O liu (phien am tu tieng Phap olive; danh phap khoa hoc: Olea europaea) la mot loai cay nho thuoc Ho O liu (Oleaceae). Vung ban đia cua o liu la mien duyen hai Đia Trung Hai, đen Iran ven bo nam bien Caspi. Trai o liu la mot nong pham gia tri o vung Đia Trung Hai dung đe lam dau o liu.


Mieu ta Cay o liu, Olea europaea, la mot cay xanh quanh nam hoac cay bui co nguon goc tu Đia Trung Hai Chau Au, Chau A va Chau Phi. No ngan va thap, va hiem khi vuot qua 8 - 15 met. mot giong duy nhat bao gom 40.000 cay chi đuoc tim thay o khu vuc xung quanh Pisciotta thuoc vung Campania, mien nam nuoc Y thuong vuot qua con so nay, voi đuong kinh than tuong ung lon. Cac la mau xanh, thuon dai, kich thuoc dai 4 – 10cm chieu dai va 1–3 cm chieu rong. Than cay thuong loi lom va xoan.
Hoa o liu thuong co mau trang va co long, voi đai hoa va trang hoa co 10 khe, hai nhi, va nhuy hoa, no thanh chum moc ra tu nach la,
Qua o liu la mot qua nho dai 1 - 2,5 cm khi qua chin, thit mong hon va nho hon o cay moc dai so voi cay an qua. O liu đuoc thu hoach o giai đoan co mau xanh la cay đen mau tim. O liu đen đong hop thuong đuoc lam them mau đen nhan tao va co the chua gluconat sat hoa hoc đe cai thien ve ben ngoai.


Phan loai Sau phan loai moc tu nhien cua Olea europaea phan bo tren mot pham vi rong:

O e. europaea (Luu vuc Đia Trung Hai)
Olea europaea var. sylvestris đuoc coi la o liu hoang dai cua Đia Trung Hai, la mot giong o liu đac trung boi giong nay mang trai nho hon so voi o liu thong thuong.

O e. cuspidata (tu Nam Phi khap Đong Phi, A Rap đen Tay Nam Trung Quoc)
O e. cerasiformis (Madeira); con đuoc goi la Olea maderensis
O e. guanchica (Quan đao Canaria)
O e. laperrinei (Algerie, Sudan, Niger)
O e. maroccana (Ma-roc)
Phan loai O. e. cerasiformis la the tu boi, va O. e. maroccana la the luc boi. Cac dang o liu moc dai đoi khi đuoc coi la loai Olea oleaster. Nhung qua o liu đuoc goi la o liu trang va o liu đen o Đong Nam A thuc ra khong phai la o liu, chung la cac loai cay tram.


Trong trot Hang tram giong cay o liu đuoc biet đen. Cac giong o liu co tac đong đang ke đen mau sac, kich thuoc, hinh dang va đac điem sinh truong cung nhu chat luong cua dau o liu. Giong o liu co the đuoc su dung chu yeu đe lay dau hoac an.
Vi nhieu giong o liu co kha nang khong co qua hoac gan nhu vay, chung thuong đuoc trong theo cap voi mot giong chinh duy nhat va mot giong thu cap đuoc chon đe co kha nang thu phan cho cay chinh. Trong thoi gian gan đay, khoa hoc đang no luc đa đuoc huong đen viec san xuat cac giong cay lai voi cac đac tinh huu ich cho nong dan, chang han nhu khang benh, tang truong nhanh va cay trong lon hon hoac phu hop hon.


Lich su = Thoi tien su =
Bang chung hoa thach cho thay cay o liu co nguon goc cach đay khoang 20–40 trieu nam trong ky Oligocen, o khu vuc ngay nay tuong ung voi Y va luu vuc phia đong Đia Trung Hai. Cay o liu đuoc trong lan đau tien cach đay khoang 7.000 nam o cac vung Đia Trung Hai.
O liu co the an đuoc duong nhu đa ton tai voi con nguoi trong khoang 5.000 đen 6.000 nam, bat đau tu thoi ky đo đong som (3150-1200 TCN). Nguon goc cua no co the đuoc bat nguon tu Levant dua tren cac bang viet, ho o liu va cac manh go đuoc tim thay trong cac ngoi mo co.
To tien truoc đay cua o liu đuoc trong la khong ro. Hoa thach phan hoa Olea đa đuoc tim thay o Macedonia va nhung noi khac xung quanh Đia Trung Hai, cho thay chi nay la mot yeu to ban đau cua he thuc vat Đia Trung Hai. Nhung chiec la hoa thach cua Olea đuoc tim thay trong cac Palaeosols cua hon đao nui lua Santorini (Thera) cua Hy Lap va co nien đai khoang 37.000 nam truoc Cong nguyen. Dau hieu au trung cua ruoi trang o liu Aleurolobus (Aleurodes) olivinus đuoc tim thay tren la. Loai con trung tuong tu ngay nay thuong đuoc tim thay tren la o liu, cho thay moi quan he đong tien hoa đong thuc vat khong thay đoi ke tu thoi điem đo. Nhung chiec la đuoc tim thay tren cung mot hon đao co nien đai khoang 60.000 nam truoc Cong nguyen, khien chung tro thanh nhung cay o liu lau đoi nhat đuoc biet đen tu Đia Trung Hai.
Tu nam 3000 truoc Cong nguyen, o liu đa đuoc trong pho bien o Crete; chung co the la nguon goc cua nen van minh Minos.


= Ben ngoai Đia Trung Hai =
O liu khong co nguon goc tu chau My. Nhung nguoi thuc dan Tay Ban Nha đa mang o liu đen chau My, noi viec trong trot cua no phat trien o Peru, Chile va Argentina ngay nay. Nhung cay con đau tien tu Tay Ban Nha đuoc Antonio de Rivera trong o Lima vao nam 1560. Viec trong cay o liu nhanh chong pho bien doc theo cac thung lung cua bo bien Thai Binh Duong kho han cua Nam My noi co khi hau tuong tu nhu Đia Trung Hai. Cac nha truyen giao Tay Ban Nha truyen cay vao the ky 18 o California. No đuoc trong lan đau tien tai Mission San Diego de Alcala vao nam 1769 hoac muon hon vao khoang nam 1795. Cac vuon cay an qua đuoc bat đau o cac nhiem vu khac, nhung vao nam 1838, mot cuoc kiem tra chi tim thay hai vuon o liu o California. Trong trot đe lay dau dan dan tro thanh mot linh vuc thuong mai rat thanh cong tu nhung nam 1860 tro đi. Tai Nhat Ban, viec trong thanh cong cay o liu đau tien xay ra vao nam 1908 tren đao Shodo, noi tro thanh cai noi cua nghe trong o liu. Uoc tinh co khoang 865 trieu cay o liu tren the gioi hien nay (tinh đen nam 2005), va phan lon trong so nay đuoc tim thay o cac nuoc Đia Trung Hai, voi cac khu vuc bien gioi truyen thong chi chiem khong qua 25% dien tich trong o liu va 10% san luong dau san xuat.


Gia tri dinh duong Van hoa đai chung Đay la mot trong nhung loai cay đuoc nhac đen nhieu trong cac tac pham van hoc phuong Tay. Trong tac pham Odyssey va Iliad cua Homer, nhan vat Odysseus bo duoi hai nhanh cay o liu đuoc trong trong mot nha kho.


Hinh anh Tham khao