Mot Đang phai chinh tri (chu Nom: 黨派政治), hay chinh đang (chu Han: 政黨) la mot to chuc chinh tri xa hoi cua nhung nguoi co chinh kien giong nhau hoac nhung nguoi co cung quan điem chinh tri, va nhung nguoi ung cu cho cac cuoc bau cu, trong no luc đe ho đuoc bau va do đo thuc hien chuong trinh nghi su cua đang.. O ben trong chinh the dan chu đai nghi, chinh đang tranh đoat nam giu chinh quyen thong thuong lay hinh thuc tham gia bau cu lam phuong phap va hanh đong nham đoat loi ich ve phia minh, va lai co luc ket thanh lien minh chinh tri, luc at phai can thi lien hop nam giu chinh quyen. Chinh đang co muc tieu chinh tri va y thuc cu the, co chu truong cua ban than moi chinh đang nham vao van đe quoc gia va xa hoi, che đinh chinh cuong pho bay canh nguyen. Xa hoi thua nhan no co san quyen luc hop phap đe ma to chuc va mo rong chu truong cua no, no cung tich cuc tien hanh can du vao trong sinh hoat chinh tri, đe cho lay đuoc hoac che cho giu gin chinh quyen, hoac anh huong viec su dung that thi quyen luc chinh tri cho nen phat huy tac dung cua ban than no.
Mac du co mot so điem chung quoc te trong cach cac đang chinh tri đuoc cong nhan va trong cach ho hoat đong, thuong co nhieu su khac biet, va mot so khac biet la đang ke. Hau het cac đang chinh tri co cot loi y thuc he, nhung mot so thi khong, va nhieu đang đai dien cho y thuc he rat khac voi y thuc he cua ho tai thoi điem đang đuoc thanh lap. Nhieu quoc gia, nhu Đuc va An Đo, co mot so đang chinh tri quan trong va mot so quoc gia co he thong đoc đang, nhu Trung Quoc va Cuba. Hoa Ky tren thuc te la mot he thong hai đang nhung co nhieu đang nho hon cung tham gia.


Phat trien mang tinh lich su Y tuong ve viec moi nguoi thanh lap cac nhom lon hoac phe phai đe ung ho cho loi ich chung cua ho đa co tu thoi co xua. Plato đe cap đen cac phe phai chinh tri cua Athens co đien o Cong hoa, va Aristotle thao luan ve xu huong cua cac loai chinh phu khac nhau đe tao ra cac phe phai trong Chinh tri. Mot so tranh chap co xua cung la phe phai, giong nhu cac cuoc bao loan Nika giua hai phe đua xe ngua tai Hippodrome of Constantinople. Tuy nhien, cac đang chinh tri hien đai đuoc coi la đa xuat hien vao khoang cuoi the ky 18 hoac đau the ky 19, xuat hien đau tien o chau Au va Hoa Ky. Đieu khac biet giua cac đang chinh tri voi cac phe phai va cac nhom loi ich la cac đang chinh tri su dung mot nhan ro rang đe xac đinh cac thanh vien cua ho co chung cac muc tieu bau cu va lap phap. Su chuyen đoi tu phe phai long leo thanh cac đang chinh tri hien đai co to chuc đuoc coi la lan đau tien xay ra o Vuong quoc Anh hoac Hoa Ky, voi Đang Bao thu cua Vuong quoc Anh va Đang Dan chu Hoa Ky thuong đuoc goi la "đang chinh tri lien tuc lau đoi nhat the gioi" ".


