Pyotr I (tieng Nga: Пётр Алексеевич Романов, Пётр I, Пётр Великий), co sach viet theo tieng Anh la Peter I hay tieng Phap la Pierre I (sinh ngay: 10 thang 6 nam 1672 tai Moskva – mat ngay: 8 thang 2 nam 1725 tai Sankt-Peterburg) la Sa hoang cua nuoc Nga cu va sau đo la Hoang đe cua Đe quoc Nga (tu nam 1721), đong cai tri voi vua anh Ivan V – mot nguoi yeu ot va de benh tat – truoc nam 1696. Ong đuoc ton la Pyotr Đai đe (hay Pierre Đai đe, Peter Đai đe, tieng Nga: Пётр Великий, Pyotr Velikiy). Ong đuoc xem la mot trong nhung nha cai cach kiet xuat trong lich su Nga.
Vua Pyotr Đai đe đa tien hanh cuoc cai to lon lao tai nuoc Nga Sa hoang. Trong nhung nam 1697 – 1698 ong đi vong quanh Tay Au, hoc đuoc nhung đieu moi la o đo va truyen vao Nga. Duoi trieu ong, nuoc Nga co nen kinh te phat trien va thanh lap the che nghi vien. Trong viec xay dung đat nuoc, Pyotr thuong tham van nhung co van tai ba nguoi nuoc ngoai. Nho vay, duoi trieu đai khong lau dai cua ong (1696 – 1725), nuoc Nga tro thanh mot đe quoc hung cuong tren the gioi thoi đo, Hai quan Nga đuoc thanh lap. Nguoi Nga đa co đu suc gianh chien thang truoc hai cuu thu vao thoi đo la đe quoc Ottoman va Thuy Đien, nham tai chiem cac lanh tho đa mat va lay đuong thong ra bien.
Nam 1703, ong ha lenh cho xay dung thanh pho Sankt-Peterburg. Chinh tai đay, nam 1782 nguoi ta đa hoan thanh viec xay cat tuong Pyotr I – tuc tuong "Ki si đong". Sankt-Peterburg tro thanh mot "thanh Venezia cua phuong Bac", va tro thanh kinh đo nuoc Nga vao nam 1712. Nguoi ta đa ca ngoi ong nhu mot vi "Đai đe Ross toan nuoc Nga", hay "Cha cua To quoc".


Than the Qua cuoc hon nhan thu nhat cua minh, Nga hoang Aleksei co hai hoang tu va sau cong chua. Trong so đo co Fyodor (Theodore) sau nay len lam vua o tuoi 15 tuoi. Fyodor la con trai truong cua Hoang hau qua co Maria Ilyinichna Miloslavskaya, tuc la anh cung cha khac me cua Pyotr, len ngoi vua. Hoang tu Fyodor la mot nguoi yeu đuoi, nhung đa đuoc Aleksei I phong lam Thai tu mot nam truoc khi ong vua nay qua đoi.
Nguoi con trai thu cua Aleksei I la Ivan (con goi la John) con xau so hon ca hoang tu Fyodor: Ivan gan nhu bi mu va cam, lai con rat om yeu va mac phai chung co giat. Trong sau nguoi con gai cua vo ca Aleksei I, cong chua Sophia đuoc nhieu nguoi chau Au biet đen hon ca. Sophia la nguoi co tai nang, sau nay đa bat hoa voi vua Pyotr Đai đe.
Nguoi vo thu hai cua Aleksei I la con gai cua boyar Narishkin. Ba đa sinh ha hoang tu Pyotr va cong chua Natalia. Nam 1672, Pyotr chao đoi ngay 30 thang 5 – tuc ngay 10 thang 6 theo lich moi, len bon tuoi khi Nga hoang Aleksei qua đoi. Ong co ten đay đu la Pyotr Alekseyevich Romanov (Пётр Алексеевич Романов).


Vua nho mat quyen Nga hoang Aleksei I giao viec day do hoang tu Pyotr cho mot so gia su, noi bat hon ca la Nikita Zotov, Patrick Gordon va Paul Menesius. Ngay 29 thang 1 nam 1676, Nga hoang Aleksei I qua đoi, truyen ngoi vua cho Fyodor III. Trong suot thoi gian nay, cuoc đoi tho au cua hoang than Pyotr trai qua binh lang, Artamon Matveev – ban cua Aleksei I – nam phan lon quyen hanh trong trieu đinh. Nga hoang Fyodor III qua đoi nam 1682 sau sau nam tri quoc, huong duong 20 tuoi. Do Fyodor III khong co con, tranh cai ve viec ai la nguoi thua ke ngoi vua nay sinh giua hai gia toc Naryshkin va Miloslavsky. Pyotr, luc đo 10 tuoi cung voi nguoi anh cung cha khac me la Ivan V, 17 tuoi la hai ung vien cua ngoi vua Nga. Do Ivan la mot nguoi yeu đuoi, Hoi đong Boyar Duma cua tang lop quy toc Nga đa ton Pyotr lam vua, me ong la Natalia tro thanh Thai hau nhiep chinh. Theo truyen thong Nga, nhan dan Moskva đa đuoc thong bao ve viec phong vuong cho Pyotr, va ho đong y. Ong đuoc Tong Giam muc va đa so lanh chua đia phuong ung ho. Song Natalia lai la nguoi hien lanh, luong thien, thieu tinh than phan đau va tri tue cung binh thuong va vi the ba khong hop voi vi tri nhiep chinh.
Vai thang sau, nguoi chi cung cha khac me cua Pyotr, tuc chi ruot cua Ivan, Sophia Alekseyevna, đa sach đong Cam ve quan Streltsy lam loan. Trong cuoc noi day cua Cam ve quan Streltsy, mot so nguoi than va ban be cua Pyotr bi giet hai, trong so đo co Matveev. Ban than Pyotr đa chung kien đuoc mot so vu giet nguoi trong cuoc bao đong nay. Sau cuoc noi day tu thang 4 đen thang 5 nam 1682 cua quan Streltsy, cong chua Sophia, gia toc Miloslavsky (phe canh cua Ivan), cung đong minh cua ho đa cho Ivan va Pyotr tri vi ben nhau voi danh nghia đong Sa hoang – Ivan la Sa hoang co vi the cao hon – la Sa hoang đe nhat, con Pyotr chi la Sa hoang đe nhi. Cong chua Sofia Alekseyevna đuoc cu lam Phu chinh. Quyen luc trong trieu đinh thuc su nam trong tay Sofia.


Truong thanh o thon da Trong thoi gian Sofia đieu hanh viec nuoc, Pyotr roi xa kinh đo Moskva, lon len noi thon da. Khi Pyotr len 14, ong va me la Natalia đen cu ngu o Cung đien Preobrazhenskoe, trong ngoi lang cung ten doc bo song Yauza, cach Moskva khoang 50 km. Nhung tro choi tap đanh tran ma Pyotr ua thich bien noi nay thanh mot doanh trai quan đoi hoan chinh. Tong cong co 800 thieu nhi va trai tre, song trong nhung khu doanh trai, tap luyen nhu quan đoi, su dung ngon ngu cua quan đoi va linh luong theo che đo quan đoi. Mot trong nhung thieu nien nay la Aleksandr Danilovich Menshikov, sau nay tro thanh đai than than thiet nhat cua Pyotr. Pyotr xem tat ca thieu nien đong trang lua nhu la ban cua minh, tu nhom nho nay ong gay dung nen Lu đoan Preobrazhenskoe. Đay cung la lu đoan đau tien cua luc luong Canh ve Hoang gia ma lu đoan truong luon luon la Nga hoang, mai cho đen khi che đo Nga hoang bi Cach mang Thang Hai lat đo vao nam 1917.
Khong bao lau, moi doanh trai trong ngoi lang nho be Preobrazhenskoe đeu chat linh, cac doanh trai moi đuoc xay dung them o ngoi lang Semyonovsky gan đo; voi thoi gian, đoi quan nay phat trien thanh Lu đoan Semyonovsky, va la lu đoan thu hai cua luc luong Canh ve Hoang gia. Moi lu đoan luc so khai co 600 quan, đuoc to chuc thanh bo binh, ky binh va phao binh giong nhu ben quan đoi thuc thu. Lu đoan Canh ve Hoang gia cung co he thong quan ham, voi si quan tran đia, đoi hau can, ban hanh chinh, ban quan luong, linh thoi ken, linh đanh trong,... nhu ben quan đoi.
Trong thoi gian nay, mot thuong nhan gia nguoi Ha Lan ten la Franz Timmerman đa day cho Nga hoang Pyotr so hoc, hinh hoc, cach tinh toan đan đao,... Đoi voi Pyotr, Timmerman vua la chuyen gia tu van vua la nguoi ban, va ong luon giu ong thay ben minh đe tra loi cac cau hoi lien tuc tuon ra tu vi Nga hoang nho tuoi.
Chinh Timmerman va Pyotr tim thay mot chiec thuyen muc nat kieu Anh, đuoc mot nguoi Ha Lan khac sua chua, va ong nay chi dan Pyotr lai chiec thuyen. Nga hoang Pyotr goi chiec thuyen nay la "Thuy to cua Hai quan Nga", hien đuoc trung bay o Bao tang Hai quan Nga o thanh pho Saint-Peterburg.
Sau đo, Nga hoang Pyotr hoc đong thuyen tren bo ho Pleschev, cach kinh đo Moskva gan 140 kilomet ve phia đong bac. Viec tinh co tim thay chiec thuyen va nhung bai hoc lai thuyen đau tien cung voi viec đong nhung chiec tau khu truc nho va thuyen buom đau tien khoi đau cho long đam me bien va uoc muon hoc hoi tu cac nuoc Tay Au cua ong.
Vao ngay 27 thang 1 nam 1689, Pyotr len 17 tuoi va nghe theo loi me, cuoi Evdokiya Fyodorovna Lopukhina – mot co gai xuat than trong tang lop quy toc, luc đo len 20. Ho co ba nguoi con, trong so đo co Aleksei song đen tuoi truong thanh va Aleksandr qua đoi 7 thang sau khi ra đoi. Tuy nhien, muoi nam sau, sau chuyen đi Tay Au ong đa buoc Lopukhina tro thanh mot nu tu si va cuoc hon nhan ket thuc.


Gianh lai quyen luc Sau bay nam lam phu chinh ben canh vua em Ivan cung yeu ot nhu Fyodor, Sofia toan tinh chuyen tru diet Pyotr va phe bo Ivan đe chinh thuc lam nu hoang. Bay gio, Sophia đa bi mat uy tin sau that bai trong hai cuoc chien tranh vung Krym. Nho su ung ho cua đong đao quy toc luc đo, Pyotr I biet đuoc y đinh cua Sofia. Ong con đuoc su ho tro đac luc cua 2 quan đoan cam ve va cac si quan trong ve đoi hoang gia, vi the Pyotr khong kho khan be gay đuoc y đinh binh bien cua Sofia.
Cuoc khung hoang bung no vao ngay 17 thang 8 nam 1689 giua hai phe cua Sofia va Pyotr Đai đe. Ket qua la Sofia bi lat đo, bi tuoc bo hoan toan quyen hanh roi sau nay bi đua vao nu tu vien Novodevichy. Tu đo, du tren danh nghia, Ivan va Pyotr tiep tuc tri vi ben nhau nhung tren thuc te quyen hanh hoan toan do Pyotr nam.
Trong 5 nam tiep theo, Pyotr quay tro ve Preobrazhenskoe va ho Pleschev, van song theo loi song thieu nien thieu quy cu, thieu trach nhiem, hoan toan dung dung voi chinh su. Truoc thoi gian nay, trieu đinh đuoc đieu hanh boi mot nhom nho đa tung ung ho va diu dat ong trong cuoc đoi đau voi Sofia va Thai hau Nataliya Naryshkina. Nam 1694, khi Nataliya qua đoi, Pyotr I tro thanh mot ong vua đoc lap, du ong van đong tri vi voi ong vua bat luc Ivan V.
Trong hai nam 1693 va 1694, Pyotr I đi đen Arkhangelsk đe quan sat nhung hoat đong cua mot ben cang, cach tap lai tau bien, đat mua chiec tau đau tien va đong them tau cho Hai quan Nga. Nhan thay tam quan trong cua nen hang hai, ong cang quyet tam hoc hoi đieu hay tu Tay Au va chu tam đen viec xay dung cang bien.
Ngay 8 thang 3 nam 1696, Nga hoang Ivan V thinh linh qua đoi, khi moi 29 tuoi. Tu đo, Pyotr Đai đe la vi Nga hoang duy nhat, la nha cam quyen toi cao đoc nhat cua đat nuoc Nga.


Nhung hoat đong mo rong lanh tho = Chien tranh Nga-Ottoman va mo cua bien Azov =

Khi vua Pyotr Đai đe len ngoi, nuoc Nga tuy co lanh tho rong lon nhung khong co đuong thong ra bien Baltic hoac bien Đen đe thong thuong voi cac nuoc Tay Au co trinh đo van minh kha cao khi đo. Vi vay, ong quyet đinh dung chien tranh đe mo rong lanh tho, lay đuong thong ra bien.
Đe tien ra bien Đen, truoc tien nguoi Nga phai lay đuoc phao đai Azov, thong ra bien Azov. Khi đo bien Azov nam trong tam kiem soat cua Han quoc Krym, do sac toc Tatar cai tri duoi su bao tro cua đe quoc Ottoman. Thang 1 nam 1695, ong mang 13 van quan tan cong Azov.
Đe đe phong su tan cong cua Nga, Khan Selim I cua han quoc Krym (1692 – 1699) đa cho xay nhieu đon luy tai song Đong la con đuong tu bien Azov chay ra. Tinh hinh chien su ban đau bat loi cho ong vi khi đo Nga chua co hai quan nen khong the co lap đuoc phao đai Azov, nguoc lai quan đich lai đuoc hai quan tiep vien nen chong quan Nga rat hieu qua. Chinh vi vay, cuoc tan cong cua Nga hoang Pyotr bi that bai.
Hieu đuoc nguyen nhan that bai, Pyotr ra suc xay dung hai quan. Tu mua thu nam 1695, xuong đong tau khoi đong. Đich than ong toi cong xuong, cam bua va vao lam viec voi cong nhan. Do su thuc đay nhanh chong, thang 5 nam 1696, xuong đa đong xong 168 chiec thuyen co buom, 157 chiec thuyen trang bi sung đai bac va 1300 chiec thuyen van tai chuyen cho binh linh va quan nhu.
Ngay thang 5 nam 1696, Pyotr Đai đe phat đong tan cong Azov lan thu 2. Cuoi thang, 10 van quan Nga keo toi chan thanh va cong pha. Tren mat bien, 100 thuyen Nga va 130 chien ham chi vien cua Krym cung đung đo du doi. Ket qua thuy quan Nga đanh bai quan Krym. Vien binh Krym phai rut, phao đai Azov bi co lap. Quan Nga phong toa cua song Đong. Bi quan Nga tan cong ca tren bo va tu bien, đen ngay 18 thang 7, 9000 quan trong thanh phai ra hang.
Lay đuoc Azov la Pyotr co ban đap tien ra lam chu bien Đen, nhung tinh hinh sau đo lai thay đoi. Khong lau sau, nguoi Tho Ottoman ky hoa uoc voi đe quoc Ao – mot ke thu truyen kiep cua ho. Vi the Nga bi mat đi mot đong minh va se phai mot minh đuong đau voi Ottoman. Pyotr nhan thay minh chua đu thuc luc đe mot minh đanh bai quoc gia nay. Ong quyet đinh tam thoi buong muc tieu tien ra bien Đen va quay sang muc tieu bien Baltic.


= Đai chien Bac Au =


 Sang mot so nuoc Tay Au (1697 – 1698)  Nam 1697, vua Pyotr Đai đe – duoi cai ten "binh nhat Pyotr Mikhailovich" – dan mot đoan su than hon 650 nguoi, ma su gia goi la Đai Phai bo Su than đen mot so nuoc Tay Au. Muc đich cua chuyen đi la nham thanh lap lien minh chong Ottoman, va con đe tim nguon nhan luc, mua vu khi va trang thiet bi cho Hai quan Nga va "đi mot ngay đang, hoc mot sang khon". Pyotr khong đi voi tu cach la Nga hoang ma giau tung tich, gia dang la mot nhan vien cua cac đai su. Qua chuyen đi nay, "lien minh chong Tho" ma ong mong muon đa khong đuoc thanh lap, do Phap la mot đong minh truyen thong cua đe quoc Ottoman, con Ao thi mong muon giu hoa binh o phia Đong trong khi ho thuc hien nhung cuoc chien tranh o phia Tay. Hon nua, luc nay nhieu nuoc chau Au đang quan tam đen van đe ai la nguoi thua ke vua Tay Ban Nha Carlos II khong co con, chu khong phai la cuoc chien voi Nha vua Tho Nhi Ky.
Du "Đai Phai bo Su than" đa khong thanh cong trong viec keu goi cac vua chua chau Au thanh lap mot lien minh chong Ottoman, đieu nay khong co nghia la ho dung buoc. Đen Ha Lan, Nga hoang Pyotr I đa hoc hoi đuoc nhieu đieu ve đoi song cua nguoi Tay Au. Ong đa hoc cach đong tau o Zaandam (tai đay, can nha ong o hien nay la bao tang) va Amsterdam – noi ong đa cung voi ban be ngay đem lao đong rong ra, voi thanh qua la đong đuoc mot tau chien sau hai thang. Khi ve nuoc, ong đa van dung kien thuc ma ong hoc đuoc o Ha Lan đa xay dung Hai quan Nga Sa hoang. Pyotr Đai đe va Thi truong Amsterdam Nicolaas Witsen đam luan voi nhau moi ngay, va ong hoi lam the nao co the lam viec mot cach yen tinh đe hoc nghe đong tau, trong khi bi bao quanh boi nguoi to mo la mat nhin toc mach, va Witsen co ngay mot đe xuat. Trong vong bon thang Nga hoang đen lam viec tai xuong đong tau lon nhat the gioi, thuoc ve Cong ty Đong An Ha Lan. Nga hoang đa tham gia vao viec đong mot con tau buon Anh-An đac biet dang cho ong: "Tau buon Thanh Phero va Phaolo". Trong thoi gian o đay Nga hoang đa gap go nhieu nguoi tho tai hoa, chang han nhu nhung nguoi đa che tao cac au thuyen, xay dung cac phao đai, cac tho đong tau va nhung thuy thu, trong so đo co pho đo đoc Cornelis Cruys – sau nay la nguoi duoi quyen cua Franz Lefort, co van ve cac van đe hang hai cua Pyotr Đai đe. Ben canh đo, Pyotr cung tham Frederik Ruysch – nguoi đa day ong cach nho rang va bat nhung con buom. Ong – mot vi vua ham hoc hoi va van dung cho viec dung nuoc – cung đuoc đon chao boi hoa si ve canh bien Ludolf Bakhuysen va nha phat minh ong voi rong Jan van der Heyden. Vao ngay 16 thang 1 nam 1698 Pyotr to chuc buoi lien hoan chia tay va moi Johan Huydecoper van Maarsseveen đen du tiec. Trong buoi tiec, Johan Huydecoper van Maarsseveen ngoi giua Lefort va Nga hoang, cung can ly voi ho.

Tai Vuong quoc Anh, ong đa gap go vua William III, tham Greenwich va Oxford, đuoc ve boi ong Godfrey Kneller va chung kien mot cuoc dieu hanh cua Hai quan Hoang gia Anh tai Deptford. Ong đa đuoc hoc ve nghe hai quan tai Anh. Ong con đen thanh pho non tre Manchester đe hoc ve cac xay dung thanh pho, ma sau nay ong se van dung đe xay dung Sankt Peterburg. Sau đo, Đai Phai bo Su than đa đen Leipzig, Dresden va Vien. Ong đa noi chuyen voi vua Ba Lan August II va hoang đe La Ma Than thanh Leopold I. Đai Phai bo Su than đa khong đen thanh Venezia. Chuyen đi cua Pyotr Đai đe đa bi rut ngan vao nam 1698, khi ong phai tro ve Nga đanh dep cuoc noi day cua Cam ve quan Streltsy. Tuy nhien, truoc khi nha vua tro ve tu Anh, quan đoi Nga đa dap tat cuoc noi day mot cach de dang. Trong quan đoi Nga hoang, chi mot binh si thiet mang trong vu noi day nay. Tuy the nhung Nga hoang Pyotr đa xet xu phien quan mot cach tan bao: 1.200 phien quan bi tra tan va hanh hinh, va Pyotr đa ha lenh cho quan linh beu thi hai cua ho tai noi cong cong đe canh cao nhung ten phan nghich trong tuong lai. Luc luong Cam ve quan Streltsy bi giai tan, do ho noi day đe đua cong chua Sophia len lam vua nen Sophia bi bat phai tro thanh mot nu tu si.
Tac đong cua chuyen đi vo cung rong lon. Ong tro ve Nga voi quyet tam cai to đat nuoc theo đuong huong cua Tay Au. Theo y nghia nao đo, anh huong đi theo vong tron: Tay Au anh huong đen ca nhan Pyotr, ong anh huong manh me đen nuoc Nga, va nuoc Nga, mot khi đa hien đai hoa va vuon len, co tam anh huong moi va manh hon đen Tay Au. Vi the, đoi voi ca ba – Pyotr, nuoc Nga va Tay Au – viec lap va goi Đai Phai bo Su than la mot thoi điem buoc ngoat.


 Chuan bi chien tranh  Ngay 9 thang 8 nam 1700, Pyotr Đai đe tuyen bo chien tranh voi đe quoc Thuy Đien, giai thich muc tieu la đe chiem lai hai tinh Ingria va Karelia. Hai tinh nay, o phia bac va nam cua song Neva, cong voi ho Ladoga va cac phao đai Noteborg, Narva va Riga, luc truoc thuoc ve Nga. Hoa uoc Nga–Thuy Đien nam 1664 tai xac nhan cac vung đat nay thuoc Thuy Đien. Tuy the, trong y nghi cua Pyotr, đay la nhung lanh tho cua Nga ma ong muon đoat lai đe mo đuong thong thuong ra bien. Chien tranh keo dai hon 20 nam, voi nhieu nuoc Bac Au can du vao, nen su gia goi la Đai chien Bac Au.
Đay la cuoc cham tran giua Pyotr Đai đe va vua Thuy Đien Karl XII – hai vi vua tre tuoi. Thuy Đien la mot đe quoc hung manh o Bac Au khi đo, co hai quan manh, đong thoi đa chiem đuoc Karelia va mot vung đat rong lon nam doc theo bo bien Baltic, phong toa đuong bien cua Nga.
Đe chuan bi chien tranh voi Thuy Đien, ong ky Hiep uoc Lien minh phuong Bac voi Ba Lan va Đan Mach vao nam 1696. Đong thoi, đe yen on phuong nam, doc toan luc vao cuoc chien phuong Bac, ong ky hoa uoc voi đe quoc Ottoman co hieu luc trong 30 nam.


 Tu that bai đau tien  Sau khi tuyen chien voi đe quoc Thuy Đien, Pyotr I mo cuoc tan cong vao vung đat chien luoc Narva. Quan Thuy Đien đuoc trang bi va huan luyen tot, chi voi 2 van nguoi đa đanh bai quan Nga đong hon gap 8 lan va bat đuoc 16000 tu binh.
Cung nhu trong cuoc chien voi đe quoc Ottoman, that bai đau tien khong khien Pyotr I nan long. Ong quyet tam tim cach phuc thu. Ong ra lenh trung binh tren toan quoc, nhanh chong xay dung đuoc 50 quan đoan moi; cho thong ke chuong thanh đuong tren toan quoc va trung dung 1/4 so chuong vao viec đuc đai bac. Ong tuyen lua 2500 thanh nien vao truong huan luyen phao binh va cong binh, mua 150000 khau sung truong tu nuoc ngoai đe trang bi cho quan đoi. Ban than ong tu minh đi khap đat nuoc đe thi sat viec chuan bi va đon đoc tai phat đong cuoc chien chong Thuy Đien.


 Mo cua song Neva  Nam 1701, loi dung luc quan chu luc Thuy Đien đi đanh Ba Lan, vua Pyotr Đai đe tan cong vao cac đon luy cua Thuy Đien o doc bo bien Baltic. Sau nhieu ngay tan cong, sang nam 1702, quan Nga chiem đuoc Noteborg nam tren cua song Neva. Ong đoi ten noi nay thanh "Schlysselburg", nghia la "thanh pho chia khoa", voi ngu y lay thanh pho nay lam chia khoa mo cua con song Neva ra bien lon.
Tiep đo, quan đoi Nga lai mo cac cuoc tan cong vao vung tam giac song Neva. Nham bao ve cho cua ra cua song Neva, Pyotr Đai đe huy đong 20 van nong no đen xay dung đon luy tren hon đao gan đo. Sau nay, ong cho xay dung thanh pho nam sat ven bien la Sankt-Peterburg lam cua ngo đi ra cac nuoc Tay Au.
Trong khi quan Thuy Đien đang sa lay o Ba Lan, quan Nga đuoc ranh tay đi đanh nhung lanh tho cua Thuy Đien doc bo Bien Baltic.
Pyotr Đai đe phai tuong Boris Petrovich Sheremetev keo 286000 quan đen đanh xu Livonia, đuoc 7 van quan Thuy Đien bao ve duoi quyen chi huy cua tuong Wolmar Anton von Schlippenbach. Thang 1 nam 1702, Sheremetev co mot chien thang quan trong, đanh đuoi quan Thuy Đien ra khoi doanh trai mua đong, va con gay 4 van thuong vong cho phia Thuy Đien (phia Nga tuyen bo gay thuong vong 1 van). Quan trong hon theo y nghia tuong trung, quan Nga bat đuoc 3500 tu binh Thuy Đien va giai ho ve thanh Moskva. Tinh than cua toan quan Nga, đa xuong thap tu chien bai the tham tai Narva, tu đo bat đau len.
Mua he ke tiep, thang 7 nam 1702, Sheremetev lai tan cong Schlippenbach o Livonia, va lan nay 50 nghin quan Thuy Đien bi đanh gan nhu tan tanh: 25000 thuong vong, 3000 bi bat cung voi phao va co xi. Ben Nga bi mat 8000 nguoi. Sau tran nay, quan co đong cua Schlippenbach khong con xuat hien, va ca vung Livonia xem nhu bo ngo ngoai tru cac can cu co đinh Riga, Parnu va Dorpat. Quan duoi quyen Sheremetev tu do tung hoanh khap noi, đot pha lang mac va thi tran cua Thuy Đien.
Trong luc đo, Pyotr Đai đe cho đong loai thuyen nho tren ho Ladoga, ho lon nhat chau Au, đe đanh đuoi hai quan Thuy Đien. Quan Nga ap dung cung chien thuat tren ho Peipus. Ke tiep, Nga chiem lay phao đai Thuy Đien o Noteborg, noi o Ladoga chay vao song Neva, đoi ten cua phao đai thanh Schlusselburg, tu schlussel trong tieng Đuc co nghia la "chia khoa", cung co y nghia phao đai la chia khoa mo ra Bien Baltic. Su that thu cua Noteborg/Schlusselburg la that bai nang ne cho Thuy Đien vi ho đa mat đi buc tuong chan Nga tien ra Neva va ca tinh Ingria.
Mua xuan nam sau, 1703, trong khi Karl XII van con o Ba Lan, Pyotr Đai đe dut khoat "khong đe mat thoi gio ma Thien Chua đa ban," tan cong truc dien đe tao dung mien đat Nga tren bo Bien Baltic, 21 van quan Nga đa nghien nat gan 13 van quan Thuy Đien trong tran Grodno. Cuoi cung, Nga kiem soat toan chieu dai song Neva, va Pyotr Đai đe cho xay dung thanh pho Sankt-Peterburg o cua song Neva. Nham bao ve cho cua ra cua song Neva, Pyotr Đai đe huy đong 20 van nong no đen xay dung đon luy tren hon đao gan đo. Sau nay, ong cho xay dung thanh pho nam sat ven bien la Sankt-Peterburg lam cua ngo đi ra cac nuoc Tay Au.
Nam 1704, Nga gianh quyen kiem soat hai thi tran then chot cua Estonia la Dorpat va Narva. Viec nay giup cung co chan đung cua Nga o Ingria va ngan chan Thuy Đien tien ve Sankt-Peterburg tu phia tay. Chien thang Narva co tam quan trong ve tam ly cung nhu chien luoc: khong nhung che chan cho Sankt-Peterburg o mat tay, ma con chuoc lai noi nhuc nha bon nam truoc cung chinh o Narva.
Vao thang 2 nam 1704, Karl XII truat phe August II cua Ba Lan đa loai ra ben thu hai trong so lien minh ba ben chong Thuy Đien. Bay gio, bi đon đoc phai đoi mat voi Karl, Pyotr Đai đe tang cuong no luc đe dan hoa voi Karl XII.
Karl nhat quyet tu choi xem xet viec đam phan voi Nga. Trong giai đoan Pyotr Đai đe đe xuat cac đieu kien hoa binh va Karl bac bo cac đe xuat nay, co su cach biet giua đoi ben khong the nao hoa giai đuoc: Sankt-Peterburg. Pyotr co the tu bo moi thu mien la đuoc giu Sankt-Peterburg đe co loi cho Nga thong ra bien. Karl khong muon tu bo thu gi khi chua đanh guc quan đoi Nga. Vi the, chien tranh tiep tuc tren danh nghia Sankt-Peterburg – luc nay chi moi la mot so ngoi nha go, mot phao đai xay bang đat va mot ben cang tho so.
Tu thang 1 nam 1707, Pyotr Đai đe ra lenh lap mot vanh đai tan pha hau tao kho khan cho quan Thuy Đien. O vung tay Ba Lan noi quan Thuy Đien se đi qua truoc khi vao Nga, ky binh đa nhan lenh đi tan pha: đot chay thi tran Ba Lan, pha do cau, san thanh binh đia lang mac va thi tran.
Ngay 27 thang 8 nam 1707, Karl XII keo 48 van quan ra khoi roi xu Sachsen (Đuc) đe bat đau mot cuoc phieu luu lon lao nhat trong đoi ong. Đau nam 1708, quan tinh nhue Thuy Đien đat chan len bo đong cua song Vistula.
Pyotr ra lenh tiep tuc tan pha mot vung rong lon cua chinh đat Nga đe Thuy Đien khong the thu hoach đuoc gi bat ke ho tien quan theo huong nao. Doc moi con đuong dan tu doanh trai Thuy Đien huong ve bac, đong hoac tay, quan Nga tao mot vong đai vuon khong nha trong dai gan 2000 kilomet tu Pskov cho đen Smolensk. Trong vanh đai nay, moi nha cua, moi mau thuc an cho nguoi hoac ngua phai bi đot trui ngay khi Karl tien quan.
Karl XII tu chi huy co 40 van quan. Canh quan 8 van binh si cua Adam Ludwig Lewenhaupt đa đuoc lenh đen điem hen voi đai quan, con canh quan 9 van binh si cua Lybecker tu Phan Lan đa nhan lenh di chuyen xuong Sankt-Peterburg. Neu thanh cong, luc luong nay co the chiem Sankt-Peterburg, neu khong cung co the lam nghi binh đe cam chan mot so quan cua Pyotr.
Luc luong cua Nga đong hon nhieu. Tong cong tren đuong vong cung chan huong tien cua Thuy Đien, Pyotr Đai đe chi huy khoang 575000 quan. Ngoai ra, Fyodor Matveyevich Apraksin chi huy 245000 quan tran giu Sankt-Peterburg, va tuong Bauer nam 160 nghin quan đong o Dorpat đe ngan chan Lewenhaupt o Riga. Cac luc luong nay san sang đoi pho voi nhung đong thai khac nhau cua Thuy Đien. Mot luc luong khac gom 120 nghin quan duoi quyen Hoang than Mikhail Mikhailovich Golitsyn tran đong gan Kiev đe đon đau đich quan tien ve Ukraina.
Nga co tong cong 1,1 trieu quan so voi 57 van quan cua Thuy Đien. Su khac biet nay khong co y nghia nhieu ngoai tru yeu to la trong cuoc chien dang dai, ben Nga co the thay the de dang so thuong vong.
Trong chuoi tien cong cua Thuy Đien, quan Nga luon tao mot la chan giua quan Thuy Đien va đuong dan đen kinh thanh Moskva. Cac tran đanh noi tieng la tran Golovchin ngay 3 thang 7 nam 1708, tran Molyatychy ngay 9 thang 7 nam 1708, va tran Lesnaya ngay 28 thang 9 nam 1708. Trong tran đanh tai Golovchin, vua Karl XII đanh tan tac quan Nga đong đao hon. Nhung đay la tran thang lung lay cuoi cung cua ong. Trong tran đanh tai Lesnaya, moi ben co khoang 12 van quan giao chien; Nga bi ton that khoang mot phan ba, nhung Thuy Đien mat phan nua. Sau nay, Nga hoang Pyotr goi la tran Lesnaya "Ba Me cua Tran Poltava."

Tran đanh lon quyet đinh la tran Poltava ngay 28 thang 6 nam 1709 giua hai đoan quan hung hau. Tong cong, luc luong tinh nhue Thuy Đien tung ra đe tan cong 42 van quan Nga chi co 19 van binh si. Rieng trong cuoc giap la ca, 15 van bo binh Thuy Đien met moi vi đoi kem va benh tat, khong co phao, giao chien voi 24 van quan tinh nhue Nga co 700 khau phao. Thuy Đien bi ton that 10 van quan, gom 69010 tu tran va bi thuong, 27600 bi bat lam tu binh. Trong tong so 42 van quan Nga, 13450 chet va 32900 bi thuong. So thuong vong va ket qua đeu đao nguoc tat ca cac tran đanh truoc đo giua Thuy Đien va Nga.
Voi chien bai nay, nhung nam thang huy hoang cua vua Karl XII cham dut. Voi su truy kich cua quan Nga, ngay 1 thang 7 Lewenhaupt mang 142880 nguoi va 340 khau phao ra đau hang ma khong chong cu gi ca.
Roi quan Nga tiep tuc truy kich đuong rut lui cua vua Karl XII luc ay đang co tau thoat qua Đe quoc Tho Ottoman. Them mot tran tan sat, đe roi cuoi cung ong chi con co 600 quan si khi đi vao Ottoman xin an nau.
Mua xuan nam 1710, nuoc Nga gat hai thanh qua cua chien thang Poltava. Khong con bi quan Thuy Đien ngang tro, quan tinh nhue Nga tung hoanh khap cac tinh vung Baltic cua Thuy Đien. Trong khi Ba tuoc Boris Petrovich Sheremetev cong ham Riga, Đai tuong-Đo đoc Fyodor Matveyevich Apraksin cong pha Vyborg o mien bac. Thi tran nay la mot phao đai quan trong va la điem tap ket cho quan Thuy Đien đe đe doa Sankt-Peterburg.
Ngay 13 thang 6 nam 1710, thi tran Vyborg roi vao tay Apraksin. Sau đo, viec can quet va chiem đong ca Eo đat Karelian đa tao nen mot vung đem sau 560 kilomet cho Sankt-Peterburg, co nghia la thanh pho nay khong con so bi Thuy Đien tan cong bat ngo tu phia bac.
Ke tiep, moi thanh tri cua Thuy Đien doc bo nam cua Bien Baltic đeu đau hang trong mua he 1710. Ngay 10 thang 7, thanh pho Riga rong lon voi hon 1 trieu dan roi vao tay Sheremetev sau cuoc cong ham keo dai 8 thang.
Mac du Nga đa ky hiep uoc voi Ba Lan quy đinh Livonia va Riga thuoc ve Ba Lan, bay gio Pyotr Đai đe cho rang Nga đa đo mau đe chiem lay tinh va thanh pho nay trong giai đoan August II khong con la vua cua Ba Lan va đong minh cua Nga, vi vay cac lanh tho nay phai thuoc ve Nga. Ba thang sau khi Riga that thu, Reval – thanh qua cuoi cung cua Poltava – cung đau hang. Nga hoang Pyotr I vui mung tot đo:

Nam 1710, vua Pyotr Đai đe đa chiem đuoc xu Latvia thuoc đe quoc Thuy Đien. Ngay 16 thang 8 cung nam, ong ky ket ban tuyen ngon cong bo viec sap nhap vung Estonia vao nuoc Nga Sa hoang. Ban tuyen ngon nay ghi nhan:


 Chien tranh voi Ottoman (1710 – 1711)  Sau chien bai tai Poltava, Karl XII chay sang đe quoc Ottoman, va loi keo sultan Ahmed III vao cuoc chien. Ngay 20 thang 11 nam 1710 Ahmed III tuyen chien voi nuoc Nga Sa hoang.
Nam 1711, Pyotr Đai đe khoi xuong chien dich Pruth. Trong chien dich nay, ong cung voi tuong Boris Sheremetev đem khoang 300 nghin quan xam chiem lanh tho nha Ottoman o Moldavia, voi su ung ho cua Vuong cong xu Moldavia. Ngay 9 thang 4 nam 1711, Đai Vizia Ottoman la Baltaci Mehmet Pasha roi kinh đo đe đem quan đen đanh quan Nga tai Prut. Quan Ottoman do Đai Vizia chi huy đanh bai quan Nga trong tran chien quyet đinh tai Stanilesti, khoang 80000 quan Nga đa tu tran.
Ngay 21 thang 7 nam 1711, hai ben ky ket Hiep đinh Pruth: Nga phai nhuong lai phao đai Azov cho đe quoc Ottoman va mat nhung phao đai vung Bien Đen ma Pyotr đa chiem nam 1697.
That bai cua quan Nga trong cuoc chien nay co nhieu nguyen nhan. Pyotr đa tu bo chien luoc than trong thuong thay luc truoc đa đuoc ap dung thanh cong đoi voi Karl. Thay vao đo ong đa thu vai tro cua Karl ma hung hang dan quan vao đe quoc Ottoman, dua vao su ho tro va tiep vien cua xu Moldavia – mot đong minh khong đang tin cay. Ong đa nghe thong tin sai lac ve suc manh quan Ottoman, va đa tinh toan sai lam ve toc đo hanh quan cua ho.


