Phan Đinh Phung (chu Han: 潘廷逢; 1847 – 1896), hieu Chau Phong (珠峰), tu Ton Cat, la mot nha cach mang Viet Nam, lanh đao cua cuoc khoi nghia Huong Khe chong lai thuc dan Phap trong phong trao Can Vuong. Trong the ky 19, ong la si phu Nho giao noi bat nhat tham gia vao cac chien dich quan su chong Phap. Trong the ky 20, sau khi đa qua đoi, Phan Đinh Phung van đuoc nhung nguoi theo chu nghia dan toc ton vinh nhu mot vi anh hung dan toc. Phan Đinh Phung noi tieng voi nhung y chi va nguyen tac sat đa cua ban than – khong chiu đau hang ngay ca khi quan Phap quat mo ma to tien, bat giu va doa giet gia đinh.
Sinh ra trong mot gia đinh quan lai o Ha Tinh, Phan Đinh Phung tiep noi truyen thong cua to tien, đo đau ky thi Đinh, tro thanh Đinh nguyen Tien si nam 1877. Ong nhanh chong thang quan tien chuc duoi thoi Hoang đe Tu Đuc nha Nguyen, va noi tieng la mot vi quan thanh liem, kien quyet chong tham nhung. Nho tinh cuong truc ma Phan Đinh Phung đuoc phong lam Ngu su, mot chuc vu cho phep ong chi trich cac quan lai đong lieu va tham chi ca hoang đe. Voi tu cach la nguoi đung đau Đo sat vien, Phan Đinh Phung đa thanh tra va loai bo đuoc nhieu quan lai bat tai hoac tham nhung.
Sau khi Tu Đuc bang ha, Phan Đinh Phung suyt mat mang vi đau đa noi bo trong trieu đinh. Phu chinh Ton That Thuyet ngo lo di chieu truyen ngoi cua Tu Đuc, va ba vi hoang đe bi phe truat roi giet hai chi trong hon mot nam. Vi phan đoi Ton That Thuyet, Phan Đinh Phung bi tuoc het chuc vi, ngoi tu mot thoi gian ngan truoc khi bi đay ve que nha. Thoi điem đo, Phap vua xam chiem Viet Nam va bien nuoc nay thanh mot phan cua Lien bang Đong Duong. Bo qua hiem khich luc truoc, Phan Đinh Phung đa to chuc cac đoi quan noi day, huong ung phong trao Can Vuong do Ton That Thuyet đe xuong, nham đanh đuoi quan Phap va đua Hoang đe Ham Nghi tro thanh nguoi đung đau thuc su cua mot Viet Nam đoc lap. Phong trao nay tiep tuc trong ba nam cho đen nam 1888, khi Phap bat đuoc Ham Nghi va đay ong sang Algeria.
Phan Đinh Phung va nguoi tro thu đac luc la Cao Thang tiep tuc chien dich du kich, xay dung mang luoi gian điep, can cu va xuong san xuat vu khi nho. Tuy nhien, Cao Thang đa bi giet vao cuoi nam 1893. Chien dich keo dai hang thap ky cuoi cung đa khien Phan Đinh Phung suy sup, ong chet vi bi thuong trong chien đau khi bi quan Phap bao vay.


Tieu su = Than the =
Phan Đinh Phung sinh ngay 6 thang 6 nam 1847 tai lang Đong Thai, xa Yen Đong, tong Viet Yen, huyen La Son, phu Đuc Tho, tinh Nghe An (nay la xa Tung Anh, huyen Đuc Tho), tinh Ha Tinh, trong mot gia đinh Nho hoc. Đong Thai noi tieng la que huong va noi sinh song cua nhieu quan lai cap cao cua trieu đinh tu thoi nha Le. Muoi hai đoi lien tiep dong ho Phan đeu đo đat lam quan. Cha ong la Pho bang Phan Đinh Tuyen, cac bac ong la chi si Phan Đinh Thong va Cu nhan Phan Đinh Thuat, chu ong la Pho bang Phan Đinh Van. Ca ba anh em ho Phan song đen tuoi truong thanh đeu thi đo va vao trieu lam quan. Tu nho, Phan Đinh Phung đa to ra chan ghet voi chuong trinh hoc bao thu xua cu, tuy vay ong van kien tri hoc tap cho đen khi đo Cu nhan vao nam 1876. Trong bai thi cua minh, Phan Đinh Phung đa lay Nhat Ban lam vi du cho viec mot đat nuoc co the phat trien quan su than toc neu co đu y chi. Ong đau Cu nhan trong khoa thi Binh Ti (1876) va tro thanh Đinh nguyen Tien si trong ky thi Đinh nam sau.
Mac du đo đat cao nhung Phan Đinh Phung thuong đuoc biet đen nho su chinh truc, liem khiet cua minh hon la tai hoc. Cung nho đuc tinh nay ma ong thang quan nhanh chong trong trieu đinh Tu Đuc. Sau khi đo Tien si, ong đuoc bo lam Tri huyen Yen Khanh (tinh Ninh Binh). Trong thoi gian ong tai chuc, co mot vi linh muc Cong giao La Ma la Tran Luc luon dua vao su ho tro ngam cua cac nha truyen giao Phap ma uc hiep nguoi dan khong theo đao o đia phuong. Nhan mot lan vi linh muc nay long quyen, Phan Đinh Phung đa đem nguoi nay ra đanh. Cung tu đay ma mot cuoc tranh cai du doi đa no ra, anh huong đen cac moi quan he giua Trieu đinh, Cong giao Viet Nam va Phap. Cuoi cung, trieu đinh Hue đa phai cach chuc Tri huyen cua Phan Đinh Phung.


= Lam quan trieu đinh =
Phan Đinh Phung mac du bi cach chuc Tri huyen, nhung nho su chinh truc cua minh ma ong đuoc thuyen chuyen vao kinh thanh, tro thanh mot thanh vien cua Đo sat vien. Tai trieu, ong to cao nhieu vu khuat tat, nen co lan đuoc Hoang đe Tu Đuc khen la "thu su cuu bat phat, phung Phung nai phat" (viec nay đa lau khong ai phat giac ra, nay gap Phung moi phat hien đuoc), nen cang noi tieng ve tinh cuong truc, đuoc thang len chuc Ngu su trong trieu. Voi vi tri Ngu su, ong co quyen chi trich cac hanh vi sai trai cua tat ca cac quan lai trong trieu va ke ca Hoang đe. Ong cong khai chi trich Ton That Thuyet - đai than phu chinh đung đau trieu đinh thoi bay gio - la mot nguoi hap tap va khong trung thuc. Ngoai viec tich cuc diet tru tham nhung, Phan Đinh Phung con bien soan mot cuon sach Đia ly Viet Nam va xuat ban vao nam 1883.
Mac du co vi tri noi bat trong trieu đinh nha Nguyen, nhung it ai biet đuoc lap truong ca nhan cua ong trong quan he giua Viet Nam va Phap - nuoc đang trong qua trinh đo ho Viet Nam. Phap xam luoc lan đau tien vao nam 1858, va bat đau qua trinh đo ho mien Nam Viet Nam. Nam 1862, trieu đinh Hue ky Hoa uoc Nham Tuat, chap nhan nhuong 3 tinh mien Đong cho Phap. Đen nam 1867, Phap chiem not ba tinh mien Tay ke tiep đe tao thanh mot lanh tho thuoc đia Cochinchine (Nam Ky). Trong khoang thoi gian nay, nha Nguyen luon muon tim ra phuong an tot nhat đe co the gianh lai lanh tho. Trieu đinh luc bay gio chia lam hai phe, mot ben cho rang nen su dung quan su, trong khi ben con lai cho rang nen su dung bien phap ngoai giao ben canh viec nhuong bo ve tai chinh va ton giao. Đen khi Hoang đe Tu Đuc qua đoi vao nam 1883, toan bo Viet Nam bi đo ho, hop nhat voi Lao va Campuchia thanh Đong Duong thuoc Phap.
Truoc khi qua đoi ma khong co con trai, Tu Đuc đa chon Kien Phuc lam nguoi thua ke thay cho Duc Đuc - nguoi von đuoc đinh vi tri Tru quan. Trong di chuc cua minh, Tu Đuc đa viet rang Duc Đuc lam nguoi sa đoa, khong xung đang đe cai tri đat nuoc. Tuy nhien, duoi su dan dat cua Ton That Thuyet, cac quan phu chinh đa đua Duc Đuc len ngoi duoi suc ep cua hau phi trong hau cung. Vi Phan Đinh Phung kich liet phan đoi hanh đong nay cua Ton That Thuyet ma ong đa bi cach chuc. Nhung Duc Đuc lam Hoang đe chua đuoc 3 ngay đa bi phe truat va xu tu vi ly do khong đe tang Tu Đuc va co hanh vi thong dam voi cung nu cua vua cha. Phan Đinh Phung lai mot lan nua len tieng phan đoi va đa bi bat giam roi sau đo đuoi ve que nha. Nam 1884, Phan Đinh Phung đuoc phuc chuc roi đuoc bo lam Tham bien Son phong Ha Tinh.


