Hieu ung Mpemba la mot hien tuong ma trong mot đieu kien nhat đinh nao đo (đoi luc xay ra) - khi cung lam lanh, nuoc nong co the đong bang nhanh hon nuoc lanh. Hien tuong nay phu thuoc vao nhiet đo va đang co tranh cai ve cac đieu kien đe co the quan sat hien tuong xay ra cung nhu ban chat cua no.
Tap chi New Scientist khuyen nghi nen thi nghiem voi cac mau nuoc o 35 °C (95 °F) va 5 °C (41 °F) đe toi đa hoa hieu ung. (thuc te khong phai khong đat đuoc nhu vay - trong cac thi nghiem hieu ung chi the hien tren mot so mau thu - tuy thuoc vao nhung đieu kien nhat đinh ma đen nay chua kiem soat đuoc)


Nguon goc Hien tuong nuoc nong đong bang nhanh hon nuoc lanh đuoc goi la "hieu ung Mpemba" - đuoc đat theo ten hoc sinh trung hoc Erasto B.Mpemba nguoi Tanzania. Mpemba tinh co bat gap hien tuong nay lan đau nam 1963 trong mot lop hoc nau an tai truong cap 2 Magamba, khi anh lam lanh mon kem tron nong (hon hop tron đe lam kem lanh – van con nong truoc khi cho vao tu lanh) va đe y thay rang no đong cung nhanh hon kem tron lanh.
Sau khi tot nghiep, Mpemba chuyen len hoc tai truong Mkwawa, tinh Iringa, Tanzania.
Mot lan, hieu truong truong nay đa moi Tien si Denis G. Osborne tu đai hoc o thanh pho Dar Es Salaam (from the University College in Dar Es Salaam) đen giang bai ve vat ly hoc.
Ket thuc bai giang, Erasto Mpemba đa hoi vi Tien si mot cau: "Neu ta co 2 coc nuoc bang nhau, mot coc nuoc nguoi 35°C va mot coc nuoc nong 100°C, cung cho ca hai coc vao trong tu đa thi coc nuoc nong lai đong bang truoc – Vay giai thich tai sao?" – va chi nhan đuoc su che nhao cua cac ban cung lop, va ca cua thay giao. Nhung sau chut ngac nhien ban đau, tien si Denis G. Osborne đa tien hanh thi nghiem lai phat kien đo tai noi lam viec cua minh, va đa xac nhan phat hien cua Erasto. Sau đo ho đa cung cong bo ket qua vao nam 1969. Tu nam 2002, Erasto Mpemba đa nghi huu sau khi cong tac tai Uy ban Rung va Đong vat hoang da chau Phi.


Giai thich Hien tuong ky la nay đa lam đau đau gioi khoa hoc trong nhieu nam. Cac nha vat ly hoc tung đua ra nhieu gia thiet ve hieu ung Mpemba (lien quan đen su bay hoi, su đoi luu, qua trinh đong tuyet, su lam cham đong va cac tap chat hoa tan). Tuy nhien cac giai thich khac nhau đeu khong thuyet phuc moi nguoi, boi vi mac du cac yeu to tren đeu co anh huong nhat đinh nhung chua đu manh đe gay nen hieu ung, cung nhu chua ai đua ra đuoc bang chung xac thuc đe chung minh.
Ngay 29 thang 3 nam 2010, tren tap chi New Scientist đa đang mot bai cua James Bulangliqi, đuoc cho la đa lam sang to đuoc nguyen nhan cua hieu ung nay.
Theo James Bulangliqi (Đai hoc State, New York, My), hien tuong tren co moi quan he voi mot so tap chat o trong nuoc. James Bulangliqi cho rang, chinh cac tap chat co trong nuoc moi la nhan to then chot dan toi toc đo đong bang nhanh cua nuoc nong.
Trong thoi gian 10 nam lien, James Bulangliqi đa tien hanh hang tram thi nghiem co lien quan đen hieu ung Mpemba. Cuoi cung, ong đa phat hien chung cu chung minh hieu ung Mpemba xuat phat tu hien tuong supercool (lam cham đong) bat on đinh.
James Bulangliqi đa tien hanh thi nghiem đoi voi hai mau nuoc may o cung nhiet đo 20 °C. Truoc tien ong bo mau nuoc vao trong ong nghiem, sau đo đua vao tu lanh đe lam đong. Hon hop ngau nhien cua tap chat đa lam cho hai mau nuoc nay co điem đong khac nhau, trong đo co mot mau co điem đong cao hon. Neu nhu su khac biet nay đu lon, thi hieu ung Mpemba se xuat hien.
James Bulangliqi lua chon mau nuoc co điem đong tu nhien cao hon va tien hanh tang nhiet toi 80 °C, mau nuoc con lai chi tang nhiet bang nhiet đo trong nha, sau đo lai đua hai ong nghiem vao tu lanh.
Ong James Bulangliqi cho biet, neu nhu điem đong cua nuoc nong cao toi thieu 5 °C, thi toc đo đong bang cua no se nhanh hon nhieu so voi nuoc lanh.


Tham khao