 Tien ra bien Baltic  Thang 7 nam 1714, giai đoan hai cua cuoc Đai chien Bac Au tai dien. Quan Nga va quan Thuy Đien gap nhau o eo bien Hanko. Hai quan Nga ap dung cap man đanh sap la ca va gianh thang loi lon, thu đuoc hon 200 chien thuyen cua ham đoi hai quan Thuy Đien.
Sau tran Hanko, Thuy Đien lam vao the yeu va buoc phai đam phan voi Nga tai quan đao Aland nam 1718. Nhung cuoc đam phan dien bien cham chap. Thuy Đien hy vong Vuong quoc Anh se tham chien giup minh nhung nguoi Anh muon duy tri cuc dien can bang o chau Au nen chi đua ra mat tran mot ham đoi nho đe kiem che suc tan cong cua quan đoi Nga.
Trong khi đam phan đang tiep tuc, vao đem 30 thang 11 nam 1718, vua Thuy Đien Karl XII tu tran khi đang dan quan cong ham phao đai Frederiksten o Na Uy.
Khong so hai ap luc cua hai quan Anh, vua Pyotr Đai đe mo cuoc tan cong lon va gianh thang loi vang doi truoc Hai quan Thuy Đien nam 1720. Quan Thuy Đien bi thiet hai nang, phai mo lai hoi đam voi Nga tai Nystad (Phan Lan). Cuoi cung Hoa uoc Nystad giua Nga va Thuy Đien đuoc chinh thuc ky ket ngay 30 thang 8 theo lich cu Julius
(tuc 10 thang 9 nam 1721). Theo Hoa uoc Thuy Đien cat nhuong cho đe quoc Nga vinh vien cac vung Livonia, Ingria va Estonia, cung voi Karelia keo dai đen Vyborg.
Sau nay, Pyotr hoi tuong lai cuoc chien keo dai 21 nam voi đe quoc Thuy Đien, ong noi:


= Tien ve phia nam va phia đong =

Ngay trong thoi ky chien tranh voi Thuy Đien, Pyotr đa phai mot đoan khao sat vung Trung A, thuyet phuc Han quoc Khiva than phuc Nga va tim hieu con đuong đen An Đo.
Ve phia Siberia, ong phai 50 van quan chiem mot vung đat rong lon tai thuong du song Irtish va xam chiem dan dan vung lanh tho Yarkanr sat bien gioi Trung Quoc duoi thoi nha Thanh. Ong con phai quan đanh sang đe quoc Man Thanh, tien sau toi Van Ly Truong Thanh. Sau nay, truoc su chong tra quyet liet cua quan Man Thanh, quan Nga moi rut lui.
Nhan ly do cac thuong nhan Nga bi đanh va cuop o vung Samarkand, thang 7 nam 1722, ong đieu 80 nghin quan va 420 hoa phao tan cong đe quoc Safavid cua nguoi Ba Tu. Quan đoi Đe quoc Nga lan luot đanh chiem Baku, Sari, Resht va huy diet quan Safavid trong tran Ganja.
Nam 1723, vua nha Safavid la Tahmasp II phai ky hoa uoc voi đe quoc Nga. Vua Safavid cat Nienschanzt cho Nga va đoi lai Nga phai bao ve nha Safavid truoc nhung cuoc tan cong cua đe quoc Ottoman. Ong muon nhan co hoi đo đe tien sang Tay A va An Đo, nhung gap phai suc khang cu manh me cua nguoi Tho Ottoman nen tham vong cua ong khong thuc hien đuoc.


Chinh sach = Thay đoi tap tuc =

Sau chuyen đi hoc tap o nuoc ngoai 18 thang, tro ve nuoc, vua Pyotr Đai đe đa thuc hien hang loat chinh sach cai cach trong nuoc.
Nguoi Nga von co truyen thong đe nhung bo rau dai va đep, nhung Pyotr I đa ha lenh cat ngan rau trong toan quoc. Nguoi dan muon đe rau dai phai nop 30 rouble, lanh chua va quan lai muon đe rau phai nop 60 rouble, rieng tang lop phu thuong phai nop 100 rouble. Ong cho lam mot tam ban đong nho nhu bien lai thu tien đe đuoc đe rau. Ngoai le duy nhat đe rau khong phai đong thue la hang giao pham cua Giao hoi.
Sau đo ong ban lenh bo tuc mac ao thung (kaftany) xung xinh cua nguoi Nga. Cach an mac truyen thong cua gioi quy toc Nga la: ao lot ngan theu hoa ben trong, ngoai mac ao lua mau sac so roi khoac them ao dai, phia ngoai lai khoac them mot chiec ao dai hon ma tu tren xuong duoi đeu ket nhieu nut. Cach an mac đo du đep nhung lam tro ngai moi hoat đong. Vi vay Pyotr ra lenh cat het tay ao qua rong. Ong ban bo cao quy đinh: "dan cu Moskva va cac thanh thi khac, ao dai ben ngoai chi đuoc đen đau goi, con ao lot ben trong phai ngan hon ao ngoai".


= Kinh te =
Vua Pyotr Đai đe đa thong qua bien phap cho vay uu đai đe đay manh phat trien cong nghiep, buoc đau tao nen tang cho nen cong nghiep Nga. Khi ong qua đoi, so nha xuong o đe quoc Nga tang tu 41 len 440.
Nhung nganh lien quan đen vu khi nhu luyen kim, đong tau đuoc đac biet nang đo. Tai vung Ural, nguoi ta thanh lap 60 xuong luyen kim. Cuoi trieu vua Pyotr, vao nam 1725, san luong gang tang tu 8000 fud nam 1700 len 1.815.000 fud, khong nhung thoa man nhu cau trong nuoc ma con xuat khau.


= Thuong mai =
Vua Pyotr Đai đe ap dung chinh sach bao ho quan thue, đay manh xuat khau. Can can thuong mai cua đe quoc Nga khi đo luon trong tinh trang xuat sieu.
Đe tao đieu kien cho su phat trien cua thuong mai trong nuoc, Nga hoang Pyotr I con huy đong hang tram ngan nong no đi đao kenh va xay ben cang.


= Quan su =
Pyotr Đai đe cho tang nguon quan phi đe phuc vu chien tranh, cai cach che đo quan dich va cac đieu le quan su, mua sam nhung loai vu khi tien tien o nuoc ngoai. Đong thoi, ong khuyen khich cac cong xuong trong nuoc phat trien che tao vu khi moi, đong tau be, đuc đai bac.
Ong xay dung mot đoi quan đay đu nhung cac loai binh chung nhu bo binh, ky binh, phao binh, cong binh,... gom nhung đoi quan chinh quy co trinh đo tien tien; cong them mot hai đoi lon manh gom 352 chien ham, may tram loai thuyen toc đo cao va 328.000 thuy quan.


= Van hoa, khoa hoc giao duc =

Nham xoa bo su lac hau cua nuoc Nga, Pyotr I chu truong xay dung hang loat truong hoc moi, day đu cac nganh khoa hoc: toan hoc, hang hai, y hoc, xay dung, đong tau, khai thac mo,...
Ong con phai du hoc sinh đen cac nuoc Tay Au đe hoc hoi, quy đinh tat ca con em quy toc đeu phai đi hoc va phai gioi mot ngoai ngu, neu khong đuoc nhu vay se bi tuoc đoat quyen thua ke. Tham chi ong quy đinh hoc sinh nao khong tot nghiep se khong cho phep ket hon.
Nam 1725, viec xay dung cung đien Mua he Peterhof đuoc hoan tat. Cung đien Peterhof (ten tieng Ha Lan cua "cung đinh cua vua Pyotr") đuoc khoi cong xay dung theo lenh cua Pyotr Đai đe vao nam 1714, tai thi tran Peterhof thuoc quan Petrodvortsovy tai kinh đo Sankt-Peterburg. Cung đien đuoc xay dung boi nhieu nha kien truc noi tieng cua chau Au thoi bay gio. Cung đien Peterhof đuoc menh danh "Versailles cua nuoc Nga".
Pyotr Đai đe cho rang đoi tuong giao duc khong chi han che trong gioi quy toc, ong cho phep con em dan thuong cung đuoc đi hoc. Ong cho dich hang ngan cuon sach khoa hoc ky thuat va lich su cac quoc gia khac.
Ong con cho xay dung o Moskva mot y vien ngoai khoa co phong mo đau tien. O tat ca cac thanh pho đeu co nha thuoc.
Pyotr I cho xay cac bao tang, xuong in, thu vien va kich vien đau tien o Nga. Nam 1703, to bao đau tien o Nga đuoc phat hanh mang ten Vedomosti. Nam 1721, 80 nha ve ban đo nhan chi thi cua hoang đe đe ve tam ban đo nuoc Nga. Nam 1724, truoc khi qua đoi, ong van doc tam xay dung Vien Khoa hoc Nga.


= Bo may hanh chinh =
Pyotr I xoa bo Vien Duma quy toc la co quan ngay cang bat man truoc nhung cai cach cua ong. Ong xoa bo bo may nha nuoc cong kenh, trach nhiem khong ro rang, xay dung chinh quyen toi cao tap quyen, tu minh lap ra Vien Tham nghi gom 9 thanh vien do ong chi đinh va 9 hoi đong co tinh chat quan ly toan quoc, chiu trach nhiem ve cac linh vuc khac nhau. Ve mat hanh chinh, ong chia đe quoc Nga thanh 8 vung va 50 tinh.
Nam 1714, đich than ong chu su soan thao va ban bo ban "Quy đinh đang cap cua quan chuc", chia cac chuc quan van vo lam 14 bac. Ong dua vao trinh đo tri thuc, tai nang, đong gop cua cac quan ma quyet đinh thang hay giang cap. Mot trong nhung truong hop đien hinh cua viec phat hien va trong dung nhan tai cua Pyotr chinh la viec đua mot nguoi tho lam banh Menshikov len lam Tong đoc thanh pho Sankt-Peterburg va sau nay Menshikov tro thanh mot trong nhung nhan vat co tieng trong nuoc.
Trong nhung nam cuoi đoi, Pyotr tiep tuc cai cach. Ngay 22 thang 10 nam 1721, it lau sau khi Nga ky hoa uoc voi Thuy Đien, ong đuoc ton lam Hoang đe toan Nga. Mot so nguoi đe nghi ong xung Hoang đe cua phuong Đong, nhung ong tu choi. Sau bai dien van cua Tong Giam muc xu Pskov nam 1721, quan Chuong an Gavrila Golovkin, đa them "Đai đe, Nguoi cha cua nuoc Nga, Hoang đe toan Nga" vao nhung tuoc hieu cua Pyotr I. Vua Ba Lan August II, vua Pho Friedrich Wilhelm I va vua Thuy Đien Fredrik I đa cong nhan Pyotr la mot Hoang đe, nhung cac vua chau Au khac lai khong cong nhan.
Đia vi cua quy toc cu bi han che, xuat hien them mot bo phan quy toc moi. Nga hoang to ra nghiem khac voi tang lop quy toc va đoi xu cong bang giua ho voi dan thuong. Co nha quy toc vi bao cao sai danh sach tan binh voi ong đa bi loc ra đanh bang roi truoc cong chung.
Trong quan he giua trieu đinh va giao hoi, ong xoa bo che đo đai giao truong (Ober prokuror) va thay vao đo la Vien Ton giao Than Thanh (Holy Synod), đua ton giao vao su khong che cua che đo Nga hoang.


Qua đoi Mua đong nam 1724, Nga hoang Pyotr I von rat manh khoe bong nhien om nam liet giuong. Co nhieu nguyen nhan khien suc khoe cua ong suy sut, nhung nguyen nhan truc tiep la 1 chien ham tu Kronshtadt tro ve kinh đo Sankt-Peterburg bi mac can o vinh Phan Lan, thuy thu tren tau nhay xuong co the bi lanh chet. Khi đo ong khong ke toi tinh mang cua minh, cung tu nhay xuong nuoc đe cuu nguy cho con tau. Sau đo tau đuoc cuu, moi nguoi binh an tro ve, con Pyotr thi bi cam lanh.
Mot so nguyen nhan khac đuoc neu ra la do cuoc đoi ong nhieu nam bon ba chinh chien, tieu hao suc khoe; ong lai la nguoi hay uong ruou. Ngoai ra, con hai su kien luc tuoi cao tac đong khong tot đen tam ly ong. Thu nhat la viec nguoi con trai truong la Aleksei tham gia đao chinh va bi xu tu. Su viec thu hai la nguoi vo yeu cua ong – Ekaterina bi tai tieng ngoai tinh voi mot vien hau can.
Giua thang 1 nam 1725, benh tinh cua Pyotr Đai đe ngay cang xau. Ong bi bi tieu; du mot bac si nguoi Anh đa thong nuoc tieu cho ong, rut ra gan 4 kg nuoc tieu đe giam đau đon cho hoang đe, nhung trinh đo y hoc khi đo khong cho phep chua khoi benh cho ong.
Luc 6 gio sang ngay 28 thang 1 nam 1725, Pyotr Đai đe qua đoi. Ong tri nuoc đuoc 43 nam, huong tho 53 tuoi. Ngay 8 thang 3, le tang Nga hoang đuoc to chuc tai giao đuong Peterburg.


Nhung su kien đau tien cua nuoc Nga duoi thoi Pyotr I Rat nhieu su kien xay ra va thanh tuu đat đuoc lan đau tien duoi trieu vua Pyotr Đai đe. Duoi đay la vai net chinh:

Thuyen buom khong nhung co the đi xuoi chieu gio, ma con co the đi nguoc lai chieu gio. (Pyotr la nguoi Nga đau tien lai loai thuyen nay, tren song Yauza, cach Moskva khoang 45 km ve phia Đong Bac.)
Can cu đau tien cua Hai quan Nga (o Taganrog, tren bo Bien Azov, do Pyotr chon đia điem).
Đo đoc nguoi Nga đau tien (Fyodor Matveyevich Apraksin).
Mot ham đoi Nga vuot đai duong, khoi hanh tu cang cua Nga va tro ve cang cua Nga, do tuong linh Hai quan Nga chi huy. Pyotr lai mot tau trong ham đoi nay.
Quy đinh quoc ky cua Nga cho đen khi đe quoc Nga cao chung vao nam 1917, roi đuoc phuc hoi cho nuoc Nga hien nay. Sau khi con tau khu truc đuoc đat mua tu Ha Lan ve đen Nga, Pyotr quyet đinh dua tren co cua Ha Lan – tu tren xuong duoi la ba mau đo, trang va xanh – đe tao nen la co cua Hai quan Nga – tu tren xuong duoi la trang, xanh va đo. La co nay sau đuoc su dung lam quoc ky.
Sa hoang hoc đong tau tu le đat ki cho đen cong đoan cuoi cung, va đuoc cap chung chi tot nghiep tho đong tau chuyen mon.
Huan chuong đau tien: Huan chuong Thanh Anđre, la phan thuong danh du o cap cao nhat ma Sa hoang ban tang cung voi tuoc vi Hiep si, ap dung cho đen khi che đo quan chu chuyen che Nga sup đo sau Cach mang Thang Hai nam 1917.
Ap dung nien lich theo Tay Au.
Cu hanh le o tat ca thanh đuong nuoc Nga vao ngay đau nam theo nien lich moi. Them nua, Pyotr Đai đe ra lenh moi nguoi trang hoang nha cua trong dip nay, va moi cong dan Moskva phai "bieu lo niem hanh phuc bang cach lon tieng chuc mung lan nhau".
Phu nu Hoang gia đuoc giai thoat khoi che đo biet lap ha khac trong cam cung.
Moi quyet đinh ve hon nhan phai la tu nguyen, hai ben trai gai phai gap nhau it nhat sau tuan truoc khi ket hon, moi ben co quyen tu do tu choi ben kia, va viec chu re vung cay roi trong ngay cuoi nhu la bieu trung cho quyen hanh phai đuoc thay the bang nu hon the hien tinh yeu.
He thong chu cai moi đe in sach Nga van.
Tau chien nuoc Nga, mang co hieu cua Sa hoang, thuc hien mot cuoc hai hanh đon đoc va tu do tren vung bien do sultan cua đe quoc Ottoman kiem soat.
Thanh pho Sankt-Peterburg đuoc xay dung tu bai đam lay, tro thanh kinh đo moi cua nuoc Nga Sa hoang.
Truong Toan hoc va Hai hanh (o Moskva).
Bai bo tuoc hieu boyar, thiet lap he thong tuoc hieu giong nhu Tay Au.
Thanh lap Thuong vien.
Thanh lap Vien Han lam Khoa hoc Nga.
Thanh lap bang Cap bac cua Đe quoc Nga, gom thang cap bac cho ba nganh: quan đoi, dan su va toa an, đuoc su dung đen nam 1917.
Bat đau đao Kenh Ladoga (đuoc hon 30 km khi Pyotr Đai đe qua đoi, hoan tat nam 1932).
Ket hon giua cong chua Nga va nguoi Tay Au.
Cho phep Sa hoang đuong quyen chi đinh nguoi ke vi (nhung Pyotr Đai đe khong hanh xu quyen nay).


Nhan đinh La mot trong nhung nhan vat kiet xuat cua lich su the gioi va đuoc nhan dan Nga binh chon la nhan vat lich su vi đai nhat cua Nga (vuot ca Stalin va Lenin), ong đa co thanh tuu lon lao trong cong cuoc hien đai hoa đat nuoc ong. Ong đa đay manh mot nuoc Nga lac hau, đi sau Tay Au duong nhu hang tram nam, trong mot thoi gian ngan vuot len thanh mot trong nam đai đe quoc cua chau Au, đuoc nhung nuoc chau Au con lai kieng ne. Vi Pyotr Đai đe co to chat đa dang: suc soi va gan li, vua bao dung vua tan nhan, vua mem mong vua co chap, tinh cam o mat nay nhung cung ran o mat khac..., nhung cuoi cung tao nen khuc ngoat cuc ky quan trong trong lich su nuoc Nga.
Lich su đa danh cho vua Pyotr Đai đe nhieu loi khen ngoi. Co le loi khen ngoi đi đau la tam nhin chien luoc cua ong, ke đen la nhan thuc roi quyet tam. Nhung tam nhin, nhan thuc va quyet tam ay thieu vang hau nhu trong ca nuoc Nga thoi bay gio. Chi mot minh ong co tam nhin sau rong, nhan thuc đung đan, roi co quyet tam sat đa đe đi đen đich. Chang han, trong khi bao trieu đai truoc đeu khong nhan ra la nuoc Nga bao la chi co mot cang bien thong ra ben ngoai the gioi trong sau thang moi nam, khong co hai quan, va ca nuoc Nga man nguyen voi đoi thuyen đi theo dong nuoc tren song; chi rieng vua Pyotr Đai đe nhan ra đo la nhung khiem khuyet vo cung he trong trong chien luoc xay dung kinh te va quan su cho đat nuoc ong. Chinh ong đa nhan thuc đuoc cong dung dieu ky cua mot chiec thuyen buom khong nhung co the đi xuoi chieu gio, ma con co the đi nguoc lai chieu gio – đieu ma loai thuyen be Nga hoi ay khong thuc hien đuoc. Quyet tam xay dung cang bien va tao dung nen hai quan Nga khoi phat tu tam nhin va nhan thuc nhu the.
Voi bao hoai bao nung nau nham hien đai hoa nuoc Nga nam ke ben Tay Au luc ay đa tien bo kha xa, vua Pyotr Đai đe tu minh đong mot chiec thuyen va hoc cach đieu khien no, to chuc rieng cho minh mot đoi quan va tap tran thuong xuyen đe cuoi cung chuyen thanh đoi quan tinh nhue hon han luc luong nong cot cua trieu đinh, to chuc mot phai bo su than đi Tay Au đe hoc hoi va tuyen chon nhan tai ve giup cho trieu đinh cua minh, vao vai tho moc hoc nghe o Ha Lan đe tu tay đong mot tau chien bat đau tu nhung suc go tho so cho đen khi ha thuy. Va con nhieu viec lam quyet đoan nua, nhu ra lenh tich thu chuong nha tho đe đuc đai bac phuc vu cong cuoc chong ngoai xam mac cho giao hoi đay quyen uy phan đoi. Hoac đoi hoi cac tang lop tang lu, quy toc va thuong nhan – co the luc manh nhat thoi bay gio – gop chi phi vao viec xay dung hai quan; ai khong lam se bi tich thu gia san, ai keu nai se phai đong gop them. Hoac ra lenh đan ong Nga phai cat rau cho gon va tat ca nguoi Nga phai chuyen trang phuc truyen thong sang kieu gon nhe – muc đich sau xa la đe dan Nga tang nang suat lam viec – mac cho chong đoi cua giao hoi uy quyen va thoi u li muon duy tri cach song lau đoi.
Mot cong trinh vi đai khac – kha đien ro va mao hiem – la tien hanh xay dung nen thanh pho Sankt-Peterburg be the tu bai đam lay ngay ca trong nhung nam thang chien tranh, ngay ca khi vung đat moi đuoc chiem tu Thuy Đien, chua co hoa uoc đe hop thuc hoa la thuoc Nga vinh vien, co nghia la Thuy Đien co quyen chiem lai bat cu luc nao. Quyet tam ay the hien qua chinh sach la co the nhuong bo Thuy Đien bat cu đieu gi ngoai tru tra lai Sankt-Peterburg, nham mo mot đuong giao thong hang hai va can cu hai quan Nga. Quyet tam nay đuoc luu truyen mai ve sau, voi ket qua la Sankt-Peterburg van đung vung truoc cac cuoc tan cong cua vua Karl XII cua Thuy Đien, cung nhu cua Hoang đe Napoleon I cua Phap va Adolf Hitler cua Đuc Quoc xa sau nay.
Viec đanh gia Pyotr Đai đe co the theo hai xu huong. Mot la cho rang thanh qua đeu do ca nhan Pyotr: trong khi ca trieu đinh, ca giao hoi, ca cac gioi quy toc va thuong nhan – la nhung the luc quan trong thoi bay gio o Nga – khong ai thien ve cai to va hien đai hoa nhu ong (nhieu nguoi con chong đoi, ngay ca nguoi vo đau va con trai truong cua ong). Rieng cac can than va cac cap chi huy quan su cua ong chi thuc thi sach luoc cua ong va nhan menh lenh cua ong ma thua hanh, nen su đanh gia cang lam noi bat ca nhan cua Pyotr Đai đe trong viec biet trong dung nhan tai du cho ho la nguoi Nga hoac nguoi nuoc ngoai. Cung nen ghi nhan la Pyotr Đai đe đa lam đuoc nhieu viec nho ong co uy quyen tuyet đoi, co quyen ban hanh luat theo y muon, ngay ca co quyen xu tu hinh bat cu ai đi nguoc lai y ong. Neu trong mot the che quan chu lap hien hoac he thong dan chu nhu thoi nay, chi mot ca nhan nhu Pyotr Đai đe han se khong the lam đuoc gi nhieu trong boi canh xa hoi nhan van nuoc Nga tri tre nhu the. Bang chung la mot so cai to hanh chinh cua Pyotr Đai đe, tuy co co so chinh đang nhung đa khong thanh cong vi thai đo u li cua cac cap đia phuong.
Xu huong thu hai trong viec đanh gia Pyotr Đai đe thi cho rang nhung thanh tuu la do so thich ca nhan tu thoi nien thieu, roi vi ban than la mot Sa hoang, muon gi cung đuoc, nen co đieu kien tu đo choi đi len tro choi, va tu tro choi bien ra hanh đong thuc su. Co nghia la nhung hanh đong khong nam trong chien luoc tong the nao đe phat trien đat nuoc. Y kien khac la xem vai tro ca nhan cua ong khong phai la yeu to quyet đinh, trong khi phe phan ong ve che đo đoc đoan, ha khac – đoi luc tan bao – theo kieu phong kien. Va trong cong cuoc cai to, ong đa lam mat đi mot vai gia tri truyen thong cua xa hoi Nga. Rong ra hon, nhung tang lop thap trong xa hoi Nga, đac biet la nong dan, khong đuoc huong loi truc tiep tu thanh qua cua ong. Trai lai, ho con kho so hon vi phai truc tiep hoac gian tiep chiu ganh nang đe xay dung can cu hai quan, xay thanh pho Sankt-Peterburg, chi phi cho cuoc chien voi Thuy Đien,... Chieu huong đanh gia nay cung co cai ly cua no, tuy cam quan cua tung nguoi. Chang han, co the bien luan rang mot khi nuoc Nga đa tro nen hien đai hoa thi dan da đoi song nong dan Nga cung đuoc nang cao hon.

Du sao đi nua, khong ai co the phu nhan cong lao cua Pyotr Đai đe trong cong cuoc xay dung luc luong quan su va hien đai hoa đat nuoc Nga, nhu la viec tao dung nen hai quan va đoi thuong thuyen hang hai tu con so khong: khong tau thuyen, khong co cong nghe đong tau, khong co ai biet lai tau bien. Va con nua: tu "chuyen nho" nhu thiet lap truong xoa mu chu va day toan cap co so, truong ky thuat đao tao tho chuyen mon, xuong in, cho đen viec cai to hanh chinh, hoan thien co so phap luat, xay dung he thong đuong sa, kenh đao vi đai, hoan thien thanh pho Sankt-Peterburg, nang cao vai tro nguoi phu nu, lap nen Vien Han lam Khoa hoc,...
Qua đo to chat cua Pyotr Đai đe đuoc hien ro: trong khi so thich ca nhan cua ong thoi tho au tap trung vao vai linh vuc nhu quan su va hang hai, khi đa la Sa hoang đoc ton va co co hoi đi ra nuoc ngoai, su quan tam hoc hoi cua ong lai tro nen bao quat. Ong đi vieng tham đu moi noi: nha may che bien, xuong cua, nha may in, xuong se soi, nha may giay, xuong co khi, vien bao tang, vuon thuc vat, phong thi nghiem,... Ong đen vieng va hoi han cac kien truc su, nha đieu khac, ky su, nha thien nhien hoc, nguoi phat minh kinh hien vi, giao su giai phau hoc,... Ong cung hoc hoi tu nguoi hanh nghe tam thuong nhat đe biet cach va quan ao cua minh, đong mot đoi dep cho rieng minh, va con tap thao rap đong ho. Khi tho than đi xem pho xa, cho bua nuoc nguoi, ong van co thai đo nghiem tuc nhu khi đi gap cac nha khoa hoc, khong phai nhu mot du khach nhan nha ma nhu du hoc sinh: muon nghe, muon thay, muon phan tich tai sao dan Nga qua ngheo va dan Tay Au qua giau. Va tu đo, du hoc sinh co ten gia la Pyotr Mikhailov đi đen nhung cau tra loi nam o ngoai thuong, cang bien, đoi thuong thuyen, ngay ca su phong khoang ve ton giao. Tuc la, phan tich va ket luan cua ong khong phai la manh mun theo so thich ca nhan, ma tro thanh kha đong bo, tong the trong sach luoc phat trien đat nuoc Nga.
Mot the ky sau khi ong qua đoi, su nguong mo đoi voi vua Pyotr Đai đe tro thanh gan nhu la long sung bai, voi vo so loi ca ngoi nong nan ve ong xuat phat tu nhung nha khoa hoc, van nghe si,... kiet xuat. Cung voi nu hoang Ekaterina II, ong la mot trong hai nha lanh đao đuoc Thu tuong Nga Vladimir Vladimirovich Putin đe cao nhat trong lich su Nga.

Le tu nhien la co y kien khac biet. Sau khi vua Pyotr Đai đe qua đoi, nguoi dan day len niem hy vong la ganh nang lam nghia vu va đong thue se giam bot. Trong the ky 19, nguoi co oc bao thu van vuong voi nhung gia tri truyen thong cua nuoc Nga cu che trach Pyotr la nguoi đau tien mo canh cua đe đon tiep y tuong va sang kien cua phuong Tay. Co nguoi cho rang, duoi thoi Pyotr Đai đe, nguoi Nga tro thanh nhung cong dan cua the gioi nhung theo vai phuong dien khong con la cong dan Nga nua. Tranh luan tren quy mo lon đa no ra giua hai truong phai: mot ben la bao thu len an su nhiem ban va pha huy cua nen van hoa cung cac đinh che cua nuoc Nga cu; ben kia la "Tay hoa" von nguong mo va ca ngoi Pyotr Đai đe vi đa che ngu qua khu va thuc đay nuoc Nga đi len con đuong tien bo.
Rieng vua Pyotr Đai đe thi co đau oc thuc te va triet ly khi nghi nguoi khac xem ong la nhu the nao va se nho ve ong ra sao. Trong cuoc tro chuyen voi mot đai su nuoc ngoai, Pyotr hoi nuoc ngoai nghi ve ong ra sao.
Vi đai su đap: 

"Thua Hoang thuong, moi nguoi đeu co đanh gia cao nhat ve Ngai. Đac biet la ca the gioi ngac nhien ve tri thong minh va thien tai ma Ngai đa the hien trong viec đieu hanh nhung ke hoach quy mo do Ngai khai sang, va đa khien cho ten tuoi vinh quang cua Ngai lan xa ra moi mien".
Pyotr noi mot cach nong nay: 

"Đuoc roi, đuoc roi, đieu đo co the đung, nhung quan vuong nao cung đuoc nguoi đoi dien tang boc nhu the. Muc tieu cua toi khong phai la muon nhin thay mat tot, ma đe biet nguoi ta phan xet ve toi ra sao theo mat trai cua van đe. Toi mong ong hay noi cho toi biet, du no la ra sao chang nua".
Vi đai su gap nguoi thap xuong, noi: 

"Thua Ngai, vi Ngai đa ha lenh, toi se noi cho Ngai biet moi mat xau ma toi đa nghe. Ho bao rang Ngai la mot quan vuong đoc đoan va nghiem khac, đoi xu voi than dan cua minh mot cach cung ran, nguoi luon san sang trung phat ma khong co kha nang tha thu cho loi lam".
Pyotr Đai đe mim cuoi va lac đau noi:

Tranh cai ve Pyotr Đai đe va ve nhung cai to cua ong khong bao gio cham dut. Ong đa đuoc than tuong hoa ma cung bi ket an, đuoc phan tich het lan nay qua lan khac, va roi van la con nguoi huyen bi. Mot to chat ma khong ai co the tranh cai la nang luong lam viec ngut ngan cua ong. Chinh Pyotr Đai đe đa viet: "Khong nen đe mat mot thoi khac nao, chung ta phai trut ra het nang luong đe lam viec". Ong co mot suc manh cua thien nhien, va co le vi ly do nay khong the co su phan xet cuoi cung ve ong.


= Điem giong voi Julius Caesar =

Trong lich su, nhieu nhan vat khong chi co nhung điem tuong đong nhau ve ngoai hinh ma con ve su nghiep nua. Trong so nhung truong hop nay co Pyotr Đai đe va nha đoc tai La Ma Julius Caesar, ho co nhung điem giong nhu sau:

Trong lich su La Ma co đai, Julius Caesar la nha lanh đao đau tien tu phong minh lam "hoang đe". Con trong lich su Nga, Pyotr la vi vua đau tien tro thanh "hoang đe".
Vao nam 46 truoc Cong nguyen, Julius Caesar đa đe xuong cai to ve lich. Ket qua cua cuoc cai to nay la nguoi La Ma xem ngay 1 thang 1 la ngay đau tien cua nam. Tuong tu voi Caesar, ngay 15 thang 12 nam 1699 Pyotr Đai đe ban bo Thanh chi ve viec thiet lap nhung loai lich moi.
Julius Caesar va Pyotr Đai đe đeu la nhung ong vua quan tam đen viec quan su. Ho đa đat ra Bo Tham muu cung voi nhung co quan co trach nhiem voi van đe đuong sa, ky thuat,...


Cac cau noi noi tieng Gia quyen Pyotr Đai đe co hai nguoi vo va co voi ho tong cong muoi bon nguoi con nhung chi ba trong so ho song toi tuoi truong thanh. Con truong cua ong, Thai tu Aleksei bi tinh nghi tham gia am muu lat đo vua cha. Alexei đa thu toi trong qua trinh tra khao thuc hien boi toa an the tuc (khong thuoc Nha tho), noi truoc đo ong đa bi luan toi va ket an đe thi hanh. Ban an chi đuoc thuc hien khi co chu ky xac nhan cua Nga hoang Pyotr, nhung Aleksei đa chet trong tu truoc khi Pyotr đua ra quyet đinh cua minh. Nguyen nhan dan đen cai chet cua Aleksei nhieu kha nang nhat la do Thai tu nay đa bi thuong khi bi tra tan.
Sau đay la danh sach cac con cua Pyotr Đai đe: 


Chu thich Tham khao Peter the Great – His life and world – Robert K. Massie, Nha xuat ban: Sphere Books Ltd., London, 1980.
"The history of Peter the Great, emperor of Russia" – Voltaire, Tobias Smollett, Nha xuat ban: Leavitt & Allen, 1857
Thap đai tung thu: 10 đai hoang đe the gioi, Tham Kien chu bien, Nha xuat ban Van hoa thong tin, 2003
Đi hoc ngay đang, hoc mot ngay khon
Evgenii Viktorovich Anisimov, The reforms of Peter the Great: progress through coercion in Russia, M.E. Sharpe, 1993.
Bushkovitch, Paul A. (1990). "The Epiphany Ceremony of the Russian Court in the Sixteenth and Seventeenth Centuries". Russian Review. Quyen 49 so 1. Blackwell Publishing on behalf of The Editors and Board of Trustees of the Russian Review. tr. 1–17. doi:10.2307/130080. ISSN 0036-0341. JSTOR 10.2307/130080. Truy cap ngay 5 thang 7 nam 2009.
Gordon, Alexander (1755). The History of Peter the Great, Emperor of Russia: To which is Prefixed a Short General History of the Country from the Rise of that Monarchy: and an Account of the Author's Life. London va Aberdeen: F. Douglass and W. Murray.
Graham, Stephen Peter the Great: A Life of Peter I of Russia called The Great Biographical work with 367 pages, plus Index. Not Illustrated, other than a black and white frontispiece portrait of Peter the Great.
Hughes, Lindsey. Russia in the Age of Peter the Great. New Haven, CT; London: Yale University Press, 1998 (hardcover, ISBN 0-300-07539-1; paperback, ISBN 0-300-08266-5).
Hughes, Lindsey. Peter the Great and the West: New Perspectives (Studies in Russian and Eastern European History). New York: Palgrave Macmillan, 2001 (hardcover, ISBN 0-333-92009-0).
Hughes, Lindsey. Peter the Great: A Biography. New Haven, CT; London: Yale University Press, 2002 (hardcover, ISBN 0-300-09426-4); 2004 (paperback, ISBN 0-300-10300-X).
Massie, Robert K. (1981). Peter the Great: His Life and World. New York City: Ballantine Books. ISBN 0345298063.
Troyat, Henri. Peter the Great. New York: E.P. Dutton, 1987 (hardcover, ISBN 0-525-24547-2


Xem them Đai Phai bo Su than
Đai chien Bac Au
Tran Poltava
Karl XII cua Thuy Đien
Ekaterina I cua Nga
Sofia Alekseyevna
Aleksandr Danilovich Menshikov
Fyodor Matveyevich Apraksin
Boris Petrovich Sheremetev
Patrick Gordon
Francis Lefort


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Peter I of Russia tai Wikimedia Commons
В. О. Ключевский. Курс русской истории
Н. И. Костомаров. Русская история в жизнеописаниях ее главнейших деятелей
С. М. Соловьев. История России с древнейших времен