Đao Liberty (tieng Anh: Liberty Island co nghia la Đao Tu do) la mot hon đao nho khong co cu dan nam trong Ben cang New York tai Hoa Ky, đuoc biet đen nhieu nhat vi la vi tri cua Tuong Nu than Tu do. Tuy đuoc goi ten la Đao Tu do tu đau the ky 20 nhung cai ten nay van khong la ten chinh thuc mai cho đen nam 1956. Nam 1937, qua tuyen bo 2250, Tong thong Franklin D. Roosevelt mo rong Tuong đai Quoc gia Tuong Nu than Tu do bao gom toan bo Đao Bedloe (ten truoc kia cua Đao Liberty), va vao nam 1956, mot đao luat cua Quoc hoi Hoa Ky chinh thuc đat ten lai cho no. No tro thanh mot phan cua khu vuc đuoc liet ke trong So bo Đia danh Lich su Quoc gia Hoa Ky co ten la Tuong đai Quoc gia Tuong Nu than Tu do, Đao Ellis va Đao Liberty nam 1966.


Đia ly va loi vao đao Theo Cuc Đieu tra Dan so Hoa Ky, hon đao co dien tich đat la 59.558 met vuong hay 14,717 mau Anh, la tai san cua chinh phu lien bang Hoa Ky. Đao Liberty nam hoan toan ben trong ranh gioi Thanh pho Jersey, New Jersey, nhung nhung phan co xay dung va cac cau tau cua đao nam trong tham quyen phap ly cua Thanh pho New York,. Cac phat trien trong lich su đa tao ra mot tinh trang hiem co ve mot khu co lap thuoc mot tieu bang (tieu bang New York) lai nam trong mot tieu bang khac la New Jersey. Hon đao đuoc Cuc Cong vien Quoc gia Hoa Ky đieu hanh. Ke tu khi co vu tan cong ngay 11 thang 9 nam 2001, Đon vi Tuan tra Bien thuoc Canh sat Cong vien Hoa Ky bao ve va tuan tra hon đao nay 24 tieng đong ho moi ngay. Đao Liberty nam cach Cong vien Tieu bang Liberty trong Thanh pho Jersey 600 met ve phia đong va cach Cong vien Battery trong Ha Manhattan 2,6 km ve phia tay nam. Cong chung chi đuoc phep vao đao bang pha tu hai cong vien noi tren. Cac tuyen pha nay cung phuc vu Đao Ellis lan can nam o phia bac.


Lich su = Đao Oyster (đao oc hau) =

Vao thoi chau Au thuoc đia hoa khu vuc song Hudson trong the ky 17, phan lon phia tay cua Vinh Thuong New York co nhieu khu đat chim lon tao ra cac them đat sinh san rong lon cho loai oc hau. Oc hau la 1 nguon thuc pham chinh cua nguoi Lenape song tai đo vao thoi đo. Co mot vai hon đao khong hoan toan chim han khi thuy trieu len cao. Ba trong so cac đao đo (sau nay đuoc biet la Đao Liberty, Đao Ellis va Đao Black Tom) đuoc nhung nguoi đinh cu tai Tan Ha Lan đat ten la Quan đao Hau (Oyster Island). Tan Ha Lan la thuoc đia đau tien cua chau Au nam trong cac tieu bang Trung-Đai Tay Duong. Cac them đat hau van la 1 nguon thuc pham chinh trong gan 3 the ky.
Viec san lap lan bien vao đau the ky 20, đac biet boi Đuong sat Lehigh Valley va Đuong sat Trung tam cua New Jersey, dan dan xoa het cac them đat hau, nuot chung mat mot hon đao va đua bo bien gan sat cac đao khac hon.


= Đao Bedloe =
Sau khi nguoi Ha Lan đau hang quan Anh tai Đon Amsterdam nam 1664, thong đoc nguoi Anh la Richard Nicolls trao tang hon đao nay cho Thuyen truong Robert Needham. Hon đao nay đuoc ban cho Isaac Bedlow ngay 23 thang 12 nam 1667. Hon đao van la đien san cua ong mai cho đen nam 1732 khi no đuoc ban voi gia 5 shilling cho cac thuong gia New York la Adolphe Philipse va Henry Lane. Trong thoi gian nhung thuong gia nay lam chu, hon đao tam thoi đuoc thanh pho New York quan ly đe thiet lap mot tram cach ly chong benh đau mua.

Nam 1746 hon đao đuoc Archibald Kennedy mua lai đe su dung lam nha mua he. Nam 1753 hon đao đuoc đang quang cao san sang cho thue
Nam 1756 Kennedy lan nua cho phep hon đao đuoc dung lam tram cach ly chong benh đau mua. Ngay 18 thang 2 nam 1758, chinh quyen Thanh pho New York mua hon đao voi gia £1.000 đe su dung lam noi chua benh truyen nhiem.
Khi quan Anh chiem đong Ben cang New York dan đen Chien tranh Cach mang My, hon đao đuoc dung đe chua nguoi ty nan "Tory", nhung ngay 2 thang 4 nam 1776, cac toa nha đuoc xay tren đao cho ho dung bi đot chay hoan toan.


= Đon Wood =

Ngay 15 thang 2 nam 1800, Lap phap tieu bang New York nhuong hon đao lai cho chinh phu lien bang đe xay mot đon phong thu tren đao (cung voi Đao Governor va Đao Ellis). Viec xay mot phao đai hinh sao 11 canh tren hon đao bat đau vao nam 1806 va hoan thanh nam 1811. Theo sau Chien tranh 1812, đon nay đuoc đat ten la Đon Wood theo ten cua Trung tuong Eleazer Derby Wood, vi tuong tu tran trong Tran Lake Erie nam 1813. Phao đai bang đa granit đuoc xay theo khuon mau mot đon hinh sao co 11 goc nhon nho ra ngoai. Sau nay no tro thanh phan nen cho Tuong Nu than Tu do. Cuc Cong vien Quoc gia Hoa Ky (thanh lap nam 1916) tiep quan hon đao trong hai giai đoan: 2 mau Anh (8,100 m²) nam 1933, va phan con lai nam 1937. Cac he thong quan su đuoc thao do hoan toan vao nam 1944.


= Tuong Nu than Tu do =
Tuong đai quoc gia nay la mot mon qua cua nhan dan Phap đanh dau 100 nam đoc lap cua My. Theo thoa thuan nhan dan My xay nen va nhan dan Phap đac trach xay tuong va roi lap rap tuong tai Hoa Ky. Khu vuc nay đuoc mot đao luat cua Quoc hoi Hoa Ky cho phep vao ngay 3 thang 3 nam 1877. Buc tuong đuoc hoan thanh tai Phap vao thang 7 nam 1884. Vien đa le nghi xay nen tuong đuoc đat xuong ngay 5 thang 8 nam 1884, va sau mot vai lan tri hoan vi thieu nguon quy, cong viec xay nen tuong hoan thanh vao ngay 22 thang 4 nam 1886. Buc tuong, đen Ben cang New York ngay 17 thang 6 nam 1885 tren tau Phap Isere, đuoc cat giu trong cac thung lon khoang 11 thang đe cho đoi nen tuong xay xong va đuoc lap rap lai trong vong 4 thang. Ngay 28 thang 10 nam 1886, buc tuong đuoc Tong thong Grover Cleveland khanh thanh. Ten "Đao Liberty" đuoc đat chinh thuc vao nam 1956.


Cac vu tranh chap chu quyen Co mot so vu tranh chap chu quyen Đao Liberty.
Mot đieu khoan bat thuong ve giay phep su dung đat thoi thuoc đia vao nam 1664 đa phac thao lanh tho ma nhung nguoi so huu đat tu New Jersey se nhan đuoc la nam "ve phia tay Đao Long, va Đao Manhattan va co gioi han phan phia đong la bien, va mot phan boi song Hudson", hon la o giua dong chay cua song nhu thuong thay trong cac van ban phap ly khac thoi thuoc đia.
Khi Tinh New Jersey tach ra khoi Tinh New York vao nam 1674, nguoi ta cho rang Đao Staten thuoc ve tinh cu. Sau đo thong đoc Edmund Andros ra lenh rang tat ca cac hon đao nao trong vinh ma tau co the chay vong quanh trong 24 gio đong ho la thuoc tieu bang New York. Thuyen truong Christopher Billopp chay tau quanh đao trong vong thoi gian 24 tieng đong ho nhu đa noi o tren va ngay sau đo đuoc cap cho mot trang vien o mui phia nam Đao Staten. Ranh gioi đuoc hieu la nam doc theo cac đuong bo cua song Hudson, Vinh Thuong New York, Kill van Kull (eo bien hep giua Bayonne, New Jersey va Đao Staten), Arthur Kill (eo bien hep giua Đao Staten va đat lien tieu bang New Jersey).
Nam 1824 Thanh pho New York tim cach chiem đoc quyen dich vu pha chay bang hoi nuoc đang phat trien trong Ben cang New York bang mot vu kien Gibbons đoi đau Ogden. Theo toa an, phuong tien van tai lien tieu bang phai do chinh phu lien bang quy đinh va kiem soat vi the van đe ranh gioi van khong đuoc giai quyet. Nam 1830, New Jersey co ke hoach mang su viec ra kien, nhung van đe đuoc giai quyet bang mot hiep uoc giua hai tieu bang va đuoc Quoc hoi Hoa Ky chap thuan nam 1834. Hiep uoc nay an đinh đuong ranh gioi giua hai tieu bang la o điem giua cua cac thuy lo chung cua hai tieu bang. Su viec nay sau đo đuoc Toi cao Phap vien Hoa Ky xac nhan trong mot truong hop vao nam 1908 ma cung dan giai dua theo hiep uoc vua ke.
Nam 1987, Dan bieu Hoa Ky, Frank J. Guarini va thi truong Thanh pho Jersey luc đo, Gerald McCann khoi kien Thanh pho New York, cho rang tieu bang New Jersey đang le đuoc chu quyen đoi voi Đao Liberty vi no nam phia ben trong tieu bang New Jersey cua đuong ranh gioi tieu bang nhung Toi cao Phap vien Hoa Ky bac bo vu kien. Theo mac đinh - vi toa an chon giai phap khong thu ly vu kien - nen tinh trang phap ly hien huu van khong thay đoi. Nhung phan đat cua đao noi tren mat nuoc la thuoc ve New York trong khi đo quyen so huu tat ca cac phan đat chim bao quanh buc tuong la thuoc tieu bang New Jersey.
Phan quyet nam 1997 cua Toi cao Phap vien Hoa Ky cung đua ra quyen so huu đat chim nhu the đoi voi hon đao gan đo la Đao Ellis. New Jersey cho rang phan lon Đao Ellis la do đat san lap nhan tao hinh thanh nen va toa an đong y rang hiep uoc nam 1834 chi tinh đen nhung phan đat thien nhien cua hon đao, cho khong phai la nhung phan đat đuoc san lap nhan tao. Nhu the tat ca đeu đi đen đong thuan rang nhung phan đat cua Đao Ellis do san lap nhan tao thi thuoc ve New Jersey trong khi phan đat thien nhien ban đau thuoc ve New York. Viec nay chung minh la khong thuc tien đoi voi cong viec quan ly đat. Sau cung New Jersey va New York đong y chia se chu quyen đoi voi toan bo hon đao. Tinh trang đac biet nay chi ap dung đoi voi Đao Ellis va mot phan Đao Shooter. Toa an chon khong len tieng ve tien le nay đoi voi su kien kho co the xay ra la toa an se phan quyet ra sao neu Đao Liberty đuoc mo rong ra.


Đat lien bang Đao Liberty đuoc chinh phu lien bang Hoa Ky lam chu tu nam 1800, đau tien la can cu quan su va hien nay la mot danh lam quoc gia. Tuong đai Quoc gia Tuong Nu than Tu do, Đao Ellis va Đao Liberty, đuoc liet ke tren So bo Đia danh Lich su Quoc gia Hoa Ky tu nam 1966, bao gom phan đat cua ca hai tieu bang. Ranh gioi khong gay tranh cai giua tieu bang New Jersey va tieu bang New York la nam o giua dong chay cua song Hudson va Vinh Thuong New York voi Đao Liberty nam gon ben trong phia New Jersey cua đuong ranh gioi. Nhung phan đuoc xay dung len la khu cach biet (exclave) cua tieu bang New York va mot phan cua Thanh pho New York, cho phep tieu bang va thanh pho New York phuc vu nhu cau cua du khach đen đo.
Đe đap lai "cac cau hoi thuong đuoc hoi" rang Tuong Nu than Tu do nam trong New York hay New Jersey thi Cuc Cong vien Quoc gia Hoa Ky, co quan quan ly tuong, co nhac đen hiep uoc nam 1834. Cau hoi 127 cua mot bai thi quoc tich My vao nam 2006 co hoi "Tuong Nu than Tu do o đau?" So Di tru va Cong dan Hoa Ky cho đap an đung la "Ben cang New York" va "Đao Liberty" nhung co ghi nhan rang cac cau tra loi nhu "New Jersey", "gan Thanh pho New York" va "tren song Hudson" van đuoc chap nhan.
Tuong Nu than Tu do đeu đuoc ca hai tieu bang tuyen bo la mot bieu tuong cua minh. Buc tuong đuoc in tren bang so xe cua New York tu nam 1986 đen nam 2000 va cung co tren bang so xe đac biet cua New Jersey nhan dip mung Cong vien Tieu bang Liberty tai Thanh pho Jersey. Buc tuong cung hien dien tren tien kim loai 25 xu tieu bang New York.
Mac du no khong co nguoi o nhung Khao sat Đia chat Hoa Ky gop no vao nhu mot phan cua Khu quoc hoi so 8 cua tieu bang New York. Ca Thanh pho New York va Thanh pho Jersey đeu co đat cac o so cho hon đao. Cac dich vu nhu đien, nuoc va cong ranh phuc vu Đao Liberty va Đao Ellis đuoc cung cap tu phia New Jersey. Thu tu đuoc chuyen giao tu khu Cong vien Battery.


Tham khao Lien ket ngoai Wikimapia Liberty Island
Liberty Island Aerial View
National Park Service Bedloe's Island web site Luu tru ngay 21 thang 3 nam 2015 tai Wayback Machine
National Park Service's Statue of Liberty and Liberty Island site