Nha Chu (tieng Trung: 周朝; Han-Viet: Chu trieu; binh am: Zhou Chao; Wade–Giles: Chou Ch'ao [tʂoʊ tʂʰɑʊ]) la vuong trieu thu ba trong lich su Trung Quoc. La trieu đai tiep noi nha Thuong, nha Chu cung la trieu đai cuoi cung thuc thi che đo phong kien cat cu. Lich su nha Chu đuoc chia thanh hai thoi ky: Tay Chu (khoang the ky 11 TCN – 771 TCN) va Đong Chu (770 TCN – 256 TCN). Tay Chu khoi đau tu khi Chu Vu vuong đanh bai nha Thuong va lap quoc, đong đo tai Cao Kinh (con goi la Tong Chu), va cham dut khi Chu U Vuong bi lat đo. Đong Chu đinh đo tai Lac Ap va đuoc chia thanh hai giai đoan: Xuan Thu (770 TCN – 476 TCN) va Chien Quoc (476 TCN – 221 TCN). Nha Đong Chu cham dut khi Chu Noan vuong bi Tan Chieu Tuong vuong phe truat vao nam 256 TCN. Đen nam 221 TCN, Tan Thuy Hoang thong nhat Trung Quoc va lap nen nha Tan.
Toc Chu khoi đau tu vung Chu Nguyen. Sau tran Muc Da (k. 1046 TCN), Chu Vu vuong lat đo nha Thuong va thanh lap nha Tay Chu. Sau khi Chu cong Đan đong chinh dep loan Tam giam, trieu đinh nha Chu đa tien hanh phong đat cho nhieu chu hau đe on đinh vung phia đong. Tay Chu buoc vao thoi ky phat trien ruc ro duoi thoi Thanh Vuong va Khang Vuong, nhung dan suy yeu vao thoi Chieu Vuong va Muc Vuong. Cac trieu đai cua Cung Vuong, Y Vuong, Le Vuong chung kien su suy yeu ro ret, dan đen nhan dan noi day chong lai trieu đinh, mo ra thoi ky Chu Thieu cong hoa. Tuy co mot giai đoan phuc hung ngan duoi thoi Tuyen Vuong, song nha Tay Chu đa sup đo sau cuoc tan cong cua toc Khuyen Nhung duoi thoi U Vuong.
Thoi ky Đong Chu bat đau khi Chu Binh Vuong doi đo ve phia đong đen Thanh Chu, nhung quyen luc cua thien tu cung suy yeu dan tu đay. Vao thoi Xuan Thu, mot so chu hau, tieu bieu nhu Te Hoan cong, khoi xuong phong trao "ton vuong, dep loan", mo ra giai đoan cac chu hau xung ba. Sang toi thoi Chien Quoc, su tranh gianh quyen luc giua cac chu hau tro cang tro nen gay gat, dan đen mot thoi ky chien tranh loan lac keo dai suot nhieu the ky. Nam 256 TCN, nha Chu bi nuoc Tan thon tinh. Nam 221 TCN, nha Tan tieu diet cac chu hau con lai va thong nhat toan bo Trung Quoc.
Ve mat chinh tri, nha Chu thiet lap he thong quyen luc trung uong voi vua Chu la nguoi đung đau, cai quan toan bo lanh tho. He thong phong kien cua nha Chu xay dung dua tren moi quan he vua–toi, đuoc cung co boi che đo tong phap dua tren quan he huyet thong va đuoc cung co boi he thong le nghi va đien đia. Tuy nhien, tu giua thoi Xuan Thu, he thong nay bat đau suy yeu, le nghi dan sup đo, dan đen su xuat hien cua nhieu luong tu tuong triet hoc moi, tieu bieu la Nho gia, Đao gia va Phap gia, goi chung la Bach gia chu tu.
Nha Chu la thoi ky quan trong trong qua trinh giao luu va hoa hop giua toc Hoa Ha (đai dien boi nguoi Chu) voi cac dan toc xung quanh. Sau khi thuc hien che đo phong kien, van hoa Hoa Ha o trung nguyen đa tiep xuc va hoa nhap voi cac nen van hoa cua cac bo toc khac, hinh thanh nhieu net van hoa khu vuc đac sac. Thoi ky nha Chu thuong đuoc coi la đinh cao cua nghe thuat che tac đo đong Trung Quoc. Đay cung la thoi ky van hoc chu viet dan đuoc hinh thanh, voi van xuoi co đai phat trien tu đon gian đen phuc tap. Cac tac pham trong Kinh Thi cho thay the tho bon chu ngay cang phat trien. Chu viet Trung Quoc phat trien thanh chu trien, thay the cho cac dang chu tren giap cot va đo đong truoc đo. Vao cuoi trieu đai, mot dang chu le so khai cung bat đau xuat hien.


Nien đai hoc Bai viet nay su dung nien đai dua tren ket qua nghien cuu cua du an Ha Thuong Chu đoan đai cong trinh. Du an xac đinh đia điem va khoang thoi gian (nien đai) cua cac trieu đai la nha Ha, nha Thuong va Tay Chu dua tren cac ket qua xac đinh nien đai bang cacbon phong xa, cac phuong phap xac đinh nien đai cua khao co hoc tu cac di chi khao co hoc cung nhu tu cac mo tang, phan tich cac van ban lich su tren giap cot van va kim van, cac ket qua thien van, lich phap v.v. Tuy cac ket qua cua Ha Thuong Chu đoan đai cong trinh khong nhan đuoc su ung ho tuyet đoi tu cac hoc gia va co the co sai sot, song vi ly do đong bo hoa, bai viet nay se chi su dung duy nhat nien đai tu du an nay.


Tu nguyen Ten goi nuoc "Chu" (周) co le đuoc vua Vu At (tri. 1147 – 1112 TCN) cua nha Thuong ban cho. Nguoi nuoc Chu von thong thao nganh nong nghiep, nen chu Chu trong Giap cot van đuoc viet thanh chu đien (田), co nghia la ruong, ben trong đuoc gieo hat đay đu (). Trong Kim van, chu Chu lai đuoc viet theo kieu thuong đien ha khau (), tuc phia tren chu đien, phia duoi chu khau (口), co nghia la mieng. Do vay Chu ban đau đuoc dung đe chi toi mot vung đat co nen nong nghiep phat trien.


Lich su Chu la mot bo lac sinh song tai cao nguyen Hoang Tho vung Thiem Bac vao thoi nha Thuong. Theo truyen thuyet, thuy to nha Chu khoi nghiep tu đat Thai (nay thuoc tay Vu Cong, Thiem Tay), tuong truyen co ten la Khi, con goi la Hau Tac. Co Khi la con Đe Khoc, me la con gai ho Huu Thai ten la Khuong Nguyen, vo ca Đe Khoc. Co Khi song vao đoi vua Thuan, đuoc ban cho ho Co, tinh đen đoi Chu Van Vuong thi co tong cong 15 đoi thu linh. Chu toc von thuong xuyen bi Nhung Đich quay nhieu ma phai di cu toi vung đat khac. Vao giua thoi nha Ha, Cong Luu (k. the ky 21 TCN) dan dat Chu toc doi đen đat Ban (hoac Man) — nay thuoc vung Tay Nam huyen Tuan Ap tinh Thiem Tay, thanh lap thanh tri va phat trien nong nghiep. Đen đoi Cong Đan Phu, vi bi cac bo toc Khuyen Nhung tan cong thuong xuyen, nen ong đa quyet đinh đua bo lac cua minh roi đat Man đe đen Chu Nguyen ben bo song Vi (nay la Ky Son, Thiem Tay) vao khoang trieu đai vua Vu At nha Thuong. Chu Nguyen so huu đieu kien tuyet voi cho nong nghiep, qua đo giup nuoc Chu phat trien on đinh. Duoi trieu vua Vu Đinh (truoc Vu At khoang 80 nam), giua nuoc Chu va nha Thuong xay ra chien su, va ket qua la nuoc Chu đa tro thanh phien thuoc cua nha Thuong. Sau cai chet cua Cong Đan Phu, con ut Quy Lich ke vi, nguoi con ca la Thai Ba va con thu hai la Trong Ung vi the đa roi Chu đe đen vung Thai Ho khai khan roi dung nen nuoc Ngo.
Su troi day cua nuoc Chu khoi đau tu thoi Quy Lich (k. the ky 12 TCN). Ong thiet lap quan he huu hao voi nuoc Ngo do Thai Ba va Trong Ung sang lap, đong thoi co cong khai khan vung Tan Nam (nay la khu vuc tinh Son Tay). Quy Lich ket hon cung Thai Nham la con gai nuoc Chi, qua đo gianh đuoc su ung ho cua hai phien thuoc nha Thuong la nuoc Chi (nay la Binh Du, Ha Nam) va nuoc Tru (nay la đong nam Lo Son, Ha Nam). Thua dip quoc luc nha Thuong suy yeu, Quy Lich xua quan thao phat nguoi Di Đich, ke thu nha Thuong, nhan đo phat trien lanh tho ve vung Thiem Nam va Tan Nam. Nhieu lan ho tro nha Thuong đanh bai Nhung Đich, Quy Lich đuoc Thuong vuong Thai Đinh phong lam "Muc su". Tuy nhien, do lo so nuoc Chu phat trien qua manh me, Thai Đinh đa ha sat vi thu linh Chu toc. Sau khi Co Xuong, truong tu cua Quy Lich, len ngoi ke vi, Thuong vuong Đe At vi muon tran an vi thu linh moi cua Chu toc nen đa đem em gai cua minh ga cho Co Xuong.


= Nha Chu đoat thien menh =

Vao thoi so ky trieu đai vua Đe Tan (tuc Tru Vuong), Cuu hau (con goi la Quy hau), Vu hau (con goi la Ngac hau) va Chu hau (tuc Co Xuong, ve sau đuoc phong lam Tay ba) giu chuc la Tam cong. Cuu hau va Vu hau boi vi khong đuoc long Tru Vuong nen bi giet, Chu hau Xuong cung vi lien quan nen bi tu đay o nguc Duu Ly. Chu hau Xuong ve sau đuoc bay toi dang my nu, vat la cho Tru Vuong moi đuoc tha ve. Sau khi quay tro ve, Co Xuong đuoc Đe Tan ban cho quyen luc chinh phat phuong tay, tro thanh Tay ba Co Xuong. Tay ba Co Xuong sau khi tro ve nuoc lien ra suc đoan ket gioi quy toc cung nguoi trong nuoc, chieu hien đai si va ban hanh cac đao luat đe kiem soat no le.
Nham han che xung đot truc tiep voi trieu đinh nha Thuong, Co Xuong chu truong đoan ket giua cac nuoc chu hau, tieu diet nguoi Nhung o phia tay cung cac nuoc than voi trieu đinh, hoan thanh chinh sach co lap nha Thuong. Tay ba Co Xuong truoc tien giai quyet tranh chap giua hai nuoc o vung Tan Nam la Ngu va Nhue, duy tri tuyen đuong phia đong dan toi Trung Nguyen. Co Xuong đanh bai Khuyen Nhung, phan kich cuoc tan cong cua nuoc Mat Tu (nay la Linh Đai, Cam Tuc) va thon tinh nuoc nay đe cung co phia tay. Ve phia đong, Co Xuong xuat binh tieu diet nuoc Le (黎, con goi la Ky 耆, nay la Le Thanh, Son Tay), Han (邗, con goi la Vu 于, nay la Tham Duong, Ha Nam) cung cac tieu quoc khac, qua đo cung co khu vuc Tan Nam. Tiep đo, Tay ba Xuong khoi binh diet nuoc Sung (khu vuc Vi Thuy, Hoang Ha), phien thuoc lon nhat cua nha Thuong, roi doi đo đen Phong Ap (nay la Tay An, Thiem Tay).
Nam 1059 TCN, trong mot su kien thien van hiem gap, ca sao Thuy, sao Kim, sao Hoa, sao Moc lan sao Tho giao hoi tren bau troi vung Tay Bac Trung Quoc. Nguoi nuoc Chu xem đay la mot điem lanh, cho rang Co Xuong đa đoat đuoc thien menh. Vao thoi điem nay, nuoc Chu "ba phan thien ha co hai phan", chuan bi đai hoi chu hau tien cong kinh đo nha Thuong, Co Xuong co le đa xung vuong cung nam đo, tuc Chu Van Vuong. Tuy nhien, Van Vuong đot ngot qua đoi chi mot nam sau khi nuoc Chu doi đo, con thu hai la Co Phat len noi ngoi, tuc Chu Vu Vuong.


= Vu Vuong phat Tru =

Chu Vu Vuong tiep noi su nghiep đang con dang do cua Van Vuong, ong bai La Vong (tuc Khuong Tu Nha) lam thay, lai dung Chu cong Đan, Trieu cong Thich, Tat cong Cao, Vinh ba lam ta huu. Luc bay gio trieu đinh nha Thuong đang roi vao tinh the hon loan, Đe Tan giet Ty Can, bo tu Co Tu, anh trai cua Đe Tan la Vi Tu cung het suc can gian nhung khong đuoc. Trieu đinh nha Thuong ve mat quan su tuy tuong đoi thanh cong, nhung cuoc chien voi nuoc Hoai cua nguoi Đong Di tieu ton qua nhieu quoc luc, tao đieu kien cho nuoc Chu co co hoi xuat binh diet Thuong.
Nam 1046 TCN, Chu Vu Vuong day binh chong lai nha Thuong, ton La Vong lam thai su, xuat binh Đong Quan, cung cac chu hau Tay Di (nay la cac vung thuoc Cam Tuc, Tu Xuyen va Ho Bac) hoi binh tai Minh Tan (phia tay nam Manh Huyen, Ha Nam ngay nay). Chu Vu Vuong thua dip quan chu luc nha Thuong con đang tac chien o Đong Di đa ha lenh lien quan đong chinh tap kich thu đo nha Thuong la Trieu Ca (nay la Ky huyen, Ha Nam). Vao ngay Giap Tu nam sau đo, quan Chu tap kich quan Thuong đang đong o Muc Da (nay la Tan Huong, Ha Nam). Đe Tan phai đoi mat voi mot cuoc tap kich bat ngo tu quan Chu, chi co the huy đong no le cau thanh mot đoi quan tam bo đe nghenh chien. Mac du hai tuong nha Thuong la Phi Liem va Ac Lai ra suc khang cu, song van bi quan Chu đanh bai. Sau đo, khi Vu Vuong tan cong kinh đo Trieu Ca, Đe Tan khong con đuong nao khac, buoc phai len Loc Đai tu thieu ma chet. Nha Thuong diet vong, nha Chu thanh lap. Tiep đo, Chu Vu Vuong ha lenh cho La Vong cung bon lo binh ma truy quet nhung tan du con lai cua Thuong trieu tai mien đong va mien nam, hoan tat đai nghiep chinh phuc nha Thuong cung cac nuoc phien thuoc cua no.
Chu Vu Vuong sau khi diet Thuong đa cu hanh buoi le chien thang tai Muc Da va mot buoi le te than đat tai Trieu Ca đe xoa diu va hang phuc gioi quy toc An Thuong. Đe hop phap hoa cong cuoc lat đo nha Thuong cung nhu đe tran an di dan cung cac nuoc phien thuoc cua no, Chu Vu Vuong đa su dung khai niem "Thien menh". Vu Vuong thanh lap o phia đong song Phong (沣水) mot kinh đo moi co ten la Cao Kinh (con goi la Tong Chu, thuoc Tay An, Thiem Tay ngay nay). Ong quyet đinh xay dung them Đong đo o Lac Ap (con goi la Thanh Chu, nay la Lac Duong, Ha Nam), ky vong tro thanh thu phu chinh tri, quan su cua khu vuc Quan Đong. Đe khong che khu vuc Quan Đong, nha Chu đa thiet lap che đo phong kien, phong đat cho nhieu tong that cong than o phia đong lam phen dau cho vua Chu. Phong Thai cong Vong đat Lu (nay la Nam Duong, Ha Nam), Chu cong Đan đat Lo (nay la Lo Son, Ha Nam), Trieu cong Thich đat Yen (nay la Yen Thanh, Ha Nam). Ba nuoc Lu, Lo, Yen co vai tro bao ve Lac Ap. Lai phong Quan Thuc Tien đuoc phong đat Quan (nay la Quan Thanh, Ha Nam), Sai Thuc Đo đat Sai (nay la Thuong Thai, Ha Nam), Hoac Thuc Xu đat Hoac (co the la Lam Nhu, Ha Nam ngay nay) lam Tam giam, nham kiem soat cac chu hau phia Đong.
Chu Vu Vuong biet long nguoi con nho nha An, nen khong lam tuyet huong hoa. Ong phong cho con Đe At la Vu Canh tiep tuc cai tri đat An. Do cac vung xung quanh đat An con chua hoan toan than phuc nha Chu, nen Chu Vu Vuong chia lam ba khu vuc: phia bac Trieu Ca đen đat Boi do Hoac Thuc Xu quan ly; phia đong Trieu Ca la đat Ve, do Quan Thuc Tien quan ly; phia tay Trieu Ca la đat Dung, do nguoi em khac la Sai Thuc Đo quan ly. Vu Vuong cung phuc vi cho Vi Tu, phong cho đat Vi (nay la Vi Son, Son Đong). Cac cong than khac cung đuoc phan đat phong hau, nhu Đan Ba Đat đuoc phong đat Ha Noi, tu khau To Phan Sinh đuoc phong đat On (cong them 22 ap, nay la bo bac song Hoang Ha phong tuoc cho cac hau due trieu đai truoc, nham vo ve tran an cac quy toc ngoai toc hung manh. Chu Vu Vuong đa co gang on đinh vung Quan Đong, nhung vung An Thuong van ton tai nhieu bat on. Khoang nam 1043 TCN, Chu Vu Vuong qua đoi khong lau sau khi tieu diet nha An, au tu Co Tung len noi ngoi ke vi, tro thanh Chu Thanh vuong.


= Trieu đai cua Thanh Vuong va Khang Vuong =

Luc bay gio, Chu Thanh Vuong (tri. 1042 – 1021 TCN) van con chua truong thanh nen nguoi nam giu đai quyen la quan Đai te Chu cong Đan, chu cua vua. Tuy nhien, viec Chu cong Đan nam quyen khong đuoc cac anh em trai la Thieu cong Thich, Quan Thuc Tien va Sai Thuc Đo ung ho, do ho nghi ngo ong co y soan lap. Ve phan Vu Canh, vi nguoi nay muon phuc quoc nen đa lien thu voi Quan Thuc Tien va Sai Thuc Đo, đong thoi hieu trieu cac nuoc chu hau phia đong nhu nuoc Yem (奄, nay la Khuc Phu, Son Đong), Bo Co (薄姑, nay la Bac Hung, Son Đong), Tu (徐, nay la đong nam Đang Huyen, Son Đong), Hung Doanh (熊盈, ho Doanh, toc Hoai Di), cung cac nuoc Đong Di, Hoai Di khac phat đong chien tranh phan Chu, su goi la Loan Tam giam. Chu cong Đan voi su ung ho tu Thieu cong Thich đa ton 3 nam đe binh loan: nam thu nhat va nam thu hai binh đinh Tam giam cung Vu Canh, nam thu ba tien hanh chinh phat cac nuoc phien thuoc o phia đong. Chu Thanh Vuong con đich than xuat chinh cung Chu cong tieu diet nuoc Yem. Chien tranh ket thuc khi Chu cong tieu diet cac nuoc lon nhu Bo Co va Phong Ba (co le la nuoc Bang 逄). Trong cuoc chien lan nay, Chu cong đa giet Vu Canh va Quan Thuc Tien, đay ai Sai Thuc Đo, phe Hoac Thuc Xu xuong lam thu dan, tieu diet cac nuoc Đong Di lon nhu Yem hay Bo Co va khien nuoc Tu phai doi ve khu vuc ma ngay nay la Tu Hong, Giang To. Quyen luc nha Chu cuoi cung đa đuoc on đinh tro lai, cuong vuc mo rong tu Trung Nguyen ve phia đong va đong bac.
Đe on đinh ton that nha Chu va cung co su kiem soat đoi voi vung đat phia Đong, Chu cong Đan đa phan đat phong hau cho ton that cac cong hau, xay dung Lac Ap, thiet lap che đo Le Nhac, hoan thien che đo phong kien. Sau loan Tam Giam, Chu cong Đan cai phong cho Vi Tu Khai ve đat An cu, goi la nuoc Tong, đe tran an long nguoi vi mot bo phan dan chung van con luu luyen trieu đinh cu. Cac quy toc An Thuong hung manh cung nhung nguoi đa tung tham gia cuoc phan loan đeu bi buoc phai chuyen đen Lac Ap. Hoan tat nguyen vong cua Chu Vu Vuong, Lac Ap (con goi la Thanh Chu, nay la Lac Duong, Ha Nam) tro thanh trung tam chinh tri va quan su cua phia đong. Ve mat quan su, nha Chu thiep lap bat su o Lac Ap đe chinh phat Đong Di, Hoai Di cung Nam Man, con tai Cao Kinh thi co luc su bao ve Tong Chu (chi khu vuc kinh đo).
Trieu đinh nha Chu phan đat phong hau cho tong that cong hau o phia đong la đe co the kiem soat ve mat chien luoc, kinh te cung nhu cac tuyen đuong giao thong quan trong: Truong tu cua Chu cong Đan la Ba Cam đuoc phong đat Yem, Tu cu, goi la nuoc Lo, đong đo o Khuc Phu (nay la Khuc Phu, Son Đong); Thai cong Vong La Thuong đuoc phong đat Bo Co cu lap ra nuoc Te, đinh đo o Doanh Khau (nay la Xuong Nhac, Son Đong); phong cho truong tu cua Thieu cong Thich la Khac đat Yen xa xoi o đong bac, đong đo o Ke Thanh (nay la Bac Kinh); phong cho em trai Thanh Vuong la Thuc Ngu lam vua chu hau nuoc Đuong (sau đoi ten thanh nuoc Tan), đinh đo o Đuong (nay la Lam Phan, Son Tay); cai phong em trai Thanh Vuong la Khang thuc Phong đat An Khu, lap nen nuoc Ve, đong đo o Trieu Ca. Vua chu hau nam nuoc nay đeu co quan he than thich, mat thiet voi Chu Thanh Vuong, co nhiem vu tran ap dan chung An Thuong, Đong Di. Trong đo, Te, Lo, Yen la ba nuoc cau thanh phong tuyen thu nhat cua nha Chu o phia đong, trong khi Ve kiem soat co đo nha An la Trieu Ca. Ngoai ra, mot so ton that nha Chu khac nhu con cua Sai thuc Đo la Trong Ho, vi đuoc coi la nguoi hien đuc nen van đuoc giu đat Sai (nay la Thuong Thai, Ha Nam), con trai Hoac Thuc Xu van đuoc giu đat phong o Hoac (nay la Hoac Chau, Son Tay). Viec huy đong thuc dan vu trang con ton tai đen nhung nam cuoi thoi nha Tay Chu.
Sau khi Chu Thanh Vuong tu minh nam quyen chap chinh, nha Chu van tiep tuc thuc hien cac cuoc chinh phat ra ben ngoai, chang han nhu ra lenh cho quan Thai bao đem binh đi đanh nuoc Luc (錄). Thanh Vuong qua đoi, thai tu Chieu len noi ngoi, tuc Chu Khang Vuong (tri. 1020 – 996 TCN). Truoc luc lam chung, Thanh Vuong co cho trieu Thieu cong Thich cung Tat cong Cao đen, dan giup đo thai tu. Duoi su phu chinh tu hai nguoi, Khang Vuong đa ban hanh sach luoc an dan. Ve mat đoi ngoai, Ve Khang ba đuoc lenh dan quan bat su An binh đinh cuoc noi loan cua nguoi Đong Di, ve phia tay dan binh chinh phat nguoi Di Đich Quy Phuong. Đe khai khan đat đai, mo rong ve phia đong nam, Chu Khang Vuong đa tuan thu đen Cuu Giang, phan đat phong hau cho Ngu hau Trac (虞候夨) o đat Nghi (nay la Đan Đo, Giang To). Ong to chuc đai hoi chu hau o Phong Cung (tuc Phong Kinh). Thoi ky Thanh – Khang tro thanh mot trong nhung thoi đai hoang kim trong lich su Trung Quoc, su goi la "Thanh Khang chi tri" (成康之治).


= Suy yeu noi bo =

Duoi thoi Chu Chieu Vuong (tri. 995 – 977 TCN), nha Chu chinh phat nuoc Coi (鄶), Ho Phuong (虎方), tiep tuc khuech truong ve phia nam va đong nam. Ngoai ra, hai cuoc Nam chinh quy mo lon mo rong đen luu vuc song Han Thuy, phat sinh xung đot voi Kinh So. Lan Nam chinh thu nhat dien ra vao nam thu 16 đoi Chu Chieu Vuong, khi đo nha vua vuot song Han Thuy chinh phat nuoc So va gianh chien thang. Theo chu khac tren "The ngu quy" (𤞷馭簋) va "Qua ba quy" (過伯簋), cac nuoc phuong nam xam pham lanh tho nha Chu, Chu Chieu Vuong xuat quan chinh phat Kinh So, cuoi cung đa hang phuc đuoc khoang 26 nuoc Nam Di va Đong Di, thu ve mot luong lon đong lam chien loi pham. Lan Nam chinh thu hai dien ra vao nam thu 19, khi đo Chu Chieu Vuong đi thuyen tren song Han Thuy thi gap nan. Co y kien cho rang Chieu Vuong đa chet đuoi khi đang lam le te đe vuot song Han, co the la do sap cau (co the đa bi tap kich khien cau phao bi hu hai). Mot so khac lai cho rang, quan Chu su dung thuyen đuoc gan bang nhua cay do dan ban xu cung cap, khi ra đen giua song thi nhua cay bi ra ra nen chet đuoi. Cuoc chien voi nuoc So va cai chet cua Chieu Vuong gay ton that lon cho nha Chu. Vao thoi Xuan Thu, chuyen Chieu Vuong chet đuoc dung lam ly do đe nuoc Te tuyen chien voi nuoc So. Đoi voi viec đoi tuong cua cuoc nam chinh thoi Chieu Vuong co phai la nuoc So hay khong, cac hoc gia ngay nay đua ra nhieu kien giai khac nhau.


Cai tri = Lanh tho =

Nha Chu coi tat ca đat đai trong thien ha đeu thuoc ve Troi, va vua nha Chu chinh la Thien tu, tuc la "con cua Troi", vi vay tat ca đat đai va dan cu đeu thuoc ve vua nha Chu. Đay cung la nguon goc cua khai niem "Thien menh", tuc la nha vua cai tri thien ha chinh la y muon cua Troi, chong lai nha vua cung chinh la chong lai y Troi, la toi đang trung tri nang nhat. Đay la nhung quan niem ma moi trieu đai phong kien o Trung Quoc sau nay đeu ke thua.
Thay rang đat đai minh chinh phuc đuoc qua rong lon đe mot nguoi co the cai tri, cac vua nha Chu đa chia đat đai thanh nhung vung va chi đinh mot nguoi nao đo đe cai tri vung đo duoi danh nghia cua minh (chu hau), lua chon mot nguoi than trong ho, mot nguoi co the tin tuong trong be canh, hay vi thu linh mot bo lac đa cung ho chong lai nha Thuong.
Chu Vu vuong nho cong lao cac vua đoi truoc, ong phong cho con chau ho lam chu hau:

Con chau Than Nong o đat Tieu.
Con chau Hoang Đe o đat Chuc.
Con chau vua Nghieu o đat Ke.
Con chau vua Thuan o đat Tran.
Con chau vua Vu nha Ha o đat Ky.
Con chau Ngo Thai Ba o đat Ngo.
Đe thuong cong cho cac tuong si co cong pho tro diet Thuong, ngoai ba nguoi em trai đa phong lam Tam giam, ong phong chu hau cho cac cong than, trong đo cac nuoc lon la:

Khuong Tu Nha o đat Doanh Khau, goi la nuoc Te.
Phong em trai la Co Đan o Khuc Phu, goi la nuoc Lo.
Phong cho em la Thieu Cong Thich o nuoc Yen.
Chinh sach cua nha Chu kha tuong đong voi mo hinh chinh tri Chau Au thoi Trung co, trong đo co rat nhieu tieu quoc chu hau đuoc thanh lap, vua cua nuoc chu hau phan lon đeu do con chau cua thien tu nam quyen, nuoc chu hau co quyen tu tri va co trach nhiem trung thanh voi vua nha Chu. Cac lanh đao, hay vua cua cac tieu quoc đo đeu nhan tuoc hieu cua vua nha Chu.
Hau het cac nuoc chu hau đeu đuoc thanh lap va thu phong tuoc Hau hay tuoc Tu trong thoi Tay Chu, xem nhu ho đeu la canh tay noi dai cua gia đinh Chu Vu Vuong. Chi tru mot so it chu hau khac la đuoc thanh lap duoi tien trieu Thuong, nhu nuoc Tran, nuoc Ki va nuoc Tong.
Moi vi vua chu hau co quyen sap đat moi vung đat quanh minh va co luc luong quan đoi rieng. Va nha Chu ban cho ho nhung qua tang nhu xe ngua, vu khi bang đong, nguoi hau va suc vat. Cac vi tu truong nay đuoc phong cac tuoc vi va cai quan vung lanh đia cua minh nhu mot tieu quoc than phuc nha Chu. Nhung vi vua đia phuong nay truyen ngoi cho con trai minh va tuoc vi cua ho la cha truyen con noi. Va đe cai tri vung đat cua minh tot hon, vi chu hau đo lai phong nhung tuoc nho hon cho nhung nguoi đa tung cam đau cac nhom dan o noi đo truoc khi ho đen. Mot he thong thu bac đia vi va trach nhiem xuat hien giua va ben trong cac gia đinh, voi viec anh lon thi co quyen cao hon em, voi quy tac ke tuc theo đo nhung nguoi đan ong se lam chu gia đinh. Neu mot nguoi quy toc đa co gia đinh ma lai thich mot nguoi đan ba khac, thay vi đuoi vo khoi nha, ong ta co the đua nguoi đan ba kia vao trong gia đinh voi tu cach vo le, voi cap bac thap hon vo minh.
Cac vi vua sang lap nha Chu đa tuyen truyen voi nhung nguoi bi minh chinh phuc rang nha Chu đa đuoi tien nhan cac vua nha Thuong khoi thien đuong va thien đuong đa bi vi than toi cao cua ho chiem, vi than ma ho goi la "Thuong đe", nguoi, theo ho noi, đa ra lenh cho su sup đo cua nha Thuong. Giong nhu o vung Tay A, cac vua Chu tuyen bo rang ho cai tri bang quyen luc than thanh. Ho tuyen bo minh la Thien Tu, hien than tren mat đat cua "Thuong đe" va nhiem vu cua ho la lam trung gian voi Thuong đe, đe thuc hien cac cuoc hien te thich đang va giu gin quan he tot giua thien đuong va than dan cua ho. Ho tuyen bo rang bat ky mot su chong đoi nao voi su cai tri cua ho la chong đoi lai y muon cua troi.


 Phong kien phan quyen  Vua Chu chi nam quyen trung uong o Cao Kinh (gan Tay An ngay nay), con thi chia đat cho cac chu hau. Phong kien co nghia la vua phong tuoc cho mot bay toi (hoac la mot nguoi trong ho nha vua, hoac la mot cong than...) va cho nguoi đo mot khu đat đe nguoi đo kien quoc (lap nuoc). Nguoi đo thanh mot chu hau cua vua.
Theo nguyen tac thi đat cua vua (vuong) tuc thien tu đuoc van dam vuong va co van co chien xa (van thang); duoi vuong co nam tuoc: cong, hau, ba, tu, nam. Đat phong cua hai bac cong va hau đuoc ngan dam vuong, co ngan co chien xa (thien thang); bac ba đuoc bay chuc dam vuong, co tram co chien xa; hai bac tu, nam đuoc nam chuc dam vuong, nam chuc co chien xa. Tat ca nhung nuoc nho đo goi chung la chu hau; moi chu hau sau lai sap nhap them mot hay nhieu nuoc nho, goi la phu dung, tuc la chu hau cua chu hau.
Tat ca cac nuoc đo đeu lam phien dau cho nha Chu, va dung mot hay nhieu đon tren đat cua minh. Moi đon lon hay nho la mot thi tran co luy bang đat bao quanh, va hai đuong chu thap cat ngang tu đong sang tay va tu bac xuong nam. Chung quanh đon la nha cua dan chung ma nguoi ta goi la "le dan" (dan toc đen); con gioi quy toc song trong đon thi goi la "bach tinh" (tram ho); danh tu bach tinh thoi sau moi co nghia la dan thuong. Thoi Chu, chi gioi quy toc moi co ten ho vi to tien thuoc mot thi toc nao đo; thuong dan thuong khong co ten ho, lay ten nghe lam ten ho, nhu to tien lam đo gom thi lay ho la Đao, to tien đanh giac, thi lay ho la Tu Ma.
Nguyen tac la vay, nhung thoi đo đo đac chua thong nhat, nhung so tram dam, bay chuc dam chi la phong chung, thien tu muon giu bao nhieu đat cung đuoc, va nhung cong, hau manh len muon mo mang bo coi cung đuoc. Va lai, tru nhung bien gioi thien nhien nhu song, nui, con trong rung va canh đong thi lam sao vach đuoc bien gioi, chi đap mot mo đat (goi la phong 封) đe đanh dau ma thoi. Cho nen uy quyen cua mot chu hau lan toi đau thi đo la bien gioi.
Bon phan cua chu hau la 1-2 nam mot lan phai lai trieu cong thien tu - cong pham la san vat trong nuoc - trinh bay ve tinh hinh cai tri trong nuoc; co su xich mich gi voi lan bang thi khong đuoc tu giai quyet lay bang vu luc ma phai đe thien tu xu; khi chu hau chet, truyen ngoi lai cho con thi phai đuoc thien tu chap nhan. Nguoc lai, bon phan cua thien tu la phai che cho, giup đo cac chu hau: nuoc nao bi ngoai toc xam lang thi đem quan lai cuu; nuoc nao mat mua thien tu cung phai cuu tro. Va 5 nam mot lan, thien tu đi tham het cac chu hau mot luot, di nhien la chi toi nhung nuoc lon roi bao cac nuoc nho toi hop đe cung te le than nui (ngu nhac) va nghe cac nguyen vong cua ho.
Toi đau thien tu cung cho moi cac bo lao cao tuoi nhat lai chuc mung va tham hoi ve dan tinh. Dan toc Trung Hoa đa co tuc trong nguoi gia vao thoi đo. Thien tu lai quan sat cac san pham trong nuoc, nghe cac ban nhac, cac bai hat trong cac cuoc te, le o moi trieu đinh, cac bai ca dao trong dan gian va sai nguoi chep lai, đe biet phong tuc moi noi, đoi song, nguyen vong cua dan. Nhung bai hat trong dan gian đo đuoc Khong Tu sau nay suu tap thanh bo Kinh Thi, nho vay đoi sau biet đuoc kha đung nhung tuc le, noi vui buon, lo lang, oan than va tinh yeu giua nam nu Trung Hoa cua 3.000 nam truoc.
Thoi ky Tay Chu, che đo phong kien đo co nhieu điem tot: 

No giup nha Chu cai tri đuoc mot lanh tho rong gap muoi đat cua toc Chu ma khong phai dung nhieu quan đoi, khong ton suc;
No lap đuoc mot to chuc co trat tu, tren duoi đeu co quyen loi va bon phan, ma bon phan cua tren (thien tu) nang hon cua duoi,
No cho moi nuoc đoc lap trong mot lien hiep, do đo vua tao đuoc tinh than quoc gia, vua tao đuoc tinh than tu hai giai huynh đe. Tinh than quoc gia nho no ma khong hep hoi vi "đat nao cung la đat cua Thien tu, nguoi nao cung la dan cua Thien tu"
No giup nha Chu đem van minh truyen ba khap cac chu hau; danh tu Trung Hoa (xu van minh o trung tam) co the xuat hien tu hoi đo;
No trong y dan va hoa binh, giai quyet đuoc nhung mau thuan giua cac nuoc nho ma khong phai dung đen vu luc. No tao ra mot hinh thuc chien tranh "le đo", "quan tu" rat đac biet, khap the gioi khong thay o đau ca.
Ly thuyet thi nhu vay, nhung tren thuc te su tot đep keo dai đuoc gan 300 nam roi sau đo suy tan dan, hoa ra vo hieu khi quyen luc Thien tu suy yeu vao thoi Đong Chu.


 Bo may quan lai  Đoi Chu, trieu đinh đa co bon chuc nhu chuc thuong thu đoi sau: tu ma coi viec binh, tu khau coi viec hinh, tu đo coi ve canh nong, tu khong coi ve dan su, ruong đat, đe đieu, đuong sa... (tuc nhu bo cong thoi sau). Chua co hai bo: bo lai va bo ho, vi chua can thiet, co the giao cho nhung quan nho.
Ngoai ra co mot chuc coi ve viec rieng cua vua (trung te); mot chuc coi ve viec an uong cua vua (thien phu); mot chuc coi ve kho lam (truyen phu); mot chuc day thai tu (su pho); co mot quan coi cac hoan quan nua.
O trieu đinh co ba chuc quan nho: Chuc coi ve thien su, te le, lich; Thai boc coi ve boi...; va Su coi ve nhan su, chep lai viec cac đe vuong đoi truoc, đe luu truyen nhung đieu cac tien vuong đa đat ra. Nhung Kinh, Thi, Thu, Le, Nhac đeu do su quan lam ra. Thoi đo, khong dan toc nao chep su ky nhu Trung Hoa.
Ngoai kinh đo, nuoc chia ra lam chau, roi toi quan, ly (lang), giao cho đai phu hoac ke si cai tri.


 Nong nghiep  Nong nghiep thoi nha Chu đa rat tap trung va trong nhieu truong hop đuoc chi đao tu nha nuoc. Tat ca đat đai trong trot đeu thuoc so huu quy toc, cac quy toc trao lai đat đai cho cac nong no cua minh. Vi du, mot manh đat đuoc chia lam chin mieng vuong, hinh chu tinh (井), goi la phep tinh đien, thu hoach tu manh đat nam chinh giua thuoc ve nha nuoc, o nhung manh xung quanh thuoc ve cac nong dan.
Theo cach nay, nha nuoc co the tich tru luong thuc thang du (nhu gao) va phan phoi chung o thoi đoi kem hay mat mua. Mot so linh vuc san xuat quan trong thoi ky nay gom che tao đong, vu khi va cong cu san xuat nong nghiep. Nhung nganh nay thuoc quyen quan ly cua tang lop quy toc.


 Binh che  Nha Chu cho phep trung binh. Linh, chien xa, ngua, bo, dan phai nop cho nha nuoc theo đinh so. Quan đoi chia lam ngu (nam nguoi linh), luong (nam ngu) do mot tu ma cai quan, tot (bon luong), lu (nam tot), su (nam lu) do mot đai phu lam suy cai quan, quan (nam su) do mot vien tuong cai quan. 
Theo nguyen tac, thien tu co sau quan (moi quan co 12.500 nguoi), chu hau co ba, hai hoac mot tuy theo nuoc lon hay nho. Nguyen tac đo it khi đuoc tuan theo.


 Phap che  Phap che cua thoi đo phan biet hai giai cap: quy toc (đai phu) va dan thuong (thu dan). Quy toc ma pham toi thi xu theo le, nghia la theo tuc le cua gioi quy toc; dan thuong ma pham toi moi bi trieu đinh xet theo hinh luat, toi nang nhat thi bi nhuc hinh khac chu tren tran, cat mui, chat chan, thien, xu tu, xe thay, lang tri, tru di tam toc (ho cha, ho me, ho vo). Toi nhe hon thi bi got đau, hay đo (đay đi xa).
Hinh luat moi đau khong đuoc ban bo trong dan gian, nhu vay trieu đinh muon ap dung ra sao tuy y, dan khong đuoc biet; dan dan ve sau, moi đuoc khac len đinh đong cung chi đe o trong cung thoi, roi khac len go treo o kinh đo va cac thi tu.


 Giao duc  Tu đoi Thuong, Trung Hoa đa co chu viet, moi đau khac tren giap cot, len đo đong; roi sau, tu đau đoi Chu khac bang dao hoac viet bang son len the tre; sau nua lai viet bang son tren lua.
Co chu viet thi co truong hoc, chia lam hai cap: tieu hoc cho nhung tre tu 8 đen 14 tuoi, đai hoc cho thieu nien tu 15 đen 20 tuoi. Tieu hoc day cho tre cach ung đoi, kinh nhuong va hoc mot so chu. Đai hoc day luc nghe tuc le, nhac, xa (ban cung), ngu (đanh xe), thu (viet chu), so (toan hoc).
Con nha binh dan thi hoc o huong hoc (truong o lang), con nha quy toc hoc o truong quoc hoc (kinh đo). Su chep nhu vay, nhung đau đoi Chu co le chi con nha quy toc moi đuoc hoc cap đai hoc, biet luc nghe đe sau ra lam quan, con con binh dan thi may lam mot so rat it đuoc hoc vai nam o tieu hoc thoi.
Toi gan cuoi đoi Xuan Thu, Khong Tu la nguoi đau tien mo truong tu thuc đe day tre em va thanh nien bat ky thuoc giai cap nao. Co the ong cung day luc nghe, nhung ong chu trong nhat toi su đao tao mot so thanh nien uu tu, day ho Kinh Thi, Kinh Thu, Kinh Le, Kinh Nhac (co the ca Kinh Dich nua), đe ho thanh nhung nguoi tai đuc thay giai cap quy toc ma giup vua chua. Mot so mon sinh cua ong đa giup cac vua va đai phu đuong thoi, thanh nhung ke si co danh vong.
Sau ong, mon đe cua ong gan thi nhu Tang Tu, xa thi nhu Manh Tu (hoc tro cua chau noi ong, Tu Tu), Tuan Tu va nhieu nha khac nhu Mac Tu... noi guong ong mo truong day hoc, đao tao đuoc giai cap ke si; giai cap nay cang ngay cang đong, uy tin cang tang, chiem đuoc nhung đia vi cao trong chinh quyen, qua đoi Han thi gan nhu thay the han giai cap quy toc o trieu đinh, trong dan gian.
Vi vay che đo huyet thong som chuyen qua quy toc tri thuc 2.000 nam truoc phuong Tay, khien nguoi phuong Tay rat ngac nhien va rat phuc, khen van minh Trung Hoa la vo cung đoc sang. Nguoi co cong đau la Khong Tu; ong đuoc xung tung danh hieu Van the Su bieu.


= Ton giao =
Bat đau tu thoi cac vua nha Chu, cac vi thu linh đia phuong nhan đuoc quyen hanh đong nhu cac thay te: đe thuc hien hien te, đe cho phep hat mot so loai bai hat va mot so đieu nhay, quyen cung te cac vi than nui song o đia phuong, cac dong suoi va đat va mua mang. Tuy nhien, cac quy toc đia phuong tiep tuc đi theo di san cua ong cha đe lai. Ho lay vo bang nhung nghi thuc ton giao va su ghi chep gia pha, trong khi dan thuong van tiep tuc kieu lay vo thoi co, khong co ho hay co gia pha. Ho chi đon gian song voi nhau va đuoc cong nhan la mot cap boi nhung nguoi hang xom.
Giong nhu o An Đo va Tay A, cung voi thoi gian co mot su pha tron giua cac ton giao cua ke chinh phuc va ke bi chinh phuc. Nhung vi cai tri nha Chu chap nhan vao danh sach than thanh cua minh mot so vi than cua nen van minh Thuong. Su cung te nhieu vi than tu thoi nha Thuong van đuoc tiep tuc, gom ca vi than mua mang, mua va nong nghiep - mot trong nhung vi than nay đuoc tin rang đuoc sinh ra tu mot ba me trinh trang. Trong so cac vi than đo co vi than song Hoang Ha, nguoi co than ca nhung co mat nguoi. Trong nen van minh Chu, con nguoi tiep tuc co gang lam diu cac vi than bang cach cung te. Nhung nguoi co kha nang thi hien te bang gia suc, cuu, lon hay ngua.
Viec hien te bang nguoi giam bot so voi thoi nha Thuong, nhung nha Chu co ca vo va ban be o trong mo, va moi nam mot co gai tre bi cung lam co dau cho than song. Viec hien te nay bat đau bang viec nhung ba đong cot lua chon mot co gai đep nhat co the. Mac cho co ta đo satin, to va đeo trang suc va đat len mot cai giuong cuoi tren mot cai be. Ho tong cai be xuong song. Cai be se chim va co gai chet đuoi, coi nhu la mot đo hien te cho the gioi vo hinh cua vi than song.


Chu hau nha Chu Ban đo cac nuoc chu hau cua Nha Chu.


Che đo tong phap Che đo lap đich tu tu đo đuoc Chu Cong, em cua Vu Vuong, quy đinh, roi dan dan ngay cang đuoc hoan thien, bo sung; trong su goi la ton (cung đoc la tong) phap: (宗法).
Vua (thien tu hay chu hau) lua mot nguoi con ma truyen ngoi cho - theo nguyen tac đich tu la con truong cua hoang hau - chi nguoi đo đuoc lam thien tu hay vuong con nhung nguoi khac thi lanh nhung tuoc nho hon, lanh đia cung nho hon, hoac lam chu hau, hoac lam khanh, đai phu. Nguoi con ke vi đo đuoc goi la tu vuong hay tu quan, lam chu te trong ton mieu; nhung nguoi con khac chi lam boi te. Su tiem vi bi coi la mot toi nang.
Cac gia đinh đai phu cung vay: nguoi con ke nghiep lam chu te, goi la "đai ton", nhung nguoi khac lam tieu te, goi la "tieu ton". Co nhung the che quy đinh tung chi tiet trong cac cuoc te đo. 
Trong gia đinh thuong dan, nguoi con truong luon luon đuoc huong gia tai, giu viec huong khoi. Đia vi nguoi đo quan trong nhat trong nha nhung trach nhiem cung lon nhat: lo cho moi nguoi trong nha đu an đu mac, day bao nguoi duoi, chiu su che trach cua dong ho, xa hoi neu trong gia đinh co ke ngheo đoi hoac hu hong, lam nhuc to tien.
Nguoc lai, nguoi đo va ca vo nua, đuoc nguoi tren ne, nguoi duoi tuan loi. Khi em con nho, o chung nha thi anh co quyen thay cha (đa mat); em lon roi, ra o rieng, may ma giau co, sang trong hon anh thi ve nha van phai le phep voi anh, co bon phan giup đo anh, ma khong đuoc khoe giau sang truoc mat anh.
Con gai khong đuoc quyen thua ke, ra o rieng roi thi khong con đia vi gi trong nha nua, thanh nguoi cua gia đinh ben chong (nu nhan ngoai toc), do vay co cau "nhat nam viet huu, thap nu viet vo".
To chuc đai gia đinh đo rat thich hop voi che đo nong nghiep đe đat đai cua gia đinh khong bi phan tan vao tay nguoi ngoai, ma su khai thac chung đuoc de dang, su tieu pha đo ton kem. No tao nen tinh than gia toc: giup đo lan nhau, giu danh du chung cho nhau. Nhung no cung gay nhieu su bat cong, bat binh neu nguoi gia truong tu cach khong đang hoang, an bam.
Muon cho che đo ton phap đuoc vung, nha Chu rat đe cao hieu đe: con phai hieu voi cha me, ke duoi phai ton kinh nguoi tren. Nho vay ai cung nhan rang dan toc Trung Hoa la dan toc coi trong chu hieu nhat. Vi trong chu hieu, nen ho chu trong đen tang le, te tu. Su tho cung to tien gan thanh mot ton giao.


Menh Troi (Thien Menh) Nha Chu cung phai tranh đau voi tinh hop thuc ve su cai tri cua ho. Đe thuyet phuc than dan, đac biet la cac quy toc, ve tinh chinh đang cua quyen luc cua minh, nha Chu lap ra mot he thong quyen luc moi ma ho goi la "Thien menh" (t'ien ming), hay "Su uy nhiem cua Troi". Khai niem nay van la mot phan trong be ngoai cua nhung ly thuyet ve quyen luc o Trung Quoc. Nha Chu đinh nghia quyen lam vua nhu mot vi tri trung gian giua troi va đat; đac tinh cua vua hay chua te, "vuong" the hien hung hon đieu nay. Chu bieu y cua nghia nay gom ba đuong ngang va mot net so doc. Đieu nay the hien su ket noi giua troi (o tren) va đat (o duoi).
Moi quan he nay đuoc the hien gian tiep boi chua te hay nha vua (đuong ngang o giua). Troi ("thien") muon rang con nguoi se co đuoc moi thu nhu cau cua minh, va vi vua, theo y cua "thien menh" đuoc chi đinh boi troi đe coi soc su thinh vuong cua moi nguoi dan. Đay la mot "Chieu chi" hay "Su uy nhiem" cua troi. Neu vi vua chua tro nen ich ky hay khong the chap nhan đuoc, khong the cham soc nguoi dan, troi bai bo su uy nhiem cua minh va trao cho nguoi khac.
Cach duy nhat đe biet đuoc su uy nhiem đa đuoc thong qua la lat đo vi vua chua đo; neu viec lat đo thanh cong, thi su uy nhiem đa đuoc trao cho nguoi kia, nhung neu that bai, thi su uy nhiem van thuoc ve nha vua. Menh Troi co the la khai niem ve mat chinh tri va xa hoi bi chi trich nhieu nhat trong van hoa Trung Quoc. No giai thich nhung thay đoi trong lich su, nhung cung cung cap mot ly thuyet đao đuc sau sac ve trieu đinh dua tren su vi tha cong hien cua nguoi cai tri đoi voi loi ich đai chung. Quan niem nay cung tai tao lai quan niem Trung Quoc ve Troi, von bat nguon tu khai niem truoc đo ve mot "Thuong đe", ("Shang-Ti") thanh mot luc luong cai tri vu tru đao đuc. Chinh khia canh đao đuc nay cua Troi va "Menh Troi", đa anh huong đen khuynh huong chung cua van hoa va triet hoc Trung Quoc, co le chu trong toi đao đuc va cac van đe xa hoi – hon la nhung nen van hoa co khac.


Nha Đong Chu Nam 771 TCN, khi Chu U Vuong phe truat Than hau đe đua Bao Tu len thay the, kinh đo nha Chu đa bi cac luc luong du muc phia đong bac tran vao cuop pha do su xui giuc cua Than Hau (cha Than hau). U vuong bi giet va con ca la thai tu Nghi Cuu đuoc cac quy toc chu hau Trinh, Tan, Tan đua len lam vua, tuc la Chu Binh Vuong, doi đo ve phia đong nam 771 TCN toi Lac Duong, tinh Ha Nam hien nay. Tu đay bat đau giai đoan Đong Chu, va chi ket thuc khi bi nha Tan lat đo vao nam 256 truoc Cong Nguyen; trong lich su Trung Quoc, giai đoan nay đuoc goi la "Thoi Xuan Thu" (771-403 TCN) va "Thoi chien quoc" (403-256 TCN).
Su phan chia nay dua tren mot bo su bien nien cua Khong Tu, bo Kinh Xuan Thu. Bo nay chep su nuoc Lo tu nam thu nhat đoi Lo An Cong (722 TCN) đen nam thu 14 đoi Lo Ai Cong (481 TrCN), gom 240 nam, nam 479 la nam Khong Tu mat. Nhieu hoc gia thay nam 722 va nam 480 (hoac nam 479) khong đanh dau mot bien co lon lao nao trong lich su, nen đa chia lai nhu sau: 

Thoi Xuan Thu: 770-403 TCN, tinh tu đoi Chu Binh Vuong toi cuoi đoi Chu Uy Liet Vuong, nam 403 la moc dien ra su kien Ba nha chia Tan (lanh tho nuoc Tan - nuoc manh nhat thoi Xuan Thu - bi chia thanh 3 nuoc khac).
Thoi Chien Quoc: 403-221 TCN, tu đoi Chu An Vuong đen khi nuoc Tan diet đuoc nuoc Te va thong nhat Trung Quoc.
Thoi ky nay cua nha Đong Chu cung đuoc coi la giai đoan phat trien manh me nhat cua tu tuong va van hoa Trung Quoc trong lich su. Chinh trong giai đoan cai tri nay cua nha Đong Chu ma nhung nha tu tuong lon nhat đa sang tao ra nhung quan niem khoi đau ve triet hoc, đao đuc, hoc thuyet chinh tri va van hoa Trung Quoc.


= Noi loan thoi Xuan Thu =
O giai đoan Xuan Thu (771-403 TCN), Trung Quoc dan bi chia cat thanh mot loat cac tieu vuong quoc do cac vua chu hau tu cai tri. Cac vua chu hau chi than phuc vua nha Chu tren danh nghia, con thuc te thi ho tu cai tri ma khong can đe y đen menh lenh cua nha Chu, vua nha Chu khong con giu đuoc quyen kiem soat cac tieu quoc cua minh.
Nhuoc điem cua the che phong kien phan quyen luc nay phat tac: 

Su thong nhat quoc gia phai dua vao uy quyen cua Thien tu nha Chu, ma uy quyen cua vua nha Chu thi lai phai trong cay vao su than phuc va cong hien cua cac vua chu hau. Cac đoi vua chu hau đau tien co lien he gan gui ve huyet thong (anh em ruot, con chu con bac) hoac la can than trung thanh cua vua nha Chu, nen ho tu giac than phuc Thien tu nha Chu. Nhung trai qua hon 300 nam cha truyen con noi cuc bo tai moi nuoc chu hau (tuong đuong 10-15 the he), moi lien he ve huyet thong giua cac vua chu hau voi vua nha Chu đa tro nen rat xa xoi, cac vua chu hau ngay cang co nhieu nguoi khong tu giac than phuc uy quyen cua vua nha Chu, khien quyen luc cua Thien tu cung cang ngay cang yeu đi.
Cac vua chu hau trai lai, ngay cang muon banh truong the luc. Đau thoi nha Chu, cac vua chu hau co lien he gan ve huyet thong (anh em ruot, con chu con bac trong gia toc ho Co) nen hoa thuan voi nhau. Nhung sau hon 300 nam cai tri o cac đia phuong khac nhau thi moi lien he huyet thong giua cac chi ho Co cung cung ngay cang yeu đi. Du phan lon cac vua chu hau van la con chau ho Co, nhung vi huyet thong dong ho đa cach xa nhau toi 10-15 the he nen cac vua chu hau đa coi nhau gan nhu la nguoi xa la. Cac vua chu hau dan tim cach mo mang đat đai, thon tinh nuoc chu hau khac o xung quanh, hung cu mot phuong. Vi vay so nuoc chu hau cu giam dan, tu 1600 xuong 1000, 500... roi chi con chua toi 100. Cac chu hau hung cuong đat đai moi ngay mot rong, quan đoi con đong hon ca quan cua thien tu. Nhung chu hau nho bi chu hau lon uc hiep, cau cuu voi thien tu, nhung thien tu nha Chu bat luc khong cuu noi, the la uy quyen cua vua nha Chu chi con co cai danh ma khong co cai thuc.
Theo the che phong kien phan quyen, vua nha Chu ve danh nghia la cai tri toan Trung Hoa, nhung thuc te thi vua nha Chu chi thuc su kiem soat mot vung nho quanh kinh đo, con cac vung đat khac lai phan chia cho cac vua chu hau tu cai tri. Cac vua chu hau co the tu thu thue, xay dung quan đoi, phong quan chuc đia phuong. Ve lau dai, khi đa tich luy đu quan luc, nhieu vua chu hau dan muon tach thanh nuoc rieng đe khong phai tuan theo menh lenh tu vua nha Chu nua. Con vua nha Chu, du biet chu hau lam loan nhung cung đanh bat luc khong ngan chan đuoc, vi đat đai va quan đoi cua nuoc chu hau gio đay con manh hon so voi cua nha vua.
Boi vi su khong on đinh cua cac tieu quoc đo, va boi vi su xam lan lanh tho cua cac ro du muc phia nam, cac tieu quoc phai lien minh voi nhau va chap nhan mot so vi ba chu tren "lanh tho" cua ho. Vi vay thoi Xuan Thu la mot giai đoan nguy hiem va khong chac chan nhat, trong đo lanh tho bi chuyen dich toi lui, cac cuoc xam lan thuong xuyen xay ra va cac lien minh đuoc lap len roi lai giai tan voi su nhanh chong đang kinh ngac.


Suy tan Tu khi doi đo sang phia Đong, quyen luc cua trieu đinh Chu dan giam sut: toc đo tan ra cac vuong quoc tang len. Tu thoi Binh Vuong ve sau, cac vua nha Chu chi con cai tri tren danh nghia, quyen luc thuc su nam trong tay cac chu hau hung manh. Cac chu hau đanh nhau đe gianh lay ngoi ba chu, đieu khien cac chu hau khac thay vai tro cua nha Chu, du tren danh nghia ho van muon tieng nha Chu đe đieu khien cac chu hau khuat phuc. Trong thoi Xuan Thu xuat hien cac chu hau manh noi nhau lam ba chu, goi la Ngu Ba (co vai thuyet khac nhau quan niem ve Ngu Ba).
Nam 704 TCN, Hung Thong, quan chu nuoc So tro thanh chu hau đau tien xung vuong ngang hang voi thien tu nha Chu.
Nam 403, ba ho lon nuoc Tan truat ngoi vua nuoc Tan, chia nuoc nay thanh ba nuoc (三家分晉): Han, Trieu, va Nguy. Vua nha Chu bat luc khong trung tri đuoc, lai con cong nhan viec đo. Su gia Tu Ma Quang nhan đinh viec nha Chu cong nhan 3 ho chia nhau nuoc Tan la mot sai lam, tao ra tien le ke duoi tiem vi ke tren, chut vi the con lai cua nha Chu cung mat het:

Kinh Xuan Thu ha thap chu hau, đe cao vuong that, vi Thien tu tuy the yeu, nhung theo thu tu van ngoi tren chu hau, moi thay thanh nhan đoi voi thu tu vua toi khong he qua quit...
Than oi, U Vuong, Le Vuong that đuc, đao nha Chu ngay cang suy, cuong ky bang hoai — duoi cha đap tren, chu hau tu chuyen chinh phat, Đai phu chuyen quyen — đai the cua le muoi phan đa mat đi bay tam; nhung cac quan vuong noi nghiep Van Vuong, Vo Vuong van đeu đeu noi ngoi nhau la nho con chau nha Chu van con biet giu danh phan minh von co... Nho the đat đai nha Chu du chang lon bang Tao, Đang, dan chung nha Chu du chang nhieu bang Chu, Cu, nhung suot may tram nam, van la tong chu thien ha, tuy hung manh nhu Tan, So, Te, Tan van khong dam đat minh tren nha Chu, vi sao? Chi vi dua vao danh phan san co vay... Đen đay cac Đai phu nuoc Tan khinh re vua minh, chia nhau đat đai nuoc Tan, Thien tu đa chang trung tri, con ban thuong vi cao, cho đung vao hang chu hau, chinh la con von ven chut danh phan lai khong biet giu ma vut het đi. Đao le tien vuong nha Chu the la dut vay!
Than oi! Đao le quan than ma huy hoai, thi thien ha dung tri luc tranh cuong, khien nhung nuoc chu hau la con chau thanh hien, xa tac tong mieu chang đau khong bi diet vong, chung dan bi day xeo, giet choc bang het, ha chang đau xot lam sao!
Toi thoi Chien Quoc (sau nam 403), cac chu hau tham chi con khong can biet toi su cai tri chi mang tinh bieu tuong cua cac vua Chu va tu xung vuong nhu vua nha Chu. Chien tranh giua cac chu hau tan khoc hon, quy mo lon hon vi mot loat nuoc nho thoi Xuan Thu đa bi tieu diet, con lai chi khoang 10 nuoc, trong đo co 7 nuoc lon goi la That hung: Te, Yen, Tan, So, Han, Trieu, Nguy. Nha Chu khi đo chi con cai quan vung đat nho be nhu cac nuoc chu hau be khac con sot lai chua bi diet nhu Lo, Ve. Cac chu hau lon muon tro thanh Vua cua nhung ong vua.
Toi thoi Chien Quoc, Tan co lan đoi Cuu đinh cua Chu, Trieu lay te đien (ruong ma hoa loi dung vao viec te le) cua Chu; va khi cac chu hau đeu tu xung vuong ca - tuc tu coi minh ngang hang voi vua Chu - thi vua Chu cung phai khep nep tang ho len la vuong ma tu xung la tieu quoc.
Toi the ky III TCN, mot nha Chu nho be cung lai nay sinh luc đuc. Hai nuoc Han va Trieu mang quan can thiep, chia lanh tho nho be lam đoi, giao cho hai vi tong that cai quan, goi la Tay Chu cong va Đong Chu cong. "Thien tu" nha Chu o chung voi Tay Chu cong. Tu đay Tay Chu va Đong Chu chi mang nghia phan chia trong pham vi hep cua vung đat nha Đong Chu xung quanh Lac Duong ma thoi, khong phai đia phan nha Tay Chu xua kia, luc đo đa thuoc ve Tan.
Toi nam 257 TCN, huong ung phong trao "hop tung" do So va Yen phat đong đe chong nuoc Tan hung manh va hung han đang lan đat chu hau nhu tam an la, thien tu nha Chu cung mo binh đanh Tan. Nhung luc đo nha Chu đa kiet que toi muc thien tu khong co đu tien chieu binh ma phai đi vay. Tay Chu cong tu lam tuong cung hop binh voi quan Yen va quan So. The nhung, phong trao hop tung cung nhu nhung lan truoc, đung nhu đanh gia cua Truong Nghi:"hop tung nhu đong cat, de hop ma de tan", chua đanh Tan tran nao ra tro ma hop tung lai tan ra vi quan cac nuoc khac khong toi. Han đang bi Tan vay, khong cua quay đuoc, Trieu vua thua tran Truong Binh mat gan het nhan su va sinh khi, con Te lai thong hieu voi Tan khong ra quan. Quan So va Yen co the đanh tu rut. Lay co nha Chu gay han, nam 256 TCN, Tan Chieu Tuong vuong sai Truong Đuong mang quan đanh vao đat Tay Chu, bat Chu Noan vuong đem ve Ham Duong.
Nam 250 TCN, Tan Chieu Tuong Vuong chet, lien sau đo con la Hieu Van vuong len ngoi 3 ngay cung chet. Chau la Tu So len ngoi, tuc la Trang Tuong vuong. Đong Chu quan thay nuoc Tan mat lien 2 vua, lai sai nguoi đi ban voi cac nuoc hop tung đanh Tan lan nua, thanh ra choc gian nuoc Tan. Nam 249 TCN, vua Tan ben sai La Bat Vi mang 10 van quan đi đanh Đong Chu, bat not Đong Chu quan mang ve. Tu đo nha Chu mat han.
Nha Chu tinh tu Chu Vu vuong đen Đong Chu quan co 37 vua, neu tinh tu nam 1122 TCN thi keo dai 873 nam, neu tinh tu 1046 TCN thi keo dai 777 nam. Du la con so nao, nha Chu van la trieu đai ton tai lau nhat trong lich su Trung Quoc.


Xem them Đong Chu Liet Quoc
Nha Hau Chu
Xuan Thu
Chien Quoc
Hung No
Nguoi Ho
Su ky Tu Ma Thien
Khuong Tu Nha


Ghi chu Chu thich Thu muc = Nguon so cap =
Khong Tu. Luan ngu.


= Nguon thu cap =


 Tieng Anh  Fang, Hui (2013). "The Eastern Territories of the Shang and Western Zhou: Military Expansion and Cultural Assimilation". Trong Anne P. Underhill (bien tap). A Companion to Chinese Archaeology. Hoboken, New Jersey: Wiley-Blackwell. tr. 292–351. ISBN 978-1-4443-3529-3.
Ly Phong (2006). Axel Menges (bien tap). Landscape and Power in Early China: The Crisis and Fall of the Western Zhou 1045-771 BC. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85272-2.
——— (2014) [2013]. Early China: A Social and Cultural History . Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-71981-0.
Shaughnessy, Edward L. (1999). "Western Zhou History". Trong Michael Loewe; Edward L. Shaughnessy (bien tap). The Cambridge History of ancient China - From the Origins of Civilization to 221 B.C. Cambridge: Cambridge University Press. tr. 292–351. ISBN 9780521470308.


 Tieng Trung  Lien ket ngoai