Quy Han (季漢; 221–263), thuong goi la Thuc Han (蜀漢), quoc hieu chinh thuc la Han (漢), con bi goi theo nghia miet thi la Thuc (蜀), la mot trong ba quoc gia trong thoi Tam Quoc trong lich su Trung Hoa, thuoc vung Tay Nam Trung Quoc (khu vuc tinh Tu Xuyen ngay nay). Kinh đo tren thuc te cua nuoc Thuc la Thanh Đo (vung phia bac cua nuoc Thuc). Co mot so su gia gop chung nha Thuc Han vao nha Han, ho coi trieu đinh nay la giai đoan cuoi cua Nha Han vi Hoang đe Thuc Han Luu Bi thuoc dong doi hoang toc. Hai nuoc con lai thoi Tam Quoc la Đong Ngo va Tao Nguy.
Ke tu thoi nha Đuong, nha Thuc Han đuoc su sach Trung Quoc coi la su noi tiep cua nha Han, la trieu đai chinh thong trong so 3 trieu đai cua thoi Tam quoc, do vay Luu Bi – vua khai quoc cua Thuc Han – la hoang đe duy nhat trong thoi Tam quoc đuoc tho tai Đe vuong mieu (cac hoang đe cua Tao Nguy, Đong Ngo khong đuoc tho). Thoi Tong, bo sach Tu tri thong giam cua Tu Ma Quang la bo su đau tien goi chinh quyen Thuc Han la Han, tuy nhien Tu Ma Quang lai lay Tao Nguy lam chinh thong voi ly do phi ly la "khong khao chung đuoc Luu Bi co thuoc dong doi nha Han hay khong".


Lich su Khi trieu đai nha Han suy yeu, Luu Bi – mot nguoi thuoc dong doi hoang toc nha Han – đa tap hop đuoc nhieu tuong tai, cung voi su giup đo cua Gia Cat Luong, đa bat đau kiem soat đuoc mot phan yeu đia Kinh Chau roi tu đo mo rong ra vung Ba Thuc va Han Trung. Voi nhung lanh tho nay, Luu Bi đa co vi the kha vung chac o Trung Quoc luc bay gio. Vao nam 219, La Mong, mot tuong kiet xuat cua Đong Ngo, đa tan cong va chiem đuoc phan Kinh Chau do Luu Bi kiem soat ve cho Ton Quyen. Khong nhung vay, Quan Vu, em ket nghia va cung la dung tuong cua Luu Bi, bi bat va chem đau. Sau khi Tao Phi truat ngoi Han Hien Đe nam 220, Luu Bi đa xung đe, đat quoc hieu la Han, cac sach su thoi sau goi la Thuc Han.
Nam 222, Luu Bi soai linh hon 4 van quan cung voi su tro giup cua nguoi man Ngu Khe Sa Ma Kha tan cong Đong Ngo đe lay lai đia ban chien luoc Kinh Chau va tra thu cho Quan Vu. Tuy nhien, do sai lam chien thuat nghiem trong, doanh trai cua quan Han bi Luc Ton đot chay va gan nhu toan bo so quan bi tieu diet tai Di Lang. Luu Bi that tran, phai chay ve thanh Bach Đe va mot nam sau ong mat o đo. Ke tuc ong la Luu Thien. Thua tuong Gia Cat Luong va đai tuong Ly Nghiem đuoc giao trong trach phu chinh đai than.
Thua tuong Gia Cat Luong, thay vi tan cong tra thu đa giang hoa voi Đong Ngo. Ong quyet đinh rang Tao Nguy moi la đoi thu chinh, nen đa thuc hien nhieu đot tan cong len phia bac nhung đeu khong thanh cong. Cuoi cung, vao nam 234, Gia Cat Luong qua đoi trong đot tan cong lan thu 6 vao nuoc Nguy. Nguoi ke tuc ong, Khuong Duy cung đa thuc hien 9 chien dich len phia bac, nhung lan nao cung khong thanh cong. Nhung đot tan cong lien tiep cua Gia Cat Luong gop phan cung co su đoan ket trong noi bo trieu đinh, đong thoi cung gay ra nhieu thiet hai cho chinh quyen Nguy. Tuy nhien, đen giai đoan Khuong Duy nam quyen, su chenh lech đa lo ro, nhieu cuoc tan cong khong nhung bi chan đung ma ban than quan đoi Thuc Han con chiu thiet hai nang ne (đieu ma cac lan tien cong cua Gia Cat Luong khong he gap phai). Hon nua, Luu Thien, nguoi nam quyen sau khi đai tuong quan Phi Y bi thich khach nuoc Nguy am sat, khong quan tam cai thien đat nuoc, ma chi nghe loi phiem ninh cua hoan quan Hoang Hao, an choi sa đoa, khien chinh quyen nuoc Thuc ngay cang suy yeu. Du vay, dan so Thuc Han sau hon 40 nam van co su tang truong so voi cuoi thoi Đong Han, tu khoang 0,9 trieu nguoi vao nam 221 len 1 trieu nguoi nam 263.
Vao nam 263, Tu Ma Chieu đa cho 3 đao quan tan cong vao nuoc Thuc. Canh quan cua tuong Chung Hoi nhanh chong chiem đuoc Han Trung, nhung sau đo bi quan đoi duoi quyen cac tuong Khuong Duy, Truong Duc, Lieu Hoa, Đong Quyet chan đung tai Kiem Cac. Tuong Đang Ngai ap dung chien thuat bat ngo, cho quan đoi vong qua đuong nui Am Binh. Quan đoi nuoc Nguy duoi quyen Đang Ngai nhanh chong đanh bat ngo Mien Truc va thang tien đen Thanh Đo. Hau chu Luu Thien lap tuc đau hang. Nuoc Thuc mat tu đo.
Sau đo, Khuong Duy van hi vong khoi phuc Thuc Han, bang cach xui giuc Chung Hoi noi day chong lai Đang Ngai va nuoc Nguy. Tuy nhien ke hoach that bai va ca ba tuong đeu bi giet. Luu Thien đuoc đua đen thu đo cua nuoc Nguy la Lac Duong va đuoc phong lam An Lac cong, song cuoc đoi con lai mot cach thanh binh.


Chinh tri Nha Thuc co bo luat "Thuc khoa" đuoc bien soan boi Gia Cat Luong, Phap Chinh, Luu Ba, Ly Dien va Dich Cat. Sau đo Luu Bi qua đoi, Luu Thien ke vi con tre, hau het cac quyet sach cua ong đeu do Gia Cat Luong chi đao. Lay tu tuong Phap gia lam kim chi nam, Ong xay dung Bat bon, That gioi, Luc so, Ngu so trong trieu đinh, ran day cac quan đai than.
Sau khi Gia Cat Luong qua đoi, Tuong Uyen, Phi Y, Đong Doan, v.v. đeu tiep tuc chinh sach cua Gia Cat Luong, sau nay Luu Thien tin dung tuong Tran Chi va thai giam Hoang Hao, đong thoi bat đau tin vao thuyet ma quy, than thanh. Tuy nhien, cho đen khi nha Thuc Han sup đo, nen chinh tri cua đat nuoc van đuoc coi la trong sach, voi khoang 40.000 quan lai. Mot so hoc gia cho rang su sup đo cua Thuc Han cung mot phan lien quan đen so luong quan lai qua lon.


Quan đoi Vao thoi ky cai tri đinh cao cua Luu Bi (truoc khi Kinh Chau bi mat), quan Thuc Han co khoang 160.000 đen 200.000 nguoi. Khi Thuc Han diet vong, van con 102.000 linh tai ngu.
Hau het cac cuoc chien cua Thuc đeu nham chong lai Tao Nguy, tieu bieu nhat la chien dich Bac phat cua Gia Cat Luong giai đoan đau va chien dich Bac phat cua Khuong Duy giai đoan sau. Tuy nhien, cuoc Bac phat cua Khuong Duy đa gian tiep gia tang ap luc len chinh quyen Thuc Han, quoc luc ngay cang suy giam, nhan dan met moi vi chien tranh, dan đen thieu hut binh linh đe bao ve cac thanh tri quan trong cua đat nuoc.
Tinh hinh noi bo cua Thuc Han yen binh hon so voi Ngo va Nguy, ngoai tru Tran Di Lang va chien dich Nam chinh cua Gia Cat Luong, rat it noi chien hoac chien dich tien cong vao Đong Ngo.
Bach Nhi quan (con đuoc goi la Bach Nhi binh) la đoi quan đac biet tinh nhue cua nha Thuc, đay cung la đoi ho ve phuc vu duoi truong Luu Bi. Gia Cat Luong tung goi luc luong nay "đoi quan thuong đang o phia Tay".


Lanh tho Lanh tho nha Thuc Han chu yeu la vung Ich Chau cua nha Han, đuoc chia thanh 22 quan voi 131 huyen. Tuy nhien, co so ban đau cua Luu Bi la tu quan Giang Ha thuoc Kinh Chau. Trong qua trinh phat trien the luc, Luu Bi đa thu phuc 4 quan Kinh Nam, đoi Giang Ha lay Nam quan, sau đo moi thu phuc Ich Chau. Tuy phan lanh tho Kinh Chau ve sau bi Đong Ngo chiem mat, nhung vung Ich Chau đa phat trien thanh co so chinh tri on đinh cua nha Thuc Han. Đen thoi Luu Thien, lanh tho Thuc Han đuoc mo rong mot thoi gian ngan voi cac vung đat chiem đuoc tu tay Tao Nguy qua cac chien dich Bac phat cua Gia Cat Luong. Truoc khi sup đo, nha Thuc co 1 chau va 22 quan.


= Thu phuc Kinh Chau =
Sau khi thoat đuoc su truy kich cua quan Tao o Truong Ban, Luu Bi ve nuong nho Luu Ky o quan Giang Ha. Sau tran Xich Bich nam 208, trong khi quan Đong Ngo đang kich chien voi quan Tao o Giang Lang, Luu Bi voi danh nghia Luu Ky đa thu phuc 4 quan Nam Kinh Chau, von đa đau hang Tao Thao tren danh nghia. Sau khi Luu Ky qua đoi vao nam 209, Luu Bi tro thanh lanh chua tren thuc te. Vung lanh tho Kinh Chau do Luu Bi kiem soat tro thanh đia ban tranh chap voi Đong Ngo cho đen nam 220 thi bi Đong Ngo kiem soat hoan toan.

Quan Giang Ha (江夏; 208-210; nay thuoc Vu Han, Ho Bac): thanh lap duoi thoi Tay Han. Nam 208, Luu Bi thay mat Luu Ky cai quan mot phan phia Nam Giang Ha (phia Bac đa bi Tao Thao chiem giu, phia Đong nam trong tay Đong Ngo), gom 8 huyen Tay Lang, Nam Tan, Canh Lang, Ngac huyen, Sa Tien, Van Đo, Ha Tri, Chung Vu. Nam 210, Luu Bi thoa thuan đoi phan Giang Ha trong tay minh đe lay phan Nam quan do Đong Ngo chiem đuoc.
Quan Truong Sa (長沙; 209-214; nay thuoc Truong Sa, Ho Nam): thanh lap duoi thoi nha Tan. Nam 209, Luu Bi thu hang Truong Sa, khi đo gom 13 huyen la Lam Tuong, La huyen, Lien Đao, Ich Duong, Ha Tuan, Du huyen, Linh huyen, Le Lang, Tuong Nam, Chieu Lang, Đo Lang, Dung Lang va An thanh. Nam 214, Đong Ngo bat ngo tap kich 4 quan Kinh Nam, buoc Luu Bi thua nhan quyen cai tri cua Ton Quyen đoi voi Truong Sa va Que Duong, 2 quan phia Đong song Tuong Thuy.
Quan Que Duong (桂阳; 209-214; nay thuoc Sam Chau, Ho Nam): thanh lap duoi thoi Tay Han. Nam 209, Luu Bi thu hang Que Duong, khi đo gom 12 huyen va hau quoc la Sam huyen, Lam Vu, Tien huyen, Nam Binh, Loi Duong, Que Duong, Duong Son, Khuc Giang, Ham Khuong, Trinh Duong, Am Son va Han Ninh. Nam 214, Đong Ngo bat ngo tap kich 4 quan Kinh Nam, buoc Luu Bi thua nhan quyen cai tri cua Ton Quyen đoi voi Truong Sa va Que Duong, 2 quan phia Đong song Tuong Thuy.
Quan Linh Lang (零陵; 209-214; nay thuoc Vinh Chau Ho Nam): thanh lap duoi thoi Tay Han, tach ra tu quan Que Duong. Nam 209, Luu Bi thu hang Linh Lang, khi đo gom 11 huyen va hau quoc la Linh Lang, Tuyen Lang, Linh Đao, Dinh Đao, Dinh Pho, Chung Vu, Phu Di, Đo Luong, Thao Duong, Thuy An va Quan Duong. Nam 214, Đong Ngo bat ngo tap kich 4 quan Kinh Nam, sau đo giao tra lai Linh Lang cho Luu Bi, lay song Tuong Thuy lam ranh gioi. Nam 219, Đong Ngo mot lan nua tap kich chiem hoan toan lanh tho Kinh Chau do Thuc Han kiem soat. Linh Lang tu đay thuoc quyen kiem soat cua Đong Ngo.
Quan Vu Lang (武陵; 209-219; nay thuoc Thuong Đuc, Ho Nam): thanh lap duoi thoi Tay Han. Nam 209, Luu Bi thu phuc Vu Lang, khi đo gom 11 huyen la Han Tho, San Lang, Lam Nguyen, Nguyen Lang, Thien thanh, Vo Duong, Thien Lang, Than Duong, Dau Duong, Linh Duong va Sung huyen. Nam 214, Đong Ngo bat ngo tap kich 4 quan Kinh Nam, nhung khong chiem đuoc Vu Lang. Nam 219, Đong Ngo mot lan nua tap kich chiem hoan toan lanh tho Kinh Chau do Thuc Han kiem soat. Vu Lang tu đay thuoc quyen kiem soat cua Đong Ngo.
Quan Nam (南; 210-219; nay thuoc Kinh Chau, Ho Bac): thanh lap duoi thoi nha Tan. Nam 209, sau chien dich Giang Lang, Ton Quyen chiem đuoc mot phan Nam quan. Nam 210, Ton Quyen va Luu Bi đat thoa thuan đoi phan Giang Ha do Luu Bi kiem soat voi phan Nam quan do Ton Quyen kiem soat. Sau khi tiep nhan phan Nam quan, Luu Bi đa tach 4 huyen Chi Giang, Di Lang, Vu huyen va Ty Quy đe thanh lap quan Nghi Đo. Phan con lai gom cac huyen la Giang Lang, Lam Thu, Hoa Dung, Nghi Thanh, Bien huyen va Chu Lang, thanh lap quan Tuong Duong, sau đoi lai thanh Nam quan. Nam 219, Đong Ngo bat ngo tap kich chiem hoan toan lanh tho Kinh Chau do Thuc Han kiem soat. Nam quan thuoc Thuc Han tu đay thuoc quyen kiem soat cua Đong Ngo.
Quan Nghi Đo (宜都; 210-219; nay thuoc Nghi Xuong, Ho Bac): nguyen la mot phan Nam quan thoi Han mat. Nam 209, sau chien dich Giang Lang, Ton Quyen chiem đuoc mot phan Nam quan tu tay Tao Thao. Nam 210, Ton Quyen va Luu Bi đat thoa thuan đoi phan Giang Ha do Luu Bi kiem soat voi phan Nam quan do Ton Quyen kiem soat. Sau khi tiep nhan, Luu Bi đa cho tach mot phan Nam quan đe thanh lap quan Nghi Đo, gom 3 huyen la Di Đao, Han Son, Di Lang. Nam 219, Đong Ngo bat ngo tap kich chiem hoan toan lanh tho Kinh Chau do Thuc Han kiem soat. Nghi Đo tu đay thuoc quyen kiem soat cua Đong Ngo.


= Chiem cu Tay Xuyen =
Tay Xuyen von la mot bo phan cua Ich Chau thoi Han mat, von do quan phiet Luu Chuong cai quan. Cuoi nam 211, Luu Bi tien quan vao Tay Xuyen theo loi đe nghi cua Luu Chuong giup chong lai su xam lan cua quan phiet Truong Lo tu huong Đong Xuyen. Tuy nhien, chi 1 nam sau, hai ben tro mat, Luu Bi tien hanh chien dich Tay Xuyen va đen nam 214 đa chiem đuoc quyen kiem soat toan bo Tay Xuyen. Noi đay tro thanh đia ban cai tri chinh cua Thuc Han cho đen khi sup đo vao nam 263.

Quan Thuc đuoc nha Tan thanh lap va co nam huyen:
Thanh Đo (thu đo cua Thuc Han), Tan Pham, Giang Nguyen, Cung Lai va Bi.
Quan Tu Đong đuoc thanh lap boi Luu Bi o Quang Han, gom nam huyen:
Tu Đong, Phu, Tan Pham, Quang Nguyen, Bach Thuy.
Quan Quang Han đuoc thanh lap tu thoi Tay Han, gom 5 huyen:
Lac, Thap Phuong, Mien Truc, Tan Đo, Duong Tuyen.
Quan Đong Quang Han đuoc thanh lap vao thoi Thuc Han, gom bon huyen:
Ky Tien, Đuc Duong, Ngu Thanh, Quang Han.
Quan Van Son đuoc thanh lap vao thoi Đong Han, bao gom 8 huyen:
Van Son, Kien Đe, Đo An, Van Xuyen, Binh Khang, Tam Lang, Quang Nhu, Ba Ma (tinh Tu Xuyen).
Quan Ba do nha Tan thanh lap, Luu Chuong chia Ba Quan va thanh lap huyen Vinh Ninh vao nam 201. Nha Thuc Han giu lai gom huyen:
Du Trung, Đien Giang, Lam Giang, Truc.
Quan Ba Tay ban đau đuoc Luu Chuong thanh lap vao nam 201 tu quan Ba, co bay huyen:
Lang Trung, Tay Xung, Nam Sung, Han Xuong, Huyen Han, An Han va Đan Khuc.
Quan Ba Đong, nam 216 nha Đong Han chia quan Ba va lap huyen Ba Đong, đen thoi Thuc Han đuoc đoi thanh quan Ba Đong, co sau huyen:
Co Lang, Cu Nhan, Duong Cu, Bac Kinh, Ham Đan, Ngo
Quan Phu Lang đuoc thanh lap vao nam 201, thoi Đong Han đuoc chia thanh Quan Ba, gom nam quan.
Han Phu, Phu Lang, Han Binh, Han Gia, Van Ninh.
Quan Kien Ve đuoc thanh lap vao thoi Tay Han, gom nam huyen:
Vu Duong, Nam An, Bo Đao, Tu Trung, Gian Duong.
Quan Giang Duong, nam 221 nha Thuc Han lap thanh quan Kien Vi, co ba huyen:
Giang Duong, Phuc, Han An.
Quan Han Gia đuoc thanh lap vao thoi Đong Han, ban đau la mot nuoc chu hau cua Thuc, nam 221 nha Thuc Han đoi thanh thanh quan Han Gia va gom bon huyen:
Han Gia, Thien Toan, Nghiem Đao va Yen Nguu.


= Tranh đoat Đong Xuyen =
Chiem đuoc sau khi tien đanh Tao Nguy, bao gom:

Quan Han Trung do nha Tan thanh lap, nam 219 Luu Bi đanh bai Tao Thao trong tran Han Trung va gianh đuoc nam huyen:
Nam Chinh, Bao Trung, Mien Duong, Thanh Co, Nam Huong.
Quan Vu Đo đuoc thanh lap tu thoi Tay Han, Gia Cat Luong đa chiem đuoc vung nay tu tay Tao Nguy trong chuyen Bac phat lan thu ba, gom sau huyen:
Ha Bien, Ha Tri, Cu, Vu Đo, Co Đao, Tien Đao.
Quan Am Binh đuoc thanh lap tu thoi Đong Han, ban đau co ten la nuoc Quang Han, đen thoi Tao Nguy đuoc đoi thanh quan Am Binh. Gia Cat Luong chiem đuoc vung nay tu tay Tao Nguy trong cuoc Bac phat lan thu ba va chia lam hai huyen:
Am Binh, Binh Quang.


= Chinh phat Nam Trung =

Quan Chieu Duong đuoc thanh lap tu thoi Đong Han, ban đau đuoc goi la Kien Ve quoc, nam 221 nha Thuc đoi ten thanh quan Chieu Duong va gom nam huyen:
Chieu Duong, Nam Quang, Han Duong, Nam Xuong, Đon Lang.
Quan Viet Tay đuoc thanh lap vao thoi Tay Han va gom 11 huyen:
Hoi Ly, Cung Đo, Ty Thuy, Đinh Bi, Thai Đang, An Thuong, Tan Đao, Tien Gioi, Tam Phung, Tuc Ky, Chan.
Quan Tang Kha đuoc thanh lap vao thoi Tay Han, gom bay huyen:
Thu Lan, Đam Chi, Da Lang, O Lien, Phan, Binh Nghia, Quang Đan.
Quan Van Nam chiem đuoc sau chien dich Nam Trung, đuoc chia thanh quan Kien Ninh va quan Vinh Xuong, gom bay huyen:
Van Nam, Chi Đong, Đai Dieu, Co Phuc, Ta Lung, Ly Ngoc, Tuy Cuu
Quan Hung Co chiem sau chien dich Nam Trung, đuoc chia thanh quan Kien Ninh va Tang Kha, voi chin huyen:
Cau Đinh, Van Van, Lau Ngoa, Bi Co, Han Hung, Tan Thanh, Tay Phong, Tay Thuy, Đa Phong.
Quan Kien Ninh đuoc thanh lap tu thoi Tay Han, ban đau la quan Nghi Chau, đuoc đoi thanh quan Kien Ninh sau chien dich Nam Trung voi 16 huyen:
Huyen Vi, Ton Ma Ap, Mau Đon, Đong Lai, Muc Ma, Quan Đo, An Ninh, Tan Tang, Song Bach, Du Nguyen, Tu Van, Đien Tri, Thong Lao, Thong Kinh, Thinh Tu, Kien Linh.
Quan Vinh Xuong đuoc thanh lap tu thoi Đong Han, gom bay huyen:
Buu Vi, Vinh Tho, Bi To, Nam Phuc, Tien Đuong, Ai Lao, Vinh Binh.


Kinh te Nam 214 sau khi Luu Bi vao Thuc, vung Ba Thuc roi vao tinh trang hon loan ve tai chinh, Luu Ba đe xuat đuc đong xu gia mot tram tien đe can bang gia ca va giai quyet khung hoang.
Ngan sach cua nha Thuc Han bao gom thue đat; muoi va sat cung đem lai loi nhuan rat lon; cac cong vat bang vang, bac, thuoc, son mai, gia suc, ngua chien, tho cam Thuc va cac vat pham khac, cong nap tu Nam Trung giup cho Thuc co tien chi tieu quan su, đat nuoc sung tuc va cung cap vat luc cho cac chien dich Bac phat cua Gia Cat Luong. Mat khac, khoan chi tieu bao gom tien luong, quan nhu, bong loc, v.v. Khi Thuc Han sup đo, trieu đinh van con hai nghin can vang va hai nghin can bac.
Sau khi vao Thuc, Luu Bi đa tan dung he thong thuy loi Đo Giang Yen do Ly Bang khai mo thoi Chien Quoc đe khong ngung tang dien tich tuoi tieu đat canh tac. Gia Cat Luong cung cho xay dung Đap Gia Cat duoi chan nui Phap Bao o Bao Son. Cac đap nuoc bo sung tren nui va song đao đuoc xay dung o Han Trung, cac bo ke Cuu Ly đuoc xay dung lai o Thanh Đo. Mac du nuoc Thuc khong thieu luong thuc nhung do han che ve mat đia ly nen đuong tiep te thuong dai hon so voi Nguy khi tien hanh chien tranh voi quan Nguy. Trong cuoc Bac phat lan thu nam cua Gia Cat Luong, ong tung đong quan o nuoc Nguy chi đe giai quyet van đe van chuyen ngu coc. Khi thoi Khuong Duy, ong cung cho trong lua mi o Điet Bo, nhung muc đich chinh la tranh xa anh huong cua the luc Hoang Hao. Khi nha Thuc Han sup đo, trieu đinh van con hon 400.000 ha lua.
Trong thoi Tam Quoc, nha Thuc Han phat trien nhat ve nghe det lua, lay huyen Thuc lam trung tam san xuat, đuoc goi la "Tho cam Thuc". Trieu đinh cho lap cac chuc quan chuyen biet đe san xuat tho cam, ngay ca nguon tai chinh cho Bac phat cua Gia Cat Luong cung phu thuoc rat nhieu vao mat hang nay, ngoai ra tho cam con chu yeu đuoc su dung lam qua ngoai giao va dung khi ban phat bong loc. Vao thoi điem sup đo, trieu đinh co 200.000 manh gam, cai va lua trong kho. Muoi gieng cung la đac san va la mot trong nhung nganh san xuat quan trong cua Thuc Han. Thoi Tam Quoc, thuong mai khong đuoc phat trien manh. Nguyen nhan xuat phat tu thu nhat, do san xuat giam sut nen nguoi dan it co xu huong trao đoi hang hoa, thu hai do tien kim loai chua đuoc luu thong, thu ba do tinh hinh chia cat ly khai nen thuong nhan khong the đi xa. Trong đo, Nguy, Han khong giao thuong do tinh trang thu đich; thuong mai Đong Ngo phat trien rong rai; con Thuc Han it giao thuong voi cac vung khac vi nam o phia Tay Nam.


Dan so Vao thoi hoang kim, nha Thuc Han co hon 300.000 ho dan (truoc khi Kinh Chau bi mat) va dan so khoang mot trieu nguoi, it nhat trong ba nuoc. Vao nam đau tien đoi Han Chieu Liet Đe (221), dan co 200.000 ho va 900.000 nguoi. Đen thoi điem Gia Cat Luong nam quyen, Thuc co 1.082.000 dan. Khi Thuc diet vong nam 263, co 1.082.000 nguoi, so ho la 280.000, gom 940.000 dan, 102.000 linh va 40.000 quan lai, trong đo Thuc huyen co so ho dan nhieu nhat.


Nhan xet = Tinh chinh thong =
Bo su đau tien ve thoi đai Tam quoc la Tam quoc chi cua Tran Tho bien soan. La quan nha Tan nen Tran Tho lay trieu đai đa nhuong ngoi cho Tan la Tao Nguy lam chinh thong. Đen nam 1084, bo su Tu tri thong giam cua Tu Ma Quang van theo Tran Tho lay nha Tao Nguy la chinh thong vi ong khong khao chung đuoc Luu Bi co thuoc dong doi nha Han hay khong.
Nam 1127, nha Bac Tong đa bi quan Kim tieu diet, nha Nam Tong phai lui ve phia nam song Duong Tu. Trong boi canh Trung Quoc mat vung trung tam phia bac vao tay quan Kim, quan điem ve tinh chinh thong trieu đai thay đoi. Nuoc Thuc Han chu khong phai nuoc Tao Nguy moi đang đuoc coi la chinh thong, vi Thuc Han co huyet thong hoang toc va vua quan nhan nghia. Chu Hy (1130—1200), mot trong nhung nha Ly hoc quan trong nhat Trung Quoc, khang đinh trong sach Tu tri thong giam cuong muc rang nha Thuc Han moi la chinh thong. Voi anh huong lon cua Chu Hy, quan điem cua ong đa tro thanh "kim chi nam" cho gioi su hoc Trung Quoc sau nay. Trong tieu luan "Phep đoc Tam quoc chi" cua Mao Ton Cuong viet cung Kim Thanh Than, tac gia khang đinh quan điem cua Chu Hy

Tai sao Nguy khong đuoc coi la chinh thong? Vi lay đat ma luan thi Trung nguyen la chu, nhung lay ly ma luan thi ho Luu moi la chu. Luan đat khong bang luan ly, cho nen sach "Thong giam" cua Tu Ma Quang đa lam o cho coi Nguy la chinh thong. Sach 'Cuong muc' cua Tu Duong (Chu Hy) coi Thuc Han la chinh thong, nhu the moi chinh đang, đung đan.


= Đuoc long nhan dan =
Mot đieu đang khen ngoi la trong qua trinh chinh chien, nha Thuc Han đeu tranh gay ton hai cho nguoi dan. Quan Tao Thao, Ton Quyen đeu tung thuc hien nhung vu tan sat dan thuong. Tao Thao tung tham sat 10 van dan thuong o Tu Chau, sau đo cung đo sat dan chung tai hang loat noi khac nhu Ung Khau nam 197, Banh Thanh nam 198, Lieu Thanh nam 207, Uyen Thanh nam 216 (chua ke vai vu tan sat khac do cac tuong cua Tao Thao thuc hien). Đoi voi Đong Ngo, Ton Sach tung đo sat huyen Đong Da, Ton Quyen co hai lan đo sat: nam 199 đo sat Hoan Thanh, nam 203 đo sat Giang Ha. Chi co Luu Bi la chua tung ra lenh đo sat dan chung (va ke ca nhung tuong linh cua Thuc Han cung khong co ai tung lam vay). Vi đe cao nhan nghia, biet bao ve dan chung nhu vay nen sau nay, chi co Luu Bi la vi vua thoi Tam Quoc đuoc nhan dan Trung Quoc kinh trong nhat, đuoc nguoi dan lap đen tho khap noi (trong khi vua Tao Nguy va Đong Ngo gan nhu khong đuoc nhan dan tho phung)
Chinh Luu Bi cung nhan đinh đuong loi cua ong la dung nhan nghia đoi đai đe nhan dan tu nguyen theo ve, trai nguoc han voi Tao Thao la dung vu luc đe dan chung khiep so ma quy phuc:

Nam 214, Luu Chuong đau hang, Luu Bi gianh đuoc Tay Xuyen. Nhieu nguoi kien nghi lay nha cua, ruong vuon cua dan chung o Thanh Đo lam phan thuong cho cac tuong si. Tuong Trieu Van phan đoi, Luu Bi cung đong y khong lam nhu vay, ong khong chap nhan lay long tuong si duoi quyen bang cach tan thu tai san cua nhan dan.
Đen thoi nha Tong, hau het nhung truyen ke dan gian ve thoi Tam Quoc đeu co noi dung ung ho Thuc Han, boi Luu Bi von co xuat than han vi, phai đan dep co kiem song nen rat thau hieu noi kho cua nhan dan. Trieu Thuc Han cung co rat nhieu tam guong tan tuy, trung thanh nhu Gia Cat Luong, Quan Vu, Truong Phi, Trieu Van... Nhung yeu to đo rat gan gui voi hinh mau mot trieu đinh ly tuong cua nguoi dan Trung Quoc. Vi vay, cac cau chuyen dan gian ve thoi Tam Quoc đeu co xu huong ca ngoi Thuc Han. Trong sach su đoi Bac Tong đa co ghi lai mot đoan but ky noi rang: "Nhung tre em trong xom ngo, thuong xum lai nghe ke truyen Tam Quoc, thay noi đen Luu Bi thua thi cau may khong vui, co em khoc. Thay ke Tao Thao bai tran thi khoai chi reo mung". But ky ay cho thay: ngay ca truoc khi Tam quoc chi dien nghia cua La Quan Trung ra đoi, đa so nguoi dan đa ung ho nha Thuc Han, du ho đa khong the thong nhat Trung Hoa.


Danh sach hoang đe Nhan vat quan trong Xem them Tam Quoc
Tam Quoc Dien Nghia


Tham khao