Muoi tom hay muoi ot Tay Ninh la mot đac san cua Tay Ninh mac du đay la tinh khong giap bien. Muoi tom đuoc cho la ra đoi trong giai đoan chien tranh Đong Duong va chien tranh Viet Nam khi bo đoi Viet Nam can mot loai gia vi đe mang theo ben minh sau khi cai tien va thay đoi tu viec ket hop mam ruoc tron cung voi ot va toi roi mang đi phoi nang. Tuy nhien, mot so gia thuyet cung cho rang muoi tom đuoc ra đoi cung voi su hinh thanh cua đao Cao Đai hay viec mot so cong nhan xay dung ho Dau Tieng mang tom tu mien Trung ket hop voi muoi va ot san co tai Tay Ninh. Nguyen lieu đe hinh thanh nen muoi tom Tay Ninh cung đuoc cho la rat đon gian khi bao gom muoi hot, tom kho, ot, sa, toi, bot ngot va ca rot. Cach thuc san xuat cua muoi tom cung gan lien voi đoi song cua nguoi dan Tay Ninh khi tan dung viec nang nong gay gat va dai đe phoi muoi. 
Muoi tom sau đo cung đa đuoc ket hop va phat trien boi cac cong ty, doanh nghiep trong nuoc đe xuat khau sang khac thi truong quoc te nhu Hoa Ky, Malaysia, chau Au... Đen nam 2023, nghe thu cong lam muoi ot Tay Ninh đa đuoc Bo Van hoa, The thao va Du lich đuoc cong nhan la di san van hoa phi vat the quoc gia. Ngoai viec su dung đe lam gia vi, muoi tom con co the đuoc tan dung đe cham trai cay hay ket hop voi banh trang đe tao thanh banh trang muoi tom, banh trang cuon muoi tom, banh trang tron... Khong chi dung lai o muoi tom, nguoi dan noi đay con cai tien nhieu loai muoi khac bao gom muoi chay Tay Ninh đe phu hop voi cac tin đo an chay cua đao Cao Đai, đao Phat... 


