Zoe (tieng Hy Lap: Ζωη, Zoe nghia la "sinh menh") (k. 978 – Thang 6, 1050) la Nu hoang Đong La Ma thuoc nha Makedonia tri vi cung voi em gai Theodora tu ngay 19 thang 4 đen 11 thang 6 nam 1042. Ba con đuoc ton pho lam Hoang hau voi mot loat hoang đe bat đau tu Romanos III nam 1028 cho đen luc qua đoi vao nam 1050 khi ket hon voi Konstantinos IX.


Thieu thoi: khoang 978 – 1028 Zoe la mot trong so it nu hoang Đong La Ma tro thanh Porphyrogenita, hay "sinh ra trong mau ao tia" (co nghia la, sinh ra đa đu tu cach lam hoang đe). Ba la con gai thu hai cua Konstantinos VIII va Hoang hau Helena. Cha ba tro thanh đong hoang đe vao nam 962 va hoang đe duy nhat vao nam 1025. Thoi ky hoang đe đoc ton cua ong chi keo dai chua đay ba nam tu ngay 15 thang 12 nam 1025 đen ngay 15 thang 11 nam 1028.
Voi than phan cong chua ba đuoc coi la ung cu vien sang gia đe tro thanh vo Hoang đe La Ma Than thanh Otto III vao nam 996. Nam 1001, mot đoan su than do Tong giam muc Milan la Arnulf dan đau đam nhan viec tuyen chon mot trong ba co con gai cua Konstantinos ga cho Otto. Vi chi ca Eudocia bi chung đau mua lam bien dang khuon mat, con em ut Theodora dung mao rat đoi tam thuong, Arnulf đa quyet đinh chon Zoe moi 23 tuoi đep nguoi đep net đuoc su đong y cua Basileios II. Thang Gieng nam 1002, ba đi cung Arnulf tro lai đat Y, ho vua cap ben thanh Bari thi hay tin Otto III đa qua đoi nen đanh quay ve nha. Mot co hoi khac loe len vao nam 1028 khi đoan su than Đe quoc La Ma Than thanh đat chan đen Constantinopolis thinh cau hon uoc. Konstantinos VIII va Zoe luc nay đang đo tuoi trung nien lien cu tuyet loi đe nghi khi ho phat hien chu re tuong lai Heinrich, con cua Konrad II chi moi len muoi.
Lo so truoc vien canh ket than voi nhung dong toc khac. Basileios II đa cam chau gai minh lay bat ky ai thuoc gioi quy toc Đong La Ma cho đen cuoi đoi. Do đo, Zoe phai song tham lang trong chon khue phong gynaeceum toi luc tinh hinh thay đoi đa đay ba vao trong tam cua nhung cuoc tranh đau cung đinh. Chu re tiem nang đau tien ma Zoe nham đen chinh la nha quy toc lay lung Konstantinos Dalassenos, cuu dux (cong tuoc) thanh Antiochia. Ve sau ba bo Dalassenos đoi sang cap voi Romanos III Argyros, đo truong thanh Constantinopolis. Du la anh em ho thu ba, ca hai van cu hanh hon le vao ngay 10 thang 11 nam 1028 tai giao đuong trong cung va đen ngay 12 thang 11 thi ung dung tren ngoi vi hoang đe.


