Gia kim thuat (tieng Anh: Alchemy) con đuoc goi la Luyen kim thuat (gian the: 炼金术; phon the: 鍊金術; binh am: Lianjin shu), la mot truyen thong triet hoc va tien khoa hoc đuoc thuc hanh khap chau Au, Ai Cap va chau A. Muc đich cua gia kim thuat la đe lam sach, truong thanh va hoan thien mot so đoi tuong. Muc tieu ma gia kim thuat nham đen la chuyen đoi cac kim loai co ban, re tien (vi du: chi) thanh cac kim loai quy (vi du: vang); tao ra thuoc truong sinh bat tu; tao ra loai thuoc co the chua bat ky benh nao (Panacea) va su phat trien cua Alkahest - mot chat dung moi hoa tan moi thu.

Gia kim thuat la tien than cua nen hoa hoc can đai va co anh huong sau sac đen khoa hoc ky thuat thoi co cung nhu đoi song loai nguoi.
Nguon goc cua tu kim thuat bat nguon tu tieng A Rap al-kimiya (الكيمياء hay الخيمياء), lay tu phu to al- (الـ) chi danh tu va tieng Hy Lap co đai khemeia (χημεια) cung đuoc lay tu keme (𓆎𓅓𓏏𓊖 "khmi") chi Ai Cap


Lich su Muc đich cua gia kim thuat la nghien cuu phuong phap bien đoi cac kim loai thuong nhu sat thanh cac kim loai quy nhu vang hoac phuong phap luyen thuoc truong sinh bat tu. Gia kim thuat su dung quan điem cua Aristoteles, mot nha triet hoc the ki 4 truoc cong nguyen lam co so ly thuyet: co the chuyen hoa đuoc chat nay thanh mot chat khac, kim loai nay thanh kim loai khac.
Y nghi đieu che đuoc vang tu kim loai thuong bat đau xuat hien khi ma su phat trien cua thuong mai đa dan dan bien vang thanh thu kim loai quy gia nhat mang đen su giau co ve vat chat cung voi đo la quyen luc cho con nguoi.
Tu rat lau truoc Cong nguyen, o Ai Cap, An Đo, Trung Quoc va Hy Lap co đai nguoi ta đa biet rang vang co the tron lan voi bac, đong va nhieu thu kim loai khac. Tu đo xuat hien vang nhan tao bang cach đua them đong va cac kim loai khac vao vang. Ngoai ra nguoi ta con tron đong (mau đo) va thiec (mau trang) thanh hop kim đong-thiec co mau giong vang. Đieu đo chung nhu xac nhan rang co the bien cac kim loai khac thanh vang.
Nam 296, Hoang đe La Ma buoc phai ra sac lenh huy bo nhung cach đieu che vang noi tren vi vang gia tran ngap thi truong. Đe tron tranh lenh truy na, cac nha gia kim thuat chay tu Ai Cap sang Babylon, Syria va dung cac phong thi nghiem, kien tri bien kim loai thuong thanh vang.
Trong qua trinh nghien cuu, cac nha gia kim thuat đa gop phan tim ra cac hop chat moi: kim loai (Bi, Zn), muoi (Hg, NH4+,…), mot so axit vo co H2SO4, HCl, HNO3, nuoc cuong thuy,... va hoan thien nhieu ki thuat thi nghiem quan trong: nung, chung cat, hoa tan, loc, bay hoi, ket tinh, thang hoa,...
Ngay nay, viec che tao vang van con la mot muc tieu theo đuoi cua mot so nha khoa hoc, nguoi ta đa hieu ro ban chat cua vang cung nhu cau tao hat nhan cua no; Do đo, viec bien cac kim loai re tien khac thanh vang la đieu co the lam đuoc nhung đoi hoi ki thuat rat cao, ton kem va khong kinh te, vi the cac nghien che tao vang theo huong nay hau nhu it đuoc theo đuoi ma hien nay co mot huong nghien cuu moi khong phai che tao vang ma la trich xuat vang co trong tu nhien. Dua vao luong vang khong lo co san trong cac đai duong cung nhu luong vang roi vai trong cac quang ngheo ma nguoi ta co y tuong dung cong nghe bien đoi gen đe tao ra nhung bai rong bien co kha nang hap thu vang trong nuoc bien cung nhu nhung tham co co kha nang hap thu vang cao trong đat đe phu đay tren be mat cac quang ngheo. Neu viec nghien cuu nay thanh cong thi luc đo chung ta co the co nhung mua gat vang boi thu.


Gia kim thuat cua nguoi A Rap Vao the ky thu 8, sau khi nguoi A Rap chinh phuc Ai Cap, Syria va hang loat cac quoc gia o vung Can Đong thi trung tam khoa hoc đa chuyen ve A Rap. Vao đau the ky thu 9, ho đa co gia kim thuat rieng va khac voi gia kim thuat cua nguoi Hy Lap.
Cac nha gia kim thuat A Rap khong tiep thu mot cach đon thuan thuyet Aristotle ma con giai thich chung theo y ho va bo sung cac khai niem moi. Ho giai thich su xuat hien cua cac kim loai trong thien nhien la do 2 chat ban đau la luu huynh va thuy ngan vi:

Thuy ngan co điem đac biet la kha nang hoa tan cac kim loai khac, ke ca vang va đac quanh lai tao thanh hon hong.
Luu huynh co tinh chat ly thu la khi ket hop voi chi va thiec no se cho cac kim loai co ve sang va mau sac cua bac, ket hop voi đong va sat se cho cac kim loai đo mau sac va ve sang cua vang.
Theo y kien cua cac nha gia kim thuat A Rap muon đieu che vang va bac tu kim loai thuong thi can ti le ket hop giua thuy ngan va luu huynh la đu va hang loat cach đieu che vang đa ra đoi. Tuy nhien tat ca đeu that bai.
Nhung cac nha gia kim thuat A Rap khong chi đieu che vang ma con nghien cuu cac chat va phuong phap đieu che cac chat đo. Tu đo nhieu loai axit, base, khoang chat đa đuoc phat hien. Đo la su đong gop vo cung to lon cua cac nha gia kim thuat A Rap cho su phat trien cua hoa hoc.

Chinh nguoi A Rap đa them vao tu chymeia, nghia la "hoa hoc", tiep đau ngu al đe thanh alchymeia, nghia la "gia kim thuat". Ten goi nay ton tai đen cuoi the ky 18.


Gia kim thuat cua nguoi Trung Quoc Gia kim thuat cua nguoi Trung Quoc khac han voi gia kim thuat cua nguoi Hy Lap. Trong khi nguoi Hy Lap co bien kim loai thuong thanh vang thi nguoi Trung Quoc co tim kiem thuoc truong sinh bat lao. Vi the gia kim thuat Trung Quoc co ten goi la luyen đan (tieng Trung: 炼丹), dua tren co so hoc thuyet than tien. Cac đao gia chia luyen đan thanh ngoai đan va noi đan. Ngoai đan la dung lua luyen cac khoang chat nhu chi, thuy ngan trong cac lo đac biet bien chung thanh đan duoc nuot vao co the thanh tien hay truong sinh bat lao.
Thu đuoc cac nha gia kim thuat Trung Quoc ua su dung nhat la đan sa, cong thuc hoa hoc la HgS, luyen trong cac lo thanh vang, uong vang đo se truong sinh bat lao. Cac đao si cho rang đan sa co mau đo la mau cao quy, co kha nang chua bach benh, ngoai ra khi đun nong con phan tich thanh thuy ngan la thu kim loai ki la va co nhung đac điem ly thu. Chinh vi the ma đan sa đuoc xem la tien duoc đe luyen thuoc truong sinh.

Do đan sa co đoc tinh cao nen nhieu truong hop nguoi xua đa chet khi su dung no. Thoi nha Đuong co Đuong Thai Tong, Đuong Hien Tong, Đuong Muc Tong, Đuong Kinh Tong đeu trung đoc do uong kim đan. Vi the, ngoai đan dan dan suy vi, chi con noi đan la khoi thuy cua nganh luyen kim ngay nay (tuc da kim hoc, tieng Trung: 冶金学).


Phu chu Tham khao Lien ket ngoai