Day Andes (Quechua: Anti(s)) la day nui dai nhat the gioi, gom mot chuoi nui lien tuc chay doc theo bo tay luc đia Nam My. Day Andes dai hon 7000 km, va co cho rong đen 500 km (khoang tu 18° đen 20° vi đo nam). Day Andes co chieu cao trung binh khoang 6000 m.
Day Andes ve co ban bao gom 2 day nui lon: Cordillera Oriental va day Cordillera Occidental, cach nhau boi mot binh nguyen hep thap hon. Xen vao đo la cac day nui nho tach ra ra tu hai ben hong cua hai day nui lon.
Day Cordillera de la Costa la truong hop đien hinh, xuat phat tu cuc nam cua chau Mi va chay theo huong bac-nam, song song voi bo bien. Mien nam rang nui nay bi bien lan vao, tao ra mot so hai đao. Khi nhap vao đat lien thi Cordillera de la Costa tao nen ranh gioi phia tay cua thung lung lon cua Chile. Ve phia bac, day nui duyen hai nay tiep tuc bang mot so day nui nho, co khi chi la rang đoi le doc theo bo Thai Binh Duong cho đen tan Venezuela, tao ra mot thung lung dai doc suot suon tay cua day Cordillera Occidental.
Day Andes trai dai qua 7 quoc gia: Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador, Peru va Venezuela. Trong so đo mot vai quoc gia đuoc menh danh la "Nhung xu Andes".
Ten Andes von tu chu anti tieng Quechua co nghia la đinh cao.
Day Andes la day nui cao nhat ben ngoai chau A voi đinh cao nhat Aconcagua cao đen 6.962 m tren muc nuoc bien. Đinh nui Chimborazo (nui lua) thuoc Ecuador la cao điem tren mat đat xa nhat neu tinh tu trung tam đia cau vi vi tri cua nui o tren đai "phinh" xich đao. Day Andes khong cao nhu Himalaya nhung dai gap đoi Himalaya.


Đia ly Andes co the đuoc chia thanh 3 khu vuc:

Nam Andes (phia nam cua Llullaillaco) o Argentina va Chile;
Trung Andes o Ecuador, Peru va Bolivia
Bac Andes (phia bac cua Nudo de Pasto) o Venezuela va Colombia gom 3 dai chay song song nhau, phia tay, trung va đong.
O phan phia bac Andes, day nui tach biet Sierra Nevada de Santa Marta thuong đuoc xem la mot phan cua Andes. Dai phia đong nay thuoc Colombia la dai duy nhat keo dai đen Venezuela. Dai Andes rong khoang 200 km (124 mi) tren suot chieu dai cua no, tru đoan qua Bolivi co be rong len đen 640 kilomet (398 mi). Cac đao cua Ha Lan trong vung Caribe nhu Aruba, Bonaire, va Curacao, tu lau đa đuoc cho la cac đinh bi nhan chim cua đau muc phia bac cua dai Andes, nhung cac nghien cuu đia chat hien tai chi ra rang cac cau truc đon gian nhu vay khong phu hop voi ranh kien tao phuc tap giua hai mang Nam My va Carribe.


Đia chat Andes la mot đai tao nui hinh thanh trong Đai Trung Sinh – Đe Tam doc theo vanh đai lua Thai Binh Duong. Andes la ket qua cua qua trinh kien tao khi vo đai duong cua mang Nazca va Nam Cuc bi hut chim ben duoi mang Nam My. Ve phia đong, dai Andes co ranh gioi voi cac bon tram tich nhu Orinoco, Amazon Basin, Madre de Dios va Gran Chaco, cac cau truc nay chia cach Andes voi cac khien nen co o phia đong Nam My. O phia nam, Andes co ranh gioi voi them Patagonia truoc đay. O phia tay, Andes ket thuc tai Thai Binh Duong, mac du ranh Peru-Chile co the đuoc xem la gioi han tan cung phia tay cua no. Ve mat đia ly, Andes đuoc xem la co ranh gioi phia tay cua no la cac vung đat thap ven bien va cac đia hinh it phan di.


