Du hanh thoi gian la khai niem ve chuyen đong đuoc cho la (chuyen) mot nguoi hoac co the (vat the) khac tu điem nay đen điem khac cua thoi gian theo nghia tuong tu nhu chuyen đong giua cac điem khac nhau trong khong gian, noi chung boi mot phat minh ly thuyet đuoc goi la co may thoi gian. Chuyen đong co the dien ra tu hien tai (nguoc) đen qua khu hoac (chuyen tiep) đen tuong lai. Đieu nay bao gom ca khoang nghi cua thoi gian. Du hanh thoi gian la mot pham tru đuoc cong nhan trong triet hoc va tieu thuyet vien tuong, va co it su ho tro cua vat ly ly thuyet, thuong la ly thuyet ve co hoc luong tu, ly thuyet day hoac lo sau.
Cuon tieu thuyet co may thoi gian cua Wells (Co may thoi gian) tu nam 1895 đa gop phan đang ke vao viec khien cong chung biet đen khai niem nay. Truoc đo, truyen ngan cua Mitchell, Thoi khac tro lai (Chiec đong ho đa đi lui) tu nam 1881, mo ta 1 thoi khac, bang mot cach nao đo ma ba nguoi chong đa du hanh nguoc thoi gian. Cac hinh thuc du hanh thoi gian phi cong nghe đa xuat hien trong mot so cau chuyen truoc đo, nhu bai tho Giang sinh cua Dickens trong van xuoi (A Christmas Carol) vao nam 1843. Trong lich su xa xua hon, khai niem nay bat nguon tu cac than thoai Hindu đau tien (vi du Mahabharata). Trong thoi gian gan đay, voi su phat trien cua cong nghe va su hieu biet khoa hoc ve vu tru ngay cang tang, cac nha van khoa hoc vien tuong, triet gia va nha vat ly đa kham pha rat chi tiet ve đo tin cay cua du hanh thoi gian.


Trong van hoc = Du hanh đen tuong lai (chuyen tiep) =
Khong co su đong thuan chung ve viec tac pham viet đai dien cho vi du co nhat ve cau chuyen du hanh thoi gian, vi mot so tac pham ban đau cho thay cac yeu to mo ho goi y ve du hanh thoi gian. Nhung truyen thuyet va van hoc dan gian co đai đoi khi bao gom mot cai gi đo giong nhu du hanh đen tuong lai. Vi du, trong than thoai Hindu, Mahabharata đa đe cap đen cau chuyen ve vua Raivat Kakudmi, nguoi đa du hanh len thien đang đe gap nha sang tao Brahma va bi soc khi tro ve Trai đat khi nhan ra rang nhieu nam đa troi qua.
Chanh tang Phat giao Pali (Tipitaka) cung đe cap đen chuyen đong thoi gian o cac toc đo khac nhau. Tac pham Pajasijevem co đoan ''Mot the ky cua chung ta, mot tram nam; chi bang mot ngay cua ho (tuc nhan loai), hai muoi bon gio."
Trong Hoi giao, co mot so nguon ve du hanh thoi gian. Cau chuyen ke ve mot so ca nhan đa ngu trong hang va tinh day sau 309 nam. Ngoai ra con co mot nguon ve su thay đoi cua thoi gian ma ong tuyen bo ''mot ngay đoi voi Đuc Allah la mot ngan nam ma ban (loai nguoi) đem đuoc''. Mot y tuong tuong tu đuoc mo ta trong Tan Uoc Kito giao, noi Peter noi rang "voi Chua mot ngay nhu mot ngan nam va mot ngan nam la mot ngay".
Mot cau chuyen noi tieng khac lien quan đen du hanh thoi gian vao tuong lai xa la mot cau chuyen huyen thoai cua Nhat Ban ve Urashima Taro, mot ngu dan giai cuu mot con rua, va anh ta đuoc thuong mot chuyen vieng tham thuy cung. Tuong thuat đuoc mo ta lan đau tien trong cuon sach Nihongi nam 720 va trong mot so tac pham khac. Ngu dan tre Urashima đen tham thuy cung va o đo trong ba ngay. Sau khi tro ve que nha, anh thay 300 nam đa troi qua, noi anh đa hoan toan bi lang quen, ngoi nha cua anh đa hoang phe va gia đinh anh đa qua đoi tu lau. Mot vi du rat cu khac thuoc loai nay co the đuoc tim thay trong Talmud voi cau chuyen ve Honi ha-Me'agel, nguoi đa đi ngu 70 nam va tinh day trong mot the gioi noi cac chau cua ong đa tro nen gia coi va tat ca ban be va gia đinh ong đa qua đoi., mot cau chuyen khac o Viet Nam ke ve nhan vat Tu Thuc đoi nha Tran đi chu du đa gap nang tien Giang Huong voi thoi gian tu thang 2 nam Binh Ty (1396) khi tro ve nhan gian thi đa vao nam thu 5 nien hieu Dien Ninh (tuc nam 1459)
Mot cau chuyen hien đai khac ke ve mot hanh trinh đen tuong lai la nam 2440 cua Mercier, L'an 2440, reve s'il en fut jamais, mot tieu thuyet khong tuong ke ve nhan vat chinh đuoc chuyen đen nam 2440. Tac pham cuc ky noi tieng vao thoi điem đo voi so lan tai ban len toi 25 ke tu lan xuat ban đau tien vao nam 1771. No mo ta cuoc phieu luu cua mot nguoi đan ong giau ten, sau mot cuoc thao luan soi noi voi mot nguoi ban triet gia ve su bat cong o Paris, anh ngu thiep đi va thay minh o Paris cua tuong lai. Nha su hoc nguoi My Darnton đa viet rang: "Mac du tac pham la gia tuong... L'An 2440 van ban ve du hanh thoi gian mot cach nghiem tuc."
Truyen ngan Irving, Rip Van Winkle tu nam 1819 ke cau chuyen ve mot nguoi đan ong đa ngu tren nui va tinh day sau 20 nam trong tuong lai noi ong bi lang quen, vo ong đa chet va con gai ong đa truong thanh.. Giac ngu du hanh thoi gian đa đuoc Bulgarin su dung trong tac pham khong tuong cua ong Правдоподобные небылицы, или Странствования по свету в двадцать девятом веке vao nam 1824. Trong tac pham đo, nhan vat chinh thuc tinh vao the ky 29. Đay la mo ta đau tien ve du hanh thoi gian (chuyen tiep) trong van hoc Nga va khoa hoc vien tuong Nga.
Morris đa viet mot truyen ngan, A Dream of John Ball, đuoc xuat ban trong cac tac pham trong mot tuan bao giua thang 11 nam 1886 va thang 2 nam 1887. Trong đo, ong mo ta mot chuyen du hanh thoi gian giua the gioi thoi trung co va hien đai. Cuon sach đuoc xuat ban duoi dang tieu thuyet vao nam 1888. Nam 1888, Bellamy đa xuat ban cuon tieu thuyet khoa hoc vien tuong khong tuong rat noi tieng luc bay gio Looking Backward: 2000-1887, trong đo chang trai tre nguoi My Julian West ngu thiep đi vao nam 1887 va thuc day 113 nam sau đo vao nam 2000. Van la thanh pho o Boston, Massachusetts, nhung trong mot the gioi hoan toan thay đoi. Tai the gioi trong tac pham, Hoa Ky đa tro thanh mot nha nuoc xa hoi chu nghia khong tuong. Du hanh thoi gian cung xuat hien trong van hoc Slovenia vao the ky 19, đo la tac pham thuoc the loai phan đia đang 4000 đuoc xuat ban boi Tavcar vao nam 1891.


Gia thuyet du hanh Viec du hanh đen tuong lai co thuc su kha thi ? Co ban thoi gian la la mot dong chay tuyen tinh theo Newton, viec du hanh thoi gian co ban cung nhu chiec xe lua chay tren đuong ray. Vi vay viec du hanh đen tuong lai la bat kha thi vi đoan tau khong the chay truoc đuong ray. Vay con du hanh ve qua khu ? Khi dong chay thoi gian đi qua, đeu đe lai "vet xe" sau no, vay viec đi nguoc lai theo nhung vet xe nay la co the ? cau tra loi la co the, vi đon gian no chi la viec ban mo cua tau va nhay ra khoi đoan toan sau đo đi nguoc theo huong đuong ray. Nhung gia thuyet đat ra o đay la: Ban se khong bi trat khoi đuong ray chu ? khong nhu thuc te, đuong ray thoi gian o đay la vo hinh vo sac, ban co the cam nhan no nhung khong the ve chinh xac no. Viec đi lech đuong ray va roi vao trang thai vo cuc la rat de. Ke ca viec ban thanh cong quay lai qua khu, cung khong chac ban co the quay lai hien tai, vi viec di theo đoan tau thoi gian khi ban đang bi bo qua xa la bat kha thi, ban chay đuoc 1 giay  thi đoan tau thoi gian cung chay them đuoc 1 giay. Chinh vi vay cac nha du hanh co the se bi ket tai qua khu, nhung khong gi la khong the, chi can thiet bi du hanh co van toc đu đe pha vo gioi han thoi gian thi viec quay lai hoan toan kha thi.


Nghich ly = Nghich ly ong noi =

Nghich ly ong noi la mot van đe trong nghich ly cua du hanh thoi gian, hay hieu đon gian la van đe khong the hieu hoac khong co cach giai, lan đau tien đuoc mieu ta (mieu ta đung nhu khai niem hien nay) boi nha khoa hoc gia tuong Rene Barjavel trong quyen sach Le Voyageur Imprudent (Nha du hanh khinh suat) xuat ban nam 1943. Tuy nhien, nhung van đe tuong tu (tham chi con phuc tap hon) đa đuoc mieu ta som hon, vi du đien hinh tieu thuyet By His Bootstraps cua Robert A. Heinlein. Đieu nghich ly o đay la: Co mot nguoi đan ong du hanh thoi gian ve qua khu va giet ong noi minh truoc khi ong minh cuoi ba noi. Ket qua la cha cua anh ta se khong đuoc sinh ra, đieu đo dan toi nguoi đan ong đo se khong bao gio đuoc ra đoi thi lam sao anh ta co the du hanh ve qua khu. Nhung neu anh khong ve qua khu đe giet ong noi minh thi ong noi anh phai con song va đieu đo nghia la anh van đuoc ra đoi va co the vuot thoi gian đe giet ong noi minh. Hai tinh trang tren đa phu nhan su ton tai cua ca hai truong hop, đay la mot loai cua nghich ly logic.
Mac du ten ly thuyet nay la nghich ly ong noi, no khong noi rieng ve su khong the sinh ra đoi cua mot ai đo. Đung hon thi khai niem nay bao gom bat cu nhung hanh đong nao lam nen su khong the vuot thoi gian ve qua khu tu luc đau. Ten nghich ly ong noi la ten thong thuong nhat đuoc dung đe dien ta hien tuong nghich ly du hanh thoi gian. Mot vi du nua la su dung mot kien thuc khoa hoc cua nha khoa hoc A đe tao ra co may thoi gian roi su dung no đi ve qua khu roi giet nha khoa hoc A, neu nha khoa hoc A bi giet truoc khi phat minh ra kien thuc khoa hoc đo thi co may thoi gian cung se khong he đuoc ton tai. Thuyet nghich ly tuong tu đuoc biet đen (trong triet hoc) nhu la autoinfanticide (tam dich la "em be tu sat"): Noi ve tro ve thoi gian va giet chinh minh khi con la đua be.
Ly thuyet nghich ly ong noi la mot minh chung bac bo kha nang du hanh thoi gian ve qua khu. Tuy nhien, đa co mot so phuong phap dung đe giai ma cau đo nay đa đuoc cong bo, nhu la ly thuyet thoi gian bat kha đoi nghia la tat ca moi thu trong the gian đeu đa sap đat khong ai co the thay đoi gi het hoac la khai niem vu tru la mot khoang thoi gian va khong gian song song. Vi du nhu la khong-thoi gian (hay con noi la the gioi) ma nguoi đo đuoc sinh ra khac biet voi the gioi ma nguoi đo tro ve qua khu đe giet ong noi minh hoac co the nguoi đo vi muon giet ong noi minh nhung đa vo tinh cuu ong thay vi giet đuoc ong, đieu đo nghia la ong noi anh van con song va anh van đuoc ra đoi đe ma sau nay tro ve cuu ong noi minh.
Mot nghich ly co lien quan la Nghich ly Hitler hoac Nghich ly vu am sat Hitler. Nghich ly Hitler nay đuoc thay trong cac the loai khoa hoc gia tuong, khi mot nguoi hung vai chinh du hanh ve qua khu đe giet chet Hitler truoc khi Hitler tao nen chien tranh the gioi hai. Neu nhu chien tranh the gioi thu hai chua tung xay ra thi ly do quay ve qua khu đe giet Hitler cung se khong he ton tai. Them vao đo, anh huong cua su ton tai cua Hitler rat to lon va hau nhu se anh huong đen tat ca nhung nguoi sinh sau the chien thu hai. Do đo, nghich ly ong noi cung co the đuoc ap dung trong nghich ly Hitler vi the chien thu hai anh huong đen su ra đoi cua nhung nguoi sinh sau the chien thu hai.


= Nghich ly tien đinh =

Nghich ly tien đinh hay vong lap nhan qua la nghich ly du hanh thoi gian thuong đuoc su dung trong cac tac pham khoa hoc vien tuong. Vong lap nhan qua thoi gian bao gom su kien 1 dien ra truoc la nguyen nhan (hay it nhat la mot trong nhung nguyen nhan) cua su kien 2 dien ra sau, va bang du hanh thoi gian, su kien 2 lai la nguyen nhan cua su kien 1. Nghich ly xay ra khi nha du hanh thoi gian roi vao vong lap cac su kien tien đinh anh ta hoac chi ta du hanh thoi gian ve qua khu. Luc nay, su kien 2 se la su kien nha du hanh thoi gian tro ve qua khu, va 1 la đieu gi đo nha du hanh thoi gian đa lam trong qua khu khien anh ta hoac chi ta muon quay tro ve. Nghich ly nay đua ra gia thuyet rang nhung nha du hanh thoi gian khong co cach nao đe thay đoi đuoc mot su viec. Vi du khi mot nguoi quay ve qua khu đe cuu mot nguoi khoi tai nan giao thong va khi o qua khu nguoi đo lay xe chay đen noi truoc khi tai nan xay ra, vo tinh nguoi đo đam trung chinh nguoi ma ho tro ve đe cuu va gay ra cai chet, cai chet ma đa khien ban than trong tuong lai muon quay tro lai qua khu.
Ly thuyet nay lien quan mat thiet đen nghich ly ban the o cho co thu khong the xac đinh đuoc nguon goc đoc lap, ma trong truong hop nay la ly do cua chuyen du hanh thoi gian. Nghich ly khong ngu y rang co mot ke hoach lon hon tu mot nguon goc cao hon, no chi khang đinh rang thoi gian la bat bien. Chuoi su kien van co the xay ra boi quan he nhan qua thay vi boi mot nguon goc sieu nhien, vi du: 

Su kien A. Nha bac hoc đien gap Ke hoang tuong lam bam đieu gi đo ve phuong phap du hanh thoi gian;
Su kien B. Nha bac hoc đien danh ca đoi đe chung minh su ton tai cua du hanh thoi gian, bo mac vo con minh khien ho bo roi ong;
Su kien C: Nha bac hoc đien tro ve qua khu đe ngan chan đieu nay;
Su kien D. Du hanh thoi gian khien Nha bac hoc đien tro thanh Ke hoang tuong. Tinh tien đinh cua su viec nam o viec nhan qua la bat bien, khong phai vi mot ke hoach hay kich ban nao đo.
Boi vi du hanh thoi gian co kha nang lam anh huong đen qua khu, mot cach đe giai thich vi sao qua khu khong thay đoi la noi đieu gi đa xay ra phai xay ra. Đieu nay co nghia la moi no luc thay đoi qua khu cua nha du hanh thoi gian, du vo tinh hay co y, cung chi tao ra va hoan thanh qua khu ma chung ta biet bay lau nay thay vi thay đoi no, va kien thuc ve lich su cua nha du hanh thoi gian đa bao gom nhung chuyen du hanh tuong lai trong kinh nghiem o qua khu cua ban than (theo Nguyen tac tu nhat quan cua Novikov).
Noi cach khac: nha du hanh thoi gian tro ve qua khu co nghia la ho đa tung o qua khu truoc đay. Vi vay, su ton tai cua ho o qua khu la đac biet quan trong đoi voi tuong lai, va ho lam đieu gi đo khien tuong lai dien ra đung nhu nhung gi ho nho. Nghich ly nay lien quan mat thiet đen nghich ly ban the va thuong xuat hien cung nhau.


= Nghich ly boostrap =
Đay la 1 nghich ly ve du hanh thoi gian. Khi mot su vat, 1 thong tin o tuong lai đuoc gui ve qua khu, no anh huong đen su ton tai cua thong tin hay su vat đo o hien tai. Nghich ly boostrap hay thuong đuoc ghep voi Nghich ly tien đinh. Gia su, ban ngan nga mot bai hat cua nguoi ca si ban thich o trong qua khu, roi nguoi ca si đo nghe thay va đa nghi ra bai hat moi. Vay ai đa tao ra bai hat, khong phai la ban hay nguoi ca si. Nghich ly boostrap luon tao ra su bi an ve nguon goc thong tin trong nhieu tieu thuyet, bo phim co du hanh thoi gian.


= Hieu ung canh buom =

Hieu ung canh buom (tieng Anh: Butterfly effect) la mot cum tu dung đe mo ta khai niem trong ly thuyet hon loan ve đo nhay cam cua he đoi voi đieu kien goc (sensitivity on initial conditions). Von đuoc su dung ban đau nhu mot khai niem khoa hoc đon thuan, hieu ung canh buom sau đo đa đuoc nhac đen nhieu lan trong van hoa đuong đai, đac biet la trong cac tac pham co đe cap toi quan he nhan qua hoac nghich ly thoi gian. Đa co mot vai bo phim nhac toi hieu ung nay nhu: "Hieu ung canh buom" do dien vien Ashton Kutcher thu vai chinh.
Nam 1972, nha khi tuong hoc va chuyen gia ve ly thuyet hon loan Edward Norton Lorenz đa gioi thieu truoc Hiep hoi phat trien khoa hoc Hoa Ky (American Association for the Advancement of Science) mot bai noi chuyen co tua đe Predictability: Does the Flap of a Butterfly's Wings in Brazil Set off a Tornado in Texas? (Tinh du đoan đuoc: Lieu con buom đap canh o Brasil co the gay ra con loc o Texas?). Truoc đo vao nam 1961, trong khi mo phong mot du đoan ve thoi tiet tren may tinh, Lorenz đa lo nhap so lieu la 0,506 thay vi 0,506127 nhu du đinh, va do đo đa thu đuoc ket qua du đoan thoi tiet hoan toan khac so voi tinh toan ban đau. Tu ket qua nay Lorenz đa đe cap toi su rang buoc chat che cua he vat ly đoi voi cac đieu kien ban đau trong bai noi chuyen. Theo đo mot cai đap canh cua con buom nho be co the gay ra su thay đoi (du rat nho) trong đieu kien goc cua he vat ly, dan đen ket qua la nhung thay đoi lon ve thoi tiet nhu con loc tai mot đia điem cach noi con buom đap cach hang van km. Cung theo Lorenz thi ti le đong nang giua mot cai đap canh cua con buom voi toan bo con loc la qua nho, vi the con buom chi co vai tro khong đang ke trong nhung tinh toan ly thuyet hon loan cho he vat ly, noi cach khac thi neu mot cai đap canh cua con buom co the gay ra con loc, thi mot cai đap canh khac cung co the dap tat no, va ben canh cai đap canh cua con buom thi con co vo van hoat đong khac co đong nang đang ke hon rat nhieu co the anh huong toi thoi tiet.


Xem them Đa vu tru
Vu tru song song trong tieu thuyet gia tuong
Isekai [di the gioi; 異世界], la mot tieu the loai light novel, manga, anime va video game ky ao cua Nhat Ban, xoay quanh mot nguoi binh thuong đuoc đua đen hoac bi mac ket trong mot vu tru song song. Trong đo, co mot hinh thuc thuong su dung la tensei [chuyen sinh; 転生], khi nhan vat o the gioi hien tai bi giet va đuoc tai sinh o mot the gioi khac (co the la o dang mot đua tre nhu đau thai).
Xuyen viet thoi khong (穿越時空), con goi la [xuyen khong; 穿空]  hay [xuyen viet; 穿越], mot the loai tuong tu trong tieu thuyet Trung Quoc. Nhan vat xuyen viet co the tham nhap sang thoi khong moi voi than phan cua chinh minh hoac mot than phan thay the (co the cung ten voi xuyen khong gia, hoac mot thai nhi nhu the loai chuyen sinh.) Mot the loai khac, co net tuong tu nhung khong lien quan truc tiep, la [vong du; 网游] (viet tat cua [vong lac du hi; 网络游戏]) nghia la "game online," trong đo nhan vat co the đuoc chuyen vao the gioi ao cua game va sinh hoat o đo.
Doctor Who, la mot series phim truyen hinh khoa hoc vien tuong va du hanh thoi gian cua Vuong quoc Anh do đai BBC san xuat, bat đau phat song tu nam 1963.
The loai:Tac pham ve du hanh thoi gian


Đinh luat du hanh the gioi song song O gia thuyet nay,cac nha vat ly hoc cho rang khi quay tro ve qua khu hay đen tuong lai khong phai la dich chuyen ve dong thoi gian ma chung ta ton tai ma thuc chat ngay thoi điem chung ta quay nguoc ve qua khu,chung ta đa vo tinh tao ra mot the gioi song song va neu chung ta co thay đoi bat ky su viec gi xay ra o dong thoi gian đo thi no cung se khong anh huong đen dong thoi gian hien tai.
Cung co gia thuyet khac cho rang viec du hanh thoi gian thuc chat la di chuyen qua mot the gioi song song(Đa vu tru) va moi su thay đoi ma chung ta thuc hien se khong anh huong đen the gioi hien tai cua chung ta ma no se anh huong đen the gioi song song đo.Gia thuyet nay cung phan nao giai thich cho hien tuong Deja vu.Gia thuyet đua ra la trong cac vu tru song song thi co mot vai mot vai vu tru co dong thoi gian khong đong nhat voi cac vu tru con lai va trong mot khoang khac nao đo cac bo nao cua cac đa vu tru lien ket voi nhau va khien chung ta nhin thay đuoc tuong lai.


Tham khao Lien ket ngoai Khi nao con nguoi đi xuyen đuoc thoi gian?, Quentin Cooper, BBC Tieng Viet, 5 thang 8 nam 2015
Bi an du hanh vuot thoi gian: Hien thuc hay ao tuong?, Tien Phong va An ninh The gioi, 18/04/2015