Su tan ac đoi voi đong vat (Cruelty to animal) hay con đuoc goi la nguoc đai đong vat la viec co y, co chu y hoac khong co chu y (bo be đong vat) gay ra đau kho, đau đon, thong kho, thieu đoi hoac ton hai cho nhung ca the đong vat (tru con nguoi) bat ke hanh đong đo la trai phap luat hay hop phap. O khia canh hep hon, no co the la nguyen nhan gay ton hai hoac đau kho tu nhung viec lam, hanh xu cu the, chang han nhu giet mo đong vat đe lay thuc an hoac long thu. Nhung y kien khac nhau ve muc đo tan ac lien quan đen cac phuong phap giet mo đong vat nhat đinh. Su tan bao đoi voi đong vat đoi khi bao gom gay ra thiet hai hoac đau kho, đau đon cho nhung con vat bi bat buoc phai mua vui cho con nguoi hoac nhu vat cung.


Tong quan Cac cach tiep can khac nhau đoi voi cac luat lien quan đen hanh đong tan ac, tan nhan cua thu vat dien ra o cac he thong phap ly khac nhau tren khap the gioi. Vi du, mot so luat le chi phoi cac phuong phap giet đong vat đe lam thuc an, quan ao hoac cac san pham đong vat khac va cac luat khac lien quan đen viec giu thu đe giai tri, giao duc, nghien cuu hoac vat nuoi. Co mot so cach tiep can khai niem ve van đe tan ac đoi voi đong vat. Vi du, phuc loi đong vat cho rang khong co gi sai trai khi su dung đong vat cho cac muc đich con nguoi, nhu thuc pham, quan ao, giai tri va nghien cuu, nhung no nen đuoc thuc hien theo cach giam thieu đau đon va đau kho khong can thiet, đoi khi đuoc goi la đieu tri "nhan đao" ke ca viec an tu đong vat.
Nhung nguoi ung ho loi dung tranh luan tu vi tri cua chi phi va loi ich va khac nhau ve ket luan cua ho đoi voi phep tac đoi xu voi đong vat. Mot so nguoi su dung lao đong lap luan ve cach tiep can yeu hon, gan voi vi tri phuc loi đong vat, trong khi nhung nguoi khac tranh luan ve mot vi tri tuong tu nhu cac quyen cua đong vat. Cac nha ly thuyet ve quyen con vat (quyen đong vat hay phuc loi đong vat) chi trich cac vi tri nay, lap luan rang nhung tu "khong can thiet" va "nhan van" co nhieu cach giai thich khac nhau, va đong vat co cac quyen co ban. Ho noi rang cach duy nhat đe bao ve đong vat la cham dut tinh trang cua chung nhu la tai san va đe đam bao rang chung khong bao gio đuoc su dung lam hang hoa, vat pham.


Cac dang = Bo be =

Bo be: Su tan ac cua đong vat co the đuoc chia thanh hai loai chinh: chu đong va thu đong. Su tan bao thu đong đuoc đac trung boi nhung truong hop bo be, trong đo su đoc ac la thieu hanh đong hon la hanh đong cua chinh no. Vi du ve bo be la nan đoi, mat nuoc, nhiem ky sinh trung, cho phep co ao phat trien thanh da cua đong vat, noi tru an khong thich hop trong đieu kien thoi tiet cuc đoan, va khong tim đuoc su cham soc thu y khi can thiet. Trong nhieu truong hop bo be trong đo mot nha đieu tra tin rang su tan ac xay ra do vo minh, đieu tra vien co the co gang giao duc chu so huu vat nuoi, sau đo xem lai tinh hinh. Trong truong hop nghiem trong hon, cac tinh huong cap thiet co the yeu cau đong vat phai đuoc đua ra đe cham soc thu y.


= Kho luyen =
Nhieu khi, khi nhung con voi chau A bi bat o Thai Lan đe huan luyen thanh nhung con voi nha thi nhung nguoi huan luyen su dung mot ky thuat goi la training crush tuc su đao tao bang cach trung phat (thuan duong voi rung), trong đo nguoi ta thuc hien cac thu đoan nhu pha roi giac ngu, bo đoi, bo khat đe uy hiep va đe bep tinh than cua con voi va lam cho chung so hai ma phuc tung chu nhan cua no, hon nua, nguoi đieu khien con đong đinh vao tai va chan cua voi. Thuc tien cua su tan bao đoi voi đong vat cho cac muc đich boi toan con đuoc tim thay trong cac nen van hoa co đai, va mot so ton giao hien đai nhu Santeria tiep tuc lam cac nghi thuc te le vat hy sinh (đong vat hien te) đe chua benh va cac nghi thuc khac. Nghi thuc Taghairm đuoc nguoi To Cach Lan co đai thuc hien đe trieu hoi ma quy.
Viec su dung đong vat trong xiec đa gay nhieu tranh cai vi cac nhom phuc loi đong vat đa ghi nhan cac truong hop tan ac cua đong vat trong qua trinh huan luyen đong vat. Nhieu truong hop lam dung đong vat trong cac rap xiec đa đuoc ghi nhan nhu la thieu cham soc thu y thuong xuyen, cac phuong phap đao tao nguoc va thieu su giam sat cua cac co quan đieu phoi. Cac huan luyen vien đong vat đa lap luan rang mot so chi trich khong dua tren thuc te, bao gom ca niem tin rang het len lam cho đong vat tin rang nguoi huan luyen se lam ton thuong ho, rang long chim la đoc ac va pho bien, va nhung thiet hai do viec su dung roi, day chuyen hoac cac dung cu tap luyen. Hien nay, Bolivia đa ban hanh nhung đieu ma cac nha hoat đong vi quyen loi đong vat goi la lenh cam đau tien tren the gioi đoi voi tat ca cac đong vat trong cac rap xiec.


= Chien tranh =
Đong vat đuoc su dung trong quan su la sinh vat đa đuoc nhan vien huan luyen đe su dung trong chien tranh. Đo la mot ung dung cu the cua đong vat lam viec. Vi du bao gom ngua chien, cho nghiep vu va ca heo. Gan đay chi co su tham gia cua đong vat trong chien tranh đa đuoc đat cau hoi, va cac hanh đong nhu su dung đong vat đe chien đau, nhu nhung qua bom song (nhu su dung cac con lua đang no) hoac cho cac muc đich thu nghiem quan su đa bi chi trich vi tinh đoc ac. Cong chua Anne-cong chua Hoang gia, nguoi bao tro Đong vat Anh trong Chien tranh Tuong niem, cho biet đong vat thich nghi voi nhung gi con nguoi muon chung lam, nhung chung se khong lam nhung đieu ma chung khong muon, mac du đuoc đao tao. Trong nam 2008, mot video cua Luc luong Hai quan Hoa Ky ve quan nhan David Motari nem mot chu cun qua vach đa trong cuoc xung đot o Iraq đa đuoc pho bien rong rai nhu la mot hien tuong tren mang va thu hut su chi trichve hanh đong cua nguoi linh nay qua tan ac.


= Chan nuoi =

Đong vat phuc vu cho nong nghiep thuong đuoc ra lo o cac co so cong nghiep lon chua hang ngan đong vat o mat đo cao, đoi khi đuoc goi la trang trai chan nuoi cong nghiep. Tinh chat cong nghiep cua cac co so nay co nghia la nhieu thu tuc thong thuong hoac cac hoat đong chan nuoi gay anh huong đen phuc loi cua đong vat va co the đuoc coi la "tan nhan". Nguoi ta cho rang so luong đong vat bi san bat, giu nhu ban đong hanh, đuoc su dung trong cac phong thi nghiem, nuoi nhot cho nganh long thu, thuoc da, chay đua, va đuoc su dung trong vuon thu va rap xiec, khong đang ke so voi cac đong vat trong chan nuoi nong nghiep
Do đo "van đe phuc loi đong vat" co the giam đuoc toi "van đe phuc loi đong vat nuoi". Tuong tu nhu vay, cac nhom chien dich cho rang ga, lon, va cac đong vat nong nghiep khac la mot trong so nhieu đong vat bi tan ac nhat. Vi du, vi ga đuc khong đe trung, nhung con đuc moi no đuoc tieu huy bang cach su dung may nho macerator hoac may nghien. Su tieu thu qua nhieu thit tren toan the gioi la mot yeu to khac gop phan vao tinh trang khon kho cua đong vat trong nong nghiep.


= Tam ly =

Roi loan tam ly va lien ket voi bao luc cua con nguoi la mot trong nhung hinh thuc dan đen nguoc đai đong vat. Co nhieu nghien cuu chi ra bang chung ve moi lien he giua su tan ac va bao luc gia suc o con nguoi. So lieu thong ke ve su ket an đuoc cho la do mot so nguoi đua ra cho thay nhung nguoi bi ket an vi bao luc gia suc co nhieu kha nang bao luc voi nguoi hon, khien cac chuyen gia tin rang viec giam lam dung đong vat se lam giam bao luc gia đinh. Trong khi đo, nhung nguoi khac giai thich su tuong quan ro rang cua cac toa an hinh su thuong xuyen hon nhung nguoi truoc đay pham toi nhu la mot loi tien tri tu đap ung, khong co bat ky su lien ket thuc su giua hai loai hanh đong.
Nhung nguoi khac cho rang tam than va cac co quan khac ngoai toa an giu ho so ve nhung nguoi đa co hanh vi đoc ac đoi voi đong vat va co the đua ra cac du đoan sai lech ve viec ho co hanh hung bao luc voi nguoi sau đo hay khong va ho nguoc lai ghi lai nhung nguoi đa co bao luc voi nguoi va co the Thien ve huong sau gia đinh ho đa đoc ac đoi voi đong vat, giai thich cac lien ket ro rang theo đinh kien ​​the che ma khong co lien ket giua cac hanh đong đo. Hanh vi tan ac co chu y co the dan đen nhieu nam.
Cac hanh vi nay (do co tinh tan nhan đong vat hoac thuong tich khong do tai nan) co the la dau hieu cua cac van đe tam ly nghiem trong. Theo Hiep hoi Nhan đao Hoa Ky, 13% truong hop lam dung đong vat co chu y lien quan đen bao luc gia đinh. Co toi 71% phu nu đang nuoi con o nha an toan đa bao cao rang ban tinh cua ho đa đe doa va/hoac thuc su lam ton thuong hoac giet chet mot hoac nhieu vat nuoi; 32% trong so nhung phu nu nay bao cao rang mot hoac nhieu con cua ho cung đa lam ton thuong hoac giet chet vat nuoi. Thoi lam dung đong vat đoi khi đuoc su dung nhu mot hinh thuc ham doa trong cac tranh chap trong nha.


= Tam than =

Mot trong nhung dau hieu canh bao ve mot so benh tam than hoc, bao gom roi loan nhan cach chong xa hoi, con đuoc goi la roi loan nhan cach thai nhan cach, la mot lich su tra tan cac vat nuoi va đong vat nho, mot hanh vi đuoc goi la Zoosadism hay con goi la hoi chung hanh ha suc vat nho, theo đo Zoosadism la niem vui bat nguon tu su tan ac đoi voi đong vat. No la mot phan cua bo ba Macdonald, mot bo ba hanh vi đuoc coi la tien than cua hanh vi thai nhan cach. Mot so nghien cuu đa goi y rang nhung nguoi đoc ac voi đong vat thuong co kha nang bao luc voi con nguoi. Đien hinh cho hanh vi nay chinh la vu viec mot thu pham đa nhot mot con meo nho trong lo vi song.
Theo The New York Times, "FBI đa phat hien ra rang lich su cua su tan ac đoi voi đong vat la mot trong nhung đac điem xuat hien thuong xuyen trong ho so may tinh cua nhung ke ham hiep va giet nguoi hang loat va cuon cam nang chan đoan va đieu tri chuan ve tam than va Roi loan cam xuc liet ke danh tinh tan bao đoi voi đong vat la mot tieu chuan chan đoan cho cac roi loan hanh vi. "Mot cuoc khao sat cac benh nhan tam than đa nhieu lan tra tan cho va meo đa phat hien ra tat ca chung co muc đo hung hang cao đoi voi moi nguoi.
Mot cuoc khao sat cac benh nhan tam than đa nhieu lan tra tan cho va meo đa phat hien ra rang tat ca chung đeu co muc đo hieu chien cao đoi voi moi nguoi, trong đo co mot benh nhan đa giet mot cau be. Tai Hoa Ky, tu nam 2010, no đa la mot hanh đong vi pham lien bang ve nhung mo ta "tuc tiu" ve "đong vat co vu khong phai la con nguoi, chim, bo sat, luong cu  bi thuong ton nghiem trong ve co the". Quy che nay đa thay the mot đao luat rong rai nam 1999 ma đuoc cho la vi hien tai Hoa Ky tu vu kien cua Stevens. Mat khac, Piers Beirne, giao su ve toi pham hoc tai Đai hoc Nam Maine, đa chi trich cac nghien cuu hien tai ve viec bo qua cac hanh vi bao luc đoi voi đong vat đuoc chap nhan boi xa hoi, nhu giet mo gia suc va sinh soi, co the lien quan đen bao luc đoi voi con nguoi.
Su tan bao đoi voi đong vat la mot trong ba thanh to cua bo ba Macdonald, cac chi so ve hanh vi chong xa hoi bao luc o tre em va thanh thieu nien. Theo nhung nghien cuu đuoc su dung đe hinh thanh nen mo hinh nay, su tan ac đoi voi đong vat la mot hanh vi pho bien (nhung khong pho bien) o tre em va thanh thieu nien đa lon len tro thanh ke giet nguoi hang loat va cac toi pham bao luc khac. Nguoi ta cung thay rang tre em đoc ac voi đong vat thuong chung kien ​​hoac la nan nhan cua hanh ha minh. Trong hai nghien cuu rieng biet do Hiep hoi Nhan đao Hoa Ky đua ra, khoang mot phan ba gia đinh bi lam dung trong gia đinh cho thay it nhat mot đua tre đa lam ton thuong hoac giet con vat cung.


Tham khao Arluke, Arnold. Brute Force: Animal Police and the Challenge of Cruelty, Purdue University Press (ngay 15 thang 8 nam 2004), hardcover, 175 pages, ISBN 1-55753-350-4. An ethnographic study of humane law enforcement officers.
Lea, Suzanne Goodney (2007). Delinquency and Animal Cruelty: Myths and Realities about Social Pathology, hardcover, 168 pages, ISBN 978-1-59332-197-0. Lea challenges the argument made by animal rights activists that animal cruelty enacted during childhood is a precursor to human-directed violence.
Munro H. (The battered pet (1999) In F. Ascione & P. Arkow (Eds.) Child Abuse, Domestic Violence, and Animal Abuse. West Lafayette, IN: Purdue University Press, 199–208.


Lien ket ngoai Illustration of 3-dog milk cart in Flanders, 1906
Goldfish used in art, to highlight morality, court finds no basis of cruelty (2003) From BBC News
Pet-Abuse.Com – Database of Criminal Animal Cruelty Cases Luu tru ngay 11 thang 12 nam 2017 tai Wayback Machine
Animal cruelty causes Luu tru ngay 12 thang 9 nam 2017 tai Wayback Machine