Đan Mach (tieng Đan Mach: Danmark) la mot quoc gia thuoc vung Scandinavia o Bac Au va la thanh vien chinh cua Vuong quoc Đan Mach. Đan Mach nam o vung cuc nam cua cac      nuoc Nordic, nam phia Tay Nam cua Thuy Đien, phia Nam cua Na Uy, va phia Bac cua Đuc. Đan Mach giap ca bien Baltic va bien Bac. Đan Mach bao gom mot ban đao lon, Jutland (Jylland) va nhieu đao, đuoc biet đen nhieu nhat la Zealand (Sjælland), Funen (Fyn), Vendsyssel-Thy, Lolland, Falster, Bornholm, va hang tram đao nho thuong đuoc goi la quan đao Đan Mach. Đan Mach tu lau đa kiem soat cua ngo vao bien Baltic. Truoc khi co kenh đao Kiel, nuoc chay vao bien Baltic qua ba eo bien đuoc goi la nhung eo bien Đan Mach.
Đan Mach la mot quoc gia quan chu lap hien voi the che đai nghi. Đan Mach co mot chinh phu cap quoc gia va chinh quyen đia phuong o 98 khu tu quan. Đan Mach la thanh vien cua Lien minh chau Au tu nam 1973, mac du khong thuoc khu vuc đong Euro. Đan Mach la mot trong nhung thanh vien sang lap cua NATO va OECD.
Đan Mach, voi mot nen kinh te tu ban chu nghia hon hop va he thong phuc loi quoc gia lon, xep hang nhat tren the gioi ve binh đang thu nhap. Theo tap chi kinh te Hoa Ky Forbes, Đan Mach co moi truong kinh doanh tot nhat the gioi. Tu nam 2006 đen 2008, theo tham do, Đan Mach đuoc xep hang la noi hanh phuc nhat the gioi dua tren cac tieu chi suc khoe, phuc loi xa hoi va giao duc. Tham do Chi so hoa binh toan cau nam 2009 xep Đan Mach la nuoc yen binh thu nhi tren the gioi sau New Zealand. Đan Mach đuoc xep la nuoc it tham nhung nhat tren the gioi theo Chi so nhan thuc tham nhung 2008, cung hang voi Thuy Đien va New Zealand.
Tieng Đan Mach, ngon ngu quoc gia đuoc coi la gan voi tieng Thuy Đien va tieng Na Uy. Đan Mach cung co van hoa va lich su tuong đong voi hai nuoc nay. 82,0% dan so Đan Mach va 90,3% dan toc Đan Mach la thanh vien cua giao hoi Luther. Nam 2009, 526.000 nguoi (9,5% dan so Đan Mach) la nguoi nhap cu hoac the he sau cua nhung nguoi nhap cu. Đa so (54%) trong so nay co nguon goc tu Scandinavia.


Ten goi Ten goi cua Đan Mach trong tieng Viet bat nguon tu tieng Trung. Quoc hieu cua quoc gia nay la "Danmark". Bang tieng Trung, "Dan-mark" đuoc phien am la "丹麥" (pinyin: "Dan mai"). "丹麥" co am Han Viet la "Đan Mach".


Lich su = Thoi tien su =
Cac phat hien khao co o Đan Mach co nien đai tu nam 130.000–110.000 truoc Cong nguyen trong thoi ky gian bang Eem. Con nguoi đa song o Đan Mach tu khoang nam 12.500 truoc Cong nguyen va co bang chung nganh nong nghiep đa ton tai tu khoang nam 3900 truoc Cong nguyen. Thoi ky đo đong Nordic (1.800–600 truoc Cong nguyen) o Đan Mach đa đuoc đanh dau bang cac go mo đe lai nhieu phat hien khao co, bao gom lur va Sun Chariot.
Trong Thoi ky Đo sat tien La Ma (500 truoc Cong nguyen – 1 Cong nguyen), cac nhom dan ban đia bat đau di cu ve phia nam, du nhung nguoi Đan Mach đau tien đen Đan Mach giua thoi ky tien La Ma va Thoi ky Đo sat German, trong Thoi ky Đo sat La Ma (1–400 Cong Nguyen).
Thoi tien su o Đan Mach cach nay khoang 15.000 nam, khi song bang luc đia (inland ice) troi chech ve phia bac do mot su thay đoi khi hau. Nhung nguoi san bat tuan loc (loai huou lon co sung nhieu nhanh, ten khoa hoc la Rangifer tarandus) đa song tai đay, sau đo toi nhung nguoi song bang nghe san bat cac muong thu khac va nhung nguoi đanh ca trai qua hang thien nien ky.
Cach nay khoang 6.000 nam thi bat đau thoi đai đo đa cua nguoi san bat, dan dan thay the bang thoi đai đo đa cua nong dan, sau đo la thoi đai đo đong, roi thoi đai đo sat.
Ngay cuoi thoi đai đo sat, tuc khoang the ky thu VIII, o đay đa ton tai mot chinh quyen trung uong manh, bang chung la đa co cong trinh Dannevirke gom he thong bo luy cao, dai 14 km o cach phia nam bien gioi Đan Mach - Đuc hien nay khoang 40 km, gan ben thanh pho viking Hedeby (tieng Đuc la Haithabu), vung Slien gan Schleswig. Ngoai ra trong thoi đai đo sat con mot he thong kenh đao ngang qua đao Samsø dai khoang 500 m, rong 11 m đe tau thuyen luu thong, thoi đo dung lam mot khau cua can cu hai quan bao ve thanh pho Aarhus, goi la Kanhavekanalen.


= Trung co =

Thoi tien su ket thuc vao Thoi đai Viking, khi nhung nguoi Viking Đan Mach bat đau đi buon ban va cuop boc o phan lon chau Au.
Nho co 2 tam bia đa khac chu rune o Jelling (nam ban đao Jylland, tam nho do Gorm gia dung khoang nam 955, tam lon do Harald rang xanh dung khoang nam 965) ma ta biet vi vua đau tien cua ban đao Jylland la Gorm gia Gorm den Gamle va la cha cua Harald Blauzahn (Harald rang xanh), nguoi sau nay đa thong nhat Đan Mach vao nam 980. Hai tam bia ke tren đuoc coi la "Giay khai sinh cua Đan Mach".
Cho toi tan the ky XI nguoi Đan Mach van con đuoc coi la nguoi Viking, dan toc đa tung lam chu nhieu thuoc đia va thau tom viec buon ban khap chau Au. Nguoi Viking cung nhu thuong xuyen cuop pha va gay chien. Ho bat đau đoi cai goi la Danegæld (mon no nguoi Đan Mach) theo đo thi cac vua Anh phai nop thue cho vua Đan Mach, đe khong bi cuop boc, vi ho co mot ham đoi rat manh.


= Can đai =
Rat nhieu lan trong lich su Đan Mach đa gianh đuoc quyen kiem soat Vuong quoc Anh, Na Uy, Thuy Đien va mot phan lon bo bien Baltic, cung nhu phan phia bac nuoc Đuc. Vung Skane (phan đat phia nam Thuy Đien ngay nay) cung đa tung thuoc ve Đan Mach trong mot thoi gian dai truoc khi trao cho Thuy Đien sau Hoa uoc Roskilde vao nam 1658. Lien hiep Đan Mach - Na Uy (1380-1814) ket thuc vao nam 1814 cung voi viec Na Uy bi sap nhap vao Thuy Đien (toi nam 1905). Rieng Greenland, quan đao Faroe, Iceland (cho toi nam 1944) va vung Đan Mach-Tay An (cho toi nam 1917) van thuoc quyen so huu cua Đan Mach.
Phong trao dan toc va nhung nguoi dan chu o Đan Mach bat đau tao đuoc nhieu anh huong tu thap nien 1830. Sau cuoc cach mang chau Au 1848, nha nuoc quan chu lap hien Đan Mach đuoc thanh lap: hien phap đau tien đuoc soan thao.
Sau khi that bai trong cuoc Chien tranh Pho-Đan Mach nam 1864, Đan Mach buoc phai cat vung Schleswig-Holstein cho nuoc Pho. Ke tu sau that bai nay Đan Mach giu mot thai đo nhat quyet trung lap trong đoi ngoai cua quoc gia cho đen sau Chien tranh the gioi thu nhat.


= The ky XX đen nay =

Sau Chien tranh the gioi thu nhat bien gioi Đan Mach - Đuc đuoc tai xac lap, lan nay la lui ve phia nam. Nam 1920 no đuoc xac đinh chinh thuc va ton tai cho đen ngay nay: bac Schleswig tro ve voi Đan Mach. Viec thuong xuyen thay đoi đuong bien gioi dan toi su ton tai cua hai bo phan dan cu thieu so o hai phia: nguoi Đuc o nam Đan Mach va nguoi Đan Mach o mien bac nuoc Đuc.
Tu ngay 9 thang 4 nam 1940 cho đen khi ket thuc Chien tranh the gioi thu hai Đan Mach nam duoi su chiem đong cua quan đoi Đuc. Cuoc noi day cua nhan dan Đan Mach chong lai su tham sat nguoi Do Thai đa tro nen tieu bieu. Thang 10 nam 1943 nhung nguoi Do Thai o Đan Mach đa đuoc nhan dan Đan Mach cuu thoat.
Sau chien tranh, Đan Mach tro thanh thanh vien cua khoi NATO. Nam 1973 vuong quoc nay la quoc gia Bac Au đau tien tro thanh thanh vien cua Cong đong chau Au, nay la Lien minh chau Au, sau cuoc trung cau dan y.
Nam 1989, Đan Mach tro thanh nuoc đau tien tren the gioi thong qua luat cho phep nguoi đong tinh luyen ai đuoc phep chung song voi nhau.
Sau cuoc trung cau y dan nam 1992, nguoi Đan Mach phan đoi viec phe chuan hiep uoc Maastricht (Hiep uoc ngay 7 thang 2 nam 1992, thanh lap Lien minh chau Au cua 12 quoc gia thanh vien cua Cong đong Kinh te chau Au), nhung lai chap nhan vao nam 1993. Trong cuoc trung cau y dan nam 2000, Đan Mach đa tu choi luu hanh đong euro, nuoc nay van su dung đong krone Đan Mach, tien rieng cua nuoc minh.


Đia ly Đat nuoc thuoc vung Scandinavia voi dien tich 43.000 km², mot phan ba trong so đo la dien tich cua 443 hon đao lon nho. Hai hon đao lon nhat la Zealand (Sjælland) – rong khoang 7.000 km² va Funen (Fyn) – khoang 3.000 km². Đuong bo bien dai toi 7.314 km. Đia hinh cua Đan Mach kha bang phang, voi điem cao nhat cach 173 m so voi muc nuoc bien.

Ban đao Jutland (Jylland) hinh thanh nen phan đat lien cua Đan Mach. No trai dai tren 300 km tinh tu bien gioi voi Đuc. Cac con cat, vung bien va bai boi bao ve bo tay cua ban đao truoc nhung con bao du doi tu ngoai Bien Bac. 443 hon đao lon nho tap trung chu yeu tren bien Baltic, ngay sat voi bo tay cua Jutland. Chi 76 trong so nay co nguoi o. Đo cao trung binh cua Đan Mach so voi muc nuoc bien la 30 m..
Nhung khoi bang lon cua thoi ki bang ha đa hinh thanh nen Đan Mach ngay nay. Mot vanh đai bang co đa chia cat phan đong va tay cua Jutland.
Vinh hep khoet sau vao đat lien lon nhat co ten la Limfjorden, chay xuyen ngang phan phia bac ban đao huong toi mui Skagen. Phia đong Jutland la Eo bien Lillebælt ngan cach đao Funen(Fyn) voi luc đia. Đong nam Funen co he thong cau noi voi hon đao nho Langeland. Chech sang phia đong mot chut la đao Zealand (Sjælland), ngan cach voi Funen boi Eo bien Storebælt. Tren bo phia đong cua đao nay ta se tim thay thu đo Copenhagen(København). Xa xa ve phia đong la hon đao granit co ten Bornholm.
Tren đao Greenland (Grønland)co khoang hon 55.000 dan cu sinh song, 48.000 trong so ho la nguoi thieu so Inuit. Thu phu cua Greenland la Nuuk. Tu nam 1380 hon đao nay la thuoc đia cua Đan Mach, tu nam 1953 no tro thanh mot lanh tho tu tri thuoc Đan Mach.

Quan đao Faroe (Farøerne) (thu phu: Torshavn, dien tich 1.399 km², 44.800 dan) la thuoc đia cua Na Uy tu nam 1035 toi nam 1814. Quan đao nay co khi hau on hoa, de chiu chu yeu nho vao anh huong cua dong hai luu Gulf.
Cung chinh dong hai luu nay, cung voi vi tri phia bac cua Đan Mach, anh huong phan lon toi khi hau cua vuong quoc: thuong co mot đot gio tu on hoa toi manh thoi chu yeu tu phia tay, mua he lanh hon so voi cac nuoc chau Au khac, nhung mua đong lai am ap hon, luong mua hang nam vao loai trung binh. Cay trong đa phan la cay chan gio va chan cat lan vao đat lien.
Ngoai tru loai huou sung nhieu nhanh (Cervus elaphus) Đan Mach hau nhu khong co them loai thu lon nao khac. Nguoc lai, noi đay lai la the gioi cua vo so cac loai chim. O nhiem moi truong chinh la nguyen nhan chu yeu đe doa su ton tai cua cac loai đong vat vung ho va bo bien cua Đan Mach.
Cac tai nguyen chinh cua quoc gia: dau mo, khi đot, ca, muoi va đa voi.


= Khi hau =
Đan Mach co khi hau on đoi, đac trung boi mua đong am ap, voi nhiet đo trung binh thang mot 1,5 °C (34,7 °F), va mua he mat, voi nhiet đo trung binh thang 8 17,2 °C (63,0 °F). Đan Mach co 179 ngay co giang thuy voi tong luong nuoc 765 milimet (30 in) moi nam; mua thu la mua am uot nhat va mua xuan kho nhat. Vi tri giua luc đia va đai duong lam cho thoi tiet thuong thay đoi.
Do vi tri phia bac cua Đan Mach nen co nhung dao đong theo mua ve anh sang ban ngay. Ngay ngan trong mua đong khi mat troi moc khoang 8:45 sang va lan luc 3:45 pm (gio chuan), va mua he keo dai khi mat troi moc luc 4:30 sang va lan luc 10 toi (gio mua he).


= Sinh thai =

Đan Mach thuoc ve Gioi Bac Cuc va co the đuoc chia lam hai vung sinh thai: rung hon hop Đai Tay Duong va rung hon hop Baltic. Hau het tat ca rung nguyen sinh cua Đan Mach đa bi pha huy hoac chia nho, chu yeu do muc đich nong nghiep trong thien nien ky truoc. Su pha rung đa tao ra nhung vung cay thach nam bi pha huy lon va cat troi co the gay nhieu thiet hai. Mac du vay, co vai rung moc lai tren quoc gia nay va tong cong 12,9% dien tich đat bay gio la rung. Norway spruce la loai cay pho bien nhat (2017), đong vai tro quan trong trong viec san xuat cay Giang sinh.
Hoang chau Au co so luong ngay cang tang tai vung que, va huou đo co sung co the đuoc tim thay o vung rung Jutland. Đan Mach cung co cac loai đong vat co vu nho hon, nhu la chon hoi chau Au, tho đong va nhim gai. Khoang 400 loai chim cu tru tai Đan Mach va khoang 160 loai phoi giong tai quoc gia nay. Cac loai đong vat co vu đai duong lon bao gom ca heo cang, cac loai đong vat chan mang đoi khi co ca voi lon ghe tham, bao gom ca voi xanh va ca voi sat thu. Ca tuyet, ca trich va ca bon sao la cac loai ca co so luong doi dao tai Đan Mach va la co so cua mot nganh cong nghiep đanh ca lon.


Chinh tri Đan Mach la mot quoc gia quan chu lap hien voi the che đai nghi theo Hien phap Đan Mach, đuoc ban hanh vao nam 1849. Ve mat chinh thuc, quan chu thuc hien hanh phap va chu tri Hoi đong Nha nuoc (vien co mat). Tren thuc te, quan chu chi co vai tro bieu tuong va mang tinh nghi le, vi du nhu bo nhiem, mien nhiem thu tuong, bo truong. Quan chu khong chiu trach nhiem ve hanh vi cua minh va la bat kha xam pham. Frederik X la quoc vuong Đan Mach tu ngay 14 thang 1 nam 2024.
Luat can ban nay đa trai qua 3 đot tu chinh: lan thu nhat vao nam 1866, lan thu hai vao nam 1915 (cho phep cac phu nu đuoc quyen ung va bau cu) va lan thu ba vao nam 1953.


= To chuc chinh quyen =

Quoc hoi (tieng Đan Mach: Folketinget) la co quan lap phap đon vien cua Đan Mach. Luat cua Quoc hoi co hieu luc tai Đan Mach va Greenland, Quan đao Faroe trong mot so truong hop. Quoc hoi cung quyet đinh du toan ngan sach nha nuoc, phe chuan quyet toan ngan sach nha nuoc va giam sat hoat đong cua Chinh phu. Thanh vien Chinh phu va nghi si co quyen trinh du luat truoc Quoc hoi. Luat đuoc Quoc hoi thong qua đuoc trinh truoc Hoi đong Nha nuoc đe đuoc quan chu ngu phe, cong bo cham nhat la 30 ngay ke tu ngay thong qua. Quoc hoi co quyen bieu quyet bat tin nhiem mot bo truong hoac toan bo Chinh phu.
Quoc hoi gom 179 nghi si đuoc bau theo he thong đai dien ty le va nguyen tac pho thong đau phieu voi nguong bau cu 2%. Đan Mach bau 175 nghi si, Greenland va Quan đao Faroe moi khu vuc bau hai nghi si. Nhiem ky cua moi khoa Quoc hoi la bon nam, nhung thu tuong co quyen yeu cau quan chu giai tan Quoc hoi som.
Chinh phu gom thu tuong, cac bo truong va thay mat quan chu thuc hien quyen hanh phap. Chinh phu co nhiem vu trinh du toan ngan sach nha nuoc truoc Quoc hoi, thi hanh luat va chinh sach đoi noi, đoi ngoai cua Đan Mach. Thu tuong la nguoi đung đau chinh phu. Quan chu thong thuong bo nhiem lanh đao cua đang hoac lien minh nhung đang co kha nang gianh đuoc su tin nhiem cua Quoc hoi lam thu tuong. Chinh phu Đan Mach thuong la chinh phu lien hiep hoac tham chi chinh phu thieu so vi khong co mot đang chiem uu the trong Quoc hoi đe tu thanh lap chinh phu.


= He thong phap luat =

He thong tu phap cua Đan Mach gom toa an dan su, toa an hinh su va toa an hanh chinh. Toa an thuc hien quyen tu phap đoc lap voi Chinh phu va Quoc hoi theo Hien phap. Vuong quoc Đan Mach khong co mot he thong tu phap thong nhat ma gom ba he thong rieng biet cua Đan Mach, Greenland va Quan đao Faroe. Tuy nhien, quyet đinh cua toa an cap cao tai Greenland va Quan đao Faroe co the đuoc khang cao len Toa an cap cao Đan Mach. Toa an toi cao Đan Mach la toa an hinh su, dan su cao nhat cua Đan Mach.


= Cac đang chinh tri =
- Đang Tu do, thanh lap nam 1870, do Thu tuong Lars Løkke Rasmussen đung đau.
- Đang Bao thu, do Bo truong Tu phap Lars Barfoed đung đau.
- Đang Dan chu xa hoi, thanh lap nam 1871, do ba Helle Thorning-Schmidt đung đau.
- Đang Nhan dan Đan Mach, thanh lap nam 1995, do ba Pia Merete Kjærsgaard đung đau.
- Đang Nhan dan Xa hoi chu nghia, thanh lap nam 1916, do ong Villy Søvndal đung đau.
- Đang Tu do xa hoi, thanh lap nam 1905, do ba Margrethe Vestager đung đau.
- Đang Lien minh xanh – đo canh ta, thanh lap nam 1989, lanh đao tap the.
- Đang Lien minh Tu do canh huu, thanh lap nam 2007, do ong Anders Samuelsen đung đau.


= Quan he ngoai giao =

Đan Mach co anh huong đang ke tai Bac Au va la mot trung cuong quoc. Trong nhung nam gan đay, Greenland va Quan đao Faroe đuoc tham gia quyet đinh chinh sach đoi ngoai ve đanh bat ca, san bat ca voi va mot so van đe đia chinh tri. La mot thanh vien Lien minh chau Au, chinh sach đoi ngoai cua Đan Mach gan lien voi chinh sach đoi ngoai cua Lien minh chau Au; Đan Mach (cung voi Greenland) gia nhap Cong đong Kinh te chau Au vao nam 1973. Đan Mach đa giu chuc chu tich Hoi đong Lien minh chau Au bay nhiem ky, gan đay nhat la tu thang 1 đen thang 6 nam 2012. Sau Chien tranh the gioi thu hai, Đan Mach cham dut lap truong trung lap 200 nam va tham gia sang lap NATO vao nam 1949. Du luan Đan Mach tiep tuc ung ho Đan Mach tham gia NATO.
Đan Mach co quan he ngoai giao voi tren 100 nuoc, la thanh vien cua hau het cac to chuc chinh tri, kinh te, tai chinh quoc te va khu vuc, tham gia Hiep hoi Mau dich tu do chau Au (EFTA) nam 1959, Hoi đong Bac Au va Quy Du an Bac Au (NOPEF)(1952), gia nhap To chuc Hiep uoc Bac Đai Tay Duong (NATO) (1949), nhung khong cho phep NATO thiet lap can cu hat nhan NATO tren lanh tho Đan Mach trong thoi binh. Ngoai ra, Đan Mach la thanh vien tich cuc cua Lien Hop Quoc (UN), To chuc Hop tac va Phat trien Kinh te (OECD), Quy Tien te Quoc te (IMF) va To chuc Thuong mai The gioi (WTO).


= Phan cap hanh chinh =

Đan Mach co tong dien tich 43,094 kilomet vuong (16,639 dam vuong Anh) đuoc phan thanh 5 vung hanh chinh (tieng Đan Mach: regioner). Cac vung nay lai đuoc chia thanh 98 đo thi (kommuner). Vung đat tan cung phia đong o Đan Mach la quan đao Ertholmene co dien tich 39 ha (0,16 m2), khong phai la vung đo thi cung khong phai mot vung nhung truc thuoc Bo Quoc phong cua nuoc nay.
Cac vung đuoc thanh lap ngay 01/01/2007 đe thay the 16 hat truoc đay. Cung luc nay, cac đo thi nho hon đuoc hop nhat đe tao thanh cac đon vi lon hon nen giam xuong tu 270. Hau het cac đo thi co dan so it nhat 20.000 dan tao ra su ben vung ve tai chinh va quan ly tot hon, mac du co mot vai ngoai le. Đung đau cac đon vi hanh chinh la hat đuoc bau cu truc tiep nhiem ky 4 nam; lan bau cu gan đay nhat đuoc to chuc vao ngay 19 thang 11 nam 2013. Cac cau truc vung khac su dung cac ranh gioi đo thi, bao gom cac quan canh sat, quan toa an va quan bau cu.


= Cac vung =
Chinh the cua cac vung la cac hoi đong hat khu vuc gom 41 nguoi đuoc bau nhiem ky 4 nam. Đung đau hoi đong la regionsradsformand nguoi đuoc bau ra tu hoi đong.
Hoi đong chiu trach nhiem ve cham soc suc khoe quoc gia, dich vu xa hoi, va phat trien vung. Khong giong cac hat đa đuoc thay the, cac vung khong đuoc phep thu thue va dich vu y te đuoc chi tra chu yeu tu đong gop cham soc suc khoe quoc gia khoang 6% (sundhedsbidrag) cong them cac quy tu chinh phu va đo thi.
Dien tich va dan so cua cac vung thay đoi nhieu; vi du vung thu đo Đan Mach trai dai vung đo thi Copenhagen va đao Bornholm co dan so gap 3 lan vung phia bac Bac Đan Mach, trong đo bao gom cac khu vuc thua thot dan cu cua bac Jutland. Theo he thong hat cac vung đong đuc dan cu nhu Copenhagen va Frederiksberg đuoc trao quy che tuong tu nhu cac hat, lam no troi thanh cac đon vi hanh chinh cap mot. Cac đo thi sui generis khong đuoc sap nhap vao cac dung moi theo cai cach nam 2007.


Kinh te Đan Mach la mot nuoc phat trien voi mot nen kinh te hon hop thu nhap cao. Nam 2022, Đan Mach co thu nhap quoc dan binh quan đau nguoi (PPP) cao thu 8 va thu nhap quoc dan binh quan đau nguoi (danh nghia) cao thu 10 tren the gioi. Nen kinh te Đan Mach co mot trong nhung Chi so tu do kinh te cao nhat tren the gioi va la nen kinh te canh tranh thu 10 tren the gioi 10, thu 7 tai chau Au, Bac My vao nam 2019.
Do ngheo tai nguyen va thieu nguyen lieu buoc nguoi Đan Mach phai hoc cach su dung nguyen lieu mot cach tiet kiem va hieu qua nhat nhu ung dung nang luong gio va cac nang luong tai tao. Ben canh đo, Đan Mach cung phu thuoc lon vao cac hoat đong ngoai thuong, đac biet trong linh vuc xuat khau luong thuc va nang luong. Nam 2010, kim ngach xuat khau cua Đan Mach chiem 31,8% GDP (tuong đuong 99,37 ty USD) va kim ngach nhap khau đat 29,1% GDP ca nuoc (tuong đuong 90,83 ty USD). Nen kinh te Đan Mach trong nam 2010 tuy chua thuc su phuc hoi sau cuoc khung hoang tai chinh nam 2008 nhung cung đa co dau hieu tang truong tro lai voi muc tang GDP 1% trong nam 2010 (so voi muc suy thoai -5,2% vao nam 2009), ty le that nghiep giam nhe con 4,2% trong nam 2010, tuy nhien ty le lam phat tang o muc 2,6%.
Tinh đen nam 2016, GDP cua Đan Mach đat 302.571 USD, lon thu 39 tren the gioi va lon thu 16 chau Au.


= Tien te =
Đon vi tien cua Đan Mach la đong krone Đan Mach (ky hieu quoc te DKK). Ngay 28.9.2000, trong mot cuoc trung cau y dan (46,8% thuan, 53,2% chong), Đan Mach đa tu choi khong gia nhap đong tien chung cua Lien minh chau Au. Cung voi Anh, Đan Mach đa ky voi cac nuoc trong Lien minh mot đieu khoan goi la opting-out (su chon lua khong tham gia) cho phep Đan Mach khong gia nhap đong tien chung cua Lien minh la đong euro.Tuy nhien tren thuc te, đong krone gan bo chat che voi đong euro qua he thong Co che ty suat hoi đoai chau Au II (European Exchange Rate Mechanism II), mot phan cua He thong tien te chau Au (European Monetary System). Ty gia giua đong euro va đong krone bao gio cung xap xi: 1 euro = 7,45 krone.


= Mang luoi giao thong =

Đan Mach co mang luoi giao thong đuong bo tong cong khoang 71.600 km, trong đo 880 km la xa lo. Co 35 cau cac loai, co chieu dai tu 200 m tro len. Vao mua he nam 1998, đa khanh thanh cau noi tu đao Fyn sang đao Zealand, Cau Storebælt (Storebæltsbroen), la mot trong cac cau dai nhat chau Au, voi mot phan đuong ham duoi long bien (tunnel) danh cho xe lua. Đan Mach cung xay dung chung voi Thuy Đien Cau Oresund noi tu đao Zealand (Đan Mach) sang vung Nam Thuy Đien (Øresundsbroen).
Ngoai ra con cac tau pha (ferry) noi lien giao thong giua đat lien voi cac đao hoac giua cac đao voi nhau.
Mang luoi đuong sat Đan Mach co tong chieu dai 2.875 km (nam 2000), trong đo co 508 km đuong sat do cong ty tu nhan khai thac, so con lai do Cong ty đuong sat quoc gia Đan Mach ( Danske Statsbaner) quan ly. Tu ngay 19 thang 10 nam 2002, Đan Mach co them mot so đuong tau đien ngam (Metro) tai thu đo Copenhagen.
Đan Mach co bon san bay quoc te la: san bay Copenhagen, san bay Billund, san bay Aalborg va san bay Aarhus.


= Khoa hoc =
Nhieu nguoi Đan Mach đuoc giai Nobel:

1903: Niels Ryberg Finsen, giai Nobel danh cho Sinh ly va Y hoc
1908: Fredrik Bajer, giai Nobel hoa binh (cung voi nguoi Thuy Đien Klas Pontus Arnoldson)
1917: Henrik Pontoppidan va Karl Gjellerup, giai Nobel van chuong
1920: August Krogh, giai Nobel danh cho Sinh ly va y hoc
1922: Niels Bohr, giai Nobel vat ly
1926: Johannes Fibiger, giai Nobel danh cho Sinh ly va y hoc
1943: Henrik Dam, giai Nobel danh cho Sinh ly va y hoc (cung voi nguoi My Edward A. Doisy)
1944: Johannes Vilhelm Jensen, giai Nobel van chuong
1975: Aage Niels Bohr va Ben Roy Mottelson, giai Nobel vat ly (cung voi nguoi My Leo J. Rainwater)
1984: Niels Kaj Jerne, giai Nobel danh cho Sinh ly va y hoc (cung voi nguoi Đuc George J.S. Kohler va nguoi Argentina Cesar Millstein)
1997: Jens Christian Skou, giai Nobel Hoa hoc (cung voi nguoi My Paul D. Boyer va nguoi Anh John E. Walker)


Nhan khau = Ngon ngu =

Ngon ngu chinh cua Đan Mach la tieng Đan Mach, o vung Sønderjylland (giap voi Đuc) tieng Đuc la ngon ngu chinh thu hai, tren đao Greenland nguoi ta con noi tieng Greenland (tieng Đan Mach: Grønlandsk), con o quan đao Faroe thi tieng Faroe cung la ngon ngu chinh thuc. Phia nam Đan Mach co khoang 80.000 dan noi tieng Đuc. Tieng Đan Mach thuoc nhanh phia Bac cua nhom ngon ngu German cua ngu he An-Au voi rat nhieu tu vay muon tu ngon ngu mien Bac nuoc Đuc. Ngay nay tieng Anh la ngoai ngu quan trong nhat o Đan Mach, đa so hoc sinh chon tieng Anh la sinh ngu chinh. Tuy nhien tieng Đuc va tieng Phap van co mot anh huong đang ke.


= Ton giao =

Kito giao la ton giao chinh cua Đan Mach. Hien phap cong nhan Giao hoi Đan Mach (Den Danske Folkekirke) la giao hoi chinh thuc cua Đan Mach Nam 2024, 71,2% dan so Đan Mach tu nhan la thanh vien Giao hoi Đan Mach. So luong thanh vien Giao hoi Đan Mach bat đau suy giam tu thap nien 1970 vi ngay cang it tre so sinh đuoc lam phep rua toi. Chi 3% dan so thuong xuyen đi du le nha tho vao Chu nhat va chi 19% coi ton giao la mot phan quan trong trong đoi song.
Hien phap quy đinh quan chu phai theo giao hoi Luther, nhung đam bao quyen tu do ton giao. Nam 1682, nha nuoc cong nhan han che ba ton giao khac: Cong giao, than hoc Calvin va Do Thai giao, nhung tiep tuc cam cai đao tu Giao hoi Đan Mach sang ton giao khac. Cho đen thap nien 1970, đoan the ton giao phai đuoc nha nuoc chinh thuc cap phep. Hien tai, đoan the ton giao khong can phai đuoc chinh phu cap phep va co quyen thuc hien hon le, nghi le ton gia khac. 4,4% dan so theo Hoi giao, cau thanh cong đong ton giao lon thu hai va ton giao thieu so lon nhat cua Đan Mach. Uoc tinh 2% dan so theo ton giao khac. 20% dan so tu nhan la vo than.


= Y te =

Tinh đen  nam 2022, tuoi tho trung binh cua Đan Mach la 81,3 tuoi (79,5 tuoi đoi voi nam, 83,2 tuoi đoi voi nu), xep hang thu 26 trong so 193 quoc gia, sau nhung quoc gia Nordic khac. Dan so Đan Mach co 19 yeu to nguy co chinh ve suc khoe, bao gom thuoc la, ruou bia, lam dung chat va khong van đong the chat. Ty le beo phi cua Đan Mach thap hon Bac My va nhung quoc gia chau Au khac, nhung mot bo phan dan so Đan Mach co tinh trang thua can. Theo mot nghien cuu nam 2012, Đan Mach co ty le ung thu cao nhat tren the gioi; mot so nguyen nhan đuoc đua ra bao gom chat luong chan đoan tot, ty le su dung ruou bia, hut thuoc la cao va khong van đong the chat.


Van hoa Nhung di san van hoa the gioi o Đan Mach bao gom cac đoi mo co (gravhøj,kæmpehøj, tieng Anh: tumulus), nhung bia đa Jelling (khac chu Rune) va nha tho vung Jelling, cung nhu nha tho chinh toa Roskilde va lau đai Kronborg o thanh pho Helsingør.


= Van hoc =
Nha van lon đau tien cua Đan Mach la Saxo Grammaticus (khoang 1160 - sau 1208), nguoi viet tac pham Gesta danorum (Cac ky cong cua nguoi Đan Mach) bang tieng Latin.
Nha van noi tieng the gioi cua Đan Mach la Ludvig Holberg(1684 - 1574, goc Na Uy), tac gia cua 31 hai kich, 4 tap tho, 4 tieu luan, 8 tieu thuyet lich su va mot tieu thuyet trao phung. Ve khuynh huong lang man co Johannes Ewald (1743 - 1781) va Jens Baggesen (1764 - 1826). Georg Brandes (1842 - 1927) la nha phe binh van hoc noi tieng. Ngoai ra con cac nha van noi tieng khac nhu Gustav Wied (1858 - 1914), Martin A. Nexø (1869 - 1954), Tom Kristensen (1893 - 1974).
Nhung nha van Đan Mach co nhieu đong gop cho van hoc the gioi co the ke đen Hans Christian Andersen (1805 - 1875) - tac gia cua nhieu cau truyen co tich noi tieng, nha van nu Karen Blixen (1885 - 1962), cung nhu nha van tung đoat giai thuong Nobel nam 1944 Johannes Vilhelm Jensen (1873 -1950), tieu thuyet Kongens Fald cua ong vua đuoc mot so to bao chon la tac pham the ky cua Đan Mach.
Hai nha van Karl Gjellerup (1857 -1919) va Henrik Pontoppidan(1857 - 1943) cung chia nhau giai Nobel nam 1917.
Nha van tieu bieu cho truong phai an tuong cua Đan Mach la Herman Bang (1857 - 1912). Cac tac pham noi tieng cua ong la Ved Vejen (Ben đuong, 1886) đuoc Max von Sydow chuyen the thanh phim nam 1988, duoi ten Katinka, Stuk (1887) va Tine (1889), đuoc Knud Leif Thomsen đua len man anh nam 1964, Mikael (1904) cung đuoc Mauritz Stiller đua len man anh nam 1916, sau đo Carl Theodor Dreyer cung lai lam mot ban phim moi (1924).
Mac du đuoc biet đen nhieu hon trong vai tro mot nha triet hoc, Søren Kierkegaard (1813 - 55) cung la mot ten tuoi lon cua nen van hoc Đan Mach.
Mot tac gia noi tieng the gioi khac la Peter Høeg (1957 - ?), ong đuoc biet đen voi tac pham Frøken Smillas fornemmelse for sne (Cam giac ve tuyet cua nang Smillas).


= Kien truc =

Kien truc Đan Mach co nguon goc tu thoi đai Viking nhung bat đau đuoc biet đen tu thoi Trung co khi bat đau la nha tho va nha tho lon phong cach kien truc Roman, sau đo la phong cach kien truc Gothic xuat hien tren khap ca nuoc. Đuoc tao cam hung tu cac lau đai Phap va voi su ho tro cua cac nha thiet ke nguoi Đan Mach, kien truc thoi Phuc Hung phat trien voi nhieu cung đien hoang gia trang le. Kien truc Tan co đien đen voi Đan Mach tu Phap va vao the ky XIX tu tu hoa vao voi phong cach Roman Quoc gia khi cac nha thiet ke nguoi Đan Mach tu nghi ra. Tuy nhien mai đen the ky XX cac kien truc su Đan Mach moi buoc đen tam co the gioi voi thuyet chuc nang rat thanh cong cua ho. Vi vay co nhieu nha thiet ket tam co the gioi hon nhu la Johann Otto von Spreckelsen nguoi thiet ke Grande Arche o Paris. Ve mat quoc te, co le kien truc su đuoc ca tung nhieu nhat la nguoi thiet ke ra Nha hat Opera Sydney, Jørn Utzon, nhung tai Đan Mach, nguoi đo la kien truc su Arne Jacobsen nguoi ma co le tu hao nhat ve phat trien 'phong cach hien đai kieu Đan Mach', nhu la nhung chiec ghe Thien nga va Trung noi tieng the gioi. Mot lan song kien truc su Đan Mach tre đang gianh đuoc danh tieng quoc te, nhu Bjarke Ingels voi cac cong trinh nhu Danish National Pavilion o Expo 2010 Thuong Hai Trung Quoc.


= Thiet ke =

Thiet ke kieu Đan Mach la thuat ngu thuong đuoc su dung đe dien ta phong cach thiet ke va kien truc chuc nang, thu đuoc phat trien vao giua the ky XX, bat nguon tu Đan Mach. Thiet ke kieu Đan Mach theo đien hinh đuoc ap dung cho thiet ke cong nghiep va đo dung gia đinh, chung danh nhieu giai thuong quoc te.
Nha may Su Đan Mach ("Royal Copenhagen"), bao gom Bing & Grøndahl, noi tieng voi chat luong cua cac san pham gom su va cac san pham xuat khau toan the gioi. Thiet ke kieu Đan Mach cung la mot thuong hieu noi tieng, thuong gan lien voi cac nha thiet ke va kien truc su nhu Børge Mogensen (1914–1972), Finn Juhl (1912–1989), Hans Wegner (1914–2007), Arne Jacobsen (1902–1971), Poul Kjærholm (1929–1980), Poul Henningsen (1894–1967) va Verner Panton (1926–1998). Georg Jensen (1866–1935) noi tieng ve thiet ke đo đong hien đai.
Cac nha thiet ke khac bao gom Kristian Solmer Vedel (1923–2003) trong linh vuc thiet ke cong nghiep, Jens Harald Quistgaard (1919–2008) cho cac đo dung trong bep va Ole Wanscher (1903–1985) nguoi co phuong phap thiet ke đo dung gia đinh co đien.
Bao tang Nghe thuat va Thiet ke Đan Mach tai Copenhagen trung bay cac thiet ke tot nhat cua Đan Mach.


= Đien anh =
Trong thoi ki phim cam Đan Mach la nha san xuat phim lon cua the gioi sau My, Đuc va Phap. Dau cho đia vi nay bi pha vo cung voi su ra đoi cua phim co am thanh, nhung nhung tac pham đien anh cua Đan Mach van gianh đuoc su chu y tren the gioi. Thap nien 1990 đanh dau su tro lai cua Đan Mach tren phim truong quoc te cung voi phong trao tuyen ngon Dogma 95.
Nhung đao dien noi tieng cua Đan Mach:

Carl Theodor Dreyer (1889 - 1968), giai Bodil (giai thuong cao nhat cua Vien han lam phim Đan Mach) nam 1955 va giai Qua cau vang (Golden Globe) cua The Hollywood Foreign Press Association cho phim Ordet (Ngoi Loi) (1955)
Lars von Trier (s. 30 thang 4 nam 1956) voi phim Breaking the Waves (1996) đoat Grand Prix tai Lien hoan phim Cannes cung nam va giai Cesar cho Phim nuoc ngoai hay nhat. Nam 2000, phim Dancer in the Dark đoat giai Canh co vang (Palme d'or) tai Lien hoan phim Cannes va nu dien vien chinh Bjork đoat giai dien vien xuat sac nhat.
Bille August (s. 9 thang 11 nam 1948) voi phim Pelle Eroberen (Pelle nguoi chinh phuc, 1987) đoat giai Canh co vang o Lien hoan phim Cannes (1988), giai Qua cau vang (Golden Globe) (1989) va giai Oscar cho phim nuoc ngoai hay nhat. Phim Den gode vilje (Thien chi, 1991) đoat Canh co vang o Lien hoan phim Cannes (1992).
Erik Balling (1924 - 2005) voi bo phim dai 14 tap noi tieng Olsen Banden (Bang đang Olsen)
Lasse Spang Olsen (s. 23 thang 4 nam 1965) voi phim I Kina spiser de hunde (O Trung Quoc nguoi ta an thit cho) (1999)
Thomas Vinterberg (s. 19 thang 5 nam 1969) la mot trong 4 thanh vien phong trao Dogma 95
Lone Scherfig (s. 2 thang 5 nam 1959), nu đao dien phim Italiensk for begyndere (Tieng Y cho nguoi moi bat đau hoc) (2000), giai Gau bac tai Lien hoan phim Berlin nam 2001.
Susanne Bier (s. 15 thang 4 nam 1960), giai Bodil (1999) va giai Robert (cua Vien han lam phim Đan Mach) (2000) cho phim Den eneste ene (Nguoi duy nhat); giai Bodil va giai Robert (2003) cho phim Elsker dig for evigt (Yeu em mai mai). Phim Efter brylluppet (Sau đam cuoi) (2006) cung đuoc đe nghi trao giai Oscar cho phim nuoc ngoai hay nhat.
Ole Bornedal (s. 26 thang 5 nam 1959) voi cac phim nhu Nattevagten (Nguoi truc gac đem, tieng Anh: Nightwatch) (1994) va I am Dina (2002) v.v.
Phim nuoc ngoai o Đan Mach thuong khong đuoc long tieng ma chi đuoc lam them phu đe, ngoai tru mot so phim thieu nhi.


= Am thuc =

Am thuc truyen thong cua Đan Mach giong nhu cac quoc gia Bac Au khac va Bac Đuc, chu yeu bao gom thit, ca va khoai tay. Cac mon Đan Mach thuong theo mua, bac nguon tu nganh nong nghiep trong qua khu, vi tri đia ly cua no, va khi hau co mua đong dai va lanh.
Banh kep mo, đuoc biet đen la smørrebrød, dang co ban cua no thuong đuoc dung lam bua trua, no co the đuoc xem la đac san quoc gia khi đuoc che bien va trang tri voi nhieu nguyen lieu. Mon nong theo truyen thong bao gom thit xay, nhu la frikadeller (thit lon hoac be vien) va hakkebøf (banh thit vien), hoac nhung mon thit hoac ca lon hon nhu la flæskesteg (lon quay) va kogt torsk (ca tuyet tran) voi sot mu tat. Đan Mach noi tieng voi bia Carlsberg, Tuborg, akvavit va bitters.
Ke tu khoang nam 1970, cac đau bep va nha hang tai toan bo Đan Mach đa gioi thieu cach nau thuong hang, co anh huong lon tu am thuc Phap. Cac đau bep Đan Mach gan đay đa phat trien mot loai am thuc moi va mot loat cac mon thuong hang tu cac san pham chat luong cao tai đia phuong đuoc biet đen la am thuc Đan Mach moi. Cung la ket qua cua nhung phat trien nay, hien nay Đan Mach co mot so luong đang ke cac nha hang danh tieng the gioi ma mot so trong đo đa đuoc trao tang sao Michelin. Nhung nha hang nay bao gom nha hang Geranium va Noma o Copenhagen.


= The thao =
Cac mon the thao pho bien nhat o Đan Mach la bong đa, đua thuyen cac loai va bong nem. Nam 1992 đoi tuyen bong đa quoc gia Đan Mach đa gianh chuc Giai vo đich bong đa chau Au 1992. Đoi tuyen bong nem nu cung gianh huy chuong vang trong cac ki The van hoi 1996, 2000 va 2004. Đoi tuyen bong nem nam cung gianh 1 huy chuong vang trong giai vo đich bong nem chau Au tai Na Uy (thang 1/2008) va 2 huy chuong đong trong giai vo đich bong nem chau Au tai Thuy Si nam 2006 va giai vo đich bong nem the gioi tai Đuc nam 2007. Hien nay (10.4.2008) đoi tuyen bong nem nam Đan Mach đung đau trong bang xep hang cac đoi bong nem nam chau Au voi 416 điem hon đoi Phap thu nhi 8 điem. Trong mon cau long (badminton) cac van đong vien cua Đan Mach cung la nhung nha vo đich the gioi.


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Cong chinh phu Đan Mach (tieng Anh, Phap, Tay Ban Nha, va Đuc)