Cach mang Dan chu 1990 tai Mong Co (tieng Mong Co: Ардчилсан хувьсгал, Ardchilsan Khuvisgal, Cach mang Dan chu) la mot cuoc cach mang chong che đo xa hoi chu nghia va chu thuyet cong san chu nghia nham giup Mong Co thoat khoi anh huong cua Nga va xay dung nen chinh tri-xa hoi moi, kinh te thi truong va co che phap quyen voi 1 Nha nuoc va Chinh phu theo dan toc chu nghia huu khuynh phi Marxist va phi Cong san; cuoc cach mang nay bat đau bang nhung cuoc tuan hanh va tuyet thuc nham lat đo ban lanh đao nuoc Cong hoa Nhan dan Mong Co. Luc luong xung kich cua cach mang chu yeu la nhung thanh nien thi uy tai quang truong Sukhbaatar tai thu đo Ulaanbaatar. Đang Nhan dan Cach mang Mong Co quyet đinh nhuong bo nguoi bieu tinh va cuoi cung la soan thao hien phap moi.
Đay la su khoi đau cua qua trinh cham dut thoi ky xa hoi chu nghia keo dai 70 nam tai Mong Co. Mac du mot he thong đa đang đuoc thiet lap, song Đang Nhan dan Cach mang Mong Co tren thuc te van nam quyen cho đen nam 1996. Tuy the, cac cai cach đuoc thi hanh va mot qua trinh chuyen đoi sang kinh te thi truong đuoc bat đau. Cach mang lay cam hung tu nhung cai cach tai Lien Xo, va tu cac cuoc cach mang tuong tu tai Đong Au vao cuoi nam 1989.


Boi canh Tai Mong Co co nhung phong trao ung ho đoc lap vao nam 1911 nham chong lai trieu đinh Đai Thanh. Cuoi cung, Đang Nhan dan Mong Co đoat lay quyen luc tai Ngoai Mong vao nam 1921 voi tro giup tu nuoc Nga Xo viet, sau khi đay lui cac luc luong Bach ve Nga va Trung Hoa. Nam 1924, đang nay đoi ten thanh Đang Nhan dan Cach mang Mong Co.
Trong nhung thap nien sau đo, Mong Co luon lien ket rat chat che voi Lien Xo. Sau khi Yumjaagiin Tsedenbal bi ha be vao nam 1984, va lay cam hung tu cac cai cach cua Mikhail Gorbachev tai Lien Xo, tap the lanh đao moi duoi quyen Jambyn Batmonkh thi hanh cac cai cach kinh te, song chua đu đoi voi nhung nguoi muon cai cach hon nua vao cuoi nam 1989.


Dong su kien Thanh nien Mong Co mong muon co su thay đoi trong xa hoi, cung cach chinh phu đieu hanh cong viec. Ho bat đau tu hop va thao luan mot cach bi mat. Vi du, trong thoi gian hoc tap tai Lien Xo, Tsakhiagiin Elbegdorj đuoc hoc ve Glasnost, cac khai niem nhu tu do phat bieu va tu do kinh te. Sau khi tro ve Mong Co, ong tu hop voi nhung nguoi đong chi huong khac va co gang trinh bay nhung y tuong nay cho nhieu nguoi hon, bat chap nhung no luc đan ap tu Bo chinh tri. Ngay 28 thang 11 nam 1989, vao cuoi mot bai dien thuyet tai Hoi nghi Nghe si tre toan quoc lan thu 2, Elbegdorj noi rang Mong Co can dan chu va thinh cau thanh nien cong tac đe thiet lap che đo dan chu tai Mong Co.
Chu tich đai hoi ngat bai dien thuyet cua Elbegdorj va canh cao ong khong đuoc noi nhung đieu nhu vay. Đo la vao nam 1989 va Mong Co đa la mot quoc gia cong san trong 68 nam. Đuong thoi, moi ca nhan đeu đuoc cho la trinh sat phi chinh thuc cua đang cong san, ho se bao cao nhung ai bay to cac quan điem khac voi chu nghia xa hoi va chu nghia cong san. Ket thuc đai hoi, hai thanh nien la Dari. Sukhbaatar va Chimediin Enkhee gap Elbegdorj va ba nguoi đong y thanh lap mot phong trao dan chu va đe nham bi mat truyen ba tin tuc đen cac thanh nien khac. Sau đo, ba nguoi tu hop va thong nhat voi 10 ca nhan khac va ho đuoc goi la Muoi ba lanh đao cua Cach mang Dan chu Mong Co. Elbegdorj va ban be bi mat tu hop voi cac thanh nien khac trong giang đuong Đai hoc Quoc gia Mong Co va thao luan ve dan chu, chinh sach kinh te thi truong tu do, va cac chu đe bi cam khac vao đuong thoi, va bat đau soan thao mot ke hoach nham to chuc mot phong trao dan chu. Ho tu hop nhieu lan va đua đen nhung nguoi ban moi va nhung nguoi ung ho moi cung bi mat gia nhap. Mot đem, ho đat bien quang cao ve cuoc tuan hanh mo cua minh tren đuong pho.
Vao sang ngay 10 thang 12 nam 1989, cuoc tuan hanh cong cong mo ung ho dan chu dien ra truoc Trung tam Van hoa thanh nien tai Ulaanbaatar. Tai đay, Elbegdorj tuyen bo thiet lap Lien hiep Dan chu Mong Co. Nhung nguoi bieu tinh keu goi Mong Co chap thuan perestroika va glasnost. Nhung lanh đao bat đong chinh kien yeu cau bau cu tu do va cai cach kinh te, song trong khuon kho mot "chu nghia xa hoi dan chu nhan đao". Nhung nguoi bieu tinh đua them mot yeu to dan toc chu nghia vao cuoc bieu tinh bang cach su dung chu Mong Co truyen thong thay vi chu cai Kirin chinh thuc. Vao cuoi thang 12, cac cuoc tuan hanh gia tang khi co tin tuc ve bai phong van cua Garry Kasparov danh cho Playboy, trong đo đe xuat rang Lien Xo co the cai thien tinh trang kinh te bang cach ban Mong Co cho Trung Quoc. Ngay 2 thang 1 nam 1990, Lien hiep Dan chu Mong Co bat đau phan phat cac to truyen đon keu goi ve mot cach mang dan chu.
Ngay 14 thang 1 nam 1990, nhung nguoi bieu tinh, nay đa tang truong tu 300 len khoang 1.000, tu hop tai quang truong truoc Bao tang Lenin tai Ulaanbaatar. Tiep theo, mot cuoc tuan hanh tren quang truong Sukhbaatar dien ra vao ngay 21 thang 1 (trong nhiet đo -30 C). Nhung nguoi bieu tinh mang theo nhung bieu ngu am chi đen Thanh Cat Tu Han, phuc hoi mot nhan vat ma he thong giao duc Xo viet khong chu y tan tung. Ho ca tung Daramyn Tomor-Ochir, mot chinh tri gia bi thanh trung vao nam 1962 trong cac no luc nham đan ap viec ky niem 800 nam sinh nhat Thanh Cat Tu Han. Nhung nguoi chong đoi mang theo mot quoc ky Mong Co cai bien khi thieu mot sao tuong trung cho chu nghia xa hoi; no đuoc su dung lam quoc ky moi sau cach mang.
Trong cac thang sau đo, nhung nha hoat đong tiep tuc to chuc tuan hanh, tap hop, khang nghi va tuyet thuc, cung nhu giao vien bai khoa va cong nhan đinh cong. Cac nha hoat đong nhan đuoc them su ung ho cua dan chung Mong Co, ca tai thu đo va vung thon que va cac hoat đong cua lien hiep keo theo nhung keu goi khac ve dan chu tren toan quoc. Xay ra cac cuoc tuan hanh cuoi tuan vao thang 1 va cac đang đoi lap đau tien cua Mong Co đuoc hinh thanh. Cac cuoc tuan hanh khuech truong đen hang nghin nguoi tai thu đo, tai Erdenet va Darkhan, va đen cac tinh ly, noi bat la tai thanh pho Moron tai tinh Khovsgol.
Sau nhieu cuoc tuan hanh cua hang nghin nguoi tai thu đo cung nhu cac tinh ly, vao ngay 4 thang 3 nam 1990, Lien hiep Dan chu Mong Co cung ba to chuc cai cach khac to chuc chung mot cuoc tu hop đai chung ngoai troi, moi chinh phu đen tham du. Chinh phu khong cu đai dien đen tham du va cuoc tu hop phat trien thanh mot cuoc tuan hanh voi tren 100.000 nguoi yeu cau thay đoi dan chu. Ngay 7 thang 3 nam 1990, tren quang truong Sukhbaatar, Lien hiep Dan chu Mong Co phat đong mot cuoc tuyet thuc cua muoi nguoi nham thuc giuc nhung nguoi cong san tu chuc. So nguoi tuyet thuc tang len va co hang nghin nguoi ung ho ho. Bo Chinh tri Đang Nhan dan Cach mang Mong Co cuoi cung nhuong bo truoc ap luc va tham gia cac cuoc đam phan voi cac lanh đao cua Lien hiep Dan chu Mong Co.
Chu tich Bo chinh tri Jambyn Batmonkh quyet đinh giai the Bo chinh tri va tu chuc vao ngay 9 thang 3 nam 1990. Tuy nhien, trong hau truong, Đang Nhan dan Cach mang Mong Co nghiem tuc can nhac viec đan ap nhung nguoi bieu tinh, soan thao mot nghi đinh con thieu chu ky cua lanh đao đang la Jambyn Batmonkh. Batmonkh phan đoi đieu nay, duy tri mot chinh sach nghiem ngat la khong bao gio su dung vu luc.
Elbegdorj tuyen bo tin tuc Bo chinh tri tu chuc đen nhung nguoi tuyet thuc va đen quan chung tu tap tren quang truong Sukhbaatar vao ngay hom đo sau cac cuoc đam phan giua cac lanh đao cua Đang Nhan dan Cach mang va Lien hiep Dan chu. Nhung nguoi tuyet thuc ngung hanh đong. Viec Bo Chinh tri tu chuc mo đuong cho cuoc bau cu đa đang đau tien tai Mong Co. Chinh phu moi tuyen bo cuoc bau cu quoc hoi tu do đau tien tai Mong Co đuoc to chuc vao thang 7.
Nu gioi đong vai tro nho trong cuoc bieu tinh, nhu cung cap thuc pham va thuc uong cho nhung nguoi tuan hanh; phan anh vai tro le thuoc theo truyen thong cua nu gioi tai Mong Co.


He qua Cach mang Dan chu nam 1990 la mot cuoc cach mang khong đo mau. Sau Cach mang Dan chu nam 1990 tai Mong Co, cuoc bau cu quoc hoi đa đang đuoc to chuc vao ngay 29 thang 7 nam 1990. Trong cuoc bau cu nay, Đang Nhan dan Cach mang Mong Co thang 357/430 ghe tai Đai Hural (thuong nghi vien) va 31 trong so 53 ghe tai Tieu Hural (ha nghi vien). Đang Nhan dan Cach mang Mong Co co đuoc mot vi the vung chac tai khu vuc nong thon.
Tuy nhien, chinh phu moi cua Đang Nhan dan Cach mang Mong Co duoi quyen D. Byambasuren chia se quyen luc voi nhung nguoi dan chu, va thi hanh cac cai cach hien phap va kinh te. Nhung cai cach nay xay ra đong thoi voi Lien Xo tan ra, la nuoc cho đen nam 1990 cung cap vien tro kinh te đang ke cho ngan sach quoc gia cua Mong Co, quoc gia phai trai qua cac van đe kinh te khac nghiet.
Đai Hural hop lan đau vao ngay 3 thang 9 va bau mot tong thong va mot thu tuong thuoc Đang Nhan dan Cach mang, mot pho tong thong thuoc Đang Dan chu Xa hoi, va bau ra 50 thanh vien cua Baga Hural (ha nghi vien). Pho Tong thong cung la chu tich cua Baga Hural. Vao thang 11 nam 1991, Đai Hural bat đau thao luan ve mot hien phap moi, co hieu luc vao ngay 12 thang 2 nam 1992. Hien phap xac đinh Mong Co la mot quoc gia đoc lap va co chu quyen, va đam bao mot so quyen va tu do, tai to chuc nhanh hanh phap cua chinh phu, thiet lap mot co quan lap phap đon vien la Đai Hural Quoc gia (SGH). Cuoc bau cu đau tien ma nhung nguoi dan chu gianh thang loi la bau cu tong thong nam 1992, khi ung cu vien đoi lap Punsalmaagiin Ochirbat đac cu.
Khoi Lien minh Dan chu duoi quyen đong lanh đao cua chu tich Đang Dan chu Mong Co Tsakhiagiin Elbegdorj lan đau tien đat đuoc đa so trong cuoc bau cu Quoc hoi vao nam 1996. Đang Dan chu Mong Co bat nguon tu Khoi Lien minh Dan chu la mot phan cua chinh phu lien minh ba thanh phan voi Đang Nhan dan Cach mang cam quyen trong nhiem ky 2004-2008 vao 2008-2012; va sau đo cung voi Đang Y chi Cong dan-Xanh va Đang Nhan dan Cach mang (moi) tu nam 2012 tro đi.
Trong cuoc bau cu tong thong Mong Co nam 2009, ung cu vien Đang Dan chu Mong Co, mot trong nhung lanh tu cach mang dan chu Tsakhiagiin Elbegdorj đanh bai tong thong đang nam quyen Nambaryn Enkhbayar. Tiep theo chien thang nay, trong cuoc bau cu quoc hoi Mong co nam 2012, Đang Dan chu Mong Co lai tiep tuc thang. Trong cac cuoc bau cu đia phuong o thu đo va cac vung nam 2012, Đang Dan chu Mong Co thang lan đau tien trong lich su quoc gia nay. Trong cuoc bau cu tong thong Mong Co 2013, ung cu vien Đang Dan chu Mong Co la tong thong lam thoi Tsakhiagiin Elbegdorj lai thang cu. Nhu vay Đang Dan chu Mong Co hien nay dua vao Khoi Lien minh cua nhung nguoi hoat đong dan chu đa nam quyen tong thong, co đa so o quoc hoi, va lanh đao chinh quyen ke tu nam 2012.


Chu thich