Cai cach thoi Vuong Mang la cuoc cai cach kinh te - xa hoi do Vuong Mang – vua duy nhat cua trieu đai nha Tan - đe xuong thuc hien trong thoi gian cai tri Trung Quoc trong vong 15 nam đau the ky 1 (8-23). Cuoc cai cach đa đe ra nhieu chinh sach moi trong đoi song kinh te - xa hoi Trung Quoc đuong thoi, tuy nhien vi khong phu hop voi hoan canh hien tai va khong thuc te nen cuoi cung đa that bai hoan toan cung su sup đo cua trieu đai nha Tan va cai chet cua Vuong Mang.


Boi canh cuoi thoi Tay Han = Chinh tri =
Cuoi the ky 1 TCN, nha Tay Han suy yeu nghiem trong, cac vua Thanh Đe va Ai Đe cung thich huong lac tuu sac va qua đoi kha som, va đeu khong co con noi. Trong hoan canh đo, trieu than lap nhung nguoi ho hang trong hoang toc len thay va moi lan co vua moi la mot lan cac ho ngoai thich buoc vao chinh truong, tham gia viec trieu đinh. Qua trinh đau tranh gianh quyen luc giua cac ho ngoai thich xay ra trong gan 20 nam cuoi cung đa đua Vuong Mang, ngoai thich cung ho cua Han Nguyen Đe, loai tru cac ho Đinh, Pho, Ve nam lay quyen nhiep chinh, thao tung cac vua nho, đieu hanh trieu đinh nha Han.
Đen nam 8 SCN, Vuong Mang phe truat vua Tay Han cuoi cung la Nhu Tu Anh len lam hoang đe, lap ra nha Tan.


= Kinh te =
Nhung mau thuan xa hoi trong thoi Tay Han đa rat tram trong. Tu thoi Han Vu Đe, trieu đinh đa đat ra rat nhieu loai thue đe tan thu ngan sach. Trieu đinh đoc quyen kinh doanh nhung nganh cong nghiep lon nhu đuc tien, đuc sat, nau muoi (truoc đay 2 nganh đuc sat va nau muoi cho tu nhan kinh doanh va co loi lon). Do co quy đinh tre con tu 3 tuoi tro len đa phai thu thue than nen nhieu nha xay ra hien tuong giet tre con đe tranh thue.
Ngay ca nhung nganh cong nghiep quy mo du nho hon, trieu đinh cung gianh lay đoc quyen. Do đo, trieu đinh can rat nhieu nhan cong. Trong hoan canh đo, nhieu nguoi chuyen sang nghe cho vay nang lai hoac kinh doanh đien san; giai cap đia chu lon phat trien manh. Trong khi đo, nhan dan co nhieu nguoi bi khanh kiet, phai song lang thang hoac ban minh lam no ty
Trong thoi gian lam nhiep chinh, Vuong Mang đa to ra la nguoi quan tam toi đoi song cua nhan dan đe lay long thien ha va nhung chinh sach đo to ra rat đac nhan tam:

Quan va dan neu đi phuc dich trong quan đoi thi đuoc phat vat tu tieu dung khong phai mua sam;
Noi nao thu thue qua đinh muc phai boi hoan.
Xay nhieu nha cho nhung nguoi dan chay nan đoi đen cu tru. Nhung noi bi thien tai đuoc mien thue
Nhung chinh sach cua Vuong Mang rat đuoc long nguoi va tao ban đap cho viec đao chinh gianh ngoi nha Han.
Sau khi len ngoi vua nha Tan, hai noi dung cai cach lon nhat cua Vuong Mang la cai cach cai cach kinh te va cai cach ve hanh chinh.


Khai quat ve cai cach kinh te Vuong Mang mang hoai bao phuc co, tai tao nen van minh co xua, xay dung mot the gioi ly tuong. Ong đa thuc hien hang loat cai cach anh huong toan dien đen xa hoi Trung Quoc khi đo. Vuong Mang thanh tam muon phuc co, vi ong xem xa hoi co đai ma sach kinh đien cua Nho gia đa mieu ta, la muc tieu co the thuc hien đuoc.
Nam 9, Vuong Mang ban hanh cai cach. Cac chinh sach chu đao cua Vuong Mang la.