Tu Romanos III toi Mikhael V: 1028–1042 Trai qua nhung nam thang co đon va buon chan trong goc phong cung co em gai, Zoe đa to thai đo khinh bi Theodora. Zoe khong bao gio tha thu cho Theodora vi đo la su lua chon đau tien ma phu hoang muon ga cho Romanos, do vay ba đa thuyet phuc Romanos bo nhiem thuoc ha cua minh lam đoi truong linh canh nham theo doi nhat cu nhat đong cua co em gai. Ngay sau đo, Theodora bi trieu đinh buoc toi co y đo tiem vi, lan đau tien la voi Presian xu Bulgaria, sau toi luot Konstantinos Diogenes, Quan chap chinh thanh Sirmium vao nam 1031. Theodora bi chi minh to cao la mot phan tu co muu đo phan nghich va chiu lenh quan thuc trong tu vien Petrion. Zoe đa đen tham va bat Theodora phai tiep nhan Chuc Thanh. Nu hoang nhu bi am anh boi viec sinh con đe cai đe co nguoi noi doi nha Makedonia. Gan nhu ngay lap tuc sau khi ket hon voi Romanos, Zoe đuong đo tuoi nam muoi đa co gang het suc đe mang thai. Ba rang dung nhung loai bua chu va thuoc thang quy gia nhung vo hieu. Viec thu thai that bai khien tinh cam vo chong dan phai nhat va chuyen chan goi ngay cang thua thot. Dan da Zoe nay sinh ac cam voi Romanos vi viec it quan tam va han che toi tham minh, du hoang đe đa bo qua moi chuyen khac. Cuoi cung vao nam 1033, Zoe bong nhien say me đam đuoi can than cua Romanos la Mikhael. Ba đem khoe nguoi yeu cua minh mot cach cong khai truoc ban dan thien ha va ban chuyen lap ong lam hoang đe. Nghe đuoc tin đon, Romanos to ra sot sang va sai nguoi goi Mikhael toi đoi chat, nhung ong đa phu nhan ngay lap tuc.
Ngay 11 thang 4 nam 1034, Romanos III đuoc moi nguoi phat hien chet trong phong tam cua minh. Nhung loi đon đai rang chinh đoi tinh nhan đa quyet đinh su dung mot chat đoc cham đe giet chet hoang đe mau chong lan khap. Tuy nhien, vi buc boi ve su phat tan cham chap cua loai đoc nay ma Mikhael đa sai nguoi bop co hoac dim chet Romanos. Ngay Romanos III qua đoi cung chinh la luc Zoe va Mikhael to chuc hon le long trong, ong len ngoi hieu la Mikhael IV cho đen khi mat nam 1041. Zoe rat muc tin tuong rang Mikhael đich thuc la mot nguoi chong tan tuy hon han Romanos va đo la mot sai lam tai hai. Mikhael IV chi quan tam đen Zoe het nhu cach đoi xu cua ba voi Romanos, chinh vi le đo ma ong cam ba can du chinh su va trao toan bo quyen hanh vao tay hoang đe Ioannes. Zoe bi han che đi lai trong mot khue phong nho goi la gynaeceum va bi canh giu duoi su giam sat nghiem ngat, trong khi Mikhael thi ngay cang it đen tham. Tuy vay, vi hoang hau long đay bat man khong cam tam chiu thua đa bay muu tinh ke ham hai Ioannes vao nam 1037 hoac 1038 nhung vo hieu.
Đen nam 1041, thay ro la Mikhael IV sap sua qua đoi, Ioannes Orphanotrophos vi nong long muon đam bao quyen luc van nam trong tay minh đa ep Zoe phai nhan nuoi Mikhael V, con cua em gai Mikhael IV. Ngay 10 thang 12 nam 1041 Mikhael IV đa tu choi gap mat vo minh lan cuoi truoc giay phut lam chung va Mikhael V len ngoi hoang đe. Du hua la se ton trong Zoe, ong kip thoi tong ba đen mot tu vien tren đao Principus (thuoc quan đao Hoang Tu) voi toi danh muu sat vua. Cach đoi xu cua nguoi thua ke hop phap vuong trieu Makedonia đa gay ra mot cuoc bao đong cua dan chung o kinh thanh Constantinopolis. Vao ngay 19 thang 4 nam 1042, nhan dan kinh đo đa truat ngoi Mikhael V qua su kich đong cua Zoe va Theodora. Vi phe đe tuyet vong giu lai ngai vang cua minh, luc đau ong voi sai nguoi đua Zoe tu đao Hoang Tu ra dien kien than dan, nhung loi yeu cau đe ong tiep tuc cai tri cung ba đa bi tu choi. Nhung thanh vien chu chot trong trieu nghi ban ve viec Zoe can co mot nguoi đong cai tri va ho quyet đinh chon Theodora. Mot phai đoan do patrikios Konstantinos Cabasilas dan đau đa toi tu vien o Petrion đe thuyet phuc Theodora tro thanh đong nu hoang cung voi chi gai cua minh. Tai mot cuoc hop o Nha tho Hagia Sophia, quan than ho tong Theodora đang noi con thinh no roi khoi Petrion va đua len ngoi Nu hoang cung voi Zoe. Sau buoi le đang quang cua Theodora, đam đong xong vao cung đien, buoc Mikhael V phai thay đoi y phuc tron sang mot tu vien lanh nan.


Phu chinh cung Theodora va Konstantinos IX: 1042–1050 Zoe lap tuc len nam quyen va ep Theodora quay tro lai tu vien, nhung ca Vien Nguyen lao va dan chung đeu len tieng đoi hai nguoi nen đong tri vi. Hanh đong đau tien cua Theodora trong cuong vi moi la keu goi chi minh khong nen thoa thuan voi Mikhael V. Zoe qua yeu đuoi va de bi thao tung muon tha thu va tra tu do cho Mikhael trai lai Theodora thi cuong nghi va cung ran. Luc đau ba đam bao tinh mang cua Mikhael se đuoc an toan truoc khi ra lenh choc mu mat va đay ong vao tu vien lam tu si suot phan đoi con lai. Khi đa giai quyet xong chuyen Mikhael V, Theodora tu choi roi khoi Nha tho Hagia Sophia cho đen khi nhan đuoc tin tu Zoe, 24 gio sau Theodora lam le đang quang. Tren danh nghia, Theodora chi la Nu hoang co thu bac thap hon chi minh nen ngoi vi cua ba con phai phu thuoc vao Zoe moi lan thiet trieu. Ca hai chi em ve sau đeu nam quyen binh cua đe quoc, tap trung kiem che viec buon ban chuc tuoc va thuc thi cong ly. Du Mikhael Psellos coi thoi ky chap chinh cua hai nu hoang la mot that bai hoan toan, su gia Ioannes Skylitzes trai lai cho rang ho rat tan tam trong viec chan chinh su lam quyen tu cac đoi vua truoc.
Mac du Theodora va Zoe xuat hien cung nhau tai cac cuoc hop cua Vien Nguyen lao hay khi tiep kien quan than, đieu nay chung to rang trieu đai đong tri vi cua ho khong keo dai đuoc bao lau. Zoe van con ghen ghet đo ki voi Theodora va chang mang gi đen chinh su, nhung ba khong cho phep Theodora đoc chiem quyen hanh. Trieu đinh som phan chia be phai voi nhung the luc ngam hinh thanh sau lung moi nguoi. Sau hai thang mau thuan dang len, Zoe quyet đinh tim kiem mot nguoi chong moi—la lan thu ba va cung la lan cuoi cung ba đuoc phep dua theo cac quy đinh cua Giao hoi Chinh Thong giao—nhu vay khong cho Theodora co co hoi gia tang anh huong, bat nguon tu tai nang tri quoc bam sinh cua minh. Nu hoang ra suc chieu chuong Konstantinos Dalassenos ma tien đe tung co y đinh ga cho ba vao nam 1028, nhung sau khi ong ta to ve coi thuong nu hoang thi ba gat bo ngay lap tuc. Lua chon tiep theo cua nu hoang la ket hon voi Konstantinos Atroklines, mot đai than ma moi nguoi hay đon đai la tung dan diu duoi thoi Romanos III. Ong qua đoi vai ngay truoc khi đam cuoi dien ra trong hoan canh bi an, co the do chinh ba vo cu đau đoc. Zoe sau đo quay sang nho nhung nguoi tinh cu đep trai va tao nha Konstantinos Monomachos. Cap đoi đa ket hon vao ngay 11 thang 6 nam 1042, ma khong co su tham du cua Thuong phu Alexios I thanh Constantinopolis, von cuc luc phan đoi viec cu hanh hon le lan thu ba (đoi voi ca hai vo chong). Ngay hom sau Konstantinos chinh thuc len ngoi hoang đe cung voi Zoe va Theodora phu chinh.
