Mua hay vu la cac giot nuoc long ngung tu tu hoi nuoc trong khi quyen roi tro nen đu nang đe roi xuong đat duoi tac đong cua trong luc. La mot thanh phan quan trong cua vong tuan hoan nuoc, mua tao đieu kien song phu hop cho nhieu loai he sinh thai, cung nhu cung cap nuoc cho cac hoat đong thuy đien va thuy loi.
Nguyen nhan chu yeu gay ra mua la su di chuyen cua hoi nuoc qua cac khu vuc 3 chieu co su đoi lap ve nhiet đo va đo am goi la frong thoi tiet. Khi co đu hoi nuoc va chuyen đong ve phia tren, se xay ra giang thuy tu may đoi luu (cac đam may co chuyen đong len tren manh) chang han nhu may vu tich, loai may co the hoi tu voi nhau thanh cac dai mua hep. Su di chuyen cua ranh gio mua, hay đoi hoi tu lien chi tuyen, mang mua mua đen cac vung xavan.
Hieu ung đao nhiet đo thi lam tang luong mua o cac thanh pho nam tren đuong gio thoi. Hien tuong am len toan cau cung đang lam thay đoi đac điem giang thuy tren toan the gioi, trong đo co nhung đieu kien thoi tiet am uot hon tren khap phia Đong Bac My va nhung đieu kien thoi tiet kho hon o vung nhiet đoi. Chau Nam Cuc la luc đia co luong mua thap nhat. Tren toan the gioi, luong mua trung binh tren can la 715 mm (28,1 in), nhung khi tinh tren toan bo be mat Trai Đat thi con so nay cao hon nhieu 990 mm (39 in). Cac he thong phan loai khi hau nhu he thong phan loai Koppen dua vao luong mua hang nam trung binh đe phan biet cac kieu khi hay khac nhau. Luong mua đuoc đo bang may đo va đuoc uoc luong bang ra đa thoi tiet.
Cac hanh tinh khac cung đuoc biet đen hoac phong đoan la co mua. Đo co the la cac con mua methane, neon, acid sulfuric hay tham chi la sat thay vi nuoc.


Hinh thanh = Khong khi bao hoa nuoc =
Khong khi chua hoi nuoc va mot luong nuoc nhat đinh trong mot khoi khong khi kho đuoc tinh bang đon vi gram nuoc/kg khi kho. Luong am trong khong khi đuoc xem la đo am tuong đoi; la ti le % cua hoi nuoc ma khong khi giu đuoc o mot nhiet đo nhat đinh. Luong nuoc mot khoi khong khi co the chua truoc khi no đat đen trang thai bao hoa (đo am tuong đoi 100%) va hinh thanh may (tap hop cac hat nuoc va bang nhi tren be mat Trai Đat) phu thuoc vao nhiet đo cua no. Khoi khong khi am hon co the chua nhieu hoi nuoc hon khoi khong khi lanh truoc khi đat đen trang thai bao hoa. Vi the, mot phuong thuc lam bao hoa khoi khong khi la lam lanh no. Điem đong suong la nhiet đo ma tai đo khoi khong khi phai đuoc lam lanh đe đat đen trang thai bao hoa.
Co 4 co che chinh đe lam lanh khong khi đen điem đong suong: lam lanh đoan nhiet; lam lanh dan nhiet; lam lanh buc xa, va lam lanh bay hoi. Lam lanh đoan nhiet xuat hien khi khong khi boc len va gian no. Khong khi co the bay len do su đoi luu, la su chuyen đong quy mo lon cua khi quyen, hoac mot rao can vat ly nhu nui. Lam lanh dan nhiet xuat hien khi khoi khong khi tiep xuc voi mot be mat lanh hon, thuong la no đuoc thoi tu be mat nay sang be mat khac, nhu tu mat nuoc long đen vung đat lanh hon. Radiational cooling xuat hien do su phat xa cac buc xa hong ngoai, hoac tu khong khi hoac tu be mat ben duoi. Lam lanh boc hoi xuat hien khi đo am đuoc them vao khong khi qua su bay hoi nuoc, no lam nhiet đo khong khi lanh đen nhiet đo cau uot cua no, hoac cho đen khi no đat đen trang thai bao hoa.
Nhung cach chinh hoi nuoc đuoc them vao khong khi gom: hoi tu gio vao trong cac khu vuc co chuyen đong đi len, ngung tu hoac roi tu tren cao, nuoc boc hoi vao ban ngay tu mat bien, cac vuc nuoc hoac đat ngap nuoc, hoi nuoc thoat qua thuc vat, khong khi kho hoac lanh chuyen đong qua cac vuc nuoc am hon, va su dang len cua khong khi khi gap cac day nui. Hoi nuoc thuong bat đau co đong lai thanh cac hat nhan ngung tu nhu bui, bang, va muoi đe tao thanh may. Phan cao cua frong thoi tiet buoc cac khu vuc rong lon cua chuyen đong đi len trong bau khi quyen cua Trai Đat tao thanh nhung đam may san nhu may trung tang hoac may ti tang. May tang la mot loai may on đinh co xu huong hinh thanh khi lanh, khoi khong khi on đinh đuoc giua ben duoi khoi khong khi am. No cung co the hinh thanh do su nang len. No cung co the hinh thanh do viec di chuyen suong mu binh luu trong đieu kien mat me.


= Hop nhat va phan manh =

Thong thuong, luc can cua khong khi giu cho cac giot nuoc trong mot đam may giu nguyen vi tri. Khi co nhieu loan khong khi, chung va cham voi nhau va hop nhat thanh cac giot lon hon.

Cang xuong thap, cac giot nuoc tiep tuc hop nhat cho đen khi chung đu nang đe vuot qua luc can cua khong khi va roi xuong thanh mua. Nhin chung, hop nhat xay ra nhieu nhat o cac đam may co nhiet đo cao hon điem đong bang cua nuoc va con đuoc goi la qua trinh mua am. O cac đam may co nhiet đo duoi điem đong bang cua nuoc, cac tinh the bang se roi xuong khi đa tro nen đu nang. Qua trinh nay dua vao nhiet đo, boi cac giot nuoc cham đong chi ton tai trong mot đam may co nhiet đo thap hon điem đong bang cua nuoc. Ben canh đo, su khac biet ve nhiet đo giua may va mat đat la rat lon nen cac tinh the bang nay co the tan chay khi đang roi va tro thanh mua.
Cac hat mua co đuong kinh trung binh tu 0,1 đen 9 mm (0,0039 đen 0,3543 in). O kich thuoc nho, chung co hinh cau. Cang tang kich thuoc, chung cang tro nen det hon; be mat chiu luc can cua khong khi co dien tich lon nhat. Cac hat mua lon se ngay cang det hon o đay va co hinh dang nhu mieng banh mi kep trong mon hamburger. Cac hat mua rat lon co hinh dang giong nhu du nhay. Trai voi quan niem pho bien, hat mua khong co hinh giot nuoc mat. Cac hat mua lon nhat tung đuoc ghi nhan tren the gioi đa roi xuong Brasil va Quan đao Marshall vao nam 2004 — mot so hat co kich thuoc len toi 10 mm (0,39 in).
Hat mua đuoc tao ra khi mua đa tan chay thuong co kich thuoc lon hon hat mua binh thuong.

Thong thuong, thoi gian mot con mua dien ra ti le nghich voi cuong đo cua no; chang han, cac con giong manh co xu huong khong keo dai lau con cac con giong yeu thi thuong keo dai hon.


= Va cham =
Cac hat mua va cham o van toc cuoi. Hat mua cang lon thi se co van toc cuoi cang cao. O muc nuoc bien va khi khong co gio, cac hat mua phun (đuong kinh 0,5 mm (0,020 in)) va cham o van toc 2 m/s (6,6 ft/s) hoac 7,2 km/h (4,5 mph), trong khi cac hat mua lon hon (đuong kinh 5 mm (0,20 in)) va cham o van toc 9 m/s (30 ft/s) hoac 32 km/h (20 mph).
Hat mua roi tren vat lieu đuoc ep khong chat, chang han nhu tro vua roi xuong, co the tao ra cac cho trung co kha nang tro thanh mot loai hoa thach đuoc goi la vet giot mua. Do đuong kinh lon nhat cua hat mua tuy thuoc vao mat đo khong khi, vet giot mua đuoc su dung đe xac đinh mat đo khong khi cach đay 2,7 ti nam.
Am thanh phat ra khi cac hat mua va cham voi mot mat nuoc đuoc tao ra boi su dao đong duoi mat nuoc cua cac bong khi.


= Virga =

Trong mot so đieu kien nhat đinh, cac hat mua bay hoi hoac thang hoa truoc khi va cham voi mat đat. Hien tuong nay co ten goi la virga va thuong xay ra o cac khu vuc co khi hau nong va kho.


Đac điem = Đo acid =

Khai niem mua acid đuoc su dung lan đau tien boi nha hoa hoc nguoi Scotland Augus Smith vao nam 1852. Đo pH cua mua co the thay đoi, đac biet la tuy thuoc vao nguon goc cua no. O bo Đong Hoa Ky, mua đen tu Đai Tay Duong thuong co đo pH la 5,0–5,6; mua đen tu phia Tay co đo pH la 3,8–4,8; va cac con giong trong khu vuc co the co đo pH thap đen muc 2,0. Mua acid hinh thanh chu yeu do hai loai acid manh la acid sulfuric (H2SO4) va acid nitric (HNO3). Acid sulfuric co nguon goc tu nhien tu cac nui lua va đam lay (vi khuan giam sulfat); cung nhu nguon goc nhan tao tu viec đot nhien lieu hoa thach va hoat đong khai khoang o nhung noi co H2S. Acid nitric co nguon goc tu nhien tu chop, vi khuan trong đat va cac đam chay tu nhien; cung nhu nguon goc nhan tao tu viec đot nhien lieu hoa thach va cac nha may đien. Trong 20 nam vua qua, nong đo acid nitric va acid sulfuric trong nuoc mua đa giam xuong. Đieu nay co the la do su gia tang đang ke ham luong amoni (kha nang cao la duoi dang amonia tu hoat đong chan nuoi gia suc) co vai tro la mot dung dich đem trong mua acid va nang đo pH.


= Phan loai khi hau Koppen =

He thong phan loai khi hau Koppen su dung nhiet đo va luong mua trung binh hang thang. Phien ban đuoc su dung pho bien nhat cua he thong nay bao gom 5 loai chinh đuoc ky hieu bang cac chu cai tu A đen E: A, nhiet đoi; B, kho can; C, on đoi; D, luc đia va E, vung cuc. Nam loai nay tiep tuc đuoc chia thanh cac loai nho hon nhu khi hau rung mua, gio mua, xavan, can nhiet đoi am, luc đia am, hai duong, Đia Trung Hai, thao nguyen kho, can Bac Cuc, đai nguyen, chom bang va sa mac.
Rung mua nhiet đoi co đac trung la luong mua lon; theo mot so cach đinh nghia, luong mua hang nam toi thieu thuong tu 1.750 đen 2.000 mm (69 đen 79 in). Xavan nhiet đoi la mot loai khu sinh hoc đong co o cac khu vuc co khi hau tu ban kho han đen ban am uot nam tren cac vi tuyen can nhiet đoi va nhiet đoi, voi luong mua hang nam tu 750 đen 1.270 mm (30 đen 50 in). Loai khu sinh hoc nay pho bien o chau Phi va cung xuat hien o An Đo, phia Bac Nam My, Malaysia va Australia. O cac khu vuc co khi hau can nhiet đoi am uot, mua xay ra trong cac con bao ma gio Tay on đoi đay tu Tay sang Đong vao mua đong, va trong cac con giong va xoay thuan nhiet đoi vao mua he. Khi hau can nhiet đoi am uot xuat hien o cac luc đia phia Đong cach xich đao tu 20° đen 40° vi tuyen.
Khi hau hai duong thuong xuat hien doc theo bo bien phia Tay cua cac khu vuc nam tren vi tuyen o giua cua hau het cac luc đia. Kieu khi hau nay co nhieu mua quanh nam. Khi hau Đia Trung Hai co đac điem tuong tu voi khi hau o luu vuc Đia Trung Hai, mot so khu vuc o phia Tay Bac My, mot so khu vuc o mien Tay va mien Nam Australia, mien Tay Nam cua Nam Phi va mot so khu vuc o mien Trung Chile. Kieu khi hau nay co đac trung la thoi tiet nong va kho vao mua he, mat va am uot vao mua đong. Thao nguyen A-Au la cac khu vuc đong co co khi hau kho han. Khi hau can Bac Cuc co nhiet đo thap, bang vinh cuu lien tuc va it mua.


Tac đong = Nong nghiep =

Cac hien tuong giang thuy noi chung va mua noi rieng co tac đong rat lon đen nong nghiep. Tat ca thuc vat đeu can mot luong nuoc nhat đinh nao đo thi moi co the ton tai, vi the, mua (phuong tien tuoi nuoc hieu qua nhat) đong vai tro quan trong voi nong nghiep. Nhin chung, thuc vat rat can mua thuong xuyen đe co the khoe manh, nhung qua nhieu hoac qua it mua co the gay hai cho cay trong. Han han co the lam chet cay trong va gia tang su xoi mon, con thoi tiet qua am uot thi co the kich thich su phat trien cua cac loai nam co hai. Cac loai thuc vat khac nhau can luong mua khac nhau đe sinh ton. Vi du, mot so loai xuong rong can rat it nuoc, trong khi cac loai thuc vat nhiet đoi co the can luong mua hang nam len toi hang tram centimet moi co the song sot.
O cac khu vuc co mua mua va mua kho, đat tro nen can coi va su xoi mon thi gia tang trong cac mua mua. Cac loai đong vat đa phat trien nhung chien thuat thich nghi va sinh ton trong mua mua. Mua kho truoc gay ra thieu luong thuc trong mua mua tiep theo do cay trong chua vao vu. Cac quoc gia đang phat trien đa ghi nhan rang dan so cua minh co nhung bien đong theo mua ma nguyen nhan la su thieu hut luong thuc xay ra truoc khi vu thu hoach đau tien trong nam xay ra vao cuoi mua mua. Nuoc mua co the đuoc tich tru trong cac be chua, sau đo xu ly thanh nuoc uong đuoc, đe su dung cho nhung muc đich khac hoac đe tuoi tieu. Mua lon trong khoang thoi gian ngan co the gay lu quet.


= Van hoa va tin nguong =

Thai đo cua con nguoi đoi voi mua co su khac nhau tren khap the gioi. O cac khu vuc co khi hau on đoi, con nguoi co xu huong tro nen cang thang khi thoi tiet khong on đinh hoac nhieu may. Đieu nay anh huong đen nam gioi nhieu hon nu gioi. Mat khac, mua cung co the mang đen niem vui boi nhieu nguoi cam thay de chiu khi co mua hoac thich ngam canh troi mua. O cac khu vuc kho can, chang han nhu An Đo, hay trong cac thoi ky han han, mua co kha nang cai thien tam trang. O Botswana, tu "mua" trong tieng Setswana, pula, đuoc dung lam ten cua đon vi tien te nham noi len tam quan trong cua mua đoi voi quoc gia co khi hau hoang mac nay. Mot so nen van hoa đa phat minh ra cac bien phap ung pho voi mua, bao gom cac thiet bi bao ho nhu o va ao mua, cung nhu cac thiet bi thoat nuoc mua nhu mang xoi va cong nuoc mua. Nhieu nguoi cam thay thich mui toa ra trong khi va ngay sau khi troi mua. Nguon goc cua mui nay la petrichor, mot loai dau do thuc vat tiet ra, sau đo đuoc đat đa hap thu va giai phong vao khong trung khi troi mua.

Mua đong vai tro quan trong ve mat tin nguong trong nhieu nen van hoa. Nguoi Sumer co đai tin rang mua la tinh dich cua vi than bau troi An roi xuong đe thu tinh cho vo cua minh la nu than Trai Đat Ki, tu đo nu than sinh ra moi cay coi tren Trai Đat. Nguoi Akkad tin rang may la nguc cua nu than Antu, vo cua Anu, va mua la sua cua nu than. Trong truyen thuyet cua nguoi Do Thai, vao the ky 1 TCN, Honi ha-M'agel đa cham dut mot con han han keo dai 3 nam o Judaea bang cach ve mot vong tron tren cat đe cau mua va quyet khong roi khoi vong tron cho đen khi loi cau nguyen cua minh ung nghiem. Trong Tuy tuong luc, Hoang đe La Ma Marcus Aurelius luu lai mot loi cau nguyen cho troi mua cua nguoi dan thanh Athens gui đen Zeus, vi than bau troi trong than thoai Hy Lap. Nhieu bo lac tho dan chau My đuoc biet đen la đa tung bieu dien nhung đieu nhay cau mua. Nghi thuc cau mua cung la mot phan quan trong trong nhieu nen van hoa o chau Phi. O Hoa Ky ngay nay, nhieu thong đoc bang đa to chuc ngay cau nguyen troi mua, chang han nhu o Texas vao nam 2011.


Ben ngoai Trai Đat Co gia thuyet cho rang mua kim cuong xay ra tren cac hanh tinh khi khong lo Sao Moc va Sao Tho, cung nhu cac hanh tinh bang khong lo Sao Thien Vuong va Sao Hai Vuong. Tren cac hanh tinh khi khong lo, nhieu kha nang xay ra mua voi nhung thanh phan hoa hoc khac nhau o thuong tang khi quyen, cung nhu mua neon long o ha tang khi quyen. Tren Titan, ve tinh tu nhien lon nhat cua Sao Moc, hien tuong mua methane đuoc cho la đa khac nen nhung he thong kenh tren be mat cua ve tinh nay. Tren Sao Kim, mua acid sulfuric bay hoi o cach mat đat 25 km (16 mi). Co gia thuyet cho rang co hien tuong mua sat tren hanh tinh ngoai he Mat Troi OGLE-TR-56b thuoc chom sao Nhan Ma. Cac nghien cuu đuoc To chuc Nghien cuu thien van chau Au tai Nam Ban cau tien hanh đa cho thay tren WASP-76b co nhung con mua sat nong chay khi nhiet đo giam xuong vao ban đem. Cac mau bazan ma chuong trinh Apollo mang ve Trai Đat đa cho thay mot so bang chung rang tung co mua nham thach tren Mat Trang.


Xem them Cau vong
Mua bui
Mua đong vat
Petrichor
Thuy nang
Mua bong may


Tham khao Lien ket ngoai Mua đa la gi Luu tru ngay 5 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine