Khoi nghia Trunajaya (con viet la Trunojoyo; tieng Indonesia: Pemberontakan Trunajaya) hay Chien tranh Trunajaya la cuoc khoi nghia do vuong cong nguoi Madura Trunajaya va cac chien binh tu Makassar tien hanh nham chong lai Vuong quoc Mataram va Cong ty Đong An Ha Lan (VOC) ung ho ho tai Java (nay la Indonesia) trong thap nien 1670.
Cuoc khoi nghia ban đau gianh đuoc thanh cong; quan khoi nghia chiem đuoc Gegodog (1676), phan lon duyen hai phia bac đao Java (1677), va thu đo cua Mataram (1677) tu tay quan trieu đinh. Trong qua trinh trieu đinh triet thoai, Quoc vuong Amangkurat I qua đoi. Nguoi ke vi la Amangkurat II yeu cau VOC ho tro, voi đieu kien se thanh toan bang tien mat va nhuong bo lanh tho. Su can du sau đo cua VOC đa thay đoi dien bien cua cuoc chien. Trunajaya bi luc luong VOC va Mataram đanh đuoi khoi Surabaya (1677), VOC cung giup Mataram gianh lai lanh tho đa mat va gianh quyen kiem soat Kediri (1678). Tuy nhien, cuoc khoi nghia van tiep dien cho đen khi Trunajaya bi bat giu vao cuoi nam 1679 va cac thu linh khoi nghia khac bi lat đo, bi giet hoac khuat phuc (1679–1680). Amangkurat II đich than hanh quyet Trunajaya vao nam 1680 trong khi nguoi nay la tu nhan cua VOC.
Sau khi cha minh mat vao nam 1677, Amangkurat II cung phai đoi mat voi cac đoi thu tranh gianh ngoi vi. Đoi thu nang ky nhat la em trai ong Pangeran Puger, nguoi nay chiem thu đo Plered vao nam 1677 va khong đau hang cho đen nam 1681.


Boi canh Amangkurat I nam giu ngoi vuong cua Mataram vao nam 1646 khi ke nhiem Sultan Agung, Sultan Agung la nguoi mo rong lanh đia cua Mataram ra hau het Trung va Đong Java, cung nhu mot vai chu hau hai ngoai tai Nam Sumatra va Borneo. Nhung nam đau tri vi cua Amangkurat I co dau an la cac vu hanh quyet va tham sat ke thu chinh tri cua ong. Đe đoi pho voi no luc đao chinh that bai cua em trai minh la Pangeran Alit, ong ra lenh tham sat nhung nguoi đan ong Hoi giao ma ong tin rang đong loa voi cuoc khoi nghia cua Alit. Ban than Alit cung bi giet trong cuoc đao chinh that bai. Cha vo cua ong Pangeran Pekik la con trai cua Cong tuoc Surabaya bi Mataram chinh phuc, song tai trieu đinh Mataram sau khi Surabaya chien bai, đen nam 1659, Amangkurat I nghi ngo rang nguoi nay đang cam đau mot am muu chong lai tinh mang cua ong. Ong ra lenh giet chet Pekik va nguoi than. Vu tham sat gia toc vuong cong quan trong nhat Đong Java nay tao ra ran nut giua Amangkurat I va cac than dan Đong Java cua ong, va gay ra xung đot voi con trai ong la thai tu (sau nay Amangkurat II), cung la chau ngoai cua Pekik. Trong vai nam tiep theo, Amangkurat I thuc hien them mot so vu giet nguoi nham vao cac thanh vien gioi quy toc ma ong mat đi long tin.
Raden Trunajaya (con viet la Trunojoyo) la mot hau due cua nhung nguoi thong tri Madura, ho bi buoc phai song tai trieu đinh Mataram sau khi Madura chien bai va bi sap nhap vao Mataram nam 1624. Sau khi cha ong bi Amangkurat I xu tu vao nam 1656, ong roi trieu đinh, chuyen đen Kajoran va ket hon voi con gai cua Raden Kajoran, nguoi đung đau gia toc cam quyen tai đo. Gia toc Kajoran la mot gia toc giao si co xua va co quan he hon nhan voi vuong toc. Raden Kajoran kinh hoang truoc su tan bao duoi quyen cai tri cua Amangkurat I, bao gom viec hanh quyet cac quy toc trong trieu đinh. Nam 1670, Kajoran gioi thieu con re Trunajaya cua minh voi thai tu, nguoi moi bi quoc vuong luu đay do mot vu be boi, va ca hai xay dung mot tinh ban trong đo co ca su ghet bo chung đoi voi Amangkurat I. Nam 1671, Trunajaya quay tro lai Madura, tai đay ong su dung su ung ho cua thai tu đe đanh bai thong đoc đia phuong va tro thanh chu nhan cua Madura.

Makassar la trung tam thuong mai chinh cua khu vuc nam ve phia đong cua Java. Sau chien thang nam 1669 cua VOC truoc Vuong quoc Gowa trong Chien tranh Makassar, cac nhom binh si Makassar đa chay tron khoi Makassar đe tim kiem van may o noi khac. Ban đau, ho đinh cu tai cac lanh tho cua Vuong quoc Banten, nhung đen nam 1674 thi ho bi truc xuat va chuyen sang lam cuop bien, tan cong cac thi tran ven bien o Java va Nusa Tenggara. Thai tu Mataram sau đo cho phep ho đinh cu tai Demung, mot ngoi lang o phan cuc đong cua Java. Nam 1675, mot nhom chien binh va cuop bien nguoi Makassar bo sung do Kraeng cua Galesong lanh đao đa đen Demung. Nhung chien binh luu đong Makassar nay sau đo se tham gia cuoc khoi nghia voi tu cach la đong minh cua Trunajaya.


The luc lien quan Mataram thieu quan đoi thuong truc, phan lon luc luong quan su đuoc lay tu quan do cac chu hau cua quoc vuong gay dung, ho cung cung cap vu khi va vat tu. phan lon binh si la nong dan bi cac lanh chua đia phuong bat đi linh. Ngoai ra, quan đoi con bao gom mot so it binh si chuyen nghiep đuoc lay ra tu luc luong bao ve cung đien. Quan đoi đa su dung đai bac, cac loai sung cam tay nho bao gom sung kip (tieng Java: senapan) va sung carbine, ky binh va cong su. Su gia M. C. Ricklefs cho biet viec chuyen giao cong nghe quan su cua chau Au cho nguoi Java la "gan nhu ngay lap tuc", khi ma nguoi Java san xuat thuoc sung va sung cam tay muon nhat la vao nam 1620. Nguoi chau Au đuoc thue đe huan luyen quan Java ve cach su dung vu khi, ky nang lanh đao quan su va ky thuat xay dung, nhung bat chap su huan luyen nay, cac nong dan nhap ngu cua quan đoi Java thuong thieu ky luat va bo chay trong tran chien. Quan cua Mataram co so luong "lon hon nhieu" so voi 9.000 quan cua quan khoi nghia tai Gegodog vao thang 9 nam 1676, giam xuong chi con "mot đoan tuy tung nho" sau khi thu đo that thu vao thang 6 nam 1677, va tang len hon 13.000 trong cuoc hanh quan đen thu đo cua Trunajaya tai Kediri vao cuoi nam 1678.
VOC co binh si chuyen nghiep cua rieng ho. Moi binh si VOC co mot thanh kiem, vu khi nho, hop đan, tui đung va that lung, bom khoi va luu đan. Phan lon thanh vien chinh quy cua VOC la nguoi Indonesia, voi mot so it binh si va thuy quan luc chien chau Au, tat ca đeu duoi quyen chi huy cua cac si quan chau Au. Mac du ve mat cong nghe, quan VOC khong vuot troi so voi đoi tac ban đia cua ho, nhung nhin chung ho đuoc huan luyen, ky luat va trang bi tot hon cac quan đoi ban đia Indonesia. Binh si VOC cung khac biet ve hau can: quan cua ho hanh quan tung buoc, theo sau la mot đoan xe đay dai cho đo tiep te. Đieu nay mang lai cho ho loi the truoc quan Java, nhung nguoi thuong song xa đat ruong va thuong xuyen phai đoi mat voi tinh trang thieu nguon cung. Luc luong VOC len toi 1.500 nguoi vao nam 1676, nhung sau đo ho đuoc tang cuong tu cac đong minh Bugis duoi quyen lanh đao cua Arung Palakka. Đao quan 1.500 nguoi Bugis đau tien đen Java vao cuoi nam 1678, va đen nam 1679 đa co 6.000 quan Bugis tai Java.
Tuong tu nhu nhung ben tham chien khac, quan đoi cua Trunajaya va cac đong minh cua ong cung su dung đai bac, ky binh va cong su. Khi VOC chiem Surabaya tu tay Trunajaya vao thang 5 nam 1677, Trunajaya bo chay voi 20 khau đai bac bang đong cua minh va đe lai 69 chiec bang sat va 34 chiec bang đong. Luc luong cua Trunajaya bao gom nguoi Java, nguoi Madura va nguoi Makassar. Khi quan khoi nghia xam chiem Java nam 1676, quan so cua ho la 9.000 nguoi va bao gom nhung nguoi theo Trunajaya va cac chien binh Makassar. Sau đo, cuoc khoi nghia co su tham gia cua cac quy toc Java va Madura khac. Đang chu y la lanh chua Giri gia nhap vao đau nam 1676, ong la mot trong nhung lanh chua tinh than Hoi giao noi bat nhat tai Java. Cha vo cua Trunajaya la Raden Kajoran, nguoi đung đau gia toc Kajoran hung manh, gia nhap sau chien thang cua Trunajaya tai Gegodog vao thang 9 nam 1676, va chu cua Trunajaya la than vuong cua Sampang (sau nay la Cakraningrat II) tham gia sau khi thu đo cua Mataram that thu vao thang 6 nam 1677.


Chien dich = Khoi đau va cac thang loi ban đau =
Cuoc khoi nghia bat đau bang mot loat cuoc tan cong cua cuop bien Makassar đong tai Demung nham vao cac thi tran mau dich tren duyen hai phia bac Java. Cuoc đot kich đau tien dien ra vao nam 1674 tai Gresik nhung bi đay lui. Trunajaya ky ket mot hiep uoc va lien hon voi thu linh cua nguoi Makassar la Kraeng cua Galesong vao nam 1675, va len ke hoach cho cac cuoc đot kich tiep theo. Cung nam đo, quan Makassar-Madura chiem linh va đot chay cac thanh pho chinh o phan đong bac Java, tu Pajarakan đen Surabaya va Gresij. Do luc luong trung thanh that bai truoc quan khoi nghia, Quoc vuong Amangkurat I bo nhiem mot thong đoc quan su tai Jepara, thu phu cua tinh duyen hai phia bac, va cung co thi tran. Luc luong Mataram hanh quan đen Demung đa bi đanh bai, va cac hanh đong phoi hop cua tau Mataram va VOC nham vao khu vuc duyen hai do quan đot kich kiem soat khong phai luc nao cung thanh cong. Kraeng cua Galesong chuyen đen Madura, lanh đia cua đong minh Trunajaya cua ong. Nam 1676, Trunajaya tu phong cho minh tuoc hieu Panembahan (Lanh chua cua) Maduretna va nhan đuoc su ung ho cua sunan (chua te tam linh) cua Giri, gan Gresik. Mot cuoc tan cong cua ham đoi VOC sau đo đa pha huy can cu cua quan đot kich tai Demung, nhung ho khong co hanh đong chong lai Trunajaya tai Madura.
Vao thang 9 nam 1676, mot đoi quan khoi nghia gom 9.000 nguoi do Kraeng cua Galesong lanh đao đa tu Madura vuot sang Java va sau đo chiem linh thanh pho chinh cua mien đong Java la Surabaya. Mataram cu mot luc luong lon do thai tu chi huy (sau nay Amangkurat II) đen đuong đau voi quan khoi nghia. Mot tran chien dien ra tai Gegodog, phia đong Tuban, vao nam 1676, khien cho luc luong Mataram lon hon nhieu bi that bai hoan toan. Đoi quan trung thanh bi đanh tan tac, chu cua quoc vuong la Pangeran Purbaya bi giet, va thai tu chay tron đen Mataram. Thai tu bi đo loi cho that bai nay vi do du qua lau truoc khi tan cong quan khoi nghia. Ngoai ra, con co tin đon rang ong thong đong voi ke thu, trong đo co nguoi bao tro cu cua ong la Trunajaya. Trong vai thang sau chien thang tai Gegodog, quan khoi nghia nhanh chong chiem cac thi tran mau dich phia bac Java tu Surabaya ve phia tay đen Cirebon, bao gom cac thi tran Kudus va Demak. Cac thi tran de dang that thu, mot phan vi cac cong su tai đo đa bi pha huy do cuoc chinh phuc cua Sultan Agung khoang 50 nam truoc. Chi Jepara la co the chong lai viec bi chiem giu, nho co no luc chung cua thong đoc quan su moi va luc luong VOC, vi ho đa cung co thi tran kip thoi. Cuoc khoi nghia lan rong vao noi luc khi cha vo quyen luc cua Trunajaya tru tai phia đong thu đo Mataram la Raden Kajoran tham gia cuoc khoi nghia. Luc luong cua Kajoran va Trunajaya hanh quan đen thu đo, nhung bi luc luong trung thanh đay lui.


= VOC can thiep va thu đo that thu =

Đe đap lai yeu cau can thiep cua Mataram, VOC phai mot ham đoi lon chua luc luong nguoi Indonesia va chau Au, do Đo đoc Cornelis Speelman chi huy. Vao thang 4 nam 1677, ham đoi đi đen noi Trunajaya đong quan la Surabaya. Sau khi đam phan that bai, luc luong cua Speelman xong vao Surabaya va chiem đuoc noi nay sau giao tranh ac liet. Quan đoi tien hanh quet sach quan khoi nghia khoi khu vuc xung quanh Surabaya. Luc luong VOC cung chiem hon đao que huong Madura cua Trunajaya va khien dinh thu cua ong tai đo tro thanh đong đo nat. Trunajaya tron khoi Surabaya va thanh lap thu đo cua minh tai Kediri.
Mac du quan khoi nghia bi đanh bai tai Surabaya, nhung chien dich cua ho tai noi luc Trung va Đong Java lai đat đuoc nhieu thanh cong hon. Chien dich khoi nghia len đen đinh điem khi thu đo Plered that thu vao thang 6 nam 1677. Quoc vuong lam benh, va su ngo vuc giua cac thanh vien vuong toc ngan can su phan khang co to chuc. Quoc vuong bo chay ve phia tay cung voi thai tu va đoan tuy tung, đe cho quan khoi nghia tien vao va cuop boc thu đo ma co it giao tranh. Quan khoi nghia sau đo rut ve Kediri, mang theo ngan kho trieu đinh.


= Amangkurat II len ngoi va lien minh voi VOC =

Quoc vuong Amangkurat I qua đoi trong thoi gian triet thoai tai Tegal vao thang 7 nam 1677. Thai tu ke vi cha minh va lay hieu la Amangkurat II, va đuoc gioi quy toc Java tai Tegal (que huong cua ba noi ong) cung nhu VOC chap nhan. Tuy nhien, ong that bai trong viec khang đinh quyen luc cua minh tai thi tran Cirebon gan đo, khi nguoi thong tri tai đo quyet đinh tuyen bo đoc lap khoi Mataram voi ho tro tu Vuong quoc Banten. Hon nua, em trai cua ong la Pangeran Puger (sau nay la Pakubuwana I) chiem linh thu đo đa bi tan pha, nguoi nay tu choi tiep nhan nhung nguoi trung thanh voi Amangkurat II va tu xung la quoc vuong voi hieu la Ingalaga Mataram.
Khong co quan đoi, ngan kho va khong the khang đinh quyen luc cua minh, Amangkurat II quyet đinh lien minh voi VOC. Tai thoi điem nay, Đo đoc Speelman đang o Jepara, ong đi thuyen tu Surabaya đen đo sau khi nghe tin thu đo that thu. Luc luong cua VOC gianh lai đuoc cac thi tran duyen hai quan trong tai Trung Java, bao gom Semarang, Demak, Kudus va Pati. Amangkurat II chuyen đen Jepara tren tau VOC vao thang 9 nam 1677. Quoc vuong phai đong y nhuong bo sau rong yeu cau cua VOC đe đoi lay viec khoi phuc che đo quan chu cua minh. Ong hua hen voi VOC ve thu nhap cua tat ca cac thi tran cang tren duyen hai phia bac. Cao nguyen Priangan va Semarang se đuoc nhuong lai cho VOC. Quoc vuong cung đong y cong nhan quyen tai phan cua cac toa an VOC đoi voi tat ca nhung nguoi khong phai nguoi Java cu tru tren lanh tho cua minh. Nha su hoc Ha Lan H. J. de Graaf nhan xet rang bang cach lam nay, tap đoan VOC đa tham gia vao mot "cuoc đau co nguy hiem", khi ho mong đoi se đuoc đen đap trong tuong lai khi cong su cua ho gianh lai quyen kiem soat Mataram.
Luc luong VOC–Mataram tien cham chong lai quan khoi nghia. Đen đau nam 1678, quyen kiem soat cua ho bi gioi han o mot so thi tran duyen hai. Nam 1678, Speelman tro thanh tong giam đoc cua VOC, thay the Rijcklof van Goens, nguoi tro thanh toan quyen (Speelman tro thanh toan quyen vao nam 1681). Quyen chi huy cua ong tai Jepara đuoc giao cho Anthonio Hurdt, nguoi đen noi vao thang 6 nam 1678.


= Phe trung thanh thang loi va Trunajaya bi giet =

Luc luong VOC va Mataram hanh quan vao noi luc nham tien đanh Kediri vao thang 9 nam 1678. Theo đe xuat cua quoc vuong, quan đoi đuoc chia ra đe đi ba lo song song, it truc tiep hon, nham bao trum nhieu đia điem hon va thi uy nhung phe phai đang do du ve viec nen chon ben nao. Y tuong cua quoc vuong co hieu qua, va khi chien dich tiep tuc, cac bang đang đia phuong đa gia nhap quan đoi, hao huc gianh chien loi pham. Kediri bi luc luong tan cong do Francois Tack chi huy chiem linh vao ngay 25 thang 11. Đoi quan chien thang tien đen Surabaya, tai đay Amangkurat II thanh lap trieu đinh cua minh. O nhung noi khac, quan khoi nghia cung bi đanh bai. Vao thang 9 nam 1679, luc luong lien hop VOC, Java va Bugis duoi quyen Sindu Reja va Jan Albert Sloot đanh bai Raden Kajoran trong mot tran chien tai Mlambang, gan Pajan. Kajoran đau hang nhung bi hanh quyet theo lenh cua Sloot. Vao thang 11, luc luong VOC va Bugis đong minh duoi quyen chi huy cua Arung Palakka truc xuat thanh tri cua quan Makassar tai Keper, Đong Java. Vao thang 4 nam 1680, sau tran chien ma VOC coi la khoc liet nhat trong cuoc chien, lanh chua khoi nghia Giri bi đanh bai va phan lon gia đinh ong bi hanh quyet. Khi VOC va Amangkurat II gianh đuoc nhieu chien thang hon, ngay cang nhieu nguoi Java tuyen bo trung thanh voi quoc vuong.
Sau khi thanh tri cua minh tai Kediri that thu, Trunajaya tron thoat đen vung nui mien đong Java. Luc luong cua VOC va quoc vuong truy đuoi Trunajaya, ong bi co lap va thieu luong thuc va cuoi cung đau hang VOC vao ngay 26 thang 12 nam 1679. Ban đau, ong đuoc đoi xu ton trong trong than phan mot tu nhan cua chi huy VOC. Tuy nhien, trong chuyen vieng tham mang tinh nghi le toi dinh thu vuong that tai Payak, Đong Java, vao ngay 2 thang 1 nam 1680, ong bi đich than Amangkurat II đam, va cac can than cua quoc vuong đa ket lieu ong. Quoc vuong bao ve viec giet mot tu nhan VOC bang cach noi rang Trunajaya đa co giet minh. VOC khong bi thuyet phuc boi loi giai thich nay nhung quyet đinh khong yeu cau quoc vuong giai trinh. Mot cau chuyen lang man hoa ve cai chet cua Trunajaya xuat hien trong cac babad Trung Java the ky 18.


= Ket thuc cuoc khoi nghia cua Pangeran Puger =
Ngoai luc luong cua Trunajaya, Amangkurat II tiep tuc vap phai su phan đoi tu em trai la Pangeran Puger, nguoi nay chiem linh thu đo cu tai Plered va tu xung vuong vao nam 1677. Truoc khi Trunajaya bi đanh bai, luc luong cua Amangkurat II chua co hanh đong chong lai ong. Sau khi Trunajaya bi đanh bai, Amangkurat II van khong the thuyet phuc đuoc em trai minh quy phuc. Vao thang 9 nam 1680 Amangkurat II xay dung thu đo moi tai Kartasura. Vao thang 11, luc luong Amangkurat II va VOC đanh đuoi Puger khoi Plered. Tuy nhien, Puger nhanh chong xay dung lai luc luong cua minh, tai chiem Plered vao thang 8 nam 1681 va suyt chiem đuoc Kartasura. Vao thang 11 nam 1681, luc luong VOC va Mataram lai đanh bai Puger, lan nay ong ta quy phuc va đuoc anh trai minh an xa.


Hau qua Amangkurat II bao đam vung chac trieu đai cua minh khi đanh bai quan khoi nghia. Do quan khoi nghia chiem giu va sau đo pha huy thu đo tai Plered, nen ong xay dung thu đo moi la Kartasura tai huyen Pajang, va chuyen trieu đinh cua minh đen đo. Mot phao đai VOC đuoc xay dung tai thu đo, ben canh dinh thu cua vuong that, nham bao ve no khoi bi xam chiem. Đoi voi VOC, su tham gia cua ho cho phep Amangkurat II đang bi don vao chan tuong va suyt bi đanh bai co the ngoi tren ngai vang cua minh. Đieu nay bat đau tien le cua viec VOC ho tro cac quoc vuong hoac nhung nguoi yeu cau ngoi vi tai Java đe đoi lay nhuong bo. Tuy nhien, vao nam 1680, chinh sach nay đoi hoi muc chi tieu cao đe duy tri su hien dien quan su tai Trung va Đong Java, va đieu nay gop phan lam suy giam tai chinh cua VOC. Cac khoan thanh toan ma Amangkurat II hua hen đa khong đuoc thuc hien, va đen nam 1682, khoan no cua quoc vuong đoi voi VOC vuot qua 1,5 trieu real, gap khoang 5 lan so tien cua ngan kho trieu đinh. Viec nhuong lai Semarang bi tri hoan do tranh chap, va cac quy đinh khac trong hop đong phan lon đa bi cac quan chuc Java đia phuong phot lo. Hon nua, mot phe chong VOC phat trien trong trieu đinh Mataram, va mot thanh vien cua phe nay la Nerangkusuma tro thanh patih (te tuong) tu nam 1682 đen nam 1686. Moi quan he kem giua Mataram va VOC tiep tuc khi Mataram che cho cho ke thu cua VOC la Surapati vao nam 1684, va viec thuyen truong VOC Francois Tack chet tai trieu đinh Mataram nam 1686.
Em trai quoc vuong la Pangeran Puger tung co gang gianh lay ngoi vuong trong cuoc khoi nghia Trunajaya, nhung đuoc quoc vuong an xa. Tuy nhien, sau khi Amangkurat II mat vao nam 1703 va con trai ong Amangkurat III ke vi, Puger lai gianh đuoc vuong vi. Yeu sach cua Puger đuoc VOC ung ho va lien minh VOC-Puger gianh chien thang trong Chien tranh Ke vi Java lan thu nhat sau đo (1704–1708). Puger len ngoi voi hieu Pakubuwana I va Amangkurat III bi đay đen Ceylon.


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =
Andaya, Leonard Y. (1981). The Heritage of Arung Palakka: A History of South Sulawesi (Celebes) in the Seventeenth Century. The Hague: Martinus Nijhoff. doi:10.1163/9789004287228. ISBN 9789004287228.
Houben, V.J.H; Kolff, D.H.A. (1988). "Between Empire Building and State Formation. Official Elites in Java and Mughal India". Itinerario. 12 (1): 165–194. doi:10.1017/S016511530002341X. S2CID 161993016.
Ricklefs, M.C. (1993). War, Culture and Economy in Java, 1677-1726: Asian and European Imperialism in the Early Kartasura Period. Sydney: Asian Studies Association of Australia. ISBN 978-1-86373-380-9.
Ricklefs, M.C. (ngay 11 thang 9 nam 2008). A History of Modern Indonesia Since C.1200. Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-05201-8.
Pigeaud, Theodore Gauthier Thomas (1976). Islamic States in Java 1500–1700: Eight Dutch Books and Articles by Dr H.J. de Graaf. The Hague: Martinus Nijhoff. ISBN 90-247-1876-7.
Taylor, Jean Gelman (2012). Global Indonesia. Routledge. ISBN 978-0-415-95306-1.