Edvard Munch (phat am: [ˈmʉŋk]; 12 thang 12 nam 1863 - 23 thang 1 nam 1944) la mot hoa si nguoi Na Uy thuoc truong phai tuong trung, mot nguoi lam nghe in, đong thoi la mot nghe si tien phong trong truong phai bieu hien. Ong mot nghe si phuc tap nhung khong ngung ban tam voi nhung van đe ve sinh mang cua con nguoi nhu benh tat; giai phong tinh duc va nguyen vong ton giao. Ong đa the hien nhung am anh nay thong qua cac tac pham co mau sac manh me; ban truu tuong va chu đe bi an.
Tuoi tho cua anh bi lu mo boi benh tat, mat mat nguoi than va noi so hai khi thua huong mot tinh trang tam than di truyen trong gia đinh. Theo hoc tai Truong Nghe thuat va Thiet ke Hoang gia o Kristiania (ngay nay la Oslo), Munch bat đau song mot cuoc song phong tung duoi anh huong cua nguoi theo chu nghia hu vo Hans Jæger, nguoi đa thoi thuc anh ve trang thai tam ly va cam xuc cua chinh minh ('buc tranh tam hon'). Tu đo noi len phong cach đac biet cua minh.
Du lich mang lai nhung anh huong va cua hang moi. Tai Paris, anh đa hoc đuoc nhieu đieu tu Paul Gauguin, Vincent van Gogh va Henri de Toulouse-Lautrec, đac biet la cach ho su dung mau sac. Tai Berlin, anh ay đa gap nha viet kich Thuy Đien August Strindberg, nguoi ma anh ay đa ve, khi anh ay bat tay vao mot loat tranh lon ma sau nay anh ay goi la The Frieze of Life, mieu ta mot loat cac chu đe đuoc cam nhan sau sac nhu tinh yeu, su lo lang, ghen tuong va su phan boi, chim ngap trong bau khong khi.
Tiengthets đuoc hinh thanh o Kristiania. Theo Munch, anh ay đang đi dao vao luc hoang hon thi "nghe thay tieng het to lon, vo tan cua thien nhien". Khuon mat đau đon cua buc tranh đuoc nhieu nguoi đong nhat voi su lo lang cua con nguoi hien đai. Tu nam 1893 đen nam 1910, ong đa thuc hien hai phien ban ve va hai phien ban bang phan mau, cung nhu mot so ban in. Mot trong nhung buc tranh phan mau cuoi cung se co gia danh nghia cao thu tu đuoc tra cho mot buc tranh trong cuoc đau gia.
Khi danh tieng va su giau co cua anh ay tang len, trang thai cam xuc cua anh ay van khong an toan. Anh ay đa tinh đen chuyen ket hon trong mot thoi gian ngan, nhung khong the cam tam. Mot lan suy sup tinh than vao nam 1908 đa buoc ong phai bo ruou nang, va ong đuoc nguoi dan Kristiania ngay cang chap nhan va đuoc trung bay trong cac bao tang cua thanh pho. Nhung nam cuoi đoi cua ong đuoc danh đe lam viec trong hoa binh va rieng tu. Mac du cac tac pham cua ong bi cam o chau Au do Đuc Quoc xa chiem đong, nhung hau het chung đeu song sot sau The chien II, đam bao cho ong mot di san.


Tac pham chinh Tac pham hoi hoa noi tieng nhat cua ong, Skrik (1893), la mot trong mot chuoi cac tac pham co tua đe The Frieze of Life, trong đo Munch kham pha nhung đe tai ve tinh yeu, cuoc song, noi so hai, cai chet va su sau muon. Nhu rat nhieu cac tac pham cua minh, Munch ve mot vai phien ban tuong tu. Cac tac pham tuong tu bao gom Despair va Anxiety.
Hau nhu cac tac pham noi tieng cua ong đeu o Bao tang Munch
Nhung chu đe ve The Frieze of Life tai dien nhieu lan trong cac tac pham cua Munch, nhu Det syke barn (1885), Love and Pain (1893-94), Ashes (1894) va The Bridge va Tuoi day thi (Edvard Munch) (1894).


Tieu su Sinh nam 1863, Munch la con thu trong gia đinh quan y ngheo kho voi 5 nguoi con. Nam Munch 5 tuoi, me qua đoi vi benh lao va khi len 13 tuoi, nguoi chi gai Sophie cung qua đoi vi can benh nay. Anh chi em con lai cua ong, nguoi mac benh tam than, nguoi thi qua đoi. Ban than ong Munch thi thuong xuyen đau om benh tat. Han vi the, ca thoi au tho cua Munch luon gan lien voi ky uc benh tat, chet choc va đau buon. Đo cung chinh la ly do ma chuoi tac pham mang ten "The Frieze of Life" chu yeu the hien noi so hai, sau muon va chet choc.
Khong qua kho đe hieu vi sao Munch cam thay minh nhu bi nguyen rua. Lon len o Na Uy vao the ki 19, bao trum ong la benh tat va chet choc. Me qua đoi som, nuoi duong Munch la nguoi cha mac chung benh ve tam li. Cha cua Munch, mot nguoi cuong tin, luon cho rang tat ca đeu la su trung phat cua Chua Troi. Cach nuoi day cua cha đa phan nao anh huong toi cach nhin nhan cua ong, nhung tac pham cua ong sau nay thuong mang gam mau toi, manh liet, the hien nhung đau kho ton thuong cua con nguoi va su kiem nen cam xuc trong tam tri. Munch tro thanh mot hoa si noi bat cua truong phai Tuong trung va Bieu hien.(hsai was here)
Edvard Munch sinh ra trong mot trang trai o lang Adalsbruk o Løten, Na Uy, voi Laura Catherine Bjølstad va Christian Munch, con trai cua mot linh muc. Christian la mot bac si kiem nhan vien y te, nguoi đa ket hon voi Laura, mot phu nu bang nua tuoi anh vao nam 1861. Edvard co mot chi gai, Johanne Sophie, va ba nguoi em: Peter Andreas, Laura Catherine va Inger Marie. Laura co tai nghe thuat va co the đa khuyen khich Edvard va Sophie. Edvard co ho hang voi hoa si Jacob Munch va nha su hoc Peter Andreas Munch.[2]
Gia đinh chuyen đen Christiania (đuoc đoi ten thanh Kristiania vao nam 1877, va bay gio la Oslo) vao nam 1864 khi Christian Munch đuoc bo nhiem lam si quan y te tai Phao đai Akershus. Me cua Edvard qua đoi vi benh lao vao nam 1868, nguoi chi yeu quy cua Munch la Johanne Sophie cung vay vao nam 1877.[3] Sau khi me qua đoi, hai anh em nha Munch đuoc cha va di Karen nuoi nang. Thuong xuyen bi om trong phan lon mua đong va phai nghi hoc, Edvard se lam viec đe giu cho minh ban ron. Anh đuoc cac ban cung truong va di cua anh kem cap. Christian Munch cung huong dan con trai minh ve lich su va van hoc, đong thoi giup bon tre giai tri bang nhung cau chuyen ma song đong va truyen ke cua nha van My Edgar Allan Poe.[4]


Giai đoan sau Tieng thet Sau khi ve Tieng Thet, Munch tu đang ky vao mot benh vien tam than vi ong khang đinh rang ban than đa nghe thay nhieu giong noi trong đau. Tieng Thet khong chi la san pham phai sinh duy nhat cua chung lo au nang va suc khoe tam than sut giam. Du ta khong the phu nhan rang đo la buc tranh noi tieng nhat cua Munch, nhung phai thua nhan ong cung co nhieu tac pham khac tap trung vao chu đe suc khoe tam than. Mot vai trong so đo la chan dung cua nguoi chi gai đa mat. Tac pham mang ten Lo Au (Anxiety) đuoc ve sau buc Tieng Thet va co net tuong đong đang ke voi buc tranh nay.
Du Munch đa ve nhieu quang canh tam toi va buon rau tu rat lau truoc khi ong bat tay vao ve buc Tieng Thet, thi buc tranh nay duong nhu la san pham co tac đong lon nhat toi ong. Trong buc Lo Au, ong thuc su đa sao chep lai toan bo phong nen cua Tieng Thet. Nhung đuong net phia sau trong cung na na, đen ca trang phuc cung giong nhau. Tuy nhien, co hai điem khac biet đang ke. Buc Lo Au co nhieu nguoi cung huong mat ve phia khan gia. Va khong co ai đang la het ca.


Benh tat Xet đen viec Munch co nhieu dau hieu cua viec cang thang than kinh nang va cung thua nhan viec bi bo bao hanh bang loi noi suot thoi au tho, rat co kha nang ong that su mac can benh tam than. Do ong cung đe cap đen chung lo au va co dau hieu tram cam, co the đay khong phai can benh tam ly duy nhat ma ong mac phai. Du cho nguoi hoa si trai qua can benh nao, ta cung co the gan nhu chac chan la no co tac đong đen con khung hoang hien sinh cua ong trong đau. Buc Tieng Thet khong đon gian chi la mot san pham đuoc tao ra tu su cang thang hay mot thoang hoang loan bat thuong. Buc tranh la hien than cho nhung thoi khac tam toi ma Munch trai qua khi ong vat lon voi nhung can benh va chan thuong ve mat tam ly, no cung tuong trung cho no luc giai thich va hop ly hoa trai nghiem cua ong thong qua đieu ma ong biet ro nhat – ve tranh.


Nghien cuu va anh huong Nam 1879, Munch đang ky vao mot truong cao đang ky thuat đe hoc ky thuat, noi ong xuat sac ve vat ly, hoa hoc va toan hoc. Anh ay đa hoc ve theo ty le va phoi canh, nhung benh tat thuong xuyen đa lam gian đoan viec hoc cua anh ay.[10] Nam sau, truoc su that vong cua cha minh, Munch roi truong đai hoc voi quyet tam tro thanh mot hoa si. Cha cua ong coi nghe thuat la mot "nghe buon ban xau xa", va nhung nguoi hang xom cua ong đa phan ung gay gat va gui cho ong nhung la thu nac danh.[11] Trai nguoc voi chu nghia ngoan đao đien cuong cua cha minh, Munch co lap truong khong giao đieu đoi voi nghe thuat. Anh ay đa viet muc tieu cua minh trong nhat ky: "Trong nghe thuat cua minh, toi co gang giai thich cuoc song va y nghia cua no đoi voi ban than."
Nam 1881, Munch đang ky hoc tai Truong Nghe thuat va Thiet ke Hoang gia Kristiania, mot trong nhung nguoi sang lap la nguoi ho hang xa cua ong Jacob Munch. Thay cua ong la nha đieu khac Julius Middelthun va hoa si theo chu nghia tu nhien Christian Krohg.[12] Nam đo, Munch đa the hien kha nang tiep thu nhanh chong viec đao tao nhan vat cua minh tai hoc vien trong nhung buc chan dung đau tien cua anh ay, bao gom mot buc chan dung cua cha anh ay va buc chan dung tu hoa đau tien cua anh ay. Nam 1883, Munch tham gia buoi trien lam cong cong đau tien cua minh va chia se xuong ve voi cac sinh vien khac.[13] Buc chan dung đay đu cua anh ay ve Karl Jensen-Hjell, mot nguoi phong tung khet tieng ve thi tran, đa nhan đuoc phan ung bac bo cua nha phe binh: "Đo la chu nghia an tuong đuoc đua đen cuc đoan. Đo la mot tro he cua nghe thuat." thoi ky chi ton tai trong cac ban phac thao, ngoai tru Standing Khoa than (1887). Chung co the đa bi cha anh tich thu.[15]
Chu nghia an tuong đa truyen cam hung cho Munch tu khi con tre.[16] Trong nhung nam đau tien nay, ong đa thu nghiem nhieu phong cach, bao gom Chu nghia Tu nhien va Chu nghia An tuong. Mot so tac pham ban đau goi nho đen Manet. Nhieu no luc trong so nay đa khien anh bi bao chi chi trich bat loi va bi cha anh quo trach lien tuc, nguoi du sao cung chu cap cho anh mot khoan tien nho đe trang trai chi phi sinh hoat.[14] Tuy nhien, tai mot thoi điem, cha cua Munch, co le bi anh huong boi y kien ​​tieu cuc cua Edvard Diriks, anh ho cua Munch (mot hoa si truyen thong lau đoi), đa pha huy it nhat mot buc tranh (co the la mot buc tranh khoa than) va tu choi ung truoc them bat ky khoan tien nao đe mua vat dung nghe thuat.[ 17]
Munch cung nhan đuoc su gian du cua cha minh vi moi quan he cua anh ta voi Hans Jæger, nguoi theo chu nghia hu vo đia phuong song theo quy tac "niem đam me pha huy cung la niem đam me sang tao" va nguoi ung ho tu sat la cach cuoi cung đe đat đuoc tu do.[18] Munch bi cau than chu ac đoc, chong thanh lap cua anh ta. "Y tuong cua toi phat trien duoi anh huong cua nhung nguoi phong tung hay đung hon la duoi thoi Hans Jæger. Nhieu nguoi đa lam tuong rang y tuong cua toi đuoc hinh thanh duoi anh huong cua Strindberg va nguoi Đuc... nhung đieu đo la sai. Chung đa đuoc hinh thanh tu luc đo."[ 19] Vao thoi điem đo, trai nguoc voi nhieu nguoi theo chu nghia phong tung khac, Munch van ton trong phu nu, cung nhu de dat va lich su, nhung anh ta bat đau sa vao nhung cuoc nhau nhet va au đa trong vong ket noi cua minh. Anh ay cam thay bat an truoc cuoc cach mang tinh duc đang dien ra vao thoi điem đo va boi nhung nguoi phu nu đoc lap xung quanh anh ay. Sau đo, ong chuyen sang hoai nghi ve cac van đe tinh duc, đieu nay khong chi đuoc the hien trong hanh vi va nghe thuat cua ong ma con trong cac tac pham cua ong, vi du nhu mot bai tho dai ten la Thanh pho cua tinh yeu tu do.[20] Van phu thuoc vao gia đinh trong nhieu bua an, moi quan he cua Munch voi cha van cang thang vi nhung lo ngai ve cuoc song phong tung cua ong.
