Tia tu ngoai, tia cuc tim hay tia UV (tieng Anh: Ultraviolet) la song đien tu co buoc song ngan hon anh sang nhin thay nhung dai hon tia X. Pho tia cuc tim co the chia ra thanh tu ngoai gan (co buoc song tu 380 đen 200 nm) va tu ngoai xa hay tu ngoai chan khong (co buoc song tu 200 đen 10 nm).
Khi quan tam đen anh huong cua tia cuc tim len suc khoe con nguoi va moi truong, thi pho cua tia cuc tim chia ra lam cac phan: UVA (380-315 nm), hay goi la song dai hay "anh sang đen"; UVB (315-280 nm) goi la buoc song trung binh; va UVC (ngan hon 280 nm) goi la song ngan hay co tinh tiet trung.


Tu nguyen Ten "tu ngoai" (紫外) co nghia la "ngoai muc tim", mau tim la mau sac co buoc song ngan nhat trong anh sang nhin thay.


Khai quat Trong ky thuat quang thach ban, hay ky thuat laser cuc tim, thuat ngu tia cuc tim sau hay DUV đe noi đen buoc song duoi 300 nm.
Cuc tim co nghia la tren cua tim. Sac tim la mau co buoc song ngan nhat co the nhin thay. Mot vai buoc song cua tia cuc tim dan gian goi la anh sang đen, vi chung vo hinh voi mat nguoi. Mot vai đong vat, nhu chim, bo sat, va con trung nhu ong, co the nhin tia cuc tim ngan. Mot vai loai trai cay, hoa, va hat sac so hon trong moi truong tia cuc tim, so sanh hinh anh trong anh sang thuong nhin boi mat nguoi, đe hap dan cac con trung va chim. Mot vai loai chim co nhung hinh thu tren bo canh chi nhin đuoc duoi tia cuc tim, khong the nhin đuoc duoi anh sang. Nuoc tieu cua mot so loai đong vat cung chi co the thay bang tia cuc tim.
Mat Troi toa ra tia cuc tim UVA, UVB va UVC, nhung boi vi su hap thu cua tang ozone, 99% tia cuc tim đen đuoc mat đat la thuoc dang UVA. Ban than tang ozone đuoc tao ra nho phan ung hoa hoc co su tham gia cua tia UVC.
Cac thuy tinh thong thuong trong suot voi tia UVA nhung mo đuc voi cac tia song ngan hon. Silic hay thach anh, tuy theo chat luong, co the trong suot voi ca tia cuc tim chan khong.


Phan loai Pho đien tu cua tia cuc tim co the đuoc chia theo mot so cach. Tieu chuan ISO xac đinh dua tren đo chieu xa nang luong mat troi, ISO-21348 đuoc phan loai theo bang sau đay:

Tu ngoai chan khong đuoc đat ten nhu the la vi no bi hap thu trong khong khi, do đo chi su dung đuoc trong chan khong. Voi buoc song tu 150-200 nm, thi chu yeu la bi oxy trong khong khi hap thu, do đo chi can thao tac trong mot moi truong khong co oxy (thuong la moi truong nito tinh khiet), chu khong can phai dung đen buong chan khong.


Tac dung đoi voi co the = Loi ich =
Tia cuc tim giup tong hop vitamin D trong co the bang cach khi chieu tia cuc tim vao da thi chinh dehydrocholesterol se chuyen thanh vitamin D. Ngoai ra, o lieu luong vua phai tia cuc tim con kich thich moi qua trinh hoat đong chinh cua co the.


