Choe Chiwon (phat am tieng Han Quoc: [tɕʰʷe tɕʰiwʌn], chu Han: 崔致遠, Thoi Tri Vien; sinh nam 857 – khong ro nam mat), tu Hai Phu (海夫), hieu Co Van (孤云), cung xung la Hai Van (海云), sau khi mat đuoc đat thuy hieu la Van Xuong Hau (文昌侯), la mot nha tho, nha van nguoi Trieu Tien noi tieng song vao thoi ky Tan La mat. Tai nghe thi ca cua ong đuoc đon nhan o ca Trung Quoc lan Trieu Tien.
Thoi Tri Vien toi Trung Quoc du hoc nha Đuong khi moi len 12 tuoi, tham gia khoa cu va thi đo tien si nam 17 tuoi. Ong đa đam nhiem nhieu chuc vu cao tai noi đay truoc khi quay tro ve Tan La. Tai que huong cua minh, ong đa thuc hien nhung no luc nham cai cach cai cach bo may chinh quyen cua vuong trieu Tan La đang dan suy tan nhung bat thanh. Vao nhung nam cuoi đoi, Thoi Tri Vien tro nen sung bai Phat giao. Khong the thuc hien y tuong chan hung trieu đinh, ong đa cao quan ma lui ve o an tai Hai An tu tren nui Gia Son roi qua đoi tai đay.
Đuoc coi la bac thay cua tho phu, Thoi Tri Vien đuoc hau the ton lam thuy to cua nen van hoc Trieu Tien va đuoc xem la mot ba nha tho lon nhat van hoc co đien nuoc nay ben canh Ly Khue Bao va Ly Te Hien.


Tieu su Thoi Tri Vien sinh vao nam 857 trong mot gia đinh quy toc o Sa Luong bo, kinh đo Kim Thanh (nay la Khanh Chau) cua Tan La. Nguoi ta khong biet nhieu ve gia the cua ong. Tam quoc su ky chep rang "su lieu đa mat het, [nen] khong ro dong doi". Chi biet rang, ong đa nhan đuoc giao duc rat tot tu gia đinh ngay tu khi con nho. Trong cac tac pham cua minh, ong nhieu lan tu xung la "Nho gia mon mat hoc", "Huyen tho vi nho".


= Quang thoi gian tai Trung Quoc =
Nam 868, Thoi Tri Vien, luc bay gio moi 12 tuoi, đa theo thuyen buon toi nha Đuong du hoc. Truoc khi roi khoi que huong, cha cua ong tung noi rang: "Neu mi trong vong 10 nam khong đau tien si, thi cho lam con cua ta, ta cung khong muon co mot đua con nhu vay." 6 nam sau, trong ky khoa cu, Thoi Tri Vien đa thi đo tien si. Can cu theo quy đinh cua nha Đuong, thi đau tien si chi đem lai cho nguoi đo tu cach lam quan, con muon thu phong chuc quan thi con can phai trai qua xet tuyen cua Bo Lai. Quang thoi gian sau đo, Thoi Tri Vien toi thanh Lac Duong mo lop day hoc kiem song. Ong đa mieu ta giai đoan nay bang hai cau tho: "Luu lac o Đong Đo, dung but đe nau com." Trong khoang thoi gian tai đay, ong đa viet tong cong 3 cuon sach, trong đo quyen thu nhat gom 5 bai thuoc the phu, quyen thu 2 gom 100 bai thuoc the that ngon va quyen thu ba la 30 bai tho gom cac chu đe khac nhau. Noi dung cua 3 quyen sach nay chu yeu lien quan toi viec ong chuan bi tham gia "bac hoc hong tu khoa".
Nam 877, Thoi Tri Vien đuoc bo nhiem lam huyen uy Lat Thuy (nay la quan Lat Thuy, Nam Kinh, Giang To). Trong bon nam lam quan tai đay, ong đa co co hoi tiep xuc voi nhung tang lop thap cua xa hoi, qua đo hieu đuoc thuc te ve xa hoi va cuoc song cua nguoi dan Trung Quoc. Cung trong gia đoan nay, Thoi Tri Vien sang tac nhieu tac pham ve nhung chu đe khac nhau, bay to su đong cam voi noi thong kho cua nhan dan, trong đo co tac pham Trung Son phuc quy tap gom 5 quyen. Tuy la mot huyen uy huong bong loc nhung đieu nay khong đam bao cho Thoi Tri Vien đu com an ao mac. "Cung vi bong loc khong đu, ma khong the cuu giup [nhan dan]", ong khong con cach nao khac ngoai viec phai tim mot loi thoat. Nam 884, ong roi Lat Thuy đen Hoai Nam đe tham gia khoa thi Bac hoc.
Tai Hoai Nam, Thoi Tri Vien đuoc Tiet đo su Hoai Nam luc bay gio la Cao Bien moi lam quan tong su, chuyen xu ly cac van đe van thu. Sau khi khoi nghia Hoang Sao no ra, Cao Bien đuoc bo nhiem lam Chu đao binh ma đo thong. Thoi Tri Vien duoi truong Cao Bien đa bien soan mot luong lon cong van, trong đo co tac pham Hich Hoang Sao sach tru danh. Tai nang cua ong đuoc Cao Bien cung Đuong Hy Tong đanh gia cao. Cung chinh vi the ma ong đuoc phong lam Lang thi Ngu su trong cung, đuoc phep mac ao tia, đeo tui ca vang. Ve sau, Thoi Tri Vien đem cac tac pham cua minh trong thoi ky nay tong hop thanh Que uyen but canh tap gom tong cong 20 quyen. Sau khi that the, Cao Bien thuong xuyen nghe loi ninh not, Thoi Tri Vien cung vi the ma dan dan roi vao lang quen. Nam 884, ong dang thu thinh cau ve nuoc, đuoc Cao Bien chuan y. Thoi Tri Vien roi Trung Quoc ve Tan La vao thang 8 nam đo, đuoc Đuong Hy Tong lenh mang theo quoc thu, lay than phan su gia nha Đuong đe ve nuoc. Truoc khi len đuong, Co Van, mot nha tho thoi Van Đuong, đa viet mot bai tho tien biet nguoi ban lau nam.


= Tro lai Tan La va nhung nam cuoi đoi =

Sau khi quay ve Tan La (đoi vua Tan La Hien Khang Vuong) vao nam 885, Thoi Tri Vien đuoc bo nhiem lam Thi đoc kiem Han Lam hoc si, thu Binh Bo Thi Lang va Tri thuy thu giam đang. Trieu đinh Tan La luc bay gio đa cuc ki hu hoa, trieu chinh hu bai, đoi song nhan dan khon kho. Nam thu hai sau khi tro ve nuoc (nam 887), ong tung dang len vua Tan La Chan Thanh nu vuong Thoi vu sach chua muoi mot đieu khuyen nhu ke cai tri Tan La can thi hanh nhung bien phap chinh tri nhan tu đe cuu van quoc gia nguy vong. Tuy nhien, nhung đe xuat cai cach cua ong đeu bi lam ngo. Buon ba, Thoi Tri Vien sang tac rat nhieu bai tho bieu đat su bat man đoi voi hien thuc, phe phan te nan xa hoi va cham biem thoi đao đuc gia cua nhung ke thuoc tang lop thong tri. Ket qua la ong bi nu vuong trach cu va giang xuong lam quan đia phuong, giu chuc Thai thu quan Đai Son. Cam giac Tan La đa qua muc nat khong cach nao van hoi, Thoi Tri Vien quyet đinh tu quan, lui ve nui Gia Son quy an o tuoi 41 vao nam 897 (đoi vua Tan La Chan Thanh nu vuong). Mot trong nhung bai tho con sot lai cua ong, "Trieu lang", the hien tam trang cua ong:

Co nhieu gia thuyet khac nhau lien quan toi cai chet cua ong. Theo Pha nhan tap cua Ly Nhan Lao, Thoi Tri Vien mot buoi sang som đot nhien mat tich, nguoi nha cung bang huu tim kiem khap noi nhung chi tim thay giay va mu cua ong trong son coc. Giai thoai ke rang, Thoi Tri Vien luc ve gia ung ho Vuong Kien. Trong mot buc tin thu gui cho Vuong Kien, ong co ghi 8 chu: "Ke lam hoang diep, cap linh thanh tung." Sau khi Vuong Kien kien lap vuong trieu Cao Ly, Thoi Tri vien đuoc truy phong la Van Xuong hau, đuoc tho tu trong Van mieu.


Thanh tuu van hoc So bai tho hien con cua Thoi Tri Vien bao gom 60 bai tu Que uyen but canh tap (桂苑筆耕集), 30 bai tu Đong van tuyen (東文選), cung hon chuc bai tho nguyen ven va kha nhieu bai tho chi con sot lai vai cau roi rac đuoc chep tai trong Toan Đuong thi (全唐詩) hoac nhung tai lieu lich su, bia ky va di tich khac. Tho ca cua ong co the đuoc chia thanh 5 loai theo noi dung: Loai thu nhat la nhung bai tho tru tinh bay to noi long nho que huong khi đi du hoc nha Đuong, bao gom: Đem thu trong mua, Son duong du huong huu thoai biet, Đong phong, Tran tinh thuong thai uy. Loai thu hai la tho phe binh hien thuc, gom:Giang nam nu, Co y, Ngu hung, Thuc quy hoa. Loai thu ba la tho ta phong canh gom co: Thach phong, Trieu lang, Sa đinh, Da thieu, Đo quyen, Hai au, Son đinh nguy thach, Thach thuong ai tung, Hong diep thu, Thach thuong luu tuyen gom 10 bai, cung Du Giang dich tuyet, Đe Gia Da son, Nhap son thi va Tang Tri Quang Thuong nhan. Loai thu tu That ngon ky đuc thi tam thap thu can hien ti đo tuong cong, Thu tien si Đien Thanh nghia huynh tang, Thu Ngo tien si loan quy Giang Nam, Thu Ngo Loan tu tai tich biet nhi tuyet cu, Thu Duong Chiem tu tai tong biet. Loai thu nam la tho mieu ta vu đieu dan gian Tan La gom: Huong nhac tap vinh, Kim hoan, Nguyet đien. Cac the tho ma Thoi Tri Vien su dung cung rat đa dang, bao gom tuyet cu, luat thi cung nhu co the thi, nhung chiem so luong nhieu nhat la tuyet cu va luat thi bay chu. Nhung bai tho cua ong đuoc the hien mot cach tu nhien dua tren thuc te cuoc song. Ong cho rang mot thi nhan khong nen qua tu do tuong tuong. Trong thu gui Cao bi thu, ong đa dan hai cau tho cua Ly Bach trong bai "Giang thuong ngam" (江上吟) la "Hung say, but chuyen nui cao; Tho xong, cuoi cot rat rao bai song" va cho rang đay chi la "nhung loi noi phong đai va phi ly".
Trong khoang thoi gian 16 nam sinh song tai Trung Quoc, Thoi Tri Vien đa sang tac tren duoi mot van thien tac pham, trong đo chi co 300 tac pham la tho, so con lai đa phan la van xuoi va van ung dung. Van nhan Cao Ly Chu Than trong tac pham Du thanh luong son luc đa goi Thoi Tri Vien la ong to cua "nen van hoc phuong Đong". Trong nhung nam đau cua vuong trieu Trieu Tien, van nhan Thanh Khiem (成伣) tung noi rang "Van chuong nuoc ta, cung tu Thoi Tri Vien ma ra." Cac tac pham van xuoi cung van ung dung cua Thoi Tri Vien phan lon la bien the van. Bien the van la mot loai van the tung thinh hanh o Giang Nam vao thoi Luc trieu, tro thanh the thuc cong van chinh thuc cua trieu đinh duoi thoi nha Đuong. Tap van xuoi con ton tai Que uyen but canh tap cua Thoi Tri Vien chua phan lon cong van hanh chinh bien the tu le luc. Van xuoi cua ong phong phu ve noi dung, đa dang ve the loai va co thanh tuu nghe thuat cao. Khi Hoang Sao khoi nghia, Thoi Tri Vien phung chi thao mot buc "Hich Hoang Sao thu" voi muc đich khien trach va thuyet phuc Hoang Sao, đuoc đanh gia la mot "kiet tac cua nghe thuat hung bien va van phong". Theo sach Co van tien sinh di su, Hoang Sao đa nga lan ra giuong khi đoc đuoc cau "khong chi nguoi trong thien ha đeu muon giet nguoi ma ngay ca quy than duoi đat cung ban cach đe diet nguoi".

Vao nam 882, Thoi Tri Vien khi con duoi truong o Cao Bien đa viet sach "Bo An Nam luc di đo ky" (補安南錄異圖記). Cuon sach viet ve cac van đe lich su, đia ly, phong tuc o An Nam đo ho phu (khi đo An Nam đo ho phu đa đuoc thang len thanh Tinh Hai quan), la mot trong nhung tai lieu som nhat cua Trieu Tien noi ve Viet Nam.


Di san Khi Trieu Tien ngay cang tro nen Nho giao hoa vao cuoi thoi Cao Ly va đac biet la thoi ky nha Trieu Tien, Thoi Tri Vien đa tro thanh mot trong nhung hoc gia đuoc ca ngoi nhat va co vinh du đuoc tho tu trong Van Mieu. Vua Cao Ly Hien Tong (cai tri 1009–1031) ghi nhan nhung thanh tuu Nho hoc cua ong, đa truy tang thuy hieu "Van Xuong hau" (문창후, 文昌侯). Vao đau the ky 13, chan dung cua ong đa đuoc đat trong Van mieu, tro thanh đoi tuong cua su ton kinh ke tu đo ve sau.
Mat khac, theo thoi gian, Thoi Tri Vien khong chi đuoc hau the ton sung duoi tu cach mot nha nho, ma con duoi tu cach mot nha tho. Mot phan la do so luong bai tho cua ong con luu truyen la tuong đoi lon va tat ca đeu đuoc viet bang chu Han. Nhieu truyen thuyet, giai thoai xoay quanh cuoc đoi ong đa xuat hien. Tho chu Han cua Thoi Tri Vien anh huong sau sac đen van hoc Trieu Tien va Han Quoc ngay nay. Van tho ong cung nhu chinh tam hon ong: "Tho bieu hien tinh than con nguoi, van bieu hien the chat con nguoi."


Ghi chu Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =