Illinois la mot tieu bang o Trung Tay Hoa Ky, giap Ho Michigan o phia đong bac, song Mississippi o phia tay va song Wabash va song Ohio o phia nam. Illinois la tieu bang đong dan nhat vung Trung Tay nuoc My va đung thu nam toan lien bang ve dan so. Thu phu cua Illinois la Springfield o trung tam tieu bang, thanh pho lon nhat la Chicago nam o phia đong bac.
Giua nhung nam 1300 va 1400, thanh pho Cahokia cua nguoi da đo la thanh pho đong dan nhat tren lanh tho đat nuoc Hoa Ky sau đo voi tong dan so 40.000 nguoi, truoc khi bi thanh pho New York vuot qua vao cuoi the ki 18. Khoang 2000 nguoi tho dan da đo va nhung tho san thu nguoi Phap song tai Illinois khi cuoc chien tranh gianh đoc lap cua 13 bang thuoc đia nuoc My no ra. Truoc the ki 19, Illinois van la mot vung đat hoang vu, dan cu thua thot. Nhung bat đau tu thap nien 1810, dan cu tu bang Kentucky bat đau đo vao Illinois va nhung nguoi nay chinh thuc đuoc cap quyen cong dan mot tieu bang moi vao nam 1818. Khu vuc đai đo thi tuong lai Chicago đuoc thanh lap ben bo con song Chicago, mot trong so it nhung cang tu nhien o mien nam bo ho Michigan va đong mot vai tro huyet mach trong giao thong tai vung Ngu Đai Ho. Nhung phat minh quan trong trong thap nien 1830 nhu đuong sat va may cay đa bien nhung đong co cua Illinois thanh mot vung nong nghiep tru phu, thu hut dan nhap cu đen tu cac nuoc chau Au nhu Đuc va Thuy Đien. Nhan dan Illinois đa danh su ung ho rat lon đoi voi tong thong Abraham Lincoln va tuong Ulysses S. Grant (ca hai đeu la nguoi Illinois) trong cuoc noi chien Hoa Ky. Tu nam 1900, su phat trien manh me cua nhung thanh pho cong nghiep phia bac tieu bang cung nhu nhung mo khai thac khoang san tai mien trung va mien nam đa thu hut them dan nhap cu đen tu cac nuoc Đong Au va Nam Au. Dong nguoi da đen di cu len mien bac sau cuoc Noi chien My cung gop phan lam nen su đa dang chung toc tai Illinois va đong gop cho nen van hoa tai đay nhac jazz va nhac blue, nhung the loai am nhac ngay nay pho bien khap nuoc My.
Tieu bang Illinois con co ten goi la "Que huong cua Lincoln" (Land of Lincoln), vi tong thong đa co cong xoa bo che đo no le va giu vung su thong nhat nuoc My trong the ki 19. Ngoai ra, Illinois con co ten goi la "Tieu bang Đong co" (The Prairie State).
Đay la noi sinh cua Tong thong Ronald Reagan (tai Tampico).


Ten goi Co hai gia thuyet ve nguon goc ten goi cua tieu bang Illinois. Giai thuyet thu nhat cho rang ten goi nay bat nguon tu chu ilenweewa trong tieng tho dan Algonquian (hay con goi la nguoi Miami-Illinois) co nghia la "Anh/co ay noi binh thuong". Tuy nhien mot gia thuyet khac lai cho rang ten goi nay bat nguon tu ten bo lac tho dan da đo Illiniwek mot thoi tung phat trien thinh vuong tai vung đat nay. Cai ten Illiniwek co nghia la "nhung con nguoi sieu đang" hoac "con nguoi".


Đia ly Nam o phia đong bac tieu bang Illinois la ho Michigan. Illinois giap voi Indiana ve phia đong, giap voi Wisconsin ve phia bac. Bien gioi voi hai tieu bang Missouri ve phia tay nam va Iowa ve phis tay bac la con song Mississippi. Illinois giap voi Kentucky ve phia đong nam qua song Ohio. Ngoai ra tieu bang nay con giap voi Michigan nhung chi qua đuong bien gioi nuoc tren ho Michigan.
Mac du Illinois nam hoan toan trong khu vuc Đong bang Trung tam, nhung tieu bang nay van đuoc chia lam 3 vung đia ly voi nhieu đac điem khac biet nhau:

Khu vuc Bac Illinois, hay khu vuc đai đo thi Chicago bao gom thanh pho Chicago lon thu ba nuoc My, cac vung ngoai o va nhung khu vuc đo thi mo rong ben canh. Theo quy hoach cua chinh phu lien bang, khu vuc đai đo thi Chicago bao gom hau nhu toan bo vung tay bac cua tieu bang Illinois va ca mot so quan thuoc hai bang lang gieng la Indiana va Wisconsin. Đay la mot khu vuc co mat đo dan so cao, đuoc cong nghiep hoa voi loi song đo thi va đong thoi tap trung nhieu chung toc khac nhau.
Đi ve phia tay va phia nam la khu vuc đia ly thu hai cua Illinois. Đo la khu vuc Trung Illinois va đuoc menh danh la trai tim cua tieu bang nay. Đay la khu vuc đac trung boi nhung thi tran nho va nhung thanh pho co trung binh. Đay la mot vung nong nghiep tru phu cua Illinois voi nhung ruong ngo va đau tuong rong lon, cho nang suat cao va cung la noi tap trung nhieu vien giao duc va trung tam nghien cuu cua tieu bang. Nhieu thanh pho quan trong tap trung tai mien trung Illinois la Peoria (khu vuc đai đo thi lon thu ba tai Illinois voi dan so 370.000 nguoi) va thu phu Springfield.
Khu vuc Nam Illinois bao gom vung đat phia nam quoc lo 50 va bao gom ca khu vuc Tieu Ai Cap (Little Egypt). Khu vuc nay co mot so đac điem khac voi cac khu vuc tren o cho co khi hau am ap hon, ve nong nghiep co nganh canh tac bong tu lau đoi. La mot vung đat voi đia hinh tuong đoi go ghe so voi nhung đong co bang phang o mien trung, Nam Illinois co them mot so mo dau, than va khoang san quy gia. St. Louis la khu vuc đai đo thi lon thu hai tai tieu bang Illinois, voi dan so len đen 600.000 nguoi. Mat đo dan so tai vung nay cao hon mot chut so voi Trung Illinois.
Khu vuc ngoai đai đo thi Chicago thuong đuoc goi la "Ha Illinois". Tuy nhien cu dan o mien Trung va Nam Illinois coi khu vuc cua ho la mot vung đia ly va van hoa rieng biet nen khong su dung ten goi nay.


= Khi hau =
Voi chieu dai tu bac đen nam trai dai 640 km va nam o vi tri trung tam luc đia Bac My, khi hau Illinois thay đoi giua cac vung mien khac nhau. Phan lon lanh tho bang Illinois co khi hau luc đia am voi mua he nong va am con mua đong thi lanh gia. Mien nam Illinois tiep giap voi khu vuc co khi hau can nhiet đoi am nen co mua đong on hoa hon đoi chut. Luong mua trung binh cua Illinois dao đong tu noi cao nhat la mien nam (1220 mm) đen noi thap nhat o mien bac la 890 mm. Khu vuc thanh pho Chicago thuong co tuyet roi day vao mua đong voi luong mua tuyet đo đuoc trung binh la 96 cm, trong khi o mien nam tieu bang luong mua tuyet thuong it hon 35 cm.
Nhiet đo cao nhat ghi đuoc tai Illinois la 47 °C vao ngay 14 thang 7 nam 1954 tai East St. Louis. Con nhiet đo thap nhat ghi đuoc la -38 °C voa ngay 5 thang 1 nam 1999 tai Congerville.
Trung binh hang nam, Illinois phai chiu khoang 50 ngay mua bao, cao hon so voi binh quan toan nuoc My. Illinois la noi thuong xay ra loc xoay, trung binh 35 con mot nam. Vu loc xoay gay chet nguoi nhieu nhat trong lich su nuoc My đa xay ra tai Illinois va hai bang ke can vao nam 1925 lam cho 695 nguoi chet, trong đo co 613 nguoi song tai Illinois.


= Cac thanh pho lon nhat =
Thanh pho Chicago la trung tam kinh te lon nhat cua tieu bang Illinois cung nhu cua mien Trung Tay nuoc My. Tuy nhien thu phu cua tieu bang Illinois lai đat o thanh pho nho Springfield.


Lich su = Thoi ky Tien Colombo =

Truoc khi nguoi chau Au đen khai pha nuoc My, tai Illinois đa tung ton tai mot nen van hoa voi ten goi Cahokia. Tuy nhien nen van minh nay đa bi bien mat vao the ki 15 ma khong ro ly do. Nhung nguoi chu tiep theo cua Illinois la nguoi Illini, mot lien minh chinh tri giua cac bo lac da đo ban đia. Nam 1700, uoc tinh co khoang 25.000 nguoi da đo Illinois ban đia nhung nhung cuoc tan cong cua bo lac Iroquois đa khien dan so cua nguoi Illini giam đi nhieu. Thanh vien cua cac bo lac Potawatomi, Miami, Sauk cung đen đinh cu tai mien đong va mien bac Illinois.


= Nguoi chau Au khai pha =
Nam 1673, hai nha tham hiem nguoi Phap la Jacques Marquette va Louis Jolliet đa kham pha ra song Illinois. Nam 1680, nguoi Phap đa xay dung đon luy đau tien cua ho tai noi ma ngay nay la thanh pho Peoria. Illinois đuoc duy tri la mot lanh tho cua Đe che Phap cho toi tan nam 1763, khi no bi nhuong lai cho nguoi Anh. Nam 1778, George Rogers Clark tuyen bo vung Illinois thuoc ve Virginia. Nam 1783, Virginia chuyen vung đat nay cho lien bang quan ly va Illinois đuoc sap nhap vao Lanh tho tay bac.


= The ki 19 =

Ngay 3 thang 2 nam 1809, vung lanh tho Illinois đuoc thanh lap voi thu phu đat tai thanh pho Kaskaskia. Nam 1818, Illinois chinh thuc đuoc gia nhap Hoa Ky va tro thanh tieu bang thu 21. Mot luong lon nguoi nhap cu tu Kentucky đa đo vao tieu bang moi nay. Nhung thay đoi ve đia gioi hanh chinh sau đo đa khien Illinois mo rong len phia bac đe bao gom ca hai cang Chicago, nay la thanh pho lon nhat Illinois.
Nhung cuoc chien tranh giua nhung bo toc da đo ban đia voi nguoi da trang đen sau van tiep dien. Nam 1832, cuoc chien tranh Dieu Hau Đen (Black Hawk War) bung no tai Illinois va Wisconsin. Quan đoi chinh phu My đuoc cu toi va đa đay nguoi da đo sang vung Iowa.
Illinois noi tieng voi viec chong lai che đo no le. Ngay tu khi gia nhap lien bang, tieu bang Illinois đa tuyen bo bai bo che đo no le. Tong thong Abraham Lincoln đen tu Illnois la mot trong nhung nhan vat vi đai nhat lich su nuoc My khi ong tuyen bo xoa bo che đo no le va giu vung su thong nhat đat nuoc truoc viec cac bang theo che đo no le o mien Nam đoi ly khai. Trong cuoc noi chien, đa co 250.000 đan ong Illinois tham gia vao quan đoi cua Lien bang, nhieu thu 4 ca nuoc.
Sau cuoc noi chien, nen cong nghiep cua Illinois phat trien manh me voi nhung nganh nhu co khi, luyen kim, che bien luong thuc thuc pham... Đay cung la noi phong trao cong nhan phat trien manh nhat nuoc My. Ngay 1 thang 5 nam 1886, cuoc Tong bai cong cua cong nhan thanh pho Chicago no ra đoi ngay lam 8 gio đa buoc gioi chu phai nhuong bo. Ve sau ngay nay đuoc lay lam ngay Quoc te lao đong.


= The ki 20 =
Buoc sang the ki 20, kinh te Illinois tiep tuc phat trien cho đen cuoc Đai khung hoang 1929 lam mot nua so cong nhan tai Illinois that nghiep. "Chinh sach moi" cua tong thong Franklin Roosevelt đa gop phan lam on đinh lai nen kinh te. Khi Chien tranh the gioi thu hai no ra, nhu cau chien truong tang manh đa dan đen su hoi phuc cua nen kinh te Illinois. Illinois đa đong gop rat nhieu suc nguoi va suc cua trong hai cuoc the chien.
Trong thap nien 1960 va thap nien 1970, kinh te Illinois bat đau co bieu hien suy thoai. Ngay nay, ben canh nhung nganh cong nghiep truyen thong nhu luyen kim, co khi, che bien luong thuc thuc pham, Illinois đang no luc xay dung mot nen kinh te hau cong nghiep voi nhung nganh cong nghe cao nhu đien tu, tin hoc, tai chinh...
Nam 1970, Hoi nghi Hien phap lan thu 6 đuoc to chuc nham soan thao mot hien phap moi cho tieu bang Illinois thay the ban hien phap cu co tu nam 1870. Tran lu lich su tai vung thuong song Mississippi nam 1993 đa nhan chim nhieu nha cua va gay nhieu thiet hai nghiem trong cho tieu bang nay.


Nhan khau Theo so lieu nam 2006, dan so cua Illinois la 12,8 trieu nguoi, đung hang thu 5 nuoc My sau California, Texas, New York va Florida. So voi nam truoc, dan so Illinois tang them 65.000 nguoi. Su gia tang dan so tai Illinois bao gom ca su gia tang dan so tu nhien va qua trinh nhap cu cua nguoi dan cac noi khac, đac biet la nguoi nuoc ngoai vao tieu bang nay. Thong ke nam 2004 cho biet 13,3% dan so Illinois đuoc sinh ra tai ngoai quoc.
Phan bo chung toc cua Illinois trong nam 2005 nhu sau:

80,34% nguoi da trang
15,63% nguoi da đen
0,62% nguoi da đo ban đia
4,45% nguoi goc A
0,11% nguoi cac đao Thai Binh Duong
Trong đo, nguoi Latinh (Hispanic) thuoc moi sac toc tren chiem ti le 14,44%.
Co toi gan 30% nguoi Illinois da trang thua nhan co nguon goc Đuc. Cong đong nguoi My goc Phi tap trung đong nhat tai hai thanh pho Chicago va East St. Louis. Nguoi My va nguoi My goc Anh tap trung nhieu o vung phia đong nam trong khi vung đai đo thi Chicago lai co mot luong lon cac sac dan goc Ireland, Mexico va Ba Lan. Theo thong ke, co 10,85% dan so Illinois noi tieng Tay Ban Nha tai nha, va 1,6% noi tieng Ba Lan.


= Ton giao =
Đao Thien chua va Đao Tin lanh la nhung ton giao pho bien tai Illinois. Cong đong nguoi theo Đao Thien chua tap trung chu yeu quanh khu vuc thanh pho Chicago va chiem khoang 30% dan so, trong khi đo cong đong nguoi theo cac giao phai khac nhau cua đao Tin lanh chiem 49%. Thanh pho Chicago voi su đa van hoa cua minh cung la noi tap trung nhieu ton giao cua cac cong đong nhap cu nhu đao Hindu, đao Sikh, đao Hoi, đao Do Thai va nhieu ton giao khac nua.


Kinh te Voi nguon đat đai mau mo, Illinois co mot nen nong nghiep kha phat trien. Cac san pham nong nghiep chu yeu cua Illinois la ngo, đau tuong, lon, gia cam, cac san pham tu sua. Illinois la tieu bang dan đau nuoc My ve xuat đau tuong, đat khoang 500 trieu gia vao nam 2004. Illinois cung xep thu hai ca nuoc ve san luong ngo. Cac truong đai hoc cua Illinois cung đang xuc tien ap dung khoa hoc cong nghe vao nong nghiep đe tao ra nhieu loai san pham nong nghiep đa dang hon nua.
Ve cong nghiep, Illinois co nhieu loi the voi nhung mo than, dau hoa, khoang san tru luong lon o phia nam, thuc đay nen cong nghiep Illinois phat trien manh. Nhung nganh cong nghiep truyen thong cua Illinois la co khi, luyen kim, hoa chat, che bien luong thuc thuc pham... nhung ngay nay đang phat trien nhung nganh cong nghe cao va du lich. Chicago la trung tam kinh te va tai chinh lon nhat tieu bang.


Chinh tri Chinh quyen cua tieu bang Illinois đuoc to chuc thanh ba nhanh la lap phap, hanh phap va tu phap. Nhanh tu phap bao gom Quoc hoi luong vien cua Illinois gom 118 ghe tai ha vien va 59 ghe tai thuong vien. Đung đau nhanh hanh phap la thong đoc Illinois con đung đau nhanh tu phap la toa an toi cao.
Suot chieu dai lich su, Illinois la mot chien truong tranh đau quyet liet giua Đang Cong hoa va Đang Dan chu. Tuy nhien trong nhung nam gan đay, Đang Dan chu đang co xu huong chiem uu the tai Illinois, đac biet la tai thanh pho Chicago va khien cho Illinois tro thanh bang co ti le ung ho Đang Dan chu cao nhat tai vung Trung Tay. Lien tuc trong nam ky bau cu tong thong vua qua, Illinois đa bau cho cac thuong nghi si cua Đang Dan chu lam tong thong.
Illinois đa đong gop cho nuoc My hai vi tong thong. Đo la Abraham Lincoln (sinh o Kentucky), nguoi đa co cong xoa bo che đo no le va thong nhat nuoc My va tuong Ulysses Grant (sinh tai Ohio). Tong thong Ronald Reagan la nguoi sinh ra o Illinois nhung lai tranh cu tai tieu bang California.
Trong cuoc bau cu tong thong My 2008, ca hai ung cu vien cua Đang Dan chu đeu co xuat xu tu Illinois. Thuong nghi si Hillary Clinton sinh tai Illinois nhung tranh cu voi tu cach thuong nghi si bang New York. Con ung cu vien Barack Obama sinh tai Honolulu, Hawaii tranh cu voi tu cach thuong nghi si bang Illinois. Ong Barack Obama đa lam nen lich su khi tro thanh vi tong thong thu ba cua tieu bang Illinois va cung la tong thong da mau đau tien cua nuoc My.


Xem them Chicago


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Trang chu cua tieu bang Illinois
Hoi Nguoi Viet Illinois Luu tru ngay 18 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine (tieng Viet, Anh)