Phat giao (tieng Han: 佛教 - tieng Phan: बुदध धरम - IAST: Buddha dharma, Tieng Anh: Buddhism) hay đao Phat la mot ton giao đong thoi cung la mot he thong cua triet hoc co nguon goc tu An Đo bao gom mot loat cac giao ly, tu tuong triet hoc cung nhu tu tuong cung tu duy ve nhan sinh quan, vu tru quan, the gioi quan, giai thich hien tuong tu nhien, tam linh, xa hoi, ban chat su vat va su viec; cac phuong phap thuc hanh, tu tap dua tren nhung loi day ban đau cua mot nhan vat lich su co that ten la Tat-đat-đa Co-đam (悉達多瞿曇, सिदधारथ गौतम, Siddhartha Gautama) va cac truyen thong, tin nguong đuoc hinh thanh trong qua trinh truyen ba, phat trien Phat giao sau thoi Tat-đat-đa Co-đam.
Tat-đat-đa Co-đam thuong đuoc goi la But, Phat Thich Ca hay Đuc Phat hoac "nguoi giac ngo", "nguoi tinh thuc". Theo nhieu cac tai lieu kinh đien cua Phat giao, cung nhu cac tai lieu khoa hoc va khao co đa chung minh rang, Phat đa song va thuyet giang o vung đong bac An Đo ngay nay tu khoang the ki thu 6 TCN đen the ki thu 5 TCN. Sau viec Đuc Phat nhap niet-ban (nibbana) đuoc khoang hon 100 nam, khi Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu hai dien ra thi Phat giao bat đau phan hoa ra thanh nhieu nhanh va nhieu he tu tuong khac nhau, voi nhieu su khac biet, mac du cung co xuat phat tu tu tuong cua Phat giao Nguyen thuy cua Đuc Phat. Ngay nay co ton tai ba truyen thong Phat giao chinh o tren the gioi.

Phat giao Nam truyen (Nam tong): truyen thong Phat giao đuoc truyen tu Nam An đen Sri Lanka, theo đuong bien truyen đen khu vuc Đong Nam A. Đai bieu lon nhat cho truyen thong nay la Thuong toa bo, voi he kinh đien Pali đuoc coi la bao ton gan nhat voi triet ly nguyen thuy cua Phat giao.
Phat giao Bac truyen (Bac tong): truyen thong Phat giao đuoc truyen tu Bac An đen Trung A, theo Con đuong to lua truyen đen Trung Quoc, lan sang Nhat Ban, Trieu Tien va Viet Nam. Truyen thong nay lay tu tuong Đai thua lam chu đao, nen no con goi la Phat giao Đai thua, voi he kinh đien Sankrit - Han ngu đo so, phong phu.
Phat giao Mat truyen (Mat tong): cung đuoc truyen qua Trung A, qua Con đuong to lua đen Tay Tang, sau đo lan sang Mong Co, Nepal va Bhutan. Chiu anh huong tu tuong Chan ngon, tieu bieu la he phai Kim cuong thua, su dung he kinh đien Tang ngu la chinh.
Phat giao Nam tong thi phat trien manh o Sri Lanka va Đong Nam A (Campuchia, Mien Đien, Lao, Thai Lan, Mien Nam Viet Nam). Phat giao Bac tong thi phat trien manh o Đong Bac A (Trung Quoc, Trieu Tien, Nhat Ban, Đai Loan,Viet Nam) va bao gom nhieu phan nhanh nho hon nhu Tinh đo tong, Thien tong,... Con Phat giao Mat tong thi phat trien o Tay Tang, Mong Co, Nepal va Bhutan. Mac du phat trien chu yeu o chau A, nhung hien nay Phat giao đuoc tim thay o khap the gioi. Uoc tinh so nguoi chinh thuc theo Phat giao (đa lam le Quy y Tam bao) vao khoang 350 trieu đen 750 trieu nguoi, tuy nhien so nguoi chua chinh thuc theo Phat giao nhung co niem tin vao Phat giao con đong hon con so đo rat nhieu, co the đat toi 1,5 ty nguoi. Chang han nhu Trung Quoc voi hon 1,4 ty dan thi phan lon dan so tin mot phan hoac toan bo giao ly Phat giao va thuong đi chua le Phat, du tren giay to tuy than thi ho khong đuoc xac đinh la tin đo Phat giao.
Phat giao so khoi la duy ly va co tinh vo than, huong con nguoi đen nhan thuc chan ly, hay con goi la tinh thuc, giac ngo. Phat nguyen tieng Phan la Buddha, Bud la giac (biet, nhan thuc), dha la nguoi - nghia la nguoi hieu biet. Đuc Phat la mot nhan vat lich su co that ten la Tat-đat-đa Co-đam (625 - 545 TCN) va theo Phat giao Nam tong thi ong đa dung 45 nam cuoc đoi (con theo Phat giao Bac tong la 49 nam cuoc đoi) đe đi khap mien bac An Đo đe truyen ba triet ly. Mac du vay, theo y niem nguyen thuy cua Phat giao, Phat la mot con nguoi đa giac ngo nghia la đa đat đuoc su nhan thuc đung đan ve ban nga va the gioi xung quanh nen đa đuoc giai thoat. Ai cung co the tro thanh Phat neu nguoi đo tu su dung tri tue cua minh đe nhan thuc đung đan ban nga va the gioi xung quanh do đo đuoc giai thoat. Khi đa vuot qua su vo minh, con nguoi giac ngo tro thanh Phat va đuoc giai thoat. Phat giao khong theo chu nghia duy vat, cung khong theo chu nghia duy tam va khuon mau cac quan điem chu quan khac.
Cac truong phai Phat giao khac nhau o quan điem ve ban chat cua con đuong đua đen giac ngo đe đuoc giai thoat, tinh chinh thong cua cac bai thuyet giang va kinh đien, đac biet la o phuong thuc tu tap. Vi huong đen viec nhan thuc đung đan ban nga va the gioi khach quan nen he thong triet ly Phat giao chua đung nhieu quan điem ban the luan va nhan thuc luan. Sieu hinh hoc trong triet hoc Phat giao đa phat trien đen mot trinh đo cao. Phuong Tay dich giac ngo thanh khai sang (enlightenment) vi trong triet hoc phuong Tay, khai sang la tu su dung tri tue cua minh đe nhan thuc đung đan the gioi, tuong đuong nhu giac ngo trong Phat giao. Cung nhu Nho giao, Lao giao va triet hoc phuong Tay hien đai, Phat giao la mot he thong triet hoc mang tinh khai sang nham huong con nguoi đen Chan - Thien - My.


Lich su Phia đong bac cua tieu luc đia An Đo la day nui Hy-ma-lap-son (Himalaya) cao lon va dai tao nen mot hang rao co lap cac vung binh nguyen cua xu nay voi cac vung con lai. Đe lien lac voi ben ngoai thi chi co con đuong nui xuyen qua Afghanistan. Khoang 3000 nam TCN, nguoi Dravidian ban đia xay dung nen nen van minh co xua nhat o An Đo ven bo song An va song Hang. Sau đo, nguoi Aryan du muc đa dan mo mang va xam chiem cac vung lanh tho An Đo va lan rong ra hau het ban đao An Đo khoang 1000 nam TCN. Nen van hoa triet hoc chinh ngu tri thoi bay gio la van hoa Ve-đa (Vedas).
Van hoa Ve-đa nghieng ve sung bai nhieu than thanh cung nhu co cac quan điem duy tam va than bi ve the gioi va vu tru. Nhung su phat trien ve sau đa bien van hoa Ve-đa thanh Đao Ba-la-mon (Đao Brahmana) va phan hoa xa hoi thanh bon giai cap chinh trong đo đang cap Ba-la-mon (tang lop tang lu) la giai cap thong tri. Tu tuong luan hoi cho rang sinh vat co cac vong sinh tu thoat thai tu đao Ba-la-mon (hay som hon tu van hoa Ve-đa). Đao Ba-la-mon con cho rang ton tai mot ban chat chung cua van vat, đo la Đai nga (Brahman).
Ton giao gan lien voi no la triet hoc phat trien manh tai An Đo voi su xuat hien rat nhieu huong triet ly va cach hanh đao khac nhau va đoi khi phan bac nhau. Trong thoi gian truoc khi Phat giao xuat hien, đa co rat nhieu truong phai tu luyen. Cac xu huong triet hoc cung phan hoa manh nhu la cac xu huong, chu nghia khoai lac, ngau nhien, hoai nghi moi thu, huyen bi phap thuat, duy vat, duy tam, tu kho hanh, tu đuc hanh, tri niem chu, đoc tung kinh...

