Nguoi Hoa Indonesia (tieng Indonesia: Orang Indonesia keturunan Tionghoa) hoac (tai Indonesia) chi goi đon thuan la Trung Hoa (gian the: 中华; phon the: 中華; binh am: Zhonghua; Bach thoai tu: Tiong-hoa) la sac toc co nguon goc tu nhung nguoi nhap cu truc tiep tu Trung Quoc hoac gian tiep tu cac quoc gia khac. Dan so nguoi Indonesia goc Hoa tang truong nhanh chong trong thoi ky thuoc đia, khi cac lao cong ky giao keo đen tu que huong cua minh tai Hoa Nam. Theo đieu tra nhan khau Indonesia nam 2010, co tren 2,8 trieu nguoi tu nhan đinh la nguoi Hoa, chiem 1,20% dan so toan quoc. Duoi chinh sach phan loai dan toc cua nguoi Ha Lan, nguoi Indonesia goc Hoa bi cho la "nguoi phuong Đong ngoai quoc", do đo ho phai đau tranh đe tham gia đoi song xa hoi-chinh tri cua thuoc đia va quoc gia, song thanh cong trong cac no luc kinh te. Bang chung ve phan biet đoi xu chong nguoi Indonesia goc Hoa ton tai trong suot lich su đao quoc, song cac chinh sach cua chinh phu đuoc thi hanh tu nam 1998 đa no luc đe khac phuc tinh trang nay.
Su phat trien cua xa hoi va van hoa nguoi Hoa đia phuong dua tren ba tru cot: lien ket dong toc, truyen thong dan toc, va truong hoc Hoa van. Chung phat trien manh trong thoi ky dan toc chu nghia vao nhung nam cuoi trieu Thanh va trong Chien tranh Trung-Nhat; tuy nhien cac khac biet ve muc tieu cua tinh cam dan toc chu nghia khien cong đong bi chia re, mot nhom ung ho cac cai cach chinh tri tai Trung Quoc đai luc, trong khi nhung nguoi khac hanh đong nham cai thien than phan trong chinh tri Indonesia. Chinh phu Trat tu Moi (1967–1998) pha huy cac tru cot cua ban sac Trung Hoa nham ung ho cac chinh sach đong hoa. Nhung dau hieu ve đong hoa va tuong tac dan toc co the nhan thay trong van chuong, kien truc, va am thuc.
Gan mot nua so nguoi Indonesia goc Hoa cu tru tren đao Java. Mac du nguoi Hoa thuong đo thi hoa hon cu dan ban đia cua Indonesia, song ton tai cac cong đong nong thon va nong nghiep đang ke tren toan quoc. Ty suat sinh giam khien thap dan so cua nguoi Hoa Indonesia huong len tren khi đo tuoi trung binh tang. Tinh trang di cu cung gop phan khien dan so nguoi Hoa Indonesia suy giam, va co nhieu cong đong noi len tai cac quoc gia cong nghiep hoa hon trong nua cuoi cua the ky 20. Mot so nguoi tham gia cac chuong trinh hoi huong ve Trung Quoc, trong khi nhung nguoi khac di cu sang cac quoc gia phuong Tay đe thoat khoi tinh cam bai Hoa. Trong so cac cu dan hai ngoai, đac tinh Indonesia cua ho đang ke hon đac tinh Trung Quoc.


Nguon goc Nguoi Trung Quoc nhap cu đen Indonesia hau nhu đeu thuoc cac nhom nguoi Hoa tai Phuc Kien va Quang Đong tai Hoa Nam, la cac tinh von noi tieng boi tinh đa dang khu vuc.
Nguoi Man Nam la nhom nguoi Hoa đau tien đinh cu voi so luong lon tai Indonesia, ho co nguon goc tu mien Nam tinh Phuc Kien va la nhom di dan chiem uu the cho đen giua the ky 19. Van hoa thuong thuyen hang hai bat nguon tu cac nghe mau dich cua ho khi cu tru tai Indonesia. Hau due cua nguoi Man Nam la nhom chiem uu the tai mien Đong Indonesia, Trung Java va Đong Java, va duyen hai phia tay cua Sumatra. Nguoi Trieu Chau co nguon goc tu khu vuc lan can phia nam cua Man Nam, ho cu tru khap duyen hai phia đong cua Sumatra, tai Quan đao Riau, va mien tay Borneo. Ban đau, ho co xu huong lam cac lao cong đon đien tai Sumatra, song tro thanh thuong nhan tai cac khu vuc ma nguoi Man Nam it hien dien.
Nguoi Khach Gia co nguon goc tu cac khu vuc noi luc đoi nui cua Quang Đong va khong co mot van hoa hang hai. Do đia hinh tai que huong khong phu hop đe san xuat, nguoi Khach Gia di cu vi nguyen nhan kinh te trong nhieu đot tu nam 1850 đen 1930 va la nhom ngheo nhat trong cac nhom di dan nguoi Hoa. Ban đau, nguoi Khach Gia cu tru tai cac trung tam khai mo o mien tay Borneo va đao Bangka, song ho bi thu hut truoc su phat trien nhanh chong cua Batavia (Jakarta) va Tay Java vao cuoi the ky 19.
Giong nhu nguoi Khach Gia, nguoi Quang Đong ban đau co tieng ve nghe tho mo khap Đong Nam A. Di cu trong the ky 19 phan lon huong đen cac mo thiec tai Bangka o ngoai khoi Sumatra. Nguoi Quang Đong theo truyen thong noi tieng voi ky nang thu cong kheo leo, đuoc huong loi ich tu tiep xuc mat thiet voi nguoi chau Au tai Quang Đong va Hong Kong khi đuoc tiep xuc voi may moc va cong nghiep. Ho di cu đen Java đong thoi ky voi nguoi Khach Gia song do cac nguyen nhan khac biet. Trong cac thanh thi cua Indonesia, ho tro thanh cac tho thu cong, tho may, va so huu cac co so kinh doanh nho nhu nha hang hoac khach san. Nguoi Quang Đong phan bo đong đeu tren khap quan đao, va so luong it hon nhieu so voi nguoi Man Nam hoac nguoi Khach Gia. Do đo vai tro cua ho chi la phu trong cac cong đong nguoi Hoa.


Lich su = Cac tuong tac ban đau =

Phong trao nguoi dan tu Trung Quoc tien đen Đong Nam A Hang hai lan đau tien theo ghi chep dien ra khi quan Mong Co duoi quyen Hot Tat Liet keo đen, đinh điem la xam chiem Java vao nam 1293. Nguoi Nguyen đua cac ky thuat cua Trung Hoa đen quan đao, bao gom đong tau va đuc tien. Can thiep cua nguoi Nguyen đay nhanh su suy sup cua cac vuong quoc co nhu Singhasari va thuc đay su xuat hien cua đe quoc Majapahit. Mot so nguon tieng Hoa va Bo Đao Nha bieu thi rang cac thuong nhan nguoi Hoa la nhung nguoi đau tien đen Ternate va Tidore thuoc Quan đao Maluku đe mua đinh huong, nhung sau đo ho bi nguoi Java đay lui khi Majapahit khoach truong.
Cac thuong nhan nguoi Hoi tu duyen hai mien đong cua Trung Quoc đen cac đo thi duyen hai cua Indonesia va Malaysia vao đau the ky 15. Ho nam duoi quyen lanh đao cua Trinh Hoa, la nguoi chi huy vai hanh trinh đen khu vuc Đong Nam A tu nam 1405 đen nam 1430. Trong Doanh nhai thang lam, dich gia Ma Hoan cua Trinh Hoa cung cap tu lieu ve cac hoat đong cua nguoi Hoi trong quan đao va di san ma Trinh Hoa cung thuoc ha đe lai. Cac thuong nhan nguoi Hoi đinh cu doc duyen hai phia bac cua Java, song khong co van kien ve cac khu đinh cu cua ho sau the ky 16. Nguoi Hoi co ve nhu đa bi hap thu va cong đong Hoi giao chiem đa so. Tu nam 1450 đen nam 1520, quan tam cua trieu Minh tai khu vuc Đong Nam A xuong muc thap va mau dich ca hop phap va phi phap đeu hiem khi tiep can quan đao. Nguoi Bo Đao Nha khong đe cap đen bat ky dan cu thieu so nguoi Hoa nao khi ho đen Indonesia vao đau the ky 16. Mau dich tu phuong bac đuoc tai lap khi Trung Quoc hop phap hoa mau dich tu nhan vao nam 1567 thong qua cap phep cho 50 thuyen manh moi nam. Vai nam sau, bac bat đau chay vao khu vuc, tu Nhat Ban, Mexico va chau Au, va mau dich lai mot lan nua hung thinh. Cac khu vuc kieu dan rieng cua nguoi Hoa xuat hien tai hang tram cang tren khap Đong Nam A, bao gom ca cang hat tieu cua Banten.
Cac thuong nhan nguoi Hoa tay chay Malacca sau khi lanh tho nay roi vao tay nguoi Bo Đao Nha vao nam 1511. Nguoi Hoa giao dich kinh doanh voi nguoi Ma Lai va nguoi Java thay vi nguoi Bo Đao Nha. Mot so nguoi Hoa tai Java giup đo trong cac no luc cua nguoi Hoi giao nham tai chiem thanh pho bang tau. Su tham du cua nguoi Java va nguoi Hoa trong viec tai chiem Malacca đuoc ghi chep trong "Bien nien su Ma Lai Semarang va Cerbon".


= Quan điem thuoc đia (1600–1900) =

Thoi điem nguoi Ha Lan đen vao đau the ky 17, ton tai cac khu dan cu lon cua nguoi Hoa doc duyen hai phia bac cua Java. Hau het cu dan tai đo la thuong nhan, song ho cung san xuat nong nghiep trong cac khu vuc noi luc. Nguoi Ha Lan ky hop đong voi nhieu trong so cac di dan nay voi than phan la nhung tho thu cong lanh nghe khi xay dung Batavia (Jakarta) tren duyen hai phia tay bac cua đao Java. Batavia la mot ben cang moi thiet lap, đuoc chon lam tru so cua Cong ty Đong An Ha Lan vao nam 1609. Batavia phat trien thanh mot trung tam lon ve mau dich voi Trung Quoc va An Đo, tro thanh noi cu tru cua mot cong đong nguoi Hoa đong đao tai quan đao va duy tri đieu nay sang đen the ky 21. Cac toan quyen ban đau cua Đong An Ha Lan khuyen khich nhap khau di dan nguoi Hoa đen cac khu dan cu moi vi loi ich cua cac đia điem nay va vi muc đich thu thap cac gia vi nhu đinh huong, nhuc đau khau. Dan so nguoi Hoa tai Batavia tang tu 300–400 vao nam 1619 len đen it nhat 10.000 vao nam 1740. Tuy nhien, nguoi Ha Lan thi hanh mot he thong phan loai chung toc ma theo đo tach cu dan goc Hoa khoi cac đoi tuong khac.
Hau het nguoi Hoa đinh cu tai quan đao đa đoan tuyet cac quan he cua ho voi Trung Quoc va hoan nghenh đoi đai thuan loi va bao ho duoi quyen nguoi Ha Lan. Mot so tro thanh trung gian trong cau truc cua Cong ty Đong An Ha Lan, co nhiem vu thu thue quan xuat nhap khau va quan ly thu hoach tai nguyen thien nhien; mac du đieu nay sinh loi cao đo song no gay ra tinh trang thu đich cua cu dan pribumi đoi voi nguoi Hoa. Nhung nguoi khac lao đong trong than phan lao cong thuoc phien. Sau Tham sat Batavia nam 1740 va chien tranh tiep đo, trong đo nguoi Hoa noi loan chong nguoi Ha Lan, nguoi Ha Lan no luc đat mot han ngach ve so luong nguoi Hoa co the đen Đong An. Ha Mon đuoc xac đinh la cang di cu duy nhat đen Đong An, va cac tau bi han che mot so luong cu the thuy thu đoan va hanh khach tuy theo kich co. Han ngach nay đuoc đieu chinh nhieu lan nham đap ung nhu cau ve lao cong hai ngoai, nhu trong thang 7 nam 1802 khi cac nha may đuong gan Batavia co nhu cau ve lao cong.
Khi Cong ty Đong An Ha Lan đuoc quoc huu hoa vao ngay 31 thang 12 nam 1799, nhieu đac quyen cua nguoi Hoa thoi Cong ty bi chinh phu Ha Lan loai bo. Trong so đo co viec nguoi Hoa đuoc đoc quyen buon ban muoi do Cong ty Đong An Ha Lan cap. Mot quy đinh vao nam 1816 đua ra mot yeu cau cho cu dan ban đia va nguoi Hoa đi lai trong lanh tho phai co mot giay phep di chuyen. Nhung nguoi khong mang mot giay phep phai đoi dien voi viec bi luc luong an ninh bat giu. Toan quyen cung đua ra mot nghi quyet vao nam 1825 ma theo đo cam chi "nguoi ngoai quoc chau A tai Java nhu nguoi Ma Lai, nguoi Bugis, va nguoi Hoa" cu tru trong cung khu pho nhu nguoi ban đia. Sau Chien tranh Java (1825–1830) đat gia, nguoi Ha Lan thi hanh mot he thong ruong đat va canh tac moi, theo đo yeu cau cac nong dan "danh ra mot phan ruong cua ho va canh tac cac cay trong phu hop voi thi truong chau Au". Canh tac cuong bach khoi phuc kinh te cua thuoc đia, song ket thuc he thong cac nong truong thu nhap đuoc thiet lap tu thoi Cong ty Đong An Ha Lan.

Nguoi Hoa bi cho la cac cu dan tam thoi va gap kho khan trong viec đat đuoc quyen so huu đat. Nguoi chau Au đuoc danh uu tien trong viec lua chon cac khu vuc đon đien, trong khi cac quan chuc thuoc đia cho rang cac manh đat con lai can phai đuoc bao ve va bao ton cho dan ban đia. Cac hop đong thue đat ngan han va đuoc gia han voi thoi han khac nhau sau đo đuoc thuc hien nhu mot giai phap tam thoi, song nhieu nguoi Hoa van giu cac manh đat nay sau khi man han cho thue trong hop đong va tro thanh nhung nguoi chiem đat. Trong nua sau cua the ky 19, chinh phu thuoc đia thu nghiem y tuong mot "chinh sach dan toc" nham bao ho cu dan ban đia, đat nguoi Hoa thanh "ke thu truoc tien cua quoc gia". Duoi chinh sach moi, chinh phu tang cuong cac han che đoi voi hoat đong kinh te cua nguoi Hoa vi cho rang hoat đong nay boc lot cu dan ban đia.
Tai mien tay Borneo, nguoi Hoa thiet lap khu dan cu khai mo lon đau tien vao nam 1760. Ho truc xuat nhung nguoi đinh cu Ha Lan va cac quan chu Ma Lai đia phuong, lien hiep thanh mot nuoc cong hoa moi mang ten Lan Phuong. Đen nam 1819, ho tham gia xung đot voi chinh phu Ha Lan va bi nguoi Ha Lan nhin nhan la "khong phu hop" voi cac muc tieu cua ho. Quan đao Bangka-Belitung cung tro thanh mot hinh mau ve cac khu dan cu lon trong cac khu vuc nong thon. Nam 1851, co 28 nguoi Hoa đuoc ghi nhan tren quan đao va đen nam 1915 thi dan so nguoi Hoa tang len gan 40.000 va cac nganh ngu nghiep va thuoc la đuoc phat trien. Cu li đuoc đua đen khu vuc sau khi ket thuc the ky 19 hau het la thue tu Cac thuoc đia Eo bien do ton tai tro ngai trong tuyen dung tai Trung Quoc.


= Chu nghia dan toc bi phan ly (1900–1949) =

Ton Dat Tien đen Đong Nam A vao nam 1900, va trong nam đo to chuc xa hoi-ton giao Trung Hoa hoi quan đuoc thanh lap. Muc tieu cua ho la khuyen khich nguoi Hoa tai Đong An ho tro phong trao cach mang tai Trung Quoc. Trong no luc cua minh nham xay dung cac truong Hoa van, hoi quan lap luan rang giang day tieng Anh va tieng Hoa nen đuoc uu tien so voi tieng Ha Lan, nham cung cap cho hoc sinh lua chon "mot hanh trinh hai hoac ba ngay (Java–Singapore) đen mot the gioi rong hon noi ho co the di chuyen tu do" va thoat khoi cac han che ve hoat đong cua minh. Mot vai nam sau đo, nha cam quyen Ha Lan bai bo cac chinh sach ky thi chung toc cua ho, bai bo cac giay phep đi lai đoi voi nguoi Hoa, va cho phep ho di chuyen tu do tren toan thuoc đia. Cach mang Tan Hoi nam 1911 roi Trung Hoa Dan Quoc thanh lap vao nam 1912 đong thoi voi mot phong trao dan toc chu nghia Trung Hoa đang phat trien tai Đong An Ha Lan.
Mac du trong cu dan ban đia khong ton tai phong trao dan toc chu nghia co the nhan biet cho đen nam 1908, song nha cam quyen Ha Lan lo so rang cac tinh cam dan toc chu nghia se lan truyen voi su phat trien cua cac hiep hoi hon hop ve dan toc, goi la kongsi (cong ty). Nam 1911, mot so thanh vien nguoi Java cua Cong ty Kong Sing tai Surakarta tach ra va xung đot voi nguoi Hoa. Su kien nay dan đen viec thanh lap Sarekat Islam, phong trao dan toc chu nghia đai chung co to chuc đau tien tai Đong An Ha Lan. Cac nhom ban đia nhin nhan tinh cam dan toc chu nghia Trung Hoa la "ngao man", dan đen đoi khang lan nhau. Tinh cam bai Hoa lan truyen khap Java vao nam 1918 va dan đen bao luc quy mo lon do cac thanh vien Sarekat Islam sap đat nham vao nguoi Hoa tai Kudus. Sau su kien nay, nhat bao canh ta tieng Hoa Tan bao keu goi hai ben cung hanh đong đe cai thien cac đieu kien sinh hoat do bao cho rang hau het nguoi Hoa, cung nhu hau het cu dan ban đia la nguoi ban cung.

Tan bao đuoc in lan đau vao nam 1910 va bat đau đat đuoc đong luong la noi chu truong hang đau ve chu nghia dan toc chinh tri Trung Hoa vao nam 1917. Nguoi Hoa theo dong tu tuong cua bao nay tu choi bat ky tham du trong cac the che đia phuong, va se chi tham gia đen cac hoat đong chinh tri lien quan đen Trung Quoc. Mot dong tu tuong thu nhi đuoc hinh thanh tu nhung nguoi Hoa giau co, ho tiep nhan giao duc tu cac truong hoc do nguoi Ha Lan đieu hanh. Nhom than Ha Lan nay mong muon tang cuong tham du trong chinh tri đia phuong, giao duc tieng Ha Lan cho nguoi Hoa, va tang cuong hon nua vi the kinh te cua nguoi Hoa trong kinh te thuoc đia. Phong trao nay đuoc đai bieu nguoi Hoa duy nhat trong Volksraad la Gian Phuc Huy (Kan Hok Hoei) benh vuc, gianh đuoc đong luong va đat đinh voi Trung Hoa hoi vao 1928, voi Gian Phuc Huy la hoi truong. Tong bien tap cua tap chi tin tuc Madjallah Panorama chi trich Tan bao lam nguoi Hoa lac loi khi khi thuc bach ho vao mot lap truong dan toc chu nghia Trung Hoa.
Nam 1932, cac phan tu nguoi Hoa than Indonesia thanh lap Partai Tionghoa Indonesia nham ho tro hap thu nguoi Hoa vao cu dan Java va ung ho yeu cau ve tu quan cho Indonesia. Thanh vien cua nhom nay chu yeu la nguoi Peranakan. Su phan chia nay lai noi len khi ket thuc thoi ky Nhat Ban chiem đong (1942–1945). Trong thoi ky The chien, cac cong đong nguoi Hoa bi quan Nhat tan cong, mot phan la vi ho bi nghi ngo co cac cam tinh vien cua Quoc Dan đang. Khi nguoi Ha Lan tro lai sau chien tranh, hon loan bat nguon tu quan Ha Lan va nhung nguoi cach mang Indonesia cung chung kien cac nhom Hoi giao cap tien tan cong cac cong đong nguoi Hoa.
Mac du cac nha lanh đao cach mang Indonesia đong cam voi nguoi Hoa, song ho khong the ngan bao luc le te. Nhung nguoi chiu tac đong đa tau thoat khoi cac khu vuc nong thon đe đen cac đo thi do nguoi Ha Lan kiem soat, mot đong thai ma nhieu nguoi Indonesia nhan đinh la chung minh cho tinh cam than Ha Lan. Tuy nhien, nguoi Hoa cung co đai dien va tham du trong cac no luc đoc lap, bon thanh vien cua Hoi đieu tra chuan bi đoc lap (BPUPKI) va mot thanh vien cua Uy ban chuan bi đoc lap (PPKI) mang ten cua nguoi Hoa.


= Long trung thanh bi nghi ngo (1950–1966) =
Nguoi Ha Lan tu bo yeu sach lanh tho cua ho đoi voi quan đao (ngoai tru Tay Papua) sau Hoi nghi ban tron 1949, cung nam voi su kien Quoc Dan đang triet thoai đen Đai Loan, quyen kiem soat Trung Quoc đai luc chuyen sang Đang Cong san Trung Quoc. Hau het nguoi Hoa Indonesia cho rang mot Trung Quoc cong san kem hap dan hon mot Indonesia moi đoc lap, song tai quan đao long trung thanh cua ho bi nghi ngo. Nhung Hoa sinh tai Đong An Ha Lan va co cha me đinh cu duoi su cai quan cua nguoi Ha Lan đuoc xem nhu cong dan cua quoc gia moi theo nguyen tac jus soli, tuc quyen noi sinh. Tuy nhien, phap luat Trung Quoc nhin nhan mot ca nhan la cong dan Trung Quoc dua theo nguyen tac jus sanguinis, tuc quyen huyet thong. Đieu nay co nghia la toan bo cong dan Indonesia goc Trung Quoc cung đuoc Trung Quoc tuyen bo la cong dan. Sau vai no luc cua hai chinh phu nham giai quyet van đe, Indonesia va Trung Quoc ky het mot hiep đinh quoc tich kep ben le Hoi nghi A-Phi 1955 tai Bandung. Mot trong cac đieu khoan la kha nang tu bo quyen cong dan Trung Quoc đoi voi nhung ai chi muon con la cong dan Indonesia.
Co đen 390.000 nguoi Hoa, tuc hai phan ba so nguoi co thinh cau hop phap đoi voi quyen cong dan Indonesia, tuyen bo tu bo quyen cong dan Trung Quoc khi hiep đinh co hieu luc vao nam 1962. Tren phuong dien khac, uoc tinh 60.000 hoc sinh nguoi Hoa doi đen Trung Quoc trong cac thap nien 1950 va đau thap nien 1960. Đot hoc sinh đau tien hau nhu đeu đuoc giao duc trong cac truong Hoa van, song khong the tim đuoc co hoi giao duc bac đai hoc tai Indonesia. Ho tim kiem cac nghe khoa hoc co chat luong, tien vao Trung Quoc voi hy vong cao ve tuong lai cua minh va cua Trung Quoc đai luc. Cac đot di cu tiep theo dien ra vao nam 1960 trong khuon kho mot chuong trinh hoi huong, vao nam 1965–1966 sau mot loat bao luc chong cong cung thu hut phan no huong đen nguoi Hoa. Co đen 80% cac sinh vien ban đau cuoi cung tro thanh nhung nguoi ti nan tai Hong Kong. Theo cac chuong trinh Cach mang Van hoa (1966–1976), nguoi Hoa hai ngoai hoi nguoi bi nghi ngo ve long trung thanh cua ho do co cac lien ket voi ngoai quoc. Do hau het truong thanh trong mot moi truong đo thi nen ho bi đua đen nong thon nham chong xuat than giai cap, va cuoi cung mat lien lac voi gia đinh cua ho. Ho bi tan cong vi la "ten đe quoc", "ten tu ban", "ten gian điep", "ten lai", va "quy ngoai quoc".

Nam 1959, sau khi thi hanh che đo đoc tai mem thong qua Dan chu co huong dan, chinh phu va quan đoi Indonesia bat đau ap đat cac han che đoi voi cac quyen cu tru va mau dich cua ngoai kieu. Cac han che nay đat đinh khi ban hanh Đieu le Tong thong so 10 vao thang 11 nam 1959, cam chi cac ca nhan phi ban đia hoat đong dich vu ban le tai cac khu vuc nong thon. Cac doanh nhan nguoi Hoa, nguoi A Rap va nguoi Ha Lan bi nham muc tieu cu the trong khi thi hanh đe cung cap mot thi truong thuan loi hon cho cac doanh nghiep ban đia. Đong thai nay gap phai khang nghi tu chinh phu Trung Quoc va mot so gioi trong xa hoi Indonesia. Tac gia nguoi Java Pramoedya Ananta Toer chi trich chinh sach nay trong Hoakiau di Indonesia nam 1961 cua ong. Mot phong trao hoi nhap chung toc duoi su lanh đao cua chinh đang nguoi Hoa Baperki bat đau tap trung đuoc su quan tam vao nam 1963, bao gom ca cua Tong thong Sukarno. Tuy nhien, mot loat vu tan cong vao cong đong nguoi Hoa tai Tay Java trong thang 5 chung minh phong trao la đoan menh, bat chap chinh phu len an bao luc. Khi Baperki bi quy la mot to chuc cong san vao nam 1965, hiep hoi lien luy đen nguoi Hoa; đieu nay cang tram trong do Trung Quoc theo che đo cong san. Co đen 500.000 nguoi, trong đo co nguoi Hoa, bi sat hai trong thanh trung chong cong sau đao chinh that bai ngay 30 thang 9 nam 1965 do nghi ngo rang cong san lanh đao đao chinh.


= Quan ly "van đe nguoi Hoa" (1967–1998) =

Khi Chinh phu Trat tu Moi cua Suharto len nam quyen vao 1966–1967, ho thi hanh mot he thong chinh tri chi dua tren tu tuong Pancasila (nam nguyen tac). Nham ngan ngua chien tranh tu tuong lai noi len nhu tung xay ra trong nhiem ky tong thong cua Sukarno, "dan chu Pancasila" cua Suharto" tim kiem mot he thong phi chinh tri hoa ma trong đo cac thao luan ve hinh thanh mot ban sac dan toc Hoa co ket khong con đuoc cho phep. Mot uy ban cua chinh phu đuoc hinh thanh vao nam 1967 đe khao sat cac khia canh khac nhau cua "Van đe nguoi Hoa" (Masalah Cina) va đong y rang buoc toan cong đong di cu khong phai la mot giai phap: "Thach thuc la tan dung loi ich ve nang luc kinh te cua ho trong khi loai tru đia vi chi phoi kinh te ma ho nhan đuoc." Hoc vien Xuc tien Đoan ket Dan toc (LPKB), mot the che ban chinh phu, đuoc thanh lap đe khuyen nghi cho chinh phu ve đong hoa thuan loi nguoi Hoa Indonesia. Qua trinh nay đuoc thuc hien thong qua lam noi bat khac biet giua nguoi Hoa va pribumi ban đia, thay vi tim kiem tuong đong. Nhung bieu hien cua van hoa Trung Quoc thong qua ngon ngu, ton giao, va cac le hoi truyen thong bi cam chi va nguoi Hoa bi ap luc phai nhan ten mang am tieng Indonesia.
Trong cac thap nien 1970 va 1980, Suharto va chinh phu cua minh đua cac doanh nghiep cua nguoi Hoa Indonesia tham gia cac chuong trinh phat trien kinh te cua Trat tu Moi, trong khi giu ho o vi the de bi ton thuong cao đo nham tang cuong quyen luc trung uong va han che cac quyen tu do chinh tri. Quan he bao tro chu yeu thong qua trao đoi tien bac lay an ninh, no tro thanh mot quy tac đuoc chap thuan trong cong đong nguoi Hoa, ho duy tri mot khe uoc xa hoi ma qua đo ho co the tuyen bo mot cam giac thuoc ve quoc gia. Mot thieu so tinh hoa kinh te trong xa hoi Indonesia, bao gom cac ca nhan la nguoi Hoa va cac dan toc khac, cung co quan he voi cac thanh vien trong gia đinh Suharto va cac thanh vien trong quan đoi đe đuoc bao ho, trong khi cac chu so huu doanh nghiep nho dua vao cac quan chuc thi hanh phap luat tai đia phuong. Trong mot phong van vao nam 1989 do hoc gia Adam Schwarz tien hanh, mot nguoi đuoc phong van noi rang, "đoi voi hau het nguoi Indonesia, tu 'nguoi Hoa' đong nghia voi tham nhung". Đia vi kinh te cua nguoi Hoa co su mau thuan do no khong khien than phan cua ho đuoc chap thuan trong pham vi xa hoi lon hon. Ho yeu kem tren phuong dien chinh tri va thuong phai đoi dien voi quay nhieu xa hoi.

Tinh canh bai Hoa tang len trong suot thap nien 1990. Tong thong Suharto tap hop cac doanh nhan hung manh nhat—hau het la nguoi Hoa Indonesia—trong mot cuoc hop toan quoc đuoc truyen hinh vao nam 1990 tai trang trai ca nhan, Suharto keu goi ho đong gop 25% co phan cua minh cho cac hop tac xa. Cac nha binh luan mo ta hanh đong nay chi nham tang cuong phan uat va ngo vuc voi nguoi Hoa trong cu dan ban đia. Cac su kien đai loan bung phat tai Situbondo (thang 10 nam 1996), Tasikmalaya (thang 12 nam 1996), va Rengasdengklok (thang 1 nam 1997).
Khi Suharto buoc vao nhiem ky tong thong thu 7 sau bau cu vao ngay 10 thang 3 nam 1998, cac sinh vien Indonesia bat đau mot loat cac cuoc đai tuan hanh nham khang nghi che đo Trat tu Moi, hoat đong tiep tuc trong nhieu tuan va đat đinh khi luc luong an ninh bat chet bon sinh vien tai Đai hoc Trisakti trong thang 5. Su kien lam phat sinh tinh trang bao luc quy mo lon tai mot vai thanh pho trong cac ngay 12-15 thang 5. Tai san va doanh nghiep do nguoi Hoa Indonesia so huu la muc tieu cua cac đam đong, va tren 100 nu gioi bi tan cong tinh duc; khia canh nay cua cac cuoc nao loan thuong đuoc chap thuan la su thuc, song bi mot so nhom nguoi Indonesia bac bo. Trong tinh trang luc luong an ninh vang mat, cac nhom nguoi đong đao đa tien hanh cuop va thieu nhieu trung tam mua sam tai cac thanh pho lon. Tai Jakarta va Surakarta, co tren 1.000 nguoi thiet mang trong cac trung tam mua sam. Hang chuc nghin nguoi Hoa đao thoat khoi Indonesia sau cac su kien nay, va cac ngan hang uoc tinh 20 ty USD tu ban đa roi khoi Indonesia trong giai đoan 1997–1999 đe đen cac đia điem hai ngoai nhu Singapore, Hong Kong va Hoa Ky.


= Cac cai cach chinh sach xa hoi (1999–nay) =

Suharto tu nhiem vao ngay 21 thang 5 nam 1998 giua cac nao loan. Chinh phu cai cach do Bacharuddin Jusuf Habibie thanh lap bat đau mot chien dich nham tai thiet lap long tin đoi voi nhung nguoi Hoa Indonesia đao thoat khoi quoc gia, đac biet la cac doanh nhan. Habibie keu goi nguoi Hoa Indonesia đang tim kiem ti nan khap Đong A, Uc, va Bac My hoi huong va cam đoan an ninh tu cac bo truong khac nhau cung nhu cac nhan vat chinh tri khac. Bat chap cac no luc cua Habibie, ong gap phai su hoai nghi do nhung nhan xet cua ong trong vai tro pho tong thong va tong thong, khien cac thong điep bi cho la khong thanh thuc. Mot phai vien đac biet mo ta nguoi Hoa Indonesia la chia khoa đe khoi phuc tu ban "het suc can thiet" va hoat đong kinh te, uu tien thuyet phuc cac doanh nhan. Nhung nguoi khac nhu nha kinh te hoc Quach Kien Nghia (Kwik Kian Gie), nhin nhan cac no luc cua chinh phu nhu la bao toan huyen thoai ve su chi phoi kinh te cua nguoi Hoa thay vi xac nhan ban sac Trung Hoa.
Cac cai cach tuong trung ve quyen loi cua nguoi Hoa Indonesia duoi chinh quyen Habibie đuoc thuc hien thong qua hai chi thi tong thong. Đau tien la bai bo su dung cac thuat ngu "pribumi" va "phi pribumi" trong cac van kien chinh phu chinh thuc va kinh doanh. Thu nhi la bai bo cam chi hoc Quan thoai va tai xac nhan mot chi thi nam 1996 rang bai bo su dung SBKRI đe nhan dang cac cong dan goc Hoa. Habibie thanh lap mot luc luong đac nhiem nham đieu tra ve bao luc thang 5 nam 1998, song chinh phu cua ong sau đo bac bo cac phat hien. Indonesia phe chuan Cong uoc quoc te ve xoa bo moi hinh thuc ky thi chung toc 1965 vao ngay 25 thang 5 nam 1999. Nam 2000, Tong thong Wahid bai bo cam chi bieu lo van hoa Trung Hoa tai noi cong cong va cho phep cac phong tuc truyen thong Trung Hoa đuoc thi hanh tu do ma khong can giay phep. Hai nam sau, Tong thong Megawati Sukarnoputri tuyen bo rang Tet Nguyen đan se đuoc đanh dau nhu mot ngay nghi quoc gia tu nam 2003. Ngoai chi thi cua Habibie ve thuat ngu "pribumi", co quan lap phap thong qua mot luat cong dan moi vao nam 2006, theo đo đinh nghia asli ("nguoi ban đia") trong Hien phap la mot ca nhan sinh tu nhien, cho phep nguoi Hoa Indonesia co the tranh cu tong thong. Luat quy đinh them rang con cua nguoi ngoai quoc sinh tai Indonesia đu tu cach thinh cau quyen cong dan Indonesia.


Nhan khau Đieu tra nhan khau Indonesia 2000 tuong thuat co 2.411.503 cong dan (1,20% tong dan so) thuoc dan toc Hoa. Ngoai ra, co them 93.717 nguoi Hoa cu tru tai Indonesia đuoc tuong thuat la cong dan ngoai quoc, hau het la Trung Quoc va Đai Loan, nhung nguoi nay co the khong co kha nang tra phi đe tro thanh mot cong dan Indonesia. Do đieu tra nhan khau su dung phuong thuc tu xac đinh, nhung nguoi tu choi nhan đinh ban than thuoc dan toc Hoa, hoac nhan dang la cac dan toc khac, thi khong đuoc ghi la nguoi Hoa. Cung co kha nang mot so nguoi khong tu xac đinh ban than la nguoi Hoa vi lo ngai anh huong cua bao luc bai Hoa nam 1998. Theo du lieu tap hop tu đieu tra nhan khau giua ky vao nam 2005, dan so nguoi Hoa Indonesia giam con khoang 2,31 trieu. Su suy giam nay co phan đong gop cua ty suat sinh giam, nguoi Hoa di cu ra ngoai quoc, va co the bi đanh gia thap do du lieu đuoc tap hop nhu mot nghien cuu thay vi đieu tra chinh thuc.
Cac uoc tinh truoc đay ve so luong chinh xac nguoi Hoa Indonesia dua tren mot đieu tra nhan khau Đong An Ha Lan 1930, trong đo thu thap thong tin truc tiep ve dan toc. Cuoc đieu tra nay tuong thuat co 1,23 trieu nguoi tu xac đinh thuoc dan toc Hoa cu tru trong thuoc đia, chiem 2,03% tong dan so, va đuoc cho la mot tinh toan chinh xac ve dan so cua nhom. Thong tin ve dan toc khong đuoc tiep tuc thu thap cho đen đieu tra nhan khau nam 2000, va do đo đuoc suy ra tu cac du lieu đieu tra khac, nhu ngon ngu noi va lien ket ton giao, trong cac nam o giua. Trong mot nghien cuu ve thieu so nguoi Hoa Indonesia, nha nhan loai hoc G. William Skinner uoc tinh co tu 2,3 trieu (2,4%) đen 2,6 trieu (2,7%) cu tru tai Indonesia vao nam 1961. Cuu ngoai truong Adam Malik cung cap mot so lieu 5 trieu trong mot tuong trinh phat hanh tren nhat bao Harian Indonesia vao nam 1973. Nhieu nguon truyen thong va han lam sau đo uoc tinh tu 4-5% tong dan so la nguoi Hoa bat ke nam. Cac uoc tinh trong thap nien 2000 đua ra so lieu tu 6 đen 7 trieu, va Uy ban Kieu vu cua Đai Loan uoc tinh dan so nguoi Hoa Indonesia cao đen 7,67 trieu vao nam 2006.

Xap xi mot phan nam nguoi Hoa Indonesia cu tru tai thu đo Jakarta tren đao Java. Neu tinh toan bo cac tinh tren đao Java, so luong nguoi Hoa chiem gan mot nua (45,92%). Ngoai đao Java, nguoi Hoa tai cac tinh Tay Kalimantan, Bac Sumatra, Riau, Quan đao Bangka-Belitung, va Nam Sumatra chiem them 45,16%. Quan đao Bangka–Belitung la tinh tap trung nguoi Hoa cao đo nhat (11,75% dan so toan tinh), tiep đen la Tay Kalimantan (9,62%), Jakarta (5,83%), Riau (4,11%), va Bac Sumatra (3,07%). Tai moi tinh con lai, nguoi Hoa Indonesia chiem 1% hoac thap hon dan so toan tinh. Hau het nguoi Hoa Indonesia tai Bac Sumatra cu tru tai tinh ly Medan, song ho chi chiem mot ty le nho do dan so trong tinh tuong đoi lon. Bangka–Belitung, Tay Kalimantan, va Riau tap hop quanh trung tam hoat đong kinh te cua nguoi Hoa tai Singapore, va ngoai tru Bangka–Belitung, cac khu dan cu nay ton tai tu lau truoc khi hinh thanh Singapore vao nam 1819.
Dan so nguoi Hoa Indonesia tang truong 4,3% moi nam tu nam 1920 đen 1930. Sau đo, ty le nay cham lai do tac đong cua Đai khung hoang va nhieu khu vuc trai qua di cu thuan. Toc đo tang truong giam cung la do so luong nguoi Hoa nhap cu giam đang ke tu thap nien 1950. Dan so nguoi Hoa Indonesia tuong đoi lao hoa theo đieu tra nhan khau 2000, co ty le nhom duoi 14 tuoi thap nhat va co ty le nhom tren 65 tuoi cao thu hai tai Indonesia. Thap dan so cua ho co đay hep voi gia tang nhanh chong cho đen nhom 15-19 tuoi, bieu thi mot su suy giam so luong tuyet đoi cac ca sinh tu nam 1980. Tai Jakarta va Tay Java, dan so đat đinh trong nhom 20-24 tuoi, bieu thi suy giam ty suat sinh tu nam 1975. Phan tren cua thap bieu thi suy giam đeu khi đo tuoi tang len.


= Cac cong đong di cu =
Nua cuoi the ky 20, cac tan di dan bat đau chuyen tu Indonesia va cac quoc gia Đong Nam A khac đen cac khu vuc cong nghiep hoa cao hon tren toan cau. Mac du nhung nguoi di cu nay so huu mot di san Trung Hoa, song ho thuong khong đuoc xac đinh nhu vay; xu huong nay tiep tuc cho đen nay. Ton tai vai uoc tinh đoc lap ve dan so nguoi Hoa Indonesia cu tru tai cac quoc gia khac. The Australian People cua James Jupp uoc tinh rang mot nua trong so 30.000 nguoi Indonesia cu tru tai Uc vao cuoi thap nien 1990 thuoc dan toc Hoa, va ho hop nhat voi cac cong đong nguoi Hoa khac. Tai New Zealand, nhieu di dan cu tru tai cac khu ngoai o cua Auckland sau khi 1.500 nguoi tim kiem ti nan sau bien đong 1998, trong đo hai phan ba đuoc cap quyen cu tru. Hoc gia nguoi Uc Charles Coppel cho rang ho cung cau thanh mot đa so lon nhung Hoa kieu hoi huong cu tru tai Hong Kong. Mac du khong the tinh chinh xac so luong nay, song cac nguon tin tuc đua ra cac uoc tinh dao đong tu 100.000 đen 150.000 trong thap nien 1980. Trong so 57.000 nguoi Indonesia cu tru tai Hoa Ky vao nam 2000, mot phan ba đuoc uoc tinh thuoc dan toc Hoa. Co uoc tinh rang 60% nguoi My goc Indonesia cu tru tai mien Nam California la nguoi goc Hoa. Cac gia đinh nay thuong cu tru tai Indonesia tu vai the he va co the đa ket hon voi "pribumi". Tai Canada, chi mot thieu so trong cong đong nguoi Hoa Indonesia nhap cu noi mot phuong ngon Trung Hoa. Mac du cac gia đinh quan tam đen tim lai truyen thong dan toc cua ho, song cac tre sinh tai Canada thuong khong san long hoc tieng Indonesia hay tieng Hoa.


Xa hoi Cac hoc gia nghien cuu ve nguoi Hoa Indonesia thuong phan biet cac thanh vien trong nhom theo xuat than chung toc va xa hoi-van hoa cua ho: "totok" va "peranakan". Hai thuat ngu ban đau đuoc su dung đe phan biet ve phuong dien chung toc nguoi Hoa thuan chung va nhung nguoi co huyet thong hon hop. Mot y nghia thu hai đoi voi cac thuat ngu noi len ve sau ma theo đo "totok" đuoc sinh tai Trung Quoc, va bat ky ai sinh tai Indonesia đuoc nhin nhan la "peranakan". Phan khuc trong cac cong đong "totok" dien ra quanh phan chia nhom ngon ngu, mo hinh nay tro nen it ro rang hon ke tu khi buoc vao the ky 20. Trong "peranakan" ban đia hoa, phan khuc dien ra quanh tang lop xa hoi, đieu nay đuoc xep hang theo giao duc va đia vi gia đinh thay vi su thinh vuong.


