Malawi (phat am tieng Chichewa: [malaβi] hay [malawi]), ten chinh thuc Cong hoa Malawi, la mot quoc gia co chu quyen khong giap bien tai Đong Nam Phi, tung đuoc goi la Nyasaland. Malawi giap voi Zambia ve phia tay bac, Tanzania ve phia đong bac, va Mozambique ve phia đong, đong nam va tay nam. Ho Malawi nam giua nuoc nay va Tanzania, Mozambique. Malawi co dien tich 118.000 km2 (45.560 dam vuong Anh) voi dan so uoc tinh 16.777.547 (2013). Thu đo la Lilongwe, cung la thanh pho lon nhat Malawi; cac thanh pho theo sau la Blantyre, Mzuzu va co đo Zomba. Cai ten Malawi xuat phat Maravi, cai ten cu cua nguoi Nyanja sinh song tai đay. Nuoc nay con co biet danh "Trai tim am cua chau Phi".
Malawi la mot trong cac quoc gia nho nhat chau Phi. Ho Malawi chiem mot phan đang ke dien tich Malawi.
Khu vuc ma nay la Malawi đa la noi cu tru cua cac nhom nguoi Bantu tu khoang the ky X. Nhieu the ki sau, nam 1891, khu vuc nay tro thanh thuoc đia cua Anh. Nam 1953, Malawi, khi đo con la Nyasaland, mot xu bao ho cua Anh, tro thanh mot phan cua Lien bang Rhodesia va Nyasaland ban đoc lap. Lien bang tan ra nam 1963. Nam 1964, su bao ho cua thuc dan Anh len Nyasaland ket thuc va Nyasaland tro thanh mot quoc gia đoc lap voi cai ten moi Malawi. Hai nam sau no tro thanh mot nuoc cong hoa. Hau đoc lap, no tro thanh mot nha nuoc đon đang duoi quyen cua tong thong Hastings Banda, nguoi tiep tuc nam quyen toi nam 1994, khi ong that bai trong cuoc bau cu. Arthur Peter Mutharika la đuong kim tong thong. Malawi co mot chinh phu dan chu, đa đang. Luc luong Phong ve Malawi gom mot bo binh, thuy binh va khong quan. Chinh sach đoi ngoai cua Malawi la than Tay phuong, quan he ngoai giao tich cuc voi hau het ca cac nuoc, va tham gia nhieu to chuc quoc te, gom Lien Hop Quoc, Thinh vuong chung cac quoc gia, Cong đong phat trien Nam Phi (SADC), Thi truong chung Đong va Nam Phi (COMESA) va Lien minh chau Phi (AU).
Malawi la mot trong nhung quoc gia kem phat trien nhat the gioi. Nen kinh te chu yeu dua tren nong nghiep, voi dan cu phan lon song o nong thon. Chinh phu Malawi phu thuoc nhieu vao tro cap tu ben ngoai đe đat chi tieu phat trien, du su phu thuoc nay đa dan giam đi ke tu nam 2000. Chinh phu Malawi đoi mat nhieu kho khan trong xay dung co so ha tang va mo rong nen kinh te, cai thien giao duc, cham soc suc khoe, bao ve thien nhien, va tro nen đoc lap ve tai chinh. Tu nam 2005, Malawi đa phat trien nhieu du an đe giai quyet cac van đe tren va nhin chung thi đang phat trien, voi su nang cao ve kinh te, giao duc va cham soc suc khoe thay đuoc trong nam 2007 va 2008.
Malawi co tuoi tho trung binh thap va ty le tu vong tre so sinh cao. Cong voi mot so lon dan so mac HIV/AIDS, đa lam can kiet nguon lao đong. Co su đa dang lon ve thanh phan dan toc ban đia, voi nhieu ngon ngu va niem tin ton giao hien dien.


Lich su Khu vuc ma ngay nay Malawi tung co mot so dan nho dan cu song san bat-hai luom truoc khi nhung lan song di cu cua nguoi Bantu tu phia bac tran đen vao khoang the ky thu X. Du đa so nguoi Bantu tiep tuc huong ve phia nam, mot so đinh cu tai đay va tao nen nhung nhom dan toc dua tren to tien chung. Toi nam 1500, nhung bo toc thanh lap nen Vuong quoc Maravi đa thiet lap nen mot lanh tho trai dai tu Nkhotakota o phia bac đen song Zambezi o phia nam va tu ho Malawi o phia đong toi song Luangwa (tai Zambia ngay nay) o phia tay.
Khong lau sau nam 1600, khi khu vuc nay đa đuoc thong nhat duoi mot vi quan chu, nguoi dan đia phuong bat đau tiep xuc, giao thuong va lien minh voi cac thuong gia nguoi Bo Đao Nha. Tuy nhien, toi khoang 1700, vuong quoc nay "vo" ra nhieu thanh tieu quoc, duoi su quan ly cua nhieu dan toc khac nhau. Man luoi buon ban no le Swahili-A Rap tai đay đat đinh cao vao giua the ky XIX, khi chung 20.000 nguoi bi no le hoa va bi mang đi moi nam tu Nkhotakota toi Kilwa, noi ho bi đem ban.
Nha truyen giao va tham hiem David Livingstone tim đen ho Malawi (khi đo la ho Nyasa) nam 1859 va xac đinh rang cao nguyen Shire phia nam ho la khu vuc thich hop cho su đinh cu cua nguoi chau Au. Do ket qua cua su tham hiem cua Livingstone, nhieu noi truyen giao phai Anh giao va Giao hoi Truong Nhiem đa đuoc thiet lap trong hai thap nien 1860 va 1870, Cong ty Trach nhiem huu han Ho chau Phi thanh lap nam 1878 đe tao nen mang luoi giao thuong va van tai, co quan he mat thiet đen nhung điem truyen giao kia. Mot điem dan cu va truyen giao nho đuoc thanh lap nam 1876 tai Blantyre va mot lanh su quan Anh đuoc xay dung o đay nam 1883. Do chinh phu Bo Đao Nha cung quan tam đen vung nay nen, đe chong lai su chiem cu cua Bo Đao Nha, chinh phu Anh đa gui Harry Johnston lam lanh su vien đe ky ket nhung hiep uoc voi cac nha lanh đao đia phuong nam ngoai tam kiem soat cua Bo Đao Nha.

Nam 1889, mot xu bao ho Anh ra đoi tren Cao nguyen Shire, đuoc mo rong nam 1891 ra toan bo lanh tho Malawi ngay nay, co ten Xu bao ho Trung Phi thuoc Anh. Nam 1907, no đuoc đat lai ten la Nyasaland va cai ten nay đuoc su dung cho đen het thoi gian thong tri cua Anh. Mot vi du đien hinh cua cai goi la "Thin White Line" (Đuong trang mong) cua chinh phu thuoc đia la chau Phi, la khi chinh phu Nyasaland đuoc thanh lap nam 1891. Nhung nguoi quan ly đuoc tra 10.000 bang (gia tri 1891) moi nam, đu đe thue muoi dan thuong chau Au, hai nhan vien quan đoi, bay muoi nguoi Sikh Punjab va tam muoi lam nguoi khuan vat Zanzibar. Tat ca đuoc giao nhiem vu đieu hanh va quan ly mot lanh tho rong 94,000 kilomet vuong voi dan so tu mot đen hai trieu nguoi.
Nam 1944, Quoc hoi chau Phi Nyasaland (NAC) đuoc thanh lap boi nguoi chau Phi tai Nyasaland. Nam 1953, Anh hop nhat Nyasaland voi Bac va Nam Rhodesia đe tao nen Lien bang Rhodesia va Nyasaland, thuong goi la Lien bang Trung Phi (CAF), vi nhieu ly do chinh tri. Lien bang nay ban đoc lap, va trong đo NAC đuoc ung ho rong rai. Mot nguoi đoi lap cua CAF la Hastings Banda, mot bac si tung hoc tap tai chau Au va lam viec tai Ghana, nguoi đa đuoc thuyet phuc đe tro lai Nyasaland nam 1958. Banda đuoc bau lam lanh đao NAC va lam viec đe đong vien tinh than dan toc truoc khi bi bo tu boi chinh quyen thuc dan nam 1959. Ong đuoc phong thich mot nam sau đo, va đuoc moi gop phan soan thao hien phap moi cua Nyasaland, giup đua nguoi chau Phi len chiem phan đong Hoi đong Lap phap.

Nam 1961, Đang Quoc hoi Malawi (MCP) gianh đuoc phan lon phieu bau trong cuoc bau cu Hoi đong Lap phap va Banda tro thanh Thu tuong nam 1963. Lien bang Rhodesia va Nyasaland tan ra nam 1963, va ngay 6 thang 7 nam 1964, Nyasaland đoc lap khoi Anh va lay ten la Malawi. Duoi hien phap moi, Malawi tro thanh mot nuoc cong hoa va Banda la tong thong đau tien. No cung khien Malawi tro thanh mot nha nuoc đon đang voi MCP la đang hop phap duy nhat. Trong gan 30 nam, Banda quan ly mot che đo đoc tai cung nhac, đam bao rang Malawi khong bi loi keo vao nhung cuoc sung đot vu trang. Nhung đang đoi lap, gom Phong trao Tu do Malawi cua Orton Chirwa va Lien minh Xa hoi Chu nghia Malawi, phai luu vong ben nuoc ngoai.
Duoi ap cuc cua cac yeu cau tu do chinh tri, Banda đong y to chuc mot cuoc trung cau y dan nam 1993, khi phan lon nguoi dan yeu cau mot che đo dan chu đa đang. Cuoi nam 1993, mot hoi đong tong thong đuoc lap ra, va mot hien phap moi đuoc ap dung, ket thuc su thong tri cua MCP. Nam 1994, trong cuoc bau cu đa đang đau tien cua Malawi, Banda đa bi đanh bai boi Bakili Muluzi. Tai đac cu 1999, Muluzi tiep tuc lam tong thong cho toi nam 2004, khi Bingu wa Mutharika đac cu. Du moi truong chinh tri đuoc mo ta la "nhieu thu thach", toi nay che đo đa đang van ton tai o Malawi.


Chinh tri Malawi la mot quoc gia dan chu, đa đang, hien duoi su lanh đao cua Arthur Peter Mutharika, nguoi đa chien thang cuu tong thong Joyce Banda trong cuoc bau cu nam 2014. Hien phap hien tai đuoc an hanh ngay 18 thang 5 nam 1995. Cac nganh cua chinh phu bao gom hanh phap, lap phap va tu phap. Hanh phap gom tong thong nguoi vua la nguyen thu quoc gia vua la nguoi đung đau chinh phu, pho thu tuong thu nhat va thu hai cung mot noi cac. Tong thong đuoc bau nam nam mot lan va pho tong thong đuoc lua chon boi cac tong thong. Tong thong cung đuoc chon ra mot pho tong thong thu hai. Cac thanh vien noi cac đuoc tong thong bo nhiem va co the xuat than tu ben trong hoac ngoai co quan hanh phap.


= Phan chia hanh chinh =

Malawi đuoc chia thanh 28 huyen trong ba vung:


Đia ly Malawi la mot quoc gia khong giap bien nam o Đong Nam Phi, giap Zambia ve phia tay bac, Tanzania ve phia đong bac va Mozambique ve phia nam, tay nam va đong nam. No toa lac giua vi tuyen 9° va 18°N va kinh tuyen 32° va 36°Đ.
Thung lung Tach gian Lon chay theo chieu bac nam doc chieu dai đat nuoc, va o mien đong thung lung la ho Malawi (con goi la ho Nyasa), tao nen ba phan tu bien gioi phia đong cua Malawi. Ho Malawi đoi khi đuoc goi la ho Lich (Calendar Lake) vi no dai chung 587 kilomet (365 mi) va rong 84 kilomet (52 mi). Song Shire chay tu cuc nam cua ho va đo vao song Zambezi tai Mozambique. Mat ho Malawi cao 457 met (1.500 ft) tren muc nuoc bien; đo sau toi đa cua ho la khoang 701 met (2.300 ft), nghia la đay ho nam o 213 met (700 ft) duoi muc nuoc bien.

Tai vung nui vay quanh thung lung Tach gian, cac cao nguyen thuong cao tu 914 đen 1.219 met (3.000 đen 4.000 ft) tren muc nuoc bien, du mot so đat đen 2.438 met (8.000 ft) o phia bac. Phia nam ho Malawi la cao nguyen Shire, cao khoang 914 met (3.000 ft). Trong khi vuc nay, đinh nui Zomba va Mulanje lan luot đat 2.134 va 3.048 met (7.000 va 10.000 ft).
Thu đo Malawi la Lilongwe, con trung tam kinh te la Blantyre (dan so hon 500.000 nguoi). Malawi co hai Di san the gioi đuoc UNESCO cong nhan. Vuon quoc gia ho Malawi đuoc cong nhan nam 1984 va khu nghe thuat đa Chongoni đuoc cong nhan nam 2006.
Khi hau nong o nhung vung thap mien nam va ong hoa o nhung cao nguyen mien bac. Neu khong bi đia hinh bien đoi, noi nay se co khi hau xich đao. Tu thang 11 đen thang 4, nhiet đo am ap voi nhung con mua nhiet đoi va sam, mua bao đat đinh cao cuoi thang 3. Sau thang 3, luong mua giam nhanh.


= He đong thuc vat =

He đong vat Malawi gom nhung đong vat co vu nhu voi, ha ma, cac loai meo lon, khi, vuon cao va doi; cung su đa dang ve chim gom cac loai chim san, vet, thuy cam va chim loi lon, cu meo, va chim hot. Khu vuc ho Malawi đuoc mo ta la co mot trong nhung he đong vat thuy sinh phong thu nhat the gioi, la noi tru cua 200 loai đong vat co vu, 650 loai chim, tren 30 loai than mem, va 5.500 loai thuc vat.
Nhung vung sinh thai gom đong co nhiet đoi va can nhiet đoi, xa van, rung cay bui miombo, rung mopane, va đong co ngap nuoc.
Co nam vuon quoc gia, bon khu bao ton tu nhien va hai khu vuc đuoc bao ve khac tai Malawi.


Kinh te Malawi la mot trong nhung nuoc kem phat trien nhat tren the gioi. Khoang 85% dan so song o nong thon. Nen kinh te chu yeu dua vao nong nghiep, chiem hon mot phan ba GDP va gan 90% doanh thu xuat khau. Trong qua khu, nen kinh te đa phu thuoc vao su tro giup kinh te đang ke tu Ngan hang The gioi, Quy tien te quoc te (IMF) va cac quoc gia khac. Malawi đuoc xep hang la điem đen đau tu an toan thu 119 tren the gioi trong bang xep hang rui ro quoc gia Euromoney thang 3 nam 2011.
Vao thang 12 nam 2000, IMF đa ngung giai ngan vien tro do nhung lo ngai ve tham nhung, va nhieu nha tai tro ca nhan sau đo dan đen viec giam 80% ngan sach phat trien cua Malawi. Tuy nhien, nam 2005, Malawi nhan đuoc hon 575 trieu USD vien tro. Chinh phu Malawi phai đoi mat voi nhung thach thuc trong viec phat trien kinh te thi truong, cai thien bao ve moi truong, đoi pho voi van đe HIV/AIDS ngay cang tang nhanh, cai thien he thong giao duc va thoa man cac nha tai tro nuoc ngoai đang hoat đong đoc lap ve tai chinh.
Ngoai mot so tro ngai đa neu, Malawi đa mat mot so kha nang thanh toan cho hang nhap khau do thieu ngoai te chung, khi đau tu giam 23% trong nam 2009. Co nhieu rao can đau tu o Malawi kho giai quyet đuoc bao gom chi phi dich vu cao, co so ha tang ngheo nan cho đien, nuoc va vien thong. Nhieu nha phan tich cho rang tien bo kinh te cua Malawi phu thuoc vao kha nang kiem soat tang truong dan so.
Vao thang 1 nam 2015, mien nam Malawi đa bi tan pha boi lu lut toi te nhat trong lich su,lam it nhat 20.000 nguoi mac ket. Nhung tran lu lut nay anh huong đen hon mot trieu nguoi tren toan quoc, bao gom 336.000 nguoi phai di tan, theo UNICEF. Hon 100 nguoi thiet mang va uoc tinh 64.000 ha đat trong trot bi cuon troi.


= Nong nghiep va cong nghiep =


Dan cu Malawi co dan so tren 15 trieu nguoi, voi ty le gia tang 2,75%, theo uoc tinh 2009. Dan so đuoc du đoan se đat hon 45 trieu vao nam 2050, tuc gap ba lan dan so 16 trieu (uoc tinh) cua nam 2010.
Cac dan toc chinh tai Malawi la nguoi Chewa, nguoi Nyanja, nguoi Tumbuka, nguoi Yao, nguoi Lomwe, nguoi Sena, nguoi Tonga, nguoi Ngoni va nguoi Ngonde; cung co nhung cong đong nguoi chau A va chau Au. Ngon ngu chinh thuc la tieng Anh. Nhung ngon ngu lon gom tieng Chewa (57% dan so), tieng Nyanja (12,8%), tieng Yao (10,1%), va tieng Tumbuka (9,5%). Nhung ngon ngu ban đia khac la tieng Lomwe Malawi (250.000 nguoi noi) o mien đong nam; tieng Kokola (200.000 nguoi noi) cung o mien đong nam; tieng Lambya (45.000 nguoi noi) o mien tay bac; tieng Ndali (70.000 nguoi noi); tieng Nyakyusa-Ngonde (300.000 nguoi noi) o mien bac; tieng Sena, (270.000 nguoi noi) o mien nam; va tieng Tonga (170.000 nguoi noi) o mien bac.


= Đo thi =


= Ton giao =

Cu dan Malawi chu yeu theo Kito giao, voi mot luong thieu so nguoi theo Hoi giao đang ke, du khong co con so chinh xac. Theo Du an Ton giao Malawi thuc hien boi Đai hoc Pennsylvania nam 2010, khoang 68% theo Kito giao, 25% theo Hoi giao va 5% "khac". Nghien cuu cu hon cua CIA (1998) ghi nhan rang 82% theo Kito giao, va 13% theo Hoi giao. Cac nhanh Kito giao lon nhat tai Malawi la Cong giao La Ma va Giao hoi Truong Nhiem Trung Phi (CCAP, mot nhom Tin Lanh). Nguoi theo Tin Lanh chiem mot nua dan so, trong khi tin đo Cong giao chiem mot phan nam. CCAP la nhom Tin Lanh lon nhat tai Malawi voi 1,3 trieu thanh vien. Co nhung nhom Giao hoi Truong Nhiem nho hon nhu Giao hoi Truong Nhiem Cai cach Malawi va Giao hoi Truong Nhiem phai Phuc Am Malawi. Giao hoi Luther Trung Phi co hon 39.000 thanh vien tai Malawi. Cung co mot so nho hon nguoi theo Anh giao, Bap-tit, Nhan Chung Gie-ho-va, Giao hoi Co Đoc Phuc Lam.
Đa so nguoi Hoi giao theo dong Sunni, hoac Qadriya hoac Sukkutu voi so it theo Ahmadiyya.


Van hoa Tham khao Lien ket ngoai Trang web chinh thuc cua Chinh phu Cong hoa Malawi
Malawi Democrat Newspaper Luu tru ngay 31 thang 1 nam 2011 tai Wayback Machine tru so Lilongwe
Nguyen thu quoc gia va cac thanh vien noi cac Luu tru ngay 28 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine
Muc “Malawi” tren trang cua CIA World Factbook.
Malawi Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine tai UCB Libraries GovPubs
Malawi tren DMOZ
Malawi tren BBC News
 Wikimedia Atlas cua Malawi