Nha Đuong la mot hoang trieu cai tri Trung Quoc tu nam 618 đen nam 907. Thanh lap boi gia toc ho Ly, nha Đuong la trieu đai ke tuc nha Tuy (581–618) va la tien than cua giai đoan Ngu đai Thap quoc (907–979). Trieu đai nay bi gian đoan trong thoi gian ngan tu nam 690 đen nam 705, khi Vo Tac Thien len ngoi, tuyen bo sang lap nha Vo Chu va tro thanh nu hoang đe chinh thong duy nhat trong lich su Trung Quoc. Cac su gia thuong coi nha Đuong la đinh cao nen van minh Trung Quoc, mot thoi ky hoang kim cua van hoa đa quoc gia. Thong qua cac chien dich quan su ma cac nha cai tri so ky đa lien tuc tien hanh, lanh tho nha Đuong vao thoi điem cuc thinh rong lon hon bat ky trieu đai nao truoc đo.
Thau tom quyen luc khi nha Tuy bat đau suy tan va sup đo, Ly Uyen cung con trai Ly The Dan thanh lap nha Đuong, mo ra nua đau trieu đai tien bo va on đinh. Kinh đo Truong An (Tay An ngay nay) cua nha Đuong la thanh pho đong dan nhat the gioi đuong thoi. Cac cuoc đieu tra dan so vao giua the ky 8 cho biet so luong nguoi đang ky ho tich cua toan quoc la khoang 50 trieu va phat trien len toi khoang 70 trieu nguoi vao nhung nam giua the ky 8. Voi nguon nhan luc doi dao, nha Đuong nuoi duong cac đoi quan ca chuyen nghiep lan nghia vu co quan so hang chuc van đe canh tranh voi cac the luc du muc, gianh quyen kiem soat Noi A va nhieu tuyen đuong thuong mai sinh loi doc theo Con đuong To lua. Nhieu tieu quoc, vuong quoc gan xa chap nhan cong nap cho trieu đinh nha Đuong trong khi nha Đuong cung gian tiep kiem soat mot so vung lanh tho thong qua he thong đo ho phu. Tuoc hieu "Thien Kha han" bien Đuong Thai Tong tro thanh "hoang đe đa quoc gia" đau tien o chau A. Ngoai quyen ba chu chinh tri, nha Đuong con tao ra anh huong van hoa manh me đoi voi mot vai quoc gia Đong A lang gieng nhu Nhat Ban va cac vuong quoc tren ban đao Trieu Tien.
Thoi nha Đuong, van hoa Trung Quoc phat trien ruc ro va ngay cang tro nen hoan thien. Nha Đuong thuong đuoc xem la thoi ky hoang kim cua thi ca Trung Quoc. Hai trong so nhung nha tho Trung Quoc vi đai nhat, Ly Bach va Đo Phu, cung nhieu danh hoa nhu Ngo Đao Tu, Han Can, Vuong Duy va Chau Phuong, đeu song o thoi đai nay. Cac hoc gia thoi Đuong đa bien soan nhieu tai lieu lich su, sach bach khoa toan thu va tac pham đia ly đa dang. Giai đoan nay cung chung kien nhieu tien bo đang ke trong ky thuat in moc ban. Phat giao anh huong manh me đen nen van hoa Trung Quoc, dan đen su ra đoi cua nhieu tong phai ban đia. Tuy nhien, toi nhung nam 840, Đuong Vu Tong ban hanh cac chinh sach bai Phat, khien ton giao nay suy giam dan suc anh huong.
Trong nua sau trieu đai, Loan An Su lam rung chuyen đe quoc, khien quyen luc trung uong suy yeu tram trong. Giong nhu nha Tuy truoc đo, nha Đuong duy tri he thong cong vu nho tuyen dung cac si đai phu thong qua hinh thuc khoa cu va co che tien cu chuc vu. Trat tu dan su nay bi pha vo khi cac tiet đo su troi day manh liet trong the ky thu 9. Chinh quyen trung uong bat đau suy tan trong nua sau the ky thu 9; dan so suy giam, dan cu di tru hang loat, ngheo đoi lan rong va su roi loan chuc nang chinh phu la ket qua cua hang loat cuoc khoi nghia nong dan, ma đinh điem la Loan Hoang Sao. Nam 907, tiet đo su Chu Toan Trung soan vi Đuong Ai Đe, chinh thuc đat dau cham het cho nha Đuong sau gan 3 the ky ton tai.


Tu nguyen "Đuong" (唐) la ten cu cua nuoc Tan, mot nuoc chu hau thoi nha Chu nam o khu vuc trung tam cua tinh Son Tay ngay nay. Thoi Nam–Bac trieu, Ly Ho—mot trong Bat Tru Quoc cua trieu Tay Nguy—đuoc phong la Lung Tay quan cong (隴西郡公). Sau khi mat, Ly Ho đuoc nha Bac Chu truy hieu la Đuong quoc cong (唐國公), đuoc con la Ly Binh thua ke. Nam 582, con cua Ly Binh la Ly Uyen ke thua tuoc vi Đuong quoc cong, ve sau đuoc thang tuoc la Đuong vuong (唐王). Sau khi Ly Uyen soan ngoi Tuy Cung Đe, ong đa su dung quoc hieu la "Đuong".


Lich su = Thanh lap =

Lung Tay Ly thi la mot gia toc thuoc tang lop quy toc quan su, cat cu o vung tay bac vao thoi nha Tuy. Ho tu xung la dong doi phu he cua thuy to Đao giao Lao Tu, tuong Ly Quang thoi nha Han va Vu Vuong Ly Cao nuoc Tay Luong thoi Thap luc quoc. Cac hoang đe nha Đuong cung mang dong doi Tien Ti theo mau he, vi me cua Đuong Cao To, Đoc Co thi, la nguoi Tien Ti.
Luu thu Thai Nguyen Ly Uyen von la em ho cua Tuy Dang Đe, co thanh the va rat giau kinh nghiem tran mac. Sau that bai trong ba lan xam luoc Cao Cau Ly đay ton kem cua Dang Đe, quoc luc nha Tuy suy yeu tram trong, dan đen su bung no cua hang loat cuoc khoi nghia nong dan tren khap ca nuoc.  Nam 617, Ly Uyen cung cac con khoi binh tao phan o Thai Nguyen. Mua đong cung nam, sau khi chiem đuoc kinh đo Đai Hung, ong lap Thai tu Duong Huu lam hoang đe, ton Tuy Dang Đe lam thai thuong hoang, đong thoi giu vai tro nhiep chinh cho hoang đe bu nhin. Ngay 18 thang 6 nam 618, sau khi nhan đuoc tin Dang Đe bi Vu Van Hoa Cap sat hai, Ly Uyen phe Duong Huu, tu lap lam hoang đe, đoi quoc hieu la "Đuong".
Ly Uyen, tuc Đuong Cao To, tai vi đen nam 626 thi bi Tan vuong Ly The Dan ep nhuong ngoi. Ly The Dan bat đau cam quan tu nam 18 tuoi, cung kiem, đao thuong đeu rat gioi, noi danh voi nhieu tran đot kich ky binh hieu qua. Trong tran Ho Lao dien ra vao ngay 28 thang 5 nam 621, Ly The Dan đa gianh chien thang ngay ca khi phai đoi mat voi luc luong ap đao quan so cua Đau Kien Đuc (573–621). Ngay 2 thang 7 nam 626, trong chinh bien Huyen Vu Mon, vi lo ngai bi am sat, Ly The Dan phuc kich va giet chet em trai la Ly Nguyen Cat (sinh 603) cung huynh truong la Thai tu Ly Kien Thanh (sinh 589). Ngay sau đo, Đuong Cao To thoai vi, Ly The Dan len ngoi, tuc Hoang đe Đuong Thai Tong.
Bat chap viec ha be cha va giet anh em ruot đi nguoc lai voi quan điem ve long hieu thao cua Nho giao, Đuong Thai Tong đa chung to đuoc nang luc cua ban than, biet lang nghe y kien tu nhung thanh vien tai tri nhat trong trieu đinh cua minh. Nam 628, ong cho cu hanh đai le Phat giao tuong niem thuong vong chien tranh. Mot nam sau, Đuong Thai Tong cho xay dung tu vien Phat giao tai nhung đia điem tung dien ra cac tran đanh lon đe cac nha su co the tung kinh sieu đo vong linh cho nhung nguoi đa nga xuong, ma trong đo co ca ke thu cua ong.


= Mo rong lanh tho =

Sau khi on đinh tinh hinh trong nuoc, Đuong Thai Tong theo đuoi chinh sach banh truong lanh tho. Nam 630, nhan luc Đong Đot Quyet xay ra noi loan, tuong Ly Tinh (571–649) dan quan Bac phat, bat song Kha han Hiet Loi va tieu diet nha nuoc nay. Sau chien thang nay, cac bo lac thao nguyen lan luot quy phuc nha Đuong, ton Đuong Thai Tong la "Thien Kha Han". Trong nhung nam cuoi đoi, Thai Tong tiep tuc thuc hien cac chien dich lon ve phia Tay nham vao cac tieu quoc oc đao nam doc theo Con đuong to lua tai Long chao Tarim nhu Cao Xuong vao nam 640, Yen Ky vao nam 644 va 648, va Quy Tu vao nam 648. Sau khi Thai Tong qua đoi vao nam 649, Đuong Cao Tong tiep tuc khuech truong the luc ve phia Tay. Nam 657, sau khi tuong To Đinh Phuong đanh bai đuoc Kha han A Su Na Ha Lo, Han quoc Tay Đot Quyet chinh thuc bi Đai Đuong thon tinh.
Tai khu vuc Đong Bac, Thai Tong phat đong mot cuoc xam luoc quy mo lon nham vao Cao Cau Ly vao nam 644. Tuy gianh đuoc nhung thang loi so khoi song quan Đuong phai rut lui do khong the xuyen thung phong tuyen cua Uyen Cai To Van (603–666). Nam 660, duoi thoi Cao Tong, quan Đuong voi su tro giup cua Tan La đa thanh cong đanh bai Bach Te. Tan quan Bach Te cau vien đong minh la Yamato (Nhat Ban), song lien quan hai nuoc nay bi quan Đuong va Tan La duoi su chi huy cua To Đinh Phuong va Kim Duu Tin (595–673) tieu diet trong tran Bach Giang vao thang 8 nam 663. Ve phan Cao Cau Ly, nuoc nay đa bi suy yeu tram trong boi nhung xung đot noi bo va viec đe mat nhieu thanh tri trong yeu o bien ai vao tay quan Đuong trong nam 645. Nam 668, Cao Cau Ly that thu truoc lien quan Đuong – Tan La do Ly The Tich (594–669) chi huy.


= Vo hau cuop ngoi =

Tuy nhap cung voi danh phan tai nhan thap kem, Vo Tac Thien vuon len nam giu quyen luc toi thuong vao nam 690 va thanh lap trieu đai Vo Chu ton tai trong mot thoi gian ngan. Vo hau gianh đuoc đai quyen bang nhung thu đoan tan nhan va đay toan tinh. Mot trong nhung thuyet am muu noi tieng nhat cho rang chinh Vo Tac Thien đa giet con gai va đo loi cho Vuong Hoang hau, khien ba bi phe truat. Nam 655, Cao Tong đot quy, Vo hau buong rem nhiep chinh, đich than xu ly quoc su voi cac đai than. Nhieu nguoi nghi ngo chinh ba la nguoi ra tay sat hai con ruot la Thai tu Ly Hoang khi ong đot ngot qua đoi nam 675. Nguyen nhan co the la do ong đa dan chung to thuc luc ban than va thuong xuyen ra mat ung ho nhung chinh sach ma Vo hau phan đoi. Thai tu ke tiep, Ly Hien, tuy cam chiu thu phan, nhung van bi me khep vao toi muu phan va đay đen bien ai, it lau sau thi bi buc tu.
Nam 683, Đuong Cao Tong bang ha va đuoc noi ngoi boi nguoi con lon tuoi nhat con song cua Vo hau la Đuong Trung Tong. Trung Tong co gang bo nhiem quoc cuu lam te tuong, nhung đa bi Vo hau phe truat va thay the boi em trai la Due Tong chi sau sau tuan tai vi. Su viec đa kich đong mot nhom tong that noi day vao nam 684, nhung ho bi trieu đinh đan ap chi trong vong hai thang. Ngay 16 thang 10 nam 690, Vo hau cai nguyen nien hieu thanh Thien Thuan, quoc hieu thanh Chu (周), chinh thuc len ngoi đai thong, tro thanh nu hoang đe đau tien va duy nhat trong lich su Trung Quoc. Đuong Due Tong bi giang xuong lam thai tu va bi buoc phai đoi sang ho Vo cua me.
Trong khoang thoi gian tai vi, ve mat đoi noi, Vo Tac Thien tap trung phat trien kinh te xa hoi, tien hanh cai cach chu viet, duy tri su on đinh trong nuoc. Ve mat đoi ngoai, ba tien hanh cac cuoc chien o Noi A, gianh lai quyen kiem soat lanh tho An Tay đo ho phu tung roi vao tay nguoi Tho Phon. La mot nguoi sung đao, Vo Tac Thien khuyen khich phat trien Phat giao, ha lenh trong nuoc tich cuc xay dung chua chien, tang cuong bien dich kinh Phat. Sau 15 nam tai vi, Vo Tac Thien bi ep phai thoai vi vao nay 22 thang 2 nam 705 trong mot cuoc chinh bien cung đinh. Đuong Trung Tong phuc vi, khoi phuc quoc tinh thanh ho Ly va quoc hieu "Đuong" nhu cu. Vai thang sau, Vo hau qua đoi.
Truoc khi len ngoi, nham hop phap hoa quyen cai tri cua minh, Vo hau đa cho mot nhom nha su bien soan Đai Van kinh (大雲經)  ca ngoi ba la Phat Di Lac hoa than xuong tran gian đe tro thanh mot vi Chuyen Luan Thanh Vuong lam chu thien ha, pho đo chung sinh. Phan lon cac cai cach cua Vo Tac Thien đeu bi nhung nguoi ke nhiem huy bo sau khi ba qua đoi. Tuy nhien, co the noi, thanh tuu lon nhat cua Vo Tac Thien la han che quyen luc cua tang lop quy toc Tay Bac, tao đieu kien cho nhung nguoi đen tu cac gia toc khac hay khu vuc khac cua Trung Quoc co co hoi the hien tieng noi trong trieu đinh.


= Trieu đai cua Đuong Huyen Tong =

Duoi va sau trieu đai cua Vo Tac Thien, chon cung đinh xuat hien nhieu nu nhan noi bat, bao gom Thuong Quan Uyen Nhi (664–710), mot nha tho, nha van va noi quan than can cua Vo hau, giu nhiem vu xu ly tau chuong. Nam 706, Vi Hoang hau (mat 710) thuyet phuc Đuong Trung Tong cho phep minh cung cac chi em ruot va con gai cua ba tham du trieu chinh. Nam 709, ba yeu cau hoang đe trao cho nu gioi quyen me truyen con noi (ma truoc đay von chi la cha truyen con noi). Nam 710, Vi Hoang hau ha đoc sat hai Trung Tong, đua Thai tu Ly Trong Mau moi 15 tuoi len ngoi. Hai tuan sau, Ly Long Co cung thu ha vao cung giet Vi Hoang hau, phuc hoi đe vi cho cha la Due Tong. Tuong tu nhu Trung Tong truoc đo, Due Tong hoan toan khong co thuc quyen khi ong bi Thai Binh cong chua khong che. Tinh trang nu nhi tham chinh chi ket thuc khi Due Tong truyen ngoi cho Ly Long Co, tuc Đuong Huyen Tong va am muu chinh bien cua Thai Binh cong chua bi dap tat vao nam 712.
Nha Đuong buoc vao giai đoan đinh cao duoi trieu đai keo dai 44 nam cua Đuong Huyen Tong, mot thoi ky hoang kim đuoc đanh dau boi ty le lam phat kinh te thap cung loi song cung đinh khong qua pho truong. Đuoc xem la mot nha lanh đao cap tien va nhan tu, Huyen Tong tham chi đa bai bo an tu hinh vao nam 747. Tat ca cac an tu hinh đeu phai do đich than hoang đe phe chuan (so luong tuong đoi it, vi du nam 730 chi co tong cong 24 vu hanh quyet đuoc thong qua). Huyen Tong co gang giu can bang chinh tri bang cach bo nhiem cac phe phai vao nhung vi tri trong luc bo mot cach cong bang. La mot nguoi tham nhuan tu tuong Nho giao, Thuong thu huu thua tuong Truong Cuu Linh (673–740) thuc hien cac bien phap nham giam thieu lam phat va gia tang nguon cung tien bang cach duy tri su luu thong cua tien đuc tu nhan. Tuy nhien, chinh sach tien te cua nha Đuong đa thay đoi duoi nhiem ky cua nguoi ke nhiem Ly Lam Phu. La mot nguoi truong gia, ky tri, ong ung ho su đoc quyen cua trieu đinh đoi voi viec phat hanh tien đuc. Ke sau nam 737, Huyen Tong đat su tin tuong vao Ly Lam Phu, nguoi ung ho chinh sach đoi ngoai banh truong va su dung cac tuong linh khong phai la nguoi Han. Tuy nhien, chinh sach nay rot cuoc đa tao đieu kien cho mot cuoc noi day quy mo lon chong lai nha Đuong.


= Loan An Su va thien tai =

Nha Đuong đang trong thoi ky hoang kim vao giua the ky 8 khi Loan An Su bung no pha huy su thinh vuong cua đe quoc. An Loc Son, mot vien tuong goc Tuc Đac–Đot Quyet, đuoc giao nhiem vu tran giu bien gioi phia bac truoc nguoi Khiet Đan ke tu nam 744, song cac chien dich cua ong ta đa phan đeu khong mang lai ket qua nao. Tuy nhien, nho đuoc long hoang đe, An Loc Son tro thanh Tiet đo su Ha Đong, Binh Lo, Pham Duong, nam giu trong tay toan bo khu vuc Đong Bac va 1/3 binh ma trieu đinh, cho phep ong co the noi day voi mot đoi quan tren 10 van nguoi. Sau khi chiem đuoc Lac Duong, An Loc Son xung đe va tuyen bo thanh lap nuoc Yen. Tuy gianh đuoc mot so thang loi so khoi song quan đoi trieu đinh, von chu yeu la dan binh, duoi truong Quach Tu Nghi (697–781) khong the chong cu lau truoc đoi quan day dan kinh nghiem tran mac noi bien ai cua An Loc Son. Truoc su ap sat cua quan noi day, trieu đinh nha Đuong bi buoc phai triet thoai khoi Truong An. Trong luc Thai tu Ly Hanh chay toi Son Tay đe mo binh con Huyen Tong chay vao đat Thuc, nha Đuong đa phai cau vien Han quoc Hoi Cot. Kha han Bayanchur khi hay tin đa rat phan khich, ngay lap tuc ga con gai cho su gia nha Đuong khi ong ta vua toi noi, đoi lai, vi kha han tro thanh pho ma nha Đuong. Nguoi Hoi Cot giup nha Đuong chiem lai kinh đo Truong An, nhung khong chiu rut lui cho đen khi nha Đuong chiu tra mot khoan cong nap khong lo bang lua. Ngoai Hoi Cot, nha Đuong con nhan đuoc su ho tro tu nha Abbas cua nguoi A Rap Hoi giao. Cung trong thoi gian nay, nguoi Tho Phon loi dung chien loan o Trung Nguyen đe đanh pha nhieu khu vuc nam duoi su kiem soat cua nguoi Han o Trung A. Ngay ca sau khi Tho Phon  sup đo vao nam 842 (tiep đo la nguoi Hoi Cot), nha Đuong khong con đu suc đe gianh lai lanh tho Trung A đa mat sau nam 763. Nhung ton that ma Loan An Su gay ra nghiem trong toi muc nua the ky sau, cac thi sinh tham gia ky thi tien si đuoc yeu cau viet bai luan ve nguyen nhan dan đen su suy yeu cua nha Đuong. Du An Loc Son đa bi mot hoan quan ha sat vao nam 757, song chien loan chi ket thuc khi thu linh quan noi day la Su Tu Minh bi chinh con trai ruot sat hai vao nam 763.

Mot trong nhung di san ma chinh quyen nha Đuong đe lai sau nam 710 la su troi day cua cac tiet đo su, nhung nguoi dan dan thach thuc chinh quyen trung uong. Sau Loan An Su, quyen luc va muc đo tu tri ma cac tiet đo su Ha Bac co đuoc đa vuot ra ngoai tam kiem soat cua chinh quyen trung uong. Sau hang loat cac cuoc noi day giua nam 781 va 784, tai cac vung Ha Bac, Son Đong, Ho Bac va Ha Nam ngay nay, trieu đinh nha Đuong đa phai chinh thuc cong nhan tinh the tap đoi voi chuc vi tiet đo su. Đe đe phong ngoai xam hoac noi loan, chinh quyen nha Đuong buoc phai dua dam vao cac tiet đo su. Trieu đinh phai thua nhan quyen duy tri quan đoi rieng, thu thue cua cac tiet đo su va tham chi la cho phep con cai ho thua huong tuoc vi cua cha. Theo thoi gian, nhung vo quan nay dan dan lam phai mo su anh huong cua cac quan van đuoc tuyen chon thong qua hinh thuc khao thi. Su cai tri cua cac tiet đo su hung manh nay chi ket thuc vao nam 960 khi nha Tong tien hanh cai cach hanh chinh. Ben canh đo, che đo Quan đien bi bai bo tao đieu kien cho moi nguoi co the tu do mua ban đat đai. Nhieu nguoi ngheo lam vao canh no nan, buoc phai ban đat lam thue cho cac gia đinh đia chu, dan đen su hinh thanh va phat trien nhanh chong cua hang loat đien trang lon. Cung voi su sup đo cua che đo quan đien sau nam 755, chinh quyen trung uong gan nhu đanh mat vai tro quan ly nong nghiep, chi con đon thuan la nguoi thu suu thue trong khoang mot thien nien ky, voi mot vai ngoai le nhu cong cuoc quoc huu hoa đat đai that bai cua nha Tong trong cuoc chien voi nguoi Mong Co o the ky 13.

Voi viec chinh quyen trung uong đanh mat quyen kiem soat đoi voi nhieu khu vuc khac nhau, ghi chep cho thay vao nam 845, co nhung nhom thao khau, thuy tac quy mo hang tram  nguoi thuong xuyen cuop boc cac khu dan cu doc theo song Truong Giang ma khong gap phai su chong cu nao. Nam 858, mot tran lut lon doc Đai Van Ha đa lam ngap nhieu vung đat va đia hinh rong lon cua Binh nguyen Hoa Bac, khien hang van nguoi chet đuoi. Hang loat thien tai ap đen khien nhieu nguoi dan tin rang nha Đuong đa đanh mat thien menh. Nam 873, mua mang that bat đa lam lung lay đe quoc Đai Đuong, voi san luong luong thuc tai mot so khu vuc chi đat mot nua, dan đen hang van nguoi phai đoi mat voi nan đoi. Vao thoi So Đuong, trieu đinh đu kha nang đe co the ung pho hieu qua truoc nhung nguy co mat mua. Vi du, trong khoang thoi gian 714–719, chinh quyen nha Đuong đa ung pho thien tai mot cach hieu qua bang cach mo rong he thong Thuong Binh thuong (常平倉) đieu tiet gia ca luong thuc ca nuoc. Thong qua đo, chinh phu co the xay dung kho du tru luong thuc, ngan chan nan đoi tiem an va tang nang suat nong nghiep thong qua khai hoang. Tuy nhien, sang the ky thu 9, trieu đinh gan nhu bat luc trong viec đoi pho voi thien tai.


= Tai thiet va phuc hoi =

Mac du cac cuoc thien tai va noi loan can tro chinh quyen trung uong hoat đong mot cach hieu qua, nua đau the ky 9 van đuoc xem la giai đoan phuc hoi cua nha Đuong. Viec chinh phu rut khoi vai tro quan ly kinh te đa vo tinh kich thich thuong mai, khi ngay cang co nhieu thi truong voi it han che quan lieu xuat hien. Nam 780, cac loai thue đinh, thue ho va thue ruong (to dung đieu) đuoc thay the bang thue nua nam tra bang tien mat (luong thue phap), đanh dau su chuyen dich sang nen kinh te tien te đuoc tang lop thuong nhan thuc đay. Cac thanh pho vung Giang Nam nhu Duong Chau, To Chau va Hang Chau phat trien manh me ve mat kinh te vao thoi Van Đuong. Nen đoc quyen muoi cua chinh phu đa suy yeu sau Loan An Su, nay đuoc đat duoi su kiem soat cua mot co quan quan ly muoi. Co quan nay theo thoi gian dan tro thanh mot trong nhung co quan nha nuoc quyen luc nhat, đuoc đieu hanh boi cac vi quan nang luc co chuyen mon. Quan phu tien hanh ban muoi đoc quyen cho thuong nhan, sau đo thuong nhan se van chuyen va ban cho nguoi dan tai cac thi truong đia phuong voi gia cao. Nam 799, loi nhuan tu muoi chiem mot nua doanh thu chinh phu. S.A.M. Adshead cho rang hinh thuc thue muoi thoi nha Đuong la "lan đau tien [trong lich su], thue gian thu, thay vi thue đanh truc tiep vao đat đai hoac con nguoi, hay loi nhuan tu cac doanh nghiep nha nuoc nhu ham mo, tro thanh nguon thu chinh cua mot nuoc lon." Ngay ca khi quyen luc chinh quyen trung uong bi lung lay trong nua sau the ky thu 8, trieu đinh van co the hoat đong va ban hanh chinh lenh tren quy mo lon. Cuu Đuong thu, bien soan vao nam 945, ghi lai rang vao nam 828, trieu đinh đa ban hanh sac lenh tieu chuan hoa may bom xich van hanh thu cong bang chan (翻車) dung cho tuoi tieu tren pham vi toan quoc:

Thai Hoa nam thu hai [828], thang hai [...] trieu đinh xuong chieu [ap dung] mot kieu mau may bom xich (牙車) tieu chuan, dan chung phu Kinh Trieu đuoc lenh che tao so luong lon may moc nham phan phat cho nguoi dan doc theo kenh Trinh Bach (鄭白渠), phuc vu cho muc đich tuoi tieu.
Vi hoang đe đay tham vong cuoi cung cua nha Đuong la Đuong Hien Tong (tri. 805–820). Trieu đai cua ong đuoc ho tro boi cac cai cach tai khoa thi hanh vao thap nien 780. Hoang đe so huu trong tay luc luong Than Sach quan tinh nhue đong tai phu Kinh Trieu, voi so luong binh linh len toi 24 van nguoi vao nam 798. Giua cac nam 806 va 819, Hien Tong thuc hien tong cong bay chien dich quan su lon nham binh đinh cac phien tran khong quy phuc trieu đinh. Ngoai tru hai tran, toan bo cac phien tran đeu lan luot quy thuan trieu đinh. Duoi trieu đai cua minh, Hien Tong tam thoi cham dut che đo cha truyen con noi o cac phien tran bang cach bo nhiem nhung tuong linh than can va bien che cac quan van vao cac co quan hanh chinh đia phuong. Tuy nhien, cac vi hoang đe ke nhiem ong to ra kem nang luc, thuong xuyen danh nhieu thoi gian tieu khien, san ban, yen tiec hay choi cac mon the thao ngoai troi. Đieu nay cho phep hoan quan thau tom quyen luc, trong khi quan vien lai chia be đang, tranh quyen lan nhau. Nham diet tru nan hoan quan tham chinh, Đuong Van Tong am muu thuc hien mot cuoc chinh bien cung đinh nhung khong thanh cong. Thay vao đo, cac đai than ung ho ong bi hoan quan hanh quyet cong khai o khu cho Tay thanh Truong An. Sau su kien nay, cuc dien hoan quan long quyen tiep tuc cho đen tan nhung nam cuoi trieu Đuong.

Nha Đuong khoi phuc quyen kiem soat gian tiep đoi voi mot so lanh tho cu o phia Tay nhu Hanh lang Ha Tay va Đon Hoang o Cam Tuc. Nam 848, mot vien tuong nguoi Han la Truong Nghia Trieu tu Sa Chau đa nhan khi Tho Phon co noi loan, noi day gianh quyen kiem soat khu vuc roi đem lanh tho quy phuc trieu Đuong. Truong Nghia Trieu sau đo đuoc Đuong Tuyen Tong phong lam Sa Chau phong ngu su va Quy Nghia quan tiet đo su.


= Sup đo =
Ben canh thien tai cung nhu nan phien tran cat cu, Khoi nghia Hoang Sao no ra vao nam 874 khien trieu đinh nha Đuong phai mat ca thap ky đe đan ap. Hai thanh Truong An va Lac Duong bi cuop pha, quoc luc nha Đuong ngay cang suy kiet va vinh vien khong the phuc hoi sau cuoc noi day nay, tao đieu kien cho cac the luc quan su troi day va thay the. Cac bang đang tho phi lon hoanh hanh o cac vung nong thon vao nhung nam cuoi trieu Đuong, to chuc buon lau muoi bat hop phap, phuc kich cuop boc cac đoan thuong nhan hay tham chi la vay ham nhieu thanh tri. Trong boi canh nan cuop boc hoanh hanh va xung đot phe phai trong trieu đinh giua hoan quan va quan lai, cac gia đinh thuoc tang lop quy toc, von tich luy đuoc nhieu đat đai va chuc vu, phan lon đeu mat tai san hoac bi cho ra ria.
Vao hai thap ky cuoi cung cua nha Đuong, su sup đo tu tu cua chinh quyen trung uong dan đen su troi day cua hai nhan vat quan su hung manh đoi đich nhau, tranh gianh quyen kiem soat mien Bac Trung Quoc, la Chu On va Ly Khac Dung. Quan đoi nha Đuong đanh bai Hoang Sao voi su giup đo tu bo toc Sa Đa dan toc Đot Quyet o Son Tay. Voi nhung chien cong cua minh, Ly Khac Dung đuoc phong lam tiet đo su, tuoc vi Tan Vuong va đuoc ban quoc tinh. Chu On von la mot tay buon lau muoi, sau tro thanh mot tuong linh trong đoi quan noi day cua Hoang Sao, nhung đa quy thuan trieu đinh. Nho co cong trong cuoc chien chong Hoang Sao, Chu On đuoc ban ten "Toan Trung" va đuoc bo nhiem lam Tuyen Vu tiet đo su.
Nam 901, tu co so quyen luc tai thanh Đai Luong (Khai Phong ngay nay), Chu Toan Trung gianh quyen kiem soat kinh đo Truong An, khong che thien tu. Nam 903, ong ep Đuong Chieu Tong phai doi đo đen Lac Duong, chuan bi cho am muu soan vi. Nam 904, ong sat hai Đuong Chieu Tong, ton hoang tu Ly Chuc moi 12 tuoi lam hoang đe moi, tuc Đuong Ai Đe. Đe ngan ngua su phan khang, trong hai nam 905 va 906, Chu Toan Trung sat hai toan bo anh em cung nhu me cua Đuong Ai Đe la Ha Thai hau va hang chuc quan lai trong trieu. Nam 907, Chu Toan Trung soan ngoi nha Đuong, thanh lap nha Hau Luong, mo đau thoi ky Ngu đai Thap quoc. Nam 908, Chu Toan Trung ha đoc giet Đuong Ai Đe.
Đai kinh đich cua Chu Toan Trung la Ly Khac Dung qua đoi vao nam 908, nhung vi long trung thanh voi nha Đuong, ong khong bao gio xung đe. Con trai cua ong la Ly Ton Uc (tuc Hau Đuong Trang Tong) thua huong tuoc vi Tan vuong va chuc vu Ha Đong tiet đo su cua cha, tiep tuc cuoc chien truong ky chong lai Hau Luong. Nam 923, Ly Ton Uc xung đe, khoi phuc quoc hieu "Đuong". Cuoi nam đo, ong tieu diet nha Hau Luong, thong nhat mien Bac Trung Quoc. Mien Nam Trung Quoc se van bi chia cat thanh nhieu vuong quoc nho khac nhau cho đen khi phan lon Trung Quoc đuoc thong nhat duoi thoi nha Tong (960–1279). Giai đoan nay cung chung kien su troi day cua nha Lieu cua nguoi Khiet Đan, tro thanh the luc kiem soat khu vuc Đong Bac Trung Quoc va Man Chau. Mac du thu linh nguoi Khiet Đan la Gia Luat A Bao Co tung lien minh cung Ly Khac Dung đe chong Chu Toan Trung, nhung chinh nha Lieu cuoi cung đa ho tro mot thu linh Sa Đa khac la Thach Kinh Đuong lat đo Hau Đuong va thanh lap nha Hau Tan vao nam 936.


