Phap thuoc la mot giai đoan trong lich su Viet Nam keo dai 61 nam, bat đau tu 1884 khi Phap ep trieu đinh Hue ki Hoa uoc Giap Than cho đen 1945 khi Phap mat quyen cai tri o Đong Duong. Tuy nhien, nhieu tai lieu khac cho rang thoi ky Phap thuoc can đuoc tinh tu nam 1867 (tuc la keo dai gan 80 nam), khi Nam Ky Luc tinh bi nha Nguyen cat nhuong cho Phap, tro thanh lanh tho đau tien Phap chiem đuoc trong qua trinh Phap xam luoc Đai Nam.
Trong thoi ky nay, Phap thon tinh Viet Nam, Campuchia va Lao. Mat chu quyen, Viet Nam bi chia cat thanh 3 xu rieng biet voi ba co cau hanh chinh rieng: xu thuoc đia Nam Ky va hai xu bao ho Bac va Trung Ky. Cao Mien (Campuchia), Ai Lao cung chiu su cai tri cua Phap, va nhuong đia Quang Chau Loan tiep theo bi gom vao Lien bang Đong Duong.
Thang 9 nam 1945, Phap đem quan tro lai Viet Nam. Tuy nguoi Phap đa thua nhan Viet Nam la nuoc tu do trong Lien bang Đong Duong thuoc Lien hiep Phap nhung chien tranh Đong Duong van bung no va Phap đa that bai sau 9 nam chien tranh. Phap buoc phai cong nhan nen đoc lap cua Viet Nam (cung nhu Lao va Campuchia), chinh thuc cham dut thoi ky Phap thuoc, đong thoi keo theo su sup đo he thong thuoc đia cua Phap va cac nuoc thuc dan khac tren khap the gioi vao thap nien 1950 – 1960.


Lich su = Giai đoan 1884 - truoc The chien I =

Hoa uoc Giap Than (1884), ky ket giua nha Nguyen va Phap, mo đau thoi Phap thuoc hoan toan cua Viet Nam.
Du đa đau hang Phap sau hoa uoc nay, noi bo trieu đinh nha Nguyen van phan hoa thanh 2 phe ro ret – phe chu chien va phe chu hoa. Phe chu chien kien quyet khong khuat phuc thuc dan Phap, muon giu vung nen đoc lap cua đat nuoc. Con phe chu hoa san sang quy thuan va hop tac voi Phap đe tranh tiep tuc chien tranh sau mot thoi gian dai xung đot voi Phap. Đung đau phe chu chien la đai than Ton That Thuyet, Thuong thu Bo binh, nam giu quan đoi trong tay va la nhan vat quan trong nhat trong Hoi đong phu chinh.
Ton That Thuyet huy đong so quan con lai o cac đia phuong tap trung ve Hue, bi mat to chuc phan cong. Biet đuoc tinh hinh, ngay 27 thang 6 nam 1885, tuong De Courcy (tong chi huy Phap vua đuoc cu sang) đem quan vao thang Hue nham loai tru phe chu chien, du đinh bat Ton That Thuyet. Biet truoc am muu cua Phap, nen mac du viec chuan bi chua that đay đu, đem ngay 5 thang 7 nam 1884, Ton That Thuyet van no sung truoc nham gianh the chu đong cho cuoc tan cong. Đen sang, quan Phap phan cong, đanh chiem thanh Hue, đot pha dinh thu, cuop boc cua cai va tan sat nhieu nguoi dan tren đuong tien quan. Do đo tu đay ve sau, hang nam nhan dan Hue đa lay ngay 23 thang 5 Am lich lam ngay gio chung.
Khong chi hang ngan nguoi bi giet hai ma kinh thanh Hue con bi cuop đi phan lon nhung tai san quy bau nhat. Quan Phap chiem đuoc mot so lon cua cai ma trieu đinh chua kip chuyen đi, gom 2,6 tan vang va 30 tan bac, trong so nay chi co mot phan rat nho sau nay đuoc hoan lai cho trieu đinh Hue. Con lai, so 700.000 lang bac phai đuoc 5 linh Phap đong hom trong 5 ngay moi xong va cho ve Phap.
Linh muc Pere Siefert, nhan chung su kien nay đa ghi lai: "Kho tang trong hoang cung đa mat đi gan 24 trieu quan vang va bac... Cuoc cuop can ay keo dai trong 2 thang con gay tai tieng hon cuoc cuop pha Cung đien Mua He cua Thanh Đe o Bac Kinh". Cung theo Pere Siefert, khi đoi chieu voi bang kiem ke tai san cua hoang gia, thi quan Phap đa cuop "228 vien kim cuong, 266 mon nu trang co nam kim cuong, hat trai, hat ngoc, 271 đo bang vang trong cung cua ba Tu Du. Tai cac ton mieu tho cac vua... thi hau het cac thu co the mang đi... đeu bi cuop" 
Quoc Su quan trieu Nguyen ghi: rieng tai Phu Noi vu o tang duoi cat giu 91.424 thoi bac đinh 10 lang, 78.960 thoi bac đinh 1 lang; tang tren cat giu khoang 500 lang vang, khoang 700.000 lang bac; kho gan cua Tho Chi cat giu 898 lang vang, 3.400 lang bac. Toan bo so vang bac nay đa bi Phap chiem. Tuong De Courcy, chi huy cuoc tan cong vao kinh đo Hue, ngay 24 thang 7 nam 1885 đa gui cho chinh phu Phap mot buc đien voi noi dung sau: "Tri gia phong chung cac quy vat bang vang hay bang bac dau ky trong cac ham kin la 9 trieu quan. Đa kham pha them nhieu an tin va kim sach đang gia bac trieu. Xuc tien rat kho khan viec tap trung nhung kho tang my thuat. Can cu sang đay mot chiec tau cung nhieu nhan vien thanh thao đe mang ve moi thu cung voi kho tang". Ngoai ra, trong qua trinh quan Phap truy đuoi Ton That Thuyet tu thang 7 nam 1885, đa thu giu o tinh Quang Tri 34 hom bac chua 36.557 tien bac va 6 hom bac chua 196 thoi bac, moi thoi 10 lang va 18.696 tien bac.

Sang mung 5 thang 7, Ton That Thuyet đa đua vua Ham Nghi roi kinh đo Hue chay ra son phong Tan So (Quang Tri). Ngay 13 thang 7 nam 1885, Ton That Thuyet lay danh nghia vua Ham Nghi, đa ha chieu Can Vuong lan thu nhat. Đe tranh su truy lung gat gao cua quan Phap, Ton That Thuyet lai đua Ham Nghi vuot qua đat Lao đen son phong Au Son (Huong Khe, Ha Tinh). Tai đay, Ham Nghi lai xuong chieu Can Vuong lan hai ngay 20 thang 9 nam 1885. Hai to chieu nay tap trung to cao am muu xam luoc Viet Nam cua thuc dan Phap, đong thoi keu goi si phu, van than va nhan dan ca nuoc đung len khang chien giup nha vua bao ve que huong đat nuoc.
Phong trao Can Vuong bung no. Huong ung chieu Can Vuong, nhan dan Viet Nam duoi su lanh đao cua cac si phu, van than yeu nuoc, đa đung len chong Phap:

Nghia hoi Quang Nam cua Nguyen Duy Hieu
Khoi nghia Huong Khe (1885–1896) cua Phan Đinh Phung, Cao Thang o Huong Khe, Ha Tinh.
Khoi nghia cua Nguyen Xuan On o Nghe An
Khoi nghia Ba Đinh (1886–1887) cua Đinh Cong Trang, Pham Banh o Nga Son, Thanh Hoa.
Khoi nghia cua Mai Xuan Thuong o Binh Đinh.
Khoi nghia cua Le Thanh Phuong o Phu Yen (1885–1887).
Khoi nghia Hung Linh (1886–1892) cua Tong Duy Tan o Ba Thuoc va Quang Xuong, Thanh Hoa.
Khoi nghia Bai Say (1883–1892) cua Nguyen Thien Thuat o Hung Yen
Phong trao khang chien o Thai Binh – Nam Đinh cua Ta Hien va Pham Huy Quang.
Khoi nghia Hung Hoa cua Nguyen Quang Bich o Phu Tho va Yen Bai.
Khoi nghia Thanh Son (1885–1892) cua Đoc Ngu (Nguyen Đuc Ngu) o Hoa Binh.
Khoi nghia cua Trinh Phong o Khanh Hoa (1885–1886).
Khoi nghia cua Le Truc va Nguyen Pham Tuan o Quang Binh.
Khoi nghia cua Hoang Đinh Kinh o vung Lang Son, Bac Giang.
Khoi nghia cua Le Trung Đinh, Nguyen Tu Tan o Quang Ngai.
Khoi nghia cua Truong Đinh Hoi, Nguyen Tu Nhu o Quang Tri.
Phap gay suc ep buoc hoang toc nha Nguyen phai gui thu khuyen Ham Nghi va Ton That Thuyet đau hang, song Ton That Thuyet van tuyen bo: "Ve Hue la tu minh đua chan vao cho nguc that, ma nguoi cam chia khoa la quan Phap. Thua nhan Hiep uoc 1884 la dang nuoc Nam cho ke đich. Đanh rang hoa binh la quy, nhung khong lo khoi phuc thi se mang tieng la bo giang son ma tien trieu day cong gay dung, va con co toi voi hau the".
Đem ngay 30 thang 10 nam 1888, vua Ham Nghi bi nguoi Phap bat trong luc moi nguoi đang ngu say. Bat đuoc vua Ham Nghi thuc dan Phap ra suc du do thuyet phuc, mua chuoc nha vua tre cong tac voi chung nhung vua Ham Nghi đa tu choi quyet liet. Khong mua chuoc đuoc vua Ham Nghi, thuc dan Phap quyet đinh đay vua Ham Nghi toi Algeria, mot thuoc đia cua Phap o Bac Phi. Quan Phap cung đua Đong Khanh len ngoi. Đong Khanh la mot nguoi om yeu lai hien lanh, khong dam chong Phap, nguoi Phap chen ep the nao cung nghe theo nen rat đuoc long nguoi Phap. Duoi danh nghia cua Đong Khanh, Phap lap ra mot trieu đinh moi co tinh bu nhin, Phap chi giu lai cac quan lai co thai đo than phuc va hoa hoan, khong dam gay xich mich voi nguoi Phap.
Tac gia Philippe Devillers , ghi nhan truyen thong tai Phap, giai đoan nay, gioi thieu voi du luan Phap, va du luan the gioi, ve cac chinh sach tai Viet Nam noi rieng, va Đong Duong noi chung, theo "su menh vua giai phong vua khai hoa van minh". Mot khi đa hoa nhap vao Phap thi khong nuoc nao co ly do tach ra, vi đoc lap se khien ho roi vao tinh trang lac hau. Tuy nhien, cung theo Devillers, trong khuon kho cua su menh giai phong nay, Phap chua bao gio đat ra van đe che đo tu tri hoac quyen tu quyet chinh tri cho nguoi Viet Nam.
Cac cuoc khoi nghia chong Phap van tiep tuc. Tuy nhien, phong trao Can Vuong suy yeu dan; tung cuoc khoi nghia lan luot bi tieu diet. Tu cuoi nam 1895 đau 1896, khi khoi nghia Huong Khe cua Phan Đinh Phung that bai, phong trao Can Vuong coi nhu cham dut. Đen đay thi Phap đa dap tat nhung cuoc đau tranh phan khang cua nguoi Viet, chinh thuc bat tay vao qua trinh khai thac thuoc đia tai Viet Nam.


= The chien thu nhat =

Khi buoc vao Chien tranh the gioi thu nhat, Phap đong vien hang van thanh nien nguoi Viet gia nhap quan đoi roi đua ho sang tham chien o chau Au, dan đen nhieu cuoc noi loan khap Nam Ky. Co đen 50.000 binh linh va 50.000 lao cong nguoi Viet, bi cuong che keo khoi nhung lang mac, đuoc đua sang chau Au chien đau cho Phap trong chien tranh. Ho phai chien đau tai nhung noi xa xoi la lam, hang ngan linh nguoi Viet đa chet tren bien vi tau bi ban chim, hang ngan linh khac đa tu tran o Somme va Picardy, gan bo bien Bi va rat nhieu nua hy sinh o chien truong Trung Đong đam mau. Hon 30.000 nguoi Viet Nam đa chet trong cuoc xung đot va 60.000 bi thuong.
Nguyen Ai Quoc đa cham biem viec nay nhu sau:

Nhieu binh si nguoi Viet tim cach chong lai viec bat linh cua Phap bang viec bo tron hoac chong lenh. Co cac cuoc noi day chong thuc dan nhung bi dap tat. Thang 5, nam 1916, vua Duy Tan, luc đo 16 tuoi, xuat cung tham gia cuoc noi day do Thai Phien va Tran Cao Van to chuc. Nguoi Phap đuoc mat bao ke hoach noi day nen đa bat giam va xu chem nhung nguoi lanh đao cuoc noi day. Vua Duy Tan bi truat ngoi va bi đay ra đao Reunion o An Đo Duong. 30 thang 8 nam 1917, khoi nghia Thai Nguyen, do Đoi Can dan đau, khoi phat. Khoang 120 linh cai nguc, hon 200 tu nhan, 300 dan đa noi day. Đen thang 3 nam 1918, quan Phap moi hoan toan khong che cuoc khoi nghia nay, voi chien thuat bat giu than nhan cua quan khoi nghia. Đoi Can đuoc cho la đa tu van, mot so nguoi bi bat bi ket an tu hinh, nhung nguoi khac bi ket an va đay ra Con Đao.
Nguoi dan Viet Nam con bi buoc phai chiu them nhieu suu thue nang ne đe tai tro no luc chien tranh cua Phap. Viet Nam đa phai đong gop 184 trieu đong bac duoi hinh thuc vay no va 336.000 tan luong thuc. Nhung ganh nang nay cung nhung kho khan gay ra boi tai hoa thien nhien đa tao nen nan đoi tu nam 1914 đen 1917.
Tuy nhien, đen ngay truoc Chien tranh the gioi thu hai, Viet Nam cung cac nuoc con lai trong Đong Duong, la mot trong nhung khu vuc xuat khau nhieu gao va cao su nhat the gioi, moi nam 1.500.000 tan gao va 60.000 tan cao su.


= The chien thu hai =


 Nguoi Viet tham chien tai Phap  Nam 1939, khi Chien tranh the gioi thu hai no ra, Phap cung co ke hoach huy đong thanh nien nguoi Viet đua sang Phap tham chien. Phap đa cuong buc khoang 20.000 thanh nien Viet Nam sang Phap nham thay the cong nhan trong cac xuong san xuat vu khi phai ra tran chong phat xit Đuc.
Sau khi Phap that bai qua nhanh trong tran chien nuoc Phap, nhung nguoi Viet nay bi hieu lam la linh đanh thue nen ho đa bi quan đoi Đuc Quoc xa hanh ha va bi cac ong chu Phap boc lot tham te. Nhung linh tho Viet đa phai song mot cuoc song đay ai, bi tham tren đat Phap duoi su thong tri cua quan phat xit Đuc. Nhung cong binh Viet Nam khong đuoc tra luong bong, ma con bi ket tai Phap trong 12 nam troi, khong đuoc ve nuoc.


 Đe quoc Nhat Ban tien vao Đong Duong  Ngay 30 thang 8 nam 1940 đai su Phap tai Tokyo la Arsene Henry truoc ap luc cua Nhat Ban trong Chien tranh the gioi thu hai thoa thuan cho luc luong 6.000 quan đoi cua Đe quoc Nhat Ban tien vao Đong Duong voi đieu kien Nhat Ban phai ton trong chu quyen cua Phap. Cuoc đieu đinh chua ket thuc vi Nhat đoi tang quan so len 25.000 linh nhung vi thay Phap co tri hoan, Nhat Ban đon phuong duoi su chi huy cua tuong Nakamura Akihito tien quan tu Trung Hoa qua bien gioi Bac Ky ngay 22 Thang Chin va chiem lay Lang Son ngay 24 Thang Chin. Hai ben giao tranh đen ngay hom sau, chinh phu Phap chinh thuc chap nhan moi yeu sach, viec chiem đong cung giao quyen đieu hanh nhung can cu quan su cho quan đoi Nhat va nguoc lai, hai ben se ngung chien.
Nam 1941, khi chien cuoc cang khoc liet giua phe Đong minh va phe Truc, chinh phu Vichy mo them hai cang Cam Ranh va Sai Gon cho quan đoi Nhat Ban su dung. Ngay 8 thang 12 nam 1941, trong khi Đong Duong phai ky voi Nhat mot thoa hiep phong thu chung, thi to chuc luu vong Phap quoc Tu do tuyen bo o trong tinh trang chien tranh voi Nhat sau ngay Nhat tan cong vao Tran Chau Cang, bac bo moi nhuong bo đa đuoc ky ket voi Nhat.
Ngay 8 thang 12 nam 1943, Uy ban Giai phong Quoc gia Phap (CFLN) cong bo thong cao ve Đong Duong, nhac lai tuyen bo vao 8 thang 12 nam 1941, va ban hanh quy che moi, mo rong quyen tu do cua cac nuoc trong Lien bang, nguoi Đong Duong co the giu bat cu chuc vu nao cua Nha nuoc, đong thoi cai cach che đo hai quan va thue khoa tu tri. Tuy nhien, o Đong Duong, Chinh phu Vichy cua đo đoc Decoux van giu nguyen moi co cau cai tri cua Phap.
Thang 8 nam 1944, Decoux cong bo va thuc thi mot đao luat bi mat ban cho ong nhung quyen han đac biet trong truong hop mat lien lac voi chinh phu Vichy tai Phap. Ngay 30 thang 8 nam 1944, ong gui mot buc đien cho chinh phu Vichy voi noi dung khuyen cao tranh cac hanh đong chong Nhat tai Đong Duong.
Ngay 9 thang 3 nam 1945, Nhat lat đo Phap tren toan bo Đong Duong vi nhan thay quan đoi Đong Duong thuoc Phap đang chuan bi chong Nhat sau khi Đong Minh đo bo vao Đong Duong. Ngay 9 thang 3 nam 1945, tai Sai Gon, đai su Nhat Matsumoto trao cho Đo đoc Decoux mot toi hau thu, đoi đat quan đoi Phap duoi quyen cua mot bo chi huy hon hop Nhat - Phap, đe thuc hien thoa thuan phong thu chung ngay 8 thang 12 nam 1941. Decoux đa khuoc tu. Trong vong 48 gio, tu Đo đoc Decoux đen nhung vien chuc Phap thap nhat đeu bi tuoc quyen hanh va bo tu hoac bi tap trung lai. Nhat thay Phap đieu hanh hanh chinh Viet Nam, va Đong Duong, tu ngay 10 thang 3 nam 1945.


Chinh tri = To chuc chinh quyen =

Truoc nam 1887, Bac Ky - Trung Ky la xu bao ho con Nam Ky la thuoc đia cua Phap. Nam 1887, theo đe nghi cua Bo Hai quan va Thuoc đia va Bo Ngoai giao, Tong thong Cong hoa Phap thanh lap Lien bang Đong Duong, đung đau la Toan quyen Đong Duong do Tong thong Phap bo nhiem. Toan quyen Đong Duong "la nguoi đuoc uy nhiem thi hanh quyen luc cua nuoc Cong hoa Phap tai Đong Duong" chi đao cac vien chuc đung đau 3 ky tai Viet Nam, Lao, Cao Mien thuoc Lien bang Đong Duong. He thong chinh quyen o Viet Nam đuoc phan thanh 3 ki đoc lap: Bac Ki, Trung Ki va Nam Ki. Đung đau he thong chinh quyen Bac Ki la Thong su Bac Ki; Trung Ki la Kham su Trung Ki; Nam Ki la Thong đoc Nam Ki.
Co cac co quan chuyen mon thuc hien chuc nang quan ly nha nuoc o cac linh vuc khac nhau nhu: Nha Nong - Lam va Thuong mai Đong Duong, Nha Đia li Đong Duong, Tong Thanh tra Cong chinh Đong Duong, Nha Tiep te va Van tai bien Đong Duong, Nha Tai chinh Đong Duong, Nha Kiem tra tai chinh Đong Duong, Nha Thue quan va Đoc quyen Đong Duong, Nha Truoc ba, Tai san va Tem Đong Duong, Nha Luu tru va Thu vien Đong Duong, Tong Thanh tra ve sinh va Y te cong cong Đong Duong, Ban Chi đao ham đoi Đong Duong, Nha Hoc chinh Đong Duong, Ngan kho Đong Duong... Ngoai ra con co cac to chuc tu van nhu: Hoi đong Toi cao Đong Duong (1887), Hoi đong Phong thu Đong Duong (1902), Uy ban tu van ve mo (1913), Hoi đong tu van hoc chinh Đong Duong (1917), Ban chi đao kinh te (1911)...


 Bac Ki - Trung Ki  Nam 1867, nguoi Phap thiet lap chinh quyen bao ho tai Trung Ki va Bac Ki. Tai thoi điem nay Phap bo nhiem chuc Đai bien đong tai Hue, phai vien ngoai giao do Chinh phu Phap đat ra, đuoc xep bac ngang voi Thuong thu trieu đinh nha Nguyen (đieu 20, Hiep uoc nam 1874).
Nam 1883, Chinh phu Phap đat chuc Tong uy vien Cong hoa Phap la nguoi đai đien Chinh quyen Phap tai Trung Ki va Bac Ki, đong tai Bac Ki. Sau đo mot nam, Chinh phu Phap đat ra chuc "Tong tru su Trung - Bac Ki" đung đau Chinh quyen Bao ho, truc thuoc Bo Ngoai giao va đuoc bo nhiem theo Sac lenh cua Tong thong Cong hoa Phap, đong tai Hue, la nguoi thay mat Chinh phu Phap ben canh trieu đinh Hue đe thuc hien nen "bao ho" tai Trung - Bac Ki, thay cho Tong uy vien Cong hoa Phap (đieu 5, Hiep uoc nam 1884). Duoi quyen Tong Tru su la Thong su Bac Ki va Kham su Trung Ki co tham quyen do Tong Tru su quy đinh.
Tren thuc te, Kham su Phap co quyen hanh rat lon, co quyen can du ca vao viec lap vua moi cua trieu đinh Hue. Sau khi vua Kien Phuc mat thang 7/1884, trieu đinh ton Ham Nghi len ngoi. Kham su Pierre Paul Rheinart thay Nguyen Van Tuong va Ton That Thuyet tu lap vua, khong hoi y kien đung nhu đa giao ket nen gui quan vao Hue bat Trieu đinh nha Nguyen phai xin phep. Rheinart gui cong ham cho trieu đinh Hue, noi rang: 

