luc đau thu an tai Kirensk roi chuyen đen cac lang huyen Szreny, co mot khoang thoi gian ngan thi Jazep o tai Bodaybo tinh Irkutsk. Tai Bodaybo, Jazep viet van va thu to chuc truong tieu hoc nhung nhanh chong bi chinh quyen đong cua. Ong duy tri lien lac voi nhung nguoi lam chinh tri bi đi đay khac, theo doi tinh hinh que nha va viet bai cho to bao Nasha Niva tieng Belarus, đang tai thu tu, truyen va tho minh. Ong ket ban voi Alies Harun ve sau la nha van va chinh khach Belarus.


= Phong trao dan toc Belarus =

Sau Cach mang Thang Hai nam 1917, Jazep đuoc tha ve, song o Minsk. Ong tham gia phong trao dan toc canh ta Belarus va la mot trong nhung lanh đao tich cuc cua Hoi Xa hoi chu nghia Belarus (tieng Belarus: Беларуская сацыялістычная грамада, БСГ - BSH). Jazep đai dien cho BSH tham gia Uy ban Quoc gia Belarus (tieng Belarus: Беларускі Нацыянальны Камітэт, БНК - BNK) đuoc thanh lap ngay 7–9 thang 4 nam 1917. Ngay 21–23 thang 7, Jazep du đai hoi cac to chuc va đang phai quoc gia Belarus, tai đay BNK cung bi giai the. Trong ngay cuoi đai hoi, ong đuoc bau vao chu tich Rada Trung uong cac to chuc va đang phai Belarus (tieng Belarus: Цэнтральная рада беларускіх арганізацый, ЦРБА - CRBA) thay the BNK. Tu đau thang 10 đen thang 11 nam 1917, ong la thanh vien Rada Đai Belarus ke thua chuyen đoi tu CRBA. Ong tham gia Đai hoi toan Belarus lan thu nhat ngay 18–30 thang 12 nam 1917.
Nam 1917–1918, Jazep bien tap cho to Volnaja Belarus. Ong la mot trong nhung nguoi khoi xuong tuyen bo đoc lap cho Cong hoa Nhan dan Belarus (BNR) ngay 25 thang 3 nam 1918. Nam 1918, khi BNR hoat đong duoi quyen chiem đong cua Đuc, Jazep ho tro cho linh vuc giao duc. Duoi su ho tro cua Jazep Jakaulievic Varonka va Kanstancin Barysavic Jezavitau, Jazep đa tai to chuc Hoi Van hoa Giao duc Belarus Prasveta thanh Hoi Van hoa Giao duc Belarus ''Backauscyna''. Ong la thanh vien cua Rada BNR. Giua thang 4 nam 1918, Jazep đuoc xem la mot trong nhung ung cu vien cho vi tri đung đau - Chu tich Ban Thu ky Nhan dan Belarus. Ngay 26 thang 4 nam 1918, BNR gui đien co chu ky Jazep thay mat cho chinh phu va rada toi Hoang đe Đuc Wilhelm II. Buc đien bay to loi cam on Đuc đa "giai phong Belarus" cung loi yeu cau ho tro, lien minh voi Đuc. Đong thai nay bi cac nhom canh ta, than Nga, chong Đuc trong BNR phe phan, nhieu nhan vat rut khoi rada BNR va BSH buoc phai giai the.


= Chu tich Rada BNR =

Ngay 14 thang 5 nam 1918, tai phien 10 ky hop thu hai cua Rada BNR, Jazep Liosik đuoc bau lam chu tich, chinh thuc tren cuong vi nguyen thu quoc gia, thay the Ivan Mikitavic Sierada. Sau khi BSH giai the chia tach, ong tro thanh mot trong nhung lanh đao cua Đang Dan chu Xa hoi Belarus (tieng Belarus: Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя, БСДП - BSPD) nam trong lien minh: BSPD, BSH, Đang Xa hoi-Lien bang Belarus va Đang Xa hoi Nhan dan Belarus. Voi vai tro chu tich Rada, Jazep no luc đe quoc te cong nhan nen đoc lap cua BNR cung nhu ngan chan cac vung lanh tho bi mat. Ngay 7 thang 10, Jazep cung Thu tuong Sierada gui đon phan đoi len Thu tuong Đuc ve viec cat cac hat Białostockki, Belsky Uyezd va Grodno cho Ba Lan. Ngay 20 thang 10, ong tham gia phai đoan BNR mong muon hoi kien voi Thu tuong Đuc nham đe Đuc cong nhan nha nuoc Belarus va đong y thanh lap quan đoi Belarus. Phai đoan đa khong đuoc cho gap. Ngay 22 thang 10, Jazep la mot trong nhung đai dien cua BNR gui yeu cau toi Tong thong Hoa Ky đe đuoc cong nhan, ho tro chinh tri va bao ve lanh tho sau khi quan Đuc rut chay.
Nam 1919, khi Ba Lan chiem đong Grodno va Vilnius, Jazep Liosik tham gia đam phan voi Tong uy vien Hanh chinh dan su xu Đong (tieng Ba Lan: Zarzad Cywilny Ziem Wschodnich- ZCZW) Jerzy Osmołowski ve tuong lai chinh tri cac vung lanh tho nay, bao gom ca viec to chuc cuoc trung cau dan y. Ngay 10 thang 8, sau khi Ba Lan chiem đuoc Minsk tu tay quan bolshevik, ong la thanh vien Uy ban Quoc gia Belarus lam thoi đai dien cho nguoi Belarus, khong loai tru kha nang bat tay voi Ba Lan neu nuoc nay cong nhan BNR. Ngay 19 thang 9, trong tu cach Chu tich Rada BNR, Jazep tham gia phai đoan hoi đam voi Quoc truong Ba Lan Jozef Klemens Piłsudski tai Minsk. Phai đoan yeu cau Piłsudski cong nhan đoc lap va toan ven cho BNR, dan chuyen giao quyen luc cho Rada, cho vay tro giup thanh lap quan đoi Belarus sat canh cung quan Ba Lan chong lai bolshevik. Phia Ba Lan khong đua ra bat ky cam ket nao đap lai.


= Sau khi Rada BNR phan tach =
Ngay 13 thang 12 nam 1919, Jazep du hop Rada BNR tai Minsk. Hom sau, phong hop hon loan gian đoan, nhieu thanh vien bo đi, con lai 8 đang vien Đang Cach mang Xa hoi chu nghia Belarus, ba nguoi thuoc Đang Xa hoi-Lien bang Belarus va mot so nhan vat đoi đuoc tham gia Rada. Cuoi cung, nhom nay đao chinh chong lai Rada BNR va Thu tuong Anton Luckievic, lap ra Rada Nhan dan BNR đoi choi lai voi Rada BNR. Nhung thanh vien con lai cua Rada BNR hop tai nha rieng cua Aliaksandr Mikitavic Ulasau, thanh lap Rada toi cao BNR gom 5 thanh vien, trong đo co Jazep Liosik (tu lieu khac thi cho rang ong giu chuc chu tich).
Ngay 20–24 thang 3, Jazep tham gia đam phan giua đai dien hai ben Belarus va ZCZW. Theo đo, phia Belarus yeu cau chinh quyen Ba Lan bao ve toan bo Belarus, cong nhan quyen lam chu cua nguoi Belarus trong tuong lai, quyen binh đang cho tieng Belarus va tang cuong giao duc Belarus. Ho mong đoi BNR đoc lap nhung trong su lien hiep voi Ba Lan. Phia Ba Lan đa thuc hien mot so yeu sach sau đo.
Nam 1919–1920, khi Minsk nam duoi quyen Ba Lan, Jazep Liosik cong tac voi cac bao tieng Belarus Zvon va Bielarus. Sau đo, ong kiem luon chu but to Bielarus.


= Byelorussia Xo viet =

Sau khi Hong quan tai chiem Minsk ket thuc chien tranh Nga-Ba Lan, Jazep la mot nhung nha hoat đong BNR đau tien tuyen bo cong nhan quyen cai tri cua Byelorussia Xo viet. Ong thoi hoat đong chinh tri, chi con cong tac khoa hoc, van hoa, giao duc va van hoc. Tu thang 7 nam 1921, Jazep giang day tai Đai hoc Quoc gia Belarus, mot vai khoa tieng Belarus tai Truong Trung cap Ky thuat Su pham Belped. Nam 1922, ong đuoc bau vao Vien Van hoa Belarus (tieng Belarus: Інстытут беларускай культуры, ІБК -IBK). Jazep tham gia Uy ban Thuat ngu IBK va tro thanh chu tich uy ban tu đau nam 1930. Nam 1927-1928, ong la giam đoc Vien Ngon ngu hoc Belarus. Nam 1928, Jazep đuoc phong vien si Vien Han lam Khoa hoc Quoc gia Belarus.


= Bi ap che va qua đoi =
Nam 1922, Jazep xuat ban cuon Ngu phap Belarus thuc dung bi chinh quyen Lien Xo phe phan, to Zviazda con goi đo la "phan cach mang". Đau thang 11 nam 1922, Liosik bi bat nhung đuoc Chinh uy Giao duc Nhan dan Usievalad Makaravic Ihnatouski can thiep nen đuoc tha trong thang 12. Ngay 17 thang 7 nam 1930, Tong cuc Chinh tri Lien bang (tieng Nga: Объединённое государственное политическое управление, ОГПУ - OGPU) tai Byelorussia Xo viet tien hanh bat giu Liosik ngay tai khu đieu duong Maciesta theo ket qua đieu tra bia đat ve Lien minh giai phong Belarus nguy tao. Ngay 6 thang 12 nam 1930, theo quyet đinh Hoi đong Nhan dan Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Byelorussia, ong bi tuoc danh hieu vien si cung nhu cac chuc vu quan ly khac. Ngay 10 thang 4 nam 1931, OGPU ket an Jazep 5 nam luu đay đen tinh Saratov ve toi co hoat đong chong pha Lien Xo. Luc đau, ong ngu tai Kamyshin nhung khong co viec lam. Jazep chuyen đen Nikolaevsk, day ngon ngu va van hoc Nga (tu lieu khac cho la tai Atkarsk va Dubovka). He nam 1933, ca gia đinh cung chuyen đen đo theo Jazep.
Thang 11 nam 1934, Uy ban Chap hanh Trung uong toan Nga ra lenh an xa cho Jazep. He nam 1935, ong bi tu choi khi xin phep quay lai Minsk. Trong nam đo, ca nha chuyen đen Bryansk. Nam 1936, Jazep day hoc tai Novozbykoу hoac Malavyskaу, gan ga Zlynka. Đia điem nay gan bien gioi Byelorussia Xo viet nen Jazep co đieu kien đi sang de dang hon, tham chi co the đen xem hat tieng Belarus tai Gomel. Nhung khong lau sau, ong bi sa thai va phai quay lai Saratov he nam 1936. Jazep tiep tuc day hoc tai Dubovka nhung cung bi sa thai sau mot nam. Thu nam 1937, ong va gia đinh chuyen đen Atkarsk, ong tiep tuc day tieng va van hoc Nga tai truong su pham ky thuat. Ngay 25 thang 6 nam 1938, ong bi bat vi lien quan đen vu an "To chuc phan cach mang cua nhung ke luu vong chinh tri o Saratov". Jazep bi giai đen nha giam Atkarsk roi chuyen tiep toi Saratov. Lan cuoi cung gia đinh nhan đuoc tin ong la ngay 16 thang 7 nam 1938 qua tam buu thiep chia tay. Ngay 31 thang 3 nam 1940, tai toa an đac biet cua NKVD, Jazep bi ket an 5 nam trong trai cai tao. Tu lieu chinh thuc cho biet Jazep qua đoi ngay ngay hom sau do benh lao trong nha giam Saratov. Nguon tu lieu khac thi cho rang ong bi ban chet ngay sau khi tuyen an. Hien chua ro noi chon cat.
Ve sau, Jazep Liosik đuoc phuc hoi danh du hai lan. Lan thu nhat do Toa an Saratov tuyen ngay 8 thang 10 nam 1958 khi xet lai vu an nam 1940. Lan thu nhi, Toa an Toi cao Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Byelorussia tuyen ngay 10 thang 6 nam 1988 khi xem xet vu an tu nam 1931. Nam 1990, Jazep đuoc truy nhan lai danh hieu vien si. Ho so vu an nhom Liosik va đong pham (kem anh) đuoc luu trong kho luu tru KGB Belarus voi ma so № 20951-с.
Tai Belarus hien nay khong co tuong đai hay đia điem nao tuong nho Jazep Jur'jevic Liosik.


Ngon ngu hoc Vao thoi Byelorussia Xo viet, Jazep Liosik tham gia vao cong tac giao duc, quang ba tieng Belarus va tang cuong nhan thuc ve vi the đat nuoc Belarus. Ong viet bao, dich thuat, viet bai khoa hoc pho thong va truyen ngan cho cac tap chi. Trong Uy ban Thuat ngu IBK, Jazep cung đong sang tao cac thuat ngu tieng Belarus trong nhieu linh vuc. Ong la tac gia cua sach giao khoa ngu phap tieng Belarus danh cho truong hoc cung cac sach ky thuat khac. Tac pham cua ong la sach đau tien ve ngu phap tieng Belarus. Cac truong đai hoc cung su dung sach cua Liosik. Thang 11 nam 1926, Jazep Liosik la mot trong nhung nguoi khoi xuong to chuc hoi nghi hoc thuat ve cai cach chinh ta va bang chu cai tieng Belarus.
Theo Liosik, ngon ngu van hoc Belarus tiep thu cac hinh thuc cu phap va tu ngu khong phu hop tu tieng Nga va tieng Ba Lan. Đay la hau qua cho viec thieu giao duc bang tieng Belarus truoc đo. Mac du von tu vung vay muon đa đuoc Belarus hoa nhung van ban thuong su dung cac hinh thuc tieng Nga va tieng Ba Lan xa la voi tieng Belarus. Liosik chi ra rang tieng Belarus trong sach, bao chi va sach giao khoa đuong đai khong giong ngon ngu noi. Cung quan điem voi Branislau Adamavic Taraskievic, ong cho rang nen tang ngon ngu van chuong phai lay tu phuong ngu đang thinh hanh. Do đo, Liosik đua vao sach giao khoa cac nha van, nha tho co cam nhan đac trung ve phuong ngu dan toc Belarus, qua đo thi cac tac pham cung phan anh loi noi song đong.


Van hoc Jazep Liosik chu yeu viet van xuoi va dich van hoc nuoc ngoai sang tieng Belarus, ngoai ra cung thu lam tho. Nam 1912, tac pham đau tien la ban dich truyen ngu ngon Hy Lap co Herkulies i sielianin (n.đ. 'Hercules va bac nong dan' ) tren to Nasa Niwa. Cuoi nam đo la truyen ngan Nia usie zrazam, jahamosci! (n.đ. 'Khong cung nhau, thua ngai!' ). Nasza Niwa cung xuat ban cac tac pham rieng cua Liosik, tieu bieu nhu thu tu va bao chi cua minh, vi du nu Lios bielaruskaj nacyi i jaje movy (n.đ. 'Ve so phan nguoi Belarus va tieng Belarus'). Thap nien 1920, sach cua Liosik bi kiem duyet gat gao. Nam 1921, chinh quyen Lien Xo ngan can khong cho xuat ban van tuyen Rodnyja wobrazy (n.đ. 'Hinh anh nguyen ban'). Jazep Liosik cung dich Tuyen ngon Đang Cong san sang tieng Belarus. Theo mo ta tai Thu vien Khoa hoc Trung uong Vien Han lam Khoa hoc Quoc gia Belarus, van xuoi cua Jazep Liosik mang "tinh su thi, đac ta chi tiet, phong phu ve phuong tien dien đat va trung thuc ve tam ly.(...) Ong kham pha tam hon nguoi Belarus mot cach binh di, tranh đuoc uoc le sai lech.


Dan toc tinh Cac hoat đong chinh tri va giao duc cua Jazep Liosik nham muc đich pho bien y thuc dan toc va thanh lap nha nuoc rieng cua nguoi Belarus. Anh trai Anton cho biet: Jazep co y thuc he chu nghia dan toc ngay con khi ngoi ghe hoi thao. Thang 9 nam 1917, Jazep viet tren tap chi Volnaya Belarus:

Vao thoi Cong hoa Nhan dan Belarus, Jazep ung ho y tuong mot quoc gia đoc lap hoan toan khoi Nga. Trong nhieu hoat đong khac nhau minh chung cho đieu nay, ong ung ho tuyen bo BNR đoc lap thang 3 nam 1918, cung nhu ky buc đien cam on Hoang đe Đuc đa "giai phong Belarus" thang 4 cung nam.
Jazep Liosik coi trong tieng me đe Belarus. Ong dung tieng Belarus đe giao tiep hang ngay va danh nhieu tam suc đe pho bien. Jazep tung co bai phat bieu trong đo noi: khi đi bo tren đuong pho Minsk va nghe thay tieng Belarus, toi nghe nhu am nhac vay.


Đoi tu Jazep Liosik ket hon voi Vanda Liavickaja la con gai nha van Belarus Jadvihin S. va co ba con. Ong cung la chu cua nha van Belarus Jakub Kolas. Trong thoi gian luu đay tai Siberia, Jazep bi đau than kinh toa va phai chong gay đi lai tu nam 1928. Nam 1930, ong phai toi khu nghi duong Maciesta cung đe đieu tri benh nay. Giua thap nien 1930, suc khoe Jazep đuoc cai thien.


Tac pham Quyen tu tri cua Belarus. Minsk, 1917 (tai ban lan 2: Minsk, 1990);
Ngu phap Belarus thuc dung: Khoa mot. Minsk, 1921;
Bai phat bieu tieng Belarus: Pravapis. Minsk, 1924;
Bai phat bieu tieng Belarus: Sintaksis. Minsk, 1925;
Ngu phap tieng noi Belarus: Fanietyka. Minsk, 1926;
Ngu phap tieng Belarus: Marfałohija. Minsk, 1927;
Sang tao. Minsk, 1994
Cong trinh khoa hoc cuoi cung cua Jazep Liosik la Sintaksis ruskaja havorka viet nam 1938 nhung đa bi that lac do bi tich thu trong vu kham xet bat giu ngay 25 thang 6 nam đo.


Xem them Danh sach nguyen thu quoc gia Belarus


Ghi chu Chu thich Thu muc Michaluk, Dorota (2010). Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej panstwowosci [Cong hoa Nhan dan Belarus 1918–1920. Nen tang nha nuoc Belarus] (bang tieng Ba Lan). Torun: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. tr. 597. ISBN 978-83-231-2484-9.