Hanh chinh va chinh tri = Luat phap va the che chinh tri =

Sau khi len ngoi, Đuong Thai Tong thuc hien nhieu cai cach nham giai quyet cac van đe noi bo tung la moi hoa cua cac trieu đai truoc đo. Ong tham khao luat cu trieu Tuy đe san đinh bo phap đien moi, goi la Đuong luat (唐律), tro thanh co so cho he thong luat phap cua cac trieu đai sau nay va cac nuoc lan bang nhu Viet Nam, Nhat Ban va Trieu Tien. Bo Đuong luat som nhat con ton tai đen ngay nay, "Vinh Huy luat so", ban hanh vao nam 653, gom 12 quyen chia thanh 500 đieu, quy đinh cac toi danh va hinh phat khac nhau, voi thu tu khung hinh phat tu nhe nhat đen nang nhat la "si hinh" (đanh roi), "truong hinh" (đanh truong), "luu hinh" (đay), "đo hinh" (lao đong kho sai) va "tu hinh" (giet).
Luat nha Đuong nhin chung tuy khoan dung hon luat phap cac trieu đai truoc, song van phan anh su phan biet đang cap va giai cap, vi du neu toi to giet chu hoac chau giet chu, hinh phat se khac voi chu giet to, hoac chu giet chau. Tom lai, neu mot nguoi nam trong dien "bat nghi" pham toi, chi can khong pham phai mot trong thap ac, đeu co the đuoc giam nhe hoac mien chiu hinh phat. Luat phap nha Đuong la co so hinh thanh va phat trien cua he thong phap luat Trung Hoa sau nay. Hinh thuc va noi dung co ban cua Đuong luat tuy phan lon đuoc giu nguyen trong phap đien cac trieu đai sau nay, song mot so cho đa đuoc sua chua va san đinh, chang han nhu nhung cai thien ve quyen so huu tai san cua phu nu trong luat le nha Tong.
Nha Đuong ke thua the che chinh tri nha Tuy, ap dung quan che Tam tinh Luc bo. Tam tinh la Trung thu tinh, Mon ha tinh va Thuong thu tinh, co nhiem vu bien soan, xet duyet va quan triet chap hanh cac chinh lenh, chinh sach trung uong. Luc bo truc thuoc Thuong thu tinh, bao gom Lai bo, Ho bo, Le bo, Binh bo, Hinh bo, Cong bo, co vai tro thi hanh cac chinh sach, song moi bo đeu đuoc giao nhung nhiem vu khac nhau. He thong Tam tinh tuy khong duy tri lau dai sau khi nha Đuong cham dut, song he thong Luc bo van tiep tuc ton tai đen khi che đo quan chu Trung Quoc sup đo vao nam 1912.
Tuy cac vi hoang đe sang lap nha Đuong luon muon tai hien lai su vinh quang cua nha Han (202 TCN–220), song to chuc hanh chinh nha Đuong ve co ban mo phong he thong cu thoi Nam–Bac trieu. Ve mat quan su, nha Đuong duy tri che đo Phu binh cua nha Bac Chu (the ky thu 6), binh linh khi thi đong quan o Truong An hoac noi bien ai, khi thi ve đia phuong canh tac ruong đat. Nha Đuong ke thua che đo Quan đien tu trieu Bac Nguy (386–534), song co nhieu cai tien.


= Khoa cu =

Nha Đuong la trieu đai đau tien trong lich su Trung Quoc he thong hoa che đo tuyen chon hien tai bang hinh thuc khao thi. Si tu đo đat qua thi cu co the đuoc bo nhiem vao cac chuc vu trong bo may quan lieu, co the la o đia phuong hoac trung uong. Ba loai khoa thi trong he thong khoa cu trieu Đuong la sinh đo, cong cu va che cu. Cac si tu đau khoa sinh đo va cong cu se đuoc chia thanh ba hang tu tai (秀才), tien si (進士) va minh kinh (明經). Moi hang co cach thi khac nhau, trong đo tu tai thi ve phuong luoc tri nuoc, tien si thi ve tap van, thi phu va thoi vu, minh kinh thi yeu cau si tu the hien su am hieu ve Ngu kinh. Ben canh kha nang van chuong, cac si tu cung se đuoc xet tuyen thong qua kha nang ung xu, ve be ngoai, tieng noi, chu viet. Nhung tieu chi chon lua tren co phan thien vi cac si tu dong doi tram anh the phiet, trong khi nhung nguoi co đia vi xa hoi thap, gia canh ngheo kho, khong đu tai chinh chi tra thay day, thi gap nhieu han che hon. Mac du vao thoi Đuong, so luong quan chuc dan su co xuat than the toc la tuong đoi lon, song tien bac va đia vi khong phai la nhung đieu kien can thiet cua si tu. Bat ky ai khong xuat than tu tang lop nghe nhan hoac thuong nhan đeu co the tham gia cac ky khoa cu bat ky. Tuy nhien, nhung nguoi sau khi thi đau con can phai vuot qua ky khao hach cua Bo Lai moi co the ra lam quan.
Đe thuc đay va pho bien Nho hoc, trieu đinh nha Đuong cho mo cac truong lop do nha nuoc quan ly, đong thoi phat hanh phien ban tieu chuan cua Ngu kinh kem theo chu giai. Mac du muc đich chinh cua khoa cu la tim kiem hien tai cho bo may chinh quyen, song co le mot nguyen nhan khac ma cac vi hoang đe nha Đuong can nhac đo chinh la ngan ngua su le thuoc vao cac gia đinh the phiet bang cach tuyen dung mot nhom quan chuc khong vay canh, khong co the luc đung sau hau thuan. Phap che nha Đuong đam bao su phan chia tai san mot cach binh đang giua nhung nguoi con trong mot gia đinh, thuc đay tinh linh đong xa hoi bang cach ngan chan cac gia đinh quyen the co the tro thanh tang lop quy toc đia chu neu chi moi nguoi con trai truong thua ke toan bo tai san. He thong khoa cu to ra thanh cong khi si đai phu xay dung đuoc đia vi tai cac cong đong đia phuong, trong khi hinh thanh mot thu tinh than ket noi con nguoi ho voi trieu đinh. Tu thoi nha Đuong cho đen khi nha Thanh ket thuc vao nam 1912, tang lop si đai phu đong vai tro trung gian giua nguoi dan va chinh quyen.
Tuy nhien, tiem nang cua he thong khoa cu khong đuoc khai pha hoan toan cho đen thoi nha Tong, thoi điem ma tang lop si đai phu nang luc gan nhu chi xac lap đia vi xa hoi cua ban than thong qua con đuong khoa cu ma khong phai la dua vao xuat than cua minh.

Tuy chi đuoc ap dung o quy mo nho duoi thoi Tuy Đuong, he thong khoa cu [thoi Tong] đa đong mot vai tro trong yeu trong viec hinh thanh tang lop tinh hoa moi nay (si đai phu). Cac hoang đe thoi so ky nha Tong, tren het quan tam toi viec ngan chan tinh trang quan nhan cam quyen, đa mo rong đang ke he thong tuyen dung cong chuc cung nhu he thong truong cong lap.


= Anh huong chinh tri cua ton giao =

Ngay tu buoi đau trieu đai, ton giao đa đong mot vai tro quan trong trong đoi song chinh tri nha Đuong. Trong canh bac quyen luc cua minh, Ly Uyen tuyen bo rang ong la hau due cua Lao Tu, thuy to Đao giao, qua đo thu hut đuoc mot luong lon nguoi ung ho. Nhung nguoi muon ra lam quan thuong se sam sua le vat, nho su thay lam le cung. Truoc khi Phap nan Hoi Xuong duoi thoi Đuong Vu Tong (tri. 841–846) dien ra, ca Đao giao lan Phat giao đeu đuoc trieu đinh bao ho va huong nhieu chinh sach uu đai.
Ton giao đong vai tro trung tam trong trieu đai cua Đuong Huyen Tong (tri. 713–756). Hoang đe đa trieu tap nhieu tang si va đao si toi hoang cung đe phuc vu minh. Ong cung chu truong xuc tien Đao giao, sac phong tuoc vi cho Lao Tu, Trang Tu, lai ha lenh cac chau đeu phai lap mieu tho Lao tu. Cac kinh đien Đao giao nhu Đao đuc kinh, Nam Hoa kinh tro thanh cac mon thi trong khoa cu. Nam 726, ong cho voi Đai su nguoi Thien Truc la Kim Cuong Tri (671–741) thuc hien cac nghi thuc cau mua cua Mat tong. Nam 742, Huyen Tong đich than dang huong trong luc Đai su Bat Khong Kim Cuong (705–774) lap phap đan, niem tri chu đe quan Đuong xuat quan gianh thang loi.
Đuong Huyen Tong quan ly chat che tai chinh ton giao. Khi moi len ngoi vao nam 713, ong đa đe mat toi mot tu vien Phat giao lon o Truong An, von tich luy đuoc rat nhieu cua cai vi co vo so nguoi đen chua sam hoi, đe lai vang bac chau bau lam le vat. Mac du tu vien nay tuyen bo su dung so cua cai tren cho viec thien, song Huyen Tong lai cho rang chua co hanh vi gian lan tai chinh, cho nen đa ha lenh tich thu cua cai va phan phat cho cac tu vien Phat giao hoac đao quan Đao giao khac. Ong cung dung so tien tich thu đuoc đe đuc tuong, xay nha cua, cau cong. Nam 714, ong trao đoc quyen ban kinh Phat cho nha chua, đong thoi nghiem cam cac cua hang o Truong An buon ban kinh sach lau.


Chinh sach quan su va đoi ngoai = Đo ho phu va cac nuoc trieu cong =

The ky thu 7 va nua đau the ky 8 thuong đuoc xem la giai đoan cuc thinh cua trieu Đuong. Trong giai đoan nay, lanh tho nam trong pham vi kiem soat cua Trung Quoc vuon xa ve phia Tay hon bat ky trieu đai nao truoc đo, trai dai tu mien Bac Viet Nam o phia Nam, đen khu vuc mien Bac Kashmir giap ranh Ba Tu o phia Tay, cho toi tan mien Bac ban đao Trieu Tien o phia Đong Bac.
Cac vuong quoc xung than voi nha Đuong bao gom Kashmir, Nepal, Vu Đien, Quy Tu, So Lac, Tan La, Lam Ap va mot so tieu quoc khac o thung lung song Amu Darya va Syr Darya. Nam 630, sau khi Đong Đot Quyet bi Ly Tinh (571–649) va Ly The Tich (594–669) đanh bai, cac bo lac du muc Đot Quyet nhat te quy phuc nha Đuong, ton hoang đe nha Đuong la "Thien kha han" (Tengri Khagan). Nam 657, sau khi To Đinh Phuong (591–667) dap tat cuoc noi loan cua nguoi Tay Đot Quyet, Đuong Cao Tong thanh lap mot so đo ho phu đe quan hat cac vung moi chiem o Tay Vuc, qua đo mo rong pham vi anh huong cua Trung Quoc toi tan Herat tai Tokharistan, tuong đuong voi Afghanistan va Đong Bac Iran ngay nay. Quan đo ho so huu quyen tu tri tuong đoi lon, co tham quyen xu ly cac van đe đia phuong ma khong can đoi chi thi tu trung uong. Sau loan An Su, nha Đuong lap ra nhieu chuc tiet đo su đe quan hat cac đia khu trong nuoc, goi la "phien tran". Tiet đo su đuoc trao quyen luc rat lon, bao gom quyen duy tri quan đoi rieng, thu thue va đuoc huong the tap. Đay thuong đuoc xem la mot trong nhung nguyen nhan chinh dan đen su sup đo cua chinh quyen trung uong nha Đuong.


= Quan đoi =

Nha Đuong ke thua che đo Phu binh cua nha Tuy, ma theo đo, trang đinh nam trong đo tuoi phuc dich (21 đen 60 tuoi) se đuoc cho vao phu binh. Trong thoi gian phuc dich, binh linh đuoc mien tru to thue, nhung van phai tu phu trach khau phan luong thuc va binh khi. Duoi thoi Đuong Thai Tong, quan đoi toan quoc do trieu đinh truc tiep quan ly, cac tuong linh vao thoi binh thi phai o lai trieu, chi đen khi lam nhiem vu moi truc tiep chi huy quan đoi. Tuy nhien, ke tu the ky 8 tro đi, đe tien viec quan ly, trieu đinh đa đat ra chuc vu tiet đo su quan ly quan đoi tung khu vuc o đia phuong.
Theo Thong đien, vao thoi so ky nha Đuong, mot đoi quan vien chinh thuong co tong cong 20.000 nguoi, chia thanh bay quan, co 2.600 hoac 4.000 nguoi. Chi co 14.000 nguoi la truc tiep tham chien, so con lai co nhiem vu bao ve quan nhu. So binh linh truc tiep tham chien bao gom 2.000 cung thu, 2.000 no thu, 4.000 ky binh, so con lai la bo binh chinh quy, trang bi chu yeu bang thuong. Mot đon vi phu binh thuong đuoc cau tao tu ba đen nam đoan, moi đoan co 200 nguoi, chia thanh hai lu co 100 nguoi, bon đoi co 50 nguoi va hai muoi hoa co 10 nguoi.
Nam 737, Đuong Huyen Tong bai bo che đo phu binh, thay the bang binh linh phuc vu lau nam trong quan ngu, thien chien va hieu qua hon. Đay co the xem la mot bien phap cai thien kinh te, vi viec đao tao tan binh va đieu ho ra bien ai ba nam mot lan la cuc ky ton kem. Cuoi the ky 7, linh phu binh bat đau bo lo nghia vu quan su va nha cua đuoc ban phat thong qua che đo quan đien. Tieu chuan 100 mau đat cho moi ho tren thuc te đa khong con đuoc bao đam o nhung noi dan cu đong đuc. Tai nhieu khu vuc, phan lon ruong đat đeu roi vao tay tang lop đia chu. Nong dan hoac nguoi song lang thang co hoan canh kho khan sau đo thuong đuoc moi tham gia nghia vu quan su, voi quyen loi đuoc mien tru to thue va nghia vu lao đong. Nam 742, tong so binh linh tai ngu cua nha Đuong đa len toi 50 van.


= Khu vuc Đong Bac =

Mac du tung la ke thu song nha Đuong đa thu nap nhieu quan lai va tuong linh Cao Cau Ly cu vao bo may quan ly va quan su, vi du nhu hai anh em Uyen Nam Sinh (634–679) va Uyen Nam San (639–701). Nha Đuong thanh lap An Đong đo ho phu va cai tri mien Bac ban đao Trieu Tien tu nam 668 đen nam 676. Nam 671, Tan La cham dut lien minh, phat đong chien tranh nham đanh đuoi quan Đuong khoi ban đao Trieu Tien. Cung trong luc nay, nha Đuong phai đoi mat voi cac moi đe doa tu nguoi Tho Phon o bien gioi phia Tay nen khong the toan luc đoi pho voi moi đe doa tu Tan La. Đen nam 676, Tan La đanh chiem toan bo lanh tho cu cua Bach Te va Cao Cau Ly o phia Nam song Đai Đong ma nha Đuong chiem đuoc truoc đo. Sau cuoc noi day cua Đong Đot Quyet vao nam 679, nha Đuong tu bo hoan toan y đinh tai chinh phuc Trieu Tien.
Nam 698, tai vung lanh tho Cao Cau Ly cu o Man Chau, mot vien tuong Cao Cau Ly la Đai To Vinh (tri. 698–719) đa lap nen Vuong quoc Bot Hai. Du đa than phuc nha Đuong tu nam 713 song Bot Hai van thuong xuyen quay nhieu vung duyen hai va bien cuong phia Đong Bac cua nha Đuong. Sau khi hai nuoc binh thuong hoa quan he duoi trieu Đuong Huyen Tong, nhieu con em quy toc Bot Hai thuong đuoc cu sang Truong An hoc tap. Cung duoi thoi Huyen Tong, nha nuoc Tan La Thong nhat đa dan phat trien moi quan he mat thiet voi nha Đuong. Nhieu luu hoc sinh Tan La đa sang nha Đuong hoc tap, trong đo co nhung nguoi noi danh nhu Thoi Tri Vien.

Du giua hai nuoc tung xay ra chien su nhung Nhat Ban van giu moi quan he mat thiet voi nha Đuong. Quoc gia nay đa co tong cong 13 lan phai su than đen nha Đuong, moi lan phai đoan thuong co ca tram nguoi. Ho chi dung cu su than toi nha Đuong vao nam 894 duoi trieu Thien hoang Uda (tri. 887–897). Noi theo phap che nha Đuong, Thien hoang Kotoku (tri. 645–654) thi hanh cai cach, ap dung che đo trung uong tap quyen. Thien hoang Tenmu (tri. 672–686) hoc tap che đo Quan đien, To dung đieu, ho tich va so sach tai chinh theo guong nha Đuong. Nhat Ban cung dua tren co so tu tuong Nho gia va Phap gia cung nhu he thong luat le cua nha Đuong đe xay dung nen he thong Ritsuryo. Thien hoang Tenmu cung cho xay dung cung đien o Fujiwara dua theo kien truc Trung Quoc. Cac kinh đo sau nay cua Nhat Ban nhu Heian-kyo va Heijo-kyo cung đeu đuoc xay dung dua tren mo hinh thanh Truong An cua nha Đuong.
Ben canh phai bo ngoai giao, con co cac luu hoc sinh, su tang, thay thuoc, nhac cong, tho ky nghe Nhat Ban đa vuot bien sang Trung Quoc đe hoc hoi. Nhung nhan vat noi tieng nhat tung đen Trung Quoc gom co Kibi no Makibi (695–775), Abe no Nakamaro (701–770), cao tang Kukai (774–835) – nguoi sang lap Chan ngon tong – va Ennin (794–864). Nhieu cao tang Trung Quoc cung đa đat chan đen Nhat Ban, gop phan truyen ba đuc tin Phat giao tai quoc gia nay. Nhung nam cuoi the ky thu 7, hai cao tang Trung Quoc đa yet kien Thien hoang Tenji (tri. 661–672) va tang cho ong mot xe chi nam ma ho đa che tao. Theo Nhat Ban thu ky, phuong tien la ban su dung co che truyen đong banh rang nay đa đuoc nghe nhan Nhat Ban mo phong va che tao nhieu chiec vao nam 666 va mot lan nua sau đo vao nam 720.


= Khu vuc Tay Bac va Tai Bac =

Hai trieu Tuy, Đuong thuc hien nhieu chien dich quan su thanh cong chong lai cac bo lac du muc. Chinh sach đoi ngoai cua Trung Quoc o phia Bac va phia Tay gio đay phai tap trung vao viec đoi pho voi nguoi Đot Quyet, nhom dan toc đang tren đa tro thanh the luc thong tri thao nguyen Trung A. Nham đoi pho va ngan ngua cac moi đe doa tu phuong Bac, trieu đinh nha Tuy sua chua he thong thanh tri noi bien ai, tien hanh giao thuong va nhan trieu cong tu cac bo lac. Nha Tuy cung thuc hien chinh sach hoa than, ga bon vi cong chua cho cac thu linh Đot Quyet trong cac nam 597, 599, 614 va 617. Tuy nhien, nham kim ham the luc Đot Quyet, trieu đinh nha Tuy thuong dung ke ly gian kich đong cac bo lac đung len chong lai nguoi Đot Quyet. Mac du vay, ngay tu thoi nha Tuy, nguoi Đot Quyet đa tro thanh mot bo phan nong cot trong quan đoi Trung Quoc. Khi nguoi Khiet Đan quay nhieu bien gioi phia Bac, mot vien tuong nha Tuy đa suat 20.000 binh si Đot Quyet đe chong tra. Sau khi gianh thang loi, nha Tuy ban thuong nguoi Đot Quyet phu nu, gia suc cua nguoi Khiet Đan lam chien loi pham. Duoi thoi nha Đuong, trieu đinh đa ga cong chua cho cac tuong linh nguoi Đot Quyet trong quan đoi. Trong suot quang thoi gian đen nam 755 đa co khoang 10 đai tuong goc Đot Quyet phuc vu trong quan đoi nha Đuong. Tuy phan lon binh linh nha Đuong la linh phu binh, song binh linh noi bien ai duoi truong tuong linh Đot Quyet đeu la nguoi ngoai toc. Mot so binh linh nguoi "Đot Quyet" tren thuc te lai goc Han, nhung vi sinh song voi cac bo lac trong thoi gian dai nen nhung nguoi Han nay đa bi du muc hoa.
Cuc dien chien loan o Trung Nguyen gan nhu cham dut hoan toan sau nam 626, khi luc luong cua Luong Su Đo o Thiem Tay ngay nay bi nha Đuong tieu diet. Sau khi on đinh tinh hinh trong nuoc, nha Đuong bat đau thuc hien cac chien dich quan su nham vao nguoi Đot Quyet. Nam 630, quan Đuong tien hanh Bac phat đanh chiem khu vuc sa mac Ordos (Noi Mong va mien Nam Mong Co ngay nay), buoc Đong Đot Quyet phai hang phuc. Hang van nguoi Đot Quyet đuoc đua đen Truong An, sau đo đuoc phan bo toi cac ki mi phu o Ha Đong, Ha Bac sinh song. Sau chien thang nay, cac bo lac Đot Quyet lan luot quy phuc trieu đinh nha Đuong, đong loat ton Đuong Thai Tong la kha han cua ho. Ngay 11 thang 6 nam 631, Đuong Thai Tong cu su gia mang chau bau va lua đen yeu cau nguoi Tiet Dien Đa tha nhung nguoi Trung Quoc bi bat ve phuong Bac trong giai đoan chuyen giao tu Tuy sang Đuong. Su menh thanh cong giup giai phong 80.000 đan ong va phu nu Trung Quoc khoi canh no le.
Sau khi an tri so luong lon nguoi Đot Quyet o cac chau phia Bac, trieu đinh nha Đuong thuc hien chinh sach quan su banh truong nham thong tri thao nguyen Trung A. Tuong tu trieu Han truoc kia, nha Đuong đa phat đong cac chien dich quan su lon va thanh cong chinh phuc Trung A trong hai thap nien 640 va 650. Chi rieng duoi thoi Đuong Thai Tong, nha Đuong khong chi đoi pho voi cac bo lac Đot Quyet, ma con thuc hien nhung chien dich rieng le khac nham vao Tiet Dien Đa, cac tieu quoc oc đao nhu Cao Xuong, Yen Ky, Quy Tu va Vu Đien tai Long chao Tarim va ca Tho Duc Hon cua he toc Mo Dung o khu vuc Ky Lien Son. Nhung thang loi quan su đa khien ca khu vuc Mac Nam va Mac Bac rong lon nam duoi su thong tri cua nha Đuong. Nam 657, duoi thoi Đuong Cao Tong, tuong To Đinh Phuong tieu diet Han quoc Tay Đot Quyet, lanh tho Trung Quoc qua đo mo rong ve phia Tay hon bat ky trieu đai tien nhiem nao.


= Khu vuc Tay Nam =

Sau khi Tan pho Songtsen Gampo (tri. 618?–649) thong nhat cac bo lac tren cao nguyen Thanh Tang, Tho Phon dan phat trien thanh mot the luc hung manh trong khu vuc, tro thanh đoi thu canh tranh cua nha Đuong o Trung va Noi A. Đe ket than voi Tho Phon, Đuong Thai Tong đa ga Cong chua Van Thanh (mat 680) cho Songtsen Gampo, mo đau mot giai đoan hoa binh giua hai nuoc. Cong chua Van Thanh co cong đua van hoa phong vat Trung Hoa truyen nhap vao Tho Phon. Tho Phon cung tham khao lich nha Đuong đe tu xay dung bo lich rieng. Tuy nhien, sau khi Songtsen Gampo qua đoi, chien su giua hai nuoc bung no. Truyen thuyet truyen khau Tay Tang ke rang quan đoi nha Đuong đa chiem đanh Lhasa, song su kien nay khong he đuoc ghi chep trong su lieu Trung Quoc cung nhu thu tich Tay Tang o Đon Hoang.
Giua nam 670 va 692, giua nha Đuong va Tho Phon xay ra xung đot nham tranh gianh quyen kiem soat khu vuc Long chao Tarim. Nam 706, do tinh hinh chien su bat loi, Đuong Trung Tong mo Hoi the Than Long nham tai thiet lap moi quan he huu hao voi Tho Phon. Ong cung chap nhan ga cong chua Kim Thanh (mat 739) cho Tan pho Tride Tsuktsen (tri. 705–755), song khong the xoa diu moi cang thang giua hai nuoc. Nam 714, Tho Phon yeu cau nha Đuong hoach đinh lai đuong ranh gioi nhung bi cu tuyet khien chien su bung no. Tuy nhien, Tho Phon sau đo đa bi đanh bai va phai chu đong đam phan hoa uoc, mo đau mot thoi ky hoa binh tuong đoi dai giua hai nuoc.
Sau khi Loan An Su bung no, Tho Phon đa nhan co hoi phat đong chien tranh đe banh truong the luc. Nam 763, quan đoi Tho Phon tham chi chiem đuoc Truong An trong vong 15 ngay truoc khi lui binh. Loan An Su khien quoc luc nha Đuong suy yeu tram trong. Tren thuc te, trieu đinh nha Đuong đa rut het phien binh đon tru o Ha Tay va Lung Huu (Cam Tuc, Thanh Hai va Tan Cuong ngay nay) đe tham gia ho tro binh loan, tao đieu kien cho quan đoi Tho Phon co the chiem đong cac vung đat nay mot cach de dang. Xung đot giua hai nuoc tiep dien trong nhieu thap ky va chi cham dut khi Tho Phon bi noi loan lam cho suy yeu va phai cau hoa. Nam 821, duoi thoi Đuong Muc Tong, hai nuoc đa tien hanh Hoi the Truong Khanh, xac đinh bien gioi giua hai nuoc. Noi dung hoa uoc đuoc ghi lai trong minh van song ngu khac tren mot cot đa ben ngoai Chua Jokhang o Lhasa.
Sau khi thanh lap vao nam 738, Vuong quoc Nam Chieu o phia Nam dan phat trien thanh mot moi đe doa tiem tang đoi voi nha Đuong. Mac du hai nuoc tung co quan he huu hao, song cung co nhung giai đoan ma moi quan he tro nen cang thang. Nam Chieu nhieu lan phoi hop voi Tho Phon đem quan đanh nha Đuong. Tuy nhien, sau cuoc xam luoc that bai nam 779, nguyen khi Nam Chieu bi ton hai, moi quan he giua Nam Chieu va Tho Phon cung tro nen ran nut. Nam 794, nha Đuong ky ket hoa uoc voi Nam Chieu, thiet lap moi quan he huu hao tuong đoi dai giua hai nuoc. Tuy nhien, sau khi nha Đuong suy yeu, Nam Chieu mot lan nua phat đong chien tranh. Nam 829, Nam Chieu đanh chiem Thanh Đo truoc khi bi đay lui. Cuc dien luc chien luc hoa voi Nam Chieu tiep dien cho đen khi nha Đuong ket thuc vao nam 907.


= Khu vuc Tay Duong =

Sau khi Ba Tu bi nguoi Hoi giao chinh phuc (633–656), hoang tu Đe quoc Sasan la Peroz, con trai cua Shahanshah Yazdegerd III, đa cung thuoc ha chay đen Trung Quoc nuong nho trieu đinh nha Đuong. Theo Cuu Đuong thu, nha Đuong đa phong Peroz lam đo đoc cua Ba Tu đo đoc phu, thiet lap tri so tai Tat Lang (Zaranj, Afghanistan ngay nay). Cung trong thoi gian nay, Khalip nha Rashidun la Othman bin Affan (tri. 644–655) đa cu su bo đen Truong An nham thiet lap quan he ngoai giao. Mot so thu tich A Rap cho rang thong đoc Khorasan la Qutayba ibn Muslim (669–715) tung đanh chiem Kashgar tu nha Đuong va chi rut lui khi hai ben ky ket hoa uoc, nhung cac hoc gia hien đai đa bac bo tuyen bo nay. Nam 715, quan đoi nha Omeyyad lat đo vua cua thung lung Fergana va lap mot nguoi ten la Alutar len lam vua. Vi vua bi lat đo chay đen Cao Xuong thuoc An Tay đo ho phu đe cau vien nha Đuong. Trieu đinh nha Đuong cu Truong Hieu Tung đem 10.000 quan ho tong vi cuu vuong ve Ferghana, thanh cong đanh đuoi Alutar. Nam 717, quan Đuong đanh bai nguoi A Rap trong tran Aksu, buoc tuong Al-Yashkuri phai cung tan quan thao chay ve Tashkent. Nguoi Turgesh sau đo noi day đanh đuoi nguoi A Rap ra khoi khu vuc.
Sau khi nha Abbas lat đo nha Omeyyad, luc luong đia phuong o Khorasan bat đau tai lap su hien dien cua nguoi A Rap o thung lung Ferghana va Sogdiana. Trong tran Talas dien ra nam 751, quan Đuong duoi truong Cao Tien Chi bi nguoi A Rap đanh bai sau khi linh đanh thue nguoi Karluk đoi phe. Mac du khong co y nghia qua lon ve mat quan su, song ban than tran đanh lai la mot manh ghep quan trong trong lich su, vi trong so nhung tu binh Trung Quoc co nhieu tho thu cong lanh nghe đa truyen day ky thuat lam giay cho nguoi A Rap, lan đau đua cong nghe nay ra khoi Trung Quoc. Ky thuat lam giay cuoi cung cung đen đuoc chau Au vao the ky thu 12 thong qua đuong Tay Ban Nha, vung đat luc bay gio van nam duoi su kiem soat cua nguoi A Rap. Mac du giua hai ben vua xay ra chien tranh, song vao ngay 11 thang 6 nam 758, Khalip Al-Mahdi (tri. 775–785) đa cu su gia mang vang bac chau bau đen Truong An bay to hy vong thiet lap moi quan he giao hao. Nha Abbas sau đo tham chi con cu 20.000 binh linh đen ho tro trieu đinh nha Đuong trong loan An Su.

Theo Joseph Needham thi vao nam 643, Thuong phu Antiochia đa cu su gia đen Truong An nop cong. Tuy nhien, Friedrich Hirth va nhieu nha Han hoc khac nhu S.A.M. Adshead lai xac đinh nuoc "Phat Lam" trong Cuu Đuong thu va Tan Đuong thu la Đe quoc Đong La Ma, co lich su gan lien truc tiep voi nuoc "Đai Tan" (tuc la Đe quoc La Ma). Phai bo Phat Lam đen Truong An vao nam 643 đa đuoc cu đen boi mot vi vua ten la "Ba Đa Luc", nguoi đuoc xac đinh la Hoang đe Konstans II (tri. 641–668). Nhieu phai bo La Ma khac đen Trung Quoc cung đuoc ghi nhan trong the ky 8. Tuy nhien, S.A.M. Adshead cho rang "Ba Đa Luc" tren thuc te la mot cach phien am cua tu "thuong phu" (πατριαρχης, patriarches) hoac "quy toc" (πατρικιος, patrikios) trong tieng Hy Lap, vi vay no co the am chi đen mot trong nhung vi quan nhiep chinh cua vi au chua 13 tuoi nay. Cuu Đuong thu va Tan Đuong thu cung mo ta ve kinh đo Constantinopolis cua Đong La Ma, cung nhu viec no tung bi quan Đai Thuc (tuc nha Omeyyad) cua Khalip Muawiyah I (tri. 661–680) bao vay. Trong mot tac pham cua minh, su gia Đong La Ma Theophylaktos Simokates (the ky 7) cung co đe cap đen su thong nhat hai mien Nam–Bac duoi thoi nha Tuy (cung thoi điem voi trieu đai cua Mauricius), kinh đo "Khubdan" (bat nguon tu ten Khumdan cua Truong An trong tieng Đot Quyet co) va thong tin khai quat ve đia ly Trung Quoc cung nhu su phan chia thanh Nam–Bac trieu o song Truong Giang. Ong cung đe cap toi tuoc hieu Taisson cua Hoang đe Trung Hoa co nghia la "Con cua Chua" hay "Thien tu", song cach phien am cung co the bat nguon tu chinh mieu hieu cua Đuong Thai Tong.


Van hoa va xa hoi = Nghe thuat =

Thoi Đuong chung kien mot so buoc phat trien đang ke trong nghe thuat, tu ky thuat lam gom su đen ve tranh. Ban than nghe thuat cung dan chiem mot vi tri quan trong trong đoi song con nguoi. Cac hoa gia thoi Đuong cung thuong la nhung hoc gia tham nhuan tu tuong Nho giao, xem nghe thuat la mot phuong tien truyen tai nhung triet ly cuoc song ma ho coi trong.
Ngoai nhung pho tuong lon đat ben ngoai lang tam hoang gia hoac mo phan cua cac nhan vat quyen quy khac thi hau het cac tac pham đieu khac thoi Đuong đeu co chu đe Phat giao. Nhung chien dich quan su mo rong bien gioi vuon xa ve phia Tay đa tao đieu kien cho nghe thuat Phat giao Hy Lap thinh hanh o Bactria va Can-đa-la du nhap vao Trung Quoc. Đoi tuong chinh cua cac tac pham đieu khac Phat giao thuong la Đuc Phat, Bo Tat, hay cac vi Thien Vuong voi nhieu kich thuoc khac nhau, dao đong tu nhung buc tuong nho co the nam gon trong long ban tay đen nhung tuong co kich thuoc khong lo nhu Lac Son Đai Phat. Trai nguoc voi cac thoi ky truoc, cac buc tuong thoi Đuong đuoc khac hoa mot cach song đong hon. Tham chi nhung chuyen đong uyen chuyen cua cac pho tuong con khien mot so nhan vat ton giao nghiem tuc chi trich la qua giong vu cong cung đinh. Mot trong nhung đai dien tieu bieu nhat cua nghe thuat đieu khac thoi nha Đuong la quan the tuong Phat tai Hang đa Long Mon.
Bich hoa va tranh lua Trung Quoc thuong co hai chu đe chinh: con nguoi va phong canh. Thoi nha Đuong, tranh phong canh đa vuon len tro thanh the loai hoi hoa đuoc ua chuong nhat. Tranh chan dung thoi Đuong thuong khong qua pho bien, vi chu the cua buc tranh thuong phai la mot hoc gia, vi quan lon trong trieu, hay chinh xac hon la mot nguoi co nhan cach lon va can đuoc nguoi hoa si the hien bang su ton trong. Ve phuong dien tranh phong canh, cac hoa gia thoi Đuong chu trong hon đen vi tri cua con nguoi trong thien nhien. Trong phan lon cac buc tranh son thuy thoi Đuong, nguoi xem se de dang nhan thay nhung hinh hai con nguoi nho be dan loi ho qua toan canh nui non song nuoc, con trong cac tac pham đoi sau, nguoi xem se thay nhung canh thien nhien tro nen truu tuong va gan gui hon.
Tuong tu nghe thuat đieu khac, phan lon cac tac pham hoi hoa thoi Đuong thuong lay chu đe Phat giao, song chung phan nhieu đa bi that lac hoac pha huy trong cuoc đan ap Phat giao duoi trieu Đuong Vu Tong (tri. 841–846). Mot trong nhung chung tich con sot lai cua hoi hoa thoi Đuong la Hang Mac Cao o mien bac Trung Quoc. Chu đe thuong thay trong cac buc bich hoa la nhung khoanh khac trong cuoc đoi Đuc Phat, chan dung cua cac vi bo tat hoac phong canh. Mot trong nhung hien vat đang chu y khac la nhung buc bich hoa tai lang mo cua Y Đuc Thai tu (682–701) o Can lang, trong đo co mot buc chua hoan thien tiet lo cac ky thuat ve tranh ma cac hoa gia đuong thoi đa su dung.
So luong tac pham hoi hoa phi ton giao con ton tai toi ngay nay la tuong đoi it. Vi du, Hoa thanh Ngo Đao Tu (685–758) – nguoi khai sang ra su thay đoi phong cach tranh son thuy – chi con duy nhat buc Tong Tu thien vuong đo đuoc xac đinh la con ton tai o dang nguyen ban toi ngay nay, cac buc con lai đeu la ban sao hoac chua chac chan. Hoa gia noi tieng thoi So Đuong Diem Lap Ban (600–673) co mot so tac pham o dang nguyen ban con ton tai, bao gom buc truong quyen Co đe vuong đo ve chan dung cua 13 vi hoang đe trong lich su Trung Quoc. Vuong Duy (701–761) đuoc đanh gia la mot trong nhung hoa gia hang đau cua the loai tranh phong canh va la nguoi sang tao ra thu phap pha mac (破墨)—mot ky thuat ve tranh ma cac mang muc đuoc ve đe len nhau tao thanh mot be mat ran va nham. Tuy toan bo cac tac pham hoi hoa cua Vuong Duy đeu đa that lac hoac bi pha huy, song nhieu tac pham van ton tai duoi dang ban sao, thuc hien boi cac hoa si đoi sau. Đay la minh chung cho suc anh huong cua ong đoi voi the loai tranh son thuy noi rieng va nghe thuat Trung Hoa noi chung.


= Truong An va van hoa đa quoc gia =

Truong An tung la kinh đo cua trieu Tay Han va ve sau cung la noi đinh đo cua nhieu trieu đai khac nhau. Tuy nhien, đen the ky 6, do trai qua hang loat cuoc chien lon nho nen cac dau tich thoi Han con sot lai la khong nhieu. Truong An cua nha Đuong đuoc xay dung tren nen tang thanh Đai Hung thoi nha Tuy, nam cach vi tri cu thoi Han khoang 3 km ve phia Đong Nam. Thanh co mat bang gan vuong, chu vi khoang 36 kilomet (22 mi), canh Bac va Nam co chieu dai khoang 10 kilomet (6,2 mi), trong khi canh Đong va Tay dai tren 8 kilomet (5,0 mi). Nam o phia Bac tren truc than đao cua thanh la Cung Thai Cuc. Ket noi Cua Minh Đuc nam o chinh giua vong thanh ngoai phia Nam voi Hoang thanh – khu trung tam hanh chinh cua Truong An – la mot đai lo rong lon, thuong đuoc biet đen voi ten goi "Đuong Chu Tuoc". Đe đi tu Hoang thanh toi Cung Thai Cuc can phai đi qua Cua Thua Thien. Đai lo Chu Tuoc chay song song voi 11 đuong pho lon va giao cat 14 con đuong khac chay tu đong sang tay. Cac tuyen đuong nay giao cat nhau, tao thanh 108 phuong khac nhau co hinh chu nhat. Moi phuong đeu co 4 cua, đuoc bao boc boi tuong va co pho xa ben trong.
Loi quy hoach dua tren mo hinh o ban co voi nhung khu pho đuoc bao quanh boi tuong cao la mot net đac trung noi bat cua thanh Truong An, tham chi đuoc đe cap trong tho Đo Phu. Duoi thoi Heian, thanh Heian-kyo (nay la Kyoto) va nhieu thanh pho lon khac cua Nhat Ban nhu Nara đeu đuoc thiet ke tuan thu thuat phong thuy va mo hinh o ban co cua thanh Truong An. Trong so 108 phuong cua Truong An, 2 phuong đuoc chi đinh lam hai khu cho do trieu đinh truc tiep quan ly. Ngoai ra, Truong An cung so huu nhieu khong gian danh cho đen chua, vuon tuoc, hay ao ho. Ben trong thanh co tong cong 111 ngoi chua va tu vien Phat giao, 41 đao quan, 38 nha tho ho, 7 nha tho cua cac ton giao ngoai nhap khac, 12 nha tro lon va 6 nghia trang. Mot so phuong co nhieu đia điem vui choi cong cong hay hau đinh cua nhieu dinh thu xa hoa, thuong đuoc su dung lam san choi ma cau hoac khuc cau. Nam 662, duoi trieu Đuong Cao Tong, Cung Đai Minh tro thanh trung tam chinh tri cua đat nuoc va noi o cua cac hoang đe nha Đuong trong hon 220 nam ke tiep.

Luc bay gio, Truong An la thanh pho lon va xa hoa bac nhat the gioi. Tong dan so cac phuong noi thanh va vung nong thon ngoai o cham nguong 2 trieu nguoi. La mot thanh pho đa quoc gia, Truong An la noi sinh song cua vo so sac toc khac nhau nhu Ba Tu, Trung A, Nhat Ban, Trieu Tien, Viet Nam, Tay Tang, An Đo, cung nhu tin đo cua nhieu ton giao khac nhau nhu Phat giao, Canh giao, Hoa giao. Su phat trien cua Con đuong to lua tao đieu kien cho nhieu nguoi nuoc ngoai co the de dang đen Trung Quoc. Nhieu nguoi đa lua chon đinh cu tai Trung Quoc va ban than thanh Truong An co thoi điem đa co khoang 25.000 nguoi nuoc ngoai sinh song. Nhung phu nu nguoi Tho Hoa La toc vang, mat xanh phuc vu ruou đung trong coc lam tu ma nao hoac ho phach, ca hat va nhay mua tai cac quan ruou, thu hut khach hang, la mot hinh anh de thay tai Truong An luc bay gio. Tuy nhien, nham ngan chan nan phu nu ket hon tam thoi voi su than nuoc ngoai, mot đao luat thong qua vao nam 628 quy đinh rang, neu mot nguoi nuoc ngoai ket hon voi mot phu nu Trung Quoc, ho se bi buoc o lai ma khong đuoc phep đua vo tro ve co quoc. Nhieu đao luat phan biet nguoi nuoc ngoai va nguoi Trung Quoc đa đuoc thong qua xuyen suot thoi nha Đuong. Nam 779, trieu đinh ban hanh sac lenh buoc nguoi Hoi Hot o Truong An phai mac trang phuc dan toc cua minh. Ho khong đuoc phep mac Han phuc hay ket hon voi phu nu Trung Quoc va cung bi ngan cam tro thanh cong dan Trung Quoc.
Thanh Truong An long lay, phon thinh tuy la trung tam chinh tri đe quoc va noi o cua hoang toc nhung tinh co lai khong phai la trung tam kinh te cua nha Đuong. Thanh Duong Chau nam ben Đai Van Ha, gan song Truong Giang, moi la trung tam kinh te lon nhat Trung Quoc vao thoi ky nay. Duong Chau nam giu vai tro quan trong trong hoat đong đoc quyen muoi cua trieu đinh va la trung tam cong nghiep lon nhat ca nuoc, đong vai tro nhu mot điem trung chuyen, phan phoi va van chuyen hang hoa nuoc ngoai toi cac đo thi lon o mien Bac. Tuong tu hai cang Quang Chau sam uat o phia Nam, Duong Chau cung la điem dung chan cua vo van thuong nhan đen tu khap chau A.
Ben canh Truong An, thanh Lac Duong đong vai tro nhu mot kinh đo thu hai va tham chi tung đuoc Vo Tac Thien su dung lam chinh đo trong thoi gian ba nam quyen. Nam 691, ba đa di doi 10 van ho (khoang 500.000 dan) tu khu vuc Truong An đen Lac Duong đinh cu. Voi dan so khoang 1 trieu nguoi, Lac Duong la thanh pho lon thu hai Trung Quoc. Vi tri gan song Lac giup Lac Duong huong loi nhieu tu su phi nhieu cua vung Giang Nam va tuyen thuong mai chay doc Đai Van Ha. Tuy nhien, sau khi cac van đe xoay quanh viec cung ung va luu tru luong thuc cua Truong An đuoc giai quyet triet đe vao nam 743, Lac Duong dan đanh mat vi the thu đo cua minh. Ngay tu nam 736, cac kho thoc đuoc xay dung tai cac đia điem trong yeu doc tuyen đuong tu Duong Chau toi Truong An nham loai bo viec cac chuyen hang bi cham tre, hu hong hay an cuop doc đuong đi. Nam 743, trieu đinh cho đao mot ho nhan tao o vung ngoai vi Truong An lam điem trung chuyen hang hoa. Tai đay, nhung nguoi mien Bac to mo cuoi cung cung co dip chiem nguong tan mat nhung con thuyen lon chuyen cho cac mat hang va vat pham cong nap cho trieu đinh von truoc đo chi co the đuoc nhin thay o vung song nuoc phuong Nam.


= Van hoc =

Nha Đuong đuoc xem la thoi ky hoang kim cua van hoc va nghe thuat Trung Quoc. Hon 48.900 bai tho cua khoang 2.200 thi nhan thoi Đuong van con ton tai cho toi tan ngay nay. Ky nang sang tac tho tro thanh mot mon hoc bat buoc đoi voi nhung ai muon vuot qua cac ky khoa cu. Ban than thi ca cung dan mang nang tinh canh tranh va cac cuoc thi ve tho giua cac quan lai hay cac vi khach trong nhung buoi yen tiec tro nen pho bien. Cac the loai tho thinh hanh thoi Đuong bao gom co thi va can the thi. Trong so cac thi nhan noi bat cua thoi ky nay, Ly Bach (701–762) noi tieng voi co thi trong khi Vuong Duy (701–761) va Thoi Hieu (704–754) lai noi tieng voi can the thi. Trong khi co thi la mot the tho tuong đoi tu do, khong han che so cau, thi can the thi la mot the loai tho hoan toan moi, thuong co tam cau, moi cau bay chu (luat thi), co phep gieo van (van luat) va tiet tau (thanh luat) co đinh va cap thu 2 va 3 phai la cap đoi. Tho Đuong tiep tuc thinh hanh va đon nhan su chu y đac biet duoi thoi nha Tong. Trong thoi ky nay, nha phe binh Nghiem Vu (mat 1245) tro thanh nguoi đau tien liet thi ca thoi Thinh Đuong (k. 713–766) vao hang kinh đien. Ong xem Đo Phu (712–770) la nha tho lon nhat thoi Đuong – mot nguoi khong đuoc đanh gia cao luc con song vi so huu phong cach ma nguoi đuong thoi xem la phan truyen thong.
Tren phuong dien tan van, tu thoi Luc trieu đen thoi So Đuong, van bien ngau la the loai tan van thinh hanh tren cac van đan. Tuy nhien, bat đau tu khoang nua đau the ky thu 8, duoi trieu Đuong Huyen Tong, hinh thuc co van tro nen pho bien, đuoc thuc đay boi nhung tac pham cua cac tac gia nhu Lieu Tong Nguyen (773–819) va Han Du (768–824). Tuy cac van nhan thuoc truong phai co van thuong bat chuoc van bien the, song ho thuong chi trich noi dung mo ho va cach dung tu thong tuc cua chung. Thay vao đo, ho thuong tap trung vao tinh ro rang va chuan xac trong cau tu nham khien bai van tro nen ranh mach, ro rang hon. Phong cach co van co the xem la do Han Du khoi xuong va thuong đuoc lien ket voi tong phai Ly hoc cua Nho giao.
The loai truyen ky cung rat thinh hanh vao thoi Đuong. Mot trong so nhung tac pham tieu bieu cua the loai nay la Oanh Oanh truyen cua Nguyen Chan (779–831), von đa luu truyen rong rai khi ong con song, sang đen thoi Nha Nguyen (1279–1368) thi đuoc cai bien thanh cac vo hi kich va tieu thuyet bach thoai, ma tieu bieu nhat la vo Tay suong ky. Theo Timothy C. Wong, Oanh Oanh truyen la mot trong so nhung cau chuyen co mo-tip khoi đau bang viec cap đoi nam nu trung tieng set ai tinh, song ap luc xa hoi ngan cach ho đen voi nhau, khien ca hai tro nen đau kho. Wong cho rang cac tac pham van hoc lang man Trung Quoc thoi Đuong tuy thieu đi nhung mo-tip nhu loi the non hen bien hay su hien dang tat ca, tham chi la đanh đoi ca mang song cho tinh yeu thuong thay trong cac cau chuyen lang man phuong Tay nhu Tieu Nhien va Mi Co hay Romeo va Juliet, song chung đa pha bo đuoc su rang buoc cua le giao hay nhung quan niem truyen thong cua Trung Quoc nhu "mon đang ho đoi", dan đen mot cai ket tot đep.

Duoi thoi nha Đuong, nhieu bo bach khoa toan thu đo so đa đuoc bien soan, tieu bieu la bo Nghe van loai tu gom 100 quyen cua Au Duong Tuan (557–641), Lenh Ho Đuc Phan (582–666) va Tran Thuc Đat (mat 635). Mot so bo bach khoa toan thu noi tieng khac co the ke đen nhu Khai Nguyen chiem kinh cua Co-đam Tat-đat (the ky 8), mot nha thien van, chiem tinh va hoc gia nguoi Thien Truc sinh ra va lon len o Truong An.
Cac nha đia ly thoi Đuong nhu Co Đam (730–805) đua ra nhung mo ta chinh xac ve cac vung đat xa cach lanh tho Trung Quoc. Trong mot tac pham đuoc bien soan tu 785 đen 805, Co Đam mo ta nhung "cay cot trang tri" đuoc nguoi ban xu dung nen tren Vinh Ba Tu, hoat đong nhu nhung ngon hai đang bao hieu giup tau be khoi đi lac đuong. Nhung cau truc tuong tu "cay cot" ma Co Đam đe cap cung đa đuoc ghi nhan boi cac tac gia A Rap nhu al-Mas'udi va al-Muqaddasi song sau đo mot the ky. Vao the ky 7, Vuong Huyen Sach sau khi phung menh đi su toi xu Magadha (vung Đong Bac An Đo ngay nay) đa bien soan nen bo Trung Thien Truc quoc hanh ky chua đung rat nhieu thong tin đia ly ve mien Bac An Đo.
Nhung nam Trinh Quan thoi Đuong Thai Tong, cac su quan phung chieu bien soan cac bo chinh su nhu Tan thu, Luong thu, Tran thu, Bac Te thu, Chu thu, Tuy thu. Ngoai ra con co them hai bo Nam su va Bac su do Ly Dien Tho bien soan. Bo Thong đien cua Đo Huu tuy khong thuoc Nhi thap tu su song đuoc đanh gia la mot tac pham co gia tri cao vi no chua đung nhung ghi chep ve tai chinh, kinh te, đien chuong, phap lenh va che đo voi nhung nhan thuc hien thuc ve chinh tri. Mot so tac pham đang chu y khac la Su thong cua Luu Tri Ky—tac pham đuoc xem la nen tang cua ly luan hoc lich su Trung Quoc—hay Đai Đuong Tay Vuc ky ke ve hanh trinh 19 nam thinh kinh cua Huyen Trang—nha su noi tieng nhat thoi Đuong.
Mot trong nhung tac pham van hoc noi tieng khac thoi Đuong la cuon Tay Duong tap tro cua Đoan Thanh Thuc, mot tap hop cac mau truyen ngu ngon, truyen thuyet, giai thoai nuoc ngoai, cung nhu ghi chu ve cac chu đe khac nhau. Cho đen nay, cac hoc gia van đang tranh cai trong viec nen phan loai tac pham nay vao the loai van hoc nao.


= Ton giao va triet hoc =

Sau khi du nhap vao Trung Quoc duoi thoi nha Han, Phat giao bat đau phat trien manh me duoi thoi Nam–Bac trieu, sau đo tung buoc tro thanh he tu tuong thong tri thoi Thinh Đuong. Cac hoang đe thoi ky đau cua nha Đuong ton sung Phat phap, ban hanh nhieu chinh sach uu đai đoi voi Phat giao. Tang ni ngoai quyen đuoc mien lao dich con co the nhan khau phan ruong rieng theo che đo quan đien, tuy it hon nong dan, nhung đuoc mien thue. Phat giao huong loi lon tu su quyen gop cua tin đo va nhung chinh sach uu đai cua trieu đinh, tu đo tich luy đuoc mot luong lon cua cai bao gom tien bac, ruong đat va no ty. Trong cac tu đien ma trieu đinh ban phat, nha chua thuong cho nong dan thue đat đe cay va thu to ma khong can phai nop cho chinh quyen. Thong qua cach nay, gioi tang lu tro thanh mot tang lop đia chu co quyen khong che so luong lon nong dan ta đien, tung buoc tro thanh mot the luc kinh te hung manh trong nuoc. Cac tu vien su dung nguon luc kinh te hung hau đe tu sua, xay dung chua chien voi quy mo tuong đuong hoac vuot ca hoang cung.
Khi quoc luc nha Đuong suy yeu, mau thuan giua chinh quyen va Phat giao gia tang. Sau Loan An Su, so luong ho khau va dan so giam manh trong khi so luong tang ni gia tang nhanh chong. Viec ngay cang co nhieu nguoi xuat gia, trong khi luc luong lao đong va đong thue ngay cang giam sut gay anh huong nang ne toi nen kinh te nha Đuong. Nam 845, Đuong Vu Tong (tri. 841–846) thuc thi chinh sach bai Phat, pha huy 4.600 ngoi chua cung hon 40.000 chieu đe, lan nha, buoc 260.000 tang ni phai hoan tuc. Tuy lenh cam đuoc do bo chi sau vai nam, song Phat giao vinh vien khong bao gio lay lai đuoc vi the thong tri van hoa Trung Quoc nhu truoc. Mot trong nhung nguyen nhan khac dan đen su bai tru Phat giao la su phuc hung cua cac tu tuong triet hoc ban đia nhu Nho giao hay Đao giao va su mau thuan giua giao ly đao Phat va nen tang đao đuc truyen thong cua nguoi Trung Quoc, vi du nhu nha Phat quan niem rang tang ni vi đa thoat tuc nen khong can phai quy lay cha me va hoang đe. Tuy nhien, Han Du (786–824)—mot trong nhung nguoi đau tien cong khai chi trich Phat giao—lai cho rang viec nay đa pha hoai hai nghia vu đao đuc co ban cua Nho giao la "trung" va "hieu". Mac du ban than Han Du bi nhieu nguoi đuong thoi xem la "mot ke tho thien va đang ghet", song chinh ong đa bao hieu cuoc đan ap Phat giao thoi nha Đuong cung nhu su phuc hung cua Nho giao va su troi day cua Ly hoc thoi nha Tong. Thoi nha Đuong xuat hien nhieu tong phai Phat giao moi, bao gom Thien tong, mot phap mon tu tap pho bien rong rai trong gioi tinh hoa co hoc thuc. Mot so thien su noi danh thoi Đuong co the ke đen la Ma To Đao Nhat, Bach Truong Hoai Hai hay Hoang Ba Hi Van. Tinh đo tong do cao tang Hue Vien (334–416) sang lap cung tro nen thinh hanh duoi thoi nha Đuong tuong tu Thien tong.
Đoi thu canh tranh voi Phat giao la Đao giao, mot he thong tin nguong va triet hoc đac huu cua Trung Quoc co triet ly đuoc xay dung dua tren nen tang cua hai tac pham Đao đuc kinh va Nam Hoa kinh. Hoang toc ho Ly tuyen bo la hau due cua Lao Tu, tuc Thai Thuong Lao Quan, do vay Đao giao luc bay gio rat đuoc coi trong, đac biet la trong gioi thuong luu. Trong truong hop hoang tu hoac cong chua nha Đuong tu bo đoi song tran tuc đe tu tap Đao phap, dinh thu xa hoa cua ho truoc đay se đuoc cai tao thanh đao quan. Nhieu đao si thoi Đuong thuong gan lien voi thuat gia kim, ho thuong luyen đan duoc truong sinh bat tu hoac tim cach che tao vang tu hon hop pha che nhieu nguyen to khac nhau. Mot so hoang đe nha Đuong hy vong tim kiem su truong sinh bat lao nen trong dung đao si. Tuy nhien, do đan duoc chua thanh phan co đoc nen cac hoang đe nhu Thai Tong va Tuyen Tong đeu thiet mang sau khi uong vao. Tuy khong bao gio tim ra phuong thuc truong sinh bat tu cung nhu cach che tao vang, song cac đao si đa gop phan tim ra cac hop kim kim loai, san pham su va thuoc nhuom moi. Hoc gia Joseph Needham cho rang thuat luyen đan trong Đao giao la mot dang "khoa hoc tiem thuc" chu khong han la nguy khoa hoc.

Ben canh Phat giao, mot so ton giao đuoc truyen ba vao Trung Quoc tu ben ngoai bao gom Hoi giao, Canh giao, Hoa giao va Mani giao. So ky nha Đuong, chinh quyen thuc hien chinh sach khoan dung đoi voi nhung ton giao ngoai nhap, cho phep nguoi dan tu do thuc hanh tin nguong cua minh. Theo quan điem truyen thong, Hoi giao bat đau du nhap vao Trung Quoc khi Khalip Othman (tri. 644–656) cu mot su bo yet kien Đuong Cao Tong xin phep truyen ba tin nguong cua minh va thanh lap thanh đuong đau tien la Chua Hoai Thanh o Quang Chau. Canh giao, tuc Giao hoi Phuong Đong Assyria, du nhap vao Trung Quoc duoi trieu Đuong Thai Tong, đuoc trieu đinh cong nhan. Nam 781, cac giao dan đa dung mot tam bia nham ton vinh nhung thanh tuu ma cong đong Canh giao đat đuoc trong gan 150 nam ton tai o Trung Quoc. Mot tu vien Kito giao đuoc xay dung o Thiem Tay tai đia điem ma nay la mot ngoi chua Phat giao. Bao thap cua chua – Thap Đai Tan – đen nay van con chua đung cac phu đieu Kito giao. Mac du gan nhu tuyet tich sau khi nha Đuong diet vong, song Canh giao mot lan nua chung kien su hoi sinh sau cac cuoc chinh phat cua nguoi Mong Co trong the ky 13.
Tuy tung la hat nhan truyen ba Phat giao tu An Đo vao Trung Quoc trong giai đoan the ky 2 đen the ky 4, nhung phan lon nguoi Sogdia (Tuc Đac) thoi Đuong đa cai sang Hoa giao do ho co moi quan he chat che voi Đe quoc Sasan Ba Tu. Cac thuong nhan Tuc Đac va gia đinh sinh song tai cac đo thi lon nhu Truong An, Lac Duong hoac Tuong Duong thuong co tap tuc xay đen tho Lua moi khi cong đong cua ho phat trien vuot nguong 100 ho. Nguoi Tuc Đac cung đong vai tro quan trong trong viec truyen ba Mani giao toi Trung Quoc va Han quoc Hoi Cot. Duoi su bao ho cua nguoi Hoi Cot, ton giao nay nhanh chong tim đuoc cho đung tai Trung Quoc. Tuy nhien, vao nam 843, do anh huong tu cuoc thanh trung Phat giao cua Đuong Vu Tong cung nhu moi quan he cang thang voi Hoi Cot, chinh quyen nha Đuong đa ra lenh tich thu tai san cua moi tu vien Mani giao tren toan lanh tho. Cung voi lenh cam đao ngoai nhap hai nam sau đo, Mani giao suy yeu tram trong, dan chuyen thanh ton giao bi mat trong dan gian va vinh vien khong the tim lai anh hao quang trong qua khu.


= Thu gian va giai tri =

Khong giong voi nhung thoi ky truoc đo, nguoi thoi Đuong—đac biet la tang lop thuong luu—noi tieng vi danh nhieu thoi gian cho cac hoat đong vui choi, giai tri. Cac loai hinh the thao va hoat đong ngoai troi đuoc ua thich thoi Đuong bao gom ban cung, đi san, ma cau, khuc cau, choi ga va tham chi la ca keo co. Tat ca quan vien đeu đuoc huong che đo nghi phep trong thoi gian tai chuc. Quan chuc đuoc cap 30 ngay phep ba nam mot lan đe ve que tham cha me neu ho song xa hon 1.000 dam, 15 ngay neu cha me song xa hon 167 dam (khong bao gom thoi gian đi lai). Ho cung đuoc cap 9 ngay phep neu con cai ket hon, va tu 1 toi 5 ngay phep đe du le cuoi cua ho hang than thich (khong bao gom thoi gian đi lai). Ngoai ra, ho cung đuoc cap tong cong 3 ngay phep đe tham du le truong thanh cua con cai hoac 1 ngay neu la le cua nguoi trong ho.

Vao thoi nha Đuong, nhung ngay Tet truyen thong nhu Xuan tiet (Tet Nguyen Đan), Tet Nguyen tieu, Tet Han thuc, Tet Đoan ngo va mot so tet khac đeu la nhung ngay le chinh thuc. Trong cac dip le, thanh Truong An thuong xuyen dien ra le hoi soi noi, đac biet trong cac dip Tet Nguyen tieu khi chinh quyen do bo lenh gioi nghiem vao ban đem trong vong ba ngay lien tiep. Giua cac nam 628 va 758, cac hoang đe nha Đuong đa đich than ha chieu to chuc 69 le hoi lon tren khap ca nuoc. Cac le hoi nay thuong đuoc to chuc nhan dip tuong linh thang tran tro ve, mua mang boi thu sau mot đot han han hoac đoi kem keo dai, moi khi hoang đe đai xa thien ha, hoac trong cac dip tan phong Đong cung Hoang thai tu. Trieu đinh cung thuong to chuc nhung bua tiec xa hoa quy mo lon trong cac dip đac biet, vi du nhu ngu yen ban cho 1.100 bo lao thanh Truong An vao nam 664, bua tiec thiet đai 3.500 tuong si Than Sach quan vao nam 768, hay bua tiec danh cho 1.200 cung nu va hoang than quoc thich vao nam 826. Van hoa uong ruou va cac loai thuc uong co con khac đa tro thanh thu khong the thieu trong đoi song con nguoi Trung Quoc. Tuong truyen, vao đau the ky thu 8, mot vi quan đa xay mot "tuu đong" co nen lat bang 5 van vien gach. Tren moi vien gach, ong đeu cho đat mot bat ruou, tong cong 5 van bat, đe cung cac bang huu thuong ruou, đoi am.


= Đia vi cua phu nu =

Cac khai niem ve quyen loi va đia vi xa hoi cua phu nu thoi Đuong nhin chung tuong đoi coi mo so voi mat bang chung the gioi đuong thoi. Tuy nhien, đieu nay chi thuc su đung voi phu nu thanh thi thuoc tang lop quyen quy, vi phu nu va đan ong vung nong thon thuong phai thay nhau đam nhan cac cong viec khac nhau. Thuong thi nguoi vo va con gai trong gia đinh se đam đuong cac cong viec gia đinh nhu det vai va nuoi tam, trong khi nguoi đan ong thi thuong đam nhiem cong viec đong ang.
Nhieu phu nu nu thoi Đuong co the đat đuoc đia vi ton giao ton quy bang cach xuat gia lam đao si. Cac tu ba đung đau cac ky vien lon o cac khu pho phia Bac thanh Truong An la nhung nguoi phu nu giau co va quyen luc. Vao thoi nha Đuong, nghe ky nu rat đuoc kinh trong. Ky nu thong thao quy tac tren ban ruou, đuoc đao tao bai ban ve ky nang giao tiep va ung xu tren ban an. Tuy nhien, ngoai vai tro la nguoi phuc vu cac bua yen tiec, nhieu nguoi trong so ho cung đuoc biet đen voi vai tro ca nu va thi si tai ba. Mot so ky nu noi danh va co anh huong lon thoi Đuong bao gom Tiet Đao, Ly Quy Lan va Ngu Huyen Co.
Tuy noi tieng voi cach ung xu lich thiep, song nguoi ky nu thuong nam the chu đong trong cac cuoc tro chuyen voi nam nhan thuoc tang lop thuong luu. Ho san sang chi trich cong khai bat ky vi khach nao noi qua nhieu, nhung nguoi thich the hien hoac khoe khoang ban than thai qua, hay nhung ke ung xu tho lo lam hong bua an cua cac vi khach khac (trong mot truong hop, mot ky nu tham chi con tu tay đanh guc mot ke say ruou lang ma minh). Khi ca xuong tiep đai khach, nhieu ky nu khong chi tu sang tac loi bai hat ma con thuong hat nhung cau tho cua cac thi nhan noi danh, gop phan truyen ba mot loai hinh tho pho nhac moi.
Thoi nha Đuong, ve đep tieu chuan cua nguoi phu nu la map map, tron tria. Đan ong ua chuong phu nu quyet đoan, nang đong. Bo mon the thao ma cau du nhap tu Ba Tu tro thanh mot trao luu cuc ky pho bien trong gioi thuong luu Trung Quoc cung thuong co phu nu tham gia (co the nhan thay thong qua nhung buc tuong đat nung thoi ky nay). Bui toc cua phu nu thuong phuc tap, voi nhieu kieu dang khac nhau, trong đo noi tieng nhat la "vong tien ke" (望仙髻), "phi thien ke" (飛天髻). Phu nu quyen quy thuong trang tri nhung mon đo trang suc long lay tren bui toc, đeo vong co ngoc trai, trang điem bang phan phu va nuoc hoa. Nam 671, trieu đinh  co sac lenh buoc phu nu phai đoi mu co mang che mat nham tang phan quy phai, song khong co ket qua, vi mot so phu nu bat đau mac đo nam gioi, đoi mu đuong can, hoac tham chi la khong đoi gi.


= Am thuc =

Ngay tu thoi Nam–Bac trieu (hay tham chi la som hon), uong tra (Camellia sinensis) đa tro thanh mot thoi quen pho bien o mien Nam Trung Quoc. Ben canh viec la mot loai thuc uong đuoc ua chuong, tra con đuoc cac danh y thoi Đuong xem la "thuoc cua tram benh". Theo thoi gian, tra tro thanh mot tu đong nghia voi moi su tinh te trong nhan gian. Thi si Lu Đong (790–835) yeu tra đen noi phan lon tho cua ong đeu co chu đe ve tra. Hoc gia Luc Vu (733–804), noi tieng voi nhung nghien cuu ve tra đao, đa bien soan nen mot bo sach ly luan Tra hoc co ten la Tra kinh. Tuy giay goi đa bat đau đuoc su dung tai Trung Quoc tu the ky 2 TCN, song vao thoi nha Đuong, nguoi ta đa biet cach đe su dung giay goi lam nhung chiec tui hinh vuong đe đung va bao quan huong vi cua la tra. Cung trong thoi ky nay, nguoi ta đa bat đau tim ra nhieu cong dung khac cua giay. Dua tren ghi chep cua Nhan Chi Thoi (531–591), giay ve sinh lan đau tien đuoc đua vao su dung vao nam 589 duoi thoi nha Tuy. Viec su dung giay ve sinh thoi nha Đuong cung đuoc xac nhan boi mot du khach A Rap vao nam 851, nguoi cho rang nguoi Trung Quoc thieu sach se vi ho dung giay đe chui thay vi rua sach bang nuoc.

Thoi co đai, nguoi Trung Quoc xem ngu coc, bao gom ma (gai dau), thu (ke), tac (cao luong), mach (gom đai mach va lua mi), thuc (đau) la nam loai luong thuc co ban nhat. Hoc gia Tong Ung Tinh (1587–1666) thoi Minh mat Thanh so luu y rang vao thoi điem Than Nong day bach tinh lam nong, lua gao khong đuoc xem la mot trong nam loai ngu coc. Ly do la vi cac vung đat co khi hau am uot thich hop đe trong lua o mien Nam Trung Quoc luc bay gio chua đuoc nguoi Hoa Ha đinh cu hoac canh tac hoan toan. Cung theo Tong Ung Tinh thi vao thoi nha Minh, bay phan muoi luong thuc cua dan thuong la gao. Trong khi đo thi vao thoi nha Đuong, lua gao khong chi la loai thuc pham quan trong nhat o mien Nam Trung Quoc, ma cung dan tro nen pho bien o mien Bac.
Mac du lua gao dan tro nen pho bien, song loai luong thuc chinh thoi Đuong van la lua mi (truoc đo la ke). Vi vay, cac loai banh lam tu mach dan tro thanh mot trong nhung mat hang chu luc thoi ky nay. Bon loai banh chinh bao gom banh hap, banh canh, banh ran va banh Ho. Banh hap thuong đuoc tieu thu boi ca thuong dan lan quy toc. Tuong tu loai banh mi kep Tay An ngay nay, banh hap thoi Đuong thuong đuoc nhoi voi thit va rau. Cac hang quan thuong bay ban mon banh hap gia re doc tren đuong pho Truong An. Banh canh la mon an chinh o phuong Bac thoi Nam–Bac trieu, song chung van tiep tuc đuoc ua chuong thoi nha Đuong. Banh canh bao gom nhieu mon an tuong tu nhu hoanh thanh, mi va nhieu loai thuc pham lam tu bot nhao khac. Trong khi gioi quy toc ua chuong hoanh thanh thi thuong dan lai thuong an mi soi vi chung de che bien hon. Banh ran chi bat đau pho bien tai Trung Quoc vao thoi nha Đuong va chung thuong đuoc bay ban ben canh banh bao tai cac quan an o cac thanh pho lon nhu Truong An. Banh Ho la loai banh cuc ky pho bien thoi ky nay, đuoc cho la co xuat xu tu Tay Vuc va đa du nhap vao Trung Quoc duoi thoi nha Han. Trong chu Han, "ho" (胡) đuoc dung đe chi nhung thu đen tu đat nguoi Ho noi rieng hoac tu ben ngoai Trung Quoc noi chung. Banh Ho đuoc nuong trong lo, phu vung va đuoc phuc vu tai cac quan ruou, nha tro va cac quay hang. Trong tac pham Nhap Đuong cau phap tuan le hanh ki cua minh, cao tang nguoi Nhat Ennin (794–864) nhan xet rang banh Ho la loai banh đuoc moi tang lop nhan dan Trung Quoc ua chuong.

Thoi nha Đuong, cac loai thuc pham va nguyen lieu nau an pho bien ngoai nhung thu đa đuoc liet ke ben tren bao gom đai mach, toi, muoi, cu cai, đau nanh, le, mo, đao, tao tay, tao tau, luu, đai hoang, hat phi, hat thong, hat de, qua oc cho, khoai mo, khoai mon, v.v. Cac loai thit đuoc tieu thu chinh bao gom thit lon, thit ga, thit cuu (đac biet đuoc ua chuong o Hoa Bac), rai ca bien, gau (kho san bat, nhung co nhung cong thuc che bien gau hap, luoc va uop) va tham chi la ca lac đa hai buou. O vung duyen hai mien Nam, hai san la loai thuc an pho bien nhat. Nguoi Trung Quoc thich an sua nau voi que, tieu Tu Xuyen, thao qua va gung, cung nhu hau uop ruou, muc uop giam xao gung, sam bien, ghe, tom va ca noc—loai ca ma nguoi Trung Quoc goi la "lon sua song" (河豚). Tuy nhien, mot so loai thuc pham cung bi gioi han boi trieu đinh khuyen khich nguoi dan khong an thit bo. Ly do la vi bo, đac biet la bo đuc, co vai tro cuc ky quan trong trong nong nghiep. Trong cac nam tu 831 đen 833, Đuong Van Tong (tri. 827–840) tham chi con ap đat lenh cam giet mo gia suc vi ban than ong la mot nguoi sung đao Phat.
Thong qua hoat đong buon ban đuong bien va đuong bo, nguoi Trung Quoc co the mua đao tu Samarkand, cha la, ho tran va sung tu Đai Iran, hat thong va re nhan sam tu Trieu Tien va xoai tu Đong Nam A. Duoi trieu Hoang đe Harshavardhana (k. 606 – k. 647), cac su than An Đo đa đua hai chuyen gia che tao đuong an đen Truong An va thanh cong truyen day nguoi Trung Quoc cach trong mia. Cac san pham lam tu bong cung đuoc nhap khau nguyen chiec tu vung Bengal cua An Đo, du vao thoi ky nay, nguoi Trung Quoc đa bat đau biet cach trong va che bien bong. Sang đen thoi nha Nguyen, bong tro thanh loai vai det hang đau tai Trung Quoc.
Bao quan thuc pham la nhung ky thuat rat quan trong, đuoc thuc hanh tren khap Trung Quoc. Nguoi dan thuong su dung cac phuong phap bao quan đon gian nhu đao ranh sau, uop muoi. Nguoc lai, đo ngu thien cua vua co the đuoc bao quan trong nhung ham bang lon nam rai rac ben duoi cac khu vuon trong va ngoai thanh Truong An. Nguoi quyen quy va thuong luu cung co nhung ham bang nho dung rieng. Moi nam, hoang đe cho nhan cong cham khac 1.000 khoi bang tu cac con suoi đong bang tren nui, moi khoi co kich thuoc 0,91 m x 0,91 m x 1,1 m. Cac mon an ngon đong lanh nhu dua uop lanh la nhung mon trang mieng đuoc ua chuong trong nhung ngay he nong buc.


Kinh te Thong qua Con đuong To lua va thuong mai hang hai, nguoi nha Đuong co co hoi tiep can cac mat hang hiem cung nhu tiep thu nhieu cong nghe, tap quan moi la tu nuoc ngoai. Nhieu phong cach thoi trang, cac loai gom su moi va ky thuat đuc bac cai tien tu chau Au, Trung Đong, Trung va Nam A du nhap vao Trung Quoc. Cung trong thoi ky nay, nguoi Trung Quoc bat đau lam quen voi tap tuc su dung ghe lam cho ngoi, thay vi dung moi chieu nhu truoc. Nhieu giai đieu, vu đieu va nhac cu nuoc ngoai cung dan tro nen pho bien o Trung Quoc. Cac loai nhac cu du nhap vao Trung Quoc thoi Đuong gom co ken o-boa, sao va mot so loai trong son mai nho tu Tay Vuc cung nhu mot so nhac cu khac đen tu Thien Truc nhu chum choe.
Thoi ky nha Đuong chung kien su tuong tac chua tung co voi Thien Truc—mot trung tam kien thuc Phat giao đuong thoi. Sau chuyen đi dai 17 nam toi Tay Truc thinh kinh, hoa thuong Huyen Trang (mat 664) đa mang ve nhung ban kinh tieng Phan co gia tri đe bien dich sang chu Han. Quan he gan gui voi Đot Quyet cung gop phan thuc đay su giao thoa giua hai nen van hoa. Nhieu giai đieu dan ca Đot Quyet truyen cam hung sang tac tho cho nhieu thi si Trung Quoc, ngoai ra con xuat hien cuon tu đien Trung–Đot Quyet danh cho nhung hoc gia, nho sinh co hung thu. Tai noi đia Trung Quoc, thuong mai đuoc thuc đay manh me nho Đai Van Ha. Viec trieu đinh tai co cau he thong kenh rach cung giup giam thieu chi phi van chuyen ngu coc va nhieu loai mat hang khac. Trieu đinh cung duy tri he thong dich tram dai 32.100 km đe chuyen cong van tu trung uong xuong đia phuong va nguoc lai.


= Tien te =

Nam 621, Đuong Cao To cho đuc loai tien xu Khai Nguyen thong bao (開元通寶) va phat hanh ra toan quoc, chinh thuc cham dut hon 7 the ky Trung Quoc su dung loai tien ngu thu, voi nhieu bien the va chat luong kem dan qua thoi gian. Viec đuc va luu hanh loai tien te moi vo cung quan trong đoi voi ke hoach on đinh va phat trien kinh te cua Nha Đuong. "Khai Nguyen" khong phai la nien hieu cua Đuong Cao To ma am chi su khoi đau cua mot thoi đai moi. Tuy nhien, sau thoi nha Đuong, cac loai tien bat đau su dung nien hieu cua hoang đe đuong nhiem kem theo cum tu "thong bao". Cac loai tien truoc thoi Đuong đeu dung chi so can nang đe goi ten nhu ban lang (nang nua lang) thoi nha Tan hay tam thu (nang 3 thu), ngu thu (nang 5 thu) thoi nha Han. Tiep tuc luu hanh trong hau het cac đoi hoang đe nha Đuong, Khai Nguyen thong bao co suc anh huong manh me len qua trinh đuc va luu hanh tien tai Trung Quoc cung nhu tai cac quoc gia khac thuoc Vung van hoa Đong A.


= Thue khoa =
Nhung nam đau nha Đuong, chinh quyen thi hanh che đo To dung đieu (租庸調) – mot loai thue khoa lay che đo Quan đien lam co so. To la thue ruong, moi suat đinh moi nam nop 2 thach ke hoac 3 thach thoc. Dung la thue đinh, moi suat đinh moi nam phai lam lao dich khong cong 20 ngay, nam nhuan 22 ngay. Neu khong muon lao dich co the nop lua đe thay, mot ngay lao dich tuong đuong 3 thuoc lua. Đieu la thue ho, thue suat can cu vao so luong san pham thu cong cua đia phuong. Tai cac khu vuc san xuat lua, thue suat ma moi suat đinh phai nop hang nam la 2 truong lua va 3 lang bong, tai nhung vung khong san xuat lua la 2,5 truong vai gai, 3 can soi gai.
Sau loan An Su, che đo Quan đien sup đo keo theo su pha san cua To dung đieu. Nam 780, mot che đo thue khoa moi co ten la Luong thue phap (兩稅法) đuoc đua vao ap dung. Theo đo, trieu đinh lay tong chi phi chi tieu cua nha nuoc lam đe xac đinh muc thue, lai chi can cu theo so ruong đat va tai san thuc co đe thu thue tai san va thue ruong đat. Thue thu mot nam hai lan, đot thu nhat khong đuoc phep qua thang 6, đot thu hai khong đuoc phep qua thang 11. Luong thue phap chuyen tu thu thue đinh sang thu thue tai san, giup giam bot ganh nang do tien thue, song no cung gay anh huong đen quyen loi cua tang lop thuong nhan va đia chu, vi vay khong đuoc cac nhom nay ung ho.
Chinh quyen trung uong va đia phuong luu giu so luong lon so sach đia chinh đe tien cho viec thu thue, song nhieu nguoi biet chu hoac tang lop hao phu thuong tu lam so sach va khe uoc rieng. Nhung tai lieu nay thuong co chu ky cua chu so huu, nguoi lam chung va nguoi ghi chep nham chung minh (khi can) quyen so huu hop phap đoi voi tai san ruong đat. Nguyen mau cua loai tai lieu nay đa ton tai tu thoi nha Han va loai van khe uoc nay cang tro nen pho bien o cac trieu đai sau, dan tro thanh mot phan cua van hoa van hoc Trung Quoc.


= Con đuong to lua =

Von hinh thanh lan đau duoi trieu Han Vu Đe (tri. 141 – 87 TCN), Con đuong to lua ket noi Trung Quoc voi chau Au va the gioi phuong Tay bi gian đoan trong nhieu the ky do tac đong tu cac cuoc chien tranh tai Trung Nguyen. Tuy nhien, sau khi tuong Hau Quan Tap (mat 643) chinh phat Tay Vuc, Con đuong to lua lai mot lan nua đuoc khai thong va tiep tuc duy tri trong gan bon thap ky, truoc khi bi đong tam thoi sau khi nguoi Tho Phon gianh quyen kiem soat khu vuc. Nam 699, duoi trieu Vo Tac Thien, tuyen đuong thuong mai tren bo ket noi truc tiep Trung Quoc voi phuong Tay mot lan nua đuoc khoi phuc sau khi nguoi Trung Quoc tai lap quyen kiem soat lanh tho An Tay tu tran cu (Cao Xuong, Quy Tu, Vu Đien va So Lac).
Nam 722, nha Đuong chiem đuoc tuyen đuong huyet mach xuyen qua thung lung Gilgit (Baltistan, Pakistan ngay nay) tu Tho Phon, song đa đe mat no vao tay nguoi Tho Phon vao nam 737, truoc khi tuong Cao Tien Chi gianh lai quyen kiem soat khu vuc nay mot lan nua. Tuy nhien, sau khi Loan An Su bung no, nha Đuong buoc phai rut quan khoi Tay Vuc, tao đieu kien cho Tho Phon chiem đong toan bo lanh tho cu cua An Tay đo ho phu, qua đo cat đut moi lien he truc tiep giua phuong Tay voi Trung Quoc thong qua Con đuong to lua. Nam 848, sau khi the luc Tho Phon suy vi vi noi loan, nhung nguoi Han sinh song tai Ha Tay noi day gianh quyen kiem soat khu vuc va quy phuc trieu đinh nha Đuong vao nam 851. Nhung vung đat nay so huu nhung đong co va cac khu vuc chan tha quan trong trong viec nuoi ngua ma nha Đuong rat can.
Mac du tung co nhieu du khach tu chau Au xa xoi đen Trung Quoc sinh song va buon ban, nhieu nguoi trong so ho, chu yeu la hoa thuong hoac cac nha truyen giao, đe cap đen luat nhap cu nghiem ngat cua nha Đuong. Theo ghi chep cua Huyen Trang va cac hoa thuong tung đi toi Thien Truc thong qua Con đuong to lua, chinh quyen nha Đuong thiet lap rat nhieu tram kiem soat doc theo Con đuong to lua đe kiem tra giay phep đi lai va hoat đong xuat nhap canh toi Trung Quoc. Nan cuop boc cung la mot van đe nan giai doc cac tram kiem soat va đo thi oc đao. Theo loi ke cua Huyen Trang thi tren đuong đi toi Thien Truc, đoan lu hanh cua ong tung khong it lan cham tran cac nhom cuong đao.


= Thuong mai hang hai =

Cac su than Trung Quoc tung đen cac vuong quoc An Đo thong qua đuong bien tu rat som, co le la the ky thu 2 TCN. Tuy nhien phai sang thoi Đuong, Trung Quoc moi thiet lap đuoc su hien dien hang hai manh me tai Vinh Ba Tu va Bien Đo—tren tuyen đuong bien toi Ba Tu, Luong Ha (đi thuyen nguoc song Euphrates), A Rap, Ai Cap o Trung Đong va Aksum (Ethiopia) va Somalia o Sung chau Phi.
Vao thoi Đuong, hang nghin thuong nhan đen tu nhieu quoc gia khac nhau đen Trung Quoc lam an va sinh song, bao gom nguoi Ba Tu, A Rap, An Đo, Ma Lai, Bengal, Sinhala, Khmer, Cham, Do Thai, tin đo Canh giao o Can Đong cung nhu nhieu nuoc khac. Nam 748, hoa thuong Giam Chan mo ta thanh Quang Chau la mot trung tam buon ban sam uat, la noi co nhieu tau thuyen lon ngoai quoc cap ben. Trong cuon Viet tuyet thu, Giam Chan viet rang "nhieu tau lon tu Borneo, Ba Tu, Ha Lang (Indonesia/Java) [...] mang theo gia vi, ngoc trai, ngoc bich chat thanh đong cao nhu nui."
Moi quan he voi nguoi A Rap thoi Đuong thuong kha cang thang, đinh điem la vao ngay 30 thang 10 nam 758, khi trieu đinh nha Đuong phai đuong đau voi Loan An Su, cuop bien A Rap va Ba Tu tien hanh phong hoa va cuop pha thanh Quang Chau. Chinh quyen phan ung bang cach đong cua cang Quang Chau trong khoang 5 thap ky. Vi vay, thuyen be nuoc ngoai muon buon ban o Trung Quoc đeu phai cap cang Giao Chau (Ha Noi ngay nay). Sau khi Quang Chau tai mo cua, hai cang nay tiep tuc phat trien manh me. Nam 851, sau khi co dip chiem nguong tan mat cac cong đoan san xuat gom o Quang Chau, thuong gia A Rap Sulaiman al-Tajir đa bay to su nguong mo chat luong tinh xao cua đo gom Trung Quoc. Trong cuon sach cua minh, ong cung ghi chep ve cac đia danh, kho thoc, chinh quyen đia phuong Quang Chau, ben canh viec su dung đo gom, gao, ruou va tra. Su hien dien cua nguoi A Rap tai Quang Chau cham dut khi phien quan Hoang Sao tran vao thanh va tien hanh đo sat hang van nguoi bat ke sac toc.
Tau thuyen tu cac quoc gia Đong A lan can nhu Tan La, Bach Te va Nhat Ban đeu tham gia vao hoat đong mau dich tren bien Hoang Hai do Tan La chi phoi. Sau khi chien tranh giua Tan La va Nhat Ban bung no vao cuoi the ky 7, hau het thuong nhan Nhat Ban đeu chon đi thuyen tu Nagasaki đen cac cang o cua song Hoai Ha va Truong Giang, hay tham chi la cua song Tien Đuong o xa ve phia Nam, đe tranh phai cham tran tau be Tan La. Nam 838, đe quay tro lai Nhat Ban, su bo nuoc nay đa mua 9 con tau va chieu mo 60 thuy thu Tan La tu cac khu pho Trieu Tien o cac đo thi nam doc Hoai Ha. Theo ghi chep thi cac thuong thuyen Trung Quoc thoi Đuong cung đa khoi hanh đen Nhat Ban tu cac cang khac nhau nam doc bo bien cac tinh Chiet Giang va Phuc Kien ngay nay.

Thoi nha Đuong, nguoi Trung Quoc tien hanh san xuat so luong lon cac san pham thu cong nghiep đe xuat khau ra nuoc ngoai. Đieu nay đuoc chung minh qua viec phat hien xac tau đam Belitung, mot con tau cua nguoi A Rap bi chim o eo bien Gaspar gan Belitung, Indonesia. Trong qua trinh truc vot xac tau đam, nguoi ta phat hien tren 60.000 hien vat lam bang gom su, vang, bac, co nien đai thoi Đuong (bao gom mot bat co ghi dong chu: "ngay 16 thang 7 nam Bao Lich thu 2", tuc nam 826, gan nhu trung voi ket qua xac đinh nien đai go hoi tren than tau bang cacbon phong xa).
Ke tu nam 785, thuong nhan Trung Quoc bat đau ghe tham cang Sufala tren bo bien Đong Phi mot cach thuong xuyen, muc đich la đe thoat khoi su phu thuoc vao vai tro trung gian cua nguoi A Rap. Nhieu thu tich Trung Quoc đuong đai mo ta chi tiet ve thuong mai o chau Phi. Nha đia ly hoc Co Đam (730–805) co nhac toi hai tuyen đuong thuong mai hang hai quan trong nhat thoi ky nay, gom mot tuyen tu bo bien Bot Hai đen Trieu Tien va mot tuyen khac tu Quang Chau qua Malacca đen quan đao Nicobar, Sri Lanka, An Đo, A Rap, Luong Ha va Ba Tu. Nam 863, Đoan Thanh Thuc (mat 863) mo ta chi tiet ve hoat đong buon ban no le, nga voi va long dien huong tai mot quoc gia co ten la "Bobali", ma cac hoc gia hien đai cho la Berbera o Somalia. Tai Fustat (Cairo cu), Ai Cap, su noi tieng cua gom su Trung Quoc dan đen nhu cau rat lon đoi voi hang hoa Trung Quoc, khien nhieu thuong nhan Trung Quoc toi đay buon ban (su hien dien cua nguoi Trung Quoc trong khu vuc tiep tuc dien ra trong cac thoi ky sau đo, vi du nhu duoi thoi nha Fatima).
Mot thuong nhan A Rap ten la Shulama cung bay to su nguong mo đoi voi thuyen buom đi bien cua nguoi Trung Quoc. Ong cung luu y rang nhung con tau Trung Quoc cap ben Luong Ha thuong rat lon, co suc chua len đen 600–700 nguoi, lai co đo mon nuoc qua lon nen chung khong the tien sau vao song Euphrates. Đieu nay buoc nguoi Trung Quoc phai cho khach va hang hoa bang nhung chiec thuyen nho hon.


Nhan khau Chinh quyen nha Đuong co gang thuc hien đieu tra dan so mot cach chinh xac, muc đich la đe co the tien hanh thu suu thue va thuc hien che đo quan dich mot cach hieu qua. Vao thoi So Đuong, do thue suat đieu va to tuong đoi thap, cac ho gia đinh thuong chu đong khai bao đay đu, cung cap cho chinh quyen thong tin nhan khau chinh xac. Nam 609, duoi thoi nha Tuy, đieu tra dan so ghi nhan khoang 9 trieu ho va 50 trieu dan. Đen nam 755, con so nay chi tang nhe, voi 9.619.254 ho va 52.880.488 dan tren toan quoc. Theo Denis C. Twitchett, quan chuc đuong thoi uoc tinh rang chi 70% dan so thuc hien khai bao nhan khau. Patricia Ebrey cho rang, bat chap su thieu sot trong đieu tra, dan so Trung Quoc khong co su tang truong đang ke tu thoi Tay Han, von ghi nhan 58 trieu nguoi duoi thoi Han Binh Đe (tri. 1 TCN – 5). Khong đong tinh voi tuyen bo nay, Twitchett va S.A.M. Adshead lan luot uoc tinh dan so nha Đuong vao nam 750 la vao khoang 70 hoac 75 trieu nguoi. Su gia nguoi Nhat Kaisaburo Hino tham chi con tien xa hon khi đua ra con so la 20 trieu ho va 140 trieu dan, song uoc tinh nay đuoc cho la qua cao so voi thuc te.
Theo cuoc đieu tra nam 754, toan quoc co tong cong 1.859 thanh thi, 321 chau va 1.538 huyen. Tuy co nhieu đo thi lon nhu Truong An, Lac Duong hay Duong Chau, song dan so vung nong thon van chiem tu 80 toi 90% dan so ca nuoc. Thoi ky nha Đuong cung chung kien lan song di cu manh me tu Hoa Bac đen Hoa Nam. Vao cuoi thoi Tuy, dan so mien Bac Trung Quoc chiem 75% tong dan so ca nuoc. Chi rieng hai khu vuc Ha Bac va Ha Nam đa chiem mot nua dan so ca nuoc. Tuy nhien, con so nay đa giam xuong con khoang mot phan ba vao nam 742 do tac đong cua cac cuoc chien thoi Tuy mat, cung nhu do dich benh va thien tai. Cac vung Hoai Nam, Giang Đong von chi chiem khoang 8% tong dan so vao nam 609, nhung đa tang len 25% vao nam 742. Dan so khu vuc Tu Xuyen cung tang tu 4% len 10%, vuot qua vung đo thi o Quan Trung. Nhin chung, su gia tang dan so o phia Nam trong nua đau nha Đuong gan nhu hoan toan tap trung o vung Đong bang Truong Giang. Tuy nhien, su bung no cua Loan An Su va Loan Hoang Sao cang tao ra nhieu lan song di cu tu mien Bac xuong mien Nam hon truoc. Ben canh ha luu Truong Giang, cac khu vuc nam sau trong noi đia va Linh Nam cung chung kien su gia tang dan so nhanh chong khi đuoc nhieu nguoi chay nan tu phuong Bac lua chon lam noi đinh cu.
Dan so Trung Quoc chi thuc su chung kien su tang truong đang ke vao thoi nha Tong, khi tong dan so tang gap đoi len 100 trieu. Su gia tang dan so manh me nay la ket qua cua viec mo rong hoat đong trong lua o Hoa Trung va Hoa Nam, cung voi viec ap dung giong lua chiem co xuat xu tu vung nhiet đoi. Nho đo, nong dan co the thu hoach trong hai vu mua moi nam thay vi chi mot vu nhu truoc. Nhung bien đong vao cuoi va sau thoi Đuong đa thay đoi hoan toan ban đo nhan khau hoc Trung Quoc. Mien Nam bat đau tro nen đong dan hon mien Bac va dan so giua cac vung o mien Nam cung đuoc phan bo mot cach đeu đan hon. Sau khi thanh Truong An gan nhu bi pha huy hoan toan trong Loan Hoang Sao, khu vuc Quan Trung khong con đuoc bat ky trieu đai nao khac lua chon lam noi đinh đo nua.


Khoa hoc va cong nghe = Ky thuat =

Thanh tuu cong nghe cua cac trieu đai truoc đat nen mong cho su phat trien cong nghe thoi nha Đuong. Nhung tien bo trong linh vuc may đong ho va may bam gio nhu he banh rang co khi cua Truong Hanh (78–139) va Ma Quan, đa truyen cam hung cho nha toan hoc, ky su co khi, nha thien van hoc va nha su Nhat Hanh (683–727) phat minh ra bo thoat đong ho đau tien tren the gioi vao nam 725. Bo thoat đong ho cua Nhat Hanh ket hop voi đong ho nuoc va banh xe nuoc, truyen đong cho mot hon thien nghi mo phong quan sat thien van. Chiec đong ho do Nhat Hanh phat minh co co che hen gio tu đong, mot tieng chuong sau moi gio va mot tieng trong sau moi muoi lam phut, ve co ban, tuong tu nhu đong ho thap chuong. Nam 730, đong ho thien van va hon thien nghi thuy luc cua Nhat Hanh noi tieng khap ca nuoc khi moi Nho sinh tham gia ki khoa cu đeu phai viet mot bai luan ve hai thiet bi nay. Tuy nhien, may bam gio cong cong va cung đinh pho bien nhat van la đong ho nuoc đuoc hai ky su nha Tuy la Canh Tuan (mat 618)  va Vu Van Khai (555–612)  cai tien thiet ke vao nam 610. Ho trang bi them mot chiec can đon giup hieu chinh đinh ky cot ap cua be bu nuoc, kiem soat toc đo dong chay theo thoi luong ngay va đem khac nhau.
Thoi nha Đuong, nguoi Trung Quoc co rat nhieu phat minh co khi đoc đao. Mot trong so đo la may rot ruou cao 0,91 met ra đoi vao the ky thu 8, dang mot qua nui nhan tao bang sat, đuoc cham khac va gan tren khung go son mai hinh con rua. Thiet bi phuc tap nay su dung voi thuy luc hut ruou tuon khoi mieng rong va mot chiec bat nghieng đuoc hen gio đe moi khi đay ap ruou se trut bot xuong mot ho nhan tao co nhieu chiec la sat dung lam đia đung đo an. Su gia Charles Benn mieu ta:

O giua mat phia Nam cua qua nui la mot con rong [...] ha mieng va phun ruou vao mot cai coc đat tren la sen sat ngay ben duoi. Khi coc đa đay 80%, con rong ngung phun ruou va thuc khach ngay lap tuc lay chiec coc. Trong luc thuc khach cham rai uong can ruou truoc khi tra cai coc lai vi tri cu, ngoi đinh nho tren đinh qua nui se mo cua va mot hinh nhan tieu nhi se xuat hien voi mot thanh go tren tay. Ngay khi cai coc nam lai tren la sen, con rong tiep tuc phun ruou đay coc, hinh nhan tieu nhi rut vao trong va cua đinh đong lai [...] Mot may bom hut ruou tu be chua qua mot cai lo nam khuat, ruou đa u se đuoc bom tro lai mot binh chua [dung tich 16 quart/15 lit] nam ben trong nui.

Tuy nhien, hinh nhan co khi trong co may rot ruou tren khong han la mot phat minh mang tinh đot pha cua thoi Đuong, boi nguoi Trung Quoc đa bat đau che tao hinh nhan co khi tu tan thoi nha Tan. Vao the ky thu 3, Ma Quan tung che tao han mot nha hat hinh nhan co khi chay nho guong nuoc. Cung co mot may rot ruou tu đong đuoc biet đen trong the gioi Hy-La co đai, do Heron xu Alexandria phat minh, gom mot chiec binh co van ben trong va mot thiet bi đon bay tuong tu nhu mo ta o tren. Co rat nhieu giai thoai ve thiet bi tu đong thoi Đuong con luu truyen đen nay. Chang han nhu buc tuong hoa thuong bang go cua tuong Duong Vu Liem  dang tay đe thu thap tien cong đuc; khi khoi luong tien xu đat mot muc nhat đinh, hinh nhan co khi se di chuyen canh tay, trut tien xu vao mot cai tui. Co che đon bay đoi trong nay giong het may đanh bac đong xu cua Heron. Ngoai ra, con mot so may tu đong khac nhu "rai ca go" cua Vuong Cu  đuoc cho la co the bat ca; Needham ngo rang may nay ap dung mot cai bay lo xo.
Trong linh vuc ky thuat ket cau va kien truc, cuon Doanh thien lenh bien soan thoi So Đuong quy đinh cac tieu chuan va quy chuan xay dung cua chinh phu. Tuy khong con ton tai, song mot vai trich đoan cua sach van con sot lai nam rai rac trong Đuong luat—bo phap đien chinh thuc cua nha Đuong. Ngay nay, cuon Doanh tao phap thuc cua Ly Gioi (1065–1101) thoi Tong la chuyen luan ky thuat đay đu va lau đoi nhat ve kien truc Trung Quoc con ton tai. Theo ghi chep, vao thoi Đuong Huyen Tong (712–756), tong cong 34.850 tho thu cong chinh quy lam viec cho nha nuoc, chiu su quan ly cua co quan Tuong tac giam thuoc bo Cong.


= In moc ban =

Su ra đoi cua cong nghe in moc ban giup nhieu nguoi co co hoi tiep can voi sach vo hon. Mot trong nhung tai lieu in an lau đoi nhat con ton tai tren the gioi la mot cuon kinh Đa-la-ni kich co nho, khai quat tai Tay An vao nam 1974 va co nien đai khoang tu nam 650 đen nam 670. Kim cuong kinh la cuon sach hoan thien đau tien đuoc in o kich co thuong, đuoc trang tri bang hinh anh minh hoa va co nien đai chinh xac la vao nam 868. Nhung tai lieu in an đau tien bao gom kinh đien Phat giao va lich, mot phuong tien thiet yeu đe xem ngay tot, xau. Do ngay cang co nhieu sach vo tiep can đai chung, ty le nguoi biet chu co the đa đuoc cai thien, hoc tro xuat than tu cac tang lop thap trong xa hoi cung co co hoi tiep can voi tai lieu hoc tap co gia phai chang. Sang thoi nha Tong thi cang co nhieu si tu xuat than khiem ton tham gia cac ky khoa cu. Tuy ky thuat in chu roi do Tat Thang phat minh vao thoi nha Tong đuoc xem la mot buoc đot pha trong nganh cong nghe in an thoi bay gio, song cong nghe in moc ban pho bien tu thoi Đuong se van la phuong phap in an thong tri tai Trung Quoc cho đen khi nhung loai may in tien tien hon tu chau Au đuoc du nhap va su dung rong rai o Đong A.


= Ban đo hoc =

So voi thoi nha Han, thoi ky nha Đuong chung kien nhung buoc phat trien vuot bac trong linh vuc ban đo hoc. Khi con lam hoang mon thi lang duoi thoi nha Tuy, te tuong nha Đuong Bui Cu (547–627) tung che tao mot tam ban đo noi tieng, ung dung luoi toa đo cua Bui Tu (224–271) thoi Tam Quoc. Đuoc biet, te tuong Hua Kinh Tong (592–672) cung tung hoan thanh mot tam ban đo Trung Quoc vao nam 658. Nam 785, Đuong Đuc Tong ha lenh cho Co Đam (730–805) thuc hien mot tam ban đo ve Trung Quoc va cac lanh tho cu o Trung A. Khi hoan thanh vao nam 801, ban đo co kich thuoc 9,1 × 10 met, co ty le 1 thon tuong đuong voi 100 ly. Vu tich đo thoi Tong cung co ty le chia đo la 100 ly cho moi o luoi chu nhat. Tuy nhien, loai ban đo thoi Đuong duy nhat con ton tai la Đon Hoang tinh đo, mo phong vi tri cac chom sao. Mac du vay, ban đo đia hinh som nhat cua Trung Quoc con ton tai toi ngay hom nay co nguon goc tu nuoc Tan thoi Chien Quoc, co nien đai vao khoang the ky 4 TCN, đuoc khai quat vao nam 1986.


= Y hoc =
Nguoi Trung Quoc thoi Đuong chu trong đen loi ich cua viec phan loai tat ca cac loai thuoc dung trong y duoc. Nam 657, Đuong Cao Tong cho bien soan mot cuon bach khoa toan thu ve duoc lieu hoc, chua đung cac ghi chep va minh hoa ve 833 loai duoc lieu khac nhau chiet xuat tu đa, khoang chat, kim loai, thuc vat, thao moc, đong vat, rau va ngu coc. Ben canh bien soan duoc đien, chinh quyen nha Đuong cung co gang thuc đay nganh y bang cach duy tri cac truong day y thuat, mo cac khoa thi y hoc đe tuyen chon thay thuoc, hoac san xuat so tay phap y cho thay thuoc.
Mot so thay thuoc noi tieng thoi Đuong gom co Chan Quyen (mat 643) va Ton Tu Mac (581–682). Chan Quyen la nguoi đau tien ghi chep ve du luong đuong trong nuoc tieu cua benh nhan mac benh tieu đuong, trong khi Ton Tu Mac la nguoi đau tien nhan thuc rang benh nhan tieu đuong nen kieng thuc uong co con va thuc pham giau tinh bot. Theo ghi chep cua Chan Quyen va mot so thay thuoc khac thoi Đuong, tuyen giap cua cuu va lon đuoc dung lam thuoc đe chua tri benh gut (tai phuong Tay, tuyen giap chi bat đau đuoc su dung trong y hoc vao nam 1890 đe chua tri cho benh nhan mac benh buou co). Phuong thuc tram rang dung thiec va bac cung đuoc đe cap lan đau trong Tan Tu ban thao cua To Kinh (599–674).


= Gia kim thuat, binh gas va đieu hoa khong khi =
Cac nha khoa hoc Trung Quoc thoi Đuong thuong ap dung cac cong thuc hoa hoc phuc tap đe che tao nhieu loai san pham nhu kem hoac vecni chong tham nuoc, chong bam bui danh cho quan ao hoac vu khi, xi mang chong chay dung cho đo thuy tinh va gom su, kem chong tham dung cho quan ao lua cua tho lan, kem đanh bong guong đong v.v.
Ngay tu thoi Tay Han, nguoi Trung Quoc đa biet cach van chuyen khi thoat ra tu mat đat bang ong tre đe đun soi nuoc đe trich xuat muoi. Theo mot cuon đia chi cua Tu Xuyen thi vao thoi Đuong, nhieu nguoi tu tap tai mot "gieng lua" sau 182 met đe thu thap khi gas vao mot ong tre di đong, co the mang đi hang chuc kilomet ma van chay. Đay thuc chat la nhung binh gas đau tien trong lich su. Robert Temple cho rang mot ong tre nhu vay co the đuoc lap mot loai voi nao đo đe đong, mo khi su dung.
Nha phat minh Đinh Hoan thoi Đong Han đa che tao mot chiec quat quay đe đieu hoa khong khi. Đay la mot he thong gom 7 banh xe co đuong kinh 3 met va đuoc quay bang tay đe tao ra luong gio. Nam 747, Đuong Huyen Tong đa cho dung mot thap lam mat trong cung. Sach Đuong ngu lam mo ta he thong bao gom nhung banh xe quay bang suc nuoc đe tao luong gio mang hoi am lam mat khong khi. Sang đen thoi Tong, nhieu thu tich co cung đa đe cap toi viec su dung he thong lam mat khong khi noi tren mot cach rong rai boi nhieu đoi tuong khac nhau.


Xem them Chu thich Tham khao Thu muc = Phuong Tay =


= Tieng Trung =


= Tieng Viet =


Đoc them Abramson, Marc S. (2008), Ethnic Identity in Tang China, Philadelphia: University of Pennsylvania Press, ISBN 978-0-8122-4052-8
Barrett, Timothy Hugh (2008), The Woman Who Discovered Printing, New Haven; London: Yale University Press, ISBN 978-0-300-12728-7
Cotterell, Arthur (2007), The Imperial Capitals of China: An Inside View of the Celestial Empire, London: Pimlico, ISBN 978-1-84595-009-5
de la Vaissiere, E. (2005), Sogdian Traders. A History, Leiden: Brill, ISBN 978-90-04-14252-7
Schafer, Edward H. (1967), The Vermilion Bird: T'ang Images of the South, Berkeley and Los Angeles: University of California Press
Wang, Zhenping (2013), Tang China in Multi-Polar Asia: A History of Diplomacy and War, ISBN 978-0-8248-3644-3


Lien ket ngoai Tang dynasty tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Nha Đuong tren trang web cua Vien bao tang My thuat Metropolitan
Đuong thi tam bach thu tren Thi vien
Video gioi thieu ve nghe thuat nha Đuong Luu tru ngay 20 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine tren trang web cua Hoc vien My thuat Minneapolis
Hoi hoa Tuy Đuong
Tu tri thong giam, quyen 182, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199.