Tran chien quan đao Falkland la mot thang loi cua Hai quan Hoang gia Anh truoc Hai quan Đe che Đuc vao ngay 8 thang 12 nam 1914 trong Chien tranh the gioi thu nhat o Nam Đai Tay Duong. Sau that bai tai tran Coronel vao ngay 01 thang 11, nguoi Anh gui mot luc luong lon đe theo doi va tieu diet đoi tau tuan duong Đuc đa đanh bai ho tai tran Coronel.
Đo đoc Graf Maximilian von Spee chi huy hai đoi Đuc gom hai tuan duong ham boc thep, SMS Scharnhorst va SMS Gneisenau, ba tuan duong ham hang nhe, SMS Nurnberg (1906), Dresden, Leipzig va ba tau van tai đa co gang tan cong can cu tiep van cua Anh tai Stanley tren quan đao Falkland. Hai tau tuan duong chu luc cua Anh gom, cac chiec HMS Invincible va Inflexible, ba tau tuan duong boc thep gom cac chiec HMS Carnarvon, Cornwall va Kent va hai tuan duong ham hang nhe gom cac chiec HMS Bristol va HMS Glasgow đa cap cang chi mot ngay truoc đo.
Tam nhin luc đo la toi đa: mat bien rat binh yen voi cac lan gio nhe thoi tu phia tay bac, mat troi rat sang, bau troi quang đang. Cac tuan duong ham hai đoi Đuc đa bi phat hien rat som vao luc 9:00 sang ngay hom đo trong khi cac tau chien-tuan duong va tau tuan duong con lai cua Anh đeu đang gat gao tim tong tich cua nam chiec tau chien Đuc thi cac con tau nay dan thanh hang va tien ve phia đong nam. Tat ca ngoai tru chiec Dresden va chiec tau ho tro Seydlitz, so con lai đeu bi bat va đanh chim.


Boi canh Cac tau chien-tuan duong cua Anh đuoc lap tam sung 12 in (305 mm) moi tau, trong khi cac chiec SMS Scharnhorst va SMS Gneisenau cua Spee chi co tam sung 210 mm (8,3 in). Ngoai ra, cac tau tuan duong chu luc co the chay voi toc đo 25,5 kn (47,2 km/h; 29,3 mph) gio so voi toc đo 22,5 kn (41,7 km/h; 25,9 mph) cua cac tau cua Spee. Vi vay, cac tau tuan duong chu luc cua Anh co the chay nhanh hon đoi thu cua ho va co uu the đang ke ve chat luong sung. Chiec thiet giap ham tien-dreadnought, HMS Canopus, cung đong tai Stanley đe hoat đong nhu mot phao đai noi đe bao ve khu vuc nay.


= Đoi tau cua Spree =
Sau cua chien thang cua von Spee vao ngay 01 thang 11 nam 1914 tai tran Coronel o ngoai khoi bo bien Valparaiso, Chile, noi Hai đoi Đong A cua Đuc đanh chim cac tau tuan duong HMS Good Hope (Ky ham cua Đo đoc Cradock) va Monmouth, luc luong cua von Spee tien vao Valparaiso. Theo yeu cau theo luat quoc te đoi voi cac tau tham chien tai cac nuoc trung lap, cac tau o lai đo trong vong 24 gio truoc khi di chuyen đen Mas Afuera, 400 mi (350 nmi; 640 km) ngoai khoi bo bien Chile. O đo, ho nhan đuoc tin tuc ve viec chiec SMS Emden bi tieu diet, chiec nay truoc đo đa tach ra khoi hai đoi va bi tan cong o An Đo Duong. Ho cung nhan đuoc tin thuoc đia cua Đuc o Thanh Đao, Trung Quoc, von đa la cang nha cua ho, đa that thu. Ngay 15 thang 11 hai đoi chuyen đen Bahia San Quintin tren bo bien Chile, noi ma mot buoi le đuoc to chuc đe phan phat 300 huan chuong Thap tu sat hang hai cho cac thuy thu đoan va mot huan chuong thap tu sat hang nhat đuoc trao cho Đo đoc Spee.
Spee cung nhan đuoc cac khuyen nghi nen tro ve Đuc neu ong co the. Cac tau cua ong đa su dung mot nua so đan duoc cua ho tai tran Coronel ma ho khong the co bo sung va co nhung kho khan đe co nhien lieu la than. Tin tinh bao cho rang cac tau HMS Defence, Cornwall va Carnarvon đang đong tai song, va rang co khong co tau chien cua Anh tai đao Stanley khi 1 tau hoi nuoc ghe qua vao thoi gian gan đo. Spee đa quan tam đen cac bao cao ve mot tau chien Anh, chiec Canopus, nhung khong ai xac đinh đuoc ro vi tri cua no. Ngay 26 thang 11 hai đoi di chuyen toi Cape Horn va đen đo vao ngay 1 thang 12, sau đo tha neo tai đao Picton, noi ho o lai trong ba ngay đe lay than tu mot tau cho hang cua Anh bi bat giu. Ngay 06 thang 12, Spee đe nghi mot cuoc tan cong vao quan đao Falkland truoc khi chuyen ve phia bac. Cuoc tan cong nay la khong can thiet vi hai đoi đa co nhieu than đa o muc ho co the mang đuoc va y tuong nay bi phan đoi boi hau het cac thuyen truong cua Spee, nhung ong nay van quyet đinh tien hanh cuoc tan cong.


= Su chuan bi cua nguoi Anh =
Ngay 30 thang 10, vi Đo đoc ham đoi ve huu Sir John Fisher đuoc tai bo nhiem lam Bo truong Bo Hai quan (First Sea Lord) đe thay the Đo đoc Hoang tu Louis cua Battenberg, nguoi đa bi buoc phai tu chuc vi su phan đoi kich liet cua cong chung chong lai viec mot hoang tu nguoi Đuc đam nhan viec đieu hanh hai quan Anh. Ngay 3 thang 11, Fisher đa đuoc bao rang co nguoi nhin thay Spee o ngoai khoi Valparaiso va đa co hanh đong đe cung co Cradock bang cach tang cuong them chiec Defence, luc nay đa đuoc gui toi tuan tra bo bien phia đong cua Nam My, đe cung co hai đoi cua ong ta. Khi ong nhan đuoc tin tuc vao ngay 4 thang 11 ve su that bai tai Coronel. Ket qua la cac tau chien-tuan duong Invincible and Inflexible đuoc lenh roi khoi Ham đoi Grand Fleed va đi đen Plymouth đe sua chua lon va chuan bi cho nhiem vu o nuoc ngoai. Tham muu truong cua bo Hai quan la Pho Đo đoc Doveton Sturdee co mot bat đong lau dai voi Fisher vi ong ta la mot trong nhung nguoi keu goi sa thai Fisher trong lan nam cuong vi First Sea Lord đau tien trong nam 1911, do đo, Fisher nam lay co hoi quyet đinh bo nhiem Sturdee chuc Tong tu lenh vung Nam Đai Tay Duong va Thai Binh Duong, đe chi huy hai đoi moi tu chiec Invincible.
Ngay 11 thang 11 cac chiec Invincible va Inflexible roi Devonport, mac du cong viec sua chua cua chiec tau van chua đuoc hoan tat va no khoi hanh voi nhung tho sua chua van con tren boong. Mac cho tinh cap bach cua tinh hinh va toc đo toi đa cua no la khoang 25 kn (46 km/h; 29 mph), con tau chi đi voi toc đo on đinh 10 kn (19 km/h; 12 mph). Chay toc đo cao đoi hoi phai su dung mot so luong than cuc lon, do đo, đe hoan thanh cuoc hanh trinh dai no la can thiet đe đi o toc đo hanh trinh đay la toc đo kinh te nhat. Hai chiec tau cung tai theo rat nhieu vat tu. Tinh bao mat cua chuyen hanh trinh đuoc coi la toi quan trong đe lam Spee bat ngo, nhung ngay 17 thang 11, Trung uy Hirst tu chiec Glasgow nghe nguoi dan đia phuong thao luan ve su xuat hien cua cac con tau sap toi o bo cua Cape Verde. Nhung nhung tin tuc nay đa khong đen đuoc toi Spee. Sturdee đen Abrolhos vao ngay 26 thang 11 noi ma Chuan Đo đoc Stoddart cho đoi ong ta voi phan con lai cua hai đoi.
Sturdee thong bao y đinh cua minh đe khoi hanh đi quan đao Falkland, ngay 29 thang 11. Tu đo, cac tau tuan duong hang nhe cao toc Glasgow va Bristol se tuan tra tim kiem Spee va goi quan tiep vien neu ho tim thay ong ta. Thuyen truong Luce cua chiec Glasgow, nguoi đa chay thoat trong tran Coronel, phan đoi rang khong co can phai cho đoi qua lau va thuyet phuc Sturdee khoi hanh som hon mot ngay. Hai đoi nay đa bi tri hoan trong suot cuoc hanh trinh 12 gio khi mot soi day cap dung đe keo cac muc tieu ban tap đa quan xung quanh chan vit canh quat cua chiec Invincible, nhung roi con tau đa đen đich vao buoi sang ngay 07 thang 12. Hai tau tuan duong hang nhe tha neo o phan ben trong cua cang Stanley. Trong khi cac tau lon hon o lai ben cang sau hon ben ngoai cua Port William. Cac tho lan van co gang thao chiec cap boc xung quanh chiec chan vit canh quat cua chiec Invincible. Chiec Cornwall tat noi hoi cua minh đe sua chua va chiec Bristol thao do mot trong nhung đong co cua no. Con tau noi tieng SS Great Britain, bo vai tro khiem ton la mot ham than đe mot gop phan vao tran đanh, cung cap than cho cac Invincible va Inflexible. Chiec tuan duong ham tau buon chuyen đoi HMS Macedonia đuoc lenh tuan tra cac ben cang, trong khi chiec Kent duy tri nhiet đo trong noi hoi cua minh, san sang đe thay the chiec Macedonia vao ngay hom sau, ngay 08 thang 11. Ham đoi cua Spee xuat hien vao buoi sang cua ngay sau đo.


Tran đanh = Di chuyen ban đau =
Tuan duong ham cua Spee, cac chiec Gneisenau va Nurnberg, la nhung chiec đau tien tiep can đao Stanley. Vao luc đo, toan bo ham đoi Anh đa nap đay than. Khi Spee gay suc ep tan cong, khong chi tau cua Sturdee tro thanh cac muc tieu de dang, ma bat ky con tau nao muon co gang đe thoat ra cung se phai đoi mat voi hoa luc cua toan bo cac tau Đuc. Chi can mot con tau bi đanh chim cung co the khoa chat phan con lai cua hai đoi Anh o trong cang. May man cho nguoi Anh, nguoi Đuc đa rat ngac nhien boi mot phat sung ban tu mot đoi tuong bat ngo: chiec Canopus, đuoc đat nhu mot tau canh gac va nap đang sau mot ngon đoi. Su kien nay đu đe chan truoc buoc tien cua nguoi Đuc. Cac cot ong khoi kieu đac biet cua cac tau chien chu luc Anh đa cho thay rang ho se phai đoi mat voi mot ke thu đuoc trang bi tot hon rat nhieu. Chiec Kent đa tach ra kha xa khoi cang va đa nhan đuoc menh lenh đuoi theo tau cua Spee.
Nam ro đuoc tinh hinh cua cac tau Đuc, Sturdee ra lenh cho cac thuyen vien tiep tuc an sang khi biet rang Canopus đa tao cho ho 1 khoang thoi gian trong khi hoi nuoc tang nhiet đo.
Con ve phia Spee thi voi nhung thuyen vien đang met moi moi cua minh cong voi tau cua ong bi yeu the ve hoa luc, that bai duong nhu la khong the tranh khoi. Nhan thuc ve nguy hiem cua minh mot cach qua muon mang va đa bo lo mat co hoi vang đe ban ha hai đoi cua Sturdee khi tai cang – Spee va hai đoi cua ong đa bi đanh tan ngoai bien khoi. Cac tau Anh roi cang vao khoang 10:00. Spee đa chay truoc voi khoang cach chung 15 mi (13 nmi; 24 km) nhung anh sang ban ngay rat ro đe cac tau tuan duong chu luc nhanh hon đuoi kip.


= Đung đo =
Đo la luc 13:00 khi tau tuan duong chu luc cua Anh no sung, nhung chung phai mat nua gio đe đua chiec Leipzig vao tam ban. Nhan thay rang ong ta khong co hy vong chay thoat khoi tau Anh, Spee quyet đinh tan cong vao ho voi chi mot chiec tau tuan duong boc thep cua ong, đe tao co hoi cho cac tau tuan duong hang nhe tron thoat. Tran đau sung no ra vao luc 13:20. Cac tuan duong ham boc thep cua Đuc co loi the ve gio vi đang co gio tay bac lam nguoi Anh bi che khuat muc tieu boi khoi tau cua ho trong suot thoi gian tac chien. Can ve thu hai cua chiec Gneisenau la Hans Pochhammer chi ra rang co mot thoi gian yen lang keo dai trong giai đoan đau cua tran đanh, đay la luc nguoi Anh co gang buoc Đo đoc Spee phai bo vi tri thuan loi cua minh nhung ho khong the lam đuoc.
Mac du Scharnhorst va Gneisenau đa thanh cong buoc đau khi tan cong Invincible, nhung chiec tau chien cua Anh bi thiet hai rat it nho lop giap hang nang cua no. Spee sau đo lai quay sang tim cach tau thoat, nhung cac tau chien-tuan duong cua Anh lai đua tau cua ong vao trong tam ban chi bon muoi phut sau đo.
Invincible va Inflexible tan cong Scharnhorst va Gneisenau. Trong khi Sturdee tach cac tuan duong ham hang nhe cua minh ra đe theo đuoi Leipzig va Nurnberg.
Invincible va Inflexible quay sang no phao man vao cac tuan duong ham boc thep cua Đuc va Spee phan ung bang cach co gang đe tien lai gan. Chiec ky ham cua ong ta, Scharnhorst đa bi thiet hai lon o duoi ong khoi, bi chay va bi nghieng đi. Tinh trang bi nghieng tro thanh toi te hon vao luc 16:04 va no đa bi chim vao luc 16:17. Chiec Gneisenau tiep tuc ban tra va ne tranh cho đen luc 17:15 boi vao luc đo no đa het đan duoc va thuy thu đoan đuoc cho phep đanh chim no va chuyen xuong xuong cuu sinh vao luc 18:02. Trong luc con tau nay đang chim, Đo đoc Sturdee tiep tuc tan cong vao chiec Gneisenau voi hai tau tuan duong chu luc cua minh va chiec tau tuan duong hang nhe Carnarvon, thay vi tach mot trong nhung tau chien tren đe bat not chiec Dresden. Trong so thuyen vien cua Gneisenau, 190 đa đuoc cuu khoi mat nuoc. Cac tau chien-tuan duong Anh đa bi trung khoang 40 phat đan nhung chi bi chet mot nguoi va bon nguoi khac bi thuong.
Trong khi đo cac chiec Nurnberg va Leipzig đa co chay thoat khoi cac tuan duong ham cua Anh. Nurnberg đa chay o toc đo cao nhat nhung no can sua chua, trong khi thuy thu đoan cua chiec đuoi theo, Kent, noi hoi va đong co cua no đa đuoc đay đen muc gioi han. Nurnberg cuoi cung đa quay sang chien đau vao 17:30. Kent co uu the ve phao va trong luong giap. Nurnberg co hai vu no lo hoi vao khoang 18:30, no phai trao loi the ve toc đo va tinh co đong cho Kent. Nurnberg sau đo bi chim vao luc 19:27 sau khi co mot cuoc đuoi bat keo dai. Cac tau tuan duong Glasgow va tau phu tro Cornwall truy đuoi chiec Leipzig toi cung. Chiec Glasgow vao gan đe ket lieu chiec Leipzig, chiec nay tuy đa het đan nhung co hieu chien đau cua no van tung bay. No ban hai phat phao sang (xin ngung chien), do đo chiec Glasgow ngung no sung. Luc khoang 21:23, o hon 80 mi (70 nmi; 130 km) ve phia đong nam cua quan đao Falkland, no chim xuong chi đe lai 18 nguoi song sot.


Ket cuc Thuong vong va thiet hai cua hai ben co chenh lech rat lon; phia Anh chi bi thiet hai rat nhe va khong chiec nao trong so cac con tau cua Anh bi hu hong nang. Nguoc lai, 1.871 thuy thu Đuc đa thiet mang trong tran đanh trong đo co Đo đoc Spee va hai con trai cua ong. 215 nguoi song sot đa đuoc cuu them va tro thanh tu binh tren tau cua Anh. Hau het ho đeu đen tu chiec Gneisenau, 9 nguoi tu chiec Nurnberg va 18 nguoi tu chiec Leipzig. Trong so 765 si quan va thuy thu tu chiec Scharnhorst chi co 7 song sot. Mot si quan cua chiec Gneisenau con song sot la nguoi duy nhat song sot sau ba đot phao khac nhau, đa đuoc keo len khoi nuoc khi noi rang ong la mot nguoi anh em ho cua vien chi huy cua Anh (Stoddart)..
Trong so 8 chien ham luc luong Hai quan Đuc co hai chiec chay thoat: đo la chiec tau ho tro Seydlitz va tau tuan duong hang nhe Dresden, no phai lang thang trong phan lon mot quang thoi gian khoang ba thang nua truoc khi thuyen truong cua no đa bi don ep boi mot hai đoi Anh o ngoai khoi Quan đao Juan Fernandez vao ngay 14 thang 3 nam 1915. Sau mot tran chien ngan, thuyen truong cua chiec Dresden đa ra lenh di tan khoi con tau cua ong va sau đo đanh đam no bang cach cho no kho đan duoc chinh.
Nhu la mot he qua cua cuoc chien, chien thuat tan cong tau cho hang cua đoi phuong o tren cac đai duong bang tau chien cua Kaiserliche Marine (Hai quan Đe che Đuc) đen hoi ket thuc. Tuy nhien, Đuc van tung ra mot vai tau buon vu trang đe tan cong tau cho hang cho đen khi chien tranh ket thuc (vi du: xem bai Felix von Luckner).


Tham khao Tham khao Bennett, Geoffrey (1962). Coronel and the Falklands. London: B. T. Batsford Ltd.
Jaques, Tony (2007). Dictionary of Battles and Sieges: A Guide to 8,500 Battles from Antiquity through the Twenty-first Century. Greenwood Publishing Group. ISBN 9780313335389.
Massie, Robert K. (2004). Castles of Steel: Britain, Germany, and the Winning of the Great War at Sea. London: Jonathan Cape. ISBN 0-224-04092-8.
Irving, John (1927). Coronel and the Falklands. London: A. M. Philpot, ltd.
Halpern, Paul (1994). A Naval History of World War I. United States: United States Naval Institute. ISBN 1-85728-295-7.
Michael McNally (2012). Coronel and Falklands 1914; Duel in the South Atlantic. Osprey Campaign Series #248. Osprey Publishing. ISBN 9781849086745
Scott, R Neil (2012). Many Were Held by the Sea: The Tragic Sinking of HMS Otranto. Macneill, RT. Hon. Lord George Islay Robertson. Rowman & Littlefield. ISBN 9781442213425.


Lien ket ngoai Mo ta ve tran đanh trong nhat ky cua JD Allen RN (HMS Kent)
Tran chien quan đao Falkland
Tran chien Coronel va quan đao Falkland – cai nhin qua anh
Tau buom Fairport va su xuat hien cua no trong tran đanh Luu tru ngay 11 thang 12 nam 2013 tai Wayback Machine