Shisha (شيشة), xuat phat tu chu shishe (شیشه) trong tieng Ba Tu hay ong nuoc (hay con goi la “thuoc lao A rap”) la mot thiet bi co mot hoac nhieu than (thuong lam bang thuy tinh) dung đe hut nhu hut thuoc la, trong đo khoi đuoc loc va lam lanh bang cach đi qua nuoc. Xuat phat tu An Đo, shisha đa tro nen pho bien, đac biet tai Trung Đong va dan dan đuoc biet đen ngay cang nhieu o Bac My, Chau Au, Chau Uc va Brasil.


Ten goi Tuy vao tung đia phuong, shisha hay hookah thuong đuoc goi bang nhieu ten: tieng A Rap goi la Shisha (شيشة) hoac Nargeela (نرجيلة) hoac Argeela (اركيلة\ارجيلة) va đuoc su dung trong toan bo the gioi A Rap; Narguileh (đoi khi con đoc la Argilah) la ten thuong dung o Tho Nhi Ky, Ai Cap, Hy Lap, Sip, Armenia, Azerbaijan, Liban, Iraq, Jordan, va Syria. Narghile xuat phat tu chu Ba Tu narghile, co nghia la cay dua, tu nay lai xuat phat tu chu Phan narikela (नारिकेला), cho thay khi xua shisha đuoc lam tu vo dua.


Lich su Nguoi ta van chua biet chinh xac thoi gian va noi Shisha đuoc nghi ra. Theo Cyril Elgood (trang 41, 110) trong đo khong ghi nguon tham khao, nguoi nghi ra thu nay la Hakim Abu’l-Fath Gilani (mat nam 1588), mot bac si nguoi Ba Tu lam viec tai cung đien cua hoang đe Mughal Akbar I (1542 - 1605). Sau khi nguoi chau Au đua thuoc la vao An Đo, Hakim, hau due cua Abdul-Qadir Gilani nguoi tinh Gilan, mot tinh o phia bac Iran đen sinh song tai An Đo, roi tro thanh bac si trong cung đien Mughal đa to ra lo ngai khi viec hut thuoc la ngay cang pho bien trong gioi quy toc An Đo, nen ong muong tuong ra mot he thong lam cho khoi phai đi qua nuoc đe đuoc 'tinh loc'. Gilani đa nghi ra galyan sau khi Asad Beg, đai su cua Bijapur, khuyen khich Akbar hut thuoc. Sau khi thiet bi moi nay đa pho bien trong gioi quy toc, no nhanh chong tro thanh bieu tuong cua đang cap cua gioi quy toc va can quy toc.
O phia bac An Đo, truyen thong nay con giu trong cach dan toc Jat, Bisnois, Rajput, v.v. Tuy vay, mot bai tho cua nha tho Ba Tu Ahli Sirazi (mat nam 1535) đa nhac đen viec su dung galyan (Falsafi, II, tr. 277; Semsar, 1963, tr. 15), vi the co the no đa đuoc dung tu thoi ky Vua Tahmasp I (1514-1576). Vi the, co ve nhu Abu’l-Fath Gilani chi la nguoi co cong truyen ba galyan, thu đa đuoc dung o Ba Tu, đen An Đo.


Cau truc va hoat đong = Thanh phan =

Neu khong ke ong day, mot shisha bao gom mot so thanh phan, trong đo co bon thanh phan quan trong.


 Chen  Hay con đuoc goi la đau shisha, chen đong vai tro binh chua, thuong đuoc lam tu đat set hoac cam thach, co tac dung giu than va thuoc la trong qua trinh hut. Nguoi ta bo thuoc la vao chen roi đuoc phu mot mieng giay bac co đuc lo hoac mot man bang thuy tinh hay kim loai. Than hong se đuoc đat len tren cung, đe co the đot thuoc la voi nhiet đo thich hop.
Cung co bien the trong phan đau cua shisha, trong đo nguoi ta dung trai cay thay cho chen đat truyen thong. Trai cay đuoc khoet rong ruot va đuc lo đe co đuoc hinh dang va cau truc tuong tu nhu chen đat, roi bo thuoc vao giong nhu cach tren.
Gan đay nguoi ta cung cai tien cai chen đe giu nuoc ep trong thuoc la. Chen Tangiers Phunnel va Chen Sahara Vortex la hai mau chen shisha cai tien nay.


 Man gio  Man gio shisha (co the co, co the khong) la mot tam phu đat len tren phan chen, co dang lo khi. No ngan gio khong lam tang ty le chay va nhiet đo cua cui, va đe tro va tan than bay len khong khi xung quanh. No han che chay vi lam cho than khong vang ra khi co va cham.


 Voi  Voi la mot ong deo dai cho phep hut khoi tu xa, lam cho nguoi truoc khi hit vao. Phia đau ong thuong đuoc bit bang mot mieng hut bang kim loai, go, hoac nhua voi hinh dang va mau sac khac nhau. Co the co mot hoac nhieu ong trong mot shisha.


 Than va mieng đem  Than shisha la mot cai ong rong. Chen đuoc gan o phia tren ong. Đoi khi nguoi ta gan xo đa vao giua than va chen đe lam mat khoi. O cuoi la mot ong hep đuoc nhung chim trong nuoc. Noi than gan voi binh nuoc đuoc han kin bang mot mieng đem. Gan đo co it nhat hai cai lo thoat khi phia tren nuoc. Nguoi ta co the gan voi vao mot hoac nhieu lo nay.


 Van lam sach  Nhieu shisha đuoc trang bi mot van lam sach gan voi binh nuoc noi ra ngoai khong khi đe lam sach khoi cu nam trong binh lau ngay. Van mot chieu nay (khong bat buoc) thuong la mot hon bi đon gian bit lo bang suc nang va se mo ra neu nguoi ta thoi vao voi.


 Binh nuoc  Than shisha nam tren mot binh nuoc. Đau duoi cua ong than nam duoi mat nuoc. Khoi đuoc truyen qua than va khoi đau duoi, tao thanh bot trong nuoc. Lam nhu vay se lam mat va lam am khoi. Nguoi ta thuong dung nuoc trai cay đo them vao nuoc hoac thay hoan toan nuoc. Mot mieng trai cay, la bac ha, va đa vien cung co the bo them vao.


 Đia  Mot cai đia hoac khay tan thuoc nam ngay phia duoi chen đe hung tan roi khoi than.


 Vanh đai  Vanh đai trong shisha thuong đuoc gan giua chen va than, giua mieng đem than va binh nuoc va giua than voi voi. Tac dung cua vanh đay, tuy khong bat buoc, nhung đe giup han chat cac đoan noi giua cac bo phan, giup lam giam luong khi đua vao va lam tang luong khoi hit vao.


 Mieng khuech tan  Mieng khuech tan (co the co hoac khong) la mot thiet bi bang nhua nho co đuc lo noi voi cuoi ong. Phan nay đuoc nhung hoan toan trong nuoc, nen tac dung cua no la pha vo bot khi tao ra trong qua trinh loc khoi, khien cho khoi sach hon va bot tieng loc boc. No đuoc dung trong cac shisha sang trong đe hut kieu thuong hang va khong phai la thiet bi bat buoc.


= Cach hoat đong =

Nguoi ta đo nuoc vao binh o phia duoi shisha đe ong than đa gan chat ngap trong nuoc khoang vai phan (centimet). Nuoc cang sau thi luc hut khi dung cang phai lon. Thuoc la đuoc bo vao trong chen đat o đau shisha va than hong đat tren đau thuoc la. Mot so nen van hoa phu chen bang mot mieng thiec hoac man kim loai đe ngan cach than voi thuoc, lam toi thieu luong tro than lan trong khoi. Cach nay cung giup giam nhiet đo đot thuoc, đe tranh lam chay thuoc truc tiep.
Khi nguoi ta hut voi, khi đuoc đay qua cuc than va vao trong chen đung thuoc. Khong khi nong do than toa ra se lam boc hoi (chu khong chay) thuoc la, tao ra khoi, roi đuoc truyen xuong ong than đe đi vao nuoc trong binh. Khi se tao ra bot, mat nhiet, va tran len phan tren cua binh, noi co gan voi. Khi nguoi hut hut voi, khoi se đi vao phoi, va su thay đoi ap suat trong binh se lai keo khi vao than, tiep tuc qua trinh.
Neu shisha đuoc đot va tao ra khoi nhung khong ai hut trong thoi gian dai, khoi ben trong binh nuoc se đuoc coi la "cu" va khong ngon nua. Khoi cu se đuoc đay ra ngoai qua van lam sach, neu co.


Tac đong đen suc khoe Nhieu nguoi lam tuong la khoi tu shisha it nguy hiem hon nhieu so voi khoi thuoc la. Hoi nuoc do shisha tao ra lam cho khoi bot kho chiu va gay ra cam giac an toan gia tao, bot lo lang ve tac hai thuc su đoi voi suc khoe. Cac bac si tai nhieu benh vien trong đo co Phong kham Mayo đa noi rang viec hut shisha cung tan pha suc khoe y nhu hut thuoc la, va mot nghien cuu cua To chuc Y te The gioi cung xac nhan ket qua nay.
Moi luot hut shisha thuong keo dai hon 40 phut, va gom tu 50 đen 200 lan hit, moi lan tu 0,15 đen 0,5 lit khoi. Bao cao cua To chuc Y te The gioi va Hoi Ung thu Hoa Ky cho thay, trong mot luot hut shisha keo dai mot gio, mot nguoi co the se hit nhieu gap 100 đen 200 luong khoi va nhieu hon 70% luong nicotine so voi hut mot đieu thuoc la.
Mot nghien cuu vao nam 2005 cung cho thay nguoi hut shisha co nguy co mac benh rang mieng gap 5 lan nguoi khong hut. Nguoi hut shisha cung co nguy co bi ung thu phoi cao gap 5 lan nguoi khong hut.
Nuoc dung đe loc khoi hoan toan khong hieu qua trong viec loai bo tat ca cac chat đoc hai.
Mot nghien cuu ve viec hut shisha va ung thu tai Pakistan đa đuoc xuat ban nam 2008. Muc tieu cua nghien cuu la "tim ra muc đo huyet thanh CEA trong nhung nguoi chi hut shisha, tuc la nhung ai hut shisha ma khong hut thu nao khac (thuoc la, bidi, v.v.), nhoi thuoc tu 1 đen 4 lan mot ngay, moi lan mot luong 120 g (mot chen trung binh chua 30g) hon hop thuoc la-mat đuong (tuc la luong thuoc la tuong đuong voi 60 đieu thuoc, moi đieu 1g thuoc) va hut het trong 1 đen 8 luot". Carcinoembryonic antigen (CEA) la chi dau tim thay trong mot vai dang ung thu. Muc đo huyet thanh nay trong nhung nguoi chi hut shisha thap hon so voi nguoi hut thuoc đieu mac du con so nay khong khac biet ve mat thong ke giua nguoi hut shisha va nguoi khong hut. Ngoai ra, nghien cuu cung ket luan rang viec hut shisha nang (2-4 lan chuan bi moi ngay; 3-8 luot moi ngay; tu 2 đen 6 tieng) lam tang đang ke luong CEA.


Chu thich Lien ket ngoai WHO Report on water pipe (hookah), by WHO Study Group on Tobacco Product Regulation (TobReg).
Critique of the WHO Report on water pipe (hookah) by Chaouachi Kamal. A Critique of WHO's TobReg "Advisory Note" titled: "Waterpipe Tobacco Smoking: Health Effects, Research Needs and Recommended Actions by Regulators. Journal of Negative Results in Biomedicine 2006 (17 Nov); 5:17 (Highly Accessed)
Scientific Evidence of the Health Risks of Hookah Smoking Luu tru ngay 10 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine (University of Maryland, College Park: ngay 9 thang 6 nam 2008, vol 17, issue 23