Vermont ( ) la mot tieu bang o vung New England cua Hoa Ky. Tieu bang nay giap voi cac bang Massachusetts o phia nam, New Hampshire ve phia đong, va New York ve phia tay, va tinh Quebec cua Canada ve phia bac. Vermont la tieu bang duy nhat o New England khong giap voi Đai Tay Duong. Vermont la tieu bang co dan so it thu hai cua Hoa Ky va nho thu sau ve dien tich trong so 50 tieu bang cua Hoa Ky voi dan so đuoc ghi nhan la 643.503 nguoi theo đieu tra dan so Hoa Ky nam 2020 .  Thu phu cua bang la Montpelier, thu phu cua bang co it dan nhat o Hoa Ky. Thanh pho đong dan nhat, Burlington, la thanh pho it dan nhat ma la thanh pho đong dan nhat trong mot tieu bang.
Trong khoang 12.000 nam, nguoi dan ban đia đa sinh song tai khu vuc nay. Cac bo lac canh tranh trong lich su cua nguoi Algonquin noi tieng Abenaki va Mohawk noi tieng Iroquois đa sinh song trong khu vuc nay vao thoi điem cham tran voi nguoi da trang chau Au. Trong the ky 17, thuc dan Phap tuyen bo lanh tho nay la mot phan cua thuoc đia Tan Phap cua Vuong quoc Phap. Sau khi Vuong quoc Anh bat đau thanh lap cac thuoc đia o phia nam doc theo bo bien Đai Tay Duong, hai quoc gia nay canh tranh voi nhau o Bac My cung voi chau Au. Sau khi bi đanh bai vao nam 1763 trong Chien tranh Bay nam, Phap đa nhuong lai lanh tho cua minh o phia đong song Mississippi cho Vuong quoc Anh.
Muoi ba Thuoc đia cua Anh gan đo, đac biet la cac tinh New Hampshire va New York, tranh chap pham vi cua khu vuc đuoc goi la New Hampshire Grants o phia tay cua song Connecticut, bao gom Vermont ngay nay. Chinh quyen tinh New York đa ban cac giay cap đat cho nhung nguoi đinh cu trong khu vuc, đieu nay mau thuan voi cac khoan tai tro truoc đo cua chinh phu New Hampshire. Luc luong dan quan Green Mountain Boys bao ve quyen loi cua nhung nguoi đinh cu đuoc cap đat o New Hampshire chong lai nhung nguoi đinh cu moi đen voi quyen so huu đat do New York cap. Cuoi cung, mot nhom nguoi đinh cu đuoc cap đat đai o New Hampshire đa thanh lap Cong hoa Vermont vao nam 1777 voi tu cach la mot quoc gia đoc lap trong Chien tranh Cach mang Hoa Ky. Cong hoa Vermont đa bai bo che đo no le truoc bat ky bang nao khac tai Hoa Ky.
Vermont đuoc cho phep nhap vao Hoa Ky moi thanh lap voi tu cach la tieu bang thu muoi bon vao nam 1791. Trong suot giua the ky 19, Vermont la mot nguon ung ho chu nghia bai no, mac du no cung gan lien voi King Cotton thong qua su phat trien cua cac nha may det trong khu vuc, von dua vao bong phia Nam. No đa cu mot đoi ngu binh linh đang ke tham gia vao cuoc Noi chien Hoa Ky.
Vi tri đia ly cua bang nay đuoc xac đinh boi Day nui Green, chay theo huong bac - nam o giua bang, ngan cach Ho Champlain va cac đia hinh thung lung khac o phia tay voi thung lung song Connecticut, noi xac đinh phan lon bien gioi phia đong cua bang. Phan lon đia hinh cua no la rung voi cac loai cay go cung va cay la kim, va phan lon đat trong cua no đuoc danh cho nong nghiep. Khi hau cua bang đuoc đac trung boi mua he am ap, am uot va mua đong lanh gia, co tuyet.
Hoat đong kinh te 34 ty đo la cua Vermont vao nam 2018 xep thu 52 trong danh sach cac tieu bang va vung lanh tho cua Hoa Ky theo GDP (GDP moi tieu bang, ke ca Washington, DC va Puerto Rico đeu lon hon tieu bang nay), nhung đung thu 34 ve GDP binh quan đau nguoi. Nam 2000, co quan lap phap Vermont la co quan tieu bang My đau tien cong nhan ket hop dan su cho cac cap đong tinh.
Đay la noi sinh cua cac Tong thong Chester A. Arthur (tai Fairfield) va Calvin Coolidge (tai Plymouth Notch).


Tu nguyen Samuel de Champlain đa tuyen bo chu quyen khu vuc xung quanh ho Champlain ngay nay, đat ten la Verd Mont (Nui Xanh) cho khu vuc ma ong tim thay tren ban đo nam 1647. Bang chung cho thay rang ten nay đa đuoc nhung nguoi đinh cu nguoi Anh su dung, truoc khi no đuoc chuyen thanh "Vermont", vao khoang 1760. Nam 1777, Thomas Young đa gioi thieu ten nay trong van ban gui cu dan voi noi dung "Gui nhung cu dan cua Vermont, mot quoc gia tu do va đoc lap".


Lich su = Nguoi ban đia chau My =
Tu nam 8500 đen nam 7000 TCN, vao thoi điem co bien Champlain, nguoi My ban đia đa sinh song va san ban o Vermont ngay nay. Trong thoi ky co đai, tu thien nien ky thu 8 TCN đen 1000 TCN, nguoi My ban đia di cu quanh nam. Trong suot thoi ky Woodland, tu nam 1000 TCN đen nam 1600, ho thanh lap cac lang va mang luoi thuong mai, đong thoi phat trien cong nghe gom su va cung ten. Dan so cua ho vao nam 1500 CN đuoc uoc tinh la khoang 10.000 nguoi.
Trong thoi thuoc đia, voi viec thuc dan Phap cham tran nguoi ban đia va đinh cu tai đay, lanh tho bang nay chu yeu thuoc ve mot bo lac Abenaki đuoc goi la Sokoki, hoac Missisquois. Phan phia đong cua bang cung co the do cac dan toc Androscoggin va Pennacook chiem giu.
Ve phia tay, nguoi Missisquois canh tranh voi Iroquoian Mohawk, von tap trung tai thung lung Mohawk nhung co lanh tho rong lon, va cac dan toc Algonquin Mohican. Nhieu bo lac sau đo đa thanh lap Lien minh Wabanaki trong Chien tranh cua Vua Philip.Thuc dan Anh đa đanh bai va lam phan tan hau het cac bo lac Abenaki con song sot.


= Thoi thuc dan =

Nguoi chau Au đau tien đen Vermont đuoc cho la nha tham hiem nguoi Phap Jacques Cartier vao nam 1535. Vao ngay 30 thang 7 nam 1609, nha tham hiem nguoi Phap Samuel de Champlain đa tuyen bo lanh tho nay la mot phan cua nuoc Tan Phap. Nam 1666, nhung nguoi Phap đinh cu đa dung len Phao đai Sainte Anne tren Đao La Motte, khu đinh cu đau tien cua nguoi chau Au o Vermont.
Tran đong đat "du doi" nam 1638 o New Hampshire tap trung o Thung lung St. Lawrence va đuoc bao cao xay ra khap New England. Đay la su kien đia chan đau tien đuoc ghi nhan o Vermont. Nam 1690, mot nhom nguoi Anh-Ha Lan đinh cu o Albany thanh lap mot khu đinh cu va cho trao đoi taiChimney Point, 8 dam (13 km) ve phia tay cua Addison ngay nay.  Trong Chien tranh Dummer, khu đinh cu lau dai đau tien cua nguoi Anh đuoc thanh lap vao nam 1724 voi viec xay dung Phao đai Dummer . No đuoc thiet ke đe bao ve cac khu đinh cu gan đo cua Dummerston va Brattleboro.


Đia ly Vermont toa lac tai khu vuc New England cua Đong Bac My va co dien tich 9614 dam vuong (24.900 km²), khien no tro thanh tieu bang co dien tich lon thu 45. Đay la tieu bang duy nhat khong co bat ky toa nha nao cao hon 124 feet (38 m).  Đat đai bao gom 9.250 dam vuong (24.000 km²) va nuoc bao gom 365 dam vuong (950 km²), khien no tro thanh tieu bang thu 43 ve dien tich đat đai va thu 47 ve dien tich nuoc. Tong dien tich no lon hon El Salvador va nho hon Haiti . Đay la tieu bang duy nhat khong giap bien o New England, va no la vung cuc đong va nho nhat trong tat ca cac bang khong giap bien.
Cac day nui xanh o Vermont tao thanh mot cot song bac-nam chay hau het chieu dai cua nha nuoc, hoi phia tay cua trung tam cua no. O phia tay nam cua bang nam tren day nui Taconic .  O phia tay bac, gan ho Champlain , la thung lung Champlain mau mo. O phia nam cua thung lung la ho Bomoseen.
Bo phia tay cua song Connecticut đanh dau bien gioi phia đong cua tieu bang voi New Hampshire, mac du phan lon dong song chay trong lanh tho cua New Hampshire.  41% dien tich đat cua Vermont la mot phan cua luu vuc song Connecticut. 
Ho Champlain , co quan nuoc ngot lon thu sau o Hoa Ky, tach Vermont khoi New York o phia tay bac cua tieu bang. Tu Bac vao Nam, Vermont co đo dai 159 dam (256 km). Chieu rong lon nhat cua no, tu đong sang tay, la 89 dam (143 km) tai bien gioi Canada-My; chieu rong hep nhat la 37 dam (60 km) gan bien gioi tieu bang Massachusetts. Gia tri trung binh chieu rong 60,5 dam (97,4 km). Trung tam đia ly bang la khoang ba dam (5 km) ve phia đong cua Roxbury, trong Quan Washington. Co muoi lam cua khau bien gioi cua Hoa Ky o Vermont noi voi Canada.

Mot so ngon nui co đuong go voi he sinh thai nui cao quanh nam tinh te, bao gom Nui Mansfield, ngon nui cao nhat trong tieu bang; Killington Peak , cao thu hai; Camel's Hump, cao thu ba cua bang; va Nui Ap-ra-ham , đinh cao thu nam.  Cac khu vuc o Vermont do Dich vu Cong vien Quoc gia quan ly bao gom Cong vien Lich su Quoc gia Marsh-Billings-Rockefeller (o Woodstock ) va Đuong mon Danh lam thang canh Quoc gia Appalachia . 


Tham khao