Vuong quoc Sarawak (con goi la Quoc gia Sarawak; Han-Viet: Sa Lap Viet 砂拉越) la mot lanh tho bao ho cua Anh nam tai phan tay bac cua đao Borneo. Quoc gia nay ban đau co vi the la mot vuong quoc đoc lap, hinh thanh sau khi mot nguoi Anh ten la James Brooke thu đuoc nhuong đia tu Vuong quoc Brunei. Vuong quoc nay đuoc Hoa Ky cong nhan la mot quoc gia đoc lap vao nam 1850, va Anh Quoc cung lam nhu vay vao nam 1864.
Sau khi đuoc cong nhan, Brooke banh truong lanh tho cua vuong quoc nay bang cach thon tinh them lanh tho cua Brunei. Mot so cuoc khoi nghia lon no ra nham chong lai quyen cai tri cua ong, khien ong phai mac no đe co the tran ap cac cuoc khoi nghia, va khien nen kinh te tri tre vao thoi gian đo. Chau trai cua ong la Charles Brooke ke vi va binh thuong hoa tinh hinh bang cach cai thien tinh trang kinh te, giam no cong va xay dung ha tang cong cong. Vuong quoc tro thanh mot lanh tho bao ho thuoc Anh vao nam 1888.
Nham thuc đay tang truong kinh te, vi Rajah thu nhi đa khuyen khich cac lao cong nguoi Hoa tu Trung Quoc va Singapore đen lam viec trong linh vuc nong nghiep. Nho kinh te co quy hoach phu hop va on đinh, Sarawak tro nen thinh vuong va noi len thanh mot trong nhung noi san xuat hat tieu lon cua the gioi, ngoai ra con co dau mo va mo cac đon đien cao su. Nguoi ke vi tiep theo la Charles Vyner Brooke, song Chien tranh the gioi thu hai va su kien quan đoi Nhat Ban xam chiem dan đen ket cuc la ket thuc chinh quyen Raj va bao ho. Lanh tho nay đuoc đat duoi chinh quyen quan su cua Anh khi Nhat Ban đau hang vao nam 1945, va đuoc nhuong cho Anh lam mot thuoc đia hoang gia vao nam 1946.


Lich su = Thoi ky đau =

Vuong quoc Sarawak do James Brooke thanh lap, ong la mot nha tham hiem nguoi Anh. Sau khi phuc vu trong Chien tranh Anh-Mien thu nhat va bi thuong nang trong giao tranh, Brooke tro ve Anh vao nam 1825 đe duong thuong, song khong the tro lai An Đo đung thoi han. Do nghi phep qua lau nen chuc vu cua ong trong quan đoi bi mat, song ong đuoc nhan mot khoan tro cap tu chinh phu. Ong tiep tuc tu An Đo sang Trung Quoc đe cai thien suc khoe cua minh.
Tren đuong đen Trung Quoc vao nam 1830, ong trong thay cac đao thuoc quan đao Ma Lai, la noi nguoi chau Au noi chung con chua biet đen. Ong đuoc truyen cam hung tu cac cau chuyen phieu luu ve thanh cong cua Cong ty Đong An Anh, đay cung la the che ma cha ong tung phuc vu. Ong đac biet an tuong truoc cac no luc cua Stamford Raffles nham banh truong anh huong cua cong ty tai quan đao Ma Lai, ong mua mot chiec thuyen buom mang ten la Royalist voi 30.000 bang đuoc cha đe lai. Ong tap hop mot thuy thu đoan cho tau, bat đau đi sang Vien Đong vao ngay 27 thang 10 nam 1838. Đen thang 7 nam 1839, ong đen đuoc Singapore va tiep xuc voi mot so thuy thu nguoi Anh tung bi đam tau va nhan đuoc giup đo tu Pengiran Raja Muda Hashim, chu cua Sultan Brunei Omar Ali Saifuddin II.
Brooke ban đau len ke hoach đen vinh Marudu tai phan tay bac Borneo song vi toan quyen cua Anh tai Singapore yeu cau ong đi cam on Raja Muda Hashim tai phan tay nam Borneo. Thang sau, ong đen bo bien phia tay cua đao vao đen ngay 14 thang 8 nam 1839, ong cap ben ben bo song Sarawak va gap Hashim đe chuyen thong điep. Raja noi voi Brooke rang ong ta hien dien trong khu vuc la nham kiem che mot cuoc khoi nghia chong lai Vuong quoc Brunei, co nguyen nhan tu cac chinh sach đan ap cua Pengiran Indera Mahkota, mot nguoi ho hang cua Sultan. Mahkota truoc đo đuoc Sultan phai đi giu đoc quyen antimon trong khu vuc; ket qua la gay anh huong truc tiep đen thu nhap cua nguoi Ma Lai tai đia phuong va lam tang noi that vong cua nguoi Dayak luc đia ban đia, nhom nay bi buoc phai lam viec trong cac mo khai khoang trong khoang 10 nam. Cung co cao buoc rang cuoc khoi nghia chong lai Brunei đuoc giup đo tu cac the luc lan can la Vuong quoc Hoi giao Sambas va Đong An Ha Lan vi ho muon thiet lap cac quyen loi kinh te đoi voi antimon. Hashim no luc nham ngan chan khoi nghia song vo ich, ong ta tim kiem giup đo truc tiep tu Brooke.
Truoc loi đe nghi nay, mot luc luong đuoc lap nen gom nguoi ban đia tai đia phuong va do Brooke lanh đao, luc luong nay tam thoi ngan đuoc cuoc khoi nghia. Brooke co phan thuong la mot luong lon antimon tu cac mo tai đia phuong va đuoc uy quyen tai song Sarawak. Ke tu đo, Brooke bi loi keo vao cac chien dich cua Hashim nham khoi phuc trat tu trong khu vuc. Brooke tro ve Singapore va danh them sau thang đi doc bo bien cua quan đao Celebes truoc khi quay lai Sarawak vao ngay 29 thang 8 nam 1840.


= Thanh lap =

Khi ong quay lai Sarawak, cuoc khoi nghia chong lai quyen cai tri cua Brunei van tien trien. Ong thanh cong trong viec tran ap hoan toan cuoc khoi nghia va an xa cho phien quan đuoc gia nhap phe cua minh, cung nhu cho ho giu chuc vu hanh chinh song bi han che quyen luc. Hashim ban đau tu choi an xa va muon hanh quyet toan bo cac phien quan, song Hashim bi Brooke thuyet phuc do ong giu mot vai tro lon trong viec tran ap nay. Nham đoi lay viec Brooke tiep tuc ung ho Vuong quoc Brunei va nop to 500 bang Anh, ong đuoc Vuong quoc Brunei trao cho khu vuc Kuching; khu vuc sau nay tro thanh tinh lon thu nhat Sarawak. Tuy nhien, Hashim bat đau can nhac can than ve viec trao lanh tho cho Brooke, nghi ngo nay do Mahkota thoi bung len do quyen luc cua nguoi nay trong khu vuc bi tuoc mat đe trao cho Brooke. Đieu nay khien Hashim lien tuc tri hoan cong nhan nhuong đia va khien Brooke tuc gian. Ngay 24 thang 9 nam 1841, Brooke cung voi thuyen Royalist đuoc vu trang đay đu đa len bo va toi phong khach cua Hashim va yeu cau ong ta thuong luong. Hashim co it lua chon va đo phan lon toi trang cho Mahkota roi tuyen bo Brooke la Rajah. Brooke ban hanh cac luat moi cho lanh tho, theo đo cam chi che đo no le, san đau nguoi va cuop bien; va đen thang 7 nam 1842, viec bo nhiem nay đuoc Sultan Omar Ali Saifuddin II xac nhan.

Nham ngan ngua co them xung đot voi Brunei, Brooke hy vong cai cach chinh quyen cua vuong quoc nay va lap nen mot chinh phu than Anh thong qua Hashim va anh/em cua ong ta la Pengiran Badruddin. Đen thang 10 nam 1843, Brooke đua hai nguoi đen Brunei, cung voi Đo đoc Edward Belcher cua Hai quan Hoang gia Anh. Ong đe nghi cho Hashim thay the chuc vu Bendahara cua Pengiran Yusof, va yeu cau Sultan cam ket tran ap nan hai tac trong lanh đia cua minh, cung nhu nhuong lai đao Labuan cho nguoi Anh (du chinh phu Anh khong yeu cau đieu nay). Vi the Rajah va mot lanh su cho nguoi Anh cua Brooke vao khi đo van la van đe gay tranh luan tai Anh do ong khong đuoc chinh phu Anh cong nhan đe đai dien cho than dan Anh. Mot cach gian tiep, Brooke đa can du vao tranh chap noi bo trieu đai cua Brunei. Ke tu nam 1844, Brooke tich cuc giup đo tran ap nan hai tac tai cac vung duyen hai tai phan phia tay va phia bac cua Borneo cung voi Đo đoc Henry Keppel; trong qua trinh tran ap hai tac ho đa đuong đau voi Mahkota, nhan vat nay khi đo lap lien minh voi mot thu linh cuop bien nguoi Dayak Bien, Mahkota bi bat trong cung nam.

Hashim thanh cong trong viec thiet lap mot vi the hop phap tai thi tran Brunei đe tro thanh Sultan ke tiep sau khi đanh bai đuoc the luc cuop bien duoi quyen Yusof. Yusof la mot quy toc đuoc Sultan yeu men, va voi chien thang cua Hashim thi con trai cua Sultan Omar Ali Saifuddin II mat co hoi ke vi. Mahkota tro ve Brunei vao nam 1845 sau khi bi bat tai Sarawak vao nam 1844 va tro thanh co van cua Sultan khi Yusof bi xu tu. Ong ta thuyet phuc Sultan ra lenh hanh quyet Hashim, su hien dien cua Hashim tro nen khong đuoc hoan nghenh trong vuong that, đac biet la do quan he than thiet cua ong voi Brooke von co loi cho chinh sach cua Anh.
Theo lenh cua Sultan, Hashim va anh/em la Badruddin cung voi gia đinh cua ho bi am sat vao nam 1846. Brooke phan no khi biet tin, ong to chuc mot đoan vien chinh đi bao thu cho cai chet cua Hashim cung voi giup đo cua Cochrane tu Hai quan Hoang gia.. Ngay 8 thang 7, ho khai hoa tu moi vi tri vao thu đo Brunei voi it thiet hai. Mahkota va Sultan rut ve thuong nguon trong khi hau het dan chung chay tron, con lai Pengiran Mumin von la mot đoi thu cua con trai Sultan. Nguoi Anh tan pha cac cong su trong thi tran va moi dan chung tro ve, con Sultan van tron trong rung ram. Brooke o lai Brunei voi Đo đoc Rodney Mundy trong khi đoi vien chinh chu yeu van tiep tuc su menh cua ho nham tran ap nan cuop bien tai mien bac Borneo.
Brooke cuoi cung thuyet phuc đuoc Sultan tro ve thu đo, tai đay Sultan rot cuoc lay lam tiec ve vu giet Hashim va gia đinh bang mot buc thu ta loi đen Nu hoang Victoria. Sultan cong nhan tham quyen cua Brooke đoi voi Sarawak va quyen loi khai mo tren khap lanh tho, khong yeu cau ong phai tra bat ky khoan cong nap nao cung nhu trao đao Labuan cho nguoi Anh. Brooke roi khoi Brunei va đe Mumin phu trach cung voi Mundy canh phong Sultan cho đen khi chinh phu Anh co quyet đinh cuoi cung ve viec nhan đao. Sultan cung đong y cho phep quan đoi Anh tran ap toan bo nan cuop bien doc bo bien Borneo.


= Nhung nam sau =

Sang nam 1847, Brooke yeu cau Sultan cua Brunei ky ket mot hiep uoc khac nham ngan chan vuong quoc nay tham gia bat ky hiep đinh nhuong đia nao voi bat ky the luc ngoai quoc nao khac, đac biet la sau chuyen tham cua USS Constitution vao nam 1845. Tuy nhien, chinh sach cua Hoa Ky khi đo khong co y đinh thiet lap bat ky su hien dien vung chac nao tai chau A va Thai Binh Duong. Đen nam 1850, Hoa Ky cong nhan vuong quoc cua Brooke la mot quoc gia đoc lap. Sultan Omar Ali Saifuddin II mat vao nam 1852 va nguoi ke vi la Mumin, chung to Brooke thanh cong khi no luc lap nen mot chinh phu than Anh tai Brunei. Sultan sau đo nhuong lai cac khu vuc Saribas va Skrang cho Brooke vao nam 1853 do xung đot voi cuop bien, vung nay sau đo tro thanh tinh thu hai.
Ba cuoc khoi nghia lon no ra duoi quyen lanh đao cua Rentap (1853), Liu Shan Bang (1857) va Syarif Masahor (1860) đa lam lung lay chinh quyen cua Rajah, cong them đieu kien kinh te đinh đon luc bay gio đa khien cho Brooke mac no. Ong chuyen sang ke hoach nhuong lai vuong quoc cua minh cho nguoi Anh đe giai quyet so no; y tuong nay đuoc mot so nghi vien va doanh nhan Anh ung ho, song no bi Thu tuong Edward Smith-Stanley bac bo do lo ngai rang viec ap dung mot he thong thue cua Anh se gay sung sot trong cu dan so voi thi hanh he thong thue rieng cua ho duoi quyen Rajah. Brooke sau đo nghi đen viec ban vuong quoc cua minh cho Bi, Phap, Nga hoac giao lai cho Brunei hoac cho cac the luc chau Au khac thay vi cho thuc dan Ha Lan lang gieng von đa san sang chiem vuong quoc cua ong. Y đinh cua Brooke bi cac vi thong đoc Anh lan can khong ua, nhu Thong đoc Labuan Hennessy bay to cam giac rang du ton trong cao đo Rajah song chi nhin nhan vuong quoc nay la mot quoc gia chu hau cua Brunei.
Truoc khi tran ap nan cuop bien, mot tran chien lon voi cuop bien Moro tu mien nam Philippines dien ra vao giua thang 11 nam 1862. Nam 1864, Anh bo nhiem mot lanh su đen Sarawak va cong nhan vuong quoc, con Ha Lan thi tu choi cong nhan. Sau khi đuoc Anh cong nhan, Brooke banh truong vuong quoc cua minh bang cach chiem lanh tho cua Brunei. Nam 1861, ong gianh đuoc luu vuc song Rajang rong lon, khu vuc nay sau đo tro thanh tinh thu ba. Qua trinh banh truong tiep tuc sau khi ong mat vao nam 1868; nguoi ke vi ong la chau trai Charles Brooke, con cua em gai ong.
Duoi chinh quyen cua Charles, nen kinh te cua vuong quoc tang truong nhanh chong, đac biet la sau khi phat hien đuoc dau mo, du nhap cay cao su, va xay dung co so ha tang cong cong, chung la uu tien chinh cua ong đe binh on đieu kien kinh te va giam no cong. Ong khuyen khich nguoi Hoa nhap cu đe thuc đay kinh te, đac biet la trong linh vuc nong nghiep; hau het trong so ho đinh cu quanh Kuching (chu yeu la nguoi Man Nam va Trieu Chieu), Sibu (chu yeu la nguoi Phuc Chau) va Sri Aman (chu yeu la nguoi Trieu Chau). Charles đuoc tin nhiem va ton trong nho cong bang va nghiem ngat, song ong khong đuoc long dan Ma Lai đia phuong nhieu nhu bac minh, trong khi đo ong la mot nguoi ban than thiet đoi voi nguoi Dayak. Sarawak thinh vuong duoi quyen cai tri cua ong va vuong quoc khong tim kiem su bao ho tu bat ky cuong quoc chau Au nao, song cac yeu cau nguoi Anh bao ho vao nam 1869 va 1879 bi bac bo. Charles tiep tuc tim kiem su bao ho tu nguoi Anh đoi voi an ninh mo rong tren bo bien phia tay cua Borneo, nguoi Anh cuoi cung quyet đinh trao vi the lanh tho bao ho vao ngay 14 thang 6 nam 1888. Ong cai tri Sarawak cho đen khi mat vao nam 1917, nguoi cai tri la con trai ong, Charles Vyner Brooke.


= Chien tranh the gioi thu hai va suy thoai =

Sau Chien tranh the gioi thu nhat, Đe quoc Nhat Ban bat đau banh truong pham vi cua ho tai chau A va Thai Binh Duong. Vyner nhan thuc đuoc moi đe doa ngay cang lon va bat đau tien hanh cac cai cach. Theo hiep đinh bao ho, Anh chiu trach nhiem ve phong thu cua Sarawak. Tuy nhien, nguoi Anh khong co đu nguon luc đe bao ve mot cach huu hieu do hau het luc luong cua ho đuoc trien khai đen mat tran tai chau Au chong Đuc-Y. Van đe phong thu vuong quoc dua vao mot trung đoan An Đo duy nhat la Trung đoan Punjab 2/15 cung voi luc luong đia phuong cua Sarawak va Brunei. Do Sarawak co mot luong đang ke cac nha may loc dau tai Miri va Lutong, nguoi Anh lo ngai rang cac nguon cung nay se roi vao tay nguoi Nhat va do đo chi thi cho bo binh tien hanh chinh sach tieu tho.

Ngay 16 thang 12 nam 1941, mot luc luong hung manh cua Hai quan Nhat Ban đi tren tau Japanese destroyer Sagiri tu vinh Cam Ranh đen Miri. Quan đoi Nhat Ban sau đo phat đong khong kich vao Kuching vao ngay 19 thang 12, nem bom san bay cua thi tran va ban hang loat cu dan tren đuong pho thi tran. Cuoc tan cong tao ra noi hoang so va khien cu dan di tan đen cac khu vuc nong thon. Mot tau ngam cua Ha Lan HNLMS K XVI đoi pho đuoc voi nguoi Nhat đen tu Miri song khi tau Japanese destroyer Shirakumo đen cung cac tau khac thi chung chiem đuoc thi tran vao ngay 24 thang 12. Tu ngay 7 thang 1 nam 1942, cac binh si Nhat Ban tai Sarawak vuot qua bien gioi sang Borneo thuoc Ha Lan va tien toi Bac Borneo. Trung đoan Punjab 2/15 buoc phai triet thoai sang Borneo thuoc Ha Lan va sau đo đau hang vao ngay 9 thang 3 sau khi hau het quan Đong Minh tai Java đau hang. Mot chiec tau hoi nuoc cua vuong quoc mang ten SS Vyner Brooke bi đam trong nhiem vu so tan cac y ta va binh si bi thuong sau khi Singapore that thu, hau het thuy thu đoan song sot bi tham sat tren đao Bangka.
Do khong co luc luong phong khong, vuong quoc cung nhu phan con lai cua đao that thu truoc nguoi Nhat, con Vyner đen ti nan tai Uc. Nhieu binh si Anh va Uc bi bat giu sau khi Malaya va Singapore that thu đa bi đua đen Borneo va bi giam giu trong than phan tu binh chien tranh (POW) trong trai giam Batu Lintang thuoc Sarawak va trai giam Sandakan thuoc Bac Borneo. Nha cam quyen quan su Nhat Ban đat phan phia nam Borneo duoi quyen cua hai quan, con luc quan chiu trach nhiem quan ly phan phia bac. Nam trong chien dich cua Đong Minh nham tai chiem cac thuoc đia cua ho tai phuong Đong, luc luong Đong Minh đuoc phai đen Borneo trong chien dich Borneo nham giai phong đao. Luc luong Đe quoc Uc (AIF) giu mot vai tro quan trong trong su menh nay. Đon vi đac biet Z cua Đong Minh cung cap tinh bao va cac thong tin khac tu nguoi Nhat co the tao thuan loi đen AIF đo bo. Hau het cac thi tran lon cua Sarawak bi nem bom trong giai đoan nay. Chien tranh ket thuc vao ngay 15 thang 8 nam 1945 sau khi Nhat Ban đau hang va quyen cai quan Sarawak thuoc ve Chinh quyen quan su Anh (BMA) ke tu thang 9. Vyner tro ve đe quan ly lanh tho song quyet đinh nhuong toan bo vuong quoc cho chinh phu Anh đe lam mot thuoc đia hoang gia vao ngay 1 thang 7 nam 1946 do thieu nguon luc đe đap ung chi phi tai thiet.


