Tau đia nguc (tieng Anh: Hell ship, tieng Nhat: ヘルシッフ) la tu chi tau thuy va tau chien đuoc Nhat Ban dung đe van chuyen tu binh phe Đong minh trong Chien tranh Thai Binh Duong. Tau cung cho ca tu nhan dan su, lao đong cuong buc romusha va nhung phu nu mua vui.
Biet danh nay phan anh đieu kien vo nhan đao danh cho tu nhan tren tau. Tu nhan bi nhoi nhet trong ham tau thieu thong gio va khong đu ve sinh. Ho khong đuoc phat đu thuc an nuoc uong va bi quan Nhat đoi xu tan te. Thuong  benh binh khong nhan đuoc ho tro y te. Hau qua la co vo so nguoi đa chet vi đoi khat, kiet suc, benh tat va thieu duong khi. Tuy nhien, moi đe doa lon nhat cho tinh mang tu nhan lai chinh la cac cuoc tan cong cua tau ngam va may bay Đong minh. Trong khoang thoi gian 1942-1945, it nhat hang chuc tau đia nguc đa bi Anh My đanh chim. So luong nan nhan co the len đen hang nghin nguoi.
Cac nguon Nhat Ban tiet lo con so khoang 50.000 tu nhan đuoc chuyen cho tren cac tau đia nguc, gan 10.800 nguoi chet tren đuong đi. Theo mot so nha nghien cuu thi so nan nhan co the len toi 21-22.000 nguoi. Tau đia nguc la nguyen nhan gay tu vong lon thu nhi cho tu binh Đong minh bi Nhat Ban giam giu, sau cac trai lao đong phuc vu xay dung Đuong sat Mien Đien.


Nguon goc Trong Chien tranh the gioi thu hai, quan đoi Đe quoc Nhat Ban đa bat giu khoang 320.000 tu nhan la linh Đong minh, trong đo  khoang 140.000–144.000 nguoi goc Au (My, Uc, Anh, Ha Lan, Canada va New Zealand). Phan lon tu binh bi bat trong sau thang đau tien cua cuoc chien, khi Nhat chu đong tan cong.
Nhat thuong dung tau thuy đe van chuyen tu nhan. Gavan Daws uoc tinh rang cu ba tu binh Đong minh thi it nhat mot nguoi đuoc cho bang đuong bien tu mot lan tro len.
Nhung tau nay cung cho ca nhung nguoi lao đong cuong buc (romusha), chu yeu la tu Trung Quoc, Trieu Tien hoac Đong An Ha Lan. Ngoai ra, tren tau con co phu nu mua vui chau A bi ep lam gai mai dam trong cac nha tho quan đoi.


Ten goi Ten goi tieng Anh Hell ship la do cac tu binh song sot tren nhung tau nay đat ra ve sau. Theo đo, cai ten nay thuong xuat hien nhieu nhat trong su sach.
Mot so su gia va cuu chien binh so sanh tau đia nguc voi nhung con tau buon ban no le xuyen Đai Tay Duong thoi can đai. Jean-Louis Margolin va Van Waterford lai lien tuong chung voi nhung tau giam (prison ship) thoi Cach mang My, Cach mang Phap va Noi chien Hoa Ky. Thuat ngu Prison Ship cung đuoc Toa an Quan su Quoc te vung Vien Đong su dung trong phan quyet.
Tu nhan cung đat ten rieng cho tung con tau, thuong the hien noi mia mai phan anh đieu kien thuc trang tren đo. Trong hoi ky va loi tuong thuat co neu cac ten nhu: Banana Maru, Benjo Maru, Byoki Maru, Diarrhea Maru, Dysentery Maru, Horror Maru, Hotsy Maru, Mati Mati Maru, Mucky Maru hoac Stinko Maru.


To chuc van chuyen tu nhan Theo quy đinh, Hai quan Đe quoc Nhat Ban chiu trach nhiem van chuyen tu nhan bang đuong bien. Cac si quan Tokkeita thuong giam sat khi tau đia nguc đo bo. Nhung Luc quan Đe quoc Nhat Ban cung tham gia, đac biet la Phong 3 thuoc Bo Tong tham muu chiu trach nhiem van chuyen va thong tin lien lac. Tai moi cang lon o Nhat va cac quoc gia bi chiem đong, luc quan đeu co van phong hop tac voi hai quan, chiu trach nhiem cung cap, boc do va lap bieu đo tuyen hang hai phuc vu chien tranh. Luc quan tham chi con co tau rieng voi muc đich cho tu nhan, lao đong cuong buc va "phu nu mua vui".
Hai cang đong vai tro then chot trong qua trinh van chuyen tu binh bang đuong bien:

Manila - Can cu hai quan đac biet so 31 cua Nhat Ban. Tu binh My bi bat trong Chien dich Philippines thuong bi lua len tau khoi hanh tu đay. Tuyen hang hai chinh thuong dan qua Formosa huong toi Quan đao Nhat Ban.
Singapore - Can cu hai quan đac biet so 10 cua Nhat Ban. Điem đen hoac đi cho nhung tau cho tu binh bi bat o Đong Nam A (Anh, Uc, My, Ha Lan). Tu Singapore, tuyen đuong bien dan đen cac cang o Mien Đien, Borneo va Đong An Ha Lan, Quan đao Bismarck, hay qua Sai Gon, Formosa huong toi quan đao Nhat Ban.
Tai Quan đao Nhat Ban, tau đia nguc thuong cap cang Moji tren đao Kyushu.
Voi hanh trinh dai, quan Nhat cho tu binh bang nhung con tau lon von cho hang va cho khach. Nguoc lai, cac tau nho hon đuoc dung khi khoang cach van chuyen ngan nhu pha, tau cho hang nho, tham chi ca thuyen va thuyen buom.


Lich trinh va điem đen = 1942 =
Tau cho khach Argentina Maru va Nitta Maru la nhung tau chuyen cho tu binh đau tien. Ngay 10 thang 1 nam 1942, Argentina Maru khoi hanh mang theo duoi ham 800 linh va thuong dan My bi bat tren đao Guam. Chiec thu hai len đuong hai ngay sau đo, ham chua khoang 1.222 tu binh va thuong dan My bi bat trong Tran đao Wake.
Nhung hanh trinh đau tien chu yeu cho tu binh ra khoi vung chien su truc tiep. Tuy nhien, bo chi huy Nhat Ban som thay rang no co the phuc vu cho lao đong cuong buc. Tu thang 4 nam 1942, tau đia nguc bat đau van chuyen tu nhan đen nhung cang Mien Đien đe phuc vu cho ke hoach xay dung đuong sat. Cac tau nay thuong khoi hanh tu Singapore va Java, noi co cac trai tu binh chien tranh la nguon cung cap nhan luc chinh cho "đuong sat tu than".
Đong thoi, hang loat tau cho tu binh chay ve phia bac, tu cac cang Đong Nam A va Nam Thai Binh Duong toi Quan đao Nhat Ban, Han Quoc, Đai Loan va it thuong xuyen hon toi Trung Quoc đai luc. Nhat khong chi co toan tinh ve kinh te ma ca chinh tri. Thang 8, gan 1.500 tu binh đuoc chuyen tu Singapore đen Trieu Tien đe "giup xoa đi long ton trong va nguong mo ma dan Han danh cho Anh va My, đong thoi cung co niem tin vao chien thang cua Nhat Ban."
Du vao nam 1942, đa so la cac hanh trinh theo truc nam-bac, van co nhung chuyen chuyen cho ngan hon, nhu tu Singapore đen Borneo, giua cac đao thuoc Philippines va Đong An Ha Lan. Ngoai ra, ba tau đia nguc nua đa khoi hanh tu Wake đen Nhat Ban, khoang 600 tu nhan Anh đuoc cho tu Singapore đen Rabaul roi đi tiep đen Balalae o Quan đao Shortland. Mot nhom lao đong cuong buc nguoi Hoa cung đuoc gui đen Chuuk.
Nha nghien cuu Gregory F. Michno phat hien ra rang cho đen cuoi nam 1942, Nhat đa dung 54 tau đe van chuyen 49.459 tu nhan. So luong tau đia nguc lon nhat, it nhat la 18 chiec, roi ben vao thang 10 (so luong tau đia nguc lon nhat trong cac hai trinh hang thang trong chien tranh). Moi hai trinh keo dai trung binh 10 ngay, 2.240 tu binh bi giet hoac tu vong, chiem 4,5% tong so chuyen cho.


= 1943 =
Nam 1943, tau đia nguc roi ben khong thuong xuyen nhu truoc, do so đong tu nhan đa đuoc chuyen cho trong nam 1942 đe phuc vu cho cac cong trinh xay dung khac nhau hoac ham mo va nha may tai Khoi Thinh vuong chung Đai Đong A.
Neu nam 1942 chu yeu la cac hanh trinh doc theo truc nam-bac chiem uu the thi cac hanh trinh trong 1943 cung dien ra theo truc đong-tay voi tan suat tuong tu, tuc la giua cac đao thuoc Đong An Ha Lan hoac giua Singapore va Borneo.
Theo Michno, trong nam 1943, Nhat dung 41 tau đia nguc van chuyen ca thay 23.343 tu nhan. Hanh trinh trung binh mat 9,8 ngay, 964 tu binh bi giet hoac tu vong, chiem 4,1% tong so.


= 1944–1945 =
Vao giai đoan cuoi chien tranh, xu huong chu yeu la chuyen tu binh, si quan va binh linh Đong minh co kha nang ky thuat đen Quan đao Nhat Ban hoac nhung vung lan can.
Nam 1944, ba nhom tu binh lon đuoc cho tu Singapore đen Nhat Ban, moi lan huy đong tu hai đen nam tau. Nhieu tau đia nguc cung khoi hanh tu Philippines đi quan đao Nhat Ban hoac Đai Loan, chuyen so tan đai đa so tu nhan con lai tren đao. Vi vay, quan cua Douglas MacArthur chi giai thoat đuoc khoang 1.300 tu binh khoi cac trai giam tren đao. Ben canh đo, cac tuyen khac van đuoc duy tri, nhu giua cac đao Philippines hoac Đong An Ha Lan.
Theo Michno, trong nam 1944, Nhat dung 53 tau đia nguc van chuyen 47.057 tu nhan. Hanh trinh trung binh dai 11,7 ngay. 17.383 tu binh bi giet hoac tu vong, chiem 37%.
Nam 1945 chi co 8 chuyen tau đia nguc. 4 chuyen tu Formosa toi Quan đao Nhat Ban, 1 chuyen tu Singapore toi Sai Gon, 1 chuyen tu Java toi Singapore, con 2 chuyen la noi tuyen Đong An Ha Lan. Tong cong cho 6.655 tu binh, 452 nguoi chet, chiem 6,8%.


Đieu kien tren tau = Ve sinh, an uong, đieu tri =
Trong cac phien toa hau chien, nhung bi cao nguoi Nhat khang đinh rang đieu kien van chuyen tu binh Đong minh cung kho khan giong nhu chuyen cho chinh quan binh Nhat. Y kien nay hoan toan co co so. Khi chuyen quan qua cac vung bien nhiet đoi trong Chien tranh Thai Binh Duong, linh Nhat cung phai ngoi trong ham chua nong nuc bit bung, chi đuoc khau phan an toi thieu. Tham chi co truong hop binh linh va tu binh ngoi chung ham, đo an phat ra la nhu nhau. Ngoai ra, trong chien tranh voi Nga, bo chi huy Nhat ap dung quy đinh van chuyen quan đoi bang đuong bien, mat đo đua ra la mot nguoi linh tren moi tsubo (坪 binh, đon vi đo luong tuong ung voi 3,3 m²), noi cach khac la mot binh si tren 3 tan gian nuoc. Tieu chuan tuong tu cung đuoc ap dung khi cho tu nhan.
Tuy nhien, do tinh hinh thoi chien, gioi han ve mat đo dan đuoc nang len. Nam 1941, cu 2/3 tsubo hay 2 tan gian nuoc thi them mot nguoi linh. Gioi han nam 1944 la mot linh tren 1/3 tsubo hoac 2 nguoi tren 1 tan gian nuoc. Khi tinh hinh chien su xau đi, Nhat ap dung khau hieu chomansai tam dich la "cuc ky đay tai". Hau qua la tu binh bi nhoi nhet trong ham tau đen muc phai ngoi xep bang suot hanh trinh. Voi cac hai trinh dai ngay, tu nhan chi co the ngu hoac đi ve sinh theo ca. Thong thuong, tu nhan phai o duoi ham tau suot hanh trinh. Nhung cung co khi ham tau dung đe chua vat lieu khi cu chien tranh hoac nguyen lieu, nen buoc tu nhan phai o tren boong khong đuoc che chan bao ve khoi cac yeu to thoi tiet.
Ve co ban, tu nhan bi coi la hang thap nhat, bi đoi xu nhu hang hoa. Tren tau đia nguc, cabin o boong tren thuong danh cho dan su Nhat, con linh Nhat va "hau nu" o boong duoi. Tu nhan bi nhoi vao nhung ham chua thap nhat hoac ham than, khong co he thong thong gio hoac thiet bi ve sinh. Nhung noi nay thuong đay bui gao hay bui đuong, bui than hay phan ngua. Đi trong vung nhiet đoi, nhiet đo duoi ham co the len toi gan 50 °C. Tu nhan nhieu khi chi con cach đi ve sinh vao xo, hop, roi ve sau đuoc giong day keo len. Trong hoi tuong cua cac cuu tu nhan, ve sinh la khia canh toi te nhat trong hanh trinh "đia nguc". Cung co khi tu nhan bi cho chung voi thuoc no, đan phao hoac cac vat lieu nguy hiem khac.
Đe khong lang phi khong gian bo sung dung cu nha bep, tu nhan chi đuoc phat đo an nguoi, đoi khi chi la hoa qua trai cay. Do đo, co tau đuoc đat biet danh la Banana Maru (tau chuoi). Khau phan thuc an va nuoc uong thuong la khong đu. Tu nhan bi thuong hay om benh thuong khong co thuoc hay cham soc y te. Ngoai ra, cac linh canh va thuy thu Nhat đoi xu voi tu nhan rat tan bao. Loi ke sau nay cho biet thuyen truong hay thuy thu tren cac thuong thuyen Nhat con đoi xu tuong đoi tot, chu linh Hai quan Đe quoc Nhat Ban thi tan bao va tan nhan hon rat nhieu.
Khi đen Moji hoac cac cang khac tai Nhat, truoc tien tu nhan bi don len bo, nhung ai mac kiet ly cung khong đuoc dung nha ve sinh. Sau đo, ho bi xit dung dich tay ue, tiep theo la cac thu tuc kiem tra "hai quan", "nhap cu" va "y te", tich thu not đo đac con sot lai. Nguoi benh nang đuoc chuyen đen benh vien quan đoi, con lai bi đua đen trai tu binh chien tranh. Linh Nhat khuyen khich thuong dan ke ca hoc sinh hay khac nho, đanh đap hoac chui rua tu nhan.
Tuy đieu kien tren tau đia nguc thuong rat toi te nhung khong phai luc nao cung nhu vay. Đieu nay phu thuoc vao tinh trang ky thuat, so luong tu nhan, thoi gian hanh trinh hoac thai đo cua linh Nhat. Trong nhung nam chien tranh đau tien, co nhung tau van đu khong gian cho tu binh, tham chi ho con đuoc tu do len boong. Thang 1 nam 1943, tren tau Tatsuta Maru tu Hong Kong đi Nagasaki, mot so tu nhan bi nhet duoi ham nhung nhung nguoi khac đuoc o tren khoang hanh khach. Cung co khi khau phan an đay đu, tham chi con tot hon neu so voi trai tu thoi chien.


= Thoi gian hanh trinh =
Len lich va to chuc hanh trinh thuong bi gian đoan do thoi tiet xau va quan ly yeu kem, co the ke ca viec cho tu nhan xuong tau lon xon. Mot so tac gia chung quan điem rang khi chien tranh cang keo dai thi đieu kien van chuyen tu nhan bang đuong bien cang xau đi, chu yeu do hanh trinh cung bi mat them nhieu thoi gian. Khi tinh hinh chien su khong tot, hai quan Nhat khong the bao ve cac tuyen hanh trinh mot cach hieu qua. Thuyen truong buoc phai ap dung nhieu bien phap thieu nguy co bi tan cong: đi gan bo, qua đem o cang hoac vinh, luu lai lau ngay o cang qua canh trung gian. Do đo, thoi gian giam giu tren tau lau hon va so nguoi chet gia tang.
Bon chuyen hai trinh dai nhat cua cac tau đia nguc đeu roi vao nam 1944: Canadian Inventor (62 ngay), Maros Maru (67 ngay), Rashin Maru (70 ngay) va Hofuku Maru (79 ngay). Trong cac nam 1944-1945, so tu nhan chet do bi nguoc đai hoac đieu kien toi te tren tau cung tang hon so voi thoi ky đau chien tranh. Michno lai cho rang đieu kien tren cac tau đia nguc von đa toi te ngay tu đau (tuy co nhieu dau hieu toi te hon trong nam 1944). Ve thoi gian hanh trinh, ong nhan manh rang no phu thuoc vao nhieu yeu to, va cung luu y khi đen cac điem qua canh, khong phai luc nao tu nhan cung luon bi nhot duoi ham. Neu so sanh thoi gian tat ca hanh trinh thi cac chuyen đi nam 1944 dai hon khong đang bao nhieu, tham chi co chuyen con ngan hon cac nam truoc. Nhung chuyen ngan nhat la vao nam 1945 do chay thuc te tren cac tuyen đuong ngan.


= Phan ung cua tu nhan =
Đieu kien het suc toi te tren tau đay tu nhan vuot nguong chiu đung ca ve the xac lan tinh than. Bau khong khi ngot ngat, nong buc va khat nuoc khien ho phat đien, tu tu hay tham chi giet choc lan nhau. Nhung Gavan Daws lai đua ra luan điem rang viec nay chi xay ra voi tu binh My va cung chu yeu tren tau Oryoku Maru thang 12 nam 1944.
Nguoc lai, Michno it nhieu chi ra rang su co nghiem trong tuong tu cung xay ra voi cac tu binh quoc tich khac, chu yeu tren tau Dainichi Maru (mua thu nam 1942) va Maros Maru (mua thu nam 1944). Nhung ong khong phu nhan so luong cac vu sup đo tinh than dan đen giet hai nhau nhieu nhat van la cac tu binh My, đac biet la tren nhung hanh trinh nua cuoi nam 1944. Tuy vay, ong cung đua ra y kien khong the hoan toan loai tru kha nang nguoi My đa mo ta trung thuc trai nghiem tren tau đia nguc hon cac nhom khac.
Quan điem nha nghien cuu Van Waterford lai nhan manh rang bat chap đieu kien vo nhan đao pho bien tren tau đia nguc, nhieu tu nhan van giu vung tinh than va chia se tinh đong lao cho đen cung.
Lich su khong ghi nhan bat ky cuoc bao loan nao tren tau đia nguc, cac nguyen nhan kha di đua ra la: tinh trang suc khoe toi te trai qua nhieu ngay giam giu, niem tin ve co hoi song sot cao hon bang cach cho đoi Nhat bai tran va đong minh đen giai thoat, noi lo so bi linh canh Nhat sat hai khi noi loan hoac Nhat co the đanh chim luon tau. Tinh huong cao điem nhat co le chi xay ra voi tau Kachidoki Maru va Rakuyo Maru khi mot so tu nhan khong chiu len tau cho dau va đa bi chuyen sang tau khac đua ve Nhat thang 9 nam 1944.


= Menh lenh phia Nhat =
Cuoi thang 11 nam 1942, cac tau Singapore Maru va Dainichi Maru đen Nhat Ban mang theo khoang 2.300 tu binh Đong minh. Khoang 140 tu nhan chet tren đuong đi va khoang 300 nguoi khong the tu len bo khi cap ben. Ngay 10 thang 12 nam 1942, Bo Chien tranh Nhat Ban ban hanh mat lenh so 1504 nhan manh phai đam bao tu binh "trong tinh trang hoat đong" khi cap cang, theo đo:

Gan đay, nhieu tu binh đa nga benh hoac chet trong hanh trinh đen Nhat Ban. Ngoai ra, nhieu tu binh khong the lao đong vi bi đoi xu toi te tren chuyen đi.

Ngay 3 thang 3 nam 1944, Thu truong Bo Chien tranh tuong Tominaga Kyoji ban lenh lien quan đen viec đoi xu voi tu binh chien tranh, trong đo nhan manh phai cai thien đieu kien cho tu binh, vi đo la nguon luc can thiet cho Nhat trong chien tranh, đong thoi ty le tu vong cao co the bi ke thu loi dung tuyen truyen. Lenh co đoan viet:

Du van phai no luc tan dung toi đa khong gian tren tau cho tu nhan nhung trong tinh hinh hien tai, tat ca đeu can phai nhan thuc đay đu tam quan trong cua Mat lenh so 1504 nam 1942 lien quan đen viec đoi xu voi tu binh.

Nhung co quan chiu trach nhiem van chuyen tu nhan bang đuong bien la Hai quan lai khong nam duoi Bo Chien tranh nen cac menh lenh nay khong co tac đong chinh.


Đong minh tan cong = Theo luat phap quoc te =
Nhieu su gia phuong Tay nhan manh rang cac tau cho tu nhan cua Nhat khong mang cac dau hieu thich hop nen đa bi quan Đong minh tan cong. Hon nua, tu nam 1942, cac tau đia nguc thuong đuoc ghep vao nhung đoan tau van tai.
Tren thuc te, luat nhan đao cung khong yeu cau cac ben tham chien phai đanh dau tau cho tu nhan. Hon nua Cong uoc Geneva nam 1929 chi cam tan cong tau benh vien hay nhung tau ma cac ben tham chien đa đong y cho đi qua tu do. Chinh cac tau cho tu nhan cua quan Đong minh cung khong co dau hieu nhan dien va thuong bi đoi phuong tan cong. Tieu bieu nhat vu Laconia thang 9 nam 1942.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, Hoi Chu thap đo Quoc te đa hai lan đua y kien đe đam bao an toan cho cac tau cho tu nhan vao nam 1940 va 1942. Đe xuat bao gom: cam tan cong tau cho tu nhan, thong bao cho cac ben tham chien ve lo trinh cua tau, đat cac dau hieu nhan dien thich hop cho tau, trang bi đu so luong xuong cuu sinh va ao phao. Đong thoi cam dung tau cho tu binh cung luc voi binh linh hay nguyen vat lieu chien tranh. Tuy nhien, ca phe Truc lan Đong minh đeu tu choi đe xuat cua Hoi. Đuc đe xuat y tuong dung tau benh vien von đuoc luat phap quoc te bao ve đe van chuyen tu nhan đa khong đuoc Đong minh cung nhu ca cac nuoc phe Truc khac chuan y. Cac ben tham chien so bi lo cac tuyen hai van cua minh. Hon nua, hai ben đeu khong muon mao hiem đe đoi phuong loi dung nhung tau nay đe chuyen quan hay hang hoa phuc vu chien tranh.


= Nien bieu tan cong =

Thoi đau chien tranh, nguy co tu vong do quan ta ban quan minh khong cao lam. Đen nam 1942, hai tau cho tu nhan cua Nhat Ban đa bi đanh chim. Đau tien la Montevideo Maru bi tau ngam USS Sturgeon đanh chim ngay 1 thang 7. Ngay 2 thang 10, tau ngam USS Grouper đanh chim Lisbon Maru. Tong gan 1.900 tu binh thiet mang.
Nam 1943, tau ngam Hoa Ky tiep tuc đanh chim Buyo Maru va Suez Maru, con Nichimei Maru bi khong quan ha guc. Nhom tau đia nguc bi chim con bao gom tau san bay ho tong Chuyo bi trung ngu loi cua tau ngam USS Sailfish ngay 4 thang 12 nam 1943. Nhung cuoc tan cong nay khien khoang 800 tu binh thiet mang.
Nam 1944 ghi nhan so vu tan cong cac tau đia nguc nhieu nhat. Mot bao cao tong hop cua My truoc khi chien tranh ket thuc uoc tinh rang it nhat 8 tau đa bi may bay va tau ngam đanh chim. Tong so tu binh khoang 9.242 nguoi, trong đo 5.879 nguoi mat tich. Nhung theo nhu Michno, neu bao gom ca cac tau cho tu binh lan quan linh thuoc đia cung nhu lao đong romusha, so luong tau đia nguc bi chim se tang len 13 chiec va tong so khoang 17.000 nguoi thiet mang. Theo thong ke hang thang, cao điem nhat la thang 9, nam tau đia nguc bi Đong minh đanh chim la Shin'yo Maru, Rakuyo Maru, Kachidoki Maru, Jun'yo Maru va Hofuku Maru. Uoc tinh 4.478 tu binh chet tren tau. Neu tinh ca luong romusha, so nan nhan trong thang 9 len toi gan 9.000 nguoi.
Ngay sau khi Nhat Ban đau hang, Anh ra bao cao tong cong 14 tau đia nguc bi tau ngam va may bay Đong minh đanh chim trong khoang thoi gian tu 1942 đen 1945. Nhung danh sach nay chua đay đu vi khong bao gom cac tau cho tu binh chau A va lao đong cuong buc. Ngoai ra, trong Chien tranh Thai Binh Duong, quan Đong minh đa đanh chim mot so luong chua ro bao nhieu tau chien va tau cho cac nhom tu binh it nguoi co chi tu vai đen vai chuc nguoi. Michno va Van Waterford tinh rang quan Đong minh đa đanh chim 19 tau đia nguc. Daws thi uoc tinh khoang 25 tau đia nguc bi đanh chim.
Michael Sturma cho rang hoat đong tau ngam Đong minh cung gian tiep anh huong đen so phan tu binh. Truoc het, do Đong minh phong toa nen Nhat bi thieu luong thuc, buoc phai so tan tu binh bang tau đia nguc khoi cac trai gan mat tran. Đo la mot trong nhung ly do khien 1.054 tu binh Uc phai roi Rabaul tren chuyen hai hanh bi tham cua tau Montevideo Maru. Mat khac, do tau ngam đe doa tan cong lam cho tau đia nguc cung phai tim cach lan tranh khien hanh trinh dai hon, tu binh phai chiu đung nhieu hon va nhieu nguoi kiet que hon.


= Phan ung phia Nhat =
Tau đia nguc bi chim đa keo theo hang tram, hang nghin tu binh, lao đong kho sai chet theo. So nan nhan đong nhu vay thuong la do nguoi Nhat khong quan tam đen viec cuu ho, trong nhieu truong hop con quyet đinh sat hai luon tu nhan. Ngay 22 thang 9 nam 1944, ngay sau khi Jun'yo Maru bi chim, Nhat ra thong cao neu ro: "Chung toi khong tinh đen viec phai no luc giai cuu nhung nguoi nay [tu nhan] trong tuong lai."
Daws uoc tinh rang khi bi trung ngu loi, chi duoi 50% kha nang la linh canh hoac thuy thu se mo cua sap cho tu nhan len boong. Kha nang con thap hon nhieu ve chuyen ho đuoc cap ao phao hoac len xuong cuu sinh. Cuoi cung, co hoi tu nhan đuoc cac tau Nhat khac keo len khoi mat nuoc gan nhu la khong co. Tham chi con co viec no sung vao tu binh đang troi noi tren mat nuoc. Nhung truong hop khac co the gap phai la viec thuy thu co keo tu nhan len nhung roi đay tro lai bien hoac ra tay sat hai.
Quan Nhat cung gan nhu lam ngo trong viec bao cao viec tu nhan chet tren cac tau chim voi Hoi Chu Thap Đo. So phan hon mot nghin tu binh Uc chim cung tau Montevideo Maru chi đuoc đua ra anh sang sau khi Nhat đau hang. Mai đen thang 11 nam 1947, danh sach tu binh tu vong hoac bi giet tren cac tau Oryoku Maru, Brazil Maru va Enoura Maru moi đuoc hoan thanh.
Bo phan tuyen truyen cua Nhat đoi khi cung khai thac viec tau ngam My đanh chim tau đia nguc cho tu binh. Sau vu chim tau Lisbon Maru, Đai phat thanh Tokyo thuc hien loat phong van ngan voi nhung tu binh song sot. Con voi Rakuyo Maru, Nhat Ban tuyen truyen rang tau Nhat đa cuu song 136 tu binh, trong khi mot so nguoi Nhat lai chiu mat mang, co ca phu nu va tre em. Nguoc lai, phia Uc va Anh cung cong khai thuc te rang thuy thu đoan tau ngam My đa bat chap nguy hiem tinh mang đe cuu song cac tu binh.


= Phan ung phia Đong minh =
Nhieu su gia van tin rang nho be khoa đuoc mat ma cua Nhat cung nhu bao cao tu phong trao khang Nhat, tinh bao Đong minh biet ro ve mot so tau cho tu nhan ma khong mang dau hieu phu hop. Theo Michno, thong tin giai ma cho biet tu binh đuoc HO-02 van chuyen roi Singapore vao thang 6 nam 1944. Ket qua nay van khong ngan đuoc cuoc truy đuoi tren bien, ket qua la Tamahoko Maru bi chim cung 772 tu nhan. Đen thang 9 nam 1944, tinh bao My nam đuoc thong tin đoan tau HI-72 co chuyen cho tu binh. Thong tin nay đa khong đuoc chuyen đen cac chi huy tau ngam va chien thuat bay soi van đuoc thuc thi, ca đoan tau bao gom hai tau đia nguc Kachidoki Maru va Rakuyo Maru bi ha. Ong cung chi ra du tinh bao vo tuyen My xac đinh đuoc tuyen đuong cua tung tau van tai rieng le, thi thong tin giai mat lai khong bao gom tau nao trong mot đoan tau van tai.
Mot so nha nghien cuu lai cho rang khong nen qua đe cao viec be khoa đuoc mat ma cua Nhat. Cac chuyen gia giai mat Hoa Ky khong phai luc nao cung đoc đuoc chinh xac va kip thoi. Ngoai ra, Lee A. Galdwin chi ra rang My đa thanh cong trong viec be ma 2468 ma Hai quan Nhat su dung, nhung cac thong điep thu đuoc va giai ma lai khong co thong tin ve viec chuyen cho tu nhan. Lamont-Brown đe cap đen tinh bao vo tuyen My co the xac đinh đung lo trinh tung đoan tau Nhat, nhung tren tau cho gi thi lai khong co thong tin.
Su that la quan Đong minh lien tuc dung tau ngam tien hanh chien tranh khong han che voi Nhat tren bien. Hai quan Hoa Ky noi chung khong coi viec tu binh co mat tren tau la ly do han che tan cong cac đoan tau van tai Nhat Ban. Theo Max Hastings, bo chi huy My so rang viec khong tan cong tau cho tu binh se khuyen khich Nhat tiep tuc dung con tin lam binh phong an toan. Van đe khac la thuy thu đoan tau ngam khong the xac đinh đuoc tau nao nguy trang, tau nao cho tu nhan. Michno them rang viec canh bao co tau cho tu nhan trong đoan co the lam giam quyet tam tan cong cua luc luong tau ngam.
Quan Đong minh cung khong co bat song tau đia nguc, e rang co the kich đong quan Nhat ra tay sat hai tu nhan.
Cung nhan ra ton that khi tan cong tau cho tu nhan, bo chi huy My lenh cho thuyen truong tau ngam ra soat khu vuc tau Nhat bi chim đe tim kiem nguoi song sot.


So lieu thong ke = So luong tau va tu nhan =
Kho xac đinh chinh xac so luong tau Nhat Ban đuoc dung đe chuyen cho tu binh mot cach chac chan.
Theo cac nguon tu lieu Nhat đuoc mot so hoc gia phuong Tay nhu Gavan Daws, Brian MacArthur trich dan, trong cuoc chien Thai Binh Duong co khoang 50.000 tu binh đuoc van chuyen tren tau đia nguc.
Van Waterford uoc tinh Nhat su dung 56 tau đia nguc chuyen cho 68.068 tu binh Đong minh.
Lamont-Brown liet ke 158 tau nen đuoc xep vao loai "tau đia nguc", đong thoi uoc tinh chuyen cho 127.000 tu binh.
Michno tinh rang co 134 tau đia nguc, thuc hien 156 hai trinh, mang theo 126.064 tu binh; nhung cung luu y so lieu chi dua tren cac tai lieu đang tin cay con luu giu đuoc. Tu lieu phia Nhat, loi khai cua nhung tu binh song sot hay cac nguon khac cung co đe cap đen cac truong hop van chuyen tu binh bang đuong bien khac. Tuy nhien, thong tin le te hoac khong chinh xac đe xac đinh chi tiet ve tau va hanh trinh, hay sau khi đao sau phan tich lai phat hien hoa ra mot tau đia nguc lai xuat hien trong cac nguon voi cac ten khac nhau. Đong thoi, Michno nhan manh cac tinh toan cua minh chu yeu gom cac tau cho tu binh da trang, trong khi tren thuc te, tau đia nguc con đuoc chuyen tu nhan chau A, lao đong cuong buc romusha va phu nu mua vui. Viec dung lai hanh trinh cac chuyen tau phi quan su nay gap nhieu kho khan. Ve con so 126.064 tu binh thi đa so đuoc cho nhieu lan tren cac hanh trinh khac nhau, nen tong so thuc te co the tuong đuong 50.000 dan ra tu cac nguon khac.


= So luong tu vong =
Co nhieu con so uoc tinh đuoc đua ra ve tong so tu vong, nguyen nhan la cac nha nghien cuu ap dung phuong phap luan khac biet o muc đo nao đo. Mot so chi bao gom tu binh da trang trong khi so khac co ca nguoi chau A va romusha.
Cung theo nguon tu lieu Nhat Ban đuoc mot so tac gia phuong Tay trich dan, trong so khoang 50.000 tu binh tren tau, khoang 10.800 chet tren đuong đi, chiem 21%. Hugh V. Clarke viet rang trong 10.853 nan nhan co 1.515 nguoi Uc.
Trich dan phat hien cua toa an quan su Đong minh, Lamont-Brown tuyen bo trong so khoang 127.000 tu binh tren tau đia nguc, 21.000 tu vong, chiem 16,5%.
Michno uoc tinh 21.039 nguoi chet tren tau đia nguc (gom hon 8.000 romusha).
Waterford uoc tinh con so tu vong la hon 22.000 nguoi, chiem 35% tong so tu binh van chuyen bang đuong bien. Michno phe phan uoc tinh cua Waterford bi vuot qua thuc te do so nan nhan tren tau trong vai truong hop bi tinh đup.
Con so tu vong lon nhat gay ra do tau ngam va may bay Đong minh nhung cung khac nhau giua cac nguon. La nuoc đieu tra ngay sau khi Nhat đau hang, Anh uoc tinh 14 tau đia nguc bi đanh chim tu nam 1942 đen 1945, keo theo cai chet cua 12.163 tu binh Anh, Uc, Ha Lan va My. Chuyen khao cua Michno uoc tinh rang chi co 1.540 tren 21.039 tu binh chet vi đoi khat benh tat, thieu duong khi, tu tu hoac bi linh Nhat sat hai. Hon 19.000 nguoi tuong đuong 93% chet do chinh tau ngam va may bay Đong minh tan cong đanh chim tau chuyen cho. Brian McArthur lai co quan điem khac khi cho rang cac cuoc tan cong cua Đong minh chi gay ra cai chet cho 1/3 so nan nhan tren tau đia nguc thoi.
Neu chi tinh cac nan nhan da trang, tau đia nguc la nguyen nhan tu vong đung thu nhi danh cho tu binh Đong minh bi Nhat Ban bat giu, sau cac trai lao đong cuong buc xay dung Đuong sat Mien Đien. Daws chi ra rang so linh My chet tren tau Arisan Maru con nhieu hon ca trong cuoc hanh quan chet choc Bataan. Nhieu tu binh con song nho đen con tau đia nguc nay nhu trai nghiem cung cuc nhat trong khoang thoi gian bi Nhat giam cam.


Xet xu hau chien = Phien toa Tokyo =
Van đe đoi xu voi tu binh Đong minh tren tau đia nguc đuoc neu ra trong phien toa xet xu cac lanh đao Nhat Ban tai Toa an Quan su Quoc te vung Vien Đong o Tokyo. Mot trong nhung phan quyet cho thay su thua nhan viec van chuyen tu nhan tren tau đia nguc la "bat hop phap va vo nhan đao"; đong thoi neu ro trach nhiem chinh quyen Nhat Ban le ra khong đuoc phep to chuc hanh trinh neu biet khong the cung cap cac đieu kien van chuyen phu hop cong uoc quoc te. Ban an luu y rang nhieu thanh vien chinh phu va quan chuc cao cap Nhat Ban biet ve đieu kien chuyen cho tu binh nhung khong hanh đong đu đe cai thien. Ngoai ra, cac bien phap đe cai thien cung khong nham tuan thu cong uoc chien tranh ma chi đe tu binh con suc luc đe tiep tuc lao đong.
Toa an Vien Đong Tokyo đa ket an mot so nhan vat phai chiu trach nhiem ve viec nguoc đai tu binh Đong minh. Cao nhat la Thu tuong va Bo truong Bo Chien tranh Tojo Hideki bi ket an tu hinh. Truong van phong su vu Hai quan Pho đo đoc Oka Takasumi bi ket an chung than. Ong la nguoi đe xuat van chuyen tu binh bang đuong bien va ra lenh ban bo nhung nguoi duoi nuoc bi chim cung tau đia nguc.


= Nhan vat cap duoi =

Toa an Đong minh cung xet xu mot so binh linh va thuy thu Nhat Ban bi buoc toi nguoc đai tu nhan tren tau đia nguc. Nhung si quan cap duoi nay khong bi cao buoc ve toi ac cu the, nhung lien quan đen đieu kien song va ve sinh toi te pho bien tren tau. Ho giu chuc vu qua thap đe co the anh huong đen đieu kien sinh hoat tren tau nen phan quyet thuong ket luan: bi cao thieu quan tam đen so phan cua tu nhan, khong co hanh đong tao ra đieu kien sinh ton toi thieu cho tu nhan, khong bao cao voi cap tren ve viec thieu luong thuc cung nhu đieu kien song toi te tren tau, khong giam sat đung muc binh linh duoi quyen nguoc đai tu nhan.
Phien toa đau tien sau chien tranh co neu van đe van chuyen tu nhan tren tau đia nguc đuoc toa an quan su Anh o Singapore to chuc vao thang 1 va thang 2 nam 1946. Mac du cao buoc chu yeu lien quan đen viec nguoc đai va sat hai linh An Đo trong trai tu tren đao Babeldaob thuoc quan đao Palau, đieu kien song te hai tren tau Thames Maru cung đuoc neu ra. Ngay 1 thang 2 nam 1946, đai uy Nakamura Kaniyuki bi tuyen an tu hinh bang treo co va đuoc thuc thi sau đo. Cap tren la thuyen truong Gozawa Sadaichi bi ket an 12 nam tu. Sau bi cao khac chiu an tu 2 đen 7 nam tu, hai bi cao đuoc tha bong.
Thang 2 nam 1946, tuong Ko Shiyoku (Hong Sa-ik) phai ra truoc toa an quan su My tai Manila. Ke tu thang 3 nam 1944, Ko đung đau toan bo trai tu o Philippines. Ong bi cao buoc đa ra lenh van chuyen 1.619 tu binh My tren Oryoku Maru ma khong bao ve ho khoi bi lam dung va nguoc đai. Ko bi ket an tu hinh bang cach treo co, thuc thi vao thang 9 nam 1946.
Thang 7 nam 1946, muoi ba nguoi Nhat Ban va Trieu Tien bi toa an quan su Đong minh o Singapore xet xu ve toi nguoc đai tu binh trong mot so trai tu tren khu vuc Đong An Ha Lan, bao gom Maluku. Mot trong nhung cao buoc cung lien quan đen viec nguoc đai tu nhan tren tau Maros Maru. Sau bi cao bi tuyen co toi, dinh đen chinh cao buoc nay. Truong toan bo trai tu Maluku Trung ta Sanso Anami chiu tu hinh, chi huy nhiem chuc trai tu Haruku Đai uy Kurashima Hideichi - tu hinh, bac si quan y Đai uy Shimada Kuranosuke - tu hinh, chi huy thuc te trai Haruk Thuong si Mori Masao - tu hinh, Ha si Kawai Kichijiro - tu hinh, phien dich tieng Trieu Tien Kasiyama Yoshikichi canh tay phai cua Thuong si Mori – chung than.
Thang 8 nam 1946, toa an quan su Anh o Hong Kong xet xu phien dich vien Niimori Genichiro bi buoc toi nguoc đai tu binh tren cac tau Lisbon Maru va Tozan Maru. Ngay 1 thang 10 nam 1946, toa phan quyet ong co toi voi hau het cac toi danh cao buoc, chiu an 15 nam tu.
Thang 10 nam 1946, toa an quan su Anh o Singapore xet xu linh canh nguoi Trieu Tien Kaneoka Kioshi ("Cyclops"). Trong so cac cao buoc co viec đanh chet mot tu nhan tren tau Maros Maru. An tu hinh treo co đuoc thi hanh.
Cung thang đo, thuyen truong Lisbon Maru la Kyoda Shigeru ra truoc Toa an Anh o Hong Kong. Ong bi buoc toi đong cua ham sau khi tau trung ngu loi va khong cung cap đu so luong xuong cuu sinh va ao phao cho tu binh. Ngay 29 thang 11 nam 1946, cung voi cac toi danh khac, ong bi ket an 7 nam tu giam.
Thang 3 nam 1947, thuong si Jotani Kitaichi phai chiu trach nhiem ve cai chet cua 98 tu binh tren tau Hofuku Maru va bi ket an tu hinh treo co.
Cung thang đo, toa an quan su Hoa Ky o Yokohama xet xu 9 quan nhan va dan su Nhat Ban voi toi danh giet nguoi va nguoc đai tu binh tren cac tau Oryoku Maru, Brazil Maru va Enoura Maru. Thuyen truong Brazil Maru la Kajiyama Shin đuoc bac an truoc khi ket thuc phien toa. Trong khi 6 bi cao khac bi ket an ngay 9 thang 5 nam 1947: Trung uy Toshino Junsaburo va ha si Aihara Kazutane bi tu hinh, phien dich vien Wada Shusuke ngoi tu chung than, 3 nguoi linh an 10 đen 25 nam tu giam. Hai cai nguc đuoc tha bong.
Thang 4 nam 1947, toa an quan su Uc o Singapore xet xu hai si quan Nhat bi buoc toi nguoc đai tu nhan tren tau Raishin Maru: Chi huy van chuyen Trung uy Uchiyama Kishio va Pho chi huy Ha si Fukuda Mitsugu. Uchiyama bi ket an 6 nam tu con Fukuda chiu 3,5 nam tu.
Thang 5 nam 1947, Thuong si Nakanishi Haruyoshi bi ket an 2 nam tu vi toi nguoc đai tu binh tren tau Taian Maru (Takan Maru).
Thang 9 nam 1947, toa an quan su Anh o Singapore xet xu hai si quan chi huy tau Asaka Maru. Thuyen truong Odake Bunji bi ket an 6 thang tu, con giam quan Trung uy Ino Takeo bi 3 thang tu giam. Tuy nhien, Anh đa khong phe chuan lenh thi hanh an.
Trong cung thang, bon quan nhan va dan su Nhat bi toa an quan su Anh o Singapore ket toi nguoc đai tu binh tren tau Singapore Maru: Thuyen truong Nishimi Yoshinori 2 nam tu, si quan cao nhat tren tau Trung uy Ogasawara Makoto 3 nam tu, giam quan Thieu uy Maruyama Naosuke 2 nam tu, Thuong si Uchida Yoichi 6 thang tu.
Thang 6 nam 1948, toa an quan su Uc o Hong Kong ket an ha si quan Yamasaka Tatsuo 5 nam tu giam voi toi danh tra tan va nguoc đai 6 tu binh Anh va New Zealand tren thuy phi co tiep lieu Sanuki Maru hanh trinh tu Surabaya đen Osaka thang 6 nam 1944.
Nhieu si quan Hai quan Nhat đa khong bao gio bi truy to ve toi giet hai va nguoc đai tu nhan tren tau đia nguc.


Tuong niem Mot so nan nhan tren tau đia nguc đuoc chon cat tai Nghia trang Tuong niem Quoc gia Thai Binh Duong o Honolulu, Hawaii va kha nang la tai Nghia trang Chien tranh Đong minh o Yokohama nua. Trong so 24.000 ten nhung nguoi linh Đong minh hy sinh khac tren buc tuong tuong niem tai Đai tuong niem Chien tranh Kranji o Singapore, co nhieu nguoi đa chet tren tau đia nguc. Ten cac tu nhan thiet mang tren tau Lisbon Maru đuoc khac tren nhung tam bang đat tai cong Nghia trang Chien tranh Tay Hoan o Hong Kong.
Nam 1990, tau ngam USS Pampanito tro thanh tau bao tang đat tai cang San Francisco trung ra tam bang tuong niem vu giai cuu tu nhan tren tau đia nguc Rakuyo Maru.
Nan nhan tu nan tren tau Montevideo Maru đuoc ghi lai ben đai tuong niem tai khu phuc hop Vuon bach thao o Ballarat (khanh thanh nam 2004) va tac pham đieu khac cua James Parrett tai Đai tuong niem chien tranh Uc o Canberra (ra mat nam 2012). Cac bang va tuong đai danh rieng cho tham kich nay cung đuoc đat o New Britain: tai Cang Simpson va trong nghia trang chien tranh o Bita Paka.
Nam 2006, đai tuong niem The Hellships Memorial đuoc khanh thanh o Olongapo, Philippines, tren bo Vinh Subic. Noi bat la bon tang đa nguyen khoi khac chu mo ta lich su nhung con tau đia nguc va tuong niem nan nhan tren tau. Trong cac tam bien do nhieu to chuc va ca nhan treo ben trong, co hai bien tuong niem nhung nguoi Uc hy sinh tren tau Montevideo Maru.
Nam 2006, Đai tuong niem Tau đia nguc Đai Loan đuoc khanh thanh trong Cong vien Tuong niem Chien tranh va Hoa binh (tieng Trung: 戰爭與和平紀念公園主題館) tren đao Ky Tan o loi vao cang Cao Hung, nham tuong nho nhung nan nhan tren tau đia nguc bi nguoc đai va chet trong vung bien Đai Loan. Nam 2011, cuoc trien lam tai Bao tang Cuu chien binh Đai Loan nam trong cong vien nay cung đuoc bo sung them thong tin lich su ve tau đia nguc.
Nam 2014, tai bo vinh Sindangan tren đao Mindanao, tam bang ky niem đuoc dung len danh tang cho cu dan nhung thi tran xung quanh đa giup đo giai cuu 81 tu nhan bi troi dat khoi tau Shin'yo Maru thang 9 nam 1944.
Nam 2018, tang đa ky niem đuoc đat tai Nghia trang Tuong niem Quoc gia Thai Binh Duong o Honolulu danh rieng cho tu nhan thiet mang tren tau Enoura Maru.
Tai Alrewas (Anh) co khu tuong niem rieng Tu nhan chien tranh Vien Đong trong National Memorial Arboretum voi net noi bat la Vuon tuong niem Tau giam Nhat Ban (Japanese Prison Ships Memorial Garden) ghi nho nhung con tau đia nguc cung cac nan nhan. Ngoai ra, hai tau đia nguc Lisbon Maru va Suez Maru co luong lon tu binh Anh tu nan cung đuoc tuong niem rieng trong khuon vien Arboretum.


Dau an van hoa So phan tu binh My tren tau đia nguc nam trong cot truyen phim tai lieu Never the same: The Prisoner of War Experience nam 2013 cua đao dien John Thompson. Truoc đo vao nam 2005, đao dien Graham Shirley lam phim tai lieu Uc Road to Tokyo, mot chu đe chinh trong đo la vu chim tau Rakuyo Maru.
Vu chim tau Kachidoki Maru va Rakuyo Maru đuoc nhac đen trong phim chien tranh Anh Return from the River Kwai nam 1989 cua đao dien Andrew V. McLaglen.
Ban nhac rock Uc Midnight Oil sang tac ca khuc In the Valley nhac đen vu chim tau Montevideo Maru.
Lisbon Maru la ten mot bai hat cua nhom nhac nhac đien tu Anh Fuck Buttons.


Danh sach tau tieu bieu Ghi chu Chu thich Thu muc Blair, Clay (1975). Silent Victory: The U.S. Submarine War Against Japan [Chien cong tham lang: Chien tranh tau ngam Hoa Ky đanh Nhat] (bang tieng Anh). Philadelphia, Lippincott. ISBN 0397007531.
Cheah, Wui Ling (2010). "Post-WWII British „hell-ship" trials in Singapore: Omissions and the distribution of mid-ranking criminal responsibility" [Cac phien toa cua Anh o Singapore xet xu "tau đia nguc" sau The chien II: Thieu sot va phan bo trach nhiem hinh su cap trung]. Journal of International Criminal Justice (bang tieng Anh). 8.
Cross, Russell (2015). In the Rays of the Rising Sun. The True Story of Private Glen E. Kuskie's Survival (bang tieng Anh). Lulu.com. ISBN 9781312881464.
Daws, Gavan (1996). Prisoners of the Japanese. POWs of World War II in the Pacific [Tu nhan cua Nhat. Tu binh The chien II tai Thai Binh Duong] (bang tieng Anh). New York: Harper Perennial. ISBN 0-688-14370-9.
Edwards, Bernard (2006). Japan's Blitzkrieg. The Allied Collapse in the East 1941–42 (bang tieng Anh). Barnsley: Pen and Sword Books. ISBN 9781844154425.
Felton, Mark (2007). Slaughter at Sea: The Story of Japan's Naval War Crimes [Tan sat tren bien: Cau chuyen toi ac chien tranh hai quan Nhat Ban] (bang tieng Anh). Casemate Publishers. ISBN 978-18-4468-858-6.
Gamble, Bruce (2014). Invasion Rabaul: The Epic Story of Lark Force, the Forgotten Garrison, January–July 1942 [Cuoc xam luoc Rabaul: Cau chuyen hao hung ve luc luong Lark, đon vi đon tru bi lang quen, thang 1–thang 7 nam 1942] (bang tieng Anh). Minneapolis: Zenith Press. ISBN 978-0-7603-4591-7.
Glusman, John A. (2006). Conduct Under Fire. Four American Doctors and Their Fight for Life as Prisoners of the Japanese, 1941–1945 [Duoi lan lua đan: Bon bac si My va cuoc đau tranh vi su song khi la tu nhan cua Nhat, 1941–1945] (bang tieng Anh). New York: Penguin Books. ISBN 0142002224.
Hastings, Max (2008). Retribution: The Battle for Japan 1944–45 [Trung phat: Tran chien cho Nhat Ban 1944–45] (bang tieng Anh). New York: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-307-27536-3.
Hovinga, Henk (2010). The Sumatra Railroad: Final Destination Pakan Baroe, 1943-1945 [Đuong sat Sumatra: Ga cuoi Pakan Baroe, 1943-1945] (bang tieng Anh). Leiden: KITLV Press. ISBN 9789067183406.
Lamont-Brown, Raymond (2002). Ships from Hell: Japanese War Crimes on the High Seas [Tau tu đia nguc: Toi ac chien tranh Nhat Ban tren bien lon] (bang tieng Anh). Stroud: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-2719-4.
MacArthur, Brian (2006). Surviving the Sword. Prisoners of the Japanese 1942–45 [Thoat khoi luoi guom. Tu nhan cua Nhat Ban 1942–45] (bang tieng Anh). London: Abacus. ISBN 0349119376.
Margolin, Jean-Luis (2007). L'Armee de l'Empereur: Violences et crimes du Japon en guerre - 1937-1945 [Quan đoi Hoang đe: Bao luc va toi ac Nhat Ban trong chien tranh 1937-1945] (bang tieng Phap). Armand Colin. ISBN 978-22-00356-61-3.
Michno, Gregory F. (2016). Death on the Hellships. Prisoners at Sea in the Pacific War [Chet tren tau đia nguc. Tu nhan tren bien trong Chien tranh Thai Binh Duong] (bang tieng Anh). Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 978-1-59114-632-2.
Russel, Edward Frederick Langley (2008). The Knights of Bushido: A Short History of Japanese War Crimes [Vo si đao: Đoan su ve toi ac chien tranh cua Nhat Ban]. New York: Skyhorse. ISBN 978-1-602-39145-1.
Shively, John C. (2011). Profiles in Survival. The Experiences of American POWs in the Philippines During World War II [Ho so song sot. Trai nghiem cua tu binh My o Philippines trong The chien II] (bang tieng Anh). Indianapolis: Indiana Historical Society. ISBN 978-0-87195-294-3.
Sturma, Michael (2021). Hellships Down. Allied POWs and the Sinking of the Rakuyo Maru and Kachidoki Maru [Tau đia nguc bi ha. Tu binh đong minh va vu chim tau Rakuyo Maru cung Kachidoki Maru] (bang tieng Anh). Jefferson, North Carolina: McFarland&Company. ISBN 978-1-4766-8242-6.
Takizawa, Karen Ann (thang 7 nam 2015). "War Stories (5) Judgment at Yokohama (March 10 – May 9, 1947)" [Cau chuyen chien tranh (5) Phan quyet tai Yokohama (10 thang 3 – 9 thang 5 nam 1947)] (PDF). 社会志林 (bang tieng Anh). 62 (1). Hosei University.
Waterford, Van (1994). Prisoners of the Japanese in World War II [Tu binh cua Nhat trong The chien II] (bang tieng Anh). Jefferson, N.C., and London: McFarland & Company, Inc., Publishers. ISBN 0-89950-893-6.
Yu-Jose, Lydia N. (thang 6 nam 2012). "The Koreans in Second World War Philippines: Rumour and history" [Nguoi Trieu Tien tai Philippines trong The chien II: Loi đon va lich su]. Journal of Southeast Asian Studies (bang tieng Anh). 43 (2).
International Military Tribunal for the Far East, Judgment of 4 November 1948 [Phan quyet ngay 4 thang 11 nam 1948] (PDF) (bang tieng Anh), Ban goc (PDF) luu tru ngay 20 thang 10 nam 2022, truy cap ngay 21 thang 3 nam 2023
"Imperial Japanese Navy Page" [Trang Hai quan Đe quoc Nhat Ban]. Combined Fleet (bang tieng Anh). Luu tru ban goc ngay 16 thang 3 nam 2023.


Lien ket ngoai VnExpress - Tham canh cua tu binh tren 'tau đia nguc' phat xit Nhat (tieng Viet)
Britain at War - Hell Ships (tieng Anh)