Tu Đong Tam (chu Han: 四動心), con goi la Tu Thanh Tich hay Tu Thanh Tich Phat giao) la bon di tich hanh huong gan lien voi cuoc đoi Thich Ca Mau Ni, nguoi sang lap ra Phat giao.
Bon di tich nay đuoc nhac đen trong Kinh Đai Bat Niet-ban (Mahaparinibbana Sutta) va co y nghia đac biet trong truyen thong hanh huong Phat giao. Theo kinh đien ghi lai loi day cua Đuc Phat truoc khi nhap diet, bon noi nay "can phai đuoc chiem bai va ton kinh" boi nguoi Phat tu, khi trong thay se khoi len cam xuc tam linh manh liet (tieng Phan: samvega). Chinh vi co kha nang lam "chan đong tam can" nguoi chiem bai nhu vay, chung đuoc goi la "Tu Đong Tam".
Tu Đong Tam bao gom cac di tich

Lam Ty Ni (Lumbini, Nepal): Noi Phat đan sinh nam 623 TCN
Bo Đe Đao Trang (Bodh Gaya, An Đo): Noi Phat thanh đao nam 588 TCN
Vuon Loc Uyen (Sarnath, An Đo): Noi Phat chuyen Phap luan nam 528 TCN
Rung Sa La Song Tho o Cau Thi Na (Kushinagar, An Đo): Noi Phat nhap Niet-ban nam 543 TCN


Nguon goc va y nghia theo Phat giao Tu Đong Tam co y nghia thieng lieng đac biet trong Phat giao, vi gan lien voi bon su kien mau chot cua Phat Thich Ca. Chinh Thich-ca Mau-ni, trong bai kinh Đai Bat Niet-ban (tieng Pali: Mahaparinibbana Sutta) thuoc Truong Bo kinh, đa chi day rang nguoi thien tin nen chiem bai bon noi nay voi long ton kinh; đay la nhung noi "đang đuoc nhin thay, co kha nang lam cho nguoi hanh huong khoi len su xuc đong tam linh manh me".
Cu the Trong Kinh Du hanh thuoc Truong A-ham, Thich-ca Mau-ni đa day rang: "Nay A-nan, co bon cho tuong nho: Tuong toi cho Phat sinh, hoan hy muon thay, nho mai khong quen, sinh tam luyen mo. Tuong toi cho Phat thanh đao, hoan hy muon thay, nho tuong khong quen, sinh tam luyen mo. Tuong toi cho Phat chuyen Phap luan đau tien, hoan hy muon thay, nho tuong khong quen, sinh tam luyen mo. Tuong toi cho Phat vao Niet-ban, hoan hy muon thay, nho tuong khong quen, sinh tam luyen mo".
Con trong tieng Pali, bon di tich nay đuoc nhac đen trong Kinh Đai Bat Niet-ban (Mahaparinibbana Sutta), Thich-ca Mau-ni day rang "Nay Ananda, co bon di tich ke thien tin can phai chiem nguong va ton kinh. The nao la bon? 'Đay la cho Nhu Lai đan sanh'... 'Đay la cho Nhu Lai chung ngo vo thuong Chanh Đang Giac'... 'Đay la cho Nhu Lai chuyen Phap luan vo thuong'... 'Đay la cho Nhu Lai diet đo, nhap Vo du y Niet-ban". Đay la nhung loi day trong kinh sach Phat Giao noi len tam quan trong cua viec hanh huong đen bon đia điem nay.
Tu thoi ky đau lich su Phat giao, viec tham vieng Tu Thanh Tich đa tro thanh mot phan quan trong trong đoi song tam linh cua cac tin đo. Khong lau sau khi Phat nhap diet, vua A-duc (tieng Phan: asoka, tri vi khoang 268–232 TCN) – mot vi ho phap nhiet thanh – đa đich than hanh huong đen cac thanh đia, cho xay dung thap, tu vien hoac tru đa khac minh van tai đo đe tuong niem Đuc Phat.
Cac the he cu si va tu si ve sau tiep tuc duy tri truyen thong hanh huong nay. Vao the ky V–VII, nhieu cao tang nhu Phap Hien, Huyen Trang tu Trung Quoc đa lan loi sang tan An Đo tim cau Phat phap va chiem bai Tu Thanh Tich, đe lai nhung ky su quy gia mo ta canh quan cac thanh đia thoi bay gio. Ngay nay, Tu Đong Tam tiep tuc la điem đen hanh huong khong the thieu đoi voi cac Phat tu; nhieu đoan hanh huong tu cac nuoc Theravada (Sri Lanka, Myanmar, Thai Lan...) va Đai thua (Trung Quoc, Viet Nam, Han Quoc...) van thuong xuyen to chuc chiem bai bon di tich.


= Tu Đong Tam va Tam Thanh Tich =
Ngoai Tu Đong Tam đuoc neu trong kinh Đai Bat Niet-ban, Phat giao sau nay đa phat trien khai niem Tam Thanh Tich bang cach bo sung them bon đia điem quan trong trong cuoc đoi Thich-ca mau-ni. Cu the, Tam Thanh Tich nay bao gom Tu Đong Tam va cac đia điem:

Thanh Xa-ve (Sravasti) - noi Phat thuc hien nhieu than thong va trai qua 25 mua an cu kiet ha;
Thanh Vuong Xa (Rajgir) - noi gan lien su kien Phat đieu  voi du Nalagiri va giang day nhieu bai phap quan trong;
Sankasia - noi ong tro ve tu coi troi Đao Loi sau khi thuyet phap cho me;
Ty-xa-ly (Vaishali) - noi ong tuyen bo se nhap Niet-ban trong ba thang va cho phep phu nu gia nhap Tang đoan.
Su mo rong nay phan anh qua trinh phat trien cua truyen thong hanh huong Phat giao, đac biet sau thoi ky vua A Duc (the ky 3 TCN), nguoi đa thuc đay viec xay dung cac cong trinh ton giao tai nhung đia điem lien quan đen cuoc đoi Thich-ca Mau-ni.


Chi tiet cac đia điem = Vuon Lam Ty Ni =

 
Vuon Lam Ty Ni (tieng Phan: Lumbini) thuoc vung Terai phia nam Nepal la noi Hoang hau Maya ha sinh Thai tu Tat Đat Đa vao khoang the ky VI TCN.
Theo truyen thuyet Phat giao, hoang hau Maya đa mong thay mot con voi trang sau nga đi vao hong phai cua ba, bao hieu su thu thai mot bac vi nhan. Ngay sau khi Đuc Phat ra đoi, Lam Ty Ni đa tro thanh điem đen hanh huong; vua A-duc (Ashoka) cua An Đo đa toi vieng tham vao nam 249 TCN va cho dung mot tru đa ky niem tai đay đanh dau noi Phat đan sinh. Ngay nay, trung tam cua khu thanh đia Lam Ty Ni la đen tho Maya Devi bao quanh di tich nen co noi Phat ra đoi, canh đo la ho thieng, vuon hoa Sa-la va tru đa A-duc co khac chu Brahmi co xac nhan "Đuc Phat đa đuoc sinh ra o đay". Toan bo khu vuc Lam Ty Ni rong 2,56 km² đuoc quy hoach thanh cong vien hoa binh va trung tam hanh huong voi su hien dien cua nhieu ngoi chua, thien vien do cac quoc gia Phat giao xay dung (Nhat Ban, Trung Quoc, Sri Lanka, Myanmar, Viet Nam...).
Nam 1997, Lam Ty Ni đuoc UNESCO ghi vao danh sach Di san the gioi nho gia tri noi bat toan cau voi tu cach "mot trong nhung noi thieng lieng nhat cua mot ton giao lon tren the gioi".


= Bo Đe Đao Trang =

Bo Đe Đao Trang (tieng Phan: Bodhgaya) la mot thi tran nho thuoc quan Gaya bang Bihar, An Đo. Đay la noi Thai tu Tat Đat Đa sau 6 nam tu kho hanh đa toa thien duoi coi cay bo đe ben bo song Ni Lien Thien (song Ni-lien-thien) va chung đac giac ngo, tro thanh Phat vao khoang nam 531 TCN. Trong truyen thong Phat giao ve đem chung đao, Tat Đat Đa đa thau triet đuoc Tam Minh: Tuc mang minh, Thien nhan minh va Lau tan minh, chien thang toan bo phien nao va ma quan, hoan toan giai thoat tro thanh Phat.
Vua A-duc đa cho dung ngoi đen đau tien tai đay vao the ky III TCN đe tuong niem su kien quan trong nay. Ngoi đen Mahabodhi (Đai Giac Tu) hien nay đuoc xay vao the ky V–VI (thoi Gupta), voi thap chinh cao khoang 50 m, la mot trong nhung cong trinh kien truc Phat giao bang gach co xua va đo so nhat con ton tai o An Đo.
Bao quanh đen la khu vuon thieng voi coi bo đe hau due cua cay bo đe nam xua, cung nhieu đen thap va tuong đai do vua chua va Phat tu cac nuoc tao dung qua cac thoi ky.
Su kien Thanh Đao tai Bo Đe Đao Trang đuoc xem la cot moc quan trong nhat cua Phat giao, "cai noi" hinh thanh nen giao phap cua Đuc Phat, do đo noi đay đuoc suy ton la thanh đia linh thieng bac nhat cua Phat giao toan the gioi.
Nam 2002, quan the đen Mahabodhi đa đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi vi nhung gia tri van hoa, lich su va ton giao đac biet.


