Ca voi sat thu, con goi la ca heo đen lon hay ca ho kinh (danh phap hai phan: Orcinus orca) la mot loai ca heo thuoc phan bo ca voi co rang, ho hang la ca heo đai duong. Đay la phan loai ca heo lon nhat trong ho. Ca voi sat thu song tai tat ca cac đai duong tren the gioi, tu Bac Bang Duong va vung chau Nam Cuc cho đen cac vung bien nhiet đoi am ap.
Ca voi sat thu linh hoat, nhanh nhen va la mot loai đong vat an thit thong minh. Mot so an ca, mot so san cac loai thu bien nhu su tu bien, hai cau, ca voi va ca loai ca map trang lon cung la nan nhan cua no. No la loai san moi đinh cao o đai duong va khong co ke thu tu nhien xung tam nao ngoai con nguoi. Co the co đen 5 loai ca heo voi khac nhau, mot so co the tach thanh cac giong, phu tham chi la tach thanh loai rieng biet. Ca voi sat thu la loai co to chuc xa hoi cao, mot so theo che đo mau he, ben vung hon bat ki loai thu nao khac, tat nhien la tru loai nguoi. Cach cu xu xa hoi phuc tap, ky thuat san moi, am thanh giao tiep cua ca heo voi đuoc coi la mot net van hoa cua chung.
Tuy ca voi sat thu khong phai loai nguy cap, mot so quan the cuc bo đuoc coi la bi đe doa hoac o tinh trang nguy cap do o nhiem, su suy giam cua con moi, xung đot voi cac hoat đong đanh ca va tau be, mat moi truong song,... Ca voi sat thu hoang da thuong khong đuoc xem la moi đe doa đoi voi con nguoi. Tuy nhien, co mot so ghi nhan ca biet ve ca heo voi trong moi truong nuoi nhot tan cong nguoi đieu khien tai cac thuy cung.


Ten goi Orca thuong đuoc goi la "ca voi sat thu" (killer whale) vi cac thuy thu thoi xua tung chung kien chung san cac loai ca voi lon hon chung. Ke tu nhung nam 1960, thuat ngu “orca” ngay cang đuoc su dung pho bien thay cho “killer whale”.
Mac du mot so nguon cho rang Orcinus co nghia la “thuoc ve coi chet”, Uy ban Quoc te ve Danh muc Đong vat hoc (ICZN) cho biet ten goi "orca" bat nguon tu tieng Latinh orca, co nghia la “cai chum to phung phinh”. Ten Orcinus la dang them hau to giong đuc vao tu đo. Nguoi La Ma co đai đa dung tu orca (so nhieu: orcae) đe goi nhung loai nay, va co the ho đa muon tu tieng Hy Lap co đai ορυξ (oryx), dung cho nhieu loai ca voi, co ca ky lan bien (narwhal).
Chung đoi khi cung đuoc goi la “ca đen” (blackfish), mot thuat ngu dung chung cho mot so loai thuoc bo ca voi. Trong lich su, “grampus” cung tung la mot ten goi khac cua loai nay, tuy nhien hien nay hiem khi con đuoc su dung. Can luu y rang cach dung nay khong nen nham lan voi chi Grampus, von chi bao gom ca heo Risso (Grampus griseus).


Phan loai va tien hoa Ca voi sat thu đuoc ghi nhan la loai duy nhat con ton tai cua chi Orcinus. Mot trong nhung loai đau tien đuoc mieu ta boi Carl Linnaeus trong cuon Systema Naturae. Conrad Gessner đa viet nhung mo ta khoa hoc đau tien ve loai ca heo voi trong cuon "Fish Book" nam 1558, dua tren nghien cuu tu xac cua nhung con ca voi bi mac can tai vinh Greifswald.
Ca voi sat thu la mot trong 35 loai trong Ho Ca heo đai duong, nhung loai ma đa khoi phat tu khoang 11 trieu nam truoc. Noi giong ca heo voi co le phan nhanh som ngay sau đo. Mac du no co điem tuong đong ve hinh thai hoc voi Ca ho kinh lun (Feresa attenuata), Ca ong chuong (Pseudorca crassidens), Chi Ca voi hoa tieu (Globicephala), nhung nghien cuu ve trinh tu gien Cytochrome b thuc hien boi Richard LeDuc chi ra rang ho hang gan gui nhat con ton tai la loai ca heo thuoc chi Orcaella.


Cac loai Ba đen nam loai ca voi sat thu co le đu khac biet đe co the phan chia chung thanh cac giong, phan loai hay tham chi la loai rieng biet. Bao cao nam 2008 cua IUCN: "Nguyen tac phan loai cua chi nay can đuoc phai xem xet lai, co kha nang la O. orca se bi chia thanh cac loai khac nhau hay it nhat la phan loai trong vai nam toi". Mac du nhung khac biet lon trong đac điem sinh thai hoc cua cac nhom ca heo voi khac nhau la phuc tap nhung chung chi đuoc đon gian chia thanh cac loai khac nhau. Trong thap nien 1970 va 1980, nghien cuu bo bien phia tay Canada va Hoa Ky đa chi ra ba loai ca heo voi sau đay:

Loai đinh cu: Đay la loai thuong thay nhat trong ba loai tai nhung vung bo bien Đong bac Thai binh duong bao gom ca Puget Sound. Thuc đon chu yeu cua chung la ca, đoi khi la muc. Chung song trong cac nhom gia đinh co lien ket chat che va phuc tap. Đac trung cua nhung con cai la tai đinh goc nhon cua vay lung đuoc bo tron. Chung chi đen thuong xuyen o nhung khu vuc nhat đinh. Tai bang British Columbia va tieu bang Washington la noi nghien cuu nhieu ve loai đong vat bien co vu. Trong hon 30 nam, cac nha nghien cuu đa xac đinh va đat ten cho hon 300 con ca heo voi.
Loai di cu: Loai ca voi sat thu nay hau nhu chi an cac loai thu bien, di chuyen theo tung nhom tu 2 đen 6 ca the, moi quan he gia đinh cung kem ben hon "Loai đinh cu". Am phat ra cua loai nay it bien thien va kem phuc tap. Đac trung cua nhung con cai la vay lung vat tam giac hon va mui vay lung nhon hon so voi "loai đinh cu" Loai đinh cu co vung da mau xam hoac mau trang xung quanh vay lung thuong chua mot so cham mau đen trong đo, con loai di cu thi tai vung da đo thi co mau xam đong nhat. Loai di cu lang thang doc khap bo bien. Mot vai ca the đuoc tim thay o ca Nam Alaska va California.
Loai xa bo: Loai nay đuoc phat hien nam 1988 o vung Đong Bac Thai Binh Duong, khi mot nha khoa hoc nghien cuu ca voi lung gu đa quan sat thay chung o vung nuoc mo. Chung song o ngoai khoi xa, thuc an chu yeu la cac loai ca song theo đan, ca map va rua bien. Chung thuong bi bat gap o vung bo bien phia Tay Đao Vancouver, gan đao Haida Gwaii. Loai nay thuong tap trung thanh nhung nhom khoang 20-75 ca the, co nhung nhom lon len toi khoang 200 ca the. Nhung hieu biet ve loai nay hien nay la rat han che. Ve mat di truyen hoc, chung khac biet so voi loai di cu va loai đinh cu. Kich co cua loai nay nho hon, đac trung con cai cua loai nay la co đinh vay lung tron hon loai đinh cu va loai di cu.

Loai ca voi sat thu di cu va loai đinh cu song trong cung mot vung nhung luon tranh nhau. Cai ten di cu xuat phat tu niem tin cho rang chung la nhung ca the tu tach ra khoi nhung đan đinh cu lon. Nhung nhung nghien cuu sau nay chi ra rang loai di cu khong sinh ra tu nhung đan đinh cu va nguoc lai. Su tien hoa cua hai loai nay đuoc cho rang bat đau cach đay 2 trieu nam truoc. Phan tich gen hien tai cung cho thay chung it ra cung khong co quan he giao phoi lan nhau khoang 10.000 nam.
Cac quan the khac cung chua đuoc nghien cuu. Quan the rieng re an ca va đong vat bien co vu đa đuoc nhan dien tai xung quanh nuoc Anh. Loi song the hien che đo an uong cua chung: Nhung con ca heo voi an ca tai Alaska va Na Uy khong di tru, trong chung ton tai nhu 1 ket cau xa hoi. Trong khi nhung con ca heo voi an đong vat bien co vu tai Argentina va Quan đao Crozet co hanh vi song giong loai di cu hon.
Ba loai ca voi sat thu đa đuoc ghi nhan trong cac nghien cuu tai Nam Cuc. 2 loai lun co ten Orcinus nanus va Orcinus glacialis đa đuoc mo ta boi cac nha khoa hoc Xo Viet trong suot thap nien 1980, nhung hau het cac nha khoa hoc ve đong vat co vu duoi nuoc nghi ngo ve tinh trang cua chung, va kho đe lien ket chung voi mot trong nhung loai mo ta duoi đay:

Loai A: Đuoc coi la loai ca voi sat thu "đien hinh". Co hinh the lon, da đen va co nhung mang đom trang. Mang đom trang quanh mat co kich co trung binh. Song tai nhung vung nuoc thoang, thuc an chu yeu la ca voi Minke.
Loai B: Nho hon loai A. Chung co mang đom trang quanh mat lon. Hau het thay vi nhung phan da tren co the co mau đen chung lai co mau xam vua, co mang mau xam toi goi la "dorsal cape" keo dai tu tran đen sau vay lung. Nhung mang đom trang lai co mau vang nhat. Thuc an chu yeu la hai cau.
Loai C: La loai nho nhat, song trong nhung nhom lon hon nhung loai khac. Mang đom trang o mat co xu huong truc xuong phia truoc. Giong loai B, chung co mau trang va xam vua, co dai "dorsal cape" mau xam toi va cac đom mau vang nhat. Chi quan sat thay chung san loai ca tuyet Nam Cuc.
Loai D: Đuoc nhan dang dua tren cac buc anh chup đuoc tu vu mac can hang loat nam 1955 tai New Zealand va sau quan sat tren bien nam 2004. No co the nhan biet de dang qua đom trang rat nho nam canh mat, co vay lung ngan hon thong thuong va đau hoi phong ra (giong ca voi hoa tieu). Pham vi khu vuc xuat hien cua chung khoang vi đo 40°S va 60°S xung quanh vung nuoc ha nam cuc. Mac du khong co du lieu ve che đo an uong cua chung, nhung đuoc cho rang thuc đon cua chung co bao gom ca vi co cac buc anh chup đuoc cac đan nay boi xung quanh luoi quet cua cac tau đanh bat ca rang Patagonia.
Loai B va loai C song gan vung nuoc đong bang, tao silic co the la nguyen nhan tac đong đen su xuat hien mau đom vang o ca hai loai. Kiem tra DNA ty the chung minh cho su chia tach nay moi chi dien ra trong khoang thoi gian gan.


Ngoai hinh va hinh thai hoc Mot con ca voi sat thu đien hinh luon co mau đen tren lung, đom trang o nguc va suon ben, va 1 mang đom mau trang nam tren, đang sau đuoi mat. Nhung con non moi sinh co mau vang hoac cam nhat, khi lon se dan dan chuyen sang mau trang. No co co the nang nhung manh me, voi 1 vay lung lon cao đen 2 m. Vung đang sau vay tay co mau xam toi chay dai đen lung. Lung ca voi sat thu Nam Cuc co mau trang đen xam nhat.
Ca voi sat thu truong thanh rat khac biet va khong the lan voi bat ki sinh vat bien nao. Khi quan sat tu xa, nhung con chua truong thanh co the bi nham lan voi loai thuoc bo ca voi, nhu ca ong chuong hay ca heo Risso. Rang ca heo voi rat khoe va đuoc boc men rang, bo ham cua chung la bo may co kha nang kep manh me, nhung chiec rang ham tren lap đay cho trong giua cac rang ham duoi khi khep mieng. Nhung chiec rang cua co xu huong nghieng nhe ve phia truoc va ben ngoai, do đo cho phep no chiu đuoc đong tac giat manh tu con moi trong khi cac rang giua va rang ham giu chac con moi tai cho.
Ca voi sat thu la thanh vien lon nhat hien con ton tai cua ho ca heo. Con đuc thong thuong dai tu 6–8 m, nang hon 6 tan (khoang 5,9-6,5 tan). Con cai nho hon, thuong dai 5–7 m, nang khoang 3-4 tan. Con đuc lon nhat đuoc ghi nhan co chieu dai 9,8 m, nang hon 10 tan; trong khi con cai lon nhat la 8,5 m, nang 7,5 tan. Con non moi sinh nang khoang 180 kg, dai khoang 2,4 m. Chung la loai đong vat bien co vu di chuyen nhanh nhat, toc đo co the đat toi 56 km/h. Bo xuong ca voi sat thu cho thay chung co đac điem cau truc đien hinh cua Ho ca heo đai duong, nhung manh me hon. Lop da cua no khong giong nhu nhieu loai ca heo khac, mang đac trung cua lop da phat trien tot voi mang luoi day đac cua soi protein collagen va soi co bap to khoe.


Vong đoi Ca voi cai truong thanh o tuoi 15, sau đo chung buoc vao thoi ky cua chu ky đong duc va thoi ky khong co chu ky vao khoang giua 3-16 thang. Thoi gian mang thai tu 15-18 thang.
Đe tranh giao phoi can huyet, con đuc va con cai ket đoi tu đan khac. Con me đang nuoi con, luon chi co mot con con duy nhat, khoang mot con trong 5 nam.
Con cai sinh san đen khoang 40 tuoi, nghia la trung binh vong đoi chung nuoi nam con non. Tuoi tho trung binh cua nhung con cai la khoang 50 tuoi, toi đa co the len toi 80-90 tuoi. Mot con cai mang ten Granny (J2) đuoc uoc đoan khoang 103 tuoi.
Con đuc truong thanh sinh ly o đo tuoi 15, nhung thuong giao phoi o đo tuoi 21. Tuoi tho trung binh cua nhung con đuc la khoang 29 tuoi, toi đa la 50-60 nam. mot con đuc co ten Old Tom xuat hien moi mua đong tai New South Wales, Australia khoang tu thap nien 1840 đen 1930 co đo tuoi khoang 90.


Pham vi va moi truong song Ca voi sat thu đa đuoc tim thay o tat ca cac đai duong va hau het cac bien. Boi pham vi song rong lon cua chung, so luong, mat đo, đanh gia phan bo cua chung la rat kho, nhung ro rang chung thich o nhung vung nuoc vi đo cao va tang nuoc tren cung.
He thong khao sat cho thay mat đo cao nhat cua ca heo voi (>0,4 ca the/100 km ²) o vung bien đong bac Đai Tay Duong xung quanh bo bien Na Uy, o phia bac Thai Binh Duong doc theo quan đao Aleut, Vinh Alaska va o vung Nam Đai Duong nam o xa Chau Nam Cuc.


San moi Ca voi sat thu la loai đong vat an thit đau bang, tuc la ban than chung khong co ke thu ngoai tu nhien. Chung co the an nhung con ca nho, nhung cung co the an nhung con ca voi con va ca loai ca map trang lon, von la loai ca hung du nhat đai duong. Bang cach san moi theo bay (thuong la ca mot gia đinh gom 3-5 con hoac tham chi la hai gia đinh cung ket hop), chung tach con ca voi con ra khoi ca voi me va lien tuc dung cac cu huc đau khung khiep tan cong ca voi con cho đen khi ca voi con tu vong. Ca voi sat thu co đac điem la đuoc trang bi 50 cai rang sac nhon , tuy nhien, chung khong đu đe can đuoc lop mo va da day cua ca voi con, vi vay chung an phan de bi ton thuong nhat cua ca voi, đo la cai luoi giau protein va cung an het thit con moi, va cung đuoc ghi nhan san bat ca map trang lon, va duong nhu nham đen la gan con moi.. Chung tim cach lat ngua ca map trang lon đe khien con moi bat tinh tam thoi va can vao vay va duoi bung o vi tri la gan. Trong cuoc chien san moi, cac con ca voi cai lai la nhung ca the o giua vong vay va lam nhiem vu vat va hon nhung con ca voi đuc. Ca voi đuc co cai vay dai va nhon hon ca voi cai. 
Khi gap ca voi: Tach ca voi me va ca voi con ra, dung nhung cu huc đau manh vao ca voi con, dim ca voi con xuong đe khong cho ca voi con tho dan đen tu vong. Khi gap ca map: Chung huc đau vao than ca map lam cho con ca map lat ngua, ca map se khong the co tac đong gi khi o tu the ngua, roi ca voi sat thu chi can can con ca map đen chet. Khi gap ca đuoi: Dung nhung cu quat đuoi, lam cho con ca đuoi bat tinh, đong thoi gai đoc cua ca đuoi se bi gay, ca voi chi can an. Khi gap su tu bien, chung boi voi toc đo 56 km/h vao bo roi can con su tu bien, roi no sau đo quay lai đai duong va an xac con moi. Khi gap hai cau tren bang, chung khong the huc đau vao bang, vi vay chung cung đong loat boi va tao song lam vo bang. Sau đo chung an hai cau.


Am thanh cua ca voi sat thu Tham khao Lien ket ngoai Hinh anh va video (tieng Anh)
Orca-Live Luu tru ngay 15 thang 8 nam 2000 tai Wayback Machine - Orcas in Johnstone Strait, British Columbia
CNN: Clash of the Titans 8 thang 10 nam 1997 - Orca killing a Great White Shark
Killer whale images, Tysfjord, Norway Luu tru ngay 26 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine
Orcafilm from Lofoten Islands Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
Monterey Bay Whale Watch Photos: Killer Whales Attacking Gray Whales
Video:Orca Attack Seal with Waves (YouTube)
Video:Faked attack on Kayaker (YouTube)
Vung
Đong bac Thai Binh Duong:
Southern Residents Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine (nghien cuu cua sinh vien o Beam Reach)
Residents of the Pacific Northwest (thong tin chung tu Bao tang Ca voi)
Residents of Southern Alaska (nghien cuu)
Southern Residents (Giao tiep giua nguoi va ca ho kinh)
Bac Đai Tay Duong va Bac Cuc:
Research project studying Killer whales in the Norwegian Arctic Luu tru ngay 14 thang 10 nam 2017 tai Wayback Machine
Nam Bang Duong
New Zealand, Papua New Guinea and Antarctic Orca research
Khac
Killers of Eden Luu tru ngay 17 thang 5 nam 2014 tai Wayback Machine
Whale and Dolphin Conservation Society