Chien tranh Đai Ngu – Đai Minh, Chien tranh Ho – Minh, hay thuong đuoc gioi su hoc Viet Nam goi la cuoc xam luoc cua nha Minh, la cuoc chien cua nha Ho nuoc Đai Ngu (Đai Viet) chong lai cuoc xam luoc cua nha Minh (Trung Quoc) duoi trieu Minh Thanh To tu thang 4 nam 1406 cho đen thang 6 nam 1407 khi nha Minh đanh bai hoan toan quan đoi nha Ho va bat đuoc Ho Quy Ly, Ho Han Thuong.
Nam 1400, Ho Quy Ly buc vua nha Tran – Đai Viet nhuong ngoi cho minh, lap ra nha Ho – Đai Ngu. Ho Quy Ly đa thuc hien nhung thay đoi ve tien giay, hanh chinh, quan đoi, chuyen kinh đo tu Thang Long ve Thanh Hoa... nham phat trien Đai Ngu va co the chong lai mot cuoc xam luoc tu nha Minh. Ba nam sau, nha Ho dung 20 van quan đe tan cong quoc gia phia Nam la Chiem Thanh, vay kinh đo Chiem Thanh 9 thang nhung sau đo rut quan ve do thieu luong thuc. Nha Minh đa cu xu voi Chiem Thanh nhu mot đong minh bang cach sai 9 chien thuyen sang cuu, quan thuy nha Minh va nha Ho khi quay ve gap nhau giua bien nhung khong co xung đot nao xay ra.
Nha Minh đa gay suc ep len nha Ho bang cac đoi hoi ve nguoi, luong thuc, đat đai, cua cai... nhung nha Ho chi đap ung cho nha Minh theo cach ma gay it thiet hai nhat cho ho. Đen thang 4 nam 1406, nha Minh lay co đua Tran Thiem Binh ve Đai Ngu đe mang quan đanh vao ai Lanh Kinh. Đoi quan nay bi đanh bai, nhung nha Ho đa mat bon đai tuong chi huy quan cac ve. Ba thang sau, nha Minh huy đong 215.000 quan, noi phao len thanh 80 van quan, chia lam 2 đuong tan cong Đai Ngu. Đai Ngu đa khong phong thu o bien gioi, ma tap trung phong thu o bo Nam song Hong. Quan Minh voi su dan đuong cua cac nguy quan đau hang nguoi Viet đa đanh bai Đai Ngu o tran Moc Hoan, sau đo la tran Đa Bang, chiem đuoc Đong Đo. Quan Minh tiep tuc đanh bai hoan toan quan chu luc cua Đai Ngu o tran Ham Tu, khien cho nha Ho phai rut lui ve Thanh Hoa, va bat đuoc cha con Ho Quy Ly, Ho Han Thuong vao thang 6 nam 1407, nha Ho hoan toan cham dut.
Nha Minh đat ach đo ho len nuoc Viet, ho tu đat nuoc Viet tro thanh mot tinh cua Trung Quoc, Đai Ngu con mat đi lanh tho ma ho chiem đuoc cua Chiem Thanh truoc đo khi Chiem Thanh nhan co hoi đa đua quan chiem lai. Cac su quan nguoi Viet khi bien soan sach chinh su Đai Viet su ky toan thu vao thoi Le so o the ky 15 (xem Ngo Si Lien) va thoi Le – Trinh o the ky 17 (xem Pham Cong Tru) đa khong coi nha Ho nhu mot trieu đai chinh thong nhu mot su phu nhan ve mat phap ly cua nha Minh len lanh tho nuoc Viet. Ho cung coi Nha Hau Tran la mot trieu đai chinh thong tu nam (1407–1414) va tiep đo la khoi nghia cua Le Loi nam 1418 đa thanh lap nen Nha Hau Le nhu mot su tiep dien ve mat lich su ma nha Minh chi la luc luong chiem đong tam thoi.


Boi canh Cuoi the ky XIV, nha Tran ke tu vua Tran Du Tong cai tri nuoc Đai Viet suy yeu nghiem trong. Nuoc Chiem Thanh phia nam nhieu lan tan cong, cuop pha kinh thanh Thang Long, nha Tran khong ngan can đuoc, lai them trong nuoc nhieu cuoc khoi nghia no ra. O Trung Quoc, Chu Nguyen Chuong đanh thang nguoi Mong Co lap nen nha Minh, the luc hung manh. Sau cai chet cua vua Tran Due Tong tai đat Chiem Thanh cung that bai nang ne tai chien truong phia nam cua nha Tran nam 1377, Minh Thai To co y đinh xam chiem Đai Viet. Thai su trieu Minh Ly Thien Truong can ngan, vua Minh tam thoi.

Tu nam 1384, nha Minh nhieu lan ra yeu sach đoi nha Tran cong nap, đoi cung cap nha su, phu nu xoa bop, giong cay hoac giup quan linh, luong thuc, voi chien... đe đanh nguoi Man o bien gioi Viet – Trung. Nha Tran đap ung cac yeu sach đo, co luc hoan toan, hoac mot phan. Nam 1400, Ho Quy Ly buc vua Tran nhuong ngoi. Nha Ho thanh lap, đoi ten nuoc thanh Đai Ngu. Khong lau sau, vua Ho Quy Ly nhuong ngoi cho con la Ho Han Thuong đe len lam Thuong hoang. Nha Minh tiep tuc ra yeu sach khien Ho Han Thuong phai vat va cung ung. Du đuoc đap ung nha Minh van khong thoi y đinh đanh chiem nuoc Đai Ngu đe bien tro thanh quan huyen nhu cac thoi Bac thuoc truoc đay. Nguoc lai sau khi len ngoi, vua Ho Han Thuong nam 1402 cho đap đan Giao o nui Đon Son đe lam le Te giao, mot nghi le chi dung cho thien tu, ham y nuoc Viet ngang hang voi Trung Quoc.
Tu nam 1403, nha Minh sai nhung nguoi bi nha Tran mang cong nap sang phuong Bac truoc đay, von thong thao đuong sa o Đai Ngu, nhu Nguyen Toan, Tu Ca, Nguyen Tong Đao tro ve do tham tinh hinh va chuan bi lam noi ung. Ho bi mat dan nguoi nha:

Neu co quan phuong Bac sang thi dung co vang va nhan la nguoi than cua noi quan co ho ten mo... thi se khong bi giet hai.
Tuy nhien viec nay bi nha Ho phat hien va bat giet het cac than thuoc cua may nguoi do tham cho nha Minh.
Trong khi bi nha Minh uy hiep o phia Bac, nha Ho lien tuc mo mat tran phia nam đe mo rong đat đai tu Chiem Thanh. Sau khi buoc vua Chiem dang Chiem Đong va Co Luy đe lap ra 4 chau Thang, Hoa, Tu, Nghia vao nam 1402, sang nam 1403, Ho Han Thuong lai tiep tuc đanh Chiem. Tuong Pham Nguyen Khoi nhanh chong tien đen bao vay kinh thanh Cha Ban cua Chiem Thanh. Trong tinh the nguy cap, vua Chiem ben sai su cau cuu nha Minh. Minh Thanh To đieu 9 thuyen chien vuot bien sang cuu Chiem.
Pham Nguyen Khoi vay ham Cha Ban trong 9 thang nhung khong ha đuoc. Quan Đai Ngu het luong, đanh phai rut ve. Quan nha Ho ve nua đuong gap quan Minh ngoai bien. Tuong Minh sai nguoi noi voi Nguyen Khoi "nen rut quan ve ngay, khong nen o lai". Nguyen Khoi khong giao chien voi quan Minh ma rut ve nuoc, bi Ho Quy Ly trach sao khong giet het thuy quan nha Minh.
Nam 1404, tho quan chau Tu Minh cua nha Minh la Hoang Quang Thanh tau voi vua Minh Thanh To (Chu Đe) rang Loc Chau nguyen la đat cu cua chau Tu Minh. Minh Thanh To sai nguoi sang Đai Ngu đoi tra lai đat Loc Chau cho chau Tu Minh, nhung Ho Quy Ly khong nghe. Nam 1405, Chu Đe lai sai su than sang đoi, Quy Ly khong the tu choi, ben sai Hoang Hoi Khanh sung lam Cat đia su đe giao đat. Hoi Khanh đem đat 59 thon o Co Lau tra cho nha Minh. Khi Hoi Khanh tro ve, Ho Quy Ly quo trach đa tra đat qua nhieu.
Sau đo, nhung tho quan do nha Minh đat ra đe giu đat moi nhuong ay, Quy Ly ngam sai nguoi ban tho đanh thuoc đoc cho chet. Theo toi thu 12 trong hich ke toi cua nha Minh, nha Ho cho xam chiem Loc Chau, chau Tay Binh va trai Vinh Binh thuoc chau Tu Minh, va khi nha Minh cho nguoi đoi lai, nha Ho chi tra lai chua đen 2, 3 phan 10 vung đat đa chiem.

Sau khi cuoc chien Viet-Chiem tam lang cuoi thoi Tran, nhieu tho hao o Nghe An, Tan Binh, Thuan Hoa va cac tuong tung theo Chiem Thanh đeu bi ha lenh bat đe tri toi. Trong so đo co mot nguoi la Tran Tong. Mot nguoi gia no cua Tran Tong la Tran Khang tron sang Lao, đoi ten la Thiem Binh. Đen nam 1400, nhan su kien Ho Quy Ly cuop ngoi nha Tran, lap ra nha Ho, Khang mao xung la con cua Tran Nghe Tong, chay sang Trung Quoc cau vien nha Minh đanh bao thu.
Nam 1404, nha Minh sai Ly Y sang hoi nha Ho ve viec Tran Thiem Binh. Ly Y đen cong quan sai nguoi do tham tinh hinh Đai Ngu. Khi Ly Y tro ve, Ho Quy Ly moi phat hien y đo do tham, ben sai Pham Luc Tai đuoi theo giet đi, nhung đen Lang Son thi Y đa ra khoi bien gioi. Ly Y đi thoat ve Trung Quoc, tau voi Minh Thanh To rang ho Ho xung đe va ngao man. Sau khi Ly Y ve, Ho Han Thuong sai Nguyen Canh Chan dang bieu ta toi va xin ruoc Tran Thiem Binh ve nuoc va ton lam chua. Minh Thanh To hua phong cho Ho Han Thuong mot quan lon neu chiu quy phuc.


Chuan bi luc luong cua hai ben = Nha Minh =
 
Đe chuan bi luc luong đanh Đai Ngu, Minh Thanh To cho đieu đong luc luong tu Nam Kinh, theo đuong thuy xuong hoi binh voi cac luc luong đang tap trung tai Quang Tay, gom 95.000 quan tu cac tinh Chiet Giang, Giang Tay, Quang Đong, Quang Tay, Ho Quang, cong voi 10.000 ky binh va bo binh tu cac đon vi cam binh, 30.000 tho binh tu Quang Tay. Nha Minh cung huy đong chuan bi tac chien 75.000 quan ky binh va bo binh tu Van Nam, Quy Chau, Tu Xuyen. Cac xu Van Nam va Quang Tay đuoc lenh moi xu phai chuan bi 20 van thach luong (mot thach khoang 60 kg) cung ung cho quan. Van Nam cung đuoc lenh huy đong 10.000 quan tiep vien. Co khoang mot phan muoi binh linh Minh đuoc trang bi hoa khi. Nha Minh phao tin quan vien chinh đuoc đieu đong len đen 80 van quan, nhung theo Whitmore, co le quan Minh thuc te khoang 215.000 quan.
Quan Minh khi sang đen Đai Ngu cung đong thuyen chien đe chuan bi đanh đuong thuy. Voi danh nghia "phu Tran diet Ho", Quan Minh cung đuoc ho tro boi mot so luc luong nguoi Viet giup đo, nhu Đeo Cat Han, tho ty chau Ninh Vien (nay la Lai Chau) xin dan 4.000 bo thuoc theo đanh giup. Nha Minh con mang vang bac, lua gam vao Champa du Champa giup suc, va ha lenh đua 600 quan tinh nhue tu Quang Đong vuot bien vao Champa đe chan đuong vua toi nha Ho bo chay.
Nha Minh phao tin đao quan vien chinh đong toi 80 van nguoi, nhung co le đay chi la con so phong đai đe khuech truong thanh the, vi theo so lieu nam 1392, tong binh luc nha Minh gom 16.489 chi huy, 1.198.434 binh si va 45.080 ngua, kho co the huy đong đen 
  
    
      
        
          
            2
            3
          
        
      
    
    {\displaystyle {\frac {2}{3}}}
  
 luc luong chi đe don vao chien truong An Nam, trong khi van phai lo đen van đe noi loan va phong giu phia Bac khoi quan Mong Co.


= Nha Ho =


 Luc luong  Ho Han Thuong đieu đong them quan trong nuoc. Thang 9 nam 1404, ong đinh ra Nam ban va Bac ban, chia lam 12 ve; quan Đien hau đong va quan Đien hau tay chia lam 8 ve; moi ve 18 đoi, moi đoi 18 nguoi. Đai quan thi 30 đoi, trung quan 20 đoi, moi dinh 15 đoi, moi đoan 10 đoi; Cam ve đo co 5 đoi. Tat ca chiu su chi huy cua Đai tuong quan. Cac sach su o Viet Nam đeu khong co so lieu ve tong so quan linh duoi thoi nha Ho, chi biet rang trong chien dich xam luoc Chiem Thanh nam 1403, nha Ho đa huy đong 20 van quan:  Gia phong Pham Nguyen Khoi lam Đai tuong quan hai ve Thien Nguu va Phung Than, chi huy quan Long Tiep, hanh thuy quan đo tuong; Ho Van lam pho. Đo Ma chi huy cac quan Thien Cuong; Đo Nguyen Thac lam pho. Quan thuy bo cong 20 van nguoi đeu theo tiet che cua Nguyen Khoi.


 Vu khi  Nha Ho bi mat cho đong chien thuyen. Nam 1404, Ho Han Thuong cho lam thuyen đinh sat đe phong quan Minh, lay tieng la tau tai luong. Thang 6 nam 1404, Ho Han Thuong đat 4 kho quan khi, lay nguoi gioi bat ke la quan hay dan vao lam viec.


 Phong thu noi hiem yeu  Nha Ho chu trong phong thu doc song Cai, song Thao, song Đa, cho dung rao go doc song. Tai cac cua bien cung cho đong coc go đe phong bi tan cong. Nha Ho tap trung đap thanh Đa Bang vi du tinh đay la điem xung yeu nhat khi co chien su. He thong rao go va thanh lien nhau hon 900 dam. Thang 9 nam 1405, Ho Han Thuong con sai đong coc giu cua song Bach Hac đe ngan quan đich tien đen theo đuong Tuyen Quang. Đich than Thuong hoang Ho Quy Ly cung Ho Han Thuong đi xem xet nui song va cua bien đe phong noi hiem yeu. Đong thoi nha Ho con lenh cho dan cac lo phia bac thuc thi ke "vuon khong nha trong", nho bo het lua khi quan Minh keo sang đe lam tuyet luong đich.


 Ngoai giao  Du tang cuong phong thu, nha Ho van sai su sang xin giang hoa đe tranh viec binh đao. Thang 7 nam 1405, nha Ho sai Pham Canh va Luu Quang Đinh đi su. Nha Minh giu Pham Canh lai, cho Quang Đinh ve nuoc. No luc ngoai giao cua nha Ho that bai va chien tranh đen rat gan.


Dien bien cuoc chien = Quan Minh tien quan sang lan thu nhat =
Thang 4 nam 1406, lay co đua Tran Thiem Binh ve nuoc, nha Minh sai Han Quan va Hoang Trung mang quan ho tong đe lap Tran Thiem Binh lam vua. Minh thuc luc chep quan so đoi quan cua Hoang Trung la 5.000, nhung theo Đai Viet Su ky Toan thu thi Hoang Trung co toi 100.000 quan.
Ngay 8 thang 4 am lich, Hoang Trung đanh vao cua Lanh Kinh. Ta Tuong quoc Ho Nguyen Trung dan hai canh quan thuy bo Đai Ngu đung đo voi quan Minh. Sang hom đo, cac quan thuy bo giao chien. Theo Đai Viet Su ky Toan thu, quan Đai Ngu thay quan Minh it hon nen khinh suat, đe bi đanh bai voi ton that nang ne. Nhi ve đai tuong Pham Nguyen Khoi, tuong chi huy quan Chan Cuong la Chu Binh Trung, tuong chi huy quan Tam Phu la Tran Huyen Huyen, Ta Than Duc quan Tran Thai Boc đeu thua chet. Ta Tuong quoc Trung bo thuyen len bo, suyt bi vay, co nguoi voi diu xuong thuyen thoat đuoc.
Nhung đung luc đo, tuong Ta Thanh Duc quan Ho Van mang quan tu Vu Cao (Bac Giang) đanh up quan Minh. Hoang Trung khong chong noi, đen đem ben rut quan ve. Song cac tuong Đai Ngu la Ho Xa va Tran Đinh mang quan đong chan o ai Chi Lang. Quan Minh bi mat đuong ve, buoc phai chap nhan giao nop Tran Thiem Binh va sai Cao Canh đua hang thu, đe nghi mo đuong cho ve nuoc:

"Quan Tong binh Hoang sai tieu nhan toi đay trinh bay ngai biet viec nay: Truoc vi Thiem Binh chay sang trieu đinh tau rang han chinh la con cua quoc vuong An Nam, vi the moi sai đai binh sang chieu du. Khong ngo tram ho xu nay đeu khong phuc, ro rang la han noi bay. Nay lui quan quan ve tau voi trieu đinh thi bi quan ai doc đuong ngan giu, nghen loi khong qua đuoc. Nay đem Thiem Binh toi nop, xin tha cho đi thi may lam".
Ho Xa nhan hang thu, bang long nhan Thiem Binh va mo vong vay cho quan Minh rut lui. Quan Đai Ngu bat đuoc nhieu tu binh, đua vao Nghe An cho lam ruong. Tran Thiem Binh bi mang ve xu lang tri. Tran Thiem Binh bi giet khien nha Minh tuc gian va quyet đinh tien đanh nha Ho.


= Đai quan Minh tien sang =
Sau chien thang, Ho Han Thuong thuong cong cho moi nguoi 3 tu, cac quan van vo dang bieu mung, ong khong nhan. Khi quan Minh moi vao, Đai Ngu ra lenh cho nhan dan vung bien gioi pha bo het lua ma; cac xu Lang Chau, Vu Ninh, Bac Ninh, Gia Lam, Tam Đai đeu nghiem chinh lam vuon khong nha trong, nay phuc lai nghiep cu. Ho Han Thuong sai An phu su Tam giang Tran Cung Tuc sang nha Minh cau hoa, giai thich ve viec Tran Thiem Binh, nha Minh đa giu toan bo nhung nguoi nay cho đen khi ket thuc cuoc chien moi cho ve.
Ho Quy Ly bo them huong quan, lay nguoi co pham tuoc tam trong coi. Chieu mo nhung nguoi vong menh lam quan dung han, đat cac chuc bach ho, thien ho đe cai quan. Thang 7, nam 1406, Ho Han Thuong sai lenh cho cac lo đong coc go o phia nam song Cai, tu thanh Đa Bang đen Lo Giang va tu Lang Chau đen Tru Giang đe lam ke phong thu. Lai lenh cho dan vung Tam Đai, Bac Giang tich tru luong thuc, vuot song sang lam nha cua o cho đat hoang, chuan bi di cu đen đo.
Ban đau, Minh Thanh To Chu Đe ra lenh cho Thanh quoc cong Chu Nang lam Chinh di Đai tuong quan, Tin Thanh hau Truong Phu lam huu pho tuong, Tay Binh hau Moc Thanh lam ta pho tuong, phoi hop tien quan. Toi thang 11 nam 1406, Chu Nang bi nhiem benh chet khi moi toi Long Chau, quyen thong linh ve tay Truong Phu.
Thang 9 nam 1406, nha Minh sai hai đao quan xam luoc Đai Ngu. Đao quan thu nhat do Chinh Di pho tuong quan Tan Thanh hau Truong Phu, Tham tuong Huynh Duong ba Tran Huc chi huy, đanh vao cua ai Pha Luy (cua khau Huu Nghi ngay nay), cu mot toan mai phuc, mot toan hanh quan, thay phien ung cuu lan nhau. Đao quan thu hai do Chinh Di ta pho tuong quan Tay Binh hau Moc Thanh, Tham huu tuong quan Đo đoc đong tri Phong Thanh hau Ly Ban chi huy, đanh vao cua ai Phu Lenh, xe nui, chat cay mo đuong tien quan.. Đai Viet đia du toan bien cua Nguyen Van Sieu trich dan Minh su va chep ve ai Da Bo trong lan Moc Thanh sang đanh Đai Ngu nam 1406 rang: "野蒲隘在府西北,沐晟討安南自雲南蒙自縣經野蒲斬木通道攻奪猛烈柵華關隘,賊徒悉奔,晟進築壘於桃江(洮江)北岸造舟渡白鶴是也。" (Da Bo ai tai phu tay bac, Moc Thanh thao An Nam tu Van Nam Mong Tu huyen kinh Da Bo tram moc thong đao cong đoat Manh Liet sach Hoa Quan ai, tac đo tat bon, Thanh tien truc luy u Đao giang (桃江) [Thao giang (洮江)] bac ngan tao chu đo bach hac thi da。) "Cua ai Da Bo. Cua ai nay o tay bac phu Giao Chau, Moc Thanh đi đanh An Nam tu huyen Mong Tu, tinh Van Nam qua Da Bo, đan cay mo đuong đanh cuop trai Manh Liet, cua ai Hoa Quan, lu giac (An Nam) chay ca. Thanh tien quan đap luy o bo bac song Đao (song Thao), đong thuyen sang song Bach Hac, la đi qua cua ai Da Bo nay."
Minh su cao thi chep: "西平侯征安南,取道於此蓮花灘之外即交荒外。" (Tay Binh hau (西平侯) chinh An Nam (安南) thu đao u thu Lien Hoa than (蓮花灘) chi ngoai, tuc Giao hoang ngoai。), "Moc Thach chinh phuc nuoc An Nam (Đai Ngu), đi qua con đuong ben kia Lien Hoa Than, tuc vung bien ngoai hoang vu cua Giao Chi".

Ve sach luoc cua Đai Ngu, vien hang tuong Chiem Thanh Bo Đong khuyen voi Ho Quy Ly nen đua quan len bien gioi đon đanh ngay quan Minh, khong cho tien sau vao, đe quan Minh y vao truong binh va thong đuoc đuong tien quan, nhung cac tuong khong nghe. Theo K.W Taylor, nha Ho đa tu bo phan lon khu vuc Đong Kinh (Thang Long) va phong thu o bo nam song Hong.
Đen thang 11, quan Minh khong gap su khang cu nao đang ke, hai đao quan hoi quan o Bach Hac, bay doanh trai o bo bac song Cai đen tan Tru Giang. Theo Minh thuc luc, ngay 19 thang 11 nam 1406, Truong Phu tu Bang Tuong tien quan sang đanh nha Ho.
Truong Phu va Moc Thanh dung danh nghia "Phu Tran diet Ho", viet bang van ke toi nha Ho va tim con chau nha Tran đe phuc vi, cho tha theo dong song.
Noi dung bang van ke 22 toi cua Ho Quy Ly, gom co 8 noi dung lon:

Cuop ngoi, giet vua va tong that nha Tran (2 toi).
Coi nuoc va nhan dan nhu thu đich (3 toi).
Tu tien đoi ho Le sang ho Ho (1 toi).
Lua gat trieu đinh nha Minh (trong vu Tran Thiem Binh) (3 toi).
Đanh chiem va khong che vung Tu Minh, Ninh Vien (5 toi).
Đanh Chiem Thanh la nuoc đa than phuc nha Minh (6 toi).
Khong theo lich Trung Quoc, tu đoi ten nuoc (1 toi)
Khinh nhon, khong kinh trong nha Minh (1 toi).
Theo Minh thuc luc, co 20 toi lon cua ho Ho:Ngay hom đo, Pho tuong chinh phat An Nam la Tan Thanh hau Truong Phu (張輔) cung cac tuong linh dan quan xuat phat tu Bang Tuong (憑祥), vuot qua cua ai Pha Luy (坡壘關), lam le vong te nui song trong lanh tho An Nam (安南), cao toi Le tac giet vua, bao nguoc voi dan, xam pham ca trong lan ngoai.
Lenh cho Đo đoc đong tri Han Quan (韓觀) đong quan duoi ai, chi huy quan chinh quy va quan đia phuong cac noi nhu Quang Tay van chuyen luong thuc, sua đuong, đon go, tu sua cau cong, đieu đong quan đi tuan tra. Sai tuong Ung Duong (鷹楊) va Đo đoc thiem su Lu Nghi (呂毅) lam tien quan tien đen Ai Tan Quan (晉關 hoac Ai Luu quan 留關).
Quan giac hon 30.000 nguoi dua nui lap đon, đao hao phong thu, dung ten đoc, đa lan, go ban đe chong giu. Lu Nghi chi huy quan tan cong, dung khien che chan ma xong len, chem đau 40 ten, bat song hon 60 ten, quan giac tan ra, đai quan vuot ai, đe lai quan tran giu. Truong Phu truyen đat y chi cua vua, ban hich cho quan lai, quan dan An Nam rang:
An Nam gan ke Trung Quoc, tu khi Thai To Cao Hoang Đe (太祖高皇帝) nhan thien menh thong nhat thien ha, vua Tran Nhat Khue (陳日煃) đi đau quy thuan, đuoc ban tuoc va an hue, truyen noi tong thong nhieu nam. Ten giac Le Quy Ly (黎季犛) va con la Le Thuong (黎蒼) von la than tu, chuyen quyen lau ngay, om long dom ngo, cuoi cung giet vua cuop ngoi. Quy Ly đoi ten thanh Ho Nhat Nguyen (胡一元), con la Ho Đe (胡𡗨), gia danh thong gia, cang them long quyen, tu tay giet vua, diet ca hoang toc, gay bao nguoc khap nuoc, đen co cay chim thu cung khong yen, troi đat quy than đeu phan no.
Vua (Chu Đe) len ngoi, om đuc vien nhan, cha con Le tac sai su vao trieu, gia vo xin lenh, xung la tong toc ho Tran đa tuyet, tu nhan la chau re tam quyen quoc su. Trieu đinh lay thanh tin đoi đai, khong nghi ngo gian tra. Sau, (Tran Thien Binh) chau vua An Nam bi ep phai tron sang Lao, roi đen kinh đo to cao toi ac. Ban đau trieu đinh chua tin, sau nho su An Nam nhan ra nguoi that, moi tin la khong gia, thuong xot an ui, khong quen co chu, ben ban an thu du bao, đinh khoi binh.
Cha con Le tac biet vua con hau due, so thien binh giang toi, sai su dang loi xin tha, gia vo muon ruoc ve nuoc đe phung su. Trieu đinh tin tuong, bo qua loi cu, cho co hoi lam lai, sai su đua 5.000 quan ho tong ve nuoc. Nhung cha con Le tac om long phan trac, đat phuc binh chan giet thien binh, bat giet chau vua An Nam, su gia bao tin, vua noi gian, đac lenh đieu 800.000 quan chinh phat nghich tac.
Cuoc chinh phat nay neu ro toi trang:

Hai lan giet vua An Nam đe chiem nuoc.
Giet gan het con chau ho Tran.
Khong theo chinh thong trieu đinh, tu đoi quoc hieu, xung ton hieu, đat nien hieu.
Đoi xu dan nhu ke thu, hinh phat tan bao, giet nguoi vo toi, thue khoa nang ne, khien dan khon cung.
Von ho Le, phan to tien, tu y đoi ho.
Dua vao quan he voi ho Tran, gia danh tam quyen, lua trieu đinh.
Biet co hau due vua, xin ruoc ve nuoc, đuoc tha loi cu, nhung lai bay muu can tro thien binh, giet su gia.
Chau vua bi ep tron, song sot tro ve, đuoc vua thuong xot, cap duong, ho tong ve nuoc, nhung lai bi giet.
Chiem 7 trai cua chau Ninh Vien (寧遠州), giet bat dan chung.
Giet tho quan Luc Cat Han (力吉罕) va con re Luc Man (力猛慢), bat con gai lam no, ep thu bac, sai phai đu đuong.
Ep cac tho quan cac noi phuc dich, phat binh bat dan, khien dan chay tan loan.
Chiem đat phu Tu Minh (思明府), chau Loc (錄州), chau Tay Binh (西平州), trai Vinh Binh (永平寨), khi trieu đinh sai su đoi lai thi noi doi, tra khong đu.
Sau khi tra đat lai sai quan chiem chau Tay Binh, giet quan trieu đinh, muu xam luoc Quang Tay.
Vua Chiem Thanh (占城) la Chiem Ba Đich Lai gap tang cha, Le tac nhan đo đem quan đanh chiem Cuu Chau Cach Liet (舊州格列).
Lai đanh chiem 4 chau cua Chiem thanh la Ban Đat Lang, Bach, Hac, vo vet dan chung, gia suc.
Đem quan đanh Chiem Thanh, bat hon 100 con voi, chiem đat Chiem Sa Ly Nha (占沙離牙).
Chiem Thanh la phien than cua Trung Quoc, đa nhan an phuc trieu đinh, Le tac lai tu che an vang bac, mu mien, đai ngoc đe ep vua Chiem nhan.
Vua Chiem ton trong Trung Quoc, khong coi trong An Nam, nen bi đanh hai lan trong mot nam.
Thien su cung su Chiem đen nuoc, bi Le tac đem quan cuop o cang Thi Bi Nai (尸毘柰).
Trieu cong Trung Quoc khong sai quan đi kem, lai dung toi nhan gia lam su gia, lua doi bat kinh.
Đo la nhung toi lon, con nhieu đieu chua ke het. Cha con Le tac toi khong the dung, cac nuoc đeu chiu kho lau nam, đang thuong xot. Thien binh đen la đe cuu dan khoi kho, phuc hoi tong mieu ho Tran, đa nghiem lenh tuong si khong đuoc xam pham, dan cu yen on nhu cu, khong nen hoang so.
Quan lai bi ep theo, khong phai tu nguyen, cu yen tam lam viec, khong bi xu toi. Ai tung đong muu, nay biet hoi cai, quay ve phuc tung, cung đuoc tha thu, giu nguyen chuc cu. Nguoi cac nuoc đang buon ban o An Nam hoac bi giam giu, đeu co the đen quan doanh trinh bay, se đuoc ho tong ve nuoc. Ai muon o lai buon ban thi đuoc phep.

Ai bat song cha con Le tac, giao nop cho quan doanh, se đuoc trong thuong. Ai ngoan co giup giac, chong lenh, se bi thien binh quet sach. Khi bat đuoc cha con Le tac, se trieu tap quan lai, tuong si, nguoi gia nuoc An Nam, chon con chau ho Tran phuc vi, giai oan duoi đat, cuu dan trong nuoc, tren đe đap long vua, duoi đe thoa nguyen dan.Quan nha Ho trong thay bang van, lai chan ghet chinh su ha khac cua nha Ho nen khong co long chong quan Minh. Cac tuong Mac Thuy, Nguyen Huan đem 10.000 quan ra hang quan Minh va đuoc phong chuc. Theo Đai Viet su ky toan thu, nhung nguoi bat đac chi voi nha Ho bao gom Mac Đich, Mac Thuy, Mac Vien, Nguyen Huan đa đon hang quan Minh, đeu đuoc nha Minh phong quan chuc.
Quan Đai Ngu đong quan đoi dien voi doanh trai quan Minh, quan o song Cai theo su tiet che cua Ta Tuong quoc Ho Nguyen Trung, quan o Tru Giang theo su tiet che cua Thiem van trieu chinh Ho Đo. Phia ngoai lien ket chien ham cua thuy quan, tren bo thi quan bo đong, nhung hai ben van chua giao chien tran nao. Theo sach Minh thuc luc, nhung vien tuong nha Ho đau hang nha Minh la Mac Thuy, Đang Nguyen, Đo Duy Trung... đa bao cho Truong Phu ve ke hoach phong thu cua nha Ho, ho viet cho Truong Phu rang: Giac dua vao Đong Đo, Tay Đo; cung su hiem tro cua cac song Tuyen, song Thao, song Đa, song Phu Luong. Đuong huyet mach tu phu Tam Giang, qua bo phia nam song Đa, nui Tan Vien, đen phia nam song Phu Luong, qua song Ninh đi sang phia đong. Lai tu bo bac song Phu Luong theo song Hai Trieu [song Luoc], song Hy, song Ma Lao đen Ban Than, nui Khon Mai, doc song xay đon. Ai Đa Bang cho xay them thanh đat, đon trai noi tiep lien hoan dai hon 900 dam; bat het dan cac chau tai Giang Bac tren 200 van, gom nam phu lao au vao, đe tro thanh the. Phia nam song Phu Luong đeu đong coc go; tap trung cac thuyen be trong vung nuoc đang sau coc, cac cua song cung đong coc go đe đe phong cong kich. Giac phong bi nghiem nhat tai Đong Đo, thuong bay voi tran, linh trang doc thanh; reu rao đong đen 700 van.


= Tran đanh o bai Thien Mac va bai Moc Hoan =
Ngay 2 thang 12 am lich, nguoi Minh chiem đuoc Viet Tri, bo song Moc Hoan (nay la xa Co Đo, huyen Ba Vi, Ha Noi) va cho đong coc o song Bach Hac (cua song Lo đo vao song Hong). Tuong chi huy quan Ta Thanh Duc la Ho Xa khong giu noi, phai doi hang tran sang phia nam song Cai. Đem mong 7 thang 12 am lich, quan Minh cho khieng thuyen ra bo phia bac bai song Thien Mac bi tuong nha Ho la Tran Đinh đanh bai. Tuong nha Minh trung phat nhung nguoi đa thoai lui đe thua tran, binh linh quan Minh tu đo lieu chet co đanh, lieu mang lap cong.
Sau that bai o Thien Mac, quan Minh chan chinh lai đoi ngu, đanh đuoc hai mat song Thao va song Tuyen, đong quan o bo bac song Thao, đoi dien voi thanh Đa Bang. Đem mong 9 thang 12 am lich, quan Minh đanh up quan Ho o bai Moc Hoan. Tuong Đai Ngu la Nguyen Cong Khoi mai nu sac khong phong bi, thuyen bi đot gan het, lang im khong nghe tieng đong cua chien tran. Cac canh thuy quan ben tren va ben duoi cua nha Ho đeu khong đen cuu ung, chi đung tu xa xin Ta Tuong quoc Ho Nguyen Trung xem ai co the thay giu cho đo. Quan Minh lien vuot song lam cau phao đe sang.


= Tran Đa Bang =

Truong Phu va Moc Thanh thay cac bai song đeu co rao coc chan khong tien đuoc, lai biet nha Ho chi trong vao thanh Đa Bang đe phong thu nen tap trung tan cong thanh nay lam buoc quyet đinh cuc dien mat tran. Ngay 12 thang 12 am lich nam 1406, quan Minh nhan đem toi tien cong thanh: Truong Phu va Hoang Trung đanh goc tay bac, Moc Thanh va Tran Tuan đanh mat đong nam. Canh Moc Thanh dung thang may đanh len mat thanh, quan bi giet xac chat cao ngang mat thanh nhung quan linh nha Minh van khong ngung tan cong, khong dam dung lai..
Tuong nha Ho la Nguyen Tong Đo chi huy quan Thien Truong đuc thanh lua voi ra đanh. Quan Minh dung hoa tien ban voi va dung cac hinh ve su tu phu len minh ngua đe voi so. Voi lui lai, quan Minh nhan đay đuoi theo hut vao trong thanh, quan nha Ho thua to, cac tuong nha Ho la Luong Dan Hien va Thai Ba Nhac tu tran. Quan Minh đanh chiem đuoc thanh Đa Bang cung 12 voi chien va vo so binh khi, cac quan doc song đeu tan vo, lui giu Hoang Giang.
Theo sach Đai Viet thong su, Truong Phu chua biet tinh ra sao thi hang tuong nguoi Viet la Mac Thuy va Đang Nguyen ve ban đo đia hinh xin lam huong đao, dan Truong Phu đem quan đanh up Đong Kinh.. Ngay 13 thang 12 am lich, đuoc su chi đuong cua Mac Thuy, quan Minh doc song Phu Luong tien xuong, đot pha rao go. Biet co so chinh cua nha Ho o Tay Đo – Thanh Hoa, quan Minh theo đuong song Phu Luong tien đanh.
Nguoi Minh tien vao Đong Đo bat con gai, cuop ngoc lua, thong ke luong chua, chia quan lam viec, chieu tap dan xieu tan, tinh ke lau dai. Ho tien hanh thien hoan nhieu con trai nho tuoi nguoi Viet, thu het tien nguoi Viet luu hanh, đua ve Kim Lang.


= Tran Moc Phan =
Đen thang 2 nam 1407, Ta Tuong quoc Ho Nguyen Trung tien quan đen song Lo. Ngay 20 thang 2 am lich nam 1407 hai ben đung đo nhau o 2 bo song. Theo Minh su, quan Ho co 500 chien thuyen, con quan Minh đanh theo ca hai đuong thuy bo. Ket qua quan Đai Ngu bi thua, mat 100 thuyen chien va 10.000 binh linh, phai lui ve Muon Hai.
Theo Viet Nam su luoc: Qua thang 3 nam Đinh Hoi (1407) Moc Thanh biet rang con truong Ho Quy Ly la Ho Nguyen Trung đong o Hoang Giang, ben đem thuy luc cung tien len đen ha trai o song Moc Pham (o lang Moc Pham, huyen Phu Xuyen tiep voi Hoang Giang). Ho Nguyen Trung đem 30 chiec thuyen ra đanh bi quan Moc Thanh o hai ben bo song đanh up lai. Nguyen Trung thua chay ve cua Muon Hai (o Giao Thuy, Nam Đinh). Bay gio tuong nha Ho la Ho Đo va Ho Xa cung bo ben Binh Than(o lang Tran Xa, huyen Chi Linh, Hai Duong) chay ve cua Muon Hai đe cung voi Nguyen Trung tim ke pha giac; nhung quan Minh suc đen, lai bo chay ra giu cua Đai An (thuoc phu Nghia Hung bay gio). Quan Minh o Muon Hai phai benh, lui ve đong o ben Ham Tu, đe đoi quan Ho len se đanh.
Quan Minh bat đuoc hon tram nguoi, trong đo co cac tuong nha Ho va đem ra chem het, quan Đai Ngu that bai, lui ve giu Cua Muon. Ho Quy Ly va Han Thuong đeu tro ve Thanh Hoa. Dan vung Kinh Lo (tu Thanh Hoa tro ra Bac) phan nhieu theo nha Minh lam phan đe chong lai nha Ho. Ho Đo, Ho Xa bo Binh Than qua Thai Binh, Đai Toan, đen cua Muon, hop suc đap luy, đuc hoa khi đong thuyen chien. Quyen mo tien cua, ai đong gop đeu đuoc phong tuoc, con trai đuoc lay con gai nha ton that. Vien thi trung Tran Nguyen Chi cung cong chua Thien Huy dan nhan dan tranh loan ra Đo Son, trung thu lenh Tran Su Hien cung cong chua Thien Gia nguoc dong song Cai đen đau hang quan Minh. Nguoi Kien Hung la Nguyen Nhat Kiem tu tap be đang giet chet Tran phu su Phan Hoa Phu roi đau hang quan Minh.
Tuong chi huy quan Than Đinh Ngo Thanh nhan gio theo nuoc trieu len tien đanh, đot kich đen Giao Thuy. Truong Phu, Moc Thanh chia quan ra hai ben bo song chan đanh. Ngo Thanh the co bi ham tran chet, đuoc truy tang Kieu ve tuong quan. Hai ben đoi luy nhau, ngay đem đanh nhau, vi nang mua, dich benh, bun lay am uot, quan Minh kho o ben doi đen cua Ham Tu, lap doanh trai phong bi nghiem ngat. Ta Tuong quoc Ho Nguyen Trung cung doi đen Hoang Giang, đon Ho Quy Ly va Ho Han Thuong tu Thanh Hoa ra. Bay gio nguoi mien kinh lo truoc theo quan Minh, nay bi ho sai khien va mat nhieu gia thuoc, mang long oan han, lai keo đen cua quan nha Ho đe xin đanh quan Minh.


= Tran Ham Tu =
Ngay 13 thang 3 nam 1407, quan nha Ho tien toi cua Ham Tu. Khi ay Ho Xa biet nguoi Minh co mai phuc, khong chiu tien quan. Ho Đo sai nguoi đen trach, Ho Xa lien tap hop 7 van quan thuy bo noi phao la 21 van tan cong quan Minh. Ho Xa va Tran Đinh chi huy quan bo o bo nam; Đo Nhan Giam, Tran Khac Trang chi huy quan bo o bo bac; Nguyen Cong Chung chi huy 100 chien thuyen lam tien phong. Ho Trung va Ho Đo o trong doanh Đo Man, Ho Van chi huy quan thuy. Nguoi Minh chia hai mat thuy bo xong ra. Quan hai ben bo song cua ho Ho quay nguoc giao nhay xuong chet, chi co thuy quan thoat đuoc. Nhung cac thuyen chien va thuyen cho luong đeu bi chim, khong mot nguoi nao song sot ve đuoc. An phu su Bac Giang Nguyen Hy Chu bi Truong Phu bat song, Hy Chu chui Phu la giac tan bao, bi Phu giet. Minh su ghi rang hang chuc ngan quan nha Ho bi chem đau, nuoc song đo mau.
Theo su lieu Trung Quoc, nha Ho huy đong luc luong đang ke (70.000 quan) va nhieu chien thuyen keo dai tren song đen nam cay so. Mac du quan Ho cung su dung sung chong tra, nhung hoa luc quan Minh van đu suc tao chien thang, voi 10.000 linh Viet tu tran. Ho Quy Ly va Ho Han Thuong cung cac tuong vuot bien ve Thanh Hoa.


= Đai Ngu that bai =

Sau khi quan Minh chiem đuoc vung tu Ninh Binh ra Bac, nha Ho chi con giu đuoc nhung vung đat tu Thanh Hoa tro vao. Thang 4, nam 1407 nha Minh xuong chieu cho tim khap noi con chau ho Tran lap lam quoc vuong. Cac nguy quan va bo lao mien kinh lo nguoi Viet nhieu lan noi la đa bi ho Le giet het ca, khong con ai co the noi doi nha Tran đuoc nua. Ho tau rang nuoc An Nam von la đat Giao Chau, xin đuoc tro lai lam quan huyen nhu xua đe cung cac nha mon ve, so, phu, chau, huyen. Nha Minh cho Đo chi huy Lu Nghi giu đo ty, Bac Kinh hanh bo Thuong
thu Hoang Phuc giu hai ty Bo chinh va An sat, lai cam sai phai va ngung thu cac loai thue 3 nam.
Ho Quy Ly thua chay vao nam, bi quan Minh đuoi gap, đinh dung hau phuong moi chiem đuoc tu Chiem Thanh đe khang cu, ben viet thu cho Hoang Hoi Khanh đang tran thu Thang Hoa, sai lay mot phan ba so dan Viet di cu khi truoc moi đen khan hoang o Thang Hoa, gop voi quan linh đia phuong lam quan "can vuong" giao cho Nguyen Lo, lai phong cho hoang tu nuoc Chiem cu la Che Ma No Đa Nan lam Thang Hoa quan vuong đe vo ve dan Chiem tai đay. Tuy nhien, vua Chiem Thanh la Ba Đich Lai nhan luc Đai Ngu bi quan Minh đanh bai cung cat quan bac tien, lan luot chiem lai vung đat von bi nha Ho chiem nam 1402. Quan Chiem đanh chiem chau Tu, Nghia va tien len đanh Thang, Hoa. Dan ban đia phu Thang Hoa tan ra bo chay, Che Ma No Đa Nan tu tran, Hoang Hoi Khanh khong chong noi quan Chiem phai rut ve Hoa chau.
Ngay 23 thang 4 am lich, quan Minh đanh vao Loi Giang, quan nha Ho khong đanh ma tan. Ngay 29, quan Minh đanh vao cua bien Đien Canh, thuy quan nha Ho tu tan vo. Hai cha con ho Ho đinh lanh đen Tham Giang nhung khong thanh. Tuong Nguy Thuc xin hai cha con ho Ho tu thieu:

"Nuoc đa sap mat, bac vuong gia khong chet boi tay ke khac".
Quy Ly khong nghe, noi gian, chem chet Nguy Thuc roi bo chay vao Tan Binh. Đen Ky La thuoc Tan Binh, co bo lao noi rang đat nay khong lanh, khong nen o, Ho Quy Ly ben chem chet ong lao. Ngay 5 thang 5 am lich, quan Minh đanh vao cua bien Ky La (huyen Ky Anh, tinh Ha Tinh ngay nay). Hang tuong nguoi Viet la Nguyen Đai bat đuoc Huu Tuong quoc Ho Quy Ty (em Thuong hoang Quy Ly).
Ngay 11 am lich (16 thang 6), quan Minh đanh vao Vinh Ninh. Vuong Sai Ho bat đuoc Ho Quy Ly o ghenh Chay Chay; Ly Ban bat đuoc Ho Nguyen Trung o cua bien Ky La.
Ngay 12 am lich (17 thang 6), bo tuong cua Mac Thuy la Nguyen Nhu Khanh bat đuoc Ho Han Thuong va Thai tu Ho Nhue o nui Cao Vong (Ky Anh, Ha Tinh).
Ho Đo, Pham Luc Tai, Nguyen Ngan Quang, Đoan Bong đeu bi bat. Con cac vien quan Tran Nhat Chieu, Nguyen Phi Khanh, Nguyen Can, Đo Man đeu đa đau hang tu truoc. Duy co Hanh khien Tham tri chinh su Ngo Mien, Truc truong Kieu Bieu nhay xuong nuoc chet.
Khi Mien chet, vo la Nguyen thi ngua mat len troi than rang: Chong ta tho chua, mot đoi an loc, ngay nay giu tiet nghia ma chet, the la chet xung đang,con oan han gi nua? Neu thiep muon song cho qua ngay, chang le lai khong con cho đen nua hay sao ? Nhung đao chong, on vua, mot choc ma phu bac thi thiep khong no nao! Chi bang, xin theo nhau! Noi xong cung nhay xuong nuoc chet. Nha Ho đen đay that bai va cham dut trieu đai cua minh.


Chinh sach cua nha Minh sau cuoc chien Hai cha con ho Ho đa that bai, vien quan nguoi Viet Pham The Cang tro ve Tan Binh, đon hang nguoi Minh o Nghe An nhan chuc Tri phu cua Truong Phu, cuop boc cua dan roi tro ve. Chiem Thanh lai chiem cu Thang Hoa, roi sang cuop Hoa Chau. Đang Tat xin voi Phu cho lam quan đe cai quan Hoa Chau, Chiem Thanh dan quan rut ve. Đang Tat sai nguoi đua Hoang Hoi Khanh ve, đen cua bien Đan Thai thi Hoi Khanh tu van. Truong Phu đem thu cap cua Khanh ra beu o cho Đong Đo.
Nguoi Minh lung tim nhung nguoi an dat o rung nui, nguoi co tai co đuc, thong minh chinh truc, gioi giang xuat chung, thong kinh gioi van, hoc rong co tai, quen thuoc viec quan, chu đep tinh gioi, noi nang hoat bat, hieu đe luc đien, tuong mao khoi ngo, khoe manh dung cam, quen nghe đi bien, kheo cac nghe nung gach, lam huong... luc tuc đua dan ban than ho ve Kim Lang, trao cho quan chuc, roi cho ve nuoc lam quan phu, chau, huyen. Nhung nguoi co tieng tam mot chut đeu huong ung. Duy chi co vai nguoi Viet la Bui Ung Đau, Ly Tu Cau... đeu lui an khong chiu ra phuc vu nha Minh.
Ho Nguyen Trung co tai đuoc thu dung, con cha con Ho Quy Ly va Ho Han Thuong bi đay ra Quang Tay. Trong so nhung quan lai nha Ho bi bat, vua Minh gia cho mot so nguoi lam thi lang, tham chinh cac noi xa, nhung tren đuong đi sai nguoi tru khu.
Truong Phu cho la Nguyen Đai co cong trong viec bat hai cha con ho Ho, trao cho chuc Giao Chi Đo chi huy su. Đai kieu cang ra mat, lai ngam co chi lam phan. Phu ben giet đi. Thang 8, nam 1407, Truong Phu va Moc Thanh đem quan ve, luu lai Đo ty Lu Nghi, Thuong thu Hoang Phuc đe tran giu (Phuc nguoi Xuong Ap, tinh Son Đong). Nha Ho va nuoc Đai Ngu mat chi sau 7 nam ton tai. Nha Minh tu nam 1407 đa tu đat Đai Ngu tro thanh quan Giao Chi cua Trung Quoc, su gia hien đai Tran Trong Kim goi la Bac thuoc lan 4,trong vong 20 nam, nhung cac chinh quyen cua nguoi Viet sau nay chua bao gio thua nhan đieu đo, ho coi su chiem đong cua quan Minh mang tinh chat tam thoi, khong co gia tri phap ly bang cach phu nhan tinh chinh thong cua nha Ho, coi nha Hau Tran (1407-1414) la trieu đai chinh thong.


Nguyen nhan that bai cua nha Ho Su quan bien soan sach Đai Viet su ky toan thu cho rang: Ho Ho giet Tran Thuan Tong ma cuop lay nuoc, nhung nguoi nhu Tran [Nguyen] Hang, Tran Khat Chan muu giet ma khong đuoc. Sau khi ho chet, trong khoang 7, 8 nam, khong con ai co the lam đuoc viec ay nua. [Ho Ho] tu cho la nguoi trong nuoc khong con ai dam lam gi nua. Nhung bon loan than tac tu thi ai ai cung co the giet chet chung đuoc va troi cung khong mot ngay nao tha trung phat chung duoi gam troi nay! Nguoi trong nuoc giet chung khong đuoc thi nguoi nuoc lang gieng co the giet, nguoi nuoc lang gieng giet khong đuoc thi nguoi Di nguoi Đich co the giet. Vi the nguoi Minh moi co the giet đuoc chung. Con nhu nguoi Minh gia nhan gia nghia, sat hai sinh linh thi chinh la mot bon giac tan bao. Cho nen Thai Cao To Hoang Đe [chi Le Loi] ta lai co the tieu diet đuoc bon chung. Than oi, bon pham toi đai ac lam sao tron đuoc su trung phat cua troi? Đao troi ro rang nhu vay, đang so thay.
Theo K.W Taylor: Vao cuoi the ky 14 Ho Quy Ly đa kiem soat trieu Tran va nam 1400 tu lap trieu đai rieng. Trong khi nha Tran la nguoi thuoc đong bang song Hong, Ho Quy Ly la nguoi tu Thanh Nghe, va ong xay mot thu đo moi o Thanh Hoa. Viec ong khong gianh đuoc su trung thanh cua vung Đong Kinh la mot yeu to quan trong trong viec nha Ho khong chong noi cuoc xam luoc cua nha Minh nam 1406 – 1407, thoi điem khi Ho Quy Ly tu bo phan lon khu vuc Đong Kinh va tim cach phong thu bo nam cua song Hong. Co nhieu bang chung cho thay đa so si phu cua Đong Kinh san sang chap nhan su cai tri cua quan Minh va rang nhieu the gia vong toc o khu vuc nay, đac biet la ho Mac đa trung thanh phuc vu quan Minh. Nam 1407 nguoi Minh noi hon 1100 nhan vat co the luc đia phuong bay to su trung thanh voi nha Minh va yeu cau vung đat cua ho sap nhap vao đe che Trung Hoa. Tai lieu cua nha Minh ghi lai rang hon 9000 nguoi đia phuong sau đo đa đen thu đo nha Minh đe đuoc sac phong lam quan chuc cap tinh. Hieu luc cua su cai tri cua nha Minh đa khong the xay ra neu khong co su chap nhan va tham gia voi muc đo lon cua nguoi đia phuong.
Theo nha nghien cuu Sun Lai Chen: Nha Minh đa huy đong cac vi tuong va binh linh thien chien nhat cho chien dich tan cong Đai Viet. Đe đoi pho voi hoa khi cua Đai Viet, vua Minh Thanh To ra lenh san xuat cac khien lon va day. Ong ra lenh khong đuoc đe lo ky thuat lam sung cho đoi phuong, phai bao đam la khi rut quan, sung "phai đuoc đem theo so hieu va khong đe mot khau sung nao that lac." Trong so 215.000 quan Minh tham gia chien dich vien chinh, khoang 21.000 linh thuoc khau đoi đuoc vu trang bang sung. Đai Viet duoi thoi Ho Quy Ly đa chuan bi cho kha nang bi xam lang tu som, va huy đong mot luc luong quan đoi lon chua tung thay. Tuy vay, che đo nha Ho sup đo nhanh chong. Ly do, ben canh cac yeu to khac nhu bat man cua tang lop quy toc va dan chung trong nuoc, sai lam chien luoc, con la uu the quan su, bao gom sung đan, cua nha Minh.
Theo Le Quy Đon viet trong sach Kien van tieu luc: Khi quan Minh sang xam lan. Quy Ly cho đap thanh Đa Bang (nay xa Co Phap, huyen Tien Phong) đe giu vung lay phia Tay song Nhi (song Hong). Vien hang tuong nguoi Chiem Bo Đong noi: Nen chon quan tinh nhue đanh ngay o tren bien canh, đung đe giac vao đat bang, chung se cay co truong binh ma thong suot đuoc huyet mach trong nuoc. Cac tuong khong nghe, thanh ra Truong Phu keo quan đen Tien Phuc, đi tat len Bach Hac, hoi hop voi Moc Thanh, pha tan thanh Đa Bang roi thuan theo dong nuoc đi xuong, khong sao chong đo đuoc. 
Theo Hoang Cao Khai, mot đai than Đai Nam (nha Nguyen) than Phap viet trong tac pham Viet su yeu: Ho la mot nguoi co tai, nhung vo hanh. Nhung đa la vo hanh, thi khong the goi la tai đuoc.... Quy Ly, vi vo hanh đa thoan đoat ngoi nha Tran, đa sat hai tong toc ho Tran, roi sai su sang Minh noi doi la: chinh thong nha Tran đa bi tuyet diet. Quy Ly xin lay tu cach la nguoi chau ngoai ho Tran xin đuoc tam quyen trong coi viec nuoc. Sau đo Quy Ly cat 49 lang thuoc vung Co Lau hoi lo cho nha Minh. Vi tin nhu vay, cho nen đa phong cho ho Ho lam An Nam quoc vuong.


Hau qua Đoi voi nuoc Viet, theo su gia Le Quy Đon viet trong sach Đai Viet thong su:
Tu khi nguoi Minh đo ho nuoc ta, chanh su phien toai; thue ma nang ne; quan tham lai nhung; cam dan nau muoi trong rau; bat dan xuong bien tim ngoc chau; pha nui lay vang; nhung san pham quy gia nhu: nga voi, sung te, canh chim cha, cung cac thu huong, chung đeu vo vet het. Sau lai bat dan đap 10 thanh trong 10 Quan đe đong quan; chung lai kheo du do cac nguoi hao kiet, đua vao trieu đinh Trung Hoa lam quan, cot la an tri o nuoc Tau vay. Boi vay nhan dan nuoc ta khong tru mot ai, thay đeu sau tham oan gian.

Trong Binh Ngo đai cao cua Nguyen Trai:
Nhan ho Ho chinh su phien ha,
Đe trong nuoc long dan oan han.
Quan cuong Minh thua co gay hoa,
Bon gian ta ban nuoc cau vinh.
Nuong dan đen tren ngon lua hung tan,
Vui con đo xuong duoi ham tai va.
Doi troi lua dan đu muon ngan ke,
Gay binh ket oan trai hai muoi nam.
Bai nhan nghia nat ca đat troi,
Nang thue khoa sach khong đam nui.
Nguoi bi ep xuong bien cong lung mo ngoc, ngan thay ca map thuong luong.
Ke bi đem vao nui đai cat tim vang, khon noi rung sau, nuoc đoc.
Vet san vat, bat chim tra, chon chon luoi chang,
Nhieu nhan dan, bay huou đen, noi noi cam đat.
Tan hai ca giong con trung cay co,
Nheo nhoc thay ke goa bua khon cung.
Thang ha mieng, đua nhe rang, mau mo bay no ne chua chan;
Nay xay nha, mai đap đat, chan tay nao phuc dich cho vua.
Nang ne nhung nui phu phen,
Tan tac ca nghe canh cui.
Đoc ac thay, truc Nam Son khong ghi het toi,
Do ban thay, nuoc Đong Hai khong rua sach mui.
Le nao troi đat dung tha,
Ai bao than nhan chiu đuoc?


Xem them Mac Thuy
Ho Quy Ly
Nha Ho
Đai Ngu
Quan đoi nha Ho
Chien tranh Viet-Chiem 1400-1407
Truong Phu
Moc Thanh
Bac thuoc lan 4
Nha Hau Tran
Chien tranh Minh-Viet (1407-1414)
Le Loi
Khoi nghia Lam Son
Nha Hau Le
Nha Minh


Ghi chu Chu thich Tham khao Đai Viet Su ky Toan thu, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi, tap 2, 1998.
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc, Quoc su quan trieu Nguyen.
Đai Viet thong su, Le Quy Đon, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin, 2007.
Viet su tieu an, Ngo Thi Sy.
Kien van tieu luc, Le Quy Đon, Nha Xuat ban Van hoa Thong tin, 2007.
Viet Nam su luoc, Tran Trong Kim.
Viet su yeu, tac gia Hoang Cao Khai, 1971.
K.W Taylor, Xung đot vung mien giua cac toc Viet tu the ky XIII đen XIX.
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha Xuat ban Khoa hoc Xa hoi.
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha Xuat ban Hai Phong.
Van Tao (2006), Muoi cuoc cai cach, đoi moi lon trong lich su Viet Nam, Nha Xuat ban Đai hoc Su pham.
Tieng Anh

Edward L. Dreyer (1982). Early Ming China. Stanford University Press. ISBN 0-8047-1105-4.
Karl Hack (2006). Colonial Armies in Southeast Asia. New York: Routledge. ISBN 0-415-33413-6.
John Whitmore (1985). Vietnam: Ho Qui Ly and the Ming. New Haven, CT.