Đom xanh mo (tieng Anh: Pale Blue Dot) la mot buc anh ve Trai Đat do tau tham do khong gian Voyager 1 chup lai vao ngay 14 thang 2 nam 1990 tu khoang cach xap xi 6 ty kilomet (3,73 ty dam, 40,5 AU), thuoc mot phan cua loat anh Chan dung gia đinh He Mat Troi.
Trong buc anh, kich thuoc bieu kien cua Trai Đat con be hon ca mot pixel; hanh tinh nay chi nhu mot đom nho trong khung nen vu tru tham tham, nam giua nhung dai anh sang Mat Troi phan chieu boi camera. Nhan đuoc su uy quyen tu NASA, buc anh nay la thanh qua co đuoc qua loi keu goi cua nha thien van hoc kiem tac gia Carl Sagan. Trong tac pham cung ten xuat ban nam 1994, Sagan mo ta ve buc anh Đom xanh mo va tu đo lien he no voi vi the phu du, nho be, lac long cua loai nguoi trong tong hoa vu tru rong lon.
Buc anh đuoc chup boi Voyager 1, mot tau vu tru đuoc phong vao nam 1977 voi muc đich ban đau la nghien cuu phan ben ngoai cua He Mat Troi. Sau khi hoan thanh su menh chinh cua minh, mot phan la nho đe xuat cua Sagan, con tau đa nhan đuoc menh lenh quay nguoc camera va chup lai hinh anh cuoi cung ve Trai Đat tren hanh trinh mao hiem vuot ra khoi He Mat Troi.
Qua thoi gian, Đom xanh mo đa đuoc ton vinh nhieu lan. NASA van tiep tuc ky niem buc anh va gioi thieu them cac phien ban cap nhat, nang cao đo ro net va chi tiet cua buc anh.


Boi canh Thang 9 nam 1977, NASA đa phong Voyager 1, mot tau vu tru robot nang 722 kilogam (1.592 lb) trong su menh nghien cuu vong ngoai cua He Mat Troi va sau cung la khong gian giua cac vi sao. Sau cuoc gap go voi he Sao Moc vao nam 1979 va he Sao Tho vao nam 1980, phan su menh chinh đuoc tuyen bo hoan thanh. Voyager 1 đa giup cung cap hinh anh chi tiet ve hai hanh tinh lon nhat va cac mat trang chinh cua chung.
Tau vu tru van đang di chuyen voi toc đo 64.000 km/h (40.000 mph), va la vat the nhan tao o xa Trai Đat nhat cung nhu vat the nhan tao đau tien roi khoi Thai Duong He. Nhiem vu cua no đa đuoc mo rong va tiep tuc cho đen ngay nay, voi muc đich nghien cuu ranh gioi cua He Mat Troi, bao gom vanh đai Kuiper, nhat quyen va khong gian lien sao. Ke tu khi đuoc phong, phi thuyen van luon nhan cac lenh theo thuong le va truyen du lieu tro lai Mang luoi giam sat Khong gian Sau.

Voyager 1 du kien ​​​​se chi hoat đong cho toi sau khi gap Sao Tho. Khi phi thuyen bay ngang qua hanh tinh nay vao nam 1980, Sagan đa đe xuat y tuong cho tau tham do khong gian chup lai buc anh cuoi cung ve Trai Đat. Ong thua nhan rang mot buc anh nhu vay khong đem lai nhieu gia tri khoa hoc vi Trai Đat se trong qua nho đe camera cua Voyager co the ghi lai bat ky chi tiet nao, nhung no se co y nghia nhu mot goc nhin ve vi the cua loai nguoi trong vu tru.
Mac du nhan đuoc su ung ho tu nhieu nguoi trong chuong trinh Voyager cua NASA, van co nhung lo ngai cho rang viec chup anh Trai Đat qua gan Mat Troi co nguy co lam hong he thong hinh anh cua tau vu tru đen muc khong the sua chua đuoc. Mai đen nam 1989, y tuong cua Sagan moi đuoc thuc hien, nhung sau đo viec hieu chuan thiet bi đa tri hoan hoat đong hon nua, khien cho nhung nhan su lap ke hoach va truyen lenh vo tuyen toi Voyager 1 bi sa thai hoac chuyen sang cac du an khac. Cuoi cung, Truong quan ly NASA Richard Truly phai can thiep đe đam bao rang buc anh co the đuoc chup. Mot đe xuat khac keu goi chup anh Trai Đat khi hanh tinh nay quay quanh Mat Troi đa bi tu choi.