Phat giao đuoc Tat-đat-đa Co-đam, nguoi sang lap Phat giao, thuyet giang o mien bac An Đo vao the ky 6 TCN. Đuoc truyen ba trong khoang thoi gian 45 nam theo Phat giao Nam tong (hoac 49 nam theo Phat giao Bac tong) khi Đuc Phat con tai the ra đen nhieu noi, nhieu dan toc nen lich su phat trien cua Phat giao kha đa dang ve cac bo phai cung nhu cac nghi thuc, nghi le hay phuong phap thuc tap, tu hoc. Ngay tu buoi đau, Đuc Phat đa to chuc đuoc mot giao hoi voi cac gioi luat chat che. Tai An Đo, Phat giao co the đa bat đau suy tan tu the ki thu 7 va đao Phat that su bien mat tren đat An Đo tu đau the ki thu 13 boi su đan ap manh cua chinh quyen va quan Hoi giao ben ngoai. Mai đen giua the ki thu 20, phong trao chan hung Phat giao o An Đo moi bat đau nho cong cua 1 nha hoat đong chinh tri-xa hoi va nha kinh te hoc nguoi An Đo ten la Bhimrao Ambedkar. Tuy nhien, Phat giao lai phat trien manh o nhung nuoc lan can. Phat giao đuoc truyen ba tu An Đo sang Tay Tang, Trung Quoc, Đong Bac A va Đong Nam A. Nho vao tinh chat khai sang cung su uyen chuyen, linh hoat cua triet ly, Phat giao đuoc nhieu nguoi tiep nhan va co the thich nghi voi nhieu hoan canh xa hoi, nhieu tang lop giai cap, nhieu phong tuc tap quan o cac thoi ky, đat nuoc khac nhau, va do đo ngay nay Phat giao van tiep tuc ton tai va ngay cang phat trien rong rai tren toan the gioi ngay ca trong cac nuoc co nen khoa hoc tien tien nhu Hoa Ky, Canada, Uc va chau Au. Triet ly Phat giao phu hop voi tinh than khai sang cua chau Au nen nhieu nha triet hoc o đay chu y nghien cuu Phat giao va truyen ba no.
Ngay sau khi thanh đao duoi coi cay Bo-đe (Bodhi) o tai Bo-đe Đao Trang (Bodh Gaya) vao khoang giua sau the ki thu 6 TCN - co tai lieu cho đo la vao nam 590 TCN theo Phat giao Nam tong hay nam 595 TCN theo Phat giao Bac tong, Đuc Phat đa quyet đinh thuyet giang lai su hieu biet cua minh. Bai kinh đau tien ma Đuc Phat thuyet giang đo la Kinh Chuyen phap luan (Dhammacakkappavattana Sutta) giao hoa nhom co nam vi Ty-kheo (Bhikkhu) tro thanh A-la-han (Arahant): Kieu-tran-nhu (Kondanna) truong nhom, Vappa, Bhaddiya, Mahanama va Assaji tai vuon phong sinh nai ten goi Vuon Loc Uyen (Mrigadava) gan kinh thanh Ba-la-nai (Baranasi). 100 đe tu đau tien la nhung nguoi co quan he gan voi Đuc Phat đa hinh thanh Tang-gia (hay Tang Đoan, sangha) đau tien. Sau đo, nhung nguoi nay chia nhau đi khap noi va truyen ba them ngay cang nhieu nguoi muon theo thuc tap va tu hoc. Đe lam viec đuoc voi mot luong nguoi theo thuc tap va tu hoc ngay cang đong, Đuc Phat đa đua ra mot chuan muc cho cac đe tu co the dua vao đo ma thu nhan them nguoi đuoc goi la gioi luat. Gioi luat nay phan chinh la viec Quy y Tam bao (Nuong tua Ba ngoi bau cao quy) - tuc la chap nhan theo huong dan cua chinh Đuc Phat, nhung loi day cua Đuc Phat (Giao Phap), va cong đong nhung nguoi xuat gia thuc hanh theo loi day cua Đuc Phat (Tang Đoan).
Trong thoi Đuc Phat con tai the thi nhung nguoi xuat gia theo Phat giao đuoc tap hop trong to chuc đuoc goi la Tang Đoan, truc tiep đuoc su huong dan cua Đuc Phat ve giao phap va phuong thuc thuc hanh, tu tap. Tang Đoan la to chuc thong nhat, binh đang giua moi thanh vien khong phan biet gioi tinh, tuoi tac, than the, giai cap xa hoi va co muc tieu toi cao la đem lai giac ngo cho moi thanh vien. Gioi luat cua Tang Đoan dua tren nguyen tac tu giac. Trong cac ki hop, gioi luat đuoc neu len, sau đo thanh vien tu xet va nhan vi pham neu co. Nhung đieu le chinh đuoc đe cap la nhan nhuc, hanh thien tranh ac, tu chu va kiem che trong an noi va tinh tan. Nho vao to chuc co tinh binh đang va quy cu nen Tang Đoan tranh đuoc nhieu chia re. Ngoai nhung nguoi xuat gia, Đuc Phat con co rat nhieu đe tu tai gia hay cu si. Gioi cu si cung đuoc Đuc Phat thuyet giang va nguoc lai tham gia ung ho Tang Đoan ve nhieu mat. Khi Đuc Phat con tai the. Ong la mot nha triet hoc, mot vi chan su con cac tu si va quan chung nhan dan la hoc tro cua ong. Chi sau khi ong nhap niet-ban thi Phat giao moi hinh thanh voi he thong giao ly la nhung loi day cua Đuc Phat, giao hoi đuoc cac đe tu cua Đuc Phat thanh lap, giao chung la nhung nguoi tin vao loi day cua Đuc Phat va ton kinh Đuc Phat.
Sau khi Đuc Phat niet-ban thi Ton gia Ma-ha-ca-diep (Maha Kassapa) thay phan lanh đao giao hoi. Ong tap hop 500 vi Ty-kheo tai thanh Vuong-xa (Rajagaha) đe to chuc đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu nhat nham ket tap nhung loi day cua Đuc Phat. Tai ky ket tap nay giao luat Phat giao đuoc ton gia Uu-ba-li (Upali) ket tap va đuoc tang đoan chap thuan. Ton gia A-nan-đa (Ananda) ket tap giao phap va đuoc đai chung nhat tri. Ton gia A-nan-đa lan luot ket tap cac kinh Tang nhat, Tang thap, Đai nhan duyen, Tang Ky Đa, Sa mon qua, Pham Đong va nhung kinh Phat thuyet giang cho Ty-kheo, Ty-kheo Ni, Uu ba tac, Uu ba di, chu Thien va nhan loai. Nhung kinh dai kiet tap thanh mot bo goi la Truong A Ham, nhung kinh trung binh ket tap lai thanh mot bo goi la Trung A Ham. Nhung kinh noi cho nhieu đoi tuong nhu Ty-kheo, Ty-kheo Ni, Uu ba tac, Uu ba di va chu Thien ket tap thanh mot bo goi la Tap A Ham. Nhung kinh lan luot noi tu mot phap tang dan đen muoi mot phap ket tap thanh mot bo goi la Tang Nhat A Ham. Ngoai ra tap hop cac kinh bao quat nhieu van đe thanh mot bo goi la Tap Tang. Sau ky ket tap nay Luat tang va Kinh tang cua Phat giao co ban hinh thanh. Giao hoi giu nguyen cac hoat đong truyen thong cua minh cho đen ki ket tap kinh đien lan thu hai.
Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu hai dien ra sau khi Đuc Phat niet-ban khoang 100 nam do co su mau thuan ve gioi luat va tranh cai ve tinh khong hoan hao cua mot vi A-la-han. Su kien dien ra nhu sau, Truong lao Da-sa (Ya-za) trong lan tuan du đen thanh Ty-xa-ly (Vaishali) đa nhan thay cac Ty-kheo o đay thuc hien nhieu hanh vi vi pham gioi luat. Trong đo nghiem trong nhat la viec nhan vang bac cua thi chu cung duong. Ong noi nhu the nay voi nguoi dan va Ty-kheo o Ty-xa-ly: "cac nguoi khong nen cung thi tien, ta tung đich than theo Phat nghe phap, neu ai cau thi khong đung voi giao phap, cung nhu nhung ai cung thi khong đung voi giao phap, ca hai đeu đac toi". Cac vi Ty kheo o đay tu choi cho rang minh co toi, ho noi đo la nhung đieu chinh thich hop đoi voi van hoa va phong tuc noi đay, mau thuan khong the giai quyet va do vay ho quyet đinh truc xuat Da-sa. Da-sa sau đo đi đen nhieu vung đat khac nhau tap hop cac Truong lao va nhung nguoi am hieu phat phap nham muc đich xem xet cac hanh vi trai voi gioi luat la co the chap nhan đuoc hay khong. Ky đai hoi nay đanh dau su phan phai chinh thuc đau tien cua Phat giao thanh Truong lao bo va Đai chung bo. Đai hoi con co 2 ten khac la That bach ket tap va Ty-xa-ly ket tap vi cuoc ket tap dien ra tai thanh Ty-xa-ly voi su tham gia cua 700 vi A-la-han. Khi đai hoi ket thuc, truong lao Revata (Ly-ba-đa) ket luan: "Nhung gi khong do Phat che thi khong đuoc tuy tien che đinh, nhung gi do Phat đa che thi khong đuoc vi pham. Tang chung phai cham chi hoc tap nhung gi Phat đa truyen day".
Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu ba dien ra sau Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu hai đung 118 nam duoi su bao tro cua vua Asoka (A-duc), nghia la sau Đuc Phat niet-ban khoang 218 nam, tuc la khoang 325 nam TCN. Đai hoi keo dai khoang 9 thang duoi su chu toa cua Muc-kien-lien-tu Đe-tu (Moggaliputta-Tissa). Đia điem dien ra đai hoi la vuon Vien-lam (Uyyana), thanh Hoa-thi (Pataliputta), thuoc mien Trung An Đo. So nguoi tham gia đai hoi la 1000 nguoi. Muc đich cua đai hoi la ngan chan viec cac su đem giao luat ngoai đao giang cho tin đo, qua đo ngan chan ran nut trong Tang Đoan. The thuc ket tap cung giong hai lan đai hoi truoc. Sau khi ket tap, Muc-kien-lien-tu Đe-tu đa soan sach Thuyet-su (Kathavatnu) đe phan bac nghia ly cua cac phai ngoai đao đuong thoi. Mot cong viec quan trong khac cua Đai hoi nay la bien tap lai cac bo luan. Tu đo, kinh đien Phat giao đuoc he thong hoa đay đu thanh tam tang gom tang Luat, tang Kinh va tang Luan. Muc-kien-lien-tu Đe-tu giao cho đe tu pho bien tam tang nay sang 9 nuoc khac gom: Lankadipa (Sri Lanka), Suvannabhumi (Mon / Myanmar, Thai Lan), Himavanta (o Himalaya), Yona (Hy Lap)...
Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu tu la ten goi chung cho hai đai hoi ket tap kinh đien Phat giao tai Sri Lanka va Kashmir. Nam 25 TCN tai chua Thuparama o kinh đo Anuradhapura cua Sri Lanka phai Thuong toa bo to chuc đai hoi ket tap kinh đien. Cung co thuyet cho rang đai hoi nay dien ra vao khoang 400 nam sau khi Gautama qua đoi va đuoc vua Vattagamani bao tro. Lai co thuyet nua cho rang Đai hoi nay dien ra vao nam 232 TCN (nam Phat lich 313) thoi vua Devanampiya Tissa (tri vi: 307 TCN – 267 TCN, mat 267 TCN). Thanh qua cua cuoc ket tap nay cua phai Thuong toa bo la bo kinh đien bang tieng Pali, đuoc viet len la co va đuoc truyen ba sang xu cua nguoi Mon o Myanmar, Campuchia, Thai Lan, Lao ngay nay. Mot đai hoi khac đuoc phai Thuyet nhat thiet huu bo to chuc tai Kashmir dien ra vao khoang 400 nam sau khi Co-đam qua đoi (tuc khoang nam 78) tai thanh Kasmira nuoc Kushan duoi su bao ho cua vua nuoc nay la Kanishka. Chu toa đai hoi la Vasumitra (The Huu). So đai bieu la 500 nguoi. Muc đich cua đai hoi la he thong hoa lai cac bo luan cua phai Thuyet nhat thiet huu bo. Thanh qua cua cuoc ket tap cua phai Thuyet nhat thiet huu bo la 3 bo luan bang chu Phan gom 300 ngan bai ke va 9.6 trieu tu đuoc khac tren cac la đong.
Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu nam đuoc to chuc vao nam 1871 o Mandalay, Mien Đien duoi su bao tro cua vua Mindon. Ve du đai hoi co 2400 tu si Phat giao. Chu tri đai hoi la Thuong toa Pong Yi Sayadaw. Cac nha su noi tieng nhu Jagarabhivamsa, Narindabhidhaja, Sumangalasami đa tham du đai hoi. Ket qua ket tap la toan bo Tam tang đuoc viet tren 729 phien đa cam thach, moi phien đa cao hon 1,5 m va rong gan 1 m, khac chu đay ca hai mat. Luat tang khac tren 101 phien đa, Kinh tang tren 520 phien, va Luan tang tren 108 phien. Phan chu giai cua Tam tang đuoc khac tren 1774 phien đa khac. Cac phien đa nay đuoc vua cho luu tru o thap Mahalokamarakhin va thap Candamuni.
Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu sau dien ra tu ngay Phat đan 17 thang 5 nam 1954 đen ngay Phat đan nam 1956 o thu đo Yangon, Mien Đien. Đai hoi do Chinh phu Mien Đien bao tro. Cac đai bieu đen tu Mien Đien va cac nuoc co Thuong toa bo gom Campuchia, Lao, Thai Lan, Viet Nam, Sri Lanka, An Đo va Nepal. Chu toa Đai hoi la Nyungan Sayadaw. Nguoi neu nghi van ve kinh đien la Mahasi Sayadaw. Nguoi giai đap nghi van la Mingun Sayadaw (Bhadanta Vicittasara Bhivamsa). Cuoc van đap đuoc chu toa va 2500 tu si Phat giao theo doi, chat van va ghi chep. Kinh đien đuoc ket tap, xem xet, chu giai bang ba thu tieng Pali, tieng Myanmar, va tieng Anh. Cac kinh đien cua ky Đai hoi lan thu nam đuoc su dung lam can cu va đoi chieu voi cac ban kinh co cua Sri Lanka, Campuchia, Thai Lan va Hiep hoi Thanh đien Pali o Luan Đon.


Giao ly cot loi Tu bi va tri tue la hai tru cot trong giao ly Phat giao. Toan bo giao ly Phat giao nham huong con nguoi đen viec su dung tri tue cua minh nhan thuc the gioi đung nhu no that la đe tu đo song tu bi.
Toan bo giao phap cua Phat giao đuoc chua đung trong Tam tang (zh. 三藏, sa. tripitaka, pi. tipitaka, bo. sde snod gsum སྡ་སྣད་གསམ་) gom:

Kinh tang (zh. 經藏, sa. sutra-pitaka, pi. sutta-pitaka, bo. mdo sde`i sde snod མད་སྡའ་སྡ་སྣད་) bao gom cac bai giang cua chinh đuc Phat hoac cac đai đe tu. Kinh đien Phat giao (Tipitaka) đuoc phien dich tu tieng Pali va đuoc xem la gan gui voi loi Phat day nhat; gom nam bo: 1. Truong bo kinh (pi. digha-nikaya), 2. Trung bo kinh (pi. majjhima-nikaya), 3. Tuong Ung Bo kinh (pi. samyutta-nikaya), 4. Tang chi bo kinh (pi. anguttara-nikaya) va 5. Tieu bo kinh (pi. khuddaka-nikaya). Ngoai ra con co chu giai va phu chu giai.
Luat tang (zh. 律藏; sa., pi. vinaya-pitaka, bo. `dul ba`i sde snod འདལ་བའ་སྡ་སྣད་), chua đung lich su phat trien cua Tang-gia (sa., pi. sangha) cung nhu cac gioi luat cua nguoi xuat gia, đuoc xem la tang sach co nhat, ra đoi chi vai muoi nam sau khi Phat nhap Niet-ban.
Luan tang (zh. 論藏, sa. abhidharma-pitaka, pi. abhidhamma-pitaka, bo. mngon pa`i sde snod མངན་པའ་སྡ་སྣད་) — Phat giao nguyen thuy goi la A-ti-đat-ma hoac Vi dieu phap — chua đung cac kien thuc ve tam.
Tam tang con đuoc truyen lai tron ven nhat chinh la Tam tang tieng Pali. Theo lich su, Kinh tang va Luat tang bang tieng Pali đuoc viet lai trong lan ket tap thu nhat (nam 480 truoc Cong nguyen), trong đo Uu-ba-li noi ve Luat va A-nan-đa trinh bay giao phap. Nhung loi thuat lai cua hai vi đai đe tu nay đa tro thanh co so cua hai tang đo. Va tang vi dieu phap cung hinh thanh ngay sau đo.
Trong kinh Di Giao, truoc khi vao Niet ban, Phat Thich ca đe lai di huan: "Sau khi Nhu Lai diet đo roi, cac Ty kheo hay lay Gioi luat lam Thay". Trong tam tang phap bao (Tang Kinh, Tang Luat, Vi Dieu Phap), Phat coi Gioi Luat la đieu quan trong nhat đe duy tri đao phat - "Gioi luat con, Phat phap van con. Gioi luat khong con, Phat phap cung mat".
Kinh Phat cung ghi rang Đuc Phat tung tien tri giao phap cua ong se ton tai đuoc 5.000 nam roi se bi hoai diet. Boi qua thoi gian lau dai, cac the he tang ni - Phat tu sau nay ngay cang kho thuc hanh theo loi giao huan cua Phat, cac giao ly cung ngay cang bi pha tap hoac bi hieu nham. Dan dan đen thu cot yeu - nhung gioi luat thanh tinh - cung se khong con giu đuoc nua, khi gioi luat mat đi thi cung la luc đao Phat cung tieu hoai. Đay đuoc goi la thoi ky Mat phap. Su hoai diet nay cung đa tung xay ra voi giao phap cua tat ca nhung vi Phat trong qua khu. Phat Thich ca cung tien tri rang: trong mot tuong lai rat xa nua, khi đao Phat đa hoai diet va su ton tai cua Phat Thich Ca đa bi nhan loai lang quen tu rat lau roi, se co vi Phat ke tiep la Phat Di Lac xuat hien, mot lan nua truyen day lai đao Phat cho nhan loai.


= Tu Thanh Đe =
Co so tu tuong va cot loi cua triet ly Phat giao la Tu Thanh Đe. Bon chan ly giai thich ban chat cua su kho trong luan hoi (輪回), nguyen nhan cua su kho, va lam the nao đe giai tru đau kho. Neu nhu co mot ngon lua tu chay giua hu khong, vo nhan, vo duyen, vay thi khi muon dap tat ngon lua ay la đieu khong the nao, the nhung nguoc lai, trong thuc te ngon lua nao chay len cung co nhan, co duyen cua: chat đot, khong khi, v.v.. Khi chung ta loai bo cac đieu kien đo thi ngon lua cung tat, tuong tu nhu vay, Đuc Phat day O đoi thuc co kho đau (Kho đe), kho đau cung co nguyen nhan (Tap đe), kho đau co the dap tat (Diet đe), va Bat chanh đao - Trung đao la con đuong đua đen kho diet (Đao đe). Tu dieu đe la su nhan thuc đung đan cac loai kho đau, nguyen nhan dan đen kho đau, trang thai khong co kho đau va con đuong đe thoat đau kho. Con nguoi chi thoat khoi đau kho nho nhan thuc đung ve đau kho. Thoat khoi vo minh thi het đau kho. Đay la quan điem triet hoc mang tinh duy ly.

Kho đe (苦諦་), chan ly ve su Kho: đau tren than gom: sinh, lao, benh, tu; kho tam gom: song chung voi nguoi minh khong ua, xa lia nguoi than yeu, mong muon ma khong đuoc, chap vao than ngu uan. Kho đau la mot hien thuc, khong nen tron chay, khong nen phot lo, cung khong nen cuong đieu hoa. Muon giai quyet kho đau truoc tien phai thua nhan no, co gang phan tich no đe nhan thuc no mot cach sau sac.
Tap đe (集諦་), chan ly ve su phat sinh cua kho: kho đau đeu co nguyen nhan thuong thay do tham ai, san han, si me, chap thu. Can truy tim đung nguyen nhan sinh ra kho, nguon goc sau xa sinh ra kho trong sinh tu luan hoi la do vo minh va ai duc, nhung mat xich lien quan nam trong 12 nhan duyen.
Diet đe (滅諦), chan ly ve diet kho: la trang thai khong co đau kho, la mot su an vui giai thoat chan that, la mot hanh phuc tuyet voi khi cham dut duc vong va cham dut vo minh.
Đao đe (道諦), chan ly ve con đuong dan đen diet kho: Phuong phap đe đi đen su diet kho la con đuong diet kho tam nhanh (Bat chinh đao) va xoay quanh ba tru cot chinh la Tri tue - Đao đuc - Thien đinh. Phuong tien hay phap mon đe thanh tuu con đuong bat chi thanh đao la 37 pham tro đao.


= Bat chanh đao =
Chanh kien (समयगदृषटिः, 正見, Nhan thuc chan chinh): Hanh gia bang hoc tap, bang kinh nghiem thuc hanh co đuoc kien thuc ve đao đuc, đao ly. Co so kien thuc can cu theo loi Phat day, la nhung giao ly Luat Nhan Qua, Tu Dieu Đe, Bat Chanh Đao, Muoi Hai Nhan Duyen, Tu vo Luong Tam, Tu Chanh Can, Ngu Can Ngu Luc, Thien Đinh, Khong chap cong, ....
Chanh tu duy (समयकसंकलपः, 正思唯, Suy nghi chan chinh): Hanh gia nho nhung kien thuc tu Chanh Kien đe suy nghi đung đan, nham đem lai loi ich, an vui cho cong đong.
- Hanh gia thuc hanh chanh tu duy đe xay dung tam hon, thanh đao đuc hien luong theo tung lan tac y.
- Khi khoi tam bat thien, hanh gia quyet chi diet tru, biet hoi han an nan, biet canh phong lan khac.
- Khi tiep xuc voi cuoc song, hanh gia luon chu đong tac y thien lanh, tu nhac chang co ta, đe ma tham san gian.
- Hanh gia thuong tu ran tu nhac, phai biet song vi tha, luon cung kinh ai hoa, khong khoe khoang kieu man.
- Hanh gia thuong khoi tam ton kinh Muoi phuong Phat Phap Tang, nhu nguong vong cao son, con minh nhu bui rac.
- Hanh gia thuong khoi tam tu bi ban rai khap noi.
- Hanh gia tu nhac minh tranh khoi nhung o nhiem thap hen, gang giu gioi hanh sach trong theo guong cac bac Thanh.
- Viec tu hanh tien bo can cu vao viec hanh gia ngay cang tinh te, kiem soat tam y minh va phat hien ra nhung y niem sai.

Chanh ngu (समयगवाक, 正語་, Loi noi chan chinh): Hanh gia thuc hanh noi nhung loi mang lai an vui hanh phuc cho cong đong.
- Khong che bai bua bai, khong noi đieu do ban, khong noi đieu khen minh, khong noi đieu đua ganh, khong noi đieu gia doi,... Tuy nhien, van co nhung truong hop phai noi ra nhung lam loi cua nguoi khac đe ho biet sua loi va tranh thiet hai cho cong đong.
- Can thuc hanh noi nhung loi hoa ai, khen ngoi nguoi tot cho nguoi khac nghe, thuong ngoi ca đao ly Phat day, thuong noi ve nhan qua, ve nhieu kiep luan hoi,... Hanh gia lam đuoc thien nghiep hay ac nghiep can cu vao tung loi noi đao đuc hay khong đao đuc.

Chanh nghiep (समयककरमानतः, 正業, Hanh vi chan chinh): Hanh gia thuc hien nhung viec lam cu the va đem lai niem vui cho cong đong.
- Hanh gia khong thuc hien, ngan nguoi khac thuc hien nhung đieu ac đoc gay đau kho chung sinh, chi lam nhung viec lanh va khuyen khich nguoi khac lam nhung viec lanh, cho chung sinh an lac.
Co khi la nhuong nguoi tot tien len, co khi la ganh lay nhung trach nhiem nang nhoc, co khi la nghiem khac ngan ke xau lam sai, co khi la tro giup nhung ai lam đieu thien.
- Hanh gia rat sieng nang le kinh Phat, sam hoi nghiem nghin xua, viec bat thien khong lam nua, viec thien lanh gang vun boi.
- Cac bac Bo tat lai co nhung Chanh nghiep phi thuong, thuong gian tiep giup đo ma chung sinh khong biet.
- Hanh gia thuc hanh vo so viec lam cu the đe tao thanh vo bien phuoc bao.

Chanh mang (समयगाजीवः, 正命, Sinh ke chan chinh): Hanh gia lam nghe nghiep giup nuoi song ban than minh.
- Nho phuoc bao tu Chanh Nghiep, ma hanh gia đuoc tu do chon lua nghe nghiep sao cho phuoc lanh sinh them mai.
- Nghe tot phai gom đu 2 yeu tot: tao phuoc tung ngay va co thoi gian tu tap.
- Rieng nghe tu si la "khat thuc"(xin an), nhung khong luon cui thap hen ma luon đinh đac uy nghi.

Chanh tinh tan (समयगवयायामः, 正精進, Chuyen can chan chinh): Hanh gia thuc hanh cach nhiep tam trong thien đinh.
- O giai đoan nay, hanh gia gap rat nhieu kho khan, tro ngai trong qua trinh tu tap. Du con nhieu chuong ngai, nhung hanh gia vung long thuc hanh thien đinh huong ve muc tieu Vo nga.
- Cong phu thien đinh đuoc thuc hanh can than, đuoc su nhac nho cua cac bac Chan tu đe co the tien đao. 

Chanh niem (समयकसमृतिः, 正念, Y thuc chan chinh): Chanh niem tinh giac. Trai qua thoi gian tu hanh chan chinh, hanh gia dan đat đuoc trang thai chanh niem tinh giac.
O trang thai nay, hanh gia kiem soat tam, khong mo mit me lam, chay theo ngoai thanh sac. Tuy chi moi bat đau, chua phai đa vao sau trong qua trinh tu tap, hanh gia can can than tac y, tranh kieu cang kieu man.
Hanh gia con can trai qua nhieu kiep an tru vung chac moi het giai đoan Chanh niem.
Gia tri tu hanh cua giai đoan nay đe hanh gia diet tru đuoc 5 trien cai theo trinh tu: Tham (vi nay khong con tham lam, muon tich tru bat cu thu gi), San (vi nay khong con noi nong vi bat cu ly do gi), Hon tram (neu can phai tinh tao khong ngu, thi tinh rat de dang, du co the se met), Nghi (co tri tue thong hieu rat nhieu đieu trong cuoc song), Trao cu (than nguoi trong thien đinh cung chac, co the ngoi thien rat lau dai).
Voi đao đuc rat tron ven va thien nghiep lon lao, hanh gia co the chung đac đuoc Thanh qua Tu Đa Hoan (So qua) va Tu Đa Ham (Nhi qua) trong giai đoan Chanh niem.

Chanh đinh (समयकसमाधिः, 正定་, Tap trung chan chinh): Hanh gia kien tri thuc hanh tu tap đe vuot qua 4 tang thien đinh.
Co so 4 tang thien: so thien (ly duc ly ac phap sinh hy lac, co tam, co tu), nhi thien (diet tam, diet tu, đinh sinh hy lac, noi tinh, nhat tam), tam thien (ly hy, tru xa), tu thien (xa lac, xa kho, xa niem thanh tinh) cung voi nhung phuong phap ho tro nhu Tu Niem Xu, quan niem hoi tho, quan than vo thuong... đuoc đe cap trong kinh tang Pali.
Voi đao đuc rat tron ven va thien nghiep lon lao, hanh gia co the chung đac đuoc Thanh qua Tu Đa Ham (Tam qua).
Sau khi đa đat Tu thien, hanh gia quan chieu đay đu ve Vo Nga, vi nay se chung đat Tam minh gom: Tuc mang minh, Thien nhan minh, Lau tan minh. Chung tam minh xong, hanh gia giai thoat hoan toan, thanh tuu thanh qua A-la-han, cac vi A-la-han tuyen bo "Tai sinh đa tan, hanh thanh đa thanh, viec nen đa lam, khong con tro lai sinh tu nay nua".


= Nhan qua va luan hoi =
Trong Phat giao co hai khai niem quan trong la nhan qua va luan hoi. 

Nhan Qua:
Phat giao giai thich moi su viec đeu la su bieu hien cua luat nhan - qua. Nghia la moi su viec đeu la ket qua tu nguyen nhan truoc đo. Su viec đo chinh no lai la mot nguyen nhan cua ket qua sau nay. Nhan co khi con goi la nghiep, va mot khi đa gieo nghiep thi at se gat qua (đe phan biet tich cuc voi tieu cuc mot cach tuong đoi thi co khai niem "thuan duyen", "nghich duyen" hoac "Thien nghiep", "Ac nghiep"). Tu nhan đen qua co yeu to duyen. Duyen la đieu kien thuan loi, la co hoi cho phep ket qua xay ra (thuan duyen) hoac đieu kien can tro, tri hoan ket qua toi cham hon, đoi khi triet tieu ket qua (nghich duyen). Cac tuong tac nhan - qua phuc tap dien ra song song hoac noi tiep nhau goi la "trung trung duyen khoi".
Nhan qua tuong tac theo luat tuong ung: nhan nao thi qua nay; hat tao khong the sinh ra qua buoi, hat xoai khong the sinh ra qua đao. Kinh Phat ghi rang "Neu cai nay ton tai thi cai kia hinh thanh. Cai nay phat sinh thi cai kia phat sinh. Cai nay khong ton tai thi cai kia khong hinh thanh. Cai nay diet thi cai kia diet". Cac nguyen nhan cung loai nhung trai chieu se tuong tac, bu tru nhau, cai nao manh hon se tao ra ket qua sau khi bu tru xong. Hoc thuyet nhan qua dua tren kinh tang nguyen thuy ly giai rang nghiep đa gieo co the chuyen đuoc do gieo nhan moi đoi lap voi nhan cu. Luat Nhan qua co su linh đong va uyen chuyen, đe co the phat hien ra nhung van đe cua luat nhan qua đoi hoi hanh gia phai co su hoc hoi, thuc hanh va chiem nghiem. Giai đoan 1: Luat Nhan Qua giai thich co ban bang cau noi "gieo nhan gi gat qua nay" Giai đoan 2: Luat Nhan qua giai thich cho tinh huong: "Mot nguoi xin tien minh đi mua dao đe sat hai nguoi khac". Nhan qua o đay khong phai la vi nguoi nay cho tien ma đuoc phuc, ma neu nguoi su dung đong tien lam đieu ac thi nguoi cho se bi toi. Toi giai đoan nay, nguoi thuc hanh nhan qua phai can than trong viec lam cua ban than. Giai đoan 3: Luat nhan qua giai thich cho tinh huong: "Ten trom len vao nha nguoi dan, lay đi mot so vang". Neu đay la nhan qua mat tai san cua gia đinh đo, thi tai sao lai bat ten trom khi ten trom lam đung nhan qua? Nhan qua đen giai đoan nay tren co so, gia đinh nay đen thoi điem chiu qua bao mat tai san, ten trom đen luc thuc hien hanh vi an cap, hai ben đu đieu kien đe thuc hien. Trong đo, ten trom đa đu co so đe huong qua bao tu nhung suy nghi ac ve ke hoach an trom. Ke đo cung đong thoi gieo mot ac nghiep cho tuong lai cua han. Cang chiem nghiem va thuc hanh nhan qua, con nguoi cang co tri tue đe song đung, song ich cho cuoc đoi, ho tro tu hanh va thuc hanh Bo tat đao. Luat Nhan - qua khong chi ton tai trong xa hoi loai nguoi ma ton tai trong toan vu tru, ung nghiem vao moi đoi tuong vat chat (khong co gi hien tuong nao xay ra trong vu tru ma khong co nguyen nhan).
Con nguoi du khong the thay đuoc toan bo, khong the ly giai đuoc hoan toan nhan qua nay thi moi quan he nhan qua van la mot quy luat tu nhien khach quan. Co nhung nguoi du khong nhan thuc đuoc, tham chi co the ho khong tin vao nhan qua, nhung quy luat nay van van hanh va chi phoi van vat, bao gom chinh ban than ho. Tuy nhien khac voi khoa hoc hien đai, khi ly giai ve cuoc song cua con nguoi, Phat giao cho rang quan he nhan qua la xuyen suot thoi gian chu khong chi trong mot kiep song. Viec nay dan đen khai niem luan hoi.
Luan hoi:
Luan hoi chi cho viec tam thuc trai qua nhieu kiep song. Chet la het mot kiep, tam thuc mang theo nghiep đi tai sinh kiep moi. Hinh thuc cua mot kiep song la khac nhau, co the chuyen đoi giua cac loai, cac the gioi (coi suc sinh, coi nguoi, coi a-tu-la, coi troi). Quan he nhan qua quyet đinh cach thuc luan hoi, hay noi cach khac tuy nghiep đa tao ma se luan hoi tuong ung đe nhan qua.
Chet la het mot kiep, nhung lai la khoi đau cua mot kiep khac, noi tiep vo cung tan. Du co het mot kiep song thi van se tiep tuc luan hoi sang kiep khac đe nhan qua. Con luan hoi la con kho. Phat giao chi ra rang luan hoi chi co the bi pha vo neu giac ngo, nghia la co the thoat khoi luan hoi sinh tu neu biet cach "đoan diet" cac nguyen nhan dan dat luan hoi, nghia la khong con quan he nhan qua. Phat giao goi đo la giai thoat va toan bo giao phap cua Phat đeu nham chi ra con đuong giai thoat, nhu Phat đa noi "Nhu man la vi cua nuoc bien, con vi cua đao ta la giai thoat".


= Sieu hinh hoc =
Trong đao Phat nhung van đe sieu hinh khong la van đe he trong đoi voi nhung ai đang co thuc hien cuoc thuc nghiem tam linh. Đoi voi cac vi ty kheo hay đat nhung thac mac sieu hinh, đuc Phat thuong quo phat la vi le đo. Ong day rang đieu he trong nhat la phai tu tinh tien len đe đuoc giai thoat giac ngo, đung phi thi gio va tam luc vao nhung van đe sieu hinh "Nay cac ty kheo, cac thay đung thac mac ve van đe the gioi nay la huu han hay vo han, huu cung hay vo cung. Du the gioi nay la huu han hay vo han, la huu cung hay vo cung, thi đieu ma chung ta phai nhan la thuc co o giua đoi nay, van la nhung kho đau sinh lao benh tu". Đuc Phat lua chon mot it nhung chan ly can ban co loi cho su giai thoat diet kho đe day cho tu chung đe tu. Trong Kinh co chep cau chuyen cua mot nguoi bi trung ten đoc khong chiu cho nguoi ta nho ten đe rit thuoc "Khoan, khoan nho mui ten đa. Đe toi con phai tim hieu ke nao đa ban toi, mat mui ra sao, ten gi, lang nao, co thu han gi voi toi khong, roi sau hay nho." Neu ma tim hieu đuoc tung ay thu thi thuoc đoc đa ngam vao than the roi, con cuu lam sao đuoc. Đuc Phat cho rang cac đe tu phai thuc hanh phuong phap giai thoat diet kho, đung mat thi gio đi tim hieu nhung chuyen vu vo.
Nhung vi đe tu chua chung ngo thuong thac mac ve Niet Ban va đat nhung cau hoi ve Niet Ban. Đuc Phat co nhieu lan đa im lang truoc nhung cau hoi đo. Su im lang cua ong cung đa la mot cach tra loi. Tim hieu ve Niet Ban la mot viec lam mat thi gio lai con de đua nguoi toi nhung tuong tuong hu vong. Niet Ban la mot thuc the can đuoc thuc chung chu khong phai la đoi tuong cua nhung suy luan duy ly. Khong cho nhung van đe sieu hinh la quan trong, đo la mot điem đac biet cua đao Phat. Mot vi ty kheo quyet tam chung đao, khong bat buoc phai co long tin cua mot tin đo. Nguoi ay co the khong ban tam đen cac van đe cuc lac, thien đuong, luan hoi, đia nguc. Nguoi ay chi can đat van đe giai thoat diet kho. Boi vi nguoi ay đa co the nhan chan đuoc tinh cach kho, khong, vo thuong, vo nga cua van huu (kho đe) cung nguyen nhan cua nhung kho đau rang buoc ay (tap đe) va cuong quyet tru diet chung bang nhung phuong phap hop ly (đao đe) đe đi đen su chien thang kho đau, song trong tinh lac (diet đe). Mot khi thanh cong, nguoi se biet tat ca, hieu tat ca, vi bay gio nguoi đa song trong chan ly. Cuoc thuc nghiem tam linh se đua đen cho chung đao, thau hieu moi chan ly mau nhiem bang tri tue Bat nha. Co quan điem cho rang chan ly chi co the thau triet bang thuc nghiem, vay thi nhung cuoc suy luan ve cac van đe sieu hinh đeu chi la "hy luan" khong can thiet vi vay cho nen nghi rang giao ly đao Phat chi nham muc đich giai đap nhung thac mac sieu hinh.


= The gioi quan =
Nhieu ton giao khac cho rang Trai Đat la trung tam cua vu tru, la noi đuoc Thuong đe uu ai nhat. Nhung Đao Phat thi cho rang Trai Đat chi la mot trong muon van cac the gioi cung ton tai, moi the gioi lai co nhung đac điem khac nhau, the gioi ma chung ta đang song chi giong nhu mot hat cat trong vu tru. Phat Thich Ca noi rang: ong chi la vi Phat truyen đao trong coi Ta Ba (ten goi Trai Đat trong Phat giao) ma thoi, chu thuc ra con co vo so cac coi the gioi khac nua. Cung tuong ung nhu vay, ngoai Phat Thich Ca thi con co vo so cac vi Phat khac đa, đang hoac se xuat hien va truyen đao o cac coi the gioi khac nhau (tieu bieu nhu Phat Nhien Đang, Phat Padumuttara, Phat Ty Ba Thi... tung xuat hien cach đay rat lau o nhung coi the gioi khac, khi coi Ta Ba (tuc Trai Đat hien nay) con chua hinh thanh).
Phat giao co khai niem Tieu thien the gioi (1 ngan hanh tinh), Trung thien the gioi (1 trieu hanh tinh), đai thien the gioi (1 ty hanh tinh), Tam thien đai thien the gioi (3 nghin ty hanh tinh). Đuc Phat noi vu tru nay lai co "vo so Tam thien đai thien the gioi", tuc la so luong cac the gioi khac nhau gan nhu la vo han. Phat Thich Ca tung noi: "Tren vu tru nay con vo so nhung the gioi khac, trong mot ly nuoc cung co vo so﻿ nhung con trung trong đo". Đoi chieu theo quan điem khoa hoc hien đai, thi "Tam thien đai thien the gioi" chinh la tuong ung voi mot thien ha, con nhung con trung trong bat nuoc chinh la vi khuan, va qua thuc la trong vu tru co vo so thien ha, cung nhu trong 1 ly nuoc co vo so vi khuan.
Mot vai ton giao khac coi loai nguoi la sinh vat toi thuong. Con Phat giao quan niem "chung sinh la binh đang", loai nguoi (nhan gioi) cung chi la mot kiep song nhu cac loai sinh vat khac (suc sinh gioi, a-tu-la gioi, thien gioi), loai nguoi cung khong phai la toi thuong (loai nguoi kem hon cac "chu Thien" ve suc manh va tri tue). Song du la loai nguoi, "chu Thien" hay suc sinh thi cung đeu la sinh vat, phai chiu quy luat Nhan qua (lam thien gap thien, lam ac gap ac), khong sinh vat nao la vinh cuu ma đeu phai co luc chet, luc chet thi se luan hoi sang kiep song khac, kiep sau nhu the nao thi phai tuy vao viec lam nhieu thien nghiep hay ac nghiep (vi du: mot nguoi ma lam nhieu đieu thien thi kiep sau co the luan hoi thanh 1 vi "chu Thien", nhung neu ma lam nhieu đieu ac thi kiep sau lai tro thanh suc sinh).
Phat giao cung noi ve than thanh va goi đo la cac "chu Thien", nhung Đuc Phat noi rang cac vi than đo cung chi la mot dang sinh vat song trong 1 the gioi khac. Ho co suc manh va tri tue vuot troi con nguoi, nhung ban than ho cung co nhung gioi han: ho khong thoat khoi đuoc luat Nhan - Qua, khong thoat khoi đuoc sinh tu luan hoi), cung khong phai la bat tu (du tuoi tho cua ho rat dai lau, nhung roi cung phai đen luc ho chet đi). Nhu vay, Phat giao coi cac "chu Thien" khong phai la đang toi cao toan nang, ma chi la mot dang song van minh hon loai nguoi ma thoi. Đoi chieu theo quan điem khoa hoc hien đai, co the coi cac "chu Thien" ma Phat giao noi toi chinh la nhung nen van minh ngoai Trai Đat co trinh đo cao hon han so voi loai nguoi.


Lich trinh tu hoc Buddha (Phat) chi nguoi đa thuc tinh nho su sang suot va no luc cua ho, ma khong can ai khac chi cho biet giao phap tu luyen (Sanskrit; Pali dhamma; "cach song đung"). "Tro thanh Phat" tuc la mot nguoi đa giac ngo, tuc đa tim ra con đuong tru bo moi kho đau, o trong trang thai "khong hoc them nua". Phat nghia la mot nguoi đa biet tat ca (toan giac), đa nam chan ly, đa đat đen mot trinh đo khai sang hoan thien nhat co the tu su dung tri tue cua minh đe nhan thuc the gioi ma khong can ai chi bao.
Kinh Pham vong viet:

Phat co hai muc đo giac ngo:

Đoc Giac Phat (sa. pratyeka-buddha), la nguoi giac ngo, nhung khong co đu kha nang giao hoa chung sinh ve nhung đieu minh chung ngo.
Toan Giac Phat (sa. samyak-sambuddha) la bac chinh đang chinh giac, khong chi giac ngo ma con co the giao hoa chung sinh ve nhung đieu minh chung ngo.
Phat giao khong xem Tat-đat-đa Co-đam la vi Phat duy nhat. Kinh Phat đa noi đen rat nhieu vi Phat khac tung xuat hien trong qua khu, tai cac the gioi khac nhau. Phat giao khong co mot đang toi cao phan xet hay co toan quyen sinh sat. Moi nguoi tu lam chu so phan cua minh bang Nhan Qua do Nghiep luc cua minh tao ra, khong mot ai ngoai ban than co the phan xet, cuu vot, xoa toi cho minh. Phat tinh binh đang trong tat ca chung sinh, bat cu ai cung co kha nang giai thoat niet ban neu tich luy đu thien nghiep va no luc tu luyen. Tang-gia (僧伽) cua Phat giao bao gom Ty-kheo (भिकखु, 比丘, xuat gia nam), Ty-kheo-ni (भिकखुनी, 比丘尼, xuat gia nu) va Uu-ba-tac (Upasaka, tai gia Nam), Uu-ba-di (Upasika, tai gia Nu)
Theo giao ly nguyen thuy thi mot hanh gia đat Bo-đe, giac ngo khi nguoi đo đat đuoc mot cai nhin van vat nhu chung đich that la (Nhu that tri kien) tuc la đat đen chan ly, voi mot tam thuc thoat khoi phien nao va si me. Trong cac loai phien nao thi tham ai va vo minh, cung đuoc goi la si, la nhung loai nang nhat. Tham, san va si đuoc goi chung la ba chat đoc (tam đoc), vi chung gay anh huong lon đen tam thuc. Vi phien nao vay phu tam thuc nen hanh gia gang suc tieu diet chung, va đe tieu diet đuoc thi nguoi đo phai gang suc đat đuoc tri kien chan chinh bang cach thuc hanh bat chanh đao. Khi chua nhin van vat nhu chung đich that (su that tuyet đoi hay con goi la chan đe) thi con nguoi se chap truoc, gianh giat, tranh luan, tranh chap trong cac luan thuyet nhu nguoi mu so voi vi ho chi nhin mot phia. Nguoi ta chim đam trong cac giao đieu nhu nguoi me ngu. Nguoi thuc tinh la nguoi đa vut bo het moi giao đieu đe tu nhan thuc van vat nhu chung that la (su that tuyet đoi cua vat chat va y thuc). Khong nhung vay, muon đat đuoc chan ly con nguoi con phai vo nga. Khi tam đuoc trong sang la luc tri tue hien ra. Nguoi chap nga se khoi len sau, bi, kho, uu, nao. Muon đuoc giai thoat khoi moi đau kho, an tru trong cac thien phap, song an lac, khong uu phien thi phai vo nga.
Nguoi tu hoc thuc hanh thien Tu Niem Xu (thien minh sat hay con goi la thien tue, thien Vipassana) đe thay ro ban chat cua su vat, đong thoi cung khong ngung hoc hoi, lang nghe nhung y kien trai chieu va thuc hanh giao phap. Cach thuc hanh trong Phat giao cung đuoc phan chia theo tam hoc, cu the la tu hoc ve gioi (gioi luat: gioi nguoi tai gia va gioi cua bac xuat gia), đinh (thien đinh) va tue (thien tue, thien minh sat). Truoc het hanh gia phat long tin (tin, sa. sraddha) vao tam bao, giu gioi luat đung theo đia vi cua minh (cu si, sa-di hoac ty kheo). Qua đo ma ong ta chuan bi cho cap tu hoc ke đen la thien đinh. Cap nay bao gom bon trang thai thien (tu thien). Mot so cach thuc hanh đuoc nhac đen nham ho tro bon cap thien đinh tren, đo la Tu Niem Xu, Tu Vo Luong Tam, tuc la trau doi bon tam thuc Tu, Bi, Hi va Xa (cung đuoc goi la Tu Pham tru). Cach thien đinh o cap nay đuoc phan lam hai loai: 1. Chi la phuong phap lang đong tam, va 2. Quan la cach thien quan lap co so tren chi, tuc la co đat đinh an chi xong moi co the thanh tuu cong phu Quan. Phan thu ba cua tam hoc la tue hoc, lap co so tren thien quan. Đoi tuong quan chieu trong thien đinh o đay co the la tu dieu đe, nguyen ly duyen khoi hoac ngu uan. Ai hoan tat Tam hoc nay se đat đuoc su hieu biet ve giai thoat, biet la minh đa đat giai thoat. Phien nao cua hanh gia nay đa đuoc tan diet, cac lau hoac đa cham dut (vo lau) va hanh gia ay đat tu thanh qua A-la-han. Khi tu hoc, nguoi hoc Phat can phai co su hieu biet trong Phap hoc (toan bo tam tang Pali) va Phap Hanh (Thien Tu Niem Xu). Nguoi tu hoc đi theo Trung đao đe đat đen giac ngo nghia la xa lia hai loi song truy hoan va thuc hanh ep xac kho hanh. Nguoi giac ngo se thay đuoc su sinh, su diet cua tam va vat chat, thay đuoc tam tuong vo thuong - kho nao - vo nga, thay đuoc chan ly tu thanh đe bang tri tue thien tue đe đat toi giai thoat cuoi cung la Tu thanh đao - Tu thanh qua - Niet ban.
Song song voi cach tu hanh theo Tam hoc tren ta cung tim thay phuong cach theo 37 Bo-đe phan.


Tong phai Voi thoi gian truyen đao hon 40 nam, so luong bai giang cua Đuc Phat nam toan bo trong tam tang Pali. Ngoai ra, do su khac biet ve can ban cua cac đe tu, ong đa trinh bay nhung bai giang khac nhau nham tuong hop voi kha nang tiep thu cua tung nguoi. Sau khi ong qua đoi, cac the he đe tu trai qua hon 2.500 nam truyen đao, qua nhieu khu vuc đia ly, moi truong van hoa đa dung hop va bo tuc vao giao ly can ban, hinh thanh nhieu su di biet, dan đen su ra đoi cua cac tong phai khac nhau. Tuy nhien, su khac biet cua tong phai đa dan đen su sai lech rat nhieu so voi giao ly nguyen ban. Mac du vay, ban than giao ly Phat giao du co phat trien qua thoi gian, nhung phat giao nguyen thuy van giu toan ven giao ly nguyen thuy luc đau.
Mac du đa co nhung khac biet đa hinh thanh trong Tang Đoan ngay tu thoi Phat tai the, cac nha nghien cuu đeu thong nhat rang su phan chia thanh cac bo phai Phat giao ro net đau tien la vao khoang 100 nam sau khi Phat nhap Niet-ban, trong Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu hai, khi Tang đoan nay sinh nhung su bat đong ve yeu cau thay đoi 10 đieu gioi luat. Trai qua hon 2.500 nam, cac cuoc phan phai ve sau tro nen phuc tap va đa dang hon. Nhieu tong phai đa bi that truyen, nhung cung co nhieu tong phai phat trien o quy mo lon hon pham vi cua mot quoc gia. Tai mot so quoc gia cung xuat hien cac tong phai Phat giao ban đia đac trung cua quoc gia đo.
Duoi đay la mot so tong phai Phat giao noi bat nhat:


= Phat giao Nam truyen =


= Phat giao Bac truyen =


 Tinh đo tong  La mot tong phai lay phap mon niem danh hieu A Di Đa, đe cau đuoc vang sanh ve Tay Phuong Cuc Lac do Đuc Phat A Di Đa la Giao chu, tong nay lay Kinh Vo Luong Tho, Quan Vo Luong Tho, va Tieu Ban A Di Đa lam can ban.
Tue Vien (334-416) la đe nhat To Tinh Đo Tong Trung Hoa, tai Lu Son ong dung chua Đong Lam va tru tri rong ra 30 nam khong he xuong nui, noi đay ong lap ra hoi Niem Phat goi la Bach Lien Xa, co 123 nguoi, trong đo co 18 vi goi la "Đong Lam Thap Bat Hien".
Nhung vi To Tinh Đo Tong Trung Hoa lan luot đuoc ton vi nhu sau: 1) Tue Vien, 2) Thien Đao, 3) Thua Vien, 4) Phat Chieu, 5) Thieu Khuong, 6) Dien Tho, 7) Tinh Thuong, 8) Chau Hoang, 9) Ngau Ich, 10) Hanh Sach, 11) Tinh Am, 12) Triet Ngo, 13) An Quang.


 Thien tong  To Bo Đe Đat Ma la vi To thu 28 truyen thua tu đe nhat To Ca Diep, tu An Đo sang Trung Hoa hoang duong chanh phap, ong tro thanh đe nhat To Thien Tong Trung Hoa.


 Thien Thai tong  Con goi la Phap Hoa Tong.


 Hoa Nghiem Tong  Con goi la Hien Thu Tong


 Phap Tuong Tong   Tam Luan Tong  = Phat giao Mat truyen =

La mot tong phai Phat giao đac biet, do ba vi đai hoc gia cua Mat giao la Thien Vo Uy, Kim Cuong Tri, va Bat Khong đem Mat giao tu An Đo truyen sang Trung Hoa goi la Mat Tong, y vao giao ly bi mat cua Kinh Đai Nhat, Kinh Kim Cuong Đinh goi la Mat Tong hay Chon Ngon Tong.
Mat Tong co "tam mat", neu ve y thu thuc tien tu hanh, khi tu toi Tam Mat Tuong Ung voi nhau, tuc la "Tuc than thanh Phat", nghia la tay thi kiet an "Than mat", mieng đoc chu "Khau mat", y tru Tam ma đia "Y mat".


Phat giao tren the gioi Phat giao co so luong tin đo vao khoang 488 trieu nguoi tren khap the gioi, 495 trieu, hoac 535 trieu nguoi trong thap nien 2010, chiem 7% toi 8% dan so toan the gioi.
Trung Quoc la quoc gia co đong tin đo Phat giao nhat, khoang 244 trieu Phat tu hay 18,2% dan so ca nuoc. Đa phan ho theo he tu tuong Đai thua, lam cho he phai nay tro thanh bo phan đong đao nhat cua Phat giao. Phat giao Đai thua, cung hien dien o cac nuoc co van hoa Đong A khac, co hon phan nua so Phat tu tren toan the gioi tu tap.
Bo phan lon thu hai trong cac he phai Phat giao la Thuong toa bo, chu yeu thu hut cac tin đo tai Đong Nam A. Bo phan thu ba va cung la nho nhat cua Phat giao, Kim cuong thua, voi tin đo hau het o Tay Tang, vung Himalaya, Mong Co va nhieu khu vuc o Nga, nhung cung đuoc pho bien tren khap the gioi.
Theo bao cao phan tich nhan khau hoc cua Peter Harvey (2013):

Phat giao phuong Đong (Đai thua) co 360 trieu tin đo;
Phat giao phuong Nam (Nam truyen) co 150 trieu tin đo; va
Phat giao phuong Bac (Kim cuong thua) co 18,2 trieu tin đo.
Bay trieu tin đo Phat giao đen tu cac nuoc ben ngoai chau A.
Cac con so tren chi la uoc tinh so nguoi chinh thuc theo Phat giao (đa lam le Quy y tam bao), con so nguoi chua chinh thuc theo Phat giao (chua lam le Quy y tam bao) nhung co niem tin vao Phat giao thi con đong hon con so đo rat nhieu. Vi du nhu tai Viet Nam va Trung Quoc, so luong nguoi đa lam le quy y tam bao chi chiem vai phan tram dan so, nhung so nguoi đi chua le Phat, cung Phat tai gia, tin vao giao ly đao Phat... thi chiem ty le rat lon trong xa hoi.


= Viet Nam =

Phat giao đuoc du nhap vao Viet Nam tu rat som, ngay tu đau Cong nguyen voi truyen co tich Chu Đong Tu (o Hung Yen ngay nay) hoc đao cua mot nha su An Đo. Luy Lau (thuoc tinh Bac Ninh) la tru so cua quan Giao Chi som tro thanh trung tam Phat giao quan trong. Cac truyen thuyet ve Tu Phap va Man Nuong Phat Mau xuat hien cung voi su giang đao cua Khau Đa La (Ksudra) trong khoang cac nam 168-189.
Phat giao an sau, bam re vao Viet Nam tu rat som. Đen đoi nha Đinh, nha Tien Le, nha Ly, nha Tran, Phat giao phat trien cuc thinh, đuoc coi la quoc giao, anh huong đen tat ca moi van đe trong cuoc song. Đen đoi nha Hau Le thi Nho giao đuoc coi la quoc giao va Phat giao đi vao giai đoan suy thoai. Đen đau the ky 17, Quang Trung co gang chan hung Phat giao, chinh đon xay chua, nhung vi mat som nen viec nay khong co nhieu ket qua. Đen đoi nha Nguyen, Phat giao Viet Nam lai phat trien manh me khoi đau tu cac đo thi khap ca nuoc voi cac đong gop quan trong cua cac nha su Khanh Hoa, Thien Chieu,...
Tom lai, lich su Phat giao Viet Nam trai qua bon giai đoan:

tu đau Cong nguyen đen het thoi ky Bac thuoc la giai đoan hinh thanh va phat trien rong khap;
thoi Đinh, Tien Le, Ly, Tran la giai đoan cuc thinh;
tu đoi Le So đen đoi Tay Son la giai đoan suy thoai;
tu đoi Nguyen đen nay la giai đoan phuc hung.
Nhung nam đau Cong nguyen, Phat giao Nam Tong du nhap vao Viet Nam. Mai đen thoi ky Bac thuoc, Phat giao Mat tong va Phat giao Bac Tong co hai tong phai đuoc truyen vao Viet Nam la Thien tong, Tinh đo tong.
Phan lon nguoi dan Viet Nam khong quan tam đen su phan biet giua cac tong phai Phat giao, chi can la chua tho Phat thi cac tin đo đeu coi trong nhu nhau. Cac vi su trong chua tu hanh theo tong phai nao cung khong quan trong, mien la cac vi su nay giu gin đuoc cac giao gioi quan trong nhat cua Phat giao (khong sat sinh, khong trom cap, khong pham sac gioi, khong uong ruou, khong an thit). Ho cung khong co hieu biet sau sac ve giao ly Phat giao ma chi hieu đon gian la thien nghiep thien bao hoac tham chi hieu sai lac cung duong cho chua nhieu thi thien bao. Co nguoi đen chua chi đe cau xin cho ban than va coi Phat nhu la than linh co the giup ho toai nguyen chu khong hieu rang nhung gi ho nhan đuoc chinh la ket qua cua nhung gi ho tao ra. Con nhung sinh hoat nhu cung bai, cau sieu, cau an, boi toan, thinh vong, đot vang ma... la nhung hoat đong đuoc du nhap vao Phat giao tu Nho giao, Đao giao va Shaman giao.


= Trung Quoc =
Bai chi tiet: Phat giao Trung Quoc
Theo su lieu cho thay Phat giao đuoc gioi thieu đen Trung Quoc do cac nha buon hay cac nha su truyen giao nguoi An qua cac nga đuong bien va đuong bo. Ve đuong bien thi xuat phat tu cac hai cang vung Nam An roi qua nga Sri Lanka, Nam Duong đe vao hai cang Quang Đong. Ve đuong bo, con goi la con đuong to lua (Silk road) noi lien Đong Tay, di chuyen bang lac đa, xuat phat tu mien Đong Bac An, roi bang qua cac sa mac o Trung A đe toi Lac Duong (kinh đo cua nha Han).
Theo bien nien su thi Phat giao truyen đen Trung Quoc vao the ky thu 2 truoc Cong Nguyen tu Trung A nham nien hieu Nguyen Tho đoi vua Han Ai Đe nha Tay Han, nhung Phat giao khong truyen ba rong rai cho đen nam 65 Cong nguyen, duoi trieu vua Han Minh Đe (nien hieu Vinh Binh thu 10 nha Hau Han, 25-220 cong nguyen), thi Phat giao moi bat đau cam re va phat trien o Trung Quoc. Vi muon than dan tu hoc Phat phap nen vua Minh Đe đa cu mot phai đoan gom 18 nguoi đen An Đo đe thinh cau hai Thien su nguoi An la Ca Diep Ma Đang (Kasyapama'tanga) va Truc Phap Lan (Dharmaraksa) đen Trung Quoc hoang phap. Hai vi Tang nguoi An nay đa mang đen Trung Quoc bo Kinh Bon Muoi Hai Chuong va tru ngu tai chua Bach Ma (ngoi chua đau tien o Trung Quoc do vua Minh Đe xay dung, đen nay van con) o Lac Duong đe hoang duong Phat Phap.
Tiep theo sau hai nha su Ca Diep Ma Đang va Truc Phap Lan, nhung nha truyen giao khac đen Trung Quoc la An The Cao (An Shih-Kao), la nguoi An Tuc (Parthian, thuoc Bac An), Chi Lau Ca Sam (Lokaksema), Truc Phat Soc (Sangha Buddha) đen Trung Quoc vao nam 148 Cong nguyen, mang theo nhieu kinh đien he phai Đai thua đe pho bien noi vung đat moi nay.
Đau the ky 20 la thoi điem chan hung Phat giao Trung Quoc. Sau cuoc cach mang Tan Hoi nam 1911 đa tao ra mot lan song moi ve dan chu tu do cho nhan dan Trung Quoc thoat khoi ach thong tri cua che đo phong kien. Nam 1912, Tong hoi Phat giao Trung Quoc (Chinese Buddhist Association) ra đoi tai Thuong Hai, mot nam sau đo mot hoi khac ra mat tai Bac Kinh la Trung uong Phat giao Cong hoi. Đen nam 1922, cong cuoc chan hung Phat giao Trung Quoc đa len cao voi su lanh đao phong trao tich cuc cua Đai su Thai Hu (T'ai-Hsu, 1890-1947), nguoi khai sang Hoi Phat giao Trung Quoc (Buddhist Society of China) co hon 5 trieu thanh vien tren khap đat nuoc. Mo đau ong cho thanh lap Phat hoc vien Phap Tang (Fa t'sang Buddhist School), ong nhan manh rang chuong trinh day đuoc ket hop hai hoa giua Phat hoc va khoa hoc đe thu hut gioi thanh nien tri thuc, ket qua la hoc vien theo hoc rat đong.
Khong nhung Đai su Thai Hu cham lo chan hung nen Phat giao trong nuoc ma su con co nhieu đong gop đe chan hung Phat giao the gioi. Chang han, nam 1924, ong to chuc Hoi nghi Phat giao the gioi (World Buddhist Conference) tai Lo Son, Trung Quoc. Nam 1925, ong to chuc Hoi nghi Phat giao Đong A (East Asian Buddhist Conference) o Tokyo, Nhat Ban. Va tu nam 1928, ong bat đau cac chuyen đi hoang phap o cac nuoc o phuong Tay. Ong đa tro thanh mot trong nhung nha truyen giao nguoi chau A đau tien đen dien thuyet tai Phap, Đuc, Anh va My, rieng tai Phap, vao 1931, ong đa cho xay dung mot Hoc vien Phat giao tai Paris đe huong dan quan chung Tay phuong hoc Phat.
Nhin chung voi su gop suc chan hung cua cac Đai su Thai Su va su ung ho cua chinh phu Trung Quoc, Phat giao Trung Quoc đa nhanh chong phuc hung ve moi phuong dien tu kien thiet trung tu co so cho đen van hoa nghe thuat, in an kinh đien. Phong trao chan hung Phat giao tai Trung Quoc luc ay đa anh huong va lan toa đen cac nuoc lang gieng nhu Nhat Ban, Trieu Tien va Viet Nam.
Vao đau the ky 20, Phat giao Trung Quoc phai chiu trai qua mot thoi ky cai cach đe co the thich hop trao luu moi cua xa hoi, nhung tuong van menh Phat giao Trung Quoc đa thoat khoi tai ach cua thoi cuoc, nhung khong bao lau sau đo, Phat giao Trung Quoc lai tiep tuc bi tan pha tram trong qua cuoc chien Trung-Nhat (1940-1945), roi tiep đo la cuoc Cach mang van hoa (1966-1976), Phat giao Trung Quoc đa tro thanh nan nhan cua cac cuoc đan ap vo can cu cua chinh sach đoi moi la lung nay.
Tu nam 1982 đen nay, tuy Chinh phu Trung Quoc co nhieu chinh sach coi mo hon đe khoi phuc lai Phat giao, nhung nhin chung Phat giao Trung Quoc van chua lay lai đuoc sinh khi cua minh nhu thuo nao. Tat ca phai đoi cho đen mot cuoc đoi moi khac trong mot tuong lai gan.
Hien nay, Phat giao tai Trung Quoc gom dong la Phat giao Bac Tong, Phat giao Tay Tang, Phat giao Nam Tong, tang lu xuat gia cua ba he phai lon nay co 200 nghin nguoi. Hien nay Trung Quoc co hon 13.000 chua mo cua, co 33 truong Phat giao va gan 50 loai sach bao, tap chi Phat giao xuat ban.


= Myanmar =
Bai chi tiet: Phat giao Mien Đien
Truyen thuyet cho rang Mien Đien (Myanmar) đa tiep can voi đao Phat trong thoi A-duc vuong (zh. 阿育王, sa. asoka, pi. asoka, the ki thu 3 truoc CN). Theo mot thuyet khac, Phat giao đa đen Mien Đien trong thoi đuc Phat con tai the, do hai thuong nhan tu An Đo mang toi. Nhung vi nay mang theo ca toc Phat, ngay nay đuoc giu trong đen Shwe-Dagon tai Rangun (Yangon).
Ke tu the ki thu 5, Phat giao phat trien ruc ro voi su co mat cua Thuong toa va Phat trien. Ke tu the ki thu 7, hai phai Nguyen Thuy va Phat trien song hanh tai Mien Đien, sau đo Mat tong cung bat đau co anh huong. The ky 11, nha vua A-na-ra-tha tuyen bo chi chap nhan Thuong toa bo va tu đo, phai Đai thua bien mat tai đay. Tai Mien Đien, Bagan o mien bac tro thanh trung tam Phat giao. Phat giao Mien Đien lien he chat che voi Phat giao Sri Lanka, nhat la voi Đai Tu. The ki thu 15, vua Đat-ma-tat-đe (pi. dhammaceti) lai xac đinh lan nua rang Phat giao Mien Đien mang nang quan điem cua Thuong toa bo. Su co mat cua nguoi Anh trong the ki thu 19 lam xao tron Phat giao Mien Đien đang ke. Mai đen luc gianh lai đoc lap nam 1947, Mien Đien moi tro lai co che cu. Nam 1956 tai Rangun co mot cuoc ket tap kinh đien quan trong do Đai hoi Phat giao the gioi to chuc. Ngay nay, 90% dan Mien Đien la Phat tu, Phat giao đuoc xem la quoc giao.


= Sri Lanka =
Bai chi tiet: Phat giao Sri Lanka
Nguoi ta cho rang Phat giao đen Sri Lanka khoang nam 250 truoc Cong nguyen, do Ma-hi-đa va Tang-gia-mat-đa (pi. sanghamitta), hai nguoi con cua A-duc vuong (sa. asoka, pi. asoka), truyen tu An Đo. Nha vua Sri Lanka hoi đo la Thien Ai Đe Tu (pi. devanampiya tissa) tro thanh Phat tu va thanh lap Đai tu noi tieng, noi đo ong trong mot nhanh cay Bo-đe co nguon tu noi Phat thanh đao, Bo-đe đao trang. Đai tu tro thanh trung tam cua Thuong toa bo.
Theo thoi gian, nhieu tong phai Phat giao khac thanh hinh va gay nhieu tranh cai, đen noi co khi nha vua phai can thiep. Đo la nhung tranh luan ban đau cua Tieu thua va mam mong cua Đai thua, cua ca Mat tong thoi bay gio. Cuoi cung, Thuong toa bo thang, trong đo Phat Am - mot Luan su xuat sac cua Thuong toa bo - đong vai tro quyet đinh. Tac pham cua Phat Am ngay nay van con anh huong len Phat giao Sri Lanka. Đen the ki thu 12, vua Ba-lac-la Ma-ba-ha-y (pi. parakkambahu), hop hoi nghi Phat giao va ep tat ca cac truong phai phai theo giao ly cua Thuong toa bo tai Đai tu.
Qua the ki thu 16, nguoi Bo Đao Nha vao Sri Lanka. Đen the ki thu 17, nguoi Ha Lan lai ung ho viec khoi phuc Phat giao tai Sri Lanka. Ngoai ra, Mien Đien va Thai Lan cung co anh huong đang ke len nen Phat giao tai đay. Ke tu khi Sri Lanka gianh lai đoc lap nam 1948, Phat giao luon luon đong mot vai tro quan trong trong viec tin nguong va nen van hoa cua xu nay.


= Indonesia =
Bai chi tiet: Phat giao Indonesia
Nguoi ta cho rang Phat giao du nhap đen Indonesia khoang the ki thu 3 sau Cong nguyen. Cao tang Phap Hien, vi tang Trung Quoc đau tien đen An Đo, cung la nguoi đen Nam Duong nam 418. Cuoi the ki thu 5 thi Phat giao bat đau phat trien tai Indonesia, đen the ki thu 7 thi Sumatra va Java tro thanh hai trung tam Phat giao quan trong. Tai đay, giao ly Đai thua đuoc truyen ba rong rai, co mot so tu tuong Tieu thua, co le cua Thuyet nhat thiet huu bo, đuoc thua nhan. Duoi thoi vua Shai-len-dra, Phat giao phat trien ruc ro, đo la thoi ki xay dung thap tai Borobudur, la Phat tich lon nhat con luu toi ngay nay. Khoang cuoi the ki thu 8, Mat tong bat đau thinh hanh. Đai thua va Mat tong ton tai mai đen the ki thu 15, trong suot thoi gian nay, Phat giao Nam Duong lien he nhieu voi An Đo va voi vien Na-lan-đa (sa. nalanda). Voi su xam nhap cua Hoi giao, Phat giao bat đau tan lui tai Nam Duong, ke tu the ki thu 15. Ngay nay chi con mot so nho tin đo, nhat la trong gioi Hoa kieu.


= Campuchia =
Bai chi tiet: Phat giao Campuchia
Nguoi ta cho rang Phat giao du nhap vao Campuchia trong the ki thu 3 sau CN, theo van he Phan ngu, truong phai Thuyet nhat thiet huu bo va đat đuoc đinh cao khoang the ki thu 5, thu 6. Nam 791 nguoi ta tim thay gan đen Brahma (Angkor Wat) mot van ban chung to rang Đai thua đa co mat noi đay song song voi viec tho than Shiva (sa. siva). Su hon hop nay co le bat nguon tu viec tho cung Bo Tat Quan The Am, ma Thap-ba đuoc xem la mot hoa than. Moi nha vua cua Campuchia cung đeu đuoc xem la hoa than cua Quan The Am. Sau mot thoi gian thi yeu to than Shiva hau nhu bi mat đi, nhung đen the ki thu 13, nguoi ta lai ton tho than Shiva va tang gia Phat giao bi buc hai. Theo cac Cao tang Trung Quoc thi trong thoi gian nay, Thuong toa bo đuoc phat trien trong luc Đai thua bi lu mo. Mot so van ban bang van he Pali ghi nam 1309 chung minh rang Thuong toa bo đuoc hoang gia cong nhan va ke tu đo la giao phai chinh thong cua Campuchia. Mai đen cuoi the ki thu 19, Phat giao truyen tu Thai Lan moi bat đau co anh huong.


= Thai Lan =
Bai chi tiet: Phat giao Thai Lan
Nguoi ta biet rat it viec Phat giao đuoc truyen ba đen Thai Lan. Ket qua khao co cho thay Phat giao đen Thai Lan khoang the ki thu 6 tu Mien Đien. Ban đau giao ly Therevada tuc Phat giao nguyen thuy Nam tong co anh huong rong rai. Khoang giua the ki thu 8 va 13, Mahayana (hay phai Bac Tong) đuoc truyen ba rong hon. Giua the ki thu 11 va 14, anh huong cua An Đo giao bat đau phat trien. Trong the ki 13, Hoang gia Thai Lan chinh thuc cong nhan Thuong toa bo (giao ly cua Phat giao nguyen thuy Therevada)va moi lien he voi Sri Lanka trong thoi ki nay cang lam cho bo nay phat trien them rong rai. Nam 1782, nha vua trieu tap mot đai hoi nham kiem điem lai Tam tang kinh đien. Trong the ki thu 19, nha vua Ma-ha Mong-cut (mongkut) len ngoi, ban than ong cung đa la mot tang si, ong la nguoi đat nen tang cho nen Phat giao can đai. Ong thanh lap Phap tong (dhammayut), co so dua vao Luat tang va ngay nay co nhieu tin đo nhat tai Thai Lan. Vua Chulalangkorn - tri vi tu 1868 đen 1910 - cho xuat ban cac tang kinh quan trong cua Phat giao, co the goi la đay đu nhat tu xua đen nay. Ngay nay, 95% dan so Thai Lan theo Phat giao.


= Trieu Tien =
Bai chi tiet: Phat giao Trieu Tien
Trong the ki thu 4 sau CN, Phat giao du nhap vao Trieu Tien va phat trien ruc ro nhat la giua the ki thu 6 va thu 9. Trong thoi ki nay, cac truong phai quan trong cua Trung Quoc đeu đuoc thanh lap tai Trieu Tien nhu Thien tong, Hoa Nghiem tong, Mat tong (Chan ngon tong). Bo kinh Bat-nha ba-la-mat-đa cung đuoc truyen ba rong rai rat som tai Trieu Tien. Nguoi ta cung tim thay nhieu tac pham van hoa mang đac tinh Phat giao tai đay. Suot thoi nha Ly (yi, 1392-1910), nen van hoa Khong giao tro thanh quoc đao va tang ni Phat giao bi ep buoc phai vao nui tu hanh. Sau nam 1945, Phat giao đuoc phuc hung va phat sinh mot phong trao moi goi la Vien Phat giao (en. won-buddhism). Ngay nay, tai Han Quoc nguoi ta it phan biet cac tong phai đao Phat va thuc hanh song song voi nhau thien quan, niem Phat A-di-đa va tung kinh. Phep niem than chu cung đuoc truyen ba rong rai, von co nguon goc tu Mat tong cua thoi trung co. Trong gioi tri thuc, Thien tong đuoc nhieu nguoi theo trong luc gioi binh dan lay niem danh hieu cac đuc Phat lam chu yeu. Tron lan voi Phat giao la hinh thuc tho đa than nhu than nui, linh vat, than tinh tu.


= Mong Co =
Bai chi tiet: Phat giao Mong Co
Theo nha nghien cuu su hoc nguoi Anh Andrew Skilton, Phat giao đuoc truyen vao Mong Co tu An Đo, Trung A va Trung Hoa vao đau the ky 4 TCN bang con đuong to lua (Silk Road) qua cac nha buon nguoi An Đo. Tu đo Phat giao dan da phat trien đen the ky 13 voi nhieu đot truyen giao cua Phat giao Tay Tang va Phat giao Trung Quoc. Tuy nhien, Phat giao Tay Tang chiem uu the va anh huong manh me vao đoi song cua nguoi dan Mong Co. Đinh cao cua su anh huong nay la Đat-lai Lat-ma thu 4 la nguoi Mong Co (1588). Truoc khi Phat giao đuoc truyen vao Mong Co, ton giao ban đia la Shaman giao, mot ton giao chiu anh huong tu truyen thong tam linh cua nguoi Ba Tu.

Phat giao Mong Co bat đau hung thinh tu the ky 13 đen cuoi the ky 19 khi ton giao nay tro thanh quoc giao cua Mong Co. Đen đau the ky 20, Mong Co chiu nhieu đau kho vi chien tranh, xung đot chinh tri tu cac cuong quoc ben ngoai, sau Trung Quoc (1912), Nhat Ban đanh chiem vao Manchuria vao nam 1931, va sau the chien thu 2 vao nam 1945, Hong quan Lien Xo bat đau cuoc giai phong cho Mong Co. Va tu đo tro đi Mong Co tro thanh quoc gia xa hoi chu nghia, voi chinh sach khong khoan nhuong ton giao, co hang chuc ngan tang ni va cu si Phat giao Mong Co tri thuc bi truc xuat hoac bi tong giam, thanh thieu nien duoi 18 tuoi khong đuoc xuat gia, hon 800 tu vien bi pha huy hoan toan tren khap Mong Co.
Tu nam 1989 đen nay, khi Mong Co tro thanh nuoc đa đang thi cac rao can ve sinh hoat tin nguong đuoc thao bo, cac hoat đong cua Phat giao đa tung buoc tro lai binh thuong, co hon 160 ngoi Tu vien Phat giao đuoc xay dung hoac mo cua tro lai va rat nhieu nguoi xuat gia tu hoc va lam cong tac truyen giao. Hien nay, 50% dan so Mong Co theo Phat giao Tay Tang.


= Lao =

Hau het nhan dan Lao theo Phat giao. Phat giao tro thanh quoc giao cua ho. O Lao, Phat giao giu vi tri quoc giao tu nhieu the ky nay. Phat giao co anh huong đen viec hinh thanh tinh cach dan toc, nhan sinh cua nguoi Lao.
Theo nhieu nguon su lieu con đe lai cho thay, vao khoang the ky 12, nhung nguoi Mon đau tien di cu xuong vung Tay Lao đa truyen ba Phat giao cho nhung cu dan tai đay. Nhung nguoi Mon nay đa mang theo rat nhieu kinh Phat, tuong Phat va nhung tu si am hieu Phat giao tu Sri Lanka đen truyen ba Phat phap. Tu đo ho truyen đi cac nga va phat trien rong khap đen cac vung phia Tay cua Lao.
Đen the ky 13 khi toc nguoi Lao Thay chinh phuc xong toan bo phan đat Bac Lao rong lon ho đa tiep thu Phat giao he phai Thuong toa Bo hay Therevada - Phat giao Nam tong va phat trien rong khap ca vung Bac va Trung Lao. Thoi gian nay, Phat giao Lao co quan he mat thiet voi Phat giao Srilanka. Trong khi đo, tu phia Nam, Phat giao Lao cung chiu anh huong cua Phat giao Khmer von theo Thuong toa Bo - Therevada. Duoi thoi cua đe che Angkor, thong tri tu the ky thu 7 đen the ky 13, Phat giao Đai thua đa đuoc truyen ba vao Lao. The ky 14 khi vua Pha Ngum (1316 - 1373) thong nhat toan bo lanh tho nuoc Lao, ong đa tiep thu Phat giao Thuong toa Bo tu Campuchia va phat trien tren khap đat nuoc Lao.
Hien nay, Phat giao tai Lao ton tai song song hai he phai la Phat giao Bac tong va Phat giao Thuong toa Bo, trong đo he phai Phat giao Thuong toa Bo - Therevada chiem đa so. Theo con so thong ke, hien nay o Lao co hon 20.000 tang ni, khoang 6.300 co so tho tu, chiem khoang 85% dan so nuoc nay. Phat giao Thuong toa Bo o Lao phan chia thanh 2 phai nho la Đai tong phai truyen thong chiem 94% so chua, 90% so su sai. Tong phai nay tu Thai Lan truyen sang vao the ky 14. Va Phap tong phai von do nha vua Mongkut (Rama IV) cua Vuong trieu Chakri (Thai Lan) lap ra khi nha vua chua len ngoi. Phai nay chu truong cai cach Phat giao, chu truong bao ve gioi luat nghiem tuc, do cac cao tang đieu hanh. Su tang cua phai nay tuy han che, nhung phan lon la cac quy toc xuat gia, nhieu nha tri thuc, truoc kia đuoc Hoang gia Lao ung ho.


= Nhat Ban =

Phat giao bat đau tu An Đo tu the ky thu 6 truoc Cong Nguyen. Mot nhanh chinh cua Phat giao, nhanh Mahayana hay goi la Phat giao Bac tong đa du nhap vao Nhat Ban. Phat giao đuoc du nhap vao Nhat tu Trung Hoa va Trieu Tien duoi dang mon qua cua vuong quoc than huu Trieu Tien Kudara vao the ky thu 6 sau Cong Nguyen. Trong khi Phat giao đuoc gioi quy toc cai tri ung ho, luc đau no lai khong pho bien trong gioi thuong dan vi nhung ly thuyet phuc tap cua no. Đen thoi Nara, Phat giao moi phat trien manh me trong dan chung va toan nuoc Nhat.
Trong nhieu the ky, Phat giao la quoc giao cua nuoc nay. Anh huong lon đen chinh tri, xa hoi, van hoa cua quoc gia nay. Tu khi Phat giao truyen đen nuoc Nhat, su hop nhat giua Phat giao va Than đao đa dien ra trong mot khoang thoi gian dai. Phat giao bat đau thoi ky suy vi tai Nhat vao the ki 19, vao thoi Minh Tri, chinh quyen luc bay gio đa ra sac lenh "Than Phat phan ly", tach Than Đao ra khoi Phat giao, đong thoi no luc chan hung ton giao ban đia. Đay la thoi ki Than Đao phat trien manh me voi su bao tro đac biet cua chinh quyen. Than Đao tro thanh quoc giao cua Nhat Ban, gan lien voi cac hoat đong cua nha nuoc. Phat giao đuoc khoi phuc lai sau Chien tranh the gioi thu hai voi viec nhieu to chuc Phat giao ra đoi lam song day cac sinh hoat Phat su tren khap nuoc Nhat.
Theo thong ke gan đay, Phat giao Nhat Ban co 70.000 ngoi chua, 250.000 tang ni, 96 trieu Phat tu, chiem 3/4 dan so. Viec nghien cuu va giang day Phat giao kha phat trien. Co tren 20 truong đai hoc, trung hoc va vien nghien cuu Phat giao o khap đat nuoc Nhat. Giao ly Phat giao đuoc nghien cuu va quy tap, hieu đinh, chu giai co he thong bang phuong phap nghien cuu cua phuong Tay tu đau the ky XX ma đinh cao la su ra đoi cua Đai chinh tan tu đai tang kinh. Phat giao Nhat Ban co rat nhieu tong phai khac nhau, đuoc chia thanh muoi ba tong phai chinh.


So voi cac ton giao khac 1. Binh đang:

Trong cac ton giao đoc than luon co mot đang toi thuong. Phat giao thi chi coi mot trinh đo nhan thuc đuoc goi la giac ngo la toi thuong chu khong ton tai mot đang toi thuong. Bac Vo thuong bo đe hay goi đon gian la Phat chinh la mot bac ma moi chung sinh đeu co the đat đuoc neu kien tri tu tap, tinh tam suy nghi, su dung tri tue cua minh đe cuoi cung đat toi giac ngo.
Trong nhieu ton giao, tin đo sung bai cac vi than, cac vi than nay co quyen luc sieu nhien, con nguoi khong the đat toi đuoc. Con trong Phat giao, danh hieu Phat la đe chi mot nguoi đa giac ngo, đat toi canh gioi giai thoat, ra khoi luan hoi, hoan toan trong sach va hon nua phai la nguoi co long tu bi thuong yeu, cuu giup tat ca chung sinh khong phan biet du hy sinh ca ban than minh. Danh hieu nay chung sinh co the đat toi, du thoi gian tu tap keo dai rat lau. Su suy ton trong đao Phat la do tu cam phuc truoc long tu bi, đuc đo va cong hanh cua nguoi đa đat đen bac Vo thuong bo đe, la su ton trong danh cho mot nha hien triet, la su tu nguyen noi theo đuc đo va giai thoat chu khong he co su ep buoc phai phuc tung, cau loi. Chinh Phat cung đa khang đinh: "Ta la Phat đa thanh, chung sanh la Phat se thanh".
Cac ton giao khac thuong co giao hoi va nguoi đung đau, lanh đao toan bo tin đo (vi du nhu Giao hoang cua đao Cong giao, Khalip cua Đao Hoi). Phat giao co giao hoi nhung khong đat ra nguoi đung đau, cac tin đo đeu binh đang. Trong Phat giao, nguoi co thoi gian, cap đo tu hanh cao se đuoc cac tin đo khac trong vong, nhung ho khong co quyen chi đao cac tin đo khac. Truoc khi nhap diet, Phat Thich Ca đa đe lai di ngon la tang đoan se khong co nguoi đung đau (đe tranh tang đoan bi sa vao tranh chap quyen luc, tai san), cac bai kinh va loi day cua Phat la đieu co the giup cac tin đo dua vao đo đe su dung tri tue cua minh tu soi sang cho minh: "Nay A-Nan, thay cho rang cac Ty-kheo khong co noi nuong tua, khong co ai che cho sau khi Ta nhap diet u? Đung nghi nhu vay, nhung Kinh, Luat ma Ta đa giang day tu khi thanh Phat đen nay se la cho nuong tua che cho cho cac thay đo... Nay cac đo đe, cac con hay tu lam đuoc đe soi sang cho cac con, hay trong cay vao chinh suc manh cua cac con; hay tinh tan tu hanh". Đieu nay cung giong nhu Kant đa noi "Hay co can đam tu su dung tri tue cua chinh minh! đo la cau phuong cham cua Khai sang".
2. Quan niem ve the gioi:

Trong khi đo, cac ton giao đoc than cho rang đang toi cao cua ho la vinh hang, bat bien va sang tao ra van vat, cho rang đang toi cao đo khong sinh ra tu đau ma đa co khi van vat chua ton tai. Con Phat giao thi cho rang moi su vat, hien tuong (tru coi Niet Ban) đeu la vo thuong, khong the ton tai vinh hang, co sinh thi phai co diet. Duyen khoi thi sinh, duyen tan thi diet. Ngay ca khong gian, thoi gian, cac hanh tinh va ca vu tru cung vay, cung co khoi đau, bien đoi va cuoi cung la ket thuc. Trong Kinh Khoi the nhan bon, Phat thuyet giang rang đa co vo so cac the gioi giong nhu Trai Đat tung đuoc hinh thanh, phat trien roi bi huy diet trong qua khu, va tuong lai cung se co vo so cac the gioi sinh ra roi huy diet nhu vay (ngay nay, khoa hoc hien đai đa chung minh đuoc rang Mat troi se tan lui sau khoang 5 ty nam nua, Trai Đat cung theo đo ma bi huy diet)
Nhieu ton giao cho rang Trai Đat la trung tam cua vu tru. Đao Phat thi cho rang Trai Đat chi la mot trong muon van cac the gioi cung ton tai, moi the gioi lai co nhung đac điem khac nhau, Trai Đat chi giong nhu mot hat cat trong vu tru. Phat giao co khai niem Tieu thien the gioi (1 ngan hanh tinh), Trung thien the gioi (1 trieu hanh tinh), đai thien the gioi (1 ty hanh tinh), Tam thien đai thien the gioi (3 nghin ty hanh tinh). Đuc Phat noi vu tru nay lai co vo so Tam thien đai thien the gioi, tuc la so luong cac the gioi khac nhau gan nhu la vo han. Phat Thich Ca tung noi: "Tren vu tru nay con vo so nhung the gioi khac, trong mot ly nuoc cung co vo so﻿ nhung con trung trong đo". Quan điem nay hien nay đa đuoc khoa hoc hien đai chung minh la đung (theo thuat ngu cua khoa hoc hien đai thi "Tam thien đai thien the gioi" chinh la tuong ung voi mot thien ha, con nhung con trung trong bat nuoc chinh la vi khuan).
3. Quan niem ve loai nguoi va than linh:

Cac ton giao khac coi loai nguoi la sinh vat toi thuong. Con trong Phat giao, loai nguoi (nhan gioi) cung chi la mot kiep song nhu cac loai vat khac (suc sinh gioi, a-tu-la gioi, thien gioi), co kiep song con cao cap hon loai nguoi va cac kiep song co suc manh khac nhau. Song du la nguoi, a-tu-la, troi hay suc sinh thi cung đeu la sinh vat, phai chiu quy luat Nhan qua (lam thien gap thien, lam ac gap ac), khong sinh vat nao la vinh cuu ma đeu phai co luc chet, luc chet thi se luan hoi sang kiep song khac, kiep sau nhu the nao thi phai tuy vao viec lam nhieu thien nghiep hay ac nghiep (vi du: mot nguoi ma nhieu đieu thien thi kiep sau co the len thien gioi, nhung kiep sau ma lam đieu ac thi kiep sau nua lai tro thanh suc sinh).
Trong phan lon cac ton giao khac, cac vi than thanh đuoc coi la co quyen luc sieu nhien, loai nguoi khong the nao đat toi cap đo nang luc cua ho. Đuc Phat cung noi ve than thanh, nhung ong noi rang cac vi than cung chi la mot dang sinh vat trong cac the gioi. Kiep truoc cua cac vi than cung chi la nguoi hoac loai vat, nhung vi ho tao ra nhieu thien nghiep nen kiep nay ho đuoc phuoc bao, đuoc đau thai lam than linh. Ho co quyen nang sieu pham nhung khong phai la toan nang (ho khong thoat khoi đuoc luat Nhan - Qua, khong thoat khoi đuoc sinh tu luan hoi), ho cung khong phai la bat tu (du tuoi tho cua ho rat dai lau, co khi lau hon ca mot chu ky the gioi, nhung roi cung phai đen luc ho chet đi). Đuc Phat giang nhu sau: mot nguoi neu hanh thien tich đuc, tu luyen thien can đu muc thi kiep sau ho se đuoc luan hoi vao cac coi Troi, tro thanh mot vi than, nhung khi phuoc bao het thi tho mang cua vi than đo cung het, ho se chet va lai phai tiep tuc đau thai vao kiep sau (Phat noi rang trong mot so tien kiep, ong tung la Thien chu Đe Thich, vua coi troi Đao Loi, tung tri vi rat lau nhung roi cung phai chet đi). Đoi chieu theo quan điem hien đai, co the coi cac vi than ma Đuc Phat noi toi chinh la nhung nen van minh ngoai Trai Đat co trinh đo cao hon han so voi loai nguoi.
4. Ton tho:

Phat giao khong ep buoc hay khuyen khich tho cung bat ky ai. Nen phan biet ro su ep buoc tho cung đe huong thu voi su thanh tam cung dang, hy xa cua mot tin đo. Mot vi Phat hay mot vi tang chan chinh khong coi trong ban than minh, san sang hy sinh vi chung sinh khien chung sinh cam đong. Viec chung sinh dang cung la vi ho muon tao cong đuc, gieo mot nhan lanh, gieo mot duyen tot đe tu đo diet tru tham lam, đi vao tu tap, xa bo vuong ban va giai thoat.
Su cung duong va bai lay, hau can Phat la mot su nguong mo, noi theo đoi voi đang The ton đa giai thoat va tu bi vo luong. Khi mot nguoi đat đen qua vi Vo thuong bo đe thi ca vu tru đeu rung đong va suy ton vi đuc đo vi đai cua vi Phat đo chu vi Phat đo khong con mong muon ai suy ton, tho cung cho minh. Qua vi đo la mot su that chu khong phai tu phong. Phat đa đat toi va Phat nhan tat ca tam long cua chung sinh huong ve chinh đao đe huong dan cach giai thoat cho chung sinh. Hon het tat ca, qua vi Vo thuong bo đe la bac ma moi chung sinh đeu co the tu tu tap va đat đuoc theo su chi bao cua Phat.
Mot ton giao thuong đuoc đinh nghia qua moi tuong quan giua con nguoi voi cac đieu sieu nhien hoac the luc sieu nhien. Hau het cac ton giao tin vao nhung the luc sieu nhien nay, va đuoc hinh tuong hoa bang đang toi cao, hoac cac vi thanh hay than linh... sang tao ra con nguoi, con nguoi chiu su chi phoi cua ho cung voi ly tuong co thuong - co phat tuy theo cong trang va cach song. Neu xet theo tieu chuan cua đinh nghia đo thi đao Phat khong đuoc xem la mot ton giao vi the gioi quan đao Phat khong co mot đang tao hoa toi cao hoa sinh muon loai va co quyen ban thuong, phat ac du rang đao Phat co nhung sinh hoat ve ton giao.
Tom lai, Phat giao giong nhu con đuong giai thoat danh cho tat ca chung sinh, khong phan biet ai. Phat giao noi len mot con đuong khach quan đe đi toi chan ly. Giao ly cua Phat giao khong phai do Phat sang tao ra ma la chan ly khach quan theo giac ngo cua Phat. Phat chi la nguoi phat hien, dan than va chung đac, đe roi đi truyen day lai cho chung sinh cach đe giai thoat voi tri tue va long tu bi vo luong. Phat xem tat ca chung sinh la binh đang, va ai cung hoan toan co the tro thanh Phat trong tuong lai.


Anh huong toi van hoa = Viet Nam =
Nhung danh tu chuyen mon cua Phat giao đa bien thanh van hoa nguoi Viet qua ngon ngu cua nguoi binh dan Viet Nam thuong su dung, đa đuoc truyen ba rong rai trong dan gian va tro nen pho bien trong van hoa nguoi Viet.

But chinh la phien am cua tu Buddha trong tieng Phan, chinh la chi Đuc Phat. Trong truyen co tich Viet Nam thuong thay nhan vat But xuat hien đe cuu giup nguoi luong thien, trung tri ke ac.
Khi khan vai truoc ban tho to tien, nguoi Viet thuong mo đau bang cau "Con nam mo A Di Đa Phat". A Di Đa Phat la vi Phat cai quan coi Tay phuong cuc lac, nguoi Viet khan nhu vay đe the hien mong muon vong linh cua to tien đuoc Phat A Di Đa tiep dan, đua toi tai sinh o coi Phat thanh tinh.
Nguoi Viet co le xa toi vong nhan, Vu Lan bao hieu xuat phat tu mot đien tich trong Phat giao, đo la viec ton gia Muc Kien Lien (1 trong 2 đai đe tu cua Phat Thich Ca) đa bao hieu bang viec khan cau cong đuc cua chu Tang cac phuong đe cuu me ra khoi kiep nga quy.
Nguoi Viet co cau ca dao "Dau xay chin bac phu đo (bao thap), chang bang lam phuc cuu cho mot nguoi" - ham y rang cuu mot mang nguoi tao ra cong đuc con hon ca xay bao thap tho Phat, cau noi the hien triet ly cua đao Phat la "pho đo chung sinh", coi trong viec hanh đong theo loi Phat day hon la chi pho truong hinh thuc.
Con nguoi moi khi thay nhung ai bat hanh, bi hoan nan đau kho thi lien to long thuong xot va thot len cau: Toi nghiep qua!... Hai chu toi nghiep la danh tu chuyen mon cua Phat giao voi y nghia chi cho nghiep bao toi ac đa đinh. Cum tu "toi nghiep qua!" la cau noi cua nguoi binh dan ham suc hai y nghia: Mot la phan đinh toi loi, va hai la tam linh chia se. Phan đinh toi loi, nghia la nguoi nay đa gay nghiep toi ac qua nang trong qua khu cho nen gio đay phai chiu qua bao kho đau khong the tron tranh. Tam tinh chia se, nghia la thay ho hoan nan đau kho thi boc lo tam tinh thuong hai đe san sot phan nao niem đau noi kho cua ho.
Nguoi binh dan muon dien ta so luong nguoi ta qua đong đao hoac so luong vat gi qua nhieu thi lien dung cau "Hang ha sa so" đe to bay. Hang ha sa so la danh tu chuyen mon cua Phat giao voi y nghia la so nhieu nhu cat song Hang. Song Hang (song Gange) la chi cho mot trong hai con song lon nhat cua An Đo. An Đo co hai con song noi tieng the gioi la song An (Indus) va song Hang (Gange) va hai con song nay khai nguon tai nguyen suc song cho toan the dan toc An Đo phat trien va ton tai. Trong cac kinh luan, Phat giao cung thuong dung nhung ngon tu "Hang ha sa so" nham đe noi len so luong qua nhieu khong the đem đuoc
Khi thay mot so nguoi đi lang thang khap noi, song ray đay mai đo, khong chiu dung chan mot cho nao lau dai, nguoi binh dan thuong gan cho ho mot ngon tu đon gian la ke song Ta ba the gioi. Ta ba the gioi la ngon tu chuyen mon cua Phat giao nham chi cho the gioi ma loai nguoi đang song, bao gom ca sau coi luan hoi chung sanh song chung lan lon voi nhau, gom coi đia Nguc, coi Nga Quy, coi Suc Sanh, coi loai nguoi, cac coi Troi. 6 coi noi tren co mot danh tu goi chung la "coi Duc Gioi", boi chung sinh o 6 coi nay bi chi phoi manh me boi cac Duc (cac ham muon cua ban than). Tuoi tho cua chung sinh o coi Duc gioi đa phan la ngan ngui, moi kiep song thuong chi la tam bo roi lai phai chet va luan hoi sang kiep song khac, hanh phuc thi it ma kho đau thi nhieu. Ngon tu "Ta Ba The gioi" cua Phat giao đa đuoc nguoi Viet Nam tiep nhan tro thanh van hoa nguoi Viet, dung đe chi coi tran cua con nguoi.


= Trung Quoc =
Anh huong ro rang nhat cua Phat giao nguyen thuy tu An Đo khi đen Trung Quoc đa phan tach thanh cac dong lon, mang mau sac van hoa nuoc nay. Phat giao Trung Quoc chu yeu la Phat giao Bac tong Han truyen. O nhung tinh nhu Tay Tang, Tu Xuyen, Thanh Hai thi co he thong Tang truyen. Tai tinh Van Nam co he thong Phat giao Nam truyen. Nhieu nghien cuu đa khang đinh rang Phat giao rat phu hop cho su phat trien ve kinh te - xa hoi va van hoa cua đat nuoc Trung Quoc. Voi sach luoc la phai khoi phuc toan bo van hoa truyen thong cua Trung Quoc, trong đo Phat giao cung đuoc khoi phuc va phat trien, đa giup nhu cau ve tin nguong cung nhu tu hoc cua con nguoi trong xa hoi Trung Quoc ngay cang cao, va do vay, Phat giao đa ung dung cac tien ich hien đai đe đap ung nhu cau đo mot cach tron ven.


= An Đo =

Ngay nay, Phat giao khong con ton tai pho bien o An Đo nua. Tuy nhien, nhieu he phai cua An Đo giao coi Phat Thich Ca la hoa than thu 9 cua than Vishnu, hoa than cuoi cung cua vi than nay đe giao hoa nhan gian truoc khi ket thuc mot chu ki cua vu tru (o hoa than thu 10, Vishnu se tro lai the gian, cuoi tren mot con ngua trang cung voi thanh guom ruc ro đe huy diet nhung con quy va nhung con nguoi đoc ac con sot lai truoc khi the gioi đuoc thiet lap lai). Do vay, Phat Thich Ca ngay nay van đuoc ton tho trang trong trong he thong ton giao An Đo.
Quoc ki An Đo ngay nay co hoa tiet trung tam la Ashoka Chakra (banh xe phap cua A-duc vuong). A-duc vuong la vi vua đau tien đa thong nhat gan nhu toan bo An Đo, va ngai cung la mot Phat tu thanh tin, đa to chuc truyen ba Phat giao ra khap chau A. Bieu tuong Ashoka Chakra chinh la dua theo Phap luan cua Phat giao. 24 nan hoa cua Ashoka Chakra đai dien cho 12 lien ket nhan qua đuoc day boi Đuc Phat va paticcasamuppada (Duyen khoi) theo thu tu thuan va nghich. Khi su dung bieu tuong nay tren quoc ki, An Đo muon the hien tinh than ke tuc di san cua A-duc vuong, vi vua thanh tin voi đao Phat.


Nhan xet Nha bac hoc Vat ly Albert Einstein co nhac qua ve Phat giao tren to New York Times so ra 09.11 nam 1930 nhu sau:

Friedrich Nietzsche du nguong mo song cung kem theo phe phan viec Phat giao thuc đay nhung thu ong goi la "thuyet hu vo" (nihilism). Ong cho rang, Phat giao co the đuoc mo ta nhu mot no luc, thong qua su kiem che tu hanh đong, đe thoat khoi đau kho va đi vao trang thai khong ton tai mot cach tuyet đoi, cai ma ong phe phan va cho rang đo la su tron chay hen nhat truoc thuc tai. Nhung hoc gia nguoi My Benjamin A. Elman cho rang Friedrich Nietzsche đa hieu biet sai lech va cuc đoan ve đao Phat.


Xem them Phat giao Nhat Ban
Phat giao Tay Tang
Phat giao Trung Quoc
Phat giao Viet Nam
Phat giao Phuong Tay
Phat giao Trieu Tien
Phat giao An Đo
Tien Đao
Nhon đao
Than Đao
Tam gioi
Thanh Đao
Phat Mau Chuan Đe


Chu thich Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Buddhism (religion) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Đao Phat tai Tu đien bach khoa Viet Nam