Andre Franquin (3 thang 1 nam 1924 – 5 thang 1 nam 1997) la mot hoa si hoat hinh nguoi Bi co anh huong lon, noi tieng nhat voi nhung tac pham truyen tranh Gaston va Marsupilami, nhan vat đuoc tao ra khi ong đang sang tac cho loat truyen tranh Spirou va Fantasio tu nam 1947 đen nam 1969, thoi ky đuoc xem la hoang kim cua bo truyen tranh nay.


Tieu su = Su khoi đau cua Franquin =
Franquin sinh ra o Etterbeek vao nam 1924. Mac du bat đau ve tranh tu rat som, nhung lop hoc ve tranh thuc su đau tien cua Franquin tai Ecole Saint-Luc (truong Saint-Luc) bat đau vao nam 1943. Tuy nhien, mot nam sau đo, truong hoc buoc phai đong cua do chien tranh va Franquin chuyen sang lam viec cho CBA, mot xuong phim hoat hinh hoat đong mot thoi gian ngan o Brussels. Chinh o đo ong đa gap nguoi ban đong nghiep tuong lai cua minh: Maurice de Bevere (Morris, tac gia cua bo truyen Lucky Luke), Pierre Culliford (Peyo, tac gia cua Smurfs), va Eddy Paape. Ba nguoi ho (tru Peyo) đuoc Dupuis muon vao nam 1945, sau su sup đo cua CBA. Peyo, khi đo van con qua tre, chi chuyen sang lam viec chung voi ho sau đo bay nam. Franquin bat đau ve bia va hinh cho Le Moustique, mot tap chi tuan ve radio va van hoa. Ong cung lam viec cho Plein Jeu, mot tap chi huong đao ra hang thang.
Trong khoang thoi gian nay, Morris va Franquin đa đuoc Joseph Gillain (Jije) huan luyen, va sau đo chuyen mot phan can nha cua minh lam xuong sang tac cho hai hoa si tre va Will. Jije khi đo đang sang tac nhieu truyen tranh đuoc xuat ban trong tap chi truyen tranh Le Journal de Spirou, trong đo co loat truyen nong cot Spirou va Fantasio. Nhom lam viec ong co đuoc vao cuoi cuoc chien co ten la La bande des quatre (dich la "Nhom Bo tu"), va phong cach ve ma ho cung nhau phat trien sau nay đuoc goi la truong phai Marcinelle, Marcinelle la mot thi tran nho o phia nam Brussels noi đat nha xuat ban Spirou.
Jije đa truyen lai Spirou va Fantasio cho Franquin, bat đau sang tac chung tu truyen Spirou et la maison prefabriquee, va tu Spirou so 427 phat hanh ngay 20 thang 6 nam 1946, chang trai tre Franquin bat đau giu trach nhiem sang tac bo truyen nay. Trong suot 20 nam, Franquin đa sang tao lai phan lon bo truyen, tao ra nhung kich ban dai hon, cong phu hon va mot loat cac nhan vat hai huoc moi.
Nhan vat đang chu y nhat trong so nay la Marsupilami, mot con vuon đom hu cau. Cam hung cho mot con vuon co cai đuoi dai, linh hoat Marsupilami đen tu y tuong ve mot phu ta cho nhung nha soat ve tau đien ban ron ma cac hoa si Marcinelle thuong gap tren đuong đi lam. Con vat nay đa tro thanh mot phan cua van hoa binh dan Bi va Phap, va xuat hien tren cac an pham truyen tranh, đo choi, va tu nam 1989 la mot bo truyen tranh ve rieng no. Truyen tranh nay cung thu hut ca o nhung nuoc noi tieng Anh.


= Su hinh thanh cua mot bac thay =
Đen nam 1951, Franquin đa tim ra phong cach cho rieng minh. Nhung truyen cua ong xuat hien hang tuan tren trang nhat cua Spirou đa tro thanh mot "hit". Tiep sau su dan dat cua Jije vap thap nien 1940, Franquin đa huan luyen mot the he hoa si tre hon vao thap nien 1950, đang chu y trong so đo la Jean Roba, Jidehem va Greg, nhung nguoi đa lam viec chung voi ong trong tac pham Spirou va Fantasio.
Vao nam 1955, sau mot cuoc tranh chap ve hop đong voi nha xuat ban Dupuis, Franquin chuyen sang lam viec mot thoi gian ngan cho Tintin, mot tap chi canh tranh. Đieu nay dan đen su ra đoi cua Modeste et Pompon, mot loat truyen khoi hai co su đong gop cua Goscinny (noi tieng voi Asterix) va Peyo. Franquin sau đo quay tro lai voi Spirou, nhung nhung rang buoc trong hop đong voi Tintin buoc ong phai cung luc lam viec cho hai tap chi, mot su kien khong binh thuong trong nganh cong nghiep truyen tranh. Bo truyen sau đo đa đuoc chuyen sang nhung tac gia khac nhu Dino Attanasio.
Vao nam 1957, tong bien tap Spirou Yvan Delporte cung cap cho Franquin y tuong ve mot nhan vat moi, Gaston Lagaffe (tu tieng Phap gaffe, nghia la "ngo ngan"). Ban đau cau chuyen đua chi đuoc sang tac đe lap đay cho trong trong tap chi, truyen hang tuan, mo ta nhung tai nan xui xeo va nhung y tuong ngo ngan cua mot cau be van phong ranh roi lam viec tai van phong tap chi Spirou, đa thanh cong ngoai suc tuong tuong va tro thanh mot trong nhung sang tac noi tieng nhat cua Franquin. Nhan vat Gaston thuong đuoc chao đon nhu mot nhan vat phi anh hung đau tien (voi nghia la mot vai chinh thieu tat ca pham chat cua mot anh hung, chu khong phai la vai phan dien) trong lich su truyen tranh.
Tuy nhien, Franquin sau đo đa phai trai qua mot thoi ky tram cam, buoc ong phai ngung ve Spirou mot thoi gian. Đieu đo xay ra khoang tu nam 1961 đen 1963, khi đang sang tac QRN sur Bretzelburg. Trong khoang thoi gian nay, ong tiep tuc ve Gaston Lagaffe du suc khoe kem, co le do tinh it thuc te cua bo truyen. Trong mot truyen, Bravo Les Brothers, nhung tro he cua Gaston đa khien ong chu Fantasio cua cau suy sup ve tam ly! Khi that vong, cau đa uong vai vien thuoc chong tram cam ma "Franquin co lan đe quen".
Vao nam 1967, Franquin đa chuyen viec sang tac Spirou va Fantasio cho tac gia hoat hinh tre, Jean-Claude Fournier, va bat đau lam viec toan thoi gian cho cac sang tac cua rieng minh.
Ong la mot thanh vien cua nhom phat trien ra y tuong Isabelle, nhung cuoc phieu luu cua mot co gai nho trong the gioi cua cac phu thuy. Nhan vat đo đuoc đat theo ten cua co con gai cua Franquin.
Gaston Lagaffe nhanh chong đi tu nhung cau chuyen hai teu đen chuyen tai nhung quan niem quan trong đoi voi Franquin, nhu chu nghia hoa binh hay bao ve moi truong. Franquin sang tac lien tuc cho đen khi nham mat.


= Thoi ky cuoi cua Franquin =
Thap nien 1960 chung kien mot su thay đoi ro rang trong phong cach cua Franquin, tro nen de dai va kho hieu hon. Su thay đoi ve net ve nay tiep tuc dien ra trong thap nien tiep theo. Chang may choc, Franquin đuoc xem la bac thay khong phai ban cai cua linh vuc nay, ngang hang voi Herge (nguoi trong mot cuoc phong van đa noi rang ong ta cho rang Franquin la mot nghe si trong khi ong chi la mot nguoi ve truyen tranh), va anh huong cua ong co the nhan ra trong hau het cac hoa si truyen tranh đuoc Spirou muon cho đen cuoi thap nien 1990. Nhung tap chi truyen tranh danh cho nguoi ham mo co tu khoang nam 1970 đa mo ta nhung Quai vat cua Franquin, nhung buc ve ca nhan ve nhung con quai vat tuong tuong đac trung ch=o nghe thuat ve tranh cua ong.
Su thay đoi cuoi cung, va can ban nhat, trong cac tac pham cua Franquin dien ra vao nam 1977, khi ong tiep tuc chiu đung mot su tram cam khac va bat đau sang tac bo truyen Idees Noires ("Nhung suy nghi đen toi"), đau tien đe cung cap cho Spirou, Le Trombone Illustre (voi nhung tac gia khac nhu Rene Follet) va sau nay la Fluide Glacial. Voi Idees Noires, Franquin cho thay khia canh u am, that vong hon cua con nguoi ong. Trong mot tap truyen, mot cap ruoi đuoc ve đang bay trong mot khung canh la, ban ve sai lam cua nhung nguoi đi truoc đo. Trong canh cuoi, nguoi ta thay khung canh đo la mot thanh pho lam tu đau lau nguoi, va mot con ruoi đa tra loi: "Đung co kho khan qua, ho thuc su đa đe lai cho chung ta nhung thanh pho long lay the co ma". Đuoc ve hoan toan bang đen trang, Idees Noires huong đen đoc gia nguoi lon hon het thay cac tac pham khac cua Franquin, tap trung vao nhung canh chet choc, chien tranh, o nhiem va tu hinh voi kieu hai huoc mia mai cay đoc.
Voi su noi tieng va su chu y cua nha phe binh, Franquin đa nhan giai thuong Grand Prix de la ville d'Angouleme đau tien vao nam 1974. Nhieu sach cua Franquin đa đuoc xuat ban, mot so luong lon trong so nay đuoc xem la kinh đien cho the loai nay. Chung đuoc dich ra nhieu thu tieng. Vai cuon sach viet ve Franquin, nhu Et Franquin crea la gaffe cua Numa Sadoul, mot cuoc phong van dai hoi voi nguoi nghe si bao trum ca quang đoi su nghiep cua ong.
Cai chet cua Franquin vao nam 1997 o Saint-Laurent-du-Var đa khong nhan đuoc nhieu su chu y nhu Herge. Tuy nhien, vao nam 2004, nguoi ta đa to chuc mot buoi trien lam lon đau tien tuong nho đen cac tac pham cua ong, mot cuoc trien lam mang ten "Le monde de Franquin" (the gioi cua Franquin) tai Cite des Sciences et de l'Industrie o Paris, cuoc trien lam nay đuoc tiep tuc vao nam 2006 o thanh pho noi ong sinh ra, Brussels, lan nay voi dang song ngu (Phap/Ha Lan). Vao nam 2005, mot cuoc bo phieu tai Wallon bau chon ong la "nguoi Bi vi đai thu 16 tu xua đen nay".


Cac tac pham = Bo truyen tranh =


= Truyen mot so =
Cauchemarrant (1979, xuat ban boi Bederama)
Les robinsons du rail (1981, ve tranh Franquin, loi thoai Yvan Delporte; xuat ban L'Atelier)
Les demeles d'Arnest Ringard et d'Augraphie (1981, ve tranh Frederic Jannin, loi thoai Franquin va Yvan Delporte)
Slowburn (1982, ve tranh Franquin, loi thoai Gotlib; xuat ban Collectoropolis)
Les Tifous (1990, xuat ban Dessis)


= Ban thao =
Les doodles de Franquin (xuat ban Marsu Productions)


= Sach ve Franquin =
Jacky Goupil, Livre d'or Franquin: Gaston, Spirou et les autres...
Numa Sadoul, Et Franquin crea la gaffe
Philippe Vandooren, Franquin/Jije
Les cahiers de la BD #47-48
Le monde de Franquin (ca-ta-lo trien lam)


Giai thuong 1974: Grand Prix de la ville d'Angouleme đau tien, Phap
1980: Adamson Awards, Thuy Đien
1985: Tap truyen tranh dai hay nhat cua Haxtur Awards, Tay Ban Nha, cho QRN sur Bretzelburg
1987: Giai Grand Prix cho Nghe thuat đo hoa tai Lien hoan Truyen tranh quoc te Angouleme
1996: Giai đac biet cho su nghiep sang tac noi bat cua Max & Moritz Prizes o Erlangen, Đuc


Chu thich Tham khao Franquin publications in Spirou BDoubliees (tieng Phap)


Lien ket ngoai Trang chu Franquin Luu tru ngay 26 thang 1 nam 2022 tai Wayback Machine (tieng Phap)
Trang chu Gaston Lagaffe (tieng Phap)
Tieu su Franquin tren Lambiek Comiclopedia
SSZ: The gioi Xung quanh Franquin Luu tru ngay 9 thang 4 nam 2016 tai Wayback Machine nhung hoa si truyen tranh noi ve Franquin (tieng Phap) (tieng Ha Lan)
Le Monde de Franquin Expo, Franquin dossier Luu tru ngay 23 thang 4 nam 2007 tai Wayback Machine pdf downloads (tieng Phap)