Camera Imaging Science Subsystem (tam dich: He thong con Khoa hoc Chup anh, viet tat la ISS) cua Voyager 1 bao gom hai camera: mot camera goc rong co tieu cu 200 mm voi đo phan giai thap, đuoc su dung đe chup anh mo rong trong khong gian, va mot camera goc hep 1500 mm co đo phan giai cao – chiec đa chup Đom xanh mo – nham muc đich chup anh chi tiet cac muc tieu cu the. Ca hai camera đeu thuoc loai ong vidicon quet cham va đuoc trang bi tam bo loc mau, gan tren mot banh xe kinh loc (filter wheel) đat phia truoc ong.
Khi nhiem vu tien trien cung la luc thu thach xuat hien: cac vat the đuoc chup se ngay cang o xa va mo hon, đoi hoi thoi gian phoi sang lau hon va phai xoay (lia) camera đe đat chat luong chap nhan đuoc. Kha nang vien thong cung giam dan theo khoang cach, han che so luong che đo du lieu ma he thong chup anh co the su dung.
Sau khi chup loat anh Chan dung gia đinh, trong đo co Đom xanh mo, cac nha quan ly su menh cua NASA đa ra lenh cho Voyager 1 tat nguon camera vi tau vu tru se khong bay gan bat ky thu gi quan trong trong suot phan con lai cua phi vu, trong khi cac thiet bi khac van đang thu thap du lieu can nang luong cho hanh trinh dai đen voi khong gian giua cac vi sao.


Buc anh Hai nha khoa hoc vu tru la Candy Hansen thuoc Phong Thi nghiem Suc đay Phan luc cua NASA va Carolyn Porco thuoc Đai hoc Arizona đa phat trien thiet ke cho chuoi lenh đuoc chuyen tiep đen phi thuyen va cac tinh toan ve thoi gian phoi sang cua moi buc anh. Chuoi lenh sau đo đuoc bien dich va gui toi Voyager 1, voi nhung buc anh đuoc chup vao luc 04:48 GMT ngay 14 thang 2 nam 1990. Vao thoi điem ay, khoang cach giua tau vu tru va Trai Đat la 40,47 đon vi thien van (6,05 ty kilomet; 3,76 ty dam).
Du lieu tu camera ban đau đuoc luu tru trong mot may thu bang tren tau. Viec truyen dan toi Trai Đat cung bi tri hoan do cac su menh Magellan va Galileo đang đuoc uu tien su dung Mang luoi giam sat Khong gian Sau. Sau đo, tu thang 3 đen thang 5 nam 1990, Voyager 1 đa gui 60 khung hinh ve Trai Đat bang tin hieu vo tuyen truyen voi toc đo anh sang va phai mat gan 5 tieng ruoi đe đen noi.
Ba trong so nhung khung hinh nhan đuoc cho thay Trai Đat la mot điem sang nho trong khong gian trong rong. Moi khung hinh đuoc chup bang mot bo loc mau khac nhau: xanh lam, xanh luc va tim, voi thoi gian phoi sang lan luot la 0,72, 0,48 va 0,72 giay. Sau đo, ba khung hinh đa đuoc ket hop lai đe tao ra buc anh Đom xanh mo.
Trong so 640.000 pixel rieng le tao nen moi khung hinh, Trai Đat chi chiem it hon mot pixel (cu the la 0,12 pixel, theo NASA). Cac dai anh sang cheo xuat hien trong buc anh chi la gia tuong (artifact) boi viec phan chieu anh sang Mat Troi tu cac bo phan va tam che nang cua camera, do khoang cach tuong đoi gan giua Mat Troi va Trai Đat. Goc nhin cua Voyager cao hon mat phang hoang đao khoang 32°. Phan tich chi tiet cho thay camera cung đa phat hien ra Mat Trang, mac du thien the nay qua mo đe co the nhin đuoc neu khong qua xu ly đac biet.

Mot buc anh tong hop chup bang camera goc rong đa đuoc xuat ban voi Đom xanh mo, cho thay Mat Troi cung nhu vung khong gian chua Trai Đat va Sao Kim. No đuoc ghep voi hai buc anh goc hep: Đom xanh mo va mot hinh anh tuong tu ve Kim Tinh. Buc anh goc rong ay đuoc chup bang bo loc toi nhat (dai hap thu khi methan) va thoi gian phoi sang ngan nhat co the (5 mili giay) đe tranh lam bao hoa ong vidicon cua camera voi anh sang Mat Troi bi tan xa. Mac du vay, ket qua nhan đuoc lai la mot buc anh bi chay sang voi nhieu phan xa tu he thong quang hoc trong camera, va Mat Troi trong co ve lon hon nhieu so voi kich thuoc thuc te cua đia Mat Troi. Cac tia xung quanh Mat Troi la hinh anh nhieu xa cua đen hieu chuan đuoc gan phia truoc ong kinh goc rong.
Voyager 1 cung đa chup anh Sao Kim, Sao Moc, Sao Tho, Sao Thien Vuong va Sao Hai Vuong. Khi ghep lai thanh mot buc anh nhu o ben duoi, chung tao thanh chan dung cua He Mat Troi. Sao Thuy qua mo do anh sang Mat Troi nen khong the chup đuoc va Sao Hoa khong hien ra do hieu ung cua anh sang Mat Troi tren camera quang hoc. NASA đa bien tap 60 buc anh đe tao ra mot buc kham goi la Chan dung gia đinh.


Mau xanh mo Trai Đat xuat hien trong buc anh duoi dang mot cham mau xanh lam, chu yeu la do tan xa Rayleigh cua anh sang Mat Troi trong bau khi quyen hanh tinh. Tai đo, anh sang nhin thay đuoc co buoc song ngan (nhu anh sang xanh) bi tan xa o muc đo lon hon anh sang co buoc song dai (nhu anh sang đo), khien cho bau troi nhin tu Trai Đat co mau xanh lam. (Đai duong cung gop phan tao nen mau xanh cua Trai Đat, nhung o muc đo thap hon so voi su tan xa.) Trai Đat la mot đom xanh mo chu khong phai xanh đam la do su ket hop giua anh sang trang phan chieu boi cac đam may voi anh sang xanh bi tan xa.
Pho phan xa cua Trai Đat tu tia ​​tu ngoai xa đen hong ngoai gan khong giong voi bat ky hanh tinh đuoc quan sat nao khac, mot phan la do su hien dien cua su song tren Trai Đat. Tan xa Rayleigh đuoc tang cuong trong bau khi quyen khong hap thu đang ke anh sang kha kien, tao nen mau xanh lam cua Trai Đat; trong khi ve tinh Titan co mau nau cam do cac hat suong mu huu co hap thu manh o buoc song kha kien ​​mau xanh lam. Luong oxy doi dao trong khi quyen Trai Đat do cac dang song quang hop tao ra lam oxy hoa cac chat huu co trong khi quyen, tao thanh nuoc va carbon dioxide. Chinh vi ly do đo ma bau khi quyen tro nen trong suot đoi voi anh sang kha kien, cho phep tan xa Rayleigh tang cuong va he qua la anh sang xanh đuoc phan xa manh hon.


Nhan xet Trong tac pham Đom xanh mo xuat ban nam 1994, Sagan đa binh luan ve tam quan trong vo cung to lon cua buc anh, ong viet:Tu vi tri xa xoi nay, Trai Đat duong nhu khong nhan đuoc bat ky moi quan tam đac biet nao [cua vu tru]. Nhung đoi voi chung ta, đom nay hoan toan khac. Hay nhin lai đom ay. Đo chinh la noi nay. Đo la nha. Đo la chung ta. Noi đo, tat ca nhung nguoi ban yeu thuong, ban biet, ban tung nghe noi toi, ca nhung con nguoi tung ton tai, đa song tron mot cuoc đoi. Đo la noi hoi tu moi niem vui va noi kho đau cua chung ta, hang ngan ton giao, y thuc he va hoc thuyet kinh te đang tin cay, moi nguoi san bat va hai luom, moi nguoi hung va ke hen, moi nguoi tao dung va ke huy diet nen van minh, moi vi vua va nong dan, moi cap tinh nhan, moi nguoi me va nguoi cha, đua tre đay hua hen, nha phat minh va nha tham hiem, moi giao vien đay pham hanh, moi chinh tri gia tham nhung, moi "minh tinh", moi "lanh đao toi cao", moi vi thanh va pham nhan trong lich su giong loai chung ta đeu song noi đo – tren mot hat bui treo lo lung giua tia nang.
Trai Đat la mot san khau nho nhoi giua vu đai khong gian rong lon. Hay nghi ve nhung dong song ngap tran mau đuoc đo đay boi moi vi tuong va hoang đe trong vinh quang va thang loi, đe ho co the tro thanh nhung ba chu nhat thoi cua mot phan đom nho ay. Hay nghi ve su tan nhan vo cung ma cu dan o goc nay cua đom nho gay ra cho nhung cu dan gan giong y het ho o mot goc nho khac, ve muc đo hieu lam thuong xuyen cua ho, ve viec ho ham ho sat hai nhau the nao, ve long cam thu suc soi cua ho.
Đieu bo cua chung ta, su tu huyen ve tam quan trong cua chung ta, ao tuong rang chung ta co mot vi the đac quyen trong Vu tru, đang bi thach thuc boi cham sang mo nhat nay. Hanh tinh cua chung ta chi la mot đom nho co đoc bao trum boi bong toi vu tru rong lon. Mac cho su toi tam cua chung ta, mac cho su bao la rong lon cua khong gian, khong he co dau hieu nao cho thay su giup đo se đen tu mot noi nao đo đe cuu roi chung ta khoi chinh ban than minh.
Trai Đat la the gioi duy nhat dung duong su song ma chung ta biet. Khong mot noi nao khac, it nhat la trong tuong lai gan, đe giong loai chung ta co the di cu đen. Ghe tham thi đuoc, nhung đinh cu thi chua. Du thich hay khong, hien tai Trai Đat van la điem tua cua chung ta.

Co nguoi cho rang thien van hoc la mot trai nghiem khiem ton va xay dung tinh cach. Co le khong co đieu gi tot hon đe chung minh cho su kieu ngao ngu xuan cua con nguoi bang hinh anh xa xoi ve the gioi nho be nay cua chung ta. Đoi voi toi, no nhan manh trach nhiem rang chung ta phai đoi xu tu te voi nhau, đe giu gin va nang niu đom xanh mo, ngoi nha duy nhat ma chung ta biet.


Ky niem Nam 2015, NASA ky niem 25 nam ngay chup buc anh. Nha khoa hoc du an Voyager, ong Ed Stone nhan xet: "25 nam truoc, Voyager 1 nhin lai Trai Đat va thay mot "đom xanh mo", mot hinh anh đa tiep tuc truyen cam hung cho su ngac nhien ve noi chung ta goi la nha".
Nam 2020, nhan ky niem 30 nam, NASA đa xuat ban mot phien ban moi cua buc anh Voyager goc: Pale Blue Dot Revisited (Tham lai Đom xanh mo). Buc anh nay su dung cac ky thuat xu ly hinh anh hien đai, "đong thoi co gang ton trong du lieu goc va y đinh cua nhung nguoi đa len ke hoach cho buc anh". Muc đo sang va mau sac đuoc can bang lai đe ton len vung anh chua Trai Đat. Hinh anh cung đuoc phong to, trong sang va it nhieu hon so voi tam anh goc. Huong cua Mat Troi nam o phia duoi, cung la cho sang nhat cua buc anh.
Đe ky niem dip tuong tu, Vien Carl Sagan đa phat hanh mot đoan video voi vai nha thien van hoc noi tieng đoc lai bai phat bieu "Đom xanh mo" cua Sagan.


Xem them Chan dung gia đinh nam 2010
Trai Đat so khai, hay "đom cam mo"
Trai Đat moc
Vien bi xanh
Ngay Trai Đat mim cuoi


Tham khao Đoc them Sagan, Carl; Head, Tom (2006). Conversations with Carl Sagan (an ban thu 1). Hoa Ky: The University Press of Mississippi. ISBN 1-57806-736-7.
Sagan, Carl; Dyson, Freeman; Agel, Jerome (2000). Carl Sagan's Cosmic Connection: An Extraterrestrial Perspective. Nha xuat ban Đai hoc Cambridge. tr. XV, 302. ISBN 0-521-78303-8.


Lien ket ngoai Ban ghi am bai đoc tu Đom xanh mo cua Carl Sagan (Thu vien Quoc hoi Hoa Ky)
Co so ly luan cua Sagan cho chuyen bay vao vu tru cua con nguoi – Bai bao cua The Space Review
Video san xuat danh cho ngay Pangea voi Sagan đoc Đom xanh mo
Video (3:30) – Bai đoc cua Carl Sagan – ban goc tren YouTube
Video (3:26) – Bai đoc cua Carl Sagan – ban chinh thuc tren YouTube
Đom xanh mo cua Cassini – Co quan Vu tru chau Au