Ung thu phoi la can benh trong đo xuat hien mot khoi u ac tinh đuoc mo ta qua su tang sinh te bao khong the kiem soat trong cac mo phoi. Neu nguoi benh khong đuoc đieu tri, su tang truong te bao  nay co the lan ra ngoai phoi  đen cac mo hoac bo phan khac cua co the, qua trinh nay goi la di can. Hau het cac loai ung thu khoi nguon tu trong phoi (ung thu phoi nguyen phat) la ung thu bieu mo,. Ung thu phoi đuoc chia lam hai loai chinh la ung thu phoi te bao nho (SCLC) va ung thu phoi khong phai te bao nho (NSCLC). Trieu chung pho bien nhat cua can benh nay la ho (bao gom ca ho ra mau), sut can, kho tho, va đau nguc.
Đa phan cac ca ung thu phoi (85%) co nguyen nhan bat nguon tu viec hut thuoc la trong mot thoi gian dai. Khoang 10–15% truong hop con lai benh xay ra o nhung nguoi chua tung hut thuoc. Đoi voi nhung truong hop nay, nguyen nhan la do su ket hop cua cac nhan to di truyen, viec tiep xuc truc tiep voi khi radon, amiang, hut thuoc thu đong, hay khong khi o nhiem. Ung thu phoi co the quan sat qua nhung tam anh X quang nguc va chup cat lop vi tinh (CT). Cach thuc chan đoan la lam sinh thiet va thuong đuoc thuc hien bang noi soi phe quan hay theo chi dan cua chup cat lop.
Phuong phap phong benh la tranh cac nhan to nguy co nhu khoi thuoc va khong khi o nhiem. Viec đieu tri va ket qua lau dai phu thuoc vao loai ung thu, giai đoan benh (muc đo lay lan cua khoi u), va suc khoe cua nguoi benh. Đa so truong hop la khong the chua khoi. Cac phuong phap chua tri pho bien gom co phau thuat, hoa tri va xa tri. Ung thu phoi khong phai te bao nho đoi khi ap dung phuong phap phau thuat, con voi ung thu phoi te bao nho thi hoa tri va xa tri thuong đat hieu qua tot hon.
Tinh tren pham vi toan the gioi trong nam 2012, so ca mac ung thu phoi la 1,8 trieu, trong đo 1,6 trieu nguoi đa tu vong. Đieu nay lam cho ung thu phoi la loai ung thu khien so nam gioi tu vong la cao nhat va so nu gioi tu vong la cao thu nhi sau ung thu vu. Đo tuoi chan đoan thuong gap nhat la 70. Tai My, 17,4% so benh nhan song sot sau nam nam ke tu thoi điem xac đinh mac benh, con đoi voi nhung nuoc đang phat trien ket qua ve mat trung binh la kem hon.


Dau hieu va trieu chung Nhung dau hieu va trieu chung co the la cua ung thu phoi bao gom:

Trieu chung ve đuong ho hap: ho, ho ra mau, tho kho khe, kho tho
Trieu chung toan than: sut can, met moi, sot, mong tay dui trong
Trieu chung do ung thu chen ep nhieu sang cac co quan ke ben: đau nguc, đau xuong, tac nghen tinh mach chu tren, kho nuot
Neu ung thu phat trien o đuong tho, no co the chan dong khi luu thong, gay ra chung kho tho. Su can tro nay co the dan toi viec tich luy chat bai tiet phia sau cho tac, qua đo mo đuong cho viem phoi.
Tuy thuoc vao loai khoi u, hoi chung can ung thu (paraneoplastic syndrome) co the la dau hieu thu hut su chu y ban đau đen can benh. Đoi voi ung thu phoi, nhung hien tuong nay co the bao gom chung tang calci huyet, hoi chung tang tiet hormone chong bai nieu khong phu hop (SIADH, nuoc tieu đam đac va mau loang mot cach bat thuong), hormon vo thuong than (ACTH) san xuat lech vi tri, hoi chung nhuoc co Lambert–Eaton (co bap yeu đi do roi loan tu mien dich). Cac khoi u tren đinh phoi, biet đen voi ten goi khoi u Pancoast, co the xam lan he than kinh giao cam, dan toi hoi chung horner (sup mi mat va co đong tu cung ben) va gay ton hai đen đam roi than kinh canh tay (brachial plexus).
Phan lon cac trieu chung cua ung thu phoi (chan an, sut can, sot, met moi) la khong đac biet. Đoi voi nhieu nguoi, vao thoi điem ho phat hien ra nhung dau hieu benh tat va đi tim su cham soc y te, khoi u đa lan ra ngoai đia điem khoi phat. Cac trieu chung co the bao hieu qua trinh di can đa xuat hien bao gom sut can, đau xuong va cac trieu chung ve than kinh (đau đau, ngat xiu, co giat, yeu chi). Nhung đia điem khoi u lan sang thuong gap đo la nao, xuong, tuyen thuong than, la phoi con lai, gan, mang ngoai tim, va than. Khoang 10% so ca ung thu phoi khong thay nhung trieu chung khi chan đoan, nhung truong hop nay benh tinh co phat hien nho viec chup X quang nguc đinh ky.


Nguyen nhan Ung thu phat trien tu ton thuong DNA ve mat di truyen va nhung su bien đoi ngoai di truyen (epigenetic). Nhung đot bien nay anh huong đen cac chuc nang binh thuong cua te bao, bao gom su tang sinh te bao, qua trinh chet theo chuong trinh cua te bao (apoptosis) va sua chua DNA. Ton thuong tich luy cang nhieu thi nguy co mac ung thu cang tang len.


= Hut thuoc =

Hut thuoc, đac biet la thuoc la đieu, cho đen nay la tac nhan chinh gay ra ung thu phoi. Trong khoi thuoc la co chua it nhat 73 chat gay ung thu đa biet, nhu la benzo(a)pyren, NNK, buta-1,3-dien, va mot đong vi phong xa cua poloni đo la poloni-210. Tai cac nuoc phat trien, 90% so ca tu vong do ung thu phoi o nam gioi trong nam 2000 đuoc cho la do hut thuoc, ti le nay đoi voi phu nu la 70%. Hut thuoc cung la nguyen nhan cua khoang 85% so ca mac benh.
Viec hit phai khoi thuoc tu mot nguoi khac đang hut thuoc, hay thuong đuoc goi la hut thuoc thu đong, la mot trong nhung nguyen nhan gay ra ung thu phoi o nhung nguoi khong hut thuoc. Cac nghien cuu toi tu My, chau Au, va Anh đa cung nhat quan chi ra muc đo rui ro la gia tang đang ke đoi voi nhung truong hop hut thuoc thu đong. Nguy co mac benh đoi voi nhung nguoi song cung voi nguoi hut thuoc tang len tu 20–30% trong khi đoi voi nhung nguoi lam viec trong moi truong co khoi thuoc la 16–19%. Cac nghien cuu chi ra khoi thuoc bay ra ngoai khong khi tu đieu thuoc chay (sidestream smoke) nguy hiem hon nhieu so voi loai khoi ma nguoi hut thuoc truc tiep hit vao (mainstream smoke).
Khoi can sa cung chua nhieu chat gay ung thu tuong tu nhu khoi thuoc la. Tuy nhien, moi quan he giua viec hut can sa va nguy co mac ung thu phoi la khong ro rang. Mot cuoc xem xet lai thuc hien nam 2013 đa khong tim thay su gia tang nguy co tu viec dung can sa it đen trung binh. Tuy nhien đot kiem tra nam 2014 lai chi ra hut can sa lam tang gap đoi nguy co mac ung thu phoi.


= Khi Radon =
Radon la mot loai khi khong mau, khong mui đuoc tao ra tu hoat đong phan ra chat phong xa radi la san pham phan ra cua urani va đuoc tim thay trong lop vo Trai Đat. Cac san pham phan ra cua qua trinh phong xa ion hoa vat chat di truyen, gay ra nhung su đot bien ma đoi khi chuyen đoi thanh ung thu. Tai My, Radon la nguyen nhan gay ra ung thu phoi pho bien thu hai khien khoang 21.000 nguoi tu vong moi nam. Muc đo tap trung khi Radon tang len moi 100 Bq/m³ thi nguy co mac benh tang len tu 8–16%. Ham luong khi Radon co su khac biet tuy vao khu vuc va thanh phan đat đa o duoi mat đat.


= Amiang =
Amiang la loai chat co the gay ra nhieu loai benh o phoi khac nhau, trong đo co ung thu phoi. Hut thuoc la va amiang co anh huong ket hop trong viec dan toi su hinh thanh ung thu phoi. Đoi voi nhung nguoi hut thuoc co tiep xuc voi amiang, nguy co mac benh tang toi 45 lan. Ngoai ra amiang con co the gay ra ung thu mang phoi, đuoc goi la u trung bieu mo mang phoi (khac voi ung thu phoi).


= O nhiem khong khi =
O nhiem khong khi ngoai troi co mot tac đong nho đen su gia tang nguy co mac ung thu phoi. Cac hat vat chat nho (bui PM2.5) va cac sol khi sunfat (co trong khi thai xe co) co lien quan toi su gia tang nguy co nhe. Luong nito dioxide trong khong khi tang len 10 phan ti se lam tang nguy co mac benh len 14%. Theo uoc tinh, o nhiem khong khi ngoai troi la nguyen nhan cua 1–2% so truong hop mac ung thu phoi.
Co bang chung tam thoi ung ho rang o nhiem khong khi trong nha lien quan toi viec đot cui, than, phan hay tan du thuc vat phuc vu cho nau nuong hay suoi am trong gia đinh lam gia tang nguy co mac ung thu phoi. Phu nu tiep xuc (phoi nhiem) voi khoi than trong nha co nguy co khoang chung gap đoi va cac san pham phu cua viec đot chay sinh khoi la, hoac bi nghi ngo la tac nhan gay ung thu. Nguy co nay anh huong đen khoang 2,4 ti nguoi tren toan cau va nguoi ta tin rang no la nguyen nhan cua 1,5% so ca tu vong do ung thu phoi.


= Di truyen =
Khoang 8% so ca ung thu phoi co nguyen nhan toi tu cac yeu to di truyen. Mot nguoi co quan he ho hang voi nguoi bi ung thu phoi thi nguy co mac benh se tang len 2,4 lan. Đieu nay kha nang la do su ket hop gen. Tinh đa hinh cua cac nhiem sac the 5, 6 va 15 co tac đong đen nguy co mac ung thu phoi.


= Nguyen nhan khac =
Ngoai cac nguyen nhan ke tren, con nhieu yeu to khac co moi lien he voi ung thu phoi, nhu cac chat (hoa hoc), nghe nghiep, va kieu tinh trang tiep xuc voi moi truong. Co quan Nghien cuu Ung thu Quoc te (IARC) phat bieu rang co "bang chung đay đu" chi ra cac yeu to duoi đay la tac nhan gay ra ung thu o phoi:

Mot so kim loai (san pham nhom, cadmi va cac hop chat cua cadmi, cac hop chat crom (VI), beryli va cac hop chat cua beryli, sat va thep nong chay, cac hop chat cua niken, asen va cac hop chat vo co cua asen, hematit khai thac duoi mat đat)
Mot so san pham cua su chay (chay khong hoan toan, than đa [khi thai phat ra trong nha tu viec đot than], khi hoa than, dau nhua than đa, than coc, bo hong, khi thai đong co diesel)
Buc xa ion hoa (buc xa tia X, buc xa gamma, plutoni)
Mot so khi đoc (metyl ete [dung trong cong nghiep], Bis-(clorometyl) ete, mu tac luu huynh, MOPP [ hon hop vincristin-prednison-mu tac nito-procarbazin ], hoi son)
San pham cao su va bui silic oxide ket tinh (bui tinh the SiO2)


Su phat sinh Tuong tu nhu nhieu loai ung thu khac, ung thu phoi khoi nguon tu su hoat hoa cac gen gay ung thu (oncogene) hoac su bat hoat cac gen uc che khoi u (hay gen chong ung thu, antioncogene). Cac tac nhan gay ung thu gay ra đot bien o nhung gen nay, qua đo mo đuong cho su phat trien cua benh.
Nhung đot bien trong gene tien ung thu (proto-oncogene) K-ras la nguyen nhan cua 10–30% so ca ung thu bieu mo tuyen phoi. Khoang 4% so truong hop ung thu phoi khong phai te bao nho co lien quan toi gen to hop tyrosine kinase EML4-ALK.
Nhung đot bien ngoai di truyen (epigenetic); nhu su bien đoi qua trinh metyl hoa DNA, su sua đoi đuoi histon, hay su đieu chinh microRNA; co the lam cho cac gen uc che khoi u ngung hoat đong.
Thu the yeu to tang truong thuong bi (EGFR) đieu chinh qua trinh tang sinh te bao, qua trinh chet theo chuong trinh cua te bao (apoptosis), tan sinh mach (angiogenesis), va su xam lan cua khoi u. Nhung đot bien va khuech đai EGFR thuong gap o ung thu phoi khong phai te bao nho cung cap co so cho viec đieu tri bang cac chat uc che EGFR. Thu the HER2/neu it bi anh huong thuong xuyen. Cac gen thuong bi đot bien hay khuech đai khac la c-MET, NKX2-1, LKB1, PIK3CA, va BRAF.
Cho toi nay con nguoi chua hieu biet het ve cac dong te bao goc. Co che co the lien quan toi su hoat hoa mot cach bat thuong cac te bao goc. Trong đuong tho gan (hay đuong dan khi, [proximal airways—tam dich], khi quan—phan gan nhat voi đinh cua cay ho hap), cac te bao goc bieu hien keratin 5 nhieu kha nang bi tac đong va thuong dan toi ung thu phoi te bao vay (ung thu bieu mo te bao vay cua phoi). Trong đuong tho giua (middle airways), cac te bao goc lien quan bao gom te bao club (ban đau đuoc biet đen voi ten goi te bao Clara) va te bao bieu mo than kinh bieu lo protein che tiet cua te bao club. Ung thu phoi te bao nho co the co nguon goc tu nhung dong te bao nay hoac te bao than kinh noi tiet, va co the bieu hien glycoprotein CD44.
Su di can cua ung thu phoi đoi hoi qua trinh chuyen đoi kieu te bao tu bieu mo thanh trung mo. Đieu nay co the xay ra thong qua su hoat hoa cac đuong truyen tin hieu nhu Akt/GSK3Beta, MEK-ERK, Fas, va Par6.


Chan đoan Chieu chup long nguc bang tia X la mot trong nhung buoc khao sat đau tien neu nguoi benh thong bao cac trieu chung co the la cua ung thu phoi. Viec lam nay co the tiet lo mot trung that khuech truong de quan sat, tinh trang xep phoi, viem phoi hoac tran dich mang phoi. Anh chup cat lop vi tinh (CT) thuong đuoc su dung đe cung cap them thong tin ve loai benh va muc đo benh. Noi soi phe quan hoac lam sinh thiet theo chi dan CT thuong đuoc dung đe lay mau khoi u phuc vu cho viec kham nghiem mo (mo benh hoc).
Ung thu phoi thuong xuat hien voi hinh anh mot not phoi đon đoc (SPN) tren anh X quang chup long nguc. Tuy nhien, pham vi chan đoan phan biet la rong. Dau hieu nay cung co o nhieu loai benh khac nhu lao, nhiem nam, ung thu di can hay viem phoi to chuc hoa. Ngoai ra con cac nguyen nhan it gap hon cung lam xuat hien not đon đoc o phoi la u mo thua, nang phe quan, u tuyen, di dang đong tinh mach, phoi biet lap, not thap, granulomatosis voi polyangiitis (truoc đay goi la u hat wegener), hoac lymphoma (u lympho hay ung thu hach bach huyet). Ung thu phoi con co the đuoc phat hien mot cach tinh co (incidentaloma) nho quan sat thay hinh anh not phoi đon đoc tren anh X quang long nguc hoac anh chup cat lop vi tinh thuc hien vi mot ly do khong lien quan. Chan đoan xac đinh ung thu phoi dua tren ket qua kiem tra cac mo đang ngo xet trong boi canh cac đac điem lam sang va X quang.
Cac huong dan thuc hanh lam sang (CPG) khuyen ap dung viec giam sat not phoi thuong xuyen. Khong nen lam dung viec chup CT lau dai hoac thuong xuyen hon so voi chi đinh boi keo dai thoi han va muc đo se lam con nguoi phoi nhiem voi su gia tang buc xa.


= Phan loai =
Ung thu phoi đuoc phan loai dua theo ket qua xet nghiem mo benh hoc. Su phan loai nay la quan trong cho viec theo doi, đieu tri va du đoan ket qua benh. Cac loai ung thu phoi la ung thu bieu mo, nhung khoi u ac tinh phat sinh tu te bao bieu mo. Ung thu bieu mo phoi đuoc phan theo kich co va dien mao cua cac te bao ac tinh quan sat thay duoi kinh hien vi boi mot nha mo benh hoc. Đe phuc vu cho muc đich đieu tri, nguoi ta phan ra hai loai lon: ung thu phoi khong phai te bao nho va ung thu phoi te bao nho.


 Ung thu phoi khong phai te bao nho  Ung thu phoi khong phai te bao nho (NSCLC) đuoc chia thanh cac loai nho hon, ba loai chinh trong đo la ung thu bieu mo tuyen, ung thu bieu mo te bao vay va ung thu bieu mo te bao lon.
Gan 40% so ca ung thu phoi la ung thu bieu mo tuyen, loai nay thuong bat nguon tu mo phoi ngoai vi. Mac du hau het cac ca ung thu bieu mo tuyen co lien quan toi viec hut thuoc, nhung đay cung la hinh thai ung thu pho bien nhat o nhung nguoi hut it hon 100 đieu thuoc trong suot cuoc đoi ("nhung nguoi khong hut thuoc") va nhung nguoi co tien su hut thuoc khiem ton. Mot phan loai phu cua ung thu bieu mo tuyen, AIS (tam dich: Ung thu bieu mo tuyen phoi tai cho, truoc đay goi la ung thu bieu mo bronchioloalveolar), thuong gap hon o nhung nu gioi khong hut thuoc va co the kha nang song sot ve lau dai la cao hon.
Ung thu bieu mo te bao vay chiem khoang 30% so truong hop ung thu phoi. Loai nay thuong xay ra o gan đuong dan khi lon. Mot khoang trong va su chet te bao thuong đuoc tim thay o trung tam khoi u. Khoang 9% so ca ung thu phoi thuoc loai ung thu bieu mo te bao lon. So di ten goi nhu vay vi te bao ung thu la lon, voi su du thua te bao chat, nhan te bao lon va hach nhan de thay.


 Ung thu phoi te bao nho  O ung thu phoi te bao nho (SCLC), cac te bao chua day đac cac hat tiet the dich than kinh (cac tui tiet chua hormon than kinh noi tiet), do đo khoi u loai nay co lien đoi voi hoi chung can ung thu/noi tiet. Đa so truong hop benh phat sinh o đuong dan khi lon (phe quan chinh va phe quan thuy). 60 đen 70% truong hop benh đa lan rong (khong the xa tri tai mot pham vi đon le) tai thoi điem quan sat.


 Loai khac  Co bon loai phu chinh đuoc cong nhan, mac du mot so truong hop co the bao ham su ket hop cua cac loai phu khac nhau nhu ung thu bieu mo tuyen vay. Cac loai phu hiem gap gom co U carcinoid, ung thu bieu mo tuyen phe quan, va ung thu bieu mo sarcomatoid.


= Di can =
Phoi la noi thuong chung kien khoi u tu cac bo phan khac cua co the lay lan sang. Ung thu thu phat đuoc phan loai dua theo đia điem phat sinh ban đau, vi du: ung thu vu lan sang phoi đuoc goi la ung thu vu di can. Khoi u di can thuong co dien mao tron tren anh X quang.
Nhung truong hop ung thu phoi nguyen phat hay di can toi nao, xuong, gan, va tuyen thuong than. Nhuom mien dich (immunostaining) mot mau sinh thiet thuong giup ich cho viec xac đinh nguon goc. Su hien dien cua cac loai protein Napsin-A, TTF-1, CK7 va CK20 giup xac đinh loai ung thu phoi. Ung thu phoi te bao nho co nguon goc tu cac te bao than kinh noi tiet co the bieu hien CD56, phan tu ket dinh te bao than kinh, synaptophysin hoac chromogranin.


Tham khao Lien ket ngoai Ung thu phoi va nhung đieu nen biet
Cac dau hieu ung thu phoi