Bui The Đat (chu Han: 裴世達; 1704 – 1778) la tuong nha Le trung hung trong lich su Viet Nam. Ong co cong đanh dep cac cuoc khoi nghia nong dan Đang Ngoai giua the ky 18 va tham gia chien dich Phu Xuan 1774 – 1775 đanh chiem Thuan Hoa – Quang Nam, mo đat Đang Ngoai; ong cung la nguoi ve ban đo Hoang Sa the ky 18.


Than the va su nghiep Bui The Đat sinh tai lang Tien Ly, huyen Đong Thanh, phu Dien Chau, nay la xa Dien Ngoc, huyen Dien Chau, tinh Nghe An trong gia đinh dong vo tuong.


= Su nghiep =


 Dep quan Heo  Ban đau ong lam chuc cai đoi cam quan. Tu thoi Trinh Doanh len ngoi, ra tay đanh dep cac cuoc khoi nghia nong dan Đang Ngoai, Bui The Đat tham gia nhieu tran đanh, dung cam lap nhieu cong trang.
Trinh Doanh phong ong lam luu thu Thai Nguyen, tuoc Đoan Nghiem hau. Sau đo ong lam Thong linh Son Tay, tham gia đanh dep quan Heo Nguyen Danh Phuong o Tam Đao. Nam 1750, ong theo Trinh Doanh đanh quan Heo, cung pha đuoc đon Uc Ky va Huong Canh, tien đanh nui Ngoc Boi. Bui The Đat theo đuong nui Thanh Lanh tien vao can cu quan Heo, phat co thuc quan cung tien. Quan quan Heo thua chay.
Bui The Đat ben cung cac tuong ban nhau tien theo đuong Pho Yen, Đai Tu đon chan tu đang sau, lung bat đuoc hon 10 vien tuong, so quan quan Heo con lai bi giet het khong ai song sot. Khi ban quan cong, Bui The Đat xep thu 2.


 Dep Le Duy Mat  Sau đo ong tran thu Son Tay, đanh dep đuoc nhung luc luong noi day chong trieu đinh trong vung va tai vung nui Tuyen Quang. Do co cong lao, ong đuoc goi ve lam Chanh đe Kinh Bac, sau đo lam Luu thu Thanh Hoa.
Nam 1765, Bui The Đat lai đoi lam Đoc suat Nghe An. Nam 1767, Trinh Sam moi len ngoi chua đinh đanh Hoang Cong Chat o Hung Hoa thi Le Duy Mat tai Tran Ninh mang quan ra quay roi truoc đe cuu ung cho Cong Chat. Trinh Sam ben sai Bui The Đat tuyen quan va chieu du tho hao trong vung đe gia tang the luc va đanh dep, đong thoi phong ong lam Đoan quan cong. Thang 6 nam 1767, ong tien đen Huong Son (Ha Tinh), nhieu lan đanh bai quan Le Duy Mat va bat song đuoc Con quan cong cua đich.
Le Duy Mat bai tran khong the tiep ung cho Hung Hoa, cuoi cung luc luong Hoang Cong Toan o Hung Hoa bi tieu diet.
Nam 1769, Trinh Sam quyet đinh đanh dep Tran Ninh, ben trieu ong ve kinh. Thang 7 nam đo ong thong linh đao binh ma Nghe An cai quan 60 dinh co cung đao quan Thanh Hoa cua Nguyen Phan nhat te tien vao Tran Ninh. Thang 9, quan Trinh đen phia nam song Cua Rao, nhieu lan đanh bai quan đich. Le Duy Mat co thu khong ra, quan Trinh khong đanh vao đuoc.
Trinh Sam thay chien su kho khan, đuong van luong vat va, đinh ban rut quan ve đe sang nam sau lai đanh. Bui The Đat thay vay ben khich le cac tuong co suc đanh. Ong hop binh voi Nguyen Phan đanh gap. Sang thang 1 nam 1770, hai đao quan đanh thang vao can cu Trinh Quang. Quan noi day nhieu nguoi ra hang. Le Duy Mat biet that bai ben tu thieu ma chet.
Ban cong tran Tran Ninh, Bui The Đat đuoc thang 22 lan cong mot luc len chuc Đai tu ma, gia phong hai chu "cong than", nhung van truc tiep lam Đoc tran Nghe An đe theo doi tinh hinh Đang Trong.


