Mat ma cua Beale (hay Nhung giay to cua Beale) la bo ba mat ma, ma mot trong so đo đuoc cho la đinh vi đia điem chon cat mot kho bau gom vang, bac va đo trang suc, co gia tri uoc toan len toi hon 43 trieu đo la My vao thoi điem thang 1 nam 2018. Chung bao gom ba ban ma, trong đo, ban ma đau tien (chua đuoc giai ma) mo ta vi tri kho bau, ban ma thu hai (đa đuoc giai ma) mo ta luong kho bau, va ban ma thu ba (chua đuoc giai ma) liet ke ten chu so huu kho bau cung nguoi than cua ho.
Cau chuyen ve bo ba mat ma nay bat nguon tu cuon sach nho nam 1885, ke chi tiet ve mot kho bau đuoc chon cat tai mot đia điem bi mat o quan Bedford, Virginia, boi mot nguoi đan ong ten Thomas J. Beale vao nhung nam 1820. Beale đa giao chiec hop chua cac tin nhan ma hoa cho mot chu quan tro đia phuong ten la Robert Morriss roi bien mat, va khong bao gio quay tro lai. Theo nhu cau chuyen, nguoi chu quan tro mo chiec hop sau 23 nam va nhieu thap ky sau thi giao lai cac ban ma cho mot nguoi ban truoc khi qua đoi. Nguoi ban lai danh hai muoi nam tiep theo đe co gang tham ma cac tin nhan, nhung chi co the giai thanh cong mot trong so chung va biet đuoc ve chi tiet kho bau cung nhu đia điem chon cat phong chung. Nguoi đan ong giau ten nay đa xuat ban ca ba ban ma trong mot cuon sach nho đuoc rao ban vao nhung nam 1880.
Tu khi cuon sach nho ke tren ra đoi, đa co mot vai no luc tim cach giai not hai ban ma con lai, hong xac đinh chinh xac vi tri kho bau, nhung tat ca đeu that bai.
Co nhieu lap luan cho rang toan bo cau chuyen chi la mot tro lua bip, trong đo co bai bao "Mot y kien bat đong chinh kien" nam 1980 cua nha mat ma hoc Jim Gillogly, va mot phan tich hoc thuat nam 1982 ve Nhung giay to cua Beale cung cau chuyen xoay quanh no cua Joe Nickell, su dung cac ghi chep lich su đe đua ra nghi ngo lien quan toi su ton tai cua nhan vat Thomas J. Beale. Nickell đua ra bang chung ngon ngu chung minh rang cac tai lieu khong the đuoc viet vao thoi điem ma nguoi ta xac đinh (chang han nhu tu "stampeding" la mot tu mai ve sau moi đuoc dung). Phan tich cua ong con cho thay, Beale gan nhu chac chan la James B. Ward, nguoi đa xuat ban cuon sach nho vao nam 1885, đua Nhung giay to cua Beale ra cong chung. Nickell lap luan rang toan bo cau chuyen von la mot tac pham hu cau; cu the no đuoc phong tac tu truyen ngu ngon ve "ham bi mat" cua Hoi Tam Điem ma ban than James B. Ward cung la mot thanh vien.


Giai thoai Tap sach mong nam xuat ban nam 1885, mang ten Nhung giay to cua Beale la nguon duy nhat cua cau chuyen nay. Mot nguoi My ten la Thomas J. Beale, vao đau nhung nam 1800, đa tim thay mot kho bau trong mot khu mo o phia bac Nuevo Mexico (New Mexico), thoi điem đo thuoc tinh Santa Fe de Nuevo Mexico cua Tay Ban Nha (ngay nay rat co the lam mot phan cua Colorado). Theo cuon sach, Beale la thu linh cua mot nhom 30 quy ong ua phieu luu mao hiem đen tu Virginia, nhung nguoi đa vo tinh phat hien mot mo co man vang bac khi đang san bo. Ho đa danh 18 thang đe khai thac hang nghin pound kim loai quy, sau đo giao cho Beale nhiem vu van chuyen đen Virginia va chon o mot đia điem an toan. Sau nhieu chuyen tich luy kho bau bi mat, Beale quyet đinh ma hoa ba tin nhan co noi dung lien quan toi vi tri, mo ta kho bau, va ten cac chu nhan kho bau cung nhu nguoi than cua ho. Vi tri kho bau, theo truyen thong, đuoc cho la nam o đau đo tai Montvale thuoc quan Bedford, Virginia.
Beale đat cac ban ma cung mot so giay to khac vao trong mot chiec hop sat. Nam 1822, ong giao chiec hop nay cho mot chu quan tro o Lynchburg ten la Robert Morriss. Beale dan Morris khong đuoc mo chiec hop tru khi trong vong 10 nam, Beale hoac nguoi cua ong khong the tro ve sau cuoc hanh trinh. Chi vai thang sau, Beale gui mot la thu tu St. Louis cho Morriss, hua voi ong rang mot nguoi ban o St. Louis cua Beale se gui khoa ma toi cho Morriss. The nhung, đieu nay khong bao gio tro thanh hien thuc. Đen nam 1845, Morriss moi mo hop. Ben trong chiec hop, Morriss tim thay hai buc thu đoc đuoc ro rang cua Beale, va mot so trang ban ma đuoc chia thanh To giay so "1", "2" va "3". Moriss khong gap may trong qua trinh giai ma va nhieu thap ky sau, đanh đe lai chiec hop va nhung vat pham ben trong cho mot nguoi ban giau ten.
Sau đo, nguoi ban nay su dung an ban Tuyen ngon đoc lap Hoa Ky lam khoa ma cho ban ma thu hai va đa giai ma thanh cong, biet đuoc phan mo ta ve kho bau bi chon giau. Vi bat luc trong viec pha giai not hai ban ma con lai, ong cong khai cac buc thu cung cac ban ma trong cuon sach nho Nhung giay to cua Beale, đuoc mot nguoi ban khac co ten James B. Ward phat hanh vao nam 1885.

Ward khong phai la "ban". Nguoi ta gan nhu khong the theo doi Ward trong cac ho so đia phuong, ngoai tru viec tung co mot nguoi đan ong co ten nhu vay, so huu ngoi nha tung thuoc ve Sarah Morriss, nguoi đuoc xac đinh la vo cua Robert Morriss, qua đoi o tuoi 77 vao nam 1863. James B. Ward cung đuoc ghi nhan la thanh vien cap cao cua Hoi Tam Điem vao nam 1863.  


Thong điep đa giai ma Ban ro cua To giay so "2" đa đuoc giai ma, co noi dung nhu sau: Toi đa đe kho bau o quan Bedford, cach Bulford khoang 4 dam, trong mot cai ho hay ham o sau duoi long đat khoang 6 bo, cac đieu khoan duoi đay, cung thuoc ve mot nguoi co ten trong To giay so "3", gom:
Kho thu nhat chua 1,014 pound vang va 3,812 pound bac, đuoc nhap kho vao thang 11 nam 1819. Kho thu hai đuoc lam vao thang 12 nam 1821 bao gom 1,907 pound vang va 1,288 pound bac; con co ca đa quy đoi ra tu bac o St. Louis đe van chuyen cho an toan, tri gia 13,000 đo la My.

Tat ca cua cai tren đuoc đe trong nhung thung sat, nap đay bang sat. Ham đuoc lat tho bang đa va cac thung đung đat tren đa, thung no nam tren thung kia. To giay so "1" chua mo ta chinh xac vi tri cua ham nen tim ra no khong co kho khan gi. Ban ma thu hai co the giai ma kha de dang bang cach su dung bat ky ban sao nao cua Tuyen ngon Đoc lap Hoa Ky, nhung can phai sua mot so loi chinh ta. Đe giai ma no, nguoi ta tim tu tuong ung voi so (vi du: so đau tien la 115, va tu thu 115 trong ban Tuyen ngon la "instituted"), va lay chu cai đau tien cua tu đo (trong truong hop vi du, đo la chu "I").
Beale đa dung mot ban sao Tuyen ngon Đoc lap Hoa Ky khac voi ban goc. Đe co đuoc thong điep an chinh xac, ban tuyen ngon goc phai đuoc sua theo 5 y sau:

sau tu thu 154 ("institute") va truoc tu thu 157 ("laying"), phai them mot tu (co the la tu "a")
sau tu thu 240 ("invariably") va truoc tu thu 246 ("design"), phai xoa bot mot tu
sau tu thu 467 ("houses") va truoc tu 495 ("be"), phai xoa bot muoi tu
sau tu thu 630 ("eat") va truoc tu thu 654 ("to"), phai xoa bot mot tu
sau tu thu 677 ("foreign") va truoc tu thu 819 ("valuable"), phai xoa bot mot tu
Hon nua:

Chu cai đau tien o tu thu 811 cua ban tuyen ngon goc đa sua đoi ("fundamentally") luon đuoc Beale su dung nhu mot chu "y"
Chu cai đau tien o tu thu 1,005 cua ban tuyen ngon goc đa sua đoi ("have") luon đuoc Beale su dung nhu mot chu "x"
Cuoi cung, trong ban ro đuoc giai ma van ton tai 4 loi, co the do nham lan trong qua trinh phien ma:

84 (phai la 85) 63 43 131 29... consistcd ("consisted")
53 (phai la 54) 20 125 371 38... rhousand ("thousand")
... 84 (phai la 85) 575 1005 150 200... thc ("the")
... 96 (phai la 95) 405 41 600 136... varlt ("vault")


= Gia tri =
Theo phan kiem ke cua ban ma thu hai, tong trong luong cua kho bau la khoang 3 tan. Bao gom khoang 35,052 ounce toroi vang, 61,200 ounce toroi bac (lan luot tri gia tuong ung khoang 42 trieu đo la My va 1 trieu đo la My vao thang 1 nam 2017) cung voi đo trang suc tri gia khoang 220,000 đo la My vao nam 2017.


Tinh xac thuc Đa co nhung tranh luan đang ke xoay quanh viec lieu hai ban ma chua đuoc pha giai la that hay chi đon thuan la mot tro lua bip. Vao cuoi nhung nam 1960, Carl Hammer, mot nha nghien cuu đen tu Sperry Univac, đa su dung cac sieu may tinh đe phan tich cac mat ma va phat hien ra rang trong khi chung đuoc ma hoa so sai thi hai ban ma bi an lai khong the hien nhung kieu mau ve cac con so đuoc chon ngau nhien nhu nguoi ta van tien lieu, va co le la ma hoa cua mot van ban de hieu. Nhung nghi van khac thi lien quan toi tinh xac thuc cua chu nhan cuon sach nho. Theo loi cua mot nha nghien cuu "Đoi voi toi, cau chuyen ve cuon sach nho đay dau hieu cua su gia tao... khong co chung cu nao luu lai loi cua tay tac gia vo danh rang ong ta tung so huu nhung tai lieu ma hoa."
Boi canh cau chuyen trong cuon sach co vai điem bat minh, chu yeu đuoc dung nen tu cac bang chung gian tiep hoac thong qua loi ke.

Cac nha mat ma hoc khang đinh, hai ban ma con lai co cac đac điem thong ke cho thay rang chung khong the la ma hoa cua mot van ban tieng Anh. Nhu Carl Hammer tung chi ra, cac chuoi chu cai nhu abfdefghiijklmmnohpp du khong phai la ngau nhien, nhung cung khong phai la tieng Anh.
Nhung nguoi khac cung đat ra cau hoi ve viec tai sao Beale lai cat cong viet toi ba ban ma khac nhau (hoac it nhat hai trong so đo la khoa ma, neu khong phai la mat ma) đe ma hoa mot thong điep duy nhat ngay tu đau, đac biet la neu ong muon đam bao nguoi than cua nhom chu nhan kho bau co the nhan đuoc phan cua ho (vi voi nhung noi dung trong hai ban ma đau tien, khong can thiet phai giai ban ma thu ba).
Khi phan tich ngon ngu ma tac gia cuon sach đa su dung (cach dung dau cau, menh đe tuong đoi, đong tu nguyen the, lien tu,v.v.), nguoi ta phat hien ra nhung moi tuong quan đang ke voi van phong cac buc thu cua Beale, bao gom ca ban ro cua mat ma thu hai. Đieu nay đe cap toi kha nang chung đeu đuoc viet boi cung mot nguoi.
Cac buc thu chua mot vai tu, chang han nhu tu "improvise" khong đuoc su dung trong tieng Anh truoc nhung nam 1820, nhung co trong tieng Phap tu nam 1786 o khu vuc New Orleans; hay nhu tu stampede (tieng Tay Ban Nha) "mot cuoc nao loan". Tu "stampeding" cua Beale, duong nhu xuat hien lan đau tren ban in tieng Anh vao nam 1832, nhung đa đuoc su dung trong giai đoan 1786-1823 o New Orleans, bang tieng Phap va tieng Tay Ban Nha.
Viec ban ma thu hai mo ta kho bau đa đuoc giai ma, trong khi cac ban ma con lai thi khong, cho thay mot am muu khuyen khich moi nguoi lao vao giai ma hai ban ma kia, chi đe phat hien ra chung la mot tro lua bip. Ngoai ra, gia ban ban đau cua cuon sach nho la 50 xu, mot muc gia cao vao thoi điem đo (tuong đuong voi 14,23 đo la My ngay nay, neu tinh chinh lam phat), va tac gia cung viet rang ong mong đoi "mot luong phat hanh rong rai".
Ban ma thu ba duong nhu qua ngan đe liet ke ten ho hang cua ba muoi ca nhan.
Neu Tuyen ngon Đoc lap đuoc su dung lam khoa cho ban ma đau tien, thi no se đem đen cac chuoi chu cai nhu abfdefghiijklmmnohpp. Theo Hiep hoi Mat ma Hoa Ky, kha nang cac chuoi nhu vay tinh co xuat hien nhieu lan trong mot ban ma la it hon mot phan mot tram trieu trieu. Mac du co the hinh dung rang ban ma đau tien đuoc su dung nhu mot dau hieu, cho phep nguoi giai ma biet rang ho đa "đi đung huong" cho mot hoac nhieu ban ma tiep theo, nhung nhu vay la thua, vi su thanh cong cua khoa ma khi giai ban ma thu hai se tu cung cap dau hieu tuong tu.
Nguoi đuoc cuon sach nho mieu ta, Robert Morriss, noi rang ong đang đieu hanh khach san Washington vao nam 1820. Tuy nhien, cac ho so đuong đai cho thay Moriss chi bat đau co đuoc vi tri đo som nhat la tu nam 1823.
Đa co vo van no luc pha giai cac ban ma con lai. Hau het nguoi ta đa thu nhieu van ban lich su lam khoa ma (vi du, Magna Carta, cac quyen Kinh Thanh, Hien phap Hoa Ky va Hien chuong Hoang gia Virginia), khi gia su rang cac ban ma đuoc tao ra tu mot vai mat ma sach khac nhau, the nhung tat ca đeu that bai. Viec giai ma thanh cong co khi phu thuoc vao co hoi ngau nhien (chang han nhu may man tim thay mot khoa ma sach neu hai ban mat ma kia thuc su la mat ma sach); cho đen nay, ke ca nhung nha phan tich mat ma lanh nghe nhat cung khong the lam nen chuyen. Tat nhien, Beale co the đa su dung mot van ban ma anh ta tu viet cho mot hoac ca hai khoa ma con lai. Cung co kha nang, Beale dung mot tai lieu đang so huu hoac cac ki tu ngau nhien đe dan toi mot nguon thu ba. Trong ca hai truong hop ke tren, viec tim khoa ma la bat kha thi.


= Su ton tai cua Thomas J. Beale =
Nguoi ta tim thay hai nguoi co ten Thomas Beale o Connecticut va New Hampshire trong cuoc Đieu tra dan so Hoa Ky vao nam 1810. Tuy nhien, ban liet ke cua cuoc đieu tra nam 1810 bi thieu hoan toan bay tieu bang, mot vung lanh tho, Đac khu Columbia va 18 quan thuoc Virginia. Đieu tra dan so nam 1820 xuat hien hai cai ten Thomas Beale, nguoi đau tien la mot đai uy o Louisiana, tung tham gia tran chien New Orleans 1815, va nguoi con lai thi o Tennessee. Ngoai ra con co Thomas K. Beale o Virginia. Tuy nhien, ban liet ke dan so nay cung bi thieu ba tieu bang va mot vung lanh tho.
Truoc nam 1850, Đieu tra dan so Hoa Ky chi ghi lai ten cua chu ho; nhung nguoi khac trong gia đinh thi chi đuoc đem khau. Beale neu thuc su ton tai, co the đa song trong gia đinh cua mot chu ho co ten khac.
Ngoai ra, danh sach khach hang cua So Buu đien St. Louis nam 1820 cung co mot nguoi đan ong ten "Thomas Beale". Theo cuon sach nho, Beale đa gui mot buc thu tu St. Louis vao nam 1822.
Khoang nam 1820, tung ton tai mot truyen thuyet cua nguoi Cheyenne, ke ve hoat đong chon cat vang bac đuoc khai thac tu mien Tay tai cac vung nui phia Đong.


= Quyen tac gia đuoc cho la cua Edgar Allan Poe =
Edgar Allan Poe tung đuoc đe xuat la tac gia thuc su cua cuon sach nho vi niem đam me cua ong voi mat ma. Poe noi tieng vi đang loi moi gia ma cac mat ma ma ong tung giai quyet tren to bao Philadelphia Alexander's Weekly (Express) Messenger. Nam 1843, ong su dung mot mat ma lam đoi tuong dan dat cot truyen cho truyen ngan "The Gold-Bug" cua minh. Tu nam 1820, Poe cung sinh song o Richmond, Virginia, vao thoi điem Beale đuoc cho la đa gap mat Morriss. Thang 2 nam 1826, Poe đang ky lam sinh vien tai Đai hoc Virginia o Charlottesville. Thang 4 nam 1827, ong buoc phai chuyen đen Boston vi no nan chong chat.
Tuy nhien, cac nghien cuu va su kien đa lam suy yeu kha nang Poe la tac gia. Ong mat vao nam 1849 truoc khi Nhung giay to cua Beale đuoc xuat ban lan đau tien vao nam 1885. Cuon sach nho cung đe cap toi cuoc Noi chien Hoa Ky nam 1861. William Poundstone, mot tac gia nguoi My theo chu nghia hoai nghi, đa thuc hien phan tich van phong cua cuon sach nho trong tac pham Biggest Secrets (1983) va nhan thay rang van xuoi cua Poe khac biet đang ke so voi cau truc ngu phap ma tac gia viet cuon Nhung giay to cua Beale đa su dung.


No luc tim kiem Bat chap tinh xac thuc cua bo mat ma Beale, cac tho san kho bau van khong nan long, quyet truy tim bang đuoc kho tien. "Thong tin" ve viec co kho bau bi chon giau o quan Bedford đa kich thich nguoi ta lao vao nhieu cuoc tham hiem voi xeng va cac dung cu khai quat khac, tim kiem cac đia điem chon cat kha di. Trong hon mot tram nam, nhieu ca nhan đa bi bat vi toi xam pham va đao xoi trai phep; mot so bi bat theo nhom nhu truong hop cua nhung nguoi đen tu Pennsylvania vao nhung nam 1990.
Vai cuoc khai quat đa đuoc tien hanh tren đinh nui Porter, mot trong so đo dien ra vao nhung nam 1980 duoi su cho phep cua chu so huu khu đat, mien la bat ky kho bau gia tri nao đuoc tim thay cung phai chia theo ty le 50/50. Tuy nhien, cac tho san kho bau chi thu đuoc nhung mon đo tao tac tu thoi Noi chien. Ho xem nhu hoa von khi đem gia tri nhung hien vat nay so voi thoi gian bo cong suc va tien thue muon thiet bi.


Su quan tam cua phuong tien truyen thong Cau chuyen tro thanh chu đe cua nhieu bo phim tai lieu truyen hinh, chang han nhu loat Mysteries cua Anh quoc, mot phan đoan trong tap đac biet thu bay cua Unsolved Mysteries; va tap Declaration of Independence cua chuong trinh Brad Meltzer's Decoded, chieu tren kenh History Channel TV vao nam 2011. Ngoai ra no con xuat hien trong mot so cuon sach va hoat đong Internet đang ke. Nam 2014, chuong trinh truyen hinh The Numbers Game cua National Geographic đa goi mat ma Beale la mot trong nhung mat ma manh nhat tung đuoc tao ra. Nam 2015, loat phim Myth Hunters cua UKTV (con đuoc goi la Raiders of the Lost Past) đa danh mot tap phim cua mua thu 3 cho chu đe nay. Cung trong nam 2015, loat phim Expedition Unknown cua Josh Gates đa đen tham Bedford đe đieu tra mat ma cua Beale va thu tim kiem kho bau.
Cuon sach nam 1999 cua Simon Singh, The Code Book, danh mot chuong đe giai thich bi an ve mat ma Beale.
Nam 2010, bo phim hoat hinh ngan co tua đe The Thomas Beale Cipher, lien quan toi mat ma Beale, đuoc san xuat va gianh giai thuong.
Nhieu thong tin lien quan đen vu viec cung đuoc mo ta tren cac trang mang xa hoi.


Tham khao Đoc them Viemeister, Peter. The Beale Treasure: New History of a Mystery, 1997. Xuat ban boi Hamilton's, Bedford, Virginia
Gillogly, James J.. "The Beale Cipher: A Dissenting Opinion April 1980 Cryptologia, Tap 4, So 2
Easterling, E.J.  In Search Of A Golden Vault: The Beale Treasure Mystery (CD/AUDIO BOOK 70 min.) ban quyen nam 1995/ Sua đoi nam 2011. Avenel Publishing 1122 Easter Lane Blue Ridge, VA 24064.