Mong Lan (tieng Man: ᠮᡝᠩᠯᡳᠨ, Mollendorff: menglin, chu Han: 梦麟, 1728 – 1758), ten tu la Van Tu, tu khac la Thuy Chiem, nguoi thi toc Tay Lo Đac, dan toc Mong Co, thuoc Mong Co Chinh Bach ky, la quan vien, nha tho thoi nha Thanh. Trong qua trinh sang tac, Mong Lan su dung cac ten hieu Ta Son, Ngo Đuong, Ngau Đuong, Hy Đuong va Đai Coc Son Nhan. Mong Lan la nguoi Mong Co đau tien lam quan khao xet ky thi Huong cua mot tinh ben ngoai Bac Kinh, va cung la nguoi Mong Co đau tien gia nhap Quan co xu – co quan hach tam cua chinh quyen nha Thanh .


Su nghiep chinh tri = Qua trinh thang tien =
Cha Mong Lan la Thuong thu Hien Đuc thoi Ung Chinh. Mong Lan đuoc sinh ra o Thanh Đo, trong thoi gian Hien Đuc nhiem chuc Tu Xuyen Tuan phu. Len 6 tuoi, Mong Lan quay ve Bac Kinh cung cha, khi Hien Đuc đuoc nhan chuc Cong bo Thuong thu.
Len 17 tuoi, Mong Lan trung Cu nhan, sang nam trung Tien si, đuoc chon lam Thu cat si thuoc Han Lam vien; nam 21 tuoi, đuoc thu chuc Kiem thao.
Nam Can Long thu 15 (1750), Mong Lan đuoc thang lam Thi giang Hoc si, lai thang lam Quoc tu giam Te tuu, Đe đoc Ha Nam Hoc chinh .
Nam thu 16 (1751), đuoc thu chuc Noi cac Hoc si .
Nam thu 17 (1752), dan chung huyen La Đien, tinh Ho Bac chiem cu trai Thien Đuong muu khoi nghia, Mong Lan cho rang huyen Thuong Thanh, tinh Ha Nam gan La Đien, voi đen truy bat, đuoc trieu đinh khen ngoi. Mong Lan dang so noi Thuong Thanh song nui hiem tro, xin them quan tuan xet, trieu đinh giao xuong cho Ha Nam Tuan phu ban bac, vi the đuoc tang them tram linh tru thu.
Nam thu 18 (1753), Mong Lan đuoc thu chuc Ho bo Thi lang, sung lam Giang Nam Huong thi khao quan, sau đo chuyen sang lam Đe đoc Giang To Hoc chinh.
Nam thu 20 (1755), đuoc thu chuc Cong bo Thi lang, tro ve thi đieu sang thu chuc o Binh bo, kiem Pho Đo thong Mong Co Tuong Bach ky.
Nam thu 21 (1756), nhan menh lam Quan co xu Hoc tap hanh tau. Truyen thong goi đai than cua Quan co xu – neu la nguoi co tu lich va danh vong yeu kem – la “hoc tap hanh tau”, bat đau tu Mong Lan .


= Tham gia tri thuy =
Nam ay, Hoang Ha vo đe o Ton Gia tap (nay thuoc khu Đong Son). Nam thu 22 (1757), Ha Đao Tong đoc Bach Chung Son tau xin khoi Kinh Son Kieu ha (nay thuoc Tu Chau), trieu đinh menh cho Mong Lan đi kham; sau khi xet ro, ong thuc giuc khoi cong; xong viec, bao cong . Can Long nam tuan duyet cong trinh đe Hoang Ha, cho rang Luc Đuong ha tro xuong chua nuoc lut, cac huyen Đao Nguyen (nay la Tu Duong), Tuc Thien (nay la khu Tuc Du), Thanh Ha (nay la khu Hoai Am) trung thap nen bi ngap, lenh cho Mong Lan kham sua. Sau đo Mong Lan tau: “Luc Đuong ha tren nhan Lac Ma ho, đen Thanh Ha chia đoi dong, tu cac đap Vu Chuong, Nghia Trach rot vao Trieu ha roi ra bien, dai hon 300 dam, doc đuong co vai muoi noi ngap ung, đa lenh cho nhanh chong khoi thong đap đat nam, bac. Con đap đat Tuc Thien bi nuoc pha hong nam ngoai, cung cac noi nut vo, đeu can đuoc xay sua. Cac huyen chua nuoc, khoi 15 con ngoi, đat 5 ham đong (cua xa nuoc), xay 4 ap (tuc thuy ap/đap co cua cho thuyen be qua lai), nham gian bot suc nuoc.” Viec đa xong, Mong Lan lai tau: “Đuong song Kinh Ha Kieu đi quan 4 chau huyen Đong, Bai, Bi, Tuy, chia đat 4 tan ; nuoc Hoang Ha tu Đinh Gia Lau (khong ro) rot vao To Gia ap (khong ro), Kinh Ha Kieu nen nhan lay xung luong ay, can lenh cho đap tuong ngan. Vi Son ho đen ha du cua Kinh Ha Kieu ha la Vuong Mau son (khong ro), quanh co khuc khuyu, hang nam sau khi suong giang can lenh cho khoi thong. Cu dan o noi khuc khuyu đap đap ngan nuoc đe bat ca, o ben đo xep đa lam noi đat chan, đeu ngan tro đuong song, can lenh cho nghiem cam.” Can Long menh cho lam theo loi ban nay.
Son Đong Tuan phu Hac Nien tau cac chau huyen Kim Huong, Ngu Đai, Te Ninh (nay la khu Thi Trung) co nguy co ngap lut, trieu đinh menh cho Cuu Viet Tu cung Mong Lan đi đo đac, hai nguoi hop nhau dang so noi: “Cac huyen đa bi ngap đa lau boi nuoc cua Vi Son ho, nen tinh đuong chia giam suc nuoc. Y Gia ha o phia nam Han Trang ap (đong nam Vi Son ho) đen Luong Vuong thanh (khong ro) đo vao, nay don u đa lau, nen khoi thong đe dan nuoc chua rot sang phia đong.” Trieu đinh nghe theo. Luong Giang Tong đoc Doan Ke Thien cho rang đo nuoc vao Nghi Thuy gay hai, tau xin dung Ho khau ap (ap đat o cua ho), trieu đinh menh cho Mong Lan cung trieu than chia nhau xu ly yeu cau cua ong ta; moi nguoi hop nhau dang so noi: “Nghi Thuy tu Lu khau (khong ro) re nhanh, gay mat ruong dan, ngan tro Van ha. Nen xay đap ngan chan, khong cho đo nuoc vao, se khong tro ngai đuong vao Hoang Ha roi ra bien cua cac ho Vi Son. Luc Đuong ha nam o ha du cua Lac Ma ho, la yeu đao thoat nuoc cua Nghi Thuy, cac song cua Tuc Thien, Đao Nguyen tu Thuat ha vao Lien Thuy roi ra bien, đeu nen đao khoi cho thong suot. Gom ca viec khoi cua ra cua Luc Đuong ha, sao cho khong con can tro. Đay la đap ung nhu cau đai khai cua Nghi Thuy vay. Cac song cua Ha Ap, Vinh Thanh tu Tuy ha rot xuong Hong Trach ho, roi Thanh khau(khong ro) gap Hoang Ha roi ra bien. Gan nam nay đuong song phan nhieu don u, Đong Gia cau (khong ro) cac noi rat nen gap sua sang, gom ca viec khoi cua ra cua Hong Trach ho. Thanh khau don nuoc vao 2 đap, theo đo nen tru bo. Nhung cua ngo cua Ap cung nen mo rong. Đay la đap ung nhu cau đai khai cua Tuy ha vay.” So dang len, đe cho la ho nam rat vung yeu linh. Vi the Mong Lan đuoc đieu sang bo Ho, tham gia truc tiep vao viec tri thuy. Mua đong, viec xong, Mong Lan quay ve kinh su.
Nam thu 23 (1758), Mong Lan đuoc đieu ve bo Cong, thu chuc Han Lam vien Chuong vien Hoc si. Khong lau sau, Mong Lan do lao luc thanh benh ma mat, tho 31 tuoi.


Su nghiep tho ca Truoc tac đau tien Mong Lan la Hanh Du đuong thi, sau khi vao Han Lam vien thi lam Hong Le trai tap, roi đen Mong Hy đuong tap, tat ca đuoc tap hop va hieu đinh trong Đai Coc son đuong tap, co 6 quyen, 328 bai tho, do Tham Đuc Tiem viet loi tu, xem ban khong đay đu tai đay .
Trong loi tu, Tham Đuc Tiem noi: “Nhac phu đe ra nguoi Han, ngu ngon nuot chung Tuyen the , ngay ca giang cach cung gan voi Vuong Vi , that ngon ram rap hao sang theo loi Thai Bach (tuc Ly Bach), tram uat đinh tre theo loi Thieu Lang (tuc Đo Phu), ly ki hung vi theo loi Xuong Le (Han Du), can the (tuc Đuong luat) cung khong roi xuong thap hon thoi Đai Lich .” Nhin chung, Mong Lan co phong cach đa dang, so truong co the, VD: Luc trieu tung thach ca, Đang Thanh Luong son tuyet đinh trien thieu phong ca, Yet đai mieu, Minh đuong, Đo Giang vong Kim Son phong ca, Mong du Phieu Mieu phong ca, Đang Truong Kien phu đo tuyet đinh phong ca,... nhung can the cung co bai hay, VD: Tieu quy tieu dang luan can Man su xuat nhat thu co cau: (dich am) “Nhat xuat đai ky cao, suong đang van ma hao. Loi đinh trieu phuc luy, co giac hoa minh đao.” Tu ma thuong vong Ban son: (dich am) “Tich khi ban khong thu sac khai, đan binh thuy cai uat thoi ngoi. Long quy vu that đong cam gian, phong khoi loi bon vu kiem thai. Ban linh bach phong van tu đai, thuong phuong mac điem hai nhu boi. Huyen tri tuyet đinh be quan khach, muc cuc kien sao phat đia lai.”
Ve noi dung, Mong Lan co chu đe phong phu: tong biet, VD: Tong Ha Tay Lam xuat thu Luong Chau; tu su, VD: Vien cu ha da, Xi du ca,... ta canh, VD: Du đai hanh, Tong yet Canh lang, Thang Am nhac Trung Vu tu, Đang Yen Tu ki khoang vong Đai Giang,... Nhung thanh tuu đang ke nhat cua Mong Lan lai thuoc ve nhung bai tho co chu đe “thuy tai”, trong giai đoan vai nam ngan ngui ong nhan trach nhiem đoc bien tri thuy cho đen khi mat.
Mong Lan sinh ra trong mot gia đinh quan hoan trung luu, ban than lai thieu nien đac chi, hoan lo hanh thong: som đo đat, thang tien đeu đan va gianh đuoc chinh tich đang ke (la nguoi Mong Co lai đuoc lam quan khao thi o ben ngoai Bac Kinh, lai la khu vuc co trinh đo hoc van kha cao nhu Giang Nam); vi the tac pham cua ong trong giai đoan đau (thuc ra la phan lon cuoc đoi, vi ong mat som) khong co nhieu y nghia hien thuc. Tren buoc đuong bon ba tri thuy, tu tuong va noi ham cua Mong Lan thay đoi manh me, đac biet la nhung bai tho su dung thu phap bach mieu, vua đon gian vua chan that, phuc dung tham trang nha tan nguoi mat trong thien tai ngay truoc mat nguoi đoc. VD: Du nhan khoc (Nguoi khieng kieu khoc) co cau: (dich nghia) “Ra cua chang may ngay, nghe noi nha gap lu, vo chim trong tieng nuoc, lan lon theo con song, von co nua gian nha, đen nay ngap trong bun.” Tham ha truong (Song Tham dang) co cau: (dich nghia) “Nha đong dat con tho, nha tay goi cha me. Hoang mang chua biet y troi đat, chong nam tay (ao) vo, dat xiem (ao) con. Nghe tin Trach Chau nuoc lon them, mit mu mua to trut suot đem. Nha thon Tham Nguyen vai ngan can, muoi cho gap nuoc chet mat nam. Gio thay thay noi doc bo đe, nua ngay đa thay vai nguoi (troi) qua.” Ngao Duong da đai phong tuyet ca (Bai ca gio tuyet lon trong đem o Ngao Duong ) co cau: (dich nghia) “Than oi! Nguoi khoc con co dung, nguoi khong co ao lam sao song? Anh chang thay, đong huyen Đong Son 40 dam, đap đe 10 ngay moi ngoi len. Keu goi đinh trang cung chung suc, neu may mot ngay (lam đuoc) thuoc hay chi (tam tac). Tay cong chan ret keu khong xiet, mat thay ngan tho muon tho chet. Toi xin thien than mong than bo (qua), gio nay cho gap nuoc Hoang Ha. O ho! Gio nay cho gap nuoc Hoang Ha!”


Tham khao Thanh su cao quyen 304, liet truyen 91 – Mong Lan truyen
Mong Lan la nhan vat van hoa uu tu hiem co cua dan toc Mong Co, cac cong trinh nghien cuu van hoc cac dan toc thieu so Trung Quoc, hay quan he dan toc Han – Mong đeu khong the bo qua, co the tim hieu tieu su cua ong tai mot so tai lieu sau:

Trang 120 cua Van Phong – Mong Han van hoc quan he su, Nha xuat ban Nhan dan Tan Cuong, nam 2000, 339 trang
Trang 302 cua Ma Hoc Luong, Luong Đinh Vong, Truong Cong Can – Trung Quoc thieu so dan toc van hoc su, tap 2, Nha xuat ban Hoc vien Dan toc Trung uong, nam 1992, ISBN 7810012045 hoac ISBN 9787810012041
Trang 261 cua Du Truong Giang – Trung Quoc thi ca đai tu đien, Nha xuat ban Tac gia, nam 1990, 1545 trang
Trang 102 cua Bao Hoa Binh – Trung Quoc thieu so dan toc van hien hoc nghien cuu, Nha xuat ban Quoc gia Đo thu quan, nam 2009, 321 trang, ISBN 7501339783 hoac ISBN 9787501339785


Xem them Me Ngan Thanh – Luan Ly Đo đoi Thanh đai Mong Co toc thi nhan Mong Lan thi ca phong cach hoa y tuong hinh thanh đich anh huong, Duyet Giang hoc san, Nam Kinh, ky 1 nam 2013, trang 100 ÷ 105, xem truc tuyen tai đay Luu tru ngay 5 thang 7 nam 2021 tai Wayback Machine 


Chu thich