Tao Khe tong (zh. 曹溪宗 caoxi zong, ko. chogye chong, ja. sokei-shu, en. Jogye Order), ten chinh thuc la Đai Han Phat Giao Tao Khe Tong (zh. 大韓佛敎 曹溪宗, ko. 대한불교조계종), la tong phai Thien quan trong nhat cua Phat giao Han Quoc, do Quoc su Pho Chieu Tri Not sang lap vao đau the ky 13 dua tren su hop nhat 9 phai Thien (zh. 禪門九山, Cuu Son Thien Mon) đa co tu truoc o ban đao Trieu Tien voi tong chi la "Thien-giao song tu", "Đon ngo tiem tu". Vi Thien su đoi sau Tri Not la Thai Co Pho Ngu đa hoan thien viec hop nhat va thanh lap tong phai nay.
Theo thong ke nam 2015, Tao Khe tong la tong phai Phat giao lon nhat tai Han Quoc voi 1.900 ngoi chua đang hoat đong, hon 13.000 tang ni va khoang 7 trieu tin đo khap Han Quoc. Vi tong truong (lanh đao tinh than toi cao) hien nay cua Thien phai nay la Hoa thuong Seongpa (sinh nam 1939), đuoc bo nhiem vao nam 2021, nhiem ky la 5 nam. Chu tich tong Tao Khe hien tai la Hoa thuong Jinwoo (sinh nam 1961), đuoc bo nhiem vao thang 9 nam 2022.


Lich su Truoc khi Tao Khe tong ra đoi, tai ban đao Trieu Tien đa ton tai 9 truong phai Thien (Cuu Son Thien Mon) do cac vi tang nguoi Trieu Tien sang Trung Quoc tham hoc va đem ve truyen ba vao đau giua trieu đai Cao Ly - mot vuong trieu rat ung ho Phat giao. 9 truong phai Thien nay la:

Tuy nhien, giao đoan rieng cua Thien tong luc nay van chua đuoc thanh lap.
Đen cuoi the ky thu 11 co xay ra mot su kien la Quoc su Đai Giac Nghia Thien (1055-1101) cua Thien Thai tong vi khong thich Thien tong nen co tinh sap nhap Thien tong vao Thien Thai tong va bi cac tang si cua Cuu Son Thien Mon đoan ket phan đoi. Đieu đo cho thay y thuc ve tong phai đa bat đau phat trien trong cac tang si Thien tong. Đay la co so đe Thien su Tri Not hop nhat cac phai ke tren thanh mot giao đoan Thien tong thong nhat va đoc lap vao cuoi the ky 12 va đau the ky 13.

Ve Tri Not (1158-1210), ong ke thua tu tuong "Thien-giao song tu" va  "Kien tinh khoi tu" cua Đai su Khue Phong Tong Mat (vi to đoi thu 4 cua phai Ha Trach Than Hoi va đong thoi cung la to thu 5 cua Hoa Nghiem tong Trung Quoc) cung nhu tu tuong "Thien cong an, thoai đau" cua Thien su Đai Hue Tong Cao (vi to sang lap dong Đai Hue cua tong Lam Te). Ong đa van dung cac tu tuong tren lam tong chi va thong nhat Cuu Son Thien Mon thanh Tao Khe tong. Ten goi "Tao Khe tong" đuoc muon tu ngon nui Tao Khe – noi Luc to Hue Nang tung hoang phap, nham bien thi tong Tao Khe la Thien chinh tong đuoc chan truyen tu Luc to Hue Nang. Van bia tai chua Tung Quang (ko. Songgwangsa) do Trieu Tong Tru soan vao nam 1679 co ke ve su tich truyen thua tong Tao Khe nay.

Ben canh Tri Not, Thien su Thai Co Pho Ngu (tong Lam Te) cung la nguoi co đong gop khong nho đoi voi su ra đoi cua tong Tao Khe. Sau khi nhan an kha tu Thien su Thach Oc Thanh Cung, nam 1348, Pho Ngu quay tro lai ban đao Trieu Tien va truyen ba Thien Lam Te. Pho Ngu đa thanh lap mot to chuc lien hiep đe hoan thien viec thong nhat Cuu Son Thien Mon, tru so đat tai Quang Minh Tu (ko. 광명사, zh. 廣明寺). Ben canh đo, Pho Ngu cung co cong lao trong viec giai quyet cac bat đong, mau thuan đa co tu truoc giua cac truong phai Phat giao Trieu Tien.
Duoi trieu đai Joseon (1392-1910), Tan Nho giao rat phat trien do trieu đinh nay rat ung ho Tan Nho giao va con ton Tan Nho giao lam quoc giao. Phia Phat giao kha am đam do bi trieu đinh đua ra nhieu chinh sach cam đoan nhu tang ni khong đuoc ben mang đen thanh thi, tat ca cac chua đeu phai doi len nui... Đen đoi cua Vua Sejong, tat ca cac tong phai Phat giao Trieu Tien bi hop thanh hai phai la Thien tong (gop tu Tao Khe tong, Thien Thai tong, Tu Nam tong) va Giao tong (gop tu Hoa Nghiem tong, Tu An tong, Trung Than tong, Thuy Hung tong, Nam Son tong) đe trieu đinh de dang quan ly Phat giao. Tuy nhien, đen đoi cua Vua Yonsangun thi hai phai tren tam thoi bi bai bo khien cho Phat giao Trieu Tien roi vao hon loan.

Mac du bi cam đoan, trong thoi gian dien ra Chien tranh Nhat Ban – Trieu Tien (1592–1598), Phat giao van đung ve phia trieu đinh chong quan Nhat. Đien hinh nhat la hoat đong cua vi to Tao Khe tong la Thien su Thanh Hu Đuong Tap (cung đuoc goi la Đai su Tay Son) va đe tu la Đai su Tu Minh (ko. Samyeong, Yujeong). Mac du đa 72 tuoi nhung Đai su Tay Son van lanh đao mot đoi quan "tu si Phat giao" hop suc cung voi quan Minh thanh cong tai chiem Binh Nhuong tu tay Nhat Ban. Vi tuoi gia suc yeu, Đai su Tay Son giao lai cho đe tu la Đai su Tu Minh tiep tuc lanh đao cac vi tang chien đau chong quan Nhat. Chinh Tu Minh chinh la nguoi đuoc Vua Seonjo giao trong trach sang Nhat đam phan hoa binh voi Tokugawa Leyasu. Nhung đieu tren đa gop phan cai thien quan he giua trieu đinh va Phat giao, tuy nhien phai đen nam 1895 thi tang ni moi đuoc cho phep vao thanh thi.

Đen cuoi the ky 19, tong Tao Khe đuoc trung hung thong qua su hoang hoa Thien su Canh Hu Tinh Nguu. Ong ke thua tinh than "Đinh - hue song tu" cua Quoc su Tri Not va tich cuc truyen ba "Thien thoai đau" – von la phuong phap tu chinh yeu cua Thien tong Đai Han. Tai Hai An tu (ko. Haeinsa), ong thanh lap đao trang Thien Xa van đong (1889) đe quang ba tinh than tu tap Thien hoc đen quan chung Phat giao. Ong co 5 đe tu noi phap noi danh la: Hue Nguyet Hue Minh (1861-1937), Man Khong Nguyet Dien (1871-1946), Thuy Nguyet Am Quan (1855-1928), Long Thanh Than Chung (1864-1940) va Han Nham Trung Vien (1876-1951). Hau nhu tat ca cac dong truyen Tao Khe hien nay tai Han Quoc đeu thuoc phap he cua cac vi nay.

Trong thoi ky Nhat Ban chiem đong Trieu Tien (1910-1945), Phat giao Trieu Tien bi lai tap voi cac nghi le, hinh thuc sinh hoat cua Phat giao Nhat Ban do nguoi Nhat du nhap sang. Tham chi, nha cam quyen Nhat Ban con thay đoi quy tac tang đoan cua cac son mon, đien hinh la viec hop phap hoa viec tang si co the ket hon sinh con va đieu nay đa gay ra su buc xuc trong gioi Phat giao Trieu Tien.
Nam 1937, cac vi cao tang Thien phai Tao Khe hop va quyet đinh lay chua Tao Khe (ko. Jogyesa) o trung tam Seoul lam tru so hoat đong chinh cua tong phai. Tu nam 1947-1949, mot so vi Thien su tong Tao Khe to chuc phong trao cai cach "Song tren tinh than loi day cua Đuc Phat" (Living According to the Teachings of the Buddha), muc tieu la khoi phuc lai gioi luat va truyen thong tu tap cua Thien tong Đai Han đa bi suy đoi trong thoi gian Nhat Ban chiem đong. Trong so 20 thanh vien cua phong trao nay, co 4 nguoi ve sau tro thanh tong truong va 5 nguoi tro thanh chu tich tong Tao Khe.Tu nam 1954-1962, cac vi truong lao đoc than cua Thien phai Tao Khe thuc hien Phong trao Thanh loc Phat giao, keu goi su tach biet giua cac vi tu si đoc than va cac vi tu si co gia đinh trong tong Tao Khe. Hoat đong nay đuoc chinh quyen Ly Thua Van ung ho. Ket qua, 300 vi tang đoc than tach rieng ra thanh mot phai va su dung ten cu la Thien phai Tao Khe. Phia cac vi tu si co gia đinh va cac vi tu si đoc than con lai hop thanh Thien phai Thai Co (en. Taego Order, đuoc thanh lap nam 1970, ten goi lay theo phap danh cua Thien su Thai Co Pho Ngu). Ve su giong nhau, ca hai Thien phai nay đeu bat nguon tu Thien phai Tao Khe do Quoc su Tri Not sang lap va đeu co nguon goc truyen thua tu Thien su Thai Co Pho Ngu. Điem khac biet la mot ben chi toan cac vi tu si đoc than va hoan toan cam viec tu si ket hon, ben con lai thi chu yeu la cac tu si đa co gia đinh va cho phep tu si ket hon (mac du khong phai tat ca cac vi su cua Thien phai Thai Co đeu ket hon, co mot so vi chon song đoc than). Ve mau y ca sa, cac vi tu si cua phai Tao Khe su dung y ca sa mau nau con cac vi tu si cua phai Thai Co su dung mau y truyen thong cua Phat giao Đai Han truyen thong la mau đo, xanh đam hoac gan nhu đen. Hien nay, Thien phai Thai Co la tong phai Phat giao lon thu 2 Han Quoc, sau Thien phai Tao Khe.
Vao ngay 11 thang 4 nam 1962, To chuc Đai Han Phat Giao Tao Khe Tong (bat nguon tu 300 vi tu si đoc than noi tren) chinh thuc đuoc thanh lap tai Han Quoc voi 3 muc tieu chinh: Đao tao va Giao duc (Training and Education), Phien dich kinh đien tu Han van sang tieng Han (Translation of sutras from traditional Chinese into modern Korean) va Hoang phap (Dharma propagation). Cac muc tieu ke tren la kim chi nam hoat đong cua Thien phai Tao Khe cho đen ngay nay. Vi tong truong đau tien la Thien su Hieu Phong Hoc Not (ko. Hyobong Hangnul, 1888-1966).


Anh huong Nguoi đau tien truyen ba Thien phai Tao Khe sang nuoc ngoai la Thien su Sung Son Hanh Nguyen (Seungsahn, 1927-2004). Truoc khi qua My, Thien su Sung Son đa co nhieu nam truyen ba Thien tong tai Han Quoc. Ngoai ra, ong con van du sang Nhat Ban va Hong Kong đe day Thien va lap ra mot so đao trang Thien tong tai nhung noi nay. Nam 1972, ong đat chan đen My, luc đau chua co nhieu nguoi biet đen ong. Ong co lam mot so cong viec chan tay nhu giat giu va sua chua may moc cho mot tiem giat goc Chau A đe muu sinh. Ben canh đo ong cung danh thoi gian hoc tieng Anh đe de truyen đao. Dan dan co nhieu nguoi biet ong la Thien su va theo ong hoc Thien, cac đe tu đau tien cua ong la mot so sinh vien đang theo hoc tai Đai hoc Brown. Sau nay khi đa đu đieu kien, ong sang lap Trung tam Thien Providence (Providence Zen Center) tai thanh pho Providence thuoc tieu bang Rhode Island đe lam noi tu tap, sinh hoat cho cac đe tu. Dong Thien cua ong đuoc biet đen tai phuong Tay voi ten goi chinh thuc la Kwan Um school of Zen (Thien Quan Am, đuoc thanh lap nam 1983), la mot chi phai cua tong Tao Khe. Phuong phap truyen đao cua Thien su Sung Son tai phuong Tay co phan de tho hon so voi cac vi Thien su khac tai Han Quoc nhu cho phep cu si mac ao ca sa va khong đat nang ve van đe song đoc than... Ve đuong loi tu tap, tuong tu nhu truyen thong Thien Đai Han, cac Thien sinh đuoc day tham cuu cong an đe đat đuoc giac ngo. Ngoai ra ho cung đuoc day niem danh hieu Phat A-Di-Đa, Bo tat Quan The Am va nghien cuu tu tuong Kinh Hoa Nghiem. Tinh đen thoi điem Thien su Sung Son vien tich (2004), ong đa sang lap đuoc gan 40 trung tam Thien tren khap the gioi. Hien nay, dong Thien nay co gan 100 đao trang va to chuc tu Thien o khap the gioi (đa dang o nhieu khu vuc nhu Chau My-Latinh, Chau A, Uc, Chau Au, Israel). Theo James Ishmael Ford, truong phai Thien Quan Am (Kwan Um School of Zen) la truong phai Phat giao lon nhat tai phuong Tay.
Ben canh Sung Son, mot nhan vat khac co vai tro quan trong trong viec truyen ba Thien phai Tao Khe ra the gioi la Thien su Cuu Son Tu Lien (ko. Kusan Sunim). Nam 1969, Thien su Cuu Son tro thanh tru tri cua to đinh Quang Tung tu (ko. Songgwangsa) va ong đa mo mot chuong trinh day Thien can ban tai đay. Ngoai cac vi tang nguoi Han Quoc, nhieu tu si tu My, Chau Au va cac chau luc khac cung đen tham du khoa Thien nay va ho đa hanh Thien rat mien mat. Nam 1973, Thien su Cuu Son sang My du le khanh thanh chua Sambosa (ngoi chua goc Han Quoc) tai Carmel, California. Khong lau sau, ong tro ve Han Quoc va cung đi voi ong co cac mon đe nguoi nuoc ngoai ma ong đa thu nhan đuoc trong thoi gian luu tru o My. Thien su Cuu Son cung voi cac đe tu nay đa sang lap Trung Tam Thien Quoc Te Bulil (Bulil Internation Seon Center) tai Han Quoc đe day Thien cho nhung nguoi nuoc ngoai đen Han Quoc. Ngoai ra ong cung sang lap mot so đao trang o nuoc ngoai đe truyen ba Thien tong nhu chua Goryesa o Los Angeles, My vao nam 1980, chua Bulseungsa o Geneva, Thuy Đien va chua Daegaksa gan Carmel, My vao nam 1982.


Hoat đong giao duc va tu hoc = Xuat gia va tho gioi =
Trong tong Tao Khe, truoc khi xuat gia, nguoi ta can phai đi tim mot vi thay phu hop voi minh. Sau khi đa tim đuoc vi thay ung y, nguoi nay se cao toc voi vi thay va tap su o chua trong khoang 5 thang đe kiem tra xem co thuc su co y chi tu tap hay khong. Neu đap ung đuoc, nguoi nay se đuoc tham gia le tho gioi va tro thanh mot vi Sa-di/Sa-di ni. Theo thuong le, vi Sa-di se hoc cac giao ly Phat giao co ban tai chua hoac Vien Phat hoc trong 4 nam va tham gia ky thi đe kiem tra cac kien thuc đa hoc đuoc. Neu vuot qua đuoc ky thi, vi nay se đuoc tho đai gioi va tro thanh Ty-khuu (bhikkhu) hoac Ty-khuu ni (bhikkuni). Sau khi tho đai gioi, nguoi Ty-khuu/ Ty-khuu ni chinh thuc đuoc tham du vao cac hoat đong sinh hoat Thien mon nhu tung niem, hanh thien, nghien cuu kinh sach. Mot so cung co the đong gop vao cong tac quan ly hanh chinh cua chua hoac thuyet phap, huong dan phat tu tu tap.


= Sinh hoat thuong nhat =
Mot ngay trong cac chua va Thien vien thuoc Tao Khe tong bat đau tu luc 3 gio sang, sau khi ba tieng mo (ko. moktak) vang len, theo sau la tieng chuong trong. Luc nay cac vi tang/ni thuc day, ve sinh ca nhan va van tap vao Đai Hung Bao Đien đe tung kinh sang roi ngoi Thien hoac hoc Kinh cho đen gio điem tam sang (6 gio). Sau khi tho thuc xong, cac vi su se cung nhau lao đong, don dep khuon vien chua. Ke đen la gio toa Thien hoac hoc Kinh. Đen 10:30 sang, ho lai van tap đen Đai Hung Bao Đien đe tung kinh va sau đo đi tho thuc trua. Sau khi dung xong bua trua, ho co mot khoang thoi gian ranh đe nghi trua roi tiep tuc thuc hien cac hoat đong tuong tu nhu luc sang. Đen khoang 5 gio chieu (tuy theo mua), cac vi tang ni tho thuc, sau khi đa tung kinh chieu xong. Roi ho lai tiep tuc toa Thien hoac hoc Kinh va đi ngu vao luc 9 gio toi.


= Chuong trinh giao duc va đao tao =
He thong giao duc va đao tao cua tong Tao Khe gom ba cap la So cap (Preliminary), Co ban (Basis) va Chuyen nghiep (Specialized), tuy nhien khong phai tat ca cac bac nay đeu mang tinh bat buoc. Theo yeu cau cua tong phai, tat ca cac vi ty khuu va ty khuu ni đa tho đai gioi phai hoan thanh chuong trinh giao duc o muc thu hai la Co ban. Đoi voi bac Chuyen nghiep, tuy khong bat buoc nhung la đieu kien can ban cho nhung ai mong muon tro thanh tru tri cua mot ngoi chua. Chuong trinh đao tao cua bac nay keo dai lien tuc đen 10 nam va co mot ky kiem tra vao cuoi khoa.


= Thuc hanh Thien tong =

Moi nam tai cac chua Tao Khe tong co hai ky kiet che vao mua he va mua đong, moi ky keo dai 3 thang. Trong ba thang cua moi ky kiet che, cac vi tang ni han che su giao tiep voi the gioi ben ngoai, tap trung toan bo tinh than vao viec thuc hanh Thien thoai đau, tham cuu cong an Thien. Muc đich cua hoat đong tu tap nay la đe giup hanh gia đat đuoc giac ngo, nhan ra đuoc ban lai dien muc xua nay cua chinh minh. O giua hai ky kiet che, cac Thien sinh co ba thang đe đi hanh cuoc khap noi tim gap cac vi Thien su đa giac ngo đe xin chi dan tu tap, kiem tra muc đo giac ngo hoac an chung kinh nghiem giac ngo cua minh, ho đuoc goi la tang van thuy. Ngoai cac ky kiet che, Thien sinh cung đuoc khuyen khich phai tham cuu thoai đau, giu nghi tinh moi luc moi noi cho đen khi đat đuoc đai ngo that su.


Cac hoat đong noi bat hien nay = Trong linh vuc van hoa =


 Chuong trinh "Temple Stay"  Tong Tao Khe bat đau trien khai chuong trinh "Temple Stay" tu nam 2002, cho phep cac du khach noi đia va quoc te tru qua đem tai cac ngoi chua cua Thien phai va trai nghiem cac hoat đong tu tap, sinh hoat hang ngay trong Thien mon nhu hanh Thien, tung kinh, nghe phap, in kinh... Ben canh đo, du khach cung đuoc tim hieu ve van hoa truyen thong cua Han Quoc nhu hoc cach lam long đen giay, kim chi, hoc tieng Han...

Mo hinh nay đuoc thuc hien kha thanh cong va ngay cang thu hut nhieu du khach đen trai nghiem. No đuoc chinh phu Han Quoc đanh gia la mot trong nhung loai hinh du lich trong điem. Theo thong ke, 20% trong so 100.000 du khach nuoc ngoai đen Han Quoc vao nam 2008 đa chon tham gia chuong trinh Temple Stay.


= Trong linh vuc an sinh xa hoi =
Tu thang 9 nam 2013, to chuc gay quy cua tong Tao Khe mang ten Dreaminus đa tai tro va thuc hien du an xay dung Truong Đai hoc Ky thuat Nong Nghiep Borigaram tai Tanzania, Chau Phi. Đen ngay 5 thang 9 nam 2016, truong đuoc khanh thanh va chinh thuc đi vao hoat đong. Muc tieu cua đai hoc nay la đao tao, giup cac the he tre tai đay co co hoi hoc tap, tim hieu ve cac quy trinh, ky thuat lien quan đen nong nghiep nhu trong trot, nhan giong, chan nuoi.... Thong qua đo, ho co the cai thien đuoc tinh trang đoi ngheo,   thieu thon ve luong thuc va tro thanh nhung the he lanh đao đau tien tai Tanzania trong linh vuc nong nghiep. Tat ca cac hoc sinh, sinh vien, thanh thieu nien o khu vuc lan can truong va cac vung khac tai Tanzania đeu đuoc chao đon khi đen hoc tai truong nay.


= Trong linh vuc hop tac quoc te =


Cac chua chinh Cac ngoi Thien vien va tu vien cua Thien phai Tao Khe đeu truc thuoc quan ly cua 1 trong 24 chua chinh (theo cap đo quan). Danh sach 24 ngoi chua chinh:

Jogyesa (Tao Khe tu)
Yongjusa
Sinheungsa
Woljeongsa
Beopjusa
Magoksa (Ma Coc tu)
Sudeoksa (Cong Đuc tu)
Jikjisa
Donghwasa (Đong Hac tu)
Eunhaesa
Bulguksa
Haeinsa (Hai An tu)
Ssanggyesa
Beomeosa
Tongdosa (Thong Đo tu)
Gounsa
Geumsansa
Baegyangsa
Hwaeomsa
Songgwangsa (Tung Quang tu)
Daeheungsa
Gwaneumsa
Seonunsa
Bongseonsa


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Website chinh thuc cua Tao Khe tong Han Quoc
Website chinh thuc cua Thien phai Quan Am (Kwan Um School of Zen)