Đe quoc Inca hay Đe quoc Inka (tieng Quechua: Tawantinsuyu, nghia la "tu đia phuong" ), la đe quoc lon nhat o Chau My thoi ki tien Columbus. Trung tam hanh chinh, chinh tri va quan su cua đe quoc la Cuzco. Nen van minh Inca khoi nguon tu vung cao nguyen Peru vao khoang đau the ky XIII. Thanh tri cuoi cung cua đe quoc roi vao tay Tay Ban Nha nam 1572.
Tu nam 1438 đen 1533, nguoi Inca kiem soat phan lon phia tay Nam My, tap trung o day nui Andes, thong qua cac cuoc chinh phat va đong hoa hoa binh. Thoi ki hoang kim, đe quoc nay thong nhat toan bo Peru, tay nam Ecuador, tay va nam trung bo Bolivia, tay bac Argentina, hau het Chile ngay nay va tay nam Colombia sanh ngang voi cac đe quoc A-Au khac.
Quoc ngu la tieng Quechua. Nhieu tap tuc tho cung đia phuong ton tai trong đe quoc, hau het tho cac huaca. Quoc giao ton tho than mat troi Inti va no quan trong hon cac ton giao khac nhu Pachamama. Nguoi Inca coi vua cua ho, Sapa Inca, la "con trai cua mat troi".
Đe quoc Inca khong so huu nhung yeu to cong nghe van minh cua Cuu the gioi. Nha nhan chung hoc Gordon McEwan co binh rang:

Nguoi Inca chua sang che ra banh xe. Ho khong co thu đe cuoi hoac suc vat đe keo xe hang... [Ho] thieu hieu biet ve sat va thep... Hon nua, ho con thieu ca chu viet... Mac cho nhung thieu sot can ban ay, nguoi Inca đa co the kien thiet mot đe quoc vi đai bac nhat trong lich su nhan loai.
 Nhung thanh tuu cua Đe quoc Inca bao gom nhung kien truc phi thuong, đac biet la thuat đieu khac đa, mang luoi đuong bo khong lo dan đen moi goc cua đe quoc.
Nghe det vai min, su dung nut day (quipu) đe luu giu so lieu va lien lac phuong xa, nhung sang kien nong nghiep thich nghi voi moi truong khac nghiet, va he thong đieu hanh ap đat len nguoi dan va giai cap lao đong.
Cac hoc gia mo ta nen kinh te Inca kha mau thuan:

... phong kien, no dich, chu nghia xa hoi (tuy theo cach nhin cua tung nguoi no se la thien đuong chu nghia xa hoi hoac đoc tai chu nghia xa hoi)

Nen kinh te cua ho khong co tien va khong co thi truong. Ho trao đoi hang hoa va dich vu theo quan he đoi ung giua cac ca nhan, mot cong đong, mot nhom nguoi hoac cac nha lanh đao Inca. "Suu thue" đoi voi dan la phai đong gop lao đong cho Đe quoc. Nhung nha cai tri Inca (so huu toan bo tu lieu san xuat) tra on bang cach ban đat canh tac, hang hoa va thuc an đo uong trong nhung dip le hoi cho nhan dan.


Tu nguyen Noi danh cua Đe quoc Inca la Tawantinsuyu, nghia la "tu suyu". Trong tieng Quechua, tawa la bon va -ntin la hau to đe chi mot nhom, do đo tawantin nghia la bo tu, o đay chi tu suyu ("vung" hoac "tinh") nam duoi ach cai tri cua nguoi Inca. Tu suyu nay bao gom: Chinchaysuyu (bac), Antisuyu (đong; mep rung Amazon), Qullasuyu (nam) va Kuntisuyu (tay). Tieng Tay Ban Nha phien am cai ten nay la Tahuatinsuyo hoac Tahuatinsuyu.
Danh tu Inka co nghia la "nguoi cai tri" hoac "lanh chua" trong tieng Quechua, y chi giai cap thong tri hoac gia toc thong tri. Nguoi Inca chi la thanh phan sac toc rat nho khi so voi toan bo nhan khau cua đe che. Dan so cua ho co le chi nam trong khoang tu 15.000-40.000 nguoi, nhung ho cai tri mot đe che tren 10 trieu nguoi.


Lich su = Su lieu =


 Bien nien su cua nguoi Tay Ban Nha  Hau het su luoc ve đe quoc Inca đuoc tong hop lai tu nhieu bien nien su do cac tac gia Tay Ban Nha khac nhau bien soan (cac nha bien nien su ban đia va mestizo sau nay cung co cac đong gop them). Cac tac gia nay đa viet len "lich su Inca" dua tren nhung cau chuyen thu thap đuoc sau su sup đo cua nha nuoc Inca. Cac nha bien nien su tien phong vap phai cac kho khan nhat đinh khi ghi chep lai lich su cua đat nuoc nay: rao can ngon ngu va the gioi quan khac biet hoan toan so voi nguoi chau Au. Đieu nay, ke them nhung nam thang chien tranh tranh trien mien truoc đo, dan đen nhieu điem mau thuan giua cac ghi chep va mot vi du tieu bieu cho no la nien đai cua cac Sapa Inca; trong nhieu bien nien su, cac chien cong, su kien va su tich giong nhau lai đuoc quy cho cac nha cai tri khac nhau.
Đieu quan trong can luu y la cac tac gia khac nhau co muc đich khac nhau khi ho chep su. Trong truong hop cua cac nha bien nien su Tay Ban Nha, muc đich cua ho la "hop phap hoa cuoc chinh phuc dua tren lich su". Vi le nay, nhieu cuon bien nien su mo ta nguoi Inca la nhung ke chinh phat khat mau va do vay, nguoi Inca khong co quyen chinh đang gi đoi voi vung đat ma ho cuop. Trong mot phien ban khac, cac nha bien nien su thuoc Giao hoi Cong giao hop phap hoa viec truyen giao bang cach ha thap cac tin nguong va ton giao cua nguoi Inca, coi đo la ta đao, khang đinh nguoi Inca la con trai cua Noah va lien he cac vi than Inca voi niem tin Kinh thanh hoac van hoa dan gian chau Au. Tuong tu nhu vay, co nhung nha bien nien su ban đia va mestizo ca ngoi đe quoc hoac bat ky panaca (gia toc) nao ma ho co quan he, chang han nhu truong hop cua tac gia Inca Garcilaso de la Vega. Trong tac pham Comentario reales de los incas, ong mo ta mot xa hoi Inca ly tuong, noi ngheo đoi khong ton tai, cua cai va tai nguyen đuoc khai thac va phan phoi hop ly.


= Khoi nguyen =
Đe quoc Inca la chuong cuoi trong lich su ngan nam cua cac nen van minh Andes. Cac hoc gia coi van minh Andes la mot trong nam nen van minh "thuan tuy" cua nhan loai, nghia la no đoc đao va bat nguon tu chinh van hoa ban đia chu khong bi anh huong hoac lay tu cac nen van minh khac.
Đe quoc Inca la hau due cua hai đe quoc lon tai Andes: nha nuoc Tiwanaku (khoang 300–1100 SCN) quanh Ho Titicaca va nha nuoc Wari hoac Huari (khoang 600-1100 SCN) quanh trung tam thanh pho Ayacucho. Wari chiem cu Cuzco trong khoang 400 nam. Do đo, nhieu đac điem cua Đe quoc Inca bat nguon tu cac nen van hoa Andes đa sac toc truoc đo.
Carl Troll lap luan rang su phat trien cua nha nuoc Inca o mien trung Andes la do cac đieu kien thuan loi đe san xuat loai thuc pham thiet yeu chuno. Chuno, co the đuoc luu tru trong thoi gian dai, đuoc lam bang khoai tay say kho o nhiet đo đong bang vao ban đem o vung cao nguyen phia nam Peru. Moi lien ket giua nha nuoc Inca va chuno bi nghi ngo, do rang khoai tay va cac loai cay trong khac nhu ngo cung co the đuoc say kho vao ban ngay.[16] Troll cung lap luan rang lac đa khong buou co the đuoc tim thay voi so luong lon o khu vuc nay. Moi lien he giua su phan bo cua lac đa Alpaca va lac đa khong buou voi nha nuoc Inca la mot van đe can đuoc nghien cuu. Điem thu ba, Troll chi ra cong nghe tuoi tieu la loi the to lon cho viec xay dung nha nuoc Inca. Tuy Troll đua ra gia thuyet ve anh huong cua moi truong len Đe quoc Inca, ong lai phan đoi chu nghia moi truong quyet đinh (hoc thuyet nay cho rang moi truong đinh hinh quy đao ma cac nen van minh phat trien se đi theo), cho rang van hoa nam o cot loi cua nen van minh Inca.


= Tai to chuc va hinh thanh =
Trong thoi gian cai tri tu 1438 đen 1471 Pachacutec mo rong lanh tho Inca tai vung trung tam cua Andes tu ho Titicaca đen Huni.Pachacuti tai lap vuong quoc Cuzco thanh Tahuantinsuyu, bao gom mot chinh quyen trung uong voi nguoi Inca đung đau va bon chinh quyen tinh voi cac nha lanh đao quyet đoan o bon phan cua đat nuoc: Chinchasuyu (Tay Bac), Antisuyu (Đong Bac), Kuntisuyu (Tay Nam) va Qullasuyu (Đong Nam). La co cua vuong quoc la la co cau vong va Cuzco đa phat trien thanh trung tam te le, kinh te va van hoa. Pachacutec cho lap ruong bac thang trong vung đe trong ngo nham bao đam cung cap luong thuc cho nguoi dan. Nhieu kenh đao chay xuyen qua toan thanh pho dan đen song Rio Sapphi va Rio Tullumayo cung cap nuoc sach cho dan cu va giu thanh pho sach se. Pachacuti đuoc cho la đa xay dung Machu Picchu, lam cung đien hoac noi nghi mat mua he, va cung co the la mot tram nong nghiep.
Pachacuti gui gian điep sang cac vuong quoc lan bang, roi dang len vua cua ho nhung mon qua xa xi va hua rang neu ho chiu tro thanh than dan cua đe quoc Inca, ho se tro nen giau co nhu vay.
Hau het cac vuong quoc đeu quy phuc trong hoa binh. Nhung vuong quoc khuoc tu thi bi đanh chiem chinh phat. Con cua nhung vi vua nay đuoc trieu ve Cuzco đe hoc chinh tri Inca roi đuoc đua ve nuoc đe tri vi.


= Mo rong va cung co =

Theo truyen thong, con trai vua Inca se lanh đao quan đoi. Con trai cua Pachacuti la Tupac Inca Yupanqui bac phat vao nam 1463 toi nhung nam 1471 khi vua cha bang ha. Chien dich quan trong nhat cua Tupac Inca la cuoc xam luoc vuong quoc Chimor, kinh đich duy nhat cua nguoi Inca tai bo bien Peru. Đe che cua Tupac Inca sau đo đanh len phia bac vao Ecuador va Colombia ngay nay.
Con trai cua Tupac Inca la Huayna Capac sap nhap mot phan đat nho o phia bac Ecuador ngay nay. O thoi ki đinh cao, Đe quoc Inca bao gom Peru, mien tay va nam mien trung Bolivia, phia tay nam Ecuador va đai bo phan Chile ngay nay, phia bac song Maule. Cac su lieu truyen thong khang đinh cuoc Nam tien bi hoan lai sau tran song Maule noi ho gap phai su khang cu ngoan cuong tu toc Mapuche. Quan điem nay bi thach thuc boi nha su hoc Osvaldo Silva, nguoi lap luan rang khuon kho chinh tri xa hoi cua nguoi Mapuche moi la li do gay ra kho khan trong viec tri vi. Silva đong y rang tran Maule la mot be tac, nhung cho rang nguoi Inca thieu đong luc đe chinh phuc khong nhu nhung xa hoi phuc tap hon nhu vuong quoc Chimor chang han. Silva khong đong tinh voi thoi gian đuoc đua ra boi lich su truyen thong cho tran chien: cuoi the ky XV duoi trieu đai vua Topa Inca Yupanqui (1471–93). Thay vao đo, ong đat no vao nam 1532 trong cuoc noi chien Inca. Tuy nhien, Silva đong y voi tuyen bo rang phan lon cac cuoc chinh phat cua nguoi Inca đuoc thuc hien vao cuoi the ky XV. Vao thoi Noi chien Inca, mot đoi quan Inca, theo Diego de Rosales, đa đan ap mot cuoc noi day cua nguoi Diaguita vung Valles transversales.
Cuoc chinh phat luu vuc Amazon gan song Chinchipe đa bi nguoi Shuar chan lai vao nam 1527. Đe quoc mo rong vao Argentina va Colombia. Hau het phan phia nam cua đe quoc Inca, co ten la Qullasuyu, nam tren Cao nguyen Andes.


= Noi chien Inca va suy vong =

Cac conquistador do Francisco Pizarro dan đau va cac anh em cua ong tien xuong nam Panama va tham nhap lanh tho Inca vao nam 1526. Sau mot cuoc tham hiem khac vao nam 1529, Pizarro ve Tay Ban Nha hoi xin chinh phuc vung đat va đuoc hoang toc chap thuan. Cu the la nhu sau:"Vao thang 7 nam 1529, Nu hoang Tay Ban Nha đa ky sac chi cho phep Pizarro chinh phuc nuoc Inca. Pizarro se tro thanh thong đoc va thong soai cua cac cuoc chinh phat tai Peru, hoac cai ten ma nguoi Tay Ban Nha gio goi vung đat nay, Tan Castile."
Khi cac conquistador quay tro lai vao nam 1532, hai con trai cua vi hoang đe Huayna Capac, la Huascar va Atahualpa, đang tranh gianh ngoi bau gay bat on xa tac va suy yeu đe quoc. Hon vay, benh đau mua, cum, sot phat ban va soi gio đa lan tu Trung My toi noi đay gay ra cai chet cho hang trieu nguoi dan cua đe quoc.
Pizarro chi co 168 nguoi, mot khau sung than cong va 27 con ngua. Cac conquistador mang theo thuong, sung hoa mai, ao giap thep va truong kiem. Nguoi Inca su dung vu khi lam tu go, đa, đong va đong đo, ao giap cua ho thi lam tu soi Alpaca. Đay đeu la nhung bat loi lon ve cong nghe - khong vu khi nao cua ho co the xuyen thung ao giap thep cua Tay Ban Nha. Ngoai ra, do chau My khong co ngua, nguoi Inca khong biet cach đoi pho voi ky binh. Tuy nhien, nguoi Inca van la nhung chien binh gioi khi đanh bai đuoc ca nguoi Mapuche, toc nguoi ma trong nhieu nam toi se gay kho de cho tham vong chinh phuc cua Tay Ban Nha.

Tran chien đau tien giua nguoi Inca va nguoi Tay Ban Nha xay ra tren đao Puna, gan thanh pho Guayaquil, Ecuador ngay nay, tren bo bien Thai Binh Duong; Pizarro sau đo thanh lap thanh pho Piura vao thang 7 nam 1532. Hernando de Soto đuoc gui vao noi đia đe trinh tham va tro ve voi loi moi gap vi Inca, Atahualpa, nguoi đa chien thang em trai minh va đang nghi ngoi tai Cajamarca voi 80.000 quan đon tru o đo, hien tai chi đuoc trang bi cac cong cu san ban (dao va day thong long đe san lac đa khong buou)
Pizarro va mot so, đang chu y nhat la Vincente de Valverde, đa gap mat vi Inca, nguoi chi mang theo mot đoan tuy tung nho. Nguoi Inca moi ho uong chicha trong mot chiec coc vang nghi le, nhung nguoi Tay Ban Nha khuoc tu. Nguoi phien dich Tay Ban Nha, Đan si Vincente, đa đoc "Requerimiento" yeu cau vi Inca va toan bo đe quoc chap nhan su cai tri cua vua Charles I cua Tay Ban Nha va cai đao Co đoc. Atahualpa tu choi va yeu cau ho roi đi. Chop thoi co quan Inca bi xao nhang, nguoi Tay Ban Nha phuc kich va bat vi Inca lam con tin va bat ho phai hop tac.
Atahualpa cho nguoi Tay Ban Nha đu vang đe lap đay can phong ma ong đang bi cam tu va so bac gap đoi so vang đo. Nguoi Inca giao nop khoan tien chuoc nay, nhung Pizarro đa lua doi ho, tu choi tha vi Inca ra. Trong thoi gian Atahualpa bi giam cam, Huascar bi am sat o noi khac. Nguoi Tay Ban Nha cho rang vu am sat nay la do Atahualpa; ho đa lay co nay đe ket an Atahualpa va xu tu ong, vao thang 8 nam 1533.
Mac du "that bai" thuong am chi su mat mat khong mong muon trong tran chien, nhung phan lon gioi tinh hoa Inca "thuc su hoan nghenh quan xam luoc Tay Ban Nha voi tu cach la nhung nguoi giai phong va san sang chia se quyen cai tri nong dan va tho mo vung Andes."


= Nhung nguoi Inca cuoi cung =

Nguoi Tay Ban Nha cho em trai cua Atahualpa la Manco Inca Yupanqui len nam quyen luc trong luc ho đi binh đinh phuong Bac. Đuoc mot thoi gian, Manco chay tron, to chuc khang chien. Manco su dung luc đuc noi bo cua TBN đe tao loi the cho minh, chiem lai thanh Cuzco nam 1536, nhung bi Tay Ban Nha tai chiem sau đo. Manco Inca ben rut lui vao vung nui Vilcabamba va thanh lap Nha nuoc Tan Inca, noi ong va nhung nguoi ke vi cai tri them 36 nam nua, đoi khi quay nhieu hoac kich đong noi day chong Tay Ban Nha. Nam 1572, thanh tri cuoi cung cua nguoi Inca that thu va vi Inca cuoi cung, Tupac Amaru, con trai cua Manco, bi bat va xu tu. Su kien nay cham dut su khang cu cuoc chinh phat cua Tay Ban Nha duoi quyen luc chinh tri cua nha nuoc Inca.


Xa hoi = Dan so =
So luong nguoi sinh song tai Tawantinsuyu o muc cao nhat la khong chac chan, voi uoc tinh dao đong tu 4-37 trieu. Hau het cac uoc tinh dan so nam trong khoang tu 6 đen 14 trieu. Nguoi Inca co giu cac so lieu nhan khau trong nhung nut that quipu, nhung cach đoc chung đa bi mai mot va that truyen qua nhieu đoi duoi su cai tri cua Tay Ban Nha.


= Tuoi va xac đinh gioi tinh =
Ty le tu vong so sinh cao trong Đe quoc Inca khien tat ca tre so sinh đuoc đat ten la 'wawa' khi moi chao đoi. Hau het cac gia đinh khong đau tu qua nhieu vao con cua ho cho đen khi chung đuoc hai hoac ba tuoi. Khi đua tre len ba, buoi le "đen tuoi" goi la rutuchikuy đuoc to chuc. Đoi voi nguoi Inca, buoi le nay chi ra rang đua tre đa buoc vao giai đoan "thieu hieu biet". Trong buoi le nay, gia đinh se moi tat ca cac nguoi than đen nha cua ho đe an va nhay, va sau đo moi thanh vien trong gia đinh se nhan đuoc mot lon toc tu đua tre. Sau đo, nguoi cha se cao troc đau đua tre. Giai đoan nay cua tre con đuoc coi la "thieu hieu biet, thieu kinh nghiem va thieu li su, thu ma đua tre se phat trien sau nay." Trong xa hoi Inca, tu giai đoan thieu hieu biet đen phat trien, tre phai hoc đuoc vai tro cua minh dua tren gioi tinh cua chung.
Nghi thuc quan trong tiep theo la ky niem su truong thanh cua mot đua tre. Khong giong le đen tuoi, le truong thanh đanh dau su day thi cua đua tre. Le ky niem day thi nay đuoc goi la warachikuy cho be trai va qikuchikuy cho be gai. Nghi le warachikuy bao gom khieu vu, nhin an, pho truong suc manh va cac nghi le gia đinh. Chang trai cung se đuoc tang quan ao moi va day cach hanh xu nhu mot nguoi đan ong chua cuoi. Cac qikuchikuy đanh dau su khoi đau cua kinh nguyet, co gai se phai đi vao rung mot minh va chi quay tro lai sau khi chay mau ket thuc. Trong rung, co gai se phai nhin an, va mot khi tro ve, co gai se đuoc đat ten moi, quan ao nguoi lon va loi khuyen. Giai đoan "dai dot" nay cua cuoc đoi la thoi gian nhung nguoi tre tuoi đuoc phep quan he tinh duc ma khong phai lam cha me.
Trong đo tuoi tu 20 đen 30, moi nguoi đuoc coi la thanh nien, "chin muoi cho suy nghi nghiem tuc va lao đong."[39] Thanh nien co the giu thanh xuan cua minh bang cach song o nha va giup đo trong gia đinh cua ho. Nhung nguoi tre tuoi chi đat đen su truong thanh va đoc lap hoan toan khi ho ket hon.
Vao cuoi đoi, cac thuat ngu danh cho nam va nu bieu thi su mat đi suc song tinh duc va tinh nguoi. Cu the, giai đoan "suy đoi" bieu thi su mat mat ve tinh than va suy giam the chat.


Đoc them Danh sach cac vi vua Inca
He thong đuong Inca
Tiwanaku


Chu thich Thu muc = Nguon co su =


= Nguon hien đai =
Sach chuyen khao

Bai bao va tap san

Ky yeu va tuyen tap


Lien ket ngoai Inca tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Tupac Amaru, the Life, Times, and Execution of the Last Inca.
Van minh Inca va cac nen van minh khac boi Genry Joil.
ky thuat cat đa cua nguoi Inca.
"Guaman Poma – El Primer Nueva Coronica Y Buen Gobierno" – Ban scan ky thuat so cua cuon Coronica tu ban goc.
Conquest nts.html Inca Land boi Hiram Bingham (xuat ban nam 1912–1922).
Inca Artifacts, Peru and Machu Picchu Luu tru ngay 11 thang 2 nam 2021 tai Wayback Machine bo phim 360 đo ve co vat Inca va quang canh Peru.
Ancient Civilizations – Inca Luu tru ngay 4 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
"Ice Treasures of the Inca" trang web cua National Geographic.
"The Sacred Hymns of Pachacutec," bai tho cua mot hoang đe Inca.
Engineering in the Andes Mountains, bai giang ve cau treo cua nguoi Inca
Ban đo va Dong su kien cua Đe quoc Inca
Nghe thuat Peru co: cac đong gop cho nganh khao co đe quoc Inca, cong trinh nghien cuu nam 1902 gom 4 phan (co the truy cap ban PDF mien phi truc tuyen)