Van minh luu vuc song An Đo, Van minh song An hay Van hoa song An, cung con đuoc goi la Van hoa Harappa theo đia danh cua mot trong nhung noi khai quat chinh, la nen van minh thoi Co đai đau tien cua An Đo phat trien doc theo song An, nam ve phia tay bac cua tieu luc đia An Đo. Nen van minh nay xuat hien vao khoang nam 2.800 truoc Cong Nguyen va diet vong vao khoang nam 1.800 truoc Cong Nguyen
Mot ten goi khac cua nen van hoa nay, nen van minh Sindhu-Sarasvati, dua tren thuyet cho rang nen van minh nay la nen van minh đa đuoc nhac đen trong van hoc kinh Ve-đa cua Hindu giao.


Tong quan Chi đen nam 1922, khi cac nha khao co hoc nguoi Anh tren đuong đi tim dau vet cua Alexander Đai đe kham pha nhung phan con lai cua mot nen van hoa chua đuoc biet đen trong lanh tho cua Pakistan ngay nay, nen van hoa co phat trien cao nay moi đuoc biet đen. Nen van minh nay trai dai gan khap lanh tho Pakistan ngay nay cung nhu nhieu phan cua An Đo va Afganistan tren mot dien tich la 1.250.000 km² va nhu the so ve dien tich lon hon Ai Cap co đai va nen van minh Luong Ha (Mesopotamia) cong lai. Ben canh hai nen van hoa nay, nen van minh song An la mot trong ba nen van minh lau đoi nhat cua the gioi. Ngay tu thoi đay nguoi ta đa biet đen quy hoach đo thi, chu viet va kien truc.
Cho đen nay co hon 1.050 di chi đa đuoc xac đinh, phan lon doc theo song An. Tren 140 thanh pho va lang mac đa đuoc tim thay. Hai trung tam đo thi lon nhat la Harappa va Mohenjo-Daro, ben canh đo con co nhieu thanh pho lon nhu Dholavira, Ganweriwala, Lothal va Rakhigarhi. Trong thoi ky no ro, nen van hoa song An đuoc phong đoan co tren 5 trieu dan cu. Nguon tai lieu ve van hoa Harappa, trai nguoc voi 2 nen van hoa tai Ai Cap va Luong Ha, rat đang tiec la con rat mong. Chi khoang 10% lang mac cua ho la đa đuoc khai quat, chu viet chua đuoc giai ma va viec nen van hoa nay bien mat đot ngot tu khoang 1.900 TCN cung chua đuoc giai thich hoan toan.


Kham pha va khao sat van hoa song An Mac dau thanh pho Harappa đo nat đa đuoc biet đen tu lau va đuoc Charles Masson mieu ta lan đau tien vao nam 1844 trong quyen Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and The Panja cua ong nhu la "mot phao đai xay bang gach nung tu đat set đa bi pha huy", tam quan trong cua no chi đuoc nhan biet rat lau sau đo. Nam 1857 trong luc xay dung đuong tau hoa Đong An tu Karatschi đen Lahore nguoi Anh đa su dung gach tim thay tren mot canh đong đo nat gan Harappa đe cung co con đuong tau hoa nay. Vi the ma tinh trang cac di chi con lai o Harappa xau hon rat nhieu so voi o Mohenjo-Daro. Mohenjo-Daro cung đuoc biet đen tu lau nhung o đay nguoi ta chi quan tam đen nhung phan con lai cua mot tu vien Phat giao tu the ky thu 2 sau Cong Nguyen đuoc xay dung tren nhung đong đo nat cu. Trong nam 1912 J. Fleet tim thay trong vung đat thuoc đia Anh ngay xua nhieu con dau voi chu viet chua đuoc biet đen, thu hut su quan tam cua gioi khoa hoc tai chau Au. Tiep theo đo, trong nhung nam 1921-1922 nhieu khai quat đa đuoc thuc hien duoi su lanh đao cua Sir John Marshall tai Harappa, Mohenjo-Daro va nhieu noi khac. Net giong nhau cua hai thanh pho đuoc khai quat đa nhanh chong cho thay mot nen van hoa phat trien cao chua đuoc biet đen vua đuoc kham ra. Cho đen 1931 tai Mohenjo-Daro hon 10 ha cua thanh pho đa đuoc khai quat, sau đay chi con nhung khai quat nho, trong đo la cuoc khai quat nam 1950 cua Sir Mortimer Wheeler. Sau khi thuoc đia Anh đuoc chia cat nam 1947, khu vuc dan cu cua van hoa Harappa đuoc chia thanh mot phan thuoc Pakistan va mot phan thuoc An Đo. Sau đo, tai Pakistan, nguoi My, nguoi Phap, nguoi Anh va nguoi Đuc đa cung voi nhung nha khao co hoc nguoi Pakistan tiep tuc cong viec nghien cuu trong khi tai An Đo la nganh khao co hoc An. Đa va đang co nhieu anh huong lon đen cong cuoc nghien cuu nen van hoa song An, ben canh nhung nha khao co hoc khac, la nguoi Anh Aurel Stein, nguoi An Nani Gopal Majumdar va nguoi Đuc Michael Jansen.


Phat trien Cac dau tich lau đoi nhat ve hoat đong cua con nguoi tren lanh tho ngay nay cua Pakistan bat nguon tu thoi ky Đo đa cu co đo tuoi vao khoang 500.000 nam. Vao khoang 8.000 nam TCN viec chuyen đoi tu san ban va hai luom sang trong trot va chan nuoi đa hoan tat tai đay, kem theo đo la viec đinh cu. Nen van minh song An phat trien tu nen van hoa nong nghiep lau đoi nay, mot nen van hoa nong nghiep cung xuat hien tren cac đoi cua vung Belutschistan trong Pakistan ngay nay. Thanh pho đuoc khao sat tot nhat cua thoi gian nay la Merhgarh, hinh thanh khoang 6.500 TCN. Nhung nguoi nong dan tai đay trong lua mi va thuan hoa bo va cung đa su dung đo gom tu 5.500 nam TCN. Them vao đo, tu khoang 4.000 nam TCN, đau, vung, cha la va bong vai đa đuoc trong va trau nuoc, cho đen nay van la đong vat thiet yeu cho nong nghiep Nam A, đuoc thuan phuc. Vao khoang 2.600 TCN cac lang mac nho đot ngot bien đoi thanh đo thi voi hang ngan dan cu khong con chu yeu la lam viec trong nong nghiep nua. Mot nen van hoa hinh thanh, tao nen nhieu thanh pho đuoc xay dung giong nhau trong pham vi 1.000 km. Duong nhu viec xuat hien nhung thanh pho nay la ket qua cua mot no luc co chu đinh va co ke hoach. Mot vai thanh pho đuoc xay dung lai hoan toan hay đuoc xay dung moi tu đau co the nhin thay thi du nhu tai Mohenjo Daro, noi khong tim thay dau vet nao cua mot lang mac truoc đo. Viec xay dung nhieu thanh pho trong thung lung song An giong nhau đen muc co the noi la nen van minh Harappa la nen van minh đau tien đa phat trien quy hoach đo thi. Nhung hoc gia truoc đay chi co the giai thich su xuat hien đot ngot nay bang yeu to tu ben ngoai nhu bi xam chiem hay di dan. The nhung nhan biet moi đay đa chung minh rang nen van minh Harappa trong vung nay that su hinh thanh tu nen van hoa nong nghiep truoc đo.


Dan cu va đo thi Cho đen nay, thanh pho lon nhat đuoc tim thay trong thung lung song An la Mohenjo Daro, đoi cua nguoi chet, nam trong tinh Sindh cua Pakistan ngay nay, ngay canh song An. Cung voi nhung di chi khao co quan trong khac nhu Kot Diji, Lothal va Harappa, đac điem cua Mohenjo Daro la chat luong cao đong nhat trong xay dung thanh pho, đac biet la trong he thong cung cap nuoc va he thong nuoc thai. Cac thanh pho đuoc xay dung tuong tu nhu mot ban co, giong thanh pho New York ngay nay, chung minh cho nhung hieu biet tien bo trong khoa ve sinh va quy hoach đo thi cung nhu cho mot chinh phu lam viec co hieu qua.


