Tran Cam Sa la mot phan cua cuoc chien tranh Tay Son-Chua Trinh vao cuoi the ky 18 trong lich su Viet Nam giua chua Trinh va chinh quyen Tay Son cua Nguyen Nhac.


Boi canh Chua Trinh va chua Nguyen lay song Gianh lam ranh gioi chia cat Đai Viet thanh Đang Trong va Đang Ngoai tu cuoi the ky 17. Mot tram nam sau, anh em Tay Son do Nguyen Nhac cam đau noi day chong lai ho Nguyen, đanh chiem phu thanh Quy Nhon va lam chu tu Quang Ngai toi Binh Thuan khien su cai tri cua chinh quyen Đang Trong bi đe doa nghiem trong.
Nhan noi bien o Đang Trong, cuoi nam 1774, chua Trinh Sam o Đang Ngoai đieu đai quan vao nam đe diet ho Nguyen. Đau nam 1775, quan Trinh do Hoang Ngu Phuc chi huy đanh chiem Phu Xuan, chua Nguyen Phuc Thuan bo chay vao Quang Nam. Thu linh Tay Son Nguyen Nhac cung đieu quan tu Quy Nhon ra đanh Quang Nam. Khi Nguyen Phuc Thuan bo Quang Nam vao Gia Đinh theo đuong bien thi Quang Nam tro thanh chien truong giua Trinh va Tay Son.


Luc luong hai ben Ngoai tuong Hoang Ngu Phuc von đa xin cao lao đuoc goi lai va khoi phuc ra lam đai tuong, tuoc Viep Quan cong, Trinh Sam bo dung Phan Le Phien va Uong Si Đien giu chuc tuy quan tham bien, Đoan Nguyen Thuc giu chuc Đoc thi Nghe An. Ngoai ra con co cac tuong Nguyen Le, Hoang Đinh Bao, Hoang Phung Co va Hoang Đinh The. Hoang Ngu Phuc thong linh tuong si 33 doanh cung quan thuy, quan bo cac đao Thanh, Nghe, vung đong nam, tong so quan gom ba van. Đai bo phan quan Trinh sau khi đanh chiem Phu Xuan tiep tuc tien Quang Nam tac chien.
Phia quan Tay Son, sau thoi gian thang loi buoc đau o Nam Trung Bo, bat đau phai đoi pho voi cuoc phan cong cua chua Nguyen. Nguyen Phuc Thuan đieu Tong Phuc Hiep, Tong Phuc Hoa tu Nam Bo đanh ra bac, đa chiem lai đuoc Binh Thuan, Dien Khanh, Phu Yen. Nguyen Nhac khong the mang het quan ra chien truong phia bac ma phai đe phong Tong Phuc Hiep o phia nam. Voi đong co tranh thu hoang ton Nguyen Phuc Duong lam con bai chinh tri tu khi khoi binh, Nguyen Nhac van tiep tuc muon dung con bai nay trong cuoc chien. Ong huy đong cac tuong nguoi Hoa la Ly Tai, Tap Đinh cung vai chuc voi chien ra tran.


Dien bien = Sap đanh Quang Nam =
Bat chap viec ben Nguyen đap ung yeu cau cua Hoang Ngu Phuc khi troi quyen than Truong Phuc Loan giao nop, quan Trinh van tiep tuc tien ve phia nam. Vien tuong cuoi cung đuoc chua Nguyen Phuc Thuan sai ra chong đo mat tran phia bac la Nguyen Van Chinh bi quan Trinh giet chet. Ngay Đinh mui - tuc la 28 thang 12 nam Giap Thin, duong lich la 30 thang 1 nam 1775, quan Trinh tien đanh Phu Xuan. Hom sau (29 tet), Nguyen Phuc Thuan mang gia quyen len thuyen đi Quang Nam. Hoang Ngu Phuc thuc quan chiem đong Phu Xuan va toan bo vung Thuan Hoa.
Nhan luc quan Nguyen o Thuan Hoa bi quan Trinh đanh bai don dap, thu linh Tay Son la Nguyen Nhac mang quan hai đuong thuy bo ra đanh Quang Nam. Nguyen Nhac sai tuong nguoi Hoa la Tap Đinh đem quan theo đuong bien vao cua bien Đai Chiem, con Nguyen Nhac đem quan theo đuong bo đi tat ra nguon Thu Bon, đanh Quang Nam.
Tuong giu Quang Nam cua chua Nguyen la Du Quan cong Nguyen Cuu Dat ra đanh quan Tay Son bi thua tran. Nguyen Phuc Thuan thay tinh hinh nguy cap voi bo Quang Nam theo đuong bien tron vao Gia Đinh, đe Nguyen Phuc Duong, lap lam thai tu đong cung o lai Quang Nam, đong o xa Cau Đe, đe chong cu lai. Nguyen Nhac muon dung Phuc Duong lam con bai chinh tri ben sai mot tuong nguoi Hoa khac la Ly Tai mang quan đen Cau Đe bat giu Phuc Duong, đua ve Hoi An.
Thang 2 nam 1775, trong khi quan Tay Son bat Phuc Duong mang ve nam thi quan Viep nhan lenh tien đanh Quang Nam. Quan Viep sai Pho tuong Đoan quan cong Bui The Đat o lai giu Phu Xuan, đai quan Trinh tien vao Quang Nam. Quan Trinh vuot đeo Hai Van, Hoang Ngu Phuc chia quan lam 2 đao cung tien.


= Giao tranh o Cam Sa =
Nguyen Phuc Thuan voi va tron truoc, khong kip mang theo gia quyen. Hoang Ngu Phuc tien vao Quang Nam bat đuoc me, vo Phuc Thuan va nhieu tuong duoi quyen: cac thong binh, cai co, tong binh.
Ngay 9 thang 4 nam 1775, Hoang Ngu Phuc đanh pha đon Trung Son moi ve tay quan Tay Son va chiem đuoc đon nay. Hoang Ngu Phuc chia quan lam 5 đoi đong đon. Do quan Trinh vao sau khong hop thuy tho va thoi tiet nong trong nam, nhieu nguoi bi nhiem cam, luong thuc kho cung het. Quan Viep khong the toc chien đuoc nua, đanh cho quan nghi lai đe cho luong van đen va phat tien cho quan Trinh đi mua luong thuc.
Sang ngay 22 thang 4, quan Trinh đong đon o song Cam Le. Hoang Ngu Phuc sai The Trung hau Hoang Đinh The, Dinh Vu hau Nguyen Đinh Đong đi tien phong, con ban than quan Viep cung Xuan Quan cong la Nguyen Nghiem va Xan Trung hau Bui Ba Cau theo sau. Nguyen Nhac cung cung Tap Đinh thuc quan tien len.
Ngay 23 thang 4, tien bo quan Trinh tien đen Bieu Than (ghenh Bau), thay quan Tay Son trong rung xong ra. Nguyen Nhac va Tap Đinh mang quan loi qua suoi Tra Khe, xong vao hon chien voi quan Trinh. Quan Trinh chua kip bay sung nap đan, phai mang guom giao ra giao chien. Hoang Ngu Phuc sai Hoang Đinh The, Hoang Phung Co cung hon 10 tuong thuc voi vao tran, khi the rat hang. Nguyen Nhac va Tap Đinh khong chong noi, phai men theo khe rut chay. Quan Trinh đuoi theo, nuoc suoi cao đen banh voi, cac tuong Trinh ngoi tren voi tac chien, đam chem quan Tay Son. Tong so thiet hai cua quan Tay Son trong lan đung đo nay la 4 ty tuong va 80 binh si thiet mang, 1 ty tuong va 15 quan linh bi bat.
Ngay 24 thang 4, tien phong quan Trinh la Hoang Đinh The tien đen Cam Sa. Nguyen Nhac va Tap Đinh tap trung quan lai gom đuoc 6000 nguoi cung 30 thot voi, chia lam 5 đuong đon đanh. Nguyen Nhac sai Tap Đinh lam tien phong, Ly Tai lam trung quan.
Quan cua Tap Đinh đeu nguoi Quang Đong, đau đoi vai đo, co đeo giay vang, giay bac, tay cam la chan bang may va sieu đao lon, coi tran xong pha đam chem, khong xep thanh hang loi ma theo lenh xong vao tran đanh bua. Khi the quan Tay Son rat hung du khien đoi tien quan cua Hoang Ngu Phuc khong the đich noi.
Nha hieu cua Hoang Ngu Phuc la Que Vu ba bi quan Tap Đinh giet tai tran. Trong hang ngu quan Trinh, thuoc tuong Hoang Đinh The, Hoang Phung Co đem ky binh nhanh nhen vao pha tran, giet chet đuoc 19 quan Tay Son. Hoang Ngu Phuc nhan thay quan Tap Đinh yeu the ben lua quan o at tien đanh. Ca tuong binh quan Trinh cung vao tran. Quan Tay Son bi voi giay hoac bi giet gan 100 nguoi va 1 voi chien, con 2 voi khac bi quan Trinh đoat đuoc. Quan Tay Son tan vo bo chay. Quan Viep thuc quan đuoi theo bon phia.
Quan Tay Son con mot đoi phia sau, đanh trong giuong co trong rung lam nghi binh, ngam mai phuc o trong ap Bieu Mang đe đanh tap hau quan Trinh. Phia quan Trinh co tuong Nguyen Đinh Đong chan đanh, pha tan canh quan nay. Quan Tay Son may canh đeu bi bai tran, cung nhau chay qua cau phao tron. Quan Trinh truy kich bat đuoc 59 quan si Tay Son.
Đao thuy binh Tay Son cua Tap Đinh rut lui theo cua Đai Chiem. Canh thuy quan Trinh do Nghi Trung hau an ngu o cua bien ban pha đuoc 2 thuyen Tay Son, cuop đuoc 3 chiec thuyen khac, bat song 7 vien tuong va 79 quan linh Tay Son. Tap Đinh ra bien roi bo chay thao than ve Trung Quoc.
Bo binh cua Nguyen Nhac va Ly Tai rut ve phia nam theo huong Quang Ngai, đong lai o Ban Tan the thu.
Quan Viep thuc quan đuoi toi Thanh Ha thi dung lai. Tu đo Quang Nam thuoc ve Bac Ha. Tong so quan Tay Son bi giet va bi bat trong tran nay khoang gan 400 nguoi.


Hau qua va y nghia Tu sau khi thua tran o Cam Sa, tinh hinh quan Tay Son nguy cap. Phia nam, Tong Phuc Hiep tu Nam Bo tien ra đanh Phu Yen. Nguyen Nhac lo lang vi hai đuong đeu co đich.
Nguyen Nhac phai sai thuoc ha la Phan Van Tue đem voi ngua, vang lua, dang so sach ba phu Quang Ngai, Phu Yen va Quy Nhon đen xin hang Trinh va xin lam tien khu đanh chua Nguyen. Hoang Ngu Phuc tin loi, nhan dang bieu ve Thang Long xin cho Nguyen Nhac giu chuc Tay Son trai truong Trang tiet tuong quan; roi sai nguoi gia khach giu cong viec thu ky la Nguyen Huu Chinh đem sac, an, co va kiem ban cho Nguyen Nhac.
Hoang Ngu Phuc thuc quan tien đen đong o Chu O thuoc huyen Binh Son, đia đau Quang Ngai. Nguyen Nhac sai nguoi đen ta on, dang to tau, xin đuoc ban khoi giap va tien cu em la Nguyen Hue. Hoang Ngu Phuc nhan loi, ban cho khoi giap va phong Nguyen Hue lam Tien phong tuong quan.
Tran Cam Sa la cuoc đung đo đau tien giua quan Trinh va quan Tay Son trong lich su Viet Nam trong boi canh cung chung muc tieu ban đau la diet chua Nguyen. Đia ban chua Nguyen đe lai khien hai ben tranh gianh va mo ra cuoc chien. Tuy nhien, vi ly do sinh ton, Nguyen Nhac sau that bai đa phai lap tuc quy thuan đe tap trung vao chien truong mien nam.
Đoi voi Bac Ha, thang loi Cam Sa khien vung đat do chinh quyen Le - Trinh truc tiep quan ly lan đau tien đuoc mo đen tan Quang Nam sau hon 200 nam. Tren danh nghia, Tay Son đa quy thuan, vung đat thuoc Le - Trinh con bao gom vung đat trong tay Tay Son keo dai toi Phu Yen. Tran thang nay cung la thang loi cuoi cung cua quan Trinh trong cuoc Nam tien. Tham chi đay la thang loi cuoi cung cua ho Trinh trong su nghiep cam quyen.
Khong lau sau, quan Trinh bi dich benh hoanh hanh, quan bi thuong vong kha nhieu, tham chi nhieu hon so quan Tay Son bi giet va bi bat trong tran Cam Sa: hon 3000 nguoi nhiem benh, hon 600 nguoi chet. Ban than quan Viep va quan Xuan chi vai thang sau đa om yeu ra roi toi muc khong the tu đi đung đuoc, đeu phai co nguoi hau nang nhac. Cuoi nam 1775, Hoang Ngu Phuc phai kien nghi Trinh Sam bo Quang Nam rut ve Thuan Hoa roi tro ve bac. Trinh Sam chap thuan.
The luc ho Nguyen o Quang Nam thay quan Trinh rut đi ben noi day đinh chiem cu nhung Nguyen Nhac đa đieu binh đanh tan luc luong nay va chiem Quang Nam. Trinh Sam thay Quang Nam xa xoi hiem tro va ngai dung binh, nhan đay moi trao cho Nguyen Nhac tran giu.


Xem them Hoang Ngu Phuc
Hoang Đinh The
Chien dich Phu Xuan 1786
Nguyen Nhac


Tham khao Đinh Khac Thuan (2009), Tu binh thuc luc thoi chua Trinh, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Quy Đon (2007), Phu bien tap luc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc
Quoc su quan trieu Nguyen (2003), Đai Nam thuc luc, tap 1, Nha xuat ban Giao duc
Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung (1976), Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha xuat ban Quan đoi nhan dan
Ta Chi Đai Truong (2006), Lich su noi chien Viet Nam 1771-1802, Nha xuat ban Cong an nhan dan


Chu thich