Tang huyet ap (viet tat la: THA) hay con goi la cao huyet ap, len con tang-xong (nguon goc: Hypertension trong tieng Phap) la mot tinh trang benh ly man tinh, trong đo ap luc mau tac dung len thanh mach đo đuoc o đong mach tang cao. Tang huyet ap thuong khong gay ra trieu chung. Tuy nhien, tang huyet ap lau dai la mot yeu to nguy co chinh gay tai bien mach mau nao (đot quy), benh mach vanh, suy tim, rung nhi, benh đong mach ngoai vi, giam thi luc, benh than man tinh va suy giam tri nho. Tang huyet ap la nguyen nhan chinh gay tu vong som tren toan the gioi.
Tang huyet ap đuoc phan loai thanh tang huyet ap nguyen phat va tang huyet ap thu phat. Khoang 90–95% so ca la tang huyet ap nguyen phat, đuoc đinh nghia la dung đe chi cac truong hop khong xac đinh đuoc benh nguyen gay tang huyet ap ro rang (vo can). Cac yeu to loi song lam tang nguy co gom an nhieu muoi, thua can, hut thuoc la va lam dung ruou. 5–10% so ca con lai đuoc phan loai la tang huyet ap thu phat, đuoc đinh nghia la tang huyet ap do nguyen nhan co the xac đinh đuoc, chang han nhu benh than man, hep đong mach than, roi loan noi tiet hoac su dung thuoc tranh thai.
Huyet ap thuong đuoc đo bang hai chi so la: huyet ap tam thu (systolic, viet tat la HATT, tuong ung voi huyet ap toi đa) va huyet ap tam truong (diastolic, viet tat la HATTr, tuong ung voi huyet ap toi thieu). Đoi voi hau het nguoi lon khi nghi ngoi, thong thuong HATT nam trong khoang 100–130 milimet thuy ngan (mmHg) va HATTr nam trong khoang 60–80 mmHg. Đoi voi hau het nguoi lon, tang huyet ap xuat hien neu huyet ap luc nghi ngoi lien tuc o muc lon hon hoac bang 130/80 hoac 140/90 mmHg. Huyet ap cua tre em đuoc tinh theo tuoi. Theo doi huyet ap luu đong (Holter huyet ap) trong thoi gian 24 gio co ve chinh xac hon so voi đo huyet ap tai van phong.
Thay đoi loi song va dung thuoc co the ha huyet ap va giam nguy co bien chung suc khoe. Thay đoi loi song bao gom giam can, tap the duc, giam luong muoi an vao, han che con va che đo an uong lanh manh. Neu thay đoi loi song la khong đu, thi thuoc huyet ap se đuoc su dung. Dung phoi hop ba loai thuoc co the kiem soat huyet ap o 90% truong hop. Viec đieu tri thuoc ha ap o nhung nguoi co huyet ap >160/100 mmHg co moi tuong quan đen cai thien tuoi tho. Tac dung đieu tri huyet ap o khoang giua 130/80 mmHg va 160/100 mmHg it ro rang hon. That vay, mot so tong quan he thong van cho thay loi ich va mot so tong quan he thong khac cho thay loi ich khong ro rang. Tang huyet ap anh huong 16 đen 37% dan so tren toan cau. Nam 2010, tang huyet ap đuoc cho la nguyen nhan gay ra 18% tong so ca tu vong (9,4 trieu nguoi tren toan cau).


Trieu chung co nang va trieu chung thuc the Tang huyet ap hiem khi bieu hien ra trieu chung co nang. Viec xac đinh tang huyet ap thuong thong qua sang loc hoac khi benh nhan đen kham ve mot chung benh khong lien quan. Mot so nguoi bi tang huyet ap cho biet ho bi đau đau (đac biet la o đau vung cham va đau vao buoi sang), xay xam, chong mat, u tai (nghe tieng u u hoac tieng rit trong tai), thay đoi thi luc hoac ngat xiu. Tuy nhien, nhung trieu chung nay co the do lo au hon la tang huyet ap.
Khi kham thuc the, tang huyet ap co the lien quan đen cac thay đoi o đay mat khi soi đay mat. Muc đo nghiem trong cua nhung thay đoi đien hinh lien quan đen benh vong mac do tang huyet ap đuoc phan loai tu đo I đen IV; đo I va II kho phan biet voi nhau. Muc đo nghiem trong cua benh vong mac co moi tuong quan voi thoi gian hoac muc đo nghiem trong cua tang huyet ap.


= Tang huyet ap thu phat =
Tang huyet ap thu phat la tang huyet ap do nguyen nhan đa xac đinh đuoc va co the đi kem trieu chung co nang va trieu chung thuc the cu the khac. Lay mot vi du la hoi chung Cushing. Ngoai viec gay ra tang huyet ap con gay beo trung tam (beo phi o vung than minh), tien đai thao đuong, mat tron nhu mat trang, buou mo sau co va vai (đuoc goi la buou trau) va ran da mau tim vung bung. Benh nhan cuong giap thuong sut can kem theo tang cam giac them an, nhip tim nhanh, loi mat va run. Hep đong mach than (RAS) co tieng thoi khu tru o vung bung ben trai hoac ben phai đuong giua (RAS mot ben), hoac o ca hai vi tri (RAS hai ben). Hep đong mach chu thuong gay ra tut huyet ap chi duoi so voi canh tay (chi so huyet ap co chan-canh tay (ABI) giam), bat mach đong mach đui thay cham hoac khong bat đuoc. U tuy thuong than gay ra cac con tang huyet ap đot ngot kem đau đau, đanh trong nguc, da, niem mac nhot va tang tiet mo hoi.


= Con tang huyet ap =
Huyet ap tang rat cao (HATT ≥ 180 mmHg va/hoac HATTr ≥ 110 mmHg) đuoc goi la con tang huyet ap. Con tang huyet ap đuoc phan loai thanh tang huyet ap khan cap (khong co ton thuong co quan đich) hoac tang huyet ap cap cuu (co ton thuong co quan đich).
Trong truong hop tang huyet ap khan cap, khong thay bang chung ve ton thuong co quan đich gay huyet ap tang cao. Trong nhung truong hop nay, co the uong thuoc đe ha huyet ap dan dan trong vong 24 đen 48 gio.
Trong tang huyet ap cap cuu, co bang chung ton thuong truc tiep đen mot hoac nhieu co quan. Cac co quan bi anh huong nhieu nhat gom nao, than, tim va phoi, gay nen cac trieu chung bao gom lu lan, buon ngu, đau nguc va kho tho. Trong tang huyet ap cap cuu, huyet ap phai giam nhanh hon đe ngan chan qua trinh ton thuong co quan, tuy nhien, thieu bang chung thu nghiem ngau nhien co đoi chung cho phuong phap đieu tri nay.


= Thai ky =
Tang huyet ap xay ra o khoang 8–10% truong hop mang thai. Đe chan đoan tang huyet ap trong thai ky, can tien hanh 2 lan đo huyet ap cach nhau 6 gio, va 2 lan nay co chi so lon hon 140/90 mmHg. Benh nhan mang thai, co tang huyet ap đuoc phan loai la tang huyet ap tu truoc khi mang thai ky, tang huyet ap thai ky va tien san giat.
Tien san giat la mot tinh trang nghiem trong trong nua sau cua thai ky va giai đoan hau san (giai đoan sau sinh), đuoc đinh nghia la tang huyet ap va protein nieu. Tien san giat xay ra o khoang 5% truong hop mang thai va gay nen khoang 16% tong so ca tu vong me tren toan cau. Tien san giat cung lam tang gap đoi nguy co tu vong so sinh. Tien san giat thuong khong co trieu chung va phat hien bang cach kham sang loc đinh ky. Cac trieu chung tien san giat pho bien nhat la đau đau, roi loan thi giac kieu "đen nhap nhay", non mua, đau bung va phu. Tien san giat đoi khi co the tien trien thanh mot tinh trang đe doa tinh mang goi la san giat, đay la mot truong hop tang huyet ap cap cuu, gay mot so bien chung nghiem trong nhu mat thi luc, phu nao, co giat, suy than, phu phoi va đong mau noi mach rai rac (roi loan đong mau).
Nguoc lai, tang huyet ap thai ky đinh nghia la tang huyet ap khoi phat trong giai đoan thai ky va khong kem theo protein nieu.


= Tre em =
Cham phat trien, co giat, gat gong, tho o va kho tho co the lien quan đen tang huyet ap o tre so sinh va tre nho. O tre lon hon, tang huyet ap co the gay đau đau, kho chiu khong ro nguyen nhan, met moi, cham phat trien, mo mat, chay mau cam va liet mat.


Nguyen nhan = Tang huyet ap nguyen phat =
Tang huyet ap la ket qua cua su tuong tac phuc tap giua gen va cac yeu to moi truong. Đa xac đinh nhieu bien the di truyen thong dung gay anh huong nho đen huyet ap, va mot so bien the di truyen hiem co gay anh huong lon đen huyet ap. Ngoai ra, nghien cuu tuong quan toan bo nhiem sac the (GWAS) đa xac đinh đuoc 35 locus lien quan đen huyet ap, trong đo moi tim thay đuoc 12 locus. Nghien cuu cac vi tri (điem) đa hinh đon nucleotide (single-nucleotide polymorphism, SNP) tai vi tri trong điem cho 12 locus moi tim thay o tren cho thay moi lien he voi qua trinh methyl hoa DNA tai nhieu vi tri CpG gan đo. Nhung vi tri SNP trong điem nay nam trong cac gen lien quan đen co tron mach mau va chuc nang than. Theo mot khia canh nao đo, qua trinh methyl hoa DNA anh huong đen su lien ket cac bien the di truyen pho bien voi nhieu kieu hinh, mac du cac co che an duoi cac moi lien he nay van chua đuoc tim hieu ro. Thu nghiem bien the đon le đuoc thuc hien trong nghien cuu nay đoi voi 35 SNP trong điem (đa biet va moi biet) cho thay cac bien the di truyen đon le hoac tong hop gop phan gay ra nguy co mac cac benh lien quan đen tang huyet ap.
Huyet ap tang dan theo tuoi. Neu dung che đo an uong va loi song kieu phuong Tay thi nguy co bi tang huyet ap luc ve gia la rat cao. Mot so yeu to moi truong anh huong đen huyet ap. An nhieu muoi lam tang huyet ap o nhom nguoi nhay cam voi muoi. Luoi tap the duc va the trang beo phi trung tam cung co the gay tang nguy co. Co mot so yeu to khac anh huong toi huyet ap nhu dung caffein va thieu vitamin D, tuy nhien moi tuong quan chua ro rang. Khang insulin gap pho bien o benh nhan beo phi, la mot thanh phan cua hoi chung X (hoac hoi chung chuyen hoa), cung gop phan gay tang huyet ap.
Cac su kien trong giai đoan đau đoi, chang han nhu sinh nhe can, me hut thuoc va me khong cho con bu sua me co the la cac yeu to nguy co gay tang huyet ap vo can o nguoi truong thanh, mac du cac co che giua cac yeu to nay voi tang huyet ap o nguoi truong thanh van chua ro rang. Tang acid uric mau tim thay o nhung nguoi bi tang huyet ap khong đuoc đieu tri so voi nhung nguoi co huyet ap binh thuong, mac du khong chac lieu tang acid uric nay đong vai tro nguyen nhan hay la yeu to phu thuoc vao chuc nang than kem. Huyet ap trung binh co the cao hon vao mua đong so voi mua he. Viem quanh rang cung lien quan đen huyet ap cao.


= Tang huyet ap thu phat =
Tang huyet ap thu phat la tang huyet ap xac đinh đuoc nguyen nhan. Benh than la nguyen nhan thu phat pho bien nhat cua tang huyet ap. Tang huyet ap cung co the do benh noi tiet, chang han nhu hoi chung Cushing, cuong giap, suy giap, benh to đau chi (acromegaly), hoi chung Conn hoac cuong aldosteron, hep đong mach than (do xo vua đong mach hoac loan san soi co), cuong can giap va u te bao ua chromi. Cac nguyen nhan khac gay tang huyet ap thu phat bao gom beo phi, ngung tho khi ngu, mang thai, hep đong mach chu, an qua nhieu cam thao, uong qua nhieu ruou, uong mot so loai thuoc, thao duoc va cac chat kich thich nhu ca phe, cocaine va methamphetamin (ma tuy đa). Phoi nhiem arsenic (thach tin) qua nuoc uong đuoc chung minh la co moi tuong quan voi tang huyet ap. Tram cam cung lien quan đen tang huyet ap. Co đon cung la mot yeu to nguy co.
Mot tong quan nam 2018 cho thay rang bat ky loai ruou nao cung lam tang huyet ap o nam gioi, trong khi đo uong mot hoac hai ly ruou se lam tang nguy co tang huyet ap o nu gioi.


Sinh ly benh Phan lon benh nhan tang huyet ap nguyen phat, tang suc can ngoai vi (tong khang ngoai vi, la su can tro cua mach mau) chiem ap luc cao trong khi cung luong tim van binh thuong. Co bang chung cho thay mot so nguoi tre tuoi voi tien tang huyet ap hay "tang huyet ap ngoai bien co cung luong tim cao, nhip tim cao va khang ngoai vi binh thuong, goi la tang huyet ap ngoai bien tang đong." Nhung ca nhan nay se phat trien cac đac điem đien hinh cua tang huyet ap nguyen phat khi ve gia, khi ma cung luong tim giam va suc can ngoai vi tang len theo tuoi tac. Tuy nhien co che nay co phai la đien hinh cua tat ca nhung nguoi bi tang huyet ap hay khong van con đang tranh cai. Suc can ngoai vi tang len trong benh tang huyet ap đa xac đinh chu yeu la do su thu hep cau truc cua cac đong mach nho va tieu đong mach. Giam so luong hoac mat đo cac mao mach cung co the gop mot phan gay nen tang suc can.
Khong ro lieu su co mach cua cac tieu đong mach co vai tro trong tang huyet ap hay khong. Tang huyet ap cung lien quan đen giam đo gian no cua tinh mach ngoai bien, co the lam tang hoi luu tinh mach, tang tien ganh (hay tien tai) cho tim va cuoi cung la gay roi loan chuc nang tam truong.

Ap luc mach (chenh lech giua HATT va HATTr) thuong tang o nguoi cao tuoi bi tang huyet ap. HATT cao bat thuong, nhung HATTr co the binh thuong hoac thap gay nen tinh trang tang huyet ap tam thu đon đoc. Nguoi cao tuoi bi tang huyet ap hoac tang huyet ap tam thu đon đoc đuoc giai thich la do tang đo cung đong mach, thuong đi kem voi lao hoa va co the chinh tang huyet ap gay nen tang đo cung đong mach.
Nhieu co che đuoc đe xuat đe giai thich cho su gia tang suc can ngoai vi trong tang huyet ap. Hau het cac bang chung lien quan đen roi loan bai tiet muoi va nuoc cua than (đac biet la nhung bat thuong trong he thong renin–angiotensin trong than) hoac nhung bat thuong cua he than kinh giao cam. Cac co che nay khong mau thuan nhau va co kha nang la ca hai co che nay đeu đong gop o mot muc đo nao đo trong hau het cac truong hop tang huyet ap vo can (tang huyet ap nguyen phat). Nguoi ta cung cho rang roi loan chuc nang noi mo va viem mach mau cung co the gop phan lam tang suc can ngoai vi va ton thuong mach mau trong tang huyet ap. Cac nghien cuu co đe cap toi Interleukin 17, yeu to lam tang san xuat mot so tin hieu hoa hoc khac cua he thong mien dich đuoc cho la co lien quan đen tang huyet ap nhu yeu to hoai tu khoi u alpha, interleukin 1, interleukin 6 va interleukin 8.
Qua nhieu natri hoac khong đu kali trong che đo an uong dan đen du thua natri noi bao, lam co co tron mach mau, han che luu luong mau va do đo lam tang huyet ap.


Chan đoan Chan đoan tang huyet ap dua vao huyet ap benh nhan cao lien tuc, ke ca luc nghi. Hoi Tim mach Hoa Ky (AHA) khuyen nghi thuc hien it nhat 03 lan đo khi nghi ngoi trong it nhat 02 lan đi kham suc khoe khac nhau. Vien Y te va Chat luong Đieu tri Quoc gia (NICE) Vuong quoc Anh khuyen nghi theo doi huyet ap luu đong đe chan đoan xac đinh tang huyet ap neu huyet ap đo đuoc tai phong kham tu 140/90 mmHg tro len.


= Ky thuat đo =

Đe chan đoan chinh xac tang huyet ap, can su dung ky thuat đo huyet ap thich hop. Đo huyet ap khong đung cach la rat hay gap, co the thay đoi chi so huyet ap đo đuoc so voi huyet ap thuc len đen 10 mmHg, dan đen chan đoan sai va phan loai sai tang huyet ap. Đe đo huyet ap đung cach, nguoi kham yeu cau nguoi benh phai ngoi yen trong it nhat 05 phut, sau đo cuon vong đo huyet ap co kich co phu hop vao canh tay, ven cao tay ao. Nguoi benh nen ngoi dua lung, ban chan đat duoi đat va khong bat cheo hai chan. Trong qua trinh đo huyet ap, nguoi benh khong nen noi chuyen hoac cu đong. Canh tay đuoc đo phai đuoc đat tren mot be mat phang ngang muc voi tim. Nen đo huyet ap trong phong yen tinh đe nhan vien y te kiem tra huyet ap co the nghe thay tieng Korotkoff khi nghe đong mach canh tay bang ong nghe đe đo huyet ap chinh xac. Nen xa hoi tu vong đo huyet ap tu tu (2–3 mmHg moi nhip đap) đe lang nghe tieng Korotkoff. Nen lam trong bang quang truoc khi đo huyet ap (tuc la dan benh nhan đi tieu tien) vi neu bang quang cang co the lam tang huyet ap len toi 15/10 mmHg. Nen lay nhieu chi so huyet ap (it nhat la 02 lan) cach nhau 1–2 phut đe đam bao đo chinh xac. Theo doi huyet ap luu đong (Holter huyet ap) trong vong 12 đen 24 gio la phuong phap chinh xac nhat đe xac đinh chan đoan. nhung nguoi co chi so huyet ap rat cao, đac biet la khi suy chuc nang cac co quan thi khong can dung huyet ap luu đong.
Su dung may đo huyet ap luu đong 24 gio (holter huyet ap) va may đo huyet ap tai nha giup han che đuoc chan đoan sai o nhung nguoi bi tang huyet ap ao choang trang lam thay đoi phac đo đieu tri. O Vuong quoc Anh, phuong phap tot nhat hien nay la theo doi ket qua đo tai phong kham kem đo huyet ap luu đong, hoac ly tuong hon la theo doi huyet ap tai nha trong vong 7 ngay. Luc luong đac nhiem cac dich vu phong ngua benh tat Hoa Ky (USPSTF) cung khuyen nghi thuc hien đo huyet ap thuong xuyen ben ngoai khong gian cung cap dich vu cham soc y te. Tang huyet ap gia tao o nguoi cao tuoi hay hoi chung đong mach khong do chen ep cung can can nhac. Tinh trang nay đuoc cho la do voi hoa đong mach dan đen ket qua đo huyet ap cao bat thuong bang vong đo huyet ap trong khi đo huyet ap trong đong mach la binh thuong. Tang huyet ap tu the đung la hien tuong khi huyet ap tang khi benh nhan đung.


= Kham cac co quan khac =

Sau khi chan đoan tang huyet ap, nguoi kham thuong co gang xac đinh nguyen nhan dua tren yeu to nguy co va cac trieu chung khac cua benh nhan (neu co). Tang huyet ap thu phat thuong pho bien hon o tre em truoc tuoi vi thanh nien, voi hau het cac truong hop do benh than gay ra. Tang huyet ap nguyen phat pho bien o thanh thieu nien va nguoi lon, nhung nguoi co nhieu yeu to nguy co nhu beo phi va tien su gia đinh bi tang huyet ap. Cac xet nghiem co the giup chan đoan nguyen nhan gay tang huyet ap thu phat va đe xac đinh xem lieu tang huyet ap co gay ton thuong cho tim, mat va than hay khong. Cac xet nghiem theo doi đai thao đuong va cholesterol mau cao thuong đuoc chi đinh vi cac benh tren la yeu to nguy co cua benh tim mach va co the can đieu tri.
Đe đanh gia ban đau benh nhan tang huyet ap can hoi benh su va kham lam sang đay đu. Chi đinh xet nghiem creatinin huyet thanh giup đanh gia chuc nang than, co the la nguyen nhan gay tang huyet ap hoac hau qua cua tang huyet ap. Guildline 2003 cua Hoi Tim mach Hoa Ky (AHA) ung ho viec su dung cac phuong trinh nhu cong thuc MDRD đe uoc tinh muc loc cau than (eGFR). Muc loc cau than uoc tinh eGFR co the cung cap thong tin chuc nang than, đuoc su dung đe theo doi tac dung phu cua mot so loi thuoc ha huyet ap đoi voi chuc nang than. Ngoai ra co the chi đinh xet nghiem mau nuoc tieu đe tim protein nieu đe theo doi benh than. Lam đien tam đo (ECG) đe tim cac dau hieu cho thay tim bi anh huong do huyet ap cao. Đien tam đo cung co the cho biet lieu co co tim co bi day len (phi đai tam that trai) hay lieu tim đa trai qua mot roi loan nho truoc đo chang han nhu mot con nhoi mau co tim tham lang. Chup X-quang nguc hoac sieu am tim giup tim dau hieu phi đai tim hoac ton thuong tim.


= Phan loai o nguoi lon =

O nhung nguoi tu 18 tuoi tro len, tang huyet ap đuoc đinh nghia la huyet ap tam thu (HATT) hoac huyet ap tam truong (HATTr) luon cao hon gia tri binh thuong đuoc chap nhan (gia tri HATT cao hon 129 hoac 139 mmHg, HATTr 89 mmHg, tuy theo guildline). Cac nguong khac đuoc su dung (HATT: 135 mmHg hoac HATTr: 85 mmHg) neu đo tai nha hoac holter huyet ap 24 gio. Cac guildline tang huyet ap quoc te gan đay cung đe cap đen gia tri huyet ap trong khoang binh thuong cao (tuc la tien tang huyet ap) đe nhan manh nguy co gap phai neu duy tri gia tri huyet ap nhu vay trong thoi gian dai. Bao cao lan thu 7 cua Lien Uy ban Quoc gia ve Du phong, Phat hien, Đanh gia va Đieu tri Tang huyet ap (JNC 7) xuat ban nam 2003 su dung thuat ngu tien tang huyet ap cho HATT trong khoang 120–139 mmHg hoac HATTr trong khoang 80–89 mmHg, trong khi Guideline cua Hoi Tang huyet ap Chau Au (2007) va Hoi Tang huyet ap Anh (BHS) IV (2004) su dung cac muc đo huyet ap toi uu, huyet ap binh thuong va huyet ap binh thuong cao đe chia nho cac moc huyet ap ma HATT duoi 140 mmHg va HATTr duoi 90 mmHg. Tang huyet ap cung co cac phan loai phu: JNC 7 phan biet tang huyet ap giai đoan I, tang huyet ap giai đoan II va tang huyet ap tam thu đon đoc. Tang huyet ap tam thu đon đoc la tinh trang huyet ap tam thu tang cao trong khi huyet ap tam truong binh thuong va thuong gap o nguoi cao tuoi. Huong dan ESH-ESC (2007) va BHS IV (2004) phan loai them tang huyet ap giai đoan III cho nhung nguoi co HATT vuot qua 179 mmHg hoac HATTr tren 109 mmHg. Tang huyet ap đuoc phan loai la "khang tri" neu thuoc khong lam giam huyet ap xuong muc binh thuong. Vao thang 11 nam 2017, Hoi Tim mach Hoa Ky va Đai hoc Tim mach Hoa Ky xuat ban mot guideline chung cap nhat cac khuyen nghi cua bao cao JNC 7. Guideline cua Hoi Tang huyet ap Quoc te nam 2020 (ISH 2020) xac đinh:Chan đoan tang huyet ap khi:
huyet ap tai phong kham co HATT ≥140 mmHg va/hoac HATTr ≥90 mmHg,
hoac huyet ap theo doi tai nha co HATT ≥135 mmHg va/hoac HATTr ≥85 mmHg,
hoac holter huyet ap 24 gio co:
trung binh huyet ap 24h co HATT ≥130 mmHg va/hoac HATTr ≥80 mmHg,
hoac trung binh huyet ap cua ban ngay co HATT ≥135 mmHg va/hoac HATTr ≥85 mmHg,
hoac trung binh huyet ap cua ban đem co HATT ≥120 mmHg va/hoac HATTr ≥70 mmHg.


= Tre em =
Tang huyet ap co o 0,2 đen 3% tre so sinh; tuy nhien, huyet ap thuong khong đo thuong ngay o nhung tre khoe manh. Tang huyet ap la yeu to nguy co cao thuong gap o tre so sinh. Đe ket luan lieu huyet ap tre so sinh co binh thuong hay khong, phai can nhac toi cac yeu to nhu tuoi thai, can nang khi sinh.
Tang huyet ap đuoc đinh nghia la huyet ap tang cao trong nhieu lan kham anh huong đen 1% đen 5% tre em, thanh thieu nien va co lien quan đen cac nguy co benh tat lau dai. Huyet ap tang theo tuoi o thoi tho au va o tre em, tang huyet ap đuoc đinh nghia la huyet ap tam thu hoac tam truong trung binh trong 03 lan tro len bang hoac cao hon (≥) bach phan vi 95 dua tren gioi tinh, đo tuoi va chieu cao cua tre. Tuy nhien, tang huyet ap phai đuoc xac nhan qua cac lan kham truoc khi xac đinh tre co bi tang huyet ap hay khong. Tien tang huyet ap o tre em đuoc đinh nghia la huyet ap tam thu hoac tam truong lon hon hoac bang (≥) bach phan vi 90, nhung thap hon (<) bach phan vi 95 O thanh thieu nien, co đe xuat cho rang rang tang huyet ap va tien tang huyet ap đuoc chan đoan va phan loai voi cac tieu chi giong nhu o nguoi lon.
Gia tri cua sang loc đinh ky tang huyet ap o tre em tren 3 tuoi van con gay nhieu tranh cai. Nam 2004, Chuong trinh Giao duc Huyet ap Quoc gia khuyen nghi tre em tu 3 tuoi tro len nen đo huyet ap it nhat 01 lan trong moi lan kham suc khoe va Vien Tim, Phoi va Mau Quoc gia va Hoc vien Nhi khoa Hoa Ky cung đua ra khuyen nghi tuong tu. Tuy nhien, Hoc vien Bac si Gia đinh Hoa Ky ung ho quan điem cua Luc luong đac nhiem cac dich vu phong ngua benh tat Hoa Ky (USPSTF) rang bang chung san co la khong đu đe xac đinh su can bang giua loi ich va tac hai cua viec sang loc tang huyet ap o tre em va thanh thieu nien khong co trieu chung.


Phong ngua Phan lon ganh nang benh tat do huyet ap cao gay ra cho nhung nguoi khong đuoc chan đoan tang huyet ap. Do đo, can thiet lap cac chien luoc dan so đe giam hau qua cua tang huyet ap va giam nhu cau dung thuoc ha huyet ap. Đe ha huyet ap, thay đoi loi song đuoc uu tien khuyen nghi truoc khi bat đau dung thuoc ha ap. Huong dan cua Hoi Tang huyet ap Anh nam 2004 đe xuat thay đoi loi song phu hop voi nhung thay đoi đuoc vach ra trong Chuong trinh Giao duc Huyet ap Cao Quoc gia Hoa Ky nam 2002 đe phong ngua tang huyet ap nguyen phat:

duy tri trong luong co the binh thuong đoi voi nguoi lon (vi du: chi so khoi co the (BMI) 20–25 kg/m2)
giam luong natri an vao<100 mmol/ngay (< 6 g natri chloride hoac < 2,4 g natri moi ngay)
tham gia hoat đong the chat suc ben (the duc aerobic) thuong xuyen nhu đi bo nhanh (≥ 30 phut moi ngay, hau het cac ngay trong tuan)
han che uong ruou khong qua 3 đon vi/ngay o nam va khong qua 2 đon vi/ngay o nu
ap dung che đo an nhieu trai cay va rau qua;
han che stress
Mot so ky thuat thu gian co the giup giam cang thang la:

thien
tam nuoc am
tap yoga
đi bo đuong dai
Thay đoi loi song hieu qua co the co tac dung lam giam huyet ap tuong đuong viec su dung 1 loai thuoc ha huyet ap. Su ket hop cua hai hoac nhieu loi song hop ly co the đat đuoc ket qua tot hon nua. Co bang chung đang ke cho thay viec giam luong muoi trong che đo an uong se lam giam huyet ap, nhung lieu giam luong muoi co dan đen giam ty le tu vong va benh tim mach hay khong thi van chua co bang chung chac chan. Luong natri uoc tinh ≥ 6 g/ngay va < 3 g/ngay đeu co moi tuong quan đen nguy co tu vong cao hoac benh tim mach nang, nhung moi lien quan giua luong natri cao va ket qua bat loi chi đuoc quan sat thay o nhung nguoi bi tang huyet ap. Do đo, vi khong co ket qua tu cac thu nghiem lam sang ngau nhien co đoi chung nen co nghi van ve hieu qua cua viec giam luong muoi an vao duoi 3g/ngay. Huong dan cua ESC đe cap đen viem quanh rang co lien quan đen tinh trang suc khoe tim mach kem.
Gia tri cua sang loc đinh ky tang huyet ap o tre em tren 3 tuoi van con gay nhieu tranh cai. Nam 2004, Chuong trinh Giao duc Huyet ap Quoc gia khuyen nghi tre em tu 3 tuoi tro len nen đo huyet ap it nhat 01 lan trong moi lan kham suc khoe va Vien Tim, Phoi va Mau Quoc gia va Hoc vien Nhi khoa Hoa Ky cung đua ra khuyen nghi tuong tu. Tuy nhien, Hoc vien Bac si Gia đinh Hoa Ky ung ho quan điem cua Luc luong đac nhiem cac dich vu phong ngua benh tat Hoa Ky (USPSTF) rang bang chung san co la khong đu đe xac đinh su can bang giua loi ich va tac hai cua viec sang loc tang huyet ap o tre em va thanh thieu nien khong co trieu chung.


Đieu tri va quan ly tang huyet ap Theo mot tong quan xuat ban nam 2003, giam huyet ap 5 mmHg co the lam giam 34% nguy co đot quy, 21% nhoi mau co tim va giam nguy co mac sa sut tri tue, suy tim va tu vong do benh tim mach.


= Huyet ap muc tieu =
Đe đieu tri benh nhan tang huyet ap, nhieu nhom chuyen gia khac nhau cung nhau ban va đua ra cac guideline khac nhau ve muc tieu huyet ap đieu tri. Ho đe xuat muc tieu huyet ap duoi 140–160/90–100 mmHg. Cac bai tong quan he thong cua Cochrane đe xuat muc tieu tuong tu cho tung nhom benh nhan, chang han nhu benh nhan đai thao đuong va nhung nguoi mac benh tim mach truoc đo. Ngoai ra, cac bai tong quan he thong cua Cochrane phat hien ra rang đoi voi nhung nguoi lon tuoi co nguy co mac benh tim mach tu trung binh đen cao, loi ich cua viec co gang đat đuoc muc tieu huyet ap thap hon tieu chuan (≤ 140/90 mmHg) lon hon nhieu so voi nguy co gap phai lien quan đen can thiep tim mach. Tuy nhien phat hien nay khong đuoc ap dung cho cac nhom nguoi benh khac.
Nhieu nhom chuyen gia đe xuat muc tieu huyet ap cao hon mot chut la 150/90 mmHg cho nhung nguoi o đo tuoi tu 60 đen 80. JNC-8 va Hoi bac si Hoa Ky khuyen nghi muc tieu 150/90 mmHg cho nhung nguoi tren 60 tuoi, nhung mot so chuyen gia khong đong y voi khuyen nghi. Mot so nhom chuyen gia cung khuyen nghi ha thap huyet ap muc tieu mot chut (thap hon thi tot hon - "lower the better") o nhung nguoi mac benh tieu đuong hoac benh than man tinh co protein nieu, nhung nhung nhom chuyen gia khac lai khuyen nghi muc tieu huyet ap o nhung benh nhan tren can giong nhu đoi voi cac benh nhan khac noi chung. Van đe huyet ap muc tieu tot nhat la gi va cau hoi rang lieu cac huyet ap muc tieu co nen khac nhau đoi voi nhung nguoi co nguy co cao hay khong van chua đuoc giai đap cu the, mac du mot so chuyen gia đe xuat nen đat muc tieu huyet ap thap hon nhieu hon so voi khuyen nghi trong mot so guideline.
Đoi voi nhung nguoi chua bao gio mac benh tim mach ma co nguy co mac benh tim mach trong 10 nam duoi 10%, huong dan cua Hoi Tim mach Hoa Ky nam 2017 khuyen nghi dung thuoc neu HATT > 140 mmHg hoac neu HATTr > 90 mmHg. Đoi voi nhung nguoi đa tung mac benh tim mach hoac nhung nguoi co nguy co mac benh tim mach cao hon 10% trong 10 nam, khuyen cao dung thuoc neu HATT >130 mmHg hoac neu HATTr > 80 mmHg.


= Thay đoi loi song =
Phuong phap đieu tri đau tien đoi voi benh tang huyet ap la thay đoi loi song, bao gom thay đoi che đo an uong, tap the duc va giam can. Mac du tat ca nhung đieu nay đa đuoc khuyen nghi trong cac tu van khoa hoc, mot tong quan he thong cua Cochrane khong tim thay bang chung (do thieu du lieu) ve tac đong cua che đo an kieng giam can đoi voi ty le tu vong, bien chung lau dai hoac tac dung phu o nguoi bi tang huyet ap. Đanh gia đa tim thay an kieng lam giam trong luong co the va huyet ap. Hieu qua tiem nang cua phuong phap nay tuong tu va đoi khi vuot qua hieu qua ha huyet ap khi benh nhan dung mot loai thuoc. Neu benh nhan tang huyet ap đu cao đen muc can dung thuoc ha ap ngay lap tuc, thay đoi loi song van đuoc khuyen nghi khi đieu tri thuoc.
Nhung thay đoi ve che đo an uong đuoc chung minh la lam giam huyet ap bao gom che đo an it natri, che đo an DASH (Phuong phap Tiep can Dinh duong đe Han che Tang huyet ap, la che đo an tot nhat so voi 11 che đo an khac trong mot tong quan theo phuong phap "umbrella") va che đo an thuc vat. Co mot so bang chung cho thay uong tra xanh co the giup giam huyet ap, nhung chua đu bang chung đe khuyen nghi uong tra xanh nhu mot phuong phap đieu tri. Co bang chung tu cac thu nghiem lam sang ngau nhien, mu đoi, co đoi chung co su dung gia duoc cho thay uong tra Hibiscus (tra hoa atiso đo) lam giam đang ke huyet ap tam thu (-4,71 mmHg, 95% CI [-7,87, -1,55]) va huyet ap tam truong (-4,08 mmHg, 95 %CI [-6,48, -1,67]). Uong nuoc ep cu den cung lam giam đang ke huyet ap cua nhung nguoi bi tang huyet ap.
Tang ham luong kali trong che đo an uong co loi ich tiem tang trong viec giam nguy co tang huyet ap. Uy ban Tu van Huong dan Che đo an uong nam 2015 (DGAC) tuyen bo rang kali la mot trong nhung chat dinh duong thieu hut đuoc tieu thu duoi muc o Hoa Ky. Tuy nhien, nhung nguoi dung mot so loai thuoc ha huyet ap (chang han nhu thuoc uc che men chuyen (ACEi) hoac thuoc chen thu the AT1 (ARB)) khong nen bo sung kali hoac muoi giau kali do nguy co co ham luong kali cao.
Cac che đo tap luyen the chat đuoc chung minh la lam giam huyet ap bao gom tap co co đang truong (tap isometric), tap aerobic, tap co khang luc va tap tho co may huong dan.
Cac ky thuat giam cang thang than kinh nhu phan hoi sinh hoc (biofeedback) hoac thien sieu viet (Transcendental Meditation) co the đuoc coi la mot phuong phap đieu tri thay the đe giam huyet ap, nhung khong co bang chung giup ngan ngua benh tim mach. Tu đo huyet ap va tai kham co the ho tro viec su dung cac chien luoc đe cai thien kiem soat huyet ap, nhung can đanh gia them.


= Thuoc đieu tri huyet ap =
Thuoc đieu tri huyet ap con đuoc goi la thuoc ha huyet ap.
Thuoc đieu tri tang huyet ap đau tay (first-line) bao gom thuoc loi tieu thiazide, thuoc chen kenh calci, thuoc uc che men chuyen angiotensin (ACEi) va thuoc chen thu the angiotensin II type 1 (ARB). Nhung loai thuoc nay đuoc su dung đon le hoac phoi hop (chong chi đinh ket hop ACEi va ARB). Thuoc thu hai đuoc lua chon co tac dung giam thieu tac đong cua co che đieu hoa nguoc, lam huyet ap quay tro ve gia tri truoc khi đieu tri. Hau het benh nhan can nhieu hon mot loai thuoc đe kiem soat tang huyet ap. Thuoc kiem soat huyet ap nen đuoc ke theo tung buoc neu huyet ap khong đat đuoc muc muc tieu. Cac chuyen gia cham soc suc khoe co the xem xet dung thuoc o nguoi cao tuoi vi khong co bang chung chac chan ve viec dung thuoc co tac đong len ty le tu vong, nhoi mau co tim va đot quy.
Cac thuoc chen beta truoc đay nhu atenolol đuoc cho la co tac dung co loi khi đuoc su dung lam đieu tri đau tay cho benh tang huyet ap. Tuy nhien, mot tong quan Cochrane bao gom 13 thu nghiem cho thay tac dung cua thuoc chen beta kem hon so voi cac thuoc ha huyet ap khac trong viec ngan ngua benh tim mach.
Viec ke đon thuoc ha huyet ap cho tre em bi tang huyet ap co bang chung han che khi so sanh nhom su dung thuoc voi nhom dung gia duoc. Nghien cuu cho thay thuoc co tac dung khiem ton đoi voi huyet ap trong thoi gian ngan. Dung lieu cao hon khong lam giam huyet ap nhieu hon.


= Tang huyet ap khang tri =
Theo AMA (Hoi Y khoa Hoa Ky), tang huyet ap khang tri (resistant hypertension) đuoc đinh nghia la huyet ap cao van duy tri cao hon muc huyet ap muc tieu, mac du đa đuoc dung phoi hop tu 03 loai thuoc ha huyet ap tro len voi cac co che hoat đong khac nhau. Khong uong thuoc theo chi đinh (khong tuan thu đieu tri) la mot nguyen nhan quan trong gay tang huyet ap khang tri. Tang huyet ap khang tri cung co the la ket qua cua qua trinh hoat đong cang thang lau dai cua he than kinh tu chu, mot hieu ung đuoc goi la tang huyet ap than kinh. Cac lieu phap đien kich thich phan xa thu the cam ap (baroreflex) đang đuoc nghien cuu nhu mot lua chon đe ha huyet ap o nhung benh nhan trong tinh huong nay.
Mot so nguyen nhan thu phat pho bien cua tang huyet ap khang tri bao gom ngung tho khi ngu do tac nghen, u tuy thuong than (mot loai u noi tiet than kinh), hep đong mach than, hep eo đong mach chu va cuong aldosteron nguyen phat. Cu 05 nguoi bi tang huyet ap khang tri thi co mot nguoi mac chung cuong aldosteron nguyen phat, đay la mot tinh trang co the đieu tri đuoc va đoi khi co the chua khoi.
Thuat ngu refractory hypertension đe chi tang huyet ap khang tri khi ma benh nhan dung it nhat 05 loai thuoc ha huyet ap thuoc cac nhom khac nhau, bao gom loi tieu thiazide tac dung keo dai, thuoc chen kenh calci va thuoc chen he renin-angiotensin nhung huyet ap van tang cao khong kiem soat đuoc. Nhung nguoi bi tang huyet ap khang tri thuong do he than kinh giao cam tang đong, co nguy co cao mac cac benh tim mach nang va tu vong do moi nguyen nhan.


Dich te hoc = Nguoi truong thanh =
Tinh đen  nam 2014, khoang 22% dan so the gioi bi tang huyet ap. Ty le nam gioi mac cao hon, ngoai ra tang huyet ap thuong gap o nhung nguoi co đia vi kinh te xa hoi thap va ty le tang dan theo tuoi tac. Tang huyet ap pho bien o cac nuoc co thu nhap cao, trung binh va thap. Nam 2004, ty le mac benh cao huyet ap cao nhat o Chau Phi (30%, ca hai gioi) va thap nhat o Chau My (18%, ca hai gioi). Ty le cung khac nhau ro ret giua cac vung voi ty le chi khoang 3,4% (nam) va 6,8% (nu) o vung nong thon An Đo. Tuy nhien ty le nay len đen 68,9% (nam) va 72,5% (nu) o Ba Lan. Ty le o Chau Phi la khoang 45% vao nam 2016.
O Chau Au, tinh đen  nam 2013, tang huyet ap co o khoang 30–45% dan so. Nam 1995, uoc tinh co 43 trieu nguoi (24% dan so) o Hoa Ky bi tang huyet ap hoac đang dung thuoc ha huyet ap. Đen nam 2004, con so nay đa tang len 29% va vao nam 2017 la 32% (76 trieu nguoi My truong thanh). Nam 2017, do đinh nghia ve tang huyet ap thay đoi, 46% nguoi dan o Hoa Ky bi mac tang huyet ap. Nguoi truong thanh nguoi My goc Phi o Hoa Ky co ty le tang huyet ap cao nhat the gioi: 44%. Tang huyet ap cung pho bien hon o nguoi My goc Philippines va it pho bien hon o nguoi My da trang va nguoi My goc Mexico. Su khac biet ve ty le tang huyet ap la do nhieu yeu to va đang đuoc nghien cuu.


= Tre em =
Ty le tang huyet ap tre em va thanh thieu nien đa tang len trong 20 nam qua tai Hoa Ky. Tang huyet ap tre em, đac biet la o lua tuoi thanh thieu nien, thuong la thu phat sau mot roi loan tiem an. Benh than la nguyen nhan thu phat pho bien nhat gay tang huyet ap o tre em va thanh thieu nien. Tuy nhien, tang huyet ap nguyen phat van chiem phan lon.


= Tai Viet Nam =
Tai Viet Nam, nam 2000 co khoang 16,3% nguoi lon bi tang huyet ap, đen nam 2009 ty le tang huyet ap o nguoi lon la 25,4% va nam 2016 ty le nguoi lon bi tang huyet ap la khoang 48%.
Theo Hoi Tim mach hoc Viet Nam, nam 2015, nghien cuu thong ke tren 5.454 nguoi truong thanh (tu 25 tuoi tro len) trong quan the 44 trieu nguoi tai 8 tinh thanh tren toan quoc ve benh tang huyet ap. Ket qua cho thay co 47,3% nguoi bi tang huyet ap, trong so nhung nguoi bi tang huyet ap nay co 39,1% khong đuoc phat hien bi tang huyet ap, 69% bi tang huyet ap chua kiem soat đuoc.


Tien luong Tang huyet ap la yeu to nguy co gay tu vong som hay gap nhat nhung co the ngan ngua đuoc tren toan the gioi. Tang huyet ap lam tang nguy co mac benh nhoi mau co tim, đot quy, benh mach mau ngoai bien, va cac benh tim mach khac, bao gom suy tim, phinh đong mach chu, xo vua đong mach lan toa, benh than man tinh, rung nhi, ung thu, lo xe mi va thuyen tac đong mach phoi. Tang huyet ap cung la mot yeu to nguy co gay suy giam nhan thuc va sa sut tri tue. Cac bien chung khac bao gom benh vong mac tang huyet ap va benh than tang huyet ap.


Lich su = Đo huyet ap =
Bac si William Harvey (1578–1657) mo ta su luu thong mau cua co the trong cuon sach "De motu cordis". Ong la nguoi đat nen mong cho ly thuyet ve he tuan hoan cua y hoc hien đai. Giao si nguoi Anh Stephen Hales thuc hien đo huyet ap lan đau tien vao nam 1733. Tuy nhien, tang huyet ap đuoc đinh nghia lam sang khi Scipione Riva-Rocci phat minh ra bo đo huyet ap co hoc vao nam 1896. Bo đo huyet ap nay cho phep đo ap suat tam thu trong phong kham mot cach de dang. Nam 1905, Nikolai Korotkov cai tien ky thuat bang cach mo ta tieng Korotkoff khi nghe đong mach bang ong nghe trong khi xa tu tu ap suat cua bao tay boc vai. Ky thuat nay cho phep đo huyet ap tam thu va huyet ap tam truong.


= Nhan biet benh =
Cac trieu chung tuong tu nhu trieu chung cua con tang huyet ap đuoc thao luan trong cac y van Ba Tu thoi trung co, bao gom đau đau, nang đau, cu đong cham chap, đo toan than va cam giac nong khi cham vao co the, mach huyen (tuc la mach cang nhu so soi day đan, cung, the mach khan cap, co luc), mach sac (tuc la mach nhanh), da cang, nuoc tieu co mau va đac, chan an, thi luc kem, tinh khi uat ket, ngap, buon ngu, vo mach va đot quy do xuat huyet.
Thomas Young nam 1808 va đac biet la Richard Bright nam 1836 đa mo ta tang huyet ap nhu mot can benh. Frederick Akbar Mahomed (1849–1884) la nguoi đau tien bao cao truong hop tang huyet ap o mot benh nhan khong co bang chung ve benh than.


= Đieu tri =
Trong lich su, đe đieu tri benh nay co mot so phuong phap lam giam luong mau tuan hoan nhu la trich mau hoac dung đia đe hut mau. Hoang Đe Trung Hoa, Cornelius Celsus, Galen, va Hippocrates ung ho phuong phap tren.
Vao the ky 19 va 20, truoc khi co thuoc đieu tri tang huyet ap, co ba phuong thuc đieu tri nhung đeu co nhieu tac dung phu, đo la: han che natri nghiem ngat (vi du: che đo an chi an com), cat hach than kinh giao cam (la mot phau thuat can thiep vao he than kinh giao cam), va lieu phap pyrogen (tiem chat gay sot, gian tiep lam giam huyet ap).
Hoa duoc đau tien đieu tri tang huyet ap la natri thiocyanat đuoc su dung vao nam 1900 nhung co nhieu tac dung phu va khong đuoc pho bien. Mot so tac nhan khac đa đuoc phat trien sau Chien tranh the gioi thu hai, pho bien nhat va co hieu qua la tetramethylamoni chloride, hexamethonium, hydralazine va reserpine (co nguon goc tu cay thuoc Ba gac hoa đo). Tuy nhien khong co duoc chat nao neu tren đuoc dung nap tot. Viec phat hien ra cac tac nhan hoa duoc dung nap tot qua đuong uong la buoc đot pha lon trong đieu tri tang huyet ap, đo la chlorothiazide. Đay la loi tieu thiazide đau tien, đuoc phat trien tu khang sinh sulfanilamide, co san vao nam 1958. Sau đo, thuoc chen beta, thuoc chen kenh calci, thuoc uc che men chuyen angiotensin (ACEi), thuoc chen thu the angiotensin (ARB) va thuoc uc che renin đa đuoc phat trien thanh thuoc ha huyet ap.


Xa hoi va van hoa = Nhan thuc =

To chuc Y te The gioi xac đinh tang huyet ap la nguyen nhan hang đau gay tu vong do tim mach. Hiep hoi Tang huyet ap The gioi (WHL) la mot to chuc hop boi 85 hiep hoi tang huyet ap cua cac quoc gia, đa cong nhan rang hon 50% dan so mac tang huyet ap tren toan the gioi khong biet ve tinh trang benh cua ho. Đe giai quyet van đe nay, WHL khoi xuong chien dich nang cao nhan thuc toan cau ve tang huyet ap vao nam 2005, lay ngay 17 thang 5 hang nam la Ngay The gioi phong, chong tang huyet ap. Trong 3 nam tu nam 2005 đen nam 2008, nhieu hiep hoi cua cac quoc gia đa tham gia vao Ngay The gioi phong, chong tang huyet ap, đoi moi hoat đong nham truyen tai thong điep đen cong chung. Nam 2007, co su tham gia cua 47 quoc gia thanh vien cua WHL. Trong tuan le huong ung Ngay The gioi phong, chong tang huyet ap, cac hiep hoi tang huyet ap cua cac quoc gia hop tac voi chinh quyen đia phuong, hiep hoi nghe nghiep, to chuc phi chinh phu va cong nghiep tu nhan nham nang cao nhan thuc ve tang huyet ap cho nguoi dan thong qua cac phuong tien truyen thong va bieu ngu. Thong điep con đuoc gui qua cac phuong tien thong tin đai chung nhu Internet va truyen hinh va đa tiep can đuoc 250 trieu nguoi. Khi nguon luc tang len hang nam, WHL tu tin rang gan nhu khoang 1,5 ty nguoi bi anh huong boi tang huyet ap co the tiep can đuoc thong tin va nang cao nhan thuc ve can benh nay.


= Kinh te hoc =
Tang huyet ap la tinh trang y te man tinh pho bien nhat khien benh nhan phai đen kham tai noi cung cap dich vu cham soc suc khoe ban đau o Hoa Ky. Hoi Tim mach Hoa Ky uoc tinh chi phi truc tiep va gian tiep đe đieu tri benh tang huyet ap trong nam 2010 la 76,6 ty USD. Nam 2010, o My, 80% nguoi bi tang huyet ap biet ve tinh trang cua ho, 71% dung mot so loai thuoc ha huyet ap, nhung chi co 48% nguoi biet kiem soat tang huyet ap mot cach thich hop. Quan ly đay đu benh tang huyet ap bi can tro boi nhung bat cap trong chan đoan, đieu tri hoac kiem soat huyet ap. Cac nha cung cap dich vu cham soc suc khoe phai đoi mat voi nhieu tro ngai trong viec kiem soat huyet ap, bao gom ca truong hop co tang huyet ap khang tri. Benh nhan co nhung thach thuc phai đoi mat trong viec tuan thu lich dung thuoc va thay đoi loi song. Tuy nhien, muc tieu ve huyet ap co ban la co the đat đuoc, va quan trong nhat, viec ha huyet ap đe đat muc tieu lam giam đang ke nguy co tu vong do benh tim va đot quy, giam su tien trien cua cac tinh trang suy đa co quan khac va giam chi phi lien quan đen cham soc y te.


Tang huyet ap o đong vat Tang huyet ap o meo đuoc đinh nghia la khi HATT lon hon 150 mmHg, thuoc amlodipine la huong đieu tri đau tien. Meo co HATT tren 170 mmHg đuoc coi la con tang huyet ap. Neu meo co cac van đe khac nhu benh than hoac bong vong mac thi can theo doi đe huyet ap duoi 160 mmHg.
Huyet ap binh thuong o cho co the khac nhau đang ke giua cac giong cho nhung tang huyet ap thuong đuoc chan đoan neu HATT tren 160 mmHg, đac biet khi tang huyet ap co lien quan đen ton thuong co quan đich. Thuoc uc che he renin-angiotensin va thuoc chen kenh calci thuong đuoc su dung đe đieu tri tang huyet ap o cho, con cac loai thuoc khac co the đuoc chi đinh cho cac tinh trang cu the gay ra tang huyet ap.


Tham khao Đoc them Oke DA, Bandele EO (2004). "Misconceptions of hypertension". Journal of the National Medical Association. Quyen 96 so 9. tr. 1221–4. PMC 2568468. PMID 15481752.

Sukino Health Care Solutions (ngay 21 thang 2 nam 2022). "Hypertension: Friendly advice that changed my outlook on life". sukino.com. Ban goc luu tru ngay 23 thang 9 nam 2022. Truy cap ngay 27 thang 1 nam 2023.
The American Journal of Hypertension


Lien ket ngoai