Chu hau la mot tu xuat phat tu chu Han (諸侯), trong nghia hep la đe chi tinh trang cac vi vua cua cac quoc gia thoi Tien Tan bi phu thuoc, phai phuc tung Thien tu nha Chu. Cac nuoc nho co su thua nhan chinh thuc vi the chu hau truoc mot nuoc lon va đuoc goi la nuoc chu hau, tuc Chu hau Liet quoc (諸侯列國) hoac đon gian la Liet quoc (列國).
Ngoai nghia hep, cum danh tu "chu hau" con am chi cac the luc quan phiet co the luc trong thoi ky quan chu chuyen che tu đoi nha Han tro đi. Nhu nhung nam cuoi đoi Đong Han, co Vien Thieu, Vien Thuat, Han Toai, Luu Bieu cung cac tuong linh đia phuong. Cuoi thoi nha Đuong, tinh trang phien tran tu cuong cung đuoc xem la mot dang "chu hau", khi thu linh tung đia phuong co quyen the rieng tai khu vuc cua minh ma chong đoi Hoang trieu trung uong. Tai chau Au, trong che đo phong kien thoi trung co moi quan he chu hau đuoc goi la Vassal ton tai o dang cac lanh chua đia phuong tuyen the trung thanh voi Quoc chu.
Vao thoi ky chu nghia đe quoc ra đoi va xam chiem thuoc đia thi quan he le thuoc đuoc xac đinh o cac muc "thuoc đia" tuc phu thuoc hoan toan hay "bao ho" tuc co chinh quyen đia phuong ton tai nhung khong đoc lap. Sau Chien tranh the gioi thu hai khi he thong thuoc đia tan vo thi xuat hien dang thay the la cac hiep uoc lien minh tay đoi hoac đa quoc gia nhu cac khoi quan su nhu NATO, SEATO, CENTO, Khoi Warszawa, CSTO... Đo la mot hien tuong cua lich su, cac nuoc nho gom quanh o che cua nuoc lon thanh nhom đe ton tai trong the gioi co nhieu xung đot.


Trung Quoc = Thanh lap =

Vao thoi ky đau cua xa hoi phong kien, quyen luc von nam trong tay thu linh bo lac chuyen đoi thanh "Lanh chua" cat cu trong lanh tho cua ho. Cac xung đot xay ra thi ben canh dang ca lon nuot tron ca be, cung noi len dang lanh chua manh va khon ngoan, thiet lap quyen kiem soat cac lanh tho khac o muc xac đinh.
Tai Trung Quoc, som nhat la thoi vien co than thoai Viem Đe đen Hoang Đe, đa xuat hien hien tuong tram nuoc lon nho san sat vao nhau, bi goi la chu hau. Toi nha Ha, van la tinh trang tram nuoc, nhung đa co hien tuong phan phong đat cho nguoi cung ho, đen nha Thuong thi bat đau thay khao chung ve viec phan phong, nhu Đang, Co Truc, Ung, Ky, So va Tong. Moi quan he Thien tu va Chu hau luc đau con o dang so khai, chua co mot ly thuyet nen tang ve xa hoi. Quan he giua cac thanh phan bien đong theo kha nang duy tri thuc luc cua cac thanh phan đo, va noi chung la con long leo, cac chu hau thi van chia phai hoac lien minh hoac đanh chiem lan nhau. Cac di chi khao co thoi nha Thuong cho thay cac thuoc quoc cua trieu đai nay goi la "Phuong quoc", giua cac vi Vua cua nha Thuong voi cac thu linh bo toc đo khong co quan he "Vua - Toi" ma chi la lien minh quan su. Vua nha Ha va nha Thuong chi đong vai tro đung đau lien hop cac phuong quoc, đuoc cac nuoc đo goi la "Đai quoc", "Đai ap" va cac nuoc nay xung "Tieu quoc", "Tieu ap" đe to ro vi the trong khoi lien minh.
Đen đoi Tay Chu, thanh lap quan he chu hau la lay than thich cung quy toc ban đat cai tri, voi muc đich「"Phong kien than thich lay Phien binh Chu"; 封建亲戚以蕃屏周」. Sach Ta truyen chep: 「"Cac quoc gia chia cho anh em 15 nguoi, cac nuoc mang ho Co co 40 nguoi"; 兄弟之国十有五人，姬姓之国者四十人」, sau su kien Chu Cong đong chinh thi lien tang len 53 nuoc chu hau mang ho Co. Duoi chu hau la cac quan lai quy toc, chia lam Khanh (卿) va Đai phu (大夫), cung nhu chu hau thi bon ho cung đeu đuoc phep ban đat an loc cua rieng minh. Ben canh đo, cung co mot dang "chu hau cua chu hau", tuc nhung Lanh chu tuy cung la Vua tren danh nghia nhung lanh tho khong đat đen 50 km, đuoc goi la 「Phu dung; 附庸」. Vi du nay co Tan Phi Tu.
Dien tich cac quoc gia chu hau khong co quy đinh hoan toan nhat đinh, tuy vao he thong tuoc vi ma vi Vua cua nuoc chu hau ay mang, gom 5 tuoc vi đuoc goi la [Ngu đang; 五等], ay la Cong (公), Hau (侯), Ba (伯), Tu (子) va Nam (男). Quyen loi cua chu hau va Thien tu khac nhau the hien o viec cung te - viec quan trong đoi voi xa hoi đuong thoi. Chi co Thien tu đuoc hien te trong nha Tong mieu (宗廟) cua gia đinh minh trong thanh, chu hau khong đuoc hien te Tong mieu cua Thien tu, va Khanh cung Đai phu lai khong đuoc hien te trong Tong mieu cua chu hau. Chu hau co rieng nha Tong mieu trong thanh cua minh, giao cho Đich truong tu vi tri 「Tong tu; 宗子」, va chi "Chu hau Tong tu" moi co quyen ke thua tuoc vi va quyen luc cua vi Vua chu hau ay sau khi nguoi đo qua đoi, nhung nguoi con thu khac (「Cong tu; 公子」) đuoc ban lam Khanh hoac Đai phu, huong thuc ap nhu cac quy toc si phu khac. Trong van đe hien te, chi co Tong tu la đuoc quyen loi hien te trong Tong mieu, cac con thu tru phi Tong tu khong the thuc hien thi moi co quyen thay mat đam đuong. Thien tu đoi voi chu hau co đia vi to lon la bao ban cung nhu can thiep quan su cua cac chu hau, tuong tu đia vi "Minh chu khong che lien minh" theo cach hieu cua khoi quan su hien đai, đoi lai cac chu hau co nghia vu trieu bai, the hien su trung thanh cua quoc gia ma minh cai quan đoi voi Thien tu.


= Suy thoai va phuc hoi =
Sang thoi Đong Chu, tuc sau thoi ky Chu U vuong, quyen luc trung uong cua cac Chu Thien tu suy yeu, tuy vay ban đau phan lon chu hau van luon phuc tung. Sach La Thi Xuan Thu phan "Quan the" (观世) co ghi lai:「"Chu chi so phong tu bach du, phuc quoc bat bach du"; 周之所封四百余，服国八百余」.
Sau khi Chu Thien tu mat han quyen luc, su khong che chi con trong vai tram dam, thi buoc sang thoi ky Xuan Thu cung Chien Quoc ac liet, cac chu hau khong con rang buoc tuyet đoi boi Chu Thien tu ma đi vao thoi ky tu cuong, tu thu gom cac nuoc khac, tu tieu diet lan nhau hoac tu lien minh voi nhau đe chong mot ca the đi nguoc lai quan niem ton tai, hoac đoan lien minh khac đoi lap ve quyen loi. Boi vay lien co nao la Ngu Ba va Chien Quoc that hung. Khi Tan Thuy Hoang Doanh Chinh đanh bai 6 nuoc kia, thi Doanh Chinh la "Chu hau Tong tu" cuoi cung theo nguyen ly cua nha Chu khi ay, va cung la nuoc chu hau con lai duy nhat cua Chu Thien tu. Le loi giua luc 6 nuoc lon bi diet van con co nuoc Ve, la chu hau co xua do Chu Thien tu ban phong, mai đen Tan Nhi The moi chinh thuc bi tieu diet hoan toan.
Nha Tan xay dung đuoc 「Nha nuoc trung uong tap quyen」 vung manh đau tien o Trung Quoc, va cung voi cac hoc thuyet ve xa hoi phong kien va chien tranh ra đoi vao thoi Xuan Thu Chien Quoc, cham dut thoi hon mang cua cac tieu quoc. Theo y kien cua Ly Tu, đe tranh viec cac chu hau liet quoc đanh nhau sau nhieu đoi khong con than thiet voi quan he huyet thong, Tan Thuy Hoang lap ra che đo quan huyen, khong phong cho than thich va cong than.
Sang thoi nha Han, Thien tu ho Luu lai quyet đinh duy tri giai phap hon hop giua nha Chu va nha Tan: vua thiet lap cac quan huyen, cu cac quan lai đen cai tri, vua phong đat cho than thich va cong than. Theo le nay cua nha Han, than thich cung ho Luu đeu phong tuoc Vuong (con goi la Chu hau Vuong 诸侯王) trong khi cong than đeu phong tuoc Hau (con goi la Liet hau 列侯). Luc nay, Chu hau Vuong co quyen dung binh luc rieng o đat phong cua minh, co chinh phu rieng va quyen luc thuc su nhu thoi nha Chu, ma cac Liet hau chi co quyen đieu chinh thue cua ap phong ma minh đuoc huong, ma đat phong cua Chu hau Vuong đeu hon 10 quan mot nuoc, trong khi Liet hau thuong goi trong mot huyen, xung lam ho. Quyen luc qua lon nay khien giua Han Canh Đe xuat hien Loan bay nuoc. Sau khi dep nhung cuoc binh bien cua cac chu hau đau thoi Han, nha Han chia nho lanh tho cac nuoc đuoc phong. Tu gan 10 nuoc thoi Han Cao To thanh 25 nuoc thoi Han Canh Đe, cac nuoc Chu hau Vuong so huu chi con tren danh nghia. Đen thoi Han Vu Đe con tiep tuc theo đuoi chinh sach nay, loai bo hoan toan viec cat đat phong hau khien cho che đo quan chu trung uong tap quyen ngay cang đuoc cung co. Vi vay trong cac Chau - đon vi hanh chinh lon nhat - lai vua co Quan vua co Quoc. Su goi đay la 「Quan quoc tinh hanh che; 郡國並行制」.


= Bien chuyen khai niem =
Khai niem "Chu hau" tu luc đo khong chi gioi han voi nhung nguoi "Hoang than quoc thich" đuoc phong tai cac nuoc nho ma con bao gom cac quan lai đia phuong co thuc luc manh va noi len thanh nhung quan phiet tranh chap trong thoi loan, nhu Vien Thieu, roi Tao Thao.
Boi vi xay ra rat nhieu quan niem rieng biet, quyen luc chu hau than thich cua Thien tu qua nhieu trieu đai co nhieu bien hoa. Nha Tao Nguy thay phong lon nhu nha Han se de mat kiem soat nen đia phan tiep quan ngay cang it. Khi kien lap nha Tan, Tan Vu Đe cho rang do nha Tao Nguy bot qua nhieu quyen luc cua cac Hoang tu đuoc phong đat dan đen Thien tu bi co lap khong co nguoi cuu tro đen noi mat ngoi, nen tang cuong quyen luc cho chu hau. Tuy van duy tri che đo xen lan quan huyen nhu nha Han, cac Hoang đe nha Tan phong 27 nguoi than thich lam Vuong, cho ho tuy theo quy mo lon nho ma lap ra quan đoi tu vai ngan đen vai van nguoi. Vi vay chi ngay sau khi Vu Đe mat, cac chu hau lai noi len đanh nhau tranh gianh quyen luc, goi la Loan bat vuong. Hau qua cua Loan bat vuong khien nha Tan suy yeu tram trong, tao co hoi cho cac toc nguoi Ho phuong bac tran vao trung nguyen khien nha Tan phai rut ve phia Nam.
Tu sai lam nay cua nha Tan, cac trieu đai sau tiep tuc quan niem bop đi quyen luc cua cac chu hau, nhung khong phai khong co su tai dien. Tu đoi Đuong Huyen Tong, cac tuoc Vuong nhu 「Than vuong; 親王」 va 「Quan vuong; 郡王」 goi chung la [Phien vuong; 藩王], lai cung xung chu hau, đeu chi đuoc lanh luong bong dua theo han ngach co san do trieu đinh cap phat, khong đuoc đen đat phong thu hoach thue nua. Nha Tong đi theo cach lam nay, tuoc Vuong tuy van mang ten đat song đa khong con thuc quyen. Đen đoi nha Minh, Phien vuong chu hau co binh quyen, đe khi Minh Thai To qua đoi thi Yen vuong Chu Đe lat đo chau la Kien Van Đe cuop ngoi. Nha Thanh noi tiep nha Minh, ngoai khong lam phong tuoc hieu, con khong cho đat phong cho cac Hoang tu, chi ban Ta linh va luong bong rieng theo quy đinh.


Chau Au Tai xa hoi phong kien Chau Au cung hinh thanh nhung he thong le thuoc tuong tu khai niem "chu hau", đuoc goi la 「Vassal」. Theo đinh nghia, mot "Vassal" chinh la tap đoan gia toc cai tri lanh đia đuoc ban phong va chiu su phu thuoc voi mot vi Lanh chua (Lord) co the luc lon, hoac to lon hon la mot vi Vua (Monarch)
Nhung phu thuoc nay bieu hien o viec chu yeu la ho tro quan su duoi hinh thuc cat cu Hiep si đuoc đao tao cua rieng tung Vassal, đoi lai cac Vassal se đuoc ho tro luong thuc va đat đai tuy theo che đo ma Lanh chua hoac Vua thanh lap, trong mot so tinh huong thi cac Vassal co the đuoc trieu tap boi Lanh chua va Vua lam mot Hoi đong co van đe thao luan ve mot van đe trong đai cua lanh tho chung. Bieu thi cua mot Vassal chinh la loi the se bay to su trung thanh tuyet đoi cua minh đoi voi vi Lanh chua hoac vi Vua ay, đuoc goi la 「Fidelitas」. Loi the nguyen Fidelitas dien ra ket thuc sau khi thuc hien nghi thuc 「Hominaticum」 trong buoi le tuyen the đuoc goi la 「Commendatio」. Le tuyen the nay đuoc to chuc het suc quy mo, theo nhu nha su hoc Einhard ghi chep lai buoi tuyen the trung thanh cua Cong tuoc xu Bavaria la Tassilo III đoi voi Pepin Lun nam 757, thi trieu đinh con cho gom thanh tich cua cac Thanh Cong giao la Denis, Martin cung Germain đe thuc hien le nay.

Mot khai niem tuong tu voi Vassal la 「Vassal State」. Ve co ban, cac Vassal State tuong đuong voi "Phu dung" trong quan niem nha Chu, mot lanh tho hay thanh thi đoc lap co san, co lich su va nen cai tri tu rat lau, nhung tren phuong dien chinh tri bat loi ma phai phu thuoc vao mot the luc lon hon nhu Đe quoc, song su tu tri cua cac thanh phan nay van đuoc duy tri, noi cach khac thi đay nhu mot lien minh ma phia Đe quoc lon manh co quyen nam thop, chu khong phai bi ap đao hoan toan nhu cac Vassal la phai phu thuoc han. Nghia vu cua cac Vassal State chinh la phai thuc hien cong nap (Tribute) theo nhung dip long trong, hoac đoi khi cung can cung cap quan đoi. Nhung vung đat rieng ve cong nap con co the goi han thanh 「Tributary States」. So sanh thuat ngu hien đai, no tuong đuong voi chinh phu bu nhin, bao ho, quoc gia phu thuoc, quoc gia lien ket hay quoc gia ve tinh.
Xet cac Đe che xa xua cua Trung Đong cung co rat nhieu loai quan he nay, nhu thanh Troy va vung Arzawa đeu la cac vassal state cua Đe che Hittite. Đe quoc Ottoman cung la mot su hinh thanh vassal state đien hinh, co Wallachia, Moldavia cung Han quoc Krym.


Xem them Nha Chu
Nha Ha
Nha Thuong
Chu hau nha Chu


Chu thich Tham khao Su ky Tu Ma Thien, cac thien:
Chu ban ky
An ban ky
Truong Tu Binh, Vuong Hieu Minh (1998), Mot tram su kien cua Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Trinh Doan Thang, Ngo Trau Cuong, Thai Thanh (1998), Co su Quynh Lam, Nha xuat ban Thanh Hoa