Mahatma Gandhi (2 thang 10 nam 1869 – 30 thang 1 nam 1948), ten khai sinh la Mohandas Karamchand Gandhi (Devanagari: मोहनदास करमचनद गांधी; Gujarati: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી), la mot vi anh hung dan toc An Đo, nguoi chi đao cuoc khang chien chong che đo thuc dan cua Đe quoc Anh va gianh đoc lap cho An Đo voi su ung ho cua hang trieu nguoi dan. Trong suot cuoc đoi, ong phan đoi tat ca cac hinh thuc khung bo bao luc va thay vao đo chi ap dung nhung tieu chuan đao đuc toi cao. Nguyen ly bat bao luc (con goi la bat hai) đuoc ong đe xuong voi ten Satyagraha đa anh huong đen cac phong trao đau tranh bat bao đong trong va ngoai nuoc cho đen ngay nay, bao gom phong trao Dan quyen Hoa Ky đuoc dan đau boi Martin Luther King, Jr.
Tu luc lanh đao cuoc đau tranh gianh tu do va đung đau đang Quoc dan Đai hoi An Đo (Indian National Congress) nam 1918, ong đuoc hang trieu dan An Đo goi mot cach ton kinh la Mahatma, nghia la "Linh hon vi đai". Danh hieu co goc tieng Phan nay đuoc triet gia va nguoi đoat giai Nobel Van hoc Rabindranath Tagore dung lan đau khi đon chao Gandhi tai Mumbai (hay Bombay) ngay 9 thang 1 nam 1915. Mac du Gandhi khong hai long voi nhung cach goi nhu the nay nhung đen ngay nay, danh hieu Mahatma van thuong đuoc dung hon ten chinh thuc cua ong tren the gioi. Ngoai viec đuoc xem la mot trong nhung mon đo An Đo giao va nhung nha lanh đao An Đo vi đai nhat, ong con đuoc nhieu nguoi An ton kinh nhu mot Quoc phu (goi theo tieng Hindi la "Bapu", nghia la "cha"). Ngay sinh cua ong, 2 thang 10, la ngay le quoc gia cua An Đo. Nam 2007, Lien Hop Quoc ra nghi quyet lay ngay 2 thang 10 la Ngay Quoc te Bat Bao đong."
Bang phuong dien bat hop tac, Gandhi đa dan khoi nen đoc lap An Đo, đua nuoc minh thoat khoi su đo ho cua Anh, khich le nhung nguoi dan bi đo ho khac phan đau cho nen đoc lap cua nuoc nha va đa đao triet đe Đe quoc Anh. Nguyen ly Chap tri chan ly cua Gandhi (co goc tieng Phan: satya la "chan ly" va a-graha la "nam lay", "nam chat"), cung thuong đuoc dich la "con đuong chan that", "truy tam chan ly", đa cam kich nhung nguoi chu truong hanh đong gianh tu do nhu Đat-lai Lat-ma Đang-chau Gia-muc-tho (Tenzin Gyatso), Lech Wałesa, Stephen Biko, Aung San Suu Kyi va Nelson Mandela. Tuy nhien, khong phai tat ca nhung nha lanh đao neu tren đeu theo nguyen tac bat bao luc va bat khang cu khat khe cua Gandhi.
Gandhi thuong noi la nguyen tac cua ong đon gian, lay tu niem tin truyen thong cua An Đo giao: Chan ly (satya) va bat bao luc (ahimsa). Chinh ong noi rang: "Toi chang co gi moi me đe day đoi. Chan ly va bat bao luc đeu co tu xua nay".


Thoi nien thieu Mohandas Karamchand Gandhi sinh trong mot gia đinh An Đo giao thuoc cong đong Modh (mot nhom thuong gia o Gujarat), tai Porbandar, bang Gujarat, An Đo vao nam 1869. Ong la con cua Karamchand Gandhi, mot nguoi giu chuc "diwan" (co the goi la "Tong bo truong") cua Porbandar, va ba Putlibai, nguoi vo thu tu cua Karamchand, theo An Đo giao phai tho than Ti-thap-no (sa. vaisnava). Nu thu tuong An Đo sau nay, Indira Gandhi, va con trai cua ba, Rajiv Gandhi, khong co ho hang voi Gandhi.
Lon len voi mot ba me sung tin Ti-thap-no trong mot moi truong đuoc anh huong boi nhung nguoi theo Ki-na giao tai Gujarat, Gandhi som cam nhan nguyen tac bat hai, an chay, phuong phap nhin an đe thanh loc tam thuc cung nhu su khoan dung lan nhau cua cac tin đo va tong phai. Ong sinh ra trong giai cap thu ba cua xa hoi An la Phe-xa (sa. vaisya, giai cap thuong gia). Thang 5 nam 1882, vao tuoi 13, ong cuoi co Kasturba Makharji, 14 tuoi, qua mot su mai moi. Hai ong ba sau co bon con trai: Harilal Gandhi, sinh nam 1888; Manilal Gandhi, sinh nam 1892; Ramdas Gandhi; sinh nam 1897 va Devdas Gandhi, sinh nam 1900.
Gandhi la mot sinh vien trung binh tai Porbandar va sau đo la tai Rajkot. Ong đau khoa thi vao Đai hoc Mumbai nam 1887 voi so điem vua đu, va vao hoc vien Samaldas tai Bhavnagar. Tuy nhien, ong khong luu o đay lau vi gia đinh muon ong tro thanh luat su đe giu truyen thong nam quyen cao tai Gujarat. Khong cam thay thu vi tai hoc vien Samaldas, Gandhi lien nam thoi co du hoc nuoc Anh, mot nuoc đuoc ong xem la "quoc gia cua nhung triet gia va thi nhan, trung tam đich thuc cua nen van minh".

Vao tuoi 19, Gandhi vao Đai hoc College Luan Đon (mot truong thuoc Đai hoc Luan Đon) hoc nganh luat. Trong thoi gian tai Luan Đon, thu đo cua đe quoc, ong chiu anh huong cua loi nguyen voi ba me truoc mat mot vi tang Ki-na giao la Becharji, đo la giu gioi luat An Đo giao khong an thit va uong ruou sau khi roi An Đo. Mac du đa thu bat chuoc van minh nguoi Anh, vi du nhu hoc nhay, nhung Gandhi khong an đuoc thit cuu va cai bap ba chu nha tro nau cho minh. Ba chi ong đen mot trong nhung tiem chay hiem hoi tai Luan Đon thoi đo. Nhung thay vi đon thuan lam toai nguyen ba me, ong đoc sach va đoi sang an chay ngay tren phuong dien tri thuc. Ong vao "Hoi nguoi an chay", đuoc cu lam uy vien ban chap hanh va lap ra mot nhanh đia phuong cua no. Ve sau, ong cho rang cong viec nay đa giup ong thu thap nhung kinh nghiem gia tri trong viec quan ly va duy tri mot to chuc. Mot so nguoi an chay ong đa gap la thanh vien cua hiep hoi Than Tri hoc (hoac Thong Thien hoc), đuoc ba Helena Petrovna Blavatsky thanh lap vao nam 1875 đe ho tro tinh nguoi nam chau. Nhung nha Than Tri hoc nay chuyen tam nghien cuu kinh đien Phat giao va An Đo giao. Ho khuyen khich Gandhi đoc Chi Ton ca. Mac du tu truoc đay khong to ve hung thu ve ton giao, ong bat đau đoc nhung tac pham noi ve An Đo giao, Kito giao, Phat giao va cac ton giao khac.
Ong tro ve An Đo sau khi đuoc phep lam luat su vao thang 6 nam 1891, va khi tro ve ong moi biet me minh đa qua đoi, va gia đinh đa giau kin chuyen nay. Thanh tuu cua ong trong viec mo van phong luat su tai Mumbai chi han che vi thoi đo co rat nhieu nguoi lam nghe nay va Gandhi khong phai la mot luat su nang no tai phap toa. Ong nop đon xin day ban thoi gian tai truong trung hoc Mumbai, nhung bi tu choi. Cuoi cung, ong tro ve Rajkot song mot cuoc song khiem ton bang cach soan loi thinh nguyen cho nhung nguoi to tung, nhung roi cung phai đinh chi cong viec nay vi xung đot voi mot quan vien nguoi Anh. Trong tu truyen cua minh, Gandhi mieu ta su kien nay nhu mot su co gang du thuyet khong ket qua vi loi ich cua nguoi anh trai. Duoi bau khong khi nay (1893), ong chap nhan mot hop đong lau dai cua mot cong ty An Đo, nham chuc tai Natal, Nam Phi.


Phong trao van đong quyen cong dan tai Nam Phi Vao thoi điem nay, Gandhi la mot nguoi tram tinh, khiem cung khong chu tam ve chinh tri. Ong đoc bao lan đau tien nam len 18 va thuong run so khi buoc ra toa thuyet trinh. Nam Phi đa bien đoi ong mot cach sau sac khi ong chung kien su ha nhuc va đan ap ma cong đong An Đo thuong phai chiu đung noi đay. Vao mot ngay, khi quan toa thanh pho Durban yeu cau Gandhi go khan xep (turban) tren đau, ong tu choi va hung hon buoc ra khoi toa. Mot buoc ngoat trong cuoc đoi thuong đuoc cac truyen ky thua nhan - co the xem la chat xuc tac cho chu nghia hanh đong cua ong - xay ra it lau sau, khi ong bat đau mot cuoc hanh trinh đen Pretoria. Ong bi vat ra khoi xe lua tai Pietermaritzburg sau khi tu choi chuyen tu toa xe hang nhat đen toa hang ba, von thuong đuoc nhung nguoi da mau su dung mac du đa mua ve hang nhat. Khong lau sau, trong cuoc hanh trinh bang xe ngua, ong bi nguoi lai xe đanh vi tu khuoc nhuong cho cho mot du khach chau Au. Ong cung kham chiu nhieu kho đau khac nhu bi loai ra nhieu khach san vi chi mau da cua minh. Kinh nghiem nay khien Gandhi quan sat ki hon nhung thong kho nguoi đong huong phai chiu đung tai Nam Phi trong thoi gian ong lam viec tai Pretoria. Chinh trong thoi gian tai Nam Phi, qua su chung kien tan mat che đo ki thi chung toc, thanh kien va bat cong, Gandhi bat đau tham van đia vi trong xa hoi cua nhung nguoi đong huong va cua chinh minh.
Khi hop đong lam viec cham dut, Gandhi thu xep tro ve An Đo. Tuy nhien, trong buoi tiec tien đua tai Durban, ong tinh co đoc mot bai bao noi ve mot du thao phap luat đuoc Hoi đong lap phap Natal đe nghi nham loai bo quyen bau cu cua nguoi di dan An Đo. Khi đua viec nay ra thao luan voi nhung nguoi đong huong, ho than khong đu kien thuc đe phan đoi du thao va khan khoan yeu cau Gandhi o lai giup ho. Ong pho bien mot so kien nghi đen ca hai, Vien Lap Phap Natal va chinh quyen Anh đe phan đoi du thao. Mac du khong ngan đuoc viec du thao nay đuoc duyet, cuoc đau tranh cua ong đa thanh cong trong viec soi roi nhung điem bat binh cua nguoi An tai Nam Phi. Nhung nguoi ho tro thuyet phuc ong luu lai Durban đe tiep tuc đau tranh chong su bat cong đuoc ap dung đoi voi nguoi An tai đay. Ong lap Hoi nghi An Đo tai Natal nam 1894 va chinh minh giu vai bi thu. Qua to chuc nay, ong đa chuyen hoa cong đong nguoi An tai Nam Phi thanh mot luc luong chinh tri hon tap, lam tran ngap chinh quyen cung nhu bao chi voi nhung loi tran thuat ve su bat man cua nguoi An va nhung bang chung cua su ki thi noi nguoi Anh tai Nam Phi.
Nam 1896, Gandhi tro ve An Đo voi muc đich mang vo con sang Nam Phi. Nam 1897, khi tro lai Nam Phi, ong bi mot nhom bao luc da trang tan cong va tim cach sat hai bang tu hinh. Nhu mot dau hieu đau tien cua thuoc đo noi tam anh huong đen nhung cuoc đau tranh sau nay, Gandhi khuoc tu viec to cao bat cu ca nhan nao cua nhom bao luc, noi rang viec khong tim su boi thuong tai toa an dua tren co so loi lam ca nhan la mot trong nhung nguyen tac chinh cua ong.
Khi Chien tranh Nam Phi bat đau, Gandhi chu truong la nguoi An phai ho tro chien tranh đe hop phap hoa yeu cau tro thanh cong dan chinh thuc. Ong to chuc mot nhom tinh nguyen cuu thuong gom 300 nguoi An Đo va 800 nguoi lam muon. Tuy nhien, sau khi chien tranh ket thuc, tinh trang cua nguoi An tai Nam Phi khong kha quan hon, van tiep tuc sa đoa. Nam 1906, chinh quyen Transvaal cong bo mot phap an moi, bat nguoi An Đo cua thuoc đia phai ky chung. Tai mot cuoc bieu tinh lon đuoc to chuc tai Johannesburg vao thang 9 ngay trong nam đo, Gandhi lan đau ap dung nguyen tac Chap tri chan ly va đau tranh bat bao luc, khuyen cac nguoi đong huong phan bac luat moi va chiu đung hinh phat đe thuc hien viec nay thay vi phan khang bang phuong tien bao luc. Du an nay đuoc ap dung, dan đen mot cuoc tranh đau keo dai 7 nam voi hon 7000 nguoi An bi bat giam (trong đo co Gandhi, bi bat bo tu nhieu lan), đanh đap, tham chi bi ban vi đinh cong, tu choi khong ky chung, đot giay ky chung hoac tham gia nhung cuoc khang cu bat bao đong khac. Mac du chinh quyen thanh cong trong viec đan ap nhung nguoi An phan đoi, tieng thet gao cua cong chung truoc nhung phuong phap tan bao đuoc ap dung boi chinh quyen Nam Phi cho nhung nguoi phan đoi yen lang hoa binh nay cuoi cung đa bat buoc tuong Jan Christian Smuts luan ban mot phuong an thoa hiep voi Gandhi.
Trong nhung nam song tai Nam Phi, Gandhi đa lay cam hung tu quyen Chi Ton ca cung nhu nhung tac pham cua Lev Nikolayevich Tolstoy (đac biet la quyen "Thien đuong nam trong Ban"), nguoi đa trai qua mot su chuyen bien ton giao sau sac voi niem tin vao mot dang "chu nghia vo chinh phu" cua Kito giao. Gandhi dich bai "Thu gui đen mot mon đo An Đo giao" (A Letter to a Hindu) cua Tolstoi, đuoc viet vao nam 1908 đe phan ung nhung đong huong An Đo theo chu nghia dan toc mot cach hung bao. Hai nguoi viet thu cho nhau cho đen khi Tolstoi mat vao nam 1910. Buc thu cua Tolstoi dung triet hoc An Đo co nguon tu cac Phe-đa va nhung loi khuyen cua Hac thien đe huong đen phong trao chu nghia dan toc An Đo đang tien trien. Gandhi cung bi anh huong lon qua tieu luan noi danh cua Henry David Thoreau la "Su khong phuc tong cua cong chung". Nhung nam luu tru tai Nam Phi voi tu cach mot nguoi chu truong hanh đong chuyen ve xa hoi chinh tri chinh la thoi ki nhung khai niem va ki thuat cua phuong phap bat hop tac va phan đoi bat bao luc đuoc phat trien. Khi Chien tranh the gioi thu nhat bat đau, ong quyet đinh tro ve An Đo, mang theo tat ca nhung gi ong đa hoc đuoc tu nhung kinh nghiem tai Nam Phi.


Phong trao đau tranh gianh đoc lap An Đo Nhu đa thuc hien trong cuoc chien Nam Phi, Gandhi khuyen khich viec ung ho nguoi Anh trong cuoc chien (Chien tranh the gioi thu nhat) va chu đong khich le nguoi An tham gia quan đoi. Khac voi quan niem cua nhieu nguoi khac, cach bien luan duy ly cua ong cho truong hop nay la quyen cong dan đay đu, tu do va quyen loi trong Đe quoc Anh, va nhu vay thi viec giup no phong ve khong co gi sai. Ong thuyet trinh truoc Quoc dan Đai hoi An Đo, nhung phan lon la chinh ong đuoc huong dan vao nhung chu đe An Đo, chinh tri va cong chung An qua Gopal Krishna Gokhale, nha lanh đao đuoc ton trong nhat cua đang Quoc dan Đai hoi bay gio.


= Champaran va Kheda =

Nhung thanh tich lon đau tien cua Gandhi xay ra vao nam 1918 voi cuoc kich đong tai Champaran va phong trao Chap tri chan ly tai Kheda mac du ong chi thuc hien tren mat danh nghia trong truong hop thu hai va nguoi chinh chu đao la Sardar Vallabhbhai Patel, canh tay phai cua Gandhi. Tai Champaran, mot khu vuc nam trong tieu bang Bihar, ong to chuc cuoc khang cu cung voi hon 10.000 nong dan khong co đat, nong no va nhung nong gia ngheo kho co so luong đat khong đang ke. Ho bi ep buoc phai trong indigo va nhung nong san ban đuoc tren thi truong thay vi gieo trong nhung loai cung cap thuc pham can thiet cho su sinh ton cua ho. Bi đan ap boi dan binh cua đien chu (phan lon la nguoi Anh), ho đuoc tra cong rat it nen cuoc song rat vat va co han. Thon lang cua ho rat do ban, thieu ve sinh. Nhung van đe nhu uong ruou, ki thi dan ti tien (untouchable) va khan che (purdah) ngay cang lan tran. Gio đay, ngay truoc mot cuoc chong đoi kinh hoang, thuc dan Anh lai đua ra mot loai thue tan ac, cu y vao su gia tang theo chu ki ma thu thue. Tinh the rat tuyet vong va tai Kheda, bang Gujarat thi su viec nhin chung cung khong khac.
Gandhi lap mot Gia-lam tai đo, to chuc mot nhom nguoi bao gom nguoi giup co cuu va nguoi moi tu đia phuong. Ong to chuc mot cong trinh nghien cuu đe co đuoc mot tong quan ve cac thon lang, xem xet nhung su tan bao va nhung tinh tiet thong kho bao gom nhung trang thai thoai hoa cua cuoc song noi chung. Lap co so tren long tu tin cua nguoi lang, Gandhi bat đau chinh ly cac thon xom, lap truong hoc va benh vien, khuyen khich chu lang xoa bo nhung viec hu nat nhu phan biet tien dan, bat phu nu mang khan che va ap che ho.
Nhung cuoc phat đong co to chuc đau tien cua Gandhi xay ra khi ong bi canh sat bat giam voi ly do gay bao đong va đuoc yeu cau roi đia phuong nay. Hang tram nghin nguoi bieu tinh chong đoi, vay quanh nha giam, cac tram canh sat va quan toa đoi tra tu do lai cho ong, mot su viec phap toa khong muon nhung sau cung phai thuc hien. Gandhi đung đau nhung cuoc bieu tinh co to chuc chong lai đien chu, va ho, duoi su lanh đao cua chinh quyen Anh, đa ky mot hiep đinh đam bao tra luong cao hon va kiem soat viec cho nong dan ngheo đia phuong thue đat, xoa bo viec tang thue cung nhu viec thu thue đen khi nan đoi cham dut. Chinh trong thoi gian kich đong nay, Gandhi đuoc quan chung ton xung la Bapu (nguoi cha gia dan toc) va Mahatma (tam hon vi đai). Tai Kheda, Patel đai dien cac nong gia trong nhung cuoc thuong luong voi chinh quyen Anh voi ket qua la ho tam dung thu thue, đam bao tro cap. Tat ca nhung nguoi bi tu đeu đuoc tha ra. Danh tieng Gandhi tu đay nhu mot ngon lua lan truyen khap nuoc va ong đa tro thanh nang luc anh huong nhat đinh trong phong trao chu nghia dan toc An Đo.


 Phat đong phong trao bat bao đong  Du thao phap luat Rowlatt đuoc duyet nam 1919, cho phep chinh phu bat giam nhung nguoi bi vu khong gay loan ma khong can đua ra toa duyet. Gandhi va đang Quoc dan Đai hoi to chuc nhung cuoc bieu tinh lon phan đoi va đinh cong, va tat ca nhung cuoc phan đoi nay đeu đuoc to chuc rat hoa binh tren khap nuoc. Tat ca nhung thanh pho va thi xa lon đeu đong cua; cac hoat đong co quan chinh phu đeu phai đuoc quan đoi đam nhiem. Hang nghin nguoi bi bat giam, lenh gioi nghiem đuoc ap dung o nhieu vung cua An Đo. Tai Punjab, cuoc đai tan sat o Amritsar voi 379 nguoi dan bi giet boi quan đoi Anh va An Đo đa gay chan thuong nang ne cho đat nuoc, gia tang phan oan noi quan chung cung nhu nhung hanh vi bao luc.
Gandhi phe binh ca hai, hanh vi cua nguoi Anh va bao luc phuc thu cua nguoi An. Ong viet mot bai phan uu cung voi nhung nan nhan Anh va len an nhung cuoc bao đong. Bai nay ban đau bi phan đoi trong đang, nhung đuoc chap thuan sau mot bai thuyet giang cua Gandhi ma trong đo, ong đe cao nguyen tac la tat ca nhung hanh vi bao luc đeu co hai, khong the đuoc bien minh. Nguoi An khong mang toi vi su ki thi cua nguoi Anh, va khong nen trung phat cong dan Anh vo toi.
Nhung sau cuoc tan sat lon va bao luc nay, Gandhi nhan thuc đuoc la khong chi nguoi An chua đuoc chuan bi cho viec khang cu so đong, ma su cai tri cua nguoi Anh đich that tan ac va no co ban chat la đan ap. Gandhi gio đay chu tam đen viec gianh quyen tu tri va quyen quan ly tat ca nhung co quan chinh quyen An Đo, vuon đen trang thai tu chu (svaraj), nghia la su tu chu toan ven ve mat ca nhan, tam linh va chinh tri.
Thang 4 nam 1920, Gandhi đuoc bau lam chu tich hoi Lien hiep Tu tri Toan An Đo (All India Home Rule League). Ong đuoc trao uy quyen chap hanh trong đang Quoc dan Đai hoi thang 12 nam 1921. Duoi su lanh đao cua Gandhi, Quoc dan Đai hoi đuoc to chuc lai voi mot hien phap moi co muc đich la tu chu. Ai cung co the tro thanh đang vien sau khi đong mot le phi tren danh nghia. Mot to chuc co giai cap cua cac uy ban đuoc thanh lap nham cai thien ki luat va kiem soat nhung phong trao tu truoc đen gio khong co đinh hinh va khuech tan, chuyen bien đang tu mot to chuc tinh due so it thanh mot đang lon voi suc loi cuon toan quoc. Gandhi mo rong mat tran bat bao luc, bao gom chinh sach "ban quoc" (svadeshi) - nghia la tay chay nhung san pham ngoai lai, đac biet la nhung san pham Anh. Lien he voi chinh sach nay la su ung ho viec mang y phuc tu det o nha, đuoc goi la khadi, cua ong, khuyen tat ca cac nguoi An an mac nhu vay thay vi dung đo vai cua nguoi Anh. Gandhi khuyen cao toan dan, nam cung nhu nu, moi ngay danh chut thoi gian đe det vai ung ho phong trao đau tranh gianh đoc lap. Đay la chien thuat nham khac sau ki luat va su cong hien đe loai tru nhung nguoi khong co thien y va nhung nguoi hoai bao, va bao gom phu nu vao phong trao o mot thoi điem ma nhieu nguoi cho rang, nhung viec lam nhu vay khong đang trong cho phu nu.
Them vao viec tay chay cac san pham Anh, Gandhi cung khuyen khich dan chung tay chay cac co quan giao duc va phap toa Anh, tu chuc khong lam cho chinh quyen, tu choi khong đong thue va huy bo nhung danh hieu, huy chuong Anh. Chuong trinh moi nay đa đat đuoc suc loi cuon va thanh cong rong lon, gia luc cho nguoi An chua tung co tu xua nay. Nhung khi phong trao vua đat đinh điem thi đa cham dut mot cach đot ngot vi mot cuoc xung đot bao luc tai thi xa Chauri Chaura, bang Uttar Pradesh vao thang 2 nam 1922. Lo ngai phong trao se quay ve phuong tien bao luc va tin chac rang su viec nay co the lat đo tat ca nhung cong trinh cua minh, Gandhi lien huy bo chien dich bat phuc tong. Gio đay, nhu mot nguoi đa pho bay nhuoc điem cua minh, Gandhi bi bat bo tu ngay 10 thang 3 nam 1922, bi đua ra toa vi ly do gay loan va ket an sau nam tu. Đay khong phai lan đau Gandhi vi bo tu nhung la lan bi giam cam lau nhat. Bat đau tu ngay 18 thang 3 nam 1922, ong ngoi tu khoang hai nam va đuoc tha thang 2 nam 1924 sau mot ca mo viem ruot thua.
Khong co nhan cach hung manh cua Gandhi đe kiem che cac nguoi đong su, đang Quoc dan Đai hoi bat đau tan vo, phan thanh hai phai trong thoi gian ong ngoi tu. Mot phai đuoc dan đau boi Chitta Ranjan Das va Motilal Nehru, ung ho viec đang tham du co quan lap phap. Phai thu hai đuoc dan đau moi Chakravarti Rajagopalachari va Sardar Vallabhbhai Patel, phan đoi viec nay. Them vao đo la viec hop tac giua tin đo An Đo giao va Hoi giao manh me trong nhung chien dich bat bao đong gio đay sa sut. Gandhi tim cach bac cau noi nhung điem sai biet nay bang nhieu phuong tien, bao gom mot cuoc tuyet thuc ba tuan mua thu nam 1924, nhung chi voi ket qua han che.


