Hoang Tong Hy (chu Han: 黄宗羲; 1610 - 1695) la nha tu tuong, nha su hoc Trung Quoc thoi Thanh.


Thoi tre Hoang Tong Hy tu la Thai Xung, hieu la Nam Loi, con co hieu khac la Le Chau. Gioi hoc gia thuong goi ong la Nam Loi tien sinh hoac Le Chau tien sinh. Hoang Tong Hy goc nguoi Du Dieu, tinh Chiet Giang.
Cha Hoang Tong Hy la Hoang Ton To, danh si noi tieng cua Đong lam. Hoang Ton To co tai, thang than cuong truc, khong a dua.
Nam 1623 luc moi 14 tuoi, Hoang Tong Hy đa đo tu tai, đen Bac Kinh song cung cha, nhung vi khong hung thu theo đuong khoa cu ma ong chi chuyen tam đoc sach su.
Nam 1627, thay hoan quan Nguy Trung Hien chuyen quyen, Hoang Ton To ben to cao, do đo bi phe canh cua Trung Hien ham hai, bat giam trong nguc roi chet.
Hoang Tong Hy thao so to cao phe canh Nguy Trung Hien đe tra thu cho cha. Khi ong sap vao đen cung thi phe Nguy Trung Hien đa bi lat đo. Trung Hien that co tu van, nhung nan nhan cua Trung Hien đuoc giai oan va truy thuong. Hoang Ton To đuoc vua Sung Trinh truy tang la Trung Đoan cong. Xong viec, Hoang Tong Hy tro ve que tiep tuc hoc tap.


Su nghiep = Thoi Minh =
Hoang Tong Hy theo di chuc cua cha, tim đen hoc Luu Tong Chu. Ong miet mai hoc tap cac sach cua bach gia. Nam 19 tuoi (1628), ong đa đoc het 21 bo su va Minh thap tam trieu thuc luc (13 đoi vua trieu Minh). Khong chi nghien cuu lich su, Hoang Tong Hy con hoc sach cua bach gia, tuong so, toan hoc, Phat hoc, Đao gia. Mac du tu nhan thay tri nho cua minh khong tot nhung ong khong nan chi ma cang can cu miet mai hoc tap hon, kien thuc ngay mot uyen bac.
Dan dan Hoang Tong Hy tro nen noi tieng trong gioi hoc thuat, ong tro thanh thu linh trong đe tu Đong lam. Thoi gian nay, to chuc "Phuc xa" đa thanh lap đe ke tuc Đong lam. Hoang Tong Hy tham gia to chuc nay va nhanh chong tro thanh nguoi đung đau. Sau đo Phuc xa bien đoi tu to chuc hoc thuat thanh to chuc chinh tri, đoi lap voi phe canh cua cac hoan quan.
Nam 1638, Hoang Tong Hy cung 148 nguoi ban cung viet "Nam bo phong loan yet" to cao phe hoan quan do Nguyen Đai Thanh đung đau.
Nam 1644, quan Thanh tien vao trung nguyen. Hoang Tong Hy to chuc luc luong chong Thanh la "The trung doanh". Phong trao "phan Thanh phuc Minh" that bai, ong bi quan Thanh truy bat rao riet, phai thay ten ho, tron đi biet tich.
Sau mot thoi gian dai, Hoang Tong Hy tro ve que nha, phung duong me gia, xay truong day hoc, đong cua viet sach.


= Thoi Thanh =
Nha Thanh nghe tieng ong, nhieu lan moi ra lam quan nhung ong tu choi. Nam 1662, Khang Hi len ngoi. Ong viet tac pham "Minh di đai phong luc". Sach nay phe phan sau sac cac chu truong kinh te, van hoa, chinh tri cua giai cap đia chu, vach ra mau thuan cua che đo phong kien Trung Quoc the ky 17, đe xuong chu truong cai cach. Đay la cuon sach chong phong kien mang mau sac dan chu khai mong, đuoc xem la "Tuyen ngon dan quyen" cua Trung Quoc the ky 17.
Nam 1668, ong bat đau bien soan "Minh van an". Nam 1675, sach hoan thanh, gom 217 quyen. Tren co so "Minh van an", ong bien soan tiep "Minh van hai". Sau 18 nam (1693), sach hoan thanh voi 482 quyen. Khi đo Hoang Tong Hy đa 84 tuoi.
Vi đoi hoi cua cong viec bien soan sach, ong đa đoc duyet het cac truoc tac van hoc thoi Minh, tim hieu can nguyen coi nguon tu tuong cua tac gia va cac quan he, xu the phat trien hoc thuat. Ong đa soan bo su Minh nho hoc an noi tieng. "Minh nho hoc an" co tat ca 62 quyen, ghi chep tinh hinh phat trien tu tuong hoc thuat o Trung Quoc trong 300 nam thoi Minh.
Sau khi soan xong Minh nho hoc an, Hoang Tong Hy đa cao tuoi nhung van tiep tuc soan sach "Tong Nguyen hoc an". Ong hoan thanh đuoc 17 quyen thi qua đoi nam 1695, tho 86 tuoi.


Tu tuong Hoang Tong Hy mang tu tuong cai cach khai mong. Ong phe phan che đo phong kien Trung Quoc tu thoi Tan Han tro đi. Ong cho rang trong quan he vua – toi can coi thien ha (nhan dan) la chu, vua la khach, vua phai vi dan ma lam viec. Tren thuc te, tu thoi Tan Han tro đi, cac vua chua đeu coi "thien ha la tai san lon nhat".
Đac biet, Hoang Tong Hy phan biet ro rang giua vi tri cua nguoi lam quan (than) va vi tri cua ke hau ha (toi to); theo đo "than" phai vi dan ma lam thay, lam ban voi vua chu khong phai nguoi hau cua vua; con toi to la nhung nguoi hau ha rieng cua vua. Vua va quan cung nhau cai tri thien ha, phai muu cau binh yen cho thien ha va yen vui cho dan chung.
Ong con phe phan quan điem phong kien ngu trung "vua bat be toi chet ma be toi khong chet la bat trung". Ong cho rang be toi sinh ra khong phai vi vua nen khong can phai vi vua ma chet.
Hoang Tong Hy con phe phan phap luat phong kien. Ong phan biet "phap luat cua thien ha" voi "phap luat cua mot nha". Ong chu truong lay truong hoc lam noi ban viec nha nuoc, theo đo truong hoc la co cau đe tang lop tri thuc co the tham gia bo may chinh quyen.
Hoang Tong Hy keu goi thay đoi quan he vua – toi va quan he vua – dan, chinh la viec phe bo chu nghia chuyen che, chinh quyen phai vi loi ich cua nhan dan, nghe theo du luan cua dan chung, chiu su giam sat theo doi cua dan chung. Tu tuong nay co ban tiep thu tu Đang Muc nhung tien bo hon mot buoc va co y nghia quan trong trong lich su phat trien tu tuong dan chu o Trung Quoc.


Tac pham Hoang Tong Hy co rat nhieu truoc tac tren cac linh vuc khac nhu kinh hoc, van hoc, thien van, lich phap… Trong đo noi tieng nhat la:

Minh di đai phong luc
Minh van an
Minh van hai
Minh nho hoc an
Thu thoi lich co
Khai phuong menh toan


Xem them Minh nho hoc an


Tham khao Nguyen Thanh Ha (2009), Muoi nha su hoc noi tieng Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin


Chu thich