Cao Cau Ly (tieng Han: 고구려; Hanja: 高句麗; Romaja: Goguryeo; McCune–Reischauer: Koguryo; tieng Han trung đai: 고ᇢ롕 Gowoyeliᴇ), (nam thanh lap theo truyen thong la nam 37 truoc Cong nguyen, co le the ky thu 2 truoc Cong nguyen – 668) la mot vuong quoc cua nguoi Trieu Tien o phia bac ban đao Trieu Tien va Man Chau. Đay la mot trong Tam Quoc, cung voi Bach Te, Tan La.
Ten goi Korea ma nhieu nuoc phuong Tay su dung ngay nay la lay tu nha nuoc Cao Ly (935-1392), voi nhieu bien am khac nhau cua no (xem Ten goi Trieu Tien).
Cac ghi chep cua thoi đai Cao Ly cho rang Cao Cau Ly đuoc Đong Minh Vuong Cao Chu Mong (주몽, 朱蒙, Ko Chumong) thanh lap nam 37 truoc Cong nguyen, du co the thoi gian thanh lap la the ky 2 truoc Cong Nguyen, vao thoi sup đo cua Co Trieu Tien (Kojoson). Đen thoi Quang Khai Tho Thai Vuong (Kwanggaet'o-taewang) va con trai ong la Truong Tho Vuong (Changsu) thi đat nuoc Cao Cau Ly tro nen hung manh. Hau het cac tieu vuong quoc khac trong lanh tho cua Cao Cau Ly bao gom Phu Du, Oc Tro va Đong Ue, tat ca đeu bi Cao Cau Ly thon tinh.
Cao Cau Ly đa nhieu lan phai khang chien chong Trung Quoc. Nam 589, Tuy Van Đe cua nha Tuy đem 30 van quan xam luoc Cao Cau Ly nhung bi đanh bai, phai rut ve Trung Quoc, tiep đo, trong cac nam 612, 613, 614, nha Tuy tiep tuc đem quan xam luoc Cao Cau Ly nhung khong thanh. Khi nha Đuong thay the nha Tuy, loi dung luc tinh hinh Trung Quoc con đang bat on, Cao Cau Ly cho đap truong thanh tu đong bac Phu Du đen Bot Hai chong quan xam luoc nha Đuong. Sau đo, Cao Cau Ly lien minh voi Bach Te tan cong Tan La, nuoc nay đa xin nha Đuong cuu vien. Quan nha Đuong đa tung buoc phoi hop voi Tan La đe tieu diet Bach Te, co lap Cao Cau Ly. Đen nam 645, noi bo Cao Cau Ly xung đot, the nuoc ngay cang yeu, Đuong Thai Tong Ly The Dan đem hon 20 van quan sang xam luoc nhung bi chan đung va phai rut lui o thanh Ansi - đuoc dung o bo phim Đai chien thanh Ansi. Hon 2 thap ky sau Cao Cau Ly bi nha Đuong va Tan La tieu diet nam 668.
Cao Cau Ly la mot nuoc manh o Đong A cho đen khi bi lien minh Tan La va nha Đuong đanh bai. Sau khi bi diet vong, lanh tho cua no bi chia se giua Tan La thong nhat, Bot Hai va nha Đuong.


Lich su = Su hinh thanh Nha nuoc Cao Cau Ly (37 TCN) =
Can cu theo cac tai lieu Tam quoc su ky va Tam quoc di su, mot vuong tu cua quoc gia Phu Du, mang ten Chu Mong (Jumong) đa buoc phai roi khoi đat nuoc cua minh do su tranh gianh quyen ke vi dien ra giua cac vuong tu cua Phu Du; va ong la nguoi đa thanh lap ra quoc gia Cao Cau Ly (nam 37 TCN) tren vung đat mang ten la Tot Ban (Jolbon)- đuoc cho la toa lac tai vi tri giua song Ap Luc va long chao song T'ung-chia, voi lanh tho bao trum cac khu vuc bien gioi cua CHND Trung Hoa va CHDCND Trieu Tien ngay nay. Mot so hoc gia lai cho rang Cao Cau Ly đuoc thanh lap ngay tu the ky thu 2 TCN. Theo Han thu, cai ten Cao Cau Ly (高句麗) đuoc đe cap lan đau tien vao nam 113 TCN tai mot khu vuc thuoc quan Huyen Tho - mot trong 4 quan nha Han thanh lap tren đat Trieu Tien sau khi đo ho xu nay. Tai lieu Cuu Đuong thu ghi rang vua Đuong Thai Tong noi Cao Cau Ly co lich su chung chin tram nam. Nam 75 TCN, mot nhom dan cu thuoc bo toc Ue Mach (穢貊, Yemaek) (mot bo toc thoi ky Tien Cao Cau Ly) - co the bao gom dan cu cua Cao Cau Ly - mo mot cuoc tan cong vao quan Huyen Tho tai khu vuc phia tay cua thung lung song Ap Luc ngay nay.
Tuy nhien, theo cac tai lieu cua Cuu Đuong thu, Tan Đuong thu, Tam quoc su ky, Nhat Ban thu ky (Nihon Shoki) cung nhu cac tai lieu co khac cho rang Nha nuoc Cao Cau Ly đuoc thanh lap vao nam 37 TCN hoac vao giua the ky thu nhat TCN. Cac bang chung khao co hoc cho rang su tap trung hoa cua cac bo toc Ue Mach dien ra vao the ky thu hai TCN, tuy nhien khong co bang chung truc tiep nao chung minh rang cac bo toc nay đuoc goi la (hoac tu goi ho la) Cao Cau Ly. Viec Cao Cau Ly la mot nhom cu dan lien quan đen cac bo toc Ue Mach đuoc nhac toi lan đau tien trong Han thu, cu the la trong phan noi ve mot cuoc khoi nghia ly khai khoi quan Huyen Tho vao nam 12 TCN.
Vao luc khoi thuy, thanh phan dan cu cua Cao Cau Ly đuoc cho la mot su hon hop giua toc nguoi Phu Du (Buyeo) va Ue Mach (Yangmaek); rat co the mot thanh vien thuoc trieu đinh Phu Du đa đao thoat sang noi nay va tro thanh thu linh cua cac bo toc Ue Mach tai đay. Trong tac pham Tam quoc chi, tai phan "Đong Di truyen", cho rang nguoi Phu Du va nguoi Ue Mach co moi quan he rat gan gui voi nhau va noi cung mot thu ngon ngu.


 Cao Chu Mong va huyen thoai ve su thanh lap Nha nuoc Cao Cau Ly  Cao Chu Mong đuoc đe cap lan đau tien tren Tam bia Quang Khai Tho, mot tam bia cua Quang Khai Tho Thai Vuong đuoc thuc hien vao the ky thu tu SCN. Cai ten Chu Mong viet theo Choson'gul la Chumong, đuoc cho la cach phien am Trieu Tien cua cac tu hanja 朱蒙 (Chumong, 주몽), 鄒牟 (Ch'umo, 추모), hay 仲牟 (Chungmo, 중모).
Tam bia Quang Khai Tho viet rang Cao Chu Mong la vua đau tien cua vuong trieu va la thuy to cua Cao Cau Ly; ong la con trai cua vua nuoc Phu Du (Geumwa) voi con gai cua than song Habaek. Tam quoc su ky va Tam quoc di su cho biet them ten cua nguoi me cua Chu Mong la Lieu Hoa (Yuhwa). Cha ruot cua Chu Mong la Giai Mo Sau (Hae Mosu), đuoc mieu ta la mot nguoi cuc ky khoe manh va la "vuong tu nha Troi". Tam quoc su ky cho rang Giai Mo Sau la mot vi than tren Thien gioi, ong tuc huyen voi Lieu Hoa va hai nguoi sinh ra Chu Mong. Sau am muu am hai bat thanh cua Đai To (Daeso) - The tu cua Đong Phu Du (Tongpuyo) - chong lai Chu Mong, ong buoc phai roi bo Phu Du. Tuy nhien tam bia Quang Khai Tho va cac tai lieu Trieu Tien sau đo khong thong nhat ve viec Chu Mong đao thoat tu quoc gia nao. Tam bia Quang Khai Tho viet rang Chu Mong đen tu Bac Phu Du (Pukpuyo), con Tam Quoc su ky va Tam quoc di su cho rang ong đao thoat khoi Đong Phu Du. Cuoi cung Chu Mong luu lac đen vung đat Tot Ban Phu Du (Cholpon Puyo) va ket hon voi Chieu Tay No (hay Trieu Tay No), So Seo No la con gai cua thu linh Tot Ban Phu Du. Sau đo Chu Mong tro thanh vua va sang lap ra quoc gia Cao Cau Ly.
Trong phan "Bien nien su Bach Te" cua Tam quoc su ky viet rang Chieu Tay No la con gai cua Dien Đa Bot (Yeon Ta-bal, 연타발, 延陀勃), mot nha quy toc giau co va quyen the o Tot Ban. Tuy nhien, chinh Tam Quoc su ky viet rang vua cua Tot Ban Phu Du ga con gai cua minh - von đao thoat tu Đong Phu Du - cho Chu Mong. Cuoc hon nhan nay đa cung cap nguon tai luc va vat luc quy gia cho viec thanh lap quoc gia Cao Cau Ly Sau khi Luu Ly - con cua Chu Mong voi nguoi vo đau Due To Gia (Yesoa) - đen Cao Cau Ly va tro thanh nguoi ke vi ngoi vua, Chieu Tay No cung hai nguoi con Phat Luu (Biryu) va On To (Onjo) quyet đinh roi bo Cao Cau Ly đi xuong phia nam lap ra quoc gia moi.
Chu Mong ban đau mang ho Giai (解, Hae), ho cua cac vua Phu Du. Theo Tam Quoc di su, Chu Mong đoi ho minh thanh Cao (高, Ko) nham the hien nguon goc than thanh cua minh. Theo cac tai lieu lich su, Cao Chu Mong đa chinh phuc cac bo toc Phi Luu (비류국, 沸流國, Phi Luu Quoc) nam 36 TCN, Hanh Nhan (행인국, 荇人國, Hanh Nhan Quoc) nam 33 TCN, va Bac Oc Tro nam 28 TCN.
Chu Mong sang lap Cao Cau Ly tren đat cua Tot Ban o phia bac song Ap Luc (hien gio la huyen Hoan Nhan, tinh Lieu Ninh, Trung Quoc). Kinh đo la thanh Ngu Nu Son. Nam 2004, tan tich thanh Ngu Nu Son đa đuoc UNESCO cong nhan la di san the gioi.


= Tap trung hoa quyen luc va nhung cuoc chinh phat đau tien =

Cao Cau Ly phat trien tu mot lien minh cac bo lac Đong Ue tro thanh mot quoc gia so ky va nhanh chong banh truong the luc sang cac khu vuc xung quanh luu vuc song Tham o Lieu Ninh, Trung Quoc ngay nay. Noi chung vao luc khoi thuy, Cao Cau Ly la mot quoc gia co đia hinh nhieu đoi nui va thieu đat trong trot, vi vay ban than Cao Cau Ly kho co kha nang tu nuoi song dan cu cua no. Chinh vi vay ho thuong xuyen mo cac cuoc tan cong, cuop pha cac quoc gia lan bang ngo hau mo rong nguon tai nguyen cho minh. Nam 53 SCN, vua Thai To Đai Vuong đa to chuc nam bo lac trong vuong quoc cua minh thanh nam tinh. Viec đoi ngoai va quan su do nha vua truc tiep đieu hanh. Nhung cuoc tan cong, xam luoc cua Cao Cau Ly sang cac quoc gia lan bang đa giup Cao Cau Ly buoc cac quoc gia nay phai trieu cong, va tham chi khong che ho ve mat kinh te lan chinh tri.
Thai To chinh phuc cac bo lac Oc Tro va Đong Ue o đong bac Trieu Tien cung voi mot so bo lac khac o Bac Trieu Tien va tay nam Man Chau. Sau khi co đuoc nguon nhan luc va vat luc doi dao tu viec chinh phat cac bo toc lang gieng, Thai To xua quan tan cong cac quan Lac Lang, Huyen Tho va Lieu Đong o khu vuc tay bac Trieu Tien, Man Chau va ban đao Lieu Đong ngay nay; va tro thanh mot the luc đoc lap voi cac quan nha Han.
Thong thuong, Thai To van cho phep thu linh cua cac bo toc bi chinh phuc tiep tuc cai quan bo toc cua minh, nhung ho phai chiu su giam sat cua cac quan lai đia phuong thuoc dong doi vuong toc Cao Cau Ly va phai cong nop nang ne. Thai To va nhung nguoi ke vi ong tiep tuc khai thac nguon nhan luc va vat luc moi đo đe tiep tuc cac hoat đong banh truong ve phia tay bac. Nhung đieu luat moi đuoc ban hanh nham quan ly tang lop binh dan cung nhu tang lop quy toc. Nhung thu linh cac bo toc cung dan dan bi thu hut vao tang lop quy toc trung uong. Ngoi vua cung tro thanh cha truyen con noi thay vi anh em noi ngoi quanh, đieu nay giup cung co su vung manh cua trieu đinh.
Quoc gia Cao Cau Ly trong giai đoan vuon ra cac khu vuc xung quanh khong tranh khoi viec xay ra cac xung đot quan su voi cac quan cua nha Han o khu vuc Trieu Tien va Man Chau. Suc ep cua the luc nha Han o Lieu Đong buoc nguoi Cao Cau Ly phai doi đo tu thanh Ngu Nu Son thanh Hoan Đo Son (tren nui Hoan Đo) va thanh Quoc Noi (duoi chan nui Hoan Đo) ben bo song Ap Luc. Nay thanh nay thuoc đia phan thanh pho cap huyen Tap An, tinh Cat Lam, Trung Quoc. Nam 2004, UNESCO đa cong nhan tan tich thanh Hoan Đo Son va cac di tich lang mo o đay la di san van hoa the gioi cua Trung Quoc.


= Chien tranh Tao Nguy-Cao Cau Ly (244) =
Khi nha Đong Han suy yeu va sup đo, cac quan do nha Han lap ra o Trieu Tien cung ly khai va tro thanh cac the luc đoc lap. Bi bao boc boi cac the luc nay - von đuoc cai tri boi nhung vuong hau hieu chien  - vua Cao Cau Ly la Son Thuong Vuong (197 - 227) quyet đinh thiet lap moi quan he huu hao voi nha Nguy moi thanh lap va sai su gia sang tien cong vao nam 220.
Nam 238, vua Cao Cau Ly la Đong Xuyen Vuong (227 - 248) quyet đinh lap mot lien minh voi vua Tao Nguy la Minh Đe voi muc tieu nham vao the luc ly khai o ban đao Lieu Đong. Tuy nhien khi nha Nguy chiem đuoc Lieu Đong, moi quan he huu hai giua hai nuoc nhanh chong tan vo va Cao Cau Ly xua quan tan cong cac khu vuc phia Tay cua Lieu Đong. Nha Nguy nhanh chong đap tra (nam 244), xua quan tan cong va tan pha kinh đo cua Cao Cau Ly tai nui Hoan Đo. Vua Đong Xuyen cua Cao Cau Ly phai mot than mot minh bo chay sang phia Đong va nuong nho tai lanh tho cua cac bo toc Oc Tro.


= Phuc hoi va nhung cuoc chinh phat sau đo (300-390) =
Tuy nhien quan nha Nguy nhanh chong bi Cao Cau Ly đay lui va khong lau sau đo, nguoi Cao Cau Ly đa khoi phuc đuoc lanh tho cu cua minh. Chi trong vong 70 nam tiep theo, Cao Cau Ly xay dung lai kinh đo cua ho tai nui Hoan Đo va bat đau xua quan tan cong cac khu vuc Lieu Đong, Lac Lang va Huyen Tho. Nam 302 Cao Cau Ly thon tinh quan Huyen Tho, va khi the luc cua no cham đen ban đao Lieu Đong thi đen nam 313 Lac Lang - quan cuoi cung cua nha Han (cu) tai Trieu Tien - cung bi My Xuyen Vuong cua Cao Cau Ly xam chiem not. Nam 314 quan Đai Phuong o phia nam cua Lac Lang cung bi sap nhap vao ban đo cua quoc gia nay. Vay la toan bo khu vuc phia bac cua Trieu Tien đa đuoc thong nhat boi Cao Cau Ly. Ke tu thoi điem nay cho đen the ky thu bay SCN, cac cuoc tranh chap quyen luc va lanh tho tren ban đao hau nhu chi la chuyen noi bo cua ba vuong quoc trong Tam Quoc Trieu Tien.
Qua trinh banh truong cua Cao Cau Ly buoc phai tam dung mot thoi gian: nam 342 vua nha Tien Yen cua toc Tien Ti (mot trong 16 nuoc Ngu Ho thoi Đong Tan) la Tien Yen Thai To (Mo Dung Hoang) tan cong kinh đo Cao Cau Ly o nui Hoan Đo. Quan Tien Yen đa bat mot so thanh vien vuong toc Cao Cau Ly đem ve nuoc, trong đo co Cao Van (高雲, 고운, Ko Un) - nguoi sau nay tro thanh vua Hue Đe nuoc Bac Yen (407-409). Đen nam 371, Can Tieu Co Vuong cua Bach Te tan cong va cuop pha Binh Nhuong, mot trong nhung thanh tri lon nhat cua Cao Cau Ly luc đo. Co Quoc Nguyen Vuong cua Cao Cau Ly cung tu tran tai đay.
Con cua Co Quoc Nguyen, Tieu Thu Lam Vuong chuyen trong tam sang viec on đinh tinh hinh noi tri va su thong nhat cua cac bo toc trong quoc gia; đe thuc hien viec nay ong ban hanh nhieu luat le moi, ton Phat giao lam quoc giao (372) va lap ra hoc vien quoc gia mang ten Thai Hoc (태학, 太學, T'aehak). Tieu Thu Lam cung tien hanh cai to quan đoi sau nhung trai nghiem cua Cao Cau Ly ve that bai truoc quan Tien Yen va quan Bach Te.


= Thoi ky cuc thinh cua quoc gia Cao Cau Ly (391-531) =

Quang Khai Tho Thai Vuong (391 - 412) la mot vi vua nang đong va đuoc lich su nhac đen vi đa mo rong lanh tho Cao Cau Ly mot cach mau chong thong qua cac hoat đong quan su cua minh.
Nhung cong trang cua Quang Khai Tho đa đuoc khac tren tam bia mang ten minh đuoc dung gan vi tri tinh Cat Lam ngay nay o mien nam Man Chau. Tam bia đuoc thuc hien duoi su chi đao cua con trai ong Truong Tho Vuong. Cac tai lieu cho rang Quang Khai Tho đa chinh phat đuoc 64 thanh tri va 1400 lang mac trong mot cuoc vien chinh chong lai vuong quoc Phu Du, đanh bai nha Hau Yen, chiem Lieu Đong cua Hau Yen vao nam 405 va sau đo xam chiem lanh tho cua cac bo toc Phu Du va Mat Hat, khuat phuc Bach Te, gop phan vao su tan ra cua lien minh Gia Da va bien Tan La thanh chu hau sau cuoc chien tranh Cao Cau Ly - Yamato (Đai Hoa - 大和 Nhat Ban). Nhung viec lam nay đa đem lai mot su thong nhat (mac du kha long leo) keo dai chung nua the ky cho ban đao Trieu Tien. Trong thoi ky cua Quang Khai Tho, Cao Cau ly đa thong tri mot vung lanh tho nam o phia nam Man Chau cung voi khu vuc phia bac va mien Trung cua ban đao Trieu Tien.
Trong thoi gian nay, lanh tho Cao Cau Ly bao gom ba phan tu ban đao Trieu Tien (ke ca Seoul ngay nay), mot phan lon Man Chau va mot phan lanh tho duyen hai mien Đong Nam nuoc Nga ngay nay. Vua Quang Khai Tho cung đat nien hieu Vinh Nhac (永樂, 영락, yongnak), mot hanh đong bieu thi rang vuong vi cua ong ngang hang voi đe vi cua cac vua Trung Quoc.
Truong Tho Vuong (413-490) doi đo ve Binh Nhuong nam 427 - đay la 1 bang chung ve moi quan he cang thang giua Cao Cau Ly voi Bach Te va Tan La. Truong Tho tiep tuc chinh sach banh truong xam luoc cua phu vuong. Ve phia nam, ong tan cong Bach Te va chiem lay kinh đo nuoc nay vao nam 476; ve phia bac ong mo rong cuong vuc cua Cao Cau Ly đen huu ngan cua song Tung Hoa. Duoi thoi cua Van Tu Binh Vuong (491-519), Cao Cau Ly đa hoan tat viec xam chiem khu vuc Phu Du, đanh dau điem xa nhat ve phia bac cua bien cuong Cao Cau Ly; đong thoi van tiep tuc duy tri anh huong cua no đoi voi Bach Te va Tan La o phia nam, cung voi cac toc nguoi Mat Hat va Khiet Đan o phia bac.


= Nhung cuoc tranh chap trong noi bo Cao Cau Ly (531-551) =
Cao Cau Ly đat đen thoi ky huy hoang cua minh vao the ky thu 6. Sau đo, no bat đau suy yeu dan. An Tang Vuong chet nhung khong co con trai noi doi, va em trai ong An Nguyen Vuong ke ngoi. Trong thoi ky tri vi cua An Nguyen Vuong, nan chia be ket canh trong trieu đinh tro nen moi luc tram trong. Viec cac con trai cua An Nguyen sa vao viec tranh chap ngoi vi The tu cung khien trieu đinh phan re thanh hai phe phai đoi nghich nhau quyet liet cho đen khi Duong Nguyen Vuong - luc nay chi moi la mot đua tre tam tuoi - đuoc lap lam vua. Tuy nhien ngay ca đen luc đo, viec đau đa nhau giua cac the luc trong trieu đinh van chua cham dut. Cac lanh chua đia phuong cung voi quan đoi rieng cua ho đa tro thanh cac the luc cat cu tai đia phuong, thoat li khoi anh huong cua trieu đinh.
Nhan luc Cao Cau Ly đang suy yeu do nhung mau thuan noi bo, bo toc Tuchueh đa tan cong cac thanh tri o vung bien gioi phia bac Cao Cau Ly va đoat lay mot phan lanh tho cua quoc gia nay. Va cac the luc Bach Te, Tan La o phia nam cung nhan co hoi nay mo mot đot tan cong vao Cao Cau Ly (551).


= Nhung cuoc chien cua Cao Cau Ly vao cuoi the ky thu 6 va the ky thu 7 =

Vao cuoi the ky thu 6 va thu 7, Cao Cau Ly thuong xuyen va vao cac cuoc chien tranh voi nha Tuy va nha Đuong cua Trung Quoc. Moi quan he giua Cao Cau Ly voi Bach Te va Tan La cung kha phuc tap, luc la đong minh, luc la ke thu. Nguoi Đot Quyet o phia tay bac tro thanh mot đong minh tu nhien cua Cao Cau Ly.


 Đe mat thung lung song Han  Nam 551, Bach Te va Tan La lien minh voi nhau va tan cong xam chiem vung thung lung song Han, mot vung đat cuc ky quan trong ve chien luoc nam o trung tam ban đao va cung la mot vung nong nghiep vo cung tru phu. Sau khi Bach Te met moi truoc nhung cuoc cong kich cac thanh tri Cao Cau Ly, quan Tan La moi xuat hien voi tu cach vien binh va đoat lay toan bo vung nay vao nam 553. Tuc gian truoc su phan boi nay Thanh Vuong cua Bach Te xua quan tan cong vung bien gioi phia tay cua Tan La nhung đoi quan cua ong bi tieu diet va ban than Thanh Vuong bi bat va bi giet.
Cuoc chien nay đe lai nhieu he qua quan trong tren ban đao Trieu Tien. No khien Bach Te tro thanh the luc yeu đuoi nhat tren ban đao Trieu Tien va giup Tan La gianh đuoc mot vung đat tru phu, đong dan cu va giau tai nguyen, voi vai tro la mot ban đap cho viec banh truong lanh tho. No cung ngan chan viec Cao Cau Ly su dung khu vuc quan trong nay va lam quoc gia Cao Cau Ly suy yeu. Gianh đuoc thung lung song han, Tan La đa co đuong thong ra Hoang Hai, mo đuoc con đuong giao thuong va buon ban truc tiep voi Trung Hoa va cung đay nhanh qua trinh tiep thu van hoa Trung Hoa cho Tan La. Vi vay Tan La it phai dua vao Cao Cau Ly đe tiep thu cac yeu to van hoa, khoa hoc ky thuat tien bo tu Trung Quoc. Viec nay cung tang cuong moi quan he giua Tan La voi Trung Quoc, moi quan he nay đen the ky thu 7 tro thanh mot lien minh gay nhieu tai hoa cho Cao Cau Ly.


 Chien tranh Tuy-Cao Cau Ly  Nhung hoat đong banh truong cua Cao Cau Ly đa đong cham đen the luc cua nha Tuy, khien moi quan he giua hai quoc gia cang them cang thang. Nhung hoat đong quan su cua Cao Cau Ly o Lieu Ninh đa choc tuc nha Tuy, dan đen cuoc chien tranh giua hai quoc gia vao nam 598. Sau khi Tuy Van đe qua đoi, Tuy Dang đe tiep tuc thuc hien muu đo xam chiem Cao Cau Ly bang cac chien dich nam 612, 613, 614. Tuy nhien ca bon lan nha Tuy đeu chuoc lay nhung that bai het suc nhuc nha, du Cao Cau Ly phai nhuong bo mot so đieu khoan nho nhat va hua se than phuc (nhung thuc te la chuyen khac). Cuoc tan cong xam luoc nam 613 phai đinh lai boi cuoc noi loan cua tuong Duong Huyen Cam; con cuoc tan cong xam luoc nam 614 bi bai bo sau khi Cao Cau Ly đong y giao nop Hoc Tu Chinh (斛斯政), mot phan tuong cua nha Tuy chay sang Cao Cau Ly cho Dang đe xu tu. Tuy Dang đe đa du đinh mo mot cuoc xam luoc vao nam 615, nhung đe quoc Tuy luc nay đa qua suy yeu vi nhung mau thuan noi tai trong long no. Nhieu cuoc khoi nghia chong lai su tan bao cua Dang đe đa bung no, va ban than binh si cung khong muon phuc vu cho cac cuoc chien tranh lien mien cua Dang đe nua.
Cuoc tan cong xam luoc nam 612 la mot trong nhung chien dich mang lai nhieu tai hoa nhat cho đe quoc Tuy. Theo so lieu cua Tuy su, Dang đe đa huy đong 30 đao quan voi tong quan so len toi 113 van 3 nghin 8 tram nguoi. Mot nhom 9 đao quan - gom 30 van 5 nghin nguoi - đa tan cong Cao Cau Ly tai khu vuc song Lieu va choc thung cac phong tuyen cua Cao Cau Ly, tien sat đen kinh đo Binh Nhuong, chuan bi hoi quan voi thuy quan Tuy - von mang theo vien binh va luong thao. Tuy nhien thuy quan Tuy đa bi thuy quan Cao Cau Ly đanh cho tan tac, vi vay 30 van quan bo khong the nao co đu luong thao va cac thiet bi can thiet đe tien hanh cong pha Binh Nhuong va buoc phai rut lui. Cao Cau Ly khong đe cho quan Tuy de dang thao lui nhu vay: quan Cao Cau Ly duoi su lanh đao cua tuong At Chi Van Đuc (乙支文德, 을지문덕, Ulchi Mundok) đa du quan Tuy đen mot đia điem mai phuc o ngoai vi Binh Nhuong. Tai đay, 30 van quan Tuy đa bi đanh cho tan nat trong tran Tat Thuy: quan Cao Cau Ly đa pha đap khien cho nuoc song Tat Thuy chay tran, cat đut đoi quan Tuy va cung chan luon đuong rut lui cua ho. Trong so 30 van 5 nghin quan, chi con 2700 quan song sot thao chay đuoc ve nuoc.
Cac chien dich xam lang Cao Cau Ly đa khien tai chinh cua đe quoc Tuy suy sup va, sau nhung cuoc khoi nghia lien tiep bung no cung nhu nhung xao xao nghiem trong trong trieu đinh, nha Tuy sup đo vao nam 618. Cuoc chien cung lam hao ton nhieu nhan luc cua Cao Cau Ly va phan nao gop phan vao su suy yeu cua quoc gia nay.


 Chien tranh Đuong-Cao Cau Ly va lien minh Đuong-Tan La  Trong the ky thu 7, Đuong Thai Tong đa tieu diet mot đong minh quan trong cua Cao Cau Ly la nguoi Đot Quyet đong thoi thanh lap mot lien minh voi Tan La, ke thu cua Cao Cau Ly. Đong thoi, trong thoi gian nay noi bo Cao Cau Ly xay ra luc đuc. Nam 642, Uyen Cai To Van (淵蓋蘇文, 연개소문, Yon Kaesomun) giet Cao Vu Vuong (618-642) roi lap Cao Tang Vuong (642-668) len ngoi, con minh thi tu xung lam Mac li chi (tuong đuong voi chuc te tuong) nam moi quyen binh. Chinh sach đoi ngoai cua Cao Cau Ly chuyen tu than phuc nha Đuong (duoi thoi Cao Vu) chuyen sang đoi nghich voi nha Đuong. Nha Đuong cung lay co tra thu cho Cao Vu, xua quan xam luoc Cao Cau Ly. Tuy nhien nhung cuoc tan cong cua nha Đuong đeu that bai khi ho khong the chiem đuoc nhung thanh tri quan trong bat chap nhung no luc tan cong lien tiep.
Nam 645, Đuong Thai Tong mo mot đot tan cong xam luoc vao Cao Cau Ly. Nha Đuong đa thanh cong trong viec choc thung nhung tuyen phong ngu bien gioi cua Cao Cau Ly. Uyen Cai To Van huy đong 15 van quan đe đanh tra, nhung luc luong nay bi quan Đuong đanh bai trong 1 tran đanh khien it nhat 20.000 quan Cao Cau Ly tu tran va 36.800 bi bat lam tu binh. Nhung khi tien sau vao trong lanh tho Cao Cau Ly, quan Đuong bi chan đung tai thanh An Thi (安市城, 안시, Ansi), noi co 5.000 quan Cao Cau Ly phong ngu. Mac du nhung tai lieu lich su thua nhan rang ten cua vien tuong chi huy viec giu thanh An Thi đa bi that lac, nhung cac cau chuyen dan gian van con nhac đen ten danh tuong Duong Van Xuan (楊萬春, 양만춘, Yang Manchun) đa co cong lon trong viec chan đung quan xam luoc. Sau 88 ngay cong pha ma khong chiem đuoc An Thi, quan Đuong phai rut lui khi luong thuc can kiet va sau khi ganh chiu nhung ton that nang ne.
Sau khi Thai Tong qua đoi nam 649, Đuong Cao Tong tiep tuc nhung cuoc tan cong xam luoc Cao Cau Ly vao nam 661 va 662, nhung tat ca đeu bi quan dan Cao Cau Ly đap tan. Tuong nha Đuong la Bang Hieu Thai (龐孝泰) cung 13 nguoi con trai đa bi giet chet tai mot tran đanh tren song Xa Thuy (蛇水). Mac du vay nhung cuoc chien tranh voi nha Đuong đa khien Cao Cau Ly hao binh ton tuong kha nhieu.


= Sup đo =
Nam 660, đong minh cua Cao Cau Ly o ban đao Trieu Tien la Bach Te sup đo truoc suc tan cong cua lien quan Tan La - Đuong; Cao Cau Ly bi co lap. Lien minh hai quoc gia Đuong - Tan La tiep tuc tan cong Cao Cau Ly suot thoi gian tiep theo đo. Nguoi Bach Te lap Phu Du Phong lam vua đe chong lai lien quan Tan La - Đuong nhung bi lien quan Tan La - Đuong đanh bai vao nam 663, Phu Du Phong phai đao thoat đen Cao Cau Ly. Tiep đo, nam 666 Uyen Cai To Van qua đoi va ba nguoi con cua ong la Uyen Nam Sinh, Uyen Nam Kien va Uyen Nam San lai đanh nhau đe tranh gianh quyen luc.
Sau khi Uyen Nam Sinh (淵男生, 연남생, Yon Namsaeng) - con trai ca cua Uyen Cai To Van - đau hang quan Đuong va dang nop 40 thanh tri o phia bac Cao Cau Ly, quan Đuong cua Ly Tich va quan Khiet Đan cua Tiet Nhan Quy, Ly Tan Trung, Ton Van Vinh nhanh chong vuot qua tinh Lieu Ninh cua Cao Cau Ly, phoi hop voi quan Tan La cua Kim Duu Tin (金庾信, 김유신, Kim Yu-shin) cung đanh chiem kinh đo Binh Nhuong; trong khi đo em trai cua Uyen Cai To Van la Uyen Tinh Tho (淵净土, 연정토, Yon Chongt'o) đau hang vien tuong Tan La Kim Duu Tin (金庾信, 김유신, Kim Yu-shin). Thang 11 nam 668, Bao Tang Vuong cung nhanh chong đau hang nha Đuong. Uyen Nam Kien tu tu khong thanh, đuoc Uyen Nam Sinh cuu song va bi ap giai qua nha Đuong cung voi Bao Tang Vuong, Uyen Nam San, Phu Du Phong, Cao Xa Ke.
Lien minh Tan La-Đuong nhanh chong tieu diet quoc gia Cao Cau Ly đa kiet suc sau mot chuoi nhung cuoc tranh chap quyen luc noi bo cung nhu nan đoi. Cao Cau Ly cuoi cung cung sup đo nam 668. Cao Tang Vuong bi quan Đuong bat va giai ve Trung Quoc.
Nam 668 vua Tan La la Van Vu Vuong (Munmu, 661–681) đa thong nhat gan het ban đao Trieu Tien, nhung viec lien minh voi nha Đuong cung co cai gia cua no. Tren đat Trieu Tien, nha Đuong lap An Đong đo ho phu voi thu phu la Binh Nhuong va quan đo ho Tiet Nhan Quy. Tuy nhien nha Đuong đa gap phai nhieu su khang cu quyet liet cua nhan dan Cao Cau Ly cung nhu cua ca Tan La. Nuoc Tan La ho tro cho Kiem Muu Sam đua Cao An Thang len ngoi vua Cao Cau Ly o Han Thanh (nay la Seoul). Sang nam 674 quan Đuong đanh bai quan Tan La khien Tan La moc noi Cao An Thang giet Kiem Muu Sam, roi Cao An Thang đau hang Tan La, nghia quan Cao Cau Ly tan ra. Tuy nhien chi 8 nam sau khi lap An Đong đo ho phu o Binh Nhuong, nha Đuong buoc phai doi thu phu cua An Đong Đo ho phu ve ban đao Lieu Đong nam 676 vi qua nhieu nghia quan Cao Cau Ly quay pha Binh Nhuong. Ve phia Tan La, ho đa buoc phai dung vu luc đuoi quan Đuong ra khoi ban đao, nhat la khi nha Đuong doi An Đong đo ho phu sang Lieu Đong nam 676, Tan La lien xua quan chiem gan het ban đao Trieu Tien nhung cuoi cung thi the luc cua ho cung khong the vuot qua song Đai Đong.
Nam 677, nha Đuong lap Bao Tang Vuong lam "Trieu Tien Vuong" va đo đoc Lieu Đong chau (Hangul: 요동주도독 조선왕 Hanja:遼東州都督朝鮮王, Han Viet: Lieu Đong chau đo đoc Trieu Tien Vuong) cua An Đong đo ho phu, roi cu ong lam nguoi đung đau cua khu vuc Lieu Đong thuoc An Đong Đo ho phu. Tuy nhien Bao Tang Vuong van nung nau y đo khoi phuc quoc gia Cao Cau Ly, ong to chuc lai luc luong nguoi Cao Cau Ly, lap ra hoi Đong Minh Thien Khi Cai The (東明天氣盖世) va lien minh voi cac bo toc Mat Hat (to tien cua nguoi Nu Chan) do Khat Tu Bi Vu (Gulsabiwu) cam đau tien hanh am sat hang loat quan lai nha Đuong o An Đong đo ho phu, nhung that bai vao nam 681 khi Đong Minh Thien hoi bi Tiet Nhan Quy đan ap. Nam 681 ong bi đay đen Tu Xuyen va qua đoi o đo vao nam sau (nam 682).


