Chinh bien Thien Hung la mot loat cac su kien, trong đo co ba cuoc đao chinh tu thang 10 nam 1459 đen thang 6 nam 1460 duoi thoi nha Le So (1428 - 1527). Khoang thoi gian 8 thang tren nam trong nien hieu Thien Hung (1459-1460) cua vua Le Nghi Dan. He qua cua su kien nay la viec vua Le Thanh Tong len ngoi sau cai chet cua Le Nghi Dan va sau đo buc tu anh minh la Le Khac Xuong. Su kien nay cung đat ra nhieu nghi van ve than the cua vua Le Nhan Tong, tinh chinh thong cua Le Nghi Dan va la vet đen trong su nghiep cua Le Thanh Tong.


Nguyen nhan = Tranh chap ngoi Thai tu =

Vua Le Thai Tong mat luc tre, chi moi 20 tuoi nhung nha vua đa co bon nguoi con trai truoc khi mat. Con lon nhat la Nghi Dan, con thu hai la Khac Xuong, con thu ba la Bang Co (Le Nhan Tong sau nay), con thu tu la Tu Thanh (Le Thanh Tong sau nay). Vi cac hoang tu đeu con qua nho (chi chenh nhau mot vai tuoi) nen viec tranh chap ngoi thai tu xay ra giua cac ba phi, vo vua Thai Tong, trong đo co Nguyen Thi Anh la me cua Bang Co.
Le Nghi Dan sinh vao thang 10 nam 1439, la con lon nhat von đa đuoc lap lam Thai tu mot nam sau đo (1440) du con au tho, me la Phi tan Duong Thi Bi, khi đo đang rat đuoc vua sung ai. Nhung sau đo vua lai thien vi Nguyen Thi Anh. Vi the, thang 11 nam 1441 Le Thai Tong phe ngoi Thai tu cua Nghi Dan ma lap Bang Co khi đo moi khoang 6 thang tuoi. Me cua Khac Xuong von khong đuoc vua sung ai nen khong the tranh chap ngoi thai tu. Hoang tu Le Nghi Dan đuoc phong Lang Son vuong, hoang tu Le Khac Xuong lam Tan Binh vuong. Cung thoi gian nay, Tiep du Ngo Thi Ngoc Dao mang thai hoang tu Le Tu Thanh.
Thang 8 nam 1442, Le Thai Tong đot ngot bang o Le Chi Vien, cuu than Nguyen Trai bi vu oan, chiu an tru di tam toc. Thai tu Bang Co khi ay moi 1 tuoi len ngoi, tuc Le Nhan Tong, duoi su bao tro cua cac đai than la Trinh Kha, Nguyen Xi, Le Thu, Đinh Liet, Le Boi. Than phi Nguyen Thi Anh len ngoi Thai hau nhiep chinh.


= Than the Le Nhan Tong =

Khi Le Bang Co đuoc lap lam Thai tu, nhieu nguoi trong trieu di nghi rang, Nguyen Thi Anh đa co thai truoc khi vao cung va Bang Co khong phai la con vua Thai Tong. Cung luc đo, Ngo Thi Ngoc Dao lai co mang sap sinh. Nguyen Thi Anh so chuyen bai lo thi con minh se mat ngoi lon nen tim cach hai ba Ngoc Dao. Trong khi đo ba Ngoc Dao đuoc vo chong Nguyen Trai va Nguyen Thi Lo het suc che cho, mang đi nuoi giau va sinh đuoc hoang tu Le Tu Thanh nam 1442.
Sau khi Le Bang Co len ngoi vua, nhung loi đon ve than the cua ong van đuoc truyen tung, viec ngay cang co nhieu nguoi di nghi ve nguon goc cua Nhan Tong  khien anh ca la Lang Son vuong Le Nghi Dan, truoc đa nuoi long oan han khi bi truat ngoi thai tu, khi biet đuoc đieu nay đa quyet tam lam chinh bien. Le Nhan Tong nghi Nghi Dan la anh ruot nen khong co y đe phong gi ca. Tham chi ngay 3 thang 1 nam 1456, Le Nhan Tong cho moi hoang huynh Nghi Dan vao cung ngu yen.


Dien bien = Lat đo Nhan Tong =
Đem ngay 28 thang 10 nam 1459, Lang Son vuong Le Nghi Dan cung Le Đac Ninh la chi huy su đoi ve binh trong cung lam noi ung, cung cac thu ha tin cay la Pham Đon, Phan Ban, Tran Lang va hon 100 quan (co gia thiet la 300 quan voi su tham gia cua Ngo Trang) ban đem bac thang chia lam ba đuong vao cung cam, giet chet vua Le Nhan Tong. Hom sau thi quan cua Nghi Dan truy sat Thai hau Nguyen Thi Anh..
Khi biet co bien, vien Hoang mon (nguoi hau trong Hoang cung) la Đao Bieu đa gia mao lam Le Nhan Tong, khoac hoang bao len long sang ma nam. Du biet khong phai vua that, Nghi Dan van cho giet Đao Bieu luon.
Le Nghi Dan xung lam hoang đe, đat nien hieu la Thien Hung, ban chieu bien ho cho hanh đong cua minh va to cao than the cua Le Nhan Tong: 


= Trieu đinh bat man =
Sau khi Nghi Dan len ngoi, ong chu yeu dung cac thuoc ha tin cay cua minh lam vay canh, triet ha mot so cuu than than can cua Le Nhan Tong, tien hanh thay đoi mot so phap che rang buoc, thanh lap co che "Luc bo, Luc khoa" cung mot so chinh sach tien bo ma trieu vua sau van duy tri. Thang 10 nam 1459 (am lich), vua Nghi Dan cu su bo gom Le Canh Huy, Nguyen Nhu Đo, Hoang Thanh, Nguyen Nghieu Tu sang nha Minh nop cong hang nam va xin bo viec mo ngoc trai. Ngay 20 cung thang, vua lai cu Tran Phong, Luong Nhu Hoc, Tran Ba Linh sang nha Minh cau phong.
Mat khac, vua Nghi Dan tien hanh gia phong cho cac em minh: Binh Nguyen vuong Le Tu Thanh gia phong Gia vuong, xay phu đe o ben huu noi đien cho Gia vuong o, Tan Binh vuong Le Khac Xuong gia phong Cung vuong, ca hai đeu đuoc đoi đai rat hau.
Du vay, do đa so quan lai trong trieu von ung ho Le Nhan Tong, nen cac hanh đong cua ong khong đuoc trieu than ghi nhan va ung ho. 

 Le Nghi Dan bi cao buoc la tin dung gian ninh, giet hai be toi cu, thay đoi phap che, khong đuoc long dan va cac đai than, van vo. Mot nhom cac trong than la Le E, Le Thu, Đo Bi, Le Ngang muon binh bien lat đo vua Le Nghi Dan nhung viec bi bai lo, tat ca đeu bi giet


= Lat đo Nghi Dan =

Sau vu đao chinh khong thanh cua Le E, Nhap noi kiem hieu A thuong hau la Le Lang ban muu voi Thai bao Nguyen Xi va Xa ky tong tri Le Niem, A hau Le Nhan Thuan, Quan phuc hau Trinh Van Thai, Đien tien ty đo chi huy Nguyen Đuc Trung lat đo Nghi Dan lan nua. Ngay 6 thang 6 am lich nam 1460, Le Lang, Nguyen Xi phat đong binh bien, chem bay toi than can cua Nghi Dan la Pham Đon, Phan Ban o nghi su đuong, nam lay cam binh, đong chat cua thanh, sai Le Ninh Thuan bat vay canh cua vua Thien Hung hon 100 nguoi. Sau đo cac đai than giang Nghi Dan lam Le Đuc hau. Le Lang cam giai lua đen cho Le Đuc hau bat phai tu that co chet.


He qua = Le Thanh Tong len ngoi =
Cac đai than ban viec lap vua moi, lua chon giua hai hoang tu Cung vuong Le Khac Xuong va Gia vuong Le Tu Thanh. Le Lang ban rang nen lap Khac Xuong, trong khi Nguyen Xi ban nen lap Tu Thanh. Tuy nhien khi moi nguoi đen ruoc, Cung vuong Khac Xuong mot muc tu choi khong nhan ngoi vua. Cac đai than quyet đinh lap Gia vuong Tu Thanh. Hoang tu Tu Thanh đuoc len ngoi, tuc la vua Le Thanh Tong.
Ngay 8 thang 6, Gia vuong Le Tu Thanh len ngoi o đien Tuong Quang, tuc vua Le Thanh Tong, đoi nien hieu la Quang Thuan, ban lenh đai xa
Voi nhung nguoi thuc hien đao chinh Le Nghi Dan thanh cong đe đua Le Thanh Tong len ngoi nhu Nguyen Xi, Đinh Liet, Le Niem,... đeu đuoc phong thuong. Nhung voi nhung nguoi tham gia vu đao chinh Nghi Dan truoc đo bi that bai va bi Nghi Dan giet nhu Le E, Le Thu, Đo Bi, Le Ngang, khi Nguyen Xi đe nghi truy phong tiet liet cho ho thi Le Thanh Tong khong chap thuan, nguoc lai con coi viec ho binh bien that bai nhu toi than:


= Cai chet cua Le Lang =
Le Thanh Tong len ngoi, xet cong pho lap cua cac đai than, Le Lang đuoc phong lam Thai uy. Sau đo co nguoi noi voi Thanh Tong viec chu y truoc đay cua Le Lang muon lap Cung vuong Khac Xuong. Vi vay Thanh Tong cam thay ghet va co y muon hai Le Lang. Le Lang nam quyen phu chinh trong trieu, tinh tinh cung coi cang khien Thanh Tong e ngai, noi voi cac can than: Ta thay Thai uy trong long thuong so set. Le Thanh Tong muon nhan đo đe lap thanh toi trang, ket an ong nhung trong trieu đinh nhieu nguoi khong phuc va khong tan thanh.
Thang 8 nam 1462, Thanh Tong ben tu tay viet to chieu, ra lenh cho Thai bao Nguyen Loi va mot so nguoi cung canh lam ra to toi trang, to cao Le Lang voi Đo Cong Thich ngam muu lam phan, lai to cao ca mot đai than tham gia binh bien lat đo Nghi Dan khac la Le Nhan Thuan lap be đang che mat vua. Thanh Tong can cu vao to to cao đo ket an xu tu Le Lang va nhung nguoi bi to cao khac. Le Lang bi xu tu, gia san bi tich thu. Moi nguoi trong trieu đeu cho la ong bi oan nhung khong ai dam noi ra. Sau nhieu nam, Le Lang khong đuoc minh oan hay đai xa nhu cac đai than bi hai đoi truoc nhu Pham Van Xao, Tran Nguyen Han, Nguyen Trai, Le Sat, Le Ngan, Trinh Kha. Theo Đai Viet thong su, cho đen cuoi thoi Hau Le, chau xa đoi cua Le Lang la Le Dien van chi đang "đoi duyet đe luc dung".
Mot so cuu than cua Nghi Dan cung bi Le Thanh Tong nghi ky va dan phe bo: Hoang Thanh chet nam 1463 nhung khong đuoc truy tang vinh du, Luong Nhu Hoc bi bat giam vao nam 1467 voi co la tien cu nguoi khong co tai., Nguyen Nghieu Tu bi đo oan toi loan luan (thong dam voi me vo), bi o danh va khong con ghi chep gi sau khi Thanh Tong len ngoi, Nguyen Nhu Đo nam 1470 tham gia phat Chiem khong ro ly do gi bi khien trach giang chuc, Tran Phong nhieu lan bi nghi ky va bi xu chem nam 1485,...


= Thanh Tong buc tu anh =
Le Thanh Tong sau đo con vi loi giem pha va e ngai giam vao vet xe đo cua Le Nghi Dan nen luon nghi ky, xa lanh Cung vuong Le Khac Xuong. Sau khi giet Le Lang vao nam 1462, thi đen nam 1467, lay co la co nguoi to cao Cung vuong muu phan. Le Thanh Tong lap tuc cho nguoi bat giam. Cung vuong Le Khac Xuong uat uc, lo nghi, chet trong tu. Viec Le Thanh Tong buc tu anh trai Le Khac Xuong, nguoi đa tu choi co hoi lam vua đe nhuong cho minh đuoc nhieu nguoi nhan đinh rang la lay oan bao on.
Nam 1479, Le Thanh Tong đa ban chieu minh oan cho quan Nhap noi hanh khien Nguyen Trai va Gian quan Ngu su Bui Cam Ho (vi vu an Le Chi Vien). Trong chieu co đoan: 

 Lay co đo, con trai cua Le Khac Xuong la Le Chan (tuc Le Thu Chan) đuoc ban "đac an" cho theo ho Bui ben ngoai (me cua Khac Xuong la Bui quy nhan, con gai Bui Cam Ho).
Ve sau, mot nguoi chau cua Le Khac Xuong la Le Loc đuoc khoi phuc quoc tinh, phong tuoc Tinh Tu cong. Le Loc co hai nguoi con trai la Le Bang va Le Do. Thang 9 nam 1518, nhan bien loan duoi trieu Le Chieu Tong (chau noi cua Le Thanh Tong), Vinh Hung hau Trinh Tuy cung van than Nguyen Su lap Le Bang lam vua, đat nien hieu Đai Đuc. Đen thang 3 nam 1519, Trinh Tuy phe truat Le Bang va lap Le Do len lam vua, đoi nien hieu la Thien Hien. Trieu đinh Le Bang, Le Do lam hanh dien o xa Do Nha, huyen Tu Liem, du đuoc cac tuong Nguyen Kinh, Nguyen Ang theo chong lai trieu đinh Le Chieu Tong. Thang 7 nam 1519, tuong Mac Đang Dung vay huyen Tu Liem, bat đuoc Le Do va Nguyen Su, giai ve giet chet.
Con chau cua Le Chan la Bui Hoang va Bui Van Khue lam quan cho nha Mac, tiep tuc chong lai trieu đinh Hau Le. Bui Hoang co cong on đinh tinh hinh ngoai giao, đuoc ban tuoc An Thuy ba, truy ton chu "Thu" cho hai vi to (Le Chan đuoc truy ton thanh Le Thu Chan). Bui Van Khue lam tuong thuy quan nha Mac, lap nhieu chien cong chong Le. Sau vi vua Mac Mau Hop thay vo cua Van Khue la Nguyen Thi Nien co sac đep, ngam muu du giet đe cuop vo, Bui Van Khue moi bo Mac theo Le. Cuoi cung Bui Van Khue lai theo ve nha Mac, bi chet duoi tay Phan Ngan.


Nhan đinh Le Thanh Tong đuoc xem la vi vua vi đai nhat trong lich su Viet Nam, duoi su cai tri cua ong, nha Hau Le đa đat toi nhung đinh cao cua su phat trien quoc gia. Tuy nhien, viec ha khac voi vua anh Le Nghi Dan va buc tu anh trai Le Khac Xuong cung cong than Le Lang van đuoc xem la vet nho trong su nghiep cua ong. Đai Viet su ky toan thu nhan xet: 

Theo mot so hoc gia, cuoc chinh bien Thien Hung la he qua cua cuoc khung hoang chinh tri trong 30 nam đau trieu Le. Trong thoi gian nay, rat nhieu cac vi cong than co đong gop trong cuoc chien tranh giai phong dan toc chong quan Minh đa bi giet hai. Trieu đinh nha Le duoi thoi Le Thanh Tong dan đi vao on đinh va co su phat trien ruc ro. Tuy nhien, nam 1497, Le Thanh Tong trong luc mac benh nang đa bi Truong Lac hoang hau (con gai cua đai than Nguyen Đuc Trung tham gia cuoc đao chinh nam 1460) ngam ha đoc khien benh nang them roi mat. Vi vua ke nhiem Le Hien Tong cung chet vi ham nu sac sau 7 nam cai tri. Ke nhiem Le Hien Tong la Le Tuc Tong, chet benh sau chua đay mot nam len ngoi vua, dan toi cuoc khung hoang cua nha Le khi ma Le Thanh Tong chet chua toi muoi nam.


Xem them Le Nghi Dan


Tham khao Nhieu tac gia (1993), Đai Viet su ky toan thu, Nha xuat ban khoa hoc xa hoi, Ha Noi.
Le Quy Đon (1993), Đai Viet thong su, Nha xuat ban Van hoa thong tin, Ha Noi.
Le Quy Đon (1978), Đai Viet Thong su, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, Ha Noi.
Phan Duy Kha, La Duy Lan, Đinh Cong Vi (2003), Nhin lai lich su, Nha xuat ban Van hoa thong tin, Ha Noi.
Đinh Cong Vi (2005), Ben le chinh su, Nha xuat ban Van hoa thong tin, Ha Noi.


Chu thich