Mac Thien Tu (chu Han: 鄚天賜, tieng Khmer: ម៉ាក់ ធានទឺ, sinh ngay 12 thang 12, 1699 hoac 16 thang 12, 1705 hoac 1 thang 1, 1718, mat ngay 18 thang 6, 1780), tu la Si Lan (士麟, tieng Thai: มอซือหลิน), con goi la Mac Thien Tich (鄚天錫) hay Mac Tong (鄚琮, tieng Khmer: ម៉ាក់ តុង), la nha cai tri tran Ha Tien - Mueang Phutthai Mat; mot vung lanh tho nay thuoc cuc Nam Viet Nam va mot phan Campuchia. Đuong thoi ong xung than voi ca chua Nguyen o Đang Trong cung nhu trieu đinh Cao Mien va Xiem La o phia tay.
Ong la con Tong binh Mac Cuu - nguoi sang lap Ha Tien tran. Khi cha ong qua đoi (1735), luc ay ong đa 18 tuoi. Ong noi nghiep cai tri đat Ha Tien, đuoc chua Nguyen Phuc Tru phong chuc Tong binh Đai đo đoc, trieu đinh Xiem La phong lam Phraya Rachasetthi.
Ha Tien duoi trieu đai cua Mac Thien Tu đa đat đen đinh cao cua su phon vinh: Bo may quan lieu đuoc thiet lap, quan đoi đuoc tang cuong, cac lau đai va pho buon ban đuoc xay dung, Ha Tien tro thanh trung tam thuong mai vung đong bang song Cuu Long; va su noi tieng cua no đa vang danh khap khu vuc Vinh Thai Lan, ngang hang voi Sai Gon va Bang Coc. Trong buc thu nam 1742 gui toi Mac phu Tokugawa cua Nhat Ban bang tieng Khmer, ong tu goi minh la Reachea Krong Kampucea Tiptei (រាជាករុងកមពុជាធិបតី, tuong đuong voi "Vua cua Campuchia") va sau đo la Neak Somdec Preah Sotoat (អ) នកសមដចពរះសុទតដ). Con su sach cua nguoi Xiem goi ong la Ong Chien Chun (องเชียงชน, nghia la "Tuong quan nguoi Hoa").
Sau su kien ung lap Vuong ton Ang Ton (Nac Ong Ton) len lam vua Campuchia nam 1757, Mac Thien Tu thu đuoc 5 phu la Huong-uc (Kompong Som), Can-bot (Kampot), Truc-sam, Sai-mat va Linh-quynh khien cho lanh tho Ha Tien tran mo rong đen cuc đai. Tuy nhien su suy tan đen vao nam 1771 khi đai binh Xiem La do vua Taksin (Trinh Quoc Anh) tien đanh Ha Tien va tan pha noi nay. Mac Thien Tu tuy gianh lai đuoc tran nho vao su tro giup cua chua Nguyen, nhung nguyen khi suy giam manh, cuoi cung nam 1777, xu Ha Tien cung voi ca xu Đang Trong bi quan Tay Son thu phuc. Mac Thien Tu cung vuong that ho Nguyen la Nguyen Phuc Xuan bo tron sang nuong nho nuoc Xiem La, song ho lai bi Trinh Quoc Anh nghi ki va xu tu vao nam 1780. Mai đen nam 1789, nguoi chau đich ton cua ong la Mac Cong Binh moi co the đem hai cot cua ong ve an tang tai Ha Tien.


Than the va cuoc song ban đau Theo nhieu nguon tai lieu, ong Tu sinh nam Mau Tuat (1718). Đieu nay đuoc bien chep trong cac sach sau:

Sach Ha Tien tran Hiep tran Mac thi gia pha cua Vu The Dinh, soan vao nam 1818, ghi:
"Ngay 27 thang 5 nam At Mao (1735), ong Mac Cuu benh mat, la luc ong Thien Tu muoi tam tuoi..."

Sach Gia Đinh thanh thong chi do Trinh Hoai Đuc soan khoang 1820, chep:
"Ha Tien khong phong bi, giac Xiem chot đen, đanh mot tran khong noi, Mac Tong binh (Mac Cuu) chay xuong Lung Ky. Nguoi vo la Bui Thi Lam đuong co thai, đem mong 17 thang 3 sinh Mac Tong (Mac Thien Tu)..."
Trong mot đoan khac, tac gia ghi ro ngay thang dien ra tran giac tren nhu sau: "Thang 2 mua xuan nam Mau Tuat (1718), Phi Nha Cu Sa đem 5000 thuy binh cung Nac Ong Tham tien ve Ha Tien nhan the ma cuop boc, Mac Tong binh khong đich noi, chay ve Lung Ky...
Ngoai ra, con hai quyen nua, la:

Gia pha Ha Tien bang chu Nom cua Tran Đinh Quang, hoan thanh cuoi the ky 19, hien đang đuoc bao quan tai Đong Ho Thi Nhan Ky Niem Đuong o Ha Tien. Noi to 4a cua sach, co chi tiet lien quan.
Mot nguoi Trung Quoc o vung Nam Hai, nguoi sang lap xu Ha Tien cua GS Emile. Gaspardone, Quan đoc Thu vien Truong Vien Đong Bac Co o Ha Noi (nay la Thu vien cua Vien Han Nom Viet Nam). Trong sach co cau: "Sinh nam 1718, Mac Thien Tu chet nam 1780, thi ong chi co 62 tuoi" (xuat ban 1952, tr. 354, phu chu 5)
Theo nghien cuu cua ong Truong Minh Đat, so di co chuyen Mac Thien Tu sinh nam Binh Tuat (1706), la vi Đong Ho khong tin nam Canh Tuat đuoc chep trong Mac thi gia pha, nhung cuoi cung thi si đa suy tinh sai.
Than mau cua Mac Thien Tu ten la Bui Thi Lam, nguoi goc Viet, que o Đong Mon tran Bien Hoa.. Theo ghi chep cua Vu The Dinh, luc Mac Thien Tu chao đoi, trong nha xay ra cac hien tuong la: Trong đam Thanh Đa o vung ay bong noi len pho tuong Phat cao bay thuoc, toa ra anh sang ruc ro chieu thau mat nuoc. Nha su nguoi tho dan thay vay lay lam la, noi voi Tong binh Mac Cuu rang

Đay la điem bao nuoc nay xuat hien hien nhan, thuc la phuc lon vo bien vay.
Mac Cuu lien sai nguoi toi ruoc tuong ve. Nhung nguoi nha tim moi cach ma khong sao di chuyen đuoc tuong, đanh dung mot ngoi chua nho ngay ben bo đam đe tho.. Do boi su tich ay ma nguoi ta truyen noi Mac Thien Tu la "bo tat hien than".
Hau het cac su sach đeu noi Mac Thien Tu la con đich truong cua Mac Cuu. Ong chao đoi khi than phu tuoi đa rat cao. Khong ro Mac Cuu đa tung co vo con truoc đo hay khong, ma cho du co thi chac han cung đa chet hoac that lac do nhieu bien co truoc đo o Ha Tien. Boi vay, su ra đoi cua cau con trai nay la niem vui rat lon đoi voi Mac Cuu, ma cai ten Thien Tu (troi ban) cua cau be cung đa the hien đieu đo.
Nam 1735, Mac Cuu qua đoi, Mac Thien Tu len noi nghiep cai tri Ha Tien, nam đo ong đuoc 18 tuoi. Chua Nguyen Phuc Tru ban chieu menh cho ong đuoc the tap giu chuc Tong binh Đai Đo đoc, đuoc ban ao mang bao mau đo cung voi an thu., cung 3 chiec thuyen "Long bai" đuoc mien thue.


Cai tri Ha Tien = Su phon thinh cua Ha Tien =
Sach Đai Nam thuc luc ghi:

Binh Thin nam thu 11 (1736). Mua xuan chua cho Thien Tu lam Ha Tien tran Đo đoc, ban cho ba thuyen Long Bai, đuoc mien thue, lai sai mo lo đuc tien đe viec mua ban đuoc thong thuong. Thien Tu mo rong pho cho, thuong nhan va lu khach cac nuoc tu hop rat đong... Tu đo nguoi Ha Tien moi biet hoc hanh.
Dan lai đoan su tren, tac gia Nghien cuu Ha Tien khen: Ngay khi lanh nhiem vu, Thien Tu đa vuc day nen kinh te, tao dung Ha Tien thanh mot cang khau tru phu, sung tuc. Đieu đo cho thay nang luc cua nguoi lanh đao Ha Tien (y noi Thien Tu) thoi đo qua khong nho.
Tren phuong dien chinh tri, Ha Tien la mot vung lanh tho phu thuoc vao xu Đang Trong, song co nhieu chung co cho thay rang đay van la mot vuong quoc tuong đoi đoc lap. Nguoi Trung Hoa goi noi nay la Ha Tien tran [河仙鎮], Cang Khau quoc [港口國] (Kang K'eu Kuo) hay Ban Đe quoc [本底國] (Pen Ti Kuo); con nguoi chau Au goi la Cancao, Peam, Ponthiamas...
Tran Kinh Hoa nhan xet rang, Ha Tien vao giua the ky XVIII chinh la mot ban sao cua van hoa Trung Hoa o mot noi xa xoi nam giua nhung nguoi "ngoai chung" chiu anh huong An Đo. Viec Thien Tu sung kinh Nho hoc đa noi tieng o ca Viet Nam va Trung Hoa.
Nhom tac gia Tran Hoang Vu, Ha Tan Tai dan loi Thanh trieu van hien thong khao (Ch'ing wen hsien t'ong k'ao) do Truong Đinh Ngoc - mot đai than nha Thanh lam chu bien, chep ve su thinh vuong Ha Tien (Cang Khau quoc) duoi thoi ho Mac, rang

Ve quan su, Phu bien tap luc cua Le Quy Đon ghi nhan Ha Tien tran doanh đuoc to chuc thanh 8 thuyen voi ten goi lan luot la Kien Nhat, Kien Nhi, Kien Đao, Kien Nhung, Nghia Thang, Kien Phong, Long Ky, Trang Sung. Trong đo tong binh (Mac Thien Tu) cai quan 6 thuyen, hai thuyen con lai giao cho Cai ba va Tri ba quan ly. Ngoai ra con co đoi Thang Thuy gom 3 thuyen, đoi Hung Bo gom 3 thuyen. Va cac đoi Ta Thuy, Huu Thuy.


= Tao Đan Chieu Anh cac =
Cung voi Tran Tri Khai tu Hoai Thuy, mot danh si nguoi Viet Đong (Trung Quoc), Mac Thien Tu đa to chuc thanh cong Tao đan Chieu Anh Cac vao nam 1736 o Ha Tien. Ke tu đo cho toi nam 1771, tao đan tren đa đong gop cho nen van hoc Viet nhieu tac pham co gia tri, nhu: 'Ha Tien thap canh, Thu Đuc Hien tu canh, Ha Tien thap canh khuc vinh, Minh bot di ngu...
Ngoai ong ra, Hoi Tao Đan con co 25 nguoi đen tu Trung Quoc, 6 nguoi Viet. Trong tap Ha Tien thap vinh cong 320 bai tho, do đich than Mac Thien Tu đe tua. Ve sau, Ha Tien gap canh bien loan nen tap tho phan nhieu bi that lac. Đen đoi vua Gia Long, Hiep Tong tran Gia Đinh la Trinh Hoai Đuc moi mua đuoc mot tap Minh bot di ngu, đem in va truyen ba cho nguoi đoi.
Mot ghi chu trong sach Lang Duong tao quoc trieu linh hai thi sao, noi rang Mac Thien Tu rat thich tho van cua nha tho Du Tich Thuan, moi khi co thuyen buon Trung Hoa đen Ha Tien ong đeu đem san vat đia phuong ra đoi lay nhung bai tho ho Du moi lam.
Đuong thoi tuong cua chua Nam Ha la Nguyen Cu Trinh, nguoi lang An Hoa huyen Huong Tra la nguoi hoc rong va co tieng ve lam tho. Trong thoi gian đi tran giu bien cuong, ong ta cung voi Mac Thien Tu thuong lay van tu đoi đap tang nhau, trong đo Mac Thien Tu co 10 bai tho vinh canh Ha Tien, gom Kim du lan đao, Binh Son điep thuy, Tieu tu than chung, Giang Thanh da co, Thach đong thon van, Chau nham lac lo, Đong Ho an nguyet, Nam Pho trung ba, Loc Tri thon cu va Lu khe ngu bac.. Đap lai, Nguyen Cu Trinh cung sang tac cac bai nhu Đe tung lang, Vinh hai co gai rua chan, Ngu, Tieu, Canh, Muc, ...


= Chong quan Chan Lap =
Nam 1739, quoc vuong Chan Lap la Thommo Reachea III (su nha Nguyen chep la Nac Bon hay Nac Bon) lay co bao thu Mac Cuu chiem đat Chan Lap nam xua, ma mang quan toi đanh Ha Tien. Mac Thien Tu chay đen phu Sai Mat, đieu đong binh si chien đau suot ngay đem. Vo chanh Mac Thien Tu la Nguyen Thi Thu, đoc suc vo binh linh lam thanh đoi nu binh, chuyen lo viec chuyen khi cu va luong thuc cho binh si, giup ho khong bi thieu an... Cuoi cung quan Mac đay lui đuoc quan Chan Lap. Ket thuc cuoc chien, ho Mac đuoc chua Nguyen khen ngoi, đac cach cu ong lam Đo đoc tuong quan va ban cho ao bao đo cung mu, đai; ba Nguyen thi cung đuoc cao menh phong lam phu nhan. Theo Tran Kinh Hoa, chien thang lan đo giup cho uy tin cua Mac Thien Tu len cao, khien ong co tieng noi manh hon đoi voi nhung van đe lien quan đen Cao Mien.
Sau chien thang 1739, Mac Thien Tu gui thu sang Nhat Ban, trong thu tu xung la Gian Pho Trai quoc Tran quoc Đai tong che Chan Lap, Kim Thap đang xu đia phuong quan quoc chu su vu, tien Luc Sam Ba Tu Triet vuong Mac. Theo nhan xet cua Tran Kinh Hoa thi ke tu đay "đu biet Thien Tu đa hoan toan cat đut day lien lac voi Cao Mien roi". Ba nam sau, nam 1742, trong mot buc thu khac gui đen Nhat, ong lai tu xung la Gian Pho Trai quoc Đai tong che Thong ly thuy luc quan vu, đai quan Chan Lap thong quoc đia phuong, tien tuoc Luc Sam Ba Tu Triet vuong Mac, trong đo Gian Pho Trai tuc la Cambodia. Ban dich tieng Khmer cua buc thu nay goi chuc tuoc ay la Nak Prah Sotat Samdec.
Nam 1747, co thu linh bang cuop bien ten la Đuc vao cuop pha vung ven bien đao Long Xuyen (Ca Mau). Mac Thien Tu đuoc tin bao, sai Cai đoi Tu Huu Dung đem 10 chiec chien thuyen ra đanh, bat đuoc cac tu binh đeu đem giet ca


= Lap vuong Chan Lap =
Nam 1756, quoc vuong Chan Lap la Nac Nguyen uy hiep nguoi Con Man (nguoi Chiem Thanh di cu sang Chan Lap), nhung bi tuong Nguyen Cu Trinh đanh bai, phai chay sang Ha Tien nuong nho ho Mac. Tai đay, Nac Nguyen nho Mac Thien Tu lam trung gian hoa giai, đo loi viec sat hai nguoi Con Man do cau cua minh la Te tuong Chieu Chuy Ech gay ra, va xin giet chieu Chuy Ech roi hien đat hai phu la Tam Bon va Loi Lap đe ta toi. Mac Thien Tu dang thu len chua Nguyen, Chua Nguyen ban đau van chua hai long nhung sau đo theo loi cua Nguyen Cu Trinh moi thuan theo va cho nguoi ho tong Nac Nguyen ve nuoc.
Nam 1757, Nac Nguyen mat o tuoi 46, nguoi chu ho la cuu vuong Thommo Reachea IV (Nac Nhuan) ve nuoc noi ngoi. Nhung Chua Nguyen Phuc Khoat o Đang Trong khong cong nhan vua moi ma buoc phai hien hai phu Preah Trapeang (Tra Vang) cung Basac (Ba Thac) moi chuan cho lap ngoi. Vi viec ki keo tranh chap nay ma khien cho quan linh dau dai may nam.
Giua luc đo trieu đinh Cao Mien phat sinh noi loan. Nhi vuong Cao Mien, em trai cua Nac Nguyen la Ang Hing (Nac Hinh) đem quan tan cong Tam vuong Ang Ton (Nac Ton), chau noi cua quoc vuong. Nac Ton bo chay đen Ha Tien nuong nho Mac Thien Tu. Mac Thien Tu đung ra sap xep, xin chua Nguyen cho Nac Ton lam vua Chan Lap. Chua Nguyen thuan va sai Mac Thien Tu cung tuong si nam dinh ho tong đua Nac Ton ve nuoc. Quan đoi cua ho Mac va quan chua Nguyen giup Nac Ton đanh ve trong nuoc. Quan Mac tien vao thanh U Đong, Nac Hinh thua tran bo chay đen đat Tam Phong Xoai, sau đo bi tuong Oc nha Uong bat đem ve kinh su hanh quyet. It lau sau vua Nac Nhuan bang ha, Nac Ton (Vuong thai ton) đuoc len ke vi. Đe ta on, Nac Ton dang Tam Phong Long cho chua Nguyen. Chua Vo lay xu Sa Đec đat thanh đao Đong Khau, xu Cu Lao Gieng o Tien Giang đat lam đao Tan Chau, xu Chau Đoc o Hau Giang lam đao Chau Đoc, roi lay binh dinh Long Ho đen gin giu noi đia đau trong yeu ay.
Rieng ho Mac, Nac Ton tang rieng nam phu la Huong Uc, Can Bot, Truc Sam, Sai Mat va Linh Quynh đe đen on giup đo. Mac Thien Tu đem đat ay dang cho Chua Nguyen. Chua Nguyen cho sap nhap vao Ha Tien tran, giao cho ho Mac cai quan. Mac Thien Tu chia đat đo thanh hai đao: xu Rach Gia la Kien Giang đao, xu Ca Mau la Long Xuyen đao, đat quan cai tri, chieu lap dan ap., tu đo lanh tho Ha Tien tran đuoc mo rong đang ke.
Tran Kinh Hoa nhan xet rang su khuech truong lanh tho cua Quang Nam (tuc chinh quyen chua Nguyen) đuoc su giup đo rat nhieu cua Mac Thien Tu, va cho rang ton tai "long trung thanh" cua ho Mac danh cho Chua Nguyen va su uu ai cua nha Chua đoi voi xu Ha Tien. Voi su kien nam đo, gio đay Mac Thien Tu đa kiem soat bon cang quan trong tai Vinh Thai Lan cong voi noi đia Ha Tien doc theo song Giang Thanh. Su phat trien quyen luc nay la mot thach thuc voi cac the luc thuong mai khac xung quanh, nhu the luc nguoi Trieu Chau o Chanthaburi va Trat, tuy nhien xung đot chinh thuc con chua bung len lap tuc. Theo Tran Kinh Hoa, luc nay Ha Tien đong vai tro nhu mot "nuoc hoan xung" (lam diu xung đot) giua ba cuong quoc la Quang Nam, Xiem La va Cao Mien. Nen hoa binh nay se con keo dai them 10 nam cho đen khi can can quyen luc trong vung thay đoi boi su sup đo cua trieu Ayutthaya nuoc Xiem.


Chien tranh voi Xiem La = Dung duong Chieu Thuy =
Mua thu nam 1766, cac tham tu cua Ha Tien ve bao tin vua Xiem co y muon xam pham Ha Tien. Mac Thien Tu sai nguoi ra Phu Xuan cau vien chua Nguyen. Mua đong, cac tuong Nguyen cu 3 chiec thuyen đi bien, 20 chiec thuyen sai va 1.000 tinh binh đong giu Ha Tien đe phong ngua quan Xiem. Nhung vao luc đo thi quan Mien Đien cung tan cong Xiem La. Ngay 7 thang 4 nam 1767, kinh thanh Ayutthaya that thu, quan Mien Đien bat vua Xiem la Ekkathat (su Nha Nguyen goi la vua Phung) cung cac thanh vien hoang that giai ve Mien đong thoi đot pha kinh thanh. Thoi đai Ayutthaya đen đo cham dut. Cac vuong that luu vong co Chieu Xi Xoang (เจาศรีสังข์) chay sang Chan Lap, Chieu Thuy (เจาจย) chay sang Ha Tien. Mac Thien Tu dung duong Chieu Thuy voi muu đo dung nguoi nay lam con hoi chinh tri cho minh.
Thay nuoc Xiem đa mat, chua Nguyen ben trieu hoi cac đao quan cuu vien ve. Nhung Mac Thien Tu so quan Mien thua the đanh sau, nen đem binh thuyen đen giu Chonbury (Chan Bon) la noi giap voi Xiem, lai sai quan đi tuan xet cac hai đao Co Rong, Co Cot va Dan Kham.


= Cang thang Trinh - Mac =
Khong lau sau, nha Thanh đem quan tan cong nuoc Mien Đien. Vua Mien buoc phai trieu hoi đoi quan vien chinh phia tay tro ve chong giu kinh thanh. Nhan nuoc Xiem trong trai, chua đat Muong Tat la Trinh Quoc Anh (nguoi goc Hoa) khoi binh, tu xung la Vua Xiem, doi thu phu ve Thonburi.
Truoc đo vao giua nam 1767, Trinh Quoc Anh đa tung nho Mac Thien Tu giup đo ve quan su trong cuoc chien voi quan Mien. Mot to đon ghi loi khai cua phai vien Ha Tien ten la Mac Vu cung thua nhan "Luc vua Xiem La con song, Mac Si Lan va Trinh Chieu (tuc Trinh Quoc Anh) von co qua lai". Đo la ly do đe Trinh Quoc Anh cau cuu Mac Thien Tu luc nay.
Nam xua khi Trinh Quoc Anh chay toi Rayong cung voi tuy tong giua luc Ayutthaya bi vay ham, thi ong đa gui mot tuy tuong la Luang Bhitchiyaraja đem mot la thu rieng đen Ponthiamas (tuc Ha Tien) đe xin Phraya Racha Setthi (tuc Thien Tu) cong tac va giup đo. Luang Bhitchiyaraja co Nai Bunmi đi cung va ho đa toi Ha Tien ngay 11 thang 5 nam 1767. Vi Luang Bhitchiyaraja nay ve sau chinh la Đe nhi vuong Maha Sura Singhanat tru danh trong lich su Thai Lan, nguoi đa cung anh trai cua minh la tuong Chao Phraya Chakri (tuc Rama I) lat đo Trinh Quoc Anh 15 nam sau đo.
Mac Thien Tu đon tiep phai đoan va hua se giup quan. Ngoai ra, ong cung gui Ong Kai Seng mang nhieu qua cap đe đua Luang Bhitchiyaraja ve Rayong. Prita Crijalalaya cung noi rang khi Taksin lay đuoc Chantabun vao thang 6 cung nam thi vien tran thu xu nay la Phraya Chantaburi va gia đinh đa chay sang Ponthiamas đe xin ho Mac che cho. Theo Tran Kinh Hoa, viec Mac Thien Tu than thien voi Phraya Chantaburi co the lam phuong hai đen lien he giua ong voi Trinh Quoc Anh.

Trong giai đoan tu 1767 - 1770, Trinh Quoc Anh tap trung đoi pho voi tan quan Mien Đien con chiem đong, đong thoi tieu diet cac the luc quan phiet khac (Loan 5 su quan). Du vay hoang vi cua ong ta van chua on đinh khi 2 vi vuong tu tien trieu la Chao Sisang (Chieu Si Xoang) va Chao Chui (Chieu Thuy) van con lan tron va muu đo muon binh cua nuoc ngoai ve tranh ngoi. That vay, khi su gia cua ho Trinh đen cau phong nha Thanh vao nam 1768, thi cung la luc Mac Thien Tu o Ha Tien phai su bo cua rieng minh bao cao cho Thanh đinh biet viec vuong tu Chieu Thuy đang nuong nho ho Mac, con Trinh Quoc Anh la ke đang co y đinh loai bo hau due hoang toc cu đe tu minh xung vuong. Nha Thanh ung ho dong doi chinh thong hon, va Can Long đe gui chieu bao Trinh Quoc Anh hay trung thanh voi cuu trieu Ayuthaya thay vi tu len hoan vi. Đieu nay cang thoi thuc Trinh Quoc Anh tan cong Ha Tien đe loai tru cai gai trong mat la Chieu Thuy.
Ve phia Chieu Xi Xoang, ong ta tung tru chan o Ha Tien sau ngay Ayutthaya that thu, nhung sau đo đa tau thoat sang Cao Mien nuong nho trieu đinh Udong. Ngay 8 thang 1 nam 1768, do nghi ngo cac giao si đa giup cho Chieu Xi Xoang chay thoat qua Cao Mien, Mac Thien Tu bat giu hai thay tu nguoi Phap, trong đo co mot vi ma sau nay la Ba Đa Loc, va mot thay tu nguoi Hoa. Sau ba thang đieu tra khong co ket qua, ho moi đuoc tha ra.
Biet tin cac vuong tu tien trieu đang o Ha Tien, Trinh Quoc Anh ben viet buc thu voi loi le nhun nhuong gui cho Mac Thien Tu. Trong thu ong ta tu nhan minh la con đo đau (nghi tu) cua Mac Thien Tu, đe nghi ong tra Chieu Thuy ve Xiem, sau khi hoan tat se xin cat đat ba phu Rach Tau, Vung Cu va Sai Mat đong thoi trieu cong hang nam. Mac Thien Tu gia vo bang long, nhung bi mat sai con re la Tu Huu Dung dan hon tram chiec thuyen chien, bi mat cheo toi ben ngoai cua Bac Lam (Paknam) gan Vong Cac roi goi vua Xiem ra hoi kien, thuc te la lua ra đe bat song. Nhung do co noi gian trong nha nguoi em gai Mac Thien Tu (tuc ba Mac Kim Đinh); nen Trinh Quoc Anh biet đuoc am muu đo, ben khong ra gap. Tu Huu Dung đanh phai đem quan ve, đen nui Phuc Tuyen (Bangplasoi) thi lam benh ma chet. Cuong no vi that bai nay, Mac Thien Tu cam chi tat ca cac thuyen buon khong đuoc qua Xiem buon ban, đong thoi sua soan mot cuoc vien chinh đe ho tong vuong tu Chieu Thuy ve nuoc.
Sau khi đang quang ngoi vua nuoc Xiem, Trinh Quoc Anh sai nguoi đoi nuoc Chan Lap phai tien cong. Vua Chan Lap la Ang Ton (Nac Ton) cho rang Trinh Quoc Anh khong phai nguoi Xiem, ma la mot ke ngoai lai va noi loan tiem quyen, nen khong chiu than phuc.
Mua xuan nam 1769, vua Xiem sai tuong Phraya Anuchit Racha Boonma (Phi Nha So Sy Bon Ma) đua vuong tu Chan Lap đang luu vong o Xiem la Ang Non hay Nac Ong Vinh ve nuoc. Quan Xiem gap quan Cao Mien o Bon Ma, khong phan đuoc thang thua. Mac Thien Tu cung cu nguoi chau goi ong bang cau la Tran Đai Luc mang quan đanh Chanthaburi va Trat đe ho tro cho nguoi Cao Mien, va su Campuchia ghi nhan rang rang quan Mac đa gap nhieu ton that o Chanthaburi.. Quan he Trinh - Mac chinh thuc chuyen tu hop tac sang đoi đau. Cuoi cung vi khong hop lam chuong, Tran Đai Luc va quan si đeu bi om nang, nen Mac Thien Tu phai tu bo chien dich, lenh quan đoi rut ve Ha Tien. Sau đo co nguoi dan Xiem luu tan sang Ha Tien la Tran Lien, tu tap luc luong o me ngoai nui Bach Ma, nhan đem toi va thanh Ha Tien trong rong (vi đai quan vien chinh chua ve toi) ma tap kich thanh. Mot so than toc ho Mac la Mac Sung, Mac Khoa cung huong ung voi Tran Thai. Mac Thien Tu sai vien tuong Đo Ba dan quan ra đanh. Tran Lien lui ve Chantabun (Trach Van) va sau đo đau hang quan Xiem.
Thang 7 nam 1770, linh tron o Ha Tien la Pham Lam hop đang o Huong Uc va Can Vot cung voi nguoi Cha Va la Vinh Ly Ma Lu va nguoi Chan Lap la Oc nha Ke hop quan hon 800 nguoi va 15 chiec thuyen, chia đuong thuy bo đanh up tran Ha Tien. Vua toi ngoai luy, Mac Thien Tu đem quan chong cu, đanh tan đuoc, đam chet Pham Lam o giua song, bat đuoc Lu va Ke đem chem. Bay gio Ha Tien luon gap binh hoa, quan luong hao ton, long dan dao đong. Chua Nguyen ban thu to long khoan hong va yen ui va sac cho Đieu khien Gia Đinh rang he Ha Tien co tin bao đong thi phai tiep ung mau.


= That bai, bo tron =
Đen nam 1771, khi tinh hinh nuoc Xiem co ban đa on đinh; thi Trinh Quoc Anh tai khoi đong ke hoach đong tien ma muc tieu lon nhat la lung bat du đang tien trieu - Chieu Xi Xoang va Chieu Thuy. Ngoai ly do chinh ke tren, Trinh Quoc Anh cung co tham vong thu phuc Ha Tien vi o đay co nhieu thuong cang lam an phat đat, rat co the tro thanh đoi thu tiem tang cua Xiem trong tuong lai. Quan Xiem tuyen bo muc tieu cua cuoc chinh phat la trung tri Mac Thien Tu (su nuoc ho goi la Nak Phra Sothat) vi toi chieu mo cac thuong dan thanh lap quan lu va xam pham hai tinh Chattanburi (Trach Van) va Trat thuoc chu quyen nuoc Xiem đe bat bo dan chung mot cach vo co.
Ngay 3 thang 11 nam 1771, vua Xiem xuat quan tu Thonburi. Quan Xiem chiem đuoc Kampong Som va đo bo len đat Ha Tien ngay 14 thang 11. Trinh Quoc Anh dung trai chi huy tren nui To Chau, va chuyen cac khau đai bac len đoi cao đe chuan bi oanh kich thanh pho. Vua Xiem con ra lenh cho quan Samuha Nayok vay ham hai quan cua Ha Tien, con Phraya Phichai Aisawan Yang Jinzong viet toi hau thu cho Mac Thien Tu, giuc ong chon mot trong 2 con đuong: chien đau hoac đau hang. Mac Thien Tu xin 3 ngay đe suy nghi, nhung lai khong hoi đap gi sau 3 ngay ay, vi ong ta chi muon co hoan binh chu thuc chat la phai nguoi đen Gia Đinh cau cuu ho Nguyen. Tuy nhien Đieu khien Gia Đinh la Nguyen Cuu Khoi cho rang nam truoc Ha Tien đa tung bao cao thong tin sai lech, nen ngoi im khong cuu. Ho Mac tu sau that bai o Trach Van thi so nguoi chet rat nhieu, quan dan con lai rat thua thot. Mac Thien Tu chi con cach tan dung 2000 binh trong tay đe co thu. Ong sai con thu hai la Mac Tu Dung chi huy quan canh trai, con thu ba Mac Tu Thang chi huy chien thuyen tran giu ben cang. Truoc đoi thu qua ap đao ve so luong, quan Ha Tien dan nung the, đen noi "mot nguoi phai lam viec cua muoi nguoi".
Đem ngay 16 thang 11, khi thoi han đa het, quan Xiem cho phong hoa đot kho thuoc sung, roi theo ca hai đuong thuy bo ap vao thanh. Quan Mac chong tra rat oanh liet, song khong the khang cu noi hoa luc cua quan Xiem. Nho co noi ung tu truoc, quan Xiem nhan luc Mac Thien Tu giao chien ben ngoai ma dung mot canh quan khac ua vao thanh noi, noi tru ngu cua gia quyen ho Mac. Đen khi troi sang, Mac Thien Tu quay quan ve cuu thi đa roi vao tinh trang luong be tho đich. Mac Thien Tu co y tu chien, nhung quan Huu bo duoi quyen đa lua ong len mot chiec thuyen giong thang ve Chau Đoc. Vi quan chu bo nay đuoc Gia Đinh thanh thong chi chep la Cai đoi Đuc Nghiep hau.
Trong khi đo ba nguoi con trai cua ong la Hiep tran Mac Tu Hoang, Chuong quan Thang thuy Mac Tu Thang va Tham tuong Mac Tu Dung cung đi ti nan o Kien Giang duoi su bao ho cua nguoi Viet. Vi vuong tu Ayuthaya cung co gang chay tron bang thuyen, song ong ta đa bi luc luong cua Trinh Quoc Anh tom gon cung voi 2 nguoi con gai cua Mac Thien Tu. Trinh Quoc Anh ben bo nhiem Tran Lien lam Phraya Rachasetthi, luu giu vung đat Ha Tien moi chiem đuoc.
Theo gia pha ho Mac, tren đuong chay tron, khoi đan cuon mu mit, va lai quanh đuong đeu la mot dai ven bien, khong dung thuyen thi khong the vuot thoat đuoc ra ngoai, vi the tat ca con cai, the thiep cua ong hon 10 nguoi đeu bi hai, con dan chung thi bi chet đuoi hay dam đap len nhau ma chet rat nhieu. Ba cong tu lon tron thoat ra vung đat thuoc Ngu Dinh. Trong khi đo vien quan đieu ho la Hieu điem Cai đoi Vu Tin hau ho ve thuyen cua ong đi thang ve Gia Đinh.


= Quan Viet tham chien =
Sau khi chiem xong tran thanh Ha Tien, quan Xiem thua thang keo đen dinh Long Ho thi gap tuong cua chua Nguyen la Kinh Than hau Tong Phuoc Hiep đang tren đuong dan quan chi vien cho Ha Tien. Phuoc Hiep cho an tri Mac Thien Tu đen dinh Long Ho, roi đem thuyen hai đao vot toi Chau Đoc. Hai phe Xiem - Viet dan tran o song Chau Đoc, quan Xiem chay lon vao ngach song cut, bi quan chua Nguyen don đanh, thiet hai 300 nhan mang va 5 chiec thuyen. Tran Lien chay ve thanh Ha Tien co thu. Mot canh quan Xiem khac xam nhap đao Đong Khau cung bi quan cua Cai đoi Nhan Thanh hau Nguyen Huu Nhan đon đanh o đon Cuong Thanh.. Quan Xiem phai tu bo y đinh xam chiem Gia Đinh.
Nhung đat Ha Tien van con bi nguoi Xiem chiem giu. Vua Trinh Quoc Anh ben luu Tran Lien o lai giu Ha Tien, roi tu đem quan thang sang Chan Lap, Nac Ton bo chay. Vua Xiem vao thanh Nam Vang (PhnomPenh), lap Nac Vinh lam Cao Mien quoc vuong.
Mac Thien Tu sau khi vao Sai Gon thi dang bieu xin trieu đinh chua Nguyen trung phat cho minh. Trieu đinh Phu Xuan co lenh "tha toi" cho ho Mac, lai cung cap tien bac va luong thuc cho ong. Mac Thien Tu lai bi mat gui mot tau thinh khac va sai thuoc ha la Ngu truong Huan đem dang chua Nguyen, trong to tau co y chi trich Tong Van Khoi khong chiu cuu vien moi khien Ha Tien that thu. Chua Nguyen ben giang Khoi lam Cai đoi, va trieu quan Tham muu Nguyen Thua Man ve trieu, lay Đam An hau Nguyen Cuu Đam len thay lam Đieu khien Gia Đinh.. Ngoai ra ong cung viet mot buc thu bao cao that bai cua minh gui cho Tong đoc Luong Quang Ly Thi Nghieu, song trieu đinh nha Thanh khong co đong thai gi ro ret.
Thang 6 nam 1772, Nguyen Cuu Đam tap hop 1 van quan bo cung 20 thuyen, chia lam ba đuong phan cong quan Xiem: đich than ong ta dan chinh binh theo đuong Tien Giang tien len Nam Vang, cung Cai ba dinh Long Ho la Nguyen Khoa Thuyen tien theo đuong Kien Giang; Luu thu Tong Phuoc Hiep theo đuong Hau Giang tien đong giu Chau Đoc đe tiep ung cho hai canh quan tren. Quan Nguyen dung nguoi Chan Lap la Oknha Yumreach Tol (Oc nha Nham Lach Toi) chi đuong, tien đen Nam Vang đanh pha đuoc quan Xiem. Vua Xiem chay sang Ha Tien, con Nac Vinh chay qua Can Bot. Quan Nguyen thu phuc Nam Vang va La Bich, đua Nac Ton ve nam lai ngai vang. Nguyen Cuu Đam thu quan ve dinh, đap luy Tan Hoa keo dai 15 dam bao quanh đon dinh, chan ngang đuong bo đe phong bat trac. Vua Xiem ben đe Tran Lien giu Ha Tien, con minh bat theo con gai Mac Thien Tu va Chieu Thuy đem ve kinh đo, roi giet Chieu Thuy.


= Giang hoa =
Đen giua nam 1772, quan Viet đa thu phuc ca Phnom Penh va Oudong, đua Nac Ton tro lai ngai vang, nhung cac vung đat phia tay Kampot, Kampong Som va Bati van nam trong tay Nac Vinh duoi su bao tro cua nguoi Xiem. Mua xuan nam 1773, Mac Thien Tu sai Xa nhan la Mac Tu đi su sang Xiem dang đo le cau hoa. Trinh Quoc Anh mung, tra lai cac tu binh gom nguoi thiep thu 4 va đua con gai moi 4 tuoi cua Mac Thien Tu, va trieu Tran Lien ve nuoc. Tuy nhien Tran Lien cung cuong ep rat nhieu cu dan Ha Tien phai theo minh ve Xiem, khien thanh Ha Tien tro nen tan hoang, quoc luc ho Mac sau nam 1773 vi the suy yeu đi ro ret.
Viec đam phan giang hoa giua Thien Tu va vua Taksin (Trinh Quoc Anh) cung con đuoc ghi trong nhung nguon tu lieu cua Campuchia. Theo Leclere, sau nam 1771, Mac Thien Tu khong con tu xung la Vua Campuchia nua, va voi su chap thuan cua Trinh Quoc Anh, cac ba vo va nguoi con gai 4 tuoi cua ong đang bi giu o Bangkok đuoc đua ve Peam (tuc Ha Tien) đe đoi lay ong hoang Xiem (Chao Si Xoang) ma vua Ang Tong tu choi khong giao tra. Ong hoang nay bi xu tu ngay khi vua tro ve đen Xiem La.
Ve su viec nay, bien nien su Thai Lan ghi nhan

.
Mac du quan Xiem đa rut nhung thu ho đem theo ma tat ca cua cai o tran. Trong khi thu đe lai cho ho Mac chi la he thong thanh luy nha cua đa bi pha huy sach va tro thanh bai đat hoang. Đieu nay đa gay ra su đa kich rat lon cho Mac Thien Tu. Sau tran nay, ong van o lai Tran Giang it khi ve lai Ha Tien, va cu nguoi con trai ca la Mac Tu Hoang vao Ha Tien đe sua sang thanh quach.
Theo su gia Ta Chi Đai Truong, chinh tham vong cua Mac Thien Tu đa khien cho vung Ha Tien phai lam vao canh chien tranh voi Xiem, anh huong đen tinh trang san xuat cua mot vung von đuoc coi la "vua lua cua quoc gia".


Pho chua Nguyen chong Tay Son Nam 1771, ba anh em Nguyen Nhac, Nguyen Hue va Nguyen Lu chieu nap nghia quan, phat co khoi nghia o Tay Son, lay danh nghia lat đo quyen than Truong Phuoc Loan. Nhan Đang Trong co loan, chua Trinh o Đang Ngoai cung thua co nam ha.. Mac Thien Tu tung sai thuoc ha cho mot thuyen thoc ve Thuan Hoa đe giup luong cho chua Nguyen, song khi thuyen đen ngoai bien Quy Nhon thi bi quan Tay Son đon cuop mat.
Qua 4 nam chien đau voi ca Tay Son va Trinh, chua Nguyen Phuc Thuan that the va phai rut lui theo đuong bien vao Gia Đinh. Đo la vao nam 1775. Tai đay, Nguyen Phuc Thuan ha lenh cac noi can vuong. Mac Thien Tu huong ung loi trieu ay, đem quan tu Tran Giang (Can Tho) len Gia Đinh ho tro chua Nguyen. Ong va cac con trai vao hanh tai bai yet, chua Nguyen thang ong tu Tong Đuc hau len lam Tong quan cong, cac cong tu la Tu Hoang Chuong co, Tu Thang lam Cai co Thang thuy, Tu Dung lam Tham tuong Cai co, va sai ve đao Tran Giang đong giu.. Tuy nhien Đai Nam thuc luc va Ta Chi Đai Truong đeu nhan đich thuc luc cua Mac Thien Tu rat yeu ot, kho be chong choi voi Tay Son.
Mua thu nam 1777, quan Tay Son đanh manh vao Gia Đinh, Tan Chinh vuong Nguyen Phuc Duong bi bat giet. Nguyen Phuc Thuan - luc nay la Thai thuong vuong phai bo chay ra Long Xuyen, bay gio quan Tay Son đa đanh đen Tran Giang. Thien Tu ruoc Nguyen Phuc Thuan theo đuong song tu Can Tho ve Kien Giang, đe phong khi co bat trac co the lanh ra cac hai đao. Thien Tu lai sai con lay go chan o nhung cho can cua dong song. Chua hay lo buon, noi cung Thien Tu rang

Nay giac manh nhu the, viec nuoc nhu the, biet co trong mong tai tao co nghiep đuoc khong.
Thien Tu khoc ta, roi đe nghi qua cau vien Nha Thanh, Thai thuong vuong bang long. Thien Tu ben sai Cai co ten la Kham pho chua đi ra bo bien cho thuyen cua Quach An đen, đinh se sang Quang Đong. Nhung viec chua thanh thi co nguoi đem viec đo to giac voi Tay Son. Nguyen Hue sai vien Chuong co ten la Thanh toi bat thay tro Nha Nguyen. Ngay 18 thang 10 nam 1777, Thai thuong vuong bi giai ve Gia Đinh hanh quyet. Mac Thien Tu hay tin, voi dan theo ton that con sot lai cua ho Nguyen la Nguyen Phuc Xuan (em ruot Thai thuong vuong) giong buom lanh ra cac hai đao.


Cuoi đoi = Luu vong o Xiem La =
Sau khi Tay Son diet chinh quyen chua Nguyen, ho gui mot buc thu cho Mac Thien Tu yeu cau ong đau hang, song ong khong đong y, va theo loi vien Ky luc Phuong Đuc hau ma giong thuyen lanh ra hai đao. Ngay 9 thang 9 am, ong ra toi đao Phu Quoc, dan chung cheo thuyen đi theo co đen hon van chiec. Sau đo lai doi thuyen đen đia phan La Xoang. Xiem vuong Trinh Quoc Anh đuoc tin ben cu su than ten la A Ma va hoang tu Cao Mien la Preah Angk Keo (Ong Kieu) đen đon Mac Thien Tu va moi ong ve Xiem La lanh nan.
Theo Tran Kinh Hoa, truoc tinh the đo, Mac Thien Tu khong con đuong nao khac la chap nhan loi moi roi giong buom đen Chantabun, o đay toan nguoi luu vong đuoc vien tran thu đon tiep rat lich su. Đen đau nam 1778, ong đat chan len đat Paknam. Vien tran thu Paknam đon tiep ong o cua song Chao Phraya va tang cho nhieu vat pham.
Sau đo, Xiem đinh phai 10 chiec thuyen rong đua ong tu Paknam đen Xiem đo Bangkok. Khi đen noi, Thien Tu đuoc P'ra K'lang (Thuong thu Bo Le) va nhieu vien chuc cao cap khac chao mung ngay tai cong vao kinh đo. Khi vao yet kien, vua Xiem bieu lo y muon la tinh huu nghi giua Xiem va Ha Tien se đuoc tai lap bang cach quen đi moi chuyen khong may giua hai ben trong qua khu. Sau 5 ngay du yen tiec, ong đuoc đua đen tru ngu o mot nha khach.. Luc nay vung Thonburi-Bangkok tro thanh mot trung tam ty nan cua nguoi Viet.
Cung luc nay o Viet Nam, tuong Đo Thanh Nhon đa dung Vuong ton Nguyen Anh len noi ngoi, thiet lap lai co đo ho Nguyen. Giua nam 1778, sau khi lay lai Gia Đinh, Nguyen Anh đa sai su bo do Luu Phuc Trung sang giao hieu va tham hoi tin tuc cua đam nguoi Nguyen Phuc Xuan va Mac Thien Tu. Cung dip đo, phai đoan gui loi moi hai nguoi tro ve Gia Đinh đe cong tac voi chua Nguyen chong lai Tay Son. Tuy nhien Trinh Quoc Anh khong tin tuong nguoi Viet, va Thien Tu so mich long ong ta nen đa quyet đinh o lai Xiem La.


= Cai chet =
Mau thuan Xiem - Viet cang gia tang khi nam 1779, chinh quyen chua Nguyen kich đong phe than Viet o Cao Mien đung len lat đo vua Ang Non II (tuc Nac Ong Vinh, mot nguoi than Xiem), va trieu đinh moi cua Cao Mien bi đat duoi quyen giam ho cua nguoi Viet. Đen nam 1780, vua Trinh Quoc Anh nhan đuoc tin la mot chiec tau buon Xiem La tren đuong tu Quang Đong tro ve nuoc đa bi thuy quan Viet Nam do Luu thu Thang cuop sach, tat ca hang hoa tren tau đa bi tich thu va toan bo 50 hanh khach bi tan sat. Vua Xiem lien bat giam cac su gia cua Nguyen Anh đang o Vong Cac. Mac Thien Tu va Nguyen Phuc Xuan voi va đen hoang cung đe tim hieu va sau khi nghe Trinh Quoc Anh khang đinh chuyen nay, Mac Thien Tu đa sai 4 nguoi than sang Gia Đinh đe yeu cau loi giai thich tu chua Nguyen, nhung qua 5 thang ma khong co ai tra loi.
Tinh hinh cang toi te hon Đo Thanh Nhon - nguoi nam quyen tren thuc te o Gia Đinh, viet mot buc thu gui cho Tu va Xuan thuc giuc ho lam noi ung đe cung nhau chiem Vong Cac. Mot so nguon tin cho rang, la thu tren la thu nac danh, do phe Tay Son tao ra gia danh cua Đo Thanh Nhon, voi muc tieu kich đong mau thuan giua nuoc Xiem va chinh quyen Gia Đinh. La thu đa đuoc mot vien chuc Tay Son ten la Than bi mat đem sang Xiem nhung ong ta đa bi giet tren đuong đen Thonburi va thu bi mot ong hoang Campuchia than Xiem la Preah Ang Keo (su Nguyen chep la Bo Ong Giao) lay đuoc đem dang len vua Xiem. Vua Xiem noi gian, truyen cho bat giam Nguyen Phuc Xuan va ca gia đinh Mac Thien Tu, nhot vao nguc.
Khi bi đem ra đoi chat thi Nguyen Phuc Xuan bi dung hinh đa khai nhan; song Mac Tu Dung, nguoi con trai thu 5 cua Mac Thien Tu cuc luc phu nhan, bao minh khong he co y phan boi. Trinh Quoc Anh trong con tuc gian đa đem Mac Tu Dung ra xu tu. Đen ngay 1 thang 11 nam 1780, Mac Thien Tu nuoi vang tu sat. 19 ngay sau, Xiem đinh cho giet cac con lon cua ong la Mac Tu Hoang, Mac Tu Thang cung Nguyen Phuc Xuan, cac su gia đen tu Gia Đinh la Tham, Tinh cung 50 nguoi tuy tung. Chi co ba nguoi con trai nho voi ba Đe tu phong la Mac Tu Sanh, Mac Tu Tuan va Mac Tu Thiem cung cac chau nho đuoc tha chet do loi cau xin cua Thua tuong nuoc Xiem la Cao La Ham Hoc, nhung cung bat phai đi đay.


= Hau su =

Mot thang sau vu an ho Mac, Trinh Quoc Anh phai đai quan chinh phat Cao Mien nham hat cang ho Nguyen, gianh lai quyen bao ho đoi voi nuoc nay. Va hai vi tuong đuoc ong ta cu đi, Chat Tri va So Sy đa tro giao lam phan, giet chet ong ta. Chat Tri chinh la vua Rama I cua Vuong trieu Rattanakosin con ton tai cho đen ngay hom nay.
Theo Tu đien van hoc (bo moi), Nha xuat ban The gioi, 2004, tr. 935. Thi si Đong Ho con cho biet Mac Thien Tu tuan tiet bang cach nuot vang la cho bi cuong phoi, ngat tho ma chet (Van hoc Ha Tien, Nha xuat ban Van nghe TP. HCM, 1999, tr. 148). Hang nam, cu đen ngay 24 thang 10 am lich, tai Đen tho ho Mac, mot le cung "Đong cuoc" (tuc gio hoi) đuoc to chuc trong the, đe tuong nho 36 nguoi ho Mac bi tu nan o Xiem. Truong Minh Đat cho rang Mac Thi gia pha (do Nguyen Khac Thuan dich) chep su kien ay xay ra ngay 21 thang 12 am lich la sai.
Ve sau Mac Tu Sanh cung cac chau la Mac Cong Binh, Mac Cong Du (con cua The tu Mac Tu Hoang), đuoc tha va cho phep tro ve Ha Tien tran. Mac Tu Sanh đuoc chua Nguyen Anh phong chuc Tham tuong tran thu vung Tran Giang, nhung mat som khi moi 19 tuoi. Ho Mac tiep tuc cai tri tran Ha Tien nhung bi le thuoc nhieu vao chinh quyen Xiem La va sau nam 1802 la nha Nguyen, voi su kien Nguyen Anh len ngoi tro thanh Hoang đe Gia Long. Tu nam 1809, nha Nguyen đa cu quan lai vao tran giu Ha Tien, tien đen thay the dan ho Mac. Cuoi cung ho Mac chinh thuc bi truat bo vao nam 1833 cung luc voi that bai cua cuoc khoi nghia Le Van Khoi tai thanh Phien An. Đat Ha Tien ke tu đo tro thanh bo phan chinh thuc cua lanh tho Viet Nam.
Nam 1822 duoi thoi vua Minh Mang, trieu đinh Hue nghi đen cong lao cua ho Mac trong viec xay dung đat Ha Tien, ben truy phong cho ba đoi Mac thi, Mac Thien Tu đuoc phong lam lam Đat nghia chi than, cho xa My Đuc thuoc Ha Tien đe tho cung.


Giai thoai = Nang Ai co trong chau up =

Nguoi vo thu hai cua Mac Thien Tu la Nguyen Thi Xuan, tuc goi la Di Tu, la nguoi co sac đep lai lam tho hay. Do Di Tu qua đuoc Mac tong tran nuong chieu, khien cho ba lon la Hieu Tuc phu nhan sinh long ghen ghet, muu hai. Nhan mot dip Mac tong tran đi kiem tra cac đon bot doc bien gioi, ba phu nhan bi mat ra lenh cho nguoi bat di Tu, đem nhot vao trong cai chau su lon up xuong. Đay la cai chau quy hung nuoc mua bay lau nay trong dinh thu đe o ngoai san. Nang Ai co bi bit mieng khong the keu.
Luc Mac Thien Tu tro ve, thay troi đang mua ma sao chau to khong ngua len hung nuoc, ong ben truyen lenh gio chau ra thi phat hien vo yeu đang thoi thop, nhung may man hay con cuu kip. Tuy thoat chet, nhung Di Tu tro nen chan chuong su the, ben xin Mac Linh cong cho phep đi tu. Mac Tong binh khong con cach nao khac, đanh chieu y, cat mot ngoi am tu cho ba cua minh tu hanh. Ben am tu, ngai cho đao ao, trong hoa sen trang, đe ky niem moi tinh xua. Đen khi ba qua đoi, Mac Tong tran cho xay ngoi mo kien co, cau truc theo hinh cai chau đe to long tuong nho đen giai nhan ngay xua. Ngoi chua ay chinh la Phu Dung tu rat noi tieng o Ha Tien.


= Huyen tich mo co Nam =
Co Nam, tuc tieu thu Mac Ni Co, la con gai thu 5 cua Mac Thien Tu voi ba chanh phu nhan Nguyen Thi Hieu Tuc. Ba sinh nam Canh Ngo (1750), luc sinh thoi rat hieu thao, hien hau, cham chi đen sach, hay giup đo nguoi dan, nhung chang may mat khi vua moi 13 tuoi.


Đanh gia Tac gia Nguyen Lien Phong trong Nam ky nhon vat phong tuc dien ca co đoan tho ve Mac Thien Tu


Gia that Cha: Tong binh Cuu Ngoc hau Mac Cuu (1655 - 1735)
Me: Bui Thi Lam, que o Đong Mon tran Bien Hoa. Đuoc truy tang Y Đuc Thai phu nhan, ban cho ho Nguyen
The thiep
Chanh that: Hieu Tuc Thai phu nhan Nguyen Thi Boi, con nguon goi la Nguyen Thi Thu hay Nguyen Thi Huy (? - 1752),. Ba co cong trong chien thang cua ho Mac truoc quan Chan Lap nam 1739 va đuoc chua Nguyen phong lam Phu nhan.
Thiep: Tu Thanh Thuc nhan Nguyen Thi: (? – 1761), con goi la ba Di Tu, vo thu 2.
Thiep: Tu Thuc Cung nhan Hoang Thi: (? – 1767), vo thu 3.
Thiep: Khong ro ten, mat o nuoc Xiem. Sinh Mac Tu Sanh va Mac Tu Thiem.
Thiep: Tu Hoa Cung nhan Nguyen Thi: (? – 1765), vo thu 5.
Thiep: Tu Tin Cung nhan Ngo Thi: (? – 1765), vo thu 6.
Thiep: Tu Thien An nhan Tran Thi: (? – 1769), vo thu 7.
Thiep: Tu Thuan Nghi nhan Nguyen Thi (? - ?), vo thu 8.
Con cai


Xem them Mac Cuu
Tao đan Chieu Anh Cac
Đen tho ho Mac
Taksin
Ha Tien tran
Hieu Tuc thai phu nhan
Chien tranh Viet - Xiem (1769 - 1771)
Nguyen Phuc Xuan
Chao Chui
Outey II
Khoi nghia Tay Son


Tham khao = Ghi chu =


= Thu muc =
Tran Trong Kim (1971), Viet Nam su luoc, quyen 2, Bo giao duc - Trung tam hoc lieu
Quoc su quan trieu Nguyen (2001), Đai Nam thuc luc, tap 1, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam liet truyen, tap 1, Hue: Nha xuat ban Thuan Hoa
Pham Van Son (1959), Viet su tan bien, quyen 3, Sai Gon: Co so xuat ban Đai Nam
Trinh Hoai Đuc (Tu trai Nguyen Tao dich) (1972). Gia Đinh thanh thong chi, tap thuong. Nha van hoa Phu quoc vu khanh Đac trach van hoa.
Adhemard Leclere (1914), Histoire du Cambodge depuis le 1er siecle de notre ere, d'apres les inscriptions lapidaires: les annales chinoises et annamites et les documents europeens des six derniers siecles
Ta Chi Đai Truong (1964), Lich su noi chien o Viet Nam tu 1771 đen 1802, Nha xuat ban Dan tri
Truong Minh Đat (2008), Nghien cuu Ha Tien, Nha xuat ban Tre
Tran Hoang Vu, Ha Tan Tai (2024). Mac thi gia pha (Ho Mac voi vung đat Ha Tien). Nha xuat ban Tong hop TP Ho Chi Minh.
Vien su hoc (2007). Phu bien tap luc. Nha xuat ban Van hoa thong tin. {{Chu thich sach}}: Đa đinh ro hon mot tham so trong |author= va |last= (tro giup)
Vu The Dinh (2006). Vien Viet Nam hoc va khoa hoc phat trien, Nguyen Van Nguyen Đai hoc Quoc gia Ha Noi (Bien dich va chu thich) (bien tap). Ha Tien hiep tran Mac thi gia pha. Nha xuat ban The gioi.
Coedes, George (1966), The making of South East Asia, University of California Press, ISBN 978-0-520-05061-7
Cooke, Nola; Li, Tana (2004), Water frontier: commerce and the Chinese in the Lower Mekong Region, 1750-1880, Rowman & Littlefield, ISBN 978-0-7425-3083-6
Trinh Hoai Đuc (1998), Gia Đinh thanh thong chi, Ha Noi: Nha xuat ban Giao duc
Ooi, Keat Gin (2004), "Mac Thien Tu (1780-1800)", Southeast Asia: a historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor, Volume 1, ABC-CLIO, tr. 806–807, ISBN 1-57607-770-5
Dai, Kelai; Yang, Baoyun (1991), Ling nan zhi guai deng shi liao san zhong (bang tieng Trung), Zhengzhou: Zhongzhou gu ji chu ban she, ISBN 7534802032
Phan Khoang (1967), Viet su xu Đang Trong, Nha sach Khai Tri
Tran, Kinh Hoa. "Nghien cuu quan điem chinh tri, mau thuan, boi canh cua Mac Thien Tu va Phraya Taksin". Tap chi Nghien cuu va Phat trien, so 3 (146) . 2018 (Nguyen Duy Chinh dich). tr. 128-159.
Chingho A. Chen, "The Migration of the Cheng partisans to South Vietnam", phan II (tieng Hoa), New Asia Journal, Vol 8, No. 2, 1968


= Chu thich =