Giai phau hoc (tieng Anh: anatomy, lay tu tieng Hy Lap la anatome, nghia la "mo xe") la mot trong cac phan nganh cua sinh hoc, lien quan đen nghien cuu hinh thai va cau tao cua co the sinh vat. Giai phau hoc cung la mot nhanh trong khoa hoc tu nhien đi sau vao to chuc cau truc trong cac sinh vat song. Đay la mot bo mon khoa hoc lau đoi voi nguon goc co tu tan thoi Tien su. Phan nganh nay von gan lien voi cac nganh khac nhu sinh hoc phat trien, phoi hoc, giai phau so sanh, sinh hoc tien hoa va phat sinh chung loai hoc, vi thong qua giai phau, ta co the quan sat nhung bien đoi ve cau truc trong mot khoang thoi gian ngan (nhu su phat trien cua phoi) hoac rat dai (nhu trong tien hoa). Trong khi giai phau hoc nghien cuu ve cau truc thi sinh ly hoc nghien cuu ve chuc nang cua sinh vat cung nhu cac co quan, vi vay, hai bo mon nay tao thanh mot cap lien nganh trong khoa hoc tu nhien va thuong đuoc nghien cuu cung nhau. Giai phau nguoi la mot trong nhung nganh khoa hoc co ban thiet yeu đuoc ap dung trong y hoc.
Cac nganh cua giai phau co the đuoc chia thanh giai phau vi mo va giai phau vi mo. Giai phau vi mo hay giai phau tho la nghien cuu cac bo phan co the cua đong vat chi voi mat thuong. Giai phau vi mo cung bao gom cac nhanh cua giai phau be ngoai. Giai phau vi mo hay giai phau hien vi lai su dung cac dung cu quang hoc ho tro đe nghien cuu cac mo tu cac cau truc khac nhau, đuoc goi la mo hoc, va ca trong nghien cuu te bao.

Lich su giai phau hoc đuoc đac trung boi su hieu biet ngay cang tien bo ve cau truc va chuc nang cua cac co quan tren co the con nguoi. Cac phuong phap su dung đe giai phau cung co nhung buoc tien đang ke: tu chi phau tich tho xac đong vat, ngay nay, ta su dung cac ky thuat hinh anh y hoc tien tien nhu X-quang, sieu am va chup cong huong tu đe nghien cuu.


Đinh nghia Tu "anatomy" (giai phau) trong tieng Anh co nguon goc tu tieng Hy Lap anatome nghia la "mo xe". Ve tu nguyen, ανατεμνω (anatemno, nghia la "Toi cat tach va mo ra"), trong đo ανα (ana, "tach"), va τεμνω (temno, "toi cat"). Giai phau hoc la bo mon nghien cuu khoa hoc ve cac he thong, co quan va mo cua sinh vat. Giai phau hoc mo ta hinh dang va vi tri cua cac bo phan khac nhau, "thanh phan" cau tao nen bo phan đo cung nhu moi quan he giua cac bo phan đo voi cac bo phan khac. Đay la bo mon kha đac thu neu so sanh voi sinh ly hoc va hoa sinh, la hai bo mon lan luot nghien cuu ve chuc nang cung nhu cac qua trinh hoa hoc cua mot bo phan nao đo. Vi du, mot nha giai phau se quan tam đen hinh dang, kich thuoc, vi tri, cau truc, nguon cung mau va cac day than kinh cua mot co quan, chang han nhu gan; trong khi đo, mot nha sinh ly hoc lai quan tam đen viec tiet mat, vai tro cua gan trong dinh duong va đieu hoa cac chuc nang co the.
Giai phau hoc đuoc chia thanh mot so phan nganh nho hon nhu giai phau vi mo (giai phau tho) va giai phau vi mo (giai phau hien vi). Giai phau vi mo nghien cuu ve cac cau truc đu lon đe co the thay bang mat thuong. Giai phau be mat cung đuoc xep vao giai phau vi mo, phan nganh nay chuyen nghien cuu cac đac điem co the co the nhin thay o ben ngoai ma khong mo vao ben trong. Giai phau vi mo (bo mon mo-phoi) la nghien cuu ve cac cau truc o cap đo hien vi. Mo hoc (nghien cuu ve mo) va phoi hoc (nghien cuu ve phoi) cung đuoc xep vao nhom nganh nay.
Giai phau co the đuoc nghien cuu bang ca phuong phap xam lan va khong xam lan voi muc đich la thu đuoc thong tin ve cau truc va to chuc cua cac co quan va he thong. Phuong phap đuoc su dung co the ke đen nhu phau tich (hay mo xe), tuc la ta se "mo" co the sinh vat va nghien cuu cac co quan. Mot phuong phap khac la noi soi, su dung mot dung cu co gan may quay va đua vao co the qua mot vet mo nho, nhung hinh anh thu đuoc se cho ta thong tin ve cac co quan noi tang cung nhu cac cau truc khac. Chup đong mach bang tia X hoac chup mach cong huong tu la phuong phap đe thu đuoc hinh anh cho cac mach mau.
Thuat ngu "giai phau" thuong đuoc dung đe chi giai phau nguoi. Tuy nhien, ve co ban thi cac loai khac trong gioi Đong vat cung co cac cau truc va mo tuong tu nhu chung ta, vi vay, "giai phau" con co the muon đe cap đen giai phau cac loai đong vat noi chung. Thuat ngu "giai phau đong vat" (zootomy) đoi khi cung đuoc su dung đe chi rieng viec giai phau cac đong vat khong phai nguoi. Cau truc va mo cua thuc vat co ban chat khong giong nhu đong vat va chung đuoc nghien cuu trong bo mon khac la giai phau thuc vat.


