Ca Hue la loai hinh am nhac truyen thong đuoc phat trien tu rat lau đoi, đuoc cho la tu thoi chua Nguyen tren manh đat Thuan Hoa xua, tuc Hue ngay nay.
Ca Hue la loai hinh đan hat o thinh phong mang phong cach tu su, ngam ngoi, tri am tri ky, voi so luong nam bay nguoi đan ca voi nhau. Cac lan đieu va bai ban đat đen trinh đo hoan chinh ca ve phan nhac va loi, voi noi dung giau chat tho va tru tinh. Loi ca the hien tinh cam đoi voi non song, đat nuoc, đong loai cung nhung tam su, noi niem rieng. Xua kia, Ca Hue thuong đuoc trinh dien trong trong cac phu, dinh thu, nha vuon cua cac quan lai va ong hoang ba chua. Cac ong hoang ba chua, quan lai khong nhung đa nuoi duong cac ca nhi, nhac cong ma con tham gia thiet ke đan, soan loi moi, đanh đan, tao them nhung luyen lay nhan nha lam cho đan ca Hue boc lo nhung net tai hoa khac thuong. 
Nam 2015, Ca Hue đuoc cong nhan la Di san van hoa phi vat the quoc gia theo Quyet đinh so 1877/QĐ-BVHTTDL ban hanh ngay 8 thang 6 nam 2015. 


Lich su Đen nay, van chua xac đinh moc thoi gian hinh thanh Ca Hue mot cach chinh xac do su that thoat, mat mat cua cac nguon tu lieu lien quan qua chieu dai cua lich su. Ca Hue đuoc cho la đa co the co su giao thoa voi am nhac Cham Pa tu buoi đau hinh thanh, boi vung đat Thuan Hoa truoc kia la hai chau O, Ly cua nguoi Cham.
Ban ve thoi điem hinh thanh Ca Hue, soan gia Ung Binh Thuc Gia Thi đa viet: “Duy đieu ca khoi điem tu đoi nao, khi nao, su tho khong truyen lai, chi thay thoi đai yeu chuong nghe van ma đoan, thoi khoi điem tu đoi Hieu Minh. Đuc Hieu Minh, hieu Thien Tung đao nhon, la ong chua thuong van, nang đe vinh. Con ngai la ong Tu (tuc Đan), chau la ong Duc, đeu co tieng gioi tu chuong. La chi gap đoi ong Chua thuong van, thoi trieu đinh the nao cung co ban nhac phu, thoi tao nhan mac khach o tri ha tat phai huong ung ma thanh ra ca khuc, ca chuong. Ca Hue ban nao ve dip nao, đa co san trong khuon kho “Xang xe xu”, he ua đen đieu nghe, ma co tinh tu thi lam đuoc, mien sao van cho thuan, cau cho xuoi, y nghia cho ro rang, mach lac cho thong suot, ay la ban ca de ca, ma de luu truyen vao nhac phu”.
Theo Giao su Tien si Tran Van Khe: “Khong co su lieu nao noi Ca Hue co tu bao gio, chi biet rang Ca Hue khong phai la loai nhac dan gian, vi no chi đuoc gioi quyen quy hoac trong cung đinh su dung. Vay co the noi rang đay la loai quan nhac chu khong phai dan nhac”.
Nha nghien cuu Nguyen Huu Thong nhan đinh: “Su ra đoi cua moi loai hinh nghe thuat đeu xuat phat tu nhieu nguyen nhan. Chinh tu hien tuong quan tu nhieu tang lop nho si, nghe si, quy toc, thuong luu o vung đat trung tam cua xu Đang Trong thoi Trinh, Nguyen phan tranh, va sau đo la cua ca quoc gia phong kien Nguyen, ca nhac Hue đa tung buoc hinh thanh voi nhung net đac thu nham thoa man nhu cau gioi thuong ngoan đac thu đuong thoi”.
Theo nha nghien cuu Phan Thuan An: “Qua trinh hinh thanh va phat trien cua Ca Hue đa song hanh voi nhung sinh hoat am nhac cung đinh tu thoi cac chua Nguyen o Đang Trong cho đen thoi cac vua Nguyen sau đo trong suot may the ky. Cho nen, hai dong am nhac cung đinh va dan gian ay đa co moi quan he voi nhau”.
Ve nguon goc ten goi, soan gia Ung Binh Thuc Gia Thi đa viet: “Goi la Ca Hue, vi thanh am nguoi Hue hop voi đieu ca nay, ma xu Hue nhu nguoi Quang Tri voi Quang Binh cung ca đuoc, con tu Linh giang di Bac, Hai Van quan di Nam đeu co nguoi ca, ma ca gioi the nao cung co noi tray be, ay la cau chuyen ai cung biet roi”.


Ca Hue trong đoi song đuong đai Ngay nay, Ca Hue thuong đuoc trinh dien trong cac dip le hoi, giao luu van hoa, trong cac khong gian thinh phong. Nghe thuat nay tiep tuc đuoc gin giu, trao truyen va tiep noi qua cac hoat đong nghien cuu, giang day, thuc hanh, va bieu dien tai cac truong đao tao chuyen nghiep, trung tam van hoa, nha hat va cac cau lac bo Ca Hue. Tu nam 2019, chuong trinh “Đua di san Ca Hue vao truong hoc” do So Van hoa va The thao phoi hop voi So Giao duc va Ðao tao thanh pho Hue to chuc, đa giang day va tap huan cho cac giao vien va hoc sinh khap cac truong hoc tai Hue. Ben canh đo, nhung cuoc thi va phong trao sang tac loi moi dua tren cac bai ban Ca Hue đuoc thuc đay nham lam phong phu noi dung cua nghe thuat nay. Ngoai ra, bieu dien Ca Hue tren thuyen doc song Huong la mot hoat đong du lich đac trung cua thanh pho Hue. 
Đe tri an cac bac tien nhan đa co cong bao ton va phat trien Nha Nhac va Ca Hue, nam 1966, ba Hoang Thi Cuc tuc Đoan Huy Hoang Thai Hau, vo vua Khai Đinh, đong y chuyen giao mat bang Cung Ton Mieu cho ban Co nhac Đai Noi xay dung Co Nhac Tu.


The loai Ca Hue đuoc chia thanh 2 he thong (Hoi) chinh:
He thong nhung bai ban Bac (con goi la Hoi khach): mang am huong tuoi vui, thanh thoat, nhip đieu nhanh. Voi cac đac điem ay, gioi nghe si Ca Hue thuong goi bai ban Bac la cac bai ban Xuan. Cac bai ban tieu bieu:

Co ban (bai xua): gom 64 nhip
Long điep (buom von truoc gio): gom 16 nhip, đuoc đua vao đieu Co ban đe sang tac, co tinh chat hung phan, ron rang
Phu luc: co net nhac sang trong voi 206 nhip cho phan Phu luc nhanh va 27 nhip cho phan Phu luc cham
Thap thu lien hoan: con đuoc goi la muoi ban Ngu, xua kia chi đuoc trinh dien vao cac dip le lat
He thong nhung lan đieu Nam (con goi la Hoi Nam): mang am huong buon, chat nhac dan trai, sau lang, tru trinh. Cac bai ban tieu bieu:

Nam ai: đieu ca chia lam 5 lop, co tinh chat buon, ai oan
Nam binh: tiet tau va am đieu đeu đeu, buon man mac, nhe nhang
Qua phu: goi len niem nho thuong da diet cua hon nguoi trong cuoc tinh
Nam xuan (mua xuan o phuong Nam): giai đieu lung lo, thuong cam mot cach thuan khiet
Ngoai hai he thong ke tren, co mot so lan đieu mang yeu to luong tinh: vua co net nhac vui, vua co net nhac buon. Mot so lan đieu tieu bieu nhu:

Long ngam: chat nhac trang trong, thuong cam
Tu đai canh: chat nhac sang trong, đuom buon, nhung tam su vua tho than vua tham trach
Cac bai ban “Hoi dung”: hoi dung co nghia la dung loi ca len khac voi hoi ca binh thuong. Chat nhac vi the co net rieng, lam phong phu cho Ca Hue. Bai ban tieu bieu:

Co ban dung


Đac điem Theo nhan xet cua nghe si Van Lang, Ca Hue co nhung đac điem nhu sau:

Tinh lien tuc: co the đan va hat nhieu lan mot bai ca ma nguoi thuong ngoan khong co cam giac bi gian đoan. Đieu nay co the đuoc nhan thay qua cac bai nhu Long ngam, Phu luc.
Tinh chuyen tiep: chuyen tu giai đieu nay sang giai đieu khac mot cach nhuan nhuyen, hai hoa. Mot vi du tieu bieu cho đac điem nay la muoi bai Ngu (Thap thu lien hoan).
Tinh bien am, bien đieu: mot bai ca khi đa đuoc đoi đieu, đoi hoi thi am đieu bai ca hoac đoan ca ay tro nen khac đi. Vi du, bai Co ban co the đuoc đoi thanh nhieu hoi khac nhau nhu hoi xuan, hoi dung, hoi Quang. Do co su chuyen đoi trong hinh thuc am đieu ma tinh cam trong cach the hien cung bien đoi, lam cho bai ca tro nen phong phu.
Tinh tu tinh: tinh tu tinh cua Ca Hue đuoc the hien đam net, tao mot nguon đong cam giua nguoi nghe va nguoi bieu dien.
Tinh co đong, suc tich: tinh co đong đuoc the hien trong tung cau nhac, tiet tau va loi ca. Tinh suc tich đuoc the hien trong cau tu chu đe cua noi dung bai ca.


Bai ban tieu bieu Cac lan đieu Ca Hue thinh phong

Co ban
Cung nam
Hanh van
Long điep
Nam ai
Nam binh
Nam xuan
Phu luc
Qua phu
Tuong tu khuc
Tu đai canh
Cac lan đieu thuoc Nha Nhac

Đang đan cung
Long ngam
Luu thuy
Ngu đoi thuong
Thap thu lien hoan: Pham tuyet, Nguyen tieu, Ho quang, Lien hoan, Binh ban, Tay mai, Kim tien, Xuan phong, Long ho, Tau ma


Nhac cu La su ket hop giua thanh nhac va khi nhac, đi cung voi Ca Hue la dan nhac truyen thong đong vai tro hoa tau va đem, voi cac nhac cu tieu bieu nhu:

Đan Bau
Đan Nguyet
Đan Nhi
Đan Tam
Đan Tranh
Đan Ty ba
Bo go: Senh tien, Phach


Soan gia tieu bieu Cong chua Mai Am 
Ung Binh Thuc Gia Thi 
Nghe si Buu Bat
Nghe si Buu Loc
Nghe si Vu Huong
Nghe si Thanh Tung 


Nghe nhan va nghe si tieu bieu Nghe si nhan dan Nguyen Thi Man (Minh Man) (1925 – 2018)
Nghe si nhan dan Nguyen Thi Thuong (Thanh Huong) (1928 – 2020)
Nghe nhan uu tu Nguyen Thi Hong Tuyet (1942)
Nghe nhan uu tu Phan Thi Yem (Thanh Tam) (1946)
Nghe nhan uu tu Nguyen Thi Kim Vang (1949)
Nghe nhan uu tu Tran Thao (1956)
Nghe nhan uu tu Nguyen Đinh Van (1958 - 2024)


Tham khao