Tong Nhan Tong (chu Han: 宋仁宗, 12 thang 5, 1010 - 30 thang 4, 1063), ten huy Trieu Trinh (趙禎), la vi hoang đe thu tu cua nha Bac Tong trong lich su Trung Quoc, tri vi tu nam 1022 đen nam 1063, tong hon 41 nam. Ong la nguoi con trai đoc nhat con song đen tuoi truong thanh cua Tong Chan Tong, hoang đe thu ba cua nha Tong. Nam 1023, sau khi phu hoang qua đoi, Trieu Trinh len ke vi ngoi vua, tuc la Tong Nhan Tong.
Trong hon 10 nam đau thoi Nhan Tong, thuc quyen trong trieu nam trong tay me nuoi cua ong la Chuong Hien Thai hau Luu Nga, Nhan Tong tuy đa truong thanh nhung van khong đuoc than chinh, khien quan he me - con tro nen cang thang. Cho nen sau khi Luu Thai hau qua đoi (1033), Nhan Tong đa thay đoi nhieu chinh sach cua ba ta. Nhung do nhieu nguyen nhan nen ve sau ong lai bat đau trong dung lai cac đai than ma ong đa cach chuc. Trong van đe đoi noi, ong chu truong hoc theo Đuong Thai Tong, mo rong con đuong thi cu lam quan, vi the dan đen so luong quan lai trong nuoc tang len nhanh chong va tro thanh ganh nang cua quoc gia. Trong khi đo tham nhung gia tang, binh luc suy kem khien cho tinh hinh trieu Tong tro nen sa sut. Đe cuu van, vao nam 1043, Nhan Tong theo kien nghi cua Pham Trong Yem, thi hanh Khanh Lich tan chinh, Nhung nhung chinh sach moi nay vap phai su phan đoi cua phe bao thu trong trieu, cong them binh bien, thien tai lien tuc, khien Nhan Tong đo loi cho "tan chinh", ong quyet đinh bai bo tan chinh, dung lai chinh sach cu.
Ve đoi ngoai, o phia tay bac nuoc Tong, bo lac Đang Hang ngay cang lon manh; đen nam 1038, thu linh toc nay la Ly Nguyen Hao tu xung la hoang đe Tay Ha va phat đong chien tranh voi Tong; tuy Tong gianh đuoc chien thang nhung lai chap nhan nop tien hang nam đe đoi lay hoa binh. O phia đong bac vao nam 1042, trieu Lieu du đinh xuat binh nam ha, buoc Tong phai cau hoa va tang tien nop hang nam cho Lieu len 20 van, su goi la Trong Hi tang te. Sau khi tinh hinh o phia bac tam thoi đuoc on đinh, thi o phia nam trieu Tong lai phai chong đo voi su quay nhieu cua Đai Viet va cuoc noi day cua Nung Tri Cao o Ung chau. Nhung cuoc chien tranh lien mien va nhung khoan tien phai ban phat nhu the khien nha Tong cang phai hao nguoi ton cua.
Du thanh tich cai tri o muc trung binh, nhung Tong Nhan Tong noi tieng trong lich su la mot vi hoang đe tiet kiem va co đao đuc tot, trong thoi ki cua ong xuat hien hang loat cac đai than co thuc luc va trung thanh het long pho ta nha vua, vi the nen chinh tri van tuong đoi on đinh. Mac du khong ngot nap them mi nhan vao cung, nhung Nhan Tong lai khong co đuoc mot nguoi con trai nao con song sot đe truyen ngoi vi. Sau khi ong qua đoi, nguoi chau goi ong bang chu la Trieu Thuc đuoc ton lam vua, tuc la Tong Anh Tong.


Than the va cuoc song ban đau Tong Nhan Tong co ten luc khai sinh la Trieu Thu Ich (趙受益). Ong chao đoi vao ngay 12 thang 5 nam 1010, la con trai thu sau cua Tong Chan Tong Trieu Hang, mau than la than phi ho Ly. Khi ay Tong Chan Tong bi muon con, cac phi tan trong cung tuy co ha sinh Hoang tu nhung đeu chet yeu ca. Trong cung Luu Đuc phi la nguoi đac sung nhat nhung vi xuat than thap kem, Chan Tong co y lap ba ta lam hoang hau song khong tim ra đuoc ly do gi. Ly thi khi đo la cung nu theo hau Đuc phi, nam mong thay co điem bao rang minh se sinh con trai. Luu Đuc phi ben dung ke, sai Ly thi vao hau Chan Tong, đen khi ba co mang va sinh con lien cuop đua be lam con minh. Do co cong sinh đuoc hoang tu, vao nam 1013, Luu thi đuoc sac phong lam Hoang hau.
Tuy nhien trong dan gian van truyen mieng ve su tich Ly mieu trao thai tu. Theo đo thi Luu đuc phi va Ly than phi nam đo cung mang thai. Luu đuc phi sinh con gai nhung chet yeu con Ly than phi sinh con trai. Đuc phi ben lap muu cung hoan quan Quach Hoe trao con cua than phi bang mot con Ly mieu va noi rang Ly thi sinh ra yeu nghiet. Sau đo Luu phi đuoc phong lam hoang hau, con Ly phi bi đuoi ra khoi hau cung va luu lac dan gian con thai tu đuoc Bat Hien vuong đua ve phu bao ho. Ve sau Chan Tong khong co con trai, ben lap con cua Bat Hien vuong lam thai tu, chinh la Nhan Tong. Đen cuoi đoi, Ly thi gap đuoc Bao Thanh Thien nen đuoc hoa giai noi oan va đuoc vua đon vao cung ton lam Hoang thai hau. Tuy nhien Tong su khong he nhac mot dong nao ve viec nay, va tham chi con đua ra moi hiem nghi Luu thai hau khi biet minh mac benh đa ha lenh giet chet Ly than phi đe đe phong sau nay minh qua đoi, Nhan Tong nhan lai than phi thi gia toc ho Luu se gap đieu bat loi. Vi the co the noi cau chuyen Ly mieu trao thai tu la khong co thuc.
Hoang tu Thu Ich tinh tinh nhan hieu, khoan hoa, vui buon khong co bieu lo ra sac mat. Vao nam 1014, ong đuoc tan phong lam Khanh quoc cong, đen nam 1015 lai thang lam Tho Xuan quan vuong, đen hoc tai Tu Thien đuong. Nam 1017, đuoc kiem Trung thu lenh. Nam sau (1018), ong đuoc tien phong len tuoc than vuong, tuc la Thang vuong. Ngay 20 thang 8 nam 1018, ong đuoc tan phong lam Hoang thai tu, lay Tham chinh Ly Đich lam tan khach cua thai tu. Ngay 26 thang 8, thai tu vao yet thai mieu. Nam 1020, Chan Tong lam benh, co chieu nam khai mo Tu Thien đuong mot lan, thai tu ra gap phu than, tham gia quyet đoan cac viec trong cac ti. Ngay 23 thang 3 nam 1022, Chan Tong bang ha, thai tu len tuc vi hoang đe, ton Luu hoang hau lam Hoang thai hau. Trong 11 nam đau tien trieu Nhan Tong, thuc quyen cai quan đat nuoc nam trong tay Luu thai hau.


Lam hoang đe = Luu thai hau chap chinh =

Thai hau xung lam ["Quyen thu phan xu Quan quoc đai su"], buong rem nghe chinh, nam ngay len trieu mot lan. Do Nhan Tong con nho tuoi ma Luu thai hau ban cai quan viec trieu chinh, nen Duong thuc phi đuoc giao nhiem vu nuoi duong Nhan Tong, tan ton lam Hoang thai phi.
Nhan Tong phai su gia đen nha Lieu bao tang. Sau khi nhan đuoc tin nay, Lieu Thanh Tong yeu cau tat ca đai than toc Khiet Đan va tat ca đai than toc Han trong trieu đinh nha Lieu đe tang cho Tong Chan Tong, tu cap hau phi tro xuong đe mac ao tang khoc thuong cho Tong Chan Tong. Ngoai ra, Lieu Thanh Tong con truyen lenh cho quan quan nha Lieu o cac chau quanh vung bien gioi Lieu - Tong khong đuoc vui choi ca hat trong nhung ngay nay. Sau khi Tong Chan Tong mat đi, Lieu Thanh Tong cung bi benh tat trien mien.
Thang 8 nam 1022, gia phong Phung Chung lam Chieu Van đien hoc si, Vuong Tang lam Trung thu thi lang, Đong binh Chuong su; La Di Gian, Lo Tong Đao Tham tri chinh su; Tien Duy Dien lam Xu mat su. Nhan Tong biet rang chuyen thien thu duoi thoi Chan Tong chi la bia đat, nen đem thien thu chon luon vao mo Chan Tong. Thang 12 cung nam, lai bai chuc cua Tien Duy Dien. Nhan Tong cho đoi nien hieu, lay nam tiep theo (1023) la Thien Thanh nam thu nhat.
Ngay 30 thang 4 nam 1023, thai hau lenh bai Vien Le nghi. Ngay 22 thang 9, bai chuc cua Phung Chung, dung Vuong Kham Nhuoc len thay lam Mon ha thi lang, Đong binh chuong su. Ngay 29 thang 9 nam 1024, Nhan Tong đen tham truong Quoc Tu giam, bai le Khong Tu, sau đo đen mieu cua Vu Thanh vuong. Ngay 16 thang 2, Nhan Tong ha chieu đai xa, cac quan trong trieu dang ton hieu cho ong la Thanh Van Due Vu Nhan Minh Hieu Đuc hoang đe, Hoang thai hau đuoc ton hieu la Ung Thien Sung Đuc Nhan Tho hoang thai hau.
Mua đong nam 1025, Vuong Kham Nhuoc qua đoi. Trieu đinh dung Vuong Tang, Truong Tri Bach len thay, đong thoi Truong Man, Yen Thu đuoc phong lam Xu mat chanh, pho su. Cuu te tuong Đinh Vi va Loi Doan Cung nam truoc trong luc xay lang, đe bat can ma suyt đua đao huyet vao noi tuyet lo, nen thai hau dung co đo ep Doan Cung tu sat, giang chuc Đinh Vi. Đinh Vi truoc kia tim cach sai nu đao co Luu Đuc Dieu gia than gia quy đe me hoac Thai hau. Khi Đinh Vi bi toi, Thai hau lien bat Đuc Dieu xuong tham van. Lai cho luc soat nha Đuc Dieu, thay co thu cua Đinh Vi, tren giay đe bon chu Hon Nguyen hoang đe. Thai hau bat giam Đuc Dieu, giang Đinh Vi lam Nhai chau tu ho tham quan.
Ngay 9 thang 2 nam 1027, nha vua dan cac quan đen chuc tho tai đien Hoi Khanh. Luc nay thai hau khong vua long voi Yen Thu, ben nhan luc ong ta đanh gay rang nguoi hau, ma cach chuc đi, dung Ha Tung len thay. Ngay 4 thang 4 nam 1028, dung Truong Si Ton lam Đong binh chuong su; sau đo lay Khuong Tuan, Pham Ung la Xu mat chanh pho su. Đau 1029, Lo Tong Đao mat, con Tao Loi Dung bi thai hau lam toi, phai bi đay ra Phong chau; lien luy đen ca Truong Si Ton cung bi bai chuc. Loi Dung ve sau that co tu tu. Lay La Di Gian lam Đong binh chuong su, Ha Tung va Tiet Khue lam Tham chinh, Truong Nghieu Ta lam Xu mat pho su.
Vuong Tang truoc kia nhieu lan khuyen Thai hau khong nen lam quyen qua, thai hau trong long rat buc tuc. Mua ha nam đo, nhan trong cung Ngoc Thanh bi hoa hoan, chay trui het, Thai hau noi la do te tuong khong biet đieu hoa am duong, lien đay Vuong Tang ra Thanh Chau vao ngay 9 thang 8. Đai than Pham Trong Yem dang so noi Nhan Tong đa lon, xin Thai hau het buong rem. Thai hau tuc lam, lien đay Trong Yem ra Thong chau. Trong, ngoai đeu cho rang thai hau co y tiem ngoi, xung Đe. Tam tu su Trinh Lam muon lay long Thai hau, ve buc tranh "Vo hau lam trieu" ma dang len. Thai hau tuc gian nem buc tranh xuong đat va cam khong ai đuoc lam nhung chuyen nhu vay nua. Mua đong nam đo, trieu đinh ra lenh cam kinh doanh muoi o 28 chau, quan.
Mua thu nam 1032, theo thinh cau cua gian quan Tran Chap Trung, trieu đinh bai chuc Tham chinh Vuong Thu vi ly do benh tat; lay Mon ha tinh lam Gian vien, doi tinh cu sang phia tay cua Huu Dich. Dung Yen Thu lam Xu mat pho su, Tham tri chinh su. Ngay 8 thang 1 nam 1033, lay Duong Sung Huan lam Xu mat su; Sung Huan vao ta; thai hau va Nhan Tong noi rang tien đe ngay truoc co noi Sung Huan la nguoi uy tin, co the đam đuong đai su, nay thay that la đung nhu vay. May hom sau, Vuong Tuy đe nghi bai bo luat muoi. Vao luc khi trieu đinh cam viec ban muoi, tien ngan kho tang 15 van so voi nam truoc; nhung sang nam sau lai hao ton đen 9 van; sau đo cung khong phat huy ich loi gi nua, nen moi co đe nghi nay.
Đau nam 1033, Luu thai hau muon mac ao con, đoi mu mien la đo danh cho thien tu, ma vao yet Thai mieu. Tham chinh Tiet Khue can la khong nen, Thai hau khong theo, van mac con mien vao Thai mieu. Thai phi Duong thi, Hoang hau Quach thi theo gia. Đen thang 4 cung nam, Luu thai hau lam benh roi qua đoi, tho 65 tuoi, di chieu đe lai phong Duong thai phi lam Hoang thai hau. Thai hau la nguoi co tai, coi viec nuoc 11 nam, ben ngoai viec nuoc noi chung van đuoc on đinh; tuy nhien o ben trong ra suc đan ap Nhan Tong, mai khong chiu giao lai quyen hanh, đay đoa Ly than phi, tham chi luc truoc khi Chan Tong benh nang con muu tinh muon viec Khau Chuan đe hai Nhan Tong, đieu nay khien cho tinh cam me con dan bi ran nut. Khi lam le an tang, Nhan Tong sai bo đe phuc thai hau đang mac, tang theo le hoang hau.


= Viec chinh tri =


 Nhung nam đau chap chinh, 1033 - 1041  Sau khi Luu Thai hau qua đoi, Nhan Tong moi co the đich than chap chinh. Vi bat hoa tu lau voi ba ta, Nhan Tong lien cho thay đoi mot loat nhan su trong trieu. Truoc kia co Lam Hien Kha cau xin thai hau trao lai quyen cho Nhan Tong ma bi đay đen Linh Nam, đen nay Nhan Tong cho nguoi nay đuoc phuc chuc. Đong thoi cac đai than bi thai hau đuoi đi la Tong Thu, Pham Trong Yem cung đuoc trieu ve. Bon hoan quan Giang Đuc Minh, Tue Sung Huan, Nham Thu Trung y the lam bay; nen cung bi đuoi ra ngoai, nhung chua lam thanh toi. Đen viec duoi thoi thai hau, nhieu nguoi dang con gai vao cung, nen Nhan Tong ben lien tuc ha lenh phong thich cung nhan. Ngay 25 thang 5 nam 1033, Đong binh chuong su La Di Gian, Xu mat su Truong Ki, Xu mat pho su Ha Tung, Pham Ung, Trieu Chan; Tham chanh Tran Nghieu Ta, Yen Thu... đeu bi bai chuc. Luc nha vua than chinh, La Di Gian dang len tam đieu cai cach. Nhan Tong ben cung voi Di Gian lap ke loai het nhung nguoi ma Luu thai hau bo dung truoc kia. Viec nay đen tai Quach hoang hau. Quach hau noi voi Nhan Tong rang La Di Gian that gioi ung bien, nen Di Gian cung bi bai chuc luon. Lai dung Ly Đich len thay La Di Gian, Vuong Tuy Tham chinh, Ly Tu lam Xu mat pho su... Thay cua Nhan Tong la Ton Thich qua đoi, truy tang Ta boc xa, thuy la Tuyen. Truoc kia Huu tu gian la Pham Trong Yem xin sai su đi xem xet thien tai, dich benh o mien đong nam; sau mot thoi gian trieu đinh moi chiu cu Trong Yem lam An phu, đen mo kho khoc, cam tho van bay ba... tinh hinh noi đo ma diu bot đi.
Ngay 20 thang 11 nam 1033, lai bai Truong Si Ton, Duong Sung Huan vi ly do hai nguoi uong ruou đen muc tre ca buoi thiet trieu. Nguyen do sau xa vi trong nuoc co nan chau chau nhung Si Ton lam tuong ma khong co ke sach gi, khien Nhan Tong lai nho đen La Di Gian. Ben dung Di Gian lam Mon ha thi lang, Thuong thu bo Lai, Đong binh chuong su, Vuong Thu, Vuong Đuc Dung, Thai Te lam Xu mat chanh pho su, Tong Thu lam Tham tri chinh su. Nhu vay chi trong vong co chua toi nua nam, Nhan Tong lai bo dung tro lai cac đai than bi ong cach chuc truoc kia. Mi nhan Truong thi ma truoc đay Nhan Tong co y lap hau, nay đa mat thi đuoc truy tang la hoang hau.
Sau khi tu minh chap chinh, Nhan Tong lam theo cach cua Đuong Thai Tong mo rong con đuong thi cu lam quan, moi khoa thi tuyen sinh toi may nghin nguoi, lai đat ra nhung uu đai cho nguoi đi thi. Nguoi thi đo ngay cang nhieu, ma đai than va nguoi ben ho ngoai lai lien tuc đuoc đe bat khien cho hien tuong quan lai vo dung thua mua trong trieu đinh cang ngay cang nghiem trong. The nhung Nhan Tong van cho rang đuong lam quan van chua đu rong, vi nhieu nguoi tuy tuoi đa cao ma van chua đo đat. Mua xuan nam 1034, nha vua ha lenh trong moi khoa thi cu 10 nguoi lay đo hai nguoi. Moi khi đa vao toi thi Đinh thi du lam bai co sai sot thi cung khong đanh hong đo la luat bat thanh van. Đen mua ha, lai co lenh rang cu nhan đi thi ma khong hop quy cach thi khong bi bat toi. Nam Đai Trung Tuong Phu thoi Chan Tong tong so quan lai la 9758 nguoi, đen nam Hoang Huu thoi Nhan Tong đa len toi 17300 nguoi, chua tinh so chua đuoc bo nhiem. Nhu vay chi trong 40 nam so luong quan lai cua nha Tong đa tang gap đoi.
Ngay 28 thang 9 nam đo, dung Vuong Tang lam Thuong thu Bo lai, Đong binh chuong su, Xu mat su. Ngay 25 thang 3 nam 1035, Thuong thu Bo Cong, Binh chuong su Ly Đich bi bai đen Bac chau. Lay Xu mat su Vuong Tang lam Huu Boc xa kiem Mon ha thi lang, Binh chuong su; Vuong Tuy, Ly Tu, Vuong Đuc Dung, Han Nhan Y lam Tri Xu mat vien; Tham chinh Tong Thu lam Xu mat pho su; Thai Te, Trinh Đo lam Tham tri chinh su. Ngay 22 thang 8, Nhan Tong nhan ton hieu tu quan than la Canh Huu The Thien Phap Đao Kham Van Thong Vu Thanh Nhan Hieu Đuc. Mua thu nam 1037, kinh su gap đia chan, Diep Thanh Than dang so noi rang co le do chuyen bon Pham Trong Yem, Au Duong Tu va Du Tinh noi thang bi mat chuc nen troi oan gian, vi the Nhan Tong lai doi ba nguoi nay ve lam viec o cac chau gan, trong đo Pham Trong Yem đuoc đieu toi Nhuan chau. Trong trieu so ong ta đuoc dung tro lai, moi co loi giem đen tai Nhan Tong. Nhan Tong noi gian, co y đay ong ta đen Linh Nam, nhung Tham chinh Trinh Lam lai can gian, nen moi cuu đuoc cho Trong Yem.. Thang 10 nam đo, Cung phung quan Tien Ton tau rang o Tin chau co mo đa thach, co the luyen ra đuoc thanh đong, ma o cac chau Tri, Nhieu, Giang đang thieu đong đuc tien, vi the trieu đinh cho van chuyen đa đen cac noi đo đe đuc thu nghiem.
Thang 2 nam 1038, nhan trong nuoc lien tiep xay ra nhieu thien tai, Nhan Tong ra chieu cau loi noi thang. Đai ly binh su To Thuan Kham dang so xin Nhan Tong bot viec choi boi, cham lo chinh su, than can hien than, xa lanh tieu nhan... Nhan Tong nghe theo, ha chieu ke tu nay moi ngay đeu len ngoi o tren đien nghe quan than tau viec. Ngay 8 thang 4 nam 1038, te tuong Vuong Tuy, Tran Nghieu Ta, Han Uc bi bai chuc. Dung Truong Si Ton len thay lam tuong, Chuong Đac Tuong, Vuong Tong lam Tham chinh, Vuong Bac Van va Tran Chap Trung lam Tri Xu mat. Truong Si Ton xua vao thoi Nhan Tong khi Luu hoang hau đoc chuong trieu chinh, tung co y hai đen Nhan Tong, nho co Si Ton đung ra bao ve, vi the Nhan Tong biet on cua ong ta rat nhieu, nen moi co lenh bo dung nhu vay. Vua lai dung Tong Giao lam Han lam hoc si. Hoc si Ly Thuc dang so noi rang chu Tong Giao mang y nghia khong đuoc cat loi (vi Tong la chi trieu Tong, Giao la giao ra, đua ra), vi the Nhan Tong đoi ten cho ong ta la Tong Duong. Vuong Bac Van chap chinh moi đuoc co 36 ngay thi đa nga benh ma chet, Nhan Tong dung Truong Quan len thay vi tri cua ong ta.
Luc bay gio Nhan Tong luu y đen viec nong nghiep, thay trong nuoc mua vu khong on đinh do bao lu han han, nen lo lang, ben ha chieu cac chau cu đinh ki phai dang tau trinh bay tinh hinh thoi tiet, nong vu o đia phuong minh len trieu đinh. Ngay 24 thang 8, quan than cung nhau dang ton hieu la Bao Nguyen The Thien Phap Đao Kham Van Thong Vu Thanh Than Anh Due Hieu Đuc, dang len nam lan, nha vua khong nhan. Sau cung khi hoi y kien cua Truong Si Ton, ong quyet đinh nhan ton hieu nhung bo đi hai chu Anh Due. Huu tu gian Han Ki dang bieu xin dung le nhac cu, vi le nhac moi đay khong hop phep cu, bon Tong Thu cung tan thanh, nha vua nghe theo.
Tri phu Khai Phong Pham Trong Yem đuoc trieu vao trieu lam Huu tu gian. Trong Yem la nguoi chinh truc, vi the bi mat long kha nhieu đai than trong trieu, nhat la La Di Gian. Trong Yem co y khuyen trieu đinh doi đo ve phia tay, bi Di Gian phan đoi. Luc đo cac vung Kinh Đong va Giang Hoai xay ra đai han va nan chau chau, Pham Trong Yem dang so xin nha vua cu quan vien đi cuu nan, nhung Nhan Tong khong đe y đen. Trong Yem tuc gian ben đen chat van, Nhan Tong khong tra loi đuoc, đanh phai cu Trong Yem đi cuu te, nhung cung vi the ma vua toi sinh ra bat hoa voi nhau. Trong Yem lai đe xuat voi Nhan Tong viec dung nguoi hien nang, Di Gian ben to rang Trong Yem tien dan bang đang, li gian trieu đinh. Ngay 5 thang 6 nam 1036, co chieu giang Pham Trong Yem lam tri Nhieu chau. Cac đai than nhu Du Tinh, Au Duong Tu khong bang long voi viec nay, cung bi giang chuc. Đen ngay 9 thang 5 nam 1037, bon te than La Di Gian, Vuong Tang, Tham chinh Tong Thu bat hoa va bai xich lan nhau, Nhan Tong đong loat cach chuc cua ho. Lay Vuong Tuy, Tran Nghieu Ta lam Binh chuong su, Trinh Đo lam Tri Xu mat, Han Uc, Trinh Lam, Thach Trung Lap Tham tri chinh su... Đo la do tien cu cua La Di Gian. Ngay 24 thang 12 nam 1038, cuu tuong Vuong Tang qua đoi.. Ngay 19 thang 2 nam 1039, Đong binh chuong su Vuong Tuy mat, đuoc truy tang ham Trung thu lenh.
Thang 3 nam 1040, te tuong Truong Si Ton dang so noi rang binh si o bien cuong lau ngay, gia đinh o kinh su khong co ai cham lo, nen Nhan Tong cho xuat tien 10 van tu trong kho ra ban thuong cho gia đinh cac tuong si. Sau đo, Tri gian vien la Phu Bat dang so xin khoi phuc lai che đo thoi khai quoc, te tuong nam quyen Xu mat su, Nhan Tong đong y. Cac te tuong Truong Si Ton, Chuong Đac Tuong  tau voi Nhan Tong rang neu nam Xu mat vien so se mang tieng chuyen quyen, Phu Bat noi rang đo la vi cac te tuong so viec ma tron tranh. Khi o phia tay quan Ha nhieu lan quay nhieu bien quan, Nhan Tong hoi y kien cac quan Xu mat vien la Vuong Tong, Tran Chap Trung, Truong Quan, nhung ho nhieu lan ap ung chang tim ra đuoc đoi sach gi, khien vua dan chan nan. Te tuong Truong Si Ton ben nhan đo cung noi xau ba nguoi nay. Đen thang 5, ho đeu bi bai chuc. Thang 9, Tham tri chinh su Ly Nhuoc Coc cung tri si ve nha. Nhan Tong lay Yen Thu lam Xu mat su, Vuong Di Vinh, Đo Dien, Trinh Tien lam pho su.  Khi đo Pham Trong Yem o ngoai bien cuong phia tay co thu tu qua lai voi Ly Nguyen Hao ma chua bao het voi trieu đinh; vi the bon Đo Dien va La Di Gian đeu to cao Pham Trong Yem ket giao voi nguoi Khuong, mang toi đang chet. Nhan Tong nghe theo loi khuyen can cua Ton Mien, khong trach phat đoi voi Trong Yem. It lau sau đo, La Di Gian dung ke loai bo Tham tri chinh su la Tong Tuong, lay Han lam hoc si Vuong Cu Chanh len thay vao vi tri đo.
Thang 7 nam 1042, Nhan Tong theo kien nghi cua Phu Bat ngay truoc la cho te tuong kiem cai quan Khu mat, ben dung Huu boc xa, Binh chuong su La Di Gian lam Thi lang bo Ho, phan Xu mat su, Binh chuong su Chuong Đac Tuong kiem Xu mat su, sau cho La Di Gian len lam kiem Xu mat su.


 Thoi ki tan chinh, 1042 - 1044  Ngay 27 thang 11 nam 1042, sau hoa nghi voi nguoi Khiet Đan, Nhan Tong tuong thuong cong lao, cat nhac Phu Bat len chuc Hoc si vien Han lam, Phu Bat đap rang viec phai tang tien cong nap cho Bac trieu thi khong the goi la cong đuoc, nen tu choi khong nhan chuc. Đau nam 1043, te tuong La Di Gian bi trung phong, khong the len trieu đuoc nua, Nhan Tong bai ong ta lam Tu khong, Binh chuong quan quoc trong su, ba hoac nam ngay len trieu mot lan. Di Gian khong nhan va nhieu lan xin đuoc tri si. Nhan Tong tu choi vai lan roi chap thuan, lai phong cho Yen Thu lam Binh chuong su kiem Xu mat su, Ha Tung lam Thuong thu bo Ho, Xu mat su, Co Xuong Trieu lam Tham tri chinh su, Phu Bat lam Xu mat pho su (nhung Phu Bat khong nhan chuc). Khi tinh binh bien gioi phia tay tam yen, Nhan Tong lai cho goi Han Ki, Pham Trong Yem ve trieu nhan chuc Xu mat pho su. La Di Gian mat vao ngay 9 thang 10 nam 1044.
Quan lai vo dung, binh linh bat tai lam cho quoc kho ngay cang can kiet, khong nhung the đat đai lai bi ngoai bang thon tinh, thue khoa tang cao lam đoi song nhan dan co cuc, dan toi khoi nghia. Tu khi Han Ki, Pham Trong Yem vao trieu chap chinh, lien thao ra nhung phuong sach tri quoc an dan. Ngay 11 thang 9 nam 1043, Han Ki dang bieu trinh bay cac moi đe doa tu Khiet Đan, Tay Ha, va trinh bay 7 đieu can lam, gom Lam trieu chinh trong sach, Quan tam viec bien bi, Tuyen nguoi tai hien, Phong bi o Ha Bac, Cung co Ha Đong, Thu phuc dan tam, Doanh Lac Ap, Nhan Tong đeu thu nap. Bay gio, bo may quan lieu trong trieu đinh khong ngung banh truong, hieu suat hanh chinh ngay mot thap, so luong quan đoi ngay mot tang len, moi hiem hoa trong va ngoai nuoc luon luon xay ra, đa tang them ganh nang cho dan, tinh hinh tai chinh nha nuoc bi thieu hut nghiem trong. Đung truoc tinh hinh nay, vua Tong Nhan Tong đa nam lan bay luot trieu gap đam nguoi Pham Trong Yem, đoc thuc ho phai lap tuc đua ra phuong an. Ngay 14 thang 10, Trong Yem dang so "Đap thu chieu đieu tran thap su" trinh bay 10 phuong sach: Minh truat trac, Uc nghieu hanh, Tinh cong cu, Trach quan truong, Quan cong đien, Hau nong tang, Tu vo bi, Giam lao dich, Đam an tin, Trong menh lenh, đua ra 10 chu truong cai cach, nhu giam thue khoa va phu phen, cung co quan đoi, khuyen khich dan trong dau nuoi tam phat trien thuong nghiep... Nhan Tong chap nhan va cho thuc hien nhung chu truong nay, goi đo la "tan chinh", trong su hay goi la "Khanh Lich tan chinh". Cuoi nam đo, Pham Trong Yem cu mot nguoi đi cac noi kiem tra hanh vi quan lai, ong moi khi nhan đuoc bao cao cua ho, đeu khong do du gach ngay ten nhung nguoi khong xung chuc trong danh sach quan lai, nhieu nguoi khuyen can Trong Yem khong nen lam qua, nhung Trong Yem van quyet tam thi hanh. Ong noi: "Tha mot nha khoc con hon đe ca thien ha phai khoc".
Chinh sach moi cua Pham Trong Yem đa đa đong toi quyen loi cua rat nhieu the luc thu cuu trong trieu, vi the ho bat đau tim co cong kich, tru dap ong. Thang 3 nam 1044, Ha Tung giat day cho to cao Pham Trong Yem, Doan Thu, Au Duong Tu, Du Tinh loi keo bang đang, triet ha nhung nguoi khong an canh, nhung ban đau Nhan Tong van chua tin, nhung sau đo thien ha nhan hoa lien tiep xay ra, be đang khong ngot loi dem pha dan dan lam cho Nhan Tong mat niem tin vao "tan chinh". Thang 10 nam 1044, Yen Thu bi bai chuc Binh chuong su kiem Xu mat su. Dung Đo Dien lam Đong Trung thu mon ha Binh chuong su, kiem Xu mat su, Tran Chap Trung lam Tham tri chinh su. Mua xuan nam 1045, Pham Trong Yem cam thay bat an, lai dang so xin bai chuc. Nhan Tong toan nghe theo, song Chuong Đac Tuong tau rang Trong Yem la nguoi hien nang, neu mot lan thinh cau ma bai chuc thi thien ha che cuoi nha vua khong biet coi trong hien than, vay nen phai kiem co gi lam toi nhe roi moi bai chuc. Gap luc Phu Bat tu Ha Bac tro ve, Chuong Đac Tuong ben sai Huu chanh ngon Tien Minh Dat dang so noi bon Pham Trong Yem, Phu Bat tu khi con o tran ben ngoai đa ket giao bang đang, muu đo ba chiem trieu đinh, roi xin Nhan Tong truat chuc hai nguoi. Ngay 23 thang 2, Nhan Tong bai Trong Yem lam An phu su Thiem Tay, tri Ban chau; Phu Bat lam An phu su Kinh Đong tay lo, tri Van chau. Lai đinh ha chieu bai nguoi cung canh voi Trong Yem la Đo Dien ra Duyen chau. Tan chinh chi thuc hien đuoc hon 1 nam đa ket thuc. Pham Trong Yem ve sau chet trong uat han o Dinh chau (1052).


 Sau Tan chinh, 1045 - 1053  Sau khi Pham Trong Yem that the, Nhan Tong dung Co Xuong Trieu lam Binh chuong su kiem Xu mat su, Vuong Di Vinh lam Xu mat su, Tong Tuong Tham tri chinh su, Ngo Duc, Bang Tich lam Xu mat pho su. Trieu đinh lai nghi đinh bai bo nhung cai cach khoa cu đuoc thi hanh truoc kia, tro lai theo che đo cu khi moi lap trieu, tuc la chu yeu bo dung quan lai theo kieu tap am va tien cu. Giam sat ngu su la Bao Thanh Thien dang so can rang neu khoi phuc lai cuu che thi chinh la don đuong cho con em quan lai tien than hon la chon nhan tai cho đat nuoc. Nhan Tong khong theo.
Ngay 17 thang 5 nam 1045, Chuong Đac Tuong xin tu chuc, Nhan Tong cho Tran Chap Trung len thay lam Binh chuong su, Xu mat su; Ngo Duc lam Tham tri chinh su, Đinh Đo lam Xu mat pho su. Phia Tay Ha cho tra lai hang tuong bi bat la Thach Nguyen Ton. Tran Chap Trung dang so ke toi Nguyen Ton lam nhuc quoc the, xin chem đe ran. Nhan Tong theo loi Co Xuong Trieu, tuy khong giet chet, nhung tuoc đoat quan tuoc cua gia đinh ong ta. Du Tinh khi đo la Tri che cao, bi đan hac vi khi đi su Bac trieu đoi đap voi Lieu chu bang giong Khiet Đan, lam mat ton uy trieu đinh, nen bi đay ra Cat chau. Cuoi nam đo Nhan Tong cho bai che đo te tuong kiem Xu mat su, tu đay vien Xu mat nam quyen đoc lap voi chuc te tuong, cung nhau thuong nghi viec co mat roi tau len nha vua nhu truoc. Đau nam 1047, Nhan Tong đi san o Han thon, roi đen doanh trai trieu cac phu lao đen hoi tinh hinh tho đia va dan chung, sau đo lenh mien tien to thue cho dan đat ay trong mot nam.
Ngu su trung thua Cao Nhuoc Not bat binh voi cac te tuong, nhan luc co thien tai lien mien, sam tau voi Nhan Tong rang thien tai xay ra la do te tuong khong biet đieu hoa am duong. Ngay 24 thang 4 nam 1047, hai quan chap chinh Co Xuong Trieu va Ngo Duc đeu bi bai chuc, đong thoi bon Tran Chap Trung, Tong Tuong cung bi giang chuc xuong mot buc, nhung đen cuoi nam đo thi đuoc phuc chuc. Trieu đinh dung Ha Tung lam Xu mat su, Cao Nhuoc Not lam pho su, Van Ngan Bac Tham tri chinh su. Nhan Tong muon lay Ly Thanh Than len lam Quan Gian nghi đai phu, te tuong Tran Chap Trung so mat chuc, nen tim cach khien Nhan Tong khong dung Thanh Than. Thanh Than han qua, nhieu lan o truoc mat vua noi xau Chap Trung va con khong chiu nhan chuc Long đo cac truc hoc si cua trieu đinh ban cho. Tuy nhien nha vua đoi voi Chap Trung đai ngo van con nhu cu. Con Ha Tung von co thu oan voi Phu Bat lien to cao ong ta thong muu Khiet Đan tao phan. Phu Bat ben bi bai chuc An phu su Tay Kinh. Ve sau Nhan Tong biet Ha Tung noi giem nen lai phong Phu Bat chuc Kinh Đong lo An phu su.
Cuoi nam 1047, quan si o Boi chau do Vuong Tac cam đau chiem cu thanh tao phan, bat tri chau Truong Đac Nhat va giet tuong Đong Nguyen Hanh va nhieu nguoi khac. Vuong Tac tiem xung Đong Binh vuong, phong quan chuc kien lap trieu đinh rieng, đat quoc hieu la An Duong, nien hieu Đac Thanh. Tren mat quan khoi nghia thich dong chu Nghia quan pha Trieu đac thang the hien quyet tam lat đo nha Tong. Co Xuong Trieu sai đem quan tu Đai Danh đen đanh Boi chau, va lenh quan o Thien, Manh, Đinh chau va phu Chan Đinh san sang tu the phong thu. Đau nam 1048, nguoi trong Uong Van Khanh lam noi ung đinh dan quan Tong tien vao thanh, song bi phat hien va that bai. Trieu đinh dung binh nhieu phen nhung van khong đuoc. Tong Nhan Tong lo lang, nen dung Van Ngan Bac lam Tuyen phu su Ha Bac đe dep loan. Quan phan loan co y cau cuu nguoi Lieu, tuong Tong la Su Minh Hao biet ben cho nguoi chen đuong len phia bac va bat đuoc su gia Boi chau. Ngay 18 thang 4, Van Ngan Bac tuyen 200 trang si vao thanh theo đuong đia đao, len lau thanh giet het nguoi thu thanh, roi đon quan trieu đinh tien vao thanh. Vuong Tac bo tron roi bi bat giet, loan quan o Boi chau bi dep sau gan nua nam. Do chien cong nay, Van Ngan Bac đuoc trieu ve trieu lam Thuong thu bo Le, Binh chuong su.
Nam 1049, do thay dan Kinh Đong nhieu lan khoi nghia, Nhan Tong theo y kien cua te than, dung Luu Quy lam An phu su. Khi Luu Quy đen mien đong, mo kho cuu te, thu phuc dan tam roi chieu du nhung nguoi khoi loan khien ho quy phuc, tinh hinh phia đong ben đuoc yen on. Lai co Phu Bat o Ha Bac vao dip thien tai đa mo kho cuu te, dung phuong sach tri thuy, an ui nhung nguoi ngheo tung ma phai đi lam cuop, khuyen khich luu dan tro ve canh tac. Nhan Tong co loi khen ngoi phong cho ong ta len lam Thi lang bo Le, An phu su Kinh Đong. Sau đo trieu đinh cho muoi quan chi huy toi Kinh Đong đe tran ap giac cuop, Phu Bat can rang lam nhu vay se khien dan tinh bat an, Nhan Tong ben trieu cam quan ve kinh. Te tuong Tran Chap Trung vi chuyen thien tai o Ha Bac khong tim ra phuong sach đoi pho, bi cong luan to cao nen phai xin tu chuc. Ngay 8 thang 8 nam 1049, Nhan Tong đieu Tran Chap Trung ra Tran chau, dung Tong Tuong lam Binh chuong su, Bang Tich lam Xu mat su, Cao Nhuoc Not Tham tri chinh su, Luong Thich lam Xu mat pho su.
Luc nay ngon luan lai đan hac Van Ngan Bac am ket Truong quy phi đe co ngoi te tuong, lai đoc đoan chuyen quyen, xem thuong ngoi vua. Nhan Tong noi gian, đen ngay 5 thang 10, cach chuc Ngan Bac, đay ra Hua chau. Dung Bang Tich len lam Đong trung thu mon ha Binh chuong su; Cao Nhuoc Not lam Xu mat su, Luong Quat Tham tri chinh su, Vuong Nghieu Than lam Xu mat pho su. Đau nam 1052, Bao Chung vi nhieu lan can gian vu dung Truong Nghieu Ta lam cho Nhan Tong buc minh, nen bi đay lam chuyen van su Ha Bac.
Thang 6 nam 1053, Cao Nhuoc Not bi bai chuc. Nha vua muon dung Đich Thanh len thay giu chuc Binh chuong su, Xu mat su, Ton Mien lam Xu mat pho su, Du Tinh lam Thi lang bo Cong. Cuoi nam nay lai phong Tran Chap Trung, Luong Quat len chuc Binh chuong su. Thang 3 nam 1054, Xu mat su Vuong Di Vinh vi benh tat nen tu chuc. Sau đo Luong Quat cung bi noi la khong biet giup vua phan uu va day do con em, bi bai Binh chuong su. Nhan Tong dung Vuong Đuc Dung va Luu Hang len thay, lai dung Đien Huong lam Xu mat pho su. Nam 1054, Ton Mien vi bat man viec Nhan Tong truy phong Truong quy phi lam hoang hau nen bi bai chuc. Nhan Tong hoi y kien cua Vuong Tu, chon lay lay Phu Bat, Van Ngan Bac, nhung đai than đuoc trieu da ca ngoi "hoan quan cung thiep đeu khong biet đen" len lam quan chap chinh, nam quyen trong trieu.
Nam 1058, Van Ngan Bac bi đan hac phai tu chuc, roi Phu Bat cung phai ve nha chiu tang me. Nhan Tong lay Han Ky len lam Binh chuong su, nam quyen trong trieu, cung voi Tong Tuong, Đien Huong đeu thang lam Xu mat su.
Nam 1062, Bao Chung đuoc Nhan Tong cat nhac len lam Xu mat pho su, khong bao lau sau thi qua đoi, tho 64 tuoi. Thoi gian tu luc lam benh cho đen khi mat chi co 13 ngay, nen nguoi ta nghi ngo rang ong mat mot phan do thuoc cua Nhan Tong ban cho, do luc sinh thoi Bao Chung tung xu nhung vu an vach mat bon thai y, nen bi bon chung cam ghet.


= Ngoai giao =


 Đang Hang li khai  Tu thoi Tong Thai Tong, bo lac Đang Hang o mien tay bac Trung Quoc ngay cang lon manh, co y đo li khai, khong than phuc trieu Tong nua. Đen nam 1032, Ly Nguyen Hao len ke nhiem cha la Ly Đuc Minh, la tiet đo su Đinh Nan, tuoc Tay Binh vuong. Ly Nguyen Hao la nguoi tan bao, tu lau đa co y li khoi tu lap. Luc đo Nhan Tong dung nien hieu Minh Đao, pham vao ten cha cua Nguyen Hao (Đuc Minh), nen trong nuoc ong ta tu y đoi nien hieu nay thanh Hien Đao. Tuy ban đau van nop cong cho trieu Tong nhung cung đa manh nha y muon chong đoi. Đong thoi Nguyen Hao cung đuoc nha Lieu phong lam Ha quoc vuong.
Giua nam 1034, Ha chu Ly Nguyen Hao lay co quan Tong o Khanh cong xam nhap vao canh gioi nuoc Ha, ben dan quan đen bao thu. Cac tuong Tong Duong Tuan, Lu Tuan bi đanh bai o tran Long Ma tinh; Hoan Khanh đo giam Te Tong Cu xuat quan chien đau va bi bat song. Truoc kia tri Đinh chau Luu Binh thuong canh bao nha vua phai triet đe đe phong Ly Nguyen Hao, song trieu đinh khong theo. Đen đay Nhan Tong khen la nguoi biet nhin xa, dung Luu Binh lam Hoan Khanh lo pho đo bo thu. Sau tran thang đo, Ly Nguyen Hao tien hanh chien dich tay tien, tan cong vao toc Duy Ngo Nhi nam 1036, chiem đuoc mot dai đat rong lon ma nay thuoc vung Cam Tuc, Trung Quoc. Truoc tinh hinh nguoi Ha uy hiep, ngay 1 thang 11 nam 1038, Nhan Tong ha lenh xuat kho tang ra 50 van đe ho tro quan o Ha Bac va Thiem Tay đe khang cu voi quan đich.
Chinh trong luc Nhan Tong sa đa vao cuoc song phong tung, chinh tri trieu Tong ngay cang hu bai, thi dan toc Đang Hang ngay cang lon manh. Ngay 10 thang 11 nam 1038, Nguyen Hao tu xung la hoang đe nuoc Tay Ha, sai su gia đen trieu Bac Tong yeu cau thua nhan chinh quyen Tay Ha, nhung bi cu tuyet. Đe đoi pho, Nhan Tong dung Hoan Khanh lo đo bo thu Luu Binh
lam Phu dien lo pho đo bo thu; Tam tu su Ha Lat lam Tiet đo su Phung Ninh, tri Vinh Hung quan; Pham Ung lam Tiet đo su Chan Vu, tri Dien chau, cung nhau khang cu nguoi Ha, lai cat đut giao thuong, khong cho buon ban voi phia Ha.
Sau khi xung đe, Nguyen Hao sai su đen tau rang nguoi Ha tuy rang xung hieu hoang đe, nhung van se xung than voi Trung Quoc, xin xa toi, mo lai đuong thong thuong nhu cu. Khi su gia cua Tay Ha đen, cac quan chap chinh tranh luan voi nhau, nguoi thi bao nen nhan bieu, nguoi thi đoi bat giam su gia. Cuoi cung trieu đinh quyet đinh tha su gia ve nuoc nhung khong nhan le vat.
Bay gio o phia nam cung co giac An Hoa cuop pha. Trieu đinh nha Tong cu quan giao chien voi nguoi Man, nhung that bai, kiem hat Truong Hoai Chi va nam nguoi khac đeu chet. Vua sai Phung Than Ki la con cua Phung Chung lam tri Que chau, Quang Tay kiem hat, nhanh chong đi dep doan. Than Ki sau khi đen chau, huan luyen quan đoi va tuyen them linh, lay them luong thuc roi chia quan lam ba lo tien đanh quan Man; nguoi Man phai đau hang, tinh hinh Quang Tay lai đuoc yen on. Đe đoi pho voi Tay Ha, Nhan Tong dung Luu Binh lam Phu Dien Hoan Khanh lo đo bo thu, Ha Lat lam Tiet đo su Phung Ninh, tri Vinh Hung; Pham Ung lam Tiet đo su Chan Vu, tri Dien chau.
Ly Si Ban la tuong tran thu trai Kim Minh, nam trong tay hon 10 van quan. Ly Nguyen Hao sai dan đen gia hang, chu tuong cua ong ta la Pham Ung thuong vang bac đe khich le, va cho bon nguoi đen hang doi sang phia nam. Sau đo moi lan Nguyen Hao dan quan đen quay nhieu ma gap Si Ban đeu tu nhien lui quan, khien Si Ban kieu cang, khinh đich. Nhan đo Nguyen Hao bi mat mua chuoc nhieu nguoi than can duoi truong cua Si Ban ma ong ta khong he hay biet. Thang 2 nam 1040, Ly Nguyen Hao dan đai quan cong đanh Bao An quan tu đuong Tho Mon, roi qua trai Kim Minh, bat song Ly Si Ban, thua thang keo đen thanh Dien chau. Pham Ung trieu tap quan cac lo Phu Dien, Hoan Khanh cung nhau cuu Dien chau. Quan Tong do Luu Binh chi huy that the truoc quan Ha lap 7 trai o duoi nui đe giao chien voi giac. Vao đem toi, quan Ha toi chieu hang, Binh khong theo. Quan Ha ben tong luc tan cong, bat song Luu Binh. Nhung sau đo do thoi tiet khong thuan loi, nguoi Ha lai lui quan. Trieu Tong dung Ha Thu Van lam Thiem Tay đo bo thu, An phu Kinh luoc su, đen lo viec bien cuong phia tay, noi giam Vuong Thu Trung lam Thiem Tay đo kiem hat, Truong Tong Hoi lam Phong ngu su Hung chau. Tri gian vien Phu Bat dan le nha Đuong dung quan hoan lam tuong ma đen noi suy song ra can đung dung Vuong Thu Trung, song Nhan Tong khong nghe. Trieu đinh lenh cho tu truong la Gia Lac Tu Lai ho tro dep yen loan o phia tay, nhung khong co đuoc thanh tich gi lon.
Thang 3 nam 1040, trieu đinh thay rang đat Thiem, Thuc binh lua lien mien, trieu đinh nhieu lan dung binh ma chua đuoc thanh cong, chiu nhieu ton hai, nen dung Han Ki lam An phu su Thiem Tay, Phu Duy Trung lam pho. It lau sau quan Ha bao vay trai An Vien, cac tuong o gan đo đeu so ma khong dam cuu. Pham Ung nghe đuoc, trach moc cac tuong tham te. Cac tuong ben tau voi Han Ky, xin doi Ung đi noi khac. Han Ki tau len trieu đinh, đieu Pham Ung ve kinh, dung Pham Trong Yem len thay chuc. Tu đo Nhan Tong co y dung lai Pham Trong Yem.
Mua ha nam đo, Ly Nguyen Hao đich than dan quan, bat song trai chu trai Tac Mon, roi vay trai An Vien. Nhan Tong cho bai chuc Ha Thu Van, Vuong Thu Trung, lay Ha Tung lam Kinh luoc, An phu su, tri Vinh Hung quan, Bang Tich lam Chuyen van su. Tri Dien chau la Truong Ton tuoi cao suc kem, nen xin đuoc doi vao ben trong. Pham Trong Yem dang so xin đuoc len thay, Nhan Tong nghe theo va dung Trong Yem tran giu Dien chau. Tu khi Trong Yem len nam quyen, chinh lenh nghiem minh, đe phong can mat, quan Ha khong dam tuy tien nhu truoc nua. Thang 8 nam đo, quan Ha lai bay tran o thanh bac Dien chau, Pham Trong Yem sai Chu Mi đem 3000 quan chong cu. Chu Mi khong thay co vien binh giup minh, ben bay ke nghi binh o nui Bac, khien quan Ha trong thay tuong la cuu binh cua Tong đa đen, ben lui quan lap tuc. It lau sau, ho lai đen cuop trai Tam Xuyen, giet tuong Duong Bao Cat, quan Tong gap bat loi. Nho co Vuong Khue đem 3000 quan đen ung chien, moi gianh đuoc đat đai đa mat. Quan Tong truy kich đuoi theo, đanh thanh Bach Bao, nhung khong thang phai lui ve. Nguoi Ha cho quan tap kich, nhung quan Tong đa cho phuc binh san o nhung noi hiem yeu, giet đuoc 400 quan Ha, bat song 70 nguoi. Tu cuoc chien tranh nay, đa noi len mot danh tuong la Đich Thanh. Đich Thanh do mot lan bi Pham Trong Yem noi khich ma cham chi đoc binh phap, dan tro nen thong thao, tieng tam đon xa khap noi. Nhan Tong ben phong cho ong ta lam Đo giam o Kinh chau.
Thang 2 nam 1041, Ha chu sai Cao Dien Đuc đen Kinh Nguyen gap Pham Trong Yem đe xin cau hoa. Pham Trong Yem biet rang nguoi Ha co y gia doi, ben viet thu gui cho Nguyen Hao đe phan tich loi hai, khuyen ong ta bo đe hieu ma than phuc nha Tong, Nguyen Hao khong theo va co y xam lan Vi chau. Han Ky xuat 18.000 quan chong cu voi nguoi Ha. Ong ta lap cac trai trong khoang 40 dam đe chi vien cho nhau. Quan Ha dung ke gia thua du quan Tong vao mai phuc. Khi luc luong Tong đen phia bac thanh Long Can thi gap phai đai quan Ha chan đuong phia truoc, phuc binh tu tren nui đanh xuong, khien quan Tong đai bai, tuong chi huy la Nham Phuc cat co tu tu. Quan Ha lai đanh vao cac canh quan cua Chu Quan va Vo Anh. Vo Anh va nhieu tuong nhu Trieu Tan, Vuong Khue, Tang Dich tu tran, Chu Quan dan hon 1000 quan chay tron, đen nua đem thi quan Ha do khong thong thao đuong đi, đanh phai rut lui. Han Ki dang bieu xin cho toi, Nhan Tong ha chieu giang ong ta xuong lam Huu tu gian, tri Tan chau. Thang 5 nam 1041, trieu đinh lay Tran Chap Trung đong Thiem Tay đo bo, An phu, Kinh luoc, Chieu thao su, Ha Tung la Tan Phuong pho đo bo thu, Quach Kinh la Tham muu quan su. Sau lien tiep nhieu that bai, trieu Tong thay đoi phuong sach, vua đanh va du, cho ben đich co bien se thua co sang đanh. Sau đo Pham Trong Yem thay nguoi Khuong hop tac voi Tay Ha xam pham bien cuong, nen xin trieu đinh uy lao, khao thuong cho ho; tu đo nguoi Khuong moi chiu than phuc.
Đen thang 8 nam đo, Ly Nguyen Hao thua thang keo quan đanh toi hai chau Lan, Phu. Trieu đinh dung Phu Dien bo thu Hua Hoai Đuc đem 10.000 quan đen chi vien. Sau khi bao vay hai thanh, Nguyen Hao đanh toi Phong chau, giet tri chau Vuong Du Khanh. Tuy nhien quan Tong nhanh chong on đinh lai luc luong va phan cong tro lai. Trieu Tong sau đo chia Thiem Tay ra lam bon lo: Tan Phuong, Kinh Nguyen, Hoan Khanh, Phu Dien giao cho bon trong tuong Han Ky, Vuong Dien, Pham Trong Yem va Bang Tich cai quan. Viec giao tranh o phia tay cu keo dai lien mien ma khong co ket qua, dan khien Nhan Tong chan nan. Tri gian vien la Truong Phuong Binh khuyen Nhan Tong nghi hoa voi Tay Ha, mo lai cua thong thuong, đe tranh nhoc suc cua dan, đieu nay rat hop voi y cua Nhan Tong. Nhung giua luc đo thi co tin quan Khiet Đan co y nam ha, trieu đinh phai đieu bot quan phia tay tro ve đe chuan bi đoi pho.


 Trong Hi tang te  Bay gio o mien bac, Lieu Hung Tong Da Luat Hong Chan sau khi len ngoi đuoc hai nam, tieu diet đuoc the luc cua me ruot la Thai hau Phap Thien, nam đuoc toan bo đai quyen trong trieu. Trong luc nay trieu đinh Khiet Đan phat sinh tranh chap noi bo, the luc ngay cang suy yeu; khien Hung Tong buoc long phai đon Phap Thien thai hau tro ve, bat đau nhung tranh chap moi trong cung đinh.
Thang 1 nam 1042, vua Khiet Đan thay trieu Tong giao chien voi Tay Ha lien tiep that bai, ben nay y hung su nam phat tinh lay lai 10 huyen phia nam Ngoa Kieu quan. Tuy nhien lai tru tru chua dam đua ra quyet đinh, ben trieu co te tuong la Truong Kiem. Kiem khuyen voi Hung Tong chi can trung binh đe doa, roi sai su xuong nam đoi them yeu sach, khong can phai than chinh chi cho nhoc cong. Thang 2 nam đo, Lieu chu sai Nam vien tuyen huy su Tieu Đac Mac, Han lam hoc si Luu Luc Phu đi su trieu Tong, hoi trach viec hung su phat Ha va tang cuong binh bi o vung bien, roi đoi trieu Tong "tra lai" muoi huyen phia nam Ngoa Kieu quan va đat Tan Duong. Tri Bao chau la Vuong Qua nghe tin ve viec đong binh cua Khiet Đan, dang so len trieu đinh xin đieu đong quan phong thu, trieu đinh nghe theo, lenh bi mat bo tri phong bi vung bien cuong. Trieu đinh muon cu nguoi ra đam phan voi ben Lieu, trieu đinh khong ai dam đi, duy chi co Huu chanh ngon Phu Bat tinh nguyen lam viec nay. Nhan Tong cu Phu Bat đen Ha Bac hoi đam voi su Khiet Đan. Su Khiet Đan la Tieu Đac Mac đoi hoi trieu Tong cat đat, ga cong chua cho con trai truong cua Khiet Đan chu la Luong vuong Hong Co va tang tien thue; Phu Bat thi kien quyet khong chiu viec hon nhan.
Trong luc đam phan roi vao be tac thi vao thang 4, Lieu Hung Tong ban ra lenh nam chinh, bien than lu luot gui tin cao cap ve trao. Trieu Tong lai cu Phu Bat đi su mang theo quoc thu do Han lam hoc si Vuong Cung Than soan đen mien bac, đong thoi cho tu sua bac thanh Thien chau đe đe phong quan Lieu nam ha. Tuy quan Khiet Đan dieu vo noi bien canh, nhung vi co tuong Đich Thanh đong quan, cong voi Thien Uyen Chi Minh, nen cung chi dam đe doa chu khong dam đong toi bien canh nha Tong.
Khi Phu Bat toi kinh đo Khiet Đan, tranh luan bac bo viec cat đat cac đai than trong Lieu đinh va ca Lieu chu. Ong ta biet trieu Lieu muon ket hon la chi vi đoi tien sinh le trong đo, nen noi thac ra rang cong chua ma xuat gia thi tien hoi mon cung chang qua 100.000, nen y đinh hon su cua Lieu khong thanh. Thang 9 nam đo, Nhan Tong lenh Phu Bat soan quoc thu, trong đo neu len may đieu:

Khiet Đan phai khien Tay Ha than phuc va cong nap cho Tong;
Tien tang hang nam tang len thanh 20 van lang bac, 20 van tam lua;
Bien gioi hai nuoc đe nguyen nhu truoc;
Khong ben nao đuoc tuy tien tang quan o bien cuong va dung nap nhung đua tron tranh.
Ngay 17 thang 9 nam 1042, Phu Bat va Truong Mau Thuc lai đen Khiet Đan mot lan nua, mang theo quoc thu cua Nhan Tong. Vua Khiet Đan đoi trong khoan 20 van tu nay goi la "hien" thay vi "tang" nhu truoc kia. Phu Bat bien bac lai, noi Tong la anh, Khiet Đan lam em, khong li gi ma anh phai "hien" cho em. Lieu chu ben đe nghi thay bang chu "nap", Phu Bat lai tranh luan tiep, vua Lieu khong theo va sai su đen Tong đe tranh nghi tiep ve may chu tren. Ngay 17 thang 10, su Lieu Da Luat Nhan Tien, Luu Luc Phu toi Bien, trieu đinh cuoi cung theo y cua Yen Thu, dung chu "nap". Hoa nghi đuoc ki ket xong, su goi đo la Trong Hi tang te (nien hieu cua nha Khiet Đan, nien hieu nha Tong khi đo la Khanh Lich).


 Hoa đam voi Tay Ha  Mua ha 1042, quan Ha vay ham cac trai Kim Minh, Thua Binh, Tac Mon, An Vien, Khai Lao, pha Ngu Long Xuyen, bat dan đua ve nuoc. Bang Tich o đat Thiem voi hon 100.000 quan, cho xay thanh đap luy, cung co quan luc, roi sai bo tuong Đich Thanh, Chu Mi, Vuong Tin đen thu phuc lai cac trai bi tan cong va xay them may trai đe phong thu. Tuong Tong la Duong Khang o Lan chau nhan trong đem gio lon, theo huong gio ma đanh, đai pha đuoc 60.000 quan Lieu. Khong đay mot thang, đuong Lan chau đa thong tro lai, trieu đinh thuong cong cho Khang, cu lam Kiem hat Cao Duong quan.
Thang 10 nam đo, Ha chu lai đem quan tien đanh vao đat Tong, tuong Tong la Cat Hoai Man đuoc cu ra chong cu. Ngay 31 thang 10, quan Tong tien toi trai Ngoa Đinh, quan cac noi cung toi chi vien. Ngay 11 thang 11, Cat Hoai Man dan quan tien thang tien mot cach khinh suat mac du quan đich đang o rat gan. Hoai Man nghe tin Ha chu đong quan o ngoai hao, lai chia quan ra lam bon canh tien cong. Khi quan Hoai Man vao trai Bao Đinh Xuyen, quan Ha cho đot cau, chan het cac tau be qua lai tren song đe triet đuong ve cua quan Tong, roi tan cong phu đau vao ca bon mat. Co gio tu phia đong bac thoi đen khien hang ngu quan Tong nao loan, Hoai Man cho quan rut lui thi gap phai quan Ha chen đuong, 16 tuong Tong va hon 9400 quan, 600 con ngua phia Tong giet. Quan Ha tien them 6, 7 tram dam toi Vi chau cuop pha va bat bo nguoi dan. Tu đo thanh the cua nguoi Ha ngay cang lon manh.
Ngay 30 thang 11 nam 1042, nha Tong dung Vuong Tin lam Phu Dien đo bo thu, Đich Thanh lam Đo giam Kinh Nguyen, tri Nguyen chau, ba ngay sau cho hai nguoi nay kiem luon Kinh luoc, An phu su, sau con dung Vuong Nghieu Than lam An phu su lo Kinh Nguyen. Vuong Nghieu Than truoc kia tung khuyen Nhan Tong nen chu trong phong bi o Kinh Nguyen, nhung Nhan Tong khong nghe, ve sau dan đen viec bai binh cua Cat Hoai Man, nen vua lai nho toi loi cua Nghieu Than, ben phong cho ong ta đen Kinh Nguyen. Han Ki o Tan chau nhieu lan dang so noi binh luong o đat Thiem khong đu đe chong nhau voi nguoi Ha, xin trieu đinh cho tang quan, Nhan Tong đong y. Ngay 1 thang 1 nam 1043, lay Van Ngan Bac lam Tan Phuong lo đo bo thu, tri Tan chau, Đang Tong Luong lam Hoan Khanh lo đo bo thu, tri Khanh chau, Truong Khang lam Kinh Nguyen lo đo bo thu, tri Vi chau, kiem them Kinh luoc, An phu, Duyen bien, Chieu thao su, đat duoi quyen cua Han Ki, Pham Trong Yem va Bang Tich. Đang Tong Luong dang so len noi rang Han Ki, Pham Trong Yem đa la Đo thong o bon lo, ma nay lai phong cho bon nguoi nhu vay nua, thi chuc vu chong cheo len nhau, vi the Nhan Tong bai chuc Chieu thao va Kinh luoc su cua bon nguoi vua ke tren. Do đa chan ngan viec binh đao, Nhan Tong bi mat lenh cho Bang Tich thuyet phuc Ha chu xung than cong nap. Vi may nam binh lua, nhan luc cua phia Ha cung hao ton rat nhieu, nen Ha chu cung dan co y đinh bai binh, nghi hoa. Phia ben Lieu cung theo đieu khoan cua tang thue Trong Hi, sai su đen Ha, yeu cau Ha nghi hoa voi Tong. Ly Nguyen Hao ben sai su đen trieu Tong, cac quan chap chinh đoi phia Ha phai bo đe hieu, trong the bieu phai ghi la "than tu o O chau" thi moi bang long cho hoa. Nhung Ha chu nhat quyet khong chiu xung than, vi the đam phan bi roi vao be tac. Phia Ha con sai nguoi đen Khiet Đan xin giup quan nam phat, nhung Lieu đinh khong theo va chuan bi dung vu luc buoc Ha phai nghi hoa voi Tong.
Đau nam 1044, Nhan Tong theo kien nghi cua Han Ki, bai bo Thiem Tay tu lo đo bo thu, Kinh luoc an phu Chieu thao su. Luc nay vua Khiet Đan tap trung quan luc o mien bien gioi đe gay suc ep đoi voi Ha. Do chiu ap luc tu Khiet Đan nen đen ngay 5 thang 7 nam 1044, Ha chu đong y viet thu xung than voi Tong. Đen thang 11, Ha chu lai gui bieu xin than, nhung buoc trieu đinh phai "ban thuong" moi nam 13 van tam lua, 5 van luong bac, 2 van can tra. Ve phia Ha tien tien cong moi nam la 5000 lang bac, 5000 tam lua, 5000 can tra, moi nam dip Tet va sinh nhat phai co su qua lai chuc mung va dang le vat. Thang 11 nam 1044, trieu Tong ban the chieu gui sang trieu đinh Tay Ha, chap nhan hoa nghi. Tu đo tinh hinh bien gioi phia tay tam yen đuoc mot thoi gian.


 Cang thang o phia nam  Đau nam 1045, Chuyen van su Quang Tay Đo Ki đuoc tin nguoi Man o Nghi chau đem quan xam pham, nen sai nguoi mang dich du bon nguoi ay, nhung nguoi Man khong theo; nen đem quan cong pha Bach Nhai, Hoang Ne va Cuu Cu son trai, giet hon 100 nguoi roi ve chau. Chua Man la Khu Hi Pham bo chay. Đo Ki lai cho giet hon 100 tuong Man đa đau hang. Thang 3 nam 1046, Chuyen van su Hoai Nam dang so xin tien binh vao thu đong tieu diet nguoi Man; lai mo quan o ba chau Ung, Nghi, Dung, đao sao huyet, cho quan lich gia bo đi san đe do xet tinh the. Trieu đinh cho dung ke đo, nen cuoi cung nguoi Man phai quy phuc.
Ngay 21 thang 9 nam 1049, Chuyen van tu Quang Tay dang tau noi nguoi Nung o chau Quang Nguyen xam pham đat Ung chau. Nhan Tong chieu hai lo Giang Nam, Phuc Kien chuan bi ung chien. Nha Tong tuyen bo chau Quang Nguyen la mot chau kimi thuoc đia gioi cua minh, nhung tu lau nguoi trong chau đa xin phu thuoc vao chinh quyen Đai Viet (Viet Nam). Truoc kia o chau Quang Nguyen co Nung Ton Phuc lam tri chau Quang Do, em han la Ton Nhai lam tri chau Van Nhai, em vo la Nung Đuong Đao lam tri chau Vu Lich. Ton Phuc dung binh tien đanh, giet Ton Nhai va Đuong Đao, roi khoi binh cuop pha khap noi o Trung Quoc va Viet Nam, tu xung hieu Truong Sinh hoang đe, lap vo la A Nung lam "Minh Đuc Hoang hau". Vua nha Ly gian đem quan đanh, giet Ton Phuc va con la Tri Thong. Vo Ton Phuc la A Nung cai gia voi mot thuong nhan, sinh con trai đat ten la Tri Cao. Nam len 13 tuoi, Tri Cao giet cha cua minh, noi rang: "Thien ha lam gi co ai hai cha bao gio", roi gia xung la con cua Ton Phuc, đoi sang ho Nung. Roi dan me la A Nung chay đen chau Thang Do, chiem lay chau ay, đat ten nuoc la Đai Lich (1041). Ly Thai Tong đem quan đanh bat đuoc Tri Cao roi lai tha cho ve, ma con phong cho o đat Quang Nguyen. Đuoc 4 nam sau, Tri Cao lai noi day, chiem cu chau An Đuc, tiem xung la nuoc Nam Thien, đat nguyen hieu la Canh Thuy. Quan Viet lai đen tien đanh, bat đuoc Tri Cao roi lai tha cho.
Cung luc nay, bien quan phia Nam giua Đai Tong - Đai Viet khong yen, tuong soai đung đo nhau ngay vung bien cuong, đen đay Nung Tri Cao bi quan Viet nhieu lan đanh bai, lien chay sang đat Tong, thinh cau xin vien binh, Nhan Tong khong theo, nen Tri Cao lai tro mat phan Tong. Ngay 7 thang 5 nam 1052, Tri Cao xua quan đoat lay Ung chau, bat tri chau Tran Cung. Tri Cao chiem đuoc Ung chau, tu xung Nhan Hue hoang đe, đat quoc hieu la Đai Nam, cai nguyen la Khai Lich, đat quan che theo kieu Trung Quoc. Sau đo Tri Cao xua quan đanh pha cac noi, chiem đuoc Hoanh chau, Quy chau, Tam chau, Đang, Ngo,... tong cong chiem đuoc 12 chau. Ngay 21 thang 6, Tri Cao tien đanh Quang chau, nhung do thanh Quang chau phong thu vung chai; lai co To Giam o Anh chau đem quan cuu tro; nen quan giac cong ha 57 ngay van khong ha đuoc, cuoi cung phai rut quan ve. Tri Cao phat trien luc luong len toi 5 van, hung cu Luong Quang, quan tuong nha Tong phai so khong dam tien. Thang 10, Nung Tri Cao ha đuoc Chieu chau. Trieu đinh nha Tong hoang hot. Nhan Tong lap tuc triet quan o mien tay đe chong cu nguoi Ha, tap trung cho mat tran phia nam. Sai Du Tinh va Ton Mien đem quan thao phat Tri Cao, song van chua ha đuoc. Luc nay Tri Cao dang bieu xin lam Tiet đo su cai quan Ung chau, Nhan Tong đa toan thuan cho, nhung Đich Thanh ngan lai va xin dan binh đanh dep.
Nhan Tong dung Đich Thanh lam Xu mat pho su, Tuyen Huy Nam vien su, Tuyen phu Kinh Ho Nam Bac lo, Kinh che Quang Nam đao tac su, đe binh đinh mien nam. Nha vua tu minh thiet yen đe tien đua tai đien Thuy Cung. Đich Thanh đen Que chau, xuat tien trong kho ra thuong cho quan si đe đong vien tinh than chien đau cua ho. Đau nam 1053, Đich Thanh hoi quan cung Du Tinh va Ton Mien o Tan Chau roi hoi cac tuong lai cam khong cho ra đanh nhau voi Tri Cao. Bay gio co quan Kiem hat tinh Quang Tay la Tran Thu trai tuong lenh đem quan đi đanh bi thua, Đich Thanh đem chem đi, roi lenh cho quan nghi 10 ngay. Quan đi tham biet chuyen ve bao Tri Cao biet. Tri Cao tuong la quan nha Tong khong dam đanh, ben khong phong giu.
Thang 10 nam 1053, Nung Tri Cao sai su đen nuoc Viet xin cau cuu. Nha Ly cu Chi huy su Vu Nhi dan quan cuu Tri Cao. Quan Viet con chua khoi hanh thi Đich Thanh đa ra quan truoc, đem quan đen cua Con Lon đanh Nung Tri Cao; Tri Cao doc het quan ra chong đanh. Đich Thanh phat co, thuc hai canh ta huu cua đoi ky binh xong ra đanh: Tri Cao thua chay. Quan Tong đuoi theo nam muoi dam, chem vai nghin thu cap. Đo đang cua Tri Cao la bon Hoang Su Mat hon mot tram nam muoi nguoi đeu tu tran ca. Tri Cao đot thanh, đang đem lan tron, chay sang Đai Ly. Hai nam sau, Du Tinh sai Tieu Chu vao đao Đac Ma, bat song đuoc me va cac em Tri Cao đeu đem giet sach. Nuoc Đai Ly cung khong dam chua chap Tri Cao, ben giet chet roi nop cho nha Tong. Tu đo ho Nung bi diet. Ve sau nam 1057, nguoi trong ho cua Nung Tri Cao la Nung Tong Đan lai noi len lam phan. Tri Que chau Tieu Co du hang thanh cong. Tu đo tinh hinh phia nam moi tam thoi yen on.
Thang 4 nam 1058, Ly Thanh Tong o Đai Viet sai Mai Nguyen Thanh đem con thu la sang cong nha Tong, noi doi la con ki lan. Tong đinh ron len tranh nghi, vi ki lan chi la con trong truyen thuyet, chua thay ngoai đoi bao gio. Đai than Đien Huong cho la đieu gian tra, nhung Tu Ma Quang bien giai rang neu lam lon chuyen chi khien thien ha che cuoi, vi the Nhan Tong tu choi khong nhan le vat.
Thang 4 nam 1059, quan Viet tien sang đat Tong, chiem  cac đong Co Van, Tu Lam va Chiem Lang, giet quan nha Tong la Ly Duy Tan, đong thoi bat giu nhieu quan, dan va vat nuoi. Vua Tong va cac quan lo Quang Tay phai ra du cam Tieu Chu gay su voi Đai Viet, roi vua Ly moi rut quan ve. Chau muc chau Lang ben Viet la Than Thieu Thai dan quan sang đia gioi nha Tong bat cuop, tuong Tong Si Nghieu đem quan đanh tra nhung that bai. Nam 1060, Than Thieu Thai lai giet chet Tong Si Nghieu roi tien toi chau Ung va tan cong trai Vinh Binh. Quan Đai Viet bat đuoc chi huy su Duong Bao Tai cung nhieu quan dan. Nhan Tong sai su sang ban viec đam phan, lay noi hop ban la Ung chau, nhung phia Viet nhat quyet khong chiu tra Duong Bao Tai.


= Hau cung =

Ngay 24 thang 12 nam 1024, theo xep đat cua hoang thai hau, Nhan Tong lap Quach thi lam Hoang hau. Hoang hau la con gai cua tiet đo su Binh Lu Quach Sung. Luc đo Nhan Tong von thich Truong thi, nhung do thai hau ep buoc ma bat đac di phai lap Quach thi lam hau, phong Truong thi lam Tai nhan. Quach hoang hau y co Luu thai hau chong lung, rat kieu ngao, ca Nhan Tong cung khong xem ra gi, giam sat het hanh đong cua ong, khien ong rat bat binh.
Luu thai hau phong cho me ruot cua Nhan Tong lam Thuan dung, ep phai ra trong nom lang cho Nhan Tong. Ngay 8 thang 4 nam 1032, Ly Thuan dung đuoc phong lam Than phi roi qua đoi, co loi đon la do thai hau ha đoc ma chet. Than phi tu khi ha sinh long tu, đa phai mat con vao tay cua thai hau. Nhan Tong len ngoi đa 10 nam, Than phi van phai o trong đam phi tan, ma Nhan Tong cung khong biet gi ve me ruot cua minh. Cac quan trong trieu so thai hau, khong ai dam noi ra. Đen khi than phi chet, trong cung khong phat tang. Te tuong La Di Gian vao hoi viec co nguoi trong hau cung moi qua đoi. Thai hau sai vua đi khoi, roi quat mang Di Gian rang li gian hai cung. Di Gian lap luan voi thai hau rang neu muon sau nay ho Luu con ton tai, thi phai đoi xu trong đai voi Ly than phi. Thai hau hieu ra, ben dung nghi le hoang hau ma an tang cho Than phi.
Sau khi Luu Thai hau mat, chu cua Nhan Tong Yen vuong Trieu Nguyen Nghiem tiet lo su that ve than the cua Ly Than phi, noi rang Luu Thai hau đa cuop Nhan Tong ve lam con minh, bo roi Than phi o trong cung that sung. Yen vuong con noi rang Luu Thai hau đa ha đoc chet Than phi. Nhan Tong kinh hoang, đich than toi noi o cua Than phi, ha lenh ton Than phi lam Thai hau, thuy la Trang Y. Khi mo quan tai cua Trang Y ra xem thi thay di the van con nguyen vi đuoc tang bang thuy ngan, theo le Hoang hau. Tu đo Nhan Tong đoi voi ho Luu, an đien van nhu cu.
Tu sau khi Nhan Tong nhan lai me ruot, lai cho tim kiem than thich ho Ly đe phong cho quan tuoc, ban cho đai ngo đac biet: Ly Dung va Ly Chuong la Cap mon pho su, con thu cua Dung cung đuoc phong lam Thong su xa nhan. Nam 1046, Nhan Tong hoi y kien cua Co Xuong Trieu ve viec minh hau đai qua nhieu cho ngoai thich ma coi nhe cuu huan. Xuong Trieu muon lay long Nhan Tong, nen đap rang phan phong cho ngoai thich cung la viec nen lam.
Truoc kia hoang hau Quach thi đuoc lap khong phai la y cua Nhan Tong. Tu sau khi Luu thai hau chet đi, Nhan Tong khong con ai ngan can, mac suc an choi trac tang. O trong cung ong cho nap rat nhieu mi nu xinh đep, co tich la nha vua con cho bat con gai nha lanh đe sung vao cung. Quach hoang hau von khong đuoc sung ai nhu hai My nhan Thuong, Duong. Hoang hau tanh đo ki, thuong noi ra nhung loi oan gian. Nhan mot hom Nhan Tong đang vui đua voi hai phu nhan, hoang hau len rinh nghe thay Thuong My nhan noi xau minh, ben xong toi gay go, roi đanh vao hai vi My nhan. Hai My nhan hoang so, nap vao sau lung Nhan Tong. Hoang hau trong con tuc gian ma khong kiem che đuoc, đa giang nham cu tat vao mat vua. Mac du Nhan Tong đa co tinh che giau vet thuong nhung van bi phat hien, trong trieu ben ron len nhung loi đon đai. Lai them La Di Gian ngay truoc bi Hoang hau noi giem ma mat chuc, nay đuoc khai phuc thi tim cach tra thu, cung ra suc hun vao; lay ly do: Hoang hau lap len đa chin nam ma chang co con. Trong luc Nhan Tong con chua quyet đinh xong thi ben ngoai đa biet het chuyen, Pham Trong Yem ben đem chuyen nay ra va khuyen som quyet đinh đe tranh đam tieu.
Ngay 16 thang 1 nam 1034, Nhan Tong giang hoang hau lam Tinh phi, Ngoc Kinh Trung dieu tien su, ban ten la Thanh Ngo; bat doi ra Dieu Hoa cung ma tu đao. Bon cac đai than Pham Trong Yem, Khong Đao Phu,... đen chat van La Di Gian ve viec phe hau; đeu bi đuoi khoi trieu đinh. Tien Duy Dien vi co moc noi voi Quach hau cung bi đuoi ra Sung Tin quan. Sau khi Quach hau bi phe, hai mi nhan Thuong, Duong đoc sung trong cung. Nhan Tong ngay đem đam chim trong sac duc đen noi co the suy nhuoc gay com. Duong thai phi (luc nay đa đuoc ton lam Thai hau) đuoc tin đo, trach cu hai phu nhan Thuong, Duong me hoac thanh thuong. Nhan Tong bat đac di cung phai phe hai mi nhan nay lam đao si. Sau chuyen đo, co phu nhan ho Tran nhap cung, Nhan Tong rat sung ai va muon lap lam tan hau. Tham chinh Tong Thu, Xu mat su Vuong Tang lai can ngan. Cuoi cung quyet đinh dung le cuoi ma ruoc chau gai cua danh tuong Tao Ban vao cung, phong lam Hoang hau.
Ngay 10 thang 12 nam 1035, Quach phe hau lam benh. Nhan Tong luc nay co y hoi han chuyen khi truoc, nen thuong sai nguoi đen hoi tham. Đen đay sai Diem Van Ung đen chua tri, ma Diem Van Ung truoc kia tung giem pha khien Quach hau bi phe nen rat lo so. Ngay sau đo hoang hau qua đoi, nguoi ta đon đai la do thai y Van Ung ha thu. Nhan Tong cho khoi phuc đia vi hoang hau cua Quach thi nhung khong cho thuy hieu.
Cuoi nam 1036, Bao Khanh thai hau la Duong thi bang ha. Ngay truoc khi Trang Hien thai hau mat, thai hau co tu khi Nhan Tong xung than voi minh. Đen khi co chi moi nam cap cho 20.000 lam phi tam goi, hau cung co tu nhung khong đuoc. Do Nhan Tong khong co con trai, thai hau đe xuat đem cac con cua cac than vuong vao cung nuoi nang, moi lua ra đuoc trong so đo co Anh Tong hoang đe ve sau. Khi thai hau mat đi, Nhan Tong cho thuy la Trang Hue, lai theo chuyen Đuong Vu Tong đe tang Nghia An thai hau, phuc tang tieu cong, lay ngay thay thang, khong len trieu tam ngay, trong thoi gian đe tang khong van đo đep. Đat ton thuy cho ba Trang Hue, bay gio co loi khen hoang đe la con co hieu. Đau nam 1045, Nhan Tong cho cai thuy hieu cua Trang Muc, Trang Hien, Trang Y, Trang Hoai, Trang Hue hoang hau thanh Chuong Muc, Chuong Hien, Chuong Y, Chuong Hoai, Chuong Hue.
Ngay 14 thang 5 nam 1048, bon quan giu đien Sung Chanh gom Nhan Tu, Quach Quy, Vuong Thang, Ton Loi muu gay bien loan, đem toi dan quan tien vao tam đien. Nua đem xay ra binh bien, Nhan Tong cam ao nup duoi gam giuong va muon chay ra ngoai tranh nan. Hoang hau Tao thi khi đo o trong tam đien, ben ngan vua lai va cho đong cua cung, sai cung nhan trieu đo tri Vuong Thu Trung dan binh ho gia. Quan phan nghich tien vao cung, giet nhieu cung nhan. Bon hoan quan tuong vua chua biet chuyen, muon tran an nen noi rang chi la cung nhan đanh nhau. Tao hau mang rang:
"Bon giac giet nguoi trong đien, vua đang muon ra ngoai, con noi nhung loi nay".
Tao hau biet giac se phong hoa, nen sai bon hoan quan đem nuoc đen chuan bi san, qua nhien đung nhu vay. Tao hau cho goi bon nguoi trong cung day, he khi Thai giam thu lenh ra đien truyen đat thong tin, Tao hau đeu tu tay cat mot đoan toc cua ho, noi lay lam chung đe ngay mai thuong cong. Boi vay, moi nguoi đeu tan luc ra suc, bon lam phan đeu bi giet, nhung khong tra ra ai la ke đau so. Su kien nay đuoc goi la Ninh Tho cung bien. Mac du Tao hau lap cong lon trong vu nay, nhung co mot so đai than nhu Gian quan Vuong Chu dang so noi Hoang hau la chu muu thuc su, vi ba to ra binh tinh nhu the biet truoc moi chuyen; nhung y kien nay khong đuoc nhieu nguoi tan thanh nen Tao thi van giu đuoc ngoi Hoang hau. Sau su viec nay Xu mat su Ha Tung dang so noi ve su nguy hiem cua bon noi thi, Nhan Tong đanh bai mien toan bo quan lai cua hoang thanh ti va noi thi sanh, con cac cung nu va hoan quan bi nghi cau ket voi đang nghich cung bi xu tu.
Do Nhan Tong khong co con trai khien nhieu ke muon noi len tranh ngoi. Vao nam 1050, co y gia Lanh Thanh xung la con vua, noi me cua han truoc la cung nu tung đuoc Nhan Tong sung hanh, sau bi đuoi ra khoi cung moi biet minh mang thai long tu. Tri phu Khai Phong Tien Minh Dat truy bat Thanh, roi hanh le voi han nhu voi the tu. Viec đen trong cung, trieu đinh tren duoi xon xao ban luan. Nhan Tong lap tuc sai Tri gian vien la Bao Chung đieu tra viec đo. Bao Chung tra ra rang me cua Thanh la Vuong thi truoc kia co thoi hau o trong cung, đuoc vua an sung, sau khi roi cung đuoc ba nam moi lay mot nong phu, sinh mot con gai roi moi sinh Thanh. Sau đo Lanh Thanh bi xu tu, con Tien Minh Dat vi tung ha minh voi Lanh Thanh cung bi đieu ra Thai chau.
Tuy Tao hoang hau đuoc lap len chinh vi trung cung nhung lai khong đuoc Nhan Tong sung ai. Nguoc lai co Ngu thi ho Truong la con gai cua Truong Nghieu Phong, nguoi Ha Nam. Truong ngu thi nhap cung tu nam moi len 8, do tinh tinh thong tue, dung mao đep đe ma đuoc long cua Nhan Tong, phong len oi Quy phi, ban đai ngo đac biet, khac han voi cac tan phi khac. Quy phi dan loi keo nguoi nha la Truong Nghieu Ta vao cac chuc vu quan trong trong trieu, viec Nhan Tong trong dung ngoai thich khien quan than bat binh, phan đoi.
Vi Nhan Tong đoc sung Truong quy phi, the luc ngoai thich ho Truong nhan đo noi len. Nhan Tong co y bo dung ngoai thich la Truong Nghieu Ta vao cac chuc vu quan trong, tu Tam tu su, Thi lang bo Le, Tuyen huy su. Đinh than co nhieu nguoi len tieng can gian nhung Nhan Tong van đe ngoai tai. Nam 1050, bon Bao Chung, Tran Huc, Ngo Khue lai dang so can gian Nhan Tong vi qua trong dung ngoai thich ho Truong. May thang sau chuc Tham chinh bi khuyet, Nhan Tong muon cho Nghieu Ta giu chuc đo, va cat nhac noi thi Vuong Thu Trung lam Tiet đo su. Trong trieu co Banh Tu Vinh cuc luc khuyen gian, vi the viec nay moi dung lai. Tuy nhien Nhan Tong van chua tu bo y cat nhac cho Nghieu Ta. Đau nam 1051, Nghieu Ta đuoc phong len chuc Tuyen Nam huy vien su, Tiet đo su Hoai Khang, lai cho em cua Truong quy phi, con trai cua Nghieu Ta lam Ve uy tu, Tien si xuat than... Lan nay Bao Chung lai cuc luc khuyen can, lon tieng mang chui quoc truong, noi đen noi nuoc bot ban ca vao mat Nhan Tong, khien vua phai đua vat ao len ma lau đi. Trong trieu cung co nhieu đai than len tieng phan đoi, Nghieu Ta bat đac di phai xin khong nhan chuc.
Nam 1051, khach trong phu cua Viet quoc phu nhan Tao thi (me cua Truong quy phi) la Truong Ngan Phuong pham toi quay nhieu dan, bi giam vao nguc, viec nay lien luy toi ca Viet quoc phu nhan. Tri phu Khai Phong ban giet Ngan Phuong nhung khong dam đa đong toi Tao thi. Han lam hoc si Tong Ki co con trai giao du voi Ngan Phuong, nen bi cach chuc đieu tra Bac chau. Luc nay Tong Tuong xin mien chuc vi loi đan hac, dung Luu Hang len thay chuc. Luu Hang vi phan đoi xu toi Truong Ngan Phuong nen đuoc long quy phi, nhan đo ma thang chuc. Đinh than co nhieu nguoi can ngan, Nhan Tong khong theo.
Truong quy phi đoc sung nhieu nam, xa hoa kieu ngao, dung ve binh, đi kieu lon đeu tiem theo nghi le cua hoang hau, Nhan Tong tuy biet viec nhung cung nham mat lam ngo. Nam 1054, Truong quy phi bi benh qua đoi, Nhan Tong đau xot khon nguoi, cho nghi ra trieu bay ngay. Nhap noi ap ban Thach Ton Ban đon y Nhan Tong, ben xin truy tang cho quy phi, bon hoan gia cung ra suc tan thanh. Nhan Tong ben dung le hoang hau an tang cho quy phi, bat cac đai than va ton that vao cung quy bai, ban cho thuy hieu la Cung Đuc hoang hau. Quan Pho su Xu mat Ton Bien co loi can rang chu Đuc đa đat cho 4 vi hoang hau cua Thai Tong roi, vi the moi đoi thanh chu On Thanh. Lai phong cha cua On Thanh hoang hau Truong Nghieu Phong la Thanh Ha quan vuong, me la Tao thi lam Te quoc phu nhan. Ngu su trung thua Ton Bien ba lan dang so can ngan, Nhan Tong khong tra loi.
Nam 1059, noi bo hoang gia no ra mot vu lum xum lon. Nguyen truong nu cua Nhan Tong la Phuc Khang cong chua truoc đuoc ga cho Ly Vi la nguoi trong ho cua Ly Than phi. Tuy nhien Cong chua voi pho ma khong hoa thuan, ma cong chua lai đem long yeu vien hoan quan hau can ten la Luong Hoai Cat. Mot lan no, cong chua cung Luong Hoai Cat len lut gap nhau tu tinh, me chong cua cong chua la Duong thi nhin len ngoai cua so. Cong chua phat hien, gay go đanh nhau voi Duong thi va pho ma, roi bo ve cung. Trieu than đuoc tin đeu bat binh, gay suc ep bat Nhan Tong phai trung phat. Sau khi ban bac voi Tao hoang hau, Nhan Tong cho giam cam cong chua trong cung, đay Hoai Cat lam lao dich o Hoang lang, va giang Ly Vi tu chuc Tiet đo su xuong lam tri Ve chau. Ve sau Cong chua doa se tu tu va thieu rui hoang cung neu Hoai Cat bi xu toi, cho nen ca Hoai Cat va Ly Vi đeu đuoc tha bong, nhung Hoai Cat khong đuoc hau ben canh Cong chua nua. Me ruot cua cong chua la Mieu phi bay ke tim so ho cua pho ma đe bat toi, tham chi con co y am sat pho ma, nhung tat ca am muu nay đeu đuoc Tao hau ngan chan kip thoi.


= Lap tu va qua đoi =

Giong nhu vua cha Tong Chan Tong khi truoc, đuong con cai cua Tong Nhan Tong rat lan đan. Trong cung, cac phi tan ha sinh đuoc ba hoang tu la Phuong, Han, Hi nhung đeu chet non; chi co bon nguoi con song đen tuoi truong thanh thi đeu la cong chua. Vi the vao nam 1035, hoang hau Tao thi cho đon con trai cua Boc vuong Trieu Doan Nhuong ten la Tong Thuc vao cung đe nuoi duong, du phong co nguoi ke vi sau nay.
Cuoi nhung nam Hoang Huu, Thai thuong bac si la Truong Thuat thay Nhan Tong tuoi đa cao ma chua co nguoi ke tu, ben dang so xin tuyen trong tong that nhung nguoi hien nang ma đao tao. Đen nam 1055, Thuat lai dang so xin lap tu, Nhan Tong khong tra loi song cung khong trach phat. Đen Tet nguyen đan nam 1056, Nhan Tong ngu trieu o đien Đai Khanh, ma đem truoc đo co tuyet roi nang hat, khien vua mac benh. Khi bach quan tap hop đay đu chuan bi hanh le thi Nhan Tong bong nga ra bat tinh, cac noi quan phai diu vua ve cung. Viec nay khien tren duoi ca trieu bat an. Đen 8 ngay sau, Nhan Tong moi tinh lai va ra ngu trieu, đen mot thang moi khoi han. Tu đo trong trieu ron len nhieu chuyen lien quan đen ngoi tru quan con chua đinh. Tri gian vien Pham Tran va Đien trung Thi ngu su Trieu Bien xin Nhan Tong hoc theo Chan Tong ngay xua (Chan Tong đen hon 40 tuoi thi Nhan Tong moi chao đoi), chon con chau trong hoang gia ra mot nguoi xuat chung, Nhan Tong khong tra loi. Cac te tuong Phu Bat, Van Ngan Bac, Vuong Đuc Dung, Han lam hoc si Au Duong Tu, Tu Ma Quang cung lu luot dang so đeu khong co hoi am. Giua nam đo, Xu mat su Đich Thanh vi uy quyen qua lon nen bi quan than di nghi, roi bi đay ra Tran chau. Nhan Tong lai trieu Han Ki ve trieu, phong lam Xu mat su.
Ngay 8 thang 9 nam 1058, Bao Chung vua đuoc phong lam Ngu su trung thua lai xin lap tu. Tuy nhien khi đo trong hau cung lai co nguoi mang thai, viec bi gac lai. Quan than đeu hi vong đo la hoang tu, nhung cuoi cung lai sinh ra mot tieu cong chua. Lai noi tu sau khi On Thanh hoang hau qua đoi, co 10 co gai đuoc sung hanh, goi la Thap cap, trong đo co Chu thi, Đong thi sinh đuoc cong chua. Thap cap y sung sinh kieu, bay ra nhieu tro lam nao loan hau cung, khien quan than cung bat binh. Cuoi cung khi thoi tiet đai han, Nhan Tong đanh phai ha lenh truc xuat nhung phi tu chua tung mang thai trong so Thap cap ra khoi cung, cung voi 236 cung nu khac. Mua xuan nam 1062, dung Trieu Khai lam Tham tri chinh su, Ngo Khue lam Huu Gian nghi đai phu, Xu mat pho su.
Luc truoc khi Nhan Tong chua chao đoi thi Chan Tong cho nuoi nguoi tong that la Doan Nhuong o trong cung đe du phong ke vi. Sau nay co Nhan Tong thi Doan Nhuong đuoc phong lam Boc vuong. Con trai cua Boc vuong ten la Tong Thuc đuoc nuoi trong cung tu nam len 4, la nguoi co tu cach ke vi nhat trong so tong than. Khi Han Ki lai tau xin lap tu, vua đa co y chon Tong Thuc. Giua luc đo vao đau nam 1059, Boc vuong Doan Nhuong qua đoi, Tong Thuc phai tro ve phu chiu tang. Đen nam 1062, Thuc đuoc bo nhiem Tan chau phong ngu su, Tri Tong chanh tu, nhung lai bon lan dang bieu, lay ly do phuc tang ma tu choi. Khi ong het tang, Nhan Tong ha chieu phong lam hoang tu, ban ten la Thu, ong cao benh ma tu choi. Nhan Tong hoi y cua te than Han Ki, roi ha chieu cho hoang tu Thu moi ngay ong len trieu mot lan. Thang 10 nam 1062, đuoc doi Te chau phong ngu su, tuoc Cu Loc quan cong.
Thang 3 nam 1062, Nhan Tong khong khoe, ha chieu đai xa, giam toi mot bac cho tat ca tu pham, tu toi đo tro xuong thi phong thich. Ngay 19 thang 4, cuu te tuong Bang Tich mat. Vi Nhan Tong khong khoe nen chi sai nguoi đen du tang, truy tang Tu khong, Thi trung, thuy la Trung Man. Ngay 23 thang 4, ong ngu đien Dien Hoa gap Tien si, cap đe đong xuat than cua khoa thi nam đo gom 341 nguoi. Ngay 24 thang 4 nam 1063, benh tinh cua Nhan Tong co chuyen bien tot, ben ra ngu đien nhan su chuc mung cua tram quan.
Đen 30 thang 4 nam 1063, Nhan Tong sau khi an toi xong thi tro ve đien Phuc Ninh, đen nua đem thi đau nang, lien cho trieu hoang hau Tao thi đen. Khi đo Nhan Tong khong the noi đuoc nua; hoang hau trieu cac thai y đen cham cuu va dang thuoc nhung đa khong kip. Sau đo Nhan Tong bang ha. Hoang hau so co bien, lien giu cac chia khoa cac cung ngay ben minh, đen sang hom sau trieu hoang tu va cac đai than đen ban viec len ngoi. Hoang tu that sac noi: Khong dam theo, khong dam theo. Han Ky cung cac đai than ra suc thuc ep, đua san trieu phuc; trieu Vuong Khue đen thao di chieu roi tuyen đoc o đien Phuc Ninh. Hoang tu Thu len noi ngoi, tuc la Tong Anh Tong, dang thuy hieu cho tien đe la The Thien Phap Đao Cuc Cong Toan Đuc Than Van Thanh Vu Due Triet Minh Hieu hoang đe (體天法道極功全德神文聖武睿哲明孝皇帝), mieu hieu la Nhan Tong (仁宗), an tang tai Vinh Chieu Lang (永昭陵). Nhan Tong tri vi 41 nam, tho 54 tuoi.
Theo Tong su, sau khi Nhan Tong qua đoi, ca thanh Bien Luong keu gao than khoc, nhieu ngay khong dut, nhung nguoi khat thuc va đam tre, đot tien giay va khoc truoc Đai Noi. La lung la ngay ca hoang đe Khiet Đan khi đo cung thuong tiec ve su qua đoi cua ong.


Nhan đinh = Khen ngoi =
Trung Quoc ke tu thoi ki Xuan Thu Chien Quoc, thi trieu Tong đuoc coi la trieu đai co nen chinh tri khoan hoa. Mac du lien tuc phai đoi pho voi hoa ngoai xam nhung o ben trong trieu đinh it co nhung bien đong lon. Su kien anh nen tieng riu, hay nhung nan quyen than thoi Nam Tong, đeu chi la nhung am muu chinh tri trong noi bo va khong dan đen nhung vu tham sat lon nhu tru diet cong than thoi Han, Su bien Ha Am thoi Nam Bac trieu, Su bien cua Huyen Vu đoi Đuong hay Tu đai an đoi Minh. Tu khi Tong Thai To dung ruou giai binh quyen ma tranh đuoc tieng tham sat cong than, nhung cung thau tom đuoc binh quyen ve tay hoang đe. Nhung nam ve sau Thai Tong, Chan Tong roi Nhan Tong thi hanh đuong loi trong van khinh vo, con thuc hien nghiem lenh cam tiet cac đai than gay go xich mich ma nhuc ma hay đanh nhau o chon cong cong, cam chi van tu nguc (tru truong hop thong đich phan quoc). Tong Nhan Tong len ngoi, cang ton sung viec hoc van, sung bai Nho gia kinh đien. Che đo khoa cu o thoi ki cua ong rat phat trien; ong đat ra le dung Tu thu: Đai hoc, Luan ngu, Trung dung, Manh Tu lam tu lieu hoc tap toi quan trong cua si nhan trong thien ha. Giai đoan tri vi cua Tong Nhan Tong đuoc coi la thoi ki phat trien ruc ro ve kinh te, van hoa cua thoi Tong. Rat nhieu hoc gia đuong thoi va hau nhan Au Duong Tu, Tu Ma Quang, Vuong An Thach, Tang Cung, Ho An Quoc, Luu Quang To, Chu Tat Đai, Duong Van Ly, Tran Tuan Khanh, Luu Khac Trang, Van Thien Tuong... đa ca ngoi thoi cua 40 nam tri vi cua ong la "thinh tri", so sanh voi Trinh Quan, Khai Nguyen thinh the đoi nha Đuong.
Nam 1059, te than Phu Bat xin dang phong hieu cho Nhan Tong them bon chu "Đai Nhan Chi Tri", song ong tu choi. 4 nam sau khi ong mat, trieu đinh đa dung chu Nhan nay đe đat mieu hieu cho ong.
Tong Nhan Tong cung la ong vua het suc tiet kiem va co đao đuc. Mot đem ong them an thit de nhung ong co nhin, sang mai tam su voi vien thai giam than tin rang: đem qua Tram them an thit de qua. Vien Thai giam voi tau: ay chet! be ha them an thit de sao khong bao bon ngu tru lam đem hom qua cho Hoang thuong dung. Nhan Tong noi: neu đem qua tram goi so lam phien bon ngu tru phai thuc day chuan bi thit de cho Tram, hon nua chieu ban than minh qua cung khong phai la đieu hay. Bua an cua ong hau het la thanh đam, co khi vao dip le tet, ong nhan thay mon thit cua ma minh an tri gia toi 1000 lang bac, tu đo kieng khong an mon nay nua.
Tong su khen ngoi Tong Nhan Tong nhu sau

Nhan Tong o ngoi 42 nam, bo ke luoi bieng, ghet ke tan ac khac nghiet; hinh phap khoan dung, hinh nguc it thay co su oan trai. Trong nuoc it co te nan, nhung chua đen muc tri the chi the; trieu đinh thuong it co tieu nhan, nhung chua đuoc đen muc thien loai chi khi. Quan than tren duoi co long kinh so, chinh tri trung hau; la tien đe cho co đo 300 nam cua Tong, hay "Bon muoi hai nam, co the noi la thoi ki trong nuoc đai tri.".
Hoc gia trieu Bac Tong Thieu Ba On nhan đinh: "Đe biet thuc hanh nhung đieu tri nuoc: chon te tuong, dung quan gian, so troi yeu dan, giu phap đo to tong. Te phu Phu Bat, Han Ki, Van Ngan Bac, Thai gian co Đuong Gioi, Bao Chung, Tu Ma Quang, Pham Tran, Lu Hoi Van. Than oi, thoi Chu Thanh, Khang; Han Van, Canh cung chua tung co đuoc nhu the.
Chinh luan gia Bac Tong Tran Su Tich hoai niem ve nen thinh tri thoi Nhan Tong

Tong trieu dung nuoc khoang hon 50 nam, coi la thai binh, huong quoc lau dai, quoc dan tin nhiem, khong gi đuoc nhu đoi Nhan Tong hoang đe... Thoi Khanh Lich, Gia Huu chi tri la thoi cuc tri cua bon trieu, vuot qua Han Đuong sanh ngang Tam Đai.
Đai van hao To Thuc:

Tong trieu lap quoc hon 70 nam, dan khong biet binh đao, giau sang le giao, toi đoi Nhan Tong Thien Thanh, Canh Huu la toi cao.
Danh nhan Nam Tong Ve Kinh viet: Gia Huu chi tri, truoc đo chua thoi nao bang đuoc.


= Chi trich =
Vuong Phu binh luan Tong Nhan Tong la nguoi khong co y chi. Khong ke 11 nam đau bi Chuong Hien thai hau ap che; thi Nhan Tong cai quan trieu chinh cung hon 30 nam, đai than luong phu, te chap lien tiep bo dung roi thay đoi trong som toi. Chinh tri thi khoan hoa qua muc, phap luat khong thi hanh thuc su nghiem can, phuong luoc tri quoc tu cai cach chuyen sang bao thu ngay mot ngay hai thay đoi khien quan dan khong biet sao ma thich ung. Thoi ki cai cach Khanh Lich, Nhan Tong khoi dung Au Duong Tu, Du Tinh, Vuong To lam Gian quan; co đai than khuyen ong

Trieu đinh tang so gian than; Tu, Tinh nhan chuc trong mot ngay, la mot cai hay. Nhung bo dung nguoi can gian khong kho, nghe loi can gian moi kho. Ba nguoi trung thanh tac chinh, tat se noi ra nhung loi thang. Than so co ta nhan gay chuyen bat loi. Neu co ke đo xin be ha giet chung đi, đe thien ha biet quan can gian khong phai la huu danh vo thuc.
Sau đo con chi trich thang vua: Khoan nhan thieu quyet đoan, khong thich nghe loi noi thang, khong to đu uy quyen.
Khi Nhan Tong nam quyen, mac du ong đa co nhung co gang, nhu thuc hien Khanh Lich tan chinh, nham cung co quan đoi va kinh te song khong thu đuoc nhieu hieu qua. Su kien tang thue Trong Hy va su li khai cua Tay Ha la nhung not tram trong thoi đai cua ong, trong khi ong va cac trieu than van tiep tuc đuong loi tu thoi vua cha la dung tien cong nop cho Lieu, Ha voi hi vong đam bao su an toan cho trieu đai cua minh. Đieu nay co hieu qua to lon giup tranh đuoc nan chien tranh, dan chung đuoc song yen binh va kinh te co đieu kien phat trien. Thoi nay nhieu nguoi nhin nhan van đe tu mot phia, ma chi trich nang tay, qua khich nhung chinh sach nhu vay la ha minh, bac nhuoc 

Ho đo nhu nhuoc, khong co thuc quyen. Khong co tinh than chien đau, cat đat va cong nap đe cau hoa. Mo rong đuong lam quan, quan lai vo dung trong trieu qua nhieu. Thue khoa tang, tai chinh can kiet.
Nhung thuc te mot xa hoi tuong đoi thai binh cung voi phat trien cua kinh te, xa hoi duoi trieu Nhan Tong đa chung minh mat tich cuc cua đuong loi ngoai giao khon kheo.
Tuy nhien mot thuc te ro rang, tu đuong loi trong van khinh vo cua Tong Nhan Tong noi rieng va cac trieu vua Bac Tong noi chung khien binh luc tuot doc, suc phong thu yeu kem, dan đen hau qua mat nuoc tham thuong trong su kien Tinh Khang khoang hon 60 nam sau khi Nhan Tong qua đoi.


Gia that Cha: Tong Chan Tong Trieu Hang.
Me: Chuong Y Hoang hau Ly thi (章懿皇后李氏, 987 - 1032), con goi la Ly Than phi (李宸妃), nguoi Hang Chau, con gai cua Ly Nhan Đuc (李延嗣).
Me nuoi:
Chuong Hien Minh Tuc hoang hau Luu Nga (章献明肃皇后刘氏, 968 - 1033), nguoi Ich Chau, con gai cua Luu Thong (刘通).
Chuong Hue Hoang hau Duong thi (章惠皇后楊氏, 984 - 1036), con goi la Duong Thuc phi (楊淑妃), con gai cua Duong Tri Nghiem (杨知俨).


= Hoang hau =
Quach hoang hau (郭皇后) (1012 - 1035), nguyen quan o huyen Kim Thanh, Ung Chau, con gai cua  Quach Doan Cung (郭允恭). Nguyen phoi cua Tong Nhan Tong. Đuoc lap lam Hoang hau nam 1024. Nam 1034, phe xuong lam Tinh phi (净妃), bat phai lam đao si roi chet. Nhan Tong hoang đe truy tang lai ngoi vi Hoang hau nhung khong co thuy hieu. Khong con

Tu Thanh Quang Hien hoang hau Tao thi (慈聖光獻皇后曹氏) (1016 - 1079). nguyen quan o Linh Tho, Chan Đinh . Cha la Tao Ky. Ke phoi cua Tong Nhan Tong, chau gai cua danh tuong Tao Ban (曹彬). Sach lap nam 1034 sau khi Quach hoang hau bi phe. Khong con
Truong hoang hau (张皇后) (? - 1028). Cha la Truong Thu Anh. Tan phong Tai nhan nam 1026, My nhan nam 1028. Ban đau Nhan Tong co y lap ba lam hau, song do ap luc tu Minh Tuc thai hau ma phai đoi lap Quach thi. Nam 1033, sau khi Quach hau bi phe, Nhan Tong truy phong Truong my nhan lam hoang hau, nhung khong ban thuy hieu. Khong con
On Thanh hoang hau Truong thi (溫成皇后張氏) (1024 - 1054), nguyen quan o Vinh An, Ha Nam, cha la Truong Nghieu Phong (張堯封). Truong thi nang ca thien vu, quoc sac thien tu, khuynh quoc khuynh thanh, nhanh chong thanh Quy phi. Sau khi qua đoi, đuoc đat cach truy tang Hoang hau. Sinh ra Đang quoc cong chua, Tran quoc cong chua va Đuong quoc cong chua.


= Phi tan =
Chieu Tiet Quy phi Mieu thi (昭節貴妃苗氏, 1023 - 1091), con gai cua Mieu Ke Tong (苗繼宗) va Hua thi (許氏) von la nhu mau cua Nhan Tong. Mieu thi tu sac my le, đuoc phong Nhan tho quan quan (仁壽郡君), roi len Tai nhan (才人), phong dan len bac Chieu dung (昭容) roi Đuc phi (德妃). Ba ha sinh Chu quoc Tran Quoc Đai truong cong chua va Ung vuong Trieu Han nhung hoang tu chet khi chua đay 2 tuoi. Sau vi co cong lao nuoi duong Tong Anh Tong nen đuoc phong tang Quy phi (貴妃).
Chieu Thuc Quy phi Chu thi (昭淑貴妃周姓, 1022 - 1114), xuat than thi nu cua On Thanh Hoang hau, sau đuoc Nhan Tong sung hanh, ha sinh Tan quoc Lo quoc Hien Muc Minh Y đai truong cong chua (nguoi con song tho nhat cua Nhan Tong) va Yen quoc Thu quoc Thai truong cong chua, sach phong My nhan (美人), Tiep du (婕妤) roi Chieu dung (婉容). Sau khi 2 cong chua ket hon, Chu thi đuoc phong Hien phi (賢妃), Đuc phi (德妃) roi Thuc phi (淑妃). Sau khi mat truy tang Quy phi (貴妃).
Chieu Y Quy phi Truong thi (昭懿贵妃张氏, ? - 1104): khong đuoc ghi chep trong Tong su. So voi sung phi Truong thi (sau đuoc truy phong lam On Thanh hoang hau) cua Tong Nhan Tong co the cung la mot nguoi.
Đong Thuc phi (董淑妃, ? - 1062), xuat than thi nu cua Nhan Tong, sau đuoc sung hanh sach phong Van Hi Huyen quan (闻喜县君), sinh ha Tran quoc Thai truong cong chua va Du quoc cong chua chet yeu, chi co Con quoc Thai truong cong chua con song, tan phong len bac Tai nhan (才人), My nhan (美人), Sung vien (充媛), Uyen nghi (婉仪), khi mat truy tang Thuc phi (淑妃).
Duong Đuc phi (楊德妃, 1019 - 1072), ten la Tong Dieu (宗妙), nguoi Đinh Đao, con gai cua Duong Trung Đich (杨忠的). Duong thi nhap cung lam phi tan, sach phong Nguyen Vu Quan quan (原武郡君) roi My nhan (美人). Duong thi my mao long lay, thong hieu am luat lai khiem nhuong tu ton, rat đuoc Nhan Tong sung hanh. Cung luc đac sung voi ba co Thuong My nhan, khien Quach hoang hau ghen tuc, Nhan Tong nhan đo ma phe truat Quach thi, lai cho la Duong thi cung Thuong thi nhieu loan hau cung ma buoc phai xuat cung, xuat gia tu đao. Nam 1034, Duong thi xuat cung, nhung khong lau sau Nhan Tong nho thuong ma trieu ve, ban cho danh phan My nhan nhu truoc. Sau sinh ha Thuong Quoc Cong chua chet non, lai tan phong Tiep du (婕妤), Tu vien (修媛) roi Tu nghi (修仪), khi mat truy tang Đuc phi (德妃).
Du Đuc phi (兪德妃, ? - 1064), dung mao đep đe, nguyen la co thiep cua Nhan Tong khi con la hoang tu voi danh hieu Dien An Quan quan (延安郡君). Nam 1037, ha sinh Hoang truong tu Duong vuong Trieu Phuong chet yeu, thang len bac Tai nhan roi My nhan (美人). Sau sinh ha Tu quoc cong chua nhung cung chet yeu, phong Tiep du, Sung nghi roi Chieu nghi (昭仪). Anh Tong truy phong Hien phi (賢妃). Triet Tong cai phong Đuc phi (德妃).
Phung Hien phi (馮賢妃), nguoi Đong Binh, chau gai cua Binh bo Thi lang Phung Khoi (冯起), nguyen la Thuy Binh quan quan (始平郡君), sinh ha Lo Quoc Cong chua va So Quoc Cong chua đeu chet som. Nhan Tong co y muon phong vi cho ba nhung ba lai khuoc tu. Sau khi Nhan Tong qua đoi, ba đuoc ton phong Tai nhan, Tiep du (婕妤) roi Tu dung (修容). Phung thi tho 77 tuoi, sau khi mat đuoc truy phong Hien phi (賢妃). Lam Hien phi (林賢妃), phi tu cua Tong Than Tong đuoc ba nuoi duong khi con nho.
Truong Chieu dung (昭容張氏, ? - 1110), nguyen la Tiep du. Duoi thoi Triet Tong truy phong lam Chieu dung.
Phe Sung nghi Thuong thi (废充儀尚氏, ? - 1050), nhap cung lam phi tan, sach phong My nhan (美人), đac sung kieu ngao. Duoi thoi Tong Anh Tong bi phe roi ban chet.
Chu Sung nghi (朱充儀, ? - 1095): nguyen phong la Phai Quoc quan quan, roi thang Tai nhan. Thang 7 nam Thieu Thanh thu hai, duoi thoi Triet Tong truy ton lam Sung nghi (充儀). Ha sinh Kinh vuong Trieu Hi chet yeu.
Lien Tiep du (連婕妤)
Duong My nhan (杨美人, ? - 1100), nguyen la Tai nhan. Duoi thoi Triet Tong truy phong lam My nhan.
Du My nhan (余美人) , Thuong My nhan (尚美人) , au đa mao pham long the , bi Tao hau ban chet.
Truong Tai nhan (張才人) , em gai On Thanh Hoang hau.
Banh Thanh huyen quan Luu thi (彭城县君刘氏), ten la Luu Đao Nhat (刘道一), tu dan gian nhap cung lam cung nu, đuoc thang lam Huyen quan. Sau xuat gia lam ni co.
An Phuc huyen quan Truong thi (安福县君张氏), cung nu cua Đong Thuc phi.
Nhan Hoa huyen quan Ly thi (仁和县君李氏), cung nu cua Đong Thuc phi.


= Hoang tu =
Duong Vuong Trieu Phuong (楊王趙昉; 1037), chet non, me la Du Đuc Phi.
Ung Vuong Trieu Han (雍王趙昕, 6 thang 9, 1039 - 24 thang 3, 1041), chet non. Me la Chieu Tiet Quy Phi.
Kinh Vuong Trieu Hi (荊王趙曦, 23 thang 8, 1041 - 14 thang 2, 1043), chet non. Me la Chu Sung Nghi.


= Hoang nu =
Chu quoc Tran quoc đai truong cong chua (周國陳國大長公主, 1038 - 1071), hay goi Phuc Khang Cong Chua (福康公主) me la Chieu Tiet quy phi. Ha gia Ly Vi (李瑋)-con cua Ly Khac Dung em trai Ly Than phi. Sau truy tang Trang Hieu Minh Y đai truong đe co (庄孝明懿大長帝姬).
Tu quoc cong chua (徐國公主), chet non, me la Du Đuc phi.
Đang quoc cong chua (鄧國公主), chet non, me la On Thanh hoang hau. Sau truy phong lam Trang Thuan đai truong đe co (莊順大長帝姬).
Tran quoc cong chua (鎮國公主), chet non, me la On Thanh hoang hau. Sau truy phong lam Trang Đinh đai truong đe co (莊定大長帝姬).
So quoc cong chua (楚國公主), chet non, me la Phung Hien phi.
Thuong quoc cong chua (商國公主), chet non, me la Duong Đuc phi. Sau truy phong lam  Trang Tuyen đai truong đe co (莊宣大長帝姬).
Lo quoc cong chua (魯國公主), chet non. Me la Phung Hien phi.
Đuong quoc cong chua (唐國公主), chet non, me la On Thanh hoang hau. Sau truy phong lam Trang Than đai truong đe co (莊慎大长帝姬).
Tran quoc Thai truong cong chua (陳國大長公主; 1059 - 1067), chet non, me la Đong Thuc phi. Sau truy phong la Trang Te đai truong đe co (莊齊大長帝姬).
Tan quoc Lo quoc Hien Muc Minh Y đai truong cong chua (秦國魯國賢穆明懿大長公主, 1057 - 1142), me la Chieu Thuc quy phi. Ha gia Tien Canh Tran (錢景臻). Sau truy phong thanh Lenh Đuc Cai Hanh đai truong đe co (令德景行大長帝姬).
Con quoc Thai truong cong chua (袞國大長公主, 1059 - 1083), me la Đong Thuc phi. Ha gia Tao Thi (曹詩). Sau truy phong thanh Hien Y Cung Muc đai truong đe co (賢懿恭穆大長帝姬).
Yen quoc Thu quoc Thai truong cong chua (燕國舒国大长公主, ? - 1112), me la Chieu Thuc quy phi. Ha gia lay Quach Hien Khanh (郭獻卿). Sau truy phong thanh Y Muc đai truong đe co (懿穆大長帝姬).
Du quoc cong chua (豫国公主), chet non, me la Đong Thuc phi. Sau truy phong thanh Trang Nghiem đai truong đe co (莊儼大長帝姬).


Xem them Luu Nga (Bac Tong)
Ly mieu trao thai tu
Chien tranh Tong-Ha
Ly Nguyen Hao
Nung Tri Cao
Pham Trong Yem
Bao Chung
Đich Thanh
Khanh Lich tan chinh
Trong Hi tang te


Tai lieu tham khao Thuong Thanh, Chinh su Trung Quoc qua cac trieu đai, 350 vi hoang đe noi tieng, Nha xuat ban Van hoa - Thong tin
Tong su
Tuc tu tri thong giam
Lieu su
Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Tong cung muoi tam trieu
Ba Duong (1977), Nien bieu lich su Trung Quoc, 中國歷史年表. Taipei: Sing-Kuang Book Company Ltd.
Su Thinh, Đang Dan Hien bien tap; Pham Trong Yem lap than hanh su cuu cuu phuong luoc Nha xuat ban hi kich Trung Quoc ，09-2001-09
Thuong Thanh (2011), Chinh su Trung Quoc qua cac trieu đai, 350 vi hoang đe noi tieng, NXB Van hoa thong tin


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Emperor Renzong tai Wikimedia Commons