Tran đot chay Washington (tieng Anh: Burning of Washington) la mot tran đanh xay ra vao ngay 24 thang 8 nam 1814 trong thoi Chien tranh nam 1812 giua Đe quoc Anh va Hoa Ky. Luc quan Anh chiem đuoc thanh pho Washington, D.C. va đot chay nhieu toa nha chinh phu sau khi Hoa Ky bai tran o tran Bladensburg. Cac co so vat chat cua Chinh phu Hoa Ky trong đo co Nha Trang va Toa Quoc hoi Hoa Ky bi thieu huy nang. Tuy nhien nho co lenh cua cac vi tu lenh nguoi Anh la chi đot chay cac cong thu nen nhung toa nha tu huu cua thanh pho van con ton tai. Vu viec nay la lan duy nhat ke tu Chien tranh Cach mang My co mot the luc ngoai quoc chiem đuoc thu đo cua Hoa Ky.


Cac ly do tan cong Cac su gia cho rang vu tan cong nay la nham tra đua vu nguoi My thieu huy va cuop pha thanh pho York (ngay nay la Toronto) trong tran York nam 1813, va vu đot rui nhung toa nha nghi vien lap phap o đo. Cac vi tu lenh Luc quan Anh noi rang ho chon tan cong Washington D.C. "vi xet đen hieu qua chinh tri lon hon co the xay ra".
Toan quyen George Prevost cua Canada viet thu gui cac đo đoc tai Bermuda, keu goi mot cuoc tra đua nguoi My vi đa cuop pha thanh pho York va yeu cau ho cho phep va ho tro trong hinh thuc cung cap hai luc. Vao thoi đo, nguoi ta xem viec đot chay mot co so phi quan su la đi nguoc lai luat chien tranh dan su va nguoi My đa khong chi đot chay Toa Quoc hoi ma con đot chay va hoi cua dinh thong đoc, nha cua va kho hang tu huu.
Nhung bang chung khac cho thay y đinh cua nguoi Anh la sau khi ho đot chay co gioi han mot so co so cong cong thi ho rut đi. Khong co lanh tho nao ho muon chiem giu, khong co co so quan su nao ho du đinh tan cong va cuoc tan cong khong gay ra bat cu ton that nao cho nguoi My.


Nhung su kien Ngay 24 thang 8 nam 1814, nhom ve binh tien phong cua quan đoi Anh lam mot cuoc hanh quan đen Đoi Capitol. Tuong Robert Ross phai mot toan quan giuong co trang đe am hieu ngung chien nhung ho bi cac nhom nguoi nup trong 1 ngoi nha o goc Đuong Maryland, Đuong Constitution, va Đuong so 2 (khu đinh huong Đong Bac) tan cong. Đay la su chong tra duy nhat ma cac binh si Anh gap phai. Ngoi nha bi đot chay va co "Union Jack" (co Đe quoc Anh) đuoc keo len tren thanh pho Washington.

Cac toa nha chua Thuong vien Hoa Ky (canh bac) va Ha vien Hoa Ky (canh nam)- luc đo toa nha co vom tron o giua chua đuoc khoi cong — bi đot chay chang bao lau sau đo. Phan ben trong cua ca hai toa nha nay, bao gom Thu vien Quoc hoi, bi thieu huy, mac du nhung buc tuong day va mot con mua lon đa bao ve đuoc phan ben ngoai cua chung. (Thomas Jefferson sau đo ban thu vien cua ong cho chinh phu đe cung cap sach cho Thu vien Quoc hoi). Ngay hom sau, Đo đoc Cockburn buoc vao toa soan bao National Intelligencer voi y đinh đot chay no; tuy nhien, mot nhom phu nu trong khu gan đo đa thuyet phuc ong khong lam vay vi ho so rang lua co the chay lan sang nha cua ho. Cockburn muon thieu huy toa bao nay vi toa bao đa viet nhieu bai bao noi xau ong, gan cho ong biet danh la ke vo lai con đo. Thay vao đo, ong ra lenh cho quan đoi duoi quyen đap pha toa nha.