= Su xuat hien Đang o Anh =
He thong đang xuat hien o nuoc Anh thoi ky đau hien đai đuoc coi la mot trong nhung the gioi đau tien, voi nguon goc tu cac phe phai xuat hien tu Cuoc khung hoang loai tru va Cach mang Vinh quang cuoi the ky 17. Phe Whig ban đau tu to chuc xung quanh ung ho che đo quan chu lap hien Tin lanh trai nguoc voi su cai tri tuyet đoi, trong khi phe Tory bao thu (ban đau la phe Hoang gia hoac Cavalier cua Noi chien Anh) ung ho che đo quan chu manh me. Hai nhom nay co cau truc tranh chap trong chinh tri cua Vuong quoc Anh trong suot the ky 18. Trong nhieu the ky tiep theo, cac phe phai long leo nay bat đau ap dung cac khuynh huong chinh tri va he tu tuong mach lac hon: cac tu tuong chinh tri tu do cua John Locke va khai niem ve cac quyen pho quat đuoc cac nha ly thuyet nhu Algernon Sidney va sau nay la John Stuart Mill co anh huong lon. trong khi cac Tory cuoi cung đa đuoc xac đinh voi cac nha triet hoc bao thu nhu Edmund Burke.
Thoi ky giua su ra đoi cua chu nghia be phai, xung quanh Cach mang Vinh quang va su gia nhap cua George III nam 1760 đuoc đac trung boi quyen luc toi cao cua Whig, trong đo Whigs van la khoi quyen luc nhat va luon luon bao ve che đo quan chu lap hien voi gioi han nghiem ngat ve quyen luc cua quan chu. su gia nhap cua mot vi vua Cong giao, va tin vao viec mo rong long khoan dung đoi voi nhung nguoi theo đao Tin lanh va bat đong chinh kien. Mac du phe Tory đa mat chuc trong nua the ky, nhung phan lon ho van la mot phe đoi lap thong nhat voi Whigs.
Khi ho mat quyen luc, gioi lanh đao Whig cu đa giai the thanh mot thap ky hon loan phe phai voi cac phe Grenvillite, Bedfordite, Rockinghamite va Chathamite khac nhau lien tiep nam quyen, va tat ca đeu tu coi minh la "Whigs". Cac đang chinh tri đac biet đau tien xuat hien tu su hon loan nay. Bua tiec đau tien nhu vay la Rockingham Whigs  duoi su lanh đao cua Charles Watson-Wentworth va su huong dan tri tue cua nha triet hoc chinh tri Edmund Burke. Burke đa đua ra mot triet ly mo ta khuon kho co ban cua đang chinh tri la "mot co the đan ong đoan ket đe thuc đay boi no luc chung cua ho vi loi ich quoc gia, theo mot so nguyen tac cu the ma tat ca ho đeu đong y". Trai nguoc voi su bat on cua cac phe phai truoc đay, von thuong bi rang buoc voi mot nha lanh đao cu the va co the tan ra neu bi loai khoi quyen luc, đang nay tap trung vao mot tap hop cac nguyen tac cot loi va khong nam quyen nhu mot phe đoi lap thong nhat voi chinh phu. 

Mot lien minh bao gom Whigs Rockingham, do Ba tuoc Shelburne lanh đao, nam quyen vao nam 1782, chi sup đo sau cai chet cua Rockingham. Chinh phu moi, do chinh tri gia cap tien Charles James Fox lanh đao trong lien minh voi Lord North, đa som bi ha be va đuoc thay the boi William Pitt the Younger vao nam 1783. Bay gio, mot he thong hai đang chinh hieu bat đau xuat hien, voi viec Pitt lanh đao Tories moi chong lai mot đang "Whig" đuoc tai lap do Fox lanh đao. Đang Bao thu hien đai đa đuoc tao ra tu nhung Hoc thuyet Pittite nay. Nam 1859 duoi thoi Lord Palmerston, Whigs, chiu anh huong nang ne tu nhung y tuong tu do co đien cua Adam Smith, đa tham gia cung voi nhung nguoi theo phia Tory thuong mai tu do cua Robert Peel va cac Xa thu đoc lap đe thanh lap Đang Tu do.


= Su xuat hien Đang o Hoa Ky =
Mac du cac nha soan thao cua Hien phap Hoa Ky nam 1787 đa khong luong truoc đuoc rang cac tranh chap chinh tri cua My se đuoc to chuc chu yeu xung quanh cac đang chinh tri, nhung tranh cai chinh tri vao đau nhung nam 1790 ve pham vi quyen luc cua chinh phu lien bang đa chung kien su xuat hien cua hai đang chinh tri: Đang Lien bang va Đang Cong hoa Dan chu, đuoc Alexander Hamilton va Thomas Jefferson, lanh đao. Tuy nhien, mot su đong thuan đat đuoc ve nhung van đe nay đa cham dut chinh tri đang nam 1816 trong gan mot thap ky, mot giai đoan thuong đuoc goi la Ky nguyen cua cam giac tot.
Su chia re cua Đang Cong hoa Dan chu sau cuoc bau cu tong thong nam 1824 gay tranh cai đa dan đen su tai xuat hien cua cac đang chinh tri. Hai đang lon se thong tri boi canh chinh tri trong mot phan tu the ky tiep theo: Đang Dan chu, do Andrew Jackson, va Đang Whig, do Henry Clay thanh lap tu Đang Cong hoa Quoc gia va tu cac nhom Anti-Jackson khac. Khi Đang Whig tan ra vao giua nhung nam 1850, vi tri la mot đang chinh tri lon cua Hoa Ky đa đuoc Đang Cong hoa lap đay.


= Lan rong ra toan cau =

Mot ung cu vien khac cho he thong đang hien đai đau tien xuat hien la Thuy Đien. Trong suot nua sau cua the ky 19, mo hinh chinh tri cua đang đa đuoc thong qua tren khap chau Au. Tai Đuc, Phap, Ao va cac noi khac, cac cuoc cach mang nam 1848 đa lam day len lan song tinh cam tu do va su hinh thanh cua cac co quan đai dien va cac đang chinh tri. Cuoi the ky chung kien su hinh thanh cua cac đang xa hoi chu nghia lon o chau Au, mot so phu hop voi triet ly cua Karl Marx, mot so khac thich nghi voi nen dan chu xa hoi thong qua viec su dung cac phuong phap cai cach va dan dan.
Đong thoi, Đang Lien minh Noi quy, van đong cho Luat gia đinh cho Ireland trong Quoc hoi Anh, đa đuoc thay đoi ve co ban boi nha lanh đao chinh tri Ailen Charles Stewart Parnell vao nhung nam 1880. Nam 1882, ong đoi ten thanh đang cua ong đe cac đang quoc hoi Ai Nhi Lan va tao ra mot to chuc tot co so co cau, gioi thieu thanh vien đe thay the quang cao hoc nhom khong chinh thuc. Ong đa tao ra mot quy trinh tuyen chon moi đe đam bao lua chon chuyen nghiep cac ung cu vien cua đang cam ket đam nhan vi tri cua ho, va vao nam 1884, ong đa ap đat mot "cam ket cua đang", buoc cac nghi si phai bo phieu trong mot quoc hoi trong moi truong hop. Viec tao ra mot đang roi da nghiem ngat va co cau đang chinh thuc la duy nhat vao thoi điem đo, truoc đo chi co Đang Dan chu Xa hoi Đuc (1875), mac du sau đo đa bi Otto von Bismarck đan ap tu nam 1878 đen 1890. Co cau va kiem soat hieu qua cua cac ben nay trai nguoc voi cac quy tac long leo va tinh khong chinh thuc linh hoat đuoc tim thay trong cac đang chinh cua Anh, va đai dien cho su phat trien cua cac hinh thuc to chuc đang moi, tao thanh mot "mo hinh" trong the ky 20.


Nguon goc cua cac đang chinh tri Cac đang chinh tri la mot đac điem gan nhu pho bien cua cac nuoc hien đai. Gan nhu tat ca cac quoc gia dan chu đeu co cac đang chinh tri manh, va nhieu nha khoa hoc chinh tri coi cac quoc gia co it hon hai đang nhat thiet phai đoc đoan. Tuy nhien, nhung nguon nay cho phep mot quoc gia co nhieu đang canh tranh khong nhat thiet la dan chu, va chinh tri cua nhieu quoc gia chuyen che đuoc to chuc xung quanh mot đang chinh tri thong tri. Co nhieu cach giai thich ve cach thuc va ly do tai sao cac đang chinh tri la mot phan quan trong cua cac quoc gia hien đai. 


= Su phan chia xa hoi =
Mot trong nhung giai thich cot loi cho ly do tai sao cac đang chinh tri ton tai la chung phat sinh tu su chia re hien huu giua moi nguoi. Dua tren cong trinh cua Harold Hotelling ve tong hop cac uu tien va ly thuyet lua chon xa hoi cua Duncan Black, Anthony Downs đa chi ra cach phan phoi uu tien co ban trong mot cuoc bau cu co the tao ra ket qua thuong xuyen trong tong hop, nhu đinh ly cu tri trung binh. Mo hinh truu tuong nay cho thay cac đang co the phat sinh tu cac bien the trong mot cuoc bau cu va co the tu đieu chinh theo cac mo hinh trong cuoc bau cu. Tuy nhien, Downs cho rang mot so phan phoi so thich ton tai, thay vi gan bat ky y nghia nao cho phan phoi đo.
Seymour Martin Lipset va Stein Rokkan đa đua ra y tuong ve su khac biet trong mot cuoc bau cu cu the hon bang cach lap luan rang mot so he thong đang lon cua thap nien 1960 la ket qua cua su phan tach xa hoi đa ton tai trong nhung nam 1920. Ho xac đinh bon su phan tach lau dai o cac quoc gia ma ho kiem tra: mot su phan tach Trung tam ve ngoai vi lien quan đen ton giao va ngon ngu, mot su phan tach cua Giao hoi Nha nuoc tap trung vao kiem soat giao duc đai chung, mot su phan chia Cong nghiep Đat đai ve tu do cong nghiep va chinh sach nong nghiep, va Chu so huu- Su phan tach cong nhan bao gom mot cuoc xung đot giua chu nghia dan toc va chu nghia quoc te. Cac tac gia sau đo đa mo rong hoac sua đoi cac phan tach nay, đac biet la khi kiem tra cac đang o cac noi khac tren the gioi.
Lap luan rang cac đang phai đuoc tao ra boi su phan tach xa hoi đa thu hut mot so loi chi trich. Mot so tac gia đa thach thuc ly thuyet tren co so thuc nghiem, hoac khong tim thay bang chung nao cho tuyen bo rang cac đang xuat hien tu cac phan tach hien tai hoac cho rang tuyen bo nay khong the kiem chung bang thuc nghiem. Nhung nguoi khac luu y rang trong khi su phan tach xa hoi co the khien cac đang chinh tri ton tai, đieu nay che khuat tac đong nguoc lai: rang cac đang chinh tri cung gay ra nhung thay đoi trong cac phan tach xa hoi tiem an.  Mot su phan đoi nua la, neu loi giai thich cho viec cac đang đen tu noi ma ho xuat hien tu cac su phan tach xa hoi hien co, thi ly thuyet đa khong xac đinh đuoc nguyen nhan gay ra cac đang tru khi no cung giai thich su phan tach xa hoi đen tu đau; mot phan ung truoc su phan đoi nay, doc theo dong ly thuyet hieu chien cua Charles Tilly ve xay dung nha nuoc, la su phan tach xa hoi đuoc hinh thanh boi cac xung đot lich su.


= Uu đai ca nhan va nhom =
Mot loi giai thich khac cho ly do tai sao cac đang phai co mat khap noi tren the gioi la viec thanh lap cac đang cung cap cac khuyen khich tuong thich cho cac ung cu vien va nha lap phap. Mot loi giai thich cho su ton tai cua cac đang, do John Aldrich tien tien, la su ton tai cua cac đang chinh tri co nghia la mot ung cu vien trong mot khu vuc bau cu co đong co đe ho tro mot ung cu vien o mot quan khac, khi hai ung cu vien đo co cung tu tuong.
Mot ly do ma khuyen khich nay ton tai la cac đang phai co the giai quyet cac thach thuc lap phap nhat đinh ma mot co quan lap phap cua cac thanh vien khong lien ket co the phai đoi mat. Gary W. Cox va Mathew D. McCubbins cho rang su phat trien cua nhieu to chuc co the đuoc giai thich bang suc manh cua ho đe han che cac khuyen khich cua cac ca nhan; mot to chuc quyen luc co the cam cac ca nhan hanh đong theo cach gay hai cho cong đong. Đieu nay cho thay cac đang chinh tri co the la co che đe ngan chan cac ung cu vien co y thuc he tuong tu hanh đong gay bat loi cho nhau. Mot loi the cu the ma cac ung cu vien co the co đuoc tu viec giup đo cac ung cu vien tuong tu o cac quan khac la su ton tai cua mot bo may đang co the giup cac lien minh cu tri đong y ve cac lua chon chinh sach ly tuong, noi chung la khong the. Đieu nay co the đung ngay ca trong boi canh noi no chi co loi mot chut khi la mot phan cua mot bua tiec; cac mo hinh ve cach cac ca nhan phoi hop tham gia mot nhom hoac tham gia vao mot su kien cho thay ngay ca mot uu tien yeu la mot phan cua nhom co the kich thich su tham gia cua đong đao moi nguoi.


= Đang nhu la giai phap xa hoi heuristic =
Cac đang phai co the la can thiet cho nhieu ca nhan tham gia chinh tri, boi vi ho cung cap mot giai phap heuristic đon gian hoa o at cho phep moi nguoi đua ra lua chon sang suot voi chi phi nhan thuc thap hon nhieu. Neu khong co cac đang chinh tri, cac đai cu tri se phai đanh gia tung ung cu vien trong moi cuoc bau cu ma ho đu đieu kien đe bo phieu. Thay vao đo, cac đang cho phep cu tri đua ra phan xet ve mot vai nhom thay vi so luong ca nhan lon hon nhieu. Angus Campbell, Philip Converse, Warren Miller va Donald E. Stokes đa lap luan trong The American Voter rang su đong nhat voi mot đang chinh tri la mot yeu to quyet đinh quan trong đen viec mot ca nhan se bo phieu hay khong. Boi vi viec thong bao ve nen tang cua mot vai ben de dang hon nhieu so voi vi tri ca nhan cua nhieu ung cu vien, cac ben giam ganh nang nhan thuc cho moi nguoi đe bo phieu thong bao. Tuy nhien, bang chung cho thay rang trong nhieu thap ky qua, suc manh cua nhan dang đang đa yeu đi, vi vay đay co the la mot chuc nang it quan trong hon cho cac ben đe cung cap so voi truoc đay.


Cau truc Mot đang chinh tri thuong đuoc lanh đao boi mot lanh đao đang (thanh vien quyen luc nhat va nguoi phat ngon đai dien cho đang), mot bi thu đang (nguoi duy tri cong viec hang ngay va ho so cua cac cuoc hop đang), thu quy cua đang (nguoi chiu trach nhiem ve phi thanh vien) va chu tri đang (nguoi hinh thanh chien luoc tuyen dung va giu chan đang vien, đong thoi chu tri cac cuoc hop cua đang). Hau het cac vi tri tren cung la thanh vien cua đang đieu hanh, to chuc hang đau đua ra chinh sach cho toan đang o cap quoc gia. Cau truc nay đuoc phan cap nhieu hon o Hoa Ky vi su phan chia quyen luc, chu nghia lien bang va su đa dang cua loi ich kinh te va giao phai ton giao. Ngay ca cac đang cua nha nuoc đuoc phan cap nhu quan va cac uy ban đia phuong khac phan lon đoc lap voi uy ban trung uong nha nuoc. Nha lanh đao đang quoc gia o My se la tong thong, neu đang nay nam giu chuc vu đo, hoac mot thanh vien noi bat cua Quoc hoi đoi lap (mac du mot thong đoc nha nuoc lon co the khao khat vai tro đo). Chinh thuc, moi đang co mot chu tich cho uy ban quoc gia la nguoi phat ngon, nha to chuc va nha gay quy noi tieng, nhung khong co tu cach cua cac nguoi nam giu cac vi tri chinh tri noi tieng.
Trong cac nen dan chu nghi vien, tren co so thuong xuyen, đinh ky, cac hoi nghi đang đuoc to chuc đe bau cac lanh đao cua đang, mac du cac cuoc bau cu lanh đao nhanh chong co the đuoc goi neu đu thanh vien lua chon nhu vay. Cac hoi nghi cua đang cung đuoc to chuc đe khang đinh gia tri đang cho cac thanh vien trong nam toi. Cac đang phai My cung gap go thuong xuyen va, mot lan nua, phu thuoc nhieu hon vao cac nha lanh đao chinh tri đuoc bau.
Tuy thuoc vao cau truc nhan khau hoc cua cac thanh vien đang, cac đang vien thanh lap cac đang uy đia phuong hoac khu vuc đe giup cac ung cu vien tranh cu vao cac van phong đia phuong hoac khu vuc trong chinh phu. Cac chi bo đang đia phuong phan anh cac vi tri lanh đao o cap quoc gia.
Cung la thong le cho cac đang vien chinh tri hinh thanh luc luong ho tro cho cac đang vien hien tai hoac tuong lai, hau het trong so đo thuoc hai loai sau:

Dua tren danh tinh: bao gom luc luong thanh nien va/hoac luc luong vu trang
Dua tren vi tri: bao gom luc luong ung ho cho cac ung cu vien, thi truong, thong đoc, chuyen gia, sinh vien, v.v. Su hinh thanh cua nhung đoi canh nay co the đa tro thanh thong le nhung su ton tai cua chung la mot dau hieu cho thay su khac biet ve quan điem, su canh tranh trong noi bo đang, anh huong cua cac nhom loi ich hoac co gang tao ra anh huong cho nha nuoc hoac khu vuc.
Cac luc luong nay la huu ich cho viec tiep can đang, đao tao va viec lam. Nhieu chinh tri gia tre đay tham vong tim kiem nhung vai tro va cong viec nay nhu buoc đem cho su nghiep chinh tri cua ho trong cac co quan lap phap hoac hanh phap.
Co cau noi bo cua cac đang chinh tri phai mang tinh dan chu o mot so nuoc. Tai Đuc, Đieu 21 1 Satz 3 GG thiet lap mot co che chi huy dan chu trong mot đang phai.


= Cac đang nghi vien =
Khi đang đuoc đai dien boi cac thanh vien o Ha vien hoac Thuong vien, nha lanh đao đang đong thoi lam lanh đao cua nhom nghi si cua đai dien đang đo; tuy thuoc vao mot so luong toi thieu cua ghe to chuc, Cac đang dua tren He thong Westminster thuong cho phep cac nha lanh đao đe tao đoi ngu frontbench cua cac thanh vien thanh vien cao cap cua tap đoan quoc hoi đe phuc vu nhu cac nha phe binh cua cac khia canh cua chinh sach cua chinh phu. Khi mot ben tro thanh đang lon nhat khong thuoc Chinh phu, nhom quoc hoi cua đang hinh thanh phe đoi lap chinh thuc, voi cong phe đoi lap thanh vien trong nhom frontbench thuong hinh thanh chinh thuc đoi lap noi cac bong. Khi mot đang đat đu so ghe trong mot cuoc bau cu đe chiem đa so, mat tran cua đang se tro thanh Noi cac cua cac bo truong chinh phu. Ho đeu la thanh vien đuoc bau. Co nhung thanh vien tham gia đang ma khong đuoc thang chuc.


Kinh phi Nhieu hoat đong cua cac đang phai chinh tri lien quan đen viec mua lai va phan bo ngan quy đe đat đuoc cac muc tieu chinh tri. Nguon tai tro lien quan co the rat đang ke, voi cac cuoc bau cu đuong đai o cac nen dan chu lon thuong tieu ton hang ti hoac tham chi hang chuc ti đo la. Phan lon chi phi nay đuoc chi tra boi cac ung cu vien va đang phai chinh tri, nen nhung to chuc nay thuong phat trien cac to chuc gay quy cuc ki phuc tap. Boi vi tra tien đe tham gia cac cuoc tranh cu bau cu la mot hoat đong dan chu tap trung nhu vay, tai tro cua cac đang chinh tri la mot đac điem quan trong cua nen chinh tri cua mot quoc gia.


Chu thich Lien ket ngoai