Chinh phu Vuong quoc do ba đoi Rajah Trang cai quan ma khong co bat ky can thiep nao cua chinh phu Anh, do vao thoi Rajah thu nhat ho đa gap kho khan trong viec gianh đuoc ho tro tai chinh cua Anh do thieu su cong nhan cung nhu cac thach thuc lien tuc tu cu dan đia phuong. Chi duoi thoi gian cai tri cua Rajah thu hai thi chinh quyen moi bat đau đuoc cai cach sau khi vuong quoc đuoc cong nhan, khi mot cong vu goi la Cong vu hanh chinh Sarawak bat đau đuoc thanh lap. Cong vu thue cac cong chuc nguoi chau Au, chu yeu la Anh, đe đieu hanh cac tien đon khu vuc, tai đo cu dan đuoc tiep xuc va đao tao theo nhieu phuong phap va van hoa cua Anh va chau Au, trong khi giu lai cac phong tuc cua nguoi ban đia. Sau khi gianh đuoc them lanh tho, vuong quoc đuoc chia thanh 5 tinh, moi tinh do mot thong su lanh đao. Rajah cung khuyen khich thanh lap truong hoc, dich vu y te va giao thong.
Chinh phu hanh đong nham khoi phuc hoa binh tai noi ma nan cuop bien va thu đich giua cac bo lac phat trien tran lan, va thanh cong cua chung phu thuoc hoan toan vao hop tac cua cac truong lang ban đia, trong khi cac cong chuc ban đia giu vai tro la cau noi. Sarawak Rangers đuoc thanh lap vao nam 1862 voi vai tro la luc luong ban quan su cua vuong quoc. Ho đuoc thay the bang Sarawak Constabulary vao nam 1932 voi tu cach la luc luong canh sat, gom co 900 thanh vien chu yeu la nguoi Dayak va nguoi Ma Lai.

Duoi quyen cai tri bao ho, toan bo quyen luc đuoc thi hanh duoi tam quan sat cua chinh phu Anh song Sarawak đuoc Rajah cai quan nhu mot quoc gia đoc lap co bao ho cua Anh. Theo mot hiep đinh đuoc ky ket vao ngay 14 thang 6 nam 1888, hiep đinh quy đinh:

Hiep đinh giua Chinh phu Anh va Rajah Sarawak ve thiet lap mot lanh tho bao ho thuoc Anh. —Ky ket tai Luan Đon, 14 thang 6 nam 1888.
I. Quoc gia Sarawak se tiep tuc chiu su cai tri va quan ly cua Rajah va nhung nguoi ke vi ong voi tu cach la mot nha nuoc đoc lap duoi su bao ho cua Anh; song su bao ho nay se khong trao quyen cho Chinh phu cua Đien ha đuoc can thiep viec quan ly noi bo cua Nha nuoc nhieu hon nhung gi đuoc cung cap tai đay.
II. Trong truong hop co bat ky nghi van nao sau nay phat sinh co lien quan đen viec ke vi nguoi cai tri Sarawak hien tai hoac bat ky ai trong tuong lai, van đe se đuoc chuyen cho Chinh phu cua Đien ha quyet đinh.
III. Quan he giua Quoc gia Sarawak va toan the cac quoc gia ben ngoai, bao gom cac nha nuoc Brunei va Bac Borneo, se do Chinh phu cua Đien ha quan ly, hoac phu hop voi huong dan cua ho; va neu bat ky khac biet nao xuat hien giua Chinh phu Sarawak va bat ky nha nuoc nao khac, thi Chinh phu Sarawak đong y tuan theo quyet đinh cua Chinh phu cua Đien ha, va thuc hien tat ca cac buoc can thiet đe co hieu luc.
IV. Chinh phu cua Đien ha se co quyen lap cac vien chuc lanh su Anh tai bat ky noi nao cua Quoc gia Sarawak, ho se nhan đuoc cong nhan lanh su nhan danh Chinh phu Sarawak. Ho se đuoc huong bat ky đac quyen nao thuong đuoc trao cho cac vien chuc lanh su, va se đuoc quyen treo quoc ky Anh tren dinh thu va cong so cua ho.
V. Cac than dan, hoat đong thuong nghiep va tau thuyen cua Anh se đuoc huong cung quyen loi, đac quyen va loi the giong nhu cac than dan, hoat đong thuong nghiep va tau thuyen cua quoc gia đuoc uu đai nhat, cung nhu bat ky quyen loi, đac quyen hoac loi the nao ma than dan, hoat đong thuong nghiep va tau thuyen cua Quoc gia Sarawak co the đuoc huong.
VI. Khong co viec cat nhuong hoac chuyen nhuong nao khac đoi voi bat ky bo phan lanh tho nao cua Quoc gia Sarawak đuoc thuc hien boi Rajah hay nhung nguoi ke vi ong cho bat ky quoc gia ben ngoai nao, hoac cac than dan hoac cong dan cua ho, neu khong co đong thuan cua Chinh phu cua Đien ha; song han che nay se khong ap dung cho cap hoac cho thue nha đat thong thuong cho cac ca nhan nham muc đich cu tru, nong nghiep, thuong nghiep, hoac kinh doanh khac.


Kinh te Ke tu khi gianh đuoc lanh tho đau tien cua Sarawak, tuc tinh thu nhat, Brooke thu đuoc luong lon antimon tu cac mo xung quanh; song chung bi cho thue vao nam 1846 khi tu do mau dich đuoc đam bao theo mot hiep đinh. Đen khi ong toi, mot he thong chiem huu đat đai mang ten la Quyen loi Phong tuc Ban đia (NCR) đa đuoc cac cong đong ban đia thuc thi. Do uu tien chu yeu cua Brooke la bai bo tuc san đau nguoi trong cac cong đong ban đia tai noi luc, nen cac nha chuc trach cua vuong quoc tien hanh cac cuoc tan cong kien tri vao nhung lang cua nguoi Dayak Bien va buoc ho tien hanh phuong thuc sinh ke moi la lam vuon. Đieu nay đuoc tien hanh do hau het nguoi Dayak Bien khi đo tu choi loai bo van hoa cua ho va chi chap thuan sau khi cuoc khoi nghia lon cua ho that bai. Nhung nhom Dayak khac nhu Dayak luc đia truoc đo cung tham gia san đau nguoi, song hau het ho la nhung nguoi on hoa ton trong phap luat va chi tra đua neu bi bo lac khac tan cong; ho ve sau tro thanh nhung nguoi đi theo trung thanh cua Brooke khi ho đong y bo van hoa cu. Hau het cac lang duyen hai cua nguoi Ma Lai cung bi tan cong, chung nam trong chinh sach cua vuong quoc nham đau tranh voi nan cuop bien va che đo no le. Cac chinh sach nay thanh cong song vuong quoc phai ganh so no cao do co mot so cuoc khoi nghia lon nham phan ung truoc chien dich tran ap, đac biet la voi tinh hinh kinh te đinh tre vao đuong thoi.

Mot luong lon nguoi Hoa bat đau đinh cu tai vuong quoc trong thoi ky cai tri cua Rajah thu nhat, đieu nay đuoc Brooke khuyen khich nham xuc tien kinh te cua vuong quoc va tac đong đen cac cong đong ban đia nham khien ho tu bo cac hoat đong truoc đo (nhu san đau nguoi, cuop bien, no le) bang cach tham gia vao hoat đong kinh te hien đai. Hau het nguoi nhap cu the he thu nhat nay la cac tho mo va đen tu Sambas tai Borneo thuoc Ha Lan lan can, sau đo ho hinh thanh mot he thong Kongsi (cong ty) tai Bau. Hoat đong nhap cu tiep tuc duoi thoi Rajah thu hai, ong khuyen khich them nguoi Hoa nhap cu va xuc tien linh vuc nong nghiep cua vuong quoc; song cung xuat hien xung đot giua chinh phu cua Brooke va nguoi Hoa vao nam 1857 va đuoc cho la co lien quan đen Chien tranh nha phien lan thu hai, hoac cac nguyen nhan khac. Cong ty huu han Borneo đuoc thanh lap vao nam 1856, ho tham gia vao nhieu linh vuc kinh doanh nhu mau dich, ngan hang, nong nghiep, khai mo va phat trien. Rajah thu nhi hanh đong nham on đinh nen kinh te va giam no cong, va kinh te cua vuong quoc tang truong đang ke duoi thoi ong cai tri; tong xuat khau đat 386.439 dollar Sarawak va nhap khau đat 414.756 dollar Sarawak vao nam 1863.
Đen nam 1869, tong gia tri mau dich đat 3.262.500 dollar Sarawak. Trong cung nam, Rajah cung moi nhung nong dan nguoi Hoa trong tieu va cau đang tu Singapore đen trong cac loai cay nay tai Sarawak. Đen đau the ky 20, Sarawak tro thanh mot trong nhung nguon cung cap tieu lon tren the gioi. Vuong quoc nay tuong đoi cham chan trong lan song cay cao su do Rajah thu hai uu tien phat trien trong trot đe san xuat hang hoa cho cu dan đia phuong thay vi cung cap đat cho cac cong ty chau Au. Trong thoi cai tri cua ong, chi co nam đon đien ca phe lon khap Sarawak. Trong khi đo, dau mo bat đau đuoc phat hien vao nhung nam cuoi tri vi cua ong. Ke tu thap nien 1930, vuong quoc tro thanh trung tam san xuat nguyen lieu tho, voi Singapore la đoi tac mau dich chinh do hau het doanh nhan nguoi Hoa tai vuong quoc dua vao đao nay lam thi truong tieu thu hang hoa.
Đong mot dollar đuoc san xuat vao nam 1858 va duy tri ngang gia voi dollar Eo bien. Cac menh gia khac đuoc Bo Ngan kho Chinh quyen Sarawak phat hanh thong qua chinh quyen, cac giay bac đau tien co ghi tieng Anh, chu cai Jawi va chu Han. Ke tu thap nien 1880, cac giay bac co the hien chan dung cua Rajah.


Xa hoi = Nhan khau =
Nam 1841, Sarawak co dan so ban đia la khoang 8.000. Nguoi Dayak la nhom ban đia lon nhat tai noi luc, bao gom cac dan toc Iban, Bidayuh va cac bo lac khac nhu Kayan, Kelabit, Kenyah, Lun Bawang va Penan, con cac khu vuc duyen hai chiu su chi phoi cua nguoi Ma Lai đia phuong tai Sarawak, nguoi Melanau, nguoi Brunei va nguoi Kedayan. Chinh phu Sarawak hoan nghenh cac lao cong nguoi Hoa nhap cu nham xuc tien kinh te. Sau nhieu ke hoach nhap cu do cac Rajah khoi xuong, dan so tang len 150.000 vao nam 1848, 300.000 vao nam 1893, 475.000 vao nam 1933, va 600.000 vao nam 1945.


= Ha tang =

Trong thoi gian cai tri cua Rajah thu hai, co so ha tang cong cong bat đau đuoc chu y. Ke tu thap nien 1930, đuong đien bao lien ket vuong quoc voi Singapore. Cac tram đien bao vo tuyen nam tai khap cac đo thi lon tai Sarawak. Dich vu buu chinh cung hien dien trong khap he thong chinh quyen.
Cac he thong thong tai Sarawak khong lien ket voi nhau, do đo cac tau duyen hai đuoc chinh quyen su dung đe cho hang hoa tu he thong song nay sang he thong song khac. Chinh quyen Brooke cung lap nen mot tuyen mau dich tu Kuching đen Singapore, dung tau rieng cua ong la The Royalist va mot tau khac mang ten The Swift. Trong so cac hang hoa ban đau tren tuyen nay, co antimon, vang va lam san. Cong ty huu han Borneo mua mot tau hoi nuoc khac mang ten Sir James Brooke đe cho antimon, than đa va sago. Tau tro thanh phuong tien duy nhat đe cu dan Sarawak đen Singapore. Charles Brooke cung khuyen khich Phong Thuong nghiep Sarawak lap tuyen tau thuy rieng đen Singapore va đe xuat ban The Royalist cho Phong Thuong nghiep. Nam 1875, "Cong ty Tau hoi nuoc Singapore va Sarawak" đuoc thanh lap, va ngay sau đo cong ty nay mua The Royalist va tau hoi nuoc The Rajah Brooke. Co nhung loi than phien rang cong ty cung cap dich vu khong thuong xuyen cho khach hang cua minh, va đen nam 1908 chinh quyen Brooke chuyen hai hai tau hoi nuoc nho khac la Adeh va Kaka cho cong ty, mong đoi cong ty cung cap mot dich vu thuong ky. Nam 1919, cac co đong nguoi Hoa mua co phan cua cong ty, thanh ly cong ty va thanh lap mot cong ty moi mang ten la "Cong ty tau hoi nuoc Sarawak". Cong ty bat đau lap cac tuyen tau lien ket cac he thong song Rajang, Limbang va Baram. Tuyen tau Sibu-Singapore đuoc cong ty khai truong nhung nhanh chong cham dut do khong đu loi nhuan. Sau suy thoai mau dich trong thap nien 1920, cong ty phai chiu ton that nang va ve tay "Cong ty tau hoi nuoc Straits" co tru so tai Singapore. Cong ty lap cac chi nhanh tai Sibu va Bintulu va lap cac đai ly tai cac ben song nho khac. Viec Cong ty tau hoi nuoc Sarawak lap ra cac tuyen tau thuy đa cho phep cu dan ban đia tham gia cac thi truong rong hon, do đo thu hep khoang cach thu nhap giua cac khu vuc đo thi va nong thon tai Sarawak.

Giao thong tren bo tai Sarawak kem phat trien trong nhieu nam do moi truong đam lay quanh ha luu cac song, con cac khu rung ram tao ra thach thuc đang ke đoi voi viec xay dung đuong bo. Hau het cac tuyen đuong bo đuoc xay dung gan khu vuc duyen hai. Cong ty huu han Borneo va Sarawak Oilfields cung xay dung mot so luong nho cac tuyen đuong bo ngan đe phuc vu loi ich kinh te cua ho. Trong khi đo, tai khu vuc noi luc, nguoi ban đia tao ra cac đuong nho bang go đe noi giua cac lang va tu cac lang đen rung nham tao thuan tien cho thu thap lam san. Vao đuong thoi, cac con song van la phuong thuc van chuyen quan trong nhat đen cac thi tran duyen hai. Trong 70 nam đau cai tri cua trieu đai Brooke, cac tuyen đuong mon đuoc xay dung đe lien ket cac đon hanh chinh đen khu vuc xung quanh. Sau thap nien 1930, chinh sach đuoc thay đoi sang tiep can cac lang bang đuong song. Tuy nhien, viec xay dung đuong bo trong thoi ky Brooke khong co su phoi hop. Hau het cac tuyen đuong bo nam gan cac thi tran co đac điem la ngan, ngoai le la tuyen đuong Miri-Lutong quan trong ve kinh te do Sarawak Oilfields xay dung va tuyen đuong Kuching-Serian do chinh quyen Brooke xay dung. Cung voi phat trien đuong bo, cac loai xe bo đuoc đem toi cung voi cong nhan khuan vac, va xe đay tay vao giua the ky 19, tiep đen la xe keo vao cuoi the ky 19, va xe đap vao đau the ky 20. Dich vu o to cong cong xuat hien vao nam 1912 cung voi taxi tu nhan. Nam 1915, mot tuyen đuong sat ngan noi Kuching voi Tenth Mile đuoc khanh thanh cho cong chung. Tuy nhien, viec xay dung mot tuyen đuong bo song song voi đuong ray nay sau đo đa bao hieu su sup đo cua tuyen đuong sat vao nam 1931 sau khi chiu ton that nang. Sau đo, đuong sat đuoc su dung đe van chuyen đa tu Seventh Mile đen Kuching.
Đien nang lan đau xuat hien tai Kuching vao nam 1922 khi xay dung mot tram đien gan mot tuyen đuong bo ma nay co ten la "Power Street".


= Khoa hoc =

Nam 1854, Alfred Russel Wallace đen Kuching theo loi moi cua James Brooke. Nam 1855, ong viet mot bai bao co tua đe "Quy luat đa đieu chinh su xuat hien loai moi" va con đuoc goi la "Quy luat Sarawak". Bai bao nay đat mot tien le cho su phat trien cua thuyet tien hoa Darwin. Đuoc Wallace tan thanh, Charles Brooke phe chuan viec xay dung Bao tang Nha nuoc Sarawak vao nam 1888, đay la bao tang co nhat tai Borneo. Bao tang co cac bo suu tap dan toc hoc tu nhieu bo lac tai Sarawak, cung voi cac mau đong thuc vat tu cac chuyen kham pha trong rung mua. Charles Hose phung su duoi quyen Brooke trong than phan quan chuc thuc dan tai khu vuc Baram, ong tao ra ban đo đang tin cay đau tien ve Sarawak. Ong cung la mot nha nhiep anh va nha tu nhien hoc co khat vong. Ong đuoc cho la kham pha nhieu loai thu va chim đac huu cua Borneo. Mot so mau vat cua ong nay đuoc luu giu tai Bao tang Anh.


= Truyen thong =
Journal of the Royal Asiatic Society (tu 1820), Sarawak Gazette (since 1870), va Sarawak Museum Journal (tu 1911) co mot luong thong tin đang ke ve Sarawak truoc va trong thoi ky chinh quyen Rajah.


Chu thich Tham khao Đoc them Keppel, Henry; Brooke, James; WalterKeating, Kelly (1847). "The expedition to Borneo of H.M.S. Dido for the suppression of piracy: with extracts from the journal of James Brooke, Esq., of Sarawak". University of California Libraries. London: Chapman and Hall. tr. 347.
Low, Hugh (1848). "Sarawak; its inhabitants and productions: being notes during a residence in that country with His Excellency Mr. Brooke". Robarts Library, University of Toronto Libraries. London, Richard Bentley. tr. 466.
Jacob, Gertrude Le Grand (1876). "The Raja of Sarawak: An account of Sir James Brooke, K.C.B., LL.D., given chiefly through letters and journals". University of Michigan Library. London: Macmillan and co. tr. 413.
St. John, Spencer (1879). "The Life of Sir James Brooke, Rajah of Sarawak: From His Personal Papers and Correspondence". University of California Libraries. W. Blackwood. tr. 433.
Treacher, W. H (1891). "British Borneo: sketches of Brunai, Sarawak, Labuan, and North Borneo". University of California Libraries. Singapore, Govt. print. dept. tr. 190.
Roth, Henry Ling; Low, Hugh Brooke (1896). "The natives of Sarawak and British North Borneo; based chiefly on the mss. of the late H. B. Low, Sarawak government service". University of Michigan Library. London, Truslove & Hanson. tr. 503.
Baring-Gould, Sabine; Bampfylde, Charles Agar (1909). "A history of Sarawak under its two white Rajahs, 1839–1908". Robarts Library, University of Toronto Libraries. London, Richard Bentley. tr. 466.
Runciman, Steven (1960). "The White Rajahs". Cambridge University Press. University of Allahabad, Digital Library of India. tr. 340.
"Sarawak: A Kingdom in the Jungle". The New York Times. 1986. Ban goc luu tru ngay 1 thang 8 nam 2017.
"Chronology of Sarawak throughout the Brooke Era to Malaysia Day". The Borneo Post. 2011. Ban goc luu tru ngay 1 thang 8 nam 2017.
"Sarawak: A Most Unusual Territory". The London Gazette. Ban goc luu tru ngay 4 thang 8 nam 2017.
"The Brooke Era (1841 a€" 1941)". Sarawak State Government. 2014. Ban goc luu tru ngay 7 thang 8 nam 2017.
Yap, Joanna (2016). "Tracing influence of Brunei and Sambas in formation of S'wak". The Borneo Post. Ban goc luu tru ngay 12 thang 8 nam 2017.


Lien ket ngoai The Brooke Trust – More information on heritage of the Brooke dynasty