Tran Rach Gam – Xoai Mut (tieng Thai: การรบทีซากเกิม-สวายมต) la mot tran chien lon tren song dien ra vao đem 19 rang sang ngay 20 thang 1 nam 1785 giua lien quan Xiem – Nguyen va quan Tay Son tai khuc song Rach Gam – Xoai Mut, khi đo thuoc dinh Tran Đinh, xu Đang Trong; ve sau đoi thanh tinh My Tho, nay thuoc tinh Tien Giang, Viet Nam. Chi trong nua ngay, quan Tay Son do Nguyen Hue chi huy đa dung chien thuat phuc kich đe đanh tan luc luong quan Xiem đong gap đoi, bao ve đuoc chu quyen cua Đai Viet tai vung Nam Bo truoc đoi quan vien chinh Xiem La (nay la Thai Lan) do Nguyen Anh cau vien.


Nguyen nhan Nam 1771, ba anh em nha Tay Son la Nguyen Nhac, Nguyen Hue va Nguyen Lu đung day khoi nghia. Sau khi hai chua Nguyen (Nguyen Phuc Thuan va Nguyen Phuc Duong) bi giet nam 1777, chua moi la Nguyen Phuc Anh, du bi đanh thua nhieu lan, van co tap hop lai luc luong đe khoi phuc.
Thang 2 nam Quy Mao (1783), vua Tay Son la Nguyen Nhac sai hai em la Nguyen Hue va Nguyen Lu mang quan vao Nam Bo. Tuong Nguyen la Chau Van Tiep dung hoa cong chong ngan nhung khong đuoc. Thua tran, chua Nguyen Anh phai chay xuong Ba Giong (Đinh Tuong), con Chau Van Tiep phai men theo đuong nui qua Cao Mien roi qua Xiem cau vien.
Trong giai đoan nay nuoc Xiem La luc bay gio đang luc thinh vuong va nuoi tham vong chiem lay Cao Mien va Gia Đinh đe mo rong bo coi. Khi nghe Chau Van Tiep – mot be toi than tin cua chua Nguyen – đen cau cuu, vua Xiem la Rama I lien đong y.
Đuoc hua hen, Chau Van Tiep gui ngay mat thu bao tin cho chua Nguyen. Sau khi hoi đam voi tuong Xiem tai Ca Mau xong, vao thang 3 nam Giap Thin (1784), chua Nguyen qua đen thanh Vong Cac hoi kien voi vua Xiem. Đuoc tiep đai va giup đo, chua Nguyen to chuc lai luc luong.
Trong tap Ky yeu Hoi nghi khoa hoc lich su nhan ky niem 200 nam ngay chien thang Rach Gam – Xoai Mut tai Tien Giang vao thang 12 nam 1984, trong đo bai tham luan cua nha su hoc Phan Huy Le đanh gia, nhan xet nhu sau:

Trieu Mac thoa thuan voi nha Minh va cat đat cho giac. Chua Trinh bat luc đe cho nha Minh roi nha Thanh lan cuop nhieu dai đat bien cuong. Nguyen Anh cau cuu vua Xiem va cau ket voi chu nghia tu ban phuong Tay. Le Chieu Thong ruoc quan Thanh vao giay xeo đat nuoc.
Đay khong con la hanh vi ban nuoc cua tung phan tu phong kien ma la su phan boi dan toc cua cac the luc phong kien nam quyen thong tri. Giai cap phong kien đang trai qua mot qua trinh phan hoa sau sac, trong đo tung bo phan phong kien cam quyen, co tinh chat đai dien, đa phan boi loi ich dan toc va san sang cau ket voi giac. Ke thu cua đoc lap dan toc tim thay mot cho dua, mot luc luong noi ung ngay ben trong co cau xa hoi


