Rut lai an pham hoc thuat (tieng Anh: Retraction in academic publishing), hay con goi tat la rut bai (Retraction) la hanh đong đanh dau mot an pham (VD: bai bao hoc thuat) đa đuoc xuat ban trong tap san hoc thuat khi an pham đo sai sot nghiem trong đen muc ket qua cua no khong con đang tin cay nua. Cac bai bao bi rut thuong khong bi loai bo hoan toan khoi an ban ma chi bi đanh dau la đa bi rut; tuy nhien co mot so truong hop can thiet phai go bo hoan toan bai bao, vi du nhu neu bai bao mang tinh lang ma ca nhan, vi pham quyen rieng tu, bi toa an yeu cau go bo, hoac mang nguy co gay hai nghiem trong đen suc khoe cong đong. 
Viec rut bai thuong đuoc lay lam vi du cho tinh chat tu sua sai cua khoa hoc, mac du hau het cac bai bao bi go la do sai pham trong nghien cuu khoa hoc. Co nhieu luong y kien tu cac hoc gia khong đong y voi nhan đinh nay.


Quy trinh Viec rut bai co the đuoc yeu cau boi bien tap vien cua tap san, hoac boi tac gia bai bao (hoac to chuc cua ho). Cac bai bao bi rut thuong đi kem theo mot thong cao do bien tap vien hoac tac gia bai bao chap but, trong đo bao gom nguyen nhan rut bai. Thong bao rut bai cung co the bao gom loi xin loi đen tu tac gia vi sai sot truoc đo, hoac loi cam on đen voi nhung nguoi đa chi ra loi sai. Viec them sua đoi nho vao cac bai bao đa xuat ban khong đuoc coi la rut bai.
Đa co nhieu vi du tieu bieu ve cac bai bao ve khoa hoc bi rut trong qua khu. Trang web Retraction Watch la trang web cung cap thong tin ve cac bai bao bi rut gan đay, đong thoi thao luan ve cac van đe lien quan đen viec rut cac bai bao hoc thuat.


Lich su Vi du đau tien cua viec mot bai bao hoc thuat đa qua binh duyet bi rut lai la bai bao "A Retraction, by Mr. Benjamin Wilson, F.R.S. of his former Opinion, concerning the Explication of the Leyden Experiment," (Y kien đa bi rut lai cua ngai Benjamin Wilson, F.R.S. ve viec giai thich thi nghiem Leyden), đuoc đang tren to Philosophical Transactions of the Royal Society vao ngay 24 thang 6 nam 1756. Trong bai bao nay, Benjamin Wilson, mot nha khoa hoc va hoa si nguoi Anh, chinh thuc rut lai loi giai thich cua minh ve thi nghiem chai Leyden; bai bao nay truoc đay la mot nghien cuu mang tinh nen tang trong nganh đien hoc. Ong cong nhan rang cac phat hien sau đo, nhat la cac phat hien cua Benjamin Franklin, đa chung to rang nhan đinh ban đau cua ong khong đung. 


Khai quat Hang nam co hang tram bai bao nghien cuu khoa hoc bi rut khoi cac tap san khoa hoc tren the gioi, tham chi o ca cac tap san co đo uy tin cao nhu Lancet, NEJM. 
Cac nguyen nhan rut mot bai bao khoa hoc thuong rat đa dang nhu phat hien sai sot, cac tac gia tu rut do mau thuan, vi pham đao đuc, gian lan, lam gia ket qua,... nhung pho bien nhat la đao van (plagiarism). Cung la hanh vi rut lai bai khoa hoc nhung nhung bai rut do vi pham đao đuc, đao van,... buoc phai rut sau khi bi phat hien thuong bi len an manh me trong khi cac bai rut do tac gia tu nguyen khi nhan ra sai sot trong nghien cuu đa cong bo cua minh đuoc đanh gia tich cuc hon, tham chi nhieu truong hop con đuoc vi nhu la mot hanh đong "anh hung" trong khoa hoc, hanh đong biet tu nhan ra va sua loi. Nam 2012, PubPeer, mot trang web an danh, đuoc thanh lap va hoat đong nhu mot nen tang to giac trong đo no neu bat nhung thieu sot trong mot so bai bao noi tieng, trong mot so truong hop dan đen viec rut bai va cao buoc gian lan khoa hoc.
An pham hoc thuat sau khi bi rut thuong đuoc thong bao tren tap san xuat ban, tuy nhien đoi khi viec rut lai bai hoan toan khong đuoc thong bao, ly do rut cung khong đuoc cong bo chi tiet vi the cac nha nghien cuu khac hoac cong chung khong biet ve viec rut lai bai. Nam 2010, hai nha van khoa hoc la Oransky va Marcus đa xay dung trang Retraction Watch chuyen đe theo doi cac an pham hoc thuat bi rut. Tinh đen thang 9 nam 2020, Retraction Watch đa ghi nhan gan 20,000 an pham hoc thuat bi rut.
Cac nghien cuu tren chinh cac bai bi rut va nguyen nhan rut bai giup cac nha khoa hoc rut ra đuoc nhung bai hoc đe cai tien quy trinh nghien cuu va xuat ban hoc thuat cung nhu đat ra cac tieu chuan minh bach trong cong tac binh duyet.
Cac nghien cuu đa bi rut lai van co the đuoc trich dan nhu binh thuong. Truong hop nay thuong xay ra khi cac nha nghien cuu khong đuoc biet bai bao đa bi rut, nhat la khi viec rut bai xay ra sau mot thoi gian dai tu ngay xuat ban.


Su tang vot trong so bai bao bi rut Mot bai bao nghien cuu đuoc đang vao nam 2011 tren to Journal of Medical Ethics, mot tap san chuyen ve đao đuc Y khoa, đa co gang đinh luong ty le rut bai tren co so du lieu PubMed theo thoi gian đe xac đinh xem ty le co đang tang hay khong. Ngay ca khi đa tinh đen viec so bai bao đuoc xuat ban tang len hang nam, tac gia nhan thay ty le so bai bi rut tang nhanh hon ty le so bai moi xuat ban. Hon nua, tac gia con nhan đinh nhu sau:Đieu đac biet đang chu y la so luong bai bao bi rut lai vi gian lan đa tang hon gap bay lan trong 6 nam tu 2004 đen 2009. Trong cung khoang thoi gian đo, so bai bao bi rut lai vi mac loi trong nghien cuu khoa hoc tham chi con khong tang gap đoi... (tr. 251).Mac du tac gia cho rang ket qua nghien cuu cua ong co the đa chi ra viec gian lan trong khoa hoc đang tang cao gan đay, ong cung thua nhan rang co the co mot so kha nang khac. Vi du, ty le gian lan bi phat hien gia tang trong nhung nam gan đay co the đang chi ra rang cac tap san đang thuc hien cong viec kiem soat cac tai lieu khoa hoc tot hon so voi truoc đay. Hon nua, do chi co mot ty le rat nho cac an pham đuoc xuat ban bi rut lai (it hon 1 tren 1.000 bai bao), mot so nha nghien cuu san sang gian lan quy mo lon co the đay manh ty le rut bai len cao. Vi du, tac gia chi ra rang Jan Hendrik Schon đa nguy tao ket qua trong 15 bai bao đa bi rut lai trong tap du lieu ma ong đa xem xet. Cac bai bao nay đeu bi rut vao nam 2002 va 2003, "vi vay, mot minh ong ta chiu trach nhiem cho 56% so bai bao bi rut vi gian lan trong khoang thoi gian tu 2002 – 2003” (tr. 252).
Trong đai dich COVID-19, so cac cong bo khoa hoc bi rut lai cung tang cao do ap luc nghien cuu trong thoi gian ngan cung nhu qua trinh binh duyet đuoc đay nhanh nham uu tien cho nghien cuu ve COVID-19 o nhieu tap san khoa hoc. Cac bai bao bi rut do chat luong kem va/hoac van đe ve du lieu nay tao nen mot vu "song than rut bai", khien cho nhieu chuyen gia khong chi hoai nghi ve chat luong cua qua trinh binh duyet ma con ca ve cac tieu chuan ve quy trinh rut bai. Tren Retraction Watch duy tri mot danh sach rieng cac bai bao lien quan đen COVID-19 đa bi rut, đong thoi bo sung them nguon kiem chung thong tin sai lech ve đai dich.
So bai bao hoc thuat đa bi rut trong mot nam đa tang tu khoang 1,600 bai vao nam 2013 len khoang 10,000 bai vao nam 2023. Hau het so bai bi rut trong nam 2023 đen tu cac tap san do nha xuat ban Hindawi xuat ban. Trung Quoc đa tien hanh mot cuoc thanh tra toan quoc ve viec xu ly tinh trang rut bai va sai pham trong nghien cua do so luong lon cac bai bao bi rut co đong tac gia la nha nghien cuu nguoi Trung Quoc – hon 17,000 bai ke tu nam 2021, trong đo co 8,000 bai tu cac tap san do Hindawi xuat ban.


Cac hinh thuc rut bai khac = Rut bai bao gom sua đoi =
Mot so it cac bai bao bi rut co the do loi vo y cua tac gia. Thay vi go bo ca bai bao, hinh thuc rut bai bao gom sua đoi la hinh thuc moi nham giup cac tac gia khong bi anh huong xau ve danh tieng do cac loi sai khong co y. Thong qua hinh thuc nay, tac gia co the sua loi va nop ban thao đa chinh sua đe the cho bai bao goc. Tap san co the quyet đinh rut bai bao goc va đang tai lai bai bao đa sua đoi, thuong đi kem thong bao ghi "Retraction and Replacement" (rut bai va thay the) hoac "Correction" (sua đoi) tren trang cua bai bao. Vi du, JAMA se đang bai bao đa sua đoi voi thong bao "retraction and replacement" cung voi đuong dan toi bai bao goc, con Research Evaluation se su dung thuat ngu "correction" cung voi đuong dan đen bai bao đa cap nhat.


= Tu rut bai =
Tu rut bai la viec tac gia va/hoac đong tac gia quyet đinh tu rut nghien cuu cua chinh minh khoi cac an pham đa xuat ban. Thuong viec tac gia tu rut bai se co loi cho tac gia hon la đe cho bai bi tap san rut, vi neu bai bao bi tap san rut thi tac gia se bi đieu tra, gay bat loi cho danh tieng va uy tin cua tac gia. Viec tu rut bai the hien su liem chinh va that tha cua tac gia, the hien rang tac gia đang tu chiu trach nhiem cho sai lam cua chinh minh. Đa co mot so truong hop cac tac gia bi yeu cau tu rut bai ke ca khi nghien cuu hoan toan chinh xac; trong truong hop nay tac gia nen xem xet ki cac nguyen nhan đe tranh viec rut bai, tranh gay anh huong đen đo uy tin cua tac gia.
Cac bai bao chi nen bi rut do du lieu khong chinh xac, lech lac hoac nguy tao, chu khong nen bi rut vi cac loi nho nhu loi chinh ta. Hien tai, cac he thong tu rut bai đa đuoc đe xuat đe tao co hoi cho cac nha nghien cuu tu rut lai nghien cuu cua chinh minh do loi sai khong co y, nham tao nen mot moi truong hoc thuat minh bach, liem chinh.


Cac lan rut bai noi bat = Rut bai do sai sot trong nghien cuu =
2003 – Tap san khoa hoc Science đa rut lai bai nghien cuu ve thuoc lac (ecstasy) sau khi co nhieu cau hoi ve tinh xac thuc cua ket qua nghien cuu.
2012 – Bai bao nghien cuu cua Gilles-Eric Seralini đang ten tap san Food and Chemical Toxicology cho thay su gia tang khoi u o nhung con chuot đuoc cho an ngo bien đoi gen va thuoc diet co RoundUp đa rut lai do bi chi trich ve thiet ke thu nghiem. Theo bien tap vien cua tap san, "viec nhin ki hon du lieu tho cho thay rang co mau nho nay khong the dan đen bat ki ket luan chac chan nao". Do su noi tieng cua tac gia va cac tranh cai xung quanh, vu viec nay đuoc goi la Vu rut bai Seralini (Seralini affair).
2013 – Mot nghien cuu ve che đo an Đia Trung Hai, mot che đo an uong lanh manh co đay đu trai cay, rau qua, dau o liu, cac loai hat va ca, đuoc cong bo tren Tap san Y hoc New England va đuoc gioi truyen thong đua tin rong rai đa bi rut lai do đa dung cac mau khong đuoc lua chon ngau nhien trong nghien cuu ma khong chi ro ra trong bai bao. Vu rut bai bao nay la do chien dich cua bac si gay me John Carlisle nham xac minh viec chon mau ngau nhien trong hang nghin bai nghien cuu; trong đo ong đa tim thay van đe trong khoang 2% so nhung bai bao khoa hoc đuoc đua ra phan tich.


= Rut bai vi gian lan hoac hanh vi sai trai =
1982 – John Roland Darsee, mot bac si nguoi My cung la nha nghien cuu Y khoa, đa nguy tao cac du lieu nghien cuu trong Phong thi nghiem Nghien cuu Tim mach cua Eugene Braunwald tai Harvard vao đau nhung nam 1980. Ong đuoc chinh Eugene Braunwald đanh gia la tai gioi nhat trong so 130 nghien cuu sinh đa tung lam viec trong phong thi nghiem cua minh va đuoc đe nghi lam giang vien tai Harvard vao nam 1981. Darsee đa bi chinh cac nha nghien cuu đong nghiep trong cung phong thi nghiem nghi ngo va phat hien sai pham.
1991 – Thereza Imanishi-Kari, nguoi tung lam viec voi nha sinh vat hoc đoat giai Nobel David Baltimore va cung xuat ban mot bai bao nam 1986 tren tap san Cell. Margot O'Toole, mot nha nghien cuu duoi quyen Imanishi-Kari đa cong khai hanh vi sai trai khoa hoc cua Imanishi-Kari. Sau mot cuoc đieu tra lon, Baltimore cuoi cung buoc phai rut lai bai vao nam 1991 khi Vien Y te Quoc gia ket luan rang du lieu trong bai bao đong tac gia voi Imanishi-Kari nam 1986 la du lieu nguy tao. Nam 1996, mot hoi đong chuyen gia do chinh phu lien bang chi đinh đa minh oan cho Imanishi-Kari do khong tim thay bang chung ve gian lan khoa hoc. Vu viec nay noi tieng voi ten goi Baltimore Case hay Baltimore affair đuoc đe cap đen trong nhieu sach bao ve xuat ban khoa hoc.
2002 – Cong bo ve viec phat hien cac nguyen to hoa hoc thu 116 va 118 bi rut lai: Livermori, Victor Ninov.
2003 – Nhieu bai bao co du lieu bi nghi van cua nha vat ly nguoi Đuc Jan Hendrik Schon tu nhieu tap san bao gom ca Science va Nature đa đuoc rut lai.
2006 – Bai viet ve Te bao goc phoi đac hieu cho benh nhan co nguon goc tu phoi nang SCNT cua nguoi, đuoc viet boi Hwang Woo-Suk, mot nha nghien cuu noi tieng nguoi Han Quoc, đa bi rut do bia đat trong linh vuc nghien cuu te bao goc , dan đen cao trang ve toi tham o va vi pham đao đuc sinh hoc lien quan đen nghien cuu te bao goc gia.
2007 – Mot so bai bao do nha tam ly hoc xa hoi noi tieng Jennifer Lerner va cac đong nghiep viet tu cac tap san bao gom Personality and Social Psychology Bulletin va Biological Psychiatry, đa bi rut lai do co mot trong cac tac gia nguy tao du lieu.
2009 – Nhieu bai bao do Scott Reuben, mot bac si gay me nguoi My, viet tu nam 1996 đen nam 2009 đa bi rut lai sau khi nguoi ta phat hien ra rang ong ta thuc ra chua tung tien hanh thu nghiem nhu đa cong bo.
2010 – Mot bai bao nam 1998 đang tren tap san Lancet cua Andrew Wakefield, mot bac si cung la mot nha hoat đong bai vac-xin, đe xuat rang vac-xin MMR co the gay ra chung tu ky, nguyen nhan gay ra tranh cai ve vac-xin MMR, đa bi rut lai vi "cac tuyen bo trong bai bao goc rang tre em đuoc "gioi thieu lien tuc" va cac cuoc đieu tra đa đuoc "chap thuan" boi Uy ban đao đuc đia phuong đa đuoc chung minh la sai."
2011 – Loat 8 bai bao tren tap san đuoc viet boi Anil Potti, nha nghien cuu ung thu tai Đai hoc Duke, va đong su mo ta cac dau hieu gen cua tien luong ung thu va cac yeu to du bao phan ung voi đieu tri ung thu đa bi rut lai vao nam 2011 va 2012. Trong thong bao rut bai cho rang khong the tai hien lai cac ket qua cua cac phan tich đuoc mo ta trong cac bai bao. Vao thang 11 nam 2015, Van phong Liem chinh trong Nghien cuu (ORI) phat hien ra rang Potti đa co sai pham trong nghien cuu.
2014 – Mot bai bao cua Haruko Obokata, mot nha sinh hoc te bao goc Nhat Ban, va đong su ve STAP cells, mot phuong phap khien mot te bao tro thanh te bao goc, đa đuoc chung minh la đa bi lam gia. Bai đuoc xuat ban lan đau tren tap san danh tieng Nature va đa đuoc rut lai vao cuoi nam đo. Vu viec nay đa gay ra nhieu tranh cai, va sau mot cuoc đieu tra cua vien nghien cuu, mot trong cac tac gia đa tu sat.
2017 – Loat 6 bai bao cua Brian Wansink tai Đai hoc Cornell trong linh vuc hanh vi nguoi tieu dung va nghien cuu tiep thi đuoc đua ra mo xe va bi rut bai do cac đong nghiep chi ra su mau thuan trong du lieu trong cac bai bao sau khi Wansink viet mot bai blog yeu cau mot sinh vien tot nghiep thu "cuu van" cac phan ket luan. Đai hoc Cornell đa tien hanh đieu tra va vao nam 2018, uy ban đieu tra cua truong Đai hoc đa phat hien ong co hanh vi sai trai trong hoc tap va buoc phai tu chuc. Ke tu đo Wansink đa co 18 bai bao nghien cuu bi rut lai vi cac van đe tuong tu đuoc tim thay trong cac an pham khac.
2018 – Thang 3 nam 2018, he thong du lieu nghien cuu Dissernet, voi muc tieu "don rac khoa hoc" o Nga đa phat hien vo so truong hop xuat ban chat luong kem, voi 4000 bai bao đao van, va 150,000 bai khac co van đe đao đuc nghiem trong voi tac gia ma, tac gia lau, trong so 1500 tap san đuoc ra quet.
2020 – Ngay 8 thang 1 nam 2020, tac gia Dalmeet Singh Chawla viet tren Science bai ve viec cac tap san Nga rut hon 800 bai bao nghien cuu sau ket qua buoc đau cua cuoc đieu tra quy mo lon do Vien Han lam Khoa hoc Nga (RAS) tien hanh, sau rat nhieu cao buoc ve cac hanh vi gian lan khoa hoc o Nga.
Nha nghien cuu Cory Xian (Đai hoc South Australia, Uc) đa phai xin rut bai đang tren tap san Journal of Bone and Mineral Research (JBMR) toi hai lan moi đuoc chap thuan. Lan đau tien vao thang 2 nam 2020, sau khi phat hien hai hinh anh trong bai co sai sot, nhom tac gia đa yeu cau rut bai, tuy nhien ban bien tap tap san đa quyet đinh đang tai mot ban chinh sua noi dung (Erratum) đe chinh sua loi sai cua bai nghien cuu. Sau đo, vao thang 7 nam 2020, Xian va cac cong su lai tiep tuc phat hien loi sai o 3 hinh anh khac trong bai. Đen lan thu hai, nhom nghien cuu va ban bien tap đa đong y rut bai.
2021 – Mot bai bao nghien cuu ve cong đong nguon mo cua Qiushi Wu va Kangjie Lu tai Đai hoc Minnesota đa bi rut lai sau khi Quy Linux phat hien ra rang cac nha nghien cuu đa gui cac ban va loi cho nhan he đieu hanh Linux co chu y ma khong đuoc su đong y thich hop.
Bai ky yeu hoi thao 2021 IEEE International Conference on Smart Information Systems and Technologies đuoc xuat ban boi Institute of Electrical and Electronic Engineers (IEEE) đa quyet đinh rut bai bao co tua đe Estimate The Efficiency Of Multiprocessor’s Cash Memory Work Algorithms (dich Uoc tinh hieu qua cua cac thuat toan lam viec bo nho đem cua bo đa xu ly) do nghi ngo cac tac gia đa san xuat bai bang phan mem tu đong viet bai nhu SCIGen. Theo nhom chuyen gia noi tieng Guillaume Cabanac, Cyril Labbe, va Alexander Magazinov, bai bao nay co nhieu cum tu ngo nghech, va so luong tu trich dan kha lon. Tuy nhien, đieu đang chu y la thai đo hung du cua tac gia voi cac cau hoi ve bai bao tren PubPeer va RetractionWatch.


= Rut bai do vi pham đao đuc =
2017 – Nam 2017, tap san Liver International phai rut lai mot bai bao khoa hoc cua nhung bac si phau thuat Trung Quoc. Trong nghien cuu đo, nhung bac si nay đa kiem tra ket qua cua 564 ca ghep gan trong vong bon nam. The nhung gioi chuyen gia chi ra rang mot benh vien khong the co nhieu gan kha dung đe ghep nhu vay so voi so luong nho nguoi hien tang tai Trung Quoc vao thoi điem đo.
2019 – Thang 2 nam 2019, nghien cuu cua tac gia Wendy Rogers (Đai hoc Macquarie, Sydney, Uc) va cac đong nghiep tren BMJ Open đa keu goi rut hon 400 bai bao. Ba Wendy Rogers cho biet cac tap san, nha nghien cuu va bac si lam sang, nhung nguoi đa su dung nhung nghien cuu tren, la đong loa cho cac phuong phap mua ban noi tang man ro. Theo bai nghien cuu đanh gia, cong đong nghien cuu cay ghep đa that bai trong viec thuc hien cac tieu chuan đao đuc khi đe nghien cuu su dung noi tang tu cac tu tu van đang đuoc xuat ban. Cac hanh vi nghien cuu phi đao đuc tren dien rong nay se đe lai nhieu hau qua kho luong đoi voi khoa hoc. Trong nam 2019, tap san PLOS ONE cung rut bo 21 bai bao lien quan đen su vu nay.


= Rut bai vi nguon goc du lieu =
2020 – Ngay 22 thang 5 nam 2020, trong đai dich COVID-19, mot bai bao đa đuoc xuat ban tren tap san y khoa danh tieng The Lancet, tuyen bo tim ra bang chung dua tren co so du lieu cua 96,032 benh nhan COVID-19, rang hydroxychloroquine va chloroquine lam tang kha nang benh nhan tu vong trong benh vien va tang kha nang roi loan nhip that. Cac nha nghien cuu y te va bao chi bay to nghi ngo ve tinh hop le cua du lieu đuoc cung cap boi Surgisphere, mot cong ty đuoc thanh lap boi mot trong nhung tac gia cua nghien cuu. Bai bao đa đuoc chinh thuc rut lai vao ngay 4 thang 6 nam 2020, theo yeu cau cua tac gia chinh Mandeep Mehra.


= Rut bai vi cac van đe quan he cong chung =
1896 – Tac gia Jose Rizal đuoc cho la đa đua ra mot la thu yeu cau rut lai lien quan đen tieu thuyet cua ong va cac bai bao đa xuat ban khac chong lai Giao hoi Cong giao La Ma.
2016 – Vao ngay 4 thang 3 nam 2016, mot bai bao tren tap san danh tieng PLOS ONE cong bo nghien cuu ve hoat đong cua ban tay con nguoi đa bi rut lai do su phan no tren phuong tien truyen thong xa hoi vi đe cap đen tu Creator (Đang sang tao) trong bai bao, mac du cac tac gia đa thanh minh rang đay chi la loi dich thuat kem cua thanh ngu tieng Trung 造化(者) (am Han Viet: tao hoa (gia)) co nghia đen la "(cai ma) tao ra hoac bien đoi" co the hieu la "tu nhien" trong ngon ngu Trung Quoc. Vu viec nay đa tro thanh mot vu be boi đinh đam đuoc to The Washington Post đat ten la #CreatorGate.


Xem them Retraction Watch
PubPeer


Tham khao Đoc them Lesk, Michael (2015). "How many scientific papers are not original?". Proceedings of the National Academy of Sciences. 112 (1): 6–7. Bibcode:2015PNAS..112....6L. doi:10.1073/pnas.1422282112. PMC 4291619. PMID 25538304.