Te te hay con goi la trut hoac xuyen son giap, (tieng Anh: Pangolin) la cac loai đong vat co vu thuoc Bo Te te (Pholidota) (tu tieng Hy Lap co đai φολις, "vay sung"). Chi con mot ho con sinh ton, Ho Manidae, gom ba chi: Manis, Phataginus va Smutsia. Chi Manis bao gom 4 loai đuoc tim thay o chau A, trong khi chi Phataginus va Smutsia moi chi chi gom 2 loai song o Chau Phi Ha Sahara. Nhung loai nay co kich thuoc tu 30 đen 100 cm. Mot so loai te te đa bi tuyet chung cung đuoc biet đen.
Than te te co lop vay lon bang keratin - chat lieu tuong tu mong tay va mong chan bao ve va cung bao phu da cua chung; chung la đong vat co vu duy nhat đuoc biet đen voi đac điem nay. Chung song trong nhung hoc cay rong hoac hang, tuy theo loai o cac mien nhiet đoi chau A va chau Phi. Te te la loai song ve đem, va che đo an uong cua chung bao gom chu yeu la kien ​​va moi chung bat đuoc bang cai luoi dai cua chung. Vao ban ngay, chung cuon tron thanh qua bong đe ngu. Chung thuong la đong vat song đon đoc, chi gap nhau đe giao phoi va sinh ra mot lua tu mot đen ba con va nuoi trong khoang hai nam.
Te te bi đe doa boi nan san trom (đe lay thit va vay cua chung, đuoc su dung trong y hoc co truyen Trung Quoc), va nan pha rung nang ne đe doa moi truong song tu nhien cua chung. Chung la loai đong vat co vu bi buon ban nhieu nhat tren the gioi. Ke tu thang 1 nam 2020, trong so 8 loai te te, 3 loai (Manis culionensis, M. pentadactyla va M. javanica) đuoc đanh gia la co nguy co bi tuyet chung; 3 loai (Phataginus tricuspis, Manis crassicaudata va Smutsia gigantea) đuoc đanh gia la loai nguy cap; 2 loai (Phataginus tetradactyla va Smutsia temminckii) đuoc đanh gia la de bi ton thuong trong sach đo IUCN cua Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te.


Nguon goc Ten te te bat nguon tu tieng Ma Lai "pengguling", co nghia la "con cuon tron". Tuy nhien, ten hien đai trong tieng Ma Lai chuan la tenggiling; trong khi trong tieng Indonesia, no la trenggiling; va trong ngon ngu Philippines, no la goling, tanggiling, hoac balintong (voi cung nghia).


Đac điem Toan than te te co lop vay cung bao boc, chong len nhau giong nhu nhung tam vay, chi chua phan phia bung. Khi moi sinh ra, vay te te mem nhung dan cung lai khi chung truong thanh. Chung đuoc lam bang keratin, cung mot chat lieu giong mong tay cua con nguoi va mong vuot dai va cung, va co cau truc va thanh phan khac voi vay cua loai bo sat. Be ngoai co the co vay tuong đuong voi hinh non thong. Mep vay sac va nhon đe giup viec phong thu. No co the cuon tron lai thanh mot qua bong khi bi đe doa, voi nhung lop vay chong len nhau đong vai tro nhu mot chiec ao giap, trong khi no bao ve khuon mat cua minh bang cach nhet no duoi đuoi. Cac vay sac nhon, cung cap them kha nang phong thu khoi nhung ke san moi. Chung con tu ve bang cach xit dung dich axit hoi tu tuyen gan hau mon, tuong tu nhu chat phun cua chon hoi.
Te te co mong dai va cung; mong hai chan truoc đuoc dung đe pha to con trung tim thuc an, đao hang vao cac go kien va moi va đe leo treo. Vi mong dai nen chung khong đi bang cach đap chan xuong đat ma nguoc lai, te te di chuyen bang cach co hai chan truoc lai va giam len mu ban chan. Mieng chung khong co rang; thuc an chu yeu la kien va moi. Chung dung luoi dai (co the len đen 40 cm, đuong kinh chi 0,5 cm) voi nuoc dai rat dinh đe bat moi. Luoi nam trong long nguc, giua xuong uc va khi quan.
Phan đuoi te te co kha nang cam nam, đe giup vin vao canh cay khi leo treo.
Cac loai te te đo đuoc tu 30 đen 100 cm. Con cai thuong nho hon con đuc. Chung lam o trong nhung hoc cay rong hay đao hang sau duoi đat.