Nha Trang Quan Anh quay ve huong tay bac len Đuong Pennsylvania tien ve phia Nha Trang. Sau khi cac vien chuc chinh phu bo chay, Dolley Madison van con o lai cung voi nhung nguoi no le cua Nha Trang cuu nhung đo vat quy gia khoi tay nguoi Anh. Mot trong nhung nguoi no le cua Madison la Paul Jennings la mot nhan chung co viet rang:
"Trong bao chi thuong noi rang khi ba Madison chay thoat khoi Nha Trang, ba ta đa thao buc hinh lon cua Washington ra khoi khung hinh va mang đi voi ba. Đieu nay hoan toan sai. Ba khong co thoi gian đe lam vay. Can phai co mot cai thang đe lay buc hinh xuong. Tat ca nhung gi ba mang theo đuoc la bac trong tui xach cua ba vi cu tuong nguoi Anh ho dung tay nhung that ra rat it nguoi Anh lam vay va ho co the tien vao bat cu luc nao."
Jennings noi rang nhung nguoi cuu buc tranh va thao nhung đo vat khac la:

"John Suse (mot nguoi Phap, luc đo la nguoi gac cua) va Magraw, nguoi lam vuon cua tong thong đa thao buc tranh xuong va gui no đi tren mot chiec xe ngua cung voi mot so binh lon chua bac va nhung thu quy gia khac nua.
Sau nay ong noi rang "khi nguoi Anh đen, ho an het đo an, uong het ruou, ma toi đa lam san cho buoi lien hoan cua tong thong."
Binh si sau đo đot chay toa nha, va ho đo them nhien lieu vao ngon lua vao đem đo đe chac chan rang ngon lua se tiep tuc chay đen ngay hom sau; khoi đuoc noi la co the đuoc nhin thay xa đen tan thanh pho Baltimore va song Patuxent.
Nam 2009, co mot buoi le tai Nha Trang nham vinh danh no luc cua Paul Jennings trong viec cuu buc tranh co hinh George Washington. "Khoang chung 10 may nguoi thuoc hau due cua Jennings đa đen Washington, vieng tham Nha Trang. Khoang vai phut quy gia, ho co the nhin thay buc tranh ma than nhan cua ho đa giup cuu lay." Mot trong so nhung hau ve đuoc moi đa cho Đai NPR phong van, noi rang Jennings sau đo mua đuoc su tu do cua minh va rang "Chung toi đa co the chup mot buc anh gia đinh truoc buc tranh ma đoi voi toi no la mot trong nhung điem cao".


Cac tai san khac tai Washington Nguoi Anh cung đot chay toa nha Ngan kho Hoa Ky va cac toa nha cong khac. Phan lon Quan xuong Hai quan Washington lich su, đuoc Thomas Jefferson sang lap la can cu quan su lien bang đau tien tai Hoa Ky, bi chinh nguoi My đot chay đe ngan chan nguoi Anh chiem lay cac kho hang va kho thuoc sung cung nhu chien ham co 44 khau sung la chiec USS Columbia, luc đo đang đuoc đong. Toa nha dung lam cong vao ten Latrobe Gate, Khu A, va Khu B la nhung toa nha duy nhat thoat su tan pha. Toa nha tru so van phong cap bang sang che đuoc cuu vi nhung co gang cua William Thornton - kien truc su Toa Quoc hoi Hoa Ky va giam đoc trong coi ve ban quyen sang che - ong đa thuyet phuc nguoi Anh ve tam quan trong cua viec bao ve no. Ngoai ra cac trai Thuy quan luc chien Hoa Ky cung khong bi pha huy. Tuy nhien, thanh pho Alexandria bi nguoi Anh chiem đong trong suot cuoc đot nhap Alexandria mac du nguoi Anh đa thoa thuan voi thi truong la khong đot chay thanh pho.
Vao trua ngay 25 thang 8, tuong Ross phai 200 binh si đen bao ve mot đon nam tren Mui Greenleaf. Đon nay ve sau đuoc biet voi ten goi Đon McNair, đa bi nguoi My pha huy nhung khoang 150 thung thuoc sung van con. Trong luc binh si Anh tim cach pha huy thuoc sung bang cach quang cac thung thuoc sung xuong mot cai gieng thi thuoc sung phat no. Co đen khoang 30 binh si Anh bi thiet mang vi vu no, va nhieu nguoi khac bi cut tay chan. Mot ngay sau khi cuoc tan cong bat đau, mot tran loc xoay thoi qua khu vuc, giet chet ca nguoi Anh va nguoi My, hat tung cac khau sung đai bac, va dap tat cac đam chay. Su kien nay đa khien cho binh si Anh rut lui tro ve tau cua ho. Nhieu chiec tau bi thiet hai vi tran bao, va vi the viec chiem đong that su thanh pho Washington chi keo dai 26 tieng đong ho. Tong thong Madison va nhung nguoi con lai cua chinh phu nhanh chong quay tro lai thanh pho.


Tai thiet Nhung buc tuong sa thach day cua Nha Trang va Toa Quoc hoi Hoa Ky van ton tai mac du chung bi loang lo vi khoi va vet chay. Thi tran mat tien nam trong đat lien la Cincinnati đuoc đe nghi lam noi tai xay dung Nha Trang vi so co them nhung cuoc tan cong cua nguoi Anh tu bien vao. Vi lo mat thu đo nen nhung doanh nhan Washington đa tai tro cho cong cuoc tai xay dung Toa Cuu Quoc hoi bang gach (Old Brick Capitol). Chinh noi đay la noi Quoc hoi Hoa Ky hop trong khi Toa Quoc hoi Hoa Ky đuoc xay dung tu nam 1815 đen 1819. Tai xay dung Nha Trang cung bat đau vao đau nam 1815 va hoan thanh đung thoi gian cho le nham chuc cua Tong thong James Monroe nam 1817.  Madison cu ngu trong Lau Bat Giac trong suot thoi gian con lai cua nhiem ky.


Tham khao Đoc them Gura, David Descendants Of A Slave See The Painting He Saved ngay 24 thang 8 nam 2009, NPR.http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2009/08/descendants_of_the_slave_who_s.html
Jennings, Paul. A Colored Man's Reminiscences of James Madison, Brookyn, George C. Beadle, 1865. pgs 12-14. http://docsouth.unc.edu/neh/jennings/jennings.html
Latimer, Jon. 1812: War with America, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007. ISBN 0-674-02584-9
Martin, John. "The British Are Coming: Historian Anthony Pitch Describes Washington Ablaze," LC Information Bulletin, September 1998
Pack, A. James. The Man Who Burned The White House, Annapolis: Naval Institute Press, 1987. ISBN 0-87021-420-9
Phelan, Mary Kay. The Burning of Washington: August 1814, Ty Crowell Co, 1975. ISBN 0-690-00486-9
Pitch, Anthony S. The Burning of Washington Luu tru ngay 25 thang 11 nam 2011 tai Wayback Machine, White House History Magazine, Fall 1998
Pitch, Anthony S. The Burning of Washington, Annapolis: Naval Institute Press, 2000. ISBN 1-55750-425-3
SIEGEL, ROBERT Descendant Of White House Slave Shares Legacy ngay 24 thang 8 nam 2009. http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=112182597
Whitehorne, Joseph A. The Battle for Baltimore: 1814 (1997)
Listing by surname of Royal Marines (2nd Battn, 3rd Battn, Colonial Marines) paid prize money for participating in the attack on Washington Luu tru ngay 29 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine