Đuoi uoi (Danh phap khoa hoc: Pongo) la mot chi vuon lon ban đia cua cac khu rung nhiet đoi thuoc Indonesia va Malaysia. Hien nay pham vi cu tru cua đuoi uoi chi quanh quan tai cac đao Borneo va Sumatra, song vao the Canh Tan chung đa tung sinh song khap khu vuc Đong Nam A va mien Nam Trung Quoc. Đuoi uoi tung đuoc coi chi bao gom mot loai duy nhat, tuy nhien vao nam 1996 gioi khoa hoc đa chia chung thanh hai loai: đuoi uoi Borneo (P. pygmaeus, voi ba phan loai) va đuoi uoi Sumatra (P. abelii). Loai thu ba goi la đuoi uoi Tapanuli (P. tapanuliensis) đuoc xac đinh vao nam 2017. Đuoi uoi la nhanh duy nhat con ton tai cua phan ho Ponginae, đa phan tach di truyen voi cac hominid khac (khi đot, tinh tinh va con nguoi) vao khoang giua 19,3-15,7 trieu nam truoc.
Trong so cac ho hang vuon lon, đuoi uoi khac biet o cho chung phan lon van song tren cay. Chung co canh tay dai va đoi chan ngan (so voi co the). Bo long chung ram rap mau đo-nau bao phu gan kin co the. Can nang cua ca the đuc cai lan luot vao khoang 75 kg (165 lb) va 37 kg (82 lb). Nhung con đuc truong thanh đau đan so huu nhung mieng đem ma lon va co kha nang tao ra nhung tieng keu dai nham thu hut con cai hoac đe doa ke thu; nhung con đuc tre cap thap trong gan giong nhung con cai truong thanh hon. Đuoi uoi la sinh vat song đon đoc nhat trong so cac vuon lon, thuc vay, moi quan he xa hoi noi loai chu yeu chi dien ra giua me va đan con cua no. Trai cay la thanh phan quan trong nhat trong che đo an cua đuoi uoi; ngoai ra chung an đuoc ca thuc vat, vo cay, mat ong, con trung va trung chim. Chung co the song tho hon 30 nam trong moi truong tu nhien lan nuoi nhot.
Đuoi uoi thuoc hang thong minh nhat trong so cac loai linh truong. Chung biet su dung cong cu va biet xay dung nhung chiec to ngu đem kha cong phu tu canh va la. Đuoi uoi bat đau xuat hien trong van hoc va nghe thuat cua loai nguoi, đac biet la trong cac tac pham binh luan ve xa hoi loai nguoi, tu khoang the ky thu 18. Nhieu nghien cuu khoa hoc ve tri thong minh cua chung đa đuoc thuc hien. Nha linh truong hoc Birute Galdikas la nguoi tien phong trong linh vuc nghien cuu đien da cac loai vuon lon va cac co so nuoi nhot đuoi uoi đa đuoc mo cua tren khap the gioi tu khoang đau the ky 19.
Ca ba loai đuoi uoi đeu đuoc xep vao dien cuc ky nguy cap, nguyen nhan boi cac hoat đong cua con nguoi nhu san trom (đe lam thit rung hoac đe ngan chung pha mua mang), pha rung (đe trong va khai thac dau co), va buon ban thu nuoi bat hop phap. Nhieu to chuc bao ton thien nhien va cuu ho đong vat hien nay van đang no luc bao ve su song con cua đuoi uoi trong hoang da.


Tu nguyen Khong ro tu "đuoi uoi" trong tieng Viet bat nguon tu đau.
Trong tieng Anh, đuoi uoi la "orangutan" (cac cach viet khac bao gom orang-utan, orang utan, orangutang, hay ourang-outang) phien am hai tu tieng Ma Lai orang, nghia la "nguoi", va hutan, nghia la "rung"; vay nghia đen tuc la "nguoi rung". Theo thoi gian, ngu nghia cua tu nay dan bien đoi thanh y chi con vat nhu hien nay.
Danh tu uraŋutan dang Java co xuat hien som nhat trong bai tho Kakawin Ramayana, mot tac pham chuyen the cua thien su thi La-ma-dien-na tieng Phan (the ky thu 9 hoac đau the ky thu 10). Trong thu tich tieng Java co, tu uraŋutan đuoc dung đe chi cac loai vuon khi chu khong phai nguoi song trong rung. Danh tu nay do vay khong co goc gac Java ma chac han đuoc muon tu mot thu tieng Ma Lai so ky nao đo. Rot cuoc cach goi "orangutan" voi y nghia chi chi Pongo bat nguon tu co ngu Ma Lai.

Dang tu "orangutan" chi vuon xuat hien lan đau ben phuong Tay trong cuon sach nam 1631 mang tua Historiae naturalis et medicae Indiae orientalis [Lich su tu nhien va thao duoc Đong An] cua bac si nguoi Ha Lan Jacobus Bontius. Bontius thuat rang tho dan Ma Lai đa ke ong hay ve nhung con vuon biet noi, nhung chung chang bao gio noi "khong keo bi cuong buc lao đong". Co y kien cho rang tu "orangutan" khoi nguon tu tieng Banjar thuoc ngu chi Ma Lai, song gia thuyet nguon coi co ngu Java đa đe cap ben tren co nien đai thuyet phuc hon. Cribb va đong nghiep (2014) cho rang loi thuat cua Bontius khong nhac đen vuon (vi luc bay gio ong o tai đao Java, noi khong co loai vuon nao sinh song) ma thuc chat mieu ta mot nguoi bi di tat nghiem trong. Neu theo thuyet nay thi nha phau thuat nguoi Ha Lan Nicolaes Tulp đa hieu lam y nghia tu "orangutan" va tro thanh nguoi đau tien su dung no trong mot an pham mot thap ky sau.
Tu "orang-outang" trong tieng Anh xuat hien lan đau tien vao nam 1691, va cac bien the voi hau to -ng co the đuoc tim thay trong nhieu ngon ngu khac. Cach viet (va cach phat am) "orang-outang" van đuoc su dung đen tan ngay nay song bi coi la thieu chinh xac theo chuan xa hoi. Co gia thuyet cho rang tu nay len loi vao von tu tieng Anh thong qua tieng Bo Đao Nha dua tren su tieu bien chu "h" trong utan va su thay the chu -ng bang -n. Tu nay sau lai đuoc nguoi Ma Lai muon đe chi con đuoi uoi giong cach goi cua nguoi Anh va đa đuoc chung thuc vao khoang nam 1840. Tuy vay tu 'orangutan' trong tieng Ma Lai va tieng Indonesia hien đai khong phai bat nguon tu đo, ma ngac nhien thay lai chinh la tu muon tieng Anh hoac tieng Ha Lan the ky 20 - boi le am 'h' đau tien trong 'hutan' khuyet tuong tu nhau.
Tu Pongo đuoc su dung lan đau trong mot tai lieu the ky thu 16 viet boi Andrew Battel, mot thuy thu nguoi Anh bi chinh quyen thuc dan Bo Đao Nha giam giu tai Angola, trong đo co mo ta ve hai con "quai vat" hinh nguoi ten la Pongo va Engeco. Cac nha nghien cuu hien đai cho rang ong đa mo ta loai khi đot nhung vao the ky 18 thi cac danh tu orangutan va pongo đuoc dung đe chi chung cac loai vuon lon. Nha tu nhien hoc nguoi Phap Bernard Germain de Lacepede la nguoi đau tien "danh phap hoa" cai ten Pongo vao nam 1799. Tu "Pongo" cua Battel bat nguon tu mpongi trong tieng Kongo, hoac bat nguon tu cac tho ngu đong nguyen chang han: pungu tieng Lumbu, mpungu tieng Vili, hoac yimpungu tieng Yombi.


Phat sinh chung loai Đuoi uoi đuoc mo ta khoa hoc lan đau tien vao nam 1758 trong tac pham Systema Naturae cua Carl Linnaeus voi danh phap Homo Sylvestris, sau đuoc đoi ten thanh Simia pygmaeus vao nam 1760 boi hoc tro cua ong la Christian Emmanuel Hopp roi cuoi cung đuoc an đinh la Pongo boi Lacepede vao nam 1799. Sau khi P. abelii đuoc nha tu nhien hoc nguoi Phap Rene Lesson mo ta vao nam 1827, gioi khoa hoc bat đau nghi ngo rang quan the tren hai đao khac biet nhau. Nghien cuu phan tu nam 1996 đuoc cong bo vao nam 2001 đa xac nhan P. abelii la mot loai chinh đang, va ba quan the tach biet tai Borneo đuoc xep thanh cac phan loai (P. p. Pygmaeus, P. p. morio va P. p. wurmbii). Mo ta khoa hoc nam 2017 ve loai thu ba P. tapanuliensis tu Sumatra phia nam Ho Toba đa he lo mot đieu kha thu vi: chung co quan he di truyen gan voi P. pygmaeus hon P. abelii.

Bo gen đuoi uoi Sumatra đuoc giai trinh tu vao thang 1 nam 2011. Noi tiep con nguoi va tinh tinh, đuoi uoi Sumatra đa tro thanh loai vuon lon thu ba co đuoc "vinh du" nay. Theo sau, đuoi uoi Borneo cung đuoc giai trinh tu bo gen. Nguoi ta phat hien ra rang muc đa dang di truyen cua đuoi uoi Borneo (P. pygmaeus) thap hon han so voi đuoi uoi Sumatra (P. abelii) mac du quan the tren đao Borneo đong đao gap 6 hoac 7 lan quan the tren đao Sumatra. Cac nha nghien cuu hy vong nhung du lieu quy gia nay co the ho tro no luc bao ton chi đuoi uoi co nguy co tuyet chung va gop phan lam sang to them cac can benh di truyen cua loai nguoi chung ta. Giong voi khi đot va tinh tinh, đuoi uoi so huu 48 luong boi nhiem sac the, nhieu hon con so 46 o loai nguoi.
Theo bang chung phan tu xet o lien ho Hominoidea, cac loai vuon bat đau phan hoa vao đau the Miocen khoang 24,1-19,7 trieu nam truoc (mya), va đuoi uoi đa tach khoi vuon lon chau Phi vao khoang 19,3-15,7 mya. Israfil va đong nghiep (2011) dua tren lo-cut ti the, lien ket Y va lien ket X uoc tinh rang đuoi uoi Sumatra va Borneo phan tach vao khoang 4,9-2,9 mya. Trai lai, nghien cuu bo gen nam 2011 cho rang hai loai nay phan tach khoang 400.000 nam truoc, gan đay hon nhung gi ta tung nghi. Ngoai ra, nguoi ta phat hien bo gen đuoi uoi trai qua qua trinh tien hoa cham hon nhieu so voi ADN cua tinh tinh va con nguoi. Nghien cuu bo gen nam 2017 cho rang dong đuoi uoi Borneo va Tapanuli tach khoi dong Sumatra khoang 3,4 mya roi tiep tuc chia tach voi nhau khoang 2,4 mya. Huong di cu cua đuoi uoi la tu Sumatra sang Borneo, đieu nay kha thi boi thoi ky bang ha gan đay khien muc nuoc bien ha thap phat lo Sundaland ket noi cac đao o Đong Nam A. Pham vi hien tai cua đuoi uoi Tapanuli đuoc cho la rat gan voi noi ma to tien chung lan đau đat chan đen Indonesia tu luc đia Chau A.


= Ban ghi hoa thach =
Hien chi co 3 loai đuoi uoi con ton tai trong phan ho Ponginae. Xa xua, phan ho Ponginae con bao gom 3 chi đa tuyet chung: chi Lufengpithecus, tung song o mien nam Trung Quoc va Thai Lan 8–2 mya; chi Indopithecus, tung song o An Đo 9,2-8,6 mya; va chi Sivapithecus, tung song o An Đo va Pakistan 12,5-8,5 mya. Nhung loai đuoi uoi co nay co kha nang sinh song trong moi truong kho mat hon đuoi uoi ngay nay. Khoratpithecus piriyai tung song o Thai Lan 5–7 trieu nam truoc đuoc cho la ho hang gan nhat đuoc biet cua đuoi uoi. Loai linh truong lon nhat hien đuoc biet co ten Gigantopithecus cung la mot thanh vien cua phan ho Ponginae, chung tung song o Trung Quoc khoang 2 trieu nam truoc - 300.000 nam truoc.
Hoa thach lau đoi nhat cua chi Pongo la nhung chiec rang P. weidenreichi (đa tuyet chung) co nien đai ve the Canh Tan som, đuoc tim thay tai Sung Ta, Trung Quoc. Hoa thach chi Pongo cung đa đuoc tim thay tai cac he thong hang đong the Canh Tan tai Viet Nam, trong đo co ca rang cua loai đuoi uoi khong lo Giganopithecus. Mot so hoa thach đuoc cho la cua P. hooijeri cung đa đuoc tim thay o Viet Nam, va nhieu phan loai hoa thach cung đa đuoc phat hien khap Đong Nam A. Vao the Canh Tan, pham vi song cua Pongo rong hon so voi hien tai, trai dai khap Sundaland, Đong Nam A luc đia va mien Nam Trung Quoc. Dua tren nien đai rang hoa thach, đuoi uoi đa sinh song tai ban đao Malaysia it nhat khoang 60.000 nam truoc. Đia ban sinh song cua chung bat đau co cum lai vao cuoi the Canh Tan do moi truong rung suy giam thuan theo cuc đai bang ha cuoi cung. Song duong nhu van co nhung quan the đuoi uoi bam tru tai Viet Nam va Campuchia toi the Toan Tan.


Đac điem Đuoi uoi boc lo di hinh gioi tinh rat ro ranh; con cai khi đung thang cao 115 cm (3 ft 9 in) va nang khoang 37 kg (82 lb), con con đuc truong thanh khi đung thang cao 137 cm (4 ft 6 in) va nang khoang 75 kg (165 lb). Chieu dai sai tay cua đuoi uoi đuc co the đat khoang 2 m (6,6 ft), rat dai so voi ty le co the. Trai lai, hai chan cua chung tuong đoi ngan. Bo long chung tho rap va bao phu hau het co the, thuong co mau đo, cam sang hoac nau đen. Lan da chung co mau đen xam. Mot so, khong phai tat ca, đuoi uoi đuc moc bo rau o cam.
Tai va mui đuoi uoi kha nho; chung khong co dai tai (phan thong xuong cua vanh tai, đung nham lan voi ray tai). The tich noi so trung binh cua đuoi uoi la 397 cm3. Nap so đuoi uoi cao hon so voi vung mat lom vao voi ham nho. So voi tinh tinh va khi đot, gon may (brow ridge) cua đuoi uoi kem phat trien. Đuoi uoi cai va non co hop so hinh tron voi khuon mat mong con đuoi uoi đuc truong thanh co đinh doc giua (sagittal crest) rat ro, cac đem ma (flange) lon, tui hong lon va rang nanh dai. Đem ma đuoi uoi cau thanh chu yeu tu mo mo, đuoc nang đo boi he thong co mat.

Ban tay đuoi uoi co bon ngon dai va ngon cai đoi dien ngan hon đang ke, mot đac điem cho phep chung bam chac vao canh cay khi đu tren cao . Khi đuoi uoi tha long ban tay, ngon tay chung se cong lai hinh moc cau đe bam tru vao canh ma khong can gang suc. Boi ngon cai nam lech ra ngoai, cac ngon tay (va ban tay) co the nam chat cac vat co đuong kinh nho theo kieu khoa kep tua đau ngon vao long ban tay. Ngon chan cua chung cau tao tuong tu ngon tay cho phep đuoi uoi co the cam nam bang ca tay lan chan. Vi khop hong cua đuoi uoi co đo linh hoat tuong tu nhu khop vai va khop tay, cu đong cua chung linh hoat hon va it bi han che khi so voi con nguoi.
Đuoi uoi leo cay rat gioi va co kha nang tha treo than minh tren cay. Chung hiem luc xuong đat va kha vung ve khi di chuyen tren mat đat. Khong giong nhu khi đot va tinh tinh, đuoi uoi khong phai la đong vat thuan kieu đi bang khop đot ngon tay (knuckle-walking). Thay vao đo, chung gap cac ngon vao va le tay chan đi.
So voi ho hang đuoi uoi Borneo, giong Sumatra gay hon voi long dai nhung nhat mau va khuon mat dai hon. Đuoi uoi Tapanuli trong gan nhu đuoi uoi Sumatra o mau long va the hinh. Đac điem nhan dang chung la bo long xoan hon, đau nho hon, mat det hon va rong hon hai loai đuoi uoi kia.


Sinh thai va tap tinh Đuoi uoi chu yeu song tren tan cay rung mua nhiet đoi, đac biet la cac canh rung dau đat thap va rung gia thu sinh. Chung thuong quan tu quanh nhung khu rung đam lay gan song hon la nhung noi kho can xa bai boi. Mat đo đuoi uoi cung giam theo đo cao tang cay. Chung đoi khi lai vang o cac đong co, ruong, vuon, rung thu sinh non va cac ho nuoc nong.
Đuoi uoi gianh phan lon thoi gian trong ngay an uong, nghi ngoi va đi dao. Chung bat đau ngay moi bang viec kiem an khoang 2-3 tieng buoi sang, roi nghi ngoi vao giua trua, sau đo đi dao vao cuoi buoi chieu. Khi man đem buong xuong, chung len cay lam to đe ngu. Nhung loai da thu tiem nang san đuoc đuoi uoi bao gom ho, bao gam va soi lua. Do ho khong sinh song tai Borneo, đuoi uoi tai đay xuong đat thuong xuyen hon đuoi uoi Sumatra. Nhung loai hay ky sinh tren đuoi uoi bao gom tuyen trung chi Strongyloides va trung lo loai Balantidium coli. Trong so Strongyloides, loai S. fuelleborni va S. stercoralis thuong ky sinh tren nhung ca the non. Đuoi uoi con biet su dung loai thuc vat Dracaena cantleyi lam dau thom chong viem sung.


= Che đo an va kiem an =

Đuoi uoi gianh toi 57–80% thoi gian kiem an đe hai luom trai cay. Ngay ca trong thoi ky khan hiem, trai cay van co the chiem 16% che đo an cua chung. Đuoi uoi thich qua co phan cui, cuong hoac thanh hat mem va thich nhung cay co qua to triu. Sung đuoc đuoi uoi rat ua chuong do chung thoa man ca hai tieu chi neu tren, ngoai ra chung cung an qua hach va cac loai dau. Đuoi uoi la loai phan tan hat duy nhat cua mot so loai thuc vat bao gom Strychnos ignatii chua chat đoc strychnine alkaloid.
Đuoi uoi ngoai ra con an la cay, thanh phan trung binh chiem 25% thoi gian kiem an cua chung. Chung an la nhieu hon neu trai qua tro nen khan hiem, nhung ngay ca trong cac thoi ki trai qua đay đu, che đo an la van chiem 11–20%. Phan la va than cua Borassodendron borneensis duong nhu la nguon thuc pham quan trong cua đuoi uoi trong thoi ki trai cay it. Ngoai ra, chung con tieu thu đu loai thuc an nhu vo cay, mat ong, trung chim, con trung va đong vat co xuong song nho (ke ca cu li Nycticebus).
O mot so khu vuc, đuoi uoi co the an cac cot đat doc than cay do moi tao ra, cung nhu boi đat đe an. Chung tham do cac vach đa sa thach hoac vung trung đat set đe liem muoi. So di boi đat chua ham luong cao kaolinit, mot hoa chat co the chong lai tannin va axit phenolic đoc hai trong thuc an cua đuoi uoi.


= Xa hoi =

Cau truc xa hoi cua đuoi uoi co the đuoc coi la đon đoc song van mang tinh xa hoi; loi song cua chung đon đoc hon nhung vuon lon khac. Đuoi uoi Borneo song le hon đuoi uoi Sumatra. Hau het cac moi quan he xa hoi chi dien ra giua con cai truong thanh va đan con ruot hoac nuoi cua no. Con cai song voi đan con cua no trong mot lanh tho nha nhat đinh, thuong trung lap voi lanh tho cua nhung con cai truong thanh khac ma co the la ho hang than can cua chung. Mot hoac nhieu con cai thuong tru nam trong lanh tho cua mot con đuc truong thanh, đong vai tro la ban tinh chinh cua chung. Hanh vi tuong tac giua cac con cai truong thanh co the la than thien, ne tranh hoac thu đich. Lanh tho cua nhung con đuc co the trung lap voi nhau, song chung hiem khi gap mat ma neu co gap thi thuong xay ra xung đot. Nhung con đuc truong thanh co thu bac xa hoi cao hon nhung con đuc chua truong thanh, hai nhom nay thuong tranh tiep xuc voi nhau.
Nghien cuu đa chi ra rang su phat trien va the hien ngon ngu cua đuoi uoi bi anh huong boi boi canh xa hoi, chu khong phai hoan toan do di truyen xac đinh.


Phan loai Co ba loai con sinh ton, va chung đeu đang o tinh trang nguy cap: Đuoi uoi Borneo (Pongo pygmaeus), Pongo tapanuliensis va Đuoi uoi Sumatra (Pongo abelii). Đuoi uoi Borneo la loai ban đia cua đao Borneo. Cung voi đuoi uoi Sumatra co kich thuoc nho hon mot chut, no thuoc ve chi duy nhat cua vuon dang nguoi loai lon co nguon goc o chau A. Đuoi uoi Borneo co vong đoi cua khoang 35 đen 40 nam trong tu nhien, nhung con đuc nang tren 75 kg trung binh (165 lb), tu 50–100 kg (110-200 lb), va 1,2-1,4 m (4-4,7 ft); con cai trung binh 38,5 kg (82 lb), dao đong 30–50 kg (66-110 lb), va 1-1,2 m (3,3–4 ft).
Đuoi uoi Borneo song trong rung la rong am nhiet đoi va can nhiet đoi o vung đat thap Borneo, cung nhu khu vuc mien nui len đen 1.500 met (4.900 ft) tren muc nuoc bien. Loai nay song tren khap tan rung nguyen sinh va thu sinh, va di chuyen khoang cach lon đe tim trai cay.
No co the đuoc tim thay trong hai tieu bang cua Malaysia Sabah va Sarawak, va ba trong bon tinh cua Indonesia o đao Kalimantan. Do su pha huy moi truong song, su phan bo loai nay bay gio la rat loang lo khap hon đao, cac loai tro nen hiem hoi tai phia đong nam đao, cung nhu trong cac khu rung giua song Rejang o trung tam Sarawak va song Padas o phia Tay Sabah.
Đuoi uoi Sumatra chi sinh song o đao Sumatra. Chung co kich thuoc 1,4 met (4,6 ft) va trong luong 90 kilogam (200 lb) trung binh o con đuc. Con cai nho hon voi kich thuoc trung binh 90 xentimet (3,0 ft) va nang 45 kilogam (99 lb). So voi đuoi uoi Borneo loai nay om hon va co khuon mat dai hon; long cua chung co mau đo nhat. Đay la loai co nguy co tuyet chung cao. 100 nam truoc tren đao Borneo co khoang 300.000 ca the đuoi uoi. Nhung gio đay con so nay chi con xap xi 30 đen 40.000 con va nguoi ta lo ngai đuoi uoi trong moi truong tu nhien se tuyet chung neu toc đo chat rung chong co khong đuoc kiem soat.


Tham khao Lien ket ngoai Orangutan Foundation International
AZA's Orangutan Conservation Education Center
Orangutan Language Project
The Orangutan Foundation
Orangutan Land Trust