= Gioi tinh va ho hang =

Cau truc ho hang trong cong đong "totok" tuan theo cac truyen thong phu he, phu cu, va phu quyen cua xa hoi Trung Hoa, le nay mat đi tam quan trong trong quan he gia đinh "peranakan". Thay vao đo, mo hinh ho hang trong cac gia đinh ban đia hoa ket hop cac yeu to truyen thong mau he, mau cu, va mau quyen co trong xa hoi Java. Trong cong đong nay, con trai va con gai đeu co the ke thua tai san gia đinh, bao gom ca tho cung to tien. Quyen luc chinh tri, xa hoi, va kinh te trong cac gia đinh "peranakan" đuoc phan bo đong đeu hon giua hai gioi tinh so voi trong cac gia đinh "totok". Quan he dong ho khong phan biet giua ben ngoai va ben noi, va đa the rat khong đuoc tan thanh. Anh huong cua phuong Tay trong xa hoi "peranakan" đuoc chung minh bang ty le cao cac cap đoi khong co con. Nhung nguoi co con thi so con cung it hon cac cap đoi "totok".
Mac du tach khoi cac mo hinh ho hang truyen thong, song cac gia đinh "peranakan" gan gui voi mot so gia tri truyen thong Trung Hoa hon la "totok". Do cac cu dan ban đia hoa mat nhieu lien ket voi que huong to tien cua ho tai Trung Quoc, ho it chiu tac đong cua cac mo hinh hien đai hoa trong the ky 20 lam bien đoi khu vuc. "Peranakan" co mot quan điem nghiem chinh hon đoi voi ly hon, mac du ty le ly hon trong cac gia đinh tai ca hai phan khuc thuong thap hon cac dan toc khac. Hon nhan sap đat la pho bien hon trong cac gia đinh "peranakan", von co quan he mang khuynh huong quan the hon. Su the tuc trong nhom "totok" co nghia la ho tien hanh tho cung to tien o mot muc đoc cao hon, va thanh nien "peranakan" co khuynh huong ton giao hon. Thong qua giao duc cua cac truong Cong giao va Tin Lanh chat luong cao, cac thanh nien nay co nhieu kha nang cai sang Co Đoc giao.
Trong the ky 21, khac biet ve nhan thuc "totok" va "peranakan" dan tro nen lac hau do mot so gia đinh the hien hon hop cac đac điem cua ca hai van hoa. Hon nhan di chung va đong hoa van hoa thuong ngan chan hinh thanh mot đinh nghia chinh xac ve nguoi Hoa Indonesia phu hop voi bat ky tieu chuan chung toc đon gian nao. Su dung mot ho tieng Hoa, trong mot so hinh thuc hoac hoan canh, thuong la mot dau hieu tu xac nhan van hoa nhu dan toc Hoa hoac lien ket voi mot he thong xa hoi nguoi Hoa.


= Nang luc kinh te =

Cac thanh vien cua cong đong "totok" co khuynh huong cao hon trong viec tro thanh doanh nhan va trung thanh voi quan he xa hoi trong kinh doanh. Trong thap nien đau tien sau khi Indonesia đoc lap, đia vi kinh doanh cua ho đuoc cung co do ket thuc cac han che đoi voi cac doanh nghiep nho tu thoi thuoc đia. Đen thap nien 1950, gan nhu toan bo cac cua hang ban le tai Indonesia thuoc so huu cua cac doanh nhan nguoi Hoa, ho kinh doanh tu ban tap pham đen vat lieu xay dung. Cac thuong nhan ban đia nhanh chong tro nen bat man, ho cam thay khong the canh tranh voi cac doanh nghiep cua nguoi Hoa. Duoi ap luc tu cac thuong nhan ban đia, chinh phu ban hanh chuong trinh Benteng va Đieu le Tong thong 10 nam 1959, theo đo ap đat cac han che đoi voi hang nhap khau va cua hang ban le nong thon cua nguoi Hoa. Cac doanh nghiep cua nguoi Hoa van ton tai, ho hop nhat voi cac mang luoi rong hon khap Đong Nam A, đia vi chi phoi cua ho tiep tuc bat chap cac no luc tiep dien cua nha nuoc va tu nhan nham xuc tien tang truong tu ban ban đia. Cac doanh nghiep cua nguoi Hoa Indonesia la bo phan cua mang luoi gom cac doanh nghiep nguoi Hoa hai ngoai hoat đong tai cac thi truong Đong Nam A, ho chia se cac lien ket gia đinh va van hoa chung.
Cac chinh sach cua chinh phu thay đoi đot ngot sau nam 1965, tro nen tan thanh hon voi khuech tuong kinh te. Trong mot no luc nham khoi phuc kinh te, chinh phu quay sang nhung nguoi so huu kha nang đau tu va phat trien hoat đong doanh nghiep. Cac nha tu ban nguoi Hoa đuoc quan đoi ho tro, quan đoi noi len thanh luc luong chinh tri chiem uu the sau nam 1965. Cac doanh nhan ban đia lai mot lan nua yeu cau ho tro đau tu lon hon tu chinh phu trong thap nien 1970, song cac no luc lap phap that bai trong viec giam su chi phoi cua nguoi Hoa. Trong mot nghien cuu vao nam 1995 cua Bo Ngoai giao va Thuong mai Uc, xap xi 73% gia tri von hoa thi truong cua cac cong ty niem yet cong khai (khong bao gom cong ty ngoai quoc va quoc doanh) thuoc so huu cua nguoi Hoa Indonesia. Ngoai ra, ho so huu 68% trong 300 tap đoan hang đau va chin trong muoi tap đoan tu nhan hang đau vao cuoi nam 1993. So lieu nay truyen đi niem tin chung rang nguoi Hoa—đuong thoi uoc tinh chiem 3% dan so—kiem soat 70% kinh te. Mac du tinh chinh xac cua niem tin nay bi tranh chap, song hien nhien mot cach biet ve cua cai ton tai theo ranh gioi dan toc. Hinh anh ve cong đong nguoi Hoa hung manh ve kinh te đuoc chinh phu boi duong hon nua do nguoi Hoa bat luc trong viec tach ban than khoi cac he thong bao tro. Nhom Phuc Chau chiem uu the trong moi truong kinh doanh cua nguoi Hoa duoi thoi chinh phu Suharto, song cac nhom khac noi len sau nam 1998.
Nam tap đoan hang đau tai Indonesia truoc khung hoang tai chinh chau A 1997 đeu do nguoi Hoa so huu, voi tong doanh thu thuong nien la 112 nghin ty rupiah (47 ty USD). Khi khung hoang tac đong đen Indonesia, đong rupiah lao doc đa tan pha nghiem trong hoat đong cua cac tap đoan. Nhieu tap đoan mat phan lon tai san cua minh va sup đo. Trong vai nam sau đo, cac tap đoan phai no luc đe hoan tra cac khoan no quoc te va noi đia. Cac cai cach thi hanh sau nam 1998 co muc đich đua kinh te thoat khoi cac dan xep đau so duoi Trat tu Moi; tuy nhien cac ke hoach cai cach to ra qua lac quan. Khi Tong thong B. J. Habibie tuyen bo trong mot phong van ngay 19 thang 7 nam 1998 voi The Washington Post rang Indonesia khong phu thuoc vao cac doanh nhan nguoi Hoa, gia tri cua rupiah giam 5%. Phan ung bat ngo nay khuyen khich cac thay đoi tuc thi trong chinh sach, va Habibie nhanh chong khoi đau viec loi keo cac tap đoan đe gianh ung ho cua ho trong cac ke hoach cai cach. Hau het ban đau lo ngai ve dan chu hoa, song qua trinh bien duyen hoa xa hoi co nghia nguoi Hoa lan đau tien đuoc nhin nhan la cac thanh vien binh đang trong xa hoi trong lich su quoc gia. Gia tang tu chu khu vuc cho phep cac tap đoan con ton tai phat trien cac co hoi moi tai ngoai tinh, va cac cai cach kinh te thiet lap mot thi truong tu do hon.


= Hoat đong chinh tri =
Tu the ky 18 đen đau the ky 20, cac cong đong nguoi Hoa bi chi phoi boi su hien dien cua "peranakan". Tiep theo giai đoan nay la su phat trien cua xa hoi "totok". Nam trong no luc tai Han hoa cua cong đong nguoi Hoa ban đia hoa, mot trong trao lien ket noi len voi muc tieu ve mot đac tinh chinh tri nguoi Hoa thong nhat. Phong trao sau đo bi phan ly trong thap nien 1920 khi tang lop tinh hoa "peranakan" khang cu su lanh đao cua "totok" trong phong trao dan toc chu nghia, va hai nhom phat trien cac muc tieu rieng cua minh. Cac lanh tu "peranakan" sau đo lua chon lien ket cong đong cua ho voi nguoi Ha Lan, la the luc bai bo cac chinh sach ky thi chung toc vao nam 1908. Hai cong đong lai tim đuoc tieng noi chung trong phan đoi quan Nhat khi luc luong chiem đong đoi đai xuc pham voi tat ca cac nhom nguoi Hoa.
Sau khi đoc lap, van đe quoc tich bi chinh tri hoa va dan đen hinh thanh Baperki vao nam 1954, la chinh đang hoac to chuc quan chung đau tien va lon nhat cua nguoi Hoa Indonesia. Baperki va cac thanh vien đa so la "peranakan" lanh đao hoat đong phan đoi chong mot du thao luat ma se han che so luong nguoi Hoa co the đat đuoc quyen cong dan Indonesia. Phong trao phai đuong đau voi Đang Masyumi Hoi giao vao nam 1956 khi đang nay keu goi thi hanh hanh đong qua quyet đoi voi cac doanh nghiep ban đia. Trong bau cu lap phap nam 1955, Baperki nhan đuoc 178.887 phieu va gianh mot ghe trong Hoi đong đai bieu Nhan dan (DPR). Cung trong nam đo, hai đai bieu cua Baperki cung đuoc bau vao Hoi đong Lap phap.
Cac chinh đang dua tren dan toc bi cam chi duoi chinh phu cua Tong thong Suharto, chi đe lai ba đang do nguoi ban đia chi phoi la Golkar, Đang Phat trien Lien hiep (PPP), va Đang Dan chu Indonesia (PDI). Phi chinh tri hoa xa hoi Indonesia han che cac hoat đong cua nguoi Hoa chi gioi han trong kinh te. Nhung nguoi Hoa Indonesia chi trich che đo hau het la "peranakan" va nhan đinh ban than la nguoi Indonesia, đe lai cong đong nguoi Hoa khong co thu linh rang. Truoc bau cu lap phap 1999, sau khi Suharto tu nhiem, tap chi tin tuc Tempo tien hanh mot khao sat voi cac cu tri co le la nguoi Hoa Indonesia ve chinh đang ma ho lua chon, 70% ung ho PDI–P- mot chinh đang dan toc chu nghia đuoc cho la co thien chi voi nguoi Hoa. Đang nay cung huong loi tu su hien dien cua nha kinh te hoc Quach Kien Nghia (Kwik Kian Gie), nguoi đuoc kinh trong cao tu cac cu tri nguoi Hoa va cac cu tri khac.
Cac chinh đang dan toc moi hinh thanh nhu PARTI va PBI that bai trong viec thu thap nhieu ung ho trong bau cu nam 1999. Bat chap ket qua nay, so luong cac ung cu vien nguoi Hoa Indonesia trong bau cu quoc gia tang tu it hon 50 vao nam 1999 len đen gan 150 vao nam 2004. Trong so 58 ung cu vien goc Hoa chay đua chuc vu đai bieu tu Jakarta trong bau cu lap phap 2009, co hai nguoi đac cu.


Van hoa = Ngon ngu =
Bon phuong ngon chinh cua tieng Hoa hien dien tai Indonesia: Chuong-Tuyen, Quan thoai, Khach Gia, va Quang Đong. Ngoai ra, nguoi Trieu Chau noi mot phuong ngon hieu lan nhau voi tieng Chuong-Tuyen. Tuy nhien, phan biet giua hai nhom đuoc nhan manh ngoai khu vuc ho xuat than. Uoc tinh co 2 trieu nguoi ban ngu cac phuong ngon tieng Hoa tai Indonesia vao nam 1982: 700.000 nguoi noi cac ngon ngu Man Nam (gom Chuong-Tuyen va Trieu Chau); 640.000 noi tieng Khach Gia; 460.000 noi Quan thoai; 180.000 noi tieng Quang Đong; va 20.000 nguoi noi cac ngon ngu Man Đong. Ngoai ra, mot uoc tinh cho biet 20.000 nguoi ban ngu cac dang cua tieng Indonesia.
Nhieu nguoi Indonesia, bao gom nguoi Hoa, tin vao su hien dien cua mot phuong ngu Ma Lai, Ma Lai Trung Hoa. Su phat trien cua van hoc "peranakan" trong nua sau cua the ky 19 dan đen mot bien the nhu vay, đuoc pho bien qua cac cau chuyen silat (vo thuat) dich tu Trung van hoac viet bang tieng Ma Lai va Indonesia. Tuy nhien, cac hoc gia lap luan rang no khac biet do pha tron ngon ngu noi Java va Ma Lai.

Ngoai tru vai tu muon tu tieng Hoa, khong cai gi ve 'tieng Ma Lai Trung Hoa' la đoc nhat cua nguoi Hoa. Ngon ngu chi la thu tieng Ma Lai kem, cho bua, thu tieng chung cua cac đuong pho va cho tai Java, đac biet la trong cac thanh pho tai đo, đuoc noi boi toan bo cac dan toc tai đo thi va moi truong đa dan toc. Do nguoi Hoa la mot thanh phan chiem uu the trong cac thanh pho va cho, ngon ngu co lien ket voi ho, song cac quan chuc chinh phu, nguoi Au-A, thuong nhan di cu, hoac nguoi tu cac khu vuc ngon ngu khac biet, đeu dung đen dang tieng Ma Lai nay đe giao thiep.

Tai lieu hoc thuat thao luan ve tieng Ma Lai Trung Hoa thuong ghi chu rang nguoi Hoa khong noi cung mot phuong ngu Ma Lai tren toan quan đao. Hon nua, mat du chinh phu thuc dan Ha Lan lan đau gioi thieu chinh ta Ma Lai vao nam 1901, cac bao nguoi Hoa khong theo tieu chuan nay cho đen hau đoc lap. Do cac yeu to nay, nguoi Hoa đong mot "vai tro quan trong" trong phat trien tieng Indonesia hien đai khi la nhom lon nhat trong giai đoan thuoc đia giao thiep bang nhieu phuong ngon Ma Lai.


= Truyen thong =
Toan bo cac xuat ban pham tieng Hoa đeu bi cam chi duoi chinh sach đong hoa trong thoi ky Suharto, voi ngoai le la nhat bao Harian Indonesia do chinh phu kiem soat. Viec bai bo cam chi tieng Hoa sau nam 1998 thuc giuc cac the he nguoi Hoa Indonesia cao tuoi xuc tien su dung tieng Hoa trong the he tre; theo nha nghien cuu ve nguoi Hoa hai ngoai Van Xuong Dieu (Chang-Yau Hoon), nguoi Hoa Indonesia cao tuoi nghi rang ho tat nhien "chiu anh huong tu cac đuc tinh cua van hoa Trung Hoa va cac gia tri Nho giao". Mot tranh luan dien ra tren truyen thong vao nam 2003, thao luan ve "mau ngu" tieng Hoa va "quoc ngu" tieng Indonesia. Nho que huong la mot đe tai pho bien tren truyen thong Hoa ngu trong giai đoan ngay sau chinh phu Suharto. Đia vi chinh tri va kinh te cua Trung Quoc đuoc gia tang khi buoc sang the ky 21 tro thanh mot đong luc cho no luc cua ho nham thu hut cac đoc gia tre tim lai nguon goc van hoa cua minh.
Trong ba thap nien đau tien cua the ky 20, nguoi Hoa so huu hau het, neu khong phai la toan bo, cac rap chieu phim trong cac đo thi tren toan Đong An Ha Lan, Cac phim tu Trung Quoc đuoc nhap khau trong khoang thap nien 1920, va mot nganh cong nghiep đien anh bat đau noi len vao nam 1928 khi ba anh em nha ho Hoang (Wong) đen tu Thuong Hai —phim cua ho chiem uu the tren thi truong trong suot thap nien 1930. Nhung phim so khoi nay hau nhu chi tap trung vao cong đong nguoi Hoa, song mot vai quan he lien dan toc đuoc tham tra la mot chu đe chinh. Lenh cam sau nay ve viec su dung tieng Hoa tai noi cong cong đong nghia voi viec phim va chuong trinh truyen hinh nhap khau đuoc yeu cau long tieng Anh voi phu đe tieng Indonesia. Khi cac loat chuong trinh vo thuat bat đau xuat hien tren truyen hinh quoc gia vao nam 1988, chung đuoc long tieng Indonesia. Mot ngoai le la chieu phim Hong Kong bang tieng Hoa—bi gioi han trong cac khu vuc nguoi Hoa va lan can—do mot thoa thuan giua cac nha nhap khau va co quan kiem duyet phim.


= Ton giao =

Co it tac pham hoc thuat ve sinh hoat ton giao cua nguoi Hoa Indonesia. Sach tieng Phap Les Chinois de Jakarta: Temples et Vie Collective 1977 la nghien cuu lon duy nhat ve đanh gia sinh hoat ton giao nguoi Hoa tai Indonesia. Bo Cong tac ton giao cap đia vi chinh thuc cho sau ton giao: Hoi giao, Cong giao La Ma, Tin Lanh, An Đo giao, Phat giao, va Nho giao. Mot luat đang ky dan su nam 2006 khong cho phep nguoi Indonesia xac đinh ban than la mot thanh vien cua bat ky ton giao nao khac tren the can cuoc cua ho.
Theo đieu tra nhan khau nam 2000, gan 90% nguoi Hoa Indonesia la tin đo Phat giao hoac Co Đoc giao (Cong giao va Tin Lanh). Chuyen đoi tu tin nguong truyen thong sang Co Đoc giao thuong dien ra trong cac the he tre, va khong phai la hiem đe thay nguoi con Co Đoc giao co cha me trung thanh voi tin nguong truyen thong. Lan song cai đao đau tien dien ra trong cac thap nien 1950 va 1960, phan ung truoc su bat khoan dung chong van hoa Trung Hoa, va so luong tin đo Cong giao la nguoi Hoa trong giai đoan nay tang bon lan. Lan song thu hai la sau khi chinh phu rut Nho giao khoi danh sach ton giao đuoc cong nhan trong thap nien 1970. Roderick Brazier thuoc to chuc Asia Foundation, tuong thuat vao nam 2006 rang 70% cu dan nguoi Hoa la tin đo Co Đoc giao, va rang ton tai nhap đao tich cuc tu cac giao hoi quoc te. Nha nhan khau hoc Aris Ananta tuong trinh vao nam 2008 rang "bang chung co tinh giai thoai cho thay rang co nhieu Phat tu nguoi Hoa tro thanh tin huu Co Đoc giao khi tieu chuan giao duc cua ho gia tang".
Nguoi Hoa theo Hoi giao tao thanh mot thieu so nho trong dan so nguoi Hoa, theo đieu tra nam 2000 thi 5,41% nguoi Hoa Indonesia theo Hoi giao. Cac hiep hoi nhu To chuc nguoi Hoa Hoi giao Indonesia (PITI) tung ton tai vao cuoi the ky 19. PITI đuoc tai lap vao nam 1963 nhu mot to chuc hien đai, song khong hoat đong trong nhieu giai đoan. Nho giao đuoc đua vao danh muc ton giao chinh thuc vao nam 2000 va theo tuong trinh co 3,91% nguoi Hoa Indonesia theo ton giao nay. Hoi đong Toi cao Nho giao Indonesia (MATAKIN) uoc tinh rang 95% so tin đo Nho giao la nguoi Hoa; hau het 5% con lai la nhung nguoi Java cai đao. Mac du chinh phu khoi phuc tinh trang la mot ton giao đuoc cong nhan cua Nho giao, song nhieu chinh quyen đia phuong khong tuan theo va tu choi cho phep nguoi Hoa đang ky no tren the can cuoc cua ho. Cac quan chuc đia phuong phan lon van khong biet rang luat đang ky dan su cho phep ve phap ly cac cong dan đe trong muc ton giao tren the can cuoc cua ho.


= Kien truc =

Cac hinh thuc khac nhau cua kien truc Trung Hoa ton tai khap Indonesia, voi khac biet ro ret giua cac khu vuc đo thi va nong thon va giua cac đao khac nhau. Phat trien kien truc cua nguoi Hoa tai Đong Nam A khac biet voi tai Trung Quoc. Bang cach pha tron cac mo hinh thiet ke ban đia va chau Au (Ha Lan), xuat hien nhieu bien the ve cac phong cach hon hop. Kien truc Trung Hoa tai Indonesia đuoc bieu thi qua ba dang: đen chua ton giao, nha hoc tap, va nha o. Cac thanh pho trong thoi ky thuoc đia đuoc phan thanh ba khu vuc chung toc: nguoi chau Au, nguoi Đong phuong (A, Rap, Hoa..), va nguoi ban đia. Thong thuong khong co ranh gioi vat chat giua cac khu vuc, ngoai tru song, tuong hoac đuong trong mot so truong hop. Ranh gioi phap ly nhu vay thuc đay tang truong cao đo ve mat đo đo thi trong moi khu vuc, đac biet la trong khu nguoi Hoa, thuong dan đen đieu kien moi truong ngheo nan.
Nhung nguoi đinh cu ban đau khong trung thanh voi kien truc truyen thong khi xay dung nha, thay vao đo la thich nghi voi cac đieu kien sinh hoat tai Indonesia. Mac du cac nha so khoi khong ton tai lau, song chung co ve đuoc xay tu go hoac tre voi mai tranh, giong nhu nha cua nguoi ban đia khap Sumatra, Borneo, va Java. Nhieu hoat đong xay dung vinh cuu hon thay the cac khu dan cu nay trong the ky 19. Cac chinh sach ky thi chung toc thoi thuc dan Ha Lan ngan cam cac dan toc phi chau Au su dung phong cach kien truc chau Au. Nguoi Hoa cung cac nhom ngoai kieu khac va ban đia song theo van hoa rieng cua ho. Nha cua nguoi Hoa doc theo duyen hai phia bac cua Java đuoc cai tao đe đua vao trang tri Trung Hoa. Khi ky thi chung toc đuoc noi long luc buoc sang the ky 20, nhung nguoi Hoa bi mat ban sac cua minh đa tiep thu van hoa chau Au va bat đau loai bo cac trang tri dan toc khoi cac cong trinh kien truc cua ho. Cac chinh sach ma chinh phu Trat tu Moi thi hanh co noi dung cam chi bieu thi cong khai van hoa Trung Hoa, chung cung lam tang toc chuyen bien huong đen kien truc ban đia va phuong Tay.


= Am thuc =

Am thuc nguoi Hoa đac biet ro ret trong am thuc Indonesia thong qua cac tu muon tieng Chuong-Tuyen, Khach Gia, va Quang Đong đuoc su dung cho cac mon an khac nhau. Nhung tu bat đau bang bak (肉, nhuc) nghia la co thit, nhu bakpau ("banh bao thit"); tu ket thuc bang cai (菜, thai) bieu thi la mon rau, nhu pecai ("cai thia") va cap cai. Cac tu mi hoac mie (麵, mien) bieu thi mon mi nhu trong mi goreng.
Hau het cac tu muon cho cac mon an va nguyen lieu cua chung co goc Chuong-Tuyen, va đuoc su dung trong tieng Indonesia va tieng đia phuong cua cac thanh pho lon. Do chung tro thanh mot bo phan khong the thieu cua ngon ngu đia phuong, nhieu nguoi Indonesia ke ca nguoi Hoa khong cong nhan nguon goc Chuong-Tuyen cua chung. Mot so mon an Indonesia pho bien nhu nasi goreng, lumpia, va bakpia co the truy nguyen đen anh huong Trung Hoa. Mot so thuc pham va nguyen lieu la bo phan bua an hang ngay cua cac cu dan ban đia va nguoi Hoa trong vai tro la mon an kem voi com- thuc pham thiet yeu tren toan đao quoc. Trong cac gia đinh nguoi Hoa, ca peranakan va totok, thit lon thuong đuoc ua thich trong cac loai thit; đieu nay tuong phan voi am thuc Indonesia truyen thong von tranh an thit lon. Tuy nhien, tieu thu thit lon suy giam trong nhung nam gan đay do no đuoc cong nhan la gop phan vao cac nguy co ve suc khoe nhu muc cholesterol cao va đau tim.


Chu thich Tham khao Nguon tam cap

Nguon thu cap

Nguon chinh


Đoc them T'ien Ju-k'ang. The Chinese of Sarawak, L. S. E. Monographs on Social Anthropology, No. 12, London (London School of Economics, Department of Anthropology), 1953.
Willmott, Donald Earl. The Chinese of Semarang: A Changing Minority in Indonesia, Ithaca (Cornell University Press), 1960.


Lien ket ngoai Anti Discrimination Movement Luu tru ngay 2 thang 4 nam 2015 tai Wayback Machine (Gerakan Perjuangan Anti Diskriminasi, GANDI)
Chinese Indonesian Association Luu tru ngay 26 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine (Perhimpunan Indonesia Tionghoa, INTI)
Indonesian Chinese Social Association Luu tru ngay 15 thang 6 nam 2013 tai archive.today (Paguyuban Sosial Marga Tionghoa Indonesia, PSMTI)