Ninurta, con đuoc goi la Ningirsu, la mot vi than Luong Ha co đai gan lien voi nong nghiep, chua benh, san ban, luat phap, kinh su va chien tranh, đuoc bat đau tho phung o Sumer. Trong nhung ghi chep som nhat, ong la mot vi than nong nghiep va chua benh, nguoi giai thoat con nguoi khoi benh tat va suc manh cua quy. Trong thoi gian sau đo, khi vung Luong Ha ngay cang đuoc quan su hoa, ong tro thanh mot vi than chien binh, mac du van giu đuoc nhieu đac tinh nong nghiep truoc đay. Ong đuoc coi la con trai cua vi than toi cao Entil va trung tam tho phung chinh cua ong o Sumer la ngoi đen Eshumesha o Nippur. Ningirsu đuoc vinh danh boi vua Gudea cua Lagash (tri vi nam 2144-2124 truoc Cong nguyen), nguoi đa xay dung lai ngoi đen cua Ningirsu o Lagash.
Sau nay, Ninurta đuoc yeu men boi nguoi Assyria voi tu cach la mot chien binh manh me. Vua Assyria Ashurnasirpal II (tri vi 883-859 truoc Cong nguyen) đa xay dung mot ngoi đen đo so cho Ninurta tai Kalhu, noi tro thanh trung tam tho cung quan trong nhat cua ong ke tu đo. Sau su sup đo cua Đe quoc Assyria, cac buc tuong cua Ninurta đa bi pha huy va cac đen tho cua ong bi bo hoang vi hinh anh cua ong gan lien voi che đo Assyria ma nhieu dan toc bi chinh phuc coi la chuyen che va ap buc.
Trong bai tho su thi Lugal-e, Ninurta giet chet con quy Asag bang cach su dung cay gay biet noi Sharur va dung đa uon dong nuoc thanh cac con song Tigris va Euphrates đe lam thuy loi. Trong mot bai tho đoi khi đuoc goi la "Georgica cua Sumer", Ninurta cung cap cac loi khuyen ve nong nghiep cho nong dan. Trong mot huyen thoai cua nguoi Akkad, ong la vi anh hung giup cac vi than chong lai chim quy Anzu sau khi no đanh cap Phien đa Đinh menh tu Enlil, va trong mot huyen thoai đuoc nhac đen trong nhieu tac pham nhung khong đuoc bao ton hoan chinh, ong đa giet chet mot đoi chien binh, đuoc biet đen nhu "Cac anh hung bi giet". Bieu tuong chinh cua ong la mot con chim đang đau va mot luoi cay.
Ninurta co the la nguon cam hung cho nhan vat Nimrod, mot "tho san hung manh", nguoi đuoc nhac đen cung voi Kalhu trong Sach Sang the. Ong cung co the đuoc nhac đen trong Sach Vua quyen hai duoi cai ten Nisroch. Trong the ky XIX, phu đieu đa Assyria hinh nguoi co canh đau đai bang tu đen tho cua Ninurta tai Kalhu tro nen pho bien, nhung bi xac đinh nham la "Nisrochs" va chung xuat hien nhieu trong cac tac pham gia tuong o giai đoan đo.


Bieu tuong Trong cac tac pham nghe thuat, Ninurta đuoc the hien nhu mot chien binh mang cung ten va nam trong tay Sharur, cay gay biet noi ma thuat. Đoi khi ong co mot đoi canh trong tu the thang đung, san sang tan cong. Trong nghe thuat Babylon, anh thuong đuoc the hien đung tren lung hoac cuoi mot con thu minh su tu đuoi bo cap. Ninurta van gan lien voi cac bieu tuong nong nghiep cho đen cuoi thien nien ky thu hai truoc Cong nguyen. Tren cac kudurru tu Thoi ky Kassite (k. 1600 - k. 1155 truoc Cong nguyen), mot chiec cay đuoc chu thich nhu mot bieu tuong cua Ningirsu. Cai cay cung xuat hien trong nghe thuat Tan-Assyrian, co the tuong trung cho Ninurta. Mot con chim đang đau cung đuoc su dung nhu mot bieu tuong cua Ninurta trong Thoi ky Tan-Assyrian. Cac nha thien van hoc cua the ky thu tam va thu bay truoc Cong nguyen đa gan lien Ninurta (hay Pabilsag) voi chom sao Nhan Ma. Ngoai ra, ong cung đuoc gan voi Sao Thien Lang, đuoc biet đen o Akkad la sukudu, co nghia la "mui ten". Chom sao Đai Khuyen, trong đo Sao Thien Lang la ngoi sao de thay nhat, đuoc goi la qastu, co nghia la "cay cung", đat theo cay cung va mui ten Ninurta mang theo. Vao thoi Babylon, Ninurta đuoc lien ket voi Sao Tho.


Gia đinh Ninurta đuoc cho la con trai cua Enlil. O Lugal-e, me anh đuoc cho la nu than Ninmah, nguoi đuoc ong đoi ten thanh Ninhursag, nhung, o Angim dimma, me ong la nu than Ninlil. Duoi ten Ninurta, vo ong thuong la nu than Gula, con duoi ten Ninirsu, vo ong la nu than Bau. Gula la nu than chua benh va y hoc va đoi khi ba đuoc cho la nguoi vo cua vi than Pabilsag hoac vi than cay coi Abu. Bau đuoc tho phung "hau nhu chi o Lagash" va đoi khi đuoc cho la vo cua vi than Zababa. Ba va Ningirsu đuoc cho la co hai con trai: Ig-alima va Sul-sagana. Bau cung co bay co con gai, nhung Ningirsu khong đuoc nhac đen nhu la cha cua ho. La con trai cua Enlil, anh chi em cua Ninurta bao gom: Nanna, Nergal, Ninazu, Enbilulu, va đoi khi la Inanna.


Than thoai = Lugal-e =
Ninurta co le xuat hien trong nhieu huyen thoai hon bat ky vi than Luong Ha nao khac, chi đung sau Inanna. Trong bai tho Sumer Lugal-e, con đuoc goi la Cuoc khai hoang cua Ninurta, con quy Asag đa gay ra benh tat va đau đoc cac dong song. Cay gay biet noi Sharur cua Ninurta đa thuc giuc ong đi thach đau voi Asag. Ninurta đoi đau voi Asag, ke đuoc bao ve boi mot đoi quan toan chien binh đa. Ninurta ban đau "chay tron nhu mot con chim", nhung Sharur hoi thuc ong chien đau. Ninurta giet Asag va đoi quan cua han. Sau đo Ninurta sap xep lai the gioi, su dung nhung vien đa tu cac chien binh ma ong đa đanh bai đe xay dung nhung ngon nui, o đo ong thiet ke sao cho tat ca cac con suoi, ho va song chay vao song Tigris va Euphrates, lam cho chung tro nen huu ich cho thuy loi va nong nghiep. Me cua Ninurta Ninmah tu tren troi xuong đe chuc mung thang loi cua con trai minh. Ninurta danh tang ngon nui đa cho ba va đoi ten ba thanh Ninhursag, nghia la "Nang Nui". Nisaba, nu than cua cac kinh su, xuat hien va ghi lai chien thang cua Ninurta, cung nhu cai ten moi cua Ninhursag. Cuoi cung, Ninurta tro ve nha o Nippur va đuoc ton vinh nhu mot anh hung. Huyen thoai nay ket hop vai tro cua Ninurta nhu mot vi than chien binh voi vai tro mot vi than nong nghiep. Tieu đe Lugal-e co nghia la "Oi Vi vua!" va lay tu cau mo đau bai tho trong tieng Sumer goc. Cuoc khai hoang cua Ninurta la mot tieu đe hien đai đuoc đat boi cac hoc gia. Bai tho cuoi cung đa đuoc dich sang tieng Akkad sau khi tieng Sumer dan bi xem la qua kho hieu.
Mot tac pham song hanh voi Lugal-e la Angim dimma, hoac Ninurta Tro ve Nippur, mo ta viec Ninurta tro lai Nippur sau khi giet Asag. No co it mach chuyen ma chu yeu chi ca ngoi Ninurta het loi va so sanh ong voi than An. Angim dimma đuoc cho la luc đau đuoc viet bang tieng Sumer trong Trieu đai thu ba cua Ur (k. 2112 - k. 2004 truoc Cong nguyen) hoac đau Thoi ky Cuu Babylon (k. 1830 - k. 1531 truoc Cong nguyen), nhung cac van ban lau đoi nhat con ton tai cua no co nien đai tu thoi ky Cuu Babylon. Nhieu phien ban sau cua van ban van con ton tai. No đuoc dich sang tieng Akkad trong thoi ky Trung Babylon (k. 1600 - k. 1155 truoc Cong nguyen).


= Huyen thoai Anzu =

Trong truyen thuyet Anzu va Phien đa Đinh menh cua Cuu, trung va Hau Babylon, Anzu la mot con quy chim chim khong lo. Enlil giao cho Anzu lam nguoi canh gac thanh đia cua minh, nhung Anzu phan boi Enlil va đanh cap Phien đa Đinh menh, mot phien đat set linh thieng trao cho Enlil quyen luc, trong luc Enlil đang chuan bi đi tam. Cac dong song kho can va cac vi than bi tuoc bo quyen nang. Cac vi than cu Adad, Gerra va Shara đi đoi đau voi Anzu, nhung tat ca đeu that bai. Cuoi cung, than Ea đe xuat rang cac vi than nen cu Ninurta, con trai cua Enlil đi Ninurta đoi mat voi Anzu va ban ten vao han, nhung Phien đa Đinh menh co suc manh đao nguoc thoi gian va Anzu su dung suc manh nay đe lam cho mui ten cua Ninurta vang ra va tro lai dang cua cac thanh phan lam nen no: cac truc quay tro lai thanh xuong rong, long vu tro thanh chim choc va đau mui ten quay tro lai mo đa. Ngay ca cay cung cua Ninurta cung quay tro ve rung va day cung len bien thanh mot con cuu.
Ninurta goi gio nam đen vien tro, no xe toac canh cua Anzu. Ninurta rach co Anzu va lay Phien đa Đinh menh. Than Dagan tuyen bo chien thang cua Ninurta voi cac cac vi than va Ninurta đuoc phan thuong la mot ghe ngoi noi bat trong hoi đong. Enlil cu su gia Birdu đen yeu cau Ninurta tra lai Phien đa Đinh menh. Đoan Ninurta tra loi Birdu bi hu hai, nhung co the đoan đuoc ban đau ong tu choi tra lai phien đa. Tuy nhien, đen cuoi cung Ninurta đa tra lai Phien đa Đinh menh cho cha minh. Cau chuyen nay đac biet pho bien trong gioi hoc gia cua trieu đinh Assyria.
Huyen thoai ve Ninurta va Rua, đuoc ghi lai trong UET 6/1 2, la mot manh roi tu mot tac pham van hoc dai hon. Trong đo, sau khi đanh bai Anzu, Ninurta đuoc Enki vinh danh o Eridu. Ninurta đa mang ve mot con chim non tu cho Anzu va đuoc Enki khen ngoi. Tuy nhien, Ninurta khao khat quyen luc va vinh quang hon nua, "huong tam mat cua minh len toan the gioi." Enki cam nhan đuoc suy nghi cua ong va tao ra mot con rua khong lo, roi tha no đi sau Ninurta. No can vao mat ca chan cua nguoi anh hung. Khi ho vat lon voi nhau, con rua dung mong vuot đao mot cai ho, va ca hai đeu roi vao đo. Enki ha he vi that bai cua Ninurta. Phan cuoi cua cau chuyen bi mat; phan cuoi cung co the đoc đuoc cua van ban la loi than tho tu me cua Ninurta, Ninmah, nguoi duong nhu đang can nhac tim nguoi thay the cho con trai minh. Theo Charles Penglase, trong phien ban nay, Enki đuoc xay dung nhu la nhan vat chinh va thanh cong trong am muu chiem đoat quyen luc cua Ninurta nham muc đich the hien su khon ngoan va xao quyet cua Enki.


= Nhung huyen thoai khac =

Trong Hanh trinh đen Eridu cua Ninurta, Ninurta roi khoi đen tho Ekur o Nippur va đi đen Abzu o Eridu, cung voi mot ke dan đuong khong ten. Tai Eridu, Ninurta tu hoi voi An va Enki, Enki trao cho ong me cua su song. Bai tho ket thuc khi Ninurta tro ve Nippur. Cau chuyen co the lien quan đen hanh trinh buc tuong tho cua Ninurta đuoc van chuyen tu thanh pho nay sang thanh pho khac va "nguoi dan đuong" la nguoi mang tuong tho. Cau chuyen gan giong voi mot huyen thoai Sumer khac la Inanna va Enki, trong đo nu than Inanna đen Eridu va nhan đuoc cac me tu Enki. Trong mot bai tho đuoc goi la "Georgica cua Sumer", đuoc viet vao khoang nam 1700 đen 1500 truoc Cong nguyen, Ninurta đua ra loi khuyen chi tiet ve cac van đe nong nghiep, bao gom cach trong, cham soc va thu hoach mua mang, lam the nao đe chuan bi cac canh đong truoc khi trong trot, va tham chi lam the nao đe đuoi chim ra khoi cay trong. Bai tho bao gom gan nhu moi khia canh cua cuoc song nong nghiep trong suot chu ki mot nam. Mac du bai tho bat đau nhu mot loi khuyen tu mot nguoi cha cho con trai minh, no ket thuc bang nhung cau: "Đay la nhung chi dan cua Ninurta, con trai cua Enlil. Oi Ninurta, nguoi nong dan đang tin cay cua Enlil, ta chap chan loi ca tung cua cac nguoi." "Nguoi cha" o đau bai tho đuoc tiet lo la chinh Ninurta.
Huyen thoai ve Cac anh hung bi giet đuoc nhac đen trong nhieu van ban, nhung khong bao gio đuoc bao ton đay đu. Trong huyen thoai nay, Ninurta phai chien đau voi nhieu đoi thu khac nhau. Đen va Xanh mo ta nhung đoi thu nay la "nhung vi than nho ky quai"; bao gom Wild Ram sau đau, Vua Cay co va con ran bay đau. Mot so ke thu nay la nhung vat the vo tri, nhu Thuyen Magillum, mang linh hon cua nguoi chet đen Đia nguc va đong cung, đai dien cho mot loai kim loai đuoc coi la quy gia. Cau chuyen ve nhung thu thach va chien thang lien tiep nay co the la nguon goc cho truyen thuyet Hy Lap ve Muoi hai ky cong cua Heracles.


Anh huong sau nay = Thoi co đai =

Vao cuoi the ky thu bay truoc Cong nguyen, Kalhu bi xam luoc. Ninurta, giong nhu nhieu vi than khac, gan bo chat che voi Đe quoc Assyria, von bi thu han vi nhung chinh sach đuoc coi la tan bao cua minh. Ket qua la nhung buc tuong cua ong bi pha huy va nhung ngoi đen cua ong bi bo hoang va khong bao gio đuoc phuc dung, ke ca ngoi đen noi tieng nhat cua ong o Kalhu. Mac du vay, Ninurta khong bao gio bi lang quen hoan toan. Hau het cac hoc gia đeu đong y rang Ninurta co le la nguon cam hung cho nhan vat Kinh thanh Nimrod, đuoc đe cap trong Genesis 10:8–12 nhu mot "tho san hung manh". Mac du van chua hoan toan ro rang cai ten Ninurta tro thanh Nimrod trong tieng Do Thai nhu the nao, hai nhan vat nay co hau het cac chuc nang va đac tinh giong nhau va Ninurta hien đuoc coi la tu nguyen hop ly nhat cho ten cua Nimrod. Thanh pho Kalhu đuoc nhac đen cu the cung voi Nimrod trong Genesis 10:11–12, đuoc mo ta la mot "thanh pho vi đai". Cuoi cung, tan tich cua thanh pho Kalhu tro nen noi tieng trong tieng A Rap voi ten goi Namrud vi moi lien he voi Ninurta.
Sau nay trong Cuu Uoc, trong ca 2 Kings 19:37 va Isaiah 37:38, Vua Sennacherib cua Assyria đuoc cho la đa bi sat hai boi hai con trai cua ong la Adrammelech va Sharezer trong đen tho " Nisroch", rat co the la loi ghi chep cho "Nimrod". Loi gia đinh nay co the do chu Hebrew מ (mem) đuoc thay the bang ס (samekh) va chu ד (dalet) đuoc thay the bang ך (kaf). Do su tuong đong ro rang ve mat hinh anh cua cac chu cai lien quan va thuc te la khong co vi than Assyria nao ten la "Nisroch" đa đuoc chung thuc, hau het cac hoc gia coi đay la loi giai thich co kha nang nhat cho cai ten nay. Neu "Nisroch" la Ninurta, đieu nay se khien ngoi đen cua Ninurta tai Kalhu tro thanh noi co kha nang nhat la vu giet nguoi cua Sennacherib. Cac hoc gia khac đa co gang xac đinh Nisroch la Nusku, than lua cua nguoi Assyria. Hans Wildberger bac bo tat ca cac đe xuat vi khong hop ly ve mat ngon ngu.
Mac du Sach Sang the đa mieu ta Nimrod mot cach tich cuc nhu la vi vua đau tien sau tran lut Noah va la nguoi dung nen cac thanh pho, ban dich tieng Hy Lap Septuagint cua Kinh thanh tieng He-bo-ro noi ve ong nhu mot nguoi khong lo va dich sai cac tu tieng Hebrew co nghia la "truoc Yahweh" thanh "chong lai Chua Troi." Vi đieu nay, Nimrod bi xem la Than tuong nguy tao đien hinh. Nhung tac pham đau tien cua cuoc noi day cua nguoi Do Thai, đuoc mo ta boi nha triet hoc the ky thu nhat CN Philo trong tac pham Quaestiones cua ong, mieu ta Nimrod la ke xui giuc xay dung Thap Babel, nguoi đa buc hai toc truong Do Thai la Abraham vi đa tu choi tham gia cong trinh nay. Thanh Augustine thanh Hippo đe cap đen Nimrod trong cuon sach Thanh pho cua Thien Chua la "mot ke lua doi, ap buc va giet hai cac sinh linh tren trai đat".


= Thoi hien đai =

Vao the ky XVI, Nisroch bi coi la mot con quy. Nha quy hoc nguoi Ha Lan Johann Weyer đa liet ke Nisroch trong cuon Pseudomonarchia Daemonum (1577) cua ong nhu la "bep truong" cua Đia nguc. Nisroch xuat hien trong quyen VI cua bai tho su thi cua John Milton, Paradise Lost (xuat ban lan đau nam 1667) voi tu cach la mot trong nhung con quy cua Satan.
Vao nhung nam 1840, nha khao co hoc nguoi Anh Austen Henry Layard đa phat hien ra rat nhieu tac pham cham khac bang đa co hinh nguoi co canh đau chim đai bang o Kalhu. Vi nho đen cau chuyen trong Kinh thanh ve vu giet nguoi cua Sennacherib, Layard đa xac đinh nham nhung nhan vat nay la "Nisrochs". Nhung hinh khac nhu vay tiep tuc đuoc goi la "Nisrochs" trong van hoc trong suot phan con lai cua the ky XIX. Mot so tac pham hien đai ve lich su nghe thuat van lap lai su đinh danh sai lam nay, nhung cac hoc gia vung Can Đong hien nay thuong coi hinh tuong "Nisroch" la mot "con quy Griffin".
Vao nam 2016, trong mot cuoc tan cong, Nha nuoc Hoi giao Iraq va Levant (ISIL) đa pha huy ziggurat thoi Ashurnasirpal II cua Ninurnta tai Kalhu. Hanh đong nay nam trong chinh sach lau dai cua ISIL la pha huy moi tan tich co đai ma no cho la khong phu hop voi cach giai thich cua phien quan Hoi giao. Theo mot tuyen bo tu cac Sang kien Di san Van hoa cua Truong Nghien cuu Phuong Đong Hoa Ky (ASOR), ISIL co the đa pha huy ngoi đen đe phuc vu cho muc đich tuyen truyen trong tuong lai va khung bo tinh than dan cu đia phuong.


Ghi chu Tham khao = Thu muc =


Lien ket ngoai Cac van ban
Tuong thuat ve Ninurta
Trang web ETCSL: Phien ban Unicode va trang web ETCSL: phien ban ASCII
Cong vao Babylon: Ban dich tieng Anh ASCII tu trang web ETCSL
Cong vao Babylon: Huyen thoai ve Anzu
Cac bai thanh ca danh cho Ninurta trang web ETCSL: Phien ban Unicode va trang web ETCSL: phien ban ASCII
Binh luan
Cong vao Babylon: "Ninurta nhu vi than cua tri tue" cua Amar Annus