Toc đo la mot đai luong vo huong cho biet đo lon cua su thay đoi trong quang đuong dich chuyen tren mot đon vi thoi gian. Trong chuyen đong hoc, toc đo tuc thoi chinh la đo lon cua van toc tuc thoi cua mot vat, va vi the luon lon hon 0, nhung toc đo khong nhat thiet phai la đo lon van toc trong mot khoang thoi gian khong đu nho. Trong ngon ngu thuong ngay, khai niem toc đo thuong đuoc dung đe chi "đo nhanh" cua mot vat đang di chuyen.
Đon vi SI cua toc đo la 
  
    
      
        m
        
          /
        
        s
      
    
    {\displaystyle m/s}
  
 (meter tren giay). Thu nguyen cua toc đo la đo dai tren thoi gian. Mot so đon vi pho bien khac cua toc đo đuoc dung gom co 
  
    
      
        k
        m
        
          /
        
        h
      
    
    {\displaystyle km/h}
  
 (kilometer tren gio), 
  
    
      
        m
        i
        
          /
        
        h
      
    
    {\displaystyle mi/h}
  
 (hay 
  
    
      
        m
        p
        h
      
    
    {\displaystyle mph}
  
; dam tren gio). Đoi voi du lich hang khong va hang hai, nut (knot) thuong đuoc su dung.
Theo thuyet tuong đoi hep, toc đo nhanh nhat co the ma nang luong hoac thong tin co the truyen đi la toc đo anh sang trong chan khong 
  
    
      
        c
        =
        299
        
        792
        
        458
        
        m
        
          /
        
        s
      
    
    {\displaystyle c=299\,792\,458\,m/s}
  
 (
  
    
      
        c
        ≈
        1
        ,
        08
        ⋅
        
          10
          
            9
          
        
        
        k
        m
        
          /
        
        h
        ≈
        6
        ,
        71
        ⋅
        
          10
          
            8
          
        
        
        m
        i
        
          /
        
        h
      
    
    {\displaystyle c\approx 1,08\cdot 10^{9}\,km/h\approx 6,71\cdot 10^{8}\,mi/h}
  
). Vat chat khong the đat toi toc đo anh sang vi đieu nay se đoi hoi mot luong nang luong vo han. Trong vat ly thuyet tuong đoi, khai niem đo nhanh thay the y tuong co đien ve toc đo.


Đinh nghia = Đinh nghia lich su =
Nha vat ly nguoi Y Galileo Galilei thuong đuoc cho la nguoi đau tien đo toc đo bang cach xem xet khoang cach đuoc bao phu va thoi gian no can. Galileo đinh nghia toc đo la khoang cach đi đuoc tren mot đon vi thoi gian. O dang phuong trinh, đo la

  
    
      
        s
        =
        
          
            d
            t
          
        
        ,
      
    
    {\displaystyle s={\frac {d}{t}},}
  

trong đo 
  
    
      
        s
      
    
    {\displaystyle s}
  
 la toc đo, 
  
    
      
        d
      
    
    {\displaystyle d}
  
 la khoang cach, va 
  
    
      
        t
      
    
    {\displaystyle t}
  
 la thoi gian. Vi du, mot nguoi đi xe đap đi đuoc quang đuong 30 met trong thoi gian 2 giay thi co van toc la 15 met mot giay. Cac vat the chuyen đong thuong co su thay đoi ve toc đo (mot chiec o to co the di chuyen doc theo mot con pho voi van toc 50   km/h, cham ve 0   km/h, va sau đo đat 30   km/h).


= Toc đo tuc thoi =
Toc đo tai mot thoi điem nao đo, hoac đuoc gia đinh la khong đoi trong mot khoang thoi gian rat ngan, đuoc goi la toc đo tuc thoi. Bang cach nhin vao đong ho toc đo, nguoi ta co the đoc đuoc toc đo tuc thoi cua o to tai bat ky thoi điem nao. Mot chiec o to đi voi van toc 50   km/h thuong đi trong it hon mot gio voi toc đo khong đoi, nhung neu no đi voi toc đo đo trong mot gio, no se đi đuoc 50   km. Neu xe chay tiep voi van toc đo trong nua gio thi xe đi đuoc mot nua quang đuong đo (25   km). Neu chi tiep tuc trong mot phut, no se bao gom khoang 833 m.
Theo thuat ngu toan hoc, toc đo tuc thoi 
  
    
      
        v
      
    
    {\displaystyle v}
  
 đuoc đinh nghia la đo lon cua van toc tuc thoi 
  
    
      
        
          v
        
      
    
    {\displaystyle {\boldsymbol {v}}}
  
, nghia la, đao ham cua vi tri 
  
    
      
        
          r
        
      
    
    {\displaystyle {\boldsymbol {r}}}
  
 đoi voi thoi gian:

  
    
      
        v
        =
        
          |
          
            v
          
          |
        
        =
        
          |
          
            
              
                r
                ˙
              
            
          
          |
        
        =
        
          |
          
            
              
                d
                
                  r
                
              
              
                d
                t
              
            
          
          |
        
        
        .
      
    
    {\displaystyle v=\left|{\boldsymbol {v}}\right|=\left|{\dot {\boldsymbol {r}}}\right|=\left|{\frac {d{\boldsymbol {r}}}{dt}}\right|\,.}
  

Neu 
  
    
      
        s
      
    
    {\displaystyle s}
  
 la đo dai cua quang đuong (con goi la quang đuong) đi đuoc cho đen thoi điem 
  
    
      
        t
      
    
    {\displaystyle t}
  
, toc đo bang đao ham thoi gian cua 
  
    
      
        s
      
    
    {\displaystyle s}
  
:

  
    
      
        v
        =
        
          
            
              d
              s
            
            
              d
              t
            
          
        
        .
      
    
    {\displaystyle v={\frac {ds}{dt}}.}
  

Trong truong hop đac biet khi van toc khong đoi (nghia la toc đo khong đoi tren mot đuong thang), đieu nay co the đuoc đon gian hoa thanh 
  
    
      
        v
        =
        s
        
          /
        
        t
      
    
    {\displaystyle v=s/t}
  
. Toc đo trung binh trong mot khoang thoi gian huu han la tong quang đuong đa đi chia cho khoang thoi gian.


= Toc đo trung binh =
Khac voi toc đo tuc thoi, toc đo trung binh đuoc đinh nghia la tong quang đuong đi đuoc chia cho khoang thoi gian. Vi du, neu ban lai xe mot quang đuong dai 80 km trong 1 gio thi toc đo trung binh la 80 km/h. Tuong tu, neu ban đi đuoc 320 km trong 4 gio thi toc đo trung binh cung la 80 km/h. Khi mot khoang cach tinh bang km (km) đuoc chia cho thoi gian bang gio (h), ket qua tinh bang km tren gio (km/h).
Toc đo trung binh khong mo ta su thay đoi toc đo co the xay ra trong khoang thoi gian ngan hon (vi no la toan bo quang đuong đuoc chia cho tong thoi gian di chuyen), va vi vay toc đo trung binh thuong kha khac voi gia tri cua toc đo tuc thoi. Neu toc đo trung binh va thoi gian di chuyen đuoc biet, thi khoang cach di chuyen co the đuoc tinh bang cach sap xep lai đinh nghia thanh

  
    
      
        d
        =
        
          
            
              v
              ¯
            
          
        
        t
        
        .
      
    
    {\displaystyle d={\boldsymbol {\bar {v}}}t\,.}
  

Su dung phuong trinh nay cho toc đo trung binh la 80 km mot gio trong mot chuyen đi 4 gio, khoang cach tinh đuoc la 320 km.
Đuoc the hien bang ngon ngu đo thi, đo doc cua mot đuong tiep tuyen tai bat ky điem nao cua đo thi khoang cach-thoi gian la toc đo tuc thoi tai điem nay, trong khi đo doc cua đuong day cung cua cung mot đo thi la toc đo trung binh trong khoang thoi gian đi tren day cung. Toc đo trung binh cua mot vat la Vav = s ÷ t


= Su khac biet giua toc đo va van toc =
Toc đo chi bieu thi toc đo cua mot vat đang chuyen đong, trong khi van toc mo ta ca toc đo va huong ma vat the đang chuyen đong. Neu mot chiec o to đuoc cho la đi voi van toc 60 km/h, toc đo cua no đa đuoc xac đinh. Tuy nhien, neu cho rang chiec xe đang chuyen đong voi van toc 60 km/h ve phia bac, van toc cua no hien đa đuoc xac đinh.
Su khac biet lon co the đuoc nhan thay khi xem xet chuyen đong quanh mot vong tron. Khi mot vat chuyen đong theo đuong tron va quay tro lai điem xuat phat, van toc trung binh cua no bang 0, nhung toc đo trung binh cua no đuoc tim thay bang cach chia chu vi cua vong tron cho thoi gian can thiet đe chuyen đong quanh vong tron. Đieu nay la do van toc trung binh đuoc tinh bang cach chi xem xet đo dich chuyen giua điem đau va điem cuoi, trong khi toc đo trung binh chi xem xet tong quang đuong đa đi.


= Toc đo tiep tuyen =
Toc đo tuyen tinh la quang đuong đi đuoc tren mot đon vi thoi gian, con toc đo tiep tuyen (hay van toc tiep tuyen) la toc đo tuyen tinh cua mot vat chuyen đong doc theo mot đuong tron. Mot điem o mep ngoai cua vong quay hoac ban xoay se di chuyen đuoc mot khoang cach lon hon trong mot vong quay hoan chinh so voi điem gan tam hon. Di chuyen mot quang đuong lon hon trong cung mot thoi gian co nghia la mot toc đo lon hon, va do đo toc đo tuyen tinh o ria ngoai cua mot vat the quay lon hon o gan truc hon. Toc đo nay doc theo đuong tron đuoc goi la toc đo tiep tuyen vi huong cua chuyen đong tiep tuyen voi chu vi cua đuong tron. Đoi voi chuyen đong tron, thuat ngu toc đo thang va toc đo tiep tuyen đuoc su dung thay the cho nhau va ca hai đeu su dung cac đon vi la m / s, km/h va cac đon vi khac.
Toc đo quay (hay toc đo goc) lien quan đen so vong quay tren mot đon vi thoi gian. Tat ca cac bo phan cua mot chiec đu quay cung hoac ban xoay đeu quay quanh truc quay trong cung mot khoang thoi gian. Do đo, tat ca cac bo phan co cung toc đo quay, hoac cung so vong quay hoac so vong quay tren mot đon vi thoi gian. Nguoi ta thuong bieu thi toc đo quay theo so vong quay tren phut (RPM) hoac theo so "radian" quay đuoc trong mot đon vi thoi gian. Co it hon 6 radian trong mot vong quay hoan toan (chinh xac la 2 π radian). Khi mot huong đuoc gan cho toc đo quay, no đuoc goi la van toc quay hoac van toc goc. Van toc quay la mot vecto co đo lon la toc đo quay.
Toc đo tiep tuyen va toc đo quay co lien quan voi nhau: RPM cang lon, toc đo tinh bang met tren giay cang lon. Toc đo tiep tuyen ty le thuan voi toc đo quay tai bat ky khoang cach co đinh nao tu truc quay. Tuy nhien, toc đo tiep tuyen, khong giong nhu toc đo quay, phu thuoc vao khoang cach xuyen tam (khoang cach tu truc). Đoi voi mot be quay voi toc đo quay co đinh, toc đo tiep tuyen o tam bang khong. Ve phia canh cua nen tang, toc đo tiep tuyen tang ty le voi khoang cach tu truc. O dang phuong trinh:

  
    
      
        v
        ∝
        
        
        r
        ω
        
        ,
      
    
    {\displaystyle v\propto \!\,r\omega \,,}
  

trong đo v la toc đo tiep tuyen va ω (chu cai Hy Lap la omega) la toc đo quay. Mot chuyen đong nhanh hon neu toc đo quay tang (mot gia tri lon hon cho ω) va mot cung chuyen đong nhanh hon neu xay ra chuyen đong xa truc (mot gia tri lon hon cho r). Di chuyen xa truc quay gap đoi o tam va ban chuyen đong nhanh gap đoi. Di chuyen ra xa ba lan va ban co toc đo tiep tuyen gap ba lan. Trong bat ky loai he quay nao, toc đo tiep tuyen phu thuoc vao khoang cach ban o xa truc quay.
Khi cac đon vi thich hop đuoc su dung cho toc đo tiep tuyen v, toc đo quay ω va khoang cach ban kinh r, ty le thuan cua v voi ca r va ω tro thanh phuong trinh chinh xac

  
    
      
        v
        =
        r
        ω
        
        .
      
    
    {\displaystyle v=r\omega \,.}
  

Do đo, toc đo tiep tuyen se ty le thuan voi r khi tat ca cac bo phan cua he thong đong thoi co cung ω, nhu đoi voi banh xe, đia.


Xem them Van toc


Tham khao