Tu ky (tieng Anh: autism) la mot chung roi loan phat trien đac trung boi khiem khuyet ve mat quan he nhan sinh, giao tiep ngon ngu, giao tiep phi ngon ngu va hanh vi so thich han che va lap đi lap lai. Cha me thuong nhan thay nhung dau hieu cua benh nay trong hai nam đau đoi cua con minh. Nhung dau hieu nay thuong phat trien dan dan, mac du mot vai tre mac chung tu ky van đat moc phat trien voi toc đo binh thuong va sau đo giam dan. Tieu chuan chan đoan yeu cau nhung trieu chung tro nen ro ret trong thoi tho au, thuong la truoc khi ba tuoi.
Mac du benh tu ky chu yeu la di truyen, cac nha nghien cuu lai nghi ngo ca hai yeu to moi truong va di truyen đeu la nguyen nhan cua benh nay. Trong nhung truong hop han huu, tu ky con gan lien chat che voi nhung tac nhan gay di tat bam sinh. Van con nhung tranh cai ve nhung nguyen nhan moi truong khac đuoc đua ra; chang han nhu gia thuyet vac-xin đa tung bi bac bo. Tu ky con anh huong đen viec xu ly thong tin trong nao bang cach thay đoi cach cac te bao than kinh va Xi-nap cua chung ket noi va to chuc; tuy nhien gia thuyet nay van chua đuoc hieu ro.
Tren toan cau, tu ky đuoc uoc tinh anh huong đen 21.7 trieu nguoi tinh đen nam 2013. Tinh đen 2010, so luong nguoi bi anh huong cua benh uoc tinh khoang 1-2/1000 toan cau. Benh thuong xuyen xay ra bon đen nam lan o cac be trai nhieu hon be gai. Khoang 1.5% tre em tai Hoa Ky (mot trong 68) đuoc chan đoan mac ASD tinh đen 2014, tang 30% so voi mot trong 88 nam 2012. Ti le tu ky o nguoi truong thanh tu 18 tuoi tro len tai Vuong quoc Anh la 1.1%. So luong nguoi đuoc chan đoan benh đa gia tang đang ke tu thap nien 1980, mot phan la do nhung thay đoi trong thuc hanh chan đoan va su thuc đay tai chinh ma chinh phu tro cap đoi voi nhung ca chan đoan tren; cau hoi lieu ti le thuc te đa tang hay khong van chua đuoc giai quyet.


Trieu chung Tu ky la mot chung roi loan phat trien nang, lan đau xuat hien trong thoi tho au, thuong keo dai ma khong co dau hieu thuyen giam. Nguoi bi benh tu ky co the bi ton hai nghiem trong o mot so mat, nhung o muc đo binh thuong hoac tham chi cao o nhung ca the khac. Trieu chung dan lo ro sau khoang sau thang tuoi, phat trien theo đo tuoi hai hoac ba nam va co xu huong tiep dien qua tuoi truong thanh, mac du thuong o dang bi kim ham. O mot so mat khac, chang han nhu an uong, cung pho bien nhung khong can thiet đe chan đoan.


= Phat trien xa hoi =
Tham hut xa hoi phan biet tu ky va nhung chung roi loan pho tu ky co lien quan tu cac chung roi loan phat trien khac. Nguoi bi tu ky co su khiem khuyet ve mat xa hoi va thuong thieu truc giac ve nhung nguoi khac ma nhieu nguoi cong nhan nhu vay. Mot nguoi mac chung tu ky la Temple Grandin mo ta su bat luc cua co đe hieu nhung giao tiep xa hoi binh thuong, hoac nhung nguoi co than kinh phat trien binh thuong, khien co co cam giac nhu "mot nha nhan chung hoc tren sao hoa".


= Giao tiep =
Khoang mot phan ba cho đen mot nua so nguoi tu ky khong phat trien đu ngon ngu tu nhien đe đap ung cac nhu cau giao tiep thuong ngay. Tre mac chung tu ky thuong it kha nang thuc hien nhung yeu cau hoac chia se kinh nghiem, va chi co the lap đi lap lai đon gian loi noi cua nguoi khac (nhai loi) hoac đao nguoc lai. Trao đoi hai chieu co the can thiet cho hoat đong noi, va thieu su chu tam, trao đoi hai chieu duong nhu đe phan biet voi nguoi bi ASD; chang han, ho co the nhin tap trung vao ban tay thay vi nhin vao đoi tuong, ho luon that bai đe chi vao đoi tuong đe neu y kien hoac chia se mot kinh nghiem. Tre tu ki co the gap kho khan voi tro choi giau tri tuong tuong va phat trien bieu tuong thanh ngon ngu.


Nguyen nhan Tu lau benh tu ky đuoc coi la co mot nguyen nhan pho bien o cac muc đo di truyen, nhan thuc va than kinh đoi voi bo ba trieu chung cua benh tu ky. Tuy nhien ngay cang co nhieu nghi ngo rang tu ky thay vi la mot chung roi loan phuc tap co nhung khia canh cot loi, no lai co nhung nguyen nhan rieng biet thuong xay ra cung mot luc.
Tu ky co mot co so di truyen manh, mac du nhung nguon goc cua benh rat phuc tap va khong ro lieu ASD co đuoc giai thich them boi nhung đot bien hiem voi nhung anh huong lon, hay boi cac tuong tac cua gen troi trong nhung bien the di truyen pho bien. Su phuc tap nay sinh boi tuong tac giua nhieu gen, moi truong va nhung yeu to bieu sinh khong lam thay đoi trinh tu DNA nhung lai di truyen va gay anh huong len bieu hien gen. Nhieu gen co lien quan đen benh tu ky thong qua trinh tu bo gen trong nhung ca nhan bi nhiem va bo me chung.


Co che Trieu chung cua tu ky la he qua cua nhung thay đoi lien quan đen su truong thanh trong cac he thong khac nhau cua nao. Cach tu ky xay ra van chua đuoc hieu ro. Co che cua no co the chia lam ba khu vuc: Sinh ly benh cua cau truc va qua trinh cua nao lien quan đen tu ky, va moi lien he tam than hoc giua cau truc nao va cac hanh vi. Cac hanh vi xuat hien đe co nhieu sinh ly benh.


= Sinh ly benh =

Khong giong nhu nhieu chung roi loan nao khac nhu benh Parkinson, tu ky khong co co che thong nhat ro rang; nhieu nguoi khong biet rang lieu tu ky la mot vai roi loan do nhung đot bien gay ra, hoi tu tren mot vai đuong phan tu pho bien, hoac la (khuyet tat tri tue) mot tap lon nhung roi loan voi nhieu co che khac nhau. Tu ky xuat hien la he qua tu nhung tac đong phat trien anh huong nhieu đen tat ca he thong chuc nang nao, đong thoi lam lon xon thoi gian phat trien cua nao hon so voi san pham cuoi cung. Nhung nghien cuu ve cau truc cua he than kinh va su ket hop tac nhan sinh quai thai đa goi y nhiet tinh rang co che cua Tu ky, bao gom su thay đoi phat trien o nao ngay sau khi thu thai. Truong hop bat thuong nay xuat hien đe bat đau mot chuoi cac truong hop benh ly trong nao, bi anh huong đang ke boi yeu to moi truong. Nguoi ta khong biet rang lieu su phat trien qua muc co xay ra o tat ca nhung tre mac chung tu ky hay khong. Co ve nhu khu vuc noi bat nhat trong cac vung nao la co so đe phat trien nhan thuc chuyen mon cao hon.


= Tam than hoc =
Hai the loai chinh cua thuyet nhan thuc đa đuoc đe xuat ve lien ket giua bo nao tu ky va hanh vi. Thuyet nao cua loai nguoi mo rong đua ra gia thuyet rang tu ky la mot truong hop cuoi cung trong nao cua con nguoi, đinh nghia theo đo nghiem tinh than la nhung ca nhan đang he thong hoa hon la đang thau hieu. Thuyet gia thiet tam tri đuoc ho tro boi nhung phan ung đien hinh cua tre tu ky đen bai kiem tra Sally–Anne đe ket luan ve đong co cua nhung nguoi khac, va thuyet he thong guong noron mieu ta tot trong cac ban đo sinh ly benh đoi voi gia thuyet. Tuy nhien hau het nghien cuu đeu khong tim thay bang chung ve su suy giam trong nhung ca nhan tu ky đe hieu y đinh co ban cua nguoi khac; thay vao đo, he thong cho biet su suy giam đuoc phat hien trong su hieu biet co cam xuc xa hoi hoac xem xet quan điem cua nguoi khac.


= Tri tue =
Thong thuong tre tu ky se cham phat trien so voi ban be cung trang lua, mot so truong hop khac lai co kha nang đac biet va tri nho tot nhu nho cac đo vat, lam tinh gioi, nhieu thien tai "sieu tri tue" noi tieng tren the gioi mac tu ky nhu: Albert Einstein, Isaac Newton hay Michelangelo...


Tham khao Đoc them Sicile-Kira, C (2014). Autism spectrum disorder: the complete guide to understanding autism . New York, New York: Perigee. ISBN 978-0-399-16663-1.
Waltz, M (ngay 22 thang 3 nam 2013). Autism: A Social and Medical History (an ban thu 1). Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-52750-8.
Silberman, S (2015). NeuroTribes: The Legacy of Autism and How to Think Smarter About People Who Think Differently (an ban thu 1). Crows Nest, New South Wales: Allen & Unwin. ISBN 978-1-760-11363-6.


Lien ket ngoai Tu ky tren DMOZ