Ly Quy (chu Han: 李揆, 711 – 784), tu Đoan Khanh (端卿), nguyen quan Thanh Ky, Lung Tay , tich quan Huynh Duong, Trinh Chau , te tuong nha Đuong trong lich su Trung Quoc.


Khoi nghiep Quy la thanh vien cua nhanh Co Tang thuoc si toc ho Ly quan Lung Tay, nhung đa ngu cu o Huynh Duong nhieu đoi. Quy la chit (huyen ton) cua Cap su trung Ly Huyen Đao, mot trong 18 hoc si cua phu Tan vuong đau đoi Đuong; con trai cua Bi thu giam Ly Thanh Du.
Tu nho Quy thong minh hieu hoc, gioi Thuoc van. Cuoi nien hieu Khai Nguyen (713 – 741) thoi Đuong Huyen Tong, Quy đuoc cu Tien si, bo lam Tran Luu uy. Quy dang thu len hoang đe, đuoc tham gia ky thi van chuong đe gia nhap Trung thu, roi đuoc cat nhac bai lam Huu thap di. Sau đo Quy đuoc đoi lam Huu bo khuyet, Khoi cu lang, roi lam Tri tong tu bieu so. Sau đo nua Quy đuoc thang lam Tu huan Vien ngoai lang, Khao cong lang trung, roi lam Tri che cao.


Thang vi te tuong Quy theo Đuong Huyen Tong chay loan An Su ra Kiem Nam , đuoc bai lam Trung thu xa nhan.
Nam Can Nguyen đau tien (758) thoi Đuong Tuc Tong, Quy đuoc kiem chuc Le bo thi lang. Thai thuong hoang (tuc Huyen Tong) tro ve Truong An, muon cai tang cho Duong quy phi; Quy cho rang tuong si Long Vu quan tung giet chet Duong Quoc Trung, neu lam the se khien ho lo so. Vi the Thai thuong hoang phai sai Trung su bi mat cai tang.
Quy cho rang chu khao ra đe thi qua truc trac, nen nguoi trung tuyen chua han co tai va cung khong gioi lam van. Ngay tai truong thi Đinh, Quy dung Ngu kinh, cac bo su ket hop voi Thiet van (切韵) đe kiem tra thi sinh. Trong thoi gian vai thang, viec cai cach thi cu nhan đuoc nhieu loi khen ngoi, nhung chua xong thi Quy đuoc thang lam Trung thu thi lang, Đong Trung thu Mon ha Binh chuong su, Tap Hien đien Sung Van quan đai hoc si, Tu quoc su, phong tuoc Co Tang huyen ba.
Quy co ve ngoai đep đe, kheo đoi đap, moi khi trinh tau đeu la loi le khuyen can hoang đe. Đuong Tuc Tong tan thuong rang: "Đia vi, nhan tai, van chuong cua gia toc khanh đeu la hang đau bay gio." Nen nguoi đuong thoi khen la Tam tuyet, xin lam xa nhan cua ong. Bay gio Truong hoang hau sanh ra hoang tu Ly Thieu moi vai tuoi, muon tranh ngoi Thai tu voi Thanh vuong Ly Thuc. Nhan dip Quy vao gap, Tuc Tong hoi: "Thanh vuong la con đich truong lai co cong, nay đang đuoc ke tu, y khanh the nao?" Quy vai lay va ca ngoi rang: "Be ha noi nhu vay, la phuc cua xa tac, thien ha may lam, than khong kim đuoc phai chuc mung." Tuc Tong vui ve noi: "Y tram đa quyet roi." Ngay sau đo Thanh vuong đuoc lap lam Hoang thai tu. Tu đay Quy ngay cang đuoc hau đai va trong dung.
Nam Can Nguyen thu 2 (759), tong that đe nghi gia ton hieu "Duc thanh" cho Truong hoang hau, Tuc Tong hoi Quy, ong cho biet hau phi con song đuoc gia ton hieu xua nay chi co Vi hoang hau cua Đuong Trung Tong, khien hoang đe ca so, đinh chi viec nay. Kinh su nhieu giac cuop, co nguoi bi giet o nga tu, nem thay trong ngoi, khien huyen lenh (cua kinh thanh) chiu lot chuc; Ly Phu Quoc đang nam quyen, xin chon 500 ky binh cua Vu Lam quan đe tuan tra. Quy dang so phan đoi, cho rang 2 đoi quan Vu Lam – Kim Ngo co vai tro kiem che lan nhau, nay Vu Lam quan thay Kim Ngo quan tuan tra đem, neu co bien co se kho long che ngu; vi the yeu cau cua Phu Quoc bi bac bo. Nhung Quy e so quyen the cua Ly Phu Quoc, bat chap than phan, gap ong ta thi hanh le nhu con em đoi voi be tren, goi la "ngu phu" (cha nam, vi Phu Quoc la con trai thu 5 trong nha, đuoc nguoi đoi goi la "ngu lang").
Nam Thuong Nguyen đau tien (760), Hung vuong Ly Thieu mat, Quy đuoc cam co tiet, tuyen Sach menh, truy tang Thieu lam Cung Y thai tu.


Tram luan đen chet Quy o ngoi te tuong, lam viec đoc đoan, tuy kien thuc quang bac nhung tinh ham danh loi, nen bi nguoi đoi che bai. Anh trai cua Quy la Ly Giai cung co tieng tam, nhung chiu đinh tre o chuc vu nhan tan, mai khong đuoc thang tien. Đong nhiem te tuong voi Quy la Lu Nhan tuy khong co xuat than si toc, nhung gioi chanh su hon ong rat nhieu, sau khi chiu bai tuong, tu chuc vu Thai tu Tan khach đuoc ra lam Kinh Nam tiet đo su, nguoi ta khen ngoi lam. Quy so Lu Nhan đuoc tro lai, ben bi mat lenh cho nguoi do xet nhiem so cua ong ta, hong tim kiem loi lam. Lu Nhan cung bi mat dang so to cao viec lam cua Quy, khien Đuong Tuc Tong gian. Nam Thuong Nguyen thu 2 (761), Quy chiu biem lam Vien Chau truong su Đong chanh vien; chua qua 3 ngay, Ly Giai đuoc đoi thu chuc Tu mon Vien ngoai lang. Sau vai nam, Quy đuoc luong di lam Hap Chau thu su.
Khi xua Quy nam quyen, thi trung Mieu Tan Khanh nhieu lan tien cu Nguyen Tai vao chuc vu quan trong. Quy cay minh xuat than si toc, xem thuong Nguyen Tai xuat than ban tien, khong thu nhan, con noi voi Mieu Tan Khanh rang: "Ke si voc rong dang phuong khong chon dung, đua đau huou mat chuot lai xin quan chuc a?" Nguyen Tai nghe đuoc, ngam hon rat sau. Đen nay Nguyen Tai đuoc lam te tuong, con Quy đang chiu luu đay, ben tau cho ong lam Thi Bi thu giam, duong benh o Giang, Hoai. Quy khong con bong loc, khien gia đinh tro nen ngheo tung, ca tram nguoi phai an xin moi đu song. Quy troi dat qua hon 10 chau, quan vien noi nao khinh bac quay roi, ong lai doi đi, cu the luu lac ca thay 16 nam.
Nguyen Tai chiu toi chet (777), Quy đuoc tru lam Muc Chau thu su, roi vao trieu lam Quoc tu te tuu, Le bo thuong thu, nhung bi te tuong Lu Ky ghet. Đuong Đuc Tong chay loan Chu Thu ra Son Nam đao, vao thang 7 AL nam Kien Trung thu 4 (783), lenh cho Quy gia nhap su đoan đi Tho Phien ky ket minh uoc, bai ong lam Thuong thu Ta boc xa. Quy lay co tuoi đa cao, so chet giua đuong thi khong xong viec; Đuong Đuc Tong to ra thuong xot, nhung Lu Ky cho rang Quy am hieu trieu chinh, va lai phai ong đi thi sau nay nhung nguoi tre tuoi hon khong dam tu choi nua. Quy đen Tho Phien, co tu truong hoi rang: "Nghe noi trieu Đuong co Đe nhan nhan Ly Quy, la ngai phai khong?" Quy so hai ma o lai, nhan đo noi doi rang: "Ly Quy ay, sao chiu đen đay!?"
Ngay Giap Ty thang 4 AL nam Hung Nguyen đau tien (tuc ngay 17 thang 5 nam 784), Quy ve đen Phuong Chau thi mat, huong tho 74 tuoi, đuoc tang chuc Tu khong, viec tang do nha nuoc chu cap.


Tham khao Ghi chu