Ngua hoang Mong Co hay con goi la ngua hoang Przewalski Khalkha tieng Mong Co: тахь, takhi; Ak Kaba Tuvan: [daɣə//daɢə] dagy; tieng Ba Lan: [pʂɛˈvalskʲi]) hay con đuoc goi theo ten khac la ngua hoang chau A la nhung con ngua hoang phan bo tren nhung thao nguyen o Mong Co. Ngua hoang Mong Co la mot trong nhung bieu tuong cua he đong vat Mong Co va la to tien cua giong ngua Mong Co. Ngua Przewalski đuoc đat ten theo nha tham hiem nguoi Nga la Nikolai Mikhailovich Przewalski, nguoi đau tien phat hien ra chung vao khoang nam 1880 tai khu vuc sa mac Gobi.
Ngua Przewalski đuoc xep vao nhom co nguy co tuyet chung trong thien nhien. Tu nam 1960, loai ngua quy hiem nay đa đuoc liet vao nhom đong vat co nguy co tuyet chung cao cua Sach Đo. Đay phan loai quy hiem va nguy cap cua ngua hoang co nguon goc tu cac thao nguyen Trung A, đac biet la Mong Co. Tung đuoc xem la tuyet chung, ngua pregoaski đa đuoc tai tha vao tu nhien Vuon quoc gia Khustain Nuruu, Khu bao ton thien nhien Takhin Tal va Khu bao ton thien nhien Khomiin Tal..


Đac điem Mot con ngua hoang Mong Co truong thanh nang khoang 250-300 kg hoac tu 250–350 kg, cao tam 1m30 va dai 2m. Loai ngua mau nau nay co chiec co ngan mot cach đac trung. Đac biet, ngua Przewalski co 66 nhiem sac the thay vi 64 nhu nhung loai ngua khac. Thuc an chu yeu cua loai ngua thao nguyen nay la co va mot so loai thuc vat đac biet. Vao mua đong, khi cay co khong phat trien mot so khu bao ton se cho chung an co kho, đau va ngo. Đay cung la loai ngua an co lau nhat voi thoi gian an co trong ngay vuot qua 12 tieng. Ngua hoang Mong Co co the phat hien nguy hiem tu khoang cach 300 met va bo chay ngay lap tuc, chung co kha nang chiu ret va chiu nong rat tot cung nhu toc đo chay tuong đoi tot len đen 60 km/gio. Loai ngua nay co vong đoi tuong đoi dai, tu 20-25 nam. Khac voi cac loai ngua "hoang" khac đa tung đuoc thuan hoa, loai ngua hoang Mong Co chua bao gio đuoc thuan hoa, va la loai ngua hoang that su duy nhat con ton tai đen nay.


Lich su Khoang 20.000 nam truoc, loai ngua nay song tai Chau Au nhung bien đoi khi hau khien chung roi moi truong song sang Chau A. Loai ngua thao nguyen Mong Co nay tung co so luong rat đong đuc, tham chi chung con di cu nguoc sang vung Tay Au đe sinh song, chung tung co phan bo o chau Au (Ba Lan, Belarus, Litva, Đuc, Ukraina va Nga), Kazakhstan, Mong Co va Trung Quoc. Sau nhieu the ky chong choi voi su bien đoi khac nghiet cua khi hau thi hien nay ngua Przewalski con la nan nhan cua nhung ke san ban trom, khien so luong giam manh.
Theo cac cau truyen co truyen mieng cua Trung Quoc, cach đay 2.000 nam, mot pham nhan bi luu đay đa nhin thay loai ngua hoang nay o khu vuc gan thanh Đon Hoang, noi giao voi Con đuong To lua. Nguoi pham nhan lap muu bat ngua đe dang cho vua Han Vu Đe nhung khong thanh. Tham chi, nha vua con viet mot bai tho ve loai ngua la nay. Đay la mot trong nhung loai ngua đuoc su dung nhieu nhat trong chien tran. Chinh ngua nay la loai ngua đuoc quan Mong Co su dung đe đanh chiem cac nuoc chau Au va xam luoc Viet Nam trong qua khu. Ngua hoang Mong Co con đuoc su dung vao muc đich đi san va la mot bieu tuong cho su dung manh, kieu hung cua cac chien tuong chau A thoi co đai, trung đai va can đai. chau Au ghi nhan loai ngua nay vao cuoi the ky 19 khi nha tham hiem nguoi Nga Đai tuong Nikolai Mikhailovich Przewalski (1839-1888) phat hien ra chung tai cac nui giap voi sa mac Gobi khi ong toi mien Tay Mong Co vao nam 1879 va phat hien ra loai ngua nay truoc khi du nhap ve chau Au.


