Leon VI, danh xung Hien nhan hay Triet gia (tieng Hy Lap: Λεων ΣΤ΄ ο Σοφος, Leon VI ho Sophos, 19 thang 9, 866 – 11 thang 5, 912), la Hoang đe Đong La Ma tu nam 886 đen 912. La vi Hoang đe thu hai thuoc vuong trieu Makedonia (du khong ro than sinh), noi danh ve tai van chuong, đoc rong hieu nhieu, tinh thong kim co, vi vay moi co ten hieu đo. Duoi thoi tri vi cua Leon, su phuc hung van tu, von đuoc khoi xuong tu thoi tien đe Basileios I thi đen thoi ong van con tiep tuc; the nhung ban than Đe quoc Đong La Ma cung chung kien nhieu that bai quan su tai khu vuc Balkan trong cuoc chinh phat Bulgaria va chien đau chong lai nguoi A Rap o Sicilia va Aegea.


Thieu thoi Leon do Hoang hau Eudokia Ingerina sinh ra, co the la đua con ngoai gia thu cua Hoang đe Mikhael III hoac la đua con thu hai cua nguoi ke vi ong la Basileios I goc Makedonia. Eudokia con la nguoi tinh cua Mikhael III va vo cua Basileios. Nam 867, Basileios sai thu ha am sat Mikhael roi thay ong len ngoi hoang đe. La nguoi con ca thu hai cua Hoang đe, Leon đuoc phong lam đong hoang đe vao nam 870 va tro thanh nguoi thua ke truc tiep tu sau cai chet cua ong anh ho Konstantinos vao nam 879. Tuy vay, Leon va Basileios lai khong ua lan nhau; moi quan he giua đoi ben chi xau dan tu sau cai chet cua Eudokia, khi Leon to ra khong hai long trong cuoc hon nhan cua minh voi Theophano Martiniake, van qua lai voi tinh nuong Zoe Zaoutzaina. Basileios ben ga Zoe cho mot vien quan tam thuong va ve sau suyt nua thi bi Leon choc mu mat khi buoc toi ong nay muu phan. Ngay 29 thang 8 nam 886, Basileios tu tran trong mot vu tai nan đi san, mac du ong đa tuyen bo ngay phut lam chung rang đa co mot no luc am sat ma Leon co kha nang dinh liu đen.


Trieu đai = Đoi noi =

Mot trong nhung hanh đong đau tien cua Leon VI ngay khi len ngoi la cho khai quat va cai tang di hai cua Mikhael, voi buoi le đuoc to chuc long trong trong khu lang mo hoang gia tai Nha tho cac Thanh Tong Đo o Constantinopolis. Đieu nay gop phan vao su nghi ngo rang Leon đich thuc la con ruot cua Mikhael. Tim kiem su hoa giai chinh tri, vi hoang đe moi đa gianh đuoc su ung ho cua gioi quan lai tai kinh thanh va vay quanh ong gom cac quan chuc nhu Stylianos Zaoutzes (cha cua tinh nuong Zoe Zatanna) va vien thai giam Samonas, mot ke đao ngu nguoi A Rap đuoc Leon thang len cap bac patrikios va đung ra lam cha đo đau cho con cua Leon la Konstantinos VII. Nhung no luc cua ong hong kiem soat cac danh gia vong toc lon (vi du nhu nha Phokadai va Doukai) đoi khi dan đen nhung xung đot nghiem trong, đang ke nhat la cuoc khoi nghia cua Andronikos Doukas bung no vao nam 906.
Leon con co gang nam quyen kiem soat Giao hoi thong qua viec bo nhiem chuc thuong phu. Ong bai mien thay day hoc cu la Thuong phu Photios va thay the bang nguoi anh 19 tuoi Stephenos vao thang 12 nam 886. Toi khi Stephenos mat vao nam 893, Leon the cho bang ung cu vien cua Zaoutzes la Antony II Kauleas cho đen luc qua đoi vao nam 901. Leon sau đo ben nang đo vien thu ky hoang gia (mystikos) cua rieng minh ten la Nicholas, nhung nghi ngo anh ta co lien quan vao vu am sat hut hoang đe vao nam 903, cung nhu viec Nicholas tung ra suc phan đoi cuoc hon nhan lan thu tu cua Leon đa khien ong phai đoi sang nguoi cha tinh than cua Leon la Euthymios vao nam 907.
Nha tho Agios Lazaros trang le o Larnaca đuoc xay dung duoi thoi Leon VI vao cuoi the ky 9, va no đa đuoc khoi cong sau khi trieu đinh van chuyen di hai cua Thanh Lazaros tu Kriti toi Constantinopolis vao nam 890. Nha tho nay la mot trong nhung vi du tieu bieu cho kien truc Đong La Ma. Leon cung đa hoan thanh viec bien soan Basilica, ban dich tieng Hy Lap va cap nhat bo luat đuoc ban hanh duoi thoi Justinianus I, von đuoc bat đau duoi thoi ky tri vi cua Basileios.


= Đoi ngoai =
 
Van may cua Leon VI trong chien tranh con roi ram hon ca thoi tien đe Basileios. Chieu theo y kien cua vien co van truong Stylianos Zaoutzes, Leon đa phat đong mot cuoc chien tranh voi vua Simeon I cua Bulgaria vao nam 894, nhung mau chong bi đanh bai. Phai hoi lo nguoi Magyar tan cong Bulgaria tu phia bac, Leo moi gianh đuoc thanh cong gian tiep vao nam 895. Tuy nhien, do mat đi cac đong minh moi cua minh, hoang đe đa phai chiu thua trong tran đanh chu chot o Boulgarophygon vao nam 896 va bi ep đua ra nhung nhuong bo thuong mai can thiet va ganh chiu nghia vu cong nap hang nam.
Du gianh đuoc thang loi vao nam 900 trong cuoc chien chong lai Tieu vuong quoc Tarsus, ma quan đoi A Rap bi đanh tan tanh va ban than Tieu vuong bi bat song, o phia tay Tieu vuong quoc Sicilia đua quan đanh chiem Taormina, tien đon cuoi cung cua Đong La Ma nam tren đao Sicilia, vao nam 902. Tuy vay, Leon van tiep tuc đuong đau voi ap luc ve bien gioi phia đong cua minh thong qua viec tao ra thema Luong Ha moi, quan Đong La Ma con tien hanh xam luoc xu Armenia trong nam 902, va cuop pha thanh Theodosiopolis, cung nhu cac cuoc đot kich thanh cong vao mien Thughur cua nguoi A Rap.

Sau đo, nam 904 ke boi giao Leo thanh Tripolis cung đam hai tac cuop pha Thessalonica – mot su kien đuoc mieu ta trong Tran chiem thanh Thessalonica cua Ioannes Kaminiates – trong khi mot cuoc vien chinh đai quy mo nham khoi phuc Kriti duoi quyen tuong Himerios vao nam 911–912 gap phai that bai tham hai. Tuy nhien, cung thoi ky cung chung kien su thanh lap cac tinh quan trong noi bien ai (kleisoura) cua Lykandos va Leontokome tren vung lanh tho gan đay đoat lay tu nguoi A Rap. Nam 907 nguoi Rus Kiev duoi su thong linh cua Oleg xu Novgorod keo sang tan cong kinh thanh Constantinopolis, von di đang tim kiem quyen kinh doanh thuan loi voi đe che. Leon ben đua tien hoi lo cho ho đe cho yen chuyen, nhung ho lai tan cong mot lan nua vao nam 911, va sau cung ca hai ben cung chiu ky ket mot hiep uoc thuong mai voi nhau.


= Hon nhan =
 
Leon VI đa gay ra mot vu be boi lon voi vo so nhung cuoc hon nhan cua ong khong san sinh ra đuoc mot nguoi thua ke ngai vang hop phap. Nguoi vo đau tien Theophano do phu hoang ep ong phai cuoi chi vi moi lien he cua gia toc ba voi Martinakioi, ma Leon ghet cay ghet đang, mat vao nam 897, va Leon ung dung đi lay nguoi tinh Zoe Zaoutzaina, con gai cua vien co van trung thanh Stylianos Zaoutzes, du nguoi vo thu hai nay cung tu tran hai nam sau đo. Nho vao cuoc hon nhan nay ma Leon đa tao ra danh hieu basileopator ("nguoi cha cua hoang đe") danh cho vi nhac phu nay.
Sau cai chet cua Zoe thi lan hon nhan thu ba nay xet cho cung lai khong đuoc danh chinh ngon thuan, nhung ong van cu ket hon nua, chi đen khi nguoi vo thu ba Eudokia Baiana mat vao nam 901. Thay vi ket hon lan thu tu, von đa la toi nang hon so voi lan hon nhan thu ba (theo loi Thuong phu Nicholas Mystikos) thi Leon van dan diu voi tinh nuong Zoe Karbonopsina. Hai nguoi chi ket hon sau khi Zoe ha sinh mot đua con trai khau khinh vao nam 905, nhung lai vap phai su chong đoi tu toa thuong phu. Mai đen luc hoang đe đua Euthymios vao the cho cho Nicholas Mystikos, hon su cua Leon moi đuoc giao hoi cong nhan (du phai kem theo le giai toi dai lau va co mot su bao đam rang Leo se cam tat ca cac cuoc hon nhan thu tu trong tuong lai).


= Ke vi =
Konstantinos VII trong tuong lai chinh la đua con ngoai gia thu chao đoi truoc cuoc hon nhan khong theo le giao voi Zoe Karbonopsina. Nham cung co tu cach ke thua ngoi bau cua con minh, Leon đa lam le đang quang cho đua tre lam đong hoang đe vao ngay 15 thang 5 nam 908, khi no vua moi tron hai tuoi. Leon VI bang ha vao ngay 11 thang 5 nam 912. Hoang đe la Alexandros noi ngoi hoang đe cung voi cha va anh minh ke tu nam 879.


Tac pham Leon VI la mot nha van sung man va lan luot cho ra đoi nhung tac pham ve nhieu chu đe khac nhau va theo nhieu phong cach rieng biet, bao gom dien van chinh tri, tho nghi le, thanh ca va cac bai chinh luan than hoc. Trong nhieu truong hop, đich than hoang đe đa phat bieu nhung bai thuyet giao khuc chiet va mai giua cao đo trong cac nha tho cua đo thanh Constantinopolis.
Ve noi dung chu yeu trong cac tac pham va chinh luan ve phap che, hoang đe cho thanh lap mot uy ban luat đe thuc hien y đinh ban đau cua phu hoang nham he thong hoa tat ca luat le hien hanh cua Đong La Ma. Ket qua cuoi cung la mot bo tac pham đo so gom 60 quyen tua đe Basilika. Viet bang tieng Hy Lap, Basilika đuoc dich lai va sap xep theo he thong gan het luat phap đuoc bao ton trong Corpus Juris Civilis, qua đo cung cap nen tang lam nen tat ca luat phap Đong La Ma sau nay. Leon sau đo bat đau hop nhat cac bo luat moi tung đuoc ban hanh trong suot trieu đai cua minh vao Basilika. Đuoc goi bang cai ten "Tan phap" hoac "Luat moi", đay la nhung đao luat dung đe giai quyet nhung van đe gay tranh cai đuong thoi, chang han nhu viec cam hon nhan lan thu tu. Ca hai bo Basilika va Tan phap đeu chu trong toi luat Giao hoi (Giao luat) cung nhu luat the tuc. Đieu quan trong nhat, đung tu goc đo lich su, thi ho rot cuoc đa bo đi nhieu di san va hinh mau hien phap ma Đe quoc Đong La Ma đuoc thua huong tu Đe che La Ma va tham chi ca nhung ngay đau cua nen Cong hoa La Ma. Nhung đinh che kieu xua nhu Curia, Vien nguyen lao va ngay ca chuc Quan chap chinh cuoi cung đeu bi loai bo khoi goc đo phap ly, du chung van tiep tuc ton tai voi quy mo nho hon duoi vo boc to điem cho che đo.
Cuon Kletorologion va Sach ve Eparch nghi la cua Philotheos cung đuoc phat hanh duoi cai ten cua Leon va bieu thi moi quan tam cua ong đen chinh quyen trong viec to chuc va duy tri trat tu cong cong. Sach ve Eparch mo ta cac đieu le va quy đinh ve mau dich va to chuc thuong mai o Constantinopolis, trong khi Kletorologion la mot no luc đe chuan hoa bo may quan lai va pham ham tai trieu đinh Đong La Ma. Leon con la tac gia hay it nhat la nha bao tro cua Tactica, mot bai chinh luan tru danh noi ve cac hoat đong quan su. Nhung the he mai sau đeu nhin nhan Leon nhu mot nha tien tri va mot phap su, nen đa som thu thap cac bai sam thi va mot so ban van tien đoan ngan, goi chung la Sam ky Leon VI, it nhat mot phan la dua vao cac nguon thu tich Hy Lap truoc đo, đa gan lien voi ten goi cua Hoang đe trong nhieu the ky ve sau va moi nguoi đeu tin la no du bao ve tuong lai cua the gioi.


Gia quyen Leon VI co voi nguoi vo đau Theophano Martiniake mot nguoi con gai:

Eudokia, mat vao nam 892.
Leon co voi nguoi vo thu hai Zoe Zaoutzaina mot nguoi con gai:

Anna, đuoc cho la đa ket hon voi Hoang đe La Ma Than thanh Ludwig III.
Leon co voi nguoi vo thu ba Eudokia Baiana mot nguoi con trai:

Basileios, chi song đuoc trong vai ngay.
Leon co voi nguoi vo thu tu Zoe Karbonopsina hai đua con:

Anna
Konstantinos VII


Chu thich Tham khao Canduci, Alexander (2010), Triumph & Tragedy: the Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors, Pier 9, ISBN 978-1-74196-598-8
Finlay, George History of the Byzantine Empire from 716 – 1057, Edinburgh: William Blackwood & Sons, 1853
Gregory, Timothy, E., A History of Byzantium. Blackwell Publishing, 2005 ISBN 0-631-23512-4
Kazhdan, Alexander, bien tap (1991), Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-504652-6
Norwich, John Julius (1993), Byzantium: The Apogee, London: Penguin, ISBN 0-14-011448-3
Tougher, Shaun The reign of Leo VI: (886 - 912). Politics and people. Leiden: Brill 1997
Treadgold, Warren A History of the Byzantine State and Society. Stanford: Stanford University Press, 1997 ISBN 0-8047-2630-2


Lien ket ngoai Ban dich tieng Phap cua mot ban tom luoc cac tac pham boi toan bang tieng Tho Nhi Ky, bao gom ca mot so gan cho Leon Hien nhan co san tai [2].
Van ban Hy Lap cac tac pham cua Leon voi ban dich tieng Latinh cua Migne tai [3]
Tranh kham Leon VI ben trong tien sanh Vuong cung thanh đuong Hagia Sophia