Thuy chien Tonle Sap hay Chien tranh Khmer – Panduranga (tieng Phap: Bataille de Tonle Sap, tieng Khmer: សមរភូមិទនលេសាប) la mot bien co ngan dien ra trong nam 1177, đuoc ky uc hoa o di tich Angkor Wat va nhieu van bia Champa.  Su kien nay tuy chi gay tac đong xau nhat thoi cho nen van hoa Angkor nhung khoi mao cho giai đoan lui tan cua no.


Nguyen nhan Trong thoi ky đinh thinh suot the ky X đen XII, chu truong cua trieu đinh Kampuchea la vun boi nen van hoa cua minh, đong thoi tan luc mo rong cuong vuc ra toan khu vuc Trung-An. Vi the, cac thanh quoc tru phu o duyen hai Nam Trung Bo la mot trong nhung đich đen cua nguoi Kampuchea.
Ke tu nam 967, quoc gia Champa đa hoan toan phan ra; dai đat nay la Nam Trung Bo lai tro thanh che đo phong kien voi 5 tieu quoc tu tri, trong đo, Vijaya co vai tro nhu linh tu cua khong gian Champa, cac tieu quoc con lai phai phung cong xung than. Tuy khoi Champa chi gom nhung lanh đia nho yeu, nhung cuoc song rat phat đat nho quang đai giao thuong. Theo ky su cua nhieu khach tru Trung Hoa hoac An Đo, nguoi Champa luon ua thich phuc suc bang vang rong, tham chi thuong may lan vang vao ao quan. Vi le đo, duong nhu nguoi Champa phai tra gia đat cho chinh su thinh vuong cua minh.
Kampuchea duoi su cai tri cua Suryavarman II đat toi tot đinh huy hoang. Ngoi đen đo so nhat cua kinh đo Angkor đuoc xay dung trong 37 nam: Angkor Wat, la noi tho than Vishnu. Ong đa xam chiem đen noi hien nay la cuc Bac Lao, phia Tay thon tinh đuoc vuong quoc Haripunjaya (nay la Trung phan Thai Lan) va mot khu vuc phia vien Tay von thuoc vuong quoc Pagan, phia Nam lan đen vuong quoc Grahi (nay la tinh Nakhon Si Thammarat cua Thai Lan), phia Đong lan dan roi đo ho tat ca cac tieu quoc Champa.


Dien bien Khong con nhieu ky uc đuoc luu lai ve quang thoi gian đo ho cua Kampuchea, nhung viec bi tuoc đoat quyen tu tri đa khien nguoi Champa tuc gian. Tu cuc Nam, vi lanh chua co tuoc hieu Po Klong Garai (len ngoi vao nam 1167) đa trieu tap nhung ti tuong đang tin can nhat cua minh, kin đao chuan bi cho mot cuoc phan khang. Đieu ma ong tru lieu ban so chi la thua co hoi Vijaya suy yeu đe cat đut moi quan he bat binh đang voi thanh quoc nay; nhung thanh cong qua chong vanh truoc nhung ung pho kem coi cua Vijaya va ca đao quan chiem đong Kampuchea đa khien Po Klong Garai cho rang, đay la thoi co hi huu đe Panduranga vuon len thong tri khoi Champa. Muon vay, Po Klong Garai phai gay dung uy tin thong qua viec đuong đau voi đich thu truyen kiep cua nguoi Champa - tuc la trieu đinh Kampuchea - du thuc te la che đo bao ho khong lay gi lam khac nghiet.
Su may man đat đuoc cua Po Klong Garai la khi nguoi Kampuchea mai miet hoan tat đai cong trinh Angkor Wat cung hang loat đen đai trong khu vuc Angkor, trieu đinh đam chim trong hoan tiec hoac nhung cuoc tranh vi đam mau. Cac toan quan cua Po Klong Garai bi mat men theo con nuoc trien song Mekong đe tien vao cac khu vuc cu tru cua nguoi Kampuchea, khoang cach ngan tu Panduranga sang toi Angkor cung la mot thuan loi tiep theo cho Po Klong Garai.
Trong mot thoi điem chua ro vao nam 1177, lan đau tien nguoi Champa đung đo đe quoc Kampuchea ngay tren lanh tho Kampuchea. Luc luong thuy quan tinh nhue tu Panduranga gap phai mot đao quan moi met it thao luyen cua Kampuchea, đa gay ra mot cuoc chien kinh hoang o luu vuc ho Tonle Sap. Ban than vua Tribhuvanadityavarman bi giet noi tran tien khien đoi ngu roi loan, nhieu thuyen be tu huc vao nhau roi chim, so con song sot thi thao chay nguoc ve Yasodharapura. Po Klong Garai thua thang đa ha lenh toan quan ruoi thuyen len tan Siem Reap, quan tran thu tai đay cung vut thanh ma chay. Su kien nay đuoc mo ta ro ret tren nhung buc tuong Bayon va Banteay Chhmar.
Quan đoan Panduranga de dang tien vao đuoc kinh đo Yasodharapura. Po Klong Garai bo mac cho binh si thoa thue cuop boc, chem giet va hiep dam voi ly do tra đua cho thoi ky bi Kampouchea ap buc. Hau het khu vuc Yasodharapura, cung voi Angkor Wat bi quan Panduranga đot pha tan hoang, mai đen khi Jayavarman VII coi đuoc ach đo ho cua nguoi Champa thi đai cong trinh nay moi dan đuoc phuc hoi. Trong may nam sau su bien ho Tonle Sap, Kampouchea mat phan lon quyen tu tri, tro thanh đoi tuong bi chiem đong va ap buc tan te. Tu đia vi ke chong ach đo ho, Panduranga đa tro thanh the luc xam luoc.


Ket qua Mac du su kien thuy chien Tonle Sap cung voi cuoc tan pha kinh đo Yasodharapura khong truc tiep hoac ngay lap tuc lam sut giam nen van hoa Kampouchea, nhung no khien Kampouchea đanh mat uy the truoc chu hau va tam thoi đanh dau ket cho nhung cuoc tranh vi noi vuong đinh. Đoi voi Champa, đay la đieu kien thuan loi cho su tai thong nhat sau hai the ky phan ra, tuy rang hinh thai phong kien van đuoc bao tri. Tu luc nay, nen van hoa Champa doi han trong tam toi lanh đia Panduranga, đong thoi đua Po Klong Garai len đia vi linh tu cua toan khoi.
Nhung đe gianh đuoc phan thang, cung nhu duy tri su đo ho Kampouchea, Panduranga phai ganh qua nhieu hao ton. Boi vay, vao nam 1190, Jayavarman VII (len ngoi nam 1181) nho su tro luc cua Vidyanandana (vuong tu Vijaya, von bat man voi uy the cua Panduranga) đa quat khoi phan khang đuoc đao quan chiem đong Panduranga, von đa tro nen suy nhuoc trong thoi gian qua dai luu tru o Kampouchea. Chang nhung the, Jayavarman VII đuoi đuoc toi tan lanh tho Champa, qua đo khoi Champa lai thanh phien thuoc cua Kampuchea, nhung chi qua hinh thuc cong nap chu khong co quy che đong quan nhu truoc. Tu thoi điem nay, Kampouchea khong con kha nang gay anh huong đen cac tieu quoc Champa nua.
Ve phan Po Klong Garai, ong van đuoc cac đau thu kieng de va ne trong, đoi voi cac tieu quoc Po Klong Garai con lai thi Panduranga ton tai tuong đoi đoc lap suot gan mot the ky. Trong giai đoan tri vi sau, Po Klong Garai lo cung co uu the cua Panduranga bang viec thi hanh nhieu chinh sach an dan, nhat la dung cac cong trinh thuy loi lon đe cai tao nong nghiep, trinh đo cua quan luc cung lien tuc đuoc tang cuong đe giu vung lanh đia. Nho the, ca Kampouchea va Vijaya khong tim đuoc bat cu ke ho nao đe tra đua.


Phong hoa Le hoi đua ghe ngo von đa đuoc bien chep tu rat lau trong lich su Kampouchea cung nhu nhieu quoc gia lan can. Tren cac buc tuong tai kinh đo Angkor xay dung tu the ky 12 đa co tac canh cua le hoi đua ghe rat ro rang. Theo cac su lieu con luu trong Vien Phat hoc Campuchia, ngay tu thoi vua Jayavarman VII o the ky XII o ky nguyen Angkor ruc ro, nguoi Khmer đuoc cho la đa thang loi oanh liet trong thuy chien Tonle Sap voi nuoc lang gieng Champa. Chien thang nay (khoang sau cac nam 1177-1181) giai phong linh tho bi chiem đong cho nguoi Khmer va bat đau thoi ky hoa binh lau dai cho vuong quoc. Tuong truyen, đe ki niem chien thang nay, hang nam le hoi đua ghe đuoc tien hanh mot cach tung bung tren khap đat nuoc. Tren cac buc tuong cua thanh Bayon tai Angkor, nguoi ta đa tim thay nhung hinh anh khac tren đa mo ta thuy quan Khmer voi vua Jayavarman VII dung cam đang cam mot ngon giao va cung ten đung tren thuyen vua.


Tham khao Po Klong Garai
Tribhuvanadityavarman
Jayavarman VII
Angkor Wat


Lien ket = Tai lieu =


= Tu lieu =
Angkor Wat: Its Layout, Architecture nnd Components
Multimedia Resources of Angkor Wat March 2023
Angkor Wat and Angkor photo gallery by Jaroslav Poncar May 2010
Buckley, Michael (1998). Vietnam, Cambodia and Laos Handbook. Avalon Travel Publications. Online excerpt The Churning of the Ocean of Milk retrieved 25 July 2005