Vai lanh la mot loai vai đuoc lam tu soi cua cay lanh (Linum usitatissimum). Viec san xuat vai lanh mat nhieu cong suc nhung đay la loai vai rat co gia tri, đuoc ua chuong đe may quan ao do su mat me va thoai mai trong thoi tiet nong.
Nhieu san pham đuoc lam tu vai lanh nhu: tap de, tui, khan tam, khan an, khan trai giuong, khan trai ban, tham trang tri, vai boc ghe va quan ao…
Vai lanh la mot trong nhung loai vai lau đoi nhat tren the gioi, bat nguon tu hang ngan nam truoc. Nhung mau rom, hat, soi, chi, va nhieu loai vai khac co nguon goc tu khoang nam 8000 truoc Cong nguyen đa đuoc tim thay tai nhung noi co nguoi o quanh cac ho nuoc o Thuy Si. Nhung soi lanh nhuom đuoc tim thay trong mot hang đa thoi tien su o Gruzia đa cung co gia thiet rang viec su dung vai lanh đuoc det tu cay lanh dai đa bat đau cach đay hon 30.000 nam.
Vai lanh đoi khi đuoc dung lam tien te o Ai Cap co đai. Nhung xac uop Ai Cap đuoc quan trong vai lanh boi vi no đuoc xem la mot bieu tuong cua anh sanh va su tinh khiet, va cung đe pho truong su giau co. Mot so loai vai lanh nay đuoc det bang cach quay to, vao thoi đo co chat luong rat tot. Nhung chung van kha tho so voi vai lanh hien đai. Ngay nay, vai lanh thuong kha đat tien va chi đuoc san xuat voi so luong tuong đoi nho. No co phan soi dai hon so voi cotton va cac loai vai tu nhien khac.


Tu nguyen Tu "lanh" trong tieng Viet co nguon goc tu tieng Phap "lin", tu tieng Phap nay lai gan gui voi ten Latin cua cay lanh la linum  va tu tieng Hy Lap la λινον (linon).
Trong tieng Anh, tu "linen" co nguon goc tu nhom ngon ngu Tay German. Ngoai ra, tu "line", bat nguon tu viec su dung chi lanh đe xac đinh mot đuong thang.


Lich su O vung Luong Ha co đai, cay lanh đuoc trong đe san xuat vai lanh. No đuoc su dung boi nhung nguoi thuoc tang lop giau co, chang han nhu tu si. O Ai Cap co đai, vai lanh đuoc dung đe uop xac va lam vai liem. No cung đuoc dung lam trang phuc hang
ngay. Khi thoi tiet qua nong, nguoi ta thuong mac trang phuc tu vai lanh trang.
Vai lanh đuoc dung lam khan trai ban, trai giuong va trang phuc qua nhieu the ky. Gia cua vai lanh đat khong chi vi kho gia cong, ma con vi ban than cay lanh kho trong. Them vao đo, chi lanh khong đan hoi nen rat kho đe det ma khong lam đut chi. Vi vay ma viec san xuat vai lanh kha đat hon so voi bong vai.
Viec phat hien vai lanh nhuom trong mot hang đong o co nguon goc cach đay 36.000 nam chung to rang nguoi co đai đa biet su dung soi cua cay lanh dai đe lam thanh cac loai vai nhu vai lanh tu rat som.
Khi lang mo cua pharaoh Ramses II đuoc phat hien vao nam 1881, phan vai lanh đuoc tim thay trong đo van o trang thai đuoc bao quan hoan hao sau hon 3000 nam.
Trong thu vien Belfast, co mot xac uop cua "Kaboolie", con gai cua mot tu si Ammon, mat khoang 2500 nam truoc. Vai lanh cua xac uop nay cung o trong tinh trang bao quan hoan hao. Khi lang mo cua Tutankhamen đuoc mo ra, cac tam man bang vai lanh van con nguyen ven.


Nganh cong nghiep vai lanh thoi ki đau Nhung ghi chep som nhat ve nganh cong nghiep vai lanh voi hon 4000 nam tuoi tu Ai Cap. Nhung van ban viet tay som nhat ve nganh cong nghiep vai lanh la tren nhung phien đa, đuoc viet bang ky tu am tiet Linear B o Pylos, Hy Lap, noi ma vai lanh đuoc mo ta nhu mot dang chu tuong hinh va đuoc viet la "li-no" (λινον, linon). Va nhung nguoi tho nu san xuat vai lanh đuoc goi la "li-ne-ya" (λινεια, lineia).
Nhung nguoi Phoenicia cung voi đoan thuyen thuong nhan cua ho, đa bat đau cac giao dich thuong mai voi nguoi dan o Đia Trung Hai, phat trien cac mo thiec o Cornwall, gioi thieu viec trong lanh va lam vai lanh o Ireland truoc Cong nguyen. Mai cho đen the ky 12, chung ta moi tim đuoc nhung ghi chep ve su co gang he thong hoa viec san xuat lanh.
Khi Sac lenh Nantes bi thu hoi vao nam 1685, nhieu nguoi Huguenot tron khoi Phap va đinh cu tai quan đao Anh. Va
mot trong so ho la Louis Crommelin, nguoi đuoc sinh ra va lon len tro thanh mot nguoi tho det vai lanh tot o thi tran Cambrai. Ong đa tron sang Ulster, va cuoi cung đinh cu tai thi tran nho cua Lisburn, cach Belfast khoang muoi dam. Ban
than Belfast co le la trung tam san xuat vai lanh noi tieng nhat trong lich su; trong thoi ky Victoria đa so vai lanh tren the gioi đuoc san xuat tai thanh pho nay, do đo ma no đa co ten la Linenopolis.
Trong Chien tranh the gioi thu nhat, Cambrai tro nen noi tieng la mot trong nhung trung tam cua cuoc chien du doi nhat. Ten "cambric" co nguon goc tu thi tran nay. Mac du nganh cong nghiep vai lanh đa đuoc thanh lap o Ulster, Louis Crommelin tim thay co hoi cai thien nganh det, va nhung no luc cua ong đa thanh cong đen noi ong đuoc bo nhiem boi chinh quyen đe phat trien nganh cong
nghiep nay trong mot pham vi rong lon hon nhieu so voi Lisburn va xung quanh đo. Ket qua truc tiep cua viec nay la su thanh lap Hoi đong quan tri cua cac nha san xuat vai lanh o Ireland theo luat đinh vao nam 1711.


Soi lanh = Mo ta =
Lanh la mot dang soi vo. Cac soi lanh co chieu dai tu khoang 25 mm đen 150 mm va đuong kinh trung binh tu 12 μm đen 16 μm. Co hai loai: soi xo ngan đuoc su dung cho cac loai vai tho va soi dai hon đuoc su dung cho cac loai vai tot hon. Soi lanh thuong co the đuoc xac đinh boi cac "nut", ma đe tang su linh hoat va ket cau cua vai.
Mat cat ngang cua soi lanh đuoc tao thanh hinh đa giac khong đeu, gop phan cho ket cau tho cua vai.


= Tinh chat =
Vai lanh cho ta cam giac mat me khi tiep xuc. No rat min mang, lam cho vai thanh pham khong co xo vai, va cang mem hon khi 
đuoc giat. Tuy nhien, cac nep nhan lien tuc o cung mot vi tri trong cac nep gap manh se co xu huong lam đut cac soi chi lanh. Van đe nay co the xuat hien o co ao, vien, va bat ky khu vuc nao ma ban ui lam nhan trong khi giat la. Vai lanh co đo đan hoi kem va khong co gian de dang, giai thich ly do tai sao no de co nep nhan.
Cac loai vai lanh co đo bong tu nhien cao, mau sac tu nhien cua chung thay đoi tu mau trang nga, mau moc, nau vang hoac mau xam. Vai lanh trang tinh đuoc tao ra bang cach tay trang manh. Vai lanh thuong co tinh day va mong voi mot cam giac xoan va nham, nhung no cung co the thay đoi tu cung va tho, đen mem mai va min. Khi xu ly đung cach, vai lanh co kha nang hap thu va xa nuoc nhanh chong. No co the đat đuoc đo am len đen 20% ma khong gay cam giac am uot.
Vai lanh la mot loai vai rat ben va chac, va la mot trong so it cac loai vai ma khi uot lai chac hon khi kho. Cac soi khong keo gian va co kha nang chiu mai mon. Tuy nhien, do cac soi lanh co đo đan hoi rat thap, vai lanh se bi đut neu no bi gap va ui tai cung mot vi tri mot cach lien tuc.
Nam moc, mo hoi, va thuoc tay cung co the lam hong vai lanh, nhung no co kha nang chong nhay va bo tham. Vai lanh kha de su dung vi no chong đuoc bui va cac vet ban, khong co xo vai hoac bi son, va co the giat kho, giat may hay giat hap.
No co the chiu đuoc nhiet đo cao va đo co rut ban đau vua phai.
Vai lanh khong nen đuoc lam kho
qua muc bang cach lam kho
xao tron, no de đuoc ui
hon khi am vi co mo tang truong cua cay lanh.
Vai lanh de co nep
gap, va vi vay ma mot
so trang phuc phang bang vai lanh can đuoc ui thuong xuyen, đe duy tri đo min hoan hao. Tuy
nhien, xu huong co nep
gap thuong đuoc xem la mot phan
đac biet "quyen ru", va nhieu trang
phuc hien đai bang vai lanh đuoc thiet ke đe tu kho trong khong
khi tren mot cai moc tot va co the mac ma khong can phai ui.
Mot đac điem thuong gan lien voi soi lanh đuong thoi la su hien dien cua "slubs",
la cac điem gut nho xay ra mot cach
ngau nhien doc theo chieu dai cua
no. Cac "slubs"
nay tung đuoc
xem la nhung khiem khuyet lien quan đen chat luong thap. Tuy nhien nhieu loai vai lanh hien đai, đac biet la trong nganh cong nghiep trang tri noi that, "slubs"
đuoc them vao mot
cach chu y nhu la mot phan cua tinh tham my cua san
pham tu nhien va khong
anh huong đen tinh toan ven cua vai, do đo khong
đuoc xem la mot khiem khuyet. Loai vai lanh tot nhat co đuong kinh soi chi rat phu hop, va khong co "slubs".


