Virus gay suy giam mien dich o nguoi hay HIV la hai loai Lentivirus (phan nhom cua retrovirus) xam nhiem co the nguoi. Qua thoi gian, chung gay hoi chung suy giam mien dich mac phai (AIDS), tinh trang ma he mien dich ngay cang suy yeu cho phep ung thu va cac loai nhiem trung co hoi phat trien. Neu khong đieu tri, thoi gian song sot trung binh cua nguoi nhiem HIV uoc tinh tu 9 đen 11 nam, phu thuoc vao loai virus. Trong hau het truong hop, HIV la lay nhiem qua đuong tinh duc xay ra boi viec tiep xuc hay truyen mau, dich Cowper, tinh dich, va dich am đao. Nghien cuu chi ra HIV khong the lay qua giao hop khong bao cao su neu đoi tac duong tinh HIV co tai luong virus duy tri o muc khong phat hien đuoc, ca tinh duc đong gioi lan khac gioi. Con đuong lay ngoai tinh duc co the la do nguoi me bi nhiem truyen HIV cho con trong thai ky, do tiep xuc voi mau hoac dich am đao cua me trong luc sinh no va thong qua qua trinh cho con bu. Trong nhung dich co the nay, HIV hien huu ca o dang cac hat virus tu do lan virus trong te bao mien dich bi nhiem.
HIV nhiem vao cac te bao trong yeu trong he mien dich cua con nguoi nhu te bao T ho tro (đac biet la T CD4+), đai thuc bao, va te bao tua. Nhiem HIV khien luong te bao T CD4+ giam đi thong qua mot so co che, bao gom tieu vong (pyroptosis) cac te bao T bi nhiem, đieu vong (apoptosis) cac te bao khong bi nhiem, virus truc tiep tieu diet cac te bao bi nhiem, va te bao T CD8+ tieu diet te bao T CD4+ bi cho la nhiem. Khi so luong te bao T CD4+ giam xuong duoi muc nguy cap, mien dich qua trung gian te bao mat đi va co the ngay mot tro nen nhay cam voi nhiem trung co hoi, dan đen su phat trien cua AIDS.


Lich su va hien trang = Nguon goc =
HIV xuat hien truoc nhat o Kinshasa, nuoc Cong hoa Dan chu Congo, chau Phi vao nien đai 1920. Đoi voi nguon goc cua virus suy giam mien dich o nguoi, cac nha nghien cuu co ban đa đat toi nhan thuc chung. Đay la mot loai virus co nguon goc tu đong vat, bat nguon tu Bo Linh truong hoang da o mien trung tay chau Phi, ve sau HIV tu cho đo bat đau lan rong toan cau.
Virus suy giam mien dich o nguoi co the chia lam hai loai: HIV-1 va HIV-2, trong đo HIV-1 xem ra co nguon goc o mien nam Cameroon tu SIVcpz (en), HIV-1 hoan toan gan gui voi virus gay suy giam mien dich o hac tinh tinh (HIV-1 la hau due cua SIVcpz đac huu o phan loai Pan troglodytes troglodytes cua hac tinh tinh) ve thanh phan cau tao gen, rat co kha nang la loai lay nhiem cho nguoi thong qua quan ca the. Con HIV-2 hoan toan gan gui voi virus suy giam mien dich o khi long may trang đau goi trang (SIVsm) - mot loai khi Cuu The gioi song o duyen hai Tay Phi (tu mien nam Senegal đen mien tay Bo Bien Nga). Cac loai khi Tan The gioi nhu khi đem đe khang nhiem HIV-1, kha nang do su dung hop hai gen khang virus.
HIV-1 đa vuot qua lan ranh loai it nhat ba lan khac nhau dan toi su xuat hien cua ba nhom virus M, N, va O.

 
Co bang chung chi ra nhung nguoi dinh liu đen thit đong vat hoang da, ca tho san lan nguoi ban, thuong mang SIV. Song, SIV la virus yeu va thuong bi he mien dich cua nguoi ap che trong vai tuan. Virus SIV can truyen tu nguoi nay sang nguoi khac nhanh chong mot vai lan moi đu thoi gian đot bien thanh HIV. Them nua, do ty le truyen tu nguoi sang nguoi tuong đoi thap, virus chi co the lay lan trong boi canh ton tai mot hay nhieu hon đuong truyen nguy co cao, đieu đuoc xem la chua xuat hien o chau Phi truoc the ky 20.
Cac đuong truyen nguy co cao cu the cho phep virus thich nghi voi co the nguoi va lay lan trong xa hoi tuy thuoc thoi điem chuyen giao tu đong vat sang nguoi đuoc đe xuat. Cong tac nghien cuu virus ve mat di truyen goi y to tien chung gan đay nhat cua HIV-1 nhom M co tu khoang nam 1910. Cac tac gia đa lien he benh dich HIV voi su noi len cua chu nghia thuc dan va nhung thanh pho thuoc đia lon o chau Phi dan toi nhung đoi thay trong xa hoi, bao gom cac kieu tiep xuc tinh duc khac (đac biet la đong thoi đa đoi tac), nan mai dam lan tran đi kem tan suat cac benh loet sinh duc cao (nhu giang mai) o cac thanh pho thuoc đia moi moc len. Ty le lay nhiem HIV trong giao hop am đao thuong la thap nhung se tang nhieu lan neu mot trong nhung đoi tac bi loet sinh duc he qua tu benh lay qua đuong tinh duc. Cac thanh pho thuoc đia đau thap nien 1900 đang luu tam do nan mai dam va loet sinh duc thinh hanh đen muc ma nam 1928: 45% nu cu dan khu phia đong thanh pho Leopoldville la gai mai dam va nam 1933 khoang 15% cu dan thanh pho bi giang mai.
Mot quan điem khac cho rang cong tac thuc hanh y khoa khong an toan o chau Phi trong nhung nam sau chien tranh the gioi thu hai nhu tai su dung bom tiem dung mot lan khong vo trung trong tiem vac-xin, khang sinh, va cac chien dich ngua sot ret quy mo, la đieu kien ban đau cho phep virus thich nghi voi co the nguoi va lay lan.
Ca benh HIV/AIDS som nhat đuoc ghi nhan o nguoi co the truy nguyen vao nam 1959 o Congo thuoc Bi. Virus nay co the xuat hien lan đau o Hoa Ky tu giua đen cuoi nhung nam 1960, luc đo mot nam sinh 16 tuoi ten la Robert Rayford xuat hien trieu chung vao nam 1966, va chet vao nam 1969.
Mot gia thuyet bo sung kha di khac chi ra, trong may nam sau The chien II, phuong phap đieu tri khong an toan đuoc su dung rong khap o chau Phi, vi du nhu viec tai su dung khong vo trung cac ong tiem dung mot lan trong cac chien dich tiem chung đai tra, khang sinh va đieu tri chong sot ret. Cac nghien cuu ve thoi điem xuat hien to tien chung gan đay nhat cua cac nhom HIV-1 M va O va HIV-2 nhom A va B cho thay rang SIV đa tao ra cac dong HIV co kha nang lay truyen trong suot the ki XX. Su lay truyen HIV sang nguoi phan tan theo thoi gian nay co nghia la khong can co yeu to ben ngoai đon le nao đe giai thich su lay truyen HIV giua cac loai. Quan sat nay nhat quan voi hai quan điem pho bien ve nguon goc cua dich HIV, đo la lay truyen SIV sang nguoi trong qua trinh giet mo hoac giet mo cac loai linh truong bi nhiem benh va viec mo rong thuoc đia cua cac thanh pho o chau Phi Ha Sahara.


