Tieng Thai (tieng Thai: ภาษาไทย, RTGS: phasa thai), con goi la tieng Xiem hay tieng Thai Xiem, la ngon ngu chinh thuc cua Thai Lan va la tieng me đe cua nguoi Thai, dan toc chiem đa so o Thai Lan.
Tieng Thai la mot thanh vien cua nhom ngon ngu Thai truc thuoc ngu he Tai-Kadai. Cac ngon ngu trong he Tai-Kadai đuoc cho la co nguon goc tu vung mien Nam Trung Quoc ngay nay va nhieu nha ngon ngu hoc đa đua ra nhung bang chung ve moi lien he voi cac ngu he Nam A, Nam Đao, hoac Han-Tang. Đay la mot ngon ngu co thanh đieu (tonal) va co tinh phan tich (analytic). Su phoi hop thanh đieu, quy tac chinh ta phuc tap, tao lien he (co the la lien tuong?) va su phan biet trong he thong thanh đieu khien tieng Thai tro nen kho hoc voi nhung nguoi chua tung su dung ngon ngu co lien quan.
Quoc ngu cua Thai Lan - thu tieng đuoc day trong tat ca cac truong hoc - la tieng Thai phuong ngu cua đong bang mien Trung. No con đuoc goi la tieng Thai Xiem, hay tieng Thai Bangkok nhu cach goi cua nhung nguoi dan que. Mac du gan nhu tat ca nguoi dan trong nuoc đeu it nhieu biet phuong ngu nay nhung nhieu nguoi Thai Lan, ngay ca nhung nguoi thuoc dan toc Thai, van noi bang nhieu "phuong ngu" khac nhau.
Nhin chung thi tieng Thai tieu chuan va cac "phuong ngu" Thai la tieng me đe cua khoang 84% dan so. Tieng Trung Quoc (tieng Tieu) la ngon ngu cua khoang 10% dan so.
Tieng Lao va tieng Thai Lan co quan he kha gan gui. Nguoi Thai Lan va nguoi Lao noi chuyen co the hieu nhau, tuy nhien chu Lao va chu Thai Lan khac nhau. 20 trieu nguoi (⅓ dan so Thai Lan) o vung Đong Bac Thai Lan noi tieng Lao nhu tieng me đe trong khi thong thao tieng Thai thong qua giao duc. Tuy nhien vi ly do chinh tri nen chinh phu Thai Lan đa đoi ten ngon ngu nay thanh tieng Isan va tham chi coi đay la cac phuong ngu cua tieng Thai.. Ngoai ra, tieng Bac Thai đuoc 6 trieu nguoi o cac tinh cuc bac đat nuoc su dung va tieng Nam Thai đuoc 5 trieu nguoi o cac tinh cuc nam su dung. Cung vi ly do chinh tri nen chinh phu Thai Lan chi coi đay la "phuong ngu" cua tieng Thai chu khong phai la cac ngon ngu rieng biet.
Hon mot nua tu vung trong tieng Thai đuoc vay muon tu Pali va Sanskrit (tieng Phan).


Lich su Xua nay, nhieu nguoi chua xac đinh đuoc cu the thoi điem xuat hien cua chu Thai. Chu Thai co xua nhat chinh la chu cua Nguoi Thai Đen (Tay Đam ไทดำ/ ꪼꪕ ꪒ) ngay nay. Nguoi ta chua the xac đinh ro chu Thai Đen ra đoi tu khi nao, tuy nhien nguoi ta đa biet đen cac cuon sach ghi chep tu the ky XI, do đo co the chu Thai Đen đa ra đoi tu truoc đo kha lau.
Vi vua vi đai nhat cua vuong trieu Sukhothai la Ram-kham-heng (Ramkhamhaeng) đa cho xay dung mot tam bia ki niem bang đa khac nhung dong chu ton vinh trieu đai cua ong. Tam bia đuoc khac bang mot thu chu viet moi, đo la thu chu viet thuan cua nguoi Thai.
Bang chu cai Thai co nguon goc hoac it nhat chiu anh huong tu bang chu cai Khmer Co, mot loai chu đuoc phat trien tu ky tu Pallava co nguon goc tu mien nam An Đo. Ky tu Pallava lai dua tren ky tu Brahmi, mot loai chu viet cua An Đo co đai. Chu Thai đuoc hinh thanh tu net cong tu bo chu cua nguoi Thai đen ket hop voi net thang tu bo chu Tamil (An Đo); ket qua cho ra bang chu cai tieng Thai đuoc dung pho bien ngay nay.
Trong van ban cua vua Ram-kham-heng, ca phu am lan nguyen am đuoc viet tren cung mot dong. Nhung ve sau cach viet nay đa thay đoi đen noi chi co cac phu am đuoc viet tren cung mot dong, con cac nguyen am đuoc viet ben ngoai dong (tren hay duoi). Đen thoi đai in an sach vo, cach viet nay đa gay nhieu kho khan trong viec xep chu in va sap xep trat tu tu vung trong tu đien. Nhung rac roi đo van con ton tai dai dang đen tan bay gio.


Thanh đieu trong tieng Thai Tieng Thai thuoc nhanh Thai Tay Nam trong nhom ngon ngu Tai thuoc ngu he Tai-Kadai co quan he gan voi tieng Lao, Shan, Thai Đen, Phu Thai, tieng Lu,...va xa hon nua la tieng Trang, Tay, Nung, tieng Thai Na. Nhung tu Thai thuan la nhung tu đon am tiet va co cau truc kha giong nhu trong tieng Viet. Tieng Thai co nam thanh, cung gan giong nhu tieng Viet:

Thanh cao - Thanh luyen len (mai tho ไมโท)
Thanh thap - Thanh huyen (mai ek ไมเอก)
Thanh bang - Thanh khong hay thanh ngang (mai sa man ไมสามัญ)
Thanh sac (mai tri ไมตรี)
Thanh hoi (mai chat ta wa ไมจัตวา)
Rieng "thanh luyen xuong" (hay con goi la "thanh len - xuong") thi la mot thanh đac biet. Ta khong thay thanh nay trong tieng Viet. Va chinh voi thanh đieu đac biet nay đa tao cho tieng Thai tro thanh mot thu tieng giau ngu đieu, len bong xuong tram uyen chuyen, an tuong, de nghe va loi cuon.
Tuy nhien tieng Thai khong co thanh "nang" nhu trong tieng Viet va đieu nay khien nguoi Thai gap kho khan trong viec hoc phat am tieng Viet. Cung nhu "thanh len - xuong" trong tieng Thai, co the coi la mot "con ac mong" đoi voi nguoi hoc tieng Thai nhu mot ngoai ngu (tru truong hop nguoi Lao vi tieng Lao va tieng Thai rat giong nhau, chi khac o mot so cach su dung thanh đieu).


Ngon ngu đia phuong tai Thai Lan Hon 69 trieu nguoi noi tieng Thai (nam 2020). Hon nua, hau het nguoi Thai o cac vung phia bac va đong bac (Isan) cua đat nuoc ngay nay la nhung nguoi noi song ngu Trung Thai va cac phuong ngu khu vuc tuong ung cua ho do thuc te rang giong Bangkok (Trung Thai) la ngon ngu danh cho cac linh vuc truyen hinh, giao duc, tin tuc, va tat ca cac hinh thuc truyen thong. Mot nghien cuu gan đay cho thay rang nhung nguoi noi tieng Bac Thai (hay tieng Kham Mueang) đa tro nen qua it, vi hau het nguoi dan o mien Bac Thai Lan hien nay luon noi tieng Thai Chuan, do đo ho hien đang su dung hau het cac tu Trung Thai va gia vi. chi noi voi giong "kham mueang". Tieng Thai chuan dua tren so đang ky cua cac lop hoc đuoc đao tao o Bangkok. Ngoai phuong ngu Bangkok, Thai Lan la que huong cua cac ngon ngu Tai co lien quan khac . Mac du mot so nha ngon ngu hoc phan loai cac phuong ngu nay la cac ngon ngu co lien quan nhung rieng biet, nguoi ban ngu thuong xac đinh chung la cac bien the khu vuc hoac phuong ngu cua cung mot ngon ngu Thai Lan, hoac la "cac loai tieng Thai khac nhau".


= Vung trung tam Thai =

Đong bang trung tam:
Phuong ngu Ayutthaya (Thai chuan, Bac Bangkok), đuoc noi ban đia o cac vung lan can Bangkok nhu Ayutthaya, Ang Thong, Lopburi, Saraburi, Nakhon Nayok, Nonthaburi, Pathum Thani, Samut Sakhon va Samut Prakan cung voi Bac Bangkok.  Phuong ngu nay la phuong ngu truyen thong cua tang lop lao đong o Bac Bangkok, chi mot phuong ngu đuoc su dung trong he thong giao duc va tren Tin tuc Hoang gia Thai Lan hoac cac phuong tien truyen thong bao thu bang tieng Thai.
Phuong ngu Thonburi (con goi la phuong ngu Bangkok), đuoc noi o Thon Buri cua Bangkok.  Phuong ngu nay co mot so anh huong tieng Bo Đao Nha va tieng Ba Tu.
Phuong ngu Minburi, đuoc noi o phia Đong Bangkok (gom cac quan Minburi, Nongchok, Khlongsamwa va Lat Krabang ), phuong ngu nay co mot so anh huong tieng Ma Lai.
Phuong ngu mien Đong, đuoc noi o Chachoengsao (ngoai tru Mueang Paet Riu, Bang Khla, Ban Pho  va Bang Pakong, noi phuong ngu Chonburi) va Prachinburi (ngoai tru Nadi va Prachantakham noi tieng Isan)
Vieng Chan Trung Thai, đuoc noi o Tha Bo va mot so vung cua Ratchaburi.  Co lien quan mat thiet va đoi khi đuoc coi la mot loat cac phuong ngu Ayutthaya.
Phuong ngu truyen thong.
Phuong ngu Suphanburi, đuoc noi o Suphanburi, Sing Buri, Nakhon Pathom, mot phan cua Samut Songkhram, mot phan cua Ratchaburi va mot so vung cua tinh Rayong. Phuong ngu nay la dang chuan trong Vuong quoc Ayutthaya, nhung ngay nay chi con o Khon.
Phuong ngu Kanchanaburi, đuoc noi o Kanchanaburi. Co quan he ho hang gan va đoi khi đuoc phan loai la nhieu loai phuong ngu Suphanburi.
Phuong ngu Rayong, đuoc noi o Rayong, Bang Lamung (ben ngoai thanh pho Pattaya), Sattahip va mot phan cua Si Racha
Phuong ngu Chantaburi-Trat, đuoc noi o Chanthaburi, Trat va phan phia Nam cua Sa Kaeo va mot phan tinh Koh Kong  cua Campuchia.


= Mien Trung Thai Lan =
Vung cot loi:
Phuong ngu Krung Thep (con đuoc goi la phuong ngu Phra Nakhon; phuong ngu uy tin), đuoc su dung nguyen ban o khu vuc loi cua phia Phra Nakhon cua Bangkok (nhung khong phai o phia Đong va Bac Bangkok von noi tieng Thai chuan), tieng Trieu Chau đan xen va mot so tu ngu thuoc tieng Khach Gia anh huong. Hau het tat ca cac phuong tien truyen thong o Thai Lan hoat đong bang phuong ngu nay, đo la chu nghia thong tuc Phasa Klang (ngon ngu bac cau ).
Phuong ngu Chonburi (đuoc goi la phuong ngu Paet Riu o tinh Chachoengsao), đuoc noi o hau het cac vung ven bien cua Chonburi (cac huyen Mueang Chonburi, Si Racha, Bang Lamung, bao gom ca Pattaya), Chachoengsao (Mueang Paet Riu, Bang Khla, Ban Pho va Bang Pakong) va phan phia đong cua cac tinh Samut Prakan. Phuong ngu nay rat giong voi phuong ngu Krungthep.
Bao phu cac khu vuc:
Phuong ngu Photharam: mot ngon ngu o cac huyen Photharam , Ban Pong va Mueang Ratchaburi. Phuong ngu nay đuoc bao boc boi phuong ngu Ratchaburi.
Khonkaen - mien Trung Thai: chu yeu đuoc noi boi cac thuong nhan Trieu Chau o huyen Mueang Khon Kaen. Phuong ngu nay đuoc bao boc boi phuong ngu Khon Kaen (ngon ngu Isan tieu chuan).
Phuong ngu Nangrong, hau het đuoc noi boi nhung thuong nhan Trieu Chau o huyen Nang Rong. Phuong ngu nay đuoc bao boc boi phuong ngu Khon Kaen, phuong ngu Ubon (mot phuong ngu Isan khac), cac ngon ngu Bac Khmer va dan toc Kuy.
Leang Ka Luang
Phuong ngu Hatyai, đuoc noi boi nhung nguoi khong phai nguoi Peranakan goc Trung Quoc (đac biet la nguoi Tieu) o huyen Hat Yai (nguoi Peranakan noi tieng Nam Thai). Tieng Trieu Chau la chu yeu va mot so anh huong tu mien Nam Thai Lan. Phuong ngu nay đuoc bao boc boi mien Nam Thai Lan (phuong ngu Songkhla).
Phuong ngu Bandon, đuoc noi boi nhung nguoi khong phai nguoi Peranakan co nguon goc Trung Quoc (đac biet la Trieu Chau, Phuc Kien) o Quan Bandon; rat giong voi phuong ngu Hatyai va cung đuoc bao boc boi mien Nam Thai (chu yeu la cac phuong ngu Chuan mien Nam Thai va Chaiya).
Phuong ngu Betong, đuoc noi boi nhung nguoi khong phai nguoi Peranakan goc Hoa (đac biet la tieng Quang Đong tu Ngoc Lam va Trieu Chau, Trung Quoc) o khu vuc Patani, phuong ngu Cau Lau (勾漏) va Trieu Chau voi mot so anh huong cua ngon ngu Nam Thai va tho ngu Yawi. Phuong ngu nay đuoc bao gom boi cac ngon ngu Nam Thai va Yawi.
Phuong ngu Sukhothai
Phuong ngu Sukhothai moi: đuoc noi o cac tinh Sukhothai, Kamphaeng Phet, Phichit va mot phan cua tinh Tak. Anh huong sau tu tieng Bac Thai.
Phuong ngu Phitsanulok, hoac phuong ngu Sukhothai cu: đuoc noi o Phitsanulok, Phetchabun va mot phan cua tinh Uttaradit. Phuong ngu nay la dang tieu chuan tu thoi vuong quoc Sukhothai.
Phuong ngu Pak Nam Pho, đuoc noi o cac tinh Nakhon Sawan, Uthai Thani, Chainat, mot phan cua Phichit va mot phan cua tinh Kamphaeng Phet.


= Phuong ngu mien Nam =
Phuong ngu Ratchaburi: đuoc noi o Ratchaburi va hau het cac khu vuc o tinh Samut Songkhram.
Phuong ngu Prippri: đuoc noi o cac tinh Phetchaburi va Prachuap Khiri Khan (ngoai tru cac huyen Thap Sakae , Bang Saphan va bang Saphan Noi).


= Cac phuong ngu khac =
Tinh Nakhon Pathom co cong đong dan toc Thai Đen sinh song, ho thuong noi tieng Trung Thai đan xen voi tieng Thai Đen.
Cac tinh Chiang Rai, Phayao, Lamphun, Nan va khap mien bac Thai Lan co cong đong nguoi Lu sinh song. Tieng Bac Thai va tieng Lu đan xen đuoc dung pho bien. Ngoai ra tieng Thai chuan (giong Bangkok) cung đuoc su dung nhung it khi.


Vay muon Tieng Thai đa tiep nhan rat nhieu anh huong tu cac ngon ngu khac, đac biet la Mon - Khmer, tieng Pali va tieng Phan.
Tieng Thai cung vay muon nhieu tu ngu cua tieng Phan (Sanskrit) va tieng Pali, nhung ngon ngu co xua cua An Đo ma cac nha su thuong su dung đe ghi chep cac kinh ke giao ly cua minh. Nhung ho thay đoi cach phat am đe lam cho no nghe giong nhu nhung tu Thai. Nhung cho luyen lay va nhan trong am cung bi luoc bo đi.
Nhung tu Thai goc, ban than chung la nhung khai niem va khong thay đoi theo giong, so hay cach. Cung mot tu vua co the lam danh tu, đong tu hay tinh tu tuy thuoc vao viec chung đung o vi tri nao trong cau. Kieu cau co ban la chu ngu - vi ngu - bo ngu. Mao tu, gioi tu va lien tu khong nhieu. Nhung bien đoi hay thay đoi đuoc thuc hien mot cach đon gian la them hay bot mot hay mot so tu.
Do co nhieu tu đon am nen trong tieng Thai co rat nhieu nhung tu đong am. Voi nhung tu đong am can phai phan biet nghia nay, nguoi ta co the them vao nhung tu đinh ro nghia cua chung hay them vao nhung tu đong nghia.


= Bang chi tiet nhung tu vay muon =
Tieng Thai co nhieu tu vay muon chu yeu tu tieng Phan, Tamil, Pali va mot so tieng Prakrit, Khmer, Bo Đao Nha, Ha Lan, mot so ngon ngu đia phuong cua Trung Quoc va gan đay la tieng A Rap (đac biet la nhieu thuat ngu đao Hoi) va tieng Anh (đac biet la nhieu thuat ngu khoa hoc va cong nghe).


Bang chu cai va quy tac trong tieng Thai Tieng Thai co 44 phu am, cong them 9 nguyen am đuoc viet theo 14 cach khac nhau. 16 trong so 44 phu am la thuc ra khong can thiet vi chi co 28 phu am la co ban, con lai la cac phu am ghep.
Ngoai ra con co 4 dau thanh (mai ec, mai tho, mai tri, mai chat-ta-wa), thanh bang khong co dau va 28 dau nguyen am. Cac van ban tieng Thai đuoc đoc tu trai qua phai, va giua cac tu trong cung mot cau thi khong chua khoang cach, đieu nay chac chan gay nhieu kho khan cho nhung nguoi moi đau hoc tieng Thai.


= Phu am =
Trong tieng Thai co 44 phu am tao thanh 20 giong phu am. Trong cac phu am sau đay, van đau tien đe chi dang thuc cua phu am (thuong đi voi chu nguyen am), va chu đi sau van la ten đe nhan dang phu am đo.
Cac 44 phu am nay đuoc chia lam 3 lop: Cao, Trung va Thap, đe bieu thi cho cach đoc khi đi voi cac dau. Trong 44 phu am, co 2 phu am khong con dung nua la: ฃ va ฅ 

Ghi chu

^  Net cong duoi chu cai ญ đuoc luoc bo khi co chu cai khac đi kem, vi du: ญ + ◌ = ญ
^  Tuong tu ญ, ฐ + ◌ = ฐ
^  Khi ย đung cuoi cung mot am, no thuong la mot phan cua nguyen am trong am đo. Vi du: mai (หมาย, [maːj˩˥]), muai (หมวย, [muaj˩˥]), roi (โรย, [roːj˧]), thui (ทย, [tʰuj˧]). Ngoai le, trong mot so truong hop ย khong phai mot phan cua nguyen am ma la mot phu am cuoi, vi du: phinyo (ภิยโย, [pʰin˧.joː˧]).
^  Khi ว đung cuoi cung mot am, no luon luon la mot phan cua nguyen am trong am đo. Vi du: hio (หิว, [hiw˩˥]), kao (กาว, [kaːw˧]), klua (กลัว, [kluːa˧]), reo (เร็ว, [rew˧]).
^  Trong mot so truong hop, อ tro thanh phu am cam khi đung đau mot am bat đau bang nguyen am.


= Nguyen am =
Trong tieng Thai co 32 nguyen am tao thanh 9 giong nguyen am ngan, 9 giong nguyen am dai, 3 hop am. Trong ngon ngu Thai nguyen am khong bao gio đung đau cau. Nguyen am co the đuoc viet tren, duoi, truoc va sau cac phu am. Cac nguyen am kep (goi chung cho nhung nguyen am co 2 ky tu tro len) co the o hai ben cua phu am. Sau đay la ban thu tu cua cac nguyen am trong tieng Thai.


 Nguyen am kep   9 nguyen am ngan va 9 nguyen am dai   Cac nguyen am co nghia tuong đong   3 hop am cua nguyen am  Đai tu nhan xung Tu đem Tu đem la tu bieu lo cam xuc, đuoc dung đe bieu lo cam xuc hay lam cho cau noi nhe nhang hon va co ngu đieu hon.
Cac tu đem thong dung nhat la:


Xem them Bang chu cai Thai
Wai (Thai Lan)
Danh sach ngon ngu
Danh sach cac nuoc theo ngon ngu noi
Đam thoai tieng Thai Lan, Nha xuat ban giao thong van tai, 1998.
Nguyen Tan Đac, Van hoa Đong Nam A, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi.
Trinh Huy Hoa (bien dich), Đoi thoai voi cac nen van hoa: Thai Lan, Nha xuat ban Tre - Nam 2002
Nguyen Chi Thong, Tu đien Thai Lan - Viet, Nha xuat ban Van hoa thong tin, tai ban lan 2, 2002.
Đo Quoc Thong, Giao trinh đia ly du lich the gioi.


Tham khao Lien ket ngoai Ban phim ao tieng Thai