Luc luong = Lien quan Xiem – Nguyen =
Theo hau het cac tai lieu su Viet thi sau khi nhan loi giup Nguyen Anh, thang 4 nam 1784, vua Xiem Rama I phai hai tuong Luc Con va Sa Uyen cung voi Chieu Thuy Bien (hay Ben, Ben, Chao Phraya Abhaya Bhubet) la nhiep chinh vuong Chan Lap than Xiem, đem hai đao bo binh tien sang Chan Lap đe tu đo, mo mot mui tien cong đanh phoi hop. Theo GS. Nguyen Khac Thuan thi đao bo binh nay gom khoang 3 van quan bo.
Ngay 25 thang 7 cung nam, vua Xiem sai chau la Chieu Tang lam chu tuong va Chieu Suong, lam tuong tien phong, thong linh 2 van quan thuy va 300 chien thuyen, tu Vong Cac vuot vinh Xiem La, qua nga Kien Giang sang giup.
Ngoai ra, chua Nguyen Anh cung tap hop đuoc mot so quan khoang 3, 4 ngan nguoi cho Chu Van Tiep chi huy voi chuc Binh Tay đai đo đoc va Mac Tu Sanh (hay Sinh) lam tham tuong dan đuong.
Theo nha nghien cuu Nguyen Duy Chinh, trich dan tai lieu lich su Xiem La thi:

Nhu vay, luc luong cua quan Xiem it nhat cung hon mot van nguoi, bao gom 5.000 đi theo đuong thuy va tren duoi 1 van đi theo đuong bo. Luc luong đo thuong xuyen đuoc tang vien boi quan Viet (canh quan thuy) va quan Chan Lap (canh quan bo). Canh quan bo do Phraya Wichinarong chi huy, đuoc tang vien boi quan Chan Lap gom 5.000 quan cua Chao Phraya Abhaya Bhubet (su Viet chep la Chieu Thuy Bien – mot nguoi Chan Lap lam quan cho Xiem) va 2 canh quan cua Phraya Rachasetthi va Phraya Thatsada khong ro quan so. Canh quan thuy do Chaofa Kromluang Thepharirak chi huy, đuoc tang vien boi quan cua chua Nguyen đi tu Xiem La ve cong voi cac canh quan khac nam san trong nuoc. Uoc tinh luc luong lien quan Xiem – Nguyen – Chan Lap co quan so it nhat la hon 2 van. Con so nay kha phu hop voi cac tai lieu su chinh thuc cua trieu Nguyen.


= Quan Tay Son =
Theo sach Mac Thi gia pha cua Vu The Dinh (cai đoi quan Nguyen), thi rieng thuy quan cua Nguyen Hue đa la 5 van. Tuy nhien, nhom tac gia sach Mot so tran quyet chien chien luoc thi cho rang đo la con so thoi phong đe giam bot su that bai nhuc nha cua quan Xiem – Nguyen. Xet luc luong va tinh hinh quan Tay Son luc đo (ke ca quan đon tru cua Truong Van Đa) chi len đen khoang 2 van la cung. Nhung ve trang bi vu khi, nhat la sung đai bac, quan Tay Son khong he thua kem quan Xiem.
Quan đoi Tay Son, ngoai bo binh con co tuong binh, ky binh va mot đoi thuy binh manh voi nhieu loai thuyen chien lon nho khac nhau. Trang bi cua quan Tay Son co nhieu đai bac cac co, đo la nhung đai bac cua quan chua Nguyen bi quan Tay Son chiem đuoc trong cac tran đanh, bao gom đai bac do quan chua Nguyen che tao va nhung đai bac do chua Nguyen mua cua cac cong ty phuong Tay. Chi rieng tran đanh ra Quang Nam giua nam 1774, quan Tay Son đa chiem đuoc 45 voi chien, 82 khau đai bac Ha Lan, Anh va 6 thuyen cho đay đan duoc.


