Chi Ke đau ngua (danh phap khoa hoc: Xanthium) la mot chi thuc vat co hoa trong ho Cuc (Asteraceae) Chi nay la ban đia o Bac Trung My, chau A, chau Au.


Mo ta Chi Ke đau ngua gom nhung thuc vat than thao mot nam, dang tho, co the cao toi 20–47 inch (51–119 cm). La moc cach hoac moc vong, co hai dang hinh mac hoac hinh trung, hinh than, mep la co nhieu thuy va co rang cua sau. Mot so loai nhu ke đau ngua gai X. spinosum co rat nhieu gai, moi nach la đeu co mot gai mau vang nhat mang ba thuy nhon.
Cay co hoa đon tinh: hoa đuc nam o nhung nhanh ngan tai đau canh, mang nhieu la bac xep thanh 1-3 hang, trang hoa co mang 5 thuy hinh rang, moc thanh cum hinh cau, đe hoa hinh ban cau co nhieu vay; hoa cai hinh trung moc thanh cum tai nach la, khong co trang, la bac dinh lien vao nhau om tron lay hoa. Hat phan co kich thuoc 26-28 micromet, dang hinh phong cau det o hai đau, co hinh phac nhin tu cuc dang tam giac, phan thanh 3-4 thuy, luc giac hay ngu giac, va co 3-4 đuong xoi doc. Gai ngoai hat phan gan nhu bi tieu bien, chi con la nhung mau nhon hay tu dai khong qua 0,6 micromet.
Ke đau ngua la cay ngay ngan, chi ra hoa vao luc ngay ngan-đem dai vao cuoi mua he va mua thu, thuong la tu thang Bay đen thang Muoi o Bac ban cau. Tuy nhien chung van co the ra hoa quanh nam o vung nhiet đoi trong đieu kien đo dai thoi gian ngay-đem đuoc giu o muc on đinh.
Ke đau ngua cho qua hinh cau, mang nhieu gai. Qua ke la qua gai đuoc bao boc boi mot cai vo hinh thanh tu la bac. Cac gai nay giup cho qua de dang mac vao nhung đong vat đi ngang qua va se đuoc cac đong vat ay phat tan đi rat xa, co khi hang dam. Khi chin, qua se chuyen sang mau vang, chinh vi vay chi nay mang ten khoa hoc la Xanthium, bat nguon tu chu Hy Lap xanthos co nghia la mau vang.


Cac loai So luong loai cua chi Ke đau ngua khong thong nhat. Trong qua khu tung co hon 20 loai ke đau ngua đa đuoc nhan dien. Hien tai The Plant List cong nhan 12 loai thuoc chi Ke đau ngua nhu sau:

Xanthium ambrosioides Hook. & Arn.
Xanthium argenteum Widder
Xanthium cavanillesii Shouw
Xanthium cloessplateaum D.Z.Ma
Xanthium echinatum Murray - Ke đau ngua thoi
Xanthium inaequilaterum DC.	- Ke đau ngua goc lech
Xanthium italicum Moretti
Xanthium mongolicum Kitag.
Xanthium orientale L.
Xanthium sibiricum Patrin ex Widder - Ke đau ngua Sibir
Xanthium spinosum L. - Ke đau ngua gai, ke đau ngua rap hay ke đau ngua Bathurst (phan bo o Nam va Trung My)
Xanthium strumarium L. - Ke đau ngua thong thuong (loai ban đia o Bac My, du nhap vao nhieu nuoc khac)


Cong dung Theo mot so nghien cuu, mot hoat chat trong ke đau ngua co tac dung kiem che qua trinh tao anion superoxit cua bach cau trung tinh bi kich thich boi N-formyl-methionin-leucine-phenylalanin voi chi so IC50 la 1,72 µg/mL.
Gai va hat cua qua ke chua nhieu chat carboxyatractylosit (CAT), truoc đay goi la xanthostrumarin, đay la chat co vai tro chu chot trong cac tac dung phu cua ke đau ngua. CAT đuoc cho la chat uc che sinh truong tren ke đau ngua va nhieu thuc vat khac, no co vai tro ngan chan viec nay mam va sinh truong cua thuc vat. Phan lon chat nay tap trung trong gai cua qua ke, tuy nhien khi qua đuoc so che đe lam thuoc thi gai thuong bi đot bo, đieu đo lam giam ham luong cua CAT trong thanh pham.
Ke đau ngua cung đuoc dung đe lam thuoc nhuom mau vang, tu đo sinh ra ten khoa hoc la Xanthium, bat nguon tu chu Hy Lap xanthos nghia la "mau vang". Dau ep tu hat ke đau ngua co the đuoc dung lam thuc pham.
Trong Đong y ke đau ngua thong thuong X. strumarium đuoc goi la "thuong nhi tu" (苍耳子, cang er zi), ngoai ra thuong nhi tu cung co the la cac loai ke đau ngua khac nhu X. inequilaterum hay X. sibiricum. Thanh phan lam thuoc la qua gia kho, co the dung dang sao chin, phoi kho, tan bot hay tam ruou. Ke đau ngua co vi ngot nhat, cay đang, tinh am, hoi đoc, tac dung phat tan, tan phong, tru thap, hoa nhiet, thong mui, giam đau, chu tri nhuc đau do phong han, mat quang ga, tac mui va cac benh ve mui-xoang. Tuy nhien khong dung ke đau ngua trong truong hop huyet hu, u huyet, kieng ky voi thit lon, va dung qua lieu se gay đoc, non, đau bung, tieu chay. Chat đoc cua ke đau ngua gay hai đen gan va se gay tu vong ngay tuc khac neu dung voi lieu luong bang 0,75% khoi luong co the.

Ke đau ngua ngot on, chua nao phong,
Nhuc đau đau mat thap te ran,
Phong cui lau ke, cung tieu đoc,
Oc nhiem han, mui chay nuoc trong.


Tac hai Ke đau ngua thong thuong (Xanthium strumarium) la loai ban đia o Bac My. Hat cua no tung la thuc an cua loai vet đuoi dai Carolina đa tuyet chung - truoc nay chua ai biet loai vat nao khac chiu đuoc chat đoc cua hat ke đau ngua. Nay no tro thanh loai xam hai tren khap the gioi, xam lan vao cac thua ruong đat nong nghiep va co the gay ngo đoc cho gia suc vi chua cac chat đoc glycosit, nhu ngua; bo nha; cuu. Mot so vat nuoi se khong đung đen loai cay nay neu nhu trong khu vuc co san cac nguon thuc an khac, nhung cac loai an tap hon, nhu lon se an ke đau ngua đe roi ngo đoc, om ma chet. Cay con va hat la phan co đoc tinh cao nhat cua ke đau ngua. Trieu chung ngo đoc thuong dien ra trong vong vai gio, bao gom viec đi đung loang choang, nguoi yeu ot, u ru, treo xoan co co, mach gap va yeu, kho tho, va cuoi cung la tu vong.


Hinh anh Chu thich