= No luc khoi phuc Nha nuoc Cao Cau Ly =

Sau khi Cao Cau Ly sup đo vao nam 668, nhieu nguoi Cao Cau Ly van to chuc khoi nghia chong lai ach thong tri cua Tan La va nha Đuong, bat đau nhung hoat đong khoi phuc nha nuoc Cao Cau Ly. Trong so nhung nguoi tham gia va khoi xuong co Kiem Muu Sam (劍牟岑, Kom Mojam), Đai Trong Tuong, va Cao An Thang (高安勝, 고안승, Ko Ansung) va mot so tuong linh noi danh khac. Nha Đuong đa that bai trong viec thanh lap cac quan huyen tren đat Trieu Tien.
Kiem Muu Sam va Cao An Thang khoi nghia o Han Thanh (nay la Seoul), nhung that bai khi Tan La bai tran truoc quan Đuong. Kiem Muu Sam bi Cao An Thang sai nguoi giet chet nam 674, roi Cao An Thang đau hang Tan La. Tai Tan La, Cao An Thang đuoc cap phat cho mot lanh đia nho va noi đay ong ta lap ra vuong quoc Pho Đuc (Bodeok, 보덕, 普德). Sau cuoc noi day cua Kim Kham Đot (Kim Heumdol), vua Than Van vuong cua Tan La đa huy bo cac thai ap truoc đo đa cap cho Cao An Thang (Go Anseung), Cao An Thang bi bat phai ve song tai kinh thanh cua Tan La, tai đay ong đuoc ban phat mot lanh đia, lay mot nguoi vo Tan La va cai tu ho Cao (vuong toc Cao Cau Ly) sang ho Kim (vuong toc Tan La). Co le lien quan đen đieu nay, nam sau (nam 684) Than Van vuong đa lai phai đoi mat voi mot cuoc noi loan do cac tuong va nguoi than cua Cao An Thang chi huy, nhung nguoi nay ve sau bi hanh quyet. Cuoc noi day nay khong co su tham gia cua Cao An Thang, can cu tai Iksan, tai thai ap truoc kia cua Cao An thang. Cuoc noi day nay cung bi dap tat, tat ca đeu bi hanh quyet.
An Đong Đo ho phu đa đuoc nha Đuong thanh lap đe ap đat nen thong tri cua ho len nhung lanh tho cu cua Cao Cau Ly. Ban đau Tiet đo su cua An Đong Đo ho phu la Tiet Nhan Quy cai tri tai Binh Nhuong, nhung ve sau nhiem so doi sang Lieu Đong nam 676 do nghia quan Cao Cau Ly lien tuc quay pha Binh Nhuong. Khoang 20.000 nguoi Cao Cau Ly di cu tu An Đong đo ho phu sang Tan La (đoi vua Tan La Van Vu Vuong) sinh song. Khoang 1.800 nguoi Cao Cau Ly di cu tu An Đong đo ho phu sang Nhat Ban (đoi Thien hoang Tenmu) sinh song va hinh thanh nen gia toc Koma o Nhat Ban. Cuu vuong Cao Cau Ly Cao Tang đuoc Đuong Cao Tong cu cai quan khu vuc Lieu Đong nay nam 677 nham xoa diu lan song chong đoi cua nhan dan. Bao Tang Vuong lien tham gia vao nhung hoat đong chong lai ach thong tri cua nha Đuong, lap hoi Đong Minh Thien Khi Cai The (東明天氣盖世) nam 677 tien hanh am sat cac quan lai nha Đuong o An Đong đo ho phu tai Lieu Đong. Sau đo Tiet Nhan Quy phat hien Bao Tang Vuong la thu linh cua Đong Minh Thien hoi thi bat ong va đan ap Đong Minh Thien hoi, ap giai Bao Tang Vuong sang nha Đuong. Thay Bao Tang Vuong sinh benh sap chet nen Vo hoang hau khong xu tram Bao Tang Vuong nhu y đinh ban đau, thay vao đo cho luu đay Bao Tang Vuong đen Tu Xuyen trong nam 681, nhung cac hau due cua Bao Tang Vuong van tiep tuc giu chuc cai quan An Đong Đo ho phu tu nam 699 khi Cao Đuc Vu đuoc Vo Tac Thien cho cai tri Lieu Đong. The roi, khi nha Đuong xay cuoc noi loan cua An Loc Son va cuoc noi loan cua Ly Chinh Ky (李正己, 이정기, I Chongki) o Son Đong, cac hau due cua Cao Tang chop thoi co li khai khoi nha Đuong va thiet lap quoc gia Tieu Cao Cau Ly (do Cao Đuc Vu cam đau) tai ban đao Lieu Đong. Quoc gia nay ton tai cho đen đau the ky IX, khi bi Bot Hai Tuyen Vuong cua vuong quoc Bot Hai thon tin vao nam 820.
Đai Trong Tuong va con trai cua minh Đai To Vinh - von la nhung vien tuong cu cua Cao Cau Ly - to ra ho thanh cong hon. Ho lien minh voi nguoi Khiet Đan cua Ly Tan Trung va Ton Van Vinh, giup nguoi Khiet Đan lap quoc Đai Khiet Đan quoc nam 696 chong lai nha Chu cua Vo Tac Thien. Ho nhieu lan đanh tan quan Chu, khoi phuc lai mot phan lon lanh tho Cao Cau Ly; sau khi Đai Trong Tuong va Khat Tu Bi Vu (Gulsabiwu) qua đoi nam 698 thi Đai To Vinh chi huy quan đoi đanh bai 20 van quan Chu do Ly Giai Co chi huy o Thien Mon Lanh, thanh lap nuoc Đai Chan. Nam 700 Vo Tac Thien phai Ly Giai Co dan quan Chu tan cong nuoc Đai Chan cua Đai To Vinh. Nam 705 Đuong Trung Tong gianh lai quyen luc tu nha Chu, lay lai quoc hieu Đai Đuong khien co xi cua Ly Giai Co đang đanh Đai To Vinh phai đoi tu Đai Chu sang Đai Đuong. Nam 705 Đai To Vinh đanh bai, giet chet Ly Giai Co va lap lai hoa binh voi nha Đuong. Nam 712 Đai To Vinh đoi ten nuoc tu Đai Chan sang vuong quoc Bot Hai. Bot Hai sau nay phat trien thanh mot quoc gia rong lon, mot đe quoc tai khu vuc Man Chau, cuc bac Trieu Tien va mien duyen hai đong nam nuoc Nga, no van tu coi minh la nuoc ke tuc vuong quoc Cao Cau Ly khi xua, nhat la trong quan he ngoai giao voi Nhat Ban. O phia nam song Đai Đong la the luc cua nuoc Tan La.
Vao đau the ky thu 10, khi Tan La đa suy yeu, Cung Due khoi nghia o vung đat phia bac, lap ra nuoc Hau Cao Cau Ly - am chi minh la nguoi ke tuc vuong quoc Cao Cau Ly (Goguryeo) cu. Ve sau vuong trieu ke tuc Tan La cung đat cho minh cai ten la Cao Ly (Goryeo) dua tren cai ten Cao Cau Ly khi xua - cung voi nghia am chi minh la quoc gia ke thua Cao Cau Ly.
Cai ten tieng Anh cua Trieu Tien la North Korea va cua Han Quoc la South Korea. Chu Korea nguon goc Koguryeo (Cao Cau Ly) khi xua: Koguryeo/Goguryeo (Cao Cau Ly) → Koryeo/Goryeo (Cao Ly) → Korea


Quan su Quan đoi cua Cao Cau Ly la mot su ket hop giua quan đon tru đia phuong voi luc luong vu trang cua tu nhan. Theo le "Tap tuoc", chuc vu chi huy quan su la cha truyen con noi, va khong co bang chung nao cho thay co su hien dien cua mot he thong chi huy quan su đong nhat. He thong chi huy tap trung mai đen thoi cua vuong trieu Cao Ly moi xuat hien. Co le trong thoi chien, quan đoi đuoc trung tap mot cach voi va. Cao Cau Ly cung duy tri mot đoi quan thuong truc voi quan so 5 van nguoi.
Mot tai lieu nha Đuong nam 668 ghi lai rang Cao Cau Ly co tong cong 67 van 5 nghin quan va 176 đon binh vao thoi điem Cao Tang Vuong đau hang.
Tat ca moi nguoi dan Cao Cau Ly đeu phai chiu sung quan, nhung ai khong muon sung quan phai đong them mot khoan thue bang gao.
Nhung nha khao co hoc, khi tham do tai co đo Quoc Noi thanh va nhung ngoi mo cua cac quoc gia co lan bang đa tim thay nhung đoi dep bang đong pha sat co mau nhon dai khoang 11 cm. Nhung vat nay co the đa đuoc su dung voi muc đich quan su; nhung phien ban tuong tu đa tim thay o cac ngoi mo hoang gia Nhat Ban thoi ky Kofun (Đai Hoa).


= Trang thiet bi quan su =
Vu khi tam xa chu yeu cua Cao Cau Ly thoi đo la cung Han,mot loai cung xuat hien khoang the ki thu nhat truoc Cong nguyen va manh hon han cac loai cung cua nguoi Trung Quoc. Loai cung cua Cao Cau Ly đa đuoc cai tien, gom nhieu lop go ghep lai voi nhau vi vay tinh đan hoi tang cao, luc phong ten co the ngang ngua voi no,no co the ban 1 mui ten đi xa 350 m va hieu qua trong khoang 145 m. No va cac khi cu ban đa cung đuoc su dung voi quy mo nho hon. Cac loai vu khi dung can dai chu yeu la giao va dung đe chong lai ky binh. Co hai loai kiem dung trong quan đoi Cao Cau Ly. Loai thu nhat la thanh đoan kiem luoi hai canh sac, chu yeu dung đe phong nhu phong dao. Loai thu hai la thanh kiem mot canh sac, voi can kiem ngan va chuoi kiem nho hinh nhan - chiu anh huong lon tu thiet ke đao kiem cua nha Han. Mu tru co hinh dang giong nhu mu cua cac dan toc vung Trung A, đuoc trang tri voi long vu, đuoi ngua hoac cac chi tiet hinh canh. Khien la cong cu bao ve chinh, kich thuoc cua no che gan het co the cua nguoi linh. Linh ky binh đuoc goi la Khai ma vu si (鎧馬武士, 개마무사, Kaemamusa).


= Thanh tri =

Loai thanh tri pho bien nhat cua Cao Cau Ly la cac thanh hinh mat trang, nam giua mot con song va chi luu cua no. Hao nuoc va thanh đat giua cac bo song tao thanh phong tuyen bo sung. Tuong thanh đuoc lam bang nhung khoi đa lon va vua gan ket chung la đat, rat vung chai, tham chi cac khi cu cong thanh cua Trung Quoc thoi ky nay cung gap rat nhieu kho khan đe cong pha no. Bao chung quanh tuong thanh la hao nuoc nham ngan chan đich quan đao đuong ham tan cong vao thanh, va cac thap canh đuoc xay dung tren cac tuong thanh. Tat ca cac thanh tri đeu co nguon nuoc, thuc pham va cong cu đu đe chiu đung mot cuoc vay ham cua ke thu. Neu thanh nam o vi tri trong trai, cac phong tuyen bo sung se đuoc xay dung them.


= To chuc quan su =
Hai cuoc đi san lon hang nam - do nha vua đich than to chuc, cac cuoc dien tap quan su, dien tap san ban va duyet binh giup cho moi nguoi linh Cao Cau Ly đeu nhan đuoc muc đo huan luyen ca nhan cao.
Luc luong cam quan tai kinh thanh - do nha vua truc tiep chi huy - đuoc chia lam nam đao va co quan so khoang 12 nghin 5 tram nguoi, chu yeu la ky binh. Cac đon vi quan đoi dao đong trong khoang 21-36 nghin nguoi, đon tru tai cac đia phuong va do quan lai đia phuong quan ly. Quan đoi tai cac thuoc đia gan bien gioi chu yeu bao gom thanh phan binh linh va nong dan. Ngoai ra Cao Cau Ly con co luc luong quan đoi cua rieng cac quy toc phong kien. He thong quan đoi nhu vay cho phep Cao Cau Ly thuong xuyen duy tri va su dung khoang 5 van quan ma khong phai ton them chi phi va co the huy đong len đen 30 van quan khi tong đong vien trong nhung tinh huong nguy cap.
Cac đon vi quan Cao Cau Ly đuoc phan loai dua theo vu khi chinh cua binh si: thuong thu, linh đanh riu (phu thu), cung thu gom đanh tren bo va cuoi ngua, ky binh nang bao gom cac đao quan thiec ky va trong thuong. Ngoai ra con co cac bo phan khac nhu cac đon vi ban đa, cong thanh va đot kich la mot phan cua cac đon vi đac chung va đuoc them vao cac đao quan thong thuong. Uu điem cua cach phan loai theo chuc nang nay la co đuoc cac đon vi chien đau co tinh chuyen mon hoa cao; con nhuoc điem la khi chuyen mon sau, mot đoi quan rieng le khong the thuc hien cac nhiem vu chien thuat co tinh phuc tap (đoi hoi nhieu ky thuat khac nhau).


= Chien thuat =
Khi dan quan, cac tuong lanh chi huy voi đoi ho ve luon đung o giua đoi hinh. Luc luong cung thu đuoc linh đanh riu bao ve. Phia truoc vi tri cua cac chi huy la luc luong bo binh chinh cua đao quan, con ky binh nang đuoc bo tri thanh hang o hai suon đe san sang phan kich trong truong hop đoi phuong tan cong hai ben suon. Tien quan va đoan hau la luc luong ky binh nhe voi nhiem vu trinh sat, truy kich, va lam nhut bot đa tan cong cua quan đich. Xung quanh cac luc luong chinh la cac nhom nho bo binh va ky binh nang. Moi đon vi đuoc chuan bi đe bao ve nhung đon vi kia bang cach ho tro lan nhau.
Cao Cau Ly thuc hien chien luoc phong thu chu đong dua tren cac thanh thi cua ho. Ben canh cac thanh thi đuoc che chan bang tuong thanh va nhung tien đon vung chac, he thong phong thu chu đong nay su dung nhung nhom nho ky binh lien tuc quay roi quan đich, cac đon vi giai vay va cac luong luong du bi thien chien bao gom nhung chien binh dung cam nhat, tan cong manh liet vao cuoi tran chien.
Cao Cau Ly cung nuoi duong luc luong quan tham bao va dung muu meo nhu la mot bo phan quan trong trong chien luoc quan su cua minh. Cao Cau Ly rat tai tinh trong viec lam sai lech thong tin, vi du nhu chi cong nap cac mui giao bang đa cho trieu đinh Trung Quoc trong khi ho đa buoc sang thoi đai kim khi. Cao Cau Ly cung phat trien he thong tinh bao cua minh. Mot trong nhung điep vien noi tieng nhat cua Cao Cau Ly la Bach Thach (Paeksok, 백석, 白石) - đuoc nhac đen trong Tam quoc di su - đa xam nhap vao hang ngu Hoa Lang (花郞, 화랑, Hwarang) cua Tan La.


Van hoa Van hoa cua Cao Cau Ly hinh thanh dua tren cai nen khi hau cua khu vuc, ton giao, cung nhu nhip song cang thang ma nguoi dan phai nem trai thong qua nhieu cuoc chien tranh ma Cao Cau Ly tham du vao. Tuy nhien do nhieu tai lieu lich su ve Cao Cau Ly đa bi that lac, chung ta khong biet đuoc nhieu ve van hoa cua quoc gia nay.


= Loi song =
Nguoi dan Cao Cau Ly van trang phuc giong nhu kieu Trieu Tien phuc, trang phuc truyen thong cua nguoi dan Trieu Tien ngay nay - tuong tu nhu trang phuc cua cac quoc gia lan can trong thoi Tam Quoc Trieu Tien. Nhieu buc tranh tuong va đo tao tac thoi ky nay co mieu ta nhung vu cong mac trang phuc truyen thong cua Cao Cau Ly.


= Le hoi va giai tri =
 
Nhung thu giai tri thong dung o Cao Cau Ly la: uong ruou, hat ho, nhay mua. Nhung cuoc thi đau vi du nhu đau vat thu hut rat nhieu khan gia.
Cu moi thang Muoi, le hoi Đong Minh (東盟, 동맹, Tongmaeng) đuoc to chuc nham ton vinh cac vi than. Sau buoi te le la cac hoat đong nhu vui choi, an uong,... Thong thuong nha vua la nguoi chu tri cac nghi thuc cung te to tien trong le hoi nay.
San ban la mot thu giai tri danh cho nam gioi, no cung la mot trong nhung bien phap luyen tap quan su danh cho thanh nien trai trang. Nhung đoi san thuong cuoi ngua va san cac loai thu nhu huou, nai,... hay cac con vat khac bang cung ten. Cac cuoc thi ban cung cung đuoc to chuc. Cuoi ngua rat thinh hanh o Cao Cau Ly, va vi vay quan đoi Cao Cau Ly co mot suc manh đang ne nho vao đoi ky binh hung hau cua no.


= Ton giao =
Nguoi Cao Cau Ly cung co tuc le tho cung ong ba to tien, vong linh nguoi chet. Đong Minh Thanh Vuong Cao Chu Mong, nguoi lap ra quoc gia Cao Cau Ly, đuoc nguoi dan kinh trong va tho phung. Nhung nghi le cung te to tien, than thanh va cung te Cao Chu Mong đuoc thuc hien trong le hoi Đong Minh.
Nhung sinh vat than thoai cung đuoc nguoi Cao Cau Ly xem la linh thieng. Rong va phuong đuoc tho cung, va con chim than ba chan Tam Tuc O (三足烏, 삼족오, Samchuko) - bieu tuong cua mat troi - đuoc xem la sinh vat mang nhieu suc manh hon ca. Ta co the tim thay nhieu buc ve ve cac sinh vat nay trong di tich lang mo vuong gia Cao Cau Ly.
Nguoi Cao Cau Ly cung tin vao "Tu Tuong" (Sasin): Thanh Long (Ch'ongryong), Bach Ho (Paekho), Chu Tuoc (Chuchak), Huyen Vu (Hyonmu).

Đao Phat du nhap vao Cao Cau Ly nam 372. No đuoc Nha nuoc Cao Cau Ly thua nhan va viec truyen đao đuoc khuyen khich, vi vat rat nhieu chua chien, mieu mao đuoc xay dung o Cao Cau Ly. Tuy nhien, o Tan La va Bach Te, noi đao Phat đuoc truyen ba tu Cao Cau Ly, thi Phat giao phat trien manh hon ca noi no đuoc truyen đi.


= Di san cua van hoa Cao Cau Ly =
Nghe thuat Cao Cau Ly - đuoc bao ton chu yeu thong qua cac buc tranh tuong trong lang mo - noi tieng voi nhung hinh anh mang tinh cuong trang va tran đay khi luc. Nhung buc hoa chi tiet co the đuoc thay trong cac lang mo co cua Cao Cau Ly va nhieu tac pham trang tri tren tuong khac. Nhieu tac pham nghe thuat nay co phong cach rat đoc đao.
Di san van hoa Cao Cau Ly co the đuoc tim thay trong van hoa Trieu Tien hien đai, vi du nhu mon vat co truyen Ssirum (씨름) Đai quyen đao nguyen thuy, vu đao Trieu Tien, he thong suoi am on đot (溫突, 온돌, ondol) va Trieu Tien phuc (Choson-ot).(Brown 2006, tr. 18)


Di san Nhieu phe tich cua cac thanh tri, cung đien, lang mo Cao Cau Ly đa đuoc phat hien tai CHDCND Trieu Tien va Man Chau, bao gom Quan the lang mo Cao Cau Ly tai Binh Nhuong. Mot so phe tich van con hien huu ro ret o Trung Quoc, vi du nhu phe tich tai Ngu Nu Son gan thanh pho Hoan Nhan tinh Lieu Ninh, toa lac tren vung gan bien gioi voi CHDCND Trieu Tien. Phe tich nay đuoc xem la vi tri cua co đo Tot Ban. Nhieu ngoi mo co cua Cao Cau Ly cung đuoc tim thay o thanh pho cap huyen Tap An, trong đo co nhung ngoi mo đuoc cac hoc gia Trung Quoc cho la cua Quang Khai Tho Thai Vuong va Truong Tho Vuong, cung voi di vat noi tieng nhat cua Cao Cau Ly: tam bia Quang Khai Tho, mot trong nhung nguon tu lieu chinh ve lich su Cao Cau Ly truoc the ky thu nam.


= Di san the gioi =
UNESCO tuyen bo di tich Kinh thanh va lang mo Cao Cau Ly (toa lac o Trung Quoc ngay nay) va Quan the lang mo Cao Cau Ly (toa lac o CHDCND Trieu Tien ngay nay) la di san the gioi vao nam 2004.


= Ten goi =

Ten goi "Korea" cua Trieu Tien ngay nay xuat phat tu chu Koryo, tuc Cao Ly, ten mot vuong trieu cua Trieu Tien (918-1392), ten goi "Cao Ly" lai bat nguon tu mot trong nhung cai ten ma Cao Cau Ly su dung trong nhung van kien ngoai giao. Cac tai lieu lich su va van kien ngoai giao cua Trung Quoc va Nhat Ban sau nam 520 đeu goi Cao Cau Ly bang tu "Cao Ly".


Ngon ngu Đa co mot so no luc ve mat ly thuyet đe tai tao tu vung Cao Cau Ly dua tren nhung manh roi rac cua nhieu đia danh, đuoc ghi lai trong Tam quoc su ky, cua nhung vung đat mot thoi thuoc ve Cao Cau Ly. Tuy nhien, đo tin cay đe cho nhung đia danh nay đuoc xem la bang chung ve mat ngon ngu van con nhieu tranh cai.[3] Luu tru ngay 26 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine Mot so nha ngon ngu đe xuat cai goi la ho ngon ngu Phu Du bao gom ngon ngu cua Phu Du, Cao Cau Ly, Bach Te va Co Nhat Ban. Cac ghi nhan cua nguoi Trung Quoc dan xuat rang ngon ngu cua Cao Cau Ly, Phu Du, Đong Ue va Co Trieu Tien tuong tu nhau trong khi ngon ngu Cao Cau Ly khac biet đang ke voi ngon ngu Mat Hat (Malgal hay Mohe, 靺鞨).
Cung nhu nhieu vuong trieu khac tai vung Đong A, Cao Cau Ly su dung chu Han va viet theo loi van tu co. Ngon ngu Cao Cau Ly con chua đuoc hieu ro ngoai tru mot so it tu vung ma đa so đeu đuoc cho rang tuong tu ngon ngu Tan La va bi anh huong boi ngu he Tungus.Nhung nguoi ung ho ngu he Altai thi phan loai ngon ngu Cao Cau Ly la mot nhanh cua ngu he nay. Đa so cac nha ngon ngu Trieu Tien đeu tin rang ngon ngu Cao Cau Ly gan voi ngu he Altai nhat ben ngoai ba nuoc thoi Tam Quoc tiep theo sau Co Trieu Tien.
O đay cung co the thay su giong nhau đay an tuong giua Bach Te va Cao Cau Ly, von phu hop voi nhung truyen thuyet ke lai rang Bach Te đuoc hinh thanh boi cac con trai cua nguoi sang lap nha Cao Cau Ly. Ten ho trong thu tin trieu đinh Cao Cau Ly gan tuong tu nhu Bach Te va Tan La.
Mot vai tu vung goc cua Cao Cau Ly co the tim thay trong tieng Trieu Tien co (truoc the ky thu 10 đen cuoi the ky thu 14) nhung đa so đa bi thay the bang tu vung co nguon goc Tan La truoc đo kha lau.


Xem them Thien Ly Truong Thanh
Lich su Trieu Tien
Danh sach cac chu đe lien quan toi Trieu Tien
Lich su quan su Trieu Tien
Chien tranh Đuong-Tan La


Chu thich Tham khao Jeon Ho-tae Goguryeo: In Search of Its Culture and History. Hollym.


Lien ket ngoai (tieng Anh) Encyclopaedia Britannica
(tieng Anh) Encarta( Luu tru ngay 2 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine 2009-10-31)
(tieng Anh) Columbia Encyclopedia
(tieng Han) Thong tin ve quoc gia thoi co Luu tru ngay 14 thang 6 nam 2023 tai Wayback Machine
(tieng Anh) Cao Cau Ly cua Trieu Tien Luu tru ngay 19 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine