Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan (Tieng Pashtun: د افغانستان اسلامي امارات, Da Afghanistan Islami Imarat, Tieng Dari: امارت اسلامی افغانستان, Imarat-i Islami-yi Afganistan) đuoc thanh lap vao nam 1996 khi Taliban bat đau cai tri Afghanistan va ket thuc khi ho bi lat đo vao nam 2001. Nam 2021, Nha nuoc nay đuoc khoi phuc va hien tai đang quan ly lanh tho Afghanistan tren thuc te.


Lich su Taliban von phat sinh tu su hon loan cua Afghanistan thoi hau Xo Viet. No bat đau nhu mot phong trao chinh tri - ton giao cua trao luu Hoi giao chinh thong bao gom cac mon đo Hoi giao madrasa o mien nam Afghanistan. Đai đa so thanh vien cua phong trao Taliban la nguoi dan toc Pashtun, Taliban đa pha tron luat le bo lac Pashtunwali voi cac yeu to cua loi giao huan Hoi giao Deobandi đe tao thanh mot he tu tuong chong phuong Tay va chong hien đai ma no cai tri.
Taliban bat đau nhan đuoc su ho tro tu nuoc lang gieng Pakistan cung nhu tu A Rap Xe Ut va Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat (UAE). Trong khi đo, cac nuoc nhu Hoa Ky va so khac chi đung quan sat tu xa va hy vong rang phong trao moi nay se ket thuc cuoc noi chien Afghanistan.
Khoi đau tu Kandahar, Taliban cuoi cung đa chiem đuoc Kabul vao nam 1996. Đen cuoi nam 2000, Taliban đa chiem đuoc gan 90% đat nuoc, ngoai su chong đoi tu thanh tri nam o goc phia đong bac tinh Badakhshan, duoi su kiem soat cua Lien minh phuong Bac. Taliban tim cach ap đat mot su dien giai luat Hoi giao Sharia ha khac nhat va sau đo co dinh liu toi trong vai tro nhung nguoi ung ho mujahideen (chien binh thanh chien), đang chu y nhat la viec chua chap mang luoi Al -Qaeda cua Osama bin Laden.
Trong suot lich su nam nam cua Tieu vuong quoc Hoi giao, phan lon dan chung phai chiu đung su han che ve tu do va vi pham nhan quyen. Phu nu bi cam lam viec, cac co gai bi cam đen truong hoc va truong đai hoc, phai mac burqa o noi cong cong va tranh nhung loi le tuc tiu. Bat cu ai phan đoi đeu bi trung phat nghiem khac. Nhung nguoi theo che đo cong san cu bi xu tu mot cach he thong va nhung ten trom bi trung phat bang cach chat mot ban tay hoac ban chan. Trong khi đo, Taliban đa thanh cong khi xoa bo phan lon hoat đong san xuat thuoc phien chi trong nam 2001.
Sau nhung đoi xu khong nhan nhuong voi cong đong thieu so Shia Afghanistan, Iran bat đau tang cuong su ho tro cho Lien minh phuong Bac. Nam 1998, quan he Taliban-Iran ngay cang toi te, sau khi luc luong Taliban chiem giu lanh su quan Iran o Mazar-i-Sharif va xu tu cac nha ngoai giao Iran. Sau su co nay, Iran doa se xam luoc Afghanistan bang cach đieu đong luc luong quan su gan bien gioi Afghanistan nhung su can thiep cua Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc va My đa ngan chien tranh no ra.


