Nguyen Phuc Trinh Than (chu Han: 阮福貞慎; 12 thang 9 nam 1826 - 3 thang 1 nam 1904), bieu tu Thuc Khanh (叔卿), biet hieu Dieu Lien (妙蓮), lai co hieu Mai Am (梅庵), la mot cong chua nha Nguyen va đuoc biet đen nhu nu danh si Viet Nam cuoi the ky 19 đau the ky 20.
Tac pham chinh cua ba tap tho Dieu Lien thi tap (妙蓮詩輯), đa tung đuoc nhieu danh si ngoi ca, ngoai ra con mot so bai ca đuoc nguoi dan Hue truyen tung. Ba cung Nguyet Đinh va Hue Pho đuoc liet vao Nguyen trieu Tam Khanh (阮朝三卿) lung danh trong van đan Viet Nam.


Tieu su Hau het cac tai lieu truoc đay đeu khong biet đuoc nam sinh nam mat cua Mai Am nu si. Đen nhung nam 1990, khi nghien cuu Dieu Lien thi tap, đoi chieu voi tam bia Tien mau Thuc Tan Nguyen Khac thi than đao bieu do Tung Thien Vuong soan va cuon Hoang tu Cong chua sach, cac nha nghien cuu Vien Han Nom moi biet đuoc ngay sinh mat cua nu si Mai Am.
Hoang nu Nguyen Phuc Trinh Than sinh gio Hoi ngay 11 thang 8 nam Binh Tuat (tuc 12 thang 9 nam 1826), la con gai thu 25 cua Nguyen Thanh To Minh Mang voi ba Thuc Tan Nguyen Thi Buu (阮氏宝). Ba la em cung me voi Tung Thien Vuong Mien Tham cung cac cong chua Nguyet Đinh va Hue Pho.
Luc nho, ba song voi me va ba chi em gai o Đoan Chinh vien (端政院) trong Tu Cam Thanh, sau lai doi ve So Tieu Vien thuoc khu dinh thu cua Tung Thien Vuong. Vi đay la khu vuc tho van cua Tung Thien Vuong va cung la noi Tung Thien thi xa thuong xuyen hop ban tho van nen Mai Am đa đuoc tiep xuc thi tho tu rat som. Toi tuoi đi hoc, voi than phan la con chau hoang toc nen ba va chi em khong đuoc hoc o truong ngoai ma đuoc cho hoc trong Ton Hoc đuong (尊學堂) do anh ruot Tung Thien Vuong phu trach. Ba cong chua đuoc su day do cua anh nen som boc lo tai nang ve tho phu. Nguyet Đinh, Mai Am, Hue Pho đuoc goi la Tam Khanh (三卿), theo ba ten tu cua ba nguoi lan luot Trong Khanh, Thuc Khanh va Quy Khanh. Ca ba sau nay tro nen noi tieng lung lay ve tai van chuong trong gioi nu luu o đat kinh thanh. Trong ba nguoi, Mai Am đuoc coi la nguoi tai nang va noi tieng nhat. Ba đa sang lap ra Thinh Nguyet Đinh, la noi ba chu tri cac đem tho, co su tham gia cua nhieu danh si đat kinh ky.
Nam 1850, ba ket hon voi hieu uy Than Trong Di (申仲怡), chau noi quan đai than Than Van Quyen, goc o lang Nguyet Bieu (ngoai thanh Hue). Cuoc song cua ba voi Than Trong Di, theo nha tho Luong An thi hai nguoi an o voi nhau tuy be ngoai van am em, nhung ben trong thi khong đuoc sat cam hoa hop. Nam 1863, ba moi sinh con trai đau long đat ten Than Trong Mau, tuy nhien nguoi con chua đay 5 tuoi thi bi benh qua đoi. Sau nay Mai Am khong sinh them đuoc nguoi con nao nua. Đau đon vi mat con, ba đa lam 15 bai tho khoc con Khoc nhi thi - thap ngu thu, ve sau co đang trong Dieu Lien thi tap ban tai ban.
Nam 1869, ba đuoc Tu Đuc phong lam Lai Đuc Cong chua (賴德公主).
Thang 7 nam 1885, sau khi Ham Nghi xuat bon, chong ba Than Trong Di mac du đa 60 tuoi van quyet theo đi ra Quang Tri. Trong mot đot tan cong cua Phap, quan cua Than Trong Di tan ra con ban than ong bi mat tich giua rung, ve sau van khong tim đuoc hai cot; phai lap mo gia đe tho. Mot lan nua, sau khi mat con, Mai Am lai viet 15 bai tho khoc chong, đuoc khac tren ngoi mo khong cua ong o xom Đong lang Nguyet Bieu, do nhung nguoi trong gia toc ho Than xay dung.
Ngay 3 thang 1 nam 1904, ba qua đoi, huong tho 79 tuoi. Ba la nguoi song tho nhat trong Tam Khanh, nguoi em gai la cong chua Tinh Hoa mat vao nam 1885; con nguoi chi cong chua Vinh Trinh qua đoi nam 1892. Anh cua ba, Tung Thien Vuong Mien Tham cung đa qua đoi vao thang 4 nam 1870.
Tam mo cua cong chua Lai Đuc đuoc tang tai lang Nguyet Bieu, nay la phuong Thuy Bieu, thanh pho Hue. Ten hieu Mai Am cua ba đa đuoc đat ten cho mot con đuong nam o Quan 8, Thanh pho Ho Chi Minh.


Su nghiep tho = Dieu Lien thi tap =
Hau het nhung bai tho con lai cua Mai Am đeu nam trong tap tho chu Han mang ten Dieu Lien thi tap hay Lai Đuc cong chua Dieu Lien tap, gom 370 bai, chia lam 3 quyen, 1 bo di, 1 phu luc, hien nay van con đuoc luu giu. Tap tho in 100 ban lan đau vao nam 1867, gom 2 quyen, 177 bai, do chinh ba tuyen chon, đuoc Tung Thien Vuong đoc duyet, Pham Thuat va Than Trong Di theo doi viec in an, Mac Van sao tang ban. Viet loi binh co Thuong Son (Tung Thien Vuong), Vi Da (Tuy Ly Vuong), Truong Quang Khe, Phan Luong Khe, Nguyen Nhiem Son; Nguyen Ham Ninh con viet rieng loi đe tua.
Đau nam 1891, Dieu Lien thi tap lai đuoc Kim Giang Nguyen Trong Hop tai ban, bo sung them quyen III va phan bo di. Tong cong trong Dieu Lien thi tap tai ban co tat ca ba bai tua, mot bai bat, 5 loi đe, 5 bai tho ghi cam tuong voi loi binh ve Dieu Lien thi tap cua nhieu danh si, trong đo 6 nguoi Trung Quoc, ngoai ra con co ca Phan Thanh Gian, Hoang Dieu... Phan nhieu cac bai tho la tho cam tac, xuong hoa, vinh canh vat va vinh su. Trong phan phu luc co bai van phung Mong Tung cua Thien Son, cau đoi va bai phu noi ve sinh phan Dieu Cao Phong cua Tung Thien Vuong.
Khoang 370 bai tho đuoc sap xep theo thu tu thoi gian, co the coi la mot "nhat ky" bang tho. Bai đau tien sang tac 1847, khi ba 21 tuoi, cho đen nhung bai cuoi cung nam 1890. Phan lon nhung bai nay đeu co loi dan, nho the no khong chi la tac pham tho ma con co gia tri giup xac đinh nhieu tu lieu ve tieu su cua Mai Am lan nhieu chi tiet lien quan đen nhung nguoi cung thoi nhu Tung Thien Vuong, Hue Pho, Ba Huyen Thanh Quan, Bui Di, Nguyen Ham Ninh...


= Mot so bai tho =
Khac voi nhieu nha tho song cung thoi voi minh, Mai Am khong lam tho chu Nom hay chu Quoc ngu ma chi lam tho chu Han. Tho cua ba lam theo the cach tho Đuong, giong nhu tho cua Bach Cu Di va Nguyen Vi Chi. Noi dung phan lon viet ve chuyen gia đinh, ban be va chuyen rieng tu. Theo Bach khoa toan thu Viet Nam, "suc hap dan cua tho ba la o su tinh te, nhay cam cua mot tam hon nhan hau, giau nu tinh".
Khi mat đua con trai yeu, ba đa viet nhung dong đay đau xot:

Hay nhu bai Ngau ti (To ngo sen), đuoc viet nam 1855 khi ba 30 tuoi, ma đa phan nao noi len đuoc "tam trang khat khao tinh cam cua nu si trong tinh canh khong may hanh phuc cua ba":

Ai oi cho be ngo sen huong
Vo so to manh cu van vuong
Mem mai khac chi the moi det
Manh mai nhu the ken vua giuong
Dang dang moi ket trong tam kham
Cuon cuon tinh lan cach dam truong
Vi thu xe to thanh soi chi
Xin nguoi theu lay cap uyen uong.
Ben canh nhung bai tu su, ba cung the hien tinh cam sau sac voi nguoi dan que, tieu bieu la bai Nong phu tu (Loi nha nong):

Lua cua say da, lung nong bong
Mo hoi nhu mua giot nho rong...
Tho cua ba con the hien tinh than yeu nuoc manh liet, đac biet trong hoan canh đat nuoc bi quan Phap xam luoc. Bai tho Đoc đieu nghia dan tu tran van, đuoc viet khi đoc bai Van te nghia si Can Giuoc cua Nguyen Đinh Chieu:

Xich tu Can Vuong nang đich khai,
Thu sinh dung vo tich phi tai.
Dan chung Can Vuong vi ghet đich,
Nha Nho lam tran tiec khong tai.
(Le Thuoc dich)
Bai tho đuoc biet đen nhieu nhat cua Mai Am la bai Uc mai (Nho mai). Nha tho Luong An va mot so nguoi khac đa tung đat nghi van rang bai tho nay co the khong phai do ba viet, ma do Nguyen Ham Ninh va đuoc Mai Am đua vao tap tho cua minh đe đap lai tam long nguoi ban tri ky. Tuy nhien theo Đo Thi Hao thi đieu nay khong thuyet phuc boi Tung Thien Vuong, Tuy Ly Vuong va Truong Đang Que đa tung viet loi khen ngoi ve bai tho nay trong Dieu Lien thi tap. 


= Trich dan nhan xet =

Cung nhu vay, Tuy Ly Vuong đa tung so sanh tho ba voi tho Ban Tiep Du hay Ta Đao Uan đoi Tan, Trung Quoc.
Nha tho Luong An viet ve su nghiep tho cua ba:


Ca Hue Ben canh lam tho, Mai Am con co tai nang ve am nhac. Cung nhu nhieu nguoi hoang toc nha Nguyen khac, ba cung viet cac bai ca, ban nhac cho ca Hue. Dua vao đieu Nam binh, ba đa sang tac nhieu hat tieng Han va tieng Viet. Phong theo ca khuc Ho Quang, ba con lam 10 bai ca, ma nguoi Hue goi la 10 ban Tau bay gio van con đuoc truyen tung, mang ten: Pham tuyet, Nguyen tieu, Ho quang, Lien hoan, Binh bai, Tay Mai, Kim Tien, Xuan Phong, Long ho, Tau ma.


Tham khao Hoi đong tri su Nguyen Phuc Toc (1995), Nguyen Phuc Toc the pha Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2020 tai Wayback Machine, Nha xuat ban Thuan Hoa
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam liet truyen chinh bien, To Phien dich Vien Su hoc dich, Nha xuat ban Thuan Hoa
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam thuc luc chinh bien, To Phien dich Vien Su hoc dich, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich