Libya, quoc hieu la Nha nuoc Libya la mot quoc gia tai Bac Phi va giap voi Đia Trung Hai o phia bac, Ai Cap o phia đong, Sudan o phia đong nam, Tchad va Niger o phia nam, Algerie va Tunisia o phia tay. Libya la nuoc lon thu tu o chau Phi va thu 17 tren the gioi. Thu đo cua Libya la Tripoli, voi 1,7 trieu trong tong so 5,8 trieu dan ca nuoc. Ba khu vuc truyen thong cua quoc gia nay la Tripolitania, Fezzan va Cyrenaica.
Cai ten "Libya" bat nguon tu chu "Lebu" trong tieng Ai Cap, đe chi nhung nguoi Berber song o phia tay song Nin, va đuoc đua vao tieng Hy Lap co đai đe tro thanh "Libya". O thoi Hy Lap co đai, thuat ngu "Lybya" co nghia rong hon, gom toan bo Bac Phi o phia tay Ai Cap, va đoi luc con bao gom toan bo luc đia chau Phi.
Voi mot tru luong dau mo đa đuoc kiem chung thuoc hang lon nhat tren the gioi, Libya co muc thu nhap kinh te quoc dan tren đau nguoi cao nhat Bac Phi, cung nhu la mot trong nhung nuoc co muc GDP tren đau nguoi cao o chau Phi. Voi tong dien tich 1,8 trieu km², 90% trong đo la sa mac. Voi dan so chi co 6 trieu nguoi va cac khoan thu nhap tu dau lua hang nam toi 32 ty đo la My trong nam 2010, tiem nang cua Libya la rat lon, cung cap cho nguoi dan mot he thong an sinh xa hoi cao va rong rai, đac biet trong linh vuc nha o va giao duc. So sanh voi cac nuoc lang gieng theo đinh huong thi truong, Libya co muc ngheo tuyet đoi va tuong đoi kha thap. Tuy nhien trong 42 nam cam quyen, Gadhafi đuoc cho la đa bien thu cac nguon tai tro nham thu loi cho gia đinh va bo toc cua ong. va ti le that nghiep tai Libya đuoc uoc tinh la 30% hoac nhieu hon.
Tu nam 1911 đen 1943, Libya la thuoc đia cua Y. Quoc gia nay tuyen bo đoc lap vao nam 1951 va tro thanh mot nen quan chu. Mot cuoc đao chinh quan su nam 1969 đa lat đo Vua Idris I. Lanh đao cuoc đao chinh la Muammar Gaddafi cai tri đat nuoc tu nam 1969 cho đen khi Gaddafi bi lat đo va bi giet trong cuoc noi chien nam 2011. Cuoc noi chien lan thu hai, tiep tuc ke tu nam 2014, giua mot ben la chinh phu HoR o Tobruk va mot ben la chinh phu GNC o Tripoli đa dien ra. Sau mot loat cac cuoc đam phan hoa binh do Lien Hop Quoc to chuc giua hai chinh phu Tobruk va Tripoli, mot chinh phu thong nhat do LHQ hau thuan đa đuoc thanh lap vao nam 2015. Tuy nhien, mot phan lanh tho cua Libya van con nam ngoai su kiem soat cua chinh phu, khi ma cac luc luong Hoi giao cuc đoan, phien quan va bo lac dan quan khac nhau đang chiem giu cac khu vuc nay.


Lich su Bang chung khao co hoc cho thay it nhat tu tam nghin nam truoc Cong Nguyen, đong bang ven bien Libya đa co nhung nguoi dan thuoc van hoa đo đa moi biet thuan hoa gia suc va trong cay luong thuc. Nen van hoa nay đa phat trien tu hang nghin nam trong vung, hang nghin nam truoc khi cac luc luong tu chau Au co toi đay thong tri, cho toi khi no bi thay the boi nguoi Berber.
Vung đat tro thanh nuoc Libya hien đai ngay nay đa tung bi chinh phuc o nhieu muc đo khac nhau tu ben ngoai boi nguoi Phoenicia, Carthage, Hy Lap, La Ma, Vandal, ngoai ra Đe che Byzantine tung cai tri toan bo hay tung phan cua Libya. Ngoai mot so phe tich tai Cyrene, Leptis Magna va Sabratha cua nguoi Hy Lap va nguoi La Ma, hien nay co rat it di vat cua hai nen van hoa co đo tren đat Libya.

Nguoi Phoenicia la nhung nguoi đau tien thanh lap cac cang thuong mai o Libya khi nhung thuong nhan tai Tyros (thuoc Liban ngay nay) phat trien cac moi quan he thuong mai voi cac bo lac nguoi Berber va thiet lap cac hiep uoc voi ho nham đam bao su hop tac trong viec khai thac cac nguyen lieu tho. Toi the ky thu V TCN, Carthage, thuoc đia lon nhat cua nguoi Phoenicia đa mo rong quyen ba chu cua minh ra hau het toan bo vung Bac Phi ngay nay, noi mot nen van minh rieng biet, đuoc goi la Punic, đang hinh thanh. Nhung khu đinh cu cua nguoi Punic o doc bo bien Libya gom Oea (Tripoli), Labdah (sau nay la Leptis Magna) va Sabratha, tai mot vung se đuoc goi chung la Tripolis, hay "Ba thanh pho", va thu đo Tripoli ngay nay cua Libya cung co ten xuat phat tu đo.
Nguoi Hy Lap co đai đa chinh phuc Đong Libya, khi theo thong le, nhung nguoi dan tu hon đao Thera đong đuc theo loi sam tai Delphi đi tim kiem mot vung đat moi o Bac Phi. Nam 631 truoc Cong Nguyen ho bat đau biet đen thanh pho Cyrene. Trong vong 200 nam, nguoi Hy Lap lap bon thanh pho quan trong khac trong vung đat Libya la: Barce (Al Marj); Euhesperides (sau nay la Berenice, Benghazi) hien nay; Teuchira (sau nay la Arsinoe, Tukrah hien nay); va Apollonia (Susah), cang Cyrene. Cung voi Cyrene, chung đuoc goi la Pentapolis (Nam thanh pho).
Nguoi La Ma đa thau tom cac vung thuoc Libya, va trong hon 400 nam, Tripolitania va Cyrenaica tro thanh cac tinh thinh vuong cua La Ma. Nhung tan tich thoi La Ma, nhu nhung tan tich o Leptis Magna, minh chung cho sinh khi tung co o vung nay, khi cac thanh pho thinh vuong va tham chi la cac thi tran nho hon đeu co chung tinh trang phat trien voi muc song cao o đo thi. Cac nha buon va tho thu cong tu nhieu vung cua đe che Roma đa toi Bac Phi, nhung đac điem cua cac thanh pho Tripolitania van mang nhieu net Punic cua nguoi Punic va net Cyrenaica cua nguoi Hy Lap.
Nguoi A Rap đa chinh phuc Libya vao the ky thu VII. Trong nhung the ky tiep theo, nhieu nguoi ban đia đa theo đao Hoi, tieng A Rap va van hoa. Đe che Ottoman Tho Nhi Ky đa chinh phuc nuoc nay vao giua the ky XVI, Libya tiep tuc la mot phan cua đe che đo, du tai nhieu thoi điem hau nhu no đa tro thanh mot vung tu tri, cho toi khi bi Y xam chiem nam 1911. Sau cac cuoc khang chien bat thanh, Libya bi bien thanh mot nuoc thuoc đia.
Nam 1934, Y chap nhan cai ten "Libya" (đa đuoc nguoi Hy Lap su dung đe chi ca vung Bac Phi, ngoai tru Ai Cap), lam ten chinh thuc cua thuoc đia nay, khi ay no gom cac tinh Cyrenaica, Tripolitania va Fezzan. Vua Idris I, Emir xu Cyrenaica, lanh đao cuoc khang chien cua nguoi Libya chong lai su chiem đong cua Y giua hai cuoc the chien. Tu nam 1943 toi 1951, Tripolitania va Cyrenaica nam duoi quyen chiem đong cua Anh trong khi Phap chiem đong Fezzan. Nam 1944, Idris tro ve nuoc tu noi bi truc xuat la Cairo nhung khong the cu tru thuong xuyen tai Cyrenaica cho toi khi mot so quyen chiem đong cua nuoc ngoai bi bai bo nam 1947. Theo cac đieu khoan cua hiep uoc hoa binh nam 1947 voi cac nuoc Đong Minh, Y tu bo moi yeu sach đoi voi Libya.

Ngay 21 thang 11 nam 1949, Đai hoi đong Lien Hop Quoc thong qua mot nghi quyet tuyen bo rang Libya se tro thanh mot nuoc đoc lap truoc ngay 1 thang 1 nam 1952. Idris đai dien cho Libya tai cac cuoc đam phan cua Lien Hop Quoc sau đo. Khi Libya tuyen bo nen đoc lap cua minh ngay 24 thang 12 nam 1951, no tro thanh nuoc đau tien gianh đuoc đoc lap thong qua Lien Hop Quoc va mot trong nhung thuoc đia đau tien cua chau Au o chau Phi gianh lai đuoc đoc lap. Libya tuyen bo tro thanh quoc gia theo chinh the quan chu lap hien duoi quyen Vua Idris.
Su phat hien ra nhung gieng dau voi tru luong lon nam 1959 va nguon thu co đuoc sau đo tu ban dau khien cho nuoc nay tu vi the mot trong nhung quoc gia ngheo nhat the gioi tro thanh mot nuoc rat giau co, khi tinh theo GDP tren đau nguoi. Du dau mo đa cai thien mot cach đang ke tinh hinh tai chinh cua chinh phu Libya, su bat man cua dan chung van ton tai khi tai san quoc gia ngay cang bi tap trung vao tay Vua Idris va tang lop quy toc trong nuoc. Su bat binh ngay cang tang voi su phat trien cua chu nghia Nasser va chu nghia quoc gia A Rap tren toan vung Bac Phi va Trung Đong.
Ngay 1 thang 9 nam 1969, mot nhom nho cac si quan quan đoi duoi su chi huy cua Muammar Abu Minyar al-Gaddafi khi ay moi 28 tuoi tien hanh mot cuoc đao chinh lat đo Vua Idris. O thoi điem đo, Idris đang phai nam vien o Tho Nhi Ky. Chau trai ong, Thai tu Sayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi, len lam vua. Ro rang la cac si quan cach mang, nhung nguoi đa thong bao su phe truat Vua Idris khong muon nhuong bo ong ta ve nhung quyen loi đoi voi mot vi vua. Sayyid nhanh chong nhan ra thuc te rang khi lam vua ong lai co it quyen luc hon khi lam thai tu. Truoc cuoi thang 9, Vua Sayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi chinh thuc bi cac si quan cach mang phe truat va bi quan thuc tai gia. Trong luc ay, cac si quan cach mang xoa bo che đo quan chu, va tuyen bo mot nuoc Cong hoa Libya A Rap moi. Gaddafi đa la "Lanh tu Anh ca va la Nguoi huong dan Cach mang" theo cach goi chinh thuc cua chinh phu va tren bao chi.
Nam 2011, mot cuoc noi day no ra va bien thanh noi chien, cham dut 42 nam cam quyen cua Gaddafi. Nhung khong bao lau thi xung đot giua cac phe phai tai Libya tiep tuc no ra, dan toi Noi chien Libya (2014) khien hang chuc ngan nguoi thiet mang. Sau cuoc đam phan hoa binh do Lien hop quoc đung đau giua chinh phu Tobruk va Tripoli, mot Chinh phu lam thoi thong nhat do Lien hop quoc hau thuan đuoc thanh lap vao nam 2015. Ke tu đo, mot cuoc noi chien thu hai đa no ra, voi cac phan cua Libya bi chia cat giua cac chinh phu co tru so tai Tobruk va Tripoli cung nhu cac bo lac va dan quan Hoi giao khac nhau. Đat nuoc roi vao tinh trang hon loan khien nhieu nguoi co gang di cu đen chau Au. Tu nam 2013 đen 2018, gan 700.000 nguoi di cu đa đen Y bang thuyen, nhieu nguoi trong so ho đen tu Libya.
Ngay 23 thang 10 nam 2020, mot lenh ngung ban vinh vien đa đuoc ky ket đe cham dut chien tranh.


Chinh tri = Thoi ky Gaddafi =
Truoc nam 2011, Libya co he thong chinh phu kep. "Ban cach mang" gom Lanh tu Cach mang Gaddafi, Uy ban cach mang va cac thanh vien con lai cua muoi hai nguoi trong Hoi đong Chi huy Cach mang, đuoc thanh lap tu nam 1969. Ban lanh đao cach mang tu truoc khong đuoc bau ra va cung khong the bi khai tru, boi vi ho nam quyen luc nho vao cong lao đa đong gop trong cuoc cach mang. Ban cach mang kiem soat quyen đua ra quyet đinh cua ban kia, "Ban Jamahiriya".
La nhanh lap phap cua chinh phu, ban nay gom cac Đai hoi Nhan dan Đia phuong tai moi 1.500 khu vuc đo thi, 32 Sha'biyat Đai hoi Nhan dan cho cac vung, va Đai hoi Nhan dan Quoc gia. Cac co che lap phap nay đuoc đai dien boi cac co che hanh phap tuong đuong (Uy ban Nhan dan Đia phuong, Uy ban Nhan dan Sha'biyat va Uy ban Đai hoi Nhan dan Quoc gia).
Bon nam mot lan cac thanh vien cua Đai hoi Nhan dan Đia phuong bau ra lanh đao cua minh va cac thu ky cho cac Uy ban Nhan dan, bang cach gio tay bieu quyet, thinh thoang co the la sau nhieu cuoc tranh luan va mot cuoc bo phieu kha gat gao. Lanh đao cac Uy ban Nhan dan Đia phuong đai dien cho khu vuc cua minh tai Đai hoi Nhan dan cap tren va la su uy thac bat buoc. Cac thanh vien cua Đai hoi Nhan dan Quoc gia bau ra cac thanh vien cua Uy ban Nhan dan Quoc gia(Chinh phu libya1977 – 2011) bang cach gio tay bieu quyet tai ky hop hang nam cua minh. Cuoc hop gan đay nhat dien ra tai Sirte 8 thang 1–12 thang 1 nam 2005, la ky hop hang nam lan thu 29.
Trong khi van co nhung cuoc tranh luan ve nguoi se canh tranh vao cac chuc vu hanh phap, tren thuc te chi nhung nguoi đuoc ban lanh đao cach mang đong y moi trung cu. Chinh phu hanh chinh chi hoat đong hieu qua khi no thuc hien đung cac menh lenh lanh đao do ban lanh đao cach mang đua ra. Ban lanh đao cach mang co quyen phu quyet toi cao bat ke toi quyen luc hien phap cua che đo dan chu nhan dan va cai goi la quyen luc cua nhan dan. Chinh phu kiem soat ca truyen thong nha nuoc va tu nhan, va bat ky mot bai viet nao chi trich cac chinh sach hien thoi đeu đa đuoc chi đao co muc đich tu truoc cua chinh ban lanh đao cach mang, đe lam vi du ve cac bien phap cai cach. Trong nhung truong hop khac, su chi trich nhu vay cua cac to bao tu nhan, nhu to The Tripoli Post, đa bi kiem duyet.
Cac Đang chinh tri đa bi cam hoat đong theo Đao luat ve viec cam cac Đang Chinh tri so 71 nam 1972. Theo Đao luat bo sung nam 1971 cho phep thanh lap cac to chuc phi chinh phu (NGOs). Boi vi chung phai thich hop voi nhung muc tieu cua cach mang, tuy nhien, co qua it cac to chuc nhu vay khi so sanh voi cac nuoc xung quanh. Cac Lien đoan Thuong mai cung khong he ton tai, nhung nhieu hiep hoi nghe nghiep đuoc đua vao trong cac co cau cua chinh phu tro thanh mot tru cot thu ba, cung voi cac Đai hoi Nhan dan va cac Uy ban. Cac hiep hoi đo khong co quyen bai cong. Cac hiep hoi nghe nghiep cu cac đai bieu toi cac Đai hoi nhan dan Quoc gia, va ho co tu cach đai dien.


Cac vung hanh chinh Ban đau chi đuoc to chuc thanh tu hai toi bon tinh, sau nay Libya đuoc chia thanh nhieu vung thu hien (muhafazat), 25 khu đo thi (baladiyat) va gan đay la 32 sha'biyah.


Quan he ngoai giao Chinh sach đoi ngoai cua Libya đa co nhieu thay đoi lon tu khi nuoc nay tuyen bo thanh lap vao Đem Noel nam 1951. Khi con la mot quoc gia quan chu, Libya theo đuoi lap truong ung ho phuong Tay, tuy the no van la mot nuoc đuoc cho la thuoc so quoc gia bao thu trong viec giu gin truyen thong ben trong Lien đoan A Rap, ma ho la mot thanh vien tu nam 1953. Chinh phu nuoc nay la mot đong minh than can cua Anh va Hoa Ky; ca hai nuoc nay đeu giu quyen đat can cu quan su tai Libya. Libya cung co quan he than thien voi Phap, Y, Hy Lap va Tho Nhi Ky, va đa thiet lap quan he ngoai giao đay đu voi Lien bang Xo viet nam 1955.
Du chinh phu ung ho nhung cuoc đau tranh chinh nghia A Rap, gom cac phong trao đoi đoc lap o Maroc va Algerie, ho khong tham gia tich cuc vao cuoc tranh chap A Rap-Israel, cac đe tai chinh tri on ao ben trong cong đong A Rap trong thap ky 1950 va đau thap ky 1960. Vuong quoc nay đuoc biet đen voi su hop tac chat che voi phuong Tay, trong khi lai to ra bao thu voi cac van đe trong nuoc.
Sau vu đao chinh nam 1969, Gaddafi đong cua cac can cu cua Anh, My va quoc huu hoa mot phan cac cong ty dau mo va thuong mai nuoc ngoai tai Libya. Ong cung đong vai tro quan trong trong viec van đong su dung cam van dau lua nhu mot vu khi đe thach thuc phuong Tay, hy vong rang khi gia dau tang cao cung voi cuoc cam van nam 1973, phuong Tay, đac biet la Hoa Ky, se phai can nhac trong viec ung ho Israel. Gaddafi khong chap nhan ca chu nghia cong san cua Xo Viet va chu nghia tu ban cua Phuong Tay, tuyen bo rang minh đang lap ra mot con đuong trung dung rieng cho đat nuoc. Thang 10 nam 1978, Gaddafi đa bi chi trich nang ne khi ung ho Idi Amin trong cuoc Chien tranh Uganda-Tanzania. Quan đoi Libya đuoc Gaddafi gui đen giup đo Idi Amin trong tham vong sap nhap tinh Kagera phia bac Tanzania cua ong ta. Amin thua tran va sau nay phai chay tron sang Libya va song o đo gan mot nam.
Trong thap ky 1980, Libya ngay cang xa lanh phuong Tay, va bi buoc toi thuc hien nhieu hanh đong cua mot quoc gia ung ho chu nghia khung bo. Khi bang chung ve su dinh liu cua Libya vao vu đanh bom khung bo vao vu truong tai Berlin nam 1986 lam thiet mang hai nguoi My bi kham pha, Hoa Ky tra đua bang cach tung ra mot chien dich nem bom vao cac muc tieu gan Tripoli va Benghazi vao thang 4 nam 1986.
Nam 1991, hai nhan vien tinh bao Libya bi cac cong to vien lien bang truy to tai Hoa Ky va Scotland vi su lien quan cua ho toi vu đanh bom chuyen bay 103 cua Pan Am vao thang 12 nam 1988. Sau nguoi Libya khac cung bi xet xu vang mat ve vu đanh bom chuyen bay 772 cua UTA nam 1989. Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc đa yeu cau Libya dan đo cac nghi can, hop tac voi nhung nha đieu tra vu Pan Am 103 va UTA 772, chi tra boi thuong cho gia đinh cac nan nhan va ngung moi hanh đong ung ho chu nghia khung bo. Libya tu choi hop tac dan toi viec Hoi đong Bao an thong qua Nghi quyet 748 vao ngay 31 thang 3 nam 1992, ap đat cac bien phap trung phat nuoc nay cho toi khi cac nghi quyet truoc đo đuoc tuan thu. Libya tiep tuc bat hop tac va Lien Hop Quoc lai đua ra cac bien phap trung phat nang ne hon chong lai Libya vao thang 11 nam 1993.
Nam 2003, hon mot thap ky sau khi cac bien phap trung phat đuoc ap dung, Libya bat đau co nhung thay đoi đay bat ngo trong chinh sach cua ho voi the gioi phuong Tay the hien ro rang mong muon theo đuoi chinh sach giam cang thang giua Libya va phuong Tay. Chinh phu Libya đa thong bao quyet đinh tu bo cac chuong trinh vu khi hat nhan cua minh va chi gan 3 ty đola My cho cac gia đinh nan nhan chuyen bay 103 cua Pan Am va chuyen bay 772 cua UTA. Nhieu nuoc phuong Tay đa hoan nghenh quyet đinh nay cua Libya va coi đo la mot buoc tien quan trong cua Libya trong viec tai gia nhap cong đong quoc te. Tu nam 2003 nuoc nay đa binh thuong hoa quan he voi Lien minh chau Au va hoa Ky va tham chi đa tro thanh mot truong hop đien hinh voi cau noi thong dung "kieu Libya", mot vi du cho cong đong quoc te thay rang moi viec đeu co the đuoc giai quyet thong qua đam phan chu khong phai bang vu luc khi co thien chi tu ca hai phia. Tuy vay, đen nam 2011, Phuong Tay đa hau thuan cho phe đoi lap lat đo va giet hai Gaddafi.
Viet nam la mot trong it nuoc co quan he ngoai giao kha ben chat va lau dai voi Lybia. Hai nuoc ky ket quan he ngoai giao tu 1975. Chi tiet xem them Quan he ngoai giao Viet Nam - Libya


Đia ly Libya rong 1.759.540 km² (679.182 dam vuong), la nuoc rong thu 17 tren the gioi. phia bac Libya đuoc bao boc boi Đia Trung Hai, phia tay giap voi Tunisia va Algerie, phia tay nam voi Niger, phia nam voi chad va Sudan, va phia đong giap Ai Cap. Voi mot đuong bo bien dai 1770 kilomet (1100 dam), Libya la quoc gia co đuong bo bien dai nhat o Đia Trung Hai. Khi hau đa phan la kho va kieu sa mac. Tuy nhien, cac vung phia bac co khi hau Đia Trung Hai on hoa hon.
Cac vung đia ly theo lich su la Cyrenaica, Tripolitania va Fezzan. Hai thanh pho quan trong nhat la thu đo Tripoli o phia tay bac Libya va Benghazi, nam o phia đong. Cac thanh pho lon khac gom Misratah, Sirte va Sabha.
Cac thien tai gom gio nong, kho mang theo nhieu bui (tai Libya thuong đuoc goi la gibli). Đay la gio o phia nam xuat hien trong thoi gian tu mot đen bon ngay vao mua xuan va mua thu. Ngoai ra con co cac tran bao bui va bao cat. Cac oc đao co rai rac tren khap lanh tho, cac oc đao lon nhat la Ghadames va Kufra.


= Sa mac =

Sa mac Libya bao phu hau nhu toan bo vung đong Libya, la mot trong nhung đia điem kho can nhat tren the gioi. Tai nhieu vi tri, trong thoi gian hang thap ky khong co mua, va tham chi tai nhung vung cao nguyen mua rat hiem khi xay ra, chi mot lan trong khoang 5-10 nam. Tai Uweinat, tran mua cuoi cung xay ra vao thang 9 nam 1998. Co mot vung đat trung rat rong đuoc đat ten la vung Đat trung Qattara, o ngay phia nam day nui cuc bac, cung voi oc đao Siwa o cuc tay. Vung nay doc nghieng ve phia tay, chay toi hai oc đao Jaghbub va Jalo.
Tuong tu nhu vay, khi hau o sa mac Libya co the rat khac nghiet; nam 1922, thi tran Al 'Aziziyah, nam o phia tay Tripoli, co nhiet đo len toi 57.8°C (136.0°F), thuong đuoc coi la muc nhiet đo khong khi cao nhat tung ghi nhan đuoc tren the gioi.
Co mot so oc đao khong nguoi o nam rai rac, thuong lien ket voi cac vung trung lon, noi co the tim thay nuoc khi đao sau xuong đat vai feet. O phia tay, co mot so nhom oc đao nam phan tan va khong lien ket voi cac vung đat trung, nhom Kufra, gom Tazerbo, Rebiana va Kufra.
Ngoai cac vach nui, đia hinh bang phang o đay chi bi ngat quang boi mot loat cac cao nguyen va cac khoi nui o gan trung tam Sa mac Libya, xung quanh điem giao cat bien gioi Ai Cap - Sudan - Libya.

Hoi xa hon ve phia nam la cac khoi nui Arkenu, Uweinat va Kissu. Nhung ngon nui đa granite nay rat co, đa đuoc hinh thanh tu lau truoc nhung vien đa sa thach xung quanh chung. Arkenu va Tay Uweinat la nhung vong phuc hop rat giong voi cac vong tai day nui Air. Đong Uweinat (điem cao nhat o Sa mac Libya) la mot cao nguyen đa sa thach ke sat phan đa granite o phia tay. Đong bang o phia bac Uweinat mang mot so đac điem nui lua đa bi an mon.
Nam 1996 bo phim Benh nhan nguoi Anh khien moi nguoi quan tam hon toi sa mac Libya giong nhu tac pham van hoc nguyen mau cua bo phim nay đa gay ra nam 1992.


Kinh te Kinh te Libya phu thuoc chu yeu vao cac nguon thu tu linh vuc dau khi, tren thuc te chiem toan bo nguon thu tu xuat khau va khoang mot phan tu GDP. Cac nguon thu tu dau khi đo cong voi so luong dan chung nho khien Libya tro thanh mot trong nhung quoc gia co GDP tren đau nguoi cao nhat chau Phi va cho phep nuoc nay cung cap cho nguoi dan mot he thong an sinh xa hoi cao va rong rai đang kinh ngac, đac biet trong linh vuc nha o va giao duc. So sanh voi cac nuoc lang gieng theo đinh huong thi truong, Libya co muc ngheo tuyet đoi va tuong đoi kha thap. Trong ba thap ky qua, cac nha lanh đao Libya đa co nhung no luc thuc hien qua trinh cai cach kinh te nhu mot phan cua chien dich rong lon hon nham tai hoa nhap cong đong quoc te. No luc nay cang gia tang sau khi nhung bien phap trung phat cua Lien Hop Quoc đuoc do bo vao thang 9 nam 2003, va khi Libya thong bao vao thang 12 nam 2003 rang ho se tu bo cac chuong trinh san xuat vu khi giet nguoi hang loat.

Libya đa bat đau chap nhan đap ung cac suc ep kinh te, chinh tri quoc te đe tien hanh cai cach theo phuong huong thi truong va đa tu do hoa nen kinh te mang phuong huong xa hoi cua minh. Nhung buoc đi đau tien — gom xin gia nhap WTO, giam mot so khoan tro cap va thong bao cac ke hoach tu nhan hoa — đang tao nen tang cho mot qua trinh chuyen tiep toi mot nen kinh te dua tren thi truong. Cac linh vuc san xuat phi dau khi va xay dung, von chiem khoang 20% GDP, đa đuoc mo rong them nhieu mat hang moi nhu hoa dau, sat, thep va nhom thay vi đon thuan la che bien cac san pham nong nghiep nhu truoc kia. Cac đieu kien khi hau va đat đai bac mau han che rat nhieu nang suat nong nghiep, va Libya phai nhap khau khoang 75% luong thuc.
Nen kinh te Libya đuoc coi la đa chin muoi đe thuc hien hien đai hoa va cho đau tu nuoc ngoai. Duoi thoi thu tuong truoc, Shukri Ghanem va thu tuong hien nay Baghdadi Mahmudi, nuoc nay trai qua mot giai đoan bung no thuong mai. Nhieu nganh cong nghiep do chinh phu quan ly thoi truoc đang đuoc tu nhan hoa. Đa so cac bien phap trung phat cua Hoa Ky đa đuoc do bo; toi thang 5 nam 2006, nhung bien phap cuoi cung con lai cung đa đuoc xep đat ke hoach đua ra truoc luong vien Hoa Ky đe đuoc thong qua. Continental Airlines hien đang chao cac tour du lich toi Libya. Nhieu cong ty dau lua quoc te đa quay lai nuoc nay, nhu Shell va ExxonMobil. Du lich cung đang phat trien, khien luong nhu cau ve phong khach san va kha nang van chuyen cua cac san bay nhu San bay quoc te Tripoli tang len. Chuong trinh hien đai hoa cac san bay o Libya tri gia nhieu trieu đola gan đay đa đuoc chinh phu thong qua nham đap ung cac yeu cau đo.
Va cung duoi che đo cua Ghadafi, ty le biet chu đa tang tu 10% len 90% tuoi tho trung binh tang tu 57 len 77 tuoi quyen binh đang đuoc bao ve cho phu nu va nguoi da đen, co hoi viec lam đuoc nang cao cho cac cong nhan nhap cu va he thong phuc loi đa đuoc đau tu cho phep nguoi dan tiep can voi giao duc va cham soc y te mien phi cung nhu ho tro ve nha o. Dong song Nhan Tao la du an tuoi tieu lon nhat the gioi cung đuoc đao đe cung cap nuoc ngot cho Libya. Ngoai ra, viec ho tro tai chinh cung đuoc cap cho cac đai hoc đe trao hoc bong va chuong trinh phat trien viec lam. Do vay, Chi so phat trien con nguoi (HDI) cua Libya đuoc xep vao muc cao tren the gioi, thu hang 58/177 nuoc nam 2005. Va Libya khong he co no nuoc ngoai duoi che đo cua Gaddafi.
Tuy vay, ty le that nghiep tai Libya đuoc uoc tinh la 30% hoac nhieu hon. Hinh thuc chu nghia xa hoi đac biet cua Libya cung cap mien phi giao duc, y te va tro cap nha o va giao thong van tai đuoc bao cap.
Tuy nhien theo bao BBC Anh quoc, muc luong tai Libya rat thap va su giau co cua nha nuoc va loi nhuan tu đau tu nuoc ngoai chi đem lai loi loc cho mot tang lop thuong luu nho. Theo to bao Hoa Ky Los Angeles Times, cac quan chuc cao cap cua chinh quyen moi o Libya cao buoc Đai ta Moammar Gadhafi đa bi mat tau tan hon 200 ty USD trong cac tai khoan ngan hang, đia oc va cac khoan đau tu khap the gioi truoc khi ong ta chet. Cac quan chuc nay cho rang, trong 42 nam cam quyen, Gadhafi đa bien thu cac nguon tai tro nham thu loi cho gia đinh va bo toc cua ong. Theo to bao Anh quoc Daily Mail, Ong Gaddafi đuoc cho la co khoang 170 ty USD tai san o nuoc ngoai, phan lon trong so đo đa bi phong toa ke tu đau nam 2011.
Tuy nhien cac con so tren chua đuoc chung minh la su that. Thuc te, con so 200 ty USD đuoc gan cho Gaddafi thuc chat la so tien thuoc so huu hop phap cua cac to chuc nha nuoc nhu Ngan hang Trung uong Libya va Co quan Đau tu Libya, quy tai san co chu quyen cua Libya. Do đo, cac quy cua Libya duoi thoi Gaddafi cung tuong tu nhu cac quy tai san co chu quyen cua cac nuoc khac. Lien minh chau Au cung thong bao it nhat 30 ty USD cac khoan đau tu cua Libya đa bi phong toa tren khap luc đia va cung đong thuan rang hang ty tien đau tu cua chinh phu Libya o nuoc ngoai khong phai la tai san ca nhan cua Gaddafi.
Sau nam 2000, Libya ghi nhan muc tang truong kinh te thuan loi voi muc tang truong GDP uoc tinh khoang 10,6% trong nam 2010. Su phat trien nay bi gian đoan boi Noi chien Libya, dan đen su suy giam cua nen kinh te len toi 62,1% trong nam 2011. Sau chien tranh, nen kinh te đa co su hoi phuc vao nam 2012, nhung sau đo lai bi suy thoai boi cuoc noi chien lan thu hai cua Libya. Đen nam 2017, GDP (PPP) binh quan đau nguoi cua Libya chi con bang 60% so voi muc truoc chien tranh 
.


Nhan khau Libya co dan so it song trong mot lanh tho rong lon, voi mat đo dan so khoang 3 nguoi tren km² (8,5/mi²) o hai vung phia bac la Tripolitania va Cyrenaica, va chua toi mot nguoi tren km² (1,6/mi²) tai nhung noi khac. Vi vay, Lybia la mot trong nhung quoc gia co so dan tren dien tich thap nhat tren the gioi. 90% dan so song tren mot vung chiem chua toi 10% lanh tho, đa so doc theo bo bien. Hon nua trieu nguoi song tai đo thi, va tap trung đong nhat o hai thanh pho lon la Tripoli va Benghazi. Nguoi Lybia ban đia chu yeu gom nguoi A Rap va nguoi Berber.
Co mot so luong nho nguoi Tuareg va Tebu song tap trung o phia nam, song theo kieu du muc hay ban du muc. Trong so nguoi nuoc ngoai song tai Lybia, nhom đong nhat la cac cong dan tu cac quoc gia chau Phi gom Bac Phi (chu yeu la nguoi Ai Cap va Tunisia), Tay Phi va nguoi Phi vung Ha Sahara. Nguoi Berber o Lybia va nguoi A Rap chiem 97% dan so, 3% con lai la nguoi Phi da đen, nguoi Hy Lap, Maltese, Y, Ai Cap, Pakistan, Tho, An Đo va Tunisia.
Ngon ngu đuoc su dung nhieu nhat o Libya la tieng A Rap, va đay cung la ngon ngu chinh thuc. Tieng Tamazight, tuy khong phai la ngon ngu chinh thuc nhung đuoc nguoi Berber o Libya su dung. Ngoai ra, nguoi Tuareg noi tieng Tamahaq, thu ngon ngu thuoc nhom ngon ngu Tamasheq duy nhat đuoc biet đen o vung phia bac. Tieng Y va tieng Anh thinh thoang đuoc su dung tai cac thanh pho lon, du nhung nguoi noi tieng Y chu yeu đeu đa co tuoi.


= Giao duc =

Dan so Libya xap xi 5,8 trieu nguoi trong đo co 1,7 trieu hoc sinh va sinh vien, hon 270.000 nguoi đang theo hoc tai cac truong đai hoc. Giao duc o Libya đuoc mien phi cho moi nguoi, va la bat buoc cho đen cap hai. Ty le biet chu cua nuoc nay cao nhat Bac Phi; 82,6% dan so biet đoc va viet. Sau khi Libya tuyen bo đoc lap nam 1951, truong đai hoc đau tien cua ho tung la "Đai hoc Libya", đuoc thanh lap o Benghazi. Trong nien khoa 1975/76 so luong sinh vien đai hoc đuoc uoc tinh la 13.418 nguoi. Toi nam 2004, con so nay đa tang len hon 200.000, voi khoang 70.000 nguoi khac đang theo hoc cac truong ky thuat va đao tao nghe. Su tang truong nhanh chong so luong sinh vien trong khu vuc đao tao cao hoc đuoc phan anh o su tang nhanh so luong cac vien đao tao cao hoc. Tu nam 1975 so luong cac truong đai hoc đa tang tu hai len toi con so chin va sau khi bat đau xuat hien tu nam 1980, so cac truong ky thuat va đao tao nghe hien đa la 84. Giao duc cao hoc o Libya đuoc tro cap tu ngan sach nha nuoc. Nam 1998, so tien danh cho giao duc chiem 38,2% ngan sach quoc gia.


= Ton giao =

Ton giao thong tri o Libya la Hoi giao voi 97% dan so theo tin nguong nay. Hau nhu toan bo nguoi Hoi giao Libya đeu thuoc dong Hoi giao Sunni, no co anh huong lon ca tren tinh than ca nhan va cac chinh sach cua chinh phu.
Truoc thap ky 1930, Phong trao Sanusi la phong trao Hoi giao lon nhat o Libya. Đay la mot phong trao huong toi su phuc hung ton giao đa đuoc thay đoi nham tuong thich voi cuoc song sa mac. Cac zawaayaa (chi nhanh) cua no đa đuoc tim thay tai Tripolitania va Fezzan, nhung anh huong lon nhat cua Sanusi nam tai Cyrenaica. Nham cuu nguy ton giao khoi su bat on va tinh trang hon loan, phong trao Sanusi đa mang lai cho nhung nguoi dan bo lac Cyrenaican mot su gan bo ton giao va nhung tinh cam thong nhat. Phong trao Hoi giao nay, cuoi cung bi tieu diet boi ca cuoc xam luoc cua Y va sau đo la boi chinh phu Gaddafi, phong trao nay mang nhieu tinh bao thu va du sao cung co khac biet so voi Hoi giao hien nay o Libya. Gaddafi qua quyet rang ong la mot tin đo Hoi giao cuong nhiet va chinh phu cua ong đang giu vai tro ung ho cac vien Hoi giao tren khap the gioi thu hut them cac tin đo theo đao Hoi. Tuy nhien, Hoi giao Libya luon đuoc coi la theo truyen thong, nhung khong tho bao so voi Hoi giao tai cac nuoc khac. Hinh thuc Hoi giao Sufism cua Libya rat pho bien tren toan quoc.
Ngoai đa so tuyet đoi tin đo Hoi giao Sunni, co mot cong đong thieu so rat nho Co đoc giao, gom hau het la nguoi nuoc ngoai. Cung co mot cong đong Anh giao nho, gom phan lon la cong nhan nhap cu chau Phi tai Tripoli; no la mot phan cua Giao khu Ai Cap. Cung co khoang 40.000 tin đo Cong giao La Ma tai Libya voi hai giam muc, mot tai Tripoli (phuc vu cong đong Y) va mot tai Benghazi (danh cho cong đong Malta).
Toi thoi gian gan đay Libya van la noi co mot trong nhung cong đong nguoi Do Thai lon nhat the gioi va đa tung ton tai it nhat tu nam 300 TCN. Mot loat cac cuoc tan sat nguoi Do Thai bat đau tu thang 11 nam 1945 va keo dai gan ba nam đa lam suy giam đang ke so luong nguoi Do Thai o Libya. Nam 1948, khoang 38.000 nguoi Do Thai con song tai nuoc nay.
Tu khi Libya tuyen bo đoc lap nam 1951, đa so cong đong Do Thai đa di cu khoi đat nuoc. Mot loat cac cuoc tan sat nguoi Do Thai khac dien ra sau cuoc Khung hoang Suez nam 1956, buoc khoang 100 nguoi Do Thai phai bo chay. Khi Gaddafi len nam quyen luc, so nguoi Do Thai con lai bi tich thu gia san va nhung khoan no cua nguoi khac đoi voi ho bi xoa bo. Tuy nhien, gan đay Gaddafi đa thong bao rang nhung khoan boi thuong thich hop se đuoc chi tra cho nhung nguoi Do Thai Libya đa bo đat nuoc ra đi. Du Giao đuong Do Thai chinh o Tripoli đa đuoc tu bo lai nam 1999, no van chua đuoc mo cua cho cong chung.


Van hoa Van hoa Libya tuong đong voi cac quoc gia A rap xung quanh. Trong khi ngon ngu hang đau cua đat nuoc la mot hinh thuc thong tuc đia phuong cua tieng A rap, nguoi dan Libya coi ho la mot phan cua the gioi A rap to lon. Duong nhu co mot su phan biet ve tho ngu va mot so tho ngu bo lac va lang khac. Nguoi Libya A rap co mot di san truyen thong cua bo lac du muc Bedouin va thuong coi minh la mot phan cua bo lac Bedouin.
Cuoc song gia đinh la đieu quan trong đoi voi cac gia đinh Libya, đa so ho song tai cac toa nha chung cu va cac ngoi nha rieng, kieu ngoi nha phu thuoc vao thu nhap va su giau co cua tung ho. Du nguoi Libya A rap theo truyen thong song du muc trong cac leu trai, hien ho đa đinh cu tai nhieu thi tran va thanh pho. Vi the, phong cach song cu cua ho dan phai nhat. Mot so luong nho nguoi Libya van song trong sa mac nhu cha ong ho đa tung song trong hang the ky truoc kia. Đa phan dan cu lam viec trong cac nganh cong nghiep va dich vu, chi mot so nho lam nong nghiep.
Nhu mot so nuoc A rap khac trong the gioi A rap, Libya co it nha hat va cac gallery. Giai tri cong cong hau nhu khong ton tai, tham chi trong cac thanh pho lon. Gan đay nghe thuat tai Libya đa bat đau phuc hung, đac biet la hoi hoa; cac gallery tu nhan bat đau phat trien tao co hoi the hien cho cac tai nang tre. Trai lai, trong nhieu nam nuoc nay khong he co nhung nha hat cong cong, va chi vai rap chieu phim co trinh chieu cac bo phim nuoc ngoai. Van hoa dan gian van ton tai va phat trien, voi mot so nhom nhac va nhay mua tai cac dip le hoi, ca tai Libya va nuoc ngoai. Cac chuong trinh phat thanh chinh o Libya đeu phat cac loai nhac truyen thong. Am nhac Tuareg va nhay mua rat pho bien tai Ghadames o phia nam. Cac chuong trinh truyen hinh đa so phat bang tieng A rap voi chi 30 phut moi ngay cho cac ban tin tieng Anh va tieng Phap moi buoi chieu. Chinh phu van quan ly chat che cac co so phat thanh, truyen hinh; Mot phan tich moi do Uy ban bao ve cac nha bao đua ra cho rang truyen thong o Libya la mot trong nhung noi bi quan ly chat che nhat trong the gioi A rap. Đe khac phuc đieu nay, chinh phu đa co nhieu ke hoach nham phat trien truyen hinh tu nhan, mot sang kien đuoc đua ra nham phuc hung nganh truyen thong cua đat nuoc.
Nguoi Libya thuong đi nghi tai cac bai bien trong nuoc. Ho cung co co hoi tham quan tai cac đia điem khao co hoc đuoc gin giu trong tinh trang tot, đac biet o Leptis Magna, noi đay đuoc nhieu nguoi coi la mot trong nhung di san khao co hoc Roma đuoc gin giu tot nhat tren the gioi.
Thu đo đat nuoc, Tripoli, co rat nhieu bao tang đep va van kho phong phu; gom Thu vien chinh phu, Bao tang Dan toc hoc, Bao tang Khao co hoc, Luu tru Quoc gia, Bao tang Van khac va Bao tang Hoi giao. Bao tang Jamahiriya đuoc xay dung sau cac cuoc thao luan voi UNESCO, co le la bao tang noi tieng nhat nuoc nay; no trung bay nhung bo suu tap đep nhat ve nghe thuat co đien Đia Trung Hai.


Nhan quyen tai Libya Xem chi tiet Nhan quyen tai Libya.


Xem them Can thiep quan su vao Libya 2011
Noi chien Libya (2011)


Ghi chu Tham khao Libya, Anthony Ham, Lonely Planet Publications, 2002, ISBN 0-86442-699-2
Libya Handbook, Jamez Azema, Footprint Handbooks, 2001, ISBN 1-900949-77-6
Harris, David A. (2001). In the Trenches: Selected Speeches and Writings of an American Jewish Activist, 1979-1999. KTAV Publishing House, Inc. ISBN 0-88125-693-5
Wright, John L. Nations of the Modern World: Libya, Ernest Benn Ltd, 1969
Ban mau:CIAfb
 Bai viet nay ket hop cac tai lieu thuoc pham vi cong cong tu website hay thu muc thuoc Bo Ngoai giao (Hoa Ky) (Nen tang luu y).


Lien ket ngoai Muc “Libya” tren trang cua CIA World Factbook.
Libya - tai nguyen mang GovPubs tai Thu vien Đai hoc Colorado–Boulder
Libya tren DMOZ
Libya tren BBC News
 Wikimedia Atlas cua Libya