= Kien tao son =
Ria phia tay cua mang Nam My tung la noi co nhieu giai đoan kien tao son tien Andes it nhat la trong Proterozoic muon va Paleozoic som, trong khi mot so đia hinh them va cac vi tieu luc đia đa va cham nhau va bi tach ra cung voi cac nen co cua mien đong Nam My, sau đo phan Nam My thuoc Gondwana.
Su hinh thanh dai Andes hien đai đa bat đau bang cac su kien trong ky Trias khi sieu luc đia Pangea bat đau tan vo va su troi dat bat đau dien ra. Cac su kien nay van tiep tuc trong ky Jura. Trong suot ky Creta Andes bat đau đa hinh thanh nen hinh dang ngay nay do hoat đong nang kien tao, hinh thanh đut gay va uon nep tren cac đa tram tich va đa bien chat cua cac khien nen co o phia đong. Su nang len cua Andes dien ra khong lien tuc va cac khu vuc khac nhau chiu luc kien tao khac nhau, co toc đo nang va boc mon khac nhau.
Cac luc kien tao tren đoi hut chim doc theo toan bo bo bien phia tay cua Nam My noi mang Nazca va mot phan cua mang Nam Cuc đang truot ben duoi mang Nam My va qua trinh kien tao nui nay van đang tiep dien nen gay ra nhieu tran đong đat lon nho va hoat đong nui lua ngay nay. O đau tan cung phia nam, mot đut gay bien dang chia cach Tierra del Fuego voi mang nho hon la mang Scotia.


= Hoat đong nui lua =

Hoat đong nui lua tai Andes la ket qua cua su hut chim cua mang Nazca va mang Nam Cuc ben duoi mang Nam My. Dai Andes co nhieu nui lua đang hoat đong, gom 4 khu vuc tach biet nhau xem ke voi cac khu vuc khong co hoat đong nui lua. Cac nui lua o đay đa dang ve phuong thuc hoat đong, san pham va hinh thai. Ngoai viec co su khac biet ve cac đoi nui lua con co nhung khac biet đang ke ben trong đoi va tham chi giua cac nui lua lan can. Mac du co vi tri kieu nui lua calc-alkalic va nui lua o vi tri hut chim, đai nui lua Andes co moi truong nui lua kien tao hinh thanh tren pham vi rong lon nhu he thong rift va cac đoi cang gian, đut gay chuyen dang, hut chim cua cac song nui giua đai duong va cac dai nui lua duoi đay bien ngan cach voi mot dai lon tren be day cua vo Trai Đat va cac đuong đi len cua macma, va muc đo đong hoa cua vo Trai Đat khac nhau.


= Tich tu quang va đa evaporit =
Dai nui Andes so huu cac mo quang va muoi va mot so mo nam o phia đong cua đai uon nep co vai tro nhu cac bay co the khai thac hydrocarbon thuong mai. Ve phia đat lien cua sa mac Atacama, mot đoi khoang hoa đong porphyr lon nhat đa lam cho Chile va Peru tro thanh cac nha san xuat đong lon thu nhat va thu 2 tren the gioi. Đong porphyr o cac suon phia tay cua Andes sinh ra tu nhiet dich trong qua trinh nguoi lanh macma xam nhap hoac nui lua. Khoang hoa porphyr tiep tuc đuoc ho tro boi khi hau kho lam cho chung nam ngoai cac hoat đong phan bo cua nuoc khi quyen. Khi hau kho o mien trung-tay Andes cung dan đen su hinh thanh cac tich tu muoi natri nitrat tren pham vi rong ma đa va đang đuoc khai thac rong rai cho đen khi con nguoi phat hien ra nitrat tong hop. Mot ket qua khac do khi hau kho la cac ho kho Atacama va Uyuni, ho thu nhat la mot nguon cung cap lithi lon nhat ngay nay va ho thu 2 la nguon du tru kim loai nay lon nhat tren the gioi. Hoat đong macma xam nhap Mesozoic som va Neogene o Bolivias Cordillera Central đa hinh thanh cac vanh khoang thiec o Bolivia cung nhu mo thiec noi tieng the gioi Cerro Rico de Potosi ma hien nay đa can kiet.


Khi hau va thuy van Khi hau o Andes thay đoi lon tuy theo đo vi đo, đo cao va khoang cach đen bien. Nhiet đo, ap suat khi quyen va đo am giam o nhung đo cao lon hon. Đoan phia nam đac trung boi mua va lanh, trung Andes thi kho. Trong khi đo bac Andes thi đac trung boi mua va am voi nhiet đo trung binh 18 °C (64 °F) o Colombia. Khi hau co the thay đoi đang ke trong mot khoang cach ngan. Rung mua ton tai chi cach khu vuc đinh Cotopaxi bi tuyet bao phu chi vao dam. Cac nui chiu anh huong lon ve nhiet đo cua cac khu vuc xung quanh. Đuong ranh tuyet phu thuoc vao vi tri, no nam o đo cao giua 4.500 va 4.800 m (14.800–15.800 ft) o khu vuc thuoc Ecuadoria, Colombia, Venezuela, va bac Peru, đen đo cao 4.800–5.200 m (15.800–17.060 ft) o cac khu vuc kho hon thuoc mien nam Nam Peru đen mien nam Nam Chile khoang 30° Nam, sau đo giam xuong 4.500 m (14.760 ft) thuoc Aconcagua o 32°Nam, 2.000 m (6.600 ft) o 40°Nam, 500 m (1.640 ft) o 50°Nam, va chi 300 m (980 ft) thuoc Tierra del Fuego o 55°Nam; tu 50°Nam, nhieu song bang lon hon trai dai xuong muc nuoc bien.
Andes thuoc Chile va Argentina co the đuoc chia thanh 2 khu vuc khi hau va cac vung song bang; Andes kho va Andes uot. Vi Andes kho keo dai tu cac vi đo thuoc sa mac Atacama đen khu vuc thuoc song Maule, giang thuy rai rac va co su dao đong manh ve nhiet đo. Đuong can bang co the dao đong manh theo cac chu ky ngan, đe lai toan bo song bang trong khu vuc bi tan chay hoac trong khu vuc đong bang.
O vung cao cua Andes thuoc trung Chile va tinh Mendoza, cac song bang đa lon hon va pho bien hon song bang thuong; đieu nay la do chung tiep xuc nhieu voi buc xa mat troi.
Mac du giang thuy tang theo đo cao, cung co khu vuc ban kho can o đo cao gan 7000 m nam chot vot tren cac đinh cua Andes. Khi hau thao nguyen kho nay đuoc xem la đien hinh cua khi hau can nhiet đoi o vi đo 32-34°N. Du vay o cacd9a11y thung lung khong phat trien cay than go ma chi co cac cay bui lun. Cac song bang lon nhu song bang Plomo va Horcones tham chi khong đat đen chieu dai 10 km va co be day khong đang ke. Tuy nhien, trong thoi ky bang ha cach đay 20.000 nam, cac song bang tung dai hon gam 10 lan hien tai. O phia đong cua đoan nui Andes thuoc Mendozina, chung chay xuong đen cao đo 2060 m va o phia tay đen cao đo 1220 m. Cac khoi nui Cerro Aconcagua (6962 m), Cerro Tupungato (6550 m) va Nevado Juncal (6110 m) nam cach xa nhau hang chuc km va đuoc lien ket voi nhau boi cac mang song bang. Mang nhanh cua mang song bang, nhu cac hop phan cua thung lung song bang, đa keo dai 112.5 km, day hon 1020 m, va keo dai theo chieu thang đung 5150 m. Đuong ranh song bang (climatic glacier snowline) hien đa bi ha thap tu 4600 m xuong 3200 m vao thoi gian bang ha.


He thuc vat Andes cat qua nhieu khu vuc sinh thai thuc vat va tu nhien keo dai tu Venezuela thuoc Caribbe đen khu vuc Cape Horn lanh, gio va am uot bang qua sa mac cuc ky kho han. Rung mua bao boc nhieu khu vuc cua mien bac Andes nhung hien tai đa suy giam, đac biet o Choco va cac thung lung noi Andes o Colombia. Phan đoi dien truc tiep cua cac suon Andes am la cac suon Andes tuong đoi kho o hau het mien tay cua Peru, Chile va Argentina. Doc theo mot so Interandean Valles, chung đac trung boi cac rung cay rung la, cay bui va xeric, keo dai đen tan cung trong cac suon nui gan sa mac Atacama khong co su song.
Co khoang 30.000 loai thuc vat co mach song trong Andes voi gan phan nua la loai đac huu cua vung nay, vuot len tren bat ky điem nong đa dang sinh hoc khac. Loai cay nho Cinchona pubescens la nguon cung cap quinine, mot chat đuoc dung đe đieu tri benh sot ret, đuoc tim thay khap noi o Andes keo dai đen tan phia nam cua Bolivia. Cac loai nong san quan trong khac co xuat xu tu Andes nhu la thuoc la va khoai tay. Cac rung cay Polylepis o đo cao lon đuoc tim thay o mot so khu vuc cua Andes thuoc Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia va Chile. Cac cay nay, đia phuong goi la Quenua, Yagual va nhieu ten khac, co the đuoc tim thay o cac cao đo 4.500 m (14.760 ft) tren muc nuoc bien. Van la đieu chua ro rang rang lieu su phan bo loang lo cua nhung rung cay nay la tu nhien hay la ket qua cua qua trinh pha rung bat đau trong suot thoi ky Inca. Bat ke đieu đo, su pha rung trong thoi ky hien đa tang toc, va cac loai cay nay hien đuoc xem la co nguy co tuyet chung cao, voi khoang it nhat la 10% cac loai rung cay go nguyen thuy con ton tai.


He đong vat He đong vat cua Andes rat phong phu voi khoang 3.500 loai trong đo gan 2/3 la loai đac huu, đac biet Andes la moi truong song quan trong nhat cua cac loai luong cu tren the gioi.
Andes co gan 600 loai thu (13% la đac huu), hon 1.700 loai chim (khoang 1/3 la đac huu), hon 600 loai bo sat (khoang 45% la đac huu), va khoang 400 loai ca (khoang 1/3 la đac huu).
Lac đa Vicuna va lac đa Guanaco co the tim thay chung song o Altiplano, trong khi cac loai đa đuoc thuan hoa co quan he ho hang gan voi chung la Llama va Alpaca đuoc chan tha theo đia phuong o dang đan va đuoc nuoi đe lay thit va len. Cac loai chinchilla song ve đem, hai trong so cac loai bi đe doa tuyet chung trong bo Gam nham, song o cac khu vuc nui cao cua Andes. Than ung Andes, loai chim lon nhat o Tay Ban Cau, co mat khap Andes nhung nhin chung co mat đo rat thap. Cac loai đong vat khac đuoc tim thay o cac moi truong tuong đoi mo cua cac vung cao thuoc Andes nhu huou nai Hippocamelus, bao su tu, cao trong chi Pseudalopex, va đoi voi chim, mot so loai tinamou (đac biet la chi Nothoprocta), Andean Goose, Giant Coot, flamingo (co quan he mat thiet voi cac ho sieu man), Lesser Rhea, Andean Flicker, Diademed Sandpiper-plover, Geositta, Phrygilus va Diuca.
Ho Titicaca la noi sinh song cua nhieu loai đac huu, trong so đo chim lan rollandia microptera va ech telmatobius culeus bi đe doa cao nhat. Mot vai loai chim ruoi, noi troi nhu Oreotrochilus, co the bat gap o cac đo cao hon 4.000 m (13.100 ft), nhung su đa dang sinh hoc cao hon co the đuoc tim thay o cac đo cao thap hon, đac biet trong cac khu rung Andes am ("cloud forest") phat trien tren cac suon nui thuoc Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia va xa ve mien đong bac Argentina. Cac loai rung nay rat phong phu ve he đong-thuc vat, mac du mot vai loai thu lon ton tai, tru cac loai lon voi nui, gau mat ngan Andes va khi đuoi vang Oreonax flavicauda bi đe doa tuyet chung.
Chim o cac khu rung Andes am gom Andigena, Trogonidae va Rupicola peruvianus, trong khi cac đan chim nhieu loai chiem chu yeu la Thraupidae va Furnariidae thuong xuat hien - trai nguoc voi mot so loai chim biet hot nhu cac loai co co quan phat ra am thanh đac trung la hong tuoc, Rhinocryptidae va chim treo cay.
Nhieu loai nhu Cinclodes aricomae va Leptasthenura xenothoraxl co quan he voi Polylepis cung bi đe doa tuyet chung.


Cac đinh nui thuoc day Andes Duoi đay la mot so đinh nui chu yeu cua day Andes đi qua cac quoc gia:


= Argentina =

Aconcagua, 6.962 m (22.841 ft)
Cerro Bonete, 6.759 m (22.175 ft)  (not 6.872 m)
Galan, 5.912 m (19.396 ft)  (not 6.600 m)
Mercedario, 6.720 m (22.047 ft)
Pissis, 6.795 m (22.293 ft)  (not 6.882 m)


= Giua Argentina va Chile =

Cerro Bayo, 5.401 m (17.720 ft)
Cerro Chalten, 3.375 m (11.073 ft) or 3.405 m, Patagonia, also known as Cerro Fitz Roy
Cerro Escorial, 5.447 m (17.871 ft)
Cordon del Azufre, 5.463 m (17.923 ft)
Falso Azufre, 5.890 m (19.324 ft)
Incahuasi, 6.620 m (21.719 ft)
Lastarria, 5.697 m (18.691 ft)
Llullaillaco, 6.739 m (22.110 ft)
Maipo, 5.264 m (17.270 ft)
Marmolejo, 6.110 m (20.046 ft)
Ojos del Salado, 6.893 m (22.615 ft)
Olca, 5.407 m (17.740 ft)
Sierra Nevada de Lagunas Bravas, 6.127 m (20.102 ft)
Socompa, 6.051 m (19.852 ft)
Nevado Tres Cruces, 6.749 m (south summit) (III Region)
Tronador, 3.491 m (11.453 ft)
Tupungato, 6.570 m (21.555 ft)
Nacimiento, 6.492 m (21.299 ft)


= Bolivia =
Ancohuma, 6.427 m (21.086 ft)
Cabaray, 5.860 m (19.226 ft)
Chacaltaya, 5.421 m (17.785 ft)
Huayna Potosi, 6.088 m (19.974 ft)
Illampu, 6.368 m (20.892 ft)
Illimani, 6.438 m (21.122 ft)
Macizo de Larancagua, 5.520 m (18.110 ft)
Macizo de Pacuni, 5.400 m (17.720 ft)
Nevado Anallajsi, 5.750 m (18.865 ft)
Nevado Sajama, 6.542 m (21.463 ft)
Patilla Pata, 5.300 m (17.390 ft)
Tata Sabaya, 5.430 m (17.815 ft)


= Giua Bolivia va Chile =
Acotango, 6.052 m (19.856 ft)
Cerro Minchincha, 5.305 m (17.405 ft)
Irruputuncu, 5.163 m (16.939 ft)
Licancabur, 5.920 m (19.423 ft)
Olca, 5.407 m (17.740 ft)
Parinacota, 6.348 m (20.827 ft)
Paruma, 5.420 m (17.782 ft)
Pomerape, 6.282 m (20.610 ft)


= Chile =
See also List of mountains in Chile
Monte San Valentin, 4.058 m (13.314 ft) (Patagonia)
Cerro Paine Grande, c.2.750 m (9.022 ft) (Patagonia) (not 3.050 m)
Cerro Maca, c.2.300 m (7.546 ft) (Patagonia) (not 3.050 m)
Monte Darwin, c.2.500 m (8.202 ft) (Patagonia)
Volcan Hudson, c.1.900 m (6.234 ft) (Patagonia)
Cerro Castillo Dynevor, c.1.100 m (3.609 ft) (Patagonia)
Mount Tarn, c.825 m (2.707 ft) (Patagonia)


= Colombia =
Volcan Galeras, 4.276 m (14.029 ft)
Nevado del Huila, 5.365 m (17.602 ft)
Nevado del Ruiz, 5.321 m (17.457 ft)
Nevado de Santa Isabel  4.965 m (16.347 ft)
Nevado del Tolima 5.220 m (17.151 ft)
Sierra Nevada del Cocuy 5.410 m (17.899 ft)
Volcan Purace 4.650 m (15.307 ft)
Nevado del Quindio 4.760 (15.740 ft)


= Ecuador =
Antisana, 5.753 m (18.875 ft)
Cayambe, 5.790 m (18.996 ft)
Chimborazo, 6.268 m (20.564 ft)
Corazon, 4.790 m (15.715 ft)
Cotopaxi, 5.897 m (19.347 ft)
El Altar, 5.320 m (17.454 ft)
Illiniza, 5.248 m (17.218 ft)
Pichincha, 4.784 m (15.696 ft)
Quilotoa, 3.914 m (12.841 ft)
Reventador, 3.562 m (11.686 ft)
Sangay, 5.230 m (17.159 ft)
Tungurahua, 5.023 m (16.480 ft)


= Peru =
Alpamayo, 5.947 m (19.511 ft)
Artesonraju, 6.025 m (19.767 ft)
Carnicero, 5.960 m (19.554 ft)
El Misti, 5.822 m (19.101 ft)
El Toro, 5.830 m (19.127 ft)
Huascaran, 6.768 m (22.205 ft)
Jirishanca, 6.094 m (19.993 ft)
Pumasillo, 5.991 m (19.656 ft)
Rasac, 6.040 m (19.816 ft)
Rondoy, 5.870 m (19.259 ft)
Sarapo, 6.127 m (20.102 ft)
Seria Norte, 5.860 m (19.226 ft)
Siula Grande, 6.344 m (20.814 ft)
Yerupaja, 6.635 m (21.768 ft)
Yerupaja Chico, 6.089 m (19.977 ft)


= Venezuela =
Pico Bolivar, 4.981 m (16.342 ft)
Pico Humboldt, 4.940 m (16.207 ft)
Pico La Concha, 4.870 m (15.978 ft)
Pico Piedras Blancas, 4.740 m (15.551 ft)


Tham khao Đoc them John Biggar, The Andes: A Guide For Climbers, 3rd. edition, 2005, ISBN 0-9536087-2-7
Tui de Roy, The Andes: As the Condor Flies. 2005, ISBN 1-55407-070-8
Fjeldsa, J., & N. Krabbe (1990). The Birds of the High Andes. Zoological Museum, University of Copenhagen, Copenhagen. ISBN 87-88757-16-1
Fjeldsa, J. & M. Kessler. 1996. Conserving the biological diversity of Polylepis woodlands of the highlands on Peru and Bolivia, a contribution to sustainable natural resource management in the Andes. NORDECO, Copenhagen.


Lien ket ngoai PhotoGlobe: Andes around Mt. Mercedario
Andes geology (University of Arizona) Luu tru ngay 22 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine
Climate and animal life of the Andes Luu tru ngay 14 thang 12 nam 2007 tai Wayback Machine
Civilizations of Ancient Peru Luu tru ngay 1 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine
Complete list of separate mountains in the Andes over 6000 m Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine
[1] Luu tru ngay 17 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Famous Andes peaks Luu tru ngay 6 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine
http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/southamerica.html Complete list of mountains in South America with a prominence of at least 1500 m