Sau nhieu thu nghiem, Munch ket luan rang thanh ngu cua truong phai An tuong khong cho phep dien đat đay đu. Anh ay thay no hoi hot va qua giong voi thi nghiem khoa hoc. Anh ay cam thay can phai đi sau hon va kham pha nhung tinh huong chua đay noi dung cam xuc va nang luong bieu cam. Duoi menh lenh cua Jæger rang Munch nen "viet cuoc đoi minh", nghia la Munch nen kham pha trang thai tam ly va cam xuc cua chinh minh, nguoi nghe si tre bat đau giai đoan suy ngam va tu kiem điem, ghi lai nhung suy nghi cua minh trong "nhat ky tam hon".[21] Quan điem sau sac hon nay đa giup đua anh ay đen mot cai nhin moi ve nghe thuat cua minh. Anh ay viet rang buc tranh The Sick Child (1886) cua anh ay, dua tren cai chet cua em gai anh ay, la "buc tranh tam hon" đau tien cua anh ay, lan đau tien anh ay roi bo truong phai An tuong. Buc tranh đa nhan đuoc phan ung tieu cuc tu cac nha phe binh va tu gia đinh ong, đong thoi gay ra mot "su phan no du doi ve đao đuc" khac tu cong đong.[22]
Chi co nguoi ban Christian Krohg bao ve anh ta:
Anh ay ve, hay noi đung hon la nhin nhan moi thu theo cach khac voi cach cua cac nghe si khac. Anh ay chi nhin thay cai cot yeu, va đo, mot cach tu nhien, la tat ca nhung gi anh ay ve. Vi ly do nay, cac buc anh cua Munch co quy luat la "khong hoan chinh", vi moi nguoi rat vui mung đuoc tu minh kham pha. O, vang, chung đa hoan thanh. hoan toan thu cong cua minh. Nghe thuat hoan thien khi nguoi nghe si đa thuc su noi ra tat ca nhung gi anh ta nghi trong đau, va đay chinh la loi the ma Munch co đuoc so voi cac hoa si thuoc the he khac, rang anh ta thuc su biet cach cho chung ta thay nhung gi anh ta cam thay, va đieu gi đa thu hut anh ta. va đieu nay anh ta phuc tung moi thu khac.[23]
Munch tiep tuc su dung nhieu ky thuat net ve va bang mau trong suot nhung nam 1880 va đau nhung nam 1890, khi ong co gang xac đinh phong cach cua minh.[24] Thanh ngu cua anh ay tiep tuc xoay chuyen giua chu nghia tu nhien, nhu đa thay trong Chan dung cua Hans Jæger, va chu nghia an tuong, nhu trong Rue Lafayette. Tac pham Inger On the Beach (1889) cua ong, tac pham gay ra mot con bao nham lan va tranh cai khac, goi y ve hinh thuc đon gian hoa, đuong net nang ne, tuong phan sac net va noi dung đay cam xuc trong phong cach truong thanh cua ong sau nay.[25] Anh bat đau tinh toan ky luong cac sang tac cua minh đe tao ra su cang thang va cam xuc. Mac du bi anh huong ve mat phong cach boi nhung nguoi theo truong phai Hau an tuong, nhung thu đa phat trien la mot chu đe mang tinh bieu tuong ve noi dung, mo ta mot trang thai tinh than hon la mot thuc te ben ngoai. Nam 1889, Munch trinh dien buoi trinh dien mot nguoi đau tien ve gan nhu tat ca cac tac pham cua ong cho đen nay. Su cong nhan ma no nhan đuoc đa dan đen hoc bong nha nuoc hai nam đe theo hoc tai Paris duoi su huong dan cua hoa si nguoi Phap Leon Bonnat.[26]
Munch duong nhu đa som la nguoi chi trich nhiep anh nhu mot loai hinh nghe thuat, va nhan xet rang no "se khong bao gio canh tranh đuoc voi co va bang mau, cho đen khi nhung buc anh co the đuoc chup o Thien đuong hay Đia nguc!"[27]
Em gai cua Munch, Laura, la chu đe cua noi that nam 1899 Melancholy: Laura cua ong. Amanda O'Neill noi ve tac pham, "Trong canh ngot ngat nong bong nay, Munch khong chi mieu ta bi kich cua Laura, ma con la noi so hai cua chinh anh ta ve su đien ro ma anh ta co the đa thua huong." [28]


Berlin Đen nam 1892, Munch đa hinh thanh tinh tham my Tong hop đac trung va nguyen ban cua minh, nhu đa thay trong Melancholy (1891), trong đo mau sac la yeu to chua đay bieu tuong. Đuoc nghe si va nha bao Christian Krohg coi la buc tranh Tuong trung đau tien cua mot nghe si nguoi Na Uy, U sau đuoc trung bay vao nam 1891 tai Trien lam Mua thu o Oslo.[40] Nam 1892, Adelsteen Normann, thay mat cho Lien hiep cac nghe si Berlin, đa moi Munch tham gia trien lam vao thang 11,[41] cuoc trien lam mot nguoi đau tien cua hoi. Tuy nhien, nhung buc tranh cua ong đa gay ra tranh cai gay gat (đuoc đat ten la "The Munch Affair"), va sau mot tuan trien lam đa đong cua.[41] Munch hai long voi "su nao đong lon", va viet trong mot buc thu: "Chua bao gio toi co khoang thoi gian vui ve nhu vay—that khong the tin đuoc rang mot thu vo toi nhu hoi hoa lai co the tao ra mot su chan đong nhu vay."[42]
Tai Berlin, Munch tham gia vao mot nhom cac nha van, nghe si va nha phe binh quoc te, trong đo co nha viet kich Thuy Đien va tri thuc hang đau August Strindberg, nguoi ma ong ve nam 1892.[43] Ong cung gap nha van kiem hoa si nguoi Đan Mach Holger Drachmann, nguoi ma ong đa ve tranh vao nam 1898. Drachmann hon Munch 17 tuoi va la ban nhau tai Zum schwarzen Ferkel vao nam 1893–94.[44] Nam 1894, Drachmann viet ve Munch: "Anh ay đa đau tranh het minh. Chuc may man voi nhung đau tranh cua ban, nguoi Na Uy co đon."[45]
Trong bon nam o Berlin, Munch đa phac thao hau het cac y tuong se bao gom tac pham chinh cua ong, The Frieze of Life, ban đau đuoc thiet ke đe minh hoa sach nhung sau đo đuoc the hien bang tranh ve.[46] Anh ay ban đuoc it, nhung kiem đuoc mot so thu nhap tu viec thu phi vao cua đe xem nhung buc tranh gay tranh cai cua minh.[47] Munch đa to ra mien cuong khi chia tay voi nhung buc tranh ma ong goi la "nhung đua con" cua minh.
Cac buc tranh khac cua anh ay, bao gom ca canh song bac, the hien su đon gian hoa ve hinh thuc va chi tiet, đieu đanh dau phong cach truong thanh som cua anh ay.[48] Munch cung bat đau ua thich khong gian hinh anh nong va phong nen toi thieu cho cac nhan vat chinh dien cua minh. Vi cac tu the đuoc chon đe tao ra nhung hinh anh thuyet phuc nhat ve trang thai tinh than va tinh trang tam ly, nhu trong Ashes, nen cac hinh ve mang lai chat luong tinh, hoanh trang. Cac nhan vat cua Munch duong nhu đong cac vai tren san khau kich (Death in the Sick-Room), co kich cam ve cac tu the co đinh bieu thi nhieu cam xuc khac nhau; vi moi nhan vat la hien than cua mot chieu tam ly duy nhat, nhu trong The Scream, nhung nguoi đan ong va phu nu cua Munch bat đau mang tinh bieu tuong hon la thuc te. Ong viet, "Khong con phai son noi that, nguoi đoc sach va phu nu đan lat nua, se co nhung con nguoi đang song, tho va cam nhan, đau kho va yeu thuong."[49]


Tham khao