Armenia, quoc hieu la Cong hoa Armenia, la mot quoc gia noi luc o phia nam Kavkaz thuoc khu vuc Tay Nam A, giap Tho Nhi Ky o phia tay, Gruzia o phia bac, Azerbaijan o phia đong va Iran cung Cong hoa tu tri Nakhchivan cua Azerbaijan o phia nam. Yerevan la thu đo va thanh pho lon nhat.
Armenia co mot di san van hoa co đai. Nha nuoc đau tien cua Armenia đuoc thanh lap vao nam 860 TCN, va đen the ky 6 TCN đuoc Satrapy thay the. Vuong quoc Armenia đat đen đinh cao duoi thoi Tigranes Đai đe vao the ky 1 TCN va la quoc gia đau tien chap nhan Kito giao lam quoc giao vao nam 301. Vuong quoc Armenia bi chia cat giua Đe quoc Đong La Ma va Đe quoc Sasan vao đau the ky 5. Duoi trieu đai Bagratuni, Vuong quoc Bagratuni đuoc khoi phuc vao the ky 9. Suy tan do cac cuoc chien tranh chong lai nguoi Byzantine, vuong quoc nay sup đo vao nam 1045 va Armenia ngay sau đo bi xam luoc boi Đe quoc Seljuk. Mot cong quoc Armenia va sau đo la Vuong quoc Kilikia nam tren bo bien Đia Trung Hai giua the ky 11 va 14.
Giua the ky 16 va 19, Armenia bao gom Đong Armenia va Tay Armenia nam duoi su cai tri cua Đe quoc Ottoman va Ba Tu, lien tuc đuoc cai tri boi mot trong hai đe che trong nhieu the ky. Đen the ky 19, Đong Armenia bi Đe quoc Nga chinh phuc, trong khi hau het Tay Armenia van nam duoi su cai tri cua Đe quoc Ottoman. Trong Chien tranh the gioi thu nhat, 1,5 trieu nguoi Armenia trong Đe quoc Ottoman bi tan sat trong cuoc diet chung Armenia. Nam 1918, sau Cach mang Nga, tat ca cac nuoc khong thuoc Nga đeu tuyen bo đoc lap, dan đen viec thanh lap Đe Nhat Cong hoa Armenia. Nam 1920, nha nuoc đuoc hop nhat thanh Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Lien bang Ngoai Kavkaz, va nam 1922 tro thanh thanh vien sang lap cua Lien Xo. Nam 1936, nha nuoc Ngoai Kavkaz bi giai the, chuyen cac quoc gia cau thanh cua no, bao gom ca Cong hoa xa hoi chu nghia Xo viet Armenia, thanh cac nuoc cong hoa cua Lien Xo. Armenia khoi phuc đoc lap vao nam 1991 khi Lien Xo tan ra.
Armenia la mot quoc gia dan chu thong nhat va la mot quoc gia đang phat trien. Nen kinh te chu yeu dua vao san luong cong nghiep va khai thac khoang san. Mac du Armenia co vi tri đia ly o phia Nam day Kavkaz, nhung ve mat đia chinh tri, Armenia thuong đuoc coi la chau Au. Vi Armenia lien ket ve mat đia chinh tri voi chau Au ve nhieu mat, quoc gia nay la thanh vien cua nhieu to chuc chau Au bao gom Hoi đong chau Au, Đoi tac phuong Đong, Eurocontrol, Hoi đong cac khu vuc chau Au va Ngan hang Tai thiet va Phat trien chau Au. Armenia cung la thanh vien cua mot so nhom khu vuc tren khap A-Au, bao gom Ngan hang Phat trien chau A, To chuc Hiep uoc An ninh Tap the, Lien minh A-Au va Ngan hang Phat trien A-Au. Armenia ung ho Artsakh đoc lap tren thuc te, đuoc tuyen bo vao nam 1991. Armenia cung cong nhan Giao hoi Tong truyen Armenia la giao hoi chinh cua Armenia. Bang chu cai Armenia đuoc Mesrop Mashtots sang tao vao nam 405.


Nguon goc ten goi Ten goc theo tieng Armenia la Hayq, sau nay Hayastan. Hayasa, gan voi hau to tieng Ba Tu '-stan' (đat đai). Haik la mot trong nhung lanh đao kiet xuat nguoi Armenia va cai ten Mien đat cua Haik đa đuoc đat theo ten ong. Theo truyen thuyet, Haik la chut cua Noah (con trai cua Togarmah, nguoi la con cua Gomer, nguoi la con cua Japheth, nguoi la con cua Noah), va theo truyen thong co Armenia, mot to tien cua toan bo nguoi Armenia. Ong cung đuoc cho la đa đinh cu ben duoi chan nui Ararat, đa đi tham gia vao viec xay dung thap Babel, va, sau khi quay tro lai, đanh bai vua Babylon la Bel (đuoc mot so nha nghien cuu cho la Nimrod) ngay 11 thang 8 nam 2492 TCN gan nui Lake Van, o phia nam Armenia trong lich su (hien o Tho Nhi Ky).
Hayq đuoc cac nuoc xung quanh goi la Armenia, co le no tung la ten cua bo lac manh nhat song o nhung vung đat thuo xua cua Armenia, nhung nguoi tu goi minh la Armens va co nguon goc An Au. Theo truyen thong, no bat nguon tu chu Armenak hay Aram (chat cua chat cua Haik, va mot lanh đao khac, nguoi theo truyen thong Armenia la to tien cua tat ca nguoi dan Armenia). Mot so hoc gia Do Thai va Kito giao viet rang cai ten 'Armenia' bat nguon tu Har-Minni, co nghia la 'Nui Minni' (hay Mannai). Nhung ly le ung ho Kito giao cho rang Nairi, co nghia vung đat cua nhung con song, tung la mot ten co goi vung nui cua nuoc nay, lan đau đuoc nguoi Assyria su dung khoang nam 1200 TCN; trong khi van ban ghi chep đau tien đuoc biet toi co ten Armenia, la Ban khac Behistun tai Iran, co nien đai tu nam 521 TCN.


Lich su = Thoi Co đai =

Armenia nam o vung cao nguyen bao quanh day nui Ararat. Co bang chung ve mot nen van minh so khai o Armenia trong thoi đai đo đong tro ve truoc, co nien đai khoang 4000 nam TCN. Cac cuoc đieu tra khao co vao nam 2010 va 2011 tai quan the hang đong Areni-1 đa dan đen viec phat hien ra chiec giay da, vay, va co so san xuat ruou vang som nhat đuoc biet đen tren the gioi.
Theo cau chuyen cua Hayk, nguoi sang lap huyen thoai cua Armenia, vao khoang nam 2107 TCN Hayk đa chien đau chong lai Belus, Than Chien tranh cua Babylon, tai Cavustepe doc theo song Engil đe thanh lap nha nuoc Armenia đau tien. Ve mat lich su, su kien nay trung voi trieu đai Sumer cua Gutian huy diet đe quoc Akkad vao nam 2115 TCN, thoi điem ma Hayk co the đa roi đi cung voi "hon 300 thanh vien trong gia đinh" nhu đuoc ke trong truyen thuyet, va cung trong thoi gian đo. bat đau khi Ky nguyen đen toi Luong Ha xay ra do su sup đo cua Đe che Akkadian vao nam 2154 TCN, co the đa đong vai tro nhu boi canh cho cac su kien trong truyen thuyet khien vi vua nay roi bo Luong Ha.
Mot so quoc gia va nen van hoa Thoi đai đo đong phat trien manh me o khu vuc Đai Armenia, bao gom van hoa Trialeti-Vanadzor, Hayasa-Azzi va Mitanni (nam o phia tay nam Armenia lich su), tat ca đeu đuoc cho la co dan so An-Au. Lien minh Nairi va nguoi ke nhiem, Urartu, đa lien tiep xac lap chu quyen cua ho tren Cao nguyen Armenia. Moi quoc gia va lien minh noi tren đeu tham gia vao qua trinh hinh thanh dan toc cua nguoi Armenia. Mot dong chu lon bang chu hinh nem đuoc tim thay o Yerevan chung to rang thu đo hien đai cua Armenia đuoc thanh lap vao mua he nam 782 TCN cua vua Argishti I. Yerevan la thanh pho lau đoi nhat tren the gioi đa ghi lai chinh xac ngay thanh lap cua no.
Vao cuoi the ky thu 6 TCN, thuc the đia ly đau tien đuoc goi la Armenia boi cac dan cu lan can đuoc thanh lap duoi Vuong trieu Orontid trong Đe che Achaemenid, nhu mot phan lanh tho cua nhung nguoi an nau. Vuong quoc tro thanh co chu quyen hoan toan khoi pham vi anh huong cua Đe che Seleukos vao nam 190 TCN duoi thoi Vua Artaxias I va bat đau su cai tri cua trieu đai Artaxiad. Armenia đat đen đinh cao trong khoang tu 95 đen 66 TCN duoi thoi Tigranes Đai đe, tro thanh vuong quoc hung manh nhat thoi bay gio o phia đong Cong hoa La Ma.

Trong nhung the ky tiep theo, Armenia nam trong vung anh huong cua Đe che Ba Tu duoi thoi tri vi cua Tiridates I, nguoi sang lap ra vuong trieu Arsacid cua Armenia, ban than no la mot nhanh cua Đe che Parthia. Trong suot lich su cua minh, vuong quoc Armenia đa trai qua ca thoi ky đoc lap va thoi ky tu chu cua cac đe che đuong thoi. Vi tri chien luoc cua no giua hai luc đia đa khien no phai hung chiu cac cuoc xam luoc cua nhieu dan toc, bao gom ca Assyria (duoi thoi Ashurbanipal, vao khoang nam 669–627 TCN, ranh gioi cua Assyria keo dai đen tan Armenia va Day nui Caucasus), Medes, Đe che Achaemenid, Nguoi Hy Lap, nguoi Parthia, nguoi La Ma, Đe che Sasanian , Đe che Byzantine, nguoi A Rap, Đe che Seljuk, nguoi Mong Co, Đe che Ottoman, cac trieu đai Safavid, Afsharid va Qajar ke tiep cua Iran va nguoi Nga.
Ton giao o Armenia co đai ve mat lich su co lien quan đen mot tap hop cac tin nguong ma o Ba Tu, đa dan đen su xuat hien cua Hoa giao. No đac biet tap trung vao viec tho cung than Mithra va cung bao gom mot đen tho cac vi than nhu Aramazd, Vahagn, Anahit va Astghik. Đat nuoc nay su dung lich Armenia theo mat troi, bao gom 12 thang.
Thien chua giao đuoc truyen vao nuoc nay rat som ke tu nam 40. Tiridates III cua Armenia (238-314) bien Kito giao thanh quoc giao nam 301, mot phan nham thach thuc ca Đe quoc Sasan, tro thanh quoc gia đau tien chinh thuc la quoc gia Kito giao, muoi nam truoc khi Đe Che La Ma chinh thuc khoan dung voi ton giao nay duoi thoi tri vi cua Galerius va 36 nam truoc khi Constantine Đai đe đuoc rua toi. Truoc đo, trong phan thu hai cua thoi đai Parthian, Armenia la mot quoc gia chu yeu theo Hoa giao.
Sau su sup đo cua Vuong quoc cua Armenia trong nam 428, Armenia đuoc ket hop nhu mot marzpanate trong Đe quoc Sasania. Sau Tran Avarayr nam 451, Armenia duy tri ton giao Kito cua minh va Armenia đuoc tu chu.


= Thoi Trung Co =

Sau thoi ky Sasanian (428–636), Armenia noi len voi ten goi Arminiya, mot cong quoc tu tri duoi quyen cua Umayyad Caliphate, thong nhat cac vung đat cua Armenia truoc đay do Đe che Byzantine chiem giu. Cong quoc đuoc cai tri boi Hoang tu Armenia, va đuoc cong nhan boi Caliph va Hoang đe Byzantine. No la mot phan cua đon vi hanh chinh / tieu vuong quoc Arminiya do nguoi A Rap tao ra, cung bao gom cac phan cua Georgia va Caucasian Albania, va co trung tam tai thanh pho Armenia, Dvin. Arminiya ton tai cho đen nam 884, khi no gianh lai đoc lap tu Abbasid Caliphate suy yeu duoi thoi Ashot I cua Armenia. 

Vuong quoc Armenia tai hop đuoc cai tri boi trieu đai Bagratuni va ton tai cho đen nam 1045. Theo thoi gian, mot so khu vuc cua Bagratid Armenia tach ra thanh cac vuong quoc va thu phu đoc lap nhu Vuong quoc Vaspurakan do Nha Artsruni cai tri o phia nam, Vuong quoc Syunik o phia đong, hoac Vuong quoc Artsakh tren lanh tho cua Nagorno-Karabakh hien đai, trong khi van cong nhan quyen luc toi cao cua cac vi vua Bagratid.
Nam 1045, Đe che Byzantine chinh phuc Bagratid Armenia. Chang bao lau, cac quoc gia Armenia khac cung nam duoi su kiem soat cua Byzantine. Su thong tri cua nguoi Byzantine chi ton tai trong thoi gian ngan, vao nam 1071, Đe che Seljuk đanh bai nguoi Byzantine va chinh phuc Armenia trong tran Manzikert, thanh lap Đe che Seljuk. Đe thoat khoi cai chet hoac su no dich duoi ban tay cua nhung ke đa am sat ho hang cua minh, Gagik II cua Armenia, Vua cua Ani, mot nguoi Armenia ten la Ruben I, Hoang tu cua Armenia, đa đi cung mot so đong huong cua minh vao cac hem nui cua day nui Taurus va sau đo đi tiep toi Tarsus cua Cilicia. Thong đoc Byzantine cua cung đien đa cho ho tru an, tai đo Vuong quoc Cilicia cua Armenia cuoi cung đuoc thanh lap vao ngay 6 thang 1 nam 1198 duoi thoi Leo I, Vua cua Armenia, hau due cua Hoang tu Ruben.
Cilicia la mot đong minh manh me cua quan Thap tu chinh chau Au, va tu coi minh nhu mot phao đai cua Chua Kito o phuong Đong. Tam quan trong cua Cilicia trong lich su va đia vi nha nuoc cua Armenia cung đuoc chung thuc bang viec chuyen giao tru so cua Giao hoi Cong giao Armenia, nha lanh đao tinh than cua nguoi Armenia, đen khu vuc nay.
Đe che Seljuk som bat đau sup đo. Vao đau the ky 12, cac hoang tu Armenia cua gia toc Zakarid đa đanh đuoi nguoi Tho Nhi Ky Seljuk va thanh lap mot cong quoc ban đoc lap o mien bac va mien đong Armenia đuoc goi la Zakarid Armenia, ton tai duoi su bao tro cua Vuong quoc Gruzia. Vuong trieu Orbelian chia se quyen kiem soat voi nguoi Zakarids o nhieu vung khac nhau cua đat nuoc nay, đac biet la o Syunik va Vayots Dzor, trong khi Nha Hasan-Jalalyan kiem soat cac tinh Artsakh va Utik voi ten la Vuong quoc Artsakh.


= Thoi can đai =

Trong nhung nam 1230, Đe che Mong Co chinh phuc Zakarid Armenia va sau đo la phan con lai cua Armenia. Cac cuoc xam luoc cua Mong Co ngay sau đo la cua cac bo lac Trung A khac, chang han nhu Kara Koyunlu, trieu đai Timurid va Ag Qoyunlu, tiep tuc keo dai tu the ky 13 cho đen the ky 15. Sau nhung cuoc xam luoc khong ngung, tung mang lai su tan pha cho đat nuoc nay, cung voi thoi gian, Armenia tro nen suy yeu.
Vao the ky 16, Đe quoc Ottoman va vuong trieu Safavid cua Iran chia cat Armenia. Tu đau the ky 16, ca Tay Armenia va Đong Armenia roi vao tay Đe che Safavid. Do su canh tranh đia chinh tri keo dai hang the ky giua Turco-Iran se keo dai o Tay A, cac phan quan trong cua khu vuc thuong xuyen xay ra tranh gianh giua hai đe che đoi đich trong cac cuoc Chien tranh Ottoman-Ba Tu. Tu giua the ky 16 voi Hoa binh Amasya, va dut khoat tu nua đau the ky 17 voi Hiep uoc Zuhab cho đen nua đau the ky 19, Đong Armenia đuoc cai tri boi cac vua nha Safavid, Afsharid va Qajar, trong khi Tay Armenia van nam duoi quyen cai tri cua đe quoc Ottoman.
Tu nam 1604, Abbas I cua Iran đa thuc hien chinh sach "tieu tho" trong khu vuc nay đe bao ve bien gioi phia tay bac cua minh chong lai bat ky luc luong Ottoman xam luoc. Đay la mot chinh sach lien quan đen viec cuong buc tai đinh cu cua hang loat nguoi Armenia ra khoi que huong cua ho.

Trong Hiep uoc Gulistan nam 1813 va Hiep uoc Turkmenchay nam 1828, sau Chien tranh Nga-Ba Tu (1804–13) va Chien tranh Nga-Ba Tu (1826–28), trieu đai Qajar cua Iran buoc phai nhuong lai mien Đong Armenia theo mot cach khong the thay đoi., bao gom Erivan va Karabakh Khanates, cho Đe quoc Nga. Thoi ky nay đuoc goi la Armenia thuoc Nga.
Trong khi Tay Armenia van nam duoi su cai tri cua Ottoman, nguoi Armenia đa đuoc trao quyen tu tri đang ke trong vung lanh tho cua ho va song tuong đoi hoa thuan voi cac nhom nguoi khac trong đe che (bao gom ca nguoi Tho Nhi Ky cam quyen). Tuy nhien, do la nhung nguoi theo đao Thien chua duoi mot cau truc xa hoi Hoi giao chat che, nguoi Armenia phai đoi mat voi su phan biet đoi xu tran lan. Khi ho bat đau thuc đay nhieu quyen hon trong Đe che Ottoman, đe đap lai, Sultan Abdul Hamid II đa to chuc cac cuoc tham sat do nha nuoc bao tro chong lai nguoi Armenia tu nam 1894 đen nam 1896, dan đen so nguoi chet uoc tinh tu 80.000 đen 300.000 nguoi. Cac vu tham sat Hamidian đa khien cho Hamid noi tieng quoc te voi cai ten "Sultan Đo" hay "Sultan đam mau".
Trong nhung nam 1890, Lien đoan Cach mang Armenia, thuong đuoc goi la Dashnaktsutyun, đa hoat đong trong Đe che Ottoman voi muc đich thong nhat cac nhom nho khac nhau trong đe che đang van đong cai cach va bao ve cac lang Armenia khoi cac cuoc tan sat lan rong o mot so Cac khu vuc đong dan cu cua Armenia cua đe che. Cac thanh vien Dashnaktsutyun cung thanh lap cac nhom fedayi Armenia bao ve thuong dan Armenia thong qua cac cuoc khang chien vu trang. Dashnaks cung hoat đong vi muc tieu rong lon hon la tao ra mot Armenia "tu do, đoc lap va thong nhat", mac du đoi khi ho danh muc tieu nay đe ung ho cach tiep can thuc te hon, chang han nhu ung ho quyen tu chu.
Đe che Ottoman bat đau sup đo, va vao nam 1908, cuoc Cach mang Nguoi Tho tre đa lat đo chinh phu cua Sultan Hamid. Vao thang 4 nam 1909, vu tham sat Adana xay ra tai Adana Vilayet cua Đe che Ottoman dan đen cai chet cua khoang 20.000–30.000 nguoi Armenia. Nhung nguoi Armenia song trong đe che hy vong rang Uy ban Lien minh va Tien bo se thay đoi đia vi hang hai cua ho. Goi cai cach Armenia (1914) đuoc trinh bay nhu mot giai phap bang cach bo nhiem mot tong thanh tra ve cac van đe Armenia.


= Chien tranh the gioi thu nhat va cuoc diet chung nguoi Armenia =

Chien tranh the gioi thu nhat bung no dan đen su đoi đau giua Đe che Ottoman va Đe che Nga trong cac chien dich Kavkaz va Ba Tu. Chinh phu moi o Istanbul bat đau nhin nguoi Armenia voi su ngo vuc va nghi ngo, boi vi Quan đoi Đe quoc Nga co mot đoi ngu tinh nguyen vien Armenia. Vao ngay 24 thang 4 nam 1915, cac tri thuc Armenia đa bi chinh quyen Ottoman bat giu va, voi Luat Tehcir (29 thang 5 nam 1915), cuoi cung phan lon nguoi Armenia song o Anatolia đa thiet mang trong cuoc diet chung Armenia.
Cuoc diet chung đuoc thuc hien theo hai giai đoan: giet hai hang loat nhung nguoi đan ong co suc khoe thong qua tham sat va tong khu linh nghia vu đe chuyen sang lao đong cuong buc, sau đo la truc xuat phu nu, tre em, nguoi gia va nhung nguoi om yeu trong cac cuoc dieu hanh tu than dan đen sa mac Syria. Bi nhung nguoi ho tong quan su cuong ep, nhung nguoi bi truc xuat đa thuong xuyen thieu thuc an va nuoc uong va bi cuop, ham hiep va tham sat đinh ky. Co su phan khang mang tinh cuc bo đia phuong cua nguoi Armenia trong khu vuc nay, đuoc phat trien đe chong lai cac hoat đong diet chung cua Đe che Ottoman. Cac su kien tu nam 1915 đen nam 1917 đuoc nguoi Armenia va đai đa so cac nha su hoc phuong Tay coi la nhung vu giet nguoi hang loat do nha nuoc bao tro hay con goi la toi diet chung.
Cac nha chuc trach Tho Nhi Ky phu nhan toi ac diet chung nay cho đen ngay nay. Cuoc diet chung Armenia đuoc thua nhan la mot trong nhung cuoc diet chung hien đai đau tien. Theo nghien cuu do Arnold J. Toynbee thuc hien, uoc tinh co khoang 600.000 nguoi Armenia đa chet trong qua trinh truc xuat tu nam 1915 đen nam 1916. Tuy nhien, con so nay chi tinh đen nam đau tien cua Cuoc diet chung va khong tinh đen nhung nguoi đa chet hoac bi giet sau khi bao cao đuoc tong hop vao ngay 24 thang 5 nam 1916. Hiep hoi cac hoc gia diet chung quoc te đua ra con so thiet mang la "hon mot trieu". Tong so nguoi thiet mang đuoc uoc tinh rong rai nhat la tu 1 đen 1,5 trieu.
Armenia va cong đong nguoi Armenia đa van đong đe cac su kien nay đuoc chinh thuc cong nhan la toi diet chung trong hon 30 nam. Nhung su kien nay theo truyen thong đuoc ky niem hang nam vao ngay 24 thang 4, Ngay liet si Armenia, hoac Ngay cua nan diet chung Armenia.


= Đe Nhat Cong hoa Armenia =

Mac du Quan đoi Đe quoc Kavkaz cua Nga do Nikolai Yudenich chi huy va nguoi Armenia trong cac đon vi tinh nguyen va luc luong dan quan Armenia do Andranik Ozanian va Tovmas Nazarbekian chi huy đa thanh cong trong viec chiem đuoc hau het vung Ottoman Armenia trong The chien thu nhat, nhung thanh qua cua ho đa bi mat voi Cach mang Bolshevik nam 1917. Vao thoi điem đo, Đong Armenia, Gruzia va Azerbaijan do Nga kiem soat đa co gang lien ket voi nhau trong Cong hoa Lien bang Dan chu Transcaucasian. Tuy nhien, lien bang nay chi ton tai tu thang 2 đen thang 5 nam 1918, khi ca ba đang quyet đinh giai tan no. Ket qua la, chinh phu Dashnaktsutyun o Đong Armenia tuyen bo đoc lap vao ngay 28 thang 5 voi tu cach la Cong hoa thu nhat cua Armenia duoi su lanh đao cua Aram Manukian.
Nen đoc lap ngan ngui cua nen Đe nhat Cong hoa nay đuoc ghi nhan voi đay ray chien tranh, tranh chap lanh tho va mot dong nguoi ti nan o at tu Ottoman Armenia, mang theo benh tat va đoi khat. Khoi Đong minh đa tim cach giup đo nha nuoc Armenia moi thanh lap thong qua cac quy cuu tro va cac hinh thuc ho tro khac.
Vao cuoi cuoc chien, cac cuong quoc chien thang tim cach chia re Đe che Ottoman. Đuoc ky ket giua Đong minh va cac cuong quoc lien ket va Đe che Ottoman tai Sevres vao ngay 10 thang 8 nam 1920, Hiep uoc Sevres hua se duy tri su ton tai cua nuoc cong hoa Armenia va gan cac lanh tho cu cua Armenia duoi thoi Ottoman voi no. Vi cac đuong bien gioi moi cua Armenia do Tong thong Hoa Ky Woodrow Wilson ve nen Ottoman Armenia con đuoc goi la " Wilsonian Armenia ". Ngoai ra, chi vai ngay truoc đo, vao ngay 5 thang 8 nam 1920, Mihran Damadian cua Lien minh Quoc gia Armenia, chinh quyen Armenia tren thuc te o Cilicia, tuyen bo Cilicia đoc lap voi tu cach mot nuoc cong hoa tu tri Armenia duoi su bao ho cua Phap.
Tham chi con co su can nhac ve viec bien Armenia tro thanh mot khu uy tri duoi su bao ho cua Hoa Ky. Tuy nhien, hiep uoc đa bi Phong trao Quoc gia Tho Nhi Ky bac bo va khong bao gio co hieu luc. Phong trao đa su dung hiep uoc nay nhu mot dip đe tuyen bo minh la chinh phu hop phap cua Tho Nhi Ky, thay the che đo quan chu co tru so tai Istanbul bang che đo cong hoa co tru so tai Ankara.

Nam 1920, cac luc luong dan toc chu nghia Tho Nhi Ky xam luoc nuoc cong hoa Armenia non tre tu phia đong. Cac luc luong Tho Nhi Ky duoi su chi huy cua Kazım Karabekir đa đanh chiem cac vung lanh tho cua Armenia ma Nga đa sap nhap sau Chien tranh Nga-Tho 1877–1878 va chiem đong thanh pho co Alexandropol (Gyumri ngay nay). Xung đot bao luc cuoi cung đa ket thuc voi Hiep uoc Alexandropol vao ngay 2 thang 12 nam 1920. Hiep uoc buoc Armenia giai giap hau het cac luc luong quan su cua minh, nhuong lai tat ca lanh tho cu cua Ottoman đuoc Hiep uoc Sevres cap cho, va tu bo tat ca "Wilsonian Armenia" đuoc cap cho no trong hiep uoc Sevres. Đong thoi, Tap đoan quan so 11 cua Lien Xo, duoi su chi huy cua Grigoriy Ordzhonikidze, xam luoc Armenia tai Karavansarai (Ijevan ngay nay) vao ngay 29 thang 11. Đen ngay 4 thang 12, luc luong cua Ordzhonikidze tien vao Yerevan va nuoc cong hoa Armenia sup đo, chi ton tai trong thoi gian ngan.
Sau khi nuoc cong hoa cu sup đo, Cuoc noi day thang Hai nhanh chong dien ra vao nam 1921, va dan đen viec thanh lap Cong hoa Mien nui Armenia boi cac luc luong Armenia duoi su chi huy cua Garegin Nzhdeh vao ngay 26 thang 4, chong lai su xam nhap cua ca Lien Xo va Tho Nhi Ky tai Zangezur khu vuc phia nam Armenia. Sau cac thoa thuan cua Lien Xo ve viec đua tinh Syunik vao ben trong bien gioi cua Armenia, cuoc noi day ket thuc va Hong quan gianh quyen kiem soat khu vuc nay vao ngay 13 thang 7.


= Cong hoa XHCN Xo viet Armenia =

Armenia bi Hong quan sap nhap va cung voi Gruzia va Azerbaijan, đuoc hop nhat vao Lien minh cac nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Xo viet nhu mot phan cua Cong hoa XHCN Xo viet Lien bang Kavkaz (TSFSR) vao ngay 4 thang 3 nam 1922. Voi su sap nhap nay, Hiep uoc Alexandropol đuoc thay the bang Hiep uoc Kars cua Lien Xo-Tho Nhi Ky. Trong thoa thuan nay, Tho Nhi Ky cho phep Lien Xo nam quyen kiem soat Adjara voi thanh pho cang Batumi đe đoi lay chu quyen đoi voi cac thanh pho Kars, Ardahan va Igdır, tat ca đeu la mot phan cua Armenia thuoc Nga.
TSFSR ton tai tu nam 1922 đen nam 1936, khi no đuoc chia thanh ba thuc the rieng biet (Cong hoa XHCN Xo viet Armenia, Cong hoa XHCN Xo viet Azerbaijan va Cong hoa XHCN Xo viet Gruzia). Nguoi Armenia đa co đuoc mot giai đoan kha on đinh duoi thoi Xo viet. Ho nhan đuoc thuc pham, thuoc men va cac nhu yeu pham khac tu Moskva, va thoi gian cam quyen cua nhung nguoi cong san đa tro thanh thoi ky yen on, de chiu trai nguoc hoan toan voi tinh trang hon loan nhung nam cuoi thoi ky Đe che Ottoman. Tinh hinh chi khong de chiu voi nha tho, von phan đoi quyen cai tri Xo viet. Sau cai chet cua Vladimir Lenin va cac su kien xay ra trong Noi chien Nga, Joseph Stalin tro thanh tong bi thu cua CPSU, vi tri quyen luc nhat cua Lien Xo thoi đo.
Armenia khong phai la boi canh cua bat ky tran chien nao trong The chien thu hai. Uoc tinh co khoang 500.000 nguoi Armenia (gan mot phan ba dan so) đa phuc vu trong Hong quan trong chien tranh, va 175.000 nguoi đa chet.
Nguoi ta cho rang chi so tu do trong khu vuc đa đuoc cai thien sau cai chet cua Joseph Stalin vao nam 1953 va su xuat hien cua Nikita Khrushchev voi tu cach la tong thu ky moi cua CPSU. Chang bao lau, cuoc song trong SSR cua Armenia bat đau đuoc cai thien nhanh chong. Nha tho, von bi han che duoi thoi Stalin, đa đuoc hoi sinh khi Catholicos Vazgen I đam nhan nhiem vu van phong cua ong vao nam 1955. Nam 1967, mot đai tuong niem cac nan nhan cua cuoc diet chung Armenia đuoc xay dung tai đoi Tsitsernakaberd phia tren hem nui Hrazdan o Yerevan. Đieu nay xay ra sau khi cac cuoc bieu tinh quan chung dien ra vao dip ky niem 50 nam su kien bi tham vao nam 1965.

Trong thoi ky Gorbachev nhung nam 1980, voi nhung cai cach cua Glasnost va Perestroika, nguoi Armenia bat đau yeu cau cham soc moi truong tot hon cho đat nuoc cua ho, phan đoi tinh trang o nhiem ma cac nha may do Lien Xo xay dung mang lai. Cang thang cung phat trien giua Azerbaijan thuoc Lien Xo va quan tu tri Nagorno-Karabakh cua no, mot khu vuc co đa so nguoi Armenia. Khoang 484.000 nguoi Armenia song o Azerbaijan vao nam 1970. Nguoi Armenia o Karabakh yeu cau thong nhat voi Armenia cua Lien Xo. Cuoc bieu tinh on hoa o Armenia ho tro Karabakh nguoi Armenia đa đuoc đap ung voi chong Armenia cuoc tan sat o Azerbaijan, chang han nhu mot trong Sumgait, đuoc theo sau boi bao luc chong Azerbaijan tai Armenia. Tao them kho khan cho Armenia la mot tran đong đat kinh hoang nam 1988 voi cuong đo la 7,2 đo richter.
Viec Gorbachev khong co kha nang lam giam bot bat ky van đe nao cua Armenia đa tao ra su that vong cho nguoi Armenia va khien nguoi Armenia ngay cang khao khat đoc lap. Vao thang 5 nam 1990, Quan đoi Armenia moi (NAA) đuoc thanh lap, hoat đong nhu mot luc luong phong ve tach biet voi Hong quan Lien Xo. Cac cuoc đung đo nhanh chong no ra giua quan đoi NAA va Luc luong An ninh Noi bo Lien Xo (MVD) đong tai Yerevan khi nguoi Armenia quyet đinh ky niem ngay thanh lap Cong hoa Armenia nam 1918. Bao luc dan đen cai chet cua 5 nguoi Armenia thiet mang trong mot cuoc đau sung voi MVD tai nha ga đuong sat. Cac nhan chung o đo cho rang MVD đa su dung vu luc qua muc va ho đa kich đong đanh nhau.
Cac cuoc đo sung tiep theo giua dan quan Armenia va quan đoi Lien Xo đa xay ra o Sovetashen, gan thu đo va dan đen cai chet cua hon 26 nguoi, chu yeu la nguoi Armenia. Cuoc tan sat cua nguoi Armenia o Baku vao thang 1 nam 1990 đa buoc gan nhu toan bo 200.000 nguoi Armenia o thu đo Baku cua Azerbaijan phai chay sang Armenia. Ngay 23 thang 8 nam 1990, Armenia tuyen bo chu quyen tren lanh tho cua minh. Vao ngay 17 thang 3 nam 1991, Armenia, cung voi cac quoc gia Baltic, Gruzia va Moldova, đa tay chay mot cuoc trung cau dan y tren toan quoc, trong đo 78% tong so cu tri đa bo phieu cho viec duy tri Lien bang Xo viet duoi hinh thuc cai to.


= Khoi phuc nen đoc lap =
Vao ngay 21 thang 9 nam 1991, Armenia chinh thuc tuyen bo tro thanh nha nuoc đoc lap sau cuoc đao chinh bat thanh vao thang 8 o Mokva, Cong hoa XHCN LB Nga. Levon Ter-Petrosyan đuoc nhieu nguoi bau lam Tong thong đau tien cua Cong hoa Armenia moi đoc lap vao ngay 16 thang 10 nam 1991. Ong đa tro nen noi tieng khi lanh đao phong trao Karabakh đe thong nhat Nagorno-Karabakh co đong dan cu nguoi Armenia. Ngay 26 thang 12 nam 1991, Lien bang Xo viet khong con ton tai va nen đoc lap cua Armenia đuoc cong nhan.
Ter-Petrosyan đa lanh đao Armenia cung voi Bo truong Quoc phong Vazgen Sargsyan thong qua Chien tranh Nagorno-Karabakh lan thu nhat voi nuoc lang gieng Azerbaijan. Nhung nam đau thoi ky hau Xo Viet bi tan pha boi nhung kho khan kinh te, von bat nguon tu cuoc xung đot Karabakh khi Mat tran Binh dan Azerbaijan tim cach gay ap luc voi Azerbaijan SSR đe kich đong phong toa đuong sat va đuong hang khong chong lai Armenia. Đong thai nay đa lam te liet nen kinh te Armenia mot cach hieu qua khi 85% luong hang hoa va hang hoa cua nuoc nay đen qua giao thong đuong sat. Nam 1993, Tho Nhi Ky tham gia cuoc phong toa chong lai Armenia đe ung ho Azerbaijan.

Chien tranh Karabakh ket thuc sau khi mot lenh ngung ban do Nga lam trung gian đuoc đua ra vao nam 1994. Cuoc chien la mot thanh cong đoi voi luc luong Karabakh Armenia, nhung nguoi đa chiem đuoc 16% lanh tho đuoc quoc te cong nhan cua Azerbaijan, bao gom ca chinh Nagorno-Karabakh. Cac luc luong đuoc Armenia hau thuan van nam quyen kiem soat tren thuc te toan bo lanh tho đo cho đen nam 2020. Nen kinh te cua ca Armenia va Azerbaijan đeu bi ton thuong khi khong co giai phap hoan chinh va bien gioi cua Armenia voi Tho Nhi Ky va Azerbaijan van bi đong cua. Vao thoi điem ca Azerbaijan va Armenia cuoi cung đa đong y ngung ban vao nam 1994, uoc tinh 30.000 nguoi đa thiet mang va hon mot trieu nguoi phai di tan. Vai nghin nguoi đa thiet mang trong cuoc chien Karabakh nam 2020.


= Thoi hien đai =
Trong the ky 21, Armenia phai đoi mat voi nhieu kho khan. Quoc gia nay đa chuyen han sang nen kinh te thi truong. Mot nghien cuu xep no la quoc gia "tu do ve kinh te" thu 41 tren the gioi, Tinh đen  nam 2014 . Moi quan he cua no voi chau Au, Lien đoan A Rap va Cong đong cac quoc gia đoc lap đa cho phep Armenia tang cuong thuong mai. Khi đot, dau mo va cac nguon cung cap khac đi qua hai tuyen đuong quan trong: Iran va Gruzia. Tinh đen  nam 2016, Armenia duy tri quan he than thien voi ca hai nuoc nay. 
Cach mang Armenia 2018 la mot loat cac cuoc bieu tinh chong chinh phu o Armenia tu thang 4 đen thang 5 nam 2018 đuoc to chuc boi cac nhom chinh tri va dan su khac nhau do mot thanh vien cua quoc hoi Armenia - Nikol Pashinyan (nguoi đung đau đang Hop đong Dan su) lanh đao. Ban đau, cac cuoc bieu tinh va tuan hanh dien ra nham phan đoi nhiem ky thu ba lien tiep cua Serzh Sargsyan tren cuong vi Tong thong Armenia va sau đo la chong lai chinh phu do Đang Cong hoa kiem soat noi chung. Pashinyan đa tuyen bo đay la mot "cuoc cach mang nhung".
Vao thang 3 nam 2018, quoc hoi Armenia đa bau Armen Sarksyan lam Tong thong moi cua Armenia. Cuoc cai cach hien phap gay tranh cai nham giam bot quyen luc cua tong thong đuoc thuc hien, trong khi quyen luc cua thu tuong đuoc tang cuong. Vao thang 5 nam 2018, quoc hoi đa bau thu linh đoi lap Nikol Pashinyan lam thu tuong moi. Nguoi tien nhiem Serzh Sargsyan cua ong đa tu chuc hai tuan truoc đo sau cac cuoc bieu tinh chong chinh phu lan rong.
Vao ngay 27 thang 9 nam 2020, mot cuoc chien toan dien no ra do xung đot Nagorno-Karabakh chua đuoc giai quyet. Ca cac luc luong vu trang cua Armenia va Azerbaijan đeu bao cao thuong vong ve quan su va dan su. Thoa thuan ngung ban Nagorno-Karabakh nham cham dut cuoc chien keo dai 6 tuan giua Armenia va Azerbaijan đuoc nhieu nguoi coi la that bai va đau hang cua Armenia.


Chinh tri Chinh tri Armenia theo khuon kho mot nen cong hoa dan chu đai nghi. Tong thong la nguyen thu quoc gia, thu tuong la nguoi đung đau chinh phu. Quoc hoi la co quan lap phap nhat vien.


= Đoi ngoai =
Armenia thi hanh chinh sach can bang quan he voi Nga va phuong Tay. Uu tien chinh trong chinh sach đoi ngoai cua Armenia la hop tac khu vuc va giai quyet xung đot tai Nagorno-Karabakh voi Azerbaijan.

Voi Nga va SNG: Nga va Armenia đa ky Hiep đinh quan su, cho phep Nga tiep tuc su dung cac can cu quan su tu thoi Lien Xo. Tich cuc tham gia cac hoat đong cua khoi SNG. Armenia hien la quan sat vien (tu thang 4 nam 2003) cua cong đong kinh te Au-A (EuvAzEC), thanh vien cua Hiep uoc an ninh tap the (ODKB) gom 6 nuoc Nga, Belarus, Armenia, Tajikistan, Kyrgyzstan, Uzbekistan.
Voi cac nuoc khac: Armenia chu trong hop tac voi cac nuoc đang phat trien. Trung Quoc, An Đo va Nhat Ban la nhung đoi tac lon. Ngoai ra, Thai Lan, Indonesia, Malaysia gan đay đang tang cuong quan he voi Armenia; co quan he tot voi Iran va Gruzia nham muc đich giai quyet kho khan ve kinh te va giao thong. Vua qua, Armenia va Tho Nhi Ky đa ky Bien ban binh thuong hoa quan he.
La thanh vien cua nhieu To chuc quoc te trong đo co Lien Hop Quoc, OSCE, UNESCO, WTO.


= Phan chia hanh chinh =

Armenia đuoc chia thanh muoi tinh (marzer, so it: marz), voi thanh pho (kaghak) Yerevan (Երևան) co đia vi hanh chinh đac biet, la thu đo cua đat nuoc. Nguoi đung đau tinh la marzpet (thong đoc), đuoc chi đinh boi chinh phu Armenia. Tai Yerevan, nguoi đung đau la thi truong, do tong thong bo nhiem.
Trong moi tinh la cac cong đong (hamaynkner, so it: hamaynk). Moi cong đong tu quan bao gom mot hoac nhieu khu đinh cu (bnakavayrer, so it: bnakavayr). Cac khu đinh cu nay co the chi co minh no (khong phan chia tiep) hoac chia thanh cac cong đong dan cu la thi tran (kaghakner, so it: kaghak) hoac cac lang (gyugher, so it: gyugh). Tinh đen nam 2007, Armenia co 915 cong đong, trong đo co 49 cong đong đuoc coi la đo thi va 866 đuoc coi la nong thon. Thu đo Yerevan cung co tu cach cua mot cong đong. Ngoai ra, Yerevan đuoc chia thanh 12 quan ban tu tri.


Đia ly Armenia la mot quoc gia noi luc tai Nam Kavkaz. Nam giua Bien Đen va Bien Caspia, Armenia giap voi Gruzia ve phia bac, Azerbaijan ve phia đong, Iran ve phia nam, va Tho Nhi Ky ve phia tay va tay nam. Du ve đia ly nam o Tay A, ve chinh tri va van hoa Armenia gan gui voi chau Au. Ve lich su, Armenia tung la nga tu đuong giua chau Au va tay nam A, va vi the đuoc coi la mot quoc gia lien luc đia.
Cong hoa Armenia, bao phu dien tich 30 000 km² (11.600 dam vuong), nam o đong bac cao nguyen Armenia (bao phu dien tich 400 000 km² hay 154.000 dam vuong).
Đat đai chu yeu la nui non, voi nhung dong song chay nhanh va mot it rung. Khi hau cao nguyen luc đia: mua he nong va mua đong lanh. Đien cao nhat đat nuoc la đinh nui Aragats, cao 4095 met (13.435 ft) tren muc nuoc bien, va khong co điem nao thap duoi 390 met (1.280 ft) tren muc nuoc bien. Nui Ararat, đuoc nguoi Armenia coi la mot bieu tuong cua quoc gia ho, la nui cao nhat trong vung va tung la mot phan cua Armenia cho toi tan khoang nam 1915, khi no roi vao tay nguoi Tho Nhi Ky.
Armenia đang tim cach giai quyet cac van đe moi truong cua ho. Nuoc nay đa thanh lap Bo Bao ve Tu nhien va đua ra cac sac thue ve o nhiem khong khi va nuoc va chat thai ran, nguon thu tu nhung loai thue nay se đuoc su dung cho cac hoat đong bao ve moi truong. Armenia rat chu trong hop tac voi cac thanh vien khac trong Cong đong cac quoc gia đoc lap (CIS, mot nhom 11 nuoc cong hoa Xo viet truoc kia) va voi cac thanh vien cong đong the gioi ve cac van đe moi truong. Chinh phu Armenia đang đat ke hoach đong cua Nha may Đien Hat nhan Medzamor gan Yerevan ngay khi tim đuoc nguon nang luong thay the thich hop.


Kinh te Cho toi khi đoc lap, kinh te Armenia chu yeu dua tren cong nghiep voi cac san pham hoa chat, đien tu, may moc, thuc pham che bien, cao su nhan tao, va det may va dua nhieu vao cac nguon tai nguyen tu ben ngoai. Nong nghiep chiem khoang 20% san pham thuc va 10% nhan cong truoc khi Lien bang Xo viet tan ra nam 1991. Cac san pham mo Armenia la đong, kem, vang, va chi. Đai đa so nang luong co tu nguon nhien lieu nhap khau tu Nga, gom khi đot va nhien lieu hat nhan (voi mot nha may đien hat nhan); nguon nang luong chu yeu trong nuoc la thuy đien. Mot luong nho than, khi đot, va dau mo van chua đuoc khai thac.
Tuong tu nhu cac quoc gia moi đoc lap tu Lien bang Xo viet cu khac, kinh te Armenia phai đuong đau voi di san cua mot nen kinh te ke hoach hoa tap trung va su tan vo cua thi truong thuong mai Xo viet truyen thong. Đau tu va ho tro cua Xo viet vao nganh cong nghiep Armenia bi mat, vi the chi mot it doanh nghiep lon chu chot con hoat đong. Ngoai ra, nhung hau qua cua tran đong đat Spitak nam 1988, giet hai hon 25.000 nguoi va khien 500.000 nguoi mat nha cua van con đo. Cuoc xung đot voi Azerbaijan ve vung Nagorno-Karabakh đi đen hoi ket vao nam 2023. Su đong cua bien gioi voi Azerbaijan va Tho Nhi Ky đa khien nen kinh te bi suy sup, boi Armenia phu thuoc vao nguon nguyen lieu tho va nang luong tu ben ngoai. Nhung con đuong bo qua Gruzia va Iran khong đay đu va khong đang tin cay. Tong san pham quoc noi (GDP) giam gan 60% tu nam 1989 toi nam 1992–1993. Đong tien te quoc gia, đong dram, bi sieu lam phat trong nhung nam đau tien sau khi đuoc đua vao luu hanh nam 1993.
Tuy the, chinh phu van đua ra đuoc nhung cuoc cai cach kinh te o quy mo lon, lam giam đang ke nan lam phat va on đinh tang truong. Cuoc ngung ban nam 1994 cho cuoc xung đot Nagorno-Karabakh cung giup nen kinh te. Armenia đa đat tang truong kinh te manh tu nam 1995, mot buoc ngoat so voi giai đoan truoc đo, va lam phat đa o muc chap nhan đuoc trong nhung nam tiep theo. Nhung linh vuc moi, nhu gia cong đa quy va che tao đo kim hoan, cong nghe thong tin va cong nghe vien thong, va tham chi ca du lich đang bat đau co đong gop vao nen kinh te ben canh cac linh vuc truyen thong nhu nong nghiep.
Su tang truong kinh te on đinh đa giup Armenia nhan đuoc them su giup đo tu cac đinh che quoc te. Quy Tien te Quoc te (IMF), Ngan hang The gioi, Ngan hang Tai thiet va Phat trien chau Au (EBRD), cung nhieu đinh che tai chinh quoc te khac (IFIs) va nuoc ngoai đa keo dai thoi han tra no cung nhu cung cap cho nuoc nay nhieu khoan vay lon. Tu nam 1993 nhung khoan cho vay tu Hoa Ky đa vuot $1.1 ty. Nhung khoan cho vay đo chu yeu nham muc tieu giam tham hut ngan sach, on đinh tien te; phat trien doanh nghiep tu nhan; linh vuc nang luong; nong nghiep, che bien thuc pham, van tai va suc khoe cung giao duc; va viec tai thiet đang dien ra tai cac vung đa phai chiu anh huong tran đong đat. Chinh phu đa gia nhap To chuc Thuong mai The gioi ngay 5 thang 2 nam 2003. Nhung mot trong nhung nguon đau tu truc tiep nuoc ngoai chinh chinh la cong đong Do Thai Armenia, voi nhung khoan tien lon cho viec tai thiet co so ha tang va cac du an cong cong. La mot quoc gia dan chu đang phat trien, Armenia cung hy vong co đuoc them vien tro tai chinh tu phuong Tay.
Mot luat tu do đau tu nuoc ngoai đa đuoc thong qua thang 6 nam 1994, va Luat ve Tu nhan hoa đuoc thong qua nam 1997, cung nhu mot chuong trinh tu nhan hoa cac tai san nha nuoc. Tuong lai phat trien se phu thuoc vao kha nang cua chinh phu trong viec tang cuong quan ly kinh te vi mo, gom ca tang nguon thu, cai thien moi truong đau tu, va chien đau chong tham nhung.
Nam 2006 Chi so Tu do Kinh te cua Armenia xep hang 27, tuong đuong Nhat Ban va đung truoc cac nuoc nhu Na Uy, Tay Ban Nha, Bo Đao Nha va Italia. Tuy nhien, Armenia bi xep hang rat thap ve quyen so huu, toi hon cac nuoc nhu Botswana va Trinidad va Tobago.
Nam 2005 Chi so Minh bach Tham nhung Quoc te xep hang Armenia thu 88, tham nhung nghiem trong.
Tinh đen nam 2016, GDP cua Armenia đat 10.754 USD, đung thu 131 the gioi va đung thu 40 chau Au.


Nhan khau Xem: Đieu tra dan so Armenia
Armenia co so dan 2.982.904 nguoi (uoc tinh thang 7 nam 2005) va la nuoc co mat đo dan so đung thu hai trong so cac nuoc cong hoa thuoc Lien xo truoc đay. Vi muc đo di cu cao sau khi Lien bang Xo viet tan ra, dan so nuoc nay đa sut giam. Tuy nhien, ty le di cu va sut giam dan so đa giam bot trong nhung nam gan đay, mot xu huong đuoc cho la se con tiep dien. Tren thuc te Armenia đuoc cho la se lay lai muc đo tang truong dan so duong vao nam 2010.


= Dan toc =
Dan toc Armenia chiem 97.9% dan so, nguoi Kurd chiem 1.3%, va nguoi Nga 0.5%. Cung co cac đong đong Assyria, Gruzia, Hy Lap va Ukraina nho hon khac. Đa so nguoi Azerbaijan, tung chiem mot phan quan trong trong tong so dan, đa buoc phai roi bo nha cua tu khi nuoc nay gianh lai đoc lap va thoi ky chiem đong.
Hau nhu tat ca nguoi Armenia tai Azerbaijan (gan 120.000 nguoi) hien song tai vung Nagorno-Karabakh. Armenia đa tung co cong đong Do Thai rat lon (theo mot so uoc tinh len toi 8 trieu nguoi, vuot xa con so 3 trieu nguoi cua toan bo dan so nuoc nay hien nay), voi nhieu cong đong hien dien tren khap the gioi, tu Phap, Nga, Iran, Liban, toi Bac My.


= Ton giao =
Ton giao chu yeu tai Armenia la Kito giao. Cac goc re cua Giao hoi Armenia co tu the ky thu nhat sau Cong Nguyen. Theo truyen thong, Giao hoi Armenia đuoc hai trong so muoi hai tong đo cua Chua Giesu la Thaddaeus va Bartholomew thanh lap. Ho đa thuyet giang tai Armenia trong nhung nam 40 toi 60 Cong Nguyen. Nho đuoc hai vi tong đo sang lap, ten chinh thuc cua Giao hoi Armenia la Giao hoi Tong truyen Armenia. Armenia la nuoc đau tien coi Kito giao la quoc giao vao nam 301 sau Cong Nguyen, mot nam sau đo giao hoi co Thuong phu đau tien la thanh Grigor Lusavorich. Hon 93% nguoi Kito giao Armenia theo Giao hoi Tong truyen Armenia, mot giao hoi Chinh thong Co Phuong đong (phu nhan Cong đong Chalcedon), đay la mot phai thu cuu, nghi thuc, co the so sanh voi Giao hoi Chinh thong Coptic o Ai Cap va Giao hoi Chinh thong Syria. Armenia cung co mot so dan theo Cong giao Roma gom ca nghi le Latin va nghi le Đong phuong (Armenia), nhung tin huu Cong giao nghi le Đong phuong đo thuoc ve Giao hoi Cong giao Armenia co tru so đat tai Bzoummar, Liban. Ngoai ra con co Giao hoi Tin Lanh Armenia, Giao hoi huynh đe Armenia va nhieu nhom Khang Cach khac.
Nguoi Kurd Yazidi song o vung phia tay đat nuoc theo đao Yazidi (Yazdanism). Cung co mot cong đong Do Thai o Armenia giam xuong chi con khoang 750 nguoi sau khi đoc lap voi hau het dan di cu toi Israel. Hien o Armenia con hai hoi đuong Do Thai - mot o thu đo Yerevan va mot o thanh pho Sevan ben ho Sevan.


Van hoa Nguoi Armenia co bang chu cai va ngon ngu rieng biet va đoc đao. Nhung chu cai đuoc Mesrob Mashdots sang tao va gom 36 chu. 96% dan so trong nuoc noi tieng Armenia, tuy 75.8% dan so con su dung cac ngon ngu khac nhu tieng Nga ket qua cua chinh sach pho bien tieng Nga thoi Xo viet. Ty le biet chu o nguoi truong thanh tai Armenia la 99% [1] Luu tru ngay 7 thang 7 nam 2005 tai Wayback Machine. Đa so nguoi truong thanh tai Yerevan co the su dung tieng Nga, tuy tieng Anh cung đang ngay cang pho bien.
Long men khach cua nguoi Armenia đa tro thanh truyen thuyet va bat nguon tu truyen thong co. Nhung cuoc tu hop xa hoi đeu dien ra quanh nhung ban an voi nhieu mon thuc pham theo mua xa hoa, chuan bi cong phu, lan luot đuoc phuc vu (nhung khong cay). Cac vi chu nha thuong đat thuc an tren chiec đia cua khach bat ky khi nao no rong hay rot đay coc khi chung sap can. Sau mot hay hai phan moi moc, hanh đong tu choi mot cach lich thiep hay, đon gian hon, chi can đe lai mot mieng nho thuc an, la co the chap nhan đuoc. Cac loai ruou nhu cognac, vodka, va ruou vang đo thuong đuoc dung tai cac bua tiec va nhung dip hoi hop. Hiem khi hay khong bao gio mot nguoi khach vao trong mot ngoi nha nguoi Armenia ma khong đuoc moi ca phe, banh nuong, thuc an, hay tham chi la nuoc.
Nhung le cuoi thuong kha cau ky va vuong gia. Qua trinh cuoi hoi bat đau khi nguoi nam va nu "hua hon". Nguoi lon tuoi phia nguoi nam (Bo me, ong ba, va thuong ca Co va Bac) sang nha nguoi nu đe xin phep cha co cho moi quan he đuoc tiep tuc va hy vong mot tuong lai tuoi sang. Khi cha co gai đa cho phep, nguoi nam trao cho nu mot "nhan hua hon" đe chinh thuc hoa cong viec. Đe ky niem su đong thuan cua hai gia đinh, gia đinh nguoi nu mo mot chai cognac Armenia. Sau khi đa hua hon, đa so cac gia đinh đeu to chuc mot buoi tiec hua hon kha lon. Gia đinh nha gai la ben sap đat ke hoach, to chuc va chi tra chi phi. Gia đinh nam rat it tham du vao viec nay. Trong buoi tiec, mot linh muc đuoc moi toi đe cau nguyen va chuc phuc cho ho. Khi nhung loi cau nguyen ket thuc, hai nguoi quan nhung dai bang hon le len tay phai cua nhau (nhan bi thao khoi tay phai khi buoi le ket hon chinh thuc đuoc nha tho Armenia to chuc). Khoang thoi gian cho đoi le cuoi chinh thuc theo thong le la mot nam. Khong giong nhu trong cac nen van hoa khac, nguoi nam va gia đinh minh khong phai tra chi phi buoi le. Qua trinh sap đat ke hoach va to chuc thuong do nha gai đam nhiem, chu re chi can toi hien dien.
Phong tranh Nghe thuat Quoc gia tai Yerevan co hon 16.000 tac pham bat đau tu Thoi Trung Co. Noi đay cung luu giu nhieu tac pham cua cac bac thay Chau Au. Bao tang Nghe thuat Hien đai, Phong tranh Tre em, va Bao tang Martiros Saryan chi la mot trong nhung noi so huu nhieu bo suu tap nghe thuat co gia tri đang trung bay tai Yerevan. Hon nua, nhieu phong tranh tu nhan cung đang hoat đong, nhieu phong khac đuoc khai truong hang nam. Noi đay thuong to chuc cac cuoc trien lam va ban tranh.
Dan nhac Giao huong Armenia o muc trinh đo quoc te thuong bieu dien tai Nha hat thanh pho đa đuoc sua chua rat đep. Ngoai ra, nhieu nhom trinh dien khac cung đuoc đanh gia rat cao ve trinh đo nhac si, nhu Nha hat Giao huong Quoc gia Armenia va dan nhac Giao huong Serenade. Am nhac co đien đuoc bieu dien tai nhieu thinh phong nho hon, gom Truong nhac Quoc gia va Phong giao huong. Nhac jazz kha pho thong, đac biet vao mua he khi cac buoi trinh dien truc tiep thuong đuoc to chuc tai nhieu quan cafe ngoai troi trong thanh pho.
Vernisage tai Yerevan (thi truong nghe thuat va thu cong), gan Quang truong Cong hoa, luon ron ra voi hang tram nguoi ban cac mat hang thu cong, nhieu tac pham thuc su kheo leo, vao nhung ngay cuoi tuan va thu tu. Noi đay co ban đo khac go, đo co, đang ten, va nhung tam tham det tay cung kilim la mot đac san vung Kavkaz. Đa Obsidian, co tai đia phuong, đuoc kham vao nhieu đo trang tri va trang suc. Nghe kim hoan Armenia co mot truyen thong lau dai va rieng biet, mot khu vuc rieng trong cho đuoc danh cho nhung bo suu tap đo vang. Nhung ky vat thoi Xo viet va đo luu niem san xuat gan đay tai Nga nhu con materiosca (bup be go) đong ho, hop men va nhieu thu khac, cung hien dien tai Vernisage.
Phia ben kia Nha hat thanh pho la mot khu cho nghe thuat đong nguoi khac, hop vao dip cuoi tuan. Lich su lau dai cua Armenia tren nga tu đuong cua cac đe che co đai khien noi đay tro thanh đia điem tuyet voi đe kham pha nhung đo khao co. Cac di chi khao co Thoi Trung Co, Thoi đo sat, Thoi đo đong va tham chi Thoi đo đa chi cach thanh pho vai gio đi xe. Đa so chung van o tinh trang chua đuoc kham pha, mang lai cho du khach co hoi tham quan nhung nho tho, nhung phao đai hay con o tinh trang nguyen ban.
Đai hoc My tai Armenia cung cap nhieu khoa ve Kinh doanh va Luat. Đai hoc nay đuoc thanh lap nho nhung no luc cua ca Chinh phu My, Lien minh Tu thien Armenia, USAID, va Khoa Luat Boalt tai Đai hoc California, Berkeley.
Cac chuong trinh mo rong va tu sach tai AUA tro thanh mot đia chi moi cho gioi tri thuc thanh pho. Nhieu doanh nhan tre thanh đat tai Armenia tung tot nghiep tu truong nay.


Xem them Artsakh
Nguoi Armenia
Diet chung Armenia
Lau đai Armenia
Hayastani Azgayin Scautakan Sharjum Kazmakerputiun - Phong trao Huong đao sinh Quoc gia Armenia
Nagorno-Karabakh
Nhung ngay nghi o Armenia
Am nhac Armenia
Đang ten ren Armenia
Danh sach cac chu đe ve Armenia
Khachkar - nhung chu thap đa rac roi Armenia
Danh sach cac Giao truong Armenia
Hamshenis


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Thong tin co ban ve cac nuoc, khu vuc va quan he voi Viet Nam Vu Thong tin Bao chi - Bo Ngoai giao Viet Nam
Armenia's location on a 3D globe (Java) Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Armeniapedia.org - the Armenian Wiki with thousands of articles
Armenianhouse.org - Armenian literature and history
The Heritage Foundation Luu tru ngay 4 thang 2 nam 2008 tai Wayback Machine - publishes the index of economic freedom
CIA Luu tru ngay 7 thang 7 nam 2005 tai Wayback Machine - The World Factbook—Armenia
Gov.am - Government of Armenia
LoC.gov - Library of Congress Portal on Armenia
Armeniainfo.am Luu tru ngay 17 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine - Armenia information
Armgate.com - Armenian News and pictures of Churches and Ararat Mountain
Armenica.org - History and Information About Armenia
Portals
Hayastan.com - Armenian portal with millions of visitors (Armenian,Russian, English)
Circle.am Luu tru ngay 1 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine Armenian web ring
Armeniasearch.com - Armenian Search Engine and Directory
News sites
PanARMENIAN.Net - Armenia & Armenian News
A1plus.am - Fastest News from Armenia
Groong.org - Armenian News Network - Groong
Armenia Now Luu tru ngay 16 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine, edited by John Hughes
Caucaz.com - Weekly online publishing articles and reports about Armenia and South Caucasus. Available in English and French