Loan 12 su quan (chu Han: 十二使君之亂, Thap nhi su quan chi loan) la mot giai đoan noi chien dien ra vao cuoi thoi nha Ngo, keo dai tu nam 944 sau khi Ngo Quyen mat cho đen khi Đinh Bo Linh thong nhat đat nuoc len ngoi Hoang đe, lap ra nha Đinh nam 968, đuoc ghi chep trong phan Ban ky Ngo su quan Ngo Xuong Xi.
Cuoc loan lac nay co nguyen nhan sau xa tu qua trinh phan hoa xa hoi thoi Bac thuoc, dan đen viec xuat hien tang lop tho hao, quan lai co the luc manh ve kinh te, chinh tri va tao ra su phan tan cat cu. Thuc chat cua cuoc noi chien nay la viec đau tranh gianh quyen luc toi cao tren đat Tinh Hai quan cua cac thu linh đia phuong khi nha Đuong suy yeu, nguoi Viet co co hoi đung len tranh gianh quyen lanh đao. Giai đoan nay co mam mong tu đau the ky X va co co hoi phat trien manh tu khi Duong Tam Kha cuop ngoi nha Ngo, cac noi khong chiu thuan phuc, cac thu linh noi len cat cu mot vung, nhieu nguoi con xung Vuong nhu An vuong Ngo Nhat Khanh, Vu Ninh vuong Nguyen Thu Tiep, Quang Hien quoc vuong Kieu Thuan, Quang Tri quan Nguyen Khoan hoac tranh ngoi vua nhu La Xu Binh, Duong Huy, Đo Canh Thac, Kieu Cong Han va đem quan đanh chiem lan nhau.
Giai đoan 12 su quan keo dai hon 20 nam (944–968) va ket thuc khi Đinh Tien Hoang thong nhat đat nuoc, lap ra nha nuoc Đai Co Viet – Nha nuoc phong kien tap quyen đau tien trong lich su cua nuoc Viet Nam. Giong voi thoi Xuan Thu – Chien Quoc cua Trung Quoc va Chien Quoc cua Nhat Ban, giai đoan nay cung co the coi la mot thoi ky chien quoc cua Viet Nam.


Boi canh va lich su = Cac Hao truong tro thanh Tiet đo su =
Nam 905, nha Đuong suy yeu, Khuc Thua Du la Hao truong Hong Chau, đuoc dan chung ung ho, đa tien quan ra chiem đong phu thanh Đai La, tu xung la Tiet đo su. Ho Khuc đa mo đau thoi ky tu chu cua nguoi Viet sau hon 1000 nam Bac thuoc.
Nam 906, tuong Nguyen Ne theo lenh vua Đuong đem 7000 quan sang An Nam đoi ho Khuc trieu cong. Nguyen Ne dung ban doanh o Thanh Qua, lay vo Viet sinh ra ba con trai sau nay la cac su quan Nguyen Khoan, Nguyen Thu Tiep va Nguyen Sieu. Cung trong thoi ky nha Đuong suy yeu, nhieu thu linh Trung Hoa chay loan xuong Tinh Hai quan lap ap ma con chau ho sau nay tro thanh cac su quan nhu Đo Canh Thac va Tran Lam.
Nam 918, Khuc Hao mat, Khuc Thua My len thay. Thua My to ra hen yeu, bat luc nen du đa co Đai La (Ha Noi) van khong khong che noi cac hao truong đia phuong, ma phai cau vien nha Hau Luong (Trung Quoc). Quan Nam Han tien sang, bat Khuc Thua My va đem ve Quang Chau.
Nam 931, hao truong Duong Đinh Nghe tu Ai chau đanh đuoi Thu su Ly Tien cua nuoc Nam Han, giai phong thanh Đai La. Luu Cung sai Tran Bao mang quan sang tiep vien. Duong Đinh Nghe chu đong mo cua thanh nghenh đon đich, tieu diet vien binh Nam Han, chem chet Tran Bao. Sau đo ong tu lap lam Tiet đo su, dung Ngo Quyen, Đinh Cong Tru (than sinh cua Đinh Bo Linh), Kieu Cong Tien lam nha tuong.
Nam 937, Kieu Cong Tien, hao truong Phong Chau, mot tuong duoi quyen đa giet hai Duong Đinh Nghe đe cuop quyen voi ly do Đinh Nghe la nguoi gay ra cai chet cua Khuc Thua My, chua cu cua Tinh Hai quan. Hai chau noi Tien la Kieu Cong Han va Kieu Thuan sau nay tro thanh cac su quan o gan khu vuc Phong Chau.
Nam 938, Ngo Quyen la con re Duong Đinh Nghe ra Đai La giet Kieu Cong Tien roi dep giac Nam Han o song Bach Đang, len ngoi Vua, lap ra nha Ngo, dung lai quyen tu chu. Trong so cac tuong co Su quan Đo Canh Thac, Su quan Kieu Cong Han va Su quan Pham Bach Ho. Tan du ho Kieu con lai la Su quan Kieu Thuan chay ve chiem vung nui Hoi Ho va lien ket voi Ma Xuan Truong thau tom cac toc truong mien nui.


= Trieu đinh Co Loa dep loan =
Nam 944, Ngo Quyen mat, con trai Duong Đinh Nghe la Duong Tam Kha cuop ngoi, tu lap minh lam vua, xung Duong Binh vuong. Ngo Xuong Ngap (con truong Ngo Quyen) chay ve nha mot hao truong la Pham Lenh Cong o lang Tra Huong (Hai Duong). Duong Tam Kha ba lan sai quan đi bat Ngo Xuong Ngap ma khong đuoc.
Tu khi Duong Tam Kha lay ngoi cua nha Ngo, them nhieu noi khong chiu than phuc. Đac biet la loan o hai thon Đuong - Nguyen, nhieu thu linh noi len chong đoi nhu Su quan Ngo Nhat Khanh o Đuong Lam (thon Đuong) va Su quan Nguyen Khoan noi day o Tam Đai (thon Nguyen), Su quan Pham Bach Ho la con cua Pham Lenh Cong chiem Đang Chau, Su quan Tran Lam chiem giu o Bo Hai Khau.
Nam 950, Duong Tam Kha sai Ngo Xuong Van (con Ngo Quyen) đi đanh 2 thon Đuong Lam va Nguyen Gia Loan o Thai Binh. Ngo Xuong Van cho rang đay la cac ap vo toi va thuyet phuc cac tuong dan quan quay lai lat đo Duong Tam Kha. Xuong Van khong giet Tam Kha, chi giang xuong lam Chuong Duong cong. Ngo Xuong Van tu xung lam Nam Tan Vuong, đong đo o Co Loa, cho nguoi đon anh trai Ngo Xuong Ngap ve cung lam vua, la Thien Sach Vuong. Luc đo cung ton tai hai vua la Thien Sach Vuong va Nam Tan Vuong, su sach goi la Hau Ngo Vuong.
Nam 951, Hau Ngo Vuong tien đanh Đinh Bo Linh o Hoa Lu hon mot thang khong đuoc đanh mang Đinh Lien ve Co Loa lam con tin. Cung tu đo Ngo Xuong Ngap chuyen quyen, khong cho Xuong Van tham du chinh su nua.
Nam 954, Ngo Xuong Ngap bi benh thuong ma phong ma chet, chi con mot vua la Nam Tan Vuong Ngo Xuong Van.
Sau khi Thien Sach vuong mat, thu linh o quan Thao Giang la Chu Thai quat cuong khong than phuc nha Ngo. Nam Tan vuong than chinh đi đanh, chem đuoc Chu Thai. Cung sau thoi gian nay, Ngo Xuong Van đi đanh giac Ly Huy/Duong Huy o chau Tay Long, đong quan o cua Phu Lan, suot thang troi giac tan moi rut quan tro ve.


= Chien tranh giua cac su quan (966-968) =
Nam 965, Ngo Xuong Van đi đanh thon Đuong tuc Đuong Lam cua su quan Ngo Nhat Khanh va thon Nguyen Gia Loan cua su quan Nguyen Thai Binh bi phuc binh ban no chet. Khi Ngo Xuong Xi noi ngoi, Ngo Nhat Khanh la anh em cung ho cung keo quan tu Đuong Lam ve Co Loa tranh gianh.
Cung trong nam 965, Thu su Phong Chau Kieu Cong Han keo quan ve trieu đinh Co Loa cung tranh ngoi vua voi La Xu Binh, con cua Ngo Xuong Ngap la Ngo Xuong Xi phai lui ve giu đat Binh Kieu, tro thanh Ngo Su quan. Theo su gia Ngo Thi Si "thi luc đo Nam Tan moi mat, trong nuoc roi ren, Đinh Lien co cong dep loan, lai đuoc phong tuoc, chu chang nhu nhung con tin tam thuong nhan luc loan lac ma tron ve". Đinh Lien sau 15 nam lam con tin o Co Loa đa tro ve Hoa Lu, cung cha la Đinh Bo Linh sang đau quan cho Su quan Tran Lam o Thai Binh.
Nam 966, Thu su Duong Huy, Thu su Kieu Cong Han, Tham muu La Xu Binh va Nha tuong Đo Canh Thac tranh nhau lam vua. Đinh Bo Linh giet đuoc La Xu Binh, kiem soat đuoc thanh Co Loa. Cac tuong Kieu Cong Han, Đo Canh Thac thua chay ve Phong Chau va Đo Đong, noi day thanh su quan.
Cac su quan ra mat đanh chiem lan nhau: Pham Bach Ho tan cong Tran Lam, La Đuong tan cong Đo Canh Thac; Kieu Cong Han tan cong Nguyen Khoan; Nguyen Thu Tiep giet Duong Huy chiem Vu Ninh va tu xung la Vu Ninh vuong.
Nam 967, Su quan Tran Lam mat, Su quan Ngo Nhat Khanh tu Đuong Lam, Đo Đong Giang tap hop 500 con em Ngo Tien chua đanh Bo Hai Khau, khi đen đat O Man thi bi Ngo pho su chan đanh phai bo ve. Đinh Bo Linh lien cat quan đi đanh, khong bo lac nao o đo khong hang phuc. Cac su quan Pham Bach Ho, Ngo Nhat Khanh, Ngo Xuong Xi đem quan ve hang, luc luong ho Đinh ngay cang lon manh. Đinh Bo Linh đanh dep cac su quan Đo Canh Thac, Nguyen Sieu, Nguyen Khoan, Kieu Cong Han, Kieu Thuan.
Nam 968, Đinh Bo Linh tiep tuc đanh dep cac su quan Ly Khue, La Đuong va thong nhat Tinh Hai quan, len ngoi Hoang đe o kinh đo Hoa Lu, chinh thuc lap ra trieu đai nha Đinh trong lich su Viet Nam.


12 su quan Đen nam 966, hinh thanh đay đu 12 su quan chiem giu cac đia phuong:

Ngo Xuong Xi, tuc Ngo Su Quan giu Binh Kieu (nay o xa Hop Tien, Thanh Hoa con dau tich).
Ngo Nhat Khanh tu xung la Ngo Lam Cong, giu Đuong Lam (nay o phuong Son Tay, Tp Ha Noi).
Đo Canh Thac tu xung la Đo Canh Cong, giu Đo Đong Giang (nay 2 xa Kieu Phu va Binh Minh, Tp Ha Noi con dau tich).
Pham Bach Ho tu xung la Pham Phong At, giu Đang Chau (nay o phuong Son Nam, tinh Hung Yen).
Kieu Cong Han tu xung Kieu Tam Che, giu Phong Chau (nay o 2 phuong Thanh Mieu va Viet Tri, tinh Phu Tho).
Kieu Thuan tu xung la Kieu Lenh Cong, giu Hoi Ho (nay o xa Hung Viet, tinh Phu Tho).
Nguyen Khoan tu xung Nguyen Thai Binh, giu Tam Đai (nay o xa Yen Lac, Phu Tho).
Nguyen Sieu tu xung la Nguyen Huu Cong, giu Tay Phu Liet (nay o xa Nam Phu, Tp Ha Noi con dau tich).
Nguyen Thu Tiep tu xung la Nguyen Lenh Cong, giu Tien Du (nay o phuong Hap Linh va xa Phat Tich, tinh Bac Ninh con dau tich).
Ly Khue tu xung la Ly Lang Cong, giu Sieu Loai (nay o phuong Thuan Thanh, Bac Ninh).
Tran Lam tu xung la Tran Minh Cong, giu Bo Hai Khau (nay o phuong Tran Lam, Hung Yen con dau tich).
La Đuong tu xung la La Ta Cong, giu Te Giang (nay o xa Phung Cong, Hung Yen con dau tich).
Theo Viet su ky yeu: "Tu khi Duong Tam Kha chiem vi xung vuong, long nguoi khong phuc. Cac tho hao co quan đoi hung cu moi nguoi mot phuong, chiem giu quan ap, xung đot tranh gianh anh huong, tieu diet lan nhau. Mot nuoc phan liet chia thanh nhieu giang son. Quoc su chep la Thap nhi su quan. Con so 12 đay la khong ke cac tu truong mien rung nui va may tho hao it noi tieng".
Co y kien cho rang so su quan tren mang tinh uoc luong cho phu hop voi con so 12 chau Tinh Hai quan vi theo cac tai lieu lich su va than tich con luu lai, mot so nhan vat tuong tu nhung khong đuoc ke vao danh sach su quan tren. Đien hinh nhu cuon Tuc tu tri thong giam truong bien cua Ly Đao (Trung Hoa) ghi: 

Tinh Hai quan Tiet đo su Ngo Xuong Van chet, tham muu cua Van la Ngo Xu Binh, cung Phong Chau Thu su Kieu Tri Huu, Vu Ninh chau Thu su Duong Huy, Nha tuong Đo Canh Thac, bon ay cung tranh lap. Muoi hai chau cua Giao Chi đai loan, trom cuop cung day.
Co the trong so cac nhan vat: La Xu Binh, Duong Huy,... hoac khong co thuc ap, khong phai la tho hao, thu su hoac đa chet tai thoi cuc thinh cua 12 su quan.
Theo cuon "Goc va Nghia tu Viet thong dung" cua Nha Xuat ban Van hoa Thong tin nam 1998 thi tu "Su quan" đuoc dich la "Vua cai tri" (su: cai tri, quan: vua). O Trung Hoa, Su quan con la cach goi ton xung danh cho nguoi nam giu chuc đau cua mot chau muc nao đo, tuc Thu su (Theo đinh nghia cua tu đien Tu nguyen). Cach goi nay đuoc dung trong cac van ban tu đoi Han cho đen đoi Thanh.
Trong cac su quan tren:

Ngo Xuong Xi va Ngo Nhat Khanh la quy toc nha Ngo; Pham Bach Ho, Đo Canh Thac, Kieu Cong Han la tuong nha Ngo; cac su quan con lai đuoc xac đinh la cac thu linh đia phuong.
5 trong so 12 thu linh cat cu co goc la nguoi Hoa: Đo Canh Thac goc nguoi Quang Lang o tinh Giang To, Tran Lam la nguoi goc Quang Đong; Nguyen Khoan, Nguyen Sieu, Nguyen Thu Tiep la 3 anh em goc nguoi Phuc Kien.
Kieu Cong Han, Kieu Thuan la 2 anh em, chau noi Kieu Cong Tien.
Luc luong Su quan Tran Lam sau khi su tuong mat hop nhat ve voi Su quan Đinh Bo Linh.
Cac su quan thuong đuoc mo ta than hinh dung manh, khi phach anh hung nhu: Pham Bach Ho co than hinh vam vo, manh me nhu ho, thong minh hon nguoi, van vo song toan; Đo Canh Thac bi bon cuop xeo mat mot ben tai, long cam thu soi suc, quyet tim thay hoc vo; Nguyen Thu Tiep minh dai tieng to, ai nghe thay tieng noi cung phai giat minh, nguoi ta goi la ong Sam; Kieu Thuan khi sinh ra co anh sang la tran ngap khap ngoi nha; Nguyen Sieu chet troi song 3 thang khong nat, nuoc da van tuoi nguyen...
Cuon chinh su Viet Nam "Lich trieu hien chuong loai chi" trang trong xep 12 su quan vao danh sach dong chinh thong cac bac đe vuong. Trong so cac su quan cai tri o vung chiem đong, nhieu nguoi đa xung Vuong hoac đuoc ton xung la Vuong nhu:

Nguyen Thu Tiep, von xung Lenh Cong (令公), sau xung Vu Ninh vuong (武宁王), giong ten hieu mot vi vua thoi Tam Quoc Trieu Tien.
Ngo Nhat Khanh, von xung Lam Cong (覽公), sau xung An vuong (安王).
Nguyen Khoan, xung lam Thai Binh (太平), sau xung Quang Tri quan (瀇智君), tuc mot vi Quan vuong co đuc lon tai cao, rong hieu biet va đay tinh bac ai, biet canh tan my tuc.
Pham Bach Ho, đuoc nguoi dan mot so vung ton sung nhu mot vi Vuong. Cac đen tho cua ong o Hung Yen va Nam Đinh đeu đuoc goi la đen Vua May va co buc đai tu o chinh cung ton vinh 4 chu: "Thai Binh vuong phu" (太平王府).
Tran Lam đuoc nguoi dan lap đen tho o nhieu noi trong đo thanh pho Thai Binh co di tich Mieu Vua Lam.
Kieu Thuan, cung đuoc hau the ton vinh nhu la mot vi Vuong. Trong ngoi đen Tru Mat, tren long ngai tho Kieu Thuan co bon chu vang "Quang Hien quoc vuong" (光顯國王).
Kieu Cong Han đuoc goi la Long Kieu vuong (隆橋王), Đo Canh Thac la Đoc Nhi Đai vuong (獨耳大王). Đay la 2 su quan truc tiep gianh ngoi Vuong o trieu đinh Co Loa khi Nam Tan vuong Ngo Xuong Van mat.
Tuy nhien Ngo Xuong Xi, tuc Ngo su quan la con vua Ngo Xuong Ngap nhung do the luc yeu, khong tu xung Vuong cung khong đuoc nhan dan suy ton lam vua. Trong danh sach nhung vi Quan chu Viet Nam thi ong khong đuoc thua nhan.


Nguyen nhan va hau qua = Nguyen nhan =
Ngoai tru vi tri Binh Kieu cua Ngo Xuong Xi va Hoi Ho cua Kieu Thuan thuoc vung nui, nha nghien cuu Le Van Sieu chi ra rang hau het lanh đia cua cac su quan đeu doc theo song Hong va song Đuong, noi co ruong đat phi nhieu, dan cu đong đuc va thuan tien giao thong đuong thuy. Le Van Sieu cho rang loan 12 su quan trong đo nhieu su quan noi day khong han vi ly do tranh ba đo vuong ma co the vi ly do kinh te; Đai Viet su ky toan thu ghi ve su kien nay: 

Nam Tan Vuong mat, cac hung truong đua nhau noi day chiem cu quan ap đe tu giu.
Co toi 5 su quan von la nguoi goc Hoa o phuong Bac chay loan ve phia nam đe thu thoi van va khong đuoc su hau thuan nao tu chinh quoc. Cac su quan nay cung nhu cac su quan nguoi Viet khac, khong chu truong mo đat lam rong can cu ma chi co thu o noi hiem yeu đe cho bien co tu phuong Bac. Ong cho rang chi co hai su quan ho Ngo thuc su co y đo khoi phuc nhung luc luong nho yeu khong đu đe thong nhat.
Tuy nhien, nha nghien cuu Nguyen Van Son cho rang loan su quan khong phai mot ngay ma co. Trong thoi ho Khuc, ho Duong va ho Ngo cam quyen, cac the luc phong kien cat cu khong dam cua quay, vi cac vi lanh đao quoc gia bay gio đuoc nhan dan hoan toan cam phuc. Ho Khuc noi tieng ve đuc đo va long ai quoc. Ho Duong, ho Ngo la nhung anh hung giai phong dan toc. Dan chung đau co chiu vi nhung ke muu đo quyen loi rieng tu đe chong lai voi cac thu linh uy danh sang ngoi đo. Nhung khi Ngo Quyen qua đoi, Duong Tam Kha phu loi uy ky, moi bien loan đa co san nay moi co co hoi đe bot phat.
Giao su Tran Quoc Vuong coi thoi ky loan 12 su quan nhu la "Su hoai co tien Bac thuoc". Theo Giao su, the ky X la mot su đao lon chinh tri, nhung khuynh huong chinh la tien bo, tien toi nen tu chu cua nuoc nha. Nhieu su sach Trung Hoa đa noi: "Dan Viet rat kho cai tri, rat thich lam loan". Chinh quyen trung uong quan chu nha Đuong suy yeu va sup đo hoan toan vao nam 907 đe Trung Hoa mo ra cuc dien "Ngu đai Thap quoc" keo dai hon nua the ky. Đay la thoi co thuan tien đe dan Viet noi day danh chinh quyen tu chu ma khoi đau la ho Khuc o Hong Chau von la mot hao truong đia phuong. Loi dung su trong cho cua Tiet đo su cai quan An Nam, Khuc Thua Du đa noi day keo quan ve Đo ho phu va tu xung Tiet đo su nam 905. Khuc Thua Du mat nam 907, con ong la Khuc Hao chi đe tang cha co 7 ngay đa bat tay cam quyen tri nuoc, cai cach hanh chinh, giam to thue đe sinh loi cho dan. Nhung đen Khuc Thua My hen yeu, bat luc va than phuc nha Hau Luong la mot trong ngu đai o Trung Hoa, Khuc Thua My đa đi buoc lui cua lich su vi đa co Đai La (Ha Noi) van khong khong che noi cac hao truong đia phuong, phai cau vien ngoai vien nha Luong. Quan Nam Han tien sang, bat Khuc Thua My va đem ve Quang Chau. Nhung lai co hao truong o Ai Chau la Duong Đinh Nghe diet tuong Nam Han, xung Tiet đo su. Hao truong Chau Phong la mot the luc lon ngoai bien gan chau tho song Hong đa keo quan giet Duong Đinh Nghe. Ngo Quyen - la con re Duong Đinh Nghe - đa ket lieu Kieu Cong Tien roi dep giac ben Nam Han o song Bach Đang, dung lai quyen tu chu. Su cu ghi chep chuyen đanh lan nhau roi ben yeu cau ngoai vien. Thuc chat cua cuoc noi chien nay la su đau tranh gianh quyen luc toi cao tren đat Viet cua cac thu linh đia phuong. Chinh quyen quan chu Trung uong nha Đuong suy tan roi bien mat tao ra mot khoang trong quyen luc o đat Viet (An Nam đo ho phu), mot cai "hang hut trung uong" ma nhieu hao truong đia phuong co tham vong đien vao cho trong ay.
Do vay thoi ky "Thap nhi su tuong quan" khong chi nhu la mot cuoc loan sau thoi Ngo Quyen mat. Cai "loan" ay co mam mong ngay sau nam 905, hay con tu truoc đo nua vi trong so 12 su quan ma su cu chep theo nhau co đen 2 ong su quan ho Kieu la chau noi cua Kieu Cong Tien o Phong Chau, 2 ong su quan ho Ngo thuoc dong doi Ngo Quyen, 3 ong ho Nguyen la con cua tuong Bac trieu va ong su quan ho Đo - Đo Canh Thac ma tu đoi Đo Vien - Đo Tue Đo the ky thu IV đa la mot the luc lon o Đo Đong Giang (Thanh Oai – Ha Noi)...


= Hau qua =
Loan 12 su quan dan đen tinh trang xoa bo chinh quyen Trung uong, xu huong chia cat phan tan luc luong tao đieu kien thuan loi cho cac the luc xam luoc ma truc tiep la cuong quyen Trung Hoa thau tom va khoi phuc lai ach đo ho cu. Cuon "Lich su Viet Nam" cua Uy ban Khoa hoc xa hoi nam 1971 viet:

"Cac the luc phong kien noi day, moi nguoi hung cu mot phuong va tranh gianh nhau quyet liet... thon tinh lan nhau. Loan 12 su quan đa gay ra biet bao ton that, đau kho cho nhan dan va đi nguoc lai nguyen vong hoa binh, thong nhat cua dan toc".
Viec vua Đinh Tien Hoang khon kheo ket hop dung vo cong va bien phap chieu hang cac su quan đe som cham dut loan 12 su quan la rat kip thoi, vi khong lau sau đo nha Tong duoi toi Quang Chau, diet nuoc Nam Han (971), ap sat bien gioi Đai Co Viet. Neu khong co su xuat hien cua Đinh Bo Linh đe thong nhat quoc gia bi chia se tan nat thi Viet Nam kho thoat khoi hoa xam lang tu phuong Bac tai dien khi nha Tong hoan thanh viec thong nhat Trung Hoa.


Đinh Bo Linh thong nhat đat nuoc = Xay dung luc luong =
Đinh Bo Linh la con Đinh Cong Tru lam quan Thu su o Hoan Chau. Cha mat som, ong theo me ve que sinh song nuong nho nguoi chu ruot. Lon len, Đinh Bo Linh cung tap hop dan chung o vung Hoa Lu cho thoi co đen. Đau tien ong mo rong can cu cua minh tu vung rung nui Hoa Lu ra vung đong bang ven bien song Hong bang cach cung con trai la Đinh Lien sang đau quan trong đao binh cua Su quan Tran Minh Cong, tuc Tran Lam, o Bo Hai Khau (Thai Binh). Sau đo ong đuoc Tran Minh Cong trao binh quyen, đua quan ve Hoa Lu, chieu mo binh linh, chong nha Ngo va cac su quan khac.
Cuoc chien thang cua ho Đinh that vang doi va đa quyet đinh tinh the thoi bay gio vi nhung hao kiet cua Giao Chau hau het đeu co mat duoi co cua Đinh Bo Linh (Giao Chau that hung gom: Đinh Bo Linh, Đinh Lien, Le Hoan, Đinh Đien, Nguyen Bac, Pham Hap, Pham Cu Lang). Sau nhung chien cong oanh liet lien tiep ong đuoc dan chung ton lam Van Thang Vuong.
Trong nhieu truong hop, hoan canh, tuy vao thuc trang moi su quan ma Đinh Bo Linh tim cach đanh thich hop, hoac bang quan su, hoac bang lien ket, hay dung muu du hang.


= Đanh dep =
Nam 965, sau khi Ngo Xuong Van mat, cac luc luong cua Lu Xu Binh, Kieu Cong Han, Đo Canh Thac, Duong Huy cung tranh lap o trieu đinh Co Loa. Voi su tro giup cua con trai Đinh Lien truoc đo tung bi hai vua Hau Ngo vuong bat lam con tin, Đinh Bo Linh chinh thuc khoi đau chien dich đanh dep cua minh. Nam 966, phe La Xu Binh bi tieu diet, Đinh Bo Linh kiem soat đuoc Co Loa va đuoi cac the luc tranh lap khac khoi kinh đo.
Su quan Đo Canh Thac la mot su quan rat manh, co thanh cao hao sau. Theo than pha, Đo Canh Thac la nguoi tri dung muu luoc, Đinh Bo Linh phai ban muu tinh ke ma đanh. Ban đem, Đinh Bo Linh cho quan bao vay 4 mat thanh va tien đanh bat ngo vao Trai Quyen. Bay gio Đo Canh Thac đang o đon Bao Đa, quan tuong khong ung cuu đuoc nhau, bi mat ca thanh luy, đon trai, luong thuc ben bo thanh chay. Hai ben giao tranh hon mot nam sau, Đinh Bo Linh ha đuoc thanh. Đo Canh Thac bi trung ten chet.
Su quan Kieu Cong Han đong tai Phong Chau. Truoc the manh cua Su quan Đinh Bo Linh, Kieu Cong Han đem quan xuong phia nam đe hop suc voi Ngo Xuong Xi. Khi đen thon Van Diep (xa Nam Phong, Nam Truc, Nam Đinh) bi mot hao truong đia phuong la Nguyen Tan đem quan chan đanh, Kieu Cong Han bi thuong chay đen Lung Kieu thi mat.
Su quan Nguyen Sieu chiem Tay Phu Liet (Thanh Tri, Ha Noi). Đuoc tin Đinh Bo Linh sap đanh, Nguyen Sieu đem 1 van quan đong o Thanh Đam dung Nguyen Tri Kha lam tien phong, Tran Con lam ta duc, Nguyen Hien lam tong quan cac đao quan, ngay đem luyen tap, đao hao đap luy đe phong bi. Trong tran giao tranh đau tien Đinh Bo Linh bi mat 4 tuong la Nguyen Bo, Nguyen Phuc, Đinh Thiet va Cao Son. Lan thu 2 Đinh Bo Linh bay binh bo tran giao chien, Nguyen Sieu chia mot nua quan o lai giu thanh, mot nua cung su tuong vuot song Hong tim vien binh cua cac su tuong khac. Gan toi bo bac, gap gio lon, thuyen bi đam. Đinh Bo Linh biet tin, ben sai vo si nua đem phong lua đot doanh trai. Quan Nguyen Sieu tan, Nguyen Sieu tu tran.
Su quan Nguyen Thu Tiep o Tien Du cung khong chong noi Đinh Bo Linh, bo chay ve Can Hai (Cua Con, Quynh Luu, Nghe An) đanh nhau vai tran roi chet o trang Huong Ai.
Cuoi nam 967, Đinh Bo Linh dan quan len vung Tam Đai, Nguyen Khoan chong khong noi, tu tran. Hai tuong va hai ba vo cua ong tu van o Ao Nau, canh go Đong Đau.
Sau khi Đinh Bo Linh tan cong thanh Hoi Ho, tuong quan Kieu Thuan chong khong noi đanh vuot song Hong chay sang thanh Me ket hop voi Ma Xuan Truong chong lai Đinh Bo Linh. Đinh Bo Linh đanh chiem thanh Me, Kieu Thuan tu tran. Ma Xuan Truong chay len Yen Bai tron thoat.
Su quan Ly Khue o Sieu Loai đanh nhau voi luc luong cua Đinh Bo Linh bi thua chay va mat o lang Duong Xa (nay thuoc Gia Lam, Ha Noi).
Đau nam 968, sau khi chiem lai vung Bac Ninh, von do cac su quan Nguyen Thu Tiep va Ly Khue cat cu, Van Thang Vuong Đinh Bo Linh chuyen quan ve Sieu Loai, cho Đinh Lien va Nguyen Bac đem ba ngan quan tien đanh quan La Đuong. La Đuong chu truong tan quan, đong giu cho hiem yeu. Khi quan Hoa Lu đi đong thi tranh ma đi le la chan đanh, diet mot vai linh, roi lai bo chay. Nguyen Bac bay ke cho quan Hoa Lu tap trung, tap kich quan luong tiep van cua quan La Đuong. Trong vong 7 ngay, vong đai phong thu ben ngoai cua quan La Đuong bi tieu diet hoan toan, Đinh Lien, Nguyen Bac đanh sau vao trung tam, bat đuoc La Đuong, chem chet, thu phuc hoan toan đat Te Giang.


= Chieu hang =
Đe thuc hien nhiem vu dep loan va thong nhat đat nuoc, Đinh Bo Linh đa khon kheo van dung ke sach chinh tri ket hop voi quan su. Khi luc luong con non yeu, ong đa lien ket voi Su quan Tran Lam o Bo Hai Khau (Ky Bo) (Thai Binh) roi thu phuc đuoc Pham Bach Ho o Đang Chau (Hung Yen) ve va phong lam Than ve Đai tuong quan.
Nhieu vi tuong nha Đinh von la tho hao đia phuong, thuc chat ho cung co tiem luc tro thanh cac su quan nhu: Vo Trung, Nguyen Tan, Pham Đong Nga, Pham Han, Pham Pho, Pham Hap, Pham Cu Luong, Nguyen Phuc Thoi, Le Luong, Le Chuong, Le Du, Đinh Nga, Đao Ngoc Sam, Cao Đien, Cao Đo, Bach Tuong, Bach Đia, Đao Lang, Luu Quyen, Pham Quang, Le Cat Bao, Ly Moc Trang, Đinh Hung Luc, Nguyen Ninh, Nguyen Tinh, Truong Ma Ni, Le Khai, Đang Sy Nghi, Phung Cuong Bao, Tu Hai cung đuoc Đinh Bo Linh thu phuc va tro thanh nhung cong than dep loan.
Cuoi cung khi luc luong đu manh ong khong tieu diet ma hang phuc Ngo Nhat Khanh o Đuong Lam , Ngo Xuong Xi o Binh Kieu von la nhung hau due nha Ngo đe lay long thien ha.


Dau tich Cac su quan chiem đong cac vung va lap can cu, xay thanh luy. Mot vai thanh luy trong so đo con ton tai lau dai ve sau, tham chi đuoc su dung lai. Chang han nhu thanh Đo Đong cua Đo Canh Thac tai Thanh Oai sau nay đuoc quan Minh su dung trong cuoc chien chong phong trao khoi nghia Lam Son vao cuoi nam 1426. Thanh Tam Giang cua Kieu Cong Han sau đuoc nha Tran su dung lam can cu quan su. Cac toa thanh nhu thanh Hoi Ho, thanh Binh Kieu hien van con dau tich.
Hien nay, o Nam Đinh, Thanh Hoa, Ha Noi... co rat nhieu di tich tho Đinh Tien Hoang, cac tuong linh va ca cac su quan. Trong so cac vi tuong thoi Đinh co rat nhieu vi đen đay tu cac vung đat khac nhau. Nhung dau tich cho thay o đay chinh la vung chiu su anh huong va đia ban gay dung luc luong cua nhieu su quan hay cac vi "hung truong" khac nhu Pham Bach Ho, Kieu Cong Han, La Đuong, Ngo Nhat Khanh, Nguyen Khoan, Tran Lam... dan dan tro thanh noi hoi tu va đoi đau quyet liet cua hao kiet bon phuong.
Trong danh sach thong ke co 280 danh nhan thoi Đinh trong đo que huong cac tuong phan bo nhu sau: Ninh Binh 42 tuong, Ha Noi 49 tuong, Thai Binh 27 tuong, Hai Duong 27 tuong, Ha Nam 23 tuong, Thanh Hoa 22 tuong, Nam Đinh 21 tuong, Hung Yen 20 tuong, Bac Ninh 16 tuong, Hai Phong 8 tuong, Bac Giang 8 tuong, Phu Tho 5 tuong, Trung Hoa 5 tuong, Nghe An 4 tuong, Vinh Phuc 2 tuong, Cao Bang 2 tuong, Ha Tinh 1 tuong.
Trong danh sach thong ke cac di tich ve thoi Đinh, hien co 500 di tich lien quan toi Vua Đinh va 280 danh nhan thoi Đinh trong đo Ha Noi: 100 di tich, Nam Đinh 36 di tich, Ninh Binh gan 150 di tich, Thai Binh 46 di tich, Hung Yen 29 di tich, Hai Duong 30 di tich, Ha Nam 28 di tich, Hai Phong 8 di tich, Bac Ninh 10 di tich, Nghe An 13 di tich, Thanh Hoa 10 di tich, Phu Tho 8 di tich, Bac Giang 5 di tich, Vinh Phuc 6 di tich, Thai Nguyen 4 di tich. Cac tinh khac cung co di tich thoi Đinh nhu Cao Bang, Lang Son, Bac Kan, An Giang, Hoa Binh, Quang Nam, Đa Nang, Đak Lak, Thanh pho Ho Chi Minh, Ba Ria - Vung Tau, Ha Tinh...
Nhieu di tich tho cac bo tuong va su quan tro thanh điem đen noi tieng cua cac đia phuong nhu: 
Di tich lich su cap Quoc gia: Đinh lang Phu Khe o Hoang Phu huyen Hoang Hoa tinh Thanh Hoa; đinh Ben o Van Giang va đen May o thanh pho Hung Yen; đen Tru Mat o thanh pho Phu Tho; đen Gin va đen Xam o Nam Truc, Nam Đinh; đen Gia Loan o Yen Lac, Vinh Phuc; đinh Đong Phu o Thanh Tri, đinh Yen Binh o Gia Lam, đinh Co Hien va đen Tam Xa o Quoc Oai, Ha Noi; đinh Nem Đoai o thanh pho Bac Ninh; đinh Bo o thanh pho Thai Binh, đen Khai Long o Đo Luong, Nghe An...
Xet tren loi ich quoc gia, viec cat cu cua cac su quan đi nguoc lai nguyen vong thong nhat cua dan toc. Nhung co the thay trong boi canh đat nuoc roi vao tinh trang vo chu, viec cac vi hao truong co the luc quan su manh, thiet lap chinh quyen, duy tri trat tu tai đia phuong đe nhan dan co the song yen binh trong vung đat cua ho la đieu can thiet va thuan long dan, du viec nay khong co tinh toan cuc va chi dien ra trong mot thoi đoan ngan, đieu đo ly giai vi sao cac su quan van đuoc nhan dan trong vung chiem đong lap đen tho cho du so đen tho nay la qua it oi so voi so luong đen tho cac trung than nha Đinh co cong dep loan. Sach "Viet Nam phong su" binh rang: 

"Noi đen viec tranh nhau thi muoi hai su quan chang tranh khoi toi; noi ve cuoc thong nhat thi muoi hai su quan lai la co cong vi le no tao co hoi cho Đinh Tien Hoang thong nhat đuoc quoc gia ma khong bi ke ngoai cuop đoat,... nguoi Nam lam vua nuoc Nam, chac han 12 Su quan co linh thieng cung ngam cuoi o noi chin suoi…"
Chien tranh ket thuc nam 968. Đinh Bo Linh len ngoi Hoang đe, lay hieu Đinh Tien Hoang, lap ra trieu đai nha Đinh, nuoc Đai Co Viet. Thang loi cua Đinh Bo Linh la thang loi cua xu huong thong nhat quoc gia, cua tinh than dan toc va y chi đoc lap trong nhan dan.


Xem them 12 su quan
Danh nhan thoi Đinh
Nha Ngo
Nha Đinh
Đinh Tien Hoang


Tham khao Đai Viet Su ky Toan thu.
Nguyen Danh Phiet (1990), Nha Đinh dep loan va dung nuoc, Nha Xuat ban Khoa hoc xa hoi.
Le Van Sieu (2004), Viet Nam van minh su cuong, Nha Xuat ban Thanh nien.


Chu thich Lien ket ngoai Muoi hai su quan tai Tu đien bach khoa Viet Nam