Ung thu (tieng Anh: cancer), con đuoc goi la khoi u ac tinh, K, la mot nhom cac benh lien quan đen viec tang sinh te bao mot cach mat kiem soat va nhung te bao đo co kha nang xam lan nhung mo khac bang cach phat trien truc tiep vao mo lan can hoac di chuyen đen nhung bo phan khac trong co the (di can). Khong phai tat ca cac khoi u đeu la ung thu, co mot so khoi u thuoc vao nhom lanh tinh, tuc la khoi u khong xam lan cac bo phan khac cua co the. Mot so dau hieu va trieu chung cua khoi u ac tinh bao gom chay mau bat thuong, ho keo dai khong ro nguyen nhan, sut can va nhung bat thuong trong đai tieu tien. Mac du cac trieu chung nay co the la dau hieu cua ung thu, chung cung co the co cac nguyen nhan khac. Hien nay co khoang hon 100 loai ung thu anh huong đen cuoc song con nguoi.
Viec su dung thuoc la la nguyen nhan gay ra 22% so ca tu vong vi ung thu. Ngoai ra con co them 10% khac la do beo phi, kem an, luoi van đong va su dung thuc uong co con qua muc. Mot so nguyen nhan khac cua ung thu bao gom mot so dang phoi nhiem, tiep xuc voi buc xa va o nhiem moi truong. O cac nuoc đang phat trien, gan 20% benh ung thu la do phoi nhiem voi cac vi khuan hoac virus nhu Helicobacter pylori, viem gan B, viem gan C, virus Epstein–Barr, nhiem virus papilloma o nguoi va HIV. Cac nhan to nay tac đong bang cach, it nhat la gop phan, lam thay đoi cac gen trong te bao. Thong thuong, te bao can tich luy mot luong khong nho nhung bien đoi ve gen truoc khi phat trien thanh ung thu. Cung co khoang 5-10% benh ung thu la do di truyen cac khuyet tat ve gen tu trong gia đinh. Ung thu thuong đuoc phat hien nho vao cac dau hieu va trieu chung hoac tu tam soat ung thu. Nhung ket qua tam soat ban đau nay thuong se đuoc đanh gia ky hon bang chan đoan hinh anh va đuoc xac nhan bang sinh thiet.
Nhieu loai ung thu co the đuoc phong ngua bang cach khong hut thuoc, duy tri can nang khoe manh, khong uong qua nhieu ruou, an nhieu rau, trai cay va ngu coc nguyen hat, tiem phong cac benh truyen nhiem nhat đinh, khong an qua nhieu thit che bien va thit đo cung nhu tranh phoi nang qua nhieu. Phat hien ung thu som rat co ich, nhat la voi ung thu co tu cung hay ung thu đai trang. Ung thu thuong đuoc đieu tri su ket hop cua cac phuong phap khac nhau nhu xa tri, phau thuat, hoa tri va đieu tri đich. Quan ly đau cung nhu cac trieu chung la mot phan quan trong trong đieu tri ung thu. Cham soc giam nhe la thiet yeu đoi voi nhung nguoi co ung thu o cac giai đoan muon. Co hoi song con phu thuoc vao loai ung thu va muc đo cua benh khi bat đau đieu tri. O tre em duoi 15 tuoi o thoi điem chan đoan, ty le song sot 5 nam o cac nuoc phat trien trung binh vao khoang 80%. Đoi voi benh ung thu o Hoa Ky, ty le song 5 nam trung binh nam la 66%.


The gioi Vao nam 2015, tren the gioi co khoang 90,5 trieu nguoi bi ung thu. Tinh đen nam 2019, moi nam the gioi ghi nhan them 18 trieu ca mac moi. Ung thu cuop đi sinh mang cua 8,8 trieu nguoi (ti le tu vong la 15,7%). Cac loai ung thu pho bien nhat o nam gioi la ung thu phoi, ung thu tuyen tien liet, ung thu đai truc trang va ung thu da day. O nu gioi, cac loai pho bien nhat la ung thu vu, ung thu đai truc trang, ung thu phoi va ung thu co tu cung. Trong nam 2012, khoang 165.000 tre em duoi 15 tuoi đuoc chan đoan mac benh ung thu. Ty le mac ung thu tang len đang ke cung voi đo tang cua tuoi tac va nhieu benh ung thu thuong gap hon o cac nuoc phat trien. O cac nuoc đang phat trien, ty le mac ung thu cung đang tang len do qua trinh lao hoa dan so cung nhu cac thay đoi trong loi song. Benh ung thu uoc tinh đa tieu ton khoang 1,16 nghin ty USD moi nam ke tu nam 2010.


= Viet Nam =
Nam 2020, Viet Nam ghi nhan 182.563 ca mac moi ung thu. Trong đo 5 loai ung thu pho bien nhat hien nay gom ung thu gan (14,5%), phoi (14,4%), ung thu vu o nu (11,8 %), da day (9,8%), đai truc trang (9%). Nam 2018, Viet Nam o vi tri 99 toan cau, ty le mac ung thu 151,4 tren 100.000 dan. Sau hai nam, Viet Nam tang 7 bac tren xep hang ung thu the gioi. 


Đinh nghia Ung thu la mot nhom lon cac benh lien quan đen su tang sinh bat thuong cua te bao voi kha nang xam lan hoac lan sang cac bo phan khac cua co the. Chung tao nen mot tap hop cac khoi u (neoplasm hoac tumour). Khoi u la mot nhom te bao bi phan chia mat kiem soat va thuong se tao thanh mot khoi hoac u buou ro rang, nhung đoi khi khoi u cung co the đuoc phan bo đeu (khong tao nen buou ro rang).
Tat ca cac te bao khoi u cho thay sau đac trung cua ung thu. Nhung đac điem nay đeu can đe tao nen mot khoi u ac tinh. Chung bao gom:

Tang sinh te bao khi khong co tin hieu phu hop
Tang sinh lien tuc ngay ca khi đa co tin hieu kiem soat
Tranh đuoc qua trinh chet theo chuong trinh
Te bao co the phan chia vo han lan
Kich thich hinh thanh mach mau
Xam lan mo va hinh thanh di can
Su tien trien tu "te bao binh thuong" đen "te bao co the tao khoi u ro rang" cho đen "ung thu hoan toan" can co nhieu buoc va con đuoc goi la qua trinh tien trien ac tinh.


Dau hieu va trieu chung cua ung thu Khi ung thu moi xuat hien, chung thuong khong tao ra trieu chung gi. Cac dau hieu va trieu chung bat đau xuat hien khi khoi u lon dan hoac bi loet. Ket qua cua qua trinh chan đoan phu thuoc vao loai va vi tri cua ung thu. Mot so trieu chung la đac trung cua khoi u ac tinh, mot so trieu chung khac lai thuong xuyen bat gap o nhung benh khac. Ung thu co the rat kho chan đoan va se khong sai neu coi no la mot "ke nguy trang vi đai" (tuc rat kho đe bi "vach mat").
Benh nhan co the tro nen lo lang hoac tram cam sau khi chan đoan ung thu. Nguy co tu tu o nhung nguoi bi ung thu cao gan gap đoi so voi nhung nguoi binh thuong.


= Trieu chung cuc bo =
Cac trieu chung cuc bo co the xuat hien do khoi u hoac su loet cua no. Vi du, khoi u tu ung thu phoi co the chen phe quan dan đen ho hoac viem phoi; ung thu thuc quan co the lam hep thuc quan, gay kho khan hoac đau khi nuot; va ung thu đai truc trang co the dan đen hep hoac tac nghen trong ruot, anh huong đen viec đi đai tien. Ung thu o vu hoac tinh hoan co the tao ra cac cuc u quan sat đuoc bang mat thuong. Vet loet co the gay chay mau dan đen cac trieu chung nhu ho ra mau (ung thu phoi), thieu mau hoac chay mau ruot  (ung thu ruot ket), tieu ra mau (ung thu bang quang) hoac chay mau am đao bat thuong (ung thu noi mac tu cung hoac co tu cung). Đau cuc bo co the xuat hien o ung thu giai đoan sau, khoi u ban đau thuong se khong đau. Mot so benh ung thu co the gay tich dich trong nguc hoac bung.


= Trieu chung toan than =
Cac trieu chung toan than co the xay ra do phan ung cua co the voi ung thu. Mot so vi du co the ke đen nhu met moi, giam can khong chu y hoac xuat hien nhung thay đoi tren da. Mot so benh ung thu co the gay ra tinh trang viem toan than dan đen mat va yeu co lien tuc, đuoc goi la cachexia (đoi khi đuoc dich la "hoi chung suy kiet").
Mot so loai ung thu nhu u lympho Hodgkin, benh bach cau va ung thu gan hoac than co the gay sot dai dang.
Mot so trieu chung toan than cua benh ung thu la do noi tiet to hoac cac phan tu khac do khoi u tao ra, đuoc goi la hoi chung can ung thu. Cac hoi chung can ung thu pho bien bao gom tang calci huyet dan đen trang thai tinh than thay đoi, tao bon va mat nuoc, hoac ha natri huyet cung co the khien tam trang thay đoi, non mua, đau đau hoac co giat.


= Di can =
Ung thu co the lay lan tu vi tri ban đau cua no bang cach lay lan cuc bo, lan truyen theo đuong bach huyet đen cac hach bach huyet cuc bo hoac lan truyen trong mach mau đe đen voi cac vi tri cach xa vi tri ban đau, đuoc goi la di can. Khi cac te bao ung thu đa xam nhap đuoc vao mach mau, chung co the di chuyen va lay lan khap co the song moi loai ung thu thuong co xu huong lan truyen đen mot so khu vuc nhat đinh. Cac trieu chung cua ung thu di can phu thuoc vao vi tri khoi u va co the ke đen nhu sung hach bach huyet (co the so hoac nhin thay duoi da va thuong cung), gan hoac la lach phinh to (co the cam nhan đuoc o vung bung), đau hoac gay cac xuong bi anh huong (voi cac ung thu lien quan đen xuong) va cac trieu chung than kinh.


Nguyen nhan Đai đa so cac benh ung thu, tuc khoang 90–95% cac truong hop, la do cac đot bien gen do cac yeu to moi truong va loi song. 5–10% con lai la do cac yeu to di truyen. Yeu to moi truong o đay muon đe cap đen bat ky nguyen nhan nao khong phai do di truyen, chang han nhu loi song, kinh te va cac yeu to hanh vi chu khong chi la o nhiem noi chung. Cac yeu to moi truong pho bien gop phan gay tu vong do ung thu bao gom thuoc la (25–30%), che đo an uong va beo phi (30–35%), nhiem trung (15–20%), buc xa (ca ion hoa va khong ion hoa, len đen 10%), thieu hoat đong the chat, va o nhiem. Cang thang tam ly duong nhu khong phai la mot yeu to gay khoi phat ung thu, nhung chung co the lam tram trong benh trang o nhung nguoi đa bi chan đoan mac benh.
Nhin chung, khong the chi ro đich xac nguyen nhan gi đa dan đen mot dang ung thu cu the vi cac nguyen nhan khac nhau khong đe lai cac dau an đac hieu đe phan biet. Vi du, neu mot nguoi su dung thuoc la lau ngay bi chan đoan mac ung thu phoi thi nguyen nhan co the xuat phat tu viec su dung thuoc la, nhung vi moi nguoi đeu co xac suat nho mac ung thu phoi do o nhiem khong khi hoac buc xa, ung thu cung co the đen tu mot trong nhung ly do nay. Ngoai tru mot so truong hop lay truyen hiem gap xay ra voi nhung nguoi mang thai hoac hien tang, ung thu noi chung khong phai la mot benh truyen nhiem.


= Cac chat hoa hoc =

Mot so cac chat hoa hoc đa đuoc chung minh la co the gay nen mot so cac loai ung thu cu the neu con nguoi phoi nhiem voi chung. Nhung chat hoa hoc nay đuoc goi la tac nhan gay ung thu.
Vi du, 90% ung thu phoi co lien quan đen khoi thuoc la. Ngoai ra, khoi thuoc cung la nguyen nhan gay ung thu o thanh quan, đau, co, da day, bang quang, than, thuc quan va tuyen tuy. Khoi thuoc la chua hon nam muoi chat gay ung thu ma nhan loai đuoc biet đen, bao gom nitrosamine va cac hydrocarbon thom đa vong.
Thuoc la chiu trach nhiem cho khoang 20% so ca tu vong do ung thu tren toan the gioi, con so nay la 33% o cac nuoc phat trien. Moi tuong quan giua ty le tu vong do ung thu phoi va tieu thu thuoc la tro nen rat ro rang khi đuoc đat len bieu đo, khi tieu thu thuoc la tang manh thi ty le tu vong do ung thu phoi cung nhay vot va gan đay, su giam trong tieu thu thuoc la vao nhung nam 1950 đuoc theo sau boi su giam ty le tu vong do ung thu phoi o nam gioi vao nhung nam 1990.
O Tay Au, 10% ung thu o nam va 3% ung thu o nu co nguyen nhan lien quan đen ruou, đac biet la ung thu gan va đuong tieu hoa. Ung thu do tiep xuc voi chat lien quan đen cong viec co the chiem tu 2 đen 20% trong tong so cac ca, voi it nhat la 200.000 ca tu vong. Cac benh ung thu nhu ung thu phoi va ung thu trung mac co the xuat phat tu viec hit phai khoi thuoc la hoac soi amiang, mot vi du khac la ung thu bach cau co the co nguyen nhan tu viec tiep xuc voi benzen.


= Che đo dinh duong va tap luyen =
Che đo dinh duong, luoi van đong va beo phi co lien quan đen 30–35% truong hop tu vong do ung thu. Tai Hoa Ky, thua can co lien quan đen su phat trien cua nhieu loai ung thu va co lien quan đen 14–20% cac ca tu vong do ung thu. Mot nghien cuu cua Vuong quoc Anh voi du lieu tu 5 trieu nguoi cho thay: chi so khoi co the (BMI) cao co lien quan đen it nhat 10 loai ung thu va chiu trach nhiem cho khoang 12.000 ca moi nam tai cung quoc gia. Luoi van đong cung đuoc cho la gop phan vao nguy co ung thu, khong chi vi chung co anh huong đen khoi luong co the ma con thong qua cac tac đong tieu cuc đen he mien dich va he noi tiet. Hon mot nua anh huong tu che đo an uong la do thua dinh duong (an qua nhieu), chu khong phai do an qua it rau hoac cac thuc pham co loi cho suc khoe khac.
Mot so loai thuc pham cu the co lien quan đen mot so cac benh ung thu đac thu. Che đo an nhieu muoi co lien quan đen ung thu da day. Aflatoxin B1, mot tap chat thuong co trong thuc pham, gay ung thu gan. Nhai hat cau co the gay ung thu mieng. Nen am thuc đa dang o cac quoc gia khac nhau co the giai thich phan nao su khac biet ve ty le mac benh ung thu. Vi du, ung thu da day pho bien hon o Nhat Ban do che đo an nhieu muoi trong khi ung thu ruot ket pho bien hon o Hoa Ky. Ho so ung thu cua nhung nguoi nhap cu co xu huong giong voi đat nuoc ma ho đen, thuong la sau mot the he.


= Phoi nhiem =
Tren pham vi toan cau, khoang 18% so ca tu vong do ung thu la co lien quan đen cac benh truyen nhiem. Ty le nay dao đong tu muc cao 25% o chau Phi đen duoi 10% o cac nuoc phat trien. Trong so cac tac nhan truyen nhiem co the gay ung thu thi virus la thuong đuoc nhac đen nhat, nhung vi khuan ung thu va ky sinh trung co le cung đong mot vai tro nao đo.
Mot so loai virus sinh ung (virus co the gay ung thu, tieng Anh: Oncovirus) co the ke đen nhu virus papilloma o nguoi (ung thu co tu cung), virus Epstein – Barr (benh tang sinh lympho bao B va ung thu vom hong), virus herpes Kaposi's sarcoma (ung thu Kaposi va u lympho tran dich nguyen phat), virus viem gan B va viem gan C (ung thu bieu mo te bao gan) va virus gay benh bach cau te bao T o nguoi loai 1 (ung thu lympho bao T). Nhiem vi khuan cung co the lam tang nguy co bi mot so dang ung thu nhat đinh, nhu ta đa thay trong vi du ung thu bieu mo da day do vi khuan Helicobacter pylori gay ra. Mot so loai ky sinh trung co lien quan đen ung thu bao gom san mang Schistosoma haematobium (ung thu bang quang) va san la gan, Opisthorchis viverrini va Clonorchis sinensis (ung thu bieu mo đuong mat).


= Buc xa =

Tiep xuc voi cac loai buc xa nhu tia cuc tim va cac chat phong xa la mot yeu to tiem an nguy co gay ung thu. Rat nhieu loai ung thu da khong phai ung thu hac to co nguyen nhan đen tu buc xa tu ngoai, chu yeu toi tu anh sang mat troi. Buc xa ion hoa co the đen tu mot so nguon nhu chup anh y te (chang han nhu su dung X quang) va khi radon.
Chi rieng buc xa ion hoa thi khong phai la mot tac nhan gay đot bien qua manh. Vi du, tiep xuc voi khi radon trong khu dan cu co nguy co ung thu tuong tu nhu hut thuoc la thu đong. Tuy nhien, chung la nguon gay ung thu manh hon khi ket hop voi cac tac nhan gay ung thu khac, chang han nhu vua tiep xuc voi radon va vua hut thuoc la. Buc xa co the gay ung thu o hau het cac bo phan cua co the, o tat ca cac loai đong vat va o moi lua tuoi. Tre em co nguy co mac benh bach cau do buc xa cao gap hai lan so voi nguoi lon; con so nay la muoi lan neu nhu bi phoi nhiem buc xa truoc khi sinh.
Su dung buc xa ion hoa trong y te la mot nguon nho nhung cung tiem tang nguy co gay ung thu. Buc xa ion hoa co the đuoc su dung đe đieu tri mot so cac benh ung thu, nhung trong mot so truong hop, chung co the kich ung tao ra mot dang ung thu moi. Nhu đa noi, buc xa ion hoa cung đuoc su dung trong mot so dang chup anh y khoa.
Tiep xuc lau dai voi buc xa tia cuc tim tu mat troi co the dan đen ung thu hac to va cac loai u ac tinh khac ve lien quan đen da. Cac bang chung khoa hoc chi ro rang buc xa tu ngoai, đac biet la buc xa khong ion hoa cua tia tu ngoai B, la nguyen nhan cua hau het cac loai ung thu da khong phai ung thu hac to, la dang ung thu pho bien nhat tren the gioi.
Buc xa tan so vo tuyen khong ion hoa co tu cac nguon nhu đien thoai di đong, truyen tai đien va cac nguon tuong tu khac đuoc Co quan Nghien cuu Ung thu Quoc te cua To chuc Y te The gioi cho la tac nhan gay ung thu tiem nang. Tuy nhien, khong co nhung bang chung xac đang ho tro luan điem nay. Đa co nhieu nghien cuu khong tim thay hoac chi ra đuoc moi lien he nhat quan giua buc xa đien thoai di đong va nguy co ung thu.


= Di truyen =
Phan lon cac benh ung thu la khong di truyen (ung thu đon le). Cac benh ung thu co the di truyen chu yeu đen tu cac khiem khuyet di truyen. Co duoi 0,3% dan so la nhung nguoi mang nhung đot bien di truyen co anh huong đang ke đen nguy co ung thu va nhung nguyen nhan nay chiem chua đen 3–10% trong tong so ca ung thu. Mot so hoi chung co the ke đen nhu cac đot bien di truyen o cac gen BRCA1 va BRCA2, nhung nguoi mang cac khiem khuyet nay co nguy co mac ung thu vu va ung thu buong trung vao khoang 75%. Mot vi du khac la ung thu đai truc trang khong polyp di truyen (con đuoc goi la hoi chung Lynch) chiem ty le khoang 3% trong tong so nguoi bi ung thu đai truc trang, ngoai ra con mot so cac benh ung thu khac.
Theo thong ke đoi voi cac benh ung thu gay tu vong nhieu nhat, ty so nguy co mac ung thu đai truc trang khi ho hang gan nhat (first-degree relative, tuc cha me, anh chi em ruot hoac con cai) đa đuoc chan đoan mac benh nay la khoang 2. Ty so nguy co tuong ung la 1,5 đoi voi ung thu phoi, va 1,9 đoi voi ung thu tuyen tien liet. Đoi voi ung thu vu, ty so nguy co la 1,8 khi ho hang gan nhat bi chan đoan mac benh luc 50 tuoi tro len va 3,3 khi ho hang phat benh khi duoi 50 tuoi.
Nhung nguoi cao co nguy co ung thu cao hon vi ho co nhieu te bao hon so voi nhung nguoi thap hon. Do chieu cao đuoc quy đinh mot phan nhieu boi cac yeu to di truyen, nhung nguoi cao cung co nguy co mac cac benh ung thu di truyen lon hon.


= Cac tac nhan vat ly =
Mot so chat gay ung thu chu yeu thong qua cac tac đong vat ly chu khong phai hoa hoc. Mot vi du noi bat la viec tiep xuc lau dai voi amiang - mot loai soi khoang tu nhien - la nguyen nhan chinh gay nen ung thu trung mac (ung thu mang thanh dich), thuong la mang thanh dich bao quanh phoi. Mot so cac tac nhan khac thuoc nhom nay co the ke đen la cac loai soi (ca tu nhien va nhan tao) giong nhu soi amiang, chang han nhu wollastonite, attapulgite, soi bong thuy tinh va bong khoang; chung đuoc cho la co tac đong giong nhu amiang. Ben canh cac loai soi, mot so cac tac nhan vat ly gay ung thu khac bao gom cac loai bot kim loai nhu coban, niken va silica tinh the (thach anh, cristobalite va tridymite). Thong thuong, cac chat gay ung thu bang tac đong vat ly phai xam nhap vao ben trong co the (chang han nhu qua đuong ho hap) va can nhieu nam tiep xuc đe gay nen ung thu.
Chan thuong co hoc dan đen ung thu la tuong đoi hiem. Chang han, nhung bao cao cho rang rang viec gay xuong dan đen ung thu xuong la chua đuoc xac minh bang khoa hoc. Tuong tu, chan thuong co hoc khong đuoc chap nhan la nguyen nhan gay ra ung thu co tu cung, ung thu vu hoac ung thu nao. Mot nguyen nhan đuoc chap nhan la viec co the tiep xuc voi vat co nhiet đo cao lien tuc va trong mot thoi gian dai. Cac vet bong lap đi lap lai tren cung mot phan cua co the, chang han nhu cac vet bong gay ra boi lo suoi kanger va kairo (may suoi tay chay bang than), co the la nguyen nhan dan đen ung thu da, đac biet la khi cac hoa chat gay ung thu cung hien dien. Uong tra qua nong thuong xuyen cung co the gay ung thu thuc quan. Nhin chung, nguoi ta tin rang ung thu phat sinh (hoac neu đa co ung thu tu truoc thi la tien trien) trong qua trinh phuc hoi cua co the hon la truc tiep do chan thuong. Tuy nhien, chan thuong lap đi lap lai đoi voi cac mo giong nhau co the thuc đay su tang sinh te bao qua muc, tiem an nguy co tang ty le xuat hien cac đot bien gay ung thu.
Viem man tinh đuoc gia thuyet la truc tiep gay ra đot bien. Viem co the gop phan vao qua trinh tang sinh, ton tai, hinh thanh mach va di cu cua te bao ung thu bang cach anh huong đen vi moi truong cua khoi u. Cac gen sinh ung thu cung co kha nang dung nen mot vi moi truong viem đe tao tien đe cho khoi u phat trien.


= Noi tiet to =
Mot so loai noi tiet to (hay hormone) co vai tro trong su tien trien cua ung thu do thuc đay tang sinh te bao. Cac yeu to tang truong giong insulin (IGF) va cac protein bam voi yeu to nay đong vai tro thiet yeu trong qua trinh tang sinh, biet hoa va chet theo chuong trinh cua te bao ung thu, goi y ve moi lien quan giua chung va qua trinh sinh ung thu.
Hormone la tac nhan quan trong trong cac benh ung thu lien quan đen gioi tinh, chang han nhu ung thu vu, noi mac tu cung, tuyen tien liet, buong trung va tinh hoan cung nhu ung thu tuyen giap va ung thu xuong. Vi du, con gai cua nhung phu nu bi ung thu vu co nong đo estrogen va progesterone cao hon đang ke so voi con gai cua nhung phu nu khong bi ung thu vu. Nong đo hormone cao co the la ly do khien nguy co ung thu vu cua nhung nguoi nay cao hon muc binh thuong, ngay ca khi ho khong co gen ung thu vu. Tuong tu, nam gioi goc Phi co muc testosterone cao hon đang ke so voi nam gioi goc Au va ho cung co muc đo ung thu tuyen tien liet cao hon tuong ung. Đan ong goc A, co nong đo androstanediol glucuronide đuoc hoat hoa boi testosterone la thap nhat, co muc đo ung thu tuyen tien liet thap nhat.
Mot so yeu to khac co the co lien quan nhu: nhung nguoi beo phi co nong đo cua hormone lien quan đen ung thu cao hon nguoi binh thuong va ty le mac cac benh ung thu đo cung cao hon. Phu nu ap dung lieu phap hormone thay the co nguy co cao mac cac benh ung thu lien quan đen cac hormone đo. Nguoc lai, nhung nguoi thuong xuyen tap the duc co luong hormone nay thap hon va nguy co ung thu cung thap hon. Ung thu xuong co the đuoc thuc đay boi cac hormone tang truong. Can cu vao nguyen nhan nay, mot trong so nhung cach phong va chua ung thu xuong la chu đong lam giam nong đo hormone va nho đo ngan ngua loai ung thu nhay cam voi hormone nay.


= Benh tu mien =
Co mot moi lien quan giua viec mac benh celiac va su tang nguy co mac tat ca cac benh ung thu. Nhung nguoi bi benh celiac khong đuoc đieu tri co nguy co mac ung thu cao hon, nhung nguy co nay giam dan theo thoi gian sau khi chan đoan va đieu tri nghiem ngat; nguyen nhan cho su giam nay co the la do ap dung che đo an khong co gluten, duong nhu co vai tro bao ve chong lai su phat trien cua benh ac tinh o nhung nguoi bi benh celiac. Tuy nhien, viec chan đoan va bat đau che đo an khong co gluten muon co ve se lam tang nguy co mac cac khoi u ac tinh. Tuong tu nhu vay, ty le ung thu đuong tieu hoa la cao hon o nhung nguoi bi benh Crohn va viem loet đai trang, lien quan đen viem man tinh. Ngoai ra, cac chat đieu hoa mien dich va cac tac nhan sinh hoc đuoc su dung đe đieu tri nhung benh nay co the thuc đay phat trien cac khoi u ac tinh ngoai ruot.


Sinh benh hoc = Di truyen hoc =

Ve co ban, ung thu la mot loai benh lien quan đen viec kiem soat su tang sinh cua mo. Đe mot te bao binh thuong chuyen dang thanh te bao ung thu, cac gen quy đinh su phat trien va biet hoa cua te bao phai bi bien đoi.
Cac gen bi anh huong đuoc chia thanh hai nhom lon. Cac gen sinh ung thu la gen thuc đay su phat trien va nhan len cua te bao. Cac gen uc che khoi u la gen uc che su phan chia va ton tai cua te bao. Su chuyen dang ac tinh co the đen tu viec hinh thanh cac gen sinh ung thu moi, su bieu hien qua muc cua cac gen sinh ung thu binh thuong, hoac do su bieu hien thieu hut hoac khong bieu hien cua cac gen uc che khoi u. Thong thuong, can co nhieu thay đoi trong nhieu gen đe te bao binh thuong chuyen thanh te bao ung thu.
Su thay đoi di truyen co the xay ra o cac muc đo khac nhau va theo cac co che khac nhau. Viec them hoac mat toan bo nhiem sac the co the xuat hien thong qua cac sai sot trong nguyen phan. Loai thay đoi pho bien hon la cac đot bien, tuc nhung thay đoi trong trinh tu nucleotide cua phan tu DNA trong bo gen.
Đot bien quy mo lon lien quan đen viec mat hoac them mot phan cua nhiem sac the. Su lap gen xay ra khi mot te bao co them cac ban sao (thuong la 20 hoac nhieu hon) cua mot locus nhiem sac the nho, thuong chua mot hoac nhieu gen sinh ung thu cung nhu cac vat lieu di truyen lien ke. Chuyen đoan xay ra khi hai vung nhiem sac the rieng biet dung hop voi nhau theo mot cach bat thuong, thuong o mot so vi tri đac trung. Mot vi du noi tieng ve chuyen đoan gay ung thu la nhiem sac the Philadelphia, xuat hien tu đot bien chuyen đoan cua nhiem sac the 9 va 22, co mat trong benh bach cau myeloid man tinh. Nguyen nhan la do su chuyen đoan bat thuong nay đa tao nen protein dung hop BCR-abl, mot tyrosine kinase gay ung thu.
Đot bien quy mo nho thuong gom cac đot bien điem, mat hoac them mot so đoan nho. Đot bien co the xay ra tai vung khoi đong (promoter) va lam anh huong đen su bieu hien cua gen hoac co the xay ra trong vung ma hoa cua gen va lam thay đoi chuc nang hoac tinh on đinh cua san pham protein. Mot gen cung co the bi gian đoan khi bi vat lieu di truyen cua virus DNA hoac retrovirus xen cai vao giua, đieu nay lam cho gen sinh ung thu cua virus co the đuoc bieu hien trong te bao bi anh huong cung nhu cac te bao the he sau cua no.
Viec sao chep du lieu chua trong DNA cua cac te bao song luon co xac suat đe tao nen nhung sai khac hay đot bien. Tuy nhien, te bao cung san co nhung he thong phuc tap nham phong tranh cung nhu sua chua nhung loi sai nay, giup bao ve te bao truoc nguy co tro thanh ung thu. Neu mot sai hong nghiem trong xay ra, te bao bi ton thuong co the tu huy thong qua qua trinh chet rung te bao, hay con goi la "qua trinh chet theo chuong trinh". Neu sai hong co the vuot qua đuoc he thong kiem soat nay, chung se ton tai va đuoc truyen lai sang cac te bao con.
Mot so moi truong lam cho đot bien de phat sinh va lan truyen hon. Mot so vi du co the ke đen nhu su hien dien cua cac tac nhan gay ung thu, chan thuong co the lap đi lap lai, nhiet, buc xa ion hoa hoac tinh trang thieu oxy.
Cac sai hong dan đen ung thu thuong co kha nang tu khuech đai va cong gop voi nhau, chang han nhu:

Đot bien o he thong kiem soat loi cua te bao co the khien chinh no va nhung đoi con cua no tich luy them nhieu đot bien khac.
Mot đot bien nua o gen sinh ung thu co the khien te bao tang sinh voi toc đo va tan suat lon hon so voi cac te bao cung nhom binh thuong.
Mot đot bien sau đo co the lam bat hoat gen uc che khoi u, khien qua trinh chet theo chuong trinh khong the thuc hien đuoc va lam te bao tro nen bat tu.
Mot đot bien tiep đo trong bo may truyen tin hieu cua te bao co the gui tin hieu gay loi đen cac te bao lan can.
Su bien đoi tu te bao binh thuong thanh te bao ung thu giong nhu mot phan ung day chuyen đuoc cham ngoi boi nhung sai hong ban đau, nhung sai hong nay lai tiep tuc la nguyen nhan dan đen nhung đot bien ngay cang nghiem trong hon, tung buoc cho phep te bao thoat khoi cac chot kiem soat đang duy tri phat trien binh thuong cua mo. Kich ban nay la mot dang chon loc tu nhien ma ta khong he mong muon vi cac te bao co co hoi đuoc giu lai cao hon la cac te bao cang co kha nang tang sinh nhieu, hay noi cach khac, cang giong ung thu. Mot khi ung thu bat đau phat trien, qua trinh lien tuc nay, đuoc goi la tien hoa dong, đay ung thu nhanh đen cac giai đoan xam lan hon. Su tien hoa dong dan đen su khong đong nhat ve mat di truyen cua cac te bao trong khoi u (cac te bao khac nhau co cac kieu đot bien khac nhau, khong đong nhat, ngay ca la trong cung mot khoi u) gay kho khan cho viec thiet ke cac chien luoc đieu tri hieu qua.
Co mot so cac đac điem la đien hinh cua te bao ung thu đuoc chia thanh cac nhom chinh nhu sau: tron tranh chet rung te bao, tu cung cap tin hieu tang truong, khong nhay cam voi tin hieu uc che sinh truong, hinh thanh cac mach mau ben vung, co kha nang nhan len vo han, di can, tai lap trinh bo may trao đoi chat va lach khoi su tan cong đen tu he mien dich.


= Cac yeu to ngoai di truyen =

Cac quan điem co đien thuong coi ung thu la tap hop cac benh đuoc thuc đay boi cac bat thuong ve di truyen nhu cac đot bien gen (đac biet la o gen uc che khoi u va gen sinh ung) va đot bien nhiem sac the. Sau nay, vai tro cua cac yeu to ngoai di truyen (hoac con goi la cac yeu to di truyen bieu sinh) moi đuoc xac đinh.
Bien đoi ngoai di truyen muon noi đen nhung thay đoi co lien quan ve mat chuc nang đoi voi bo gen ma khong lam thay đoi trinh tu nucleotide. Mot so vi du bien đoi ngoai di truyen la nhung thay đoi trong qua trinh methyl hoa DNA (methyl hoa nhieu hon va methyl hoa it hon), bien đoi protein histone va tai cau truc nhiem sac the (xuat hien su bieu hien khong phu hop cua cac protein nhu HMGA2 hoac HMGA1). Nhung bien đoi nhu vay đeu đieu chinh su bieu hien gen ma khong lam thay đoi trinh tu DNA co ban. Nhung thay đoi nay co the van ton tai qua cac lan phan bao, keo dai qua nhieu the he va co the đuoc coi la nhung ngoai đot bien hoac "đot bien bieu sinh" (tuong đuong voi đot bien).
Nhung bien đoi bieu sinh xuat hien thuong xuyen trong cac benh ung thu. Vi du, mot nghien cuu đa liet ke cac gen cau truc thuong xuyen bi thay đoi muc đo methyl hoa co lien quan đen ung thu ruot ket. Danh sach nay bao gom 147 gen bi methyl hoa qua muc va 27 gen methyl hoa duoi muc. Trong so cac gen bi methyl hoa qua muc, 10 gen bi methyl hoa qua muc trong 100% truong hop ung thu ruot ket va nhieu gen khac bi methyl hoa qua muc trong hon 50% truong hop.
Trong so cac thay đoi ngoai di truyen đuoc tim thay trong cac benh ung thu, nhung thay đoi bieu sinh trong cac gen sua chua DNA, gay giam bieu hien cua cac protein sua chua DNA, co the co tam quan trong đac biet. Nhung bien đoi nhu vay đuoc cho la đa xuat hien som trong qua trinh tien trien benh va co kha nang la nguyen nhan dan đen su bat on đinh di truyen thuong thay o ung thu.
Giam bieu hien cua cac gen sua chua DNA lam gian đoan qua trinh sua chua DNA. Đieu nay đuoc the hien o hang thu 4 tu tren xuong tren hinh. (Trong hinh, nhung chu mau đo the hien vai tro trung tam cua cac sai hong DNA va cac khiem khuyet trong qua trinh sua chua DNA trong qua trinh dan toi ung thu.) Khi qua trinh sua chua DNA khong đuoc thuc hien hoan chinh, cac ton thuong DNA se ton tai trong te bao o muc cao hon binh thuong (hang thu 5) va tan so cua cac đot bien va/hoac ngoai đot bien cung se tang len (hang so 6). Ty le đot bien tang len đang ke o cac te bao bi loi trong qua trinh sua chua bat cap nham DNA  hoac trong qua trinh sua chua tai to hop tuong đong (HRR). Tai sap xep nhiem sac the va the di boi cung đuoc bat gap nhieu hon o cac te bao khiem khuyet co che HRR.
Muc đo ton thuong DNA cao hon gay ra su tang cua cac đot bien (ben phai cua hinh ve) va cac ngoai đot bien. Trong qua trinh sua chua đut mach kep DNA, hoac sua chua cac ton thuong DNA khac, cac vi tri chua đuoc sua hoan toan co the gay tat su bieu hien cua gen.
Su bieu hien thieu hut cua cac protein sua chua DNA do đot bien di truyen co the lam tang nguy co ung thu. Nhung nguoi bi khiem khuyet di truyen o bat ky gen nao trong so 34 gen sua chua DNA co nguy co ung thu cao hon nguoi binh thuong. O mot so gen, sai hong nhat thiet se dan đen ung thu (vi du nhu đot bien p53). Cac đot bien sua chua DNA dong mam đuoc ghi o phia ben trai cua hinh. Tuy nhien, nhung đot bien dong mam nhu vay (gay ra cac hoi chung ung thu co đo tham nhap cao) chi la nguyen nhan cua khoang 1% cac ca ung thu.
Trong cac ca ung thu đon le, khiem khuyet trong qua trinh sua chua DNA co the do đot bien tai cac gen sua chua DNA gay ra song nguyen nhan pho bien hon nhieu la do cac thay đoi bieu sinh lam giam hoac tat bieu hien cua cac gen sua chua DNA. Đieu nay đuoc chi ra trong hinh o hang thu 3. Nhieu nghien cuu ve qua trinh sinh ung thu do kim loai nang cho thay cac kim loai nang nay gay ra su giam bieu hien cua cac enzyme sua chua DNA, mot so thong qua co che ngoai di truyen. Su uc che sua chua DNA đuoc đe xuat la mot co che chu yeu gay nen ung thu do kim loai nang. Ngoai ra, nhieu thay đoi ngoai di truyen xay ra tai cac trinh tu DNA ma hoa cac RNA nho đuoc goi la microRNA (hoac miRNA). miRNA khong ma hoa protein, nhung co the "nham muc tieu" đen cac gen ma hoa protein va giam bieu hien cua chung.
Ung thu thuong phat sinh tu mot tap hop cac đot bien va bieu hien tao ra loi the chon loc dan đen su mo rong dong. Tuy nhien, cac đot bien co the khong thuong hien dien o cac benh ung thu nhu cac thay đoi bieu sinh. Trung binh, ung thu vu hoac đai trang co khoang 60 đen 70 đot bien thay đoi protein, trong đo chi co ba hoac bon đot bien co the đuoc coi la cac đot bien "tai xe" (tuc nhung thay đoi chu chot, "cam đau", thuc đay cac bien đoi sau đo) con nhung đot bien con lai co the la cac đot bien "hanh khach" (la he qua, đi theo sau cac đot bien chu chot).


= Di can =

Di can la su phat tan cua ung thu đen cac vi tri khac trong co the. Cac khoi u tai cac vi tri moi đuoc goi la khoi u di can con khoi u ban đau đuoc goi la khoi u nguyen phat. Hau nhu tat ca cac benh ung thu đeu co the di can. Hau het cac ca tu vong lien quan đen ung thu la do khoi u đa di can.
Di can thuong gap o giai đoan cuoi cua ung thu, con đuong ma khoi u su dung đe di chuyen co the la he thong mach mau hoac mach bach huyet, hoac la ca hai. Cac giai đoan đien hinh cua di can lan luot la xam lan cuc bo, xam nhap vao mach mau hoac mach bach huyet, tuan hoan trong co the, thoat mach vao mo moi, tang sinh te bao va hinh thanh mach mau moi đen khoi u. Cac loai ung thu khac nhau co xu huong di can đen cac co quan khac nhau, nhung nhin chung, nhung noi pho bien nhat đe di can xay ra la phoi, gan, nao va xuong.


= Trao đoi chat =
O cac te bao binh thuong, chi khoang 30% nang luong la co nguon goc tu qua trinh đuong phan; nhung o hau het cac te bao ung thu thi đuong phan lai la qua trinh chu đao đe sinh nang luong (hieu ung Warburg). Mot so it cac loai ung thu lai dua vao qua trinh phosphoryl hoa oxy hoa lam nguon nang luong chinh, vi du nhu lymphoma, ung thu bach cau va ung thu noi mac tu cung. Trong nhung truong hop nay, viec su dung đuong phan nhu mot nguon nang luong hiem khi vuot qua 60%. Mot so benh ung thu su dung glutamine lam nhien lieu chinh, mot phan vi no cung cap nito can thiet cho qua trinh tong hop nucleotide (can cho sinh tong hop DNA, RNA). Cac te bao goc ung thu thuong su dung qua trinh phosphoryl hoa oxy hoa hoac glutamine lam nguon nang luong chinh.
Mot so nghien cuu đa chi ra rang enzym sirtuin 6 bi bat hoat co chon loc trong qua trinh sinh ung thu o nhieu loai khoi u khac nhau bang cach cam ung qua trinh đuong phan. Mot loai sirtuin khac, sirtuin 3 uc che cac benh ung thu phu thuoc vao qua trinh đuong phan, nhung thuc đay cac benh ung thu phu thuoc vao qua trinh phosphoryl hoa oxy hoa.
Che đo an it carbohydrate (che đo an ketogenic) đoi khi đuoc khuyen nghi nhu mot lieu phap ho tro đieu tri ung thu.


Chan đoan ung thu Hau het cac benh ung thu ban đau đuoc xac đinh do su xuat hien cua cac trieu chung benh hoac thong qua tam soat. Tuy nhien, ca hai phuong phap nay đeu khong dan đen chan đoan xac đinh, loai chan đoan yeu cau bac si benh hoc kiem tra mau mo. Nhung nguoi bi nghi ngo ung thu se đuoc kiem tra bang cac xet nghiem y te. Mot so loai xet nghiem thuong đuoc su dung la xet nghiem mau, chup X-quang, chup cat lop vi tinh va noi soi.
Chan đoan mo tu sinh thiet co the cho biet loai te bao đang tang sinh, phan đo khoi u (tuong tu nhu giai đoan ung thu), cac bat thuong di truyen cung nhu cac đac điem khac. Viec ket hop tat ca nhung du kien nay la rat huu ich khi đanh gia tien luong va lua chon phuong phap đieu tri tot nhat.
Ben canh sinh thiet, di truyen hoc te bao va hoa mo mien dich la cac loai xet nghiem mo khac. Loai xet nghiem nay cung cap thong tin ve nhung thay đoi phan tu (chang han nhu đot bien, gen dung hop va thay đoi so luong nhiem sac the) va do đo cung gop phan đua ra tien luong va cach đieu tri tot nhat.

Chan đoan ung thu co the gay ra ton thuong tam ly; nhung lieu phap can thiep tam ly xa hoi, chang han nhu lieu phap tro chuyen, co the ho tro benh nhan đuong đau voi đieu nay.


Phan loai ung thu Ung thu đuoc phan loai theo loai te bao ma cac te bao trong khoi u nhung điem tuong đong, đay cung la co so đe xac đinh nguon goc cua khoi u. Ung thu đuoc chia thanh cac loai lon gom:

Ung thu bieu mo (Carcinoma): Ung thu co nguon goc tu cac te bao bieu mo. Nhom nay bao gom nhieu loai ung thu pho bien nhat va co chua gan nhu tat ca cac loai ung thu o vu, tuyen tien liet, phoi, tuyen tuy va ruot ket.
Ung thu mo lien ket (Sarcoma): Ung thu phat sinh tu cac mo lien ket (vi du nhu xuong, sun, mo, than kinh), moi loai ung thu phat trien tu cac te bao co nguon goc tu te bao trung mo ben ngoai tuy xuong.
Ung thu bach huyet (Lymphoma) va benh bach cau (Leukemia): Hai nhom ung thu nay phat sinh tu cac te bao tao mau roi khoi tuy xuong va co xu huong truong thanh trong hach bach huyet va mau, lan luot theo thu tu.
Ung thu te bao mam: Cac khoi ung thu co nguon goc tu cac te bao đa nang, thuong gap nhieu nhat o tinh hoan hoac buong trung - voi ten goi tuong ung la u tinh bao (Seminoma) va u nghich mam (Dysgerminoma).
Ung thu nguyen bao (Blastoma): Ung thu co nguon goc tu cac te bao "tien than" chua truong thanh hoac tu mo phoi.
Trong tieng Anh, ung thu thuong đuoc đat ten bang cach su dung cac cum -carcinoma, -sarcoma hoac -blastoma lam hau to, con tu goc la ten co quan hoac mo khoi phat ung thu trong tieng Latinh hoac tieng Hy Lap. Vi du, ung thu nhu mo gan phat sinh tu cac te bao bieu mo ac tinh đuoc goi la hepatocarcinoma, neu ung thu phat sinh tu cac te bao tien than nguyen thuy cua gan thi đuoc goi la hepatoblastoma, ung thu phat sinh tu cac te bao mo đuoc goi la liposarcoma. Đoi voi mot so benh ung thu pho bien, ten co quan se đuoc viet bang tieng Anh. Vi du, loai ung thu vu pho bien nhat la ung thu bieu mo ong dan xam lan, đuoc viet trong tieng Anh la "ductal carcinoma of the breast".
Trong tieng Viet, ten goi cua mot loai benh ung thu cu the thuong đuoc viet o dang: "ten loai ung thu", theo sau la "ten co quan anh huong" va co the kem theo tinh tu chi tinh chat cua benh (lanh tinh/ac tinh hoac man tinh/cap tinh). Chang han, benh "retinoblastoma" se co ten trong tieng viet la "ung thu/u nguyen bao vong mac". Cung co mot so benh ung thu co cach goi ten khac so voi cach goi ten thuong gap nay, chang han nhu ung thu bach cau con đuoc goi la benh mau trang va "sarcoma" thuong đuoc đe nguyen la "sarcoma" hoac phien am thanh "sac-com" chu it khi đuoc dich thanh "ung thu mo lien ket".
Cac khoi u lanh tinh (khong phai la ung thu) đuoc đat ten bang cach su dung -oma lam hau to voi ten co quan la goc. Vi du, mot dang khoi u lanh tinh cua cac te bao co tron đuoc goi la leiomyoma (ten goi pho bien cua loai u lanh tinh thuong gap nay tai tu cung la u xo tu cung). Co mot đieu de gay nham lan la, mot so loai ung thu hay khoi u ac tinh lai su dung hau to la -noma (va do vay de nham voi -oma), chang han nhu melanoma (ung thu hac to) va seminoma (ung thu tinh bao).

Mot so loai ung thu đuoc đat ten theo kich thuoc va hinh dang cua te bao duoi kinh hien vi, chang han nhu ung thu bieu mo te bao khong lo, ung thu bieu mo te bao hinh soi va ung thu bieu mo te bao nho.


Phong ngua Phong ngua ung thu đuoc đinh nghia la cac bien phap tich cuc nham giam nguy co ung thu. Phan lon cac truong hop ung thu la do chiu anh huong tu cac yeu to nguy co đen tu moi truong. Nhieu trong so nhung yeu to nay la nhung lua chon loi song co the kiem soat đuoc. Do đo, nhin chung, ung thu la co the phong ngua. Co khoang 70% đen 90% cac loai ung thu pho bien la do cac yeu to moi truong nen nhung can benh nay co the ngan ngua đuoc neu co bien phap phu hop.
Hon 30% ca tu vong do ung thu co the đuoc ngan ngua bang cach tranh cac yeu to nguy co bao gom: thuoc la, thua can/beo phi, che đo an uong khong đu chat, luoi van đong, su dung ruou, mac cac benh lay truyen qua đuong tinh duc va o nhiem khong khi. Tuy nhien, khong phai tat ca cac nguyen nhan moi truong đeu co the kiem soat đuoc, mot so vi du co the ke đen nhu buc xa nen trong khong khi hoac cac benh ung thu do roi loan di truyen trong dong ho. Nhung yeu to nay la khong the kiem soat thong qua nhung hanh vi ca nhan.


= Che đo an uong va ung thu =

Du đa co nhieu khuyen nghi ve che đo an uong đuoc đua ra voi muc đich la giam nguy co ung thu, song nhung bang chung đua ra van chua đuoc thiet lap chac chan ve mat khoa hoc. Cac yeu to chinh trong che đo an uong lam tang nguy co la beo phi va uong ruou. Che đo an it trai cay va rau qua va nhieu thit đo đuoc đanh gia la co lien quan đen ung thu nhung cac đanh gia va phan tich tong hop khong đua ra đuoc ket luan nhat quan. Mot phan tich tong hop nam 2014 khong tim thay moi lien he nao giua trai cay, rau qua va ung thu. Ca phe co lien quan đen viec giam nguy co ung thu gan. Cac nghien cuu đa chi ra moi lien ket giua viec tieu thu qua muc thit đo hoac thit che bien san voi viec tang nguy co ung thu vu, ung thu ruot ket va ung thu tuyen tuy; nguyen nhan co the la do su hien dien cua chat gay ung thu trong thit nau o nhiet đo cao. Vao nam 2015, IARC đa bao cao rang an thit che bien san (vi du: thit xong khoi, giam-bong, xuc xich,...) va o muc đo thap hon: thit đo, co lien quan đen mot so benh ung thu.
Cac khuyen nghi ve che đo an uong đe phong ngua ung thu thuong nhan manh vao su dung rau, trai cay, ngu coc nguyen hat va ca, cung nhu tranh thit đo va thit đa qua che bien (thit bo, thit lon, thit cuu), mo đong vat, thuc pham ngam chua va carbohydrate tinh che.


= Duoc pham =
Cac loai thuoc co the đuoc su dung đe ngan ngua ung thu trong mot so truong hop. Trong cong đong noi chung, cac loai thuoc chong viem khong steroid (NSAID) co the lam giam nguy co ung thu đai truc trang; tuy nhien, do thuoc co gay ra cac tac dung phu ve tim mach va đuong tieu hoa, su dung loai duoc pham nay đe phong ngua thi nhin chung la loi bat cap hai. Aspirin đa đuoc chung minh la lam giam nguy co tu vong do ung thu khoang 7%. Thuoc uc che COX-2 co the lam giam ty le hinh thanh polyp o nhung nguoi mac benh đa polyp tuyen gia đinh; tuy nhien, chung cung co mot so tac dung phu giong nhu NSAID. Su dung tamoxifen hoac raloxifene hang ngay co the lam giam nguy co ung thu vu o phu nu co nguy co cao. Voi mot so thuoc thuoc nhom chat uc che 5-alpha-reductase, chang han nhu Finasteride, tuong quan giua loi va hai la chua ro rang.
Bo sung vitamin duong nhu khong co hieu qua trong viec ngan ngua ung thu. Nong đo vitamin D trong mau thap co tuong quan voi viec tang nguy co ung thu, nhung nhung cau hoi nhu: lieu giua chung co moi quan he nhan qua hay bo sung vitamin D co tac dung phong ngua hay khong thi van chua co cau tra loi ro rang. Mot đanh gia nam 2014 cho thay chat viec bo sung vitamin khong co tac đong đang ke đen nguy co ung thu. Mot đanh gia khac vao cung nam lai ket luan rang vitamin D3 co the lam giam nguy co tu vong do ung thu (giam đuoc mot truong hop tu vong trong so 150 nguoi đuoc đieu tri trong 5 nam), nhung cung co mot so nghi ngo xoay quanh chat luong cua nhung so lieu thu đuoc trong bao cao nay.
Bo sung Beta-Carotene lam tang ty le ung thu phoi o nhung nguoi co nguy co cao. Viec bo sung axit folic khong co hieu qua trong viec ngan ngua ung thu ruot ket va co the lam tang them cac khoi polyp đai trang. Bo sung selen cung chua đuoc chung minh la co the lam giam nguy co ung thu.


= Tiem vac-xin =
Mot so loai vac xin đa đuoc phat trien đe ngan ngua su lay nhiem cua mot so virus co the gay ung thu. Vac-xin ngua virus HPV (Gardasil va Cervarix) lam giam nguy co phat trien ung thu co tu cung. Vac-xin ngua viem gan B giup ngan ngua nhiem virus viem gan B va do vay giup lam giam nguy co ung thu gan. Viec tiem hai loai vac-xin nay đuoc khuyen nghi khi đieu kien ve nguon luc cho phep.


Tam soat ung thu Khac voi cac loai chan đoan su dung trieu chung va dau hieu y khoa lam manh moi, tam soat ung thu phat hien ung thu sau khi no đa hinh thanh, nhung truoc khi co bat ky trieu chung đang chu y nao xuat hien. Đe thuc hien nhiem vu nay, mot so cac phuong phap khac nhau co the đuoc su dung nhu kham suc khoe, xet nghiem mau hoac nuoc tieu va chup anh y te.
Khong phai loai ung thu nao cung co the đuoc tam soat. Ngay ca khi đa co san cac xet nghiem, chung co the khong đuoc khuyen nghi cho tat ca moi nguoi. Sang loc hang loat hoac tam soat dien rong se thuc hien o tat ca moi nguoi. Tam soat chon loc se thuc hien o nhung nguoi co nguy co cao hon, chang han nhu nhung nguoi co tien su gia đinh. Mot so yeu to đuoc xem xet đe xac đinh lieu loi ich cua viec sang loc co lon hon rui ro va chi phi cua viec sang loc hay khong. Cac yeu to nay bao gom:

Cac tac hai co the xay ra tu xet nghiem sang loc: vi du, su dung X-quang lien quan đen viec tiep xuc voi buc xa ion hoa co hai
Kha nang xet nghiem co the xac đinh chinh xac ung thu
Kha nang mac benh ung thu: Tam soat thuong khong huu ich đoi voi cac benh ung thu hiem gap.
Nhung tac hai co the xay ra tu cac quy trinh sau đo.
Lieu đa co phuong phap đieu tri thich hop hay khong?
Viec phat hien som co cai thien ket qua đieu tri hay khong?
Lieu benh ung thu đo co can đieu tri khong?
Lieu xet nghiem co đuoc moi nguoi chap nhan hay khong: Neu xet nghiem sang loc qua nang ne (vi du, cuc ky đau đon), thi moi nguoi se tu choi tham gia.
Chi phi


= Khuyen nghi =
Luc luong đac nhiem cac dich vu phong benh Hoa Ky
Luc luong đac nhiem cac dich vu phong benh Hoa Ky (The United States Preventive Services Task Force, USPSTF) đua ra cac khuyen nghi cho cac benh ung thu khac nhau:

Đac biet khuyen cao tam soat ung thu co tu cung o phu nu co co tu cung va thuong tham gia sinh hoat tinh duc, it nhat cho đen 65 tuoi.
Khuyen nghi nguoi My nen tam soat ung thu đai truc trang thong qua xet nghiem mau an trong phan, soi đai trang sigma hoac noi soi đai trang, bat đau tu 50 tuoi cho đen khi 75 tuoi.
Khong đu bang chung đe khuyen nghi tam soat hoac chong lai viec tam soat ung thu da, ung thu mieng, ung thu phoi, hoac ung thu tuyen tien liet o nam gioi duoi 75 tuoi.
Viec tam soat đinh ky khong đuoc khuyen khich đoi voi ung thu bang quang, ung thu tinh hoan, ung thu buong trung, ung thu tuyen tuy, hoac ung thu tuyen tien liet.
Khuyen nghi chup nhu anh đe tam soat ung thu vu hai nam mot lan trong khoang đo tuoi 50–74, song khong khuyen nghi tu kiem tra vu hoac kham vu lam sang. Mot đanh gia cua Cochrane nam 2013 ket luan rang tam soat ung thu vu bang chup nhu anh khong co tac dung giam ty le tu vong vi chan đoan qua muc va đieu tri qua muc.
Nhat Ban
Viec sang loc ung thu da day bang phuong phap chup anh huynh quang đuoc khuyen nghi do ty le mac benh cao tai đay.


= Xet nghiem di truyen =

Mot so cac to chuc khong chinh thuc khuyen nghi xet nghiem di truyen đoi voi nhung ca nhan co nguy co cao mac mot so benh ung thu. Nhung nguoi mang cac đot bien nay sau đo co the đuoc giam sat nang cao, phong ngua bang hoa chat hoac phau thuat phong ngua đe giam nguy co ve sau.


Cac phuong phap đieu tri ung thu Ung thu co the đuoc đieu tri bang nhieu phuong phap khac nhau. Mot vai trong so đo co the ke đen nhu phau thuat, hoa tri lieu, xa tri lieu, mien dich tri lieu hay cac phuong phap khac. Viec chon lua phuong phap đieu tri phu thuoc vao vi tri va phan đo (grade) cua khoi u, giai đoan cua benh, cung nhu tong trang cua benh nhan. Muc tieu cua lieu phap đieu tri co the la chua tan goc benh hoac khong.


= Hoa tri lieu =

Hoa tri lieu (con đuoc goi tat la "hoa tri" trong đieu tri ung thu) la phuong phap đieu tri ung thu bang cach su dung mot hoac nhieu loai chat chong ung thu gay đoc te bao (nhung chat nay đuoc goi la "tac nhan hoa tri lieu") nhu mot phan cua phac đo chuan hoa. Co nhieu loai thuoc co the đuoc su dung trong hoa tri lieu, đuoc chia thanh cac nhom lon nhu tac nhan alkyl hoa va chat chong chuyen hoa. Cac tac nhan hoa tri lieu truyen thong hoat đong bang cach tieu diet cac te bao đang phan chia nhanh, mot đac tinh quan trong cua hau het cac te bao ung thu.
Nguoi ta phat hien đuoc rang su dung ket hop nhieu loai thuoc gay đoc te bao thi tot hon so voi chi su dung mot loai thuoc đon le; đay đuoc goi la "lieu phap ket hop" hoac "đieu tri đa mo thuc". Phuong phap nay co loi the trong tang thoi gian song sot (ve mat thong ke) cung nhu phan ung voi khoi u va tien trien cua benh. Mot đanh gia cua Cochrane ket luan rang lieu phap ket hop hieu qua hon khi đieu tri ung thu vu di can. Tuy nhien, neu nhin tong quat thi khong chac hoa tri lieu ket hop co cho ket qua y te tot hon hay khong, vi ca kha nang song sot va đoc tinh (cua cac thuoc đuoc su dung) đeu can đuoc xem xet.
Đieu tri đich la mot hinh thuc hoa tri nham vao su khac biet phan tu đac hieu giua te bao ung thu va te bao binh thuong. Cac lieu phap đieu tri đich đau tien đa chan phan tu thu the estrogen, uc che su phat trien cua ung thu vu. Mot vi du pho bien khac la nhom chat uc che Bcr-Abl, đuoc su dung đe đieu tri ung thu bach cau nguyen bao tuy man tinh (CML). Nhieu loai ung thu pho bien hien nay đa co lieu phap đieu tri tuong ung, vi du nhu ung thu bang quang, ung thu vu, ung thu đai truc trang, ung thu than, benh bach cau, ung thu gan, ung thu phoi, lymphoma, ung thu tuyen tuy, ung thu tuyen tien liet, ung thu da, ung thu tuyen giap cung nhu cac loai ung thu khac.
Hieu qua cua hoa tri lieu phu thuoc vao loai ung thu va giai đoan tien trien cua benh. Khi ket hop voi phau thuat, hoa tri lieu to ra huu hieu khi đoi pho voi mot so loai ung thu nhu ung thu vu, ung thu đai truc trang, ung thu tuyen tuy, sac-com xuong, ung thu tinh hoan, ung thu buong trung va mot so benh ung thu phoi. Hoa tri lieu co the co tac dung chua tri đoi voi mot so dang ung thu (nhu mot so benh bach cau), khong hieu qua o mot so dang khac (nhu ung thu nao) va vo dung đoi voi mot so dang khoi u, vi du nhu hau het cac benh ung thu da khong phai la ung thu hac to. Hieu qua cua hoa tri lieu thuong bi han che boi đoc tinh cua no đoi voi cac mo lanh khac trong co the. Ngay ca khi hoa tri khong co hieu qua chua benh vinh vien, chung co the co tac dung lam giam cac trieu chung nhu đau hoac lam giam kich thuoc cua khoi u voi hy vong co the tien hanh đuoc phau thuat trong tuong lai.


= Xa tri lieu =

Tri lieu buc xa (hay con goi la "xa tri lieu" hoac "xa tri") lien quan đen viec su dung buc xa ion hoa đe co gang chua benh hoac cai thien cac trieu chung. Nguyen ly cua lieu phap nay la lam hong DNA cua mo ung thu, nho vay ma tieu diet no. Đe khong lam ton tai cac mo binh thuong (chang han nhu da hoac cac co quan ma buc xa phai đi qua đe đieu tri khoi u), cac chum buc xa đinh hinh đuoc nham tu nhieu goc tiep xuc đe giao nhau tai khoi u, tap trung luong phong xa tai đay cao hon nhieu so voi cac mo khoe manh xung quanh. Cung giong nhu voi hoa tri, cac loai ung thu khac nhau phan ung khac nhau voi xa tri.
Hon nua so ca ung thu đuoc đieu tri bang xa tri. Buc xa co the tu cac nguon ben trong (can xa tri) hoac tu cac nguon ben ngoai. Loai buc xa pho bien nhat la tia X nang luong thap đe đieu tri ung thu da, con tia X nang luong cao hon đuoc su dung cho cac dang ung thu ben trong co the. Xa tri thuong đuoc su dung kem voi phau thuat va hoac hoa tri. Đoi voi mot so loai ung thu, chang han nhu ung thu đau va co giai đoan đau, phuong phap nay co the đuoc su dung mot minh Đoi voi ung thu di can xuong gay đau đon, phuong phap nay cho thay hieu qua o khoang 70% benh nhan.


= Phau thuat =

Phau thuat la phuong phap đieu tri chu yeu đoi voi hau het cac khoi u ran, co lap va co the đong mot vai tro trong viec giam nhe va keo dai thoi gian song. Đay la mot phan quan trong cua chan đoan chinh xac va phan giai đoan khoi u, vi ket qua sinh thiet la can phai co. Đoi voi cac loai ung thu van đang co đinh, khu tru, bac si se co gang phau thuat loai bo toan bo khoi u cung voi, trong mot so truong hop, cac hach bach huyet trong khu vuc. Đoi voi mot so loai ung thu, bien phap nay la đu đe loai bo can benh.


= Cham soc giam nhe =
Cham soc giam nhe la phuong phap đieu tri nham giup benh nhan cam thay tot hon va co the đuoc ket hop voi no luc chua tri ung thu. Cham soc giam nhe bao gom cac hanh đong giup giam bot ganh nang ve the chat, tinh cam, tam linh va tam ly-xa hoi. Khong giong nhu phuong phap đieu tri nham tieu diet truc tiep te bao ung thu, muc tieu chinh cua cham soc giam nhe la cai thien chat luong song.
Moi nguoi đang đieu tri ung thu (o moi giai đoan) thuong nhan đuoc mot so dang cham soc giam nhe. Trong mot so truong hop, cac to chuc chuyen mon chuyen khoa y te khuyen cao benh nhan va bac si chi phan ung voi benh ung thu bang cach cham soc giam nhe. Đieu nay ap dung cho nhung benh nhan:

[benh nhan] co the trang hoac phong đo thap, cho thay it co nang luc đe co the tu cham soc ban than
khong nhan đuoc loi ich nao tu cac phuong phap đieu tri thuc chung truoc đo
khong đu đieu kien đe tham gia bat ky thu nghiem lam sang thich hop nao
khong co bang chung manh me nao cho thay rang viec đieu tri se co hieu qua
Cham soc giam nhe co the bi nham lan voi cham soc an duong cuoi đoi va do vay thuong chi đuoc chi đinh khi benh nhan đang o chang cuoi cua cuoc đoi. Giong nhu cham soc an duong cuoi đoi, cham soc giam nhe co gang giup benh nhan đoi pho voi cac nhu cau tuc thoi cua ho va đe tang su thoai mai. Song khong giong nhu loai cham soc cuoi đoi, cham soc giam nhe khong yeu cau moi nguoi ngung đieu tri nham vao benh ung thu.
Nhieu huong dan y te quoc gia khuyen nghi cham soc giam nhe som cho nhung benh nhan đang gap đau buon vi mac ung thu hoac cho nhung nguoi can giup đo đe đoi pho voi benh tat cua ho. O nhung benh nhan lan đau tien đuoc chan đoan mac benh di can, cham soc giam nhe co the đuoc chi đinh ngay. Cham soc giam nhe cung đuoc chi đinh cho nhung benh nhan co tien luong song duoi 12 thang du đa đuoc đieu tri bang nhung lieu phap manh.


= Lieu phap mien dich =
Mot trong so cac cach đe đoi pho voi ung thu la lieu phap mien dich, tuc kich thich hoac giup he thong mien dich chong lai ung thu. Phuong phap nay đa đuoc đua vao su dung tu nam 1997. Mot so huong tiep can bao gom su dung khang the, lieu phap điem kiem tra (checkpoint) va chuyen giao te bao.


= Lieu phap laser =
Lieu phap laser su dung anh sang cuong đo cao đe đieu tri ung thu bang cach thu nho hoac tieu diet cac khoi u hoac nhung mo co dau hieu ung thu. Laser đuoc su dung pho bien nhat trong đieu tri ung thu tai cac be mat co the hoac tai cac lop lot cua cac co quan noi tang. Chung co the đuoc su dung đe đieu tri ung thu da te bao đay va cac dang ung thu khac nhu ung thu co tu cung, duong vat, am đao, am ho va ung thu phoi te bao khong nho khi nhung loai ung thu nay đang o giai đoan đau. Lieu phap laser thuong đuoc ket hop voi cac phuong phap đieu tri khac, chang han nhu phau thuat, hoa tri hoac xa tri. Phuong phap nhiet tri lieu mo ke bang laser (LITT, thuong đuoc goi la "đot khoi u bang laser"), hoac phuong phap quang đong bang laser đeu su dung loai tia nang luong cao nay đe đieu tri mot so benh ung thu bang cach lam tang nhiet, va nhiet nay se thu nho khoi u nho lam ton thuong hoac tieu diet te bao ung thu. Laser co đo chinh xac cao hon so voi phau thuat va it gay ton thuong, đau, chay mau, sung tay cung nhu khong đe lai seo ro rang. Mot điem bat loi cua phuong phap nay la phau thuat vien phai đuoc đao tao chuyen nganh. Lieu phap laser co the co chi phi cao hon cac phuong phap đieu tri khac.


= Y hoc thay the va bo sung =
Phuong phap đieu tri ung thu bo sung va thay the la mot nhom đa dang cac lieu phap, thuc hanh va san pham khong thuoc y hoc thong thuong. Thuat ngu "y hoc bo sung" muon đe cap đen cac phuong phap va chat đuoc su dung cung voi thuoc thong thuong, trong khi "y hoc thay the" đe cap đen cac hop chat đuoc su dung thay cho cac thuc hanh y te thong thuong. Hau het cac dang "y hoc bo sung" va "thay the" nay đeu chua đuoc nghien cuu hoac thu nghiem bang cac ky thuat tieu chuan nhu thu nghiem lam sang. Mot so phuong phap đieu tri thay the đa đuoc nghien cuu va cho thay khong co hieu qua nhung van tiep tuc đuoc tiep thi va quang ba. Nha nghien cuu ung thu Andrew J. Vickers tuyen bo, "Cum tu 'chua đuoc chung minh' la khong thich hop cho cac lieu phap nhu vay; đa đen luc khang đinh rang nhieu lieu phap đieu tri ung thu thay the đa bi 'chung minh la sai'."


Tien luong benh Ty le song sot cua ung thu phu thuoc vao loai ung thu va theo giai đoan ma benh đuoc chan đoan, dao đong tu "đa so song sot" đen "tu vong hoan toan trong 5 nam sau khi chan đoan mac benh". Mot khi ung thu đa di can, tien luong thuong tro nen toi te hon nhieu. Khoang mot nua so benh nhan đuoc đieu tri cac dang ung thu xam lan (khong bao gom ung thu bieu mo tai cho va ung thu da khong hac to) tu vong vi chinh can benh đo hoac do phuong phap đieu tri. Phan lon cac ca tu vong do ung thu la do su di can cua khoi u nguyen phat.
Ty le song sot la thap hon o cac nuoc đang phat trien, mot phan vi cac loai ung thu pho bien nhat tai nhung nhung nay la kho đieu tri hon cac loai ung thu lien quan đen cac nuoc đa phat trien.
Nhung benh nhan song sot sau ung thu co nguy co hinh thanh ung thu nguyen phat thu hai voi ty le cao gap đoi nhung nguoi chua tung đuoc chan đoan mac ung thu. Su gia tang trong ty le nay đuoc cho la do xac suat ngau nhien trong viec phat trien bat ky benh ung thu nao, kha nang song sot sau benh ung thu đau tien; hoac co the do cung cac yeu to nguy co đa gay ra benh ung thu đau tien, tac dung phu khong mong muon cua viec đieu tri benh ung thu đau tien (đac biet la xa tri), va đe tuan thu tot hon voi cac nguyen tac sang loc.
Du đoan ty le song sot ngan han hay dai han phu thuoc vao nhieu yeu to. Đieu quan trong nhat la loai ung thu va tuoi cua benh nhan va suc khoe tong the. Nhung benh nhan đa suy yeu voi cac van đe suc khoe khac co ty le song sot thap hon nhung benh nhan khoe manh hon. Nhung nguoi tren 100 tuoi kho co the song sot trong 5 nam ngay ca khi đuoc đieu tri thanh cong. Nhung benh nhan bao cao chat luong cuoc song cao hon co xu huong song sot lau hon. Nhung nguoi co chat luong cuoc song thap hon co the bi anh huong boi tram cam, cac bien chung khac va kha nang tien trien cua benh, khien cho ca chat luong va thoi luong con lai cua cuoc song đeu bi suy giam. Ngoai ra, nhung benh nhan co tien luong xau hon co the bi tram cam hoac cho biet chat luong cuoc song kem hon vi ho cho rang tinh trang cua ho co kha nang gay tu vong.
Nhung nguoi bi ung thu co nguy co hinh thanh cuc mau đong trong tinh mach cao hon nguoi binh thuong, thu co the đe doa đen tinh mang cua ho. Viec su dung chat lam loang mau nhu heparin lam giam nguy co đong mau nhung khong đuoc chung minh la lam tang kha nang song sot o nhung nguoi bi ung thu. Nhung nguoi dung thuoc lam loang mau cung lam tang nguy co chay mau.


Dich te hoc Uoc tinh trong nam 2018, toan cau co 18,1 trieu ca ung thu moi va 9,6 trieu ca tu vong. Khoang 20% nam gioi va 17% nu gioi se mac ung thu vao mot thoi điem nao đo trong cuoc đoi va se co khoang 13% nam gioi va 9% nu gioi se chet vi can benh nay.
Nam 2008, co khoang 12,7 trieu ca ung thu đa đuoc chan đoan (khong bao gom ung thu da khong hac to va cac benh ung thu khong xam lan khac), vao nam 2010 the gioi co gan 7,98 trieu nguoi chet vi ung thu. Ung thu chiem khoang 16% so nguoi tu vong noi chung. Pho bien nhat tinh đen nam 2018 la ung thu phoi (1,76 trieu ca tu vong), ung thu đai truc trang (860.000), ung thu da day (780.000), ung thu gan (780.000) va ung thu vu (620.000). Nhung so lieu nay cho thay ung thu xam lan đa tro thanh nguyen nhan tu vong hang đau o cac nuoc phat trien va đung thu hai o cac nuoc đang phat trien. Hon mot nua so ca mac ung thu la o cac nuoc đang phat trien.
Quay nguoc thoi gian, vao nam 1990, the gioi co 5,8 trieu nguoi chet do ung thu. So ca tu vong ngay cang tang chu yeu la do su gia tang tuoi tho va nhung thay đoi loi song o cac nuoc đang phat trien. Yeu to nguy co quan trong nhat đe phat trien ung thu la tuoi tac. Mac du ung thu co the tan cong o moi lua tuoi, hau het benh nhan bi ung thu xam lan đeu tren 65 tuoi. Theo nha nghien cuu ung thu Robert A. Weinberg, "Neu chung ta song đu lau, som hay muon tat ca chung ta se mac benh ung thu." Mot so moi lien he giua lao hoa va ung thu đuoc cho la do su lao hoa cua he mien dich, nhung sai hong đa đuoc tich luy trong DNA trong suot thoi gian song va nhung thay đoi lien quan đen tuoi trong he thong noi tiet. Tac đong cua lao hoa đoi voi benh ung thu rat phuc tap vi cac yeu to nhu ton thuong DNA va chung viem thuc đay tien trien benh nhung mot so yeu to khac nhu lao hoa mach mau va nhung thay đoi noi tiet lai uc che đieu nay.
Mot so benh ung thu phat trien cham đac biet pho bien, nhung thuong khong gay tu vong. Cac nghien cuu kham nghiem tu thi o chau Au va chau A cho thay rang co toi 36% so nguoi bi ung thu tuyen giap khong đuoc chan đoan va duong nhu can benh nay vo hai tai thoi điem ho qua đoi. Ben canh đo, nghien cuu cung chi ra la khoang 80% nam gioi hinh thanh ung thu tuyen tien liet o tuoi 80. Vi nhung benh ung thu nay khong anh huong đen kha nang song sot cua benh nhan, xac đinh chung the hien su chan đoan qua muc (overdiagnose) hon la cham soc y te huu ich.
Ba loai ung thu o tre em pho bien nhat la benh bach cau (34%), u nao (23%) va lymphoma (12%). Tai Hoa Ky, ung thu anh huong đen khoang 1 tren 285 tre em. Ty le ung thu o tre em tang 0,6% moi nam tu nam 1975 đen nam 2002 o Hoa Ky va 1,1% moi nam tu nam 1978 đen nam 1997 o chau Au. Tu vong do ung thu o tre em đa giam mot nua tu nam 1975 đen nam 2010 tai Hoa Ky.


= Viet Nam =
Theo thong ke cua to chuc Quan sat Ung thu Toan cau (Global Cancer Observatory) truc thuoc To chuc Y te The gioi, trong nam 2020, Viet Nam co them 182.563 ca mac ung thu moi va so benh nhan tu vong do ung thu la 122.690 benh nhan. Cac loai ung thu pho bien nhat cua Viet Nam trong cung nam la ung thu gan (26.418 ca, chiem 14,5% tong so ca mac moi), ung thu phoi (26.262 ca, chiem 14,4%), ung thu vu (21.555 ca, chiem 11,8%) va ung thu da day (17.906 ca, chiem 9,8%). Bon loai ung thu ke tren chiem hon 50% tong so ca mac ung thu moi o Viet Nam. Loai ung thu pho bien nhat o nam gioi la ung thu gan voi 20.256 ca mac tren tong so 98 916 benh nhan nam mac ung thu trong nam. Nguoc lai, loai ung thu pho bien nhat o nu gioi la ung thu vu voi 21.555 ca mac tren tong so 83.647 benh nhan mac ung thu trong nam.


Lich su Nhu vay, trong hon 3.000 nam, can benh nay đa đuoc nganh y hoc biet đen. Va trong hon 3.000 nam, nhan loai đa va đang go cua nganh y đe kiem tim mot phuong thuoc cho no.


= Thoi ky y hoc co đien =

Ung thu đa ton tai trong suot lich su nhan loai. Ghi chep som nhat ve can benh nay la vao khoang nam 1600 truoc Cong nguyen tren van ban giay coi Edwin Smith tai Ai Cap co đai va đe cap đen benh ung thu vu. Hippocrates (khoang 460 TCN - khoang 370 TCN) đa mo ta mot so loai ung thu, ong goi ten can benh nay voi tu Hy Lap καρκινος "karkinos" (co nghia la con "cua" hoac "tom cang"). Cai ten nay xuat phat tu dien mao khi cat mot khoi u ran ac tinh, voi "cac tinh mach keo dai o tat ca cac phia nhu nhung cai chan cua mot con cua, va vi the ma no đuoc đat ten [theo loai đong vat nay]". Galen noi rang "benh ung thu vu đuoc goi nhu vay boi chung giong voi con cua mot cach ky la khi khoi u keo dai ra cac phia va cac tinh mach phinh ra ke đo". Celsus (khoang 25 TCN - 50 SCN) dich "karkinos" thanh "cancer" trong tieng Latinh (tu "cancer" van đuoc dung trong tieng Anh ngay nay voi nghia "ung thu"). Tu "cancer" cung co nghia la con cua va Celsus khuyen nghi benh nhan phau thuat đe đieu tri can benh nay. Galen (the ky thu 2 sau Cong Nguyen) khong đong y voi viec su dung phau thuat va thay vao đo khuyen nghi dung thuoc nhuan trang. Nguyen nhan cua ung thu đuoc cho la do thua mat đen, mot trong bon loai the dich ("dich co the") trong thuyet the dich co đien. Nhung loi khuyen cung nhu nhung hoc thuyet nay se tiep tuc vang vong trong the gioi y hoc hon 1000 nam sau đo.
Đen nhung the ky 15, 16 va 17, bac si đuoc phep giai phau thi the đe tim ra nguyen nhan tu vong. Giao su nguoi Đuc Wilhelm Fabry tin rang ung thu vu la do tac tia sua trong ong dan sua. Giao su nguoi Ha Lan Francois de la Boe Sylvius, mot tin đo cua Descartes, tin rang tat ca benh tat la ket qua cua cac qua trinh hoa hoc va dich bach huyet co tinh axit la nguyen nhan gay ra ung thu. Cung luc đo, Nicolaes Tulp tin rang ung thu la mot chat đoc lay lan tu tu va ket luan rang no la benh truyen nhiem.
Bac si John Hill đa mo ta viec hit thuoc la la nguyen nhan gay ra benh ung thu mui vao nam 1761. Tiep theo la bao cao vao nam 1775 cua bac si phau thuat nguoi Anh Percivall Pott ve carcinoma o nhung nguoi quet ong khoi, mot loai ung thu tai biu, la mot loai benh pho bien o nhung nguoi tho quet ong khoi. Voi viec su dung rong rai kinh hien vi vao the ky 18, nguoi ta đa phat hien ra "chat đoc ung thu" lay lan tu khoi u nguyen phat qua cac hach bach huyet đen cac vi tri khac (chinh la hien tuong "di can" ma ta biet đen ngay nay). Quan điem ve can benh nay lan đau tien đuoc đua ra boi bac si phau thuat nguoi Anh Campbell De Morgan tu nam 1871 đen nam 1874.
Nam 1855, Rudolf Virchow phat trien quan điem rang đon vi co ban cua su song la cac te bao voi kha nang tu nhan len. Đay tro thanh mot trong trong nhung ruong cot cua hoc thuyet te bao. Theo Virchow, cac tinh trang benh ly chu yeu la do nhung bien đoi trong qua trinh song cua te bao duoi anh huong cua cac tac đong va kich thich ben ngoai. Hoc thuyet te bao cung voi quan điem ve benh ly cua Virchow đa cham dut su thong tri trong hang the ky cua thuyet the dich co đien va tro thanh ly thuyet chu đao trong sinh hoc sau đo.


= Thoi ky y hoc hien đai =
Cuoc cach mang trong nghien cuu ung thu co the đuoc tom gon trong mot cau, đo la: ung thu, ve ban chat, la mot can benh lien quan đen gen.

Voi hoc thuyet te bao lam tien đe, nam 1902, nha di truyen hoc Theodor Boveri đe xuat rang ung thu xuat hien la tu nhung te bao bi ton thuong va goi y rang nhung thay đoi nay đa khien cho te bao ung thu phan chia mot cach mat kiem soat. Nam 1911, Peyton Rous phat hien rang gay nhiem te bao voi virus (sau nay đuoc đat ten la virus sarcoma Rous) thi co the tao thanh cac te bao ung thu va đat nen mong cho quan điem rang virus la nguyen nhan gay ung thu. Vao đau nhung nam 1950, cac nha khoa hoc chia thanh ba truong phai khi tra loi cau hoi: "Đieu gi gay ra ung thu?". Nhung nha virus hoc, voi đai dien la la Rous, cho rang ung thu la do virus gay ra; nhung nha dich te hoc, nhu Doll va Hill, thi cho rang cac tac nhan hoa hoc ben ngoai (nhu khoi thuoc la) la nguyen nhan gay nen ung thu; cuoi cung va yeu the nhat trong ba nhom, nhung nha khoa hoc theo buoc Theodor Boveri tin rang cac thay đoi trong gen ben trong te bao gay nen ung thu.
Nam 1958, Howard Martin Temin, mot nha nghien cuu virus nguoi My, đa thanh cong trong viec tao nen ung thu trong đia petri bang cach gay nhiem virus Rous vao te bao. Mot trong nhung điem đoc đao cua loai virus nay la no co the cai xen DNA cua no vao DNA cua te bao chu. Đay co the đuoc coi la mot chiec cau đe ket noi ly thuyet sinh ung thu cua Rous va Boveri: virus, mot tac nhan ben ngoai, co the tro thanh mot yeu to noi sinh bang cach gan voi bo gen cua te bao. Đen thap nien 1970, nhieu phong thi nghiem bat đau nghien cuu đe tim ra nhung gen đuoc thay đoi do virus. Đoan gen gay ung thu cua virus sarcoma Rous cuoi cung cung đuoc tim ra, no đuoc đat ten la src, viet tat cho "sarcoma".
Giua nhung nam 1980 va 1990, hang tram gen sinh ung thu va gen uc che khoi u trong bo gen nguoi đa đuoc xac đinh. Cac nha sinh hoc vao thoi điem nay nhin qua trinh sinh ung thu duoi lang kinh cua cac bien đoi cap đo phan tu trong gen. Bat chap su đa dang va khac biet cua cac loai ung thu khac nhau, kien thuc thu thap đuoc trong cac thap ky cuoi the ky 20 nay đa goi nen nhung mau hinh, quy luat an duoi su tien trien cua can benh. Hai nha khoa hoc Robert Weinberg va Douglas Hanahan đa đua ra sau quy tac "chi phoi su chuyen dang cua te bao binh thuong thanh ung thu ac tinh". Sau quy tac nay đuoc goi la nhung "Đac trung cua Ung thu" (Hallmarks of Cancer), chung the hien "cac bien đoi thiet yeu trong sinh ly te bao ma cung nhau quyet đinh su phat trien ac tinh". Trai qua hang thap ky mo mam trong bong toi, cuoi cung cac nha khoa hoc cung co the co mot cai nhin sang ro va toan dien ve nguyen nhan gay ra ung thu.


Tac đong đoi voi xa hoi Du co nhieu benh (chang han nhu suy tim) co the co tien luong xau hon hau het cac ca ung thu, cum tu "ung thu" mang đen su so hai rong rai va thuong tranh đuoc nhac toi truc tiep. Thay vi chi ro ten benh, cach noi tranh "mot can benh keo dai" đe nhac đen ung thu dan đen tu vong van thuong đuoc su dung trong cac cao pho, mot bieu hien ro rang cua ky thi xa hoi. Ung thu đoi khi cung đuoc goi la "C-word"; To chuc Ho tro Ung thu Macmillan su dung thuat ngu nay đe co gang giam bot noi so hai xung quanh can benh nay. O Nigeria, mot ten đia phuong cua benh ung thu đuoc dich sang tieng Anh la "can benh khong the chua khoi". Niem tin sau sac rang ung thu nhat thiet phai la mot can benh kho va thuong gay chet nguoi đuoc phan anh trong he thong đuoc cac to chuc lua chon đe tong hop so lieu thong ke ve ung thu: dang ung thu pho bien nhat - ung thu da khong phai hac to, chiem khoang mot phan ba so ca ung thu tren toan the gioi, nhung rat it truong hop tu vong - thuong đuoc loai ra khoi cac thong ke cu the ve benh ung thu boi vi chung de dang đieu tri va hau nhu luon đuoc chua khoi, thuong chi voi nhung phuong phap ngoai da, ngan han.

Quan niem cua phuong Tay ve quyen cua benh nhan đoi voi nguoi bi ung thu bao gom nghia vu tiet lo đay đu tinh hinh y te cho nguoi đo va quyen đuoc tham gia vao viec ra quyet đinh chung theo cach ton trong gia tri rieng cua nguoi đo. O cac nen van hoa khac, cac quyen va gia tri khac đuoc uu tien hon. Vi du, hau het cac nen van hoa chau Phi coi trong ca gia đinh hon la tung ca nhan. O nhieu vung cua chau Phi, chan đoan thuong đuoc đua ra qua muon nen benh la hau nhu khong the chua khoi va viec đieu tri, neu co, se nhanh chong lam pha san gia đinh. Do nhung yeu to nay, cac nha cung cap dich vu cham soc suc khoe o chau Phi co xu huong đe cac thanh vien trong gia đinh quyet đinh xem co nen tiet lo ket qua chan đoan hay khong, va ho co xu huong lam đieu đo mot cach cham rai va vong vo, dua vao su quan tam cua benh nhan va kha nang đoi pho voi nhung tin du. Nguoi dan tu cac quoc gia chau A va Nam My cung co xu huong ua cach tiep can cham va it thang than hon trong viec tiet lo thong tin benh tat so voi o Hoa Ky va Tay Au, va ho tin rang: đoi khi se tot hon neu benh nhan khong biet đay đu ve tinh hinh ung thu cua ho. Nhin chung, viec tiet lo chan đoan đa pho bien hon so voi the ky 20, nhung viec tiet lo đay đu benh trang cho benh nhan khong phai la pho bien tren khap the gioi.Tai Hoa Ky va mot so nen van hoa khac, ung thu đuoc coi nhu mot can benh/ke thu phai đuoc "chien đau" đe cham dut "cuoc bao loan dan su"; mot Cuoc chien chong Ung thu đa đuoc tuyen bo o My. Cac phep an du lien quan đen "quan su" rat pho bien khi mo ta ve anh huong cua benh ung thu đoi voi con nguoi, chung nhan manh ca tinh trang suc khoe cua benh nhan va su can thiet phai tu đua ra cac quyet đinh quan trong ngay lap tuc chu khong the tri hoan, phot lo hoac dua hoan toan vao nguoi khac. Cac an du quan su cung giup hop ly hoa cac phuong phap đieu tri manh me, đoc hai (hay con đuoc goi la "cac bien phap manh tay").
Vao nhung nam 1970, mot phuong phap đieu tri ung thu thay the tuong đoi pho bien o My la mot dang đac biet cua lieu phap noi chuyen, dua tren quan điem cho rang ung thu la do thai đo xau gay ra. Theo quan điem nay, nhung nguoi co "tinh cach ung thu" — chan nan, kim nen, chan ghet ban than va ngai bay to cam xuc — bieu hien ung thu thong qua ham muon tiem thuc. Mot so nha tri lieu tam ly noi rang thay đoi cach nhin cua benh nhan ve cuoc song se chua khoi benh ung thu. Trong so cac tac đong khac, niem tin nay cho phep xa hoi đo loi cho nan nhan vi đa gay ra benh ung thu (do vo thuc "muon" mac benh) hoac đa ngan can viec chua khoi benh (do khong tro thanh mot nguoi đu hanh phuc, khong so hai va yeu thuong). No cung lam tang su lo lang cua benh nhan, vi ho tin tuong khong chinh xac rang nhung cam xuc tu nhien nhu buon ba, tuc gian hoac so hai se rut ngan cuoc song cua ho. Y tuong nay đa bi che gieu boi Susan Sontag, tac gia cuon sach Benh tat la phep an du, khi đang hoi phuc sau đieu tri ung thu vu vao nam 1978. Mac du y tuong ban đau hien nay thuong bi coi la vo nghia, nhung quan điem nay mot phan van ton tai o dang nhe hon voi niem tin pho bien, nhung khong chinh xac, rang co y nuoi duong thoi quen tu duy tich cuc se giup tang kha nang song sot. Cach suy nghi nay đac biet manh me trong nhung phong trao cua cac benh nhan ung thu vu.
Mot y kien ve ly do tai sao nhung nguoi bi ung thu thuong bi đo loi hoac bi ky thi, goi la gia thuyet "the gioi cong bang", la viec đo loi cho benh ung thu ve hanh đong hoac thai đo cua benh nhan cho phep nhung nguoi đo loi lay lai cam giac kiem soat. Đieu nay dua tren niem tin cua nhung nguoi đo loi rang the gioi ve co ban la hoan toan cong bang va vi vay bat ky can benh nguy hiem nao, nhu ung thu, phai la dang mot hinh phat cho nhung quyet đinh xau xa; trong gia thuyet ve the gioi cong bang, nhung đieu xau se khong xay ra voi nhung nguoi tot.


= Anh huong kinh te =
Tong chi phi cham soc suc khoe cho benh ung thu o My đuoc uoc tinh vao khoang 80,2 ty đo la trong nam 2015. Mac du chi tieu cho cham soc suc khoe lien quan đen ung thu đa tang ve muc tuyet đoi trong nhung thap ky gan đay, ty trong chi tieu cua nganh y te danh cho đieu tri ung thu van o muc gan 5% trong khoang thoi gian tu nhung nam 1960 đen 2004. Mot mau hinh tuong tu cung đuoc quan sat tai chau Au; tai đay, khoang 6% tong chi phi cham soc suc khoe đuoc chi cho đieu tri ung thu. Ngoai chi phi cham soc suc khoe, benh ung thu gay ra cac chi phi gian tiep duoi dang giam nang suat lao đong do nghi om, mat kha nang lao đong va tan tat vinh vien cung nhu tu vong som trong đo tuoi lao đong. Nguyen nhan ung thu cung gay ton kem cho viec cham soc khong chinh thuc. Chi phi gian tiep va chi phi cham soc khong chinh thuc thuong đuoc uoc tinh cao hon hoac bang chi phi cham soc suc khoe cua benh ung thu.


= Noi lam viec =
Tai Hoa Ky, ung thu đuoc Uy ban Co hoi Viec lam Binh đang (EEOC) xep vao danh muc bao ve, chu yeu do nhung benh nhan ung thu co the bi phan biet đoi xu tai noi lam viec. Phan biet đoi xu tai noi lam viec co the xay ra neu nguoi su dung lao đong lam tuong rang mot nguoi mac benh ung thu se khong the lam viec hieu qua va co the xin nghi om nhieu hon nhung nhan vien khac. Nguoi su dung lao đong cung co the đua ra quyet đinh tuyen dung hoac sa thai dua tren quan niem sai lam ve nhung khuyet tat lien quan đen ung thu neu co. EEOC se cung cap cac huong dan phong van cho nguoi su dung lao đong, cung nhu đua ra danh sach cac giai phap kha thi đe đanh gia va đieu tri nhan vien mac benh ung thu.


Nghien cuu ung thu Vi ung thu khong phai la mot benh đon le ma la mot nhom cac benh, kha nang ton tai mot "phuong thuoc tri ung thu" duy nhat khong cao hon kha nang ton tai mot lieu phap duy nhat co the chua đuoc tat ca cac benh truyen nhiem. Cac chat ngan hinh thanh mach mau tung đuoc cho la co tiem nang tro thanh mot phuong phap đieu tri "bach phat bach trung" cho nhieu loai ung thu, song đieu nay la khong chinh xac. Thuoc ngan hinh thanh mach mau va cac phuong phap đieu tri ung thu khac đuoc su dung ket hop đe giam ty le mac va tu vong do ung thu.
Cac phuong phap đieu tri ung thu thuc nghiem đuoc nghien cuu trong cac thu nghiem lam sang đe so sanh phuong phap đieu tri đuoc đe xuat voi phuong phap đieu tri tot nhat hien co. Cac phuong phap đieu tri to ra thanh cong o mot loai ung thu co the đuoc thu nghiem voi cac loai ung thu khac. Cac xet nghiem chan đoan đang đuoc phat trien đe co the tim ra cac lieu phap phu hop voi tung benh nhan, dua tren "ho so" sinh hoc cua ho.
Nghien cuu ung thu tap trung vao cac van đe sau:

Tac nhan (vi du: virus) va cac su kien (vi du: đot bien) gay ra hoac tao đieu kien cho nhung thay đoi di truyen o cac te bao co the tro thanh te bao ung thu.
Ban chat chinh xac cua ton thuong di truyen va cac gen bi anh huong boi no.
Hau qua cua nhung thay đoi di truyen đo đoi voi hoat đong song cua te bao, ca trong viec tao ra cac đac tinh noi bat cua te bao ung thu va tao đieu kien cho cac su kien di truyen bo sung dan đen su tien trien cua benh.
Viec hieu ro hon sinh hoc phan tu va sinh hoc te bao nho nghien cuu ung thu đa cho ra đoi cac phuong phap đieu tri ung thu moi ke tu khi Tong thong My Richard Nixon phat đong "Cuoc chien chong Ung thu" vao nam 1971. Ke tu đo, quoc gia nay đa chi hon 200 ty USD cho nghien cuu ung thu, bao gom nguon luc tu ca khu vuc cong va tu nhan. Ty le tu vong do ung thu (hieu chinh theo quy mo va đo tuoi cua dan so) đa giam nam phan tram tu nam 1950 đen nam 2005.
Canh tranh ve cac nguon luc tai chinh duong nhu đa kim ham su sang tao, hop tac, chap nhan rui ro va tu duy nguyen ban can thiet đe tao ra nhung kham pha co ban, cac nghien cuu rui ro thap voi nhung buoc tien nho đuoc uu tien hon nhieu so voi nghien cuu sang tao hon, rui ro hon.
Cac lieu phap virus (virotherapy), su dung virus bien đoi đe đieu tri ung thu, cung đang đuoc nghien cuu.


Mang thai Ung thu anh huong đen khoang 1 trong 1.000 phu nu mang thai. Cac benh ung thu pho bien nhat đuoc phat hien trong thoi ky mang thai cung giong nhu cac benh ung thu pho bien nhat đuoc tim thay o phu nu khong mang thai trong đo tuoi sinh đe: ung thu vu, ung thu co tu cung, ung thu bach cau, ung thu hach, u ac tinh, ung thu buong trung va ung thu đai truc trang.
Viec chan đoan mot benh ung thu moi o phu nu mang thai la rat kho, mot phan la do cac trieu chung de bi lam tuong thanh cac cam giac kho chiu binh thuong lien quan đen thai ky. Do đo, ung thu thuong đuoc phat hien o giai đoan muon hon muc trung binh. Mot so ky thuat hinh anh, chang han nhu MRI (chup cong huong tu), chup CT, sieu am va chup X-quang tuyen vu co che chan thai nhi đuoc coi la an toan trong thai ky; mot so khac, chang han nhu chup PET, thi khong an toan.
Viec đieu tri ung thu o phu nu mang thai nhin chung la giong nhu đoi voi phu nu binh thuong. Tuy nhien, xa tri va thuoc phong xa thuong đuoc tranh su dung trong giai đoan nay, đac biet la neu lieu cho thai nhi co the vuot qua 100 cGy. Trong mot so truong hop, mot so hoac tat ca cac phuong phap đieu tri đuoc hoan lai cho đen sau khi sinh neu ung thu đuoc chan đoan vao cuoi thai ky. Sinh som thuong đuoc su dung đe thuc đay thoi gian bat đau đieu tri. Phau thuat noi chung la an toan, nhung phau thuat vung chau trong ba thang đau tien co the gay say thai. Mot so phuong phap đieu tri, đac biet la mot so loai thuoc hoa tri đuoc su dung trong ba thang đau, lam tang nguy co di tat bam sinh va say thai (say thai tu nhien va thai chet luu).
Pha thai tu chon la khong bat buoc va đoi voi cac dang va giai đoan ung thu pho bien nhat, viec lam nay cung khong cai thien ty le song sot cua nguoi me. Trong mot so truong hop, chang han nhu ung thu tu cung tien trien, khong the tiep tuc mang thai va o nhung truong hop khac, benh nhan co the ket thuc thai ky đe co the bat đau hoa tri lieu tich cuc.
Mot so phuong phap đieu tri co the can tro kha nang sinh tu nhien hoac cho con bu cua nguoi me. Nhung benh nhan mac ung thu co tu cung co the se phai sinh mo. Buc xa đen vu lam giam kha nang tiet sua cua vu đo va tang nguy co viem tuyen vu. Ngoai ra, khi hoa tri sau khi sinh, nhieu loai thuoc xuat hien trong sua me, co the gay hai cho em be.


Cac đong vat khac Ung thu hoc thu y, tap trung chu yeu vao cho va meo, la mot chuyen khoa đang phat trien o cac nuoc giau co va cac hinh thuc đieu tri chu yeu cho nguoi nhu phau thuat va xa tri co the đuoc cung cap. Cac loai ung thu pho bien nhat khac nhau, nhung ganh nang ung thu duong nhu o thu nuoi it nhat cung cao tuong đuong voi nguoi. Đong vat, đien hinh la cac loai gam nham, thuong đuoc su dung trong nghien cuu ung thu. Ben canh đo, cac nghien cuu ve ung thu tu nhien o cac đong vat lon hon co the mang lai loi ich cho nghien cuu ung thu o nguoi.
O cac đong vat khac, mot so loai ung thu co the lay truyen đa đuoc mo ta, trong đo ung thu lay lan giua cac đong vat bang cach truyen cac te bao khoi u. Hien tuong nay đuoc thay o nhung con cho mac benh sarcoma Sticker (con đuoc goi la "khoi u hoa lieu truyen đuoc o cho"), va o nhung con quy Tasmania mac benh u mat quy (DFTD).


Xem them Ung thu hoc
Cac phytochemical trong thuc pham
Ngay ung thu the gioi
Đau trong ung thu
Tac nhan gay ung thu
Ruou va ung thu
Che đo an uong va ung thu


Chu thich Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Cancers tai Wikimedia Commons

(tieng Viet)

Ung thu tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Nam lim xanh co tac dung gi? Đuc Luong 10/8/2012
(tieng Anh)

Ung thu tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ung thu tren DMOZ
Trang web ve ung thu cua To chuc Y te The gioi luu tru
Making a world of difference in cancer care