Tet Duong lich, hay Tet Tay, Tet Quoc Te (tieng Anh: New Year's Day, New Year's hoac New Year) la mot ngay le dien ra vao ngay 1 thang 1 hang nam, ngay đau tien trong nam theo lich Gregorius cung nhu lich Julius, la dip le quan trong trong nam cua nhieu dan toc va nen van hoa tren the gioi.
Vao thoi ky tien co đoc giao theo lich Julius, ngay nay đuoc danh tang cho Janus, mot vi than cua cua vao va su khoi đau, ten vi than nay cung đuoc đat ten cho thang 1 (January). La mot ngay trong lich Gregorius cua nguoi Co đoc giao, ngay Tet Duong lich đanh dau theo nghi thuc trong Le cat bao quy đau cua Giesu, cung đuoc tien hanh trong giao hoi Luther va giao hoi Alica.

Ngay nay, khi hau het cac quoc gia su dung lich Gregorius cung nhu lich De facto, Tet Duong lich co the coi la ngay le chung lon nhat, thuong co phao hoa ban vao luc nua đem khi nam moi bat đau theo mui gio. Nhung truyen thong cua ngay Tet Duong lich tren toan cau bao gom quyet đinh đau nam, dieu hanh, dich vu nha tho va đi le tai nha tho hoac goi đien cho ban be va gia đinh, to chuc tiec mung.


Lich su Mesopotamia (Iraq) đa thiet lap khai niem ve chao mung nam moi vao nam 2000 truoc Cong Nguyen, đo la to chuc le mung nam moi vao luc điem xuan phan, tuc la giua thang 3. Lich La Ma ban đau đuoc cong bo vao ngay 1 thang 3 đanh dau nam moi. Lich chi keo dai 10 thang bat đau tu thang 3. Nam moi bat đau vao thang 3 khi đo van đuoc phan anh trong mot so ten thang cua nam moi hien tai. Thang 9 đen thang 12 ban đau đuoc xep tu thang 7 đen thang 10.
January Kalends (tieng Latinh: Kalendae Ianuariae) đuoc to chuc lam nam moi tai mot vai thoi điem sau khi no tro thanh ngay tan phong cho cac quan chap chinh moi vao nam 153 truoc Cong nguyen. Mot loat tham hoa, trong đo đang chu y la cuoc noi day that bai cua Marcus Aemilius Lepidus vao nam 78 truoc Cong nguyen, đa gay me tin cho phep cac ngay hoi cho cua Rome roi vao ngay đau thang 1, va cac vi giao hoang đa su dung nhuan đe tranh xay ra đieu nay.
Vao the ky thu VII, giua cac tin đo Pagan cua Vlaanderen va Ha Lan co mot phong tuc trao đoi qua vao ngay đau tien cua nam moi. Phong tuc nay bi thanh quan Eligius phan đoi va canh bao nguoi Ha Lan va Flemish rang: "(Khong đuoc) lam vetulas, nhung đo vat nho be, hoac đat ban vao ban đem đe trao đoi qua Nam moi hoac cung cap đo uong thua (mot phong tuc khac cua Yule)". Tuy nhien vao ngay nguoi Co đoc giao cua chau Au to chuc le mung nam moi, ho trao đoi qua Giang sinh vi Tet Duong lich roi vao 12 ngay cua mua Giang sinh theo lich nghi thuc cua nguoi Co đoc phuong Tay; phong tuc trao đoi qua Giang sinh cua nguoi Co đoc bat nguon tu viec cac đao si phuong Đong tang qua cho vi chua Gie-su nho.


Tet va Ngay đau nam moi trong cac lich khac Trong cac nen van hoa theo truyen thong hoac hien đang su dung lich khac ngoai lich Gregorius, Tet Duong lich cung luon đuoc coi la su kien quan trong trong nam. Ngoai duong lich, tai nhieu quoc gia con an Tet theo lich rieng đia phuong, co the la am lich, lich Hoi giao, lich Do Thai, lich Iran,...


= Chau Phi =
Nayrouz va Enkutatash la hai ngay mung Nam Moi cua nguoi Copt o Ai Cap va nguoi Ethiopia. Ca hai le hoi nay thuong dien ra vao ngay 11 hoac 12 thang 9, tuy thuoc vao nam nhuan cua lich Gregory. Nayrouz ke thua truyen thong cua le mung nam moi Ai Cap co đai co ten Wept Renpet, con Enkutatash đanh dau su ket thuc cua mua mua mua he.
Le hoi Odunde con đuoc goi la "Nam moi cua Chau Phi", đuoc to chuc tai Philadelphia, Pennsylvania o Hoa Ky vao ngay chu nhat thu hai cua thang 6. Trong khi ten dua theo nen van hoa Yobura Chau Phi, ngay le cung đanh dau le ky niem lon nhat cua nguoi Chau Phi tren the gioi, du it hay nhieu cung bat đau bang mot truyen thong đia phuong.
Nguoi Sotho o Lesotho va Nam Phi to chuc le Selemo sa Basotho vao ngay 1 thang 8, đanh dau thoi điem cuoi mua đong o Nam Ban cau. Le hoi nay dua theo lich Sotho va bao gom cac nghi le nhu Mokete wa Lewa, mot le mung dien ra sau mua thu hoach.