= Nhung nam 1930: Hoi đong Simon, Chap tri chan ly muoi =

Trong hau het nhung nam thuoc thap nien 1920-30, Gandhi đung ben ngoai anh đen cong chung. Ong chu trong đen viec giai quyet cai nem giua đang Swaraj va Quoc dan Đai hoi, va khai mo cac phuong phap chong ki thi dan vo giai cap, uong ruou, thieu hoc va ngheo đoi. Ong tro ve đia vi hang đau vao nam 1928. Mot nam truoc đo, chinh quyen Anh đe cu mot hoi đong cai cach hien phap duoi su lanh đao cua Sir John Simon ma khong co ten mot nguoi An nao trong hoi đong. Ket qua cua viec nay la su tay chay hoi đong cua cac đang An Đo. Gandhi thuc đay mot nghi quyet thong qua Quoc dan Đai hoi Calcutta vao thang 12 nam 1928, keu goi chinh quyen Anh đam bao đia vi chu quyen (dominion status) trong vong mot nam hoac la se đoi đau mot chien dich bat bao luc moi voi muc đich gianh đoc lap hoan toan cho đat nuoc.
Ngay 26 thang 1 nam 1930 đuoc Quoc dan Đai hoi An Đo - luc đo đang hoi hop tai Lahore - đe cao la ngay ki niem đoc lap An Đo. No đuoc tuong niem boi hau het tat ca nhung to chuc chinh tri An Đo khac, nhung to chuc no luc gianh đoc lap đat nuoc hoac tien đen viec trao quyen xa hoi chinh tri cho nhung cong đong khac nhau.
Nhu đa tuyen bo truoc đay, vao thang 3 nam 1930, ong phat đong mot chien dich Chap tri chan ly phan đoi thue muoi, đuoc nhan manh boi cuoc Hanh trinh muoi (Salt March) đen Dandi noi tieng keo dai tu 21 thang 3 đen 6 thang 4 nam 1930. Ong đi bo 400 km tu Ahmedabad đen Dandi đe lay muoi cho rieng minh. Hang nghin dan chung An Đo tham gia cuoc hanh trinh đen bo bien nay. Hanh trinh muoi nay la mot trong nhung chien dich thanh cong nhat cua ong voi ket qua la hon 60.000 nguoi bi bat giam. Chinh quyen, đuoc đai dien qua Lord Irwin, quyet đinh thuong luong voi Gandhi.
Hiep uoc Gandhi-Irwin đuoc đong dau thang 3 nam 1931. Trong đo, chinh quyen Anh đong y tha tat ca nhung tu nhan chinh tri đe bu cho viec đinh chi cuoc van đong bat phuc tong. Them vao đo, Gandhi đuoc moi sang Anh tham du hoi nghi ban tron (Round Table Conference) tai Luan Đon voi tu cach nguoi đai dien duy nhat cua Quoc dan Đai hoi An Đo. Hoi nghi nay la mot that vong cho Gandhi cung nhu nhung nguoi theo chu nghia dan toc boi vi no chi luu y đen nhung tieu vuong cung nhu nhung nhom thieu so An Đo hon la mot su pho truyen quyen luc (transfer of power). Ngoai ra, nguoi thua ke Lord Irwin la Lord Willingdon đa bat đau mot chien dich moi đe đan ap nhung đai bieu chu nghia dan toc.
Mot lan nua, Gandhi bi bat giam, va chinh quyen tim cach đap tan anh huong cua ong bang cach cach li hoan toan ong va cac nguoi đi theo ung ho. Chien luoc nay khong hieu qua. Nam 1932, qua chien dich cua B. R. Ambedkar - lanh tu cua nhung nguoi Dalit - chinh quyen đam bao cho dan ti tien Dalit nhung khu bau cu rieng trong hien phap moi. Đe phan đoi viec nay, Gandhi bat đau mot cuoc tuyet thuc 6 ngay vao thang 9 nam 1932, thanh cong trong viec buoc chinh quyen tiep nhan mot he thong cong bang hon qua su thuong luong qua trung gian la ong Palwankar Baloo, von la mot nguoi Dalit choi ngoan ban cau (cricketer), sau tro thanh nha chinh tri. Đay cung la khoi điem cua mot chien dich moi cua Gandhi voi muc đich cai thien cuoc song cua dan ti tien, nhung nguoi đuoc ong goi la Harijan, "con cua troi Hari". Ngay 8 thang 5 nam 1933, Gandhi bat đau mot cuoc tuyet thuc 21 ngay đe phan đoi su đan ap cua nguoi Anh tai An Đo. Mua he nam 1934, ong ba lan bi muu hai khong thanh cong.
Khi đang Quoc dan Đai hoi An Đo tranh luan ve tuyen cu va chap nhan quyen chinh tri duoi ke hoach lien bang, Gandhi quyet đinh roi đang. Ong hoan toan khong chong đoi phuong an nay cua đang nhung cam thay rang neu ong rut lui thi hinh tuong cua ong đoi voi thuong dan An Đo se ngung đe nen toan the hoi vien cua đang von co ban chat đa dang: thanh vien theo chu nghia cong san, xa hoi, cong đoan, sinh vien, ton giao bao thu, kinh doanh va quyen so huu. Gandhi cung khong muon minh la muc tieu cua su tuyen truyen cua chinh quyen Anh khi lanh đao mot đang đa co lan tam thoi thua nhan su phu hop chinh tri voi chinh quyen Anh.
Gandhi tro ve đia vi lanh đao nam 1936 khi Jawaharlal Nehru nam chuc chu tich va Quoc dan Đai hoi đang hop tai Lucknow. Mac du Gandhi mong muon su tap trung tuyet đoi vao viec gianh đoc lap, khong chu tam vao viec suy đoan ve chinh quyen An Đo tuong lai, nhung ong khong ngan đuoc viec Quoc dan Đai hoi chon chu nghia xa hoi la muc tieu.
Gandhi cung phe binh Subhas Chandra Bose va viec ong thang tien, nham chuc chu tich vao nam 1938. Trong khi mot so su gia cho rang đay la mot cuoc tranh quyen giua hai nha lanh đao lon thi Gandhi co ban phan đoi viec Bose khong thua nhan nguyen tac bat bao luc cung nhu dan quyen, hai điem đuoc Gandhi xem la nen tang cho cuoc đau tranh. Nguyen vong phat đong mot cuoc khoi nghia khap noi chong chinh quyen Anh cua Bose khong ham dung viec chuan bi khong dung bao luc cua nhung nguoi tham gia va trong nam đau giu quyen chu tich, Bose tap trung vao viec đua nhung nguoi than can len nam nhung chuc quan trong.
Bose đuoc nham chuc lan thu hai mac du bi Gandhi chi trich, nhung roi Quoc dan Đai hoi khi tat ca nhung thanh vien chuc cao khac tu chuc hang loat đe phan đoi viec ong tu bo nhung nguyen tac Gandhi đa đua vao trong nhung nam đau thap nien 1920. Nam 1938-1939, tat ca nhung ung cu vien cua Quoc dan Đai hoi tu chuc khi Quoc hoi phan đoi su sap nhap An Đo mot mat vao Chien tranh the gioi thu hai ma khong tham van nhung đai bieu đuoc bau.
Gandhi tiep tuc cuoc đau tranh chong su ki thi dan Dalit, khuyen khich viec det tay va cac nganh ki nghe tai gia khac. Ong cung co gang kien lap mot he thong giao duc moi thich hop cho nhung vung thon da. Gandhi song gian di trong nhung nam nay trong mot thon lang trung tam An Đo voi ten Sevagram. Ngay 3 thang 3 nam 1939, ong lai tuyet thuc mot lan nua.


= "Lam hay chet": Chien tranh the gioi thu hai va "Roi An Đo" =
Chien tranh the gioi thu hai bung no nam 1939 khi Đuc Quoc Xa xam lan Ba Lan. Gandhi hoan toan đong cam voi nan nhan cua su xam chiem nay. Sau khi can nhac ki cung nhung nguoi đong nghiep trong Quoc hoi, ong cong bo rang An Đo khong the tham gia mot cuoc chien voi muc đich be ngoai la gianh tu do dan chu trong khi chinh tu do dan chu nay bi phu nhan tai An Đo. Gandhi noi rang ong se ho tro nguoi Anh neu ho cho ong thay cach ap dung muc đich cua cuoc chien tai An Đo sau chien tranh. Phan ung cua chinh quyen Anh hoan toan phu đinh. Ho bat đau tao su cang thang giua mon đo An Đo giao va Hoi giao. Khi chien tranh tien hanh, Gandhi nang cao yeu cau, thao mot nghi quyet keu goi nguoi Anh "Roi An Đo" (Quit India).
Đay la su phan đoi quyet đinh nhat, cuc luc nhat cua Gandhi va đang Quoc dan Đai hoi voi muc tieu xac nhan viec nguoi Anh roi nuoc An. Gandhi bi mot so nguoi trong Quoc hoi va mot so nhom chinh tri khac - thuoc ca hai mat, theo Anh va chong Anh - chi trich. Mot so nguoi cho rang, đoi lap nguoi Anh trong thoi đoan chien đau sinh tu cua ho la mot viec phi đao đuc trong khi mot so nguoi khac lai cho rang Gandhi chua thuc hien đu yeu cau. Nhieu đang chinh tri phan đoi loi keu goi cua Gandhi. Ngoai suc khoe va tuoi tac ra, đay co le la buoc tien dan cuoi cung cua Gandhi.
No đa dan khoi mot cuoc van đong đau tranh gianh đoc lap An Đo lon nhat cho đen bay gio - voi su bat giam so đong va bao luc o mot muc đo chua tung co. Hang nghin nguoi khang cu bi sat hai hoac bi thuong duoi nong sung canh sat, va hang tram nghin nguoi đau tranh gianh đoc lap bi bat giam. Gandhi va nhung nguoi ho tro ong noi ro rang ho se khong giup nguoi Anh trong The Chien neu An Đo khong đuoc đam bao tu do ngay lap tuc. Gandhi tham chi noi rang khong the đinh chi cuoc van đong trong thoi điem nay ngay trong truong hop nhung hanh vi bao luc ca nhan xay ra. Ong cho rang, tinh trang "vo chinh phu co to chuc" xung quanh ong "nguy hiem hon la vo chinh phu that su". Ong yeu cau tat ca nhung thanh vien Quoc hoi va dan chung duy tri ki luat hoa binh va "lam hay chet" vi tu do tuyet đoi.
Gandhi va toan bo ban chap hanh Quoc hoi bi bat giam ngay 9 thang 8 nam 1942 tai Mumbai boi luc luong quan đoi nuoc Anh. Gandhi bi giam hai nam trong đien Aga Khan tai Pune. Tai đay, Gandhi trai qua nhung noi kho lon nhat cua cuoc đoi, đo la cai chet cua vo Kasturbai chi vai thang sau khi Mahadev Desai - nguoi thu ky đuoc ong xem nhu con trai - chet vi bi nhoi mau co tim vao tuoi 42. Gandhi đuoc tha truoc khi chien tranh cham dut vi suc khoe sa sut va mot ca mo can thiet. Chinh quyen Anh khong muon ong chet trong tu vi đay la mot su kien co the lam long cam phan cua cong chung vuot khoi tam kiem soat.
Mac du su đan ap tan nhan nay mang đen mot trang thai trat tu tuong đoi tai An Đo cuoi nam 1943, nhung phong trao "Roi An Đo" đa thanh cong voi nhung muc tieu cua no. Khi chien tranh cham dut, nguoi Anh đa đua ra nhung dau hieu ro rang la quyen cai tri se đuoc chuyen đen tay An Đo. Gandhi đinh chi cuoc đau tranh, nhung nguoi lanh đao Quoc hoi va khoang 100.000 nguoi tu chinh tri đuoc tha. Sau 90 nam phan đau, tu do gio đay nam trong tam tay An Đo.


= Tu do va su phan chia An Đo =

Gandhi khuyen Quoc hoi tu khuoc nhung đe nghi trong ke hoach cua phai đoan chinh phu Anh nam 1946 vi ong rat nghi ngo viec chia quyen voi Lien minh Hoi giao (Muslim League) cung nhu su phan chia va ha giam chinh quyen trung uong co the xay ra. Gandhi canh cao su tap hop đuoc đe nghi danh cho nhung lien bang co so đong nguoi Hoi. Tuy nhien, đay la mot trong nhung lan it oi ma Quoc hoi khong nghe loi Gandhi (nhung khong đat cau hoi ve quyen lanh đao) vi nhung nguoi cam đau khong nhung muon lap chinh quyen nhanh nhu co the khi nguoi Anh trao quyen lai, ma con muon ngan can Mohammed Ali Jinnah va Lien minh Hoi giao đat vi tri ngang hang voi đang Quoc dan Đai hoi, von co ban chat dan toc va hien the hon.
Trong thoi gian 1946-1947, hon 5000 dan bi sat hai. Lien minh đuoc ung ho manh o nhung bang co nhieu nguoi theo Hoi giao nhu Punjab, Bengal, Sindh, NWFP (North-West Frontier Province, Pakistan) va Baluchistan. Ke hoach phan chia đuoc ban lanh đao Quoc hoi thua nhan la phuong phap duy nhat đe ngan can mot cuoc noi chien lon giua mon đo An Đo giao va Hoi giao.
Nhung nha lanh đao co cuu cua Quoc hoi biet ro Gandhi se phan đoi cuc luc su phan chia, nhung ho cung thua biet la Quoc hoi khong tien buoc neu khong co su thoa thuan cua ong vi su ho tro trong đang va toan quoc danh cho Gandhi rat sau rong. Nhung nguoi ban đong nghiep than can nhat cua ong đa chap nhan viec phan chia nhu phuong an giai đap tot nhat, va Sardar Patel co gang thuyet phuc Gandhi đay la con đuong duy nhat đe tranh cuoc noi chien. Gandhi cuoi cung xuoi long, tan đong buoc thuc hien nay.
Gandhi co anh huong lon trong cac cong đong An Đo giao va Hoi giao tai An Đo. Tuong truyen chi su hien dien cua ong thoi cung đu cham dut cac cuoc bao đong. Ong phan đoi kich liet tat ca nhung ke hoach phan chia An Đo thanh hai quoc gia đoc lap. Lien minh Hoi giao luan cu rang thieu so nguoi Hoi giao se bi buc ap mot cach co he thong boi phan lon mon đo An Đo giao trong mot quoc gia An Đo thong nhat, va mot quoc gia rieng cho nguoi theo Hoi giao la mot giai phap hop ly. Tuy nhien, nhieu nguoi Hoi giao o trung tam An Đo - von chung song voi nguoi An giao, đao Sikhs, Phat giao, Ki-na giao, đao Parsi, Kito giao va đao Do Thai - lai muon mot quoc gia An Đo thong nhat. Nhung Jinnah ra lenh ho tro rong rai cac vung Tay Punjab, Sindh, NWFP va Đong Bengal, tat ca nhung vung đa hop thanh dang Pakistan va Bangladesh ngay nay. Xu so moi cua nguoi theo Hoi giao đuoc kien lap tu cac vung Đong va Tay An Đo. Ban đau no đuoc goi la Tay va Đong Pakistan, va gio đay tuong ung voi Pakistan va Bangladesh. Ngay trao quyen chinh tri, Gandhi khong an mung đoc lap cung voi cong chung An Đo ma chi đon đoc tai Kolkata, đau buon ve su phan chia va tiep tuc cong viec nham cham dut bao luc.


Đoi song ca nhan trong thoi ki đau tranh Gandhi va vo Kasturba đi khap nuoc va luu tru o nhung Gia-lam o Gujarat va Maharashtra hoac tai nha nhung nguoi ban va nhung nguoi ham mo. Nhung lan đen Delhi, ho ngu tai toa nha Birla (Birla House) đuoc cap boi nguoi ban than la Ghanshyamdas Birla. Mot thoi Gandhi tru tai chung cu Bhangi (Bhangi Colony), trung tam cua su viec chong ki thi giai cap cua ong.
Gandhi la mot nguoi say me viet thu, luon thu nghiem cac cach đieu che an uong, trau doi nhan thuc ton giao va triet hoc, nhung chu yeu la tu duy ve cac su kien chinh tri. Ong cung đa chi đao nhung cong viec trong mot Gia-lam va chi dan cac mon đe trong nhung van đe ca nhan.


Bi am sat Ngay 30 thang 1 nam 1948, tren đuong đen mot noi tho tung, Gandhi bi ban chet boi Nathuram Godse tai toa nha Birla o New Delhi. Godse la mot mon đo An giao cuc đoan đuoc nguoi đuong thoi cho la co moi quan he voi canh cuc huu cua cac to chuc An Đo giao nhu Hindu Mahasabha. To chuc nay cho Gandhi la nguoi chiu trach nhiem cho viec chinh quyen suy nhuoc vi đa khang khang bat buoc nop mot khoan tien cho Pakistan. Godse va nguoi cung am muu la Narayan Apte sau bi đua ra toa ket an, va bi xu tu ngay 15 thang 11 nam 1949. Vinayak Damodar Savarkar, chu tich cua Hindu Mahasabha, mot nha cach mang va mon đo An giao cuc đoan bi to cao la nguoi nam đau day cua muu đo nay, nhung sau đuoc giai toi vi thieu bang chung.
Tuong truyen cau noi truoc khi chet cua Gandhi la "O kia Rama!" (Hey Rama!) va no đuoc xem la cau ton kinh huong đen than Rama, la mot dau hieu goi cam tam linh Gandhi cung nhu ly tuong đat su thong nhat voi hoa binh vinh hang cua ong. Cau nay đuoc khac vao đai tuong niem cua ong tai New Delhi. Co nguoi nghi van ve tinh co that cua cau nay nhung mot so nguoi đa chung kien va xac nhan ong đa noi nhu the. Mot vai nguon ghi lai nhung loi cuoi cua ong la "He Ram, He Ram" hoac "Rama, Rama", va no cung tuong thuat rang ong lan xuong đat, chap hai tay truoc nguc o tu the chao.


Nguyen tac: Chap tri chan ly Nhu đa noi trong phan dan nhap, nguyen tac chinh cua Gandhi la Satyagraha, "Chap tri chan ly" va nguoi thuc hien viec nay đuoc goi la mot Satyagrahi. Trong nhieu bai viet, Gandhi đinh nghia Chap tri chan ly nhu sau (Collected Works of Mahatma Gandhi [CWMG], Vol. 16, p. 9-10):

Chap tri chan ly la gi? Chap tri chan ly khong phai la nang luc the chat. Nguoi chap tri chan ly khong ton thuong đoi thu; ong ta khong tim cach huy diet nguoi ay. Mot nguoi chap tri chan ly khong bao gio dung sung. Khong co long san ac hoac bat cu tam bat thien nao khac khi ung dung chap tri chan ly.
Chap tri chan ly la mot nang luc tam linh thanh tinh. Chan ly chinh la the chat cua linh hon. Đay la nguyen do vi sao nang luc nay đuoc goi la chap tri chan ly. Linh hon bao gom tri hue. Ngon lua cua long tu bi bung chay trong no. Neu mot ai đo ton thuong ta vi vo minh thi ta thang ho bang tinh thuong. Bat hai la phap toi cao (sa. ahimsa paramo dharmah). No chinh la su chung minh cua nang luc tinh thuong. Bat hai la trang thai ngu. Khi tinh thuc thi no la tinh thuong. Đuoc chi đao boi tinh thuong, the gioi tien buoc...
Theo Gandhi thi nguyen tac Chap tri chan ly nen đi xa hon, anh huong nhieu hon nhung dang khang cu xua nay nhu Khang cu thu đong, bat phuc tong cua cong chung va bat hop tac. Chap tri chan ly bao gom ca ba dang nay, nhung lai tien xa hon (Harijan, 21.07.1940):

Theo nghia thuong gap thi chap tri chan ly co nghia la the luc cua chan ly (truth force).... Bao luc la su phu nhan nang luc tam linh to lon nay, mot nang luc chi co the đuoc su dung hoac phat trien boi nhung nguoi hoan toan lia xa bao luc. No la mot nang luc co the đuoc ap dung boi ca nhan hoac cong đong, va no cung co the đuoc ung dung trong lanh vuc chinh tri hoac tai gia.... Tinh nang co the đuoc ap dung moi noi cua no chinh la su bieu hien cua tinh truong ton cung nhu vo đich cua no. No co the đuoc ap dung boi đan ong, đan ba va tre em.... Nhung nguoi tu thay minh yeu hen khong the dung nang luc nay đuoc. Chi nhung nguoi nhan thuc đuoc mot cai gi đo cua con nguoi sieu viet ban nang tho bao trong minh va nang luc thu hai nay luon quy huong ve no thi nhung nguoi nay moi co the la nhung nguoi khang cu thu đong huu hieu.
Luc đau, Gandhi xem Chap tri chan ly nhu la khang cu thu đong, nhung sau ong tu khuoc cach dung nay, boi vi đoi voi ong, "thu đong" chi đen mot trang thai thua nhan đinh menh, mot cach tham nhan nhung gi bat cong va nhu vay, no ha thap nang luc nam trong tu "khang cu". Theo Gandhi, khang cu đoi hoi mot tu thai anh hung va nang no hon la trang thai thu đong hoac khoan nhuong.
Cau hoi đuoc đat ra o đay la đac điem nao đua Chap tri chan ly len cao hon ba dang kia? Ba thanh phan chinh cua nguyen tac Chap tri chan ly se lam sang to su viec, đo la Chan ly (sa. satya), Bat hai (sa. ahimsa) va Kho hanh (sa. tapas)


= Chan ly =

Gandhi phan biet hai loai chan ly, chan ly tuong đoi va chan ly tuyet đoi. Trong truong hop Chap tri chan ly thi chan ly tuong đoi đong vai tro chinh. Trong phan dan nhap cua Tu truyen, Gandhi ghi nhu sau:

Nhung đoi voi toi, chan ly la mot nguyen tac can ban bao gom nhieu nguyen tac khac. Chan ly nay khong chi la su chan that trong loi noi, ma cung la su chan that trong tu duy, va cung khong chi la chan ly tuong đoi cua khai niem cua chung ta, ma la chan ly tuyet đoi, chan ly vinh hang, va đo la Thuong đe. Co rat nhieu cach đinh nghia Thuong đe boi vi Ngai co rat nhieu cach the hien. Chung chinh phuc toi voi su kinh ngac va kinh trong va toi te liet trong mot khoanh khac. Nhung toi chi ton kinh Thuong đe nhu chan ly. Toi chua tim thay Ngai, nhung toi tim Ngai. Toi san sang cong hien nhung gi quy bau nhat cua toi đe đi tim. Ngay ca truong hop su cong hien nay đoi hoi ngay sinh menh cua toi thi toi hi vong la se san long hien dang no. Nhung khi nao toi chua truc chung chan ly tuyet đoi thi cho đen khi ay, toi phai nam giu chan ly tuong đoi nhu toi hieu no. Trong thoi gian nay thi chan ly tuong đoi phai la ngon đen, tam moc va vat che cho cua toi.
Trong nguyen tac Chap tri chan ly, chan ly tuong đoi - mang khai niem thuc dung đe tim chan ly - quan trong hon cac khai niem ve Thuong đe, Brahman hoac chan ly tuyet đoi. Trong khi khai niem chan ly tuyet đoi cua Gandhi bi anh huong ve mat sieu hinh thi mat khac, khai niem chan ly tuong đoi, nhu co so cua chap tri chan ly, lai rat khoa hoc va chinh xac. Chi qua su ap dung va thuc nghiem ta moi biet đuoc lap truong nao đung gan chan ly tuyet đoi hon.
Nhung, đe khong bi tam man vo minh va huyen giac me hoac, nguoi ta phai giu nhung gioi luat nhat đinh. Chung đuoc ham dung trong hai thanh phan khac cua Chap tri chan ly, la Bat hai va Kho hanh.


= Bat hai =
Bat hai cung đuoc hieu la Bat bao đong. Theo Gandhi, chi mot con đuong dan đen chan ly, va con đuong nay mang ten Bat hai. Theo ong, chi nguyen tac bat hai moi hoa hop voi quy luat vu tru la Dharma. Nguyen tac bat hai toan hao đoi hoi mot niem tin vao tinh nhat the cua su song.
Theo nguyen tac Chap tri chan ly, sinh menh cua toan the đuoc đat cao hon sinh menh cua ca nhan va nhu vay, no đoi hoi mot tam long vi tha va vo uy. Đe đat đuoc đang cap nay, nguoi ta phai tu luyen than tam, cu the la thuc hien cac phep tu kho hanh.


= Kho hanh =
Tapas - đuoc dich la Kho hanh o đay - co nguyen nghia theo An Đo giao la "su nong", mot "ngon lua" co the đot chay cac nghiep truoc đay. Thuat ngu nay sau đuoc dung đe chi su hanh ha the xac, tuyet duc, lanh đam đoi voi cac cam nhan kho lac,... Tuy nhien, dang Kho hanh Gandhi đe cao khong phai la dang an lanh vao rung ma la dang het long phuc vu nhung nguoi xung quanh, trong xa hoi (CWMG, Vol. 73, S. 43-44).

Đay la mot thu nghiem moi. Bat bao luc chua đuoc ap dung trong chinh tri. Bat bao luc cung đa đuoc ap dung thoi xua. Nhung no luc nao cung la viec lam cua mot ca nhan. Nhung nguoi nhu the sau nay an tranh trong nui hoac song đon đoc trong cac thon lang. Ho khong luu tam đen hanh phuc chung. Toi đa bat đau mot phong trao moi. Bat bao luc, neu chi gioi han o mot ca nhan thoi thi chang phai la phap toi cao. Toi khong kinh phuc mot nguoi thuc hien bat bao luc trong mot hang đong. Bat bao luc nhu vay chang co so dung gi cho toi. Toi tin vao mot dang bat bao luc co the đuoc thuc hien trong the gian voi nhung hien thuc ro rang. Toi chang luu tam đen su giai thoat cua mot nguoi thuc hien bat bao luc sau khi tu khuoc the gian. Toi chang đe y đen mot su giai thoat ca nhan loai tru nhung nguoi khac ra. Nguoi ta co the đat giai thoat qua viec phuc vu nguoi khac. Đay chinh la ly do toi đen đay đe thuyet giang su viec cho quy vi.
Nang luc cua mot tam thuc chap nhan kho đau voi chu y co kha nang dung hoa bao luc. Giu chat chan ly minh cho la đung co the gay kho đau nhieu dang, vi nhu mat mat cua cai, mang thuong tich, tham chi tu vong. Nhung Gandhi lai đoi hoi o nhung nguoi đi theo minh mot su kham kho tuyet đoi vi ong quan niem rang, muc đo kho đau chinh la thuoc đo chieu sau tinh thuong cua nguoi chap tri chan ly danh cho đoi thu cung nhu cua tinh chat nghiem trong cua niem tin cua ong ay (CWMG, Vol. 17, trang 374).


= An chay =
Mac du co thu an thit luc con nho nhung Gandhi sau nay tro thanh mot nguoi an chay tuyet đoi. Ong viet sach ve chu đe nay trong thoi gian du hoc tai Luan Đon, sau khi gap nguoi tranh đau cho viec an chay la Henry Stephens Salt o nhung cuoc hoi hop cua Hoi nguoi an chay. Nguyen tac an chay co truyen thong lau đoi trong cac ton giao An Đo nhu An Đo giao, Ki-na giao va Phat giao, va trong tieu bang cua Gandhi, Gujarat, phan lon mon đo An giao đeu an chay. Ong thu nhieu cach an va ket luan rang, an chay đu cung cap chat dinh duong toi thieu cho than the. Tuy nhien, cach an cua ong cung linh hoat va ong cung khong ngan ngai khi an trung nhu bai viet "chia khoa suc khoe" (Key to Health) nam 1948 cho thay. Ong thuong nhin an lau ngay, dung nhin an nhu mot vu khi chinh tri. Ong tu choi khong an cho đen chet hoac cho đen khi nhung yeu cau cua ong đuoc thuc hien.


= Song tuyet duc =
Gandhi song tuyet duc tu nam 36 tuoi. Quyet đinh nay cua ong bi anh huong manh boi khai niem Pham hanh (sa. brahmacarya) trong cac ton giao An Đo, tuc la su thanh tinh cua tam linh va hanh đong, co moi lien he truc tiep voi viec tu kho hanh (sa. tapas) đuoc nhac ben tren. Tuy vay, Gandhi khong tin đay la mot viec moi nguoi nen lam. Trong Tu truyen, ong co nhac lai cuoc phan đau chong lai su thoi thuc tinh duc va nhung cuoc ghen tuong vi ba Kasturba. Ong cho rang, song tuyet duc la trach nhiem rieng cua ong đe co the phat trien long tu bi thay vi đam me nhuc duc.


= Im lang =
Gandhi giu gioi khong noi mot ngay trong tuan. Ong tin la khong noi se mang đen su an tinh noi tam. Gioi khong noi bat nguon tu truyen thong An giao, mouna "tinh khau" va santi "tich tinh". Trong nhung ngay nay, ong trao đoi voi nhung nguoi xung quanh bang cach viet tren giay. Tu nam 37 tuoi, hon ba nam lien ong khong đoc bao vi cho rang, trang thai huyen nao cua su kien the gioi lam tam ong hon loan hon la hon loan noi tam san co.


= Y phuc =
Tro ve An Đo sau khi lam luat su thanh cong tai Nam Phi, ong tu khuoc mac y phuc phuong Tay - cach an mac đuoc ong lien tuong đen phu quy va thanh cong. Ong an mac đe nguoi ngheo nhat An Đo cung co the chap nhan. Gandhi khuyen khich viec mac y phuc tu det (khadi). Ong va mon đe det vai tu soi chi tu se va khuyen khich nguoi khac cung lam nhu the. Mac du cong nhan An Đo thuong ngoi khong vi that nghiep, ho van mua quan ao san xuat boi nguoi Anh. Gandhi cho rang, neu nguoi An tu san xuat vai, ho se gay mot chan đong kinh te cho cac to chuc Anh tai An Đo. Qua su viec nay, bieu tuong banh xe se chi sau nay đuoc đua vao la co cua Quoc dan Đai hoi An Đo.


= Ton giao =
Mac du sinh ra trong mot gia đinh An Đo giao, Gandhi van giu thai đo phe phan phan lon cac ton giao, bao gom ca An Đo giao. Trong Tu truyen, ong ghi nhu sau:

Nhu vay, neu toi khong thua nhan Thien chua giao la toan hao hoac vi đai nhat thi toi cung chang tin An Đo giao đuoc nhu vay. Nhung nhuoc điem cua An Đo giao đap ngay vao mat toi. Neu ki thi nguoi ti tien (untouchability) la mot thanh phan cua An Đo giao thi no la thanh phan hu nat hoac la mot cuc buou. Toi khong the hieu ly do ton tai cua đa so phe phai va giai cap xa hoi. The nao la y nghia cua cau noi "Phe-đa la nhung loi cam hung cua Thuong đe"? Neu chung đuoc truyen cam, thi tai sao Thanh kinh va Koran lai khong? Khi cac nguoi ban Thien chua giao tim cach thuyet phuc cai đao, cac nguoi ban Hoi giao cung lam nhu vay. Abdullah Sheth lien tuc khuyen du toi nghien cuu Hoi giao va di nhien la ong ta luon co nhung gi đe noi ve cai đep cua no.
Va ong cung noi them:

Khi mat co so đao đuc, chung ta mat long thanh tin. Khong co gi ta co the goi la Đao đuc sieu viet ton giao. Con nguoi khong the gia doi, ac hai hoac phong dat roi sau đo xac đinh la co Thuong đe ben canh.
Nhung Gandhi phe phan tinh đao đuc gia trong ton giao co to chuc hon la nhung nguyen tac co ban cua chung. Ong noi nhu sau ve An Đo giao:

An Đo giao, nhu toi hieu, lam toi man nguyen hoan toan, vun đay the chat cua toi.... khi hoai nghi lai vang, khi that vong đoi dien toi, va khi toi khong con thay mot tia sang nao o chan troi, luc đo toi mo quyen Chi ton ca, tim đoc mot cau an ui; va ngay lap tuc, toi co đuoc mot nu cuoi ngay trong noi lo buc bach. Cuoc đoi toi đay nhung tham kich va neu chung khong đe lai hieu qua hien nhien khong the tay đi đuoc noi toi thi đo ket qua cua nhung loi day trong Chi ton ca.
Quan niem Jihad cua Hoi giao cung co the đuoc hieu la mot cuoc đau tranh bat bao đong hoac Chap tri chan ly nhu Gandhi đa ap dung. Ong noi nhu sau ve Hoi giao:

Nhung loi day cua Muhammad la kho bau tri hue, khong nhung cho mon đo Hoi giao, ma cho toan nhan loai.
Sau nay, khi đuoc hoi co phai la mon đo An giao hay khong, ong ung đap:

Đung, toi la mon đo An giao. Toi cung la mot tin đo Thien chua giao, mot tin đo Hoi giao, mot Phat tu va mot mon đo Do Thai.
Gandhi tin rang, tinh hoa cua moi ton giao la chan ly va tinh thuong. Ong bi anh huong lon boi giao ly bat khang cu (nonresistance) va "đua ma thu hai" ra (khi bi đanh mot ben ma) cua Thien chua giao, va ong co lan noi la neu Thien chua giao đuoc ap dung nhu trong Bai giang tren nui thi ong la mot tin đo Thien chua giao.


= Niem tin =
Mac du rat kinh trong nhau nhung Gandhi va Rabindranath Tagore tranh luan dai dang nhieu lan va cac cuoc tranh luan nay la nhung vi du tieu bieu cho nhung quan điem triet hoc di biet giua hai danh nhan An Đo vi đai nhat thoi đo. Ngay 15 thang 1 nam 1934, mot con đong đat xay ra tai Bihar, gay tu vong va thiet hai lon. Gandhi tin chac rang su viec xay ra vi toi loi cua nhung mon đo An giao thuoc giai cap cao, vi ho khong cho nhung ke ti tien vao đen tho. Tagore phan đoi cuc luc lap truong cua Gandhi, cho rang, mot con đong đat chi co the xay ra tren co so nang luc thien nhien, khong phai vi ly do đao đuc cho du viec ki thi nguoi vo giai cap đang che trach nhu the nao đi nua.


Tuong niem Gandhi khong đuoc giai Nobel bao gio mac du đuoc đe cu nam lan tu 1937 đen 1948. Vai thap nien sau, Hoi đong giai Nobel cong bo su an han đa bo lo thoi co va ho cung thua nhan la nhung y kien bi phan chia boi tu tuong dan toc đa ngan can viec trao giai cho Gandhi. Khi Đat-lai Lat-ma thu 14 nhan giai nam 1989, chu tich hoi cung đa noi la "đay cung la mot phan cong pham đe tuong niem Gandhi". Vien bao tang đien tu cua hiep hoi giai Nobel co mot bai ve muc nay .
Tap chi Time goi Gandhi la nguoi thu hai sau Albert Einstein trong muc "Nhan vat the ki" va co mot bai viet voi nhung chu muc viet tuong tan cua Dalai Lama, Lech Wałesa, Martin Luther King, Jr. va Nelson Mandela voi ten "Nhung nguoi con cua Gandhi" (Children of Gandhi), voi muc đich nhan thuc anh huong cua Gandhi đen nhung nguoi lanh đao tuong lai.
Chinh quyen An Đo trao giai Hoa binh Gandhi cho nhung nguoi phuc vu xa hoi, nhung nguoi lanh đao tren the gioi va lanh đao cong dan xuat sac. Nelson Mandela, nguoi dan đau cuoc đau tranh chong ki thi chung toc va phan li quoc gia la nguoi ngoai An Đo noi danh đuoc trao giai nay.
Nam 1996, chinh phu An Đo phat hanh mot loat tien giay co hinh Gandhi bao gom nhung to 5, 10, 20, 50, 100, 500 va 1000 rupee.


= Hinh tuong trong nghe thuat =
Cach trinh bay cuoc đoi Gandhi noi tieng nhat co le la bo phim Gandhi (1982), đuoc đao dien boi Richard Attenborough va dien vien Ben Kingsley (chinh ong la nguoi nua phan Gujarati) trong vai chinh, đoat giai Oscar cho phim hay nhat. Tuy nhien, bo phim sau nay bi chi trich boi cac hoc gia hau thuc dan. Ho luan cu la bo phim mieu ta Gandhi nhu mot nguoi dung mot tay đua An Đo đen su đoc lap va bo qua nhung nhan vat quan trong khac (cua ca hai nhom, tinh due va cap duoi) trong cuoc khang chien chong thuc dan. Bo phim The Making of the Mahatma, voi Shyam Benegal đao dien va Rajat Kapur trong vai chinh la mot phim noi ve 21 nam hoat đong cua Gandhi tai Nam Phi.
Philip Glass soan ca kich Satyagraha noi ve su nghiep cua Gandhi.
Co nhieu tuong Gandhi noi tieng tai Anh, đang luu y nhat la tuong o Tavistock Gardens, Luan Đon, gan Đai hoc College London, noi ong đa hoc luat.
Tai Hoa Ky, nguoi ta co the chiem nguong tuong Gandhi ben ngoai Ferry Building tai San Francisco, tai Hermann Park, Houston Garden Center o Houston, tai Union Square Park o Thanh pho New York, tai Martin Luther King, Jr. National Historic Site o Atlanta, ben ngoai Thao cam vien Honolulu o Kapiolani Park, Hawaii, o Village of Skokie (mot vung ben ngoai Chicago, Illinois), va gan toa đai su An Đo o khu pho Dupont Circle cua Washington, DC.
Thanh pho Pietermaritzburg, Nam Phi, noi Gandhi bi tong ra khoi toa xe nam 1893, gio đay co mot buc tuong tuong niem hinh tuong nguoi đau tranh gianh đoc lap An Đo, đuoc dung len 100 nam sau khi su kien xay ra.
Cung co nhung hinh tuong Gandhi o cac thanh pho khac nhu Moskva, Paris, Amsterdam, Barcelona, Lisbon, Canberra, San Fernando, Trinidad va Tobago. Chinh phu An Đo tang tuong Gandhi cho thanh pho Winnipeg, tinh Manitoba, Canada, đe to long ung ho vien bao tang dan quyen tuong lai đuoc lap o đay (Canadian Museum for Human Rights).
Cung co mot buc tuong ban than to lon cua Gandhi truoc thu vien cua Đai hoc Laurentian o Sudbury, Ontario. Tai St. Louis, mot buc tuong ban than cua Gandhi đung truoc International Institute.


Phe binh Nhieu nha su hoc va chu giai đa phe binh Gandhi vi cai nhin cua ong ve Adolf Hitler va Chu nghia Đuc Quoc Xa, bao gom nhung loi tran thuat la nguoi Do Thai co the đat đuoc tinh thuong cua Thuong đe neu ho san long đi đen cai chet nhu nhung cam tu chet vi nghia.. Penn va Teller, trong mot đoan cua chuong trinh "Bullshit!" ("Holier than Thou"), đa tan cong Gandhi mot phan ve tinh đao đuc gia qua nhung lap truong tien hau bat nhat tri trong khi thuc hien bat bao luc, thai đo khong thich hop ve phia phu nu va nhung loi noi co ban chat ki thi chung toc. Gandhi noi truoc cong chung tai Mumbai, 26 thang 9 nam 1896 (Collected Works, quyen II, trang 74) ve nguoi chau Phi nhu sau:

Cuoc chien cua chung ta la mot cuoc đau tranh chong su suy đoi ma nguoi chau Au tim cach ap đat vao chung ta. Ho muon ha cap chung ta thanh mot Kaffir (ten goi ha miet, chi nguoi Phi da đen) tho tuc voi viec lam la san bat, voi hoai bao duy nhat la suu tap mot so gia suc nhat đinh đe mua đuoc mot nguoi vo va sau đo song mot cuoc song luoi nhac va loa lo.
Tagore nhan xet ve ong nhu sau:
Ong ngung lai o nguong cua cac can nha toi tan cua hang ngan nguoi cung khon, y phuc cua ong y het y phuc cua ho. Ong noi voi ho bang ngon ngu cua ho. Đo moi thuc la mot chan ly sinh đong chu khong phai chi la nhung loi suong trong sach vo. Vi vay ma tieng ton xung Mahatma (Thanh) ma dan An tang ong đa thanh ten thuc cua ong. Ai la nguoi cam thay nhu ong rang tat ca moi nguoi An chinh la da thit cua minh, mau mu cua minh? Khi tinh thuong toi go cua An Đo thi cua đa mo toang cho san roi... Nghe tieng goi cua Gandhi, An Đo xong ngay toi mot canh vinh quang cao quy moi, nhu hoi xua, rat xa xam, khi Phat To tuyen bo đao tu bi, thuong yeu ca moi sinh vat.


Xem them B. R. Ambedkar
Chap tri chan ly
Jawaharlal Nehru
Sardar Vallabhbhai Patel
Quoc dan Đai hoi An Đo
Subhas Chandra Bose


Thu muc tham khao M. Blume: Satyagraha. Wahrheit und Gewaltfreiheit, Yoga und Widerstand bei Gandhi. Gladenbach 1987.
J. Bondurant: Conquest of Violence, Princeton 1958.
M. Chatterjee: Gandhi's Religious Thought, Luan Đon 1983.
Elst, K. (2001). Gandhi and Godse: A review and a critique. New Delhi: Voice of India.
Gandhi: Hind Swaraj in Iyer: Writings (Bd. I, S. 199-264).
Gandhi: Multimedia, E-book. CD-ROM Version. New Delhi: Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, 1999. (The Collected Works of Mahatma Gandhi).
Harijan. A journal of applied Gandhiism, New York 1933-54.
J.L. Garfield: The Satya in Satyagraha Luu tru ngay 8 thang 10 nam 2012 tai Wayback Machine.
R.N. Iyer: The Moral and Political Thought of Mahatma Gandhi, New York 1973.
J.T.F. Jordens: Gandhi's Religion. A Homespun Shawl, Basingstoke 1998.
B. Parekh: Gandhi's Political Philosophy, Delhi 1995.
U. Prell: Ziviler Ungehorsam, Berlin 1984.
G. Richards: The Philosophy of Gandhi, Luan Đon 1982.
R.J. Terchek: Gandhi, New Delhi 2001.
Young India, Ahmedabad 1919-32.
Gandhi: A Photo biography by Peter Ruhe ISBN 0714892793
The Essential Gandhi: An Anthology of His Writings on His Life, Work, and Ideas by Louis Fischer ISBN 1400030501
Gandhi: A Life by Yogesh Chadha ISBN 0471350621
Gandhi (1982), phim cua Richard Attenborough.
Gandhi and India: A Century in Focus by Sofri, Gianni (1995) ISBN 1900624125
The Kingdom of God is Within You by Leo Tolstoy (1894) ISBN 0803294042
An Autobiography, or the Story of My Experiments with Truth M.K. Gandhi (1929).
Patel: A Life by Rajmohan Gandhi.
Exploring Jo'burg with Gandhi Luu tru ngay 1 thang 10 nam 2016 tai Wayback Machine, Lucille Davie.


Chu thich Lien ket ngoai Mahatma Gandhi tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
GANĐI M. K. tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Vien M.K. Gandhi ve su Bat bao luc
Luu tru va Thu vien Tham khao Đien tu Chinh thuc ve Mahatma Gandhi
mkgandhi.org
Quy Ho Tro Gandhi
Trung tam Thong tin Gandhi
Quy Ho Tro GandhiServe – Phuc vu Nghien cuu va Giao thong Mahatma Gandhi
Nha bao tang va Thu vien Mani Bhavan Gandhi Sangrahalaya Gandhi