Quan he quoc te Chi co Pakistan, A Rap Xe Ut va Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat (UAE) la cong nhan chinh phu Taliban. Nha nuoc nay đa khong đuoc Lien Hop Quoc cong nhan. Rieng truong hop Turkmenistan đuoc biet la đa to chuc cuoc hop chinh thuc va thoa thuan voi cac bo truong cua chinh phu Taliban.
Mot ly do cho su thieu cong nhan quoc te la su coi thuong nhan quyen cua Taliban, nhu đa chung minh bang hanh đong nam quyen cua ho. Mot trong nhung hanh đong đau tien cua Taliban sau khi cuop chinh quyen la xu tu cuu Tong thong Cong hoa Dan chu Afghanistan, Mohammad Najibullah. Ngay ca truoc khi Taliban đa nam quyen kiem soat thu đo Kabul, ho van tien hanh bat giu Najibullah. Vi luc đo Najibullah đang sinh song trong khuon vien cua van phong Lien Hop Quoc o Kabul, nen đuoc coi la mot su vi pham luat phap quoc te. Nhu mot vi du nua, che đo Taliban cung bi chi trich nang ne vi toi giet nha ngoai giao Iran o Afghanistan vao nam 1998. Taliban con ho tro cac chien binh Hoi giao đang hoat đong tai Chechnya va Tan Cuong nen cung lam mat long nguoi Nga va nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa.
Vao nam 2013, Taliban cho mo van phong tai Qatar, voi muc tieu bat đau cuoc đam phan giua chinh ho voi Hoa Ky va Cong hoa Hoi giao Afghanistan. Mot cuoc xung đot đa xay ra sau khi van phong treo co trang cua Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan cu, voi Ngoai truong My John Kerry noi rang van phong co the bi đong cua neu khong co mot "buoc tien" trong cac cuoc đam phan hoa binh.


= Cac tuong Phat tai Bamyan =
Nam 1999, Mullah Omar đa ban hanh mot sac lenh bao ve cac buc tuong Phat tai Bamyan, hai buc tuong khong lo cua the ky thu 6 cua cac vi phat đung đuoc cham khac vao mot ben cua mot vach đa trong thung lung Bamyan o vung Hazarajat thuoc mien trung Afghanistan.
Nhung vao thang 3 nam 2001, cac buc tuong đa bi Taliban cua Mullah Omar pha huy sau khi co sac lenh do ong ban hanh. Nha lanh đao toi cao Taliban, Mullah Omar đa giai thich ly do tai sao ong ra lenh pha huy cac buc tuong trong mot cuoc phong van:

Toi khong muon pha huy Phat Bamiyan. Tren thuc te, mot so nguoi nuoc ngoai đa đen gap toi va noi rang ho muon tien hanh cong viec sua chua Đuc Phat Bamiyan đa bi hu hai nhe do mua. Đieu nay lam toi soc. Toi nghi, nhung nguoi nhan tam nay khong quan tam đen hang ngan con nguoi con song - nhung nguoi Afghanistan đang chet đoi, nhung ho rat quan tam đen nhung vat the khong song nhu Đuc Phat. Đieu nay la vo cung đang trach. Đo la ly do tai sao toi ra lenh pha huy no. Neu ho đen vi cong viec nhan đao, toi se khong bao gio ra lenh huy diet Đuc Phat.

Sau đo, Đai su Taliban, Sayed Rahmatullah Hashemi cung noi rang viec pha huy cac buc tuong đuoc thuc hien boi Hoi đong hoc gia sau khi mot chuyen gia ve di tich cua Thuy Đien đe nghi khoi phuc lai đau cua cac buc tuong. Hashimi đuoc bao cao rang: "Khi hoi đong truong Afghanistan yeu cau ho cung cap tien đe nuoi tre em thay vi sua chua cac buc tuong, ho đa tu choi va noi," Khong, tien chi danh cho cac buc tuong, khong danh cho tre em". Do đo, ho đa đua ra quyet đinh pha huy cac buc tuong".
Đieu nay đa thuc đay su phan đoi quoc te tu cac quoc gia nhu Nhat Ban, An Đo, Sri Lanka, Han Quoc, Nepal, Iran, Qatar va Nga. Ngay ca A Rap Saudi va UAE, ca hai đeu nam trong so ba quoc gia cong nhan Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan, len tieng phan đoi. Chi nhanh A Rap cua UNESCO, mot co quan van hoa va giao duc cua Lien Hop Quoc, đa coi su huy diet la "man ro".


Bien phap trung phat Ngay 15 thang 10 nam 1999, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc thanh lap mot co che trung phat bao gom cac ca nhan va cac to chuc lien ket voi Al-Qaeda, Osama bin Laden hoac Taliban. Ke tu sau khi My lat đo Taliban vao nam 2001, cac bien phap trung phat đa đuoc ap dung cho cac ca nhan va to chuc o khap moi noi tren the gioi, cung nham muc tieu đen cac cuu thanh vien cua chinh quyen Taliban.
Ngay 27 thang 1 nam 2010, mot uy ban trung phat cua Lien Hop Quoc đa loai bo nam cuu quan chuc cap cao Taliban ra khoi danh sach nay, trong mot đong thai ung ho cua Tong thong Afghanistan Hamid Karzai. Quyet đinh co nghia la nam nguoi nay se khong con phai chiu mot lenh cam du lich quoc te, tai san đong bang va cam van vu khi. Ca nam quan chuc duoi đay đeu la cac thanh vien cap cao cua chinh phu Taliban: 