Tap tinh Hau het te te la đong vat song ve đem va su dung khuu giac phat trien đe tim con trung. Loai te te đuoi dai cung hoat đong vao ban ngay, trong khi cac loai te te khac ngu nhieu vao ban ngay, cuon tron thanh mot qua bong.
Te te song trong cay rong, trong khi cac loai song tren mat đat đao đuong ham o đo sau 3,5 m (11 feet 6 inches).
Mot so con te te di chuyen voi mong vuot phia truoc cua chung uon cong duoi tam đem chan, mac du chung su dung toan bo phan đem chan tren cac chi sau. Mot so con the hien tu the đi bang hai chan va co the đi mot vai buoc. Chung boi loi rat gioi.


= Kiem an =
Te te an con trung. Chung an hau het nhieu loai kien ​​va moi khac nhau va co the bo sung boi cac loai con trung khac, đac biet la au trung. Chung hoi đac biet va co xu huong chi tieu thu mot hoac hai loai con trung, ngay ca khi nhieu loai co san. Mot con te te co the tieu thu 140 đen 200 gram (5 đen 7 ounce) con trung moi ngay. Te te la ​​co quan đieu tiet quan trong cua quan the moi trong moi truong song tu nhien.
Te te co thi luc rat kem va bi thieu rang. Chung chu yeu dua vao khuu giac va thinh giac, ngoai ra con co nhung đac điem co the khac giup chung an kien ​​va moi. Cau truc bo xuong cua chung rat chac chan va hai chan truoc khoe, huu dung khi xe cac go moi. Chung su dung mong vuot phia truoc khoe cua minh đe đao sau vao cay, mat đat va tham thuc vat đe tim con moi, sau đo su dung chiec luoi dai đe tham do ben trong cac đuong ham cua con trung va lay con moi.
Cau truc cua luoi va da day la chia khoa giup te te kiem đuoc va tieu hoa con trung. Nuoc bot dinh khien kien ​​va moi dinh vao chiec luoi dai khi chung san trong đuong ham cua con trung. Khong co rang, te te cung khong co kha nang nhai; tuy nhien, trong luc kiem an, chung an phai nhung vien đa nho tich tu trong da day. Phan da day nay đuoc goi la me, va đuoc bao phu boi cac gai keratin. Nhung chiec gai nay ho tro them cho qua trinh nghien nat va tieu hoa con moi cua te te.
Mot so loai, chang han nhu te te cay, su dung chiec đuoi cung cap cua chung đe treo tren canh cay va tuoc vo cay, đe lo to con trung ben trong.


= Sinh san =
Te te song đon đoc va chi gap nhau đe giao phoi. Con đuc to hon con cai, nang hon toi 40%. Mac du thoi gian giao phoi khong xac đinh đuoc, nhung chung thuong giao phoi mot lan moi nam, thuong la vao mua he hoac mua thu. Thay vi con đuc tim kiem con cai, con đuc đanh dau vi tri cua chung bang nuoc tieu hoac phan va con cai se tim chung. Neu co su canh tranh ve con cai, con đuc se su dung đuoi cua chung lam vu khi đe tranh gianh co hoi giao phoi voi con cai.
Thoi gian mang thai khac nhau tuy theo loai, khoang 120-150 ngay, đe lua tu mot (te te chau Phi) đen ba con (te te chau A). Chung thuong đe mot con, it khi hai. Te te con co trong luong tu 80-450g. Luc moi sinh vay mem, mau trang. Sau mot vai ngay, chung cung lai va sam mau giong nhung con truong thanh. Trong giai đoan sinh truong, con me o cung voi con cai trong hang. Chung bam vao đuoi me, khi gap nguy hiem con me giau con duoi bung va cuon tron nguoi lai, nhung cung co loai te te an trong hang đen 2-4 tuan thi moi ra ngoai. Khi đuoc mot thang tuoi, chung lan đau tien roi hang cuoi tren lung me. Chung thoi sua o khoang ba thang, o giai đoan nay con non bat đau an con trung va đen hai tuoi thi truong thanh, co the sinh san đuoc.


Phan loai Bo PHOLIDOTA
Ho †Epoicotheriidae Đa tuyet chung
Ho †Metacheiromyidae Đa tuyet chung
Ho Manidae
Phan ho †Eurotamanduinae Đa tuyet chung
Chi †Eurotamandua Đa tuyet chung
Phan ho Maninae
Chi †Cryptomanis Đa tuyet chung
Chi †Eomanis Đa tuyet chung
Chi †Necromanis Đa tuyet chung
Chi †Patriomanis Đa tuyet chung
Chi Manis
Phan chi Manis
Te te An Đo (M. crassicaudata)
Te te vang (M. pentadactyla)
Phan chi Paramanis
Te te Java (M. javanica)
Te te Philippine (M. culionensis)
Phan chi Smutsia
Te te khong lo (M. gigantea)
Te te đat (M. temmincki)
Phan chi Phataginus
Te te cay (M. tricuspis)
Phan chi Uromanis
Te te đuoi dai (M. tetradactyla)


Moi đe doa va đuoc bao ton Cac loai te te o ca chau Phi lan chau A đeu bi con nguoi san ban lay thit. Tai Trung Quoc thit te te đuoc coi la cao luong bo trong Đong y, giup đieu hoa luu huyet va tang luong sua cho san phu nen ban rat đuoc gia. Chung cung đuoc dung nhu mot chat khu trung va co the đuoc su dung cho benh sot va benh ngoai da, hoac dung ben ngoai cha len da bi tray xuoc cua benh nhan, hoac nghien nat va tieu hoa. Cac phan cua co the chung, đac biet la cac loai Đong Nam A bi nhap khau mot muc đo lon trong thi truong ngam đen Singapore, Trung Quoc, Han Quoc va Viet Nam. Moi đe doa nay cung voi nan pha rung, pha hoai moi truong song cua chung, đa lam giam so te te, nhat la loai Manis gigantea do bi san ban qua muc. Hien nay, tat ca cac loai te te đeu đuoc liet ke trong danh sach cam theo Cong uoc CITES. Tu nam 2000 la "khong han đinh so luong" (cam tuyet đoi), co nghia la cam bat ky thuong mai quoc te ve te te hoac cac bo phan co the cua chung. Thang 11 nam 2010, te te đa đuoc them vao danh sach cac đong vat co vu khac biet ve mat di truyen va co nguy co tuyet chung cua Hiep hoi Đong vat hoc London (Zoological Society of London's). IUCN cung đa liet ke tam loai te te, trong khi ba loai te te Java (Manis javanica), te te vang (Manis pentadactyla) đuoc xep vao danh sach nguy cap.
Mac du te te đuoc bao ve boi lenh cam quoc te ve thuong mai (đuoc quy đinh la đong vat hoang da quy hiem, co nguy co tiet chung, bi han che khai thac va su dung vi muc đich thuong mai), so luong te te đa bi buon ban bat hop phap do niem tin o chau A co quy mo pho bien la thit te te co the kich thich tiet sua hay chua benh ung thu hoac benh hen suyen, chong di ung, tham chi con đuoi đuoc ca ta ma. Trong thap ky qua đa co nhieu vu buon ban bat hop phap te te, vay va thit te te o chau A. Trong mot su co nhu vay vao nam 2013, 10.000 kg thit te te đa bi bat giu tu mot tau Trung Quoc bi mac can o Philippines, hay la cuoi thang 4 nam 2013, Hai quan Phap đa chan 50 kg vay te te đang tren đuong chuyen ve Viet Nam. Mot thi truong cho đen van ton tai va lien tuc buon lau voi so luong lon đuoc phat hien, nhu vu phat hien khoang 23 tan trong thang Hai va thang 3 nam 2008 tai Viet Nam. Ngay 27-4-2018, gan 3,8 tan vay te te toi tu Congo đuoc cat giau tinh vi trong hai container go cap cang Cat Lai o Thanh pho Ho Chi Minh bi luc luong chuc nang phat hien. Te te cung bi san bat va an thit o Ghana va la mot trong nhung loai thit rung pho bien hon, trong khi nhung nguoi chua benh đia phuong su dung chung nhu mot nguon thuoc truyen thong.


Virus = Su lay nhiem COVID-19 =
Trinh tu axit nucleic cua vung lien ket thu the cu the cua protein gai đot bien thuoc coronavirus lay tu te te đuoc phat hien la trung khop 99% voi SARS-CoV-2, loai vi rut gay ra COVID-19 va la nguyen nhan cua đai dich COVID-19. Cac nha nghien cuu o Quang Chau, Trung Quoc, đua ra gia thuyet rang SARS-CoV-2 co nguon goc tu loai doi, va truoc khi lay nhiem sang nguoi, đa ton tai trong co the te te. Viec buon ban te te bat hop phap o Trung Quoc đe su dung trong y hoc co truyen đuoc cho la vat trung gian truyen benh cho nguoi. Tuy nhien, so sanh toan bo bo gen cho thay te te va virus corona phat hien o nguoi chi tuong đong 92% RNA cua chung. Cac nha sinh thai hoc lo lang rang nhung suy đoan ban đau ve viec te te la ​​nguon goc co the dan đen viec giet mo hang loat, gay nguy hiem hon cho đong vat, tuong tu nhu nhung gi đa xay ra voi cay huong chau A trong đot bung phat dich SARS.


= Pestivirus va Coltivirus =
Nam 2020, hai loai virus RNA moi co lien he xa voi pestivirus va coltivirus đa đuoc phat hien trong bo gen cua Te te Java (Manis javanica) va Te te vang (Manis pentadactyla) đa chet. Đe the hien đia điem lay mau va vat chu, chung đuoc đat ten la virus te te Dongyang (DYPV) va virus te te Lishui (LSPV). DYPV pestivirus cung đuoc xac đinh o bo ve Amblyomma javanense tu mot con te te bi benh.


Y hoc co truyen Vay va thit te te đuoc su dung lam nguyen lieu cho nhieu che pham y hoc co truyen Trung Quoc. Mac du khong co bang chung khoa hoc nao ve tinh hieu qua va khong co co che hoat đong hop ly, su pho bien cua chung van thuc đay thi truong cho đen buon ban cac bo phan co the đong vat, bat chap nhung lo ngai ve đoc tinh, lay truyen benh tu đong vat sang nguoi, va su tuyet chung. Nhu cau lien tuc voi cac bo phan lam nguyen lieu tiep tuc dien ra viec san trom, san ban va buon ban te te.
Trong the ky 21, cac cong dung chinh cua vay te te la ​​thuc hanh thu đoan dua tren nhung tuyen bo chua đuoc chung minh la vay lam tan cuc mau đong, thuc đay tuan hoan mau hoac giup phu nu cho con bu tiet sua. Nhung tac dung ve suc khoe cua thit va vay te te đuoc cac nha y hoc dan gian va cac thay lang khang đinh la dua tren viec chung an kien, luoi dai va vay. Ten tieng Trung chuan shan jia (穿山甲) ("xuyen qua nui") nhan manh y tuong ve su xam nhap hoac xuyen qua cac vat can lon nhu nui, cong voi cac vay khac biet the hien su xam nhap va bao ve.


Hinh anh Chu thich Tham khao Du lieu lien quan toi Pholidota tai Wikispecies
Pangolin tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Te te Manis pentadactyla tai Tu đien bach khoa Viet Nam (Te te vang)
Du an Tree of Life ve te te Luu tru ngay 29 thang 4 nam 2021 tai Wayback Machine