Quang tri lieu hoac lieu phap anh sang (tieng Anh: light therapy, phototherapy, heliotherapy) la phuong phap tri lieu bao gom tiep xuc voi anh sang ban ngay hoac tiep xuc voi cac pho đien tu cu the cua anh sang su dung anh sang phan cuc polychromatic, tia laser, điot phat quang, đen huynh quang, đen luong cuc, anh sang toan quang. Anh sang đuoc quan ly trong mot khoang thoi gian nhat đinh va trong mot so truong hop la vao mot thoi điem cu the trong ngay.
Mot cach su dung chung cua thuat ngu nay lien quan đen viec đieu tri cac benh da lieu, chu yeu la benh vay nen, mun trung ca, cham va vang da o tre so sinh.
Lieu phap anh sang soi qua vong mac mat đuoc su dung đe đieu tri benh vong mac tieu đuong va cac roi loan nhip sinh hoc nhu roi loan giai đoan giac ngu đen tre, cung co the đuoc su dung đe đieu tri chung tram cam theo mua, voi mot so ho tro cho viec su dung no cung nhu roi loan tam than khong theo mua.


Su dung trong y hoc = Cac chung benh ve da =
Cac phuong phap đieu tri bao gom đe da tiep xuc voi tia cuc tim. Noi tiep xuc co the la vung nho cua da hoac tren toan bo be mat co the. Đieu tri pho bien nhat la voi tia UVB dai hep (NB-UVB) voi buoc song 311-313 nanomet. No đa đuoc xem rang đay la đieu tri an toan nhat. Quang tri lieu toan co the o benh vien hoac tai nha bang cach su dung buong UVB nang luong cao.


 Viem da di ung  Quang tri lieu đuoc coi la mot trong nhung lieu phap đon tri lieu tot nhat cho benh viem da di ung khi ap dung cho benh nhan khong co tac dung voi phuong phap đieu tri truyen thong. Lieu phap nay cung cap mot loat cac lua chon: UVA1 cho viem da di ung cap, NB-UVB cho viem da di ung man tinh, va balneophototherapy đa chung minh hieu qua trong thoi gian qua. Benh nhan dung nap lieu phap mot cach an toan nhung cung nhu trong bat ky lieu phap nao đeu co nhung tac dung bat loi va nen can than khi ap dung, đac biet la đoi voi tre em.


 Benh vay nen  Đoi voi benh vay nen, quang tri lieu UVB đa đuoc chung minh la co hieu qua. Mot đac điem cua benh vay nen la viem cuc bo trung gian boi he mien dich. Buc xa tia cuc tim đuoc biet đen đe ngan chan he thong mien dich va giam đap ung viem. Lieu phap anh sang cho cac benh ve da nhu benh vay nen thuong su dung NB-UVB (buoc song 311 nm) mac du no co the su dung tia UV-A (buoc song 315-400 nm) hoac tia UV-B (280-315 nm). UV-A ket hop voi psoralen (mot loai thuoc uong), đuoc goi la đieu tri PUVA. Trong phuong phap tri lieu bang tia UVB, thoi gian phoi nhiem rat ngan, vai giay tuy thuoc vao cuong đo cua đen va đo sac to da cua nguoi va đo nhay. Thoi gian đuoc đieu khien bang bo hen gio tat đen sau khi thoi gian đieu tri ket thuc.


 Bach bien  Mot phan tram dan so mac phai bach bien va quang tri lieu UVB dai hep la phuong phap đieu tri hieu qua. "Ket qua quang tri lieu NB-UVB trong su hoi phuc đang hai long o benh nhan bach bien cua chung toi va nen đuoc cung cap nhu mot lua chon đe đieu tri."


 Mun trung ca  Bang chung ve đieu tri anh sang va laser trong mun trung ca vao nam 2012 la khong đu đe khuyen cao. Co bang chung trung binh ve hieu qua cua phuong phap đieu tri anh sang xanh lam va xanh lam-đo trong đieu tri mun trung ca nhe, nhung hau het cac nghien cuu đeu co chat luong thap. Trong khi phuong phap đieu tri bang anh sang duong nhu cung cap loi ich ngan han, van thieu du lieu ket qua lau dai hoac du lieu o nhung nguoi bi mun trung ca nang.


 Ung thu  Theo Hiep hoi Ung thu Hoa Ky, co mot so bang chung cho thay lieu phap tia cuc tim co the co hieu qua trong viec giup đieu tri mot so loai ung thu da va lieu phap xa tri mau bang tia cuc tim (ultraviolet blood irradiation therapy) đuoc thiet lap cho ung dung nay. Tuy nhien, viec su dung thay the anh sang đe đieu tri ung thu - lieu phap hop anh sang (light box therapy) va lieu phap mau sac (chromotherapy) khong đuoc chung minh boi cac bang chung. Lieu phap quang đong luc (photodynamic therapy) (thuong la voi anh sang đo) đe đieu tri cac loai ung thu da khong te bao hac to be mat (superficial non-melanoma skin cancers).


 Cac benh ve da khac  Quang tri lieu co the co hieu qua trong đieu tri benh cham, viem da di ung, phat ban đa dang do anh sang (polymorphous light eruption), u lympho T o da (cutaneous T-cell lymphoma) va benh lichen phang (lichen planus). Cac đen UVB dai hep, 311-313 nanomet la phuong phap đieu tri pho bien nhat.


 Lam lanh vet thuong  Lieu phap laser cap thap đa đuoc nghien cuu nhu mot phuong phap đieu tri tiem nang cho cac vet thuong man tinh. Đanh gia cua cac tai lieu khoa hoc khong ho tro su dung rong rai ky thuat nay do ket qua khong nhat quan va chat luong nghien cuu thap. Cac tia laser nang luong cao hon cung đa đuoc su dung đe đong cac vet thuong cap tinh nhu la mot su thay the cho khau vet thuong.


= Cac chung benh vong mac =
Co bang chung so bo rang lieu phap anh sang co hieu qua đieu tri benh vong mac tieu đuong va phu hoang điem do vong mac tieu đuong (diabetic macular oedema).


= Lien quan đen tam trang va giac ngu =


 Tram cam theo mua  Hieu qua cua lieu phap anh sang đe đieu tri tram cam theo mua co the lien quan đen thuc te rang lieu phap anh sang se bu đap viec thieu anh sang mat troi va đat lai đong ho sinh hoc ben trong co the. Cac nghien cuu chi ra rang lieu phap anh sang giup lam giam cac hanh vi suy nhuoc va suy tram cam, nhu buon ngu va met moi qua muc, voi ket qua keo dai it nhat 1 thang. Lieu phap anh sang đuoc ua thich hon thuoc chong tram cam trong đieu tri tram cam theo mua vi no la lieu phap tuong đoi an toan va de dang.
Phan ung tich cuc cua lieu phap anh sang cho chua tram cam theo mua co the phu thuoc vao mua. Lieu phap buoi sang đa mang lai ket qua tot nhat vi anh sang vao buoi sang som giup đieu chinh nhip đo hang ngay.
Mot nghien cuu co he thong nam 2007 cua Co quan Thuy Đien SBU đa tim thay đu bang chung cho thay lieu phap anh sang lam giam trieu chung tram cam hoac tram cam theo mua. Bao cao khuyen nghi rang: "Khoang 100 nguoi tham gia đuoc yeu cau phai xac đinh rang lieu phap co hieu qua hon mot cach vua phai so voi gia duoc". Mac du đieu tri o cac phong tri lieu bang anh sang đa đuoc thiet lap tot o Thuy Đien, nhung khong co nghien cuu co kiem soat thoa đang ve van đe nay. Đieu nay dan đen viec đong mot so phong kham tri lieu bang anh sang tai Thuy Đien.


 Tram cam khong theo mua  Lieu phap anh sang cung đa đuoc đe xuat trong đieu tri chung tram cam khong theo mua va roi loan tam trang tam than khac, bao gom tram cam, roi loan luong cuc va tram cam sau sinh. Mot phan tich chuyen sau boi Cochrane Collaboration ket luan rang "đoi voi nhung benh nhan bi tram cam khong theo mua, lieu phap anh sang mang lai hieu qua khiem ton nhung co van hieu qua chong tram cam." Mot cuoc nghien cuu co he thong nam 2008 ket luan rang "lieu phap anh sang toan canh tong the la mot ung cu vien xuat sac đua vao danh muc đieu tri co san đe đieu tri chung tram cam khong theo mua hien nay nhu la lieu phap bo tro cho thuoc chong tram cam hoac cuoi cung la đieu tri đoc lap theo cac nhom cu the cua benh nhan tram cam." Mot đanh gia nam 2015 cho thay cac bang chung ho tro cho lieu phap anh sang la it thuyet phuc do cac sai sot ve phuong phap luan nghiem trong.


 Roi loan nhip đo giac ngu hang ngay (roi loan chu ky thuc-ngu) va met moi sau chuyen bay dai (jet lag)   Roi loan nhip đo giac ngu hang ngay man tinh  Trong viec quan ly cac roi loan nhip đo hang ngay nhu roi loan giai đoan giac ngu đen tre, thoi gian phoi nhiem anh sang la rat quan trong. Quan ly viec tiep xuc anh sang voi mat truoc hoac sau khi thien đe cua nhip đo nhiet co the co the anh huong đen đap tuyen pha (phase response curve). Su dung khi đanh thuc cung co hieu qua đoi voi roi loan thuc-ngu khong-24 gio. Viec su dung vao chieu toi đuoc khuyen cao cho nhung nguoi co roi loan giai đoan giac ngu đen som. Mot so, nhung khong phai tat ca, nhung nguoi mu hoan toan co vong mac đeu nguyen ven, co the co loi tu lieu phap anh sang.


 Tinh huong roi loan nhip đo giac ngu hang ngay man tinh  Lieu phap anh sang đa đuoc thu nghiem cho nhung nguoi bi roi loan giac ngu do ca lam viec va met moi sau chuyen bay dai.


 Roi loan giac ngu trong benh Parkinson  Lieu phap anh sang đa đuoc thu nghiem trong đieu tri roi loan giac ngu cua benh nhan Parkinson.


= Vang da o tre so sinh (vang da sau sinh) =

Phuong phap đieu tri bang anh sang đuoc su dung đe đieu tri benh vang da o tre so sinh qua su đong phan hoa cua bilirubin va do đo bien đoi thanh cac hop chat ma tre so sinh co the thai qua nuoc tieu va phan. Cach đieu tri thong thuong cua chung vang da o tre so sinh la anh sang bili hoac biliblanket.


Ky thuat = Lieu phap quang đong =

Lieu phap quang đong la mot hinh thuc tri lieu anh sang bang cach su dung cac hop chat nhay cam anh sang khong đoc hai đuoc phoi ra mot cach co chon loc đoi voi anh sang, tu đo chung tro nen đoc đoi voi cac te bao benh ac tinh va cac te bao bi benh khac.
Mot trong nhung phuong phap đieu tri nay la su dung anh sang xanh lam voi axit aminolevulinic đe đieu tri day sung quang hoa (actinic keratosis). Đay khong phai la su chap thuan cua FDA đoi voi mun trung ca o Hoa Ky.


= Hop anh sang =

Viec san xuat hormone melatonin bi uc che boi anh sang va cho phep trong bong toi nhu đuoc đang ky boi cac te bao hach vong mac nhay anh sang (intrinsically photosensitive retinal ganglion cells). O mot muc đo nao đo, đieu nguoc lai la đung voi serotonin, no lien quan đen roi loan tam trang. Do đo, voi muc đich đieu khien muc melatonin hoac thoi gian, cac hop anh sang cung cap cac loai chieu sang nhan tao rat cu the đen vong mac mat co hieu qua.
Lieu phap anh sang su dung hop anh sang phat ra anh sang 10.000 lux o mot khoang cach nhat đinh, sang hon nhieu so voi bong đen thong thuong hoac cuong đo thap hon buoc song cu the cua anh sang tu vung xanh lam (460 nm) đen vung xanh la (525 nm) cua pho nhin thay đuoc. Mot nghien cuu nam 1995 cho thay đieu tri bang anh sang mau xanh la 350 lux tao ra su uc che melatonin va pha thay đoi tuong đuong voi lieu phap anh sang trang 10.000 lux, nhung mot nghien cuu khac đuoc xuat ban vao thang 5 nam 2010 cho thay anh sang mau xanh lam thuong đuoc su dung cho đieu tri tram cam theo mua nen đuoc thay the boi anh sang mau xanh la hoac trang, vi co the co su tham gia cua te bao non trong uc che melatonin.
Trong đieu tri, mat cua benh nhan đat o khoang cach quy đinh tu nguon sang va anh sang chieu vao vong mac (thap hon). Đieu nay khong đoi hoi phai nhin thang vao anh sang.
Co ba yeu to chinh can xem xet: hieu qua lam sang, an toan mat va da, su thoai mai truc quan, Trung tam Đieu tri Moi truong (CET) khuyen cao cac tieu chi sau đe lua chon hop anh sang:

Cac hop anh sang đa đuoc thu nghiem thanh cong trong cac thu nghiem lam sang đuoc đanh gia đong đang.
Hop nen cung cap anh sang 10.000 lux tai mot khoang cach ngoi thoai mai. Thong so ky thuat san pham thuong thieu hoac khong xac minh; đo sang co the đuoc kiem soat bang cach su dung đong ho đo anh sang.
Đen huynh quang nen co man hinh khuech tan, loc tia cuc tim (UV). Tia UV co hai cho mat va da.
Anh sang xanh lam đuoc biet đen la hieu qua hon anh sang đo trong viec quan ly cac trieu chung tram cam co mo hinh theo mua.
Anh sang phai đuoc chieu xuong huong ve phia mat o mot goc đe giam toi thieu nhin thay choi loa.
Nho hon khong han la tot hon; khi su dung mot chiec hop anh sang nho gon, đau cu đong nhe se lam mat lech ra khoi pham vi đieu tri cua anh sang.


Rui ro va bien chung = Tia cuc tim =
Tia cuc tim gay ra ton hai toi da nguoi va ban đo ke ca voi lieu luong nho. Đay la trung gian cua thiet hai di truyen, thiet hai collagen, cung nhu tieu huy vitamin A va vitamin C trong da va tao ra goc tu do. Tia cuc tim cung đuoc biet đen la mot yeu to gay ra đuc thuy tinh the. Phoi nhiem tia cuc tim co lien quan đen ty le mac benh ung thu da.


= Anh sang nhin thay đuoc =
Buc xa quang hoc cua bat ky loai cuong đo nao đeu gay ton hai cho mat va da bao gom bong ket giac mac do anh sang (photoconjunctivitis and photokeratitis). Cac nha nghien cuu đa đat cau hoi lieu viec han che tiep xuc voi anh sang xanh lam co the lam giam nguy co thoai hoa điem vang lien quan đen tuoi tac. Co bao cao rang lieu phap anh sang kich thich san xuat cac hormone sinh duc, nhu testosterone, hormone lutein hoa, hormone kich thich nang trung, estradiol.
Đen quang tri lieu hien đai đuoc su dung đe đieu tri tram cam theo mua va roi loan giac ngu co mang loc ra hoac khong phat ra tia cuc tim va đuoc coi la an toan va hieu qua, mien la thuoc cam quang khong đuoc thuc hien cung mot luc va trong truong hop khong co cac chung benh ve mat hien co. Quang tri lieu la mot đieu tri thay đoi tam trang, cung giong nhu đieu tri bang thuoc, co kha nang kich hoat trang thai hung cam tu trang thai tram cam, gay ra lo au va cac tac dung phu khac. Mac du nhung tac dung phu nay thuong kiem soat đuoc, nhung khuyen benh nhan nen đieu tri anh sang duoi su giam sat cua bac si lam sang co kinh nghiem hon la co gang tu đieu tri.
Chong chi đinh cua lieu phap anh sang cho tram cam theo mua bao gom nhung chung benh co the lam cho mat de bi ton thuong hon voi nhiem đoc anh sang, xu huong huong toi hung cam, tinh trang da nhay anh sang, hoac su dung mot loai thao moc nhay cam quang hoc (nhu Hypericum perforatum) hoac dung thuoc. Benh nhan bi roi loan chuyen hoa porphyria (porphyria) nen tranh hau het cac hinh thuc tri lieu bang anh sang. Benh nhan dung mot so thuoc nhat đinh nhu methotrexate hoac chloroquine nen than trong khi dung lieu phap anh sang vi co the cac thuoc nay co the gay roi loan chuyen hoa porphyria.
Tac dung phu cua lieu phap anh sang đoi voi roi loan giai đoan giac ngu bao gom hay hoang hot bon chon hoac tuc gian, nhuc đau, kich ung mat va buon non. Nhung than phien the chat khong phai tram cam chang han nhu thi luc kem va phat ban da hoac kich ung, co the cai thien voi lieu phap anh sang.


Lich su Nhieu nen van hoa co xua đa thuc hien cac hinh thuc tri lieu anh sang khac nhau, bao gom nguoi Hy Lap co đai, Ai Cap co đai, va La Ma co đai. Nhung nguoi đinh cu o Inca, nguoi Assyria va nguoi Đuc xa xua cung ton tho mat troi nhu mot vi than mang lai suc khoe. Cac tai lieu y hoc An Đo tu nam 1500 TCN mo ta cach đieu tri ket hop cac thao moc voi anh sang mat troi tu nhien đe đieu tri cac vung da khong co sac to. Kinh đien Phat giao tu nhung tai lieu Trung Hoa nam 200 sau Cong nguyen va the ky 10 cung cap cac tham khao tuong tu.
Bac si nguoi Faroe Niels Ryberg Finsen đuoc cho la cha đe cua phuong phap tri lieu bang anh sang hien đai. Ong đa phat trien nguon sang nhan tao đau tien cho muc đich nay. Finsen đa su dung anh sang buoc song ngan đe đieu tri benh lao da (lupus vulgaris), mot chung nhiem trung da do Mycobacterium tuberculosis gay ra. Ong cho rang tac đong co loi la do anh sang cuc tim giet chet vi khuan nhung nhung nghien cuu gan đay cho thay rang ong kinh va he thong loc cua ong khong cho phep buoc song ngan nhu vay đi qua, dan đen ket luan rang anh sang khoang 400 nanomet tao ra phan ung oxy giet chet vi khuan. Finsen cung su dung anh sang đo đe đieu tri thuong ton benh đau mua. Ong đa nhan đuoc giai Nobel Sinh ly hoc va Y khoa nam 1903. Bang chung khoa hoc cho mot so phuong phap đieu tri cua ong bi thieu, benh đau mua bi diet tru sau nay va phat trien khang sinh cho benh lao dan toi lieu phap anh sang loi thoi voi nhung benh nay.
Tu cuoi the ky 19 đen đau nhung nam 1930, lieu phap anh sang đuoc coi la mot lieu phap y hoc hieu qua va chinh thong o Anh ve tinh trang benh nhu "tre om yeu" va cac benh khac. Cac thu nghiem co kiem soat cua nha khoa hoc y khoa Dora Colebrook do Hoi đong Nghien cuu Y khoa ung ho chi ra rang lieu phap anh sang khong co hieu qua đoi voi nhieu tinh trang benh nhu vay.
Ke tu đo mot loat cac phuong phap đieu tri bang cach su dung anh sang co kiem soat đa đuoc phat trien. Mac du su hieu biet pho bien cua moi nguoi ve "lieu phap anh sang" co lien quan đen đieu tri tram cam theo mua, roi loan nhip đo hang ngay va cac benh ngoai da nhu benh vay nen, cac ung dung khac bao gom viec su dung lieu phap laser cap thap, anh sang đo, anh sang can hong ngoai va tia cuc tim đe đieu tri đau, đieu tri da, moc toc va lam lanh nhanh vet thuong.


Xem them Lieu phap laser cap thap
Đen UV-B


Tham khao