Nguoi Banda la mot dan toc cua Cong hoa Trung Phi. Ho cung sinh song o Cong hoa Dan chu Congo, Cameroon va Nam Sudan. Ho bi anh huong nang ne boi cac cuoc truy quet no le vao the ky 19 va viec buon ban no le ra ngoai chau Phi. Duoi su cai tri cua thuc dan Phap, hau het nhung nguoi Banda đa cai sang Co đoc giao nhung van giu cac yeu to va gia tri trong ton giao truyen thong cua ho.


Nhan khau hoc Dan so cua nguoi Banda đuoc uoc tinh vao đau the ky 21 la khoang 1,3 trieu nguoi. Ho la mot trong nhung nhom dan toc lon nhat o Cong hoa Trung Phi, sinh song o phia đong bac cua đat nuoc.
Nguoi Banda noi cac thu tieng thuoc nhom Banda, la thanh vien cua nhom ngon ngu Ubangi (mot phan cua ngu he Niger-Congo). Cac ngon ngu Banda co nhieu bien the; chin tho ngu voi phan bo đia ly rieng biet đa đuoc biet đen.


Che đo no le Nguoi Banda bi anh huong nang ne boi cac cuoc truy quet no le tu phia bac, đac biet la tu Wadai va Darfur, vao đau the ky 19, va sau đo la cua nguoi Khartoum do al-Zubayr lanh đao. Nhung nguoi nay đa bat va ban nguoi Banda lam no le, khien nhieu nguoi di cu ve phia nam va phia tay doc theo song Ubangi.
Theo Ann Brower Stahl, giao su nhan chung hoc chuyen nghien cuu ve chau Phi, cac thi tran thoi trung co cua nguoi Banda nhu Begho co le la nguon goc cua nhieu nguoi no le tu nam 1400 đen 1600. Tai đay, no le đuoc đua đen khu vuc Bac Phi theo đao Hoi, hoat đong buon ban chu yeu la phu nu va tre em truoc 1500. Đen the ky 16, no le tu cac vung cua nguoi Banda đuoc su dung lam lao đong san xuat o cac quoc gia Hoi giao o Sudan, va hoat đong buon ban no le nay van kha on đinh trong nhung the ky sau đo. Dennis Cordell, giao su lich su chuyen nghien cuu ve chau Phi, cho rang cac hoat đong lung bat va buon ban no le truoc đo la cac cuoc đot kich vao the ky 11 va 12 o mien nam Libya, sau đo đen khu vuc ho Chad, noi ma ong noi sau đo đa mo rong ve phia nam, bao gom khu vuc cua nguoi Banda.
Viec giet hai, no dich va bat coc nguoi Banda tu cac khu vuc ngay nay la mot phan cua Chad, Nam Sudan va phia đong nam Cong hoa Trung Phi đa dan đen viec mat dan so cua ho. Tinh trang nay tro nen manh me hon khi thuc dan chau Au cung cap vu khi cho cac quoc gia bat no le. Vao cuoi the ky 19, ho bi quan đoi cua nguoi Zande, song o vung nay la mot phan cua Congo va Nam Sudan, tan cong boi "nhung ke san no le" tu phia nam, do cac thuong nhan A Rap đa thiet lap Zariba (trung tam buon ban no le). Viec bat bo no le cua nguoi Banda bi dap tat khi thuoc đia Ubangi-Shari cua Phap đuoc thanh lap o vung nay.
Theo giao su lich su nguoi My Richard Bradshaw, nguoi Banda cung voi nhung hang xom cua ho, nguoi Gbaya, song mot cuoc song nhin chung la hoa binh truoc the ky 19, sau đo Kevin Shillington tuyen bo "nhung ke buon ban no le chau Phi va sau đo la thuc dan chau Au đa đi vao cuoc song cua ho". Giao su nhan chung hoc xa hoi Hy Lap G. P. Makris noi rang nguoi Banda, cung voi cac nhom dan toc Nuba va Gumuz, cung la nan nhan chinh cua viec buon ban no le cua nguoi Tho Nhi Ky-Ai Cap, va Banda la tu đong nghia voi no le trong tieng Ba Tu.


Xa hoi = Cau truc =
Nguoi Banda la mot nhom dan toc phu he. Ho song trong cac nhom gia đinh phan tan do mot nguoi lanh đao. Ho tu duy tri cuoc song bang cach san ban, đanh ca, thu thap thuc an hoang da va trong trot. Trong thoi ky khung hoang, đe chong lai cac cuoc truy quet no le va đoi pho voi chien tranh, nguoi Banda đa lua chon cac thu linh chien tranh. Sau khi cuoc khung hoang ket thuc, ho tuoc quyen cua cac chien binh.


= Van hoa =
Nhom dan toc nay noi tieng trong vung ve nghe thu cong. Ho lam ra cac đo vat bang go đuoc cham khac đac biet đuoc su dung cho cac nghi le va hoat đong cong cong khac, cung nhu nhung chiec trong lon co hinh dang thu vat. Nhung chiec trong nay, ngay nay đuoc goi bang nhieu cai ten khac nhau nhu Banda-Yangere, đuoc nguoi Banda su dung cho cac nghi le am nhac va lam cong cu truyen thong điep.
Trong thoi hien đai, nguoi Banda la nhung nong dan đinh cu tren xavan. Viec trong bong va trong san đa đuoc cac quan chuc thuoc đia Phap thuc đay đoi voi nguoi Banda, trong khi cac nha truyen đao Thien chua đa cai đao cho nhieu nguoi trong thoi ky Phap cai tri. Hau het nguoi dan Banda hien nay theo đao Tin lanh (52%) hoac Cong giao (38%). Tuy nhien, ho van giu đuoc nhieu tin nguong truyen thong cua minh ben canh nhung tin nguong cua Co đoc giao, chang han nhu cung te cac linh hon to tien đe mua mang boi thu.
Nguoi Banda co cac nghi thuc đanh dau su truong thanh cua ho, chang han nhu Semali. Trong đam cuoi, cua hoi mon duoi hinh thuc tan hon theo truyen thong bao gom cac dung cu bang sat cho gia đinh. Đa the đa đuoc thuc hien trong lich su cua nguoi Banda, nhung hinh thuc nay đa giam trong thoi hien đai.


Nguoi noi tieng Henri Pouzere, chinh tri gia va luat su nguoi Trung Phi.
Marie Solange Pagonendji-Ndakala, nguyen Bo truong Bo Du lich va Xa hoi


Xem them Che đo no le o chau Phi
Buon ban no le A Rap
Buon ban no le Đai Tay Duong
Dar al Kuti
Danh sach nhom dan toc chau Phi
Nhan khau hoc Cong hoa Dan chu Congo


Tham khao