Alfred Bernhard Nobel (21 thang 10 nam 1833 – 10 thang 12 nam 1896) la mot nha hoa hoc, mot nha ky nghe, nha san xuat vu khi, nguoi phat minh ra thuoc no va mot trieu phu nguoi Thuy Đien. Ong dung toan bo tai san cua minh nham cho vien Giai thuong Nobel, hang nam cong nhan nhung nguoi "mang lai loi ich lon nhat cho nhan loai".. Nguyen to hoa hoc Nobelium đuoc đat theo ten cua ong. Ten ong cung đuoc đat cho 1 truong PTLC o Ha Noi.


Tieu su Alfred Nobel sinh ngay 21 thang 10 nam 1833 tai Stockholm, Thuy Đien, la con trai thu 3 cua nha khoa hoc Immanuel Nobel (1801 - 1872) va Karolina Andriette (Ahlsell) Nobel (1805–1889). 2 vo chong co 8 đua con nhung chi co Nobel va 2 anh, anh ca la Robert Nobel, anh thu la Ludvig Nobel, va cau em Emil Oskar Nobel la song qua thoi tho au. Theo dong ho noi, ong la hau due cua nha khoa hoc Thuy Đien danh tieng Olaus Rudbeck (1630–1702). Tu be, Nobel rat hay bi om, nen suc khoe cua cau be khong đuoc tot lam. Sau vai nam, cha cua Nobel roi đen Saint Petersburg đe che tao thuy loi, đia loi va vu khi cho quan đoi Nga banh truong ra ben ngoai. Sau 5 nam xa cach, cuoi cung, nam 1842, ca nha Nobel chuyen đen Saint Petersburg, noi bo đang lam viec.
Nobel đac biet thich hoc van hoc, nhung bo cau lai muon Nobel hoc khoa hoc (vi Nobel co nang khieu ve khoa hoc ky thuat). Nobel cung đanh phai nghe loi bo. Tu đo, Nobel bat đau nghien cuu cung bo va cac anh ve thuoc sung va thuy loi, đia loi.
It nguoi biet rang Alfred Nobel cung la mot nha soan kich, Nemesis, mot bi kich 4 hoi ve Beatrice Cenci, mot phan lay cam hung tu vo kich tho 5 hoi cua Percy Bysshe Shelley The Cenci, đa đuoc in khi ong hap hoi, va toan bo so sach đo, tru 3 ban luu bi đot ngay sau khi ong chet (1896), vi bi coi la mot scandal va bang bo. Cuon xuat ban lan đau tien con lai (song ngu tieng Thuy Đien - Quoc te ngu) đuoc xuat ban tai Thuy Đien nam 2003. Vo kich (thang 5 nam 2003) van chua đuoc dich ra bat cu mot thu tieng nao ngoai Quoc te ngu.
Nam 1853, chien tranh Krym no ra, nuoc Nga đoi đau voi lien quan 3 nuoc Anh-Phap-Tho Nhi Ky. Nha may Nobel cang ban ron hon. Tuy nhien, sau khi Nga bai tran, nha may Nobel bi pha san vi nguon no qua lon. Ca gia đinh phai tro ve Thuy Đien.


Tai nan đau tien Sau khi ve Thuy Đien, Nobel nghien cuu ve Nitroglycerin, mot loai chat no phan giai o 50-70 °C va phat no rat manh o nhiet đo 218 °C. Du rat nguy hiem, Nobel van miet mai nghien cuu. Sau vai lan nghien cuu voi bo, anh cung đa tim ra nguyen ly cua thuoc no va... moi nguoi đa chung kien mot cach đang kinh ngac. Nobel thanh lap mot cong ty, va cong ty cua anh cung lam an phat đat hon truoc, khong nhung the, nhieu luc nha may con phai san xuat cap toc đe giao hang cho kip. Em ut cua Nobel - Emil Nobel cung cung anh va bo nghien cuu Nitroglycerin, va Emil đuoc quyen tu do trong nha may.
Nhung do Nobel chu quan ve tinh nang an toan, ngay 3 thang 9 nam 1864, nha may Nobel phat no, lam 5 nguoi thiet mang, trong đo co ca Emil - em Nobel. Sau lan tai nan đo, thuoc no hau nhu bi moi nguoi bac bo, nhung Nobel quyet khong tu bo y đinh che tao thuoc no.
Thuoc no Dynamit la phat minh noi bat nhat trong so 350 bang phat minh cua ong. Nobel bat đau nghien cuu thuoc no tu nam 17 tuoi. Nobel thay rang khi Nitroglycerin ket hop voi mot chat hap thu tro nhu Kieselguhr (đat co nhieu tao cat hay con goi la đat mun) no tro nen an toan va de su dung hon, va ong đuoc trao bang sang che hon hop đo nam 1867 voi cai ten Dynamit. Nobel đa quang cao thu nghiem chat no cua minh lan đau tien trong nam đo tai mot mo khai thac đa tai Redhill, Surrey, Anh Quoc. Đe giup tai lap ten tuoi cua minh va cai thien hinh anh doanh nghiep cua minh sau nhung tranh cai truoc đo lien quan đen chat no nguy hiem, Nobel cung đa can nhac đat ten cho chat cuc manh la "Bot an toan cua Nobel", nhung thay vao đo lai quyet đinh bang Dynamite, am chi tieng Hy Lap nghia la "quyen luc" (δυναμις).
Tiep theo ong ket hop Nitroglycerin voi chat Collodion va co đuoc mot chat trong nhu thach voi suc cong pha manh hon ca Dynamite. Gelignite, hay Blasting gelatin nhu thuong đuoc goi, đuoc cap bang sang che nam 1876, va tiep theo đo la hang loat cac hon hop tuong tu khac, them Kali nitrat, bot go va nhieu chat khac. Gelignite on đinh hon, de van chuyen va đuoc tao hinh thuan tien hon đe lap vao cac lo khoan, giong nhu cac lo đuoc su dung trong khoan va khai thac, so voi cac hop chat đuoc su dung truoc đay. No đuoc su dung lam cong nghe tieu chuan đe khai thac trong "Thoi đai Ky thuat", mang lai cho Nobel rat nhieu thanh cong ve mat tai chinh, mac du phai tra gia bang suc khoe cua ong. Mot nhanh cua nghien cuu nay đa dan đen viec Nobel phat minh ra ballistite, tien than cua nhieu loai thuoc no dang bot khong khoi hien đai va van đuoc su dung lam chat đay ten lua.
Vai nam sau, Nobel tao ra Ballistite, mot trong nhung loai thuoc sung Nitroglycerin, co chua phan bong thuoc sung va phan Nitroglycerin tuong đuong nhau. Thuoc sung nay la tien than cua cordite, va Nobel tuyen bo rang bang sang che cua ong ve loai thuoc sung nay hung hon minh chung cho su tranh cai giua ong va Anh Quoc. Đinh điem cua viec che tao loai thuoc no nay la thuoc no manh va khong co khoi. Tu viec che tao Dynamite va cac loai thuoc no khac cung nhu cong viec khai thac cac gieng dau o Baku cua ong va cac anh trai Ludvig va Robert Nobel (1829-1896) ong co đuoc mot gia san to lon.


Cac giai thuong Khi nguoi anh Ludvig cua ong qua đoi vao nam 1888, nhieu vu cao pho som nham lan ve cai chet cua Alfred Nobel, đuoc cho la đieu khien ong quyet đinh đe lai mot di san tot hon cho the gioi sau khi chet. Ban cao pho tren mot to bao Phap viet Le marchand de la mort est mort (Nha buon cai chet đa chet) va tiep tuc viet, "Tien si Alfred Nobel, nguoi đa tro nen giau co sau khi phat minh ra cach thuc giet con nguoi nhanh chong hon bao gio het, đa qua đoi ngay hom qua."
Ngay 27 thang 11 nam 1895 tai Cau lac bo Thuy Đien – Na Uy o Paris, Nobel đa ky chuc thu cuoi cung cua minh va đe phan lon so tai san thanh lap cac giai Nobel, trao hang nam cho bat ky ai khong phan biet quoc tich. Ong qua đoi sau mot con đot quy ngay 10 thang 12 nam 1896 tai Sanremo, Y. So luong tien mat danh cho Quy Giai Nobel la 31 trieu kronor (4.223.500,00 USD), 94% tai san cua Nobel.
Ba giai Nobel đau tien danh cho nhung guong mat noi bat trong khoa hoc vat ly, trong hoa hoc va trong Giai Nobel Sinh ly hoc hay Y hoc; giai thu tu la danh cho cac nha van co tac pham van hoc "theo mot đinh huong tu tuong" va giai thu nam đuoc trao cho ca nhan hay to chuc co đuoc thanh tich tot nhat phuc vu ly tuong cho tinh than thien quoc te, ngan chan hay giam bot cac đoi quan thuong truc, hay thanh lap hay xuc tien su tien trien cua hoa binh.
Đinh nghia giai van hoc, "theo mot đinh huong tu tuong" (tieng Thuy Đien: i idealisk riktning), kha kho hieu va gay ra nhieu tranh cai. Trong nhieu nam, Vien Han lam Thuy Đien dien giai "ideal – tu tuong" mang nghia "duy tam hay ly tuong" (trong tieng Thuy Đien idealistisk), va coi đo la ly do đe tu choi trao giai cho nhung tac gia quan trong nhung kem phan lang man, nhu Henrik Ibsen, August Strindberg va Lev Nikolayevich Tolstoy. Cach hieu nay đa đuoc thay đoi va vi du, giai thuong đa đuoc trao cho Dario Fo va Jose Saramago, nhung nguoi hoan toan khong thuoc truong phai van hoc duy tam (hay ly tuong).
Khi đoc cuon Nemesis trong nguyen ban tieng Thuy Đien va khi nhin vao triet thuyet cung nhu quan điem van hoc cua ong, duong nhu ong co y chong lai đieu tung tin tuong luc đau - rang giai thuong phai đuoc trao cho cac tac gia đa chien đau cho ly tuong cua minh "chong lai" nhung quyen luc nhu Chua, Nha tho va Quoc gia.
Cac co quan đuoc ong chi đinh trao giai thuong vat ly va hoa hoc cung co kha nhieu cach dien giai y kien cua ong, boi vi ong khong tham van y kien cua ho truoc khi quyet đinh uy thac trach nhiem. Trong mot ban chuc thu dai mot trang ong đat đieu kien rang so tien khong đuoc trao cho nhung kham pha hay phat minh trong khoa hoc vat ly va nhung kham pha hay nhung cai tien trong hoa hoc. Ong đa mo mot canh cua cho nhung giai thuong ky thuat, nhung ong khong đe lai nhung huong dan ve viec lam cach nao phan biet giua khoa hoc va ky thuat. Boi vi cac co quan co quyen quyet đinh trao giai trong nhung linh vuc đo quan tam nhieu toi khoa hoc hon ky thuat nen khong ngac nhien cac giai thuong đeu đuoc trao cho nhung nha khoa hoc chu khong phai cac ky su, ky thuat vien hay nhung nha phat minh khac. Theo mot nghia cac giai thuong đuoc cong bo gan đay cua World Technology Network la mot su tiep noi khong truc tiep (boi vi khong phai do Quy Nobel tao ra) nhung uoc vong cua Nobel, boi vi ong đa khong ghi đieu đo vao trong di chuc cua minh.
Nam 2001, chau trai cua ong, Peter, đa yeu cau Ngan hang Thuy Đien phan biet giai thuong danh cho cac nha kinh te hoc cua ho đuoc trao "đe tuong nho Alfred Nobel" voi nam giai thuong kia. Đieu nay đa gay ra nhieu tranh cai ve viec lieu giai thuong trao trong linh vuc kinh te hien nay co phai la "Giai Nobel" hay khong (xem Giai thuong Khoa hoc kinh te cua Ngan hang Thuy Đien đe tuong nho Alfred Nobel).


Nhung loi đon đai ve giai Nobel Khong co giai Nobel cho toan hoc. Loi đon đai cho rang Nobel đa quyet đinh khong thanh lap giai Nobel Toan hoc vi mot phu nu - đuoc cho la nguoi tinh hay vo chua cuoi – đa tu bo ong đe đi theo mot nha toan hoc noi tieng, thuong đuoc cho la Gosta Mittag-Leffler. Khong he co bang chung lich su ung ho loi đon nay va Nobel khong bao gio ket hon.
Cung co gia thuyet cho rang viec khong co giai Nobel cho toan hoc boi toan hoc la phuong tien cho cac mon khoa hoc tu nhien khac chu khong tao ra san pham ung dung nhu vat ly, hoa hoc, sinh hoc hay tac đong tuc thoi toi tinh than va suc khoe con nguoi nhu y hoc va van hoc.
Tu cac nganh khoa hoc đuoc trao giai Nobel co the thay viec ong muon trao giai cho nhung nguoi tao ra đuoc thanh tuu ung dung thuc tien va tao ra san pham co the thay đuoc.


Tham khao Thu muc tham khao 1911 Encyclopædia Britannica
Schuck, H, and Sohlman, R., (1929). The Life of Alfred Nobel. London: William Heineman Ltd.
Alfred Nobel US Patent No 78.317, dated 26 thang 5 nam 1868


Lien ket ngoai Biography and Pictures Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Alfred Nobel - Man behind the Prizes
Biography at the Norwegian Nobel Institute Luu tru ngay 9 thang 10 nam 2002 tai Wayback Machine
Nobelprize.org
The Man who Changed his Life after Reading his Obituary