Giao duc khoa cu Đai Viet thoi Ly trong lich su Viet Nam phan anh che đo giao duc va khoa cu nuoc Đai Viet tu nam 1010 đen nam 1225.


Giao duc Nha Ly la trieu đai đau tien o Viet Nam xac lap he thong giao duc khoa cu co he thong. Tu đau cong nguyen thoi Bac thuoc, cac trieu đai Trung Quoc đa truyen ba chu Nho, mo truong hoc tai Viet Nam, voi quan niem la cong cu đong hoa. Đen the ky 10, chu Han đa tro thanh chu viet chinh thuc, nhung so nguoi biet chu Nho rat it oi. Cac nha su thuong la lop tri thuc quan trong ben canh cac vien chi hau, vien ngoai lang.
Sang thoi Ly, nam 1070, Ly Thanh Tong cho xay dung Van Mieu o kinh thanh Thang Long, đap tuong Khong Tu, Chu Cong, tu phoi 72 nguoi hien cua đao Nho. Nam 1076 vua Ly Nhan Tong lap ra Quoc Tu Giam. Tuy nhien, cac nha nghien cuu cho rang Quoc Tu Giam chi la truong hoc cong đau tien do trieu đinh chinh thuc đung ra to chuc, the hien su quan tam đoi voi viec hoc hanh cua hoang toc, con truong hoc tu đuoc hinh thanh truoc đo.
Cac bo quoc su nhu Đai Viet su ky toan thu, Kham đinh Viet su thong giam cuong muc khong đe cap cu the ve he thong truong hoc tai cac đia phuong thoi Ly. Cac nha nghien cuu can cu vao ghi chep cua sach Tay Ho chi khang đinh rang truong hoc tu đa đuoc mo tai kinh thanh Thang Long truoc khi Quoc Tu Giam hinh thanh.
Truong hoc tu đau tien đuoc xac nhan la truong Bai An cua Ly Cong An - mot tong that nha Ly khong ra lam quan ma o nha day hoc. Ong song o thon Bai An, nay thuoc phuong Nghia Đo, quan Cau Giay. Ly Cong An la mot hoc tro cua su Van Hanh, cung la mot tin đo Phat giao nhu nhieu nguoi đuong thoi nhung ong van mo truong day hoc truyen thu kien thuc Nho giao.
Tuy nhien, trong nhung nam đau, he thong truong hoc chua nhieu. Co hai dang truong lop: 

Mot la nhung nguoi biet chu nhung đi thi khong đo đat, mo lop day hoc đe kiem song hoac tang lop quan lai hoac nhung nguoi đa đo đat, vi nhieu ly do đa ve nha (nghi huu, bi sa thai, tu quan...) mo lop day cho con em minh hoac nhung nguoi than thich.
Hai la cac truong hoc ton tai trong cac chua do cac nha su giang day (khong chi day Phat giao va truyen đat ca kien thuc Nho giao).
Sach vo chu yeu trong he thong đao tao la Tu thu, Ngu kinh, Bac su, Nam su va sach cua bach gia chu tu. Tuy nhien, do anh huong đam net cua Phat giao va mot phan cua Đao giao, Nho giao chua co vi tri đoc ton nhu sau nay. Cac truong lop con day nhieu kien thuc ve Phat giao va Đao giao. Chu viet chinh thuc trong giao duc van ke tuc cac đoi truoc la chu Han.
Nhu vay vao thoi Ly du rat coi trong đao Phat nhung tu trung ky đa coi trong đao Nho hon truoc, vi Nho giao la hoc thuyet giai quyet đuoc cac moi quan he co ban (vua – toi, cha – con, vo - chong, bang huu...), lam ngon co cho su on đinh xa hoi, đe thong nhat va quan ly xa hoi. Đieu đo khong chi bao ve cho quyen loi cua nha Ly ma con đat nen mong cho su phat trien giao duc va khoa cu Nho hoc cua cac trieu đai sau nay.


Khoa cu Cung viec mo Quoc Tu Giam, nha Ly quan tam toi viec to chuc thi cu đe lua chon nhan tai ma cac trieu đai truoc đo chua thuc hien.
Khoa thi đau tien đuoc nha Ly to chuc vao thang 2 nam 1075, nien hieu Thai Ninh thoi vua Ly Nhan Tong, goi la thi Minh kinh bac hoc. Le Van Thinh nguoi lang Bao Thap xa Đong Cuu (nay thuoc huyen Gia Binh tinh Bac Ninh) đo đau cung hon 10 nguoi trung tuyen. Ong tro thanh thu khoa đau tien trong lich su Viet Nam.
Viec mo khoa thi Nho giao đau tien đanh dau moc ve viec nha Ly chinh thuc tuyen nguoi theo Nho giao lam quan ben canh tang lop quan lai thien ve kien thuc Phat giao truoc đo. Trong ky thi thu tu, thi sinh phai viet luan ve chu đe Y quoc thien (thien tri nuoc) va thien tu truyen (truyen đe vuong).
Cac khoa thi khong hoi rieng ve kien thuc mot linh vuc Nho giao đon thuan ma hoi ca ve Phat giao va Đao giao, vi vay đoi hoi nguoi ung thi cac khoa thi phai thong hieu kien thuc ca ba đao nay moi co the đo đat. Viec to chuc thi Tam giao (Phat, Nho, Đao) chinh thuc đuoc thuc hien nam 1195 duoi trieu vua Ly Cao Tong. Thi cu bang ca Phat giao, Nho giao va Đao giao phan anh tam giao đong nguyen kha pho bien vao thoi Ly. Su gia Ngo Si Lien thoi Hau Le theo quan điem đoc ton Nho giao khong đong tinh voi viec nay:

Su sach ghi chep ve cac khoa khac duoi trieu Ly, trong đo co cac khoa thi khong ghi ro ten nguoi đo:

Nam 1076 nien hieu Anh Vu Chieu Thang trieu Ly Nhan Tong, mo ki thi viet, toan va luat đe chon nguoi lam lai va vien
Khoa Binh Dan (1086) nien hieu Quang Huu trieu Ly Nhan Tong, thi nhung nguoi van hoc trong nuoc, bo sung vao Vien han lam. Mac Hien Tich đo đau
Khoa Nham Than (1152) nien hieu Đai Đinh trieu Ly Anh Tong, thi Đinh
Khoa At Dau (1165) nien hieu Chinh Long Bao Ung trieu Ly Anh Tong, thi hoc sinh (nhu thi Tien si thoi Hau Le sau nay)
Khoa At Ty (1185) nien hieu Trinh Phu trieu Ly Cao Tong, thi hoc sinh, lay đo Bui Quoc Khai, Đo The Dien va Đang Nghiem tat ca 30 nguoi
Khoa Quy Suu (1193), nien hieu Thien Tu Gia Thuy trieu Ly Cao Tong, thi cac nhan si trong nuoc đe vao hau noi vua hoc
Khoa At Mao (1195) nien hieu Thien Tu Gia Thuy trieu Ly Cao Tong, thi Tam giao. Nhung nguoi đo ky thi nay cung đuoc trao hoc vi nhu nhung nguoi đo Nho hoc
Khoa Quy Suu (1213) nien hieu Kien Gia trieu Ly Hue Tong, thi hoc sinh, chia lam tam giap; lay Pham Cong Binh đo đau.
Nha Ly to chuc khoa cu khong đeu đan theo đinh ky va cac ky thi cung chua co cach thuc nhat đinh. Cac ky thi cach nhau kha xa va trong vong 66 nam tu 1086 đen 1152 khong thay ghi chep mot khoa thi nao. Sach Kien van tieu luc cua Le Quy Đon the ky 18 cho biet the van truong thi thoi Ly khong con đuoc truyen lai.


Xem them Nha Ly
Ton giao Đai Viet thoi Ly
Giao duc khoa cu thoi Tran


Tham khao Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Le Quy Đon (2007), Kien van tieu luc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Mai Hong (1989), Cac trang nguyen nuoc ta, Nha xuat ban Giao duc
Nhieu tac gia (2009), Ky yeu Hoi thao khoa hoc ve 1000 nam vuong trieu Ly va kinh đo Thang Long, Nha xuat ban The gioi
Phan Ngoc Lien (2006), Giao duc va thi cu o Viet Nam, Nha xuat ban Tu đien bach khoa
Phan Huy Chu (2008), Lich trieu hien chuong loai chi, tap 2, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich