Cong chua (chu Han: 公主) la tuoc hieu đuoc su dung boi cac quoc gia Đong A chiu anh huong tu nen van minh Trung Hoa, thuong đuoc phong cho con gai cua Hoang đe, tuc Hoang nu (皇女) hoac con gai cua Quoc vuong, tuc Vuong nu (王女). Tuoc hieu nay cung đuoc dung đe phong cho mot so nguoi phu nu co cong trang lon voi trieu đinh, hoac mot so vi nu than.
Đoi voi hau het trieu đai, tuoc hieu "Cong chua" phai đuoc chinh cac Hoang đe ra sac chi gia phong, lam le ban tuoc hieu hoac đat phong chu khong phai mot danh xung tu co. Tuy nhien o hai trieu nha Thanh va nha Nguyen, rat pho bien truong hop goi tuoc hieu nay kem so thu tu, du phai sau khi lam le gia phong moi co tuoc hieu chinh thuc.


Tu nguyen Xuat xu cua tu "Cong chua" co lien he voi viec lam chu hon. Sach Cong Duong truyen thoi Chien Quoc co chep:「"Thien tu ga con gai cho chu hau, tat phai do chu hau cung ho lam chu hon"」. Sach Su vat khoi nguyen bo tuc them:「"Thien tu ga con gai, tu Tan Han đen nay, đeu do Tam Cong lam chu, nen goi Cong chu"」. Tu ["Chu"; 主], sang Tieng Viet, con đuoc phien am thanh "Chua", vi vay tu Cong chu cung đuoc bien am o Viet chu yeu thanh [Cong chua].
Trong lich su, tuoc hieu Cong chua chi dung o cac quoc gia anh huong van minh Trung Hoa la Trung Quoc, Viet Nam, Nhat Ban va Trieu Tien. Tai nhung quoc gia nay, tuoc hieu Cong chua hau het la phong hieu cua cac Hoang nu hoac Vuong nu, nen trong cac tai lieu Trung Quoc va Viet Nam, tu Cong chua hien dien voi nghia pho bien đe chi con gai cua cac quan chu.

Trong nhieu truong hop chuyen ngu cho cac tuoc hieu nu gioi khac, dua tren cac tai lieu tieng Anh, nhung phu nu đuoc chu kem tuoc hieu Princess cung đuoc chuyen ngu thanh tuoc hieu Cong chua. Đieu nay dan đen su nham lan trong mot so truong hop cac tuoc hieu nhu truong hop con gai cua Tuong quan Nhat Ban, do anh huong cua tieng Anh khi dich tu Hime (姫 (Co), Hime), cung đuoc chuyen ngu sai thanh Cong chua.


Phong hieu Tuoc hieu "Cong chua" do chi la tuoc hieu đe gia phong, cho nen tuy theo đia phuong hoac trieu đai co the mang nhung y nghia khac nhau. Thoi ky co đai, tuoc hieu nay thuong chi phong cho cac Hoang nu, nhung trong mot so truong hop đac biet thi cac phu nu quy toc khong phai la Hoang nu, tham chi thuoc tang lop thap hon, do tai nang hoac cong tich đac biet ma cung đuoc Hoang đe pha le phong tuoc. Trong cac đien tich Trung Quoc, tu "Cong chua" thuong đuoc gian xung la "Chu" (主), viec cac Cong chua lay chong đuoc xung la Thich (適) hoac Ha gia (下嫁), va nguoi cuoi Cong chua thi goi hanh đong ay la Thuong (尚). Moi Cong chua thuong co mot phong hieu đe tranh goi ten that, kem đat phong đe lam đat an loc. Thong thuong, nhung phong hieu nay thuoc trong 3 dang:

Theo ten tieu quoc: nhu Ninh Quoc cong chua, Hoac Quoc cong chua, Ky Quoc cong chua, Tran Quoc cong chua,...
Theo ten quan: nhu Tan Thanh cong chua, Truong Lac cong chua, Binh Nguyen cong chua, Binh Duong cong chua,...
Theo my tu: nhu Van Thanh cong chua, An Lac cong chua, Thai Binh cong chua,...
Cac phong hieu cong chua khong nhat thiet co đinh ma co the đuoc thay đoi. Nhu truong hop Thang Binh cong chua sau đuoc phong la Te Quoc cong chua. Thoi nha Tong, cac cong chua khi vua sinh ra la co danh hieu theo loi my tu, sau khi ga chong thi đuoc đoi tu my tu thanh ten tieu quoc. Sang cac đoi Minh, Thanh thi lai đon thuan la my tu.
Ca biet vao thoi Han, phong hieu cua cong chua co dung theo ho me. Phan "Nhi nien phap lenh" (二年律令) trong cuon sach Truong gia son Han gian (張家山漢簡) đuoc tim thay tai tai huyen Giang Lang, tinh Ho Bac đa ghi lai nhu sau:「"Ly cong chua, Than Đo cong chua, Vinh cong chua, Pho chu gia thua trat cac tam bach thach"; 李公主申徒公主荣公主傅主家丞秩各三百石」, sau khi sua sang y nghia mot chut thi co the hieu cau nay đe cap đen Ly cong chua, Than Đo cong chua, Vinh cong chua va Pho cong chua. Ly giai ve cac danh xung nay, co thuyet cho rang Ly, Than Đo, Vinh va Pho đeu la ho cua cac vi cong chua ay. Ly giai nay co co so khi trong liet truyen ve Đong Phuong Soc, Quan Đao cong chua Luu Phieu đuoc goi bang danh xung 「Đau Thai chua; 竇太主」 duoi thoi chau trai Han Vu Đe, ma me ba la ho Đau.


