Thai thuong hoang (chu Han: 太上皇), cung goi Thai thuong hoang đe (太上皇帝), gian xung Thuong Hoang (上皇), la mot tuoc vi mang y nghia la "Hoang đe be tren", đia vi co ban đuoc xem la tren danh vi Hoang đe.
Danh hieu nay co tu thoi nha Han, thuong chi đuoc dung cho nguoi la cha cua Hoang đe nhung chua tung la Hoang đe. Ve sau, cac Hoang đe khi thoai vi cung đuoc dang ton danh hieu nay. Neu nguoi đuoc ton van con song, thi se la ["Thai thuong hoang"'] hoac ["Thai thuong hoang đe"] kem theo ton hieu khac nua tuy trieu đai, sau khi qua đoi thi dung mieu hieu hoac thuy hieu.


Khai quat = Lich su =
Trong lich su Đong A, khong it cac truong hop vi quan chu se thoai vi đe nhuong ngoi cho nguoi ke vi vi mot so ly do chinh tri. Tu thoi Chien Quoc, khi cac quoc gia chi xung Vuong, đa xay ra truong hop đau tien thoi Trieu Vu Linh vuong. Ong ta nhuong ngoi cho Thai tu Trieu Ha, len ngoi su goi Trieu Hue Van vuong, con ban than Vu Linh vuong tu xung 「Chu phu; 主父」.
Du đa thoai vi, song Vu Linh vuong van nam giu het tat ca quyen hanh trong đai trong nuoc Trieu, do đo cung khai sinh ra hien tuong cac vi quan chu tuy nhuong ngoi nhung van thuc su nam quyen cua lien tiep cac trieu đai tai Viet Nam, Nhat Ban va ban than Trung Quoc.
Sau khi Tan Thuy Hoang thiet lap nen nha Tan, tao nen danh xung Hoang đe, ong đa truy ton cha minh la Tan Trang Tuong vuong lam Thai thuong hoang (太上皇). Viec lam cua Tan Thuy Hoang khi đo chi la truy ton, do Tan Trang Tuong vuong đa qua đoi tu rat lau roi, song Tan Trang Tuong vuong lai chinh la vi ["Thai thuong hoang"] co danh vi chinh thuc đau tien trong lich su cac quoc gia Han Quyen.


= Y nghia =
Vao thoi ky đau, danh xung nay bieu thi mot trang thai ton kinh nhung khong thuc quyen, sau lai bieu thi su "bat luc" cua Hoang đe, khi ma phai nhuong ngoi cho nguoi khac. Thoi nha Han, Han Cao To Luu Bang dang ton cha ruot Luu Thai Cong danh vi Thai thuong hoang, va Luu Thai Cong la nguoi đau tien lam Thuong hoang khi con song (ong mat nam 197 TCN, nam thu 10 trieu Han Cao To). Sau Tan Trang Tuong vuong cung Luu Thai Cong, danh xung nay lai moi xuat hien thoi Tan Hue Đe. Sau Loan bat vuong, Tan Hue Đe bi buoc nhuong ngoi cho ong chu Tu Ma Luan, du trong nam đo Hue Đe đa tro lai vi tri Hoang đe nhu cu.
Nam 471, Bac Nguy Hien Van Đe bat man Phung Thai hau chuyen quyen, truyen ngoi cho con trai moi 4 tuoi la Bac Nguy Hieu Van Đe. Cac quan than tau rang:"Tam Hoang đam bac vo vi, cho nen xung Hoang; Tay Han Cao To phu đuoc ton lam Thai thuong hoang, khong thong tri thien ha, nay Hoang đe tuoi nho, be ha van nen chap chinh", do đo, Hieu Van Đe tu xung [Thai thuong hoang đe; 太上皇帝], ma khong phai "Thai thuong hoang", bieu thi trang thai ban than van nam quyen đieu hinh chinh su chu khong phai mot vi Hoang đe thoai vi cung quan.
Thoi nha Đuong la trieu đai co nhieu Thai thuong hoang nhat trong lich su Trung Quoc. Hau het, cac vi Thai thuong hoang đeu bi buoc phai lam Thai thuong hoang, chi con danh vi chu khong con quyen luc nhu Đuong Huyen Tong Ly Long Co, hoac nhu cac vi Đuong Cao To Ly Uyen va Đuong Due Tong Ly Đan tu minh rut lui, giao toan bo trieu chinh cho cac con. Tuy nhien, cung co cac vi Thai thuong hoang tuy đa thoai vi nhung van giu quyen luc toi cao, nhu Tong Cao Tong, Tong Hieu Tong va đac biet la Thanh Cao Tong.
Trong lich su Viet Nam, nha Ly co hai truong hop xuat hien Thai thuong hoang, mot la ton xung do la sinh phu cua Hoang đe (Sung Hien hau) du chua tung la Hoang đe, va mot la bi ep thoai vi (Ly Hue Tong) đe truyen cho con gai Ly Chieu Hoang. Thoi nha Tran la trieu đai co truyen thong cac Hoang đe nhuong ngoi khi con trai đa truong thanh đe ve lam Thai thuong hoang, tru Tran Thua ra, con lai cac vi Thai thuong hoang nha Tran đeu tu xung "Thai thuong hoang đe", bieu thi quyen luc van con nam trong tay minh nhu Bac Nguy Hien Van Đe. Bang chung la nhung vi Thai thuong hoang đe rat quyen luc nhu Tran Minh Tong va Tran Nghe Tong.

Nha Ho cung theo nep nay va đoi đau tien la Ho Quy Ly thuc hien viec truyen ngoi len lam Thai thuong hoang, nhung trieu đai khong ton tai lau nen khong keo dai đuoc nep truyen noi. Sang thoi nha Hau Le, Thai thuong hoang chi xuat hien vao thoi Le trung hung - khi đo quyen luc cua chua Trinh đa rat lon manh, cac Hoang đe nha Le chi la bu nhin, do đo đia vi cua Thai thuong hoang rat yeu, hau nhu đeu do cac chua Trinh bat ep thoai vi ma co, nhu Le Du Tong.


= Cac truong hop =
Co truong hop đac biet khi mot nguoi chua bao gio lam Hoang đe nhung vi co con trai lam Hoang đe nen cung đuoc ton la Thai thuong hoang. Lay vi du nhu vi Thai thuong hoang đau tien trong lich su la Luu thai cong – cha ruot cua Han Cao To Luu Bang. Tai Viet Nam, cung co Sung Hien hau cua nha Ly cung Tran Thua cua nha Tran, hai nguoi đeu chua tung lam Hoang đe tu truoc nhung đuoc ton xung Thai thuong hoang do con trai len ngoi.
Thong thuong, nguoi truyen ngoi cho Hoang đe roi ton xung Thai thuong hoang, nhung co truong hop Kim Ai Tong Hoan Nhan Thu Tu trong hoan canh nguy cap sap bi quan Mong Co tan cong đen thanh tri cuoi cung la Thai Chau, biet khong cuu van đuoc tinh the, đa nhuong ngoi cho con la Kim Mat Đe Hoan Nhan Thua Lan roi tu sat vi khong muon bi quan Mong Co bat. Hoang than nha Đuong la Ly Uan đuoc quan phiet Chu Mai ung ho lam Hoang đe o kinh đo Truong An, ton Đuong Hi Tong đang chay tron lam Thai thuong hoang, nhung Đuong Hi Tong khong thua nhan ngoi vi Thuong hoang ma cung cac quan phiet khac tieu diet Ly Uan. Nguoc lai, Tuy Dang Đe du khong thua nhan ngoi vi Thai thuong hoang do Tuy Cung Đe va Ly Uyen ton phong, nhung lai chet trong binh bien. Tai Viet Nam, trong hoan canh nha Mac suy tan, Mac Mau Hop truyen ngoi cho Mac Toan roi tu minh lam tuong cam quan ma khong xung Thai thuong hoang. Ngoai ra, cuoi đoi nha Tran o Viet Nam, Tran Nghe Tong Tran Phu nhuong ngoi cho em trai la Tran Due Tong Tran Kinh đe tu xung lam Thai thuong hoang. Đo la viec hi huu khi vi tri giua Thai thuong hoang va Hoang đe chi la anh–em. Truong hop tuong tu xay ra o Trung Quoc thoi nha Minh, khi Minh Đai Tong ton anh trai Minh Anh Tong lam Thai thuong hoang do Anh Tong bi Ngoa La bat trong Su bien Tho Moc bao.
Theo cach hieu thong thuong, khi con lam Hoang đe ma cha con song thi cha đuoc ton lam Thai thuong hoang, tuy nhien khong phai luc nao cung nhu vay, con tuy thuoc vao phap đo cua vuong trieu. Nhu co truong hop cuoi đoi nha Thanh, Thuan Hien than vuong Dich Hoan la than sinh cua vua Quang Tu cung khong đuoc ton xung Thai thuong hoang; hay nhu Thuan Than vuong Tai Phong la cha vua Tuyen Thong (Pho Nghi) nhung chi đong vai tro nhiep chinh cho Hoang đe nho tuoi chu khong lam Thai thuong hoang. Đay la ly do Quang Tu cung Tuyen Thong đeu đa "nhap tu", nhan dong chinh thong đe ke thua Đe vi (Quang Tu nhan Ham Phong, con Tuyen Thong Đe nhan ca Đong Tri lan Quang Tu). Thoi nha Thanh, van đe chinh thong rat gay gat, ca hai nguoi Quang Tu-Tuyen Thong đa nhan dong chinh moi co tu cach ke vi, cho nen xet ve mat phap ly thi ca Dich Hoan cung Tai Phong du đuoc kinh trong do la cha ruot cua Hoang đe, song ca hai vi Than vuong nay khong co tu cach tu xung Thai thuong hoang.
Tai Viet Nam, co mot danh vi tung ton tai đe chi cha ruot cua Hoang đe, nhung khong phai Thai thuong hoang. Khi ay, vua Thanh Thai nha Nguyen bi nguoi Phap ep phai nhuong ngoi cho con la vua Duy Tan, va du trieu đinh nha Nguyen đinh viec ton hieu cho vi vua Thanh Thai thoai vi. Sau khi ban đinh le che cua nuoc Đai Nam, nguoi Phap khong chap nhan ngoi vi [Thai thuong hoang] vi se khien tinh hinh them phuc tap, do vay vua Duy Tan chi đuoc phep ton cha la [Hoang Phu Hoang đe; 皇父皇帝].
Chinh nhung quy tac phuc tap, phai co ton ti trong viec tan ton vi hieu nay ma su gia Le Van Huu đa chi trich viec Ly Than Tong ton cha đe Sung Hien hau lam Thai thuong hoang. Khi ay, Ly Than Tong đa đuoc Ly Nhan Tong chon lam con thua tu, phong lam Thai tu đe ke vi, thi Than Tong chi nen cong nhan Nhan Tong ma thoi, neu Than Tong lai ton cha ruot Sung Hien hau them nua thi "hoa ra la hai goc u?". Nguyen van nhan xet cua Le Van Huu:


= Sac an =

Trong lich su, viec ton xung Thai thuong hoang thuong khong đuoc xem la phap đo co tinh nhat quan on đinh ve quy tac, do vay mot so nguyen tac ve trang phuc, le nghi cua Thai thuong hoang so voi Hoang đe cung khong may ro rang. Ve co ban, co le nghi gia cua Thai thuong hoang đeu cung voi Hoang đe ngang nhau, tuy nhien cac trieu đai co truyen thong ton xung Thuong hoang nhu nha Tran o Viet Nam bi lam vao tinh trang mat mat tu lieu, nen cung khong ro nhung nguyen tac cu the ve le nghi cho mot Thai thuong hoang.
Thoi ky nha Thanh, la trieu đai lon cuoi cung o Trung Quoc xuat hien mot vi Thai thuong hoang - Can Long Đe. Tuy ong đa thoai vi, song tren thuc te ong van nam het moi quyen hanh cho đen tan khi qua đoi, cho nen han nhien ong phai thiet lap quy tac bao chung cho suc manh đo cua minh: an bao.
Nam Can Long thu 60 (1795), ngay 3 thang 9 (am lich), Can Long Đe đa 85 tuoi, trieu tap cac Hoang tu cung Vuong cong Đai than, ra chi tuyen bo lap Hoang thap ngu tu Vinh Diem lam Hoang thai tu, sua ten thanh Ngung Diem, lay nam sau lam nam đau Gia Khanh. Sang thang gieng nam ay, Can Long Đe tu minh lam le nhan bao ty, ha chi co đoan:

「皇太子于丙辰正月上日即皇帝位。朕亲御太和殿，躬授宝玺，可称朕为太上皇帝。」
Dich la:"Hoang thai tu vao ngay Binh Thin, chinh nguyet ke vi Hoang đe. Tram than ngu Thai Hoa đien, cung thu bao ti, co the goi Tram la Thai thuong hoang đe".
Sau đo, Can Long Đe con quy đinh ve viec dung ngoc bao:

「朕归政后，应用喜字第一号玉宝，刻太上皇帝之宝，即将御制《十全老人之宝说》镌刻作为太上皇帝册，用彰熙朝盛瑞。」
Dich la:"Sau khi Tram quy chinh, nen tu dung ngoc bao hang nhat, khac chu 'Thai thuong hoang đe chi bao', ngu che 'Thap toan lao nhan chi bao thuyet' tuyen khac thanh 'Thai thuong hoang đe sach', dung ngoc chuong hi trieu thinh".
Đay la hien vat duy nhat chung minh quyen hanh cua mot Thai thuong hoang trong the gioi Đong A, ngay ca mot chinh quyen co nhieu "Thuong hoang" nhat la Nhat Ban cung chua tung co. An bao cua Can Long Đe đuoc lam bang bach ngoc nguyen chat, mieng an khac hinh giao long, hinh vuong, mat duoi an khac chu Han bang kieu chu trien, xung quanh an co khac "Tu đe Thai thuong hoang đe chi bao" (自题太上皇帝之宝) do đich than Can Long Đe sang tac.
An bao co dien tich 22.5×22.5 cm, than cao 15 cm, mieng an cao 7.3 cm. Hien vat đang đuoc luu giu tai Bao tang Co cung o Bac Kinh.


Danh sach Thai thuong hoang = Viet Nam =


= Trung Quoc =


= Trung A =


= Trieu Tien =


= Nhat Ban =


Xem them Vua Viet Nam
Vo thuong hoang
Thai thuong vuong
Thai thuong Thien hoang
Thai thuong Phap hoang
Thien nhuong
Thai thuong hoang hau
Thai to
Thai tong


Tham khao Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Hoa, Nha xuat ban Giao duc
Quynh Cu, Đo Đuc Hung (2001), Cac trieu đai Viet Nam, Nha xuat ban Thanh nien
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Nuoc Viet Nam qua tung thoi ky lich su Luu tru ngay 7 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine, Vietnam Net
Đai Viet su ky toan thu
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc


Chu thich