Giao duc khoa cu thoi Le So trong lich su Viet Nam phan anh he thong truong hoc va che đo khoa cu nuoc Đai Viet tu nam 1427 đen nam 1527.


He thong truong hoc Vua Le Thai To chu trong đen viec đao tao nhan tai cho đat nuoc ngay sau khi len ngoi. Ong ra lenh cho cac tran trong nuoc đeu phai xay truong hoc, mo mang nen giao duc trong nuoc.
Tai kinh đo co Quoc tu giam va nha Thai hoc. Hoc tro o đay la con em quan lai va nhung nguoi co hoc luc hang uu tu tuyen chon trong dan. Thay day trong Quoc tu giam goi chung la Giao quan, bao gom cac quan van trong trieu hoac nhung nguoi co hoc van uyen bac trong xa hoi.
Thoi Le Thanh Tong, Quoc Tu giam đuoc mo rong, sau Van Mieu la nha Thai hoc, co Minh luan đuong la noi giang day. Ngoai ra, trieu đinh con xay them Bi thu kho la kho tru sach va khu nha tap the cho cac giam sinh luu tru tu noi xa đen.
Hoc che thoi Le mo rong hon cac thoi truoc, khong cam con em nha thuong dan đi hoc nhu thoi nha Ly, nha Tran. Tai cac lo đeu co truong hoc, hoc tro o đay goi la Lo hieu sinh. Chi tru con nha hat xuong va nguoi đang bi toi tu đay, con em cac nha luong thien đeu co the vao hoc tai đay. Sang thoi Le Thanh Tong, truong lo đoi thanh truong phu.
Giao quan giang day tai đay đuoc tuyen tu cac nha Nho đia phuong. Muon len hoc tai Quoc Tu giam, hoc tro o truong lo phai qua sat hach, lay nhung Lo hieu sinh hoc xuat sac nhat, nhi.
Ngoai cac truong do trieu đinh mo con co cac truong lop tu nhan tren khap toan quoc do cac nha Nho khong đo đat hoac đa đo đat nhung thoi lam quan ve day hoc.


Noi dung hoc tap, giang day va thi cu Tai lieu hoc tap, giang day va thi cu chinh thuc gom co:

Tu Thu
Ngu Kinh
Ngoc đuong van pham
Van hien thong khao
Van tuyen
Cuong muc
Bac su (Su Trung Quoc)
Phuong phap giao duc chi co 2 nguyen tac chu chot la hoc thuoc long va trung phat bang roi vot. 
Duoi thoi Le so noi chung va trong thoi tri vi cua Le Thanh Tong noi rieng, Nho giao chiem vi tri đoc ton; Phat giao va Đao giao bi han che. Phat giao bi đay lui xuong sinh hoat o cac lang xa, trong khi đo Nho giao lai đuoc coi trong va len ngoi, đac biet la khu vuc trieu đinh va gioi nho hoc.
Theo y kien cua nha nghien cuu Đao Duy Anh, he thong Nho giao nay do nha Le bat chuoc theo nha Minh cua Trung Quoc. Nguoi hoc khong đuoc phat huy y kien rieng cua minh. Kieu nguoi đien hinh do phuong phap giao duc nay đao tao la nguoi hu nho hoan toan trung thanh voi che đo quan chu nha Le.


Che đo khoa cu Viec tuyen dung quan lai vao bo may chinh quyen co 3 đuong:

Đo đat qua thi cu
Nho quan lai đe cu co bao đam (bao cu)
Lay con chau cong than huong tap tuoc
Trong ba con đuong tren, con đuong khoa cu la quan trong nhat, đuoc trieu đinh đe cao, chu trong.
Ngay tu nam 1426, khi khoi nghia Lam Son chua ket thuc, Le Loi tien ra Bo Đe đa mo ky thi đac biet, lay đo 30 nguoi. Tu khi nha Le chinh thuc thanh lap, viec to chuc cac khoa thi dien ra đeu đan đinh ky.
Co 3 ky thi chinh va quan trong nhat la thi Huong, thi Hoi va thi Đinh.


= Thi Huong =
Tu thoi Le Thanh Tong, thi Huong co quy đinh chat che, ro rang, voi yeu cau: nguoi thi Huong phai la nguoi dan co đao đuc, cam nguoi bat hieu, loan luan, gian ngoa; cam con nha phan nghich, con phuong cheo, hat xuong.
Nguoi thi Huong phai qua 4 ky:

Ky 1 thi kinh nghia ve Tu thu
Ky 2 thi Ngu kinh
Ky 3 thi chieu, che, bieu moi mon 1 bai
Ky 4 thi mot bai van truong thien 1000 chu.
Qua 4 ky thi, ai trung đuoc 3 ky goi la Sinh đo, khoa sau lai vao thi; ai trung 4 ky thi goi la Huong cong. Đo Huong cong roi nam sau moi đuoc thi Hoi. Cac ten goi Sinh đo, Huong cong bat đau tu nam 1462 nien hieu Quang Thuan. Đinh ky 3 nam to chuc 1 lan.
Thi Hoi
Thi Hoi thuoc hang đai khoa đe cac Huong cong ca nuoc đua tai. Thoi gian đau, nguoi đang lam quan du chua đo Huong cong van đuoc thi Hoi, nhung tu nam 1486 nguoi lam quan cung phai đo thi Huong moi đuoc thi Hoi.
Đinh ky 3 nam to chuc 1 lan thi Hoi, (sau nam thi Huong). Tu thoi Le Nhan Tong, thi Hoi gom co 4 ky:

Ky 1 thi Tu thu, Luan ngu; 4 đe ve Manh Tu (thi sinh đuoc chon 4 trong 8 đe). Ve Ngu kinh, moi kinh 3 đe cho thi sinh chon lam 1 đe; rieng kinh Xuan Thu co 2 đe nhung phai gop vao lam thanh 1 bai vanVien Su hoc, sach đa dan, tr 35
Ky 2 thi che, chieu, bieu, moi the loai co 3 đe
Ky 3 thi tho phu, moi the 2 đe. Tho dung the [Đuong Luat|Đuong luat], phu dung the [Ly Bach] thuong viet
Ky 4 ra bai van sach, hoi nhung điem khac nhau giua Ngu Kinh va Tu Thu cung chinh su xau hay tot cua cac đoi truoc.
Nguoi đo thi Hoi goi la trung cach (đau) nguoi đat điem cao nhat goi la Hoi nguyen (trang nguyen).
Suot thoi Le so, tu thoi Le Thai Tong to chuc thi Hoi; tong cong đen nam 1526 thoi Le Cung Hoang, nha Le to chuc 26 khoa thi


= Thi Đinh =
La cuoc thi danh cho nhung nguoi đo thi Hoi, to chuc tai san đien, do nha vua đich than ra đe. Trong so nhung nguoi đo, chon ra 3 nguoi cao nhat (goi la Tam khoi) la Đe nhat giap đe nhat danh (Trang nguyen), Đe nhat giap đe nhi danh (Bang nhan), Đe nhat giap đe tam danh (Tham hoa).
Nguoi đo hang nhi, tuc la Đe nhi giap, goi la Hoang giap hay Tien si xuat than. Nguoi đo Đe tam giap goi chung la Tien si, hay Tien si xuat than.
Nhung nguoi đo thi Đinh rat đuoc trong vong, đuoc vua ban thuong ao mu, thet tiec, cac quan hong lo lam le xuong danh o nha Thai hoc, Bo Le ghi ten vao bang vang treo truoc cua Đong hoa, lam le vinh quy bai to. Đac biet, vua Le Thanh Tong con cho tac bia tien si dung trong nha Thai hoc. Ho đuoc trieu đinh bo dung lam quan. Thoi Le so to chuc đuoc 26 khoa thi tien si lay đo 989 tien si 20 trang nguyen. Rieng thoi vua Le Thanh Tong (1460-1497) to chuc đuoc 12 khoa thi tien si lay đo 501 tien si trang nguyen.
Le Thanh Tong khoi xuong va cho lap bia tien si lan đau tien o Van Mieu - Quoc Tu Giam vao nam 1484, cac đoi vua sau nay tiep tuc bo sung them cac tam bia vinh danh moi.


Xem them Nha Hau Le
Van Mieu - Quoc Tu Giam
Khoa bang
Thi Huong
Thi Hoi
Thi Đinh
Giao duc khoa cu thoi Tran
Giao duc khoa cu thoi Mac
Giao duc khoa cu Đang Ngoai thoi Le trung hung
Giao duc khoa cu Đang Trong thoi Le trung hung


Tham khao Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Đao Duy Anh (2002), Lich su Viet Nam tu nguon goc đen the ky XIX, Nha xuat ban Van hoa Thong tin


Chu thich