Hiep đinh so bo Phap – Viet la mot hiep đinh đuoc ky ngay 6 thang 3 nam 1946 giua Phap va Viet Nam Dan chu Cong hoa. Hiep đinh nay đuoc xem la mot nuoc co chinh tri cua ca hai ben nham tinh toan cac buoc đi tiep theo. Trong đo, cac nha su hoc phuong Tay va Viet Nam đeu cho rang Ho Chi Minh đa đat cuoc uy tin cua minh đe đay lui nguy co chien tranh giua hai dan toc Phap – Viet.


Nguyen nhan Sau cuoc đao chinh cua Nhat ngay 9 thang 3 nam 1945, thuc dan Phap mat quyen cai tri Lien bang Đong Duong. Tuy nhien, sau khi Nhat đau hang khoi Đong Minh, nhan dan Viet Nam duoi su lanh đao cua Đang Cong san va Mat tran Viet Minh chop thoi co tien hanh Tong khoi nghia Thang Tam, gianh chinh quyen tu tay phat xit Nhat Ban, nhanh chong kiem soat đat nuoc, va thanh lap chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa vao ngay 2 thang 9 nam 1945.
Theo thoa thuan cua ba cuong quoc Đong Minh la Trung Quoc, Anh, Hoa Ky thi 20 van quan cua quan đoi Trung Hoa Dan Quoc se tien vao mien Bac Viet Nam đe lam nhiem vu giai giap quan đoi Đe quoc Nhat Ban. O mien Nam Viet Nam, quan Anh tien vao voi nhiem vu tuong tu. Tuy nguoi Viet Nam đa tu thanh lap chinh quyen va tuyen bo đoc lap, chinh phu Phap van quyet tam tai lap quyen cai tri Đong Duong. Tuong Gioi Thach nhanh chong nhan thuc đuoc rang voi vi the cuong quoc cua Trung Quoc se giup ong ep Phap phai chap nhan cac đieu kien do ong đua ra đe giai quyet nhung xung đot loi ich giua Trung Quoc va Phap neu Phap muon quay lai thuoc đia cu cua minh.
Rang sang ngay 23 thang 9 nam 1945, nguoi Phap, duoi su giup đo cua quan đoi Anh, đa dung vu luc buoc Uy ban Hanh chinh Lam thoi Nam Bo phai giai tan, giao lai chinh quyen cho Phap. Tuy nhien, chinh quyen nguoi Viet đa thuc hien cuoc chien tranh du kich đe chong lai.
Ngay 6 thang 1 nam 1946, chinh phu cua Ho Chi Minh to chuc Tong tuyen cu tren ca nuoc. Cuoc Tong tuyen cu dien ra khong de dang do su chong pha cua quan đoi Phap va cac đang phai Quoc gia. Sau đo, chinh phu đuoc thanh lap bao gom chu yeu la nhung nguoi khong đang phai, Đang Cong san va nhung đang phai Quoc gia. Ho Chi Minh chap nhan su co mat cua nhung nguoi Quoc gia nham tao ra mot nen dan chu đe lay đo lam co so keu goi My cong nhan nen đoc lap va vien tro cho Viet Nam va đe tranh xung đot voi cac đang phai Quoc gia trong khi Viet Minh chua đu manh.
Đau nam 1946, voi khoang 40 ngan quan, Phap moi chi kiem soat đuoc mot it đat đai ngoai cac thanh pho, va cac đuong quoc lo o Nam Bo. Toi thang 3 nam 1946, tuong Leclerc cung chi moi co 50 ngan quan. Khac voi hau het nhung nguoi Phap, Leclerc nhan thuc đuoc kho khan cua cuoc chien tranh du kich va co thien huong lua chon đam phan đe co đuoc mot giai phap chinh tri, chu khong chu truong giai quyet van đe bang quan su. Đieu nay co nghia la Phap phai tu bo toan tinh tach roi xu Nam Ky khoi nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa thong nhat. Tuong Leclerc tin chac rang Viet Minh la mot phong trao dan toc chu nghia ma Phap khong the khuat phuc bang quan su nen ong ep đai dien cua Phap o mien Bac, Jean Sainteny, ky bang đuoc mot thoa uoc voi Ho Chi Minh, nguoi đung đau chinh phu đang kiem soat Ha Noi va Hai Phong. Trong mot bao cao mat gui ve Paris hom 27 thang 3, Leclerc noi se khong mot giai phap nao bang bao luc la kha thi o Đong Duong.
O mien Bac, quan đoi Trung Hoa Dan Quoc van cong nhan chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa cho muu đo chinh tri cua ho. Tuy nhien, nguoi Phap cung đa thuong luong voi chinh phu Trung Hoa Dan Quoc đe đua quan đoi xam nhap Bac Viet Nam theo lenh cua phe Đong Minh.
Ngay 28 thang 2 nam 1946, Hiep uoc Hoa – Phap đuoc ky ket, voi cac đieu khoan chinh nhu sau:

Phap tra lai cho Tuong cac to gioi cua Phap tren đat Trung Hoa la: Han Khau, Thien Tan, Thuong Hai, Quang Đong, Quang Chau Loan, Sa Dien va nhuong lai quyen khai thac loi tuc kinh te cung nhu quyen so huu tai toan bo tuyen đuong sat Hai Phong – Con Minh cho Trung Quoc.
Phap tu bo mot so quyen loi kinh te tren đat Trung Quoc va nhuong lai nhung quyen loi đo cho Trung Quoc.
Phap cung tu bo quyen lanh su tai phan đoi voi cong dan Phap song tai Trung Quoc (quyen lanh su tai phan la mot đac quyen bat binh đang, theo đo cong dan Phap song tai Trung Quoc neu pham toi thi se đua ve lanh su quan Phap đe xet xu chu khong xu bang luat phap nuoc so tai).
Đong thoi, Trung Quoc cung se đuoc mot so quyen loi o mien Bac Viet Nam nhu: Đuoc quyen khai thac kinh te tai mot đac khu cua cang Hai Phong va Hai Phong se la mot hai cang tu do đe Trung Quoc co the ra vao buon ban, hang hoa cua Trung Quoc nhap qua Mien Bac Viet Nam se khong can phai đong thue.
Nguoc lai, chinh phu Trung Hoa Dan Quoc đong y cho Phap thay the quan Trung Hoa giai giap quan Nhat tai mien Bac Viet Nam, viec thay quan se dien ra tu ngay mung 1 đen ngay 15 thang 3 nam 1946, ky han cham nhat se la ngay 31 thang 3 nam 1946 (Tuy nhien, tren thuc te, quan Trung Hoa Dan Quoc van con đon tru tai mien Bac Viet Nam cho đen ngay 15/6/1946 thi nguoi linh cuoi cung cua Trung Quoc moi roi khoi Bac Viet, trong thoi gian Quan Trung Quoc con o Viet Nam đon tru, ngay 18/3/1946, chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa đa cu mot phai đoan sang Trung Khanh đe giu quan he hoa hao voi Trung Quoc).
Ve co ban, hiep uoc nay cho phep quan đoi Phap tro lai mien Bac Viet Nam thay the cho quan Trung Hoa Dan Quoc đe lam nhiem vu giai giap quan Nhat. Đoi lai, Phap cung đa tra lai cac to gioi cua minh tren đat Trung Quoc cho chinh phu Trung Hoa Dan Quoc cua Tuong Gioi Thach va nhuong cho Trung Quoc mot so đac quyen ve kinh te va chinh tri.


Hiep đinh so bo Phap – Viet Trong thoi gian đau, Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa gom nhieu thanh phan kien quyet chong lai viec Phap tai lap chu quyen o Đong Duong. Nhung sau đo nhung thanh vien Chinh phu la đang vien Đang Cong san Đong Duong đa thay đoi y kien muon ky ket Hiep đinh voi Phap. Theo quan điem cua Ban Thuong vu TW 3 Đang Cong san Đong Duong (đa lui vao hoat đong bi mat), thang 3 nam 1946, neu Phap cho Đong Duong tu tri theo tuyen bo ngay 24 thang 3 nam 1945 thi kien quyet đanh, nhung neu cho Đong Duong tu chu thi hoa đe pha tan am muu cua "bon Tau trang, bon phan đong Viet Nam va bon phat xit Nhat con lai".
Sang ngay 6-3-1946, mot cuoc hop đac biet cua Hoi đong Chinh phu đa hop voi su co mat cua Ho Chi Minh – Chu tich Chinh phu; cac Bo truong: Huynh Thuc Khang, Phan Anh, Chu Ba Phuong, Đang Thai Mai, Truong Đinh Tri, Vu Đinh Hoe, Tran Đang Khoa; Co van toi cao Vinh Thuy; Nguyen Van To – Truong ban Thuong truc Quoc Hoi; Vo Nguyen Giap – Chu tich Uy ban Khang chien; Vu Hong Khanh – Pho Chu tich Uy ban Khang chien; Hoang Minh Giam – Thu ky Hoi đong Chinh phu. Sau khi nghe Chu tich Ho Chi Minh bao cao, Hoi đong ban bac va nhat tri quyet đinh se ky Hiep đinh so bo voi Phap theo cac đieu kien đa đuoc thoa thuan. Vi Nguyen Tuong Tam vang mat nen Hoi đong Chinh phu cu Vu Hong Khanh thay mat đe cung voi Ho Chi Minh ky ban Hiep đinh so bo voi Phap. Ngay 6 thang 3 nam 1946, Hiep đinh so bo Phap-Viet đuoc ky ket giua Jean Sainteny, đai dien chinh phu Cong hoa Phap, va Ho Chi Minh cung Vu Hong Khanh, đai dien chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa. Noi dung cua Hiep đinh bao gom cac điem chinh sau đay:

Chinh phu Phap cong nhan nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa la mot quoc gia tu do trong Lien bang Đong Duong va trong khoi Lien hiep Phap, co chinh phu, nghi vien, quan đoi va tai chinh rieng.
Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa đong y cho 15.000 quan Phap vao mien Bac thay the cho 200.000 quan Trung Hoa Quoc dan đang đe lam nhiem vu giai giap quan Nhat. Phap hua se rut het quan trong thoi han 5 nam, moi nam rut 3.000 quan.
Phap đong y thuc hien trung cau dan y tai Nam Ky ve viec tai thong nhat voi Viet Nam Dan chu Cong hoa.
Hai ben thuc hien ngung ban, giu nguyen quan đoi tai vi tri hien thoi đe đam phan ve che đo tuong lai cua Đong Duong, quan he ngoai giao giua Viet Nam Dan chu Cong hoa va nuoc ngoai va nhung quyen loi kinh te va van hoa cua Phap o Viet Nam.
Quan đoi Phap co trach nhiem ho tro va huan luyen cho Quan đoi Nhan dan Viet Nam.
Ve phia nguoi Phap, Hiep đinh so bo Phap – Viet giup ho đua quan đoi ra mien Bac Viet Nam ma khong gap su khang cu cua Viet Nam Dan chu Cong hoa nhu o Nam Ky, đong thoi Hiep uoc Hoa – Phap giup ho tranh khoi su can tro cua cac tuong linh Trung Hoa Dan Quoc.
Ve phia Viet Minh, quan Trung Hoa đuoc xac đinh la nguy co lon nhat. Đe loai tru nguy co cua 20 van quan Trung Hoa chiem đong, tranh đuoc tinh the bat loi "phai co lap chien đau cung mot luc voi nhieu luc luong phan đong (thuc dan Phap, Tau trang, bon phan cach mang trong nuoc)", tap trung đoi pho voi nguoi Phap va "cac đang phai phan đong". Đong thoi, tranh thu đuoc thoi gian hoa hoan quy bau đe "Bao toan thuc luc gianh lay giay phut nghi ngoi va cung co vi tri moi đa chiem đuoc, chan chinh đoi ngu cach mang, bo sung can bo, boi duong va cung co phong trao". Mot so thanh vien trong Chinh phu Lien hiep thuoc luc luong Viet Quoc, Viet Cach khong tan thanh va len tieng phan đoi gay ra bat đong sau sac, dan chung cung co nguoi ban khoan, nhung Chu tich Ho Chi Minh đa binh tinh giai thich va đong vien đong bao đe đong bao hieu ro "can phai biet chiu đung hy sinh đe muu su nghiep lon".
Viet Nam Dan chu Cong hoa ky voi Phap Hiep đinh so bo Phap – Viet (1946) cho phep Phap đua quan vao mien Bac, đoi lai Phap cong nhan Viet Nam Dan chu Cong hoa la mot quoc gia trong Lien bang Đong Duong thuoc khoi Lien hiep Phap. Đay la buoc đi co loi cho Viet Nam vi neu khong co hiep uoc nao thi quan Phap cung se keo vao mien Bac Viet Nam theo Hiep uoc Hoa - Phap ky ngay 28/2/1946, trong khi Viet Nam Dan chu Cong hoa lai chua đuoc nuoc nao cong nhan. Mac du Hiep đinh co chu ky cua Vu Hong Khanh nhung đa so lanh đao Viet Quoc rut su ung ho cua ho cho chinh phu Ho Chi Minh đe phan đoi, chong lai nhung gi ho goi la "than Phap" trong chinh sach cua Viet Minh. Bao Đai roi khoi đat nuoc vao ngay 18 thang 3, ngay quan Phap vao Ha Noi đe theo phai đoan ngoai giao đen Trung Khanh nham tai khang đinh tinh huu nghi Viet – Trung va đe tham do viec Tuong Gioi Thach muon hai nuoc se co quan he the nao sau khi ky Hiep uoc Hoa – Phap. Mot hoi nghi lien tich đuoc to chuc đe khai thong cac bat đong dan đen viec thanh lap Hoi Lien hiep Quoc dan Viet Nam.
Do Hiep đinh so bo Phap – Viet chi mang tinh chat la khung phap ly chu chua phai van ban phap ly chinh thuc nen Bo Ngoai giao Phap chua phe chuan cho đen khi co Hiep uoc chinh thuc giua hai ben Viet – Phap. Sau khi ky Hiep đinh so bo Phap – Viet, hai ben Viet – Phap tiep tuc xuc tien hoi đam tai Hoi nghi Đa Lat va Hoi nghi Fontainebleau đe đam phan ve nen đoc lap cua Viet Nam trong Lien hiep Phap va viec thong nhat Viet Nam. Thuc ra, Phap cung chang thuc tam muon đam phan hoa binh ma ho chi cau gio đe co thoi gian chuan bi đu luc luong tai chiem Đong Duong. Leclerc, tong chi huy Phap o Đong Duong khi đe nghi đam phan đa bi chuan tuong Charles de Gaulle trach moc: "Neu toi ma đong y may thu nham nhi nay thi đe quoc Phap đa tieu vong lau roi. Hay đoc that ky cau chu trong tuyen bo thang 3 cua Phap ve Đong Duong".
Tuy nhien, hiep đinh đa bi Cao uy Đong Duong, Georges Thierry d'Argenlieu, lam mat gia tri khi ong tuyen bo thanh lap Nam Ky quoc tai Sai Gon vao ngay 1 thang 6 cung nam trong luc Hoi nghi Fontainebleau đang dien ra.


Chinh phu Lien hiep Khang chien tan ra Sau khi ky Hiep đinh, Ho Chi Minh lap tuc đa đua Viet Minh hoa vao mot mat tran rong lon hon, chu truong đoan ket mot so đang phai cua Viet Nam, nho đo ma giam suc ep chinh tri. Ngay 27/5/1946, Hoi Lien hiep Quoc dan Viet Nam đuoc thanh lap voi muc tieu giu vung quyen tu chu đe đi đen hoan toan đoc lap.
Ngay 15/6/1946, nguoi linh cuoi cung cua quan đoi Trung Hoa Dan Quoc roi khoi Viet Nam. Nguyen Tuong Tam voi tu cach Bo truong Bo ngoai giao dan đau phai đoan Viet Nam Dan chu Cong hoa tham gia Hoi nghi tru bi tai Đa Lat, nhung do bat đong đa khong tham gia hau het cac phien hop, sau đo cung khong tham gia Hoi nghi Fontainebleau, cuoi cung roi bo chinh phu. Tai lieu cua Đang Cong san Viet Nam nhan đinh Nguyen Tuong Tam thieu ban linh chinh tri, lap truong bap benh, bien thu cong quy roi đao nhiem sang nuoc ngoai.
