Tu cau khuan (tieng Anh: Staphylococcus co nguon tu tieng Hy Lap staphyle nghia la chum nho) la cac cau khuan Gram duong khong tao nha bao co đuong kinh khoang 1 μm, khong di đong va sap xep theo moi huong va thuong tao thanh cum (tu) trong giong nhu chum nho.
Co the noi tu cau khuan la mot trong nhung vi khuan noi tieng nhat: đuoc cac nha vi khuan hoc noi tieng quan tam nghien cuu, ti le gay benh rat cao, co kha nang gay nhieu benh nang cung nhu đe khang khang sinh rat manh. Cac nha vi khuan hoc lung danh nhu Robert Koch (1878) va Louis Pasteur (1880) đeu rat quan tam nghien cuu tu cau khuan ngay tu thoi ky đau cua lich su nganh vi sinh vat hoc. Ngay 9 thang 4 nam 1880, bac si nguoi Scotland Alexander Ogston đa trinh bay tai hoi nghi lan thu 9 Hoi Phau thuat Đuc mot bao cao khoa hoc trong đo ong su dung khai niem tu cau khuan (staphylococcus) va trinh bay tuong đoi đay đu vai tro cua vi khuan nay trong cac benh ly sinh mu trong lam sang.


Coagulase Tren phuong dien gay benh, tu cau khuan đuoc chia thanh hai nhom chinh: tu cau co men coagulase va tu cau khong co men coagulase.
Tu cau co men coagulase
Nho men coagulase nay ma tren moi truong nuoi cay co mau, vi khuan tao nen cac khuan lac mau vang. Do vay vi khuan nay con goi la tu cau vang. Cac vi khuan quan trong cua nhom nay la:

Staphylococcus aureus hay con goi la tu cau vang
Staphylococcus intermedius
Tu cau khong co men coagulase
Do khong co men coagulase nen tren moi truong nuoi cay khong co mau, khuan lac co mau trang nga. Tren lam sang thuong goi cac vi khuan nay la tu cau trang. Cac vi khuan nhom nay co the ke:

Staphylococcus epidermidis
Staphylococcus saprophyticus
Staphylococcus haemolyticus
Staphylococcus capitis
Staphylococcus simulans
Staphylococcus hominis
Staphylococcus warneri
Cung 16 chung tu cau khuan khac khong hien dien o nguoi.
Tu cau khuan moc de dang tren cac moi truong nuoi cay o nhiet đo 37 °C. Mau đac trung cua cac khuan lac la mau trang nhu su hoac mau trang nga. Kha nang tan mau cua vi khuan đuoc nuoi cay cung cap goi y quan trong ve tinh chat cua vi khuan nay.


Tu cau khuan co men coagulase (tu cau vang) Nam 1926, Julius von Daranyi la nguoi đau tien phat hien moi tuong quan giua su hien dien cua hoat đong men coagulase huyet tuong cua vi khuan voi kha nang gay benh cua no. Tuy nhien mai đen nam 1948, phat hien nay moi đuoc chap nhan rong rai.


= Đac tinh va cac yeu to đoc luc =
Tren lam sang viec phan biet cac chung tu cau co kha nang gay benh va khong gay benh thuong dua vao su hien dien cua men Coagulase. Men nay gan voi prothrombin trong huyet tuong va hoat hoa qua trinh sinh fibrin tu tien chat fibrinogen. Enzyme nay cung voi yeu to ket cum (clumping factor), mot enzyme vach vi khuan, giup tu cau vang tao ket tua fibrin tren be mat cua no. Tinh chat nay la yeu to benh sinh cuc ky quan trong va yeu to cung đong vai tro quan trong trong chan đoan.
Tu cau vang con san xuat nhieu yeu to đoc luc khac co lien quan đen cau tao cua vach vi khuan.

Vo polysaccharide: mot so chung tu cau vang co the tao vo polysaccharide. Vo nay cung voi protein A co chuc nang bao ve vi khuan chong lai hien tuong thuc bao.
Hau het cac chung tu cau vang đeu co kha nang tong hop mot loai protein be mat (protein A) co kha nang gan voi manh Fc cua cac globuline mien dich. Chinh nho hien tuong gan đoc đao nay ma so luong manh Fc giam xuong. Vi manh Fc cua cac globuline mien dich co vai tro quan trong trong hien tuong opsonin hoa: chung la cac receptor cho cac đai thuc bao. Qua trinh gan tren giup tu cau vang tranh khong bi thuc bao boi đai thuc bao.
Ngoai ra phan lon cac chung tu cau đeu co kha nang san xuat mot chat ket dinh gian bao. Nho chat nay, vi khuan tao đuoc mot lop mang sinh hoc bao phu chinh no va vi khuan co the phat trien trong lop mang nhay niem mac.


= Cac yeu to đoc luc ngoai bao =
Ngoai coagulase va yeu to ket cum, tu cau con san xuat mot so men quan trong gop phan tao nen đoc luc manh me cua chung vi khuan nay.

Hyaluronidase: men nay co kha nang pha huy chat co ban cua to chuc, giup vi khuan co the phat tan trong to chuc.
Hemolysine va leukocidine: pha huy hong cau (tan mau) va gay chet cac te bao hat cung nhu đai thuc bao.
Exfoliatine: la cac men pha huy lop thuong bi. Men nay gay ton thuong da tao cac bong nuoc. Vi du đien hinh la hoi chung Lyell do tu cau.
Sauđoc to ruot (Enterotoxine A, B, C, D, E, F) ben voi nhiet. Cac đoc to ruot nay đong vai tro quan trong trong ngo đoc thuc pham.
Đoc to gay hoi chung soc nhiem đoc: la nguyen nhan gay nen hoi chung soc nhiem đoc, mot hoi chung soc tram trong.
Hau het cac chung tu cau đeu san xuat đuoc men penicillinase (beta-lactamase). Men nay pha huy vong beta-lactam, cau truc co ban cua cac khang sinh nhu penicilline G, Ampicilline va Ureidopenicilline, lam cho cac khang sinh nay mat tac dung.


= Vai tro cua tu cau vang trong lam sang =

Tu cau co men coagulase gay nen rat nhieu benh ly khac nhau. Co the chia cac benh nay theo kha nang xam nhap hay sinh đoc to cua tu cau:
A. Benh do tu cau xam nhap
Cac benh nhiem trung khu tru tai da va niem mac: nhung benh nhiem trung da va cac phan phu thuoc (chu yeu la cac chan long va tuyen mo hoi) tao thanh benh canh ap xe kinh đien cua tu cau. Cac tu cau khuan co kha nang tao fibrin do đo tao đuoc mot vach fibrin bao boc o ap xe. Cac o nhiem trung nay co the chi nho nhu đau đinh ghim (benh viem nang long) hoac kich thuoc nhu qua tao trong ap xe co. Cac vung da co long ram bao phu, tu cau thuong la nguyen nhan gay nen cac mun đau đanh. Ton thuong tai cho co the nhe nhang nhung no cung la mot moi nguy co phat tan vi khuan đen nhung co quan xa hon. Mu cua cac o ap xe do tu cau vang thuong co mau vang, đac va khong hoi.
Nhiem trung cac co quan sau: nhiem trung cac co quan ben trong co the co the do đuong noi sinh: tu mot o nhiem viem nhiem ngoai vi, vi khuan theo đuong mau va bach huyet đen cac co quan khac. Nhiem trung cung co the do nguyen nhan ngoai sinh: vi khuan đi tu moi truong vao co the thong qua vet rach da sau chan thuong hoac trong qua trinh phau thuat. Cac benh ly đien hinh trong nhom nay co the ke: viem xuong tuy xuong, nhiem trung huyet, viem tac tinh mach xoang hang, viem noi tam mac, viem mang nao mu…
B. The trung gian
Viem da bong nuoc (bong da so sinh, hoi chung bong da do tu cau) thuong gap o tre so sinh va tre nho. Tac nhan gay benh la cac chung tu cau san xuat đoc to Exofoliatine. Ngay sau trieu chung sot va đo da, benh đuoc đac trung bang dau hieu bong lop bieu bi đong thoi hinh thanh bong nuoc tren dien rong. Benh thuong dien tien lanh tinh. Mac du tren da hinh thanh nhieu bong nuoc lon nhung it khi đua đen tinh trang roi loan nuoc va đien giai. Lop da non moi đuoc hinh thanh kha nhanh. Tuong tu voi benh ly nay la Hoi chung Lyell do tu cau va Choc truyen nhiem.
Hoi chung soc nhiem đoc: thuong gap o phu nu tre trong ky kinh nguyet co dung bang tham hut manh. Chinh do kha nang tham hut tot nay ma bang co thoi gian su dung lau hon. Mot so loai bong tham nay co kha nang gan voi cac ion magnesium do đo lam giam luong ion nay trong am đao. Khoang 20% phu nu co mang tu cau o đuong am đao. Do luong ion magnesium giam xuong, vi khuan nay tang cuong san xuat cac ngoai đoc to gay soc. Benh canh lam sang cua hoi chung soc nhiem đoc gom đot ngot sot cao, cam giac met moi, tieu chay toan nuoc, nhuc đau, đau co, noi ban ngoai da va mot hoac nhieu dau hieu cua soc. Hoi chung nay co ti le tu vong kha cao.
Hoi chung Thukydides: la the đac biet cua hoi chung soc nhiem đoc. Hoi chung nay co the gap o thanh thieu nien ca hai gioi, thuong gap do boi nhiem tu cau sau khi bi cum. Ti le tu vong cua hoi chung nay rat cao (tren 50%). Bieu hien lam sang ve mat ho hap va tieu hoa rat giong voi benh dich hach do Thurykodides mo ta o Athen va nam 430 truoc cong nguyen.
C. Benh do đoc to
Ngo đoc thuc pham la benh đien hinh nhat do đoc to ruot ben voi nhiet cua tu cau. Sau khi an cac thuc an nguoi hoac ke ca cac thuc an nhiem tu cau đa đuoc nau chin. Co the phan thanh hai the:
Viem da day ruot: nguyen nhan do an phai cac thuc an nhiem đoc to tu cau. Benh thuong xay ra trong thoi gian ngan voi trieu chung non mua du doi, tieu chay phan toe nuoc, khong sot. Benh thuong lanh nhanh chong va khong can đieu tri khang sinh.
Viem ruot non-đai trang: nguyen nhan do thuc an nhiem mot luong lon vi khuan tu cau (>105 vi khuan/g thuc an) hoac do vi khuan tang sinh trong long ruot (co đen 2-30% so nguoi mang vi khuan nay trong ruot). Trieu chung benh ly o đuong tieu hoa nhu đau bung, non mua, tieu chay keo dai hon va can phai đieu tri khang sinh.
Ngo đoc thuc pham do tu cau khuan vang (Staphylococcus aureus) o Viet Nam thuong gap trong cac tiec cuoi. Vi phai chuan bi cho nhieu thuc khach (binh quan khoang 200 nguoi) nen thuc an can phai đuoc nau truoc va đe qua đem. Tu cau khuan nhiem tu moi truong hoac tu nguoi che bien se sinh soi rat nhanh trong cac thuc an co ham luong dinh duong thich hop (thuong gap nhat la cac mon sot trung, thit nguoi), va sinh ra đoc to đuong ruot. Đoc to nay rat ben voi nhiet, do đo truoc khi an co đun lai cho soi cung khong huy đuoc đoc to. Khi an phai thuc an co nhiem đoc to đuong ruot, chi sau 30 phut đen 1 gio la cac trieu chung non mua, tieu chay đa xay ra.


= Dich te hoc va phong benh =
Tu cau khuan thuong chiu đung tot cac thay đoi cua moi truong nhu kho han, anh nang, nhiet đo, thay đoi pH va đo man. Nhan vien y te la nhung nguoi co ti le mang vi khuan cuc ky cao. Cac bien phap nhu mang mu hoac khan trum đau, mang che mat hoac khau trang va rua tay thuong xuyen la bien phap phong lay truyen vi khuan huu hieu nhat trong benh vien đac biet la trong cac đon vi hoi suc. Nhung bien phap nay cung đuoc ap dung cho nhung nguoi lam viec trong cac bep an tap the hoac trong cac xuong che bien thuc pham.
Ty le nguoi mang vi khuan tu cau vang tren da hoac niem mac vao khoang tu 10 đen 90%. Cac khu vuc cu tru thuong gap cua tu cau vang la tien đinh mui, toc, nach va nep hau mon. Đay la nguon lay cheo trong cac đon vi hoi suc, đac biet la o cac benh nhan suy giam mien dich nhu đai thao đuong, benh nhan AIDS hoac xo gan. Chung vi khuan nguy hiem trong cac khu vuc nay la tu cau vang đe khang voi methicillin.


Tu cau khong co men coagulase Tu cau khong co men coagulase la thanh phan cua he vi khuan binh thuong cua da va niem mac. Đai dien quan trong nhat cua nhom nay la Staph. epidermidis.
Trong mot thoi gian rat dai, cac nha vi khuan hoc đa xem vi khuan nay khong co tinh gay benh. Tuy nhien ngay nay nguoi ta biet ro rang cac tu cau khuan khong co men coagulase, đac biet la Staph. epidermidis la nguyen nhan thuong gap sau phau thuat chan thuong chinh hinh va cung la nguyen nhan cua nhiem trung benh vien. Cac vi khuan nay co kha nang tao nen mot lop mang nhay va duoi lop mang nhay nay, vi khuan phat trien tao thanh cac khuan lac nho bam vao cac catheter bang chat deo. Lop nhay nay cung bao ve vi khuan khong bi tan cong boi cac te bao co tham quyen mien dich cua co the va khong bi tac đong boi khang sinh.
Staphylococcus saprophyticus la nguyen nhan gay nhiem trung tiet nieu thuong gap o phu nu tre vi vi khuan nay co kha nang bam dinh vao te bao bieu bi đuong tiet nieu va san xuat men urease.
Đieu tri nhiem trung do cac vi tu cau khong co men coagulase thuong kho khan vi vi khuan nay thuong đa đe khang khang sinh. Mot nguyen nhan khac nua la viec xac đinh chinh xac tac nhan nao trong nhom vi khuan nay gay benh đe đieu tri đac hieu rat kho vi chung thuong hien dien tren da va niem mac.


Tham khao Dinges MM, Orwin PM, Schlievert PM. Exotoxins of Staphylococcus aureus. Clin Microbiol Rev. 2000; 13: 16-34
Hof H, Doerries R. Staphylokokken. Medizinische Mikrobiologie. Georg Thieme Verlag. Stuttgart. 2002. 275-284.
Nhiem tu cau nguy hiem nhu the nao?, Vien Y hoc ung dung Viet Nam, 17/07/2016
Tu Cau Khuan Staphylococcus Aureus Khang Methicillin (MRSA) Luu tru ngay 30 thang 11 nam 2016 tai Wayback Machine, Thong tin y te cong đong cua Bang Columbia thuoc Anh, Canada, Thang 3/2015


Chu thich Tham khao Du lieu lien quan toi Tu cau khuan tai Wikispecies