Chu nghia tu ban (Chu Han: 主義資本; tieng Anh: capitalism) la mot he thong kinh te dua tren quyen so huu tu nhan đoi voi tu lieu san xuat va hoat đong san xuat vi loi nhuan. Cac đac điem đac trung cua chu nghia tu ban bao gom: tai san tu nhan, tich luy tu ban, lao đong tien luong, trao đoi tu nguyen, mot he thong gia ca va thi truong canh tranh. Trong nen kinh te thi truong tu ban, viec đieu hanh va đau tu đuoc quyet đinh boi chu so huu tai san, tu lieu san xuat hoac kha nang san xuat trong thi truong tai chinh, trong khi gia ca, phan phoi hang hoa va dich vu chu yeu đuoc quyet đinh boi su canh tranh trong thi truong hang hoa va dich vu. Chu nghia tu ban xuat hien đau tien tai chau Au va phat trien tu trong long xa hoi phong kien chau Au va chinh thuc đuoc xac lap nhu mot hinh thai xa hoi tai Ha Lan va Anh o the ky XVII. Sau cach mang Phap cuoi the ky XVIII, hinh thai chinh tri cua "nha nuoc tu ban chu nghia" dan dan chiem uu the hoan toan tai chau Au va loai bo dan hinh thai nha nuoc cua che đo phong kien, quy toc. Va sau nay hinh thai chinh tri – kinh te – xa hoi tu ban chu nghia lan ra khap chau Au va the gioi.
Su phat trien cua chu nghia tu ban (voi tu cach mot hinh thai kinh te) tu chu nghia phong kien khong do mot ly thuyet gia nao xay dung. Tuy nhien Adam Smith la nguoi co đong gop to lon nhat xay dung mot he thong ly luan tuong đoi hoan chinh ve chu nghia tu ban tu do hay tu do kinh te. Chu nghia tu ban khong đong nhat voi chu nghia tu do du nen tang la kinh te tu huu, noi cach khac chu nghia tu ban la mot trong cac hinh thai kinh te cua san xuat tu huu va đoi lap voi chu nghia xa hoi tren nen tang so huu cong cong, so huu tap the. Cac chinh sach an sinh xa hoi trong nen kinh te tu ban khong phai la thanh to cua chu nghia tu ban, va cung khong phai bieu hien đac trung cua chu nghia xa hoi. Chinh xac hon la no la mot bieu hien cua mot nen kinh te đuoc đieu chinh it nhieu boi nha nuoc.
Cac nha kinh te, nha kinh te chinh tri, nha xa hoi hoc va nha su hoc đa ap dung nhung quan điem khac nhau trong cac phan tich ve chu nghia tu ban va đa cong nhan nhieu hinh thuc tu ban co trong thuc te, bao gom laissez-faire hay chu nghia tu ban thi truong tu do, chu nghia tu ban phuc loi va chu nghia tu ban nha nuoc. Cac hinh thuc khac nhau cua chu nghia tu ban co muc đo khac nhau o thi truong tu do, so huu cong cong, tro ngai cho canh tranh tu do va cac chinh sach xa hoi bi nha nuoc xu phat. Muc đo canh tranh tren thi truong, vai tro can thiep va đieu tiet va pham vi so huu nha nuoc khac nhau giua cac mo hinh chu nghia tu ban khac nhau. Hau het cac nen kinh te tu ban hien tai la cac nen kinh te hon hop ket hop cac yeu to cua thi truong tu do voi su can thiep cua nha nuoc va trong mot so truong hop la hoach đinh kinh te.
Cac nen kinh te thi truong đa ton tai duoi nhieu hinh thuc cua chinh phu va o nhieu thoi điem, đia điem va nen van hoa khac nhau. Cac xa hoi tu ban hien đai, đuoc đanh dau bang su pho cap cac quan he xa hoi dua tren đong tien, mot nhom cong nhan lon va toan he thong phai lam viec đe kiem tien, va mot tang lop tu ban so huu cac phuong tien san xuat đuoc phat trien o Tay Au trong mot qua trinh dan đen cuoc cach mang cong nghiep. Cac he thong tu ban voi muc đo can thiep truc tiep khac nhau cua chinh phu đa tro nen chiem uu the trong the gioi phuong Tay va tiep tuc lan rong ra the gioi. Theo thoi gian, tat ca cac nuoc tu ban đa trai qua su tang truong kinh te nhat quan va su nang cao muc song cua con nguoi.

Cac nha phe binh chu nghia tu ban cho rang he thong chu nghia tu ban thiet lap quyen luc trong tay mot tang lop tu ban thieu so ton tai thong qua su boc lot giai cap cong nhan đa so va lao đong cua ho; no uu tien loi nhuan hon loi ich xa hoi, tai nguyen thien nhien va moi truong, chu nghia tu ban la mot đong co cua bat binh đang, tham nhung va bat on kinh te. Trong khi nhung nguoi ung ho chu nghia tu ban lap luan rang no cung cap cac san pham tot hon va đoi moi thong qua su canh tranh, thuc đay đa nguyen va phan cap quyen luc, phan tan su giau co cho tat ca nhung nguoi san xuat sau đo đau tu vao cac doanh nghiep huu ich dua tren nhu cau thi truong, cho phep he thong khuyen khich linh hoat trong đo uu tien hieu qua va ben vung. von, tao ra su tang truong kinh te manh me va mang lai nang suat va su thinh vuong co loi cho xa hoi.


Lich su Chu nghia tu ban đa bat đau ton tai tren quy mo nho trong nhieu the ky xuat hien duoi dang cac hoat đong buon ban, cho thue va cho vay va đoi khi la nganh cong nghiep quy mo nho voi mot so lao đong lam cong an luong. Đa co mot lich su rat dai trong trao đoi hang hoa đon gian va san xuat hang hoa đon gian, đo la nen tang ban đau cho su phat trien cua tu ban tu trao đoi thuong mai. "Thoi ky chu nghia tu ban" theo Karl Marx co tu cac thuong gia the ky 16 va cac thanh pho đo thi nho. Marx biet rang lao đong tien luong đa ton tai tren mot quy mo nho trong nhieu the ky truoc khi nganh cong nghiep tu ban chu nghia. Cac nuoc Hoi giao đa som ban hanh chinh sach kinh te tu ban, di cu sang chau Au thong qua cac đoi tac thuong mai tu cac thanh pho nhu Venice. Chu nghia tu ban trong hinh thuc hien đai co the đuoc bat nguon tu su xuat hien cua chu nghia tu ban nong nghiep va chu nghia trong thuong trong thoi ky Phuc hung.
Cac hinh thuc tu ban va trao đoi thuong mai đa ton tai nhieu nam trong phan lon lich su, nhung no khong dan đen su cong nghiep hoa hay chi phoi qua trinh san xuat cua xa hoi. Do no đoi hoi rat nhieu cac đieu kien, bao gom cac cong nghe cu the ve san xuat hang loat, kha nang đoc lap, tu nhan va buon ban phuong tien san xuat, mot tang lop cong nhan san sang ban suc lao đong cua minh đe kiem song, khung phap ly thuc đay thuong mai, co so vat chat cho phep luu thong hang hoa mot quy mo lon va an ninh cho su tich luy ca nhan. Nhieu đieu kien trong so nay khong ton tai o nhieu nuoc the gioi thu ba, mac du co nhieu von va lao đong. Nhung tro ngai cho su phat trien cua thi truong tu ban do đo it ky thuat va xa hoi, van hoa va chinh tri hon..


= Chu nghia tu ban nong nghiep =
Nen tang kinh te cua he thong nong nghiep phong kien bat đau thay đoi o Anh the ky 16 khi he thong trang ap đa bi pha vo va đat đai bat đau tro nen tap trung trong tay mot so đia chu voi luong bat đong san ngay cang lon. Thay vi mot he thong nong no dua tren lao đong, nguoi lao đong ngay cang đuoc su dung nhu mot phan cua mot nen kinh te dua vao tren nhuan. He thong nay gay ap luc len ca đia chu va nguoi thue đat đe tang nang suat nong nghiep tao ra loi nhuan; su suy yeu quyen luc cuong che cua tang lop quy toc đe trich xuat du thua nong dan khuyen khich ho thu cac phuong phap san xuat tot hon; va nhung nguoi thue đat cung co đong luc đe cai thien phuong phap cua ho đe phat trien manh trong mot thi truong lao đong canh tranh. Đieu khoan thue đat đa tro thanh đoi tuong cua luc luong kinh te thi truong chu khong phai la he thong phong kien tri tre truoc đay.
Đen đau the ky 17, nuoc Anh la mot nha nuoc kinh te tap trung, trong đo phan lon cac luat phong kien Trung co chau Au đa bi loai bo. Su tap trung nay đuoc xay dung boi mot he thong đuong sa tot va mot thanh pho thu đo lon, London. Thu đo đong vai tro la trung tam thi truong trung tam cua ca nuoc, tao ra mot thi truong noi bo rat lon cho hang hoa, tuong phan voi nhung co phan phong kien bi phan tan chiem uu the o hau het cac vung cua luc đia.


= Chu nghia trong thuong =

Cac hoc thuyet kinh te hien hanh tu the ky 16 đen the ky 18 thuong đuoc goi la chu nghia trong thuong. Giai đoan nay, con goi thoi ky kham pha, đuoc ket hop voi cuoc tham do đia ly cua cac vung đat nuoc ngoai cua cac thuong nhan buon ban, đac biet la tu Anh va cac nuoc khac. Chu nghia trong thuong la mot he thong thuong mai vi loi nhuan, mac du hang hoa van chu yeu san xuat bang phuong phap phi tu ban chu nghia. Hau het cac hoc gia đeu coi ky nguyen cua chu nghia tu thuong gia va chu nghia trong thuong la nguon goc cua chu nghia tu ban hien đai, mac du Karl Polanyi cho rang dau hieu cua chu nghia tu ban la viec thanh lap thi truong tong quat cho nhung gi ong goi la "hang gia", vi du: đat đai, lao đong va tien bac. Theo đo, ong lap luan rang "khong cho la đen nam 1834 mot thi truong lao đong canh tranh thanh lap o Anh, do đo chu nghia tu ban cong nghiep nhu mot he thong xa hoi khong the cho la đa ton tai truoc ngay đo".
Anh đa bat đau mot phuong phap tiep can tich hop va quy mo lon đen chu nghia trong thuong trong ky nguyen Elizabethan (1558–1603). Mot loi giai thich co he thong va mach lac ve su can bang thuong mai đa đuoc cong bo thong qua tranh luan Kho bau cua nuoc Anh cua Thomas Mun boi Forraign Trade, va cuon The Balance of our Forraign Trade is The Rule of Our Treasure. No đuoc viet vao nhung nam 1620 va xuat ban nam 1664.
Cac thuong gia chau Au, đuoc ho tro boi cac nha quan ly nha nuoc, tro cap va đoc quyen, kiem đuoc nhieu loi nhuan nhat bang cach mua va ban hang hoa. Theo loi cua Francis Bacon, muc đich cua chu nghia trong thuong la "su mo cua va can bang thuong mai, su tran trong cua cac nha san xuat, loai bo su bieng nhac, han che chat thai va tranh lang phi, cai thien va chat luong cua đat; cac quy đinh ve gia [...]".

Cong ty Đong An cua Anh va Cong ty Đong An Ha Lan đa khanh thanh mot ky nguyen mo rong cua thuong mai va trao đoi mua ban. Cac cong ty nay đuoc đac trung boi viec đanh chiem thuoc đia cua ho, cac quoc gia thuoc đia đa trao cho ho nhieu quyen luc. Trong thoi ky nay, cac thuong gia, nguoi đa giao dich duoi san khau truoc đo cua chu nghia trong thuong, von đau tu trong cong ty Đong An va cac thuoc đia khac, tim kiem mot loi nhuan đen tu đau tu.
The ky XVIII-XIX la thoi ky chu nghia tu ban phat trien manh nhat, thuc đay su phat trien khoa hoc ky thuat va tang nang suat lao đong, đa bien nhieu quoc gia tro thanh cac cuong quoc kinh te. Tuy nhien no cung gay ra su phan hoa xa hoi sau sac, ke ca su boc lot nhan cong thuong thay, chu nghia thuc dan ra đoi cung su xam chiem thuoc đia va buon ban no le. Karl Marx viet: 

"Viec tim thay nhung mo vang, mo bac o chau My, viec bien nguoi dan ban xu thanh no le, viec chon vui ho vao cac ham mo hoac tuyet diet ho đi, nhung buoi đau cua cuoc chinh phuc va cuop boc o Đong An, viec bien chau Phi thanh mot vung đat cam thuong mai danh rieng cho viec san bat nguoi da đen, đay la nhung bien phap tich luy nguyen thuy co tinh chat bao hieu binh minh cua thoi đai tu ban chu nghia"
Ben canh viec boc lot nhan cong trong nuoc, cac nha tu ban cung tang cuong boc lot kinh te cac nuoc thuoc đia. Nha kinh te hoc noi tieng Utsa Patnaik, dua tren du lieu chi tiet ve thue va mau dich thuong mai trong gan hai the ky, đa tinh toan va đua đen ket luan rang, thuc dan Anh đa boc lot khoang 45.000 ty USD (theo thoi gia nam 2017) cua An Đo trong giai đoan 1765 đen 1938, lon gap 17 lan GDP cua nuoc Anh nam 2017. Su bon rut cua Anh đuoc thuc hien thong qua he thong đoc quyen thuong mai tai An Đo do cong ty Đong An (East India Company) cua Anh nam quyen kiem soat. Nguoi dan An Đo đa phai cung phung đe nuoc Anh phat trien. Cuoc cach mang cong nghiep tai Anh phu thuoc phan lon vao nhung phi vu chiem đoat co he thong o An Đo. Trong toan bo lich su 200 nam cai tri cua Anh tai An Đo, hau nhu khong co su gia tang thu nhap binh quan đau nguoi. Trong nua cuoi the ky 19, thu nhap binh quan cua dan An Đo đa giam mot nua, tuoi tho trung binh cua nguoi An giam 20% tu nam 1870 đen 1920. Hang chuc trieu nguoi đa chet đoi do chinh sach ma thuc dan Anh gay ra.


= Chu nghia tu ban cong nghiep =

Vao giua the ky 18, mot nhom cac nha ly thuyet kinh te moi, do David Hume lanh đao va Adam Smith, thach thuc hoc thuyet trong thuong co ban, tin rang su giau co cua the gioi van khong đoi va mot nha nuoc chi co the lam tang su giau co cua no voi chi phi cua mot nuoc khac.
Trong cuoc Cach mang cong nghiep, cong nghiep thay the cac thuong gia nhu mot nhan to chi phoi trong he thong tu ban chu nghia va anh huong su suy giam cua cac ky nang thu cong my nghe truyen thong cua cac nghe nhan va nguoi lam thue. Cung trong giai đoan nay, thang du đuoc tao ra boi su phat trien cua thuong mai nong nghiep khuyen khich tang co gioi hoa nong nghiep. Chu nghia tu ban cong nghiep đanh dau su phat trien cua he thong san xuat cua nha may, đac trung boi mot bo phan lao đong phuc tap giua va trong qua trinh lam viec va cac cong viec thuong ngay; va cuoi cung đa thiet lap su thong tri toan cau cua che đo tu ban san xuat.
Anh cung tu bo chinh sach bao ho cua minh nhu la chap nhan boi chu nghia trong thuong. Trong the ky 19, Richard Cobden va John Bright, nguoi dua niem tin cua ho tren truong Manchester, đa khoi xuong mot phong trao đe giam thue. Vao nhung nam 1840, Anh đa ap dung chinh sach bao ho it hon, voi viec bai bo Luat Ngo va Đao luat Đieu huong. Anh giam thue quan va han ngach, phu hop voi su ung ho cua David Ricardo đoi voi thuong mai tu do.


= Chu nghia tu ban hien đai =

Chu nghia tu ban đa đuoc mo rong ra the gioi boi cac qua trinh toan cau hoa va đen cuoi the ky 18 đa tro thanh he thong kinh te chiem uu the. Sau đo trong the ky 20, chu nghia tu ban đa vuot qua thach thuc cua cac nen kinh te ke hoach tap trung va hien la he thong bao trum toan cau, voi nen kinh te hon hop la hinh thuc thong tri cua no trong the gioi cong nghiep hoa phuong Tay.
Cong nghiep hoa cho phep san xuat hang loat cac mat hang gia dung gia re theo quy mo kinh te trong khi dan so tang nhanh tao ra nhu cau ben vung cho hang hoa. Toan cau hoa trong giai đoan nay bat đau đuoc đinh hinh boi chu nghia đe quoc o the ky 18.

Sau cuoc chien tranh nha phien lan thu nhat va thu hai (1839–1860) va viec hoan thanh cuoc chinh phuc An Đo cua Anh, quan the rong lon cua cac khu vuc nay đa tro thanh nguoi tieu dung san sang xuat khau chau Au. Cung trong giai đoan nay, cac khu vuc cua chau Phi can Sahara va cac đao Thai Binh Duong đuoc đua vao he thong the gioi. Trong khi đo, cuoc chinh phuc cac khu vuc moi tren the gioi, đac biet la chau Phi can Sahara, chau A mang lai nguon tai nguyen thien nhien quy gia nhu cao su, kim cuong va than va giup đau tu va thuong mai nhien lieu giua cac cuong quoc chau Au, cac thuoc đia cua ho va Hoa Ky: Cu dan cua London co the goi bang đien thoai, nham nhap tra buoi sang, cac san pham khac nhau tren the gioi, va mong đoi som giao hang ngay truoc cua nha minh. Chu nghia quan phiet va chu nghia đe quoc cua su canh tranh chung toc va van hoa it hon nhieu so voi nhung thu vui cua to bao hang ngay cua ong. That la mot tap phim đac biet trong phat trien kinh te cua con nguoi la tuoi ma đa ket thuc trong thang 8 nam 1914.
Trong giai đoan nay, he thong tai chinh toan cau chu yeu gan lien voi ban vi vang. Vuong quoc Anh lan đau tien chinh thuc thong qua tieu chuan nay vao nam 1821. Ngay sau đo la Canada vao nam 1853, Newfoundland nam 1865, Hoa Ky va Đuc (de jure) nam 1873. Cac cong nghe moi, chang han nhu đien bao, cap xuyen Đai Tay Duong, đien thoai vo tuyen, tau hoi nuoc va đuong sat cho phep hang hoa va thong tin di chuyen khap the gioi o muc đo chua tung co.
Tu đau the ky XX tro đi, nha nuoc tu ban chu nghia tu cho hau nhu khong can thiep vao nen kinh te, thi lai can thiep manh me vao co che thi truong, đieu chinh thu nhap, sau đo la mot qua trinh quoc huu hoa lon dien ra o mot so nuoc. Su hinh thanh chu nghia tu ban đoc quyen do su sap nhap cac doanh nghiep tao nen cac tap đoan kinh te gan nhu khong chiu su canh tranh mang tinh tu nhien cung la mot đac điem trong giai đoan thu ba nay. Thoi ky nay, theo nhan đinh cua Lenin, chu nghia tu ban đa tro thanh chu nghia đe quoc, tao nguon goc cho cuoc xung đot toan cau đau tien la the chien thu nhat.

Trong giai đoan sau cuoc khung hoang toan cau cua nhung nam 1930, nha nuoc đong mot vai tro ngay cang noi bat trong he thong tu ban tren khap the gioi. Su bung no sau chien tranh đa ket thuc vao cuoi nhung nam 1960 va đau nhung nam 1970 va tinh hinh đa tro nen toi te hon do su gia tang cua lam phat. Chu nghia tien te, mot ban sua đoi cua Kinh te hoc Keynes tuong thich hon voi laissez-faire, đa lam tang uy tin lon tren the gioi cua tu ban chu nghia, đac biet la duoi su lanh đao cua Ronald Reagan tai Hoa Ky va Margaret Thatcher o Vuong quoc Anh trong nhung nam 1980. Loi ich cong cong va chinh tri bat đau chuyen tu cai goi la quan điem tap the ve chu nghia tu ban đuoc quan ly cua Keynes tap trung vao lua chon ca nhan, đuoc goi la "chu nghia tu ban tai co cau".
Theo hoc gia Harvard Shoshana Zuboff, mot chi moi cua chu nghia tu ban, chu nghia tu ban giam sat, kiem tien tu du lieu thu đuoc thong qua giam sat. Co khang đinh no lan đau tien đuoc phat hien va cung co tai Google, noi len do su "khop noi cua cac cuong quoc lon cua ky thuat so voi su tho o triet đe va tu đai noi tai cua chu nghia tu ban tai chinh va tam nhin tu do moi cua no đa thong tri thuong mai trong vong it nhat ba thap ky, đac biet trong nen kinh te Anglo" va phu thuoc vao kien truc toan cau ve hoa giai may tinh tao ra mot bieu hien quyen luc moi đuoc phan phoi va phan lon khong đuoc nhac đen ma co goi la "Big Other".
Nha kinh te hoc Dani Rodrik cua Truong Harvard Kennedy đua ra phan biet giua ba bien the lich su cua chu nghia tu ban:

Chu nghia tu ban 1.0 trong the ky 19 Hinh thanh thi truong tu do, nha nuoc giu vai tro toi thieu trong nen kinh te (ngoai viec bao ve quoc gia va bao ve quyen so huu)
Chu nghia tu ban 2.0 trong nhung nam sau The chien thu hai keo theo chu nghia Keynes, Nha nuoc giu vai tro quan trong viec đieu tiet thi truong va ban hanh cac he thong phuc loi manh me cho nguoi dan.
Chu nghia tu ban 2.1 Su ket hop cua cac thi truong tu do, toan cau hoa va nghia vu cua cac quoc gia voi nhau.
Nhin chung buc tranh cua chu nghia tu ban hien đai co the la mot qua trinh đan xen nhau giua tu huu hoa ("tu ban hoa") hay quoc huu hoa ("xa hoi hoa", "Nha nuoc hoa") o cac quoc gia, ma nguyen nhan tu su len cam quyen cua cac luc luong canh ta ung ho chu nghia xa hoi, bao gom ca nhung nguoi tu do canh ta, hay cac luc luong canh huu hay canh ta thien huu nhung cac đac điem co ban cua no la tu do kinh doanh va canh tranh tren thi truong ("manh đuoc yeu thua") va nhung nguoi canh ta ung ho - quy luat kinh te cua chu nghia tu ban tu khoi nguon nguyen thuy thi luon ton tai tru mot so quoc gia trong mot so giai đoan. Su xuat hien cac hinh thuc cong ty co phan bao gom ca co phan cua Nha nuoc, hay hinh thuc hop tac co phan, ngay nay voi xu huong toan cau hoa cac nuoc chu nghia xa hoi dan cai cach mo cua kinh te, chuyen tu nen kinh te bao cap sang nen kinh te thi truong cung voi cac hiep đinh thuong mai tu do lam cho su phan biet giua chu nghia tu ban hien đai va chu nghia xa hoi tro nen mo nhat đi, khong con rach roi nhu truoc.


 Moi quan he voi dan chu  Moi quan he giua dan chu va chu nghia tu ban la mot linh vuc mang tinh tranh cai ve ly thuyet va trong cac phong trao chinh tri pho bien. Viec mo rong quyen bau cu pho bien cho nam gioi o the ky 19 o Anh xay ra cung voi su phat trien cua chu nghia tu ban va dan chu cong nghiep đa tro nen pho bien đong thoi voi chu nghia tu ban, chu nghia tu ban đe tao ra moi quan he nhan qua hoac tuong ho giua ho. Tuy nhien, theo mot so tac gia trong chu nghia tu ban the ky 20 cung đi kem mot loat cac thanh phan chinh tri kha khac biet voi cac nen dan chu tu do, bao gom cac che đo phat xit, che đo quan chu tuyet đoi va cac quoc gia đoc đang. Ly thuyet hoa binh dan chu khang đinh rang nen dan chu hiem khi chong lai cac nen dan chu khac, nhung cac nha phe binh cua ly thuyet đo cho rang đieu nay co the la do su giong nhau ve chinh tri hay on đinh hon la vi ho la dan chu hay tu ban. Cac nha phe binh trung binh cho rang mac du tang truong kinh te theo chu nghia tu ban đa dan đen nen dan chu trong qua khu, nhung khong the lam nhu vay trong tuong lai..
Mot trong nhung nguoi ung ho lon nhat cua y tuong rang chu nghia tu ban thuc đay tu do chinh tri, Milton Friedman, lap luan rang chu nghia tu ban canh tranh cho phep quyen luc kinh te va chinh tri đuoc tach biet, đam bao rang ho khong đung đo voi nhau. Cac nha phe binh vua phai đa thach thuc đieu nay, noi rang cac nhom van đong hanh lang anh huong hien tai đa co chinh sach tai Hoa Ky la mot mau thuan, do su chap thuan cua cong dan United. Đieu nay đa khien moi nguoi đat cau hoi ve y tuong rang chu nghia tu ban canh tranh thuc đay tu do chinh tri. Phan quyet ve cong dan United cho phep cac cong ty chi tieu so tien khong đuoc tiet lo va khong đuoc kiem soat ve cac chien dich chinh tri, chuyen đoi ket qua thanh loi ich va pha hoai nen dan chu thuc su. Nhu đuoc giai thich trong cac tac pham cua Robin Hahnel, trung tam cua he thong thi truong tu do la khai niem ve tu do kinh te va nhung nguoi ung ho đo đanh đong nen dan chu kinh te voi tu do kinh te va tuyen bo rang chi co he thong thi truong tu do moi co the cung cap tu do kinh te. Theo Hahnel, co mot vai phan đoi ve tien đe rang chu nghia tu ban cung cap tu do thong qua tu do kinh te. Nhung phan đoi nay đuoc huong dan boi nhung cau hoi quan trong ve ai hoac quyet đinh nao ma quyen tu do cua ho đuoc bao ve nhieu hon. Thong thuong, cau hoi ve su bat binh đang đuoc đua ra khi thao luan ve chu nghia tu ban thuc đay nen dan chu tot nhu the nao. Mot lap luan co the đung la tang truong kinh te co the dan đen su bat binh đang vi von co the thu đuoc o cac muc đo khac nhau boi nhung nguoi khac nhau. Trong thu đo cua the ky 21, Thomas Piketty thuoc truong Kinh te Paris khang đinh rang su bat binh đang la hau qua khong the tranh khoi cua tang truong kinh te trong nen kinh te tu ban va su tap trung ket qua cua cai co the lam mat on đinh xa hoi dan chu va lam suy yeu ly tuong cua cong ly xa hoi, noi chung đuoc xay dung.
Cac quoc gia co he thong kinh te tu ban đa phat trien manh theo cac che đo chinh tri đuoc cho la đoc tai hoac ap buc. Singapore co mot nen kinh te thi truong mo thanh cong nho vao moi truong canh tranh, kinh doanh than thien va luat le manh me cua no. Tuy nhien, he thong chinh tri Singapore thuong đuoc cho la: (1) Bi kiem soat chat che boi chinh phu, mac du tren danh nghia đo la nha nuoc dan chu va la mot trong so nhung nuoc it tham nhung nhat, no cung hoat đong chu yeu duoi su cai tri cua mot đang; va (2) Khong bao ve quyen tu do ngon luan mot cach manh me, vi bao chi do chinh phu kiem soat, cung nhu thien huong bao ve phap luat bao ve hoa binh dan toc va ton giao, nhan pham tu phap va danh tieng ca nhan. Cung nhu vay, khu vuc tu nhan (tu ban) tai Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đa phat trien theo cap so nhan va phat trien manh ke tu khi thanh lap, mac du co mot chinh phu ma phuong Tay cho la đoc tai. Su cai tri cua nha đoc tai Augusto Pinochet o Chile dan đen tang truong kinh te va muc đo bat binh đang cao bang cach su dung cac phuong tien đoc tai đe tao moi truong an toan cho đau tu va chu nghia tu ban.


= Tinh đa dang cua chu nghia tu ban =
Peter A. Hall va David Soskice lap luan rang cac nen kinh te hien đai đa phat trien hai hinh thuc chu nghia tu ban khac nhau: nen kinh te thi truong tu do (hoac LME) (vi du nhu Hoa Ky, Anh, Canada, New Zealand va Ireland) va cac nen kinh te thi truong (CME) (vi du: Đuc, Nhat Ban, Thuy Đien va Ao). Hai loai nay co the đuoc phan biet theo cach chinh ma cac cong ty phoi hop voi nhau va cac tac nhan khac, chang han nhu cong đoan. Trong cac LME, cac cong ty chu yeu phoi hop cac no luc cua ho bang cach phan cap va co che thi truong. Cac nen kinh te thi truong phoi hop dua nhieu hon vao cac hinh thuc tuong tac phi thi truong trong viec phoi hop moi quan he cua ho voi cac tac nhan khac (đe mo ta chi tiet xem cac giong chu nghia tu ban). Hai hinh thuc tu ban nay đa phat trien cac quan he cong nghiep khac nhau, đao tao nghe va giao duc, quan tri doanh nghiep, quan he giua cac cong ty va quan he voi nhan vien. Su ton tai cua cac hinh thuc chu nghia tu ban khac nhau nay co tac đong xa hoi quan trong, đac biet la trong thoi ky khung hoang va bat on. Tu đau nhung nam 2000, so luong nguoi ngoai thi truong lao đong đa phat trien nhanh chong o chau Au, đac biet la trong gioi tre, co kha nang anh huong đen su tham gia cua xa hoi va chinh tri. Su dung cac ly thuyet tu ban chu nghia, co the giai quyet cac anh huong khac nhau đen su tham gia cua xa hoi va chinh tri ma su gia tang cua nguoi ngoai thi truong lao đong co nen kinh te thi truong tu do va phoi hop (Ferragina va cong su, 2016). Su bat on xa hoi va chinh tri, đac biet la trong gioi tre, duong nhu ro rang hon trong tu do hon so voi cac nen kinh te thi truong phoi hop. Đieu nay cho thay mot van đe quan trong đoi voi nen kinh te thi truong tu do trong thoi ky khung hoang. Neu thi truong khong cung cap co hoi viec lam phu hop (nhu trong nhung thap ky truoc), nhung thieu sot cua cac he thong an sinh xa hoi tu do co the lam giam su tham gia xa hoi va chinh tri hon ca o cac nen kinh te tu ban khac nhau.


Đac điem kinh te Đac điem đac trung nhat cua chu nghia tu ban la nhin nhan quyen so huu tu nhan ve tu lieu san xuat, quyen nay đuoc Nha nuoc tu ban chu nghia bao ve ve mat luat phap. Trong nen kinh te tu ban chu nghia khong loai tru hinh thuc so huu nha nuoc va so huu tap the va đoi khi o mot so nuoc tu ban chu nghia, tai mot so thoi điem ty trong cua cac hinh thuc so huu nay chiem khong nho (hay con goi la mo hinh kinh te hon hop), nhung đieu co ban phan biet xa hoi cua chu nghia tu ban voi xa hoi đoi lap voi no la xa hoi cong san chu nghia la trong xa hoi tu ban chu nghia quyen tu huu đoi voi phuong tien san xuat đuoc xa hoi va phap luat bao ve, su chuyen đoi quyen so huu phai thong qua giao dich dan su đuoc phap luat va xa hoi quy đinh. Con chu nghia cong san va phan lon truong phai chu nghia xa hoi cong nhan quyen so huu toan dan, tap the va nha nuoc đoi voi cac tu lieu san xuat (vi du nhu đat đai va tai nguyen khoang san).
Trong hinh thai kinh te tu ban chu nghia cac ca nhan dung so huu tu nhan đe tu do kinh doanh bang hinh thuc cac cong ty tu nhan đe thu loi nhuan thong qua canh tranh trong cac đieu kien cua thi truong tu do: moi su phan chia cua cai đeu thong qua qua trinh mua ban cua cac thanh phan tham gia vao qua trinh kinh te. Cac cong ty tu nhan tao thanh thanh phan kinh te tu nhan la thanh phan kinh te chu yeu cua nen kinh te tu ban chu nghia. Co the noi cac yeu to quyen tu huu, thanh phan kinh te tu nhan, kinh doanh tu do, canh tranh, đong co loi nhuan, tinh tu đinh huong tu to chuc, thi truong lao đong, đinh huong thi truong, bat binh đang trong phan phoi cua cai, phan hoa giau - ngheo la cac khai niem gan lien voi nen kinh te tu ban chu nghia.

Noi chung, chu nghia tu ban nhu mot he thong kinh te va phuong thuc san xuat co the đuoc tom tat bang nhung đieu sau đay:

Tich luy tu ban: san xuat vi loi nhuan va tich luy von nhu muc đich ngam cua viec san xuat, han che hoac loai bo san xuat truoc đay đuoc thuc hien tren co so ho gia đinh hoac xa hoi chung.
San xuat hang hoa: san xuat đe trao đoi tren thi truong; đe toi đa hoa gia tri trao đoi thay vi su dung gia tri.
Quyen so huu tu nhan cac phuong tien san xuat.
Muc luong lao đong cao.
Đau tu tien va von đe sinh loi nhuan.
Viec su dung co che gia đe phan bo nguon luc giua cac canh tranh loi ich.
Tao moi truong tu do cho cac nha tu ban đe hoat đong thuan loi trong viec quan ly kinh doanh va đau tu.


= Nen kinh te thi truong =
Vi nen kinh te đuoc đieu hanh boi ca nhan va cac doanh nghiep tu nhan đinh huong đen quyen loi ca nhan nen kinh doanh trong kinh te tu ban chu nghia ve co ban la tu đieu hanh, tu phat sinh theo quy luat cua thi truong tu do va quy luat canh tranh hay đo la nen kinh te thi truong tu do (đe phan biet voi nen kinh te thi truong nhung co su can thiep cua Nha nuoc - kinh te hon hop).
Trong thi truong tu do va hinh thuc laissez-faire cua chu nghia tu ban, thi truong đuoc ap dung it quy đinh hoac khong co quy đinh nao ve co che đinh gia. Trong cac nen kinh te hon hop, no gan nhu pho bien ngay nay, thi truong tiep tuc đong vai tro chi phoi, nhung đuoc quy đinh o mot muc đo nao đo boi chinh phu nham han che cac that bai thi truong, thuc đay phuc loi xa hoi, bao ton tai nguyen thien nhien, bao ve quy va an toan cong cong hoac vi nhung ly do khac. Trong cac he thong tu ban nha nuoc, thi truong dua vao it nhat, voi nha nuoc dua chu yeu vao cac doanh nghiep nha nuoc hoac lap ke hoach kinh te gian tiep đe tich luy von.
Nguon cung la luong hang hoa hoac dich vu đuoc san xuat boi mot cong ty va san sang đe ban. Nhu cau la so tien ma moi nguoi san sang mua o mot muc gia cu the. Gia co xu huong tang khi nhu cau vuot cung va giam khi cung vuot cau. Ve mat ly thuyet, thi truong co the tu đieu phoi khi đat đuoc gia can bang va so luong moi.
Canh tranh phat sinh khi co nhieu hon mot nha san xuat đang co gang ban cac san pham tuong tu hoac tuong tu cho cung mot nguoi mua. Trong ly thuyet tu ban, canh tranh dan đen su đoi moi va gia ca phai chang hon. Khong canh tranh, đoc quyen hoac cartel co the phat trien. Su đoc quyen xay ra khi mot cong ty cung cap tong san luong tren thi truong, do đo cong ty co the tham gia thue tim kiem cac hanh vi nhu han che đau ra va tang gia vi khong so canh tranh. Mot cartel la mot nhom cac cong ty hoat đong voi nhau theo cach đoc quyen đe kiem soat san luong va gia ca.
Nhung no luc đuoc thuc hien boi chinh phu đe ngan chan viec tao ra đoc quyen. Nam 1890, Đao luat Anti-Trust Sherman tro thanh luat đau tien đuoc Quoc hoi Hoa Ky thong qua nham han che đoc quyen.


= Đong luc loi nhuan =
Đong luc loi nhuan la mot ly thuyet trong chu nghia tu ban ma đat ra rang muc tieu cuoi cung cua mot doanh nghiep la kiem tien. Noi cach khac, ly do cho su ton tai cua mot doanh nghiep la đe kien loi nhuan. Đong luc loi nhuan hoat đong tren ly thuyet lua chon hop ly, hoac ly thuyet ma cac ca nhan co xu huong theo đuoi nhung gi co loi ich rieng cua ho. Theo đo, cac doanh nghiep tim kiem loi ich bang cach toi đa hoa loi nhuan.
Trong ly thuyet tu ban chu nghia, Đong luc loi nhuan la đam bao rang cac nguon luc đang đuoc phan bo hieu qua. Vi du, nha kinh te nguoi Ao Henry Hazlitt giai thich: "Neu khong co loi nhuan trong viec đua ra mot bai bao, đo la dau hieu cho thay lao đong va von danh cho viec san xuat cua no bi sai lech: gia tri cua tai nguyen phai đuoc su dung trong viec đua ra bai viet lon hon gia tri cua bai viet ". Noi cach khac, loi nhuan cho phep cac cong ty biet lieu mot san pham co đang đe san xuat hay khong. Ve mat ly thuyet, o cac thi truong tu do va canh tranh toi đa hoa loi nhuan đam bao rang cac nguon luc khong bi lang phi.
Khac voi nen san xuat phong kien la nen san xuat lay ruong đat lam phuong tien san xuat co ban va so huu ruong đat la đac quyen cua vua, quy toc va lanh chua, nganh kinh te chinh la nong nghiep va thuong mai. Kinh te tu ban chu nghia bac bo đac quyen ve ruong đat hoac bat cu đoc quyen cua tang lop quy toc, thuong luu nao. Nen kinh te tu ban chu nghia la tu do kinh doanh lay cong nghe, may moc, va chat xam lam phuong tien san xuat chinh va la nen kinh te đinh huong sang cong nghiep, dich vu va thuong mai. Su đinh huong nay hoan toan do yeu to loi nhuan va thi truong đieu phoi. Do phuong tien san xuat la cong nghe, tri thuc nen nen san xuat tu ban chu nghia đe co loi nhuan toi đa luon co xu huong huong đen "nen san xuat lon" voi su tai đau tu mo rong va gan lien voi cach mang khoa hoc-cong nghe. Viec nang cao nang suat lao đong va hieu qua kinh doanh la loi ich song con cua cac chu so huu doanh nghiep trong canh tranh gianh loi nhuan.


= So huu tu nhan =
Moi quan he giua nha nuoc, co che chinh thuc va xa hoi tu ban đa đuoc tranh luan trong nhieu linh vuc ly thuyet xa hoi va chinh tri, voi cac cuoc thao luan tich cuc ke tu the ky 19. Hernando de Soto la mot nha kinh te hoc đuong đai, nguoi đa lap luan rang mot đac tinh quan trong cua chu nghia tu ban la viec bao ve nha nuoc ve quyen tai san trong mot he thong tai san chinh thuc, noi quyen so huu va giao dich đuoc ghi nhan ro rang.
Theo de Soto, đay la qua trinh ma tai san vat chat đuoc chuyen thanh von, tu đo co the đuoc su dung theo nhieu cach hon va hieu qua hon nhieu trong nen kinh te thi truong. Mot so nha kinh te hoc Marxian đa lap luan rang cac hanh vi bao vay o Anh va cac luat tuong tu o noi khac la mot phan khong the thieu cua su tich luy nguyen thuy tu ban va cac khung phap ly cu the ve quyen so huu đat tu nhan đa khong the thieu cho su phat trien cua chu nghia tu ban.
Trong giai đoan phat trien đau tien tu do canh tranh cua chu nghia tu ban thanh phan kinh te tu nhan chiem toan bo nen kinh te. Sau nay cung voi mo hinh kinh te chu nghia tu ban nha nuoc voi su can thiep đieu phoi cua nha nuoc vao qua trinh kinh te thi ty trong cua thanh phan tu nhan co giam xuong nhung đoi voi mot nen kinh te tu ban đac trung no luon chiem ty trong la thanh phan lon nhat trong nen kinh te. Thanh phan kinh te tu nhan đong vai tro nang đong, luc đay quyet đinh tinh hieu qua cua nen kinh te tu ban, con thanh phan kinh te nha nuoc chu yeu đe giai quyet cac van đe xa hoi đam bao cong an viec lam cho luc luong lao đong, tranh gay xao tron lon trong xa hoi va đe kinh doanh trong cac nganh can thiet nhung kho sinh loi. Theo thoi gian giua hai thanh phan nay thinh thoang lai co su hieu chinh bang cac qua trinh tu nhan hoa hoac quoc huu hoa doanh nghiep thong qua viec ban va mua cac co phan cua doanh nghiep.


= Canh tranh thi truong =

Trong kinh te tu ban, canh tranh thi truong la su canh tranh giua nhung nguoi ban co gang đat đuoc cac muc tieu nhu tang loi nhuan, thi phan va khoi luong ban hang bang cach thay đoi cac yeu to cua hon hop tiep thi: gia ca, san pham, phan phoi va khuyen mai. Merriam-Webster đinh nghia canh tranh trong kinh doanh la "no luc cua hai hay nhieu ben hoat đong đoc lap đe đam bao hoat đong kinh doanh cua ben thu ba bang cach đua ra cac đieu kien thuan loi nhat". No đuoc mo ta boi Adam Smith trong cuon Tim hieu ve ban chat va nguon goc cua cai cua cac quoc gia (1776) va sau nay la cac nha kinh te hoc khi phan bo cac nguon luc san xuat cho nhung muc đich su dung co gia tri cao nhat va co hieu qua lon. Smith va cac nha kinh te hoc co đien khac truoc Antoine Augustine Cournot đa đe cap đen su canh tranh ve gia ca va gia ca giua cac nha san xuat đe ban hang hoa cua ho theo cac đieu khoan tot nhat bang cach đau thau nguoi mua, khong nhat thiet voi mot so luong lon nguoi ban cung nhu thi truong trong trang thai can bang cuoi cung. Canh tranh đuoc pho bien rong rai trong suot qua trinh thi truong. Đo la đieu kien ma "nguoi mua co xu huong canh tranh voi nhung nguoi mua khac va nguoi ban co xu huong canh tranh voi nhung nguoi ban khac". Trong viec cung cap hang hoa đe trao đoi, nguoi mua canh tranh gia thau đe mua so luong cu the cua hang hoa cu the co san hoac co the co san neu nguoi ban đa chon cung cap hang hoa đo. Tuong tu nhu vay, nguoi ban đau gia voi nhung nguoi ban khac trong viec cung cap hang hoa tren thi truong, canh tranh đe thu hut su chu y va trao đoi tai nguyen cua nguoi mua. Ket qua canh tranh tu su khan hiem - khong bao gio đu đe thoa man moi mong muon con nguoi co the tuong tuong đuoc - va xay ra "khi moi nguoi co gang đap ung cac tieu chi đang đuoc su dung đe xac đinh ai nhan đuoc cai gi".


= Tang truong kinh te =

Trong lich su, chu nghia tu ban co kha nang thuc đay tang truong kinh te đuoc đo bang tong san pham quoc noi (GDP), su dung nang luc hoac muc song. Lap luan nay la trung tam, vi du, voi su ung ho cua Adam Smith ve viec cho phep san xuat va gia ca thi truong tu do va phan bo nguon luc. Nhieu nha ly thuyet đa luu y rang su gia tang GDP toan cau nay theo thoi gian trung voi su xuat hien cua he thong tu ban chu nghia hien đai tren the gioi.
Tu nam 1000 đen nam 1820, nen kinh te the gioi tang gap sau lan, toc đo nhanh hon toc đo tang dan so, do đo, ca nhan đuoc huong, trung binh, tang 50% thu nhap. Tu nam 1820 đen nam 1998, kinh te the gioi tang gap 50 lan, toc đo nhanh hon nhieu so voi toc đo tang dan so, do đo, ca nhan đuoc huong muc tang thu nhap trung binh gap 9 lan. Trong giai đoan nay, o chau Au, Bac My va chau Uc, nen kinh te tang truong 19 lan / nguoi, mac du cac khu vuc nay đa co muc khoi đau cao hon; va o Nhat Ban, von ngheo vao nam 1820, muc tang cua moi nguoi la 31 lan. Trong the gioi thu ba, đa co su gia tang, nhung chi co 5 lan cho moi nguoi.


= Mua ban suc lao đong =

Trong thi truong lao đong, đay la đac điem rat noi bat cua nen kinh te tu ban chu nghia. Trong nen kinh te phong kien va cac nen kinh te kem phat trien luc luong nhan cong (nong dan, nong no) bi phu thuoc vao chu đat (đia chu, lanh chua) va quy toc ve mat phap ly, ho bi gan chat vao ruong đat va y chi cua chu đat va quy toc. Con nhan cong (nguoi lao đong) trong kinh te tu ban chu nghia ve mat phap ly la hoan toan binh đang voi chu so huu doanh nghiep (nguoi thue lao đong). Giua nguoi thue lao đong va nguoi lao đong rang buoc kinh te voi nhau bang hop đong lao đong: nguoi lao đong va chu doanh nghiep mua ban suc lao đong theo cac yeu to cua thi truong. Cong nhan co the thanh ly hop đong lao đong voi nguoi thue lao đong nay va sang lam viec cho nguoi thue lao đong khac va neu muon hoac cung co the tro thanh chu doanh nghiep.
Ca xa hoi tu ban la mot thi truong lao đong lon va thuong thi cung ung lao đong nhieu hon yeu cau lao đong, do vay trong xa hoi tu ban chu nghia thuong ton tai nan that nghiep. Do vay, nguoi lao đong thuong bi "mua re" suc lao đong cua minh, mot phan gia tri thang du ma ho tao ra bi nha tu ban chiem đoat, dan đen tinh trang cong nhan bi boc lot trong xa hoi tu ban. Mat khac, cac nha tu ban cung co xu huong cat giam đieu kien lam viec cua nguoi lao đong đe tiet kiem chi phi, khien ho phai lao đong vat va hon trong nhung đieu kien cuc nhoc, it an toan hon. O thoi ky đau the ky 20, ngay ca o cac nuoc nhu My hoac Tay Au, viec nguoi lao đong phai lam viec suot 12 - 14 gio moi ngay, bi sa thai chi vi nhung loi nho, bi tai nan lao đong la đieu dien ra pho bien. Đieu nay bi nhung nguoi canh ta (xa hoi chu nghia, cong san chu nghia) len an va đe nghi loai bo bang viec ap dung cac chinh sach ve gio lao đong toi đa, muc luong toi thieu, bao hiem, cam sa thai tuy tien, cam lao đong tre em... Tuy nhien nguy co cua nan that nghiep cung đong vai tro kich thich nguoi lao đong nang cao ky nang va ky luat lao đong trong cuoc chay đua bao ve cho lam viec.


= Luc luong lao đong du bi =

Luc luong lao đong du bi la nguoi that nghiep va khong co viec lam. No đong nghia voi "đoi quan du tru cong nghiep" hoac "dan so tuong đoi thang du", ngoai tru nguoi that nghiep co the đuoc đinh nghia la nhung nguoi thuc su tim kiem cong viec va dan so thang du tuong đoi cung bao gom nhung nguoi khong the lam viec. Viec su dung tu "đoi quan" đe cap đen cac cong nhan đang đuoc ky ket va lap lai o noi lam viec trong mot he thong phan cap, duoi su chi huy cao đo cua nen kinh te.
Truoc khi bat đau thoi ky chu nghia tu ban trong lich su nhan loai (tuc la truoc nhung nam 1500), ty le that nghiep ve cau truc tren quy mo lon hiem khi ton tai, ngoai viec gay ra boi thien tai va chien tranh. Trong cac xa hoi co đai, tat ca nhung nguoi co the lam viec nhat thiet phai lam viec, neu khong ho se chet đoi; va do đo mot no le hoac mot nong no theo đinh nghia khong the tro thanh "that nghiep". Thuong co rat it kha nang "kiem mot lop vo" ma khong lam viec gi ca va thai đo binh thuong đoi voi nguoi an xin va nguoi lam bieng la khac nghiet. Tre em bat đau lam viec tu rat som. That vay, tu "viec lam" la ngon ngu mot san pham cua thoi đai tu ban. Muc đo that nghiep thuong xuyen gia đinh mot dan so lao đong co muc đo phu thuoc lon vao tien luong hoac tien luong đe kiem song, khong co phuong tien sinh ke khac cung nhu quyen cua doanh nghiep thue va sa thai nhan vien phu hop voi đieu kien kinh te hoac thuong mai. Cum tu "that nghiep" bang tieng Anh theo nghia "tam thoi mat viec" ngay tro lai nhung nam 1660; tham chieu đen "nguoi that nghiep" nhu mot nhom lan đau tien đuoc thuc hien vao nam 1782; va tham chieu đen "that nghiep" nhu mot đieu kien chung đau tien đuoc chung thuc vao nam 1888.

Cuoc thao luan đuoc ghi chep đau tien ve đoi quan lao đong du bi la trong mot ban thao đuoc viet boi Karl Marx: Nganh cong nghiep lon lien tuc đoi hoi mot đoi quan du bi cua cong nhan that nghiep trong thoi gian san xuat qua muc. Muc đich chinh cua tu san lien quan đen cong nhan la, tat nhien, đe co lao đong hang hoa cang re cang tot, đieu nay chi co the xay ra khi cung cap hang hoa nay cang lon cang tot lien quan đen nhu cau cua no, tuc la, khi dan so đong nguoi la lon nhat. Do đo, tinh trang qua đong dan la vi loi ich cua tu san, va no cho nguoi lao đong nhung loi khuyen tot ma no biet la khong the thuc hien đuoc. Vi von chi tang khi su dung lao đong, viec tang von lien quan đen viec tang so luong vo san, va nhu chung ta đa thay, theo ban chat cua quan he von va lao đong, su gia tang cua vo san phai tien hanh tuong đoi nhanh hon. Ly thuyet... cung đuoc the hien nhu mot đinh luat tu nhien, dan so phat trien nhanh hon phuong tien sinh hoat, đuoc chao đon nhieu hon voi tu san khi no im lang luong tam cua minh, lam cho long tan tam tro thanh nhiem vu đao đuc va hau qua cua xa hoi vao hau qua cua thien nhien, va cuoi cung cho anh co hoi đe xem su tan pha cua vo san bang cach đoi nhu binh tinh nhu su kien tu nhien khac ma khong tu đe cao ban than, va, mat khac, đe xem su đau kho cua vo san nhu loi cua chinh no va trung phat no. Đe chac chan, nguoi vo san co the kiem che ban nang tu nhien cua minh bang ly tri, va do đo, bang cach giam sat đao đuc, ngan chan luat tu nhien trong qua trinh phat trien nguy hiem cua no. - Karl Marx,  Tien luong , thang 12 nam 1847 
Marx gioi thieu khai niem trong chuong 25 cua tap đau tien cua Das Kapital, trong đo neu ro: Tich luy tu ban... lien tuc tao ra va san xuat theo ty le truc tiep cua nang luong va muc đo cua no, dan so tuong đoi du thua cua nguoi lao đong, tuc la dan so lon hon nhu cau trung binh cua viec đinh gia von, va do đo mot dan so du thua... Đo la su quan tam tuyet đoi cua moi nha tu ban đe đua mot luong lao đong nhat đinh ra khoi mot so luong nho hon, hon la mot so luong lon lao đong, neu chi phi la nhu nhau... san xuat, đong co nay manh me hon. Luc cua no tang len cung voi su tich luy von.
Lap luan cua ong la khi chu nghia tu ban phat trien, thanh phan huu co cua von se tang len, co nghia la khoi luong von khong đoi tang nhanh hon khoi luong von bien đoi. It cong nhan hon co the san xuat tat ca nhung gi can thiet cho cac yeu cau cua xa hoi. Ngoai ra, von se tro nen tap trung va tap trung hon trong tay it hon. Đay la xu huong lich su tuyet đoi, mot phan dan so lam viec se co xu huong tro nen thang du voi cac yeu cau tich luy von theo thoi gian. Nghich ly, su giau co cua xa hoi cang lon thi quan đoi du tru cong nghiep cang lon. Marx goi no la "su đoi khang cua su tich luy von" va ong trich dan su ngheo đoi cua ong ve Triet hoc (Chuong 2, Phan 1) đe giai thich hien tuong nay lien quan đen quan he san xuat. Nguoi ta co the them rang su giau co cua xa hoi cang lon thi cang co nhieu nguoi co the ho tro nhung nguoi khong lam viec. Tuy nhien, khi Marx phat trien them lap luan, no cung tro nen ro rang rang tuy thuoc vao tinh trang cua nen kinh te quan đoi du bi lao đong se mo rong hoac hop đong, luan phien bi hap thu hoac truc xuat khoi luc luong lao đong.

Nhin chung, cac chuyen đong chung cua tien luong đuoc đieu chinh đoc quyen boi su mo rong va thu hep cua quan đoi du tru cong nghiep, va mot lan nua tuong ung voi nhung thay đoi đinh ky cua chu ky cong nghiep. Do đo, chung khong đuoc xac đinh boi cac bien the cua so luong tuyet đoi cua dan so lam viec, nhung bang cac ty le khac nhau trong đo tang lop lao đong đuoc chia thanh quan đoi chu đong va du tru, bang cach tang hoac giam trong luong thang du tuong đoi dan so, trong pham vi ma hien nay no đuoc hap thu, bay gio đuoc đat mien phi.
Trong nhung nam gan đay, đa co nghien cuu ngay cang tang ve khai niem "Vo san bap benh (precariat)" đe mo ta su phu thuoc ngay cang tang vao nhung nguoi lao đong tam thoi, ban thoi gian voi tinh trang bap benh, nhung nguoi chia se cac khia canh cua vo san va quan đoi du bi lao đong. Nhung nguoi lao đong bap benh lam viec ban thoi gian hoac toan thoi gian trong cac cong viec tam thoi, nhung ho khong the kiem đu tien đe song va phu thuoc mot phan vao ban be hoac gia đinh, hoac loi ich cua nha nuoc, đe ton tai. Thong thuong, ho khong tro thanh thuc su "that nghiep", nhung ho khong co mot cong viec on đinh đe đi đen mot trong hai. Su gia tang cua cac nguoi lao đong tam thoi đa đuoc quy cho su xuat hien cua chu nghia tu do toan cau.
Mac du nhung nguoi khong lam viec khong the hoac khong quan tam đen viec thuc hien cong viec đuoc tra luong hop phap khong đuoc coi la mot trong so nhung nguoi that nghiep, khai niem "that nghiep ket nghia" đuoc su dung trong kinh te hien nay. Cac nha kinh te hoc thuong phan biet giua that nghiep "ma sat" hoac "chu ky" ngan han va "that nghiep co cau" dai han. Đoi khi co su khong phu hop ngan han giua nhu cau va cung lao đong, vao nhung thoi điem khac, tong nhu cau lao đong it hon nhieu so voi nguon cung trong mot thoi gian dai. Neu khong co kha nang đe co đuoc mot cong viec o tat ca trong tuong lai gan, ton tai, nhieu nguoi tre quyet đinh di cu hoac di cu đen mot noi ma ho co the tim đuoc viec lam.


 Thanh phan cua dan so thang du tuong đoi  Marx thao luan ve luc luong lao đong va luc luong du bi tai thu đo, Chuong 25, Muc IV. Luc luong lao đong bao gom nhung nguoi lam viec o muc luong trung binh hoac cao hon trung binh. Khong phai moi nguoi trong tang lop lao đong đeu nhan đuoc mot trong nhung cong viec nay. Sau đo co bon loai khac, noi cac thanh vien cua tang lop lao đong co the tim thay chinh minh: "nhom tri tre", du bi noi, du bi tiem an va cung kho. Cuoi cung, moi nguoi co the roi luc luong lao đong va luc luong du bi bang cach tro thanh toi pham va Marx đe cap đen nhung nguoi nay nhu la "vo san luu manh".
Nhom tri tre bao gom nhung nguoi bi thiet thoi voi "viec lam cuc ky bat thuong". Loai cong viec nay đuoc đac trung boi muc luong duoi muc trung binh, đieu kien lam viec nguy hiem, cong viec mang tinh tam thoi. Nhung nguoi trong nhom nay co viec lam, vi vay đinh nghia hien đai ve viec lam se bao gom ca luc luong lao đong cong voi nhom tri tre. Tuy nhien, nhung nguoi trong nhom nay lien tuc tim kiem đieu gi đo tot hon.
Nguoi that nghiep hien đai đuoc đe cap chu yeu thuoc luc luong du bi noi, nhung nguoi tung co viec lam tot, nhung gio đa mat viec. Ho hy vong rang tinh trang that nghiep cua ho la tam thoi, nhung ho nhan thuc ro rang ho co the roi vao nhom tri tre hoac tang lop cung kho cua xa hoi. Phan tiem an bao gom phan khuc dan so chua đuoc tich hop đay đu vao san xuat tu ban. Trong thoi cua Marx, ong đe cap đen nhung nguoi song trong nen nong nghiep tu cung tu cap đang tim kiem viec lam đuoc tra cong trong nganh. Trong thoi hien đai, nhung nguoi đen tu khu o chuot o cac nuoc đang phat trien, noi ho song chu yeu bang cac phuong tien phi tien te đe phat trien cac thanh pho noi ho lam viec đe tra tien co the hinh thanh tiem an. Cac ba noi tro chuyen tu viec lam khong luong sang tra luong cho mot doanh nghiep cung co the tao thanh mot phan cua du tru tiem an. Ho khong that nghiep vi ho khong nhat thiet phai tim kiem mot cong viec, nhung neu von can them cong nhan, no co the keo ho ra khoi du tru tiem an. Theo nghia nay, tiem an tao thanh mot luc luong cong nhan tiem nang cho cac nganh cong nghiep.
Nhom cung kho la noi nguoi ta co the ket thuc. Nguoi vo gia cu la thuat ngu hien đai cho nguoi ngheo. Marx goi ho la nhung nguoi khong the thich nghi voi su thay đoi khong bao gio ket thuc cua thu đo. Đoi voi Marx, "tinh trang ban cung", bao gom ca nhung nguoi van co the lam viec, tre em mo coi va tre em ngheo; va "bi mat tinh than va rach ruoi" hoac "khong the lam viec".


= Phuong thuc san xuat =

Phuong thuc san xuat tu ban chu nghia đuoc xac đinh bang quyen so huu tu nhan cua phuong thuc san xuat, khai thac gia tri thang du cua lop so huu voi muc đich tich luy von, lao đong dua tren tien luong va it nhat la hang hoa co lien quan đen thi truong.
Chu nghia tu ban trong hinh thuc hoat đong kiem tien đa ton tai duoi hinh thuc thuong nhan va nguoi cho vay tien đong vai tro trung gian giua nguoi tieu dung va nguoi san xuat tham gia vao san xuat hang hoa đon gian (do đo tham chieu đen "chu nghia tu ban thuong gia"). Đieu cu the ve "che đo tu ban san xuat" la hau het cac đau vao va đau ra cua san xuat đuoc cung cap thong qua thi truong (tuc la chung la hang hoa) va ve co ban tat ca san xuat đeu o che đo nay. Vi du, trong phong kien hung thinh hau het hoac tat ca cac yeu to san xuat bao gom lao đong thuoc so huu cua lop cai tri phong kien hoan toan va cac san pham cung co the đuoc tieu thu ma khong co thi truong duoi bat ky hinh thuc nao, đo la san xuat đe su dung trong đon vi xa hoi phong kien va han che thuong mai. Đieu nay co he qua quan trong la toan bo to chuc cua qua trinh san xuat đuoc đinh hinh lai va to chuc lai đe phu hop voi tinh hop ly kinh te nhu rang buoc boi chu nghia tu ban, đuoc the hien trong moi quan he gia giua đau vao va đau ra (tien luong, chi phi nhan to phi lao đong, ban hang va loi nhuan) chu khong phai la boi canh hop ly lon hon ma xa hoi phai đoi mat chung - tuc la toan bo qua trinh đuoc to chuc va tai đinh hinh đe phu hop voi "logic thuong mai". Ve co ban, tich luy von đen đe xac đinh tinh hop ly kinh te trong san xuat tu ban.
Xa hoi, khu vuc hoac quoc gia la tu ban chu nghia neu nguon thu nhap va san pham chu yeu đuoc phan phoi la hoat đong tu ban, nhung tham chi đieu nay khong co nghia la che đo tu ban san xuat chiem uu the trong xa hoi đo.


Nguyen ly cung - cau Trong cac cau truc kinh te tu ban, Cung cap va Nhu cau la mo hinh kinh te tieu bieu đe xac đinh gia ca hang hoa tren thi truong. Trong mot thi truong canh tranh, Gia ca cua hang hoa se thay đoi thong qua su đieu chinh cua thi truong, o mot điem co muc gia can bang khi so luong nguoi tieu dung yeu cau bang voi so luong cung cap cua nha san xuat.
Bon nguyen ly co ban ve cung va cau la:

Neu nhu cau tang (đuong cau thay đoi ve ben phai) va nguon cung van khong đoi, thi tinh trang thieu hut xay ra, dan đen gia can bang cao hon.
Neu nhu cau giam (đuong cau dich chuyen ve ben trai) va nguon cung van khong đoi, thi thang du xay ra, dan đen gia can bang thap hon.
Neu cau van khong thay đoi va cung tang (đuong cung dich chuyen ve ben phai), thi thang du xay ra, dan đen gia can bang thap hon.
Neu cau van khong thay đoi va cung giam (đuong cung dich chuyen ve ben trai), thi tinh trang thieu hut xay ra, dan đen gia can bang cao hon.


= Điem can bang thi truong =

Trong boi canh cung va cau, can bang kinh te đe cap đen mot trang thai ma cac luc luong kinh te nhu cung va cau đuoc can bang va trong truong hop khong co anh huong ben ngoai (can bang), gia tri cua cac bien kinh te se khong thay đoi. Vi du, trong mo hinh sach van ban chuan cua trang thai can bang canh tranh hoan hao xay ra tai điem ma tai đo so luong yeu cau va so luong đuoc cung cap bang nhau. Can bang thi truong trong truong hop nay đe cap đen mot đieu kien ma gia thi truong đuoc thiet lap thong qua canh tranh sao cho luong hang hoa hoac dich vu ma nguoi mua tim kiem bang voi luong hang hoa hoac dich vu do nguoi ban tao ra. Gia nay thuong đuoc goi la gia canh tranh hoac gia bu tru thi truong va co xu huong khong thay đoi tru khi cau hoac cung thay đoi va so luong đuoc goi la "so luong canh tranh" hoac so luong thanh toan bu tru thi truong.


= Can bang tung phan =

Can bang mot phan, nhu ten cho thay, chi xem xet mot phan cua thi truong đe đat đuoc trang thai can bang.
Jain đe xuat (do George Stigler đe xuat): "Can bang mot phan la dua tren chi mot dai du lieu han che, vi du tieu chuan la gia cua mot san pham duy nhat, gia cua tat ca cac san pham khac đuoc co đinh trong qua trinh phan tich".
Mo hinh cung cau la mo hinh can bang mot phan can bang kinh te, noi co khoang trong tren thi truong cua mot so mat hang cu the đuoc lay đoc lap voi gia va so luong tai cac thi truong khac. Noi cach khac, gia cua tat ca cac san pham thay the va bo sung cung nhu muc thu nhap cua nguoi tieu dung la khong đoi. Đieu nay lam cho viec phan tich đon gian hon nhieu so voi mo hinh can bang tong quat bao gom toan bo nen kinh te.
Đay la qua trinh nang đong la gia đieu chinh cho đen khi cung bang cau. No la mot ky thuat manh me đon gian cho phep nguoi ta nghien cuu trang thai can bang, hieu qua va so sanh. Tinh nghiem ngat cua cac gia đinh đon gian von co trong cach tiep can nay lam cho mo hinh đang ke hon, nhung no co the tao ra ket qua trong khi duong nhu chinh xac khong mo hinh hoa cac hien tuong kinh te the gioi thuc.


= Uoc tinh thuc nghiem =
Cac quan he cung cau tren thi truong co the đuoc uoc tinh thong ke ve gia, so luong va cac du lieu khac voi đay đu thong tin trong mo hinh. Đieu nay co the đuoc thuc hien voi phuong phap uoc luong phuong trinh đong thoi trong toan kinh te. Cac phuong phap nhu vay cho phep giai quyet cac "he so cau truc" lien quan đen mo hinh, cac đoi so đai so uoc tinh cua ly thuyet. Van đe xac đinh tham so la mot van đe pho bien trong "uoc tinh cau truc". Thong thuong, du lieu ve cac bien ngoai sinh (co nghia la, cac bien khac ngoai gia ca va so luong, ca hai bien la cac bien noi sinh) la can thiet đe thuc hien uoc luong nhu vay. Mot giai phap thay the cho "uoc tinh cau truc" la uoc luong dang giam, đieu nay se hoi quy tung bien noi sinh tren cac bien ngoai sinh tuong ung.


= Su dung cung va cau trong kinh te vi mo =
Cung va cau cung đa đuoc khai quat hoa đe giai thich cac bien kinh te vi mo trong nen kinh te thi truong, bao gom ca tong san luong va muc gia chung. Mo hinh cung cap tong hop - Tong cau co the la ung dung truc tiep nhat ve cung va cau đoi voi kinh te vi mo, nhung cac mo hinh kinh te vi mo khac cung su dung cung va cau. So voi viec su dung va cung cap vi mo, cac can nhac ly thuyet khac nhau (va gay nhieu tranh cai) ap dung cho cac đoi tac kinh te vi mo nhu tong cau va tong cung. Cung va cau cung đuoc su dung trong ly thuyet kinh te vi mo đe lien ket cung tien va nhu cau tien voi lai suat va lien quan đen cung cau lao đong va nhu cau lao đong voi muc luong.


Vai tro cua chinh phu Trong mot he thong tu ban, chinh phu khong cam tai san tu nhan hoac ngan chan ca nhan lam viec tai noi ho muon. Chinh phu khong ngan can cac cong ty xac đinh muc luong ho se tra va gia nao ho se tinh cho san pham cua ho. Tuy nhien, nhieu quoc gia co luat luong toi thieu va tieu chuan an toan toi thieu.
Theo mot so phien ban cua chu nghia tu ban, chinh phu thuc hien mot so chuc nang kinh te, chang han nhu phat hanh tien, giam sat cac tien ich cong cong va thuc thi cac hop đong tu nhan. Nhieu quoc gia co luat canh tranh ngan cam đoc quyen va tap đoan hinh thanh. Mac du luat chong đoc quyen, cac tap đoan lon co the hinh thanh gan nhu đoc quyen trong mot so nganh cong nghiep. Cac cong ty nhu vay co the tam thoi giam gia va chap nhan ton that đe ngan chan canh tranh xam nhap vao thi truong va sau đo tang gia lai khi moi đe doa nhap canh giam. O nhieu quoc gia, cac tien ich cong cong (vi du nhu đien, nhien lieu suoi am va thong tin lien lac) co the hoat đong đoc quyen theo quy đinh cua chinh phu do quy mo kinh te cao.
Cac co quan chinh phu đieu chinh cac tieu chuan dich vu trong nhieu nganh cong nghiep, chang han nhu cac hang hang khong va phat song cung nhu tai tro mot loat cac chuong trinh. Ngoai ra, chinh phu quy đinh dong von va su dung cac cong cu tai chinh nhu lai suat đe kiem soat cac yeu to nhu lam phat va that nghiep.


= Moi quan he voi tu do chinh tri =
Trong cuon sach "Đuong ve no le", Friedrich Hayek khang đinh rang tu do kinh te cua chu nghia tu ban la mot đieu kien tien quyet cua tu do chinh tri. Ong lap luan rang co che thi truong la cach duy nhat đe quyet đinh nhung gi đe san xuat va lam the nao đe phan phoi cac mat hang ma khong su dung cuong che. Milton Friedman, Andrew Brennan va Ronald Reagan cung ung ho quan điem nay. Friedman tuyen bo rang cac hoat đong kinh te tap trung luon đi kem voi su đan ap chinh tri. Theo quan điem cua ong, cac giao dich trong nen kinh te thi truong la tu nguyen va su đa dang rong rai ma giay phep hoat đong tu nguyen la moi đe doa co ban đoi voi cac nha lanh đao chinh tri đan ap va lam giam đang ke quyen luc cua ho đe ep buoc. Mot so quan điem cua Friedman đuoc chia se boi John Maynard Keynes, nguoi tin rang chu nghia tu ban la rat quan trong cho tu do đe ton tai va phat trien manh. Freedom House, mot chuyen gia co van My tien hanh nghien cuu quoc te va ung ho, dan chu, tu do chinh tri va nhan quyen, đa lap luan "co mot moi tuong quan co y nghia thong ke giua muc đo tu do chinh tri đuoc đo boi Freedom House va chi so tu do kinh te đuoc đo boi cuoc khao sat cua Wall Street Journal / Heritage Foundation.


Cac hinh thai Co nhieu bien the cua chu nghia tu ban ton tai khac nhau tuy theo quoc gia va khu vuc. Chung thay đoi trong tung the che va theo chinh sach kinh te cua moi quoc gia. Cac đac điem chung cua cac hinh thai chu nghia tu ban la chung đeu dua tren viec san xuat hang hoa va dich vu vi loi nhuan, phan lon phan bo nguon luc dua tren thi truong va đuoc ket cau khi tich luy von. Cac hinh thuc chu nghia tu ban chu yeu đuoc liet ke duoi đay:


= Chu nghia tu ban tien tien =

Chu nghia tu ban tien tien la tinh huong lien quan đen mot xa hoi ma trong đo mo hinh tu ban đa đuoc tich hop va phat trien sau va rong rai trong mot thoi gian dai. Nhieu nha van khac nhau xac đinh Antonio Gramsci la mot nha ly thuyet đau tien co anh huong cua chu nghia tu ban tien tien, ngay ca khi ong khong su dung thuat ngu đo. Trong cac tac pham cua minh, Gramsci tim cach giai thich cach chu nghia tu ban đa thich nghi đe tranh su lat đo cach mang ma duong nhu khong the tranh khoi trong the ky 19. Ttong loi giai thich cua ong la su suy giam cua su ep buoc tho nhu mot cong cu cua quyen luc lop, đuoc thay the bang cach su dung cac to chuc xa hoi dan su đe van dung y thuc he cong chung..
Jurgen Habermas la mot nguoi đong gop chinh cho viec phan tich cac xa hoi tu ban tien tien. Habermas quan sat bon đac điem chung mo ta chu nghia tu ban tien tien:

Tap trung hoat đong cong nghiep tai mot so doanh nghiep lon.
Lien tuc phu thuoc vao nha nuoc đe on đinh he thong kinh te.
Mot chinh phu dan chu chinh thuc hop phap hoa cac hoat đong cua nha nuoc va loai bo su phan đoi.
Viec tang su dung tien luong danh nghia đe lam hai long cac luc luong lao đong.


= Chu nghia tu ban tai chinh =

Trong loat cac phe phan chu nghia tu ban, chu nghia Marx - Lenin nhan manh vai tro cua "Tu ban tai chinh" la đa đuoc cam quyen quan tam trong xa hoi tu ban, đac biet la trong cac giai đoan sau nay.
Rudolf Hilferding đua ra khai niem "chu nghia tu ban tai chinh" trong nghien cuu ve tai chinh vao nam 1910 ve moi lien he giua tin thac Đuc, ngan hang va đoc quyen - mot nghien cuu đuoc Vladimir Lenin đua vao tac pham Chu nghia đe quoc, giai đoan tot cung cua chu nghia tu ban (1916), trong đo ong phan tich quan he giua cac cuong quoc tren the gioi. Đoi voi Comintern (thanh lap nam 1919), cum tu "che đo đoc tai chu nghia tu ban tai chinh" đa tro thanh binh thuong.
Fernnand Braudel sau đo se chi ra hai giai đoan truoc khi chu nghia tu ban tai chinh xuat hien trong lich su loai nguoi - voi nguoi Genova trong the ky 16 va voi nguoi Ha Lan trong the ky 17 va 18 - mac du o nhung thoi điem đo, no phat trien tu chu nghia tu ban thuong mai. Giovanni Arrighi mo rong phan tich cua Braudel cho thay rang uu the cua chu nghia tu ban tai chinh la mot hien tuong đinh ky, dai han, bat cu khi nao giai đoan truoc cua viec mo rong tu ban thuong mai / cong nghiep đat đen mot cao nguyen.


= Chu nghia trong thuong =

Chu nghia trong thuong la mot hinh thuc chu nghia dan toc cua chu nghia tu ban ra đoi khoang vao cuoi the ky thu 16. No đuoc đac trung boi su gan bo giua loi ich kinh doanh quoc gia voi loi ich cua nha nuoc va chu nghia đe quoc; va do đo, bo may nha nuoc đuoc su dung đe thuc đay loi ich kinh doanh quoc gia o nuoc ngoai. Mot vi du ve viec nay la nhung nguoi song tai Hoa Ky, nhung nguoi chi đuoc phep buon ban va mua hang hoa tu cac quoc gia me đe cua ho (vi du: Anh, Bo Đao Nha va Phap). Chu nghia trong thuong đa đuoc thuc đay boi niem tin rang su giau co cua mot quoc gia đuoc tang len thong qua mot su can bang tich cuc cua thuong mai voi cac quoc gia khac, no tuong ung voi giai đoan phat trien tu ban chu nghia đoi khi đuoc goi la su tich luy von nguyen thuy.


= Kinh te thi truong tu do =

Nen kinh te thi truong tu do đe cap đen mot he thong kinh te tu ban noi gia ca hang hoa va dich vu đuoc đat tu do boi luc cung va cau va đuoc phep đat đen điem can bang ma khong co su can thiep cua chinh sach cua chinh phu. No thuong đoi hoi su ho tro cho cac thi truong canh tranh cao va so huu tu nhan cua cac doanh nghiep san xuat. Laissez-faire la mot hinh thuc kinh te thi truong tu do rong lon hon, noi vai tro cua nha nuoc bi han che trong viec bao ve quyen so huu.


= Kinh te thi truong xa hoi =

Mot nen kinh te thi truong xa hoi la he thong thi truong tu do danh nghia, noi ma su can thiep cua chinh phu vao viec hinh thanh gia đuoc giu o muc toi thieu, nhung tieu bang cung cap cac dich vu quan trong trong linh vuc an sinh xa hoi, tro cap that nghiep va cong nhan quyen lao đong thong qua thoa thuan thuong luong tap the quoc gia. Mo hinh nay noi bat o cac nuoc phuong Tay va Bac Au cung nhu Nhat Ban, mac du co cau hinh hoi khac nhau. Phan lon cac doanh nghiep thuoc so huu tu nhan trong mo hinh kinh te nay.
Chu nghia tu ban Rhine đe cap đen mo hinh hien đai cua chu nghia tu ban va su thich ung cua mo hinh thi truong xa hoi ton tai o luc đia Tay Au ngay nay.


= Chu nghia tu ban nha nuoc =

Chu nghia tu ban nha nuoc la mot nen kinh te thi truong tu ban thong tri boi cac doanh nghiep nha nuoc, noi ma cac doanh nghiep nha nuoc tim kiem loi nhuan. Thuat ngu nay đa đuoc su dung rong rai trong suot the ky 20 đe chi mot so hinh thuc kinh te khac nhau, tu so huu nha nuoc trong nen kinh te thi truong đen cac nen kinh te chi huy cua Khoi phia Đong cu. Theo Aldo Musacchio, mot giao su tai Truong Kinh doanh Harvard, chu nghia tu ban nha nuoc la mot he thong ma chinh phu thuc hien mot anh huong rong rai đen nen kinh te thong qua quyen so huu truc tiep hoac tro cap khac nhau. Musacchio ghi nhan mot so khac biet giua chu nghia tu ban nha nuoc ngay nay va nhung hinh thuc truoc đo cua no. Theo y kien ​​cua ong, khong con ton tai viec cac chinh phu chi đinh cac quan chuc đe đieu hanh cac cong ty: cac doanh nghiep nha nuoc lon nhat the gioi hien đang đuoc giao dich tren thi truong chung khoan va đuoc cac to chuc đau tu lon nam giu co phan. Chu nghia tu ban nha nuoc đuong đai gan lien voi mo hinh chu nghia tu ban Đong A, chu nghia tu ban va nen kinh te Na Uy. Ngoai ra, Merriam-Webster đinh nghia chu nghia tu ban nha nuoc la "mot he thong kinh te trong đo tu ban tu nhan đuoc đieu chinh boi mot muc đo khac nhau boi quyen so huu va kiem soat cua chinh phu".Trong chu nghia xa hoi: Chu nghia duy tam va khoa hoc, Friedrich Engels lap luan rang cac doanh nghiep nha nuoc se mo ta giai đoan cuoi cung cua chu nghia tu ban, bao gom quyen so huu va quan ly san xuat va truyen thong quy mo lon boi nha nuoc tu san. Trong cac tac pham cua minh, Vladimir Lenin đa mo ta nen kinh te cua nuoc Nga Xo viet la tu ban nha nuoc, tin rang chu nghia tu ban nha nuoc la mot buoc tien đau tien huong toi su phat trien cua chu nghia xa hoi.
Mot so nha kinh te va hoc gia canh ta bao gom Richard D. Wolff va Noam Chomsky cho rang nen kinh te cua Lien Xo va khoi phia Đong đai dien cho mot hinh thuc chu nghia tu ban nha nuoc boi vi to chuc noi bo cua ho trong doanh nghiep va he thong lao đong tien luong van con nguyen ven.
Thuat ngu nay khong đuoc cac nha kinh te hoc o Ao su dung đe mo ta quyen so huu nha nuoc đoi voi phuong tien san xuat. Nha kinh te hoc Ludwig von Mises lap luan rang viec chi đinh "chu nghia tu ban nha nuoc" đon gian la mot nhan moi cho cac nhan hieu cu cua "chu nghia xa hoi nha nuoc" va "nen kinh te ke hoach" va chi khac voi nhung yeu to khong can thiet.
Cuoc tranh luan giua nhung nguoi ung ho tu ban tu nhan so voi chu nghia tu ban chu yeu xoay quanh nhung cau hoi ve hieu qua quan ly, hieu qua san xuat va phan phoi cong bang cua cai.


= Chu nghia tu ban đoc quyen =

Chu nghia tu ban cua cong ty la nen kinh te thi truong tu do hoac hon hop đac trung boi su thong tri cua cac tap đoan cap bac, quan lieu.


= Kinh te hon hop =

Mot nen kinh te hon hop la mot nen kinh te dua tren thi truong bao gom ca so huu tu nhan va cong cong cua cac phuong tien san xuat va can thiep kinh te thong qua cac chinh sach kinh te vi mo nham sua chua that bai thi truong, giam that nghiep va giu lam phat thap. Muc đo can thiep tai cac thi truong khac nhau giua cac quoc gia khac nhau. Mot so nen kinh te hon hop, chang han nhu Phap theo dirigisme, cung co mot muc đo lap ke hoach kinh te gian tiep tren mot nen kinh te chu yeu dua tren tu ban.


= Khac =
Cac bien the khac cua chu nghia tu ban bao gom:


Tich luy tu ban Su tich luy tu ban đe cap đen qua trinh "đau tu kiem tien", hoac tang mot khoan tien ban đau thong qua đau tu vao san xuat. Chu nghia tu ban dua tren su tich luy von, theo đo von tai chinh đuoc đau tu đe tao ra loi nhuan va sau đo tai đau tu vao san xuat tiep tuc trong mot qua trinh tich luy lien tuc. Trong hoc thuyet kinh te Marxist, đong luc nay đuoc goi la đinh luat gia tri. Tich luy tu ban la co so cua chu nghia tu ban, noi hoat đong kinh te đuoc cau truc xung quanh su tich luy von, đuoc đinh nghia la đau tu đe thuc hien mot loi nhuan tai chinh. Trong boi canh nay, "von" đuoc đinh nghia la tien hoac tai san tai chinh đuoc đau tu cho muc đich kiem nhieu tien hon (cho du duoi dang loi nhuan, tien cho thue, tien lai, tien ban quyen, tang von hoac mot so loai loi nhuan khac).
Trong kinh te, ke toan va kinh te hoc Marxian, tich luy tu ban thuong đuoc can bang voi đau tu cua thu nhap loi nhuan hoac tiet kiem, đac biet la trong hang hoa von thuc. Su tap trung va tap trung hoa la hai trong so cac ket qua tich luy nhu vay. Trong kinh te vi mo va kinh te hoc hien đai, cum tu "hinh thanh von" thuong đuoc su dung uu tien "tich luy", mac du Hoi nghi Lien Hop Quoc ve Thuong mai va Phat trien (UNCTAD) đe cap đen ngay nay la "tich luy". Cum tu nay đoi khi đuoc su dung trong cac tai khoan quoc gia.


= Nen tang chung =
Tich luy co the đuoc đo luong bang gia tri tien te cua cac khoan đau tu, so tien thu nhap đuoc tai đau tu hoac thay đoi gia tri tai san so huu (su gia tang gia tri cua co phieu von). Su dung bang can đoi ke toan cua cong ty, du lieu thue va khao sat truc tiep lam co so, thong ke cua chinh phu uoc tinh tong đau tu va tai san cho muc đich tai khoan quoc gia, so du thanh toan quoc gia va so lieu thong ke quy. Ngan hang Du tru va Kho bac thuong cung cap giai thich va phan tich du lieu nay. Cac chi so tieu chuan bao gom hinh thanh von, hinh thanh von co đinh, von co đinh, tai san ho gia đinh va đau tu truc tiep nuoc ngoai.
Cac to chuc nhu Quy Tien te Quoc te, UNCTAD, Nhom Ngan hang The gioi, OECD va Ngan hang Thanh toan Quoc te đa su dung du lieu đau tu quoc gia đe uoc tinh xu huong the gioi. Cuc Phan tich Kinh te, Eurostat va Van phong Thong ke Nhat Ban cung cap du lieu ve Hoa Ky, Chau Au va Nhat Ban tuong ung. Cac nguon thong tin đau tu huu ich khac la cac tap chi kinh doanh nhu Fortune, Forbes, The Economist, Business Week va cac to chuc "co quan giam sat" va cac an pham to chuc phi chinh phu khac. Mot tap chi khoa hoc uy tin la Review of Income & Wealth. Trong truong hop cua Hoa Ky, cac tai lieu "Quan điem phan tich" (mot phu luc cho ngan sach hang nam) cung cap su giau co huu ich va uoc tinh von ap dung cho ca nuoc.
Trong hoc thuyet kinh te cua Karl Marx, tich luy tu ban lien quan đen hoat đong nho đo loi nhuan đuoc tai đau tu lam tang tong so von. Thu đo đuoc Marx xem nhu la gia tri mo rong, nghia la mot so von, thuong đuoc the hien bang tien, đuoc chuyen đoi qua lao đong cua con nguoi thanh mot gia tri lon hon, đuoc trich ra duoi dang loi nhuan va đuoc bieu thi bang tien. O đay, von đuoc đinh nghia co ban la gia tri tai san kinh te hoac thuong mai đe tim kiem gia tri bo sung hoac gia tri thang du. Đieu nay đoi hoi cac moi quan he bat đong san cho phep cac đoi tuong co gia tri đuoc chiem đoat va so huu, va cac quyen giao dich đuoc thiet lap. Tich luy tu ban co mot nguon goc kep, cu the la trong thuong mai va trong viec chiem đoat, ca hai loai hop phap hoac bat hop phap. Ly do la mot co phieu von co the đuoc tang len thong qua mot qua trinh trao đoi hoac "giao dich", nhung cung thong qua truc tiep lay mot tai san hoac tai nguyen tu mot nguoi khac ma khong can boi thuong. David Harvey goi su tich luy nay bang su phan tan.
Su tiep tuc va qua trinh tich luy tu ban phu thuoc vao viec loai bo cac tro ngai cho viec mo rong thuong mai va đieu nay co lich su thuong la mot qua trinh bao luc. Khi thi truong mo rong, ngay cang nhieu co hoi moi phat trien đe tich luy von vi ngay cang nhieu loai hang hoa va dich vu co the đuoc giao dich. Tuy nhien, tich luy tu ban cung co the đoi đau voi suc đe khang khi moi nguoi tu choi ban hoac tu choi mua (vi du: boi nha đau tu hoac cong nhan, hoac suc đe khang cua nguoi tieu dung).


= Tap trung va tap trung hoa =
Theo Marx, von co xu huong tap trung va tap trung hoa vao tay cua nhung nguoi giau co. Marx giai thich: "Đo la su tap trung tu ban đa đuoc hinh thanh, pha huy đoc lap ca nhan cua ho, chiem đoat tu ban cua tu ban, bien đoi nhieu nho thanh vai thu đo lon. [...] Von phat trien o mot noi voi khoi luong khong lo trong mot ban tay, boi vi no đa o mot noi khac đa bi mat boi nhieu nguoi. [...] Cuoc chien canh tranh đuoc chien đau bang cach lam giam gia tri hang hoa. No se tiep tuc đuoc ghi nho rang, voi su phat trien cua che đo tu ban san xuat, co su gia tang so von toi thieu cua von ca nhan can thiet đe thuc hien mot doanh nghiep trong đieu kien binh thuong cua no Cac thu đo nho hon, do đo, tap trung vao cac linh vuc san xuat ma nganh cong nghiep hien đai chi co mot cach khong thuong xuyen hoac khong hoan toan co đuoc. Đay la nhung cuoc canh tranh gay gat [...] No luon ket thuc trong đong đo nat cua con nguoi y nho tu ban, co thu đo mot phan đi vao tay cua nhung ke chinh phuc cua ho, mot phan bien mat ".


= Ty le tich luy =
Trong kinh te hoc Marx, ty le tich luy đuoc đinh nghia la (1) gia tri cua su gia tang rong thuc su trong von co phan trong mot ky ke toan; va (2) ty le thang du gia tri thuc hien hoac thu nhap loi nhuan đuoc tai đau tu, thay vi tieu thu. Ty le nay co the đuoc bieu thi bang cac ty le khac nhau giua so von goc, doanh thu thuc hien, gia tri thang du hoac loi nhuan va tai đau tu (vi du: cac tac pham cua nha kinh te Michał Kalecki).
Nhung thu khac bang nhau, so tien thu nhap loi nhuan đuoc giai ngan nhieu hon nhu thu nhap ca nhan va đuoc su dung cho muc đich tieu hao, ty le tiet kiem cang thap va ty le tich luy cang thap. Tuy nhien, thu nhap danh cho tieu dung cung co the kich thich nhu cau thi truong va đau tu cao hon. Đay la nguyen nhan cua nhung tranh cai bat tan trong ly thuyet kinh te ve "bao nhieu đe chi tieu, va bao nhieu đe tiet kiem".
Trong giai đoan bung no cua chu nghia tu ban, su tang truong cua đau tu đuoc tich luy, tuc la mot đau tu dan đen mot đau tu khac, dan đen mot thi truong khong ngung mo rong, mot luc luong lao đong mo rong va tang muc song cho đa so nguoi dan.
Trong tinh trang suy thoai, chu nghia tu ban suy đoi, qua trinh tich luy ngay cang huong toi đau tu vao luc luong quan su va an ninh, bat đong san, đau co tai chinh va tieu dung sang trong. Trong truong hop đo, thu nhap tu san xuat gia tri gia tang se giam trong loi ich cua lai suat, tien thue nha va thu nhap thue, voi mot he qua la su gia tang muc đo that nghiep vinh vien. Von cang co nhieu von thi cang co nhieu von. Nghich đao cung đung va đay la mot yeu to trong khoang cach mo rong giua nguoi giau va nguoi ngheo.
Ernest Mandel nhan manh rang nhip đieu tich luy va tang truong von phu thuoc rat nhieu vao (1) su phan chia san pham xa hoi cua mot xa hoi giua "san pham can thiet" va "san pham du thua"; va (2) phan chia san pham du thua giua đau tu va tieu dung. Đoi lai, mo hinh phan bo nay phan anh ket qua canh tranh giua cac nha tu ban, canh tranh giua chu nghia tu ban va nguoi lao đong va canh tranh giua nguoi lao đong. Do đo, mo hinh tich luy von co the khong bao gio đuoc giai thich đon gian boi cac yeu to thuong mai vi no cung lien quan đen cac yeu to xa hoi va cac moi quan he quyen luc.


= Su xoay vong tich luy tu ban tu san xuat =
Noi đung ra, von đa tich luy chi khi thu nhap loi nhuan thuc hien đa đuoc tai đau tu vao tai san von. Nhu đa đe xuat trong tap đau tien cua Marx 'Das Kapital, qua trinh tich luy von trong san xuat co it nhat bay yeu to rieng biet nhung đuoc lien ket:

Von đau tu ban đau (von co the vay von) bang phuong tien san xuat va suc lao đong.
Su chi huy tren thang du lao đong va chiem đoat cua no.
Viec đinh gia (tang gia tri) von thong qua san xuat cac đau ra moi.
Viec chiem đoat san luong moi do nhan vien san xuat, co chua gia tri gia tang.
Viec thuc hien gia tri thang du thong qua doanh thu đau ra.
Viec trich lap gia tri thang du đa thuc hien thanh thu nhap (loi nhuan) sau khi khau tru chi phi.
Tai đau tu thu nhap loi nhuan trong san xuat.
Tat ca nhung khoanh khac nay khong chi đon gian la mot qua trinh "kinh te" hay thuong mai. Thay vao đo, ho cho rang su ton tai cua cac đieu kien phap ly, xa hoi, van hoa va kinh te, ma khong co su sang tao, phan phoi va luu thong cua cai moi khong the xay ra. Đieu nay tro nen đac biet ro rang khi no luc đuoc tao ra đe tao ra mot thi truong khong ton tai hoac noi moi nguoi tu choi giao dich.


= Tai tao đon gian va mo rong =
Trong tap thu hai cua Das Kapital, Marx tiep tuc cau chuyen va cho thay rang voi su tro giup cua von tin dung ngan hang đe tim kiem su tang truong co the it nhieu bien đoi thuan loi tu dang nay sang dang khac, luan phien lay hinh thuc tien von (tien gui, chung khoan), von hang hoa (san pham co the giao dich, bat đong san va tuong tu), hoac von san xuat (phuong tien san xuat va suc lao đong).
Thao luan cua ong ve viec tai tao đon gian va mo rong cac đieu kien san xuat cung cap mot mo hinh phuc tap hon ve cac thong so cua qua trinh tich luy noi chung. Tai sao chep đon gian, mot luong vua đu đuoc tao ra đe duy tri xa hoi theo muc song nhat đinh; co phieu von van khong đoi. Khi sinh san mo rong, gia tri san pham đuoc tao ra nhieu hon la can thiet đe duy tri xa hoi o muc song nhat đinh (mot san pham du thua); gia tri san pham bo sung co san cho cac khoan đau tu mo rong quy mo va đa dang san xuat.
Tu san cho rang khong co luat kinh te theo von can tai đau tu vao viec mo rong san xuat, đieu đo phu thuoc vao kha nang sinh loi, ky vong thi truong va nhan thuc ve rui ro đau tu. Nhung tuyen bo nhu vay chi giai thich nhung trai nghiem chu quan cua cac nha đau tu va bo qua nhung thuc te khach quan co anh huong đen nhung y kien ​​nhu vay. Nhu Marx tuyen bo ve khoi luong thu hai cua Das Kapital, tai tao đon gian chi ton tai neu bien va von thang du đuoc thuc hien boi nha san xuat phuong tien san xuat - chinh xac bang von lien tuc cua nha san xuat cac mat hang tieu thu (p. 524). Su can bang nhu vay dua tren cac gia đinh khac nhau, chang han nhu nguon cung lao đong khong đoi (khong co tang truong dan so). Su tich luy khong ham y mot su thay đoi can thiet trong tong đo lon cua gia tri đuoc tao ra, nhung co the chi đon gian đe cap đen mot su thay đoi trong thanh phan cua mot nganh cong nghiep (tr. 514).
Ernest Mandel đa đua ra khai niem bo sung ve tai san xuat kinh te theo hop đong, tuc la giam tich luy, noi hoat đong kinh doanh thua lo tang truong kinh doanh, hoac sinh san kinh te tren quy mo giam, vi du do chien tranh, thien tai hoac mat gia.
Tang truong kinh te can bang đoi hoi cac yeu to khac nhau trong qua trinh tich luy mo rong theo ty le thich hop. Tuy nhien, ban than cac thi truong khong the tu tao ra su can bang đo va thuc te đieu thuc đay hoat đong kinh doanh chinh xac la su mat can bang giua cung va cau: bat binh đang la đong co tang truong. Đieu nay phan nao giai thich tai sao mo hinh tang truong kinh te tren toan the gioi la rat khong đong đeu va bat binh đang, mac du thi truong đa ton tai hau nhu o khap moi noi trong mot thoi gian rat dai. Mot so nguoi cho rang no cung giai thich quy đinh cua chinh phu ve thuong mai va bao ho thi truong.


= Tich luy tu ban nhu quan he xa hoi =
"Tich luy tu ban" đoi khi cung đe cap đen cac tac pham Marxist đe tai tao cac quan he xa hoi tu ban (cac the che) tren quy mo lon hon theo thoi gian, tuc la mo rong quy mo cua vo san va cua cai cua so huu tu san.

Cach giai thich nay nhan manh rang quyen so huu von, đuoc xac đinh tren chi huy lao đong, la mot moi quan he xa hoi: su tang truong von ngu y su tang truong cua tang lop lao đong ("luat tich luy"). Trong tap đau tien cua Das Kapital, Marx đa minh hoa y tuong nay voi am chi đen hoc thuyet thuoc đia cua Edward Gibbon Wakefield:Wakefield phat hien ra rang trong cac thuoc đia, tai san bang tien, phuong tien sinh hoat, may moc, va cac phuong tien san xuat khac, chua đong dau mot nguoi lam tu ban neu co nhu cau tuong quan - nguoi lam cong an luong, nguoi kia la ai bat buoc phai ban ban than y chi tu do cua minh. Ong đa kham pha ra rang von khong phai la mot đieu, ma la mot moi quan he xa hoi giua con nguoi, đuoc thiet lap boi cac nhac cu cua su vat. Ong Peel, ong ren ri, mang theo ong tu Anh đen Swan River, Tay Uc, phuong tien sinh hoat va san xuat voi so tien 50.000 bang Anh. Ong Peel co tam nhin xa đe mang theo ong, ben canh đo, 3.000 nguoi cua tang lop lao đong, nam gioi, phu nu va tre em. Khi đen đich, 'Mr. Peel bi bo lai ma khong co mot nguoi đay to lam giuong cua anh ta hoac lay nuoc tu song. ' Khong hai long, ong Peel, nguoi đa cung cap moi thu ngoai tru viec xuat khau cac phuong thuc san xuat tieng Anh sang Swan River!
Trong tap thu ba cua Das Kapital, Marx đe cap đen "chu nghia ton sung tu ban" đat điem cao nhat voi tu ban chiu lai boi vi bay gio tu ban duong nhu phat trien theo cach rieng cua no ma khong ai lam gi ca: Cac moi quan he cua tu ban gia đinh hinh thuc giong nhu ben ngoai va ton sung nhat cua ho trong tu ban chiu lai. Chung ta co o đay <math> M - M '</ math>, tien tao ra nhieu tien hon, gia tri tu mo rong, ma khong co qua trinh tao nen hai thai cuc nay. O thu đo cua thuong gia, <math> M - C - M '</ math>, it nhat la hinh thuc chung cua phong trao tu ban, mac du no chi gioi han trong linh vuc luu thong, vi vay loi nhuan chi đon thuan la loi nhuan thu đuoc tu su xa lanh; nhung it nhat no đuoc coi la san pham cua mot moi quan he xa hoi, khong phai la san pham cua mot đieu đon thuan. [...] Đieu nay bi xoa trong <math> M - M '</ math>, dang von chiu lai. [...] Đieu (tien, hang hoa, gia tri) bay gio la von ngay ca khi chi la mot đieu duy nhat, va von xuat hien nhu mot đieu duy nhat. Ket qua cua toan bo qua trinh sinh san xuat hien nhu mot tai san von co trong chinh đieu đo. No phu thuoc vao chu so huu so tien, tuc la hang hoa theo hinh thuc lien tuc co the trao đoi cua no, cho du anh ta muon chi tieu no nhu la tien hay cho vay von. Trong von chiu lai, do đo, ton sung tu đong nay, gia tri tu mo rong, tien tao ra tien, đuoc đua ra trong trang thai tinh khiet cua chung va o dang nay no khong con mang dau sinh cua nguon goc cua no nua. quan he xa hoi đuoc hoan thanh trong moi quan he cua mot đieu, ve tien bac, cho chinh no. Thay vi chuyen đoi thuc te cua tien vao von, chung ta thay o đay chi co hinh thuc ma khong co noi dung.


Tien cong lao đong Tien cong lao đong lien quan đen viec ban suc lao đong theo hop đong lao đong chinh thuc hoac khong chinh thuc voi nha tuyen dung. Nhung giao dich nay thuong xay ra trong thi truong lao đong, noi luong thi truong đinh gia. Ca nhan so huu va cung cap von tai chinh hoac lao đong cho cac du an san xuat thuong tro thanh chu so huu, hoac cung nhau (la co đong) hoac ca nhan. Trong kinh te Marxist, nhung chu so huu phuong tien san xuat va nha cung cap von nay thuong đuoc goi la tu ban. Ban mo ta vai tro cua tu ban đa thay đoi, truoc het đe cap đen mot trung gian vo dung giua cac nha san xuat voi mot chu nhan cua cac nha san xuat va cuoi cung la đe cap đen chu so huu phuong tien san xuat. Lao đong bao gom tat ca cac nguon nhan luc the chat va tinh than, bao gom nang luc kinh doanh va ky nang quan ly, can thiet đe san xuat san pham va dich vu. San xuat la hanh vi tao ra hang hoa hoac dich vu bang cach ap dung suc lao đong.
Cac nha chi trich che đo tu ban san xuat xem lao đong lam cong an luong la mot yeu to chinh, neu khong xac đinh, khia canh cua cac he thong cong nghiep phan cap. Hau het cac đoi thu cua to chuc ho tro nhan vien tu quan ly va dan chu kinh te nhu la lua chon thay the cho ca lao đong tien luong va chu nghia tu ban. Trong khi hau het cac đoi thu cua he thong tien luong đo loi cho chu so huu tu ban cua cac phuong tien san xuat cho su ton tai cua no, hau het cac chu nghia vo chinh phu va cac nha xa hoi chu nghia tu do khac cung giu nguyen nha nuoc nhu mot cong cu đuoc cac nha tu ban su dung đe tro cap va bao ve to chuc quyen so huu tu nhan cua phuong tien san xuat. Nhu mot so đoi thu cua lao đong tien luong co anh huong tu cac đe xuat Marxist, nhieu nguoi phan đoi quyen so huu tu nhan, nhung duy tri su ton trong tai san ca nhan.


= Phan loai =
Hinh thuc lao đong tien luong pho bien nhat hien nay la truc tiep binh thuong, hoac "toan thoi gian", viec lam trong đo mot cong nhan tu do ban lao đong cua minh trong mot thoi gian khong xac đinh (tu mot vai nam đen toan bo su nghiep cua cong nhan) tien luong, tien luong va moi quan he thuong xuyen voi nguoi su dung lao đong ma khong noi chung la nha thau hoac nhan vien bat thuong khac. Tuy nhien, tien luong lao đong co nhieu hinh thuc khac va ro rang nhu trai nguoc voi ngam đinh (tuc la đieu kien cua lao đong đia phuong va luat thue) hop đong khong phai la khong pho bien. Lich su kinh te cho thay nhieu cach thuc khac nhau trong đo lao đong đuoc giao dich va trao đoi. Su khac biet hien thi duoi dang:

Tinh trang viec lam: mot cong nhan co the lam viec toan thoi gian, ban thoi gian, hoac mot cach binh thuong. Vi du, anh ta hoac co ta co the đuoc su dung tam thoi cho mot du an cu the, hoac thuong xuyen. Lao đong tien luong ban thoi gian co the ket hop voi viec lam ban thoi gian. Nguoi lao đong co the đuoc thue lam nguoi hoc viec.
Tu cach dan su (hop phap): cong nhan co the la cong dan tu do, mot lao đong thut le, chu the lao đong cuong buc (ke ca mot so trai giam hoac lao đong quan đoi); mot cong nhan co the đuoc chi đinh boi cac nha chuc trach chinh tri cho mot nhiem vu, ho co the la mot nguoi ban no le hoac mot nguoi bi rang buoc voi đat đuoc thue trong mot phan thoi gian. Vi vay, lao đong co the đuoc thuc hien tren co so tu nguyen nhieu hon hoac it hon, hoac tren co so khong tu nguyen nhieu hon hoac it hon, trong đo co nhieu lan tang dan.
Phuong thuc thanh toan (thu lao hoac boi thuong): cong viec đuoc thuc hien co the đuoc tra bang tien mat (tien luong) hoac "bang hien vat" (thong qua nhan hang hoa va/hoac dich vu), hoac duoi hinh thuc "muc gia" tien luong phu thuoc truc tiep vao so luong cong nhan san xuat. Trong mot so truong hop, nguoi lao đong co the đuoc thanh toan duoi hinh thuc tin dung đuoc su dung đe mua hang hoa va dich vu, hoac duoi hinh thuc lua chon co phieu hoac co phieu trong mot doanh nghiep.
Phuong thuc tuyen dung: nguoi lao đong co the tham gia vao hop đong lao đong theo sang kien rieng cua minh, hoac nguoi đo co the thue lao đong cua ho nhu mot phan cua mot nhom. Tuy nhien, ho cung co the thue lao đong cua ho thong qua mot trung gian (chang han nhu mot co quan viec lam) cho mot ben thu ba. Trong truong hop nay, anh ta hoac co ta đuoc nguoi trung gian tra tien, nhung lam viec cho ben thu ba tra tien cho nguoi trung gian. Trong mot so truong hop, lao đong la hop đong phu nhieu lan, voi mot so trung gian. Mot kha nang khac la nguoi lao đong đuoc mot co quan chinh tri giao hoac đang len mot cong viec, hoac mot co quan thue mot cong nhan cho mot doanh nghiep cung voi phuong tien san xuat.


Đoc them Batra, Ravi. The Downfall of Capitalism and Communism Luan Đon, MacMillan Press, 1978.
Braudel, Fernand. Civilization and Capitalism: 15th - 18th Century 3 vols.
Chandler, Alfred D., Jr. The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business.
Friedman, Milton. Capitalism and Freedom
Friedman, Milton. Free to Choose
Cambridge, Mass., and Luan Đon: Belknap Press of Harvard University Press, 1977. 

Galbraith, John Kenneth. The New Industrial State, 4th ed., 1985.
John Gray (LSE). False Dawn: The Delusions of Global Capitalism , Granta, 2002 ISBN 1862075301
Harvey, David. "The Political-Economic Transformation of Late Twentieth Century Capitalism." In Harvey, David. The Condition of Postmodernity. Cambridge, MA: Blackwell Publishers, 1990. ISBN 0-631-16294-1
Landes, David S. The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1969.
Marx, Karl. Capital: A Critical Analysis of Capitalist Production, 3 vol., 1886–1909; first published in German as Das Kapital: Kritik der politischen Oekonomie, 1867–1894.
Wood, Ellen Meiksins. The Empire of Capital, Verso, 2005. ISBN 1-84467-518-1
Wood, Ellen Meiksins. The Origin of Capitalism: A Longer View, Verso, 2002. ISBN 1-85984-392-1
Mills, C. Wright.: The Power Elite. (Random House), 2002
Norberg, Johan: In Defence of Global Capitalism. ISBDN 1930865473
Philips, Kevin: Wealth and Democracy: A Political History of the American Rich.
Rand, Ayn. Capitalism: The Unknown Ideal ISBN 0-451-14795-2
Rostow, W. W. The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto. Cambridge: Cambridge University Press, 1960.
Rothbard, Murray. Man, Economy, and State: A Treatise on Economic Principles, (2 volumes.) 1962.
Smith, Adam. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, 1776.
Wall, Derek. An Babylon and Beyond: The Economics of Anti-capitalist, Anti-globalist and Radical Green Movements. Luan Đon: Pluto. ISBN 0-7453-2390-1 
Wallerstein, Immanuel: The Modern World System.


Xem them Sach đen cua chu nghia tu ban
Chu nghia chong tu ban
Phe phan chu nghia tu ban
Tap đoan tri


Tham khao Lien ket ngoai "How the U.S. Economy Works" from U.S. Department of State Luu tru ngay 12 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine Article from the U.S. Department of State says the U.S. is a mixed economy
"Capitalism/Anticapitalism" On the origin and features of capitalism
Protestantism and the Rise of Capitalism Luu tru ngay 2 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine - by Max Weber