Tran Nhan Tong (chu Han: 陳仁宗, 7 thang 12 nam 1258 – 16 thang 12 nam 1308), ten khai sinh la Tran Kham (陳昑), la vi hoang đe thu ba cua nha Tran nuoc Đai Viet. Ong tri vi tu ngay 8 thang 11 nam 1278 đen ngay 16 thang 4 nam 1293, sau đo lam Thai thuong hoang roi đi tu sang lap ra Thien phai Truc Lam cho đen khi qua đoi. Ong đuoc cac su gia Viet đanh gia la mot vi hoang đe anh minh, đa co nhieu đong gop quan trong cho su phat trien ben vung cua Đai Viet cuoi the ky 13, cung nhu viec bao ve nen đoc lap va mo rong lanh tho đat nuoc. Ngoai ra, Tran Nhan Tong cung la mot thien su lon cua Phat giao Viet Nam thoi trung đai. Nam 2013, ong đuoc Bo Van hoa, The thao va Du lich đua vao danh sach 14 vi anh hung dan toc Viet Nam.
La đich truong tu cua Tran Thanh Tong Tran Hoang (Hoang đe thu hai trieu Tran) va la đich truong ton cua Tran Thai Tong Tran Canh (Hoang đe đau tien trieu Tran), Tran Nhan Tong đa đuoc truyen ngoi vao thang 11 nam 1278 – luc ong chua đay 20 tuoi. Do nguy co truoc su lam le cua Nguyen Mong, sau khi len ngoi Tran Nhan Tong đa trien khai nhieu bien phap nham nang cao suc manh kinh te va on đinh chinh tri – xa hoi cua Đai Viet, đong thoi xay dung quan he tich cuc voi nuoc lang gieng phia nam la Chiem Thanh. Nam 1285, hoang đe nha Nguyen Hot Tat Liet đa huy đong mot luc luong lon tan cong Đai Viet. Quan dan Đai Viet ban đau gap nhieu ton that; nhung duoi su chi huy cua vua Nhan Tong, thuong hoang Tran Thanh Tong va Quoc cong Tiet che Tran Quoc Tuan, nguoi Viet đa dan dan xoay chuyen tinh the va đanh bat quan Nguyen ra khoi đat nuoc. Sau đo, 2 vua Tran va Quoc cong Quoc Tuan tiep tuc lanh đao dan Viet đanh bai mot cuoc xam luoc khac cua Mong – Nguyen vao nam 1287.
Sau khi đay lui cac cuoc xam luoc cua nguoi Mong Co, Tran Nhan Tong cham lo noi tri, khoi phuc su hung thinh cua Đai Viet, đong thoi thuc thi phuong sach ngoai giao vua mem deo, vua cung ran voi nha Nguyen. Nam 1293, ong truyen ngoi cho Thai tu Tran Thuyen (tuc vua Tran Anh Tong) va len lam Thai thuong hoang. Sau đo Nhan Tong xuat gia tu hanh theo đao Phat va lay hieu Truc Lam Đai Si (竹林大士); nhung ong van co nhieu anh huong đen cong viec chinh su, đanh dep quan Ai Lao xam pham bien gioi va mo rong bo coi ve phuong Nam bang viec ga con gai la cong chua Huyen Tran cho Che Man, quoc vuong Chiem Thanh. Tran Nhan Tong cung chinh la vi to sang lap Thien phai Truc Lam, mot dong thien Phat giao mang ban sac van hoa Viet Nam va tinh than nhap the.


Than the Tran Nhan Tong ten that la Tran Kham (陳昑), Tran Nhat Tuan/Tran Nhat Ton (陳日燇), sinh ngay 11 thang 11 am lich nam Mau Ngo nien hieu Thieu Long nam thu 1 (tuc ngay 7 thang 12 nam 1258). Ong la đich truong tu cua Tran Thanh Tong Tran Hoang (vua thu 2 trieu Tran) va Nguyen Thanh Thien Cam Hoang hau Tran Thi Thieu, cung la đich truong ton cua Tran Thai Tong Tran Canh (vua đau tien trieu Tran). Theo Đai Viet su ky toan thu (bo quoc su Đai Viet bien soan nam 1479 thoi Le Thanh Tong), Tran Kham ngay tu khi sinh ra đa đuoc tinh anh thanh nhan, thuan tuy đao mao, sac thai nhu vang, the chat hoan hao, than khi tuoi sang, nen vua cha va ong noi – Thai thuong hoang Tran Thai Tong đa goi ong la Kim Tien đong tu (金仙童子). Cac sach Tam To thuc luc va Thanh đang ngu luc (đeu ra đoi vao khoang the ky XIV) chep biet hieu nay la Kim Phat (金佛). Ca hai sach nay va Đai Viet Su ky Toan thu đeu ke rang ben vai trai Tran Kham co not ruoi đen lon nhu hat đau; nguoi xem tuong đoan rang hoang tu ve sau se lam đuoc viec lon.
Nam 1274, o tuoi 16, Tran Kham đuoc vua cha sach phong lam Hoang thai tu. Tran Thanh Tong cung lap truong nu cua Hung Đao vuong Tran Quoc Tuan (tuc Kham Tu Hoang hau sau nay) lam Thai tu phi. Tran Thanh Tong con voi cac nho si co tai đuc trong ca nuoc ve hau can thai tu. Tuong Le Phu Tran đuoc phong chuc Thieu su, kiem Tru cung Giao thu, đam trach viec day hoc thai tu. Ban than nha vua cung viet tho va sach Di hau luc (2 quyen) giao huan cho thai tu. Cac chu giai cua hoc gia Trung Quoc thoi Minh la Tran Quang Chi trong tranh Truc Lam đai si xuat son đo cho biet Tran Kham đa đat đuoc trinh đo cao ve cac linh vuc nhu quan su, am nhac, lich so hoc, thien van hoc va ca y hoc. Ong cung hoc ky ve tam giao Phat-Lao-Nho va am hieu tuong tan giao phap nha Phat. Sach Thanh đang ngu luc cung viet: "Ban chat Ngai rat thong minh va hieu hoc, co nhieu tai nang, xem khap het cac sach, thong suot ca noi đien lan ngoai đien".
Tuy o ngoi thai tu va co hon nhan hanh phuc, Tran Kham co chi huong xuat gia theo Phat. Ong đa nhieu lan xin nhuong ngoi Thai tu cho em la Ta Thien vuong Tran Đuc Viep nhung khong đuoc vua cha chap thuan. Co lan, Tran Kham nhan đem khuya vuot thanh đi vao nui Yen Tu an tu, đen chua Thap o nui Đong Cuu thi troi sang, ong đa tham met nen vao nghi trong thap. Vi tu si o chua thay ong co dung mao phi thuong ben moi com. Sau Tran Thanh Tong va hoang hau biet tin, sai quan quan đi tim va thinh cau ong ve kinh đo; Tran Kham ben mien cuong nhan ngoi thai tu.


Hoang đe Đai Viet Ngay 22 thang 10 am lich nam Mau Dan (tuc ngay 8 thang 11 nam 1278) Tran Kham đuoc cha truyen ngoi, tuc vua Tran Nhan Tong. Ong tu xung lam Hieu Hoang (孝皇) va đuoc ba quan dang ton hieu la Phap Thien Ngu Cuc Anh Liet Vu Thanh Minh Nhan Hoang Đe (法天御極英烈武聖明仁皇帝). Thanh Tong len lam Thai thuong hoang va cung tri vi voi Nhan Tong cho đen khi mat nam 1290. Mua xuan nam 1279, nha vua lay nien hieu la Thieu Bao (紹寶). Đen thang 9 am lich nam 1285 ong đoi nien hieu thanh Trung Hung (重興) va dung nien hieu nay toi khi nhuong ngoi nam 1293.
Trong thoi ky lam vua, Tran Nhan Tong van song thanh tinh tren tinh  than Phat giao. Khi ranh viec nuoc, ong thuong moi cac thien gia đen hoi ve yeu chi Thien tong. Đac biet, theo Thanh đang ngu luc, ong hoc đao voi Thien su Tue Trung Thuong Si (tuc Hung Ninh vuong Tran Quoc Tung, anh cua Nguyen Thanh Thien Cam Hoang hau), "đat sau toi cho thien tuy va tho Thuong Si lam thay". Ngoai ra, ong tung an chay kho hanh đen muc than hinh gay guoc, khien Thuong hoang phai ngan lai. Sach Thanh đang ngu luc ke: "Thanh Tong khoc, bao: Ta nay gia roi, trong cay mot minh con, neu con lam nhu the thi su nghiep cua To tong se ra sao? Ngai [Nhan Tong] nghe vua cha noi vay cung roi nuoc mat".


= Buoi đau tri quoc =
Tran Nhan Tong len ngoi trong luc nen đoc lap Đai Viet bi đe doa tram trong. O phuong Bac, Nguyen–Mong đa chinh phuc hau het Nam Tong va bat đau dom ngo Đai Viet. Ngay sau khi ong đang quang, vua Nguyen la Hot Tat Liet cu Le bo Thuong thu Sai Thung sang Đai Viet, lay co Nhan Tong "khong xin menh ma tu lap" (nghia la tu xung lam vua ma khong chiu xin phep "thien trieu" Nguyen) đe ep vua Tran sang trieu kien. Tran Nhan Tong đa đoi đai tu te voi Sai Thung, nhung kien quyet khong sang chau. Thung đanh đi tay khong ve nuoc. Nhan Tong lai sai Trinh Đinh Toan va Đo Quoc Ke sang cong nap nha Nguyen. Thang 12 nam 1279, Hot Tat Liet giam cam Đinh Toan o thanh Đai Đo, roi ep Quoc Ke đi cung mot phai bo moi cua Sai Thung sang du Đai Viet. Nhan Tong van khong nhan nhuong, mac du Thung đa doa nat rang neu khong sang chau, "thi hay sua sang thanh tri cua nguoi, đe đoi su phan xet".
Đung truoc hiem hoa xam luoc tu Mong Co, Hoang đe đa co nhieu no luc nham phat trien kinh te, đam bao su on đinh va đoan ket trong nuoc. Cu the, thang 1 am lich nam 1280, ong ra lenh hop nhat he thong đo luong đe thuc đay thuong mai tren toan quoc. Ngoai ra, ong khuyen khich nong dan tang cuong san xuat, va nho vay, Đai Viet đa "đuoc mua to, lua ruong o huong Tra Kieu thuoc Khoai Lo mot gio hai bong" (theo Đai Viet su ky toan thu) vao thang 10 am lich nam 1280. Mua xuan nam 1284, Hoang đe lai sai vet song To Lich nham bien song nay thanh truc giao thong chinh cua kinh đo.
Tren phuong dien chinh tri – xa hoi, thang 2 am lich nam 1280, Tran Nhan Tong cho đieu tra va cap nhat dan so, đong thoi giai quyet nhanh cac khieu nai oan sai cua nguoi dan. Đai Viet su ky toan thu thuat lai, Chi hau cuc thu Đo Khac Chung co nguoi em ten Đo Thien Hu tung kien cao mot nguoi; du Thien Hu trai ve ca tinh lan ly nhung vien quan xu an to ra benh vuc. Nguoi bi kien thay vua Tran Nhan Tong đang đi ngoai thanh, ben đon va keu oan. Nha vua phan: "Đo la do so ma ne tranh Khac Chung đay", roi cu ngay Chanh chuong Noi thu hoa la Tran Hung Thao kiem chuc Kiem phap quan đe đieu tra lai, cuoi cung Thien Hu phai nhan sai. Su quan nha Hau Le Ngo Si Lien co nhan đinh ve viec lam cua vua Tran Nhan Tong: 

Cung trong nam 1280, thu linh nguoi Nguu Hong tai Đa Giang la Trinh Giac Mat noi day, Tran Nhan Tong sai Chieu Van vuong Tran Nhat Duat đi thuyet phuc phien quan quy hang. Tran Nhat Duat nho kheo ngoai giao va hieu biet van hoa dan ban đia nen đa thu phuc đuoc Giac Mat ma khong phai giao chien. Chieu Van vuong đua ca nha Giac Mat vao chau Tran Nhan Tong. Nha vua het muc khen ngoi Nhat Duat, sau nay tha Giac Mat va gia đinh ve Đa Giang. Tu đay, Nguu Hong than phuc Đai Viet cho đen khi noi day vao mua đong nam 1329 thoi Tran Hien Tong.
Ve quan che, vua Tran Nhan Tong đa đat ra mot so chuc quan moi: Han lam vien hoc si phung chi (1282), Ta huu boc xa (1283).
Ve giao duc, nam 1281, Tran Nhan Tong dung nha hoc o phu Thien Truong (đat phat tich cua hoang trieu, nay thuoc Nam Đinh). Tuy nhien, nha vua van theo le cu, cam cac chien si hieu quan Thien Thuoc đuoc vao hoc. Cung tu đau đoi vua Nhan Tong, chu Nom bat đau đuoc su dung rong rai trong cac tac pham tho van o Đai Viet. Theo Đai Viet Su ky Toan thu, duoi truong Nhan Tong co Hinh bo Thuong thu Nguyen Thuyen thao tho phu Quoc ngu; nam 1282, khi co ca sau toi song Hong, hoang đe sai Nguyen Thuyen lam van te ca sau tha xuong song. Sau nay ca sau bo đi, nha vua cho la Nguyen Thuyen co tai nhu Han Du, moi đoi goi la Han Thuyen.
Trong viec đoi ngoai, Tran Nhan Tong ung xu vua kheo leo, vua cung ran voi nha Nguyen. Sau khi tiep đon Sai Thung lan 3 vao nam 1280, nam 1281 Nhan Tong phai Tran Di Ai cung Le Muc, Le Tuan thay ong sang chau vua Nguyen. Hot Tat Liet van quyet tam xam luoc phuong Nam; nha Nguyen cu mot so quan lai sang giam sat cac chau huyen cua Đai Viet, nhung Nhan Tong đa truc xuat nhung nguoi nay ve Trung Quoc. Khong bo cuoc, khoang nam 1281–1282, vua Nguyen lap Tran Di Ai lam "An Nam Quoc vuong", Le Muc lam "Han lam hoc si" va Le Tuan lam "Thuong thu", roi lai sai Sai Thung đem 1 nghin quan ho tong nhom Di Ai ve ban quoc. Vua Nhan Tong đa huy đong luc luong chan đanh o ai Nam Quan va bat giu nhom Di Ai, song van nghenh đon Sai Thung ve Thang Long. That bai cua viec lap Di Ai lam vua bu nhin Đai Viet đa khien Sai Thung tuc gian đen muc khi "vua sai Quang Khai đen su quan khoan tiep. Xuan [cach goi khac cua Sai Thung] nam khenh khong ra, Quang Khai vao han trong phong, han cung khong day tiep." Phai đen khi Hung Đao vuong Tran Quoc Tuan đong gia lam mot tang si Trung Hoa đi vao su quan, Thung moi chiu tiep.
Khoang thang 9 – 11 nam 1282, nha Nguyen mot mat cu tuong Toa Đo tu Quang Chau tan cong Chiem Thanh, mat khac sai Tran Nam vuong Thoat Hoan tap trung 50 van quan chuan bi "muon đuong đanh Chiem" (ma thuc chat la xam luoc Đai Viet). Vao thang 11, Nhan Tong mo Hoi nghi Binh Than đe thao luan voi ba quan ve phuong an to chuc khang chien. Viet ve hoi nghi nay, su sach co đe cap viec phuc chuc Nhan Hue vuong Tran Khanh Du, mot tuong co tai, truoc đa đuoc Tran Thanh Tong phong lam Thien tu nghia nam, sau bi đoat het quan tuoc, tich bien tai san vi toi thong dam voi Cong chua Thien Thuy. Khi thuyen Nhan Tong đo tren ben Binh Than, nha vua nhin thay mot chiec thuyen lon cho than cui, nguoi lai đoi non la, mac ao ngan. Ong nhan ra ngay la Nhan Hue vuong Tran Khanh Du. Nha vua sai noi thi cheo thuyen đuoi theo, dan Tran Khanh Du đen yet kien. Vua Nhan Tong xuong chieu tha toi Khanh Du, phuc chuc Pho Đo tuong quan. Đai Viet su ky toan thu chep: "Vua ban cho ao ngu, cho ngoi cac hang duoi cac vuong, tren cac cong hau, cung ban viec nuoc, nhieu đieu hop y vua". Sau, Hung Đao vuong giao cho Khanh Du tran giu Van Đon, lap cong lon đanh bai đoan thuyen luong cua Truong Van Ho.
Cung tai hoi nghi nay, su cu ghi lai viec Nhan Tong thay Hoai Van hau Tran Quoc Toan con nho, khong cho du viec nuoc. Quoc Toan phan kich, bop nat qua cam trong tay, roi lui ve huy đong hang nghin than quyen va gia no, sua sang khi gioi, thuyen chien va dung la co theu 6 chu: "Pha cuong đich, bao hoang an" (Pha giac manh, bao on vua). Trong cuoc chien chong Nguyen nam 1285, Quoc Toan chien đau rat hang, luon đi đau tran tuyen đanh quan Nguyen. Theo An Nam truyen cua Nguyen su, Quoc Toan tu tran o song Nhu Nguyet tren đuong truy kich bai binh Nguyen vao thang 5 am lich nam 1285. Su Viet ke vua Nhan Tong đich than viet van te, lai truy tang tuoc vuong.
Thang 10 am lich nam 1283, Tran Nhan Tong phong Hung Đao vuong Tran Quoc Tuan lam Quoc cong Tiet che thong linh chu quan, đong thoi tuyen cac quan hieu co nang luc, chia nhau chi huy cac đon vi quan đoi. Cung voi Hung Đao vuong, Nhan Tong đa truc tiep chi đao cac hoat đong huan luyen, dien tap cua luc quan va thuy quan. Thang 10 nam 1284, trieu đinh chia quan tran giu cac đia ban quan trong trong ca nuoc. Ben canh đo, Nhan Tong van cu mot so su gia mang le vat đi xin Thoat Hoan "hoan binh" trong nua cuoi nam 1284.
Khong nhung đuong đau voi nguoi Mong Co, Tran Nhan Tong đa xay dung moi quan he tich cuc voi nuoc Chiem Thanh o phia Nam. Thang 12 nam 1282, ong đa gui 2 van quan cung 500 chien thuyen sang ho tro nguoi Chiem chan đanh canh quan Nguyen cua Toa Đo. Nhung trong cac van thu gui cho nguoi Nguyen, Tran Nhan Tong mot muc phu nhan hanh đong nay.


