Kham Lon Sai Gon (Maison Centrale de Saigon) la mot nha tu tai Sai Gon vao thoi Phap thuoc. Đay đuoc xem la kham đuong lon nhat Nam Ky luc bay gio. Đia điem nay hien la Thu vien Khoa hoc Tong hop Thanh pho Ho Chi Minh tren đuong Ly Tu Trong tai Quan 1.


Lich su Kham Lon Sai Gon do nha cam quyen Phap o Sai Gon cho khoi cong xay dung vao nam 1886, đen nam 1890 thi hoan thanh .
Cong trinh toa lac tren nen đat ma xua kia la cho Cay Da Com. Theo Truong Vinh Ky, so di cho co ten Cay Da Com, vi no nhom duoi goc mot cay da nhanh com, la gie khom xuong mat đat. Xua, noi đay chuyen ban trong, ban long, yen ngua, va mao tu tai.
Ban đau, kham đuong dai 30 m va rong 15 m, o giua co loi đi rong 2 m chay doc giua hai day kham, ma mat chinh đuoc rao bang nhung song sat. Tuong kham son mau đen, phia tren cao co tro cua, cung co luoi sat.
Thiet ke nhu vay, cot vua đe thong hoi, vua đe linh canh tu ben ngoai co the quan sat ben trong phong giam. Tuy nhien, vi thieu anh sang, ve sinh kem, va vi so tu nhan ngay mot tang len, nen trong phong giam rat ngot ngat, luon phat sinh dich benh.
Ben trong phong giam, nen to bang xi mang, cac tu nhan đeu nam tren san, mot chan đut vao cai cum dai suot chieu dai xa lim.
O đay, con co mot xa lim (cellule) danh cho tu nhan lanh an tu hinh. Đo la mot ham 3 m x 5 m, ba mat la tuong kin va mat con lai la mot cua sat co đuc lo nho.
Sau mot thoi gian, do so tu nhan qua đong, nha cam quyen Phap phai xay them nhieu phong moi, gom hai day nha mot tang va hai day nha tret, phan chia thanh nhieu khu vuc đe giam cam nhieu hang tu khac nhau.
Mot kham đuong rong lon o giua long thanh pho, nha cam quyen thua hieu đo la đieu khong hay; nhung sau khi can nhac, ho van quyet đinh cho khoi cong, vi kham se nam gan Toa an Sai Gon (xay nam 1881-1885), rat thuan tien cho viec quan ly va ap giai tu nhan.
Tai Kham Lon Sai Gon, nguoi Phap co đat mot may chem cao 4,5 met, luoi dao nang 50kg đuoc đua tu Phap sang nam 1917. Vao khoang nam 1925, moi lan thi hanh an tu hinh, nguoi quan ly kham, cho đat may chem giua đuong, khoang 5 gio sang, thi viec đa xong. Lap tuc, ho cho xe voi rong đen xit nuoc đe tay rua dau vet.
Ngay 23 thang 11 nam 1940, cuoc khoi nghia Nam Ky bi that bai, rat nhieu quan dan Viet khang Phap bi bat giam. Do Kham Lon Sai Gon, bot Catina va cac đon khac khong đu cho giam giu; va cung vi kham nam o trung tam thanh pho, noi cac cuoc đau tranh chong Phap dien ra thuong xuyen; cho nen 16 thang 12 nam 1941, Thong đoc Nam Ky đa phe duyet ke hoach xay Kham Chi Hoa tai ap Chi Hoa (nay o tai so 1 đuong Hoa Hung, Quan 10, Thanh pho Ho Chi Minh), nhung đen 1943 moi khoi cong. Roi vi Nhat đao chinh Phap, viec xay cat bi gian đoan mot thoi gian, đen ngay 8 thang 3 nam 1953, cong trinh moi hoan thanh.
Thu tuong Quoc gia Viet Nam luc bay gio la Nguyen Van Tam (cam quyen tu 23 thang 6 nam 1952 đen 7 thang 12 nam 1953), lien cho phong thich mot so tu nhan o Kham Lon Sai Gon, so con lai khoang 1.600 nguoi cung voi chiec may chem, đuoc chuyen ve kham đuong moi, tuc Kham Chi Hoa.
Ke tu khi ay, Kham Lon Sai Gon chi con la noi giam giu phu va sau đo đa bi chinh quyen Viet Nam Cong Hoa cho pha huy, đe xay len đo Truong Đai hoc Van Khoa (thanh lap nam 1957, truc thuoc Vien Đai hoc Sai Gon), roi Thu vien Quoc gia, va nay la Thu vien Khoa hoc Tong hop Thanh pho Ho Chi Minh.


Mot so su kien Tai Kham Lon Sai Gon, vao đem 16 thang 2 nam 1916, khoang 300 hoi vien cua hoi kin Thien Đia Hoi, voi giao mac, đa tan cong noi đay nham giai thoat cho thu linh Phan Xich Long, nhung that bai, dan đen cai chet cua 57 hoi vien.
Nhieu nha yeu nuoc va cach mang noi tieng cua Viet Nam cung đa tung bi giam giu noi Kham Lon Sai Gon nhu: Nguyen An Ninh, Phan Xich Long, Phan Van Hum, Ta Thu Thau, Nguyen Van Tao, Nguyen Van Nguyen, Tran Phu, Le Hong Phong, Ngo Gia Tu, Ha Huy Tap, Nguyen Van Cu, Nguyen Thi Minh Khai, Vo Van Tan, Phan Đang Luu, Ly Tu Trong, Pham Van Đong, Pham Hung, Le Van Luong, Tong Van Tran, Mai Chi Tho, v.v… trong đo nhieu nguoi đa bi hanh quyet tai đay nhu Ngo Them, Tran Truong Cong, Ly Tu Trong, Nguyen Thi Minh Khai,...


Van hoc Ngay 28 thang 9 nam 1928, Phan Van Hum cung Nguyen An Ninh đi Ben Luc (Long An), vo co bi canh sat xet hoi giay to tuy than roi con bi đanh đon. Theo ong Hum, vi ong đanh tra nen bi vu cao toi cuop, phai vao o Kham Lon Sai Gon. Nhung ngay o trong tu, ong viet tac pham Ngoi tu Kham Lon. 
Đay la mot tap ky su ca nhan mo ta lai nhung canh sinh hoat đa va đang dien ra trong kham đuong: viec tra khao da man, buc cung, bat nguoi tuy tien; canh song vo van kho so, đoi khat cua tu nhan, thoi hanh xu tan ac cua bon cai tu...
Nha van Thieu Son nhan xet tac pham nhu sau: "Ngoi tu Kham Lon" la mot cuon sach co gia tri ve nhieu phuong dien: noi dung, hinh thuc, giao duc, luan ly, nhan ban, xa hoi. Tac gia chang nhung co van tai ma lai co van tam.


Chu thich