He thong xa hoi chu nghia la the che chinh tri ma đuoc cac nuoc co cac đang Cong san nam quyen lanh đao tuyen bo se đua đat nuoc va dan toc minh đi theo mot con đuong xa hoi chu nghia. Cac nuoc nay, tam goi tat la he thong Xo viet, tu goi minh la cac nuoc xa hoi chu nghia, trong đo tu chu nghia xa hoi đuoc dung theo nghia giai đoan truoc chu nghia cong san. Mot so nuoc, chinh the, nhom hoac ca nhan lai goi ho la cac nuoc cong san. He thong cac nuoc nay khong bao gom cac nuoc co muc tieu chu nghia xa hoi khong theo chu nghia Marx-Lenin. Cac nuoc xa hoi chu nghia duoi su lanh đao tuyet đoi cua đang Cong san va theo chu nghia Marx-Lenin gom co Trung Quoc, Cuba, Lao va Viet Nam.
Nhung tu tuong đong voi he thong xa hoi chu nghia trong sach bao con co he thong kieu Xo Viet cu, kinh te quan ly tap trung, kinh te ke hoach hoa tap trung, nen kinh te menh lenh va xa hoi chu nghia nha nuoc.


Nguyen mau Nha kinh te chinh tri hoc nguoi Hungary Kornai Janos, trong cuon He thong xa hoi chu nghia cua ong, đa đi phan loai 3 nguyen mau cua he thong xa hoi chu nghia:

He thong chuyen đoi mang tinh cach mang (su chuyen đoi tu chu nghia tu ban sang chu nghia xa hoi).
He thong co đien (hay chu nghia xa hoi co đien).
He thong cai cach (hay chu nghia xa hoi cai cach).


Đac trung = Quyen luc =
Cac đac trung cua co cau quyen luc chinh la nen tang đe tu đo suy ra quy luat van hanh cua chinh he thong xa hoi chu nghia.


 Ve Đang  The che can ban cua co cau quyen luc la đang cong san. Cac nuoc xa hoi chu nghia co he thong đon đang, trong đo khong đang đoi lap khac nao đuoc hoat đong. O thoi điem đinh cao cua quyen luc, đang vien chiem 1 ti le dan so đang ke.
Phuong cham chu đao cua nguyen tac to chuc cua Đang la nguyen tac tap trung dan chu.
Ban lanh đao đuoc bau tai hoi to chuc co so theo tung nhiem ky cu the. Moi to chuc co so co 1 bi thu lanh đao.
Cac co so chiu su lanh đao cua to chuc đang cao hon, thuong đuoc to chuc tren nguyen tac pham vi lanh tho.
Lanh đao cap trung uong co bo tham muu rat lon, la nhung nguoi tao ra he thong thu bac  bao gom nhung nguoi đung đau cac ban, pho ban va nhung vien chuc. Theo quy đinh chinh thuc, quan chuc đuoc chi đinh cua đang khong co quyen luc, boi vi quyen quyet đinh duy nhat thuoc ve cac co quan đuoc bau ra. Tren thuc te, ho co anh huong lon đen viec quan ly cac hoat đong.
Cac can bo lanh đao đuoc bau (lam viec chuyen trach) va cong chuc đuoc cua đang thuong đuoc biet đen nhu la bo may cua đang.
Ban chat cua qua trinh lua chon đa bi đao lon. Tren thuc te, co quan đuoc bau khong đuoc chon thanh vien cua bo may. Thay vao đo bo may lua chon nhung nguoi se tham gia co quan đuoc bau cho lan bau cu tiep theo, va chon ra ai la nguoi ma ho se bau lam bi thu. Bo may xac đinh ai la nguoi đuoc gia nhap đang, đang vien nao tro thanh thanh vien cua bo may đang (noi cach khac la cong chuc cua đang) va cong chuc nao cua bo may đang đuoc tien cu len vi tri cao hon.


 Nha nuoc  Theo hien phap, phap luat va cac quy pham phap luat, nha nuoc duoi he thong xa hoi chu nghia co đien cung giong nhu cac nha nuoc hien đai khac. Nha nuoc đuoc chia thanh 3 nganh: lap phap, hanh phap va tu phap; co quan quan ly nha nuoc co trach nhiem hanh phap va tu phap.
Hien phap cua nhieu nuoc xa hoi chu nghia khang đinh: Luc luong lanh đao đat nuoc la đang cong san. Phap luat cua cac nuoc xa hoi chu nghia khong xac đinh cu the nhung trong thuc te pham vi quyen phan quyet cua đang bao trum len cac linh vuc:

Bo nhiem, thang chuc, giang chuc trong cac co quan đang va cac co quan quan ly hanh chinh nha nuoc, cac vi tri quan ly chu yeu trong nen kinh te.
Cac to chuc đang ra quyet đinh ve tat ca cac cong viec chu yeu cua nha nuoc truoc khi co quan nha nuoc quyet đinh.
Bo may cua đang co quan he truc tiep voi bo may nha nuoc. Trong đo 1 cong chuc đang nao đo hoac 1 nhom cong chuc trong bo may cua đang se chiu trach nhiem ve tat ca cac linh vuc quan trong cua hoat đong nha nuoc.


 Cac to chuc chinh tri xa hoi  Nhieu to chuc, hiep hoi trong xa hoi đuoc goi chung la cac to chuc quan chung. Đac điem chinh cua cac to chuc nay la moi to chuc đuoc quan ly 1 linh vuc nhat đinh.
Su đoc quyen ve to chuc tao cho cac to chuc đai chung co chuc nang đong thoi nhu 1 co quan co tham quyen.
Cach thuc xay dung va đieu hanh cac to chuc quan chung chu yeu tren co so cu the hoa chu truong, đuong loi đa đinh san cua đang. Vi vay, cac to chuc quan chung neu co tham gia vao qua trinh bau cu co quan đai dien nhan dan hoac qua trinh xay dung chinh sach thi chu yeu la theo đinh huong đa vach san. Đo chinh la net đac trung cua he thong khong chap nhan đa nguyen chinh tri. Tuy nhien, đieu nguy hiem nhat cua he thong la neu cac to chuc, ca nhan hoat đong khong khach quan thi se khong bao ve quyen loi cua tang lop ma ho đuoc cu lam đai dien, qua đo, nguoi dan co the mat đi co hoi co tieng noi cua minh. Va lo hong nay đang dan boc lo o cac nuoc xa hoi chu nghia khi quan chuc lon nho co the tu do tham nhung, tham chuc cao vong trong ma khong co bo phan do nguoi dan giam sat chinh quyen nhu cac nen dan chu phuong Tay.
Mot so to chuc chinh tri xa hoi o Viet Nam:

Đang Cong san Viet Nam.
Mat tran To quoc Viet Nam.
Đoan Thanh nien Cong san Ho Chi Minh.
Hoi Lien hiep Phu nu Viet Nam.
Hoi Cuu chien binh Viet Nam.
Hoi Nong dan Viet Nam.
Tong Lien đoan Lao đong Viet Nam.


= He tu tuong =
He tu tuong chinh thong đuoc neu trong nghi quyet cua đang, cac bai phat bieu, bai viet cua cac nha lanh đao đang, sach giao khoa ve he tu tuong, cac bai bao va cac cong bo chinh thuc khac.
He tu tuong chinh thong xuat phat tu nhieu nguon va bam re sau vao lich su cua cac y tuong xa hoi chu nghia.
Tang sau nhat la tu tuong cua cac nha xa hoi chu nghia khong tuong va sau đo chu yeu la cac y tuong cua Karl Marx.
Tang tiep theo bao gom cac y tuong, nguyen vong va gia tri cua phong trao cach mang o cac nuoc sau nay thanh xa hoi chu nghia.
Tiep theo đo la pham vi cua cac tu tuong xuat phat trong giai đoan chuyen đoi cach mang, rut ra tu nhung kinh nghiem ma đang cong san, tu vi the mot đang cach mang đoi lap chuyen thanh đang cam quyen.


= Quan he so huu =
Hinh thuc so huu đau tien va quan trong nhat la xi nghiep so huu nha nuoc. Hinh thuc so huu thu 2 la hop tac xa.
Duoi che đo xa hoi chu nghia co đien, cac xi nghiep tu nhan thue lao đong lam thue hoac la khong ton tai, hoac bi han che o 1 bo phan rat nho cua nen kinh te.
Su triet tieu gan nhu hoan toan chu nghia tu ban tu nhan chinh la đieu đuoc he tu tuong chinh thong coi la 1 tieu chuan chu yeu, tham chi la tieu chuan chu yeu nhat cua chu nghia xa hoi. Ve tu tuong, chi co so huu nha nuoc va so huu hop tac xa moi đuoc cong nhan la xa hoi chu nghia.
Tuy nhien, cac hinh thuc so huu tu nhan khac nhau van ton tai nhu thuong mai va cong nghiep tu nhan co nho, canh tac nong nghiep ho gia đinh, nen kinh te tu nhan khong chinh thuc.
Thuc te nhieu quoc gia hien nay đuoc goi la nam trong he thong xa hoi chu nghia co muc đo so huu tu nhan cao, nhu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Hien nay mot so quoc gia xa hoi chu nghia nhu Viet Nam đang tien tren con đuong kinh te thi truong, đanh gia cao vai tro cua tu nhan trong viec xay dung chu nghia xa hoi.


= Nhung co che đieu phoi kinh te cua Chu nghia xa hoi =
Co che bao cap: co che nay đuoc cac nuoc xa hoi chu nghia theo mo hinh Lien Xo su dung nhu Lien Xo, Viet Nam, Trung Quoc va cac nuoc Đong Au. Trong co che nay nha nuoc la nguoi đieu phoi moi nguon luc trong nen kinh te. Co che nay hoat đong on đinh trong giai đoan 1928-1970 nhung no the hien nhuoc điem noi tai khong the khac phuc tu sau cuoc Khung hoang dau mo 1973.
Co che thi truong đinh huong xa hoi chu nghia: la co che quan ly dua tren su đieu phoi cua quy luat cung cau. Đay la co che ma Viet Nam va Trung Quoc đang ap dung. Thuc chat, co che thi truong đinh huong xa hoi chu nghia la nen kinh te thi truong nhung co yeu to tap trung va đieu huong do Đang Cong san lanh đao.


Xem them Danh sach nha nuoc cong san
Danh sach cac đang cong san
Su sup đo cua Lien Xo va Đong Au
Chien tranh Lanh
Đang Cong san


Tham khao Kornai, Janos, The Socialist System. The Political Economy of Communism. Princeton: Princeton University Press, and Oxford: Oxford University Press, 1992. Ban tieng Viet: Kornai Janos, He thong xa hoi chu nghia. Chinh tri kinh te hoc phe phan, Nguyen Quang A dich, Ha Noi: Nha xuat ban Van hoa Thong tin, 2002. Tom luoc: Nguyen Quang A, Mo hinh Kornai ve cac he thong kinh te Luu tru ngay 27 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine