Thuoc Bac la cach goi o Viet Nam đoi voi cac loai thuoc đuoc su dung trong Đong y cua Trung Quoc. Goi la thuoc Bac đe phan biet voi thuoc Nam la thuoc theo Y hoc Co truyen Viet Nam. O Trung Quoc goi thuoc nay la Trung duoc (中药 - zhongyao), Han duoc (汉药, 漢藥), v.v... Thuoc Bac đuoc su dung rong rai o cac nuoc co anh huong boi van hoa Trung Hoa va trong cong đong nguoi Hoa.


Phan loai Phan theo tinh, thuoc Bac chia lam 5 tinh can ban: tinh han (lanh), luong (mat), nhiet (nong), on (am), binh (trung binh so voi 4 tinh kia).
Phan theo vi, thuoc Bac chia lam 5 vi: ngot, cay, đang, chua, man.
Phan theo nguyen lieu co ba loai: thuc vat, đong vat, khac. Nguoi lam thuoc Bac co the khai thac cac phan khac nhau cua mot loai thuc vat nhu: re, cu, than, vo (vo re, vo than, vo qua, vo cu...), la, hoa, qua, hat), cac bo phan co the đong vat nhu: xuong, da, thit, mo, noi tang, (tham chi ca sung, vay, mong, long... cua chung), mot so loai khoang chat va tinh the nhu hoang tho, thach tin, bang phien,... lam thuoc Bac.


Bao che Cac loai thuoc Bac co nguon goc thuc vat noi chung hay đuoc phoi kho, tam say. Tuy nhien cung co vi thuoc Bac đuoc giu tuoi nhu nhan sam chang han. Cac loai co nguon goc đong vat co the đuoc đem say kho (nhu vay ca map), ngam ruou (nhu tac ke, ca ngua, cac bo phan sinh duc cua con đuc), nau thanh cao (cao ho cot, cao khi, v.v...).


Ke thuoc Đe co mot đon thuoc Bac, cac thay thuoc thuong ap dung phuong phap chan đoan truyen thong cua y hoc co truyen Trung Quoc la bat mach, xem sac thai). Mot khi đa xac đinh đuoc benh, thay thuoc thuong ke nhieu loai thuoc Bac phoi hop voi nhau theo mot phuong thuc va ty le nhat đinh vao trong mot đon vi goi la thang thuoc. Hiem khi dung chi rieng mot loai thuoc Bac. Neu co, thuong dung đe giai thuoc, cap cuu hay dung ngoai goi la toa đoc vi. Y hoc co truyen Trung Quoc dua vao thuyet am duong ngu hanh đe phoi hop cac vi thuoc Bac.


Su dung thuoc Nguoi benh thuong đuoc đe nghi dung nhieu thang, nhieu phuong thang cho mot đot đieu tri. Nhin chung, đieu tri bang thuoc Bac thuong mat thoi gian hon so voi đieu tri bang y hoc hien đai đoi voi cung mot loai benh.
Thuoc Bac đuoc dung qua đuong mieng la chu yeu. Thuoc đem luoc, ham, ninh trong nuoc (sac thuoc) theo ty le do thay thuoc đe nghi, chang han nhu mot thang thuoc voi bao nhieu bat nuoc va đun trong khoang thoi gian bao lau đe con bao nhieu bat thuoc nuoc. Đoi voi nguoi benh khong co đieu kien sac thuoc, thay thuoc co the cho dung thuoc đa bao che thanh vien. Đoi voi thuoc Bac ngam ruou bao gom ca bo phan đong vat ngam ruou hay cao đem ngam ruou, thay thuoc cung huong dan cach su dung chat che ve thoi gian, thoi điem, khoi luong, đoi tuong dung, chi đinh va chong chi đinh.
Ngoai ra, thuoc Bac cung co the dung đe chuom, đap, boi, bo, xong hoac đe trong goi dung khi đi ngu.
Thuoc Bac con co the dung lam thuc pham tri lieu nhu tiem (ham) voi ga, gan, nau canh voi ca, xuong, nac, nau lau, lam keo ngam...
Đe tranh phan ung giua cac kim loai voi chat hoat tinh sinh hoc trong thuoc, phuong phap sac thuoc truyen thong la su dung noi bang đat nung hoac gom su. Voi ham luong chat hoat tinh sinh hoc trong thuoc rat nho, co vai mg/lit va khi sac thuoc, nuoc soi đen 100 đo C nen rat de phan ung voi cac tap chat co trong nuoc nhu cac kim loai chuyen tiep Crom, Niken, Sat… tao thanh cac chat co kim lam giam tac dung va gay cac tac dung phu cho nguoi uong thuoc. Đe loai tru cac phan ung cua thuoc voi tap chat cua nuoc thi tot nhat la dung nuoc cat đe sac thuoc bac.


Tac dung phu Nhieu nguoi cho rang thuoc Bac su dung nguyen lieu thien nhien, nen khong co tac dung phu. Đieu nay dan đen cac cach su dung thuoc Bac sai lam nhu dung qua lieu qua lau, phoi hop cac vi thuoc khong theo ty le hop ly. Thuc te moi vi thuoc đeu co the tac đong toi nhieu co quan. Trong qua trinh đieu tri benh phat sinh o mot co quan nay, thuoc đong thoi gay ra tac dung phu khong mong muon o co quan khac.


Cac vi thuoc Bac Thuoc Bac co rat nhieu vi. Nguoi ta hay noi co 108 vi thuoc Bac, nhung con so nay khong chinh xac. Trung Hoa duoc đien cua Trung Quoc cho biet co toi vai tram vi.
Dan gian Viet Nam co bai tho ve moi tinh nam nu trong đo co nhieu tu mang đong am khac nghia trong đo co nghia cac loai thuoc Bac.

Truoc kinh lay trong on boi mau,
Sau to long thuc nu hong hoa.
Đoi ta tu ban ha giao hoa,
Long nhung uoc lien kieu hai ho.
Duyen xich thuoc anh đa gan bo,
Nghia que chi em kha ghi long.
Mac du ai troi tieng phong phong,
Đoi ta nguyen cung nhau cat canh.
Ngoi nho toi đao nhon cam canh,
No đe cho quan tu uu phien.
Muon sao cho nhon nghia huynh lien,
Thi moi đang vui vay vien chi.
Ngoi buon chon mach mon than thi,
Nho thuyen quyen tuc đoan gan vang.
On cha me nghia to hoai san,
Cong song nhac tinh đa đo trong.
Ngay vai toi thien mon long long,
Đem nguyen cung thuc đia chieu tri.
Da muon cho tron chu đuong quy,
Vay nen phai can loi bach truat.
Bay lau tuong linh tieu phuc duc,
Nay moi tuong đoc hoat loan phong.
Trach da em nhieu noi xuyen khung,
Chanh tui phan long nay cam toai.
Vi nhan nhuc khong trong trai phai,
No phu nguoi bach chi chi nhan.
Tuong cung nhau tu hoi chau tran,
Hay đau bau ky sanh vien đia.
Nay kinh gioi chang toan nhon nghia,
Chon tien ho nguyet ket lieu cham.
Tai vang nghe noi tieng huynh cam,
Chanh tui phan đam đam trach ta.
Nho trinh nu long dao cat da,
Quan nhon bao tua muoi xat long.
Ngui chau sa luy ngoc rong rong,
Đoan than khuc đe tho trach bau.
(Vo danh)
Nu si Ho Xuan Huong cung co bai tho noi tieng voi tua đe "Khoc chong lam thuoc" trong đo co cac tu đong am khac nghia ma co nghia chi cac loai thuoc Bac.

Vang vang tai nghe tieng khoc gi?
Thuong chong nen noi khoc ti ti!
Ngot bui thiep nho mui cam thao,
Cay đang chang oi vi que chi.
Thach nhu, tran bi sao đe lai,
Qui than, lien nhuc tam mang đi.
Dao cau thiep biet trao ai nhi.
Sinh ky chang oi tu tac quy.


Chu thich Xem them Thuoc Nam


Lien ket ngoai Y hoc co truyen