Cung đien hoang gia o Abomey bao gom 12 cung đien trai rong tren mot dien tich 40 hecta (99 mau Anh) tai trung tam cua thi tran Abomey, Benin. Noi đay tung la thu đo cua vuong quoc Dahomey hung manh o Tay Phi, ton tai tu the ky 17 đen cuoi the ky 19. Vuong quoc đuoc thanh lap vao nam 1625 boi nhung nguoi Fon, đe roi phat trien no tro thanh mot đe quoc quan su va thuong mai hung manh, thong tri hoat đong thuong mai buon ban no le voi chau Au tren khu vuc Bo bien No le (Slave Coast) cho đen cuoi the ky 19. Nhung nguoi bi ho ban chu yeu la tu nhan chien tranh. Thoi ky đinh cao, cung đien co the chua toi 8.000 nguoi. Cung đien nha vua bao gom mot toa nha hai tang đuoc goi la "nha vo oc" hoac akuehue. Trong 12 đoi vua cai tri vuong quoc tu 1625 đen 1900, Dahomey tro thanh mot trong nhung vuong quoc hung manh o khu vuc bo bien phia tay cua chau Phi.
UNESCO đa đua quan the cung đien hoang gia o Abomey vao danh sach Di san the gioi vao nam 1985. Nhung cung voi đo, di san nay cung nam trong Danh sach di san the gioi bi đe doa tu nam 1985, sau khi xay ra mot tran loc xoay vao ngay 15 thang 3 nam 1984 khien bao tang va hang rao hoang gia, phong Assins, lang mo cua vua Guezo Portico va phong Jewel bi hu hong nghiem trong. Tuy nhien, voi su ho tro cua cac to chuc quoc te, cong viec sua chua va phuc hoi đa hoan thanh. Dua tren cac cong trinh sua chua đuoc thuc hien va bao cao moi nhan đuoc ve nhung thay đoi o Abomey, UNESCO đa quyet đinh đua di san nay ra khoi danh sach di san the gioi bi đe doa vao thang 7 nam 2007.
Ngay nay, cung đien khong con đuoc su dung đe o nhung cung đien cua vua Glele va vua Ghezo đa đuoc su dung đe lam nha Bao tang Lich su Abomey đe cung cap thong tin ve lich su cua vuong quoc, bieu hien khat vong đoc lap va su chien đau chong lai chiem đong cua thuc dan.


Lich su Cac cung đien sang trong đuoc xay dung boi 12 vi vua cua vuong quoc nam tai 4 đia điem o Abomey trong khoang thoi gian giua nam 1695 đen 1900. No co chuc nang nhu la trung tam van hoa truyen thong cua ca vuong quoc. Houegbadja la nguoi đau tien tien hanh xay dung cung đien cung đuoc coi la nguoi thanh lap thanh pho.
Theo dan gian, con chau cua hoang gia đa xay dung 12 cung đien hoang gia o Abomey la nhung the he con chau cua cong chua Aligbonon cua Tado voi con bao đen. Vuong quoc cua ho ton tai o phan phia nam cua Cong hoa Benin tai Abomey ngay nay. Tuy nhien, lich su ghi nhan la vao the ky 17 ve trong so nhung con chau cua ho la Do-Aklin va Dakodonou. Houegbadja (1645-1685) đuoc coi la nguoi thanh lap vuong quoc tren cao nguyen Abomey va thiet lap cac khuon kho phap ly, vai tro chinh tri, cac quy tac.. cho vuong quoc.
Vua Agaja (1718-1740) đanh bai vuong quoc Allada vao nam 1724 Whydah vao nam 1727. Đieu nay dan đen viec sat hai nhung tu nhan. Nhieu trong so nhung tu nhan tro thanh no le bi đem ban o Ouidah, sau đo đuoc goi la Glewe. Nhung cuoc chien tranh đanh dau su khoi đau cua su thong tri hoat đong buon ban no le cua Dahomey (hoat đong dien ra voi nhung nguoi chau Au thong qua cang Whydah).
Trong the ky 19, khi phong trao chong no le noi len o Đao Anh, vua Guezo (1818-1858) đe xuong phat trien nong nghiep trong nuoc, khien vuong quoc co kinh te cang thinh vuong hon, nhieu hoat đong xuat khau cac san pham nong nghiep nhu ngo va dau co đa đuoc thuc hien.
Trong khoang thoi gian 1892-1894, Phap đa xam luoc Dahomey. Ban đau, Dahomey đa thang nhieu tran chien voi viec rat nhieu chi huy cua quan đoi Phap bi tieu diet. Tuy nhien, Dahomey cuoi cung cung bi khuat phuc truoc luc luong hung manh cua quan đoi Phap va tro thanh thuoc đia. Vua Behanzin đuoc coi la vi vua cuoi cung thoi ky đoc lap cua Dahomey sau khi bai tran truoc quan đoi Phap đa đot Abomey. Ong sau đo đa bi truc xuat va đay đen Martinique. Nguoi ke nhiem ong Agoli-agbo cung la vi vua cuoi cung cua Dahomey chi co the cai tri vuong quoc cho đen khi bi truc xuat đen Gabon vao nam 1900. Nam 1960, khi Benin ngay nay gianh đuoc đoc lap tu Phap, quoc gia ban đau mang ten la Dahomey.
Lich su cua vuong quoc đuoc ghi lai đe luu truyen lai cho cac the he sau thong qua cac kien truc đieu khac nhieu mau cung voi nhung tac pham đieu khac đap đat.


Kien truc = Tong quat =
Thi tran noi cung đien đuoc xay dung bao quanh boi mot buc tuong bun co chu vi uoc tinh khoang 6 dam (9,7 km) voi sau cong, đuoc ngan cach boi mot con hao sau 5 foot (1,5 m), ben duoi la day đac gai keo. Đay la cach bo tri phong thu thong thuong cua cac thanh luy o Tay Phi. Ben trong buc tuong la hai ngoi lang cach nhau boi mot canh đong, mot so cung đien hoang gia, cho va mot doanh trai lon hinh vuong. Đo day binh quan cua buc tuong la 1,5 foot (0,46 m) giup duy tri nhiet đo mat me ben trong cac phong cua cung đien.
Moi cung đien co mot thiet ke rieng biet phu hop voi y tuong bat chot cua moi vi vua. Co hai san chung cua cac cung đien la Kpododji va Jalalahennou. Ajalala la mot toa nha đoc đao voi nhieu khe mo nam o san chung thu hai. Cac buc tuong đuoc trang tri boi nhung hinh anh phu đieu. Cac cung đien cua vua Glele va Guezo, song sot sau tran hoa hoan nam 1894 do Behanzin gay ra, đa đuoc khoi phuc va tro thanh nha bao tang. Cac cau truc noi, san nha va mong đeu su dung nguyen lieu la đat. Cac cau truc go su dung co, tre, go gu va ca go cua cay Iroko. Mai nha đuoc lop bang rom va nhung tam kim loai.


= Phu đieu =
Cac phu đieu noi co chuc nang nhu la mot cuon so ghi chep (trong truong hop khong co van ban) đe ghi lai nhung su kien quan trong ve tien trinh lich su cua nguoi Fon va vuong quoc cua ho. Nhung su kien đuoc nhac đen lien quan đen nhung chien thang, suc manh cua moi vi vua va tai lieu cua nhung nguoi Fon ve nhung cau chuyen than thoai, truyen thong va ca nghi le ton giao. Vao nam 1892, thach thuc viec bi Phap chiem đong, vua Behanzin (1889-1894) đa ra lenh la phai thieu huy ca thanh pho va cung đien. Nhung cung đien va di tich song sot sau su kien đo đa đuoc khoi phuc.
Cac buc phu đieu noi đuoc kham vao tuong va cot. Chung đuoc lam tu đat đoi tron voi dau co va đuoc nhuom mau tu thuc vat va khoang chat tu nhien. Cac tac pham nay la mot trong nhung điem noi bat va an tuong nhat cua cung đien hien đuoc trung bay trong bao tang va đuoc thay the boi cac ban sao.
Nhieu hien vat đuoc trung bay trong bao tang la mot phan cua nghi le ton giao đuoc tien hanh boi cac vi vua trong qua khu, va ngay ca cac hoang gia cua Dahomey ngay nay su dung.


