Vuon đen ma trang (Nomascus leucogenys) la mot loai vuon cuc ky nguy cap đac huu cua Đong Nam A. No co quan he gan gui voi loai vuon đen siki (Nomascus siki), von truoc đay đuoc coi la chung mot loai. Con cai cua hai loai nay hau nhu khong the phan biet đuoc ve mat ngoai hinh.
Bo gen cua loai N. leucogenys đa đuoc giai trinh tu va cong bo vao nam 2011.


Mo ta Vuon đen ma trang la loai di hinh gioi tinh, tuc la con đuc va con cai co mau sac khac nhau va con đuc cung lon hon mot chut. Con đuc co long đen tren toan bo co the, ngoai tru nhung mang trang tren ma, mot mao long noi bat tren đinh đau va tui hong. Con cai co mau nau đo, khong co mao long va co mot đuong long mau đen hoac nau sam chay tu đinh đau xuong gay. Chung đuoc bao cao la co trong luong trung binh 7,5 kg (17 lb), mac du so lieu nay chi dua tren mot so luong nho cac ca the hoang da, trong khi đo nhung ca the bi nuoi nhot co ve co trong luong lon hon.
Giong nhu cac thanh vien khac trong chi, ca con đuc va con cai cua loai đeu co canh tay dai bat thuong ngay ca đoi voi vuon, voi canh tay dai gap 1,2 đen 1,4 lan chan. Chung cung co bap hon, co đui va vai nang hon cho thay mot suc manh co the lon hon. Con truong thanh thich dung tay khi đu qua cac canh cay, voi ti le thuan tay trai hoac tay phai cua cac ca the la tuong đuong nhau.
Loai nay gan giong vuon đen siki, nhung co long tren co the hoi dai hon va phat ra am thanh hoi khac mot chut. Cung co the phan biet con đuc cua hai loai nay thong qua hinh dang cua cac mang trang tren ma cua chung; O loai vuon đen ma trang, chung cham đen vien tren cua tai va khong cham vao khoe mieng, trong khi o vuon đen siki, chung chi cham đen nua tai va hoan toan bao quanh moi.
Ca con đuc va con cai cua loai vuon đen ma trang đeu tiet ra chat mau nau đo tu cac tuyen xung quanh nguc tren, hong va mat ca chan cua chung. Tuy nhien, cac mau mo hoi lay o nach va nguc cua vuon đen ma trang co ham luong steroid thap hon so voi nhieu loai vuon khac, cho thay rang đoi voi loai nay, cac tin hieu khuu giac co the it quan trong hon so voi cac ho hang khac cua chung.


Phan bo va sinh canh Ngay nay, loai vuon đen ma trang chi con tim thay o mien Bac Viet Nam va Bac Lao. Truoc đay chung cung sinh song o o tinh Van Nam thuoc mien nam Trung Quoc, noi chung đuoc bao cao la đang tren bo vuc tuyet chung vao nam 2008. Chung đuoc xac nhan la đa tuyet chung o Trung Quoc vao nam 2013.
Vao nam 2019, tai Lao uoc tinh co 57 đan vuon o Khu Bao ton Quoc gia Nam Et-Phou Louey.
Tai Viet Nam, it nhat 22 đan vuon đen ma trang đa đuoc xac nhan tai Vuon Quoc gia Pu Mat, tinh Nghe An gan bien gioi voi Lao. Mot quan the khac gom 64 đan va 182 ca the đa đuoc Trung tam Bao ton va Phat trien thien nhien tai Khu bao ton thien nhien Xuan Lien, tinh Thanh Hoa xac nhan vao nam 2020 thong qua chuong trinh giam sat vuon keo dai 2 nam. Đay la mot su gia tang so luong đang ke so voi du lieu ban đau đuoc ghi nhan vao nam 2011 la 41 đan va 127 ca the.
Hien khong co phan loai nao đuoc cong nhan, mac du vuon đen siki truoc đay đuoc coi la mot phan loai cua N. leucogenys. Loai vuon nay sinh song trong cac khu rung can nhiet đoi thuong xanh nguyen sinh o đo cao tu 200 đen 1.650 met (660 đen 5.410 ft).


