Dame Zaha Mohammad Hadid  (tieng A Rap: زها حديد Zaha Hadid; 31 thang 10 nam 1950 – 31 thang 3 nam 2016) la mot kien truc su, hoa si nguoi Anh goc Iraq. Sinh ra tai Bagdad, Iraq, ba tot nghiep voi bang cu nhan toan hoc truoc khi đang ky theo hoc tai Truong Kien truc Hiep hoi Kien truc (Architectural Association School of Architecture) vao nam 1972.
Hadid đuoc cong nhan la mot nhan vat quan trong cua nen kien truc cuoi the ky 20 va đau the ky 21. Cac cong trinh kien truc noi tieng cua ba bao gom Trung tam the thao duoi nuoc Luan Đon (thiet ke cho The van hoi Mua he 2012), the Bao tang nghe thuat Eli va Edythe, Bao tang MAXXI tai Roma, and the Nha hat Opera Quang Chau. Sau khi qua đoi, ba moi đuoc trao mot so giai thuong, chang han nhu tuong nho cua Giai Brit 2017. Mot vai cong trinh cua ba van đang trong qua trinh xay dung khi ba qua đoi, bao gom San bay Quoc te Đai Hung Bac Kinh, va San van đong Al Wakrah (hien la Al Janoub) o Qatar (đe to chuc Giai vo đich bong đa the gioi 2022).
Hadid la mot trong nhung nguoi phu nu đau tien nhan Giai thuong Kien truc Pritzker (vao nam 2004). Ba cung đa nhan đuoc mot trong nhung giai thuong kien truc danh gia nhat cua Anh Quoc, Giai Stirling (vao nam 2010 va 2011). Vao nam 2012, ba đuoc Nu vuong Elizabeth II phong tuoc Quy ba (Dame) vi nhung cong hien cho kien truc, va vao thang 2 nam 2016, mot thang truoc khi ba qua đoi, Hadid tro thanh nguoi phu nu đau tien đuoc Vien Kien truc Hoang gia Anh trao tang đoc lap Huy chuong Vang Hoang gia (Ray Eames va Sheila O'Donnell truoc đo đa đuoc trao tang cung voi lan luot la Charles Eames va John Tuomey).


Đau đoi va gia đinh Zaha Hadid sinh ngay 31 thang 10 nam 1950 tai Bagdad, Iraq trong mot gia đinh thuong luu. Cha ba, Muhammad al-Hajj Husayn Hadid, la mot nha cong nghiep giau co đen tu Mosul. Ong đa đong sang lap nhom al-Ahali canh ta tu do vao nam 1932, mot to chuc chinh tri quan trong vao thap nien 1930 va 19340. Ong cung la nguoi đong sang lap ra Đang Dan chu Tu do o Iraq va tro thanh bo truong tai chinh sau khi che đo quan chu bi lat đo (sau Cach mang 14 thang 7 va chinh quyen cua Tuong Abd al-Karim Qasim len nam quyen). Con me ba, Wajiha al-Sabunji, la mot hoa si tu Mosul. Trong mot cuoc phong van, Hadid tung ke rang nhung chuyen đi choi toi nhung thanh pho Sumer co đai o mien nam Iraq thoi tho au đa khoi day niem yeu thich cua ba đoi voi kien truc. Vao thap nien 1960, Hadid bat đau theo hoc nhung ngoi truong noi tru o Anh va Thuy Si. Ba khong lap gia đinh va khong co con cai.


Hoc van va su nghiep Hadid nhan bang cu nhan toan hoc tai Đai hoc My Beirut khi chuyen toi Luan Đon vao nam 1972 đe theo hoc Truong Kien truc Hiep hoi Kien truc (Architectural Association School of Architecture). Sau khi tot nghiep, Hadid lam viec cho van phong kien truc OMA (Office for Metropolitan Architecture) cua Elia Zenghelis va giao su cu Rem Koolhaas. Đong thoi, ba cung lam tro ly cho Rem tai Truong Kien truc Hiep hoi Kien truc. Nam 1979, Hadid thanh lap hang thiet ke rieng o Luan Đon. Hien nay ba đang đam nhiem du an Cung the thao nuoc 20000 cho ngoi cho The van hoi mua he 2012 o London. Ba cung la mot nha thiet ke noi that co danh tieng, bao gom khu Tri tue (Mind Zone) tai Vom Thien nien ki cua kien truc su Richard Roger tai London.
Cac cong trinh cua ba mang nang tinh y tuong voi nhung hinh khoi đong va nhung giai phap đac biet đe đe tiep can cung nhu giai quyet cong trinh. Ba lien tuc tham gia cac cuoc thi thiet ke quoc te. Mac du co rat nhieu đo an thang cuoc nhung khong đuoc xay dung. Trong so đo, noi bat co The Peak Club o Hong Kong nam 1983, nha hat Opera o vinh Cardiff, xu Wales nam 1994. Nam 1988, ba tham du trien lam Kien truc giai toa ket cau o Bao tang nghe thuat Hien đai MoMA, Thanh pho New York. Nam 2002, Hadid thang trong cuoc thi quoc te thiet ke tong mat bang Trung tam khoa hoc Singapore. Nam 2004, ba la nu kien truc su đau tien nhan giai thuong Pritzker. Nam 2005, ba thang trong cuoc thi thiet ke mot song bac moi o Basel, Thuy Si. Khong chi la mot kien truc su noi tieng, ba con noi tieng ve voi tac pham trong nghe thuat sap đat, tranh ve va đo noi that. Ba cung đuoc trao tang Huan chuong Đe quoc Anh, tuoc si quan (CBE). Hien nay, ba la thanh vien cua ban bien tap Bach khoa toan thu Britannica (Encyclopædia Britannica).
Ba la giao su giang day nhieu đai hoc lon tren the gioi, trong so đo co Truong Nghe thuat Thi giac (Hochschule fur Bildende Kunste) o Hamburg (Đuc), Truong thiet ke tai Đai hoc Harvard, Đai hoc Chicago, Đai hoc Columbia tai Thanh pho New York. Hien ba đang giang day tai Đai hoc Nghe thuat ung dung Wien o Ao.
Vao ngay 31 thang 3 nam 2016, Hadid mat do ngung tim tai mot benh vien o Miami, noi ba đang đieu tri can benh viem phe quan.


Mot so cong trinh noi tieng Giai thuong 2007 Huy chuong Thomas Jefferson ve Kien truc


Tham khao Chu thich

Thu muc
Elisabeth Blum: "Ein Haus, ein Aufruhr. Anmerkungen zu Zaha Hadids Feuerwehrhaus", Vieweg Wiesbaden, 1997
Zaha Hadid, Helene Binet: "Architecture of Zaha Hadid in Photographs of Helene Binet.", Lars Muller Verlag Baden 2000
Sonia Ricon Baldessarini: "Wie Frauen bauen. Architektinnen von Julia Morgan bis Zaha Hadid.", AvivA Berlin 2001,
Zaha Hadid, Patrik Schumacher: "Latent Utopias. Experiments within Contemporary Architecture." Steirischer Herbst 2002, Springer Wien u.a. 2002
Markus Dochautschi: "Space for Art. Zaha Hadid, Contemporary Arts Center, Cincinnati.", Lars Muller Verlag Baden, 2003
Peter Noever: "Zaha Hadid - Architektur", Hatje Cantz Ostfildern 2003
Schumacher, Patrik: "Digital Hadid. Landscapes in motion.", Birkhauser Basel 2004
Peter Giovanni, Zaha Hadid: "Zaha Hadid. Terminal Hoenheim-Nord Strasbourg", Lars Muller Verlag Baden 2004
Gordana Fontana-Giusti und Patrik Schumacher: "Zaha Hadid. Das Gesamtwerk". Vier Bande im Schuber, Birkhauser Basel, 2005


Lien ket ngoai Website chinh thuc
Trang ve Zaha Hadid tai giai thuong Pritzker Luu tru ngay 16 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine
Cac bai viet cua ba Luu tru ngay 18 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
bio/images/articles Cac bai viet cua Zaha Hadid tai KultureFlash Luu tru ngay 24 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine
Video Phat bieu cua Zaha Hadid trong buoi le khanh thanh Trung tam khoa hoc Phaeno, 24 thang 11 nam 2005