Che đo "vuong đien": Đat đai thuoc so huu cua trieu đinh, tu nhan khong đuoc phep mua ban. Phan phoi lai ruong đat, khong co ta đien, tren nguyen tac moi cap vo chong đuoc chia 100 mau
Cham dut che đo no le, cham dut mua ban no ty, đoi goi no ty la tu thuoc. Lao đong bat buoc: nguoi vo cong roi nghe moi nam phai nop 1 tam vai, neu khong đong đuoc thi bi phat phai đi lao đong kho sai
Cai cach tien te; thiet lap che đo vay lai: nhung khoan vay dung vao viec tang le, cung bai thi khong phai tra lai. Thuc thi che đo chuyen doanh: chinh quyen trung uong chuyen doanh ruou, muoi va đo sat;
Thuc hien chinh sach kinh te co ke hoach, gia ca do trieu đinh khong che nham ngan chan con buon thao tung thi truong, loai tru hien tuong co nguoi giau nguoi ngheo.
Thue thu nhap thu theo cong thuc "thap nhat" (1/10) đoi voi nguoi tu do kiem song nhu kinh doanh cong thuong, kiem bat hai luom trong rung, san bat ca, boi toan, chua benh, chan tam…
Chu truong tong quat cua Vuong Mang la muon huong toi mot xa hoi thai binh, "cho khong noi thach, quan khong kien tung, xom lang khong đao tac, đong que khong nguoi đoi, ngoai đuong khong ai nhat cua roi…"


Ket qua thuc thi cai cach kinh te = Van đe ruong đat =
Tuy co y tuong tot ve viec han che nguoi so huu qua nhieu ruong đat nhung ve co ban chinh sach cua Vuong Mang lai trai voi quy luat cua thuc te khach quan cua su phat trien xa hoi nen rat kho thuc hien.
Đieu cot loi cua che đo "vuong đien" la bien xa hoi tu huu ve ruong đat cua giai cap đia chu thanh so huu cua nha nuoc phong kien, la mot buoc lui trong lich su. Boi vi tinh chat chuyen chinh cua giai cap đia chu trong nha nuoc phong kien se quyet đinh hinh thuc so huu ruong đat. Đo la mot thuc te khach quan khong the thay đoi. Hon the nua, chinh sach nay lai đong cham đen gan nhu ca xa hoi:

Đoi voi cac đia chu lon nho: no đung cham rat nhieu đen loi ich cua nguoi co nhieu ruong đat trong xa hoi phong kien khien ho tim cach che giau, phan tan va chong đoi; tinh tu huu đa an sau trong tu tuong ho qua nhieu the he.
Voi nguoi nong dan: nhung hua hen ban đau ve ruong đat co the khien ho phan chan nhung sau đo hieu qua thuc thi khong co khien ho tro nen phan no.
Viec cam mua ban đat đai đa đi nguoc lai quy luat khach quan cua xa hoi von khong tuy thuoc vao y muon chu quan cua nguoi cam quyen.


= Van đe no ty =
Vuong Mang đon gian coi no ty la tu thuoc, ngan can viec mua ban, đam bao cho nong thon co suc lao đong đe trieu đinh khong bi that thu. Tren thuc te no ty khong đuoc khoi phuc tu do, vinh vien lam vat phu thuoc trong nha mot chu, con khong bang truoc đay, khi ho co the bi ban va hy vong co chu moi tot hon. Ngoai ra, Vuong Mang lai khong he đe ra bien phap nao đe ngan chan viec nhung nguoi nong dan bi ban cung hoa cung se phai tro thanh no ty. Chinh vi vay, nhung nguoi no ty kha dung dung voi quy đinh nay cua trieu đinh vi no vo thuong vo phat voi ho.
Mot mat, Vuong Mang ra quy đinh cam mang vo con nguoi khac ban lam no ty, mat khac ong lai dua vao đien tich co ma quy đinh rang: ai pham lenh cam se bi sung lam no ty. Cac chu no thi bi đong cham loi ich nen tim cach chong đoi. Mat khac, chinh ban than ho cung co nguy co bi tro thanh no ty neu pham lenh cam, do đo so nguoi phan đoi ngay mot nhieu.
Nam 21, co toi hon 10 van nguoi vi toi đuc tien lau bi sung lam no ty, phai đi lam kho sai. Do lao dich cuc nhoc, hon 60% trong so ho đa chet. Chinh sach no ty cua Vuong Mang khong he giai phong đuoc cho than phan nguoi ngheo kho, ma con co nguy co lam gia tang them thanh phan nay trong xa hoi.


= Van đe tien te =
Cai cach ve tien te gay nhieu hon loan nhat trong xa hoi Trung Quoc đuong thoi. Ngay nam 7, truoc khi gianh ngoi nha Han, Vuong Mang đa ha lenh cai cach tien te.
Khoi điem, Vuong Mang chu đinh mo phong theo che đo đong tien me - đong tien con cua nha Chu. Sau đo, ong khong chu y toi tien Ngu thu phat hanh thoi Han Vu Đe - đen khi đo đa len toi 20 ty luu thong trong xa hoi - lai tiep tuc ban hanh ra nhieu loai tien moi nua, thieu han su tin dung cua nguoi dan. Tien moi nhe hon tien cu khuyen khich nguoi ta đuc tien gia. Tien luoi cuoc co hoa van ma vang la so huu trieu đinh, Vuong Mang ra lenh tu liet hau tro xuong khong đuoc tru vang - ai co vang phai bao quan đe đoi. Đieu đo khien cac đia chu nho, trung binh va thuong nhan rat bat man.
Sang nam 9, ong lai thay đoi: nhat loat bo het tien Ngu thu, khe đao, thac đao ma đuc tieu tien nang 1 thu đe thay the. Đe ngan nan đuc tien lau, ong ra lenh cam nhan dan đot lo nau đong. Vi vay, kim loai phai nop cho trieu đinh ma trieu đinh lai chi ban ra nhung đong tien kem gia tri so voi truoc, tai san xa hoi bi cuop ve tay trieu đinh. Nhan dan đa quen dung tien ngu thu, khong quen tien nhat thu nen cang bat man hon.
Vuong Mang tiep tuc cai cach tien te va lan thu 3 cang gay hon loan hon. Nam 10, ong ha lenh goi hoa te la "bao hoa", chia thanh 5 vat, 6 ten, 28 pham. Nam vat la 5 nguyen lieu lam ra tien: vang, bac, đong, mai rua, vo oc. Sau ten la 6 ten goi cac loai tien: hoang kim, ngan hoa, quy te, boi te, bo hoa, hoa tuyen (đong la nguyen lieu chu yeu). Hai muoi tam pham tuc la 28 loai pham cap cua tien. Ong khong nghi rang tien cang phuc tap thi nhan dan cang kho su dung. Sau khi bi nhan dan tay chay, trieu đinh bat đau ap dung hinh phat khat khe: 

Cuc đoan hon, Vuong Mang con ra quy đinh bat ky ai ra đuong cung phai mang theo "bo tien", neu khong thi bi xem la thieu chung minh hop phap: cac lu quan, ben đo khong nhan khach khong mang theo bo tien; cac quan khi ra vao cung đien cung phai mang theo bo tien. Khi tien te tro thanh mot thu giay thong hanh thi tac dung luu thong cua no cung khong con.
Do nhung tro ngai tu phan ung trong xa hoi, sau cung Vuong Mang buoc phai ha lenh chi giu lai hai loai tien: loai nho tri gia 1 va loai lon tri gia 50, con lai bo het cac loai tien khac.
Sang nam 14, ong ra lenh cai cach tien te lan thu 4, lai tuyen bo bo ca hai loai tien lan truoc, ban hanh tien moi gom hai loai to, nho: hoa bo nang 25 thu va hoa tuyen nang 5 thu. Vuong Mang cho rang quyen luc la van nang, thich gi đoi đo nen lam xa hoi bi hon loan, đoi song nguoi dan bi đieu đung.


= Viec quan ly gia ca thi truong =
Vuong Mang thuc hien chinh sach kinh te co ke hoach, gia ca do trieu đinh khong che nham ngan chan con buon thao tung thi truong va loai tru hien tuong co nguoi giau nguoi ngheo.
Vuong Mang xuong chieu thi hanh "Ngu quan luc quan", tai nhung thanh lon nhu Truong An, Lac Duong, Ham Đan, Lam Tri, Uyen thanh, Thanh Đo… co mot to chuc goi la Ngu quan ty thi su đe quan ly thi truong, gom 5 Giao dich thua va 1 Tien phu thua. Nhung nguoi hoat đong thu cong nghiep va thuong mai phai bao cao viec kinh doanh. Vao giua moi quy se co quan Ty thi vat gia đi binh xet o đia phuong, goi la "thi binh". Neu vat gia cao hon "thi binh" quan Ty thi se ban ra theo gia thi binh; neu vat gia thap hon thi binh thi dan chung đuoc phep mua ban tu do. Nhung mat hang nhu yeu pham nhu ngu coc, vai voc neu bi e am thi Ty thi se mua theo gia von.
Vuong Mang muon trieu đinh khong che gia ca đe lam loi cho dan, ve xuat phat điem la tich cuc. Neu thuc thi tot se lam loi cho ca nhan dan va trieu đinh. Tuy nhien, đieu kien luc đo khong cho phep ap dung chinh sach nay mot cach đung nghia cua no.
Tien đe đe ap dung "Ngu quan" la trieu đinh phai nam trong tay mot luong thuong pham va tien te đu khong che tinh hinh va co nhung bien phap quan ly đu suc manh. Do khong co đu hai đieu kien đo, Vuong Mang chi co the dua vao cac thuong gia giau co đe thuc hien va viec bo nhiem nhan su khong thoa đang đa lam sai chech muc tieu ban đau. Ong cho nhung thuong gia giau co giu chuc Luc quan nhu Vuong Ton Đai Khanh, Truong Truong Thuc, Tiet Tu Trong… Nhung nguoi nay đeu loi dung chuc vu đe thao tung thi truong, cau ket voi cac thuong nhan tuy y đinh gia đe lam giau khien nhung nha giau cang giau them con nhan dan cang bi ban cung.


= Viec thu thue va vay von =
Đoi voi nguoi tu do kiem song nhu kinh doanh cong thuong, kiem bat hai luom trong rung, san bat ca, boi toan, chua benh, chan tam… đeu thu 10%. Ai co y giau giem khong khai bao san pham kiem đuoc se bi phat lam lao đong kho sai 1 nam. Đoi voi ruong đat chua khai pha, chua co san pham thi cu 3 nguoi phai đong thue 1 nguoi.
Voi van vay von va thu thue thu nhap va lai doanh thu đeu la 10% tren lai rong, nhung thoi điem the ky 1 chua co luc luong ky thuat đe phuc vu y tuong đo, trong khi viec tinh toan lien quan đen gia thanh lai rat phuc tap. Đoi ngu nhan su đuong thoi chua đu kha nang ap dung va thuc thi chinh sach do Vuong Mang ban hanh, trong khi ong chi trong vao menh lenh hanh chinh, giao cho cap duoi thuc hien kha may moc. Vi vay đa xay ra su chong đoi cua nhan dan.
Vuong Mang co phan ha khac voi nhung nguoi lao đong ngheo kho. Ban than ho khong co ruong đat, phai vao rung, ra song muu sinh tung bua nhung cung phai nop thue la mot ganh nang, khien ho tuyet đuong sinh song.
Nam 18, Đai tu ma tu doan Phi Hung phan tich rang: 


Cai cach hanh chinh Vuong Mang rat cau ne viec phuc co, muon tat ca phai phu hop voi y nghia co, nham khoi phuc lai dien mao thoi co. Ong ra lenh thay đoi ten goi cac đia phuong theo y thich, bat ke thoi quen nhieu đoi va đieu kien vat chat o cac noi đo. Khong chi nhu vay, ong con ra lenh đieu chinh khu vuc hanh chinh va chuc nang quyen han cua cac đon vi hanh chinh.
Mac du moi lan thay đoi la tao ra nhieu rac roi, nhung Vuong Mang van tiep tuc thay đoi nhieu lan. Co quan trong vong 1 nam đoi ten toi 5 lan, cuoi cung lai dung ten cu ban đau. Khong chi nhan dan ma ngay ca quan lai cung khong nho het ten cac đia phuong. Moi lan ban chieu thay đoi, lai phai chu thich ten cu o ben duoi ten moi. Sach Hau Han Thu con ghi mot đoan chieu thu cua Tan Đe vuong Mang:

Đoi voi cac chuc danh, ten goi, Vuong Mang cung muon thay đoi theo cach goi cua thoi co đai: "Thai thu" goi la "Đai doan" roi "Tien đoi đai phu", "Quan Uy" thi goi la "Thuoc chinh"; "Đai tu nong" đoi goi la "Hi hoa", "Nap ngon"; "đai ly" đoi thanh "si", "thieu phu" goi la "cong cong"… Ngoai ra, ong con them mot so chuc danh nhu: Đai tu ma Tu doan, Đai tu đo Tu truc, Đai tu khong Tu nhuoc…. Su phuc tap cua ten goi hanh chinh khien tat thay quan lai va dan chung đeu chan ghet.


Bai bo muon mang Ngoai nhung chinh sach mat long dan, Vuong Mang con gay han voi cac ngoai toc Hung No, Cao Cu Ly va nguoi Khuong o phia tay. Viec đong binh lien mien đe gay chien khien nhan dan noi day phan khang khap ca nuoc.
Nam 22, cac phong trao noi day đa qua lon, sap ap sat kinh thanh, lieu the kho dung suc đe tran ap, Vuong Mang voi cu cac đai phu chia nhau đi khap cac quan huyen, tuyen bo bai bo het cac phap lenh cai cach đa ban bo truoc đay. Nhung luc đo viec ban hanh lenh bo đa qua muon, khong dap đuoc ngon lua chien chay du doi.
Thang 10 am lich nam 23, quan khoi nghia Luc Lam tien vao Truong An, Vuong Mang bi giet. Nha Tan sup đo.


Nguyen nhan that bai Đen nay con cac y kien khac nhau ve cuoc cai cach thoi Vuong Mang.
Co y kien cho rang: Vuong Mang theo đuoi mot cuoc cai cach toan dien, troi long đat lo. The ky 19 moi xuat hien chu nghia xa hoi (đuong nhien la chu nghia xa hoi khong tuong), nhung o Trung Quoc ngay tu the ky 1 đa xuat hien y tuong đo.
Theo Lam Kien Anh: Nhung cai cach cua Vuong Mang chi nham cung co che đo thong tri cua minh, chen ep boc lot nhan dan lao đong nham thoa man tham vong ca nhan....
Theo y kien cua Tieu Le, cac cai cach kinh te - xa hoi cua Vuong Mang khong nhung khong mang lai hieu qua lam đat nuoc giau manh, on đinh trat tu xa hoi ma nguoc lai đa phan tac dung. Nhung chu truong đo phan thi khong thuc te, phan thi đung cham lon đen quyen loi cua giai cap đia chu, phan thi gay nhieu xao tron trong xa hoi, nen khong thi hanh đuoc. Nhung mau thuan trong xa hoi chang nhung khong giai quyet đuoc ma cang gay gat them. Vuong Mang chiu anh huong sau sac cua tu duy Nho giao khuon sao co hu, mang tu tuong chi đao đo vao thuc te mot cach rat chu quan va mu quang. Cai cach che đo la thuc te khach quan, đoi hoi nguoi lanh đao phai suy tinh thau đao nhung Vuong Mang đa ap dung vao thuc te bang nhung tu duy rat chu quan cua minh. Đieu đo khien cai cach cua ong bi that bai hoan toan. Tieu Le ket luan: Vuong Mang cai cach toan bo, bang nhung loi le phinh pho lua doi nhan dan, lua doi lich su va cuoi cung bi lich su trung phat.
Theo y kien cua Cat Kiem Hung, Vuong Mang thanh tam muon cai to. Mot mat, ong đe ra nhung yeu cau khong phu hop voi thuc te va cao hon ca quy đinh cua phap luat ("cho khong noi thach, quan khong kien tung…") ma tren thuc te nhung muc tieu đo khong the lam đuoc. Mat khac, nhung viec lam cua ong buoc bay toi noi theo, nhung nhung yeu cau cao nhu vay khien moi nguoi khong đap ung noi… Mac du co nhung y tuong lon lao nhung cuoc cai cach cua Vuong Mang khong thuc te khien no khong the đi đen thanh cong. Cac cai cach cua ong nham đat đen muc tieu hoan my va ong khong ngan ngai đong cham đen tat ca moi nguoi, đieu đo bi đanh gia la rat cuc đoan ma Vuong Mang mac phai. Vuong Mang chang nhung muon lam hoang đe ma con muon lam mot nha cai cach, muon lam mot thanh quan. Vi ong khong biet hoac co ban khong nghi rang xa hoi đo chang qua la ly tuong cua Nho gia va chua bao gio thanh hien thuc. Vuong Mang truoc sau van rat nhiet tinh tien hanh cai cach theo quan điem phuc co mot cach ngoan cuong ma cung chinh vi vay ma ong đi vao tuyet lo. Muc tieu thoat ly hien thuc đo đa đua ong đen mot ket thuc bi kich…
Lenh bai bo cai cach ma ong ban ra (nam 22) mong cuu van tinh the nhung đa qua muon va khong giup gi đuoc. Phong trao khoi nghia no ra khien nha Tan sup đo cung that bai hoan toan cua cuoc cai cach do ong đe xuong thuc hien.


Xem them Nha Han
Nha Tan
Vuong Mang


Tham khao Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Hoc vien quan su cap cao (1992), Lich su Trung Quoc tu thuong co đen Nam đoi muoi nuoc
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Truong Chi Quan (1997), Đoi tu cac vi hoang đe, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Tieu Le, Ma Ngoc Chu, La Dien Đao (2004), 100 nguoi đan ong co anh huong đen lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia


Chu thich