Cai mat khong choi đuoc la mot truyen ngan kha noi tieng cua Nam Cao (ten that la Tran Huu Tri), đuoc viet trong giai đoan sung suc nhat cua nha van. Ben canh Cai mat khong choi đuoc, trong thoi gian nay (1941–1944) cung chung kien su no ro nhung sang tac "đe đoi" cua Nam Cao nhu Tre con khong đuoc an thit cho, Bai hoc quet nha, Nhung chuyen khong muon viet v.v.
Đay la tac pham đuoc Nam Cao su dung ten khai sinh cua chinh minh trong ten nhan vat chinh xung "toi", nhan vat co ten la Tri. Theo To Hoai, nhan vat Sen trong tac pham lai la hoa than cua To Hoai, nguoi ban tac gia, von mang ten that la Nguyen Sen. Nhu đoc gia thay, noi dung cau chuyen voi nhung tinh tiet nhu ngoi viet van, hoc truong Thanh Chung, lam thu ky cho mot hieu may o Sai Gon, lay vo nong dan, tiet lo than phan tac gia va khien tac pham đuoc đoc nhu mot tieu su cua chinh ban than tac gia.


Tom tat tac pham Ngay đau tac pham, trong mot ngu canh khi đang ngoi viet cung voi nhau, nhan vat Sen chang biet y nghi nao xui khien khi nhin Tri, đa thot len: Nay! Tri a, cai mat anh trong the nao ay. Qua thuc khong choi đuoc!. Cau noi mo đau tac pham la mot chu điem đe ket cau tac pham, theo dong suy tuong cua nhan vat Tri, đa tai hoi nhung ky niem qua khu truoc đo khi Tri con tho au va tiep tuc voi ca nhung su kien đen trong tuong lai voi nhieu nguoi khac đa đi qua cuoc đoi Tri, va rat nhieu con nguoi đo cung tung nhin thay o khuon mat Tri mot cai gi đo that kho ta, kho choi.
Sau nhung cau mo đau tac pham cua nhan vat Sen, them mot lan nua khi Sen ke lai nhung cau noi cua Đa, mot hoa si cung quan voi Tri, đa noi nhu mot su khang đinh: Toi vua gap anh Đa. Toi ru anh Đa đen choi voi anh. Nhung Đa tu choi. Anh ay bao toi: anh ay so Tri lam. Trong cai mat Tri... khong choi đuoc. Đa hoi toi mai: Tri lam sao the? Hay la Tri khong thich đua? Mat han co mot cai gi kho ta!.
Ky uc doi ve đoi voi Tri con đi xa hon, quay tro lai lan luot voi chuyen khi 7–8 tuoi đau tro hoc tai nha di, con di ten la Đuc đa truyen đat lai loi cua mot cau ban ten Kinh nhan xet ve Tri: Nhung no bao trong may... lam sao ay. No khong thich may. 10 nam ve sau, khi Tri đa gan o tuoi đoi muoi, nhan vat Đuc lai truyen đat loi cua mot co gai hang xom, ten Nhung, con ba Thuy Thanh, ban cua ba di Tri, la nguoi ma Tri tham yeu trom nho: Khong hieu sao Nhung no so Tri lam nhe. No bao no khong dam hoi Tri. Trong Tri... the nao!.
Roi mot nam nua, khi Tri đa tot nghiep thanh chung, vao Nam kiem viec lam o mot hieu may. Trai qua vai moi tinh khong may man khien Tri tro nen chin chan hon, mong muon tim nguoi xe to ket toc. Trong no luc "chiem long" mot nguoi con gai ten Binh, Tri đa du đinh tho lo tinh cam va "co y dung cai nhin thay loi noi". Nhung Binh đa sung sot nhin khuon mat Tri va thot len voi nhan vat ten Bay Hue: An Bay, an Bay! Ne. Day coi an Ba Tri, an ngo toi ne! Coi ky goa heng!. Cau noi cua Binh đa khien mat Tri nong ruc, ho then va chay tron, nhung khong biet ve đau.
Nhung am anh vi nhan xet cua moi nguoi đoi voi khuon mat Tri khien nhan vat tuong nhu suot đoi khong gap đuoc thien cam cua nguoi đoi, cang khong dam mo tuong tinh yeu, va Tri buoc phai than len mot cach that sau nao: Hoi Thuong đe ma nguoi ta đon la rat cong binh va chi lam toan nhung đieu nhan, sao Nguoi lai cho toi mot cai mat tai hai cho toi đen the? Mot cai mat... no the nao! Ai chi gap toi co mot lan cung phai co mot cam tuong kho chiu ve toi, mac du toi gap ai cung co lam minh khong đen noi la mot thang đang ghet... Chao oi, chao oi the thi toi con biet lam sao bay gio! Sinh ra cai mat toi la gioi. Tuy vay, khi tro ra Bac, Tri đa lay vo theo loi me. Theo nhan xet cua Tri ve thai đo cua vo trong nhung nam thang đau tien chung song cho thay hinh nhu y cung nhan thay cai mat toi lam sao ay. Boi may thang đau toi thay y buon ba. Toi cung buon. Nhung roi cung quen đi. Cai gi lau ma lai chang quen? Ke ca mot cai mat khong choi đuoc, va khi co gai nha que ma Tri goi la vo ay mim cuoi, thi Tri đa gan nhu ngat đi vi cam nhan đuoc su hien huu cua tinh yeu va hanh phuc gian di đen bat ngo. Tri đa muon vua chay vua keu len nhu mot nha bac hoc: Toi đa thay! Toi đa thay, toi đa thay nguoi tinh cua toi đay roi.


Đac điem nghe thuat Tac pham su dung thu phap dong y thuc đe xay dung ket cau, va rat pho bien nhu mot giong đieu nghe thuat cua tac gia đa tung xuat lo trong nhieu truyen ngan khac, tac pham dung nhieu đoc thoai noi tam.


Chu thich Lien ket ngoai Cai mat khong choi đuoc Luu tru ngay 6 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine
To Hoai tung la nguyen mau cua nha van Nam Cao