Bo la ten goi chung đe chi cac loai đong vat trong chi đong vat co vu voi danh phap khoa hoc Bos, bao gom cac dang bo rung va bo nha. Chi Bos co the phan chia thanh 4 phan chi la: Bos, Bibos, Novibos, Poephagus, nhung su khac biet giua chung van con gay tranh cai. Chi nay hien con 5 loai con sinh ton. Tuy nhien, mot so tac gia coi chi nay co toi 7 loai do cac giong bo thuan hoa cung đuoc ho coi la nhung loai rieng.
Nhung loai bo chua đuoc kham pha thi gio đa đuoc cac nha khoa hoc nhanh chong tien hanh thi nghiem đe co ket qua tot nhat


Tien hoa Ho Trau bo đuoc biet đen trong cac mau hoa thach tu Tien Miocen, khoang 20 Ma. Cac loai dang bo som nhat, nhu Eotragus, la cac đong vat nho, hoi tuong tu nhu linh duong Gazelle ngay nay va co le đa song trong moi truong đong rung. So luong loai ho Trau bo gia tang manh vao Hau Miocen, khi nhieu loai thich nghi voi moi truong đong co va thoang đang hon.
So luong lon nhat so loai hien đai cua ho Trau bo thuoc ve chau Phi, trong khi so luong quan the lon chu yeu nhung it đa dang hon lai thuoc ve chau A va Bac My. Nguoi ta cho rang nhieu loai ho nay đa tien hoa o chau A nhung khong the song sot do su san bat cua cac loai nguoi đen tu chau Phi vao cuoi the Pleistocen. Nguoc lai, cac loai chau Phi co nhieu nghin hay vai trieu nam đe thich nghi voi su phat trien dan dan trong ki nang san ban cua con nguoi. Tuy nhien, nhieu loai trong ho nay đuoc thuan hoa lai co nguon goc chau A (de, cuu, trau va bo Tay Tang). Đieu nay co the la do cac loai nay it e ngai con nguoi hon va de sai bao hon.
Mot luong nho cac loai hien đai trong ho Trau bo thuoc chau My la tuong đoi gan đay theo đuong cau đat lien Bering, nhung chung van đen khu vuc nay truoc khi con nguoi đat chan toi đay.


Giai phau va hinh thai Phan lon cac loai la đong vat gam co, voi luoi dai đe liem cac loai co ma chung thich cung cac rang lon đe nhai co. Nhieu loai la đong vat nhai lai, voi da day co 4 ngan (tui) cho phep chung co the tieu hoa nhung loai co kho tieu nhat. 4 ngan da day bo bao gom: da co, da to ong, da la sach va da mui khe. Da co khong co cac tuyen tieu hoa nhung lai co vai tro rat quan trong, khong nhung la noi chua thuc an ma o đay con xay ra rat nhieu qua trinh phan giai va phan ung hoa hoc giup cho viec tieu hoa chat xo nhu qua trinh len men, phan giai cac chat huu co, tong hop va hap thu cac chat dinh duong.
Da co o trau bo truong thanh chiem toi 80-90% dung tich toan bo da day va 70-75% dung tich co quan tieu hoa. Long nhung o thanh da co rat phat trien đa lam tang be mat tiep xuc voi thuc an len nhieu lan. Trong da co trau bo co mot luong lon vi sinh vat (chu yeu la vi khuan va nguyen sinh vat). Nho hoat đong cua he vi sinh vat nay ma thuc an (đac biet la xo) đuoc tieu hoa tao thanh cac acid beo bay hoi. Amonia va amino acid, đong thoi cung tong hop nen mot so vitamin va protein. Dua tren nhung nghien cuu ve he vi sinh vat da co nguoi ta thay rang trau bo co kha nang tieu hoa xo tot va su dung thuc an tho xanh cao.
Da to ong la phan tiep theo, đuoc noi voi da co bang mot mieng lon, thuc an co the di chuyen de dang. Da to ong co cau tao gom rat nhieu ngan nho nhu to ong đe lam tang be mat tiep xuc voi thuc an va giu vat la lai. Chuc nang chu yeu cua da to ong la đay thuc an ran, thuc an chua đuoc len men tro lai da co va gop phan đay thuc an len mieng đe nhai lai. Su len men thuc an o đay cung tuong tu nhu o da co.
Da la sach la da thu ba tiep theo da to ong, co hinh cau, vach đuoc phu mot lop nhu mo ngan va co cau truc nhu mot quyen sach nho cac tam mong xep voi nhau lam tang be mat tiep xuc voi thuc an. Chuc nang chinh la nghien nho hon cac thuc an con to, loc va hap thu cac chat dinh duong, hau het nuoc va mot phan cac chat đien giai đuoc hap thu o đay.
Da mui khe la da day tuyen, đuoc coi la da day thuc, co cau tao gom than vi va ha vi, o đay co cac tuyen va dich tieu hoa voi qua trinh tieu hoa va hap thu tuong tu nhu da day đon cua cac loai đong vat khac. Trong dich mui khe co cac men tieu hoa nhu pepsin, chymosin, lipase. Thuc an o cac tui truoc cua da day lien tuc đi vao da mui khe, cac tuyen dich cung hoat đong lien tuc, vi sinh vat va thuc an con lai co kha nang tieu hoa se đuoc phan giai boi cac men, tiep tuc tieu hoa va hap thu tai ruot non.


Phan bo Hien nay co khoang 1,3 ty bo nha đuoc nuoi duong, lam cho chung tro thanh mot trong nhung loai đong vat co vu đuoc thuan hoa đong đao nhat ve so luong tren the gioi. Cac thanh vien cua chi nay hien tai đuoc tim thay o chau Phi, chau A, chau Au va chau My. Moi truong sinh song cua chung khong đong nhat va phu thuoc vao tung loai cu the; chung co the thay tren đong co, rung mua, vung đat am, xavan va cac khu rung on đoi.
ngoai ra chung con co mot it loai co the song tren moi truong đoi lanh


Sinh thai, hanh vi va lich su su song Cac loai bo co tuoi tho khoang 18-25 nam trong tu nhien, con trong tinh trang nuoi nhot đa ghi nhan co the song toi 36 nam. Chung co chu ky mang thai keo dai 9-11 thang, phu thuoc tung loai va sinh ra chu yeu la mot con non (it khi sinh đoi) vao mua xuan, đuoc goi chung la be.
Phan lon cac loai di chuyen thanh bay tu 10 toi hang tram con. Trong pham vi phan lon cac bay co mot con đuc cho tat ca cac con cai.
Noi chung chung la đong vat an ban ngay, chi nghi ngoi trong khoang thoi gian nong buc vao buoi trua con tich cuc hoat đong vao thoi gian buoi sang va buoi chieu. Tuy nhien, trong nhung khu vuc ma con nguoi xam lan vao lanh tho cua bay đan thi chung co the la nhung đong vat an đem. Mot vai loai con di cu, di chuyen theo nguon cung cap thuc an va nuoc uong.


Lich su tien hoa Cac loai bo hien đai đuoc cho la đa tien hoa ra tu mot to tien chung la bo rung chau Au (B. primigenius). Loai nay song sot cho toi tan thap nien 1600 nhung rot cuoc thi chung đa bi san ban đen tuyet chung.


He thong va phan loai Phan chi Bos
Bos primigenius (bo rung chau Au) †
Bos taurus (bo nha va bo u, dang thuan hoa cua Bos primigenius)
Bos aegyptiacus (bo Ai Cap co đai; danh phap nay khong đuoc ITIS cong nhan) †
Bos acutifrons (bo rung tien su) †
Bos planifrons (bo tran phang) †
Phan chi Bibos
Bos gaurus (bo tot hay bo bison An Đo)
Bos frontalis (bo tot nha hay mithun, dang thuan hoa cua Bos gaurus)
Bos javanicus (bo banteng hay bo rung)
Phan chi Novibos
Bos sauveli (bo xam)
Phan chi Poephagus
Bos grunniens (đong nghia Bos mutus, bo Tay Tang)

Nam 2003, Uy ban quoc te ve danh phap đong vat (ICZN) đa giai quyet tranh cai ton tai đa lau ve viec đat ten cho cac loai nay (hay cac cap cua loai) trong chi Bos ma chua ca hai dang hoang da lan thuan hoa. Uy ban "bao ton viec su dung 17 ten loai dua tren cac loai hoang da, ma chung co truoc hay đuong thoi voi nhung loai dua tren cac dang thuan hoa", xac nhan Bos primigenius cho bo rung chau Au va Bos gaurus cho bo tot. Neu nhu bo nha va bo tot nuoi đuoc coi la cac loai tach biet thi chung can đuoc đat ten khoa hoc tuong ung la Bos taurus va Bos frontalis; tuy nhien, neu chung đuoc coi la mot phan cua cung loai nhu cac ho hang hoang da cua minh thi ten khoa hoc chung cho ca loai se tuong ung la Bos primigenius va Bos gaurus.


Trong van hoa Trong van hoa đai chung, hinh tuong con bo đuoc khac hoa trong nhieu nen van minh lon va gan lien voi tin nguong tho phuong xuat phat tu su gan gui va vai tro to lon cua bo trong đoi song cua loai nguoi. Nhieu dan toc sung kinh va ton tho con bo, nang hinh anh con bo len vi tri Than Bo va tho phung no la đien hinh la o An Đo nguoi ta tho con Bo trang, nguoi Do Thai tho con Be Vang, nguoi Ai Cap tho con bo...
Trong van hoa phuong Tay, bo đuoc đe cap qua nhieu cau chuyen than thoai cua Hy Lap va bo la mot con vat trong 12 cung Hoang Đao, ung voi cung Kim Nguu va cung la mot trong nhung con vat đuoc nhac đen trong Kinh Thanh. Trong van hoa A Đong, bo cung la đong vat nam trong luc suc, tuy vay no bi lep ve nhieu hon so voi hinh anh con trau va nhieu khi la hinh anh vi von cho su ngo nghech.


Trong cong nghiep o to Lamborghini la mot cong ty sieu xe đien hinh. So di bo la bieu tuong cua hang xe nay la vi nha sang lap - Ferruccio Lamborghini thuoc tuoi bo va co so thich xem cac tran đau bo. Tu đay, hau het cac dong xe noi tieng nhu Urus hay Gallardo, Huracan đeu đuoc lay theo ten cac con bo đa chien đau anh dung trong suot cac tran đau.


Tham khao Briggs H.M., Briggs D.M. (1980). Modern Breeds of Livestock. Nha in Macmillan.
International Commission on Zoological Nomenclature. 2003. Opinion 2027 (Case 3010). Usage of 17 specific names based on wild species which are pre-dated by or contemporary with those based on domestic animals (Lepidoptera, Osteichthyes, Mammalia): conserved. Bull.Zool.Nomencl., 60:81-84.
Van Vuure Cis. 2003. De Oeros – Het spoor terug, Cis van Vuure, Wageningen University and Research Centrum / Ministry of the Flemish Community, Brussels & Wageningen.
Zong G. 1984. A record of Bos primigenius from the Quaternary of the Aba Tibetan Autonomous Region. Vertebrata PalAsiatica, Volume XXII No. 3 pp. 239–245. Jeremy Dehut dich sang tieng Anh, thang 4 nam 1991. Truc tuyen pdf (62 kB) Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine


Tham chieu Lien ket ngoai Vasey George 1862. A monograph of the genus Bos. Scan of a historic work