Nguyen Hoang (chu Han: 阮潢; 28 thang 8 nam 1525 – 20 thang 7 nam 1613) hay Nguyen Thai To, Chua Tien, Quoc chua la vi Chua Nguyen đau tien, nguoi đat nen mong cho Nguyen Phuc toc va trieu đai nha Nguyen . Ong noi cua ong la (Nguyen Van Luu) va cha ong (Nguyen Kim) la nhung trong than cua trieu đinh nha Hau Le. Sau cai chet cua cha ong la Nguyen Kim, nguoi anh re la Trinh Kiem nam giu quyen hanh đa giet chet anh trai ong la Nguyen Uong, Nguyen Hoang nho chi gai Nguyen Thi Ngoc Bao xin Trinh Kiem cho minh vao tran thu Thuan Hoa, Trinh Kiem chap thuan.
Vao nam 1558, ong cung voi con em Thanh Nghe tien vao đat Thuan Hoa đong o xa Ai Tu (sau goi la kho Cay Khe), thuoc huyen Đang Xuong, tinh Quang Tri. Nam 1559, ong đuoc vua Le Anh Tong cho tran thu đat Thuan Hoa, Quang Nam. Nam 1593, Nguyen Hoang đem quan ra Bac giup ho Trinh đanh dep, lap nhieu cong lao. Trinh Tung van ngam ghen ghet, tim cach giu Nguyen Hoang lai, khong cho ve Thuan Hoa. Nam 1600, Nguyen Hoang gia cach noi đi dep loan, roi tu dan binh ve Thuan Hoa. Tu đay Nam Bac phan biet cho toi mai ve sau, be ngoai thi lam ra bo la hoa hieu, nhung be trong thi van lo viec phong bi đe chong cu voi nhau.
Nguyen Hoang đa co nhung chinh sach hieu qua đe phat trien vung đat cua minh va mo rong lanh tho hon nua ve phia Nam.Nguyen Hoang chinh la vi quan chu co tuoi tho cao nhat trong cac vi quan chu cua Viet Nam neu tinh ca vua lan chua (88 tuoi), con neu chi tinh vua ma khong tinh chua thi vua Bao Đai (84 tuoi).


Tieu su Nguyen Hoang sinh 28 thang 8 nam 1525 nam At Dau, la nguoi o lang Gia Mieu Ngoai trang, huyen Tong Son, phu Ha Trung, xu Thanh Hoa, con trai thu cua Nguyen Kim va ba chinh that Nguyen Thi Mai, con gai cua Đac tien quoc thuong tuong quan thu ve su trieu Le Nguyen Minh Bien (que o lang Pham Xa, xa Ngoc Son, thanh pho Hai Duong). Tien to Nguyen Hoang la Nguyen Cong Duan, theo vua Le Thai To, lam quan đen Phung than ve tuong quan Gia đinh Hau, Hoanh quoc cong. Nguyen Cong Duan sinh Nguyen Đuc Trung, đoi vua Le Nhan Tong lam Đien tien chi huy su, đa cung Nguyen Xi muu lap vua Le Thanh Tong, lam đen Đo đoc Trinh quoc cong. Nguyen Đuc Trung la anh cua Nguyen Van Lo, Nguyen Van Lo sinh ra Nguyen Van Lang (hay Lang), Nguyen Van Lang lam tuong trieu đinh thoi Le Uy Muc. Khi vua Uy Muc mat long dan, Nguyen Van Lang cung con la Nguyen Hoang Du hop quan ba phu xu Thanh ton con Kien vuong Le Tan la Le Oanh len lam vua. Le Oanh đanh đo Le Uy Muc, tro thanh vua Le Tuong Duc, đa phong Nguyen Van Lang tuoc Nghia quoc cong, Nguyen Hoang Du lam Thai pho Trung quoc cong.
Cha cua Nguyen Hoang la Nguyen Kim, con truong cua Nguyen Van Luu, lam quan cuoi trieu Le so, giu chuc Huu ve đien tien tuong quan, tuoc An hoa hau. Nam 1527, Mac Đang Dung cuop ngoi nha Le, Nguyen Kim co chi muon khoi phuc, ong dan con em sang Ai Lao thu nap hao kiet, tim con chau nha Le pho lap.


Giai đoan đau đoi Nam 1527, xay ra su bien Mac Đang Dung cuop ngoi vua Le Cung Hoang, luc ay Nguyen Hoang moi len 2 tuoi. Nguyen Kim đa phai tranh sang Lao, xay dung luc luong, tim cach khoi phuc nha Le. Nguyen Kim đe Nguyen Hoang lai cho nguoi anh vo la Thai pho Nguyen U Di  nuoi duong.
Nam 1533, Nguyen Kim đon con trai cua Le Chieu Tong ten Le Ninh, lap lam vua tuc vua Le Trang Tong, nho cong ay ong đuoc phong lam Thuong phu thai su Hung quoc cong chuong noi ngoai su. Bay gio, co nguoi huyen Vinh Loc, Thanh Hoa ten la Trinh Kiem đen yet kien, Nguyen Kim thay co ve la, đem con gai Nguyen Thi Ngoc Bao ga cho va cho lam tuong quan. Nam 1540, Nguyen Kim dan vua ve Nghe An, hao kiet theo rat nhieu, nam 1543, lai dan quan ve lay đat Thanh Hoa. Nam 1545, vi bi Duong Chap Nhat đau đoc, Nguyen Kim qua đoi, đuoc vua phong lam Chieu huan tinh cong.
Boi vay mo coi phai tu lap tu thuo thieu nien, Nguyen Hoang đuoc bac minh la Nguyen U Di het long bao ho, va khi lon len, thuong đuoc bac ay khuyen khich voi nhung cau truyen xay dung su nghiep co đo. Khi lam quan cho trieu Le Nguyen Hoang đuoc phong lam Ha khe hau, va cu quan đanh nha Mac, luc ay trong tay vua Mac Phuc Hai (con truong Mac Đang Doanh). Nguyen Hoang chem đuoc tuong la Trinh Chi o huyen Ngoc Son, va khi khai hoan, con đuoc vua Le Trang Tong khen rang, "thuc la cha ho sinh con ho"..


Xay dung co đo - Mo mang bo coi = Tran thu Thuan Hoa - Quang Nam =
Nam 1545, Vua Trang Tong phong Luong quoc cong Trinh Kiem, chong cua Nguyen Thi Ngoc Bao (chi ruot Nguyen Hoang) lam Thai su. Hoa vo đon chi trong cung mot nam, truoc la cha bi đau đoc chet, gio la anh bi giet chet. Nguoi anh ca cua Nguyen Hoang la Ta tuong Lang quan cong Nguyen Uong bi Thai su Luong quoc cong Trinh Kiem giet chet. Hon nua, vi moi đuoc chien cong cao, cong danh cao, đuoc phong lam Đoan quan cong, Nguyen Hoang con bi lo ra nhu cai gai truoc mat nhung ke hay ganh ti, nhat la neu ke nay la Thai su Trinh Kiem.
Nhan thay su nguy hiem nay, nen Nguyen Hoang cao benh, cot giu minh kin đao hon đe Trinh Kiem khoi nghi ngo. Sau khi ban muu voi bac ho la Nguyen U Di, Nguyen Hoang ngam sai su gia toi hoi Trang Trinh. Nguyen Binh Khiem, nguoi lang Trung Am, xu Hai Duong, đo Trang nguyen trieu Mac, lam đen chuc Thai bao ve tri si, luc đo đa co tieng gioi nghe thuat so. Trang Trinh Nguyen Binh Khiem nhin cai nui non bo o truoc san ma ngam lon rang: Hoanh son nhat đai, van đai dung than, nghia la: Mot dai nui ngang co the dung than muon đoi đuoc. Khi su gia ve thuat lai cau ay, Nguyen Hoang hieu y ngay.
Ong nho Ngoc Bao xin Trinh Kiem cho vao tran thu o Thuan Hoa (khu vuc tu Quang Binh đen Thua Thien Hue ngay nay). Vung đat Thuan Hoa bay gio moi đuoc dep yen; Nha Le đa đat Tam ty, phu huyen đe cai tri, nhung long dan van chua yen; Trinh Kiem van con ban khoan ve vung đat nay. Nhung nhan thay Thuan Hoa la noi xa xoi, đat đai can coi nen Trinh Kiem đa đong y, len tau vua Le Anh Tong nen cho Nguyen Hoang vao tran thu đat đo (1558). Vua Le nghe theo va trao cho tran tiet , pham moi viec đeu uy thac, chi can moi nam nop thue la đu.
Theo Lich su vuong quoc Đang Ngoai, Trinh Kiem e so Nguyen Hoang moi ngay cang lon, co long khoan hau va chi lon nen tim cach am hai. Ba Ngoc Bao biet đuoc, muon cuu mang em va cuu chong khoi toi sat nhan; ba khuyen chong voi ly do cho em trai ra tran va giu vung vung đat Thuan Quang moi chiem, Trinh Kiem đong y.
Nam 1558, Nguyen Hoang va gia quyen cung cac tuong Nguyen U Di, Mac Canh Huong, Van Nham, Thach Xuyen, Tuong Loc, Thuong Trung, Vu Thi Trung, Vu Thi An va hang nghin đong huong than tin Thanh - Nghe đi vao Thuan Hoa. Khi đen noi, đoan thuyen đa đi vao cua Viet Yen (nay la Cua Viet), đong trai tai Go Phu Sa, xa Ai Tu, huyen Vu Xuong (nay la huyen Trieu Phong, tinh Quang Tri) va đa chon noi nay đe lap Thu Phu goi la dinh Ai Tu. Luu Thu Thuan Hoa Tong Phuoc Tri (que o Tong Son, Thanh Hoa) đa dang nop ban đo, so sach trong xu cho Đoan Quan Cong Nguyen Hoang, va theo pho ta ong.
Mua đong nam 1560, Nguyen Hoang cho đat đon cua bien giu mien duyen hai, do bay gio quan Mac thuong theo đuong bien vao cuop Thanh Nghe nen phai đe phong. Thang 3 nam 1568, tran thu Quang Nam la Tran quan cong Bui Ta Han mat. Thuong tuong Thai quoc cong Trinh Kiem lay Nguyen quan cong Nguyen Ba Quynh lam tong binh thay giu đat ay. Nam 1569, Nguyen Hoang ra Thanh Hoa yet kien Le Anh Tong, nop quan luong giup Nam trieu đanh nha Mac, roi đen phu Thuong tuong lay mung Trinh Kiem. Trinh Kiem hai long, phong cho ong tran thu luon đat Quang Nam, thay cho Nguyen Ba Quynh. Nguyen Hoang lam Tong Tran Tuong Quan kiem quan ca Xu Quang Nam va Xu Thuan Hoa. Le moi nam phai nop thue la 400 can bac, 500 tam lua.
Thang 1 nam 1570, Nguyen Hoang tu Tay Đo ve, doi dinh ve lang Tra Bat, nam gan Ai Tu, chech ve phia đong bac (nay la hai lang Tra Lien Đong, Tra Lien Tay, xa Trieu Giang, huyen Trieu Phong). Goi la Dinh Tra Bat.
Ve hanh chinh, Thuan Hoa co 2 phu, 9 huyen, 3 chau. 

