Sultan (phien am tieng Viet: xun-tan; tieng A Rap: سلطان Sultan) la mot tuoc hieu chi vua cua o cac xu ma Hoi giao đuoc ton la quoc giao, va co nhieu y nghia qua cac thoi ki. Ban đau sultan la mot danh tu truu tuong trong tieng A Rap co nghia la "suc manh", "quyen luc" hoac "su thong tri". Vao khoang nam 1000, sultan tro thanh vuong hieu va đen khoang nam 1250 thi đuoc dung rong rai o nhieu nuoc o chau Phi va mot phan chau A (chu yeu o Nam A, noi Hoi giao phat trien manh).
Theo cac tu đien Anh-Viet hay Phap-Viet (nhu o đay), sultan đuoc dich la "vua Tho Nhi Ky" (The Sultan), hay "Vua (cua mot so nuoc Hoi giao)". Ngoai ra, nhieu tai lieu cung dich chuc nay la "quoc vuong", "hoang đe", "Hoi vuong"...
Mot lanh tho do sultan thong tri goi la sultan quoc (tieng Anh: سلطنة, tieng Anh: sultanate). Cac thu tieng nhu Anh, Phap cung dung theo danh tu nay, phat am chech đi đoi chut. Theo cac tu đien Anh-Viet, "sultanate" nghia la "ngoi vua o cac nuoc Hoi giao".
Tai đe quoc Ottoman, me cua mot sultan đang tri vi đuoc goi la valide sultan, co the dich la hoang thai hau.
Nhung nu hoang cai tri cac sultanat đuoc goi la sultana. Nhung nguoi vo cua sultan cung đuoc goi la sultana. Nhung theo y kien cua mot so nguoi, chi co nhung hoang hau, hoang phi nao giup chong lo viec tri nuoc moi đuoc goi la sultana.


Lich su = Vi sultan đau tien =
Vao khoang nam 900, đe quoc Abbas, co lanh tho trai tu Trung A đen Bac Phi, bi suy yeu. Cac khalip đung đau đe quoc nay chi con thuc quyen o thu đo Bagdad va mot it đat đai khac. Khap noi, cac tong đoc đoi cac tinh thanh cac nuoc đoc lap, va thon tinh lan nhau. Cac tong đoc nay thuong đuoc goi la emia. Lai co cac emia cai quan cac đia hat cap nho hon, nhu mot, hai thanh tri. Cac emia nho nay thuong phai kheo ngoai giao va kheo chon phe đe ton tai.
Khoang nam 940, loan lon, nha Abbas tuong đa mat ngoi. Luc bay gio co 3 anh em ho Buya đung len dep loan, tai lap lai uy quyen cua khalip o cac tinh trung uong, đai khai vung Iraq va Iran. Nguoi tre nhat trong 3 anh em a Ahmad ibn Buway chiem đuoc thu đo Bagdad nam 945 va đuoc phong tuoc « amir al-umara' » (emia cua cac emia), cung hay goi la « đai emia ». Tu đo ho Buya nam quyen chinh trong trieu va tro thanh mot trieu đai truyen đuoc hon 100 nam, noi nhau ap che cac khalip.

Xuat xu tu mot tinh cua đe quoc Abbas, tiep noi theo nha Samani, đe quoc Ghaznavi o mot phan cua Trung A, Iran va An Đo chuyen sang mot giai đoan banh truong manh duoi thoi Mahmud cua Ghazni (997 - 1030). Vi quoc truong nay to y khong than phuc nha Buya, nen khong muon mang tuoc hieu emia. Ong ta cung khong muon tranh chuc khalip , nen đa chon cho minh mot vuong hieu moi la sultan.


= Nha Đai Seljuk =
Nhung nam cuoi đoi, Mahmud cua Ghazni đa phai chat vat đoi pho voi ho Seljuk noi len trong lanh tho. Ho nay, duoi su lanh đao cua thu linh Togrul Beg, đa chiem đuoc phan lon đe quoc Ghaznavi vao nam 1040. Sau đo, Togrul Beg tien ve phuong tay, chiem tron lanh tho nha Buya va thay nha nay kem che cac khalip. Ong va cac hau due mang tuoc hieu sultan, đong đo o Isfahan, nhan danh khalip truyen menh lenh cho cac emia.


= Vai trieu đai ke tiep =
Ho Seljuk khong thong nhat đuoc lau. Ho phan chia thanh cac nuoc lon nho, trong so đo vua vai nuoc cung xung la sultan nhu nha Seljuk cua Tieu A (1077 - 1307) hay nha Seljuk cua Hamadan (1118 - 1194).
Mot trieu đai xung sultan noi tieng ke tiep la nha Ayyub. Nha nay do Salah ad-Din, menh danh Saladin Khon Ngoan khoi đau o Ai Cap nam 1169. Ong nhan lenh cua khalip tu Bagdad va thong linh nhieu emia chien tranh voi Thap Tu Quan.
Trong cac the ky ke tiep, them nhieu nuoc đa co vua xung sultan, tu Maroc phia tay cho đen cac tieu quoc o Indonesia phia đong. Gan Viet Nam đa co nhung sultan o Philippines, Malaysia, Thai Lan va Indonesia. Ho cung tuoc hieu nay đe bieu trung su gan bo cua ho voi đao Hoi, va cung thuong voi ham y ton trong khalip.
Nam 1383, khalip bong mo cua Cairo phong chuc sultan cho Murad I cua đe quoc Ottoman đang manh len; cac vua Ottoman truoc đo chi la emia hay bey - nho hon sultan. Mot truong hop đac biet, cac sultan cua đe quoc Ottoman, tu nam 1517 tro đi, thuong kiem xung luon tuoc hieu khalip.


= Nhung vi "nu sultan" =
Vi nu sultan đau tien cai tri tren danh nghia cua chinh minh (truoc đo đa co nhung nguoi me nhiep chinh cho cac sultan con tho au) co le la Sultana Razya (1236 - 1240) thuoc nha Mamluk (Vuong quoc Hoi giao Delhi) cua An Đo (vung Bac An). Ba đa kien lap nhieu truong hoc, han lam vien, trung tam nghien cuu, va thu vien cong cong. Ba khong cho moi nguoi goi ba la sultana ma phai goi sultan. Theo ba, chi co cac hau, phi vo cua sultan moi la sultana.
Chand Sultana, tuc Chand Bibi đa lam nhiep chinh cho xu cua chong la xu Bijapur tu nam 1580 đen nam 1590. Sau đo ba lai lam nhiep chinh cho que huong ba la xu Ahmednagar vung Mumbai tu nam 1596 đen nam 1599. Ba biet nhieu thu tieng, trong đo co tieng A Rap, tieng Ba Tu, tieng Kannada, tieng Marathi va tieng Tho Nhi Ky.
Đe quoc Ottoman co mot giai đoan goi la « Thoi Nu Đe » (tieng Tho Nhi Ky: kadinlar saltanati) keo dai khoang 130 nam. Trong giai đoan nay, nhieu ba thai hau, hoac thai hoang thai hau nhu Kosem Sultan (1589 - 1651) đa nhieu lan chap chinh thay con chau con chua khon lon.
O xu Sulu, vo cua sultan co danh hieu la "panguian", chu khong phai "sultana".


Hien đai Ngay nay, danh hieu sultan van con đuoc dung tai:

Brunei. Hassanal Bolkiah, vi sultan thu 29 cua tieu quoc nay đa đuoc xep hang la nguoi giau nhat the gioi nam 1997.
Cong hoa Indonesia. Chuc sultan van con đuoc cha truyen con noi tai:
3 trieu đinh cua Cirebon.
Trieu đinh cua Pontianak.
Trieu đinh cua Ternate.
Trieu đinh cua Tidore.
Trieu đinh cua Yogyakarta.
7 trong 9 xu hop thanh lien bang Malaysia: Johor, Kedah, Kelantan, Pahang, Perak, Selangor va Terengganu. Ca bay xu nay đeu nam o ban đao Ma Lai.
Xu Oman o ban đao A Rap.


Cac chuc tuoc It đuoc biet đen hon, danh tu sultan con đuoc dung đe đat ten chuc tuoc hay cap bac trong quan đoi.
Tai han quoc Astrakhan cua nguoi That Đat, sultan la ten cua mot pham tuoc danh cho quy toc.
Tai đe quoc Ba Tu sau the ky thu XV, sultan la mot cap bac trong quan đoi suyt soat ngang voi cap Đai uy tai chau Au.


Ho va ten Sultan cung la ho va ten cua nhieu nguoi. Ten Sultan la mot ten thong dung trong phai nam, ten Sultana ben phai nu thi hiem hon.
Mot so nguoi mang ten Sultan đa tro thanh noi tieng nhu:

Tippu Sultan, vua xu Mysore o mien nam An Đo tu nam 1782 đen nam 1799. Ong xung hieu la Padishah (Vuong Chu).
Nursultan Nazarbayev, tong thong xu Kazakhstan tu nam 1990. Nursultan la ghep tu hai chu Nur (tieng A Rap: anh sang) va sultan.
Sultan bin Abdul Aziz Al Saud, đong cung thai tu vuong quoc A Rap Xe Ut tu ngay 1 thang 8 nam 2005.


Chu thich Tham khao Vuong Thuyen - phan noi ve Ba Tu xua
Prince Sultan Bin Abdulaziz International Prize for Water - Official Website
WorldStatesmen - see each present nation
"Constantinople City of the World's Desire", Philip Mansel, Penguin Books, 1997.
"Les grandes dates de l'Islam", sous la direction de Robert Mantran, Editions Larousse, Paris 1990.
"The Cambridge History of Iran - vol 4 - From the Arab invasion to the Saljuks", Cambridge University Press 1975, ISBN 0-521-20093-8.