Lam-ty-ni (chu Han: 藍毗尼) la phien am Han Viet thong dung cua đia danh Lumbini (Nepali va Sanskrit: लुमबिनी  phat am tieng Nepal: [/ˌlʊm.bɪ.ˈniː/], "đep đe") la mot đia điem hanh huong Phat giao noi tieng nam tai huyen Rupandehi, Tinh so 5 cua Nepal. Đay la noi ma truyen thong Phat giao, Hoang hau Maya (Mada) đa sinh ra Tat-đat-đa Co-đam vao nam 563 truoc Cong nguyen. Tat-đat-đa la nguoi đa giac ngo vao khoang nam 528 truoc Cong nguyen suy ton la Đuc Phat hay Phat Thich Ca, đuoc coi la nguoi đa khai sinh ra Phat giao. Lam Ty Ni cung la mot trong nhung noi quan trong gan lien voi đoi song cua Đuc Phat, cung voi Kushinagar (noi Đuc Phat nhap Niet Ban), Bodh Gaya hay con đuoc nhieu nguoi biet đen voi ten Bo Đe Đao Trang (noi Đuc Phat thien đinh 1 đem duoi cay bo đe va giac ngo ra giao ly cua Phat phap) va cuoi cung la Sarnath (noi đau tien ma Đuc Phat giang Phap).
Lam Ty Ni co mot so ngoi chua cu bao gom chua Maya Devi va nhieu ngoi chua moi đuoc tai tro xay dung boi cac to chuc Phat giao khap noi tren the gioi đa đuoc hoan thanh hoac van đang đuoc xay dung. Nhieu di tich, tu vien Phat giao, bao tang, vien nghien cuu di tich cung nam trong thanh đia Phat giao nay. Ngoai ra con co Puskarini hay Ao Thanh la noi hoang hau Maya thuc hien nghi thuc ngam minh truoc khi sinh Đuc Phat va cung la noi ngai tam đau tien. 
Mot đia điem đang chu y khac la phan con lai cua cung đien Ca Ty La Ve. Nam 1997, Lam Ty Ni đa đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi.


Trong thoi gian Đuc Phat Vao thoi Đuc Phat tai the, Lam Ty Ni la mot khu vuon xinh đep va đay mau xanh nam giua Ca Ty La Ve va Devadaha o Nepal. Hoang hau Mada đa ha sinh ra đuc Phat tai đay khi đang tren đuong tro ve nha cha me đe sinh con đau long theo tuc le truyen thong cua An Đo luc bay gio. Cac tam phu đieu tai đay mo ta canh Hoang hau Mada voi tay phai cam mot nhanh cua cay Vo Uu (Asoka), đua tre sinh ra đa đung thang tren nhung canh hoa sen,voi su xuat hien cua cac chu thien cua nha troi đen tan than va rai hoa cung duong.
Nam 249 TCN, khi vua A-duc vuong (Ashoka) đen tham Lam Ty Ni, no con la mot ngoi lang phon thinh. Vua A Duc đa cho xay dung bon ngoi thap va mot cot tru bang đa. Cay cot tru bang đa đuoc khac chu va dich ra nhu sau: "ta la vua A Duc, la niem tin tuong cua chu thien, trong 20 nam tri vi nay, ta đa thuc hien mot chuyen tham cua hoang gia đen noi đuc Phat đuoc sinh ra tai đay… Lam Ty Ni đuoc giam mot phan tam thue (chi)"


Đen tho hoang hau Maya Lam Ty Ni đa bi bo quen trong nhieu the ky. Nam 1895, Feuhrer, mot nha khao co hoc noi tieng nguoi Đuc đa phat hien cac tru cot lon tai đay trong khi ong đi đen cac vung đoi thap cua day nui Churia. Tien hanh tham do va khai quat khu vuc xung quanh nguoi ta phat hien mot ngoi đen bang gach va đa sa thach đieu khac nhung canh sinh thanh cua đuc Phat.
Cac gia thuyet đuoc đua ra rang ngoi đen cua hoang hau Maya đa đuoc xay dung tren nen tang cua mot ngoi đen truoc lon hon nhieu. Ve phia nam cua ngoi đen nay co mot cai ho noi tieng thieng lieng đuoc biet đen nhu Puskarni. Nguoi ta tin rang hoang hau Maya đa tam trong ho nay truoc khi ha sinh đuc Phat. Vao nam 1996 mot phat hien khao co quan trong ve mot hon đa ma vua A Duc vao nam 249 TCN đa dung đe đanh dau vi tri noi sinh cua đuc Phat vao 2600 nam truoc. Neu đung vay phat hien nay se đua Lam Ty Ni noi bat hon tren ban đo cho hang trieu nguoi hanh huong tren the gioi theo đao Phat.


Phat hien Nhung the ky sau đo, Lam Ty Ni thuc su tro thanh niem ao uoc va điem đen cua nhung hanh gia va hoc gia Phat giao. Hai vi danh tang Trung Hoa la Phap Hien (337-422) va Huyen Trang (602-664) – it nhieu đa ghi lai nhung dau tich ve Lam Ty Ni trong cac tac pham đe đoi cua cac Ngai sau nhung lan chiem bai que huong Đuc Phat. Va cung nho vao cac bo "ky su" cua hai vi su nay, vao nam 1896 nha khao co nguoi Nepal đa khai quat va phat hien "sac du Asoka" (tru đa A Duc) tren vung đat co ten "Rummindei" sau gan muoi the ky Lam Ty Ni hoang phe, đieu tan va roi vao quen lang, ke tu ngay cac thanh đia Phat giao bi tan pha, khung bo duoi ban tay nhung ke cuong tin Hoi giao xam chiem An Đo vao cuoi the ky thu 11 đau the ky thu 12.


Ngay nay Lam Ty Ni co chieu dai 4,8 km (3 mi) va rong 1,6 km (1,0 mi). Thanh đia đuoc bao quanh boi mot tu vien lon, ben trong đo chi co cac tu vien la co the đuoc xay dung, khong co cua hang, khach san hay nha hang nao ca. No đuoc tach thanh mot khu vuc tu vien phia đong va phia tay, phia đong co cac tu vien Thuong toa bo, con phia tay la noi co cac tu vien Đai thua va Kim cuong thua. Mot kenh nuoc dai ngan cach khu vuc phia tay voi đong voi mot loat cac cay cau vom bang gach noi hai ben doc theo con kenh. Kenh nuoc co cac con thuyen đon gian o đau phia bac, cung cap cac chuyen du lich tren dong kenh.
Đia điem linh thieng cua Lam Ty Ni co tan tich cua cac tu vien co xua, mot cay bo đe linh thieng, mot ho tam co xua, cot đa Ashoka (A-duc vuong) va đen tho hoang hau Maya, noi sinh ra cua Đuc Phat. Tu sang som đen toi mit, khach hanh huong tu nhieu quoc gia tren the gioi thuc hien tung kinh va thien đinh tai đia điem nay.
Mot to chuc phi chinh phu co ten to chuc Samriddhi bat đau hoat đong vao nam 2013 trong cac linh vuc ve y te va giao duc tai cac truong cong lap trong khu vuc, noi tre em kem may man hoc tap. Mot to chuc phi chinh phu co ten la To chuc Hop tac va Trao đoi chau A Thai Binh Duong (APECF) đuoc ho tro boi chu tich Đang Cong san Nepal va sau đo la thu tuong Pushpa Kamal Dahal, chinh phu Trung Quoc va To chuc Phat trien Nghe nghiep Lien Hop Quoc (UNIDO) đa ky thoa thuan phat trien Lam Ty Ni tro thanh mot khu vuc phat trien đac biet, voi so tien tai tro tri gia 3 ty đola My.
Nhat Ban Son-Dieu Phap Tu quyet đinh xay dung mot ngoi chua Hoa binh trong cong vien vao nam 2001, noi đuoc nhieu nguoi toi tu cac nen van hoa va ton giao khac nhau ghe tham moi ngay. Boi vi mot so nguoi An Đo giao coi Đuc Phat la hoa than cua than Vishnu nen ho cung đen đay hanh huong trong đem trang tron cua thang Baisakh (thang 4-thang 5) đe ton tho Hoang hau Maya. 


Tham khao Lien ket ngoai Mot so thong tin tham khao them
Mot so hinh anh ve Lam Ty Ni Luu tru ngay 11 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine