Gambia (phien am tieng Viet: Gam-bi-a), quoc hieu la Cong hoa Gambia (tieng Anh: Republic of The Gambia) la mot quoc gia tai Tay Phi, đuoc vay quanh boi Senegal voi mot đuong bo bien ngan giap voi Đai Tay Duong o cuc tay. Đay la nuoc nho nhat tren chau Phi.
Lanh tho Gambia trai rong ra tren phan đat hai ben song Gambia, mot con song chay tu cuc đong Gambia va đo vao Đai Tay Duong. Dien tich Gambia la 10.689 kilomet vuong (4.127 dam vuong Anh) voi dan so 1.857.181 nguoi theo thong ke 2013. Banjul la thu đo, con hai thanh pho lon nhat la Serekunda va Brikama.
Gambia co chung nguon goc lich su voi nhieu quoc gia Tay Phi khac trong viec buon ban no le. Đay cung la nguyen nhan chinh cua viec tao dung va duy tri mot thuoc đia tren song Gambia, ban đau đuoc Bo Đao Nha thuc hien, trong thoi ky đo noi nay đuoc goi la 'A Gambia'. Sau đo, vao ngay 25 thang 5 nam 1765, A Gambia đuoc chuyen giao cho thuc dan Anh, thanh lap xu thuoc đia va bao ho Gambia. Ngay 18 thang 2 nam 1965, Gambia gianh đuoc đoc lap tu Vuong quoc Lien hiep Anh. Tu đo, Gambia chi co hai lanh đao: Dawda Jawara (1970 đen 1994), va Yahya Jammeh, nguoi đa gianh đuoc quyen luc trong mot cuoc đao chinh khi con la mot nhan vien quan đoi tre.
Sau cuoc bau cu thang 12 nam 2016, hoi đong bau cu thong bao rang Adama Barrow la nguoi chien thang. Barrow, voi 45,5% so phieu, đa vuot qua Yahya Jammeh (36,7% so phieu). Mot ung cu vien khac, Mama Kandeh, gianh đuoc 17,8% so phieu. Adama Barrow tro thanh tong thong thu ba cua Gambia vao thang 1 nam 2017. Jammeh ban đau chap nhan ket qua nhung sau đo phu nhan, đieu nay đa gay ra cuoc khung hoang hien phap va su can thiep quan su cua Cong đong kinh te cac quoc gia Tay Phi vao nuoc nay, dan đen viec ong phai luu vong.
Kinh te Gambia chu yeu la nong nghiep, đanh bat thuy san, va đac biet la du lich. Nam 2015, 48,6% dan so song trong canh ngheo đoi.  O cac vung nong thon, tinh trang đoi ngheo tham chi con pho bien hon, o muc gan 70%. Khoang mot phan ba dan so song duoi nguong ngheo quoc te 1,25 đo la My mot ngay.


Ten goi Cai ten "Gambia" xuat phat tu tu Kambra/Kambaa trong tieng Mandinka, chi song Gambia. Sau khi đoc lap vao nam 1965, quoc gia nay su dung ten the Gambia. Sau khi tuyen bo la mot nuoc cong hoa vao nam 1970, ten goi cua quoc gia nay tro thanh Cong hoa Gambia (Republic of The Gambia). Chinh quyen Yahya Jammeh đoi ten thanh Cong hoa Hoi giao Gambia vao thang 12 nam 2015. Vao ngay 29 thang 1 nam 2017, Tong thong Adama Barrow đa đoi ten lai thanh Cong hoa Gambia.


Lich su Nhung thuong gia nguoi A Rap đa cung cap nhung tai lieu viet đau tien ve khu vuc ma nay la Gambia, vao khoang the ky IX-X. Vao the ky X, cac nha buon va hoc gia Hoi giao đa thanh lap nhung cong đong dan cu o nhieu trung tam thuong mai Tay Phi. Ho xay dung nhung tuyen đuong thuong mai xuyen Sahara, thuc đay viec ban no le, vang va nga, cung nhu mua lai nhieu hang hoa.

The ky XI-XII, nhung nguoi cai tri cac vuong quoc co Takrur (mot vuong quoc co trung tam la vung phia bac song Senegal), Ghana va Gao đa cai đao sang Hoi giao, va đa bo nhiem vao trieu đinh cua ho nhung nguoi Hoi giao biet tieng A Rap. Đau the ky XIV, đa phan Gambia hien nay la mot phan cua đe che Mali. Nguoi Bo Đao Nha đen vung nay bang đuong bien vao khoang giua the ky XV, va bat đau lam chu thuong mai.
Nam 1588, Antonio, Vien truong Crato đa ban quyen thuong mai đoc quyen tren song Gambia cho cac thuong nhan nguoi Anh T, đuoc xac nhan bang thu tu Nu hoang Elizabeth I. Nam 1618, Vua James I cua Anh cap cho mot cong ty Anh đac quyen thuong mai voi Gambia va Bo Bien Vang (nay la Ghana). Tu nam 1651 đen 1661, mot so vung cua Gambia - Đao St. Andrew tren song Gambia bao gom Phao đai Jakob, Đao St. Mary (ngay nay la Banjul) va Phao đai Jillifree - nam duoi su cai tri cua Cong quoc Courland va Semigallia (Latvia ngay nay), đa đuoc mua boi Hoang tu Jacob Kettler, mot chu hau cua Lien bang Ba Lan va Lietuva.  Cac thuoc đia chinh thuc đuoc nhuong cho Anh vao nam 1664..
Cuoi the ky XVII va suot the ky XVIII, Đe quoc Anh va Đe quoc Phap lien tuc tranh gianh quyen uu the ve chinh tri va thuong mai trong vung song Senegal va song Gambia. Đe quoc Anh chiem đong Gambia khi mot đoan tham hiem do Augustus Keppel dan đau đo bo vao đay sau khi chiem đuoc Senegal nam 1758. Nam 1783 Hiep uoc Versailles đau tien cho phep Vuong quoc Anh so huu song Gambia, tuy nhien Phap van giu mot phan đat nho tai Albreda o bo bac con song. Phan đat nay đuoc nhuong lai cho Anh nam 1856.
Khoang ba trieu no le đa bi bat đi tu khu vuc nay trong ba the ky buon ban no le xuyen Đai Tay Duong. Trong thoi gian truoc đo thi khong ro bao nhieu nguoi đa bi no le hoa tu nhung cuoc chien tranh giua cac trieu đai va nhung thuong gia Hoi giao. Đa so no le đuoc nhung nguoi chau Phi khac ban cho nguoi chau Au: mot so la tu nhan trong cac cuoc chien; mot so la nguoi co no khong tra noi; va so khac đon gian la bi bat coc.
Cac thuong gia ban đau đua no le đen chau Au đe ho lam viec nhu nguoi hau cho đen khi thi truong lao đong mo rong o Tay An va Bac My. Nam 1807, Vuong quoc Anh bai bo viec buon ban no le tren toan bo đe che cua minh, nhung viec nay van tiep dien tai Gambia. Tau no le bi chan lai boi Hai đoan Tay Phi cua Hai quan Hoang gia Anh đuoc tra ve Gambia. Nhung nguoi no le đuoc phong thich tai đao MacCarthy, noi ho bat đau cuoc song moi. Nguoi Anh thanh lap đon quan su o Bathurst (nay la thu đo Banjul) vao nam 1816.


= Xu bao ho va Thuoc đia Gambia (1821–1965) =
Nhung nam tiep theo, Banjul nam duoi quyen cua Toan quyen nguoi Anh tai Sierra Leone. Nam 1888, Gambia tro thanh mot thuoc đia rieng.
Mot hiep đinh ky voi Cong hoa Phap nam 1889 đa thiet lap nen bien gioi Gambia hien nay. Gambia tro thanh thuoc đia Gambia thuoc Anh (hay Xu bao ho va Thuoc đia Gambia). Gambia co hoi đong lap phap va hanh phap rieng nam 1901, va dan co xu huong tu quan ly. Che đo no le bi bai bo vao nam 1906, va sau mot đot xung đot ngan giua luc luong thuc dan va cu dan ban đia, chinh quyen thuoc đia đuoc thiet lap vung chac.
Trong Chien tranh The gioi II, co nhung nguoi linh Gambia tham chien trong Khoi Đong Minh. Du ho chu yeu tham gia tai Mien Đien, mot so hy sinh gan voi que nha hon, mot nghia trang tuong niem đa đuoc xay dung tai Fajara (gan Banjul). Banjul co mot đuong bang cho Luc luong Phong khong Luc quan Hoa Ky va mot ben cang cho cac đoan van tai hai quan Đong minh.
Sau The Chien, hien phap đuoc sua đoi. Mot nam sau cuoc bau cu nam 1962, Anh cho phep quyen tu quan hoan toan.


= Đoc lap (1965–nay) =
Gambia gianh đuoc đoc lap vao ngay 18 thang 2 nam 1965, voi tu cach la mot che đo quan chu lap hien trong Khoi thinh vuong chung, voi Elizabeth II la Nu hoang cua Gambia, do Toan quyen đai dien. Ngay sau đo, chinh phu quoc gia đa to chuc mot cuoc trung cau dan y đe xuat quoc gia nay tro thanh mot nuoc cong hoa. Cuoc trung cau dan y nay khong nhan đuoc đa so 2/3 phieu bau đe sua đoi hien phap, nhung đa gianh đuoc su chu y rong rai o nuoc ngoai nhu bang chung cho thay viec Gambia tuan thu bo phieu kin, bau cu trung thuc, dan quyen va tu do.
Vao ngay 24 thang 4 nam 1970, Gambia tro thanh mot nuoc cong hoa trong Khoi thinh vuong chung, sau cuoc trung cau dan y lan thu hai. Thu tuong Sir Dawda Kairaba Jawara đam nhan chuc vu tong thong, mot chuc vu hanh phap, đong thoi la nguyen thu quoc gia va nguoi đung đau chinh phu.
Tong thong Sir Dawda Jawara đa tai đac cu nam lan. Mot cuoc đao chinh co chu đich xay ra vao ngay 29 thang 7 nam 1981 sau khi nen kinh te suy yeu va cac cao buoc tham nhung chong lai ong. No luc đao chinh xay ra trong khi Tong thong Jawara đang tham London va đuoc thuc hien boi Hoi đong Cach mang Quoc gia canh ta, bao gom Đang Lao đong Cach mang va Xa hoi cua Kukoi Samba Sanyang (SRLP) va cac phan tu cua Field Force, mot luc luong ban quan su. tao thanh phan lon cac luc luong vu trang cua đat nuoc.

Tong thong Jawara đa yeu cau vien tro quan su tu Senegal, nuoc đa trien khai 400 binh si toi Gambia vao ngay 31 thang 7. Đen ngay 6 thang 8, khoang 2.700 quan Senegal đa đuoc trien khai, đanh bai luc luong noi day.  Tu 500 đen 800 nguoi đa thiet mang trong cuoc đao chinh va bao luc sau đo.  Nam 1982, do hau qua cua cuoc đao chinh nam 1981, Senegal va Gambia đa ky mot hiep uoc lien minh, đuoc goi la Senegambia nham ket hop cac luc luong vu trang cua hai quoc gia va thong nhat cac nen kinh te va tien te cua ho. Chi sau bay nam, Gambia rut khoi lien minh vao nam 1989.Nam 1994, Hoi đong cam quyen lam thoi cua Luc luong vu trang (AFPRC) đa phe truat chinh phu Jawara va cam cac hoat đong chinh tri cua phe đoi lap. Trung uy Yahya AJJ Jammeh, chu tich AFPRC, tro thanh nguyen thu quoc gia. Jammeh moi 29 tuoi vao thoi điem xay ra cuoc đao chinh. AFPRC đa cong bo mot ke hoach chuyen đoi đe tro lai mot chinh phu dan su dan chu. Uy ban Bau cu Đoc lap Lam thoi (PIEC) đuoc thanh lap vao nam 1996 đe tien hanh cac cuoc bau cu quoc gia va chuyen đoi thanh Uy ban Bau cu Đoc lap (IEC) vao nam 1997 va chiu trach nhiem ve viec đang ky cu tri đong thoi tien hanh cac cuoc bau cu va trung cau dan y.Vao cuoi nam 2001 va đau nam 2002, Gambia đa hoan thanh cuoc bau cu tong thong, đuoc cac nha quan sat nuoc ngoai đanh gia la cong bang va minh bach. Tong thong Yahya Jammeh, nguoi đuoc bau tiep tuc giu chuc Tong thong, tuyen the nham chuc lan nua vao ngay 21 thang 12 nam 2001. Lien minh Đinh huong Yeu nuoc va Xay dung (APRC) cua Jammeh duy tri đa so ghe trong Quoc hoi, đac biet sau khi Đang Dan chu Thong nhat (UDP) đoi lap tay chay cac cuoc bau cu lap phap, tuy nhien ho van tham gia vao cac cuoc bau cu sau đo.
Vao ngay 2 thang 10 nam 2013, Bo truong Noi vu Gambia thong bao rang Gambia se roi khoi Khoi thinh vuong chung, cham dut 48 nam thanh vien cua to chuc nay. Chinh phu Gambia cho biet ho đa "quyet đinh rang Gambia se khong bao gio la thanh vien cua bat ky the che tan thuoc đia nao va se khong bao gio la mot ben cua bat ky the che nao đai dien cho su mo rong cua chu nghia thuc dan".
Tong thong đuong nhiem Jammeh phai đoi mat voi cac nha lanh đao đoi lap Adama Barrow tu Lien minh đoc lap cua cac đang va Mamma Kandeh tu đang Quoc hoi Dan chu Gambia  trong cuoc bau cu tong thong thang 12 nam 2016. Gambia đa ket an nha lanh đao đoi lap chinh va nha van đong nhan quyen Ousainou Darboe 3 nam tu giam vao thang 7 nam 2016,  khien ong ta khong đu tu cach tham gia tranh cu tong thong.
Sau cuoc bau cu ngay 1 thang 12 nam 2016, uy ban bau cu đa tuyen bo Adama Barrow la nguoi chien thang trong cuoc bau cu tong thong. Jammeh, nguoi đa cam quyen 22 nam, lan đau tien tuyen bo se tu chuc sau that bai trong cuoc bau cu nam 2016 truoc khi tuyen bo ket qua la vo hieu va keu goi mot cuoc bo phieu moi, gay ra mot cuoc khung hoang hien phap va dan đen mot cuoc xam luoc cua lien minh ECOWAS.  Vao ngay 20 thang 1 nam 2017, Jammeh thong bao rang ong đa đong y tu chuc va se roi khoi đat nuoc.
Vao ngay 14 thang 2 nam 2017, Gambia bat đau qua trinh tro lai thanh vien cua Khoi thinh vuong chung va chinh thuc trinh đon xin gia nhap lai voi Tong thu ky Patricia Scotland vao ngay 22 thang 1 nam 2018.  Boris Johnson, nguoi đa tro thanh Ngoai truong Anh đau tien đen tham Gambia ke tu khi nuoc nay gianh đuoc đoc lap vao nam 1965,  thong bao rang chinh phu Anh hoan nghenh viec Gambia tro lai Khoi thinh vuong chung. Gambia chinh thuc gia nhap lai Khoi thinh vuong chung vao ngay 8 thang 2 nam 2018.


Chinh tri va chinh phu Bai chi tiet: Chinh tri Gambia
Gambia gianh đoc lap tu Vuong quoc Anh vao ngay 18 thang 2 nam 1965. Tu nam 1965 đen nam 1994, quoc gia nay be ngoai la mot nen dan chu tu do đa đang. No đuoc cai tri boi Dawda Jawara va Đang Nhan dan Tien bo (PPP) cua ong. Tuy nhien, đat nuoc nay chua bao gio trai qua su thay đoi chinh tri trong thoi ky nay va cam ket bau cu bang hom phieu chua bao gio đuoc thuc hien. Nam 1994, mot cuoc đao chinh quan su đa thuc đay mot uy ban cua cac si quan quan đoi len nam quyen, đuoc goi la Hoi đong cai tri lam thoi cua Luc luong vu trang (AFPRC). Sau hai nam cai tri truc tiep, mot hien phap moi đa đuoc viet ra va vao nam 1996, lanh đao cua AFPRC, Yahya Jammeh, đuoc bau lam tong thong. Ong đa cai tri theo phong cach đoc đoan cho đen cuoc bau cu nam 2016, do Adama Barrow gianh chien thang, voi su hau thuan cua lien minh cac đang đoi lap.


= Lich su chinh tri =

Trong thoi ky Jawara, ban đau co bon đang chinh tri: PPP, Đang Thong nhat (UP), Đang Dan chu (DP) va Đang Đai hoi Hoi giao (MCP). Hien phap nam 1960 đa thanh lap Ha vien, va trong cuoc bau cu nam 1960 khong co đang nao gianh đuoc đa so ghe. Tuy nhien, vao nam 1961, Thong đoc Anh đa chon lanh đao UP Pierre Sarr N'Jie lam nguoi đung đau chinh phu đau tien cua đat nuoc, duoi hinh thuc mot Bo truong. Đay la mot quyet đinh khong đuoc long dan va cuoc bau cu nam 1962 rat đang chu y vi cac đang phai co the loi keo su khac biet ve sac toc va ton giao tren khap Gambia. PPP đa gianh đuoc đa so va thanh lap mot lien minh voi Lien minh Quoc hoi Dan chu (DCA - su hop nhat cua DP va MCP). Ho moi UP tham gia lien minh vao nam 1963, nhung UP đa roi bo vao nam 1965. 

UP đuoc coi la đang đoi lap chinh, nhung mat quyen luc tu nam 1965 đen nam 1970. Nam 1975, Đang Cong uoc Quoc gia (NCP) đuoc thanh lap boi Canh sat truong Mustapha Dibba va tro thanh đang đoi lap chinh moi cho su thong tri cua PPP.  Ca PPP va NCP đeu giong nhau ve mat y thuc he, vi vay vao nhung nam 1980, mot đang đoi lap moi đa xuat hien, duoi hinh thuc To chuc Dan chu Nhan dan Xa hoi chu nghia cap tien vi Đoc lap va Chu nghia Xa hoi (PDOIS). Tuy nhien, giua cac cuoc bau cu nam 1966 va 1992, PPP đa "chiem uu the ap đao", gianh đuoc tu 55% đen 70% so phieu bau trong moi cuoc bau cu va lien tuc gianh đuoc đa so ghe.
Ve nguyen tac, canh tranh chinh tri đa ton tai trong thoi đai Jawara, tuy nhien, nguoi ta noi rang tren thuc te ton tai "mot đang đoc quyen quyen luc nha nuoc xoay quanh su thong tri cua Dawda Jawara." Xa hoi dan su bi han che sau khi đoc lap, va cac đang đoi lap yeu kem co nguy co bi lat đo. Phe đoi lap khong đuoc tiep can binh đang voi cac nguon luc, vi tang lop doanh nhan tu choi cap von cho ho. Chinh phu co quyen kiem soat thoi điem ho co the thong bao cong khai va hop bao, đong thoi cung co nhung cao buoc ve viec gian lan phieu bau va su khong phu hop trong viec chuan bi so đang ky bau cu. 

Thang 7 nam 1994, mot cuoc đao chinh quan su khong đo mau đa ket thuc ky nguyen Jawara. Cac luc luong vu trang tam thoi cam quyen cua Hoi đong (AFPRC), đuoc dan dat boi Yahya Jammeh, cai tri đoc tai trong hai nam. Hoi đong đa đinh chi hien phap, cam tat ca cac đang phai chinh tri va ap đat lenh gioi nghiem đoi voi dan chung. Mot su chuyen đoi tro lai che đo dan chu xay ra vao nam 1996, va mot hien phap moi đa đuoc viet ra, mac du qua trinh nay đa bi thao tung đe mang lai loi ich cho Jammeh. Trong mot cuoc trung cau dan y nam 1996, 70% cu tri đa thong qua hien phap, va vao thang 12 nam 1996 Jammeh đuoc bau lam tong thong. Tat ca cac đang tru PDOIS truoc cuoc đao chinh đeu bi cam, va cac cuu bo truong đa bi cam ra khoi van phong cong quyen.
Trong thoi ky tri vi cua Jammeh, phe đoi lap lai bi chia cat. Mot vi du la cuoc đau đa noi bo giua cac thanh vien cua Lien minh Quoc gia vi Dan chu va Phat trien (NADD) đuoc thanh lap vao nam 2005. Jammeh đa su dung luc luong canh sat đe chong đoii cac thanh vien va đang phai đoi lap. Jammeh cung bi buoc toi vi pham nhan quyen, đac biet la đoi voi cac nha hoat đong nhan quyen, cac to chuc xa hoi dan su, cac đoi thu chinh tri va gioi truyen thong. So phan cua ho bao gom bi đay đi đay, bi sach nhieu, bi giam cam tuy tien, bi giet va buoc phai bien mat. Vi du cu the bao gom vu sat hai nha bao Deyda Hydara vao nam 2004, mot vu tham sat sinh vien tai mot cuoc bieu tinh vao nam 2000, cong khai đe doa giet nhung nguoi bao ve nhan quyen vao nam 2009 va đe doa cong khai đoi voi nguoi đong tinh vao nam 2013. Hon nua, Jammeh đa đe doa quyen tu do ton giao cua nhung nguoi khong theo đao Hoi, su dung 'tham phan đanh thue' đe lam suy yeu nen tu phap va phai đoi mat voi nhieu cao buoc gian lan bau cu.
Trong cuoc bau cu tong thong thang 12 nam 2016, Jammeh đa bi Adama Barrow, nguoi đuoc lien minh cac đang đoi lap hau thuan, đanh bai. Đong y tu chuc ban đau cua Jammeh, sau đo la su thay đoi quan điem đa gay ra cuoc khung hoang hien phap ma đinh điem la su can thiep quan su cua luc luong ECOWAS vao thang 1 nam 2017. Barrow cam ket phuc vu nguoi đung đau chinh phu chuyen tiep trong ba nam.  Trung tam Dan chu va Phat trien Nigeria mo ta nhung thach thuc ma Barrow phai đoi mat nhu can khoi phuc "niem tin cua cong dan". Ho mo ta đay la mot "nen hoa binh mong manh" voi nhung cang thang o cac vung nong thon giua nong dan va cac cong đong lon hon. Ho cung bao cao ve cang thang giua cac nhom sac toc đang phat trien. Mot vi du la vao thang 2 nam 2017, 51 nguoi ung ho Jammeh đa bi bat vi quay roi nhung nguoi ung ho Barrow. Mac du cuoc bau cu thuan loi, Trung tam cho rang đieu nay co the bi can tro boi hanh vi gia mao hien phap ban đau cua Barrow voi pho tong thong, đieu đo thach thuc su hoa nhap va ky vong cao thoi hau Jammeh.


= To chuc =
Gambia đa co mot so hien phap trong lich su cua minh. Hai hien phap quan trong nhat la hien phap nam 1970, thanh lap Gambia nhu mot nuoc cong hoa tong thong, va hien phap nam 1996, lam co so cho quyen cai tri cua Jammeh va đuoc giu nguyen sau chien thang cua Barrow vao nam 2016. Jammeh đa thao tung qua trinh cai cach hien phap nam 1996 đe thu loi cho ban than. Khong co thong tin nao đuoc đua ra ve gioi han nhiem ky, cho thay Jammeh muon duy tri quyen luc trong mot thoi gian dai. Theo hien phap nam 1996, Tong thong la nguyen thu quoc gia, nguoi đung đau chinh phu, đong thoi la tong tu lenh cac luc luong vu trang. Jammeh va Barrow đeu đa đam nhan vai tro Bo truong Bo Quoc phong.


= Tong thong =
Tong thong bo nhiem pho tong thong va noi cac cua cac bo truong đong thoi cung chu tri noi cac. Van phong Thu tuong bi bai bo vao nam 1970. Toan bo quyen hanh phap đuoc trao cho tong thong. Ho cung co the bo nhiem nam thanh vien cua Quoc hoi, tham phan cua toa an cap tren, thong đoc khu vuc va quan truong. Ve mat dich vu dan su, ho co the bo nhiem Uy ban Dich vu Cong, Thanh tra vien va Uy ban Bau cu Đoc lap. Tong thong đuoc bau truc tiep voi nhiem ky 5 nam dua tren đa so phieu bau. Khong co gioi han ve nhiem ky. Hien phap đang đuoc xem xet vao nam 2018 va du kien ​​se co gioi han hai nhiem ky va cac thay đoi can thiet khac đe nang cao co cau quan ly.


= Quan he đoi ngoai =
Bai chi tiet: Quan he đoi ngoai cua Gambia

Gambia đa tuan theo chinh sach khong lien ket chinh thuc trong hau het nhiem ky cua cuu Tong thong Jawara. Nuoc nay duy tri quan he chat che voi Vuong quoc Anh, Senegal va cac nuoc chau Phi khac. Cuoc đao chinh thang 7 nam 1994 đa lam cang thang moi quan he cua Gambia voi cac cuong quoc phuong Tay, đac biet la Hoa Ky, cho đen nam 2002 đa bi đinh chi hau het cac ho tro nhan đao theo Muc 508 cua Đao luat Ho tro Nuoc ngoai. Sau nam 1995, Tong thong Jammeh đa thiet lap quan he ngoai giao voi mot so quoc gia khac, bao gom Libya (bi cat đut vao nam 2010) va Cuba. Cong hoa Nhan dan Trung Hoa cat đut quan he voi Gambia vao nam 1995 - sau khi nuoc nay thiet lap quan he ngoai giao voi Đai Loan - va noi lai vao nam 2016. 
Gambia đong mot vai tro tich cuc trong cac van đe quoc te, đac biet la cac van đe ve Tay Phi va Hoi giao, mac du su đai dien o nuoc ngoai con han che. La mot thanh vien cua Cong đong kinh te cua cac quoc gia Tay Phi (ECOWAS), Gambia đa đong mot vai tro tich cuc trong no luc cua to chuc nham giai quyet cac cuoc noi chien o Liberia va Sierra Leone va đong gop quan đoi cho nhom giam sat ngung ban cua cong đong ECOMOG vao nam 1990 va ECOMIL vao nam 2003. Vao thang 11 nam 2019, Gambia đa đe đon kien Myanmar tai The Hague, cao buoc quan đoi nuoc nay đa diet chung đoi voi cong đong nguoi Rohingya.
Gambia cung đa tim cach hoa giai cac tranh chap o Guinea-Bissau gan đo va vung Casamance lan can cua Senegal. Chinh phu Gambia tin rang Senegal đa đong loa trong am muu đao chinh that bai thang 3 nam 2006. Đieu nay khien moi quan he giua Gambia va nuoc lang gieng tro nen cang thang. Tinh hinh nhan quyen ngay cang toi te sau đo đa đat ra nhung cang thang ngay cang tang đoi voi quan he Hoa Ky-Gambia.


= Nhan quyen =
Xem them: Nhan quyen o Gambia
Theo To chuc Y te The gioi, uoc tinh co khoang 78,3% tre em gai va phu nu Gambia đa bi cat bo phan sinh duc nu. Đong tinh la bat hop phap va bi phat tu chung than.
Phong vien cua to Daily Observer, Ebrima Manneh đuoc cac to chuc nhan quyen cho rang đa bi bat giu hoi thang Bay 2006 va bi mat giam giu ke tu đo. Manneh đuoc cho la đa bi Co quan Tinh bao Quoc gia Gambia bat giu sau khi co gang đang lai mot bao cao cua BBC chi trich Tong thong Yahya Jammeh. To chuc An xa Quoc te coi anh ta la mot tu nhan luong tam va đat anh ta la "truong hop uu tien" nam 2011.  Vao nam 2019, to bao Gambia The Trumpet đua tin rang Manneh đa chet trong tinh trang bi giam cam vao mot thoi điem nao đo vao giua nam 2008.


= Quan đoi =

Thong tin them: Luc luong vu trang Gambia
Luc luong vu trang Gambia (GAF) đuoc thanh lap vao nam 1985 theo thoa thuan cua Lien minh Senegambia, mot lien minh chinh tri giua Gambia va Senegal. Ban đau no bao gom Quan đoi Quoc gia Gambia (GNA) do nguoi Anh huan luyen va Luc luong hien binh Quoc gia Gambia (GNG) do nguoi Senegal huan luyen. GNG đuoc sap nhap vao canh sat nam 1992, va nam 1997 Jammeh thanh lap Hai quan Gambia (GN). Nhung no luc thanh lap Luc luong Khong quan Gambia vao giua nhung nam 2000 cuoi cung đa that bai. Nam 2008, Jammeh thanh lap Luc luong Ve binh Cong hoa Quoc gia, bao gom cac đon vi luc luong đac biet. GNA gom khoang 900 nguoi, trong đo co hai tieu đoan bo binh va mot đai đoi cong binh, vu khi đuoc trang bi gom xe boc thep Ferret va M8 Greyhound. GN đuoc trang bi cac tau tuan tra va Đai Loan đa tang mot so tau moi cho luc luong nay vao nam 2013.
Ke tu khi GAF đuoc thanh lap vao nam 1985, to chuc nay đa hoat đong tich cuc trong cac su menh gin giu hoa binh cua Lien hop quoc va Lien minh chau Phi. No đa đuoc xep hang la thanh vien đong gop gin giu hoa binh Cap 2 va đuoc Trung tam Hop tac Quoc te mo ta nhu mot nha lanh đao khu vuc trong viec gin giu hoa binh. Nuoc nay đieu đong binh si đen Liberia nhu mot phan cua ECOMOG tu nam 1990 đen nam 1991, trong đo hai binh si Gambia đa thiet mang. Ke tu đo, ho đa đong gop quan đoi cho ECOMIL, UNMIL va UNAMID. Trach nhiem đoi voi quan đoi thuoc ve Tong thong ke tu khi Jammeh nam quyen đung đau cuoc đao chinh quan su khong đo mau vao nam 1994. Jammeh cung tao ra vai tro cua Tham muu truong Quoc phong, la si quan quan đoi cap cao chiu trach nhiem ve cac hoat đong hang ngay cua Luc luong vu trang Gambia. Tu nam 1958 đen nam 1985, Gambia khong co quan đoi, nhung Luc luong Chien truong Gambia ton tai nhu mot thuc the ban quan su cua canh sat. Truyen thong quan su cua Gambia co the bat nguon tu Trung đoan Gambia cua Quan đoi Anh, ton tai tu nam 1901 đen nam 1958 va đa chien đau trong The chien thu nhat va The chien thu hai. Nam 2017, Gambia đa ky hiep uoc cua Lien hop quoc ve Cam vu khi hat nhan.
Luc luong vu trang Gambia đa va đang la ben nhan mot so thoa thuan trang bi va huan luyen voi cac quoc gia khac. Nam 1992, mot đoi binh linh Nigeria đa giup lanh đao GNA. Tu nam 1991 đen 2005, cac luc luong vu trang Tho Nhi Ky đa giup huan luyen binh si Gambia. No cung đa to chuc cac đot huan luyen cung quan đoi Anh va Hoa Ky tu Trung đoan Hoang gia Gibraltar va AFRICOM cua Hoa Ky.


Hanh chinh Gambia đuoc chia lam tam vung đia phuong, gom ca thanh pho thu đo Banjul.


Đia ly Gambia nam o Tay Phi, ben bo Đai Tay Duong, nam lot vao giua nuoc Senegal. No nam giua vi đo 13 va 14 ° N, va kinh đo 13 va 17 ° W. Lanh tho gom mot dai đong bang hep hai ben bo song Gambia, tien sau vao đat lien khoang 330 km. Noi rong nhat theo chieu doc chua đen 50 km. Gambia co tong dien tich nho hon mot chut so voi quoc đao Jamaica.

Gambia đuoc bao quanh ba mat boi Senegal, voi 80 km đuong bo bien tren Đai Tay Duong o phia Tay đat nuoc. Trong cac cuoc đam phan giua nguoi Phap va nguoi Anh tai Paris, ban đau nguoi Phap đa giao cho nguoi Anh quyen kiem soat khoang 320 km doc song Gambia. Bat đau voi viec cam moc gioi vao nam 1891, phai mat gan 15 nam sau cac cuoc hop o Paris đe xac đinh đuong bien gioi cuoi cung cua đat nuoc. Ket 
qua la mot loat cac đuong thang va vong cung đa đem lai cho nguoi Anh quyen kiem soat cac khu vuc cach song Gambia khoang 16 km ve phia bac va nam.
Gambia co nhieu rung doc theo song ngoi va canh đong co. Nuoc nay chua ba vung canh quan: rung-savan Guinea, xavan Tay Sudan va rung ngap man Guinea. Gambia co điem trung binh cua Chi so toan ven canh quan rung nam 2018 la 4,56/10, xep thu 120 tren toan cau trong so 172 quoc gia.


= Khi hau =
Khi hau chung cho Gambia la nhiet đoi. Mua mua nong (thang 6 - thang 11), mua kho lanh hon (thang 11 - thang 5). Luong mua trung binh nam tu 750-1.000 mm, vung ven bien: 1.300-1.500 mm.
Khi hau o Gambia gan giong voi Senegal, phia Nam Mali va phia bac Benin.


Kinh te Gambia la nuoc kem phat trien, khoang san va cac nguon tai nguyen thien nhien khac rat han che. Khoang 75% dan so song nho vao trong trot va chan nuoi. Cong nghiep co quy mo nho, chu yeu la che bien lac, ca va da. Du lich tuong đoi phat trien. Nganh thuong mai tai xuat khau đong vai tro chu chot. Tuy nhien, viec pha gia đong franc CFA (50%) vao thang 1 nam 1994 tao co hoi cho hang hoa Senegal canh tranh manh hon va gay ton hai cho nganh thuong mai tai xuat khau cua Gambia.
Nong nghiep chiem khoang 30% tong san pham quoc noi (GDP) va su dung khoang 70% luc luong lao đong. Trong nong nghiep, san luong lac chiem 6,9% GDP, cay trong khac 8,3%, chan nuoi 5,3%, khai thac thuy san 1,8% va lam nghiep 0,5%. Cong nghiep chiem khoang 8% GDP va dich vu khoang 58%. So luong san xuat han che chu yeu dua vao nong nghiep (vi du: che bien đau phong, tiem banh mi, nha may bia va xuong thuoc da). Cac hoat đong san xuat khac lien quan đen xa phong, nuoc ngot va quan ao.

Truoc đay, Vuong quoc Anh va EU la thi truong xuat khau lon cua Gambia. Tuy nhien, trong nhung nam gan đay, Senegal, Hoa Ky va Nhat Ban đa tro thanh nhung đoi tac thuong mai quan trong cua Gambia. O chau Phi, Senegal đai dien cho đoi tac thuong mai lon nhat cua Gambia vao nam 2007, đieu nay hoan toan trai nguoc voi nhung nam truoc khi Guinea-Bissau va Ghana la nhung đoi tac thuong mai quan trong nhu nhau.
Nam 2010, GDP cua Gambia la 1,04 ti USD, tang truong 5% so voi nam 2009. Ve ngoai thuong, nam 2010, nuoc nay xuat khau đuoc 107 trieu USD bao gom cac mat hang nhu cac san pham lac, ca, bong...
Ve nhap khau, Gambia phai nhap so luong lon cac san pham luong thuc, hang che tao, xang dau, may moc va thiet bi...tu carc nuoc nhu Trung Quoc, Senegal, Brasil, Anh, Ha Lan, My...voi tong kim ngach 530 trieu USD.
Ke tu nam 2017, Trung Quoc đa đau tu vao Gambia trong khuon kho Sang kien ​​Vanh đai va Con đuong. Trong tam hoat đong chinh cua Trung Quoc o Gambia la che bien ca đanh bat tai đia phuong đe san xuat bot ca xuat khau. Cac tac đong kinh te va moi truong cua viec san xuat bot ca o Gambia đang gay tranh cai.


Xa hoi Bai chi tiet: Nhan khau hoc cua Gambia

Ty le đo thi hoa tinh đen nam 2011 la 57,3%. Cac so lieu tam thoi tu cuoc đieu tra dan so nam 2003 cho thay khoang cach giua dan so thanh thi va nong thon đang thu hep khi co nhieu khu vuc đuoc mo rong len thanh thi. Trong khi di cu đo thi, cac du an phat trien va hien đai hoa đang đua nhieu nguoi Gambia tiep xuc voi cac thoi quen va gia tri phuong Tay, cac hinh thuc an mac va le ky niem ban đia cung nhu su nhan manh truyen thong ve đai gia đinh van la nhung phan khong the thieu trong cuoc song hang ngay.
Bao cao phat trien con nguoi cua chuong trinh phat trien Lien Hop Quoc (UNDP) cong bo Gambia xep hang 151 tren 169 quoc gia ve Chi so phat trien con nguoi (HDI), khien nuoc nay tro thanh nuoc co chi so HDI thap tren the gioi.
Ty suat sinh (TFR) uoc tinh o muc 3,98 tre em tren mot phu nu vao nam 2013.


= Cac nhom dan toc =

Mot loat cac nhom dan toc song o Gambia, moi nhom đeu bao ton ngon ngu va truyen thong cua rieng minh. Dan toc Mandinka đong nhat, tiep theo la Fula, Wolof, Jola / Karoninka, Serahule / Jahanka, Serers, Manjago, Bambara, Aku Marabou, Bainunka va nhung nguoi khac. Nguoi Krio, co ten đia phuong la Akus, la mot trong nhung dan toc thieu so nho nhat o Gambia. Ho xuat than tu nhung nguoi Sierra Leone Creole va co truyen thong tap trung o thu đo.
Khoang 3.500 cu dan khong phai chau Phi bao gom nguoi chau Au va cac gia đinh goc Liban (0,23% tong dan so). Phan lon cong đong thieu so chau Au la nguoi Anh, mac du nhieu nguoi Anh đa roi đi sau khi đoc lap.


= Ngon ngu =
Bai chi tiet: Ngon ngu cua Gambia
Tieng Anh la ngon ngu chinh thuc cua Gambia. Cac ngon ngu khac bao gom Mandinka, Wolof, Fula, Serer, Krio, Jola va cac loai tieng ban đia khac. Do boi canh đia ly cua đat nuoc, tieng Phap cung tuong đoi pho bien.


= Giao duc =
Giao duc mau giao va tieu hoc (6 nam) đuoc mien phi, bat đau tu nam 8 tuoi. Thieu nguon luc va co so ha tang giao duc đa lam cho viec thuc hien đieu nay tro nen kho khan. Nam 1995, ty le nhap hoc tieu hoc la 77,1% va ty le nhap hoc tieu hoc thuc la 64,7%. Hoc phi tu lau đa ngan can nhieu tre em đi hoc, nhung vao thang 2 nam 1998, Tong thong Jammeh đa ra lenh cham dut hoc phi đoi voi sau nam đau tien đi hoc. Tre em gai chiem khoang 52% so hoc sinh tieu hoc. Con so nay co the thap hon đoi voi tre em gai o cac vung nong thon, noi ma cac yeu to van hoa va ngheo đoi đa ngan can cha me cho tre em gai đi hoc. Khoang 20% ​​tre em trong đo tuoi đi hoc theo hoc tai cac truong Quranic.
Khoang 1/5 so hoc sinh hoc tiep len trung hoc (5 nam). Sau đo, nhung hoc sinh tot nghiep se đuoc theo hoc chuong trinh du bi đai hoc (2 nam), so con lai co the vao truong trung hoc ki thuat (4 nam). Gambia co mot Vien đao tao Cong nghe va Truong Su pham Yundum, khong co loai hinh đai hoc tong hop.


= Y te =
Gambia co he thong cham soc suc khoe quoc gia đuoc trang bi kha đay đu tai thu đo Banjul va Combo. O cac đia phuong va vung thuong luu cac song, Chinh phu cho xay dung nhieu trung tam y te va cu bac si đen lam viec. Cong tac tiem chung mo rong cho nguoi dan cung rat đuoc quan tam. Tuy nhien, do đieu kien ve sinh va dinh duong kem nen ti le tu vong tre so sinh cua Gambia van con cao.


= Ton giao =
Bai chi tiet: Ton giao o Gambia
Voi hon 90% dan so đuoc xac đinh la nguoi Hoi giao, cu the la nguoi Hoi giao dong Sunni, nhieu nguoi Gamba van tham gia vao cac tap tuc truyen thong. Hon 75% nguoi Gambia yeu thich cac nghi le va van hoa Hoi giao. Cat bo bo phan sinh duc nu hoac nghi thuc chuyen đoan đuoc thuc hien rat nhieu o Gambia; khoang 75% dan so thich no, chu yeu anh huong đen cac co gai tre truoc khi ho 18 tuoi. Đo la nghi le cat hoac loai bo mot so hoac toan bo co quan sinh duc ngoai cua phu nu. Viec lam nay gay ra nhieu cuoc tranh luan xung quanh ton giao va truyen thong / van hoa.Mac du Hoi giao la mot ton giao đoc than, niem tin rang chi co mot Chua, nhieu bo toc dan toc o Gambia la nhung nguoi theo huyet vat linh va co niem tin vao cac vi than khac. Tuc đeo Juju quanh eo la mot net pho bien cua cac dan toc. Juju la nhung la bua đuoc cho la co suc manh ma thuat hoac sieu nhien. Nhieu nguoi đeo chung nhu su bao ve hoac bua may man chong lai bat ky đieu ac nao. Cac đo vat, cau thu bong đa, nghe si nguoi Gambia đuoc biet đen voi viec đeo that lung Juju. That lung Juju chu yeu đung trong tui da; trong ngon ngu Mandinka, chung đuoc goi la Safou. Cac nha thao duoc đia phuong (marabout) tao ra nhung chiec that lung Juju nay đe bao ve moi nguoi khoi cai ac va cai thien đia vi cua ho. 
Đieu 25 cua hien phap bao ve quyen cua cong dan thuc hanh bat ky ton giao nao ma ho chon. Phan lon nguoi Hoi giao o Gambia tuan thu luat phap va truyen thong cua nguoi Sunni.
Cong đong Co đoc giao chiem khoang 4% dan so, cu tru o phan phia tay va phia nam cua Gambia, hau het cac thanh vien cua cong đong Co đoc giao tu nhan minh la Cong giao La Ma. Tuy nhien, cac nhom Co đoc giao nho hon cung ton tai, chang han nhu Anh giao, Giam ly, Bap-tit, Co đoc nhan Phuc lam, Nhan chung Gie-ho-va va cac giao phai Tin lanh nho.
Cac tin nguong ban đia, chang han nhu Serer, van con ton tai. Ton giao Serer bao gom vu tru hoc va niem tin vao mot vi than toi cao goi la Roog. Mot so le hoi ton giao cua no bao gom Xooy, Mbosseh va Randou Rande. Moi nam, cac tin đo cua ton giao Serer thuc hien cuoc hanh huong hang nam đen Sine o Senegal đe lam le boi toan Xooy.  Ton giao Serer cung co mot dau an kha ro ret đoi voi xa hoi Hoi giao Senegambia o cho cac le hoi Hoi giao Senegambia nhu "Tobaski", "Gamo", "Koriteh" va "Weri Kor" vay muon tu ton giao Serer - chung la nhung le hoi Serer co đai.
Giong nhu nguoi Serers, nguoi Jola co phong tuc ton giao rieng cua ho, bao gom mot nghi le ton giao lon, Boukout.
Do co mot so luong nho nguoi nhap cu tu Nam A, nhung nguoi theo An Đo giao va tin đo cua Đuc tin Bahaʼi cung co mat. Mot so lon nhung nguoi theo Ahmadiyya Jama'at cung đuoc tim thay.  Đai đa so nguoi nhap cu Nam A la nguoi Hoi giao.


Van hoa Du Gambia la quoc gia nho nhat tai chau Phi đat lien, nen van hoa Gambia lai đuoc anh huong boi nhieu nguon khac nhau. Lanh tho quoc gia đon gian la vung đat nam hai ben bo song Gambia, vung nuoc nay quyet đinh su ton tai cua Gambia, va đuoc goi đon gian la "the River". Khong co nhung rao can tu nhien, Gambia tro thanh noi đinh cu cua nhieu nhom dan toc co mat tren khap Tay Phi, đac biet la nhung nguoi o Senegal.


= Am nhac =

Am nhac cua Gambia đuoc lien ket chat che ve mat am nhac voi nuoc lang gieng cua no, Senegal. No ket hop am nhac va vu đieu pho bien cua phuong Tay, voi sabar, nhac mua va trong truyen thong cua nguoi Wolof va Serer.


= Am thuc =
Am thuc cua Gambia bao gom đau phong, gao, ca, thit, hanh tay, ca chua, san, ot va hau tu song Gambia do phu nu thu hoach. Đac biet, mon ca ri yassa va mon ham domoda kha pho bien voi nguoi dan đia phuong va khach du lich.


= Phuong tien truyen thong =

Co nhung loi cao buoc chinh phu Gambia han che quyen tu do ngon luan. Mot đao luat đuoc thong qua vao nam 2002 đa lap ra mot uy ban co quyen cap giay phep cung nhu bo tu cac nha bao; nam 2004, them mot đao luat nua cho phep giam cam nhung nguoi noi loan va phi bang chinh quyen, cung nhu huy bo giay phep in an hay phat thanh truyen hinh, buoc cac tap đoan truyen thong phai đong so tien gap nam lan chi phi ban đau neu muon xin giay phep tro lai.
Ba nha bao Gambia đa bi bat giam ke tu sau vu đao chinh. Co thong tin cho rang so di nhu vay la vi cac nha bao nay đa co loi le chi trich chinh sach kinh te cua chinh phu, hoac đa phat ngon rang Bo truong Bo Noi vu va nguoi đung đau nganh an ninh la mot trong so nhung nguoi vach ra am muu đao chinh. Bien tap vien Deyda Hydara bi ban chet trong mot tinh huong khong đuoc giai thich sau khi đao luat nam 2004 co hieu luc.
Muc phi xin cap phep đoi voi bao chi va đai phat thanh khong he thap, va cac đai phu song tam quoc gia bi chinh phu kiem soat chat.


= The thao =
Cung nhu o nuoc lang gieng Senegal, mon the thao quoc gia va pho bien nhat o Gambia la đau vat. Bong đa va bong ro cung rat pho bien.
Bong đa o Gambia đuoc quan ly boi Lien đoan bong đa Gambia, truc thuoc ca FIFA va CAF. GFA đieu hanh giai bong đa o Gambia, bao gom giai hang nhat GFA League First Division, cung nhu đoi tuyen bong đa quoc gia Gambia. Voi biet danh "Bo cap", đoi tuyen quoc gia chua bao gio vuot qua vong loai FIFA World Cup, nhung đa đu đieu kien tham du Cup cac quoc gia chau Phi o cap đo cao cap lan đau tien vao nam 2021. Ho choi o San van đong Independence. Gambia đa gianh đuoc hai chuc vo đich CAF U-17, mot vao nam 2005 khi quoc gia nay đang cai, va nam 2009 tai Algeria do đo đu đieu kien tham du FIFA U-17 World Cup tai Peru (2005) va Nigeria (2009). U-20 cung đu đieu kien tham du FIFA U-20 2007 tai Canada. Nu U-17 cung đa tham gia tranh tai tai FIFA U-17 World Cup 2012 tai Azerbaijan.


Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Gambia Guide – Comprehensive information
Gambia Daily news – Daily news from the Gambia through various media sources
The Gambia – A comprehensive website about the Gambia
The Gambia. The World Factbook. Central Intelligence Agency.
The Gambia from UCB Libraries GovPubs
Gambia tren DMOZ
The Gambia from the BBC News
 Wikimedia Atlas cua The Gambia
 Du lieu đia ly lien quan đen Gambia tai OpenStreetMap
Key Development Forecasts for the Gambia from International Futures