Trai voi nhung gi Zoe mong đoi tu khi Konstantinos quyet đinh mang theo y chung nhan Maria Skleraina. Khong hai long bang viec nhap cung, ong khang khang đoi đuoc phep cong khai moi tinh cua minh va trao cho Skleraina mot chut danh phan chinh thuc. Đieu đang ngac nhien o cho Zoe luc nay đa 64 tuoi khong phan đoi chung chan goi va vi the voi Skleraina. Hai nu hoang đa ban cho Skleraina tuoc hieu sebaste va đia vi cua co chi đung sau Zoe va Theodora, đuoc goi la despoina, tinh nhan hay nu hoang, giong nhu ho va chi xep thu yeu trong nhung buoi ruoc kieu va nghi le chinh thuc. The nhung, an sung nong hau danh cho tinh nhan cua Konstantinos IX đa gay nen tieng xau trong mat du luan, va cuoi cung bat đau lan truyen nhung tin đon rang Skleraina đang đinh muu sat Zoe va Theodora. Đieu nay đa khien cu dan thanh Constantinopolis phan no va day loan vao nam 1044, gay nguy hai thuc su đen tinh mang cua Konstantinos đang tham du mot đam ruoc ton giao doc theo đuong pho Constantinopolis. Đam đong chi diu lai chi khi Zoe va Theodora xuat hien tren ban cong cung đien, tran an than dan rang ho chua gap bat ky nguy co am sat nao ca.
Duoi thoi ky tri vi cua Konstantinos, Zoe san sang giao lai viec quan quoc đai su cho chong minh. Ke tu đo, nu hoang chi chuyen tam vao nhung so thich rieng tu ma chang mang gi đen chinh su, va can phong cua ba trong cung luon chat đong nao nhung chau va chao đun soi đe san xuat thuoc mo va nuoc hoa. Zoe ket hon lan đau khi đa nam muoi tuoi va tiep tuc thanh gia lap that hai lan nua bat chap tuoi tac ngay cang cao. Tro treu thay, nguoi chong tai nang nhat cua ba lai la mot trong nhung nguoi it đuoc chuan bi cho ngoi vi hoang đe, Mikhael IV. Nguoi ta noi rang ba so huu sac đep chim sa ca lan, va Mikhael Psellos trong bo su Chronographia co nhan xet rang "tung phan trong co the ba đeu trang kien va o vao tinh trang tot." Ba nhan thuc đuoc ve đep kieu diem cua minh va y muon gin giu va su dung cang lau cang tot. Voi su kheo leo đien hinh cua phu nu Đong La Ma, nu hoang co rat nhieu can trong buong phong đuoc đoi thanh noi thi nghiem viec bao che nhung loai thuoc mo bi mat, va ba co the giu khuon mat cua minh sach bong cac nep nhan cho đen sau muoi tuoi. It lau sau nu hoang qua đoi vi tuoi gia suc yeu vao thang 6 nam 1050.


Tham khao = Tu lieu chinh =
Mikhael Psellos, Chronographia.


= Tu lieu phu =
Kazhdan, Alexander, bien tap (1991), Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-504652-6
Norwich, John Julius. (1993), Byzantium: The Apogee, Penguin, ISBN 0-14-011448-3
Canduci, Alexander. (2010), Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors, Pier 9, ISBN 978-1-74196-598-8
Garland, Lynda. "Zoe Porphyrogenita (wife of Romanus III, Constantine IX, and Michael IV)", De Imperatoribus Romanis (2006)
Treadgold, Warren. A History of the Byzantine State and Society (Stanford University Press, 1997) ISBN 0-8047-2630-2
Finlay, George. History of the Byzantine Empire from 716 – 1057, William Blackwood & Sons, 1853


Chu thich Lien ket ngoai Thong tin ve Zoe Porphyrogenita