Nguy co So ngua Przewalski giam manh sau nam 1945 va chi con lai mot nhom nho trong nhung nam tiep theo. Nguyen nhan cua tinh trang nay la san ban, hoat đong quan su va ap luc su dung đat gia tang. Ngoai ra, voi so luong it oi ngua Przewalski trong tu nhien co the dan đen giao phoi can huyet. Vao the ky 20, loai ngua nay o tren bo vuc tuyet chung do nan san bat. Vao nam 1969, mot nha khoa hoc Mong Co đa nhin thay mot con ngua đuc loai nay o sa mac Gobi. Đay la lan cuoi cung con nguoi nhin thay giong ngua nay trong tu nhien. Ngua hoang Przewalski đa bi canh bao tuyet chung tu 44 nam truoc. Đen nam 2008 co khoang 500 con ngua thuoc loai nay đang song trong tu nhien va 1.500 con song trong cac vuon thu va khu bao ton.
Ngay nay, ngua Przewlski song sot nho vao viec gay giong trong đieu kien nuoi nhot. Hien co khoang 1.800 đen 2.000 con ngua Przewalsi đang sinh song tai vung thao nguyen Mong Co va cac khu bao ton tren toan the gioi. Hien co tong so 1.800 con ngua Przewalski song tren toan the gioi, trong đo co rat nhieu con song tai vuon thu Praha. Khoang 1/4 so ngua nay đuoc tha vao tu nhien hoi cuoi nam 2011 nho thanh cong cua cac bien phap nhan giong thuan chung. Ngua hoang Mong Co ton tai trong tu nhien chu yeu la Mong Co chi con khoang hon 300 ca the nhung ngua pregoaski đa va đang la loai ngua đuoc nhan giong va thuan chung nhieu nhat the gioi.
Tai Khu Bao ton Thien nhien Quoc gia Ho Tay co 27 con ngua Przewalski đang sinh song chung la ket qua cua mot qua trinh dai no luc nhan giong va bao ve cua Khu bao ton ke tu nam 2010. Đac biet la viec mot con ngua hoang đau tien ra đoi nho thu tinh ong nghiem. Vuon thu Praha, Cong hoa Sec se đua them cac con ngua hoang Przewalski toi Mong Co. Đay la mot no luc nham đua loai đong vat nay tro lai moi truong song ban đia cua chung. Co ba con ngua cai va mot con ngua giong đa đuoc đua đen tinh Khomiin Tal, Mong Co va them bon con ngua nua se đuoc đua toi Mong Co.


Thu tinh nhan tao Đe bao ton, nguoi ta đa dung ky thuat nhan giong bang thu tinh. Theo phuong phap nay đa co con ngua thuoc giong ngua hoang Mong Co (ngua Przewalski), đuoc sinh ra bang phuong phap thu tinh nhan tao do Vien bao ton sinh hoc Smithsonian (SCBI) thuc hien đa mo ra hy vong moi cho viec bao ton cac loai đong vat quy hiem. Ngua me đa co mot thai ky binh thuong keo dai 340 ngay va qua trinh sinh san dien ra trong 10 phut. Đay la con ngua hoang đau tien ra đoi nho thu tinh ong nghiem. Ban đau phai thuan hoa ngua hoang. Ho huan luyen chung đe co the thu đuoc mau nuoc tieu, roi sau đo thu thap tinh trung tu ngua đuc. Đong thoi, phai giam sat nong đo horrmone cua ngua cai va chu ky đong duc cua no. Tu đo moi co nhung tinh toan phu hop đe qua trinh thu tinh dien ra thanh cong.
Rut kinh nghiem tu nhung lan thu tinh nhan tao khong thanh cong, nguoi ta quyet đinh rut ngan quang đuong đi cua tinh trung, voi so luong it oi ngua Przewalski trong tu nhien co the dan đen giao phoi can huyet. Thu tinh nhan tao se giup đa dang hoa nguon gene, vua giup đong vat phat trien va duy tri noi giong, phuong phap nay cung an toan va han che chi phi phat sinh do phai van chuyen ngua hoang đen noi giao phoi. Ngua hoang Przewalski đa bi canh bao tuyet chung tu 44 nam truoc. Đen nam 2008 co khoang 500 con ngua thuoc loai nay đang song trong tu nhien va 1.500 con song trong cac vuon thu va khu bao ton, nhung rat kho đe phat trien luong ca the ngua nay bang phuong phap thu tinh tu nhien 


Kham pha moi Mot kham pha moi vao nam 2018 cho biet ngua hoang Mong Co thuc chat la giong ngua nha đa bo tron khoi chu nhan. Dua tren mot cong trinh khao co tai hai đia điem o khu vuc Bac Kazakhstan, gom Botai va Krasnyi Yar, noi cac nha khoa hoc tim thay bang chung đau tien ve su thuan hoa ngua cach đay hon 5.000 nam. Cac nha khoa hoc đa sap xep bo gene cua 20 giong ngua tu Botai dua tren nhung chiec rang va manh xuong đuoc khai quat va 22 loai ngua co nguon goc ca chau A va chau Au. Sau đo, ho so sanh bo gene cua nhung giong ngua co đai nay voi bo gene đa đuoc cong bo cua 18 loai ngua co đai va 28 giong ngua hien đai cho thay giong ngua Przewalski co nguon goc tu nhung con ngua đuoc nguoi dan Botai nuoi duong cach đay khoang 5.500 nam truoc, đieu nay co nghia giong Przewalski khong thuc su la giong ngua hoang thuc thu, đay đuoc đanh gia phat hien nay la mot bat ngo lon, đong nghia khong con loai ngua hoang da nao ton tai, phat hien nay cung đat ra cau hoi ve nguon goc thuc su cua nhung loai ngua nha hien nay.


Trong van hoa Nhieu nguoi truyen tai nhau rang o Mong Co co tin nguong tho ngua, nguon goc cua tin đon nay la Takhi trong tieng Mong Co co nghia la tinh than, (đuoc coi la) đa tuyet chung trong tu nhien tu nhung nam 1960. Takhi so huu kha nang phi cuc nhanh, đa co thoi cac ky sy Mong Co ngay đem tim cach khong che Takhi đe mong chu ngua cai cua minh đuoc phoi giong voi no, nhung ho chua bao gio lam đuoc đieu đo. Nguoi Mong Co coi Takhi la bao vat quoc gia. Viec mot so chuong trinh len ke hoach đua loai ngua nay tro lai cac thao nguyen o Mong Co va sa mac Gobi co y nghia lon voi đat nuoc Mong Co, noi ngua la bieu tuong cua tu do va hanh phuc.


Chu thich Tham khao Boyd, Lee and Katherine A. Houpt. (1994). Przewalski's Horse: The History and Biology of an Endangered Species. Albany, New York: State University of New York Press. 10-ISBN 0-7914-1889-8; 13-ISBN 978-0-7914-1889-5; OCLC 28256312
Forestry Commission. 2004. FC Wales turns clock back thousands of years with 'wild' solution to looking after ancient forest site. News release, No: 7001, ngay 16 thang 9 nam 2004. [1] Luu tru ngay 6 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
International Commission on Zoological Nomenclature. 2003. Opinion 2027 (Case 3010). Usage of 17 specific names based on wild species which are pre-dated by or contemporary with those based on domestic animals (Lepidoptera, Osteichthyes, Mammalia): conserved. Bull.Zool.Nomencl., 60:81-84. [2] Luu tru ngay 24 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine.
Ishida, Nobushige (1995). "Mitochondrial DNA sequences of various species of the genus Equus with special reference to the phylogenetic relationship between Przewalskii's wild horse and domestic horse". Journal of Molecular Evolution. Quyen 41 so 2. tr. 180–188. doi:10.1007/BF00170671. PMID 7666447.
Jansen, Thomas (2002). "Mitochondrial DNA and the origins of the domestic horse". PNAS. Quyen 99 so 16. tr. 10905–10910. doi:10.1073/pnas.152330099. PMC 125071. PMID 12130666.
King, S. R. B.; Gurnell, J. (2006). "Scent-marking behaviour by stallions: an assessment of function in a reintroduced population of Przewalski horses (Equus ferus przewalskii)". Journal of Zoology. Quyen 272 so 1. tr. 30–36. doi:10.1111/j.1469-7998.2006.00243.x.
Van, Cleaf K. Przewalski's Horses. Edina, Minn: ABDO Pub. Co, 2006. Print.
Wakefield, S., Knowles, J., Zimmermann, W. and Van Dierendonck, M. 2002. "Status and action plan for the Przewalski's Horse (Equus ferus przewalski)". In: P.D. Moehlman (ed.) Equids: Zebras, Asses and Horses. Status Survey and Conservation Action Plan, pp. 82–92. IUCN/SSC Equid Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK. [3] Luu tru ngay 14 thang 12 nam 2007 tai Wayback Machine
Wilford, John Noble (ngay 11 thang 10 nam 2005). "Foal by Foal, the Wildest of Horses Is Coming Back". New York Times.
Returning Home—Przewalski's Horse Reintroduction Project China.org.cn by Chen Xia, Huang Shan, ngay 28 thang 12 nam 2007
Cao Jie, Przewalski's Horse Reintroduction Project of China
Slivinska, Kateryna, and Grzegorz Kopij. "Diet of the Przewalski's Horse Equus Przewalskii in the Chernobyl Exclusion Zone." Polish Journal of Ecology 59 (2011): 841-47.
Scheibe, KM, K. Eichhorn, B. Kalz, WJ Streich, and A. Scheibe. "Water Consumption and	Watering Behavior of Przewalski Horses (Equus Ferus Przewalskii) in a Semireserve." Zoo Biology 17.3 (1998): 181-92.
Brinkmann, Lea, Martina Gerken, and Alexander Riek. "Adaptation Strategies to Seasonal	Changes in Environmental Conditions of a Domesticated Horse Breed, the Shetland Pony(Equus Ferus Caballus)." Journal of Experimental Biology 215.7 (2012): 1061-068.
Ferreira, Luis Miguel M., Rafael Celaya, Raquel Benavides, Berta M. Jauregui, Urcesino Garcia, Ana Sofia Santos, Rocio Rosa Garcia, Miguel Antonio M. Rodrigues, and Koldo Osoro. "Foraging Behaviour of Domestic Herbivore Species Grazing on Heathlands Associated with Improved Pasture Areas." Livestock Science 155.2-3 (2013): 373-83.
McCue, Molly E.,Bannasch, Danika L.,Petersen, Jessica L., Gurr, Jessica, Bailey, Ernie, Binns, Matthew M., Distl, Ottmar, Guerin, Gerard, Hasegawa, Telhisa), Hill, Emmeline W., Leeb, Tosso, Lindgren, Gabriella, Penedo, M. Cecilia T., Roed, Knut H., Ryder, Oliver A., Swinburne, June E., Tozaki, Teruaki, Valberg, Stephanie J.Vaudin, Mark, Lindblad-Toh, Kerstin, Wade, Claire M., Mickelson, James R. "A High Density SNP Array for the Domestic Horse and Extant Perissodactyla: Utility for Association Mapping, Genetic Diversity, and Phylogeny Studies"
Goto, Hiroki, Ryder, Oliver A., Fisher, Allison R., Schultz, Bryant, Pond, Sergei L. Kosakovsky, Nekrutenko, Anton, Makova, Kateryna D. "A Massively Parallel Sequencing Approach Uncovers Ancient Origins and High Genetic Variability of Endangered Przewalski's Horses"


Lien ket ngoai Przewalski's horse (mammal) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ngua hoang Mong Co tai Encyclopedia of Life
Ngua hoang Mong Co 926239 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Boddaert [bang tieng Ha Lan] (1785). "Equus ferus". Sach Đo IUCN cac loai bi đe doa. Phien ban 2011. Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te.
Poliakov (1881). "Equus ferus ssp. przewalskii". Sach Đo IUCN cac loai bi đe doa. Phien ban 2011. Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te.