Lich su danh hieu = Tien Tan va Luong Han =

Truoc thoi Chu, he thong giai tang xa hoi chua hoan bi, cac xung hieu chua ro rang. Đen đoi Chu thien tu, cac vi Thien tu xung Vuong, von ho Co, vi vay con gai Chu vuong đuoc goi la Vuong Co (王姬). Cac con gai cua cac vi Vua nuoc chu hau đeu đuoc goi la Nu cong tu, trong đo ho hoac đuoc goi bang khue danh, nhu Cong tu Khuynh con gai cua Nguy Van hau, hoac đuoc goi ket hop thi va tinh tuong tu cac Vuong Co, nhu cac đich the Vuong Co (thuoc vuong toc ho Co), Sai Co (thuoc Sai thi ho Co), Tu Doanh (thuoc Tu thi ho Doanh) cua Te Hoan cong, Trieu Trang Co con Tan Van cong (goi theo thi cua chong la Trieu Soc). Tuy vay, do anh huong đieu nay, phu nu Trung Quoc thoi Chu (tham chi đen đau đoi Han) thuong đuoc chep ten hieu voi tu Co ghep phia sau nhu Ly Co, Trieu Co, Ngu Co... Đen thoi Chien Quoc, cac chu hau đeu xung Vuong, con gai cac Vua chu hau đau xung la Cong chua, cung co khi la Quan chua (君主), rieng con gai Chu vuong van xung la "Vuong Co" đen khi trieu Chu ket thuc. Khi Tan diet Chu, Vuong thi bi phe bo, do đo danh hieu Vuong Co cung khong con. Bay gio, do vuong that nuoc Tan đeu mang ho Doanh, nen con gai trong vuong that đuoc goi la Tan Doanh, nhung vi co thuy hieu đuoc goi ten ghep hieu voi chu Doanh nhu Hoai Doanh, Van Doanh... Sau khi Tan Thuy Hoang thong nhat Trung Quoc, phong hieu cho cac Hoang nu van chua đuoc ghi chep ro. Thoi Bac Tong, Tu Ma Quang co chep rang cac con gai cua Tan Thuy Hoang co đuoc goi la Cong chua.
Sang đau thoi Tay Han, che đo sach phong, tan phong va đai ngo cho con gai va chau gai Hoang đe đuoc hinh thanh. Theo đo, cac Hoang nu xung la Cong chua, con gai cac Vuong (goi la Vuong nu) thi xung la Ong chua hoac Vuong chua (王主). Đong thoi, boi vi tu lieu lich su khuyet thieu, canh ngo cua cong chua trieu đau Tay Han cho đen nay van la van đe kho ly giai. Cong chua đau tien đuoc su lieu ghi chep la Lo Nguyen cong chua, con gai cua Hoang đe khai quoc nha Han Luu Bang. Tuy nhien, "Lo Nguyen" bi tranh cai la thuy hieu đuoc đat sau nay va khong phai phong hieu khi ay cua ba. Đoi Han Van Đe, tu khi Truong nu Luu Phieu la nguoi đau tien chinh thuc đuoc phong hieu Cong chua, thi danh xung Cong chua bat đau co quy pham, đeu theo kieu 「Mo mo cong chua; 某某公主」. Noi Mo mo, tuc la Mo mo huyen, cac Cong chua đeu lay ten thuc ap ma goi, nhu Luu Phieu la Quan Đao cong chua, theo thuc ap cua Cong chua la huyen Quan Đao. Ngoai ra, khi sac phong thi Luu Phieu đuoc goi la Truong cong chua (長公主; gian xung Truong chua), khi sang thoi Han Vu Đe tro thanh Đai Truong cong chua (大長公主; gian xung Đai chua). Can cu theo Hau Han thu - Hoang hau ky co viet:「"Han che, Hoang nu tac phong Huyen cong chua, nghi phuc ngang Liet hau. Nhung nguoi đuoc coi trong, gia hieu Truong cong chua, nghi phuc ngang Phien vuong"」. Luc nay, con gai ca do Trung cung sinh ra cua Hoang đe, theo le se đuoc phong Truong cong chua, đia vi ngang voi Chu hau Vuong. Ngoai ra, Hoang đe cung co the gia phong tuoc vi Truong cong chua cho chi minh, nhu Han Vu Đe gia phong Binh Duong cong chua, hay Han Chieu Đe phong chi minh phong hieu la Cai Truong cong chua (蓋長公主). Khi cac Cong chua đuoc ga cho bac tuoc Hau, phong hieu cua Cong chua đo se đoi theo phong hieu cua chong. Nhu Duong Tin cong chua, con gai cua Han Canh Đe, khi đuoc ga cho Binh Duong hau Tao Thi, phong hieu cua ba đuoc cai thanh Binh Duong cong chua (平暘公主). Do tuoc hieu Cong chua khong co tinh the tap, nen van xay ra truong hop 2 cong chua co cung phong hieu (o nhung thoi điem khac nhau), nhu truong hop phong hieu Quan Đao cong chua tung đuoc phong cho Luu Phieu (con gai Han Van Đe) va Luu Thi (con gai Han Tuyen Đe). Hoac co truong hop phong hieu gay nham lan voi liet hau khac nhu Duong Tin cong chua voi Duong Tin hau. Ben canh đo, Hau Han thu cung ghi, con trai cua cua Hoang nu đuoc phong Cong chua, đeu tap phong tuoc cua me liet vao tuoc Hau.
Khi Vuong Mang len ngoi va lap ra nha Tan, boi vi khong muon dau tich nha Han con hien huu nen đa phe bo nhieu the che trieu Han, bao gom ca tuoc hieu "Cong chua" cho Hoang nu ma đoi thanh tuoc hieu That chua (室主), cai phong hieu cua con gai minh tu Đinh An Thai hau cua nha Han thanh Hoang Hoang That chua (黃皇室主). Su lieu cua ghi chep lai tuoc hieu cua hai con gai Vuong Mang la Vuong Diep va Vuong Tiep đuoc phong lan luot la Muc Tu nhiem (睦脩任) va Muc Đai nhiem (睦逮任). Đen đoi Đong Han, tuoc hieu Cong chua đuoc phuc hoi, nhung lai bo tuoc hieu Ong chua cua vuong nu. Phan đinh cac bac Cong chua đuoc phan thanh Huyen cong chua (縣公主; goi tat la Huyen chua; 縣主), danh cho Hoang nu; con tuoc vi Huong cong chua (鄉公主; goi tat la Huong chua; 鄉主) va Đinh cong chua (縣公主; goi tat la Đinh chua; 亭主), đeu phong cho cac Vuong nu. Can cu theo ghi chu cua Thai Ung rang:「"Đe nu phong Cong chua, vi ngang Liet hau. Ty muoi phong Truong cong chua, vi ngang Chu hau Vuong"」, luc nay danh vi Truong cong chua đa đinh hinh la gia phong cho chi hoac em gai Hoang đe.


= Nguy Tan đen Nam Bac trieu =

Thoi Tam Quoc, chien tranh loan lac, su lieu that lac, cuon Tam quoc chi cua Tran Tho von di chi ghi thong tin nhan vat, tuyet nhien khong co đien che hay hien chuong, vi the chi co the phong đoan the che phong hieu cac Cong chua van phong theo nha Han.
Trieu đinh Tao Nguy van dung phong hieu va quy tac cu thoi Han; vi du nhu Đong Huong cong chua (東鄉公主) con gai cua Tao Nguy Van Đe Tao Phi; hay co con gai cua Tao Nguy Minh Đe Tao Due la Tao Thuc (曹淑) co thuy hieu Binh Nguyen Y cong chua (平原懿公主), hay nhu Đuc Duong Huong chua (德陽鄉主) - em gai Tao Chan, vo cua Ha Hau Thuong; xem phong hieu thi toan bo theo nhu cu la dua vao ten đat phong, ten huyen ma lay lam phong hieu. O Đong Ngo, lai thay tinh trang cac Hoang nu lay ho chong ma goi. Nhu hai con gai cua Ton Quyen la Ton Lo Ban cung Ton Lo Duc (孫魯育) lan luot la Toan cong chua (全公主) va Chu cong chua (朱公主). Nhung cac Hoang nu thoi Tam Quoc cung khong phai la đeu đuoc phong, nhu Tao Tiet la em gai Tao Phi, Ke hau cua Han Hien Đe, khi Hien Đe bi giang lam Son Duong cong, ba chi la Son Duong cong phu nhan (山陽公夫人) ma khong co gia hieu nao khac. Hai nguoi chi cua Ton Quyen, cung nhu em gai ut Ton phu nhan, cung khong he thay ghi lai đuoc gia phong huy hieu Cong chua. Nha Thuc Han cua Han Chieu Liet Đe Luu Bi khong co ghi lai phong con gai lam Cong chua.
Sang đen đoi Nha Tan, Đe nu đuoc phong hieu theo quan ten quan, tuc la Quan cong chua, goi tat la Quan chua, phong hieu cac Vuong nu goi la Huyen chua. Luc nay "Huyen chua" đa la danh xung co đinh, khong đuoc dung xung hieu "Huyen cong chua" nua.
Thoi Nam-Bac trieu, Cong chua la tuoc hieu danh cho Hoang nu, tuy nhien tren thuc te van đuoc phong cho cac nu gioi khac trong dong tong that, nhu Lang Ta cong chua (琅邪公主), Lan Lang cong chua (兰陵公主). Nha Nam Tran cung co tong that phong Cong chua, nhu Tin Nghia cong chua (信義公主). Phong hieu cua cac Cong chua lay theo ten quan hoac huyen đuoc phong.


= Đuong, Tong đen Minh =

Thoi Nha Đuong, tuoc hieu Cong chua, ngoai cac Hoang nu, con đuoc phong cho cac nu nhan trong Tong That, tham chi cac con gai cua cac Pho ma hoac cua cac đai than cung đuoc phong tuoc hieu Cong chua, đo nhu la mot danh hieu phong tang khong con bi go bo chi danh cho Hoang nu. Đay duong nhu la do nha Đuong ap dung chinh sach Hoa than, dung tuoc Cong chua đe nang đia vi cua nhung nguoi đuoc chon đe ga cho cac Phien vuong - đa phan la đuoc chon tu cac con gai Tong That vay.
Cac bac Cong chua cung quy đinh ro, ma ve sau la can ban cho cac trieu đai tiep theo: 