Wakil Ahmad Muttawakil, cuu Bo truong ngoai giao.
Fazal Mohammad, nguyen thu truong Bo thuong mai.
Shams-us-Safa Aminzai, cuu nhan vien bao chi ngoai giao Taliban.
Mohammad Musa Hottak, nguyen thu truong Bo ke hoach.
Abdul Hakim, nguyen thu truong Bo cac van đe bien gioi.
Tat ca đa đuoc them vao danh sach trong thang Gieng hoac thang 2 nam 2001. Mohammed Omar tiep tuc phat ngon tren danh nghia cua Tieu vuong quoc nay.


Quan đoi duoi che đo Taliban Taliban con duy tri mot luc luong quan su cua ho trong giai đoan kiem soat đat nuoc. Quan đoi Taliban so huu hon 400 xe tang T-54/55 va T-62 va hon 200 xe boc thep cho quan. Khong quan Afghanistan duoi thoi Taliban so huu nam may bay tiem kich phan luc MIG-21MF va 10 may bay nem bom Sukhoi-22. Nam 1995, trong su co Airstan, mot chien đau co cua Taliban đa bat giu mot chiec van tai co cua Nga. Ho cung giu sau chiec truc thang Mil Mi-8, nam chiec Mi-35, nam chiec L-39C, sau chiec An-12, 25 chiec An-26, 12 chiec An-24/32, mot chiec IL-18 va mot chiec Yakovlev.
Cuc Hang khong Dan dung cua ho co hai may bay Boeing 727A/B, mot chiec Tu-154, nam chiec An-24 va mot chiec DHC-6.


= Che đo quan dich =

Theo loi khai cua nhung tu nhan o Guantanamo truoc Toa an xet duyet tinh trang chien binh cua ho, Taliban, ngoai viec buoc đan ong phai phuc vu nhu nhung nguoi linh, con buoc đan ong lam nhan vien hanh chinh.


Nen kinh te Cac thi truong tien te Kabul đa phan ung tich cuc trong nhung tuan đau tien cua su chiem đong Taliban. Nhung đong Afghani Afghanistan đa som mat gia tri. Ho ap thue 50% đoi voi bat ky cong ty nao hoat đong trong nuoc va nhung nguoi khong tra tien đa bi tan cong. Ho cung ap thue nhap khau 6% đoi voi bat ky thu gi đuoc đua vao nuoc nay, va đen nam 1998 đa kiem soat cac san bay lon va cua khau bien gioi cho phep ho thiet lap đoc quyen tren tat ca cac giao dich. Đen nam 2001, thu nhap binh quan đau nguoi cua 25 trieu dan duoi 200 đo la, va đat nuoc nay gan nhu sup đo kinh te hoan toan. Ke tu nam 2007, nen kinh te đa bat đau phuc hoi, voi du tru ngoai te uoc tinh ba ty đo la va tang truong kinh te tang 13%.
Nho hiep uoc qua canh giua Afghanistan va Pakistan, mot mang luoi lon đe buon lau đuoc phat trien. No co doanh thu uoc tinh 2,5 ty đo la va Taliban nhan đuoc tu 100 đen 130 trieu đo la moi nam. Cac hoat đong nay cung voi thuong mai tu Luoi liem vang đa tai tro cho cuoc chien o Afghanistan va cung co tac dung phu la pha huy cac nganh cong nghiep khoi nghiep o Pakistan. Ahmed Rashid cung giai thich rang Thuong mai qua canh Afghanistan đuoc Pakistan đong y la "nguon thu chinh thuc lon nhat cho Taliban."
Giua nam 1996 va 1999, Mullah Omar đa đao nguoc y kien cua minh ve viec buon ban ma tuy, duong nhu no chi gay hai cho cac kafir. Taliban kiem soat 96% cac canh đong thuoc phien cua Afghanistan va bien thuoc phien thanh nguon thue lon nhat. Thue đanh vao thuoc phien xuat khau tro thanh mot trong nhung yeu to chinh cua thu nhap Taliban va nen kinh te chien tranh cua ho. Theo Rashid, "tien ma tuy đa tai tro vu khi, đan duoc va nhien lieu cho chien tranh." Tren to The New York Times, Bo truong Tai chinh cua Mat tran Thong nhat, Wahidullah Sabawoon, tuyen bo Taliban khong co ngan sach hang nam nhung ho " duong nhu chi 300 trieu đo la My mot nam, gan nhu tat ca trong so đo cho chien tranh. " Ong noi them rang Taliban đa ngay cang dua vao ba nguon tien: "thuoc phien, nguoi Pakistan va bin Laden."
Tuy nhien, vi đieu kien kinh te, duong nhu ong khong co nhieu su lua chon, do cuoc chien tieu hao tiep dien voi Lien minh phuong Bac, thu nhap tu viec san xuat thuoc phien tiep tuc la tat ca giup đat nuoc khong bi đoi. Đen nam 2000, Afghanistan chiem khoang 75% nguon cung cua the gioi va nam 2000 đa tang khoang 3276 tan thuoc phien tu viec trong cay thuoc phien tren 82.171 ha. Vao thoi điem nay, Omar đa thong qua mot nghi đinh cam trong thuoc phien va san luong giam xuong con khoang 74 tan tren dien tich 1.685 ha. Nhieu nha quan sat cho rang lenh cam đuoc đua ra đe đoi lai su cong nhan quoc te tai Lien Hop Quoc - chi đuoc ban hanh đe tang gia thuoc phien va tang loi nhuan tu viec ban cac kho du tru lon hien co. Nam 1999 đa mang lai mot vu mua ky luc va vu thu hoach 2000 thap hon nhung van con lon. Viec buon ban hang ton kho tich luy cua Taliban tiep tuc vao nam 2000 va 2001. Nam 2002, Lien Hop Quoc đa đe cap đen "su ton tai cua mot luong lon thuoc phien tich luy trong nhung nam truoc cua vu mua boi thu." Vao thang 9 nam 2001 - truoc ngay 11 thang 9 cac cuoc tan cong chong lai Hoa Ky - Taliban đuoc cho la đa cho phep nong dan Afghanistan gieo hat thuoc phien mot lan nua.
Ngoai ra con co mot su co moi truong đoi voi đat nuoc, nan pha rung nang ne tu viec buon ban go bat hop phap voi hang tram mau rung thong va go tuyet tung o tinh Kunar va Paktya bi chat pha. Tren khap đat nuoc, hang trieu mau Anh đa bi pha đe cung cap go cho thi truong Pakistan ma khong co no luc tai trong rung, đa dan đen thiet hai đang ke ve moi truong. Đen nam 2001, khi Co quan lam thoi Afghanistan nam quyen luc, co so ha tang cua đat nuoc bi huy hoai, Vien thong đa te liet, mang luoi đuong bo bi pha huy va cac toa nha cua Bo Tai chinh roi vao tinh trang xuong cap, mot so đang tren bo vuc sup đo. Vao ngay 6 thang 7 nam 1999, tong thong Bill Clinton đa ky vao lenh hanh phap co hieu luc 13129. Lenh nay đa thuc thi lenh cam hoan toan đoi voi bat ky giao dich nao giua My va che đo Taliban va vao ngay 10 thang 8, ho đa đong bang 5.000.000 bang tai san Ariana. Vao ngay 19 thang 12 nam 2000, nghi quyet 1333 cua Lien Hop Quoc đa đuoc thong qua. No keu goi tat ca cac tai san can bi đong bang va cho tat ca cac bang đong cua bat ky van phong nao thuoc Taliban. Đieu nay bao gom cac van phong cua Ariana Afghan Airlines. Nam 1999, Lien Hop Quoc đa thong qua nghi quyet 1267 đa cam tat ca cac chuyen bay quoc te cua Ariana ngoai cac nhiem vu nhan đao đuoc phe duyet truoc.


Xem them Quetta Shura
Tinh truong Taliban
Cuoc noi day cua Taliban
Chien tranh o Afghanistan (2001-hien tai)
Tieu vuong quoc Hoi giao Waziristan
Lich su Afghanistan sau 1992
Mullah Kabir
Tariq Ghazniwal, mot phat ngon vien cua AEI.


Tham khao Lien ket ngoai Trang chu Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan
Cuoc phong van voi đai dien chinh thuc cua Tieu vuong quoc Hoi giao Afghanistan Luu tru ngay 13 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine