Tinh bao la hoat đong thu thap tin tuc mot cach bi mat khien nguoi bi theo doi khong biet rang minh đang bi theo doi. Gian điep (tinh bao vien, nhan vien tinh bao hay điep vien) cung đuoc dung đe chi nguoi lam viec cho mot (hoac nhieu) co quan tinh bao voi hoat đong thu thap thong tin mot cach bi mat. Yeu to quan trong cua gian điep la hoat đong bi mat vi neu nguoi bi theo doi kham pha ra thi ho se tim cach thay đoi moi truong đe khong bi lo mat.
Lich su Trung Quoc va An Đo co ghi nhan nhieu hoat đong gian điep tu thoi xa xua. Hai nha chien luoc gia noi tieng la Ton Tu va Chanakya co thao luan nhieu ve cac binh phap lua đich va lam xao tron hang ngu quan đich. Đe tu cua Chanakya la hoang đe An Đo Chandragupta Maurya đa dung nhieu bien phap am sat va gian điep ma Chanakya đa ke lai trong quyen Arthashastra cua ong. Lich su Hy Lap va Đe quoc La Ma ghi chep rat nhieu ve su dung gian điep đe tham do quan thu. Nguoi Mong Co dung nhieu gian điep trong cong cuoc chinh phuc A Chau va Au Chau trong the ky 12 va 13.
Hoat đong tinh bao, gian điep đuoc ghi nhan nhieu nhat vao the ky 20. Trong Chien tranh Lanh tu 1945 cho đen thap nien 1990, Hoa Ky, Lien Xo, va Trung Quoc dung rat nhieu gian điep đe thu thap tinh bao cua ke đich, nhat la tinh bao ve vu khi hat nhan. Vao the ky 21, ben canh van đe vu khi hat nhan, cac cuong quoc con mo rong hoat đong gian điep vao cac hoat đong tinh bao mang, chien tranh ma tuy va nhung to chuc khung bo quoc te.


Hoat đong Tinh bao la mot trong nhung nghe co xua nhat trong lich su loai nguoi. Hoat đong tinh bao xuat hien cung voi su ra đoi cua nha nuoc. Tu xa xua, hoat đong tinh bao đa co muc đich thu thap nhung bi mat ve quan su, kinh te, chinh tri, van đe noi bo va cac bi quyet trong san xuat kinh doanh cua cac đoi thu. Hoat đong tim kiem, thu thap cac tin tuc ve kinh te, chinh tri, noi bo mot cach bi mat nho bi quyet cong nghe chinh la khoi thuy cua hoat đong tinh bao.
Hoat đong tinh bao la su thu thap bi mat cac thong tin hay cac tin tinh bao, ma nguon thong tin nhu the lai đuoc bao ve khong cho tiet lo. Co quan tinh bao dua vao đay đe đanh gia va xu ly thong tin can thiet đe đua ra nhung quyet đinh. Thong tin thi co lien quan đen viec thuong mai, quan đoi, kinh te hoac cac quyet đinh co tinh chinh tri nhung thuong la lien quan đen chinh sach đoi ngoai va quoc phong. Noi chung tin tinh bao co tinh an ninh quoc gia va vi the luon đuoc giu bi mat.
Hoat đong tinh bao hay gian điep theo luat phap quoc gia la bat hop phap. Hoat đong gian điep cung phan anh nhung co gang cua co quan phan gian trong viec bao ve bi mat cua thong tin.
Cac phuong thuc tinh bao quoc te va cac điep vu co mot so ranh gioi. Chung đuoc tieu thuyet hoa trong tieu thuyet đuoc nhieu nguoi ua thich hoac phuong tien truyen thong đai chung, nhung tren thuc te, tinh bao lai ton tai trong mot the gioi bi mat cua su muu meo gian tra, lua gat va đoi khi co ca bao luc. Tinh bao bao gom tuyen mo cac điep vien o nuoc ngoai; no luc khuyen khich su phan boi đe co cac thong tin quan trong va nghe len cung nhu su dung may chup hinh hien đai, kha nang phan đoan, cac thiet bi do tim va cac ki thuat khac suy luan ra thong tin mat.


= Viec thu thap tin tuc tinh bao =
Hoat đong tinh bao đuoc tien hanh theo quy trinh 5 buoc:

Xac đinh muc tieu, thong tin tinh bao can nam đuoc va co quan, to chuc so huu nhung thong tin đo
Tien hanh thu thap nhung thong tin đo. Thong tin co the co san tren mot to bao nuoc ngoai, radio, hay nhung nguon thong tin mo khac; hoac chi co the lay đuoc thong tin bang nhung phuong tien đien tu tinh vi hoac bang cach gai gian điep vao vung muc tieu.
Tap hop cac thong tin tinh bao thu đuoc đe so sanh, đanh gia va đoi chieu.
Chuyen nhung thong tin đa xu ly cho nguoi can biet. Đe co ich, thong tin phai kip thoi, chinh xac va co the hieu đuoc.
Su dung thong tin tinh bao. Điem mau chot la o cho nguoi can thong tin phai đua ra quyet đinh co tinh quyet đinh ve viec co hay khong hoac lam the nao đe dung nguon tin nay.


= Tuyen mo cac nhan vien tinh bao =
Ngay nay, rat nhieu quoc gia phat trien co nhung to chuc tinh bao hoat đong co hieu qua voi nhung chuong trinh tuyen mo nhan vien tinh bao moi mot cach co he thong. Co ba nguon chinh cung cap điep vien la: gioi đai hoc, noi ma cac sinh vien đuoc tim kiem va huan luyen nghe tinh bao; cac luc luong vu trang va canh sat, đay la luc luong đa co mot trinh đo tinh bao nhat đinh, va the gioi ngam cua gian điep luc luong nay co the bao gom ca toi pham chi điem co kinh nghiem.
Cac gian điep thuc su co the la nhung nguoi đanh cap tin tinh bao nhung muc đich đuoc giao pho ban đau boi co quan ho phuc vu hoac la nguoi phan boi to chuc. Trong nhieu truong hop cac viec tren co the do ham loi hoac kho khan ve tai chinh, nhung cung co cac truong hop khac nhu tham vong, tu tuong chinh tri hoac chu nghia dan toc nhu: Oleg Vladimirovich Penkovsky, mot can bo co chuc vu cao cua Lien Xo, đa cung cap tin tinh bao cho cac co quan tinh bao phuong Tay.
Mot vai điep vien phai đuoc tuyen chon can than va đua vao hoat đong; tinh nguyen vien khac đuoc goi la "walk-in". Loai nguoi sau phai dung het suc can than vi cac truong hop lam điep vien hai mang đeu xuat hien o loai tinh nguyen vien nay. điep vien hai mang la nhung điep vien gia vo đao ngu, nhung thuc ra van trung thanh voi to chuc tinh bao cua ho. Cac nhan vien phan gian luon chu y đen cac nhan vien tinh nguyen hoac nhung ke đao ngu va han che dung ho mot cach hoan toan tin tuong cho nhung muc đich tinh bao. Trong mot so truong hop, gian điep co gia tri nhat la điep vien nam vung, đay la nguoi giu mot vi tri đang tin cay co the tiep can đuoc cac tin tuc tinh bao toi mat, ngoai ra con co nhung nguoi đuoc tuyen mo boi mot co quan tinh bao nuoc ngoai đuoc goi la mot "điep vien nhi trung".


Muc tieu Hoat đong cua cac co quan tinh bao o tat ca cac quoc gia ngay nay đeu đat muc tieu an ninh quoc gia la uu tien so mot. Viec đam bao an ninh quoc gia cung bao gom ca hoat đong cua cac luc luong an ninh trong nuoc nhu cac luc luong canh sat, ve binh quoc gia, cac luc luong bao ve thu đo,... Voi muc tieu đo, cac gian điep se xam nhap vao cac co quan, to chuc cua cac quoc gia khac đe thu thap thong tin tinh bao hoac xam nhap vao cac to chuc co the gay đe doa toi an ninh quoc gia nhu cac to chuc khung bo, cac bang đang buon ma tuy hoac cac bang đang toi pham khac. Tuy nhien, mot gian điep khong nhat thiet phai la nguoi hoat đong cho mot co quan tinh bao cua mot quoc gia nao đo, vi tren thuc te van co nhieu co quan gian điep hoat đong đoc lap voi chinh phu (nhu co quan tinh bao Stratfor o My). Gian điep cung la tu dung đe chi nhung ke phan boi trong nhung co quan, to chuc khi ban nhung bi mat cho đoi phuong. Gian điep cung co the la nhung ke xam nhap vao cac co quan to chuc nhung khong hanh đong vi muc tieu an ninh quoc gia, nhu viec nhung to chuc khung bo tien hanh cai cam gian điep trong cac co quan tinh bao, hoac nhung to chuc toi pham cai hoac mua chuoc nguoi trong hang ngu canh sat,...


= An ninh quoc gia, on đinh che đo =
Viec su dung gian điep đe giu vung an ninh quoc gia, đoi pho voi giac ngoai xam hoac chong lai nhung ke hoach đao chinh,.... la mot trong nhung viec lam đa co tu binh minh cua lich su loai nguoi, khi nhung nha nuoc phong kien đau tien đuoc thanh lap. Kinh Cuu Uoc đa đe cap đen su ton tai cua 12 gian điep khi đat chan đen vung đat hua cua Đuc Chua Troi. Binh phap Ton Tu đa đe cap đen viec phai xay dung mot đoi ngu gian điep đu tinh vi đe xam nhap vao hang ngu cua đich. Thuc te lich su đa chung minh rang, trong cac tran chien, chien thang thuong thuoc ve quoc gia nao co he thong tinh bao manh hon đoi phuong. Nhung vu tan cong thanh cong cua cac to chuc khung bo vao cac quoc gia đeu bi quy la su that bai cua cac co quan tinh bao, nhu vu khung bo 11-9 tai My, hay nhung vu khong tac o mot so quoc gia,... Viec ngan chan thanh cong vu đo bo Vinh Con Heo cua tinh bao Cuba la mot vi du đien hinh cua hoat đong gian điep đong gop to lon vao viec giu on đinh che đo. Sau chien tranh Trieu Tien, he thong phan gian cua Han Quoc luon phat hien va chan đung thanh cong nhung am muu xam nhap Han Quoc cua quan đoi Trieu Tien. Ngay 15 thang 11 nam 1974, đuong ham xam nhap Han Quoc đau tien cua Trieu Tien bi phat hien. Ke tu thoi điem đo, nhieu đuong ham xam nhap khac cung bi phat hien voi đuong ham lon nhat cho phep chuyen 30 ngan quan cung nhieu khi tai, vu khi hang nang vao Han Quoc chi trong 1 gio; voi quy mo đo, neu khong bi phat hien, Han Quoc co the bi luc luong xam nhap cua Trieu Tien tan cong bat cu luc nao.


= Chong khung bo =


= Tinh bao kinh te =


= Chong toi pham co to chuc =
Mot trong nhung phuong phap đuoc cac luc luong an ninh su dung đe tieu diet cac to chuc toi pham chinh la su dung gian điep. Cac gian điep xam nhap vao nhung to chuc toi pham co the la canh sat, đac vu hoac co the la chinh nhung ten toi pham trong to chuc đo nghe loi thuyet phuc cua luc luong an ninh đe chong lai to chuc đo va đuoc phap luat khoan hong. Tuy nhien, hoat đong cua cac to chuc toi pham ngay nay rat tinh vi, đong thoi, cung co nhung truong hop cac co quan tinh bao, an ninh tiep tay cho nhung to chuc toi pham. Nhung lien he cua CIA đen cac hoat đong buon ban ma tuy la mot vi du đien hinh. Co rat nhieu ho so, cao buoc ve nhung hoat đong buon ma tuy cua CIA o vung Tam giac Vang, cac nuoc Nam My hoac hau thuan cho cac bang đang ma tuy trong chien tranh ma tuy Mexico. Tuy nhien, nhung đong gop cua CIA va Luc luong phong chong Ma tuy cua Hoa Ky (DEA) trong cuoc chien chong ma tuy cung khong nho. Cac mang luoi gian điep cua My va Colombia đa ho tro luc luong an ninh Colombia tieu diet thanh cong trum ma tuy Pablo Escobar. Cac đac vu DEA cung voi cac luong chong ma tuy cua Mexico sau nay cung đa bat giu thanh cong trum ma tuy Joaquin "El Chapo" Guzman nam 2016 sau 3 lan tron thoat khoi he thong nha tu an ninh bac nhat nuoc My.


= Gian điep mang =
Tu nhung ngay đau phat trien cua he thong đien tin, cac thu thuat thu thap thong tin tinh bao bang phuong phap nghe trom, chan thu tin hieu lien lac khong day, đanh cap mat ma,... đa đuoc cac co quan tinh bao khai thac mot cach triet đe. Vao the ky 21, voi su bung no cua Internet, thoi ky ma phan lon thong tin, du lieu đeu đuoc luu tru trong cac he thong may tinh, van đe gian điep mang đuoc cac co quan tinh bao chu trong phat trien hon bao gio het. Cac gian điep mang phan lon la nhung hacker, lam viec cho cac chinh phu hoac to chuc khung bo hoac co the lam viec đoc lap. Israel la mot trong nhung quoc gia hiem hoi cong bo voi the gioi ve đoi ngu tinh bao mang cua minh, goi la Unit 8200. Trong Quan đoi Trung Quoc, luc luong đac trach gian điep - chien tranh mang thuoc bien che cua Luc luong Chi vien Chien luoc.
Cung voi su tiep dien cua cuoc chien chong khung bo, cac co quan tinh bao ngay nay đang nham vao khong gian mang, mot mat tran moi đe đoi đau voi cac to chuc khung bo hoac phat hien nhung moi đe doa tiem tang. Hoat đong gian điep mang cung la mot trong nhung cach đe cac co quan tinh bao thu thap thong tin tinh bao cua cac quoc gia khac, do đo nguy co ve mot cuoc chien tranh mang giua cac quoc gia la đieu kho tranh khoi. Nam 2015, chinh phu Ukraine cho biet tinh trang mat đien lien tuc tai quoc gia nay co the do hacker can thiep vao he thong quan ly đien luoi, anh huong đen hang trieu nguoi dan. Theo cac bao cao cua Symantec nam 2016, My va Trung Quoc la 2 quoc gia khoi phat tan cong mang nhieu nhat the gioi. Chuong trinh giam sat toan cau cua CIA va NSA bi phanh phui vao nam 2013 cang khien cho nhieu nguoi lo ngai hon ve nhung hoat đong gian điep mang cua chinh phu co the gay anh huong đen đoi song ca nhan va tinh trang vi pham nhan quyen cua nhung viec lam nay.
Cung voi hoat đong cua cac chinh phu, cac to chuc khung bo ngay nay cung đay manh hoat đong gian điep mang cho nhung muc đich cua minh. Khi cuoc chien chong khung bo cua chinh phu My van đang tiep dien, thi cac to chuc khung bo nhu IS, đa xay dung cho minh thanh cong nhung luc luong hacker tinh nhue đe đoi đau voi chinh phu My. Moi đe doa tan cong khung bo mang van luon hien huu voi nhieu quoc gia khi cac vu tan cong mang ngay mot tao bao hon nhu viec nhom hacker Trung Quoc 1937CN tan cong cac san bay Viet Nam nam 2016, hoac cac vu tan cong mang vao ung cu vien tong thong Hilary Clinton vao cuoc bau cu tong thong My nam 2016.
Ben canh đo, hoat đong cua cac hacker "đoc lap" cung anh huong toi hoat đong gian điep mang cua cac co quan tinh bao tren the gioi, tu đo, anh huong đen viec hoach đinh cac chinh sach an ninh quoc gia. Nuoc My vao nhung ngay đau phat trien he thong Internet đa ganh chiu nhung thiet hai đang ke do hoat đong bat hop phap cua cac hacker. Jonathan Joseph James (1983 - 2008) đa co the xam nhap vao hau het nhung he thong mang may tinh o tuoi 15, bao gom ca he thong phong chong Vu khi hat nhan (Defense Threat Reduction Agency) va ca NASA. Sau khi xam nhap vao he thong may tinh cua NASA, Jonathan đa lay trom phan mem tri gia 1.5 trieu dollar, khien cho NASA phai ngung đong cua trong 3 tuan, lam thiet hai 41.000 dollar. Jonathan tro thanh tre vi thanh nien đau tien bi buoc toi tan cong mang tai My. Vao nhung nam 1990, Kevin Mitnick đa xam nhap vao he thong may tinh cua cac cong ty lon nhu Nokia, Motorola, IBM, Pacific Bell,... Mitnick bi bat sau gan 2.5 nam lan tron FBI. 8 thang sau khi bi bat, phia toa an quyet đinh phai giam biet lap Mitnick vi lo so rang Mitnick co the phat đong mot cuoc chien tranh hat nhan chi bang cach đoc ma phong đau đan hat nhan qua đien thoai. Cac hacker ngay nay phan lon đeu kiem tien thong qua cac hoat đong va loi he thong hoac cac hoat đong bat hop phap nhu an cap cac tai lieu, thong tin cua cac co quan, to chuc hoac the tin dung va rao ban tren deep web, đao tien ao tren may cua nhung nguoi bi nhiem ma đoc,... Phan lon cac trang web bat hop phap tren deep web đeu la muc tieu triet ha cua cac co quan đac trach tinh bao mang, đac biet la FBI.

, nhan vien phan gian cua CIA bi cao buoc lam gian điep cho Lien Xo, gay thiet hai tai san cho CIA nhieu thu 2 trong lich su tinh bao Hoa Ky.]]
Nam 2004, to chuc hacker Anonymous đuoc thanh lap, lay cam hung tu hinh anh nhan vat V trong bo phim Hollywood "V for Vendetta". To chuc nay thuong xuyen thuc hien cac vu tan cong mang theo phuong phap tan cong tu choi dich vu voi cac khau hieu ve tu do Internet, tu do ngon luan va dan chu. Cac hoat đong cua nhom Anonymous cung cap nhieu thong tin tinh bao huu ich cho cac co quan gian điep nhu viec tiet lo thong tin ve cac vu khung bo, tuyen chien voi IS,... tuy nhien mot so hanh đong cua Anonymous cung boi nho hinh anh mot so chinh tri gia nen Anonymous cung bi mot so nguoi xem la khung bo mang. Theo cac tai lieu cua chuong trinh giam sat toan cau cua CIA va NSA bi tiet lo vao nam 2013, thi GCHQ (Cuc tinh bao đien tu - truyen thong cua Anh) luon theo doi cac hoat đong cua Anonymous.
Khi Internet van vat đang tro thanh mot xu huong cong nghe thi nhung moi đe doa ve nhung vu tan cong mang cung nhu cac hoat đong tinh bao mang cung ngay mot nang cao.


= Phan gian =
Phan gian la hanh đong gay chia re noi bo cua đoi phuong, va chong gian điep trong noi bo. Phan gian cung đuoc xem la mot van đe song con voi mot he thong gian điep, vi viec nay giup cung co he thong tinh bao, đong thoi triet tieu suc manh gian điep cua đoi phuong. Nuoc My đa nhieu lan gap nguy hiem khi he thong phan gian đa hoat đong khong hieu qua, khien cho gian điep xam nhap hoac mot so nhan vien đa phan boi va lam viec cho KGB, tiet lo rat nhieu thong tin, bi mat quoc gia. Cac điep vien CIA hoat đong tai Đong Au trong 2 nam 1985 va 1986 đeu bi lo, do mot chuyen gia phan tich cua CIA la Aldrich Ames đa ban cac bi mat nay cho Lien Xo. Cung vao nam 1985, si quan hai quan John Anthony Walker cung voi mang luoi gian điep cua minh đa ban cac thong tin tuyet mat ve luc luong hai quan My trong suot 18 nam, tu 1968 đen 1985. Đieu nay khien cho Lien Xo co the giai mat đuoc tat ca thong tin đuoc Hai Quan My ma hoa. Neu mot chien tranh no ra giua 2 quoc gia nay, luc luong Hai Quan My co the thua tran do cac thong tin ma hoa đeu bi đoi phuong đoc đuoc.


Su bien ho va luat phap quoc te Đe chap nhan va thi hanh chinh sach lien quan đen nuoc ngoai, ke hoach chien luoc quan su va to chuc luc luong vu trang, kiem soat ngoai giao, thuong luong nhung thoa thuan kiem soat vu khi hay tham gia nhung hoat đong cua to chuc quoc te, cac quoc gia đoi hoi phai co mot luong thong tin khong lo. Nhu the thi chang co gi ngac nhien khi nhieu chinh phu duy tri mot vai co quan tinh bao co nang luc nhu mot van đe co tinh song con trong mot the gioi ma nhung moi đe doa va nhung thay đoi van con ton tai. Chien tranh lanh đa đi qua, nhung nhung hanh đong gay chien tranh van tiep dien o nhung noi nhu Đong Au, Trung Đong va nhung noi khac.
Tat ca cac quoc gia đeu co luat chong lai hoat đong tinh bao, nhung hau het đeu đo đau cho cac hoat đong gian điep o noi khac. Vi che giau ban chat cua tinh bao nen khong the biet xac thuc co bao nhieu điep vien đang hoat đong – chi co mot so nho phan tram thuc su la gian điep. Uoc tinh chung la My ngay nay co khoang 200.000 nhan vien tinh bao. Con so luong nhan vien tinh bao cua Lien Xo trong nhung nam 1980 thi khoang chung 400.000 nguoi, mot con so cho thay đay cung bao gom linh bao ve bien gioi va canh sat an ninh noi đia.


Hoat đong tinh bao cua cac quoc gia Ben canh nhung van đe mang tinh truyen thong cua hoat đong tinh bao gian điep nhu giu vung an ninh chinh tri, on đinh che đo, phan gian hay tinh bao kinh te thi ngay nay cac quoc gia con phai đoi mat voi nhung van đe moi nhu chong khung bo, gian điep mang, buon ban ma tuy, pho bien vu khi huy diet,... Truoc the ky 21, phan lon cac co quan tinh bao thuong thu thap va phan tich thong tin tinh bao dua tren hoat đong cua cac gian điep hoac tu nhung nguon mo. Tu giai đoan chien tranh Lanh cho đen nay, hoat đong thu thap thong tin tinh bao bat đau su dung manh me cac bien phap nghe trom hoac ve tinh do tham. O thoi ki bung no Internet, hoat đong tinh bao mang tro thanh mot trong nhung uu tien hang đau cua cac quoc gia.


= Hoa Ky =
Voi suc manh va quyen loi kinh te gan nhu bao trum tren toan the gioi, chinh phu My luon chi nhung khoang ngan sach khong lo cho he thong tinh bao đe đam bao toi đa quyen loi cua ho. Chinh phu My kiem soat he thong tinh bao cua quoc gia thong qua Cong đong Tinh bao Hoa Ky, gom 17 co quan tinh bao đoc lap nhau kiem soat cac hoat đong tinh bao trong va ngoai nuoc My. Trong cong đong nay, Co quan tinh bao Trung uong (CIA) đuoc xem la co hoat đong manh nhat va cung tieu ton nhieu tien bac cua chinh phu nhat. Cuc Đieu tra Lien bang (FBI: Federal Bureau of Investigation) co nhiem vu chu yeu trong cac hoat đong phan gian cua nuoc My, va cung phoi hop voi CIA chiu trach nhiem trong cac điep vu ben ngoai lanh tho Hoa Ky. Trong suot thoi ky chien tranh lanh, ca FBI va CIA đeu chu yeu tap trung su chu y cua ho vao Uy ban an ninh quoc gia cua Xo Viet (KGB: Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti). Tiep theo sau su sup đo cua Lien bang Xo Viet nam 1991 va su tan ra cua KGB thi trong nhieu đon vi moi, nhiem vu cua CIA lai chiu su tham van cua quoc hoi va Chinh phu Hoa Ky. Cac co quan đac biet cua thuong, nghi vien cung lien tuc giam sat cac hoat đong cua CIA.
Trong suot thoi ky hinh thanh va phat trien, đac biet la giai đoan chien tranh Lanh, su can thiep vao noi bo chinh tri nhieu quoc gia cua chinh phu My noi chung va CIA noi rieng luon la nhung đe tai gay nhieu tranh cai. Ben canh nhung chi trich ve viec can thiep vao noi tinh cua nhung quoc gia khac, he thong tinh bao My va đac biet la CIA cung bi chi trich vi nhung chien dich ton kem, khong hieu qua. Viec cong bo nhung tai lieu lien quan đen CIA tren trang Wikileaks, nhung vu be boi gian điep cung nhu viec Edward Snowden, mot nhan vien CIA va NSA, cong bo chuong trinh do tham toan cau cua CIA va NSA đa khien cho CIA cung nhu ca he thong tinh bao My bi nhieu phan đoi tu nhung cong dan va ca nhung chinh tri gia ve tinh trang vi pham nhan quyen, tinh hieu qua trong cuoc chien chong khung bo,... Tuy nhien, van co nhieu chinh tri gia đanh gia cao hoat đong cua he thong tinh bao Hoa Ky voi mot so ket qua tich cuc trong cuoc chien chong khung bo, tinh bao mang,... hay mot so thanh tuu trong chien tranh the gioi II, hay vao giai đoan chien tranh Lanh nhu chien tranh Trieu Tien, thanh cong ngoai giao voi Trung Quoc, cat giam vu khi hat nhan, thong nhat nuoc Đuc, Lien Xo sup đo,...


= Viet Nam =
"Luu y: Thong tin phan nay noi ve he thong tinh bao nuoc CHXHCN Viet Nam" gom Tinh bao Quan su, An ninh, Dan su"
Hoat đong thu thap thong tin tinh bao cua chinh phu Viet Nam phan lon dua tren hoat đong cua co quan tinh bao chinh thuc la Tong cuc 2 truc thuoc Bo Quoc phong. Sau khi Tong cuc 5, co quan tinh bao truc thuoc Bo Cong An ngung hoat đong, Tong cuc 2 tro thanh co quan tinh bao duy nhat cua Viet Nam mang cap Tong cuc. Voi luc luong tinh bao cua Tong cuc 2 thuoc Bo Quoc phong cua Viet Nam, nhiem vu đuoc xac đinh ro rang la: "Luc luong tinh bao thuoc Bo Quoc phong la luc luong chuyen trach ve cong tac tinh bao chien luoc hoat đong tren cac linh vuc tinh bao chinh tri, quoc phong, an ninh, đoi ngoai, kinh te, khoa hoc ki thuat, cong nghe moi truong, van hoa xa hoi, thu thap va xu ly tin lien quan đen loi ich quan trong, song con cua Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam, gop phan tham muu cho Đang va Nha nuoc hoach đinh đuong loi, sach luoc đoi noi, đoi ngoai va cac chu truong, ke hoach, bien phap, quyet sach đe thuc hien hai nhiem vu chien luoc..."
Cac đoi tuong can thu thap thong tin tinh bao cua Tong cuc 2 cung đuoc xac đinh: "Đoi tuong va muc tieu cua luc luong tinh bao thuoc Bo Quoc phong la nhung noi co tin tuc, tai lieu lien quan đen nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam. Trong đo đac biet chu y đen cac quoc gia, to chuc va cac ca nhan o trong nuoc va ngoai nuoc co am muu hoat đong, đe doa chong lai Đang Cong san Viet Nam, Nha nuoc Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam."
Van đe đam bao an ninh trong nuoc bang viec thu thap va xu li cac tin tuc tinh bao la nhiem vu chinh cua Tong cuc 5, giup bo truong Cong an quan li va đieu hanh hoat đong tinh bao trong nuoc. Ngay 6 thang 8 nam 2018, Thu tuong Chinh phu Viet Nam Nguyen Xuan Phuc đa ky ban hanh Nghi đinh 01 co hieu luc cung ngay quy đinh chuc nang nhiem vu, quyen han va co cau to chuc cua Bo Cong an, theo đo Bo Cong an khong con cap Tong cuc.
Hoat đong tinh bao cua cac co quan tinh bao Viet Nam đa đat đuoc mot so thanh tuu nhat đinh tu Chien tranh Viet Nam đen thoi ki hau chien voi mot so nhiem vu noi bat nhu nhung hoat đong tinh bao cua cac điep vien nam vung Pham Ngoc Thao, Pham Xuan An, Vu Ngoc Nha, Le Huu Thuy, cum tinh bao A.22,..; viec chan đung chien dich Đong tien xam nhap Viet Nam cua Mat tran Quoc gia Thong nhat Giai phong Viet Nam, chien dich xam nhap Viet Nam cua Tran Van Ba, Le Quoc Tuy va Mai Van Hanh (Ke hoach CM-12), chien dich xam nhap Viet Nam cua Vo Đai Ton,...; triet tieu bang nhom toi pham co to chuc Nam Cam (chuyen an Z5.01),...


Lich su tinh bao Tinh bao som đuoc thua nhan nhu la mot cong cu khong the thieu trong thuat lanh đao đat nuoc, trong ngoai giao hay chien tranh. Trong tac pham đuoc viet cach đay 2000 nam, nha ly luan quan su nguoi Trung Hoa Ton Tu đa nhan manh tam quan trong cua cong tac tinh bao. Quyen sach cua ong mang ten Binh phap Ton Tu (khoang nam 500 TCN) đa đua ra chi tiet ve viec to chuc mot he thong gian điep bao gom ca nhung điep vien hai mang va nhung ke đao ngu. Tuy nhien, truoc khi chu nghia dan toc phat trien va su phat trien cua quan đoi thuong truc cung nhu cac thiet lap ngoai giao thi co quan tinh bao khong đuoc cac nha cam quyen va cac tuong linh quan su to chuc mot cach thong nhat.


= The ki 19 =
Co the noi tinh bao chinh tri lan đau tien đuoc su dung mot cach co he thong bat đau do Joseph Fouche, duc d’Otrante, bo truong canh sat trong cuoc cach mang Phap va trieu đai cua Napoleon. Duoi quyen chi huy cua Fouche, mot mang luoi điep vien canh sat va nhung điep vien chuyen mac thuong phuc hoat đong bi mat đe nam ro tiem luc cua nhung nguoi theo phai Jacobin va cua nhung nguoi bao hoang phan đong. Chinh khach nguoi Ao, Prince von Metternich cua anh cung thanh lap mot to chuc gian điep quan su va chinh tri co hieu qua cao vao đau the ky 19.
Trong thoi gian giua the ki 19, canh sat mat cua Pho (nay la lanh tho thuoc Đuc) đuoc cai to lai va su dung voi nhiem vu bao ve an ninh ben ngoai cung nhu ben trong quoc gia. He thong tinh bao Pho đa đong vai tro quan trong trong viec thong nhat đe che Đuc. No cung khong che Phap voi mot mang luoi 30 ngan điep vien đa gop phan vao chien thang cua Đuc trong cuoc chien tranh Phap-Pho 1870-1871. Tuy nhien, mai đen nhung nam cua the ky 19 thi cac cuc tinh bao cua cac quoc gia hien đai moi hoat đong thuong xuyen.


= Đau the ky 20 =
He thong tinh bao đa ho tro nguoi Nhat chien thang nguoi Nga trong cuoc Chien tranh Nga-Nhat (1904-1905). Khi chuan bi Chien tranh the gioi thu nhat, nguoi Đuc đa đua vao Phap rat nhieu điep vien, mot vai trong so đo cai trang thanh nhung đai dien thuong mai, giao vien, lao đong nong nghiep hoac nguoi hau. Bi cao gian điep noi tieng nhat la Mata Hari, mot dien vien mua nguoi Java o Pari đa bi nguoi Phap hanh quyet. Cac điep vien nguoi Đuc cung co nhung co gang nham pha hoai he thong phong thu cua My ca truoc va sau khi My nhay vao Chien tranh the gioi thu nhat.
Tuy nhien, hau het cac quoc gia đa tham chien voi nhung đoi ngu tinh bao khong đay đu va cac tin tinh bao trong cac cuoc chien rat ngheo nan. Nhung bai hoc cua cuoc chien tranh nay la cung voi nhung tien bo vuot bac ve ki thuat, đac biet la trong linh vuc thong tin lien lac va hang khong, đa thuc đay mot su phat trien lon cac co quan tinh bao. Đieu nay cang cap bach hon nua boi su co mat cua chinh quyen Phat-xit o chau Au va che đo đoc tai quan su o Nhat Ban va su ra đoi cua cac co quan phan gian chang han nhu Gestapo cua Đuc Quoc xa. Nhung phat trien nay đa dan đen su ra đoi nhung he thong co quan phan gian cua cac nuoc dan chu.


= Chien tranh the gioi thu hai =
Chien tranh the gioi lan thu hai la tac nhan kich thich lon cho su phat trien cua cac co quan tinh bao tren khap the gioi. Ki thuat quan su va thong tin lien lac hien đai đa giup cho thong tin tro nen chinh xac va nhanh chong cung nhu nhung no luc bao ve thong tin nhay cam. Mot vai tran đanh lon trong Chien tranh the gioi thu II thuc su la nhung tran đanh cua tinh bao va phan gian. Trong nhung nam gan đay chi co mot vai ky cong va that bai trong cuoc chien bi mat nay đuoc tiet lo. Noi tieng la điep vu choi hai mat (Operation Double Cross), trong đo nguoi Anh đa bat giu gan nhu tat ca cac điep vien cua Đuc tai Anh trong thoi gian chien tranh. Va Anh cung voi đong minh cung đa be khoa mat ma cua Đuc va xam nhap vao nhieu song truyen tin bi mat cua quan đich.
Tran Tran Chau cang ngay 7 thang 12 nam 1941 la mot thanh cong tinh bao lon cua Nhat va tinh bao My la ke that bai. That bai nay đa thuc đay su phat trien bo may tinh bao khong lo cua My sau chien tranh. Truoc Chien tranh the gioi thu II, My hau nhu khong co he thong tinh bao; sau chien tranh CIA tro nen co tieng boi tai mat khap noi, noi tiep voi cac co quan tinh bao nhu MI-6 cua Anh, KGB cua Lien Xo, SDECE (the Service de Documentation Exterieure et de Contre-Espionage) cua Phap, Cuc tinh bao đoi ngoai cua Israel, Van phong su vu xa hoi cua Trung Quoc va đong đao cac co quan khac trong cong đong tinh bao va phan gian the gioi.


= Cuoi the ky 20 =
Giua nhung nam 1970, nhu mot ket qua cua su tan vo ao tuong cua cuoc chien tranh Viet Nam, vu be boi Watergate va chinh sach lang diu, nhieu nguoi My bat đau đat cau hoi ve vai tro cua CIA. Cac phuong tien truyen thong vach tran nhung toi te va that bai cua co quan tinh bao.


= Tinh bao chinh tri va cong nghiep =
Hoat đong tinh bao va gian điep la nhung viec lam pho bien nhat co quan he chat che voi cac chinh sach đoi ngoai cua quoc gia, thoi nay thong tin mat thi rat can thiet cho cac quyet đinh chinh tri, thuong mai va cong nghiep. Cac đang phai chinh tri luon quan tam đen cac ke hoach chien luoc cua cac đoi thu hoac trong bat ky thong tin nao co the la anh huong đen uy tin cua ho.
Ngay nay hau het nhung tap đoan kinh doanh lon đeu co nhung bo phan chu yeu dung cho ke hoach chien luoc ma đoi hoi phai co nhung bao cao tinh bao. Cac cong ty canh tranh khong he phu nhan su quan tam cua ho đoi voi cac ke hoach chien luoc cua cac đoi thu canh tranh mac cho cac luat le đuoc đat ra đe ngan can.
Tat ca nhung hinh thuc va ki thuat cua tinh bao ngay nay đuoc ho tro boi ki thuat thong tin lien lac va cac thiet bi tinh toan, đo đac nhanh. Cac loai may chup anh va quay phim cuc nho de dang giup cho nguoi su dung co the chup nhung tai lieu hinh anh va phim bi mat. Cac ve tinh nhan tao cung la nhung cong cu tinh bao – chung co the chup anh phat hien nhung thiet lap quan su bi mat. Tien phong trong nhung phat trien nay la cac loai đien thoai dung cong nghe khong day, chung co the đuoc cai trong phong (đoi voi cac loai co kha nang thu thanh) va cac hinh anh co the chup đuoc trong bong toi. Tuy nhien, "vo quyt day co mong tay nhon", su leo thang canh tranh đa dan đen su ra đoi cac san pham "chong lai" san pham gian điep.


= Tinh bao trong thoi ki Chien Tranh Viet Nam =
Đau nam 1961, cum tinh bao quan su H.63 (ban đau co ten la A18) ra đoi, đong tai can cu Boi Loi (Tay Ninh). Tat ca đe phuc vu điep vien noi tieng Hai Trung. Thoi ky đau, H.63 la bo phan đich tinh cua thanh uy Sai Gon. Khi Hai Trung (X6, Pham Xuan An) tu My tro ve, hoat đong giua Sai Gon voi tu cach phong vien bao nuoc ngoai, ong Muoi Nho (Xuan Manh, Nguyen Nho Quy - can bo Cuc Tinh bao) la nguoi truc tiep chi đao. Nam 1962, ong Muoi Nho bi benh, khong the chi huy H.63. Tu Cang la nguoi đuoc ong Ba Tran, Thu truong Phong tinh bao mien luc bay gio lua chon. Thang 5/1962, Tu Cang chinh thuc đuoc giao nhiem vu chi huy cum H.63. Sau chien tranh, "bo may" H.63 đa 2 lan tro thanh anh hung (voi nhung điep vien tieu bieu: Tu Cang, Hai Trung, Tam Thao, Muoi Nho, Nguyen Thi Ba,...).
Mot so bien co xay ra voi chinh quyen Đe Nhat Cong Hoa Viet Nam cung đuoc xem la su that bai cua he thong tinh bao khi đa khong du bao cung nhu chan đung đuoc vu đao chinh nam 1960, vu nem bom dinh đoc lap cua hai phi cong Pham Phu Quoc va Nguyen Van Cu (27/2/1962), va đinh điem la vu đao chinh ngay 1 thang 11 nam 1963 lam sup đo ca che đo Đe Nhat Cong Hoa.


Mot so hoat đong tinh bao đien hinh trong lich su = Vu an cap bi mat to lua cua Trung Quoc =

Cach đay 1500 nam, to lua la mat hang đoc quyen cua Trung Quoc, gia ca to lua tren thi truong the gioi do Trung Quoc khong che. Cong nghe nuoi tam lay to det lua la mot bi mat quoc gia đuoc nguoi Trung Quoc cat giu trong nhieu the ky. Sau su kien cong chua Trung Hoa giau con tam giong trong khan trum đau vuot qua bien gioi Trung Quoc sang An Đo, cong nghe to lua bat đau phat trien o manh đat Nam A nay.
Đe lay đuoc bi mat cong nghe san xuat to lua, Hoang đe Đe che Đong La Ma (nay la Hy Lap), con goi la đe che Byzantium, Justinian đa cho moi cac Giao si Ba Tu đang truyen giao o An Đo toi gap đe nham nam tinh hinh. Cac giao si đa cung cap cho Hoang đe nhung thong tin het suc quan trong, la muon co lua tu nhien can phai nuoi mot loai tam nha to đac biet chuyen an la dau đe thu ken lam nguyen lieu det lua. Theo cac giao si, đieu kien tho nhuong va khi hau o mot so vung cua Hy Lap rat giong voi đieu kien o Trung Quoc va An Đo phu hop voi loai cay dau lam thuc an cho tam nha to.
Cong viec đat ra quan trong va kho khan nhat la lam sao phai đanh cap bang đuoc con tam giong ma Trung Quoc va An Đo bao ve rat chat che. Mot mat, Justinian cho nguoi tim kiem giong dau, mat khac treo thuong lon neu giao si Ba Tu nao đanh cap đuoc con tam giong đem ve nuoc. Loi dung luc đi truyen giao tai An Đo, cac giao si đa đanh cap đuoc con tam roi giau vao trong chiec gay thien truong rong mang ve Đong La Ma. Chinh vi viec nay, ma Hoang đe Justinian đa pha đuoc su đoc quyen ve to lua cua Trung Quoc, va Vuong quoc nay tro nen giau co, khien cho Trung quoc mat đi khoan thu nhap khong lo; va tu nhung con tam nay đa đat nen mong cho nganh cong nghiep to tam Byzantine sau nay.


= Vu an cap bi quyet cong nghe mia đuong cua Anh =

Vao nhung nam 1809, Hoang đe Phap Napoleon Bonaparte tuyen bo khoa chat luc đia, va Anh tuyen bo đap tra bang mot chien dich phong toa vung bien nuoc Phap, thi hau nhu khong mot cay mia nao lot đuoc vao luc đia chau Au. Von la nguoi thich an cua ngot, Napoleon đa tung ra nhung tham tu gioi nhat đe tim cach cuu nuoc Phap thoat khoi cuoc khung hoang đuong. Cac tham tu đa tim đuoc mot so nha hoa hoc trong nganh mia đuong cua Anh, đe tim hieu cong thuc, tu đo Phap đa nghien cuu tim ra cong nghe san xuat đuong tu cu cai. Viec phat trien cong nghe san xuat đuong tu cu cai la nho phan lon vao cong suc cua cac tham tu Phap.


Cac co quan tinh bao noi tieng CIA (tinh bao My)
KGB (tinh bao Lien Xo) nay đa tan ra
Mossad (tinh bao Israel)
ISI cua Pakistan
MI5 (tinh bao Anh)
MSS (Bo An ninh Quoc gia Trung Quoc)
Stasi (tinh bao Đong Đuc) nay đa tan ra
Tong cuc II (tinh bao Viet Nam)
Biet đong Sai Gon (mot luc luong tinh bao cua luc luong Giai phong mien Nam trong thoi ki chien tranh Viet Nam): Đa hoan thanh su menh


Trong van hoa đai chung Gian điep la mot đe tai rat pho bien trong van hoa đai chung. Rat nhieu tieu thuyet va phim anh ve đe tai gian điep, tai hien hoat đong tinh bao cua cac điep vien o nhieu giai đoan lich su khac nhau nhu trong hai cuoc Chien tranh the gioi, Chien tranh Lanh va trong thoi hien đai.


= Tieu thuyet tinh bao =
Cac điep vien - nguoi hoat đong tinh bao, đuoc cac nha van xay dung trong cac tieu thuyet trinh tham. Thuc te thi cac điep vien chien luoc khong bao gio đuoc phep mao hiem vi mot nhiem vu "chien thuat". Ho khong phai la biet kich. Đoi voi ho, du mot cuoc hop la quan trong hon đot mot kho hang. Nhung khi cac nha van viet truyen tinh bao thi bi thoi thuc phai co su ly ky, hinh thanh mot thoi quen co huu rang he sach tinh bao la phai "giat gan". Mot so nha van viet tieu thuyet tinh bao noi tieng co the ke đen nhu Ian Flemming (voi loat tieu thuyet James Bond), John le Carre, Gerard de Villiers, Tom Clancy, Robert Ludlum,...
Mot so tieu thuyet tinh bao noi bat cua Viet Nam co the ke đen nhu X30 phat luoi (tac gia Đang Thanh, xay dung nhan vat Phan Thuc Đinh), Ong co van: Ho so mot điep vien (tac gia Huu Mai, viet ve Vu Ngoc Nha), Giua bien giao rung guom (tac gia Tran Bach Đang, đuoc chuyen the thanh phim Van Bai Lat Ngua), cac tieu thuyet ve điep vien Z.28 (tac gia Bui Anh Tuan, but danh Nguoi Thu Tam),..


= Phim tinh bao =

Voi đien anh Hollywood, loat phim noi tieng nhat ve đe tai gian điep la loat phim James Bond, con đuoc biet đen la điep vien "007", chuyen the tu tieu thuyet ve nhan vat cung ten cua nha van Ian Flemming. Đien anh Lien Xo va nuoc Nga sau nay cung noi tieng voi nhieu loat phim gian điep, nhu TASS đuoc quyen tuyen bo.... (1984), Smersh (2009),...
O Viet Nam, sau chien tranh Viet Nam, phim Van bai Lat ngua, ve hoat đong tinh bao cua đai ta Nguyen Thanh Luan (dua tren nhan vat co that la Đai ta Pham Ngoc Thao) cung đuoc du luan đanh gia cao.


Xem them Binh phap Ton Tu
Co quan tinh bao cua nuoc My
Gian điep


Chu thich Lien ket ngoai Outsourcing Intelligence
Proposal for a Privacy Protection Guideline on Secret Personal Data Gathering and Transborder Flows of Such Data in the Fight against Terrorism and Serious Crime by Marcel Stuessi
The Literature of Intelligence: A Bibliography of Materials, with Essays, Reviews, and Comments
International Intelligence History Association Luu tru ngay 11 thang 2 nam 2021 tai Wayback Machine