Lich su Muoi tom đuoc cho la đa ra đoi trong giai đoan chien tranh Đong Duong va chien tranh Viet Nam cua nguoi dan Tay Ninh. Sau nay, no đuoc xem nhu đac san cua tinh Tay Ninh. Tren bao Tay Ninh cung đa đang tai mot trich dan tu nhat ky cua mot chien si trong giai đoan nay ghi rang, "Truoc khi hanh quan, nguoi linh chung toi hau nhu thuc đem. Thuc an ma chung toi can nhat tren đuong hanh quan đe giu gin chinh la muoi". Tuy nhien, giai đoan ban đau, bo đoi Viet Nam đuoc cho la su dung muoi ham, đay la mot loai muoi đuoc che bien thong qua viec lay muoi trang bo vao lon, đay nap va đua vao bep lua cho đen khi hat muoi đuoc chin. Đe viec bo đoi đuoc an uong ngon hon, mot loai mam ruoc kho đuoc ra đoi. Mon an nay đuoc che bien tu viec su dung mam ruoc tron cung ot va toi roi đem phoi nang. Đay la thuo ban đau cua mon muoi tom Tay Ninh. Cu nhu vay, trong giai đoan chien tranh, muoi cung tom va ruoc cu đuoc ket hop đe gui ve cho bo đoi. 
Mot so gia thuyet khac lai cho rang, trong giai đoan xay dung ho Dau Tieng tu nam 1981–1985, nhieu cong nhan xay dung đen tu mien Trung đa mang theo tom đen đay va đe co the bao quan lau ma ho đa ket hop voi muoi ma hinh thanh nen muoi tom. Ngoai ra, mot so nguoi dan theo đao Cao Đai, lai cho rang, muoi tom gan lien voi su phat trien cua đao. Tuy nhien, gia thuyet nay đa bi nhieu nguoi bac bo do muoi ot hay muoi tom khong phai la mot loai gia vi phu hop đe co the an chay, mot cach an pho bien cho nguoi trong đao. Đen giai đoan khi Viet Nam thong nhat, muoi tom van tiep tuc đuoc hien dien va thay đoi cho phu hop.
Theo thac si Bui Thi Hoa tai Phan vien Van hoa nghe thuat quoc gia Viet Nam o Thanh pho Ho Chi Minh, ba cho rang, su hinh thanh cua muoi tom la "tu trai nghiem song gan bo voi vung đat" cung voi viec "đoi song sinh hoat, thoi quen an uong cua gia đinh gan voi thoi thuc pham con thieu thon" va muoi tom la lua chon phu hop đe ra đoi. Theo So Nong nghiep va Phat trien nong thon Tay Ninh, nghe lam muoi Tay Ninh bat đau phat trien manh tu nam 1990 sau khi Viet Nam thuc hien Đoi Moi va muoi tom đa tro thanh mot loai hang hoa pho bien. Thuo đau, so luong co so lam muoi tom chi o muc vai chuc nhung sau đo đa gia tang len vai tram, tap trung chu yeu tai thi xa Trang Bang, huyen Go Dau va thanh pho Tay Ninh. Nhung tiem ban muoi tom sau đo moc len suot tuyen đuong Quoc lo 22, doc tu nui Ba Đen đen nga ba Trang Bang. Tu đo, muoi tom Tay Ninh tro thanh gia vi quen thuoc cua vung đat nay. Ngoai ra, nguoi dan noi đay con cho rang no tro thanh đac san cua Tay Ninh vi đa phan nguoi dan theo đao Cao Đai, ho an chay rat nhieu va muoi gia vi la mon an khong the thieu trong moi bua com.
Khoang nam 2012, So Khoa hoc va Cong nghe tinh Tay Ninh đa quyet đinh đang ky nhan hieu cho "muoi ot Tay Ninh" bao gom "muoi ot tom Tay Ninh" va "muoi ot chay Tay Ninh" ve Cuc So huu tri tue Viet Nam. Sau đo, hai san pham cung đa đuoc cap giay chung nhan thuong hieu tap the. Đen ngay 18 thang 2 nam 2023, nghe thu cong truyen thong lam muoi ot Tay Ninh đa đuoc Bo Van hoa, The thao va Du lich cong nhan la Di san van hoa phi vat the quoc gia. Đay la di san van hoa thu 8 cua tinh Tay Ninh sau Đon ca tai tu Nam Bo tinh Tay Ninh, le Ky yen đinh Gia Loc, mua trong Chhay-dam, nghe lam banh trang phoi suong Trang Bang, le via Ba Linh Son Thanh Mau - nui Ba Đen, le hoi Quan Lon Tra Vong - Tan Binh va nghe thuat che bien mon chay. Ke tu sau khi đuoc cong nhan, nghe lam muoi tom Tay Ninh cung bat đau đuoc chu y va tang doanh so.


Nguyen lieu Theo Bo Van hoa, The thao va Du lich Viet Nam, nguyen lieu chinh tao nen muoi tom Tay Ninh bao gom co muoi hot, tom kho, ot, sa, toi, bot ngot va ca rot. Muoi hot trong muoi tom Tay Ninh đuoc thuong lay tu đong bang song Cuu Long khi cac tau van chuyen nguoc chieu song Vam Co Đong đen voi Tay Ninh va dung chan tai mot ben muoi nam o xa An Thanh, huyen Ben Cau doc theo đuong Xuyen A. Tai đay, muoi con đuoc van chuyen qua Cua khau quoc te Moc Bai. Tom se đuoc lay tu cac vung nhu Ca Mau, Ba Ria – Vung Tau... Voi nguyen lieu ot se đuoc su dung boi ot đuoc trong tai chinh Tay Ninh.


San xuat Theo cach phan chia tren bao Nong nghiep Viet Nam, quy mo san xuat muoi tom Tay Ninh đuoc phan thanh hai cap đo đoi voi nhung co so san xuat thu cong va nhung co so san xuat muoi, thuc pham co đang ky thuong hieu. Cung do nguyen lieu de tim, cuoi nam 2021, Tay Ninh đa quyet đinh cap chung nhan san pham đat chuan OCOP 3 sao, 4 sao nham bao ve thuong hieu. Khi Bo Van hoa, The thao va Du lich Viet Nam cong nhan nghe lam muoi Tay Ninh la Di san van hoa phi vat the quoc gia cung đa huong dan cac buoc đe san xuat muoi tom. Trong van ban "Ly lich di tich su – van hoa phi vat the – Nghe lam muoi ot o tinh Tay Ninh" cua So Van hoa, The thao va Du lich tinh Tay Ninh đa mo ta lai cac quy trinh che bien voi 8 buoc chinh. Tuy nhien o buoc so 5, "phoi nang" lai đuoc đanh gia la điem đoc đao tao nen muoi tom Tay Ninh. Van ban nay co trich dan cho rang viec phoi nang se anh huong đen "mau sac muoi" khi muoi phai đuoc "hap thu cai nang va gio" va "cang đuoc nang muoi se cang len mau đep". Viec phoi nang cua muoi tom co the dao đong khoang 4 gio va say o 80–90 đo C trong khoang 12–15 gio. Van đe nang nong gay gat va lau tai Tay Ninh cung đuoc xem la mot loi the hiem co trong viec lam muoi. Dua vao cac nguyen lieu san co, nguoi san xuat se phai xay nhuyen nguyen lieu va tron chung lai voi nhau theo mot ti le phu hop. Sau khi hon hop đuoc tron đeu, chung se đuoc đi phoi mot nang roi say o nhiet đo thich hop. Tiep tuc, hon hop sau đo đuoc mang đi say nhuyen voi tia cuc tim đe san pham đuoc khu trung tuyet đoi.
Theo mot thong ke cua So Van hoa, The thao va Du lich Tay Ninh đau nam 2022, tren đia ban tinh co 37 co so co thuong hieu, đang ky hanh nghe lam muoi tom, tap trung o huyen Go Dau (11 co so), thi xa Trang Bang (10 co so), thi xa Hoa Thanh (8 co so). Vao dip Tet Nguyen Đan va thang Gieng am lich đuoc xem la cao điem trong viec san xuat muoi tom. Tuy thuoc vao quy trinh san xuat, muoi tom cung co the đuoc chia ra lam 3 dang hat voi hat to, hat nhuyen va hat min va voi nhieu đo cay, đo man khac nhau. Ngoai ra, muoi tom cung co the co loai hanh phi it man, cay nhe, nong mui tom, thom mui tom... 


Bien the Ket hop voi muoi tom, nhieu mon an moi an theo loai gia vi nay cung đa đuoc ra đoi nhu banh trang muoi tom, banh trang cuon muoi tom, banh trang tron... Ngoai muoi tom, Tay Ninh cung co cac loai muoi chay đe phu hop voi lai cac tin đo trong đao Cao Đai, đao Phat... tren đia ban.


Đon nhan Tai truoc cho Binh Tay nam o quan 6, thanh pho Ho Chi Minh vao khoang đo chieu toi, hang loat cac ganh ban banh trang ket hop voi muoi tom Tay Ninh tap trung rat đong o ven đuong Thap Muoi va đuong Nguyen Huu Than. Nhieu nguoi dan con đa vi von cac con đuong nay nhu "con đuong banh trang". Đay cung la đau moi cung cap muoi tom va banh trang Tay Ninh cho khap thanh pho. Tai Quang Ngai, banh trang tron cung đa bat đau xuat hien thong qua viec su dung cac nguyen lieu tu Tay Ninh nhu muoi tom. Mon an nay cung đa tro thanh mot trong nhung su lua chon yeu thich cua nhieu the he hoc sinh, sinh vien.
Ngoai nhung co so san xuat nho le o đia phuong, nhieu cong ty cung đa tham gia vao qua trinh san xuat muoi tom nhu Cong ty co phan Dh Foods voi san pham khoi nghiep la chinh đac san tai Tay Ninh. San pham cua cong ty nay sau đo cung đa đuoc xuat khau sang cac thi truong nhu Nhat Ban, Ha Lan, Đuc, Hoa Ky, Nga... cung nhieu thi truong khac. Tinh đen nam 2021, Dh Foods đa so huu 12 loai khac nhau cua muoi cham Tay Ninh. Tai su kien Foodex Nhat Ban 2024, Chin-su cung đa đua muoi tom xuat hien tai thi truong Nhat Ban. Ngoai ra, cac ho kinh doanh truyen thong tai Tay Ninh cung đa tu xuat khau cac loai gia vi nay đen Malaysia va Hoa Ky. 


Xem them Banh canh Trang Bang
Tay Ninh


Tham khao