= Khang chien chong Nguyen (1285) =

Thang 1 nam 1285, Thoat Hoan đua quan đen sat ai Nam Quan va viet thu đoi "muon đuong" tan cong Chiem Thanh. Nhan Tong sai su thuyet phuc Thoat Hoan rang: "Tu nuoc toi đen Chiem Thanh, đuong thuy, đuong bo đeu khong tien ca"; va đong thoi, nha vua ra lenh cho Hung Đao vuong thanh lap tuyen phong thu tren bien gioi. Ngay 27 thang 1, quan Nguyen vuot bien gioi, đanh bai quan Đai Viet tai cac cua ai Vinh Chau, Noi Bang, Thiet Luoc va Chi Lang. Hung Đao vuong phai rut quan chay ve ben Van Kiep (nay thuoc thi xa Chi Linh, tinh Hai Duong). Sau khi nhan tin nay, Nhan Tong bo ca bua an sang đe đi thuyen nhe xuong Hai Đong va hoi kien voi Quoc Tuan. Tren đuong đi, co nguoi linh ten Tran Lai dang com, du gao xau nhung hoang đe ghi nhan long trung thanh cua Lai, cho Lai chuc Thuong pham kiem Tieu tu xa xa Huu Trieu Mon o Bach Đang. Tai Hai Đong, ong truyen cho Tran Quoc Tuan goi quan tu cac lo phia đong bac nhu Van Tra, Ba Điem ve tap ket tai Van Kiep. Cac vuong hau nhu Hung Vu vuong Tran Quoc Nghien, Hung Tri vuong Tran Quoc Nghien, Hung Nhuong vuong Tran Quoc Tang cung mang 20 van quan đen giu noi nay. Đe đong vien tinh than tuong si, Nhan Tong đa đe o cuoi thuyen 2 cau tho rang:

Coi Ke viec cu nguoi nen nho
Hoan Dien kia con chuc van quan.
Ngay 11 thang 2 nam 1285, Thoat Hoan sai O Ma Nhi đem binh thuyen tan cong Van Kiep. Quan Đai Viet do nha vua va Tran Quoc Tuan chi huy đanh tra quyet liet, giet đuoc tuong Nguyen la Nghe Nhuan. Tuy nhien, nguoi Viet đa quyet đinh rut lui đe tranh the đich manh, thuc hien nghi binh khien đich met moi roi moi phan kich. Đen ngay 14, O Ma Nhi to chuc bao vay 10 van quan cua Nhan Tong tai Binh Than. Mot tran thuy chien lon dien ra va quan Nguyen cuoi cung đa khong can đuoc quan Viet rut lui. Nhan Tong cung Quoc Tuan rut đai quan tu Van Kiep, Pha Lai, Binh Than ve đong tren song Hong gan Thang Long. Tai đay, vua Tran cho tap trung thuy quan va xay dung cac chien luy bang go tren bo nam đe cam chan quan Nguyen, tao thoi gian cho viec so tan quan dan khoi kinh thanh theo ke vuon khong nha trong. Ngay 17 thang 2, quan Nguyen lap doanh trai tren bo bac song Hong. Vua Nhan Tong muon tim nguoi sang thuong thuyet, thuc te la tham do tinh hinh quan Nguyen. Chi hau cuc thu Đo Khac Chung xung phong đi, nha vua ca mung noi: "Ngo đau trong đam ngua xe keo xe muoi lai co ngua ky, ngua ky nhu the!". Khac Chung đem thu giang hoa sang trai O Ma Nhi. Theo su sach, tai đoi đap cua Khac Chung đa khien cac tuong Nguyen phai nhan xet: "Nuoc no con co nguoi gioi, chua de muu tinh đuoc". Hom sau, Khac Chung ve cho vua Tran đong quan, ngay sau đo hai ben Nguyen-Viet đai chien ben song Hong. Quan Nguyen gianh đuoc the thuong phong, nhung quan dan Đai Viet đa kip thoi di tan khoi Thang Long. Thanh Tong, Nhan Tong dan đai quan triet thoai theo đuong song Hong ve huong phu Thien Truong (Nam Đinh). Thoat Hoan chia quan lam 2 đuong thuy bo rao riet truy kich. Hai vua va Tran Quoc Tuan đa to chuc mot so tran đanh chan tai bai Đa Mac va ai Hai Thi, nhung bi that bai. Sau tran Hai Thi, quan vua Tran lui han ve đong quan tai Thien Truong (Nam Đinh) va Truong Yen (Ninh Binh).
Thang 3 nam 1285, canh quan Nguyen cua Toa Đo tu Chiem Thanh đanh thoc vao man nam Đai Viet. Hung Đao vuong xin Tran Nhan Tong sai Thuong tuong Thai su Tran Quang Khai đon đanh Toa Đo o Nghe An. Quan Nguyen nhanh chong đanh bat quan Viet khoi Nghe An va Thanh Hoa, đay đai quan cua Nhan Tong vao the bi ep tu 2 mat Bac-Nam. Tran Quoc Tuan đua hai vua chay ve vung bo bien o Quang Ninh, Hai Phong ngay nay. Trong hanh trinh rut lui, hai vua bi quan Nguyen đuoi gap. Khi thay quan Toa Đo đa roi Thanh Hoa tien len đong o Truong Yen (Ninh Binh), ngay 7 thang 4 nam 1285 Nhan Tong va Phu hoang lai vuot bien vao Thanh Hoa, thoat khoi the bi đoi phuong kim kep. Toa Đo đa đua quan vao Thanh Hoa truy lung nha vua, nhung khong the tim ra ong.
Trong thoi gian nay, nhieu ton that hoang gia nhu Chieu Quoc vuong Tran Ich Tac, Thuong vi Chieu Van hau Tran Long đau hang quan Nguyen. Tuy nhien, quan Nguyen cung gap nhieu kho khan do thieu hut luong thuc, khong hap khi hau va lien tuc bi dan binh Viet đanh pha sau lung.
Tai Thanh Hoa, vua Tran đa chinh đon, to chuc lai luc luong. Khoang thang 3 – 4 am lich, Nhan Tong đa nhan đinh trong mot cuoc hop voi cac quan:

Tren tinh than đo, hai vua va Tran Quoc Tuan chia đai quan thanh nhieu mui thuc hien tong phan cong. Duoi su thong linh cua Tran Quoc Tuan, Tran Quoc Tung, Tran Nhat Duat, Tran Quang Khai, Nguyen Khoai va mot so tuong khac, cac canh quan Đai Viet đa lien tiep đanh thang quan Nguyen tai đon A Lo (noi gan điem hop luu cua song Luoc voi song Hong), cua Ham Tu (nay thuoc Khoai Chau, Hung Yen), Chuong Duong Đo (nay thuoc Thuong Tin, Ha Noi) va giai phong Thang Long trong hai thang 5, 6. Quyen 209 cua Nguyen su co nhan đinh: 

Ngay 7 thang 6 nam 1285, Hoang đe Tran Nhan Tong ruoc Thuong hoang ra bac, đich than đanh bai mot luc luong Nguyen trong tran Truong Yen ngay 7 thang 6 nam 1285. Quan Nguyen chet hai "nhieu khong ke xiet".
Ngay 24 thang 6, hai vua tan cong quan chu luc cua Toa Đo tai Tay Ket (Khoai Chau). Quan hai vua thang to, chem chet Nguyen soai Toa Đo, bat đuoc hon 5 van quan Nguyen, tich thu mot luong lon khi gioi. Tong quan quan Nguyen la Truong Hien đau hang. Đen nua đem, O Ma Nhi tron qua cua song Thanh Hoa, hai vua thuc quan truy kich nhung khong bat đuoc, O Ma Nhi dung thuyen vuot bien thoat than. Theo Toan thu, Nhan Tong khi thay thu cap cua Toa Đo đa nhan xet "nguoi lam toi phai nen nhu the nay", roi coi ao ngu phu len va sai nguoi kham liem tu te. Cung luc đo, hai anh em Tran Quoc Tuan, Quoc Tung mo nhieu cuoc tan cong lon tren bo bac song Hong va quet sach canh quan Thoat Hoan khoi Đai Viet. Ngay 9 thang 7 nam 1285, hai vua ca khuc khai hoan tro ve Thang Long. Sach Viet su tieu an do su than đoi Le trung hung la Ngo Thi Si bien soan (1775) co ghi lai loi ban ve cach lanh đao cua Tran Nhan Tong:


= Khang chien chong Nguyen (1287-1288) =

Sau khi đanh bai cuoc tan cong cua Nguyen – Mong, thang 7 nam 1285, vua Nhan Tong đa phong thich cac tu binh nguoi Chiem Thanh (ho bi quan Nguyen bat tong quan khi Toa Đo xam luoc Chiem Thanh nam 1283) ve nuoc. Tu binh quan chinh quy Nguyen-Mong cung đuoc tro ve que huong vao mua xuan nam 1286. Ve noi tri, thang 9 nam 1285, ong đa tien hanh phong thuong cac quan, tuong co cong va trung phat nhung nguoi tung đau hang đich. Đen thang 11, ong ra lenh xet duyet ho khau trong ca nuoc. Co bay toi ngan can vua, cho la dan vua trai qua nhieu vat va, nen viec duyet ho khau luc nay la khong can thiet. Vua Nhan Tong qua quyet: "Chi co the đinh ho khau vao luc nay, chang nen qua đo ma xem xet [tinh trang] hao hut, đieu tan cua dan ta hay sao?"; cac quan ben nghe theo. Su gia Ngo Thi Si co phe phan quyet đinh cua vua Nhan Tong:

Cuoi nam 1286, Hot Tat Liet huy đong 30 van quan va 500 thuyen chien chuan bi xam luoc Đai Viet lan hai. Nhan đuoc tin nay tu cac quan bien gioi, vua Nhan Tong hoi Hung Đao vuong: ""Nam nay the giac ra sao?" va đuoc tra loi: "Nuoc ta thai binh lau ngay, dan khong hieu viec binh, cho nen nam truoc quan Nguyen vao cuop, con co ke ra hang hay tron tranh. Nho uy linh to ton, ta đa quet sach bui Ho. Neu giac lai đen, quan ta đanh đa quen, quan no ngai đi xa. Y than xem ra tat pha đuoc giac". Sau đo, hai vua đon đoc vuong hau chieu mo, huan luyen binh si, đong thoi che tao binh khi va tau thuyen đe chuan bi khang chien.
Thang 12 nam 1287, quan thuy bo nha Nguyen chia lam 3 đao tien vao Đai Viet. Khac voi cuoc chien nam 1285, quan Viet chi đanh co tinh kim chan roi chu đong lui khoi bien gioi. Thoat Hoan lai tung 2 van quan thuy bo tan cong va chiem Van Kiep lam can cu, sau đo tien ve Thang Long. Ngay 2 thang 2 nam 1288, quan Nguyen mo man đanh pha Thang Long. Quan Đai Viet bo thanh rut lui. Cung ngay nay, hai quan Đai Viet do Tran Khanh Du chi huy đa tap kich va tieu diet hoan toan đoan thuyen luong cua Truong Van Ho tai Van Đon (Quang Ninh). Cac đoan thuyen luong khac cua quan Nguyen cung khong vao đuoc Đai Viet vi bi bao bien, hoac vi đi lac toi Chiem Thanh.
Sau khi Thang Long that thu, Thoat Hoan sai O Ma Nhi truy đuoi cha con vua Tran. Nhung Thanh Tong va Nhan Tong đa lui xuong ha luu song Hong roi eo cua Giao Thuy đi ra bien vong len Thap Son (Đo Son). Thoat Hoan đanh thu quan ve Thang Long, sau đo cu O Ma Nhi đi tim đoan thuyen luong cua Truong Van Ho. Luc nay hai vua va Tran Quoc Tuan đa tap trung quan thuy bo o Thap Son. Khi quan O Ma Nhi qua đay, Nhan Tong to chuc tap kich o cua Van Uc (ngay 10 thang 2 nam 1288), va tren bien gan Thap Son, gay nhieu thiet hai cho quan Nguyen. O Ma Nhi ben dan quan tro lai Van Kiep.
O Thang Long ma khong co luong thuc, Thoat Hoan lung tung. Khong nhung the, quan Đai Viet đa phan cong manh me va kiem soat vung Hai Duong va Hai Phong đay Thoat Hoan vao nguy co bi cat đuong ve Van Kiep. Tinh huong nay buoc Thoat Hoan rut quan khoi Thang Long quay ve Van Kiep. Hai vua Tran mot mat sai Hung Ninh vuong Quoc Tung đen gia vo hen ngay đau hang đe lam quan Nguyen mat canh giac, mat khac cu đen đem lai tung quan đot kich vao Van Kiep. Cuoi thang 3 nam 1288, Thoat Hoan quyet đinh lui quan khoi Đai Viet; O Ma Nhi đuoc lenh dan mot canh quan thuy rut ve truoc. Ngay 9 thang 4, canh quan nay tien đen song Bach Đang va lot vao tran đia mai phuc cua đai quan Viet. Duoi su chi huy truc tiep cua hai vua va Tran Quoc Tuan, quan Đai Viet đa tieu diet toan bo canh thuy quan Nguyen, bat song nhieu tuong linh (trong đo co O Ma Nhi, Phan Tiep, Tich Le Co) va tich thu 400 thuyen chien.
Ngay 18 thang 4, hai vua Tran ve phu Long Hung (Thai Binh) va đua cac bai tuong cua tran Bach Đang bi bat đen trinh dien truoc lang Tran Thai Tong. Tuong truyen khi đo chan cua cac tuong ngua đa trong lang đeu lam bun, nhu the nhung vat nay cung vua moi tham gia chien đau. Nhan Tong tuc canh ngam hai cau tho rang:

Xa tac hai phen bon ngua đa,
Non song ngan thuo vung au vang.
Mot ngay truoc tran Bach Đang, đai quan Nguyen bat đau rut tu Van Kiep len bien gioi. Huu thua Nguyen la Trinh Bang Phi chon nhung binh si thien chien yem ho cho Thoat Hoan chay ve nuoc. Quan Nguyen ve toi ai Noi Bang (thi tran Chu va xa Binh Noi cua Bac Giang ngay nay) thi bi quan Đai Viet phuc kich du doi, Van ho Nguyen la Truong Quan phai đem 3000 quan lieu chet chien đau moi thoat khoi cua ai. Qua đuoc Noi Bang, Thoat Hoan lai nhan tin trinh sat rang phia truoc co 30 van quan Đai Viet trai doc suot 100 dam mai phuc, đanh đoi huong đi qua Đon Ky (khoang huyen Đinh Lap tinh Lang Son ngay nay) ve Loc Chau. Tuy nhien qua đuong nay, quan Nguyen van bi quan Đai Viet tap kich. Quan Đai Viet tu tren cao ban ten đoc, giet cac tuong Truong Ngoc va Abaci. Theo Nguyen su, quan Nguyen luc đo đa "thieu an lai met vi chien đau, tuong ta nhin nhau that sac" nhung van phai "co xong vao ma đanh" va "buoc vet thuong lai ma đanh". Đen ngay 19 thang 4 nam 1288, quan Nguyen đa bi quet sach hoan toan khoi Đai Viet.
Trong bo Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc bien soan thoi vua Nguyen Duc Tong (cai tri 1847 – 1883), su quan Đai Nam co nhan xet ve vai tro cua vua Tran Nhan Tong va cac tuong linh tai ba trong hai lan đanh bai quan Nguyen:


= Nhung nam cuoi tri vi =


 Đoi noi  Sau hai cuoc khang chien chong Nguyen thang loi, Hoang đe Tran Nhan Tong đa bat tay vao viec tai thiet kinh te, xa hoi Đai Viet. Khoang thang 5 nam 1288, ong xuong chieu đai xa thien ha va cat giam the ma, suu dich cho dan chung. Đac biet, cac vung bi chien tranh tan pha đeu đuoc mien thue va suu dich hoan toan. Theo Đai Viet Su ky Toan thu, trong thoi gian nay Tran Nhan Tong đa hoa giai thanh cong su bat hoa cua mot so quan vien trong trieu:

"Le cu, moi khi tuyen đoc loi vua, thi vien Han lam linh đua ban thao to chieu cho Hanh khien đe giang tap truoc. Đen khi tuyen đoc, thi giang ca am nghia cho dan thuong de hieu, vi chuc Hanh khien đe dung hoan quan thoi. Bay gio, Le Tong Giao lam ta phu, von bat hoa voi Han lam phung chi Đinh Cung Vien. Ngay tuyen đoc loi vua đa đen roi ma Cung Vien van co y khong đua ban thao. Tong Giao đoi nhieu lan van khong đuoc.
Hom ay, xa gia sap ra ngoai cung, Cung Vien moi đua ban thao. Tong Giao tuyen đoc to chieu đai xa, khong hieu am nghia, phai im lang. Vua goi Cung Vien đung đang sau, nhac bao am nghia. Tong Giao rat then. Tieng nhac cua Cung Vien to dan, ma tieng đoc cua Tong Giao lai nho đi, trong trieu chi con nghe thay tieng cua Cung Vien thoi. Vua ve trong cung, goi Tong Giao du bao:
"Cung Vien la si nhan, nguoi la trung quan sao lai bat hoa đen the? Nguoi la luu thu Thien Truong, dung con ruoi qua quyt đi lai, đua tang lan nhau thi co viec gi?"
Tu đo, Tong Giao va Cung Vien giao hao voi nhau cang gan bo."
Su gia Ngo Si Lien ca ngoi: "Vua bao be toi giao hao voi nhau la đe cung nhau lam tot viec cua nha vua. Nha Tran trung hau nhu the [qua viec nay] co the thay đuoc'', nhung phe phan vua Nhan Tong vi lay mot hoan quan khong biet chu nhu Le Tong Giao lam Hanh khien.

Thang 4 am lich nam 1289, cung voi Thuong hoang Tran Thanh Tong, Hoang đe Tran Nhan Tong xet cong lao cac tuong linh trong cuoc chien voi Nguyen – Mong. Hung Đao vuong Quoc Tuan đuoc thang len Đai vuong, Hung Vu vuong Quoc Nghien đuoc phong Khai quoc cong, Hung Nhuong vuong Quoc Tang nhan chuc Tiet đo su; Nguyen Khoai đuoc phong tuoc Liet hau va đuoc cap han mot huong lam thuc ap. Hai vua cung phong quan tuoc cho cac tu truong nguoi dan toc co cong nhu Luong Uat va Ha Tat Nang. Ben canh đo, Noi Minh tu Đo Hanh la nguoi đa bat O Ma Nhi trong tran Bach Đang, nhung chi đuoc phong Quan noi hau vi khong đem O Ma Nhi nop cho Hoang đe ma lai nop Thuong hoang. Hung Tri vuong Quoc Nghien cung khong đuoc thang chuc vi co chan đanh tan quan Nguyen o bien gioi du nha vua co lenh khong truy kich. Đoi voi nhung nguoi tung đau hang quan Nguyen, quan lai thi bi xu tu hoac bat đi đay, con quan dan thi đuoc tha chet nhung phai chiu cac loai hinh phat kho sai nhu "cho go đa, xay cung đien đe chuoc toi", hoac phai lam linh hau, no ty cho vuong hau va te tuong.
Thang 2 am lich nam 1290, Nhan Tong cu quan van đi tran nham cac lo trong ca nuoc, đe co cau lai bo may hanh chinh von đa bi quan su hoa trong chien tranh. Ong cung quan tam theo doi cong viec cua quan lai đia phuong. Khi nghe tin An phu su Dien Chau la Phi Manh hay nhung nhieu dan, Nhan Tong đa trieu Phi Manh ve kinh đo va phat đanh bang truong. Sau lan đo, Phi Manh tro nen đuc đo đen muc nguoi dan truyen tung rang quan An phu Dien Chau trong sach nhu nuoc. Nha vua con cat nhac nhung van than co cong trong thoi chien nhu Phung Si Chu lam Hanh khien (1289), Tran Thi Kien lam An phu su lo Yen Khang (1292). Ben canh đo, hai vua Thanh Tong, Nhan Tong đa chu truong han che toi đa so vien chuc nha nuoc. Sau nay khi Nhan Tong lam Thai thuong hoang, co lan ong đa phan nan voi Tran Anh Tong vi vua nay bo nhiem qua nhieu quan chuc: "Sao lai co mot nuoc be bang ban tay ma phong quan tuoc nhieu nhu the".
Thang 5 am lich nam 1290, Thuong hoang Thanh Tong qua đoi o cung Nhan Tho. Sau 3 thang đe tang, thang 9 am lich, Ngu su đai phu Đo Quoc Ke khuyen vua Nhan Tong: "Pham đe tang khong nen lam thuong ton nguoi song. Nay thien tu đeu dung kieu khieng, the la nguoi song bi ton thuong, xin hay cuoi ngua". Loi tau nay đuoc nha vua chap thuan. Ngay 15 thang 12 am lich nam 1290, Nhan Tong mai tang thuong hoang o Du Lang, ton mieu hieu la Thanh Tong, thuy hieu Tuyen Hieu Hoang đe. Tu đay đen nam 1293, Nhan Tong la vi hoang đe duy nhat cai tri nuoc Viet.
Khoang nam 1289–1290, san xuat nong nghiep bi đinh tre do su chuyen bien that thuong cua thoi tiet. Theo Đai Viet Su ky Toan thu, nam 1289 co tinh trang "han tu thang 6 mua ha đen thang 10 mua đong", sau đo "mua ha, thang 4 [nam 1290], song To Lich chay nguoc (song nay he co mua to thi nuoc rut, tran va chay nguoc)" va đen thang 9 am lich nam 1290, nan đoi xay ra khien nhieu nguoi phai ban ruong đat va ban ca con minh lam no ty cho nguoi khac. Truoc tinh hinh nay, Nhan Tong chi thi phat chan thoc cho nguoi dan va bai bo thue nhan đinh. Chinh sach tri dan cua ong đa giup Đai Viet dan dan phuc hoi sau nhung nam chien tranh va đoi kem. Nam 1293, khi su nha Nguyen la Luong Tang va Tran Phu sang Đai Viet, ho đa chung kien mot Đai Viet phon vinh voi nhung hinh anh nhu "lua moi nam gat bon lan, tuy vao mua đong ret, ma van phoi phoi", hay "thon xom đeu co cho, moi hai ngay hop mot lan, tram mon tap hoa đeu doi dao" va "thuyen be cac nuoc moi ngoai bien đeu đen rat đong, buon ban tren thuyen rat ron rip" (theo An nam tuc su cua Tran Phu). Cong nghiep va thu cong nghiep cua Đai Viet cung lon manh tao đieu kien cho trieu đinh Nhan Tong tu bo, xay moi toan bo nhung cau, đuong va cung đien đa bi đot pha trong chien tranh.


 Đoi ngoai  Cuoi thoi Nhan Tong, quan Ai Lao thuong hay quay nhieu bien gioi phia tay Đai Viet, boi vay nam 1290 nha vua quyet đinh than chinh đanh Ai Lao. Cac quan ngan can, lap luan rang: "Giac Ho moi lui, vet thuong cua dan chua lanh, sao lai đa hung binh". Vua Nhan Tong đap lai: "Chi nen xuat binh vao luc nay; lan bang se bao ta co bao nhieu voi ngua mat het, sap co su khinh re ta, nen phai đai cu đe thi oai"; đinh than khong con y kien.
Đoi voi nha Nguyen, ong tiep tuc thuc thien chinh sach đoi ngoai mem deo. Tu thang 4 đen thang 11 nam 1288, Nhan Tong đa ba lan cu su gia sang Nguyen đe trieu cong va "ta toi". Đong thoi, ong gui vua Nguyen mot buc thu bien ho cho hai cuoc khang chien nam 1285 va 1287-1288, trong đo co đoan: "Nam Chi Nguyen thu 23 (1286), binh chuong A Ly Hai Nha tham cong ngoai bien gioi, lam trai Thanh chi... Mua đong nam Chi Nguyen thu 24 (1287) lai thay đai quan thuy bo đeu tien sang, thieu đot chua chien khap nuoc, đao boi mo ma to tien, bat giet nguoi dan gia tre, đap pha san nghiep tram ho...". Đen thang 12 nam 1288, Hot Tat Liet sai Ly Tu Dien va Van No đi đoi Nhan Tong sang chau va tha tu binh Nguyen ve nuoc. Vua Tran đa thiet đai nong hau va bieu vang bac cho su Nguyen, nhung dut khoat khong chiu sang chau. Đau nam 1289, Nhan Tong truyen lenh đua het tu binh Nguyen ve nuoc. Rieng đoi voi O Ma Nhi, Nhan Tong va Hung Đao Đai vuong quyet đinh am sat đe tru hau hoa. Nha vua sai Noi thu Hoang Ta Thon cap thuyen cho O Ma Nhi ve, roi chon nguoi lan gioi lam phu thuyen va nhan luc đem toi dui thuyen thung cho đam. Vua Tran đa giai thich voi Hot Tat Liet rang O Ma Nhi chet đuoi do thuyen bi ri nuoc. Nguoi Nguyen khong the tra cuu viec nay nen đanh lo đi, khong trach cu. Trong Đai Viet Su ky Toan thu, su than đoi Le so Ngo Si Lien chi trich manh me hanh đong cua Nhan Tong la "that tin":

Sau that bai trong cuoc chien nam 1288, nha Nguyen van chua bo mong xam luoc Đai Viet. Mac du Nhan Tong đa sai Nghiem Trong Duy va Tran Tu Truong sang Nguyen dang le vat va "ta toi khong vao chau" vao thang 9 am lich nam 1291, Hot Tat Liet lai cu Truong Lap Đao va Thiep Moc Nhi sang du Nhan Tong đen chau vao cuoi nam 1291 – đau nam 1292. Theo tu lieu Truong Thuong thu Hanh luc chep trong An Nam chi luoc cua Le Tac, vua Nhan Tong đai Lap Đao thit ruou rat thinh soan va con đe tho tang su gia, nhung tiep tuc lay co tang cha, tu choi sang chau. Sau khi Lap Đao ve nuoc, Nhan Tong sai Nguyen Đai Phap va Ha Duy Nghiem sang cong nha Nguyen. Nam 1293, sau khi Nhan Tong truyen ngoi cho con la Tran Anh Tong, Hot Tat Liet lai sai su sang bat vua Tran vao chau. Anh Tong cao benh khong đi va sai Đao Tu Ky sang cong nap. Nha Nguyen giam Tu Ky o Giang Lang va sua soan tan cong Đai Viet. Nhung viec chuan bi chua hoan tat thi Hot Tat Liet chet; tan hoang đe Nguyen Thanh Tong đa huy bo ke hoach xam chiem Đai Viet, đong thoi tha Tu Ky ve nuoc.
Bai dan cua Tran Quang Chi, nguoi thoi Minh, trong buc tranh Truc Lam đai si xuat son đo đa khai quat ve cac thanh tuu đoi noi, ngoai giao cua vua Tran Nhan Tong:


Thai thuong hoang Ngay 9 thang 3 am lich nam Quy Ty (tuc ngay 16 thang 4 nam 1293) Tran Nhan Tong truyen ngoi cho Thai tu Tran Thuyen – tuc Hoang đe Tran Anh Tong – roi len lam Thai thuong hoang. Anh Tong tang vua cha ton hieu la Hien Nghieu Quang Thanh Thai Thuong Hoang Đe (憲堯光聖太上皇帝). Nam sau (1294), Thuong hoang xuat gia tu Phat tai hanh cung Vu Lam (Ninh Binh). Dua tren du lieu tu Thanh đang ngu luc, tien si Le Manh That phong đoan rang Nhan Tong đa nhan đuoc tam an tu Tue Trung Thuong si. Ben canh đo, Nhan Tong van tham gia cung Anh Tong tri nuoc. Thang 8 am lich nam 1294, quan Ai Lao xam lan Đai Viet lan hai va Thuong hoang lai than chinh đanh dep. Quan Viet do Nhan Tong chi huy đa đanh tan quan Ai Lao, đong thoi thu đuoc nhieu tu binh va chien loi pham. Nhan Tong cung chu tri tiep phai bo Ly Trong Tan - Tieu Phuong Nhai cua nha Nguyen vao nam 1295 (trong dip nay Nhan Tong đa sang tac bai Tien su Bac Ly Trong Tan, Tieu Phuong Nhai – mot trong hon 30 bai tho hien con luu hanh cua ong). Sau đo, thang 2 am lich nam 1295 Thuong hoang sai Noi vien ngoai lang Tran Khac Dung va Pham Thao qua Nguyen đe thinh Đai tang kinh. Thinh cau nay đuoc Nguyen Thanh Tong chap thuan. Cac bo kinh do su bo đem ve đuoc cat o phu Thien Truong, ngoai ra Thuong hoang sai in ban pho đe luu hanh trong nuoc.


= So to Truc Lam =

Thang 10 (am lich) nam 1299, Nhan Tong roi đen Yen Tu (Quang Ninh), lay phap danh Huong Van Đai Đau đa (香雲大頭陀) va tu hanh theo thap nhi đau đa (muoi hai đieu kho hanh). Ong con co đao hieu la Truc Lam Đai Đau đa (竹林大頭陀) hay Truc Lam Đai si (竹林大士) va Giac hoang Đieu ngu (覺皇調御). Tai Yen Tu, Đieu ngu đa mo tinh xa, thuyet giang đo tang, thau nhan đuoc kha nhieu đe tu. Vao the ky XI – XIII, Phat giao Đai Viet ton tai chu yeu dua tren 3 dong thien Ti-ni-đa-luu-chi, Thao Đuong va Vo Ngon Thong. Đieu ngu đa hop nhat cac tong phai nay vao dong thien Truc Lam Yen Tu, con goi la Thien phai Truc Lam. Đay đuoc xem la giao hoi thong nhat đau tien cua đao Phat tai Viet Nam. Thien phai Truc Lam vua tiep thu nen tang Phat giao Nam A va thien Đong Đo, vua su dung cac gia tri van hoa Viet Nam va khuyen khich Phat tu cong hien cho xa hoi tren nen tang Tu bi – Tri tue cua Phat phap. Ban than Đieu ngu khong chi an cu tai Yen Tu, ma đi thuyet phap nhieu lan o cac chua nhu Pho Minh (Thien Truong), Sung Nghiem (Chi Linh), Vinh Nghiem (Yen Dung) va Bao An – Sieu Loai (nay thuoc Gia Lam, Ha Noi). Ong cung xay dung nhieu tu vien va đi giao hoa trong ca nuoc, ke ca o thon que lan thanh thi. Tren cuong vi la thuong hoang-thien su, ong đa day dan bai tru cac tap tuc me tin, di đoan va tu duong đuc hanh theo giao phap Thap thien (muoi đieu thien). Ong van gop y cho mot so van đe chinh su, đong thoi khuyen bao Anh Tong tu bo ruou che va cung duong cho tang chung.
Thang 3 am lich nam 1301, Giac hoang Đieu ngu du hoa đen chau Bo Chinh – mot vung đat đia đau phia nam cua Đai Viet – va dung len am Tri Kien. Tu Bo Chinh, ong sang Chiem Thanh va o lai đay gan mot nam. Trong lan nay, Đieu ngu đa hua ga con la cong chua Huyen Tran cho vua Chiem la Che Man; đe đap le, Che Man xin nhuong hai chau O, Ly cho Đai Viet. Hon le giua Huyen Tran voi vua Chiem đuoc cu hanh vao nam 1306. Vua Anh Tong sap nhap hai chau O, Ly vao Đai Viet va đoi ten chau O thanh chau Thuan, chau Ly thanh chau Hoa. Bai dan cua Tran Quang Chi trong tranh Truc Lam đai si xuat son đo đa mo ta ve đao nghiep tu hanh cua Đieu ngu cung nhu chuyen van du Chiem Thanh cua ong:

Sau cuoc van du o Chiem Thanh, Đieu ngu ve phu Thien Truong vao thang 1 am lich nam 1303 đe "mo hoi Vo luong phap o chua Pho Minh, bo thi vang bac tien lua đe chan cap dan ngheo trong nuoc va giang kinh Gioi thi" (theo Đai Viet Su ky Toan thu). Nam 1304, Đieu ngu đen kinh đo Thang Long trong su đon tiep long trong cua Anh Tong cung vuong hau, quan lai. Tat ca ho đeu đuoc trao tam gioi Bo-tat tai gia. Nam 1304, khi đang hoang hoa tai huyen Nam Sach (Hai Duong), Đieu ngu đa gap va thu nhan Phap Loa (Đong Kien Cuong; 1284 – 1330) va lam đe tu xuat gia. Sau đo ong đao tao cho Phap Loa tro thanh nguoi ke thua thien phai cua minh. Ngay 1 thang 1 am lich nam 1308, Đieu ngu chinh thuc cong nhan Phap Loa lam nguoi noi phap. Le truyen đang cho Phap Loa đuoc cu hanh tai chua Bao An-Sieu Loai va đuoc tuong thuat qua sach Tam To thuc luc (to 18b3-19a8) nhu sau: 

Trong cuon Lich su Phat giao Đang Ngoai (xuat ban nam 1995), tac gia Nguyen Hien Đuc nhan đinh buoi le nay đa cho thay " Truc Lam muon rang vua Anh Tong va cac đai than trong trieu đinh phai chanh thuc ton kinh Phap Loa nhu "bac thay" giong nhu ton kinh Truc Lam. Ngoai ra, Truc Lam cung muon cho biet rang: Tu vua, trieu than cho đen tat ca chu Tang Ni, Phat tu ca nuoc phai cong nhan Phap Loa la vi To thu hai, thay the Truc Lam lanh đao Giao hoi Phat giao thong nhat tu thoi Tran, tuc lanh đao phai thien Truc Lam do Truc Lam Đau Đa khai sang.". Sach Tran Nhan Tong toan tap (xuat ban nam 2006) cua tien si Le Manh That con co nhan xet rang viec ban tang "ngoai thu kinh su" cho Phap Loa chung to Đieu ngu yeu cau đe tu phai biet ket hop ly tuong Bo-tat cua Phat phap voi ly tuong truong phu cua the gian.
Thang 11 am lich (thang 12 duong lich) nam 1308, Đieu ngu Tran Nhan Tong vien tich tren đinh Ngoa Van (Yen Tu), huong duong 50 tuoi. Ve ngay mat cua Đieu ngu, sach Đai Viet su ky toan thu chep la ngay 3 thang 11 am lich nam Mau Than (tuc ngay 16 thang 12 nam 1308) trong khi Tam To thuc luc va Thanh đang ngu luc viet la ngay 1 thang 11 am lich (tuc ngay 14 thang 12). Thanh đang ngu luc đa tuong thuat ve cuoc đoi thoai cuoi cung giua Đieu ngu voi thi gia Bao Sat:

Sach Đai Viet su ky toan thu cung cung cap mot so chi tiet khac ve su qua đoi cua Truc Lam đai si:

Theo thien To linh đinh menh (Linh hon cua To đinh ngoi) trong sach Nam Ong mong luc cua Ho Nguyen Trung – quan nha Minh goc Viet đau the ky XV, khi Tran Anh Tong cung cac vuong tu nhan boc xa-loi cua Đieu ngu, mot so hat xa-loi bay vao tay ao Hoang tu Tran Manh, roi toa ra anh sang. Khi đuoc lay ra, xa-loi lai bay vao. Theo Ho Nguyen Trung, Anh Tong bay gio chua co con voi vo đich, chi co Hoang tu Manh la con nguoi vo thu. Nha vua đinh cho sinh con đich roi chon nguoi noi ngoi. Cho nen viec xa-loi bay vao ong tay ao Manh co nghia anh linh Đieu Ngu nhac Anh Tong phai truyen ngoi cho Manh. Sau khi vua Anh Tong khan rang: "Đau dam khong phung menh", xa-loi moi khong bay nua. Anh Tong lap Tran Manh lam Hoang thai tu, tuc vua Tran Minh Tong sau nay.
Theo Thanh đang ngu luc va Tam to thuc luc, xa loi cua Đieu ngu đuoc Anh Tong chia lam ba phan, ton tri vao ba noi: lang Quy Đuc (phu Long Hung), bao thap Hue Quang tai chua Hoa Yen (Yen Tu) va chua Pho Minh (Thien Truong). Đai Viet Su ky Toan thu con ke, truoc khi đua ve lang Quy Đuc, di hai Nhan Tong Đieu ngu đuoc quan tam o đien Dien Hien. Cac quan va nhan dan đo ve cung đien rat đong, cho nen đen gan gio ruoc, đoan linh cuu van chua đi đuoc. Vua Anh Tong sai Chi hau thanh chuong Trinh Trong Tu, chi huy cac quan Hai khau va Ho duc, tim cach khien đoan nguoi gian ra. Trong Tu ben sai quan Hai khau, Ho duc đen truoc them Thien Tri, ngoi theo hang loi roi hat khuc Long ngam. Nhieu nguoi nghe thay, chay đen xem, tu đay đoan linh cuu moi đi đuoc ve lang Quy Đuc. Tai đay, Đieu ngu đuoc hop tang voi vo đau la Kham Tu Bao Thanh Thai hoang thai hau. Trieu đinh dang ong mieu hieu la Nhan Tong va thuy hieu Phap Thien Sung Đao Ung The Hoa Dan Long Tu Hien Hieu Thanh Van Than Vo Nguyen Minh Due Hieu Hoang Đe (法天崇道應世化民隆慈顯惠聖文神武元明睿孝皇帝). Anh Tong con dang phap hieu Đai Thanh Tran Trieu Truc Lam Đau Đa Tinh Tue Giac Hoang Đieu Ngu To Phat (大聖陳朝竹林頭陀靜慧覺皇調御祖佛), lai sai đap hai pho tuong vang tho ong o chua Van Yen (Yen Tu) va chua Bao An (Sieu Loai).
Sach Tam To thuc luc khi chep ve thoi ky Tran Minh Tong lam Thai thuong hoang, co ghi nhan mot phan xa-loi cua Nhan Tong đa đuoc đua vao bao thap Đai Thang Tu Thien (thap trong khuon vien chua Bao Thien, xay nam 1057 tu thoi Ly Thanh Tong, nay khong con nua). Tu phan xa-loi nay, thang 11 am lich nam 1329, thien su Phap Loa đem mot so xa loi ve an tri trong thap đa cua vien Quynh Lam (nay thuoc thi xa Đong Trieu, Quang Ninh).
Trong bo Lich trieu hien chuong loai chi, phan Van tich chi, danh si thoi Nguyen Phan Huy Chu co nhan xet ve nha vua-tu si Tran Nhan Tong:


Tac pham Tran Nhan Tong đuoc xem la mot nha tho, nha van hoa tieu bieu cua Đai Viet thoi trung đai. Tac pham cua ong bao gom: 

Thien lam thiet chuy ngu luc (Ngu luc ve trung đoc thiet chuy trong rung Thien).
Tang gia toai su (Chuyen vun vat cua su tang).
Thach that my ngu (Loi noi me trong nha đa), đuoc vua Tran Anh Tong cho chep vao Đai Tang kinh đe luu hanh.
Đai huong hai an thi tap (Tap tho an chung cua bien lon nuoc thom).
Tran Nhan Tong thi tap (Tap tho Tran Nhan Tong).
Trung Hung thuc luc (2 quyen): chep viec binh quan Nguyen xam luoc.
Cac tac pham tren đeu đa that lac, chi con lai 32 bai tho, ke chep trong Thanh đang ngu luc, Thien tong ban hanh, An Nam chi luoc, Nam Ong mong luc, Viet am thi tap va Toan Viet thi luc, cong them 3 đoan phien trong Đai Viet Su ky Toan thu va An Nam chi luoc. Theo đanh gia trong sach Tho van Ly Tran (tap 2, quyen thuong) do Nguyen Hue Chi, Tran Thi Bang Thanh, Đo Van Hy va Tran Tu Chau bien soan, tho Tran Nhan Tong mang tinh chat "ket hop nhuan nhuyen giua cam quan triet hoc va cam quan the su, co tinh than lac quan, yeu đoi, tam long vi tha cua mot nhan cach co lon va su rung đong tinh te, long yeu tu do thich thang cua mot nha nghe si".


= Mot so bai tho =
Xuan Đinh

Thuy khoi khai song phi
Bat tri xuan di quy
Nhat song bach ho điep
Phach phach san hoa phi
Buoi som mua xuan
Ngu day ngo song may,
Xuan ve van chua hay,
Song song đoi buom trang,
Phat phoi san hoa bay.
(Ban dich cua Ngo Tat To)
Thien Truong van vong
Thon hau thon tien đam tu yen
Ban vo ban huu tich duong bien
Muc đong đich li nguu quy tan
Bach lo song song phi ha đien
Buoi chieu đung o phu Thien Truong trong ra
Truoc xom sau thon tua khoi hong
Bong chieu man mac co duong khong
Muc đong sao vang trau ve het
Co trang tung đoi lieng xuong đong
(Ngo Tat To dich)
Thien Truong Phu
Luc am hong hi boi tich lieu,
Te van thon vu tho hoa tieu.
Trai đuong giang hau tang quy vien,
Giang quan canh so nguyet thuong kieu.
Tam thap tien cung hoanh da thap,
Bat thien huong sat đong xuan trieu.
Pho Minh phong canh hon nhu tac,
Phang phat canh tuong nhap mong nghieu.
Phu Thien Truong
Luc ram, hong thua canh quanh hiu,
May quang, mua tanh đat tan reu.
Phong trai gian đoan, su ve vien,
Cau ben canh đau, bong nguyet treo.
Ba chuc cung tien, giuong ngu đat,
Tam nghin bong thap, nuoc trieu reo.
Pho Minh phong canh, chua nhu cu,
Trong giac mo mang Thuan thay Nghieu.
(Ban dich cua Ngo Tat To)
Cu tran lac đao phu
Cu tran lac đao tha tuy duyen
Co tac xan he khon tac mien
Gia trung huu bao huu tam mich
Đoi canh vo tam mac van thien.
Ban dich:
O đoi vui đao hay tuy duyen,
Đoi cu an đi met ngu lien.
Co bau trong nha thoi tim kiem,
Vo tam đoi canh hoi chi thien.
(nguoi dich: Le Manh That)


Gia đinh Cha: Tran Thanh Tong (Tran Hoang).
Me: Nguyen Thanh Thien Cam Hoang hau Tran thi (元聖天感皇后陳氏 ? – 1287), huy la Thieu (韶), con gai cua Kham Minh Đai vuong Tran Lieu.
Hau phi:
Kham Tu Hoang hau Tran Thi Trinh (欽慈皇后; ? – 1293), con gai truong cua Hung Đao Đai vuong Tran Quoc Tuan va Nguyen Tu Quoc mau.
Tuyen Tu Hoang hau Tran Thi Tinh (宣慈皇后; ? – 1318), em gai cua Kham Tu Hoang hau, con gai thu cua Hung Đao Đai vuong.
Đuc phi Đang Thi Loan, nguoi con gai thon que vung Kinh Bac.
Con:
Tran Thuyen (陳烇), sau tro thanh Tran Anh Tong (陳英宗), con cua Kham Tu Hoang hau.
Hue Vu Đai vuong Tran Quoc Chan (惠武大王陳國瑱), khong ro me, co the la Tuyen Tu Hoang hau.
Thuong Tran Cong chua (上珍公主), lay Van Hue cong Tran Quang Trieu, chau noi Tran Hung Đao.
Thien Tran Cong chua (天珍公主; ? – 1309), lay Uy Tuc cong Tran Van Bich, con Van Tuc vuong Tran Đao Tai, chau noi Tran Quang Khai.
Huyen Tran Cong chua (玄珍公主), lay Che Man, Quoc vuong Chiem Thanh.


Hinh anh cong cong Ten cua ong đuoc đat cho nhieu truong hoc o Viet Nam, mot so con đuong cua cac thanh pho, tinh. Trong khi đo, o cac tinh mien Trung va mien Nam lai viet la Tran Nhan Ton.


Đen tho Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =


Đoc them Lien ket ngoai Tran Nhan Tong tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Tran Dynasty (Vietnamese history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)