Siberia (tieng Nga: Сибирь, đa Latinh hoa: Sibir', IPA: [sʲɪˈbʲirʲ] ) la vung đat rong lon gan nhu nam tron trong nuoc Nga, chiem gan toan bo phan Bac A va bao gom phan lon thao nguyen A-Au. Siberia trong lich su la mot phan cua nuoc Nga hien đai ke tu nua sau the ky 16.
Vung đat nay bat đau tu phia đong day nui Ural trai dai đen Thai Binh Duong; phia bac la Bac Bang Duong xuong phia nam la cac ngon đoi mien bac Kazakhstan va co bien gioi voi Mong Co va Trung Quoc. Tru phan tay-nam khong nam trong lanh tho Nga, cac vung khac nhau cua Siberia chiem toi 77% dien tich nuoc nay, trong khi đo chi chiem co 27% dan so toan Nga. Đieu nay tuong đuong voi mat đo dan so trung binh khoang 3 nguoi tren moi km vuong (7,8/dam vuong) (gan bang voi Uc), khien Siberia tro thanh mot trong nhung khu vuc dan cu thua thot nhat tren Trai Đat. Neu Siberia la mot quoc gia, no van la quoc gia lon nhat hanh tinh, nhung ve dan so, no se chi đung thu 35 the gioi va thu 14 cua chau A.
Tren the gioi, Siberia noi tieng chu yeu voi mua đong dai va khac nghiet, voi nhiet đo trung binh thang 1 la −25 °C (−13 °F). Đay cung la noi ma cac chinh phu đe quoc Nga va Lien Xo su dung đe xay nha tu, trai cai tao nham luu đay nhung tu nhan chinh tri trong lich su.


Ten goi Ton tai vai phien ban ve nguon goc cua tu "Siberia" va cho toi nay nguoi ta van chua the chac chan phien ban nao la gan voi su that nhat.
Cac phien ban, gan voi nguon goc cua mot ngon ngu nao đo trong nhom ngon ngu Altai/tieng Nga:

"Siber/Chiber" — Mot tu tieng Turk co (tieng Bashkir/Tatar), co nghia la "đep" hay "sac so". Chang han, ho Chebakul dich tu tieng Tatar co nghia la "ho đep". Trong ngon ngu Turk co đai tung pho bien ten goi Shibir, chang han trong ten goi cua vi kha han (khagan, khac han, kha han) nguoi Turk noi tieng trong the ky 7 la Shibir Khan Turk-shad, nguoi đa gop phan lam nha Tuy sup đo nhanh chong. Trong cac ngon ngu Turk (cu the trong tieng Tatar) co tu "Seber(ү)" co nghia la "gio cuon tuyet" hay "bao tuyet (tuyet bi gio cuon len)", nhu the ten goi Sibir rat co the co nghia lien quan toi bao tuyet.
"Shibir" — Tu trong tieng Mong Co, co nghia la vung đat đam lay, voi nhung cay bach duong moc thanh cac khu rung ram. Nguoi ta cho rang, vao thoi ky Thanh Cat Tu Han thi nguoi Mong Co dung ten goi nay đe chi khu vuc rung-thao nguyen cua Taiga sat bien gioi voi lanh tho cua ho.
Mot dien giai cho rang ten goi bat nguon mot tu trong tieng Nga đe chi "phuong bac" (север, sever) đuoc su gia Ba Lan la Chycliczkowski đua ra, nhung dien giai nay đa bi Anatole Baikaloff bac bo tren nen tang cho rang cac dan toc can ke nhu nguoi Trung Quoc, nguoi A Rap hay nguoi Mong Co, voi ten goi cua khu vuc nay la gan giong nhau, co the đa khong biet tieng Nga. Ong cung đua ra goi y cho rang ten goi nay la su ket hop cua hai tu trong tieng Turk co la "su" (nuoc) va "birr" (vung đat hoang da).
Cac phien ban gan voi mot nhom sac toc nao đo (nguoi ta tin rang chung noi chung khong anh huong toi tu nguyen, nhung đuoc liet ke o đay nhu la nhung phien ban co the nhat):

Theo phien ban cua Z. Ya. Boyarshinova thi ten goi Sibir xuat phat tu ten goi cua mot nhom sac toc la Sipyr, ma nguon goc ngon ngu cua ho hien van con đay tranh cai. Sau đo ten goi nay đuoc ap dung cho nhom sac toc thuoc ngon ngu Turk, tung sinh song doc theo song Irtysh trong khu vuc ngay nay la Tobolsk.
Theo phien ban cua V. Sophronov, thi ten goi Sibir bat nguon tu nhom sac toc goc Turk, hien nay đuoc biet đen nhu la nguoi Tatar Siberia, voi ten ho tu goi (Sabyr), theo y kien tac gia, thuc te co nghia la su kien nhan. Mot y kien khac thi cho rang no co nghia la "đia phuong/ban xu" (y/ir — đan ong, nhan dan, nguoi; siber/y — sa khoang, bo lai tren mat đat; nguyen van: "nhung nguoi sinh song tai đo phat tan").
Mot phien ban khac cho rang khu vuc nay đuoc đat ten theo nguoi Tich Ba (Xibe).
Su pho bien ten goi "Sibir" tren nhung vung lanh tho rong lon truc tiep gan lien voi ten goi cua thu đo cua Han quoc Siberia cua nguoi Tatar, bi sap nhap vao Sa quoc Moskva duoi thoi Ivan Hung đe (1530-1584). Trich đoan phong dich tu bien nien su Esipov (tieng Nga co): "...tien vao đat Sibir...nguoi Tatar so hai truoc nhieu lan tien đanh cua cac chien binh Nga, chay tron khoi thanh luy cua minh, ma truoc đo nguoi Tatar goi thanh pho thu đo cua ho noi cua song Tobol va Irtysh la Sibir, bo lai no trong khong. Nhung chien binh Nga toi va đong lai đo va khang đinh thanh luy nay vung manh, hien nay goi la thanh Tobolesk Chua Cuu the".
Bat đau tu the ky 13 ten goi Sibir bat đau đuoc su dung khong nhung đe chi sac toc ma con đe chi noi ma sac toc đo sinh song. Theo y nghia nay thi ten goi cua khu vuc lan đau tien đuoc cac tac gia Iran nhac toi trong the ky 13, voi ten goi "Sebur" lan đau tien xuat hien tren ban đo trong tap ban đo Catalan nam 1375. Trong cac bien nien su Nga the ky 15 thi Sibir đuoc dung đe chi khu vuc o ha luu song Tobol va trung luu song Irtysh.
Nhung viec su dung tu Sibir theo y nghia đia chinh tri thi lai gan lien voi toan bo vung đat nam o phia đong song Volga. Trong buc thu gui nu hoang Elizabeth I (nam 1570) Ivan Hung đe tu goi minh la: "Vua Pskov va đai cong tuoc xu Smolensk, Tver, cac vung đat Chernigov, Ryazan, Polotsk, Ros... (phan nay cua tu bi mat) va toan bo vung đat Sibir".


Thoi tien su Khu vuc nay co nhieu gia tri ve co sinh vat hoc, vi no chua cac co the cua nhung loai đong vat thoi tien su tu Ky nguyen the Pleistocene, đuoc bao quan trong bang hoac trong tang đat đong bang vinh cuu. Mau vat cua su tu chau Au Goldfuss song trong hang đong, Yuka (voi ma mut) va mot con voi ma mut long xoan tu Oymyakon, mot con te giac long muot tu song Kolyma, va bo rung bizon va ngua tu Yukagir đa đuoc tim thay.
Cac vung đa nui lua Siberia đuoc hinh thanh boi mot trong nhung su kien nui lua lon nhat đuoc biet đen trong 500 trieu nam qua cua lich su đia chat Trai Đat. Hoat đong cua no tiep tuc trong mot trieu nam va mot so nha khoa hoc coi đo la nguyen nhan co the cua "Cuoc tan sat vi đai" khoang 250 trieu nam truoc, uoc tinh đa giet chet 90% cac loai hien co vao thoi điem đo.
It nhat ba loai nguoi song o Nam Siberia khoang 40.000 nam truoc: Homo sapiens, nguoi Neanderthal va nguoi Denisova. Nam 2010 bang chung DNA xac đinh cuoi cung la mot loai rieng biet.


Lich su Nhieu nhom dan du muc co mat o Siberia tu rat xa xua vi du nhu Yenet, Nenet, Hung No, Uyghur. Nguoi Khiet Đan cung chiem đong mot phan cua khu vuc. Han (Khan) vung Siberia o gan Tobolsk ngay nay đuoc biet đen la nhan vat quyen luc lon, đa tung phong tuoc cho Kubrat (mot vi vua nguoi Bulgaria) la Kha han (Khagan) vung Avaria nam 630. Đe quoc Mong Co xam chiem noi nay vao the ky 13 va cho vung đat nay quyen tu tri, goi la Han quoc Siberia.
Voi su diet vong cua han quoc Kim Truong, Kha han tu tri cua Sibir đuoc hinh thanh vao cuoi the ky 15. Bo lac Yakut noi tieng Turk di cu ve phia bac tu khu vuc ho Baikal duoi ap luc cua cac bo lac Mong Co trong the ky 13 đen 15. Khi ay, Siberia van la mot khu vuc dan cu thua thot. Nha su hoc John F. Richards đa viet: "That su rat đang nghi ngo khi biet rang tong dan so Siberia hien đai ban đau vuot qua 300.000 nguoi".
Vao the ky 16, the luc lon manh cua nuoc Nga o phia tay bat đau lam suy yeu Han quoc Siberia. Đau tien, nhung nhom thuong nhan va nguoi Co-dac xam nhap khu vuc, roi quan đoi Nga xay dung nhung tien đon tien xa dan ve phia đong đe bao ve nhung nguoi đinh cu moi di cu tu lanh tho Nga ben chau Au. Nhung thi tran nhu Mangazeya, Tara, Yeniseysk va Tobolsk (trung tam vung Siberi, cuoi cung tro thanh thu phu thuc te cua Siberia tu nam 1590) bat đau hinh thanh va phat trien. Vao thoi điem nay, Sibir la ten cua mot phao đai tai Qashlik, gan Tobolsk. Gerardus Mercator, trong mot ban đo xuat ban nam 1595, đanh dau Sibier la ten cua mot khu đinh cu va lanh tho xung quanh doc theo mot nhanh ben trai cua Ob. Cac tai lieu khac cho rang bo lac Xibe, mot dan toc Tungusic ban đia, đa khang cu quyet liet đoi voi su banh truong cua Nga ben kia day Ural. Mot so nguoi cho rang thuat ngu "Siberia" la mot tu ngu cua dan toc hoc cua ho.
Cho đen the ky 17, vung kiem soat cua nuoc Nga đa cham đen bo Thai Binh Duong. Khoang 230.000 nguoi Nga đa đinh cu o Siberia vao nam 1709. Cac the ky tiep theo, Siberia nhin chung van la vung đat khong nguoi o va chua đuoc kham pha. Chi co rat it chuyen tham hiem va nhung nguoi buon ban song o đay. Mot nhom nguoi khac bi đua đen đay sinh song la nhung tu nhan chinh tri đen tu phia tay nuoc Nga hoac nhung vung đat bi Nga cai tri khi ay, vi du nhu Ba Lan.

Tuyen đuong sat xuyen Siberia xay dung tu 1891-1903 la thay đoi to lon cho "vung đat đang ngu yen" nay. Tuyen đuong đa noi lien Siberia voi nhung mien phia tay nuoc Nga đang cong nghiep hoa nhanh chong duoi thoi sa hoang Nikolai II (r. 1894-1917). Khoang bay trieu nguoi di cu đen Siberia tu Nga thuoc chau Au trong khoang thoi gian tu nam 1801 đen 1914. Tu nam 1859 đen 1917, hon nua trieu nguoi đa di cu đen vung Vien Đong Nga. Siberia co nguon tai nguyen phong phu va doi dao. Trong suot the ky 20, chung đuoc khai thac va nhieu khu dan cu cong nghiep moc len trong vung.
Nam 1908, tai đay đa co mot vu no lon, thuong đuoc biet đen voi ten vu no Tunguska. Vao luc 7:15 sang ngay 30 thang 6 nam 1908, su kien Tunguska đa đon ha hang trieu cay gan song Podkamennaya Tunguska (Stony Tunguska) o trung tam Siberia. Hau het cac nha khoa hoc tin rang ket qua nay la do vu no khong khi cua sao bang hoac sao choi. Mac du chua tim thay mieng ho lien quan đen vu no, canh quan trong khu vuc (dan cu thua thot) van mang dau vet cua su kien nay. 

Trong nhung thap nien đau cua Lien Xo (đac biet la trong nhung nam 1930 va 1940), chinh phu đa su dung Siberia đe quan ly mot he thong trai cai tao hinh su. Theo uoc tinh ban chinh thuc cua Lien Xo, von khong đuoc cong khai cho đen sau khi chinh quyen Xo viet sup đo nam 1991, tu nam 1929 đen 1953, hon 14 trieu nguoi đa đi qua cac trai va nha tu nay, nhieu nguoi trong so ho o Siberia. Bay đen tam trieu nguoi khac đa bi truc xuat noi bo đen cac vung xa xoi cua Lien Xo (bao gom toan bo quoc tich hoac sac toc trong mot so truong hop).
Nua trieu (516.841) tu nhan đa chet trong cac trai cai tao tu nam 1941 đen 1943 do thieu luong thuc do chien tranh the gioi thu hai gay ra. O cac thoi ky khac, ty le tu vong tuong đoi thap hon. Quy mo, pham vi va cach thuc hoat đong cua cac trai lao đong cai tao van la chu đe cua nhieu nghien cuu va tranh luan. Nhieu trai hoat đong o nhung vung cuc ky xa xoi cua vung đong bac Siberia. Cac khu trai noi tieng nhat bao gom Sevvostlag (Trai Đong Bac) doc theo song Kolyma va Norillag gan Norilsk, noi 69.000 tu nhan song vao nam 1952. Cac thanh pho cong nghiep lon cua Bac Siberia, nhu Norilsk va Magadan, đuoc phat trien tu cac trai đuoc xay dung boi cac tu nhan va đuoc đieu hanh boi cac cuu tu nhan.


Đia li Voi dien tich 13,1 trieu km², Siberia chiem khoang 77% lanh tho Nga va gan 10% dien tich đat cua Trai Đat (dien tich đat cua Trai Đat la 148.940.000 km2, 57.510.000 dam vuong). Trong khi Siberia hoan toan nam trong khu vuc chau A, nhieu co quan chuc nang cua Lien Hop Quoc se khong chia nho quoc gia va se đat toan bo o lanh tho Nga cua chau Au va/hoac Đong Au. Hai vung đia ly chu yeu la Binh nguyen Tay Siberia va Cao nguyen trung tam Siberia.
Đong va trung Cong hoa Sakha bao gom nhieu day nui phia bac-nam o nhieu đo tuoi khac nhau. Nhung ngon nui nay keo dai toi gan 3.000 met (9.800 ft), nhung tren vai tram met, chung gan nhu hoan toan khong co tham thuc vat. Day Verkhoyansk hoan toan đong bang o the Pleistocene, nhung khi hau qua kho đe bang ha keo dai tren đo cao thap. O nhung đo cao thap nay la vo so thung lung, nhieu trong so chung sau va đuoc bao phu boi rung thong rung la, ngoai tru o cuc bac la noi lanh nguyen thong tri. Đat chu yeu la turbels (mot loai gelisol). Lop hoat đong co xu huong sau duoi mot met, ngoai tru gan cac con song.
Điem cao nhat o Siberia la ngon nui lua đang hoat đong Klyuchevskaya Sopka, tren ban đao Kamchatka. Đinh cua no cao 4.750 met (15,580 ft).


= Cac day nui =


= Ho va song =


= Đong co =
Cao nguyen Ukok - mot phan cua Di san The gioi UNESCO


= Đia chat =

Binh nguyen Tay Siberia bao gom phan lon đat tram tich tu Đai Tan Sinh, rat thap va tuong đoi bang phang, neu muc nuoc bien dang 50 m se lam toan bo vung đat giua Bac Bang Duong va Novosibirsk (thanh pho o giua nuoc Nga, chech ve phia nam) ngap trong nuoc va bang tuyet. Rat nhieu khu vuc tren vung đat thap nay la ket qua cua cac đap bang tao ra mot ho song bang lon. Ho song bang nay đen cuoi ky Pleistocene đa chan dong chay ve phia bac cua song Ob va song Yenisei, dan đen viec chuyen huong tay nam vao bien Caspi va bien Aral qua thung lung Turgai. Vung nay chu yeu la đam lay, nhung vung co đat cung la đat mun va o phia bac la vung đat lanh quanh nam khong co cay. O phia nam, noi nhiet đo cao hon, đong co tuoi tot tru phu, la phan mo rong cua Binh nguyen Kazakh đa hinh thanh tham thuc vat nguyen thuy, hau het khong con nhin thay đuoc.
Cao nguyen trung tam Siberia la nen đat on đinh đa la luc đia tu ky Permi. Vung đat nay rat doi dao khoang san, gom vang, kim cuong, quang mangan, chi, thiec, nikel, coban va molipden. Phan kha lon cua vung đat nay chua nhieu đa mac-ma cua vu phun trao nui lua cuoi ky Permi, gan nhu trung khop voi su kien tuyet chung ky Permi-ky Trias, la vu phun trao lon nhat cua lich su Trai Đat. Chi co vung cuc tay bac bi đong bang trong ky Đe Tu, nhung hau nhu tat ca đeu nam duoi lop bang vinh cuu sau đac biet, va cay duy nhat co the phat trien manh, bat chap mua he am ap, la cay Siberian Larch (Larix sibirica) rung la voi bo re rat nong. Ben ngoai vung cuc tay bac, rung taiga chiem uu the, chiem mot phan đang ke trong toan bo lanh tho Siberia. Đat o đay chu yeu la cac turbel, nhuong cho cho podzol noi lop hoat đong tro nen day hon va ham luong bang thap hon.


= Khi hau =
Tham thuc vat o Siberia chu yeu la taiga, voi vanh đai lanh nguyen o ria phia bac va cac dang rung la rong va hon hop on đoi o phia nam.

Khi hau Siberia co su khac biet rat lon vao cac thoi điem trong nam, nhung no thuong co mua he ngan va mua đong lanh khac nghiet keo dai. Siberia lanh nhat vao thang 1 va nong nhat vao thang 7. O bo bien phia bac luc đia, giap Bac Bang Duong, tren vong cuc Bac, mua he rat ngan, chi keo dai mot thang. Khi hau noi nay la khi hau vung cuc, mua đong keo dai gan nhu quanh nam. 

Hau nhu tat ca dan cu song o phia nam, doc theo tuyen đuong sat xuyen Siberia. Vung phia nam co khi hau luc đia am uot (Koppen Dfb) voi mua đong lanh nhung mua he lai kha am ap va keo dai it nhat bon thang. Nhiet đo trung binh hang nam la khoang 0,5 °C (32,9 °F). Nhiet đo trung binh thang 1 khoang −20 °C (4 °F) va thang 7 khoang +19 °C (66 °F) trong khi nhiet đo ban ngay vao mua he thuong tren 20 °C (68 °F). Voi khi hau on đinh, mua he nhieu nang va đat đai kha mau mo, vung đat phia nam Siberia co the đuoc su dung voi muc đich nong nghiep co loi nhuan, nhu đa đuoc chung minh vao đau the ky 20.

Cho đen nay, khi hau pho bien nhat o Siberia la khi hau can cuc luc đia (Koppen Dfc hoac Dwc), voi nhiet đo trung binh hang nam khoang 5 °C (23 °F), trung binh vao thang 1 la −25 °C (−13 °F) trong khi trung binh thang 7 la +17 °C (63 °F), mac du đieu nay thay đoi đang ke theo tung khu vuc, voi nhiet đo trung binh thang 7 khoang 10 °C (50 °F) trong vung đem taihga-lanh nguyen. Siberia đuoc xem la đia điem co nhiet đo cuc han thap thu nhi the gioi, chi kem chau Nam Cuc. Trang web va blog theo đinh huong kinh doanh Business Insider đa liet ke hai khu đinh cu Verkhoyansk va Oymyakon, tai Cong hoa Sakha cua Siberia, đe canh tranh cho danh hieu "Cuc gia lanh" cua vung Bac ban cau. Oymyakon la mot ngoi lang ghi nhan nhiet đo −67,7 °C (−89,9 °F) vao ngay 6 thang 2 nam 1933 mac du noi đay đa tung trai qua nhiet đo ky luc ghi đuoc la -71,2 °C. Verkhoyansk, mot thi tran xa hon ve phia bac va sau hon trong đat lien, ghi nhan nhiet đo −69,8 °C (−93,6 °F) trong ba đem lien tiep: 5, 6 va 7 thang 2 nam 1933. Moi khu đinh cu đuoc luan phien trao danh hieu la Cuc gia lanh cua Bac ban cau, nghia la đia điem co nhiet đo thap nhat o Bac ban cau. Ca Oymyakon va Verkhoyansk cung thuong xuyen đat nhiet đo len toi 86 °F (30 °C) vao mua he, mang lai cho hai khu đinh cu nay va hau het phan con lai cua Siberia bien đo nhiet cao nhat tren the gioi giua mua he va mua đong, thuong cao hon 170-180 °F (94-100 °C) giua cac mua.
Nhung con gio am tu Trung A va Trung Đong thoi đen nam Siberia, lam cho vung tay Siberia (nhu Omsk, Novosibirsk) am hon vung phia đong (Irkutsk, Chita) toi vai đo C, noi ma o phia bac khi hau cuc đoan mua đong (Koppen Dfd hoac Dwd) chiem uu the. Tuy nhien, nhiet đo vao mua he cua mot so noi co the nong đen 36-38 °C (98-100 °F). Cong hoa Sakha, noi thu phu Yakutsk cua no đuoc xem la thanh pho lanh nhat the gioi, la vung lanh nhat Siberia va luu vuc song Yana la noi co nhiet đo thap nhat, voi tang đat đong bang vinh cuu o đay day đen 1.493 m (4.898 ft). Tuy vay, nuoc Nga khong co ke hoach đua nguoi song o đay, do đo, khi hau khac nghiet cua vung đat nay chua tung bi coi la mot van đe nghiem trong. Phia nam Siberia o gan khu vuc khong khi ap suat cao, nho đo ma vao mua đong, gio khong manh.
Mac du la khu vuc bang gia, tuyet o đay rat it, đac biet la vung phia đong. Luong mua o Siberia nhin chung la thap, chi co vung ban đao Kamchatka co luong mua hon 500 mm nho gio am tu bien Okhotsk thoi vao gap nui cao – tao ra cac song bang lon duy nhat cua khu vuc, mac du cac vu phun trao nui lua va nhiet đo thap vao mua he khien rung phat trien han che. Vung Primorsky Krai o cuc nam chiu anh huong cua gio mua nen co mua lon vao mua he.
Cac nha nghien cuu, bao gom Sergei Kirpotin tai Đai hoc bang Tomsk va Judith Marquand tai Đai hoc Oxford, canh bao rang mien Tay Siberia đa bat đau tan bang do su nong len toan cau. Cac mo than bun đong lanh o khu vuc nay co the chua hang ty tan khi metan, co the đuoc thai vao khi quyen. Khi me-tan la mot loai khi nha kinh manh hon 22 lan so voi carbon dioxide. Nam 2008, mot đoan tham hiem nghien cuu cua Hiep hoi Đia vat ly Hoa Ky đa phat hien ra muc đo khi me-tan len toi 100 lan so voi binh thuong trong bau khi quyen o Bac Cuc Siberia, co kha nang la ket qua cua khi metan đuoc giai phong qua cac lo tren 'lop bang' duoi đay bien bang gia su ra đoi cua song Lena va khu vuc giua bien Laptev va bien Đong Siberia.


Kinh te Nong nghiep bi han che nhieu boi mua he ngan ngui. Song, phia tay nam voi khi hau on hoa va đat đai mau mo, co cac cay luong thuc nhu lua mi, lua mach, lua mach đen va khoai tay cung đong co cho cuu va gia suc. O nhung noi đat can coi va mua he ngan ngui, thuc an co đuoc tu chan tha tuan loc – mot hinh thuc kiem an đuoc nguoi dan o đay duy tri tu hon 10 nghin nam truoc. Siberia co nhung khu rung rong nhat tren the gioi. Go mang lai nguon thu quan trong, mac du nhieu khu rung o phia đong đa đuoc khai thac nhanh hon nhieu so voi kha nang phuc hoi. Bien Okhotsk la mot trong nhung bien nhieu ca nhat the gioi nho luong nuoc lanh va thuy trieu trai rong. Siberia cung cap khoang 10% luong ca đanh bat toan cau, san luong co giam sut tu khi Lien Xo sup đo.
Siberia la vung rat giau tai nguyen khoang san, bao gom gan nhu tat ca cac loai kim loai co gia tri. Mot so mo o đay co tru luong vao hang lon nhat the gioi nhu nikel, vang, chi, molypden, kim cuong, bac va thiec. Ben canh đo la nguon dau mo va khi tu nhien khong lo. Khoang 70% cac mo dau phat trien cua Nga nam o khu vuc Khanty-Mansiysk. Nga chua khoang 40% tai nguyen niken đuoc biet đen tren the gioi tai mo Norilsk o Siberia. Norilsk Niken la nha san xuat niken va palladium lon nhat the gioi. Phan lon nhung tai nguyen nay phan bo o vung xa xoi, lanh leo, đieu kien sinh song va đi lai khac nghiet.
Trong khi su phat trien cua nang luong tai tao o Nga bi kim ham do thieu khung chinh sach cua chinh phu co loi, Siberia van mang đen nhung co hoi đac biet cho su phat trien nang luong tai tao ngoai luoi. Cac bo phan tu xa cua Siberia qua ton kem đe ket noi voi luoi đien va khi đot trung tam, do đo trong lich su đa đuoc cung cap đong co diesel ton kem, đoi khi đuoc bang truc thang. Trong nhung truong hop nhu vay, nang luong tai tao thuong re hon
Cong nghiep cua vung đa tung đuoc chu trong phat trien manh me trong Chien tranh the gioi thu hai. Nhung nha may quy mo lon đuoc xay dung o phia tay Siberia va mot so o quanh ho Baikal, tuy vay buoc phat trien đa dung lai ke tu khi khong con nha nuoc Xo viet.


Đong thuc vat = Thuc vat =
Picea obovata
Thong lun Siberi


= Đong vat =


 Loai an thuc vat  Nai Man Chau
Huou xa Siberia
Huou đo
Hoang Siberia
Tuan loc
Nai sung tam
Lon rung
Lac đa hai buou
Bo bison chau Au
Bo xa huong


 Loai an thit   = Ho cho  =
Soi xam
Soi đai nguyen
Cao Bac Cuc
Cao đo


 = Ho Meo  =
Bao Amur
Ho Siberia
Bao tuyet
Linh mieu A-Au
Meo manul


 = Ho Chon  =
Triet bung trang
Chon ecmin
Triet nui
Triet Siberia
Chon hoi thao nguyen
Chon zibelin
Rai ca thuong
Lung chau A
Chon soi


 = Ho Gau  =
Gau đen chau A
Gau nau
Gau Bac Cuc


Dan cu Du dien tich rong lon, dan so o Siberia rat thua thot. Theo Tong đieu tra dan so Nga nam 2010, cac vung lien bang Siberia va vung lien bang Vien Đong, nam hoan toan o phia đong day nui Ural, cung co dan so khoang 25,6 trieu nguoi. Tyum va Kurgan Oblasts, co vi tri đia ly o Siberia nhung thuoc khu vuc hanh chinh cua Quan Lien bang Urals, cung co dan so khoang 4,3 trieu nguoi. Do đo, toan bo khu vuc Nga thuoc chau A (hay Siberia theo cach su dung rong rai nhat cua thuat ngu nay) la noi sinh song cua khoang 30 trieu nguoi. Mat đo dan cu o vung đat nay rat thap 3 nguoi/km², chu yeu la nguoi Nga va cac sac dan goc Xlavo, ho bat đau đen o đay tu 400 nam truoc. Phan lon cu dan song o phia nam, doc theo tuyen đuong sat xuyen Siberia. Tat ca nguoi Siberia đeu la cong dan mang quoc tich Nga, va trong so nhung cong dan Nga o Siberia nay, hau het la nguoi Nga goc Xlavo va nguoi Nga goc Ukraina. Cac cong dan Nga con lai cua Siberia bao gom cac nhom khac co nguon goc dan toc khong ban đia va nhung nguoi co nguon goc Siberia ban đia. Cac dan toc co nguon goc Mong Co va Đot Quyet nhu Buryat, Tuva va Yakut đa song o đay tu rat lau. Cac nhom nguoi thieu so khac la Ket, Evenk, Chukchi, Koryak va Yukaghir.
Khoang 70% dan so la o cac thanh pho. Phan lon thi dan song trong cac can ho. O ngoai đo thi, nguoi dan o trong nhung nha go, lon va gian di. Novosibirsk la thanh pho đong dan nhat cua Siberia (thu ba o Nga chi sau Moskva va Sankt-Peterburg) voi 1,5 trieu nguoi. Tobolsk, Tomsk, Irkutsk, Yakutsk va Omsk la cac trung tam co kinh hon.
Trong so cac nhom cong dan Nga khong phai la nguoi Slav lon nhat o Siberia, co khoang 400.000 nguoi German goc Volga, Nguoi Rumani goc Nga co nguon goc to tien tu Bessarabia (Moldova ngay nay) cung song o Siberia. Cac nhom ban đia goc cua Siberia, bao gom cac nhom Mong Co va Tho Nhi Ky nhu Buryat, Tuvinia, Yakut va Tatar Siberia van chu yeu cu tru o Siberia, mac du ho la thieu so vuot troi so voi tat ca nhung nguoi Siberia khong ban đia khac. That vay, nguoi Nga goc Slav vuot xa tat ca cac dan toc ban đia cong lai, ca o Siberia noi chung va cac thanh pho cua no, ngoai tru Cong hoa Tuva.
Nguoi Nga goc Slav chiem đa so tai Cong hoa Buryat, Sakha va Altai, vuot xa nguoi Buryat ban đia, Sakha va Altai. Buryat chi chiem 25% o nuoc cong hoa cua rieng ho, va Sakha va Altai moi noi chi chiem mot phan ba, va Chukchi, Evenk, Khanti, Mansi va Nenets bi chiem boi 90% dan so Nga goc Slav ban đia.
Theo đieu tra dan so nam 2002, co 500.000 nguoi Tatar o Siberia, nhung trong so đo, 300.000 la Tatar Volga cung đinh cu o Siberia trong thoi ky thuoc đia va do đo cung la nguoi Siberia khong ban đia, trai nguoc voi 200.000 nguoi Tatar ban đia o Siberia.
Trong so nhung nguoi Siberia ban đia, nguoi Buryat, voi so luong khoang 500.000 nguoi, la nhom đong đao nhat o Siberia va ho tap trung chu yeu o que huong cua ho, Cong hoa Buryat. Theo đieu tra dan so nam 2002, co 443.852 nguoi Yakut ban đia. Cac nhom dan toc khac ban đia o Siberia bao gom Ket, Evenk, Chukchi, Koryak, Yupik va Yukaghir.
Tuy nhien, ke tu nam 2012, khi Tong thong Nga Putin thanh lap Bo phat trien Vien Đong Nga va khuyen khich sinh san, ti le sinh o Siberia đa tang đang ke. Theo nhieu chuyen gia, đen nam 2015, so dan o Siberia se tang tu 30%-35% va đen nam 2020 co the cham nguong 45%.


Phan chia đon vi hanh chinh Thuat ngu "Siberia" co mot lich su lau dai. Y nghia cua no đa dan thay đoi trong cac thoi đai. Trong lich su, Siberia đuoc đinh nghia la toan bo phan cua Nga o phia đong cua day nui Ural, bao gom ca vung Vien Đong cua Nga. Theo đinh nghia nay, Siberia mo rong ve phia đong tu day nui Ural đen bo bien Thai Binh Duong va ve phia nam tu Bac Bang Duong đen bien gioi Trung A cua Nga va bien gioi quoc gia cua ca Mong Co va Trung Quoc.
Cac nguon tu thoi Lien Xo (Tu đien bach khoa toan thu cua Lien Xo va cac nguon khac) va nhung nguoi Nga hien đai thuong đinh nghia Siberia la mot khu vuc keo dai ve phia đong tu day nui Ural đen luu vuc giua luu vuc thoat nuoc Thai Binh Duong va Bac Cuc va ve phia nam tu Bac Bang Duong nhung ngon đoi o phia bac trung tam Kazakhstan va bien gioi quoc gia cua ca Mong Co va Trung Quoc. Theo đinh nghia nay, Siberia bao gom cac đoi tuong lien bang cua Quan Lien bang Siberia va mot so Quan Lien bang Ural, cung nhu Cong hoa Sakha (Yakutia), mot phan cua Quan Lien bang Vien Đong. Ve mat đia ly, đinh nghia nay bao gom cac phan khu cua mot so đoi tuong khac cua Ural va cac quan lien bang Vien Đong, nhung chung khong đuoc bao gom ve mat hanh chinh. Đinh nghia nay khong bao gom Sverdlovsk Oblast va Chelyabinsk Oblast, ca hai đeu đuoc bao gom trong mot so đinh nghia rong hon ve Siberia.
Cac nguon khac co the su dung mot đinh nghia co phan rong hon noi rang bo bien Thai Binh Duong, chu khong phai đau nguon, la ranh gioi phia đong (bao gom ca vung Vien Đong Nga) hoac hep hon mot chut gioi han Siberia o Quan Lien bang Siberia (do đo khong bao gom tat ca cac đoi tuong cua cac quan khac). Trong tieng Nga, tu Siberia đuoc su dung đe thay the ten cua quan lien bang boi nhung nguoi song trong khu vuc va it đuoc su dung đe bieu thi quan lien bang boi nhung nguoi cu tru ben ngoai no.

Altai Krai, trung tam hanh chinh - Barnaul
Cong hoa Altai, thu phu - Gorno-Altaysk
Cong hoa Buryat, thu phu - Ulan-Ude
Vung Zabaykalsky, trung tam hanh chinh - Chita
Tinh Irkutsk, trung tam hanh chinh - Irkutsk
Cong hoa Khakassia, thu phu - Abakan
Tinh Kemerovo, trung tam hanh chinh - Kemerovo
Vung Kamchatka, trung tam hanh chinh - Petropavlovsk-Kamchatsky
Vung Krasnoyarsk, trung tam hanh chinh - Krasnoyarsk
Tinh Novosibirsk, trung tam hanh chinh - Novosibirsk
Tinh Omsk, trung tam hanh chinh - Omsk
Cong hoa Sakha, thu phu - Yakutsk
Tinh Tomsk, trung tam hanh chinh - Tomsk
Cong hoa Tuva, thu phu - Kyzyl
Primorsky Krai, thu phu - Vladivostok


The thao Cac đoi bong đa chuyen nghiep bao gom FC Tom Tomsk, FC Sibir Novosibirsk va FK Yenisey Krasnoyarsk.
Đoi bong ro Yenisey Krasnoyarsk đa choi o VTB United League ke tu mua 2011-12.
Mon the thao pho bien thu ba cua Nga, bandy, rat quan trong o Siberia. Trong tran đau 2015-16 o giai Bandy Super League cua Nga 2015 Yenisey cua Krasnoyarsk đa tro thanh nha vo đich nam thu ba lien tiep bang cach đanh bai Baykal-Energiya cua Irkutsk trong tran chung ket. Hai hoac ba đoi nua (tuy theo đinh nghia cua Siberia) thi đau tai Super League, nha vo đich 20161717 SKA-Neftyanik tu Khabarovsk cung nhu Kuzbass tu Kemerovo va Sibselmash tu Novosibirsk. Nam 2007 Kemerovo co san van đong trong nha đau tien cua Nga đuoc xay dung đac biet cho bandy. Bay gio Khabarovsk co san van đong trong nha lon nhat the gioi đuoc xay dung danh rieng cho bandy, Arena Yerofey. Đo la đia điem cho Giai A cua Giai vo đich the gioi 2018. Trong thoi gian cho Giai vo đich the gioi nam 2020, mot san van đong trong nha se san sang đe su dung tai Irkutsk. San đo cung se to chuc mon truot bang toc đo hinh bau duc.
Đai hoi the thao đai hoc mua đong 2019 đuoc to chuc boi Krasnoyarsk.


Giao thong Nhieu thanh pho o phia bac Siberia, nhu Petropavlovsk-Kamchatsky, khong the đen đuoc bang đuong bo, vi hau nhu khong co ket noi nao tu cac thanh pho lon khac o Nga hoac chau A. Cach tot nhat đe tham quan Siberia la thong qua Đuong sat xuyen Sibir. Tuyen đuong sat xuyen Sibir khoi hanh tu thu đo Moskva o phia tay đen Vladivostok o phia đong. Cac thanh pho nam cach xa đuong sat đuoc tiep can tot nhat bang đuong hang khong hoac bang đuong sat Baikal-Amur (BAM) rieng biet.


Ton giao Co nhieu tin nguong tren khap Siberia, bao gom chinh thong giao Đong phuong, cac giao phai khac cua Kito giao, Phat giao Tay Tang va Hoi giao. Chi rieng vung lien bang Siberia co uoc tinh 250.000 nguoi Hoi giao. Uoc tinh 70.000 nguoi Do Thai song o Siberia, mot so nguoi o Khu tu tri Do Thai. Nhom ton giao chiem uu the la Giao hoi Chinh thong giao Nga.

Truyen thong coi Siberia la ngoi nha nguyen mau cua phap su, va đa than giao la pho bien. Nhung tap tuc thieng lieng ban đia nay đuoc cac bo lac coi la rat co xua. Co nhung ghi chep ve cac phuong phap chua benh cua bo lac Siberia co tu the ky 13. Lanh tho rong lon cua Siberia co nhieu truyen thong đia phuong khac nhau cua cac vi than. Nhung nguoi nay Tomam, Xaya Iccita, Zonget. Nhung noi co khu vuc linh thieng bao gom Olkhon, mot hon đao o ho Baikal.


Am thuc Stroganina la mot mon ca song cua nguoi ban đia o Siberia o mien Bac Cuc đuoc lam tu ca đong lanh song, mong, dai. Đay la mot mon an pho bien cua nguoi Siberia ban đia


Xem them Rung Taiga
Bac A


Tham khao Lien ket ngoai