Hanh vi va che đo an uong Vuon đen ma trang la loai co thoi quen song tren cay va chu yeu an thuc vat, voi thuc an chinh la qua, mot so loai la, choi va hoa. Tuy nhien, toi 10% che đo an cua chung co the bao gom ca con trung va cac loai đong vat nho khac. Nhin chung, chung rat hoa đong, thuong song theo bay đan co the len đen sau ca the. Cac đan thuong khong di chuyen xa va đuoc cho la co lanh tho. Chung la sinh vat song ve ban ngay, ngu đem tren canh cao, khi ngu thuong om chat lay nhau. Cac nghien cuu ve hanh vi đa chung minh rang chung co kha nang tu nhan dien ban than trong guong.
Tieng hot cua vuon đen ma trang la mot trong nhung tieng hot phuc tap nhat trong so cac loai vuon, va giua con đuc va con cai co su khac biet đang ke. Nhung tieng hot đac biet nhat đuoc thuc hien boi mot cap song ca đuc - cai. Cuoc song ca bat đau voi viec con cai tao mot chuoi tu 15 đen 30 not voi cao đo tang dan, sau đo la tieng hot phuc hop cua con đuc bang cach thay đoi nhanh chong đieu che tan so. Chu ky cua ban song ca thuong keo dai duoi 20 giay, sau đo lap lai voi cuong đo tang dan trong 5 đen 17 phut. O loai vuon đen siki co quan he ho hang gan gui voi vuon đen ma trang, nhung ban song ca nhu vay thuong xuat hien nhieu nhat vao luc binh minh, va duong nhu chi vao nhung ngay nang đep. Trong cac nghien cuu thuc hien voi nhung ca the vuon nuoi nhot, con đuc va con cai hot song ca voi nhau thuong xuyen nhat thi co kha nang giao phoi cao nhat, cho thay đieu nay co the đong mot vai tro quan trong trong viec ket đoi.
Nhung tieng hot tuong tu đoi khi đuoc ca con đuc va con cai thuc hien mot minh va đoi khi co ca su tham gia cua nhung con chua truong thanh, tao nen mot 'ban hop ca' đay đu. Ngoai cac tieng hot đon va song ca, con đuc cung co the tao ra am thanh bung no bang cach su dung tui hong va cac not đon ngan.


Sinh san Vuon đen ma trang la loai song mot vo mot chong, lien ket cap đoi lau dai. Chu ky kinh nguyet cua chung keo dai trung binh 22 ngay, va thoi gian mang thai keo dai tu 200 đen 212 ngay.
Khi moi sinh, ca con đuc va con cai đeu co bo long mau vang, va nang trung binh 480 g (17 oz). Khi chung khoang mot nam tuoi, bo long cua ca hai gioi chuyen sang mau đen voi cac mang ma nhot nhat. Bo long truong thanh di hinh gioi tinh chi phat trien khi chung đuoc 4 hoac 5 tuoi. Trong giai đoan nay, nhung con chua truong thanh hot theo kieu hot cua con cai, va thuong xuyen tham gia vao cac hanh vi choi.
Vuon đen ma trang đat đen đo tuoi truong thanh ve mat sinh duc sau bay đen tam nam, va đa co ca the co tuoi tho len đen it nhat 28 nam trong tu nhien.


Tham khao Lien ket ngoai Vuon đen ma trang phuong Bac tai Web Đa dang Đong vat
Xem bo gen Nomascus leucogenys tren Ensembl
Bo gen cua Nomascus leucogenys (phien ban GGSC Nleu3.0 / nomLeu3), thong qua UCSC Genome Browser
Du lieu ve bo gen cua Nomascus leucogenys, qua NCBI
Du lieu ve to hop bo gen cua Nomascus leucogenys GGSC Nleu3.0 / nomLeu3, qua NCBI