kaengreg/wikifacts-bench huggingface dataset:
Hang Guila Naquitz o Oaxaca, Mexico la noi sinh truong som cua mot so loai cay luong thuc, bao gom teosinte (mot to tien cua ngo), bi tu chi Cucurbita, bau bi (Lagenaria siceraria), va đau. Cucurbita, bau (Lagenaria siceraria), va đau ve. Đia điem nay la vi tri cua nhung bang chung đuoc biet đen som nhat ve su thuan hoa cua bat ky cay trong nao tren luc đia, Cucurbita pepo, cung nhu su thuan hoa đuoc biet đen som nhat cua ngo.
Bang chung đai hoa thach cho ca hai loai cay trong co mat trong hang đong. Tuy nhien, trong truong hop ngo, cac nghien cuu hat phan va phan bo đia ly ngo hien đai cho thay ngo đuoc thuan hoa o mot khu vuc khac cua Mexico.


Vi tri Hang đong 5 km (3,1 mi) ve phia tay bac cua Mitla o chan vach đa tang 300 m (980 ft) phia tren tang thung lung ban kien o đo cao 1.926 m (6,319 ft). Co nam tang sau đen 140 cm (55 in). Loi vao hang đong la 8 nhan 10 met (26 nhan 33 ft). No nam o cuc đong cua Thung lung Oaxaca.


Con nguoi sinh song Trong khi nhung bang chung đau tien cua con nguoi trong Hang Guila Naquitz co nien đai khoang 10.750 nam, thi nguoi dan khong tiep tuc sinh song va khong keo dai mot nam. Con nguoi đa ngung song trong hang khoang 500 TCN. Con nguoi song trong hang sau khoang thoi gian rieng biet tu khoang 10750 đen 8.900 nam TCN va mot lan nua tu khoang 1.300 đen 500 nam BP. Nhung cu dan truoc đay la nhung nguoi hai luom gom truoc đay chi song trong hang tu thang 8 đen thang 10 - thang 12.


Thuan hoa cay trong Cac bang chung đuoc biet đen som nhat ve su thuan hoa cua Cucurbita, ban đia chau My, co nien đai tu 8.000-10.750 nam TCN, truoc khi thuan hoa cac loai cay trong khac nhu ngo va đau trong khu vuc khoang 4.000 nam. Bang chung nay đuoc tim thay trong Hang Guila Naquitz va bon hang đong Mexico khac trong mot loat cac cuoc khai quat vao nhung nam 1960, co the bat đau vao nam 1959.
Cac cuoc khai quat tiep theo tai đia điem Guila Naquitz đuoc thuc hien vao nhung nam 1970 boi mot nhom nghien cuu do Kent V. Flannery thuoc Đai hoc Michigan đung đau. Sau đo, phuong phap tinh nien đai chinh xac hon bang cach su dung may đo pho khoi gia toc cung cap ngay cu the hon. Bang chung vung chac cua C. pepo đuoc thuan hoa đa đuoc tim thay trong Hang Guila Naquitz o dang tang đo day vo va cac nhanh lon hon trong cac lop phan tang moi hon cua hang. Boi khoang 8.000 nam TCN, C. pepo đuoc tim thay thuong xuyen day hon 10 mm (0,39 in). Cuong cua Cucurbita hoang luon duoi nguong 10 mm (0,39 in) nay. Nhung thay đoi ve hinh dang va mau sac qua cho thay su sinh san co y cua C. pepo xay ra khong qua 8.000 nam TCN. Trong cung mot khung thoi gian, đo day vo trung binh tang tu 0,84 mm (0,033 in) len 1,15 mm (0,045 in).
Qua trinh phat trien kien thuc nong nghiep ve canh tac cay trong dien ra trong khoang 5.000–6.500 nam o Trung Bo chau My. Bi đuoc thuan hoa đau tien, voi ngo thu hai va sau đo đau đuoc thuan hoa, tro thanh mot phan cua he thong canh tac bau ban Ba Chi em.


Tham khao
Hoi chung đo mat khi uong ruou bia la tinh trang mot nguoi xuat hien mang đo bung hoac vet ket hop voi ban đo tren mat, co, vai, va trong mot so truong hop la toan bo co the sau khi tieu thu mot luong đo uong co con. Phan ung nay la ket qua cua su tich luy acetaldehyde, mot san pham phu trao đoi chat trong qua trinh chuyen hoa catabolic cua ruou, gay ra boi su thieu hut dehydrogenase acetaldehyde.
Hoi chung nay co moi lien ket đen tang nguy co ung thu thuc quan o nhung nguoi uong ruou. No co lien quan đen ty le nghien ruou thap hon muc trung binh, va cung co kha nang do cac tac dung phu sau uong ruou.
Khoang 36% nguoi Đong A (Trung Quoc, Nhat Ban va Han Quoc) bieu hien phan ung sinh ly đac trung khi uong ruou gom mat đo bung, buon non, nhuc đau va nhip tim nhanh.


Dau hieu va trieu chung Cac ca nhan trai qua hoi chung nay co the it bi nghien ruou bia hon. Disulfiram, mot loai thuoc thuong đuoc dung đe đieu tri chung nghien ruou, hoat đong bang cach uc che acetaldehyde dehydrogenase, lam tang nong đo acetaldehyde trong co the len gap 5 đen 10 lan. Phan ung đo bung gay kich ung co xu huong ngan can ca nhan bi anh huong uong ruou bia.
Đe đo muc đo phan ung đo mat voi ruou bia, phuong phap chinh xac nhat la xac đinh nong đo acetaldehyde trong mau. Đuoc đo thong qua bai kiem tra hoi tho hoac xet nghiem mau. Ngoai ra, đo luong chat chuyen hoa ruou con dehydrogenases va aldehyde dehydrogenase thong qua xet nghiem di truyen co the du đoan truoc so phan ung co the xay ra. Nhieu phep đo tho co the thuc hien bang cach đo muc đo đo tren khuon mat cua ca nhan sau khi uong ruou. Cac ung dung may tinh va đien thoai co the đuoc dung đe chuan hoa phep đo nay.
Cac phan ung phu khac bao gom "buon non, đau đau va kho chiu the chat noi chung".
Nhieu truong hop xay ra phan ung thuoc ve ho hap do ruou gay ra, bao gom viem mui va lam tram trong them hen suyen, xuat hien trong vong 1-60 phut uong ruou va co nguyen nhan tuong tu nhu phan ung đo mat.


Nguyen nhan Khoang 80% nguoi Đong A (it pho bien o Đong Nam A va Tieu luc đia An Đo) co mot bien the gen ma hoa enzyme alcohol dehydrogenase goi la ADH1B, trong khi hau het nguoi Trung Quoc, Nhat Ban va Han Quoc co mot bien the gen khac la ADH1C, ca hai cung tao nen mot enzyme alcohol dehydrogenase chuyen hoa ruou thanh acetaldehyde đoc hai voi hieu luc cao hon nhieu so voi cac bien the gen khac (40 đen 100 lan trong truong hop ADH1B).
Trong khoang 50% nguoi Đong A, su tich tu acetaldehyde tro nen toi te hon boi mot bien the gen khac, alen ALDH2 ty the, tao nen mot enzyme dehydrogenase acetaldehyde kem chuc nang hon, chiu trach nhiem cho su phan huy cua acetaldehyde. Ket qua la co the nhung nguoi bi anh huong co the chuyen hoa ruou tot hon, thuong khong cam thay hien tuong ruou "buzz" (alcohol buzz) o muc đo tuong tu nhu nhung nguoi khac, nhung cho thay nhieu tac dung phu dua vao acetaldehyde nhieu hon trong khi uong ruou.


Đieu tri Boi vi hoi chung nay la mot đot bien di truyen, hien khong co cach chua tri nao cho phan ung đo mat. Phong ngua chinh la khong nen uong ruou bia.


Tham khao
Ung thu thuc quan la ung thu phat sinh tu thuc quan — đoan ong tieu hoa giua co hong va da day. Thuong xuat hien cac trieu chung kho nuot va giam can. Ngoai ra co cac trieu chung khac nhu đau khi nuot, giong noi khan khan, cac hach bach huyet mo rong ("tuyen") quanh xuong đon, ho khan, va co the non hoac ho ra mau.
Gom hai loai chinh la ung thu bieu mo te bao vay thuc quan (ESCC), thuong gap o cac nuoc đang phat trien, trong khi ung thu tuyen thuc quan (EAC) lai thuong gap o cac nuoc phat trien. Cung bat gap mot so loai it pho bien hon. Ung thu bieu mo te bao vay phat sinh tu cac te bao bieu mo đuong thuc quan. Ung thu bieu mo tuyen phat sinh tu cac te bao tuyen hien dien o phan thap hon cua thuc quan, noi thuong chung đa bien đoi thanh dang te bao đuong ruot (mot tinh trang đuoc goi la Barrett thuc quan). Nguyen nhan cua loai te bao vay gom thuoc la, ruou, đo uong rat nong, che đo an uong khong đay đu, va nhai trau. Nguyen nhan pho bien nhat cua loai ung thu tuyen la hut thuoc la, beo phi va trao nguoc axit (hoi chung trao nguoc da day - thuc quan).
Benh đuoc chan đoan bang sinh thiet qua noi soi (mot may anh soi quang hoc). Bien phap du phong bao gom ngung hut thuoc la va co che đo an uong lanh manh. Đieu tri đuoc thuc hien dua tren giai đoan va vi tri ung thu, cung voi the trang chung cua tung nguoi va yeu cau ca nhan. Ung thu te bao vay nho cuc bo co the đieu tri bang phau thuat voi hy vong cuu chua. Hau het cac truong hop khac, hoa tri lieu co hoac khong co xa tri đi kem phau thuat. Cac khoi u lon hon co the phat trien cham lai voi hoa tri va xa tri. Khi benh tinh tro nen phuc tap hon hoac benh nhan khong đu suc khoe đe trai qua đot phau thuat, cham soc giam nhe thuong đuoc đe nghi.
Tinh đen nam 2012, ung thu thuc quan la ung thu pho bien đung hang thu tam tren toan cau voi 456.000 truong hop moi trong nam. 400.000 nguoi chet vi ung thu thuc qua trong nam đo, tang tu 345.000 nguoi nam 1990. Ty le rat khac nhau giua cac quoc gia, tai Trung Quoc voi khoang mot nua so truong hop mac. Nam gioi pho bien gap ba lan nu gioi. Ket qua tien luong phu thuoc vao muc đo cua benh va tinh trang suc khoe khac, nhung thuong co xu huong tuong đoi xau, vi chan đoan thuong muon. Ty le song 5 nam tu khoang 13% đen 18%.


Tham khao Lien ket ngoai NCI esophageal cancer Luu tru ngay 30 thang 12 nam 2002 tai Wayback Machine
Cancer.Net: Esophageal Cancer
Esophageal Cancer Luu tru ngay 12 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine From Cancer Management: A Multidisciplinary Approach Luu tru ngay 15 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine
Oesophageal Cancer at Cancer Research UK
National Comprehensive Cancer Network Luu tru ngay 31 thang 3 nam 2019 tai Wayback Machine
Ban mau:Ung thu
Malaysia la mot lien bang bao gom 13 bang va 3 lanh tho lien bang. 11 bang nam tren Ban đao Ma Lai va 2 bang nam tren đao Borneo.


Tay Malaysia, tren Ban đao Ma Lai Bang (Thu phu bang trong ngoac đon):
Johor (Johor Bahru)
Kedah (Alor Setar)
Kelantan (Kota Bharu)
Malacca (Malacca City)
Negeri Sembilan (Seremban)
Pahang (Kuantan)
Penang (George Town)
Perak (Ipoh)
Perlis (Kangar)
Selangor (Shah Alam)
Terengganu (Kuala Terengganu)
Cac lanh tho lien bang:
Lanh tho lien bang Putrajaya (Thu đo hanh chinh lien bang)
Lanh tho lien bang Kuala Lumpur (Thu đo lap phap)


Đong Malaysia, tren đao Borneo Bang (Thu phu bang trong ngoac kep):
Sabah (Kota Kinabalu)
Sarawak (Kuching)
Lanh tho lien bang:
Lanh tho lien bang Labuan (Bandar Labuan)


Cac ma va viet tat Nhung nguoi đung đau Co 9 bang cua Ma Lai co nguoi đung đau (thong đoc) la cha truyen con noi va mot thu hien bang đieu hanh đuoc bau cu pho thong (tieng Anh: Chief Minister, tieng Ma Lai Menteri Besar). Thu hien bang chiu trach nhiem đung đau chinh quyen bang. Cac thong đoc cua Johor, Kedah, Kelantan, Pahang, Perak, Selangor va Terengganu la vuong (Hoi Giao). Chi co Negeri Sembilan la đuoc bau cu voi chuc hieu theo tieng đia phuong la Yang di-Pertuan Besar, con thong đoc Perlis thi đuoc goi la Raja. Vua cua lien bang đuoc xung bang danh hieu Yang di-Pertuan Agong) đuoc bau cu luan phien giua cac thong đoc bang va co nhiem ky 5 nam.


Singapore va Brunei Singapore la mot bang cua Malaysia tu khi thanh lap Malaysia ngay 16/9/1963 cho đen khi Singapore tach ra khoi Malaysia ngay 19/8/1965.
Brunei đuoc moi tham gia lien bang cung thoi gian voi Singapore, Sabah (luc đo la Bac Borneo) va Sarawak nhung đa tu choi va van la Bao ho Anh cho đen khi đoc lap nam 1984.


Cac con so thong ke chinh Source: National Census 2000, Department of Statistics Malaysia. Putrajaya data is for 2004.


Xem them State emblem of Malaysia
Co cac bang Malaysia
Cac quan cua Malaysia


Tham khao Lien ket ngoai Local government in Malaysia
Nhuc đau khau (danh phap hai phan: Myristica fragrans) con goi la ngoc khau la mot loai thuc vat co hoa trong ho Nhuc đau khau (Myristicaceae). Loai nay đuoc Houtt mo ta khoa hoc đau tien nam 1774. Gom hon 150 loai, phan bo o Chau A va phia tay Thai Binh Duong.
Cac loai thuong mai quan trong nhat la Myristica fragrans (cay hat nhuc đau khau), tu đo lam ra gia vi mace (phan bao quanh hat).


Nguyen tu hoc Ten goi Myristica la tu tinh tu tieng Hy Lap myristikos, co nghia la 'thom, đe xuc dau', đe cap đen viec su dung tu som. 
Tinh tu xuat phat tu danh tu myron (n.đ. 'nuoc hoa'  hoac 'thuoc mo'  hoac 'dau xuc myron').


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Myristica fragrans tai Wikimedia Commons
 Du lieu lien quan toi Myristica fragrans tai Wikispecies
Chi Sau rieng (danh phap: Durio) la mot chi thuc vat thuoc ho Cam quy, bo Cam quy. Mot so loai cho qua an đuoc goi la sau rieng, loai pho bien nhat la Durio zibethinus. Co 30 loai đuoc cong nhan thuoc chi nay, nhung chi co 9 loai cho qua an đuoc.


Phan loai Chi Durio theo nghia rong co 30 loai đuoc cong nhan. Chi Durio theo nghia hep bao gom 24 loai trong so nay. 6 loai bo sung trong Durio nghia rong hien đuoc mot so tac gia xem la tao thanh chi rieng cua chung, Boschia. Durio nghia hep va Boschia co nhung đac điem sinh duong khong the phan biet đuoc va co nhieu đac điem chung ve hoa. Su khac biet quan trong giua hai chi nay la cac ngan bao phan mo ra bang cac lo o đinh o Boschia va bang cac khe doc o Durio nghia hep. Hai chi nay tao thanh mot nhanh co quan he chi em voi mot chi khac trong tong Durioneae, Cullenia. Ba chi nay cung nhau tao thanh mot nhanh co đac điem la cac bao phan bien đoi cao (mono- va polythecate, trai nguoc voi bithecate).
Chi Durio đuoc mot so nha phan loai đat trong ho Bombacaceae, hoac so khac xep vao ho Malvaceae đuoc đinh nghia rong rai bao gom Bombacaceae, va boi nhung tac gia khac xep vao mot ho nho hon chi co bay chi, Durionaceae.
Durio thuong đuoc xep vao ho Bombacaceae vi su hien dien cua cac bao phan mot nhanh, trai nguoc voi cac bao phan hai nhanh thuong gap o cac loai con lai trong ho cam quy (va thuc vat hat kin noi chung). Tuy nhien, cac nghien cuu đau tien kiem tra phat sinh loai cam quy bang cach su dung du lieu phan tu cho biet tong Durioneae nen đuoc đat trong phan ho Helicteroideae cua ho Malvaceae mo rong. Cac tac gia nghien cuu đua ra gia thuyet rang cac bao phan đon bao rat co the đa tien hoa hoi tu o Durioneae va trong nhanh Malvatheca (bao gom cac phan ho Malvaceae sl Malvoideae va Bombacoideae).


Mo ta Co 30 loai đuoc cong nhan thuoc chi Durio, nhung chi co 9 loai cho qua an đuoc. Sau rieng la loai duy nhat đuoc ban tren thi truong quoc te: cac loai khac chi đuoc ban o khu vuc đia phuong. Cai ten "sau rieng" co nguon goc tu "duri" trong tieng An Đo-Malay, dung đe chi nhung phan loi len cua qua.
Thuong đuoc xem la vua cua cac loai trai cay, sau rieng noi bat boi kich thuoc lon, mui kho chiu va lop vo gai đang so. Qua co the dai đen 30 cm, đuong kinh 15 cm va thuong nang tu 1 đen 3 kg. Hinh dang qua tu thuon đen tron, mau vo tu xanh đen nau va thit tu vang nhat đen đo, tuy thuoc vao loai.
Thit qua khi an đuoc toa ra mot mui đac biet nong manh va tham ngay ca khi vo con nguyen ven. Mui, tuy thuoc vao tung nguoi, goi len mui hanh thoi, nhua thong hoac tham chi la nuoc thai. Mui dai dang cua qua đa dan đen lenh cam su dung o mot so khach san va phuong tien giao thong cong cong o Đong Nam A.
Vao ngay 4 thang 3 nam 2023, mot chiec may bay bay tu Istanbul đen Barcelona đa buoc phai quay tro lai vi mui kho chiu cua qua nhiet đoi đuoc van chuyen trong ham hang.


Loai Tham khao Lien ket ngoai Durio  Adanson (TSN 500686) tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Durio tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
"chi  Durio  Adans". Germplasm Resources Information Network (GRIN) online database.
Bong sang Gurdon (tieng Anh: Gurdon Light) la mot anh sang bi an nam gan đuong ray xe lua trong khu vuc rung cua Gurdon, Arkansas. No la chu đe cua van hoa dan gian đia phuong va la đe tai đac trung trong phuong tien truyen thong đia phuong mieu ta ve bi an chua co loi giai thich. Đia điem nay van đuoc su dung boi nganh đuong sat va la mot trong nhung điem tham quan Halloween noi tieng nhat trong khu vuc. Anh sang đuoc gan cho nhieu mau sac khac nhau, tu mau xanh duong, xanh la cay hoac trang, đen mau da cam, va đuoc mo ta la chuyen đong xung quanh. Vi tri chinh xac cua no đuoc cho la khac nhau va cac nhan chung đa mo ta no xuat hien tai cac thoi điem khac nhau trong ngay hoac trong đem.


Van hoa dan gian Theo van hoa dan gian, anh sang bat nguon tu mot chiec đen long cua mot cong nhan đuong sat đa bi giet khi anh ta roi vao con đuong cua mot chuyen tau. Truyen thuyet noi rang đau cua mot nguoi đan ong đa bi tach ra khoi co the cua anh ta va khong bao gio đuoc tim thay, va anh sang ma moi nguoi nhin thay đen tu chiec đen long cua anh nay khi anh đang tim kiem chiec đau cua minh. Trong mot bien the khac, anh sang la tu mot chiec đen long cua vien quan đoc đuong sat William McClain, nguoi đa bi giet trong vung lan can trong mot cuoc xung đot voi mot trong nhung cong nhan cua ong vao nam 1931.


Nguyen nhan Anh sang đuoc cho la do nhung chiec xe đi qua tren xa lo o xa xa (trong giong nhu nhung chiec đen noi nho loe sang o đang xa).    
Mot so nguoi tin rang no đuoc gay ra boi hieu ung ap đien tu đong luc lien tuc cua đa thach anh duoi long đat khu rung. Gurdon nam tren mot khu vuc co luong lon tinh the thach anh duoi đat va đuong đut gay New Madrid.


Xem them Anh sang Paulding
Anh sang Hessdalen


Tham khao Lien ket ngoai Encyclopedia of Arkansas:The Gurdon Light
Map depicting site of the Gurdon light
Messier 13 hay M13 (con goi la NGC 6205 va đoi khi la Cum sao cau lon trong chom Vu Tien hay cum sao cau Vu Tien) la mot cum sao cau trong chom sao Vu Tien (Hercules).


Phat hien va kha nang nhin thay M13 đuoc Edmond Halley phat hien nam 1714, va đuoc Charles Messier lap danh luc ngay 1 thang 6 nam 1764.
No nam o xich kinh 16h 41,7m va xich vi +36° 28'. Voi cap sao bieu kien la 5,8, no co the thay đuoc voi mat thuong vao nhung đem troi quang may. Đuong kinh cua no khoang 23 phut cung va no de dang thay đuoc trong cac kinh vien vong nho. Gan đo la NGC 6207, mot thien ha tren ria voi cap sao bieu kien khoang 12 nam khoang 28 phut cung ngay phia đong bac. Mot thien ha nho, IC 4617, nam o khoang giua NGC 6207 va M13, o phia bac đong bac cua trung tam cum sao cau lon.


Đac trung M13 co đuong kinh khoang 145 nam anh sang, va no bao gom vai tram nghin ngoi sao, voi sang nhat trong so nay la sao bien quang V11 voi cap sao bieu kien bang 11,95. M13 cach Trai Đat khoang 25.100 nam anh sang.


Thong điep Arecibo Thong điep Arecibo ngay 16 thang 11 nam 1974, đuoc truyen đi đe thong bao su ton tai cua su song nhan loai cho cac dang su song ngoai Trai Đat (theo gia thuyet), đuoc huong ve phia M13. Ly do la o cho voi mat đo sao cao hon thi co hoi đe ton tai hanh tinh co kha nang thuan loi cho su song voi cac dang su song co tri tue se la cao hon. Mac du vay khi thong điep đuoc truyen toi khoang cach đo thi M13 se khong con o vi tri nay. Viec truyen thong điep nay mang tinh minh chung cong nghe nhieu hon la y đinh tao ra su tiep xuc thuc su giua cac dang su song bac cao.


Van chuong Cac tieu thuyet khoa hoc vien tuong "Sucker Bait" cua Isaac Asimov va "Question and Answer" cua Poul Anderson co noi dung cau chuyen dien ra tren hanh tinh Troas, mot the gioi trong M13.
Trong loat truyen khoa hoc vien tuong Perry Rhodan, M13 la noi co Arkon, the gioi que nha cua chung nguoi Arkon.
Trong Hyperion Cantos cua Dan Simmon thi cum sao Vu Tien la noi Trai Đat đa đuoc bi mat di chuyen toi sau khi no đuoc cho la đa bi tieu diet.
Trong The Sirens of Titan, Kurt Vonnegut viet:

Tam dich:


Thu vien anh Xem them Thien the Messier
Danh sach cum sao cau


Lien ket ngoai Messier 13, hinh cua Arran Hill Luu tru ngay 19 thang 6 nam 2010 tai Wayback Machine
Messier 13 tren SEDS
Messier 13 trong CSDL cua Galactic Globular Clusters Luu tru ngay 27 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine
Messier 13, hinh anh LRGB đo phan giai cao dua tren 2 gio phoi sang tong cong
14 thang 4 nam 2006.html Messier 13, hinh cua Đai thien van Waid
NightSkyInfo.com - M13, the Hercules Globular Cluster
Nghien cuu quang trac sao bien quang Cepheid V2  trong M13
Chu ky, cuong đo va đuong cong sang cua V38 trong M13
cum sao cau lon trong Vu Tien (Messier 13/NGC 6205)
Hinh chup M13 cua đai thien van Stargazer Luu tru ngay 20 thang 8 nam 2010 tai Wayback Machine
M13

Cum sao cau lon trong chom Vu Tien tren WikiSky: DSS2, SDSS, IRAS, Hydrogen α, X-Ray, Astrophoto, Sky Map, Bai viet va hinh anh


Ghi chu
John Joseph (15 thang 11 nam 1932 - 6 thang 5 nam 1998) la mot Giam muc nguoi Pakistan cua Giao hoi Cong giao Roma, tung đam nhiem vai tro Giam muc chinh toa Giao phan Faisalabad tu nam 1984 đen nam 1998 va đuoc biet đen rong rai tren the gioi voi hanh đong tu sat nham phan đoi viec đoi xu tan ac voi cac Kito huu o Pakistan.


Cuoc đoi John Joseph sinh ra o Khushpur, Pakistan. Ong đa hoan thanh chuong trinh huan luyen đe tro thanh mot linh muc tai Chung vien Chua Kito Vua tai Karachi va tien đen viec đuoc thu phong tai Faisalabad ngay 18 thang 1 nam 1960. Sau khi hoan thanh mot van bang vi tien si, ong tro thanh mot giao su cua chung vien Chua Kito Vua.
Ngay 24 thang 10 nam 1980, Toa Thanh loan tin Giao hoang đa quyet đinh chon linh muc John Joseph, 48 tuoi lam Giam muc phu ta Giao phan Faisalabad voi Hieu toa Segisama. Le tan phong cho vi Giam muc Tan cu đa đuoc cu hanh sau đo vao ngay 9 thang 1 nam 1981, voi phan nghi thuc truyen chuc chinh yeu đuoc cu hanh boi vi Chu phong la Hong y Joseph Marie Anthony Cordeiro, Tong giam muc đo thanh Tong giao phan Karachi va hai vi phu phong gom Giam muc Paolo Vieri Andreotti, O.P., giam muc chinh toa Faisalabad va Giam muc Francesco Benedetto Cialeo, O.P., Nguyen Đai dien Tong Toa Hat Đai dien Tong Toa Multan.
Sau ba nam đuoc tan phong giam muc, ngay 9 thang 1 nam 1984, Toa Thanh loan tin bo nhiem ong lam Giam muc Faisalabad. Giam muc John Joshep đa tu sat bang cach tu ban minh vao ngay 6 thang 5 nam 1998 ngay giua toa an, đe phan đoi an xu mot nguoi đan ong Co đoc giao ve nhung cao buoc phi bang đen tu nhung nguoi Hoi giao o Pakistan.


Sau khi qua đoi Ba an pham moi noi ve Giam muc John Joseph đa đuoc xuat ban ke tu khi vi giam muc qua đoi. "Mot cuoc đau tranh hoa binh" la mot tap hop cac tac pham cua vi giam muc ve cac van đe lien quan đen cong ly va hoa binh. Cuon sach dai 197 trang đuoc bien soan boi van phong nhan quyen giao phan Faisalabad, do linh muc Khalid Rashid Asi đung đau. Mot ban dich cua cuon sach tieng Anh sang tieng Urdu cung đa đuoc xuat ban. Cuon sach thu ba, "Bai giang ve Mau", la cuon sach gom 110 trang đuoc viet boi nha hoat đong vi nguoi lao đong Gulzar Wafa Chaudhry. Chaudhry co gang duy tri tinh than cach mang ma Giam muc Joseph đa co gang khoi xuong đe phan đoi tinh hinh cua cac Kito huu va cac cong đong thieu so ton giao khac o Pakistan.
Mot bo phim trinh bay ve cac cuoc đau tranh cho cac quyen thieu so cua Giam muc John Joseph đa đuoc trinh chieu tai lien hoan phim Nam A o Kathmandu ngay 4–7 thang 10 nam 2001. Bo phim tai lieu 45 phut "A Sun Sets in" đuoc san xuat boi Waseem Anthony va Giam muc, giam muc Punjabi đau tien, va cuoc đau tranh cho nguoi Cong giao Pakistan.
Nha tuong niem Giam muc John Joseph tai Madrasa Darulaloom Jamia Rehmania toa lac tai Faisalabad đuoc khanh thanh vao ngay 31 thang 3 nam 2007. Giam muc Joseph Coutts đa co mat trong buoi khanh thanh. Khong mot chung vien Hoi giao nao khac trong nuoc Pakistan co mot toa nha đuoc đat ten theo mot giao si Cong giao.


Tham khao
Vien phu (vien: đan vien, phu: cha) hay tu vien truong (truoc đay goi la cai dong) la nguoi đung đau đan vien, quan ly ve moi mat đoi song cua cac đan si. Trong Giao hoi Cong giao Roma, vien phu khong phai la chuc thanh nhu giam muc, linh muc va pho te, nhung ho đuoc đac an mac pham phuc ben ngoai nhu cac giam muc, voi mu mitra, gay muc tu nhu mot bieu tuong quyen binh cua mot vi chu chan trong pham vi đan vien.
Tuy nhien, viec vien phu co phuc tung vi giam muc đia phuong noi đan vien toa lac la mot van đe tuong đoi, no tuy vao cach thuc ma đan vien đo truc thuoc Toa Thanh hay giao phan. Thong thuong, cac đan vien đeu truc thuoc Toa Thanh nen ho se truc tiep tuan phuc giao hoang nhung vi hien dien trong pham vi lanh tho cua giao phan nen cac vien phu cung bieu lo su ton trong va cong tac voi vi giam muc so tai.


Chu thich