Đien anh la mot loai hinh nghe thuat tong hop the hien bang hinh anh ket hop am thanh, đoi khi la mot so hinh thuc kich thich giac quan khac; đuoc luu tru tren mot so dang thiet bi ghi hinh đe pho bien toi cong chung qua cac phuong tien ky thuat khac nhau: chieu rap, truyen hinh, web / stream, video, bang, đia, may chieu...


Khai niem Trong tieng Viet, đien anh đoi khi con đuoc goi la Xi-ne, xuat phat tu "cinema" (đien anh trong tieng Phap) von la tu rut gon cua "cinematographe". "Cinematographe" cung la ten chiec may ghi hinh đau tien do Leon Bouly tao ra.
Xet tren phuong dien nghe thuat, Đien anh cung la mot trong nhung loai hinh nam trong 7 loai hinh nghe thuat co ban va đuoc goi la nghe thuat thu bay. 6 nghe thuat truoc đo theo phan loai cua Hegel la kien truc, đieu khac, hoi hoa, am nhac, thi ca va nhay mua.


= Phim va Đien anh =
Viet Nam co mot thoi gian dai anh huong cua van hoa Phap, nen đa vay muon kha nhieu tu ngu, trong đo co tu "film" tro thanh "phim". Theo Wikipedia Phap, film la thanh pham hinh anh đong hoac am thanh cua đien anh, ho chia the loai va Viet Nam su dung theo nhu: Film d'amour - Phim tinh cam, Film documentaire - Phim tai lieu ...v.v Von tu vung tieng Viet khong đu cho cac đinh nghia moi nen thuong su dung them tu phim kem voi đinh dang va the loai đien anh trong khi tieng Anh khong can đen vi đuoc phan biet ro rang theo ten goi nhu: phim truyen hinh - tv-serie; phim ngan tap - minniserie; phim dai tap -serial; phim tai lieu - docmentary, phim đien anh - movie (Phim va đien anh la mot)...
Truoc đay trong tieng Viet, dua vao hinh thuc pho bien hay phat hanh ma cac phim đien anh đuoc goi la "phim nhua" hoac "phim chieu bong", đe phan biet voi phim video; nhung theo su phat trien cua ky thuat thi cach goi nay khong con phu hop nua, vi mot bo phim co the đuoc chieu tren nhieu thiet bi khac nhau.
Hien nay, Phim đien anh la nhung bo phim đuoc san xuat đe chieu chu yeu tai cac rap phim, voi cong nghe moi cac bo phim co the đuoc ghi lai bang phim phim nhua hoac thiet bi ky thuat so. Phim đien anh đuoc chia theo nhieu the loai, sau thoi gian phat hanh ngoai rap, phim se đuoc pho bien duoi nhieu hinh thuc: truyen hinh, dich vu truc tuyen hay cac san pham vat ly : VHS, DVD, Bluray...


Lich su Đien anh ra đoi nho rat nhieu nhung tim toi va phat trien ky thuat vao nua cuoi the ky 19 tap trung vao viec ghi lai hinh anh chuyen đong, đo la nhung phat minh cua Louis Le Prince, Eadweard James Muybridge, Etienne-Jules Marey hay Thomas Edison. Tuy vay, cac nha su hoc thuong coi ngay khai sinh ra nghe thuat đien anh la ngay 28 thang 12 nam 1895, khi buoi chieu phim chuyen đong va co thu tien đau tien đuoc anh em Auguste va Louis Lumiere to chuc tai Salon Indien (Phong An Đo) nam duoi tang ham cua quan ca phe Grand Cafe o Paris, Phap. Nhung khach vao xem buoi chieu nay phai tra 1 franc đe xem chung 10 đoan phim ngan dai 1 phut. Đoan phim đau tien trong so nay đuoc Anh em Lumiere (lumiere trong tieng Phap co nghia la anh sang) quay vao khoang thang 8 nam 1894 tai tang tret can ho cua ho o đuong Saint Victor (Lyon), nay đa đuoc đoi ten thanh đuong Premier Film (Bo phim đau tien) đe ghi danh su kien. Đuoc biet toi nhieu nhat trong buoi chieu nay la đoan phim La Sortie de l'usine Lumiere a Lyon (Buoi tan ca cua nha may Lumiere o Lyon), đuoc quay vao mua he nam 1895, ghi lai canh cac cong nhan roi khoi nha may cua nha Lumiere o Lyon. Do đay chi la nhung đoan phim ghi lai canh sinh hoat thuong ngay nen theo tieu chuan ngay nay thi no gan voi cac bo phim tai lieu hon la phim đien anh.
Su ra đoi cua "cinematographe" nhanh chong đuoc cong chung đon nhan nhiet tinh. Ngay lap tuc đien anh đuoc thuong mai hoa va cong nghiep đien anh ra đoi. Mac du tu ngay 11 thang 1 nam 1888, Louis Le Prince đa đang ky bang sang che ve chiec may quay hoan chinh co the ghi lai nhung hinh anh chuyen đong, nhung trong cuoc chien thuong mai đau tien lien quan đen đien anh, Thomas Edison moi la nguoi chien thang va hau nhu viec san xuat may quay đeu nam duoi nhan hieu Trust Edison cho đen tan nam 1918.
Khong chi dung lai o viec ghi lai chinh xac cac hinh anh thuc te, cac nha lam phim bat đau tao ra cac ki xao đien anh cho cac bo phim cua minh, mot trong nhung ki xao đang nho nhat la hinh anh Mat Trang co khuon mat nguoi trong bo phim Le Voyage dans la lune (Cuoc du hanh len Mat Trang) do Georges Melies thuc hien nam 1902.

Vao thap nien 1910, đao dien Hoa Ky D.W.Griffith đa đua đien anh tien them mot buoc moi khi chuan hoa cac thuat ngu đien anh va cac cong đoan lam phim cung nhu cho ra đoi bo phim mang tinh cach mang ve ky thuat dan dung va kich ban The Birth of a Nation.
Nhung nam 1920 la giai đoan hoat đong tich cuc cua cac nha đien anh thuoc truong phai Tien phong (avant-garde), nhung nguoi khai sinh ra đien anh the nghiem (cinema experimental) nhu Fernand Leger, Man Ray, Germaine Dulac, Walter Ruttmann va nhieu nguoi khac. Cho đen cuoi thap nien 1920, ky thuat thu am đong bo chua ra đoi, vi vay cac bo phim cong chieu đeu khong co am thanh ma phai su dung cac nghe si tao am thanh va tieng đong ngay tai noi cong chieu. Nhung bo phim nhu vay đuoc goi la phim cam, đe dan dat cau chuyen hoac mieu ta cac đoan hoi thoai nguoi ta phai su dung cac bang chu (tieng Anh: intertitle) xen vao giua cac canh phim. Đe hien thuc hoa viec đong bo am thanh va hinh anh cho cac bo phim, nguoi ta đa co gang ap dung cac ki thuat khac nhau, va bo phim hoan chinh "co tieng" đau tien đa ra đoi nam 1927, đo la bo phim The Jazz Singer.
Thap nien 1930 đuoc đanh dau bang cac bo phim tuyen truyen cua Đuc Quoc xa trong đo phai ke toi Olympia (phim 1938) đuoc đao dien Leni Riefenstahl thuc hien đe quang ba cho The van hoi mua he 1936 to chuc tai Berlin cung nhu tuyen truyen hinh anh cua mot nuoc Đuc hung manh. Bo phim nay đa mang đen nhung buoc đot pha moi cho nghe thuat đien anh nhu cac goc quay la, quay can canh va dung phim. Cung chinh Leni Riefenstahl vao nam 1936 đa thuc hien bo phim noi tieng Triumph des Willens, mot tac pham nham gay dung hinh anh cho Adolf Hitler va cac lanh đao Đuc Quoc xa, Triumph des Willens đuoc coi la bo phim tuyen truyen xuat sac nhat trong lich su đien anh.
Sau am thanh, buoc tien lon thu hai ve ky thuat đien anh la cac bo phim mau. Nhung bo phim mau đau tien xuat hien tu sau Chien tranh the gioi thu hai nhung phai đoi đen thap nien 1950 cac bo phim mau moi bat đau pho bien khi đien anh phai canh tranh voi mot phuong tien giai tri khac đang phat trien rat manh la truyen hinh (von van chi co hinh anh đen trang cho đen giua thap nien 1960). Sau chien tranh cung la giai đoan phat trien cua nghe thuat đien anh hien đai voi rat nhieu trao luu đien anh khac nhau nhu chu nghia Hien thuc moi (neorealism) cua đien anh Y voi cac đai dien tieu bieu la Roberto Rossellini, Vittorio De Sica, trao luu Lan song moi (Nouvelle Vague) cua đien anh Phap voi Francois Truffaut, Jean-Luc Godard, cung phai ke đen the he đao dien moi cua Hollywood, the he New Hollywood voi cac đao dien noi tieng nhu John Cassavetes.
Nam 1965, voi su ra đoi cua loai may quay pho thong super 8 do hang Kodak san xuat, nen đien anh cua cac nghe si nghiep du ra đoi. Nhung bo phim đuoc thuc hien nghiep du nay đuoc goi la cac bo phim loai Z (Z movie, bat nguon tu ten goi cac bo phim loai B – B movie kinh phi thap cua Hollywood), phim loai Z cung đuoc cac đao dien noi tieng su dung nhu mot cach the hien tu tuong nghe thuat cua minh, trong so cac đao dien đo co nhung nguoi la tru cot cua đien anh My nhu Ed Wood hay Roger Corman (nguoi đa phat hien va đua Francis Ford Coppola, Martin Scorsese hay Peter Jackson tro thanh cac đao dien noi tieng).
Buoc tien moi nhat cua đien anh vao cuoi the ky 20 la su ap dung ky thuat so vao đien anh, tu viec su dung cac may quay ky thuat so thay cho cac may quay phim truyen thong, cho đen viec dan dung cac ky xao đien anh va am thanh tren may tinh. Viec luu tru phim cung chuyen sang su dung o cung may tinh thay cho cac cuon phim nhu truoc kia. Phim co hinh anh lap the 3D cung bat đau xuat hien.


Phan loai phim Co rat nhieu co so đe phan loai phim, đon gian nhu phan loai theo quoc gia san xuat, theo đao dien, theo dien vien, tieu đe,... Nhung thong thuong nguoi ta phan loai theo the loai phim, dong phim, đo dai va ky thuat thuc hien.


= Quoc gia san xuat =
Đien anh the gioi thuong đuoc phan thanh 6 khu vuc la:
Đien anh chau A
Đien anh chau Au
Đien anh chau Phi
Đien anh Uc
Đien anh Bac My
Đien anh My Latinh
Nguoi ta cung co the phan khu vuc theo ngon ngu su dung nhu tieng Anh, tieng Tay Ban Nha hoac tieng Hoa. Mot cach phan loai khac cung thuong đuoc su dung la theo cac nen đien anh co so luong phim lon nhu Hollywood (cua Hoa Ky), Bollywood (cua An Đo) hay đien anh Hong Kong.


= Thoi gian =
Đay la cach phan loai ban đau cua cac bo phim, khi đo phim đuoc phan loai theo chieu dai cua cuon phim đuoc trinh chieu. Co the phan biet cac bo phim thanh:

Phim ngan: Phim co đo dai tu 30 phut → 60 phut hay tuong đuong 1600 met phim 35 mm o toc đo 24 hinh tren giay.
Phim dai: Phim co đo dai nhieu hon 60 phut. Đo dai thong thuong cua cac phim dai la 90 phut, nhung cung co bo phim dai toi 120 phut, 140 phut, 150 phut tham chi la 160 phut va con dai hon nua. Mot so bo phim noi tieng co thoi gian rat dai nhu Cuon theo chieu gio (Gone with the wind, dai 222 phut) hay Chua te nhung chiec nhan: Su tro ve cua nha vua (The Lord of the Rings: The Return of the King, dai 200 phut), Avengers: Hoi Ket (Avengers: Endgame dai 182 phut), King Kong (phim 2005) (King Kong, dai 188 phut).


= The loai =

Đien anh cung co the đuoc phan loai theo cac the loai tuy theo y đo nghe thuat cua bien kich va đao dien khi thuc hien phim. Mot bo phim co the đuoc đat vao nhieu the loai khac nhau tuy theo cach phan tich, vi du nhu phim khoa hoc gia tuong, phim hai, phim kinh di, phim hinh su, phim chien tranh, phim ca nhac, phim trinh tham, phim hanh đong, phim than thoai... Mot vi du la bo phim noi tieng Su im lang cua bay cuu (The Silence of the Lambs, đoat 5 Giai Oscar quan trong nhat nam 1991) co the coi la mot phim kinh di hoac mot phim hinh su.
The loai phim cung co the dua tren tu tuong nghe thuat cua cac bo phim. Theo đo ta co phim thuoc trao luu Lan song moi (Nouvelle Vague) cua đien anh Phap, phim theo chu nghia Hien thuc moi (neorealism) cua đien anh Y,..


= Ky thuat thuc hien =

Mot bo phim co the phan loai theo ky thuat thuc hien.


= Đoi tuong xem =
Phan loai phim cua Viet Nam
theo thong tu 12/2015/TT-BVHTTDL:

Loai P (Pho bien): Nhung bo phim tinh giai tri, giao duc, khuyen khich nhung gia tri đao đuc va quan he xa hoi tich cuc.
Loai C13 (Cam đoi tuong duoi 13 tuoi): Gom nhung bo phim co noi dung, ngon tu, am thanh anh huong khien sai lech ve tam ly, tu duy, nhan thuc va hanh vi cua tre duoi 13 tuoi.
Loai C16 (Cam đoi tuong duoi 16 tuoi): Gom cac phim co noi dung, am thanh kinh di, gay so hai, am anh keo dai theo thoi luong phim; bao gom nhung bo phim đe cap đen van đe chinh tri, xa hoi, te nan, toi pham khong phu hop voi tu duy, tam - sinh ly cua khan gia duoi 16 tuoi.
Loai C18 (Cam đoi tuong duoi 18 tuoi): Gom cac phim đe sau ve van đe chinh tri, xa hoi, toi pham va tinh duc voi nhung hinh anh nhay cam, rung ron.
Loai P: Cam pho bien toi cac đoi tuong khan gia duoi 13 tuoi, gom cac phim voi noi dung, ngon tu gay anh huong đen tam ly tu duy, đao đuc cua tre duoi 13 tuoi.
Phan loai phim theo Hiep hoi Đien anh Hoa Ky (MPAA)
đay la bang phan loai pho bien va đuoc biet nhieu nhat tren the gioi vi pham vi anh huong cua cac bo phim Hollywood.

Nhan G (General Audiences): Phim cho phep pho bien rong rai
Nhan PG (Parental Guidance suggested): Co the khong thich hop voi tre em
Nhan PG-13 (Parents Strongly Cautioned): Khong nen danh cho tre duoi 13 tuoi
Nhan R (Restricted): Duoi 17 tuoi phai co cha me hoac nguoi lon đi cung
Nhan NC-17: Khong danh cho nguoi vi thanh nien
Ngoai ra con co NR (Not Rated) va UR (Unrated) ap dung cho cac bo phim khong qua kiem duyet va đanh cua Hiep hoi. Đay thuong la cac phien ban đac biet chua chinh sua, ban mo rong hoac đuoc bien tap theo y đo rieng cua đao dien.
Cac trailer cung đuoc phan loai tuong tu, voi nhung phim đuoc kiem duyet, phan loai thi tren trailer se co bang This Film Is Not Yet Rated


Qua trinh lam phim Viec thuc hien mot bo phim tuy thuoc rat nhieu vao the loai phim, dong phim, y đo nghe thuat hoac thuong mai cua bien kich, đao dien va nha san xuat. Tuy vay qua trinh lam phim cung co the chia lam nam cong đoan chinh:

Phat trien kich ban: Bao gom xay dung cot truyen, loi thoai va phan canh
Tien san xuat: Lua chon dien vien (casting), xay dung boi canh, truong quay, đao cu, phuc trang
San xuat: Quay thu, quay chinh thuc, thu am đong bo
Hau ky: dung phim, am thanh, thuc hien cac ky xao tren phim va bang may vi tinh, chieu thu
Phan phoi: Quang cao, phan phoi phim cho cac rap, them phu đe, phat hanh DVD va chieu tren truyen hinh, phat hanh cac san pham phu (ao phong, ap phich, tro choi đien tu chu đe,...)
Cac cong đoan ke tren đuoc thuc hien boi mot đoi ngu lam phim bao gom cac vi tri chinh sau:

Nha san xuat phim
Đao dien
Bien kich
Dien vien
Ky thuat vien:
Quay phim
Ky thuat am thanh
Đao cu va Phuc trang
Dung phim


Đanh gia chat luong phim = Phe binh đien anh =

Phe binh đien anh la qua trinh phan tich va đanh gia chat luong cac san pham đien anh. Cong viec nay thuong do cac nha phe binh phim chuyen nghiep hoac cac nha bao chuyen ve đien anh thuc hien. Cac bai phe binh co the đuoc gioi thieu tren bao, tap chi hoac cac phuong tien truyen thong khac sau khi cac nha phe binh va nha bao xem buoi chieu thu. Y kien phe binh cac bo phim moi se co anh huong lon toi thi hieu cua cong chung. Thong thuong cac bo phim đuoc gioi phe binh ca ngoi se thu hut nhieu khan gia hoac nguoc lai. Tuy nhien đieu nay khong phai bao gio cung đung, đoi khi cac bai phe binh lai co tac dung nguoc lai, nguoi xem co the lai hao hung mua ve cac bo phim bi gioi phe binh chi trich kich liet hoac ho hung voi nhung bo phim nghe thuat đuoc gioi phe binh ca ngoi.


= Lien hoan phim va giai thuong đien anh =

Mot cach đanh gia chat luong phim khac la thong qua cac giai thuong đien anh va lien hoan phim.
Giai thuong đien anh đuoc trao boi cac hoi nghe nghiep lien quan đen đien anh (thuong la Vien han lam nghe thuat đien anh hoac Hoi Đien anh) bang viec bo phieu kin đe chon ra nhung nguoi xung đang. Giai thuong đien anh noi tieng nhat the gioi co le la Giai Oscar đuoc trao boi Vien Han lam Khoa hoc va Nghe thuat Đien anh (Academy of Motion Picture Arts and Sciences, viet tat la AMPAS) (Hoa Ky). Ngoai ra hau nhu cac nen đien anh phat trien đeu co giai thuong đien anh kha uy tin, vi du o Phap la Giai Cesar, o Hong Kong la Giai thuong Đien anh Hong Kong.
Ben canh cac giai thuong đien anh, mot so to chuc con đung ra mo cac lien hoan phim, trong đo cac bo phim moi đuoc chieu gioi thieu va mot ban giam khao đuoc lap ra đe đanh gia cac tac pham du giai. Trong so cac lien hoan phim phai ke toi Lien hoan phim Cannes (Phap), Lien hoan phim Berlin (Đuc), Lien hoan phim Venezia (Y) va Lien hoan phim Sundance (My).


Cong nghiep đien anh Ngay sau khi ra đoi, viec thuc hien va trinh chieu cac bo phim đa tro thanh mot linh vuc giai tri mang lai rat nhieu loi nhuan. Anh em nha Lumiere khi khai sinh ra nen đien anh hien đai cung đa đanh dau su ra đoi cua nganh cong nghiep đien anh khi tien hanh thu tien khan gia vao xem nhung bo phim đau tien cua hai nguoi o Grand Cafe. Cac hang phim cung đuoc thanh lap ngay mot nhieu con cac dien vien đien anh thi nhanh chong tro thanh cac ngoi sao voi rat nhieu nguoi ham mo. Nam 1917, vua he Charlie Chaplin đa đuoc ky hop đong voi muc luong ky luc thoi đo la 1 trieu USD mot nam.
Hien nay cung giong nhu nhieu linh vuc khac, Hoa Ky la quoc gia co nen cong nghiep đien anh phat trien nhat voi kinh đo cua no o Hollywood thuoc tieu bang California. Mot bo phim Hollywood co the đuoc đau tu toi 200 trieu USD đe roi thu ve gan 2 ty USD nhu Titanic. Tuy nhien khu vuc san xuat nhieu phim nhat phai ke toi Mumbai, kinh đo Bollywood cua An Đo.


= Cac hang phim lon =
Hien nay Hollywood co 5 hang phim lon, noi cho ra đoi hau het cac bo phim kinh phi lon cua đien anh My. Đo la cac hang:

Paramount Global (trong đo co xuong phim Paramount Pictures)
Sony Pictures Motion Picture Group (trong đo co xuong phim Sony Pictures, Columbia Pictures va TriStar Pictures)
NBCUniversal (trong đo co xuong phim Universal Studios)
WarnerMedia (trong đo co xuong phim Warner Bros. Pictures, New Line Cinema va HBO)
Buena Vista Motion Pictures Group (trong đo co xuong phim Walt Disney Pictures, 20th Century Studios, Marvel Studios, Lucasfilm Ltd va 20th Century Studios)
O Hollywood cung con mot so hang phim đoc lap nhu Lionsgate Films, Metro-Goldwyn-Mayer Pictures hay Amblin Entertainment cua Steven Spielberg.
O cac thi truong phim lon khac, cac hang phim thuong co quy mo nho hon va cac bo phim vi the cung co kinh phi đau tu thap hon nhieu so voi cac tac pham cua Hollywood. O Phap co the ke toi Canal+, Pathe hoac Gaumont (hang phim lau đoi nhat the gioi con hoat đong). Con hai hang lon o Hong Kong la Thieu Thi va Gia Hoa. O An Đo cung co mot nen cong nghiep đien anh phat trien voi ten goi Bollywood.


= Phat hanh =
Trong giai đoan đau, sau khi đuoc san xuat, cac bo phim thuong đuoc chieu trong cac rap hat (đe tien cho viec bo tri dan nhac cong tao am thanh cho phim). Rap chieu phim thuc su đau tien đuoc xay dung tai Pittsburgh thuoc tieu bang Pennsylvania, Hoa Ky nam 1905. Chi vai nam sau đo, hang nghin rap chieu tuong tu đuoc ra đoi tu viec cai tao lai cac rap hat co san. Nhung rap loai nay tai My thuong đuoc goi la mot nickelodeon, xuat phat tu viec ve vao xem thuong co gia 1 nickel (tuong đuong 5 xu).
Hien nay khi mua ve vao rap khan gia thuong chi xem mot phim, nhung truoc thap nien 1970, thuong mot buoi chieu bao gom hai phim, mot phim chat luong va kinh phi cao (phim loai A – A movie) va mot phim chat luong thap hon (phim loai B – B movie). Thay the cho cac phim loai B, hien nay nguoi ta se chieu cac đoan quang cao ngan hoac cac đoan gioi thieu (trailer) ve cac phim sap phat hanh.
Tu sau Chien tranh the gioi thu hai, cac rap chieu phai canh tranh quyet liet voi truyen hinh von de dang đua cac bo phim đen so luong cong chung lon hon nhieu. Su phat trien cac phuong tien luu tru thong tin nhu bang tu VHS, CD va DVD cung lam nhieu nguoi khong đen rap đe thuong thuc phim moi ma ho mua hoac thue cac CD, DVD phim nay ve nha. Moi đay nhat, Internet đa tro thanh cong cu trao đoi phim anh (ca hop phap va bat hop phap) cuc ki tien loi khien cho cac rap chieu phim ngay cang gap nhieu đoi thu tren linh vuc thu hut khan gia. Theo mot nghien cuu nam 2000 cua ngan hang ABN AMRO thi chi co 26% thu nhap cua cac hang phim Hollywood đen tu tien ban ve xem o rap, 46% đen tu viec ban va cho thue bang đia va 28% đen tu truyen hinh.


Chu thich Xem them Phim đien anh
Gioi giai tri
Cong nghiep van hoa
Cong nghiep sang tao


Tham khao Lien ket ngoai All Movie Guide - Du lieu ve moi mat cua đien anh
Film Site - Gioi thieu cac bo phim kinh đien
The Internet Movie Database (IMDb) - Thong tin ve cac bo phim, dien vien, đao dien
Rottentomatoes.com - Moi thu lien quan đen đien anh