Bao ton Đe ghi nhan nhung gia tri đoc đao, UNESCO đa cong nhan Cung đien hoang gia o Abomey la Di san the gioi vao nam 1885, theo tieu chuan (iv). Di san bao gom hai khu vuc cu the, cac cung đien tao thanh khu vuc trung tam va khu vuc cung đien Akaba nam o phia bac-tay bac. Ca hai khu vuc đuoc bao ve mot phan boi buc tuong đat trat tron. UNESCO đa ghi, tu nam 1625 đen 1900, 12 vi vua ke tiep nhau trong giai đoan đau cua vuong quoc hung manh o Abomey (ngoai tru Akaba), ho tung co cung đien rieng đuoc xay dung ben trong buc tuong đat tron, phu hop voi truyen thong ve viec su dung khong gian va vat lieu. Cac cung đien la loi nhac nho ve mot vuong quoc đa tung ton tai. Nam 2007, nho nhung no luc trong viec phuc hoi va sua chua, quan the cung đien đa đuoc đua ra khoi danh sach di san bi đe doa.
Ngay nay, Bao tang Lich su Abomey đuoc đat tai mot toa nha đuoc xay dung tren dien tich 5 mau Anh (2,0 ha), đuoc thanh lap vao nam 1943 boi chinh quyen thuoc đia Phap. No bao phu toan bo cac cung đien tren dien tich 40 hecta (99 mau Anh), đac biet la hai cung đien cua vua Guezo va Vua Glele. Bao tang co 1050 hien vat, hau het thuoc ve cac vi vua cai tri Dahomey. Bao tang cung la noi dien ra nhieu cuoc triem lam co quy mo, đai dien đay đu ve nen van hoa cua vuong quoc Dahomey bao gom trong truyen thong, tranh nghi le va ca chien tranh giua Phap va Dahomey.
Cong tac bao ton tren quy mo rong lon cac toa nha va bo suu tap đuoc thuc hien tu nam 1992. Mot so chuong trinh hop tac nhu Chuong trinh Hop tac PREMA-Abomey cua Y hay PREMA ICCROM cua Vien Bao ton Getty (Hoa Ky) va Thuy Đien.
Cac phu đieu trang tri cung đuoc khoi phuc nho nhung no luc đac biet cua Vien Bao ton Getty va Cuc Di san Van hoa Benin tu nam 1993, voi tong so 50 tren 56 buc phu đieu đa đuoc hoan thanh.
Thang 8 nam 2007, Benin đa thong qua đao luat so 2007-20 ve bao ve di san van hoa va thien nhien. Nam 2006, thanh pho Abomey ra sac lenh ve quy che quy hoach đo thi, trong đo đam bao mot hanh lang an toan đe bao ve cac đia điem di san. Cung đien hoang gia Abomey cung co mot khong gian thieng lieng đuoc ton kinh boi cac gia đinh hoang gia va nguoi dan. Viec to chuc cac nghi le, nghi thuc ton giao cung la mot bien phap giup bao ton gia tri di san.


Thiet hai Ngay 21 thang 1 nam 2009, nhieu toa nha cua cung đien hoang gia bi pha huy trong mot tran chay rung. Mac du chua ro nguyen nhan cua su viec nhung ngon lua nhanh chong lan rong nho gio Harmattan khien mai rom bi thieu rui cung mot so ket cau cua cac toa nha xung quanh bi anh huong. Lang mo cua vua Agonglo va lang mo vua Ghezo cung vo đa bi pha huy sau đam chay.
Cac nha chuc trach ban bo tinh trang khan cap cung voi cac ke hoach, bien phap hanh đong nham khoi phuc nhung toa nha đo nat. Nhung ke hoach bao gom ca viec lam kho cac cau truc con lai sau khi dung nuoc dap lua. Cong trinh sau đo đa đuoc phuc hoi nho su giup đo cua cac to chuc quoc te nhu la mot loi keu goi su giup đo cua cac nha chuc trach Benin va Trung tam Di san the gioi.


Hinh anh Tham khao