Cac dong di cu som thoi tien su bat đau khi Nguoi đung thang (Homo erectus) di cu lan đau tien ra khoi chau Phi qua hanh lang Levantine va Sung chau Phi toi luc đia A-Au khoang 1,8 Ma BP (Ma/Ka BP: Mega/Kilo annum before present: trieu/ngan nam truoc).
Cuoc di cu co the bat nguon tu su phat trien cua ngon ngu (hay ngon ngu so khai, theo gia thuyet cua Fischer). Viec banh truong cua H. erectus khoi chau Phi đuoc tiep noi boi Homo antecessor vao chau Au khoang 800 Ka BP, sau đo la Homo heidelbergensis khoang 600 Ka BP, tai đay co the ho đa tien hoa thanh nguoi Neanderthal.
Nguoi hien đai, Homo sapiens, tien hoa tai chau Phi vao co 200 Ka BP va tien vao Can Đong khoang 125 Ka BP. Tu Can Đong, nhung nguoi nay mo rong ve phia đong toi Nam A vao khoang 60 Ka BP, va tiep tuc toi Uc khoang 40 Ka BP, khi lan đau tien H. sapiens đat chan đen cac vung đat H. erectus chua bao gio đen. H. sapiens toi chau Au khoang 40 Ka BP, va cuoi cung thay the nguoi Neanderthal. Ho toi Đong A vao khoang 30 Ka BP.
Thoi điem bat đau cua cuoc di cu toi Bac My van chua thong nhat; no co the vao khoang 30 Ka BP, hay sau đo, khoang 14 Ka BP. Cuoc di cu toi cac đao thuoc Polynesia o Thai Binh Duong bat đau vao khoang nam 1300 TCN va ket thuc vao khoang nam 900 cua CN. To tien cua nguoi Polynesia đuoc cho la roi Đai Loan vao khoang 5,2 Ka BP.


Nguoi tien su (truoc Homo sapiens) Nhung thanh vien đau tien thuoc chi Nguoi, nhu Homo ergaster, Homo erectus va Homo heidelbergensis, di cu khoi chau Phi trong suot the Pleistocen som, co le la do ket qua cua Chiec Bom Sahara, khoang 1,9 Ma BP, toa đi hau het Cuu The gioi va tien xa nhat toi Đong Nam A. Thoi điem bat đau cuoc di cu khoi chau Phi trung voi su xuat hien cua Homo ergaster trong cac mau hoa thach, con nguoi lan đau tien đi đung bang hai chan, khoang 0,5 Ma sau su xuat hien cua chi Nguoi va cac cong cu đau tien cua Thoi đai đo đa cu.
Cac đia điem chinh cua cuoc di cu som khoi chau Phi la Riwat tai Pakistan: 1,9 Ma BP, Ubeidiya tai Levant: 1,5 Ma BP, va Dmanisi tai Kavkaz: 1,7 Ma BP.
Homo di cu đen Trung Quoc vao khoang 1 Ma BP, som nhat la 1,66 Ma BP theo cac cong cu đo đa tim thay tai long chao Nihewan.
Con cac cong cu đo đa tim thay tai Xiaochangliang co nien đai khoang 1,36 Ma.. Cac đia điem khao sat nhan chung hoc tai Xihoudu (西侯渡), tinh Son Tay cho thay nhung bang chung som nhat cua viec su dung lua cua nguoi đung thang, co nien đai vao khoang 1,27 Ma. Cac di cot khac đuoc tim thay la rang nguoi Nguyen Muu (Yuanmou Man) va xuong ham duoi nguoi Lam Đien (Lantian Man), nhung viec đinh tuoi co nhung điem chua chac chan.
Đong Nam A (Java) đuoc di cu đen vao khoang 1,7 Ma BP (Meganthropus). Tay Au đuoc di cu đen lan đau tien vao khoang 1,2 Ma BP (Atapuerca).
Robert G. Bednarik cho rang nguoi đung thang co the đa biet đong be vuot bien, mot ly thuyet vap phai nhieu phan đoi.


Cac cuoc di cu cua Homo sapiens Homo sapiens sapiens đuoc cho la đa xuat hien tai Đong Phi vao khoang tu 200 đen 100 Ka BP. Homo sapiens idaltu, đuoc tim thay tai Trung Awash, Ethiopia, song vao khoang 160 Ka BP, la chung nguoi hien đai co xua nhat đuoc biet đen.
Tu đo ho mo rong ra khap the gioi. Mot cuoc di cu khoi chau Phi (Out Of Africa) qua Ban đao A Rap khoang 60 Ka BP đua nguoi hien đai toi luc đia A-Au, mot nhom nhanh chong đinh cu tai vung duyen hai quanh An Đo Duong con mot nhom di cu ve phia bac toi cac day nui vung Trung A.
Cac tuyen di cu la chu đe cua nhieu cuoc tranh luan va nghien cuu. Cong nghe gen đa cung cap mot cach tiep can toi van đe nay.


= The Incredible Human Journey =
The Incredible Human Journey la bo tai lieu khoa hoc gom bo phim tai lieu nam tap va cuon sach kem theo, đuoc viet va trinh bay boi Alice Roberts. No lan đau tien đuoc phat song tren truyen hinh BBC vao thang Nam va thang 6 nam 2009 tai Anh. No giai thich mot bang chung cho ly thuyet ve su di cu cua nguoi thoi xa xua ra khoi chau Phi va sau đo tren toan the gioi, ho tro thuyet Out of Africa. Ly thuyet nay cho rang tat ca con nguoi hien đai co nguon goc tu nguoi Homo sapiens chau Phi hien đai ve mat giai phau hon la tu nguoi Homo neanderthalensis o Trung Đong hay o chau Au co hon, hoac la tu nguoi ban đia Trung Quoc Homo pekinensis. Va nguoi Homo sapiens chau Phi hien đai khong giao phoi voi loai khac cua chi Homo. Moi tap phim lien quan đen mot luc đia khac nhau, va hang loat cac ky xao canh quay tai thuc te trong moi chau luc đac trung. Tap đau tien phat song tren BBC Two vao ngay Chu nhat 10 thang 5 nam 2009.
Ra khoi chau Phi:Trong tap đau tien, Roberts gioi thieu y tuong rang phan tich di truyen cho thay rang tat ca con nguoi hien đai co nguon goc tu chau Phi. Co đen tham di chi Omo o Ethiopia, đo la noi phat hien mau vat con nguoi hien đai som nhat.
Chau A: Trong tap thu hai, Roberts đi đen Siberia va tham mot cong đong dan ban đia bi co lap, nguoi Evenki van con sinh song nho vao san ban tuan loc. So sanh cach song cua ho noi lanh gia khac nghiet, khac biet voi chau Phi am ap, co tu hoi lam the nao nguoi chau Phi co đai co the thich nghi đuoc voi khi hau Bac A rat bang gia va tai sao nguoi chau A trong rat khac voi nguoi chau Phi.
Sau đo, Roberts kham pha co mot luan thuyet thay the cho luan thuyet "roi khoi chau Phi". Đo la gia thuyet "Nguon goc đa vung cua nguoi hien đai" đa đat đuoc su ho tro tu mot vai nhom nha khoa hoc o Trung Quoc. Theo ly thuyet nay, nguoi Trung Quoc co nguon goc tu nguoi  Homo erectus ban đia chu khong phai tu Homo sapiens chau Phi nhu su tien hoa cua cac dan toc khac. Roberts đa đen tham hang đong Zhoukoudian (Chu Khau Điem), noi đa phat hien Nguoi vuon Bac Kinh, thuoc loai Homo erectus đuoc cho la to tien cua nguoi Trung Quoc. Nguoi Trung Quoc tin tuong manh liet rang ho co nguon goc khac voi cac dan toc khac. Roberts thay rang nhung đac tinh vat ly cua nguoi Trung Quoc hien đai va trong hop so hoa thach, nhu xuong go ma rong, hinh dang hop so va nhung rang cua hinh xeng la cac đac điem khong co trong hau nhu tat ca moi nguoi khac. Co le đo la do đieu kien đia ly. Ba cung thay rang cac cong cu bang đa đuoc tim thay o Trung Quoc co ve nguyen thuy hon so voi cac noi khac, va suy luan rang chung đa đuoc san xuat chi tu Homo erectus ban đia. Tuy nhien, ba cho rang cac bang chung tu so chi đe tham khao. Ba phong van mot nha khao co hoc My, nguoi trinh bay gia thuyet rang nguoi Trung Quoc co đai su dung tre thay cho đa, đe giai thich su vang mat cua cong cu bang đa tinh vi, mac du chua co bang chung khao co hoc ho tro cho gia thuyet nay. Cuoi cung, Roberts phong van nha di truyen hoc Trung Quoc Jin Li (Kim Luc, 金力), nguoi đieu hanh mot nghien cuu lay mau DNA hon 12.000 ca the song rai rac khap Trung Quoc tu 160 nhom dan toc. Nghien cuu ban đau đua ra gia thuyet rang nguoi Trung Quoc hien đai tien hoa tu nguoi Homo erectus ban đia o Trung Quoc, nhung thuc te lai ket luan rang nguoi Trung Quoc đa khong tien hoa tu nguoi vuon Bac Kinh (Homo pekinensis), ma cung di chuyen tu chau Phi đen nhu phan con lai cua dan cu the gioi.


= Ben trong chau Phi =
To tien chung gan nhat cua toan bo loai nguoi theo huong me, goi la ba Eve ti the, co le song vao khoang 120-150 Ka BP, vao thoi ky Homo sapiens idaltu, co the o Đong Phi.
Mot nghien cuu quy mo ve đa dang gen chau Phi dan đau boi Tien si Sarah Tishkoff chi ra nguoi San co su đa dang gen lon nhat trong so 113 mau nghien cuu, cho thay ho co the la mot trong 14 "nhom dan so co đai." Nghien cuu cung chi ra que huong cua loai nguoi hien đai nam o Tay Nam chau Phi, gan ranh gioi bien giua Namibia va Angola.
Khoang 100 - 80 Ka BP, ba nhanh chinh cua Homo sapiens tach ra. Nhom mang chi ty the L0 (mtDNA) / A (Y-DNA) tien xuong Nam Phi (to tien cua nhung nguoi Khoisan (Capoid)), Nhom mang chi L1 (mtDNA) / B (Y-DNA) đinh cu o Trung va Tay Phi (to tien cua nguoi nguoi Pygmy tay), con nhom mang chi L2, L3, cung cac mtDNA khac o lai Đong Phi (to tien cua nhung nguoi noi tieng Niger-Congo va Nin-Sahara). (xem L-mtDNA)


= Di cu khoi chau Phi =

Theo thuyet nguon goc chau Phi gan đay cua nguoi hien đai, mot nhom nho mang chi mtDNA L3 song o Đong Phi đa di cu theo huong đong bac, co le la đe tim kiem thuc an hay tranh cac đieu kien song khac nghiet, vuot Bien Đo vao khoang 70 Ka BP, va bat đau tien trinh xam chiem phan con lai cua the gioi. Theo mot so tac gia, dua tren thuc te rang chi nhung hau due cua nhom mang chi mtDNA L3 song o ben ngoai chau Phi, chi co mot nhom nguoi roi chau Phi trong mot cuoc di cu đon le toi mot đia điem đinh cu tren ban đao A-rap. Tu điem đinh cu đo, mot so hoc gia noi toi kha nang co mot vai lan song mo rong theo thoi gian. Vi du, Wells cho rang mot so nguoi di cu som đa đi doc bo bien phia nam chau A, vuot khoang 250 km [155 dam] đuong bien (co le tren nhung chiec thuyen hay be đon gian), va tien vao Uc khoang 50 Ka BP. Tho dan Uc (Aborigine), theo Wells, la hau due cua lan song di cu đau tien ra khoi chau Phi.
Khoang 50 Ka BP the gioi buoc vao thoi ky bang ha cuoi cung, nuoc bi đong bang, vi the muc nuoc bien thap hon nhieu. Ngay nay tai Cong Grief, Bien Đo rong khoang 12 dam (20 km) nhung 50 Ka BP no hep hon nhieu, con muc nuoc thap hon khoang 70m. Mac du no chua bao gio đuoc noi lien, co the co nhung hon đao o giua đe co the đen đuoc bang be đon gian. Cac di chi sinh hoat tuoi 125 Ka cho thay bua an cua nguoi tien su tai Eritrea bao gom đo hai san bat o ven bien. Đay co the coi la bang chung cho thay loai nguoi đa vuot Bien Đo trong qua trinh tim kiem nguon thuc an o cac bo bien moi.


= Nam A va Uc =

Mot so bang chung ve gen chi ra co 2 luong di cu ra khoi chau Phi. Tuy nhien cac nghien cuu khac cho rang thuc te chi mot luong di cu dien ra, tiep theo la viec tach ra đi len phia bac cua mot nhom nho. Tai Tay A, nhung nguoi tien ve phia nam (chon tuyen đuong phia nam) mo rong tu the he nay đen the he khac quanh bo bien A-rap va Ba Tu cho đen khi ho toi An Đo. Mot trong cac nhom đi ve phia bac (nguoi Đong A thuoc nhom thu hai nay) tien sau vao luc đia đen chau Au, va cuoi cung thay the nguoi Neanderthal. Ho cung đa tien vao An Đo tu Trung A. Nhom đau tien đi doc bo bien phia nam chau A, toi Uc vao khoang giua 55 va 30 Ka BP, theo hau het cac tinh toan la tu 46 đen 41 Ka BP.

Trong suot thoi ky đo, muc nuoc bien thap hon rat nhieu va phan lon vong đao Đong Nam A la mot vung đat lon goi la them Sunda. Nhung nguoi di cu co the đa tiep tuc đi theo đuong bo bien đong nam cho đen khi toi eo bien giua Sunda va Sahul, luc đia rong lon tao nen Uc va New Guinea ngay nay. Tai đo, khu vuc rong nhat la o đuong Weber, rong khoang 90 km, đieu nay cho thay nhung nguoi di cu đa co cac ky nang đi bien. Nhung nguoi co nhu Nguoi đung thang khong the toi đuoc Uc, mac du ho đa bang qua eo Lombok va toi đuoc Flores.
Neu xac đinh cac nien đai la chinh xac, chau Uc co the đuoc đinh cu khoang 10 Ka truoc chau Au. Đieu nay la co kha nang vi loai nguoi co xu huong tranh cac vung lanh phia bac va thich cac vung nhiet đoi am ap giup ho de thich nghi giong nhu o chau Phi que huong. Mot bang chung nua cho viec con nguoi xam chiem chau Uc la vao khoang 46 Ka BP, tat ca đong vat khong lo chau Uc nang hon 100 kg đa tuyet chung. Tim Flannery va nhung nguoi khac cho rang nguoi di cu la nguyen nhan cua su tuyet chung nay. Rat nhieu đong vat đa quen voi viec song khong bi san đuoi va de dang bi tan cong (đieu cung xay ra sau nay o chau My).
Trong khi mot so tien vao chau Uc, so khac tiep tuc tien ve phia đong doc theo bo bien Sunda, roi nguoc len đong bac vao Trung Quoc va cuoi cung la Nhat Ban, hinh thanh nen mot dai đinh cu doc theo bo bien. Dai đinh cu bo bien nay đe lai dau vet trong cac mtDNA thua ke tu nhom M, va trong nhom C nhiem sac the Y. Sau đo, co the ho đa tien sau vao đat lien va tiep xuc voi nhung giong nguoi co nhu H. erectus. Cac nghien cuu ve gen hien tai cung chi ra rang chau Uc va New Guinea đuoc đinh cu boi mot nhom đon le đen tu chau A chu khong phai boi nhieu lan song. Chiec cau đat lien ket noi New Guinea va chau Uc bi chim vao khoang 8 Ka BP, ngan cach dan cu giua 2 vung đat.
Mot nghien cuu gan đay cho thay nguoi o phia nam Trung Quoc va Đong Nam A co chung 1% so gen voi nguoi Denisova, mot giong nguoi đa tuyet chung. Đieu đo co nghia nguoi Denisova tung giao phoi voi to tien cua nguoi hien đai tai chau A.


= Chau Au =

Chau Au đuoc cho la đuoc đinh cu boi nhung nguoi di cu đen tu ranh gioi phia tay bac cua Trung A va Trung Đong. Khi nhung nguoi hien đai đau tien đen chau Au, nhung nguoi Neanderthal đa đinh cu o đo. Co tranh luan ve thuyet giao phoi giua nguoi hien đai va nguoi Neanderthal, va hau het bang chung cho thay đieu nay co xay ra nhung chi o muc đo nho. Nhung cu dan nguoi hien đai va nguoi Neanderthal cung chung song trong nhieu khu vuc nhu o ban đao Iberia hay o Trung Đong, va viec giao phoi đo co the đa bo sung nguon gen Neanderthal vao nguoi hien đai thoi đai đo đa cu.
Mot khac biet quan trong giua chau Au voi phan con lai cua the gioi la vi đo bac. Cac bang chung nhan chung hoc goi y rang, nguoi Neanderthal hoac Cro-Magnon, đa toi vung cuc bac nuoc Nga khoang 40 Ka BP.
Khoang 22 Ka BP, 10 Ka sau su tuyet chung cua nguoi Neanderthal, thoi ky bang ha cuoi cung đa khien cac cu dan vung bac ban cau di cu toi mot so đia điem tru an cho đen cuoi thoi ky nay. Nhung cu dan nay, du song cung nguoi Neanderthal hay khong, đuoc cho la đa ton tai trong nhung đia điem tru an nay suot thoi ky bang ha cuoi cung va sau đo lan toa ra toan bo chau Au, noi nhung cu dan co o đay đuoc cho la con chau ho. Mot quan điem khac la cu dan chau Au hien đai la hau due cua di dan thoi ky đo đa moi o Trung Đong. Tranh luan xung quanh nguon goc nguoi chau Au nhin chung la cuoc tranh luan giua phat tan van hoa voi phat tan nhan chung. Cac bang chung nhan chung va gen ung ho manh me thuyet phat tan nhan chung, cho rang ho la hau due cua mot nhom cu dan phat tan tu Trung Đong trong suot 12 Ka sau đo. Tuy nhien, mot khai niem ve gen goi la Thoi Gian toi to tien chung gan nhat, hay TMRCA thuong đuoc su dung đe ung ho thuyet phat tan van hoa thay vi phat tan nhan chung.


 Cuoc di cu cua nguoi Cro-Magnons vao chau Au  Nguoi Cro-Magnon đuoc cho la nguoi hien đai đau tien o chau Au. Ho tien vao luc đia Au-A tu Ban đao A Rap khoang 60 Ka BP, voi mot nhom nhanh chong đinh cu quanh vung duyen hai An Đo Duong va mot nhom di cu len phia bac toi cac day nui vung Trung A.
Mot chuoi DNA ty the tu hai nguoi Cro-Magnon tai hang Paglicci, Italy, co nien đai tu 23 Ka đen 24 Ka (Paglicci 52 and 12), đa xac đinh mtDNA la Nhom N, mau đien hinh thuoc nhom sau, nhom đi sau vao luc đia va la to tien cua nhung nguoi Đong va Bac A (nguoi "Mong Co"), Kavkaz, mot bo phan lon cua cu dan Trung Đong va Bac Phi. Cuoc di cu tu khu vuc Bien Đen vao chau Au bat đau khoang 45 Ka BP, co le doc theo hanh lang song Danube. Khoang 20 Ka BP, toan bo chau Au đa đuoc đinh cu. Xac nguoi co đau tien đuoc bao quan hoan hao la nguoi bang Otzi, tu 5 Ka BP, thuoc K1 mtDNA.


 Canh tranh voi nguoi Neanderthal  Viec mo rong đuoc cho la bat đau tu 45 Ka BP va co le mat khoang 15 Ka đe lan toa khap chau Au.
Trong suot thoi gian nay nguoi Neanderthal dan dan bi thay the. Vi phai mat mot thoi gian dai đe chiem toan bo chau Au, co le nguoi hien đai va nguoi Neanderthal đa lien tuc tranh gianh lanh tho. Nguoi Neanderthal co than hinh to lon va chac chan hon nen co le manh me hon nguoi hien đai Homo sapiens. Do đa song o chau Au 200 Ka ho cung thich ung tot hon voi thoi tiet lanh. Tuy nhien nguoi hien đai, goi la nguoi Cro-Magnon, voi ky thuat va ngon ngu tot hon cuoi cung đa thay the toan bo nguoi Neanderthal, noi cuoi cung ho song la tren ban đao Iberia. Sau khoang 30 Ka BP, cac di chi hoa thach cua nguoi Neanderthal bien mat, cho thay ho đa bi tuyet chung. Nhung cu dan cuoi cung đa song quanh he thong hang đong tren bo bien huong ve phia nam eo Gibraltar, tu 30 đen 24 Ka BP.
Nhung nguoi theo thuyet nguon goc đa vung cua nguoi hien đai tin rang nguoi chau Au la hau due cua nguoi Neanderthal chu khong phai la nhung nguoi Homo sapiens di cu. So khac cho rang nguoi Neanderthal đa giao phoi voi nguoi hien đai. Vao nam 1997 cac nha nghien cuu đa tach DNA ty the tu mot xac nguoi Neanderthal co tuoi hoa thach 40 Ka. Khi so sanh voi DNA nguoi hien đai, cac chuoi co su khac nhau ro ret, chi ra rang theo DNA ty the, nguoi chau Au hien đai khong phai la hau due cua nguoi Neanderthal, va cung khong co su giao phoi. Mot so nha khoa hoc tiep tuc nghien cuu autosomal DNA đe tim kiem su giao phoi voi nguoi Neanderthal. Mot so allele cua mot so gen autosomal nhu allele H2 cua gen MAPT đa đuoc chu y, vi chung chi co o nguoi chau Au. Nhung tu su vang mat autosomal DNA trong nguoi Neanderthal, cac nha khoa hoc ket luan rang đieu nay chi la gia thuyet.
Mot so nha nhan chung hoc nghi ngo rang nguoi Neanderthal va nguoi Homo sapiens khong the lai tao đuoc voi nhau. Vi nguoi Neanderthal va nguoi chau Au đa chia se cung mot khong gian đinh cu trong suot 20 Ka, nhung khong co mot hoa thach xuong nao đuoc tim thay co cac tinh chat lai giua hai loai.
Ngay nay (cho toi nam 2010), cac bang chung ve gen cho thay viec giao phoi (cua nguoi Neanderthal) voi nguoi Homo sapiens sapiens (nguoi hien đai) đa dien ra tu khoang 80 đen 50 Ka BP tai Trung Đong, ket qua la nguoi chau Phi ha Sahara khong co DNA Neanderthal con nguoi Kavkaz va chau A co tu 1% đen 4% DNA Neanderthal.


= Trung va Bac A =
Cac nhom ty the A, B va G hinh thanh tu 50 Ka BP, va nhung nguoi thuoc nhom nay lan luot tien vao Siberia, Trieu Tien va Nhat Ban khoang 35 Ka BP. Mot so bo phan nhom cu dan nay cung di cu toi Bac My.


= Chau My =

Viec nhung nguoi Paleo-Indian di cu toi va xam chiem chau My, bao gom cac moc thoi gian chinh xac cung nhu cac tuyen đuong, đang la chu đe cua cac cuoc nghien cuu va thao luan. Theo ly thuyet truyen thong thi nhung nguoi di cu toi cau qua eo Bering noi đong Siberia va Alaska ngay nay vao khoang 40 - 17 Ka BP, khi muc nuoc bien thap hon nhieu do thoi ky bang ha cuoi cung. Nhung nguoi nay đuoc cho la đa theo chan nhung đan thu khong lo vao thoi ky the Pleistocen doc theo hanh lang đat lien noi giua cac song bang Laurentide va Cordilleran. Mot tuyen khac la, bang đuong bo hay su dung thuyen nguyen thuy, ho đa di cu xuong bo bien Tay Bac Thai Binh Duong toi Nam My xuong tan Chile. Bang chung cua tuyen thu hai la do nuoc bien đa dang hang tram met theo sau ky bang ha.
Cac nha nhan chung hoc cho rang nhung nguoi di cu Paleo-Indian roi khoi Beringia (tay Alaska), khoang tu 40 đen 16,5 Ka BP. Khoang thoi gian nay la nguon goc cua nhieu cuoc tranh luan va keo dai nhieu nam. Mot so it ket luan đuoc đong tinh la nguon goc tu Trung A, cung su di cu mo rong ra chau My suot khoang thoi gian ket thuc thoi ky bang ha cuoi cung, khoang 16 - 13 Ka BP.


Ghi chu Tham khao Xem them Loai nguoi
Lich su loai nguoi
Tien trinh tien hoa loai nguoi
Tien hoa cua loai nguoi


Lien ket ngoai Atlas of the Human Journey - National Geographic
Journey of Mankind - Genetic Map - Bradshaw Foundation