Hoang co, tuc co ruot cua Hoang đe, phong la Đai Truong cong chua (大長公主), trat Chinh nhat pham;
Hoang ty muoi, tuc chi em gai Hoang đe, phong la Truong cong chua (長公主), trat Chinh nhat pham;
Hoang nu, tuc con gai Hoang đe, phong la Cong chua (公主), trat Chinh nhat pham;
Con gai Hoang thai tu phong la Quan chua (郡主), trat Tong nhat pham;
Con gai Than vuong phong la Huyen chua (縣主), trat Chinh nhi pham (Tan Đuong thu ghi Tong);
Tuy nhien, tru truong hop đuoc phong hieu Cong chua chinh thuc, tu bac Quan chua tro xuong khong đuoc xung hieu la "Quan cong chua", "Huyen cong chua" nhu cac đoi truoc. Thoi Đuong cung bat đau chuong viec gia phong vi hieu Cong chua theo ten Tieu quoc, voi truong hop đau tien la Đai Quoc cong chua (代國公主), con gai cua Đuong Due Tong. Sau đo rat nhieu con gai cua Due Tong cung đuoc phong, nhu Tuc Quoc cong chua, Luong Quoc cong chua, Tiet Quoc cong chua,... Viec gia phong thanh "xx Quoc" đuoc quy đinh cao hon phong hieu khac. Sach Cuu Đuong thu co noi qua truong hop truy phong tuoc hieu cho Đong Xuong Cong chua nhu sau:「"Ky Dau, Đong Xuong cong chua hoang, truy phong Ve Quoc cong chua, thuy la Van Y"」, nhu vay co the thay vao Trung ky trieu Đuong ve sau đa xem viec dung Quoc hieu trong phong hieu cua "Cong chua" se co vi the hon phong hieu cap quan lan my tu.
Thoi Tong, ngoai ap dung phong hieu tu thoi Đuong, con bo sung them bac Luong Quoc Đai Truong cong chua (兩國大長公主) danh cho nhung nu gioi vai tro la Co to mau cua Hoang đe. Ban đau, cac Hoang nu khi vua ra đoi se đuoc ban hieu theo kieu my danh kem danh hieu Cong chua, khi ket hon đeu se đoi thanh ten Tieu quoc, hon nua giua cac danh hieu Tieu quoc lai co tren duoi khac nhau. Đen đoi Tong Huy Tong phong theo che đo nha Chu, cai tuoc hieu Cong chua thanh Đe co (帝姬). Cac bac duoi cung đuoc cai lai nhu Quan chua thanh Tong co (宗姬), Huyen chua thanh Toc co (族姬). Cac tuoc danh cho Menh phu nhu Quan quan sua thanh Thuc nhan (淑人), Thac nhan (碩人), Lenh nhan (令人), Cung nhan (恭人); con Huyen quan sua thanh That nhan (室人), An nhan (安人), Nhu nhan (孺人); sau đo That nhan lai sua tiep thanh Nghi nhan (宜人). Khi Bac Tong diet vong, Nam Tong phuc hung, do thay chu Co (姬) cung am voi chu Co (飢) mang y nghia khong may man, Tong Cao Tong quyet đinh cai tuoc hieu Cong chua, Quan chua, huyen chua nhu cu. Tuy nhien, cac phong hieu Thuc nhan, Lenh nhan nay no đeu giu lai, tro thanh danh hieu cho cac Ngoai menh phu.
Su lieu khong ghi ro nha Lieu quy đinh tuoc hieu Cong chua nhu the nao. Cac con gai Hoang đe Lieu co the đuoc ghi duoi ca danh hieu Cong chua, Quan chua va Huyen chua, tham chi co chuyen COng chua giang phong Quan chua hay Huyen chua. Nha Kim quy đinh ro hon, Hoang nu đuoc phong "Cong chua", Vuong nu đuoc phong "Huyen chua". Tuoc "Cong chua" tuy đuoc quy đinh la ten huyen, co khoang 30 ten, nhung trong Kim su xuat hien rat nhieu Cong chua van la 「"X Quoc cong chua"」 nhu cac đoi Đuong va Tong truoc đo. Tuy phong hieu cua Huyen chua cung đuoc lay ten huyen đe gia phong, nhung bac Huyen chua khong đuoc xem nhu la "Huyen cong chua". Đen nha Nguyen thi cac Hoang nu, Vuong nu đeu xung la Cong chua, ten goi co theo kieu ten Quoc hoac la phien am chu Han cua ten Mong Co.
Sang thoi đai nha Minh, theo đien che ma Minh su quy đinh: 

Hoang co phong la Đai Truong cong chua (大長公主);
Hoang ty muoi phong la Truong cong chua (長公主);
Hoang nu phong la Cong chua (公主);
Con gai Than vuong phong la Quan chua (郡主);
Con gai Quan vuong phong la Huyen chua (縣主);
Ton nu cua Vuong đeu phong la Quan quan (郡君);
Tang ton nu cua Vuong đeu phong la Huyen quan (縣君);
Huyen ton nu cua Vuong đeu phong la Huong quan (鄉君);
Luc nay cac Hoang nu cung Tong nu đeu khong huong theo trat pham, ma co đinh le rieng. Cac tuoc Cong chua khi sach phong đeu nhan Kim sach, loc 2.000 thach, chong đuoc gia phong Pho ma Đo uy. Tu Quan chua tro xuong an loc 800 thach giam dan, khi sach phong khong nhan Kim sach, chi nhan Cao phong, chong đeu gia phong Nghi tan.


= Man Thanh =
Thoi Hau Kim, khi No Nhi Cap Xich khai quoc, trieu nghi con đon gian, cac con gai va chau gai Đai han đeu xung la Cach cach (chu Man: ᡤᡝᡤᡝ, Gege, 格格). Khi Hoang Thai Cuc len ngoi Hoang đe, cai quoc hieu thanh Đai Thanh, đa phong theo nguoi Han ma quy đinh nhieu kieu theo nguoi Han, nhung phan lon van la Man hoac Man-Han song ngu, luc nay Hoang nu van giu xung hieu Cach cach chung voi cac con gai Than vuong cung Quan vuong khac.
Sau khi quan Thanh chiem đuoc Trung Quoc, nam Thuan Tri thu 17 (1660), nha Thanh ra che đinh thu bac phong hieu cua cac Hoang nu nhu sau:

Co Luan cong chua (固倫公主): ban cho con gai do Hoang hau sinh ra. Chu 「Co Luan」 co nghia la "thien ha" trong tieng Man.
Hoa Thac cong chua (和碩公主): ban cho con gai do cac Phi tan sinh ra. Chu 「Hoa Thac」 co nghia la "bon phuong bon mat" trong tieng Man.

Đoi voi cac Tong that nu quyen, lai phan thanh cac bac:

Quan chua (郡主): thuong đuoc ban cho con gai cac Than vuong;
Huyen chua (县主): thuong đuoc ban cho con gai cua The tu, Quan vuong;
Quan quan (郡君): thuong đuoc ban cho con gai cua Boi lac;
Huyen quan (县君): thuong đuoc ban cho con gai cua Boi tu;
Huong quan (鄉君): thuong đuoc ban cho con gai cua Phung an Tran quoc cong va Phung an Phu quoc cong. Con gai hang "Bat nhap bat phan" va duoi nua thi khong phong tuoc ma đeu chi xung Tong nu (宗女);
Tren thuc te, van co nhung truong hop đuoc nang bac len ma khong phai xet đen xuat than đa đinh sang. Vi du nhu Co Luan Hoa Hieu Cong chua von la con cua Đon phi Uong thi, đang le nen chi la bac ["Hoa Thac cong chua"], nhung do đuoc Can Long Đe yeu quy ma van pha le nang len bac ["Co Luan cong chua"], huong luong bong va đai ngo cung y het nhu vay. Hoac nhu co rat nhieu nguoi chi la con gai Than vuong van đuoc phong lam "Cong chua" duoi danh nghia con gai nuoi (Duong nu; 養女).
Can cu theo y chi nam Thuan Tri thu 17 thi đieu nay đa co quy đinh tu lau:「"Tong That nu tu nho đuoc nuoi trong cung, khi ha gia cung goi Hoa Thac cong chua"; 如中共撫宗室女下嫁，亦封和碩公主」. Vi the, ke tu Thuan Tri Đe bat đau, cac đoi Hoang đe trieu Thanh thuong xuyen co Duong nu la con gai anh em trai la Than vuong, ma vi du kinh đien nhat la Vinh Tho Co Luan Cong chua - Truong nu cua Cung than vuong Dich Han. Theo than phan cua cha, Vinh Tho chi co the thu phong Quan chua, nhung vi đuoc Tu An Thai hau va Tu Hi Thai hau thu lam Duong nu, con bo qua le thuong la Duong nu chi thu phong "Hoa Thac cong chua" ma phong Vinh Tho len bac "Co Luan cong chua" - con gai cua Hoang hau. Ban than Vinh Tho cung chinh la vi Cong chua cuoi cung đuoc ghi nhan cua nha Thanh.


Cac quoc gia đong van = Nhat Ban =
Mac du chiu anh huong van hoa Trung Hoa, nhung trong lich su Nhat Ban va Luu Cau lai khong su dung tuoc hieu Cong chua.
Tu thoi Heian, sau khi ap dung "Luat lenh" thi ngoai viec con gai cua Thien hoang đuoc xung lam Hoang nu, thi khi đen thoi điem thich hop ho đeu đuoc phong tuoc hieu Noi than vuong (内親王; Naishinno), đay đuoc xem la tuong đuong tuoc hieu Cong chua. Cac chau gai truc he ngoai 3 đoi đuoc phong tuoc hieu Nu vuong (女王; Nyoo), tuong đuong tuoc hieu Quan chua.
Tuy nhien, xung hieu "Cong chua" (đuoc phien am Nhat thanh Koshu) đoi khi van đuoc cac Hoang nu va Noi than vuong su dung nhu mot Đuong danh (唐名; とうめい), co the hieu la mot dang "Nha xung" trong van hoa Nhat Ban. Nhu o thoi ky Asuka, Hoang nu cua Thien hoang Kimmei, Anahobe no Hashihito đuoc xung danh hieu la Khong Bo Gian Nhan Cong chua (孔部間人公主). Hoac o thoi ky Heian, Huu Tri Tu Noi than vuong, Hoang nu cua Thien hoang Saga, đuoc xung hieu la Trai Vien Cong chua (斎院公主).
Tai Vuong quoc Luu Cau, do von la mot phien quoc cua trieu Minh va trieu Thanh cua Trung Quoc, con gai cua cac Quoc vuong Luu Cau chi su dung tuoc cao nhat la Ong chua, khong su dung đen tuoc hieu Cong chua.


= Trieu Tien =
Trong tai lieu tieng Trieu Tien hien đai, tuoc hieu "Cong chua" đuoc viet la [공주] va đuoc phien am thanh Gongju hoac Kongchu. Chiu anh huong van hoa Han tu som, trong lich su, danh hieu nay đuoc ghi nhan đau tien tu đau thoi Tam Quoc, nhu Lac Lang cong chua (낙랑공주) cua nuoc Lac Lang, Binh Cuong cong chua (평강공주) cua Cao Cau Ly hay Thien Hoa cong chua (선화공주) cua Tan La. Su lieu cung ghi nhan cac vi Vuong nu cua Vuong quoc Tan La đuoc phong cac tuoc hieu "Cong chua", ngoai ra con co Trach chua (택주) hoac Đien chua (전주). Tuy nhien, sau khi ket hon, cac Vuong nu đeu xung la Phu nhan.
Vao thoi đai nha Trieu Tien Ly thi, do phan biet đia vi Đich-thu ma cac Vuong nu do Vuong phi sinh ra đuoc goi thanh Đich nu (嫡女) va đuoc phong lam Cong chua, nhu Trinh Minh Cong chua - con gai cua Trieu Tien Tuyen To. Con con gai do Hau cung ngu thiep sinh ra đeu đuoc phong tuoc hieu Ong chua. Trong lich su Trieu Tien, chi duy nhat mot vi vuong nu khong phai Vuong phi sinh ra, nhung van la Cong chua, chinh la Nghia Thuan cong chua (의순공주), nguoi đuoc phai đi voi than phan Hoa than, lam mot Thu Chinh that cua Due Trung Than vuong Đa Nhi Con.


= Viet Nam =
Trong lich su Viet Nam, phong hieu Cong chua chua đuoc nghien cuu tuong tan va khong co tu lieu lich su ro rang. Theo Đai Viet su ky toan thu, o thoi ki Hung Vuong va Au Lac, Vuong nu đuoc goi la Mi Nuong (媚娘), du con mang nhieu sac mau truyen thuyet nhung đuoc xem la ghi chep som nhat ve phong hieu con gai Vua chua o Viet Nam.
Sau khi thiet lap trieu đinh theo the che Trung Hoa, cac trieu đai Ngo, Đinh, Tien Le, đeu ghi nhan đien le ve viec phong cac Hoang nu tuoc hieu "Cong chua", nhu Phat Kim cong chua cua nha Đinh hoac Phat Ngan cong chua cua nha Tien Le. Sang thoi đai nha Ly, khi che đo đu đay phong theo che đo Trung Hoa, phong hieu phan nhieu đeu phong theo che đo nha Đuong va nha Tong, thi o Viet Nam co cac bac: Truong cong chua cung Cong chua, ca biet tren bac Truong cong chua thi lai co bac Thai truong cong chua (太長公主), thay chu "Đai" thanh chu "Thai" va tu đo tao thanh net rieng biet. Theo nhu sach Toan thu ghi nhan, Thien Ninh cong chua vao thoi Tran Nghe Tong đuoc phong lam "Lang Quoc Thai truong cong chua" (諒國太長公主), cho thay chac chan su mo phong che đo phong hieu hoang toc theo loi Trung Hoa cua trieu đai Ly-Tran nhung van co net rieng biet.
Ngoai ra, lich su cac trieu đai Viet Nam ghi nhan mot so luong đang ke danh hieu cong chua đuoc xung tung cho cac nu gioi đuoc tho phung nhu nhung vi than, nhu Đong Trieu cong chua (lich su) hay Lieu Hanh cong chua (than thoai)...

Mot so cong chua hoang gia noi bat trong lich su Viet Nam

Phat Kim cong chua, con ut cua Đinh Tien Hoang, ga cho Ngo Nhat Khanh, bi Ngo Nhat Khanh rach mat.
Phat Ngan cong chua, theo truyen thuyet la con cua Le Đai Hanh va Đai Thang Minh Hoang hau, sau tro thanh vo cua Ly Thai To va la me cua Ly Thai Tong.
Thien Cuc cong chua, tong that nha Ly, vo quan Noi hau Vuong Thuong, co lien quan toi cai chet cua hai quyen than nha Ly la Pham Du va To Trung Tu.
Thien Cuc cong chua, tong that nha Tran, la Hoang hau va Thai hau cuoi cung cua nha Ly, sau giang xuong lam Cong chua, ga cho Tran Thu Đo.
Chieu Thanh cong chua, con gai thu hai cua Ly Hue Tong. Sau tro thanh Nu hoang, roi tro thanh Hoang hau đau tien cua nha Tran.
Thien Thanh cong chua, con gai Tran Thai Tong, vo Hung Đao vuong Tran Quoc Tuan.
An Tu cong chua, con gai cua Tran Thai Tong, bi đua đi lam vo Thoat Hoan.
Huyen Tran cong chua, con gai ut cua Tran Nhan Tong.
Mai Hoa cong chua, con gai cua Le Anh Tong, chi cua Le The Tong. Tung lam nhiep chinh tren danh nghia cho giai đoan nay, la mot nguoi theo Cong giao.
Ngoc Han cong chua, con gai lon cua Le Hien Tong, sau thanh Thu hau cua Quang Trung.
Ngoc Binh cong chua, con gai ut cua Le Hien Tong, sau thanh Chinh hau cua Quang Toan, cuoi cung thanh Tam phi cua Gia Long.
Quy Đuc cong chua, con goi Nguyet Đinh, con gai cua Minh Mang, đung đau Tam Khanh thoi nha Nguyen.
Lai Đuc cong chua, con goi Mai Am, con gai cua Minh Mang, nguoi thu 2 trong Tam Khanh thoi Nguyen.
Thuan Le cong chua, con goi Hue Pho, con gai cua Minh Mang, nguoi ut trong Tam Khanh thoi nha Nguyen.
Cac danh nhan lich su đuoc xung tung danh hieu cong chua
Đong Trieu cong chua, tuc Le Chan, nu tuong thoi Hai Ba Trung.
Quan Truong quoc kho cong chua, ten goi Ly Thi Chau, co cong thoi nha Tran đanh đuoi quan Mong Co.
Cac nhan vat than thoai dan gian đuoc xung tung danh hieu cong chua
Lieu Hanh Cong chua, hay Thanh mau Lieu Hanh, mot trong bon vi thanh Tu bat tu cua Viet Nam.


Trong van hoa Chau Au = Khai niem =
Cac tai lieu Viet ngu, khi chuyen ngu danh xung tuong đuong 「Princess」 trong tieng Anh la 「Cong chua」. Tren thuc te, chung chi co mot phan y nghia tuong đuong.
Trong cac ngon ngu chau Au, danh xung tuong đuong "Princess" đeu la dang nu (giong cai), co nguon goc tu danh xung Princeps (dang nu: Principissa) trong tieng Latin, co nghia la "Nguoi đau tien, quan trong nhat, cao quy nhat". Danh hieu "Princeps" nay co nguon goc tu thoi Cong hoa La Ma, khi ma nhung thanh vien hang đau cua Vien nguyen lao La Ma se đuoc chi đinh la Princeps senatus (so nhieu: Principes Senatus), nhung nguoi co quyen uu tien đuoc phat bieu đau tien trong cac cuoc tranh luan tai Vien Nguyen lao. Đen thoi ky Augustus, ong tiep tuc su dung dang bien the 「Principatus」 nhu mot tuoc hieu khong chinh thuc cho ngoi vi Hoang đe La Ma cua ban than thay the cho cac danh hieu 「Rex」 hay 「Dictator」 đe tranh xung đot voi Vien Nguyen lao. Ong cung đong thoi chi đinh tuoc hieu 「Princeps iuventutis」, co nghia "Nguoi đau tien trong so nhung nguoi tre tuoi", am chi đen nhung nguoi ke vi đu tu cach cua ong đe phong cho cac chau minh la Gaius va Lucius. Nhung nguoi ke vi nay se đuoc trao cac lanh đia đuoc goi la 「"Principatus"; tam dich "Than vuong quoc"」 đe thuc hanh cai tri truoc khi ke vi cai tri ca Đe che. Danh hieu nay đuoc nguoi Visigoth tiep tuc su dung. Tiep đo trong Che đo quan chu Visigoth, vi quan chu ("Rex") đuoc bau cu len boi cac Princeps, nhung lanh chua cai tri cac lanh đia Than vuong quoc co quyen bau cu. Truyen thong nay đuoc ke thua boi Đe quoc La Ma Than thanh, khi ma cac Tuyen đe hau ("Princeps Elector") bau ra Hoang đe (Imperator) cua Đe quoc.
Mac du khong co truyen thong 「"Trong nam khinh nu"」 nghiem trong nhu o Chau A, tren thuc te hiem co cac nu gioi mang tu cach "Principissa" co đu chu quyen nhu nam gioi. Mot so it truong hop ghi nhan nhu Constance Hauteville cai tri Than vuong quoc Antioch (Principatus Antiochenus) vao the ky XII voi tu cach mot nu chu. Vi vay, hau het cac "Principissa" đeu đuoc biet voi danh nghia con chau cua Quan chu (tuc Hoang nu hay Vuong nu), hoac nguoi phoi ngau cua cac Princeps (tuong ung voi Vuong phi). Nhieu tai lieu tieng Viet thuong khong phan biet ro giua hai chuyen nay ma chuyen ngu tat ca thanh 「Cong chua」.

Danh xung Principissa trong cac ngon ngu chau Au khac

Tieng Anh: Princess;
Tieng Phap: Princesse;
Tieng Tay Ban Nha: Princesa;
Tieng Y: Principessa;
Tieng Đuc: Prinzessin;
Tieng Nga: Принцесса;


= Khac biet "By blood" va "By marriage" =
Trong tieng Anh, danh vi tuong đuong cua Cong chua la 「Princess」, tuy nhien tuoc vi nay cung vua đe goi con gai Quan chu, vua dung đe goi hon phoi cua "Prince", đuoc dich đai khai thanh Vuong tu phi, Vuong tuc hay Vuong phi. Hai dang nay đuoc tieng Anh goi phan biet la 「Princess by blood」 đe noi đen cac "Princess" ngay tu khi sinh ra đa la con chau Vua chua (tuc Cong chua, Quan chua), va 「Princess by marriage」 đe noi đen cac "Princess" thong qua hon nhan (tuc Vuong phi, Vuong tuc, Phu nhan).
Vao thoi gian đau, con gai cua Quan chu nuoc Anh khi chua thanh hon chi đuoc goi theo kieu 「Lady + Ten Thanh」, nhu Mary I cua Anh cung Elizabeth I cua Anh ban đau chi đuoc goi la 「Lady Mary」 va 「Lady Elizabeth」 ma thoi. Sau thoi George I cua Anh, che đo Vuong that Anh moi bat đau dung "Princess" nhu mot biet xung đe goi cac con gai hoac chau gai cua Quan chu, kem theo ton xung Royal Highness va Highness đe xac nhan đia vi cua thanh vien vuong that. Truoc đo, tuoc vi "Princess" trong thoi gian dai thuong đe goi vo cua mot Prince hon, vi du Princess of Wales la vo cua Than vuong xu Wales vay. Vuong that Anh tu thoi Charles I cua Anh bat đau thiet lap danh hieu 「Princess Royal」 đe phong cho con gai lon nhat trong gia đinh, danh vi nay tuong đuong voi Truong cong chua - neu xet vao y nghia luc đau thoi Tay Han. Đoi voi cac gia đinh hoang gia cai tri mot Đe quoc, nhu nha Habsburg cua Đe quoc Ao va nha Romanov cua Đe quoc Nga, ho đeu thiet lap cac tuoc vi rieng cho con gai quan chu, la "Archduchess" cua hoang gia Habsburg va "Velikaya Knyagnya" (Великая Княгиня) cua hoang gia Romanov.
Trong tieng Anh, boi vi "Princess" cung la tuoc hieu dung đe chi cac nguoi vo cua mot vi "Prince", tham chi trong tinh huong phuc tap hon thi no tro thanh mot tuoc hieu quy toc đoc lap nhu Vuong phi xu Wales, tuc 「Princess of Wales」 hay Vuong phi xu Monaco, tuc 「Princess of Monaco」. Va đe tranh lan lon, o hau het cac nen quan chu anh huong tieng Anh, cac vi "Princess by marriage" se khong co tien to "Princess" o đang truoc ten Thanh, ho se đuoc goi thang theo the "nu hoa" tuoc vi quy toc cua chong minh. Neu trong truong hop vi "Prince" ay khong co tuoc hieu quy toc, thi nguoi vo se đuoc goi theo ten cua chong. Neu nhu "Prince" tro thanh tuoc vi đoc lap (nhu Than vuong xu Wales), thi bat buoc phai goi kem theo ten lanh đia ma tuoc vi ay so huu.

Truong hop goi theo tuoc hieu quy toc

Vo cua Prince William la Catherine Middleton, cho đen khi chong tro thanh Than vuong xu Wales đuoc goi chinh thuc la 「Her Royal Highness The Duchess of Cambridge」, trong truong hop can cu the hon thi đuoc goi theo ten Thanh kem tuoc hieu nu hoa cua chong, tuc la 「Catherine, Duchess of Cambridge」.
Vo cua Prince Harry la Meghan Markle, đuoc goi chinh thuc la 「Her Royal Highness The Duchess of Sussex」, trong truong hop can cu the hon thi đuoc goi theo ten Thanh kem tuoc hieu nu hoa cua chong, tuc la 「Meghan, Duchess of Sussex」. Tu đau nam 2020, hai vo chong Sussex khong đuoc dung kinh xung "Royal Highness" voi tu cach la thanh vien vuong that thay mat Nu vuong, du ho van đuoc giu khi xung ho chinh thuc.
Truong hop goi theo ten cua chong

Me chong cua Nu vuong Elizabeth II la Alice xu Battenberg. Ba ket hon voi Prince Andreas cua Hy Lap va Đan Mach trong khi Prince Andreas khong co tuoc vi quy toc, nen ba đuoc goi la 「Her Royal Highness Princess Andrew of Greece and Denmark」.
Chau dau cua Co Quoc vuong George V cua Anh la Marie Christine von Reibnitz. Ba ket hon voi Prince Michael xu Kent trong khi Prince Michael khong co tuoc vi quy toc, nen ba đuoc goi la 「Her Royal Highness Princess Michael of Kent」.
Truong hop "Princess" la vo cua mot Prince đoc lap

Me chong cua Catherine la Lady Diana trong thoi gian con hon phoi voi Prince Charles cung đuoc goi la 「Her Royal Highness The Princess of Wales」. Sau khi ly hon, vi ba Diana đa sinh ra nguoi ke vi nen vuong that van giu tuoc vi "Princess of Wales" cua ba, nhung lai bo đi 「Her Royal Highness」, mot kinh xung bieu thi Diana thuoc vuong that. Do đo, Diana tro thanh 「Diana, Princess of Wales」. Rat nhieu bao đai quoc te goi thang ba la "Princess Diana" khien ba trong nhu mot Vuong nu thuoc vuong that. Ban than Catherine Middleton, khi chong la Prince William tro thanh Than vuong xu Wales, ba cung đuoc goi la 「Her Royal Highness The Princess of Wales」.
Vi co Vuong phi Grace Kelly, trong thoi gian ket hon voi Rainier III, Than vuong xu Monaco thi đa đuoc goi la 「Her Serene Highness The Princess of Monaco」. Đay la boi vi tuoc vi "Prince" cua Monaco luu truyen đoc lap, khong phai trong he thong tuoc vi cua mot Vuong quoc, ho chi dung kinh xung Serene Highness. Cung nhu Lady Diana, rat nhieu bao đai quoc te goi ba la "Princess Grace" hay "Princess Grace of Monaco", nhung cach goi nay khong đung boi vi mot Than vuong nu cua Monaco cung goi tuong tu nhu vay, neu ca Vuong phi cung nhu vay thi rat de nham lan. Con gai cua Vuong phi Grace la Princess Stephanie chinh la vi du cho chuyen nay.
Con gai cua Co phi Grace Kelly la Caroline, Vuong phi Hannover, sau khi ket hon voi Ernst, Than vuong xu Hannover thi đuoc xung ho kinh xung "Royal Highness" truyen thong nha Hannover nen co danh xung chinh thuc 「Her Royal Highness The Princess of Hanover」. Truoc đo khi con giu tu cach con gai cua Than vuong Rainier III xu Monaco, Caroline đuoc goi la 「Her Serene Highness Princess Caroline of Monaco」.
Co the thay nhung "Princess by marriage" trong cach goi chinh thuc đeu khong đuoc goi ten rieng ma minh von co, cho du co thi cung khong co "Princes" đi truoc ten Thanh. Nhung nguoi van đuoc su dung "Princess" thong thuong la do ban than nguoi đo sinh ra đa la con gai Vua chua cua vuong trieu ngoai quoc. Truong hop nay co Marina, Ba Cong tuoc xu Kent khi con trai ba cuoi vo. Luc nay ba đa la 「"Ba Cong tuoc goa phu cua Prince George, Cong tuoc xu Kent"」, nhung ba van tiep tuc su dung tuoc vi "The Duchess of Kent" du chong đa qua đoi. Sau khi con trai ba cuoi vo, ba khong the xung nhu vay nua, nhung ba van khong muon them thanh to bieu thi tinh trang goa phu la "Dowager" vao tuoc hieu cua minh, nen cuoi cung Marina đa hoi Nu vuong Elizabeth II cho phep minh dung kinh xung "Princess" truoc ten Thanh kem tuoc hieu. Boi vi ban than ba Marina la "Vuong ton nu" thuoc vuong that Hy Lap - Đan Mach, nen Nu vuong đa đong y. The la ba Marina đuoc biet đen la 「Her Royal Highness Princess Marina, Duchess of Kent」.


Xem them Truong cong chua
Hoang tu
Quan chua
Huyen chua
Quan quan
Than vuong
Quan cong


Chu thich Tham khao Su ky Tu Ma Thien
Cuu Đuong thu, Tan Đuong thu
Minh su
Thanh su cao