O Bac Ki, theo Hiep uoc nam 1883, đung đau Ha Noi, Hai Phong va cac tinh lon la Cong su Phap. Duoi quyen Cong su co cac vien chuc nguoi Phap đung đau cac tinh nho. Cong su nguoi Phap chi kiem soat cac quan lai nguoi ban xu cap tinh ma khong truc tiep cai tri va co quyen thuyen chuyen quan chuc nguoi Viet đi noi khac. Cong su chiu trach nhiem xet xu cac vu an dan su, thuong mai va an tieu hinh xay ra giua nguoi nuoc ngoai voi nhau hoac giua nguoi Viet va nguoi nuoc ngoai. Cong su con phu trach va kiem soat viec thu thue va su dung tien thu thue voi su ho tro cua Bo chanh nguoi Viet.
Đoi voi cac tinh Trung Ki, chuc Cong su đuoc lap tu nam 1885. Chuc nang cua Cong su cac tinh Trung Ki chua đuoc quy đinh cu the nhu đoi voi Bac Ki nhung theo Hiep uoc nam 1883 Cong su Phap la nguoi nam giu cac van đe ve thuong chinh va cong chinh con quan chuc cap tinh nguoi Viet van tiep tuc cai tri nhu truoc ma khong phai chiu mot su kiem soat nao cua nuoc Phap.
O cac tinh Bac va Trung Ki van ton tai chinh quyen ban xu do nguoi Viet quan li. Đung đau cap tinh la Tong đoc hoac Tuan phu. Phu ta cho Tong đoc va Tuan phu la Bo chanh va An sat. Moi tinh đuoc chia thanh cac phu, huyen hoac chau, đung đau la Tri phu, Tri huyen hoac Tri chau.
Sau khi thanh lap Lien bang Đong Duong, Phap bai bo chuc Tong Tru su Trung - Bac Ki. Bac Ki va Trung Ki co lanh đao rieng. Thong su Bac Ki chiu trach nhiem truoc Toan quyen Đong Duong la nguoi đung đau he thong hanh chinh cua Phap va An Nam tai Bac Ki. Phu ta cho Thong su Bac Ki la cac to chuc nhu Phu Thong su Bac Ki, Hoi đong Bao ho Bac Ki, Hoi đong Hoan thien giao duc Bac Ki, Cac Phong Thuong mai, Phong Canh nong Bac Ki, Uy ban tu van ki hao ban xu, Hoi đong loi ich kinh te va tai chinh cua nguoi Phap o Bac Ki va cac So chuyen mon.
Đung đau he thong hanh chinh cap tinh o Bac Ki la Cong su hoac Pho Cong su nguoi Phap thuoc quyen lanh đao truc tiep cua Thong su Bac Ki, chiu trach nhiem tren đia ban minh phu trach va bao cao voi Thong su Bac Ki. Cac tinh quan trong co ca hai chuc vu tren. O moi tinh Bac Ki co mot Toa Cong su, Hoi đong hang tinh va mot so so chuyen mon. Đung đau Ha Noi va Hai Phong la Đoc li do Toan quyen Đong Duong bo nhiem co quyen han tuong đuong Cong su chu tinh. Phu ta cho Đoc li la Hoi đong thanh pho va mot so so chuyen mon. Đung đau thanh pho nho hon la vien Cong su - Đoc li, ben canh đo co Uy ban thanh pho do Cong su - Đoc li lam Chu tich.
Ben canh bo may hanh chinh nguoi Phap cung xay dung he thong quan su tai Bac Ki. Nam 1888, nguoi Phap chia đia ban mien Bac thanh 14 Quan khu. Moi Quan khu đuoc chia thanh cac tieu quan khu gom cac đon binh. Đen nam 1891, Toan quyen Đong Duong bai bo cac Quan khu đe thiet lap cac đao quan binh đung đau la vien Tu lenh co quyen quan su va dan su. Ve quan su, Tu lenh đoc lap chi huy va to chuc moi cuoc hanh quan tren đia ban va chiu su chi đao toi cao cua Tong Tu lenh luc luong quan đoi vien chinh Phap tai Đong Duong. Ve dan su, Tu lenh chiu su chi đao toi cao truc tiep cua Toan quyen Đong Duong. Moi đao quan binh đuoc chia thanh cac Tieu quan khu, đung đau la vien si quan co quyen hanh nhu Cong su, chiu su chi đao truc tiep cua Tu lenh đao quan binh. Đen nam 1908, Toan quyen Đong Duong cai to đao quan binh. Theo đo, đao quan binh đuoc to chuc ngang voi cap tinh, đung đau la Tu lenh co quyen hanh chinh, tu phap ngang voi Cong su va chiu su chi đao truc tiep cua Thong su Bac Ki. Ve quan su, Tu lenh đao quan binh chiu su chi đao truc tiep cua Tong Tu lenh luc luong quan đoi vien chinh Phap tai Đong Duong. Moi đao quan binh co mot so Đai li. Moi đao quan binh cung co Hoi đong hang tinh nhu ben dan su.
Toa Kham su Trung Ki thiet lap nam 1886 la co quan chi đao ve moi mat hoat đong cua chinh quyen đia phuong o Trung Ki. Phu ta cho Kham su Trung Ki co cac to chuc nhu: Hoi đong Bao ho, Phong Tu van lien hiep thuong mai canh nong Trung Ki, Hoi đong hoan thien giao duc ban xu Trung Ki, Hoi đong loi ich kinh te va tai chinh cua nguoi Phap o Trung Ki; Uy ban khai thac thuoc đia Trung Ki.
Tai moi tinh Trung Ki co Cong su nguoi Phap đe nam bat cac van đe ve thuong chinh va cong chinh trong tinh. Đoi voi tinh quan trong hoac đia ban rong co them chuc Pho Cong su va đat them mot trung tam hanh chinh hoac So Đai li. O moi tinh co mot Toa Cong su va Hoi đong hang tinh phu ta cho Cong su. Đung đau thanh pho Đa Nang la Đoc li. Phu ta cho Đoc li co Uy ban thanh pho. Đung đau cac thanh pho nho hon la vien Cong su - Đoc li, ben canh đo la Uy ban thanh pho do Cong su - Đoc li lam Chu tich.
Tai Bac Ki va Trung Ki, nguoi Phap thuc hien chinh sach "cai luong huong chinh" đe can thiep vao to chuc quan li cap xa nham xoa bo su tu tri va dan chu keo dai hang ngan nam cua cong đong lang xa o Viet Nam va thay the tang lop Nho si lanh đao lang xa, đuoc dan chung bau chon nho đao đuc va hoc van, bang tang lop đia chu co the luc, đia vi nho tai san. Bang nhung cai cach he thong chinh quyen lang xa, nguoi Phap muon kiem soat dan chung chat che hon, ngan ngua nhung cuoc noi loan do gioi Nho si lanh đao va tao ra mot tang lop lanh đao đia phuong de sai bao. To chuc hanh chinh cap xa duoi thoi Phap thuoc phai chiu su giam sat va kiem soat cua chinh quyen cap tinh ve nhan su cung nhu moi hoat đong cua xa. Ly truong, xa truong la nguoi trung gian giua dan chung trong lang, xa va chinh quyen cap tinh. Ben canh Ly truong con co cac to chuc nhu Hoi đong ki muc, Hoi đong Toc bieu, Hoi đong Đai Ki muc va cac uy ban thuong truc. Nhung cai cach cua nguoi Phap dan đen te mua quan ban chuc o đia phuong va nan tham nhung, cuong hao ac ba phat trien khong kiem soat đuoc. Đay cung la mot trong nhung nguyen nhan dan đen tinh trang vo to chuc va tan ra cua xa hoi Viet Nam ma Ngo Đinh Nhu tung đe cap đen.


 Tay Nguyen  Phap xem Tay Nguyen la mot phan lanh tho Viet Nam, ke thua tu cac tuyen bo cua nha Nguyen, von coi Tay Nguyen la vung đat le thuoc. Tu luc bat đau thoi ky Phap thuoc đen nam 1898, cau truc hanh chinh do nha Nguyen thiet lap tai Tay Nguyen, cu the la cac đon vi son phong do vua Tu Đuc lap tu nam 1863, đuoc Phap giu nguyen.
Nam 1888, mot nguoi Phap goc đao Corse ten la Mayrena sang Đong Duong, chon Dakto lam vung đat cat cu va lan luot chinh phuc đuoc cac bo lac thieu so. Ong thanh lap Vuong quoc Sedang co Quoc ky va phat hanh giay bac, co cap chuc rieng va tu minh lap lam vua xung la Marie đe Nhat. Nhan thay đuoc vi tri quan trong cua vung đat Tay Nguyen, nhan co hoi Mayrena ve chau Au van đong xin vien tro tu cac cuong quoc Tay phuong, chinh phu Phap đa đua cong su Quy Nhon F. Guiomar (1889 - 1890) len tiep thu. Mayrena tren đuong tro lai Đong Duong khi qua canh Tan Gia Ba thi bi nha chuc trach giu lai. Chinh phu Phap cung ra lenh cam Mayrena nhap canh. Mayrena mat khong lau sau đo o Ma Lai. Vung Tay Nguyen ke tu nam 1889 đuoc đat duoi quyen quan ly cua Cong su Quy Nhon va vuong quoc Sedang cung bi giai tan.
Nam 1893, bac si Alexandre Yersin mo cuoc tham hiem va phat hien ra Cao nguyen Lang Biang.
Ngay 16 thang 10 nam 1898, Kham su Trung Ky la Leon Jules Pol Boulloche (1898 - 1900) đe nghi Co mat Vien trieu Nguyen giao cho Phap truc tiep phu trach an ninh tai cac cao nguyen Trung Ky. Nam 1898, khi vuong quoc Sedang bi giai tan thi ngay nam sau (tuc 1899), thuc dan Phap buoc vua Đong Khanh ban du ngay 16 Thang 10 trao cho ho Tay Nguyen đe ho co toan quyen to chuc hanh chinh va truc tiep cai tri cac dan toc thieu so o đay. Trieu đinh Hue chi giu viec bo nhiem mot vien quan Quan đao co tinh cach tuong trung. Nam 1900, Toan quyen Paul Doumer đich than thi sat Đa Lat va quyet đinh chon Đa Lat lam thanh pho nghi mat, bat đau su can thiep truc tiep tren cao nguyen.
Ve mat hanh chanh nam 1901 nguoi Phap đat so Đai ly o Tra Mi, tinh Quang Ngai đe quan ly toan vung son cuoc bon tinh Quang Nam, Quang Ngai, Binh Đinh va Phu Yen. Tuy đay chua phai la đat Cao nguyen nhung đuoc dung lam co so tiep quan dan, tach roi vung man nguoc voi mien xuoi.
Nam 1907, toa Đai ly o Kontum đoi thanh toa Cong su Kontum, cung voi viec thanh lap cac trung tam hanh chinh Kontum va Cheo Reo voi vien Cong su Kontum đau tien la Guenot. Tiep theo la tinh ly Pleiku ra đoi, cong su Phap đau tien la Leon Plantie. Thuc dan nguoi Phap bat đau len đay xay dung cac đon đien đong thoi cung ngan cam nguoi Viet len theo, tru so phu ho mo đuoc. Nam 1917, thi xa Đa Lat đuoc thanh lap voi vien Thi truong luc đo la Cunhac (1916 - 1920).
Nam 1923 thanh lap tinh Darlac duoi quyen cong su Phap Sabatier.
Sau Chien tranh the gioi thu hai, nguoi Phap ap dung chinh sach "chia đe tri" triet đe khi thay tinh the ngay cang bat loi cho che đo thuc dan. Ngay 27 thang 5 nam 1946, Cao uy Đong Duong Georges d'Argenlieu ky van ban thanh lap Xu Thuong Nam Đong Duong (tieng Phap: Pays Montagnards Du Sud Indochinois, PMSI) voi quyen tu tri cho sac dan Thuong cach biet khoi quyen quan ly cua nguoi Kinh o mien xuoi.


 Nam Ky  Theo Hiep uoc nam 1862, ba tinh mien Đong Nam Ki tro thanh thuoc đia truc thuoc Bo Hai quan va Thuoc đia do mot vien Đo đoc chiu trach nhiem ca ve dan su va quan su. Đen nam 1879, đung đau Nam Ky la Thong đoc. Duoi Thong đoc Nam Ki la: Tong Bien li chiu trach nhiem ve mat phap che; Chanh chu tri chiu trach nhiem ve van đe tai chinh va Giam đoc Nha Noi chinh.
Nha Noi chinh gom Ban Tong Thu ki, Ban Hanh chinh va Hoa giai, Ban Canh nong -Thuong mai. Duoi quyen Giam đoc Nha Noi chinh la cac Tham bien chiu trach nhiem chi đao đoi linh co trong khu vuc quan li.
Thoi ki nay, Nam Ki đuoc chia thanh bon khu vuc hanh chinh la Sai Gon, My Tho, Vinh Long va Bat Xac. Moi khu vuc hanh chinh đuoc chia thanh cac tieu khu hanh chinh (đen nam 1900 đuoc goi la tinh) gom cac tong. Đung đau tieu khu hanh chinh la vien quan nguoi Phap ngach quan cai tri. Moi tieu khu đuoc chia thanh mot so đon vi la Trung tam hanh chinh, đung đau la quan chuc nguoi Viet voi chuc danh la Đoc phu su, Tri phu hoac Tri huyen tuong đuong cap phu, huyen o Bac va Trung Ki. Moi tieu khu hanh chinh đuoc chia thanh cac tong gom nhieu xa. Chanh, Pho chanh tong do cac vien thanh tra chi đinh đuoc xep ngach nhan vien hanh chinh. Đung đau cap xa la xa truong va pho li.
Thanh pho Sai Gon đuoc thanh lap nam 1877. Thanh pho Cho Lon đuoc thanh lap nam 1879. Đung đau thanh pho la Đoc li tuong đuong quan chu tinh. Ngoai ra con co Hoi đong thanh pho co chuc nang thao luan, bieu quyet, quyet đinh nhung van đe cua thanh pho; gop y ve nhung van đe ma cap tren yeu cau va đe đat moi nguyen vong lien quan đen loi ich cua thanh pho len cap tren.
Ben canh he thong hanh chinh con co cac hoi đong phu ta nhu: Hoi đong tu mat, Hoi đong thuoc đia Nam Ki, Hoi đong tieu khu, Hoi đong hang tinh.
Sau khi thanh lap Lien bang Đong Duong, Thong đoc Nam Ki lam viec tai Toa Thong đoc Nam Ki chiu su chi đao truc tiep cua Toan quyen Đong Duong tuong đuong voi Thong su Bac Ki va Kham su Trung Ki. Chuc vu Giam đoc Nha Noi chinh bi xoa bo. Ben canh Thong đoc Nam Ki co cac to chuc phu ta Hoi đong Tu mat, Hoi đong thuoc đia, Phong Thuong mai Nam Ki, Phong Canh nong Nam Ki, Hoi đong Hoc chinh Nam Ki, Uy ban khai thac thuoc đia Nam Ki...
Nam Ki đuoc chia thanh 20 tinh va 2 thanh pho lon la Sai Gon va Cho Lon. Đung đau Sai Gon va Cho Lon la Đoc li va Pho Đoc li. Đung đau tinh la vien chuc nguoi Phap. Moi tinh co mot So Tham bien, Hoi đong hang tinh phu ta cho chu tinh. O Nam Ki khong ton tai he thong chinh quyen cap tinh cua nguoi Viet do đo nguoi Phap quan li va đieu hanh truc tiep bo may hanh chinh. Tai mot so tinh, co cac trung tam hanh chinh hoac So Đai li.
Tai Nam Ky, nguoi Phap cung cai cach he thong chinh quyen cap lang xa nham xoa bo su tu tri va dan chu o cap lang xa. Đung đau moi lang la Li truong, đung đau xa la Xa truong. Ben canh Ly truong con co cac to chuc nhu Hoi đong ki muc, Hoi đong Toc bieu, Hoi đong Đai Ki muc va cac uy ban thuong truc. Muc tieu cua nguoi Phap o Nam Ky cung tuong tu nhu Bac Ky va Trung Ky la muon kiem soat dan chung chat che hon, ngan ngua nhung cuoc noi loan do gioi Nho si lanh đao va tao ra mot tang lop lanh đao đia phuong de sai bao nhung đong thoi nguoi Phap cung tao ra tinh trang tham nhung, mua quan ban chuc o cac đia phuong.


= Cac khuynh huong chinh tri =
Nam 1927, nhung nguoi Viet theo chu nghia dan toc, dan đau boi Nguyen Thai Hoc, thanh lap Viet Nam Quoc dan Đang (giong Trung Hoa Quoc dan Đang) voi muc tieu "Lam mot cuoc cach mang quoc gia, dung vo luc đanh đo che đo thuc dan phong kien, đe lap nen mot nuoc Viet Nam Đoc lap Cong hoa. Đong thoi giup đo cac dan toc bi ap buc trong cong cuoc tranh đau gianh đoc lap cua ho, đac biet la cac nuoc lan can: Ai Lao, Cao Mien.". Đen nam 1930, sau khi cuoc khoi nghia Yen Bai that bai, Viet Nam Quoc dan Đang bi suy yeu nghiem trong, mot so lanh đao chu chot cua no phai luu vong sang Trung Quoc. Nguyen Thai Hoc bi bat va len may chem ngay 12 thang 6 nam 1931.
Nam 1930, nhung nguoi Viet theo chu nghia Marx-Lenin, dan đau boi Nguyen Ai Quoc, thanh lap Đang Cong san Đong Duong. Đang Cong san Đong Duong mau chong tro thanh muc tieu tieu diet cua Phap khi bung no cao trao cach mang nam 1930-1931 mac du to chuc cua ho than thien voi Mat tran Binh dan canh ta trong chinh quyen Phap. Nguyen Ai Quoc bi nguoi Anh bat tai Hong Kong ngay 6 thang 6 nam 1931, va bi mat roi khoi Hong Kong trong nam 1933 truoc khi bi coi la đa chet nam 1934. Nguoi Phap khong ngung tuyen truyen Đang Cong san Đong Duong la tay sai cua Quoc te Cong san đang tim cach noi day chong lai Phap va lam suy yeu phuong Tay.
Tai Viet Nam, mot thoi, tu thap nien 1930 cum tu "chu nghia quoc gia" hay đuoc dung. Trong thoi Phap thuoc, mot so nhom theo chu nghia nay ung ho che đo bao ho cua Phap tai Đong Duong, ung ho chu nghia quoc gia o Phap (chi cac nhom chinh tri canh huu hay cuc huu o Phap). Co nhom nam 1939 khi canh huu thang cu o Phap, đa keu goi "tu gia het chu nghia xa hoi, quoc te, cong san xet ra khong co loi gi cho tien đo To quoc đi, đe quay đau ve phung su chu nghia quoc gia", ho cho la cac ly tuong kia "khong lay thuc nghiem ra ma suy xet, chi chay theo ly tuong suong" va xem mot so nuoc "đem ra thuc hanh đeu that bai ca", ho keu goi "trong cay vao su chi đao cua nuoc Phap bao ho,... yeu cau nuoc Phap gay dung cho nuoc ta mot quoc gia, co chinh phu chiu trach nhiem cac viec noi tri truoc mot Dan vien co quyen lap phap". Tuc đoi quyen tu tri chu khong phai đoc lap.
Ho bac bo quan điem cua "bon thanh nien... cu nhut đinh theo đoi van minh Au - My ma thoi", va keu goi "khoi phuc quoc quyen, chan hung quoc the", bac bo "tu tuong va oc đang phai đa lam cho quoc dan Viet Nam tam phan ngu liet", va "đoi tu tri", "quan chu lap hien". Ho bac bo "thuyet xa hoi, thuyet quoc te cung đang vien ta phai đi co đong tu do", cho đo la "trai voi tinh than "trung quan ai quoc" cua dan chung, trai voi luan ly Phat đa, Khong Tu, khac voi chu nghia quoc gia cai re tu đoi Trung Nu vuong đuoi To Đinh, Trieu Au đuoi quan Ngo", keu goi "chi co ai la thuc thoi, co long yeu nuoc trung vua von san, chi dua vao cai chu nghia "Phap Nam hop tac", "Phap Viet đe hue", hoc đoi nguoi quy quoc, lam cho nuoc đuoc manh, dan đuoc giau len đa".
Theo bao Trang An nhung nguoi nay chu truong "Neu chung ta mong co ngay kia, nuoc Phap se theo hoa uoc 6 juin 1884, thi hanh triet đe giao gia ve quoc quyen cho chung ta tu tri lay viec nuoc nha ta, thi truoc het chung ta cung phai bat chuoc nguoi Phap đong tam hiep luc lai, tren duoi mot long, quan dan mot da, cu quoc hiep nhat, khien cho nuoc Phap kinh ne, nuoc Phap tin can moi đuoc". Mot so chinh tri gia theo chieu huong nay tieu bieu nhu Bui Quang Chieu, Pham Quynh...nhung đuong loi cu the khong giong nhau. Ho chong lai Mat tran Binh dan (canh ta) o Phap. Pham Quynh, Ngo Đinh Khoi... tieu bieu cho khuynh huong bao ho Phap, quan chu kem dan quyen, sau co huong than Nhat, la nhom "quoc gia" nhat, Bui Quang Chieu co huong tu do, va lap hien kieu dan chu tu san, sau nga xu huong xa hoi cap tien, pha tron chu nghia tu do va xa hoi, gan đuong loi Gandhi nhung ung ho bao ho Phap, mot thoi gian ngan lien ket voi nhom ung ho tho thuyen cong san va xa hoi. Ho Van Nga thi dua vao Nhat ung ho đoc lap. Ngoai ra con co "Quoc gia Xa hoi" (goi tat la Quoc xa) nhu nhom Đai Viet cua Tran Trong Kim,... Phap thoi gian đo cung co Đang Quoc gia Xa hoi Phap, co chi nhanh tai Đong Duong.


= Cac phong trao chong Phap =

Trong khi co gang khai thac tai nguyen thien nhien cua Đong Duong va nhan luc đe đanh Chien tranh the gioi thu nhat, Phap tran ap tat ca hoat đong tu tap yeu nuoc o Viet Nam. Nhieu cuoc noi loan chong thuc dan boc phat tai Viet Nam nhung đa bi Phap đan ap de dang.
Cuoc phan khang đau tien la do Ton That Thuyet voi tran phan cong o Kinh thanh Hue, nhung sau đo bi quan Phap đay lui, trieu đinh Ham Nghi lui ve Quang Tri, roi Ha Tinh. Ngay 13 thang 7, Chieu Can Vuong đuoc ban ra, phai chu chien va cac tho hao o cac đia phuong khoi nghia huong ung, tao nen phong trao Can Vuong. Phong trao thu hut đuoc mot so cac quan lai trong trieu đinh va van than. Ngoai ra, phong trao con thu hut đong đao cac tang lop nguoi Viet yeu nuoc thoi bay gio.
Phong trao Can vuong thuc chat đa tro thanh mot he thong cac cuoc khoi nghia vu trang tren khap ca nuoc, huong ung chieu Can Vuong cua vua Ham Nghi, keo dai tu 1885 cho đen 1896. Cac cuoc khoi nghia no ra rong khap va tap trung nhat o cac tinh đong bang, nhung quan đoi Phap dung nhung uu the ve hoa luc đe nhanh chong đan ap cac nghia quan. Cac cuoc khoi nghia tieu bieu thoi ky nay gom co: khoi nghia Ba Đinh, khoi nghia Nghe An, khoi nghia Binh Đinh, khoi nghia Thai Binh, Nam Đinh, hoat đong cua Nghia hoi Quang Nam...
Nam 1888, vua Ham Nghi bi Phap bat, ong cu tuyet hop tac voi Phap.Thuc dan Phap quyet đinh đua vua Ham Nghi đi đay tai Algerie, mot thuoc đia cua Phap o Bac Phi (chau Phi). cac cuoc khoi nghia chong Phap van tiep tuc nhung suy yeu dan. Cac luc luong nghia quan bi đay lui ve cac khu vuc thuong du, trung du hay vung lau say ram rap nhu Hung Linh cua Tong Duy Tan, Thanh Son cua Đoc Ngu, Rung Gia cua Đe Kieu, Bai Say, Hai Song cua Nguyen Thien Thuat, Huong Khe cua Phan Đinh Phung va Cao Thang... Đen nam 1896, phong trao Can Vuong tan ra.
Ngoai ra, thoi ky nay con co khoi nghia Yen The, thu linh cua cuoc khoi nghia nay la Hoang Hoa Tham co lien quan toi phong trao Can Vuong. Cuoc khoi nghia nay keo dai toi nam 1913 thi bi dap tat.
Ngay 27/7/1908, xay ra vu Ha thanh đau đoc nham vao binh linh Phap o Ha Noi co su tham gia cua Hoang Hoa Tham. Cuoc binh bien nay đuoc chuan bi rat chu đao, theo đo nghia quan se ban pha đon binh Phap tai Đon Thuy (nay la Benh vien Quan đoi 108, Ha Noi) bang đai bac nham vo hieu hoa đon nay. Cac đon binh tai Son Tay va Bac Ninh se bi chan đanh, khong cho quan Phap tiep cuu Ha Noi. Quan Đe Tham cho ngoai thanh Ha Noi, cho tin hieu tu trong thanh, se đanh Gia Lam va cat đuong xe lua va đien thoai. Tuy nhien cuoc binh bien that bai, quan Đe Tham phai rut ve, 24 nguoi tham gia cuoc binh bien bi Phap xu tu bang cach chem đau, 70 nguoi bi xu tu chung than.
Nam 1916, vua Duy Tan xuat cung tham gia cuoc noi day do Thai Phien va Tran Cao Van to chuc. Nguoi Phap đuoc mat bao ke hoach noi day. Phap bat Trieu đinh Hue phai xet xu nhung lanh đao cua cuoc khoi nghia. Bon đai than gom Thai Phien, Tran Cao Van, Ton That Đe va Nguyen Quang Sieu bi chem đau o An Hoa. Vua Duy Tan bi truat ngoi va đay đi đao La Reunion o An Đo Duong cung voi vua cha la Thanh Thai vao nam 1916.
Mot trong nhung cuoc noi day lon nhat nam 1916 la cuoc khoi nghia Thai Nguyen o mien Bac. Khoang 300 binh linh nguoi Viet đa noi day, phong thich va cap sung ong cho 200 tu binh chinh tri cung vai tram dan đia phuong. Nghia quan đanh chiem va lam chu Thai Nguyen trong nhieu ngay lien, voi hy vong đuoc tiep vien boi Trung Quoc Quoc Dan Đang. Khi khong ai đen giup ho, Phap đa đanh chiem lai Thai Nguyen va truy sat hau het cac nghia quan.
Mot linh Phap đa viet trong hoi ky:

Trong thoi ky toi o đay (o Bac Ki), khong co tuan nao la toi khong thay vai cai đau rung. Trong nhung canh ay, toi chi con ghi nho đuoc mot đieu la chung ta (nguoi Phap) con đoc ac, con da man hon ca bon ke cuop nha nghe. Tai sao lai co nhung hanh vi quai ac đen the đoi voi mot con nguoi tu sap phai chet? Tai sao lai dung nhuc hinh, tai sao phai giai tung đoan tu đi beu khap xom lang?


Kinh te - van hoa - xa hoi = Kinh te =

Theo sac lenh ngay 17-10-1887, thuc dan Phap thanh lap Lien bang Đong Duong, thoi điem đo moi bao gom co Bac Ki, Trung Ki, Nam Ki va Campuchia, truc thuoc Bo Hai quan va Thuoc đia. Ngay 19- 4-1899, Tong thong Phap ra sac lenh sap nhap them Lao vao Lien bang Đong Duong. Viet Nam bi chia cat lam 3 ki: Bac Ki, Trung Ki va Nam Ki voi ba che đo cai tri khac nhau. Bac Ki va Trung Ki la hai xu bao ho van con giu lai chinh quyen phong kien ve hinh thuc; Nam Ki la đat thuoc đia hoan toan do Phap nam cung voi Lao va Campuchia cung la đat bao ho cua Phap, hop thanh Lien bang Đong Duong. Viet Nam, Lao, Campuchia bi xoa ten tren ban đo the gioi.

Vao giai đoan đau, thuc dan Phap chi moi chu trong vao hai linh vuc chu yeu la nong nghiep va khai mo.

Nong nghiep: Nam 1897, Phap ep trieu Nguyen ky đieu uoc "nhuong" quyen "khai khan đat hoang" cho ho. Ngay sau đo, Phap tang cuong cuop đoat đat đai, lap cac khu đon đien lon đe trong cao su, thu cay cong nghiep ma Phap coi trong khi đo.
Cong nghiep: chu trong khai thac mo than va kim loai. Tuy nhien Phap khong xay nha may luyen kim tai Viet Nam, tat ca khoang san đuoc cho ve Phap. Phan lon cac xi nghiep khai mo nam trong tay nhung tap đoan tu ban Phap. Phuong thuc hoat đong la tan dung nhan cong lao đong re mat, sao cho chi phi san xuat giam xuong muc thap nhat đe thu loi nhuan cao.
Giao thong van tai: xay dung he thong đuong giao thong hien đai, vua phuc vu lam an lau dai, vua nham muc đich quan su.
Thuong nghiep: Viet Nam tro thanh thi truong đoc quyen cua tu ban Phap, Phap đoc quyen thu thue xuat nhap khau. Tat ca hang hoa Viet Nam ma Phap can đeu phai uu tien xuat sang Phap, khong đuoc xuat khau sang nuoc khac, nhung hang hoa ma Phap thua e hoac kem pham chat so voi hang hoa cua cac nuoc khac thi Phap xuat sang Viet Nam.


 Nong nghiep  Duoi thoi Phap thuoc, đia chu phong kien tiep tuc đuoc duy tri. Ngoai ra con co them viec chiem huu dien tich lon đat đai cua thuc dan Phap va giao hoi Thien Chua giao. O Bac Ki, tinh đen nam 1902, nguoi Phap đa chiem huu 182.000 hec ta đat trong đo co 50.000 hec ta o cac vung tru phu nhat. Sau khi chiem đat, thuc dan Phap chu yeu van ap dung phuong phap phat canh thu to. Mot so tu ban thuc dan co kinh doanh trong nhung so đon đien moi theo loi tu ban chu nghia, nhung so nay it, chu yeu la nham tan dung nhan cong re mat. Ngoai đia chu Phap, giao hoi Thien Chua chi rieng o Nam Ky đa so huu 1/4 dien tich đat canh tac. Đau nam 1945, nong dan chiem 95% dan so Viet Nam nhung lam chu khong qua 30% dien tich ruong đat. Rieng tang lop nong dan ngheo (khong co hoac chi co rat it ruong đat) chiem 60% dan so nong thon, nhung chi co khoang 10% ruong đat. Con giai cap đia chu phong kien Viet Nam, đia chu thuc dan Phap, đia chu Cong giao chiem khong toi 5% dan so nhung chiem huu 70% ruong đat.
O mien Bac truoc nam 1945, chi co 4% dan so đa chiem huu toi 24,5% tong so ruong đat. Con lai phan lon nong dan ngheo thi khong co hoac chi co rat it đat canh tac. Ngay tu cuoi nhung nam 1920, Nguyen Ai Quoc đa mo ta nong dan Viet Nam nhu sau: "Ruong bi Tay chiem het, khong đu ma cay. Gao bi no cho het, khong đu ma an. Lam nhieu, đuoc it, thue nang... Đen noi chet đoi, hoac ban vo đo con, hoac đem than lam no le nhu nhung nguoi no cho đi Tan the gioi..." . Mien Bac Viet Nam thuong roi vao tinh trang đoi kem khi mat mua hoac gap thien tai, lu lut. Cac lan vo đe vao cac nam 1893, 1899, 1904, 1905, 1911, 1913, 1915, 1926, 1936, trong đo lon nhat la nam 1915, khien cho Bac bo đieu tan, du đa co nhung no luc tri thuy cua chinh quyen nhu đap chan song Đuong 1892, đap tran Vinh Yen 1895, đap đe lien tuc tu 1918 đen 1944, đap Đay 1937. Trong nan đoi nam At Dau lam 2 trieu nguoi chet, ty le chet đoi cao nhat la nhung nong dan khong co đat canh tac.
Tai mien Trung, tuy san luong lua va ca phe tang dan o Bac Trung Ky , cung nhu thuy loi va chan nuoi co nhieu tien bo, nhung san luong lua tren đau nguoi giam mot nua vao nam 1945 so voi đau the ky 20 . Viec nay cung voi su boc lot tang cuong khien nong dan bi ban cung hoa.
O Nam Ky, nguoi Phap som nhan thay tiem nang thu loi nhuan tu nong nghiep cua vung nay. Tai đay, tinh đen nam 1936, Phap đa đao đuoc 1360 km kenh chinh, 2500 km kenh phu voi kinh phi khoang 54 đen 58 trieu Franc. He thong kenh đao đuoc thuc hien trong khoang 80 nam o Nam Ky đa lam thay đoi han dien mao nong nghiep o Đong bang Song Cuu Long khien dien tich đat canh tac đuoc mo rong, san luong lua moi ngay mot tang, hinh thanh nen thi truong hang hoa nong nghiep. Giao thong van tai cung phat huy hieu qua qua he thong đuong thuy. Nguoi Phap thuc đay viec khai khan rung tram, đong co va cac vung đat thap o Nam Ky nhu Long Xuyen, Chau Đoc va Đong Thap Muoi. Trong nua the ky (1880-1937), dien tich trong lua tang len 420% (1880: 522.000 mau; 1937: 2,2 trieu mau), so lua xuat cang tang len 545% (1880: 284.000 tan; 1937: 1,5 trieu tan), so dan tang 260% (1880: 1,7 trieu, 1937: 4,5 trieu). Phap ban đat cho cac đien chu nguoi Phap va nguoi Viet, bao gom cac đien chu thuoc tu đai phu ho Nam Ky, thu ve 235 trieu Franc. Đien chu lon chiem 1.035.000 ha, đien chu nho chiem 620.000 ha, quan nho chiem 230.000 ha, con lai 500.000 ha cho hon 4 trieu nong dan. Muc đia to pho bien la 50% , va ta đien chi co thu nhap bang khoang 2,7% so voi đia chu .


 Cong nghiep   Thuong nghiep  Phap gianh đoc quyen buon ban nhieu mat hang quan trong. Ban an che đo thuc dan Phap cua Ho Chi Minh đa trich dan: "Noi đen cac mon đoc quyen, nguoi ta co the hinh dung Đong Duong nhu mot con nai beo map bi troi chat va đuong hap hoi duoi nhung cai mo quap cua mot bay dieu hau ria roi mai khong thay no".


 Dich vu   Co so ha tang   Cac loai thue  Chinh quyen thuc dan Phap thu loi tuc thuoc đia thong qua he thong cac sac thue, nhieu loai thue đuoc đat ra mot cach vo ly. Cac loai thue đuoc thu va phan chia theo hai loai ngan sach: thu cho Ngan sach Đong duong (chu yeu la thue quan, thue ruou, thuoc phien, muoi,..) va thu cho Ngan sach đia phuong gom cac xu (Bac ki, Trung ki, Nam ki) va cac tinh (chu yeu la thue than, thue ruong đat, thue lao dich,...):

Thue chu yeu thu cho ngan sach Đong Duong:
Thue quan (con goi la thue đoan, thue thuong chinh): thi hanh cho đen nam 1940, theo đo Viet Nam phai dung chung mot che đo thue quan do nuoc Phap đat ra. Phap bao ho san pham nao thi Viet Nam cung phai bao ho san pham đo. Nho hang rao thue quan bao ho, Phap tu do đua hang voi chat luong thap, gia đat vao thi truong Viet Nam. Trong cuon sach "Van đe dan cay", Truong Chinh va Vo Nguyen Giap đa viet: "ho vo đuoc mot so loi cao hon voi so loi cua ho thuong co tren thi truong the gioi". So loi cao đo, trong kinh te chinh tri hoc goi la "thang du loi nhuan thuoc đia".
Thue gian thu (Cong quan): Thuong bao đam khoang 70% tong so thu cua ngan sach Đong duong, chu yeu la thue muoi, thue ruou, thue thuoc phien, thong qua che đo đoc quyen mua ban cua Phap:
Thue muoi: Phap quy đinh toan bo so muoi ma dan san xuat phai ban het cho nha nuoc Phap voi gia re, roi Nha nuoc ban lai cho dan (ke ca nguoi truc tiep san xuat muoi) voi gia cao hon, đe huong loi nhuan. Khong chi phuc vu muc tieu tan thu cua chinh quyen Phap ma con mang y nghia chinh tri: Phap co the dung muoi lam ap luc voi nhan dan khi can, vi muoi la mat hang thiet yeu cua nguoi dan.
Thue ruou: Phap cam moi viec nau ruou cua tu nhan Viet nam (ke ca viec tu nau ruou đe uong), đong thoi giao chi tieu ban "ruou ty" cho chinh quyen tong, xa đe thu loi nhuan.
Thue thuoc phien: Phap mua va che bien thuoc phien, khuyen khich dan Viet tieu thu, mo tiem hut thuoc phien đe tao đuoc nguon thu lon cho chinh quyen Phap.
Thue chu yeu thu cho ngan sach cac xu (ki):chu yeu gom cac thu thue cu duoi thoi phong kien nhu thue than, thue ruong đat, thue lao dich va đuoc sua đoi theo huong tang muc thu ngay cang cao hon:
Thue than (thue đinh): Moi dan đinh tu 18 đen 60 tuoi đeu phai đong thue nay. Truoc kia, thue than chi thu cua nguoi co it nhieu tai san, co kha nang đong thue, đuoc chia ruong đat cong, nhung nay thi Phap thu toan bo. Thue than đa tao them cho Phap so thu rat lon, nhung đoi voi dan ngheo, moi khi đen vu thue (thang 5 am lich) thi nguoi ngheo lai xon xao, nhieu nguoi bi bat hoac phai bo que huong đe tron thue. Canh tuong đau long cua viec đong thue than đa đuoc nha van đuong thoi Ngo Tat To mo ta chi tiet trong tac pham Tat đen.
Thue ruong đat (thue đien tho): Tu nam 1897, Toan quyen Đong Duong đa nhieu lan cho đieu chinh lai theo 4 hang đien, 6 hang tho (đat). Muc thue chu yeu la tang len, kem voi nhung khoan phu thu, nhung dien tich lam can cu tinh mau, sao lai đieu chinh giam xuong. Vi du: Theo quy đinh tu thoi Tu Đuc (1847-1883), moi mau Viet nam la 4.970 m2. Nam 1897, o Bac ky, Phap quy đinh moi mau chi co 3.600 m2. Vi vay thue phai nop thuc te tang len, co khi đen 2-3 lan.
Thue lao dich: Ve nguyen tac, thue lao dich đa chuyen thanh tien (gan voi thue than hoac nop ngan sach tinh, xa) đe su dung vao viec xay dung, tu bo đuong sa, đe đieu... Nhung tren thuc te, khi can lam đuong hoac đap đe, Chinh phu van huy đong nhan luc đi lam, ke ca trong nhung ngay mua cay cay, thu hoach nong nghiep.


 Buon ban ruou va thuoc phien  Thuoc phien la mat hang đuoc Phap cong khai buon ban, khuyen khich nguoi Viet su dung chu khong bi cam nhu o chinh quoc. Loi nhuan tu thuoc phien đa đong gop toi 25% vao ngan sach cua Phap o Đong Duong. Tong ngan sach nam 1905 la 32 trieu đong Đong Duong, trong so nay nguon thu tu đoc quyen ban thuoc phien la 8,1 trieu. Tinh đen nam 1900 thi loi nhuan Phap thu đuoc tu thuoc phien đat hon phan nua so tien thu nhap cua toan Lien bang Đong Duong. Rieng viec phan phoi ban le la đe cho tu nhan, đa so la nguoi Hoa. Thuoc phien đa tro thanh mot cong cu huu hieu vua đe thu loi nhuan, vua đe lam suy sup y chi phan khang cua nguoi Viet. Toan quyen Đong Duong Albert Sarraut tung co thu gui vien Cong su duoi quyen: 

Toi tran trong yeu cau ong vui long giup đo nhung co gang cua Nha Thuong chinh trong viec đat them đai ly ban le thuoc phien va ruou, theo chi thi cua ong Tong giam đoc Nha Thuong chinh Đong Duong.
Đe tien hanh viec đo, toi xin gui ong mot ban danh sach nhung đai ly can đat trong cac xa đa ke ten; phan lon cac xa nay, toi nay, van hoan toan chua co ruou va thuoc phien. Qua cac Tinh truong va cac Xa truong Cao Mien, ong co the dung anh huong to tat cua ong đe lam cho mot so tieu thuong nguoi ban xu thay rang buon them ruou va thuoc phien la rat co loi.
Chung ta chi co the đat ket qua my man, neu chung ta hop đong voi nhau chat che va lien tuc, vi loi ich toi cao cua ngan kho."

Thap nien 1930, cu mot nghin lang thi co đen 1.500 đai ly ban le ruou va thuoc phien. Nhung cung trong so mot nghin lang đo lai chi co 10 truong hoc. Nan nghien thuoc phien tro thanh mot van nan nghiem trong trong xa hoi Viet Nam.
Ve viec buon ruou, vi bat buoc phai tra nhung khoan chi tieu thuong xuyen, nhung mon kinh phi ngay cang tang cua Phu toan quyen, cua nhung cong trinh kien thiet quan su va nhung khoan luong cho mot đam đong cong chuc tu Paris, cho nen Chinh phu thuoc đia đa tim moi cach thuc đay viec tang muc tieu thu ruou len. Vi vay, Phap đe ra quy đinh cac lang phai mua so ruou toi thieu tinh theo dan so. Phap an đinh tren thuc te muc ruou ma moi nguoi ban xu buoc phai uong hang nam, ke ca nguoi gia, phu nu, tre em, ca đen tre em con bu me. Dan mot lang Bac Ki buoc phai mua qua nhieu ruou, thay truoc nguy co đe doa ay, đa keu voi vien quan nguoi Phap tai đia phuong rang: "Ngay đen cai an, chung toi cung khong co gi ca". Quan Phap đap: "Chung may quen ngay ba bua, bay gio bot đi mot bua, hay neu can thi bot đi mot bua ruoi la co the mua ruou cua nha nuoc".
Nguoi An Nam quen dung ruou tu 20 đen 22 đo; trong khi nguoi Phap bat ho dung ruou tu 40 đen 45 đo. Thu ruou ma Phap đoc quyen buon ban va buoc dan Viet Nam phai uong đuoc cat bang thu gao re tien, pha them chat hoa hoc (đe giam chi phi san xuat), nen co mui vi nong nac kho chiu va gay hai rat lon cho suc khoe.


= Giao duc =

Ngay sau khi chiem đuoc Nam Ki, Phap co gang thiet lap mot he thong giao duc theo mo hinh Phap gom hai bac, tieu hoc va trung hoc voi tong thoi gian hoc la 6 nam. Tieu hoc tap đoc va viet chu Quoc ngu, chu Nho, tieng Phap; tieng Phap can ban; toan so đang; hinh hoc so đang; khai niem đo đac; tong quan ve lich su va đia ly. Đen bac trung hoc, hoc sinh se hoc ky hon ve tieng Phap, van hoc Phap; lam luan bang tieng Phap, quoc ngu va chu Nho va nhieu noi dung nang cao hon ve toan, vu tru, vat ly, hoi hoa... Nam 1879, nghi đinh cai to giao duc Nam Ki đuoc ban hanh, chia chuong trinh hoc lam ba cap voi tong thoi gian hoc la 10 nam. Cap mot hoc trong ba nam, day Phap van, Quoc ngu va Han van. Cap hai co thoi luong ba nam, moi tuan se danh hai gio cho chu Nho va Quoc ngu, con lai danh cho tieng Phap. Cap ba se hoc trong bon nam voi nhieu noi dung, day bang tieng Phap nhu so hoc, hinh hoc phang, đai so, luong giac, trac luong, ve, đia ly, vu tru, hoa hoc, vat ly, van vat hoc... Nhung nam đau, soai phu Nam Ki gap rat nhieu kho khan khi he thong truong Nho hoc giai tan. Cac thay đo di cu ra Trung Ki thuoc trieu đinh Hue đe tiep tuc day hoc. Nhieu hoc tro tham gia cac luc luong nghia quan.
Sau khi chiem đuoc Bac Ki va Trung Ki, nam 1906 Phap thuc hien cai cach giao duc. Phap thiet lap he thong tieu hoc do chinh quyen đai tho voi ten goi la đe nhi cap (tieu hoc) va đe tam cap (trung hoc). Chuong trinh hoc đuoc them vao noi dung moi nhat cua khoa hoc phuong Tay, tri thuc thuc hanh thong dung. Chinh quyen thuc dan o Viet Nam cho mo hai he thong truong hoc: truong Han hoc co cai to đoi chut va he thong truong Phap - Viet. Hai he thong truong Han hoc va truong Phap Viet cung ton tai song song đuoc trieu đinh nha Nguyen chap thuan. Truong Han hoc chi duy tri tam thoi, đa đuoc thay the bang truong Phap - Viet tren ca nuoc ke tu thap nien 1910. He thong giao duc Nho hoc cu tro nen khong hop thoi. Nha Nguyen ban đau cai cach ky thi Huong bang cach đua chu Quoc ngu vao noi dung thi sau đo bai bo luon cac ky thi thuoc he thong Khoa bang Viet Nam vao nam 1919. Nam 1917, Toan quyen Đong Duong Albert Sarraut ky nghi đinh ban hanh tong quy che nen hoc chinh toan coi Đong Duong voi muc tieu thong nhat nen giao duc ban xu, tien toi xoa bo nen giao duc cu. Nen hoc chinh luc nay đuoc chia lam ba cap, cap mot la cac truong tieu hoc, cap hai la cao đang tieu hoc, cap ba la bac trung hoc (tu tai), voi hai he thong giao duc gom truong Phap va truong ban xu. Truong Phap su dung chuong trinh giao khoa Phap o Đong Duong gan giong nhu ben Phap va hoan toan day tieng Phap, khong day tieng Viet. Tai truong ban xu, o bac Tieu hoc sach giao khoa do Nha Hoc chinh Đong Phap bien soan va xuat ban. Tu bac Cao đang Tieu hoc tro len thi dung sach giao khoa xuat ban o Phap. Sach giao khoa mot so mon nhu Lich su Viet Nam, Đia ly Đong Duong, Van hoc Viet Nam do cac giao chuc nguoi Phap hay nguoi Viet bien soan va xuat ban. Voi đot cai cach giao duc lan hai, chu Quoc ngu đa hoan toan thay the chu Han. Chuong trinh hoc bao gom ca khoa hoc tu nhien va khoa hoc xa hoi voi tinh he thong cao. Ben canh cac truong pho thong, Phap con lap ra truong day nghe đe đao tao ra cong nhan cho cac nganh cong nghiep thuoc đia. Tuy vay, tren toan Viet Nam, tinh đen nam 1906 moi chi co 25 truong hoc tieu hoc Phap - Viet va tinh đen het nam 1913 moi chi co 10 van hoc sinh cac cap (trong tong so 20 trieu dan luc bay gio). Su phat trien giao duc cung khong đeu khap: Tat ca cac vung mien nui đeu khong co truong hoc, rieng tinh Son La mai đen 1917 moi co 1 truong so hoc.
Đen nam 1945, toan Đong Duong chi co Vien Đai hoc Đong Duong bao gom 10 truong thanh vien: Cao đang Y khoa, Cao đang Nong nghiep, Cao đang Thu y, Cao đang Cong chinh, Cao đang Đia chinh, Cao đang Luat khoa, Cao đang Khoa hoc, Cao đang My thuat.... Vien đai hoc Đong Duong chi đao tao bac đai hoc. Neu sinh vien muon hoc sau đai hoc thi phai sang Phap. Nam hoc 1944-1945, ca Vien nay co 1.575 sinh vien (so voi tong dan so Viet Nam khi đo la 23 trieu). Phan lon hoc sinh va sinh vien đai hoc, cao đang đeu la con em cac gia đinh giau co hoac co đia vi nhat đinh trong xa hoi luc bay gio. Cac gia đinh nong dan, nhan dan lao đong ngheo rat it co kha nang cho con em theo hoc.
Ve giao duc tieu hoc, trung binh mot tinh chi co khoang tu 2 đen 4 truong Tieu hoc, moi truong co tu tren 100 đen vai tram hoc sinh. Cac thanh pho lon moi co truong Cao đang Tieu hoc nhu Ha Noi, Hai Phong, Nam Đinh, Lang Son (Bac Ki), Thanh Hoa, Nghe An (Vinh), Hue, Quy Nhon (Trung Ky), Sai Gon, Can Tho, My Tho (Nam Ky). Bac Trung hoc (bac Tu Tai) chi co o Ha Noi (truong Buoi, truong Albert Sarraut), Hue (truong Khai Đinh), Sai Gon (truong Petrus Ky, truong Chasseloup Laubat), moi truong co khoang tu 100 đen 200 hoc sinh.
Chinh sach giao duc cua chinh quyen Phap nham dung y la đe chuyen huong tu duy cua đai chung, xoa bo nhung anh huong cua van minh Trung Hoa, truyen ba van minh Phap nham đong hoa nguoi Viet; đong thoi đao tao ra mot tang lop cong chuc va chuyen vien phuc vu cho nen cai tri va cong cuoc khai thac thuoc đia cua Phap. Moi đe doa đang so cho chinh quyen thuc dan Phap la Nho giao qua cac sach vo Han van, boi Nho giao co vu long yeu nuoc chong ngoai xam va khuyen khich gioi tri thuc quan tam đen cac van đe chinh tri. Hon nua nguoi Phap rat kho chiu truoc gioi si phu Nho hoc khong ngung đa kich che đo thuc dan, kich đong su bat man cua dan chung tham chi lanh đao cac cuoc khoi nghia chong Phap. Vi vay nguoi Phap đa don nhieu no luc vao viec cai bien nen giao duc ban xu: loai bo Nho hoc va cam giang day lich su Viet Nam, thay vao đo la cac kien thuc khoa hoc phuong Tay, van chuong va lich su Phap. Tieng Phap la ngon ngu chinh đuoc dung trong truong hoc con tieng Viet va tieng Han chi la ngoai ngu. Mot chung cu khac la sach giao khoa thoi Phap thuoc khong dung danh tu "Viet Nam" ma chi nhac đen "Đong Phap" va cac xu le thuoc. Cac ky thi khoa bang Viet Nam cung bi loai bo, thay vao đo la cac ki thi bang tieng Viet va tieng Phap phong theo cac ki thi cua Phap.
Giao duc thoi Phap thuoc đe lai nhieu mat tieu cuc voi Viet Nam. Nam 1905, Phan Boi Chau cho rang nen giao duc cua Phap "chi day viet van Phap, noi tieng Phap, tam thoi lam no le cho Phap". Hoc gia Tran Trong Kim cho rang nen giao duc Phap đa bien mot xa hoi "nghe đen nuoc minh thi ngay ngay nhu nguoi ngoai quoc, su nuoc minh khong biet, tieng noi nuoc minh thi chi biet qua loa". Cho đen nam 1930, tong so hoc sinh, sinh vien tat ca cac truong tu tieu hoc đen đai hoc chi chiem 1,8% dan so Viet Nam. Do so nguoi đuoc đi hoc thap, ket qua la toi nam 1945, tren 95% dan so Viet Nam bi mu chu. Mot nen giao duc nhu vay khien nguoi Viet bi tach roi khoi coi re van hoa dan toc trong khi khong hieu biet đen noi đen chon, khong hap thu đuoc phan tinh tuy cua van hoa phuong Tay. Nguoi Viet bi bien thanh nhung ke vong ban va vong no tren chinh que huong cua minh.
Tuy nhien, nen giao duc cua Phap cung tao ra mot tang lop tri thuc moi nam đuoc khoa hoc, ky thuat phuong Tay va mot tang lop tinh hoa chinh tri chiu anh huong cua nhung he tu tuong va tiep thu nhung thu thuat chinh tri phuong Tay tuy so luong it oi va chat luong cua tang lop nay con yeu. Tang lop tri thuc ban xu co rat it ca nhan đat toi trinh đo tinh hoa, đoi ngu chuyen gia tuy co so luong kha hon nhung gan bo truc tiep voi su đieu tiet tu chinh quoc chu khong phai gan bo voi xa hoi va nen kinh te tai cho va mot luong đong đao nhung tri thuc cap thap. Chat luong cua mot tang lop tri thuc Viet Nam thoi Phap thuoc xet tren kha nang đap ung nhu cau phat trien cua xa hoi đuong thoi con kem hon thoi ky tien thuc dan. Nguyen An Ninh nhan xet "ngay nay toi chua thay nguoi An Nam nao tiep thu đay đu y nghia cua van hoa Phap... Hoc Tay trong nuoc ta bay gio chi hoc đe lam no le cho nha nuoc. Tai Đong Duong nay tuoi tre An Nam kho ma tim cho ra cai cao thuong cua Au Tay lam. Dau cho chung ta co đuoc thua huong mot truyen thong gia đinh, hay nho vao nhung hoan canh thuan loi khac đi nua, khong may nguoi trong chung ta đu suc vuon len đen trinh đo mot hoc gia o Chau Au". Sau thang 8/1945, gioi tri thuc bi phan hoa thanh cac bo phan khac nhau ung ho cac xu huong chinh tri khac nhau tai Viet Nam. Viec thieu chuyen gia, tri thuc va lanh đao chinh tri đuoc đao tao tot la van đe nghiem trong đe lai nhieu hau qua tieu cuc lau dai đoi voi Viet Nam sau khi gianh đuoc đoc lap.


= Van hoa =

Duoi thoi Phap thuoc, van hoa truyen thong chiu anh huong cua Nho giao suy tan dan va bi thay the boi van hoa phuong Tay. Cac gia tri đao đuc đuoc nuoi duong boi Nho giao suy yeu trong khi nguoi Viet khong tiep thu đuoc cac gia tri cot loi cua nen van hoa phuong Tay. Su du nhap van hoa phuong Tay chi la su bat chuoc hoi hot ve ben ngoai cua nguoi phuong Tay chu nguoi Viet khong hap thu đuoc phan tinh tuy cua van hoa phuong Tay. Ngo Đinh Nhu nhan xet ve tinh trang nay "...cong cuoc Tay phuong hoa, ma chung ta đa phai chiu nhan tu mot the ky nay, la mot cong cuoc Tay phuong hoa bat buoc, khong muc đich, khong đuoc huong dan. Dan chung bi loi cuon vao mot phong trao Tay phuong hoa, ma khong hieu Tay phuong hoa đe lam gi, Tay phuong hoa đen muc nao la đu, va Tay phuong hoa lam sao la đung. Tinh trang đo đa dan dat đen su tan ra cua xa hoi chung ta. Cac gia tri tieu chuan cu đa mat het hieu luc đoi voi tap the ma gia tri tieu chuan moi thi khong co".
Đi cung voi chinh sach han che giao duc, thuc dan Phap dung duong nan co bac bang cach cho phep mo cac song bac đe thu thue. Ngoai nhung song bac cong khai co tinh chat thuong xuyen, to chuc quy mo o Cho Lon, Lang Son, Mong Cai, Ha Giang, Lao Cai con co nhieu song bac kin đuoc to chuc o cac dip cho phien, o nhung vong đua ngua o Ha Noi, Hai Phong, Sai Gon...
Nan mai dam cung đuoc thuc dan Phap hop thuc cong khai va tro nen pho bien o cac thanh pho lon. Vao nhung nam 1930, van đe mai dam o Viet Nam đa tro thanh mot van đe nhuc nhoi trong xa hoi. Cac bao đa mo ta tinh trang "luc nhuc xom binh khang, đay ray phuong ban phan" trong cac đo thi Viet Nam duoi thoi Phap thuoc. Mot bien tuong khac cua mai dam la "hat co đau" đa tro thanh "mot cai ung nhot" cua xa hoi. Bao Cong luan viet "Neu đi qua cac ngo Sam Cong o Ha Noi, pho Ha Ly Hai Phong, pho Ben Cui Nam Đinh... ta se thay mot canh tuong đau long, mot su dam o đe tien hon het trong su mai dam, chac khong co nuoc nao ma mai dam lai đe tien hon mai dam o nuoc ta: Ho ra tan đuong pho loi keo khach hang, ho noi nhung cau, hat nhung giong khieu dam tuc tan..." Nguyen Doan Vuong đa nhan xet "hau het nhung ke đi hat đeu la thanh nien... do đo su kem sut ve suc khoe, su truy lac ve tinh than, nhung benh hoa lieu cung tu đo ma ve tham gia đinh va vo con nhung thanh nien đo; lai con bao nhieu ke trong con me muoi đon hen loi đao vi đi hat, an trom, an cap vi me hat va khuynh gia bai san vi nhung co đau hat".
Phap tuyen bo "bao ho An Nam" đe giup nuoc nay "khai hoa van minh". Nhung thuc te, cac đe nghi nang cao dan tri, cai to toan dien chinh tri - xa hoi, cai cach va phat trien giao duc, cung nhu huong đen nen chinh tri dan chu cua cac tri thuc đuong thoi đeu bi Phap tho o. Tieu bieu la Phong trao Duy Tan do Phan Chau Trinh (1872 - 1926) phat đong nam 1906 cho đen nam 1908 thi ket thuc sau khi bi thuc dan Phap đan ap. Mot so lanh đao phong trao bi ket an tu hinh do co lien quan đen phong trao chong suu thue Trung Ky (1908), nhung nguoi khac bi đay đi Con Đao trong so đo co Phan Chau Trinh. Nguyen An Ninh nhan xet ve cong cuoc khai hoa cua Phap o Viet Nam: "Nen van hoa Trung Hoa tren nuoc ta đang suy va the he chung ta đang chim đam trong vong ngu dot... chi trong mot thoi gian het suc ngan nguoi ta đa đua trinh đo kien thuc von đa suy thoai te hai cua mot dan toc tuot xuong tan cung cua su dot nat, toi tam day đac... đa đua mot dan toc von co tu tuong dan chu, vao canh no le toi tam trong mot khoang thoi gian rat ngan".


= Y te =
Nam 1902, Phap thanh lap truong Y khoa Ha Noi do bac si Alexandre Yersin lam hieu truong. Khoa đau tien co 29 sinh vien. Sau đo truong đuoc đoi ten thanh Y khoa Đong Duong. Chuong trinh hoc tai truong keo dai 4 nam va hoc sinh ra truong đuoc cap bang y si. Nam 1908, xay ra phong trao nong dan chong thue o cac tinh Trung Ki khien nguoi Phap giang cap Y khoa Đong Duong thanh truong Y khoa Ha Noi. Nha Hoc Chinh Đong Duong đa phai thua nhan: "Duoi chinh quyen moi, mot giai đoan ngung tre đa tac đong len toan bo nen giao duc noi chung - bi chup mu mot cach đang tiec la tac gia thuc su cua phong trao cach mang 1908. Cai trang thai tinh than đang buon đo, hien van chua hoan toan mat đi, đa lam cham su phat trien cua truong mat 10 nam".


Hau qua thoi Phap thuoc = Chinh tri =

Viet Nam khong con la mot quoc gia đoc lap, tro thanh che đo quan chu nua thuoc đia, phai phu thuoc vao Phap. Bang cac hiep uoc ky voi trieu Nguyen, Viet Nam bi nguoi Phap chia thanh 3 Ky (Nam Ky, Trung Ky, Bac Ky) voi cac che đo chinh tri, bo may hanh chinh va he thong luat phap khac nhau. Do cac rang buoc trong nhung Hiep uoc đa ky voi nha Nguyen, Phap khong xay dung mot hinh thuc nha nuoc dan chu tai Viet Nam ma nha Nguyen van ton tai voi cac thanh vien hoang gia, quy toc, quan lai,... Nguoi Phap kiem soat hoat đong cua trieu đinh nha Nguyen tham chi con can thiep vao viec bo nhiem nhan su cua nha nuoc nay. Nha Nguyen mat uy tin chinh tri, vuong quyen khong con la yeu to đoan ket quoc gia nhu cac nuoc quan chu khac tren the gioi. Nguoi Phap đoc chiem moi quyen luc kinh te - chinh tri - quan su tai Viet Nam. Ho chi chap nhan cho nguoi ban xu tham gia vao bo may hanh chinh va nen chinh tri o muc đo toi thieu va ban cho cac chinh quyen ban xu mot it quyen luc han che. Che đo bao ho cua Phap đa bien nguoi Viet thanh nhung nhan vien hanh chinh cap thap chi biet thua hanh mot cach thu đong, thieu sang tao con quyen lanh đao nam trong tay nguoi Phap. Ho han che cac quyen tu do chinh tri cua dan ban xu nhu tu do ngon luan, tu do bao chi, tu do lap hoi. Ho duy tri mot he thong canh sat chinh tri đe kiem soat dan chung, lap ra nhieu nha tu đe giam cam nhung nguoi chong Phap. Nguoi Phap lam ngo truoc moi yeu cau cai cach cua nguoi ban xu. Nhung phong trao van hoa, xa hoi co muc tieu nang cao dan tri, cai cach xa hoi cua nguoi Viet đeu bi theo doi va đan ap.
Trong chinh quyen thuoc đia, tri thuc, tai nang, đao đuc khong đuoc xem trong bang su trung thanh va phuc tung đoi voi nguoi Phap. Thuat lanh đao khong đuoc truyen lai, kha nang lanh đao quoc gia cua nguoi Viet bi thui chot, đao đuc va nang luc cua gioi cong chuc nha nuoc nguoi Viet suy đoi. Nguoi Phap khong co y đinh trao tra đoc lap cho nguoi Viet nen ho khong đao tao mot tang lop tinh hoa nguoi Viet đu suc lanh đao, quan tri quoc gia. Đa so nguoi Viet thieu truong thanh ve mat chinh tri do bi loai ra khoi đoi song chinh tri quoc gia cung chinh sach ngu dan cua nguoi Phap. Nha vua mat vai tro la nguoi quyet đinh va giam sat toi cao moi hoat đong nha nuoc con nguoi Phap khong co nhung bien phap huu hieu chong te quan lieu, tham nhung, cuong hao ac ba.
Nguoi dan thuoc đia mat lien ket voi nha nuoc, bat man voi cach cai tri cua nguoi Phap va trieu đinh nha Nguyen. Chi mot nhom nho quan chuc tham nhung truc loi bang cach phuc vu cho Phap cam thay thoa man con đa so dan chung thuoc moi tang lop lan vien chuc nha nuoc nguoi ban xu đeu bat man. Nguoi Viet khong the hy vong vao nhung cai cach cua nguoi Phap cung nhu khong the gianh quyen tu tri bang cac bien phap hop phap. Nguoi Viet nhan thuc rang che đo thuoc đia khong the cai cach ma chi co the dung bao luc lat đo. Ho khong thay mot tuong lai nao cho ban than va đat nuoc ngoai viec lam cach mang gianh đoc lap đe mo ra con đuong phat trien quoc gia. Chu nghia dan toc va tinh than chong Phap phat trien manh. Trong boi canh đo, nhung tu tuong cach mang du nhap tu phuong Tay, đuoc pho bien rong rai thong qua su truyen ba cua chu nghia cong san cung nhu qua he thong giao duc cua nguoi Phap. Tu giua thap nien 1920, xuat hien cac đang phai chu truong dung bao luc gianh chinh quyen hoat đong bi mat tai Viet Nam hoac luu vong o nuoc ngoai.
Nam 1945, Nhat đau hang Đong Minh tao đieu kien cho cac đang phai bi mat cong khai hoat đong, tuyen mo đang vien va thu hut quan chung. Trieu đinh nha Nguyen cai to thanh Đe quoc Viet Nam nhung khong đu uy tin chinh tri đe thu hut quan chung, khong co luc luong đe duy tri an ninh. Sau Cach mang thang Tam cac đang phai non tre, thieu kinh nghiem hoat đong trong mot nen dan chu, thieu kinh nghiem tri quoc, bi chia re vi nhung khac biet y thuc he va bat đong trong đuong loi chinh tri, canh tranh nhau gianh quyen lanh đao quoc gia.
Voi su quay lai cua thuc dan Phap nam 1945, xung đot Phap - Viet va giua nguoi Viet voi nhau bung phat ngay khi Viet Nam vua gianh đoc lap keo dai cho đen tan nam 1975, sau đo lai tiep tuc la chien tranh voi Khmer Đo va Trung Quoc keo dai toi nam 1988. Cac cuoc chien tranh lien tiep keo dai suot 40 nam khien hang trieu nguoi chet, khien Viet Nam bi tan pha nang ne ve moi mat, gay chia re sau sac trong noi bo nguoi Viet va dan đen su ra đi cua hon mot trieu nguoi trong đo nhieu nguoi thuoc gioi tri thuc. Su chia re cua nguoi Viet; tinh trang đao đuc xa hoi va truyen thong van hoa bi tan ra; tam ly sinh ngoai, vong ngoai, y ngoai va bai ngoai pho bien; bo may nha nuoc co nang luc han che, quoc gia thieu nhung nguoi lanh đao tai nang va nhung chinh tri gia co tam nhin; dan chung thieu truong thanh ve mat chinh tri; cung noi am anh qua khu thuoc đia con keo dai đen tan ngay nay.


= Van hoa va giao duc =

Tieng Viet - ngon ngu me đe cua nguoi Viet cung bi tac đong lon, quan trong nhat la viec chu Han va chu Nom đa đuoc nguoi Viet su dung hang tram nam va la van tu pho bien cua tieng Viet luc đo, bi nhung nguoi Phap đung đau chinh quyen thuoc đia ra cac nghi đinh đe han che nham bao ho chu Quoc ngu (chu Latinh) thanh van tu chu yeu cho tieng Viet, voi muc đich đong van tu voi tieng Phap, giup pho bien tieng Phap va van hoa Phap (mot đieu đuong nhien, ke đo ho khong bao gio co chuyen hoc ngon ngu va van hoa cua ke bi đo ho, ma phai ep ke bi đo ho tiep nhan lay chu, tieng va van hoa cua ke đo ho voi muc đich đong hoa). Quyet đinh cua trieu Nguyen duoi suc ep cua chinh quyen thuoc đia la huy bo toan phan phep khoa cu co tu thoi nha Ly tu nam 1918 khien chu Han khong con la van tu hoc thuat chinh thong. Viec su dung chu Quoc ngu lam van tu chinh thuc ben canh han che chu Han va chu Nom tao đieu kien cho van hoc, bao chi viet bang chu Quoc ngu phat trien, viec truyen ba tri thuc va van hoa phuong Tay tro nen de dang hon. Vi chu Quoc ngu chu tuong thanh, viec hoc chu chi đi kem hoc am đoc nen hoc chu Quoc ngu de hoc hon chu Han, do vay co the dung chu Quoc ngu xoa mu chu nhanh chong, biet đoc biet viet la đu. Tuy nhien, chu Han va chu Nom la chu bieu nghia, viec hoc chu đi kem hoc ca y nghia cua chu, no giup nguoi dung tieng Viet phan biet đong am khac nghia thi lai bi han che, dan đen ngay nay nguoi Viet thuong dung sai tu va hieu nham nghia cua tu (đac biet la hieu nham y nghia cua ten nguoi va ten đia danh Viet Nam). Đong thoi, viec chu Han tu đia vi la van tu hoc thuat chinh thong tro thanh mot van tu khong quan trong khien đa so nguoi Viet khong con kha nang đoc hieu cac tai lieu chu Han cung nhu chu Nom cua tien nhan. Hau qua la nguoi Viet bi tach ra xa khoi di san van hoc, su hoc, khoa hoc, tu tuong cua dan toc viet bang chu Han va chu Nom tich luy đuoc trong hon 10 the ky, rat kho đe hau het nguoi Viet hien co the tu đoc lai va hieu ve chung. Tham chi nhieu nguoi Viet hien nay con khong tin la nguoi Viet xua cung noi tieng Viet, chi vi chu viet khi đo la chu Han nen lai hieu nham nguoi Viet xua noi tieng Trung. Đieu nay rat nguy hiem vi neu khong giai thich ro rang tieng Viet cung co the viet bang chu Han va chu Nom, nhung di san cua Viet Nam đuoc viet bang chu Han va chu Nom boi chinh nguoi Viet Nam se rat de bi hieu nham la di san cua Trung Quoc. Viec thay đoi noi dung giao duc, bai bo phep khoa cu truyen thong lay Nho giao lam trong tam khien Nho giao mat dan anh huong len đoi song xa hoi va chim vao quen lang. Đieu nay khien xa hoi tan ra do khong đuoc đinh huong boi mot he thong gia tri chung, khong con tin hieu tap hop; đao đuc xa hoi suy đoi va cac gia tri van hoa truyen thong bi thui chot.
Tieng Phap tro thanh ngon ngu chinh thuc trong he thong giao duc va trong hoat đong hanh chinh. Nhung tu ngu goc Phap dan len loi vao trong tieng Viet. Cac tu tuong phuong Tay nhu tu do, dan chu, nhan quyen, chu nghia dan toc, chu nghia xa hoi, chu nghia cong san... thong qua sach bao va he thong giao duc thuoc đia đuoc pho bien.
He thong giao duc phat trien khong tuong xung voi nhung hua hen cua nguoi Phap "khai hoa van minh" dan thuoc đia ma đen hien tai nhieu nguoi Viet van con mu quang tin tuong. Chinh vi the, cai ma nguoi Viet thua huong tu nguoi Phap sau khi Viet Nam gianh đuoc đoc lap chi la nhung manh vun van hoa va lich su; ty le mu chu len đen 95% dan so, he thong kien thuc Tay hoc kem coi, thieu chieu sau theo nhu Ngo Đuc Ke đa noi "Au hoc van chua vin đuoc ngon nganh ma Han hoc đa đut ca coi re" cung voi nen tang đao đuc xa hoi suy đoi. Ngay 3 thang 9 nam 1945, trong phien hop đau tien cua Chinh phu, Chu tich Ho Chi Minh đa neu ra nhiem vu cap bach nhat, thiet thuc nhat phai giai quyet la "nan dot" va chi ro: "Nan dot la mot trong nhung phuong phap đoc ac ma bon thuc dan dung đe cai tri chung ta... Mot dan toc dot la mot dan toc yeu. Vi vay toi đe nghi mo mot chien dich đe chong nan mu chu".


= Kinh te =

Trong nhung bien đoi xa hoi vi su xam nhap cua nguoi Phap la nhieu mat hang moi, trong đo co nhieu thuc vat đuoc đua vao Viet Nam tu chau Au, chau My, chau Phi va ca nhung nuoc chau A lan can gop nguon. Đon đien cay ca phe (xuat phat tu chau Phi), cay cao su (tu Nam My) đuoc quy hoach va phat trien, bien đoi han bo mat đat nuoc, đua dan len mien nui khai thac va đinh cu. O mien xuoi thi trai cay nhiet đoi nhu chom chom, mang cut cung đuoc trong, lay giong tu Ma Lai, Nam Duong. Ngoai ra nhieu loai rau nhu khoai tay, sup lo, xu hao, ca rot, toi tay nhap cang tu Phap đuoc trong quy mo ke tu nam 1900. Nhieu mon an moi cung theo chan nguoi Phap ra mat o Viet Nam nhu banh mi, bo, pho mat, ca phe roi tro thanh quen thuoc. Nguoi Phap khong xay dung nen tang cong nghiep tai Viet Nam, trong khi Nhat Ban đa xay dung kha nhieu co so cong nghiep tai cac thuoc đia cua ho nhu Trieu Tien, Man Chau. Nen kinh te Viet Nam van chu yeu dua vao nong nghiep voi phuong thuc san xuat khong thay đoi trong hang ngan nam. Quan he san xuat tai nong thon van la quan he đia chu – ta đien nhu thoi Trung co, con tai thanh thi, chu nghia tu ban chi moi manh nha xuat hien. Nhin tong the nen kinh te Viet Nam van đang trong tinh trang tien tu ban, ban Trung co.
Sau khi đoc lap khoi Phap, Viet Nam thieu nen tang kinh te – ky thuat, thieu luc luong lao đong co ky nang, thieu chuyen gia, thieu nha quan ly, thieu doanh nhan, thieu truyen thong va van hoa kinh doanh đe co the phat trien kinh te. Nhung thieu sot nay keo dai đen tan ngay nay, anh huong xau đen su phat trien cua nen kinh te Viet Nam. So voi cac thuoc đia cua Nhat Ban hoac mot so nuoc thuc dan khac, thuc dan Phap o Đong Duong đa đe lai cho thuoc đia mot trang thai mong manh yeu ot, hau nhu khong co kha nang tu tai thiet truoc va sau khi gianh đoc lap nam 1954. Chu nghia thuc dan Phap o Viet Nam đa đi theo mo hinh phuong Tay đien hinh, the hien o cho no kiem loi nhuan chu yeu qua viec boc lot tai nguyen thuoc đia. Do kha nang sinh loi cua cac nguon tai nguyen nhu vay chu yeu dua vao su chenh lech gia, nen Phap khong can thanh lap mot bo may hanh chinh thuoc đia phat trien nham tang nang suat, cung khong can thuc hien cong nghiep hoa o quy mo lon. So luong cong chuc, chuyen gia ma Phap đua sang Viet Nam it hon 15 lan so voi so luong ma Đe quoc Nhat Ban đua sang thuoc đia Trieu Tien trong cung thoi ky. Do quy mo nen cong nghiep cua thuc dan Phap o Viet Nam qua nho, su phu thuoc qua nhieu vao xuat khau nong nghiep, viec thieu nang luc the che co nghia la Viet Nam khong co nen tang đe phat trien sau khi gianh đoc lap. Boi nhung nguyen nhan nay, ngay ca khoan vien tro cuc lon (115 ty USD tinh theo thoi gia 2016) ma My đo vao mien Nam Viet Nam (tu nam 1954 toi 1975) cung khong the đuoc su dung mot cach hieu qua. Cho đen tan ngay nay nhung nhuoc điem nay van ton tai. Viet Nam van la mot quoc gia xuat khau nong san va tai nguyen, nang luc the che yeu khien Viet Nam khong the su dung co hieu qua cac nguon luc cua minh.


Đanh gia Ho Chi Minh đanh gia ve thoi ky Phap thuoc: "Sau 80 nam bi thuc dan Phap giay vo, nuoc Viet Nam ta cai gi cung kem coi, chi co long sot sang cua dan la rat cao." Trong Tuyen ngon đoc lap nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa, ong noi ro:

Trong tac pham Chinh đe Viet Nam, Ngo Đinh Nhu nhan xet ve thoi ky Phap thuoc:


Xem them Nha Nguyen
Lien bang Đong Duong
Chien tranh Phap-Đai Nam (1858-1884)
Chien tranh Phap-Thanh
Giai phong dan toc Viet Nam (1885-1945)
Cach mang thang Tam
Chien tranh Đong Duong


Tham khao Philippe Devillers (2003), Paris - Saigon - Hanoi, Nha xuat ban Tong hop Thanh pho Ho Chi Minh
Ngo Van (2000) Viet Nam 1920-1945 Montreuil: L'Insomniaque/Chuong re
Tran Vu Tai (2007), Luan an Tien si "CHUYEN BIEN CUA NONG NGHIEP VA XA HOI NONG THON BAC TRUNG KY THOI THUOC PHAP", Vinh: Khoa Lich su - Đai hoc Vinh, Ban goc luu tru ngay 22 thang 12 nam 2021, truy cap ngay 31 thang 5 nam 2019
Lam Quang Huyen (2008), "NHUNG BIEN ĐOI CUA GIAI CAP NONG DAN VA QUAN HE ĐIA CHU - TA ĐIEN O NAM BO THOI KY CAN ĐAI" (PDF), Ky yeu hoi thao Viet Nam hoc lan thu 3, Ha Noi: Đai hoc Quoc gia Ha Noi


Chu thich Lien ket ngoai Khang chien chong Phap