Su kien Moberly–Jourdain, hay nhung bong ma đien Petit Trianon, hay nhung bong ma lau đai Versailles (tieng Phap: les fantomes du Trianon hoac les fantomes de Versailles) la su viec dien ra ngay 10 thang 8 nam 1901 trong khu vuon cua đien Petit Trianon qua loi ke cua 2 nu vien si Charlotte Anne Moberly (1846–1937) va Eleanor Jourdain (1863–1924).
Ca hai nhan vat chinh đeu la nhung nguoi đuoc giao duc chuyen sau. Cha cua Moberly la mot giam muc va mot nha giao, con cha cua Jourdain la cha xu. Trong mot lan toi tham lau đai Versailles, ho tham quan Petit Trianon, mot lau đai nho trong khu vuon, noi ma ho đuoc trai nghiem hien tuong "thoi gian truot" khi ho đuoc gap vuong hau Maria Antonia cua Ao cung rat nhieu nguoi đuong thoi khac.
Sau khi nghien cuu lich su cua khu vuc tren, ben canh nhung ghi chep cua chinh minh, ho cho cong bo nhung tai lieu cua minh trong cuon sach co ten An Adventure duoi ten Elizabeth Morison va Frances Lamont vao nam 1911. Cau chuyen cua ho khien cong chung choang vang, song cung nhan đuoc khong it loi che nhao.


Hoan canh Moberly, sinh nam 1846, la con thu 10 trong gia đinh co 15 nguoi con. Ba đi theo con đuong giao duc; cha cua ba, George Moberly, la mot giang vien tai Đai hoc Winchester, sau nay tro thanh giam muc vung Salisbury. Nam 1886, Moberly la hieu truong đau tien cua truong nu sinh St. Hugh o Oxford. Moberly can nguoi tro giup nhung cong viec quan ly truong, va Jourdain toi trong vai tro tro ly.
Jourdain, sinh nam 1863, la chi ca trong gia đinh co 10 nguoi con. Cha cua ba, Reverend Francis Jourdain, la cha xu vung Ashbourne o Derbyshire. Ba chinh la chi ruot cua nha nghien cuu lich su nghe thuat Margaret Jourdain va cua nha toan hoc Philip Jourdain. Ba theo hoc tai Manchester, khac voi hau het nhung co gai tre đuong thoi đeu chi tu hoc o nha.
Jourdain cung la tac gia cua rat nhieu bai giang ma ba tu bien soan cho truong (sau su kien ba tro thanh pho hieu truong truong St. Hugh). Truoc khi Jourdain đuoc lua chon cho cong viec, ca hai đeu quyet đinh can tim hieu nhau ro hon: Jourdain co mot can ho o Paris đe day tieng Anh cho hoc sinh o đay, va Moberly quyet đinh don toi o cung.


Su kien Sau nhieu chuyen đi, 2 nguoi phu nu quyet đinh toi tham lau đai Versailles, noi ma ca hai đeu chua tung toi. Ngay 10 thang 8 nam 1901, ho đi tau toi Versailles. Ho cung khong co nhieu du đinh cho chuyen đi, vay nen sau khi ngo qua, ho lien đi dao 1 vong quanh đien Petit Trianon. Tren đuong đi, ho đi qua Grand Trianon va thay lau đai nay đang đong cua voi khach du lich.
Ho đi theo huong dan trong cuon sach cua Baedeker, song ho nhanh chong bi lac ngay khi đi qua sanh chinh, Allee des Deux Trianons. Sau khi qua đoan đuong nay, ho re vao mot loi đi hoan toan khac biet so voi lo trinh ban đau. Moberly nhin thay mot nguoi phu nu mac đo trang đung khoanh tay ben cua so, con Jourdain nhin thay mot trang trai bo hoang ma ben canh đo co ca mot cai cay rat cu.
Toi luc nay, ho cam nhan thay bau khong khi ngot ngat va the luong. Ho thay mot vai nguoi co ve giong nhu tho lam vuon – nhung nguoi chi đuong bao ho cu đi thang tiep. Moberly sau nay mieu ta đo la nhung nguoi đan ong "rat nghiem trang, mac chiec quan mau reu xam cung nhung chiec mu chop nho". Jourdain thi đe y toi ngoi nha nong thon co mot nguoi phu nu va mot co be ngoi ngoai cua. Nguoi phu nu đang cam chiec binh ho co be. Jourdain mieu ta đo nhu mot "buc tranh song" (tableau vivant) nhu nhung buc tuong sap o Madame Tussauds vay. Moberly khong đe y toi ngoi nha đo, song cam nhan ro rang khong gian thay đoi. Ba viet: "Moi thu bong choc khong con tu nhien, tham chi kho chiu; ngay ca nhung cai cay cung tro nen phang lang va bat đong, giong nhu hinh theu tren nhung tam tham. Khong con chut hieu ung nao cua anh sang va đo bong, va cung khong con con gio nao thoi vao tan cay."
Ho cuoi cung cung đi het con đuong va toi Temple de l'Amour va gap mot nguoi đan ong ngoi ben đai phun nuoc voi ao choang va chiec mu lon. Theo Moberly, bo dang ong ta "kha gom guoc... rat kinh tom. Ve ngoai cua ong ta la su hoa tron cua thu toi tam va tho lo." Jourdain ghi chep "Ong ta cham cham quay lai voi khuon mat chi chit đau mua, trong khi nuoc da thi toi sam. Cam giac that su rat xau, tham chi chua tung thay, va toi nghi toi khong he biet rang ong ta nhin cham chu chung toi. Toi cam thay ghe tom khi đi qua ong ta." Nguoi đan ong đo sau nay đuoc mieu ta "cao lon... voi đoi mat đen to va mai toc xoan duoi chiec mu vanh to" đa đi toi va chi đuong cho ho toi Petit Trianon.
Khi đi qua cay cau, ho toi khu vuon ngoai lau đai va Moberly đe y toi mot quy co đang ngoi tren co luon nhin ho cham chu. Ba sau nay mieu ta nguoi phu nu đo toi tung chi tiet: quy co nay mac mot chiec vay mua he sang mau, phan lon khuon mat bi che boi chiec mu trang va toc cua co ta kha muot. Moberly ban đau cho rang đo la mot vi khach du lich, song bo vay lai to ra kha loi mot. Moberly cho rang đo la Maria Antonia cua Ao, trong khi Jourdain thi khong nhin thay co ta.
Sau đo, ho quay tro lai đuoc loi vao va gap nhung khach tham quan khac. Sau khi tham thu lau đai, ho dung tra tai Hotel des Reservoirs truoc khi quay lai can ho cua Jourdain.


Hau truyen Sau khi roi Versailles, ca Moberly lan Jourdain đeu khong ke lai su viec cho bat ke ai suot tuan sau đo. Moberly viet thu ke lai chuyen đi cho chi gai, va khi ke đen đoan buoi chieu cua chuyen đi, ba quay sang hoi Jourdain lieu Petit Trianon co phai bi ma am. Jourdain đong tinh. 3 thang sau tai Oxford, ho so sanh nhung ghi chep ca nhan, va quyet đinh viet lai su kien mot cach rieng re roi nghien cuu lich su cua Trianon. Ho phat hien ra ngay 10 thang 8 nam 1792, cung đien Tuleries co su kien đao chinh, đoi ve binh Thuy Si cua nha vua bi tham sat va che đo quan chu bi bai bo 6 tuan sau đo.
Ca hai cung quay lai khu vuon o Petit Trianon nhieu lan sau đo, song ho khong the tim đuoc con đuong cu. Hang loat điem nhan nhu đai phun nuoc hay chiec cau đeu khong ton tai, trong khi khap noi đeu co nguoi qua lai. Khi co gang ly giai hien tuong, ho cho rang minh bi lac vao mot bua tiec bi mat nao đo von đuoc đat lich vao cung ngay. Tuy nhien, ho lai thay rang khong co mot su kien nao đuoc đat lich chieu ngay hom đo. Trong qua trinh tim hieu, ho cho rang nguoi đan ong ma ho gap o đai phun nuoc la Ba tuoc de Vaudreuil, mot nguoi ban cua Maria Antonia cua Ao.
Hoan toan bi thuyet phuc rang khu vuc đo bi ma am, ho cho phat hanh cuon sach An Adventure (1911) duoi ten Elizabeth Morison va Frances Lamont. Cuon sach voi noi dung gap go Maria Antonia cua Ao vao nam 1901 đa gay ra nhieu luong du luan. Tuy nhien, nhieu hoc gia khong thuc su quan tam toi no khi cho rang noi dung con nhieu đieu đang nghi ngo va mau thuan. Bai đanh gia cuon sach cua Society for Psychical Research cho rang 2 nguoi phu nu đang huyen hoac nhung su kien binh thuong ma ho chung kien. Nam 1903, lan đau tien nguoi ta tim đuoc tam ban đo cu cua Petit Trianon voi cay cau von chua tung ai biet toi ma Moberly va Jourdain noi tung đi qua. Danh tinh tac gia cua An Adventure khong đuoc cong bo cho toi nam 1931.
Ca hai nguoi phu nu đeu gap vo so hien tuong sieu nhien truoc va sau su kien. Moberly ke lai tung nhin thay trong bao tang Louvre vao nam 1914 bong dang cua Hoang đe La Ma Constantine – mot nguoi co chieu cao ky cuc đoi chiec vuong mien bang vang va ao choang toga. Khong mot ai khac nhin thay ong. Trong thoi ky Chien tranh the gioi thu nhat, Jourdain – nguoi co ca tinh manh hon trong cap đoi, va cung la nguoi tro thanh hieu truong tiep theo cua truong St. Hugh – cho rang co gian điep nguoi Đuc hoat đong trong truong. Sau thoi gian dai gia tang kiem soat, ba đot ngot qua đoi vao nam 1924 giua luc hang loat tai tieng ve cach đieu hanh cung nhu đoi xu khien hang loat giao vien trong truong xin nghi viec. Moberly qua đoi vao nam 1937.
Cau chuyen sau nay đuoc chuyen the thanh bo phim truyen hinh co ten Miss Morison's Ghosts vao nam 1981. BBC cung danh mot chuong trinh dai 90 phut tren song phat thanh đe thuat lai su kien vao nam 2004 va 2015.


