Phong trao Nhan Van – Giai Pham la mot phong trao van hoa mang xu huong chinh tri cua mot so van nghe si, tri thuc song o mien Bac duoi chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa, khoi xuong tu đau nam 1955 va ket thuc vao thang 6 nam 1958.
Phong trao nay tuyen bo muc tieu la đoi quyen tu do the hien quan điem chinh tri cho gioi nghe si. Tuy nhien, Nha nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa cho rang phong trao đa loi dung viec sang tac van nghe đe tuyen truyen chong pha Nha nuoc, khoi nguon tu mot nhom tri thuc bi tinh bao nuoc ngoai cai vao o mien Bac nham loi keo,  phu nhan su lanh đao cua Đang trong linh vuc van hoa van nghe, phu nhan quyen lanh đao chinh tri va nha nuoc duy nhat cua Đang Lao đong Viet Nam, gay phuong hai đen su nghiep đau tranh giai phong dan toc, thong nhat đat nuoc va chu nghia xa hoi.


Boi canh Thang 2 nam 1956, Đang Cong san Lien Xo to chuc đai hoi lan thu 20. Trong đai hoi nay, Nikita Khrushchev đoc bao cao Ve sung bai ca nhan va nhung hau qua cua no, con Trung Quoc cong bo chinh sach Tram hoa đua no, tram nha đua tieng. Thang 4 nam 1956, Pho Thu tuong thu nhat cua Lien Xo đen Bac Kinh va Ha Noi đe gioi thieu đuong loi moi cua Lien Xo. Nhieu tri thuc tai Viet Nam tim đoc dien van cua Luc Đinh Nhat co vu Tram hoa đua no, tram nha đua tieng.
Tai Hoi nghi cua Uy ban Nhan dan Thanh pho Ha Noi tu cuoi thang 7 nam 1956 đen đau thang 8 nam 1956, cac đai bieu cua uy ban phe phan nhieu chinh sach cua Đang, tu viec thieu thuc pham đen thue. Hoi nghi cua Hoi Van Nghe Viet Nam (1 thang 8 đen 18 thang 8) voi chung 300 đai bieu, nham hoc tap tinh than cua nghi quyet Đai hoi 20 Đang Cong san Lien Xo va chinh sach van hoa moi cua Trung Quoc đua ra 5 đoi hoi, trong đo co viec dich va cong bo chinh sach Tram hoa đua no, tram nha đua tieng cua Trung Quoc.
Thang 8 nam 1956, Đang Lao đong Viet Nam đe ra chinh sach nhan manh đoan ket, tin tuong va hop tac voi tri thuc chu khong noi đen cai to. Viet Nam gui đai dien sang Trung Quoc theo doi phong trao Tram hoa đua no, tram nha đua tieng. Hoi nghi lan thu 10 Ban Chap hanh Trung uong Đang Lao đong Viet Nam hop tu đau thang 9 va keo dai đen cuoi thang 10. Sau hoi nghi, Đang ra tuyen bo cong khai thua nhan cac sai lam trong chien dich cai cach ruong đat va mot so linh vuc khac. Tong Bi thu Đang Truong Chinh cung voi Thu truong Bo Nong Lam Ho Viet Thang tu chuc. Ngay 30 thang 10 nam 1956, Đai Phat thanh Ha Noi tuong thuat ve Hoi nghi 10, noi rang dan chu hoa va cai thien đoi song nhan dan nay la hai trong tam đau tien cua Đang, trong khi viec thong nhat đat nuoc tu so mot chuyen xuong so ba.
Trong boi canh nay tai Viet Nam va tinh hinh quoc te, mot nhom tri thuc Viet Nam đa thuc hien Phong trao Nhan Van – Giai Pham, trong mot giai đoan ngan tu thang 8 nam 1956 đen thang 11 nam 1956.


Khoi nguon Thang 2 nam 1955, khoang 30 van nghe si trong Quan đoi Nhan dan Viet Nam viet ban "Du thao đe nghi cho mot chinh sach van hoa", bao gom ba đe nghi:

Trao su lanh đao van nghe cho van nghe si;
Thanh lap mot hoi van nghe ben trong co cau van nghe quan đoi;
Bai bo co che quan đoi kiem soat van nghe si phuc vu trong quan đoi.
Cung thoi điem đo, nha tho Tran Dan dan đau khoang 20 van nghe si đen gap tuong Nguyen Chi Thanh, nguoi đung đau Tong cuc Chinh tri Quan đoi Nhan dan Viet Nam, đe đe nghi ba yeu cau nay. Đe nghi nay bi tuong Nguyen Chi Thanh tu choi, ong len an cac van nghe si nay đa xa roi nguyen tac ky luat va tinh than chinh tri cua quan đoi, va rang hanh đong cua ho "chung to y thuc he tu ban đa bat đau tan cong cac đong chi".
Co quan ngon luan cua phong trao nay la bao Nhan Van, mot to bao van hoa, xa hoi co tru so tai 27 Hang Khay, Ha Noi, do Phan Khoi lam Chu nhiem va Tran Duy lam Thu ky Toa soan, cung voi tap chi Giai Pham, hinh thanh nen nhom Nhan Van–Giai Pham.
Đen thang 4 nam 1955, nha van Nguyen Huy Tuong, ban than va đong nghiep lam cung toa soan bao voi Nguyen Huu Đang (nguoi sau nay cam đau phong trao) bat đau kho chiu ve tu tuong cua nguoi ban. Ong ghi trong nhat ky: "Nguyen Huu Đang co thai đo tieu cuc. O đau cung thay khong vua y. Nguoi co caractere, o đau cung co anh huong đen anh em. Anh em toa soan khen la chi cong, vo tu, nhung tu tuong rat la nguy hiem. Mot đien hinh cua mot chien si lam cach mang bat man".
Trong tap chi Giai pham Mua xuan đuoc an hanh thang 1 nam 1956, do nha tho Hoang Cam va Le Đat chu truong, co bai Nhat đinh thang cua Tran Dan, mieu ta hoan canh đoi song mien Bac xa hoi chu nghia trong nhung ngay đau đat nuoc chia cat. Nhac si Đo Nhuan cho la bai tho mang nang thai đo chong pha, "boi đen" che đo. Đo Nhuan cung ke rang sau khi ve Ha Noi, Tran Dan đa bat đau the hien su lech lac tu tuong: ong noi khi tro ve Ha Noi đieu truoc tien se la đi tim "gai nha tho", tap hop gai nha tho đe lien hoan, roi lai đat ten cho chieu đai so cua quan đoi la cai "nha phe"
Thang 8 nam 1956, Phan Khoi co bai "Phe binh lanh đao van nghe", đang trong Giai pham Mua thu. Trong so ra mat ngay 20 thang 9 nam 1956, ban nguyet san Nhan Van đa đang ngay tren trang nhat bai "Chung toi phong van ve van đe mo rong tu do va dan chu". Nguoi đuoc phong van đau tien la luat su Nguyen Manh Tuong. Ong neu hai nguyen nhan khiem khuyet ve dan chu thoi bay gio:

Đang vien [Đang] Lao đong va can bo thi hanh chinh sach thieu tinh than dan chu. Do đo xa lia quan chung, va tao ra tinh trang đoi lap quan chung voi minh. Đe sua đoi, can xay dung quan điem quan chung cho đang vien va can bo, va yeu cau Trung uong Đang va Chinh phu đam bao su thi hanh triet đe cac tu do dan chu.
Quan chung chua tham nhuan tinh than chu nhan tren đat nuoc, do đo chua tranh đau đoi thuc hien dan chu. Đe sua chua, ta can xay dung y thuc dan chu cho quan chung.
Loat bai đuoc du đinh tiep tuc voi bac si Đang Van Ngu, nha su hoc Đao Duy Anh, nha van Nguyen Đinh Thi... nhung cho đen so cuoi cung đuoc ra mat la so 5, ngay 20 thang 11 cung nam, Nhan Van chi co the cong bo bai phong van Đang Van Ngu va Đao Duy Anh.
Cung trong Nhan Van so 1, Nguyen Huu Đang ky ten XYZ (mot trong nhung but hieu cua Ho Chi Minh). Trong bai nay, Nguyen Huu Đang co y nhai lai giong van cua Ho Chi Minh khi noi chuyen voi can bo, nham to y gieu cot Ho Chi Minh. Nhan Van so 3 ra ngay 15 thang 10 đang bai cua Tran Đuc Thao ve mo rong dan chu, phat trien phe binh trong nhan dan. Trong so cuoi cung, so 5 bao Nhan Van, Nguyen Huu Đang nhan xet ve nhung đieu bao đam tu do dan chu trong Hien phap Viet Nam 1946 va so sanh voi tinh hinh thuc te luc bay gio.
Hai tac pham gay tuc gian nhat la cua Le Đat va Phan Khoi. Le Đat viet bai tho ve "ong binh voi" (cai binh ma nguoi an trau dung đung voi, nguoi ta đo nuoc vao roi lay cuc voi song tha vao thanh voi toi, qua nhieu nam nhu vay thi mieng binh ngay cang nho lai do voi bam vao, cuoi cung bi vut đi), Nha nuoc Viet Nam cho rang bai tho mang ham y che gieu Chu tich Ho Chi Minh đa gia va vo dung.

Phan Khoi đa viet mot bai khao cuu nho dua tren bai tho bon cau nay, ong ke khi 18 tuoi ong đa "hat mot loat 'ong binh voi' tho tren tuong thanh xuong đat", đuoc chinh quyen hieu la Phan Khoi muon am chi ve viec lat đo chinh quyen hien tai. Đieu nay khien Đang Lao đong Viet Nam gian du.
Nghe si Manh Phu Tu buoc toi Tran Huu Đang co y đung sau to Nhan Van đe bi mat tap hop cac nghe sy co tu tuong bat man: 

"Han [Tran huu Đang] lan minh va... rut lui vao bi mat. Suot bon so bao đau, nguoi ta khong thay mot bai nao ky ten Nguyen Huu Đang! (...) Nguoi ta khong thay ten tuoi Nguyen Huu Đang tren nhung so đau bao Nhan Van, nhung chinh han la linh hon cua to bao. Han tim tien, kiem giay, thu xep viec an loat va viet bai nhung lai ky ten nguoi khac. Han che lap nhung nguon tai chinh, nhung ke cung cap phuong tien bang hinh thuc doi tra la neu danh nhung nguoi gop tien in bao co mot nhan len gap muoi! Han hop hanh bi mat voi mot so nha van chong Đang, voi nhung nguoi tu san va tri thuc cung đang muon loi dung thoi co đe phat len la co chinh tri... Thong qua to bao Nhan Van, han đa tro thanh mot thu lanh tu cua mot bon nguoi co hoi, co am muu chinh tri..." 
Trong thoi gian nay, mot loat cac vu bieu tinh đa bien thanh bao đong o Đong Au (nhu cuoc noi day Posener o Ba Lan, cuoc bao đong o Hungary, cuoc bao đong o Tiflis), cung nhu tinh hinh mien Nam Viet Nam đang co nhung dien bien phuc tap, gay lo ngai cho Đang Lao đong Viet Nam. Trong khi đo, cuoi nam 1956, vai nguoi cam đau Nhan Van-Giai Pham đa boc lo tu tuong chong Nha nuoc ngay cang cong khai tren bao chi. Bao Nhan van so 6 co bai kich đong nguoi dan xuong đuong bieu tinh. Song Đang vien, cong nhan Nha in Xuan Thu (noi in bao Nhan van) đa phat hien ra va thong bao voi chinh quyen đe xu ly. Ngay 15 thang 12 nam 1956, Uy ban Hanh chinh Ha Noi ra thong bao đong cua bao Nhan Van. So 6 khong đuoc in va phat hanh.
Ngoai ra con ton tai mot moi quan ngai ve viec thong nhat đat nuoc von bi chia cat tu giua nam 1954, khi nhung van nghe sy bat man đa tap hop đuoc mot dien đan cong cong thi cac bai viet cua ho se đuoc Hoa Ky va che đo Ngo Đinh Diem o mien Nam su dung cho cac hoat đong tuyen truyen lam mat uy tin chinh phu. O Sai Gon, che đo Ngo Đinh Diem đa cho in lai cac bai bao Nhan van–Giai pham đe lam tai lieu tuyen truyen chong cong. Anh huong tu suc ep quoc te va nguy co chinh tri trong nuoc khien Đang Lao đong Viet Nam phai hanh đong dut khoat.
Tong cong Nhan Van ra đuoc 5 so bao va Giai Pham ra đuoc 4 so bao (Thang Ba, Thang Tu, Thang Muoi va Thang Chap 1956) truoc khi phai đinh ban.


Mot so nhan vat lien quan = Van nghe si tham gia =
Mot so van nghe si tham gia phong trao, hoac khong tham gia nhung tung viet bai đang tren bao cua phong trao nay


= Van nghe si phan đoi va len an =
Nguoc lai, cung co nhieu van nghe si phan đoi phong trao nay boi nhieu nguyen nhan khac nhau (nguoi thi phe phan phong trao loi dung phe binh nghe thuat đe chech huong sang chong đoi chinh tri, nguoi thi cho rang phong trao ca ngoi thai qua tac pham cua ho va co y ha thap tac pham cua nghe sy khac)

Trong tap tai lieu "Bon Nhan Van Giai Pham truoc toa an du luan" in thang 6 nam 1959 tai Ha Noi đa tap hop bai viet len an phong trao cua 83 van nghe sy, voi nhung ten tuoi nhu To Huu, Nguyen Đinh Thi, Pham Huy Thong, Tran Huu Tuoc, Đang Thai Mai, Nguyen Huy Tuong, Hong Cuong, Nguyen Van Bong, Hoai Thanh, Hoang Trung Thong, Ho Đac Di, Vu Đuc Phuc, Quang Đam, Bang Si Nguyen, Nguy Nhu Kontum, Hang Phuong, Luong Xuan Nhi v.v...
Ngay 5 thang 6 nam 1958, tai Ha Noi, hon 800 van nghe si đa ky vao ban nghi quyet co ten la "Nghi quyet cua 800 van nghe si" tuyen bo ung ho Nghi quyet cua Hoi Lien hiep Van hoc Nghe thuat Viet Nam, theo đo len an phong trao Nhan Van – Giai Pham, ung ho viec khai tru tu cach hoi vien đoi voi mot so ca nhan cam đau phong trao.


Cham dut phong trao Ngay 8 thang 7 nam 1957, chien dich chong phai huu o Trung Quoc bat đau. Trong ngay đo, Ho Chi Minh ghe Bac Kinh tren đuong đi Trieu Tien, Lien Xo va Đong Au. Tren đuong quay ve Viet Nam, vao cuoi thang 8 nam 1957, Ho Chi Minh mot lan nua ghe tham Trung Quoc va gap cac lanh đao Trung Quoc luc ay đang ban ron voi chien dich chong phai huu. Theo Trinh Anh Hong (mot nha nghien cuu Trung Quoc), co le ong đa bi an tuong manh ve phong trao Tram hoa đua no, tram nha đua tieng va y đinh cung nhu chien luoc cua Mao Trach Đong nham buoc nhung nguoi co quan điem phan đoi Đang Cong san Trung Quoc lo minh.
Đoi voi Viet Nam Dan chu Cong hoa, tinh hinh quoc te cuoi nam 1957 va đau nam 1958 đa chuyen bien rat khac giai đoan truoc đo. Mot loat cac vu bieu tinh đa bien thanh bao đong o Đong Au (nhu bao đong o Ba Lan, cuoc bao đong o Hungary, cuoc bao đong o Gruzia). Tinh hinh mien Nam Viet Nam cung đang co nhung dien bien phuc tap (My tang cuong can thiep, hau thuan che đo Ngo Đinh Diem khien 2 mien bi chia cat), nhung đieu nay gay lo ngai cho Đang Lao đong Viet Nam rang đat nuoc se bi xao tron neu nguoi dan bi kich đong gay bao loan.
Khoang hai tuan sau khi tro ve nuoc, Ho Chi Minh dung but danh Tran Luc, đang mot bai tren bao Nhan dan ngay 16 thang 9 nam 1957 voi tua đe "Đap tan tu tuong huu khuynh", len an đo la tu tuong đoc hai va de lan tran nhu co dai, sau đo Phong trao Nhan Van – Giai Pham bi dap tat. Truoc đo, mot xa luan cua bao Nhan dan o Viet Nam co viet rang: "Chung ta khong the cho phep bat ky ai loi dung tu do dan chu va tu do ngon luan đe tach roi nhan dan khoi Đang."
Thang 11 nam 1957, tai Hoi nghi Moskva cua cac đang cong san the gioi, Trung Quoc hop tac voi Lien Xo len an "khuynh huong xet lai" trong phong trao cong san quoc te.
Ngay 6 thang 1 nam 1958, Bo Chinh tri ra Nghi quyet so 30 ve Van nghe, trong đo co đoan: "Su hoat đong cua nhung phan tu pha hoai trong gioi van nghe la mot hien tuong het suc nguy hiem, mot van đe cap bach can giai quyet (...) Chung truyen ba nhung tai lieu va nhung bao chi phan đong. Duoi chieu bai "chong giao đieu, may moc", chung gieo rac nhung noc đoc cua chu nghia xet lai trong van nghe, nham loi keo van nghe si đi vao con đuong nghe thuat tu san suy đoi. Truoc nhung hoat đong co hai đo, so đong van nghe si, ke ca mot so van nghe si đang vien, đa mat canh giac hoac bi đong, khong kien quyet đau tranh, tham chi mot so con hua theo chung".
Nha van To Huu, khi ay la Uy vien Trung uong Đang Lao đong Viet Nam, phu trach ve cong tac van hoa van nghe tuyen truyen, đuoc coi la nguoi ung ho viec dap tat phong trao. Trong cuon Qua cuoc đau tranh chong nhom pha hoai "Nhan Van - Giai Pham" tren mat tran van nghe ma ong la tac gia, Nha Xuat ban Van Hoa in nam 1958, To Huu đa nhan đinh ve phong trao nay va nhung nguoi bi coi la dinh liu nhu sau:

Lat bo ao "Nhan Van – Giai Pham" thoi tha, nguoi ta thay ra ca mot o phan đong toan nhung gian điep, mat tham, luu manh, Trot-kit, đia chu tu san phan đong, quan tu trong nhung to quy voi nhung gai điem, ban đen, sach bao chong cong, phim anh khieu dam (trang 9).
Trong cai cong ty phan đong "Nhan Van - Giai Pham" ay that su đu mat cac loai "biet tinh": tu bon Phan Khoi, Tran Duy mat tham cu cua thuc dan Phap đen bon gian điep Thuy An, tu bon Trot-kit Truong Tuu, Tran Đuc Thao đen bon phan Đang Nguyen Huu Đang, Tran Dan, Le Đat. Mot đac điem chung la hau het bon chung đeu la nhung phan tu thuoc giai cap đia chu va tu san phan đong, va đeu ngoan co giu lap truong quyen loi giai cap cu cua minh, co tinh chong lai cach mang va che đo (trg 17).
Bao cao tong ket vu "Nhan Van – Giai Pham" cung do To Huu viet co ket luan ve tu tuong chinh tri va quan điem van nghe cua phong trao Nhan Van–Giai Pham nhu sau:

Nhung tu tuong chinh tri thu đich
Kich thich chu nghia ca nhan tu san, boi nho chu nghia cong san.
Xuyen tac mau thuan xa hoi, khieu khich nhan dan chong lai che đo va Đang lanh đao.
Chong lai chuyen chinh dan chu nhan dan, chong lai cach mang xa hoi chu nghia.
Gieo rac chu nghia dan toc tu san, gai vao đau oc So-vanh chong lai chu nghia quoc te vo san.
Nhung quan điem van nghe phan đong
Nhom "Nhan Van – Giai Pham" phan đoi van nghe phuc vu chinh tri, thuc te la phan đoi van nghe phuc vu đuong loi chinh tri cach mang cua giai cap cong nhan. Chung đoi "tu do, đoc lap" cua van nghe, reu rao "su mang chong đoi" cua van nghe, thuc ra chung muon lai van nghe sang đuong loi chinh tri phan đong.
Nhom "Nhan Van - Giai Pham" phan đoi van nghe phuc vu cong nong binh, neu len "con nguoi" truu tuong, thuc ra chung đoi van nghe tro ve chu nghia ca nhan tu san đoi truy.
Nhom "Nhan Van – Giai Pham" han hoc đa kich nen van nghe xa hoi chu nghia, nhat la van nghe Lien Xo, đa kich nen van nghe khang chien cua ta. Thuc ra, chung phan đoi che đo xa hoi chu nghia, chung đoi đi theo che đo tu ban chu nghia.
Nhom "Nhan Van – Giai Pham" phan đoi su lanh đao cua Đang đoi voi van nghe, chung đoi "tra van nghe cho van nghe si", thuc ra chung đoi đua quyen lanh đao van nghe vao tay bon phan cach mang.
Bao Nhan van so 6 co bai kich đong nguoi dan xuong đuong bieu tinh. Song Đang vien, cong nhan Nha in Xuan Thu (noi in bao Nhan van) đa phat hien ra va thong bao voi chinh quyen đe xu ly. Nha tho Chinh Huu nhan xet: 

"...Le Đat đa viet "Bai hoc ve Ba Lan va Hung-ga-ri" trong Nhan Van so 5... Bai cua Le Đat đua ra nhung nhan đinh nguy hiem cho tinh hinh nuoc ta luc đo: "... Nhung toc đo va muc đo sua chua khong kip voi đoi hoi cua tinh the va yeu cau cua quan chung nen cang thuc đay su cong phan va phong trao đau tranh tu phat cua quan chung..." Hai bai bao đo la nhung loi keu goi lam loan".
Hong Cuong viet: "Nhan co hoi đo, tat ca cac luc luong đoi lap voi chu nghia xa hoi đeu ngoc đau day chong lai su lanh đao cua Đang va chinh phu. Bon phan đong trong Cong giao hanh đong pha roi trat tu o Nghe An, Nam Đinh v.v... Su chong đoi cua chung (Nhan Van Giai Pham) khong con tinh chat van nghe nua ma đa tro thanh mot cuoc chong đoi ve chinh tri cong khai. Nhom Giai Pham chong Đang ve van nghe đa bien thanh nhom pha hoai chinh tri trang tron... Tu Nhan Van so 4 tro đi thi chung đa chuyen han sang chong đoi ve chinh tri, kich đong quan chung bieu tinh chong lai Đang va chinh phu ta nhan luc Quoc Hoi ta đang hop".
O Sai Gon, che đo Ngo Đinh Diem con cho in lai cac bai bao Nhan van–Giai pham va phan phat rong rai đe lam tai lieu tuyen truyen chong cong. Anh huong tu suc ep quoc te va nguy co chinh tri trong nuoc khien Đang Lao đong Viet Nam phai hanh đong dut khoat đe cham dut phong trao nay.
Sau đo, phan lon cac van nghe si tham gia phong trao phai tham gia hoc chinh huan vi co tu tuong bi xem la chong lai đuong loi cua Đang Lao đong Viet Nam. Mot so phai ngung sang tac mot thoi gian nhu Le Đat, Tran Dan, so khac khong tiep tuc con đuong su nghiep van chuong. Co 5 nguoi cam đau bi tuyen an tu vi toi kich đong bao loan, hoat đong gian điep va tiep tuc bi giam sat trong nhieu nam nhu truong hop Nguyen Huu Đang (cung Thuy An bi ket an 15 nam tu trong phien toa ngay 21 thang 1 nam 1960 tai Ha Noi, đen nam 1973 moi đuoc ra tu nhung bi quan thuc them mot thoi gian nua); 3 nguoi con lai la Minh Đuc, Phan Tai va Le Nguyen Chi cung chiu phat giam tu 5 đen 10 nam.
Ngoai nhung nhan vat lien quan truc tiep đen phong trao, du am cua phong trao nay keo dai sang nam ke tiep. Thang 2 nam 1957, Đang Lao đong cho thanh lap mot to chuc moi la Hoi Van nghe đe tap hop van nghe si. Van Cao đuoc bau lam Hoi truong. Hoi đoan nay cho ra tap chi Van, so đau tien phat hanh 5 nam 1957 nhung đuoc 37 so đen đau nam 1958 thi bi đinh ban. Bo Chinh tri ra quyet nghi đua gan 500 van nghe si đi hoc chinh huan. Hon 300 nguoi đa ky ten cam ket chap hanh đuong loi chinh tri cua Đang.


Cac quan điem = Hoc gia Viet Nam =
Theo cuon "Đai cuong Lich su Viet Nam" tap 3 cua giao su su hoc Le Mau Han, cac tai lieu cua Đang Lao đong Viet Nam ghi rang: trong boi canh phuong Tay đang tien hanh gay roi loan o he thong xa hoi chu nghia, luc luong tinh bao nuoc ngoai đa kich đong mot bo phan van nghe si co quan điem đoi lap voi Nha nuoc tao nen phong trao Nhan Van – Giai Pham. Ban đau, Nhan Van – Giai Pham chi phe phan nhung sai lam trong chinh sach, nhung ve sau dan chuyen sang phu nhan su lanh đao cua Đang trong linh vuc van hoa van nghe, phu nhan quyen lanh đao cua Đang Lao đong Viet Nam ve Chinh tri va Nha nuoc. Bao Nhan Van so 6 tham chi đa co bai kich đong nguoi dan bieu tinh, nhung bi cong nhan nha may in Xuan Thu phat hien va ngan chan. Sau cac bien đong tren the gioi, chinh quyen quyet đinh cham dut Nhan Van – Giai Pham. Qua đau tranh, mot so nguoi trong nhom "Nhan Van-Giai Pham" đa tu kiem điem, tu phe binh va nhan nhung sai lam, đong thoi tiep tuc ren luyen tu tuong chinh tri. Mot so bi xu ly hanh chinh do nhung sai pham, chi co so it hoat đong pham phap thi bi xu ly bang phap luat.


= Cac nhan vat trong phong trao =
Trong cac buoi hoc chinh huan, Le Đat noi rang Nguyen Huu Đang đa loi dung ong va cac nghe si khac đe phuc vu cho muu đo chinh tri:

"Am muu cua Đang sau nay la bien Nha xuat ban Minh Đuc thanh nha in đoi lap voi Hoi Nha van va tap hop nhom Nhan van quanh nha Minh Đuc. Cung giai đoan nay noi bat vai tro Thuy An. Nha Thuy An, Phan Tai nhu mot cau lac bo... Thuy An đua vo toi đi may ao, đi mua vai, may ao cho con toi va đi lay ca mot chiec giuong cui cho con toi. Thuy An nghiem nhien tro thanh than thuoc voi ca gia đinh toi. Moi lan toi gap Thuy An sau khi noi chuyen ve tu san, tieu thuong bat man, chuan bi đi Nam, cac tin BBC ve hiep thuong, lai ke chuyen tuong Phap Tassigny, chuyen cac phong vien chien tranh, cac tieu thuyet tu san, va sau het đa kich vao su lanh đao cua Đang..."
Sau nay, trong nhat ky cua Tran Dan (mot nha van chu chot tham gia phong trao), ong viet rang sau khi đi hoc chinh huan chinh tri, ong đa nhan ra viec Nhan Van – Giai Pham loi dung van nghe đe hoat đong chong đoi chinh tri, va to ra hoi han khi tham gia phong trao nay:

Nhan van – Giai pham the la đa đung ve phe tu ban chu nghia, phan đoi xa hoi chu nghia; hon the, lop hoc trinh bay su thuc, lam cho tat thay đeu thay ro chan tuong bon cam đau Nhan Van – Giai Pham, đo la mot cong ty pha hoai bao gom nhung ke phan cach mang, đua la phan tu Quoc dan Đang cu (Phan Khoi), đua la mat tham truoc, đua la ten bat man chong Đang co lich su, đi đen chu nghia Trotskisme (Nguyen Huu Đang)... chung ngoac voi bon trotkistes Truong Tuu, Tran Đuc Thao, va voi bon gian điep van lien lac voi mat tham Phap Sainteny, la Thuy An.
Som mai toa xu Thuy An gian điep va Nguyen Huu Đang pha hoai... Toi đa tung co đung voi nhom do Đang cam đau. Toi đa ly khai voi "ly tuong" (Nhan van –Giai pham) đo... Đang đa thay cai sai lon cua Đang chua? (...) Toi cung khong the nao nhon nho voi su kien nay. Chao oi!
Thang 9 nam 1995, Nguyen Huu Đang tra loi phong van cua Thuy Khue cho rang:


= Y kien khac =
Nha van Nguyen Huy Tuong, trong nhat ky cua minh, sau khi nhac toi ten mot so nguoi trong nhom Nhan van – Giai pham đa phe phan tu tuong van nghe cua nhom nay: "Bon ho co nguoi noi: "Đung viet nua, đe danh cho tre viet". Vo luan mot bai, mot sang tac nao cua anh em ma ho goi la "cay đa cay đe", ho đeu gat đi, cho la toi. Trong khi đo thi ho tang boc nhung bai cua ho ma phan lon la khong ngui đuoc!" (trich nhat ky ngay 23-1-1956).
Nha giao Nguyen Lan tham gia phe phan phong trao Nhan van Giai pham:

Nha van Vu Ngoc Phan noi them:

Hau het cac tieu thuyet cua Truong Tuu, đeu benh vuc nguoi ngheo ro ret. Su benh vuc ay rat chinh đang, nhung ong đa khong đat su benh vuc vao cho phai chang. Ong benh vuc ca nhung hanh vi ngang trai va bat luong cua ho... nen rieng mang tieu thuyet xa hoi, ong la mot nha van co nhung y kien chua lay gi lam chin chan va sau rong... Ve mat phe binh, Truong Tuu la mot nha van thien vi, chi biet theo khuynh huong chinh tri cua minh..." 
Nhac si Đo Nhuan nhan xet:

Loi van tho cua Tran Dan, Le Đat, Phung Quan trong Giai pham–Nhan van toi co the vi nhu mot loi van cao boi, đao to bua lon, chup mu vao lanh đao khien cho mot so nguoi lam tuong la ho co tai. Nhung thuc ra, khong ai khen cai tai noi lon nhung noi khoac, noi vu cao, noi pha hoai ma chi khen cai tai noi nho nhung noi that. Đoi voi ban than, Tran Dan va mot so nguoi gay ra chuyen Giai pham–Nhan van, ho đa lam cai viec "kiem cui muoi nam, thieu mot gio". Chung toi khong no khoanh tay nhin nha chay. Can phai dap tat ngon lua tai hai đo đi! Sau đo cac anh hay, can cu ma dung lai ngoi nha, lam lai cuoc đoi đe tra no nhan dan.
Theo nha van Pham Khai, viec nha tho To Huu tham gia phe phan phong trao nay la đung voi nhiem vu cua ong khi đo (Truong ban phu trach ve Tuyen giao va Van nghe). Nhung ve sau, khi mot so vu viec trong qua khu đa lui xa, loi dung su thieu thong tin, mot so nguoi đa co tinh tung ra nhung cach đat van đe lam sai lech nhan thuc cua cac ban đoc tre, khien ho lam tuong rang To Huu phe phan phong trao vi ho che tho cua ong. Qua viec tung tin gia, nhung nguoi nay co mot muc đich "sau xa" khac la ha uy tin cung nhu gia tri sang tac tho cua To Huu.


Giai thuong Nha nuoc Vao thoi ky đoi moi, khi hoan canh thoi chien tranh đa đi qua, mot so nghe si tung tham gia Nhan Van – Giai Pham đa đuoc phong tang cac giai thuong quan trong, nhung mot so đa qua đoi vi gia yeu:

Giai thuong Ho Chi Minh: Giao su Cao Xuan Huy (ve Khoa hoc Xa hoi, 1996); Nhac si Van Cao (ve Am nhac, 1996); Hoa si Bui Xuan Phai (ve Hoi hoa, 1996), Nha triet hoc Tran Đuc Thao (ve Khoa hoc Xa hoi, 2000); Nhac si Nguyen Van Ty (ve Am nhac, 2000);
Giai thuong Nha nuoc: Nha tho Quang Dung (ve Van hoc, 2000). Thang 2 nam 2007, nam van nghe si thuoc Phong trao Nhan Van – Giai Pham gom Le Đat, Tran Dan, Phung Quan, Yen Lan va Hoang Cam đuoc Chu tich nuoc Viet Nam ky quyet đinh tang thuong Giai thuong Nha nuoc.
Tra loi phong van đai BBC ngay 22 thang 2 nam 2007, nha tho Hoang Cam to y buon rang cac ban cu nhu Tran Dan, Phung Quan, Phung Cung.... đa khong con song đe nhan đuoc giai thuong. Theo ong, thuc te la tu nam 1958 đen nay, tuc la gan 50 nam, vu Nhan Van – Giai Pham moi "đuoc giai toa", vi truoc đo tu thoi Đoi Moi, moi thu đuoc bat đau phuc hoi nhung khong cong khai. Cung ngay, khi tra loi phong van bao đien tu VietNamNet, nha tho Le Đat noi: "Toi nghi chuyen giai thuong nay nhu mot cau cua ong Đo Chu (thanh vien cua Hoi đong Giai thuong chuyen nganh Van hoc) đa phat bieu: "Co the cho đay la loi xin loi cua anh em đoi voi cac anh". Giai thuong nay la cu chi đep, cho du la muon, nhung muon con hon khong".


Thu muc "Tram hoa đua no tren đat Bac" cua Hoang Van Chi, Mat tran Bao ve Tu Do Van Hoa, Sai Gon, 1959.
"Bon Nhan van Giai pham truoc toa an du luan", Nha Xuat ban Su That, Ha Noi, 1959.
"Cent fleurs ecloses dans la nuit du Vietnam - Tram hoa đua no trong đem Viet Nam" cua Georges Boudarel (tieng Phap).
Nguyen Manh Tuong: hoi ky Un Excommunie - Ke bi khai tru (tieng Phap); va tieu thuyet Une voix dans la nuit - Tieng vong trong đem (tieng Phap).
"Nhan van Giai pham va Van đe Nguyen Ai Quoc" cua Nha phe binh van hoc Thuy Khue, Nha Xuat ban Tieng Que Huong, Virginia Hoa Ky, 2012.


Xem them Vu an Xet lai Chong Đang
Vu an Tong cuc T4
Tu Luc van đoan
Tao đan Nhi thap bat Tu


Chu thich