= Phat hien =

Vao ngay 5 thang 6 nam 1981, Bao cao Hang tuan ve Ti le phat benh va tu vong (Morbidity and Mortality Weekly Report) cua Trung tam Kiem soat Benh tat Atlanta, Hoa Ki, lan đau tien bao cao cong khai ve benh HIV/AIDS, nhung bi chinh phu bao thu Reagan coi thuong. Duoi su lam viec lien tuc khong ngung cua Trung tam Kiem soat va Phong ngua Benh tat Hoa Ki cung rat nhieu bac si va nha khoa hoc, đa tich luy so lieu benh hoc luu hanh co đu tinh tin cay va thuyet phuc, cho thay rang benh HIV/AIDS co thuyet nguyen nhan (en) truyen nhiem nhat đinh, hon nua luu hanh o trong mot so quan the đuoc xac đinh. Đong thoi, vi nguyen do dung chung kim tiem cung voi so ca benh do truyen mau ma truyen nhiem dan dan tang nhieu cho nen cac nha khoa hoc bat đau đieu tra benh nguyen mang tinh truyen nhiem nay.
Cac ca benh ban đau la nhung nguoi hit ma tuy va đong tinh nam ma kha nang mien dich suy giam khong ro nguyen nhan. Ho bieu hien nhung trieu chung cua viem phoi do Pneumocystis (PCP), mot loai nhiem trung co hoi hiem gap xay ra o nhung nguoi co he mien dich rat yeu. Khong lau sau, nhung nguoi đong tinh nam boc lo mot dang ung thu da ma truoc kia khong pho bien goi la Sacom Kaposi (KS). Them nhieu ca PCP va KS xuat hien day len hoi chuong bao đong cho Trung tam Kiem soat va Phong ngua Dich benh Hoa Ky (CDC) va mot đoi đac nhiem CDC đa đuoc thanh lap đe giam sat nguy co bung phat. Ca AIDS đau tien nhin ve qua khu đuoc mo ta la o Na Uy bat đau nam 1966.
Khoi đau CDC khong co ten chinh thuc cho can benh va thuong nhac đen no bang ten nhung benh lien quan, vi du nhu benh hach bach huyet, ban đau nhung nguoi phat hien ra HIV đa đat ten virus theo ten benh nay. CDC con dung ten Sacom Kaposi va nhiem trung co hoi, trong khi bao chi noi chung dung thuat ngu GRID (viet tat cua gay-related immune deficiency, suy giam mien dich lien he đong tinh nam). Trong hanh trinh đi tim mot cai ten va nhin vao cong đong nguoi mac benh, CDC đa sang tao ra ten "benh 4H" vi co ve no chi xay ra o cac nhom đoi tuong ma đeu co chu cai đau la h (trong tieng Anh) cu the la nguoi đong tinh (homosexuals), nguoi dung heroin (heroin users), nguoi bi mau kho đong (hemophiliacs), va nguoi Haiti (Haitians). Sau khi AIDS đuoc xac đinh khong chi co o cong đong nguoi đong tinh, nguoi ta nhan ra thuat ngu GRID khong con đung va AIDS đuoc gioi thieu tai mot cuoc hop vao thang 7 nam 1982. Tu thang 9 nam 1982 CDC bat đau su dung ten AIDS.
Nam 1983, Luc Montagnier - nha virus hoc Phap chuyen nghien cuu moi quan he giua virus phien ma nguoc va ung thu tai Vien Nghien cuu Pasteur, Paris, cung nhom nghien cuu cua ong lan đau tien phan lap đuoc mot loai virus phien ma nguoc moi tu trong mau mau va hach bach huyet cua mot benh nhan HIV/AIDS tre tuoi mac benh ung thu thit Kaposi thoi ki cuoi. Qua chung thuc, đay la mot loai virus vua moi phat hien, Vien Nghien cuu Pasteur đem loai virus nay goi la Virus Lien quan đen Hach bach huyet (Lymphadenopathy-Associated Virus, LAV).
O ben kia Đai Tay Duong, ban hop tac cua Montagnier luc đo la Robert Gallo (en) - nha khoa hoc y hoc sinh vat Hoa Ki cong tac tai So Nghien cuu Ung thu Quoc gia Hoa Ki, cung nhan vien cap duoi cua ong cung phan lap đuoc virus moi tu trong goc te bao (cell strain) va dong te bao (cell line), đong thoi đem no đat ten la Virus Benh bach huyet Te bao Lympho T4 o nguoi loai IIIB/H9 (Human T-cell Leukemia Virus-IIIB/H9, HTLV-IIIB/H9). Nam 1986, ten goi cua virus nay đuoc thong nhat la Virus Suy giam mien dich o Nguoi, đe phan anh ro hon tinh chat gay suy giam mien dich cua virus ma khong phai la gay ung thu. Nam 1987, Uy ban Phan loai Virus Quoc te đa xac nhan ten goi nay.
Con mot nhom khac lam viec đong thoi voi hai nhom cua Gallo va Montagnier la nhom cua bac si Jay Levy tai Đai hoc California, San Francisco. Ong đa đoc lap phat hien ra virus gay AIDS vao nam 1983 va đat ten no la retrovirus lien he AIDS (ARV). Virus nay rat khac voi virus ma hai nhom Montagnier va Gallo bao cao. Cac chung ARV đa lan đau tien chi ra tinh khong đong nhat cua HIV va mot vai trong so chung van la vi du kinh đien ve virus gay benh AIDS đuoc tim thay o Hoa Ky.


= Đai luu hanh toan cau =
Can cu vao bao cao thong ke HIV/AIDS cua To chuc Y te The gioi, vao nam 2004, uoc tinh co khoang 40 trieu nguoi tren toan cau (35,9 trieu đen 44,3 trieu nguoi) song chung voi virus suy giam mien dich o nguoi, trong đo co khoang trieu nguoi (2,8 đen 3,5 trieu nguoi) chet vi benh HIV/AIDS. Nhung con so nay đang gia tang khong ngung, trong đo, cac khu vuc nhu Đong A, Đong Au va Trung A co toc đo tang truong nhanh nhat. Khu vuc bi lay nhiem nghiem trong nhat van la chau Phi Ha Sahara, đung sau la Nam A va Đong Nam A.


= K=K =
Thang 7 nam 2016, tuyen bo chung Khong phat hien = Khong lay truyen (K=K) do nguoi bi lay nhiem va chuyen gia trong linh vuc lien quan đua ra. Tuyen bo nay đuoc 760 to chuc đen tu 100 quoc gia cong nhan, nguon tai lieu bang chung bao gom Trung tam Kiem soat va Phong ngua Benh tat Hoa Ki (CDC), So nghien cuu Chung di ung va Benh truyen nhiem Quoc gia Hoa Ki (NIH, en), Chuong trinh phoi hop cua Lien Hop Quoc ve HIV/AIDS (UNAIDS) va tap chi The Lancet.


= HIV 90-90-90 =
Nam 2014, To chuc Y te The gioi cong bo muc tieu phong tri HIV 90-90-90, nghia la: Nam 2020, 90% nguoi bi truyen nhiem biet đuoc tinh trang mac benh HIV/AIDS cua minh, 90% nguoi biet tinh trang mac benh HIV/AIDS uong thuoc, 90% nguoi uong thuoc uc che thanh cong luong virus.
Nam 2018, Amsterdam, Ha Lan đa đat toi muc tieu phong tri nay, so lieu la: 94-93-95.
Tien đo phong tri cua Đai Loan vao thang 8 nam 2018 la: 79-87-90.


= Thuyet am muu =
Thoi ki Chien tranh Lanh, Uy ban An ninh Quoc gia Lien Xo (KGB) vi muc đich beu xau Hoa Ki, ma dung tam sach đong mot phong trao tuyen truyen, vu cao HIV la vu khi sinh hoa do phong thi nghiem Hoa Ki che tao ra. Gia thuyet nay do Jakob Segal (en) - nha sinh hoc đong thoi cung la đac cong KGB, đe xuat, noi rang benh HIV/AIDS la do hai loai virus khac nhau ket hop ma thanh.


Virus hoc = Phan loai =

HIV la thanh vien cua chi Lentivirus thuoc ho Retroviridae. Cac loai Lentivirus co nhieu điem chung ve hinh thai va đac tinh sinh hoc. Lentivirus nhiem vao nhieu loai đong vat gay cac benh keo dai voi thoi ky u benh lau đac trung. Chung la nhung virus RNA co vo ngoai, lien duong, soi đon. Khi xam nhap te bao muc tieu, bo gen RNA virus bien đoi thanh DNA soi kep boi mot enzym ma hoa la transcriptase nguoc (enzym phien ma nguoc) đuoc van chuyen cung bo gen virus trong hat virus. Tiep đo DNA virus nhap vao nhan te bao va hop nhat thanh DNA te bao boi mot enzym ma hoa la integrase (enzym hop nhat) va cac đong nhan to te bao chu. Khi đa hop nhat, virus co the tro nen tiem an cho phep no va te bao chu tron tranh he mien dich trong mot thoi gian vo đinh. HIV co the duy tri bat hoat trong co the nguoi lau đen muoi nam sau lan nhiem đau va khong gay trieu chung giai đoan nay. Song mat khac DNA virus hop nhat co the đuoc phien ma, tan dung tai nguyen te bao chu đe tao ra nhung protein virus va bo gen RNA moi đuoc đong goi va giai phong khoi te bao duoi dang cac hat virus moi. Cac hat virus nay se tai khoi đong chu ky nhan ban.
Co hai loai HIV đa đuoc mo ta la HIV-1 va HIV-2. HIV-1 la virus ban đau đuoc phat hien va đat ten la virus lien he benh hach bach huyet (LAV) va virus huong bach huyet T o nguoi 3 (HTLV-III). Loai nay co đoc luc va kha nang lay nhiem cao hon HIV-2, la nguyen nhan cua đa so ca nhiem HIV tren toan cau. Viec HIV-2 it lay hon so voi HIV-1 dan đen ty le nhiem do tiep xuc HIV-2 thap hon. Vi kha nang lay nhiem tuong đoi kem, HIV-2 đa phan bi han che o Tay Phi.


= Ket cau va bo gen =


 Ket cau hinh thai  Virus suy giam mien dich o nguoi co đuong kinh khoang 80 đen 140 nanomet, co hinh khoi 20 mat. Mang ngoai virus la mang boc lipid, đen tu te bao tuc chu, đong thoi lap vao gp120 va gp41 - hai loai protein cua virus, trong đo gp41 la gp41 la protein xuyen mang, gp120 la mat ngoai, ket hop voi gp41 thong qua tac dung khong cong hoa tri (en). Mat ben trong la stroma hinh cau do protein p17 hinh thanh, cung voi vo boc hinh nua non do protein p24 hinh thanh, vo boc duoi kinh kinh hien vi đien tu co mat đo electron cao. Ben trong vo boc co chua bo gen RNA cua virus, enzym (enzym phien ma nguoc, integrase, protease va ribonuclease) cung voi thanh phan khac đen tu te bao tuc chu (vi du nhu tRNA(Lys3), đuoc coi la moi dan cua enzym phien ma nguoc).
Electron cua mang boc virus gay ra mat đo tang cao, hon nua co the thay đuoc hinh dang que nho len khoi be mat. Hat virion vo vun va khong hoan chinh la thay nhieu nhat, mang boc đi se mat đi tinh toan ven, virus vo vun co hinh dang cat khuc hoac co dang van xoan phan tan o trong hat virion hoan chinh tu thanh cum.
Bao quanh chat nen la vo ngoai cua virus co thanh phan gom hai lop lipid lay tu mang te bao chu nguoi khi hat virus moi hinh thanh nho ra khoi te bao. Vo ngoai virus chua nhung protein tu te bao chu va tuong đoi it ban sao protein vo HIV, trong đo co mot mu gom ba phan tu goi la glycoprotein (gp) 120, mot than gom ba phan tu gp41 đinh chat cau truc vao vo ngoai virus. Protein vo đuoc gen env HIV ma hoa cho phep virus gan vao te bao muc tieu va dung hop vo ngoai virus voi mang te bao muc tieu, giai phong noi ham virus vao te bao va khoi đong chu ky lay nhiem.
Do la protein duy nhat cua virus tren be mat virus, protein vo la muc tieu chinh cua nhung no luc che tao vac-xin HIV. Hon nua khoi luong cua gai vo tam phan la glycan lien ket N. Mat đo glycan cao vi chung bao ve protein virus ben duoi khoi bi khang the trung hoa. Đay la mot trong nhung phan tu bi glycosyl hoa tap trung nhat đuoc biet va mat đo la đu lon đe ngan qua trinh phat trien thong thuong cua glycan trong bo may Golgi va luoi noi chat. Vi the, so luong glycan đong đao ton tai nhu nhung glycan 'nhieu mannose' non (chua truong thanh) ma binh thuong khong co tren glycoprotein nguoi, thu đuoc tiet ra hay hien dien tren be mat te bao. Qua trinh bat thuong va mat đo cao dan đen viec gan nhu tat ca khang the trung hoa ma con nguoi biet cho đen nay (tu nhom benh nhan bi nhiem nhieu thang đen nhieu nam) đeu bam vao hoac thich nghi đe đoi pho voi nhung glycan vo nay.


 Gen soan ma  Bo gen cua HIV la hai soi RNA chuoi duong tuong đong, co tong chieu dai khoang 9,7 kbp, bao boc ben trong mot vo protein cua virus, ngoai vi cua nucleocapsid la lop kep lipid bat nguon tu mang te bao cua tuc chu, cung bao gom protein mang do virus soan ma.
Trinh tu trung lap đoan cuoi dai o hai đau mut cua bo gen HIV đa phat huy tac dung đieu tiet chinh hop gen, bieu hien gen cua virus va nhan đoi virus. Bo gen HIV co chua ba gen ket cau (gag, pol va env), 2 gen đieu tiet (tat - nhan tu kich hoat kieu nguoc, rev - nhan tu đieu tiet su bieu hien protein cua hat virion) va 4 gen phu tro (nef - nhan tu đieu tiet am, vpr - protein R virus, vpu - protein U virus va vif - nhan tu truyen nhiem virus). Trong đo trinh tu gen gag soan ma cho protein cua nucleocapsid; trinh tu gen env soan ma cho hai loai glycoprotein can thiet la gp120 va gp41 - glycoprotein cua mang boc virus, noi virus truyen nhiem te bao; trinh tu gen pol soan ma cho enzym can thiet la enzym phien ma nguoc, integrase va protease cua virus, noi virus nhan đoi.
Do enzym phien ma nguoc khong co chuc nang sua loi hieu chinh cho nen xuat hien bien di tuy tien, tan suat nhan đoi virus cao, giua DNA virus va DNA tuc chu ton tai tai to hop gen, se xuat hien tinh khang thuoc. Đieu nay khien cho virus gay benh HIV/AIDS tro thanh mot loai virus co tinh bien di rat manh. Tung bo phan cua moi gen co cuong đo bien di khac nhau, trong đo gen env phat sinh bien di de dang nhat.
Trinh tu acid nucleic cua HIV-2 va HIV-1 co su khac biet kha lon, chi co 40 - 50% la giong nhau. Tuy nhien, ket cau gen cua hai loai co ban tuong đong, chi la HIV-2 khong co gen vpu, nhung ma ton tai gen vpx.
Chung luu hanh chu yeu cua virus gay suy giam mien dich o nguoi tai Trung Quoc va Đong Nam A la HIV-1, truoc mat đa phat hien 10 loai phan tuyp, phan tuyp chu yeu luu hanh trong cong đong la kieu tai to hop AE (CRF01-AE) va tai to hop BC (CRF07-BC).


= Huong tinh =
Thuat ngu huong tinh virus noi đen loai te bao ma virus xam nhiem. HIV co the nhiem vao nhieu loai te bao mien dich nhu T CD4+, đai thuc bao, va vi bao than kinh đem. HIV-1 nhap vao đai thuc bao va te bao T CD4+ trung gian qua su tuong tac cua glycoprotein vo virion (gp120) voi phan tu CD4 tren mang te bao muc tieu va voi đong thu the chemokine.
Cac chung HIV-1 huong đai thuc bao (huong M) hay chung khong gay hop bao (NSI, nay goi la virus R5) dung thu the β-chemokine CCR5 đe xam nhap va nho đo co the nhan ban trong ca đai thuc bao lan te bao T CD4+. Gan nhu tat ca HIV-1 phan lap ban đau su dung đong thu the CCR5 nay bat ke loai con di truyen. Đai thuc bao thuc su đong vai tro then chot trong mot so khia canh quan trong cua qua trinh nhiem HIV. Chung duong nhu la te bao đau tien ma HIV nhiem vao va co le la nguon san sinh HIV khi te bao CD4+ can kiet o benh nhan. Vi bao than kinh đem va đai thuc bao la nhung muc tieu cua HIV o he than kinh trung uong. O amidan va hach hanh nhan cua benh nhan HIV, đai thuc bao dung hop thanh nhung cu bao đa nhan la thu san sinh luong virus khong lo.
Cac chung HIV-1 huong T hay chung gay hop bao (SI, nay goi la virus X4) nhan ban trong te bao T CD4+ va đai thuc bao, su dung thu the α-chemokine CXCR4 đe xam nhap.
Cac chung HIV-1 huong kep đuoc cho la chung chuyen tiep cua HIV-1 va do đo co the su dung ca đong thu the CCR5 va CXCR4 đe xam nhap.
Alpha-chemokine SDF-1, mot phoi tu cho CXCR4, kim ham su nhan ban cua HIV-1 phan lap huong T bang viec đieu chinh giam bieu hien cua CXCR4 tren be mat te bao muc tieu cua HIV. HIV-1 phan lap huong M ma chi dung thu the CCR5 đuoc goi la R5, chi dung CXCR4 goi la X4, dung ca hai la X4R5. Tuy nhien, viec chi ap dung đong thu the khong ly giai huong tinh virus khi ma khong phai tat ca virus R5 đeu co the su dung CCR5 tren đai thuc bao đe xam nhiem hang loat va HIV con co the nhiem vao mot loai con cua te bao tua tuy. Đo co the cau thanh mot nguon duy tri tinh trang nhiem virus khi so luong te bao T CD4+ đa giam xuong muc cuc thap.
Mot so nguoi đe khang nhung chung HIV nhat đinh. Vi du nguoi co đot bien CCR5-Δ32 đe khang virus R5 do đot bien khien HIV khong the bam vao đong thu the nay, lam giam kha nang xam nhap te bao muc tieu cua no.
Quan he tinh duc la phuong thuc lay truyen HIV chu yeu. Ca HIV X4 va R5 đeu co trong tinh dich cho phep virus lay tu mot nguoi nam gioi sang ban tinh cua nguoi đo. Tiep theo cac virion co the nhiem vao nhieu te bao muc tieu va lan truyen khap co the. Tuy vay mot qua trinh chon loc đa khien đay la con đuong lay chinh cua virus R5. O benh nhan nhiem HIV-1 tieu loai B thuong co su the cho đong thu the vao giai đoan muon va nhung bien the huong T co the nhiem vao nhieu loai te bao T qua CXCR4. Sau đo nhung bien the nay nhan ban tich cuc hon voi đoc luc tang cuong khien te bao T giam nhanh, he mien dich suy sup, va nhiem trung co hoi xay đen đanh dau su xuat hien cua AIDS. Do đo trong qua trinh nhiem, viec virus thich ung voi su dung CXCR4 thay vi CCR5 co the la mot buoc then chot tren con đuong toi AIDS. Mot so nghien cuu voi benh nhan nhiem HIV tieu loai B đa xac đinh rang 40 đen 50 phan tram benh nhan AIDS co the mang virus X4.


= Chu ky nhan ban =


 Xam nhap te bao  Virion HIV xam nhap đai thuc bao va te bao T CD4+ bang cach đua nhung glycoprotein tren be mat cua no hut bam vao thu the tren te bao muc tieu roi dung hop vo ngoai virus voi mang te bao muc tieu va giai phong capsid vao te bao.
Qua trinh nhap bao bat đau voi viec to hop tam phan (gai gp160) tren vo ngoai virus tuong tac voi CD4 va mot đong thu the chemokine (nhin chung la CCR5 hoac CXCR4 nhung con loai khac đa đuoc biet) tren be mat te bao muc tieu. Gp120 gan vao integrin α4β7 kich hoat LFA-1, integrin trung tam tham gia vao thiet lap synap virus, tao đieu kien cho HIV-1 lay lan hieu qua tu te bao nay sang te bao khac. Gai gp160 chua mot vung gan cho ca CD4 va nhung thu the chemokine.
Buoc đau tien trong khau dung hop la vung gan CD4 cua gp120 gan vao CD4 trong tuong tac ai luc cao. Khi gp120 đa troi buoc voi protein CD4, to hop vo ngoai bien đoi cau truc lam lo ra nhung vung gan thu the chemokine cua gp120, cho phep chung tuong tac voi thu the chemokine muc tieu. Tiep theo gp120 gan hai nhanh on đinh hon, tao đieu kien cho tan cung N cua gp41 tham nhap mang te bao. Cac chuoi lap o gp41, HR1, va HR2 tuong tac khien phan ngoai bao cua gp41 gap thanh dang cai kep toc. Cau truc nay đua mang te bao va mang virus lai gan nhau, cho phep hai mang dung hop va capsid cua virus nhap bao sau đo.
Sau khi HIV đa gan vao te bao muc tieu, RNA cua virus cung nhieu enzym bao gom transcriptase nguoc, integrase, ribonuclease, va protease đuoc đay vao te bao. Tren hanh trinh đen nhan te bao, bo gen RNA soi đon cua virus đuoc phien ma thanh DNA soi đoi. Sau đo DNA nay hop nhat vao nhiem sac the nguoi.
HIV co the nhiem vao te bao tua bang con đuong CD4-CCR5 nay nhung con mot con đuong khac la su dung cac thu the lectin loai C đac trung mannose nhu DC-SIGN. Te bao tua la mot trong nhung te bao đau tien ma HIV gap trong lay truyen tinh duc. Hien chung đuoc xem đong mot vai tro quan trong boi viec truyen HIV đen te bao T khi chung bat giu virus trong niem mac. Su hien dien cua FEZ-1 ma von co trong noron đuoc tin ngan chan HIV xam nhiem te bao.
Con nguoi tu lau đa tin rang qua trinh xam nhap cua HIV-1 cung nhu cua nhieu retrovirus khac chi xay ra o mang te bao. Tuy nhien gan đay hon co bao cao ve viec HIV-1 xam nhiem hieu qua bang nhap bao qua trung gian clathrin đoc lap pH va đo đuoc goi y cau thanh con đuong vao huu hieu duy nhat.


 Sao chep va phien ma  Khong lau sau khi capsid cua virus vao trong te bao, mot enzym goi la transcriptase nguoc (enzym phien ma nguoc) giai phong bo gen RNA soi đon duong khoi nhung protein virus gan lien va sao chep no thanh mot phan tu DNA bo sung (cDNA). Qua trinh phien ma nguoc cuc ky de bi loi dan đen nhung đot bien co the gay khang thuoc hoac cho phep virus ne tranh he mien dich cua co the. Trong phien ma nguoc con co hoat đong ribonuclease lam suy bien RNA virus trong tong hop cDNA va hoat đong polymerase DNA le thuoc DNA tao ra mot DNA lien duong tu cDNA lien am. cDNA cung phan bu cua no tao ra DNA virus soi đoi đuoc van chuyen vao nhan te bao. Mot enzym khac cua virus la integrase giup tich hop DNA virus vao bo gen cua te bao chu.
DNA virus tich hop co the bat hoat trong giai đoan tiem an cua nhiem HIV. Đe virus đuoc tich cuc san sinh thi nhung yeu to phien ma te bao nhat đinh can phai co mat, quan trong nhat la NF-κB đuoc đieu chinh tang khi te bao T tro nen hoat hoa. Do vay nhung te bao de bi HIV nham đen, xam nhap, roi giet chet sau đo nhat la nhung te bao tich cuc chien đau chong nhiem trung.
Trong qua trinh sao chep, tien virus DNA tich hop đuoc phien ma thanh RNA va mot so trai qua ghep RNA tao ra RNA thong tin hoan thien (mRNA). Nhung mRNA nay bi đay ra khoi nhan vao te bao chat, noi chung đuoc dich ma thanh protein đieu chinh Tat (khuyen khich san sinh virus moi) va Rev. Sau khi đuoc san xuat protein Rev đi toi nhan, gan vao nhung ban sao RNA virus khong ghep, đung chieu dai cho phep chung roi khoi nhan. Mot so RNA chuan đo dai nay co chuc nang lam ban sao moi cua bo gen virus, trong khi so khac đong vai tro mRNA đuoc dich ma đe tao ra nhung protein cau truc Gag va Env. Protein Gag gan vao ban sao cua bo gen RNA virus đe đong goi chung thanh nhung hat virus moi.
HIV-1 va HIV-2 duong nhu đong goi RNA theo cach khac nhau. HIV-1 se gan vao moi RNA phu hop trong khi HIV-2 uu tien gan vao mRNA ma tung tao ra protein Gag.


 Tai to hop  Hai bo gen RNA đuoc đong vo capsid o moi hat HIV-1. Tai to hop giua hai bo gen co the xay ra moi khi xam nhiem va sao chep đuoc xuc tac boi transcriptase nguoc hay trong qua trinh bo gen RNA lien duong, soi đon đuoc phien ma nguoc tao ra DNA. Trong phien ma nguoc, DNA moi sinh co the chuyen đoi nhieu lan giua hai ban sao RNA virus. Hinh thuc tai to hop nay đuoc goi la lua chon ban sao. Nhung su kien tai to hop co the xay ra thong qua bo gen. Trong moi chu ky nhan ban co the co hai đen 20 su kien tai to hop va nhung su kien nay co the trao đoi nhanh chong thong tin di truyen đuoc truyen tu bo gen cha me sang bo gen con.
Tai to hop virus sinh ra bien di di truyen ma kha nang gop phan vao su tien hoa đe khang lai lieu phap chong retrovirus. Ve nguyen tac, tai to hop con co the gop phan giup virus vuot qua hang rao mien dich cua vat chu. Tuy nhien đe van dung nhung loi the thich nghi cua bien di di truyen thi hai bo gen virus đuoc đong goi trong cac hat virus can sinh ra tu nhung virus cha me rieng biet co cau tao gen khac nhau. Chua ro su đong goi hon hop nay xay ra o muc đo thuong xuyen nhu the nao duoi nhung đieu kien tu nhien.
Bonhoeffer et al. goi y rang viec chuyen khuon boi phien ma nguoc đong vai tro nhu mot qua trinh sua chua nhung cho hong trong bo gen RNA soi đon. Tuong tu Hu va Temin goi y tai to hop la su thich nghi đe sua chua ton thuong trong bo gen RNA. Chuyen soi (tai to hop lua chon ban sao) boi phien ma nguoc co the tao ra mot ban sao DNA bo gen lanh lan tu hai ban sao bo gen RNA soi đon hu hong. Quan điem loi ich thich nghi cua tai to hop nay o HIV co the ly giai nguyen nhan ma hat virus chua hai bo gen hoan thien thay vi mot. Hon nua, quan điem tai to hop la mot qua trinh sua chua am chi rang loi ich cua viec sua chua co the xuat hien tai moi chu ky nhan ban va đieu đo co the thu đuoc bat ke hai bo gen co khac ve mat di truyen hay khong. Theo quan điem nay thi bien di di truyen sinh ra se la he qua chu khong phai nguyen nhan cua tien hoa chuyen khuon.
Nhiem HIV-1 gay chung viem man tinh va viec san xuat cac loai oxy phan ung. Do đo, bo gen HIV co the gap nguy hiem voi nhung ton thuong oxy hoa bao gom nhung điem đut trong RNA soi đon. Đoi voi HIV noi rieng va virus noi chung, đe xam nhiem thanh cong đoi hoi chung phai vuot qua nhung chien luoc phong thu cua vat chu trong đo co viec san xuat nhung loai oxy phan ung pha hoai bo gen. Vay nen Michod et al. goi y rang tai to hop la mot su thich nghi đe sua chua ton thuong bo gen va bien di tai to hop la mot san pham phu co the mang đen loi ich rieng.


 Lap rap va giai phong  Lap rap virion HIV-1 moi la buoc cuoi cung cua chu ky nhan ban, bat đau tai mang te bao cua te bao chu. Polyprotein Env (gp160) đi qua mang luoi noi chat va đuoc van chuyen đen bo may Golgi. Tai đo no no bi furin che đoi thanh hai glycoprotein vo ngoai HIV la gp41 va gp 120. Hai glycoprotein nay đuoc đua đen mang te bao, o đo gp41 đinh chat gp120 vao mang. Cac polyprotein Gag (p55) va Gag-Pol (p160) cung lien ket voi be mat trong cua mang te bao cung voi RNA bo gen HIV khi virion đang hinh thanh bat đau choi ra khoi te bao. Virion chui ra van chua hoan thien khi ma nhung polyprotein gag van can đuoc bo tach thanh protein nucleocapsid, capsid, va chat nen thuc su. Su phan cat dien ra gian tiep qua protease virus đong goi va co the bi kim ham boi nhung thuoc khang retrovirus loai uc che protease. Nhung thanh phan cau truc khac nhau lap rap tao ra virion HIV hoan thien. Chi nhung virion hoan thien moi co the tiep tuc nhiem vao te bao khac.


= Lay lan trong co the =

Qua trinh lay nhiem te bao thong thuong cua virion co the đuoc goi la "lay khong te bao" đe phan biet voi mot qua trinh moi đuoc cong nhan gan đay hon la "lay tu te bao sang te bao". Trong lay khong te bao, cac hat virus choi ra khoi te bao T bi nhiem, đi vao mau hoac dich ngoai bao roi nhiem vao te bao T khac ma chung tinh co gap mat. HIV con co the phan tan bang cach lay truc tiep tu te bao nay sang te bao khac va co hai con đuong đe lam đieu nay. Thu nhat, mot te bao T bi nhiem co the truyen virus truc tiep sang te bao T muc tieu thong qua synap virus. Thu hai, mot te bao trinh dien khang nguyen (APC) nhu đai thuc bao hoac te bao tua co the truyen HIV đen te bao T bang qua trinh bao ham xam nhiem sinh san (truong hop đai thuc bao) hoac bat giu va đua virion đi (truong hop te bao tua). Cho du la con đuong nao thi nhiem kieu te bao sang te bao đuoc cho hieu qua hon nhieu lay khong te bao. Co mot so yeu to gop phan lam gia tang su hieu qua nhu đinh huong virus đen điem tiep xuc giua hai te bao, khoang cach gan giua cac te bao giup virion giam thieu khuech tan trong dich co the, va tap hop thu the nhap bao cua HIV ve vung tiep xuc. Lay te bao sang te bao đuoc cho đac biet quan trong trong mo bach huyet noi te bao T CD4+ tap hop day đac va kha nang tuong tac thuong xuyen. Cac nghien cuu hinh anh trong co the song ung ho khai niem synap virus HIV trong sinh vat. Viec co nhieu co che lay lan gop phan giup HIV nhan ban bat chap nhung lieu phap khang retrovirus.


= Bien di di truyen =

HIV khac nhieu virus o cho no co co tinh bien di di truyen rat cao. Su đa dang nay đen tu viec HIV sinh soi nhanh len toi khoang 1010 virion moi ngay cong voi ty le đot bien cao xap xi 3 x 10−5 moi nucleobase mot chu ky nhan ban va đac tinh tai to hop di truyen cua phien ma nguoc.
Cac yeu to tren ket hop tao ra nhieu bien the HIV o mot benh nhan trong thoi gian mot ngay. Tinh bien di đuoc pha tron khi mot te bao bi hai hay nhieu chung HIV khac nhau nhiem đong thoi. Khi lay nhiem đong thoi xay ra, bo gen cua virion con co the bao gom nhung soi RNA tu hai chung khac nhau. Sau đo virion lai nay nhiem vao te bao moi roi trai qua qua trinh nhan ban. Do nhay qua lai giua hai khuon RNA khac nhau, phien ma nguoc se tao ra mot chuoi DNA tong hop moi la ket qua tai to hop giua hai bo gen cha me. Đieu nay de thay nhat khi no xay ra giua nhung tieu loai cua virus.
Virus gay suy giam mien dich o khi (SIV) co quan he gan gui voi HIV đa tien hoa thanh nhieu chung đuoc phan loai theo nhung loai vat chu tu nhien. Cac chung SIV o khi xanh chau Phi (SIVagm) va khi xom bo hong (SIVsmm) đuoc cho co lich su tien hoa lau đoi cung vat chu. Vat chu thich nghi voi su hien dien cua virus. Mac du virus co nhieu trong mau vat chu nhung chi khoi goi phan ung mien dich nhe, khong gay ra AIDS o khi va khong trai qua qua trinh tai to hop va đot bien sau rong nhu đac thu cua nhiem HIV o nguoi.
Tuy nhien khi nhung chung nay nhiem vao cac loai khong thich nghi voi SIV (nhu khi rezut hay khi đuoi dai) thi AIDS phat trien o đong vat nhiem va virus phat sinh su đa dang di truyen tuong tu nhu thay o nguoi. SIV tinh tinh (SIVcpz), loai quan he gan nhat voi HIV-1, co the đa lam tang ty le tu vong va trieu chung giong AIDS o vat chu tu nhien cua no. SIVcpz duong nhu moi lay sang tinh tinh va nguoi tuong đoi gan đay nen vat chu cua no chua thich nghi đuoc. Virus nay con mat mot chuc nang cua gen nef co o hau het SIV. O nhung bien the SIV khong gay benh, nef kim ham te bao T hoat hoa thong qua dau chuan CD3. Chuc nang cua nef o nhung dang SIV khong gay benh la đieu chinh giam bieu hien cua nhung cytokine gay viem MHC-1 va tin hieu anh huong đen luu thong te bao T. O HIV-1 va SIVcpz, nef khong ap che su hoat hoa te bao T va no mat đi chuc nang nay. Do đo kha nang cao te bao T suy kiet dan đen suy giam mien dich.
Con nguoi đa nhan biet ba nhom HIV-1 tren co so su khac biet o vung vo ngoai la M, N, va O. Nhom M thinh hanh nhat va đuoc chia thanh tam tieu loai (phan loai, hay nhanh) dua vao bo gen tong the. Cac tieu loai khac biet ve mat đia ly, pho bien nhat la B (chu yeu o Bac My va chau Au), A va D (chu yeu o chau Phi), va C (chu yeu o chau Phi va chau A). Chung tao ra cac nhanh trong cay pha he đai dien cho dong nhom M cua HIV-1. Tinh huong đong nhiem cac tieu loai khac nhau dan đen nhung hinh thai tai to hop luu thong (CRF). Vao nam 2000, nam cuoi cung con nguoi tien hanh mot phan tich muc đo pho bien cua cac tieu loai tren toan cau, thi 47,2% ca nhiem tren the gioi la tieu loai C, 26,7% la tieu loai A/CRF02_AG, 12,3% la tieu loai B, 5,3% la CRF_AE, va 5,3% con lai la nhung tieu loai va CRF khac. Hau het nghien cuu HIV-1 tap trung vao tieu loai B va chi co it phong thi nghiem quan tam đen tieu loai khac. Su ton tai cua mot nhom thu tu la P đa đuoc gia đinh dua vao mot virus phan lap nam 2009. Chung nay xem ra co nguon goc tu SIV khi đot (SIVgor) đuoc phan lap lan đau tu khi đot vung đat thap mien tay vao nam 2006.
Quan he gan nhat voi HIV-2 la SIVsm, mot chung SIV tim thay o khi xom bo hong. Vi HIV-1 co nguon goc tu SIVcpz va HIV-2 tu SIVsm nen chuoi di truyen cua HIV-2 chi tuong đong mot phan voi HIV-1 va giong voi SIVsm hon.


Chan đoan Nhieu nguoi duong tinh HIV ma khong biet, đac biet tai nhung nuoc ngheo lac hau. Vi du vao nam 2001 chua đen 1% dan so đo thi hoat đong tinh duc o chau Phi đuoc xet nghiem va ty le nay con thap hon o cu dan nong thon. Cung trong nam 2001 chi 0,5% phu nu co thai đen cac co so y te thanh pho đuoc khuyen bao, xet nghiem hoac nhan ket qua xet nghiem. Tuong tu ty le nay thap hon tai nhung co so y te nong thon. Do nguoi hien co the khong biet ban than bi nhiem HIV nen mau va nhung san pham mau hien tang dung trong y te va nghien cuu y hoc thuong xuyen đuoc kiem tra xem co HIV hay khong.
Xet nghiem chat hap phu mien dich lien ket enzym (ELISA) đe phat hien khang the HIV-1 la phuong phap đuoc thuc hien đau tien. Cac mau tu ELISA ma co ket qua khong phan ung đuoc xem la am tinh HIV tru khi co tiep xuc moi voi đoi tac bi nhiem hoac khong ro co nhiem HIV hay khong. Voi cac mau co ket qua ELISA phan ung, nguoi ta se xet nghiem lai hai lan. Neu ket qua cua ca hai lan xet nghiem đeu phan ung thi mau đuoc bao cao la phan ung lap lai va can them mot xet nghiem bo sung đac hieu hon đe xac nhan (vi du phan ung chuoi polymerase (PCR), phep tham tach tay, hay it pho bien hon la xet nghiem mien dich huynh quang (IFA)). Chi khi mau lien tuc phan ung voi ELISA va duong tinh voi IFA hay PCR hoac phan ung voi phep tham tay thi moi đuoc xem la duong tinh HIV va chi đinh nhiem HIV. Cac mau phan ung ELISA lap lai thi thoang co ket qua tham tach tay khong ro rang, đieu nay co the la phan ung khang the khong đay đu voi HIV o nguoi nhiem hoac phan ung khong đac hieu o nguoi khong nhiem.
Mac du co the ap dung IFA đe xac nhan tinh trang nhiem HIV trong nhung truong hop mo ho nhung cach nay khong pho bien. Nhin chung mau thu hai can thu thap hon mot thang sau va xet nghiem lai cho nguoi co ket qua tham tach tay khong ro rang. Xet nghiem nucleic acid (vi du phuong phap khuech đai DNA tien virus hoac RNA virus) cung co the giup chan đoan trong nhung tinh huong nhat đinh nhung it thay hon nhieu. Ngoai ra, mot vai mau xet nghiem co the khong cho ra ket qua do chat luong mau kem. Voi truong hop nhu vay thi can thuc hien lai viec thu thap va xet nghiem mau đe tim HIV.
Xet nghiem HIV hien đai cuc ky chinh xac khi giai đoan cua so đuoc đua vao đanh gia. Mot xet nghiem sang loc đon chinh xac toi hon 99%. Uoc tinh xac suat ket qua duong tinh gia trong giao thuc xet nghiem hai buoc tieu chuan la khoang 1 tren 250.000 o nhom dan nguy co thap. Xet nghiem sau phoi nhiem đuoc khuyen cao thuc hien ngay lap tuc roi tiep đen la sau sau tuan, ba thang, va sau thang.
Trung tam Kiem soat va Phong ngua Dich benh Hoa Ky (CDC) khuyen cao xet nghiem HIV phai bat đau bang mot xet nghiem mien dich ket hop tim khang the HIV-1, HIV-2, va khang nguyen p24. Ket qua am tinh se loai bo kha nang nhiem HIV con neu ket qua duong tinh thi thuc hien mot xet nghiem mien dich phan biet khang the HIV-1/2 đe phat hien khang the nao co mat. Đieu nay dan đen bon kich ban co the nhu sau:

1. HIV-1 (+) & HIV-2 (−): phat hien khang the HIV-1
2. HIV-1 (−) & HIV-2 (+): phat hien khang the HIV-2
3. HIV-1 (+) & HIV-2 (+): phat hien ca khang the HIV-1 va HIV-2
4. HIV-1 (−) hoac khong ro & HIV-2 (−): can tien hanh xet nghiem nucleic acid đe xem co nhiem HIV-1 cap tinh hay khong.


Chua tri va lay truyen Cach thong thuong đe kiem soat HIV/AIDS la su dung nhieu loai thuoc khang retrovirus. O nhieu noi tren the gioi, HIV đa tro thanh tinh trang man tinh va ngay cang hiem khi tien trien thanh AIDS.
Tinh tiem an cua HIV va o chua virus trong te bao T CD4+, te bao tua, va đai thuc bao la rao can chinh ngan chan no luc diet tru virus.
HIV chu yeu lay qua đuong tinh duc, con đuong khac co the la truyen mau (trong đieu tri y te) va me truyen sang con. Mot đieu quan trong can noi đen la mac du HIV co su lay lan  cao nhung lay truyen qua đuong tinh duc se khong xay ra neu mot nguoi duong tinh HIV co tai luong virus duy tri o muc khong phat hien đuoc (so luong virus it hon 50 moi ml mau) nho đieu tri khang retrovirus. Truoc đay nguoi ta noi rang xac suat lay nhiem la "rat thap" hoac "co the bo qua". Tuy nhien, sau nhieu nghien cuu thi hien đa ro rang la kha nang ma mot nguoi duong tinh HIV co tai luong virus duy tri o muc khong phat hien đuoc truyen HIV qua đuong tinh duc la bang khong.
Herpes sinh duc (HSV-2) tai hoat hoa o nguoi nhiem virus lien he voi su gia tang te bao T CD4+ doi dao CCR-5 va te bao tua kich thich duoi niem mac da sinh duc. Vi HIV huong đen nhung te bao co CCR-5 nen nhung nguoi bi herpes sinh duc co nguy co lay nhiem HIV cao gap hai đen ba lan. Thuoc khang virus thuong ngay (nhu acyclovir) khong lam giam viem hau tai kich hoat can lam sang do đo khong giup giam nguy co nhiem HIV.


Tham khao Đoc them Lien ket ngoai