Iosif Vissarionovich Stalin, hay Joseph Stalin (ten khai sinh: Ioseb Besarionis dze Jughashvili; 18 thang 12 [lich cu 6 thang 12] nam 1878 – 5 thang 3 nam 1953), la mot nha cach mang, nha chinh tri va ly luan chinh tri nguoi Gruzia. Ong giu chuc Tong Bi thu Đang Cong san Lien Xo giai đoan 1922–1952 va Chu tich Hoi đong Bo truong Lien Xo giai đoan 1941–1953. Ve y thuc he, Stalin la nguoi tin tuong cac dien giai cua Lenin đoi voi chu nghia Marx, sau đuoc ong hinh thuc hoa thanh chu nghia Marx-Lenin. Cac chinh sach do ong ban hanh thuong đuoc goi la chu nghia Stalin.
Stalin sinh thanh trong mot gia đinh dan toc Gruzia ban cung o thi tran Gori, tinh Tiflis thuoc Đe quoc Nga (nay la Gruzia). Nam 1901, ong gia nhap Đang Lao đong Dan chu Xa hoi Nga Marxist va lam bien tap vien cho to Pravda. Trong khoang thoi gian nay, ong tai tro hoat đong cua canh Bolshevik do V. I. Lenin dan đau bang nhieu thu đoan nhu: trom cuop nha bang Đe quoc Nga, bat coc tong tien quy toc va bao ke thu phi cac khu mo tu ban. Lien tuc bi chinh quyen bat giu, ong đa danh nhieu nam thang đay đoa o Siberia. Sau thang loi cua Cach mang Thang Muoi va su thanh lap nha nuoc cong san đon đang vao nam 1917, Stalin đuoc bo nhiem vao Bo Chinh tri Bolshevik. Ong phuc vu Hong quan trong Noi chien Nga va giam sat hiep uoc thanh lap Lien Xo vao nam 1922. Sau khi Lenin qua đoi, Stalin vuon len thau tom quyen luc va ap đat "chu nghia xa hoi trong mot quoc gia" lam chu thuyet cua Đang Cong san Lien Xo. Nho cac ke hoach 5 nam do ong chu truong, Lien Xo đa thuc hien tap the hoa nong nghiep va cong nghiep hoa nhanh chong, kien thiet nen kinh te tap trung do nha nuoc hoach đinh. Tuy nhien, su gian đoan nghiem trong đoi voi chuoi cung cap thuc pham đa gay ra nan đoi 1930–1933 o Lien Xo. Ben canh đo, nham diet tru "ke thu cua giai cap cong nhan", Stalin đa tien hanh Đai thanh trung, theo đo khoang mot trieu nguoi đa bi bat toi cac trai lao đong kho sai goi la Gulag va it nhat 700.000 nguoi đa bi xu tu tu nam 1936 đen nam 1938.
Stalin truyen ba chu nghia Marx–Lenin thong qua Quoc te Cong san va ho tro cac phong trao chong phat xit o Chau Au hoi nhung nam 1930, đon cu nhu trong Noi chien Tay Ban Nha. Nam 1939, che đo cua ong ky ket hiep uoc khong xam pham voi Đuc Quoc xa, đat tien đe cho cuoc xam luoc Ba Lan tiep sau. Nam 1941, Đuc boi uoc va xam luoc Lien Xo, buoc Stalin phai gia nhap Khoi Đong minh voi tu cach mot trong ba lanh đao quyen luc nhat cua khoi nay. Tuy that bai trong giai đoan đau, Hong quan Xo viet đa dan lay lai đa thang truoc quan Đuc va chiem đong Berlin vao nam 1945. Trong qua trinh can quet lanh tho đich, Lien Xo đa tien the sap nhap cac nuoc Baltic, Bessarabia va Bac Bukovina, đong thoi dung len cac chinh phu ung ho minh o Đong–Trung Au va mot phan Đong A. Voi su khep lai cua The chien II, Lien Xo va Hoa Ky tro thanh hai sieu cuong toan cau va buoc vao giai đoan cang thang moi goi la Chien tranh Lanh. Stalin đam trach cong cuoc tai thiet Lien Xo thoi ky hau chien va uy nhiem du an phat trien bom hat nhan vao nam 1949. Trong thoi gian nay, Lien Xo trai qua nan đoi lon thu hai va mot lan song bai Do Thai len toi cao trao trong Am muu bac si. Sau khi Stalin qua đoi vao nam 1953, nha lanh đao moi cua Lien Xo, Nikita S. Khrushchev, đa to cao che đo cu cua nguoi tien nhiem va khoi mao chinh sach phi Stalin hoa moi mat đoi song xa hoi Lien Xo.
Stalin đuoc cong nhan la mot trong nhung nhan vat lich su cuc ky quan trong cua the ky 20. Ong la đoi tuong cua su sung bai ca nhan trong phong trao Marx-Lenin quoc te, đuoc ton vinh la vi lanh tu xa hoi chu nghia đung ve phia nhan dan lao đong. Ke tu khi Lien Xo giai the vao nam 1991, Stalin van giu đuoc tieng tam o Nga va Gruzia vi nhan dan hai noi đo xem ong nhu nguoi co cong đanh thang phat-xit va đua nuoc ho len vi the sieu cuong. Du vay, chinh quyen thoi Stalin thuong bi chi trich la toan tri va ban than Stalin cung bi phe phan vi thuc hien nhieu chinh sach tan nhan nhu: ap buc chinh tri, thanh loc sac toc, truc xuat quy mo lon, xu tu hang loat va trung thu luong thuc dan đen nan đoi nghiem trong.


Đau đoi = 1878–1899: Tuoi tho va thieu thoi =

Stalin chao đoi tai thi tran Gori, Gruzia; bay gio la Tinh Tiflis thuoc Đe quoc Nga, ngoi nha chung cua cac dan toc Gruzia, Azerbaijan, Armenia, Nga, va Do Thai. Ong sinh ngay 18 thang 12 [lich cu 6 thang 12] nam 1878, va đuoc rua toi vao ngay 29 thang 12 cung nam. Ten khai sinh cua ong la Ioseb Besarionis dze Jughashvili, hoi nho con đuoc đat biet danh la "Soso", cach goi yeu cai ten "Ioseb". Cha ong ten la Besarion Jughashvili, con me ong ten la Ekaterine Geladze. Stalin la nguoi con duy nhat cua cap vo chong Geladze song sot qua tuoi so sinh.
Besarion la tho đong giay lam thue cho mot cong xuong. Ban đau thu nhap cua ong kha kham song ve sau sa sut, khien gia đinh roi vao canh eo le. Besarion tro nen nghien ruou, quay ra đanh đap vo con. Stalin va me Ekaterine bo nha ra đi vao nam 1883, phieu bat đo đay, chuyen noi song tan chin lan trong vong mot thap ky toi. Nam 1886, ho o nho nha mot nguoi ban, Cha Christopher Charkviani. Ekaterine giup viec nha đe kiem song va mong muon cho con trai đi hoc. Thang 9 nam 1888, Stalin đuoc nhan vao truong Giao hoi Chinh thong Gori, nho su giup đo cua Charkviani. Tuy hay au đa voi đong lua, Stalin hoc rat gioi, boc lo nang khieu ve voi va kich nghe, tu viet tho, va thich hat be cung cac ban. Ngoai ra Stalin tung gap nhieu van đe ve suc khoe: tran đau mua nam 1884 luu lai tren mat ong mot vet seo; nam 12 tuoi thi bi đam trong thuong boi mot co xe ngua phaeton, đay la li do tay trai ong bi te liet suot đoi.

Thang 8 nam 1894, Stalin đuoc nhan vao Chung vien Tam linh Chinh thong giao o Tiflis. Do co tro cap, ong khong phai tra mot so khoan hoc phi. Ong noi tru o đay cung 600 chung sinh muc su, đat điem so kha cao tren lop. Ong tiep tuc sang tac tho; nam bai trong so đo, viet ve cac chu đe nhu thien nhien, đat nuoc va tu tuong ai quoc, đuoc xuat ban duoi but danh "Soselo" va đang tren bao Iveria (Gruzia) cua Ilia Chavchavadze. Theo ky gia Simon Sebag Montefiore, chung tro thanh "nhung van tho Gruzia nho song kinh đien", xuat hien o nhieu tuyen tap tho Gruzia trong vong vai nam toi. Lon len, Stalin mat hung thu voi viec hoc ton giao, khien điem so tren lop sa sut. Theo mot so nguon, ong thuong xuyen bi cam tuc vi hanh vi noi loan o truong.
Stalin tham gia mot cau lac bo đoc sach cam o truong. Ong chiu anh huong rat lon tu tieu thuyet cach mang Phai lam gi? (1863) cua Nikolai G. Chernyshevsky va Ke giet bo cua Alexander Kazbegi; tren thuc te, bi danh "Koba" ve sau cua Stalin bat nguon tu ten nhan vat chinh trong tac pham nay. Qua viec đoc, ong biet đen tac pham Das Kapital (1867) cua Karl Marx va tro nen tin tuong vao thuyet chinh tri – xa hoi Marxist bay gio đang kha thoi thuong tai Gruzia; đay cung la mot trong nhung hinh thuc chu nghia xa hoi chong che đo chuyen che Sa hoang. Vao moi buoi đem, Stalin du cac cuoc hop bi mat cua cong nhan. Qua đo ong đuoc gioi thieu voi Silibistro "Silva" Jibladze, nha Marxist sang lap phai Mesame Dasi ("Nhom thu ba"). Sau mot khoang thoi gian, Stalin roi chung vien vao thang 4 nam 1899 va khong bao gio ngoanh lai.


= 1899–1904: Đang Lao đong Dan chu Xa hoi Nga =

Thang 10 nam 1899, Stalin lam viec cho đai khi tuong Tiflis. Do khoi luong cong viec khong nhieu, ong danh nhung luc ranh roi đe hoat đong cach mang. Stalin thu hut mot nhom nhung nguoi ung ho ong qua cac lop day ly thuyet xa hoi chu nghia. Ong bi mat chu tri mot cuoc hop cong nhan vao ngay 1 thang 5 nam 1900 va thuyet phuc ho to chuc bieu tinh đinh cong. Toi thoi điem nay, cuc canh sat mat Okhrana đa biet ve hanh tung cua Stalin trong to cach mang tai Tiflis. Ho du đinh bat giu ong vao thang 3 nam 1901, nhung ong tau thoat kip thoi, lan tron va song qua ngay nho khoan tien do nguoi than chu cap. Phai song lan lut, ong gop suc len ke hoach cho mot cuoc bieu tinh cong nhan vao ngay 1 thang 5 nam 1901; tam 3.000 nguoi sau đo đa tham gia, đung đo voi luc luong tri an cua trieu đinh. Ong lien tiep tranh ne đuoc cac cuoc lung suc gat gao cua chinh quyen bang cach dung ten gia va nuong nau o nhieu can ho khac nhau. Thang 11 nam 1901, ong đuoc bau vao Uy ban Tiflis cua Đang Lao đong Dan chu Xa hoi Nga (RSDRP), mot chinh đang Marxist đuoc thanh lap vao nam 1898.
Cung thang, Stalin toi cang thi Batum. Luan đieu chu chien cua Stalin đa gay chia re nhung nguoi Marxist o thanh pho, mot so tham chi nghi ngo ong la điep vien hai mang cua chinh quyen Sa hoang. Stalin tim đuoc viec lam tai nha kho tinh luyen Rothschild, noi ong đong to chuc hai cuoc đinh cong lon. Sau khi cac thu linh cong nhan bi bat, ong tiep tuc kich đong mot cuoc bieu tinh quan chung, xui khien ho đot nhap vao nha nguc đia phuong; lan nay quan linh xa sung vao đam đong bieu tinh, khien 13 nguoi thiet mang. Stalin to chuc mot cuoc bieu tinh nua vao ngay tang le cua ho, nhung bi bat giam vao thang 4 nam 1902. Ban đau ong bi tam giu trong nha tu Batumi, roi chuyen sang nha tu Kutaisi, rot cuoc giua nam 1903 bi ket an ba nam phat luu noi bien vien Siberia.
Stalin roi Batum vao thang 10, bi thuyen chuyen toi thi tran Novaya Uda cuoi thang 11 nam 1903. Ong song trong mot can nha nong dan, ngu trong phong tru luong thuc. Ong tung hai lan đinh tau thoat: lan đau, ong chay đuoc toi Balagansk nhung phai quay lai vi bong lanh; lan hai, vao thang 1 nam 1904, thi thanh cong va toi đuoc Tiflis. Tai đay, ong cung Philip Makharadze chu but to bao Marxist tieng Gruzia Proletariatis Brdzola ("Cuoc đau tranh cua giai cap vo san"). Ong keu goi phong trao Marxist Gruzia manh dan tach khoi phong trao Marxist Nga; đieu ma đa khien mot so đang vien RSDRP cao buoc ong la co thai đo dan toc chu nghia đi nguoc lai phong trao Marxist quoc te, đong thoi bi kien nghi khai tru khoi Đang. Stalin đanh phai rut lai loi keu goi cua minh. Trong nhung nam thang Stalin bi đay ai, RSDRP đa ran nut thanh hai be phai, "Bolshevik" cua Vladimir I. Lenin va "Menshevik" cua Yuli Martov. Stalin bat đong voi nhieu thanh vien Menshevik o Gruzia nen nga theo phai Bolshevik. Mac du kiem soat mot ban doanh do Stalin lap ra tai thanh pho mo Chiatura, Bolshevik van chi la phai thieu so tren đia ban Gruzia khi so voi phai Menshevik.


= 1905–1912: Cach mang 1905 va he qua =

Thang 1 nam 1905, quan đoi Sa hoang tham sat nguoi bieu tinh tai Sankt-Peterburg. Bat on dan lan rong tren toan Đe quoc va leo thang thanh Cach mang nam 1905. Gruzia bi anh huong đang ke boi su bien nay. Stalin tru o Baku vao thang 2, thoi điem ma cang thang sac toc giua nguoi Armenia va Azerbaijan đang len đen đinh điem, khien it nhat 2.000 nguoi thiet mang do au đa. Stalin cong khai khien trach "cuoc pogrom chong lai nguoi Do Thai va nguoi Armenia" nhu mot phan no luc cua Sa hoang Nikolai II nham "cung co ngai vang đang khinh cua han ta". Stalin thanh lap Đoi Biet đong Bolshevik, co nhiem vu lam chem đem giua hai phe dan toc thu đich nhau tai Baku; ong cung thua co nay đe trom cap cong cu in an. Ong tiep tuc mo rong quy mo Đoi Biet đong giua trien mien xung đot tai Gruzia, song song voi đong thai cua phe Menshevik. Cac toan quan cua Stalin giai giap binh linh va canh sat đia phuong, đot kich kho vu khi cua chinh quyen, gay quy thong qua viec bao ke cac nha kinh doanh va ham mo đia phuong. Ho thuc hien nhieu đot tan cong nham vao linh Cossack va phien quan Tram Đen ung ho Sa hoang, đoi khi phoi hop hoat đong voi luc luong dan quan Menshevik.
Thang 11 nam 1905, to Bolshevik Gruzia cu Stalin thay mat ho toi du hoi nghi Bolshevik toan the đuoc to chuc tai Sankt-Peterburg. Luc toi noi, ong hay tin tu vo cua Lenin, ba Nadezhda Krupskaya, rang đia điem cuoc hen đa chuyen đen Tampere, Đai cong quoc Phan Lan. Tai hoi nghi nam 1905, Stalin vinh du gap mat Lenin lan đau tien. Tuy het suc ton kinh vi lanh tu, Stalin bat đong voi quan điem cua Lenin rang phai Bolshevik phai cai cam nhung ung cu vien cua ho trong cuoc bo phieu sap toi vao Duma Quoc gia; Stalin cho rang qua trinh tien cu quoc hoi khong ich gi ngoai phi thoi gian. Thang 4 nam 1906, Stalin du Đai hoi IV RSDRP o Stockholm; đay cung la chuyen đi đau tien cua ong ra ngoai Đe quoc Nga. Tai hoi nghi, Đang RSDRP – khi đo phai Menshevik chiem đa so – đong thuan la se khong thuc hien cuop co vu trang đe chu cap cho cac hoat đong cach mang cua ho. Lenin va Stalin bat đong voi quyet đinh nay, ben ngam thao luan voi nhung đang vien Bolshevik khac, len ke hoach cuop tien cua Đe quoc nhan danh cach mang.
Thang 7 nam 1906, Stalin ket hon voi Kato Svanidze trong mot nha tho Chinh thong giao o Senaki. Thang 3 nam 1907, nguoi vo moi cuoi sinh cho ong mot đua con trai, đat ten la Yakov. Theo su gia Robert Service, toi thoi điem nay Stalin đa xay dung ten tuoi cho minh nhu "nguoi Bolshevik tien phong cua Gruzia". Ong du Đai hoi V RSDRP đuoc to chuc tai Nha tho Brotherhood, London, tu thang 5 đen thang 6 nam 1907. Ve Tiflis, Stalin vach ra ke hoach cuop tien cua Ngan hang Đe quoc vao thang 6 nam 1907. Bang nhom cua ong đanh chan thanh cong mot đoan ho tong cho tien bang qua Quang truong Erivansky bang sung va bom tu che. Khoang 40 nguoi thiet mang trong vu cuop, song tat ca cac thanh vien cua bang nhom đeu chay thoat. Sau phi vu, Stalin chuyen toi song o Baku cung vo va con trai. Tai đay, phai Menshevik đoi chat Stalin ve vu cuop va đau phieu khai tru ong khoi RSDRP, nhung Stalin phot lo ho.

Stalin đam bao phai Bolshevik chiem the thuong phong trong nhanh RSDRP o Baku, đong thoi bien tap hai to bao Bolshevik Bakinsky Proletary va Gudok ("Tieng huyt"). Thang 8 nam 1907, ong du Đai hoi VII Quoc te II – mot to chuc chinh tri theo chu nghia xa hoi – tai Stuttgart, Đuc. Thang 11 nam 1907, vo Stalin qua đoi vi sot typhus, va vi vay ong đanh giao pho con trai minh cho nha ngoai nuoi o Tiflis. Tai Baku, ong tai hop bang nhom toi pham Trang phuc. Ho tiep tuc đanh chan phien quan Tram Đen nho nguon quy gay dung đuoc bang cac thu đoan nhu bao ke, rua tien, va trom cuop. Ho bat giu nhieu con em quy toc nha giau lam con tin đe tong tien. Đau nam 1908, Stalin đen Geneve, Thuy Si, đe gap Lenin va nha Marxist noi danh nguoi Nga Georgy V. Plekhanov – vi nay khong co thien cam voi Stalin.
Thang 3 nam 1908, Stalin bi bat tam giam tai nha tu Bailov o Baku. Ong tro thanh thu linh cua nhung nguoi Bolshevik bi cam tu, to chuc cac hoi nhom thao luan va ra lenh giet nhung ke tinh nghi to giac. Bi ket an hai nam đay ai o Solvychegodsk, Tinh Vologda, Stalin toi đo vao thang 2 nam 1909. Thang 6 cung nam, ong tron thoat khoi ngoi lang, cai trang thanh phu nu va chay toi Kotlas, tu đo ve Sankt-Peterburg. Thang 3 nam 1910, ong lai bi bat va giai ve Solvychegodsk. Tai đay, ong nay sinh tinh cam voi ba chu đat Maria Kuzakova, nguoi sinh đua con trai thu hai cho Stalin ten la Konstantin. Thang 6 nam 1911, Stalin đuoc phep chuyen toi Vologda, o đay trong vong hai thang. Ong tiep tuc nay sinh moi tinh voi Pelageya Onufrieva. Mot lan nua ong tron đi Sankt-Peterburg, nhung lai bi bat vao thang 9 nam 1911, lan nay an trang bi gia han them ba nam tai Vologda.


= 1912–1917: Trung uong Bolshevik va bao Pravda =

Thang 1 nam 1912, phai Bolshevik tien hanh bau cu Ban Chap hanh Trung uong Đang tai Hoi nghi Praha. Lenin va Grigory Y. Zinoviev quyet đinh trao cho Stalin mot ghe trong uy ban. Van tru tai Vologda, Stalin đong y va giu vi tri đo đen cuoi đoi. Lenin tin tuong Stalin vi le, voi tu cach la nguoi dan toc Gruzia, Stalin co kha nang van đong cac dan toc thieu so khac ung ho phai Bolshevik. Thang 2 nam 1912, Stalin lai tron ve Sankt-Peterburg. Tai đay, ong chiu trach nhiem chuyen đoi tuan bao Bolshevik Zvezda ("Tinh tu") thanh nhat bao Pravda ("Su that"), chinh thuc an hanh vao thang 4 nam 1912. Vai tro bien tap vien cua Stalin đuoc giu kin.
Thang 5 nam 1912, ong lai bi bat giam tai nha tu Shpalerhy, lan nay linh ba nam đay ai o Siberia. Thang 7 cung nam, ong đat chan đen ngoi lang heo lanh Narym va song chung voi đong chi Yakov M. Sverdlov. Chi hai thang sau, Stalin va Sverdlov đao tau ve Sankt-Peterburg. Trong khoang thoi gian ngan ve tham Tiflis sau đo, Stalin tai hop bang cuop cu va mai phuc mot toa xe cho thu; phi vu nay tuy vay lai khien hau het cac thanh vien (tru Stalin) roi vao tay chinh quyen. Stalin ve Sankt-Peterburg, tiep tuc bien tap va viet bai đang cho to Pravda.

Sau cuoc bau cu Duma thang 10 nam 1912, theo đo sau đang vien Bolshevik va sau đang vien Menshevik trung cu, Stalin đa viet nhieu bai bao keu goi su hoa giai giua hai phai Marxist, khien Lenin phat long. Cuoi nam 1912, Stalin hai lan qua Ao-Hung đe gap Lenin tai Krakow, rot cuoc quy thuan su tu choi thoa hiep voi phai Menshevik cua Lenin. Thang 1 nam 1913, Stalin đi Vien đe tim loi giai cho 'van đe dan toc', thieu so hoac đa so, ben trong Đe quoc Nga. Lenin khuyen khich Stalin viet mot bai luan ve chu đe nay đe loi keo cac dan toc muon đoc lap ve phia minh, đong thoi ky vong ho se chon lien minh voi nuoc Nga do Bolshevik kiem soat trong tuong lai.
Bai chinh luan Chu nghia Marx va van đe dan toc cua Stalin lan đau tien đuoc đang tren so thang Ba, thang Tu, va thang Nam nam 1913 cua tap chi Prosveshcheniye do Bolshevik an hanh; rat đuoc Lenin ung thuan. Theo ky gia Montefiore, đay la "cong trinh noi danh nhat cua Stalin." Ong xuat ban no duoi bi danh "K. Stalin", cai ten ma đa xuat hien tu nam 1912, lay tu goc stal 'thep' tieng Nga, nom na dich ra la "nguoi thep". Stalin co le đa bat chuoc cach dung bi danh cua Lenin, lay đay lam ten rieng suot phan đoi con lai.
Thang 2 nam 1913, Stalin bi bat o Sankt-Peterburg, lan nay linh bon nam đay ai o Turukhansk heo lanh thuoc Siberia, noi ma viec tron chay rat kho thanh cong. Vao thang 8, ong đat chan đen lang Monastyrskoe, nhung sau sau tuan luu tru thi bi chuyen toi Kostino. Thang 3 nam 1914, quan ngai ve nguy co pham nhan tau thoat, chinh quyen ap giai Stalin toi lang Kureika toa lac gan mep Vong Bac Cuc. Tai đay, Stalin dan diu co thon nu Lidia Pereprygina 14 tuoi, hoi đo van trong đo tuoi cap ke. Theo ky gia Montefiore, tam thang 12 nam 1914, ho sinh mot đua nho song no chet yeu, sau sinh them mot đua nua, đat ten la Alexander, vao thang 4 nam 1917.
Tai Kureika, Stalin chung song voi cac toc tho dan Tungus va Ostyak, danh phan lon thoi gian cau ca.


= 1917: Cach mang Nga =
Trong luc Stalin thu an phat luu, Nga buoc vao The chien thu nhat. Thang 10 nam 1916, Stalin va nhieu đang vien Bolshevik luu đay khac bi goi tong quan, đuoc thuyen chuyen đen Monastyrskoe. Ho dung chan o Krasnoyarsk vao thang 2 nam 1917, noi Stalin đuoc mien quan dich vi canh tay tan tat cua ong. Do khong muon trai qua bon thang tu đay nua, ong xin phep đuoc hoan thanh quan vu tai Achinsk. Cach mang Thang Hai khoi mao khi Stalin o đay; nhan dan Nga đung len khoi nghia o Petrograd – ten moi cua Sankt-Peterburg – khien Sa hoang Nicholas II phai hoang hot thoai vi đe tranh bi lat đo bao luc. Đe quoc Nga gio đay tro thanh mot nen cong hoa tren thuc te, đuoc đieu hanh boi Chinh phu Lam thoi Nga theo chu nghia tu do tu san (liberal). Trong bau khong khi han hoan phan khoi, Stalin đa bat tau hoa đi Petrograd vao thang 3. Tai đay, Stalin va cong su Bolshevik Lev Kamenev lay lai quyen kiem soat to Pravda, va Stalin đuoc bo nhiem lam đai bieu cua Bolshevik trong Uy ban Chap hanh Xo viet Petrograd, mot hoi đong cong nhan kha quyen uy cua thanh pho. Thang 4 cung nam, Stalin la nguoi nhan đuoc nhieu phieu tin nhiem thu ba trong cuoc bau cu cho vi tri trong Uy ban Chap hanh Trung uong Bolshevik; Lenin đung thu nhat va Zinoviev thu hai. Đieu nay minh chung cho vi the cao cap cua Stalin trong noi bo Đang luc bay gio.

Stalin tham gia to chuc cuoc bieu tinh vu trang cua nhung nguoi ung ho Bolshevik vao thang 7 nam 1917 o Petrograd. Sau khi su bien nay bi dap tat, Chinh phu Lam thoi đa phat lenh truy buc va đan ap phai Bolshevik. Vao đem xay ra vu bo rap tru so Pravda, Stalin đa kip thoi đua Lenin tron khoi van phong, sau đo di chuyen len nha lanh đao Bolshevik tu nha an toan nay sang nha an toan khac o Petrograd, bao đam đuong mau toi Razliv cho ong. Voi su vang mat cua Lenin, Stalin tiep tuc bien soan to Pravda va giu vai tro thay quyen lanh đao Bolshevik, giam sat Đai hoi VI đuoc to chuc chui cua Đang. Lenin bat đau keu goi nhung nguoi Bolshevik tiem quyen bang cach lat đo Chinh phu Lam thoi Nga. Stalin va đong su cap cao Leon Trotsky đeu ung ho loi hieu trieu cua Lenin, song ho vap phai phan đoi tu phia Kamenev va nhieu đang vien khac. Lenin tro ve Petrograd va thuyet phuc to chuc đao chinh tai cuoc hop cua Ban Chap hanh Trung uong vao ngay 10 thang 10.
Ngay 24 thang 10, canh sat bat ngo kham xet cac van phong bao chi cua Bolshevik, đap pha trang thiet bi va may in; Stalin cuu vot đuoc mot so đo đac đe tiep tuc viet lach. Som ngay 25 thang 10, Stalin cung Lenin du cuoc hop chot cua Ban Chap hanh Trung uong tai Vien Smolny, tru so đieu hanh cuoc Cach mang Thang Muoi. Dan quan Bolshevik nhanh chong nam quyen kiem soat cac tram đien, buu cuc, nha bang, tong đai đien thoai va cac cay cau o Petrograd. Tau tuan tieu Rang Đong, do Bolshevik kiem soat, ban phat phao lenh vao Cung đien Mua đong; cac đai bieu Chinh phu Lam thoi ra mat đau hang va bi bat giu. Mac du đuoc giao trach nhiem hop ban voi cac đai bieu Bolshevik tai Đai hoi II Xo viet Toan Nga ve tinh hinh chinh su, vai tro cua Stalin trong Cach mang Thang Muoi khong qua noi bat. Trotsky va cac đoi thu Bolshevik khac cua Stalin lay đay la bang chung đe xem nhe đong gop cua Stalin trong cuoc đao chinh, song gioi su gia hau the bac bo đieu nay. Theo su gia Oleg Khlevniuk, Stalin "giu mot vai tro quan trong [trong Cach mang Thang Muoi]... voi tu cach la đang vien Bolshevik cao cap, uy vien Ban Chap hanh Trung uong Đang, va chu bien to Pravda"; nha su hoc Stephen Kotkin cung cong nhan Stalin đa co nhieu đong gop lon lao dan toi cuoc cach mang.


Phuc vu chinh quyen cua Lenin = 1917–1918: Cung co quyen luc =

Ngay 26 thang 10 nam 1917, Lenin tro thanh chu tich Hoi đong Dan uy Nga Xo ("Sovnarkom"). Stalin ung ho quyet đinh cua Lenin, khong lien minh voi phai Menshevik va Đang Xa hoi chu nghia – cach mang, song ho van nhuong bo mot so vi tri cho Đang Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta. Stalin bay gio la mot trong tu tru cua chinh phu moi, ben canh Lenin, Trotsky, va Sverdlov. Van phong cua Stalin o gan noi lam viec cua Lenin ben trong Vien Smolny; chi rieng ong va Trotsky co quyen ra vao phong đoc cua vi lanh tu ma khong can hen truoc. Mac du it tieng tam hon Lenin hoac Trotsky, anh huong cua Stalin ben trong Đang Bolshevik đang tu tu đuoc cung co. Ong cung Lenin ky cac sac lenh đong cua cac to bao thu đich chinh quyen cach mang, va cung Sverdlov chu tri phien hop cua uy ban tao lap hien phap moi cho Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Lien bang Nga. Ong nhiet tinh ung ho quyet đinh thanh lap Cheka cua Lenin, cung nhu chien dich Khung bo Đo do uy ban moi nay chiu trach nhiem; vien dan rang bao luc nha nuoc đa phuc vu đac luc cho chinh quyen tu ban, nen cung se to ra huu hieu neu đuoc van dung boi chinh quyen Xo viet. Khong giong nhu cac đang vien Bolshevik cao cap khac nhu Kamenev va Nikolai Bukharin, Stalin chua bao gio e ngai truoc su lon manh cua Cheka va su lan rong cua cuoc Khung bo Đo.

Sau khi nghi viec Pravda, Stalin đuoc bo nhiem lam Dan uy phu trach Van đe Dan toc. Ong chon Nadezhda Alliluyeva lam thu ky rieng va cuoi ba vao mot thoi điem sau đo. Thang 11 nam 1917, Stalin ky duyet Sac lenh Dan toc, trao quyen đuoc ly khai va tu quyet cho cac dan toc thieu so trong Đe quoc Nga. Muc đich cua Sac lenh chu yeu mang tinh chien luoc; nhung nguoi Bolshevik muon su ung ho cua cac dan toc thieu so song van hy vong ho khong thuc su muon đoc lap lanh tho. Thang đo, ong lu hanh toi Helsinki đe tro chuyen voi Đang Dan chu Xa hoi Phan Lan, chap nhan yeu sach đoc lap cua ho vao thang 12. Ban nganh cua ong cung cap kinh phi đe thanh lap cac co so in an va truong hoc su dung tho ngu thieu so. Đang Xa hoi chu nghia – cach mang cao buoc cac đam phan cua Stalin ve lien bang va tu quyet dan toc la binh phong cho cac chinh sach đe quoc chu nghia va chuyen quyen cua Sovnarkom.
Vi su tiep dien cua The chien thu nhat, theo đo Nga van đang gong minh chong Đuc va Ao-Hung, chinh phu cua Lenin di chuyen tu Petrograd toi Moskva vao thang 3 nam 1918. Stalin, Trotsky, Sverdlov, va Lenin chuyen toi song va lam viec o Đien Kremli. Stalin ung ho y kien hoa hoan voi Lien minh Trung tam cua Lenin bang cach đanh đoi mot phan lanh tho. Stalin cho rang đieu nay la can thiet vi – khong nhu Lenin – ong cam thay mot cuoc cach mang vo san o Chau Au chua ke can. Lenin thuyet phuc cac đang vien Bolshevik cao cap chap thuan y kien cua minh, dan đen quyet đinh ky ket Hiep uoc Brest-Litovsk vao thang 3 nam 1918. Viec nhuong đat cho Lien minh Trung tam đa khien dan tinh Nga phan no; Đang Xa hoi chu nghia – cach mang canh ta rut khoi chinh phu sau su kien nay đe bay to bat binh. Đang RSDRP sau đo đuoc đoi ten thanh Đang Cong san Nga.


= 1918–1921: Chi huy quan đoi =

Sau Cach mang Thang Muoi, cac quan đoi ta khuynh lan huu khuynh day binh chong chinh quyen moi, khoi mao cuoc Noi chien Nga. Thang 5 nam 1918, Sovnarkom cu Stalin toi Tsaritsyn đe trong coi viec thu mua luong thao đe đam bao chuoi cung ung o mien nam nuoc Nga. Nong long muon chung to tu chat chi huy, ong ben nam quyen đieu hanh chien dich cua đao Hong quan tai đay, ngoai ra con ket than voi hai chien huu la Kliment Voroshilov va Semyon Budyonny. Vi tin rang minh co loi the quan so, Stalin ap dung chien thuat bien nguoi đe xuyen thung hang ngu cua phe Bach Ve chong-Bolshevik o Tsaritsyn, gay ton that nhan mang khong đang co. Ngoai ra, ong cung chi huy mot chi nhanh Cheka đia phuong, uy quyen cho ho hanh quyet nhung nguoi bi tinh nghi la phan cach mang, đoi khi khong can qua xet xu. Trai voi quy đinh cua chinh phu, ong cho phep Cheka thanh trung quan đoi va cac co quan phu trach thuc pham cua chuyen vien đia phuong thuoc tang lop trung luu. Su lam dung chien dich khung bo cua Stalin vuot tren muc han đinh cua cac lanh đao Bolshevik; chang han, ong tung ha lenh cho đot lang mac đe nong dan tuan thu giao nop luong thao.
Thang 12 nam 1918, Stalin đuoc cu toi Perm đe đieu tra xem tai sao luc luong Bach ve cua Alexander Kolchak co the can quet can cu Hong quan o đo. Ong ve Moskva khoang giua thang 1 va thang 3 nam 1919, roi đuoc đieu sang Mat tran Tay tai Petrograd. Khi binh linh cua Trung đoan Hong quan 3 đao ngu, ong đa ra lenh xu tu nhieu ke đe lam guong. Vao thang 12, ong quay lai Mat tran Nam. Trong thoi chien, ong đa chung to ban than đoi voi Uy ban Chap hanh Trung uong Đang, pho dien tinh than quyet đoan, y chi quyet tam, va san long lanh trach nhiem trong cac tinh huong xung đot. Tuy nhien, ong hay bat tuan menh lenh va lien tuc doa tu chuc khi bi mat the dien. Ong bi chi trich cong khai boi Lenin tai Đai hoi VIII Đang Cong san Nga vi van dung chien thuat khong hop ly, gay thiet hai nhan mang khong đang co. Du vay, chinh phu van trao tang ong Huan chuong Co đo vao thang 11 nam 1919.
Cuoi nam 1919, phai Bolshevik đa kiem soat hoan toan chien cuc. Sovnarkom ben chuyen huong sang viec lan truyen cach mang vo san ra toan cau, thanh lap Quoc te Cong san vao thang 3 nam 1919; Stalin du le khai mac cua to chuc moi nay. Tuy Stalin khong chung quan điem voi Lenin ve cach mang vo san chau Au, ong van nhan thay rang, chung nao Nga Xo con đung mot minh thi no se cuc ky yeu ot. Thang 12 nam 1918, Stalin chuan bi sac lenh cong nhan cac cong hoa Xo viet o Estonia, Litva, va Latvia. Nhung chinh phu Marxist nay von tung bi lat đo trong cuoc noi chien, đieu ma Stalin coi la khong chinh đang. Thang 2 nam 1920, ong đuoc bo nhiem lam Truong Ban Thanh tra Cong Nong, roi đuoc cu toi Mat tran Kavkaz vao cung thang đo.

Tiep noi cac giao tranh truoc đo giua Ba Lan va Nga, chien tranh Ba Lan – Xo viet bung no vao nam 1920, mo man voi su kien quan Ba Lan xam luoc Ukraina va chiem đong Kiev vao ngay 7 thang 5. Ngay 26 thang 5, Stalin đuoc đieu toi Ukraina o Mat tran Tay Nam. Hong quan tai chiem Kiev vao ngay 10 thang 6, đanh lui quan Ba Lan ve lanh tho cua ho. Ngay 16 thang 7, Ban Chap hanh Trung uong phe duyet quyet đinh đanh lan sang Ba Lan. Lenin tin rang giai cap vo san Ba Lan se noi day đe ho tro quan Nga lat đo chinh phu Jozef Piłsudski. Stalin kha de chung voi đanh gia cua Lenin, vi ong cho rang chu nghia dan toc se khien cong nhan Ba Lan ung ho cuoc chien voi Nga. Ong cung cho rang, Hong quan chua co đu trang bi đe tien hanh mot cuoc tong tan cong, va đieu nay chang may se giup Quan Bach ve o Krym cung co luc luong, rat co kha nang cham ngoi lai cuoc Noi chien. Tuy nhien, lap luan cua Stalin khong co suc thuyet phuc, nen ong đanh thuan theo quyet sach cua Lenin. Tai Mat tran Tay Nam, ong quyet tam đanh chiem Lvov; nham thuc hien đuoc y đo nay, ong bat tuan lenh chuyen quan cho no luc tan cong Warsaw cua Mikhail Tukhachevsky vao đau thang 8.
Giua thang 8 nam 1920, quan Ba Lan đa đay lui cuoc tien cong cua Nga, va Stalin quay ve Moskva đe hoi kien voi Bo Chinh tri. O Moskva, Lenin va Trotsky khien trach thai đo cua ong trong cuoc chien voi Ba Lan. Stalin cam thay minh bi xem thuong va tui nhuc; vao ngay 17 thang 8, ong xin tu chuc quan ngu, đuoc chap thuan vao ngay 1 thang 9. Tai Hoi nghi Bolshevik lan thu 9 giua thang 9, Trotsky cao buoc Stalin đa mac phai "sai sot chien luoc" trong viec quan li tran đia. Trotsky cho rang Stalin đa gay ton hai đen chien dich do khong tuan lenh chuyen quan. Lenin đong tinh voi Trotsky, va khong mot ai trong cuoc hop đung ra bao ve Stalin. Do vay, ong cam thay bi that sung va ngay cang thu ghet Trotsky. Chien tranh Ba Lan - Xo viet khep lai vao ngay 18 thang 3 nam 1921 voi viec ky ket Hoa uoc Riga.


= 1921–1923: Cuoi đoi Lenin =

Chinh quyen Bolshevik bat đau tim cach mo rong tam anh huong sang cac nuoc lang gieng. Thang 2 nam 1921, Nga Xo viet tuyen chien voi chinh quyen Menshevik o Gruzia. Thang 4 nam 1921, Stalin cu Hong quan tiep quan Turkestan. Voi tu cach Dan uy vien phu trach van đe Dan toc, Stalin tin rang moi quoc gia dan toc va nhom sac toc nen co quyen đuoc tu bieu lo quan điem, chu truong đe ra khai niem "cong hoa tu tri" ben trong mot lien bang thong nhat. Mot so nha ly luan Marxist chi trich Stalin vi lap truong mang mau sac dan toc chu nghia tu san nay, con so khac lai cao buoc ong la co quan điem thien vi Nga.
Day Kavkaz đa sac toc, noi chon rau cat ron cua Stalin, bay gio lai la rao can lon nhat đoi voi chinh sach dan toc do ong ban bo. Stalin phan đoi viec lap ra cac nha nuoc cong hoa Gruzia, Armenia, va Azeri tu chu, vien ly rang cac dan toc thieu so van se bi đan ap neu lam vay; thay vao đo, ong keu goi thanh lap duy nhat mot nha nuoc Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet Lien bang Ngoai Kavkaz. Đang Cong san Gruzia tuy vay khong tiep thu y kien cua Stalin, dan đen mau thuan ma thuong đuoc goi la su vu Gruzia. Giua nam 1921, Stalin tro ve que nha o mien nam Kavkaz, nham khuyen nhu cac đang vien Gruzia cho co tu tuong so-vanh dan toc chu nghia ma cha đap quyen loi cua cac dan toc thieu so song canh ben nhu nguoi Abkhazia, nguoi Ossetia, va nguoi Adjara. Nhan tien dip nay, Stalin tham con trai Yakov va đua cau len Moskva nuoi nang. Thang 3 nam 1921, Nadezhda ha sinh con trai thu hai cua Stalin, đat ten la Vasily.
Sau khi cuoc Noi chien Nga ket thuc, cac cuoc đinh cong cua cong nhan va cac cuoc khoi nghia nong dan bung no xuyen khap Nga, hau het la đe phan đoi lenh trung thu luong thuc cua Sovnarkom; do vay ma Lenin đanh thong qua Chinh sach kinh te moi (NEP) vao nam 1921. Luc đuc cung bat đau bieu hien ben trong Đang Cong san Nga, bat nguon tu viec Trotsky muon bai bo cac cong đoan; Lenin phan đoi đieu nay, dan đen viec Stalin phai giup thanh lap mot be phai chong Trotsky ben trong Đang.

Thang 5 nam 1922, Lenin đot quy, te liet mot phan than. Do phai duong benh o dacha Gorki, Lenin lien lac voi Sovnarkom thong qua Stalin, nguoi thuong xuyen đen tham ong. Lenin tung hai lan hoi Stalin cho ong thuoc đoc đe tu tu, song bi tu choi. Bat chap tinh đong chi giua hai nguoi, Lenin khong thich cach xu su "A Chau" cua Stalin, tung noi voi em gai Maria rang Stalin "khong sang suot". Ve chinh sach, Lenin va Stalin mau thuan ve van đe ngoai thuong; Lenin tin rang nha nuoc Xo viet nen giu đoc quyen ve ngoai thuong, con Stalin ung ho lap truong cua Grigori Sokolnikov rang lam vay la chua thiet thuc o thoi điem hien tai. Mot tranh cai khac nay sinh giua hai nguoi trong Su vu Gruzia, theo đo Lenin ung ho nguyen vong thanh lap Cong hoa Xo viet Gruzia cua Ban Chap hanh Trung uong Đang Cong san Gruzia, hon la y kien cua Stalin nham thanh lap mot Lien bang Ngoai Kavkaz.
Lenin va Stalin cung bat đong voi nhau ve ban chat cua nha nuoc Xo viet. Lenin keu goi thanh lap "Lien bang cac Cong hoa Xo viet cua Chau Au va Chau A", phan anh mong muon cua ong nham lan rong tam anh huong cua Xo viet ra hai chau luc va khuyen Nga Xo nen tham gia lien bang nay voi tu cach binh đang nhu cac Cong hoa khac. Stalin tin rang đieu nay se khien cac dan toc phi-Nga muon đoc lap hon, vay nen ong đe nghi cac dan toc thieu so gia nhap Nga Xo voi tu cach "cong hoa tu tri". Lenin phe phan Stalin vi "tu tuong so vanh Đai Nga", con Stalin vu cao Lenin co "tu tuong tu do tu san dan toc". Rot cuoc hai nguoi ho đi đen thoa hiep, đoi ten lien bang moi thanh "Lien bang Cong hoa Xa hoi chu nghia Xo viet" (Lien Xo). Su khai sinh cua Lien Xo đuoc chinh thuc phe chuan vao thang 12 nam 1922; tuy la mot nha nuoc lien bang tren danh nghia, tat ca cac quyet đinh quan trong đeu phai đuoc chuan y boi Bo Chinh tri Đang Cong san Lien Xo o Moskva.
Lenin va Stalin cung nay sinh xich mich trong đoi tu; Lenin đa rat tuc gian khi hay tin Stalin xi mang Krupskaya qua mot cuoc đien thoai. Vao nam cuoi đoi cua Lenin, Krupskaya đa trinh bay cai goi la "Di chuc Lenin" cho mot so nhan vat cap cao, trong đo co chi trich thai đo tho lo va chuyen quyen cua Stalin, đong thoi khuyen nghi mien nhiem chuc Tong Bi thu cua ong. Nha su hoc Kotkin đa đat nghi van ve tinh xac thuc cua tai lieu nay, goi y rang co le Krupskaya đa thao no. Tuy nhien phai chu y rang ban than Stalin chua bao gio nghi van đieu nay.


Thau tom quyen binh = 1924–1927: Ke tuc Lenin =

Lenin trut hoi tho cuoi cung vao thang 1 nam 1924. Stalin cang đang tang su cho vi lanh tu; tai tang le, ong la mot trong nhung nguoi đung ra khieng tien linh cuu cua Lenin; trai voi nguyen vong cua ba Krupskaya, Bo Chinh tri quyet đinh bao quan va luu giu thi hai cua Lenin trong lang Quang truong Đo o Moskva. Đieu nay dan tro thanh mot phan cua tuc sung bai ca nhan Lenin o Lien Xo; Petrograd đuoc đoi ten thanh "Leningrad" cung nam. Nham xay dung hinh anh cua minh nhu mot nguoi Leninist tan tuy, Stalin thuyet giang chin bai giang mang ten "Cac nen tang cua chu nghia Lenin" tai Đai hoc Sverdlov, sau đuoc xuat ban duoi dang sach in. Tai Đai hoi XIII Đang Cong san Nga vao thang 5 nam 1924, "Di chuc Lenin" đuoc đoc truoc cac đai bieu tinh uy. Ho then voi nhung loi phe binh trong đo, Stalin xin tu chuc Tong Bi thu; hanh đong khiem nhuong nay đa cuu van the dien cua ong, va Bo Chinh tri cho phep ong tiep tuc đam đuong chuc nhiem.
Tren cuong vi Tong Bi thu, Stalin gan nhu nam toan quyen bo nhiem can bo, cho phep ong đua đong minh len giu cac chuc vu chu chot trong Đang va chinh phu. Ben trong Đang, ong thien vi cac đang vien tre tuoi co xuat than vo san, hon la nhom "Bolshevik Gia", nhung nguoi ma xuat than chu yeu tu tang lop trung luu đa tot nghiep đai hoc. Ben canh viec tiep xuc thuong xuyen voi nhung vien chuc non tre, Stalin cung gay dung moi quan he than thiet voi ba thu truong canh sat mat (Cheka va co quan hau than, Tong cuc Chinh tri Nha nuoc): Felix Dzerzhinsky, Genrikh Yagoda, va Vyacheslav Menzhinsky. Thang 2 nam 1926, vo ong sinh be gai Svetlana.
Voi cai chet cua Lenin, Stalin coi Trotsky la tro ngai chinh đoi voi quyen luc cua minh ben trong Đang. Tren thuc te, trong nhung nam thang Lenin om đau benh tat, Stalin đa xay dung mot be phai chong Trotsky cung Kamenev va Zinoviev. Tuy Zinoviev quan ngai ve uy the manh nha cua Stalin, ong van đung sau ung ho Stalin lam đoi trong voi Trotsky o Đai hoi Đang lan thu XIII. Phe Đoi lap canh Ta do Trotsky lap ra cho rang NEP đang nhuong bo qua nhieu cho chu nghia tu ban; Stalin bi gan mac "huu khuynh" vi ung ho chinh sach nay. Đap lai, Stalin bat đau gay dung mot nhom uy vien ung ho minh trong Ban Chap hanh Trung uong Đang, con phe Đoi lap canh Ta dan bi gat khoi quyen luc. Ong chieu mo đuoc Bukharin ve phe minh, nguoi ma giong Stalin, cung tin rang cac đe xuat cua phe Đoi lap canh Ta se khien Lien Xo tro nen bat on.

Cuoi nam 1924, Stalin chia mui dui vao Kamenev va Zinoviev, loai bo đong minh cua ho khoi cac vi tri chu chot. Nam 1925, Kamenev va Zinoviev tra đua chong lai Stalin va Bukharin. Tai Đai hoi Đang lan thu XIV vao thang 12, hai nguoi ho cong kich bat thanh be canh cua Stalin. Đap lai, Stalin cao buoc Kamenev va Zinoviev chia be ket phai hong lam roi loan noi bo Đang. Giua nam 1926, hai nguoi ho hop luc cung nhung nguoi ung ho Trotsky đe thanh lap nhom Đoi lap thong nhat chong Stalin. Thang 10 cung nam, phai nay buoc phai giai tan do lo so bi khai tru khoi Đang, ve sau phai cong khai rut lai phat ngon duoi suc ep cua Stalin. Cac cuoc tranh luan be phai tiep dien, khien Stalin phai đe doa tu chuc vao thang 10, thang 12 nam 1926 va thang 12 nam 1927. Thang 10 nam 1927, Zinoviev va Trotsky bi loai khoi Ban Chap hanh Trung uong; Trotsky bi phat luu toi Kazakhstan, roi ra han ngoai quoc vao nam 1929. Mot so uy vien thuoc nhom Đoi lap thong nhat sau khi thua nhan loi lam, an nan hoi cai, đuoc khoi phuc đang tich va chuc vu.
Stalin luc nay đa tro thanh lanh tu toi cao cua Đang; chuc Thu tuong đuoc ong giao pho cho nguoi than can Vyacheslav Molotov. Nhung nguoi ung ho Stalin khac trong Bo Chinh tri la Voroshilov, Lazar Kaganovich va Sergo Ordzhonikidze. Theo Montefiore, tai thoi điem nay "Stalin la thu linh cua mot bang đang đau so nhung chua phai mot nha đoc tai".
Nam 1926, Stalin viet bai luan Ve van đe chu nghia Lenin, trong đo bien luan ung ho "chu nghia xa hoi trong mot quoc gia" va coi đay nhu quan điem Leninist chinh thong. Tuy nhien đieu nay trai nguoc hoan toan voi quan điem quoc te chu nghia va cach mang the gioi cua nhung nguoi Bolshevik.


= 1927–1931: Phi kulak hoa, tap the hoa, va cong nghiep hoa =


 Chinh sach kinh te  Nen cong nghiep cua Lien Xo luc bay gio thua kem hoan toan so voi phuong Tay, va thieu hut ngu coc cung la mot van đe nhuc nhoi; san luong ngu coc nam 1927 o Lien Xo chi bang 70% nam 1926. Ngoai ra, Stalin cung lo so moi đe doa tu Nhat, Phap, Anh, Ba Lan, va Romania. Phan lon cac to chuc cua Đang Cong san, trong đo co Komsomol, OGPU, va Hong quan, đa tro nen nong long muon do bo chinh sach NEP, vi lo ngai tam anh huong cua nhung ke huong loi tu chinh sach nay; cu the la tang lop phu nong, hay "kulak", va cac chu doanh nghiep nho, hay "NEPmani". Vao thoi điem đo, Stalin cung to y chong chinh sach NEP, lap truong ma co the coi la "thien ta" hon ca Trotsky hoac Zinoviev.
Đau nam 1928, Stalin đi Novosibirsk, noi ong cao buoc kulak đia phuong tang tru ngu coc, ben ra lenh bat giu kulak va tich thu mua vu cua ho đe đem ve Moskva vao Thang 2. Theo chi đao cua ong, cac đoi trung thu ngu coc đuoc lap ra o khap mien Tay Siberia va o Day Ural, dan đen xung đot voi tang lop nong dan. Stalin ra thong cao rang ca phu nong lan trung nong đeu phai mien cuong giao nop mua vu. Bukharin cung nhieu uy vien Trung uong Đang đa rat phan no do khong đuoc thong tin ve chuyen nay. Thang 1 nam 1930, Bo Chinh tri phe duyet chinh sach tru khu tang lop phu nong; nhung kulak bi to cao se phai lanh an phat luu tai cac trai tap trung noi xa xoi heo lanh. Nhieu trong so ho bo mang tren cac chuyen đi. Toi thang 7 nam 1930, hon 320.000 ho gia đinh đa bi anh huong boi chinh sach phi kulak hoa. Theo Dmitri Volkogonov, qua trinh phi kulak hoa la "cuoc khung bo hang loat đau tien đuoc ap dung boi Stalin trong chinh đat nuoc cua ong ta."

Nam 1929, Bo Chinh tri tien hanh tap the hoa ruong đat nong nghiep tren dien rong, thiet lap hai kieu nong trang la kolkhozy hop tac xa va sovkhoz nha nuoc. Stalin cam phu nong tham gia hop tac xa. Tuy tren danh nghia tu nguyen, nhieu nong dan thuc chat tham gia hop tac xa vi so phai chiu chung so phan voi bon phu nong; so khac thi bi đe doa hoac cuong ep tham gia boi nhung nguoi than voi Đang. Toi nam 1932, khoang 62% ho nong gia lam hop tac xa, va toi nam 1936 thi đa đat 90%. Nhieu hop tac xa vien uat uc vi mat ruong đat tu huu, khien nang suat sut giam. Nan đoi lan rong khap noi khien Bo Chinh tri thuong xuyen phai ha lenh tai phan phoi luong thuc đe cuu đoi nhieu vung.
Bao loan vu trang chong chinh sach phi kulak hoa va tap the hoa bung no o Ukraina, bac Kavkaz, nam Nga, va Trung A, len đen đinh điem vao thang 3 nam 1930; tat ca đeu bi Hong Quan dap tat. Stalin viet mot bai bao phan bien rang, viec tap the hoa la hoan toan tu nguyen, đong thoi khien trach tham te cac quan chuc đia phuong. Tuy Bukharin va Stalin kha than thiet nhau, Bukharin lai rat ngo vuc chinh sach cua bang huu; so di vi Bukharin cho rang đay la su tro ve voi chinh sach "cong san thoi chien" khi truoc cua Lenin va tin rang no se that bai. Dau vay, toi giua nam 1928, Bukharin khong co đu nguoi ung ho ben trong Đang đe chong lai cai cach. Thang 11 nam 1929, Stalin nhanh chong bai nhiem Bukharin khoi Bo Chinh tri.


 Chinh sach đoi ngoai va van hoa  Nam 1928, Stalin tuyen bo rang cuoc chien giua giai cap vo san va ke thu se tang cuong đong thoi voi su phat trien cua chu nghia xa hoi. Ong canh bao ve mot "moi hiem nguy tu phia canh huu" trong noi bo Đang Cong san. Phien toa Shakhty, vu an dan dung đau tien o Lien Xo, đuoc to chuc vao nam 1928, theo đo hang ta "chuyen vien cong nghiep" bi ket an pha hoai. Tu nam 1929 toi nam 1930, cac phien toa dan dung lien tiep đuoc to chuc nham đe doa phe đoi lap, đang ke nhu: Phien toa Đang Cong nghiep, phien toa Menshevik, va phien toa Metro-Vickers. Nhan thuc ro su nghi ngai cua dan Nga đa so đoi voi mot lanh tu nguoi dan toc Gruzia, Stalin đa cho thang tien nhieu quan chuc Nga trong bo may chinh phu nham cung co quyen luc, đong thoi an đinh tieng Nga la ngon ngu bat buoc o cac cap giao duc va nhiem so, su dung song song voi cac ngon ngu đia phuong o nhung noi nguoi Nga chiem thieu so. Ben canh đo, thai đo dan toc chu nghia thieu so bi kiem che. Ngoai ra, cac chinh sach xa hoi bao thu cung đuoc ban hanh nham đay manh ky luat dan su va thuc đay gia tang dan so; chinh phu chu truong xay dung cac đon vi gia đinh vung chac, khuyen khich bon phan lam me cua phu nu, tai hinh su hoa đong tinh luyen ai, han che nao pha thai va ly hon, cung nhu bai bo Ban Phu nu Zhenotdel ben trong Đang Cong san.


= 1932–1939: Nhung khung hoang lon =


 Nan đoi  Ben trong Lien Xo, dan chung bat đau nay sinh phan uat voi chinh phu Stalin. Bat on dan su, truoc đo chi gioi han o nong thon, gio đay đa lan len tan đo thi, khien Stalin phai kiem che cac chinh sach kinh te cua minh vao nam 1932. Thang 5 nam 1932, ong cho mo cac khu cho kolkhoz noi nong dan co the mau dich nong san thang du do ho san xuat. Song song voi đo, cac che tai xu phat tro nen manh tay hon; tuan chi cua Stalin, mot sac lenh vao thang 8 nam 1932 đuoc ban hanh, theo đo toi trom cap ngu coc co kha nang phai linh an tu hinh. Nhu mot phan cua ke hoach 5 nam lan thu hai, chi tieu đau ra giam manh so voi lan thu nhat va nhan manh cong tac cai thien đoi song cua nhan dan. Lan nay, chinh phu chu truong mo rong khong gian nha o va san xuat hang hoa tieu dung. Tuy nhien giong nhu lan truoc, ke hoach lan hai cung lien tiep phai tu chinh đe phu hop voi đieu kien thuc tien; chang han nhu viec chu trong vao san xuat quoc phong theo sau su kien Adolf Hitler len lam Thu tuong Đuc vao nam 1933.
Lien Xo trai qua nan đoi lon giai đoan 1932–33, gieo rac cai chet cho 5-7 trieu nguoi. Khu vuc bi anh huong nang ne nhat la Ukraina va Bac Kavkaz; song ben canh đo thi Kazakhstan va nhieu tinh thanh cua Nga cung chiu anh huong đang ke. Gioi su hoc tu lau đa tranh luan rang chinh phu cua Stalin co co y tao ra nan đoi nay hay khong. Tren thuc te, khong ton tai bat cu tai lieu nao chung minh Stalin hay noi cac cua ong keu goi bo đoi nhan dan. Vu mua nhung nam 1931 va 1932 von đa that bat san do nghich canh thoi tiet, kem theo đo la rat nhieu vu mua nang suat thap khien nong san đau ra giam thieu. Cac chinh sach cua chinh phu – chu truong cong nghiep hoa nhanh chong, xa hoi hoa gia suc, va tap trung gieo trong tai mot khu vuc thay vi luan canh – đa lam tram trong them van đe. Nha nuoc cung that bai trong viec du tru ngu coc đe đe phong truong hop xau. Stalin đo trach nhiem cho cac thanh phan khong tot va pha hoai ben trong giai cap nong dan. Chinh phu cua ong cung cap mot luong nho luong thuc đe cuu đoi cac vung bi anh huong nhung khong an thua, ben canh đo thi lai uu tien hang đau cho luc luong lao đong thanh thi. Đoi voi Stalin, cong nghiep hoa đat nuoc quan trong hon đoi song cua nong dan. Xuat khau ngu coc, bay gio la nguon phi chinh đe chi tra cho may moc nhap ngoai, sut giam manh. Stalin ve sau khong thua nhan loi lam cua minh trong nan đoi ma su ton tai bi giau khoi cac quan sat vien ngoai quoc.


 Chinh sach đoi ngoai va y he  Trong nam 1935–36, Stalin giam sat cong tac phac thao hien phap moi; cac đieu khoan tu do cua no đuoc thiet ke chi nham muc đich tuyen truyen vi quyen luc thuc te nam het trong tay Stalin va Bo Chinh tri. Ong hung hon tuyen bo: "Chu nghia xa hoi, giai đoan đau cua chu nghia cong san, ve co ban đa đat đuoc o đat nuoc nay". Nam 1938, cuon Lich su Đang Cong san Lien Xo (Bolshevik), con đuoc biet đen voi cai ten thong tuc la Loat bai giang ngan, đuoc an hanh. Mot loat cac tieu su ve Stalin cung ra mat trong thoi ky nay, mac du Stalin muon đuoc the hien nhu mot hien than cua Đang Cong san hon la con nguoi that cua minh. Toi nam 1938, noi cac cua Stalin đa on đinh, bao gom nhung nhan vat than tin ma se tiep tuc gan bo voi ong cho toi cuoi đoi.

Mong muon cai thien quan he quoc te, Lien Xo gia nhap Hoi Quoc Lien vao nam 1934. Tu thang 10 nam 1933, Stalin bat đau trao đoi bi mat voi Hitler. Stalin than phuc Hitler vi đa co the kiem soat Đang Quoc xa sau khi tru khu cac đoi thu chinh tri trong Đem cua nhung con dao dai. Tuy nhien, Stalin nhan thuc ro moi hiem hoa manh nha cua chu nghia phat-xit va tim cach lien ket voi cac nen tu do dan chu Tay Au. Thang 5 nam 1935, Lien Xo ky ket mot hiep uoc tuong tro voi Phap va Tiep Khac. Tai Đai hoi VII Quoc te Cong san vao thang 7 va thang 8 nam 1935, Lien Xo khuyen nghi cac đang Marx-Lenin quoc te lien ket voi cac nhom ta khac đe tao lap mat tran nhan dan chong phat-xit. Đap lai, cac chinh phu chong cong cua Đuc Quoc xa, Y phat-xit va Đe quoc Nhat ky ket Hiep uoc chong Quoc te Cong san vao nam 1936.


 Đai thanh trung  Stalin thuong ra nhieu menh lenh bat nhat ve ap buc nha nuoc. Thang 5 nam 1933, ong cho phong thich nhieu pham nhan pham toi vat vanh, đong thoi chi đao cac co quan an ninh ngung phat lenh truy na va truc xuat hang loat. Thang 9 nam 1934, ong lap ra cac uy ban đieu tra ve toi tong giam nguoi vo co nhung cung thang đo lai ha lenh tu hinh cac cong nhan tai Nha may Luyen kim Stalin bi buoc toi lam gian điep cho Nhat. Cac hanh vi lan lon nay cham dut vao thang 12 nam 1934 sau khi uy vien cao cap Sergei M. Kirov bi giet hai. Lo so bi am sat, Stalin tang cuong an ninh ca nhan va hiem khi ra ngoai gap mat cong chung. Đong thoi, cac vu bat bo tang manh tro lai sau cai chet cua Kirov. Tiep theo, Stalin ban hanh sac lenh thanh lap bo ba NKVD va trao cho ho quyen phan quyet nam tren toa an. Nam 1935, ong lenh cho NKVD truc xuat cac thanh phan phan cach mang khoi cac đo thi lon; đau nam 1935, hon 11.000 nguoi đa bi truc xuat khoi Leningrad. Nam 1936, Nikolai I. Yezhov đuoc bo nhiem len vi tri thu truong NKVD.
Stalin đung sau chu muu cac vu bat bo cuu đang vien va uy vien trung uong tai nhiem; bi vu va toi thong đong voi phuong Tay, nhieu nguoi trong so ho đa bi tong giam hoac phat luu noi quoc. Phien toa Moskva đau tien đuoc to chuc vao thang 8 nam 1936; Kamenev va Zinoviev bi khep toi muu sat va ket an tu hinh. Phien toa Moskva thu hai bat đau tu thang 1 nam 1937, va phien thu ba tu thang 3 nam 1938; Bukharin va Rykov bi cao buoc lien can đen muu đo khung bo cua khoi Trotskyite-Zinovievite va đeu bi tu hinh. Cuoi nam 1937, hau het tap the lanh đao cu đa bi thanh trung va Bo Chinh tri gio đay nam gon trong tay Stalin. Ben canh đo, ong cung thuc giuc cac đang cong san khac loai tru cac thanh phan khong theo đuong loi Stalinist.

Lan song ap buc tang manh tro lai vao thang 12 nam 1936 va duy tri o muc cao cho toi thang 11 nam 1938, thoi ky ma con đuoc goi la Đai thanh trung. Thang 5 nam 1937, phan lon uy vien ben trong Bo Tu lenh Toi cao va nhieu tuong ta quan su bi bat giu dua tren cac cao buoc bia đat. Toi cuoi nhung nam 1937, qua trinh thanh trung đa lan ra ngoai Đang va anh huong đen xa hoi dan su. Thang 7 nam 1937, Bo Chinh tri ra lenh thanh loc "cac phan tu chong Lien Xo" trong xa hoi, nham vao cac đang vien Bolshevik chong đoi Stalin, cac cuu đang vien Menshevik va Xa hoi chu nghia cach mang, gioi tang lu, cuu binh Bach Ve, va pham nhan pho thong. Cung thang, Stalin va Yezhov ky duyet Lenh so 00447, liet ke 268.950 ca nhan nam trong dien truy na va 75.950 trong đo ve sau bi tu hinh. Stalin tiep tuc phat đong "cac chien dich dan toc" nham thanh loc cac sac toc thieu so bao gom Ba Lan, Đuc, Latvia, Phan Lan, Hy Lap, Trieu Tien va Han. Tong ket lai, khoang 1,6 trieu nguoi đa bi bat, 700.000 nguoi bi xu ban, va mot so luong khong ro nguoi chet do bi NKVD tra tan.


The chien thu hai = 1939–1941: Hiep thuong voi Đuc =
Tren danh nghia mot nguoi Marxist–Leninist, Stalin cho rang xung đot giua cac cuong quoc tu ban la khong the tranh khoi; sau khi Đuc Quoc xa sap nhap Ao va mot phan Tiep Khac vao nam 1938, ong nhan thay mot cuoc chien đang ke can. Ong muon Lien Xo phai đung trung lap trong truong hop đo, hy vong mot cuoc chien giua Đuc va lien minh Anh-Phap se tao đieu kien cho Lien Xo but len vi the hang đau o chau Au. Ve mat quan su, Lien Xo cung tung phai đoi mat voi moi hoa Đong phuong, bieu hien boi cac cuoc đung đo voi Nhat Ban vao cuoi thap ky 1930. Voi tinh hinh nay, Stalin chu đong chuan bi vu trang, mo rong gap đoi quy mo luc quan giua thang 1 nam 1939 va thang 6 nam 1941, nhung vi qua nong voi nen lam sa đa chat luong quan si. Giua nam 1940 va 1941, ong ha lenh thanh trung hang ngu quan si, khien quan đoi lam vao canh thieu thon si quan đuoc huan luyen bai ban khi chien tranh no ra.

Vi Anh va Phap khong muon đat cuoc vao mot lien minh voi Lien Xo, Stalin đa phai tim kiem đieu nay o Đuc. Ngay 3 thang 5 nam 1939, Stalin thay the Ngoai truong Maxim Litvinov, mot nguoi co tu tuong than phuong Tay, bang Vyacheslav Molotov. Đuc bat đau ngoi vao ban đam phan voi Lien Xo, đe xuat chia cat Đong Au thanh hai manh. Stalin thay đay la co hoi đe mo rong lanh tho va đe đat đuoc hoa binh tam thoi voi Đuc. Thang 8 nam 1939, hai ben ky ket Hiep uoc Molotov–Ribbentrop, mot hiep uoc khong xam pham đa đuoc ban bac tu truoc boi Molotov va Ngoai truong Đuc Joachim von Ribbentrop. Mot tuan sau, Đuc xam luoc Ba Lan, khien Anh va Phap phai tuyen chien voi Đuc. Ngay 17 thang 9, Hong quan tien vao Đong Ba Lan, lay danh nghia la lap lai hoa binh sau khi chinh phu nuoc nay sup đo. Vao ngay 28 thang 9, Đuc va Lien Xo trao đoi mot vai khu vuc ho chiem đuoc; Đuc lay nhung khu vuc co nhieu nguoi noi tieng Ba Lan gom Tinh Lublin va mot phan Tinh Warszawa, con Lien Xo lay Litva. Hiep uoc Ranh gioi Huu nghi Đuc-Xo đuoc ky ket it lau sau, voi su co mat cua Stalin. Hai nha nuoc tiep tuc trao đoi thuong mai nhu binh thuong, lam pha san ke hoach phong toa Đuc cua Anh.
Lien Xo tiep tuc yeu sach Phan Lan nhuong bo lanh tho, nhung bi tu choi. Lien Xo ben xam luoc Phan Lan vao thang 11 nam 1939; tuy co loi the ve quan so, Hong quan bi kim chan boi Phan Lan be nho. Quoc te ung ho cuoc khang chien cua Phan Lan, khien cho Lien Xo bi khai tru khoi Hoi Quoc Lien. Lien Xo rot cuoc phai ket thuc chien tranh voi Hoa uoc Moskva; Phan Lan tuy vay van phai nhuong bo mot phan lanh tho cua ho. Vao thang 6 nam 1940, Hong quan chiem đong cac nuoc Baltic, sap nhap voi Lien Xo vao thang 8. Hong quan cung thuc hien cac cuoc xam luoc Bessarabia va mien bac Bukovina, Rumani. Lien Xo đap tat cac phong trao chong đoi o nhung noi moi chiem đuoc bang cac chien dich truy buc. Mot trong nhung vi du khet tieng la tham sat Katyn vao thang 4 va thang 5 nam 1940, trong đo khoang 22.000 thanh vien cua luc luong vu trang, canh sat va tri thuc Ba Lan bi hanh quyet.
Toc đo chien thang Phap cua Đuc giua nam 1940 đa khien Stalin rat ngac nhien. Ong chu trong chinh sach nhan nhuong Đuc đe tri hoan xung đot voi ho. Sau khi Hiep uoc Ba ben đuoc ky ket giua cac nuoc phe Truc gom Đuc, Nhat va Y vao thang 10 nam 1940, Stalin đe xuat Lien Xo cung nen gia nhap khoi nay. Đe to thien y voi Đuc, vao thang 4 nam 1941, Lien Xo đi đen mot thoa luan trung lap voi Nhat. Tuy đa đung o cuong vi thu tuong de facto hon mot thap ky ruoi, Stalin ket luan rang moi quan he cua Lien Xo voi Đuc đa tan nat đen noi, ong phai đich than đam đuong chuc vu nay de jure: vao ngay 6 thang 5, Stalin thay the Molotov lam Thu tuong Lien Xo.


= 1941–1942: Đuc tan cong =

Thang 6 nam 1941, Đuc tien hanh xam luoc Lien Xo, mo man chien su o Mat tran Đong. Mac du cac co quan tinh bao đa lien tuc canh bao ve nguy co xam luoc, Stalin rot cuoc van bi bat ngo boi nuoc đi cua Đuc. Ong ben thanh lap Uy ban Quoc phong, giu chuc Chi huy Toi cao cua no, va chuc Tong Tu lenh Toi cao cua luc luong vu trang Xo viet (Stavka). Ben canh đo, Georgy Zhukov đuoc bo nhiem lam Tong tham muu Truong. Chien thuat Blitzkrieg cua Đuc đa phat huy hieu qua trong giai đoan đau cua cuoc chien; luc luong khong quan Xo viet nhanh chong bi vo hieu hoa trong vong hai ngay. Wehrmacht ngay cang đuoc nuoc lan sau vao lanh tho cua Lien Xo. Chang bay lau, Ukraina, Belorussia va vung Baltic đa lan luot that thu truoc buoc tien cua quan Đuc; Leningrad bi bao vay tu phia. Lan song nguoi ti nan đo xo ve Moskva va cac thanh pho lan can. Toi thang 7, luc luong khong quan Luftwaffe mo chien dich oanh tac Moskva. Toi thang 10, Wehrmacht đa chuan bi mo mot cuoc tong tien cong vao Moskva. Chinh phu Lien Xo tinh so tan đen Kuibyshev nhung Stalin nhat quyet o lai đe co vu tinh than binh si. Rot cuoc, ke hoach chinh phuc Moskva cua quan Đuc bi pha san hoan toan sau hai thang chien đau trong đieu kien thoi tiet mua đong khac nghiet o ngoai vi thanh pho.
Bo qua nhung loi tham muu cua Zhukov va cac vi tuong linh khac, Stalin van chu truong tan cong quan Đuc chu khong phong thu. Vao thang 6 nam 1941, ong ha lenh tien hanh mot cuoc tieu tho, pha huy co so ha tang va khong đe lot nguon cung luong thuc vao tay Đuc. Ngoai ra ong cung tien hanh thanh loc bo may chi huy quan su, mot so chi huy cap cao đa bi giang chuc trong khi mot so khac đa bi bat va xu ban vi đa đe thua tran. Voi Lenh So 270, Stalin đe ra menh lenh rang, bat cu binh sy Hong quan nao co hanh vi đao ngu hoac đau hang đich thi đong đoi co quyen xu ban tai cho va gia đinh cua ho se bi bat giu. Suot cuoc chien, ca hai ben Đuc va Xo đeu phot lo cac nguyen tac kiem che đuoc đua ra trong Cong uoc Geneva. Lien Xo len an manh me hanh đong tham sat nhung nguoi cong san, Do Thai va Di-gan cua quan phat xit. Stalin cung khai thac triet đe tinh than chong Quoc xa cua nguoi Do Thai; vao thang 4 nam 1942, ong quyet đinh tai tro Uy ban Do Thai chong phat xit (JAC) nham thu hut su ung ho cua nhan dan Do Thai va quan sat vien quoc te.

Lien Xo quyet đinh lien minh voi hai cuong quoc cua phe Đong minh la Vuong Quoc Anh va Hoa Ky. Đe phuc vu cho cong cuoc khang chien, Lien Xo tang cuong phat trien cong nghiep o mien trung nuoc Nga, tap trung gan nhu hoan toan san xuat cho quan đoi. Ho đa đat đuoc nang suat cong nghiep rat cao, vuot xa Đuc. Trong thoi gian dien ra chien tranh, Stalin đa to ra khoan dung hon đoi voi Giao hoi Chinh thong Nga, ong cho phep Giao hoi tiep tuc hoat đong va đich than ong đa co cuoc gap go voi Đuc Thuong Phu Sergius vao thang 9 nam 1943. Bai hat Quoc te ca, von la quoc ca cua Lien Xo tu ngay đau thanh lap, đa đuoc Stalin thay the bang mot bai hat khac mang tinh yeu nuoc hon. Quoc te Cong san bi giai the vao nam 1943. Theo đo, Stalin khuyen nghi cac đang Marx-Lenin ngoai quoc tap trung vao chu nghia dan toc thay vi chu nghia quoc te đe mo rong co so ung ho cua quan chung.
Vao thang 4 nam 1942, Stalin ra lenh cho Hong quan to chuc mot cuoc phan cong o mien đong Ukraine nham chiem lai Kharlov tu tay quan Đuc nhung bat thanh. Đen thang 6 nam 1942, Đuc mo cuoc tan cong vao thanh pho Stalingrad; Stalin lenh cho cac chien si Hong quan phai giu thanh pho bang moi gia. Tran Stalingrad giua Hong quan Lien Xo va Đuc Quoc xa đa dien ra vo cung khoc liet. Đen thang 2 nam 1943, sau đot phan cong quyet đinh cua Hong quan, quan Đuc tai Stalingrad đau hang. Chien thang cua Lien Xo trong tran Stalingrad đanh dau buoc ngoat lon cua cuoc the chien.


= 1942–1945: Lien Xo phan cong =

Toi thang 11 nam 1942, Lien Xo đa bat đau đay lui quan Đuc o chien truong mien Nam trong chien dich Blau va, tuy mat mat 2.5 trieu binh linh trong no luc đo, Lien Xo gio đay chiem the thuong phong trong phan con lai cua cuoc chien o mat tran phia Đong. Đuc đa no luc to chuc mot tran vay boc tai Kursk nham gianh lai the chu đong tren toan mat tran nhung rot cuoc bat thanh. Cuoi nam 1943, Lien Xo đa chiem lai đuoc mot nua phan lanh tho tung bi Đuc thon tinh tu nam 1941 đen nam 1942. San luong cong nghiep quan su đau ra cua Lien Xo cung gia tang đang ke tu cuoi nam 1941 cho đen đau nam 1943 sau khi Stalin cho di doi cac nha may ve phia Đong đe tranh cuoc tien cong va khong kich cua Đuc.
O cac nuoc Đong minh phuong Tay, Stalin ngay cang đuoc nhin nhan mot cach tich cuc. Nam 1941, dan giao huong London đa to chuc mot buoi hoa nhac đe chuc tung sinh nhat Stalin. Tham chi vao nam 1942, tap chi Times đa binh chon ong la "Nhan vat cua nam". Khi Stalin biet viec nhan dan Tay Au goi minh bang cai ten triu men la "Chu Joe", ban đau ong đa to ra bi xuc pham vi nghi đo la cach goi khong đang hoang. Thu tuong Anh Churchill tung bay đen Moskva hai lan đe gap go Stalin, lan đau vao thang 8 nam 1942 va lan hai vao thang 10 nam 1944. Trai lai, Stalin hiem khi roi Moskva trong suot cuoc chien, khien Roosevelt va Churchill rat that vong.
Trong thang 11 nam 1943, Stalin đa co cuoc gap voi Churchill va Roosevelt tai Tehran, đia điem ma Stalin đich than lua chon. Tai Tehran, ba vi nguyen thu đong y rang, đe ngan chan Đuc gay han trong tuong lai, quoc gia nay can phai bi chia cat mot lan nua. Stalin to ra thieu kien nhan va lien tuc keu goi My va Anh phai nhanh chong mo mot mat tran phia Tay đe giam bot ap luc ben phia Đong; cuoi cung, phe Đong minh cung đap ung yeu cau cua Stalin vao giua nam 1944. Stalin cung thinh nguyen rang, sau khi chien tranh ket thuc, Lien Xo se sap nhap cac vung lanh tho ma ho chiem cua Ba Lan nhu theo Hiep uoc Molotov–Ribbentrop voi Đuc; đieu nay bi Churchill phan đoi. Ve so phan cua vung Balkan, Churchill vao nam 1944 đa chap thuan kien nghi cua Stalin rang, Bulgaria, Romania, Hungary va Nam Tu sau chien tranh se nam duoi tam anh huong cua Lien Xo con Hy Lap se nam duoi tam anh huong cua phuong Tay.

Nam 1944, Lien Xo đa đanh bat quan Đuc ra khoi lanh tho va chuan bi tien cong nham giai phong Đong Au. Hong quan mo Chien dich Bagration chong lai Tap đoan quan Trung tam cua Đuc. Vung Baltic vang bong quan Đuc sau đo đuoc tai sap nhap vao Lien Xo. Ho tiep tuc đanh Kavkaz va Crimea; mot so nhom sac toc thieu so tai đay – nguoi Kalmyk, Chechen, Ingushi, Karachai, Balka, va Tatar Krym – bi cao buoc thong đong voi phat xit Đuc. Chinh quyen Stalin sau đo đa giai tan nhung nuoc cong hoa tu tri cua ho va tu cuoi nam 1943 đen đau nam 1944, phan lon nguoi dan cua nhung khu vuc nay đa bi truc xuat đen Trung A va Siberia. Uoc tinh co hon mot trieu nguoi đa bi truc xuat.
Thang 2 nam 1945, ba nguyen thu Đong minh bat đau đam phan tai Hoi nghi Yalta. Roosevelt va Churchill chap thuan yeu sach cua Stalin rang Đuc se phai tra Lien Xo 20 ty đo đe boi thuong thiet hai, đong thoi Sakhalin va Quan đao Kurile se ve tay nuoc nay nhu la phan đai ngo cho cong lao đanh Nhat. Ho cung đi toi thoa hiep ve viec tao lap mot chinh phu Ba Lan hiep thuong hau chien giua phe cong san va bao thu. Tuy vay, Stalin am tham muon Ba Lan nam duoi su kiem soat cua minh. Hong quan co tinh han che vien tro cho Ba Lan trong cuoc Khoi nghia Warszawa vi Stalin cho rang mot phong trao vu trang thanh cong cua nhan dan nuoc nay se can tro su thanh lap cua mot chinh phu cong san do ong kiem soat. Stalin nhan manh rang Hong quan phai đanh chiem bang đuoc Berlin đe co the kiem soat nhieu lanh tho chau Au nhat co the. Churchill ngo vuc y đo cua Stalin va đa thuc giuc, tuy khong thanh cong, nguoi My rang cac đong minh phuong Tay cung nen theo đuoi muc tieu tuong tu.


= 1945: Đai thang =

Thang 4 nam 1945, Hong quan chinh phuc Berlin, Hitler tu tu, va Đuc đau hang vao thang 5. Stalin đa co y đinh bat song Hitler; tren thuc te, thi the cua Hitler đuoc đua ve Moskva đe tranh truong hop nhung ke cuong tin Quoc xa se lay đo lam thanh tich. Tren đuong tien vao lanh tho Đuc, Hong quan đa phat hien nhieu trai tu than cua Đuc Quoc xa. Cac binh si Lien Xo kiet que cuop boc va cuong buc phu nu o Đong Đuc va nhieu khu vuc giai phong khac. Stalin khong cho ky luat nhung ke pham toi. Sau khi nghe loi phan nan cua đong chi cong san nguoi Nam Tu Milovan Djilas, Stalin ben hoi lai rang: sau tat ca nhung đieu đa trai qua, lam sao cac binh si co the "phan ung binh thuong? Co gi qua toi te khi vui ve voi mot nguoi phu nu, sau tat ca nhung đieu khung khiep ay?"
Voi chien bai cua Đuc, Stalin chuyen su chu y sang cuoc chien voi Nhat va gui nua trieu linh sang vung Vien Đong. Stalin bi cac đong minh thuc ep tham chien va ong cung muon cung co cac vi tri chien luoc cua Lien Xo o chau A. Vao ngay 8 thang 8, giua hai vu nem bom nguyen tu xuong Hiroshima va Nagasaki, quan Lien Xo đa mo cuoc can quet Man Chau thuoc Nhat va đanh tan Đao quan Quan Đong. Nhung su bien ay đa buoc Nhat Ban đau hang va khep lai The chien II. Luc luong Vu trang Lien Xo tiep tuc banh truong cho toi khi chiem đuoc toan bo cac lanh tho nhuong bo, song Hoa Ky khuoc tu va khong cho phep Lien Xo tham gia vao cuoc chiem đong Nhat Ban.
Stalin du Hoi nghi Potsdam vao thang 7 va thang 8 nam 1945, ben canh nhung nguoi đong cap Anh va My, lan luot la Thu tuong Clement Attlee va Tong thong Harry Truman. Tai hoi nghi, Stalin nhac lai nhung loi hua truoc đo cua minh voi Churchill, rang ong se khong bat cac nuoc Đong Au phai "Xo-viet hoa". Stalin bat Đuc phai boi thuong ma khong can quan tam đen muc tiep te toi thieu đe bao đam su song con cua nhan dan Đuc, khien Truman va Churchill lo lang rang Đuc se tro thanh ganh nang tai chinh đoi voi cac cuong quoc phuong Tay. Ngoai ra, Stalin cung thuc đay chinh sach "chien loi pham", cho phep Lien Xo tich thu tai nguyen cua cac nuoc bi chiem đong ma khong han đinh ve so luong hay chat luong; mot đieu khoan đa đuoc thong qua nham cong nhan chinh sach nay nhung chi o chung muc nhat đinh. Đuc bi chia lam bon khu vuc chiem đong: cua Lien Xo, cua Hoa Ky, cua Anh, va cua Phap; thu đo Berlin – von nam trong vung kiem soat cua Lien Xo – cung bi chia lam bon theo đo.


Thoi ky hau chien = 1945–1947: Cong cuoc tai thiet va nan đoi =
Voi su khep lai cua cuoc chien, Stalin đa đat đen – theo cach noi cua Service – "đinh cao cua su nghiep". Ong đuoc dan chung Lien Xo nhin nhan nhu hien than cua chien thang va chu nghia ai quoc. Hong quan duoi truong Stalin hien đa kiem soat toan bo khu vuc Trung va Đong Au, vuon toi tan gioi tuyen song Elbe. Thang 6 nam 1945, Stalin lay danh hieu Đai nguyen soai Lien Xo, đung tren le đai Lang Lenin đe chiem nguong cuoc dieu hanh mung chien thang phat-xit do Zhukov dan đau o Hong truong Moskva. Tai yen tiec thiet đai cac si quan chi huy quan đoi, ong đa ngoi ca nguoi Nga la "dan toc vuot troi" va la "luc luong mui nhon" cua Lien Xo; đay cung la lan đau tien ong the hien niem tu hao voi duy nhat nhan dan Nga thay vi khoi đai đoan ket dan toc Xo viet.

Mac du vi the quoc te cua Lien Xo đa đuoc cung co, Stalin van to ra rat can trong đoi voi nhung bieu hien bat tuan trong quan chung nhan dan. Ong cung lo lang truoc su tro ve cua cac binh linh tu tien tuyen, cu the la nhung thanh phan đa tiep xuc voi hang tieu dung cua Đuc, cuop boc va mang chung tro ve Nga. Đieu nay khien Stalin lien tuong toi cuoc khoi nghia thang Chap nam 1825 boi quan si Nga tu Phap tro ve sau Chien tranh Napoleon. Stalin buoc cac tu binh Lien Xo hoi huong phai thong qua cac trai "thanh loc", theo đo khoang 2.775.700 binh linh đa bi tra van long trung thanh tai cac trai nay va nua so đo đa bi bat toi cac trai lao đong kho sai. O cac nuoc vung Baltic von ngoan co chong đoi Lien Xo, chinh quyen đa tien hanh chuong trinh phi kulak hoa va tru khu tang lu, truc xuat khoang 142.000 nguoi giua cac nam 1945 va 1949. He thong trai lao đong Gulag đuoc mo rong đang ke; toi thang 1 nam 1953, khoang 3% dan so Lien Xo đa bi bat vao cac trai tap trung hoac bi phat luu toi cac vung heo lanh thuoc noi quoc, trong đo 2,8 trieu nguoi bi chuyen toi cac "khu cu dan đac biet" o nhung vung co lap ve mat đia ly va 2,5 trieu nguoi khac trong cac trai giam, thuoc đia luu đay hoac nha tu.
Theo đieu tra thiet hai cua NKVD, 1.710 thi tran va 70.000 lang mac tren khap lanh tho Lien Xo đa bi huy diet. NKVD uoc tinh 26-27 trieu thuong dan Lien Xo đa thiet mang trong cuoc chien, cung hang trieu nguoi khac bi thuong, bi suy dinh duong hoac bi mo coi cha me. Do hau qua cua cuoc chien, cac đong nghiep cua Stalin đa kien nghi thay đoi chinh sach nha nuoc. Xa hoi Lien Xo thoi hau chien đuoc tha long hon so voi thoi tien chien o nhieu binh dien. Stalin cho phep Giao hoi Chinh thong giao Nga quan ly cac thanh đuong đuoc thanh lap truoc thoi chien. Gioi han lam va nghe thuat đuoc tu do bieu đat hon thoi ky truoc nam 1941. Nhan ra rang can co nhung bien phap tao bao hon trong cong tac phong chong lam phat va tai thiet kinh te, chinh phu Lien Xo đa tien hanh lam mat gia đong Rup va bai bo so luong thuc vao thang 12 nam 1947. An tu hinh cung đuoc bai bo vao nam 1947, nhung đuoc ap dung lai vao nam 1950.


= 1947–1950: Sach luoc Chien tranh Lanh =

Sau The chien II, cang thang giua cac nuoc Đong minh bat đau bieu hien, mo ra thoi ky moi goi la Chien tranh Lanh. Tuy Stalin cong khai vu cao Anh va My nhu nhung ke gay han, ong cho rang mot cuoc chien ke can voi ho kho co the xay ra va tin tuong la se co nhieu thap ky hoa binh truoc mat. Du vay, Stalin van bi mat tai tro nghien cuu bom hat nhan.


= 1950–1953: Nhung nam cuoi đoi =

Suc khoe Stalin suy kiet trong nhung nam thang cuoi đoi. Ong danh nhieu thoi gian hon đe nghi duong; vi du nhu trong hai nam 1950 va 1951, ong danh han nam thang tai dacha o Abkhazia. Tuy vay, Stalin khong tin tuong cac bac si cua minh va vao thang 1 nam 1952 đa ha lenh bat giu mot vien bac si sau khi vi nay khuyen ong tu nhiem đe cham nom suc khoe. Vao thang 9 nam 1952, nhieu bac si o Kremli (phan lon goc Do Thai) bi bat giu dua tren cao buoc đinh muu sat cac nha lanh đao cao cap, vu viec ma con đuoc goi la am muu bac si. Vao thang 11, phien toa Slansky bat đau o Tiep Khac, theo đo 13 đang vien cong san cao cap (11 trong đo goc Do Thai) bi đau to va khep toi lien can đen am muu Zion chu nghia My hong lat đo cac chinh phu cua Khoi Đong Au. Cung thang, phien toa xet xu cac cong nhan pha hoai goc Do Thai o Ukraina cung dien ra. Nam 1951, Stalin khoi đong vu Margalepi nham thanh trung chi bo Gruzia trong Đang Cong san Lien Xo, he qua la su truc xuat cua hon 11.000 nguoi.
Ke tu nam 1946 cho đen luc mat, Stalin chi đoc ba bai dien thuyet, hai bai trong đo chi keo dai vai phut, đong thoi ong cung it viet lach hon truoc. Nam 1950, Stalin cho ra đoi tac pham "Chu nghia Marx va van đe ngon ngu", phan anh moi quan tam cua ong đoi voi vi the dan toc cua nhan dan Nga.
Nam 1952, cuon sach cuoi cung cua Stalin, Van đe kinh te cua chu nghia xa hoi o Lien Xo, đuoc xuat ban. Thang 10 nam 1952, Stalin lam mot bai phat bieu keo dai mot tieng ruoi o phien hop toan the Ban Chap hanh Trung uong Đang. Tai đay, ong nhan manh nhung pham chat ma ong coi la can thiet đoi voi cac the he lanh đao tuong lai va neu bat nhieu nhuoc điem cua mot so nguoi ke nhiem tiem nang, nhat la Molotov va Mikoyan. Nam 1952, ong cho bai bo co cau Bo Chinh tri va thay the no bang to chuc lon hon goi la Đoan Chu tich.


Y thuc he chinh tri Stalin tu nhan la đa nam chac chu nghia Marx tu khi moi 15 tuoi, coi no nhu kim chi nam triet hoc cho cuoc đoi cua minh. Theo Kotkin, Stalin khac ghi "su tin tuong Marxist nong nhiet", trong khi Montefiore cho rang chu nghia Marx giu mot vai tro "ban ton giao" trong tam kham cua Stalin. Tuy chua bao gio bi thuyet phuc boi chu nghia dan toc Gruzia, quan điem Marxist thieu thoi cua ong van bi tron lan voi cac yeu to dan toc chu nghia nhat đinh. Nha su hoc Alfred J. Rieber binh chu rang Stalin đuoc nuoi duong trong "mot xa hoi ma cac cuoc khoi nghia đuoc luu truyen qua chuyen dan gian va nghi le dan toc". Ong tin rang viec thay đoi chu nghia Marx la can thiet đe thich ung voi thuc tien; nam 1917, ong tuyen bo rang "co chu nghia Marx giao đieu va co chu nghia Marx sang tao. Toi ung ho cai sau." Volkogonov tin rang chu nghia Marx cua Stalin đuoc đinh hinh boi "buoc ngoat tinh than giao đieu", bat nguon tu nen giao duc ton giao thoi ong con hoc o chung vien. Service đanh gia rang "cac sang kien y he moi [cua Stalin] chi la nhung phat trien mang tinh tho thien, ham ho ve chu nghia Marx". Theo đo, nhieu trong so chung xuat phat tu muu chuoc chinh tri cua ong chu khong phai tu su tan tam tri thuc chan that. Stalin thuong su dung y he post hoc đe bien minh cho cac hanh đong cua minh. Ong tu xung la praktik, tuc mot nha cach mang thien ve thuc hanh hon ly thuyet.


Đoi tu, ngoai hinh va tinh cach Von la nguoi dan toc Gruzia, Stalin noi tieng me đe Gruzia tu nho, chi bat đau hoc tieng Nga khi len tam hoac chin tuoi. Co nghien cuu cho rang Stalin thuc chat la nguoi dan toc Ossetia vi so huu kieu đon boi di truyen G2a-Z6653, tuy nhien ong chua bao gio nhan minh mang dong mau nay. Ong rat tu hao ve danh tinh Gruzia cua minh, khi noi tieng Nga thi lo ro chat giong Gruzia. Theo Montefiore, mac cho su gan gui cua Stalin voi van hoa Nga, ong van luon giu nguyen cai chat Gruzia trong tinh cach va sinh hoat hang ngay. Mot so đong su cua Stalin mieu ta ong chua "chat A chau"; theo mot loi ke, ong co lan tung noi voi mot ky gia nguoi Nhat rang: "Toi khong phai nguoi Au, ma la nguoi A, mot nguoi Gruzia bi Nga hoa". Service cung ghi nhan rang, Stalin "se khong tro thanh nguoi Nga", khong the đuoc coi la nguoi Nga va ban than ong cung chang giau giem gi chuyen ay. Montefiore thi cho rang, "sau nam 1917, [Stalin] tro thanh nguoi co bon toc tinh: nguoi Gruzia theo sac toc, nguoi Nga theo su trung thanh, nguoi quoc te chu nghia theo y thuc he, nguoi Lien Xo theo quyen cong dan."
Stalin co chat giong nho nhe, khi noi tieng Nga thi cham rai va het suc than trong trong phat bieu. Nhung luc tro chuyen rieng, Stalin su dung ngon tu tho tuc, đieu ma ong tranh khi xuat hien truoc cong chung. Đuoc mieu ta la mot dien gia te, theo Volkogonov, phong cach noi chuyen cua Stalin "đon gian va thong suot, khong qua vien vong xa voi, [khong dung] tu ngu loi cuon hay pho truong kich tinh thai qua". Ong hiem khi thuyet giang truoc đong đao khan gia, ua thich boc lo y tu bang van viet. Phong cach viet cua ong cung chang khac phong cach noi la may, đac trung boi su đon so, ro rang va suc tich. Ong dung rat nhieu bi danh va but danh luc binh sinh, bao gom "Koba", "Soselo", "Ivanov". Rieng cai ten "Stalin" thi đuoc ong lua chon va su dung chinh thuc tu nam 1912 tro đi; von bat nguon tu tu "thep" trong tieng Nga, vay nen cai ten nay thuong đuoc dich giai la "Nguoi đan ong thep".

Stalin cao 1,70 m (5 foot 7 inch) khi truong thanh. Khuon mat cua ong co nhieu vet seo do hoi nho mac phai đau mua, đac điem ma thuong bi xoa khoi cac anh chan dung. Ong sinh ra voi di tat dinh ngon o ban chan trai. Ngoai ra, canh tay trai cua ong bi thuong tich nen ngan hon canh tay phai va thieu linh đong hon. Đay co le la hau qua do ong tung bi đam boi mot co xe ngua hoi nho.
Thieu thoi, Stalin thuong an mac mot cach loi thoi lech thech, tuong phan voi cac gia tri tham my cua tang lop trung luu thoi bay gio. Toi nam 1907, ong nuoi toc dai va thuong đe rau, ban bo trang phuc chokha truyen thong cua Gruzia hoac mot chiec ao sa-tanh đo kem theo chiec ao choang mau xam ben ngoai va chiec mu phot đen tren đau. Ke tu giua nam 1918 tro đi, ong tro nen ua thich phong cach quan đoi, theo đo thuong đeo đoi ung dai mau đen, mac chiec ao tunic khong co sang mau va cam theo mot khau sung. Ong la nguoi nghien hut thuoc bang đieu tau hoac xi-ga. It nhat ve mat cong khai, Stalin la nguoi biet kiem che va song rat đon so, khong so huu gi qua sang trong hoac đat đo. Moi ban tam lon nhat cua ong la su tich luy quyen luc ve tay minh.
Stalin thuong thuc day vao khoang 11 gio sang, an trua vao khoang 3-5 gio chieu va an toi khong som hon 9 gio đem, sau đo tiep tuc lam viec toi tan khuya. Ong thuong xuyen dung bua voi cac uy vien trong Bo Chinh tri va gia đinh ho. Voi bon phan lanh tu cua mot đat nuoc, ong hiem khi roi Moskva tru phi đi dacha vao nhung ngay nghi. Ong ghet đi du lich va tu choi lay may bay lam phuong tien di chuyen.


= Tinh cach =

Trotsky va nhieu nhan vat Xo viet đoi lap khac thuong boi nho Stalin nhu mot nguoi tam thuong, khong co tai can; đieu that thiet ma đa lan ra ngoai Lien Xo khi Stalin con song. Theo nha nghien cuu tieu su Montefiore, "kha ro rang tu nhung nhan chung co ac cam lan thien cam rang, Stalin la mot nhan vat thuc su phi thuong, ngay tu luc con nho". Stalin co mot đau oc phuc tap, mot su tu chu rat lon, va mot tri nho tuyet voi. Ong lam viec rat cham chi, the hien tinh than ham hoc hoi manh liet. Khi len nam quyen, ong quan tam rat ki luong đen moi mat đoi song xa hoi Xo viet, tu viec xem xet kich ban phim cho đen so đo kien truc va vu khi quan dung hang nang. Theo Volkogonov, "đoi tu va cong viec cua Stalin la mot"; ong khong bao gio nghi lam chinh tri.


= Gia đinh va cac moi quan he =

Stalin la nguoi rat trong tinh bang huu; ong van dung no đe gia tang va bao ve vi the quyen luc cua chinh minh. Kotkin quan sat rang, Stalin "thuong bi thu hut boi nhung nguoi giong ong: nhat la nhung tri thuc moi noi co xuat than hen mon". Stalin đat biet danh cho nhung nguoi ma ong quy men, goi Yezhov la "mam xoi đen" chang han. Stalin rat de gan va thich nghe nhung cau đua vui. Theo Montefiore, tinh ban cua Stalin "vo van giua su yeu thuong, su nguong mo, va su đo ki chua cay". Tren thuc te, khi Stalin con đieu hanh Lien Xo, ong van giu lien he voi nhieu co huu o Gruzia, gui thu va tang tien ho.
Stalin khong phai kieu nguoi trang hoa. Theo Boris Bazhanov, thu ky mot thoi cua Stalin, "Phu nu khong phai moi quan tam cua ong. Nguoi phu nu cua rieng ong [Alliluyeva] đa la qua đu, va ong tham chi cung chang may quan tam đen ba." Tuy nhien, Montefiore cho rang Stalin hoi tre "hiem khi nao khong co ban gai." Montefiore mieu ta mau hinh phu nu ly tuong cua Stalin la "nhung thieu nu tre, de bao hoac nhung thon nu đay đa," tuu trung la kieu phu nu thong cam va khong qua khat khe voi ong. Theo Service, Stalin "coi phu nu nhu mot phuong tien đe đat khoai cam tinh duc va tien nghi o nha." Stalin tung ket hon hai lan va co nhieu con cai.
Stalin cuoi nguoi vo đau, Ekaterina Svanidze, vao nam 1906. Theo Montefiore, hon nhan cua ho "la tinh yeu đich thuc". Volkogonov cung cho rang, Svanidze "co le la nguoi đan ba duy nhat ong thuc su yeu". Khi ba mat, Stalin đuoc cho la đa noi: "Sinh vat nay đa khien trai tim soi đa cua toi phai mem diu." Ho co voi nhau mot đua con trai ten la Yakov. Yakov sau nay sinh mot co con gai, Galina, truoc khi gia nhap Hong quan trong The chien thu hai. Anh bi bat giu boi quan Đuc va roi bo mang trong trai giam.
Nam 1914, khi trac 35 tuoi, Stalin tung co moi tinh voi Lidia Pereprygina, khi đo moi 14 tuoi, nguoi sau đo co thai voi Stalin. Khoang thang 12 nam 1914, Pereprygia sinh ha đua be song no bi chet non. Nam 1916, Lidia lai co thai lan nua. Ba sinh ha mot đua con trai, đat ten la Alexander, vao khoang thang 4 nam 1917. Stalin, khi đo vang mat, sau moi biet ve đua con ngoai gia thu cua minh song ong khong may quan tam đen đieu đo.
Nguoi vo thu hai cua Stalin la ba Nadezhda Alliluyeva; hai nguoi ho co moi quan he khong may suon se va thuong xuyen cai va. Ho co voi nhau hai đua con ruot – con trai Vasily va con gai Svetlana, cung mot nguoi con nuoi ke tu nam 1921, Artyom Sergeev. Khong ro trong thoi gian nay Stalin co ngoai tinh hay khong, song Alliluyeva luc ay phan uat cho rang Stalin khong chung thuy, va ba tu tu vao nam 1932. Stalin hay che trach Vasily vi thoi hu hong cua cau; tuy nhien, voi tu cach la con trai cua Stalin, Vasily thang tien rat nhanh chong trong hang ngu Hong quan va co mot phong cach song rat hoang tang. Trai lai, Stalin rat yeu quy co con gai Svetlana be bong, va cung rat co cam tinh voi Artyom. Ve sau, ong khong đong thuan voi nhieu hon phu va chong cua Svetlana, khien quan he giua hai cha con tro nen cang thang. Sau The chien thu hai, Stalin danh rat it thoi gian cho con cai va gia đinh khong con quan trong đoi voi ong nua. Sau khi Stalin qua đoi, Svetlana đoi ten ho cua ba thanh Alliluyeva, roi chay tron sang Hoa Ky.
Sau khi Nadezhda qua đoi, Stalin tro nen than thiet voi chi dau Zhenya Alliluyeva; su gia Montefiore tin rang hai nguoi la tinh nhan. Ngoai ra cung co mot so tin đon sau nam 1934 cho rang Stalin tung co moi tinh voi ba quan gia Valentina Istomina. Montefiore cung khang đinh rang Stalin co it nhat hai đua con ngoai gia thu, tuy nhien ban than Stalin chua tung thu nhan đieu nay. Mot trong so nhung nguoi con đo la Konstantin Kuzakov, tung day triet o Vien Co hoc Quan su Leningrad, nhung chua tung gap mat Stalin. Đua con kia chinh la Alexander, con trai cua Lidia Pereprygina; cau đuoc nuoi nang boi mot nguoi nong dan chai luoi va bi chinh quyen Lien Xo guong ep khong đuoc khai nhan minh la con ruot cua Stalin.


Di san Nha su hoc Robert Conquest khang đinh rang, Stalin co le "đinh hinh dong chay cua the ky thu 20" hon bat cu mot ca nhan nao. Cac nha viet tieu su nhu Service va Volkogonov cong nhan Stalin la mot chinh khach noi bat va phi thuong; Montefiore coi Stalin nhu mot "su ket hop hiem hoi giua 'tri thuc' va ke giet nguoi", vua la "chinh khach tot bac", vua la "nguoi khong lo kho ta va thu vi cua the ky thu 20". Theo nha su hoc Kevin McDermott, cac loi dien giai ve Stalin co the dao đong tu "su ninh not bo đo toi su cham choc buoc toi." Đoi voi phan lon phuong Tay va mot bo phan dan Nga chong cong, Stalin bi đanh gia tieu cuc la ke giet nguoi hang loat. Trai lai, đoi voi phan lon dan Nga va Gruzia, ong đuoc coi la mot chinh khach va nguoi kien quoc vi đai.
Service cho rang Stalin đa co cong kien thiet va on đinh hoa Lien Xo, đong thoi nhan xet rang neu khong co Stalin thi Lien Xo chac han se sup đo truoc nam 1991. Chi trong vong ba thap ky, ong đa bien chuyen Lien Xo thanh mot cuong quoc cong nghiep, giup đat nuoc "đat đuoc nhung thanh tuu hung vi" trong cac linh vuc nhu đo thi hoa, quan su, giao duc va niem tu hao Xo viet. Duoi su lanh đao cua ong, tuoi tho trung binh cua nhan dan Xo viet tang manh vi đieu kien song, dinh duong va trinh đo y te đuoc cai thien đang ke, đong thoi giam thieu ty le tu vong. Tuy vay cung phai chu y rang, đong gop cua Stalin đoi voi su phat trien cua nen kinh te Lien Xo van đang bi đat nghi van; mot so nha nghien cuu cho rang cac chinh sach cua Stalin tu nam 1928 tro đi chi la nhung nhan to han che cho su thanh cong ve mat kinh te.

Lien Xo duoi thoi Stalin thuong bi phan xet la mot nha nuoc toan tri, voi Stalin nam giu vi tri thu linh chuyen che. Nhieu hoc gia cao buoc Stalin la mot ke đoc tai, mot ke chuyen quyen, mot ke Ceaser chu nghia, hoac mot ten "phat xit đo". Montefiore nhan đinh rang, Stalin von đong tri vi trong mot che đo quyen luc tap trung do Đang Cong san lanh đao, song no đa dan bien tuong thanh mot che đo đoc tai ca nhan vao nam 1934. Theo đo, Stalin chi moi tro thanh "đoc tai tuyet đoi" giua thang 3 va thang 6 nam 1937, khi cac nhan vat NKVD va quan đoi cao cap lan luot bi tru khu. Theo Kotkin, Stalin đa "xay dung che đo đoc tai ca nhan ben trong chuyen chinh Bolshevik." O ca Lien Xo va nhieu noi khac, ong đuoc nhin nhan nhu mot "ke chuyen quyen Đong phuong". Dmitri Volkogonov đanh gia Stalin la "mot trong nhung nhan vat quyen luc nhat trong lich su loai nguoi." McDermott khang đinh rang Stalin đa "thau tom quyen luc chinh tri vo tien khoang hau vao tay minh." Service thi cho rang Stalin "đa gan đat đuoc che đo chuyen quyen ca nhan hon bat cu mot quan vuong nao" vao cuoi thap ky 1930.

Tuy nhien, McDermott khuyen rang ta khong nen bam vao cai "khuon mau đon gian hoa qua muc" – đuoc truyen ba qua cac tac pham hu cau cua Aleksandr Solzhenitsyn, Vasily Grossman va Anatoly Rybakov – đe ma ta Stalin nhu mot bao chua toan nang va toan hien, kiem soat moi mat đoi song Xo-viet thong qua truy buc va chu nghia toan tri. Service cung khong may ung ho buc tranh ve Stalin nhu mot "ke chuyen quyen khong the bi ngan can", binh chu rang "tuy đung la ong rat quyen luc, tham quyen cua ong van co han", va su tri vi cua Stalin cung phai bao toan cau truc Xo-viet ma ong ke thua. Kotkin quan sat rang, kha nang Stalin bam tru quyen luc dua rat nhieu vao đa so uy vien chong lung trong Bo Chinh tri. Khlevniuk cung nhan thay, tai nhieu thoi điem, nhat la khi Stalin đa gia yeu, xuat hien "nhung cuoc bieu tinh đinh ky" o chop bu đang, đieu ma thuong đe doa đen quyen luc đoc ton cua Stalin. Voi gioi bao chi ngoai quoc, Stalin luon choi bo cac cao buoc minh la mot đoc tai, khang đinh nhung ke phat ngon nhu vay khong co kien thuc ve co cau chinh phu Lien Xo.
Mot kho tang van hoc đo so đa ra đoi đe vinh danh Stalin. Sinh thoi, cac tieu su đuoc duyet ve Stalin thuong co noi dung mang tinh than thanh hoa. Stalin đam bao tat ca nhung tac pham nay nhac it nhat co the ve thuo thieu thoi cua ong, cu the vi ong khong muon he lo minh la nguoi Gruzia trong mot đat nuoc chu yeu la nguoi Nga. Ke tu khi Stalin qua đoi, nhieu tac pham tieu su moi đa đuoc xuat ban, song phai toi tan nhung nam 1980 thi su lieu đau tay moi tro nen phong phu hon. Duoi thoi Mikhail Gorbachev, cac ho so luu tru ve Stalin đuoc giai mat va khai mo cho cac nha su hoc; Stalin khi đo tro thanh "mot trong nhung van đe cap bach va quan trong nhat đoi voi nghi su cong cong" o Lien Xo. Sau khi Lien Xo sup đo vao nam 1991, phan con lai cua cac kho luu tru tro nen co san cho cac su gia, pho ra anh sang nhung thong tin moi ve Stalin, va kich thich viec xuat ban vo so cac bai nghien cuu hoc thuat.
Nhung nguoi Leninist toi nay van con rat chia re ve di san cua Stalin; mot so coi Stalin nhu la nguoi ke tuc xung đang cua Lenin, so khac lai cho rang ong đa phan boi ly tuong cua Lenin. Ban chat kinh te-xa hoi cua Lien Xo duoi thoi Stalin cung la mot chu đe bi tranh cai gay gat, voi nhieu luong dien giai cho rang no la chu nghia xa hoi nha nuoc, hay chu nghia tu ban nha nuoc, hay chu nghia cong huu quan lieu, hay tham chi la mot phuong thuc san xuat moi hoan toan. Cac cay but xa hoi chu nghia nhu Volkogonov thu nhan rang, cac hanh đong cua Stalin đa gay ton hai đen "suc quyen ru lon lao cua chu nghia xa hoi đuoc sinh ra boi Cach mang Thang Muoi".


= So nguoi chet duoi che đo Stalin =
Voi tu suat qua muc duoi thoi cai tri cua minh, Stalin đa bi gan mac "mot trong nhung nhan vat khet tieng cua lich su". Nhung cai chet nay bat nguon tu nhieu nguyen nhan: tap the hoa, nan đoi, chien dich khung bo, dich benh, chien tranh va tinh trang nguoc đai trong cac trai Gulag. Tuy nhien, vi phan lon nhung cai chet nay xay ra gian tiep, nguoi ta kho co the uoc đinh mot cach chinh xac so luong nan nhan cua che đo Stalin va gioi su toi nay van con bat đong ve van đe nay. Ngoai ra, Stalin cung bi cao buoc toi diet chung vi ha lenh dich chuyen cuong buc dan cu ben trong Lien Xo va gay ra (vo tinh hoac co tinh) nan đoi o Ukraina.

Tu lieu chinh thuc trong kho luu tru cua Lien Xo ghi nhan 799.455 vu tu hinh giua nam 1921 va 1953; 681.692 vu trong đo xay ra giua nam 1937 va 1938, tuc trong Đai thanh trung. Theo nha nghien cuu Michael Ellman, uoc luong hien đai chinh xac nhat ve so nguoi chet trong Đai thanh trung la 950.000–1,2 trieu, bao gom cac hoan canh nhu bi xu tu, bi biet giam, hay sau khi đuoc tha. Them vao đo, tuy du lieu luu tru cho biet co 1.053.829 nguoi chet trong cac trai Gulag tu nam 1934 toi nam 1953, đong thuan su hoc hien tai cho rang trong so 18 trieu nguoi tung luu chuyen qua he thong Gulag tu nam 1930 toi nam 1953, thi chi 1,5 toi 1,7 trieu nguoi chet. Su gia Stephen G. Wheatcroft va Ellman quy ket con so 3 trieu nguoi chet cho che đo cua Stalin thong qua cac vu hanh quyet va bo be tu nhan. Wheatcroft va R. W. Davies uoc luong so nguoi chet vi nan đoi vao khoang 5,5–6,5 trieu, trong khi Steven Rosefielde đua ra con so 8,7 trieu.
Nam 2011, su gia Timothy D. Snyder tong ket du lieu hien đai sau khi kho luu tru Lien Xo đuoc khai mo vao nhung nam 1990 va khang đinh che đo cua Stalin phai chiu trach nhiem cho 9 trieu cai chet, trong đo 6 trieu bi giet co chu đich. Snyder cho rang con so 20 trieu hoac hon, von la uoc tinh truoc khi kho luu tru mat đuoc khai mo, hoan toan khong đang tin.


= Tai Lien Xo va cac quoc gia hau Xo viet =

It lau sau khi Stalin qua đoi, Lien Xo trai qua thoi ky phi Stalin hoa. Malenkov to cao su sung bai ca nhan đoi voi Stalin, roi toi luot bao Su that cung ra tay chi trich. Vao nam 1956, Khrushchev đoc "dien van bi mat" voi nhan đe "Ve te sung bai ca nhan va nhung hau qua cua no" tai phien hop kin cua Đai hoi Đang lan thu XX. Tai đay, Khrushchev len an su ap buc chinh tri va sung bai ca nhan duoi thoi Stalin. Ong nhac lai nhung loi nay tai Đai hoi Đang lan thu XXII vao thang 10 nam 1962. Vao thang 10 nam 1961, thi hai Stalin bi đua ra khoi Lang Lenin va chon cat tai Nghia trang tuong Đien Kremli, noi hien co mot buc tuong ban than cua ong. Theo đo, Stalingrad bi đoi ten thanh Volgograd.
Qua trinh phi Stalin hoa duoi thoi Khruschev cham dut sau khi Leonid I. Brezhnev len nam quyen vao nam 1964; nha lanh đao moi đa phan nao tai thiet hinh tuong Stalin o Lien Xo. Vao nam 1969 va mot lan nua vao nam 1979, cac ke hoach đa đuoc vach ra nham khoi phuc danh tieng cho di san cua Stalin, song chung đeu bi tri hoan vi lo so lam ton hai hinh anh cong chung cua Lien Xo. Gorbachev cam thay viec to cao Stalin la can thiet đe chua lanh xa hoi Lien Xo. Sau khi Lien Xo sup đo vao nam 1991, tong thong đau tien cua Lien bang Nga, Boris N. Yeltsin, tiep tuc boi đen Stalin nhu thoi ky Gorbachev nhung them vao đo la ca Lenin. Tong thong ke vi Vladimir V. Putin khong bao chua cho Stalin, ma chu trong vao viec ton vinh cong lao cua Stalin. Vao thang 10 nam 2017, Putin cho khanh thanh đai tuong niem Buc tuong Sau bi tai Moskva, phat bieu rang "qua khu toi te" se khong the "đuoc bao bien boi bat cu thu gi" hay "bi tay trang khoi ky uc dan toc." Trong mot cuoc phong van vao nam 2017, Putin bay to rang "chung ta khong nen quen đi su khung khiep cua chu nghia Stalin", song lai len an su boi nho thai qua đoi voi Stalin "nhu mot cong cu đe tan cong Lien Xo va Nga". Trong nhung nam gan đay, chinh phu va du luan Nga đa bi cao buoc la co y đo khoi phuc hinh tuong Stalin.

Giua trien mien nhung bien co xa hoi va kinh te thoi ky hau Xo viet, phan đong dan Nga coi Stalin nhu mot bieu tuong cua trat tu ky cuong, cua su nhin xa trong rong va niem tu hao kieu hanh. Ong la nhan vat van đuoc ton sung boi nhung nguoi dan toc chu nghia Nga, nhung nguoi hoai niem ve su chien thang cua Lien Xo truoc Đuc Quoc xa trong The chien II. Hon the, ca hai phe chinh tri cuc ta va cuc huu o Nga đeu lay ong lam hinh mau cho y thuc he cua minh.
Tham do y kien cong chung cua Trung tam Levada cho thay danh tieng cua Stalin đa lon manh ke tu nam 2015, voi 46% nguoi dan Nga bay to thai đo tich cuc đoi voi Stalin vao nam 2017, va 51% vao nam 2019. Trong mot cuoc tham do du luan vao nam 2021, tan 70% nguoi dan Nga the hien thai đo tich cuc đoi voi Stalin. Cung nam, mot khao sat cua Trung tam cho thay Stalin đuoc 39% dan chung Nga chap thuan nhu mot "hinh tuong quoc gia dan toc kiet xuat nhat cua moi thoi đai" va, tuy rang khong nhan vat lich su nao chiem đa so, Stalin ro rang van đung đau, theo sau boi Vladimir Lenin voi 30% va thi si Alexander Pushkin voi 23%. Van hoc Nga thoi ky nay cung chung kien su đi len cua cac tac pham ca ngoi Stalin, thuong dua tren su khong trung thuc trong viec dan nguon đau tay. Trong đo, cac cuoc truy buc cua Stalin thuong đuoc xem nhu bien phap can thiet nham tieu diet "Ke thu cua nhan dan", hoac tham chi đo thua trach nhiem cho cac quan chuc đia phuong.
Khu vuc hau Xo-viet cuoi cung ngoai Nga con nguong mo Stalin rong rai đo la Gruzia, tuy thai đo chung cua dan nuoc nay van kha lan lon. Mot bo phan nguoi Gruzia rat khong bang long voi cac chi trich ve Stalin, nhan vat lich su noi tieng nhat trong lich su hien đai cua đat nuoc ho. Mot khao sat nam 2013 cua Đai hoc Nha nuoc Tbilisi cho thay, 45% nguoi dan Gruzia co "mot thai đo tich cuc" đoi voi Stalin. Mot khao sat nam 2017 cua Trung tam Nghien cuu Pew khang đinh, 57% nguoi dan Gruzia cam thay Stalin đa co nhung đong gop tich cuc cho quoc gia cua minh, so voi 18% nhung nguoi cam thay the đoi voi Gorbachev.
Ngoai hai noi đo ra cung co mot so nguoi bay to thien cam đoi voi Stalin. Mot khao sat nam 2012 cua Quy Carnegie tim thay 38% nguoi dan Armenia đong tinh voi y kien cho rang, ho "luon can mot nha lanh đao nhu Stalin." Đau nam 2010, mot tuong đai Stalin moi đa đuoc dung len o Zaporizhzhia, Ukraina. Vao thang 12 nam 2010, mot nhom nguoi khong xac đinh đa chem đau no va vao nam 2011 thi buc tuong bi trung đan phao. Trong mot cuoc tham do du luan cua Vien Xa hoi hoc Quoc te Kyiv vao nam 2016, 38% nguoi tham gia bay to thai đo tieu cuc đoi voi Stalin, 26% co y kien trung lap va 17% co thai đo tich cuc, 19% con lai tu choi tra loi.


Chu thich Tham khao Thu muc = Sach va tap san hoc thuat =


= Tap chi, bao chi va trang web =


Lien ket ngoai Marx2Mao.org – Thu vien Stalin đu bo 13 tap va "tap 14"
Thu vien Quoc hoi Hoa Ky: He lo tu kho luu tru Nga
Luu tru đien tu ve thu tu cua Stalin tren Marxists.org
Kho luu tru so ve Stalin
Newsreels ve Joseph Stalin // Kho luu tru Newsreels net-film va phim tai lieu
Tieu su ve Stalin tu Spartacus Educational
Danh sach tai lieu nghien cuu then chot ve Stalin
Stalinka: Thu vien so ve Staliniana
Cac bai bao ve  Iosif Vissarionovich Stalin tai Cuc Luu tru Bao chi The ky 20 cua ZBW