Ho Tay (voi cac ten goi khac trong lich su nhu Đam Xac Cao, Ho Kim Nguu, Lang Bac, Dam Đam, Đoai Ho) la ho tu nhien lon nhat thanh pho Ha Noi, hien thuoc đia phan quan Tay Ho. Đay la mot ho mong ngua va la vet tich cua dong chay cu cua song Hong. Ho co dien tich hon 500 ha voi chu vi la khoang 14,8 km.


Lich su Sach Tay Ho chi ghi rang, Ho Tay co tu thoi Hung Vuong, bay gio noi đay la mot ben nam giap song Hong thuoc đong Lam Ap, nen đuoc goi la ben Lam Ap thuoc thon Long Đo. O vao thoi Hai Ba Trung ben nay an thong voi song Hong, bao boc quanh ho la rung cay gom nhieu loai thuc vat chinh nhu tre nga, bang, lim, lau say, go tam... Cung mot so loai thu quy hiem sinh ton. Ngoai ra, xung quanh bo ho con co su xuat hien cua cac hang đong vua va nho, bo phia Tay co Gia La Đong (nay la Quan La thuoc phuong Xuan La), bo phia Đong co Nha Lam Đong (nay la pho Yen Ninh, Hoe Nhai), bo phia Nam co Binh Sa Đong (thoi Ly đoi la Giap Co Xa nay thuoc quan Hoan Kiem). Cu dan sinh song o đay rat thua thot, ho song chu yeu bang nghe san bat thu rung, tom, cua, ca va trong tia cay coi.
Ve đia ly, Ho Tay la ho ngoai sinh, co dang long chao, nganh đia chat lich su đa chung minh đuoc Ho Tay la mot phan cua Song Hong.
Sach Đai Viet su ky toan thu chep, nam 1044, thang 9 Vua sai đat cui lon o Dam Đam (Ho Tay) lay con voi nha cua Chiem Thanh lam moi nhu voi rung vao trong ay, vua than đen bat.
Ho Tay tu lau lam đa la thang canh. Thoi Ly - Tran, cac vua chua lap quanh ho nhieu cung đien lam noi nghi mat, giai tri nhu cung Thuy Hoa va Tu Hoa thoi Ly nay la khu vuc đien Ham Nguyen thoi Tran nay la khu chua Tran Quoc. Tuong truyen, chua Kim Lien đuoc dung tren nen cung đien cua Cong chua Tu Hoa la con Vua Ly Than Tong. Đe phat trien co so tam tang, cong chua Tu Hoa đa mang cac cung nu ra khu vuc Ho Tay khai hoang, lap ap va dung nghe trong dau nuoi tam det lua cho ho. Trai Nghi Tam la mot đien trang lon quan xuyen viec nay.
Ho Tay van đuoc khai pha, cai tao vao thoi nha Tran. Cong chua Tuc Trinh con Vua Tran Thanh Tong (1258-1278) đa roi cung đien ra vung Bac Kinh thanh Thang Long roi bo tien phat chan, cap giong von cho dan ngheo lam an sinh song. 'Luc đau chi chieu mo đuoc 10 nhan khau, thay manh vuon ben song vua đep lai vua tien đi lai nen lap ap nho o xu Vuon, sau dan lap thanh lang đat ten la Co Nhue vien.
Trong chuyen Bac tuan đen tham ho Tay, vua Thieu Tri nhan xet: “Nguoi đoi van noi: Thang Long nhieu canh đep ma Tay Ho la nhat, toi nay xem ra chi la mot lan đam ao sanh voi Tay Ho [Trung Quoc] ma thoi." 
Chieu nghi Vu Thi Ngoc Xuyen (Vuong phi cua Chua Trinh Tac) o The ky XVII đa co cong giup dan khai khan ruong hoang trong khu vuc lang Xa Minh Cao - Xuan Đinh (nay thuoc Quan Tay Ho). Truoc đay, sam cam ho Tay đuoc xem la đac san tien vua, nhung co giai thoai ke la nho cong ba Huyen Thanh Quan thao đon giup dan thua viec xach nhieu cua quan tren va vua Tu Đuc xet đon đa tha lenh cong cho vung. Nhung cung voi thoi gian, Ho Tay hep lai, do hon va it rong reu, va vi su san ban bua bai, tu khoang nam 1994, chim sam cam đa khong tro ve Ho Tay.
Ho Truc Bach cung chinh la mot phan cua Ho Tay, tu the ki XVII khi dan hai lang Yen Hoa (nay la Yen Phu) va Yen Quang (nay la pho Quan Thanh) đap con đe ngan goc đong nam Ho Tay đe nuoi bat ca. Tu khi thanh mot ho biet lap, ho đa đi vao thu tich co. Sach "Tay Ho chi" cho biet nguyen o phia nam ho co lang Truc Yen, co nghe lam manh, do đo nha nao cung trong truc, truc moc nhu rung. Đuong Thanh Nien co tu nam 1957 - 1958, truoc goi la đuong Co Ngu, hinh thanh tu mot con đe hep đuoc đap ngan mot goc Ho Tay. Theo y kien cua Chu tich Ho Chi Minh, sau khi đuong đuoc thanh nien hoc sinh Ha Noi lao đong trong nhung ngay thu bay mo rong nhu ngay nay.
Ven ho Truc Bach co nhieu di tich lich su va cong trinh kien truc đac sac nhu đen Quan Thanh o ngay goc tay nam ho. Phia đong co chua Chau Long, tuong truyen xay tu thoi Tran, la noi tu hanh cua cong chua con vua Tran Nhan Tong. Co đen An Tri, noi tho Uy Đo, mot anh hung chong quan Nguyen.

