Gan beo hay gan ngong vo beo (tieng Phap: foie gras) la mon an đac san cua Phap lam tu gan ngong hay vit đuoc vo beo sau mot thoi gian nuoi an. Ngong đuoc nuoi bang cach an uong nhieu bap nhat co the đe co bo gan to.Nguon goc cua mon an nay rat lau đoi va đa đuoc phap luat phap đinh nghia la mot phan cua di san van hoa va am thuc quoc gia Phap. Gan ngong la mot mon ngon pho bien va noi tieng trong am thuc Phap. Ngay nay, Phap la quoc gia san xuat va tieu thu gan ngong lon nhat, tiep theo la phan con lai cua Chau Au, Hoa Ky va Trung Quoc.


Lich su Mon gan ngong đa đuoc mieu ta tren cac buc bich hoa trong mot ngoi mo 4.500 nam tuoi o Saqqara, cho thay tap tuc nuoi cuong buc ngong đa co tu thoi Ai Cap co đai. Nguoi Ai Cap co đai đa nhoi an cho mot so loai chim chan mang, bao gom ngong bang cac hat ngu coc rang hoac lam am, đe khien gan cua chung to ra
Cach nuoi nay tiep tuc o Hy Lap co đai va duoi thoi Đe quoc La Ma. Athenaeus va mot so tac gia cua Hy Lap đa ke lai trong cac tac pham cua ho ve viec nguoi Hy Lap thuc hanh vo beo vat nuoi đe lam thit bang cho an lua mi nghien tron nuoc. Pline l'Ancien thi mo ta viec nguoi La Ma su dung nhung qua va kho va nghien nat, u uot trong 20 ngay đe lam mem roi ep nhung con ngong an. Vao the ky 4, sach nau an De re coquinaria đa ghi ve cong thuc đau tien cua mon gan ngong. Mon đuoc goi bang tieng Latinh la Jecur ficatum, đuoc dich theo nghia đen la "la sung". Nguoi xua giu lai tu ficatum hoac figue (qua va) cho ten cua mon, ve sau goi la figido trong the ky 8, sau đo la fedie, feie trong the ky 12 va cuoi cung la "gan". Goc nay đuoc tim thay trong cac ngon ngu Romance, chang han nhu tieng Phap, tieng Y, tieng Bo Đao Nha, tieng Tay Ban Nha va tieng Romania.
Tu the ky 5 đen the ky 16, co rat it bang chung bang van ban hoac hinh tuong foie gras va phuong phap san xuat cua mon nay.
Cac truyen thong lam mon foie gras tiep tuc sau su sup đo cua đe che La Ma o Trung Au, dien ra trong am thuc cua cong đong Do Thai. Nguoi Do Thai thuong dung mo ngong đe nau an, vi bo voi thit va mo lon bi cam trong am thuc cua ho. Ngoai ra nguyen nhan khac la do dau o liu va dau me rat kho kiem đuoc o Trung va Tay Au. Nguoi Do Thai truyen ba hoat đong chan nuoi ngong, tu Alsace đen Urals, va cach khong che ep an, đac biet la o cac khu vuc noi ho phat trien trong ngo (đuoc gioi thieu trong the ky 17) va sau khi co su phat trien cua viec bao quan thuc pham o Alsace (phat minh ra pate gan ngong o Strasbourg vao khoang nam 1780 boi Jean-Pierre Clause, mot đau bep cua Louis Georges Erasme de Contades, đay co le la mot giai thoai nhung cong thuc gan beo đuoc cho co tu thoi nay) va Hungary. No đuoc đe cap trong mot cuon sach day nau an xuat ban o Frankfurt vao nam 1581.
Tai Phap, tu nhung nam 1980, qua trinh cong nghiep hoa san xuat dien ra, dan đen kha nang phan phoi rong rai gan beo. Cac nha san xuat “bat đau san xuat gan ngong va thit vit theo chuoi, hua hen viec tieu thu hang loat nhung chat luong cung sut giam nghiem trong”.


Su dung Mon nay rat beo va co vi khac voi gan ngong vit thong thuong. O Phap, le Noel va đau nam la luc nguoi dan tieu thu gan beo nhieu nhat. Gan beo co the an cung voi banh mi nuong, va co the đi chung voi mot dang mut ngot nhu mut trai sung, hoac trai tao tay ap chao va thuong thi đi chung voi cac loai ruou trang ngot (vin blanc liquoreux) nhu ruou Sauternes.


Phan đoi Cac to chuc bao ve quyen đong vat xem viec san xuat mon gan nay la tan nhan do cach thuc buoc vit, ngong an no qua muc va anh huong xau len suc khoe vit, ngong do co bo gan to qua co. O Hoa Ky va nhieu quoc gia khac, viec san xuat gan beo la bat hop phap. Xem them Tranh cai ve gan ngong beo.


Thu vien anh Tham khao