Dien bien = Truoc tran chinh =

Thang 7 nam 1784, thuy quan Xiem đo bo len đanh lay Rach Gia (thuoc đao Kien Giang), tien đanh quan Tay Son cua Đo đoc Nguyen Hoa o Tran Giang (Can Tho), tien chiem cac mien Ba Thac (Srok Pra-sak, Soc Trang), Tra On, Sa Đec, Man Thit (hay Mang Thit, Man Thiet) roi chia quan đong giu. Tuong Tay Son la Truong Van Đa lien đem quan thuy tu Gia Đinh tien xuong Long Ho (Vinh Long) đe ngan can.
Ngay 30 thang 11 nam 1784, Đai đo đoc Chu Van Tiep, vi thong thao đia hinh dan quan đi truoc. Ong cho quan vao song Man Thit, thi bi Tien quan Chuong co Tay Son ten la Bao (Chuong tien Bao) đua quan ra vay đanh va giet chet.
Mat đai tuong, chua Nguyen Anh lien cho quan đanh gap vao cuu vien, chem chet Chuong tien Bao cung nhieu quan Tay Son. Xet thay quan it, khong chong choi đuoc, pho ma nha Tay Son la Truong Van Đa cho quan lui ve giu Long Ho. Quan Xiem đi đen đau cuop boc đen đay, Nguyen Anh du bat binh nhung khong can thiep đuoc vi đa mat Chu Van Tiep, nguoi lien lac chinh giua hai ben Xiem-Nguyen.
Chu Van Tiep tu tran, Le Van Quan đuoc cu len thay, lien cho quan tien đanh luy Ba Lai (Ben Tre) va Tra Tan (Đinh Tuong). Trong tran Ba Lai, Chuong co quan Nguyen la Đang Van Luong bi tuong Tay Son la Nguyen Van Kim chem chet, tuong Quan cung bi Le Van Ke chem trong thuong. Ke tu đo, bo chi huy lien quan cho đong quan doc theo song Tien, tu cu lao Nam Thon tro len huong My Tho va đat đai ban doanh tai cu lao nay.

Cuoi nam 1784, Truong Van Đa sai Đo uy Đang Van Tran ve Quy Nhon bao ro tinh hinh nguy cap o phia Nam, vua Thai Đuc (Nguyen Nhac) lien cu Nguyen Hue lam tong chi huy đem đai binh vao chong ngan. Khoang đau nam Giap Thin (thang 1 nam 1785), thi binh thuyen Tay Son vao đen noi va đong o My Tho. Sau đo, tuong Nguyen Hue cu mot it quan mo nhung cuoc tap kich nho đe tham do.
Biet quan Xiem tham tan, Nguyen Hue cho nguoi đua tien cua sang mua chuoc, ban viec giang hoa, cot lam cho tuong Xiem chu quan va lam tang them moi hoai nghi cua chua Nguyen đoi voi quan Xiem. Nguyen Hue noi rang: "Quan Xiem chi tham cua, ta lay loi ma nhu thi the nao cung đuoc viec". Nho ke muu đo, ma Nguyen Hue co đu thoi gian đe nghien cuu đia hinh va bo tri mot tran quyet chien.
Ngoai moi nghi ngo tren, cang o gan nhau thi mau thuan giua quan Nguyen, quan Xiem va nhan dan Đai Viet cang tro nen sau sac. Quan Xiem cay minh la ke cuu giup Nguyen Anh nen đan ap, cuop boc nhan dan, khinh man ca chua Nguyen va quan Nguyen. Sach "Hoang Viet hung long chi" chep: "Quan Xiem tan bao, đi đen đau đeu cuop boc, bat bo; nen dan chung ta than oan ghet". Theo Mac Thi gia pha, tuong Xiem la Chieu Tang, Chieu Suong khi đanh Ba Lai đa "giet hai nhan dan va cuop boc vang bac, cua cai khong biet bao nhieu ma ke". Vua Xiem ve sau nay cung phai thua nhan: "Hai ten suc sinh Chieu Tang va Chieu Suong lam viec kieu cang, hung han, vao sau đat giac, khong tuan lenh quoc vuong (chi Nguyen Anh), tan hai nhan dan nuoc ay...". Theo loi vua Xiem thi tuong Xiem đa dung chien thuyen cho ve nuoc rat nhieu con gai, vang bac, cua cai cuop đuoc o nuoc Viet.
Trong thu đe ngay 25 thang 1 nam 1785, chua Nguyen Anh phai than phien voi giao si J. Liot rang:

Đai Nam thuc luc thi chep:

Luc luong cua Nguyen Anh khong co bao nhieu, tat ca đeu phai dua vao quan Xiem. Do nhung hanh đong tan bao cua quan Xiem khien nhan dan phan no, Nguyen Anh mat dan tin tuong vao quan Xiem. Cuoi nam 1784, khi quan Xiem con đang đanh Nam Bo thi Nguyen Anh đa bat đau mo đuong cho su can thiep cua tu ban Phap. Thang 11 nam 1784, Nguyen Anh nho giam muc Ba Đa Loc – sang cau vien nuoc Phap. Ba Đa Loc đa đem Hoang tu Canh lam "con tin" đe đi sang Phap cau vien.