Su nghiep cach mang = Huong ung "Chieu Can Vuong" =
Chi trong vong mot nam ngan ngui, trieu đinh Hue đa thay đoi đen vi Hoang đe thu 4 – Hoang đe Ham Nghi. Ton That Thuyet va đai than nhiep chinh Nguyen Van Tuong đa đua Hiep Hoa len ngoi sau khi phe truat Duc Đuc. Tuy nhien, vi Hoang đe moi nay lai to ra nghi ki cac đai than phu chinh khien cho Ton That Thuyet mot lan nua đua ra quyet đinh phe truat va hanh quyet. Khong lau sau khi Kien Phuc đuoc đua len ngoi, vi Hoang đe tre tuoi nay đa bat gap Nguyen Van Tuong đang thong dam voi me nuoi Hoc Phi cua minh. Đieu nay đa dan đen viec Ham Nghi đuoc đua len ngoi thay the anh trai minh. Cung chinh vi viec phe lap Hoang đe lien tuc nay ma quan Phap đa ket luan rang cac quan nhiep chinh đang gay ra qua nhieu rac roi, can phai bi dep bo. Nam 1885, Ham Nghi phai chay ra Tan So (Quang Tri) đe tranh Phap. Cung trong nam nay, Phan Đinh Phung đa noi day huong ung va tap hop duoi ngon co khoi nghia cua Hoang gia.
Ton That Thuyet đua Ham Nghi len lam nguoi đung đau tren danh nghia cua Phong trao Can Vuong, tim cach lat đo su cai tri cua Phap bang mot cuoc noi day bao hoang. Phan Đinh Phung đa tich cuc huong ung bang cach lap can cu o Ha Tinh, thanh lap đoi quan du kich cho rieng minh. Trong thoi gian nay, Ton That Thuyet muon tranh thu su ho tro tu nha Thanh cua Trung Quoc nhung Nguyen Van Tuong lai cho rang tro luc lon nhat cua Viet Nam bay gio la Xiem. Boi Hoang đe mo đau nha Nguyen la Gia Long đa ga em gai cua minh cho vua Xiem, đong thoi Xiem cung la can cu cua ong trong thoi gian ong tim cach gianh lai ngai vang vao nhung nam 1780. Tuy nhien, nhieu lan keu goi su giup đo tu chinh phu Xiem chi đoi lai mot it vu khi va đan duoc. Đe chuan bi cho khoi nghia, Ton That Thuyet đa chuan bi va xay dung can cu o Tan So suot mot nam.
Cuoc khoi nghia Can Vuong đa chinh thuc bat đau vao ngay 5 thang 7 nam 1885 khi Ton That Thuyet mo cuoc tan cong vao quan Phap sau mot thoi gian đoi đau ngoai giao. Sau khi cuoc tan cong that bai, Ton That Thuyet đa phai đua Ham Nghi chay ve phia bac, đen gan bien gioi voi Lao. Cuoc khoi nghia đuoc chinh thuc phat đong khi Hoang đe ban bo Chieu Can Vuong đa đuoc cac nhiep chinh soan san.
Phan Đinh Phung huong ung Chieu Can Vuong, đuoc Ham Nghi phong lam Tan ly Quan vu, lanh đao cac nghia quan. Ong tap hop su ung ho tu cac lang que, lap đai ban doanh tren nui Vu Quang, mot noi co the nhin ra phao đai ven bien cua Phap. To chuc cua ong cung tro thanh hinh mau cho cac nghia quan sau nay. Ong chia nghia quan thanh 15 thu, moi thu co tu 100 đen 500 quan. Nghia quan cua ong đuoc giu ky luat va mac quan phuc nhu quan đoi chinh quy. Đung ra giup suc cho Phan Đinh Phung la cac si đai phu co tieng nhu Phan Trong Muu, Cu Phan Cat Su, Phan Quang Cu va cac vo tuong xuat than tu nong dan nhu Cao Thang, Cao Nuu, Le Ninh, Nguyen Chanh. Tran chien đau tien gay su chu y cua nghia quan la cuoc tan cong vao hai ngoi lang Cong giao gan đo đa hop tac voi Phap. Chi mot vai gio sau khi cuoc tan cong bat đau, quan Phap xuat hien va nhanh chong đan ap đuoc nghia quan, buoc nghia quan phai chay ve can cu. Quan Phap thua thang truy đuoi đen va đot pha toan bo đon Đong Thai, khien noi nay chiu thiet ha nang ne. Phan Đinh Phung chay thoat, nhung anh trai la Phan Đinh Thong lai bi Nguyen Chinh bat đuoc. Nguyen Chinh von la Kinh luoc Bac Ky, nhung vi toi ngang nguoc hoanh hanh, khong lo cho dan ma bi Phan Đinh Phung luc ay con la Ngu su dang so vach toi, cung vi vay ma bi Tu Đuc cach chuc. Nay Nguyen Chinh hop tac voi Phap, đuoc giu chuc Tong đoc Nghe An.

Nguyen Chinh va quan Phap muon dung viec Phan Đinh Thong bi bat đe ep Phan Đinh Phung đau hang. Ho loi dung cac cong su, nguoi cung lang nhu Le Kinh Hap, Phan Trong Muu, Vo Khoa, Hoang Cao Khai viet thu lay "tinh xua nghia cu" khuyen Phan Đinh Phung đau hang đe cuu anh trai, tranh cho lang que va mo ma to tien bi giay xeo. Nhung Phan Đinh Phung van quyet tu choi, ong noi:Toi tu khi cung chu Tuong khoi binh Can Vuong, đa co chu tam la bo ca viec gia đinh que quan ra ngoai, khong nghi gi đen nua. Nay toi chi viec co mot ngoi mo rat to, nen giu, la đat nuoc Viet Nam; toi chi co mot ong anh rat to, đang bi nguy vong, la may muoi trieu đong bao. Neu ve ma sua sang phan mo cua minh thi ngoi mo ca nuoc kia ai giu? Ve đe cuu vot ong anh cua minh, thi anh em trong nuoc ai cuu? Toi bay gio the chi co mot cai chet ma thoi.
Noi roi, ong khong them tra loi thu ma chi nhan cho nguoi đua thu ve nhan cho Le Kinh Hap rang: "Neu co ai lam thit anh ta, thi nho gui cho ta bat nuoc canh". Tuy vay, ong cung khong ao tuong ve vien canh đanh bat quan Phap thanh cong, ong noi: "Đo la so phan cua chung toi, chung toi chap nhan". Su viec nay va cach hanh xu cua Phan Đinh Phung đuoc coi la mot trong nhung ly do khien cho ong đuoc dan chung va cac the he nguoi Viet chong thuc dan Phap ve sau nguong mo: ong đat tinh yeu nuoc len cao nhat. Ong đat muc tieu tat ca vi quoc gia, bo qua ca gia đinh va que huong.
Quan đoi cua Phan Đinh Phung đuoc đao tao ky luat va bai ban, ma nguoi đung đang sau chinh la Cao Thang - thu linh "Giac co Vang" va đuoc anh trai Phan Đinh Phung cuu khoi quan đoi trieu đinh hon mot thap ky truoc. Nghia quan chu yeu hoat đong o Thanh Hoa, Ha Tinh, Nghe An va Quang Binh nhung manh me nhat la hai tinh Nghe – Tinh. Nam 1887, sau nhieu tran that bai, Phan Đinh Phung nhan ra sai lam trong chien thuat cua minh, ong ra lenh cho cac tuong si chuyen sang cach đanh du kich. Ong lenh cho nguoi xay dung cac khu can cu, kho luong thuc, xay dung he thong tinh bao va cac đau moi tiep te cho nong dan; con ban than ong quyet đinh ra Bac đe keu goi van than chi si cung noi day. Trong thoi gian ong ra Bac, Cao Thang tiep tuc lanh đao mot luc luong khoang 1000 nguoi voi 500 khau sung ong. Luc luong cua Cao Thang đa san xuat đuoc khoang 300 khau sung truong bang cach thao roi va hoc theo nhung khau sung đa thu đuoc cua quan Phap tu nam 1874. Đe co the tao ra đuoc nhung khau sung nhai nhu vay, ho đa cho bat rat nhieu cong tuong nguoi Viet. Ve sau, nguoi Phap đa nhan đinh rang nhung vu khi nay đa đuoc sao chep thanh thao, chi co mot chi tiet bi loi la qua trinh toi luyen lo xo. Lo xo đuoc che tao thieu cac nan o, va thieu đo gon song, lam han che pham vi va đo chinh xac.
Tuy nhien, vu khi ma nghia quan su dung kem xa so voi đoi thu, tat ca cac vi tri cua ho trong đat lien đeu nam trong tam ban cua Hai quan Phap. Luc bay gio, nguoi Viet Nam khong the dua vao Trung Quoc đe ho tro vat chat, con cac nuoc phuong Tay nhu Bo Đao Nha, Ha Lan hay Vuong quoc Anh thi khong muon ban vu khi cho ho vi nhieu ly do khac nhau. Vi vay, Phan Đinh Phung phai tim nhung con đuong tren bo đe co the mua vu khi tu Xiem, trong boi canh su dung đuong bien khong kha thi voi su co mat cua Hai quan Phap. Ong lenh cho cac tuong si duoi quyen lap mot con đuong bi mat tu Ha Tinh qua Lao vao đong bac Xiem; mot tuyen đuong nhu vay tu nui Vu Quang đuoc cho la đa đuoc tao ra vao khoang nam 1888. O Tha Uthen, noi co mot cong đong nguoi Viet xa xu, co mot nu ung ho vien đuoc chi đinh lam nguoi mua vu khi cho Phan Đinh Phung ten la Co Tam. Vao nam 1890, Quan đoi Xiem đa van chuyen khoang 1000 khau sung truong cua Ao tu Bangkok đen Luang Prabang o Lao. Tuy nhien, van chua ro so vu khi nay co lot vao tay Viet Nam hay co lien quan đen hoat đong cua Co Tam hay khong.


= Sau Can Vuong =
Nam 1888, mot can ve nguoi Muong cua Ham Nghi la Truong Quang Ngoc đa phan boi ong, dan đen viec vi hoang đe nay bi quan Phap bat va đay sang Algeria. Phan Đinh Phung va Cao Thang đa chien đau o mien nui Ha Tinh, Nghe An va Thanh Hoa. 15 cu điem khac đuoc xay dung doc theo nui đe bo sung cho so chi huy o nui Vu Quang. Moi can cu co mot chi huy cap duoi chi huy cac đon vi co quan so tu 100 đen 500 nguoi (1 thu quan). Moi hoat đong cua nghia quan đeu đuoc nguoi dan đia phuong, ho quyen gop kim loai đe san xuat vu khi.

Sau khi tu mien Bac tro ve vao nam 1889, viec đau tien Phan Đinh Phung lam la phat lenh truy tim ke phan boi Truong Quang Ngoc. Khi tim đuoc, ong đa đich than xu tu Ngoc tai Tuyen Hoa. Sau đo, ong mo hang loat cuoc tan cong du kich vao cac co so cua quan Phap trong suot mua he nam 1890, nhung nhung cuoc tan cong nay lai to ra thieu quyet đoan.
Nam 1893 Cao Thang tu tran khien Phan Đinh Phung bi mat đi mot cong su đac luc. Nam 1895 Phap đieu Nguyen Than đen phoi hop voi cong su Nghe An la Duvillier đem 3.000 linh đi đan ap cuoc khoi nghia Huong Khe. Quan chu luc cua Phan Đinh Phung bi đoi phuong bit đuong tiep van, nen vu khi, luong thuc, quan so thay đeu thieu thon, kho bu đap. Moi lan đoi phuong tan cong, nghia quan chi co the chay quanh tu nui Quat roi tro ve nui Vu Quang, va khong the o đay lau qua 3 ngay.
Ngay 17 thang 10 nam 1894, Phan Đinh Phung đa tap hop luc luong, đanh thang mot tran lon, đoi phuong mat nhieu vu khi va bi giet chet rat nhieu. Ban đau, ong cho quan len tan nguon song chat cay đong ke chan nuoc lai, đong thoi chuan bi san nhieu khuc go lon. Khi quan Phap va quan trieu than Phap đen giua dong song, thi ong cho pha ke tren nguon va tuon cay xuong. Đoi phuong phan bi nuoc cuon, phan bi cay lao vao nguoi, lai bi nghia quan o hai ben bo xong ra đanh nen bi thuong vong rat nhieu. Theo Pham Van Son thi sau tran nay, phia Phap ngoai so quan trang va đan duoc bi mat mat, con co ba si quan va tren tram linh bi tieu diet.
Đay la tran thang cuoi cung, vi gan 3.000 quan do Nguyen Than cam đau ngay cang xiet chat vong vay. Trong mot tran giao tranh ac liet, Phan Đinh Phung bi thuong nang roi hy sinh vao ngay 28 thang 12 nam 1895.
Muoi hai ngay sau khi thu linh Phan Đinh Phung hy sinh, Nguyen Than moi toi đuoc nui Vu Quang va nui Quat.
Sau đo, chinh quyen Phap va quan chuc trieu đinh nha Nguyen đa cho đem quan tai Phan Đinh Phung ve thon Đong Thai que ong đe kiem nghiem. Sau khi cac hao cuu lan thuoc toc Phan Đinh Phung tai thon Đong Thai đa khang đinh thi hai trong quan tai la Phan Đinh Phung, thi hai Phan Đinh Phung đuoc hoa tang. Ten ong tren van bia Tien si o Hue cung bi đuc bo.
Sang đau nam 1896, mot so chi huy lan luot mat vi o lau noi rung sau nuoc đoc, mot so bi tu tran hoac bi bat, mot so khac thi rut qua Xiem La hoac ra hang... Cuoc khoi nghia Huong Khe ma Phan Đinh Phung cung cac cong su đa day cong xay dung đen đay la ket thuc.


Tac pham Hien nay tho van cua Phan Đinh Phung chi moi suu tam đuoc mot so bai. 

Cau đoi: Đieu Le Ninh, Khoc Cao Thang
Tho: Đap huu nhan ky thi, Thang tran hau cam tac, Kien nguy binh thi cam tac, Phuc đap Hoang Cao Khai, Lam chung thoi tac...
Thu: kinh ky Hoang Cao Khai thu
Su đia: Viet su đia du (越史地輿): Sach viet bang Han van, hoan thanh nam Kien Phuc thu nhat (Tay lich nam 1883), hien chi con mot ban viet tay. Sach đuoc dich sang tieng Viet va xuat ban lan đau tien nam 2008
. Nguyen Huu Mui dich va chu giai, Chuong Thau viet loi dan.


Giai thoai Sau khi mat, nhieu giai thoai ve Phan Đinh Phung đuoc luu truyen trong dan gian. Nam 1936, khi Mat tran Binh dan len nam quyen o Phap đa noi long quyen tu do bao chi o thuoc đia Đong Duong, nha bao Đao Trinh Nhat đa suu tam va viet thanh nhieu bai bao truyen ky ve Phan Đinh Phung, ve sau đuoc tap hop trong tac pham "Phan Đinh Phung, mot vi anh hung co quan he đen lich su hien thoi". Tuy nhien, theo cac nha nghien cuu, nhieu giai thoai trong tac pham nay la hu cau hoac khong the xac đinh đuoc tinh chan thuc. Mac du vay, cac giai thoai nay van luu truyen va pho bien trong nhieu tai lieu cho đen tan ngay nay.


= Đanh đon linh muc Tran Luc =
Trich tu sach Phan Đinh Phung..., chuong "Ra lam quan"

Boi vay, khi lam Tri phu Yen Khanh o Ninh Binh, thay mot ong co đao ban xu hay y the ton giao, ha hiep luong dan, cu Phan khong kieng ne ngan ngai gi, cu viec ho linh đe co giao si đo xuong hoi toi va đanh thang tay.
Giao si bi tran đon ay tuc la cu Tran Luc, tuc goi la cu Sau, may nam sau nho the luc Phap ma đuoc trieu đinh phong lam Tuyen phu su co oai quyen lung lay mot luc o vung Phat Diem Ninh Binh, ai cung phai so. Nguoi ta noi ong co cai đuc giet nguoi nhu ra, khong kem gi Ton That Thuyet.
Cu Phan đanh mot ong co đao la đanh ke co toi ha hiep nguoi, cho khong phai bay to tham y ghet đao Thien Chua
...
Boi the, cu Phan Đinh Phung, Tri phu Yen Khanh vi cai loi đa đanh mot ong co đao, ma bi trieu đinh tri toi, phai trieu ve kinh, sung vao vien Đo sat, lam Ngu su. Nam ay la nam Tu Đuc thu 31.


= Dang so đan hac Thieu bao Nguyen Chinh =
Trich tu sach Phan Đinh Phung..., chuong "Ra lam quan"

Vua Tu Đuc thuong cu la nguoi cuong truc, sau ngai giang chi phai cu lam quan Kham mang ra thanh tra tinh hinh quan lai o Bac ky. Cu đi thanh tra roi, dang so ve tau vua, hach toi ong Thieu bao Nguyen Chinh, Kinh luoc Bac ky, chi om tiet viet vua ban lam mon đo bay truoc mat cho oai ve, con su loi hai cua dan gian, that chang đe tam gi toi. Vua Tu Đuc truyen cho cu thau lay tiet viet cua Nguyen Chinh ve, khong cho lam Kinh luoc nua.


= Tong đoc Nghe An Nguyen Chinh giet anh trai Phan Đinh Phung la Phan Đinh Thong do tu thu =
Trich tu sach Phan Đinh Phung..., chuong "Thoi the tao anh hung"

Tong đoc tinh Nghe hoi ay la Nguyen Chinh, van con ghi nho chuyen cu, thu hiem cu Phan, hoi lam Ngu su, đa dang so hach toi y lam Kinh luoc Bac ky, chi hu truong nghi ve va tac oai tac phuc xang, khong cham lo viec dan viec nuoc giua luc gian nan. Cau chuyen cu nay, mot đoan tren xa, chung toi đa noi. Vi su hach toi ay vua Tu Đuc bai chuc Kinh luoc cua Nguyen Chinh. Sau nho Bao ho phuc chuc, cho lam Tong đoc Nghe An. Nay bat đuoc anh cu Phan, Nguyen Chinh toan chem tuc thoi cho đa con gian va tra thu xua. Nhung roi tam long muu lap đai cong bieu va ngung tay lai, trong tri suy tin lam sao chieu du đuoc Phan Đinh Phung ra hang, thi minh lap cong lao voi Bao ho to lon, tu nhien cai ngoi cuc pham trieu đinh o trong tui ao. Chung nao chieu du ma Phan Đinh Phung khong chiu ra hang thi bay gio se giet Phan Đinh Thong cung chua muon. Nghi vay roi, Nguyen Chinh mot mat sai ke tam phuc đi do tung tich cu Phan o mien Huong Son, Huong Khe đe do cu ra quy thuan.


= Nguyen Than cho quat mo, đot xac Phan Đinh Phung va tron tro tan vao thuoc sung ban xuong song La =
Đay la giai thoai hu cau pho bien nhat trong su hoc Viet Nam xua nay.
Nhung giai thoai nay đa đuoc tac gia Ton That Tho, trong bai viet "Phan Đinh Phung va giai thoai lich su", chung minh la khong co co so lich su tu rat nhieu nguon su lieu khac nhau.
Voi su phan tich ky luong trong bai viet tren, giai thoai Nguyen Than cho quat mo, đot xac Phan Đinh Phung va tron tro tan vao thuoc sung ban xuong song La can đuoc xac đinh lai la hu cau, khong la mot su that lich su.


= Cau noi noi tieng cua Phan Đinh Phung ve đat nuoc Viet Nam la mot cai mo to =
Trich tu sach Phan Đinh Phung..., chuong "Thoi the tao anh hung"

Cu Phan tiep đuoc thu nay, cuoi ma noi rang:
- May anh đo nho hen nhat, đong mot chut la đem cua nha mo ma ra đe doa nat nguoi ta.
Nhan dip cu noi voi chung tuong rang:
- Toi tu khi cung chu tuong khoi binh can vuong đa co chu tam la bo ca viec gia đinh que quan ra ngoai, khong nghi gi đen nua. Nay toi chi co mot ngoi mo rat to, nen giu, la đat Viet Nam; toi chi co mot ong anh rat to, đang bi nguy vong, la ca may muoi trieu đong bao. Neu ve ma sua sang phan mo cua minh, thi ngoi mo ca nuoc kia ai giu? Ve đe cuu vot ong anh cua minh, thi bao nhieu anh em trong nuoc ai cuu? Toi bay gio the chi co mot cai chet ma thoi...
Noi vay roi cu khong them viet thu tra loi, chi nhan ke đua thu ve noi voi Le Kinh Hap rang: Neu ai co lam thit anh ta, thi nho gui cho ta bat nuoc canh!
Chung tuong nghe đeu ua nuoc mat. Cu khong chiu bai binh quy hang, tuc la ong Phan Đinh Thong bi hai, khong can phai noi.
Tu đay cu cung tuong si đong đon trong rung, tren nui, thuong dung cach đanh du kich, vi chua đu suc đuong truong đoi chien.


= Hoang Cao Khai trao thu khuyen hang cho Phan Đinh Phung =
Trich tu sach Phan Đinh Phung..., chuong "Hoang Cao Khai"

Cuoi thang 10 nam Giap Ngo, Hoang Cao Khai viet thu roi sai chinh nguoi noi đe (em vo) minh vua la ong anh con nha bac cua cu Phan la Phan Van Man đem len nui Vu Quang. Khong ai khac hon ong nay ma dam linh menh đi su, nhat la đi su chieu hang, vi neu nguoi khac chac la nghia binh lam thit.
Mac long la ba con than quyen, Phan Van Man phai trai nhieu lon gian nan nguy hiem moi vo đen đai doanh. Moi thay ong đuong huynh tho mat vo, cu Phan ca cuoi va noi:
- Anh đi lam thuyet khach cho Hoang Cao Khai kho nhoc lam he!
Vi cu đa đuoc tin bao truoc cho biet.
Cu xem thu roi tho dai:
- Khong de nguoi khuyen nhu toi ra hang la co nhan Hoang Cao. Toi the quyet lam viec toi lam đay toi cung, dau sam set bua riu cung khong lam sao cho toi thay long đoi chi đuoc, anh ve noi gium cho Hoang Cao biet nhu the. Neu toi khong lam xong đuoc cong viec vua uy thac, dan trong mong va khong rua han cho kho cot cua to tien o duoi đat, thi chi co mot cach la chet theo hoai bao tam chi minh ma thoi.
Roi tuc thoi, cu cam but viet thu tra loi, trao cho ong Phan Van Man đem ve. Luc anh em tu biet, cu an can dan voi:
- Cung may phuoc cho nguoi đem thu chieu hang chinh la anh, neu la ai khac thi bo ha cua toi chac lam tuong mam đe gui bieu Hoang Cao nem thu. Lan sau y co sai đi, anh đung lanh menh nua nghe!


Bai tho tuyet mang Đanh gia = Ve Quan su =
Khoi nghia Huong Khe do Phan Đinh Phung lanh đao la cuoc khoi nghia co quy mo lon nhat va keo dai nhat trong phong trao Can Vuong cuoi the ky 19. Cuoc khoi nghia đa phat huy đuoc tinh than đoan ket, su ung ho cua nguoi dan o mien xuoi lan mien nguoc, ca ve suc luc lan cua cai vat chat.
Ve quan su, nghia quan đuoc to chuc theo loi chinh quy, co ky luat nghiem minh va cung kieu trang phuc; biet su dung cac phuong thuc tac chien linh hoat, phong phu, biet phat huy tinh chu đong, sang tao khi giap tran voi đoi phuong. Trong đoi ngu đa co su to chuc, su huan luyen đay đu va đuoc trang bi kha đang hoang, khien đoi phuong cung phai het suc kham phuc.
Phan Đinh Phung mat, cuoc khoi nghia Huong Khe cung tan ra. Song, cong cuoc vi đai nghia nay rat xung đang la đinh cao cua phong trao Can Vuong. Đay cung la thoi điem ket thuc su mang lanh đao cua tang lop si phu phong kien Viet Nam chong Phap.


= Ve van nghiep =
Qua so tac pham, tuy it oi cua ong, nguoi ta de nhan thay con nguoi cua Phan Đinh Phung luon vi dan, biet dua vao dan, luon kien quyet chien đau chong Phap đen cung, khong he mac phai ba cam do cua đoi phuong.
Va cung qua Lam chung thoi tac, ma loi le het suc bi thiet, Phan Đinh Phung đa boc lo minh la mot nha nho trung nghia sang suot, boi ong hieu ro su that bai khong the tranh khoi cua cuoc dien đat nuoc luc bay gio...


Tuong nho Khoc Phan Đinh Nguyen
(Khoc Phan Đinh Nguyen)
Dich nghia:
The manh nhu che tre, that co the khoi phuc kinh đo,
Đau xot vi cong muoi nam, sap thanh thi that bai.
Chi buon trieu đinh dung vang lua cung co viec hoa,
Đau xot thay dan chung đot lo huong đay tieng khoc.
Tay keo lai nui song, long chua chet
Than cuoi sao Co, sao Vi nhu khi con song
Ai qua noi thang tran ngay xua,
Ngan nam con khien cho nguoi ta đay le.
Đao Tan
Hien nay, ten Phan Đinh Phung đuoc dung đe đat ten cho truong hoc, đuong pho tai nhieu tinh thanh tren khap nuoc Viet Nam. Ten ong cung la ten cua 1 nha thi đau o Thanh pho Ho Chi Minh.


Gia đinh Cha: Phan Đinh Tuyen, đau Pho bang khoa Giap Thin (1814) duoi thoi Hoang đe Thieu Tri, lam quan đen Phu doan Thua Thien.
Anh trai:
Phan Đinh Thong, đau Tu tai, lam đen Pho Quan đoc mot đoi thuyen chien.
Phan Đinh Thuat, đau Cu nhan, lam Giao tho.
Phan Đinh Tuan, mat som.
Em trai: Phan Đinh Tuan, đau Pho bang, lam quan đen chuc Tri phu.
Vo:
Vo ca: Con gai cua mot quan phu o lang Tho Tuong, thuoc tong Viet Yen. Ba sinh cho Phan Đinh Phung tat ca 4 nguoi con trai, chi duy nhat Phan Đinh Cu song đen tuoi truong thanh.
Vo thu: Em gai ruot cua Tran Tram, Tham tri cua Bo Lai. Ba sinh đuoc hai nguoi con trai, trong đo nguoi con ca la Phan Đinh Cam mat som.


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


= Nguon =


Lien ket ngoai