= Tac hai =
Tia cuc tim co the gay tai bien ve mat khi khong đeo kinh bao ho. Tac hai cap tinh co the xay ra trong chi mot luc khi ra ngoai troi đang nang gat. Tuong tu nhu khi da bi chay nang, cac te bao bao boc mat co the bi huy do tia nang, nhat la khi phan chieu doi len tu mat tuyet, xi-mang, cat hay nuoc.Sau khi bi chieu tu 6 - 15 gio, benh nhan co nhung roi loan thi giac nhu giam thi luc, nhin thay quang bao quanh cac nguon sang. Sau đo cam thay nhu co di vat o trong mat, chay nuoc mat, rat so anh sang. Thong thuong tien trien tot va trong khoang 8 gio thi khoi, nhung cung co nhung the nang keo dai vi kem theo nhiem khuan. Ngoai ra tia cuc tim cung la tac nhan gay say nang
Nhung hau qua nghiem trong nhu khi ra nang nhieu lan trong thoi gian dai, tia cuc tim co kha nang gay cac chung benh mat tram trong hon, nhu suy hoai vong mac va cuom mat - lam loa hay mu mat.
Voi chuyen khoa da lieu: tia cuc tim co the gay ra ung thu da, u hac to (Melanome)....
Buc xa cuc tim UV (ultra violet) va cac buc xa khac co trong anh sang mat troi co hai đoi voi suc khoe cua con nguoi. Chung la nguyen nhan gay nen mot so benh ve da hay mat nhu da sam nang, thoai hoa da, đuc nhan, thoai hoa hoang điem, hat ket giac mac... dan đen tinh trang suy giam thi luc. Vay nen chung ta can xem xet ban chat cua chung la gi cung nhu cach phong tranh chung nhu the nao?
Ve ban chat, buc xa UV (hay con goi la Tia cuc tim, Tia tu ngoai, Tia UV) la song đien tu co buoc song ngan hon anh sang nhin thay nhung dai hon tia X, chung khong the nhin thay bang mat thuong. Trong cac nghien cuu anh huong cua tia cuc tim co trong anh sang mat troi len suc khoe con nguoi va moi truong, thi pho cua tia cuc tim chia ra lam cac phan:
* Tia UVC: Co buoc song trong khoang tu 100 đen 280 nm (nanometer). Đay la vung tia UV co nang luong cao nhat.
* Tia UVB: Vung buc xa nay co buoc song dai hon mot chut (khoang 280 đen 315 nm) va nang luong thap hon vung tia UVC.
* Tia UVA: Vung tia nay gan voi vung anh sang nhin thay, co nang luong thap hon vung tia UVB va UVC (co buoc song nam trong khoang 315 đen 380 nm).


= Cac anh huong cua tia UV toi suc khoe cua con nguoi =
Do la vung buc xa co nang luong cao nhat nen tia UVC co kha nang gay ton hai nhat cho đoi mat va lan da ban. May man cho chung ta la tang ozone trong bau khi quyen đa ngan chan gan nhu toan bo tia UVC nay. Tuy nhien hien nay do nhieu tac đong, tang ozone bao ve Trai Đat cua chung ta đang ngay cang yeu (mong đi va co nhieu lo thung) cung co kha nang cho phep cac buc xa nang luong cao UVC nay lot xuong be mat Trai Đat, rat de gay nen cac van đe suc khoe tram trong. Cac buc xa UVB thi co the đi xuyen qua tang ozone (mac du cung đa đuoc loc mot phan). Chung chi chiem khoang 3% trong pho tia UV do mat troi chieu va đi xuong toi Trai Đat.
Tia UVB kich thich qua trinh chuyen hoa Melanin (mot loai sac to da), nguyen nhan lam cho da tro nen toi đi, tao ra su ram nang. Neu voi cuong đo cao, tia UVB se gay nen hien tuong chay nang, lam tang cac nguy co bi ung thu da. Tia UVB cung gay nen cac hien tuong bi bac mau da, cac nep nhan va cac dau hieu khac som truoc tuoi. Voi đoi mat, do giac mac cua chung ta hap thu hau het cac buc xa UVB nay nen chung khong phai la nguyen nhan chinh gay nen cac hien tuong đuc thuy tinh the hay thoai hoa hoang điem ma chu yeu gay nen cac benh giac mac nhu viem giac mac, hat ket giac mac, mong. Con tia UVA, đay la luong buc xa cuc tim co nhieu nhat (chiem toi 97%), do chung de dang xuyen qua tang ozone bao ve Trai Đat. Tia UVA co the xuyen qua giac mac, đi vao thuy tinh the hay vong mac o ben trong mat. Neu phoi duoi buc xa UVA qua lau se dan đen hien tuong bi đuc nhan mat hay thoai hoa hoang điem.


= Buc xa HEV =
Cac nghien cuu moi con cho thay rang khong chi co tia cuc tim moi gay ton hai đen suc khoe cua con nguoi, ma vung buc xa nhin thay co nang luong cao co trong anh sang mat troi (the sun's high-energy visible radiation), viet tat la buc xa HEV (hay con goi la vung anh sang xanh - bluelight) cung co the lam gia tang cac nguy co ton hai (nhu thoai hoa hoang điem) trong mot thoi gian dai.
Giong nhu ten goi, vung buc xa HEV – high-energy visible hay blue light la vung anh sang nhin thay đuoc co nang luong cao. Mac du tia HEV co buoc song dai hon (co 400 đen 500 nm) va co nang luong thap hon tia UV, tuy nhien thi chung cuc ky de dang trong viec vuot qua ca giac mac lan thuy tinh the xam nhap vao tan sau ben trong mat va co the gay ra cac ton hai cho vong mac.
Theo nhu ket qua nghien cuu đuoc cong bo o chau Au thang 12 nam 2008 tren tap chi Archives of Ophthalmology, thi nhung nguoi co nong đo vitaminC va cac chat chong oxy hoa khac trong huyet tuong thap đac biet de xuat hien cac nguy co bi ton hai vong mac tu vung anh sang HEV nay.


= Cac nhan to anh huong đen su phan bo tia UV va HEV =
Bat cu ai ma hay phai ra ngoai troi nhieu đeu co nguy co bi cac ton hai ve mat do cac buc xa UV.  Tuy nhien thi muc đo anh huong, hay mat đo UV hay HEV co trong anh sang mat troi khong phai cho nao cung nhu nhau, luc nao cung nhu nhau. No con phu thuoc cac yeu to:
* Vi tri đia ly: Cuong đo UV thuong lon o nhung vung nhiet đoi nhat la cac khu vuc gan xich đao. O xa hon vi tri nay cac nguy co se it hon.
* Đo cao so voi muc nuoc bien: Cuong đo UV thuong lon o nhung noi co đo cao.
* Thoi gian trong ngay: Buc xa UV, HEV thuong cao vao nhung gio buoi trua khi mat troi o vi tri cao va chieu sang truc tiep, thuong khoang tu 10h sang đen 2h chieu.
* Khung canh, moi truong: Muc đo UV, HEV thuong lon o nhung noi co khong gian rong, đac biet khi co nhung be mat phan xa cao, nhu mat tuyet va mat cat. Tren thuc te, muc đo phoi UV gan nhu tang gap đoi khi tia UV đuoc phan xa tu cac be mat tuyet. Trong cac khu vuc thanh pho it tia UV hon do co cac toa nha cao tang va bong ram cay coi o trong pho.
* Cac loai duoc pham cung co tac dung han che su anh huong: Chac chan la cac loai duoc pham, nhu tetracycline, thuoc sulfa, thuoc tranh thai, diuretics hay tranquilizers, co the lam tang suc đe khang cua con nguoi đoi voi cac buc xa UV va HEV.
* Mot đieu quan trong nua la bong ram cua cac đam may hau nhu khong he lam anh huong đen muc đo UV: Cac nguy co phoi nhiem UV giam khong đang ke ke ca trong nhung ngay suong mu hay ram mat. Đieu nay la boi vi UV la cac buc xa khong nhin thay, chu khong phai anh sang thong thuong va chung co the xuyen qua cac đam may.


= Đinh luong buc xa UV =
O My hai to chuc bao ve moi truong - the U.S. Environmental Protection Agency (EPA) va Cuc du bao thoi tiet - the National Weather Service (NWS) đa tien hanh đo đem tia cuc tim tu đo đua ra chi so UV (UV index) đe đinh luong hoa muc đo UV, nham du bao muc đo buc xa cuc tim cho moi ngay. Va bao đong cho moi nguoi nhung ngay ma muc đo buc xa UV mat troi đuoc cho rang se cao bat thuong. Cach tinh toan đuoc mo ta đon gian, đuoc chia theo cac muc ty le tu 1 đen 11+ co kem theo cac khuyen cao.
Tre em đac biet can đuoc bao ve khoi tia UV, tham chi can thiet hon so voi nguoi truong thanh. Boi cac nguy co anh huong do tia UV tu mat troi toi mat va da đuoc tich luy dan, co nghia la nhung nguy hiem se tiep tuc gia tang trong suot cuoc đoi chung ta. Vay nen can luu y bao ve cho chung tu som đe tranh su tich luy lau dai. Hon nua, tre thuong co thoi quen hay ra ngoai nhieu hon nguoi lon nen can luu y đac biet. Tot nhat hay tap cho cac con ban bao ve tia cuc tim bang cach đeo mot chiec kinh ram tot, khuyen khich chung đoi mu khi ra ngoai đe giam thieu them su phoi nhiem trong nhung ngay nang.


Tac dung đoi voi moi truong Tia cuc tim co the khu khuan vi tac dung rat manh tren Nucleo Protein cua vi khuan, no co the lam bien dang hoac giet chet vi khuan. Hieu luc diet khuan cua tia cuc tim khong nhung tuy thuoc mat đo, thoi gian chieu tia, đieu kien moi truong ma con tuy thuoc vao suc chiu đung cua vi khuan. Ngoai ra do tac dung cua tia cuc tim, khong khi co the sinh ra ozon cung co kha nang tieu diet vi khuan.


= Khu khuan nuoc =
Vung buc xa cuc tim co tac dung diet khuan nhieu nhat la vung co buoc song 280 - 200 nm. Nhung đen phat tia cuc tim thuong đuoc đat ngam o trong nuoc. Lop nuoc chay qua đen co đo day khoang 10 – 15 cm va phai đuoc chieu trong 10 - 30s. Tia cuc tim chi xuyen đuoc qua nuoc trong khong mau. Khi mau va đo đuc tang thi tac dung diet khuan giam. Uu điem cua phuong phap diet khuan bang tia cuc tim la khong anh huong toi mui vi cua nuoc. Nhung phuong phap nay con co nhuoc điem la tac dung diet khuan khong ben, sau nay nuoc co the bi nhiem khuan lai va chi ap dung đuoc khi nuoc trong. Kha nang diet khuan phu thuoc vao đien the nguon đien, khi đien the giam 10% thi kha nang diet khuan se giam 15 - 20%.


= Khu khuan khong khi =
Đe khu khuan khong khi khi co nguoi o trong phong co hai cach la chieu xa truc tiep va chieu xa gian tiep.


 Chieu xa truc tiep  Cac đen diet khuan đuoc treo len o mot đo cao can thiet, đam bao luong buc xa cuc tim truc tiep chieu roi noi lam viec. Trong đieu kien nay, nguoi lam viec o trong phong phai co phuong tien bao ve mat (kinh) va nhung cho da ho đe phong ngua bi bong.


 Chieu xa gian tiep  Cac đen diet khuan đuoc đat voi mat phan chieu quay len tren, o muc cao hon tam nguoi (2 - 2,5m). Luong tia cuc tim huong len tran nha, tieu diet vi khuan o nhung lop khong khi tren; khi phan chieu tu tran va tuong no tieu diet vi khuan o nac khong khi thap hon. Do tac đong cua cac dong đoi luu, cac lop khong khi tren đa đuoc khu khuan dan dan bi thay the bang cac lop o duoi chua diet khuan, nho đo qua mot thoi gian toan bo khong khi se đuoc khu khuan...


Ung dung bao mat tien va tai lieu quy Bao mat tai lieu dung tia tu ngoai thuc hien cho tai lieu quan trong nhu ho chieu, tien hay chung chi ngan hang, the tin dung,... Tuy theo muc bao mat ma khi che tao nen giay hay nhua, nhung chat co phan ung xac đinh voi dai tia tu ngoai nhat đinh, đuoc in vao giay theo hinh anh xac đinh. O muc phuc tap cao thi hinh anh co the hien ra voi đo net cao va mau sac thay đoi. Cac may kiem tra dung đen tu ngoai co khoang pho đa thiet ke chieu len giay se lam ro nhung yeu to bao mat co hay khong.
Vi du bao mat đon gian la the tin dung Visa, con dang phuc tap la ho chieu Canada khi chieu tia cuc tim se noi hinh phao hoa va nha Quoc hoi trong nhu đuoc chieu sang.


Thien van hoc tu ngoai Thien van hoc tu ngoai hay thien van hoc cuc tim thuc hien quan sat vu tru bang tia tu ngoai, o buoc song 10 - 320 nm. 
Anh sang o cac chieu dai song nay bi khi quyen Trai Đat hap thu, vi the nhung quan sat tu ngoai thuong đuoc tien hanh tu tang cao khi quyen hay tu khong gian.
Thien van hoc cuc tim thich hop nhat đe nghien cuu buc xa nhiet va cac đuong phat xa tu cac ngoi sao xanh nong (Sao OB) rat sang trong dai song nay. Đieu nay gom cac ngoi sao xanh trong cac thien ha khac, tung la cac muc tieu cua nhieu cuoc nghien cuu cuc tim. Cac vat the khac thuong đuoc quan sat trong anh sang cuc tim gom tinh van hanh tinh, tan tich sao sieu moi, va nhan thien ha hoat đong. Tuy nhien, anh sang cuc tim de dang bi bui lien sao hap thu, va viec đo đac anh sang cuc tim tu cac vat the can phai đuoc tinh toi so luong đa mat đi.


Thu vien anh Chu thich Lien ket ngoai http://www.benhvien108.vn/TinBai/3775/Su-dung-tia-cuc-tim-trong-tiet-khuan Luu tru ngay 8 thang 2 nam 2014 tai Wayback Machine