= Đac trung xay dung lay thi du tai Mohenjo Daro =

Mohenjo-Daro la thanh pho đuoc khao sat tot nhat cua van hoa song An. Trong cac thap nien 1920 va 1930, co quan khao co Anh đa to chuc khai quat rong khap tai đay va đao lo thien nhieu phan lon cua thanh pho đa hoan toan bi chon vui trong bun lay cua song An 4.500 nam truoc đo. Thanh pho đuoc xay dung tren mot nen nhan tao lam bang gach đat set va bang đat, han la đe bao ve chong lut. Canh mot vung nam cao hon, rong 200 m va dai 400 m, đuoc xem la thanh luy, la mot vung đuoc coi nhu la khu dan cu, noi co nhieu nha dan. Giua 2 khu vuc nay la mot khoang trong rong 200 m. Cac con đuong chinh co nhieu ngang 10 m chay xuyen qua thanh pho theo huong Bac-Nam va đuong nho thang goc voi đuong lon theo huong Đong-Tay, tu đo hinh thanh cac khu nha cho nguoi dan thanh pho. Trong khu thanh luy ma muc đich van chua ro co mot be nuoc đuoc lam bang mot loai gach đac biet nung tu đat set, đuoc kham pha trong nam 1925, co đo lon vao khoang 7 m x 12 m va co the đi len qua 2 cau thang. Be nuoc đuoc bao boc boi mot loi đi, co mot gieng nuoc cung cap rieng trong mot phong canh đo. Nguoi ta van chua ro đay la mot be nuoc đe tam rua trong nghi le hay la mot be boi cong cong. Cung tren nen nay la mot can nha lon lam tu gach nung đuoc xem nhu la kho tru ngu coc mac dau chuc nang nay chua đuoc chung minh.


= Nha cua =
Nha dan trong cac khu pho tai khu vuc phia duoi đuoc xay dung rat hop ly va đuoc ket cau tu gach đat set nung. Khoang 50% nha co dien tich tu 50 m² đen 100 m², cung khoang tung ay nha co dien tich giua 100 m² va 150 m² va mot so it co dien tich lon tu 210 m² đen 270 m². Thong thuong chung bao gom mot san truoc noi lien ra đuong bang mot phong o phia truoc, tu đay co the đi đen cac can phong chinh, đuoc sap xep chung quanh san. San nay chinh la noi sinh hoat hang ngay. Tren cac can phong thuong co san thuong, co cau thang đi len. Mot can nha thong thuong co nha ve sinh rieng, nam nhin ra đuong pho va đuoc ket noi voi he thong thoat nuoc cong cong. Nha co gieng rieng cung cap nuoc. Muc đo cung cap va thai nuoc rat cao, vai vung cua Pakistan va An Đo ngay nay van chua đat lai đuoc muc đo nay.


Khoa hoc Cac thanh pho đuoc ke hoach hoa hoan hao va xay dung co tinh ky thuat la bang chung cho mot muc đo phat trien cao cua khoa hoc thoi bay gio. Con nguoi cua nen van hoa song An đat đen mot muc đo chinh xac đang kinh ngac trong đo luong ve chieu dai, khoi luong va thoi gian. Nguoi dan nen van hoa song An co le la nhung nguoi đau tien phat trien va su dung cac trong luong va kich thuoc thong nhat. Đo luong cua ho het suc chinh xac. Đon vi chieu dai nho nhat đuoc tim thay tren mot thuoc đo lam bang nga voi tai Lothal tuong ung voi khoang 1,704 mm, la đon vi nho nhat tren mot thuoc đo thuoc thoi ky Đo đong đa tung đuoc tim thay. Trong luong dua tren đon vi 0,05; 0,1; 1; 2; 5; 10; 20; 50; 100; 200 va 500, trong đo moi đon vi nang vao khoang 28 gram. He thong thap phan cung đa đuoc biet đen va su dung.
Đuoc dung lam vat lieu xay dung lan đau tien trong lich su cua loai nguoi la gach đuoc nung voi ty le kich thuoc toan hao 1:2:4 van con thong dung cho đen ngay nay. Trong luyen kim, nhieu ky thuat moi cung đuoc phat trien, tho thu cong cua nen van hoa Harappa đa su dung nhung ky thuat nay trong luc gia cong đong, đong thau (bronze), chi va thiec.
Cac khai quat đuoc tim thay trong nam 2001 tu Merhgarh cho thay ngay ca co ban ve y hoc va nha khoa cung đuoc biet đen.


Nghe thuat So voi cac nen van hoa tai Ai Cap va Luong Ha, co rat it tuong đa đuoc tim thay tai luu vuc song An. Ngoai nhung vat khac, đau cung nhu tuong cuu đuc ngu tren đe đuoc tim thay, chung to mang y nghia ve te le.
Nguoc lai, nguoi dan cua nen van hoa song An san xuat nhieu loai nu trang khac nhau. Vat lieu ban đau bao gom khong nhung đa quy nhu carnelian, ma nao, ngoc thach anh va lapis lazuli cung nhu la vang (it hon) va cac loai đa khac. Vong đeo tay, day chuyen va đo trang suc đeo tren đau đuoc san xuat voi ky nang thu cong cao đo, bao gom mai, đanh bong va nhung ky nang khac.
Ben canh đo nhieu tuong nho lam tu đat set đuoc tim thay, thuong la hinh tuong phu nu manh khanh, co le la bieu tuong cho kha nang sinh san va tuong thu vat đuoc che tao rat chi tiet.
Vu thuat, hoi hoa va am nhac cung đuoc coi trong, nhu nhieu hinh tuong bang đong thau (bronze) va đat set bieu dien cac hoat canh tuong ung chung minh. Tren mot con an, cac nha khao co hoc đa tim thay mieu ta cua mot dung cu giong nhu đan thu cam (tieng Anh: harp) va tren 2 vat đuoc tim thay tu Lothal đa co the xac đinh đuoc la cac mieu ta nhac cu giay.


Kinh te Khac voi nhung phong đoan trong nhung nam 50 cua the ky 20 va khac voi van hoa tai Luong Ha, tai luu vuc song An khong co kinh te đen tho thong tri. Hon the nua nen kinh te luc bay gio đa dang va đac biet la dua tren co so mot nen thuong mai đuoc uu đai boi nhieu tien bo trong ky thuat van tai. Cac tien bo nay khong nhung bao gom xe do bo keo rat giong nhung loai xe nay ngay nay tai Nam A ma con ca cac loai tau lon nho. Phan lon nhung con tau nay đuoc phong đoan la tau buom co đay bang nhu van con nhin thay tren song An ngay nay. Cac nha khao co hoc đa kham pha ra phan con lai cua mot con kenh đao lon va ben cang gan Lothal tai bo bien A Rap. Đuong thuy chinh la tru cot cua ha tang co so van tai thoi đay.
Đanh gia theo phan bo cua đo tao tac (tieng Anh: artefact) nen van minh song An, mang luoi thuong mai bao phu mot dien tich rong lon, bao gom nhieu phan đat cua Afghanistan, vung bo bien cua Iran ngay nay, Bac va Trung An Đo va vung Luong Ha. Đac biet la đa co trao đoi hang hoa thuong xuyen voi nguoi Sumer, khong nhung bang đuong bo (qua Iran ngay nay) ma con bang đuong bien (qua Dilmun, ngay nay la Bahrain), đa đuoc chung minh bang nhieu di chi va tai lieu tai Sumer. Thi du nhu trong ngoi mo cua nu hoang Puabi song khoang 2.500 nam truoc Cong Nguyen tai khu vuc Luong Ha đa co trang suc lam bang carnelian tu luu vuc song An. Them vao đo, chu khac nguoi Sumer, đuoc phong đoan la noi ve nen van hoa song An, su dung ten Meluha, la manh moi duy nhat cho viec nguoi tai luu vuc song An đa co the tu goi minh nhu the nao. Duong nhu Mohenjo Daro la trung tam cua thuong mai, noi đa co the nhan dang mot cau truc hanh chanh va thuong mai.
Viec phan chia lao đong đa đuoc tien hanh triet đe vao thoi đay. Khai quat doc theo Ghaggra, mot con song ngay nay đa kho can nam ve phia Đong cua song An, cho thay moi mot noi đinh cu đa chuyen mon ve mot hay nhieu ky thuat san xuat. Thi du nhu kim loai đuoc che bien trong mot vai thanh pho trong khi nhieu thanh pho khac san xuat bong vai.


Nong nghiep Cho đen nay ky thuat cua nhung nha nong thoi đay phan nhieu van la chua đuoc biet đen vi chi co rat it thong tin đuoc luu truyen lai. Đieu thuc te la nen nong nghiep cua van minh Harappa phai co san luong rat cao đe nuoi song hang ngan nguoi dan trong thanh pho khong truc tiep lam viec trong nong nghiep. Cung ro rang la thoi đay khong trong lua, loai cay trong van con chua đuoc biet đen, ma phan nhieu la lua mi. Thuoc vao trong nhung thanh tuu cong nghe đang ke đa đat đuoc truoc nen van hoa song An tai khu vuc nay la cai cay do trau keo. Cung khong con đuoc hoai nghi la viec nhung nguoi nong dan thoi đay đa su dung phu sa mau mo cua song An, tuong tu nhu nhung nong dan tai Ai Cap cho đen khi xay đap Nasser, the nhung phuong phap đon gian nay khong đu đe nuoi song thanh pho lon.
Dau tich ve đap nuoc hay kenh tuoi khong đuoc tim thay cho đen nay; neu nhu chung đa ton tai trong thoi gian đo thi co le la đa bi pha huy trong lu lut thuong hay xay ra tai vung nay. Tu mot thanh pho vua đuoc kham pha tai An Đo nguoi ta biet rang thoi đay nuoc mua đa đuoc thu thap lai trong cac be nuoc lon đuoc đuc tu cac tang đa, cung cap nuoc cho thanh pho trong mua kho.
Lua mi, lua mach, đau lang, đau tron va cay lanh đuoc trong trong nen van hoa Harappa. Gujarat thuoc vao khu vuc chiu anh huong cua nen van hoa Harappa nhung vi khong co song lon nen chi trong trot theo mua mua va vi the co nhieu điem khac nhau lon trong kinh te. Tai cac di chi co nien đai muon hon cua van hoa Harappa nhu tai Rojdi va Kutasi, cay ke An Đo (Panicum miliaceum) chiem đa so. Lua mi va lua mach chi co rat it. Vi tim đuoc nhieu xuong con lai nen nguoi ta cho rang ga đa đuoc nuoi nhu gia cam tu thoi gian cuoi cua nen van hoa Harappa.


Tieng noi va chu viet Đoc bai chinh ve chu viet song An.
Mac du đa co nhieu co gang nhung chu viet song An, hoan toan khong co quan he voi cac chu viet đa biet, cho đen nay van chua đuoc dich ma mot cach chac chan. Cac dong chu khac đac trung thuong khong dai qua 4 hay 5 ky hieu. Dong chu khac dai nhat đuoc tim thay bao gom 26 ky hieu.
Mot vai hoc gia nghi ngo rang chu viet song An khong phai la mot he thong chu viet ma la mot phuong tien ho tro cho thuong mai thoi bay gio.
Tieng noi cua nen van hoa song An cung khong đuoc biet đen; mot phong đoan cho rang tieng noi nay la tien than cua cac thu tieng dravidian trong mien Nam An Đo ngay nay. The nhung tu đay khong the tu đong suy đoan la nhung nguoi tao nen nen van hoa song An giong nhu nhung nguoi noi tienng dravidian ngay nay vi tieng noi, trai voi mot luong dan cu lon, co the dich chuyen rat nhanh.


Suy tan Nguoi dan cua nen van minh song An đa song hon 700 nam trong giau co va thinh vuong, nhung nguoi tho thu cong cua nen van minh nay đa hoan thanh nhieu san pham co tinh my thuat va chat luong cao. Nhung cung bat thinh linh nhu khi xuat hien, nen van hoa nay lai bien mat ma nguyen nhan cho đen nay van chua ro.
Duong nhu tu khoang nam 2000 truoc Cong Nguyen xuat hien nhieu van đe lon. Nguoi dan roi bo thanh pho, nhung nguoi con lai bi thieu an. Vao khoang nam 1800 truoc Cong Nguyen phan lon cac thanh pho đeu đa bi bo hoang. Trong nhung the ky sau đo, nhung tuong nho va thanh tuu cua nen van hoa song An – trai nguoc voi cac nen van hoa tai Ai Cap va Luong Ha – đa bien mat hoan toan. Nen van hoa Harappa khong đe lai nhung cong trinh xay dung to lon nhu cac kim tu thap o Ai Cap hoac cac đen tho ziggurat o Luong Ha đe chung minh cho su ton tai cua ho, ho cung khong co chu viet nen khong đe lai ghi chep lich su cho đoi sau. Nguoi ta chi co the phong đoan rang viec nay la do trong luu vuc song An co rat it cac loai đa thich hop, mac du tai Luong Ha tinh trang cung tuong tu. Cung co the la con nguoi cua nen van hoa song An khong ua thich nhung du an xay dung cong trinh to lon.
Mac dau vay van hoa song An khong hoan toan bien mat. Sau khi nen van hoa nay sup đo, nhieu nen van hoa đia phuong đa xuat hien, it nhieu đeu chiu anh huong cua nen van hoa song An. Mot so nguoi dan nen van hoa song An duong nhu di dan ve phia Đong, đen đong bang song Hang. Truyen thong đo gom cung con ton tai mot thoi gian. Khong phai la nhung nguoi song doc song An đa bien mat, ma la nen van minh cua ho: cac thanh pho, chu viet va mang luoi thuong mai. 
Gia thuyet pho bien đac biet trong giua the ky 20 cho rang su sup đo cua nen van hoa song An co lien quan đen viec nguoi du muc Arian (tieng Anh: Aryan) xuat hien tai thung lung song An, nhung no khong con co nhieu nguoi ung ho trong thoi gian hien nay. Ly do ve khi hau duong nhu co kha nang hon: đong bang song An co nhieu rung va thu trong khoang nam 2600 truoc Cong Nguyen, am uot va xanh hon ngay nay. Vi the ma nguoi dan nen van hoa song An đa co the bo sung nguon luong thuc trong thoi gian han han hay lu lut bang cach san ban. Nguoi ta biet rang vao khoang 1.800 nam truoc Cong Nguyen, khi hau trong luu vuc song An đa thay đoi, tro nen lanh va kho hon. The nhung đon đoc moi yeu to nay thi co le khong phai la quyet đinh cho su suy tan cua nen van minh Harappa. Viec phan lon he thong song Ghaggra-Hakra đa kho can co the chinh la yeu to quyet đinh, vi nhung nguyen nhan ve kien tao mang, nguon nuoc cua he thong song nay đa bi chuyen huong ve đong bang song Hang. Vi he thong song Ghaggra-Hakra kho can nen mot phan lon đat nong nghiep phi nhieu đa bi mat đi, đieu ma co le nen van hoa song An đa khong vuot qua đuoc.
Cac thuyet khac cho rang su suy tan cua nen van minh song An co lien quan đen viec vuong quoc nguoi Sumer cham dut va cac quan he buon ban voi vuong quoc nay đa khong con nua, hoac xung đot quan su va dich benh đa cham dut nen van hoa nay. Nguyen nhan quyet đinh cho su suy vong van chua đuoc giai thich ro rang.


Tham khao = Tong quat =
Allchin, Bridget und Raymond: The rise of civilization in India and Pakistan, Nachdruck Cambridge u. a. 1988.
Fuller, Dorian: An agricultural perspective on Dravidian historical linguistics: archaeological crop packages, livestock and Dravidian crop vocabulary. In: Peter Bellwood/Colin Renfrew, Examining the farming/language dispersal hypothesis (Cambridge 2002) 191-213.
Jansen, Michael: Die Indus-Zivilisation. Wiederentdeckung einer fruhen Hochkultur (Nen van minh song An Đo. Tai kham pha mot nen van hoa lau đoi), DuMont, Koln 1986. ISBN 3-7701-1435-3
Possehl, Gregory L.: Ancient cities of the Indus, Delhi 1979.


= Van hoa =
Ardeleanu-Jansen, Alexandra: Die Terrakotten in Mohenjo-Daro. Eine Untersuchung zur keramischen Kleinplastik in Mohenjo-Daro, Pakistan (ca. 2300-1900 v. Chr.) (Đo đat nung tai Mohenjo-Daro. Nghien cuu ve tuong sanh nho tai Mohenjo-Daro, Pakistan), Aachen 1993.


= Tieng noi va chu viet =
Parpola, Asko: Deciphering the Indus Script, Cambridge 1994.
Cac bai khac cua Asko Parpola, Gregory Possehl und Iravatham Mahadevan.


Lien ket ngoai = Tieng Anh =
www.harappa.com
Nen van minh Harappa
Đo tao tac van hoa song An