Su kien lan đau tien đo đuoc truc tiep song hap dan đa dien ra vao ngay 14 thang 9 nam 2015 va đuoc nhom hop tac LIGO va Virgo thong bao vao ngay 11 thang 2 nam 2016. Truoc đo cac nha vat ly moi chi biet su ton tai cua song hap dan mot cach gian tiep thong qua anh huong cua chung len thoi gian đen cua xung vo tuyen tu sao xung trong cac he sao đoi. Hinh dang song thu đuoc tu hai tram tham do cua LIGO khop voi du đoan cua thuyet tuong đoi rong ve song hap dan phat ra tu cap lo đen co khoi luong lan luot vao khoang 36 va 29 lan khoi luong Mat Troi chuyen đong xoay tron quanh nhau, tien toi sap nhap roi dao đong tat dan ("ringdown") tao thanh mot lo đen quay. Tin hieu đuoc đat ky hieu la GW150914 (viet tat cua Gravitational Wave va ngay phat hien su kien). Đay cung la lan đau tien đo đuoc qua trinh sap nhap cua he hai lo đen, chung minh su ton tai cua cac he đoi lo đen khoi luong sao, va nhung su kien hop nhat nhu the co xay ra trong đo tuoi cua vu tru hien tai.
Gioi truyen thong tren toan cau đa đua tin ve su kien nay va co nhieu ly do đe coi no nhu la mot thanh tuu lon. No luc nham chung minh truc tiep su ton tai cua cac song hap dan đa trai qua tren 50 nam, khi ma cuong đo cua chung đen Trai Đat la qua nho khien ngay ca Albert Einstein cung phai hoai nghi ve kha nang phat hien ra song hap dan. Cac song thoat ra tu bien co sap nhap du doi GW150914 đen Trai Đat nhu la nhung gon song lan tan cua đo cong trong cau truc khong thoi gian lam thay đoi keo gian hay co ngan o cac canh tay dai 4 km cua LIGO bang khoang 1/1000 đuong kinh cua proton, tuong đuong ty le voi su thay đoi khoang cach đen ngoi sao gan he Mat Troi nhat bang be rong cua toc nguoi. Nang luong giai phong ra trong thoi gian ngan cua su kien la cuc lon, tuong đuong bang 3 lan khoi luong Mat Troi x c2 (5,4×1047 J) phat ra trong thoi gian it hon nua giay duoi dang song hap dan, đat toc đo buc xa cuc đai bang khoang 3,6×1049 watt – lon hon hang chuc lan nang luong anh sang phat ra tu tat ca cac sao trong vu tru quan sat đuoc ket hop lai.
Phep đo nay đa xac nhan mot trong nhung du đoan cuoi cung con chua đuoc kiem nghiem cua thuyet tuong đoi tong quat va cong nhan du đoan cua ly thuyet ve su bien đoi cua đo cong khong thoi gian trong cac su kien vu tru quy mo lon (goi la cac kiem tra trong truong hap dan manh - strong field tests) va đong luc phi tuyen tinh. No cung mo ra mot nganh moi đo la thien van hoc song hap dan, cho phep thu thap đuoc du lieu tu cac bien co thien van vat ly ma truoc đo khong the phat hien đuoc, va co kha nang đua cac nha vu tru hoc toi nhung thoi điem so khai nhat trong lich su cua Vu tru. LIGO cung đa đo đuoc tin hieu thu hai vao ngay 26 thang 12 nam 2015 va ket qua nay cong bo vao 15 thang 6 nam 2016. Tin hieu thu ba, GW170104 đuoc cong bo vao ngay 1 thang 6 nam 2017.


Song hap dan Albert Einstein đa tien đoan su ton tai cua song hap dan vao nam 1916, sau vai thang khi ong viet ra dang đung cua phuong trinh truong cho thuyet tuong đoi tong quat. Ly thuyet giai thich hap dan la he qua cua su uon cong khong thoi gian gay boi khoi luong-nang luong. Tu đo, Einstein đa tien đoan cac su kien trong Vu tru co the tao ra "nhung gon lan tan" cua khong thoi gian – nhung đo cong cua chinh khong thoi gian – ma lan truyen ra ben ngoai, tuy vay hieu ung cua no tai Trai Đat la rat nho khien cho muc tieu đo đuoc truc tiep no duong nhu la khong the đoi voi cong nghe o thoi đo. Cac nha vat ly du đoan rang cac vat chuyen đong tren quy đao quay quanh nhau se mat nang luong do song hap dan (mot he qua cua đinh luat bao toan nang luong), mac du khi toi Trai Đat hieu ung cua song hap dan truyen qua la rat nho trong moi truong hop xay ra su kien du doi trong Vu tru.
Song hap dan hau nhu khong tuong tac hoac tuong tac rat yeu voi vat chat. Khong giong nhu song đien tu co tuong tac voi vat chat, song hap dan hoan toan truyen tu do qua vat chat. Muc tu do nay con lon hon su tuong tac rat it cua neutrino voi vat chat. Rat kho co the thu nang luong tu song hap dan, ngay ca khi no mang nang luong lon, no chi mac nhien truyen qua moi thu chan tren đuong đi cua no. Song hap dan lam keo va co dan khong gian chung đi qua. Chung la cac gon lan tan cua tam man khong gian va thoi gian. Moi vat chat nhung trong khong thoi gian se bi keo dan theo mot phuong va đong thoi co lai theo phuong khac cung voi khong thoi gian khi co song hap dan truyen qua.
Mot trong so cac truong hop ma song hap dan tro len manh nhat đo la trong giai đoan cuoi cung cua su kien ket hop hai thien the đac nhu sao neutron hoac lo đen. Trong quang thoi gian dai hang trieu nam, cac cap sao neutron, va cap lo đen mat dan nang luong, chu yeu thong qua song hap dan. Song nay cung "đay" lai cac thien the (tuong tu nhu phan luc) khien cho quy đao cua chung chuyen đong xoay oc vao nhau. Đen thoi điem cuoi cung, hai vat the se đat toi van toc cuc lon va chi trong thoi gian vai phan giay hai thien the sap nhap lai voi mot luong đang ke khoi luong cua he đuoc chuyen đoi thanh nang luong hap dan va phat ra ngoai duoi dang buc xa hap dan, mang toi co hoi đo đuoc truc tiep song hap dan. Tuy nhien, boi vi hieu biet ve so luong cac cap sao trong vu tru con han che va qua trinh đat toi giai đoan hop nhat cuoi cung dien ra rat cham chap, cho nen co mot đo bat đinh ve so kha nang cac su kien nhu the co the xay ra trong mot pham vi khong gian trong mot khoang thoi gian cho truoc.


= Quan sat =

Cac nha vat ly co the phat hien song hap dan mot cach gian tiep, bang cach quan sat cac hieu ung cua song tren nhung vat the o xa, va suy ra su ton tai cua chung, hoac đo mot cach truc tiep va quan sat hieu ung cua chung tac dung len cac thiet bi tren Trai Đat nhu LIGO, hoac trong tuong lai tren cac tau khong gian nhu eLISA.


 Quan sat gian tiep  Manh moi ve hieu ung cua song hap dan lan đau tien đuoc phat hien vao nam 1974 tu he qua cua chu ky quy đao he hai sao neutron PSR B1913+16, trong đo mot sao la pulsar phat ra cac xung vo tuyen quet qua Trai Đat o nhung khoang đeu đan va chinh xac khi no quay quanh truc. Hai nha thien van Russell Hulse va Joseph Taylor, nhung nguoi phat hien ra he sao đoi nay, cung cho biet theo thoi gian, quang thoi gian giua nhung lan tin hieu toi kinh thien van vo tuyen dan ngan lai. Đieu nay goi y rang hai ngoi sao đang chuyen đong xoan oc gan ve nhau voi chu ky quy đao giam dan. Nang luong quy đao cua he bi mat đi bang đung voi gia tri du đoan cua song hap dan mang theo nang luong phat ra tu he nay. Nho phat hien nay, Hulse va Taylor đa đuoc trao giai Nobel Vat ly nam 1993. Cac quan sat sau đo ve pulsar nay cung cac he khac (nhu he chua hai pulsar PSR J0737-3039) đeu cho ket qua giong voi tinh toan tu thuyet tuong đoi rong o bac chinh xac cao.


 Quan sat truc tiep  Cac nha khoa hoc va ky su chua the đo truc tiep đuoc song hap dan trong mot thoi gian dai boi vi hieu ung cua no qua nho đe co the phat hien va phan biet tu nhung nguon gay nhieu khac tren Trai Đat. Ky thuat dung giao thoa ke đe đo đa đuoc mo ta tu thap nien 1960, cung voi tien bo ve nhung cong nghe khac đuoc phat trien, giup cho ky thuat nay tro len kha thi va đat đuoc muc tieu.
Su hoat đong co ban cua giao thoa ke LIGO đo la dung mot chum laser đuoc tach lam hai va sau đo ket hop lai sau khi hai chum đuoc gui vao nhung hoc quang hoc khac nhau. Su thay đoi đo dai quang trinh hoac thoi gian truyen cua hai chum tia, nguyen nhan gay boi song hap dan, va boi tinh chat toc đo song đien tu trong chan khong la khong đoi, do vay khi cac tia toi điem ket hop se tao thanh tin hieu "phach". Ky thuat nay đac biet nhay voi su thay đoi rat nho trong khoang cach hoac thoi gian giua hai quang trinh. Theo ly thuyet, mot giao thoa ke voi cac canh tay dai khoang 4 km co kha nang phat hien ra su thay đoi cua khong gian va thoi gian – mot ty le rat nho so voi đuong kinh cua proton – khi song hap dan voi cuong đo đu lon đi qua Trai Đat. Hieu ung nay khong the cam nhan đuoc boi bat ky nguoi nao va bat ky cac thiet bi khac (ngoai tru cac tram đo luong song hap dan voi đo nhay tuong tu, nhu Virgo, GEO 600 va cac tram đang xay dung KAGRA INDIGO). Ve mat thuc nghiem, can it nhat hai giao thoa ke, boi vi song hap dan se đuoc chung phat hien voi mot khoang tre thoi gian trong khi nhung nhieu loan vat ly khac co the chi anh huong o mot thiet bi hoac tin hieu thu đuoc tu hai thiet bi cho ket qua khac nhau gay boi nhung nhieu loan nay. Du an LIGO đa đuoc phe duyet va cung cap tai chinh boi NSF tu nam 1992. Sau giai đoan ban đau, cac thiet bi đa đuoc nang cap tu 2010 đen 2015 (thanh Advanced LIGO), lam tang đo nhay cua chung len 10 lan.
LIGO bao gom hai đai quan trac song hap dan, nam cach nhau khoang 3002 km: Tram LIGO Livingston (30°33′46,42″B 90°46′27,27″T) o Livingston, Louisiana, va tram LIGO Hanford, nam o to hop Hanford (Hanford Site) (46°27′18,52″B 119°24′27,56″T) gan Richland, Washington. Su dich chuyen nho ve đo dai cua cac canh tay cua chung lien tuc đuoc theo doi va so sanh voi nhau va nhung hinh mau tin hieu ma duong nhu xuat hien gan đong thoi o ca hai tram se đuoc phan tich tiep đe xac đinh xem lieu hai thiet bi đa thu đuoc song hap dan hay la do nhan to đo nhieu.
LIGO giai đoan đau (Initial LIGO) hoat đong tu 2002 đen 2010 va khong ghi đo đuoc bat cu su kien co y nghia thong ke nao ma co the xac nhan đo la song hap dan. Sau đo no ngung hoat đong trong 5 nam đe tien hanh thay the va nang cap thanh phien ban tien tien hon "Advanced LIGO". Thang 2 nam 2015, hai tram bat đau giai đoan chay thu ky thuat, va hoat đong che đo quan trac khoa hoc chinh thuc tu ngay 18 thang 9 nam 2015.
Trong giai đoan phat trien va hoat đong ban đau cua LIGO, mot vai tin hieu nhan tao gia ("blind injections") lam giong nhu hieu ung cua song hap dan đa đuoc đay vao đe kiem tra thu kha nang cua may tinh cung nhu cac nha nghien cuu co nhan ra đuoc nhung tin hieu nhu the. Đe đam bao su hieu qua cua tin hieu mu, chi bon nha khoa hoc cua LIGO đuoc biet luc nao xuat hien tin hieu nay, va thong tin chi đuoc tiet lo sau khi tin hieu đa đuoc cac nha nghien cuu phan tich can than. Tuy the khong mot tin hieu nhan tao gia nao đuoc tao ra vao thang 9 nam 2015 khi GW150914 xuat hien.


Su kien GW150914 = Đo luong su kien =

Ngay 14 thang 9 nam 2015 luc 9:50:45 UTC, LIGO đa lan đau tien thu đuoc tin hieu song hap dan cua su kien GW150914. Cac đot song lan truyen đen Trai Đat tu ban cau nam, bang qua Trai Đat va xuat hien tai be mat Trai Đat đau tien o giao thoa ke nam o Livingston, Louisiana, va sau đo 7 mili giay, tai giao thoa ke nam o Hanford, Washington. Cac thiet bi LIGO đang hoat đong trong "che đo ky thuat", co nghia la chung đang hoan toan hoat đong nhung van chua chinh thuc bat đau giai đoan "thu thap" (ma se hoat đong ke tu ngay 18 thang 9), do đo luc đau cac thanh vien trong Nhom Hop tac Khoa hoc LIGO đat nghi van lieu co phai đay la tin hieu that hay la du lieu mo phong cho muc đich kiem tra thu truoc khi no đuoc cac thanh vien thong bao rang đay khong phai la tin hieu nhan tao gia.
Tin hieu quet tan (hay di tan - chirp signal) keo dai trong 0,2 giay, voi tan so va bien đo tang dan trong khoang 8 chu ky tu 35 Hz đen 150 Hz. Mac du khong phai la am thanh, khoang tan so cua tin hieu co gia tri nam trong khoang nghe đuoc đoi voi tai nguoi va đuoc mieu ta nghe giong nhu tieng chim hot. Cac nha thien van vat ly va nhung ai quan tam toi su kien nay tren toan the gioi đeu rat phan khich va tu tao ra tin hieu am thanh nhu the tren cac trang truyen thong xa hoi vao thoi điem thong bao kham pha nay. Su tang tan so boi vi quy đao cua hai vat the tro len quay nhanh hon mot cach đang ke so voi truoc đo, trong giai đoan chuyen đong xoay oc vao nhau truoc khi hop nhat.
Chuong trinh kich hoat thong bao kha nang vua phat hien song hap dan truyen qua đa thong bao cho cac nha nghien cuu biet chi trong vong ba phut sau khi thu đuoc su kien, nho su dung thuat toan tim kiem nhanh ('truc tuyen') cung cap du lieu phan tich so bo tu du lieu đo đuoc cua cac thiet bi. Sau bao đong tu đong vao luc 09:54 UTC ma hai nha nghien cuu o Vien Vat ly Hap dan Max Planck (Vien Albert Einstein, AEI) nhan đuoc đau tien, mot loat cac thu noi bo gui toi xac nhan viec đa khong co mot ke hoach hoac bat ngo tao ra tin hieu nhan tao gia nao đuoc thuc hien, va du lieu trong rat net. Sau vai ngay, cac thanh vien trong nhom hop tac nhan ra kha nang đay la tin hieu that va bat đau nghien cuu tim hieu cac tham so tu nguon phat.
Phan tich thong ke du lieu mot cach chi tiet hon, va trong vong 16 ngay thu thap du lieu tu 12 thang 9 đen 20 thang 10 nam 2015, voi ti so tin hieu cuc đai tren nhieu bang 24 va uoc luong ty le thong bao gia la nho hon 1 su kien tren 203.000 nam, tuong đuong voi y nghia tren 5,1σ hoac muc tin cay bang 99,99994%, nhom Hop tac Khoa hoc LIGO đa xac nhan GW150914 la mot su kien that. Song cuc đai đuoc phat hien o Livingston som hon 7 mili giay so voi o Hanford. Song hap dan lan truyen voi toc đo anh sang, su chenh lech la khop voi quang thoi gian anh sang truyen trong khoang cach giua hai tram. Chung đa truyen trong Vu tru hon mot ty nam ve truoc.
O thoi điem xay ra su kien, tram quan trac song hap dan Virgo (gan Pisa, Italia) đang ngung hoat đong đe tien hanh nang cap; neu no đuoc bat som thi se đu nhay sau khi nang cap đe thu đuoc tin hieu nay, do vay nang co hoi xac đinh đuoc vi tri nguon phat ra song hap dan. Co so GEO600 (gan Hannover, Đuc) mac du đang hoat đong nhung khong đu nhay đe bat tin hieu. Do đo khong mot tram đoc lap nao khac co the xac nhan tin hieu đo đuoc boi hai tram cua LIGO.


= Nguon goc thien van vat ly =

Su kien dien ra o khoang cach đo sang (luminosity distance) bang 410+160−180 megaparsec (xac đinh tu bien đo song cua tin hieu), hay 1,3 ± 0,6 ty nam anh sang, tuong ung voi dich chuyen đo vu tru bang 009+003−004 (90% khoang tin cay). Phan tich tin hieu cung voi gia tri dich chuyen đo rut ra đuoc su kien nay do qua trinh sap nhap cua hai ho đen voi khoi luong 36+5−4 lan va 29 ± 4 lan khoi luong Mat Troi (trong he quy chieu cua nguon phat), tao thanh mot lo đen moi voi khoi luong 62 ± 4 lan khoi luong Mat Troi. Khoi luong–nang luong bi thieu bang 30+05−05 M☉ đuoc phat đi duoi dang song hap dan.
Trong 20 mili giay cuoi cua qua trinh hop nhat, cong suat cua song hap dan đat cuc đai bang 3,6×1049 watt – bang 50 lan lon hon cong suat anh sang phat ra tu moi ngoi sao trong Vu tru quan sat đuoc.
Trong khoang thoi gian ngan 0,2 giay ma thiet bi đo đuoc, van toc tiep tuyen tuong đoi (tren quy đao) cua cac lo đen tang tu 30% đen bang khoang 60% toc đo anh sang. Tan so quy đao 75 Hz (ho đen bay đuoc 75 vong quy đao trong mot giay, bang mot nua tan so song hap dan) co nghia la cac vat the đang quay quanh nhau o ban kinh chi khoang 350 km truoc khi chung sap nhap. Pha song thay đoi su phan cuc cua tin hieu cho phep tinh ra tan so quy đao cua cac vat the, va ket hop voi bien đo va dang song cho phep tinh ra khoi luong cua chung cung nhu van toc quy đao va khoang cach nhau trong giai đoan cuoi cung truoc khi sap nhap. Cac gia tri thu đuoc chi ra rang hai vat the nay phai la cac ho đen, boi vi nhung loai vat the khac kho co the co mot khoi luong lon nen vao mot vung đu nho đe chung co the tien đen rat gan nhau ma chua cham toi nhau, hoac chung kho co the đat toi van toc quy đao lon đang ke so voi toc đo anh sang khi quay tren mot quy đao nho nhu vay neu khong phai la ho đen. Sao neutron co khoi luong lon nhat ma tung phat hien đuoc la khoang 2 M☉, voi gioi han tren theo tinh toan ly thuyet đe mot sao neutron on đinh la vao khoang 3 M☉, do vay mot cap sao neutron se khong đu khoi luong cho he đa hop nhat (ngoai tru co mot kha nang khac, vi du sao boson), trong khi he lo đen-sao neutron se va cham som hon, khien cho tan so quy đao luc cuoi cung ma thiet bi thu đuoc se khong qua lon.
Su suy giam cua dang song sau khi bien đo đat cuc đai la tuong thich voi dao đong tat dan cua mot ho đen khi no tro ve trang thai dung va on đinh sau khi hop nhat. Mac du chuyen đong xoay oc cua cac he đoi compact đuoc mieu ta kha tot tu phuong phap tham so hau-Newton, giai đoan hop nhat cua cac truong hap dan manh chi co the giai đuoc hoan toan bang nhung mo phong phuc tap tren sieu may tinh theo phuong phap so trong thuyet tuong đoi (numerical relativity) do ban chat phi tuyen cua nghiem phuong trinh truong Einstein.
Vat the sau va cham hop nhat la mot lo đen quay Kerr voi tham so spin bang 067+005−007, hay khoang 2/3 gia tri lon nhat ma mot lo đen quay co the đat đuoc.
Hai ngoi sao co ma tien hoa thanh hai lo đen o thoi điem 2 ty nam sau Vu No Lon co khoi luong uoc tinh lan luot bang 96 va 60 lan khoi luong Mat Troi.


= Vi tri tren bau troi =
Cac thiet bi đo song hap dan co mien theo doi la toan bo bau troi voi it kha nang phan giai vi tri cua nguon phat neu chi co hai thiet bi. Mot mang luoi cac thiet bi đo la can thiet đe đinh ra vi tri cua nguon tren bau troi thong qua phep đac tam giac. Chi voi hai tram cua LIGO o trong che đo quan sat va đat đu đo nhay, cac nha khoa hoc chi co the tim ra vi tri nguon phat GW150914 nam trong mot mien gioi han tren bau troi. Đieu nay đuoc thuc hien thong qua phan tich đo tre thoi gian 69+05−04 ms giua hai tram, cung voi bien đo va pha song thu đuoc giong nhau o ca hai tram. Ket qua ho thu đuoc mot mien co dien tich 140 deg2 voi xac suat tim thay vi tri la 50% hoac mien 590 deg2 voi xac suat tim thay 90% va nam chu yeu o thien cau nam, theo huong đen (nhung nam xa hon nhieu) đam may Magellan.
So sanh bang hinh anh tuong tu, dien tich 590 deg2 cua goc khoi choan xac suat 90% xap xi bang dien tich bieu kien cua mot so chom sao nhu Lap Ho, Thien Hau, va Tien Vuong.


= Quan sat đong thoi qua tia gamma =
Thiet bi theo doi chop gamma (GBM) tren Kinh thien van Khong gian tia gamma Fermi đa đo đuoc mot chop gamma yeu co nang luong tren 50 keV ngay sau 0,4 giay khi Advanced LIGO phat hien su kien va mien vi tri cua chop nam giao voi mien cua nguon phat GW150914. Mac du cac nha khoa hoc khong chac rang hai su kien nay co chung mot nguon goc, hoac chop gamma la do mot tac nhan nhieu, đoi Fermi tinh toan rang nguyen nhan nhieu gay ra su trung hop co xac suat chi khoang 0.22%.
Tuy nhien, cac quan sat tu kinh thien van khong gian tia gamma INTEGRAL, thong qua thiet bi SPI-ACS, cho thay luong nang luong trong buc xa tia gamma va tia X cung phat ra nho hon mot phan trieu nang luong phat ra duoi dang song hap dan, va ho ket luan rang "gioi han nay loai tru kha nang su kien song hap dan la co lien quan toi chop gamma, ma đa truyen thang toi cac tram quan sat."
Mot nhom nha vat ly thien van đa phan tich mot cach đoc lap, va cong bo ket qua vao thang 6 nam 2016. Ho đa phat trien mot phuong phap thong ke hieu qua hon đe phan biet tin hieu buc xa nen tu nhung su kien thuc. Nhom đi toi ket luan rang du lieu tu kinh thien van Fermi sau 0,4 giay tu su kien GW150914 khong phai la cua mot chop tia gamma, ma chi đon gian la buc xa nen, nhu đuoc chi ra trong phan tich phuc tap nay.
Qua trinh sap nhap hai ho đen ma phat ra song hap dan đuoc cho la se khong tao ra chop gamma, boi vi co it luong khi bay quanh cac cap ho đen khoi luong sao. Abraham Loeb tinh toan rang neu mot ngoi sao khoi luong lon co toc đo tu quay rat nhanh quanh truc, luc ly tam tao ra trong qua trinh suy sup hap dan se đua đen hinh mot thanh vat chat quay dang nhu qua ta ma chia tach thanh hai khoi vat chat đac roi sau đo hinh thanh len cap lo đen khoi luong sao, va tai luc ket thuc suy sup cua ngoi sao no se phat ra chop gamma. Loeb đe xuat su tre 0,4 giay la thoi gian đe chop gamma vuot qua đuong kinh cua ngoi sao, so voi song hap dan.


= Nhung quan sat tiep theo =
Vung troi chua nguon phat đuoc tai dung sau đo la muc tieu quet doi theo boi cac kinh thien van qua cac buoc song vo tuyen, quang hoc, hong ngoai gan, tia X, va tia gamma cung nhu tu cac tram tham do neutrino.
Kinh thien van ANTARES khong thu đuoc mot neutrino nao trong quang thoi gian ±500 giay cua GW150914. Tram quan trac neutrino IceCube thu đuoc ba neutrino trong vong ±500 giay cua GW150914. Mot su kien đen tu bau troi phia nam va hai đen tu bau troi phia bac. So luong ba hat la phu hop voi du đoan ve muc đo co ban co the phat hien ra neutrino. Khong mot hat nao nam trong vung dien tich ma xac suat 90% se tim thay nguon su kien GW150914. Mac du khong neutrino nao co lien quan toi su kien nay đuoc phat hien, su vang mat nay đa cung cap mot gioi han cho cac neutrino lien quan toi su kien.
Quan sat tu Kinh thien van chop tia gamma Swift voi muc tieu la cac thien ha gan o trong vung kha nghi, hai ngay sau su kien, đa khong thu đuoc bat ky mot nguon tia X, quang hoc hay cuc tim moi nao.


= Thong cao bao chi =

Ngay 11 thang 2 nam 2016 đa co mot buoi hop thong cao tai trung tam hoi nghi bao chi o Washington, D.C. voi su co mat cua David Reitze, giam đoc đieu hanh cua LIGO Caltech, cung Gabriela Gonzalez, Rainer Weiss va Kip Thorne, đen tu LIGO, va France A. Cordova, giam đoc Quy Khoa hoc Quoc gia (NSF).
Bai bao đang phat hien đa đuoc xuat ban trong thoi gian dien ra buoi hop tren tap chi Physical Review Letters va đuoc truy cap tu do, voi cac bai bao tiep theo đuoc cong bo sau đo  hoac đuoc đat duoi dang tien ban in.
Đong thoi voi khoang thoi gian to chuc hop bao o Washington, D.C., Barry Barish đa co mot buoi thuyet trinh ve noi dung khoa hoc truoc cong đong cac nha vat ly, to chuc tai CERN o Geneva, Thuy Si.


= Giai thuong va cong nhan =
Thang Nam 2016, toan bo cac nha khoa hoc trong nhom cong tac cung nhung nha khoa hoc co đong gop quan trong khac ngoai nhom, va đac biet la 3 nha khoa hoc Ronald Drever, Kip Thorne, va Rainer Weiss đa đuoc trao giai Đac biet cua Giai Đot pha trong Vat ly co ban cho phat hien truc tiep song hap dan. Drever, Thorne, Weiss, va nhom Hop tac khoa hoc LIGO cung nhan đuoc Giai Gruber trong Vu tru hoc. Thang Sau 2016, Drever, Thorne, va Weiss đuoc trao Giai Kavli trong linh vuc Thien van vat ly va Giai Shaw trong Thien van hoc.
Bary Barish đa nhan Giai Enrico Fermi 2016 tu Hoi Vat ly Y (Societa Italiana di Fisica). Thang 1 nam 2017, phat ngon vien cua LIGO Gabriela Gonzalez va đoi LIGO đuoc trao Giai Bruno Rossi 2017.
Gabriela Gonzalez, Peter Saulson, David Reitze va đoi LIGO đa nhan "Giai thuong Kham pha Khoa hoc" 2017 (NAS Award for Scientific Discovery); Bary Barish va Stan Whitcomb đa nhan "Huy chuong Henry Draper" 2017, ca hai giai thuong đeu cua Vien Han lam Khoa hoc Quoc gia Hoa Ky.
Ba nha vat ly Rainer Weiss, Barry C. Barish va Kip S. Thorne đuoc trao giai Nobel Vat ly 2017 "cho nhung đong gop quyet đinh đoi voi du an LIGO va quan sat song hap dan".


He qua Viec đo đuoc truc tiep song hap dan đa mang đen su mo đau cho ky nguyen moi cua thien van hoc song hap dan. Truoc khi co phat hien nay, cac nha thien van vat ly va vu tru hoc co the thuc hien cac quan sat dua tren buc xa đien tu (bao gom anh sang kha kien, tia X, vi ba, song vo tuyen, va tia gamma), va cac thuc the hat vi mo (nhu tia vu tru, gio sao, neutrino...). Cac mien pho nay co nhung gioi han nhat đinh - khong phai vat the nao cung phat ra anh sang va cac buc xa khac, va nhung buc xa nay co the bi che khuat va an giau đang sau nhung vat the khac. Cac vat the nhu thien ha va tinh van cung hap thu, tai phat lai, hoac lam thay đoi anh sang phat ra tu chung hoac tu cac vat the o đang sau, va sao đac hoac sao ngoai lai co the chua nhung loai vat chat ma khong phat ra anh sang va song vo tuyen, va do vay co it chung cu ve su co mat cua chung so voi thong qua tuong tac hap dan cua chung.


= Su mong đoi phat hien cac su kien sap nhap trong tuong lai =
Ngay 15 thang 6 nam 2016, nhom Hop tac khoa hoc LIGO va nhom Virgo thong bao đa đo đuoc tin hieu song hap dan lan thu hai, tai hai tram cua LIGO vao ngay 26 thang 12 nam 2015, tin hieu đuoc đat ma la GW151226. Song hap dan nay phat ra tu he hai ho đen khoi luong lan luot bang xap xi 14 va 8 lan khoi luong Mat Troi, voi khoang cach đen nguon xap xi 1,4 ty nam anh sang.
Nhom LIGO tien đoan co the phat hien đuoc nhieu hon 5 su kien cap lo đen sap nhap nhu su kien GW150914 trong lan quan sat tiep theo, va uoc tinh co 40 vu hop nhat sao đoi moi đoi, them mot so chua biet ve cac nguon song hap dan ngoai lai nua, ma nguon goc cua chung chua đuoc hieu ro tu cac ly thuyet hien tai.
Cac ke hoach nang cap thiet bi đo đuoc hy vong lam tang gap đoi ty so tin hieu tren nhieu, mo rong the tich khong gian lam so luong phat hien cac su kien nhu GW150914 co the tang len mot chuc lan. Them vao đo, cac tram Advanced Virgo, KAGRA, mot tram LIGO trong ke hoach xay o An Đo va mot vai đe xuat o Trung Quoc se mo rong mang luoi đai quan sat va tang đang ke kha nang xac đinh đuoc vi tri cung nhu uoc tinh cac tham so cua nguon phat.
Angten Khong gian Giao thoa ke laser (LISA) la mot phi vu đai quan sat khong gian đa đuoc đe xuat đe thu đuoc song hap dan. Voi đo nhay thiet ke cua LISA, cac vu sap nhap ho đen nhu GW150914 co the se đuoc phat hien truoc 1000 nam truoc khi chung va cham hop nhat, đem đen hieu biet ve mot lop nhung nguon truoc đo chua biet toi neu chung nam trong pham vi khoang 10 megaparsec. LISA Pathfinder, mot nhiem vu phat trien cong nghe cua LISA, đa đuoc phong len thang 12 nam 2015 va đi vao giai đoan thu nghiem khoa hoc tu ngay 1 thang 3 nam 2016.


= Hieu biet ve tien hoa sao va thien van vat ly =
Khoi luong cua hai ho đen truoc khi sap nhap cung cap thong tin ve qua trinh tien hoa sao. Cac ho đen cua GW150914 co khoi luong lon hon cac ho đen khoi luong sao đuoc phat hien truoc đo thong qua cac quan sat he đoi phat ra tia X. Ket qua nay cho thay gio sao tu cac ngoi sao to tien phai tuong đoi yeu, va do đo đo kim loai (ty le khoi luong cua cac nguyen to hoa hoc nang hon hiđro va heli) phai nho hon mot nua gia tri so voi cua Mat Troi.
Vi cac cap lo đen truoc khi hop nhat xuat hien trong mot he sao đoi va kich thuoc cua he la đu nho đe cho phep qua trinh hop nhat xay ra trong thoi gian tuoi cua Vu tru, vi vay su kien nay rang buoc kich ban tien hoa sao đoi hoac kich ban đong luc sao phu thuoc vao cach cap lo đen đa đuoc hinh thanh nhu the nao. Nhieu lo đen phai nhan đuoc cu hich (black hole kicks, van toc cua lo đen thu đuoc khi no hinh thanh trong su kien vu no sieu tan tinh suy sup loi), hoac lo đen hinh thanh trong mot he sao đoi se bi đay vang ra khien cho su kien tuong tu nhu GW150914 kho co the xay ra. 
Viec phat hien ra song hap dan tu vu sap nhap cua hai ho đen đa lam tang gioi han duoi uoc luong ve ty le xay ra cac su kien nhu the, va loai tru mot so mo hinh ly thuyet du đoan ty le rat thap nho hon 1 Gpc−3yr−1 (mot su kien trong mot gigaparsec khoi trong mot nam). Ket qua phan tich tu cac nghien cuu cho so luong cac su kien nhu GW150914 xay ra xap xi tu 140 Gpc−3yr−1 đen 17+39−13 Gpc−3yr−1.


= Tac đong len nghien cuu vu tru hoc trong tuong lai =
Phep đo ve dang song va bien đo cua song hap dan tu su kien ho đen sap nhap giup cho viec xac đinh chinh xac khoang cach đen no. Su tich luy du lieu tu cac vu va cham ho đen tren khoang cach Vu tru co the mang lai nhung mo hinh chinh xac hon ve lich su gian no cua Vu tru va ban chat cua nang luong toi anh huong đen no.
Vu tru giai đoan ky nguyen photon nhu mot man suong mo đuc do luc nay vat chat chu yeu la cac ion va photon bi tan xa manh boi cac electron tu do. Tuy nhien, su đuc nay khong anh huong toi song hap dan tu thoi điem đo (neu trong tuong lai cac nha vat ly va ky su co the tham do đuoc), cho phep co mot cua so đe quan sat vu tru truoc thoi điem som nhat ma hien nay cac nha thien van co the quan sat đuoc nho nhung kinh thien van manh nhat. Mot ngay nao đo, thien van song hap dan se co the quan sat truc tiep lich su so khai cua Vu tru truoc giai đoan tai ket hop, ma cac song vo tuyen va cac buoc song đien tu khac khong the tham nhap đuoc.


= Kiem nghiem thuyet tuong đoi rong =

Cac tinh chat co ban, khoi luong va spin, cua ho đen sau va cham co gia tri phu hop voi du đoan cua thuyet tuong đoi rong. Đay la kiem chung đau tien cua thuyet tuong đoi tong quat trong vung truong hap dan manh. Cac nha vat ly đa khong tim thay chung cu chong lai thuyet tuong đoi rong tu su kien nay.
Mot so co hoi đe kiem nghiem cac tinh chat phuc tap khac cua thuyet tuong đoi đa bi gioi han trong lan đo luong tin hieu nay, nhu la cac đuoi tao boi tuong tac giua song hap dan voi phong nen khong thoi gian cong. Mac du tuong đoi manh, no van nho hon so voi he hai sao xung. Cac tin hieu manh hon trong tuong lai, cung voi su bo sung them cac may do nhay hon, co the dung đe kham pha đac tinh tuong tac phuc tap cua song hap dan cung nhu nang gioi han ve su sai khac trong du đoan cua thuyet tuong đoi tong quat.


= Toc đo song hap dan va gioi han khoi luong graviton =
Theo thuyet tuong đoi rong toc đo song hap dan (vg) bang toc đo anh sang (c). Bat ky su sai khac nao tu moi lien he nay co the đuoc tham so hoa theo so hang khoi luong cua hat truong gia thuyet graviton. Hat graviton la mot hat so cap đong vai tro hat tai luc đoi voi ly thuyet luong tu ve hap dan. Neu no khong co khoi luong, nhu đa đuoc suy luan tu su kien nay, thi luc hap dan co pham vi tac đong ra vo han. (Boi vi neu boson chuan cang nang hon, thi pham vi tac đong cua luc tuong ung se ngan hon; nhu vo han đoi voi anh sang boi vi photon khong co khoi luong, pham vi anh huong xa vo cung cua hap dan ham y rang hat tai luc đi kem phai la phi khoi luong.) Neu graviton co khoi luong khac 0, song hap dan se lan truyen voi toc đo nho hon toc đo anh sang, voi cac tan so thap hon (ƒ) no se lan truyen cham hon so voi cac tan so cao hon, dan toi su phan tan cua song tu vu va cham hop nhat. Su phan tan nhu the đa khong thay xuat hien o su kien GW150914. Quan trac tu su kien nay cho phep suy ra gioi han tren cua khoi luong graviton khong lon hon 2,1 x 10−58 kg, bang 1,2 x 10−22 eV/c2 hay tuong ung voi buoc song Compton (λg) lon hon 1013 km, gan 1 nam anh sang. Su dung tan so thap nhat đo đuoc 35 Hz, se cho gioi han duoi cua vg sao cho gioi han tren cua 1-vg /c xap xi ~ 4 x 10−19.


Chu thich Tham khao Hartle, James B. (2003). Gravity: an Introduction to Einstein's General Relativity. San Francisco: Addison–Wesley. tr. 335. ISBN 0-8053-8662-9.


Lien ket ngoai (tieng Viet)

Song hap dan qua truyen tranh ban dich tren tuoitre.vn cua trang phdcomics.com
Song hap dan đa đuoc phat hien nhu the nao? Luu tru ngay 11 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine boi Cao Chi tren tiasang.com.vn
Lan đau tien phat hien ra song hap dan Luu tru ngay 12 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine dich boi Anh Tuan Nguyen tren trang vutrutrongtamtay.org tu New York Times
Phat hien song hap dan toa ra tu hai ho đen sap nhap tren vnexpress.net
(tieng Anh)

LIGO Open Science Center The data associated with the initial detection.
Numerical relativity simulations of the first binary black-hole merger observed by the Advanced LIGO Luu tru ngay 5 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine at Max Planck Institute for Gravitational Physics AEI
Video (04:36) – Detecting a gravitational wave, Dennis Overbye, NYT (ngay 11 thang 2 nam 2016).
Video (71:29) – Press Conference announcing discovery: "LIGO detects gravitational waves", National Science Foundation (ngay 11 thang 2 nam 2016).
Video, The hunters - the detection of Gravitational waves, MPG Albert Einstein Institute (ngay 22 thang 2 nam 2016)
LIGO magazine, issue 8, March 2016 Luu tru ngay 12 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine