Đoan Chi Tuan (1855-1897), hay Đoan Đuc Mau, hieu la Bach Xi, la nha tho va la thu linh mot cuoc khoi nghia trong phong trao Can Vuong chong Phap cuoi the ky 19 tai Viet Nam. Ong đa tung xung danh hieu hoang đe đe ke tuc vua Ham Nghi chong Phap nhung khong nhan đuoc su ung ho rong rai va cuoi cung that bai.


Than the Đoan Chi Tuan sinh tai lang Hoa Ninh, nay thuoc xa Quang Hoa, huyen Quang Trach, tinh Quang Binh, Viet Nam trong mot gia đinh co truyen thong Nho hoc. To 4 đoi cua Bach Xi la Đoan Chi Nguyen tung tham gia giup nha Tay Son va du tran Ngoc Hoi-Đong Đa.
Cha Bach Xi la Đoan Chi Thong, con đuoc goi la cu Huong Than, la nguoi co chi huong chong Phap. Tu khi nguoi Phap vao đanh Viet Nam, Đoan Chi Thong thuong tap hop nguoi lang tai nha ban viec nuoc.


Tuoi tre Bach Xi thong minh tu nho, noi tieng la than đong. Nam len 5 tuoi (1860), ong đuoc cha cho đi hoc. Chi sau mot thoi gian, ong Tu Nguyen trong lang đa kham phuc chi thong minh cua Chi Tuan. Nam 6 tuoi (1861), ong đuoc cha cho theo hoc thay quan bien ho Tran o lang Tho Linh. Sau 1 nam, thay khong dam day Chi Tuan nua vi tro Tuan "đa hoc het chu cua thay". Sau nay ong con theo hoc vai danh Nho nua va đen nam len 10 tuoi thi tu hoc o nha.
Nam 12 tuoi (1867), Đoan Chi Tuan đoc đuoc nhieu sach cua Trung Quoc, Nhat Ban. Du con it tuoi, Bach Xi đa thong hieu lich su Trung Quoc, viec đat nuoc bi nguoi Hoa đo ho va cong trang cua nhung nguoi chong xam luoc cua Viet Nam. Tai nang van tho cua ong noi danh khap vung khien vua Tu Đuc nghe tieng, sai Tung Thien vuong đen tan noi xem co phai la loi đon ngoa. Sau đo Tung Thien Vuong ve tau lai rang loi đon đai ve Đoan Chi Tuan la đung. Tu Đuc lo ngai va cho rang phai đe phong sau nay ong lon len "se lam giac".
Nam 1873, quan Phap tan cong Bac Ky, cac phong trao chong Phap no ra, tu đo tu tuong chong Phap cua ong hinh thanh ro ret. Ong đi nhieu noi, tim ket giao voi nhung nguoi cung tu tuong chong Phap, đen ca nhung vung nguoi Lao, nguoi Muong. Đoi voi nhung hoa uoc cua nha Nguyen, Đoan Chi Tuan to ra bat man khong đong tinh, vi vay du co tai nhung ong quyet đinh khong bao gio đi thi, boi ong cho rang vua đa ban nuoc thi đi thi lam quan voi ai? Ong bo but sach va đi hoc vo muu cuu nuoc.


Huong ung phong trao Can Vuong = Hoat đong o Quang Binh =
Nam 1885, kinh thanh Hue that thu, Ton That Thuyet đua vua Ham Nghi chay ra ngoai, phat chieu Can Vuong. Bach Xi ra đon ra gia vua Ham Nghi đe xin theo giup nhung Ton That Thuyet khong trong dung ong, vi vay ong tro ve que to chuc quan đoi chong Phap.
Trong vong 2 thang, Bach Xi tap hop đuoc mot đoi quan gom 490 nguoi, chu yeu la nguoi Hoa Ninh, con lai la nhung nguoi xa lan can nhu Minh Le, Vinh Loc, La Ha, Vinh Phuc. Trong thanh phan đoi quan nay co ca nguoi theo Cong giao va linh cu cua trieu đinh. Vu khi trong quan ngoai sung con co cung no, giao mac, đoan đao.
Vi Hoa Ninh khong co đia ban hiem tro đe to chuc can cu nen sau mot thoi gian huan luyen quan, Bach Xi phai chia quan ra lam 3 nhom đi ve 3 huong đanh đich.

Nguyen Hung Vuong dan 130 nguoi đi nhap vao voi nghia binh Cao Thuong Tri hoat đong o Xuan Mai
Đinh Han dan 120 nguoi len nhap voi quan cua Mai Luong o Cao Mai
Bach Xi cung Nguyen Ngoc Hien mang so quan con lai len nhap vao quan cua Hoang Phuc o Van Xuan (Nam Quang Binh).
Tai Van Xuan, Bach Xi lam muu si phu ta cho Hoang Phuc, so quan cua ong đuoc nhap cung đao quan cua Đe Phu. Tu nam 1885 đen 1888, 3 canh quan Hoang Phuc, Mai Luong va Cao Thuong Tri đa hoat đong kha manh.
Vi su chong đoi cua cac canh quan nay, Đong Khanh đi bac tuan tu Quang Tri ra Đong Hoi mat 23 ngay (27/7 – 19/8) moi đen noi. Tai đay Đong Khanh đa keu goi quan noi day ra đau thu va treo giai cho ai bat đuoc cac thu linh, trong đo co Bach Xi, nhung khong ket qua. Sau 10 ngay, Đong Khanh phai bo do chuyen bac tuan tro ve Hue.


= Đen Huong Khe =
Cuoi nam 1888, vua Ham Nghi bi bat, cac canh quan Quang Binh tan ra. Cac thu linh con lai đeu thoai chi: Ton That Đam tu sat, Le Truc đi an dat, Cao Thuong Chi, Mai Luong, Đe Phu va Đe En đeu tron tranh ve que lam an. Chi con lai Bach Xi va canh quan Hoa Ninh quyet tam đanh Phap đen cung. Ong mang quan tro ve Hoa Ninh, tap hop them luc luong, sau đo tien ra Ha Tinh hoat đong.
Bach Xi tim đen Huong Khe theo Phan Đinh Phung va đuoc thu nap. Canh quan cua ong nhap vao voi quan Huong Khe, con Đoan Chi Tuan tro thanh mot tuong ben canh Cao Thang, Nguyen Chanh va 10 tuong khac trong ban doanh cua Phan Đinh Phung.
Vua Ham Nghi bi đi đay, Đoan Chi Tuan kien nghi voi Phan Đinh Phung nen ton mot vi vua moi len lanh đao phong trao chong Phap, tap hop lien ket nhan dan cac thanh phan theo Luong va Cong giao cung đanh Phap. Tuy nhien, Phan Đinh Phung va cac tuong linh Huong Khe đeu khong tan thanh y kien cua ong, tham chi to ra nghi ngo long trung thanh cua ong. Bach Xi that vong ben bi mat rut canh quan Hoa Ninh ra khoi quan Huong Khe đi chien đau đoc lap.


Hoang đe Long Đuc Bach Xi mang quan ve Đai Ham xay dung can cu. Ong cho rang tang lop si phu yeu nuoc muon ton vua đanh giac, do đo nhat đinh phai co mot vi vua tap hop nhan dan chong Phap. Đe ke tuc vua Ham Nghi đanh Phap, ong tu minh len ngoi hoang đe, tu xung nien hieu la Long Đuc, lap ra trieu nghi, cat đat 28 thu ha lam 28 trieu than roi truyen hich keu goi nhan dan theo Luong va Cong giao cung nhau đung len chong Phap.
Đe tan dung long tin cua dan, Đoan Chi Tuan tuyen truyen phep thuat, rang đoi quan cua ong co the dung bua ho menh, phep tang hinh đe tranh giac va than thong bien hoa khi ra tran đe thang giac; dung phep "nham, cam, đon" đe phan đoan tinh hinh... Ong đa tap hop them đuoc mot so nhan dan vung Huong Khe, Huong Son, La Son va ca tu Quang Binh ra huong ung. Ong va to chuc chien đau tren cung chien truong voi quan Phan Đinh Phung.
Luc luong quan Bach Xi luc đong nhat co 600 nguoi. Ong chia thanh 4 ve: tien, hau, ta, huu co chinh ve va pho ve quan.
Ngoai nhung tran đanh nho, đoi quan cua Long Đuc hoang đe co nhung tran thang đich đang ke.
Ngay 15 thang 1 nam 1891, quan Phap tien hanh cuoc can quet lon keo dai 15 ngay vao Huong Khe. Bach Xi cho quan phuc o ta ngan song Ngan Sau, cho ben đo Thanh Luyen bat ngo đo ra đanh khien quan đich bi thiet hai kha nhieu, đong thoi thu đuoc 9 sung truoc khi rut lui an toan.
Ngay 4 thang 3 nam 1891, nhan ngay phien cho. Bach Xi đuoc mot đoi linh kho xanh lam noi ung keo quan Phap ra cho an uong. Nhan luc đon đich con lai it nguoi, ong cho quan tap kich chop nhoang cuop đuoc 11 khau sung.
Sau tran nay, quan Bach Xi ra suc khuech truong thang loi, đe cao thu thuat bien hoa, phap thuat cao cuong. Nhieu nguoi nghe noi nhu vay đeu rat kham phuc Bach Xi, tin rang ong co phep thuat that.
Ben canh quan Huong Khe cung co nhieu nguoi ban tan ve tai nang cua ong. Vi vay Phan Đinh Phung khong bang long, ket toi ong tu y xung vua, bat tay voi Cong giao la phan nghich, lai dung bua phep me hoac long nguoi. Do đo Phan Đinh Phung quyet đinh cu nguoi đi bat giet ong. Bach Xi biet đuoc y đinh đo, ong cho rang chi vi hai nguoi khong cung quan điem. Đe tranh đo mau giua hai canh quan, ong keo cac thu ha rut khoi Đai Ham, khong to y thu oan Phan Đinh Phung. Vi vay y đinh cua Phan Đinh Phung khong thuc hien đuoc.
Giua thang 5 nam 1892, Bach Xi mai phuc mot đoan tiep te van luong tu Minh Cam len Huong Khe. Khi quan đich lot vao o phuc kich o ta ngan Ngan Sau, quan Bach Xi dung sung va cung no ban ra. Quan đich bi thuong vong gan het, Bach Xi thu đuoc 9 sung, 15 hom đan va 9 ganh quan luong.
Sau đo quan Bach Xi con gianh đuoc mot so thang loi nua vao thang 1 va thang 8 nam 1893 va thang 6 nam 1894.
Cuoi nam 1895, Phan Đinh Phung lam benh mat, quan Phap to chuc can quet lon đe bat not cac tuong linh Huong Khe. Bach Xi cung cac tuong linh tich cuc chong tra nham đo đon cho luc luong con lai cua quan Huong Khe. Thang 3 nam 1896, ong to chuc tan cong vao đon Tri Ban, dung ham chong bay đich khi rut lui va giet đuoc mot so quan đuoi theo
Cuoi thang 5 nam 1896, cac tuong linh cuoi cung cua quan Huong Khe bi bat, tai Ha Tinh chi con luc luong chong Phap cua Bach Xi. Quan Phap đuoc su ho tro cua truong đon Linh Cam nguoi Viet von thong thao đia hinh nen tien sau vao Đai Ham, nui Quat va Chuc A. Đoi quan cua Đoan Chi Tuan bi benh sot ret hoanh hanh, trong đo co ca ong va phu ta Nguyen Ngoc Hien. Chinh vi vay, quan duoi quyen ong khong co ai chi huy to chuc chien đau. Hoat đong cua quan Bach Xi yeu han đi, phai rut vao rung sau; mot so nguoi lan tron trong dan nhung bi bat; cung luc đo Pho ve Hoang Hieu cung 11 nguoi Cong giao ra hang.
Chinh ve Nguyen Ngoc Hien co guong day to chuc chong can, đanh thang mot tran o lang Hoa Duyet tai huu ngan song Ngan Sau vao thang 9 nam 1896, diet 17 linh kho xanh va thu 4 sung. Đay la thang loi cuoi cung cua canh quan Bach Xi.
Đuoc mot so nguoi Viet chi điem, quan Phap tap trung 430 nguoi nua đem keo đen bao vay 2 lang Trung Đinh va Đai Hoang o truoc mat nui Đai Ham. Rang sang ngay 12 thang 10 nam 1896, Đoan Chi Tuan bi bat khi đang bi sot ret nang, nam trong nha mot nguoi dan o lang Trung Đinh. Trong cac thu ha cua ong, 60 nguoi bi bat, 27 nguoi bi ban chet cung 3 dan lang.


Qua đoi Quan Phap troi Đoan Chi Tuan khieng ve Vinh va giam tai nha lao Vinh. Nguoi Phap tim cach du hang ong nhung ong tu choi. Sau đo nguoi Phap sai Ho Le la nguoi quen cu cua ong đi thuyet phuc ong đau hang.
Ho Le lam cau tho to y thuong xot ong:

Thuong nguoi rang trang gap hoi đen
Đoan Chi Tuan ben đap lai:

Đau ke long son om mau đo
Khong the thuyet phuc đuoc ong, nguoi Phap dung đon tra tan nhung ong van khong chiu khuat phuc. Cuoi cung, ong đa qua đoi trong nha lao vao cuoi nam 1897. Nam đo ong 42 tuoi. Ban đau nguoi Phap muon giau viec nay, nhung sau đo sang đau nam 1898 moi cong bo ong đa chet cuoi nam 1897 nhung khong neu ro ngay thang.
Sau khi ong mat, phu ta Nguyen Ngoc Hien tap hop so quan con lai, tuyen bo giai tan quan si, chia nhung quan trang vat dung con lai, khuyen moi nguoi ve que lam an, cho thoi co co thu linh chong Phap khac.


Nha tho Đoan Chi Tuan lam kha nhieu tho, chu yeu gop phan đong vien, co vu quan chung chong Phap va chong chu truong thoa hiep cua nha Nguyen. Khong chi sang tac trong thoi tre, suot qua trinh chien đau, ong van lien tuc lam tho, phu, viet cau đoi...
Tho van Đoan Chi Tuan viet ca bang chu Han va chu Nom. Nhieu tac pham đa bi nguoi Phap truy tim va tieu huy. Sau đo, mot so nguoi thu thap va suu tam lai tho van cua ong, đen nay con lai:

7 bai tho Đuong bang chu Nom: Boi khoai, Quet nha, Rang bap, Khong lay vo, Đi Lao Muong, Thanh kiem va Tu xung ngoi.
2 bai tho Đuong chu Han: Tu thuat va Tang Phan Đinh Phung
2 bai phu Nom theo the ca tru: Chi nam nhi va Te the yen dan
Mot bai phu chu Han theo the hich: Hich keu goi đanh giac
Tho Đoan Chi Tuan toat len long yeu nuoc, du mo ta nhung viec lam thong thuong trong cuoc song nhung luon bay to tu tuong chong xam luoc. Đo la nhung truong hop bai tho Boi khoai va Quet nha - đuoc lua chon vao Hop tuyen tho van yeu nuoc nua sau the ky 19 cua Phi Bang.

Bai Boi khoai:
Xam lan đat ta đa bay nay
Anh hung gap hoi quyet ra tay
Nho to nhung may vo ngang ca
Dai van bao nhieu but ca day
Bai Quet nha:
Chi so muon dan nhuom bui hong
Ra tay mot tran sach nhu khong
Đen tu quet tuoc them vui mat
Đai cac vao ra moi thoa long
Lu kien bat tai xua mai bac
Đoan trung vo hai gat tuong đong
Tu nha ma nuoc, ma thien ha
Cung co tay minh moi sach trong
Bai Rang bap:
Hay lam roi lai cung hay an
Co mot nha ta tieng day ran
Ta huu dan ra nao cac tuong
Ngo lao đanh rao gheo đong quan
Hoa cong chiu chuoc thay Gia Cat
Bo chieu tai cao tuong Trieu Van
Đanh dep yen roi ngoi chem chem
Doi dao on nuoc suong muon ngan


Nhan đinh Đoan Chi Tuan đuoc đanh gia la mot thu linh chong Phap kien cuong bat khuat. Trong boi canh nhieu nguoi thoai chi tu bo chien đau hoac đau hang, ong la mot trong nhung nguoi van chien đau đen cung.
Đac biet, Bach Xi đuoc xem la nguoi co tu tuong kha tien bo trong so nhung van than chong Phap. Ong chu truong đoan ket giua hai ton giao la luong giao va Cong giao - mot chu truong đung đan va đoc đao trong hoan canh lich su khi đo. Voi phong trao "binh Tay sat ta", nhieu nguoi cho rang tat ca giao dan đeu la giac va muon đanh Tay phai diet đao – quan điem nay ton tai rong rai trong cac van than si phu va hoan toan sai lam. Chinh vi vay, quan điem đoan ket ton giao cua ong lai khong đuoc ho ung ho, tham chi phan đoi. Do đo, Đoan Chi Tuan phai chien đau đon đoc.
Ngoai ra, Đoan Chi Tuan cung co nhung nhuoc điem:

Ong dung phap thuat đe keu goi quan chung. Tren thuc te, nhieu thu ha cua ong đa cuong đieu hoa, than thanh hoa nhung viec lam cua ong. Vi vay nhieu nguoi phe phan ong, cho đo la "ta đao".
Viec ong len ngoi hoang đe khong tranh thu đuoc su ung ho cua cac si phu va uy tin cua ca nhan ong chua đu đe tap hop đong đao quan chung.
Cac nha nghien cuu co y kien khac nhau quanh viec Bach Xi xung đe. Phi Bang va Tran Huy Lieu phe phan cho rang Đoan Chi Tuan mang mong lam đe vuong. Tuy nhien theo Vo Xuan Trang va Đoan Kien Thu, ong tu lap trong boi canh be tac khong tim đuoc nguoi khac đe ton len lam vua.


Đuong pho Tuong nho cong lao cua ong hien nay tai Thanh pho Đong Hoi, tinh Quang Binh, Viet Nam co đuong pho mang ten Đoan Chi Tuan


Xem them Phan Đinh Phung
Khoi nghia Huong Khe
Can Vuong


Tham khao Nhieu tac gia (1986), Danh nhan Binh Tri Thien, Nha xuat ban Thuan Hoa.


Chu thich