Trong luc đo, Vo Nguyen Giap tung buoc tim cach loai bo dan cac đang phai than Trung Hoa nhu Viet Quoc, Viet Cach, Đai Viet, nhung nguoi Trotskist, luc luong chinh tri Cong giao... Ngay 19/6/1946, Bao Cuu Quoc cua Tong bo Viet Minh đang xa luan kich liet chi trich "bon phan đong pha hoai Hiep đinh so bo Phap Viet mung 6 thang 3". Mot trong nhung su kien noi tieng nhat trong chien dich truy quet cac đang phai đoi lap la vu an pho On Nhu Hau. Tuong Vo Nguyen Giap bat đau chien dich truy quet cac đang phai đoi lap bang luc luong cong an va quan đoi do Viet Minh kiem soat voi su giup đo cua nha cam quyen Phap. Ong Giap cung su dung cac si quan Nhat Ban tron tai Viet Nam va mot so vu khi do Phap cung cap cho chien dich nay.
Cac thanh vien Viet Nam Quoc dan Đang va Viet Nam Cach Menh Đong minh hoi đa lan luot rut khoi chinh phu Lien hiep. Lanh tu đang Viet Cach la Nguyen Hai Than va cac thanh vien Viet Quoc – Viet Cach khac trong chinh phu nhu Nguyen Tuong Tam, Vu Hong Khanh va canh than Tuong do Vu Hong Khanh lanh đao luu vong sang Trung Quoc. Cac đang vien Đai Viet phan lon van o lai Viet Nam cho thoi co.  Viec cac thanh vien chu chot cua Viet Quoc, Viet Cach nhu Nguyen Hai Than, Nguyen Tuong Tam, Vu Hong Khanh roi bo chinh phu va đi sang Trung Quoc đa đanh dau cham het cho thoi ky hop tac giua Viet Minh va cac đang phai than Trung Hoa tai mien Bac, trong cong cuoc "khang chien kien quoc" ma Chinh phu Lien hiep Khang chien la bieu tuong.
Đe thuong thao nham thuc hien tam uoc 6/3, Ho Chi Minh dan mot đoan đai bieu sang Phap nhung khi đoan toi noi, chinh phu Phap vua đo va phai mat hang tuan cho mot chinh phu moi ra đoi. Cung thoi gian đo, hom 1/6, sau khi Ho Chi Minh len đuong sang Paris, cao uy Phap d'Argenlieu đa pha tan nhung gi Sainteny vua đat đuoc. d'Argenlieu ra tuyen bo tai Sai Gon ve mot Cong hoa Tu tri Nam Ky ly khai khoi Viet Nam Dan chu Cong hoa. Voi mot chinh the phu thuoc vao Phap, nhu vay đa khong con cho cho mot cuoc bo phieu trung cau y dan o Nam Bo. Ho Chi Minh tuc gian noi voi Salan, nguoi thap tung ong sang Phap: "Cac nguoi vua nguy tao ra mot "Alsace – Lorraine" va chung ta đa bi đay vao "Cuoc chien tranh tram nam".


Đanh gia cua cac ben co lien quan Sau khi ky Hiep đinh so bo, trong cuoc mit tinh ngay 7/3/1946, Ho Chi Minh giai thich ve viec ky ket hiep đinh "Chung ta tren thuc te đa đoc lap tu thang 8/1945, nhung cho đen nay chua co cuong quoc nao cong nhan đoc lap cua chung ta. Ban hiep đinh ky voi nuoc Phap nay mo đuong cho su cong nhan cua quoc te. Ban hiep đinh se dan chung ta đen mot vi tri quoc te ngay cang vung vang va đo la mot thang loi chinh tri lon lao. Quan đoi Phap se đen theo lenh cua cac nuoc Đong Minh. Ho chi co 15000 nguoi va chi o lai trong 5 nam nua, sau đo ho se rut khoi nuoc ta. Chon thuong luong thay vi đanh nhau chinh la bang chung hieu biet ve chinh tri. Thuc vay, vi sao lai đi hy sinh 50 hoac 100 ngan nguoi trong khi chung ta co kha nang bang con đuong thuong luong ma đi đen đoc lap co the trong 5 nam". Con Vo Nguyen Giap phan tich "Nhung nguoi khong thoa man chi hieu đoc lap hoan toan nhu mot khau hieu, mot nhat lenh, tren giay to hoac ngoai cua mieng. Ho khong thay rang đoc lap cua đat nuoc la ket qua cua nhung đieu kien khach quan va trong cuoc chien đau gianh đoc lap cua chung ta, phai biet cuong nhu tuy luc... Chung ta đa chon con đuong thuong luong nham tao ra nhung đieu kien thuan loi cho cong cuoc đau tranh gianh đoc lap hoan toan, nham co the đoi cho co hoi đi đen mot nen đoc lap nguyen ven". Ngay 12/3/1946, bo truong ngoai giao Nguyen Tuong Tam tuyen bo "Trung Quoc va My co nhiem vu bao ve cho hoa binh o Vien Đong... Trong luc cho đoi nuoc Phap va nuoc Viet Nam lap lai đuoc mot nen hoa binh vung chac, nuoc My phai giup đo chung ta ve moi phuong dien hoan toan nhu Trung Quoc".
Vo Nguyen Giap cho rang Hiep đinh so bo cung giong Hoa uoc Brest-Litovsk (nam 1918) giua Đe quoc Đuc va nuoc Nga Xo viet. Ong cho hay thoa uoc ngung ban nay voi Đuc đa dung đuoc cuoc xam lan cua Đuc vao Nga, nho đo ma nhung nguoi Xo viet đa cung co luc luong quan đoi va chinh quyen cua minh. Theo Vo Nguyen Giap, Hiep đinh So bo la nham bao ve va cung co đuoc vi the ve chinh tri, quan su va kinh te cua Viet Nam va đe chuan bi luc luong khang chien, do Viet Nam chua san sang ve binh luc cho cho mot cuoc khang chien lau dai voi Phap. Đoi voi nhung y kien phe phan ban Hiep đinh so bo khong chua đung tu "đoc lap", ong Giap cho rang nhung nguoi phan đoi khong nhan thay rang đoc lap cua mot quoc gia la ket qua cua cac đieu kien khach quan, va trong cuoc đau tranh đe gianh đoc lap toan ven, phong trao gianh đoc lap phai biet ung bien theo tinh hinh, se co nhung thoi điem phai cung ran va nhung thoi điem thi lai phai mem deo.
Ve phan Ho Chi Minh, ong đa chi ra mot thuc te rang du Viet Nam gianh đuoc đoc lap tu thang 8/1945, nhung chua co nuoc nao xac lap quan he ngoai giao voi Viet Nam. Hiep đinh So bo se mo đuong cho su cong nhan quoc te, đong thoi han che luc luong cua Phap o Viet Nam o muc 15 ngan quan, voi thoi han la 5 nam. Nhu vay Viet Nam co the gianh đoc lap tung buoc khong can đo mau. Đong thoi ong cung tuyen bo: "Toi, Ho Chi Minh, đa cung voi đong bao chien đau cho đoc lap cua To quoc. Toi tha chet chu khong bao gio ban nuoc".
Ve phia Cao uy Phap, Đo đoc d'Argenlieu va nhung nguoi theo chu truong cua Thong che de Gaulle – phe chu chien, Hiep đinh nay đuoc coi nhu "Hiep uoc Munich cua Phap". Ho khong thuc tam muon hoa binh ma chi coi ban Hiep uoc la mot buoc lan toi (đieu quan Phap ra mien Bac), roi sau đo se su dung suc manh vu trang đe tai chiem Viet Nam lam thuoc đia.


Tham khao Thu muc Spencer C. Tucker, Encyclopedia of the Vietnam War, ABC-CLIO, 2000. tr. 181–182. Muc "Ho-Sainteny Agreement".


Xem them Hoi nghi Đa Lat 1946
Hoi nghi Fontainebleau 1946
Tam uoc Viet – Phap