Su kien Te Nam (tieng Nhat: 済南事件) hoac Tham an ngay 3 thang 5 (gian the: 五三惨案; phon the: 五三慘案; Han-Viet: Ngu tam tham an; binh am: Wusan Can'an) bat đau nhu mot cuoc tranh chap giua Quoc dan Cach menh Quan (NRA) va binh linh, dan thuong Nhat Ban o Te Nam, thu phu cua tinh Son Đong, sau đo leo thang thanh xung đot vu trang giua NRA va Luc quan Đe quoc Nhat Ban.
Binh linh Nhat đa đuoc trien khai đen Son Đong đe bao ve loi ich thuong mai cua Nhat Ban tai noi đay, von đang bi đe doa boi cuoc Bac phat cua Tuong Gioi Thach nham muc đich thong nhat Trung Quoc. Khi NRA đen Te Nam, quan cua Ton Truyen Phuong, von lien ket voi chinh phu Bac Duong, đa rut khoi khu vuc, cho phep NRA chiem giu thanh pho mot cach hoa binh. Ban đau, NRA  co gang chung song hoa binh voi quan Nhat đong quanh lanh su quan va doanh nghiep Nhat, va Tuong Gioi Thach đa đen đe đam phan ve viec rut quan vao ngay 2 thang 5. Tuy nhien, ngay sang hom sau, mot cuoc tranh chap no ra giua Trung Quoc va Nhat Ban dan đen cai chet cua 13–16 thuong dan Nhat. Ket qua la cuoc xung đot đa cuop đi sinh mang cua hang nghin nguoi theo phe NRA, va nhieu nguoi khac đa bo chay ve phia bac toi Bac Kinh. Thanh pho Te Nam nam duoi su chiem đong cua Nhat Ban cho đen thang 3 nam 1929.


Boi canh Đe thong nhat Trung Quoc duoi mot chinh quyen theo Quoc Dan Đang (KMT), trong cuoc Bac phat, cac to gioi nuoc ngoai va lanh su quan o Nam Kinh va Han Khau đa bi tan cong boi Quoc dan Cach menh Quan va nguoi dan vao thang 3 - 4 nam 1927, trong trong su kien ma sau nay đuoc goi la la Su kien Nam Kinh 1927 va Su kien Han Khau. Sau đo, Tuong Gioi Thach đa lap lai tuyen bo rang se khong dung thu cho cac cuoc tan cong chong nuoc ngoai cua binh si, va ngoai truong Quoc Dan Đang Hoang Phu noi rang se bao ve het kha nang tinh mang va tai san cua nguoi nuoc ngoai o Trung Quoc theo luat quoc te. Tuy vay, cac cuong quoc nuoc ngoai, bao gom Nhat Ban, van lo ngai ve su loi ich kinh te va chinh tri cua ho o Trung Quoc, đong thoi cuong quyet khong đe su co nhu o Nam Kinh se khong lap lai lan nua.

Khi NRA buoc An quoc quan cua chinh phu Bac Duong roi khoi Son Đong vao thang 5 - 6 nam 1927, nguoi Nhat, von coi noi đay nam trong pham vi anh huong cua minh, đa trien khai 4 nghin linh thuoc Đao quan Quan Đong đen Thanh Đao va Te Nam trong cai ho goi la Đe nhat Son Đong xuat binh (Xuat quan đi Son Đong lan thu nhat) (第一山東出兵, Dai-ichi Santo Shuppei), be ngoai la đe bao ve dan thuong Nhat Ban truoc mot cuoc tien cong cua NRA.  Tuong Gioi Thach muon giu quan cua minh tranh xa Te Nam, tranh nhung gi ma ong coi la mot cuoc đung đo vo ich va ton kem voi quan Nhat. Tuong tu, thu tuong Nhat Ban Tanaka Giichi biet rang viec trien khai quan co the dan đen xung đot voi nguoi Trung Quoc, va thay vi bao ve cong dan Nhat Ban va cac loi ich kinh te, co the gay nguy hiem cho chinh ho. Nhu đa xay ra, trong no luc giai quyet su chia re giua chinh quyen Quoc Dan Đang o Vu Han va Nam Kinh, Tuong buoc phai tu chuc tu lenh NRA va tam dung cuoc Bac phat vao thang 8 nam 1927, tu đo tranh đuoc xung đot. Voi moi đe doa tu NRA khong con, nguoi Nhat đa rut quan khoi Te Nam vao thang 9 nam 1927.
Tim cach tranh lap lai xung đot tuong tu va can thiep sau hon cua Nhat, vao ngay 5 thang 11 nam 1927, khi tren danh nghia dung chi huy cuoc Bac phat, Tuong Gioi Thach gap thu tuong Nhat Ban Tanaka.  Trong cuoc hop, Tanaka goi y rang nguoi Nhat se chi ho tro Tuong o Trung Quoc, va khong can thiep vao cong viec noi bo cua Trung Quoc. Tuong đap lai bang cach noi rang ong "hieu" loi ich cua Nhat Ban o Trung Quoc. Khi Tanaka noi rang Tuong nen tap trung vao viec cung co quyen luc trong cac lanh tho duoi su kiem soat cua Quoc Dan Đang, thay vi tien ve Bac phat nhung vung anh huong cua Nhat Ban o Son Đong va Man Chau, Tuong tra loi rang đay la khong the. Cuoc thao luan, do đo, đa ket thuc ma khong co ket luan ro rang, mac du Tanaka đuoc cho la rat hy vong cho cac cuoc gap trong tuong lai. Ve phan minh, Tuong coi cuoc gap la mot that bai, nhung van duy tri cach tiep can la co gang lam viec voi nguoi Nhat đe đat đuoc mot giai phap co the chap nhan đuoc cho ca hai ben. Tuy vay, Tuong chi nam giu it quyen luc o Trung Quoc, phan lon dua vao loi hua se cham dut su thong tri cua nuoc ngoai va thong nhat đat nuoc đe cung co tinh hop phap.


Dien bien = Luc luong NRA đen Te Nam =

Thang 4 nam 1928, Tuong Gioi Thach mot lan nua cung co quyen luc, va tiep tuc cuoc Bac phat. NRA nhanh chong đay lui luc luong cua Ton Truyen Phuong, von lien ket voi Chinh phu Bac Duong, va tien vao Son Đong. Ton Truyen Phuong rut lui bang đuong sat đen Te Nam vao ngay 17–18 thang 4, mo toang con đuong đen Te Nam cho NRA. Khi nguoi Nhat biet đuoc viec nay, Thu tuong Tanaka, theo loi khuyen cua cac co van quan su, đa quyet đinh trien khai Su đoan 6 đen Te Nam vao ngay 19 thang 4, goi la Đe nhi Son Đong xuat binh (Xuat quan đi Son Đong lan thu hai) (第二山東出兵, Dai-ni Santo Shuppei).
Mac du Tanaka con phan van ve viec co nen xuat binh hay khong, đang cua ong, Rikken Seiyukai (立憲政友会, Lap hien Chinh huu hoi), đa tranh cu voi loi hua "bao ve cong dan tai cho" trong cuoc bau cu thang 2 nam 1928, khien ong kho co the tiet che phan ung cua Nhat Ban. Ngay ca truoc khi Tanaka ra lenh, quan đoi duoi su chi huy cua Fukuda Hikosuke đa bat đau đen Te Nam qua tuyen đuong sat Thanh Đao-Te Nam, đen som nhat vao ngay 10 thang 4. Đay la lan nghiem trong đau tien quan đoi Nhat Ban hanh đong đon phuong thoi hau Minh Tri Duy tan. Nhom quan đang ke đau gom 475 nguoi, đen Te Nam tu Thanh Đao vao ngay 20 thang 4, theo sau đo la hon 4.000 quan bo sung. Su xuat hien cua quan Nhat tai Te Nam, ngay khi luc luong Bac Duong rut lui đen đo, lam day len nghi ngo lieu Bac Duong co yeu cau su can thiep cua Nhat Ban hay khong. Đieu nay đa đuoc Quoc dan Đang su dung lam tuyen truyen, mac du lanh đao chinh phu Bac Duong Truong Tac Lam đa phu nhan đieu nay. Ca chinh phu Bac Duong va chinh phu Quoc Dan Đang o Nam Kinh đeu phan đoi hanh đong cua Nhat Ban, coi đay la hanh đong vi pham chu quyen cua Trung Quoc.
Khi NRA tien hanh tan cong gong kim vao Te Nam, cac tuyen đuong sat đen Thanh Đao va Bac Kinh đa bi hu hai, ngan can quan đoi quan Bac Duong nhan vien binh. Đieu nay cung khien NRA xung đot voi nguoi Nhat, von đang bao ve tuyen đuong sat Thanh Đao-Te Nam, mac du khong co bao luc nao no ra o giai đoan nay. Vao ngay 29 thang 4, hon loan no ra khi luc luong quan phiet bat đau bo chay ve phia bac qua cau Lac Khau, rut khoi Te Nam. Khi roi đi, ho đuoc cho la đa tham gia cuop boc, du cac khu vuc co nguoi Nhat sinh song tiep tuc đuoc quan Nhat bao ve. Su bat man cua cong chung voi su hien dien cua quan Nhat o Son Đong ngay cang tro nen ro rang. Su hien dien cua quan Nhat đuoc coi la mot no luc cua nguoi Nhat nham gianh quyen kiem soat khu vuc, giong nhu ho đa lam vao nam 1914 trong Chien tranh the gioi thu nhat. NRA đa hanh quan vao Te Nam trong suot ngay 30 thang 4 va ngay 1 thang 5, va gianh quyen kiem soat ma khong gap bat ky kho khan nao. Ngay 2 thang 5, Tuong Gioi Thach bat đau đam phan đe quan Nhat rut quan, cam đoan voi Saito Ryu la se khong co bat on o Te Nam, va voi vang ra lenh cho quan tien ve phia bac, tranh bat ky xung đot tiem an nao. Sau cuoc đam phan, Saito quyet đinh bat đau chuan bi đe rut quan, va noi rang moi van đe an ninh o Te Nam sau đo se đuoc giao lai cho Tuong Gioi Thach. Fukuda sau đo đa tan thanh quyet đinh nay, va quan Nhat bat đau rut quan trong đem 2 - 3 thang 5.


= Xung đot giua NRA va Nhat Ban vao ngay 3 thang 5 =
Khu vuc van yen on, mac du tinh hinh cang thang, cho đen khi mot cuoc đung đo no ra giua cac binh si Nhat va NRA vao sang ngay 3 thang 5. Nguyen nhan chinh xac cua cuoc đung đo khong ro. Ngay lap tuc pha huy tram tin hieu cua Trung Quoc sau khi cuoc đung đo bat đau, nguoi Nhat kiem soat đuong day lien lac duy nhat ra ngoai Te Nam, buoc cac phuong tien truyen thong nuoc ngoai khi đua tin phai dua hoan toan vao quan điem cua nguoi Nhat. Nhat Ban cho rang, theo nhu bao cao cua Fukuda, mot nhom linh Trung Quoc duoi su chi huy cua Ha Dieu To, nguoi chiu trach nhiem cho Su kien Nam Kinh, đa đot nhap vao van phong to bao Man Chau nhat nhat tan van, va tan cong chu so huu luc 09:30. Mot nhom linh Nhat chi huy boi Kumekawa Yoshiharu khi đang tuan tra khu vuc đa voi va đen hien truong, va co gang ngan chan. Binh linh Trung Quoc sau đo no sung vao quan Nhat, khien quan Nhat ban tra. Theo Tuong Gioi Thach, mot nguoi linh Trung Quoc om yeu đa co gang tim cach đieu tri tai mot benh vien Thien chua giao đia phuong, voi su giup đo cua mot nguoi đia phuong, đa bi linh Nhat chan lai tren đuong toi benh vien, gay ra mot cuoc tranh cai gay gat. Sau đo, nguoi Nhat đa ban chet nguoi linh va nguoi đia phuong đo. Tuy nhien, cac nguon tin Trung Quoc khac nhau đa đua tin ve su kien mot cach khac nhau. Đieu nay khien nhieu nguoi tin rang Trung Quoc đa bia chuyen đe bien minh cho hanh vi cua minh. Cung phai noi them rang Đao quan Quan Đong sau nay đa su dung chien thuat tin gia trong Su kien Hoang Co Truan va Su kien Phung Thien, boi vay khong the tin hoan toan vao bao cao cua Nhat Ban.


= Giao tranh ban đau va đinh chien =
Bat ke ai la nguoi bat đau, cuoc đung đo nhanh chong dan đen mot cuoc xung đot toan dien giua NRA va Quan đoi Nhat Ban. Nguoi Nhat bao cao rang binh linh NRA đa mat kiem soat va hanh đong mot cach nguy hiem, gay ra tan pha hang loat va tham sat thuong dan Nhat Ban. Quyen Tong lanh su Anh cung bao cao rang ong đa nhin thay thi the cua nhung nguoi đan ong Nhat Ban đa bi thien. Trong mot su co khien ca đat nuoc Trung Quoc phan no, binh linh Nhat Ban đa tien vao mot toa nha ma sau nay nguoi Trung Quoc noi la tru so đam phan ngoai giao va giet nha ngoai giao Trung Quoc Thai Cong Thoi, tam nhan vien cap duoi cua ong, bay binh si NRA va mot đau bep. Nhat Ban va Trung Quoc khong đong thuan ve ban chat chinh xac cua vu giet nguoi. Nguoi Nhat cho rang ho bi tan cong tu tren va khong biet rang đo la mot toa nha chinh phu hay viec Thai Cong Thoi o trong co nhiem vu đam phan thuong luong. Mat khac, nguoi Trung Quoc noi rang toa nha đa đuoc đanh dau ro rang o ben ngoai. Ben canh đo mui, tai va luoi cua Thai đa bi cat, cung nhu đoi mat cua ong bi khoet ra, truoc khi bi hanh quyet. Nguoi Trung Quoc cung noi rang cac nhan vien khac bi lot tran, đanh roi, loi ra bai co phia sau va giet bang sung may. Đap lai nhung bao cao nay, Saito Ryu viet rang đieu nay la "tuyen truyen", va rang Thai chi đon gian la bi ban chet trong cuoc giao tranh đang dien ra giua Nhat Ban va Trung Quoc, va cung nhu viec nguoi ta khong the cat tai hoac mui bang luoi le.
Cac cuoc đam phan sau đo nhanh chong bat đau, voi viec Tuong va Fukuda đong y đinh chien. Tuong Gioi Thach, khong quan tam đen xung đot voi quan Nhat va muon tiep tuc cuoc Bac phat, đa đong y rut quan khoi thanh pho, chi đe lai mot so nho đe giu gin an ninh trat tu. Tuy nhien, vao ngay 4 thang 5, nguoi Nhat bao cao rang truong đoan đam phan cua Nhat, Sasaki Toichi, đa bi cuop va gan nhu bi đanh chet, va chi đuoc cuu nho su can thiep cua mot trong nhung si quan cua Tuong. Ngoai ra, Nhat con tuyen bo rang loi hua cua Tuong đua tat ca binh linh ra khoi khu pho thuong mai co nguoi Nhat sinh song trong thanh pho đa khong đuoc thuc hien. Phat bieu sau vu Sasaki, Tatekawa Yoshitsugu noi rang Nhat Ban can phai trung tri nhung nguoi linh Trung Quoc vo phap đe duy tri uy tin quoc gia va quan su cua Nhat Ban. Đap ung yeu cau tu Fukuda, Thu tuong Tanaka đa ra lenh đieu đong quan tiep vien tu Trieu Tien va Man Chau trong cai goi la Đe tam Son Đong xuat binh (Xuat quan đi Son Đong lan thu ba) (第三山東出兵, Dai-san Santo Shuppei), bat đau đen Te Nam vao ngay 7 thang 5.


= Su tra đua cua nguoi Nhat =
Sau khi cung co luc luong, Fukuda đa đua ra mot loat cac yeu cau đoi voi Trung Quoc, phai đuoc đap ung trong vong muoi hai gio. Đo la: trung phat cac si quan Trung Quoc co trach nhiem, tuoc vu khi cua luc luong co trach nhiem, so tan hai doanh trai quan đoi gan Te Nam, cam tat ca cac hoat đong tuyen truyen chong Nhat, va rut tat ca quan Trung Quoc ngoai 20 li 2 ben tuyen đuong sat Thanh Đao-Te Nam. Nguoi Nhat biet rang Trung Quoc se khong the đap ung yeu cau trong khung thoi gian đa neu. Thay vao đo, viec nay nham đe nang cao tinh than cua quan đoi Nhat Ban, đe doa nguoi Trung Quoc va the hien quyet tam cua quan đoi Nhat Ban đoi voi nguoi nuoc ngoai. Đung nhu du đoan, cac yeu cau la bi nguoi Trung Quoc coi la si nhuc va khong the chap nhan đuoc. Đap lai, Tuong, von đa roi khoi khu vuc, đa gui thu đen Nhat Ban, noi rang se đap ung mot so, nhung khong phai tat ca cac yeu cau đa neu. Fukuda, nguoi cho rang yeu cau khong đuoc đap ung, đa mo mot cuoc tan cong toan dien vao nguoi Trung Quoc o Te Nam vao chieu ngay 8 thang 5. Giao tranh ac liet nhat xay ra vao đem 9-10 Thang 5, voi viec quan Nhat su dung phao đe ban pha thanh co, noi quan NRA con lai co thu ben trong. Nguoi dan trong thanh đa khong đuoc bao truoc ve cuoc ban pha, đuoc cho la đa dan đen nhieu thuong vong. Nhom binh si Trung Quoc cuoi cung đa tron thoat trong đem 10-11 thang 5. Đen sang, quan Nhat đa gianh đuoc toan quyen kiem soat Te Nam va chiem cac vi tri trong thanh. Thanh Te Nam tiep tuc nam duoi su chiem đong cua Nhat Ban cho đen thang 3 nam 1929, khi hai ben đat đuoc thoa thuan giai quyet tranh chap. Nguoi Nhat đuoc cho la ap buc nguoi dan trong thoi ky chiem đong, voi quyen tu do bao chi va hoi hop bi cam, thu tu qua buu đien bi kiem duyet va nhieu nguoi bi giet vi cao buoc la cam tinh vien Quoc Dan Đang.


Hau qua Tuong đa xin loi nguoi Nhat vao ngay 10 thang 5 va cach chuc Ha Dieu To. Sau vu viec, Tuong quyet đinh se viet mot "cach đe giet nguoi Nhat" moi ngay trong nhat ky, va cung viet rang gio đay ong coi nguoi Nhat la ke thu lon nhat cua Trung Quoc. Bien minh cho viec lui buoc sau cuoc xung đot o Te Nam, ong noi them rang "truoc khi co the tra thu, phai manh me". Khi Tuong thuyet giang mot nhom hoc vien quan đoi Trung Quoc ve chu đe nay, ong thuc giuc ho don het suc luc đe rua sach noi xau ho Te Nam, nhung phai che giau su thu han cho đen giay phut cuoi cung. Thu tuong Nhat Ban Tanaka, nguoi cung hy vong tranh xung đot, đa mo cuoc đam phan voi Tuong, va gan mot nam sau, vao thang 3 nam 1929, mot thoa thuan đa đat đuoc đe chia se trach nhiem ve su co Te Nam, giai quyet tranh chap va rut toan bo quan Nhat khoi Son Đong.
Neu đay la mot truong hop cu the rieng le ve su qua quyet cua Nhat Ban va su phan khang cua Trung Quoc thi đa co the đat đuoc mot thoa thuan rong hon. Tuy nhien, quan đoi cua Tuong tiep tuc mo rong tam kiem soat o mien bac Trung Quoc va quan đoi Nhat Ban ngay cang mat long tin voi cac luc luong cua chu nghia dan toc Trung Quoc. Theo nha su hoc Iriye Akira, su kien Te Nam đa cho thay ban chat yeu kem cua he thong chi huy Nhat Ban va su bat luc cua quan chuc chinh phu dan su trong viec ngan chan hanh đong đon phuong cua quan đoi. Cac nha lanh đao quan đoi Nhat Ban, ngay cang nam ngoai su kiem soat cua chinh phu dan su, lo so rang Tuong se đap tra bang cach kich đong long yeu nuoc va đe doa loi ich cua Nhat Ban o mien nam Man Chau. Theo tien le ve hanh đong đon phuong cua Fukuda o Te Nam, mot nhom si quan cua Đao quan Quan Đong đa am sat lanh đao cua chinh phu Bac Duong va nguoi đung đau Man Chau Truong Tac Lam vao ngay 4 thang 6 nam 1928, mo ra mot chuoi cac su kien tao ra co so cho Nhat Ban xam luoc Man Chau nam 1931.


Tranh cai ve buc anh Theo nha nghien cuu Nhat Ban Hara Masayoshi, hinh anh cac xac chet cua cong dan Nhat Ban bi tham sat trong su kien Te Nam khi đang kham nghiem tu thi trong benh vien đa bi cac nha xuat ban Trung Quoc su dung trong sach giao khoa đe mo ta cac thi nghiem vu khi sinh hoc cua Nhat Ban. Nhung buc anh tren cung đa xuat hien trong mot vien bao tang o tinh Cat Lam, va trong sach giao khoa cap trung hoc co so. Nhung buc anh tuong tu cung đa bi su dung nham o Nhat Ban, chang han nhu trong quyen "The Road to the Tokyo Trials" cua Kuriya Kentaro hay trong mot chuong trinh TV ve su khung khiep cua chien tranh. Co the xem mot so hinh anh nay ben duoi.


Xem them Trich dan Tham khao