= Đong A =
Tet Trung Quoc la ngay Tet quan trong nhat cua nguoi Trung Hoa, đuoc tinh theo am lich. Viet Nam va nhieu quoc gia chau A khac cung chao đon nam moi theo lich Am vao cung dip nay voi cac phong tuc tap quan phong phu. Ngay le thuong roi vao khoang tu 20 thang 1 đen 20 thang 2. Ngay le đuoc bat đau bang le cung to tien va than linh, sau đo la đem giao thua tung bung voi tieng trong, phao hoa va cac hoat đong van hoa truyen thong nhu mua lan, mua rong, đot phao.
Tet Ba Tu Nowruz (tieng Ba Tu: نوروز, IPA: [nouˈɾuːz], nghia la "Ngay moi") la ten goi Nam moi cua nguoi Iran/Ba Tu, theo lich Iran voi cac le ky niem truyen thong.Nowruz đanh dau ngay đau tien cua mua xuan va bat đau nam moi theo lich Iran. No đuoc to chuc vao ngay Xuan phan o Bac ban cau, thuong roi vao ngay 21 thang 3 hay ngay truoc hoac ngay sau đo, tuy theo noi cu hanh.
Tet Nhat Ban (tieng Nhat: shogatsu 正月 (Chinh Nguyet) hay la oshogatsu) cung tuong ung voi le mung nam moi cua Tet Trung Quoc, Tet Han Quoc va Tet Viet Nam theo am lich va theo anh huong Vong van hoa Đong A. Ke tu nam 1873, Nhat Ban theo lich Gregorian va nam moi la ngay đau tien cua thang Gieng duong lich. Đay la mot trong nhung ngay le truyen thong quan trong nhat trong nam, đuoc to chuc trong nhieu the ky va đa phat trien phong tuc đoc đao cua rieng minh.
Seollal (tieng Han: 설날; Romaja: Seollal; McCune–Reischauer: Sollal) la ngay tet co truyen mung nam moi cung la ngay đau tien cua nam moi am lich cua Han Quoc va Trieu Tien. Đay thuong la ngay le quan trong nhat theo truyen thong. Nguoi Han Quoc va Trieu Tien cung thuong đon mung nam moi duong lich vao ngay 1 thang 1 hang nam. Tet am lich Han Quoc va Trieu Tien keo dai 3 ngay va quan trong hon tet duong lich.


= Đong Nam A =
Tet Nguyen Đan thuong biet voi ten goi ngan la Tet, la dip nghi le quan trong va pho bien nhat tai Viet Nam, thuong roi vao giua 20 thang 1 va 20 thang 2. Đay la Nam moi cua nguoi Viet bao hieu mua xuan ve dua theo lich cua Trung Quoc.
Nam moi cua nguoi Campuchia (Chol Chnam Thmay) la le hoi mung nam moi theo lich co truyen cua dan toc Khmer, đuoc to chuc vao 13 thang 4 hoac 14 thang 4. Co ba ngay trong Nam moi cua nguoi Khmer: ngay đau tien goi la "Moha Songkran", ngay thu hai la "Virak Wanabat" va ngay cuoi cung la "Virak Loeurng Sak".
Nam moi cua nguoi Thai to chuc vao 13 va 14 thang 4, co ten goi la "Songkran" theo ngon ngu đia phuong. Moi nguoi dan Thai thuong co tuc te nuoc vao nhau đe cau may.
Tet te nuoc nam moi cua Myanmar co ten goi la Thingyan, thuong roi vao giua thang tu (theo lich Mien Đien co). Ngay le dien ra trong 4 hoac 5 ngay nam moi. Theo truyen thong, thoi điem dien ra Tet đuoc tinh theo am lich Mien Đien nhung ngay nay đuoc co đinh tu ngay tu 13 đen 16 thang 4, trung vao dip le Phuc Sinh cua cac nuoc phuong Tay. Tet Thingyan la mot ngay le quan trong nhat trong cac ky nghi le va la mot phan cua ky nghi he sau mot nam hoc. Te nuoc la mot phan đac trung nhat cua le hoi nay va thuong dien ra vao 4 ngay đau tien cua ky le.
Tet Nguyen Đan Viet Nam la ngay le quan trong va pho bien nhat o Viet Nam, thuong roi vao khoang thoi gian tu 20 thang Gieng đen 20 thang Hai am lich. Đay la tet co truyen cua nguoi Viet.


= Sao Hoa =
Theo quy uoc cua NASA, nam Sao Hoa bat đau vao ngay Xuan phan Bac, tuc ngay Xuan phan cua ban cau Bac. Gan đay nhat, Ngay Tet Sao Hoa (nam Sao Hoa 37) trung voi ngay 26 thang 12 nam 2022 theo lich Gregorian cua Trai Đat. Ngay Tet Sao Hoa cua nam Sao Hoa 38 se trung voi ngay 12 thang 11 nam 2024.


Phong tuc va le ky niem truyen thong va hien đai = Giao thua =

Giao thua la thoi điem chuyen tiep giua ngay cuoi cung cua nam cu sang ngay đau tien cua nam moi. Đay la mot trong nhung buoi le quan trong trong tap quan, van hoa nhieu dan toc. Vao dip nay, nhieu quoc gia phuong Tay va phuong Đong thuong to chuc ban phao hoa hoac cac le hoi khac đe cham dut nam cu (tat nien) va đon mung nam moi vao đung thoi điem 0 gio 0 phut 0 giay ngay 1 thang 1.


= Le ki niem quoc gia =

Tren khap Vuong quoc Anh dien ra nhieu le ki niem tren cac hon đao, đac biet la tai Scotland.
Tai Luan Đon, hang ngan nguoi tap trung doc đap song Thames đe xem phao hoa quanh Mat Luan Đon. Nam moi thuong chinh thuc bat đau khi chuong đong ho Big Ben điem 12 gio.
Tai Scotland co nhieu phong tuc đoc đao lien quan đen Nam moi. Bua tiec o pho Princes tai Edinburgh la mot trong nhung vi du đien hinh. Trong le mung nam moi keo dai ba ngay tai Edinburgh, hang ngan nguoi du hoi cam đuoc đi khap cac con pho cua Old Town, tu Quang truong quoc hoi đen đoi Calton. Ngoai ra con co mot so phong tuc đang chu y khac nhu le hoi thuong nien Loony Dook to chuc o cua song Firth of Forth, khi hang ngan nguoi ngam minh tran vao nuoc lanh trong thoi tiet lanh gia; hay phong tuc moi nhung chang trai cao rao, da ngam đen va đep trai lam khach đau tien đen nha trong nam moi đe mang van may đen cho gia chu.
Tai xu Wales, Calennig đuoc to chuc voi nhung buoi le thu hut hang ngan nguoi đen thu đo Cardiff.
Tai Hy Lap va Cong hoa Sip, gia đinh va nguoi than tat đen luc nua đem, sau đo an mung nam moi bang viec cat banh vassilopita (mot loai banh cua Basil), thuong chua trong đo mot đong xu hoac vat co gia tri tuong đuong. Ai thang se co may man ca nam.
Tai Phap, mot so đe cap đen thoi tiet la du đoan cua nam đo: gio thoi phia đong, se co trai cay triu qua; gio thoi phia tay, đan gia suc va ca se đong đuc; gio thoi huong nam se co thoi tiet thuan loi ca nam va gio thoi huong bac thi mua mang se that bai. Moi nguoi đeu muon an banh mi nuong cho nam moi.


= Am nhac =
Am nhac lien quan đen Tet Duong lich đeu co ca the loai co đien va đai chung, va cung co bai hat Giang sinh tap trung vao Nam moi đen trong mua nghi le va Giang sinh.

Johann Sebastian Bach, trong Orgelbuchlein đa sang tac ba bai hop xuong cho nam moi, bao gom Helft mir Gotts Gute preisen ["Help me to praise God's goodness"] (BWV 613); Das alte Jahr vergangen ist ["The old year has passed"] (BWV 614); va In dir ist freude ["In you is joy"] (BWV 615).
The year is gone, beyond recall la mot bai thanh ca Ki-to giao truyen thong đe gui loi cam on nam moi, co nien đai tu 1713.
"Auld Lang Syne" cua Robert Burns.


Mui gio Boi vi co nhieu mui gio khac nhau tren the gioi, nam moi xay ra khap noi lien tuc khi ngay bat đau nam moi đen. Mui gio đau tien đanh dau nam moi la phia tay đuong đoi ngay quoc te, nam o quan đao Line, mot phan lanh tho cua Kiribati, va co mui gio 14 tieng truoc gio Phoi hop Quoc te, vi the quan đao Line cung la noi đon nam moi đau tien tren the gioi.


Xem them Chu thich = Thu muc =
Macrobius, Saturnaliorum Libri VII. (tieng Latinh)
Macrobius (2011), Kaster, Robert A. (bien tap), Saturnalia, Vol. I, Loeb Classical Library, No. 510, Cambridge: Harvard University Press, ISBN 9780674996496. (tieng Anh) & (tieng Latinh)


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi New year celebrations tai Wikimedia Commons
"New Year's Day" . New International Encyclopedia. 1905.