Ketuanan Melayu (nghia la "ba quyen cua nguoi Ma Lai") la mot khai niem chinh tri nhan manh tinh uu viet cua nguoi Ma Lai tai Malaysia hien nay. Nguoi Ma Lai tai Malaysia yeu sach ve mot vi the đac biet cung cac quyen loi đac thu do ho cu tru tu lau va thuc te la quoc gia Malaysia hien nay tien hoa tu mot thuc the Ma Lai.
Nguoi Hoa va nguoi An nhap cu tao thanh mot thieu so đang ke tai Malaysia, ho đuoc xem la phai chiu an hue cua nguoi Ma Lai vi đuoc cap quyen cong dan, đoi lai nguoi Ma Lai đuoc cap đac quyen theo Đieu 153 cua Hien phap Malaysia. Dan xep trao đoi nay thuong đuoc goi la khe uoc xa hoi Malaysia. Khai niem ketuanan Melayu thuong đuoc cac chinh tri gia trich dan, đac biet la nhung nhan vat tu To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat, chinh đang co anh huong nhat tai Malaysia. Trong lich su, cac đang co co so phi Ma Lai phan đoi chinh tri manh me nhat đoi voi khai niem nay.
Su kien bao loan sac toc vao nam 1969 tao ra bien đoi lon trong cach tiep can cua chinh phu voi cac van đe sac toc, va dan đen thi hanh mot chinh sach thien vi manh nguoi Ma Lai mang ten Chinh sach Kinh te Moi. Chinh sach van hoa quoc gia đuoc ban bo vao nam 1970, nhan manh su đong hoa cac dan toc phi Ma Lai vao dan toc Ma Lai. Tuy nhien, trong thap nien 1990 Thu tuong Mahathir Mohamad bac bo cach tiep can nay. Mac du tu tuong nay co tu khi Malaysia đoc lap, song cum tu ketuanan Melayu chi tro nen thinh hanh tu đau thap nien 2000.


Tien đoc lap = Chu nghia dan toc Ma Lai so khoi =
Tu khi cac the luc ngoai bang xam chiem, chu nghia dan toc Ma Lai tro thanh mot phong trao chinh tri co to chuc. Tuy nhien, nhung nguoi Hoa va nguoi An nhap cu khong nhin nhan ban than la nguoi Malaya. Mot bao cao cua Thu truong Thuong truc Bo Thuoc đia Anh Quoc vao đau thap nien 1930 viet rang "so nguoi phi Ma Lai chap thuan Malaya la que huong cua ho chi chiem mot ty le rat nho trong toan bo cu dan".
Mac du nguoi Anh cai tri huu hieu đoi voi Malaya, song tren phap ly nguoi Ma Lai bi buoc phai tuan theo cac hiep đinh hu cau đe tiep thu su thong tri cua nguoi Anh thong qua mot che đo tru quan. Cao uy Anh Hugh Clifford bay to he tu tuong cua Anh ma theo đo hop ly hoa chu nghia thuc dan tai Malaya khi ong tuyen bo "moi nguoi trong quoc gia nay hay luu tam đen thuc te rang đay la mot quoc gia Ma Lai, va nguoi Anh chung toi đen đay theo loi moi cua cac quan chu Ma Lai đien ha cua ho, va nhiem vu cua chung toi la tro giup nguoi Ma Lai cai tri quoc gia cua minh."
Be ngoai, nguoi Anh chap thuan mot chinh sach "than Ma Lai" cong khai đe nguoi Ma Lai co the, theo loi cua Cao uy Laurence Guillemard, đuoc trang bi nham "đat đuoc vi the thich hop cua minh trong sinh hoat hanh chinh va thuong nghiep trong cac quoc gia nay." Trong thuc te, nguoi Ma Lai khong thuoc tang lop thuong luu cam thay bi gat ra ngoai le do cac chinh sach kinh te va chinh tri cua chinh phu thuc dan, trong khi tren thuc te ho la tru cot trong quyen luc cua nguoi Anh, va cac chinh sach kinh te va nghe nghiep đuoc tach biet theo gioi han dan toc.
Cac cong đong phi Ma Lai sinh tai đia phuong som khoi đau đau tranh gianh quyen tu tri. Nam 1936, cong đong nguoi An sinh tai Malaya yeu cau Cao uy Shenton Thomas ban cho ho mot phan cac chuc vu hanh chinh. Thomas bac bo yeu cau nay, quy nguoi An sinh tai đia phuong la "nguoi ngoai quoc". Mac du nguoi Anh co ve nhin nhan nguoi Hoa la mot "luc luong lao đong tam thoi," voi cac thong ke bieu thi rang hau het nguoi Hoa nhap cu cuoi cung se tro ve que, song cac nha phe binh tranh luan rang dan so nguoi Hoa sinh tai đia phuong tang truong đeu đan. Tuy the, nguoi Anh khang đinh rang se nguy hiem neu nhan đinh nguoi Hoa co "mot khuynh huong đinh cu vinh cuu"; cong đong nguoi An sinh tai đia phuong chiem 20% dan so nguoi An, phan con lai la cac lao đong pho thong nhap cu voi ly do tuong tu nhu nguoi Hoa khi đo, ho cung phan lon bi bo qua.
Nguoi Anh giu nguoi Ma Lai trong sinh hoat nong dan "truyen thong" cua ho nhieu nhat co the, han che di chuyen, kinh doanh va giao duc. Chinh sach nay đuoc duy tri voi long tin rang viec đuoc giao duc đa khien nguoi Bengal tai An Đo bat man va noi loan. Nguoi Anh chi moi giai cap thong tri Ma Lai tham du chinh phu va cac van đe hanh chinh. Bat chap viec loai tru cac dan toc phi Ma Lai khoi cac chuc vu quyen luc tuong trung, nhieu cong vu vien la nguoi phi Ma Lai, nhieu trong so ho la nguoi An đuoc biet phai vi muc đich nay. Mot so su gia mo ta cac chinh sach than Ma Lai đuoc thiet ke chi nham duy tri vi the cua nguoi Anh, thay vi cung co vi the cua nguoi Ma Lai; nhieu đac điem trong cach thuc tiep can cua nguoi Anh la mot trong cac phuong phap "chia đe tri", giu cac sac toc trong cu ly thich hop voi nhau nham đat đuoc hai hoa tu xa trong cong tac cai tri Malaya von ton tai cac yeu to bat đong.
Nguoi Hoa sinh tai đia phuong von giu quyen luc kinh te đang ke, va trong thap nien 1920 ho bat đau chu đong nham đat đuoc mot vi the lon hon trong chinh phu Malaya. Phan lon cong đong nguoi Hoa, luc nay chiem đen 45% dan so Malaya, van la cac lao đong tam thoi. Tuy the, cong đong nguoi Hoa Eo bien, chiem phan lon nguoi Hoa sinh tai đia phuong, muon đuoc trao cho cac chuc vu trong chinh phu va đuoc cong nhan la nguoi Malaya. Mot nhan vat lanh đao nguoi Hoa Eo bien noi rang "Ai bao rang đay la mot quoc gia Ma Lai?... Khi Thuyen truong [Francis] Light đen, ong ay đa tim thay nguoi Ma Lai, hoac cac lang Ma Lai? Ong cha chung ta đen đay va lam viec cuc nhoc trong than phan cu li — khong thay ho then khi lam cu li — va ho khong gui tien cua minh ve Trung Quoc. Ho ket hon va chi tieu tien cua ho tai đay, va nho vay Chinh phu co the khai hoa quoc gia tu rung ram đen van minh. Chung ta đa tro thanh bo phan khong the tach roi cua quoc gia nay. Đay la quoc gia cua chung ta..." Nhung nha tri thuc nguoi Ma Lai phan đoi lap luan nay, cho rang lap luan nhu vay hoan toan vo ly va đua ra mot suy dien voi nguoi Hoa la tho xay va Malaya la mot ngoi nha. Ho lap luan rang, mot tho xay đuoc tra cong thi khong đuoc quyen chia phan so huu voi ngoi nha ma anh ta xay. Do vay, ho phan đoi bat ky no luc nao nham cap quyen cong dan hoac cac quyen loi chinh tri khac cho nguoi Hoa.
Mot so dan toc Indonesia nhu nguoi Java va Bugis di cu trong khu vuc quan đao Ma Lai trong the ky 19 va 20, va rat nhanh chong đong hoa vao ban sac van hoa Ma Lai. Cuoi cung, nhung loi thinh cau cua nguoi Hoa Malaya co ve co mot so tac đong voi nguoi Anh. Nam 1927, Thong đoc cua Cac khu đinh cu Eo bien goi nguoi Hoa la "cac cu dan ban đia cua Malaya thuoc Anh". Ngay truoc khi bat đau Chien tranh the gioi thu hai, chu nghia dan toc Ma Lai bat đau nhan manh ketuanan Melayu, ho lo ngai rang cac chinh sach cua nguoi Anh đuong thoi duong nhu huong đen viec thiet lap mot dan toc Malaya chung gom ca nguoi Hoa va nguoi An. Mot so nguoi Ma Lai do đo no luc bao ton hien trang voi nguoi Anh la mot buc tuong chong lai cac dan toc phi Ma Lai. Nhung nguoi khac bat đau keu goi ve đoc lap va chu quyen cua quoc gia Ma Lai, chang han nhu "Đai Indonesia".


= Lien hiep Malaya (1946–48) =
Sau Chien tranh the gioi thu hai, nguoi Anh tuyen bo thanh lap Lien hiep Malaya, cung voi đo la noi long cac chinh sach nhap cu, giam chu quyen cua cac quan chu Ma Lai, va khong cong nhan quyen toi cao cua nguoi Ma Lai, đat Malaya la mot quoc gia bao ho cua Anh Quoc. Voi tu cach cac cu dan sinh tai đia phuong, hau het nguoi Hoa va nguoi An đu đieu kien ve quyen cong dan theo nguyen tac Jus soli cua Lien hiep. Voi viec tat ca cac dan toc đuoc đam bao quyen loi binh đang, nguoi Ma Lai tro nen bat man, ngay ca thanh tri truyen thong cua ho la cong vu cung se mo cua đoi voi toan bo nguoi Malaya. Ngay tu đau, nguoi Ma Lai đa khong nhin nhan ban than nam duoi nhan "nguoi Malaya".
Nguoi Ma Lai tro nen co y thuc chinh tri, khang nghi viec thanh lap Lien hiep. Trong mot cuoc hop, cac tranh co đong viet rang "Malaya thuoc ve nguoi Ma Lai. Chung toi khong muon cac sac toc khac đuoc trao quyen loi va cac đac quyen cua nguoi Ma Lai." Mot to chuc Ma Lai bieu thi voi nguoi Anh rang cac đieu khoan quyen cong dan cua Lien hiep se dan đen "xoa bo su ton tai cua chung toc Ma Lai cung voi lanh tho va cac quan chu cua ho". Mot nhom nhung nguoi bao hoang va cong vu vien nguoi Ma Lai duoi su lanh đao cua Onn Ja'afar thanh lap To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat (UMNO) nham phan đoi viec hinh thanh Lien hiep Malaya.
Mac du Lien hiep đuoc thanh lap theo đung ke hoach, song chien dich khang nghi van tiep tuc; đen nam 1948, nguoi Anh thay the Lien hiep Malaya bang Lien bang Malaya. Lien bang khoi phuc chu quyen cho cac quan chu Ma Lai, that chat cac han che nhap cu va quyen cong dan, va trao cho nguoi Ma Lai đac quyen. Tuy the, muc tieu cong khai cua nguoi Anh van giong nhu trong nam 1946: nham thi hanh "mot hinh thuc quyen cong dan chung mo rong voi tat ca moi nguoi, khong phan biet sac toc, nhung nguoi nhan đinh Malaya la que huong thuc su cua minh va la đoi tuong ma ho trung thanh."
Su đoi lap han che voi ketuanan Melayu va To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat trong giai đoan nay đen tu mot lien minh giua Hoi đong Hanh đong Lien hiep Toan Malaya (AMCJA) va Pusat Tenaga Rakyat (PUTERA). Mac du mot trong cac to chuc cau thanh cua PUTERA khang đinh ketuanan Melayu la mot "quyen loi huyet thong dan toc" cua nguoi Ma Lai, song PUTERA sat canh cung AMCJA trong cuoc đau tranh vi quyen loi chinh tri binh đang cho cac dan toc phi Ma Lai. Sau khi nguoi Anh tu choi luu y đen lien minh PUTERA-AMCJA, ho rut khoi cac cuoc đam phan voi nguoi Anh, sau đo phat đong mot tong đinh cong lon nham khang nghi nhung đieu ma ho cho la khuyet điem cua chinh the moi. Sau khi Lien bang đuoc thanh lap bat chap su chong đoi cua ho, lien minh tan ra.
Truoc khi lien bang hoa, cac dan toc phi Ma Lai ve đai the la khong tham du chinh tri va chu nghia dan toc Malaya; ho quan tam hon đen chinh tri cua que huong goc cua minh, chua tung ung ho cong khai đang ke Lien hiep Malaya song su im lang cua ho la mot su ung ho đoi voi đong thai nay. Thanh vien cua AMCJA hau het thuoc cac dan toc phi Ma Lai, song ho khong đai dien cho mot phan lon cua cac cong đong phi Ma Lai tai Malaya.
Mot so su gia ket luan that bai cua Lien hiep khien nguoi Hoa nhan thuc đuoc su can thiet ve đai dien chinh tri. Mot chinh đang van đong cho quyen loi chinh tri cua nguoi Hoa mang ten Cong hoi nguoi Hoa Malaya (MCA) đuoc thanh lap ngay sau khi thanh lap Lien bang. Nhung nguoi khac cho rang đong luc chinh đang sau su tham gia cua cac dan toc phi Ma Lai trong chinh tri Malaya, va viec ho khang đinh cac quyen loi nhat đinh, la do su gia tang cua so luong nguoi phi Ma Lai sinh tai đia phuong. Bao cao tuong tu đen tu Thu truong Thuong truc cua Bo Thuoc đia tu truoc đo rang nguoi phi Ma Lai sinh tai Malaya "chua tung trong thay lanh tho que huong minh va ho yeu cau rang con va chau cua ho nen đuoc đoi xu cong bang."


= Huong toi đoc lap =
Đat đuoc muc tieu ban đau, To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat xac đinh ban than la mot chinh đang đau tranh vi đoc lap. Đong thoi, Đang Cong san Malaya (MCP) phat đong noi loan vu trang nham thiet lap mot chinh phu cong san tai Malaya, len đen cuc điem trong Tinh trang khan cap Malaya keo dai cho đen sau khi đoc lap. Trong cuoc noi loan, xay ra mot su phan chia sac toc ro ret; phan đoi noi loan hau nhu đeu la nguoi Ma Lai, trong khi nguoi Hoa chi phoi trong hang ngu cong san. Nguoi Anh khuyen khich thanh lap mot Uy ban Lien lac Cong đong (CLC), gom nhung thu linh hang đau trong gioi chinh khach Malaya tu cac cong đong khac nhau, nham giai quyet cac van đe nhay cam, đac biet la nhung van đe lien quan đen sac toc. Đat đuoc thoa hiep tren mot so van đe, trong đo co quyen cong dan, giao duc, dan chu, va quyen toi thuong Ma Lai. Cuoi cung, mot su "mac ca" giua nguoi Ma Lai va cac dan toc phi Ma Lai đuoc che đinh; đoi lai viec tu bo ketuanan Melayu, nguoi Ma Lai se đuoc ho tro trong viec thu hep khoang cach kinh te giua cac cong đong Ma Lai va phi Ma Lai, Thanh vien Uy ban Lien lac Cong đong E.E.C. Thuraisingham sau đo noi rang, "Toi va nhung nguoi khac cho rang nguoi Ma Lai lac hau nen co đuoc mot su đoi đai tot hon. Nguoi Ma Lai can đuoc ho tro nham đat đuoc su can bang voi cac dan toc phi Ma Lai nham tao nen mot quoc gia Malaya thong nhat trong binh đang."
Cac van đe tiep tuc noi len, nhieu thanh nien nguoi Hoa Malaya bi cuong bach tong quan nham chong cac cuoc tan cong cua cong san song đa tau thoat khoi quoc gia; hau het nhung nguoi tham du tiep nhan giao duc tieng Anh va khong đuoc tiep nhan giao duc tieng Hoa. Đoi voi nguoi Ma Lai, đieu nay bieu thi rang nguoi Hoa khong co long trung thanh đac biet voi Malaya va hop ly hoa ketuanan Melayu, lam tang them nhan thuc tuong tu bat nguon tu su phan chia sac toc ro rang giua nhung nguoi manh me phan đoi cong san va nhung nguoi ung ho Đang Cong san Malaya.
Đau thap nien 1950, Onn Ja'afar đe xuat mo rong quyen thanh vien To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat cho toan bo cac dan toc Malaya, va đoi ten thanh To chuc Dan toc Malaya Thong nhat, theo đo se giam bot nhan thuc đoan the la mot the luc đau tranh cho ketuanan Melayu. Onn Ja'afar that bai trong mot cuoc đau tranh quyen luc noi bo, va tu chuc vao nam 1951 đe thanh lap Đang Đoc lap Malaya (IMP). Nguoi ke nhiem lanh đao To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat la Tunku Abdul Rahman nhan vat nay khang đinh quyen toi thuong Ma Lai ban đau. Ong bay to lo ngai ve viec cac dan toc phi Ma Lai thieu trung thanh voi Malaya, yeu cau ho lam ro long trung thanh cua minh truoc khi đuoc ban cho quyen cong dan, phat bieu: "Voi nhung nguoi yeu men va cam thay ho co trach nhiem hoan toan trung thanh voi quoc gia nay, chung toi se hoan nghenh ho trong vi the nguoi Malaya. Ho can phai thuc su la nguoi Malaya, va ho se co cac quyen loi va đac quyen tuong tu nhu nguoi Ma Lai." Tuy nhien, khong lau sau, vao nam 1952, ong co ve mau thuan voi ban than va khang đinh rang nguoi Ma Lai bao ve vi the đac biet cua ho: "Malaya la cua nguoi Ma Lai va no khong nen bi quan ly boi mot su hon hop cac sac toc."

Trong giai đoan nay, mot so nguoi Hoa Eo bien bat đau quan tam đen chinh tri đia phuong, đac biet la tai Penang, tai đay co mot phong trao ly khai tich cuc cua nguoi Hoa. Ho đong cam voi nguoi Anh nhieu hon la voi nguoi Ma Lai, đac biet tuc gian khi bi am chi la pendatang asing ("ngoai kieu"). Ho xa lanh ca To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat va Cong hoi nguoi Hoa Malaya, cho rang trong khi To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat va nhung nguoi cuc đoan Ma Lai co y đinh khoach truong đac quyen cua nguoi Ma Lai va han che quyen loi cua nguoi Hoa, thi Cong hoi nguoi Hoa Malaya lai qua "ich ky", va khong the dua vao đuoc. Ho buc boi truoc viec hop nhat Cac khu đinh cu Eo bien voi Malaya, khong co mot cam giac thuoc ve mot "Malaya cho nguoi Ma Lai", noi ma ho khong đuoc nhin nhan la bumiputra (nguoi ban đia). Mot thu linh nguoi Hoa Eo bien phan no tuyen bo, "Toi co the khang đinh la anak Pulau Pinang [mot nguoi con cua Penang] thuc chat hon 99% nguoi Ma Lai song tai đay ngay nay." Do chinh phu kien quyet bac bo ly khai, phong trao cuoi cung đuoi dan.
Mot so y kien cho rang cac dan toc phi Ma Lai khong cam thay trung thanh voi Malaya do ho khong tu nhan la dan toc Malaya va gan bo hoan toan voi xuat than van hoa dan toc cua minh. Nham chong lai đieu nay, vao nam 1952 quyen cong dan đuoc cap cho gan nhu toan bo nhung nguoi phi Ma Lai sinh tai đia phuong, va quyen cong dan kep bi cam chi, buoc nhung nguoi phi Ma Lai lua chon giua que huong to tien va Malaya.
Khi Malaya chuyen dich theo huong tu quan, nguoi Anh khoi xuong the che thanh vien, theo mo hinh cua the che noi cac; giong nhu CLC, the che thu hut thanh vien tu cac cong đong khac nhau, va sau đo đuoc mo ta la thiet lap mot tien le cho su chia se quyen luc trong cac noi cac Malaya va Malaysia đa sac toc hau đoc lap. Đong thoi, nguoi Anh cung bat đau đat khuon kho cho the che giao duc quoc dan, theo đo se thiet lap "mot tinh cam cong dan chung". Tuy nhien, Bao cao Barnes lai bi cong đong nguoi Hoa manh me phan đoi vi "tham đam chu nghia dan toc Ma Lai" va benh vuc ketuanan Melayu. Bao cao Fenn-Wu đuoc nguoi Hoa ung ho song khong đuoc nguoi Ma Lai tan thanh. Cuoi cung, khuyen nghi trong Bao cao Barnes ve cac truong quoc lap Anh ngu đuoc thi hanh theo Sac lenh Giao duc 1952, bat chap nguoi Hoa manh me khang nghi, ho lo ngai truoc viec thieu đieu khoan cho cac truong hoc ban ngu phi Ma Lai. "Bao cao Razak" đe nghi rang cac truong tieu hoc ban ngu se đuoc phep duy tri, song chia se mot khoa trinh chung voi cac truong quoc lap. Giao duc trung hoc ban ngu se khong đuoc che tai; chi cac truong trung hoc quoc lap moi đuoc tai tro. Cong đong nguoi Hoa tich cuc phan đoi Bao cao Razak, phat đong mot chien dich co to chuc nham chong đoi; viec Cong hoi nguoi Hoa Malaya tu choi phan đoi Bao cao Razak khien ho chiu ton that chinh tri tai mot so khu vuc bau cu cua nguoi Hoa.


= Nguon goc cua ketuanan Melayu =
Theo nhieu su gia, nguon goc gay nen xung đot sac toc va ketuanan Melayu la viec thieu pha tron giua nguoi Ma Lai va cac dan toc phi Ma Lai. Mot ngoai le la nguoi Hoa Eo bien, ho giai quyet van đe đong hoa tuong đoi tot, song đong hoa dien ra trong 600 nam bao gom ca lien hon. Theo Minh thuc luc, cac to tien cua nguoi Hoa Eo bien la tang pham cho Quoc vuong Malacca nham cong nhan quan he song phuong giua Đai Minh va Malacca, va chu quyen cua nguoi Ma Lai. Thoi nguoi Anh cai tri, hau het ho la cac thuong nhan giau co thay vi la cac lao đong pho thong va nhieu nguoi thuong xuyen noi tieng Ma Lai, mac y phuc theo phong cach Ma Lai, va ua thich am thuc Ma Lai.
Chinh sach giao duc cua nguoi Anh cach ly cac sac toc khac nhau — cung cap giao duc cong cong toi thieu cho nguoi Ma Lai, đe cho cac dan toc Ma Lai tu tien hanh giao duc ma khong cung cap tro giup. Nguoi Ma Lai chu yeu la cu dan nong thon, ho khong đuoc khuyen khich xa hoi hoa voi nhung nguoi phi Ma Lai co tinh thanh thi hon. Su ban cung ve kinh te cua nguoi Ma Lai đat ho cach xa nguoi Hoa co kinh te tot hon cung lam thoi bung cac tinh cam sac toc.
Yeu to khac gop phan vao ketuanan Melayu la su chiem đong cua Nhat Ban trong Chien tranh the gioi thu hai. Chien tranh "đanh thuc mot nhan thuc chinh tri nhiet thanh trong nguoi Malaya bang cach tang cuong chu nghia tu tri đia phuong va thu han sac toc". Cac chinh sach cua nguoi Nhat "chinh tri hoa giai cap nong dan Ma Lai", co y thoi bung chu nghia dan toc Ma Lai. Hai su gia Ma Lai viet rang "Cac hanh đong thu đich cua nguoi Nhat chong nguoi Hoa va su đoi xu co ve thien chi hon cua ho voi nguoi Ma Lai khien cong đong nguoi Hoa cam thay ban sac rieng biet cua ho them sau sac..." Mot nha binh luan ngoai quoc tan thanh, noi rang "Trong giai đoan chiem đong... cam tinh dan toc Ma Lai tro thanh mot thuc te; no chong đoi manh me nguoi Hoa, va khau hieu tap hop cua no la 'Malaya cho nguoi Ma Lai'..."


= Lien minh-bau cu hoi đong lap phap lien bang 1955 =
Mac du To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat ung ho ketuanan Melayu, song ho hinh thanh mot "Lien minh" voi Cong hoi nguoi Hoa Malaya va Đai hoi nguoi An Malaya (MIC) đe tranh cu trong cuoc bau cu Hoi đong Lap phap Lien bang 1955. Đieu nay khien nhieu nguoi bat ngo, do Cong hoi nguoi Hoa Malaya tich cuc khang đinh ve quyen loi chinh tri binh đang cho toan bo cong dan. Chu tich cua đang la Tran Trinh Loc (陈祯禄) la mot nguoi Hoa Eo bien, song khong cuc đoan nhu nhung nguoi chu truong ly khai. Mac du ban đau bi cho la mot su ket hop vu loi, song Lien minh gianh đuoc 51 trong so 52 ghe. Ghe con lai thuoc ve Đang Hoi giao Lien Ma Lai (PMIP; sau la PAS), mot đang co co so trong cong đong Ma Lai va manh me tan thanh ketuanan Melayu. That bai hoan toan cua cac đang phi chung toc khien Lien minh nhan thay khong khi chinh tri khong thich hop voi cac đang đa sac toc. Mot chinh phu lien minh gom cac đang đon dan toc đuoc hinh thanh, trong đo cac lanh đao đang hiep thuong rieng nham dan xep cac quyet đinh đuoc nhan đinh se on đinh hon va phu hop hon voi chinh tri Malaya.
Truoc bau cu, Onn Ja'afar thay đoi cach tiep can cua ong, hinh thanh Parti Negara sau khi IMP đai bai truoc Lien minh trong bau cu đia phuong. Parti Negara tan thanh cac chinh sach than Ma Lai manh me hon, cong nhan đia vi thong tri chinh tri cua nguoi Ma Lai, song van that bai trong viec lam lung lay đia vi khong che quyen luc cua Lien minh. Tuy nhien, mot so cho rang cac đe xuat cua Parti Negara gay anh huong toi cac chinh tri gia To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat theo huong cac chinh sach than Ma Lai triet đe hon. Ban than nguoi Anh khang đinh chi chuyen giao quyen luc cho mot chinh phu đa sac toc, va Lien minh đuoc nhan đinh la đap ung yeu cau nay.


Đoc lap va Malaysia = Đoc lap va Hien phap =
Lien bang Malaya chinh thuc đoc lap tu Đe quoc Anh vao nam 1957. Hien phap cua quoc gia moi gom cac đieu khoan, nhu Đieu 153, đam bao nguoi Ma Lai co cac đac quyen nhat đinh, mot loai đai ngo uu đai. Uy ban Reid la co quan soan thao Hien phap, the che nay phat bieu rang Đieu 153 co tinh chat tam thoi, va can phai đuoc Quoc hoi tai xet 15 nam sau đoc lap. Tuy vay, trong hien phap khong trinh bay ro rang ve đieu nay, cung khong lam ro muc đich cua Đieu 153. Hien phap tuyen bo rang toan bo nguoi Malaya binh đang theo luat phap, khong đe cap đen "quyen toi thuong Ma Lai" hoac bat ky tu tuong nao co lien he voi ketuanan Melayu. Quyen cong dan đuoc cap cho bat cu ai sinh tai Lien bang, song khong đuoc hoi to; đay la mot nhuong bo lon cua nguoi Ma Lai, cong đong tung van đong manh me nham chong quyen cong dan jus soli trong Lien hiep Malaya.
Tren phuong dien khac, ngon ngu Ma Lai va Hoi giao tro thanh ngon ngu quoc gia va ton giao chinh thuc, cac quan chu Ma Lai đuoc tai vi. Đieu nay đuoc thuc hien nham muc đich khien nguoi Ma Lai đuoc ton trong voi vi the cong đong mang tinh quyet đinh cua Malaya, va trong cach nhin nhan cua nhieu nguoi la trao cho Malaya mot ban sac Ma Lai. Mot hoc gia cho rang "Nguoi Ma Lai co mot cam giac an sau rang rieng ho la nguoi bumiputra, nhung nguoi con cua đat, va do vay co quyen loi đac thu nhat đinh đoi voi lanh tho." Tunku Abdul Rahman tung noi vao nam 1964 rang "moi nguoi đeu hieu rang quoc gia nay theo ngay ten cua no, truyen thong va đac tinh cua no, la Ma Lai.... Tai bat ky quoc gia nao khac, noi nhung ngoai kieu co gang chi phoi kinh te va cac linh vuc khac, cuoi cung se la phan đoi gay gat tu nguoi ban đia. Tuy nhien, đieu nay khong đung voi nguoi Ma Lai. Do đo, đoi lai, ho can phai đanh gia đung vi the cua nguoi Ma Lai..." Co y kien cho rang mot dan toc Malaysia se khong xuat hien do "toan bo cac tuong trung quoc gia tai Malaysia đeu bat nguon tu truyen thong Ma Lai".
Han che hien phap ve quy mo cac khu vuc bau cu quoc hoi nong thon sau đo đuoc loai bo, tao ra đieu ma mot nha binh luan goi la "mot tru cot gian tiep" cho đac quyen cua nguoi Ma Lai; do nguoi Ma Lai tap trung tai cac khu vuc nong thon, đieu nay gian tiep tang cuong quyen luc chinh tri cua nguoi Ma Lai. Hien phap nguyen ban hoan toan tuan theo pho thong đau phieu, cai bien đuoc tuyen bo la "trao cho moi nguoi mot phieu, mot so phieu khac: đuoc noi la khong dua tren nang luc tri thuc hoac bat thuong đia ly, ma nham đam bao su thong tri cua mot nhom cu the."
Cac đieu khoan hien phap đuoc goi la "Nghi trinh nguoi Ma Lai" chi tao ra it cam tinh bat man tu cac dan toc phi Ma Lai, mac du hau het trong so ho gianh đuoc quyen cong dan va do đo ve ly thuyet đuoc binh đang voi cac cong dan nguoi Ma Lai theo hien phap. Đieu nay co the đuoc quy la su chap thuan đoi voi khe uoc xa hoi, mot su gia viet rang: "Tai cap thuong luu, nhung nguoi phi Ma Lai cong nhan rang nguoi Ma Lai co đia vi chinh tri cao hon do đia vi ban đia cua ho va rang chinh the Malaysia se co mot đac tinh Ma Lai... Nguoi Ma Lai se đuoc đam bao đa so an toan trong ca nghi vien cap bang va lien bang... Nguoi Ma Lai se kiem soat cac chuc vu cao nhat trong chinh phu va... cac thanh vien chiem uu the trong noi cac lien bang." Mot su gia Ma Lai viet rang "Đoi lai nguoi Hoa gianh đuoc nhieu hon nhung đieu ma nguoi Hoa hai ngoai tai Đong Nam A mong tuong — quyen cong dan binh đang, tham gia chinh tri va giu cac chuc vu cong vu, co hoi kinh te nguyen ven, khoan dung đoi voi cac the che ngon ngu, ton giao, va van hoa cua ho."
Mot so bay to bat an ve Đieu 153; ngay truoc khi đoc lap Trung Quoc bao viet rang trong khi đac quyen "co the dung thu đuoc khi bat đau kien thiet mot quoc gia," song neu "thoi ky 'đac quyen' khong bi han che, hoac muc đich cua đac quyen khong đuoc xac đinh ro rang, thi tranh chap khong ngung... se phat sinh ve sau," va ket luan rang đac quyen cuoi cung se phan liet thay vi thong nhat nguoi Malaya. Tuy the, vao thoi điem đoc lap, mot so su gia khang đinh "co mot cam giac chan thuc ve quyen cong dan chung, nguyen vong chung, va mot van menh chung.".


= Hop nhat =
Nam 1961, khi chinh phu Malaya bat đau thao luan ve kha nang hop nhat voi cac lanh tho lan can Singapore, Sabah, Sarawak va Brunei, cac van đe ve quan he quyen luc dan toc lai noi len. Đe xuat "Malaysia" khong bao gom Sabah va Sarawak đa co tu hon mot thap nien; song cac đam phan truoc đo khong co ket qua. Ban than nguoi Singapore khong khao khat đuoc cai tri boi mot the che ma hoc nhan đinh la mot chinh phu cua nguoi Ma Lai. Tuy nhien, đen nam 1961, Singapore dan tiep thu y tuong ve van đe gia nhap Malaysia, phan lon la do tu tuong pho bien đuong thoi rang Singapore cong nghiep hoa khong the ton tai ma khong đuoc tiep can thi truong Malaya.
Chinh phu Malaya khong thiet tha voi viec co them cu dan nguoi Hoa Singapore, ho se đay nguoi Ma Lai xuong đia vi thieu so trong Malaysia moi. Nhieu nguoi Ma Lai cam thay rang đe mat tinh chat chi phoi cua nguoi Ma Lai trong quan đoi va canh sat se đat ho vao mot tinh huong nguy hiem. Cung co lap luan rang vi the kinh te thap kem cua nguoi Ma Lai se cang ro net khi tiep nhan mot cong đong nguoi Hoa con giau co hon, gay nen bat man lon. Nguoi Malaya quyet đinh giai quyet đieu nay bang cach hop nhat voi Sabah va Sarawak; ca hai đeu la thuoc đia cua Anh va co mot luong lon cu dan ban đia đuoc chinh phu nhan đinh la nguoi "Ma Lai". Tuy nhien, theo Đieu 160 cua Hien phap; hau het ho khong phai la nguoi Ma Lai; cac cu dan ban đia chu yeu theo thuyet vat linh hoac Co Đoc giao thay vi Hoi giao nhu yeu cau trong Hien phap. Nham giai quyet van đe nay, chinh phu mo rong đinh nghia chinh thuc cua nguoi "Ma Lai" nham bao gom nhung cong đong nay.
Nguoi Sabah va Sarawak khong nhan thay ho đuoc huong loi tu viec hop nhat nay. Nhieu nguoi xem Malaya chi la cho nguoi Ma Lai, mot nhom nguoi ma ho khong thuoc ve. Am anh ve "Malaysia" — viec bao gom cum tu "Malay" đuoc cho la đang so — cung voi ton giao chinh thuc la Hoi giao va ngon ngu chinh thuc la tieng Ma Lai, tuyet nhien khong lam diu nhung lo ngai cua ho ve "su thong tri Ma Lai". Đe hop nhat, ho khang đinh nguoi ban đia tai Sabah va Sarawak phai đuoc trao cac đac quyen tuong tu nhu nguoi Ma Lai.


= "Malaysia cua nguoi Malaysia!" =
Trong bau cu nam 1963 tai Singapore, Lien minh thach thuc quyen thong tri cua Đang Hanh đong Nhan dan (PAP) thong qua Đang Lien minh Singapore. Cac chinh tri gia To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat tich cuc van đong tai Singapore cho Đang Lien minh Singapore, tranh luan rang nguoi Ma Lai Singapore bi đoi xu nhu cac cong dan hang hai duoi quyen chinh phu Đang Hanh đong Nhan dan do nguoi Hoa chi phoi mac du be ngoai la đa sac toc. Tuy nhien, toan bo cac ung cu vien nguoi Ma Lai đuoc To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat ung ho đeu that cu truoc Đang Hanh đong Nhan dan. Cac chinh tri gia cua Đang Hanh đong Nhan dan nhin nhan đieu nay la mot su phan boi thoa thuan truoc đo voi Lien minh rang hai ben khong tranh cu tai Malaya va Singapore (tuong ung), do vay ho quyet đinh tranh cu tai đai luc trong tong tuyen cu nam 1964. Mac du Đang Hanh đong Nhan dan thu hut đong quan chung trong cac cuoc tap hop cua minh, song ho chi gianh đuoc 1 ghe — đo la Devan Nair đai dien cho khu vuc bau cu Bangsar. Mot so su gia cho rang do Bo truong Tai chinh va Chu tich Cong hoi nguoi Hoa Malaysia Tran Tu Tin (陈修信) keu goi nguoi Hoa tranh thach thuc cac quyen loi đac thu cua nguoi Ma Lai va nguy co hop nhat voi Indonesia, giup Cong hoi nguoi Hoa Malaysia duy tri vi the la "lanh đao khong bi tranh chap cua nguoi Hoa tai ban đao Ma Lai. Tuy the, cac lanh đao To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat gian du voi Đang Hanh đong Nhan dan.

Cac van đe moi nhanh chong nay sinh. Lanh đao chinh phu Singapore va Đang Hanh đong Nhan dan la Ly Quang Dieu tuyen bo phan đoi cong khai cua ong voi ketuanan Melayu, keu goi ve mot "Malaysia cua nguoi Malaysia" thay vi mac nhien Malaysia cua nguoi Ma Lai. Ong ly luan rang "Nguoi Ma Lai bat đau nhap cu đen Malaysia voi so luong đang ke chi tu 700 nam truoc. Trong so nguoi Ma Lai chiem 39% cu dan Malaysia hien nay, khoang mot phan ba la nhung nguoi nhap cu tuong đoi gan đay nhu Syed Jaafar Albar, ho đen Malaya tu Indonesia ngay truoc chien tranh o đo tuoi tren ba muoi. Do đo se la sai lam va vo ly khi cho mot dan toc cu the nghi rang ho phu hop hon đe đuoc goi la nguoi Malaysia va rang nhung nguoi khac co the tro thanh nguoi Malaysia chi nho an hue cua ho."
Ly Quang Dieu sau đo than tho: "Malaysia - thuoc ve ai? ve nguoi Malaysia. Tuy nhien ai la nguoi Malaysia? Toi hy vong co toi, thua ngai Bo truong. Tuy nhien đoi khi, ngoi trong phong nay, toi ho nghi ban than co đuoc phep lam mot nguoi Malaysia hay khong. Đay la ho nghi treo trong long nhieu nguoi, va... [mot khi] cac cam xuc chuyen thanh hanh đong, va nguoi voi nguoi đau tranh theo nhung ranh gioi hieu ngam nay, ngai se co mot kieu chien tranh se lam phan liet quoc gia tu tren xuong duoi va pha huy Malaysia." Tuy nhien, co luc Ly Quang Dieu lam cho moi thu te hon khi co cac binh luan chung toc. Nhieu phat bieu cua ong lap lai ve thanh phan dan toc cua Malaysia, nhac nho thinh gia rang nguoi phi Ma Lai hien chiem đa so, voi 61% dan so so voi 39% cua nguoi Ma Lai, mot lan ong đat cau hoi "Tai sao chung ta can phai tro lai Singapore cu va mot lan nua lai giang nguoi phi Ma Lai tai Malaya thanh thieu so?" Ly Quang Dieu lam xau đi quan he Đang Hanh đong Nhan dan-To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat khi lien tuc yeu cau rang chinh phu lien bang nghiem khac đa kich nhung ke cuc đoan chung toc, trong đo bao gom cac nha lanh đao noi bat cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat nhu Syed Jaafar Albar va Syed Nasir Ismail.
Nhung phat bieu cua Ly Quang Dieu khien nhieu nguoi kho chiu, đac biet la cac chinh tri gia trong Lien minh. Tran Tu Tin goi ong la "ke nhieu loan lon nhat trong lich su Malaysia va Malaya." Tunku Abdul Rahman nhan đinh Ly Quang Dieu co quan điem cuc đoan, trong khi cac chinh tri gia To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat khac cho rang Ly Quang Dieu chi đon gian la dung ngon luan nham đe khich đong nguoi Hoa Malaysia. Phat bieu cua Ly Quang Dieu ve đieu đuoc cho la su nhap cu gan đay cua nguoi Ma Lai bi bai xich nghiem khac; Albar tuyen bo: "Noi rang nguoi Ma Lai nam trong cung loai nhu cac sac toc khac la mot su lang ma..." Bao Malaya Merdeka cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat canh bao: "Neu nguoi Ma Lai phai chiu ap luc lon va loi ich cua ho khong đuoc bao ve," ho se hop nhat Malaysia voi Indonesia. Đay la đieu ma Tunku Abdul Rahman lo ngai nhat, đoi voi ong thi nhung nguoi cuc đoan chung toc khong phai la nhung nguoi cuc đoan thuc su, đo la nhung nguoi muu cau mot "Đai Indonesia" nham "giao huan" nguoi Hoa rang ton tai mot đe doa thuc te.
Cang thang trong quan he chung toc dan đen cac vu nao loan sac toc nam 1964 tai Singapore, chinh tri gia nguoi Ma Lai trong Đang Hanh đong Nhan dan la Othman Wok sau nay am chi đo la do nhung nguoi cuc đoan chung toc lap ke hoach tu truoc. Vao nam sau cac vu nao loan, cang thang tiep tuc gia tang. Syed Jaafar Albar tuyen bo rang "Bat ke toi o đau, toi la mot nguoi Ma Lai", Ly Quang Dieu đap tra gay gat: "Neu toi đi xung quanh va noi đieu ma [ong ta] đa noi — Bat ke toi o đau, toi la mot nguoi Hoa — chung toi se đuoc đoi đai nhu the nao? Tuy nhien toi van tiep tuc nhac nho nhan dan rang toi la mot nguoi Malaysia. Toi đang hoc Bahasa Kebangsaan [tieng Ma Lai, quoc ngu] va toi chap thuan Đieu 153 cua Hien phap."
Ly Quang Dieu khang đinh rang ong khong phan đoi cac quyen loi đac thu cua nguoi Ma Lai hoac Đieu 153, noi rang: "neu cac cong đong nhap cu... khong nhan thuc van đe, neu ho khong the cam thay đieu nay giong nhu cam thong cho mot nguoi Ma Lai ban cung, vay thi co the noi rang rat nhanh anh ta se bieu thi su bat man cua minh theo mot cach thuc rat kien quyet va toan bo quoc gia se roi vao hon loan." Chi vai nguoi trong Lien minh cho rang tuyen bo nay la nghiem tuc. Cac chinh tri gia To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat khang đinh rang mot "Malaysia cua nguoi Malaysia" bao ham quyen binh đang hoan toan, dan đen thu tieu cac đac quyen cua nguoi Ma Lai. Mot bo truong trong chinh phu lien bang la Senu Abdul Rahman cam nhan viec Ly Quang Dieu đe xuong su binh đang se can tro kha nang tham gia kinh te cua nguoi Ma Lai: "Đieu ma chung ta muon la co hoi, co hoi đat đuoc thinh vuong kinh te cho nhan dan chung ta." Chi trich Ly Quang Dieu vi phat bieu ong tu nhien la mot nguoi Malaysia, Senu noi: "quyen loi ma Ly Quang Dieu co đuoc ngay nay khong tu tren troi roi xuong. No đuoc trao cho ong ta. Sao ong ta khong co chut cam xuc biet on voi nhung nguoi ban đia cua quoc gia nay?" Ly Quang Dieu tra loi: "Khong, Toi khong đuoc huong khoan đai cua bat ky ai. Toi o đay la quyen loi cua toi. Va 61% nhan dan Malaysia co bon phan phai benh vuc đieu đo hoac no se mat đi. Khong co no ho se khong co tuong lai." Mot so nguoi nhu Syed Jaafar Albar, đua lap truong cua Senu đi xa hon va goi nguoi Ma Lai, voi vi the Bumiputra, nhu "nhung chu nha", khoan đai cua ho bi bangsa asing (ngoai kieu) hoac orang tumpangan (nguoi o thue) nhu Ly Quang Dieu lam dung. Đieu nay gay mot phan ung manh tu thanh vien noi cac Lam Thuy An (林瑞安), ong khang đinh "chung ta la cung la chu nhan, khong co nguoi thue nha, khong co khach."
Mot so nhan vat đi nguoc lai quan điem chung cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat. Ismail Abdul Rahman phat bieu tai Quoc hoi rang "...ca Lien minh va Đang Hanh đong Nhan dan tan thanh quan điem mot Malaysia cua nguoi Malaysia," song co khac biet trong phuong phap cua ho. Ismail mo ta đac điem phuong phap tiep can cua Đang Hanh đong Nhan dan la "phuong thuc truc tiep phi cong đong chu nghia," trong khi Lien minh yeu cau "hai buoc. Thu nhat la hai hoa giua cac sac toc; thu hai la cuoi cung co mot quoc gia phi cong đong chu nghia." Nhung tuyen bo nay bi Ly Quang Dieu bac bo vi cho la loi noi xoa diu va khong the đuoc thuc hien nghiem tuc tru khi nhung nguoi cuc đoan chung toc bi kiem che.


= Phan tach =
Ly Quang Dieu tiep tuc chien dich cua minh, thanh lap Đai hoi Đoan ket Malaysia (MSC) gom cac đang đa sac toc nhu Đang Hanh đong Nhan dan, Đang Tien bo Nhan dan (PPP) va Đang Dan chu Lien hiep (UDP) vao nam 1965. Trong cuoc hop toan the lan đau tien va duy nhat cua MSC, mot so lanh đao tu cac đang nay phat bieu ung ho mot Malaysia cho nguoi Malaysia. D.R. Seenivasagam cua Đang Tien bo Nhan dan cao buoc Lien minh su dung Đieu 153 đe "ap buc nguoi phi Ma Lai", trong khi Vuong Ky Huy (王其辉) cua Đang Nhan dan Lien hiep Sarawak (SUPP) noi rang "Chung toi nhan thay mot thai đo khong khoan dung va gia tang cac dau hieu phu nhan tinh binh đang chinh tri cho nhung nguoi phi Ma Lai. Vi loi ich cua nuoc ta va ban than chung ta, đieu nay can phai đuoc ngung lai... Quyen binh đang chinh tri nen đuoc ban cho toan bo nhung nguoi song tai đay va bien quoc gia nay thanh que huong cua ho, bat ke nguon goc sac toc cua ho."
Ngay sau đo, nghi vien hau toa cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat la Mahathir bin Mohamad cong kich Ly Quang Dieu trong Quoc hoi: "[nguoi Hoa Singapore] chua tung biet đen su cai tri Ma Lai va khong the chiu đung đuoc y tuong rang dan toc ma ho tu lau đa đe duoi got chan nay lai o trong mot vi the cai tri ho." Ly Quang Dieu đap lai bang mot bai phat bieu khong soan san bang tieng Ma Lai, phan đoi cac chinh sach than Ma Lai cua chinh phu: "Đuong nhien co nhung trieu phu nguoi Hoa co xe lon va nha lon. Đap an co phai la tao ra mot vai trieu phu nguoi Ma Lai co xe lon va nha lon?... Neu chung ta lua doi nhan dan tin rang ho ban cung do ho khong co cac quyen loi Ma Lai hoac do su phan đoi cua mot so thanh vien voi quyen loi Ma Lai, chung ta se đi đen đau? Cac ban khien moi nguoi trong lang tin rang ho ban cung la do chung toi khong noi tieng ma Lai, do chinh phu khong su dung tieng Ma Lai, the la anh ta hy vong đieu than ky dien ra [khi tieng Ma Lai tro thanh quoc ngu duy nhat]. Thoi điem tat ca chung toi bat đau noi tieng Ma Lai, anh ta se đuoc nang cao chat luong sinh hoat, va neu đieu đo khong dien ra, thi sau đo đieu gi se dien ra? Trong khi đo, bat cu khi nao co mot that bai trong cac chinh sach kinh te, xa hoi va giao duc, cac ban quay lai va noi rang, oi, do nhung nguoi Hoa, nguoi An va nhung nguoi khac phan đoi quyen loi Ma Lai xau xa. Ho khong phan đoi cac quyen loi Ma Lai. Nguoi Ma Lai co quyen loi nhu nhung cong dan Malaysia trong viec đat đen trinh đo đao tao va giao duc ma cac xa hoi canh tranh hon, xa hoi phi Ma Lai, đa tao ra. Đo la nhung gi can phai lam, chang phai sao? Khong phai la nuoi duong ho bang hoc thuyet ngu dan rang tat ca đieu ho phai lam la gianh quyen loi Ma Lai co mot vai nguoi Ma Lai đac thu va van đe cua ho đuoc giai quyet."
Cuoi cung Tunku Abdul Rahman chan nan voi tat ca van đong chinh tri va tin chac rang bat ky xung đot ngon luan hon nua se chi bien thanh bao luc, ong yeu cau Singapore thoat ly. Singapore tro thanh mot quoc gia đoc lap vao nam 1965, Ly Quang Dieu giu chuc thu tuong. Mac du Đieu 152 trong Hien phap Singapore ghi rang nguoi Ma Lai la "dan nguyen tru" cua Singapore va yeu cau bao ve đac biet đoi voi quyen loi va đac quyen cua ho, song khong đinh ro bat ky chinh sach nao nham bao ve nhu vay.
Sau nay, mot so nguoi đo loi viec thanh lap Malaysia lam cung co ketuanan Melayu: "Đung nhu Uy ban Reid co the tung nghi ngo, quyen loi cua nguoi Ma Lai đuoc tang cuong so voi tinh trang bi hao mon truoc khi Malaysia thanh lap 5-6 nam dua tren mot nen tang đoi xu tong the bat binh đang" sau khi hinh thanh Malaysia.


13 thang 5 va Chinh sach Kinh te Moi = Van đe ngon ngu =
Hien phap xac đinh tri hoan 10 nam sau đoc lap trong viec thay đoi ngon ngu quoc gia tu tieng Anh sang tieng Ma Lai. Moc du kien la nam 1967 toi gan, mot so nguoi Hoa bat đau van đong cho mot chinh sach ngon ngu tu do hon nham cho phep su dung Quan thoai trong mot so cong vu. Nhung nguoi cuc đoan trong To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat va Đang Hoi giao Lien Malaysia đa kich ho, song Lien minh đe xuat mot thoa hiep trong Du luat Ngon ngu quoc gia ma theo đo xac đinh tieng Ma Lai la ngon ngu chinh thuc, song cho phep tieng Anh trong nhung hoan canh nhat đinh va su dung cac ngon ngu phi Ma Lai cho muc đich phi chinh thuc. Tunku Abdul Rahman mo ta đieu nay nhu "mot buoc đi đam bao hoa binh", song Du luat bi nhieu nguoi Ma Lai che nhao pho bien, ho thanh lap Mat tran Hanh đong Ngon ngu Quoc gia voi hy vong huy bo hoac sua đoi du luat. Đia vi lanh dao cua Tunku Abdul Rahman cung bi nghi ngo cong khai.


= 13 thang 5 =
Nam 1969, mot cuoc tong tuyen cu đuoc to chuc. Đay la lan đau tien cac đang đoi lap co co so phi Ma Lai tranh cu tren mot quy mo lon, neu khong ke Đang Hanh đong Nhan dan thach thuc Lien minh tai Malaysia ban đao vao nam 1964. Hai chinh đang chinh o phe đoi lap trong tong tuyen cu nam 1969 la Đang Hanh đong Dan chu (DAP) — to chuc ke thua tai Malaysia cua Đang Hanh đong Nhan dan, đuoc nhan đinh pho bien la co can cu tai cong đong nguoi Hoa — va Parti Gerakan Rakyat Malaysia (Gerakan), mot đang be ngoai la đa sac toc duoi quyen lanh đao cua cuu đang vien tich cuc cua Cong hoi nguoi Hoa Malaysia la Lam Thuong Huu (林苍佑), va cac tri thuc trung luu khac nhu Tran Chi Can (陈志勤) va Syed Hussein Alatas. Ca hai đang đeu đe xuat cac chinh sach ve ngon ngu, giao duc, va quyen loi Ma Lai hoan toan đoi nghich voi cac chinh sach cua chinh phu, Đang Hanh đong Dan chu tiep tuc chien dich "Malaysia cua nguoi Malaysia" ma Ly Quang Dieu đe lai. Mot so nhan vat ma hau het la tu Đang Hanh đong Dan chu keu goi trao đia vi ngon ngu chinh thuc cho tieng Anh, Quan thoai va tieng Tamil ben canh tieng Ma Lai. Ho cung yeu cau ho tro cao hon cua chinh phu cho tien trinh giao duc Hoa ngu.
Tren phuong dien khac, Đang Hoi giao Lien Malaysia no luc thu hut phieu bau bang cach cao buoc To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat ban quyen loi nguyen tru cua nguoi Ma Lai cho "pendatang asing" (ngoai kieu). Khi ket qua đuoc cong bo, Đang Hoi giao Lien Malaysia co đuoc xam nhap nho, song Đang Hanh đong Dan chu va Gerakan lat đo quyen luc cua Lien minh tai ba bang, va gan nhu tiet tru đa so hai phan ba truyen thong cua Lien minh trong Quoc hoi. Mot phan lon ket qua nay bat nguon tu ton that cua Cong hoi nguoi Hoa Malaysia, đang nay ngay sau đo tuyen bo rang ho se khong tham gia trong chinh phu moi sau bau cu, do Cong hoi nguoi Hoa Malaysia khong con đuoc uy thac đai dien cho loi ich cua nguoi Hoa trong chinh phu. Cac cuoc tap hop co to chuc nham mung thang loi cua Đang Hanh đong Dan chu va Gerakan đuoc dien ra tai thu đo Kuala Lumpur vao ngay 11 va 12 thang 5, nhung nguoi tham du che nhao nhung nguoi Ma Lai va mang nhung khau hieu nhu "Semua Melayu kasi habis" ("Ket lieu toan bo bon Ma Lai"). Mot loi xin loi nhanh chong đuoc đua ra sau cac cuoc tap hop. Tuy vay, nhung nguoi Ma Lai bi kich đong trach mang cu tri nguoi Hoa vi phan boi "cong thuc Lien minh bang cach bo phieu cho mot đang đoi lap, lam hoi sinh cac van đe co ban ve ngon ngu va quyen loi đac thu cua nguoi Ma Lai".
Nhung nguoi cuc đoan Ma Lai hoan nghenh đong thai cua Cong hoi nguoi Hoa Malaysia, ho cam thay chinh phu do To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat va nguoi Ma Lai chi phoi se đap ung tot hon cac muc tieu cua ho. To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat to chuc cac tap hop rieng cua minh, song no nhanh chong bien thanh mot cuoc nao loan, vao ngay 13 thang 5. Su kien nay sau đo đuoc đat ten la "Su kien 13 thang 5". Nhung nguoi ung ho To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat tap hop tai nha cua Harun vao toi ngay 13 thang 5, noi cuoc tap hop bat đau theo ke hoach, nhieu nguoi trong so ho khua dao va cac vu khi khac. Mot so nha lanh đao chi trich "nhung loi lang ma" cua "nhung ke ngoai đao" trong cac cuoc dieu hanh mung thang loi truoc đo, keu goi phan tap hop "đe day cho nguoi Hoa mot bai hoc" ve viec thach thuc quyen toi cao cua nguoi Ma Lai. Ngay sau đo, đam đong bat đau tan cong nhung lai xe o to la nguoi Hoa, va phat đong cac cuoc tan cong đot pha nham vao nha o va cua hang cua nguoi Hoa. Nao loan lan rong, bat chap viec quan đoi đuoc trieu đen, va tiep dien trong hai ngay khac.
Nhu mot ket qua cua cac vu nao loan, Quoc hoi bi đinh chi, va mot tinh trang khan cap đuoc tuyen bo. Mot Hoi đong Hanh đong Quoc gia (NOC) đuoc thanh lap nham giam sat quan ly quoc gia duoi tinh trang khan cap. Mac du nao loan som ket thuc, song cang thang tiep tuc nhen nhom. Mot cuoc tay chay cua cong đong phi Ma Lai đoi voi cac hang hoa va dich vu cua nguoi Ma Lai nhan đuoc su ung ho "gan nhu hoan toan", trong khi nhieu nguoi Ma Lai nhu Mahathir Mohamad va Raja Muktaruddin Daim bat đau keu goi ve mot che đo chuyen quyen chi do To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat lanh đao, va loai bo Tunku Abdul Rahman. Theo mot so nguon, mot nhom phan tu cuc đoan chung toc, gom co Syed Nasir Ismail, Musa Hitam, va Tengku Razaleigh, cam thay rang Hien phap chia se quyen luc đa that bai, va tan thanh viec quoc gia đuoc "tro lai" voi nguoi Ma Lai. Ho đuoc cho la tan thanh viec trieu tap Mahathir Mohamad đen Kula Lumpur, tai đay nhan vat nay lanh đao chien dich chong Tunku Abdul Rahman cua minh.
Mahathir Mohamad viet mot thu ngo đen Tunku Abdul Rahman, cao buoc ong "trao cho nguoi Hoa thu ma ho yeu cau... ong trao cho ho qua nhieu phuong dien." Ngay sau đo, cac sinh vien tren toan quoc bat đau to chuc cac cuoc tuan hanh lon, keu goi Tunku Abdul Rahman tu chuc va ung ho mot lanh đao se khoi phuc "quyen toi cao Ma Lai". Bao đong le te no ra, đuoc cho la do cac đich thu cua Tunku Abdul Rahman xui giuc.
Thay vi nhuong bo cac yeu cau cua ho, Tunku Abdul Rahman truc xuat Mahathir Mohamad va Musa Hitam khoi To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat. Bo truong Noi vu Ismail Abdul Rahman cho rang "Nhung ke cuc đoan chung toc nay tin vao mot thuyet hoang dai va khong tuong ve quyen thong tri tuyet đoi cua mot sac toc đoi voi cac cong đong khac, bat chap Hien phap.... Tinh trang phan hoa dien ra trong chinh tri Malaysia va nhung ke phan biet chung toc cuc đo trong đang cam quyen tien hanh mot no luc tuyet vong nham lat đo hang ngu lanh đao hien nay."


= Khon canh nguoi Ma Lai va Chinh sach Kinh te Moi =
Mahathir Mohamad danh thoi gian luu vong chinh tri cua minh đe viet The Malay Dilemma (Khon canh nguoi Ma Lai), trong đo ong tranh luan "rang nguoi Ma Lai la cu dan nguyen tru hoac ban đia cua Malaya va la dan toc duy nhat co the tuyen bo Malaya la quoc gia duy nhat cua ho. Can cu phuong thuc thuc tien đuoc thi hanh tren khap the gioi, đieu nay trao cho nguoi Ma Lai cac quyen bat kha xam pham nhat đinh ve cac hinh thuc va nghia vu cua quyen cong dan..." (đe cap đen khe uoc xa hoi.)
Mahathir Mohamad bay to bat man voi "qua nhieu cong dan phi Ma Lai, ho co the lan at nguoi Ma Lai" khi "...đot nhien nhan ra rang anh ta tham chi khong the goi Malaya la lanh tho cua minh. Khong ton tai Tanah Melayu — lanh tho cua nguoi Ma Lai nao khac. Anh ta nay la mot ca nhan khac, mot nguoi Malaysia, song mot quyen uy ma nguoi Ma Lai Malaysia so huu tai Malaya — lanh tho cua ho — nay khong chi phan huong voi nhung nguoi khac, ma con phan huong bat cong. Va neu đieu nay chua đu, anh ta bi yeu cau phai tu bo ngay cang nhieu luc anh huong." Bien ho cua Mahathir Mohamad đoi voi quyen loi Ma Lai đeu tap trung vao cach ly luan "dan toc quyet đinh" va tranh luan ung ho đai ngo uu đai. Mot thoi gian ngan sau khi tro thanh Thu tuong, Mahathir Mohamad phu nhan minh thay đoi bat ky quan điem nao tu khi viet cuon sach.
Mahathir Mohamad va Musa Hitam sau đo tai gia nhap To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat va chinh phu duoi quyen thu tuong thu nhi la Tun Abdul Razak, nhan vat nay thi hanh Chinh sach Kinh te Moi (NEP) dua tren mot so cai cach ma trong sach cua Mahathir Mohamad tan thanh. Muc tieu đuoc cong bo cua NEP la loai tru "su đong nhat sac toc voi chuc nang kinh te". Nham phuc vu muc đich nay, NEP đat muc tieu "Bumiputra" (nguoi Ma Lai va cac dan toc nguyen tru khac) đong gop 30% kinh te vao nam 1990. Đieu nay đuoc goi la "giai phap 30 phan tram", đat ra "han ngach Bumiputra" tren nhieu linh vuc, bao gom phat hanh moi co phan cong khai tren thi truong va ke hoach nha o ca nhan moi. Mot vai nha binh luan cho rang đieu nay nuoi duong "mot thai đo gan nhu 'tong bang khong', chu yeu la giua nguoi Ma Lai va nguoi Hoa". Tuy nhien, muc tieu đuoc cong bo cua NEP khong phai la truc tiep tai phan phoi cua cai ma la mo rong chiec banh kinh te trong khi cung cap mot ty le đong gop lon hon danh cho nguoi Ma Lai, do đo gia tang su tham gia cua toan bo cu dan trong kinh te.
Nhan to chinh cua NEP nhu đuoc đe ra trong Ke hoach Malaysia thu nhi la nham giai quyet "thieu can bang kinh te" giua nguoi Hoa va nguoi Ma Lai. Nam 1969, ty le co phan cua nguoi Ma Lai theo tuong thuat la o muc 1,5% trong khi nguoi Hoa nam giu 22,8%; phan con lai phan lon nham trong tay ngoai quoc. Mot so loi dem pha cho rang ty le đong gop cua nguoi Hoa trong kinh te lam tang chi phi cua nguoi Ma Lai, song toc đo tang truong su bat binh đang dien ra đang ke hon giua nhung nguoi Ma Lai giau nhat va ngheo nhat — tu nam 1957 đen nam 1970, ty le đong gop cua 20% nguoi Ma Lai giau nhat trong đong gop kinh te chung cua nguoi Ma Lai tang tu 42,5% len 52,5%, trong khi 40% ngheo nhat giam tu 19,5% xuong 12,7%.
NOC ban hanh mot bao cao gom cac phan tich cua minh ve can nguyen cua su kien bao luc 13 thang 5, cho thay rang ngay ca trong dich vu cong, mot linh vuc ve truyen thong la do nguoi Ma Lai chiem uu the, so nguoi phi Ma Lai đong hon so nguoi Ma Lai tai nhieu khu vuc, đa so Ma Lai đang ke chi trong Canh sat va Quan đoi. Bao cao ket luan: "Nhung luan đieu rang cac dan toc phi Ma Lai bi loai tru đuoc nguoi Ma Lai cho la co y xuyen tac. Nguoi Ma Lai la nhung nguoi cam thay bi loai tru trong sinh hoat kinh te quoc dan, nay bat đau cam thay mot su đe doa đoi voi vi the cua ho trong dich vu cong. Cac chinh tri gia phi Ma Lai chua tung đe cap đen thai đo gan nhu đong cua voi nguoi Ma Lai cua nhung nguoi phi Ma Lai trong phan lon cac linh vuc trong khu vuc tu nhan tai quoc gia nay."
Theo Ke hoach Malaysia thu hai, NEP nham muc đich "thiet lap mot cong đong cong thuong Ma Lai" thong qua "cac doanh nghiep toan so huu hoac lien doanh". Truoc đo, theo loi mot nha kinh te đia phuong, chinh phu đong vai tro "hanh chinh, khuyen khich, va đieu tiet" trong no luc giai quyet mat can bang kinh te, song tranh "the hien truc tiep va tich cuc xuc tien" cac loi ich cua nguoi Ma Lai. Bay gio, chinh phu se khong chi "[han che] tiep can cua cu dan nguoi Hoa va nguoi An voi cac đai hoc, cong viec cong cong va tai san cong cong," ma con tich cuc can thiep vao kinh te nham trao cho "[Bumiputra] manh lon hon trong hoat đong kinh doanh". Mot chi trich ve su gia tang can thiep nay la To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat đuoc cho la "tro thanh mot the luc thu huong chinh khi mo rong vai tro cua nha nuoc".
Co nhieu chuong trinh đai ngo uu đai han che đuoc thi hanh truoc đay. Tuy nhien, chung chu yeu tap trung vao dich vu cong, theo Đieu 153 trong Hien phap. Nhap hoc trong giao duc bac đai hoc phan lon dua tren nang luc. Chinh phu Tunku Abdul Rahman uu tien cac chinh sach tu do kinh doanh, giam đen muc toi thieu can thiep kinh te. Mac du ton tai mot so co quan nhu Co quan Phat trien Cong nghiep Nong thon (RIDA) no luc ho tro cac doanh nhan nguoi Ma Lai, song chuong trinh cua ho bi chi trich la dua tren bo thi va thien vi cac quan he chinh tri. RIDA đuoc đoi ten thanh Majlis Amanah Rakyat (Hoi Tin thac cua cu dan ban đia) hoac MARA vao nam 1965, va tro thanh tuong trung cho su phat trien cua doanh nhan Ma Lai.
Mac du NEP la nham muc đich giai quyet mat can bang kinh te, song no nhanh chong lien ket voi ketuanan Melayu. Mac du hai khai niem hiem khi đuoc đanh đong truc tiep, song chung thuong đuoc đe cap đen cung nhau, voi ngu y rang NEP đuoc bat nguon tu ketuanan Melayu. Su can thiep lon hon cua NEP vao kinh te khien mot so nguoi "đanh đong hinh tuong nhat the cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat trong vai tro chien si khong the tranh nghi cho quyen toi cao cua nguoi Ma Lai voi nang luc ung pho cua đang voi giao dich thuong nghiep sinh loi."


= Tu chinh hien phap va cac thay đoi chinh sach khac =

Quoc hoi cuoi cung đuoc tai trieu tap vao nam 1971. Mac du NEP đuoc thong qua ma khong đuoc Quoc hoi phe chuan, song muon sua đoi Hien phap thi can phai đuoc Quoc hoi tan thanh. Đao luat hien phap (Sua đoi) 1971 do chinh phu trinh len, cung voi mot so sua đoi trong Đao luat Khich đong noi loan, han che tu do ngon luan trong "cac van đe nhay cam" nhu ngon ngu quoc gia, quyen loi đac thu cua nguoi Ma Lai, cac quan chu Ma Lai, va cac đieu khoan ve quyen cong dan. Nhung han che nay cung ap dung cho cac thanh vien cua Quoc hoi, bac bo quyen mien tru nghi si truoc đay cua ho. Cac tu chinh cung lam ro y nghia cua Đieu 152, va bao gom "bat ky nguoi ban đia nao cua cac bang Sabah va Sarawak" theo Đieu 153, mo rong cac quyen loi nguyen chi thuoc ve nguoi Ma Lai cho toan bo Bumiputra. Them vao đo, Yang di-Pertuan Agong (quan chu lien bang) nay co the chi thi bat ky đai hoc hoac cao đang nao thi hanh mot he thong han ngach dua tren ty le nham chieu co Bumiputra. Toan bo cac co so giao duc bac đai hoc lap tuc ban hanh cac he thong han ngach theo lenh cua Bo Giao duc; mot so sau đo đat van đe ve tinh phap ly cua hanh đong nay voi ly do ban than Quoc vuong khong ban hanh bat ky chi thi nao.
Nham cham dut tat ca đieu nay, sua đoi cac đieu khoan đe cap đen "cac van đe nhay cam" nhu đuoc neu o tren, cung nhu quy đinh đieu khoan sua đoi hien phap huu quan, bi cam neu khong co tan thanh cua Hoi nghi cac quan chu. Cac nghi si đoi lap chi trich manh me, ho tuyen bo rang neu Quoc hoi co the bi ngan thao thuan cac van đe cu the, thi quyen toi cao cua Quoc hoi đa bi pha hoai. Cung khong ro rang neu viec cam chi noi ve "cac van đe nhay cam" ap dung đoi voi chinh no. Tuy the, cac đieu khoan đuoc thong qua. Đao luat An ninh noi bo (ISA) cung đuoc sua đoi vao nam 1971 nham nhan manh "su duy tri hai hoa lien cong đong", đao luat cho phep chinh phu bat giu bat ky ai ma ho cho la mot moi đe doa đoi voi an ninh quoc gia trong mot thoi gian vo han đinh ma khong can tai xet tu phap.
Nhieu thay đoi gap phai phan đoi du doi trong Quoc hoi va ben ngoai, Khi nhung đe xuat thay đoi đuoc cong bo lan đau tien, bao chi Anh cao buoc ho se "duy tri vinh vien he thong phong kien thong tri xa hoi Ma Lai" bang cach "trao cho the che co xua gom cac tieu quan chu lap hien nay quyen luc can tro la thuong". Cong tac kiem duyet cac van đe nhay cam đuoc cho la nghich ly khi tuong phan voi phat bieu cua Tun Abdul Razak ve "hoan toan nhan thuc ro rang cac van đe quan trong can phai khong bi giau diem them nua..." Nhung chi trich khac cho rang Đieu 153 khong khac gi mot "bat com giay", va tham chi con khong bao gom orang asli ("nguoi ban đia") hoac nguoi nguyen tru trong pham vi đac quyen cua no, khien đong co cua no phan nao bi nghi ngo.
Mot thay đoi chinh sach quan trong khac đen trong linh vuc giao duc. Nam 1970, chinh phu xac đinh tieng Ma Lai la ngon ngu giang day trong giao duc tieu hoc, trung hoc va đai hoc, thay the tieng Anh. Mac du chinh phu tiep tuc cap kinh phi cho cac tien trinh giao duc tieng Hoa va tieng Tamil, song nhieu nguoi phi Ma Lai nhan đinh chinh sach moi nay la "phan biet đoi xu nhat" cho đen nay. Đong co can ban cua chinh phu la đieu nay cung cap co hoi giao duc tot hon cho nguoi Ma Lai, đac biet la nhung nguoi truoc đay chuyen đoi tu cac truong tieu hoc va trung hoc Ma Lai ngu sang cac truong đai hoc Anh ngu. No cung ly luan rang cac hoc sinh đoan ket trong mot ngon ngu se tao ra hoa hop sac toc lon hon, trong khi gian tiep nhan manh "tinh chat Ma Lai cua quoc gia".
Cung trong nam tieng Ma Lai tro thanh ngon ngu giang day, Chinh sach Dan toc Quoc gia (NCP) đuocc ong bo. Syed Nasir Ismail mo ta cac chinh sach cua chinh phu la nham tao ra mot "ban sac Hoi giao Bumiputra" (identiti Islam Kebumiputraan) cho nguoi Malaysia. Ve ban chat, muc tieu cua NCP la cuoi cung se đong hoa cac cu dan phi ban đia vao mot ban sac Malaysia ban đia. Bat chap phan đoi gay gat tu cac nhom ap luc cua nguoi Hoa, chinh phu tu choi huy bo NCP. Nham khuyen khich đoan ket dan toc, Rukunegara, hoac tu tuong quoc gia, cung đuoc gioi thieu. Mac du ban than Rukunegara khong gom cac am chi đen ketuanan Melayu hoac khe uoc xa hoi, mot binh luan cua chinh phu đe cap rang "vi the cua nguoi Ma Lai va cac dan toc ban đia khac, loi ich hop phap cua cac cong đong khac, va cap quyen cong dan" la nhung phuong dien trong yeu cua Hien phap trong khi khang đinh: "Khong cong dan nao can phai đat cau hoi ve long trung thanh cua cac cong dan khac dua tren viec ho thuoc ve mot cong đong cu the." Mot nha phe binh chinh tri mo ta đay la mot tuyen bo chinh thuc ve khe uoc xa hoi hay "Racial Bargain".


= Chinh tri va "su thong tri Ma Lai" =
Theo mo hinh Lien minh cu, moi sac toc đuoc đai dien bang mot đang, song mo hinh nay bi bac bo bang viec hinh thanh Barisan Nasional (BN, hay Mat tran Dan toc) vao nam 1974. Mot so đang đoi lap truoc đay, bao gom Gerakan, Đang Tien bo Nhan dan va Đang Hoi giao Lien Malaysia, gia nhap Mat tran Dan toc do To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat lanh đao. Mac du Cong hoi nguoi Hoa Malaysia va Đai hoi nguoi An Malaysia cung tham du, song anh huong cua ho bi phai nhat truoc cac đang phi Ma Lai khac trong lien minh. Nam 1977, viec truc xuat Đang Hoi giao Lien Malaysia khien To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat tro thanh đang phai Ma Lai duy nhat trong Mat tran Dan toc, song mot so đang be ngoai la đa sac toc cung đai dien cho nguoi Ma Lai. Sau khi roi đi, Đang Hoi giao Lien Malaysia chon mot cach tiep can khac biet voi đac quyen Ma Lai, len an NEP la ky thi sac toc va "phi Hoi giao".
Nam 1974, Mahathir Mohamad đuoc bo nhiem lam mot bo truong trong noi cac cua Tun Razak. Ong tro thanh pho thu tuong hai nam sau đo.
Trong thap nien 1970 — thoi ky hoang kim cua NEP — "vi the thong tri Ma Lai" la mot thuc te sinh hoat đuoc chap thuan tren quy mo lon đoi voi nguoi Malaysia. Trong khi giai đoan 1957-1969 đuoc nhan đinh la thoi gian khi "vi the thong tri Ma Lai" it nhat cung bi kiem che boi mot hinh thuc "thuong luong lien sac toc" trong chinh phu Lien minh, thi tu sau su kien 13 thang 5 tro đi, cac nha phe binh chinh tri cho rang moi truong chinh tri nay nam duoi "kiem soat" ba chu hien nhien cua nguoi Ma Lai va To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat; Nam 1970, mot thanh vien noi cac tuyen bo rang quyen loi đac thu cua nguoi Ma Lai se duy tri "hang tram nam toi". Tunku Abdul Rahman nhan xet vao nam 1977 rang "xuat hien trong tam tri cua nhung nguoi phi Bumiputra rang ho đang bi bien thanh cac cong dan hang hai trong nuoc." Cac chinh sach dan toc cua chinh phu dua tren va đuoc hop ly hoa qua hai luan điem co ban ma Mahathir Mohamad viet trong Dilemma cua minh; vi the "lich su" cua tinh uu viet Ma Lai đoi voi Malaya, va "nhu cau đac biet" cua nguoi Ma Lai. Do thao luan hoac đat cau hoi cong khai ve nhung van đe nay bi hinh su hoa, co it xuat ban pham đia phuong thao luan phe binh ve quyen toi cao Ma Lai.
Nhung phan tu cuc đoan chung toc bi cao buoc loi dung hon loan 13 thang 5 nay nam trong su kiem soat cua quoc gia. Bo truong Tai chinh Razaleigh đuoc ca ngoi la "Cha cua kinh te Bumiputra". Hai ngoi sao đang len tren chinh truong la Musa Hitam va Mahathir Mohamad duy tri hinh anh cua ho la cac "phan tu cuc đoan chung toc", song khong ro ho co muc đich nay khong. Nha bao K. Das tung noi Musa đa ke voi ong "rang mot chinh tri gia Malaysia tre tuoi choi quan bai sac toc nham đat đuoc muc đich ngay ca khi khong co du chi mot khuc xuong chauvin trong than the anh ta." Sau khi nghi huu, Musa noi rang "cac nha lanh đao quoc gia co khuynh huong tim ra mot vat te than khi phai đoi dien voi mot tinh huong khung hoang tuyet vong" va su dung chien thuat sac toc nham lap đay "da day trong" cua ho.
Đoan Thanh nien UMNO noi rieng duy tri hinh thanh "cuc đoan chung toc" cua minh tu thap nien 1960. Mot trong cac pho chu tich cua the che nay cho biet trong phan ung truoc cac thao luan ve viec mo cac đoi khac nhau trong To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat dua tren tu tuong chinh tri rang "muc tieu ban đau cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat la đe đau tranh cho loi ich cua chung Ma Lai va đieu nay can phai tiep tuc. Chung toi khong muon tu tuong be phai trong To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat."


Chinh phu Mahathir = Đai ngo uu đai va nguoi Hoa khang nghi =

Cac chinh sach đai ngo uu đai cua NEP tiep tuc duoi thoi Mahathir Mohamad. Cac nha phe binh chinh tri nhin nhan chinh phu nay, trong giai đoan đau, la mot su tiep noi "kiem soat ba chu" chinh tri Malaysia cua nguoi Ma Lai, ma cu the la To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat. Trong thoi gian nay, Mahathir Mohamad tap trung vao cung co quyen luc cua ban than trong To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat va chinh phu. Ket qua la it co đoi đau tich cuc giua nguoi Ma Lai va phi Ma Lai trong van đe ketuanan Melayu vao đuong thoi.
Nam 1981, Cong hoi nguoi Hoa Malaysia đanh gia NEP va cac chinh sach khac cua chinh phu theo mot quan điem cua nguoi Hoa. Cac phat hien khien ho lo ngai ve mot so van đe, bao gom đieu đuoc cho la thieu ton trong quyen cong dan cua nguoi Hoa Malaysia, va dich vu cong do nguoi Ma Lai chi phoi, tuyen bo muc tieu cua NEP ve viec tiet tru đong nhat sac toc voi chuc nang kinh te đa đuoc bai tru. Them vao đo, ho ly luan rang nguoi phi Ma Lai khong đuoc đai dien đay đu trong Quoc hoi va Noi cac do sap xep khu vuc bau cu khong cong bang; cac khu bau cu Quoc hoi nong thon ma hau het la cu tri Ma Lai đong hon mot cach la lung so voi cac khu vuc bau cu đo thi, mac du tong dan so cac khu vuc bau cu đo thi vuot tong dan so cac khu vuc bau cu nong thon. Tuy nhien, To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat tranh truc tiep đoi dien voi Cong hoi nguoi Hoa Malaysia xung quanh van đe.
Cang thang gia tang sau tong tuyen cu nam 1986, khi ban than To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat chiem đa so tuyet đoi trong Quoc hoi, cho phep ho co the cai tri ma khong co su ung ho cua cac đang khac. Mot so nha lanh đao trong To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat nghiem tuc thao luan ve kha nang mot minh cai tri; Abdullah Ahmad cong khai tan thanh quyen toi cao Ma Lai vinh cuu va giang nhung nguoi phi Ma Lai xuong cong dan hang hai. Nhung luan đieu đon phuong chu nghia nhu vay cuoi cung bi bo qua, va chinh phu Mat tran Dan toc đuoc duy tri. Tuy nhien, mot so quan chuc To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat canh cao cac đang phi Ma Lai tranh "choi voi lua" bang cach đat van đe ve quyen loi đac thu va đac quyen cua nguoi Ma Lai hoac Hak Keistimewaan Orang Melayu. Trong đai hoi cung nam cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat, Mahathir Mohamad noi rang: "Chung ta khong muon cuop đi cua nguoi khac cac quyen loi cua ho. Nhung can phai khien cho khong ai co gang tuoc đoat quyen loi cua chung ta." Khi Quoc hoi đuoc tai trieu tap, Đang Hanh đong Dan chu bat đau gia tang phan đoi đieu ma ho cho la phan chia nguoi Malaysia thanh "cac cong dan hang nhat va hang hai". Đap lai, mot so nghi si To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat bat đau am chi nguoi phi Ma Lai la pendatang asing (ngoai kieu) trong Quoc hoi. Khi Đang Hanh đong Dan chu no luc nham tim hieu phan bo kinh te bang đang giua cac sac toc nham đanh gia tien trien cua NEP, quy tac nghi su cua Quoc hoi đuoc sua đoi nham cam chi cac chat van nhu vay. Đieu nay khien cho Đang Hanh đong Dan chu cho rang cac muc tieu cua NEP đa đat đuoc, va rang no co the đuoc cho het hieu luc vao nam 1990.
Mot so nguoi nhu nghi vien thanh pho Petaling Jaya Duong Dung Vi (杨勇伟) thi cho rang Abdullah Ahmad, mot phu ta cua Mahathir Mohamad, la nguoi đau tien su dung thuat ngu "ketuanan Melayu". Duong Dung Vi mo ta boi canh ma Ahmad su dung no la "mot phat bieu kha lanh tinh va hau het chung toi co the đa khong co van đe gi voi no, song mot so nha lanh đao cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat su dung no đe noi ve quyen toi cao cua nguoi Ma Lai cho du ho khong can biet y nghia xac thuc cua no."
Cang thang sac toc tiep tuc phat trien khong lau sau khi Mahathir Mohamad suyt that bai truoc Tengku Razaleigh Hamzah trong bau cu chu tich To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat vao nam 1987. Khoang thoi gian nay, mot so hop tac xa tin dung (DTCs) sup đo, mot so co lien he voi Cong hoi nguoi Hoa Malaysia. Nham cuu giup cac nha đau tu nguoi Hoa, Cong hoi nguoi Hoa Malaysia yeu cau chinh phu bao lanh cho DTCs, trich dan mot su cuu tro tai chinh truoc đo đoi voi cac the che tai chinh Bumiputra. Viec To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat khong san long chap thuan yeu cau khien Pho Chu tich Cong hoi nguoi Hoa Malaysia Ly Kim Su (李金狮) canh cao rang Cong hoi nguoi Hoa Malaysia co the roi bo chinh phu. Trong cung nam đo, chinh phu bo nhiem mot vai can bo co hoc thuc khong phai nguoi Hoa vao cac chuc vu cap cao trong cac truong hoc ban ngu tieng Hoa. Bo truong Giao duc Anwar Ibrahim bac bo nhuong bo truoc khang nghi tu Cong hoi nguoi Hoa Malaysia, va tuyen bo rang quyet đinh nay la cuoi cung, bat chap thoa thuan phi chinh thuc truoc đo van van đe nay giua cac cong đong nguoi Ma Lai va nguoi Hoa.
Gerakan, Cong hoi nguoi Hoa Malaysia va Đang Hanh đong Dan chu to chuc cac cuoc tap hop va tay chay cac lop hoc trong cac truong tieu hoc Hoa ngu nham khang nghi hanh đong nay; Đoan Thanh nien UMNO to chuc cac cuoc tap hop rieng đe chu truong ketuanan Melayu, mang cac bieu ngu co ghi cac khau hieu nhu "thu hoi quyen cong dan cua nhung ke phan đoi cac quan chu Ma Lai", "13 thang 5 đa bat đau", va "ngam no [keris, mot loai dao gam Ma Lai] voi mau nguoi Hoa". Thu linh Đoan Thanh nien UMNO đuong thoi la Najib Razak (con cua Tun Razak) đe doa tam mot keris bang mau nguoi Hoa. Tinh hinh them cang thang khi trong mot su kien khong lien quan, mot binh si nguoi Ma Lai chay đien cuong trong mot khu vuc co cu dan chu yeu la nguoi Hoa, sat hai mot nguoi va lam bi thuong hai nguoi khac.
Chinh phu sau đo phat đong Chien dich Lalang (nho co), giam giu 55 nguoi theo Đao luat An ninh noi bo. Co them nhieu nguoi bi bat giu trong vai thang sau đo. Mac du hau het nguoi bi bat la cac chinh tri gia đoi lap, bao gom thu linh đoi lap trong Quoc hoi la Lam Cat Tuong (林吉祥), song mot vai thanh vien tu Mat tran Dan toc cung bi bat. Toan bo cac chinh tri gia Mat tran Dan toc đuoc phong thich sau hai thang, trong khi nhung nguoi tu phe đoi lap bi giam giu lau hon. Chinh phu sau đo hop phap hoa nhung vu cau luu nay voi ly do an ninh, noi rang nhung nguoi bi cau luu loi dung van đe giao duc Hoa ngu nham kich đong tinh cam sac toc. Mot so nguoi ung ho cua Mahathir Mohamad nhin nhan đieu nay nhu la mot chung minh cho tinh chinh đang viec ong bac bo "thoa hiep" cua Tunku Abdul Rahman voi nhung nguoi phi Ma Lai, giao huan nguoi phi Ma Lai khong chi trich chinh phu va cac chinh sach than Ma Lai.
Nhieu nguoi chi trich khong nhin nhan su giai thich nay la nghiem tuc. To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat đuong thoi o trong khung hoang, phe cua Mahathir Mohamad suyt that bai truoc phe cua Razaleigh trong bau cu noi bo. Nhung nguoi ung ho cua Razaleigh đe đon kien cao buoc sai pham trong qua trinh bau cu voi kha nang thanh cong co ve la cao, se keo theo cac cuoc bau cu moi trong đang. Trong boi canh nay, mot chinh tri gia cua Cong hoi nguoi Hoa Malaysia cao buoc rang chinh phu theo đuoi mot "nghi trinh giau giem," lam trech su chu y cua cong chung khoi khung hoang cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat bang mot "su trech huong trong thi hanh chinh sach giao duc Hoa ngu." Ban than Tunku Abdul Rahman tuyen bo rang Mahathir Mohamad su dung van đe nay đe huy đong nguoi Ma Lai "nhu mot luc luong thong nhat truoc mot ke thu chung — va ke thu tuong tuong trong truong hop nay la cong đong nguoi Hoa."
Cuoi cung, phe cua Mahathir Mohamad "thang" trong vu to tung khi co phan quyet rang do Đang la mot to chuc bat hop phap theo Đao luat Đoan the do mot so chi nhanh khong đuoc chinh thuc đang ky, viec thua kien cua nguyen đon la khong hop le; mot đoan the bat hop phap khong the to chuc cuoc bau cu moi đe bau lanh đao cua minh. Mahathir Mohamad lap tuc thiet lap "UMNO (Baru)" (UMNO Moi), chuyen đoi toan bo tai san cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat cu sang đang moi. Hau het nhung nguoi ung ho cua ong cung tham gia To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat (Baru), va cuoi cung "(Baru)" bi loai bo, khien đang nay tuong tu nhu To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat cu trong y đo va muc đich. Khi Toa an Toi cao chap thuan nghe khang cao ve vu an nay, chinh phu đinh chi va sau đo cach chuc Chu toa Salleh Abas va nam thanh vien tham phan cua Toa an Toi cao, dan đen khung hoang hien phap Malaysia 1988. Toa an Toi cao moi sau đo bac bo vu kien nay.
Razaleigh sau đo thanh lap Đang Semangat 46 (Tinh than 46) nham thach thuc chinh phu. Trong tong tuyen cu nam 1990, ketuanan Melayu đuoc su dung nhu mot van đe, khi To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat cao buoc Semangat 46, Đang Hoi giao Lien Malaysia, Đang Hanh đong Dan chu va cac đang đoi lap khac am muu ket thuc quyen toi cao cua nguoi Ma Lai. Chinh phu cung lien tuc canh cao rang nao loan 13 thang 5 se lap lai neu ho khong duy tri đa so hai phan ba trong Quoc hoi. Cac quang cao toan trang mo ta đo mau va chem giet đuoc phat hanh tai cac to bao lon cua quoc gia. Cang thang tang them khi Tunku Abdul Rahman keu goi cac cu tri ung ho Semangat 46 thay vi To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat moi, mot so chinh tri gia To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat yeu cau rang hieu "Bapa Kemerdekaan" (Cha cua Đoc lap) cua ong can phai bi thu hoi, va tuong cua ong bi loai bo khoi Toa nha Quoc hoi. Bat chap đieu nay, chinh phu duy tri đa so hai phan ba trong Quoc hoi, con Semangat 46 chi gianh đuoc tam ghe.


= Tai xet va cai tao cac chinh sach kinh te =
Truoc khi man han NEP vao nam 1990, co nhieu tranh luan ve viec co nen phuc hoi, thay the hoac loai bo hoan toan chinh sach. Chinh phu to chuc tai xet chinh thuc NEP trong nhung nam gan đen khi man han. NEP đoi dien voi mot so chi trich trong suot thoi gian ton tai cua no, hau het lien quan đen tham nhung chinh tri va nhung su thieu kha nang khac.
Mot điem tranh luan la tinh toan su cong bang đoi voi nguoi Ma Lai. Mac du ve chinh thuc, tinh đen nam 1992, nguoi Ma Lai kiem soat 18% kinh te, song mot so nguoi bac bo so lieu nay vi cho rang no sai lam. Ho ly luan rang tren thuc te, phan lon so luong nay gom von so huu cua cac co quan chinh phu, do đo thuoc ve toan the nguoi Malaysia. Viec thi hanh cac hop đong cong cong chu yeu đuoc trao cho nguoi Bumiputra đuoc ly luan la đa giet chet nang luc cua nguoi Ma Lai do tao cho ho it đong luc đe cai tien. Nhieu nha thau nguoi Ma Lai chuyen cac hop đong phu trong cong viec cua ho cho nhung nguoi khac, va trong mot so truong hop la cho nguoi Hoa; cac dan xep "Ali Baba" ma theo đo "nguoi Ma Lai [Ali] su dung đac quyen cua minh đe co đuoc cac đang ky va cap phep nguyen khong danh cho nguoi phi Ma Lai, sau đo nhan mot khoan phi trong vai tro moi gioi trong khi nguoi phi Ma Lai [Baba] van hanh kinh doanh," la hien tuong pho bien. Mot so đe xuat rang NEP "co the co ket qua, neu nguoi Ma Lai thuc su muon nam vung cach thuc lam viec. Song thuong la khong phai, anh ta chi muon tro nen giau co."
Mot so noi rang viec giai ngan cac co phieu thien vi theo lien ket chinh tri, nhieu nguoi trong so ho lap tuc ban co phan theo gia thi truong, thu đuoc tien chenh lech thay vi nam giu va gia tang ty le so huu cua nguoi Ma Lai nhu đieu ma NEP huong toi. Mac du NEP no luc thiet lap mot tang lop cac trieu phu nguoi Ma Lai, song no bi cao buoc chu yeu la nham phuc vu than tin, loi ich chi danh cho cac lien ket chinh tri. Mot so nguoi tan thanh, song cung lap luan phan đoi hanh đong; mot chinh tri gia tu Đang Hoi giao Lien Malaysia noi rang: "Nguoi Ma Lai khong muon cong bang tac đong đen loi ich cua ho." Mot so nha binh luan khac cho rang gan nhu hau het cac loi ich khi thi hanh NEP đo don ve lien ket chinh tri, chinh phu co y đinh đe chung "chay xuong cho quan chung Ma Lai", va cung nham tao ra nhung phu ong moi noi nguoi Ma Lai nham cung cap "cac mo hinh vai tro thau khoan" cho nhung nguoi Ma Lai khac.
Trong thap nien 1980, quan tam tiep tuc phat trien ve van đe phan biet đoi xu trong cac the che giao duc bac đai hoc. Đuong thoi, Bo truong Giao duc phat bieu truoc Quoc hoi ve "bat man" va "that vong" trong nguoi phi Ma Lai ve viec "giam co hoi" đoi voi giao duc bac đai hoc. Đen nam 1997, Bo truong Giao duc Najib Tun Razak bao ve cac han ngach la đieu can thiet, tuyen bo rang chi con 5% tong sinh vien đia phuong theo hoc la nguoi Ma Lai neu cac han ngach bi bai bo.
Chi trich khac la NEP va cac đai ngo uu đai khac tren thuc te lam giam long tu tin cua nguoi Ma Lai, mac du y đinh cua Mahathir Mohamad khi kien thiet mot giai cap kinh doanh Ma Lai la nham tro thanh cac mo hinh mau cho nhung nguoi Ma Lai ban cung. Mot nha bao nguoi Ma Lai phat bieu: "[Theo Chinh sach Kinh te Moi nay, khong bao gio co nguoi Bumiputra nao co the đam bao rang 'cac thanh cong' nhu vay đen voi minh la hoan toan xung đang." NEP cung bi chi trich vi tim cach cai thien đong gop tong the cua nguoi Ma Lai trong kinh te, du rang mot so luong nho nguoi Ma Lai đa nam giu phan đong gop nay. Mot so nguon cao buoc NEP la qua manh tay trong cach thuc tiep can cua ho đoi voi đai ngo uu đai, viec duy tri no đa "tuoc đi tu cach cua nguoi phi Ma Lai trong co hoi giao duc bac đai hoc va thang tien cong viec" va buoc nhieu nguoi phi Ma Lai di cu. Đieu nay ket hop voi cac cam giac rang NEP tham nhung va co lien ket voi ketuanan Melayu, dan đen "oan han sau sac", đac biet la trong cong đong nguoi Hoa. NEP bi chi trich la "đat nhung nguoi Malaysia nay o vi the rat vinh du khi ho o tren nhung nguoi con lai, cap cho ho nhung uu đai cua NEP," trong khi "phan chia nguoi Malaysia thanh cac cong dan hang nhat va hang hai".
Nam 1990, Chinh sach Phat trien Quoc gia (NDP) thay the cho NEP, no duy tri hau het cac chinh sach thoi NEP. Ty le đong gop cua nguoi Ma Lai trong kinh te du lon hon đang ke song chua đen gan muc tieu 30% theo so lieu cua chinh phu. Khi tai xet NEP, chinh phu thay rang mac du bat binh đang thu nhap đa giam, song mot so muc tieu quan trong lien quan đen quyen so huu tong the cua cac cong ty Ma Lai chua đat đuoc. Ca Mahathir Mohamad va Tunku Abdul Rahman bay to lo ngai rang nguoi Ma Lai van qua phu thuoc nguoi Hoa ve kinh te.
Tuyen bo rang NEP lam cham tang truong kinh te bi bac bo; rang NEP no luc nham ngan ngua nao loan sac toc them nua, va nao loan la đieu se gay thiet hai đen tang truong kinh te hon la NEP. NEP cung đuoc bien ho do tao ra mot tang lop trung luu Ma Lai va nang cao chat luong sinh hoat ma khong lam ton hai đen đong gop cua nhung nguoi phi Bumiputra trong kinh te theo so lieu tuyet đoi; thong ke bieu thi rang tang lop trung luu nguoi Hoa va nguoi An cung tang truong khi thi hanh NEP, du khong nhieu nhu nguoi Ma Lai. Ve tong the, ty le ngheo cua nguoi Malaysia giam tu 50% khi đoc lap xuong 7%. Cung co lap luan rang cac đinh kien dan toc phan lon bi dap tat do thanh cong cua NEP trong viec thiet lap mot tang lop thuong luu nguoi Ma Lai. Mac du nhieu muc tieu cua NEP đuoc NDP tai khoi đong, song chinh sach moi co ve phuc vu muc đich huong nhieu hon đen duy tri thinh vuong va sang tao, trai nguoc voi tai phan phoi gian đon. Tuy the, nhieu chinh sach tu thoi ky NEP đuoc giu lai theo NDP, NDP man han vao nam 2020.


= Bangsa Malaysia va tu do hoa chinh tri =
Trong thap nien 1990, Mahathir Mohamad va To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat cong khai đoi thai đo trong cac chinh sach van hoa cua chinh phu, voi viec hinh thanh cac ke hoach Wawasan 2020 (Vien canh 2020) va Bangsa Malaysia (Dan toc Malaysia). Mahathir noi ro mot tro ngai trong viec đua Malaysia thanh mot quoc gia phat trien vao nam 2020 la: "thac thuc trong viec thiet lap mot xa hoi thanh thuc, tu do va khoan dung ma trong đo nguoi Malaysia thuoc moi mau da va tin nguong đuoc tu do thi hanh va bay to cac phong tuc, van hoa va đuc tin ton giao nhung cam nhan rang ho thuoc ve mot quoc gia." Mahathir đe xuat thiet lap "mot Bangsa Malaysia voi long trung thanh chinh tri va cong hien cho quoc gia". Sau chien thang trong tong tuyen cu nam 1995, Mahathir noi chi tiet hon: "Bangsa Malaysia nghia la nhung nguoi co the đong cam ban than voi quoc gia, noi Bahasa Malaysia (tieng Malaysia hoac tieng Ma Lai) va chap thuan Hien phap."
Mahathir Mohamad sau đo giai thich rang "Y tuong truoc đay la moi nguoi can phai tro thanh nguoi Ma Lai 100% đe tro thanh nguoi Malaysia. Chung ta nay chap thuan rang đay la mot quoc gia đa sac toc. Chung ta can xay nhung cay cau thay vi co loai bo hoan toan cac chuong ngai chia tach chung ta." Mot su thay đoi đang ke nhu vay đuoc cac cong đong phi Ma Lai hieu la mot "rut lai toan bo" cac chinh sach truoc đo nhan manh đong hoa nguoi phi Ma Lai. Chinh phu tien hanh cac bien phap nham nhan manh thay đoi nay, giam su nhan manh ve viec tieng Ma Lai la ngon ngu chinh thuc duy nhat bang viec cho phep cac đai hoc đia phuong su dung tieng Anh lam phuong tien giang day trong cac mon hoc nhat đinh. Cac chung chi cua Hoc vien Tunku Abdul Rahman do Cong hoi nguoi Hoa Malaysia tai tro va nguoi Hoa chiem đa so đuoc chinh phu chinh thuc cong nhan đoi voi cong viec trong dich vu cong. Lan đau tien cac ton giao ngoai Hoi giao đuoc phat tren đai phat thanh va truyen hinh quoc doanh, song khong đuoc phep khuyen thinh gia nhap đao. Mua su tu truyen thong cua nguoi Hoa tung bi cam trong nhieu thap nien, nay khong chi đuoc phep trinh dien ma tham chi Mahathir Mohamad va cac quan chuc chinh phu cap cao khac cung tham du.
Mac du kinh te Malaysia tang truong đang ke vao đau thap nien 1990, song cac nha binh luan cho rang cac chinh sach tu do cua Mahathir Mohamad đa đong mot vi the quan trong trong tinh đai chung cua ong va đai thang cua Mat tran Dan toc trong tong tuyen cu nam 1995. Mot nha binh luan viet rang "Hau het nguoi Malaysia co the khong nho toi mot thoi gian thinh vuong hon hay it phan khang lien sac toc hon. ... Chi rieng cac chi so kinh te se khong thu đuoc su hanh dien ma nguoi Malaysia đa nhan thay, co le la lan đau tien, trong than phan nguoi Malaysia."
Lam Cat Tuong quy that bai cua phe đoi lap cho chu nghia tu do cua Mahathir Mohamad va viec chinh phu chap thuan lap truong cua Đang Hanh đong Dan chu ve cac van đe nhu "ngon ngu, van hoa va giao duc". Tuy nhien, mot so nguoi nghi ngo ve su chan thanh cua Mahathir Mohamad. Mot quan chuc Đoan Thanh nien UMNO cho rang "hanh đong linh hoat cua chinh phu Barisan ... chi the hien rang chung ta đang huong thu trinh đo toi cao cua tinh khoan dung, no thuan tuy dua tren muc đo tin tuong lien quan đen vi the chinh tri va kinh te cua nguoi Ma Lai. Chung ta phan huong quyen luc chinh tri voi nguoi Hoa. Nay ho can tang cuong su ung ho chinh tri cua ban than tu cong đong cua ho, phuc vu cac quan tam chinh cua nguoi Hoa la đieu het suc quan trong đoi voi ho. Do vay, sao chung ta khong cho phep đieu đo? Chung ta co the ... đat đuoc tinh the cung thang. Đieu nay thuan tuy la đong thai chinh tri. ... Tuong tu nhu Đoan Thanh nien UMNO chung ta thuong đuoc nhan đinh la mot đoan the chinh tri rat chung toc chu nghia đau tranh cho cac loi ich cua nguoi Ma Lai. ... Tuy nhien, nhung nghi trinh ma chung ta đa hoan thanh, nhu Hoi giao, Bahasa Melayu [tieng Ma Lai] va đia vi đac thu cua nguoi Ma Lai, khong nen bi nghi ngo trong bat ky hoan canh nao do đay la nhung van đe het suc nhay cam."
Phan cuoi cua thap nien 1990, cac chinh sach cua chinh phu đuoc noi long nham chien đau voi Khung hoang tai chinh chau A bang cach khuyen khich đau tu nuoc ngoai. Nam 1999, mot đang đoi lap moi đuoc thanh lap mang ten Đang Cong chinh Nhan dan (PKR) voi su ung ho boi cuu pho thu tuong cua Mahathir Mohamad la Anwar Ibrahim dan đen mot su hoi sinh cac canh cao "13 thang 5". Tuy nhien, chinh phu duy tri the đa so trong Quoc hoi. Nam 2003, Mahathir Mohamad chinh thuc tu chuc thu tuong, nguoi ke nhiem la Abdullah Ahmad Badawi.


Abdullah Ahmad Badawi, che đo nhan tai, va ketuanan Melayu = Mot thu tuong moi =

Truoc khi Abdullah nham chuc nam 2003, mac du ketuanan Melayu tung đuoc mot vai lanh đao Ma Lai noi bat phat bieu, song no chua co danh xung tuong thich. Khoang thoi gian nay, thuat ngu "ketuanan Melayu" — "tuan" trong tieng Ma Lai nghia la "quan vuong" hoac "chu nhan" — đuoc su dung pho bien, tham chi tien vao chuong trinh giang day trung hoc quoc lap. Giao su xa hoi hoc tu Đai hoc Quoc gia Malaysia Norani Othman tung noi rang ten goi goi len "khai niem no dich hoa," do "Trong ngon ngu Ma Lai co, tu 'ketuanan' ngu y quyen chiem huu đoi voi cac tu nhan, đo la mot khai niem tien phong kien cach xa nam 1957, 1963 va ngay nay."
Mot sach giao khoa lich su trung hoc quoc lap phat hanh nam 2004 boi cong ty phat hanh quoc doanh Dewan Bahasa dan Pustaka đinh nghia ketuanan Melayu la:

Semangat cinta akan apa saja yang berkaitan dengan bangsa Melayu seperti hak politik, bahasa, kebudayaan, warisan, adat istiadat dan tanah air. Semenanjung Tanah Melayu dianggap sebagai tanah pusaka orang Melayu.
Dich:

Mot cam xuc manh me đoi voi tat ca su vat co lien quan đen chung toc Ma Lai, nhu quyen loi chinh tri, ngon ngu, van hoa, di san, truyen thong va to quoc. Ban đao Ma Lai đuoc nhan đinh la lanh tho cua nguoi Ma Lai theo quyen huyet thong.
Nam 2003, Truong ban thong tin cua Đoan Thanh nien UMNO la Azimi Daim phat bieu: "Tai Malaysia, moi nguoi đeu biet rang nguoi Ma Lai la chu nhan cua lanh tho nay. Chung toi cai tri quoc gia nay nhu đuoc quy đinh trong hien phap lien bang. Bat ky ai đa đong đen cac su vu cua nguoi Ma Lai hoac chi trich nguoi Ma Lai la [mao pham] tinh nhay cam cua chung toi."
Mac du nhung nguoi đe xuong khai niem tuyen bo rang ketuanan Melayu truc tiep bat nguon tu Đieu 153 trong hien phap, Uy ban Reid tung soan thao mot khuon kho cho Hien phap đa tuyen bo rang cac quy đinh ve đac quyen cua nguoi Ma Lai co tinh chat tam thoi, va cuoi cung bi bai bo, vien dan ly do duy nhat cho su ton tai cua chung la truyen thong va nhu cau kinh te trong viec co mot hinh thuc đai ngo uu đai voi nguoi Ma Lai. Mac du vay, nhung nguoi thach thuc ketuanan Melayu hoac "quyen loi Ma Lai" van thuong xuyen bi che trach, đac biet la tu cac chinh tri gia trong To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat. Nhieu chinh tri gia To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat tiep tuc am chi nhung nguoi phi Ma Lai la "orang pendatang" hoac "pendatang asing" (dan nhap cu ngoai quoc).


= Che đo nhan tai =
Truoc khi roi nhiem so, Mahathir Mohamad chi trich nhung nguoi Ma Lai dua dam vao cac đac quyen cua ho. Abdullah tiep tuc đieu nay, canh cao nguoi Ma Lai phai hoc cach song ma khong can gay chong hoac ket thuc trong xe lan. Chinh phu cua ong bat đau thi hanh che đo nhan tai, đieu ma Mahathir Mohamad du kien đe xuat, va han ngach nhap hoc đai hoc đuoc bai bo. Tuy nhien, mot so nguoi cao buoc rang đieu nay khong tiet tru phan biet đoi xu trong giao duc. Khoa trinh tien đai hoc chia lam hai; mot khoa trinh chuan bi cho sinh vien trong khao thi tieu chuan hoa Sijil Tinggi Persekolahan Malaysia, keo dai trong hai nam, khoa trinh con lai gom cac hinh thuc tuyen sinh khac nhau do ca nhan cac giang vien phan hang, thuong keo dai mot nam.
Nhung nguoi chi trich bac bo che đo nhan tai giong nhu mot su gia bo, cho rang no khong cong bang khi nhan đinh hai khoa trinh tuong đuong đoi voi muc đich nhap hoc. Mac du be ngoai la coi mo voi nguoi phi Bumiputra, song nhung nguoi chi trich cho rang hau het nhung nguoi trung tuyen la nguoi Ma Lai.
Truoc đay, tinh hop hien cua cac khoa trinh tuyen sinh chi cho nguoi Ma Lai hoac Bumiputra bi đat van đe, do Đieu 153 đuoc sua đoi nghiem cam tu choi nhap hoc cua hoc sinh chi dua tren co so sac toc. Do vay, cac khoa trinh tuyen sinh đuoc mo cua đoi voi nhung nguoi phi Bumiputra. Tuy nhien, mot so thanh vien To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat nhan đinh che đo nhan tai qua khac nghiet đoi voi cac hoc sinh Ma Lai tai nong thon, ho co đia vi bat loi so voi cac đong mon tai đo thi, va keu goi khoi phuc han ngach nham tranh mot "san choi khong cong bang".
Trong đai hoi nam 2004 cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat, Pho chu tich thuong truc Badruddin Amiruldin vay mot cuon sach ve Su kien 13 thang 5, canh cao: "58 nam troi qua chung ta co mot thoa thuan voi cac sac toc khac, trong đo chung ta cho phep ho menumpang [cu tru tam thoi] tren lanh tho nay.... Đe khong bao gio co ai trong cac sac toc khac nghi ngo ve quyen loi cua nguoi Ma Lai tren lanh tho nay. Đung đat cau hoi ve ton giao, do đieu nay la quyen cua toi tren lanh tho nay." Bo truong Giao duc bac đai hoc Shafie Salleh cung tuyen bo trong đai hoi rang nguoi phi Bumiputra se khong bao gio đuoc phep nhap hoc Đai hoc Cong nghe MARA (UiTM), truong nay chi danh cho Bumiputra: "Toi se khong thoa hiep ve van đe nay."
Trong đai hoi vao nam sau, Bo truong Giao duc va nguoi đung đau Đoan Thanh nien UMNO la Hishammuddin Hussein vung keris trong khi keu goi khoi phuc NEP voi vi the la bo phan cua Chinh sach Phat trien Quoc gia (NDP) ma Mahathir Mohamad khoi xuong. Theo Hishammuddin, keris tuong trung cho vi the cua Đoan Thanh nien UMNO trong đau tranh cho chung toc Ma Lai. Trong khi đo, cap pho cua ong la Khairy Jamaluddin tranh luan ve su hoi sinh cua NEP theo hinh thuc mot thuc the rieng biet mang ten Nghi trinh Quoc gia Moi (NNA). Hishammuddin sau đo mo ta keris nhu mot "bieu tuong đoan ket", noi rang "thanh nien ngay nay khong con nhin nhan la nhu mot tuong trung cho viec tan thanh ketuanan Melayu."


= "Chinh tri sac toc" =
Nua cuoi nam 2005, cac chinh tri gia nguoi Hoa trong chinh phu đe xuong van đe hien phap. Lam Kinh Ich (林敬益) cua Gerakan yeu cau tai xet khe uoc xa hoi đe xac đinh Bangsa Malaysia co the đat đuoc hay khong. Lam Kinh Ich bi nhieu chinh tri gia Ma Lai noi bat chi trich nghiem khac, trong đo co Khairy Jamaluddin va Ahmad Shabery Cheek. Bao chi tieng Ma Lai von chu yeu thuoc so huu cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat, cung chay cac bai viet len an nghi ngo khe uoc xa hoi. Lam Kinh Ich tra loi: "Lam sao cac ong mong đoi nguoi phi Ma Lai doc trai tim va linh hon cua ho cho quoc gia, va đen mot ngay chet vi no neu cac ong van lap lai ve đieu nay? Vay quoc ky va hat 'Negaraku' (quoc ca) la nhung nghi thuc, trong khi tinh yeu thuc chat đoi voi quoc gia nam trong tim."
Mot nam truoc đo, Abdullah noi rang "khia canh quan trong" nhat cua khe uoc xa hoi la "nguoi ban đia đong y cap quyen cong dan cho nhung nguoi Hoa va An nhap cu". Tuy nhien, Abdullah tiep tuc noi rang thuoc tinh quoc gia chuyen bien đen muc "cac cong dan nguoi Hoa va nguoi An co the goi đo la quoc gia cua ho," phat bieu phan lon khong đuoc đe y. Cuoi cung, Lam Kinh Ich noi rang bao chi Ma Lai phong đai phat bieu cua ong va trich dan sai loi cua ong. Van đe ket thuc khi Chu tich Đoan Thanh nien UMNO Hishammuddin Hussein canh cao moi nguoi khong "đem van đe ra mot lan nua do no đa đuoc thoa thuan truoc đay, đuoc đanh gia, ly giai va chung thuc boi Hien phap."
Trong thang 1 nam 2006, chinh phu cong bo mot chien dich nhan thuc Rukunegara. Thong tan xa cua chinh phu la BERNAMA trich dan loi Tunku phat bieu vao nam 1986 rang "Nguoi Ma Lai khong chi la nguoi ban đia ma con la chu nhan cua quoc gia nay va khong ai co the tranh luan thuc te nay". Cac đieu khoan trong Hien phap đe cap đen ton gao quoc gia la Hoi giao, quan chu, đia vi cua tieng Ma Lai la ngon ngu quoc gia, va quyen loi đac thu cua nguoi Ma Lai đuoc mo ta "giai thich ro rang thua nhan va nhan thuc rang nguoi Ma Lai la 'pribumi' [nguoi ban đia] nguyen tru tren lanh tho nay." BERNAMA viet rang tang cuong moi đoi voi Rukunegara la đe ngan ngua nghi ngo ve khe uoc xa hoi, trong đo "quyet đinh ve cuc tinh chinh tri va vi the xa hoi-kinh te cua nguoi Malaysia".
Sau đo, mot cuoc khao sat nguoi Malaysia cho thay rang 55% so nguoi tra loi đong y rang cac chinh tri gia nen "bi khien trach vi phan chia nhan dan bang cach van dung chinh tri sac toc". Mukhriz Mahathir bao ve cac hanh đong cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat do cac cach biet kinh te, khang đinh rang "Chung nao đieu đo van con, se luon co nguoi đau tranh voi moi chung toc đe can bang moi thu." Shahrir Abdul Samad thuoc Mat tran Dan toc lap luan rang cac chinh tri gia chi đon gian la phan ung truoc "mot quoc gia... bi phan chia trong cac sac toc khac nhau," hoi rang, "neu cac ong thao luan ve su vu cua nguoi Ma Lai truoc cong đong Ma Lai, no co phai la van dung chinh tri sac toc?" Chu tich cua Đang Tien bo Nhan dan la M. Kayveas bat đong: "Moi 12 thang, cac đang lai quay ve muc tieu đau tranh chung toc đon nhat cua ho, va đen luc ket thuc đai hoi, khi tong tuyen cu toi, chung ta moi đam luan ve 'Bangsa Malaysia'."
Phan anh moi truong bat tin nhiem va cac chinh sach chung toc chu nghia tai ca Singapore va Malaysia (tai Singapore, cac chinh sach bi cao buoc la than Hoa), Ly Quang Dieu gay nen mot cuoc tranh luan khac trong thang 9 ve vi the cua uu viet cua nguoi Ma Lai trong chinh tri Malaysia, noi rang nguoi Hoa "bi gat ra le co he thong" tai ca Malaysia va Indonesia. Ket qua la su co ngoai giao, Ly Quang Dieu sau đo phu nhan su duyen bien hoa nay bat nguon tu cac chinh tri gia trong chinh phu Malaysia, ong đua ra loi xin loi cho nhung nhan xet cua minh va cung co bien ho cho no. Abdullah bieu thi rang ong khong hai long voi đieu ma ong goi la mot "loi xin loi han che", song chinh phu Malaysia chap thuan no.
Thang sau đo, mot tranh luan noi len sau khi Vien Nghien cuu Chien luoc va Lanh đao chau A (ASLI) phat hanh mot bao cao tinh toan rang phan đong gop cua Bumiputra la 45%, mot khac biet ro ret so voi so lieu chinh thuc la 18,9%, con so đuoc cac chinh tri gia su dung nham duy tri hoac khoi phuc NEP. Mot nha phan tich đia phuong cho rang "Neu phan đong gop cua Bumiputra la 45%, thi chac chan cau hoi tiep theo la tai sao can co nhung quyen loi Bumiputera? Đieu nay co quan he mat thiet đoi voi chinh sach cua chinh phu va no (loai bo quyen loi nguoi ban đia) la mot đieu ma To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat se khong chap thuan vao hien thoi." Phuong phap hoc cua bao cao bi chi trich do su dung gia tri thi truong thay vi gia tri danh nghia đe tinh toan phan đong gop, va gioi han pham vi trong 1000 cong ty niem yet cong khai. No cung tinh cac cong ty co lien he voi chinh phu (GLCs) la cac cong ty thuoc so huu cua Bumiputra. Tuy nhien, mot so nguoi chi trich chinh phu, ly luan rang gia tri danh nghia khong phan anh chinh xac gia tri cua cac doanh nghiep đuoc nghien cuu, va tuyen bo rang mot bo phan đong gop cua GLCs nen đuoc nhan đinh la thuoc so huu Bumiputra. Bao cao sau đo đuoc rut lai, song tranh cai tiep tuc sau khi mot hang truyen thong đoc lap trich dan mot nghien cuu theo phuong phap hoc cua chinh phu theo đo bieu thi đong gop cua Bumiputra vuot moc 30% vao nam 1997.
Trong cung thang, thong đoc Johor Abdul Ghani Othman chi trich cac chinh sach Bangsa Malaysia va "che đo nhan tai". Ghani mieu ta Bangsa Malaysia la mot moi đe doa đoi voi nguoi Ma Lai va vi the theo hien phap cua ho, cho rang no cung co the "đe doa tinh on đinh quoc gia". Ghani khang đinh rang chinh sach "phai đuoc ap dung trong boi canh... voi nguoi Ma Lai giu vi the sac toc trung tam" mo ta che đo nhan tai la mot "hinh thuc phan biet đoi xu va đan ap" do hoc sinh Ma Lai tai nong thon khong the canh tranh voi cac đong mon tai đo thi. Mot vai bo truong lien bang chi trich Ghani, mot nguoi noi rang Bangsa Malaysia "khong co quan he voi mot sac toc đuoc trao cho mot vi the trung tam so voi nhung nguoi khac", va nhung nguoi khac lap luan rang "No khong đong cham đen cac quyen loi cua Bumiputera hoac cac cong đong khac."
Trong thang 10 nam 2007, Ly Quang Dieu lai gay them tranh luan sau khi đe xuat rang "Neu ho (Malaysia) bang long cung cap giao duc cong bang cho nguoi Hoa va nguoi An, su dung va đoi đai ho nhu nhung cong dan cua minh, ho co the ngang bang voi chung toi (Singapore) va tham chi kha hon chung toi va chung toi se vui long tai gia nhap ho." Truong ban thong tin To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat Muhammad Muhammad Taib tra loi, phat bieu truoc bao chi rang Malaysia thi hanh cac chinh sach nham giup đo nguoi Ma Lai von chiu thiet thoi ve kinh te, thay vi bo mac ho nhu Singapore thuc hien, rang tai mot thoi điem nguoi Ma Lai se phai canh tranh tren mot san choi hoan toan binh đang voi nhung nguoi Malaysia khac.


= Phan luu chinh tri =
Trong tong tuyen cu nam 2008, Mat tran Dan toc lan đau tien khong đat đa so tuyet đoi qua 2/3 trong Dewan Rakyat, co nghia ho khong con co the sua đoi hien phap ma khong can su ung ho cua cac đang đoi lap. Ket qua bau cu đuoc nhan đinh la phan anh bat man ve tinh trang kinh te cua quoc gia va gia tang cang thang sac toc trong nuoc; ba đang đoi lap chinh van đong dua tren mot nen tang chi trich NEP va phan ung cua chinh phu truoc bat binh đang kinh te mo rong. Thang sau đo, The tu cua bang Kelantan la Tengku Faris Petra phat bieu rang do nguoi Ma Lai đa cap quyen cong dan nhung nguoi phi Ma Lai, ho khong nen tim kiem su binh đang hoac đoi đai đac biet. Trong phat bieu cua minh, the tu cung keu goi nguoi Ma Lai đoan ket nham đam bao chu quyen va quyen toi cao cua nguoi Ma Lai đuoc duy tri.
Cuu pho chu tich To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat va cuu Pho thu tuong Anwar Ibrahim la thu linh Đang Cong chinh Nhan dan, đang nay tro thanh đang lon thu nhi trong Quoc hoi sau tong tuyen cu nam 2008, va ong cung la thu linh tren thuc te cua lien minh Pakatan Rakyat, lua chon bac bo ketuanan Melayu đe ung ho "ketuanan rakyat" (quyen toi cao cua nhan dan). Thang 4 nam 2008, ong phat bieu voi cac ky gia: "Chung toi o đay đe chong lai chien dich tuyen truyen đai quy mo cua cac lanh đao To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat, nhung nguoi noi ve quyen toi cao cua nguoi Ma Lai. Va đua ra cau tra loi dut khoat ro rang đe đap lai đieu nay, đe noi rang đieu chung toi muon, đieu chung toi yeu cau la mot Malaysia moi, la quyen toi cao cho toan bo nguoi Malaysia." Sau đo, phu nhan cua ong la Chu tich Đang Cong chinh Nhan dan Wan Azizah Wan Ismail phat bieu voi bao chi rang "chung ta khong nen tiep tuc đam luan ve quyen toi cao Ma Lai hoac bai xich mot chung toc nao đo, đo khong phai la đieu nhan dan muon thay," keu goi thay vao đo hay chap nhan ketuanan rakyat.
Khong lau sau, Hishammuddin xin loi vi hanh đong vung dao keris tai ba đai hoi thuong nien truoc đo cua To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat, noi rang ong lay lam tiec "neu no anh huong đen nhung nguoi phi Ma Lai". Ong tu choi binh luan ve viec lieu ong co lap lai hanh đong nay trong tuong lai hay khong. Loi xin loi co đieu kien cua ong gap phai chi trich gay gat tu ben trong To chuc Dan toc Ma Lai Thong nhat; mot hang truyen thong mo ta phan ung nhu sau: "cam nghi trong nhieu nguoi trong đang la nguoi Hoa va nguoi An đa phan boi Mat tran Dan toc khi ho bo phieu cho Pakatan Rakyat. Đay la su ton thuong, la su tuc gian. Vay tai sao Hishammuddin lai qua quan tam đen viec nguoi phi Ma Lai nghi gi ve hanh đong vung keris?" Nhieu nguoi cam thay rang ban than hanh đong xin loi đe doa đen quyen toi cao Ma Lai. Abdullah hoan nghenh loi xin loi, noi đieu nay la thong minh va "noi ro voi nguoi phi Ma Lai vi the quan trong cua keris co trong cong đong Ma Lai". Phan ung truoc cac nghi ngo ve giam bot quyen toi cao Ma Lai hau bau cu, ong noi rang:

Vi vay khi chung toi noi ve (quyen toi cao Ma Lai), chung toi muon noi chung toi can phai thanh cong trong nhieu linh vuc. No khong bao gio co nghia la thong tri nhung nguoi khac, hoac buoc quyen luc cua ho dua vao chung toi... Chung toi khong chuan bi tro thanh mot chung toc thong tri nhung nguoi khac. Chung toi muon tro thanh mot đang đai dien cho nguoi Ma Lai va san sang hop tac cho tuong lai cua nguoi Ma Lai va nhan dan, do nguoi Ma Lai cung se thanh cong khi toan bo nguoi Malaysia thanh cong.... Đo la quyen toi cao Ma Lai va toi hy vong nhan dan se hieu đieu đo.

Bo truong Thong tin Ahmad Shabery Cheek khang đinh rang ketuanan Melayu khong ham y mot quan he chu nhan-no le theo bat ky y nghia nao giua nguoi Ma Lai va phi Ma Lai. Thay vao đo, no am chi the che cac quan chu Ma Lai, nhung nguoi tung la "chu nhan", song tu bo quyen toi cao cua ho khi hien phap lien bang đuoc thong qua khi đoc lap. Shabery trich dan Đieu 182 trong Hien phap, theo đo trao mot so mien tru phap ly nhat đinh cho vuong that, nhu mot vi du ve quyen toi cao Ma Lai. Tuy nhien, mot so thanh vien noi bat trong hang ngu vuong that nhu Quan chu Perlis va cuc Quan chu lien bang Sirajuddin tu chi trich ketuanan Melayu; vao đau nam 2009, Raja noi rang "Tai Malaysia, moi sac toc la tuan [chu nhan]... Toi tin rang neu bat ky ai hieu rang moi ca nhan thuoc ve mot chung toc, khong nen bi tuoc đoat quyen loi cua ho, vay thi co the ngung lai no luc cua cac đang nhat đinh nghi rang quyen toi cao hoac quyen loi chi nen đuoc trao cho mot chung toc cu the."
Cuoi nam 2009, Noi cac quyet đinh thay đoi khoa trinh cua cac chuong trinh Biro Tata Negara (Cuc Giao duc cong dan quoc gia), la đieu bat buoc voi cac cong chuc hoc sinh va su dung ngan quy quoc gia. Nhieu nguoi, đac biet la cac chinh tri gia đen tu Pakatan Rakyat, truoc đo chi trich cac chuong trinh cua BTN la tuyen truyen cho ketuanan Melayu; voi ly do nay, chinh phu bang Selangor (PKR lanh đao) cam chi cac cong chuc cua minh va hoc sinh tham du cac khoa hoc BTN. Mot so bo truong va Cuu thu tuong Mahathir Mohamad bao ve BTN la đieu can thiet đe tham nhuan nhung nguoi tham du cac gia tri cua ky luat va trung thuc, phu nhan chung co bat ky lien quan gi đen ketuanan Melayu. Bo truong Van phong Thu tuong Nazri Aziz khang đinh Noi cac co quyen yeu cau bien đoi trong BTN, goi Mahathir Mohamad la mot nguoi chung toc chu nghia va noi rang:

Ho đeu biet đai cuong cua khoa trinh ra sao vay thi sao chung ta phu nhan đuoc no? Ban muon lua gat? Ban khien moi nguoi buon cuoi. Toi muon noi co nhung nguoi tham du cac khoa trinh xong nguoi ta cam thay rat tuc gian. Co nhieu thi du su dung cac tu nhu ketuanan Melayu. Đieu nay that lo bich...


Chu thich Tham khao James Chin. (2009) The Malaysian Chinese Dilemma: The Never Ending Policy (NEP), Chinese Southern Diaspora Studies, Vol 3, 2009
Abdullah, Asma & Pedersen, Paul B. (2003). Understanding Multicultural Malaysia. Pearson Malaysia. ISBN 983-2639-21-2.
Adam, Ramlah binti, Samuri, Abdul Hakim bin & Fadzil, Muslimin bin (2004). Sejarah Tingkatan 3. Dewan Bahasa dan Pustaka. ISBN 983-62-8285-8.
Goh, Cheng Teik (1994). Malaysia: Beyond Communal Politics. Pelanduk Publications. ISBN 967-978-475-4.
Hickling, R.H. (1991). Essays in Malaysian Law. Pelanduk Publications. ISBN 967-978-385-5.
Hilley, John (2001). Malaysia: Mahathirism, Hegemony and the New Opposition. Zed Books. ISBN 1-85649-918-9.
Hwang, In-Won (2003). Personalized Politics: The Malaysian State under Mahathir. Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 981-230-185-2.
Jawan, Jayum A. (2003). Malaysian Politics & Government. Karisma Publications. ISBN 983-195-037-2.
Josey, Alex (1980). Lee Kuan Yew: The Crucial Years. Times Books International. ISBN 981-204-448-5.
Keith, Patrick (2005). Ousted! Media Masters. ISBN 981-05-3865-0.
Khoo, Boo Teik (1995). Paradoxes of Mahathirism. Oxford University Press. ISBN 967-65-3094-8.
Lee, Kuan Yew (1998). The Singapore Story. Marshall Cavendish Editions. ISBN 981-204-983-5.
Lim, Kit Siang (1978). Time Bombs in Malaysia (2nd ed.). Democratic Action Party. No ISBN available.
b. Maaruf, Shaharuddin (1984). Concept of a Hero in Malay Society. Eastern Universities Press. ISBN 9971-71-204-0.
Maidin, Zainuddin (1994). The Other Side of Mahathir. Utusan Publications & Distributors. ISBN 967-61-0486-8.
Means, Gordon P. (1991). Malaysian Politics: The Second Generation. Oxford University Press. ISBN 0-19-588988-6.
Milne, R.S. & Mauzy, Diane K. (1999). Malaysian Politics under Mahathir. Routledge. ISBN 0-415-17143-1.
Mohamad, Mahathir bin (1970). The Malay Dilemma. Times Books International. ISBN 981-204-355-1.
Musa, M. Bakri (1999). The Malay Dilemma Revisited. Merantau Publishers. ISBN 1-58348-367-5.
Noor, Farish A. (2005). From Majapahit to Putrajaya: Searching for Another Malaysia. Silver Fish Books. ISBN 983-3221-05-X.
Ongkili, James P. (1985). Nation-building in Malaysia 1946–1974. Oxford University Press. ISBN 0-19-582681-7.
Putra, Tunku Abdul Rahman (1986). Political Awakening. Pelanduk Publications. ISBN 967-978-136-4.
Rashid, Rehman (1993). A Malaysian Journey. Self-published. ISBN 983-99819-1-9.
Roff, W.R. (1974). The Origins of Malay Nationalism. Penerbit Universiti Malaya. No ISBN available.
Sopiee, Mohamed Noordin (1976). From Malayan Union to Singapore Separation: Political Unification in the Malaysia Region 1945 – 65. Penerbit Universiti Malaya. No ISBN available.
Federal Territory MCA Malaysia Liaison Committee (Ed.), Malaysian Chinese. Eastern Universities Press. No ISBN available.
Trinidade, F.A. & Lee, H.P. (eds., 1986). The Constitution of Malaysia: Further Perspectives and Developments. Penerbit Fajar Bakti. ISBN 967-65-0030-5.
Von Vorys, Karl (1975). Democracy without Consensus: Communalism and Political Stability in Malaysia. Princeton University Press. ISBN 0-691-07571-9.
Ye, Lin-Sheng (2003). The Chinese Dilemma. East West Publishing. ISBN 0-9751646-1-9.