Muoi Hi (chu Han: 妺喜), cung goi Mat Hi (末喜) hay Mat Hi (末嬉), la mot Vuong phi cua Ha Kiet, vi quan chu cuoi cung cua nha Ha trong lich su Trung Quoc.
La hinh tuong đai yeu nu xuat hien som nhat, Muoi Hi thuong đuoc xung la "Thien co đe nhat Ho ly tinh" (千古第一狐狸精) trong van hoa Trung Hoa. Ba noi tieng vi khien Ha Kiet tro nen cang tan bao, lam ra nhung tro huong thu cuc ky quai di, trong đo co Tuu tri (酒池), tuc "Ao ruou". Nang cung Đat Ky, Bao Tu va Ly Co đuoc vi nhu Tu đai yeu co (四大妖姬), con đac biet đuoc gan chat voi hinh anh Hong nhan hoa thuy (紅顏禍始) - cum tu mo ta nhung nguoi phu nu đep co the pha hoai su nghiep cua cac quan vuong trong van hoa Trung Hoa.


Cau chuyen Muoi Hi von la nguoi nuoc Huu Thi, mot chu hau cua nha Ha, nay la khu vuc huyen Mong Am, tinh Son Đong (co thuyet la An Thi, tinh Ho Bac). Theo sach Quoc ngu (國語), Ha Kiet la ong vua tan bao, thich gay chien tranh đan ap cac chu hau. Ha Kiet mang quan đi đanh Huu Thi, vua Huu Thi khong chong noi, ben dang con gai la Muoi Hi đe xin Ha Kiet lui quan. Ha Kiet co đuoc nang Muoi Hi nen tha cho Huu Thi. Tuy nhien theo Truc thu ki nien, Muoi Hi co giao hao voi Y Doan, Y Doan phai Muoi Hi đen trieu đinh nuoc Ha đe lat đo Ha Kiet.
Can cu đai bo phan sach vo noi ve Muoi Hi nhu Liet nu truyen, khi ay Ha Kiet sung ai ba, tang cuong boc lot nhan dan đe huong lac. Su tan bao cua Kiet khien nhieu bo toc noi day chong lai. Nhan dan oan ghet nen nguyen rua cho Kiet mau chet. Muoi Hi co 1 sac đep tuyet tran hiem co nhung tinh khi that thuong, co ba viec ma Muoi Hi cuc ky thich lam, đo la:

Xem cheo thuyen trong mot cai ho ruou, goi la Tuu tri (酒池).
Thich nghe am thanh xe lua cua cung nhan.
Thich mac đo va đoi mu cua nam gioi.
Trong so ay, truyen thuyet ve Tuu tri la đien hinh nhat khi noi ve Muoi Hi. Theo nhieu cach noi, Tuu tri rong lon đen muc co the đi thuyen ra ngam canh. Ba ruou dung đe đap mot con đe bao quanh co chu vi 10 dam. Tren đe ba ruou co khoang 3000 trai gai đung chau chuc san sang đoi lenh. Tren đai cao đat may chiec trong lenh. Ha Kiet xuong lenh, tieng trong vang troi, 3000 nguoi theo tieng trong lenh, nhoai nguoi ra, chong mong len troi, tho co chuc đau xuong tuu tri uong ruou nhu kieu trau uong nuoc, uong đen khi nao nang triu roi roi xuong ao chet đuoi. Canh tuong đo khien Muoi Hi va Ha Kiet ha ha cuoi. Cac đai than can ngan Ha Kiet nhu Quan Long Bang (关龙逄) đeu bi xu tu. Lai co truyen thuyet rang, Muoi Hi đac biet thich nghe am thanh xe lua, vi khi đo nang se cuoi. Ha Kiet say me nu cuoi cua nang, lien lenh cho cac cung nhan ngay ngay đem truoc cua đien cac khung det khan tay, mot ben thi det con mot ben thi xe, tao nen mot canh tuong la lung va xa hoa cuc đo, vi khi ay la thoi co đai, to lua la mot trong nhung mat hang quy gia nhat thien ha, viec lam nay chang khac gi phung phi xay cung vang đien ngoc trong cac truyen thuyet khac.
Đuoc sung ai, Muoi Hi khong kieng de trong viec tham du trieu chinh. Tuong truyen, ba thich mac trang phuc nam gioi, đoi mu, đeo kiem, moi khi Ha Kiet lam trieu thi ngoi len đui cua ong du chau. Moi quyet đinh cua Ha Kiet đeu nghe theo Muoi Hi thu thi ben tai. Cuoi cung, do su sung ai Muoi Hi, Ha Kiet thuong đua ra nhung quyet đinh khien cac chu hau bat binh, trong so đo co mot chu hau rat manh la Thanh Thang. Do loi khuyen cua quan su Y Doan, Ha Kiet bi Thanh Thang dan quan đanh đuoi, nha Ha diet vong. Ca hai bon ba đen Nam Sao (南巢; nay la phia tay nam cua Ho Sao thuoc tinh An Huy). Khong lau sau, ca hai cung chet trong nui.


Di san = Khao chung lich su =
Cuon su bien nien Truc thu ki nien cua nuoc Nguy thoi Chien Quoc bo sung them thong tin ve cau chuyen Muoi Hi va Ha Kiet. Sau khi chinh phuc Huu Thi va co đuoc Muoi Hi, Ha Kiet van tiep tuc chinh phat, mang quan đi đanh nuoc Manh Son. Manh Son ben hoc theo Huu Thi, dang 2 co gai đep la Uyen va Viem đe xin Ha lui quan, Ha Kiet bang long nhan my nhan ma rut quan ve. Tu đo Ha Kiet vo cung sung ai 2 my nu Manh Son. Muoi Hi bi that sung nen quay sang oan han Ha Kiet. Khi đo, Thanh Thang tai đat Thuong ngay cang lon manh. Thuong Thang sai huu tuong Y Doan đen kinh đo nha Ha tra hang. Vao luc đo, Y Doan đa loi dung su oan vong cua Muoi Hi đoi voi Kiet đe khai thac cho muc tieu chinh tri cua nuoc Thuong. Y Doan len lien he qua lai voi ba. Muoi Hi đa tiet lo nhieu tin tuc ve noi tinh trieu đinh nha Ha cho Y Doan. Sau khi đat đuoc muc đich, Y Doan tro lai giup Thanh Thang. Trong khi Kiet say đam tuu sac thi Thuong Thang theo ke sach cua Y Doan tim cach lien minh đe tao vay canh va mang quan đanh diet cac nuoc chu hau than voi Ha nhu Cat, Binh Chuong Vi, Con Ngo. Sau đo Ha Kiet bi Thuong Thang đanh bai trong tran quyet đinh o Minh Đieu va mat nuoc, bi đay ra Nam Sao.
Cac sach thoi Tien Tan đeu chep rat it ve Muoi Hi. Nhu sach co Quoc ngu, khi noi ve Muoi Hi cung rat ngan gon: "Khi ay Ha Kiet phat Huu Thi, nguoi Huu Thi ben dang len Muoi Hi. Muoi Hi co sung, ket qua la cung Y Doan đong thoi khien nha Ha suy vong" (昔夏桀伐有施，有施人以妺喜女焉；妺喜有宠，于是乎与伊尹比而亡夏). Nhu vay theo sach ghi lai, Muoi Hi khong co hanh vi gi đoc ac ca, ngoai ra con khang đinh su lien he giua Muoi Hi cung Y Doan, cho thay nhung gi Truc thu ki nien ghi lai thap phan xac đang.
Sach Su ky cua Tu Ma Thien đa tong hop lai, va la bo su chinh thong đau tien co nhieu cau chuyen ve Muoi Hi, truong hop tuong tu Đat Ky vay. Tuy nhien, vao thoi nha Han thi viec ghi lai hanh vi tan ac cua Ha Kiet, hay tham chi ca Tru vuong, van chua thuc su đuoc moc noi voi Muoi Hi cung Đat Ky. Vi du nhu trong Han thi ngoai truyen (韩诗外传) chep ve Ha Kiet nay: "Nam đo Kiet xay ho lam Tuu tri, am nhac đan sao la luot, cho hon 3.000 nguoi hup Tuu tri van khong het" (昔者桀为酒池糟堤,纵靡靡之乐,而牛饮者三千). Hoac nhu sach thoi Tay Han la Hoai Nam Tu, phan "Bon kinh huan" (本经训) cung viet: "Thoi gan đay, co Kiet-Tru lam Tuyen that, Dao đai, Tuong lang, Ngoc sang, Tru con lam pho thit, ho ruou, qua thuc đot het tien tai trong thien ha, ai can gian thi khoet ra, lai nhan tam mo bung thai phu, khien thien ha oan than, nguoc đai bach tinh" (晚世之时,帝有桀、纣,为琁室、瑶台、象廊、玉床,纣为肉圃、酒池,燎焚天下之财,疲苦万民之力,刳谏者,剔孕妇,攘天下,虐百姓). Nhung loi chi trich Ha Kiet khi ay, van chua co bong dang cua Muoi Hi.
Tuy nhien, ve sau mot co so hoc gia đa bat đau moc noi Ha Kiet suy đoi co lien quan đen nu sac. Tuan Tu, muc "Giai te" (解蔽) co noi: "Noi đen su ngu muoi (te) ca bac nguoi lam vua, phai noi đen Ha Kiet va An Tru. Kiet ngu muoi vi Muoi Hi, ma khong biet nghe theo Quan Long Phung can gian, nghi ngo tam ngay lai roi lam loan. Tru ngu muoi la do Đat Ky, khong biet nghe theo Tu Khai, nghi ngo tam ngay lai roi lam loan" (昔人君之蔽者,夏桀殷纣是也。桀蔽于末喜、斯观,而不知关龙逢,以惑其心,而乱其行。纣蔽于妲己、飞廉,而不知微子启,以惑其心,而乱其行。).


= Hinh tuong van hoa =
Thoi đai ve sau, cau chuyen cua Muoi Hi thuong đuoc liet ke đe chi nhung "Hong nhan hoa thuy" gay hai cho chinh su. Hinh tuong cua Muoi Hi co the xem la đau tien va som nhat cua mot my nhan gay hoa. Đoi sau thuong so sanh nang cung Đat Ky nha Thuong va Bao Tu nha Chu đe noi đen cai hoa my nhan đoi co. Sach Ngo Viet xuan thu (吳越春秋) dan loi Ngu Tu Tu khuyen can Ngo vuong Phu Sai khong nap Tay Thi lam thiep, noi: "Ha vong vi Muoi Hi, An vong vi Đat Ky, Chu vong vi Bao Tu. My nu, la cai hoa vong quoc, tuyet khong the nhan" (夏亡以妺喜，殷亡以妲己，周亡以褒姒。夫美女者，亡国之物也，王不可受).
Du la hinh tuong yeu co con truoc ca Đat Ky, nhung tieng tam cua Muoi Hi trong van hoa dan gian lai it hon han, tham chi con khong bang Bao Tu, đay co le la vi khong nhieu tac pham van hoa mo ta Muoi Hi, ben canh đo thi viec lam tan bao cua Muoi Hi lai kha tuong đong va đuoc "ke thua" boi Đat Ky - mot nguoi qua Phong than dien nghia cang noi tieng hon nua. Ben canh y kien chi trich Muoi Hi, cung co nhung su đong cam vi hoan canh cua nang, nhu Bach Duong (柏杨) trong Trung Hoa co tich chi Hoang hau chi tu (中华古籍之皇后之死) co cam than: "Muoi Hi la mot nu tu đang thuong. Than phan cua nang bat qua chi la mot tu binh khong co nhan quyen, khi đinh điem thanh xuan khong the khong roi bo que huong, roi bo tinh lang, vi tong toc sinh ton, cuoi cung giong con de con bo bi hien cho ke đich lam te pham" (施妺喜是个可怜的女孩子，她的身份是一个没有人权的俘虏，在她正青春年华的时候，不得不离开家乡，离开情郎，为了宗族的生存，像牛羊一样地被献到敌人之手).


Xem them Nha Ha
Ha Kiet
Thanh Thang
Y Doan
Truc thu ki nien


Tham khao Lien ket ngoai Chu Muc, Tran Tham chu bien (2003), 365 truyen co su chon loc Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Thanh nien
Ki Ngan Than (2007), Nguoi Trung Quoc va nhung hieu lam ve lich su, Nha xuat ban Cong an nhan dan