Giai thich Ngoai nhung giai thich đon gian boi 2 nguoi phu nu ma sau nay đuoc nhieu nha nghien cuu goi la hien tuong "thoi gian truot", mot vai cach giai thich khong mang tinh sieu nhien đa đuoc đua ra, nhu theo Philippe Jullian viet trong cuon tieu su nam 1965 ve nha tho quy toc nguoi Phap Robert de Montesquiou. Trong khoang thoi gian Moberly va Jourdain toi vuon Versailles, Montesquiou song gan đo va thuong xuyen to chuc tiec voi nhung nguoi ban cung nhau mac quan ao thoi xua va dien lai canh trong nhung buc tranh nghe thuat noi tieng truoc đay. Moberly va Jourdain co le đa lac vao mot bua tiec nhu vay. Hinh anh Marie-Antoinette co le chi la mot nguoi phu nu binh thuong voi bo vay chiet hong – mot hinh tuong ma Montesquiou cung rat ua thich. Viec long ghep nhung y tuong đieu tan cua truong phai avant-garde cua Phap vao luc đo co le đa tao nen nhung cam giac ky quai đoi voi 2 quy ba trung luu thoi ky Edward von khong biet toi hoat đong nay.
Trong bai viet ve chuyen phieu luu cua Moberly–Jourdain va nhung anh huong cua no, Terry Castle hoai nghi viec chia se ao giac folie a deux giua 2 nguoi đong tinh nu. Castle ket luan rang khi ma moi cach giai thich đeu co the đuoc chap nhan, can nguyen cua van đe co le nam o moi quan he tam ly cua cap đoi lien quan toi nhung van đe sieu nhien cua cau chuyen.
Khong hoan toan ung ho cach giai thich lien quan toi Montesqiuou, Michael Coleman phan tich ti mi cau chuyen, đac biet la 2 an ban phat hanh som rieng le cua 2 nguoi phu nu (1 ban vao thang 11 nam 1901 va mot ban khac đuoc phat hanh truoc ban tai ban cua An Adventure vao nam 1913), va ket luan rang hau het nhung tai lieu cong bo nam 1911 va sau đo, đeu co them nhung chi tiet theu det, trong khi nhung van ban goc khong he đe cap toi mot chut trai nghiem nao mang tinh sieu nhien. Ong cung đat cau hoi ve tinh chinh xac va tin cay cua nhung nghien cuu, nhan manh rang chi mot so it nguoi đua tin đuoc nhac toi, trong khi nhung tham khao van hoc va lich su ma ho su dung lai đuoc lay tu nhung nguon khong đang tin cay.
Brian Dunning tu Skeptoid tim hieu nhieu hon ve nhung bang chung va ket luan rang "Moberly va Jourdain đon gian chi la con nguoi" va ho đeu nham lan. Ong cho rang trong an ban thu hai cua An Adventure, Moberly khong he nhac toi nguoi phu nu trong buc tranh phac hoa trong quang thoi gian 3 thang ke tu chuyen đi Versailles, va cung luc đo Jourdain khong nho toi bat cu đieu gi. Va Moberly cung khong nho nhung gi ma Jourdain nho toi. "Chi sau rat nhieu tranh luan, trao đoi ghi chep va ca nghien cuu lich su ma sau đo Moberly va Jourdain moi đi toi ket luan ve thoi ky 1789 va đoan ra danh tinh cua mot vai nhan vat ma ho trong thay, ke ca Maria Antonia cua Ao giong nhu buc tranh ve tren vai batit."
Dame Joan Evans, nguoi so huu ban quyen cua cuon An Adventure, đong tinh voi cach giai thich cua Jullian va tu choi moi hinh thuc tai ban cuon sach nay. Tuy nhien, sau khi cuon sach het han so huu tri tue đoc quyen, mot an ban khac co ten The Ghosts of Trianon: The Complete 'An Adventure đuoc tai ban vao nam 1988 boi Thoth Publication va boi CreateSpace nam 2008 đeu ghi ten Moberly va Jourdain la tac gia.


Xem them Du hanh thoi gian


Tham khao Thu muc