Quan đoi Đang Trong thoi Le trung hung la tong the to chuc quan su cua chua Nguyen bat đau tu khi Nguyen Hoang ly khai chinh quyen Le-Trinh, cat cu tai Thuan Quang đen cuoi the ky 18.
Vi su chia cat Đang Ngoai – Đang Trong, ke tu nam 1600, quan đoi Đang Trong duoi quyen chua Nguyen đuoc hinh thanh va co co cau to chuc rieng, phan biet voi quan đoi Đang Ngoai cua chua Trinh o Bac Ha.


To chuc Do nhu cau song con ve viec phai chong tra cac cuoc tan cong tu Đang Ngoai cua chua Trinh voi luc luong đong đao hon, chua Nguyen quan tam xay dung quan đoi hung manh ngay tu thoi gian đau cat cu tai đay.
Quan đoi chua Nguyen đuoc chia lam ba loai: quan tuc ve o kinh thanh Phu Xuan, quan chinh quy thuong truc tai cac dinh va tho binh tai cac đia phuong.

Quan tuc ve hay than quan gom co 2 ve: Ta tiep va Huu tiep, moi ve 50 nguoi, co nhiem vu bao ve kinh thanh va ho ve chua Nguyen. Nam 1744, Nguyen Phuc Khoat xung vuong moi đoi goi la Vu lam quan. Thanh phan quan tuc ve la nhung nguoi than can, đang tin cay nhu con chau cac vo quan, hoac nguoi cung que huyen Tong Son voi chua Nguyen.
Quan chinh quy đong tai cac dinh, đuoc phien che theo thu tu: dinh, co, đoi va thuyen. Đung đau dinh la Chuong dinh, đung đau co la Chuong co va Cai co; đung đau cac đoi co Cai đoi va đoi truong. Nhung chuc vu quan trong o cap dinh tro xuong đuoc tuyen chon tu nguoi trong ho hang co ban quan o Thanh Hoa, nguoi noi khac khong đuoc lam. Tuy nhien, bien che quan Nguyen khong thong nhat. Duoi Dinh la Co, duoi Co co the la nhieu thuyen hoac nhieu đoi va so luong cung khong thong nhat. So linh o moi co cung khong đeu nhau, co the la 260, 300, 500 tham chi 2700 nguoi.
Tho binh, con goi la Tam binh, la luc luong quan đoi đia phuong, so luong rat lon. Do chinh binh phai bao ve Phu Xuan đe phong quan Trinh, tho binh thuong co trach nhiem canh giu nhung vung đat moi va tran ap nhung su chong đoi cua Chiem Thanh va Chan Lap. Luc luong nay khong đuoc tra luong nhu quan tuc ve hay chinh binh ma chi đuoc mien suu thue vi hoat đong chu yeu la tuan tra, canh gac, lao đong…
Ve binh chung, quan Đang Trong cung kha giong voi Đang Ngoai, gom co bo binh, thuy binh, phao binh va them tuong binh. Thuy binh Đang Trong kha manh, moi thuyen co khoang 30 cheo, co 3 khau đai bac o mui va 2 khau o đuoi. Trong cuoc chien voi chua Trinh, chua Nguyen đa tranh thu mua vu khi phuong Tay va hoc cach đong tau thuyen, đuc sung cua ho. Tai Phu Xuan co xuong đuc sung do nguoi Bo Đao Nha giup, đuoc mo nam 1631 va hien nay van con di tich o Hue.


Che đo tuyen mo Che đo tuyen mo kha nghiem ngat. Tu khi len thay Nguyen Hoang, Nguyen Phuc Nguyen bo cac chuc vu thuoc co cau to chuc cua nha Le, thiet lap Tam ty.
Nam 1632, Nguyen Phuc Nguyen bat đau ap dung phep duyet tuyen, chia dan đinh lam nhieu loai đe đanh thue va xet tuyen.
The le tuyen cung phong theo thoi Hong Đuc: 3 nam 1 lan tieu đien, 6 nam 1 lan đai đien, theo đo cac xa truong mang so len kinh khai bao so dan. Đen ky cac đot thi thang gieng lam ho tich, thang 6 duyet tuyen.
Dan đinh chia lam 8 hang: trang, quan, dan, lao, tat, co, cung, đao vong. Trang la nguoi khoe manh đe sung vao quan đoi, quan la hang o nha lam ruong, khi can moi goi vao linh. Tat ca dan thuoc loai trang tu 18-50 tuoi đeu nam trong dien đieu đong. Ai tron tranh hoac nguoi tuyen mo ma tuyen nguoi khong đu tieu chuan đeu se bi chem.


Thanh tuu Quan chua Nguyen đuoc xay dung kha hung hau vi nhu cau tu ve. Trong 100 nam đau tien, quan đoi Đang Trong đa lap đuoc 2 thanh tich quan trong:

Trong cuoc chien voi chua Trinh: Luc luong nay đa tien chiem giu 7 huyen o Nghe An trong 5 nam (1655-1660) va đanh lui 6 đot tan cong cua quan Trinh trong cuoc xung đot 45 nam; du luc luong quan Trinh thuong o the đong hon trong nhung lan tham chien.
Cung trong khoang thoi gian chien tranh voi quan Trinh, quan chua Nguyen van nhieu lan đanh bai luc luong tan du cua nuoc Chiem Thanh, mo rong vung cai tri cua chua Nguyen khong chi bo hep o Thuan Hoa - Quang Nam ma đen het đia gioi Nam Trung Bo. Đen nam 1697, chua Nguyen co ban sap nhap đat Chiem vao Đai Viet, Chiem Thanh khong con ton tai voi tu cach 1 quoc gia nhu truoc ma tro thanh mot phan lanh tho cua chinh quyen Đang Trong. Đay la mot moc quan trong trong lich su Viet Nam.
1 lan đanh đuoi đuoc hai quan Ha Lan xam pham lanh tho.


Xem them Chua Nguyen
Quan đoi nha Le So
Quan đoi nha Le trung hung
Trinh Nguyen phan tranh
Thu cong nghiep Đang Trong thoi Le trung hung


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung (1976), Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha xuat ban Quan đoi nhan dan
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc


Chu thich