New Zealand (/njuːˈziːlənd/, tieng Maori: Aotearoa [aɔˈtɛaɾɔa]) la mot đao quoc nam tai khu vuc phia tay nam cua Thai Binh Duong. Tren phuong dien đia ly, New Zealand bao gom hai vung lanh tho chinh la đao Bac va đao Nam, cung khoang hon 600 đao nho.
New Zealand nam cach khoang 2.000 km ve phia đong cua Uc qua bien Tasman va cach khoang 1.000 km ve phia nam cua cac đao Nouvelle-Caledonie, Fiji, va Tonga. Vi vi tri cach biet, New Zealand nam trong so nhung vung đat cuoi cung co con nguoi đen đinh cu tren Trai Đat. Trong thoi gian co lap keo dai nay, New Zealand duy tri mot he sinh thai đa dang voi nhieu loai đac huu cua cac nhom đong vat, nam va thuc vat. Đia hinh cua New Zealand đa dang voi cac đinh nui cao nhu day nui Nam Alps o phia nam đuoc hinh thanh tu qua trinh kien tao nui tu nhien va cac vu phun trao nui lua. Thu đo cua New Zealand la Wellington, con thanh pho đong cu dan nhat la Auckland.
Nguoi Polynesia bat đau đinh cu tai New Zealand vao khoang nam 1250 toi 1300 va hinh thanh, phat trien nen nen van hoa Maori đac trung. Nam 1642, nha tham hiem Abel Tasman la nguoi chau Au đau tien tim thay New Zealand. Đen nam 1840, ong đai dien cho Vuong that Anh va nguoi Maori ky ket Hiep uoc Waitangi, tuyen bo chu quyen cua Đe quoc Anh đoi voi toan bo hon đao. New Zealand tro thanh mot thuoc đia cua Anh vao nam 1841 va sau nay tiep tuc tro thanh cong đong tu tri trong Đe quoc Anh vao nam 1907. New Zealand tuyen bo đoc lap vao nam 1947, nhung nguyen thu quoc gia van la quan chu Anh. Ngay nay, phan lon dan so 4,8 trieu nguoi cua New Zealand co huyet thong chau Au, nguoi Maori ban đia la dan toc thieu so đong dan cu nhat, tiep đen la nguoi nhap cu goc A va tho dan tren cac đao thuoc Thai Binh Duong. Cac ngon ngu chinh thuc la tieng Anh, tieng Maori va ngon ngu ky hieu New Zealand, trong đo tieng Anh la ngon ngu quoc gia.
La mot quoc gia cong nghiep phat trien voi muc thu nhap cao, New Zealand duy tri xep hang cao tren the gioi ve nhieu phuong dien nhu chat luong cuoc song, y te, giao duc, cac quyen tu do dan su va tu do kinh te. GDP binh quan đau nguoi cua New Zealand nam 2019 vuot qua Anh, Phap va Nhat Ban. New Zealand la quoc gia it tham nhung nhat tren the gioi trong nam 2019 (bao cao cua To chuc Minh Bach Quoc te), đuoc to chuc The Legatum Institute goi la mot trong nhung quoc gia thinh vuong nhat tren toan cau trong nhieu nam lien, xep thu 2 trong so nhung quoc gia binh yen va an toan nhat, chi so phat trien con nguoi (HDI) đat muc rat cao, xep hang 13 tren toan cau nam 2019. Ngoai ra, chi so phat trien xa hoi (SPI) cua quoc gia nay cung xep thu 7 tren toan cau (2019) va đay la quoc gia thuan loi nhat tren the gioi đe kinh doanh nam 2020 (theo bao cao cua Doing Business 2020). Nganh xuat khau len tung chi phoi nen kinh te cua New Zealand trong mot khoang thoi gian dai, song hien nay, viec xuat khau cac san pham chu luc moi nhu bo sua, thit, ruou vang, cung voi du lich đa dan gia tang tam quan trong. New Zealand la thanh vien cua hau het cac to chuc quoc te lon, trong so đo noi bat nhu Lien Hop Quoc, Khoi Thinh vuong chung Anh, Khoi Đong minh khong thuoc NATO cua Hoa Ky, ANZUS, OECD, Dien đan Quan đao Thai Binh Duong va APEC.


Tu nguyen = Ten tieng Anh =
Nha tham hiem nguoi Ha Lan Abel Tasman trong thay New Zealand vao nam 1642 va goi noi đay la Staten Landt, cho rang no lien thong voi mot đai luc cung ten tai mui phia nam cua Nam My. Nam 1645, mot nha ve ban đo nguoi Ha Lan đoi ten lanh tho la Nova Zeelandia theo ten tinh Zeeland cua Ha Lan. Nha tham hiem nguoi Anh Quoc James Cook sau đo Anh hoa danh xung thanh New Zealand.


= Ten tieng Maori =
Aotearoa (thuong đuoc dich thanh "mien đat cua đam may trang dai") hien la danh xung cua New Zealand trong tieng Maori. Khong ro nguoi Maori co mot danh xung cho toan bo quoc gia truoc khi nguoi chau Au đen hay khong, do Aotearoa nguyen ban chi am chi đao Bac. nguoi Maori co mot so ten truyen thong cho hai đao chinh, trong đo co Te Ika-a-Maui (con ca cua Maui) cho đao Bac va Te Waipounamu (nguon nuoc cua Pounamu) hoac Te Waka o Aoraki (xuong cua Aoraki) cho đao Nam. Nhung ban đo ban đau cua nguoi chau Au the hien cac đao Bac (đao Bac), Trung (đao Nam) va Nam (Stewart). Nam 1830, cac ban đo bat đau su dung Bac va Nam nham phan biet hai đao lon nhat va đen nam 1907 thi đieu nay tro thanh tieu chuan đuoc cong nhan. Nam 2009, Uy ban Đia ly New Zealand phat hien rang cac danh xung đao Bac va đao Nam chua tung đuoc chinh thuc hoa, va cac danh xung cung danh xung thay the đuoc chinh thuc hoa vao nam 2013, chung lan luot đuoc đinh danh la North Island hoac Te Ika-a-Maui, va South Island hoac Te Waipounamu.


= Ten tieng Viet =
Mot cai ten tieng Viet cu cua New Zealand la Tan Tay Lan, bat nguon tu tieng Trung, đoc la "Xin Xi Lan" trong binh am (chu Han: 新西蘭) voi Tan ("moi") la dich nghia cua tu new trong tieng Anh, con Tay Lan la am Han Viet cua xi lan, tieng Trung phien am cach đoc tu "zealand", ten nay đuoc su dung pho bien vao giua the ky 20 va khong con đuoc su dung hay su dung rat it o hien nay. Chi con mot so nguoi Viet hai ngoai o My va Uc van con su dung tu nay đe goi New Zealand.


Lich su New Zealand la mot trong cac đai luc cuoi cung co nguoi đen đinh cu. Theo phuong phap carbon phong xa, bang chung ve pha rung va DNA ti the bien thien trong cu dan Maori cho thay nhom nguoi đau tien đinh cu tai New Zealand la nguoi Đong Polynesia trong khoang 1250-1300, ket thuc mot loat hanh trinh keo dai qua cac đao tai Nam Thai Binh Duong. Trong cac the ky sau, nhung nguoi đinh cu nay phat trien mot nen van hoa rieng biet ma nay goi la Maori. Cu dan đuoc chia thanh iwi (bo toc) va hapu (thi toc), cac bo toc va thi toc đoi khi hop tac, đoi khi lai canh tranh hoac chien đau voi nhau. Trong mot thoi điem, mot nhom nguoi Maori di cu đen quan đao Chatham roi phat trien mot van hoa Moriori rieng biet tai đo.
Nguoi chau Au đau tien đuoc ghi nhan đa tiep can New Zealand la nha tham hiem nguoi Ha Lan Abel Tasman cung thuy thu đoan cua ong vao nam 1642. Trong mot đoi đau thu đich, bon thanh vien trong thuy thu đoan bi ha sat va co it nhat mot nguoi Maori bi trung đan. Nguoi chau Au khong đen lai New Zealand cho đen nam 1769, khi nha tham hiem nguoi Anh Quoc James Cook lap ban đo hau nhu toan bo đuong bo bien. Sau James Cook, mot so tau san ca voi, san hai cau, va giao dich cua nguoi chau Au va Bac My đen New Zealand. Ho giao dich thuc pham, cong cu bang kim loai, vu khi va cac hang hoa khac đe đoi lay go, thuc pham, đo tao tac va nuoc. Viec du nhap khoai tay va sung hoa mai đa cai bien nong nghiep va chien tranh cua nguoi Maori. Khoai tay giup đam bao du thua luong thuc, tao đieu kien cho cac chien dich quan su keo dai va lien tuc hon. Ket qua la cac cuoc chien tranh bang sung hoa mai giua cac bo toc, voi tren 600 tran chien tu nam 1801 đen 1840, lam thiet mang 30.000-40.000 nguoi Maori. Ke tu đau the ky XIX, cac nha truyen giao Co Đoc bat đau hoat đong tai New Zealand, cuoi cung cai bien ton giao cua hau het cu dan Maori. Trong the ky XIX, cu dan Maori suy giam đen khoang 40% so voi muc truoc khi co tiep xuc voi nguoi chau Au; cac dich benh đen cung voi nguoi chau Au la yeu to chu yeu.

Nam 1788, Arthur Phillip đam nhiem chuc vu Thong đoc New South Wales cua Anh va yeu sach New Zealand la bo phan cua New South Wales. Nam 1832, Chinh phu Anh Quoc bo nhiem James Busby la Cong su Anh Quoc đau tien tai New Zealand va đen nam 1835, sau mot tuyen bo cua Charles de Thierry ve du kien nguoi Phap đinh cu, Lien hiep cac bo toc New Zealand gui mot Tuyen ngon đoc lap đen Quoc vuong William IV cua Anh Quoc đe yeu cau bao ho. Nao đong khong ngung va tinh trang phap ly mo ho cua Tuyen ngon đoc lap thuc đay Bo Thuoc đia Anh Quoc phai William Hobson đi tuyen bo chu quyen cua Anh Quoc va đam phan mot hiep đinh voi nguoi Maori. Hiep đinh Waitangi đuoc ky ket lan đau tien tai Bay of Islands vao ngay 6 thang 2 nam 1840. Nham phan ung truoc cuoc đua thuong mai khi Cong ty New Zealand no luc thiet lap mot khu đinh cu đoc lap tai Wellington va nhung nguoi Phap đinh cu "mua" lanh tho tai Akaroa, Hobson tuyen bo chu quyen cua Anh Quoc đoi voi toan bo New Zealand vao ngay 21 thang 5 nam 1840. Voi viec ky ket Hiep đinh Waitangi va tuyen bo chu quyen, so nguoi nhap cu bat đau gia tang, đac biet la tu Anh Quoc.
New Zealand nguyen la bo phan cua thuoc đia New South Wales, song tro thanh mot thuoc đia rieng vao ngay 1 thang 7 nam 1841. Thuoc đia co chinh phu đai dien vao nam 1852 va Nghi vien New Zealand khoa 1 hop vao nam 1854. Nam 1856, thuoc đia đuoc tu quan mot cach huu hieu, đuoc chiu trach nhiem đoi voi toan bo cac van đe noi bo tru chinh sach tho dan. (Quyen kiem soat chinh sach tho dan đuoc cap vao giua thap nien 1860.) Sau nhung lo ngai rang đao Nam co the tao thanh mot thuoc đia rieng biet, Thu tuong Alfred Domett đe nghi mot giai phap la doi đo tu Auckland đen mot đia phuong nam gan eo bien Cook. Wellington đuoc lua chon do noi nay co cang va vi tri trung tam, nghi vien chinh thuc hop lan đau tai đay vao nam 1865. Do so luong nguoi nhap cu gia tang, xung đot ve lanh đia dan đen cac cuoc chien tranh New Zealand trong thap nien 1860 va 1870, ket qua la nguoi Maori bi ton that va sung cong nhieu vung đat. Nam 1893, New Zealand tro thanh quoc gia đau tien tren the gioi trao quyen bau cu cho toan bo nu gioi.
Nam 1907, theo thinh cau cua Nghi vien New Zealand, Quoc vuong Edward VII tuyen bo New Zealand la mot quoc gia tu tri trong Đe quoc Anh, phan anh tinh trang tu quan tai đay. Nam 1947, New Zealand phe chuan Đao luat Westminster, xac nhan rang Quoc hoi Anh Quoc khong con co the ban hanh luat cho New Zealand neu khong đuoc New Zealand tan thanh. New Zealand tham du cac van đe quoc te, chien đau cho Đe quoc Anh trong The Chien thu nhat va thu hai va chiu ton that trong Đai khung hoang. Su đinh tre khien cu tri bau ra mot chinh phu Lao đong đau tien, va thiet lap mot quoc gia phuc loi toan dien va mot nen kinh te bao ho. New Zealand trai qua phat trien thinh vuong sau Chien tranh the gioi thu hai va nguoi Maori bat đau roi bo sinh hoat nong thon truyen thong cua ho đe chuyen đen cac thanh thi nham tim cong viec. Hinh thanh mot phong trao phan khang cua nguoi Maori, trong đo chi trich chu nghia chau Au trung tam va hoat đong nham gianh cong nhan lon hon cho van hoa Maori va Hiep đinh Waitangi. Nam 1975, mot Toa an Waitangi đuoc thiet lap nham đieu tra nhung cao buoc ve viec vi pham Hiep đinh, va toa an nay đuoc cho phep đieu tra cac bat binh trong lich su.


Chinh tri = Chinh phu =

New Zealand la mot quoc gia quan chu lap hien dan chu đai nghi, song hien phap đao quoc la bat thanh van. Charles III la quoc vuong cua New Zealand va la nguyen thu quoc gia. Đai dien cho Quoc vuong la Toan quyen, ong bo nhiem toan quyen theo khuyen nghi cua thu tuong. Toan quyen co the thi hanh cac quyen luc đac quyen cua quan chu, nhu tai xet cac vu to tung bat cong va tien hanh bo nhiem cac bo truong, đai su va cac cong chuc quan trong khac, va trong nhung tinh huong hiem hoi la quyen du bi (nhu quyen giai tan Nghi vien hay tu choi ngu chuan mot đao luat thanh luat). Quyen luc cua Quoc vuong va Toan quyen bi han che theo nhung rang buoc hien phap va ho khong the thi hanh mot cach thong thuong khi khong co khuyen nghi cua Noi cac.
Nghi vien New Zealand nam quyen lap phap va gom Quoc vuong va Chung nghi vien. Nghi vien tung co mot thuong vien mang ten la Hoi đong Lap phap, song co cau nay bi bai bo vao nam 1950. Quyen luc toi cao cua Nghi vien đoi voi Vuong quoc va cac co quan chinh phu khac đuoc thiet lap tai Anh theo Đao luat Quyen loi 1689 va đuoc phe chuan thanh luat tai New Zealand. Chung nghi vien đuoc tuyen cu theo hinh thuc dan chu va mot chinh phu đuoc tao thanh tu đang hoac lien minh chiem đa so ghe. Neu khong the thanh lap chinh phu đa so, mot chinh phu thieu so co the đuoc lap nen neu nhan đuoc đu so phieu ung ho. Toan quyen bo nhiem cac bo truong theo khuyen nghi cua thu tuong, thu tuong theo tuc le la thu linh nghi vien cua đang hoac lien minh nam quyen. Noi cac gom cac bo truong va do thu tuong lanh đao, đay la co quan quyet đinh chinh sach cao nhat trong chinh phu va chiu trach nhiem quyet đinh cac hanh đong quan trong cua chinh phu. Theo quy uoc, cac thanh vien trong noi cac bi rang buoc voi trach nhiem tap the đoi voi cac quyet đinh cua noi cac.

Cac tham phan va quan chuc tu phap đuoc bo nhiem mot cach phi chinh tri va theo cac quy đinh nghiem ngat ve nhiem ky nham giup duy tri đoc lap hien phap voi chinh phu. Ve mat ly thuyet, đieu nay cho phep bo may tu phap giai thich luat chi dua theo phap luat do Nghi vien ban hanh ma khong co cac anh huong khac đoi voi quyet đinh cua ho. Xu mat vien tai Luan Đon la toa thuong to toi cao cua quoc gia cho đen nam 2004, ke tu đo no bi thay the bang Toa Toi cao New Zealand đuoc lap moi. Bo may tu phap do Chanh an đung đau, gom toa an thuong to, toa cao đang, va cac toa cap duoi.
Hau nhu toan bo cac tong tuyen cu nghi vien tai New Zealand tu nam 1853 đen 1993 đuoc to chuc theo he thong đa so che. Cac cuoc bau cu tu nam 1930 bi chi phoi boi hai chinh đang la Quoc gia va Cong đang. Ke tu tong tuyen cu nam 1996, mot hinh thuc đai dien ty le goi la ty le thanh vien hon hop (MMP) đuoc su dung. Theo he thong MMP, moi cu tri bo hai phieu; mot phieu cho ghe tai khu tuyen cu (gom mot so khu danh cho nguoi Maori), va phieu con lai bau cho mot đang. Ke tu tong tuyen cu nam 2014, co 71 khu vuc bau cu (gom 8 khu vuc bau cu cho nguoi Maori), va 49 ghe con lai con lai đuoc phan dua theo ty le phieu cua cac đang, song mot đang gianh đuoc mot ghe khu tuyen cu hoac 5% tong so phieu cho đang moi co tu cach co nhung ghe nay. Tu thang 3 nam 2005 đen thang 8 nam 2006, New Zealand tro thanh quoc gia duy nhat tren the gioi co nu gioi nam giu toan bo cac chuc vu cao nhat (nguyen thu quoc gia, toan quyen, thu tuong, chu tich nghi vien, va chanh an).


= Quan he đoi ngoai va quan su =

Thoi ky đau thuoc đia, New Zealand cho phep Chinh phu Anh Quoc quyet đinh ve ngoai thuong va chiu trach nhiem ve chinh sach đoi ngoai. Cac hoi nghi đe quoc nam 1923 va 1926 quyet đinh rang New Zealand nen đuoc phep đam phan cac hiep uoc chinh tri cua minh, va hiep đinh thuong mai đau tien đuoc phe chuan vao nam 1928 voi Nhat Ban. Ngay 3 thang 9 nam 1939, New Zealand lien minh voi Anh Quoc va tuyen chien voi Đuc, Thu tuong Michael Savage tuyen bo rang: "Noi nao ho đi, chung ta đi; Noi nao ho dung chan, chung ta dung chan."
Nam 1951, Anh Quoc bat đau gia tang tap trung vao cac loi ich cua ho tai chau Au, trong khi New Zealand cung voi Uc va Hoa Ky tham gia hiep đinh an ninh ANZUS. Anh huong cua Hoa Ky đoi voi New Zealand bi suy yeu sau cac khang nghi ve Chien tranh Viet Nam, viec Hoa Ky tu choi canh cao Phap sau vu chim tau Rainbow Warrior, va bat đong ve cac van đe moi truong va giao dich nong nghiep cung chinh sach phi hat nhan cua New Zealand. Mac du Hoa Ky đinh chi cac bon phan ANZUS song hiep đinh van co hieu luc giua New Zealand va Uc- la quoc gia co xu huong chinh sach đoi ngoai tuong đong trong lich su. Hai quoc gia co tiep xuc chinh tri mat thiet, voi cac hiep đinh mau dich tu do va hiep đinh vang lai tu do, theo đo cho phep cac cong dan đen, sinh song, va lam viec tai hai quoc gia ma khong bi han che. Nam 2013, co khoang 650.000 cong dan New Zealand song tai Uc, tuc tuong đuong khoang 15% dan so cua New Zealand.
New Zealand hien dien manh me tai cac đao quoc Thai Binh Duong. Mot phan lon vien tro cua New Zealand đen voi cac quoc gia nay va nhieu nguoi cac đao quoc Thai Binh Duong nhap cu đen New Zealand đe tim cong viec. Di cu thuong tru đuoc quy đinh theo Ke hoach han ngach Samoa 1970 va Hang muc Tiep nhan Thai Binh Duong 2002, theo đo cho phep 1.100 cong dan Samoa va 750 cong dan cac đao quoc Thai Binh Duong khac tro thanh thuong tru nhan tai New Zealand moi nam. Mot ke hoach lao đong thoi vu danh cho di cu tam thoi đuoc thi hanh vao nam 2007, va trong nam 2009 co khoang 8.000 cong dan cac đao quoc Thai Binh Duong đuoc thue theo ke hoach nay. New Zealand tham gia Dien đan Quan đao Thai Binh Duong, APEC va Dien đan khu vuc ASEAN (gom ca Hoi nghi cap cao Đong A). New Zealand cung la mot thanh vien cua Lien Hop Quoc, Thinh vuong chung cac Quoc gia, OECD
Luc luong Phong ve New Zealand co ba nhanh: Hai quan Hoang gia New Zealand, Luc quan New Zealand va Khong quan Hoang gia New Zealand. Nhu cau quoc phong cua New Zealand o muc khiem ton do it co kha nang chiu tan cong truc tiep,. New Zealand tham gia chien đau trong hai The Chien, voi cac chien dich noi bat la Gallipoli, Crete, El Alamein va Cassino. Chien dich Gallipoli đong mot phan quan trong trong viec boi duong ban sac quoc gia cua New Zealand va cung co truyen thong ANZAC voi Uc.
Ngoai Chien tranh Viet Nam va hai The Chien, New Zealand con tham gia chien đau trong Chien tranh Trieu Tien, Chien tranh Boer thu hai, Tinh trang khan cap Malaya, Chien tranh Vung Vinh va Chien tranh Afghanistan. Đao quoc đong gop quan cho mot so su menh duy tri hoa binh khu vuc va toan cau, nhu tai Sip, Somalia, Bosnia va Herzegovina, Sinai, Angola, Campuchia, bien gioi Iran–Iraq, Bougainville, Đong Timor, va Quan đao Solomon.


= Chinh phu đia phuong va lanh tho ngoai vi =

Nhung nguoi chau Au đinh cu ban đau phan chia New Zealand thanh cac tinh voi muc đo tu tri nhat đinh. Do ap luc tai chinh va mong muon hop nhat đuong sat, giao duc, ban đat va cac chinh sach khac, chinh phu thi hanh tap trung hoa va cac tinh bi bai bo vao nam 1876. Cac tinh đuoc ghi nho trong cac ngay le cong cong cap khu vuc va thi đau the thao.
Ke tu nam 1876, cac hoi đong khac nhau quan ly cac khu vuc đia phuong theo luat đinh cua chinh phu trung uong. Nam 1989, chinh phu tai to chuc chinh quyen đia phuong thanh cau truc hai tang hien tai voi cac hoi đong khu vuc va co quan lanh tho. 249 khu tu quan ton tai vao nam 1975 nay đuoc hop nhat thanh 67 co quan lanh tho va 11 hoi đong khu vuc. Vai tro cua cac hoi đong khu vuc la nham chinh đon "moi truong tu nhien voi tam quan trong đac biet la quan ly tai nguyen", trong khi cac co quan lanh tho chiu trach nhiem ve xu ly nuoc thai, cung cap nuoc, đuong sat đia phuong, cap phep xay dung va cac su vu đia phuong khac. Nam trong so cac hoi đong lanh tho la co quan nhat the va cung đong vai tro hoi đong khu vuc. Cac co quan lanh tho gom 13 hoi đong thanh pho, 53 hoi đong huyen, va hoi đong Quan đao Chatham. Ve mat chinh thuc, hoi đong Quan đao Chatham khong phai la mot co quan nhat the, song no thuc hien nhieu chuc nang cua mot hoi đong khu vuc.
New Zealand la mot trong 16 vuong quoc trong Thinh vuong chung. Vuong quoc New Zealand la lanh tho bao gom cac khu vuc ma Quoc vuong New Zealand co chu quyen va gom co New Zealand, Tokelau, Lanh tho phu thuoc Ross, Quan đao Cook va Niue. Quan đao Cook va Niue la nhung quoc gia tu quan co lien ket tu do voi New Zealand. Nghi vien New Zealand khong the thong qua phap luat cho cac quoc gia nay, ma chi co the hanh đong nhan danh ho trong cac van đe đoi ngoai va quoc phong voi su tan thanh cua ho. Tokelau la mot lanh tho phi tu quan, su dung quoc ky va quoc huy cua New Zealand, song đuoc quan ly boi mot hoi đong gom ba nguyen lao (đen tu moi ran san ho vong). Lanh tho phu thuoc Ross la lanh tho ma New Zealand tuyen bo yeu sach tai chau Nam Cuc, New Zealand van hanh tram nghien cuu Can cu Scott tai đay. Luat Cong dan New Zealand đoi đai binh đang voi toan bo vuong quoc, do đo hau het nguoi sinh tai New Zealand, Quan đao Cook, Niue, Tokelau va Lanh tho phu thuoc Ross truoc nam 2006 la cac cong dan New Zealand. Co them cac đieu kien ap dung cho nhung nguoi sinh tu nam 2006 tro đi.


Nhan khau Tinh đen thang 6 nam 2016, dan so New Zealand uoc tinh đat 4,69 trieu va gia tang voi toc đo 2,1% moi nam. New Zealand la mot quoc gia chu yeu mang tinh đo thi, voi 72% cu dan song tai 16 khu vuc đo thi chinh va 53% cu dan song tai bon thanh pho lon nhat: Auckland, Christchurch, Wellington, va Hamilton. Cac thanh pho cua New Zealand thuong đuoc xep hang cao trong cac đanh gia đang song quoc te. Tuoi tho du tinh cua nguoi New Zealand vao nam 2012 la 84 nam đoi voi nu gioi, va 80,2 nam đoi voi nam gioi. Tuoi tho du tinh khi sinh đuoc du bao tang tu 80 nam đen 85 nam vao 2050 va ty suat tu vong tre so sinh đuoc du kien giam. Ty suat sinh cua New Zealand la 2,1, tuong đoi cao so voi mot quoc gia phat trien, va sinh san tu nhien đong gop mot phan đang ke vao tang truong dan so. Do đo, New Zealand co co cau dan so tre so voi hau het cac quoc gia cong nghiep hoa, voi 20% cu dan New Zealand 14 tuoi hoac tre hon. Đen nam 2050, dan so đuoc du bao tang đen 5,3 trieu, tuoi trung binh tang tu 36 len 43 va ty le nguoi tu 60 tuoi tro len tang tu 18% len 29%.

Trong đieu tra nhan khau nam 2013, 74,0% cu dan New Zealand đuoc xac đinh la dan toc Au, va 14,9% la nguoi Maori. Cac dan toc chinh khac gom nguoi chau A (11,8%) va nguoi Thai Binh Duong (7,4%). Cu dan tro nen đa dang hon trong cac thap nien gan đay: Đieu tra nhan khau nam 1961 cho thay rang dan cu New Zealand gom 92% la nguoi chau Au va 7% la nguoi Maori, con cac dan toc thieu so chau A va Thai Binh Duong chia se 1% con lai.
Cong dan New Zealand thuong đuoc goi khong chinh thuc la "Kiwi" trong ca tam quoc te va đia phuong. Tu muon Pakeha tu tieng Maori đuoc su dung đe chi nhung nguoi New Zealand co huyet thong chau Au, song nhung nguoi khac bac bo ten goi nay. Ngay nay, tu Pakeha ngay cang đuoc su dung nhieu đe chi toan bo nguoi New Zealand khong co huyet thong Polynesia.
Nguoi Maori la dan toc đau tien đen New Zealand, tiep theo ho la nhung nguoi chau Au đinh cu ban đau. Sau khi thuoc đia hoa, nhung nguoi nhap cu chu yeu đen tu Anh Quoc, Ireland va Uc do cac chinh sach han che tuong tu nhu chinh sach Uc da trang. Cung co mot luong đang ke nguoi Ha Lan, Dalmatia, Y va Đuc, cung voi nhung nguoi chau Au nhap cu gian tiep tu Uc, Bac My, Nam My, va Nam Phi. Sau Đai khung hoang, cac chinh sach đuoc noi long va nguoi nhap cu tang tinh đa dang. Nam 2009–10, Co quan nhap cu New Zealand phe chuan muc tieu chap thuan hang nam 45.000–50.000 thuong tru nhan, tuc moi nam co mot nguoi nhap cu moi tren 100 nguoi New Zealand. Tren 25% cu dan New Zealand sinh tai hai ngoai, voi đa so (52%) song tai khu vuc Auckland. Vao cuoi thap nien 2000, chau A vuot qua Anh Quoc va Ireland trong tieu chi nguon nhap cu hai ngoai lon nhat; theo đieu tra nhan khau nam 2013, 31,6% cu dan New Zealand sinh tai hai ngoai la đuoc sinh tai chau A (chu yeu la tai Trung Quoc, An Đo, Philippines va Han Quoc), trong khi 26,5% đuoc sinh tai Anh Quoc va Ireland. Uc, cac đao Thai Binh Duong, va Nam Phi cung la nhung nguon nhap cu đang ke.
Tieng Anh la ngon ngu chiem uu the tai New Zealand, đuoc 96,1% cu dan noi. Tieng Anh New Zealand tuong đong voi tieng Anh Uc va nhieu nguoi Anh ngu đen tu Bac Ban cau gap kho khan voi trong am. Khac biet noi bat nhat giua tieng Anh New Zealand va cac phuong ngon tieng Anh khac la cac bien đoi trong tien nguyen am ngan: am "i"- ngan (nhu trong "kit") tap trung huong ve am schwa ("a" trong "comma" va "about"); am "e" ngan (nhu trong "dress") bien đoi huong đen am "i"- ngan; va am "a"- ngan (nhu trong "trap") bien đoi thanh am "e"- ngan. Sau Chien tranh the gioi thu hai, nguoi Maori gap tro ngai trong viec noi ngon ngu cua ho trong cac truong hoc va cong so, va ngon ngu nay chi con la mot ngon ngu cong đong tai vai khu vuc heo lanh. Tien Maori gan đay trai qua mot qua trinh phuc hoi, va đuoc tuyen bo la mot ngon ngu chinh thuc cua New Zealand vao nam 1987, va đuoc khoang 3,7% cu dan noi vao nam 2013. Cung theo so lieu đieu tra nhan khau vao nam 2013, tieng Samoa la ngon ngu phi chinh thuc đuoc noi nhieu nhat (2,2%), tiep đen la tieng Hindi (1,7%), "Bac Trung Quoc" (bao gom Quan thoai, 1,3%) va tieng Phap (1,2%). 20.235 nguoi (0,5%) cho biet ho co kha nang su dung ngon ngu ky hieu New Zealand, no đuoc cong nhan la mot trong cac ngon ngu chinh thuc cua quoc gia vao nam 2006..
Co Đoc giao la ton giao chiem uu the tai New Zealand, song xa hoi đao quoc nay thuoc hang the tuc nhat tren the gioi. Theo đieu tra nhan khau nam 2013, 55,0% cu dan xac đinh tin theo mot hoac nhieu ton giao, trong đo co 49,0% tu xac đinh la tin đo Co Đoc giao. 41,9% cho biet ho khong theo ton giao nao (nguoi dan co the chon nhieu ton giao hoac khong tra loi) Cac giao phai Co Đoc chinh theo so luong tin đo la Cong giao La Ma (12,6%), Anh giao (11,8%), Truong Lao (8,5%) va "tin đo Co Đoc khong đuoc phan loai tiep" (5,5%). Cac ton giao Ringatu va Ratana (1,4%) co co so trong cong đong Maori song co nguon goc Co Đoc. Thay đoi ve nhap cu va nhan khau trong cac thap nien gan đay gop phan vao phat trien cua cac ton giao thieu so, nhu An Đo giao (2,1%), Phat giao (1,5%), Hoi giao (1,2%) va Sikh giao (0,5%). Vung Auckland the hien tinh đa dang ton giao lon nhat trong nuoc.


= Giao duc =
Giao duc tieu hoc va trung hoc la bat buoc đoi voi thieu nien tu 6 đen 16 tuoi, va đa so nhap hoc tu 5 tuoi. Co 13 nam hoc pho thong va theo hoc tai truong cong đuoc mien phi đoi voi cac cong dan va thuong tru nhan New Zealand tu sinh nhat thu 5 đen khi ket thuc nam sau sinh nhat thu 19. New Zealand co ty le nguoi lon biet chu đat 99%, va tren mot nua dan so tu 15 đen 29 tuoi co mot trinh đo đai hoc-cao đang. Co nam loai hoc vien bac đai hoc-cao đang thuoc so huu chinh phu: đai hoc, đai hoc giao duc, truong bach nghe, đai hoc chuyen nghiep, va wananga, cung voi he thong giao duc tu. Trong dan so thanh nien, co 14,2% co bang cu nhan hoac cao hon, 30,4% co trinh đo cao nhat la mot dang bang cap trung hoc, va 22,4% khong co bang cap chinh thuc. Chuong trinh đanh gia hoc sinh quoc te (PISA) cua OECD vao nam 2010 xep hang he thong giao duc cua New Zealand tot thu 7 tren the gioi, trong đo hoc sinh the hien đac biet tot nang luc đoc, toan hoc, va khoa hoc.


Moi truong = Đia ly =

New Zealand toa lac lan can trung tam cua thuy ban cau, gom hai đao chinh va mot so đao nho hon. Hai đao chinh la đao Bac va đao Nam tach biet nhau qua eo bien Cook rong 22 km tai điem hep nhat. Trong so cac đao nho, nam đao lon nhat co cu dan la đao Stewart, Chatham, Great Barrier, d'Urville va Waiheke. Cac đao cua New Zealand nam giua cac vi đo 29° va 53°Nam, va cac kinh đo 165° va 176°Đong.
New Zealand nam doc theo truc bac-đong bac dai tren 1600 km, voi chieu rong toi đa la 400 km, voi đuong bo bien dai khoang 15.000 km (9.300 mi) va tong dien tich đat la 268.000 km² Do co cac đao nam o khu vuc xa xoi va đuong bo bien dai, New Zealand co tai nguyen hai duong phong phu. Vung đac quyen kinh te cua đao quoc đung hang đau the gioi ve dien tich, gap hon 15 lan dien tich đat.
Đao Nam la đai luc lon nhat cua New Zealand va la đao lon thu 12 tren the gioi. Day nui Nam Alps chay doc chieu dai cua đao. Co 18 đinh cao tren 3.000 m, cao nhat trong so nay la Aoraki / nui Cook voi đo cao 3.754 m. Cac nui doc va vinh hep sau tai Fiordland la dau tich cua thoi ky bang ha keo dai tai goc tay nam cua đao. Đao Bac co dien tich lon thu 14 the gioi va co it nui hon song co dau an la hien tuong nui lua. Vung nui lua Taupo hoat đong cao đo đa hinh thanh mot cao nguyen nui lua lon, voi dau an la đinh cao nhat đao Bac mang ten nui Ruapehu (2.797 m). Cao nguyen cung co ho lon nhat toan quoc la ho Taupo, tren mieng nui lua cua mot trong cac sieu nui lua hoat đong nhat tren the gioi.
New Zealand co đia hinh đa dang, nam tren ranh gioi giua mang Thai Binh Duong va mang An-Uc. New Zealand la mot bo phan cua Zealandia, mot vi luc đia co kich thuong gan bang mot nua Uc, va dan bi chim sau khi tach khoi sieu luc đia Gondwana. Khoang 25 trieu nam truoc, mot su truot nghieng cua cac chuyen đong kien tao mang bat đau van xoan va bop khu vuc. Su kien nay nay hien co bang chung ro ret nhat tren day Nam Alps, đuoc hinh thanh tu ep nen vo Trai Đat ben canh đut gay Alpine. O noi khac, ranh gioi mang lien quan đen hut chim cua mot mang duoi mang khac, tao ra ranh Puysegur ve phia nam, ranh Hikurangi ve phia đong cua đao Bac, va cac ranh Kermadec va Tonga xe ve phia bac.
New Zealand la bo phan cua Australasia, va cung tao thanh cuc tay nam cua Polynesia. Thuat ngu chau Đai Duong thuong đuoc su dung đe chi khu vuc bao gom luc đia Uc, New Zealand va cac đao tren Thai Binh Duong, song khong nam trong mo hinh bay luc đia.


= Khi hau =
New Zealand co khi hau hai duong on hoa va on đoi (Koppen: Cfb), voi nhiet đo trung binh nam dao đong tu 10 °C o phia nam đen 16 °C o phia bac. Nhiet đo cao nhat trong lich su la 42,4 °C tai Rangiora, Canterbury va thap nhat trong lich su la -25,6 °C tai Ranfurly, Otago. Đieu kien khac biet ro ret, tu mua rat nhieu tai West Coast cua đao Nam đen gan nhu ban kho han tai Trung Otago va bon đia Mackenzie cua noi luc Canterbury va ban nhiet đoi tai Northland. Trong so bay thanh thi lon nhat, Christchurch la noi kho han nhat, trung binh chi nhan đuoc 640 mm mua moi nam, con Auckland la noi mua nhieu nhat voi luong mua gan gap đoi. Auckland, Wellington va Christchurch moi nam đeu nhan đuoc trung binh tren 2.000 gio nang. Cac bo phan mien nam va tay nam cua đao Nam co khi hau mat hon va nhieu may hon, voi khoang 1.400-1.600 gio nang; cac bo phan mien bac va đong bac cua đao Nam la khu vuc co nang nhieu nhat nuoc voi 2.400-2.500 gio. Mua tuyet roi nhin chung la tu đau thang 6 đen đau thang 10, song cac đot ret đot ngot co the xuat hien ngoai mua nay. Tuyet roi la đieu pho bien tai phan mien đong va mien nam cua đao Nam va tren cac vung nui khap đat nuoc.


= Đa dang sinh hoc =
Su biet lap ve đia ly cua New Zealand trong 80 trieu nam va yeu to đia sinh hoc cua đao đa gop phan hinh thanh cac loai đong vat, thuc vat va nam đac trung cua quoc gia nay. Chung hoac la đa tien hoa tu su song trong thoi ky Gondwana hoac mot so it sinh vat đa đen cac bo bien theo bang cach bay đen, troi dat hoac đuoc mang đi qua bien. Co khoang 82% thuc vat co mach ban đia cua New Zealand la loai đac huu, voi khoang 1.944 loai, thuoc 65 chi va bao gom mot ho đac huu. Theo mot uoc tinh co khoang 2300 loai nam goc đia y o New Zealand va 40% trong so đo la loai đac huu. Hai loai rung chinh gom rung chu yeu la cac cay la rong noi bat boi podocarp, hoac rung co đac trung la soi mien nam thuoc khi hau lanh hon. Cac loai thuc phu con lai bao gom đong co, phan lon la bui.
Truoc khi con nguoi đen đinh cu, uoc tinh rung che phu 80% mat đat, rieng chi co vung nui cao, am uot, khu vuc can coi va nui lua la khong co cay. Chat pha rung dien ra manh me sau khi con nguoi đen đinh cu, voi khoang phan nua lop phu thuc vat bi mat đi do bi đot sau khi nguoi Polynesia đinh cu. Hau het rung con lai mat đi sau khi nguoi chau Au đen đinh cu, chung bi chat đe lam noi chan nuoi gia suc, lam cho đo che phu rung chi con 23%.

Trong cac khu rung luc đo chu yeu la chim, va thieu cac loai thu san moi khien cho mot so loai nhu kiwi, kakapo va takahe tien hoa thanh khong the bay đuoc. Khi con nguoi đen, cac thay đoi lien quan đen moi truong song, va viec du nhap cac loai chuot, chon va cac loai đong vat co vu khac khien cho nhieu loai chim bi tuyet chung, nhu moa va đai bang Haast.
Cac loai đong vat ban đia khac co mat o đay nhu bo sat (tuatara, than lan bong va tac ke), ech, nhen (katipo), con trung (weta) va oc sen. Mot so loai nhu wren va tuatara chi co mat o đay vi the chung đuoc goi la hoa thach song. Ba loai doi (mot đa tuyet chung) tung la dau tich duy nhat ve cac loai thu tren can ban đia cua New Zealand cho đen nam 2006 khi phat hien bo xuong cua mot loai thu can đoc nhat co kich thuoc nhu chuot voi nien đai it nhat 16 trieu nam. Tuy vay, cac loai thu bien cung kha phong phu, chiem gan phan nua cac loai ca voi tren the gioi (ca voi, ca heo, va porpoise) va mot luong lon cac loai hai cau đuoc ghi nhan trong cac vung bien cua New Zealand. Nhieu loai chim bien sinh san o New Zealand, 1/3 trong chung la đac trung cua quoc gia nay. Chim canh cut đuoc tim thay o New Zealand nhieu hon bat ky quoc gia nao khac.
Ke tu khi con nguoi đen đinh cu, gan phan nua cac loai đong vat co xuong song đa tuyet chung, bao gom it nhat 51 loai chim, 3 loai ech, 3 loai ky đa, 1 loai ca nuoc ngot, va mot loai doi. Cac loai khac đang bi đe doa tuyet chung hoac dien tich phan bo giam manh. Tuy nhien, cac nha bao ton New Zealand đa đi tien phong khi ap dung nhieu bien phap đe giup cac loai bi đe doa tuyet chung nay hoi phuc, bao gom cac khu bao ton tren đao, khong che loai gay hai, chuyen khu vuc sinh song hoang da, nuoi duong, va phuc hoi he sinh thai tren đao va cac khu vuc đuoc chon bao ton khac. Theo chi so hoat đong moi truong nam 2012, New Zealand đuoc xem la co nhung đong thai manh me trong viec bao ve moi truong, xep hang thu 14 tren tong so 132 quoc gia đuoc đanh gia.


Kinh te New Zealand co mot kinh te thi truong phat trien hien đai va thinh vuong. Đon vi tien te la dollar New Zealand, đuoc goi phi chinh thuc la "dollar Kiwi"; no cung đuoc luu thong tai quan đao Cook, Niue, Tokelau, va quan đao Pitcairn. New Zealand xep hang 6 theo Chi so phat trien con nguoi 2013, xep thu tu theo Chi so tu do kinh te 2012 cua Quy Di san, va xep thu 13 theo Chi so sang tao toan cau 2012 cua INSEAD.

Trong lich su, cac nganh cong nghiep khai thac tai nguyen đong gop quan trong cho kinh te New Zealand, tuy tung thoi điem khac nhau ma tap trung vao đanh bat hai cau, đanh bat ca voi, lanh, vang, gom kauri, va go ban đia. Cung voi su phat trien cua tau đong lanh trong thap nien 1880, cac san pham thit va bo sua đuoc xuat khau đen Anh Quoc, nganh nay đat co so cho tang truong kinh te manh me tai New Zealand. Nhu cau cao ve nong san tu Anh Quoc va Hoa Ky giup nguoi New Zealand đat đuoc tieu chuan sinh hoat cao hon ca Uc va Tay Au trong cac thap nien 1950 va 1960. Nam 1973, thi truong xuat khau cua New Zealand suy giam khi Anh Quoc gia nhap Cong đong chau Au va cac yeu to phuc hop khac nhu khung hoang dau mo 1973 va khung hoang nang luong 1979 dan đen mot cuoc suy thoai kinh te nghiem trong. Tieu chuan sinh hoat tai New Zealand xuong thap hon tai Uc va Tay Au, va đen nam 1982 thi New Zealand co thu nhap binh quan đau nguoi thap nhat trong toan bo cac quoc gia phat trien theo nghien cuu cua Ngan hang The gioi. Tu nam 1984, cac chinh phu noi tiep nhau tien hanh tai cau truc kinh te vi mo voi quy mo lon, chuyen bien nhanh chong New Zealand tu mot kinh te bao ho cao đo sang mot kinh te mau dich tu do.
Ty le that nghiep đat đinh la tren 10% vao nam 1991 va 1992, sau Thu Hai Đen 1987, song giam xuong muc 3,4% vao nam 2007. Tuy nhien, Khung hoang tai chinh 2007–08 co tac đong nghiem trong đen New Zealand, GDP giam trong 5 quy lien tiep, su giam sut keo dai nhat trong hon 30 nam, va ty le that nghiep tang len 7% vao cuoi nam 2009. New Zealand trai qua mot loat "chay mau chat xam" tu thap nien 1970 va hien tuong nay van tiep dien cho đen nay. Gan mot phan tu so nguoi lao đong co ky nang cao chuyen toi song tai hai ngoai, hau het la tai Uc va Anh Quoc, đay la ty le cao nhat trong cac quoc gia phat trien. Tuy nhien, trong nhung nam gan đay, "chay mau chat xam" lai đua đen New Zealand nhung nguoi chuyen nghiep co giao duc tu chau Au va cac quoc gia kem phat trien hon.
New Zealand phu thuoc cao đo vao mau dich quoc te, đac biet la nong san. Xuat khau chiem đen 24% san xuat, khien New Zealand de bi thiet hai do gia hang hoa quoc te va suy thoai kinh te toan cau. Nganh xuat khau chinh cua đao quoc la nong nghiep, ngu nghiep, lam nghiep, va khai mo, chung chiem khoang mot nua kim ngach xuat khau. Cac đoi tac xuat khau chinh cua New Zealand la Uc, Hoa Ky, Nhat Ban, Trung Quoc, va Anh Quoc. Dich vu la linh vuc lon nhat trong kinh te New Zealand, tiep theo la che tao va xay dung, roi đen trang trai va khai thac nguyen lieu tho. Du lich đong mot vai tro quan trong trong kinh te New Zealand, đong gop 15,0 ty $ cho tong GDP quoc gia va đong gop 9,6% tong luc luong lao đong trong nam 2010.

Long cuu la nong san xuat khau chinh cua New Zealand vao cuoi the ky XIX. Tham chi cho đen tan thap nien 1960, loai hang hoa nay van chiem hon 1/3 thu nhap tu xuat khau, song ke tu đo gia tri cua no giam tuong đoi so voi cac hang hoa khac va long cuu khong con sinh loi đoi voi nhieu nong dan. Nguoc lai, chan nuoi bo sua gia tang, voi so luong bo sua tang gap đoi tu nam 1990 đen nam 2007, tro thanh nguon xuat khau lon nhat cua New Zealand. Tu đau nam đen thang 6 nam 2009, cac san pham bo sua chiem 21% (9,1 ty $) tong kim ngach xuat khau, va cong ty lon nhat toan quoc la Fonterra kiem soat gan 1/3 giao dich bo sua quoc te. Cac nong san xuat khau chinh khac trong nam 2009 la thit, long cuu, qua va ca. Nganh cong nghiep ruou vang cua New Zealand đi theo xu huong tuong tu nhu bo sua, so ruong nho tang gap đoi trong cung thoi ky, lan đau tien vuot qua xuat khau long cuu vao nam 2007.
Nam 2015, nang luong tai tao chiem 40,1% tong cung cap nang luong cua New Zealand, chu yeu la đia nhiet va thuy đien. Rieng nang luong đia nhiet đong gop 22% cung cap nang luong cua New Zealand vao nam nay.
Mang luoi giao thong tai New Zealand gom co 94.000 km đuong bo, voi 199 km đuong cao toc theo so lieu nam 2017, va 4.128 km đuong sat. Cac thanh thi chinh đuoc lien ket bang dich vu xe buyt, song o to ca nhan la phuong thuc giao thong chu yeu. He thong đuong sat đuoc tu huu hoa vao nam 1993, song chinh phu tai quoc huu hoa chung theo giai đoan tu nam 2004 đen nam 2008. Doanh nghiep quoc doanh KiwiRail hien van hanh he thong đuong sat, ngoai tru dich vu đuong sat đo thi Auckland do Transdev van hanh. He thong đuong sat chay doc chieu dai quoc gia, song hau het cac tuyen nay chuyen cho hang thay vi cho khach. Hau het du khach quoc te đen bang đuong hang khong va New Zealand co sau cang hang khong quoc te, song nay chi co cac san bay Auckland va Christchurch co lien ket truc tiep voi cac quoc gia ngoai Uc hay Fiji.
Buu đien New Zealand đuoc đoc quyen trong linh vuc vien thong cho đen nam 1989, tuc khi Telecom New Zealand đuoc thanh lap, cong ty nay ban đau la doanh nghiep quoc doanh song đuoc tu huu hoa vao nam 1990. Telecom đoi ten thanh Spark New Zealand vao nam 2014, Spark NZ van so huu phan lon ha tang vien thong, song co gia tang canh tranh tu cac nha cung cap khac. Lien minh Vien thong Quoc te xep hang New Zealand đung thu 18 trong phat trien ha tang thong tin va truyen thong vao nam 2016.


Van hoa Nguoi Maori ban đau phong theo van hoa Đong Polynesia nhiet đoi, phu hop voi cac thach thuc lien quan đen moi truong lon hon va đa dang hon, cuoi cung phat trien van hoa đac trung cua minh. To chuc xa hoi phan lon la cong đong cung gia đinh (whanau), thi toc (hapu) va bo toc (iwi) do mot tu truong (rangatira) cai tri va đia vi cua nhan vat nay do cong đong tan thanh. Nhung nguoi nhap cu Anh Quoc va Ireland đem cac khia canh trong van hoa cua ho đen New Zealand va cung anh huong đen van hoa Maori, đac biet la du nhap Co Đoc giao. Tuy nhien, nguoi Maori van nhin nhan long trung thanh voi cac nhom bo toc la mot bo phan quan trong trong ban sac cua minh, va vai tro cua quan he ho hang đoi voi nguoi Maori cung tuong tu nhu cac dan toc Polynesia khac. Gan đay, van hoa My, Uc, chau A va cac van hoa chau Au khac cung gay anh huong đen New Zealand. Van hoa Polynesia phi Maori cung hien dien, le hoi Polynesia lon nhat the gioi la Pasifika nay la mot su kien thuong nien tai Auckland.

Sinh hoat tai New Zealand chu yeu mang tinh nong thon trong thoi ky đau, khien nguoi New Zealand bi hinh dung la tho kech, sieng nang. Su khiem ton đuoc mong đoi va đuoc thuc đay thong qua hoi chung ghen ti. Tung co thoi New Zealand khong đuoc nhin nhan la mot quoc gia tri thuc. Tu đau the ky XX cho đen cuoi thap nien 1960, van hoa Maori bi đan ap do no luc đong hoa nguoi Maori voi nguoi New Zealand goc Anh Quoc. Trong thap nien 1960, khi trinh đo giao duc đuoc nang len va cac thanh thi đuoc khoach truong van hoa đo thi bat đau chiem uu the. Tham chi ngay ca khi đa so cu dan hien song trong cac thanh thi, phan lon tac pham my thuat, van hoc, phim, hai kich cua New Zealand van co chu đe nong thon.
La mot phan trong qua trinh hoi sinh van hoa Maori, cac nghe thu cong truyen thong la khac va det nay đuoc tien hanh pho bien hon va cac nghe si nguoi Maori gia tang ve so luong va anh huong. Hau het tac pham khac cua nguoi Maori mo ta nhan vat, thuong la voi ba ngon tay voi mot cai đau chi tiet giong voi tu nhien hoac mot cai đau ky cuc. Kien truc Maori truoc khi tiep xuc voi nguoi da trang gom cac nha hoi hop đuoc cham khac (wharenui), nhung nha nay ban đau đuoc thiet ke nham co the xay dung, cai bien lai lien tuc nham đap ung cac y tuong hoac nhu cau khac nhau.
Vi tri co lap cua đao quoc tri hoan anh huong cua cac xu huong nghe thuat chau Au, cho phep cac nghe si ban đia phat trien phong cach đac trung rieng theo chu nghia khu vuc. Trong cac thap nien 1960 va 1970, nhieu nghe si ket hop cac ky thuat Maori va phuong Tay, tao nen cac hinh thuc nghe thuat đoc nhat.
Ao choang cua nguoi Maori đuoc lam tu soi long min va đuoc trang tri bang hoa van hinh tam giac, hinh thoi va cac dang hinh hoc khac mau đen, đo, va trang. Nguoi chau Au đua nghi thuc thoi trang Anh đen New Zealand, va cho đen thap nien 1950 thi hau het moi nguoi mac đo chinh te trong cac dip le hoi. Tieu chuan thoi trang tu đo đuoc noi long va thoi trang New Zealand co tieng la tu nhien, thuc dung va mo nhat. Tuy nhien, cong nghiep thoi trang đia phuong phat trien đang ke tu nam 2000, mot so nhan hieu đuoc cong nhan o tam quoc te.
Nguoi Maori nhanh chong tiep nhan chu viet lam phuong tien chia se y tuong, va nhieu cau chuyen va bai tho truyen khau cua ho đuoc chuyen sang hinh thuc van ban. Hau het van hoc tieng Anh ban đau nhap tu Anh Quoc va phai đen thap nien 1950, khi ma thi truong phat hanh đia phuong gia tang thi van hoc New Zealand moi bat đau đuoc biet đen pho bien. Mac du phan lon van chiu anh huong tu cac xu huong va su kien toan cau, song cac nha van trong thap nien 1930 bat đau phat trien cac cau chuyen ngay cang tap trung vao trai nghiem cua ho tai New Zealand. Trong giai đoan nay, van hoc bien hoa tu mot hoat đong mang tinh bao chi sang theo đuoi tinh hoc thuat hon. Su kien tham gia cac The Chien khien mot so nha van New Zealand co mot nhan quan moi ve van hoa New Zealand va van hoc đia phuong phat trien manh me thoi hau chien cung voi qua trinhu mo rong cac đai hoc.


= Truyen thong va giai tri =

Am nhac New Zealand chiu anh huong tu cac the loai blues, jazz, country, rock and roll va hip hop, nhieu the loai đuoc hieu mot cach đoc đao tai New Zealand. nguoi Maori phat trien cac thanh ca va ca khuc truyen thong tu nguon goc Đong Nam A co đai cua ho, va sau nhieu the ky co lap đa tao nen mot am đieu "đon đieu" va "hiu quanh" đoc đao. Sao va ken đuoc su dung lam nhac cu hoac lam cong cu bao hieu trong chien tranh hoac nhung dip đac biet. Nhung nguoi đinh cu ban đau đem đen am nhac dan toc cua ho, voi cac đoi ken đong va hop xuong tro nen pho bien, cac nhac si bat đau luu dien tai New Zealand trong thap nien 1860. Cac đoi ken trong tro nen pho bien trong đau the ky XX. Nganh cong nghiep thu am New Zealand bat đau phat trien tu 1940 tro đi va nhieu nhac si New Zealand thu đuoc thanh cong tai Anh Quoc va Hoa Ky. Mot so nghe si nguoi Maori phat hanh cac bai hat bang tieng Maori va hinh thuc nghe thuat dua tren truyen thong Maori mang ten kapa haka (ca vu) đuoc hoi sinh. Giai thuong am nhac New Zealand đuoc Recorded Music NZ to chuc thuong nien; giai thuong đuoc to chuc lan đau vao nam 1965.
Phat thanh lan đau xuat hien tai New Zealand vao nam 1922 va đoi voi truyen hinh la nam 1960. So luong phim New Zealand gia tang đang ke trong thap nien 1970. Nam 1978, Uy ban Đien anh New Zealand bat đau ho tro cac nha lam phim đia phuong va nhieu phim tiep can đuoc voi khan gia the gioi, mot so nhan đuoc cong nhan quoc te. Cac phim New Zealand đoat doanh thu cao nhat gom: Boy, The World's Fastest Indian, Once Were Warriors, va Whale Rider. Viec bai bo cac quy đinh trong thap nien 1980 khien so luong đai phat thanh va truyen hinh gia tang đot bien. Truyen hinh New Zealand chu yeu phat song cac chuong trinh cua Hoa Ky va Anh Quoc, cung voi mot so luong lon cac chuong trinh cua Uc va đia phuong. Canh quan đa dang va kich thuoc nho cua đao quoc, cong them khich le cua chinh phu, giup khuyen khich cac nha san xuat quay cac bo phim co ngan sach lon tai New Zealand. Nganh cong nghiep truyen thong New Zealand do mot so cong ty chi phoi, hau het thuoc so huu ngoai quoc, song nha nuoc duy tri quyen so huu đoi voi mot so đai truyen hinh va phat thanh. Tu nam 2003 đen 2008, Phong vien khong bien gioi luon xep hang tu do bao chi cua New Zealand trong 20 vi tri đau tien. Nam 2011, New Zealand xep hang 13 toan cau ve tu do bao chi theo đanh gia cua Freedom House, đung thu hai tai chau A-Thai Binh Duong.


= The thao =

Hau het cac mon the thao chu yeu đuoc choi tai New Zealand co nguon goc Anh Quoc. Bong bau duc lien hiep đuoc nhin nhan la mon the thao quoc gia va thu hut hau het khan gia. Golf, bong luoi, quan vot va cricket đat ty le nguoi thanh nien tham gia cao nhat, trong khi bong đa la mon the thao hang đau trong gioi tre. Cac tran du đau bong bau duc thang loi đen Uc va Anh Quoc vao cuoi thap nien 1880 va đau thap nien 1900 đong mot vai tro ban đau trong viec tham nhuan mot ban sac dan toc. Đua ngua cung la mot mon the thao đai chung va tro thanh bo phan cua van hoa "bau duc, đua va bia" trong thap nien 1960. Su tham gia cua nguoi Maori trong cac mon the thao chau Au đac biet ro ret trong bong bau duc va đoi tuyen quoc gia trinh dien mot hieu lenh truyen thong Maori mang ten haka truoc cac tran dau quoc te.
New Zealand co cac đoi tuyen thi đau quoc te trong cac mon bong bau duc lien hiep, bong luoi, cricket, bong bau duc lien minh, va bong mem, va co truyen thong thi đau tot trong ba mon phoi hop, rowing, yachting va đua xe đap. New Zealand tham du The van hoi Mua he vao nam 1908 va 1912 trong mot đoi tuyen chung voi Uc, va lan đau tham du đoc lap vao nam 1920. Quoc gia nay xep hang cao theo ty le huy chuong tren dan so trong cac ky The van hoi gan đay. Đoi tuyen bong bau duc lien hiep nam quoc gia New Zealand co thanh tich tot nhat trong lich su bong bau duc quoc te New Zealand noi tieng voi cac mon the thao mao hiem, du lich mao hiem va truyen thong leo nui manh me. Cac mon the thao ngoai troi khac nhu đua xe đap, cau ca, boi, chay, đi bo, cheo xuong, san, the thao tren tuyet, va luot song cung pho bien. Mon the thao truyen thong Polynesia la đua cheo xuong waka ama ngay cang pho bien va hien la mot mon the thao quoc te voi cac đoi tuyen tu khap Thai Binh Duong.


= Am thuc =
Am thuc New Zealand ket hop am thuc Maori ban đia va cac truyen thong nau nuong đa dang do nhung nguoi đinh cu va nhap cu đua toi tu chau Au, Polynesia va chau A. San xuat nong nghiep sinh loi tu đat lien đen bien dan đuoc nhung nguoi đinh cu chau Au thoi đau du nhap, hau het la trong trot va chan nuoi nhu ngo, khoai tay va lon. Cac thanh phan hoac mon an đac biet gom co thit cuu non, ca hoi, koura (tom hum đat), cac loai hau vet, ca moi trang, paua (bao ngu), trai, điep, pipis va tuatua (đeu la cac loai so oc cua New Zealand), khoai lang (kumara), qua kiwi, tamarillo va pavlova (đuoc cho la mot mon an quoc gia). Hangi la mot phuong phap nau an cua nguoi Maori, su dung đa đuoc nung nong đuoc chon trong mot lo ngam. Sau khi nguoi chau Au thuoc đia hoa, nguoi Maori bat đau nau an voi noi va lo, khien hangi đuoc su dung it thuong xuyen hon, song no van đuoc su dung trong cac dip nghi le nhu tangihanga.


Chu thich Tham khao = Thu muc =


= Đoc them =


Lien ket ngoai Te Ara, tu đien bach khoa ve New Zealand
Trang chinh cua chinh phu New Zealand
Statistics New Zealand - Thong ke chinh thuc
www.zoomin.co.nz Ban đo New Zealand Luu tru ngay 4 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine
 Wikimedia Atlas cua New Zealand