 Ve ban đo bai cat vang (Hoang Sa)  "Giap Ngo nien binh Nam đo", phan thu 3 trong tap Hong Đuc ban đo - Bo ban đo co tap hop nhung tu lieu khac nhau đuoc viet o nhung moc thoi gian khac nhau ve đia ly Viet Nam tu thoi Le So đen đoi Gia Long, đuoc xac đinh la do Đoan Quan cong Bui The Đat ve va dang len chua Trinh Sam nam 1774.
Nhan đe "Giap Ngo nien binh Nam đo" nghia la "Ban đo đanh dep mien Nam nam Giap Ngo". Sau nhan đe la dong chu: "Đoc suat Đoan Quan cong hoa tien" nghia la: "Quan Đoc suat Đoan Quan cong ve va dang len".
Bo ban đo gom tat ca 15 tam ban đo ve xu so Đang Trong đi tu Quang Binh vao toi nui Đa Bia thuoc Phu Yen. Vi thuan tuy chi phuc vu muc đich quan su nen no chua mo ta đay đu cua bien, bo bien tren vung bien thuoc lanh hai Viet Nam, nhung đa cho thong tin khai quat ve dien mao khu vuc Đang Trong vao nhung nam cuoi the ky 18. Đac biet, ban đo co nhung chi tiet bang hinh anh xac đinh chinh quyen (chua Nguyen) va nguoi Viet (xu Đang Trong) đa khai thac va lam chu "Bai cat vang" (Hoang Sa), the hien o cho trong bo ban đo nay "Bai Cat Vang" đuoc ve va chu thich o ngoai khoi phu Quang Ngai. Bai cat vang đuoc ve tuong trung bang hinh nhung qua nui hinh bau duc, nam giua Cu Lao Cham va Cu Lao Re ngoai khoi huyen Binh Son.
"Giap Ngo nien binh Nam đo" la tac pham thu hai xuat hien danh tu "Bai Cat Vang", sau "Thien Nam tu chi lo đo thu" cua Đo Ba Cong Đao Phu.


 Nam tien  Nam 1774, nghe tin Đang Trong co anh em Tay Son khoi binh chong chua Nguyen khien chinh quyen ho Nguyen nghieng nga, Bui The Đat ben bao gap ra Thang Long. Trinh Sam ben sai Hoang Ngu Phuc lam Binh Nam thuong tuong quan giu chuc Thong tuong, Đoan Quan cong Bui The Đat giu chuc Pho tuong, Xuan Quan cong Nguyen Nghiem giu chuc Ta tuong, thong linh tuong si 33 doanh thuy, bo cac đao Thanh, Nghe, vung đong nam, tong so gom ba van quan đi đanh Đang Trong.
Quan Trinh lien tiep thang tran. Cuoi thang 12 nam đo (thang 1 nam 1775), Bui The Đat va Hoang Ngu Phuc tien vao thanh Phu Xuan.
Co y kien đanh gia "Giap Ngo nien binh Nam đo" la đong gop quan trong chi ro đuong đi loi lai tai Đang Trong đa giup cho quan Trinh gianh toan thang trong cuoc nam tien, lan đau tien chiem tron kinh đo Phu Xuan, đieu ma sau gan 150 nam voi 7 lan đai chien Trinh – Nguyen phan tranh, chua Trinh chua bao gio lam đuoc.
Thang 2 nam 1775, Hoang Ngu Phuc tien vao Quang Nam đuoi theo Nguyen Phuc Thuan, Bui The Đat o lai tran thu Phu Xuan, xep đat moi viec. Thang 10 nam đo, sau khi thu hang Tay Son, Hoang Ngu Phuc va nhieu tuong si bi nhiem benh dich. Hoang Ngu Phuc, Nguyen Nghiem benh nang phai tro ve bac, Bui The Đat đuoc cu thay lam chi huy quan đoi tai Thuan Hoa.


 Tran thu Thuan Hoa – đuc tien Canh Hung Thuan Bao  Đau nam 1776, Hoang Ngu Phuc qua đoi, ong đuoc thang lam Nam thuy đai tuong quan, kiem tran thu Thuan Hoa, đuoc tuy nghi quyet đoan moi viec.
Theo lenh cua trieu đinh, Bui The Đat mo mot xuong đuc tien lon tai khu vuc bo song Huong (phia bac cau Truong Tien ngay nay). Ong cho thu vet cac san vat va vu khi bang đong khong dung nhu sung, đinh, vac... đe đuc tien "Canh Hung Thuan Bao". Viec đuc tien dien ra tu ngay 22/2 cho toi ngay 30/6 nam Binh Than (1776).
Cong truong đuc tien chi mang tinh chat da chien tam thoi nen đong tien "Canh Hung Thuan Bao" co chat luong kem hon so voi cac loai tien nien hieu Canh Hung khac. Cong truong đuc tien chi ton tai 4 thang nhung đay la mot su kien đac biet tai manh đat Thuan Hoa đuong thoi va in đam dau an trong đoi song xa hoi noi nay. Manh đat co truong đuc tien mang ten "Truong Tien" con ton tai cho đen ngay nay va ten goi cau Truong Tien, bieu tuong cua co đo Hue, cung xuat phat tu cong truong đuc tien nay cua Bui The Đat.
Vi khi đo Bui The Đat cung đa 73 tuoi, suc yeu, ma Thuan Hoa xa xoi nen thang 8 nam 1776, Trinh Sam cu Pham Ngo Cau vao thay ong tran thu Thuan Hoa. Ong đuoc trieu ve kinh lam chuc Thu phu su.


= Cuoi đoi =
Nam 1778, co quan cuop bien quay nhieu, ong lai đuoc lenh ra tran thu Son Nam. Khi dep yen cuop bien, ong lai đuoc lenh vao lam Đoc suat Nghe An.
Toi Nghe An khong lau thi ong qua đoi, tho 75 tuoi, đuoc truy phong lam Đai tu đo, phong lam phuc than.
Ong cung voi Hoang Ngu Phuc va Nguyen Phan la mot trong ba nguoi đuoc ghi ten vao co Thai thuong o phu chua – mot đac an rat hiem co thoi Le Trinh.


Nhan đinh Su nghiep vo tuong cua Đoan Quan cong đuoc cac su gia Đai Viet thoi Le Trinh ghi chep rat đay đu va chi tiet trong nhieu bo chinh su nhu Đai Viet su ky tuc bien, Phu bien tap luc… Trong su nghiep cam quan, ong hau nhu chua bai tran lan nao, tro thanh mot trong nhung tru cot chinh cua nha nuoc Đang Ngoai. Đen khi ong qua đoi, trieu Le Trinh khong con tuong gioi va buoc vao con đuong suy vong roi sup đo.
Su gia Phan Huy Chu nhan đinh ve ong nhu sau:

Ong la con nha lam tuong, co muu luoc, hanh quan thuong than trong, yeu si tot, nhieu lan lap đai cong. Thoi ay ong la bac te phu đe nuong tua… ngoi cao trong vong, la bac danh tuong chau Hoan.


Xem them Nguyen Danh Phuong
Le Duy Mat
Nguyen Phan
Hoang Ngu Phuc
Trinh-Nguyen phan tranh, 1774-1775


Tham khao Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc
Phan Huy Chu (2008), Lich trieu hien chuong loai chi, tap 1, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich