Romanos IV Diogenes (tieng Hy Lap co: Ρωμανος Δʹ Διογενης, Romanos IV Diogenes; khoang 1030 – 1072), la mot thanh vien thuoc tang lop vu huan quy toc ket hon voi vi hoang hau goa bua Eudokia Makrembolitissa, đa đang quang ngoi Hoang đe Đong La Ma va tri vi tu nam 1068 đen nam 1071. Duoi trieu đai cua minh, ong đa co gang ngan ngua su suy sup cua quan đoi Đong La Ma va chan đung lan song xam nhap cua nguoi Tho vao trong lanh tho Đe quoc Đong La Ma, nhung ban than thi bi bat song va toan quan đai bai trong tran kich chien o Manzikert. Đuong khi đang chiu canh tu đay thi ong bi phe truat trong cuoc chinh bien cung đinh, đen khi đuoc tha thi nhanh chong bi cac thanh vien cua gia toc Doukas đanh bai va cam tu. Nam 1072, Romanos bi choc mu mat roi tong vao mot tu vien va it lau sau thi qua đoi vi vet thuong tai phat.


Noi ngoi Romanos Diogenes la con cua Konstantinos Diogenes va la thanh vien thuoc dong toc Cappadocia co tieng quyen the trong nuoc, co moi lien he đen su khai sinh ra hau het gioi quy toc thuoc dong doi danh gia vong toc o Tieu A. Mau than la con gai cua Basil Argyros, em cua hoang đe Romanos III. Can đam va hao phong, nhung cung boc đong, Romanos noi tieng trong quan đoi do tai nang quan su cua minh va tung phung su vung bien cuong song Danube. The nhung, ong lai bi trieu đinh ket an co muu đo chiem đoat ngoi vi đong hoang đe tu cac con cua Konstantinos X Doukas vao nam 1067.  Trong khi cho đoi loi phan quyet tu thai hau nhiep chinh Eudokia Makrembolitissa, thi ba đa trieu tap ong toi ngay truoc mat va noi rang ba đa xa toi cho ong va con co y đinh tien xa hon toi muc chon ong lam chong va nguoi giam ho cho con trai minh voi tu cach la hoang đe. So di ba lam nhu vay chu yeu la do moi ban tam trong long voi mong muon tim kiem mot đuc lang quan co the luc, bang khong ba co the de bi mat chuc nhiep chinh vao tay mot ten quy toc vo luong tam nao đo, va cung vi ba say me đam đuoi truoc mot Romanos co tieng tam. Quyet đinh cua ba đuoc chap thuan voi it loi phan đoi ngay khi nguoi Tho Seljuk đa tran ngap khap vung Cappadocia va tham chi con chiem đuoc trong tran Caesarea, ham y rang quan đoi can phai đuoc đat duoi su chi huy cua mot vi tuong tai ba va tran tre sinh luc.
Van đe o cho Romanos va Eudokia muon lam cho xong ke hoach nay chi ngat mot noi la nguoi chong qua co cua Eudokia, Konstantinos X truoc luc lam chung, đa buoc ba lap loi the khong bao gio tai hon. Ba lien đen gap Thuong phu Ioannes Xiphilinos va thuyet phuc ong đen muc trao ca loi the viet tay ma ba đa ky ket co hieu luc, va bat ong phai tuyen bo la minh ung ho cuoc hon nhan thu hai vi loi ich cua quoc gia. Vien Nguyen lao sau cung đanh phai tan thanh chuyen nay, va vao ngay 1 thang 1 nam 1068 Romanos đa lam le thanh hon voi thai hau va len ngoi Hoang đe La Ma.


Chinh phat nguoi Tho Romanos IV gio đa la hoang đe be tren va nguoi giam ho cho may đua con rieng cung la đong hoang đe Mikhael VII, Konstantios Doukas va Andronikos Doukas. Tuy vay, vu noi ngoi cua ong va su chong đoi khong chi đen tu phia dong ho Doukas, nhat la Caesar, Ioannes Doukas nguoi đung đau phe đoi lap gom toan cac quan vien trong trieu đinh cua Romanos, ma con co ca nhom Cam quan Varangia, đa cong khai bay to su bat man cua ho truoc cuoc hon nhan cua Eudokia. Romanos đanh phai quyet đinh thuc thi quyen hanh bang cach đat minh tro thanh nguoi đung đau quan đoi, do vay đa tap trung su chu y cua toan the trieu đinh vao cuoc chien chong lai nguoi Tho.
Đen nam 1067, nguoi Tho đa lan luot xam lan vao cac xu Luong Ha, Melitene, Syria, Cilicia va Cappadocia, len đen đinh điem la vu đot pha thanh Caesarea va cuop boc nha tho St Basil. Mua đong nam đo ho con đong quan tren vung bien cuong cua đe che va cho đoi cho mua chien dich chinh phat cua nam tiep theo. Romanos tu tin vao uu the bay binh bo tran cua quan Đong La Ma, coi nguoi Tho chang khac gi đam cuop nho nhoi se thao chay ngay lan đung đo đau tien. Ong chua tinh đen thuc trang thoai hoa cua quan đoi Đong La Ma, von đa bi cac tien đe bo mac trong nhieu nam troi, nhat la Konstantios X. Luc luong cua ong, chu yeu gom toan đam linh đanh thue dan Slavonia, Armenia, Bulgaria va Frank voi tinh vo ky luat, vo to chuc va thieu su phoi hop, va ong chua san sang danh thoi gian vao viec nang cap vu khi, ao giap, hay chien thuat cua mot đoi quan Đong La Ma khiep nhuoc. Nguoi ta đa som nhan thay rang trong khi Romanos so huu tai nang quan su thi tinh boc đong cua ong lai la mot khuyet điem chi mang.


= Chien dich nam 1068 =
Cac chien dich quan su đau tien cua Romanos đa đat toi muc thanh cong, cung co them nhan đinh cua ong ve ket qua cua cuoc chien. Antiochia bi đat vao trong tay cua nguoi Saracen xu Aleppo nho su tro giup cua quan Tho, đa bat đau co chiem lai tinh Syria cua Đong La Ma.  Romanos bat đau hanh quan đen vung bien cuong phia đong nam cua đe quoc đe đoi pho voi moi đe doa nay, nhung khi tien ve phia Lykandos thi nhan đuoc tin rang mot đao quan Seljuk đa xam nhap vao mien Pontus va cuop boc Neocaesarea. Hoang đe tuc toc tuyen chon mot toan linh nho co đong va mau chong vuot qua Sebaste va ngon nui Tephrike đe giao tranh voi quan Tho tren đuong, buoc ho phai ngung cuop pha va tha tu binh ra, du co mot so luong lon binh linh Tho đa tron thoat.
Tren đuong tro lai phia nam, Romanos tai gia nhap vao đoan quan chu luc, va van tiep tuc bang qua vung đeo nui Taurus toi mien bac Germanicia va tien hanh xam luoc Tieu vuong quoc Aleppo.  Romanos chiem đuoc Hierapolis ma ong vua gia co nham tang cuong viec phong ve chong lai su xam nhap ngay cang nhieu vao cac tinh phia đong nam cua đe che. Hoang đe con giao chien voi nguoi Saracen xu Aleppo nhung khong ben nao gianh đuoc chien thang quyet đinh. Vi mua chien dich sap gan ke thuc, Romanos đa quay lai mien bac qua Alexandretta va hem nui Cilicia đe đen Podandos. Tai đay ong đuoc bao cho hay ve mot cuoc đot kich cua Seljuk vao Tieu A ma ho đa đot pha Amorium nhung tro ve cu đia qua nhanh đen noi Romanos kho ma đuoi kip. Cuoi cung ong cung đat chan ve đen Constantinopolis vao thang 1 nam 1069.


= Chien dich nam 1069 =

Nhung ke hoach danh cho cuoc chinh phat vao nam sau luc đau roi boi len boi mot cuoc noi loan cua đam linh đanh thue Norman cua Romanos, Robert Crispin, ke cam đau toan quan nguoi Frank ve van đe luong bong cua đe che. Co the la do Romanos đa may lan khong chiu tra luong cho ho, ho đa bat đau cuop boc cac vung que gan noi đong quan tai Edessa, va tan cong nhung vien quan thu thue cua trieu đinh. Du cho Crispin đa bi bat va đay đen Abydos, binh si nguoi Frank van tiep tuc tan pha Armeniac thema mot thoi gian. Trong khi đo, vung đat xung quanh Caesarea lai mot lan nua bi nguoi Tho tran qua, buoc Romanos phai danh khoang thoi gian quy bau va nang luong đe đanh đuoi nguoi Tho ra khoi xu Cappadocia. Khong hy vong vao viec khoi đau mot chien dich rieng biet, hoang đe lien ra lenh hanh hinh tat ca cac tu binh, ngay ca mot vien thu linh Seljuk đa đe nghi tra mot khoan tien chuoc lon nham đoi lay mang minh. Sau khi yen đinh đuoc tinh nay roi, Romanos ben hanh quan theo huong Euphrates qua ngo Melitene, va vuot song tai Romanopolis, voi hy vong đanh chiem Akhlat nam tren bo ho Van va do đo bao ve đuoc tuyen bien gioi Armenia.
Romanos tu đat minh vao vi tri thong linh mot đao quan trong yeu va bat đau tien binh ve phia Akhlat, đe lai phan lon quan đoi duoi su chi huy cua Philaretos Brachamios phung menh tran giu vung bien cuong Luong Ha.  Philaretos đa som bi quan Tho đanh bai va cuop pha Iconium buoc Romanos phai tu bo ke hoach cua minh va tro ve Sebaste. Ong moi ha lenh cho vien Dux thanh Antiochia chiem giu ngon đeo tai Mopsuestia, trong khi co gang don nguoi Tho ve Heracleia. Quan Tho mau chong bi bao vay tai mien nui Cilicia, nhung ho lai thoat đuoc đen Aleppo sau khi tu bo viec cuop boc. Romanos mot lan nua lai quay tro ve Constantinopolis ma khong co đuoc chien thang lon lao nao nhu ong mong đoi.


Chinh đon lai trieu chinh Romanos ket lai o Constantinopolis vao nam 1070, trong luc ong đang ban xu ly nhieu van đe ve hanh chinh chua giai quyet xong, bao gom ca su kien thanh Bari sap sua roi vao trong tay nguoi Norman. Ho đa tien hanh bao vay toa thanh nay ke tu nam 1068, nhung Romanos phai ton đen hai nam troi moi dam phan cong. Ong ra lenh đieu mot ham đoi toi giai vay, co đay đu quan linh va đo tiep te đe ho co the tru vung đuoc lau hon nua. The nhung ham đoi nay đa bi đoi chien thuyen cua quan Norman duoi su chi huy cua Roger, em trai Robert Guiscard chan đung va đanh bai, buoc cac tien đon cuoi cung con lai cua trieu đinh Đong La Ma o nuoc Y phai đau hang vao ngay 15 thang 4 nam 1071.
Vao luc nay, Romanos đang tien hanh mot so cai cach gay mat long dan ngay tai que nha. Ong giam rat nhieu chi tieu cong khong can thiet cho cac loai nghi le cung đinh va tan trang kinh đo. Ong con giam bot so tien luong phai tra cho gioi quy toc cung đinh, cung nhu lam giam loi nhuan cua cac nha buon. Moi ban tam voi quan đoi cua Romanos đa đanh mat su ung ho cua cac thong đoc tinh va gioi chuc quan su, vi ong cuong quyet sao cho ho khong dam lam dung quyen hanh, nhat la qua hanh vi tham nhung. Them vao đo nhom linh đanh thue het suc bat man truoc Hoang đe vi phai thuc thi nhieu ky luat can thiet. Romanos lai con lam mat long tin cua đam dan thuong vi ong bo mac viec chieu long ho bang nhung tro choi tai truong đua ngua, hay khong giam bot ganh nang cua nhung nguoi nong dan tai cac tinh. Tat ca moi ac cam nay đeu tao đieu kien cho nhung the luc thu đich vung day chong lai hoang đe mot khi thoi co đen.
Tuy vay, hoang đe khong luc nao quen đuoc muc tieu chinh ngay truoc mat la nguoi Tho. Kho co the ngu gia than chinh, ong ben giao pho quan quan lai cho mot trong nhung vien tuong duoi quyen la Manuel Komnenos, chau cua tien đe Isaakios I va la anh cua tan đe Alexios. Ong tim cach giao chien voi quan Tho tren chien truong, nhung đa bi mot vien tuong Tho ten Khroudj đanh bai va bat lam tu binh. Manuel co suc thuyet phuc Khroudj đen Constantinopolis trieu kien Romanos nham su lien minh giua đoi ben đuoc som hoan thanh. Đong thai nay đa thuc đay Sultan cua Seljuk Alp Arslan đua quan tien cong vao Đe quoc Đong La Ma, vay đanh cac trong tran Manzikert va Archesh cua ho. Romanos bu lai đua ra loi đe nghi chinh thuc đoi Manzikert va Archesh đe lay Hieropolis o Syria, ma Romanos đa chiem ba nam ve truoc.


Tham bai Manzikert Đau mua xuan nam 1071,  trong luc tien hanh đam phan voi Alp Arslan qua nga Manzikert, Romanos voi cam đau mot đao quan lon voi muc đich khoi phuc cac trong tran. Quan đoi Đong La Ma đa som gap phai van đe nghiem trong ve ky luat, binh linh thuong xuyen cuop boc khu vuc xung quanh noi đong quan hang đem cua ho. Khi Romanos co thi hanh mot so ky luat nghiem ngat, mot trung đoan toan linh đanh thue nguoi Đuc lien noi loan ngay lap tuc, ma hoang đe chi nam đuoc quyen kiem soat voi noi vat va nhoc nhan.
Tin rang Alp Arslan chua đen đuoc Manzikert, hoang đe đa quyet đinh chia quan minh thanh hai canh. Mot canh do ong cu đen tan cong Akhlat ma luc đo đang la cu điem cua nguoi Tho. Canh con lai do đich than Romanos thong linh đai quan tien ho hau ung tran đen Manzikert chang may choc se bi bat tro lai. Ngay luc ay đoi cam ve cua ong đung phai mot đao quan Seljuk đang tren đuong gap rut đi đen Manzikert. Romanos ben ha lenh cho luc luong đang tan cong Akhlat tai nhap vao đai quan cua ong, nhung canh quan nay bat ngo bat gap phai mot đao quan lon cua nguoi Tho, buoc ho phai rut tro ve Luong Ha. Truoc the manh nay, toan quan cua Romanos ngay cang suy yeu hon nua khi nhom linh đanh thue Uzes bo chay sang hang ngu quan Tho.
Arslan chang muon giao tranh voi quan Đong La Ma, vi vay ong ben đe xuat mot hoa uoc voi cac đieu kien thuan loi cho Romanos. Hoang đe vi nong long muon gianh lay chien thang quan su quyet đinh nen tu choi thang thung, va ca hai đao quan sua soan cho mot tran đanh đam mau, dien ra vao ngay 26 thang 8 nam 1071. Cuoc chien keo dai ca ngay ma chang ben nao gianh lay đuoc bat ky uu the dut khoat nao, mai toi khi hoang đe ra lenh cho mot phan canh giua quan minh rut ve trai. The nhung menh lenh nay bi canh phai hieu lam, va Andronikos Doukas đang chi huy đo quan du bi va la con trai cua Caesar Ioannes Doukas, đa loi dung su nham lan đe phan boi Romanos. Tuyen bo rang Romanos đa chet, ong ta lien dan 30.000 quan roi khoi tran đia thay vi yem tro cho hoang đe rut quan. Nguoi Tho bay gio bat đau siet chat lay vong vay quan Đong La Ma.
Khi Romanos phat hien ra vu viec, ong co gang khoi phuc lai tinh trang nay bang cach giu vung đoi hinh ngang nganh. Hoang đe chien đau het suc dung cam sau khi chien ma yeu quy bi giet duoi chan minh, nhung ong cung bi trung ngay vet thuong o tay kho long cam kiem noi va chang may choc bi quan Tho nhao toi bat lam tu binh. Theo mot so su gia Đong La Ma, gom ca Ioannes Skylitzes, Arslan luc đau kho long tin noi ga chien binh đay bui bam va ao quan rach ruoi đung ngay truoc mat minh chinh la Hoang đe La Ma. Ke đo ong buoc xuong tu cho ngoi va đat chan len co Romanos. Sau man lang nhuc si va xong xuoi, Arslan nang Romanos đung day va ra lenh phai đoi đai voi ong ay nhu mot vi vua. Ke tu đo vi Hoi vuong nay cu xu voi Romanos rat muc tu te, chang bao gio nang loi voi ong trong suot tam ngay troi Hoang đe o trong trai cua minh. Roi sau đo ong ta cho nguoi tha Hoang đe ve nham đoi lay hoa uoc va  loi hua ve mot khoan tien chuoc khong lo. Lan đau Alp Arslan đoi Romanos IV mot khoan tien chuoc 10.000.000 nomismata, nhung ve sau ong giam bot xuong con 1.500.000 nomismata, kem theo hon 360.000 nomismata hang nam.


Chinh bien cung đinh Đuong luc đay, phe nhom đoi lap đang co muu đo chong lai Romanos IV nhan co hoi nay đa quyet đinh khoi su. Truoc tien hai nhan vat chu chot trong bon la Caesar Ioannes Doukas va Mikhael Psellos ep buoc Eudokia thoai an tai mot tu vien, roi ho co suc thuyet phuc Mikhael VII tuyen bo phe truat Romanos IV truoc ban dan thien ha. Tiep theo ho mot muc tu choi ton trong thoa thuan giua Arslan va vi hoang đe cu. Romanos vua ve toi noi, nhan đuoc hung tin ben cung voi gia toc Doukas tap hop quan linh đoi pho voi loan đang. Sau mot hoi hon chien giua nha Dokeia voi Constantine va Andronikos Doukas cung Romanos, rot cuoc luc luong duoi quyen Romanos đai bai, buoc ong phai rut quan ve phao đai Tyropoion, roi keo đen đong tai Adana o Cilicia. Bi binh si cua Andronikos truy đuoi rao riet, lai thay thoi the đa mat buoc ong phai đau hang truoc toan quan đon tru tai Adana chung nao tinh mang cua minh đuoc đam bao. Truoc khi roi khoi phao đai, Romanos con lo thu thap tat ca so tien co trong tay va gui đen cho Sultan nhu la bang chung ve long tin thanh thuc cua minh, cung voi mot thong điep: "Lay tu cach Hoang đe, tram hua voi nguoi ve so tien chuoc mot trieu ruoi. Bi truat ngoi va sap sua o duoi quyen ke khac, tram trao cho nguoi tat ca nhung gi tram co nhu la bang chung ve long biet on cua tram".
Andronikos đat ra đieu kien se tha mang neu cuu hoang chiu tu bo quyen hanh va thoai an đi tu. Romanos đong y va trieu đinh chap nhan thoa thuan nay tai Constantinopolis. Tuy nhien, Ioannes Doukas đa khong giu loi hua ve thoa thuan ma con sai thu ha nhan tam choc mu mat Romanos vao ngay 29 thang 6 nam 1072, truoc khi đay ong toi mien Prote o vung bien Marmara. Thieu su ho tro y te, vet thuong cua ong bi nhiem trung va som phai chiu đung mot cai chet đay đau đon keo dai. Them mot hanh vi si va khac nua la khi Romanos nhan đuoc mot buc thu do Michael Psellos gui đen to y chuc mung ve viec mat đi đoi mat cua ong. Do vet thuong tai phat ngay cang nang, mai sau cuu hoang moi trut hoi tho cuoi cung, luc đang cau Chua thu toi, va hoang hau Eudokia đuoc phep vinh danh hai cot cua ong bang mot đam tang trong the.


Gia quyen Romanos IV Diogenes co voi nguoi vo đau tien, co con gai vo danh cua Alusian xu Bulgaria, mot đua con trai:

Konstantinos Diogenes, ket hon voi Theodora, em gai cua Alexios I Komnenos. Cuoc hon nhan nay do chinh Anna Dalassena dan xep sau cai chet cua Romanos IV, chi trong mot thoi gian ngan, khi Konstantinos thiet mang duoi chan thanh Antiochia vao nam 1073 đang luc phung su cung nguoi em re Isaac Komnenos.
Ong con co voi nguoi vo thu hai, Hoang hau Eudokia Makrembolitissa, hai nguoi con:

Leon Diogenes – sinh nam 1069, va theo loi Anna Comnena đuoc lap lam đong hoang đe trong suot trieu đai cua cha minh. Duoi thoi vua Alexios I, ong đuoc đua vao cung đinh giao cho nhieu chuc vu cap cao khac nhau. Ong mat trong luc thap tung Alexios chinh phat nguoi Pecheneg vao nam 1087.
Nikephoros Diogenes – sinh nam 1070.


Chu thich Tham khao = Tu lieu chinh =
Anna Comnena, Alexiad
Mikhael Psellos, Chronographia


= Tu lieu phu =
Dumbarton Oaks (1973), Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: Leo III to Nicephorus III, 717–1081, tr. 785
Canduci, Alexander (2010), Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors, Pier 9, ISBN 978-1-74196-598-8
Cheynet, J.C.; Vannier, J.F. (2003), "Les Argyroi", Zbornik Radova Vizantoloskog Instituta (bang tieng Phap), quyen 40, tr. 57–90
Finlay, George (1854), History of the Byzantine and Greek Empires from 1057–1453, quyen 2, William Blackwood & Sons
Garland, Lynda (ngay 25 thang 5 nam 2007), Anna Dalassena, Mother of Alexius I Comnenus (1081–1118), DIR
Kazhdan, Alexander, bien tap (1991), Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-504652-6
Norwich, John Julius (1993), Byzantium: The Apogee, Penguin, ISBN 0-14-011448-3
Norwich, John Julius (1993b) [1992], Byzantium: The Apogee, Byzantium, quyen II
Soloviev, A.V. (1935), "Les emblemes heraldiques de Byzance et les Slaves", Seminarium Kondakovianum (bang tieng Phap), 7: 119–164


Lien ket ngoai Romanos IV Diogenes
Lich su cua Michael Attaliates