Đong đat va song than An Đo Duong 2004, đuoc biet đen trong cong đong khoa hoc nhu la Con đia chan Sumatra-Andaman, la tran đong đat manh 9.3 Mw xay ra duoi đay bien An Đo Duong luc 00:58:53 UTC (07:58:53 gio đia phuong) ngay 26 thang 12 nam 2004. Tran đong đat kich hoat mot chuoi cac đot song than chet nguoi lan toa khap An Đo Duong, nhung con song cao 30 m (100 ft) tan pha cac cong đong dan cu sinh song ven bien o Indonesia, Sri Lanka, An Đo, Thai Lan, Myanmar va nhung noi khac, cuop đi sinh mang 227,898 nguoi thuoc 11 quoc gia, tu Chau A toi Chau Phi. Cho đen nay, thien tai nay la mot trong nhung tham hoa gay nhieu tu vong nhat trong lich su the gioi hien đai. Cac phuong tien truyen thong quoc te va nguoi dan chau A goi no la Song than A chau, trong khi tai Uc, New Zealand, Canada, My va Anh nguoi ta goi no la Song than ngay le Tu thien (Boxing Day) boi vi no xay ra ngay vao ngay le nay.
Cuong đo cua tran đong đat luc đau đo đuoc 9.0 (tren thang Richter), nhung sau tang len o khoang giua 9.1 va 9.3. Voi cuong đo nay, đay la tran đong đat lon thu hai tung đuoc ghi nhan boi đia chan ke, chi đung sau tran đong đat lon o Chile ngay 22 thang 5 nam 1960 co cuong đo 9.5. Con đia chan An Đo Duong lam rung chuyen mat đat voi cuong đo 100 lan manh hon tran đong đat Loma Prieta xay ra nam 1989. No co thoi gian keo dai lau nhat ma nguoi ta co the ghi nhan đuoc, tu 500 đen 600 giay. Cuong đo va đo lan toa cua no đu lon đe co the khien tinh cau cua chung ta dich chuyen it nhat la nua inch, tuc la hon mot centimeter. No cung kich hoat cac tran đong đat o nhung khu vuc khac, đen tan Alaska.
Con đia chan khung khiep nay khoi phat o An Đo Duong ngay phia bac đao Simeulue, ngoai khoi bo bien phia tay cua mien bac Sumatra, Indonesia. Nhung đot song than san sinh tu no đa tan pha vung duyen hai Indonesia, Sri Lanka, Nam Phi, Thai Lan va nhung quoc gia khac voi nhung con song cao đen 30 m (100 ft), gay thiet hai nghiem trong va mang chet choc đen tan bo bien phia đong chau Phi, noi xa nhat co ghi nhan tu vong do song than la o Cang Elizabeth, Nam Phi, 8000 km (5.000 ml) cach xa chan tam đen ca mot đai duong.
Hoan canh nguy ngap cua dan chung tai nhung quoc gia bi anh huong đa khien day len lan song tro giup nhan đao tren toan cau.


Đac điem cua song than Su dang cao đot ngot cua đay bien len đen vai met, xay ra suot trong con đia chan, lam dich chuyen nhung cot nuoc khong lo, tao ra nhung đot song than đanh vao bo bien An Đo Duong. Song than gay thiet hai o nhung khu vuc xa nguon cua no thuong đuoc goi la "song than xa" (teletsunami), hinh thanh boi chuyen đong thang đung cua đay bien hon la boi chuyen đong ngang (Earthquakes and tsunamis, Lorca et al.).

Song than chuyen đong trong nuoc sau khac voi trong vung can. O vung nuoc sau ngoai đai duong, song than chi la nhung đot song nhap nho, kho nhan biet va vo hai, di chuyen voi toc đo rat cao tu 500 đen 1.000 km/h (310 đen 620 mph); o vung nuoc can gan bo, van toc cua no chi con 10 km/h nhung đo la luc bat đau hinh thanh nhung đot song lon co suc cong pha khung khiep. Cac nha khoa hoc đieu tra thiet hai o Aceh tim ra chung co cho thay song than o đay len đen đo cao 24 m (80 ft) khi đen gan bo va di chuyen doc theo nhung dai đat rong; tai mot vai khu vuc, khi vao đen đat lien đo cao cua chung nang len 30 m (100 ft).
Ve tinh radar đa ghi nhan đuoc chieu cao cua song than trong bien sau: hai gio sau con đia chan, đo cao toi đa la 60 cm (2 ft). Đay la nhung quan sat đau tien đuoc ghi nhan, mac du chung khong đuoc dung đe đua ra canh bao, boi vi nguoi ta khong su dung cac ve tinh cho muc đich canh bao va vi nhung du lieu nay can co thoi gian đe phan tich.
Theo Tad Murty, Pho chu tich Hiep hoi Song than, tong nang luong cua nhung đot song than la xap xi 5 megaton TNT (20 petajoule), gap hai lan nang luong cua toan bo chat no đuoc su dung trong Chien tranh the gioi thu hai (ke ca hai qua bom nguyen tu), nhung chi la hai bac tren thang đo luong thap hon cuong đo nang luong phong ra boi con đia chan. Tai nhieu noi, cac đot song than đa tien sau vao đat lien đen 2 km.
Theo nhung bao cao ban đau, cuong đo cua tran đong đat la 9.0. Đen thang 1 nam 2005, cac nha khoa hoc uoc tinh cuong đo len đen 9.3. Mac du Trung tam Canh bao Song than Thai Binh Duong chap nhan uoc tinh moi nay, Cuc Khao sat Đia chat Hoa Ky cho đen nay van giu uoc tinh cuong đo la 9.1. Hau het cac nghien cuu gan đay trong nam 2006 tin rang cuong đo đia chan la Mw 9.1 đen 9.3. Tien si Hiroo Kanamori thuoc Vien Cong nghe California tin rang Mw = 9.2 co the xem la đinh luong tieu bieu cho tam co cua con đia chan nay.
Chan tam cua tran đong đat chinh o toa đo 3,316°B 95,854°Đ﻿ / 3.316; 95.854 tai An Đo Duong, khoang 160 km (100 mi) phia bac đao Simeulue, ngoai khoi bo bien phia tay cua bac Sumatra, o đo sau 30 km duoi mat nuoc bien (bao cao ban đau chi co 10 km). Nguoi ta co the cam nhan đuoc con đia chan (khong tinh đen tran song than) tai Bangladesh, An Đo, Malaysia, Myanmar, Thai Lan, Singapore va quan đao Maldives.
Boi vi co đen 1.200 km (745.6 ml) đuong phay bi anh huong boi tran đong đat hau nhu trai dai theo huong nam-bac, nen cuong đo lon nhat cua song than đi theo huong đong-tay. Do vay, Bangladesh, o cuoi phia bac cua Vinh Bengal, it bi thiet hai mac du xu so vung đat thap nay tuong đoi gan chan tam. Cung huong loi nho yeu to nay la con đia chan di chuyen cham hon trong vung gay phia bac, lam giam đang ke suc tan pha cua nuoc khi dich chuyen trong vung.

Nhung bo bien co cac vung đat rong chan giua chung va vi tri ban đau cua song than thuong đuoc an toan; du vay, đoi khi song than tim cach đi vong qua vung đat rong, đien hinh la bang Kerala cua An Đo, du la vung duyen hai phia tay An Đo, van bi nhung đot song than tan cong; bo bien phia tay cua Sri Lanka cung chiu anh huong tuong tu. O xa chan tam cung khong đong nghia voi an toan, Somalia bi tan pha nang ne hon Bangladesh mac du o xa hon rat nhieu.
Vi phai di chuyen trong mot đia ban rat rong, song than mat tu 15 phut đen 7 gio (truong hop cua Somalia) đe đen cac bo bien khac nhau. Song than tien rat nhanh đen đao Sumatra, nhung no phai mat 90 phut đen hai gio đong ho đe tim thay Sri Lanka va bo bien phia đong An Đo. Trong khi đo, no chi đen đuoc Thai Lan sau khoang hai gio đong ho mac du đat nuoc nay o gan chan tam hon, vi phai di chuyen cham qua vung bien can ngoai khoi bo bien phia tay Bien Andaman.
Song than đen tan Struisbaai thuoc Nam Phi, tuc la phai vuot qua khoang cach 8.500 km (5.300 ml), o đay no mang đen nhung đot trieu cuong cao 1,5 m (5 ft) nam gio sau con đia chan. No phai tieu ton kha nhieu thoi gian đe đen điem cuc nam nay cua chau Phi, co le boi vi them luc đia rong lon cua Nam Phi va boi vi song than phai đi doc bo bien Nam Phi tu đong sang tay.
Mot phan nang luong cua song than đuoc phan phoi vao Thai Binh Duong, o đay no tao ra nhung đot song nho doc theo bo tay cua Bac va Nam My, trung binh chi cao khoang 20 đen 40 cm (7.9 đen 15.7 in).


Dau hieu va canh bao Mac du khoang cach thoi gian giua luc khoi phat con đia chan va thoi điem song than tiep can đat lien len đen vai tieng đong ho, hau het nan nhan đeu hoan toan bat ngo khi đot nhien thay minh bi chup bat boi tham hoa; khong he co he thong canh bao song than nao tren An Đo Duong đe phat hien song than, hoac quan trong khong kem, đe canh bao cu dan đang song tren bo. Khong de dang gi đe do tim song than trong khi chung đang con o bien sau, vi vay can co mot mang luoi cac thiet bi cam ung đe phat hien chung. Lap đat mot cau truc ha tang cac thiet bi truyen thong đe co the đua ra nhung canh bao kip thoi la mot van đe con kho khan hon, nhat la o nhung khu vuc chua phat trien cua the gioi.
Song than xay ra con thuong xuyen hon trong vung bien Thai Binh Duong do anh huong cua cac con đia chan thuoc "Vanh đai lua", nhung khu vuc nay tu lau đa đuoc lap đat he thong canh bao song than. Mac du mep phia tay cua "Vanh đai lua" keo dai đen An Đo Duong, khong he co bat cu he thong canh bao song than nao hien dien tai đay. Khu vuc nay tuong đoi it co song than, mac du đong đat van thuong xay ra tai Indonesia. Con song than quan trong lan cuoi cung đuoc ghi nhan vao nam 1883 khi nui lua Krakatoa thuc giac. Cung nen biet rang khong phai he co đong đat la co song than; Ngay 28 thang 3 nam 2005, mot con đia chan 8.7 đo richter đanh vao ngay khu vuc nay cua An Đo Duong nhung khong tao ra mot đot song than nao.

Sau khi xay ra tham hoa, nguoi ta bat đau quan tam đen nhu cau lap đat mot he thong canh bao song than cho vung bien An Đo Duong. Lien Hop Quoc khoi xuong van đong cho he thong canh bao nay va tien hanh nhung buoc đau tien vao cuoi nam 2005. Co mot so đe nghi thiet lap he thong canh bao song than lien ket toan cau, bao gom ca khu vuc Đai Tay Duong va vung bien Caribbean.


= Chua quen voi dau hieu canh bao =
Dau hieu canh bao đau tien ve song than chinh la tran đong đat. Du vay, song than co the đanh vao mot khu vuc cach xa đo hang ngan dam, du tai đay chi co the cam nhan đuoc đia chan rat yeu hoac ngay ca khong co gi het. Tuong tu, trong it phut truoc khi song than đanh vao bo, nuoc bien thuong rut ra xa. Cu dan ven Thai Binh Duong đa quen voi song than va thuong nhan ra hien tuong nay đe chay voi len cac vung đat cao. Nguoc lai, o vung ven An Đo Duong hien tuong hiem hoi nay đa khien nhieu nguoi, ke ca tre em, to mo tim đen đe quan sat va luom bat ca bi troi dat vao mot bo bien dai 2,5 km (1,6 ml) ma khong biet tai hoa chet nguoi đa gan ke.

Mot trong nhung vung duyen hai ma cu dan đa kip di tan truoc khi song than đanh vao la đao Simeulue thuoc Indonesia, rat gan voi chan tam. Nhung bai dan ca tren đao đa ke lai cau chuyen đong đat va song than xay ra nam 1907, va cu dan tren đao voi chay len vung đoi ngay sau đot rung chuyen đau tien, kip luc truoc khi song than đanh vao. Tren bai tam Maikhao phia bac Phuket, Thai Lan, mot be gai muoi tuoi nguoi Anh ten Tilly Smith, von đa nghien cuu ve song than trong lop đia ly o truong, nhan ra dau hieu bat thuong cua bien khi nuoc đang rut ra xa va sui bot. Co be cung cha me canh bao nhung nguoi đang co mat tai bai tam, tat ca đa tim đuoc cho tru an an toan. John Chroston, mot giao vien sinh hoc đen tu Scotland, cung nhan ra nhung dau hieu cua song than tai Vinh Kamala, bac Phuket, voi lay mot chiec xe buyt chat đay du khach va dan đia phuong va kip đua ho đen noi an toan o noi cao.


= Chu ky song than =
Song than la mot chuoi cac con song, xay ra theo chu ky triet thoai va dang cao trong mot giai đoan keo dai hon 30 phut giua hai con song lon. Con song thu ba la manh nhat va cao nhat xay ra khoang mot gio ruoi sau con song thu nhat, sau đo nhung đot song than nho tiep tuc xuat hien cho đen het ngay.


Thiet hai va thuong vong Cuc Khao sat Đia chat Hoa Ky luc đau đua ra con so ton that nhan mang la 283.100 nguoi, 14.100 nguoi mat tich va 1.126.900 nguoi phai di tan. Nhung ban tin ban đau đua ra con so thuong vong la hang tram, nhung dan da con so nay tiep tuc gia tang trong nhung tuan le ke tiep. Tuy vay, so lieu gan đay nhat cua Lien Hop Quoc cho thay so nguoi thiet mang la 186.983, co 42.883 truong hop mat tich trong tong so 230.000 nan nhan, Đo la khong ke co tu 400 đen 600 nguoi đuoc cho la đa thiet mang o Myanmar, mac du con so thuong vong chinh thuc chinh phu nuoc nay đua ra chi la 61 nguoi. Neu bao cao khong chinh thuc tu Myanmar la chinh xac thi so tu vong cua tran đong đat len đen 230 000 nguoi. Nhu the, tham hoa nay se đuoc liet ke la mot trong 10 tran đong đat te hai nhat ma lich su đa ghi lai, va la con song than gay ra so thuong vong cao nhat trong lich su.
Theo tuong trinh cua cac to chuc cuu tro, mot phan ba so nguoi chet la tre em, mot phan la do tre em chiem ty trong cao trong tong so cu dan tai nhung khu vuc bi anh huong, phan khac la do tre em la nhung nan nhan khong co kha nang tu ve truoc nhung đot song du. To chuc Oxfam con them rang, trong mot vai khu vuc, so phu nu thiet mang cao gap bon lan so đan ong, boi vi luc ay ho đang co mat tren bai bien, cho đoi cac ngu phu tro ve va trong chung con cai trong nha.
Ngoai so luong lon nan nhan la cu dan trong vung, co đen 9.000 du khach (phan lon đen tu Au chau, nhat la tu vung Scandinavia) đen nghi le Tet duong lich, bi thiet mang hoac mat tich. Quoc gia Au chau co so nan nhan cao nhat la Thuy Đien voi 428 nguoi chet va 116 nguoi mat tich.

Tinh trang khan cap đuoc cong bo tai Sri Lanka, Indonesia, va Maldives. Lien Hop Quoc tuyen bo mot chien dich cuu tro lon nhat chua tung co. Tong Thu ky Lien Hop Quoc Kofi Annan phat bieu rang cong cuoc tai thiet phai mat tu nam đen muoi nam. Cac chinh phu va nhung to chuc phi chinh phu quan ngai rang con so tu vong sau cung se tang cao do dich benh, voi vang thuc đay cuoc van đong cuu tro quy mo lon.
Neu tinh theo so nguoi chet, thi đay la mot trong muoi tran đong đat toi te nhat đuoc ghi nhan trong lich su, cung nhu la con song than duy nhat gay thiet hai nang ne nhat trong lich su.


= Nhung quoc gia bi anh huong =
Tran đong đat va song than anh huong đen nhieu quoc gia trong vung Đong Nam A va xa hon nua, gom co Indonesia, Sri Lanka, An Đo, Thai Lan, Malaysia, Seychelles va cac nuoc khac. Mot so nuoc Au chau va Uc co nhieu cong dan đang du lich trong vung vao ky nghi le. Thuy Đien va Đuc co hon 500 cong dan thiet mang trong tham hoa.


= Indonesia =
Indonesia la quoc gia gan chan tam nhat, hung chiu nhung đot song khong lo đau tien. Cac thanh pho Banda Aceh, Melabouh, cac thi tran ven bien đeu bi nhung đot song cao đen 33m san phang hoan toan, chi nhung nha tho Hoi Giao la con tru vung va cac ngoi nha kien co nhat. 
Đot song voi đo cao len đen hon 30m đa cuon troi hang tram ngan ngoi nha, hang chuc ngan nguoi ra bien. Sau khi song rut đi, khap Aceh, tinh thiet hai nang nhat, chi con la nhung đong hoang tan, xac nguoi đay bun đat nam khap noi. Theo ghi nhan, Indonesia la quoc gia chiu ton that nang ne nhat voi hon 160.000 nguoi chet, gan nhu toan bo cac thi tran, thanh pho bo Tay đao Sumatra đo nat hoan toan, hon 800 km đuong bo bien bi pha huy khap quoc đao. Nhung vung đat tai khu vuc Aceh phai mat đen nhieu nam moi co the hoi phuc lai he sinh thai va cong đong dan cu nhu ban đau. 


= Thai Lan =
Sau khi đong đat xay ra, 2 tieng sau, song đanh vao bo bien phia Nam Thai Lan. Phuket, Phang Nga, Patong la cac bai bien bi thiet hai do song than. Chieu cao song khoang 7-10m, nhung cuc đai la 19,6m. Song đa gay hau qua lon cho cac điem du lich noi tieng cua Thai Lan, nhieu noi song tien vao sau đen hang tram met, pha huy nhieu khach san, nha dan, be boi ven bien. Uoc tinh, khoang 5.400 nguoi Thai Lan lan khach du lich đa thiet mang.


= Sri Lanka =
Đay la quoc gia bi song than đanh vao ca bo bien Đong va Tay. Sau đong đat, sau khi vuot mot chang đuong dai khoang 90 phut, song đen đuoc Sri Lanka, ap vao bo bien Đong cua đao quoc. Sau khi đa tan cong, nhung đot song theo sau đi chuyen xuong phia duoi, tan pha cac thi tran tu Đong xuong Nam. Sau đo, nhung đot song sau bi doi lai, tan cong tiep bo Tay Sri Lanka, tran vao đat lien, san bang nhung ngoi nha co ket cau yeu. Hon 35.000 nguoi Sri Lanka đa thiet mang trong tham hoa. Ghi nhan đot song cao tu 10-12,5m. 


= An Đo =
Song luc nay đa tieu hao mot phan nang luong, nen bat đau giam suc manh. Du vay, no van gay ra noi kinh hoang cho nguoi dan An Đo. Bang Tamil Nadu bi song than ap vao voi đo cao 9m, lam 16.000 nguoi thiet mang, hang ngan ngoi nha sap đo.


= Cac quoc gia khac =
Song than con tan cong Malaysia, Myanmar, Maldives,... đen cac quoc gia Chau Phi nhu Somalia, Nam Phi. Tuy nhien con so thuong vong khong cao.


= Nhung tham hoa trong Lich su =

Đay la tran đong đat manh thu tu ke tu nam 1900, con so tu vong đuoc xac nhan la 229.886 - 230.000 nguoi do song than phat sinh tu con đia chan. Nhung tran đong đat gay thiet hai nhan mang lon nhat ke tu nam 1900 gom co tran đong đat o Đuong Son, Trung Quoc nam 1976 giet hai it nhat 255.000 nguoi, tran đong đat nam 1927 o Tay Ninh, Thanh Hai, Trung Quoc cuop sinh mang cua 200.000 nguoi, tran đong đat lon Kanto đanh vao Tokyo nam 1923 (143.000 nguoi), va Cam Tuc, Trung Quoc nam 1920 (200.000 nguoi). Tran đong đat gay thiet hai nguoi nhieu nhat tung đuoc biet trong lich su xay ra nam 1556 tai Thiem Tay, Trung Quoc voi con so tu vong uoc tinh la 830.000 nguoi mac du sau mot thoi gian dai nhung con so nhu the co the khong đang tin cay.

Rieng đot song than nam 2004 la tham hoa song than giet hai nhieu nguoi nhat trong lich su. Truoc đay, co ghi nhan ve đot song than gay tu vong cao nhat xay ra o Thai Binh Duong nam 1782 khi 40.000 nguoi thiet mang do song than tai Bien Đong. Song than gay ra boi nui lua Krakatoa nam 1883 đuoc cho la đa cuop mang song cua 36.000 nguoi. Trong quang thoi gian tu nam 1900 đen 2004, đot song than đanh vao Messina, Y, tren bo bien Đia Trung Hai, cung voi con đia chan cuop sinh mang cua 70.000 nguoi, la song than gay thiet hai nhan mang cao nhat trong quang thoi gian nay. Con con song than co so tu vong cao nhat xay ra o vung bien Đai Tay Duong do tran đong đat Lisboa nam 1755, tinh luon so nan nhan hoa hoan gay ra boi đong đat, tong cong hon 100.000 nhan mang.
Nhu vay, co the xem tran đong đat va song than nam 2004 la thien tai gay chet choc nhieu nhat ke tu con đia chan Đuong Son hoac tran bao xoay Bhola nam 1970.


Con nguoi gop phan vao thien tai Mot bai viet tren Tap chi Wall Street ngay 31 thang 12 nam 2004 cho rang viec con nguoi huy pha cac rang san ho bao ve bo bien la mot nhan to quan trong gop phan lam tang ton that nhan mang va thiet hai trong vung. Bai bao dan chung truong hop đao Surin ngoai khoi bo bien Thai Lan, coi đo la mot minh chung cho tinh nang bao ve cua rang san ho khi chua bi con nguoi tan pha. Tai nhung noi nay, so nguoi tu vong thap hon nhieu so voi nhung noi khac; nhung cung can biet rang o đay dan cu kha thua thot. Nguoi ta đa cho no tung nhung khu vuc co đa ngam bao quanh An Đo Duong vi xem chung la chuong ngai vat can tro tau be van chuyen hang hoa, von la mot phan quan trong cua nen kinh te Nam A.
Tuong tu, viec don sach nhung rung đuoc ven bo đuoc coi la đa lam tang suc cong pha cua song than tai mot so khu vuc. Thuong moc doc theo bo bien, cac rung đuoc đa bi phat quang đe lam noi sinh song cho cu dan trong vung. Neu đuoc bao ve đay đu, cac canh rung nay se la tuong thanh bao ve nguoi dan truoc song than. Mot nhan to khac giup bao ve con nguoi truoc su cong pha cua song than lai bi con nguoi roi bo la nhung đun cat ven bo bien.


Anh huong Nhan đao, Kinh te va Moi truong = Nhan đao =
Can co mot chien dich rong lon van đong tro giup nhan đao moi co the bu đap nhung thiet hai nang ne ve ha tang co so, thieu thon nuoc, thuc pham va nhung thiet hai ve kinh te. Dich benh cung la mot quan ngai đac biet do mat đo dan so cao va khi hau nhiet đoi tai nhung vung bi anh huong. Moi quan tam chinh cua cac to chuc nhan đao va cac co quan chinh phu la cung cap cac phuong tien ve sinh va nuoc sach đe kiem soat su lay lan cac loai benh nhu tieu chay, benh bach hau, benh ly, thuong han va viem gan sieu vi A & B.
Cung co nhung quan ngai ve viec so tu vong cao se lam lay lan dich benh cung nhu nan đoi. Tuy nhien, do đuoc xu ly kip thoi, nhung nguy co nay đa đuoc giam thieu.
Trong nhung ngay sau tham hoa, nguoi ta phai lam viec cat luc đe chon cat tu thi hau tranh bung no dich benh. Chuong trinh Luong thuc The gioi đa tro giup cho hon 1, 3 trieu nguoi la nan nhan song than.
Cac quoc gia tren khap the gioi cung cap hon 3 ti USD tro giup nhung vung bi thiet hai; chinh phu Uc hua hen 819, 9 trieu USD (trong đo co khoan vien tro tron goi 760,6 trieu USD cho Indonesia), chinh phu Đuc 660 trieu USD, chinh phu Nhat Ban 500 trieu USD, chinh phu Canada 425 CAD, chinh phu Na Uy 170 trieu USD, chinh phu My luc ban đau la 35 trieu, Ngan hang The gioi 250 trieu. Co quan Phat trien Quoc te Hoa Ky (USAID) cho biet Hoa Ky cam ket ngan quy bo sung trong khuon kho cua chuong trinh tro giup dai han danh cho nan nhan song than xay dung lai cuoc song. Ngay 9 thang 2 nam 2005, Tong thong George W. Bush yeu cau Quoc hoi gia tang cam ket đong gop cua Hoa Ky len đen 950 trieu USD. Cac vien chuc uoc tinh phai can đen hang ti USD. Bush yeu cau cha, cuu tong thong George H. W. Bush, va cuu tong thong Bill Clinton, dan đau mot no luc cua Hoa Ky cung cap nhung tro giup tu nhan cho nan nhan song than.
Đen trung tuan thang Ba, theo tuong trinh cua Ngan hang Phat trien chau A (ADB), so tien hon 4 ti USD ma cac chinh phu hua hen bi giai ngan cham. Sri Lanka bao cao rang ho khong nhan đuoc khoan vien tro nao tu chinh phu nuoc ngoai, trong khi nhung tro giup ca nhan tu hai ngoai thi doi dao. Cac to chuc tu thien nhan nhieu đong gop hao phong tu cong chung chang han nhu o Anh, so tien quyen gop cua dan chung len đen gan 600 trieu USD, vuot qua muc đong gop cua chinh phu, tinh trung binh moi nguoi dan Anh tang 10 USD, trong so đo co ca nguoi vo gia cu va tre em.


= Kinh te =
Nguoi ta co the de dang nhan ra nhung tac hai tren cong đong ngu dan va nhung nguoi song bang nghe nuoi trong thuy san, mot so đuoc xem la ngheo nhat vung, mat ke sinh nhai, mat luon tau thuyen va phuong tien đanh bat. O nhung vung duyen hai thuoc Sri Lanka, noi ma nghe đanh bat thu cong la nguon cung cap chinh cac loai ca cho cho bua trong vung va cong nghiep thuy hai san la hoat đong kinh te chinh, thu hut nhan cong truc tiep khoang 250.000 nguoi. Trong nhung nam gan đay, cong nghiep nay tro nen khu vuc xuat khau nang đong, tao ra nguon thu ngoai thuong can ban cho đat nuoc. Song, theo uoc tinh ban đau, đen 66% đoi tau đanh bat hai san va co so ha tang cong nghiep trong vung duyen hai đa bi tan pha boi nhung đot song than, lam đao nguoc hieu qua kinh te cua đia phuong va quoc gia.
Co mot so kinh te gia cho rang thiet hai kinh te cua nhung quoc gia bi anh huong la khong nghiem trong, vi nhung ton that trong nganh du lich va đanh bat hai san chiem ti trong tuong đoi nho trong GDP. Nhung co nhung canh bao ve thiet hai co so ha tang, xem đo la mot nhan to kho luong. Trong mot so khu vuc, đong ruong va nguon cung cap nuoc uong bi o nhiem trong nhieu nam do nuoc bien tran vao.
Đong đat va song than co the anh huong đen thuy lo đi qua Eo bien Malacca vi lam thay đoi đo sau đay bien, lam xao tron cac phao hoa tieu va nhung xac tau chim. Thiet lap hai đo hoa tieu moi phai mat hang thang hoac hang nam.
Cac quoc gia trong vung no luc keu goi du khach tro lai, chi ra rang hau het co so ha tang du lich van con nguyen ven. Du vay, du khach khong man ma voi y tuong tro lai nhung noi ay vi nhung ly do tam ly. Ngay ca nhung khu nghi duong ven bo Thai Binh Duong cua Thai Lan, khong bi tan pha boi song than, nhung bi suy sup vi du khach huy bo ky nghi. Tuy nhien, mot nam sau tham hoa song than, nganh du lich bat đau khoi sac tro lai, voi mong đoi đuoc phuc hoi hoan toan vao nam 2006.


= Moi truong =

Con lon hon nhung ton that nhan mang, con đia chan An Đo Duong gay ra nhung thiet hai khong lo ve moi truong, anh huong đen cac quoc gia trong vung trong nhieu nam toi. Co nhung ban tuong trinh ve su thiet hai nghiem trong tac hai đen cac he sinh thai nhu rung đuoc, rang san ho, rung cay, vung đat ngap man duyen hai, he thuc vat, đoi cat, cau tao đa, nguon nuoc ngam va tinh đa dang sinh hoc đong vat va thuc vat. Hon nua, su phat tan chat thai ran va long cung cac loai hoa chat, tinh trang o nhiem nguon nuoc, su tan pha he thong cong ranh va nhung nha may xu ly đang đe doa moi truong theo huong kho luong. Can phai co nhieu thoi gian va nguon tai nguyen doi dao moi co the tham đinh het nhung tac hai tren moi truong.
Theo cac chuyen gia, tac hai lon nhat la o nhiem nguon nuoc va o nhiem đat do nuoc man tu bien tham nhap vao đat lien, cau tao mot lop muoi tren be mat đat trong trot. Tai Maldives, co tu 16 đen 17 đao san ho vong (coral reef atoll) bi tran ngap boi song bien nen hoan toan khong con nuoc ngot va đuoc xem la khong the phuc hoi trong vai thap nien toi. Vo so gieng nuoc phuc vu cac cong đong dan cu bi vui lap boi đat, cat va nuoc bien; nhung tang nuoc ngam (aquifer) bi đa tang ong xam lan. Đat bi ngap nuoc bien tro nen can coi, khong de dang gi ma lai ton kem neu muon phuc hoi chung thanh đat nong nghiep. Nuoc bien lam chet cay coi va huy diet cac loai vi sinh vat rat can cho đat. Hang ngan canh đong trong lua va nong trang trong xoai va chuoi o Sri Lanka bi huy hoai hoan toan va phai mat nhieu nam đe phuc hoi chung.
Chuong trinh Moi truong Lien Hop Quoc (UNEP) đang hop tac voi cac chinh phu trong vung xac đinh đo nghiem trong cua nhung tac hai sinh thai va tim cach đinh danh (đe xu ly) chung. UNEP đa danh 1 trieu USD cho quy khan cap va thanh lap mot luc luong đac nhiem cho muc đich nay. Theo yeu cau cua chinh phu Maldives, chinh phu Uc goi nhung chuyen gia sinh thai đen giup phuc hoi moi truong bien va nhung rang san ho – la huyet mach cua cong nghiep du lich Maldives. Phan lon kien thuc chuyen nganh sinh thai đuoc thu thap tu cac hoat đong tai rang san ho Great Barrier thuoc lanh hai đong bac Uc.


= Nhung Anh huong khac =
Nhieu chuyen gia y te va nhan vien vien tro bao cao ve nhung sang chan tam ly sau tham hoa song than. Niem tin lau đoi cua cu dan trong vung đoi hoi ho co bon phan chon cat tu te nguoi chet; đieu nay tro nen mot su dan vat va dan da hinh thanh nhung chan thuong tam ly.
Aceh, vung ganh chiu su tan pha lon nhat cua tham hoa, la mot xa hoi Hoi giao bao thu; o đay khong co du lich, cung khong co su hien dien cua nguoi phuong Tay trong nhung nam gan đay vi su xung đot vu trang giua chinh phu Indonesia va phien quan ly khai. Nhieu nguoi tin rang tham hoa song than la su trung phat vi co nhung nguoi Hoi giao tron tranh le cau nguyen hang ngay cung nhu theo đuoi mot cuoc song chuong vat chat, trong khi nhung nguoi khac tin rang ay la do Allah noi con thinh no đoi voi viec nguoi Hoi giao tan sat lan nhau.
Chi co mot đieu duy nhat đuoc xem la he qua tich cuc cua song than la nuoc đa cuon troi cat luu cuu hang the ky tren nhung phe tich cua thanh pho co 1.200 nam tuoi tai Mahabalipuram o bo bien phia nam An Đo. Phe tich nay co nhung kien truc quan trong nhu tuong su tu bang đa granite chon nua than nguoi, nam ke can đen tho Mahablipuram co tu the ky thu bay, va nhung tuong đap noi hinh mot con voi, đay la mot phan trong đieu ma cac nha khao co tin la mot thanh pho cang co đai đa bi chim sau duoi đay bien hang tram nam truoc.


Tuong niem Ngay 24 thang 12 nam 2009, khap chau A nguoi dan tuong niem tran đong đat. Mot ngay cau nguyen va tuong nho long trong đe đanh dau mot trong nhung thien tai te hai nhat cua the gioi đuoc to chuc tai tinh Aceh cua Indonesia, noi mat mat khoang 170.000 nguoi. Nhung buoi cau nguyen đuoc to chuc tai cac giao đuong tren khap tinh phan lon la nguoi Hoi giao nay, va canh nhung nam mo tap the gan thu phu Banda Aceh cua tinh. Tai mot trong so cac ngoi mo tap the, noi chon cat hon 14.000 nan nhan khong đuoc xac nhan ly lich, mot ba cu ngoi tren mat đat vua khoc vua đoc nhung loi kinh Koran cho 40 nguoi trong gia đinh cu đa thiet mang. "Khong co ai trong gia đinh toi song sot trong tran song than. Cac con, cac chau, anh chi em toi, tat ca đeu ra đi bo lai toi mot minh o đay," Siti Aminah, 72 tuoi, noi voi thong tan xa AFP. "Đay la ngoi mo tap the nam gan nhung khu nha cua chung toi. Ho co the đuoc chon o đay hoac co the đa bi nuoc cuon ra bien vi chung toi song canh bai bien. Mac du toi khong biet chac noi ho đuoc chon cat, toi luon luon toi đay moi nam đe cau nguyen cho ho đe ho đuoc yen nghi."
Pho Tong thong Indonesia Boediono dan đau mot le cau nguyen cach đo hai kilomet tai hai cang Ulee Lheu, đe tuong niem nhung nguoi đa mat. "Nam nam sau, nguoi dan Aceh voi su tro giup cua cac cong đong quoc te đa tim cach vuon len tro lai va khoi su tai xay dung đoi song xa hoi, kinh te va van hoa cua ho trong mot khung canh hoa binh," ong noi voi khoang 1.000 cu dan, hoc sinh va cac vien chuc.
Tai Sri Lanka, Tong thong Mahinda Rajapakse mo đau nhung buoi le tuong niem bang hai phut im lang cho cac nan nhan song than. Cac đai truyen thanh va truyen hinh ngung phat trong hai phut vao luc 9 gio 25 phut sang gio đia phuong, trung voi gio ma con song than ap len nhung vung bo bien phia Nam cua hon đao. Nhung buoi le ton giao cung đuoc to chuc tren khap hon đao đe tuong niem khoang 31.000 nguoi thiet mang nam nam ve truoc. Nhung le tuong niem it ram ro cung đuoc to chuc tai mien Nam An Đo, noi hung chiu vu thien tai nang ne nhat trong nuoc, voi khoang 6.500 nguoi chet. Tren cac hon đao Andaman va Nicobar cua An Đo, nhung buoi cau nguyen chung cua nhieu ton giao đuoc to chuc tai thu phu Port Blair cua quan đao cho khoang 4.000 nguoi bi song than giet chet tren day đao.
Tai Thai Lan, noi song than giet chet 5.395 nguoi, theo mot con so chinh thuc, cac buoi le đuoc to chuc tren bai bien o Phang Nga tren duyen hai phia Tay, la noi bi thiet hai nang ne nhat, va tren đia điem du lich Phuket o phia Nam. Theo canh sat, khoang 1.000 nguoi Thai va nguoi ngoai quoc tham du buoi le tai Ban Namkhem o Phang Nga sang ngay 26 thang 12 nam 2009, trong khi khoang 200 nguoi tu tap tren bai bien Patong o Phuket đe cau nguyen va chung kien viec đat cac vong hoa tuong niem.


Nghe thuat Tham hoa nay đuoc đua lam noi dung chinh bo phim The Impossible, san xuat nam 2012, đao dien boi J.A. Bayona voi 2 dien vien chinh la Naomi Watts va Ewan McGregor.


Chu thich Lien ket ngoai = Cac ban tin =
ABC News - Tsunami Wave of Destruction
BBC News - In-Depth Report: Tsunami Disaster
Channel News Asia - One Year On, Memorial & Updates to the Asian Tsunami Disaster
CNN - Special: Tsunami Disaster Luu tru ngay 20 thang 11 nam 2022 tai Wayback Machine
CNN - Tsunami, One Year After Luu tru ngay 24 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Guardian Unlimited - Special Report: Indian Ocean Tsunami Disaster
New York Times
Sydney Morning Herald - Waves of Devastation Luu tru ngay 12 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
Tsunami: Magnitude of Terror Luu tru ngay 12 thang 2 nam 2020 tai Wayback Machine


= Hinh anh va video =
[3] - YouTube
[4] - YouTube
Actual footage of tsunami disaster Luu tru ngay 12 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Yahoo! Slideshows — Asian Tsunami Disaster
Satellite images of tsunami-affected areas (National University of Singapore)
Tsunamis.com - 2004 Asian Tsunami Pictures
"275000"-"and Gaia shuddered" a PSA and memorial video Luu tru ngay 22 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine


= Khoa hoc va giao duc =
A Comprehensive Inquiry Based Classroom Exercise for High School Students using the actual seismograms Luu tru ngay 8 thang 9 nam 2006 tai Wayback Machine
IRIS Seismic Monitor - USGS Data
Seismograms for this earthquake via REV, the Rapid Earthquake Viewer Luu tru ngay 23 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine
Seismic record of the event as measured in Hungary Luu tru ngay 4 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine
Sumatra-Andaman Islands Earthquake - IRIS Special Report Luu tru ngay 21 thang 10 nam 2015 tai Wayback Machine
USGS Earthquake Hazards Program