Vo Nguyen Giap (25 thang 8 nam 1911 – 4 thang 10 nam 2013), ten khai sinh la Vo Giap, con đuoc goi la tuong Giap hoac anh Van, la mot nha lanh đao quan su va chinh tri gia nguoi Viet Nam. Ong la Đai tuong đau tien, Tong Tu lenh toi cao cua Quan đoi Nhan dan Viet Nam, mot trong nhung thanh vien sang lap nha nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa, đuoc Chinh phu Viet Nam đanh gia la "nguoi hoc tro xuat sac va gan gui cua Chu tich Ho Chi Minh", la chi huy truong cua cac chien dich trong Chien tranh Đong Duong (1946–1954), Chien tranh Viet Nam (1955–1975) va Chien tranh bien gioi Viet – Trung (1979).
Xuat than la mot giao vien day lich su, ong đuoc đanh gia la mot trong nhung nha lanh đao quan su loi lac nhat trong lich su Viet Nam. Ong đuoc nhieu to bao ca ngoi la anh hung dan toc cua nhan dan Viet Nam. Vo Nguyen Giap cung đoc va chiu anh huong cua nhieu nha lanh đao lich su, chang han nhu Carl von Clausewitz, Ton Tu, George Washington, va Vladimir Lenin, mac du ca nhan ong cho rang T. E. Lawrence va Napoleon la hai nguoi co anh huong lon nhat đen ong. Cac bao chi phuong Tay con goi ong Giap voi biet danh la "Napoleon đo" (Red Napoleon) do tai chi huy quan su cua ong đa đanh bai hoan toan am muu xam luoc cua nuoc Phap trong tran Đien Bien Phu nam 1954 gay chan đong the gioi. Ong Giap cung la mot nha hau can chien luoc, va đuoc cong nhan la kien ​​truc su chinh cua đuong mon Ho Chi Minh, đua vu khi va nguoi tu mien Bac Viet Nam vao Nam qua Lao va Campuchia, đuoc cong nhan la mot trong nhung ky cong vi đai cua the ky 20 ve ky thuat quan su va kha nang quan ly quan su hoan hao.
Vo Nguyen Giap thuong đuoc ghi nhan la nguoi co cong trong chien thang quan su cua Viet Nam Dan chu Cong hoa truoc Hoa Ky va Viet Nam Cong hoa. Su nghiep quan su cua ong so voi cac nha lanh đao khac đuoc xem la noi bat hon, voi nhung tuong cu cua ong la Van Tien Dung va Hoang Van Thai sau nay co trach nhiem quan su truc tiep hon ong. Mac du vay, ong đa đong vai tro quan trong trong viec bien Quan đoi Nhan dan Viet Nam thanh mot trong nhung luc luong chien đau ket hop va co gioi hoa "lon nhat, đang gom nhat" co kha nang đanh bai Quan luc Viet Nam Cong hoa trong chien tranh.


Than the Vo Nguyen Giap sinh ngay 25 thang 8 nam 1911 o lang An Xa, tong Đai Phong Loc, huyen Le Thuy, phu Quang Ninh (nay la xa Loc Thuy, huyen Le Thuy, tinh Quang Binh) trong mot gia đinh nha nho, con cua ong Vo Quang Nghiem (Vo Nguyen Than), mot nha nho đuc đo va me la ba Nguyen Thi Kien.
Ve ho ngoai, ong ngoai Vo Nguyen Giap que o thon My Đuc, xa Son Thuy, huyen Le Thuy, đau nguon song Cam Ly, mot vung son cuoc, duoi day Truong Son; tung tham gia Phong trao Van Than va Phong trao Can Vuong, lam đen chuc Đe đoc coi đai đon tien ve, sau bi quan Phap bat, tra tan da man, nhung mot muc trung thanh, khong mot loi khai bao.
Ve ho noi, Vo Nguyen Giap sinh truong trong mot dong ho lon, co tieng tam tai lang An Xa. Ong noi ong cung tung tham gia pho ta vua Ham Nghi trong Phong trao Can Vuong. Cha ong, Vo Quang Nghiem, la mot nho sinh thi cu bat thanh ve nha lam huong su va thay thuoc Đong y trong lang. Khi Chien tranh Đong Duong bung no, cu Vo Quang Nghiem bi nguoi Phap bat, đua ve giam o Hue va mat trong tu (sau nay, con chau đa tim thay va boc mo ong đua ve an tang tai nghia trang liet si huyen Le Thuy).
Gia đinh Vo Nguyen Giap co 7 anh chi em, nhung nguoi anh ca va chi ca mat som vi benh va thien tai, 2 nguoi khac cung mat truoc chien dich Đien Bien Phu. Sau 1954, gia đinh chi con 2 nguoi con trai la Vo Nguyen Giap va Vo Thuan Nho, sau nay la Thu truong Bo Giao duc, va nguoi em gai la ba Vo Thi Lai.


Thoi nien thieu Gia đinh cu Nghiem thuoc dien ngheo trong lang, quanh nam phai vay no nang lai cua cac nha giau nhu nha Khoa Uy, mot Hoa kieu giau co o lang Tuy Loc ke ben. Vo Nguyen Giap đa co lan theo me cheo thuyen cho thoc đi tra no. Tuy con nho tuoi, nhung nhung cau chuyen đem đem me ke cho cau nghe ve tuong quan Ton That Thuyet pho vua Ham Nghi ha chieu Can Vuong, keu goi cac si phu va dan chung đung len chong Phap bao ve non song, con cha noi ve phong trao đanh Phap qua bai ve "That thu kinh đo" đay cam đong, đa gieo vao long cau be nhung an tuong khong bao gio phai mo, gop phan nuoi duong y chi cho su nghiep cach mang sau nay.
Cha ong la mot nha Nho nen day do con cai rat nghiem can trong sinh hoat gia đinh va hoc hanh, giu gin ne nep gia phong cua đao Khong. Ong khuyen day con: "Chu Nho la chu cua Thanh hien, la nho sinh, cac con khong đuoc nghich ngom, dam đap len sach vo chu Nho". Ong day đam hoc tro cung hai con ong: Tam thien tu, Ngu thien tu va ca Au hoc tan thu. Nam thang hoc chu Nho khong nhieu, nhung nhung đao ly hoc đuoc trong cac sach cua Thanh hien Nho gia, đac biet la Au hoc tan thu, đa tro thanh nen tang co ban co anh huong sau sac trong ca cuoc đoi ong. Trong the gioi quan Nho giao, ca ba yeu to: ca nhan, gia đinh va dan toc đeu hoa quyen chat che voi nhau. Qua sach Au hoc tan thu, cau Giap đuoc biet toi nhieu tam guong quen minh đe bao ve To quoc, hinh thanh trong cau niem tu hao ve cac chien cong cua cha ong trong qua khu. Nhung gia tri đao đuc, ne nep gia phong cua đao Khong tham nhuan trong con nguoi cau: loi song gian di va đuc hieu hoc, su kinh trong to tien va ong ba cha me, su kinh tren nhuong duoi, đao hieu cua con cai voi cha me, nghia vu cua con nguoi voi gia đinh, xa hoi va đat nuoc.
Hoc xong lop 3, cau phai xuong thi xa Đong Hoi hoc tiep, Đong Hoi thuoc tinh ly Quang Binh, cach lang An Xa cua cau tren 20 km, nam ben bo Nhat Le trong xanh lung linh soi bong Luy thay, voi thanh co bao quanh tu thoi Gia Long nam thu 10 (1812) va đuoc xay lai bang gach nam Minh Mang thu sau (1825).
Nhung nam hoc o thi xa Đong Hoi, cau Giap o tro nha nguoi quen cua cu Nghiem. Cau đuoc gia chu quy men coi nhu con chau trong nha, khong lay tien tro, cau đuoc hoc voi nha su pham co tieng, thay giao Đao Duy Anh. Hai nam hoc o tieu hoc Đong Hoi, hang thang cau luon đung đau lop. Tai ky thi tot nghiep bac so hoc, cau đo đau toan tinh. Hoi đo, đat đuoc trinh đo ay la khong de, vi thuc dan Phap han che mo truong hoc va muon duy tri nan mu chu đe de cai tri. Ve lang cau đuoc dan lang ne trong, gia đinh rat tu hao ve cau.
Nam 13 tuoi (1923-1924), Vo Nguyen Giap thi truot truong Quoc hoc Hue. Truong nay chi tuyen 90 hoc sinh cho 12 tinh mien Trung Viet Nam.
Nam 1925, Vo Nguyen Giap roi truong Tieu hoc Đong Hoi o que nha Quang Binh đe vao Hue on thi vao truong Quoc hoc Hue (ong đo thu hai sau Nguyen Thuc Hao). Trong 2 nam hoc, ong luon đung đau lop tru 1 thang bi rot xuong hang nhi. Trong thoi gian nay, cau Giap co vai lan đen tham nha yeu nuoc Phan Boi Chau đe nghe thuyet giang ve ly tuong Cach mang. Tren tuong nha Cu Chau co treo nhung nha tu tuong noi bat ma cu ton kinh la Ton Dat Tien, Vladimir Ilyich Lenin va Đuc Phat Thich Ca, đieu đo khien cau cang say me theo đuoi chan ly cua lich su.
Nam 1927, ong bi đuoi hoc cung voi Nguyen Chi Dieu, Nguyen Khoa Van (tuc Hai Trieu), Phan Boi sau khi to chuc mot cuoc bai khoa. Ong ve que va đuoc Nguyen Chi Dieu gioi thieu tham gia Tan Viet Cach mang Đang, mot đang theo chu nghia dan toc nhung co mau sac cong san thanh lap nam 1924 o mien Trung Viet Nam. Nguyen Chi Dieu cung gioi thieu Vo Nguyen Giap vao lam viec o Hue, tai nha xuat ban Quan hai tung thu do Đao Duy Anh sang lap va o bao Tieng dan cua Huynh Thuc Khang. Tai đay, Vo Nguyen Giap bat đau hoc nghe lam bao, chuan bi cho giai đoan hoat đong bao chi trong thoi Mat tran Binh dan Phap.


Thoi thanh nien Thang 4 nam 1927, tai Truong Quoc hoc Hue lai dien ra mot cuoc bai khoa ram ro voi quy mo lon. Nguyen Chi Dieu bi ten giam thi Phap chu y, coi la ke cam đau nhung cuoc đau tranh bai khoa o truong, nen đuoi hoc. Vo Nguyen Giap lien ban voi Nguyen Khoa Van tiep tuc to chuc bai khoa đe phan đoi viec Dieu bi đuoi hoc. Cuoc bai khoa cua hoc sinh Truong Quoc hoc Hue lan rong ra khap cac truong o Hue va phat trien thanh cuoc tong bai khoa. Vo Nguyen Giap bi bat roi bi đuoi hoc, phai tro ve que nha. Bong nhien mot hom Nguyen Chi Dieu lan loi tu Hue ve lang An Xa tim gap Vo Nguyen Giap. Nguyen Chi Dieu mang theo mot tap tai lieu ve "Lien đoan cac dan toc bi ap buc tren the gioi" va mot so van kien cuoc hop cua Viet Nam Thanh nien Cach mang Đong chi Hoi o Quang Chau, trong đo co 2 bai phat bieu cua lanh tu Nguyen Ai Quoc. Vo Nguyen Giap đoc rat xuc đong: "Bai luan van cua Nguyen Ai Quoc đa gay cho chung toi mot long cam phan sau sac nhu mot luong đien giat". Đo la soi day đau tien noi lien so menh cua Vo Nguyen Giap voi Ho Chi Minh va su nghiep Cach mang Viet Nam.
Mua he nam 1928, Vo Nguyen Giap tro lai Hue, buoc vao đoi cua mot chien si cach mang. Tai Hue, Nguyen Chi Dieu gioi thieu Vo Nguyen Giap đen lam viec o Quan Hai Tung thu, mot nha xuat ban do Tong bo Tan Viet chu truong, tru so đat o pho Đong Sa. Sang lap vien la Đao Duy Anh. Tai đay Vo Nguyen Giap co đieu kien tiep xuc voi nhung hoc thuyet kinh te, xa hoi, dan toc, cach mang. Đac biet la cuon "Ban an che đo thuc dan Phap" va to bao "Nguoi cung kho" (Le Paria) do Nguyen Ai Quoc viet tu Phap gui ve.
Đau thang 10 nam 1930, trong su kien Xo Viet Nghe Tinh, Vo Nguyen Giap bi bat va bi giam o Nha lao Thua phu (Hue), cung voi nguoi yeu la Nguyen Thi Quang Thai, em trai la Vo Thuan Nho va cac giao su Đang Thai Mai, Le Viet Luong... Sau nay Nguyen Thi Quang Thai tro thanh vo đau tien cua Vo Nguyen Giap va sinh cho ong mot con gai ten la Vo Hong Anh. Nguyen Thi Quang Thai hen voi ong rang khi con cung cap se đi thoat ly hoat đong. Nhung ca hai khong ngo lan chia tay nam 1940 cung la lan vinh biet, Nguyen Thi Quang Thai bi Phap bat giam va chet ngay trong nguc tu. Ba qua đoi khi con rat tre, nhieu nguoi biet đen ba nhu mot hinh tuong nguoi phu nu mau muc, kien trung, yeu nuoc.
Cuoi nam 1931, nho su can thiep cua Hoi Cuu te Đo cua Phap, Vo Nguyen Giap đuoc tra tu do nhung lai bi Cong su Phap tai Hue ngan cam khong cho o lai Hue. Ong ra Ha Noi, hoc truong Albert Sarraut va đo. Ong nhan bang cu nhan luat nam 1937 (Licence en Droit). Do ban ron hoat đong cach mang, vao nam 1938, ong bo do hoc chuong trinh nam thu tu ve Kinh te Chinh tri va khong lay bang Luat su.
Tu 1936 đen 1939, Vo Nguyen Giap tham gia phong trao Mat tran Dan chu Đong Duong, la sang lap vien cua mat tran va la Chu tich Uy ban Bao chi Bac Ky trong phong trao Đong Duong đai hoi. Ong tham gia thanh lap va lam bao tieng Phap Notre voix (Tieng noi cua chung ta), Le Travail (Lao đong), bien tap cac bao Tin tuc, Dan chung.
Thang 5 nam 1939, Vo Nguyen Giap nhan day mon lich su tai Truong Tu thuc Thang Long, Ha Noi do Hoang Minh Giam lam giam đoc nha truong. Hoc sinh cua ong mo ta rang: ong co the ve len bang đen so đo tung tran đanh cua Napoleon, ong soi noi ke ve Cong xa Paris, ve cai chet cua nhung nha Cach mang nhu Danton va Robespierre, "ong khong chi la nha su hoc đon thuan, ong con la mot trang su say me, luon benh vuc tinh chinh nghia cua lich su". Hoc tro cua Vo Nguyen Giap la Bui Diem, sau nay tro thanh đai su Viet Nam Cong hoa tai My, nho ve ong nhu mot nguoi bi "quy than am anh ve cach mang va cac tran chien". Nguoi ta ke lai khi mot giao vien khac hoi ong "Khong choi kieu Napoleon a?", ong đa tra loi "Minh se la mot Napoleon". Sau nay, khi tra loi phong van, ong hay co đieu bo nhu hoang đe Napoleon đang đoc thoai truoc cac nha bao.


Bat đau su nghiep quan su = Khang chien chong Phap, Nhat trong Chien tranh the gioi thu hai =
Ngay 3 thang 5 nam 1940, Vo Nguyen Giap voi bi danh la Duong Hoai Nam (楊懷南) cung Pham Van Đong len Lao Cai roi vuot bien sang Trung Quoc đe gap Ho Chi Minh.
Chi sau mot thoi gian ngan, Ho Chi Minh đa thay Vo Nguyen Giap la nguoi trien vong nen lien he voi Đang cong san Trung Quoc va cu anh đi hoc quan su tai can cu đia Dien An. Tren đuong toi Dien An, anh đuoc Ho Chi Minh goi quay lai vi tinh hinh the gioi co nhieu thay đoi lon. O chau Au, phat xit Đuc đa xam chiem Phap. Ho Chi Minh nhan đinh tinh hinh Đong Duong se chuyen bien nhanh, can gap rut tro ve nuoc chuan bi đon thoi co.
Ong gia nhap Đang Cong san Đong Duong trong nam nay va bat đau cac hoat đong cua minh trong Viet Nam Đoc lap Đong minh Hoi, mot to chuc chong phat-xit va đau tranh cho đoc lap cua Viet Nam. Nam 1941 đung dip tet Nguyen đan Tan Ty, Vo Nguyen Giap cung Ho Chi Minh tro ve Cao Bang. Trong thoi gian o hang Pac Bo, Ho Chi Minh tien đoan cach mang se thanh cong vao nam 1945, mot du đoan chuan xac: "Trong 5 nam nua (tinh tu 1941) cach mang se thanh cong, đieu chung ta mong đoi se toa sang". Niem tin sat đa đo đa giup Vo Nguyen Giap va cac đong chi co them niem tin vao tuong lai.
Đoi song o Viet Bac rat cuc kho, ong ke: "Tim đuoc cai an đa la chien cong. Chung toi phai chia nhau tung cu san, tung bap ngo". Nhieu nguoi boi roi dao đong, co nguoi e ngai: lam sao Cach mang thanh cong khi khong co sung va lay đau ra sung? Nhung luc ay, ong khong bao gio quen loi day cua Ho Chu tich: "Chung ta se dua vao suc minh la chinh cung voi mot it vien tro tu nuoc ngoai. Moi viec đeu do nhan dan ma nen. Nguoi truoc sung sau, co nhan dan la co tat ca.".
Ong tham gia xay dung co so cach mang, mo lop huan luyen quan su cho Viet Minh o Cao Bang. Trong thoi gian nay, Phap tang cuong can quet Viet Bac, ai mang tai lieu Viet Minh se bi ban ngay. Vo Nguyen Giap nho lai: trong thoi gian nay, ong thuong mang theo mot qua luu đan đe neu bi bat thi se cho no đe vua chet nhanh chong vua keo theo đuoc vai ten đich.


= Thanh lap đoi Viet Nam Tuyen truyen Giai phong quan =
Ngay 22 thang 12 nam 1944, theo huong dan cua Ho Chi Minh, ong thanh lap đoi Viet Nam Tuyen truyen Giai phong quan tai chien khu Tran Hung Đao voi 34 nguoi, đuoc trang bi 2 sung thap (mot loai sung ngan), 17 sung truong, 14 sung kip va 1 sung may. Đay la to chuc tien than cua Quan đoi nhan dan Viet Nam.
Ngay 25 thang 12 nam 1944, ong đa chi huy đoi quan nay lap chien cong đau tien la tap kich diet gon hai đon Phai Khat va Na Ngan.
Ngay 14 thang 8 nam 1945, ong tro thanh uy vien Ban chap hanh Trung uong Đang Cong san Đong Duong, sau đo la uy vien Thuong vu Trung uong, tham gia Uy ban Khoi nghia toan quoc.


= Tham gia thanh lap Viet Nam Dan chu Cong hoa =

Cach mang Thang Tam thanh cong, quoc gia Viet Nam Dan chu Cong hoa thanh lap, Vo Nguyen Giap đuoc cu lam Bo truong Bo Noi vu va Pho Bo truong (Thu truong thuong truc) Bo Quoc phong trong Chinh phu lam thoi (tu ngay 28 thang 8 đen het nam 1945) va la Tong chi huy Quan đoi Quoc gia va Dan quan tu ve nam 1946.
Ngay sau khi thanh lap, Vo Nguyen Giap thay mat Ho Chi Minh, Chu tich Chinh phu Cach mang Lam thoi, ban hanh cac sac lenh giai tan mot so đang phai, voi ly do cac đang nay "tu thong voi ngoai quoc", lam "phuong hai đen nen đoc lap Viet Nam" (nhu Viet Nam Quoc xa, Đai Viet Quoc dan đang...) nham kip thoi trung tri "bon phan cach mang", bao ve chinh quyen non tre, đong thoi "giao duc y thuc ve tinh than canh giac" cho nhan dan, đong thoi Chu tich Ho Chi Minh cho phep Ty Liem phong co the bat nhung hang nguoi bi quy la nguy hiem cho nen Dan chu cong hoa Viet Nam. Cung voi đo, Chu tich Ho Chi Minh ky sac lenh giai tan cac nghiep đoan đe kiem soat nen kinh te, thong nhat cac to chuc thanh nien (vao Đoan Thanh nien Cuu quoc Viet Nam). Đong thoi Chinh phu cung ban hanh sac lenh thanh lap Hoi đong nhan dan va Uy ban hanh chinh đia phuong cac cap.
O mien Bac, hon 20 van quan Tuong Gioi Thach theo su phan cong cua phe Đong Minh tien vao mien Bac Viet Nam đe giai giap quan Nhat. Theo Viet Minh, đoi quan nay mang theo ke hoach Diet Cong Cam Ho. Đoi quan Quoc dan Đang Trung Quoc "chay tron" Đang Cong san Trung Quoc đa tien hanh cac hoat đong cuop boc tren đuong xuong phia Nam đen Ha Noi. Trong hoi ky Nhung nam thang khong the nao quen Vo Nguyen Giap mo ta: quan đoan 62 cua Vu Kim Thanh (đi cung la Viet Cach) tan pha suot doc mien Đong Bac Bac Ky; luc luong cua Vu Hong Khanh (Viet Nam Quoc dan Đang) va cua Nguyen Tuong Tam (Đai Viet) đi theo quan đoan 93 Van Nam, cung tien hanh nhung bai ban cuop boc tuong tu, doc theo hanh lang Tay Bac tu Lao Cai đen Yen Bai, Phu Tho. Vo Nguyen Giap mo ta lanh đao Viet Quoc, Viet Cach nhu nhung nguoi đa bo xu so ma đi, tu cho minh la nhung nguoi yeu nuoc phung su cho Chu nghia Quoc gia nhung thuc te chi la "mot nhom phan đong đang ra suc thu ven lam giau cho ban than" nho vao su giup đo cua Trung Quoc, va rang Trung Hoa Quoc dan Đang đa to ve cho nhieu "ten phan boi nguoi Viet".

Trong hai ngay 18 va 19 thang 9 nam 1945, Viet Minh hop bi mat voi Viet Cach (ngay 18 thang 9 nam 1945) va Viet Quoc (ngay 19 thang 9 nam 1945). Trong hai cuoc hop nay, Nguyen Hai Than đai dien Viet Cach va Nguyen Tuong Tam đai dien Viet Nam Quoc dan Đang đe nghi Ho Chi Minh đong y hop nhat Viet Minh voi Viet Cach va Viet Nam Quoc dan Đang. Đoi voi loi đe nghi nay, trong noi bo Viet Minh co nhieu y kien khac nhau. Hoang Minh Giam nghi rang viec hop nhat Viet Minh voi cac đang phai Quoc gia se lam giam bot su đoi lap va tang cuong the luc cho Viet Minh, lam nguoi Trung Quoc yen long con Phap phai lo ngai, quan trong nhat la Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa trong con mat cua Đong Minh, đac biet la My, la chinh phu that su dan chu. Vo Nguyen Giap thi dut khoat khong đong y, theo ong, nhung đe nghi đo khong co gia tri va khong that tha, no chang khac gi thay the chu nghia thuc dan Phap bang ach thong tri cua Trung Quoc, va nhan dan Viet Nam se "chang bao gio chiu ban re su nghiep chinh nghia cua ho đe đoi lay đo la Trung Quoc". Cuoi cung Viet Minh đa tu choi hop nhat voi Viet Cach va Đai Viet Quoc dan Đang.
Ngay 1 thang 1 nam 1946, sau mot hoi nghi hoa giai co Viet Nam Quoc dan Đang, Viet Nam Cach mang Đong minh hoi va Viet Minh tham gia do tuong Tieu Van to chuc, Chinh phu Lien hiep Lam thoi đuoc thanh lap thay the Chinh phu Cach mang Lam thoi voi su tham gia cua mot so đang phai đoi lap (Viet Cach, Viet Quoc...) hoat đong o Trung Quoc voi su bao tro cua Trung Hoa Quoc Dan Đang. Tuy nhien chuc trach cac Bo cung thay đoi. Bo truong Quoc phong tro thanh nguoi lo ve tai chinh ma khong đuoc xem xet danh sach nhan su, quan so, sung đan con cac Bo truong khac cua cac đang phai Quoc gia chang co chuc trach cu the gi, khong bao gio đuoc tham du bat cu buoi hop nao cua noi cac.
Ngay 6 thang 1 nam 1946, Chinh phu Lien hiep Lam thoi do Chu tich Ho Chi Minh đung đau đa to chuc cuoc Tong tuyen cu tren toan quoc, lan đau tien đa bau Quoc hoi va thong qua Hien phap. Nhieu đang phai khong co quyen tham gia Tong tuyen cu đa tim cach pha hoai. Cac đang nay cho la trung cu chi la Viet Minh cong san, chinh quyen trong tay nen Viet Minh muon ai trung cung đuoc. Vo Nguyen Giap cho rang cac đang phai nay tay chay bau cu vi ho biet rang minh khong co uy tin trong nhan dan nhu Ho Chi Minh, neu ung cu thi chac chan se thua.Theo Bao Đai đoan ket, mac du bi nhieu đang phai tuyen truyen van đong dan chung tay chay cuoc bau cu va ngan can viec to chuc bau cu o mot so noi, nhung tai cac đia phuong, o đau cung co nguoi tu ung cu, cac cuoc tiep xuc tranh cu cong khai, tu do dien ra o khap moi noi. Theo Viet Minh, cuoc bau cu dien ra cong bang. Tuy nhien, la phieu khong bi mat va theo quan sat cua su gia Tran Trong Kim thi co noi nguoi dan bi cuong bach bau cho Viet Minh.
Sau khi ket qua bau cu đuoc cong bo, su that hoan toan khong nhu cac đang phai tuyen truyen. Nhieu đai bieu co uy tin cua cac giai cap, tang lop, ton giao, dan toc đeu trung cu tai Quoc hoi khoa I hau het chua la đang vien. Ong đuoc bau lam đai bieu quoc hoi khoa đau tien va lien tiep 6 ky sau.
Sau khi Quoc hoi đuoc bau, ngay 2 thang 3 nam 1946, Chinh phu Lien hiep Khang chien đuoc thanh lap đe thay the Chinh phu Lien hiep Lam thoi. O cac đia phuong, cac cap chinh quyen lien hiep đuoc thanh lap trong nam 1946. Theo thoa thuan voi Viet Minh, phe đoi lap bao gom mot so to chuc nhu Viet Nam Cach mang Đong minh hoi va Viet Nam Quoc dan Đang đuoc Trung Hoa Dan quoc ung ho, khong tham gia Tong tuyen cu nhung van đuoc nam 70 ghe Quoc hoi cung nhieu vi tri trong chinh quyen trung uong do chinh sach hoa hop cac đang phai cua Chinh phu. Trong hoi ky Nhung nam thang khong the nao quen, đai tuong Vo Nguyen Giap nhan đinh cac đang phai nay lo so that bai truoc suc ung ho lon cua cu tri voi mat tran Viet Minh nen khong tham gia bau cu. Thay vao đo, cac đang phai nay dung su ung ho cua Trung Hoa Dan quoc đe gay suc ep nham gianh ghe trong quoc hoi ma khong can qua bau cu.
Cung trong nam 1946, ong ket hon voi ba Đang Bich Ha (con gai giao su Đang Thai Mai).


= Tran ap cac đang phai chong Chinh phu =

Trong thoi gian hoat đong, Chinh phu Lien hiep Khang chien tiep tuc thuc hien cac bien phap, chinh sach đe giu vung nen đoc lap cua nuoc Viet Nam dan chu non tre. Ve đoi noi đa keu goi cac đang phai đoan ket phung su quoc gia, thuc hien cac chinh sach kinh te, quoc phong, van hoa, giao duc...
Viet Nam Quoc dan Đang va Đai Viet Quoc dan đang đa to chuc cac đoi vu trang nhu "Than loi đoan", "Thiet huyet đoan", "Hum xam"... Cac đoi nay đa to chuc nhieu vu cuop co vu trang, bat coc, tong tien, to chuc am sat nhung nguoi theo Viet Minh va ca nhung nguoi trung lap nhu ong Ba Vien (Ba Vien bi Quoc dan Đang nghi ngo la gian điep cua Phap, sau khi gap Ho Chi Minh, Ba Vien quay ve Ha Giang, bat giu va hanh quyet mot so đang vien Viet Nam Quoc dan Đang) roi tuyen truyen đo loi cho Viet Minh đa khong đam bao đuoc an ninh trat tu o Ha noi va mot so đo thi o Bac Bo.
Đieu te hai nhat la quan Trung Hoa Dan Quoc gay suc ep đe thanh vien Viet Nam Quoc dan Đang đuoc nam nhung ghe quan trong trong chinh phu. Theo Vo Nguyen Giap ke lai: "Bon chung (Viet Nam Quoc dan đang) đoi lot chu nghia quoc gia nhung chinh la mot bon phan đong le thuoc vao Trung Hoa Quoc dan Đang cua Tuong Gioi Thach, va suc manh quan su cua chung chi đe nhat nhanh chut com thua canh can". Thieu ta My thuoc OSS va la ban cua tuong Giap, Al Patti cung cung quan điem. Sau khi thao luan voi cac đang vien Viet Nam Quoc dan đang, ong cho rang ho khong biet phai lam gi đe đap ung nhu cau cua nhan dan, khong mot ai co khai niem ve cong viec se lam ma chi cham cham muc tieu tranh gianh quyen lanh đao voi Viet Minh. Ong ta nhan xet: "Ho (Viet Nam Quoc dan Đang) la nhung ke lac huong ve chinh tri, co le vi song qua lau o Trung Quoc".
Ho Chi Minh giao cho Vo Nguyen Giap va Tran Quoc Hoan, sau nay tro thanh Bo truong Cong an, nhiem vu vo hieu hoa cac cuoc bieu tinh do Viet Nam Quoc dan Đang va Viet Nam Cach menh Đong minh Hoi to chuc nham cham dut hoat đong tuyen truyen cua cac đang nay trong dan chung. Vo Nguyen Giap ke lai: "Chung toi phai trung tri bon pha hoai... Nhung bang moi gia phai tranh khieu khich va đam bao khong xay ra xung đot lon". Vo Nguyen Giap dung luc luong tu ve va cac hoi vien Hoi Cuu Quoc pha cac cuoc bieu tinh nay. Khi co lon xon, linh Trung Quoc ban chi thien, xong vao giai tan đam bieu tinh đe van hoi tri an. Viet Nam Quoc dan Đang hoang hot khi nguoi Trung Hoa khong giup đuoc gi nhieu trong viec chong lai Viet Minh nhu ho mong đoi. Ong Nguyen Duy Thanh, mot nguoi theo chu nghia quoc gia buon rau nho lai: "Khong co Trung Hoa ung ho, nhung đang phai theo chu nghia quoc gia chang the đoi pho đuoc voi nhung nguoi Cong san"
Su chong đoi cua cac đang phai khien Vo Nguyen Giap rat tuc gian vi no lam can tro cac no luc cua Chinh phu đe đoi pho voi Phap, cung nhu khien chinh phu phai lien tuc đe phong quan đoi Trung Hoa. Co nhung lan cac đon vi tu ve thu nhat nhung to truyen đon do cac đang đoi lap than Trung Hoa rai tren pho phuong, lap tuc Ho Chi Minh bi quan đoi Trung Hoa goi đen tru so va bi ran đe. Vo Nguyen Giap đe nghi dep bo su chong đoi đe Chinh phu co the loai tru nguy co đao chinh va yen tam đoi pho voi Phap, nhung Ho Chi Minh khuyen ong kien nhan vi "nem chuot phai tranh vo binh quy", chang co gi phai so cac nhom đoi lap nay vi ho qua yeu kem, "nhung ho co quan thay chong lung" (ham y la phai nin nhin cac đang phai đoi lap than Trung Hoa đe tranh xung đot).
Sau khi Hiep đinh so bo đuoc ky voi Phap vao thang 3 nam 1946, quan Phap se ra mien Bac thay the quan Trung Hoa. Cac nhom đoi lap than Trung Hoa (bao gom Viet Nam Quoc dan đang) so bi mat cho dua. Theo Jean Sainteny, cac nhom nay đa cai nguoi vao đam đong đe kich đong nhan dan gay bao loan nham tim cach pha bo hiep đinh, kich đong xung đot Viet - Phap, mot ke giau mat tham chi đa nem mot qua luu đan vao đam đong, may man la ke nay quen rut chot luu đan.
Su co mat cua quan đoi Tuong Gioi Thach cho toi luc đo đa đam bao su ton tai cua Viet Nam Quoc dan Đang va Viet Nam Cach menh Đong minh Hoi. Hai đang nay khong co mot chuong trinh gan ket voi nhau đe tranh thu dan chung nhu Viet Minh. Nhung nguoi lanh đao Viet Nam Quoc dan Đang va Viet Nam Cach menh Đong minh Hoi thi con xa moi co đuoc nhung pham chat co the so sanh voi Ho Chi Minh, Vo Nguyen Giap va nhung nguoi co trach nhiem khac cua Viet Minh. Khi quan đoi Tuong Gioi Thach rut khoi Viet Nam ngay 15 thang 6 nam 1946, nhung đang phai theo chu nghia quoc gia mat cho dua. Vo Nguyen Giap quyet đinh Viet Minh phai hoan toan đieu khien bo may chinh quyen, loai bo nhung ke chong đoi trong noi bo đe tap trung đoi pho voi Phap. Ong hoi ha hanh đong ngay voi muc tieu rai khap: Viet Nam Cach menh Đong minh Hoi đuoc Trung Hoa Quoc dan Đang ung ho, Viet Nam Quoc dan Đang (theo Cecil B. Currey to chuc nay chi muon danh cach mang cua Viet Nam Quoc dan Đang nam 1930 do Nguyen Thai Hoc sang lap con theo David G. Marr thi đen cuoi nam 1945 nhieu nguoi dan van khong tin rang Viet Nam Quoc dan Đang đa phan boi lai su nghiep cach mang cua Nguyen Thai Hoc nam 1930 nhu Đang Cong san Đong Duong tuyen truyen), nhom quoc gia than Nhat Đai Viet, nhung nguoi Trotskyist, nhung nguoi quoc gia chong Phap, nhom Cong giao mang ten "chien si Cong giao". Vo Nguyen Giap đa tung buoc tim cach loai bo dan cac đang phai nay.
Ngay 19 thang 6 nam 1946, Bao Cuu Quoc cua Tong bo Viet Minh đang xa luan kich liet chi trich "bon phan đong pha hoai Hiep đinh so bo Phap Viet mung 6 thang 3". Ngay sau đo Vo Nguyen Giap bat đau chien dich truy quet cac đang phai đoi lap bang luc luong cong an va quan đoi do Viet Minh kiem soat voi su giup đo cua Phap. Ong cung su dung cac binh linh, si quan Nhat Ban tinh nguyen o lai Viet Nam va mot so vu khi do Phap cung cap (o Hon Gai quan Phap cung cap cho Viet Minh nhung khau phao đe diet mot so vi tri do quan Đai Viet chiem giu) trong chien dich nay. Chinh phu Lien hiep Khang chien đuoc thanh lap nham tao khoi đai đoan ket giua cac đang phai, sau Vu an pho On Nhu Hau đa mat đi y nghia cua no.


Chien tranh Đong Duong lan 1 Ngay 19 thang 12 nam 1946, Chien tranh Đong Duong chinh thuc bung no. Duoi su lanh đao cua Ho Chi Minh va Đang Cong san, ong bat đau chi đao cuoc đau tranh vu trang keo dai 9 nam chong lai su tai chiem Viet Nam cua quan Phap (1945-1954) tren cuong vi Tong chi huy va Tong Chinh uy, tu nam 1949 đoi ten goi la Tong tu lenh quan đoi kiem Bi thu Tong Quan uy.


= Đai tuong đau tien cua Quan đoi nhan dan Viet Nam =

Khong đuoc đao tao tai bat ky truong quan su nao truoc đo, khong phai trai qua cac cap bac quan ham trong quan đoi, Vo Nguyen Giap đuoc phong quan ham Đai tuong vao ngay 28 thang 5 nam 1948 theo sac lenh 110/SL ky ngay 20 thang 1 nam 1948, Ong tro thanh Đai tuong đau tien cua Quan đoi nhan dan Viet Nam khi 37 tuoi. Sau nay, tra loi phong vien nuoc ngoai ve tieu chi phong tuong, Ho Chi Minh đa noi: "Đanh thang đai ta phong đai ta, đanh thang thieu tuong phong thieu tuong, thang trung tuong phong trung tuong, thang đai tuong phong đai tuong". Cung đot phong ham co Nguyen Binh đuoc phong Trung tuong; Nguyen Son, Le Thiet Hung, Chu Van Tan, Hoang Sam, Hoang Van Thai, Le Hien Mai, Van Tien Dung, Tran Đai Nghia, Tran Tu Binh đuoc phong Thieu tuong. Thang 7-1948, Vo Nguyen Giap giu chuc Bo truong Bo Quoc phong kiem Tong Chi huy Quan đoi quoc gia va Dan quan Viet Nam. Thang 8 nam 1948, ong la Uy vien Hoi đong Quoc phong Toi cao vua moi đuoc thanh lap.
Tu thang 8 nam 1945 Vo Nguyen Giap la mot trong 5 uy vien Ban Thuong vu Trung uong Đang Cong san Đong Duong va tro thanh uy vien Bo Chinh tri (thay the Ban Thuong vu Trung uong) Đang Lao đong Viet Nam tu nam 1951.
Nhu cac danh tuong Viet Nam trong lich su, Vo Nguyen Giap chu trong nghe thuat lay it đich nhieu, lay yeu che manh, lay tho so thang hien đai. Tu tuong quan su noi tieng cua ong co ten goi la Chien tranh nhan dan ke thua quan điem quan su Ho Chi Minh, tinh hoa nghe thuat đanh giac cua to tien, tri thuc quan su the gioi, ly luan quan su Mac-Lenin va đuoc đuc rut tu kinh nghiem ca nhan đuoc lien tuc cap nhat trong nhieu cuoc chien tranh ma noi bat la chien tranh chong Phap va chong My. Ong noi:

Trong 9 nam truong ky đanh Phap, Vo Nguyen Giap đa co nhung sang kien quan trong đe phat huy suc manh quan su va đa tro thanh nhung kinh nghiem quy bau nhu: "Đai đoi đoc lap, tieu đoan tap trung". Voi chuyen gia quan su Trung Quoc sang giup huan luyen quan đoi, ong chi đao chien si hoc tap, tiep thu, nghien cuu ky phuong phap cua nuoc ban, đong thoi nhac nho can bo, si quan phai ghi nho viec tiet kiem sinh mang bo đoi do Viet Nam la nuoc nho khong the nuoi nhieu quan.

Nam 1954, Vo Nguyen Giap đuoc Ho Chi Minh va Đang Lao đong tin tuong trao cho toan quyen chi huy Chien dich Đien Bien Phu. Truoc khi ra tran, Ho Chi Minh đa dan do: "Cho chu toan quyen chi huy. Tran nay chi đuoc thang khong đuoc thua vi thua la het von". Ong len ke hoach va chi huy 5 trong 6 su đoan bo binh chu luc khi đo cua Quan đoi nhan dan Viet Nam la 308, 304, 312, 316 va Đai đoan son phao 351 tan cong Đien Bien Phu. Sau 56 ngay đem, đoi quan nha nghe đuoc trang bi hien đai cua Lien hiep Phap bi đanh bai. Chien thang nay đa đat dau cham het cho quyen luc cua nguoi Phap tai Đong Duong sau 83 nam, va đa đua Vo Nguyen Giap đi vao lich su the gioi nhu la mot danh nhan quan su Viet Nam, mot nguoi hung cua cac nuoc The gioi thu ba đang bi thuc dan chau Au đo ho.
Sau chien thang nay, nhung nguoi dan bi no dich đa xem Ho Chi Minh va Vo Nguyen Giap la than tuong đe ha quyet tam lat đo che đo thuc dan xay dung nen đoc lap cua rieng minh. Nam 1962, trong loi đe tua cuon "Đem thuc dan" (La Nuit Coloniale), nha lanh đao giai phong dan toc Ferhat Abbas, sau nay tro thanh tong thong đau tien cua Algerie, đa viet: "Đien Bien Phu khong chi la mot chien thang quan su. Đo la khang đinh cua nguoi dan chau A va chau Phi truoc nguoi chau Au. Đo la xac nhan ve nhan quyen quy mo toan cau. Tai Đien Bien Phu, nuoc Phap đa đanh mat su hien dien hop ly duy nhat, đo la ly le cua ke manh". Nam 2013, Tong thong Algerie - Abdelaziz Bouteflika - đa goi Vo Nguyen Giap la nguoi anh hung quan đoi cua nen đoc lap Viet Nam, la nha chien luoc vi đai đa khien cho thuc dan Phap phai kinh hoang o Đien Bien Phu, va ten tuoi ong "se van mai khac sau trong ky uc cua nhan dan Algeria."
Đai tuong Vo Nguyen Giap tong ket: 

"Dan toc ta co the tu hao rang: Duoi su lanh đao cua Đang ta, đung đau la Chu tich Ho Chi Minh kinh yeu, chung ta đa chung minh mot chan ly vi đai. Chan ly đo la trong thoi đai ngay nay mot dan toc thuoc đia bi ap buc, khi đa biet đung day đoan ket đau tranh, kien quyet chien đau cho đoc lap, tu do va chu nghia xa hoi thi co đay đu kha nang đe chien thang quan đoi xam luoc hung manh cua mot nuoc đe quoc chu nghia".


= Cac chien dich =
Cac chien dich ong đa tham gia voi tu cach la Tu lenh chien dich - Bi thu Đang uy trong khang chien chong Phap cung voi Thieu tuong Hoang Van Thai lam tham muu truong chien dich:

Chien dich Viet Bac (thu đong 1947)
Chien dich Bien gioi (thang 9 - 10, nam 1950)
Chien dich Trung Du (thang 12 nam 1950)
Chien dich Đong Bac (nam 1951)
Chien dich Đong Bang (thang 5 nam 1951)
Chien dich Hoa Binh (thang 12 nam 1951)
Chien dich Tay Bac (thang 9 nam 1952)
Chien dich Thuong Lao (thang 4 nam 1953)
Chien dich Đien Bien Phu (thang 3 - 5 nam 1954)
Thang loi cua chien dich Đien Bien Phu mang đam viec tao the, to chuc hau can, thay đoi chien thuat. Sau chien dich nay, Hiep đinh Geneve ve Đong Duong đuoc ky ket, đat dau cham het cho su co mat cua nguoi Phap o Viet Nam sau hon 80 nam.


Chien tranh Đong Duong lan 2 Tu nam 1954 đen nam 1976, Vo Nguyen Giap tiep tuc giu cuong vi Uy vien Bo Chinh tri - Bi thu Quan uy Trung uong, Tong tu lenh Quan đoi nhan dan Viet Nam, Bo truong Bo Quoc phong. Ong con la Pho Thu tuong Chinh phu, sau la Pho Chu tich Hoi đong Bo truong (tu nam 1955 đen nam 1991).
Tu thang 3 nam 1960, Vo Nguyen Giap lam viec duoi su lanh đao cua Bo Chinh tri va nha lanh đao moi la Le Duan, Bi thu Thu nhat Đang Lao đong Viet Nam, mot nguoi đuong loi cung ran đa trai qua nhung nha tu khac nghiet nhat, tan mat chung kien nhung nguoi Viet Minh o mien nam sau Hiep đinh Geneve trong Phong trao To cong - Diet cong do Ngo Đinh Diem phat đong. Le Duan chu truong dung đau tranh quan su đe "đanh đuoi quan My, tieu diet che đo tay sai đe giai phong mien Nam, thong nhat đat nuoc".
Du co thoi quen viet hoi ky, Vo Nguyen Giap van chua xuat ban cuon nao ve giai đoan 1954-1971. Đay la thoi ky Le Duan tu vi tri lanh đao Trung uong Cuc mien Nam tien đen đieu hanh Bo Chinh tri. Theo cac su gia phuong Tay, Le Duan xem trong tai nang cua Vo Nguyen Giap, mat khac, ong giu an tuong xau ve viec lanh đao Viet Minh đong y rut quan ra bac theo Hiep đinh Geneve voi Phap, khien nhung can bo chinh tri Viet Minh con o lai mien Nam bi My tan sat nghiem trong do khong con luc luong vu trang bao ve.
Theo Pierre Asselin, thoi gian cuoc chien chong My tai mien Nam Viet Nam no ra vao nam 1964, Vo Nguyen Giap tro thanh "mot khuon mat cua cac no luc chien tranh chong My, mot cong cu "tiep thi" ho tro cho nhung nguoi khac trong Đang, nhung nguoi thieu danh tieng, uy tin va tinh hap dan tren truong quoc te (so voi Vo Nguyen Giap)". Cung theo quan điem cua ong nay, chien luoc Tong tan cong Mau Than nam 1968 la do Le Duan xay dung, ong Giap chi gop y chu khong đong vai tro lon trong chu truong nay. Chinh Le Duan la nguoi chi đao chinh trong cuoc chien tranh nay, la kien truc su cua chien thang cua nhung nguoi cong san vao nam 1975.
Tuy nhien khi nghien cuu cac tai lieu cua Viet Nam, Giao su Nguyen Quang Ngoc cho rang Vo Nguyen Giap khong he co nhung tranh cai voi nhung thanh vien Bo Chinh tri khac trong giai đoan cuoc chien tranh Viet Nam. Cac tai lieu cho thay rang khong he co mot su phan chia e-kip trong noi bo Bo Chinh tri Viet Nam Dan chu Cong hoa nhu cac nha su hoc phuong Tay hoac mot so du luan van đon đoan, ma theo đo Tuong Giap đuoc cho la thuoc phai "chu hoa".
Theo đieu le Đang quy đinh thi Tong Bi thu Đang Lao đong (tuc Le Duan) se đuoc kiem luon chuc danh Bi thu Quan uy Trung uong, nam quyen chi đao lon nhat ve quan su, Bo truong quoc phong (tuc Vo Nguyen Giap) se chi co the đuoc lam Pho Bi thu. Nhu vay, theo đung quy đinh thi Le Duan hoan toan co the yeu cau Vo Nguyen Giap trao lai chuc vu nay cho minh. Tuy nhien, Le Duan đa khong đoi hoi chuc vu nay va van ung ho Vo Nguyen Giap tiep tuc giu chuc vu Bi thu Quan uy Trung uong trong suot thoi gian 20 nam chien tranh, đieu nay cho thay giua hai nguoi co su tin tuong lan nhau chu khong he co chia re, mau thuan. Đai tuong Vo Nguyen Giap cung viet trong hoi ky cho biet quan he giua ong va Le Duan rat tot, giua hai nguoi khong he co bat đong gi lon:

"Voi toi, nhung nam cong tac trong Bo Chinh tri, Anh (tuc Le Duan) đa thuong xuyen trao đoi y kien, thuong la nhanh chong đi đen nhat tri trong nhung van đe lon; khi co y kien khac nhau thi tranh luan thang than, nhung đieu chua nhat tri thi cho thuc tien kiem nghiem. Luc moi ra Bac, Anh thuong tam su voi toi nhung kho khan trong cong viec... Tu sau Đai hoi III va Đai hoi IV, toi đa ba lan đe nghi Anh la Tong Bi thu kiem luon Bi thu Quan uy Trung uong, nhung Anh noi voi toi: "Anh (tuc Vo Nguyen Giap) la Tong chi huy lau nam nen tiep tuc lam Bi thu Quan uy Trung uong, nhu vay co loi cho lanh đao"."


= Tu 1954 đen 1964 =
Tu nam 1954 đen nam 1956, Viet Nam Dan Chu Cong hoa chu truong đau tranh hoa binh, yeu cau che đo Viet Nam Cong hoa thuc hien Hiep đinh Geneve vi mot Viet Nam thong nhat, khong chia re ve tinh cam va chinh tri. Tuy nhien, Ngo Đinh Diem đa thang thung bac bo đe nghi nay va đay manh Chinh sach to Cong diet Cong.
Tu nam 1957 đen nam 1958, Đang Lao đong đa co nhung cuoc hop ban ve cach mang Mien Nam nhung chu truong, bien phap đau tranh van chua thay đoi, phong trao cach mang tiep tuc bi đan ap va ton that nang ne.
Thang 1-1959, khi hy vong thi hanh Hiep đinh Geneve khong con, tai cuoc hop Ban Chap hanh Trung uong Đang hop Hoi nghi (mo rong) lan thu 15, Vo Nguyen Giap giup Bo Chinh tri va cac can bo Viet Minh moi tu mien nam ra (do Le Duan đung đau) ban hanh Nghi quyet 15 Bo Chinh tri, khang đinh viec giai phong mien nam bang đau tranh vu trang, cho phep nhung can bo khang chien con lai o mien nam đuoc to chuc hoat đong vu trang.
Nam 1959, đuoc Bo Chinh tri đong y, Vo Nguyen Giap đa quyet đinh thanh lap Đoan 559 mo đuong mon doc day Truong Son đe tiep ung phong trao cach mang mien nam Viet Nam. Nho viec mo đuong Truong Son, phong trao cach mang va hoat đong du kich mien Nam phat trien rat manh. Sau 4 nam, Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam đa thanh lap đuoc mot so đon vi cap trung đoan.
Nam 1964, đuoc Bo Chinh tri đong y, Vo Nguyen Giap đa bi mat cu Nguyen Chi Thanh, Le Trong Tan vao chien truong Đong Nam Bo chi huy quan giai phong mien Nam đanh lon tai Bau Bang, Dau Tieng, Đong Xoai... tao chuyen bien chien truong va thanh lap cac Su đoan 1, 2, 3, 5, 7, 9 noi tieng. Trong đo, Su đoan 1 tran thu Tay Nguyen, Su đoan 2 tran thu Quang Nam, Quang Ngai, Su đoan 3 Sao Vang tran thu Binh Đinh, trung đoan 10 tran thu Phu Yen, trung đoan 20 tran thu Khanh Hoa, Su đoan 5 tran thu khu vuc Sai Gon - Gia Đinh, Su đoan 7 co đong chien đau khap Quan khu 7 gom Lam Đong, Ninh Thuan, Đong Nai, Tay Ninh, Binh Thuan, Binh Phuoc va Su đoan 9 di chuyen chien đau khap Tay Ninh va Quan khu 9.


= Tu 1965 đen 1972 =

Nam 1965, chia lua voi Nam Bo, Hoang Minh Thao, nguoi tung la hoc tro cua Vo Nguyen Giap o truong Thang Long đuoc cu vao Mat tran Tay Nguyen lam Pho Tu lenh roi Tu lenh Mat tran B3 thay Chu Huy Man chuyen sang chi huy Mat tran duyen hai Nam Trung Bo đen khi chien tranh ket thuc.
Nam 1965, Quan đoi Hoa Ky bat đau thuc hien chien luoc chien tranh cuc bo. Quy mo quan vien chinh My đa len toi hon 50 van vao cuoi nam 1967, cung voi đo la hang ngan may bay, truc thang va xe thiet giap. Đoi pho voi My, Vo Nguyen Giap van kien tri đuong loi chien tranh nhan dan - "truong ky khang chien" nhu Chien tranh Đong Duong truoc đo. Ket qua la hai cuoc tien cong mua kho 1965-1966 va 1966-1967 cua My đa that bai, ho đa khong the tieu diet đuoc quan Giai phong va binh đinh mien Nam Viet Nam trong 18 thang nhu ke hoach ban đau, va quan My bat đau sa lay vao mot cuoc chien hao ton, met moi va khong co dau hieu ket thuc. Ky gia James Fox nhan xet: tuong Giap đa thi hanh mot đuong loi khong qua khac biet (so voi thoi ky chong Phap) nhung vo cung hieu qua, ma quan My rut ra đuoc rat it bai hoc tu nguoi Phap truoc đo.
Nam 1968, Bo Chinh tri va Quan uy Trung uong tai Ha Noi phat đong cuoc Tong Tan cong va Noi day Tet Mau Than. Mot so nguon tin tu nuoc ngoai cho rang Vo Nguyen Giap khong tan thanh chu truong tong tan cong tren toan chien truong mien Nam, nhung cac tai lieu lich su ghi chep ve hoat đong cua Bo Chinh tri cho thay Vo Nguyen Giap đa truc tiep tham gia vao viec lap ke hoach va chi đao chien dich nay, tuy co mot so thoi điem ong phai đi chua benh o Hungary nen khong the du hop. Ngay 25 thang 1 nam 1968, tren đuong tu Hungary ve, Vo Nguyen Giap ghe qua Bac Kinh xin chi thi cua Ho Chi Minh ve chien dich Mau Than. Hai nguoi cung cho đoi đai phat thanh thong bao ve viec mo man chien dich Tet Mau Than vao đem giao thua (31 thang 1 nam 1968). Sau khi biet tin cuoc tien cong đa dien ra đung thoi gian đa đinh, ong ve nuoc vao đau thang 2 nam 1968 Hoi nghi Trung uong lan thu 14 vao thang 1 nam 1968 thong qua quyet đinh cua Bo Chinh tri quyet đinh Tong tien cong.
Sau khi tro ve, Vo Nguyen Giap tren cuong vi tong tu lenh toi cao cua Cac Luc luong Vu trang va bo truong Bo Quoc phong, ong đa chi đao đot tan cong Tet cung nhu Chien dich Đuong 9 - Khe Sanh. Chien dich Mau Than đa lam cho quan đoi Hoa Ky bat ngo va chiu nhieu ton that, thuc đay phong trao phan chien o My va tren khap the gioi. Tuy nhien, cuoc tong tien cong nay co nhung ton that lon va co nhieu van đe can rut kinh nghiem ve chien thuat.
Nam 1990, ong chia se voi nha su hoc Stanley Karnow ve muc đich chien luoc cua chien dich Mau Than: "Chung toi muon chung minh cho nguoi My thay rang chung toi khong he kiet suc, chung toi co the tan cong kho vu khi, thong tin lien lac, cac đon vi tinh nhue va tham chi ca tru so, đau nao cuoc chien cua ho". Trong mot cuoc phong van vao nam 1994, đai tuong Vo Nguyen Giap cho biet: so sanh tuong quan luc luong hai ben o Khe Sanh la qua chenh lech, hoa luc cua khong quan My manh hon Phap hang chuc lan nen ong nhan thay viec diet gon cu điem Khe Sanh (giong nhu tran Đien Bien Phu) la khong the. Muc tieu thuc te ma phia Viet Nam theo đuoi la bao vay, tap kich nho nhung lien tuc đe khien quan My chiu thuong vong lon, dan suy sup y chi va cuoi cung phai rut chay khoi đo.
Tuong Vo Nguyen Giap tiep tuc giu cac cuong vi lanh đao trong Bo Chinh tri va cac luc luong vu trang cho toi khi chien tranh ket thuc nam 1975, va ong đong mot vai tro quan trong trong viec len ke hoach va tien hanh cuoc tan cong cuoi cung vao thang 4 nam 1975.


= Tu 1972 đen 1975 =
Cuon hoi uc mang ten "Tong hanh dinh trong Mua xuan đai thang" do Vo Nguyen Giap xuat ban lan đau nam 2001 đa thuat lai nhung hoat đong cua ong vao giai đoan cuoi cua chien tranh Viet Nam tu nam 1972 đen nam 1975.
Nam 1972, sau đai thang tai Chien dich Đuong 9 Nam Lao, voi binh luc lien tuc đuoc bo sung, Vo Nguyen Giap chu truong khuech truong chien qua bang mot ke hoach quan su o Tay Nguyen, noi co kha nang trien khai luc luong lon, đanh lon, gay nhung kho khan lon hon cho quan đoi Sai Gon. Ke hoach nay đa bi Quan uy trung uong bac bo do Tong cuc tinh bao 2 nhan đuoc thong tin la My va quan đoi Sai Gon đa som biet va đa đon long tai Tay Nguyen. Đong thoi do o gan nen mat tran Tri-Thien cung de bo sung đan duoc, quan so hon, lai co 2 muc tieu cuc ky quan trong la Hue va Đa Nang.
Mot phuong an moi đuoc đua ra. Quan Giai phong se chia quan mo 3 chien dich tai Tri-Thien, Tay Nguyen va Đong Nam Bo. Sau 2 thang, truoc nhung thang loi lon trong Chien dich Tri Thien va quan Giai phong đa ap sat Hue, cac luc luong bo sung đuoc tiep tuc đua vao đay, con mat tran Tay Nguyen thi buoc phai ngung tien cong do thieu nhien lieu, đan duoc du tru. Đai tuong Vo Nguyen Giap đe xuat vong qua phia tay Hue, chia luc luong va hoa luc đanh vao Vung Chien thuat I. Tuy nhien cac đon vi cong binh mo đuong do thieu phuong tien nen thuc hien qua cham, khong kip phuc vu muc tieu chien dich (con đuong nay sau đo đa phat huy tac dung vao chien dich mua xuan nam 1975) 6 su đoan tham gia chien dich Tri Thien gom 312, 308, 324, 325, 320, 341 đa hanh quan đanh truc dien tu phia bac xuong Vung Chien thuat I, noi co Quan đoan I va luc luong tong tru bi cua quan đoi Sai Gon gom cac Lu đoan Biet đong quan, Su đoan Du va Su đoan Thuy quan Luc chien, đuoc khong quan va Hai quan My chi vien toi đa.
Cuoi nam 1972, Vo Nguyen Giap tham gia chi huy chien dich 12 ngay đem chong lai cuoc nem bom oanh tac mien Bac bang B-52 cua khong quan My. Cuoi thang 11 nam 1972, phuong an tac chien đa đuoc Tong Tham muu truong Van Tien Dung va tap the lanh đao Bo Tong tham muu truc tiep thong qua, sau đo đuoc Đai tuong Vo Nguyen Giap phe chuan. That bai trong chien dich nay buoc My phai chap nhan ky Hiep đinh Paris voi nhung đieu khoan nhan nhuong ma chinh My truoc đo đa tu choi ky. Đem 26 thang 12 nam 1972, 8 may bay My đa bi quan va dan mien Bac ban roi, rieng Ha Noi ban roi 5 chiec, trong đo co 4 chiec roi tai cho. Tu so chi huy toi cao, Đai tuong Vo Nguyen Giap đa bieu duong cac đon vi lap cong va ra loi keu goi: "Ke đich thua đau va nhat đinh se bi that bai hoan toan. Nhung, chung van ngoan co keo dai cuoc tap kich. Cac đon vi hay ban roi nhieu B 52 nua, hay giang cho quan My mot đon "Đien Bien Phu" ngay tren bau troi Ha Noi, Thu đo than yeu cua chung ta." Ten goi "Chien thang Đien Bien Phu tren khong" xuat hien tu đo.
Nam 1974, đe nam vung tinh hinh thuc te chien truong va co quyet sach đung đan, Đai tuong Vo Nguyen Giap cung Tu lenh truong Đoan 559 Đong Si Nguyen va chinh uy Đang Tinh đa vuot hang tram cay so đi tham bo đoi Truong Son tren đuong mon Ho Chi Minh va kiem tra su chuan bi cho cuoc Tong tien cong va noi day du kien vao mua Xuan 1975.
Cuoi nam 1974, tai ban "Ke hoach chien luoc giai phong mien Nam, thong nhat nuoc nha", cac y kien bo sung cua Le Duan, Truong Chinh, Vo Nguyen Giap đa chi ro: "Mac du cac nam 1975 va 1976 đeu quan trong nhung nam 1975 la nam ban le tao đieu kien quyet đinh đe nam 1976 đat muc tieu cuoi cung. Neu thoi co đen vao nam 1975 thi lap tuc tien hanh tong tan cong, giai phong hoan toan mien Nam trong nam 1975".
Nam 1975, Vo Nguyen Giap đa tan thanh đe xuat cua Trung tuong Hoang Minh Thao chon đia ban Nam Tay Nguyen lam huong tan cong chien luoc, xin y kien Bo Chinh tri va cu Đai tuong Van Tien Dung vao Nam chi đao đanh đon "điem huyet" vao he thong phong ngu cua quan đoi Sai Gon tai Buon Me Thuot. Chinh ong nhan đa thang tran Buon Ma Thuot, truc tiep ra lenh Trung tuong Le Trong Tan gap rut giai phong Đa Nang trong 3 ngay. Chinh ong đe xuat va ra quyet đinh mo Chien dich Ho Chi Minh ma trong đo Van Tien Dung lam Tu lenh, Le Trong Tan, Le Đuc Anh, Tran Van Tra lam Pho Tu lenh, chi huy 5 canh quan voi suc manh cua 20 su đoan đong loat tien vao giai phong Sai Gon. Menh lenh noi tieng nhat cua ong chi đao Chien dich Ho Chi Minh la "Than toc, than toc hon nua, tao bao, tao bao hon nua, tranh thu tung phut, tung gio, xoc toi mat tran, giai phong mien Nam, quyet chien va toan thang".
Vo Nguyen Giap giai thich chien luoc đanh My cua ong:

Trong thoi gian dien ra chien tranh, My va Viet Nam Cong Hoa nhieu lan loan bao cac thong tin ve Vo Nguyen Giap nham lam lung lay tinh than đoi phuong. Thinh thoang bao chi My va Viet Nam Cong Hoa lai loan tin ve "đao chinh o mien Bac", "tuong Giap bi am sat hoac bi bat giam"... Trong chien dich Linebacker II, ngay 24 thang 12 nam 1972, tren trang nhat to The Sunday Times (My) con đang tin: "Tuong Vo Nguyen Giap, Bo truong Quoc phong Bac Viet Nam, đa thiet mang trong mot vu no ngay hom qua khi thi sat nhung ton that sau cac đot nem bom tai Hai Phong, theo nguon tin tinh bao Nam Viet Nam. Nguon tin nay cho biet mot qua "min no cham" đa phat no khi Tuong Giap thi sat kho quan su Tran Hung Đao tai thanh pho cang. Khong co them chi tiet ve vu viec..." Thong tin nay sau đo vai ngay đuoc chung minh la bia đat, va Vo Nguyen Giap van song khoe manh cho toi hang chuc nam sau chien tranh.


Chien tranh Đong Duong lan 3 Trong mot thoi gian ngan tu thang 7 nam 1960 đen thang 1 nam 1963, ong kiem them chuc vu Chu nhiem Uy ban Khoa hoc Nha nuoc. Nam 1978, ong thoi chuc Bi thu quan uy Trung uong, Le Duan tro thanh Bi thu va Van Tien Dung lam Pho Bi thu Quan uy Trung uong.
Đat nuoc moi vua thong nhat ngay 30 thang 4 nam 1975, đa bi quan Khmer Đo vuot bien gioi Tay Nam tien vao Viet Nam va xung đot voi Viet Nam trong mot thoi gian dai, Khmer Đo đuoc hau thuan tu Trung Quoc va sau đo co Thai Lan mot phan gay xung đot bien gioi voi Viet Nam tu nam 1975 mai đen nam 1990 moi cham dut, đinh điem la cuoc Chien tranh bien gioi Viet-Trung nam 1979. Tai thoi điem nay ong giu cuong vi Pho Thu tuong Chinh phu kiem Bo truong Bo Quoc phong. Sau khi cuoc chien tranh o bien gioi phia Bac ket thuc, khong co thay đoi lanh tho đang ke giua Viet Nam va Trung Quoc.


Giai đoan lam Pho Thu tuong phu trach cac linh vuc dan su Ngay 7 thang 2 nam 1980, ong thoi giu chuc Bo truong Bo Quoc phong nhung van tiep tuc giu chuc Uy vien Bo Chinh tri (đen nam 1982) va Pho Thu tuong phu trach Khoa hoc - Ky thuat. Nguoi thay the ong o Bo Quoc phong la Đai tuong Van Tien Dung - Tong Tham muu truong Quan đoi nhan dan Viet Nam. Van Tien Dung la mot trong nhung lanh đao quan đoi lau nam nhat cung thoi voi Vo Nguyen Giap, va cung la chi huy truc tiep cua Chien dich Mua Xuan nam 1975.
Tu cuoi thap nien 1970, Viet Nam đung truoc nguy co bung no dan so. Tu tuong cho rang phai sinh đe that nhieu đe bu đap su ton that ve nguoi trong chien tranh van ton tai du chien tranh đa ket thuc, cung voi hang trieu nam thanh nien xuat ngu tro ve lap gia đinh đa khien dan so Viet Nam tang nhanh. Đay la mot van đe nghiem trong voi Viet Nam luc bay gio. Lan đau tien, cac chi tieu ve dan so đuoc đua vao Nghi quyet Đai hoi đai bieu toan quoc cua Đang nam 1981. Nhan thuc ro tam quan trong cung voi su kho khan, phuc tap cua cong tac nay, nam 1984, Hoi đong Bo truong quyet đinh thanh lap Uy ban quoc gia dan so va sinh đe co ke hoach voi muc tieu kiem soat muc sinh tai Viet Nam. Vo Nguyen Giap khi đo la Pho Thu tuong phu trach Khoa hoc - Ky thuat đuoc phan cong kiem nhiem chuc chu tich uy ban nay (cung voi 3 Bo truong cac Bo va To chuc khac lam pho cho ong).
Trong van hoa Viet Nam khi đo, chuyen sinh đe bi coi la chuyen te nhi cua rieng phu nu, viec đan ong tham gia phu trach cong tac nay bi nhieu nguoi Viet Nam khi đo coi la "mat the dien". Cung vi the ma co nhung du luan khi đo đon thoi rang cac lanh đao khac "ghen ti" voi tai nang va cong lao cua Vo Nguyen Giap nen đa chuyen ong sang lam phu trach uy ban sinh đe co ke hoach nham "ha uy tin" ong. Loi đon thoi đo lan truyen dai dang toi hang chuc nam sau, co nguoi con lam bai ve đe cham biem chuyen nay. Nhung thuc ra nhung loi đon thoi nay la khong co can cu. Du luan khi ay chi chu y đen Tuong Giap ma bo qua mot loat cac thanh vien quan trong khac nhu 01 Pho Thu tuong, 10 Bo truong, lanh đao cac ban nganh cung tham gia uy ban nay. Ngoai ra, khong chi Đai tuong Vo Nguyen Giap ma ca hai Thu tuong khac cua Viet Nam la Pham Van Đong va Vo Van Kiet cung tung phu trach cong tac sinh đe ke hoach nay (Pham Van Đong phu trach giai đoan 1961-1975, Vo Van Kiet phu trach giai đoan 1987-1991, ngay sau Vo Nguyen Giap). Viec co toi 2 thu tuong truc tiep phu trach cho thay tam quan trong cua cong tac ke hoach hoa gia đinh khi đo.
Ong Tran Van Thin, nguoi tro ly than can cua Đai tuong Vo Nguyen Giap suot 21 nam, ke lai "Luc sang Uy ban Dan so ke hoach hoa gia đinh, du luan ban ra tan vao chuyen đo the nao, Đai tuong biet ca. Ong noi voi chung toi trong sinh hoat chi bo: Đang đa phan cong, minh la Đang vien thi phai co gang hoan thanh tot nhiem vu..." Trong mot lan noi chuyen, Đai tuong cung đa tung cho hay: "Toi đa cong hien mot cach tu nguyen, đa thanh than trong moi thu thach, the la toi song vui, song lau... Nhu vay, toi đa lam theo loi day va noi theo tam guong cua Bac Ho la "Di cong vi thuong". Toi nhan nhiem vu va toi hoan thanh nhiem vu. Ngay ca viec phu trach cong tac sinh đe co ke hoach cung la nhiem vu"
Nha su hoc Duong Trung Quoc tung manh dan hoi Đai tuong Vo Nguyen Giap ve nhung loi đon thoi rang viec giao cho ong phu trach uy ban sinh đe ke hoach la đe "ha uy tin" ong. Đap lai thac mac cua ong Duong Trung Quoc, Đai tuong Vo Nguyen Giap đa cuoi va noi đo la do Thu tuong Pham Van Đong (nguoi tung lam truong ban sinh đe ke hoach suot 15 nam truoc đo) qua ban viec nen truc tiep nho cay ong lam giup, chu chang he co "am muu" nao nhu du luan đon thoi ca: 


Nghi huu đen khi qua đoi = Nghi huu =
Nam 1991, ong thoi chuc uy vien Trung uong, Pho Thu tuong, nghi huu o tuoi 80. Theo tieu su tom tat khi ong mat, ong đam nhiem Pho Chu tich Hoi đong Bo truong đen thang 12 nam 1986.
Thoi gian cuoi đoi, ong van quan tam va đua ra mot so loi binh luan tren mat bao ve tinh hinh đat nuoc nhu co bai bao yeu cau kiem đinh va bao cao Đai hoi Đang Cong san X ve Vu PMU18, hay cuoc gap go va khuyen khich doanh nhan lam xuat khau nong san.
Vao ngay 1 thang 11 nam 2007 ong gui thu trong đo bay to su phan đoi chu truong xay dung Nha Quoc hoi o khu di tich 18 Hoang Dieu. Ong cung co bai viet thuc trang va kien nghi 6 van đe "co ban va cap bach" nham trien khai co ket qua cong cuoc đoi moi nen giao duc va đao tao cua Viet Nam hien nay. Vao đau nam 2009, ong gop y ve Du an khai thac bo xit o Tay Nguyen, ong đa viet 3 buc thu đe nghi thu tuong Nguyen Tan Dung xem xet lai can than du an nay vi ly do an ninh quoc gia va van đe moi truong.


= Đai tho 100 tuoi =
Ngay 25 thang 8 nam 2011, Vo Nguyen Giap đa mung đai tho tron 100 tuoi.
Trong dip ong buoc sang tuoi 100 va 71 nam tuoi đang, Chu tich nuoc Nguyen Minh Triet đa phat bieu "Mot vi đai tuong ma đa vao sinh ra tu, chien đau o nhung chien truong het suc kho khan, la the he can ve hoc tro xuat sac cua chu tich Ho Chi Minh nay đa song tren 100 tuoi, đay la đieu het suc vui mung..."
Đai tuong cung thuong xuyen đuoc cac chinh khach hang đau tren the gioi đen tham hoi tai tu dinh cua Đai tuong. Đai tuong đuoc coi la mot tuong đai song va co anh huong sau rong đen Viet Nam, tam anh huong lon trong long moi nguoi dan Viet Nam.
Sau 100 tuoi, suc khoe cua ong yeu hon truoc. Ngay 22 thang 5 nam 2011, Đai Truyen hinh Viet Nam đa phat song chuong trinh thoi su voi hinh anh ong đang thuc hien viec bo phieu thuc hien quyen cong dan cua minh trong cuoc bau cu Quoc hoi va Hoi đong nhan dan cac cap, xoa đi nhung đon đoan ve suc khoe cua ong tren nhung phuong tien thong tin khong chinh thong. Trong dip Ngay Thuong binh Liet si 27 thang 7 nam 2011, Truyen hinh Quan đoi nhan dan phat song hinh anh Thu truong Bo Quoc phong Le Huu Đuc đen tham hoi mot so tuong linh cao cap đang nam đieu tri tai Benh vien Trung uong Quan đoi 108, trong đo co Đai tuong Vo Nguyen Giap. Qua theo doi trong hinh anh thi suc khoe Đai tuong đa tot len nhieu.


= Qua đoi =

Đai tuong Vo Nguyen Giap đa qua đoi vao hoi 18 gio 9 phut ngay 4 thang 10 nam 2013, tai Benh vien Trung uong Quan đoi 108, Ha Noi, noi ong thuong xuyen toi đieu tri tu nam 2009, đai tho 103 tuoi (am lich) va la tuong linh Viet Nam song tho nhat trong lich su Viet Nam tu truoc toi nay.
Van phong Ban Chap hanh Trung uong Đang thong bao le tang Đai tuong Vo Nguyen Giap đuoc to chuc trong the theo nghi thuc Quoc tang trong hai ngay 12 va 13 thang 10 nam 2013. Ong đuoc an tang tai que huong Quang Binh, theo y nguyen cua ong va gia đinh. Đia điem an tang la khu vuc Vung Chua - Đao Yen thuoc xa Quang Đong, Quang Trach tinh Quang Binh, nam cach đeo Ngang khoang 4 cay so. Noi an nghi cuoi cung cua ong đa đuoc xay dung thanh mot quan the kien truc đe phuc vu nguoi dan toi vieng.


Cac giai thuong va danh hieu = Huan chuong =
 Huan chuong Sao Vang (20/08/1992).
 2 Huan chuong Ho Chi Minh (1950, 1979).
 2 Huan chuong Quan cong hang Nhat.
 Huan chuong Khang chien hang Nhat.
 6 Huan chuong Chien thang hang Nhat.
 Huy chuong Quan ky quyet thang.
 Huan chuong Chien si ve vang hang Nhat, Nhi, Ba.


= Huy hieu =
Huy hieu 70 nam tuoi Đang (27/10/2010)


= Cac danh hieu khac =
Chu tich danh du Hoi Su hoc Viet Nam trong 4 ky đai hoi, tu đai hoi lan thu II thang 5 nam 1988 đen đai hoi V nam 2005.
Chu tich danh du Hoi Cuu chien binh Viet Nam.
Chu tich danh du Hoi Khuyen hoc Viet Nam.
Chu tich danh du Hoi Khoa hoc Ky thuat Viet Nam.
Chu tich danh du Hoi Cuu giao chuc Viet Nam.


Cac bi danh va but danh = Bi danh =
"Vo Giap": Ten ghi tren bang cu nhan Luat nam 1935.
"Duong Hoai Nam": Bi danh hoat đong tai Trung Quoc tu ngay 3 thang 5 nam 1940.
"Van": Do Chu tich Ho Chi Minh đat. Trong quan đoi, ong thuong đuoc goi than mat la "Anh Van". Bi danh "Van" nay đuoc dung pho bien nhat, đuoc ky duoi "Menh lenh khoi nghia cua Uy ban chi huy lam thoi khu Giai phong" ngay 12 thang 8 nam 1945 va Menh lenh so 1371/TK ngay 7 thang 4 nam 1975.
"Hung": Bi danh ky trong buc thu ngay 30 thang 1 nam 1954 cua ong gui Ho Chi Minh, Truong Chinh va Chinh tri bo đe trinh bay ve chu truong tac chien moi tai Đien Bien Phu khi ong chuyen tu chien thuat "đanh nhanh, thang nhanh" sang "đanh chac, thang chac".
"Chien": Bi danh tren đien đai vo tuyen dung trong Chien dich Mua Xuan 1975.


= But danh =
"Van Đinh" va "Hai Thanh": Dung khi viet bai tren cac to bao tieng Viet "Hon tre" va tieng Phap "Notre Voix" (Tieng noi cua chung ta), Le Travail (Lao đong) giai đoan 1929-1930 va cuon sach "Van đe dan cay" (viet chung voi Truong Chinh nam 1938)
"Hong Nam": Dung khi viet mot so bai bao sau Cach mang thang Tam.
"Chinh Nghia": But danh tai mot so bai binh luan quan trong mang y nghia chi đao toan quan cua Bo chi huy chien dich va Bo Tong tham muu đoc tren Đai tieng noi Viet Nam thoi ky 1946 - 1954.


Đanh gia = Tai Viet Nam =
Voi hon 50 nam tham gia hoat đong chinh tri, trong đo co 30 nam la Tong tu lenh Quan đoi, ong co uy tin lon trong Đang Cong san Viet Nam va trong Quan đoi nhan dan Viet Nam. Thong tin chinh thong gan đay cho biet: "Tat ca cac y kien cua anh Van đeu đuoc Bo Chinh tri tiep thu va tan thanh trong suot thoi ky chien tranh". Thuong tuong Tran Van Tra đa tung goi Đai tuong Vo Nguyen Giap la "tu lenh cua tu lenh, chinh uy cua chinh uy". Thuong tuong Giao su Hoang Minh Thao khi đuoc hoi ve trinh đo đanh tran cua cac tuong linh Viet Nam đa tra loi:

Nha giao Ho Co nhan xet ve Đai tuong Vo Nguyen Giap nhu sau: "Đat nuoc nay nen co nen nghiep, thu nhat la do cong cua Chu tich Ho Chi Minh, sau đo la Đai tuong Vo Nguyen Giap. Trong cuoc khang chien chong giac ngoai xam, thi cong cua Đai tuong la cong đau. Nguy nan gi ong cung xong vao. Khi lam tran thi ong nghi lam the nao đe chien thang ma quan dan hy sinh it nhat. Cai đo la con nguoi vi đai. Toi ca ngoi mot con nguoi xung đang la anh hung cua Viet Nam"; va ong cung co nhieu cau đoi ca ngoi Đai tuong, đuoc nhieu tai lieu đe cap đen:


= Tu ben ngoai =
Vo Nguyen Giap đa xay dung Quan đoi nhan dan Viet Nam tu 34 nguoi vao thang 12 nam 1944 thanh mot đoi quan voi hon mot trieu nguoi nam 1975. Ong đa chi huy quan đoi tot trong ca hai cuoc chien tranh chong Phap va chong My. Ten tuoi ong gan lien voi chien thang Đien Bien Phu cung voi noi ho then cua Quan luc Hoa Ky tai Viet Nam, voi hoc thuyet "Chien tranh nhan dan", voi toan bo cuoc chien tranh giai phong dan toc va thong nhat đat nuoc Viet Nam. Nha su hoc Derek Frisby goi ong la kien truc su cua quan đoi nhan dan Viet Nam, hoac tham chi co the la cua nuoc Viet Nam ton tai nhu ngay nay.
Ky gia noi tieng Oriana Fallaci, trong bai phong van nhan đe "My se thua, tuong Giap khang đinh" (Americans will lose, says General Giap), đang tren bao Washington Post, ngay 6 thang 4 nam 1969, mo ta Vo Nguyen Giap nhu sau: "Đoi mat cua Giap! Han đay la đoi mat thong minh nhat ma toi tung đuoc thay. Sac sao, linh loi, tuoi vui, du doi – tat thay moi thu. Mot đoi mat long lanh nhu hai tia sang, xuyen thau nguoi ta tua nhu hai luoi kiem, anh mat đay quyet đoan, uy nghi". Fallaci cho rang, du ong Giap đa khoc khi co tin Ho Chi Minh tu tran (tin gia, khoang nam 1943, khi Ho Chi Minh bi Quoc dan đang Trung Quoc cam tu), "nhung khong mot đieu gi tren the gioi co the buoc đuoc cap mat ay đam le mot lan nua". Vo Nguyen Giap tin chac rang quan My se phai rut dan khoi Viet Nam, roi ho se phai tu bo cuoc chien tranh vi no ngay cang ngon nhieu nguon luc, đay Hoa Ky đen bo vuc tham cua lam phat. Thang 11 nam 1972, khi đuoc Henry Kissinger cho phep phong van, Fallaci viet: "Cau hoi đau tien cua Kissinger la ve tuong Giap, "nhu đa bao co, toi khong bao gio cho phong van rieng. Ly do toi cho phep co phong van la do toi đa đoc bai phong van tuong Giap cua co. Rat hay. Ong Giap la nguoi the nao nhi?" Ba tra loi: "Ong Giap la mot ke si theo phong cach Go loa... Giong đeu đeu nhu đoc bai giang... Tuy nhien, nhung đieu ong Giap noi (vao nam 1969) bay gio đa tro thanh su that"
Nha su hoc quan su Cecil Currey, trong quyen tieu su Victory at Any Cost (Chien thang bang moi gia), co nhan xet ve tinh cach cua ong. Tuong Giap danh tron tinh cam cua ong đen đat nuoc va toan bo su hien dang đen Đang Cong san, khat vong lon nhat cuoc đoi ong la 2 muc tieu: giai phong Viet Nam ra khoi su đo ho cua nuoc ngoai va thong nhat đat nuoc, do đo ong đa "danh tron khat vong va niem kieu hanh vo bo ben cua minh vao hai muc tieu nay", va "be ngoai lanh buot cua ong che đay mot tinh khi rat nong nen nguoi Phap đa mieu ta ong la mot nui lua đuoc tuyet che phu".
Ngay ca sau nay khi chien tranh đa ket thuc, nhieu nguoi phuong Tay cho rang ong la nguoi vo cam, bat chap ton that đe đat đuoc muc tieu. Tuong My William Westmoreland - đoi phuong cua ong trong chien tranh Viet Nam đa chi trich ong rang "Bat cu tuong My nao chiu ton that nhieu nhu the se khong giu đuoc chuc trong vong ba tuan. Su coi thuong mang nguoi nhu the co le se tao nen mot đoi thu ghe gom, nhung khong tao nen mot thien tai quan su". Nhung sau đo nhan xet cua Westmoreland đa bi nha su hoc noi tieng Stanley Karnow phan bac. Truoc het, Westmoreland đa bo qua su vuot troi ve trang bi va hoa luc cua quan đoi My so voi quan đoi Viet Nam (neu quan đoi My trang bi thieu thon nhu phia Viet Nam, thi ton that cua ho se con cao hon nhieu). Stanley Karnow cung chi ra điem khac biet co ban giua tuong Giap va cac tuong My: ong khong phai la mot nguoi My đang đoi đau voi mot dan toc xa la o mot xu so xa la. Bo đoi cua ong, va nhung thuong dan ho tro ho, chien đau tren đat đai que huong minh; ho tin tuong rang cuoc khang chien truong ky cuoi cung se quet sach long kien nhan cua quan thu va đua ho đen muc đich cuoi cung la thong nhat to quoc. Chien luoc nay đa giup ong Giap đanh bai nguoi Phap va no se lai phat huy hieu qua trong cuoc chien chong lai nguoi My.
Nha su hoc Derek Frisby chi ra: tuong Giap thua hieu mot cuoc chien keo dai chac chan se mang lai nhieu ton that nhung đieu đo khong co nghia la mot phe nao đo chac chan se thang hay thua; va chi can quan đoi Viet Nam con ton tai đe tiep tuc chien đau thi y niem ve Viet Nam se tiep tuc song trong tam kham cua nhung nguoi ung ho no. Đo la ban chat cua mot cuoc chien tranh cach mang. Nhung loi chi trich cua Westmoreland danh cho tuong Giap lai chinh la chia khoa đe hieu tai sao vien tuong My đa khong the đanh bai Vo Nguyen Giap. Theo Frisby, Vo Nguyen Giap đa loi dung su y lai cua nguoi phuong Tay vao uu the vu khi đe đanh bai ho bang nhung chien thuat khong ai ngo toi. Mot vi du tieu bieu la tran Đien Bien Phu, khi Vo Nguyen Giap su dung nhung phuong tien tho so đe đua đai bac va phao phong khong đi xuyen qua nhung vung đia hinh tuong chung khong the vuot qua đuoc, va đieu nay đa khien quan Phap "chet đieng nguoi".
Đoi voi nhung chi trich tu phuong Tay rang ong la nguoi vo cam, chinh ban than Vo Nguyen Giap đa tung tra loi mot nha bao Y rang: "Nguoi phuong Đong chung toi khac nguoi phuong Tay cac ong. Chung toi đat su ton vong cua cong đong len tren loi ich ca nhan. Moi phut co hang tram, hang ngan nguoi chet tren trai đat nay. Su song hoac cai chet cua hang tram, hang ngan, tham chi hang chuc ngan con nguoi, đoi voi đong bao cua chung toi, cung la khong đang ke (đoi voi su nghiep gianh đoc lap dan toc)". Ong cho biet: nguoi Viet Nam se san sang chiu bat ky hy sinh nao va chien đau toi cung đe giai phong đat nuoc cua ho tu quan đoi nuoc ngoai, va ong cung khong ngoai le. Trong hoi ky cua minh, Vo Nguyen Giap chia se: phai chi huy mot đoi quan trang bi ngheo nan chong lai nhung đoi quan trang bi toi tan, khong the nao gianh chien thang ma khong can phai hy sinh, ong khong the thay đoi đieu đo ma chi co the tim cach han che toi đa muc đo hy sinh. Ong đa ra quyet đinh ngung Chien dich Đien Bien Phu them 2 thang đe thay đoi phuong an tac chien do e ngai viec đanh nhanh thang nhanh se gay nhieu ton that. Sau mot đem lo lang mat ngu, ong ket luan "se la tu sat neu đua bo đoi vao tran đanh ma khong chuan bi chong phao binh, xe tang va may bay đich", va ong kien quyet ra lenh ngung tan cong du rang khi đo ap luc rat lon va ong coi đo la "quyet đinh kho khan nhat trong cuoc đoi". Thuong tuong Tran Van Tra noi rang tuong Giap "la mot tong tu lenh biet đau voi tung vet thuong cua moi nguoi linh, biet tiec tung giot mau cua moi chien binh"
Giao su Fredrik Logevall nhan đinh, viec đanh bai 2 quan đoi manh nhu Phap va My khong chi đon gian la chap nhan đanh đoi bang ton that lon. Vo Nguyen Giap đa thanh cong trong viec tan dung cac loi the san co nhu đia hinh va su ung ho cua nguoi dan đe khac che uu the ve hoa luc va vu khi cua Phap va My, ngoai ra ong va cac đong su cung tranh thu đuoc su ung ho cua nhung nguoi dan Phap, My phan đoi chien tranh. Neu khong co đuong loi quan su đung đan nay thi du Viet Nam co hy sinh nhieu toi đau cung chi la vo ich truoc nhung ke thu manh nhu Phap va My. Cecil B. Currey nhan xet: cac tuong Phap va My đeu y vao su ap đao cua xe tang, may bay, phao binh voi suy nghi la cu chiem that nhieu vung đat thi se thang, ho đa khong nam đuoc yeu to can ban cua chien tranh nhu Vo Nguyen Giap. Ong co the thua trong mot so tran đanh, nhung ket qua chung cuoc thi ong luon thang. Tu tuong quan su cua Vo Nguyen Giap vua đuc rut tu lich su cua Viet Nam, vua cham pha bang nhung mau sac tu Le Loi, Tran Hung Đao, cua Ton Tu, Napoleon, cua Thomas Lawrence va nhieu nguoi khac. Ong tao nen nhung net sang tao cua chinh minh tren tam vai la Đang va nhan dan cua ong. Buc tranh hoan toan la cua rieng ong - mot kiet tac nghe thuat.
Cac đanh gia khac:

Neu nhu tieu chi chon tuong cua Ho Chu tich la "Đanh thang Đai tuong đuoc phong Đai tuong" thi suot cuoc đoi minh, Đai tuong Vo Nguyen Giap đa lan luot đo suc va đanh thang 10 đai tuong cua Phap va My (4 Phap va 6 My), chua ke đen nhieu vien đai tuong cua chinh quyen Viet Nam Cong hoa. Cac tuong linh My khi nhac đen ong van thuong goi ong la "Đai tuong 5 sao", William Westmoreland goi ong la "Tuong huyen thoai" (Legendary Giap)... Trong bach khoa toan thu cua My va cua nhieu nuoc, ten va hinh anh cua ong đuoc ghi lai nhu la mot trong nhung vi nhan quan su hien hach nhat.
Ky niem 60 nam ngay phat hanh so đau tien, Thoi bao chau A (Time Asia) đa ra so đac biet gioi thieu cac "Anh hung chau A", gom cac nhan vat lam thay đoi cuc dien chau luc trong nhung thap ky gan đay. Nhung nhan vat đuoc gioi thieu gom Mahatma Gandhi, Jawaharlal Nehru, Đai tuong Vo Nguyen Giap, thien su Thich Nhat Hanh,...
Trong mot cuon sach đuoc xuat ban tai Anh nam 2008 mang tua đe Great Military Leaders and Their Campaigns (Nhung nha lanh đao quan su lon va nhung chien dich cua ho). Sach day hon 300 trang kho lon, voi hon 500 tam anh mau minh hoa cua Nha xuat ban Thames & Hudson danh đe gioi thieu 59 nhan vat danh tieng nhat trong lich su cac cuoc chien tranh cua the gioi trong 2.500 nam qua, thu tu đuoc xep theo trinh tu thoi gian tu co đen kim. Đai tuong Vo Nguyen Giap đuoc lua chon la nhan vat thu 59, tuc la nhan vat noi bat nhat ke tu sau Chien tranh the gioi thu hai cho toi hien nay (xep thu 58 la Đo đoc Nimitz cua Hoa Ky, nguoi chi huy mat tran Thai Binh Duong trong The chien II), va Vo Nguyen Giap cung la nguoi duy nhat trong 59 nhan vat van con song khi cuon sach đuoc xuat ban.
Danh tieng cua ong khong chi bo hep o Viet Nam ma cac nuoc tren the gioi khi nhac đen ten Vo Nguyen Giap đeu bay to su nguong mo sau sac, cac dan toc chau Phi va My La-tinh tin rang chien thang Đien Bien Phu do ong chi huy la khoi nguon cho nen đoc lap ngay nay cua ho. Khi ong mat, hang chuc chinh phu cac nuoc đa gui đien chia buon. Tong thong Uruguay, Jose Mujica goi ong la "vi tuong huyen thoai", nguoi đa danh ca cuoc đoi cho su nghiep đau tranh chong ap buc va "gieo niem tin rang yeu to con nguoi chinh la chia khoa cua thang loi". Bo Ngoai giao Venezuela ra thong cao khang đinh viec Đai tuong ra đi cung la mot ton that đoi voi nguoi dan quoc gia Nam My nay. Tong thong Algerie - Abdelaziz Bouteflika - goi ong la nguoi anh hung quan đoi cua nen đoc lap Viet Nam, la nha chien luoc vi đai đa khien cho thuc dan Phap phai kinh hoang o Đien Bien Phu, va ten tuoi ong "se van mai khac sau trong ky uc cua nhan dan Algeria."


Cac tac pham chinh Mot so tac pham chinh cua Đai tuong nhu:

Tong tap hoi ky" 
Van đe dan cay (đong tac gia voi Truong Chinh), 1938;
Đoi quan giai phong, 1950
Chien tranh giai phong va quan đoi nhan dan, ba giai đoan chien luoc, 1950
Tu nhan dan ma ra, 1964;
Đien Bien Phu, 1964;
May van đe đuong loi quan su cua Đang, 1970;
Nhung nam thang khong the nao quen, 1970
Vu trang quan chung cach mang, xay dung quan đoi nhan dan, 1972;
Nhung chang đuong lich su (gom 2 tac pham đa in truoc đo la Tu nhan dan ma ra va Nhung nam thang khong the nao quen), 1977;
Chien đau trong vong vay, 1995;
Chien tranh giai phong dan toc va chien tranh bao ve To quoc, 1979;
Đuong toi Đien Bien Phu;
Đien Bien Phu điem hen lich su;
Tong hanh dinh trong mua xuan đai thang, 2000.
Tu tuong Ho Chi Minh va con đuong cach mang Viet Nam, 2000
Unforgettable Days, Vo Nguyen Giap, Nha xuat ban The gioi, 2003;
Dien Bien Phu, Vo Nguyen Giap, Nha xuat ban The gioi, 2004;
Fighting under Siege, Vo Nguyen Giap, Nha xuat ban The gioi, 2004;


Gia đinh rieng Nam 1934, Vo Nguyen Giap ket hon lan đau voi ba Nguyen Thi Quang Thai (1915-1944, em gai ba Nguyen Thi Minh Khai) va co voi nhau mot nguoi con gai la Vo Hong Anh (1939-2009). Vo Hong Anh la mot giao su, tien si khoa hoc nganh Toan-ly đa tung đoat giai thuong Kovalevskaia nam 1988.
Hai nam sau khi ba Nguyen Thi Quang Thai hy sinh, nam 1946, Vo Nguyen Giap tai hon voi giao su Đang Bich Ha (1927-2024), con gai cua giao su Đang Thai Mai (1902-1984). Vo Nguyen Giap va Đang Bich Ha co bon nguoi con, 2 gai va 2 trai

Vo Hoa Binh (1951-), con gai.
Vo Hanh Phuc (10 thang 8 nam 1952-), con gai, vo đau tien cua Truong Gia Binh nay đa li hon. Hien la Uy vien Hoi đong quan tri Tap đoan HIPT.
Vo Đien Bien (1954-), con trai. Hien la Giam đoc Cong ty Co phan Đong Son.
Vo Hong Nam (1956-), con trai. Hien la Giam đoc Cong ty Co phan May tinh Truyen thong Hong Nam.


Vinh danh Ten ong đuoc đat cho nhieu đuong, pho va cac truong hoc o nhieu noi tai Viet Nam, đac biet, tu ngay 12 thang 8 nam 2014, truong trung hoc pho thong chuyen Quang Binh đoi ten thanh Truong trung hoc pho thong chuyen Vo Nguyen Giap.
Ngay 25 thang 8 nam 2014, nhan ky niem 104 nam ngay sinh Đai tuong Vo Nguyen Giap, Tinh uy Thai Nguyen quyet đinh đoi ten Quang truong 20/08 thanh Quang Truong Vo Nguyen Giap voi dien tich 21ha.
Ngay 7 thang 2 nam 2015, đuong cao toc Nhat Tan - Noi Bai đuoc đoi ten thanh đuong Vo Nguyen Giap. Đay la tuyen đuong huyet mach noi trung tam thu đo voi San bay quoc te Noi Bai.
Ngay 8 thang 11 nam 2015, UBND tinh Tra Vinh long trong to chuc le cong bo nghi quyet cua HĐND tinh Tra Vinh ve đat ten ong cho tuyen đuong hai chieu tu cua ngo đi vao trung tam noi o Thanh pho Tra Vinh.
Ngay 22 thang 7 nam 2020, Hoi đong nhan dan thanh pho Hai Phong ban hanh Nghi quyet so 01/2020/NQ-HĐND. Theo đo, truc đuong Ho Sen - Cau Rao 2 đuoc đat ten la đuong Vo Nguyen Giap, đong thoi cau Rao 2 cung đuoc đoi ten thanh cau Vo Nguyen Giap nhu hien nay.
Sang ngay 12 thang 7 nam 2023, voi đa so đai bieu tan thanh, Hoi đong nhan dan Thanh pho Ho Chi Minh đa thong qua nghi quyet ve đoi ten Xa lo Ha Noi đoan tu cau Sai Gon đen nga tu Thu Đuc (TP Thu Đuc) co chieu dai 7,79 km thanh đuong Vo Nguyen Giap.


Chu thich Tham khao = Danh muc =
Vo Nguyen Giap (2000). Đien Bien Phu - điem hen lich su. Nha xuat ban Quan đoi nhan dan.
Vo Nguyen Giap (2009). Nhung nam thang khong the nao quen. Nha xuat ban Tre.
Currey, Cecil B. (1997). Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap. University of Nebraska Press. ISBN 1612340105.
Currey, Cecil B. (2013). Chien thang bang moi gia. Nha xuat ban The gioi.
Tran Trong Kim (1969). Mot con gio bui. Vinh Son.
Duiker, William J. (2001). Ho Chi Minh. A life (bang tieng Anh). Hyperion. ISBN 978-0786887019.
Nohlen, D; Grotz, F; Hartmann, C (2001). Elections in Asia: A data handbook. Quyen II. ISBN 0-19-924959-8.
Nguyen Khoa Điem (2002). Le Duan mot nha lanh đao loi lac, mot tu duy sang tao lon cua cach mang Viet Nam. Ha Noi: Nha xuat ban Chinh tri quoc gia. OCLC 50399651.
Pham Van Quyen (2006). 60 nam Cong an nhan dan Viet Nam. Nha xuat ban Cong an nhan dan.
Patti, Archimedes L.A (2008). Why Vietnam. Nha xuat ban Đa Nang.
Zumwalt, James G. (2011). Chan tran chi thep. Nha xuat ban tong hop thanh pho Ho Chi Minh.
Marr, David G. (2013). Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946). California: University of California Press.


Lien ket ngoai Vo Nguyen Giap tai Tu đien bach khoa Viet Nam
GIAP VO NGUYEN (1911-2013) tren Encyclopædia Universalis
Vo Nguyen Giap tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Vo Nguyen Giap tren Grand Larousse encyclopedique
Nguyen Giap Vo tren IMDb 
Bai tham luan cua Đai tuong Vo Nguyen Giap cho Hoi thao khoa hoc: Đai thang mua Xuan 1975 – Ban linh va tri tue Viet Nam do Bo Quoc phong, Thanh uy Thanh pho Ho Chi Minh, Ban Tu tuong – Van hoa Trung uong to chuc ngay 14 va 15-4-2005: Cuoc khang chien chong My cuu nuoc, thang loi vi đai, bai hoc lich su
Loi keu goi cua Đai tuong Vo Nguyen Giap chong banh truong Bac Kinh nam 1979: Nhan dan Viet Nam nhat đinh thang loi, giac Trung Quoc xam luoc nhat đinh that bai
Currey Cecil B, Senior General Vo Nguyen Giap Remembers, Cecil B Currey, Journal of Third World Studies, Fall 2003