Sach "Tay Ho chi" cho biet thoi chua Trinh Giang xay o đay mot cung đien goi la Vien Truc Lam. Ve sau, vien tro thanh noi giam cam nhung cung nu co loi, phai det lua đe muu sinh. Lua đep, bong bay, noi tieng khap kinh thanh, goi la lua lang Truc. Phia bac ho Truc Bach co mot go đat nho, tren go co đen tho Cau Nhi gan voi chuyen Ly Cong Uan doi đo.
Tu chon rung ram, đam lay hoang hoa, qua cong lao khai khan xay dung cua bao the he, trong đo co su đong gop rat lon cua mot so vuong phi cac trieu đai, Ho Tay đa tro thanh mot thang canh van hoa - du lich noi tieng cua Kinh đo Thang Long - Ha Noi. Neu Ho Tay đuoc vi nhu nhuy hoa thi Thap tam trai (13 lang trai) la nhung canh hoa đep toa huong sac thom lanh.


Ten goi Phu thuoc vao y nghia van hoa tung thoi đai, cung nhu y chi chu quan cua con nguoi, trai qua cac thoi ky lich su, Ho Tay co nhung ten goi khac nhau, moi ten goi ay đeu gan voi tung su tich, tung cau chuyen dan gian.
Đam Xac Cao co le la ten goi xua nhat cua ho Tay, gan voi su tich con ho ly tinh chin đuoi. Lich su ra đoi cua ho Tay đuoc nhac đen lan đau tien trong Linh Nam chich quai do Vu Quynh va Kieu Phu soan vao khoang nam 1492. O đay, tac gia đa ke ve lai lich ho Tay trong truyen Ho tinh. Theo đo o phia tay thanh Long Bien co hon nui đa nho, co con Ho Tinh (yeu quai cao, con quai sau Ngu Tinh, truoc Moc Tinh) chin đuoi song hon ngan nam, co the bien hoa van trang, khi thanh nguoi khi thanh quy o khap dan gian. Long Quan ben ra lenh cho sau đao quan cua thuy phu dang nuoc len cong pha bat cao ma nuot an. Noi nay tro thanh mot cai vung sau. Ho Tay chinh la hang con cao chin đuoi pha hoai dan lanh, bi Long Quan dang nuoc len cong pha. Do đo, ho co ten la đam Xac Cao. Đe giu ky niem xua, nguoi ta đa đat ten cho canh đong o phia Tay đam la Ho Đong (hang cao) va thon xom canh canh đong đo la Lang Cao (Xuan Tao), lang Ho Thon (nay la Ho Khau) "Ho" la "con cao" đong am voi "ho" (ho nuoc), hoa quyen voi nhau trong nhung đia danh Ho Khau, Cao Đinh... Đoi voi dan thuong, y nghia huyen thoai va đoi song hien thuc that kho long tach bach. Ngay nay con đuong bao quanh phia Tay Ho Tay mang ten Lac Long Quan, con đuong bao quanh phia Đong chay doc đe song Hong tu Nghi Tam đen Nhat Tan la Au Co the hien long cam on đoi voi an đuc cua nha vua.
Nguyen Huy Luong trong Tung Tay Ho phu co cau:

Truoc bach ho nao o đo lam hang,
Long vuong ho nen vung đai trach
la đe noi ve su tich nay.
O mot so tai lieu khac lai ghi chep rang, nguoi tru con cao chin đuoi o Tay Ho khi ay la Huyen Thien Chan Vu, vi thanh sau nay đuoc tho tai đen Quan Thanh, ngay gan ho Tay.
Ho Kim Nguu dua theo truyen thuyet ho Trau Vang. Truyen ke ve mot nguoi khong lo het suc to lon, suc khoe phi thuong, muon nguoi khong đich noi, ong xuat gia lam thien su, đo chinh la thien su Minh Khong. Thien su Minh Khong sang Tau chua benh cho con vua Tong. Khi cong viec hoan thanh, vua muon tra on. Nha su chi xin mot it đong đen cho vao tay nai. Vua Tau đong y cho thien su tu y vao kho lay đong. Thien su đa lay tat ca đong đen trong kho bo vao tay nai va tha non tu lo lam thuyen, boi ve nuoc Nam. Ve đen Thang Long, ong dung so đong đo đuc thanh bon thu bao khi nha Phat: Tuong Phat cao 6 truong, chop đinh thap Bao Thien chin tang, đinh đong co đuong kinh 10 sai tay va mot qua chuong đong cuc lon. Chuong đuc xong, đuc vua sai ong đanh mot hoi chuong dai đe bao hieu cho dan chung biet tin vui nuoc nha đang thai binh thinh tri! Tieng chuong ngan đen tan kinh đo ben Tau. Nghe tieng chuong con trau bang vang to lon nam truoc kho đong ben Tau tu dung bung tinh "Đong đen la me cua vang" ngo la tieng me goi no lien vuon minh phong thang xuong phuong Nam tim đen qua chuong khong lo, quan mai xung quanh. Trau vang quan quanh mai ma van khong thay, khien cho ca mot vung đat lon quanh qua chuong sut xuong thanh mot vung ho sau. Qua chuong sau mot hoi cung đo sup xuong ho sau. Trau vang cung theo đo nhay xuong va nam ben canh, chang bao lau sau vung đat bi trau vang dam sut, nuoc tran đay trai rong thanh mot ho nuoc menh mong. Tu đo, qua chuong cu nam mai duoi long ho khong ai vot len noi va trau vang van cu nam mai ben canh qua chuong duoi đay nuoc sau ma khong quay ve phuong Bac nua. Do vay nguoi ta ben đat ten cho ho la ho Kim Nguu. Thien su Minh Khong ve sau đuoc tho đuc đong vung Ngu Xa (nay o Đong Nam ho Truc Bach) tho lam to su nghe đuc đong. Đinh Ngu Xa tho to su Minh Khong hien nam tren pho Nguyen Khac Hieu, chua Ngu Xa nam tren pho Ngu Xa đeu thuoc phuong Truc Bach. Trong đinh co tuong to su bang go cao 1m70, trong chua co pho tuong đong A Di Đa cao 3m95, chu vi 11m60, nang 10 tan. Đay la pho tuong đong lon nhat Viet Nam hien nay.
Trong dan gian con truyen tung cau:

Trau vang an mai giua ho,
Nuoc du can van mit mu tam hoi
Lang Bac, theo "Tay Ho chi", thi sau khi dap tat cuoc khoi nghia bi hung cua Hai Ba Trung, Tuong quan Ma Vien - tuong thu ba cua nha Han - đa goi ho Tay la Lang Bac voi y nghia ho đay song vo. Mot vien tuong la Binh Lac hau Han Vu đa chet o đay. Ten goi nay the hien y nghia ro nhat vao nhung ngay giong bao, mat ho rong, song nuoc noi len am am, tao ra mot canh ho hung trang va nen tho.
Dam Đam, ten goi nay cung khong biet chinh xac đuoc goi trong thoi gian nao, nhung theo Tran Quoc Vuong thi Dam Đam co ten that tu thoi Ly-Tran voi huyen tich Ly Nhan Tong ngoi thuyen Muc Than xem đanh ca, gap suong mu, co thuyen toi gan, tren co ho, Muc Than quang luoi bat ho, hoa ra đo la Thai su Le Van Thinh, va ong cho rang Dam Đam nghia la ho mu suong.
Theo sach Hon su Viet thi khi vua Ly Thai To doi đo tu Hoa Lu ve Thang Long, ho Kim Nguu tro thanh mot đia điem du ngoai đuoc nha vua va cac quan ua thich, nhieu lan trong cac buoi du ngoai, nha vua gap suong mu bao phu, canh tuong ho tro nem huyen ao mong mo, vi vay ho đa đuoc đoi ten la Dam Đam .
Tay Ho, nam 1573 tranh ten huy cua Vua Le The Tong la Duy Đam, nguoi ta đoi la Tay Ho. Cai ten Tay Ho co tu đo, ngoai ly do tren, co le viec đat ten nay nham sanh voi phuong Bac, vi o Trung Quoc cung co Tay Ho noi tieng o Hang Chau. Viec đat ten cac đia danh, song ho cua Viet Nam theo Trung Quoc la đieu thuong gap.
Đoai Ho, do Trinh Tac (1657-1682) đuoc phong tuoc Tay Vuong, nen cac đia danh nao co chu Tay đeu bi ong ra lenh đoi thanh Đoai (que Đoai thuoc phuong Tay - y nghia nhu nhau, am va chu khac nhau) nhu Son Tay goi thanh Xu Đoai, boi vay nen Tay Ho đuoc goi la Đoai Ho,. Nhung cai ten Đoai Ho khong đuoc dung lau, sau đo con đoi thanh Diem Ho, Liem Đam. Nhung nguoi ta van quen goi la Ho Tay hon.


Di tich lich su van hoa Ho Tay tu xa xua đa la thang canh noi tieng. Tu thoi Ly-Tran, cac vua chua đa lap quanh ho nhieu cung đien lam noi nghi mat, giai tri nhu cung Thuy Hoa đoi nha Ly, tuc đien Ham Nguyen đoi nha Tran nay la khu chua Tran Quoc; cung Tu Hoa đoi nha Ly nay la khu chua Kim Lien; đien Thuy Chuong đoi nha Le nay la khu Truong Chu Van An.
Xung quanh ho cung co nhieu di tich van hoa, lich su nhu:

Lang Nghi Tam, que huong nha tho Ba huyen Thanh Quan voi chua Kim Lien co kien truc đoc đao;
Lang Nhat Tan voi chua Tao Sach va nghe trong hoa đao noi tieng;
Lang Tu Tong voi chua Van Phuc va nghe trong dau nuoi tam, sau nay chuyen sang trong quat canh. Quat canh Tu Lien (ten moi cua Tu Tong) đep nhat trong tat ca cac vung trong quat canh ngay nay;
Lang Xuan La voi chua Thien Nien (Thien Nien co tu) tho ba to nghe det linh Pham Thi Ngoc Đo thu phi cua vua Le Thanh Tong;
Lang Ke Buoi (An Thai) voi nghe lam giay (giay do) co truyen, voi đen Đong Co (hien nam tren đuong Thuy Khue) noi bach quan hoi the đoi nha Ly;
Lang Thuy Khue voi chua ba Đanh, đen Quan Thanh, chua Tran Quoc.;
Phu Tay Ho (tho Lieu Hanh Cong chua) noi tieng la mot di tich va la mot thang canh.
Đuong Thanh Nien: Truoc goi la đuong Co Ngu, hinh thanh tu mot con đe hep đap ngan mot goc Ho Tay. Nam 1957 - 1958 theo y kien cua Chu tich Ho Chi Minh, con đuong đuoc thanh nien hoc sinh Ha Noi lao đong trong nhung ngay thu bay cong san mo rong nhu ngay nay, sau đo con đuong đuoc đoi ten thanh Đuong Thanh Nien. Vao nhung ngay đep troi, rat đong nguoi dan Ha Noi đi dao quanh ho hoac cheo thuyen thuong ngoan canh đep;
Truong Chu Van An.


Đo thi hoa Voi dan cu Ha Noi ngay cang đong, khu vuc Ho Tay gom cac phuong Buoi, Thuy Khue, Yen Phu, Tu Lien, Nhat Tan, Quang An, Xuan La va Phu Thuong dan mat net ven đo ma thay đoi theo chieu huong mat đo cao, pho xa day đac. Nha chuc trach đa ra ke hoach giam muc tang truong va chinh trang khu vuc quanh ho, han che cac cong trinh gia cu chieu cao toi đa la 12 met hau giu khoang khong gian cay xanh.


Moi truong 22h ngay 1 thang 10 nam 2016, ca Ho Tay bat đau chet hang loat. Theo bao cao cua chu tich UBND TP Ha Noi voi Chinh phu sang 4 thang 10, so ca chet o ho Tay đuoc thu gom, xu ly len toi 200 tan. Ong Đo Anh Tuan, chu tich UBND quan Tay Ho cho biet: "So luong ca chet lan nay rat nhieu, ca chet tren dien rong ca o tang nuoc mat va tang nuoc lung co đo sau khoang 2m nuoc". Giong ca chet nhieu nhat la ca me, ro phi va ca dau. Ca chet noi trang Ho Tay sang 3-10 chu yeu la cac loai ca to co 3–4 kg, tham chi ca chep, ca tram co 5–6 kg cung đa chet noi trang mat ho. Theo UBND thanh pho Ha Noi, ket qua kiem tra nhanh (test nhanh) mau nuoc cho thay toan bo nuoc mat cua Ho Tay khong co oxy.
Theo ong Đo Hung Vuong, Pho truong ban quan ly ho Tay, co nhieu nguyen nhan khien ho Tay o nhiem nhu: chua co tram xu ly nuoc thai tap trung; khoang 30 cong van hang ngay xa thai truc tiep xuong ho va đa nhieu nam ho chua đuoc nao vet.


= Nhan xet =
TS Bui Quang Te (chuyen gia ve benh thuy san, nguyen truong phong sinh hoc thuc nghiem Vien Nghien cuu nuoi trong thuy san I) cho la chinh cac chat đoc, cac chat thai huu co đo vao ho Tay qua muc cho phep đa khien cac chat thai huu co co nhieu trong ho hut oxy đe phan huy, dan toi viec ca chet.


Ho Tay trong thi van Bai tho Phong canh Tay Ho cua Nguyen Huy Luong co the đoc xuoi hoac nguoc ma van khong that luat:

Đay voi thuc la canh Tay Ho
Truoc tu Troi kia kheo ve đo
May lan nuoc xanh mau đuc ngoc
Nguyet long hoa tham ve in chau
Cay la tan rop tang cao thap
Song gon cam tau nhip nho to
Bay san thu vui non nuoc đu
Tay Ho gia ay de đau so!
Đoc nguoc:

So đau de ay gia Ho Tay!
Đu nuoc non vui thu san bay
To nho nhip tau cam gon song
Thap cao tang rop tan la cay
Chau in ve tham hoa long nguyet
Ngoc đuc mau xanh nuoc lan may
Đo ve kheo kia Troi tu truoc
Ho Tay canh la thuc voi đay
Nguyen Huy Luong con lam bai Tung Tay Ho phu rat noi tieng, co mot so cau nhu sau:

...
Trom nho thuo đat chia chin coi
Nghe rang đay đa moc mot go
Truoc Bach Ho vao o đo lam hang,
long vuong tro nen vung đai trach
Sau Kim Nguu do vao đay hoa vuc,
Cao vuong đao chan mach hoang đo
Tieng nghe goi Dam Đam, Lang Bac
Canh ngo in tinh chu, bang ho
Sac don don nhuom thuc lam xanh,
Ngo đong bich noi len dong leo leo
Hinh luon luon uon vong cau bac,
Tuong vang ngan roi xuong manh nho nho
...
Chay Yen Thai nen trong suong chenh choang
Luoi Nghi Tam ngan ngon nuoc quanh co
Lieu bo kia bay to biec phat pho,
Thoi oanh gheo hai phuong det gam
Sen vung no nay tien xanh lac đac,
Lua đom ghen nam xa gay lo
Cam ve gay lau thu anh oi
Mo cuoc khua an ke ri ru
...
Gio hiu hiu dong Nhi Thuy đua len,
Long hoi mat toi chum hoa khom truc
Trang vang vac mai Tam Son roi xuong,
Đop bong trong tung lu ca đan co
...
Bai co non trau tha ngua buong, noi Chu đa lam nguoi ca ngoi
Lan nuoc phang kinh chim ngac lan, ao Han nao may tre reo ho
Mat đat đun nay thoc nay rau, rau long Co Truc
Mat nuoc chay no dong no ben, mac chi Sao Do
Cay quan kia con đung day than uy, đoan man toi dam khoe loi tay huu
Sen chua no lai bay ve phat canh, lu Ngo ve tung niem chu nam mo
...

Nu si Ho Xuan Huong cung co bai Choi Ho Tay nho ban nhu sau:

Phong canh Ho Tay chang khac xua
Nguoi đong chau truoc biet bao gio
Nhat Tan đe lo nhung con loi
Tran Bac reu phong van ngan tho
No vuc Trau Vang trang lai bong
Kia go Phuong Đat khoi tuon mo
Ho kia tham tham sau duong may
So da hoai nhan chua de vua


= Ca dao =
Gio đua canh truc la đa
Tieng chuong Tran Vu, canh ga Tho Xuong
Mit mu khoi toa ngan suong
Nhip chay Yen Thai, mat guong Tay Ho.


= Cau đoi =
Tren cong lang Yen Thai phia đuong Thuy Khue con mot đoi cau đoi:

My tuc thuan phong, vinh chieu Tay ho minh kinh
Thien ngon hao su, truong luu mat li danh huong
(Tam dich: Thuan phong my tuc mai mai chieu tren mat nuoc ho Tay, Loi hay viec tot luu truyen dai lau nhu huong thom cua hoa nhai).


Xem them Cac ho tai Ha Noi
Ho Hoan Kiem
Ho Truc Bach
Ho Bay Mau


Chu thich Sach tham khao Đai Viet su ky toan thu
Hon su Viet
Linh Nam chich quai
Truyen thuyet Hung Vuong
So tay van hoa Viet Nam, Đang Đuc Sieu, Nha Xuat ban Lao đong 2006
Tay Ho chi - khao cuu cua mot nguoi yeu Ho Tay Luu tru ngay 11 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi West Lake (Hanoi) tai Wikimedia Commons
Ho Tay Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine
Chim Sam cam khong tro lai Luu tru ngay 10 thang 3 nam 2014 tai Wayback Machine, Bao Tong cuc Hai quan VN, 26/07/2005
Chuyen it biet ve 'mo' ca khong lo hang tram nam giua Ha Noi Luu tru ngay 1 thang 10 nam 2015 tai Wayback Machine