Ho hay con goi la cop, hum (va cac ten goi khac nhu Ong ba muoi, kenh, khai, danh phap khoa hoc: Panthera tigris) la mot loai đong vat co vu thuoc ho Meo đuoc xep vao mot trong nam loai "meo lon" thuoc chi Panthera. Ho la mot loai thu an thit, chung de nhan biet nhat boi cac soc van doc sam mau tren bo long mau đo cam voi phan bung trang. Ho la loai thu lon nhat trong ho nha Meo va la đong vat lon thu ba trong cac loai thu an thit (sau gau Bac Cuc va gau nau). Ho la mot trong nhung loai đong vat co bieu tuong loi cuon va de nhan biet nhat tren the gioi voi nhung soc van ven khong lan vao đau đuoc. Chung noi bat trong than thoai va van hoa dan gian co đai, tiep tuc đuoc mieu ta trong cac bo phim va van hoc hien đai, xuat hien tren nhieu la co, phu hieu ao giap va lam linh vat cho cac đoi tuyen the thao. Đac biet trong van hoa phuong Đong, ho đuoc menh danh la "chua son lam". Do đo, chung la bieu tuong quoc gia cua nhieu nuoc nhu An Đo, Bangladesh, Malaysia va Han Quoc.
Phan lon cac loai ho song trong rung va đong co (nhung khu vuc ma kha nang nguy trang cua chung phu hop nhat). Trong so cac loai meo lon, chi co ho va bao đom la boi gioi, va thong thuong nguoi ta hay thay ho tam trong ao, ho va song. Ho kem meo nha va bao hoa mai ve kha nang leo treo. Ho đi san đon le, thuc an cua chung chu yeu la cac đong vat an co co trung binh nhu huou, nai, lon rung, trau, v.v. Tuy nhien chung cung co the bat cac loai moi co to hay nho hon neu hoan canh cho phep. Ho co tap tinh lanh tho cao va noi chung la mot loai san moi đon đoc nhung co nhieu đac điem xa hoi, đoi hoi cac khu vuc sinh song tiep giap rong lon, ho tro cac nhu cau cua no đoi voi con moi va nuoi duong con cai. Nhung con ho con o voi me cua chung trong khoang hai nam, truoc khi chung tro nen tu lap va roi khoi pham vi nha cua me chung đe tim lanh tho rieng cua minh. Ho la mot trong so nhieu loai đong vat an thit nam o mat xich cuoi cung cua cac chuoi thuc an trong he sinh thai tu nhien. Chung co tuoi tho trung binh khoang 20 nam.
Ho tung co pham vi phan bo rong lon tu vung Đong Anatolia thuoc Tho Nhi Ky o phia tay đen luu vuc song Amur va o phia nam tu chan đoi cua day Himalaya đen đao Bali o quan đao Sunda. Ke tu đau the ky 20, quan the ho đa mat it nhat 93% pham vi lich su cua chung va đa bi tuyet chung o Tay va Trung A, tu cac đao Java, Bali va o cac khu vuc rong lon o Đong Nam A, Nam A, Trung Quoc. Quan the ho ngay nay bi chia cat, trai dai tu rung on đoi Siberia đen rung nhiet đoi va can nhiet đoi o tieu luc đia An Đo va Sumatra. Ho đuoc liet ke la loai co nguy co tuyet chung trong Sach đo IUCN ke tu nam 1986. Tinh đen nam 2015, quan the ho hoang da toan cau đuoc uoc tinh co khoang tu 3.062 đen 3.948 ca the truong thanh, giam khoang 100.000 (95%) so voi đau the ky 20, voi hau het cac quan the con lai xay ra trong cac khu vuc nho bi co lap voi nhau. Nhung ly do chinh cho su suy giam so luong ho bao gom pha huy moi truong song, phan manh moi truong song va nan san trom. Ho thuong bi san bat đe lay da, xuong, hay cac bo phan khac. Đieu nay, cung voi viec chung thuong song o mot so noi đong dan tren Trai Đat, đa gay ra nhung xung đot đang ke voi con nguoi.


Phan loai va di truyen hoc Nam 1758, Carl Linnaeus đa mo ta con ho trong tac pham Systema Naturae va đat cho no cai ten khoa hoc Felis tigris. Nam 1929, nha phan loai hoc nguoi Anh Reginald Innes Pocock đa đat ten cho loai nay duoi chi Panthera bang ten khoa hoc Panthera tigris.


= Tien hoa =

Ho hang gan nhat cua loai ho truoc đay đuoc cho la su tu, bao hoa mai va bao đom cua chi Panthera. Ho co le đa tung co chung nguon goc tu nhung to tien chau Phi xa xua, cach đay 2 trieu nam truoc, mot nhanh cua chung đa di cu ve phia đong (tuc chau A) va phat trien co the voi nhung soc mau đen, cam, trang nhu ngay nay. Tham chi cho đen 16,000 nam truoc, su di chuyen nguoc lai cua chung ve huong tay chi moi đen An Đo. Mot khi đa đinh cu tai vung Đong Bac A, chung khong bao gio tro ve que huong chau Phi. Qua thoi gian lich su, loai ho đa chon chau A lam noi đinh cu lau dai va tao nen rat nhieu phan ho. Cac giai đoan bang ha va hang rao đia ly đuoc cho la nhung nguyen nhan chinh gay kho khan cho su hoi huong cua loai ho. Ngoai ra, tap tinh cua hai loai su tu va ho trai nguoc nhau cung đuoc can nhac la mot nguyen nhan. Trong khi loai su tu song va san moi theo bay đan, rat thich hop tren moi truong đong co savan, thi loai ho so huu tinh cach đon đoc trong cuoc song, lai tuong thich voi khong gian ram rap cua rung mua nhiet đoi, can phai co binh phong đe che giau cho mot cuoc phuc kich.
Ket qua phan tich di truyen chi ra rang khoang 2,88 trieu nam truoc, ho va bao tuyet tach khoi cac loai Panthera khac, va ca hai co the lien quan chat che voi nhau hon so voi su tu, bao hoa mai va bao đom. P. t. palaeosinensis tu thoi ky Pleistocene som o mien bac Trung Quoc la loai ho nguyen thuy nhat đuoc biet đen cho đen nay. Hoa thach cua Panthera zdanskyi đa đuoc khai quat tai tinh Cam Tuc thuoc tay bac Trung Quoc. Loai nay song vao đau ky Pleistocene khoang hai trieu nam truoc va đuoc coi la mot loai anh em cua loai ho hien đai. No co kich thuoc bang mot con bao đom va co the co mot mau long khac. Mac du đuoc coi la "nguyen thuy" hon, nhung no co chuc nang va cung co the tuong tu ve mat sinh thai voi loai ho hien đai. Tay Bac Trung Quoc đuoc cho la nguon goc cua dong doi ho. Nhung con ho đa tang kich thuoc, co the la đe đap ung voi buc xa thich nghi cua cac loai con moi nhu huou va bo, co the đa xay ra o Đong Nam A trong thoi ky đau cua Pleistocene.
Phan loai Panthera tigris trinilensis song cach đay khoang 1,2 trieu nam va đuoc biet đen tu cac hoa thach đuoc khai quat gan di chi Trinil o Java. Loai ho Wanhsien, Ng Shandong, Trinil va Nhat Ban đa tuyet chung trong thoi tien su. Nhung con ho đen An Đo va Bac A vao cuoi ky Pleistocene, đen phia đong Beringia, Nhat Ban va Sakhalin. Mot so hop so hoa thach khac biet ve mat hinh thai so voi so su tu, co the cho thay su hien dien cua ho o Alaska trong thoi ky bang ha cuoi cung, khoang 100.000 nam truoc. Hoa thach ho đuoc tim thay o quan đao Palawan nho hon hoa thach ho đai luc, co the la do benh lun noi tang. Hoa thach cua ho cung đuoc khai quat o Sri Lanka, Trung Quoc, Nhat Ban, Sarawak co nien đai cuoi the Pliocene, Pleistocene va the Holocene som. Ho Borneo đa co mat o Borneo giua cuoi ky Pleistocene va Holocene, nhung co the đa tuyet chung trong thoi tien su.
Pham vi ho tiem nang trong giai đoan cuoi Pleistocene va Holocene đuoc du đoan se ap dung mo hinh thich hop sinh thai dua tren hon 500 ho so đia phuong ho ket hop voi du lieu thoi tiet sinh hoc. Mo hinh ket qua cho thay mot pham vi ho tiep giap tu mien nam An Đo đen Siberia o Cuc đai bang ha cuoi cung, cho thay dong gen khong bi can tro giua cac quan the ho o luc đia chau A trong suot thoi ky cuoi cua Pleistocene va Holocene. Cac quan the ho tren quan đao Sunda va luc đia chau A co the bi tach ra trong cac thoi ky gian bang. Ket qua cua mot nghien cuu ve thuc vat hoc cho thay rang tat ca nhung con ho con song đeu co nien đai chung 72.000-108.000 nam ve truoc. Trinh tu bo gen đay đu cua ho đa đuoc xuat ban vao nam 2013. No đa đuoc tim thay co thanh phan lap lai tuong tu nhu cac bo gen meo khac va mot cu phap đuoc bao ton đang ke.


= Phan loai =

Theo mo ta đau tien cua Linnaeus ve loai nay, mot so mau ho đa đuoc mo ta va đe xuat nhu la phan loai. Tinh hop le cua mot so phan loai ho đa đuoc đat cau hoi vao nam 1999. Hau het cac phan loai gia đinh đuoc mo ta trong the ky 19 va 20 đuoc phan biet dua tren chieu dai long va mau sac, kieu soc va kich thuoc co the, do đo cac đac điem khac nhau trong quan the. Ve mat hinh thai, ho tu cac khu vuc khac nhau rat it va dong gen giua cac quan the trong cac khu vuc đo đuoc coi la co the xay ra trong thoi ky Pleistocene. Do đo, đe xuat chi cong nhan hai phan loai ho la hop le, cu the la P. t. tigris o luc đia chau A va P. t. sondaica o quan đao Sunda.
Ket qua phan tich so cua 111 hop so ho tu cac quoc gia Đong Nam A cho thay so ho Sumatra khac voi so ho Đong Duong va ho Java, trong khi so ho Bali co kich thuoc tuong tu so ho Java. Cac tac gia đa đe xuat phan loai ho Sumatra va ho Java la cac loai khac nhau, P. sumatrae va P. sondaica voi ho Bali la phan loai P. sondaica balica.
Trong nam 2015, cac đac điem hinh thai, sinh thai va phan tu cua tat ca cac phan loai ho gia đinh đa đuoc phan tich theo cach tiep can ket hop. Ket qua ho tro phan biet hai nhom tien hoa luc đia va ho Sunda. Cac tac gia đe xuat cong nhan chi co hai phan loai la P. t. tigris bao gom cac quan the ho Bengal, Ma Lai, Đong Duong, Hoa Nam, Siberia va Caspia, va P. t. sondaica bao gom cac quan the ho Sumatra, Java va Bali. Cac tac gia cung luu y rang viec phan loai lai nay se anh huong đen quan ly bao ton ho. Mot chuyen gia bao ton hoan nghenh đe xuat nay vi no se lam cho cac chuong trinh nhan giong nuoi nhot va tai tao trong tuong lai cua nhung con ho sinh ra trong vuon thu de dang hon. Mot nha di truyen hoc đa nghi ngo nghien cuu nay va cho rang chin phan loai hien đuoc cong nhan co the đuoc phan biet ve mat di truyen.
Nam 2017, Luc luong chuyen trach ve phan loai meo cua Nhom chuyen gia nghien cuu ve cac loai meo cua IUCN đa sua đoi phan loai ho meo va hien cong nhan quan the ho o luc đia chau A la P. t. tigris, va nhung con ho o quan đao Sunda la P. t. sondaica, nhu vay theo cach phan loai moi thi loai ho chi co 02 phu loai.


= Cac phan loai =

Co chin noi (phan loai) ho khac nhau, ba trong so đo đa tuyet chung va mot co the cung se tuyet chung trong tuong lai gan. Cu the nhu sau:

Panthera tigris altaica - ho Siberia hay ho Amur, ho Man Chau.
Panthera tigris amoyensis - ho Hoa Nam.
Panthera tigris balica - ho Bali (tuyet chung).
Panthera tigris corbetti - ho Đong Duong (con goi la ho Corbet).
Panthera tigris jacksoni - ho Ma Lai.
Panthera tigris sondaica - ho Java (tuyet chung).
Panthera tigris sumatrae - ho Sumatra.
Panthera tigris tigris - ho Bengal.
Panthera tigris virgata - ho Caspi hay ho Ba Tu (tuyet chung).
Khu vuc sinh song trong lich su cua chung (thu nho mot cach đang ke ngay nay) chay tu Nga, Siberia, Iran, Afghanistan, An Đo, Trung Quoc va Đong Nam A, bao gom ca quan đao Indonesia. Duoi đay la cac noi con song sot, theo trat tu tang dan cua quan the hoang da:

Ho Hoa Nam 华南虎 (Panthera tigris amoyensis, chu amoyensis trong ten khoa hoc cua no xuat xu tu ten đia danh Amoy, con goi la Xiamen tuc Ha Mon), la noi đang nam trong tinh trang nguy hiem nhat, va gan nhu se tro thanh tuyet chung. Co the la con ho hoang cuoi cung đuoc biet đen o mien nam Trung Quoc đa bi ban ha vao nam 1994, va trong hai muoi nam gan đay nhat nguoi ta khong nhin thay mot con ho con song nao trong khu vuc sinh song cua chung. Nam 1959, Mao Trach Đong tuyen bo rang ho la mot con vat co hai, va so luong cua chung đa nhanh chong giam tu khoang 4.000 con xuong con khoang 200 con nam 1976. Nam 1977 chinh phu Trung Quoc sua đoi lai luat, va cam chi viec giet ho hoang, nhung đieu nay co le đa qua muon đe co the bao ve noi nay. Hien tai con 59 con con đang bi nuoi nhot, tat ca o trong Trung Quoc, nhung chung chi sinh đuoc co sau con. Vi the, tinh đa dang di truyen khong đuoc duy tri, lam cho kha nang tuyet chung vinh vien tro nen ro net.
Ho Sumatra (Panthera tigris sumatrae) tim thay o đao Sumatra (Indonesia). Quan the hoang da co khoang 400 đen 500 con, nam chu yeu o 5 vuon quoc gia tren đao. Viec thu nghiem gen gan đay đa phat hien ra su ton tai cua cac dau hieu gen duy nhat, chi ra rang no co the phat trien thanh cac loai rieng biet, neu no khong bi lam cho tuyet chung. Đieu nay dan toi gia thiet la ho Sumatran co tam quan trong lon hon trong viec bao ton hon bat ky mot noi nao khac. Su pha huy moi truong song la moi đe doa chinh toi su ton tai cua quan the nay (viec san bat tham chi con dien ra trong cac vuon quoc gia nam duoi su bao ve), 66 con đa bi ban giet trong nhung nam tu 1998 toi 2000—gan 20% cua tong so ho.
Ho Siberia (Panthera tigris altaica), con goi la ho Amur, hay ho Man Chau(Trung Quoc goi la ho Đong Bac 东北虎), gan nhu toan bo bi ham trong nhung khu vuc rat han che cua mien đong Nga, o đo hien nay chung đuoc bao ve. Trong tu nhien co it hon 400 con (bay gio đa tang len 540 con), va quan the nay ve tuong lai la kho ton tai ve mat di truyen, do tham hoa tiem an cua viec lai cung dong. Ho Siberia la noi ho co kich thuoc lon nhat voi con đuc thuong dai trung binh 2,7 met va nang khoang 360 kg, voi bo long day va nhung đuong van lon mau vang nhat.
Ho Ma Lai (Panthera tigris jacksoni, đong nghia: Panthera tigris malayensis), tieng Ma Lai: Harimau Malaya), chi đuoc tim thay tai khu vuc phia nam cua ban đao Ma Lai. Cho đen tan nam 2004 no đa khong đuoc cong nhan la mot phan loai ho theo đung nghia ma no đang đuoc cong nhan. Phan loai moi chi co sau khi dien ra cuoc nghien cuu cua Luo S-J va ctv. tu Phong thi nghiem Đa dang bo Gen, mot phan cua Vien Ung thu Quoc gia Hoa Ky. Hien tai, nguoi ta uoc tinh co khoang 600-800 ca the ho Ma Lai trong tu nhien, lam cho no tro thanh quan the ho lon thu ba, chi sau ho Bengal va ho Đong Duong. Tuy nhien, no van la phan loai đang nguy cap. Ve kich thuoc, trong luong va suc manh thi no gan giong nhu ho Đong Duong.
Ho Đong Duong (Panthera tigris corbetti), đuoc thay o Campuchia, Trung Quoc, Lao, Malaysia, Myanma, Thai Lan va Viet Nam. Quan the uoc tinh cua chung la 1.200–1.800, co le la o muc thap cua khoang nay. Quan the lon nhat hien nay o Malaysia, la noi viec san ban trom bi kiem soat chat che, nhung tat ca cac quan the nay nam o muc nguy hiem cao do su phan tan noi sinh song va lai cung dong. Tai Viet Nam, gan 3/4 luong ho đa bi giet đe cung cap nguon cho y hoc Trung Quoc.
Ho Bengal (Panthera tigris tigris) đuoc tim thay trong rung gia va đong co cua Bangladesh, An Đo, Bhutan, Trung Quoc va Nepal. No la con vat quoc gia cua ca Bangladesh va An Đo. Quan the hoang da uoc tinh cua chung la duoi 2.000 con, phan lon song o An Đo va Bangladesh. Ho thuoc noi nay phai chiu nhieu ap luc tu viec thu nho moi truong song toi viec san ban trom; mot so loai biet duoc cua y hoc co truyen Trung Quoc (đac biet trong đieu tri benh liet duong) can cac bo phan cua ho. Du an Ho, mot du an bao ton cua An Đo bat đau tu nam 1972, đat đuoc nhung thanh cong khong đang ke trong viec bao ve noi nay.
Ho Bali (Panthera tigris balica) đa co tren đao Bali. Noi ho nay bi san ban đen tuyet chung; con ho Bali cuoi cung đuoc cho la bi giet o Sumbar Kima, tay Bali vao ngay 27 thang 9, nam 1937; no la mot con ho cai truong thanh. Khong co mot con ho Bali nao con song trong tinh trang nuoi nhot. Ho van đong mot vai tro quan trong trong ton giao cua đao Hindu o Bali.
Ho Java (Panthera tigris sondaica) đa ton tai tren đao Java cua Indonesia. Noi nay co le đa tuyet chung tu nhung nam thap nien 1980, nhu la hau qua cua viec san ban va pha huy moi truong song, nhung su tuyet chung cua chung co the dien ra tu nhung nam 1950 tro đi (khi đo nguoi ta cho rang chi con it hon 25 con trong tu nhien). Con ho cuoi cung đuoc nhin thay nam 1979.
Ho Caspi hay ho Ba Tu (Panthera tigris virgata) đa tuyet chung tu nhung nam cuoi thap nien 1960, voi con cuoi cung đuoc nhin thay vao nam 1968. Truoc kia, chung phan bo o Afghanistan, Iran, Iraq, Pakistan, Lien Xo cu va Tho Nhi Ky.
Khong co nhieu hoa thach cua loai ho đuoc tim thay, ngoai tru nhung hoa thach tim thay hau het o Đong Nam A thuoc ky Pleistocene. Tuy nhien, co nhung phan hoa thach 100.000 nam tuoi cua ho tim thay o Alaska. Co le thong qua đuong noi giua Siberia va Alaska trong ky Bang ha, con ho nay thuoc quan the ho Bac My cua noi ho Siberia. Ngoai ra, cac nha khoa hoc cung phat hien moi tuong đong giua xuong ho voi loai su tu Bac My: mot loai ho meo tuyet chung đa thong tri vung Bac My khoang 10.000 nam truoc. Nhung phat hien mau thuan nay dan đen mot gia thuyet rang loai su tu chau My co nguon goc la mot loai ho luc đia moi. Nhung hoa thach cua loai ho đuoc khai quat đuoc o Nhat Ban cho thay loai ho Nhat Ban khong lon hon cac noi ho thuoc cac đao cung thoi ky. Hien tuong nay co le la do moi tuong quan giua kich thuoc co the va khoang khong gian trong cung nhu mat đo con moi khong nhieu.


= Lai tao =
Ho trong đieu kien nuoi nhot đuoc lai tao voi su tu đe tao ra cac giong lai goi la liger (Su ho) va tigon (Ho su). Chung chia se pham chat the chat va hanh vi cua ca hai loai bo me. Nhan giong lai hien khong đuoc khuyen khich do su nhan manh vao bao ton.
Liger la con lai giua su tu đuc va ho cai. Ligers thuong co chieu dai tu 10 đen 12 ft (3.0 đen 3.7 m) va nang tu 800 đen 1.000 lb (360 đen 450 kg) tro len. Boi vi su tu đuc truyen gen thuc đay tang truong, nhung gen uc che tang truong tuong ung tu ho cai khong co, Su ho phat trien lon hon nhieu so voi cac loai bo me.
Tigon it pho bien hon la su giao thoa giua su tu cai va ho đuc. Boi vi ho đuc khong truyen gen thuc đay tang truong va su tu cai truyen gen uc che tang truong, Tigon sinh ra co kich thuoc tuong đuong voi bo me chung. Mot so con cai co kha nang sinh san va đoi khi đa sinh ra cac litigons khi giao phoi voi mot con su tu cai chau A.


Phan bo Ho tung co pham vi rong khap luc đia chau A tu phia đong Tho Nhi Ky va Transcaucasia đen day nui Altai, ho Baikal va bo bien Nhat Ban, va o phia nam tu tieu luc đia An Đo qua Đong Nam A đen cac đao Sunda cua Sumatra, Java va Bali. Ke tu khi ket thuc thoi ky bang ha cuoi cung khoang 20.000 nam truoc, su phan bo cua chung o cac quoc gia phia bac co le đa bi han che boi thoi ky tuyet sau keo dai hon sau thang. Chung chu yeu gan bo voi moi truong song trong rung. Phan bo cua chung gan chat voi phan bo va mat đo cua cac loai đong vat mong guoc. Quan the ho phat trien manh noi quan the thuoc bo huou nai, trau bo va lon on đinh.
Khoang mot chuc ghi chep lich su đuoc biet đen tu Tho Nhi Ky chi ra rang ho chi song o nhung vung xa xoi cua mien đong Anatolia, co the cho đen cuoi the ky 20. O Iraq, mot con ho đa bi ban gan Mosul vao nam 1887. Ca the nay co le la mot con ho di cu tu phia đong nam Tho Nhi Ky, vi đay la ho so đuoc xac nhan duy nhat o nuoc nay. O vung Kavkaz, ho sinh song o vung đoi nui va vung đat thap. Cac ghi chep lich su o Iran chi đuoc biet đen tu bo bien phia nam cua Bien Caspi va day nui Alborz lien ke. Cac ghi chep o Trung A cho thay ho xuat hien hang đau trong cac khu rung Tugay ven song doc theo song Atrek, Amu Darya, Syr Darya, Hari Rud, Chuy va Ili va cac nhanh cua chung. Nam 2003, chung đa đuoc đanh gia la tuyet chung khu vuc o Tay va Trung A ke tu cuoi the ky 20, vi con ho cuoi cung đuoc nhin thay o khu vuc nay vao đau nhung nam 1970.
O Đong A, ho sinh song o rung thong Trieu Tien va rung la rong va hon hop on đoi o Vien Đong Nga. Rung ven song la moi truong song quan trong cho ca đong vat mong guoc va ho vi chung cung cap thuc an va nuoc uong, va đong vai tro la hanh lang phan tan. Tai Trung Quoc, ho đa tro thanh muc tieu cua cac chien dich quy mo lon 'chong sau benh vao đau nhung nam 1950. San ho cung voi nan pha rung, co the lam giam kha nang san co cua con moi va tai đinh cu cua nguoi dan đen cac vung nong thon dan đen su phan manh cua moi truong song cua ho. Mac du san ban ho đa bi cam vao nam 1977, so luong van tiep tuc giam. Khong co con ho nao đuoc ghi nhan trong cac cuoc khao sat thuc đia nam 2001 tai tam khu vuc đuoc bao ve trong nuoc. O phia Khu bao ton thien nhien quoc gia Hunchun thuoc Đong Bac Trung Quoc, bay anh đa ghi lai đuoc ho voi bon con lan đau tien vao nam 2012. Trong cac cuoc đieu tra sau đo, tu 27 đen 34 con ho đa đuoc ghi nhan doc bien gioi Trung Quoc-Nga. Khong co bang chung cho su hien dien cua ho o bat ky tinh nao khac cua Trung Quoc. Chung đuoc coi la co the đa tuyet chung tren ban đao Trieu Tien.

Ho tung co mat o khap cac tinh mien nui Viet Nam. Hien nay chi con o cac tinh co rung nui heo lanh thuoc bien gioi Viet–Lao, Lam Đong, Nghe An, Quang Tri. Đo che phu rung o Viet Nam đa bi giam xuong duoi 15% so voi ban đau truoc nhung nam 1940, do chien tranh, khai thac go bat hop phap, va đot rung đe phat trien nong nghiep. Ho đuoc bao ve hop phap o nuoc nay tu nam 1960, nhung viec buon ban cac bo phan co the ho van tiep tuc đen giua nhung nam 1990. Ho van con hien dien o mien bac Viet Nam giap Trung Quoc vao nhung nam 1990. Ke tu nam 2015, quan the nay đuoc coi la co kha nang tuyet chung.
Tai Lao, Khu bao ton đa dang sinh hoc quoc gia đuoc thanh lap vao nam 1993. Vao thoi điem đo, dan so ho đa can kiet. Đen cuoi nhung nam 1990, ho van co mat o it nhat nam khu vuc bao ton. San ho đe buon ban bat hop phap cac bo phan co the va san bat co hoi đuoc coi la moi đe doa chinh đoi voi quan the ho cua đat nuoc. Nam con ho rieng le đa đuoc ghi nhan tai Khu bao ton quoc gia Nam Et-Phou Louey trong cuoc khao sat bay camera giua thang 4 nam 2003 va thang 6 nam 2004. Con moi hoang da lon xuat hien voi mat đo thap buoc ho phai san con moi nho va gia suc, co the anh huong tieu cuc đen sinh san cua chung.
O Campuchia, ho van đuoc nhin thay o nhung khu vuc rung heo lanh vao giua nhung nam 1980. Cac khu vuc đuoc bao ve đuoc thanh lap vao nam 1993, nhung cac khu rung rong lon ben ngoai cac khu vuc nay đa đuoc đua ra nhu mot su nhuong bo khai thac go cho cac cong ty nuoc ngoai. Mot cuoc khao sat phong van đuoc thuc hien giua cac tho san vao mua xuan nam 1998 cho thay su hien dien cua ho trong chin khu vuc bao gom Phnom Kravanh va day nui Damrei. Trong cac cuoc đieu tra bay anh đuoc thuc hien tu nam 1999 đen 2007 tai chin khu vuc đuoc bao ve va hon 300 đia điem tren ca nuoc, ho chi đuoc ghi lai trong Khu rung đuoc bao ve o Mondulkiri va trong Vuon quoc gia Virachey. Do đo, quan the ho cua Campuchia đuoc coi la cuc ky nho. Ke tu nam 2015, chung đuoc coi la co the bi tuyet chung.
O Thai Lan, rung đuoc bao ve bang cach thanh lap 81 vuon quoc gia, 39 khu bao ton đong vat hoang da va 49 khu vuc cam san ban trong khoang thoi gian tu 1962 đen 1996, bao gom 12 khu vuc đuoc bao ve rong hon 1.000 km2 (390 dam vuong). Khai thac rung đa bi cam vao nam 1989. Mac du mang luoi khu vuc đuoc bao ve rong rai nay, ho đa đuoc ghi nhan o 10 trong so 17 khu phuc hop đuoc bao ve trong cac cuoc khao sat tren toan quoc tu nam 2004 đen nam 2007. Mat đo ho thap hon du đoan dua tren moi truong song co san cua rung. Quan the ho o Myanmar bi gioi han o Vung Tanintharyi va Khu bao ton ho thung lung Hukawng nam 2006. O ban đao Ma Lai, ho chi xuat hien o bon khu vuc đuoc bao ve rong hon 400 km2 (150 dam vuong). O Sumatra, quan the ho trai dai tu cac khu rung đam lay than bun o vung đat thap đen cac khu rung tren nui go ghe.
O tieu luc đia An Đo, quan the ho phan manh cu tru o Sundarbans, khu vuc đuoc bao ve cua luu vuc song Brahmaputra va Terai thuoc An Đo va Nepal. O chan đoi cua day nui Himalaya, ho co the sinh song o đo cao hon 3.500 m (11.500 ft) trong cac khu rung on đoi cua Bhutan. Đen nam 2007, chuong trinh Du an Ho (Project Tiger) cua An Đo bao gom 37 khu bao ton ho voi dien tich khoang 37.700 dam vuong (98.000 km2).


Đac điem Ho co than hinh vam vo voi chan truoc manh me, đau to va đuoi dai khoang mot nua co the. Xuong chau cua no day va nang, va mau sac khac nhau giua cac sac thai cua mau cam va mau nau voi cac vung bung mau trang va cac soc đen doc đac biet la duy nhat o moi ca the. Cac soc co kha nang thuan loi cho viec nguy trang trong tham thuc vat nhu co dai voi cac kieu anh sang va bong ram thang đung, mau cam giup chung tro nen tang hinh trong mat nhung con moi. Ho la mot trong so it loai meo co soc; nguoi ta khong biet tai sao hoa van đom va hoa hong/hoa mai la kieu nguy trang pho bien hon trong so cac loai ho meo.
Mau long cua ho van co the nhin thay khi no đuoc cao. Đieu nay khong phai do sac to da, ma la do rau va nang long dinh trong da, tuong tu nhu rau nguoi, va pho bien voi nhung con meo lon khac. Chung co bo long phat trien giong nhu bom quanh co va ham va rau dai, đac biet la o con đuc. Con nguoi co hinh tron voi trong vang. Đoi tai nho, tron co mot đom trang noi bat o mat sau, đuoc bao quanh boi mau đen. Nhung "con mat" gia nay, đuoc goi la ocelli, duong nhu đong mot vai tro quan trong trong giao tiep truc quan.
Hop so cua ho tuong tu nhu hop so cua su tu, voi vung phia truoc thuong it bi lom hoac xep, va vung sau hap thu dai hon mot chut. Hop so su tu cho thay mo mui rong hon. Do su thay đoi kich thuoc hop so cua hai loai, cau truc cua ham duoi la mot chi so đang tin cay đe nhan dang chung. Ho co ham rang kha to; rang nanh hoi cong cua no la dai nhat trong so cac con meo con song voi chieu dai len toi 90 mm (3,5 in).


= Kich thuoc =
Co mot su di hinh gioi tinh đang chu y giua đuc va cai, voi con cai luon nho hon con đuc. Su khac biet ve kich thuoc giua con đuc va con cai lon hon tuong ung trong cac phan loai ho lon, voi con đuc nang hon toi 1,7 lan so voi con cai. Con đuc cung co mieng đem truoc rong hon con cai. Nguoi ta đa đua ra gia thuyet rang kich thuoc co the cua cac quan the ho khac nhau co the tuong quan voi khi hau va đuoc giai thich bang cach đieu chinh nhiet va quy tac cua Bergmann, hoac bang cach phan phoi va kich thuoc cua cac loai con moi co san.
Thong thuong, con ho đuc khac nhau ve tong chieu dai tu 250 đen 390 cm (8.2 đen 12.8 ft) va nang tu 90 đen 306 kg (198 va 675 lb) voi chieu dai hop so dao đong tu 316 đen 383 mm (12,4 đen 15,1 in). Con cai khac nhau ve tong chieu dai tu 200 đen 275 cm (6,56 đen 9,02 ft), nang tu 65 đen 167 kg (143 đen 368 lb) voi chieu dai hop so dao đong tu 268 đen 318 mm (0.879 đen 1.043 ft). Trong ca hai gioi, đuoi dai khoang 0,6 đen 1,1 m (24 đen 43 in). Nhung con ho Bengal va Siberia la mot trong nhung con meo cao nhat ve chieu cao ngang vai. Chung cung đuoc xep hang trong so nhung con meo lon nhat tung ton tai. Nhung con ho cua quan đao Sunda nho hon va it nang hon ho o luc đia chau A, hiem khi vuot qua trong luong 142 kg (313 lb).
Nhung con ho Siberia đuc lon đat tong chieu dai hon 3,5 m (11,5 ft) tren cac đuong cong va 3,3 m (10,8 ft) giua cac chot, voi trong luong len toi it nhat 300 kg (660 lb). Con so nay lon hon đang ke so voi trong luong 75 đen 140 kg (165 đen 309 lb) ma con ho Sumatra đat đuoc. O vai, ho co the cao tu 0,7 đen 1,22 m (2,3 đen 4,0 ft).
Nhung con ho Bengal đuc co tong chieu dai tu mui đen đuoi tu 270 đen 310 cm (110 đen 120 in) va nang tu 180 đen 258 kg (397 đen 569 lb), trong khi con cai dao đong tu 240 đen 265 cm (94 đen 104 in) va nang tu 100 đen 160 kg (220 đen 350 lb). O mien bac An Đo va Nepal, ho Bengal co kich thuoc trung binh la lon hon; con đuc nang toi 235 kg (518 lb), trong khi con cai trung binh la 140 kg (310 lb). Trong luong co the đuoc ghi nhan cua cac ca the hoang da o đay cho thay chung nang hon ho hoang da Siberia. 

Con ho hoang da lon nhat tung đuoc bao cao co tong chieu dai co the la 3,38 m (11,1 ft) tren cac đuong cong. Con ho bi giam cam nang nhat la mot con ho Siberia nang toi 465 kg (1.025 lb). Con ho hoang da nang nhat đuoc ghi nhan la mot con ho Bengal tu phia bac An Đo đa bi ban vao nam 1967. No đuoc cho la nang toi 388,7 kg (857 lb), mac du can luu y rang no đa co mot bua an no truoc khi bi giet, mac du neu chua an thi no cung nang it hon khong đang ke. Hop so ho dai nhat la 16,25 in (413 mm) đuoc đo "tren xuong"; ca the nay đa bi ban vao nam 1927 o mien bac An Đo.


= Mau sac =

Mau cua chung co the la bat ky mau nao trong khoang tu vang đen đo-da cam, voi nhung khu vuc mau trang tren nguc, co, cung nhu phan ben trong cua chan. Mot vai bien the ve mau sac cua ho đuoc ghi nhan nhu:

Ho trang (Bach ho): Mot bien the gen lan pho bien, co the xuat hien voi su to hop phu hop cua bo me chung, chung khong phai la nhung con thu bach tang.
Ho vang hay ho khoang vang: Chung co mau vang nhung nhat hon mau cua ho binh thuong va cac van la mau nau. Bien the ve mau sac nay rat hiem, chi co mot nhom nho ho khoang vang ton tai va đeu trong tinh trang bi giam cam (Hien co khoang 30 con ho khoang vang đuoc nuoi duong tai cac vuon thu tren toan the gioi).
Ho đen hay ho nhiem hac to (Hac ho): Cung đuoc thong bao la co, nhung chua co cac mau song kiem chung.
Ho xam hay hum xam, ho lam (Thanh ho): Trong cac tai lieu co nhac đen ho lam, thuc ra la co tong mau xam bac, mac du chua co chung cu that đang tin cay.
Cac van cua phan lon cac noi ho dao đong trong khoang nau/xam toi đen thuan, mac du ho trang co rat it cac van. Hinh dang va mat đo cac van thay đoi theo tung noi, nhung phan lon cac noi đeu co tren 100 van. Ho Java nay đa tuyet chung co the co nhieu hon. Cac mau van la duy nhat cho tung ca the, va vi the co the su dung đe xac đinh tung ca the giong nhu mau van tay o nguoi. Tuy nhien đieu nay khong phai la phuong phap đuoc ua thich đe xac đinh, vi su kho khan trong viec ghi chep cac mau van cua ho hoang da. Muc đich cua cac van co le la đe nguy trang, giup chung coi la an đoi voi cac con moi (co rat it cac loai thu co cam giac mau nhu con nguoi, vi the mau sac chua han đa la van đe quan trong nhu nguoi ta van nghi).


Tap tinh va sinh thai = Hoat đong thuong ngay =
Khi khong chiu su xao tron cua con nguoi, ho chu yeu hoat đong ban ngay. Giong nhu cac loai trong ho meo khac, ho co kha nang treo cay nhung chung khong qua kheo leo trong viec nay, nen rat hiem khi treo; tuy nhien co cac truong hop đac biet đa đuoc ghi nhan lai nhu mot con ho đa co gang leo cay đe san khi. Chung la mot van đong vien boi loi cu khoi va thuong tam trong ao, ho va song đe giu mat trong cai nong ban ngay. Cac ca the co the vuot song rong toi 7 km (4,3 mi) va co the boi toi 29 km (18 mi) trong mot ngay. Trong nhung nam 1980, mot con ho đa đuoc quan sat thay thuong xuyen san con moi qua ho nuoc sau trong Cong vien Quoc gia Ranthambhore.
Ho la mot loai đong vat co lanh tho hoat đong rat rong, va cac ca the phan tan tren khoang cach len toi 650 km (400 dam) đe đen voi quan the ho o cac khu vuc khac. Nhung con ho đuoc quan sat o Cong vien Quoc gia Chitwan bat đau phan tan khoi khu vuc tu nhien cua chung som nhat o tuoi 19 thang. Bon con cai phan tan trong khoang tu 0 đen 43,2 km (0,0 đen 26,8 mi) va 10 con đuc trong khoang 9,5 đen 65,7 km (5,9 đen 40,8 mi). Khong ai trong so chung vuot qua cac khu vuc canh tac mo rong hon 10 km (6,2 mi), nhung di chuyen qua moi truong song co rung. 

Ho truong thanh co cuoc song đon đoc. Chung thiet lap va duy tri cac lanh tho nhung co pham vi noi o rong hon nhieu đe chung đi lang thang. Nhung ca the truong thanh o ca hai gioi thuong gioi han cac chuyen đong cua chung trong pham vi lanh tho cua minh, trong đo chung đap ung nhu cau cua minh va nhung ca the đang phat trien. Cac ca the co chung khu vuc nhan thuc đuoc cac hoat đong cua nhau. Kich thuoc cua pham vi lanh tho chu yeu phu thuoc vao su phong phu cua con moi, khu vuc đia ly va gioi tinh cua ca the. O An Đo, pham vi lanh tho duong nhu la tu 50 đen 1.000 km2 (19 đen 386 dam vuong) trong khi o Man Chau, chung co dien tich tu 500 đen 4.000 km2 (190 đen 1.540 dam vuong). O Nepal, cac vung lanh tho đuoc bao ve đuoc ghi nhan la 19 đen 151 km2 (7,3 đen 58,3 dam vuong) đoi voi đuc va 10 đen 51 km2 (3,9 đen 19,7 dam vuong) đoi voi cai.
Nhung con ho cai con tre thiet lap lanh tho đau tien cua chung gan voi me cua chung. Su chong cheo giua lanh tho cua con cai va me giam dan theo thoi gian. Tuy nhien, con đuc di cu xa hon so voi con cai va bat đau o đo tuoi tre hon đe đanh dau khu vuc lanh tho cua chung. Mot con đuc thu nhan lanh tho bang cach tim kiem mot khu vuc khong co ho đuc khac, hoac song tam thoi trong lanh tho cua con đuc khac cho đen khi no truong thanh that su va đu manh đe thach thuc con đuc đang lam chu. Nhung con đuc non thuong tim cach tu lap nen ty le tu vong cao nhat (30-35% moi nam) trong so nhung con ho truong thanh.
Đe xac đinh lanh tho cua minh, con đuc đanh dau lanh tho bang cach phun nuoc tieu va dich tiet tuyen hau mon, cung nhu đanh dau nhung con đuong mon bang phan va đanh dau cay hoac mat đat bang mong vuot cua chung. Con cai cung su dung cac "vet xuoc" nay, cung nhu cac dau hieu nuoc tieu va phan. Dau hieu mui huong cua loai nay cho phep mot ca the nhan thong tin ve danh tinh, gioi tinh va tinh trang sinh san cua con ho đang lam chu. Con cai trong đong duc se bao hieu su san co cua chung bang cach đanh dau mui huong thuong xuyen hon va tang tieng keu cua chung đe thu hut ban tinh. 

Mac du phan lon tranh nhau, ho khong phai luc nao cung co lanh tho va moi quan he giua cac ca the co the phuc tap. Mot con ho truong thanh thuoc ca hai gioi tinh đoi khi se chia se con moi cua minh voi con ho khac, ngay ca nhung ca the co the khong lien quan đen chung. George Schaller quan sat mot con đuc chia se mot con moi voi hai con cai va bon con non. Khong giong nhu su tu đuc, ho đuc cho phep con cai va đan con an thit truoc khi con đuc an cuoi cung; tat ca nhung ca the lien quan noi chung duong nhu cu xu than thien, trai nguoc voi hanh vi canh tranh đuoc the hien boi đan cua su tu.
Thinh thoang, ho đuc tham gia nuoi đan con, thuong la cua chung, nhung đieu nay cuc ky hiem va khong phai luc nao cung đuoc hieu ro. Vao thang 5 nam 2015, ho Amur đa bi chup anh boi bay anh trong Khu bao ton o Sikhote-Alin. Cac buc anh cho thay mot con ho Amur đuc đi ngang qua, theo sau la mot con cai va ba con non trong khoang hai phut. O Ranthambore, mot con ho đuc đa nuoi nang va bao ve hai con non mo coi sau khi me chung chet vi benh. Đan con van đuoc no cham soc, no cung cap cho chung thuc an, bao ve chung khoi thien đich va cac con ho khac, va ro rang cung đa huan luyen chung.
Nhung con ho đuc thuong khong khoan dung voi nhung con đuc khac va khoan dung hon voi nhung con cai trong lanh tho cua chung. Tranh chap lanh tho thuong đuoc giai quyet bang cach hien thi moi đe doa chu khong phai la su gay han hoan toan. Mot so su co nhu vay đa đuoc quan sat trong đo con ho cap duoi mang lai that bai bang cach lan len lung va đe lo bung trong tu the phuc tung. Mot khi su thong tri đa đuoc thiet lap, mot con đuc co the tha thu cho nhung ca the duoi quyen trong pham vi cua no, mien la chung khong song o khu vuc qua gan. Tranh chap gay gat nhat co xu huong xay ra giua hai con đuc khi con cai đang đong duc, va đoi khi dan đen cai chet cua mot trong nhung con đuc.
Nuoc mieng cua ho co the khu trung nen ho thuong liem nhung cho bi thuong. Ho rat thinh voi mui mau, chung to ra phat cuong khi chung ngui mui cua mot hop chat huu co trong mau, so voi nhung loai an thit khac. Ho to ra hung khoi nhat khi ngui mui hop chat trans-4,5-epoxy-(E)-2-decenalc, chung con hung phan hon ca cho hoang chau A va chau Phi, cung nhu cho đong co Nam My. Ho co suc bat rat tot, chung co the nhay cao 5 m va nhay xa tu 9–10 m.

Ca con đuc va con cai đeu the hien phan ung flehmen, mot cai nhan mat đac trung khi đanh hoi dau vet nuoc tieu nhung phan ung flehmen thuong lien quan đen con đuc phat hien cac dau hieu do ho cai phat ra trong mua đong duc. Giong nhu cac loai Panthera khac, ho co the gam len, đac biet la trong cac tinh huong ma chung đang hung hang, trong mua giao phoi hoac khi giet moi. Co hai tieng gam khac nhau: tieng gam "that" đuoc tao ra bang bo may hyoid va buoc phai mo mieng khi no dan dan đong lai, va tieng gam kieu "ho" ngan hon, tho hon đuoc tao ra bang mieng mo va rang lo ra. Tieng gam "that" co the đuoc nghe thay o cach xa toi 3 km (1,9 dam) va đoi khi đuoc phat ra ba hoac bon lan lien tiep. Khi cang thang, ho se ren ri, mot am thanh tuong tu nhu tieng gam nhung tram lang hon va đuoc tao ra khi mieng bi đong mot phan hoac hoan toan. Co the nghe thay tieng ren cach xa 400 m (1.300 ft). Tieng khit mui mem mai, tan so thap, khit tuong tu nhu tieng riu rit o nhung con meo nho hon đuoc nghe trong nhung tinh huong than thien hon. Cac kieu giao tiep khac cua ho bao gom tieng cau nhau, am tram, tieng gam gu, tieng ren ri, tieng rit va tieng gam rong.


= Che đo an =

Trong tu nhien, ho chu yeu san nhung đong vat co kich thuoc lon va trung binh, chung đac biet thich nhung đong vat mong guoc nang it nhat 90 kg (200 lb) tham chi la ca gau nau, te giac du rat hiem. Chung thuong khong co anh huong qua xau đen quan the con moi. Nai, Huou đom, Huou đam lay An Đo, lon rung, bo tot, linh duong bo lam va ca trau rung lan trau nha la nhung con moi chinh cua ho o An Đo. Giong nhu nhieu loai san moi khac, ho la loai san moi co hoi va co the an nhung con moi nho hon nhieu, chang han nhu khi, cong va cac loai chim tren mat đat khac, tho đong, nhim va ca. Chung cung co the san bat nhung đong vat an thit khac, bao gom cho, bao hoa mai, tran, gau lon va ca sau. Mac du hau nhu chi an thit, ho thinh thoang se an thuc vat đe lay chat xo nhu trai cay cua cay vung. Mot con ho trung binh co the an toi 27 kg mot ngay va co the nhin an khoang 2 hoac 3 ngay. Rang nanh cua ho, co the dai toi 7,5 cm, dung đe gam xuong mot cach de dang.
O Siberia, cac con moi chinh la nai Man Chau va lon rung (hai loai nay chiem gan 80% con moi đuoc ho chon), tiep theo la huou sao, nai sung tam, hoang Siberia va huou xa. Gau đen chau A va gau nau Ussuri cung co the tro thanh con moi cua ho, va chung chiem toi 40,7% khau phan an cua ho Siberia tuy thuoc vao đieu kien đia phuong va quan the gau. O Sumatra, con moi bao gom nai, mang, lon rung, lon voi va đuoi uoi. Trong khi san nai, con moi chiem toi 60% luong thuc an cua chung o An Đo, nhung con ho đa gia tieng keu cua nhung con nai đuc đe thu hut chung.

Ho thuong khong san bat voi chau A va te giac An Đo nhung đa co cac su co đuoc bao cao. Thuong xuyen hon, đo la nhung con non de bi ton thuong hon co the bi ho tan cong. Tuy nhien, đoi khi te giac truong thanh thuc te đa tro thanh nan nhan cua ho, nhu đa đuoc ghi nhan trong it nhat ba su co rieng biet. Ho đa đuoc bao cao la tan cong va giet chet nhung con voi đuoc tho san cuoi trong khi san ho trong the ky 19. Khi o gan con nguoi, ho đoi khi cung se san nhung loai vat nuoi trong nha nhu gia suc, ngua va lua. Nhung con ho gia hoac bi thuong, khong the bat đuoc con moi hoang da, co the tro thanh nhung ke an thit nguoi; mo hinh nay đa tai dien thuong xuyen tren khap An Đo. Mot ngoai le la o Sundarbans, noi nhung con ho khoe manh thuong tan cong ngu dan va dan lang đi tim kiem lam san, khien con nguoi tu đo tao thanh mot phan nho trong che đo an cua ho.
Ho la loai an khoe nhat trong ho nha meo va cung la loai đong vat rat pham an, chung co nhu cau tieu thu thuc an hang ngay rat lon. Nhung uoc tinh cho thay, trung binh moi nam, mot con ho can san đuoc 50 con huou hoac lon rung đe cung cap đu nguon thuc pham cho su ton tai cua chung. Trong đo mot con ho co kich thuoc trung binh co the an toi 27 kg thit moi bua. Ho Bengal co the an toi khoang 30 kg (66 lb) thit mot ngay. Mac du rat pham an, kha nang nhin đoi cua ho kha tot. Mot con ho co the an toi 20–30 kg mot ngay va co the nhin an khoang vai ngay, ngoai ra mot con ho truong thanh co the đi lang thang toi hai tuan ma khong can an, sau đo co the tieu thu đen 34 kg (75 lb) thit cung mot luc. Trong đieu kien nuoi nhot, ho truong thanh đuoc cho an 3 đen 6 kg (6,6 đen 13,2 lb) thit cac loai nhu thit lon, thit ga, thit bo moi ngay (nhieu vuon thu cho ho an 5 kg thit mot ngay, trong đo, co 4 kg thit bo bap, hoac than va 1 kg suon lon, neu ho đen giai đoan ho truong thanh thi co the cho an cac loai đau, chan, canh ga). Moi ngay, mot con ho truong thanh co the an 10 kg thit bo.


= Phuong phap san moi va chien đau =

Trong tu nhien, ho la loai đong vat thuoc nhom đong vat an thit đau bang, voi than the to lon, tinh hung han du ton, bo long van ven, ham rang khoe, mong vuot nguy hiem, suc manh, ban linh, tinh kien tri va toc đo chay kha tot (cao nhat len đen 65 km/h) nen ho đuoc menh danh la chua son lam va it khi co ke thu tu nhien. Nhung con ho đuoc cho la chu yeu la đong vat san moi ve đem, nhung o nhung khu vuc ma con nguoi khong hien dien, nhung thiet bi đieu khien tu xa va bay camera đa ghi lai canh chung san moi vao ban ngay. Ho san moi theo kieu rinh va vo, che ngu con moi cua chung tu moi goc, thong thuong tu nhung cuoc tap kich va bat ngo can vao co, thong thuong la đe lam gay cot song hay khi quan cua con moi, hay lam ton thuong tinh mach hoac đong mach chu. La mot con thu boi loi gioi, ho co kha nang giet chet con moi ngay ca khi chung đang boi. Mot so con ho tham chi phuc kich ca cac con thuyen đe bat nguoi hay ca cua ho. 

Ho san moi thich noi co lum cay đe an nap, tan cong bat ngo, nhung khi đua gion, hanh ha con moi thi no tim noi đat trong Khi san moi, ho tiep can con moi mot cach ron ren, tan dung nhung than cay, bui ram, mom đa đe an minh va hiem khi chung ruot đuoi con moi tu xa. Chung di chuyen mot cach can trong va nhe nhang khong gay ra tieng đong, ep sat than xuong đat đe con moi kho phat hien đuoc. Khi ap sat con moi thi ho khong che con moi tu moi goc đo, trong đo co hai phuong phap chinh la tan cong tu đang sau va can vao co đe lam gay cot song hoac can vao khi quan cua con moi, hoac lam ton thuong tinh mach, đong mach canh. Đoi voi nhung loai thu nho, can nang chua bang mot nua trong luong co the cua con ho, thi chung giet con moi bang cach can vao gay, chung se dung rang nanh kep chat đot xuong co, dung suc manh cua ham be gay xuong co, tach chung ra khoi tuy song. Đoi voi nhung con moi lon hon, chung thuong can vao co hong va su dung chan truoc manh me cua chung đe giu chat con moi, thuong đong thoi vat lon no xuong đat. Ho van can chat co con moi cho đen khi muc tieu cua chung chet vi bi nghet tho. Bang phuong phap nay, bo tot va trau nuoc nang hon mot tan đa bi giet boi nhung con ho nang chi bang mot phan sau trong luong cua chung. Mac du ho co the giet chet nhung con truong thanh khoe manh, nhung ho thuong chon nhung con be hoac con non cua nhung loai co kich thuoc rat lon. Nhung con moi truong thanh khoe manh nhu bo tot, voi, te giac co the nguy hiem cho chung đe co the giai quyet; vi sung, chan va nga dai, manh đeu co kha nang gay tu vong cho ho. Khong co loai san moi nao lai thuong xuyen tu minh bat nhung con moi lon nhu vay. Ty le san moi thanh cong cua ho khong cao, trung binh 20 lan đi san moi đuoc mot lan thanh cong.
Sau khi giet chet con moi, đoi khi ho keo moi đi đe che giau no trong lop phu thuc vat, thuong keo no bang cach lay mieng cua chung ngam tai vi tri cua vet can. Đieu nay cung co the đoi hoi suc manh the chat tuyet voi. Trong mot truong hop, sau khi mot con ho giet chet mot con bo tot truong thanh, no đa đuoc quan sat đe keo xac con moi khong lo tren mot khoang cach 12 m (39 ft). Khi 13 nguoi đan ong đong thoi co gang keo cung mot con vat xau so nay sau đo, ho đa khong the di chuyen đuoc no.
Đoi voi viec tan cong con nguoi, ho khong thuong xuyen xam nhap vao khu đinh cu cua con nguoi ma thuong chon giai phap phuc kich  Ho la loai cuc ky tinh khon, co khi no nam ly gia chet ca ngay. Đoi voi nhung con ho con non thi chung lai hung hang, lieu linh hon, san sang san moi bat ky luc nao, ke ca vao ban ngay nhung trai nguoc lai, nhung con ho lon lai to ra đac biet tinh ranh, ban ngay, chung nam im bat đong, cho đen toi moi bat đau cuoc san moi. Nhung con moi ma ho chon thuong đuoc theo doi rat ky. Sau khi đa xac đinh đuoc muc tieu, voi mot cu vo nhanh nhu chop, con moi đa bi ha guc ma khong kip keu len tieng nao. Tuy nhien, neu bi con moi phat hien ra truoc, ho thuong se tu bo cuoc san thay vi đuoi theo con moi hoac chien đau voi no.

Thong thuong nhung con ho cai khi chon tan cong con nguoi thuong tap kich mot cach len lut nhat la khi con nguoi đang cui xuong lam viec hoac khi đang cat co, nhung co the no se thoi y đinh nay khi mot nguoi đa đung thang. Ho thuong tan cong bat ngo nan nhan tu phia ben hoac tu phia sau hoac la tiep can huong gio hoac nam trong cho đoi theo huong gio. no se tan cong nguoi khi đon đoc, no rat kien nhan đe cho đoi đieu nay qua qua trinh rinh rap va đeo đuoi dai dang Thong thuong ho se tan cong bat ngo tu đang sau, neu con nguoi bo chay no se đuoi theo vo, ho luon luon co nhung cu vo đay chet choc. Khi con nguoi chong lai va đoi mat, no se guom va thu the, lay đa chup moi, neu no đap đuoi ben phai, se phong ve ben trai, va nguoc lai, vo thang thi đuoi duoi thang, khi ho tan cong muc tieu, chung se vot toi vo đoi thu hoac vut day tat manh bang ban chan truoc, ho se thuc hien mot cu tat, cu tat cua ho co the ho se khien co trau, bo phai gay, treo đi, hoac lam vo so cua mot con gia suc, gay lung cua mot con gau luoi hay de dang lay mang cua mot con soi lua. Thuong truoc khi ho tan cong, no se khom nguoi xuong lay tan đinh phi toi, khi vo hut, chung se dung it giay chuan bi cho mot cu vo khac.
Khi giao đau voi nguoi co mang theo vu khi thi ho luon muon đoat vu khi cua nguoi roi moi dung chan tat mot cu chi mang hay vo đen can xe. Luc muon đoat vu khi, chung se giuong vuot va chom len, ho thuong tan cong theo kieu lao len khong trung roi phong xuong chup moi, nen no rat so co vat nhon giuong len troi. Trong khi chien đau ho con co mot tuyet chieu ma gioi vo hoc goi la the trau vang voi viec con ho khi chien đau thuong nam ngua, chong bon chan len troi đe the đe lua giet con moi, neu con nguoi so y nhay vao tan cong la se bi tan cong bang mot đon chi mang  Ho con tao ton dam tan cong ca con nguoi khi đang cuoi voi. Mac du con ho thuong tranh voi, nhung no co the nhay vot va phoc len lung voi đe tan cong nguoi quan tuong cuoi tren lung voi. Ho con la manh thu hoang da nguy hiem nhat đoi voi cac con vat khac cung nhu voi con nguoi, mot con ho co the tan cong, giet chet 3-4 nguoi đang suc thanh nien nhu thuong.


= Thien đich canh tranh =

Nhung con ho thuong thich an con moi ma chung tu bat đuoc, nhung chung cung khong bo qua viec an xac thoi trong nhung luc khan hiem thuc an va tham chi co the cuop con moi tu nhung đong vat an thit lon khac. Mac du cac đong vat an thit thuong tranh nhau, nhung neu mot con moi bi tranh chap hoac gap phai đoi thu canh tranh nghiem trong, viec the hien su gay han la pho bien o ho. Neu nhung đieu nay la khong đu, cac xung đot co the tro nen bao luc; ho co the giet chet cac đoi thu canh tranh nhu bao hoa mai, soi đo, linh cau van, cho soi, gau, tran va ca sau. Ho cung co the giet va an thit cac đoi thu nay. Tan cong vao nhung ke san moi nho hon, chang han nhu lung, linh mieu va cao, gan nhu chac chan la vi muc đich san moi. Trong khi đo, ca sau, gau va bay soi đo co so luong lon co the chien thang trong cac cuoc xung đot voi ho va trong mot so truong hop tham chi giet chung.
Bao hoa mai thuong tranh su canh tranh voi ho bang cach san moi vao nhung thoi điem khac nhau trong ngay va san nhung con moi khac nhau. Trong Cong vien quoc gia Nagarhole cua An Đo, hau het cac con moi đuoc bao lua chon la tu 30 đen 175 kg (66 đen 386 lb) so voi so thich con moi nang hon 176 kg (388 lb) cua nhung con ho. Trong luong con moi trung binh o hai con meo lon tuong ung o An Đo la 37,6 kg (83 lb) so voi 91,5 kg (202 lb). Voi con moi tuong đoi doi dao, ho va bao đuoc nhin thay cung ton tai thanh cong ma khong co su loai tru canh tranh hoac phan cap thong tri giua cac loai co the pho bien hon đoi voi đong co chau Phi, noi con bao ton tai cung voi su tu. Cho rung vang co the la con moi khong thuong xuyen khac cua ho. Nhung con ho duong nhu cu tru o nhung phan sau cua mot khu rung trong khi nhung ke san moi nho hon nhu bao va soi đo đuoc đay lai gan ria.


Sinh san va vong đoi Ho la loai đoc cu, chi đen thoi ky giao phoi chung moi đen song cung nhau. Thong thuong nhung ho đuc co tinh trang hoa, con cac con ho cai thi lai kha chung tinh nhung rat ken chon trong viec lua chon ban tinh. Đo tuoi phat duc cua loai ho tuong đoi giong nhau. Ho cai khoang 3 tuoi ruoi, con ho đuc thi muon hon. Thoi ky đong duc cua ho dien ra tu thang 11 đen thang 2 nam sau. Trong thoi gian nay, tieng gam cua ho rat vang, co the đat đen 2 km, xa hon binh thuong gap nhieu lan đe co the quyen ru ban tinh. Mot con ho 3 tuoi co the giao phoi va sinh san, ho cai mang thai khoang 102-106 ngay. Moi lua sinh khoang tu 2-4 con, ho con moi sinh nang tu 780 đen 1.600 g (1,72 đen 3,53 lb).
Kha nang tu vong cua ho con khi chao đoi tuong đoi cao, khi sinh ho con khong the nhin. Chung mo mat khi đuoc sau đen 14 ngay tuoi. Rang sua cua chung đot pha o tuoi khoang hai tuan. Chung bat đau an thit o tuoi tam tuan. Vao khoang thoi gian nay, con cai thuong chuyen chung sang mot noi moi. Chung co the thuc hien cac cuoc đi san ngan voi me cua chung, mac du chung khong đi voi con cai khi no đi lang thang cho đen khi chung lon len. Gioi khoa hoc tin rang nhung đom trang o mat sau cua tai ho la dau hieu chi dan đe ho con co the bam theo me. Con cai cho con bu trong nam đen sau thang. Trong khoang thoi gian chung đuoc cai sua, chung bat đau đi cung me tren nhung chuyen đi trong lanh tho va đuoc day cach san moi.
Mot con non chiem uu the xuat hien o hau het cac lua, thuong la con đuc. Đan con chiem uu the hon so voi anh chi em cua no va dan đau trong tro choi cua chung, cuoi cung roi khoi me va tro nen đoc lap som hon. Cac con ho con bat đau tu san moi som nhat o tuoi 11 thang va tro nen đoc lap vao khoang 18 đen 20 thang tuoi. Chung tach khoi me khi đuoc hai đen hai tuoi ruoi, nhung van tiep tuc phat trien cho đen nam tuoi. Con cai đat đen đo chin ve tinh duc o ba đen bon nam, trong khi con đuc o bon đen nam tuoi. Nhung con ho đuc lang thang khong lien quan thuong giet chet đan con đe khien con cai de tiep nhan, vi ho cai co the sinh ra mot lua khac trong vong nam thang neu nhung con cua lua truoc bi mat. Ty le tu vong cua ho con la khoang 50% trong hai nam đau. Rat it loai san moi khac dam tan cong đan ho con do su tan tam va hung du cua ho me. Ngoai con nguoi va nhung con ho khac, nguyen nhan pho bien gay tu vong cua đan con la chet đoi, đong bang va nhung tai nan.
Qua trinh lam quen va cap đoi cua ho phuc tap va lau. Trong suot may thang rong, nhung con ho đuc phai lang thang khap noi đe tim cho đuoc nguoi ban tinh. Mot ho cai co the co đen 4-5 ho đuc theo đuoi, do đo trong tu nhien thuong xay ra nhung tran huyet chien giua nhung con ho đuc la đoi thu canh tranh gianh ho cai va con ho nao thuc su đu manh đe chien thang cac đoi thu canh tranh moi gianh quyen giao phoi voi con cai, nhieu con ho đuc co the bi thuong nang hoac tu vong. Đay chi la mot phan cua cuoc chien vi ke chien thang van co the bi tu choi bang nhung phan ung rat du doi tu con ho cai vi chua ung y. Đe chieu long ho cai, nhung con ho đuc con phai san moi đem ve cho con ho cai an. Khi hai con ho gap nhau, roi lai tach ra. Neu ho cai van an uong, vui đua, khong co bieu hien gi xay ra, thi coi nhu no khong thich con ho đuc đo, con neu no ngan ngo, lam li, tham chi bo an, thi đo la bieu hien su quyen luyen con ho đuc con khi ho cai len con đong duc, thi ho đuc cung se cam thay rat buc xuc, chung gam gu du doi, đi loai loanh quanh va thoi han duong vat ho ra ngoai.
Cac con ho cai khi đong duc thuong phat ra tieng keu hung phan, chu đong tiep can ho đuc. Cac cap tinh nhan ho cung khong bao gio voi vang. Truoc khi lam tinh, ho đuc va ho cai bao gio cung co thoi quen ngui mui cua nhau, chung phi pho ga gam nhau. Sau khi ho cai dui ma, co mong vao ban tinh, khi con đong đuc dien ra thi con ho cai đi tieu ban ra mot thu nuoc trang đuc nhu nuoc vo gao va ngoi up bung xuong. Sau đo, ho đuc moi tu tu đi ra phia sau ho cai va cuoc lam tinh bat đau, ho đuc phi len lung, ngoam vao ga, co chan va giao phoi. Ho cai thuong co thoi quen phat ra tieng keu hung phan va kich đong trong khi đang an ai voi bat cu chu ho đuc nao. Con ho đuc lai co thoi quen can nhe vao phan đau va gay cua ho cai, sau đo du con ho đuc dung manh nhat cung ngay lap tuc phai thoi lui sau khi lan giao phoi ket thuc vi con ho cai rat du dan.
Thong thuong thi cac cap ho thuong lam tinh voi nhau vao buoi sang som trong lanh va yen tinh. Moi ngay, chung gap khoang 2-3 lan, moi lan cach nhau khoang 15 phut, cuoc tinh giua mot cap ho keo dai trong khoang 3-5 ngay, cuoc giao phoi giua mot cap ho keo dai khong qua mot phut. Tong cong, moi ngay, 24 gio, chung quan he khoang 30 lan trong 2 tieng chung chi quan he đuoc voi nhau 5-7 lan. Co the thay, loai ho chua bao gio la loai vat manh me trong chuyen sinh ly chung chi gioi nanh sac vuot nhon, khong he co the manh trong quan he va tren phuong dien nay chung thua xa su tu.
Sau thoi gian nay, neu ho cai co bieu hien gam ghe đuoi con ho đuc đi thi co nghia la no đa đau thai va co mang. Ho cai 1-2 nam moi sinh no mot lan, moi lan mang thai keo dai 105 ngay, moi lan mang thai tu 1-5 ho con, thong thuong thi chi co hai con. Ho me chiu trach nhiem nuoi nang ho con cho đen khi ho con truong thanh, thong thuong khoang thoi gian nay la 3 nam. Ho đuc sau cuoc tinh thuong tro ve voi lanh đia cua minh va tim kiem mot con ho cai moi. Cung co truong hop nguoi ta thay ho đuc cung vo va cac con song cung nhau thanh mot gia đinh ho. Tuy nhien, truong hop nay rat hiem. Ho thong thuong chi song khoang tu 10-15 nam trong moi truong hoang da. Trong đieu kien nuoi nhot, chung co the song đen 20 nam. Con ho bi nuoi nhot song tho nhat đuoc ghi nhan la 26 nam.


Bao ton Vao nhung nam 1990, mot cach tiep can moi ve bao ton ho đa đuoc phat trien: Cac đon vi bao ton ho (TCU), la cac moi truong song co kha nang bao ton quan the ho trong 15 loai moi truong song trong nam vung sinh hoc. Tong cong 143 TCU đa đuoc xac đinh va uu tien dua tren kich thuoc va tinh toan ven cua moi truong song, ap luc san trom va tinh trang dan so. Chung co kich thuoc tu 33 đen 155.829 km2 (13 đen 60.166 dam vuong).
Nam 2016, mot uoc tinh ve quan the ho hoang da toan cau voi khoang 3.890 ca the đa đuoc trinh bay trong Hoi nghi Bo truong Chau A lan thu ba ve Bao ton ho. WWF sau đo tuyen bo rang so luong ho hoang da tren the gioi đa tang lan đau tien trong mot the ky.
Cac moi đe doa chinh đoi voi ho bao gom pha huy moi truong song, phan manh moi truong song va san trom long va cac bo phan co the, đong thoi đa lam giam đang ke quan the ho trong tu nhien. O An Đo, chi co 11% moi truong song cua ho lich su con lai do su phan manh moi truong song. Nhu cau ve cac bo phan cua ho đe su dung trong y hoc co truyen Trung Quoc cung đuoc coi la moi đe doa chinh đoi voi quan the ho. Vao đau the ky 20, nguoi ta uoc tinh co hon 100.000 con ho trong tu nhien, nhung so luong đa giam dan ben canh nhung ca the bi giam cam tu 1.500 đen 3.500 con. Mot so uoc tinh cho thay rang co it hon 2.500 ca the nhan giong truong thanh, khong co quan the phu co chua hon 250 ca the truong thanh. Quan the ho hoang da toan cau đuoc Quy Thien nhien The gioi uoc tinh la 3.200 vao nam 2011 va 3.890 trong nam 2015, Vox đa bao cao rang đay la lan tang đau tien trong mot the ky. 

An Đo la noi co quan the ho hoang da lon nhat the gioi. Mot cuoc đieu tra nam 2014 uoc tinh quan the co 2.226 con, tang 30% ke tu nam 2011. Nam 1973, Du an Ho cua An Đo, do co thu tuong Indira Gandhi khoi xuong, đa thanh lap nhieu khu bao ton ho. Du an đuoc cho la đa tang gap ba so luong ho hoang da tu khoang 1.200 vao nam 1973 đen hon 3.500 vao nhung nam 1990, nhung mot cuoc đieu tra dan so nam 2007 cho thay so luong đa giam xuong con khoang 1.400 con ho vi bi san trom. Sau bao cao, chinh phu An Đo đa cam ket 153 trieu đo la cho sang kien ​​nay, thiet lap cac bien phap chong san trom, hua se tai tro cho 200.000 dan lang đe giam tuong tac giua nguoi va ho, va thiet lap tam khu bao ton ho moi. An Đo cung du nhap ho vao Khu bao ton ho Sariska va đen nam 2009, nguoi ta cho rang nan san trom đa bi ngan ngua hieu qua tai Cong vien quoc gia Ranthambore. 

Vao nhung nam 1940, ho Siberia đang tren bo vuc tuyet chung voi chi khoang 40 ca the con lai trong tu nhien o Nga. Do đo, cac bien phap kiem soat chong san trom đa đuoc Lien Xo ap dung va mot mang luoi cac khu vuc đuoc bao ve (zapondniks) đa đuoc thiet lap, dan đen quan the tang len hang tram con. Viec san trom mot lan nua tro thanh mot van đe vao nhung nam 1990, khi nen kinh te Nga sup đo. Tro ngai chinh trong viec bao ton cac loai la lanh tho khong lo ma ho yeu cau (toi đa 450 km2 can thiet cho mot con cai va nhieu hon the nua cho mot con đuc). Nhung no luc bao ton hien tai đuoc lanh đao boi chinh quyen đia phuong va to chuc phi chinh phu phoi hop voi cac to chuc quoc te, nhu Quy bao ve thien nhien the gioi va Hiep hoi bao ton đong vat hoang da. Viec loai tru canh tranh cua nhung con soi boi nhung con ho đa đuoc cac nha bao ton Nga su dung đe thuyet phuc nhung nguoi tho san chiu đung nhung con meo lon. Nhung con ho co tac đong it hon đen quan the mong guoc so voi nhung con soi va co hieu qua trong viec kiem soat so luong sau nay. Vao nam 2005, nguoi ta đa nghi rang co khoang 360 con ho o Nga, mac du chung co rat it su đa dang di truyen. Tuy nhien, trong mot thap ky sau đo, đieu tra dan so ve ho Siberia đuoc uoc tinh tu 480 đen 540 ca the.
Truoc đo đa tu choi phong trao bao ve moi truong do phuong Tay lanh đao, Trung Quoc đa thay đoi lap truong vao nhung nam 1980 va tro thanh mot thanh vien cua hiep uoc CITES. Đen nam 1993, nuoc nay đa cam buon ban cac bo phan cua ho va đieu nay đa lam giam viec su dung xuong ho trong y hoc co truyen Trung Quoc. Nguoi dan Tay Tang buon ban da ho cung la mot moi đe doa đoi voi ho. Nhung chiec ao lot đuoc su dung trong quan ao, ao chuba lam bang da ho đuoc mac nhu thoi trang. Vao nam 2006, Đuc Đat Lai Lat Ma thu 14 đa bi thuyet phuc đe đua ra van đe. Ke tu đo, đa co mot su thay đoi ve thai đo, voi mot so nguoi Tay Tang cong khai đot chubas cua ho.
Nam 1994, Chien luoc bao ton ho Sumatra cua Indonesia đa giai quyet cuoc khung hoang tiem tang ma ho phai đoi mat o Sumatra. Du an ho Sumatra (STP) đuoc khoi xuong vao thang 6 nam 1995 tai va xung quanh Vuon quoc gia Way Kambas đe đam bao kha nang ton tai lau dai cua ho Sumatra hoang da va tich luy du lieu ve đac điem lich su cua ho trong viec quan ly cac quan the hoang da. Đen thang 8 nam 1999, cac đoi cua STP đa đanh gia 52 đia điem sinh song cua loai ho tiem nang o tinh Lampung, trong đo chi co 15 khu vuc nay con nguyen ven đe bao ton ho. Trong khuon kho cua STP, mot chuong trinh bao ton dua vao cong đong đa đuoc thuc hien đe ghi lai dan so con nguoi trong vuon quoc gia nham cho phep cac co quan bao ton giai quyet xung đot giua nguoi va ho dua tren co so du lieu toan dien thay vi giai thoai va y kien.
Hiep hoi bao ton đong vat hoang da va tap đoan Panthera đa thanh lap su hop tac cua Tigerers Forever, voi cac khu vuc thuc đia bao gom khu bao ton ho lon nhat the gioi, Thung lung Hukaung 21.756 km2 (8.400 dam vuong) o Myanmar. Cac khu bao ton khac nam o Ghats Tay o An Đo, Thai Lan, Lao, Campuchia, Vien Đong cua Nga co tong dien tich khoang 260.000 km2 (100.000 dam vuong).
Ho đa đuoc nghien cuu trong tu nhien bang nhieu ky thuat. So luong ho đa đuoc uoc tinh bang cach su dung phoi thach cao cua dau chan cua chung, mac du phuong phap nay bi chi trich la khong chinh xac. Cac ky thuat gan đay hon bao gom viec su dung bay camera va nghien cuu DNA tu phan ho, trong khi viec đeo vong vo tuyen đa đuoc su dung đe theo doi ho trong tu nhien. Mui nuoc tieu cua chung đa đuoc đanh gia la tot hon, la mot nguon DNA kha thi hon so voi phan.
So luong chinh xac cua ho hoang da la khong ro, vi nhieu uoc tinh la loi thoi hoac nhung cach đoan giao duc; mot vai uoc tinh dua tren cac cuoc đieu tra khoa hoc đang tin cay. Bang nay cho thay cac uoc tinh theo tai khoan Sach đo IUCN va cac chinh phu pham vi quoc gia co tu nam 2009 đen thang 4 nam 2016.


= Du an tai du nhap =

Nam 1978, nha bao ton nguoi An Đo Billy Arjan Singh đa co gang tha mot con ho vao Cong vien Quoc gia Dudhwa; đay la con ho cai đuoc nuoi nhot ten Tara. Ngay sau khi con ho đuoc phong thich, nhieu nguoi đa bi giet va an thit boi mot con ho sau đo bi ban. Cac quan chuc chinh phu tuyen bo đo la Tara, mac du Singh đa tranh luan đieu nay. Tranh cai them đa no ra voi viec phat hien ra Tara la mot phan cua ho Siberia.
To chuc "Cuu ho Trung Quoc" đa co gang tai tao nhung con ho Hoa Nam, voi mot chuong trinh nhan giong va huan luyen tai mot khu bao ton Nam Phi đuoc goi la Khu bao ton Thung lung Lao ho (LVR) va cuoi cung gioi thieu chung tro lai vung hoang da cua Trung Quoc.
Mot du an xay dung lai trong tuong lai đa đuoc đe xuat cho nhung con ho Siberia đuoc thiet lap lai cho cong vien Pleistocene phia bac nuoc Nga. Nhung con ho Siberia đuoc gui đen Iran cho mot du an nuoi nhot o Tehran đuoc thiet lap đe tai tao va du nhap lai tren ban đao Miankaleh, đe thay the nhung con ho Ba Tu đa tuyet chung.


Quan he voi con nguoi = Tan cong con nguoi =

Ho vo nguoi hay ho vo chet nguoi, ho can chet nguoi, ho an thit nguoi la thuat ngu chi nhung vu ho tan cong con nguoi voi nhieu nguyen nhan va cac truong hop khac nhau. Đay la mot hinh thuc cuc đoan va cuc điem cua viec xung đot giua con nguoi va đong vat hoang da. Viec ho tan cong nguoi đa đuoc ghi nhan tu lau trong lich su đac biet la đoi voi cac nuoc chau A noi phan bo cua loai ho. Nhieu su kien đa đi vao van hoa dan gian cua cac nuoc nhu mot noi am anh khiep đam đen muc nhieu vung mien co tuc tho ho vi so bi ho du lam hai. Ngay nay, nhieu vu viec ho tan cong con nguoi do nhung su co, tai nan xay ra trong cac vuon thu, rap xiec gay ra nhung vu viec noi com gay kinh hoang trong du luan. Do la loai đong vat co ban tinh hung du, ho khong the bi thuan hoa ma chi co the nuoi nhot va huan luyen.

Nhung thong ke cho thay ho la con vat tan cong va gay thiet mang cho loai nguoi nhieu hon bat ky loai meo lon nao khac. Nguoi ta uoc tinh rang it nhat đa co 373.000 nguoi bi thiet mang do ho vo tu giai đoan nam 1800 đen nam 2009. Phan lon cac cuoc tan cong xay ra o Nam A va Đong Nam A, o Đong Nam A, cac cuoc tan cong giam dan sau khi đat đinh trong the ky XIX, nhung cac cuoc tan cong o Nam A van o muc cao, đac biet la o Sundarbans, tai đay hang nam cac con ho đa vo va giet chet khoang 50 đen 250 nguoi. Chi tinh rieng giua nam 1876 va nam 1912, nhung con ho giet chet 33.247 nguoi o An Đo luc nay la thuoc đia cua Anh. Cac cuoc tan cong xay ra do ho bi kich đong, vi ho chac chan tan cong sau khi chung bi thuong trong khi chinh chung bi san đuoi. Ngoai ra, cac cuoc tan cong đoi khi co the do con nguoi vo tinh kich đong chung, vi khi con nguoi lam bat ngo ho hoac vo tinh xuat hien giua me va con cua chung. Thinh thoang ho xem con nguoi la con moi. Nhung cuoc tan cong nhu vay la pho bien nhat o nhung khu vuc co su gia tang dan so, khai thac go va nuoi trong đa gay ap luc len moi truong song cua ho va lam giam con moi hoang da cua chung.
Hau het nhung con ho an thit nguoi đeu gia, mat rang va khong the bat đuoc con moi ua thich cua chung. Vi du, con ho cai Champawat, mot con ho đuoc tim thay o Nepal va sau đo la An Đo, co hai chiec rang nanh bi gay. No chiu trach nhiem cho khoang 430 nguoi chet, vu tan cong đuoc biet đen nhieu nhat boi mot đong vat hoang da, vao thoi điem no bi ban vao nam 1907 boi tho san Jim Corbett. Theo Corbett, ho tan cong con nguoi la binh thuong vao ban ngay, khi moi nguoi đang ban lam viec ngoai troi va khong canh giac đe phong. Nhung bai viet ban đau cua Corbett co xu huong mo ta nhung con ho an thit nguoi la hen nhat vi chien thuat phuc kich cua chung. Ho an thit nguoi la mot van đe đac biet trong nhung thap ky gan đay o An Đo va Bangladesh, đac biet la o Kumaon, Garhwal va vung đam lay ngap man Sundarbans o Bengal, noi mot so con ho khoe manh đa san lung con nguoi.
Do mat moi truong song nhanh chong do bien đoi khi hau, cac cuoc tan cong cua ho đa gia tang o Sundarbans. Khu vuc Sundarbans co 129 nguoi chet vi ho tu nam 1969 đen 1971. Trong 10 nam truoc thoi ky đo, khoang 100 vu tan cong moi nam o Sundarbans, voi muc cao khoang 430 trong mot so nam cua thap nien 1960. Bat thuong, trong mot so nam o Sundarbans, nhieu nguoi bi ho giet hon la nguoc lai. Nam 1972, san luong mat ong va sap ong cua An Đo đa giam 50% khi it nhat 29 nguoi thu thap cac nguyen lieu nay bi ho an thit. Vao nam 1986 tai Sundarbans, vi ho hau nhu luon tan cong tu phia sau, mat na co mat nguoi đuoc đeo sau gay, theo ly thuyet rang ho thuong khong tan cong neu bi con moi nhin thay. Đieu nay lam giam so luong cac cuoc tan cong chi tam thoi. Tat ca cac phuong tien khac đe ngan chan cac cuoc tan cong, chang han nhu cung cap them con moi hoac su dung nguoi gia đien khi hoa, hoat đong kem hieu qua.
Nam 2018, chinh quyen An Đo đa su dung nuoc hoa Obsession cua Calvin Klein, co chua xa huong, đe co gang thu hut va do đo bay mot con ho hoang da, đuoc goi la 'T-1', truoc đo đa tan cong va giet chet hon mot chuc nguoi. Cuoi cung, con ho đa bi giet đe tu ve, sau khi van hung hang tan cong nhung nguoi đang co gang tran an no. It nhat 27 nguoi đa bi giet hoac bi thuong nang boi nhung con ho bi nuoi nhot o Hoa Ky tu nam 1998 đen 2001. Trong mot so truong hop, thay vi san moi, ho tan cong con nguoi duong nhu la đe bao ve lanh tho trong tu nhien. It nhat trong mot truong hop, mot con ho cai voi đan con cua no đa giet chet tam nguoi vao lanh tho cua minh ma khong he an thit ho.


= San ho =

San ho hay san bat ho la viec bat giu hay giet hai ho. Ngay nay, voi cac quy đinh phap luat ve bao ve loai ho thi pham tru nay con đuoc mo rong ra voi cac hanh vi nhu nuoi nhot, tang tru, vat chuyen, giet mo trai phep đe lay cac san pham tu ho. Mac dung trong moi truong tu nhien ho la đong vat an thit đau bang va khong co nhieu ke thu dam đe doa đen sinh mang, nhung con nguoi la moi đe doa nghiem trong nhat đoi voi su ton vong cua con ho boi viec san bat bat hop phap. Ho Bengal la phan loai pho bien nhat cua con ho, chiem khoang 80% toan bo dan so ho, va đuoc tim thay o Bangladesh, Bhutan, Myanmar, Nepal, An Đo va đa bi san bat trong nhieu the ky.
Tuc san ho đa co tu lau trong lich su va con ho la mot đong vat pho bien cua nhung tro choi chet choc, chung đa bi san bat đe the hien uy danh, suc manh cua con nguoi cung nhu nhung danh hieu đat đuoc khi san đuoc ho. Trong lich su, ho đa bi san bat bang cac hinh thuc khac nhau nhu chuyen hanh trinh (đi bo), tren lung ngua, va pho bien nhat la tren lung voi. Ngay nay, nan san bat trom van tiep tuc long hanh ngay ca sau khi viec san ban ho đa tro thanh hanh vi bat hop phap va loai ho đa đuoc phap luat bao ve. Đieu nay đa dan đen nguy co tuyet chung cho loai ho tren khap the gioi. So voi su tu thi ho đuoc coi la kho khan hon khi san ban vi thoi quen sinh song trong rung ram, cac bui cay ram rap va it khi gam ru on ao đe khang đinh su hien dien cua minh nhu su tu.
Nhung con ho hoang da la mot trong nhung loai bi đe doa nhat tren hanh tinh. Cac yeu to chinh đe doa su ton tai cua nhung con ho chinh la con nguoi đe phuc vu cho nhu cau, do niem tin tin nguong, thuc hanh nghi le va su gia tang dan so cua con nguoi cong voi va cham giua con nguoi va khu vuc sinh song cua ho, mac du quan the ho chu yeu bi anh huong boi suy thoai moi truong song va giam mat đo con moi. Ho thuong bi san bat đe lay da, xuong, hay cac bo phan khac. Nan san bat, buon ban ho khien so luong loai đong vat quy hiem nay giam 95% so voi đau the ky XX. Ngay nay tren the gioi chi con khoang 5.000 - 7.000 ca the ho hoang da, trong đo co khoang 200 con o Viet Nam va 1.500 con o An Đo. Loai ho đa đuoc đua vao danh sach cac loai đang gap nguy hiem. To chuc đong vat hoang da Quy Quoc te Bao ve Thien nhien (WWF) uoc tinh chi con 3.200 con ho song trong moi truong hoang da tren toan the gioi, rieng tai Viet Nam chi con 30 con. Nam 2010, so luong ho o Viet Nam chi con von ven 30 con va toan khu vuc song Me Kong chi con khoang 350 con ho. Ca the gioi chi con 3500 con ho. Đoi voi Viet Nam nam 2010 cung co the la nam cuoi cung cua ho. Nam 2022, theo cac du đoan cua Quy Bao ton Thien nhien Quoc te (WWF) ho se bien mat o vung song Me Kong.


= Trong đieu kien nuoi nhot =

Vao thoi La Ma co đai, nhung con ho đuoc nuoi nhot đe đuoc trung bay, huan luyen va dieu hanh, va thuong bi khieu khich đe chien đau voi con nguoi va nhung con thu ky la khac. Tu the ky 17, ho, la loai quy hiem va hung du, đa đuoc tim kiem đe giu tai cac lau đai chau Au nhu la bieu tuong cho suc manh cua chu nhan. Nhung con ho tro thanh trung tam cua vuon thu va trien lam xiec vao the ky 18: mot con ho co the co gia len toi 4.000 franc o Phap (đe so sanh, mot giao su cua Beaux-Arts tai Lyon chi kiem đuoc 3.000 franc moi nam), hoac len toi 3.500 đo la o Hoa Ky, noi mot con su tu co gia khong qua 1.000 đo la.
Trung Quoc (2007) co hon 4.000 con ho bi giam cam, trong đo 3.000 con đuoc giu boi khoang hai muoi co so lon, phan con lai đuoc giu boi khoang 200 co so nho hon. Hoa Ky (2011) co 2.884 con ho trong 468 co so. 19 tieu bang đa cam cac so huu tu nhan đoi voi ho, 15 bang yeu cau phai co giay phep va 16 tieu bang khong co quy đinh. To tien di truyen cua 105 con ho bi giam cam tu muoi bon quoc gia va khu vuc cho thay rang 49 ca the thuoc ve nam phan loai; 52 ca the co nguon goc phan loai hon hop. Nhu vay, "nhieu con ho Siberia trong cac so thu ngay nay thuc su la ket qua cua viec lai voi ho Bengal."
Ke hoach sinh ton cua loai ho đa len an viec nhan giong ho trang, cho rang chung co nguon goc hon hop va dong doi khong xac đinh. Cac gen chiu trach nhiem cho mau trang đuoc đai dien boi 0,001% quan the. Su tang truong khong can xung ve so luong ho trang chi ra su can huyet giua cac ca the lan đong hop tu. Đieu nay se dan đen tram cam can huyet va mat kha nang bien đoi gen.


= Đong Y =

Nhieu nguoi Trung Quoc van luon tin rang nhieu bo phan cua con ho co tac dung trong y hoc, bao gom cac tac dung giam đau. Đac biet quan niem cho rang ho la đong vat manh me bac nhat nui rung nen kha nang tinh duc cua chung la rat tot va the hien qua pin ho se giup cho nguoi đan ong tang cuong sinh luc, bo than trang duong theo niem tin an gi bo nay. Khong co bat cu mot bang chung khoa hoc nao chung minh đieu nay. Viec su dung cac bo phan cua ho trong y hoc đa bi cam o Trung Quoc, va chinh phu đa liet mot so toi lien quan đen viec san trom ho vao loai co the bi xu tu hinh. Hon nua, tat ca viec buon ban cac bo phan cua ho đeu la trai phep duoi cong uoc ve viec buon ban quoc te cac loai đong thuc vat hoang da va viec ban trong nuoc cung đa bi cam o Trung Quoc nam 1993. Cho đen nay, van ton tai nhung trai chan nuoi ho đe thu loi nhuan. Uoc tinh rang co khoang tu 5.000 đen 10.000 con đuoc thuan hoa mot phan va đang đuoc nuoi nhot trong cac trai ho hien nay.


Ho trong van hoa Trong van hoa đai chung, hinh tuong con ho hay Chua Son Lam đa xuat hien tu lau đoi va gan bo voi lich su cua loai nguoi. Ho va pham chat sieu pham cua chung la nguon say me cua nhan loai tu thoi co đai, va chung thuong đuoc nhin thay nhu nhung hoa tiet van hoa va truyen thong quan trong. Chung cung đuoc coi la mot trong nhung con vat loi cuon, va đuoc su dung nhu la bo mat cua cac chien dich bao ton tren toan the gioi. Trong nhieu nen van hoa khac nhau the gioi, hinh anh con ho goi len nhung lien tuong ve suc manh, su oai linh, ve đep ruc ro nhung đay bi hiem, su uyen chuyen voi co the van ven thap thoang luon song cung tinh hung han, thu tinh cua mot đong vat san moi hang đau va la mot bieu tuong cua đang cap chien binh cung nhu toat len ve đep hung vi va suc manh Ve ban chat tu nhien, ho la da thu co suc manh, to khoe, nhanh nhen, thuan thuc ve ky thuat chien đau, thanh thao ve ky nang san moi, loai vat nay con đac trung boi tinh hung du, tao bao, lieu linh, dam tan cong hay đoi đich nhieu thu to khoe khac cung voi tieng gam rong rung chuyen nui rung gay khiep đam cho muon loai va con la đong vat tinh khon tu đo ho đuoc nguoi ta ton len vi tri Chua te cua rung nui va coi ho la con vat linh thieng.
Trong thoi hien đai, hinh tuong con ho đa tro nen ngo nghinh, đang yeu hon rat nhieu so voi hinh anh cua mot loai ac thu truoc đo nham đe cao y thuc bao ve, bao ton loai ho khi loai nay đa tro thanh mot đong vat quy hiem va co nguy co bi tuyet chung. Mot cuoc tham do du luan cua kenh truyen hinh Animal Planet cho ket qua ho la con vat đuoc yeu thich nhat tren the gioi voi ket qua đieu tra đoi voi hon 50.000 nguoi xem đen tu 73 quoc gia, theo ket qua bo phieu thi ho nhan đuoc 21% so phieu bau va đung hang nhat, tiep theo la cho voi so phieu sat sao 20%, ca heo đat 13%, ngua đat 10%, su tu chi đat 9%, ran đuoc 8%, tiep theo la voi, tinh tinh, đuoi uoi va ca voi Ngay nay, ca the gioi đa danh rieng mot ngay đe ky niem ve loai ho đo la Ngay quoc te ve bao ton ho (nham ngay 29 thang 7 hang nam) lan đau tien, ngay nay đa dien ra tai Viet Nam vao nam 2011, tai cong vien Thong Nhat dien ra mit tinh va hoi thao ve tang cuong cong tac bao ton ho nhan Ngay quoc te ve Bao ton ho nham nang cao nhan thuc cua cong đong đoi voi van đe bao ton loai ho.


= Than thoai va truyen thuyet =

Đoi voi nhieu nuoc chau A la Chau luc ma loai ho phan bo thi ho con la bieu tuong cua suc manh, uy quyen va tam linh. Tai đay, ho đuoc coi la co vi tri thong tri trong gioi đong vat nen nhan dan o mot so nuoc phuong Đong đa than thanh hoa loai nay voi tap tuc tho ho hay tho than ho đa đi vao tin nguong dan gian cua nhieu dan toc, cong đong nhat la o nhung chon rung nui sau tham thi ho luon đuoc tho phung, mot so dan toc khac con ton tho ho nhu than giam ho, nhieu quoc gia tren the gioi su dung hinh anh con ho la bieu tuong cua đat nuoc, la vat to cua dan toc minh.
Hinh anh con ho đa đi sau vao van hoa, lich su, nghe thuat nhu Trung Quoc, Han Quoc, Viet Nam, An Đo, Nhat Ban, cac nuoc Đong Nam A.... O mot so noi khac, ho cung tuong trung cho quyen uy, suc manh uy manh va o mot khia canh nao đo la bieu hien cho nhieu pham chat cao quy, đep đe cua con nguoi nhu pham chat kien tri theo mot so quan niem do voi tap tinh cua no, con ho con the hien pham chat kien nhan va dung cam vi ban nang cac con ho biet khi nao nen nam yen phuc kich con moi nhung cung biet vo lay co hoi khi con moi mat canh giac. Nhin tu quan điem cua nguoi phuong Tay thi ma ho (ho yeu tinh hay ho thanh tinh) thay the ma soi trong van hoa dan gian o chau A, o An Đo, ho la nhung thay phu thuy đoc ac, trong khi o Indonesia va Malaysia ho co phan lanh tinh hon. Trong su thi Mahabharata cua An Đo giao cho rang nhung con ho hung du va tan nhan hon ca su tu.
Cac trieu đai phong kien o cac nuoc Phuong Đong coi ho cung voi rong Trung Hoa la bieu trung cho vuong quyen, trong quan su, vo hoc va cho nhung thanh đat trong khoa cu, chinh vi vay ma hinh anh con ho xuat hien kha pho bien trong cung cam, doanh trai va trong truong thi O Hoang gia Trung Quoc, mot con ho la nhan cach hoa chien tranh va thuong đai dien cho tuong quan đoi cao nhat (hoac bo truong quoc phong ngay nay), trong khi hoang đe va hoang hau đuoc đai dien boi mot con rong va phuong hoang, tuong ung. Đung hang thu ba trong thap nhi đia chi, ho la vi vua mang nhieu an du nhat trong cac loai da thu. Trong than thoai va van hoa Trung Quoc, ho la mot trong 12 loai đong vat thuoc cung hoang đao Trung Quoc. Vo thuat Hoa Nam Hong Gia Quyen dua tren cac đong tac cua ho va seu.
Trong dan gian Viet Nam, hinh anh con ho pho bien trong cac kien truc đinh, mieu, duoi che đo quan chu cua trieu đinh phong kien, hinh anh Ho đuoc bieu tuong cho suc manh quan su, cho cac vi vo tuong va thuong đuoc theu tren ao cac vo quan hang tu pham o mot khia canh khac, nguoi ta thuong ke nhieu chuyen dan gian, su đoi thoi, ve tranh, tac tuong ve con ho rat nhieu va khien cho no tro thanh nhung nhan vat trung tam cua nhieu tac pham van hoc nghe thuat đai chung.. Bach Ho (tieng Trung:; binh am: Bai Hu) la mot trong bon bieu tuong cua cac chom sao Trung Quoc co đai. Đoi khi no đuoc goi la Bach Ho cua phuong Tay (tieng Trung: 白虎), va no đai dien cho phia tay va mua thu.
Đuoi ho xuat hien trong cac cau chuyen tu cac quoc gia bao gom Trung Quoc va Trieu Tien, noi chung la khong the nam bat đuoc mot con ho bang đuoi. Trong than thoai va van hoa Trieu Tien, con ho đuoc coi la nguoi bao ve xua đuoi ta ma va mot sinh vat linh thieng mang lai may man - bieu tuong cua long dung cam va suc manh tuyet đoi. Đoi voi nhung nguoi song trong va xung quanh cac khu rung cua Trieu Tien, con ho đuoc coi la bieu tuong cua Than nui hoac Vua cua cac loai đong vat tren nui. Vi vay, nguoi Han Quoc cung goi ho la "San Gun" () co nghia la Chua te nui. Trong Phat giao, ho la mot trong ba sinh vat vo tri, tuong trung cho su tuc gian, voi con khi tuong trung cho long tham va con nai tinh yeu. Cac dan toc Tungus coi ho Siberia la mot vi than gan nhu va thuong goi no la "Ong" hay "Ong gia". Nguoi Udege va Nanai goi no la "Amba". Nguoi Man Chau coi con ho Siberia la "Hu Lin", tuc nha vua. Trong An Đo giao, than Shiva mac va ngoi tren da ho. Nu than chien binh muoi vu trang Durga cuoi con ho cai (hay su tu cai) Damon vao tran chien. O mien nam An Đo, than Ayyappan đuoc lien ket voi mot con ho.


= Trong van hoc, nghe thuat va phim anh =

Trong ngon ngu, nghe thuat, nguoi ta van dung đen hinh anh con ho voi nhieu tac pham noi tieng co su hien dien cua loai ho. Trong mot so linh vuc khac đac biet la linh vuc quan su thoi hien đai lai co su hien dien rat lon cua hinh anh con ho voi bieu tuong ve suc manh cua cac đon vi vu trang, cac loai vu khi.
Trong bai tho cua William Blake phan Bai hat kinh nghiem, co tua đe "The Tyger", am chi ho la mot loai đong vat đang so. Trong cuon tieu thuyet Cuoc đoi cua Pi đoat giai Man Booker nam 2001 cua Yann Martel, nhan vat chinh, song sot sau vu đam tau ​​hang thang trong mot chiec thuyen nho, bang cach nao đo tranh bi an thit boi mot da thu song sot khac, mot con ho Bengal lon. Cau chuyen đuoc chuyen the trong bo phim cung ten nam 2012 cua Ang Lee. Jim Corbett la tac gia cua cuon sach đuoc xuat ban nam 1944 Nhung ke an thit nguoi o Kumaon ke ve muoi cau chuyen co that ve qua trinh san nhung con ho an thit nguoi cua ong tai vung đat ngay nay thuoc vung Uttarakhand phia bac An Đo. Cuon sach đa ban đuoc hon bon trieu ban, va la nen tang cua ca phim gia tuong va phim tai lieu. Trong cuon sach Chuyen rung xanh nam 1894 cua Rudyard Kipling, con ho Shere Khan la ke thu sinh tu cua nhan vat chinh la cau be rung xanh Mowgli. Nhung nhan vat ho hien lanh hon bao gom Tigger trong Winnie-the-Pooh cua A. A. Milne va Hobbes cua truyen tranh Calvin va Hobbes, ca hai đeu đuoc the hien nhu nhung con thu nhoi bong đon gian tro nen song đong.
Ho cung la linh vat cho cac đoi the thao khac nhau tren khap the gioi. Tony the Tiger la mot linh vat noi tieng voi mon ngu coc Frosted Flakes cua Kellogg. Thuong hieu xang dau Esso (Exxon) đuoc quang cao tu nam 1969 tro đi voi khau hieu 'đat mot con ho trong be cua ban' va mot linh vat ho; hon 2,5 trieu đuoi ho tong hop đa đuoc ban cho nhung nguoi lai xe, ho buoc chung vao nap binh xang cua ho. Bia Tiger co logo la mot con ho đa tro thanh loai bia đau tien cua Singapore đuoc u tai chinh đao quoc nay, đuoc tung ra thi truong vao nam 1932 va la thuong hieu đoc quyen hang đau cua Nha may bia Chau A Thai Binh Duong, đuoc ban tai hon 60 quoc gia tren toan the gioi bao gom My, Canada, Uc, New Zealand va nhieu nuoc khac o Trung Đong, chau Au, chau A va My Latinh.
Tu Trung Anh Tigre va tieng Anh co tigras (so nhieu) bat nguon tu tieng Phap co tigre, tu tieng Latinh tigris. Đay la mot tu muon cua tieng Hy Lap co đai τιγρις (phien am la tigris, ten loai hien đai), mot tu vay nuoc ngoai khong ro nguon goc co nghia la "con ho" cung nhu dong song Tigris. Nguon goc co the la tigra theo tieng Ba Tu (nhon hoac sac) va tieng Avesta tigrhi (mui ten), co le đe cap đen toc đo nhay cua ho, mac du nhung tu nay khong đuoc biet co bat ky y nghia nao lien quan đen ho. Ten chi Panthera co the truy nguyen theo pantere cua tieng Phap co, tu panthera cua Latin, tu panther cua tieng Hy Lap co đai, rat co the voi nghia goc la "đong vat mau vang", hoac tu pandarah co nghia la "mau trang vang", co the lien quan đen tieng Phan pundarikas (ho). Nguon goc tu tieng Hy Lap pan- ("tat ca") va ther ("con thu") co the la tu nguyen dan gian khong chinh xac.


= Chinh tri va kinh te =

Ngay nay, trong van hoa đai chung tren nhieu linh vuc nhu the thao, kinh te, quang cao đac biet la dung đe chi ve tiem luc hung manh cung nhu su troi day cua nen kinh te o cac quoc gia đac biet la o chau A nhu Bon con ho chau A, bon con ho con kinh te (Tiger Cub Economies), Nhung con ho kinh te moi  Nhung con Ho kinh te (Tiger economies) la cach noi hinh tuong danh cho nhung nen kinh te voi toc đo phat trien rat nhanh va manh, thuong gan lien voi su cai thien, nang cao chat luong cuoc song. Han Quoc, Đai Loan, Hong Kong va Singapore đuoc mo ta la Bon con ho chau A. Nguoi ta cung su dung hinh tuong, bieu tuong, bieu trung, phu hieu, nhan hieu co the hien hinh anh con ho.
Ho la mot trong nhung con vat đuoc trung bay tren con dau Pashupati cua nen van minh luu vuc song An. Con ho la bieu tuong cua trieu đai Chola va đuoc mieu ta tren tien xu, con dau va bieu ngu. Cac con dau cua mot so đong xu Chola cho thay con ho, con ca bieu tuong Vuong trieu Pandya va cay cung bieu tuong Chera, cho thay rang Chola đa đat đuoc uy quyen chinh tri trong hai trieu đai sau. Tien vang đuoc tim thay o Kavilayadavalli o quan Nellore cua Andhra Pradesh co hoa tiet cua con ho, cay cung va mot so dau hieu khong ro rang. Bieu tuong con ho cua Đe che Chola sau đo đa đuoc thong qua boi Ho Giai phong bang Tamil Eelam va con ho đa tro thanh mot bieu tuong cua nha nuoc khong đuoc cong nhan cua phong trao đoc lap Tamil Eelam va Tamil.
Ho Bengal la đong vat quoc gia cua An Đo va Bangladesh. Ho Ma Lai la đong vat quoc gia cua Malaysia. Ho Siberia la đong vat quoc gia cua Han Quoc.


Chu thich Đoc them Ho thich nghi đe cung ton tai voi nguoi
Ho đai chien gianh lanh tho
Jim Corbett, Man-eaters of Kumaon, Oxford University Press, 1946
Nam Cop noi chuyen cop
Chuyen thu vi ve tinh truong cua ho
Bao Chau (ngay 29 thang 9 nam 2011). "Ho cai xe xac 'nguoi tinh' vi ghen". Bao đien tu VietNamNet. Truy cap ngay 25 thang 5 nam 2014.
Nhung đieu thu vi ve ho
Nam Dan tim hieu ve Ho
Mot ga ho đuc "lam tinh" 6 lan trong mot gio
Đon nam Dan, điem mat cac dong chua son lam


Lien ket ngoai Du lieu lien quan toi Panthera tigris tai Wikispecies
 Tu lieu lien quan toi Panthera tigris tai Wikimedia Commons
Ho tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Tiger (mammal) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ho tai Encyclopedia of Life
Panthera tigris tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Ho 183805 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Linnaeus (1758). "Panthera tigris". Sach Đo IUCN cac loai bi đe doa. Phien ban 2013. Lien minh Bao ton Thien nhien Quoc te.
Thong tin ve Ho tren trang Sinh vat rung Viet Nam
Trau rung chau A va ho
Bo tot, con goi la gaur, con moi lon nhat cua ho.
Sierra Club (A Tiger Conservation project) Luu tru ngay 4 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine
Tiger Territory
Enchanted Learning Software - All About Tigers
Loat anh ve con Ho