Đo luong Đon vi
tieu chuan cua mot khoi chi
lanh la "lea", đo la đo dai tinh
bang "yard" (thuoc Anh) cua mot pound (can
Anh) lanh chia cho 300. Vi du nhu mot loai
soi co kich thuoc la 1
"lea" se cho chieu dai 300 yard moi pound. Cac loai soi tot đuoc su dung lam khan tay
co the len đen 40 lea, va cho
40x300 = 12.000
yard chieu dai cu moi pound.
Đay la mot chieu dai cu the do mot phep đo
gian tiep dua tren đo min
cua vai lanh, tuc
la so đon vi chieu dai tren
moi đon vi khoi luong. Ky
hieu la Nel. Con đon vi he met la Nm thuong đuoc su dung o chau Au. Đay
la đon vi bieu thi chieu dai 1000 m tren moi kg.
O Trung Quoc, đon vi trong he
thong bong vai kieu Anh thuong đuoc dung
la NeC. Đay la đon vi
bieu thi chieu dai 840 yard
tren moi pound lanh.


Phuong phap san xuat Chat luong cua cac san pham bang vai lanh thanh pham thuong phu thuoc vao đieu kien trong va ky thuat thu hoach. Đe tao ra
cac soi dai nhat co the, lanh đuoc thu hoach thu cong bang cach nho toan bo cay hoac
than cay đuoc cat sat goc. Sau
khi thu hoach, nhung hat giong đuoc tach ra bang mot qua trinh co gioi hoa đuoc goi la "gon
song" (rippling) hoac bang cach sang
loc.
Phan xo sau đo phai đuoc noi
ra tu than cay. Viec nay đuoc thuc hien bang cach giam (retting) than cay
lanh. Đay la mot qua trinh
su dung vi khuan đe phan huy pectin gan
ket cac soi voi nhau. Phuong phap giam tu nhien đuoc thuc hien trong be va bon
chua, hoac truc tiep ngoai
đong. Cung co nhung phuong phap
giam bang hoa chat, tuy nhanh hon nhung thuong gay hai cho moi
truong va cac soi lanh.
Sau khi giam, cac than cay
đa san sang cho cong đoan đap,
dien ra giua thang tam va thang muoi
hai. Cong đoan đap se loai
bo cac phan go cua than cay bang cach nghien chung giua hai con lan
bang kim loai, do đo cac bo phan
cua than cay co the đuoc tach ra. Phan xo se đuoc tach ra con cac
bo phan khac nhu hat lanh, manh vun, va xo dang ngan đuoc danh cho muc đich su dung khac. Tiep
theo cac soi lanh se đuoc
chai. Cac soi lanh
ngan đuoc tach ra bang luoc, đe lai nhung soi lanh mem va dai.
Sau khi cac soi lanh đa đuoc
tach ra va xu ly, chung
thuong đuoc xe thanh soi
hay det hoac đan thanh vai. Nhung loai vai nay sau đo co the đuoc tay
trang, nhuom, in, hoac
ket thuc bang vai phuong
phap xu ly hoac phu.
Mot phuong phap san xuat khac đuoc goi la "bong vai hoa", nhanh hon va
đoi hoi it thiet bi hon.
Cac than cay lanh đuoc xu ly bang cach su dung may moc chuyen dung cho bong vai,
tuy nhien, cac soi vai thanh pham
thuong mat ve đac trung be ngoai cua vai lanh.
Lanh đuoc trong o nhieu noi tren
the gioi, nhung chat
luong hang đau chu yeu o Tay Au.
Trong nhung nam gan đay viec san xuat lanh voi
luong lon đa chuyen sang Đong Au va Trung Quoc,
nhung cac loai vai chat luong cao van con bi gioi han boi cac nha
san xuat o nhieu noi khac nhu Ireland, Y va Bi, va con o cac nuoc bao
gom Ba Lan, Ao, Phap, Đuc,
Thuy Đien, Đan Mach, Litva, Latvia, Ha Lan, Y,
Tay Ban Nha, Thuy Si, Anh va Kochi o An Đo. Vai
lanh chat luong cao hien đang
đuoc san xuat tai Hoa Ky cho
thi truong boc vat dung.


Ung dung Trong 30 nam qua, ung dung
cho vai lanh đa thay đoi
đang ke. Khoang 70% san luong vai lanh vao nhung
nam 1990 la dung hang det may,
trong khi vao nhung nam 1970 chi co
khoang 5% đuoc su dung cho cac loai vai thoi trang.
Vai lanh đuoc su dung tu giuong va phong
tam (khan trai ban, khan an, khan trai giuong, v.v), cac mat
hang trang tri noi that thuong
mai (tam phu nen / tuong, boc
cho ghe, trang tri cua so, v.v), cac mat hang may mac (trang phuc, ao quan, vay, ao so mi,
v.v), cho đen cac san pham
cong nghiep (tui đung hanh ly,
tranh son dau, chi khau,
v.v.). No
đa tung la loai chi ua thich danh đe theu tay phan mu cua giay da đanh (giay luoi), nhung no đa đuoc
thay the bang soi tong hop.
Mot chiec khan tay bang
vai lanh, đuoc ep va gap đe lo cac goc, la mot kieu trang tri phu hop voi tieu chuan cua mot nguoi đan ong an mac banh bao trong hau het giai đoan đau
cua the ky 20.
Hien nay cac nha nghien cuu đang thu nghiem mot su ket
hop bong / lanh đe tao ra mot loai chi moi ma se cai thien cam giac cua vai bong cheo trong thoi tiet
nong va am.
Vai lanh la mot trong nhung loai vai nen truyen thong ua thich danh
cho tranh son dau. O Hoa Ky bong vai đuoc su dung pho bien
hon vi gia cua vai
lanh đat gap
ba lan, chi co
cac hoa si chuyen nghiep su dung. Tuy nhien o
chau Au, vai lanh thuong
la loai vai nen duy nhat co trong cac cua hang nghe thuat; o Anh ca hai loai đeu co san va bong vai co gia re hon. Vai lanh đuoc ua chuong hon bong vai vi tinh chac chan,
đo ben va tinh luu giu nguyen ven.
Trong qua khu, vai lanh cung đuoc su
dung cho sach (vi du duy nhat con ton tai
trong so đo la Liber linteus). Do tinh
chac chan cua no, Vao thoi Trung co vai lanh
đa đuoc su dung lam la chan va ao
giap trong (ngoai ra con nhieu ung dung khac,
vi du nhu lam day cung), giong nhu trong thoi co đai no
đa đuoc su dung đe lam  mot loai ao giap than tren, đuoc goi la "linothorax".
Cung vi tinh chac chan khi uot, vai lanh Ireland la mot
loai vai boc kha rat pho bien cho gay choi bida, do su hap thu mo hoi tu
ban tay. Giay lam
bang vai lanh co the rat chac va cung, đo la ly do tai sao Hoa
Ky va nhieu quoc gia khac in tien cua ho tren
giay đuoc lam tu 25% vai
lanh va 75% bong.


Tham khao Lien ket ngoai History of Irish linen
Irish Linen – The Fabric of Ireland

Ban mau:Vai