Luong Ha (tieng Anh: Mesopotamia) la mot khu vuc lich su o Tay A nam trong he thong song Tigris va Euphrates o phia bac cua Luoi liem mau mo. Ngay nay, Luong Ha nam o Iraq. Theo nghia rong nhat, khu vuc lich su bao gom Iraq, Kuwait, mot phan cua Iran, Syria va Tho Nhi Ky ngay nay. No đuoc coi la mot trong nhung trung tam van hoa đau tien tren the gioi, va cac nen van minh noi tieng nhat cua no la nguoi Sumer, Akkadia, Assyria va Babylonia. Luong Ha la noi co nhung phat trien som nhat cua Cach mang Đo đa moi tu khoang 10.000 nam truoc Cong nguyen.
No đa đuoc xac đinh la đa "truyen cam hung cho mot so phat trien quan trong nhat trong lich su loai nguoi, bao gom viec phat minh ra banh xe, trong nhung cay ngu coc đau tien va su phat trien cua chu thao, toan hoc, thien van hoc, nong nghiep va su phat trien cua  đe che đau tien trong lich su (đe quoc Akkad) do Sargon of Akkad lanh đao". No đa đuoc biet đen nhu mot trong nhung nen van minh som nhat tren the gioi.
Mot so nen van minh theo sau no, nen đau tien la nen van minh Sumer (4500 TCN–1900 TCN), sau đo la cac đe che, đang chu y nhat la Đe quoc Akkad (2334 TCN–2154 TCN), Đe quoc Tan Assyria (911 TCN–609 TCN) va Van minh co Babylon (626 TCN–539 TCN). Nguoi Sumer va nguoi Akkadia (bao gom ca nguoi Assyria va nguoi Babylonia) lon len o cac vung khac nhau cua Iraq - Mesopotamia - đa cai tri Luong Ha tu khi bat đau viet nen lich su vao khoang nam 3100 TCN cho đen khi cuoc xam luoc cua nguoi Achaemenid va su sup đo cua Babylon vao nam 539 TCN, sau đo. roi vao tay Alexander anh ca vao nam 332 truoc Cong nguyen va khi ong qua đoi, no tro thanh mot phan cua Đe che Seleucid Hy Lap.
Vao khoang nam 150 truoc Cong nguyen, Luong Ha bi nha nuoc Parthia xam chiem. Trong boi canh xung đot tiep dien giua nguoi La Ma va nguoi Parthia, cac phan phia tay cua khu vuc nam duoi su kiem soat cua nguoi La Ma. Nam 226 sau Cong Nguyen, cac vung phia đong cua Luong Ha roi vao tay nguoi Ba Tu Sassanids. Su phan chia khu vuc giua đe che La Ma (Byzantine tu nam 395 sau Cong nguyen) va Sassanian tiep tuc cho đen the ky thu bay sau Cong nguyen, Cho đen khi đao Hoi xam nhap vao Iraq va Ba Tu va su sup đo cua Đe che Sassanid Co mot so quoc gia Mesopotamian ban đia Neo-Assyrian va Co đoc giao giua the ky 1 truoc Cong nguyen va the ky 3 sau Cong nguyen, bao gom Hadyab, Asrouna va Hatra.


Tu nguyen Khai niem đia danh Mesopotamia (, tieng Hy Lap co: Μεσοποταμια "[vung đat] giua cac dong song"; tieng A Rap: بلاد ٱلرافدين Bilad ar-Rafidayn hoac tieng A Rap: بين ٱلنهرين Bayn an-Nahrayn; tieng Ba Tu: میان‌رودان miyan rudan; tieng Syriac: ܒܝܬ ܢܗܪܝܢ Beth Nahrain "Vung đat ben song") xuat phat tu tu goc Hy Lap co μεσος (mesos) "giua" va ποταμος (potamos) "song", nghia đen la "(vung đat) giua cac dong song". Thuat ngu nay đuoc su dung trong ban Septuagint Hy Lap (k. 250 TCN) đe dich tu tuong đuong trong tieng Do Thai va tieng Aram Naharaim.
Thuat ngu tieng Aram biritum/birit narim tuong ung đe chi khai niem đia ly tuong tu. Sau đo, thuat ngu Mesopotamia thuong đuoc ap dung cho tat ca cac vung đat giua Euphrates va Tigris, bao gom khong chi Syria ma con gan nhu toan bo Iraq va đong nam Tho Nhi Ky. Cac thao nguyen lan can o phia tay Euphrates va phia tay cua day nui Zagros cung thuong đuoc gop vao trong thuat ngu Luong Ha nghia rong.
Thuong co su phan biet giua Bac/Thuong Luong Ha va Nam/Ha Luong Ha. Thuong Luong Ha, con đuoc goi la Jazira, la khu vuc giua Euphrates va Tigris tu đau nguon xuong Baghdad. Ha Luong Ha la khu vuc tu Baghdad đen Vinh Ba Tu, bao gom Kuwait va mot phan cua mien tay Iran.
Trong cach su dung hien đai, thuat ngu Luong Ha/Luong Ha bao gom ca khia canh thoi ky lich su. No thuong đuoc su dung đe chi khu vuc nay cho đen khi cac cuoc chinh phuc Hoi giao A Rap vao the ky thu 7 CN, tu đo ten đe chi khu vuc đuoc thay bang cac ten tieng A Rap nhu Syria, Jezirah va Iraq. Cung co tranh cai cho rang nhung uyen ngu nay la nhung cai ten mang tinh Au chau trung tam chu nghia đuoc gan cho khu vuc o thoi ky phuong Tay xam lan the ky 19.


Đia ly Luong Ha bao gom vung đat nam giua song Euphrates va song Tigris, ca hai đeu bat nguon tu day nui Taurus. Hai con song đuoc cap nuoc boi nhieu phu luu va toan bo he thong song chay qua mot vung nui rong lon. Cac tuyen đuong bo o Luong Ha thuong men theo Euphrates vi bo song Tigris thuong doc va trac tro. Khu vuc co khi hau ban kho han voi mot sa mac rong lon o phia bac va mot khu vuc 15.000 kilomet vuong (5.800 dam vuong Anh) đam lay, đam pha, bai bun va bo lau say o phia nam. O cuc nam, Euphrates va Tigris hop dong va đo vao Vinh Ba Tu.
Moi truong kho han trai dai tu cac khu vuc phia bac nhung chua chac lam nong nghiep dung nuoc mua cho đen o phia nam dung thuy loi. He thong tuoi tieu đuoc ho tro boi muc nuoc cao va nuoc tuyet tan tu tren cac đinh nui cao phia bac day Zagros va tu Cao nguyen Armenia. He thong thuy loi đoi hoi kha nang huy đong luc luong lao đong lon đe xay dung va bao tri kenh rach, dan đen su phat trien cua đo thi va he thong chinh quyen tap trung o thoi ky so khai.
Nong nghiep trong khu vuc cung đuoc ket hop voi chan tha du muc cuu va de (va sau đo la lac đa) tu thao nguyen ven song vao nhung thang mua he kho rao toi vung ria sa mac vao mua đong am uot. Khu vuc nay co it đa xay dung, kim loai quy va go, vi vay phai phu thuoc vao buon ban nong san đuong dai đe trao đoi cac mat hang nay tu cac khu vuc xa xoi. O vung đam lay o phia nam, mot nen van hoa ngu nghiep phuc tap đa ton tai tu thoi tien su, cung đong gop vao su đa dang van hoa.
Khu vuc thuong xay ra nhung su đut gay van hoa đinh ky vi mot so ly do. Nhu cau lao đong theo thoi gian đa dan đen su gia tang dan so, đay kha nang chiu đung cua he sinh thai toi gioi han. Giai đoan bat on khi hau xay ra co the keo theo su sup đo cua chinh quyen trung uong va suy giam dan so. Ngoai ra, nhung cuoc tan cong tu cac bo lac trung du hoac nguoi du muc đa dan đen thuong mai sup đo va cac he thong thuy loi bi bo be. Cung voi đo, xu huong trung tam hoa cua cac thanh bang khien cho quyen luc cua chinh quyen trung uong tren toan khu vuc bi phan manh. Nhung xu huong nay van tiep tuc cho đen ngay nay o Iraq.


Lich su Thoi tien su cua vung Can Đong co đai bat đau tu thoi ky đo đa cu. Chu viet xuat hien duoi dang chu tuong hinh o thoi ky Uruk IV (khoang thien nien ky thu 4 TCN), con cac ghi chep lich su bat đau tu giua thien nien ky thu ba TCN voi cac tai lieu chu hinh nem ve cac vi vua So ky trieu đai. Lich su Luong Ha ket thuc voi viec bi Đe che Achaemenes thon tinh vao cuoi the ky thu 6 TCN, hoac tai thoi điem cuoc chinh phat cua nguoi Hoi giao va thanh lap Caliphate vao cuoi the ky thu 7 CN, ke tu sau đo khu vuc nay đuoc goi la Iraq. Trong suot lich su ton tai, Luong Ha la vung đat cua mot so trong nhung xa hoi co đai phuc tap va phat trien nhat the gioi.
Khu vuc nay la mot trong bon nen van minh chau tho phat minh ra chu viet, cung voi thung lung song Nile o Ai Cap co đai, Van minh luu vuc song An o tieu luc đia An Đo va van minh song Hoang Ha o Trung Quoc co đai. Luong Ha co cac thanh pho quan trong trong lich su nhu Uruk, Nippur, Nineveh, Assur va Babylon, cung nhu cac vung lanh tho lon nhu thanh pho Eridu, cac vuong quoc Akkad, Trieu đai thu ba cua Ur va cac đe che Assyria. Mot so nhan vat lich su quan trong cua Luong Ha la Ur-Nammu (vua cua Ur), Sargon cua Akkad (nguoi thanh lap Đe che Akkad), Hammurabi (nguoi thanh lap nha nuoc Babylon co), Ashur-uballit II va Tiglath-Pileser I (nguoi thanh lap Đe quoc Assyria).


= Phan loai thoi ky =

Tien su
Đo đa moi tien đo gom A (10.000–8700 TCN)
Đo đa moi tien đo gom B (8700–6800)
Jarmo (7500–5000 TCN)
Hassuna (~ 6000 BC–? BC), Samarra (~ 5700–4900 BC) va cac nen van hoa Halaf (~ 6000–5300 BC)
Thoi ky Ubaid (~ 5900-4400 TCN)
Thoi ky Uruk (~ 4400–3100 TCN)
Thoi ky Jemdet Nasr (~ 3100–2900 TCN) 
Thoi ky đo đong som
So ky trieu đai (~ 2900–2350 TCN)
Đe che Akkad (~ 2350–2100 TCN)
Trieu đai thu ba cua Ur (2112–2004 TCN)
Vuong quoc Assyria thoi đau (the ky 24 đen 18 TCN)
Thoi đai đo đong
Babylonia thoi đau (the ky 19 đen 18 TCN)
Trieu đai Babylon đau tien (the ky 18 đen 17 TCN)
Vu phun trao Minoan (khoang nam 1620 TCN)
Thoi ky đo đong muon
Thoi ky Co Assyria (the ky 16 đen 11 TCN)
Thoi ky Trung Assyria (khoang 1365–1076 TCN)
Trieu đai Kassite o Babylon, (khoang 1595–1155 TCN)
Thoi đai đo đong sup đo (the ky 12 đen the ky 11 TCN)
Thoi ky đo sat
Cac quoc gia Syro-Hitti (the ky 11 đen the ky thu 7 TCN)
Đe che Tan Assyria (the ky thu 10 đen the ky thu 7 TCN)
Đe che Tan Babylon (the ky thu 7 đen the ky thu 6 TCN)
Thoi co đai
Babylon thuoc Ba Tu, Assyria thuoc Achaemenes (the ky thu 6 đen the ky thu 4 TCN)
Luong Ha thuoc Seleukos (the ky thu 4 đen the ky thu 3 TCN)
Babylon thuoc Parthia (the ky thu 3 TCN)
Osroene (the ky thu 2 đen the ky thu 3 CN)
Adiabene (the ky 1 đen the ky 2 CN)
Hatra (the ky 1 đen the ky 2 CN)
Luong Ha thuoc La Ma (the ky thu 2 đen the ky 7 CN), Assyria thuoc La Ma (the ky thu 2 CN)
Co đai hau ky
Đe che Palmyrene (the ky thu 3 CN)
Asoristan (the ky thu 3 đen the ky thu 7 CN)
Euphratensis (giua the ky thu 4 đen the ky thu 7 CN)
Cuoc xam luoc Hoi giao (giua the ky thu 7 CN)


Chinh tri Đia ly Luong Ha co tac đong sau sac đen su phat trien chinh tri cua khu vuc. Giua cac dong song va suoi, nguoi Sumer đa xay dung nhung thanh pho đau tien cung voi cac kenh đao thuy loi đuoc ngan cach boi nhung dai sa mac rong lon hoac đam lay noi cac bo lac du muc sinh song. Giao tiep giua cac thanh pho bi han che vi kho khan va đoi khi nguy hiem. Do đo, moi thanh pho Sumer dan tro thanh mot thanh bang, đoc lap voi cac thanh pho khac. Đoi khi co mot thanh pho co gang chinh phuc va thong nhat khu vuc, nhung thuong ket thuc that bai. Do đo, lich su chinh tri cua Sumer la mot chuoi nhung cuoc chien gan nhu lien tuc. Cuoi cung Sumer đuoc thong nhat boi Eannatum nhung cung khong ton tai đuoc lau khi chi mot the he sau đa bi nguoi Akkad chinh phuc vao nam 2331 TCN. Đe che Akkad la đe che đau tien thanh cong ton tai hon mot the he va chung kien cac vi vua ke vi trong hoa binh. Tuy nhien, chi trong mot vai the he, đe che Akkad suy tan, tu đo phan lon thoi gian Luong Ha bi cac dan toc ngoai bang thay phien nhau cai tri.


= Vuong quyen =
Nguoi Luong Ha tin rang cac vi vua va vuong hau cua ho la hau due tu Thien gioi, nhung khong giong nhu nguoi Ai Cap co đai, ho khong bao gio cho rang cac vi vua cua ho la cac vi than thuc su. Hau het cac vi vua tu xung la "vua cua vu tru", hay "đai vuong". Mot ten goi pho bien khac la "nguoi chan cuu", the hien cac vi vua cham nom than dan cua minh.


= Quyen luc =
Khi Assyria phat trien thanh mot đe che, no đuoc chia thanh cac phan nho hon, đuoc goi la cac tinh. Moi tinh đuoc đat theo ten cua cac thanh pho chinh nhu Nineveh, Samaria, Damascus va Arpad, va đeu co tong tran rieng co nhiem vu giam sat viec thu thue. Tong tran cung la nguoi chiu trach nhiem thuc thi phap luat, huy đong binh linh nhap ngu va cung cap cong nhan đe xay dung đen tho. Theo cach nay, viec kiem soat mot đe che rong lon tro nen de dang hon.
Mac du Babylon la mot thanh bang kha nho o Sumer, no đa phat trien vuot bac duoi thoi Hammurabi. Ong đuoc goi la "nha lap phap", va Babylon nhanh chong tro thanh mot thanh pho lon o Luong Ha, va la mot trung tam ton giao, van hoa va hoc thuat quan trong o Luong Ha.


Chien tranh Khi ket thuc giai đoan Uruk, cac thanh pho co tuong bao phat trien con nhieu lang mac van hoa Ubaid biet lap bi bo hoang, cho thay su gia tang cua bao luc. Mot trong vi vua đau tien, Lugalbanda, đuoc cho la đa xay dung nhung buc tuong trang xung quanh thanh pho. Khi thanh bang bat đau phat trien, pham vi anh huong cua chung chong cheo len nhau gay ra tranh chap giua cac thanh bang, đac biet la tren đat lien va kenh rach. Nhung tranh chap nay đa đuoc ghi lai trong cac phien đat set tu thoi điem vai tram nam truoc khi xay ra bat ky cuoc chien lon nao. Chien tranh lan đau đuoc ghi lai vao k. 3200 TCN, nhung khong pho bien cho đen k. 2500 TCN. Mot vi vua (Ensi) nua lich su nua than thoai cua thanh Uruk so ky trieu đai II, Gilgamesh (k. 2600 TCN), đa đuoc ca tung vi cac chien cong chong lai Humbaba cua Nui tuyet tung trong nhieu bai tho va bai hat sau nay. Tam bia Ken ken vao cuoi so ky trieu đai III (2600–2350 TCN), ky niem chien thang cua Eannatum cua Lagash truoc thanh pho đoi thu Umma lan can, la tuong đai lau đoi nhat tren the gioi ve mot vu tham sat. Tu thoi điem nay tro đi, chien tranh đa tro thanh mot phan cua he thong chinh tri Luong Ha. Đoi khi mot thanh pho trung lap co the đong vai tro trung gian cho hai thanh pho đoi thu. Đieu nay đa giup hinh thanh cac lien minh giua cac thanh pho, dan đen su thanh lap cac quoc gia trong khu vuc. Cac đe che hinh thanh va huong cac chien dich quan su ra ben ngoai. Chang han, vua Sargon đa chinh phuc tat ca cac thanh pho Sumer, mot so thanh pho o Mari va sau đo tien hanh chien tranh voi mien bac Syria. Nhieu buc tuong cung đien Assyria va Babylon đuoc trang tri bang nhung hinh anh cua cac tran thang va ke thu tuyet vong tron thoat hoac an nau giua đam lau say.


= Phap luat =
Cac thanh bang Luong Ha đa ban hanh cac bo luat đau tien, dua tren quyen uu tien phap ly va cac quyet đinh cua vua, tieu bieu nhu Urukagina, Lipid Ishtar va Hammurabi. Bo luat Hammurabi (1780 TCN) la mot trong nhung bo luat đau tien đuoc biet đen va đuoc bao ton tot nhat cua Luong Ha co đai, bao gom hon 200 đieu luat cho. Cac bo luat cho thay su suy yeu dan dan ve quyen cua phu nu va muc đo tan khoc tang dan trong viec đoi xu voi no le.


Ngon ngu va chu viet Ngon ngu viet đau tien o Luong Ha la Sumer, mot ngon ngu chap dinh đoc lap. Cung voi tieng Sumer, cac ngon ngu Semit cung đuoc su dung o Luong Ha thoi đau. Tieng Subartu o vung nui Zagros, co the thuoc ho ngon ngu Hurro-Urartuan, xuat hien trong ten nguoi, song, nui va trong cac nghe thu cong khac nhau. Tieng Akkad tro thanh ngon ngu chinh cua Đe che Akkad va cac đe che Assyria, nhung tieng Sumer van đuoc su dung cho cac muc đich hanh chinh, ton giao, van hoc va khoa hoc. Cac phuong ngu Akkad khac nhau đa đuoc su dung cho đen cuoi thoi Tan Babylon. Tieng Aram co, von đa tro nen pho bien o Luong Ha, sau đo tro thanh ngon ngu hanh chinh chinh thuc cua Đe quoc Tan Assyria, roi sau đo la Đe che Achaemenes. Tieng Akkad dan khong con đuoc su dung, nhung van đuoc su dung cung voi tieng Sumer trong đen tho sau mot vai the ky. Cac van ban tieng Akkad cuoi cung co nien đai khoang the ky 1 CN.
Trong thoi ky đau lich su cua Luong Ha (khoang giua thien nien ky thu 4 TCN), tieng Sumer bat đau đuoc viet bang chu hinh nem, co ten nhu vay do đuoc viet bang but co đau hinh tam giac khac tren đat set uot. Cac dang chuan hoa cua ki tu hinh nem rat co the đuoc phat trien tu chu tuong hinh.
He thong ki hieu tuong hinh ban đau cua chu hinh nem đoi hoi nhieu nam đe thanh thao, vi vay, chi co mot so nguoi lam kinh su moi đuoc đao tao đe su dung no. Đen khi he thong chu ki am tro nen pho bien duoi thoi Sargon, mot phan đang ke dan so Luong Ha moi co the đoc va viet. Nhieu kho luu tru van ban lon đa đuoc tim thay va khoi phuc tu cac di tich khao co hoc cua cac truong hoc kinh su o Babylon co đai.
Hau het cac thi tran va đen tho đeu co thu vien. Co mot cau ngan ngu co cua nguoi Sumer rang "Mot kinh su uu tu thuong day tu luc binh minh". Phu nu cung nhu đan ong đeu đuoc hoc đoc va viet, va trong thoi ky Semit, viec nay yeu cau ca kien thuc ve ngon ngu Sumer đa tuyet chung, voi he thong am tiet phuc tap va sau rong.
Mot luong đang ke van hoc Babylon la tac pham dich tu ban goc Sumer, ton giao va luat phap tiep tuc đuoc viet bang tieng Sumer. Tu vung, ngu phap va ban dich song ngu đuoc bien soan đe cho hoc tro su dung, cung nhu cac bai binh luan ve cac van ban cu va giai thich cac tu va cum tu toi nghia. Nguoi ta sap xep va đat ten tat ca chu cai ki am, cung nhu soan thao chung thanh cac danh sach cong phu.
Co rat nhieu tac pham van hoc Babylon đa đuoc biet đen ngay nay. Noi tieng nhat trong so đo la Su thi Gilgamesh nam trong muoi hai phien đat set, đuoc bien soan tu cac van ban tieng Sumer boi Sin-liqi-unsinni. Su thi noi ve nhung cuoc phieu luu cua Gilgamesh, vi vua ban lich su/than thoai cua Uruk, co the đuoc tong hop tu nhieu nguon co xua va cac cau chuyen khac nhau.


Ton giao va triet hoc = Ton giao =
Ton giao Luong Ha co đai bao gom tin nguong va tap tuc ton giao cua cac nen van minh Luong Ha trong khoang nam 3500 TCN đen 400 CN, sau đo phan lon bi thay the boi Kito giao Syria. Su phat trien ton giao o Luong Ha va van hoa Luong Ha noi chung khong bi anh huong boi dong di chuyen đen va đi khap khu vuc cua cac dan toc khac nhau, đac biet la o phia nam. Thay vao đo, ton giao Luong Ha la mot truyen thong nhat quan va mach lac, phu hop voi nhu cau noi tai cua cac tin đo qua hang thien nien ky phat trien.
Nhung khoi nguon som nhat cua tu tuong ton giao Luong Ha co tu giua thien nien ky thu 4 TCN, co nen tang tu su tho phung thien nhien. Trong thien nien ky thu 3 TCN, cac đoi tuong tho phung đa đuoc nhan cach hoa va tro thanh mot nhom cac vi than voi cac chuc nang cu the. Cac giai đoan cuoi cung cua đa than giao Luong Ha phat trien trong thien nien ky thu 2 va thu 1, tap trung hon vao ton giao tho phung ca nhan va sap xep cac vi than thanh mot he thong phan cap quan chu voi vi than quoc gia la nguoi đung đau cac than. Ton giao Luong Ha cuoi cung bi suy tan truoc su truyen ba cua cac ton giao Iran thoi Đe che Achaemenes va su Kito giao hoa.


= Triet hoc =
Nhieu nen van minh cua khu vuc co anh huong lon đen cac ton giao Abraham, đac biet la Kinh thanh tieng Do Thai; gia tri van hoa va anh huong van hoc cua no đuoc the hien đac biet ro rang trong Sach Sang the.
Giorgio Buccellati cho rang khoi nguon cua triet hoc đen tu cac triet ly so khai ve cuoc song o Luong Ha, đac biet la ve đao đuc, duoi cac hinh thuc bien chung, đoi thoai, su thi, van hoa dan gian, thanh ca, loi bai hat, van xuoi va tuc ngu. Ly luan va ly tinh thoi Babylon đa phat trien vuot ra ngoai quan sat thuc nghiem.
Tu duy triet hoc Babylon co anh huong đen triet hoc Hy Lap co đai, đac biet la triet hoc Hy Lap hoa. Van ban Babylon Đoi thoai cua nguoi bi quan co điem tuong đong voi cac suy nghi chu van cua cac nha nguy bien va cac hoc thuyet Heraclitus ve su tuong phan, va cac đoi thoai cua Plato, cung nhu la tien than cho phuong phap goi hoi cua Socrates. Nha triet hoc nguoi Ionia Thales cung bi anh huong boi cac y tuong vu tru hoc cua Babylon. 


Van hoa xa hoi = Le hoi =
Nguoi Luong Ha co đai to chuc nghi le moi thang. Chu đe cua cac nghi le va le hoi cho moi thang đuoc xac đinh boi it nhat sau yeu to quan trong:

Mua trang (trang thuong huyen mang y nghia đu đay va tang truong, con trang ha huyen đuoc gan voi su giam sut, duy tri va cac le hoi cua Đia nguc)
Giai đoan cua chu ky nong nghiep hang nam
Điem phan va điem chi
Than thoai đia phuong va nhung cac vi than bao tro
Thanh cong cua vi vua hien tai
Le hoi Akitu, hay Le Nam moi (Trang tron đau tien sau xuan phan)
Ky niem cac su kien lich su cu the (thanh lap, chien thang quan su, ngay le đen tho,...)


= Am nhac =
Cac ca khuc đuoc viet đe dang len cac vi than hoac đe ke ve cac su kien quan trong. Am nhac đuoc yeu thich boi ca gioi quy toc va thuong dan. Dan chung thich hat va nhay trong nha hoac o cho. Cac ca khuc đuoc truyen mieng qua nhieu the he cho đen khi chu viet tro nen pho bien hon. Nhung ca khuc nay la mot phuong tien truyen tai thong tin quan trong ve cac su kien lich su qua nhieu the ky.
Oud (tieng A Rap: العود) la mot nhac cu co day nho đuoc su dung boi nguoi Luong Ha. Hinh anh lau đoi nhat ve Oud co tu thoi Uruk o Nam Luong Ha hon 5000 nam truoc, o tren mot con dau hinh tru hien đang đuoc luu tru tai Bao tang Anh. Con dau mo ta mot phu nu đang cui minh xuong choi nhac o tren thuyen. Nhac cu nay xuat hien nhieu lan trong suot lich su Luong Ha va ca o Ai Cap co đai tu trieu đai thu 18 tro đi voi cac bien the co dai hoac ngan. Oud đuoc coi la tien than cua đan lute chau Au.


= Tro choi =
San ban la hoat đong pho bien cua cac vi vua Assyria. Đam boc va đau vat cung thuong xuyen xuat hien trong nghe thuat. Mot so hinh thuc polo co the rat pho bien, nhung voi nguoi cuoi tren vai nguoi khac thay vi cuoi ngua. Majore la mot tro choi tuong tu nhu mon bong bau duc nhung voi bong go. Ho cung co mot tro choi tren ban tuong tu nhu senet va backgammon, hien đuoc goi la "Tro choi Hoang gia cua Ur ".


= Gia đinh =
Nhu đuoc the hien trong cac bo luat noi tiep nhau, Urukagina, Lipid Ishtar va Hammurabi, xa hoi Luong Ha ngay cang tro nen gia truong. O thoi Sumer so ky, "en", hay đai tu te, cua cac nam than ban đau la phu nu, con en cua nu than thi la đan ong. Thorkild Jacobsen, cung nhu nhieu nguoi khac, cho rang xa hoi Luong Ha thoi ky đau đuoc cai tri boi mot "hoi đong truong lao" ma o đo đan ong va phu nu đeu đuoc đai dien binh đang, nhung theo thoi gian, đia vi cua phu nu giam xuong con cua đan ong tang len. Chi co hau due hoang toc va con trai cua cac gia đinh giau co, hoac cac nghe nghiep nhu thay giao, thay thuoc, tu te moi đuoc đi hoc. Hau het cac be trai hoc nghe cua cha hoac đuoc đi hoc nghe. Cac be gai phai o nha voi me đe hoc noi tro va nau an, va cham soc tre em trong nha. Tuy nhien, phu nu o Luong Ha cung co mot so quyen nhat đinh. Ho co the so huu tai san va co the ly hon neu co ly do chinh đang.


= Chon cat =
Hang tram ngoi mo đa đuoc khai quat tai nhieu khu vuc o Luong Ha, cung cap thong tin ve thoi quen chon cat cua nguoi Luong Ha. Tai thanh pho Ur, hau het moi nguoi đuoc chon cat trong cac ngoi mo gia đinh duoi nha cua ho, cung voi mot so tai san. Mot so hai cot đuoc tim thay đuoc boc trong chieu va tham. Tre em chet non đuoc đat trong nhung chiec "lo" lon đe o nha nguyen gia đinh. Nhung hai cot khac đa đuoc tim thay trong nghia đia thanh pho. 17 ngoi mo đa đuoc tim thay voi nhung đo vat rat quy gia ben trong nen đuoc cho la nhung ngoi mo hoang gia.


Kinh te va nong nghiep Nen nong nghiep su dung thuy loi lan toa tu vung đoi Zagros voi van hoa Samara va Hadji Muhammed xuong phia nam vao khoang 5.000 TCN. Cac ngoi đen Sumer co chuc nang nhu ngan hang va đa phat trien he thong cho vay va tin dung quy mo lon, nhung đen thoi nguoi Babylon moi phat trien he thong ngan hang thuong mai đau tien. No co nhieu net tuong đong voi kinh te hoc hau Keynes thoi hien đai, nhung voi cach tiep can coi mo hon.
Tu so ky trieu đai đen thoi Ur III, cac đen tho so huu toi mot phan ba tong dien tich đat, giam dan theo thoi gian khi hoang gia va cac to chuc tu nhan khac tang len. Tu Ensi chi chuc quan cai quan nen nong nghiep phu thuoc vao đen tho. Nong no chu yeu lam viec o tren đat cua đen tho hoac cung đien.
Nen nong nghiep o Luong Ha đoi hoi phai co he thong tuoi tieu va thoat nuoc tot. Nhu cau tuoi tieu khien nguoi Sumer, sau đo la nguoi Akkad, xay dung cac thanh pho doc theo song Tigris, Euphrates va cac chi luu. Cac con song cung cap thuy san (đuoc su dung lam ca thuc pham va phan bon), lau say va đat set (lam vat lieu xay dung). Voi he thong tuoi tieu, nguon cung cap thuc pham o Luong Ha co the so sanh voi voi vung thao nguyen Canada.
Cac thung lung song Tigris va Euphrates tao thanh phan phia đong bac cua Luoi liem Mau mo, bao gom ca thung lung song Jordan va song Nile. Mac du đat phu sa chau tho phi nhieu va co loi cho mua mang, nhung vung cach xa nuoc lai kho can va khong the o đuoc. Vi vay su phat trien cua thuy loi rat quan trong đoi voi nhung nguoi đinh cu o Luong Ha. Nguoi Luong Ha đa tim ra cach kiem soat nuoc bang đap va cong. Nhung nguoi đinh cu ban đau đa biet su dung cay go đe lam toi đat truoc khi gieo trong lua mach, hanh tay, nho, cu cai va tao. Ho cung la mot trong nhung nguoi đau tien lam ra bia va ruou vang. Mac du cac dong song duy tri su song nhung chung cung gay ra lu lut thuong xuyen tan pha cac thanh pho. Thoi tiet Luong Ha that thuong gay kho khan va mat mua cho nong dan; vi vay phai co them cac nguon thuc an du phong nhu bo va cuu. Theo thoi gian, đat đai phan cuc nam cua Luong Ha Sumer bi man hoa, dan đen su suy tan dan dan va quyen luc bi dich chuyen len Akkad o phia bac. 


Khoa hoc ky thuat = Toan hoc =
Toan hoc va khoa hoc Luong Ha dua tren he đem luc thap phan (co so 60). Đay la nguon goc cua cach su dung 60 giay mot phut, 60 phut mot gio va 360 đo (60 × 6) mot vong tron thoi hien đai. Lich Sumer đuoc tinh theo tuan co bay ngay.
Nguoi Babylon co the đa biet su dung cac quy tac đo dien tich. Ho tinh chu vi đuong tron bang ba lan đuong kinh va dien tich bang mot phan muoi hai binh phuong cua chu vi, đieu nay la đung trong truong hop lay π bang 3. The tich cua mot hinh tru la tich cua đay va chieu cao, tuy nhien, the tich cua su hinh non hoac hinh chop vuong đuoc tinh khong chinh xac bang chieu cao nhan voi mot nua dien tich đay. Ngoai ra, co mot phat hien gan đay tim đuoc mot phien đay set su dung so π bang 3 va 1/8.
Nguoi Babylon cung co đon vi dam Babylon, tuong đuong voi 11 km ngay nay. Đon vi khoang cach nay cuoi cung đuoc chuyen đoi thanh đon vi dam thoi gian, su dung đe đo thoi gian theo hanh trinh cua Mat troi.


= Thien van hoc =
Tu thoi Sumer, cac tu te đen tho thuong giai đoan cac su kien xay ra dua theo vi tri cua cac thien the. Đieu nay tiep tuc đen thoi Assyria, voi truyen thong ban hanh limmu, danh muc cac ngay le vong dua theo vi tri hanh tinh, moi nam.
Cac phien đat set co nien đai tu thoi Babylon co ghi lai viec ung dung toan hoc vao tinh toan su bien thien đo dai cua ngay trong mot nam mat troi. Hang the ky quan sat cua nguoi Babylon ve cac hien tuong thien the đuoc ghi lai trong cac bang chu chu hinh nem đuoc goi la 'Enuma Anu Enlil'. Van ban thien van quan trong lau đoi nhat cho đen nay la Phien 63 cua 'Enuma Anu Enlil', phien Venus cua Ammi-Saduqa, liet ke nhung lan moc đau va cuoi cua Sao Kim trong khoang 21 nam va la bang chung som nhat cua viec nhan biet chu ki cua mot hanh tinh. Thuoc trac tinh hinh chu nhat co nhat co tu thoi Babylon k. 1100 TCN, goi la MUL. APIN, chua cac danh muc sao va chom sao cung nhu cac so đo du đoan moc luc rang đong va đac điem cua cac hanh tinh, đo dai cua ban ngay đuoc đo bang đong ho nuoc, gnomon, bong va nhuan. Van ban GU cua Babylon sap xep cac ngoi sao thanh "chuoi" nam doc cac vong xich vi đe đo xich kinh đo hoac khoang thoi gian, va cung bao gom ca cac ngoi sao nam o thien đinh, phan tach bang cac khac biet ve xich kinh đo.
Cung hoang đao la mot phat minh cua nguoi Babylon thoi co đai. Co nhieu van ban chu hinh nem ghi chep ve cac quan sat nhat thuc goc cua nguoi Luong Ha.
Đen thoi Tan Babylon, trong so cac nganh khoa hoc, thien van hoc va chiem tinh hoc van chiem mot vi tri danh gia trong xa hoi. Thien van hoc Babylon la nen tang cho thien van hoc Hy Lap co đai, thien van hoc co đien An Đo, Sasan, Byzantine va Syria, thien van hoc Hoi giao thoi trung co, va thien van hoc o Trung A va Tay Au. Do đo, thien van hoc Tan Babylon co the đuoc coi la tien than truc tiep cua phan lon toan hoc va thien van hoc Hy Lap co đai, đen luot no lai la tien than lich su cua cuoc cach mang khoa hoc chau Au (phuong Tay).
Trong the ky thu 8 va 7 TCN, cac nha thien van hoc Babylon đa phat trien mot huong tiep can moi đoi voi thien van hoc. Ho bat đau nghien cuu triet hoc ve ban chat ly tuong cua vu tru so khai va su dung logic noi tai trong he thong hanh tinh du đoan cua ho. Đay la mot đong gop quan trong cho thien van hoc va triet hoc khoa hoc, mot so hoc gia đa goi phuong phap moi nay la cuoc cach mang khoa hoc đau tien. Cach tiep can moi nay đoi voi thien van hoc đa đuoc đon nhan va phat trien hon nua trong thien van hoc Hy Lap co đien va Hy Lap hoa.
Đen thoi Seleukos va Parthia, cac ghi chep thien van co tinh khoa hoc toan dien. Su phat trien phuong phap du đoan chuyen đong cua cac hanh tinh cua nguoi Babylon đuoc coi la mot giai đoan quan trong trong lich su thien van hoc.
Nha thien van hoc Babylon duy nhat đuoc biet đen la nguoi ung ho mo hinh nhat tam la Seleukos cua Seleucia (sinh 190 TCN), đuoc nhac đen trong cac tac pham cua Plutarch. Ong cho rang Trai đat quay quanh truc cua chinh no, va quay quanh Mat troi. Theo Plutarch, Seleukos tham chi đa chung minh he thong nhat tam, nhung khong ro ong đa su dung nhung luan cu nao.


= Y hoc =
Cac van ban lau đoi nhat cua Babylon (bang tieng Akkad) ve y hoc bat nguon tu trieu đai Babylon đau tien trong nua đau thien nien ky thu 2 TCN mac du cac đon thuoc som nhat xuat hien o Sumer trong trieu đai thu ba cua Ur. Tuy nhien, van ban y hoc Babylon chi tiet nhat la Cam nang Chan đoan đuoc viet boi mot ummanu, hay Đai hoc gia, Esagil-kin-apli cua Borsippa, duoi trieu đai cua Adad-apla-iddina (1069–1046 TCN).
Cam nang Chan đoan đa gioi thieu cac phuong phap tri lieu va benh li, su dung phuong phap kinh nghiem, logic va ly tinh trong chan đoan, tien luong va đieu tri. Van ban chua mot danh sach cac trieu chung y khoa va quan sat chi tiet theo kinh nghiem, cung voi cac quy tac logic ket hop cac trieu chung quan sat đuoc tren co the benh nhan voi chan đoan va tien luong.
Cung voi y hoc Ai Cap co đai cung thoi, nguoi Babylon đa đua ra cac khai niem chan đoan, tien luong, thuc kham va ke đon thuoc. Cac trieu chung va benh đuoc đieu tri thong qua cac phuong phap tri lieu nhu bang bo, boi thuoc mo va uong thuoc. Neu mot benh nhan khong the đuoc chua khoi ve mat the chat, cac y si Babylon thuong tien hanh tru ta đe thanh tay benh nhan khoi nguyen rua. Y hoc Babylon thoi ki sau cung tuong tu voi y hoc Hy Lap thoi ky đau o nhieu mat. Đac biet, cac chuyen luan đau tien cua Hippocrates the hien anh huong cua y hoc Babylon ve ca noi dung va hinh thuc.


= Cong nghe =
Nguoi Luong Ha đa phat minh ra nhieu cong nghe bao gom gia cong đong va kim loai khac, lam thuy tinh va đen, det vai, tri thuy, tru nuoc va tuoi tieu. Ho cung la mot trong nhung xa hoi đo đong đau tien tren the gioi.
Theo mot gia thuyet gan đay, he thong bom oc vit Archimedes co the đa đuoc Sennacherib cua Assyria ap dung cho he thong nuoc tai Vuon treo Babylon va Nineveh vao the ky thu 7 TCN, mac du cac hoc gia chinh thong cho rang no la mot phat minh cua Hy Lap sau nay. Trong thoi ky Parthia hoac Sasan, Pin Baghdad, co the la loai pin đau tien tren the gioi, đuoc phat minh o Luong Ha.


Nghe thuat va kien truc = Nghe thuat =

Nghe thuat Luong Ha canh tranh voi voi Ai Cap co đai o muc đo ki vi, tinh xao va cong phu. Cac mang nghe thuat chinh la cac hinh thuc đieu khac khac nhau tren đa va đat set; mot so buc tranh nho cung ton tai, nhung chu yeu đuoc su dung đe trang tri, mac du hau het cac tac pham đieu khac đeu đuoc son mau.
Thoi ky Tien-Van tu, voi su thong tri cua Uruk, đa cho ra đoi cac tac pham tinh xao nhu binh gom Warka va con dau hinh tru. Thoi ky sau co mot so tuong tu si va tin đo voi đoi mat to bang thach cao dung trong nghi le tho cung, nhung rat it trong so nay con ton tai. Cac tac pham đieu khac hinh nguoi thoi Sumer va Akkad thuong co đoi mat to nhin cham cham va bo rau dai. Nhieu kiet tac cung đa đuoc tim thay tai Nghia trang Hoang gia tai Ur (k. 2650 TCN), bao gom hai buc tuong Ram trong bui cay, Bo mong bang đong va đau bo gan tren mot cay đan lia cua Ur.
O cac thoi ky tiep theo, truoc su len ngoi cua Đe che Tan Assyria, nghe thuat Luong Ha ton tai duoi mot so hinh thuc: con dau hinh tru, cac buc tuong nho trong vong tron va phu đieu voi nhieu kich co khac nhau. Phu đieu Burney la mot tac pham noi bat va tuong đoi lon (51 x 38 cm) bang đat nung, the hien mot nu than co canh voi đoi chan cua mot con chim san moi, cung voi cu va su tu. No co nien đai tu the ky 18 hoac 19 TCN, va cung co the đuoc đuc bang khuon. Cac tam bia đa, le vat cung te, hoac cac phu đieu ky niem chien thang va tiec mung, cung đuoc tim thay tai cac đen tho; Tam bia Ken ken la mot vi du thoi đau cua phu đieu khac, con But thap đen cua Shalmaneser III o Assyria la loai bia lon đo so thoi ky sau.
Cuoc chinh phat toan bo Luong Ha va cac vung lanh tho xung quanh cua nguoi Assyria đa tao ra mot quoc gia rong lon va giau co, voi nghe thuat trang le o cac cung đien va noi cong cong. Nguoi Assyria đa phat trien mot phong cach nghe thuat bao gom nhung bo tranh khac cuc ky lon voi cac buc phu đieu ke chuyen vo cung tinh xao bang đa tai cac cung đien, voi nhung canh chien tranh hoac san ban; mot bo suu tap nhu vay hien đang luu tru o Bao tang Anh. Co rat it tac pham đieu khac trong vong tron, ngoai tru cac hinh nhan bao ve khong lo, thuong la lamassu đau nguoi, đuoc đieu khac hai ben cua mot khoi hinh chu nhat. Ngay ca truoc khi thong tri khu vuc, nguoi Assyria đa tiep noi truyen thong đuc con dau hinh tru voi cac thiet ke manh me va tinh te.


= Kien truc =

Nghien cuu ve kien truc Luong Ha co đai dua tren cac bang chung khao co hoc co san, hinh anh cua cac toa nha the hien tren co vat va cac van ban ve viec xay dung. Van hoc hoc thuat thuong tap trung vao cac đen tho, cung đien, tuong thanh va cong, va cac toa nha hoanh trang khac, nhung đoi khi nguoi ta cung tim thay cac tac pham noi ve kien truc dan dung. Khao sat be mat khao co cung cho phep nghien cuu hinh thai đo thi o cac thanh pho Luong Ha thoi đau.
Gach la vat lieu chu yeu vi co san, con đa xay dung phai đuoc van chuyen tu kha xa. Ziggurat la hinh thuc kien truc đac biet nhat; cac thanh pho thuong co cong lon, noi tieng trong đo la Cong Ishtar o Babylon thoi Tan đe quoc, đuoc trang tri voi thu vat bang gach nhieu mau, hien đuoc trung bay trong Bao tang Pergamon o Berlin.
Cac di tich kien truc đang chu y nhat tu thoi Luong Ha so ky la cac quan the đen tho tai Uruk tu thien nien ky thu 4 TCN, cac đen tho va cung đien o thung lung song Diyala nhu Khafajah va Tell Asmar, di tich Trieu đai thu ba cua Ur o Nippur (Thanh đia Enlil) va Ur (Thanh đia Nanna), di tich thoi đo đong giua o Ebla, Mari, Alalakh, Aleppo va Kultepe cua Syria, di tich thoi đo đong muon o Bogazkoy (Hattusha), Ugarit, Ashur va Nuzi, cung đien va đen đai thoi đo sat tai Assyria (Kalhu/Nimrud, Khorsabad, Nineveh), Babylon (Babylon), Urartia (Tushpa/Van, Kalesi, Cavustepe, Ayanis, Armavir, Erebuni, Bastam) va cac di tich Tan Hitti (Karkamıs, Tell Halaf, Karatepe). Nha cua hau het đuoc tim đuoc tai di tich Co Babylon tai Nippur va Ur. Trong so cac nguon van ban ve xay dung va cac nghi le lien quan, đang chu y la la con dau hinh tru cua Gudea tu cuoi thien nien ky thu 3, cung nhu cac ban khac cua hoang gia Assyria va Babylon tu thoi đo sat.


Chu thich Dan nguon = Thu muc =
Frankfort, Henri, The Art and Architecture of the Ancient Orient, Pelican History of Art, 4th ed 1970, Penguin (nay la Yale History of Art), ISBN 0-14-056107-2


Đoc them Atlas de la Mesopotamie et du Proche-Orient ancien, Brepols, 1996 ISBN 2-503-50046-3.
Benoit, Agnes; 2003. Art et archeologie: les civilisations du Proche-Orient ancien, Manuels de l'Ecole du Louvre.
Bottero, Jean; 1987. (bang tieng Phap) Mesopotamie. L'ecriture, la raison et les dieux, Gallimard, coll. « Folio Histoire », ISBN 2-07-040308-4.
Bottero, Jean (ngay 15 thang 6 nam 1995). Mesopotamia: Writing, Reasoning, and the Gods. University of Chicago Press. ISBN 978-0226067278.
Edzard, Dietz Otto; 2004. Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen, Munchen, ISBN 3-406-51664-5
Hrouda, Barthel and Rene Pfeilschifter; 2005. Mesopotamien. Die antiken Kulturen zwischen Euphrat und Tigris. Munchen 2005 (4. Aufl.), ISBN 3-406-46530-7
Joannes, Francis; 2001. Dictionnaire de la civilisation mesopotamienne, Robert Laffont.
Korn, Wolfgang; 2004. Mesopotamien – Wiege der Zivilisation. 6000 Jahre Hochkulturen an Euphrat und Tigris, Stuttgart, ISBN 3-8062-1851-X
Kuhrt, Amelie; 1995. The Ancient Near East: c. 3000–330 B.C. 2 Vols. Routledge: London and New York.
Liverani, Mario; 1991. Antico Oriente: storia, societa, economia. Editori Laterza: Roma.
Matthews, Roger; 2005. The early prehistory of Mesopotamia – 500,000 to 4,500 BC, Turnhout 2005, ISBN 2-503-50729-8
Oppenheim, A. Leo; 1964. Ancient Mesopotamia: Portrait of a dead civilization. The University of Chicago Press: Chicago and London. Revised edition completed by Erica Reiner, 1977.
Pollock, Susan; 1999. Ancient Mesopotamia: the Eden that never was. Cambridge University Press: Cambridge.
Postgate, J. Nicholas; 1992. Early Mesopotamia: Society and Economy at the dawn of history. Routledge: London and New York.
Roux, Georges; 1964. Ancient Iraq, Penguin Books.
Silver, Morris; 2007. Redistribution and Markets in the Economy of Ancient Mesopotamia: Updating Polanyi, Antiguo Oriente 5: 89–112.
Snell, Daniel (ed.); 2005. A Companion to the Ancient Near East. Malden, MA: Blackwell Pub, 2005.
Van de Mieroop, Marc; 2004. A history of the ancient Near East. ca 3000–323 BC. Oxford: Blackwell Publishing.


Lien ket ngoai Luong Ha co đai   - dong thoi gian, đinh nghia va bai viet tai Tu đien bach khoa lich su co đai
Luong Ha   - gioi thieu ve Mesopotamia tu Bao tang Anh
Tac gia Nile va Tigris, tuong thuat ve cac chuyen đi o Ai Cap va Mesopotamia thay mat cho bao tang Anh giua nhung nam 1886 va 1913, boi Sir EA Wallis Budge, 1920 (mot ban fax co the tim kiem tai Thu vien Đai hoc Georgia; DjVu & layered PDF)
Mot cu dan o Mesopotamia, la cuoc phieu luu cua mot nghe si chinh thuc trong Vuon đia đang, boi Donald Maxwell, 1921 (mot ban fax co the tim kiem tai Thu vien Đai hoc Georgia; DjVu & "layered PDF" (PDF). Ban goc (PDF) luu tru ngay 6 thang 9 nam 2005. "layered PDF" (PDF). Ban goc (PDF) luu tru ngay 6 thang 9 nam 2005. (7.53 MB) Đinh dang (7.53 MB)
Khao co hoc Mesopotamian Luu tru ngay 15 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine, boi Percy SP Goi, 1912 (mot ban fax co the tim kiem tai Thu vien Đai hoc Georgia; DjVu & "layered PDF" (PDF). Ban goc (PDF) luu tru ngay 7 thang 10 nam 2005. Truy cap ngay 17 thang 11 nam 2006.   (12.8 MB) Đinh dang (12.8 MB))
Luong Ha, 1920