Nghe thuat Đai Viet thoi Tran phan anh cac loai hinh nghe thuat cua nuoc Đai Viet thoi nha Tran, chu yeu tren linh vuc đieu khac va am nhac. Su phat trien cua nghe thuat phong phu, đa dang thoi Tran tao nen bo phan quan trong trong nen van minh Đai Viet đuong thoi.


Đieu khac Nghe thuat đieu khac thoi Tran la su noi tiep thoi Ly nhung cach tao hinh hien thuc khoang đat, khoe khoan hon. Yeu to tao nen net đac trung đo la su giao luu van hoa rong rai, tinh than thuong vo đuoc phat huy manh me qua cac cuoc chien.
Đieu khac va trang tri luon gan voi cong trinh kien truc. Nhung cong trinh đieu khac the hien tai cung đien, chua chien, dinh thu cac quan lai, lang mo vua chua. Đieu khac thoi Tran đuoc đanh gia la co buoc tien bo, chac khoe hon so voi thoi Ly, trong đo co mot so phu đieu khac hinh nhac cong bieu dien mang phong cach Chiem Thanh. Chan cac be, cot thuong co hinh hoa sen. Cach trang tri hoa dua tren nghe thuat dan dung.
Cham khac đe trang tri, lam ton them ve đep cho cac cong trinh kien truc. Tuy nhien, nhieu buc cham co chu đe va bo cuc đoc lap đuoc coi nhu tac pham hoan chinh, nhu: canh Dang hoa - Tau nhac (chua Thai Lac, Hung Yen), Vu nu mua (be đa chua Hoa Long, Thanh Hoa), Rong (chua Dau, Bac Ninh)... Hinh Rong thoi Tran co than hinh map map, uon khuc manh me hon Rong thoi Ly. Hinh rong đuoc cham noi tren bia va be đa, ca tren gach rat nhieu, nhung đa co nhieu tuong rong đuoc lam thanh nhung cap thanh bac cua o mot so chua va truoc cung đien. Nhung cap tuong rong nay hoan toan đung nghia la tac pham tao hinh trong khong gian ba chieu, vuot qua tinh chat trang tri cho mot vat pham khac nhu đe bia thoi Ly, no la tac pham đieu khac đoc lap tu than ton tai.
Nhung cong trinh tieu bieu thoi ky nay gom co nhung cong trinh cham khac tren go đa nhu canh cua chua Pho Minh (Nam Đinh), chua Thai Lac (Hung Yen), ho đa tren lang Tran Thu Đo (Thai Binh). Ngoai ra, con co tuong trau, ngua o lang Tran Hien Tong, mot so huong an đa nhu o chua Đau - Thuong Tin - Ha Tay, chua Thay - Quoc Oai - Ha tay, Chua Ngoc Đinh (Hong Duong - Thanh Oai - Ha Tay), chua Boi Khe (Tam Hung - Thanh Oai - Ha Tay), Chua Tong (Phuc Tho - Ha Tay), Chua Huong Trai (Hoai Đuc - Ha Tay), chua Dau - Ninh Binh, chua Thanh Lung - Phu Tho...


= Tac pham go =

Bo cua gian giua nha tien đuong chua Pho Minh gom 4 canh cham rong, song nuoc, hoa la va van hoa hinh hoc. Hai canh o giua cham đoi rong lon chau Mat Troi trong khuon hinh la đe, đuoc coi la mot tac pham đieu khac kha hoan my. Cung voi đoi sau đa tren thanh bac tam quan va đoi rong tren thanh bac gian giua tien đuong, bo canh cua nay con giu đuoc nhung dau an cua nghe thuat cham khac đoi Tran. Chua Thai Lac đuoc tu sua nhieu lan nhung van con giu đuoc nhieu di vat go thoi Tran nhu bo vi nha, cac buc con, cot cham nhac cong tau nhac, nu than chim (Kinnari), em be nang hoa sen, rong, phuong, hoa la...


= Tac pham đa =

Tuong ho o lang Tran Thu Đo la tuong ho som nhat cua ky nguyen đoc lap tu chu cua Viet Nam con lai đen nay, đuoc uoc đoan tac vao khoang nam 1264. Tuong ho đa đuoc đua ve bay o san Vien Bao tang Lich su Viet Nam, o the nam tu nhien hoi nghieng ve ben trai, gan lien than voi be thanh mot khoi, đang nghi ngoi song đau nghenh cao quan sat. Tuong co kich co dai 143 cm, cao 75 cm, rong 64 cm. Tuong ho trong tu the nam de chom day, cac chan đuoc gap lai đua ve đang truoc, đuoi dai quat ve cung phia xuoi chieu. Than minh ho đuoc the hien bang nhung mang khoi cang phong nhu thay ca co bap. Đay la tac pham đieu khac tuong tron đien hinh cua thoi Tran voi phong cach hien thuc va khoe khoan..
Chua Đau (Thanh Đao Tu) o Thuong Tin - Ha Tay con 3 đoi thanh bac đa, trong đo đac biet co 1 đoi thanh bac đa cham Rong thoi Tran con tuong đoi nguyen ven o truoc cua Tien Đuong. Thanh bac thoi Tran con nam rai rac o mot so di tich khac, nhu chua Thay - Ha Tay...
Chua Dau (hay chua Phap Van, chua Ung Tu) tram gian va cau Chin Nhip tai xa Khuong Tu (Bac Ninh) cung la cong trinh ky thuat đang ke, tuong truyen do Mac Đinh Chi xay cat.


Am nhac Ngoai loi hat a đao đuoc hinh thanh tu đoi truoc, am nhac Đai Viet thoi Tran chiu anh huong cua An Đo, Chiem Thanh va Trung Quoc. Mot so nhac cong bi bat tu Chiem Thanh trong cac cuoc chien truoc đay đa truyen nghe ca hat cho dan Đai Viet, cang ngay cang pho bien.
Trong cuoc chien chong Nguyen Mong, nha Tran bat đuoc nhac si Ly Nguyen Cat nguoi Nam Tong von la truong ban kich ca trong quan đoi Nguyen Mong. Ly Nguyen Cat phong theo tieng Viet ma soan ra cac vo tuong va huan luyen nguoi Viet dien tuong.
Nhac cu gom co trong com, tat lat, đan tranh, đan 3 day va đan 7 day, tieu, sao…
Nhac si Pham Duy cho rang anh huong cua am nhac Mong Co co the nhan thay trong đieu ngam Sa mac cua mien Bac Viet Nam. Đieu ngam Sa mac đuoc phong đoan do Ly Nguyen Cat sang tac đe to noi nho que huong, vi o Đai Viet von khong co sa mac.
Sang thoi Tran Du Tong, co nguoi phuong tro la Đinh Bang Đuc o nha Nguyen sang nuong nho vi chien tranh. Đinh Bang Đuc day nguoi Viet loi hat cam gay.
Nhay mua thuong xuyen đuoc to chuc trong cung đinh va trong dan gian. Ngoai cheo, hat a đao truyen thong kha pho bien trong dan gian va gioi quy toc.
Cac quy toc nha Tran yeu thich hat cheo va dien he. Thoi Tran Du Tong, cac quy toc trong cung đinh say me nghe thuat, nhieu vo hat cheo trong cung đinh do chinh nhung nguoi trong hoang toc dan dung, bieu dien va nha vua tu minh duyet lai, thuong hau cho nguoi dien va lam tro gioi. Viec ca hat trong cung đinh nha Tran đuoc su nha Nguyen la Tran Cuong Trung mo ta trong tac pham Su giao tap, theo đo moi lan yen tiec trong cung thuong co ca nhac va nhay mua, cac khuc ca giong nhu khuc Giang Chau Long, Nhap hoang đo cua phuong Bac, am đieu co nhung ngan hon.


Xem them Nha Tran
Nghe thuat Đai Viet thoi Ly
Nghe thuat Đai Viet thoi Mac
Nghe thuat Đai Viet thoi Le so


Tham khao Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Tran Xuan Sinh (2006), Thuyet Tran, Nha xuat ban Hai Phong


Chu thich