Phu Tien Binh linh 3 huyen: Khang Loc, Le Thuy, Minh Linh; 1 chau: Bo Chanh.
Phu Trieu Phong linh 6 huyen: Vu Xuong, Hai Lang, Quang Đien, Huong Tra, Phu Vang, Đien Ban; 2 chau: Thuan Binh, Sa Bon.
Quang Nam co 3 phu, 9 huyen.

Phu Thang Hoa linh 3 huyen: Le Giang, Ha Đong, Hy Giang.
Phu Hoai Nhan linh 3 huyen: Bong Son, Phu Ly, Tuy Vien.
Phu Tu Nghia linh 3 huyen: Binh Son, Mo Hoa, Nghia Giang.
Nha Mac giao tranh voi Le-Trinh, Mac Mau Hop sai Mac Kinh Đien đem thuy quan tan cong Nghe An. Tran thu Nghe An la Nguyen Ba Quynh nghe tin rut chay toi noi an toan. Nguyen Hoang ky luat ro rang, phong giu nghiem ngat, do đo quan nha Mac khong dam pham vao bo coi, nen rieng hai xu Thuan Quang đuoc yen on.
Nam 1571, Tham đoc My Luong, thu ve Van Lan va Nghia Son đinh đanh up Nguyen Hoang o dinh Vu Xuong. My Luong sai Van Lang va Nghia Son đem quan phuc o huyen Minh Linh roi tu minh dan quan len theo đuong nui đen cho Cau Ngoi o Hai Lang mai phuc, đinh ngay giap đanh. Nguyen Hoang biet đuoc tin ay lien sai pho tuong Truong Tra đanh Nghia Son, va tu đem quan ngam đen Cau Ngoi đanh up My Luong va đot trai. My Luong tron chay, bi đuoi chem đuoc. Tra tien quan đen xa Phuc Thi, đanh nhau voi quan noi loan, bi Nghia Son ban chet. Vo Tra la Tran Thi nghe tin noi gian, mac quan ao đan ong thuc quan đanh, ban chet Nghia Son tai tran. Quan Van lang thua, tron ve voi Chua Trinh. Chua đem quan ve. Phong Tran thi lam quan phu nhan.
Nam 1570, nhan luc Trinh Kiem moi mat, con la Trinh Coi va Trinh Tung đanh nhau, nha Mac sai đem tuong Lap Bao đem 60 chien thuyen đanh vao Thuan Hoa, đo bo len lang Ho Xa va o lang Lang Uyen (thuoc huyen Minh-linh) đe tan cong phu, dan o Thuan Quang nhieu nguoi hang. Ong moi sai mot nguoi con gai đep la Ngo thi gia lam cach đua vang bac sang noi voi Lap Bao xin cau hoa. Lap Bao đong y giang hoa, chi mang vai chuc tuy tung đen mot ngoi đen tranh o bo song o đat Qua Qua đe du the, Nguyen Hoang sai phuc binh giet đi, va đanh tan quan nha Mac, tu đo nha Mac khong dam nhom ngo đat Thuan Quang nua.. Quan Mac đem nhau đau hang, Nguyen Hoang cho nhung binh linh đau hang o đat Con Tien, đat lam 36 phuong.
Thang 3 nam 1586, vua Le sai Hien sat su Nguyen Tao đen xu Thuan Quang lam so ke khai ruong đat cay cay đe thu thue. Tao đe cho cac phu huyen tu lam so, khong đi kham đo đac, lam so xong roi đem ve.


= Tien binh ra Bac giup ho Trinh =
Sau khi Trinh Tung đa đanh bai đuoc Mac Mau Hop, lay lai Đong Đo (thang gieng nam 1592), Nguyen Hoang ra Bac yet kien Vua Le The Tong (thang 5 nam 1593). Trinh Tung dang bieu xin Vua phong Nguyen Hoang lam Trung quan đo đoc phu ta đoc chuong phu su thai uy Đoan quoc cong. Sau đo Nguyen Hoang o lai giup Trinh Tung đanh dep cac cuoc chong đoi cua ho Mac va cac cuoc phan loan khac.
Bay gio tuong Mac la Kien va Nghia đeu tu hop co toi may van quan, Kien chiem giu phu Kien Xuong, đap luy đat o ben song, Nghia chiem giu huyen Thanh Lan (nay la huyen Thanh Quan), cam coc go o song Hoang Giang đe chong cu nha Le. Tuong nha Le la Bui Van Khue va Tran Bach Nien đanh khong đuoc. Nguyen Hoang đoc suat tuong si, thong lanh chien thuyen cua thuy quan cac xu noi tien, dung hoa khi va đai bac đanh pha tan, chem đuoc Kien va Nghia tai tran, bat song, chem chet hang van. Tran Son Nam (nay la Nam Đinh) đuoc dep xong. Mac Kinh Chuong lai cung đo đang chiem giu Hai Duong. Nguyen Hoang doi quan sang đanh dep đuoc, bat song khong xiet ke.
Nam 1594, thang 5, Mac Ngoc Lien chiem giu nui Yen Tu, đanh cuop huyen Vinh Lai. Nguyen Hoang đem thuy quan tien đen Hai Duong đanh pha đuoc. Mac Ngoc Lien thua chay, chet o chau Van Ninh. Thang 9 nam đo, Mac Kinh Dung (tu xung Uy vuong) sai nguoi đang la Van va Xuan (hai nguoi đeu khong ro ten ho, tu xung quoc cong) đanh up Thai Nguyen. Nguyen Hoang đem đai binh đanh quan Mac o huyen Vo Nhai, dep yen. Mua đong, thang 10, 1594, tuong lam phan nha Le la Vu Đuc Cung cuop pha cac huyen thuoc Son Tay, va lua nhung cu dan hai huyen Đong Lan va Tay Lan (nay la Hung Quan va Tay Quan) vao đat Đai Đong. Nguyen Hoang linh thuy quan cung Thai uy nha Le la Nguyen Huu Lieu dan bo binh cung tien, thang toi Đai Đong, giap đanh pha đuoc. Đuc Cung chay đen đat Nghia Đo.
Nam 1595, nha Le thi tien si, Nguyen Hoang đuoc cu lam đe đieu. Nam 1595 va 1596, 2 lan Nguyen Hoang hau vua Le The Tong đi Lang Son thiet lap bang giao voi nha Minh, viec thanh, Bac Nam thong hieu. Nam 1598, mua xuan, thang 3, Nguyen Hoang đem thuy quan đanh dep Hai Duong, pha tan quan tho phi o day nui Thuy Đuong, bat đuoc đo đang đem ve.
Đen nam 1600, Nguyen Hoang đa o lai Đong Đo đuoc 8 nam, đanh dep bon phuong đeu thang, vi co cong to, nen ho Trinh ghet. Tam nam o lai Đong Đo, 2 nguoi con cua Nguyen Hoang la cong tu thu 2 ten Han va cong tu thu 4 ten Dien chet tran. Gap luc tuong nha Le la Phan Ngan, Ngo Đinh Nga va Bui Van Khue lam phan o cua Đai An (nay thuoc Nam Đinh), Nguyen Hoang nhan dip đem quan tien đanh, lien đem ca tuong si thuyen ghe ban bo, đi đuong bien thang ve Thuan Hoa, đe con thu nam la Hai va chau noi la Hac o lai lam con tin. Trinh Tung ngo Nguyen Hoang vao chiem Thanh Hoa, ben đua vua Le chay ve Thanh Hoa, đe giu vung can ban. Đi đen huyen An Son, cong tu Hai đon đuong noi rang Nguyen Hoang ve Thuan Hoa, chi nghi viec bao ve đat đai, thuc khong co y khac.
Sau khi Nguyen Hoang tro ve, Trinh Tung đa gui thu doa trach: 

Moi đay bon nghich than Phan Ngan, Bui Van Khue, Ngo Đinh Nga manh tam boi phan, chau va cau đa lo lieu viec binh, sai đi đanh dep, chang ngo cau khong đoi mang, tu y bo ve, lam dao đong nhan dan, khong biet ay la y cua cau, hay la mac ke bon kia... Cau, trong viec binh, thuong luu tam đen kinh su, xin hay xet nghi lai, đung đe hoi han ve sau .
Đe lam diu tinh hinh, Nguyen Hoang đa viet thu nhan loi, lay thoc lua vang bac ra Bac cong nop cho Trinh Tung, va hen ket nghia thong gia. Mua đong nam 1600, Nguyen Hoang đa ga con gai la Ngoc Tu cho Trinh Trang, con ca cua Trinh Tung.
Tu đo, Nguyen Hoang khong ra chau ngoai kinh nua, quyet 'rach đoi son ha', lo phat trien co so, mo mang bo coi, phong bi quan Trinh vao đanh pha.


= Thiet lap nen tang đoc lap =

Nam 1600, sau khi tu Bac tro ve, ong doi dinh sang phia đong cua dinh Ai Tu, goi la Dinh Cat.
Nam 1602, Nguyen Hoang cho lap dinh Thanh Chiem (Quang Nam) giao cho cong tu Nguyen Phuc Nguyen lam tran thu. Cung nam nay, Chiem Thanh cu su sang thong hieu. Nam 1604, Nguyen Hoang cho lap phu Đien Ban tach ra tu đat cua phu Trieu Phong cua Xu Thuan Hoa, le thuoc xu Quang Nam. Phu Đien Ban sap nhap voi 3 phu Thang Hoa, phu Tu Nghia va phu Hoai Nhon đe thanh lap Dinh Quang Nam. 
Phu Đien Ban quan 5 huyen: Tan Phuc, An Nong, Hoa Vang, Dien Khanh, Phu Chau.
Xay dung Dinh tran tai Thanh Chiem tren đat phu Đien Ban o ben bo bac Song Cho Cui, tuc goi la Dinh Chiem va cu cong tu Nguyen Phuc Nguyen lam quan tran thu.
Dinh tran Thanh Chiem co vai tro het suc quan trong duoi thoi Nguyen Hoang cung nhu thoi ky cac Chua Nguyen ke nghiep, la co so đao luyen cac quoc vuong cua Đang Trong (lam quan tran thu truoc khi len ngoi Chua Nguyen), la trung tam đieu hanh viec phat trien va hau can kinh te cho Đang Trong, nhat la viec chi đao hoat đong cua thuong cang quoc te Hoi An, la bo tham muu đam bao an ninh cho Dinh Quang Nam, gop phan quan trong bao ve đoc lap tu do va chu quyen cua Đang Trong chong lai su tan cong cua Chua Trinh o Đang Ngoai va mo rong bo coi ve phuong nam.
Nam 1609, Chua Tien Nguyen Hoang đa cho xay dung Chua Kinh Thien tren huyen Le Thuy o Dinh Quang Binh, Chua Long Hung ben canh Dinh tran Thanh Chiem tren huyen Dien Phuoc, Dinh Quang Nam (ve sau qua thoi gian chua bi hu hong) va Chua Bao Chau tren huyen Duy Xuyen, Dinh Quang Nam (noi ve sau Thong Thai pho Mac Canh Huong tu hanh sau khi nghi huu) ve sau bi quan Tay Son pha huy khi chiem đuoc Dinh Quang Nam vao nam 1774.


= Mo mang bo coi ve phia Nam =

Nam 1578, quan Chiem Thanh keo đen đanh pha, Nguyen Hoang cu Luong Van Chanh đem quan tien đen song Đa Dien, Hoa Anh đanh chiem thanh An Nghiep, la mot trong nhung kinh thanh đo so va kien co nhat trong lich su Cham Pa.
Nam 1597, Luong Van Chanh đang la tri huyen Tuy Vien, tran An Bien, nhan sac lenh cua chua Nguyen Hoang đua chung 4000 luu dan vao khai khan vung đat phia Nam cua Đai Viet tu đeo Cu Mong (bac Phu Yen) đen đeo Ca (bac Khanh Hoa). Ong cung luu dan tung buoc khan hoang, lap ap; tung buoc tao nen nhung lang mac đau tien tren chau tho song Đa Dien, song Cai.
Nam 1611, do quan Cham Pa tiep tuc quay nhieu vung bien gioi Hoa Anh, Nguyen Hoang đa sai Van Phong đi dep, quan Cham Pa nhanh chong bi đanh bai truoc luc luong cua chua Nguyen. Vua Po Nit cua Cham Pa phai rut quan xuong phia Nam đeo Ca. Sau đo vung đat Hoa Anh nay đuoc lap thanh phu Phu Yen gom hai huyen Tuy Hoa va Đong Xuan, giao cho Luong Van Chanh lam tham tuong, Van Phong lam luu thu.
Cho toi khi ong mat, giang son ho Nguyen trai dai tu đeo Ngang, Hoanh Son (nam Ha Tinh) qua đeo Hai Van toi nui Đa Bia (Thach Bi Son), gan đeo Ca, bay gio la vung cuc nam Phu Yen, giap tinh Khanh Hoa. Dien tich 2 xu Thuan Quang rong khoang 45000 km².
Khong ro vao nam nao, hai gia tuong nguoi Viet goc Cham cua Tinh Cong Nguyen Kim la Vu Thi An va Vu Thi Trung đa giup Nguyen Hoang chiem huu Bai Cat Vang khi con la mot vung đat vo chu ma khong mot nuoc nao phan đoi hay bao luu.


= Thu phuc nhan tam =
Đe tru vung o noi hiem tro, nem mat nam gai, Nguyen Hoang đa dua vao long dan.
Luc Nguyen Hoang cung nhung nguoi đong huong o Tong Son, nhung nguoi nghia dung o Thanh Hoa moi vao đen bai cat Ai Tu - Quang Tri , nguoi dan o đay đa đem dang 7 chum nuoc trong. Nguyen U Di mung ro noi: 

Đay la phuc troi cho đo. Viec troi tat co hinh tuong. Nay chua thuong moi đen ma dan đem "nuoc" dang len, co le la điem "đuoc nuoc" đo chang?".
Voi tam nhin xa cua nguoi mo coi, nam 1597, Nguyen Hoang (luc nay đang o đat Bac giup vua Le ung pho voi quan Mac va bang giao voi nha Minh) đa co cong van lenh cho Luong Van Chanh, Tri huyen Tuy Vien, tran An Bien (nay thuoc tinh Binh Đinh) chieu tap luu dan vao khai khan vung đat Phu Yen, đong thoi can dan khong đuoc sach nhieu dan: 

Ket lap gia cu đia phan, khai khan ruong đat hoang cho toi khi thanh thuc se nap thue nhu le thuong. Nhuoc bang vi viec ma nhieu dan, đieu tra ra se bi xu toi.
Nguyen Hoang xay dung nen mau sac tin nguong, huyen thoai ve ban than ong. Đo la chuyen Nguyen Hoang luc đong quan ben song Ai Tu đe chong quan Mac cua Lap Bao đa nghe vang len tu long song co tieng "trao trao", lien khan than song giup suc đanh giac va đuoc than song bao mong, thong qua hinh anh mot nguoi đan ba mac ao xanh, tay cam quat, đen thua rang: 

Minh cong muon tru giac thi nen dung my ke du đen bai cat, thiep xin giup suc.
Sau khi dung ke my nhan đe diet Lap Bao, Nguyen Hoang đa phong than song lam "Trao trao linh thu pho trach tuong huu phu nhan" va lap đen tho. 
Nam 1601, ong cho xay chua Thien Mu nhu mot cot moc cho lich su cua Đang Trong.
Nguyen Hoang đa dua vao tin nguong, Phat giao... nham "thieng hoa" suc manh thu phuc long dan cua minh.
Nam 1608, Thuan Quang đuoc mua lon, gia gao re con o phia Bac, tu xu Nghe An tro ra gao đat, nen dan chay nhieu vao voi Chua Nguyen lam cho dan so Thuan Quang ngay them đong đuc.

Nam Mau Than, nien hieu Hoang Đinh thu 9 (1608) cac noi o Đang Ngoai thoi tiet kho han, lua ma chay kho, gia thung gao mot đong tien, co nhieu nguoi chet đoi, tham chi co noi đa an thit lan nhau, đoi kho nhu the đen hon mot nam. Duy chi co hai Xu Thuan Hoa Quang Nam mua thuan gio hoa, mot đau gao chi co ba tien, ngoai đuong khong ai nhat cua roi, bon dan si nong cong thuong đeu an cu lac nghiep
Khong chi dua vao dan, Nguyen Hoang con vo ve dan, yen dan, đac biet la bien giac thanh dan. Sau khi sai thuoc tuong la Mai Đinh Dung dep yen cac tho muc noi loan, cuop giet lan nhau o Quang Nam, Nguyen Hoang đa giao Mai Đinh Dung o lai giu đat va thu phuc, vo yen tan quan. Sau khi đanh thang quan Mac, Nguyen Hoang đa khong giet hang binh ma cho ho quyen đuoc song va khai pha vung đat moi: 

Chua cho o đat Con Tien (tuc tong Bai An bay gio) đat lam 36 phuong.
Cam kich truoc an nghia lon lao cua Nguyen Hoang, ve sau, the he con chau cua nhung nguoi đuoc tha mang song o cac phuong An Đinh Nha, An Huong va Phuong Xuan thuoc tong Bai An đa dung mieu tho Nguyen Hoang o An Đinh Nha (nay la thon An Nha, xa Gio An, huyen Gio Linh, tinh Quang Tri).


Mo mang ngoai thuong Nam đuoc long dan, đe đua Đang Trong phat trien Nguyen Hoang đa cho mo mang ngoai thuong, huong tam nhin ra bien. Duoi thoi Nguyen Hoang, "thuyen buon cac nuoc đen nhieu. Tran tro nen mot noi đo hoi lon" .
Đac san tieu Quang Tri đa đuoc Nguyen Hoang cho mua, cho cung vay ca yen sao đe đoi cho khach buon lay hang hoa, san vat.
Theo Le Quy Đon, ho Nguyen đa mua tieu Quang Tri "cho ve pho Thanh Ha, ban cho khach tau, khong cho dan đia phuong ban rieng" , "ho tieu cu cho 100 can lam mot ta, gia 5, 6 quan, khach Bac va khach Ma Cao thuong buon ve Quang Đong" .
Chua Tien Nguyen Hoang đa vuot qua tu tuong "trong nong uc thuong" thoi bay gio. Ong quan tam hon đen hoat đong ngoai thuong tai cang thi Hoi An sau mot thoi gian suy thoai keo dai nho đuong loi mo cua buon ban voi nuoc ngoai vao đau the ky XVII, nen đa cho thanh lap Pho Nhat vao nam 1589 va Pho Khach vao khoang nam 1608 lam cho cang thi Hoi An tro thanh thuong cang quoc te lon nhat Đong Nam A thoi đo.

Sau mot thoi gian suy thoai keo dai đen 150 nam - tu 1306 đen 1558 - trai qua cac giai đoan duoi thoi Nha Tran, Nha Ho va Nha Le, cang thi Hoi An moi hoi sinh tro lai duoi thoi Chua Tien Nguyen Hoang (1558 - 1613) nho đuong loi mo cua buon ban voi nuoc ngoai, khoi phuc hoat đong ngoai thuong cua Hoi An nham muc đich tang cuong tiem luc kinh te - xa hoi va quan su cua Đang Trong đe đuong đau voi Chua Trinh o Đang Ngoai
Đe chu đong "xuc tien thuong mai", khuyen khich thuong gia Nhat Ban đen buon ban voi Đang Trong, Nguyen Hoang đa viet nhieu thu trao đoi, ban bac chuyen buon ban voi chinh quyen Tokugawa (chinh quyen quan su o Nhat Ban). Loi le trong cac la thu ngoai giao vua sang trong, lich lam, vua tha thiet, mem mong, co nhung thu đuoc gui kem theo cac mon qua tang la nhung vat pham quy nhu ky nam, loi moc, khong tuoc... noi dung mot so đoan nhu sau:

"An Nam quoc Đai Đo Thong Đoan Quoc Cong xin ngo loi đen Nhat Ban Quoc vuong đien ha!
Thoi gian qua, tinh hinh ket giao cua hai nuoc dien ra tot đep. Nam ngoai, Ngai đa tang toi bao kiem, nay lai con gui tang 10 truong đai đao quy, that cam kich vo cung. Hy vong thuong thuyen cua quy quoc lam an buon ban o nuoc toi hanh thong thinh vuong, co the thay đay la chon an cu. Ban quoc san vat quy khong nhieu nhung cung xin kinh tang Quoc Vuong đien ha mot it (co danh muc kem theo) goi la le mon.
Tu nam nay tro đi, ban quoc se chu trong mau dich, buon ban voi quy quoc, lay viec thong thuong an toan lam chu Nghia. Van vong Quoc vuong lay viec ket giao đe dung xay su phat trien nhu đa giao uoc.
Mot loi trong thu kho noi het, xin đuoc minh giam.
Ngay 11 thang 5 nam Hoang Đinh thu 5 (Nhat Ban Khanh Truong nam thu 9 - Tay lich nam 1605)"
Nguyen Hoang nhan mot thuong gia Nhat Ban la ong Hunamoto Yabeije (Di That Lang) lam con nuoi va viet thu bao cho phia Nhat Ban biet ve moi giao hao tot đep nay: 

An Nam quoc Đai Đo Thong Đoan Quoc Cong bao thu - Nhat Ban Ban Đa Thuong Da Gioi Chinh Thuan tran quy! Thu đi thu lai giao hao đa lau, tam long đa hieu. Cam than đuoc tinh cach trung hau cua Di That Lang. Toi nhan Di That Lang lam nghia tu; cham soc an can chu đao moi be. Nay Di That Lang tro ve quy quoc. Se khon nguoi nho, đanh tang chiec ao tinh cam đe mac luc đi đuong. Roi đay trong long thuong nho xiet bao. Hy vong rang nhung tinh cam đo se đuoc chuyen đen Bach Quoc Vuong. Va nam toi nhu đa hua Di That Lang se chinh đon ba thuyen som đen ban tran giao dich, nhu the la luong toan an nghia. Co mot chut le mon (Bach quyen 2 that, Ky nam 1 phien) xin gui tang lam tin...
Ngay mong 6 thang 5 nam Hoang đinh thu 6 (1606) - Nhat Ban nam Khanh Truong thu 10
Tom luoc y nghia chinh sach mo mang ngoai thuong:

Ngoai thuong đa tro thanh yeu to quyet đinh trong toc đo phat trien cua Đang Trong. Ngoai thuong nghiep khong co gi khac co the giup ho Nguyen xay dung mot cach nhanh chong vung đat it nhan luc nay co the đuong đau noi voi mot vung đat co so tiem luc nhieu gap đoi, gap ba Đang Trong ve moi mat


Qua đoi Nam 1613, ong lam benh nang, cho goi nguoi con thu 6 Thuy quan cong Nguyen Phuc Nguyen tu Quang Nam ve ke vi va can dan: 

Neu Bac tien đuoc thi tot nhat, bang khong giu vung đat Thuan Quang va mo mang bo coi ve phia nam.
Đat Thuan Quang nay phia bac co nui Hoanh Son, song Linh Giang, phia Nam co nui Hai Van va Bi Son, that la đat cua nguoi anh hung dung vo. Vay con phai biet thuong yeu dan, luyen tap binh si đe xay dung co nghiep muon đoi.
Vao vung Thuan Hoa, Nguyen Hoang ban đau đong o xa Ai Tu (sau goi la kho Cay Khe), thuoc huyen Đang Xuong, tinh Quang Tri.
Nguyen Hoang ngay sau đo đa co nhung chinh sach hieu qua đe phat trien vung đat cua minh va mo rong lanh tho hon nua ve phia Nam.
Nguyen Hoang ngoai tai lanh đao con co long nhan đuc nen dan chung Thuan Hoa rat cam men, ho goi ong la Chua Tien mac du đuong thoi chi co tuoc hieu Đoan Quoc Cong.
Ong cung noi voi cac can than luc hap hoi ben giuong benh: 

Ta voi cac ong cung nhau cam kho đa lau, muon dung len nghiep lon. Nay ta đe ganh nang lai cho con ta, cac ong nen cung long giup đo, cho thanh cong nghiep'.
Nguyen Hoang tran thu đat Thuan Quang 55 nam, tho 89 tuoi, vua Le ban tuoc Can nghia cong, thuy la Cung Y.
Ban đau mo cua Nguyen Hoang tang o vung nui Thach Han, huyen Hai Lang, phu Trieu Phong (nay thuoc huyen Hai Lang tinh Quang Tri), ve sau đuoc cai tang lang mo chuyen ve nui La Khe tuc Khai Van Son (nay thuoc huyen Huong Tra, tinh Thua Thien Hue).
Ban đau Nguyen Hoang đuoc tho tai chua Long Phuoc (nay thuoc huyen Gio Linh, tinh Quang Tri), ve sau đuoc Chua Sai Nguyen Phuc Nguyen phoi tho cung Tinh Cong Nguyen Kim tai chua Thien Mu o Phu Xuan (nay la Thanh pho Hue). Nam Giap Ty, nien hieu Gia Long nam thu ba, 1804, vua Gia Long (1780 - 1820) cho dung Thai Mieu rong muoi ba gian đe tho cac Chua Nguyen va cac cong than đoi truoc, chua Tien Nguyen Hoang cung Hoang hau đuoc tho o ang chinh giua. Vua Gia Long suy ton cho Nguyen Hoang mieu hieu la Thai To, thuy hieu la Trieu Co Tuy Thong Kham Minh Cung Uy Can Nghia Đat Ly Hien Ung Chieu Huu Dieu Linh Gia Du hoang đe.


Nhan đinh Theo Le Quy Đon binh luan trong sach Phu bien tap luc:

Đoan quan cong co uy luoc, xet ky, nghiem minh, khong ai dam lua doi. Cai tri hon muoi nam, chinh su khoan hoa, viec gi cung thuong lam on cho dan, dung phep cong bang, ran giu ban bo, cam đoan ke hung du. Quan dan hai xu than yeu tin phuc, cam nhan men đuc, doi đoi phong tuc, cho khong ban hai gia, nguoi khong ai trom cuop, cua ngoai khong phai đong, thuyen buon ngoai quoc đeu đen mua ban, đoi chac phai gia, quan lenh nghiem trang, ai cung co gang, trong coi đeu an cu lac nghiep.
Theo Tran Trong Kim trong Viet Nam su luoc:

Nguyen Hoang la mot nguoi khon ngoan ma lai co long nhan đuc, thu dung hao kiet, yen ui nhan dan, cho nen long nguoi ai cung men phuc.
Nguyen Hoang va cac chua Nguyen đa lam cho Đang Trong hung thinh va chinh su hung thinh nay đa gop phan quyet đinh tao nen tron ven dang hinh chu S cua To quoc Viet Nam nhu ngay nay. Cai goc, điem tua va be phong cho su phat trien va hung thinh đo, chinh la manh đat Quang Tri voi vai tro quan trong nhu A.Laborde, Cong su Phap tai An nam truoc đay đa neu qua bai viet "Tinh Quang Tri", rang: 

neu dong ho nha Nguyen khong xuat phat tai Quang Tri, thi it nhat su nghiep lich su cua ho phai xem la co goc tu manh đat nay,
Con nguoi cua trieu đai nay sinh ra tu đat Thanh Hoa, nhung su nghiep cua trieu đai Nguyen thi sinh ra tu đat Quang Tri .


Gia đinh = Vo =
Gia Du hoang hau Nguyen thi, lang tang tai lang Hai Cat (Huong Tra, Thua Thien). Nam 1806 vua Gia Long truy ton: Tu Luong Quang Thuc Minh Đuc Y Cung Gia Du Hoang hau. Ba đuoc phoi tho voi Nguyen Hoang o Thai Mieu. Ten lang la Vinh Co. Me đe cua chua Sai.
Đoan Quoc Thai phu nhan, me cua Hoa Quan cong Nguyen Ha.
Minh Đuc Vuong thai phi, me cua Tuong Quan cong Nguyen Phuc Khe.


= Con =
Nguyen Ha (? - 19 thang 4, 1576), truy tang Thai bao Hoa Quan cong, co sau nguoi con trai.
Nguyen Han (? - 19 thang 10, 1593). Nam 1593, trong chien dich Son Nam, Nguyen Han ra suc đanh ma mat, đuoc vua Le phong lam Ly Quan cong va cho con la Hac đuoc tap am, sau lam quan đen Thai pho. Co hai con trai.
Nguyen Phuc Thanh, lam Co Chuong phu Thien Truong, gia đinh o khu Giap Tu xa Quan Anh(nay xom 13, Hai Trung, Hai Hau, Nam Đinh)
Nguyen Dien (? - 1597). Nam 1597, khi Nguyen Hoang dan quan ra Bac giup ho Trinh đanh dep, bon tho phi Hai Duong noi len giet tuong tran giu, chiem cac huyen Thuy Đuong, Nghi Đuong, Nghi Duong va Tien Minh. Ong cung cac tuong Bui Van Khe va Phan Ngan linh 50 binh thuyen đi dep giac, bi tu tran. Vua Le truy tang Thai pho Hao Quan cong, thuy Nghia Liet. Co bon con trai.
Nguyen Hai (? - 24 thang 12 nam 1616). Ong lam quan trieu Le đen chuc Ta Đo đoc Cam Quan cong. Khi Thai To tro ve Thuan Hoa, o lai lam con tin, ve sau mat o Thang Long. Co bon con trai.
Nguyen Phuc Nguyen.
Nguyen Thuan Hiep, đuoc phong tuoc Van Quan cong. Vi cung em Huu Quan cong Trach muu phan nen bi tuoc tong tich va bi đoi sang ho Nguyen Thuan.
Nguyen Thuan Trach, lam quan đen chuc Chuong co Huu Quan cong. Bi tuoc tong tich va bi đoi sang ho Nguyen Thuan. Khong con cai.
Nguyen Duong, lam quan đen Ta Đo đoc Huu Quan cong. Khong con cai.
Nguyen Khe (12 thang 12, 1588 - 22 thang 6 nam 1646), la nguoi co co muu, gioi suy đoan. Ban đau lam Chuong co Tuong Quan Hau roi Tong tran Tuong Quan cong. Khi mat đuoc truy phong Tran Quan cong, thuy Trung Nghi. Gia Long truy phong la Nghia Hung Quan vuong, tho o Thai Mieu. Co 13 con trai.
Nguyen Thi Ngoc Tien, lay Nghiem Quan cong (khong ro ten).
Nguyen Thi Ngoc Tu (? - 1631). Khi Thai To ve Thuan Hoa, so ho Trinh nghi ngo nen ga ba cho Trinh Trang. Ba la me sinh cua Trinh Thi Ngoc Truc, hoang hau cua Le Than Tong. Thuy la Tu Thuan.


Sach tham khao Đai Nam thuc luc, Soan gia Quoc su quan trieu Nguyen, Nha xuat ban Giao duc, 2001
Phu bien tap luc, soan gia Le Quy Đon, Nha xuat ban van hoa thong tin, 2007.
Viet Nam Su Luoc- Tran Trong Kim
Nguyen Phuc Toc the pha- Nha xuat ban Thuan Hoa- Hue 1995
Nguyen Cochinchina: Southern Vietnam in the Seventeenth and Eighteenth Centuries- Li Tana
Kham đinh Viet Su thong giam cuong muc
Gia Đinh thanh thong chi


Tham khao Xem them Nguyen Kim
Nguyen Hoang Du
Nguyen Bac
Chua Nguyen
Trinh Kiem
Trinh Tung
Nguyen Phuc Nguyen
Trinh-Nguyen phan tranh
Pho he nha Nguyen