= Tran chinh =

So sanh luc luong, biet khong the nao đanh thang vao Sa Đec hay Tra Tan đuoc, Nguyen Hue lien đi xem xet đia hinh, tham do long dan o đay va tim hieu điem manh, yeu cua đoi phuong. Cuoi cung, ong quyet đinh chon khuc song My Tho tu Rach Gam đen Xoai Mut, cach My Tho khoang 12 km, lam tran đia quyet chien.
Đoan song nay đuoc Nguyen Hue dua tren nhieu tinh toan. No dai khoang 7 km, long song rong, đu đe don hang tram chien thuyen quan Xiem. Đong thoi, voi su ket hop tu nhien giua hai con song nho Rach Gam, Xoai Mut, song Truoc, song Sau voi đia the hai ben bo song My Tho va cu lao Thoi Son, rat thuan loi trong hoat đong tac chien mai phuc. Nguyen Hue triet đe loi dung đia hinh, tao lap the tran mai phuc hiem hoc. Theo đo, thuy quan va thuyen chien Tay Son đuoc giau kin tren hai song Rach Gam, Xoai Mut va song Sau; phao binh va bo binh đuoc bo tri bi mat o hai ben bo song My Tho va tren cu lao Thoi Son. Khi quan Xiem – Nguyen lot vao song Truoc, thuy binh Tay Son tu hai con song nho Rach Gam va Xoai Mut se tien ra đanh "chan đau, khoa đuoi", don thuyen đich vao khu vuc lua chon. Hang tram thuyen chien bi don vao 1 khuc song thi khong the co đong ne tranh, se tro thanh muc tieu de dang cho luc luong phao binh Tay Son mai phuc san tren bo. O tren bo, bo binh Tay Son se phoi hop đanh "thoc" vao ben suon đoi hinh đich, chia cat ra nhieu mang đe tieu diet.
Sau khi bi mat cho quan va tau chien an nau o cac noi hiem yeu, Nguyen Hue lenh cho quan đen khieu khich. Lap tuc, Chieu Tang giao Sa Uyen o lai giu đai ban doanh, cu Luc Con dan bo binh men theo ta ngan song Tien đe cung phoi hop; con ong cung voi tuong tien phong la Chieu Suong, dan hang tram thuyen chien tien xuong My Tho, noi đat đai ban doanh cua Tay Son.
Đem ngay 18 thang 1 nam 1785 (ngay 8 thang Chap nam Giap Thin), loi dung con nuoc đang xuoi, ca hai đao thuy bo quan Xiem cung ram ro tan cong.
Đen khoang đau canh nam ngay 19 thang 1 nam 1785, đoan thuyen chien cua đich lot vao tran đia mai phuc cua quan Tay Son o Rach Gam – Xoai Mut, tuc thi phao lenh tan cong cua Tay Son no vang. Mo đau tran đanh, hai đoi thuy binh Tay Son tu Rach Gam – Xoai Mut bat ngo lao ra, chan đanh hai đau, don quan đich vao vong vay đa bo tri san. Đong thoi, tu hai bo song Tien (đoan Rach Gam-Xoai Mut) va doc bo cu lao Thoi Son, bai Ton, con Ba Kieu, Rung Dua... cac đai bac cung phao hoa ho cua bo binh Tay Son ban ra du doi vao khuc giua đoan thuyen đich luc bay gio đang bi un lai.
Đong loat, đoan thuyen Tay Son tu Rach Gam – Xoai Mut tu trong nhung nhanh rach nho chay quanh cac con bai, nhanh chong keo ra chan đanh đau. Mot đoan thuyen Tay Son khac an nau sau cu lao Thoi Son, xong ra đanh manh vao hong (nham chia cat đoi hinh) va đanh chan đuong lui, don đoan thuyen cua đoi phuong vao the tien thoai luong nan. Cung luc ay, quan Tay Son cho nhung thuyen nhe cho đay nhung vat lieu de chay đam thang vao nhung chien thuyen đang roi loan lam cho so bi chim, so bi chay...
Quan Tay Son, thuy bo phoi hop voi nhau, khep chat vong vay, tieu diet quan đich het mang nay đen mang khac. Duoi su chi huy va đoc chien cua Nguyen Hue, quan Tay Son lao vao cuoc chien đau quyet liet. Mot vien tuong quan Nguyen ve Long Ho ke cho Mac Tu Sinh biet: "Nguyen Hue đoc chien o phia sau, ra lenh lieu chet đanh, quan si nao khong quyet chien thi chem ngay đe lam ran. Vi the cac tuong si đeu lieu, khong nghi gi đen tinh menh... tien cong rat la manh liet".
Troi vua rang sang thi chien cuoc cung vua dut. 300 chien thuyen va 2 van thuy binh cua Xiem cung mot so quan cua chua Nguyen, khong đay mot ngay, đa bi quan Tay Son pha tan. Hai tuong Chieu Tang, Chieu Suong chay tron ve Sa Đec, bi truy kich, lai hoi ha cung Sa Uyen dan vai nghin tan quan chay bo sang Chan Lap roi ve Xiem.
Rieng chua Nguyen Anh thi đa som bo chay khi thay giao tranh no ra. Theo "Đai Nam chinh bien liet truyen", khi Nguyen Anh vua thay "the giac manh liet, khong the chong noi" (Mac Thi gia pha) thi đa voi va cung đoan tuy tung rut chay theo song Tra Luat ra song Tien roi tim đuong sang Tran Giang (Can Tho). Theo Đai Nam thuc luc: luc nay chi con co 10 nguoi chay cung Nguyen Anh la Tran Phuoc Giai, Nguyen Van Binh, Le Van Duyet,... Tai Long Ho, Mac Tu Sinh đua 3 chiec thuyen con lai đe đon chua Nguyen chay sang Ha Tien. Tan quan dan dan nhom hop lai, chay theo Nguyen Anh co hon 200 nguoi va 5 chiec thuyen chay ra đao Tho Chau, Co Cot roi lai tron sang Xiem.
Con quan cua chua Nguyen thi tan tac moi nguoi mot nga. Vien cai co chi huy quan thuy la Nguyen Van Oai bi chet tai tran. Nhung vien tuong khac nhu Nguyen Van Thanh, Ton That Huy, Ton That Hoi... moi nguoi cung chi con dam chuc quan.


= Sau tran =
Chieu Tang, Chieu Suong cung voi mot so tan quan tron đuoc len bo bac song My Tho, phai lieu chet đanh pha đe mo đuong chay len Quang Hoa roi qua đat Chan Lap ve Xiem. So tan quan song sot chay theo Chieu Tang, Chieu Suong co khoang vai nghin nguoi. Ngay 4 thang 2 nam 1785, vua Xiem nhan đuoc tin bai tran, voi phai Phi-Nha Xuan đem 10 chiec thuyen đi cuu tan quan chay tron bang đuong bien. Khi gap mat, tan quan tra loi Phi-Nha Xuan: "Chieu Tang đai bai, đa theo đuong bo Cao Mien chay tron đe thoat nan. Chung toi bi thua o phia sau khong biet đuong bo thap tu that sinh the nao, may cuop đuoc mot so thuyen cua dan, chay tron ve đay"
Trong lan chay thao than nay, Nguyen Anh va đoan tuy tung lai lam vao canh rat kho so, co luc can ca luong an, tuong Nguyen Van Thanh phai đi an cuop, bi nguoi dan đanh trong thuong, suyt chet. Nguyen Anh cung phai an com ngo va co luc met moi, kiet suc qua phai nho nguoi tuy tung cong chay. So quan ban bo cua Nguyen Anh co khoang 4 nghin thi chi con hon 800 nguoi chay thoat sang Xiem, trong đo co 200 chay tron theo Nguyen Anh va 600 chay theo Le Van Quan. Ngay 25 thang 1 nam 1785, Nguyen Anh sai Mac Tu Sanh va Chanh co Trung sang Xiem bao tin that tran.
Đen khi cac tuy tuong dan tan quan tim đen, ca đoan moi keo nhau ra song o đao Tho Chu. Trong buc thu gui cho giao si Li-o sau ngay sau tran Rach Gam – Xoai Mut, Nguyen Anh ke "Chung toi vua bi thua tran, tat ca quan linh đeu bi tan vo"
Thang 3 nam At Ty (1785), quan Tay Son đen truy đuoi, chua Nguyen cung voi khoang 200 quan tuong va 5 chiec thuyen lai phai chay sang đao Co Cot, roi sang Xiem.
Su nha Nguyen la Quoc trieu chinh bien toat yeu chep: 

Tuong Xiem la Chieu Tang, Chieu Suong khong biet đia ly, lai quen thang tran luon, lien keo quan thang xuong My Tho, gap quan phuc binh chan đanh, quan Xiem thua, theo đuong nui Chan Lap chay ve...Thang 4 nam At Ty (1785), ngai (Nguyen Anh) đen thanh Vong Cac, vua Xiem hoi su trang bi thua. Ngai noi het chuyen Tang, Suong tan bao, dan ta than, nen thua. Xiem vuong gian lam, muon chem Tang, Suong, ngai lai hoa giai...Xiem vuong moi nguoi gian.
Chinh su cua nha Nguyen, du đuoc viet voi quan điem ung ho Nguyen Anh, phe phan Nguyen Hue cung phai thua nhan:

Vua Xiem Chakri I goi Chieu Tang, Chieu Suong la "ngu hen, kieu cang, hung han đen noi bai tran lam bai binh, nhuc quoc".
Sau đo, Nguyen Phuc Anh xin vua Xiem cho ra o Đong Khoai, ngoai thanh Vong Cac. O đay, đoan chua Nguyen lo khan hoang, lam ruong, đon cui...đe nuoi nhau. Con Nguyen Hue, sau khi đanh dep xong, lien đem đai quan ve Quy Nhon, cu Đo đoc Đang Van Tran o lai giu Gia Đinh.


Nhan xet Trich nhan xet:

Trai qua 14 nam, ke tu ngay khoi su cho toi nam 1785, nghia quan Tay Son đa gianh đuoc nhieu chien thang lon, nhung chua co chien thang nao nhanh gon, lon lao va ruc ro bang chien thang Rach Gam-Xoai Mut. Chi trong thoi gian mot ngay, quan đoi Tay son đa tieu diet gon nhieu van quan Xiem-Nguyen, đat toan bo lanh tho Đang Trong duoi quyen kiem soat cua minh. Trong tran quyet chien nay, Nguyen Hue đa loi dung đia hinh, van dung chien thuat mot cach khon kheo. Đac biet, ong đa kheo leo ket hop quan thuy va quan bo đe cung tan cong, đanh đoi phuong tren ca bon mat, nhung chu luc la đanh that manh vao suon đich. Xet toan cuc, cuoc tien cong tren co y nghia chinh tri, quan su rat to lon; no co tac dung quyet đinh đoi voi cuoc dien o mien Nam.
Khong the tan cong đoi phuong o Tra Tan, vi đay la mot ban doanh tap trung đong quan va đuoc phong bi chat che, trong khi quan cua Tay Son it hon han ve so luong. Hon nua trong tinh hinh ca nuoc luc bay gio, đoi hoi Nguyen Hue phai đanh nhanh giai quyet nhanh. Boi ke thu nguy hiem cua Tay Son khong phai chi co lien quan Xiem-Nguyen o Gia Đinh ma con co quan chua Trinh o Thuan Hoa. Tien cong vao Tra Tan, cuoc chien đau chac chan se ac liet va keo dai. Nhu vay, quan chu luc tinh nhue cua Tay Son bi giam chan o phia Nam. Rat co the, khi ay quan Trinh chop lay thoi co đanh vao Quy Nhon. Phai đong thoi đoi pho voi hai ke thu o hai phia, quan Tay Son chac chan se bi phan tan luc luong. Đo la nhung ly do vi sao Nguyen Hue khong mo cuoc tien cong vao đo, ma chu truong nhu đich ra khoi can cu, keo ho đen mot đia hinh co loi cho quan minh, đe tieu diet gon bang mot tran thuy chien.
Đai ta Nguyen The Vy, Hoc vien Chinh tri nhan xet: "Thang loi cua tran Rach Gam – Xoai Mut cho chung ta thay tai thao luoc cua thien tai quan su Nguyen Hue, tu viec chon hinh thuc tien cong đich đang van đong, lua chon khu vuc tac chien, đen van dung thu đoan keo đich ra xa can cu đe tieu diet – the hien net đac sac cua nghe thuat quan su Viet Nam."
Trong tap Ky yeu Hoi nghi khoa hoc lich su nhan ky niem 200 nam ngay chien thang Rach Gam – Xoai Mut tai Tien Giang vao thang 12-1984, trong đo bai tham luan cua nha su hoc Phan Huy Le đanh gia, nhan xet nhu sau: "Cuoc khang chien chong quan xam luoc Xiem đuoc bon phong kien phan boi Nguyen Anh tiep tay, la cuoc đau tranh bao ve đoc lap dan toc... Quan xam luoc lai đuoc Nguyen Anh dan đuong va đuoc cac the luc phong kien phan đong ben trong, nhat la tang lop đai đia chu o Gia Đinh ung ho. The ma voi chien thang Rach Gam – Xoai Mut, quan Tay Son đa nghien nat quan cuop nuoc va ban nuoc bang mot tran tieu diet sam set... Đo la mot chien cong lon, oanh liet đau tien cua nhan dan mien Nam, bat chap nhung kho khan, phuc tap cua hoan canh lich su va su phan boi cua be lu phong kien trong nuoc"


Anh Xem them Khu di tich chien thang Rach Gam – Xoai Mut
Gia vo rut lui


Sach tham khao Quoc su quan trieu Nguyen, Quoc trieu chinh bien toat yeu. Nha xuat ban Van Hoc, 2002.
Ngo Giap Đau, Hoang Viet hung long chi. Nha xuat ban Van Hoc, 1993.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc, Nha xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968.
Pham Van Son, Viet su tan bien (quyen 3), Sai Gon, 1959.
Ta Chi Đai Truong,Viet Nam thoi Tay Son, lich su noi chien 1771-1802. Nha xuat ban Cong an nhan dan, 2007.
Phan Huy Le, Bui Đang Dung, Phan Đai Doan, Pham Thi Tam, Tran Ba Chi, Mot so tran quyet chien chien luoc trong lich su dan toc ta (goi tat la Mot so tran quyet chien chien luoc). Nha xuat ban Quan đoi Nhan dan, 1998.
Nguyen Khac Thuan, Danh tuong Viet Nam (tap 3). Nha xuat ban Giao duc, 2005.
Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung,Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha xuat ban Quan đoi nhan dan, 1976.
Truong Huu Quynh, Phan Đai Doan, Nguyen Canh Minh, Đai cuong Lich su Viet Nam (tap 1). Nha xuat ban Giao duc, 2007.
Pham Viet Trung-Nguyen Xuan Ky-Đo Van Nhung, Lich su Campuchia. Nha xuat ban Đai hoc & THCN, 1982.
Nguyen The Long (2005). Bang giao Đai Viet: Trieu Tay Son bang giao voi cac nuoc phia Nam, Tay, Tay Nam va hai đao quan he voi cac nuoc phuong Tay, Nhat. NXB Van hoa-thong tin.
Tran Hai Phung, Luu Phuong Thanh (1994). Lich su Sai Gon, Cho Lon, Gia Đinh khang chien, 1945-1975. NXB Thanh pho Ho Chi Minh.


Chu thich Lien ket ngoai Khu di tich chien thang Rach Gam-Xoai Mut Luu tru ngay 2 thang 12 nam 2010 tai Wayback Machine
Chien thang Rach Gam-Xoai Mut (1785) Luu tru ngay 26 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine