Dau tay (danh phap khoa hoc: Fragaria × ananassa) la mot chi thuc vat hat kin va la loai thuc vat co hoa thuoc ho Hoa hong (Rosaceae). Dau tay xuat xu tu chau My va đuoc cac nha lam vuon chau Au cho lai tao vao the ky 18 đe tao nen giong dau tay đuoc trong rong rai hien nay. Loai nay đuoc (Weston) Duchesne mieu ta khoa hoc đau tien nam 1788. Loai qua nay đuoc nhieu nguoi đanh gia cao nho huong thom đac trung, mau đo tuoi, mong nuoc va vi ngot. No đuoc tieu thu voi so luong lon, hoac đuoc tieu thu duoi dang dau tuoi hoac đuoc che bien thanh mut, nuoc trai cay, banh nuong, kem, sua lac va socola. Nguyen lieu va huong lieu dau nhan tao cung đuoc su dung rong rai trong cac san pham nhu keo, xa phong, son bong, nuoc hoa, va nhieu loai khac.
Dau tay lan đau tien đuoc trong o Bretagne, Phap vao nam 1750 thong qua mot cay giong Fragaria virginiana tu Đong Bac My va mot cay Fragaria chiloensis thuoc giong đuoc mang đen tu Chile boi Amedee-Francois Frezier vao nam 1714. Giong cay lai Fragaria × ananassa thay the giong dau rung (Fragaria vesca) trong san xuat thuong mai, la loai dau đau tien đuoc trong vao đau the ky 17.
Theo quan điem thuc vat hoc, du co ten tieng Anh la "strawberry", dau tay khong phai la mot "berry" (qua mong). Ve mat ky thuat, no la mot loai hoa qua gia tu, co nghia la phan cai đe an co nguon goc khong phai tu qua tu ma tu đe hoa. Moi "hat" (qua be) ro rang o ben ngoai cua qua thuc su la mot trong cac bau nhuy cua hoa, voi mot hat ben trong.
Nam 2017, san luong dau tay tren the gioi la 9,22 trieu tan, dan đau la Trung Quoc chiem 40% tong san luong.
Dau tay thuong đuoc trong lay trai o vung on đoi. O Viet Nam, khi hau mat me cua mien nui Đa Lat la moi truong thich hop voi viec canh tac dau, nen loai trai cay nay đuoc xem la đac san cua vung cao nguyen noi đay.


Lich su Dau tay đau tien đuoc trong o Bretagne, Phap vao cuoi the ky 18. Truoc đo, dau rung va cac giong dau tu loai dau rung la nguon cung cap trai cay pho bien.
Qua dau tay đa đuoc đe cap trong van hoc La Ma co đai lien quan đen cong dung chua benh cua no. Nguoi Phap bat đau đua dau tay tu rung ve vuon đe trong va thu hoach qua vao the ky 14. Charles V, vua cua Phap tu nam 1364 đen nam 1380 co 1.200 cay dau tay trong vuon thuong uyen cua minh. Vao đau the ky 15, tang lu Tay Au đa su dung dau rung trong cac ban thao đuoc minh hoa cua ho. Hinh anh qua dau tay đuoc tim thay trong nghe thuat Y, Vlaanderen va Đuc va trong cac buc tranh thu nho cua Anh. Cay dau tay cung đuoc su dung đe đieu tri benh tram cam.
Đen the ky 16, cac tai lieu tham khao ve viec trong dau tay tro nen pho bien hon. Moi nguoi bat đau su dung no vi cho rang no co cac đac tinh y hoc va cac nha thuc vat hoc bat đau đat ten cho cac loai khac nhau. O Anh, nhu cau trong dau tay thuong xuyen đa tang len vao giua the ky 16.
Mon an ket hop giua dau tay va kem đuoc Thomas Wolsey, nguoi phuc vu trong trieu đinh cua Vua Henry VIII tao ra. Tai lieu huong dan trong va thu hoach dau tay đuoc xuat ban vao nam 1578. Vao cuoi the ky 16, ba loai dau o chau Au đa đuoc trich dan: F. vesca, F. moschata, va F. viridis. Dau tay đuoc cay ghep tu dau rung va sau đo cay se đuoc nhan giong vo tinh bang cach cat bo cac re cay.
Hai phan loai cua F. vesca đa đuoc xac đinh: F. sylvestris alba va F. sylvestris semperflorens. Su du nhap cua F. virginiana tu Đong Bac My đen Chau Au vao the ky 17 la mot phan quan trong cua lich su dau tay vi no la mot trong hai loai phat sinh ra giong dau tay hien đai. Cac loai moi dan dan lan rong khap luc đia du khong hoan toan đuoc đanh gia cao mai cho đen cuoi the ky 18. Mot chuyen du ngoan cua mot nguoi Phap đen Chile vao nam 1712, dan đen su ra đoi cua mot loai cay dau tay co hoa cai, ket qua la loai dau tay pho bien nhu chung ta biet ngay nay.
Tho dan da đo Mapuche va Huilliche o Chile đa trong cac loai dau co hoa cai cho đen nam 1551 thi nguoi Tay Ban Nha đen chinh phuc vung đat nay. Nam 1765, mot nha tham hiem nguoi chau Au đa ghi lai viec trong trot F. chiloensis, mot loai dau tay Chile. Luc ban đau khi du nhap vao chau Au, chung phat trien manh me nhung khong ra qua. Vao khoang giua the ky 18, nhung nha lam vuon nguoi Phap o Brest va Cherbourg lan đau tien nhan thay rang khi giong F. moschata va F. virginiana đuoc trong giua cac hang F. chiloensis thi dau tay Chile se cho nhieu qua va kich thuoc to bat thuong. Ngay sau đo, Antoine Nicolas Duchesne bat tay vao nghien cuu nhan giong dau tay va thuc hien mot so kham pha quan trong đoi voi khoa hoc nhan giong cay trong đoi voi loai nay, chang han nhu sinh san huu tinh cua dau tay ma ong cong bo nam 1766. Duchesne phat hien ra rang F. chiloensis cai chi co the đuoc thu phan boi F. moschata va F. virginiana đuc. Đay la khi nguoi chau Au biet rang thuc vat co kha nang ra hoa chi đuc hoac hoa cai.
Duchesne xac đinh F. ananassa la con lai giua F. chiloensis va F. virginiana. F. ananassa, loai cho qua lon, đuoc đat ten nhu vay vi no giong dua ve mui, vi va hinh dang qua mong. O Anh, nhieu giong F. ananassa đa đuoc san xuat, va chung la co so cua cac giong dau tay hien đai hien đang đuoc trong va tieu thu. Viec nhan giong khac cung đuoc tien hanh o Chau Au va Chau My đe cai thien đo cung, kha nang khang benh, kich thuoc va huong vi cua dau tay.


Mo ta va phat trien Dau tay thuong đuoc phan nhom theo thoi quen no hoa. Thong thuong, viec phan nhom bao gom su phan chia giua dau tay "mang trai vao Thang 6", chung ra qua vao đau mua he va dau tay "tung ra qua" ("ever-bearing"), thuong ra qua vai vu trong suot mua. Mot cay trong suot mot mua co the ra hoa tu 50 đen 60 lan hoac khoang ba ngay mot lan.
Mot nghien cuu đuoc cong bo vao nam 2001 cho thay dau tay thuc su co ba thoi quen ra hoa co ban: ngan ngay, dai ngay va trung tinh. Nhung đieu nay lien quan đen đo nhay keo dai trong nhieu ngay cua cay va quang ky dan đen su hinh thanh hoa. Cac giong cay 'trung tinh - ban ngay' thi ra hoa khong phu thuoc vao quang ky.


Canh tac Cac giong dau tay rat đa dang ve kich thuoc, mau sac, huong vi, hinh dang, muc đo sinh san, mua chin qua, kha nang mac benh va cau tao cua cay. Mot qua dau tay co trung binh 200 hat tren vo ngoai cua no. Mot so khac nhau ve tan la, va mot so khac nhau qua trinh phat trien cac co quan sinh san. Hau het hoa cua cac giong trong co cau truc luong tinh nhung co chuc nang nhu hoa đuc hoac hoa cai.
Đoi voi muc đich trong đe san xuat thuong mai, cay đuoc nhan giong tu ket noi ngang, đuoc trong duoi dang cay re tran hoac cay cam. Viec canh tac tuan theo mot trong hai mo hinh chung - canh tac nhua hoa (phu kin nhua boc len lip trong), hoac he thong hang hoac go trong lau nam theo hang (lip trong) hoac u đat. Cac vuon dau nha kinh san xuat mot luong nho dau tay trong thoi ky trai vu.
Phan lon san xuat dau tay thuong mai hien đai su dung he thong trong nhua hoa. Theo phuong phap nay, luong trong đuoc tai tao lai hang nam, tay trung va phu nhua boc đe ngan co dai phat trien va xoi mon mo đat. Cay trong thuong lay tu cac vuon uom, đuoc trong tai vi tri lo đuc xuyen qua lop nhua phu đat boc kin hang trong, va ong tuoi đuoc đat sat be mat ben duoi. Cay trong tro đot non đuoc loai bo het phan đot khoi cay khi chung xuat hien, đe giup cay trong tap trung phan lon dinh duong vao su phat trien cua qua. Vao cuoi mua thu hoach, tien hanh loai bo nhua boc mo trong va cay đuoc bung len. Vi cay dau tay hon mot hoac hai nam tuoi bat đau giam nang suat va chat luong qua, viec nho va trong lai cay moi moi nam cho phep cai thien nang suat va day đac qua hon. Tuy nhien do viec nay đoi hoi mot mua sinh truong dai hon đe tao đieu kien cho cay trong moi nam, va do chi phi nhua boc va cay giong đe trong moi hang nam tang len, nen khong phai luc nao cung co the de dang thuc hien o moi khu vuc trong dau.
Phuong phap chinh khac la su dung cung mot loai cay dau đe trong tu nam nay qua nam khac, trong chung thanh hang hoac tren go, pho bien nhat o nhung vung khi hau lanh hon. No co chi phi đau tu thap hon va yeu cau cham soc cay tong the thap hon. Nang suat thuong thap hon so voi trong dau phu nhua boc.
Mot phuong phap khac su dung chau trong phan huu co. Cay trong kieu nay đa đuoc chung minh la san xuat flavonoid, anthocyanin, fructose, glucose, sucrose, malic acid, va citric acid nhieu hon so voi cac cach khac. Ket qua tuong tu trong mot nghien cuu truoc đo do Bo Nong nghiep Hoa Ky thuc hien cung đa xac nhan cach canh tac nay, va viec no đong vai tro nhu the nao đoi voi cac pham chat hoat tinh sinh hoc cua hai giong dau tay.
Dau tay cung co the đuoc nhan giong bang hat, mac du chi la thoi quen cua mot so nguoi trong va khong đuoc pho bien trong viec canh tac dau tay. Mot so giong cay trong nhan giong bang hat đa đuoc phat trien đe su dung cho cac ho gia đinh trong dau, va viec nghien cuu trong thuong mai tu hat giong đang đuoc tien hanh. Hat giong (achenes) đuoc mua thong qua cac nha cung cap hat giong thuong mai, hoac bang cach tu thu thap va luu tru hat cua chung tu qua.
Dau tay cung co the đuoc trong trong nha trong chau dau tay. Mac du cay co the se khong phat trien tu nhien khi o trong nha vao mua đong, nhung su dung đen LED ket hop anh sang xanh va đo co the cho phep cay phat trien trong suot mua đong. Ngoai ra, o mot so khu vuc nhat đinh nhu tieu bang Florida, mua đong la mua sinh truong tu nhien va thu hoach qua bat đau vao giua thang 11.


= Phan bon va thu hoach =
Hau het cac giong dau tay hien nay đeu đuoc bon phan nhan tao, ca truoc va sau khi thu hoach, va thuong đuoc bon truoc khi trong bang phuong phap phu mang nhua.
Đe duy tri qua đat chat luong cao, qua mong đuoc thu hoach cach ngay. Cac qua mong đuoc chon voi nap cuong van con dinh va con it nhat la nua inch phan cuong. Dau tay can phai o tren cay đe chin hoan toan vi qua cua chung se khong chin sau khi đuoc hai. Nhung qua chin qua muc va bi thoi đuoc loai bo đe giam thieu cac van đe ve con trung va benh tat. Cho đen truoc khi tieu thu qua mong khong đuoc rua sach.

Thong tin kiem tra đat trong va ket qua phan tich thuc vat đuoc su dung đe xac đinh viec thuc hanh ve kha nang sinh san. Can bon phan đam vao đau thoi điem trong hang nam. Thuong phai bon phan đu luong phosphor va kali đe đat nang suat cao nhat. Đe cung cap them chat huu co, thuong se co them mot vu trong lua mi hoac lua mach đen vao mua đong truoc khi trong dau tay. Dau tay ua đo pH tu 5,5 đen 6,5 nen thuong khong đuoc bon voi.
Qua trinh thu hoach va don vuon ve co ban khong thay đoi theo thoi gian. Nhung trai dau tay mong manh đuoc thu hoach bang tay. Viec phan loai va đong goi thuong tien hanh tai vuon hon la trong co so che bien. Trong cac hoat đong thu hoach quy mo lon, dau tay đuoc lam sach bang nuoc va bang tai lac.


= Sau bo =
Khoang 200 loai gay hai đa tan cong truc tiep va gian tiep dau tay. Nhung loai gay hai nay bao gom oc sen, buom đem, ruoi giam, bo ray, mot re dau tay, bo tri dau tay, bo canh cung hai dau tay, bo ve, rep va nhieu loai khac. Sau buom cua mot so loai thuoc bo Canh vay ua thich an cay dau tay, chang han, buom ma, loai đuoc biet đen la gay hai cho cay dau tay.
Rep dau Chaetosiphon fragaefolii, la mot loai đuoc tim thay o Hoa Ky (Arizona), Argentina va Chile. No la vat trung gian truyen benh virus vang la hai dau tay.
Luong thuoc tru sau can thiet cho hoat đong san xuat cong nghiep cua dau tay la 140 kg o California tren mot mau Anh, đa khien dau tay đung đau danh sach "Dirty Dozen" cua EWG ve cac san pham bi nhiem thuoc tru sau.


= Benh =

Dau tay co the bi mot so benh thuc vat, đac biet la khi bi cang thang. La cay co the bi nhiem benh phan trang, đom la (do nam Sphaerella fragariae gay ra), chay la (do nam Phomopsis obscurans) va nhiem nhieu loai nam moc. Than va re co the bi nam moc đo, nam verticillium, nam Thielaviopsis va giun tron. Qua bi moc xam, nam hoai sinh rhizopus, va thoi vo. Đe ngan ngua thoi re, dau tay nen đuoc trong tren luong moi o vi tri khac bon đen nam nam mot lan.
Cay cung co the phat sinh benh trong mua đong do nhiet đo khac nghiet. Khi tuoi dau tay, nguoi ta khuyen chi nen tuoi vao re chu khong tuoi len la vi đo am tren la se khuyen khich nam phat trien.
Qua dau tay cung co the dinh lien voi nhau hoac bi bien dang do cac nguyen nhan nhu thu phan kem.


San xuat Nam 2019, tong san luong dau tay tren the gioi la 8,9 trieu tan, đung đau la Trung Quoc voi 36% tong san luong.


Tiep thi Tai Hoa Ky vao nam 2017, san xuat thuong mai chung cua dau tay, viet quat, mam xoi va mam xoi đen la mot nganh cong nghiep tri gia 6 ty đo la, cong ty trong trot va tiep thi Driscoll's o California la cong ty thong tri linh vuc nay. Trong nam 2017, chi rieng thi truong dau tay đa co tri gia 3,5 ty đo la, trong đo 82% la trai tuoi.
Đe lam gia tang nhu cau tieu dung trong the ky 21, cac nha san xuat dau tay thuong mai tap trung chu yeu vao cac đac tinh huong thom tuong tu nhu cua dau tay hoang da, kich thuoc lon, qua co hinh trai tim, ben ngoai mau sac phai đo bong loang, co đo cung, va qua trinh chin cham cho thoi han su dung dai hon, va đe thuan loi trong viec van chuyen bang đuong bo tu trang trai trong đen cac cua hang phan phoi tren toan quoc, phuc vu tieu thu trong vong hai tuan ngay sau khi thu hoach. Tai cac cua hang bach hoa o Hoa Ky va Canada, dau tay tuoi đe ban thuong đuoc đung trong hop nhua, chung la mot trong nhung mat hang nong san tuoi hang đau ve doanh thu.


Dinh duong Dau tay chua 91% nuoc, 8% carbohydrate, 1% protein va chua mot luong chat beo khong đang ke (bang). 100 gram dau tay cung cap 33 kilocalories, giau vitamin C (71% Gia tri hang ngay), mangan (18% Gia tri hang ngay), va cung cap mot so loai vitamin va khoang chat khac. Dau tay chua mot luong it cac axit beo khong bao hoa thiet yeu trong dau achene (hat).


Thanh phan hoa hoc Dau tay chua agrimoniin ellagitannin dimeric, la mot đong phan cua sanguiin H-6. Cac polyphenol khac bao gom flavonoid, chang han nhu anthocyanins, flavanols-3, flavonols va axit phenolic chang han nhu axit hydroxybenzoic va axit hydroxycinnamic. Dau tay chua fisetin va co ham luong flavonoid cao hon cac loai trai cay khac. Mac du achenes chi chiem khoang 1% tong trong luong tuoi cua mot qua dau tay, chung đong gop 11% tong so polyphenol co trong toan bo qua; Thanh phan hoa hoc achene bao gom axit ellagic, glycoside axit ellagic va ellagitannin.


= Mau sac =
Pelargonidin-3-glucoside la anthocyanin chinh trong dau tay va cyanidin-3-glucoside đuoc tim thay voi ty le nho hon. Mac du glucose duong nhu la đuong thay the pho bien nhat trong anthocyanins dau tay, rutinose, arabinose va rhamnose cung đa đuoc tim thay trong mot so giong dau tay.
Cac sac to phu mau tim bao gom anthocyanin dimeric (cac san pham bo sung flavanol-anthocyanin: catechin (4α → 8) pelargonidin 3-O-β-glucopyranoside, epicatechin (4α → 8) pelargonidin 3-O-β-glucopyranoside, afzelechin (4α → 8) pelargonidin 3-O-β-glucopyranoside va epiafzelechin (4α → 8) pelargonidin 3-O-β-glucopyranoside) cung đuoc tim thay trong dau tay.


Huong vi va huong thom Vi huong vi va huong thom dau tay la nhung đac điem co the thu hut nguoi tieu dung, dau tay đuoc su dung rong rai trong nhieu nganh san xuat, bao gom thuc pham, đo uong, banh keo, nuoc hoa va my pham.
Vi ngot, huong thom va huong vi phuc hop la nhung thuoc tinh cua dau tay. Trong trong trot va cham soc, nguoi ta chu trong đen đuong, axit va cac hop chat de bay hoi , giup cai thien mui vi va huong thom cua qua dau tay khi chin. Este, tecpen va furan la nhung hop chat hoa hoc co moi quan he chat che nhat voi huong vi va mui thom dau tay, 31 trong tong so 360 hop chat de bay hoi co lien quan đang ke đen huong vi va mui thom. Trong viec nhan giong dau tay cho thi truong thuong mai o Hoa Ky, cac hop chat de bay hoi, metyl anthranilate va gamma-decalactone noi bat trong dau tay rung thom, đuoc ua chuong vi đac tinh huong thom "ngot ngao va vi trai cay" cua chung.
Cac thanh phan hoa hoc co trong huong thom cua dau tay bao gom:


Phan loai Co tren 20 loai dau tay khac nhau tren khap the gioi. Chia khoa đe phan loai cac loai dau tay dua tren so luong nhiem sac the cua chung. Co 7 kieu nhiem sac the co ban ma tat ca chung đeu co điem chung. Tuy nhien, chung the hien tinh đa boi khac nhau. Mot so loai la luong boi, co 2 tap chua 7 nhiem sac the (2n = 14). Cac loai khac la tu boi (4 tap, 4n = 28), luc boi (6 tap, 6n = 42), bat boi (8 tap, 8n = 56) hay thap boi (10 tap, 10n = 70).
Theo quy tac đon gian (voi mot so ngoai le), loai dau tay voi nhieu nhiem sac the hon se co xu huong tao ra cay to hon, manh khoe hon voi qua mong to hon (theo Darrow).

Luong boi

Fragaria daltoniana
Fragaria iinumae
Fragaria nilgerrensis
Fragaria nipponica
Fragaria nubicola
Fragaria vesca
Fragaria viridis
Fragaria yezoensis
Tu boi
Fragaria moupinensis
Fragaria orientalis
Luc boi
Fragaria moschata (Dau tay xa)
Bat boi va lai ghep
Fragaria x ananassa (Dau tay)
Fragaria chiloensis (Dau tay Chile)
Fragaria iturupensis (Dau tay Iturup)
Fragaria virginiana (Dau tay Virginia)
Thap boi va lai ghep
Lai ghep Fragaria × Potentilla
Fragaria × vescana
Mot loat cac loai khac cung đuoc đe xuat. Tuy nhien, trong so nay chi co mot so nhat đinh đuoc cong nhan nhu la phan loai cua mot trong so cac loai noi tren (xem co so du lieu phan loai hoc cua GRIN).


Chu thich Tham khao Darrow George M. The Strawberry: History, Breeding and Physiology. New York. Holt, Rinehart and Winston, 1966.
Truc tuyen tai www.nalusda.gov Luu tru ngay 2 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine.
Danh sach loai cua chi Fragaria, USDA Luu tru ngay 6 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine
Co so du lieu phan loai cua GRIN cho chi Fragaria Luu tru ngay 8 thang 6 nam 2000 tai Wayback Machine
Su dung dau tay trong y hoc tai Armenia
Hinh anh cua Fragaria chiloensis tu Chilebosque
Huong dan quan ly dich hai dau tay
Crossing of cv. 'Mieze Schindler' with cv. 'Elsanta' Luu tru ngay 12 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine


Thu muc anh Lien ket ngoai "Quy trinh ky thuat trong dau tay". Ban goc luu tru ngay 16 thang 7 nam 2015. Truy cap ngay 5 thang 9 nam 2015.