Nouvelle-Caledonie (phat am tieng Phap: [nuvɛl kaledɔni], phien am: "Nu-ven Ca-le-đo-ni", nguoi Viet Nam thuong goi la Tan The gioi, con đuoc goi theo ten tieng Anh la New Caledonia, đoc la: "Niu Ca-le-đo-ni-a") la mot lanh tho hai ngoai cua Phap nam tai tay nam Thai Binh Duong, cach Uc 1.210 km va cach Mau quoc Phap 16.136 km. Quan đao la bo phan cua tieu vung Melanesia, va bao gom đao chinh Grande Terre, quan đao Loyaute va mot so đao nho khac. Cu dan ban đia goi Grande Terre la Le Caillou ("vien soi").
Nouvelle-Caledonie co dien tich đat la 18.576 km², dan so theo đieu tra nam 2014 la 268.767 nguoi gom nguoi Kanak ban đia, nguoi goc Au (nguoi Caldoche sinh tai đia phuong va nguoi Phap mau quoc), nguoi Polynesia (chu yeu la nguoi Wallis), va nguoi Đong Nam A, cung mot so nguoi Pied-Noir va goc Maghreb. Thu phu cua lanh tho la Noumea.


Lich su Dau tich som nhat ve viec loai nguoi hien dien tai Nouvelle-Caledonie co nien đai tu giai đoan Lapita (khoang 1600 TCN đen khoang 500 TCN). Nguoi thuoc van hoa Lapita la nhung nguoi đi bien va lam nong co ky nang cao, co anh huong tren mot khu vuc lon cua Thai Binh Duong.

Nha tham hiem nguoi Anh James Cook la nguoi chau Au đau tien trong thay Nouvelle-Caledonie, đo la vao ngay 4 thang 9 nam 1774 trong hanh trinh thu nhi cua ong. Ong đat ten cho đao la "New Caledonia", do phan đong bac cua đao khien ong nho đen Scotland. Nha tham hiem nguoi Phap Jean-Francois de Galaup tiep can duyen hai phia tay cua Grande Terre vao nam 1788, ngay truoc khi ong mat tich, con quan đao Loyaute co nguoi chau Au lan đau đen tham vao nam 1796. Tu sau đo cho đen nam 1840, chi ghi nhan đuoc mot vai tiep xuc khong thuong xuyen voi quan đao. Tiep xuc tro nen thuong xuyen hon sau nam 1840, do moi quan tam đen go đan huong tu Nouvelle-Caledonie.
Do mau dich go đan huong suy thoai, thay the no la buon ban nhung nguoi bi no le hoa tu Nouvelle-Caledonie, quan đao Loyaute, New Hebrides, New Guinea, va quan đao Solomon đi lam viec trong cac đon đien mia tai Fiji va Queensland. Hoat đong mau dich nay ngung lai vao khoi đau the ky 20. Nan nhan cua hoat đong nay đuoc goi la "Kanaka".
Cac đoan truyen giao đau tien đen tu Hoi Truyen giao Luan Đon va Dong Cac Thay Maria, ho đen trong thap nien 1840. Nam 1849, thuy thu đoan tren tau Cutter cua Hoa Ky bi thi toc Pouma giet va an thit. An thit nguoi la hanh vi pho bien tren khap Nouvelle-Caledonie khi đo.
Ngay 24 thang 9 nam 1853, theo lenh cua Hoang đe Napoleon III, Đo đoc Febvrier Despointes gianh quyen chiem huu chinh thuc đoi voi Nouvelle-Caledonie va Port-de-France (Noumea) đuoc thanh lap vao ngay 25 thang 6 nam 1854. Vai chuc nguoi đinh cu tu do đen duyen hai phia tay trong nhung nam sau đo. Nouvelle-Caledonie tro thanh mot thuoc đia hinh su, va tu thap nien 1860 cho đen khi ket thuc van chuyen tu nhan vao nam 1897, co khoan 22.000 tu nhan hinh su va chinh tri bi đua sang Nouvelle-Caledonie. Bulletin de la Societe generale des prisons vao nam 1888 cho thay rang 10.428 tu nhan, bao gom 2.329 nguoi đa đuoc phong thich, o tren đao vao ngay 1 thang 5 nam 1888, so luong tu nhan lon nhat va vuot xa so tu nhan bi giu tai cac trai tu hai ngoai khac. Trong so cac tu nhan, co nhieu chien si bi bat giu sau that bai cua Cong xa Paris, trong đo co Henri Rochefort va Louise Michel. Tu nam 1873 đen nam 1876, 4.200 tu nhan chinh tri đuoc chuyen đen Nouvelle-Caledonie. Chi co 40 trong so nay đinh cu tai thuoc đia, phan con lai tro ve Phap sau khi đuoc an xa vao nam 1879 va 1880.
Nam 1864, phat hien đuoc niken ben bo song Diahot va nganh khai mo bat đau mot cach nghiem tuc khi Societe Le Nickel đuoc thanh lap vao nam 1876. Nguoi Phap nhap khau lao cong đen lam viec tai cac mo, ban đau la tu cac đao lan can, sau đo la tu Nhat Ban, Đong An Ha Lan va Đong Duong thuoc Phap. Chinh phu Phap cung no luc khuyen khich nguoi chau Au nhap cu, song khong đat nhieu thanh cong.
Cu dan ban đia bi loai tru khoi kinh te Phap, tham chi la trong viec lam cong nhan khai mo, va ho cuoi cung bi han che trong cac khu vuc rieng. Đieu nay day ra mot phan ung bao luc vao nam 1878 khi tu truong cap cao Atal cua La Foa thong nhat nhieu bo lac tai mien trung va phat đong chien tranh du kich, khien 200 nguoi Phap va 1.000 nguoi Kanak thiet mang. Nguoi chau Au mang đen cac benh moi nhu đau mua va soi, khien nhieu nguoi thiet mang. Dan so nguoi Kanak giam tu 60.000 vao nam 1878 xuong con 27.100 vao nam 1921, va quy mo cong đong khong tang tro lai cho đen thap nien 1930.
Trong thang 6 nam 1940, sau khi Phap that thu truoc quan Đuc, Hoi đong toan the Nouvelle-Caledonie nhat tri ung ho chinh phu Phap quoc Tu do, va đen thang 9 vi thong đoc than Vichy bi buoc phai roi đen Đong Duong. Trong thang 3 nam 1942, đuoc Uc giup đo, lanh tho tro thanh mot can cu quan trong cua Đong Minh, va Noumea la đai ban quan cua luc luong hai quan va luc quan cua Hoa Ky tai Nam Thai Binh Duong. Ham đoi tung đay lui luc luong hai quan cua Nhat Ban trong tran chien bien Coral vao thang 5 nam 1942 co can cu tai Noumea. So luong binh si Hoa Ky đong đen 50.000, tuong đuong dan so lanh tho vao đuong thoi.
Nam 1946, Nouvelle-Caledonie tro thanh mot lanh tho hai ngoai. Đen nam 1953, toan bo cu dan Nouvelle-Caledonie thuoc moi dan toc đeu đuoc cap quyen cong dan Phap.
Dan so nguoi goc Au va Polynesia dan tang len trong nhung nam dan đen bung no niken 1969–1972, va nguoi Melanesia tro thanh thieu so, song van la dan toc lon nhat. Tu nam 1976 đen nam 1988, Nouvelle-Caledonie thong qua nam đao luat, đeu gay nen bat man va hon loan nghiem trong, đinh điem la vao nam 1988 khi xay ra cuoc bat coc con tin đam mau tai Ouvea. Cac hiep đinh Matignon đuoc ky ket vao ngay 26 thang 6 nam 1988 đam bao mot thap nien on đinh. Hiep nghi Noumea đuoc ky ket vao ngay 5 thang 5 nam 1998, đinh ra co so cho 20 nam chuyen đoi, theo đo dan chuyen giao tham quyen cho chinh quyen đia phuong.


Chinh tri Nouvelle-Caledonie la mot lanh tho đac biet, theo đo Phap dan chuyen giao cac quyen luc nhat đinh. Lanh tho đuoc quan ly boi Hoi nghi Lanh tho gom 54 thanh vien, đay la mot co cau lap phap gom thanh vien cua ba hoi đong lap phap cap tinh. Đai dien cho Nha nuoc Phap tai lanh tho la mot vi cao uy. Tai cap đo quoc gia, Nouvelle-Caledonie co hai ha nghi si va hai thuong nghi si trong Quoc hoi Phap.
Trong hon hai thap nien, he thong đang phai tai Nouvelle-Caledonie nam duoi quyen chi phoi cua Tap hop–UMP phan đoi đoc lap. The chi phoi nay ket thuc truoc mot đang moi mang ten Avenir Ensemble cung co lap truong phan đoi đoc lap song xem xet coi mo hon trong đoi thoai voi phong trao Kanak, bo phan cua Mat tran Giai phong dan toc Kanak va Xa hoi, mot lien minh cua cac nhom ung ho đoc lap.
Xa hoi Kanak co mot so tang quyen luc tuc le, tu 4.000-5000 thi toc dua tren gia đinh thuoc tam khu vuc tuc le hinh thanh lanh tho. Lanh đao cac thi toc la tu truong thi toc, va gom co 341 bo lac co nguoi đung đau la tu truong bo lac. Cac bo lac đuoc chia tiep thanh cac tu bang tuc le (chefferies). Thuong vien Tuc le la hoi nghi cua mot so hoi đong truyen thong cua nguoi Kanak, va co quyen ha ve đe xuat luat lien quan đen ban sac Kanak. Nguoi Kanak su dung cac nha đuong cuc tuc le trong cac van đe dan su nhu hon nhan, nhan nuoi, thua ke, va mot so van đe nha đat. Chinh quyen Phap thuong ton trong cac quyet đinh do he thong tuc le đua ra. Tuy nhien, quyen han cua he thong nay bi han che manh trong cac van đe hinh su.
Luc luong vu trang Nouvelle-Caledonie FANC gom khoang 2.000 binh si, chu yeu đuoc trien khai tai Koumac, Nandai, Tontouta, Plum, va Noumea. Luc luong tren bo gom mot trung đoan cua luc luong hai quan luc chien, luc luong hai quan gom hai tau tuan tra lop P400, mot tau đo bo lop BATRAL, va mot tau tuan tra cua Hien binh Hang hai. Khong quan gom co ba may bay chuyen cho Casa, bon may bay truc thang Puma va mot may bay truc thang Fennec, co can cu tai Tontouta. Ngoai ra, 760 nhan vien hien binh đuoc trien khai tren quan đao.


= Tinh trang =
Ke tu nam 1986, Uy ban Lien Hop Quoc ve Phi thuoc đia hoa xep Nouvelle-Caledonie vao danh sach lanh tho phi tu quan. Mot cuoc trung cau dan y ve đoc lap đuoc to chuc vao nam sau, song bi đa so bac bo nhung no bi cong đong Kanak tay chay.
Theo Hiep nghi Noumea đuoc ky ket vao nam 1998 sau mot giai đoan bat on ly khai trong thap nien 1980 va đuoc tan thanh trong mot cuoc trung cau dan y, Nouvelle-Caledonie to chuc mot cuoc trung cau dan y thu nhi ve đoc lap trong giai đoan 2014-2018. Thoi điem chinh thuc đuoc đinh vao nam 2018.
Ten chinh thuc cua lanh tho Nouvelle-Caledonie co the đuoc thay đoi trong tuong lai gan theo hiep nghi, theo đo "mot danh xung, mot hieu ky, mot bai ca, mot khau hieu va mot thiet ke tien giay se do toan the cac đang phai cung nhau tim kiem, nham the hien ban sac Kanak va tuong lai do toan bo cac đang phai chia se." Tuy nhien, cho đen nay khong co đong thuan ve ten goi moi cho lanh tho. Trong thang 7 nam 2010, Nouvelle-Caledonie thong qua mot hieu ky Kanak, cung ton tai voi co tam tai Phap trong vai tro hieu ky chinh thuc cua lanh tho. Đieu nay khien Nouvelle-Caledonie nam trong so it quoc gia va lanh tho co hai hieu ky chinh thuc.


Hanh chinh Quan đao đuoc chi thanh ba tinh:

Tinh Nam (province Sud). Tinh ly: Noumea. Dan so: 183.007 nguoi (2009).
Tinh Bac (province Nord). Tinh ly: Kone. Dan so: 45.137 nguoi (2009).
Quan đao Loyaute (province des iles Loyaute). Tinh ly: Lifou. Dan so: 17.436 nguoi (2009).
Nouvelle-Caledonie đuoc chia tiep thanh 33 khu tu quan: Mot xa la Poya, bi phan chia giua tinh Nam va tinh Bac.


Đia ly Nouvelle-Caledonie la bo phan cua Zealandia, mot manh cua sieu luc đia co đai Gondwana. Nguoi ta suy đoan rang Nouvelle-Caledonie tach khoi Uc vao khoang 66 trieu nam truoc, sau đo troi ve huong đong bac, đen vi tri hien tai vao khoang 50 trieu nam truoc.
Đao chinh bi phan chia theo chieu dai do mot day nui o phia giua, co cac đinh cao nhat la nui Panie (1.629 m) tai phia bac va nui Humboldt (1.618 m) tai phia đong nam. Duyen hai phia đong co tham thuc vat tuoi tot. Duyen hai phia tay co cac xa van va đong bang lon, thich hop cho nong nghiep song kho hon so voi phia đong. Nhieu khoi nui giau quang nam tai duyen hai phia tay.
Diahot la song dai nhat tai Nouvelle-Caledonie, co chieu dai khoang 100 km. Luu vuc cua song rong 620 km² va mo theo huong tay bac đen vinh d'Harcourt, chay huong ve đinh phia bac cua đao doc theo doc phia tay cua nui Panie. Hau het đao co rung thuong xanh am uot bao phu, con xa van chiem uu the tai nhung vung thap. Pha Nouvelle-Caledonie co tong dien tich 24.000 km², la mot trong cac pha lon nhat the gioi, bao quanh no la ran san ho Nouvelle-Caledonie.
New Calesdonia co khi hau nhiet đoi, mua nong am keo dai tu thang 11 đen thang 3 voi nhiet đo tu 27 °C đen 30 °C, mua mat kho keo dai tu thang 6 đen thang 8 voi nhiet đo tu 20 °C đen 23 °C. Khi hau nhiet đoi tai đay on hoa cao đo nho anh huong tu đai duong va gio mau dich lam giam đo am von co the len đen gan 80%. Nhiet đo trung binh nam la 23 °C, cac cuc đo ve nhiet đo la 2,3 °C va 39,1 °C. Du lieu ve luong mua cho thay co khac biet lon tren đao chinh, luong mua 3.000 mm ghi nhan tai Galarino cao gap ba lan trung binh tai duyen hai phia tay. Ngoai ra con co cac giai đoan kho han do tac đong cua El Nino. Tu thang 12 đen thang 4, ap thap va bao nhiet đoi co the gay ra gio co toc đo len đen 100 km/h, giat 250 km/h va mua rat lon.


Moi truong Nouvelle-Caledonie co nhieu nhom phan loai đoc nhat, đac biet la chim va thuc vat. Đay la noi co đa dang sinh hoc cao nhat the gioi xet theo km². Trong thuc vat hoc, khong chi cac loai ma la co the toan bo cac chi va tham chi la ho chi co duy nhat tren đao.
Tinh đa dang sinh hoc co nguyen nhan tu day nui trung tam cua đao chinh, tao ra nhieu hoc, canh quan va vi khi hau đe cac loai đac huu phat trien manh.
Bruno Van Peteghem vao nam 2001 đuoc trao Giai thuong Moi truong Goldman do cac no luc cua ong nham bao ve he sinh thai Nouvelle-Caledonie truoc cac "thach thuc nghiem trong" tu đang RPCR cua Jacques Lafleur. Trong mot vai khu vuc đa co tien bo trong giai quyet bao ve đa dang sinh thai cua Nouvelle-Caledonie khoi nan chay, phat trien cong nghiep va nha o, hoat đong nong nghiep khong bi han che va khai mo.

Đong thuc vat tai Nouvelle-Caledonie bat nguon tu cac loai to tien bi co lap tai khu vuc khi quan đao tach khoi Gondwana hang chuc trieu nam truoc. Nouvelle-Caledonie co nhieu loai thuc vat hat tran nhiet đoi đac huu hon so voi bat ky khu vuc tuong tu nao tren Trai Đat. Trong so 44 loai thuc vat hat tran ban đia, co 43 loai đac huu, trong đo co loai thuc vat hat kin ky sinh duy nhat đuoc phat hien (Parasitaxus usta). Ngoai ra, trong so 35 loai Araucaria đuoc phat hien, co 13 loai đac huu cua Nouvelle-Caledonie. Nouvelle-Caledonie cung co loai thuc vat co hoa phan ky som nhat cua the gioi, đo la Amborella trichopoda, o tai hoac gan co so to tien chung cua toan bo cac thuc vat co hoa.
Loai duong xi lon nhat the gioi la Cyathea intermedia cung la loai đac huu cua Nouvelle-Caledonie. No rat pho bien tren đat co tinh a xit, va moc cao khoang mot met moi nam tai duyen hai phia đong, thuong la tren đat hoang hoac trong rung thua. Ngoai ra con co cac loai duong xi moc khac, đang chu y la Cyathea novae-caledoniae. Nouvelle-Caledonie cung la mot trong nam khu vuc tren the gioi co cac loai go soi phuong nam (Nothofagus) ban đia. Nouvelle-Caledonie co kieu rung cay bui rieng tren cac vung đat co chua kim loai, hau het tai phia nam. Đat gom đa sieu mafic (đia hinh mo) la noi tru an cho nhieu loai thuc vat ban đia do tai đo co đoc va ham luong khoang khong phu hop voi hau het thuc vat ngoai lai.
Nouvelle-Caledonie co mot loai qua noi tieng vi kha nang lam cong cu. Nhung con qua nay noi tieng vi co tri nao la thuong va kha nang tao cong cu đe giai quyet van đe, lam ra cac cong cu phuc tap nhat trong so tat ca cac đong vat tru con nguoi. Kagu la loai chim đac huu, nhanh nhen va co the chay nhanh, khong biet bay song co the dung canh đe leo len canh cay va hoac luon. Đay la thanh vien duy nhat con ton tai cua ho Rhynochetidae, bo Seu.
Co 11 loai ca đac huu va 14 loai giap xac muoi chan đac huu trong cac song ho cua Nouvelle-Caledonie. Mot so loai nhu Neogalaxias chi ton tai trong cac khu vuc nho. Oc anh vu đuoc cho la mot hoa thach song va lien he toi cac loai cuc đa bi tuyet chung vao cuoi thoi ky Đai Trung sinh, chung xuat hien tren vung bien Thai Binh Duong quanh Nouvelle-Caledonie. Ton tai đa dang sinh hoc muc đo lon ve cac loai ca bien trong cac vung bien xung quanh lanh tho, trong pham vi cua bien San Ho.
Mot so loai tai Nouvelle-Caledonie đang chu y do kich thuoc cua chung: Ducula goliath la loai bo cau lon nhat hien nay; Rhacodactylus leachianus la loai tac ke lon nhat the gioi; Phoboscincus bocourti la loai than lan bong lon nhat the gioi, đuoc cho la tuyet chung song đen nam 2003 lai đuoc phat hien.


Nhan khau Theo đieu tra nhan khau vao nam 2014, dan so Nouvelle-Caledonie đat 268.767. Trong đo, 17.436 nguoi song tai tinh Quan đao Loyaute, 45.137 nguoi song tai tinh Bac, va 183.007 nguoi song tai tinh Nam. Tang truong dan so cham lai ke tu thap nien 1990, song van o muc cao voi muc 1,7% moi nam tu 1996 đen 2009. Tang truong tu nhien chiem 85% tang truong dan so, 15% con lai la nho di cu thuan. Tang truong dan so o muc cao tai tinh Nam (2,3% moi nam tu 1996 đen 2009), vua phai tai tinh Bac (0,7%), song am tai Quan đao Loyaute. Tren 40% dan so duoi 20 tuoi (2012), song ty le nguoi cao tuoi trong tong dan so đang tang len. Hai phan ba cu dan Nouvelle-Caledonie song tai Đai Noumea. Ba phan tu dan so sinh tai Nouvelle-Caledonie. Tong ty suat sinh giam tu 3,2 tre tren mot nu gioi vao nam 1990 xuong 2,2 tre vao nam 2007.


= Dan toc =
Theo đieu tra nhan khau nam 2014, 39,1% dan so đuoc tuong trinh la thuoc cong đong Kanak (giam so voi muc 40,3% theo đieu tra nhan khau nam 2009), 27,2% dan so thuoc cong đong goc Au (giam tu muc 29,2% so voi nam 2009), va 8,7% tu nhan thuoc cong đong "Caledonie" va nhom khac (tang so voi muc 6,0% vao nam 2009). Hau het nguoi tu nhan la "nguoi Caledonie" đuoc cho la nguoi goc Au ve mat dan toc.
Cac cong đong tu nhan khac la nguoi Wallis va Futuna (8,2%, giam so voi 8,7% vao nam 2009), nguoi Tahiti (2,1%, tang so voi 2,0% vao nam 2009), nguoi Indonesia (1,4%), nguoi Vanuatu (1,0%), nguoi Viet (0,9%), va nhung nguoi chau A khac (ve co ban la nguoi Hoa) (0,4).
8,6% dan so đuoc tuong trinh la thuoc cac cong đong phuc hop, tuc la nguoi hon chung, va 2,5% cu dan tu choi tra loi thuoc cong đong nao. Cau hoi ve cong đong bi loai bo trong đieu tra nhan khau nam 2004, song lai đuoc đua vao trong cuoc đieu tra nam 2009 theo cach thuc moi, cho phep lua chon phuc hop (hon chung), va kha nang lua chon "khac".

Nguoi Kanak thuoc nhom Melanesia, ho la dan toc ban đia tai Nouvelle-Caledonie. To chuc xa hoi cua ho theo truyen thong dua tren co so thi toc, đuoc nhan dang la thi toc "đat lien" hay "bien" tuy theo vi tri que huong va pham vi chiem đong cua to tien ho. Theo đieu tra nhan khau nam 2009, nguoi Kanak chiem 94% dan so tinh Quan đao Loyaute, 74% dan so tinh Bac va 27% dan so tinh Nam. Nguoi Kanak co xu huong o vi the kinh te-xa hoi thap hon so voi nguoi goc Au va nhung nguoi đinh cu khac.
Nguoi goc Au lan đau đinh cu tai Nouvelle-Caledonie la khi Phap lap mot thuoc đia hinh su tren quan đao. Khi cac tu nhan hoan thanh ban an, ho đuoc cap đat đe đinh cu. Theo đieu tra nam 2009, trong so 71.721 nguoi goc Au tai Nouvelle-Caledonie, co 32.354 nguoi sinh tai quan đao, 33.551 nguoi sinh tai cac noi khac cua Phap, va 5.816 nguoi sinh tai nuoc ngoai. Nguoi goc Au đuoc chia thanh vai nhom: Caldoche thuong đuoc đinh nghia la nguoi sinh tai Nouvelle-Caledonie co quan he to tien tu nhung nguoi Phap đinh cu ban đau. Ho thuong đinh cu tai cac khu vuc nong thon thuoc duyen hai phia tay đao chinh, tai đo nhieu nguoi tiep tuc đieu hanh cac bat đong san chan nuoi quy mo lon.
Nguoi Caldoche khac biet voi nguoi sinh tai Nouvelle-Caledonie tu cac gia đinh đinh cu gan đay hon, nhom nay đuoc goi đon gian la nguoi Caledonie. Nguoi nhap cu đen Nouvelle-Caledonie sinh tai Phap đuoc goi la Metros hoac Zoreilles, chi ra nguon goc cua ho tai chinh quoc Phap. Ngoai ra con co mot cong đong khoang 2.000 nguoi pieds noir, co nguon goc tu nhung nguoi đinh cu tai cac cuu thuoc đia cua Phap tai Bac Phi;


= Ngon ngu =
Tieng Phap bat đau đuoc truyen ba khi cac khu đinh cu cua nguoi Phap hinh thanh, va tieng Phap nay con tham chi đuoc noi trong cac lang heo lanh nhat. Tuy nhien, muc đo thong thao khac biet đang ke trong toan the dan so, chu yeu la do thieu tiep can pho thong đoi voi giao duc cong lap truoc nam 1953, song cung la do nhap cu va đa dang dan toc. Theo đieu tra nam 2009, 97,3% dan so tu 15 tuoi tro len tuong trinh rang ho co the noi, đoc va viet tieng Phap, trong khi chi 1,1% tuong trinh rang ho khong co kien thuc ve tieng Phap. Cac cong đong ngon ngu khac cua cac di dan la tieng Wallis va tieng Java.
28 ngon ngu Kanak đuoc noi tai Nouvelle-Caledonie, chung thuoc nhom chau Đai Duong cua ngu he Nam Đao. Cac ngon ngu Kanak đuoc day tu mam non (bon ngon ngu đuoc day đen bac cu nhan) va mot vien chiu trach nhiem xuc tien chung. Ba ngon ngu ban đia đuoc noi pho bien nhat la Drehu (noi tai Lifou), Nengone (noi tai Mare) va Paici (phan phia bac cua Grande Terre). Theo đieu tra nam 2009, 35,8% dan so tu 15 tro len tuong trinh rang ho co the noi (khong nhat thiet la đoc va viet) mot ngon ngu ban đia, trong khi 58,7% tuong trinh rang ho khong co kien thuc gi ve chung.


= Ton giao =
Ton giao chiem uu the tai Nouvelle-Caledonie la Co Đoc giao; mot nua dan so la tin đo Cong giao La Ma, gom hau het nguoi goc Au, Ouvea, Viet va mot nua cong đong thieu so Melanesia va Polynesia. Cong giao La Ma đuoc nhung nguoi thuc dan Phap đua đen. Tren quan đao cung co mot so giao hoi Tin Lanh, trong đo Giao hoi Phuc Am Tu do va Giao hoi Phuc Am tai Nouvelle-Caledonie va Quan đao Loyaute co luong tin đo lon nhat; thanh vien cua ho hau nhu hoan toan la nguoi Melanesia. Tin Lanh đat nen mong vao cuoi the ky 20 va tiep tuc phat trien. Ton tai mot so nhom Co Đoc giao va mot so luong nho nguoi Hoi giao.


Kinh te Nouvelle-Caledonie so huu mot trong cac nen kinh te lon nhat tai Nam Thai Binh Duong, co GDP đat 9,89 ty USD vao nam 2011. GDP danh nghia binh quan la 38.921 USD (theo ty gia thi truong) vao nam 2011. Con so nay cao hon so voi New Zealand, song ton tai bat binh đang đang ke ve phan phoi thu nhap, va mat can bang cau truc keo dai giua tinh Nam chi phoi ve kinh te voi tinh Bac va Quan đao Loyaute kem phat trien. Tien te su dung tai Nouvelle-Caledonie la franc CFP, on đinh theo euro voi ty le 1.000 CFP đoi 8,38 euro. Tien te nay do To chuc Phat hanh Hai ngoai phat hanh.
Tang truong GDP thuc la 3,8% vao nam 2010 va 3,2% vao nam 2011, nho vao gia niken tren the gioi tang len va nhu cau noi đia gia tang khien so viec lam tang, cung nhu dau tu kinh doanh manh. Nam 2011, xuat khau hang hoa va dich vu tu Nouvelle-Caledonie đat 2,11 ty USD, 75,6% trong đo la san pham khoang san va hop kim (chu yeu la quang niken va fero-nicken). Nhap khau hang hoa va dich vu đat 5,22 ty USD. 22,1% nhap khau hang hoa đen tu chinh quoc Phap va cac tinh hai ngoai, 16,1% đen tu cac quoc gia khac trong Lien minh chau Au, 14,6% đen tu Singapore (chu yeu la nhien lieu), 9,6% đen tu Uc. Nhap sieu hang hoa va dich vu o muc 3,11 ty USD trong nam 2011.
Ho tro tai chinh tu Phap co quy mo đang ke, chiem hon 15% GDP, va đong gop cho suc khoe cua nen kinh te. Du lich con kem phat trien, co 100.000 du khach moi nam, so voi 400.000 tai Quan đao Cook va 200.000 tai Vanuatu. Hau het đat đai khong thich hop cho nong nghiep, va thuc pham chiem khoang 20% nhap khau. Theo FAOSTAT, Nouvelle-Caledonie la mot trong cac nha cung cap đang ke ve: khoai lang; khoai mon; chuoi nau an; dua. Vung đac quyen kinh te cua Nouvelle-Caledonie rong 1,4 trieu km². Linh vuc xay dung chiem khoang 12% GDP, su dung 9,9% dan so huong luong vao nam 2010. Che tao phan lon han che trong cac hoat đong quy mo nho nhu che bien thuc pham, det va chat deo.


= Linh vuc Niken =
Nouvelle-Caledonie chiem khoang 25% tru luong niken cua the gioi. Suy thoai kinh te the gioi vao cuoi thap nien 2000 co tac đong nghiem trong đen nganh niken, do linh vuc nay phai đoi dien voi viec gia giam đang ke. Gia ca giam khien mot so nha cung cap giam hoac ngung hoan toan hoat đong cua ho, dan đen giam cung cap toan cau ve niken đen 6% so voi nam 2008.
Boi canh nay ket hop voi thoi tiet xau buoc cac hang hoat đong trong linh vuc nay phai xet lai muc tieu san luong cua ho. Do đo, hoat đong khai thac mo giam đen 8% ve luong theo nam. Ty le cua linh vuc niken trong GDP giam tu 8% vao nam 2008 xuong con 5% vao nam 2009. Ghi nhan mot xu huong đao nghich va khoi phuc nhu cau vao đau nua sau cua nam 2009, cho phep tang 2% san luong kim loai đia phuong.


Van hoa Khac go, đac biet la go houp (Montrouziera cauliflora), la mot kieu phan anh đuong thoi ve đuc tin cua xa hoi bo lac truyen thong, va bao gom cac vat to, mat na, khung cua, hoac fleche faitiere, mot loai ten trang tri mai nha cua nguoi Kanak. Đan ro la mot loai thu cong đuoc nu gioi bo lac lam pho bien, tao ra cac đo vat đe su dung hang ngay. Trung tam Van hoa Jean-Marie Tjibaou do kien truc su nguoi Y Renzo Piano thiet ke, đuoc khanh thanh vao nam 1998, la bieu trung cho van hoa Kanak. Kaneka la mot loai hinh am nhac đia phuong, đuoc truyen cam hung tu reggae va khoi nguon trong thap nien 1980. Mwa Ka la mot coc vat to cao 12m ky niem viec Phap sap nhap Nouvelle-Caledonie, no đuoc khanh thanh vao nam 2005.
Les Nouvelles Caledoniennes la nhat bao duy nhat tai quan đao. Mot nguyet san la  Le Chien bleu nhai lai cac tin tuc tu Nouvelle-Caledonie. Quan đao co nam đai phat thanh: RFO radio Nouvelle-Caledonie, Oceane FM, NRJ, Radio Djiido, va Radio Rythmes Bleus. Hai đai cuoi co muc tieu chinh la cac nhom nguoi Kanak. Hang truyen thong cong cong France Television van hanh mot kenh truyen hinh đia phuong mang ten Reseau Outre-Mer 1re, cung voi truyen phat cac kenh France 2, France 3, France 4, France 5, France O, France 24 va Arte. Canal Plus Caledonie van hanh 17 kenh ky thuat so bang tieng Phap, bao gom Canal+ va TF1. Phat song truyen hinh analogue ket thuc vao thang 9 nam 2011, hoan thanh chuyen đoi truyen hinh so tai New Nouvelle-Caledonie. Truyen thong đuoc cho la co the hoat đong tu do, song Phong vien khong bien gioi neu quan ngai vao nam 2006 ve viec cac thanh vien mot nhom ung ho đoc lap đe doa nhan vien RFO.
Su kien the thao lon nhat đuoc to chuc tai Nouvelle-Caledonie la mot vong cua giai vo đich đua xe chau A Thai Binh Duong FIA (APRC). Đoi tuyen bong đa Nouvelle-Caledonie bat đau thi đau vao nam 1950, va đuoc nhan vao FIFA vao nam 2004. Truoc khi gia nhap FIFA, Nouvelle-Caledonie co vi the quan sat vien cua Lien đoan bong đa chau Đai Duong. Ho tung nhieu lan chien thang tai Đai hoi The thao Nam Thai Binh Duong, va tung xep thu ba tai Cup bong đa chau Đai Duong. Đua ngua cung rat pho bien tai Nouvelle-Caledonie, giong nhu cac tran cricket cua nu gioi. Đoi tuyen bong nem Nouvelle-Caledonie tung vo đich chau Đai Duong vao nam 2008.
Do nghe lam vuon phat trien o muc đo thap, qua nhiet đoi tuoi it quan trong trong am thuc Nouvelle-Caledonie so voi cac quoc gia Thai Binh Duong khac, thay vao đo ho dua vao gao, ca va cac loai cu nhu khoai mon. Mot cach thuc thuong đuoc chuan bi la Bougna, theo đo ca, khoai mon, chuoi va cac loai hai san khac đuoc bo trong la chuoi va đem chon cung cac vien đa nong đe nau, sau đo đao len va an.


Giao thong San bay quoc te Tontouta nam cach 50 km ve phia bac cua Noumea, giup lien ket Nouvelle-Caledonie voi cac san bay cua Paris, Tokyo, Sydney, Auckland, Brisbane, Melbourne, Osaka, Papeete, Fiji, Wallis, Port Vila, Seoul, va St. Denis. Hau het dich vu hang khong noi bo do hang Aircalin đieu hanh. Du thuyen cap cang tai Gare Maritime thuoc Noumea. Tau cho khach va hang hoa Havannah đi đen Port Vila, Malicolo va Santo thuoc Vanuatu mot lan moi thang.
Mang luoi đuong bo cua Nouvelle-Caledonie gom:

Route territoriale 1, chay tu cua ngo Noumea đen song Nehoue, phia bac cua Koumac;
Route territoriale 2, nam tren đao Lifou va tu san bay Wanaham đen phia nam cua We;
Route territoriale 3, tu giao voi RT1 tai Nandi đen song Tiwaka;
Route territoriale 4, tu giao voi RT1 gan Mueo đen nha may đien.


Chu thich Lien ket ngoai Chinh phu Nouvelle-Caledonie (tieng Phap)
Nouvelle-Caledonie tren DMOZ
Biodiversite Neo-Caledonienne