= Vuon Loc Uyen =

Vuon Loc Uyen (tieng Phan: Sarnath, nghia la "chua cua loai nai") nam phia đong bac thanh pho Varanasi, thuoc bang Uttar Pradesh, An Đo. Theo kinh đien, sau khi thanh đao, Phat đa đen khu vuon nay (khi đo goi la Isipatana Migadaya – vuon Nai) va thuyet bai phap đau tien cho nam anh em Kieu Tran Nhu vao khoang nam 528 TCN, su kien đuoc goi la "Chuyen phap luan". Cung tai đay, ong đa đo cho nam vi nay tro thanh nhung ty kheo đau tien, hinh thanh nen Tang đoan cua Phat giao. Vua A-duc mot lan nua ghi dau noi nay bang cach cho xay dung cac bao thap va mot tru đa co hinh tuong bon su tu quay lung (đau tru su tu nay hien đuoc luu giu va ton vinh la Quoc huy cua An Đo).
Trai qua nhieu the ky, Loc Uyen phat trien thanh mot quan the tu vien lon cho tang chung tu hoc, truoc khi bi suy tan trong giai đoan Phat giao An Đo xuong doc. Hien nay, di chi Sarnath gom hai khu vuc chinh:

Nhom A voi thap Chaukhandi – mot di tich thoi Mughal (the ky XVI) đanh dau noi Đuc Phat gap nhom Kieu Tran Nhu
Nhom B la phan trung tam cua di tich, bao gom tan tich cac thap, tu vien bang gach va đa tu the ky III TCN đen the ky XII, đang chu y nhat la thap Dharmarajika (Phap Vuong), thap Dhamek (Đai Manh) cao 43,6 m, cac nen chua co, tru đa A-duc gay va nhieu thap nho xung quanh.
Ben canh khu khao co, Loc Uyen ngay nay con co cac đen chua do nhieu nuoc xay dung (đen Mulagandha Kuti Vihara cua Hoi Maha Bodhi, chua cua nguoi Thai Lan, Tay Tang, v.v.) va Bao tang Sarnath – noi trung bay cac hien vat khai quat, noi tieng voi tuong Phat chuyen phap luan va đau su tu A-duc nguyen ban.


= Rung Sa La Song Tho (Cau Thi Na) =

Rung Sa La Song Tho tai Cau Thi Na (tieng Phan: Kusinagara) thuoc đia phan bang Uttar Pradesh, mien bac An Đo, la noi Thich Ca Mau Ni trai qua nhung gio phut cuoi cung va nhap Niet-ban vao khoang nam 483 TCN. Khi ay, ong nam giua hai goc cay Sa La song đoi va thi tich o tuoi 80.
Thi hai Thich Ca Mau Ni đuoc tra-ty tai đay va Xa Loi đuoc phan chia cho cac vuong quoc thinh ve tho phung, trong đo bo toc Malla cua xu Cau Thi Na nhan đuoc mot phan Xa Loi va xay thap tho ngay tren đat Cau Thi Na.
Duoi thoi vua A-duc, nhieu cong trinh tuong niem co the đa đuoc tu bo hoac dung them o thanh đia nay, tuy nhien ve sau noi đay cung dan roi vao quen lang. Mai đen the ky XIX, cac nha khao co nguoi Anh moi xac đinh lai đuoc vi tri thanh co Kushinagar va khai quat cac phe tich Phat giao quan trong. Ngay nay, di tich Kushinagar gom ba cum di tich chinh. Noi bat nhat la khu Mahaparinirvana voi ngoi đen Niet-ban chua pho tuong Phat nhap Niet-ban dai 6,1 m tac bang đa sa thach mau đo (nien đai khoang the ky V).
Ngoi đen nay nam giua nen mong nhieu tu vien co, đuoc tin la noi luu giu Xa Loi Phat theo cac bia ky tim thay tai cho.
Cach đo khong xa ve phia nam la thap Ramabhar (hay Ma-ha Bat Niet-ban), cao khoang 15 m, đanh dau điem tra-ty kim than Phat; đay đuoc xem la noi hanh huong quan trong bac nhat tai Kushinagar, thu hut đong đao tin đo toi chiem bai.
Ngoai ra, rai rac quanh khu vuc Kushinagar ngay nay con co cac đen chua va tu vien do nhieu quoc gia xay dung (chua Nhat Ban, chua Trung Quoc – Viet Nam, chua Thai Lan, chua Sri Lanka v.v.) nham ton vinh va tiep noi truyen thong hanh huong lau đoi tai thanh đia nay.


Hoat đong thoi hien tai Trong thoi hien đai, bon di tich Tu Đong Tam đeu la nhung điem đen hanh huong va du lich van hoa quan trong, thu hut hang tram nghin luot nguoi moi nam. Chinh phu cac nuoc so tai va cong đong quoc te rat quan tam bao ton, ton tao cac di tich cung nhu phat trien co so ha tang phuc vu khach hanh huong. Tai Lam Ty Ni, chinh quyen Nepal đa thanh lap Uy ban Phat trien Lam Ty Ni đe quan ly quan the di san, thuc hien quy hoach theo mo hinh "Cong vien Hoa binh the gioi" voi su ho tro cua Lien Hop Quoc.
Le Vesak (Phat Đan) hang nam o Lam Ty Ni thuong đuoc to chuc trong the voi su tham gia cua đong đao Phat tu tu nhieu quoc gia. O Bo Đe Đao Trang, Uy ban Quan ly Đen Mahabodhi (BTMC) đuoc thanh lap nham trong coi va bao ve khu di tich, phoi hop voi UNESCO trong cong tac trung tu đinh ky. Thanh pho Bodh Gaya hien nay đa phat trien nhieu khach san, nha khach va trung tam thien đe đap ung dong khach hanh huong quoc te đo ve quanh nam.
Nhieu quoc gia Phat giao cung xay dung tu vien gan Bo Đe Đao Trang (nhu chua Daijokyo cua Nhat, chua Viet Nam Phat Quoc Tu cua Viet Nam...) đe ho tro sinh hoat cho tang ni, phat tu nuoc minh khi hanh huong. Vuon Loc Uyen va vung phu can (Thanh pho Sarnath) la điem đen khong the thieu trong cac tour du lich tam linh ket hop tham quan Benares/Varanasi, voi cac hoat đong tham quan di tich, bao tang va chiem bai tai cac đen hien đai. Con tai Kushinagar, chinh quyen An Đo đa đau tu xay dung san bay quoc te moi (khanh thanh nam 2021) ngay gan di tich đe đon truc tiep cac chuyen bay tu Sri Lanka, Thai Lan, Viet Nam... thay vi chi co đuong bo nhu truoc đay. Viec nang cap ha tang nay đuoc ky vong se giup ket noi de dang hon voi "Con đuong hanh huong Phat giao" (Buddhist Circuit), đong thoi tao đong luc phat trien kinh te – xa hoi cho đia phuong.
Hoat đong hanh huong va du lich tai Tu Đong Tam mang lai nguon loi kinh te đang ke cho cac cong đong so tai. Luong khach hanh huong đong đao thuc đay su phat trien cua cac dich vu luu tru, an uong, van tai va buon ban hang luu niem tai đia phuong. Chang han, vung Bodh Gaya hien co hang tram khach san, nha nghi va cua hang phuc vu du khach; nhieu nguoi dan ban đia dua vao sinh ke tu viec kinh doanh khach san, lam huong dan vien du lich, lai xe van chuyen hay ban đo luu niem, cung pham...
Vao mua le hoi Phat giao, đac biet la dip Phat Đan, noi đay co the đon toi hang nghin khach moi ngay, tao ra nguon thu lon cho nganh du lich đia phuong. Tai Nepal – mot quoc gia đang phat trien – thanh đia Lam Ty Ni gop phan quan trong thuc đay du lich van hoa va tao cong an viec lam cho nguoi dan vung Rupandehi, đong thoi thu hut nguon von đau tu quoc te cho cac du an ha tang du lich. O bang Uttar Pradesh (An Đo), chinh quyen xac đinh Kushinagar va Sarnath la cac "điem nhan" trong chien luoc phat trien du lich tam linh. Viec khai truong San bay quoc te Kushinagar đuoc Thu tuong An Đo Narendra Modi đanh gia la cu hich lon, khong chi giup tang cuong ket noi giao thong ma con "tao ra mot he sinh thai kinh doanh va co hoi viec lam cho nguoi dan đia phuong" nho dong khach hanh huong quoc te.
Tuy nhien, su phu thuoc kinh te vao du lich hanh huong cung khien mot so đia phuong gap kho khan khi luong khach sut giam. Giai đoan đai dich COVID-19, so khach ngoai quoc đen Bodh Gaya gan nhu bang 0 (giam tu 253.787 luot nam 2019 xuong chi con vai tram luot nam 2020), nhieu khach san va hang quan tai đay roi vao tinh trang e am, nguoi dan mat nguon thu nhap.


Tham khao