Pham Huu Nghi (gian the: 范有仪; phon the: 范有儀; 1797 – 1862) tu Trong Vu (仲羽), hieu Đam Trai (琰齋), la mot quan vien duoi trieu nha Nguyen trong lich su Viet Nam. Ong tung lam quan qua 3 trieu vua Minh Mang, Thieu Tri, Tu Đuc, la nguoi truc tiep tham gia bien soan va chinh ly bo Thanh To Nhan hoang đe thuc luc chinh bien (tuc sach Đai Nam thuc luc, phan Chinh bien, Đe nhi ky).


Than the Pham Huu Nghi, ten cu la Pham Hong Nghi (范洪儀), sinh nam 1797 tai lang Trung Giang, huyen Dien Phuoc (nay thuoc xa Đien Trung, thi xa Đien Ban), tinh Quang Nam. Theo Moc ban trieu Nguyen, to tien ong von la nguoi Nghe An, sau di cu vao lap nghiep o Quang Nam. Cha ong la Pham Van Van, mot nha nho đuong thoi, tung đuoc phong tang ham Thai boc tu Khanh. Pham Huu Nghi co mot nguoi chi ruot la Pham Thi Can, cung la me ruot cua danh than Pham Phu Thu. Ba Can mat som, đe lai ba nguoi con la Pham Phu Duy, Pham Phu Thu va Pham Phu Lu, Pham Huu Nghi cung cha me đa đon cac chau ve nuoi duong. Ve sau, tru Pham Phu Lu mat som vi benh, con Pham Phu Duy va Pham Phu Thu đeu đo đat va ra lam quan. Pham Huu Nghi co hai nguoi con trai la Pham Huu Trac va Pham Huu Gia, đeu tung lam quan bat pham trong bo Binh. Chau noi ong la tien si Pham Lieu, mot trong Ngu Phung Te Phi cua Quang Nam duoi trieu vua Thanh Thai.


Cuoc đoi = Duoi thoi Minh Mang, Thieu Tri =
Nam 1821, Pham Huu Nghi thi đo A nguyen trong ky thi Huong trong khoa thi đau tien duoi trieu vua Minh Mang. Sau khi thi truot Tien si trong ky thi Hoi, ong khong tiep tuc hoc đe thi lai ma truc tiep ra lam quan. Ong đuoc bo nhiem lam Đien ba, sau thang dan đen Tu soan va tro thanh Hanh nhan su bo trong su đoan sang nha Thanh đe đieu đinh viec ngoai giao giua hai nuoc. Trong chuyen đi su đau tien nay, ong đa bien soan tap tho mang ten Su Yen tung vinh. Tap tho nay bao gom nhung bai tho đuoc ong sang tac trong suot thoi gian lam su, the hien cam nhan ve cuoc song va canh vat noi đat khach. Ben canh đo, cung co nhung bai tho đuoc ong ung tac trong luc cung ban đong hanh thuong thuc ruou va giao luu voi cac van si Trung Hoa thoi bay gio. Đai Nam liet truyen trong phan viet ve hanh trang cua ong, co đoan: "Huu Nghi thong cac kinh, hoc rong, luc moi sung lam hanh nhan, co lam tap Su Yen tung vinh, danh si o Trung Quoc cung đeu khen thuong".
Tren đuong ve nuoc, do vi pham trong đe tram khong hop le nen Pham Huu Nghi bi cach chuc, bi phai đi cong can o Giang Luu Ba (Jakarta), lam viec đe chuoc toi. Sau khi đi cong can tro ve, ong đuoc phuc chuc Tu vu, roi thang lam Chu su. Sau đo, ong đuoc đieu đi giu chuc Tri phu tai Binh Đinh, lan luot luan chuyen qua cac phu An Nhan, Hoai Đuc, Hoai Nhan. Nam Minh Mang thu 21 (1840), ong đuoc thang chuc lam Tu nghiep Quoc Tu Giam (tuong đuong Pho hieu truong). Đen nam 1841 duoi trieu Thieu Tri, ong đuoc phai ra Nghe An giu chuc An sat tinh. Nhung chi mot thoi gian ngan sau, ong đuoc đieu ve kinh, thang lam Quang loc tu Khanh, bo nhiem lam Toan tu tai Su quan. Voi vai tro Toan tu, ong đa tham gia truc tiep tham gia bien soan va chinh ly Đai Nam liet truyen tien bien, Đai Nam thuc luc chinh bien đe nhat ky va đe nhi ky.


= Duoi thoi Tu Đuc =
Nam đau tien duoi trieu Tu Đuc (1848), Pham Huu Nghi đa lam bai phu "Nguyet trung que". Sau khi đoc xong, nha vua cam thay rat ung y va đa thang chuc ong len Huu Tham tri bo Le, đong thoi bo nhiem ong lam Giang quan tai toa Kinh dien đe hang ngay giang sach cho vua nghe. Đen nam 1854, khi đang Giang quan, ong đa dang so tau xin nha vua cho thuc hien mot chuong trinh suu tam cac the loai nhu sac, menh, chieu, cao, tien, bieu, thu, so, bi ky, lo bo, cung voi cac bai tan tung, tu va bat cua vua va cac cong than đuoc soan tu nam Gia Long thu nhat (1802) đen nam Thieu Tri thu 7 (1847). Muc đich la đe chon ra nhung bai xuat sac, phan loai thanh tung bo mon chuyen nganh va in an thanh tung tap trong mot bo sach chung, mang ten Đai Nam van uyen thong bien, nham lam mau muc cho đien chuong trong hoc thuat. Vua Tu Đuc đa khen ngoi va lap tuc phe duyet, giao cho ong phu trach viec suu tam va giam sat khau khac in. Bo sach nay do ong lam Tong tai quan ly viec bien soan, sau khi khac in đa cho ra 76 quyen, bao gom 1421 bai. Đay co the đuoc coi la mot phan cua di san van hoa Viet Nam noi chung va trieu Nguyen noi rieng. Trong giai đoan nay, ong tung kiem nhiem nhieu chuc vu nhu Thiem su phu Thiem su, Huu Tham tri bo Le kiem quan an trien Han Lam vien.
Nam 1858, khi quan đoi Phap va Tay Ban Nha no sung tan cong Đa Nang, Pham Huu Nghi cung chau la Pham Phu Thu luc bay gio đang lam viec trong Noi cac đa tau xin vua Tu Đuc cho phep cac quan lai, than si, binh linh que o Quang Nam đang o kinh ve tinh nha lap đoi nghia dung chong giac. Tuy nhien Tu Đuc đa tu choi vi cho rang chua can thiet. Đen nam 1862, vi van đe tuoi tac va suc khoe, Pham Huu Nghi xin tri si ve huu. Vua Tu Đuc đong y, đong thoi ban thuong ao mu, bac, lua. Ve que chua lau, ong qua đoi vao thang 3 cung nam, tho 66 tuoi. Sau khi tin bao tang đen trieu đinh, Tu Đuc đa ban them 500 quan tien đe lo lieu đam tang. Tai lang Trung Giang hien nay con luu giu cap cau đoi ma vua Tu Đuc đe tang Pham Huu Nghi:


Tuong quan Luc sinh thoi, mac du lam quan tai trieu đinh, nhung Pham Huu Nghi luon quan tam đen que huong. Co lan, khi tro ve tham que, thay tinh trang sat lo bai song do mua lu, ong đa to chuc mot cuoc hop voi nguoi dan trong lang. Ong xin đat đai tu cac lang lan can đe nguoi dan co the khai khan, tao dung mot lang moi lam noi sinh song cho moi nguoi. Trong Đai Nam liet truyen co chep: "Nghi, luc ngay thuong, luu y đen que huong. Khi Nghi o lang luc ay lo nan bai song lo, Nghi ben hop nguoi lang, muu xin ruong cua xa Tham Linh đe cho dan o. Đen nay dan lang con on". Theo gia pha toc Pham Huu, nho nhung đong gop nay ma Pham Huu Nghi đuoc ton lam "Hau hien" cua lang.
Khong chi cham lo đoi song nguoi dan, ong con quan tam đen ton tao cac cong trinh van hoa cua khu vuc. Hien tai, Bao tang thi xa Đien Ban đang luu giu mot so tam bia, trong đo noi bat la bia khac ve Van Tu Phu – mot cong trinh van hoa quan trong trong khu vuc. Cong trinh nay đuoc xay dung nho cong suc va tai chinh cua ong cung voi cac tri thuc khac nhu: Tien si Đo Thuc Tinh, Cu nhan Nguyen Thanh Chau, va Tu tai Pham Phu Hanh... Muc đich la đe ton vinh su nghiep giao duc, tri thuc va niem hieu hoc. Rieng ong, ngoai viec đong gop 20 lang bac cho cong trinh, con la nguoi truc tiep soan thao van bia.
Hien nay, ten ong đuoc su dung đe đat ten mot con đuong tai đia ban quan Cam Le, thanh pho Đa Nang.


Tac pham chinh Ve cac tac pham, Pham Huu Nghi co 3 cong trinh chinh đuoc cac danh si đuong thoi truyen tung va cac nha su hoc hien nay cong nhan bao gom:

Đai Nam van uyen thong bien (76 quyen)
Su Yen tung vinh (Tho đi su Bac Kinh)
Đam Trai thi tap
Ngoai ra, cac nha nghien cuu cua Vien Nghien cuu Han Nom cho rang ong con co 2 cong trinh khac nua la Luc phu vo cu quy trinh va Chung đau phap.


Gia quyen Chinh that: Pham Thi Huot, thuoc toc Pham Viet cua lang Xuan Đai. Ba đuoc phong tang Nhi pham Phu nhan.
Ke that: Hoang Thi Ngan, nguoi lang Phu Xuan, phu Thua Thien, con gai cua Hoang Minh Tri – Tri huyen Dien Phuoc. Ba đuoc phong tang Nhi pham Phu nhan.
Trac that: Pham Thi Hue, nguoi huyen Phu Cat, tinh Binh Đinh. Ba đuoc phong tang Tu pham Cung nhan. Ba la nguoi sinh ha tat ca 3 con trai va 10 con gai cua Pham Huu Nghi.


= Hau due =
Truong tu: Pham Huu Đinh (tu Trac), nho than phan am sinh ma ra lam quan, nham chuc Chinh bat pham Phung phai o Thai Nguyen. Chinh that la ba Nguyen Thi Cung, con gai cua Phu doan tinh Thua Thien. Pham Huu Đinh mat khi ba moi 22 tuoi, ba mot minh nuoi con đen gia, nho vay ma đuoc trieu đinh ban tang 4 chu "Tiet hanh kha phong" vao nam Khai Đinh thu 7 (1922). Hai nguoi co tat ca 3 nguoi con gai va 2 con trai:
Pham Huu Đuc (tu Ta, hieu Cuc Vien), tung nham chuc Tu nghiep Quoc Tu Giam, co 3 con trai va 5 con gai.
Pham Huu Giang (tu Du), co 1 con trai va 8 con gai.
Thu tu: Pham Huu Nhu (tu Gia), tung đuoc phong lam Huu Pho đo Ngu su, Thai boc tu Khanh, Trung Phung Đai phu. Ong co hai nguoi con trai do chinh that sinh ra la Pham Huu Nghiem va Pham Huu Lieu (tuc Pham Lieu).


= Pha he =


Xem them Pham Phu Thu
Pham Lieu
Pham Hau
Đai Nam liet truyen


Chu thich = Tham khao =


= Nguon =