Mo đong vat Gioi Đong vat gom cac sinh vat đa bao, song di duong va co the van đong (du trong tien hoa, mot so loai đa khong con kha nang nay, chang han nhu san ho va bot bien). Hau het cac đong vat co co the đuoc biet hoa thanh cac mo rieng biet, nhung đong vat nay con đuoc goi la Eumetazoa. Chung co mot khoang tieu hoa nam trong co the, voi mot hoac hai lo mo ra ngoai; giao tu đuoc tao ra tai co quan sinh duc đa bao va co giai đoan phoi nang trong qua trinh phat trien tu hop tu cua minh. Luu y, nganh Than lo (chang han nhu bot bien) cung đuoc xep vao gioi Đong vat, vi chung la đong vat đa bao nguyen thuy.
Khong giong nhu te bao thuc vat, te bao đong vat khong co thanh te bao hay luc lap. Neu te bao đong vat co khong bao thi bao quan nay co so luong nhieu hon nhung kich thuoc lai nho hon so voi o thuc vat. Cac mo co the gom co nhieu loai te bao, tinh ca nhung loai te bao đuoc tim thay o co, day than kinh va da. Moi loai te bao thuong co đu ba thanh phan chinh: mang te bao (cau tao tu phospholipid), te bao chat va nhan. Tat ca cac te bao khac nhau cua đong vat đeu co nguon goc tu la phoi. Đong vat khong xuong song voi cau truc đon gian phat trien tu phoi hai la (gom la phoi ngoai va la phoi trong). Đong vat phuc tap hon lai co cau truc va co quan đuoc hinh thanh tu phoi ba la. Tat ca mo va co quan cua cac đong vat nay đeu co nguon goc tu ba la phoi, gom: la phoi ngoai, la phoi giua va la phoi trong.
Mo đong vat co the đuoc nhom thanh bon loai co ban: mo lien ket, bieu mo, mo co va mo than kinh.


= Mo lien ket =

Mo lien ket co dang soi va đuoc tao thanh tu cac te bao nam rai rac tren phan vo co goi la chat nen ngoai bao. Mo lien ket tao hinh cho cac co quan va giu chung đung vi tri. Cac loai mo lien ket chinh gom co mo lien ket long, mo mo, mo lien ket soi, sun va xuong. Chat nen ngoai bao chua cac protein, loai protein chu yeu va phong phu nhat la collagen. Collagen đong vai tro chinh trong viec to chuc va duy tri cac mo. Chat nen ngoai bao co the đuoc bien đoi đe tao thanh xuong giup nang đo va bao ve co the. Bo xuong ngoai la lop bao ve day va cung ben ngoai co the đong vat. Lop bao ve nay co the đuoc lam cung bang cach khoang hoa chat nen, nhu o đong vat giap xac hoac bang cach đan cheo cheo protein, nhu o con trung. Bo xuong trong o ben trong co the va co mat o tat ca cac loai đong vat bac cao va mot so o đong vat bac thap.


= Bieu mo =

Bieu mo hay mo bieu bi gom cac te bao đuoc xep ken chat voi nhau, lien ket voi nhau boi cac phan tu ket dinh te bao. Khoang khong gian giua cac te bao voi nhau la rat nho. Cac te bao cua bieu mo co the co dang det (giong gach lat san nha), dang khoi (giong vien xuc xac) hoac dang cot (giong hinh vien gach). Cac te bao nay đuoc xep tren phien nen (basal lamina). Phien nen la lop phia tren cua lop mang nen, con lop phia duoi cua mang nen la phien luoi. Phien luoi nam canh mo lien ket trong chat nen ngoai bao đuoc tiet ra boi te bao bieu mo. Co nhieu loai bieu mo khac nhau, moi loai đuoc bien đoi đe phu hop voi chuc nang cu the. Chang han, đuong ho hap đuoc lot boi mot loai bieu mo co cac long rung; cac te bao bieu mo voi cac long sieu nho (con goi la riem ban chai) lot o ruot non va bieu mo lot trong ruot gia co cac long ruot. Da, lop phu ben ngoai co the o đong vat co xuong song, đuoc cau tao nhieu lop bieu mo det voi phan ben ngoai đuoc sung hoa. Te bao sung chiem toi 95% tong so te bao trong da. Cac te bao bieu mo o phia mat ben ngoai cua co the thuong tiet ra chat nen ngoai bao. O cac đong vat đon gian, chat nen chi la mot lop glycoprotein. O nhung đong vat tien hoa hon, nhieu tuyen đuoc hinh thanh tu cac te bao bieu mo.


= Mo co =

Cac te bao co hop lai thanh mo hoat đong theo phuong thuc co rut. Mo co co chuc nang tao ra luc, hinh thanh cu đong hoac van đong cac co quan noi tang. Co đuoc hinh thanh tu cac soi to co, gom ba loai: co van (hay co xuong), co tron va co tim. Co tron la cac te bao co keo dai thanh hinh thoi, khong co khia van ngang khi kiem tra bang kinh hien vi. Loai co nay co cham va yeu nhung nhung duy tri su co lau hon. Co tron đuoc tim thay trong cac co quan nhu xuc tu hai quy va thanh co the cua hai sam. Co van co kha nang co lai nhanh, manh nhung chi trong mot thoi gian han che nhat đinh. Loai co nay đuoc tim thay trong cac co ham. O đong vat bac cao, co van xuat hien thanh bo, bam vao xuong đe gay chuyen đong va co thuong đuoc sap xep theo dang đoi mot đoi khang. Co tron đuoc tim thay trong cac thanh cua tu cung, bang quang, ruot, da day, thuc quan, đuong tho va mach mau. Co tim chi co o tim, thuc hien co bop va bom mau đi khap co the.


= Mo than kinh =

Mo than kinh gom cac te bao than kinh (noron) va cac te bao than kinh đem (than kinh giao). O mot so đong vat bien hinh thai đoi xung co kha nang di chuyen cham nhu cac đong vat thuoc nganh Sua luoc va nganh Thich ty bao (bao gom hai quy va sua), than kinh co dang mang luoi than kinh. O hau het cac đong vat, day than kinh đuoc hop lai thanh bo. O đong vat bac thap, te bao than kinh thu the trong thanh co the gay ra phan ung cuc bo voi mot kich thich. O đong vat phuc tap hon, cac te bao thu the chuyen biet nhu hoa thu the (chemoreceptor) va quang thu the (photoreceptor) tap hop lai va truyen đat thong tin doc theo mang luoi than kinh đen cac vung khac cua co the sinh vat. Cac te bao than kinh ket noi voi nhau trong hach than kinh. O đong vat bac cao, cac thu the chuyen biet la co so cua cac co quan tiep nhan cam giac. Cac loai nay con co ca he than kinh trung uong (nao va tuy song) va he than kinh ngoai bien. He than kinh ngoai bien gom nhanh cam giac: lam nhiem vu truyen thong tin tu co quan cam giac khi tiep nhan kich thich tu moi truong va nhanh van đong giup chi phoi van đong cho co quan đich, tra loi cac kich thich đo. He than kinh ngoai bien đuoc chia thanh he than kinh soma truyen cam giac va kiem soat co van, va he than kinh tu chu kiem soat khong y thuc hoat đong co tron, mot so tuyen, noi tang, bao gom da day.


Giai phau đong vat co xuong song Tat ca cac đong vat co xuong song co mot cau truc co the kha giong nhau, đac biet la trong giai đoan phoi thai: cac đong vat đeu hinh thanh day song, thung nguyen song, ong than kinh, cung hong va đuoi phia sau hau mon. Tuy song đuoc cot song bao ve, nam phia tren thung nguyen song va phia sau ong tieu hoa. Mo than kinh co nguon goc tu lop ngoai bi, mo lien ket co nguon goc tu trung bi va ruot co nguon goc tu noi bi. O phia sau cung la đoan đuoi, lien tiep voi tuy song nhung khong lien tiep voi ruot. Mieng nam o mat truoc con hau mon o mat sau, vi tri duoi đuoi. Mot trong nhung đac điem quan trong cua đong vat co xuong song la co su hinh thanh, phat trien cot song va phan đoan thanh cac đot song. O hau het cac loai đong vat co xuong song, thung nguyen song phat trien thanh nhan tuy cua đia gian đot song. Tuy nhien, mot so it đong vat co xuong song (ho Ca tam va bo Ca vay tay) van con thung nguyen song đen khi truong thanh. Đong vat co quai ham co đac điem tieu gian phan phu (vay, chan). Cac chi cua đong vat co xuong song la cac co quan tuong đong vi cau truc xuong co nhung net giong nhau va đuoc thua huong tu mot to tien chung. Nha tu nhien hoc Charles Darwin đa dua vao ly thuyet nay đe cung co thuyet tien hoa cua minh.


= Giai phau ca =

Co the ca đuoc chia thanh ba phan: đau, than va đuoi. Su phan chia nay đoi khi khong the xac đinh bang hinh dang ben ngoai. Bo xuong la cau truc nang đo ben trong co the ca, co the la sun (đoi voi lop ca sun) hoac xuong (trong lien lop ca xuong). Thanh phan chinh cua bo xuong ca la cot song, gom cac đot song khop co khoi luong nhe tiep noi voi nhau manh me. Xuong suon gan voi cot song. Ca khong co chi hoac chi bi tieu gian. Vay ca noi tiep xuong song hoac gai mem goi la vay tia. Vay đuoi khong co ket noi truc tiep voi cot song ma đuoc cac co than minh ho tro hoat đong. Tim ca co hai ngan, bom mau đen be mat ho hap cua mang va khap co the theo he tuan hoan. Mat đuoc đieu chinh đe thich nghi voi hoat đong nhin duoi nuoc nhung co tam nhin han che. Ca chi co tai trong, khong co tai ngoai hoac tai giua. Cac rung đong voi tan so thap đuoc tiep nhan boi mot he thong co quan cam giac chay doc theo phia ben co the, giup co the phan ung lai cac chuyen đong gan đo va su thay đoi ap luc nuoc.
Ca map va ca đuoi la cac loai ca co so trong cay phat sinh chung loai voi nhieu đac điem giai phau nguyen thuy tuong tu nhu cac loai ca co đai. Bo xuong cau tao tu sun. Co the co xu huong phang det, thuong co nam cap mang va mot mieng lon o vi tri mat duoi cua vung đau. Da đuoc bao phu boi cac vay tia hinh tam rieng biet. Ca co lo huyet, noi đuong tiet nieu va bo phan sinh duc đuoc boc lo, nhung khong co bong bong ca. Ca sun san xuat mot so luong nho trung co kich thuoc lon, co long đo. Mot so loai co phuong thuc sinh san noan thai sinh (con non phat trien ben trong co the me) nhung mot so khac lai đe trung.
Ca xuong cho thay cac đac điem giai phau mang tinh "dan xuat" hon, tuc la co nhieu thay đoi lon mang tinh tien hoa tu cac bo phan tren co the ca co đai. Chung co bo xuong lam tu xuong that, co the co xu huong phang theo chieu hai ben, co nam cap mang đuoc bao ve boi mot nap mang, mieng o gan mui. Da ca đuoc bao boc nho cac lop vay xep chong len nhau. Ca xuong co bong bong ca giup co the duy tri đo sau khong đoi trong cot nuoc, nhung khong co lo huyet. Ca xuong tuoi ra luong lon trung kich thuoc be, long đo nho vao cot nuoc.


= Giai phau luong cu =

Đong vat luong cu la mot lop đong vat bao gom ech, ky nhong va luong cu khong chan (caecilian). Đay la nhom cac đong vat co tu chi, nhung cac loai luong cu khong chan va mot vai loai ky nhong lai khong co hoac tieu giam kich thuoc cua chan. Xuong chinh cua cac loai nay rong, nhe va đuoc hoa cot (lam chac) hoan toan; cac đot song cua chung đuoc long ghep voi nhau va co cac moi noi đot song. Xuong suon cua đong vat luong cu thuong ngan va co the đuoc hop nhat voi đot song. Hop so cua nhung loai nay thi thuong rong va ngan, va thuong khong đuoc lam cung hoan toan. Da cua chung chua it keratin va khong co vay, nhung lai chua nhieu tuyen nhay va o mot so loai la cac tuyen chat đoc. Tim cua đong vat luong cu co ba ngan, hai tam nhi va mot tam that. Chung cung co bang quang va chat thai chua nito đuoc bai tiet chu yeu duoi dang ure. Đong vat luong cu tho bang phuong phap goi la bom khoang mieng: đau tien, nho su phoi hop cua cac co, khong khi se đuoc hut qua lo mui vao khu vuc khoang mieng, cac lo nay sau đo đuoc đong lai va khong khi đuoc don xuong phoi nho qua trinh co cua co co hong. Chinh nho cach tho nay, mot so con ech đuc co the tao ra nhung tieng keu to rat đac trung, nhu ta hay nghe thay vao mua he, bang cach hit vao nhieu lan va khong tho ra. Ben canh cach tho bang phoi, luong cu cung co the trao đoi khi qua da voi đieu kien la da phai luon đuoc giu am.
O ech, xuong chau cua chung rat khoe va chan sau dai va manh hon nhieu so voi chan truoc. Ban chan chung co bon hoac nam ngon va cac ngon chan thuong co mang đe boi hoac co mang hut đe leo treo. Ech co đoi mat to va khong co đuoi. Ky giong thi co ngoai hinh kha giong voi than lan; chan cua chung ngan va đuoc bo tri lech, bung cua cac loai nay thi thong xuong gan hoac tiep xuc voi mat đat va chung co mot cai đuoi dai. Luong cu khong chan co be ngoai trong giong nhu giun đat va khong co chi. Chung đao hang bang cach co cac vung co doc theo co the va chung boi bang cach truon co the tu ben nay sang ben kia.


= Giai phau bo sat =

Đong vat bo sat la mot lop đong vat bao gom rua, sphenodon, than lan, ran va ca sau. Nhom cac loai nay co bon chan, nhung ran va mot vai loai than lan lai khong co hoac đa tieu giam kich thich chi đi rat nhieu. Xuong cua chung đuoc hoa cot tot hon va xuong cua chung cung khoe hon xuong cua đong vat luong cu. Rang nhung loai nay co hinh non va kich thuoc nhin chung la kha đong nhat. Cac te bao be mat cua lop bieu bi đuoc bien đoi thanh vay sung, tao nen mot lop chong tham cho co the. Bo sat khong the su dung da đe ho hap nhu đong vat luong cu, bu lai, chung co he ho hap hieu qua hon đe hut khong khi vao phoi bang cach mo rong thanh nguc. Tim cua bo sat kha giong voi luong cu nhung co them mot vach ngan giup phan tach dong mau giau oxy va mau ngheo oxy hieu qua hon. He thong sinh san đa phat trien theo huong thu tinh trong, co quan sinh san cung co mat o hau het cac loai. Trung cua chung đuoc bao quanh boi mot lop mang oi giup giu am. Bo sat thuong đe trung tren đat lien, mot so loai thi sinh san theo hinh thuc noan thai sinh (tuc la trung đa no thanh thai truoc khi đe). Cac loai nay co bang quang nho va dang chat thai nito đuoc bai tiet la axit uric.

Rua la nhom loai noi bat voi bo "ao giap" bao ve cua minh. Co the rua đuoc boc boi mot lop mai sung o tren va mot tam giap phia duoi, ca hai đeu cung va khong linh hoat. Nhung phien bao ve nay đuoc hinh thanh tu cac tam xuong gan voi lop ha bi, đuoc bao phu boi cac lop sung va đuoc hop nhat mot phan voi xuong suon va cot song. Co cua rua kha dai va linh hoat, đau va chan cua chung đeu co the rut lai vao trong vo. Rua la loai an thuc vat, cau truc rang bo sat đien hinh đa đuoc thay bang nhung phien sac nhon, go ghe. O cac loai rua song duoi nuoc, chan truoc đa đuoc bien đoi thanh chan cheo.
Sphenodon co ngoai hinh trong giong nhu than lan nhung to tien cua hai chi nay tach ra tu ky Tam Điep. Sphenodon puncatus la loai duy nhat thuoc chi nay ton tai. Hop so cua chung co hai lo mo (fenestrae) nam o hai ben đau va ham gan chat vao hop so. Khi nhai, mot hang rang o ham duoi khop voi hai hang rang o ham tren. Rang chi đon thuan cau tao tu xuong xuyen qua ham, co the bi mai mon. So voi cac loai bo sat khac, nao va tim cua chung kem tien hoa hon va phoi co mot buong duy nhat, khong co phe quan. Sphenodon co mot mat giua nam tren tran, rat phat trien.

Than lan co hop so voi chi mot cua so o moi ben, thanh xuong ben duoi cua cua so thu hai đa bi tieu bien. Đieu nay lam cho ham cua chung linh hoat hon va cung cho phep than lan mo mieng rong hon. Than lan chu yeu di chuyen theo kieu bon chan: than minh cua chung đuoc giu tren mat đat bang nhung chiec chan ngan, huong ra ngoai. Tuy nhien cung co mot so loai than lan khong co chi va trong giong nhu ran. Than lan so huu mi mat linh hoat, co xuat hien mang nhi va mot so loai co mat giua.
Ran co ho hang gan gui voi than lan, hai nhanh nay đa tach ra tu cung dong to tien chung tu ky Phan trang, va vi vay nen chung co chung nhieu đac điem giong nhau. Bo xuong chung đuoc cau thanh tu mot hop so, xuong mong, cot song va xuong suon, mot so loai con giu lai vet tich cua xuong chau va cac chi phia sau duoi dang "mong" xuong chau. Thanh xuong ben duoi cua so thu hai cung đa bi tieu bien, đieu nay lam cho ham ran co đo linh hoat cuc cao va cho phep chung nuot tron con moi. Ran khong co mi mat cu đong đuoc, thay vao đo, mat cua chung đuoc phu boi lop vay trong suot, nhu mot chiec "kinh mat" vay. Ran khong co mang nhi nhung co the phat hien nhung rung đong mat đat qua xuong so. Kha đac biet, luoi cua ran đuoc su dung voi vai tro co quan đe "nem" va "đanh hoi" (va chinh vi vay ma ran thuong the luoi vao khong khi). Mot so loai con co cac lo cam quan tren đau cho phep chung đinh vi nhiet phat ra tu nhung con moi mau nong.
Ca sau la mot loai bo sat lon, song o duoi nuoc trung, co mom dai va mot so luong lon rang. Đau va than cua chung kha det theo mat lung-bung va đuoi đuoc nen ngang. Chung se quay đuoi tu ben nay sang ben kia đe tao luc đay khi boi. Cac vay cung, đuoc sung hoa, tao thanh mot lop ao giap bao ve co the, mot so vay cung đuoc hop nhat voi hop so. Lo mui, mat va tai đuoc nang len phia tren cai đau det cua chung, cho phep nhung co quan nay o tren mat nuoc khi ca sau noi. Cac van se bit kin lo mui va tai khi chung lan xuong nuoc. Khong giong nhu cac loai bo sat khac, ca sau co tim voi bon ngan, khien cho mau giau oxy va mau ngheo oxy đuoc tach biet va khong bi tron lan.


= Giai phau chim =

Chim la đong vat bon chi, chi sau su dung đe đi hoac nhay, chi truoc la đoi canh phu đay long, thich nghi cho hoat đong bay. Chim la loai hang nhiet, co toc đo chuyen hoa co ban cao, he xuong nhe va he co manh me. Xuong dai mong, rong va rat nhe. Tui khi mo rong tu phoi lan toi vung trung tam mot so xuong. Xuong uc rong va thuong co cua va cac đot song cung hop nhat. Chim khong co rang. Ham hep, tien hoa thanh mo co chat sung. Đoi mat tuong đoi lon, đac biet la o cac loai song ve đem nhu cu.
Lop bieu bi phat trien thanh long vu. Long bay lon moc tren canh va đuoi. Long vien bao phu be mat co the chim. Long min xuat hien tren chim non va duoi long vu cua chim di chuyen nuoc. Tuyen da duy nhat cua chim la tuyen phao cau, tiet ra chat nhon giup long khong tham nuoc khi chim ria long. Chan co vay, ban chan va mong vuot co o tren đau cac ngon chan.


= Giai phau thu =

Thu co vu la lop đong vat co xuong song đa dang ve loai. Cac loai song chu yeu tren can, mot so loai song duoi nuoc, mot so loai tien hoa đe bay luon. Thu co bon chi, mot so loai song duoi nuoc khong co chi hoac chi tien hoa thanh vay, chi truoc loai doi bien đoi thanh canh. Chan cua hau het cac đong vat co vu o duoi than minh, giup đung vung tren mat đat. Xuong cua đong vat co vu hoa sung va rang đuoc phu boi mot lop men rang. Rang bi rung mot lan (rang sua) trong suot cuoc đoi cua đong vat, tuy vay, loai thuoc bo Ca voi khong thay rang. Thu co vu co ba xuong nho trong tai giua va oc tai trong tai trong. Da thu co cac tuyen mo hoi. Tai mot so vi tri tren co the, tuyen nay đuoc chuyen biet hoa, vi du nhu tuyen vu, noi san xuat sua nuoi con non. Thu co vu tho bang phoi, đuoc co hoanh ngan cach nguc voi bung ho tro hit khong khi vao phoi. Tim thu co bon ngan, mau giau oxi va mau ngheo oxi đuoc ngan cach rieng biet. Chat thai ran đuoc bai tiet chu yeu duoi dang phan ure.
Thu co vu la đong vat co mang oi, va hau het đeu co phuong thuc sinh san thai sinh. Rieng thu mo vit va ho Tachyglossidae thi đe trung. Hau het cac đong vat co vu đeu co nhau thai, giup thai nhi lay dinh duong tu co the me. Ngoai tru thu co tui, giai đoan bao thai thu co tui qua ngan, con sinh ra tu tim đen tui cua me, bam vao num vu, lay chat dinh duong đe hoan thanh su phat trien.


 Giai phau nguoi  Co the nguoi tuong tu cac đong vat co vu khac. Nguoi co đau, co, than (bao gom nguc va bung), hai tay va hai chan.
Nhin chung, cac sinh vien hoc cac nganh lien quan đen sinh hoc, y hoc, tri lieu đeu phai hoc giai phau hoc đai the va giai phau hoc vi the (mo hoc). Cac tai lieu đe hoc mon giai phau bao gom mo hinh, xuong, sach giao khoa, thiet đo, hinh anh, bai giang, atlas giai phau. Sinh vien tu hoc duoi su huong dan cua giang vien. Sinh vien y khoa noi chung cung đuoc thuc tap giai phau qua viec tu minh phau tich (hoac quan sat giang vien thuc hien) va luong gia kien thuc tren thi the nguoi hien tang. Nghien cuu ve giai phau hoc vi the (mo hoc) can đuoc thuc tap tren cac che pham mo hoc (cac lat cat mo) quan sat duoi kinh hien vi.
Giai phau nguoi, y sinh hoc di truyen, sinh ly hoc va hoa sinh y hoc la nhung mon khoa hoc y te co ban, thuong đuoc day cho sinh vien y khoa trong nam đau tien tai truong y cua cac quoc gia tren the gioi. Tai Viet Nam, giai phau nguoi, y sinh hoc di truyen đuoc hoc trong nam thu nhat, con sinh ly hoc va hoa sinh y hoc đuoc hoc trong nam thu hai. Đay la 4 mon co so nganh, đuoc lua chon đe thi tuyen bac si noi tru, đao tao sau đai hoc.
Giai phau nguoi đuoc day theo đinh khu hoac he thong; tuc la thao tac nghien cuu giai phau theo tung vung khu tru, hoac nghien cuu doc theo mot he thong cac co quan cu the, chang han nhu he than kinh hoac he ho hap. Mot trong nhung quyen sach giao khoa giai phau noi tieng nhat tren the gioi la quyen Gray's Anatomy (Giai phau Gray), đa đuoc sap xep lai tu cach trinh bay theo giai phau he thong sang cach trinh bay theo giai phau khu vuc, phu hop voi phuong phap giang day hien đai. Cac bac si, đac biet la phau thuat vien va bac si lam viec trong mot so chuyen khoa chan đoan, nhu mo benh hoc va X quang đeu phai nam rat vung ve kien thuc mon giai phau hoc.
Cac nha giai phau hoc đuoc truong y hoac benh vien giang day tuyen dung. Ho vua tham gia giang day giai phau cho sinh vien va hoc vien, vua đi sau nghien cuu mot so he thong, co quan, mo hoac te bao nhat đinh.


Giai phau đong vat khong xuong song Đong vat khong xuong song la cac sinh vat tu sinh vat nhan đon bao đon gian nhat nhu trung đe giay đen cac đong vat đa bao phuc tap nhu bach tuoc, tom hum va chuon chuon. Đong vat khong xuong song chiem khoang 95% tong so cac loai đong vat. Cac te bao đong vat nguyen sinh đon bao co cau truc co ban giong nhu te bao cua đong vat đa bao, nhung mot so bao quan đuoc chuyen biet. Đong vat nguyen sinh di chuyen bang roi hoac tien mao hoac di chuyen thong qua su hinh thanh gia tuc (tay gia), lay thuc an bang hinh thuc thuc bao. Nang luong cung co the đuoc cung cap nho quang hop va te bao đuoc ho tro boi bo xuong trong hoac bo xuong ngoai. Mot so đong vat nguyen sinh co the hinh thanh tap đoan.
Đong vat đa bao la ca the co te bao phan hoa, giu cac chuc nang chuyen biet. Cac loai mo cua đong vat đa bao co ban nhat la bieu mo va mo lien ket, ca hai đeu co mat trong hau het cac đong vat khong xuong song. Be mat ngoai cua lop bieu bi hinh thanh tu cac te bao bieu mo va tiet ra mot cau truc nen ngoai bao bao ve sinh vat. Bo xuong trong co nguon goc tu trung bi, co mat trong nganh Da gai, Than lo va mot so Chan đau. Bo xuong ngoai co nguon goc tu lop ngoai bi, chua kitin, xuat hien o Chan khop (con trung, nhen, ve, tom, cua). Calci cacbonat tao thanh vo cua Than mem, Tay cuon va mot so ho Giun nhieu to; Silic dioxide tao thanh bo xuong ngoai cua tao silic va trung tia. Nhieu đong vat khong xuong song khac khong co cau truc cung nhung lop bieu bi tiet ra nhieu chat phu be mat nhu te bao dang kim (pinacoderm, bieu bi bot bien), lop bieu bi gelatin cua nganh Thich ty bao (polyp, hai quy, sua) va lop bieu bi collagen cua nganh Giun đot. Lop bieu mo ben ngoai cua mot so loai co the la te bao cam giac, te bao tuyen va te bao cham (cnydocyte), cung co the co cac phan nho ra nhu vi nhung mao, mao, to cung, long gai va mau.


= Giai phau chan khop =

Đong vat Chan khop la nganh lon nhat trong gioi đong vat voi hon mot trieu loai đong vat khong xuong song đuoc biet đen.
Co the cua con trung phan đot, ben ngoai đuoc bao ve boi lop vo cung (bo xuong ngoai), co thanh phan chu yeu la kitin. Co the đuoc chia thanh ba phan rieng biet: đau, nguc va bung. Đau thuong co hai chiec rau, mot đoi mat kep, mot đen ba mat đon va mieng. Nguc co ba cap chan, moi cap phan đot tao nen nguc va mot (hoac hai) đoi canh. Phan bung co toi muoi mot phan đot, chua he tieu hoa, he ho hap, he bai tiet va he sinh duc. Co su khac biet đang ke tren cac bo phan co the, đac biet la canh, chan, rau va mieng giua cac loai, nguyen nhan la do su thich nghi voi moi truong.
Nhen thuoc lop Hinh nhen, co bon cap chan; co the đuoc chia lam hai phan đot: phan đau nguc va phan bung. Nhen khong co canh va rau. Mieng cua nhen co dang giong rang nanh (chelicerae) noi tiep voi tuyen noc đoc (hau het cac loai nhen đeu co noc đoc). Chung co mot cap mieng trong giong nhu "chiec kim" (pedipalp) gan lien voi phan đau nguc. "Chiec kim" nay con nam tren cac phan đoan o chan, co chuc nang tuong tu nhu cac co quan nhan biet mui vi cua đong vat khac. O nhen đuc, cuoi moi "chiec kim" la mot chiec ria so (cymbium) hinh thia co chuc nang ho tro co quan đieu phoi.


Cac nganh cua giai phau Giai phau hoc phat trien theo nhieu huong va phan hoa thanh nhieu nganh khac nhau:


Lich su = Thoi co đai =

Nam 1600 TCN, van ban giay coi Edwin Smith, mot van ban y hoc thoi Ai Cap co đai, đa mo ta tim, mach, gan, lach, than, vung duoi đoi, tu cung va bang quang, trong đo co nhac đen su van chuyen mau tu tim đen cac mach mau. Van ban giay coi Ebers (khoang 1550 TCN) la bai "luan ve trai tim", trong đo co viet: mach mau cho tat ca dich long đi va đen tat ca cac co quan trong co the.
Giai phau va sinh ly hoc Hy Lap co đai đa trai qua nhieu thay đoi va tien bo lon thoi co đai. Theo thoi gian, hai nganh hoc ngay cang đuoc mo rong va phat trien nho su hieu biet sau rong ve cac chuc nang cac co quan va cau truc trong co the. Cac quan sat giai phau hien tuong co the nguoi đuoc thuc hien đa gop phan nang cao hieu biet ve nao, mat, gan, co quan sinh duc va he than kinh.
Thanh pho Alexandria thoi Ai Cap thuoc Hy Lap co đai la buoc khoi đau cho su phat trien khoa hoc giai phau va sinh ly hoc. Alexandria khong chi la thu vien lon nhat luu tru cac ho so y te va sach tren the gioi trong thoi Hy Lap cai tri, ma con la noi o cua nhieu hoc vien y khoa va triet gia. Su đong gop tuyet voi trong linh vuc nghe thuat va khoa hoc tu thoi Ptolemy đa bien Alexandria tro thanh mot thanh pho co nhieu thanh tuu van hoa va khoa hoc, canh tranh voi cac quoc gia thuoc Hy Lap khac.

Mot so tien bo noi bat nhat trong giai phau va sinh ly hoc xuat hien o Alexandria thoi ky Hy Lap hoa. Herophilus va Erasistratus la hai trong so cac nha giai phau hoc va sinh ly hoc noi tieng nhat the ky III. Hai bac si nay la nguoi tien phong thuc hien phau tich co the nguoi đe nghien cuu y hoc. Ho cung tien hanh giai phau sinh the tren tu thi toi pham ket an, von bi coi la đieu cam ky cho đen thoi ky Phuc hung. Herophilus đuoc cong nhan la nguoi đau tien thuc hien phau tich co he thong. Herophilus viet nhieu tac pham giai phau hoc, đong gop cho nhieu nganh giai phau va nhieu bo mon khac trong y hoc. Cac tac pham đa phan loai he thong xung, phat hien ra cac đong mach cua nguoi co thanh day hon tinh mach va tam nhi la mot phan cua tim. Kien thuc co the nguoi cua Herophilus đa cung cap kien thuc co ban quan trong đe tim hieu ve nao, mat, gan, co quan sinh duc, he than kinh va đac trung benh cua co the. Erasistratus mo ta chinh xac cau truc cua nao, bao gom cac khoang va mang, va phan biet giua đai nao va tieu nao. Trong qua trinh nghien cuu tai Alexandria, Erasistratus đac biet quan tam đen cac nghien cuu ve he tuan hoan va he than kinh. Ong phan biet đuoc day than kinh cam giac va van đong trong co the nguoi va tin rang khong khi hit vao se đi vao phoi va tim, sau đo đuoc van chuyen khap co the. Ong phan biet đong mach va tinh mach: đong mach mang khi con tinh mach mang mau tu tim đi khap co the. Erasistratus cung đat ten va mo ta chuc nang cua bieu mo va van tim, trong đo co ca van ba la. The ky III, cac bac si Hy Lap đa co the phan biet day than kinh voi mach mau, gan va phat hien chung co the truyen xung đong than kinh. Herophilus đa phat hien ton thuong than kinh van đong gay te liet. Herophilus tim hieu va đat ten mang nao va cac nao that, moi quan he giua tieu nao va đai nao va nhan ra rang nao bo la "cai noi cua tri tue", phu nhan quan điem nao chi la "buong lam lanh" cua Aristotles. Herophilus mo ta cac day than kinh so nhu than kinh mat, than kinh van nhan, nhanh van đong cua than kinh sinh ba, than kinh mat, than kinh tien đinh - oc tai va than kinh ha thiet.

The ky III đanh dau buoc nhay vot trong nghien cuu ve he tieu hoa va he sinh san. Herophilus đa kham pha va mo ta đac điem cua cac tuyen nuoc bot, ruot non va gan. Ong cho rang tu cung la mot co quan rong va ong mo ta buong trung va ong co tu cung. Ong phat hien ra rang tinh trung đuoc san xuat o tinh hoan va la ong nguoi đau tien xac đinh vi tri tuyen tien liet.
Giai phau co va xuong đuoc mo ta trong cuon Hippoc Corpus, mot cong trinh y hoc Hy Lap co đai do tac gia vo danh soan thao. Aristotle mo ta giai phau đong vat co xuong song dua tren thao tac phau tich đong vat. Praxagoras tim ra su khac biet giua đong mach va tinh mach. O the ky IV truoc Cong nguyen, Herophilos va Erasistratus đua ra nhung mo ta giai phau chinh xac hon nho vao giai phau sinh the cac thi the toi pham o Alexandria trong trieu đai nha Ptolemaios.
Vao the ky II tai thanh pho Pergamon, nha giai phau hoc, bac si lam sang, nha van va nha triet hoc Galen đa viet bai luan van co chu đe giai phau. Bai luan van nay co suc anh huong to lon cho nen y hoc thoi co đai. Ong bien soan cac kien thuc hien co va nghien cuu giai phau thong qua phau tich đong vat. Ong la mot trong nhung nha sinh ly hoc thuc nghiem đau tien nho cac thi nghiem giai phau sinh the tren đong vat. Cac buc ve cua Galen, chu yeu dua tren giai phau cho, tro thanh sach giao khoa giai phau duy nhat trong mot nghin nam. Cac bac si thoi Phuc hung chi biet đen cong trinh cua Galen vao thoi đai hoang kim cua Hoi giao, khi sach đuoc dich tu tieng Hy Lap trong mot thoi gian o the ky XV.


= Thoi trung co đen so ky can đai =

Giai phau cham phat trien thoi co đai cho đen the ky XVI. Nha su hoc Marie Boas viet, "Tien bo ve giai phau truoc the ky XVI cham chap mot cach bi an, va su phat trien cua giai phau sau nam 1500 lai nhanh chong mot cach đang kinh ngac". Tu nam 1275 đen nam 1326, tai Bologna, ba nha giai phau hoc Mondino de Luzzi, Alessandro Achillini va Antonio Benivieni lan đau tien tien hanh phau tich nguoi mot cach he thong. Quyen Giai phau nam 1316 cua Mondino la sach giao khoa đau tien tu thoi trung co ve giai phau nguoi. Sach mo ta co the theo trinh tu boc lo khi Mondino phau tich, xuat phat tu vung bung, nguc, sau đo la đau va tu chi. Đay la sach giao khoa giai phau tieu chuan đuoc dung cho nhieu the ky sau nay.
Leonardo da Vinci đuoc Andrea del Verrocchio đao tao ve giai phau hoc. Ong đa su dung kien thuc giai phau cua minh trong tac pham nghe thuat, thuc hien nhieu ban phac thao ve cau truc xuong, co, cac co quan cua nguoi va đong vat co xuong song khac ma ong phau tich.
Andreas Vesalius (Andries van Wezel) xuat than tu vung Brabant, la giao su giai phau tai Đai hoc Padua. Ong đuoc coi la nguoi sang lap nganh giai phau nguoi hien đai. Vesalius xuat ban cuon sach noi tieng De humani corporis fabrica (Ve cau truc co the nguoi), mot cuon sach kho lon gom 7 tap, xuat ban nam 1543. Cac hinh minh hoa chuan xac đen tung chi tiet phuc tap, cac tu the phung du mang khuynh huong chong đoi truong phai Y đuoc cho la cua nghe si Jan van Calcar, mot hoc tro cua Titian.
O Anh, giai phau la mot chu đe đuoc neu len trong cac bai giang cong khai đau tien ve khoa hoc. Trong the ky XVI, vua Henry VIII sap nhap Hoi Giai phau voi Đoan Tho cao đe thanh lap Đoan Tho cao – Giai phau. Ho khong co huan luyen y khoa, thuong đuoc giao pho cham soc thuong binh trong chien tranh, lay mau cung nhu luu ngu tai cac lau đai đe phuc vu cac vi chu nhan danh gia, vong toc.


= Hau ky can đai va hien đai =

Tai Hoa Ky, cac truong y bat đau đuoc thanh lap tu cuoi the ky XIII. Lop hoc giai phau luon đoi hoi phai co thi the đe sinh vien phau tich va viec đap ung nhu cau nay rat kho khan. Philadelphia, Baltimore va New York đeu la nhung đia điem noi tieng voi hoat đong trom cap thi the đe ban cho cac nha phau thuat. Thu pham đot nhap vao nghia đia luc nua đem, nhac thi the moi chon ra khoi quan tai. Van đe nay cung ton tai o Anh khi ma nhu cau thi the rat lon. Toi pham đao mo lay thi the, tham chi giet nguoi đe co tu thi đem ban cho cac cuoc nghien cuu ve giai phau. Mot so nghia đia phai co thap canh đe bao ve mo. Viec ban hanh Đao luat Giai phau nam 1832 o Anh đa cham dut tinh trang nay. O Hoa Ky, mot đao luat tuong tu đuoc ban hanh sau khi bac si William S. Forbes thuoc Đai hoc Y Jefferson bi ket toi vao nam 1882 voi toi danh "đong loa voi nhung ke đao trom xac chet tan pha nhieu ngoi mo trong nghia trang Lebanon".

Tu nam 1863 đen 1889, Sir John Struthers, giao su bo mon Giai phau thuoc Đai hoc Aberdeen, đa thay đoi cach thuc giang day giai phau hoc o Anh. Ong thiet lap he thong ba nam giang day cac mon "tien lam sang" bao ham cac nganh khoa hoc co ban y hoc, trong đo co giai phau. He thong nay ton tai cho đen khi chuong trinh đao tao bac si y khoa cai cach vao nam 1993 va 2003. Ngoai viec giang day, ong con thu thap nhieu bo xuong đong vat đe thanh lap bao tang giai phau so sanh, xuat ban hon 70 tai lieu nghien cuu va noi tieng nho cong trinh phau tich ca voi Tay. Nam 1822, Đai hoc Phau thuat Hoang gia quy đinh viec giang day giai phau trong cac truong y. Bao tang y hoc la noi cung cap cac hinh anh ve giai phau so sanh, đuoc su dung lam tai lieu giang day. Ignaz Semmelweis nghien cuu ve co che gay nhiem trung sau sinh. Ong nhan thay rang cac con sot gay chet nguoi nay xay ra thuong xuyen hon o nhung ba me đuoc sinh vien y khoa tham kham, đac biet la sinh vien nao ma đi tu phong phau tich đen benh vien va tham kham phu nu moi sinh con. Giao su Semmelweis nhan thay rang viec sinh vien rua tay bang voi clo truoc khi tham kham lam sang co the giup ty le nhiem trung sau sinh o cac ba me giam đi đang ke.
Truoc thoi đai y hoc hien đai, phuong tien chinh đe nghien cuu cau truc ben trong cua co the la phau tich thi the va kiem tra, so nan, thinh chan (nghe benh) tren nguoi song. Su ra đoi cua kinh hien vi đa mo ra mot ky nguyen moi trong su hieu biet ve cac cau truc cau thanh mo song. Nhung tien bo ky thuat trong viec phat trien thau kinh tieu sac lam tang kha nang phan ly cua kinh hien vi. Khoang nam 1839, Matthias Jakob Schleiden va Theodor Schwann nhan đinh rang te bao la đon vi co ban cua tat ca cac to chuc song. May vi phau đuoc phat minh đe thuc hien cat lat qua mo đu mong đe kiem tra cac cau truc nho hon nua. Ky thuat nhuom tieu ban giup phan biet giua cac loai mo khac nhau. Nhung tien bo trong linh vuc mo hoc va te bao hoc bat đau no ro vao cuoi the ky XIX, cung voi nhung tien bo trong ky thuat phau thuat cho phep loai bo cac mau sinh thiet an toan ma khong gay đau đon. Kinh hien vi đien tu đuoc phat minh đa mang lai mot buoc tien lon, cho phep nghien cuu cac cau truc sieu vi cua te bao, gom bao quan va cau truc khac ben trong chung. Vao nhung nam 50 cua the ki XIX, viec su dung hien tuong nhieu xa tia X đe nghien cuu cau truc cua protein, acid nucleic va cac phan tu sinh hoc khac đa thiet lap mot nganh giai phau moi: giai phau phan tu.
Thu thuat khong xam lan đe kiem tra cac cau truc ben trong cua co the cung la nhung tien bo khong kem phan quan trong. Tia X co kha nang truyen qua co the, đuoc ung dung trong chup X quang va noi soi huynh quang đe phan biet cac cau truc ben trong nho muc đo mo đuc khac nhau. Chup cong huong tu, chup cat lop vi tinh va sieu am đeu cho phep kiem tra cac cau truc ben trong o muc vo cung chi tiet, vuot xa tri tuong tuong va kha nang cua cac nen y hoc truoc kia.


Xem them Giai phau nguoi
Terminologia Anatomica
Du an Giai phau hoc tren Wikipedia


Tham khao Sach
GSTS. BS. Trinh Van Minh (2017). Giai phau nguoi (Tap 1: Giai phau hoc đai cuong. Chi tren - Chi duoi - Đau - Mat - Co). Nha xuat ban Giao duc Viet Nam. ISBN 978-604-0-00744-5.
GSTS. BS. Trinh Van Minh (2014). Giai phau nguoi (Tap 3: He than kinh - He noi tiet). Nha xuat ban Giao duc Viet Nam. ISBN 978-604-0-04586-7.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Anatomy tai Wikimedia Commons
Giai phau thu y tren Thu vien khoa hoc VLOS
Cac chu đe chinh trong sinh hoc
Giai phau hoc tren DMOZ
Parsons, Frederick Gymer (1911). "Anatomy" . Encyclopædia Britannica. Quyen 1 (an ban thu 11). tr. 920–943.
Anatomia Collection: anatomical plates 1522 to 1867 (Sach va anh ky thuat so)