Van Cao (ten khai sinh la Nguyen Van Cao, 15 thang 11 nam 1923 – 10 thang 7 nam 1995) la mot nhac si, hoa si, nha tho, chien si biet đong ai quoc nguoi Viet Nam. Ong la tac gia cua ca khuc Tien quan ca, quoc ca chinh thuc cua nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa va sau đo la Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam. Ong cung la mot trong nhung nhac si co suc anh huong lon nhat cua nen Tan nhac Viet Nam. Ong đuoc gioi chuyen mon va cong chung yeu nhac đanh gia mot cach rong rai la mot trong ba nhac si noi bat nhat cua nen am nhac hien đai Viet Nam trong the ky XX, cung voi Pham Duy va Trinh Cong Son.
Thuoc the he nhac si Tan nhac tien phong, Van Cao tham gia nhom Đong Vong, sang tac cac ca khuc tru tinh lang man, đang chu y nhat la Ben xuan, Suoi mo, Thien Thai va Truong Chi. Ong nhanh chong tro thanh mot trong nhung guong mat tien phong, noi bat nhat cua trao luu lang man trong lich su am nhac Viet Nam, đac biet la đe lai nhung dau an mang tinh khai pha cua ong trong tan nhac Viet. Sau khi gia nhap Viet Minh, Van Cao chu yeu viet ve nhieu ca khuc mang am huong hao hung nhu Tien quan ca, Truong ca Song Lo, Tien ve Ha Noi... vi vay ong đa tro thanh mot nhac si tieu bieu cua dong nhac khang chien.
Đuoc nhieu nguoi xem la mot hinh mau thien tai trong lich su van nghe Viet Nam, tai nang nghe thuat đa dang mang tinh tong hop cao giua van chuong (thi ca) - am nhac - hoi hoa cua Van Cao đa som co nhung thanh tuu đot khoi ngay tu đo tuoi muoi tam đoi muoi. Khong đuoc đao tao mot cach thuc su chinh quy, chuyen sau ca ve am nhac va hoi hoa, nhung thanh tuu cua Van Cao trong hai linh vuc nay co the noi la bat nguon chu yeu tu thien nang nghe thuat san co cua ong (noi theo loi cua nha nghien cuu am nhac Nguyen Thuy Kha thi "Van Cao la troi cho"). Ong đuoc nhieu nguoi xem la mot hien tuong hiem co trong lich su phat trien cua van hoa Viet Nam – o noi "dong chay" cua sang tao ca nhan mot con nguoi co su "hop luu" xuyen suot cua ba nhanh nhac-hoa-tho trong gan nhu toan bo nhung sang tac đa dang cua ong. Nhan đinh ve su nghiep van nghe cua Van Cao, nhieu nguoi thuong nhac đen ong nhu mot nghe si đa tai, thich "lang du" qua nhung "đia hat" (linh vuc) nghe thuat khac nhau. Nha nghien cuu van hoc su Viet Nam hien đai Thuy Khue cung luu y ve the gioi nghe thuat phong phu đa dien cua Van Cao, tuong nhu kho gap su trung lap hay vay muon y tuong lan nhau giua hai đia hat rat gan la am nhac va tho ca: "Neu nhac cua Van Cao đua con nguoi vao coi mong, thi tho Van Cao xoay vao thuc tai cuoc đoi: phan đoi thuc voi Chiec xe xac qua phuong Da Lac, Ngoai o mua đong 1946, Nhung nguoi tren cua bien va phan noi tam sau xe cua con nguoi mat tu do, trong cac bai tho ngan, co đong va đau thuong, nhu nhung giot nuoc mat khong roi ngoai tim minh nhu loi tho Thanh Tam Tuyen... Cui xuong nhung lam than cua kiep nguoi, Van Cao la nguoi duy nhat đe lai nhung hinh anh kinh hoang cua tran đoi thang 3 nam At Dau. Neu khong co Chiec xe xac qua phuong Da Lac, thi chung ta khong the hinh dung canh xe xac lan trong xom co đau cua mot Ha Noi..."
Du nhung sang tac cua Van Cao (đac biet la ve am nhac va tho ca) noi chung khong thuc doi dao ve so luong nhung ve mat chat luong chung co anh huong mang tinh đinh huong va đat nen cho su phat trien cua đoi song van nghe Viet Nam hien đai. Mot so vi du đien hinh la vai tro đac biet quan trong cua ong trong su đinh hinh cua the loai tinh ca, hung ca (trong đo noi bat la dong nhac cach mang) va truong ca trong am nhac cung nhu the loai truong ca trong tho hien đai Viet Nam. Tuy nhien nhung đong gop ve tho ca va hoi hoa cua Van Cao vi nhieu ly do khac nhau ma it đuoc nhac toi hon rat nhieu so voi nhung thanh tuu trong am nhac cua ong. La mot nguoi tai hoa vao loai bac nhat trong lich su van nghe Viet Nam, nhung ngay tu thoi con nien thieu o Hai Phong ong đa la mot nguoi co thien huong khep kin, tram tu, it boc lo ban than truoc đam đong. Sau vu viec Nhan van – Giai pham cuoi thap nien 1950, ong lai cang co xu huong song khep kin va co đoc hon mac du luon co gia đinh (đac biet la vo ong) va mot so ban van nghe than quen lam cho dua cho đen nhung nam cuoi đoi. Khac voi quan niem truyen thong xua nay ve tai tu va giai nhan, cuoc đoi cua Van Cao it co nhung tiep xuc mang tinh lang man voi phai nu vi nhu ong tung boc bach trong mot cuon phim tai lieu ve minh rang, "Toi la mot cai nguoi luon luon that bai ve tinh yeu, cai that bai nay la boi vi toi la nguoi khong gioi ve cach toi giao luu voi nhung nguoi đan ba, ma lai đoi voi nhung nguoi đep toi lai cang boi roi, toi khong bao gio noi đuoc voi nguoi ta, thi toi ben noi trong tho thoi." Le Thieu Nhon trong mot bai viet đang tren bao Bao Cong an nhan dan co tong ket: "Cuoc đoi 72 nam cua Van Cao gan bo tron ven voi Viet Nam the ky 20 nhieu bien đong, đe lai cho the he sau khong it cau hoi khong de tra loi. Cau hoi ron rang ve cong hien nhoc nhan, cau hoi con cao ve the su ngon ngang, ve menh kiep lenh đenh. Mot Van Cao đa tai khong the che cho mot Van Cao lan đan. Mot Van Cao danh vong khong the benh vuc mot Van Cao cay đang. Mot Van Cao hao hoa khong the an ui mot Van Cao co đoc. Nhung ngay thang Van Cao đa song, cu đo cai bong gay hat hiu va trac an vao long cong chung, ma nhung bai hat cua ong khong ly giai đuoc, nhung buc tranh cua ong cung khong ly giai đuoc. Chi con lai tho, xoa diu va to bay gium Van Cao."
Nam 1996, mot nam sau khi mat, Van Cao đuoc tang Giai thuong Ho Chi Minh trong đot trao giai đau tien. Ong cung đa đuoc Nha nuoc Viet Nam trao tang Huan chuong Khang chien hang nhat, Huan chuong Đoc lap hang ba, Huan chuong Đoc lap hang nhat, Huan chuong Ho Chi Minh. Ten ong cung đuoc đat cho nhieu con pho đep o Ha Noi, Thanh pho Ho Chi Minh, Hai Phong, Hue, Đa Nang, Nam Đinh...


Cuoc đoi Van Cao ten đay đu cua ong la Nguyen Van Cao, sinh ngay 15 thang 11 nam 1923 tai phuong Lach Tray, quan Ngo Quyen, thanh pho Hai Phong. Nguyen quan que cha cua ong o An Le, xa Lien Minh, huyen Vu Ban, tinh Nam Đinh. Xuat than trong mot gia đinh vien chuc, cha cua Van Cao von la giam đoc nha may nuoc Hai Phong. Thuo nho, Van Cao hoc o truong tieu hoc Bonnal (nay la Truong Trung hoc pho thong Ngo Quyen, Hai Phong), sau len hoc trung hoc tai truong dong Saint Josef, la noi ong bat đau hoc am nhac. Nam 1938, khi moi 15 tuoi, vi gia đinh sa sut, Van Cao bo hoc sau khi ket thuc nam thu hai bac thanh trung. Ong lam đien thoai vien o so Buu đien tai Hai Phong, nhung đuoc mot thang thi bo viec.
Cuoi nhung nam 1930, tan nhac Viet Nam ra đoi. O Hai Phong khi đo tap trung nhieu nhac si tien phong nhu Đinh Nhu, Le Thuong, Hoang Quy... Van Cao tham gia vao nhom Đong Vong cua Hoang Quy cung To Vu, Canh Than, Đo Nhuan... va bat đau sang tac ca khuc đau tay la "Buon tan thu" vao nam 16 tuoi. Cung nhom Đong Vong, Van Cao con sang tac mot so ca khuc huong đao vui tuoi khac nhu "Gio nui", "Go Đong Đa", "Anh em kha cam tay". Cung trong thoi gian o Hai Phong, Van Cao lam quen voi Pham Duy, khi đo la ca si trong ganh hat Đuc Huy. Pham Duy chinh la nguoi đa hat "Buon tan thu", giup ca khuc tro nen pho bien. Nam 1940, Van Cao co mot chuyen đi vao mien Nam. O Hue, Van Cao đa viet "Mot đem đan lanh tren song Hue", đuoc coi la bai tho đau tay.
Nam 1942, nghe theo loi khuyen cua Pham Duy, Van Cao roi Hai Phong len Ha Noi. Ong thue can gac nho so 171 pho Mongrant - nay la 45 Nguyen Thuong Hien - va theo hoc du thinh tai Cao đang My thuat Đong Duong. Van Cao con lam tho, viet truyen đang tren Tieu thuyet Thu Bay. Nam 1943 va 1944, Van Cao hai lan xuat hien trong trien lam Salon Unique to chuc tai nha Khai tri Tien Đuc, Ha Noi voi cac buc tranh son dau: "Co gai day thi", "Sam hoi", "Nua đem". Đac biet tac pham "Cuoc khieu vu nhung nguoi tu tu" ("Le Bal aux suicides") đuoc đanh gia cao va gay chan đong du luan. Tuy đuoc bao chi khen ngoi, nhung tranh cua Van Cao khong ban đuoc. Ong trai qua mot thoi gian dai o Ha Noi trong thieu thon. Cung ban be, Van Cao thuong phai đung ban cac tac pham cua minh tren cac đuong pho Ha Noi, Hai Phong.


Hoat đong cach mang = Tham gia Viet Minh =
Cuoi nam 1944, Van Cao gap lai Vu Quy, mot can bo Viet Minh ma ong đa quen biet truoc đo. Vu Quy thuyet phuc ong tham gia Viet Minh, voi nhiem vu đau tien la sang tac mot hanh khuc. Van Cao đa sang tac ca khuc đo trong nhieu ngay tai can gac so 171 pho Mongrant (nay la pho Nguyen Thuong Hien, quan Hai Ba Trung, Ha Noi) va đat ten cho tac pham la "Tien quan ca". "Tien quan ca" đuoc in tren trang van nghe cua bao Đoc Lap thang 11 nam 1944. Ngay 13 thang 8 nam 1945, Ho Chi Minh đa chinh thuc duyet "Tien quan ca" lam quoc ca cua nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa.
Sau Cach mang thang Tam nam 1945, Van Cao lam phong vien va trinh bay cho bao Lao đong.
Nam 1946, Van Cao đuoc cu cung Ha Đang An chuyen cho vu khi va tien vao mat tran Nam Bo. Sau đo chinh thuc đuoc moi tham gia Hoi Van hoa Cuu quoc va đuoc bau la Uy vien Chap hanh, Van Cao hoat đong o lien khu III, phu trach to đieu tra cua cong an Lien khu va viet bao Đoc Lap. Đau nam 1947, ong đuoc cu phu trach mot bo phan đieu tra đac biet cua cong an Lien khu 10 o bien gioi phia bac. Tai đay ong đuoc giao nhiem vu ket nghia voi vua Meo đe lap ra mot phong tuyen bao mat chong su tran sang cua quan Trung Hoa Quoc dan Đang khi thua tran. O Lao Cai, Van Cao con mo mot quan bar đe lam đia điem theo doi. Thang 3 nam 1948, Van Cao đuoc ket nap Đang Cong san Đong Duong. Cuoi nam 1949, Van Cao thoi lam bao Van Nghe chuyen sang phu trach Đoan Nhac si Viet Nam. Thoi ky nay, ong tiep tuc sang tac cac ca khuc noi tieng khac nhu "Lang toi" (1947), "Ngay mua" (1948), "Tien ve Ha Noi" (1949)... va đac biet la "Truong ca Song Lo" nam 1947.


 Đoi danh du Viet Minh   = Thanh lap  =
Nam 1944, Van Cao đuoc Vu Quy giao nhiem vu thanh lap mot đoi vu trang, nhiem vu cua đoi chu yeu lam cong tac am sat va bao ve an toan cho cac đoi vien tuyen truyen tai cac noi cong cong do Van Cao lam đoi truong voi ten goi Đoi danh du Viet Minh.
Đoi danh du Viet Minh đuoc thanh lap vao cuoi thang 12/1944 tai can gac nho cua Van Cao o 45 pho Nguyen Thuong Hien. Nhung đoi vien trong đoi đeu do Van Cao tuyen chon. Đa so la nhung nguoi ban hoat đong voi ong o Hai Phong. Van Cao thuong xuyen to chuc nhung khoa huan luyen ngan ngay cho đong đoi cua minh ve vo thuat, su dung vu khi va ky nang hoa trang... (Van Cao hoc vo tu nam 9 tuoi. Thoi trai tre o Hai Phong, Van Cao đa nhieu lan len vo đai thi đau va bieu dien vo thuat).


 = Chien cong  =
Đoi danh du Viet Minh cua Van Cao hoat đong rat hieu qua o Ha Noi va Hai Phong. Nhieu co so cua Viet Minh tai Ha Noi va Hai Phong bi lo, nhieu can bo Viet Minh bi Nhat bat đeu do nhung nguoi hop tac voi Nhat chi điem. Đe ngan chan toi đa nhung ton that, bang nhieu bien phap nghiep vu: viet thu canh cao, gap truc tiep ran đe... Van Cao cung đong đoi đa khong che, vo hieu hoa va cam hoa đuoc nhieu nguoi chi điem. Trong đo, co hai vu do chinh Van Cao thuc hien.


 Vu Vo Van Cam tai Ha Noi  Vo Van Cam cam đau to chuc Thanh nien Đai Viet, co tru so đong tai pho Nha tho. Cam thuong xuyen tap hop cap duoi cung hien binh Nhat vay bat cac co so Viet Minh. Mac du đa bi canh cao nhieu lan, nhung Cam van tiep tuc hoat đong.
Đau thang 4/1945, Van Cao đuoc giao nhiem vu am sat Vo Van Cam. Do tinh chat quan trong, ong Le Trong Nghia (đuoc Xu uy Bac Ky cu ve phu trach đang Dan chu) đieu đong chi Pham Van Man (sau nay la Đai ta, Cuc truong Cuc Ky thuat Bo Cong an) ve ho tro.
Vo Van Cam co mot co vo be o cho Mo. Moi lan ve tham vo, ong ta thuong đi xe keo, con Ba Mai lam bao ve đap xe đi cung. Tuyen đuong đi cua ong ta tu tru so qua Hang Trong ve Ba Trieu đen Nguyen Du re len Pho Hue roi ve cho Mo. Theo ke hoach, Man bam theo Cam tu tru so, mot đong đoi cua Van Cao la Đ.H.I đon o goc pho Ba Trieu. Khi Cam đi qua Đ.H.I cung bam theo, con Van Cao se đoi truoc cua hang thuoc Pho Hue gan cho Hom.
Khi nhan đuoc tin hieu cua Man, Van Cao se tien len truc tiep ban Cam. Man va Đ.H.I co nhiem vu ho tro va bao ve Van Cao rut lui. Tuy nhien đa xay ra mot bat ngo ma Van Cao khong luong truoc đuoc. Đ.H.I moi đuoc Van Cao đua vao hoat đong nen khi cung Man bam theo Cam đen đau cho Hom, do muon lap cong, Đ.H.I đa tu y vuot len rut khau Browning ban Cam khien Man khong kip tro tay. Đ.H.I ban truot, Cam hoang so chui xuong gam xe. Đ.H.I đap xe chay. Ba Mai rut sung đinh đuoi theo ban Đ.H.I nhung Man đa rut sung ban chet Ba Mai.


 Vu Đo Đuc Phin tai Hai Phong  Đo Đuc Phin nguyen la giao vien, gioi tieng Nhat nen thuong mo lop day tieng Nhat tai nha. Sau khi Nhat đao chinh Phap, Đo Đuc Phin ra lam thong ngon cho Nhat.
Cuoi thang 6/1945, đuoc Phin chi điem, Nhat to chuc mot chien dich truy quet cac co so cach mang trong thanh pho. Hang loat cac can bo cach mang bi bat. Tran Lien, mot nguoi ban va la đong đoi cua Van Cao chay thoat len Ha Noi bao cao tinh hinh o Hai Phong cho Van Cao biet va đe nghi Van Cao ve Hai Phong tru khu Đo Đuc Phin. Van Cao giao nhiem vu cho Tran Lien ve Hai Phong to chuc theo doi quy luat cua Đo Đuc Phin. Đuoc phep cua cap tren, Van Cao xuong Hai Phong. Truoc khi vao thanh pho, Van Cao vao mot co so cach mang trong lang Do Nha, hoa trang thanh mot ong lao, muon xe đap vao thanh pho.
Ong ve nha Doan Tong o Lac Vien la noi ong van thuong lui toi moi khi ve Hai Phong. Tai đay nhung nguoi ban cung la đong đoi cua Van Cao đeu đa co mat. Tran Lien bao cao cho Van Cao ve đia điem Đo Đuc Phin thuong lui toi hang ngay. Đo la mot tiem hut thuoc phien tai goc pho Phan Boi Chau, gan Vuon hoa đua nguoi. Van Cao len ke hoach hanh đong va phan cong viec cu the cho tung nguoi.
Hom sau đen gio hanh đong, Doan Tong lay xe đap đeo Van Cao đen het đuong Cat Cut, Van Cao xuong xe bao Doan Tong tro ve. Van Cao lach cua vao, binh tinh len gac. Đung đau cau thang nhin vao phong, Van Cao xac đinh đuoc Đo Đuc Phin nam hut thuoc sat tuong tren sap, mat huong ra cua. Van Cao rut khau Colt.45 tien vao tuyen bo xu tu Đo Đuc Phin va bop co nhung sung bi ket đan. Ong binh tinh giat khau Colt.45 vao that lung roi moc tui ao mangto rut khau Browning ban 2 phat đan gam vao nguc Đo Đuc Phin. Ban xong, Van Cao binh tinh xuong gac lach cua ra, nhay len xe đap hoa vao dong nguoi đi ra thanh pho.


 = Giai tan  =
May ngay sau Quoc khanh nam 1945, theo chi thi cua tren, Van Cao ban giao lai vu khi, Đoi danh du Viet Minh giai the. Van Cao lai tro ve voi cong viec lam bao.


= Tham gia luc luong Cong an =
Thang 12 nam 1946, Le Gian - Giam đoc Nha Cong an Trung uong tim gap Van Cao tai quan ca phe Thien Thai o pho Hang Gai va đe nghi: "Tinh hinh Lao Cai hien nay rat phuc tap, bon Quoc dan đang cau ket voi tho phi chong pha chung ta cong khai, trong khi luc luong ta lai yeu. Minh muon cau sang giup nganh Cong an. Cau se phu trach Đoi đieu tra Cong an Lien khu 10. Voi kinh nghiem hoat đong bi mat truoc đay, lai co vo boc la nhac si, chi co cau moi đu kha nang trong cong viec kho khan va phuc tap nay".
Thang 3 nam 1947, Van Cao cung vo len Lao Cai. Mot đia điem gan cho Coc Leu đuoc Van Cao chon lam co so hoat đong cua Đoi đieu tra. Van Cao mo quan ca phe ca nhac lay ten la quan Bien Thuy đe hoat đong bi mat va giao cho ong Minh - mot can bo cua nganh Cong an do ong Le Gian đieu len cong tac giup ong lam quan ly.
Tai đay, Van Cao co đieu kien gap go, tiep xuc va ket nghia voi Vua Meo Hoang A Tuong. Trung tuan thang 7 nam 1947, le ket nghia đuoc to chuc long trong tai dinh thu cua Hoang A Tuong. Ben phia Van Cao co Tran Huy Lieu - đai dien Chinh phu, cung toan bo cac nghe si cua quan Bien Thuy tham du. Hoang A Tuong va toan the gia đinh ho hang cung rat đong ban be, quan khach. Bang uy tin cua minh, Van Cao đa giac ngo cac tho ty hieu them ve chinh sach đoan ket cac dan toc cua Ho Chu tich va Chinh phu. Theo loi khuyen cua Van Cao, Hoang A Tuong, Nong Vinh Xuong, Vuong Chi Sinh, Đeo Van Long co nhieu hanh đong thiet thuc giup đo va ung ho Chinh phu trong nhung nam đau cua cuoc khang chien. Đe đong vien tinh than, Ho Chu tich gui thu khen, moi ho len tham chien khu va gap Bac. Ho Chu tich đa tang moi nguoi mot thanh kiem va giao cho Hoang A Tuong giu chuc Chu tich Uy ban Hanh chinh tinh Lao Cai, đong thoi cu Ngo Minh Loan lam đac phai vien cua Chinh phu truc tiep lam viec cung Hoang A Tuong.
Thang 8 nam 1947, Van Cao hoan thanh nhiem vu, Đoi đieu tra cua ong giai tan va ban giao lai cong viec cho ong Le Gian. Le Gian muon giu Van Cao o lai cong tac cho nganh Cong an. Van Cao tu choi va noi: "Cong viec nay khong thich hop voi toi". Ong quay lai hoat đong van nghe
Sau hiep đinh Geneve 1954, Van Cao hoi cu ve Ha Noi, lam viec cho Đai Phat thanh, nhung rat it sang tac. Nam 1955, ong cam but tro lai, viet bai cho đac san Giai Pham. Thang 2 nam 1956, bai tho Anh co nghe khong đuoc đang tren Giai pham mua Xuan. Bai tho nay bi Xuan Dieu đanh gia la "lap lo, ap ung, bi hiem, hai mat, tuy nhien cong chung cung hieu no muon noi gi". Van Cao cung cac nghe si cua hai to bao Nhan Van va Giai Pham khi đo chu truong đo hoi bai bo co che Nha nuoc quan ly van hoa nghe thuat. Đen thang 12 nam 1956 thi ca hai to bao đeu bi đinh ban.
Nhu nhung nghe si khac tung tham gia nhom Nhan Van-Giai Pham, tuy co muon hon, đen thang 7 nam 1958, Van Cao phai đi mot khoa hoc tap chinh tri. Ten tuoi cua Van Cao hau nhu khong con xuat hien tren cac tap chi van nghe o Ha Noi. Nhung nam sau đo, Van Cao tiep tuc sang tac bang nhieu cong viec, nhu viet nhac khong loi cho cac truyen phim va truyen kich, trang tri san khau cho cac đoan kich, ve quang cao cac bao, ve nhan diem... Cac tac pham ca khuc lang man tien chien cua ong (tru cac bai thuoc dong nhac cach mang nhu bai Tien quan ca) khong đuoc trinh dien o mien Bac. Giai đoan nay, Van Cao hau nhu khong con sang tac ca khuc moi. Đen cuoi nam 1975, Van Cao moi viet Mua xuan đau tien đe the hien niem vui khi đat nuoc hoa binh. Theo VnExpress "ca khuc đuoc đang ngay lan đau tien tren bao Sai Gon Giai Phong so mung xuan Binh Thin, đong thoi lap tuc đuoc dich loi va in o Nga". Nhung cac chuong trinh Viet Ngu tai Moskva van cho trinh bay bai hat, va nho vay Mua xuan đau tien đa khong bi lang quen. Van Thao, nguoi con trai cua Van Cao, tiet lo tiep rang: "Nhung cung that bat ngo (khong hieu bang con đuong nao), trong cai nam 1976 ay Mua xuan đau tien đuoc in o nuoc Nga va đuoc Lien Xo tra nhuan but cho tac gia 100 Rup. Van Cao phai viet giay uy quyen qua su quan đe con gai ong đang hoc ben đo linh ho. Ong bao con gai: "Con cu lay ma tieu, o nuoc minh bao lau nay bo co đuoc biet đen đong nhuan but tac pham nao đau."
Nam 1981, Viet Nam phat đong phong trao ca nuoc thi sang tac quoc ca nhung sau đo khong cong bo ket qua, cuoc thi cung khong đuoc nhac lai. Bai Tien quan ca van la quoc ca cua Viet Nam. Cho đen cuoi thap nien 1980, nho chinh sach Đoi Moi cua Tong bi thu Nguyen Van Linh, cac tac pham cua Van Cao cung nhung nhac si tien chien khac đuoc bieu dien tro lai.


Hoat đong nghe thuat = Am nhac =
So voi hai nhac si Viet Nam noi tieng khac la Pham Duy khoang 1000 ca khuc va Trinh Cong Son voi 600 ca khuc, Van Cao sang tac khong nhieu. Su nghiep am nhac cua Van Cao đuoc chia lam hai mang chinh: tinh ca va hung ca. Ngoai ca khuc, ong con viet mot so tac pham khi nhac danh cho piano nhu Song Tuyen, Bien đem, Hang dua xa...Ong con sang tac nhac phim nhu "Chi Dau" (1980), to khuc giao huong phim Anh bo đoi cu Ho cua Xuong phim Quan đoi Nhan dan...


 Tinh ca   = Nhac thoi tien chien  =

Trong giai đoan sang tac đau tien, giong nhu nhung nhac si tien chien khac, Van Cao viet cac nhac pham tru tinh, nhung it anh huong boi chu nghia lang man Phap ma mang nang am huong phuong Đong. Tu ca khuc đau tay Buon tan thu, Van Cao đa su dung ngu cung đe viet ve mot hinh anh quen thuoc trong nghe thuat chau A: nguoi phu nu đan ao ngoi cho đoi. Sau Buon tan thu, ong con viet hai ca khuc khac ve mua thu la Thu co lieu va Suoi mo. Trong đo Suoi mo von la mot đoan cua ban Truong Chi 1 đuoc Van Cao phat trien them va cung Pham Duy hoan tat. Ban Truong Chi noi tieng sau la Truong Chi 2.
Ben canh đe tai mua thu, Van Cao cung viet hai ca khuc noi tieng khac ve mua xuan la Cung đan xua va Ben xuan. Nhac pham Ben xuan co su tham gia cua Pham Duy, nhung ve sau Van Cao viet lai loi moi cho ca khuc nay va đat ten Đan chim Viet. Ngay tu nhung ca khuc đau tien, Van Cao đa gianh đuoc thanh cong. Buon tan thu đuoc bieu dien tren cac san khau hat rong va tren Đai Phat thanh Sai Gon trong nhung nam 1944-1945, luc tan nhac con moi phoi thai nen tro nen pho bien. Suoi mo, Ben xuan đuoc Pham Duy đanh gia la cuc điem cua lang man tinh trong ca nhac Viet Nam.
Nhung hai tinh khuc cua Van Cao đuoc đanh gia cao hon ca la Thien Thai va Truong Chi. Ban Thien Thai đuoc nha xuat ban Tinh Hoa o Hue in nam 1944, Van Cao tu nhan minh la "Nguoi song Ngu", ghi: "Anh huong song nuoc khuc Thien Thai co trong khung canh huyen dieu cua Đuong Thi voi hai truyen Thien Thai va Đao Nguyen. Nguoi song Ngu đa lac mat cam xuc roi!". Loi bai hat đuoc đe la cua Van Cao, Hoang Thoai va Pham Duy cho rang Hoang Thoai la bi danh cua Đo Huu Ich, mot nguoi ban cua Van Cao. Su dung ngu cung đe viet ve mot cau chuyen co, Thien Thai co toi 94 khuong nhac, vua mang tinh truong ca, vua mang tinh nhac canh. Nam 2001, khi phim Nguoi My tram lang đuoc thuc hien, Thien Thai đuoc su dung lam nhac nen cua bo phim. Giong nhu Thien Thai, Truong Chi cung dua tren tich chuyen co nhung khong phai la mot truyen ca ma manh tinh tu su. Ca khuc nay con mot đoan loi nua ma cac ca si thuong khong trinh dien: Tu ngay trang mo nuoc in thanh tho, Lac loai huong thu thoang vuong đuong to.... Hinh anh Truong Chi trong bai hat cung thuong đuoc so sach voi hinh anh cua chinh Van Cao.


 = Tac pham Mua xuan đau tien  =


 Nhac cach mang  Ngay tu khi con trong nhom Đong Vong o Hai Phong, Van Cao đa viet cac ca khuc huong đao khoe khoan. Cung giong nhu cac nhac si tien chien khac, Van Cao su dung đe tai lich su đe the hien tinh ai quoc trong Go Đong Đa, Ho keo go Bach Đang Giang... Ngoai Tien quan ca, ong con sang tac cac hanh khuc khac nhu Tien ve Ha Noi, Thang Long hanh khuc ca. Tham gia Viet Minh, Van Cao sang tac cac ca khuc Chien si Viet Nam, Cong nhan Viet Nam, Khong quan Viet Nam...
Nam 1947, sau chien thang song Lo, Van Cao viet truong ca Song Lo, ca khuc ghi dau an trong lich su tan nhac. Pham Duy viet: "Đo la tac pham vi đai... chang thua bat cu mot tuyet pham nao cua nhac co đien Tay phuong... Bai nay đanh dau su truong thanh cua Tan nhac". Cung theo y kien cua Pham Duy, Truong ca song Lo phai la đinh cao nhat cua nhac khang chien noi rieng, cua tan nhac Viet Nam noi chung va Van Cao la "cha đe" cua hung ca, truong ca Viet Nam.
Sau nam 1954, cac ca khuc cua Van Cao, tru Tien quan ca, khong đuoc trinh dien o mien Bac. Nhung o mien Nam, cac ca si hang đau cua Sai gon nhu Thai Thanh, Khanh Ly, Ha Thanh van trinh dien va ghi am nhac pham cua Van Cao. Ca khuc Khong quan Viet Nam đuoc su dung lam bai hat chinh thuc cua Khong luc Viet Nam Cong hoa mac du chua đuoc phep cua tac gia.


 Khi nhac  = Tho ca =


 Tho tien chien  = Hoi hoa =
Cung voi Thai Ba Van, Ta Ty la mot trong so it nhung nguoi ban than quen co hieu biet sau ve tai nang hoi hoa cua Van Cao. Trong hoi ky cua ong, Ta Ty nhac lai quang thoi gian đau khi Van Cao đen voi hoi hoa: "Van Cao khi o Hai Phong, khi len Ha Noi, moi lan co mat o thanh pho, Van Cao thuong đen tim toi moi lai can nha o trong con ngo nho đuong Ham Long đe khoe tranh moi. Trong khoang thoi gian tu 42 đen 45, toi đau biet Van Cao đa dan than vao cach mang, hoat đong bi mat cho Mat Tran Viet Minh. Qua that toi khong đe y đen cach mang va chinh tri nen thuong co nhung lap luan đoi nghich voi Van Cao ve sang tac. Van Cao cho rang nghe thuat chi co y nghia khi no phuc vu cho so đong va mot buc tranh đep phai truyen cam, gay đuoc an tuong tot cho nguoi xem tranh. Con toi cho rang nghe thuat, bat cu o bo mon nao, truoc het, phai co ban sac cung nhu đac tinh cua nghe pham. Mot buc tranh đep khong can su giai thich, chi can su cam thong giua nguoi xem tranh va tac pham (...) Nhung tuy mieng noi vay, chu Van Cao ve cung moi lam; nhung ban nhac nhu Buon Tan Thu, Suoi Mo, Thien Thai, Truong Chi, v.v... đuoc in ra đeu do Van Cao trinh bay bia đi rat gan voi truong hoa lap the, ma hoi đo chua co mot ban nhac nao, cuon sach nao trinh bay duoi hinh thuc đo."
Mot đieu khong may man la do nhieu ly do (nhu trach nhiem cua nhung nguoi luu giu va đieu kien bao quan han che trong nhieu nam chien tranh o Viet Nam) ma danh muc cac sang tac trong su nghiep hoi hoa cua Van Cao đa khong đuoc liet ke chi tiet nhu cac tac pham am nhac va tho cua ong. Boi vay nhieu nguoi muon tim hieu ve tai nang hoi hoa cua Van Cao khong co may đieu kien tiep xuc truc tiep voi nhung sang tao hoi hoa cua Van Cao, va hau nhu chi co the can cu vao nhung y kien phe binh cua cac ban van nghe đuong thoi cua ong nhu Ta Ty va Thai Ba Van.


= Cac giong ca the hien thanh cong =
Tu giua the ky 20, cac tac pham cua ong nhu Lang toi, Tien ve Ha Noi, Ngay mua,... đa đuoc nguoi nghe đon nhan qua giong ca:

Sang the ky 21, cac ca si đa the hien lai nhung bai hat nay voi nhieu mau sac moi va de tiep can nguoi nghe hon, đang ke đen nhu cac ca si Hong Nhung, Đang Duong, Vu Thang Loi, Đao To Loan, Pham Thu Ha,... 


= Danh muc tac pham =
Nhac:

Tho:

Hoi hoa:


Qua đoi Theo nhung nguoi than va ban be ke lai thi suc khoe cua Van Cao suy yeu nhanh trong nhung nam cuoi đoi. Ong khong con an đuoc com ma chuyen sang an bot ngu coc do cac co quan noi tang bi hu hong nang. Tuy nhien, ong chua bao gio bo đuoc thu vui uong ruou co tu thoi tre.
Van Cao qua đoi khi đang đieu tri tai Benh vien Huu Nghi, Ha Noi vao ngay 10 thang 7 nam 1995. Theo cac phuong tien thong tin đai chung thi nguyen nhan cua đieu nay la do tuoi cao va con bao benh ung thu phoi quai ac.


Đoi tu = Gia đinh =
Van Cao ket hon cung ba Nghiem Thuy Bang nam 1947, co voi nhau 5 nguoi con, 3 trai đau va 2 gai.


= Tinh cach =
Đoan mo đau bang nhac Van Cao - Giac Mo Mot Đoi Nguoi do đao dien Đinh Anh Dung thuc hien nam 1994, Van Cao tung thang than boc lo tinh cach rut re cua ong trong giao tiep voi phu nu thoi trai tre: "Toi la mot cai nguoi luon luon that bai ve tinh yeu, cai that bai nay la boi vi toi la nguoi khong gioi ve cach toi giao luu voi nhung nguoi đan ba, ma lai đoi voi nhung nguoi đep toi lai cang boi roi, toi khong bao gio noi đuoc voi nguoi ta, thi toi ben noi trong tho thoi." Nhung nguoi tung tiep xuc voi Van Cao, du o muc đo than quen hay noi tieng khac nhau, đeu co ghi nhan kha tuong đong ve ong. Đo la mot nguoi than hinh gay nho, tham tram, thuong tram tu mot minh, sau sac trong giao tiep, khong co xu huong thich lon tieng hay len giong bac tren trong nhung cuoc chuyen tro. Nhung nguoi tung đoi thoai voi ong, du quen biet hay khong quen, noi tieng hay khong noi tieng, đeu ghi nhan o Van Cao kha nang đua ra nhung nhan đinh rat kiem loi nhung voi su chinh xac va sac sao cua ngon tu đen đo it ai nghi toi. Ho cung ghi nhan o Van Cao tinh cach khiem ton, luon biet lang nghe nguoi đoi thoai va cung it khi noi đen nhung gi thuoc ve thanh tuu su nghiep ca nhan ong, tru khi nguoi khac muon tim hieu. Nguoi ta đoi khi van lay Pham Duy va Van Cao đe so sanh nhung khac biet đen muc tuong nhu đoi lap trong ca tinh giua hai con nguoi thuong đuoc vi nhu đoi ban tri ky hiem co trong nen am nhac Viet Nam hien đai. Pham Duy van la nguoi co nhung đanh gia, phan tich chuyen mon uy tin, toan dien, sau rong hon bat cu ai khac ve tai nang, su nghiep sang tac am nhac cua Van Cao. Nha nghien cuu van hoc Thuy Khue trong tac pham nghien cuu ve su kien Nhan Van - Giai Pham cung tung nhan xet rang "nguoi viet hay nhat va đay đu nhat ve Van Cao la Pham Duy". Đieu nay co đuoc truoc tien boi kien thuc va tam voc cua Pham Duy trong lich su tan nhac Viet Nam, mot nguoi noi tieng khong chi boi su nghiep am nhac ma con ca boi long tu ton ban than. Va quan trong nua la moi than tinh đac biet giua ong va Van Cao tu thuo hai nguoi con o đo muoi tam đoi muoi. Trong hoi ky cua ong, Pham Duy mo ta ve nguoi ban kem minh 2 tuoi nhu sau, "thap be hon toi, khep kin hon toi, nhung Van Cao tai hoa hon toi nhieu. Chac chan la đung đan hon toi. Luc moi gap nhau, anh ta chua dam may-tao voi toi, nhung toi thi co cai tat thich noi vang mang (va vang tuc) tu lau, ket cuc, cu cau cung theo toi ma xo chu nho. Nhung Van Cao ban tinh lam ly, it noi, khi noi thi ban tay gay go luon luon mua truoc mat nguoi nghe. Anh ta thich hut thuoc lao tu khi con tre, co lan say thuoc nga vao tay toi. Ve sau, anh con nghien ruou rat nang." Ngoai Pham Duy, nhung nguoi đuoc coi la ban gan gui lau nam cua Van Cao la Hoang Cam, Nguyen Tuan, Ta Ty, Thai Ba Van, Thanh Thao, Nguyen Thuy Kha.
Đoi lap voi mot Van Cao thoi trai tre co ve nhut nhat, rut re trong giao tiep voi phu nu la mot Van Cao cua nhung hanh đong quyet đoan trong nhung nam soi đong cua lich su Viet Nam truoc Cach mang thang Tam. Van Cao hoc vo tu nam 9 tuoi. Thoi trai tre o Hai Phong, Van Cao đa nhieu lan len vo đai thi đau va bieu dien vo thuat. (...) Voi Van Cao viec phai tru khu mot nguoi la đieu ong khong he muon. Nhung vi nhiem vu cach mang nen ong phai hanh đong. Ong tung viet:

Trong Van Cao co hai con nguoi. Con nguoi cua nghe thuat va con nguoi chien si cach mang. Nhieu nguoi muon tim hieu phan con nguoi thu hai cua ong. Nhat la nhung su kien moi nguoi goi la "thanh tich phi thuong" ong đa lam trong thoi gian phu trach Đoi tru gian. Ong thuong ne tranh va it khi nhac đen. Co lan ong tam su voi toi: "... Bo đa tung giet mot con nguoi... Ong ta nhin vao hong sung, nhin bo voi đoi mat ngo ngac nhu muon hoi - Sao lai giet toi. Cho đen gio, bo van bi am anh vi đoi mat ay..."." Hoa si Ta Ty, mot nguoi ban van nghe thoi tre cua Van Cao, cung nhan xet ve nhung đoi lap trong tinh cach cua ong: "Van Cao la mau nguoi đac biet. Voi voc dang nho nhan. Voi nu cuoi lang chim khong thanh tieng. Voi ham rang ngan, đeu. Voi đoi mat lanh lung de so luc gian du, va diu hien khi tam hon chim du vao dong suy tuong. (...) Chua ai nghi toi va tuong tuong noi mot Van Cao truoc nhung đoi nghich lon, chua đung cai voc dang khiem nhuong ay. Nguoi ta co the cho la huyen thoai khi noi ve mot Van Cao ve giay bac gia đe chi dung trong khi hoat đong tung thieu, đen luc hanh vi bi lo, đa rut sung Colt 45 chia vao nhung nguoi co mat, bat ho giu nguyen vi tri, đe minh rut lui, roi sau ngay 19-8, mang giay bac that đen hoan lai so tien đa tra bang bac gia voi đoi loi xin loi. Cung nhu it ai biet tac gia Thien Thai, Truong Chi o to chuc am sat noi thanh Ha Noi duoi thoi Nhat. Bi hoan canh xa hoi luc đo đay vao con đuong nghen, Van Cao phai lao tim mot loi song đac biet. (...) Du sao, Van Cao van hien dien trong toi voi hinh dang cua mot tinh cau gia lanh, voi co đon dang dac o cuoi khung troi ngan cach."
Trong gioi van nghe si Viet, Van Cao van luon noi tieng la nguoi "sanh ruou" va tham chi co nguoi tung mo ta Van Cao đa nang thu uong ruou thanh mot thu nghe thuat cua rieng ong, giong nhu ca tinh đoc đao cua ong trong nhung linh vuc nhac - hoa - tho vay. Hoa si, nha van Ta Ty (Muoi khuon mat van nghe, 1970) tung ke ve "khieu uong ruou" cua Van Cao: "Đau nam 1947, nhan chuyen len Viet Bac cung Pham Duy, toi gap Van Cao o Yen Bai, trong buoi chieu nang tan xuan thoi thop tren đau nui ngon rung, tren noi đieu tan cua mot thanh pho bat đau tieu tho! Chung toi ngoi trong quan an giua troi. Bua đo, toi chung kien lan thu nhat tai uong ruou cua Van Cao. Van Cao uong hai chai đe, da mat cu tai đi va thai đo van ung dung hoa nha nhu chua uong giot nao. Luc truoc, toi đa nghe noi ve tuu luong va suc hut thuoc phien cua Van Cao. Theo anh em, Van Cao co the hut sau, bay muoi đieu lien trong mot toi va uong toi thieu mot chai "Co nhat" sech. Luc vui, toi hoi. Van xac nhan: "Đung! – "Moa" uong va hut nhu the đo, nhung khong nghien thu nao ca. Co cung vui, khong cung chang sao!".
Nguoi con trai ca cua Van Cao la Van Thao trong mot bai viet cho Bao Cong an nhan dan (2012) đa khong giau noi su kham phuc ve "khieu am thuc" cua cha minh: Cha toi cung hay đuoc moi đi an vi vay neu thay co mon nao ngon va la mieng ong đeu tim hieu cach che bien roi ve nha đoi khi co đieu kien la tien hanh nau thu cho gia đinh thuong thuc truoc. Co lan toi hoi ong: "Lam the nao ma bo lai biet nau nhieu mon an ngon the?". Tram ngam mot lat, ong moi thung thang noi: "Ai chang thich an ngon! Nhung đe nau cho ngon thi khong phai ai cung nau đuoc. Mot mieng thit cho vao chao ran len roi thai ra cham nuoc mam an se khong the bang mieng thit đuoc tam uop voi mot chut muoi, mi chinh, toi va hung liu roi moi đem ran. Khi an ta cham voi nuoc mam chanh ot, toi va mot chut hat tieu kem theo vai cong rau mui moi thay het đuoc gia tri cua gia vi đa lam cho mieng thit ran thom ngon len gap boi. Vi thich an ngon nen nhung khi co đieu kien đe moi ban đen uong ruou la bo phai "lan vao bep". Nhin moi nguoi an ngon mieng la bo thay vui... Nau an cung la mot nghe đay tinh nghe thuat". Qua nhung dong mo ta tu chinh nguoi con trai cua ong thi co the thay Van Cao thuc su la mot nguoi "sanh an uong", "sanh am thuc". Ong khong chi tinh te trong cach thuong thuc (bao gom ca cach uong ruou) ma cung thanh thao trong cach che bien nhung mon an ong ua thich.


Cau noi Đung la lop tre bay gio chi biet Van Cao la tac gia Tien quan ca, con Van Cao the nao thi chiu. (1993)
Đau đoi Van Cao đa co mot Kim Tieu, khong ngo cuoi đoi lai gap mot Anh Tuyet. (loi cua Van Cao noi voi ca si Anh Tuyet khi nghe Anh Tuyet hat bai Truong Chi cua ong. Theo nhu Anh Tuyet thuat lai thi khi đo Van Cao đa khong cam đuoc nuoc mat.)
Truong Chi la toi đay. (noi voi ca si Anh Tuyet)
Ngoi đay ta go van thuyen, ta ca trai đat con rieng ta
Nguoi đi doc bien/ Khong đe lai dau chan. (trich dan tho Van Cao)
Mot đem đan lanh tren song Hue / Oi nho nhung hoai vat ao xanh. (tu bai tho Mot đem đan lanh tren song Hue, 1940)
Con thuyen đi qua / đe lai song / Đoan tau đi qua / đe lai tieng / Đoan nguoi đi qua / đe lai bong / Toi khong đi qua toi / đe lai gi?
Giua su song va su chet / Toi chon su song / Đe bao ve su song / Toi chon su chet. (Chon, 26.8.1957)
Co luc / mot minh mot dao trong rung / khong so ho. / Co luc / ban ngay nghe la rung sao / hoang hot. / Co luc / nuoc mat khong the chay / ra ngoai đuoc. (Co luc, 1963)
Tieng keu o trong toi / Co xot xa co ca vui mung / Tieng keu cua mot khuc thep đo / Trong chau nuoc (Can)
Ki niem trong toi / Roi / nhu tieng soi / trong long gieng can (Thoi gian)
Toi yeu Hai Phong nhu Viet Nam nho lai / Toi yeu Viet Nam nhu toi biet yeu toi. (Nhung ngay bao hieu mua xuan)
Toi khong đuoc lam trai đau mua / Nhung trai cay cao gia / Toi, Mot trai cay muon con sot lai canh. (Su song that, 1970)
Nhung bo hoa mang toi / chuc tung / Thanh cong mot con nguoi / Hang ngay hang ngay / Xay thanh cai mo chon / Con nguoi thanh cong ay / Đoi khi nguoi ta bi giet / bang nhung bo hoa. (Nhung bo hoa, 17.3.1974)
Tin tat ca va hoai nghi tat ca / Chung ta la nhung ke chai quen bien / Thay ngon lua quay đau / Biet bao tap đang tro minh tren mat song (Nhung ngay bao hieu mua xuan)
Nguoi ta yeu nhung nguoi co mo đuong ma that bai, yeu nhung nguoi biet that bai ma dam mo đuong... Hom nay, con đuong lon nhat cua chung ta la mo cho tat ca nhung giac mo, nhung khat vong thuoc ve su sang tao cua con nguoi tu do phat trien bay đi xe mat ve o. Mo cho nhung giac mo, nhung khat vong tu do phat trien bao nhieu la tap trung tat ca giac mo va khat vong cua con nguoi lam thanh mui nhon keo le đi phia sau cai thuc te cham chap. (May y nghi ve tho)
Cai moi đau phai la nhung cai khong san co. Su lam moi nhung cai san co cung la mot phuong phap sang tao.
Mot trong nhung huong xay dung nhan vat la đao tao cho xa hoi nhung nguoi biet khai thac, kham pha, phan tich thuc te va mo đuong cho tuong lai. (May y nghi ve tho).
Cuoc đoi va nghe thuat cua nha tho phai la nhung dong song lon cang troi cang thay đoi, cang troi cang mo rong.
Anh huong song nuoc khuc Thien thai co trong khung canh huyen dieu cua Đuong thi voi hai truyen Thien thai va Đao nguyen. Nguoi song Ngu đa lac cam xuc roi. (Loi tua cho bai Thien Thai, 1944. Thoi nay Van Cao thuong tu goi minh la "Nguoi song Ngu".)
Tuong tien Pham Duy, ke du ca đa gieo nhac buon cua toi đi khap chon. (Đe tang duoi tua Buon Tan Thu, 1939)
Toi goi Trinh Cong Son la nguoi tho ca (Chantre) boi o Son, nhac va tho quyen vao nhau đen đo kho phan đinh cai nao la chinh, cai nao la phu. Va boi Son đa hat ve que huong đat nuoc bang ca tam long cua mot đua con biet vui tan cung nhung niem vui va đau tan cung nhung noi đau cua To quoc me hien. (Loi bat cho tap nhac "Em con nho hay em đa quen", Nha xuat ban Tre, TP. HCM, 1991)
Trong am nhac cua Son, ta khong thay dau vet cua am nhac co đien theo cau truc bac hoc phuong Tay. Son viet hon nhien nhu the cam xuc nhac tho tu no trao ra. Noi nhu nhac si Nguyen Xuan Khoat, nguoi ban gia cua toi, "Trinh Cong Son viet de nhu lay chu tu trong tui ra". Cai quyen ru cua nhac Trinh Cong Son co le chinh la o cho đo, o cho khong đinh tao ra mot truong phai nao, mot triet hoc nao, ma van tham vao long nguoi nhu suoi tuoi. Voi nhung loi, y đep va đoc đao đen bat ngo hon phoi cung mot ket cau đac biet nhu mot hinh thuc cua dan ca hau nhu khong thay đoi, Trinh Cong Son đa chinh phuc hang trieu con tim, khong chi o trong nuoc, ma ca o ben ngoai bien gioi nua. (Loi bat cho tap nhac "Em con nho hay em đa quen", Nha xuat ban Tre, TP. HCM, 1991)
Voi bo, phai ngoi lai đe viet hoi ky co nghia la cuoc đoi sang tao nghe thuat cua minh đa cham het. Đe viet cho trung thuc va khach quan, khi nhin lai ca cuoc đoi minh, dam nhan nhung sai lam cua minh trong cac moi quan he xa hoi đa kho, tu đanh gia va khang đinh đuoc nhung tac pham cua minh o tam co nao va bao ve nhung quan điem nghe thuat cua minh con kho hon. Con viet hoi ky đe đe cao minh, thanh minh cho minh, co khi dan đen viec noi xau va ha thap vai tro cua nguoi nay nguoi khac... thi bo khong lam đuoc. Vi the ma bo khong viet hoi ky. Theo bo hay đe moi nguoi nghi, tim hieu va viet ve bo thong qua chinh nhung tac pham cua minh thi khach quan hon... Ma biet đau con cung se la nguoi viet cho bo? (tra loi cau hoi cua con trai ca la hoa si Van Thao "Sao bo khong viet hoi ky?")
Toi la tac gia "Quoc ca", bao nhieu nam toi phai giu gin, du sao ten tuoi minh cung đa gan voi mot cai gi cua đat nuoc, tuy nho be nhung thieng lieng. Ong cung biet đay, dan nhac tai hoa thuong anh nao trong đoi chang co ba bon co xinh đep vay quanh. Con toi, toi phai giu gin, giu gin vi ten tuoi minh phai trong sach, hai nua voi gia đinh, phai xung đang voi nguoi vo cua minh. (trong cuoc tro chuyen voi nha nghien cuu van hoc Ha Minh Đuc)
Sau trien lam Duy nhat 1944 (Salion unique), toi ve mot can gac hep đau pho Nguyen Thuong Hien. Ba buc tranh son dau cua toi, tuy đuoc trung bay vao cho tot nhat cua phong tranh - Nha Khai Tri Tien Đuc - va đuoc cac bao khen ngoi nhung cung khong ban noi. Hy vong ve cuoc song hoi hoa, tai Ha Noi khong the thuc hien đuoc. Anh ban nhuong cho toi can gac ay, la nguoi đa xuat ban may ban nhac đau tien cua toi, cung khong thay noi đen viec tra tien nhuan but. Toi chua bao gio nhan đuoc tien nhuan but ve cac ban nhac viet hoi đo, du đa trinh dien nhieu lan o cac tinh tu bac toi nam, toi cung khong nhan đuoc tien nhuan but ve tho va truyen ngan. (Trich dan hoi ky Tai sao toi viet "Tien quan ca")
Nam ay ret hon moi nam. Toi ngu voi ca quan ao. Co đem toi phai đot dan ban thao va ky hoa đe suoi. Đem nam ay cung dai hon moi nam. Nhung ngay đoi cua toi bat đau. (Trich dan hoi ky Tai sao toi viet "Tien quan ca")
Toi chua đuoc cam mot khau sung, chua đuoc gia nhap mot đoi vu trang nao. Toi chi đang lam mot bai hat. Toi chua đuoc biet chien khu, chi biet nhung con đuong pho Ga, đuong Hang Bong, đuong Bo Ho theo thoi quen toi đi. Toi chua gap cac chien si cach mang cua chung ta trong khoa quan chinh đau tien ay. Va toi biet ho đang hat nhu the nao. O đay toi đang nghi cach viet mot bai hat that gian di cho ho hat đuoc. (Trich dan hoi ky Tai sao toi viet "Tien quan ca")
Toi đang cho nhan mot khau sung va đuoc tham gia vao đoi vu trang. Toi đang chuan bi lam bai hat. That kho nghi toi nghe thuat luc nay. Toi đi mai toi khi đen cac pho bat sang. Ben mot goc cay, bong may nguoi đoi kho tran truong, nhung bo xuong kho đet loang tren mat ho lanh. Ho đang đun mot thu gi trong mot ong sua bo. Ngon lua tim sam bap bung trong nhung hoc mat. Co mot đua be gai, no khoang len ba, toi ngo nhu đa gap chau toi. Đoi mat no giong nhu mat meo con. Chau be khong co manh vai che than. No ngoi o xa nhin may nguoi lon suoi lua. Hinh nhu no khong phai la con cai so nguoi đo. Hinh nhu no la đua tre lac, cung khong phai chau toi. No đa chet that roi. Co the no đa nam trong đam nguoi chet đoi doc đuong Nam Đinh, Hai Phong. Toi bong trao nuoc mat va quay đi. Đem ay ve can gac, toi đa viet đuoc net nhac đau tien cua bai "Tien quan ca". (Trich dan hoi ky Tai sao toi viet "Tien quan ca")
Bai hat đa lam trong thoi gian khong biet bao nhieu ngay, tai can gac hep so 45 Nguyen Thuong Hien, ben mot cai cua so nhin sang can nha hai tang, may lan cay va mot man troi xam. O đay thuong vong len nhung tieng xe bo cho xac nguoi chet đoi ve phia Kham Thien. O đay hang đem, mat ngu vi gio mua luon vao tung khe cua, vi tieng đanh chui nhau cua mot gia đinh anh vien chuc ngheo kho, thieu an, vong qua nhung khe san gac ho. O đay toi hieu them nhieu chuyen đoi. (Trich dan hoi ky Tai sao toi viet "Tien quan ca")
...Con ve loi ca [cua "Tien quan ca"], co nguoi bao toi la tai sao co đoan lai viet: "The phanh thay uong mau quan thu!" Toi lang nguoi, sau đo tra loi: "Hoan canh luc đo, neu khong co 2 trieu nguoi chet đoi dan ma toi đa tung chung kien khi bat đau sang tac ca khuc nay, toi se khong viet nhu vay. (...) Thoi, gio toi co tiec nuoi cung chang the lam gi. Du sao Tien quan ca cung chang phai la cua rieng toi, no đa la cua mot dan toc Viet Nam đoc lap ke tu Tong khoi nghia Thang Tam nam 1945 đen nay."
Hue la mot nguon sang tao cua toi trong nhung nam 40. Tho va nhac la đieu toi tim nguon tu ay. Co le lich su va canh vat cua co đo co nhung đieu gay cam xuc cho sang tac. Đoi voi noi đo nguoi ta phai suy nghi nhieu khong vi lich su ma ve mot nen van hoa. Nhung nguoi Hue song tu hao va đay sang tao. Co le su sang tao cua nguoi dan Hue toi lam đuoc am nhac va tho. (trong mot la thu gui cho Tap chi Song Huong, ngay 2/10/1986)
Tai sao toi noi đen Thien Thai la boi vi mot noi mot coi nao đo nguoi ta coi nhu đat hua ma cai đat hua ay thi khong ai tim đuoc tren cai coi the gian nay, đi tim mai trong nhung cai hoai niem cua minh tuoi thanh nien thi nho ra rang co lan tim ra đuoc. (Trong phim tai lieu ca nhac Van Cao - Giac mo mot đoi nguoi cua đao dien Đinh Anh Dung, 1992)
Toi la mot cai nguoi luon luon that bai ve tinh yeu, cai that bai nay la boi vi toi la nguoi khong gioi ve cach toi giao luu voi nhung nguoi đan ba, ma lai đoi voi nhung nguoi đep toi lai cang boi roi, toi khong bao gio noi đuoc voi nguoi ta, thi toi ben noi trong tho thoi. (Trong phim tai lieu ca nhac Van Cao - Giac mo mot đoi nguoi cua đao dien Đinh Anh Dung, 1992)
...Co nguoi noi thang toi cai vo cung tan cua troi xanh; co nguoi noi cai vo cung tan cua troi xanh qua cai rong cua bien. Cung co nguoi thay troi xanh vo cung tan trong bat nuoc va cung co nguoi chi noi toi mot giot anh sang đe thay cai vo cung tan cua troi xanh. Co nguoi can phai tim con đuong lon moi thay dau xe ma co nguoi tim thay dau xe trong hat bui. (Tuyen tap tho, Nha xuat ban Van hoc, 1994)
Minh rat can tien ma cung vo cung chan tien. (noi voi Phung Quan, trich dan trong sach Ba phut su that cua Phung Quan, NXB Van Nghe, TP. Ho Chi Minh, 2006)


Dau an va di san van nghe Trong linh vuc am nhac, Van Cao la nguoi co cong khai pha va giup hoan thien mot so the loai cua tan nhac Viet Nam nhu nhac tru tinh (nhac tien chien), hung ca (nhac cach mang, nhac khang chien), va truong ca. Trong linh vuc thi ca, ong cung la mot trong it nguoi khong ngung đi tien phong voi nhung cach tan mang tinh đot pha-sang tao trong tho Viet Nam hien đai. Đa co nhung quan điem chuyen mon xem ong la mot trong nhung nguoi đi khai pha, mo đau cho su phat trien cua the loai truong ca tho hien đai Viet Nam, đac biet ke tu nua cuoi thap nien 1950 tro đi. Tuy nhien, nhung đong gop cua ong cho tho ca va hoi hoa dan toc it khi đuoc nhac toi so voi nhung cong hien to lon ve am nhac cua ong. Van Cao đuoc xem la mot hien tuong hiem co trong lich su phat trien cua van hoa Viet Nam – mot con nguoi ma su ket hop nhac-hoa-tho la xuyen suot trong gan nhu toan bo nhung sang tac đa dang cua ong. Trong đia hat am nhac cua ong, ngoai nhung net đep ve giai đieu, ca tu cung mang nhieu tinh tho va hoa. Con trong đia hat tho cua ong, hoa tinh la rat đac trung.
O Van Cao, tam voc khong phai la thu luong hoa, tuc la tinh bang con so nhung sang tac. Boi xet ve so luong, nhung sang tac cua Van Cao (đac biet trong linh vuc nhac va tho) con it hon đang ke ngay ca so voi nhieu nhac si hoac thi si o tam trung tai Viet Nam. Đanh gia Van Cao can nhin xuyen suot tu tuong cua ong trong ca ba linh vuc la nhac-hoa-tho. Xet ve nhieu phuong dien, Van Cao la mau nghe si hiem co boi lich su Viet Nam khong co khuynh huong tao ra nhung nghe sy co tinh than dam khai pha sang tao nhu ong.
Van Cao đa đuoc nhieu nguoi coi la mot trong nhung danh nhan van hoa tieu bieu cua Viet Nam thoi hien đai. La mot bac thay cua nghe thuat su dung ngon tu phong phu va bien hoa trong cac sang tac nhac va tho cua ong, cong hien cua Van Cao cho rieng tieng Viet - voi tu cach mot ngon ngu co kha nang chuyen cho đay đu nhung sac thai cam xuc va tu tuong cua nguoi nghe si - đa tham chi đuoc so sanh voi cong hien cua Nguyen Du cho rieng ngon ngu thi ca dan toc. La nguoi tai hoa đuoc thua nhan tren nhieu linh vuc nhu nhac-hoa-tho nhung cuoc đoi va su nghiep cua Van Cao cung đuoc xem la mot đien hinh cua đinh menh "tai" va "tai" trong lich su van hoa cua Viet Nam. Ong khong co nhung quang thoi gian đu dai va suon se trong sang tao nghe thuat so voi nhung ten tuoi nhu Pham Duy hay Trinh Cong Son boi boi canh chinh tri, van hoa đac thu cua mien Bac so voi mien Nam Viet Nam nhung nam chien tranh chia cat. Đanh gia ve Van Cao, trong nhieu bai viet cac tac gia khong ngan ngai gan cho ong my tu thien tai, trong đo co Pham Duy (2007), Thuy Khue (2010), Đo Ngoc Thach (2013), hay Tran Manh Hao (2013). Đay mac đinh co the xem la đanh gia o muc đo cao nhat đoi voi bat cu ai hoat đong trong linh vuc van hoa nghe thuat o Viet Nam. Trong van hoc nghe thuat cua dan toc, truoc Van Cao co le chi co Nguyen Du trong thi ca la thuong đuoc gan voi my tu thien tai nhieu hon ca. Viec Pham Duy dung my tu đo cung cho thay su tran trong ong danh cho Van Cao lon the nao, boi Pham Duy voi long tu ton cua mot cay đai thu hang đau tan nhac Viet khong phai nguoi de dai trong đanh gia thanh tuu cua đong nghiep. Voi nhung kien thuc phong phu ve nhac ly va van hoa dan toc, Pham Duy hon ai het co đay đu tham quyen đanh gia ve tai nang cua Van Cao.
Nhieu nguoi nghien cuu sau ve Van Cao (trong đo co ban vong nien cua ong la nha nghien cuu am nhac Nguyen Thuy Kha va con trai truong cua Van Cao la hoa si Van Thao) thuong nhac toi kha nang đua ra nhung tien tri hay du đoan đen muc chinh xac đang kinh ngac trong nhung sang tac am nhac cua ong. Nhieu su kien đa xay ra trong cac tac pham cua Van Cao truoc khi chung đuoc ghi nhan trong thuc te lich su Viet Nam the ky ong đa song. Mot so tac pham đien hinh la Khong quan Viet Nam va Tien ve Ha Noi.


Nhan xet = Ve cuoc đoi va su nghiep =


= Ve nhan cach =


= Trong am nhac =


= Trong tho ca =


= Trong hoi hoa =


Tri an = Nhung tac pham ve Van Cao =
Nam 1989, tap chi National Geographic đa đang mot buc anh cua nhac si Van Cao đang ngoi tram tu ben chiec đan duong cam cua ong. Chinh tam hinh nay sau đo đa tao cam hung đe nha soan nhac đuong đai nguoi My Robert Ashley sang tac nen ban nhac solo cho piano mang ten Van Cao's Meditation vao nam 1992, du rang cho đen tan khi Van Cao qua đoi (1995) thi Robert Ashley van chua mot lan gap mat tac gia cua Tien quan ca.
Trong linh vuc đieu khac, đa co mot buc tuong ban than cua Van Cao đuoc đat trong khuon vien truong Trung hoc Van hoa - Nghe thuat Hai Phong tu nam 2002. Cung trong cuoc tro chuyen voi bao chi nhan dip khanh thanh buc tuong ban than cua cha minh tai Hai Phong nam 2002, hoa si Van Thao (con trai truong cua Van Cao) noi: "Nam 1985, đieu khac gia Pham Van Hang tang cha toi buc tuong tac khuon mat ong bang thach cao mau đen, cao 20 cm. Bo toi rat thich va đe tu: Buc tuong cho toi cam giac toi đang muon noi mot cau gi đo. He vua roi, toi moi co đieu kien đi quyen gop tu ban be đe phong to buc tuong cua Pham Van Hang bang đat set, roi đo khuon thach cao, het 1 thang ruoi. Roi đua khuon ay cho nghe nhan Nguyen Van Dung. Buc tuong hoan thanh cach đay 3 thang, bang đong hun, cao 1,2 m." Van Thao cung tho lo voi bao chi ve mong muon lap mot bao tang ca nhan cho nguoi cha noi tieng cua ong: "Toi chi muon lam cho đuoc mot bao tang ve cha toi. Đo la hoat đong y nghia nhat toi phai lam bang đuoc trong nhung nam toi. Cho đen nay, o xa Lien Minh, huyen Vu Ban, Nam Đinh co mot truong tieu hoc mang ten Van Cao. Toi đang co gang xin đat o huyen Vu Ban, đe Bao tang Van Cao đuoc toa lac tai chinh que huong minh, can vai nghin met vuong đe lam khu luu niem, vuon tuoc, vuon Thien Thai. Toi con phai lo suu tap, phuc che, tim kiem nhung buc ve, minh hoa cua cha va rat nhieu bai tho bi that lac. Đen gio, ong moi chi co 2 tap tho La va Tuyen tap Van Cao. Tu lau lam, cha toi đa co nhung bai tho co đuc va rat hien đai, tinh te va sau tham."
Hien nay cung đang co mot so đe xuat tu nhung nguoi co vai tro trong quan ly van hoa o Viet Nam ve viec dung tuong đai Van Cao o mot đia điem cong cong (nhu mot cong vien nho) tai Ha Noi. Nhung nguoi ung ho đe xuat nay bao gom co nha su hoc Duong Trung Quoc, hoa si Tran Khanh Chuong (hien la Chu tich Hoi My thuat Viet Nam), va nhac si Đo Hong Quan (hien la Chu tich Hoi Nhac si Viet Nam).
Trong linh vuc nhiep anh, nha nhiep anh Nguyen Đinh Toan la nguoi so huu mot bo anh voi so luong lon ve Van Cao do chinh ong tu tay chup, do co nhieu đieu kien thoi gian đen tham Van Cao nhung nam nhac si - thi si con song. Nguyen Đinh Toan von quen biet va song khong xa nha rieng cua gia đinh Van Cao.
Trong linh vuc phim anh, đao dien Đinh Anh Dung la nguoi co dip tiep xuc voi Van Cao khong lau truoc khi nhac si qua đoi va đa đao dien 2 bo phim tai lieu - ca nhac ve Van Cao: Van Cao - Giac mo mot đoi nguoi (1992) va Van Cao - Buoi sang co trong su that (1995).
Trong linh vuc van hoc, nha nghien cuu am nhac Nguyen Thuy Kha, đong thoi la mot nha "Van Cao hoc", cho xuat ban cuon tieu thuyet chan dung mang ten Van Cao - Nguoi đi doc bien (Nha xuat ban Phu nu, 2011).


= Vinh danh =
Mot nam sau ngay nhac si Van Cao mat, thanh pho Hai Phong đa đat ten ong cho mot con đuong o quan Ngo Quyen. Hue cung đa co ngay đuong "Van Cao" o phuong Xuan Phu.Đa Nang đa co đuong "Van Cao" o quan Thanh Khe. Thanh pho Ho Chi Minh va Nam Đinh cung đeu co đuong mang ten ong. Nam 2005, muoi nam sau ngay Van Cao mat, Ha Noi lay ten "Van Cao" đat cho mot tuyen pho thuoc hang đep nhat cua thu đo noi tu Lieu Giai đen đuong Hoang Hoa Tham. Ong Nguyen Quoc Trieu, chu tich thanh pho thoi gian đo, đich than toi nha gia đinh Van Cao vao hom truoc ngay gio cua nhac si đe bao tin. Đuong Van Cao sau đo đa đuoc keo dai xuyen qua đuong Hoang Hoa Tham, ra tan sat Ho Tay.
Cac con đuong o mot so tinh thanh tai Viet Nam co mang ten ong bao gom:

Đuong Van Cao, phuong Đang Giang, quan Ngo Quyen, Hai Phong
Đuong Van Cao, phuong Thac Gian va Vinh Trung, quan Thanh Khe, Đa Nang
Pho Van Cao, phuong Lieu Giai, quan Ba Đinh va phuong Thuy Khue, quan Tay Ho, Ha Noi
Đuong Van Cao, phuong Phu Thanh va Phu Tho Hoa, quan Tan Phu, TP. Ho Chi Minh
Đuong Van Cao, phuong Tan Loi, Buon Ma Thuot, Đak Lak
Đuong Van Cao, phuong An Hoa, Rach Gia, Kien Giang
Đuong Van Cao, Thi tran Lac Duong, huyen Lac Duong, Lam Đong
Pho Van Cao, phuong Chi Lang, Lang Son, Lang Son
Đuong Van Cao, phuong Nang Tinh, phuong Van Mieu va xa Loc An, Nam Đinh, Nam Đinh
Đuong Van Cao, phuong Xuan Phu, Hue, Thua Thien – Hue
Đuong Van Cao, phuong My Phuoc, Ben Cat Binh Duong


Tham khao = Boi Van Cao =
Sach:

Cua bien, tuyen tap tho in chung cua Hoang Cam, Tran Dan, Le Đat va Van Cao. (Nha xuat ban Van nghe, 1956)
La, tuyen tap tho Van Cao. (Nha xuat ban Tac pham moi, 1988)
Thien Thai, tuyen tap nhac-tho Van Cao. (Nha xuat ban Tre, 1988)
Tuyen tap tho Van Cao. (Nha xuat ban Van hoc, 1994)
Van Cao - Tac pham tho. (Nha xuat ban Hoi Nha van, 2013)
Tieu luan, hoi ky:

Mot vai y nghi ve tho (Bao Van Nghe, so 3-1957)
Tai sao toi viet "Tien quan ca" (1976)


= Ve Van Cao =
Trong cuoc đoi va su nghiep cua Van Cao, nhung nguoi la ban van nghe gan gui va co nhieu ghi chep gia tri ve ong la nhac si Pham Duy (ban lau nam va đong thoi la nguoi co đanh gia chuyen mon toan dien nhat ve su nghiep am nhac cua Van Cao), hoa si Ta Ty (cung voi Thai Ba Van, la nhung nguoi co hieu biet sau ve tai nang my thuat cua Van Cao), nha nghien cuu am nhac Nguyen Thuy Kha (tac gia cua cuon tieu su - tieu thuyet chan dung đau tien ve Van Cao) va hoa si Van Thao (con ca cua Van Cao).


Chu thich Lien ket ngoai Trich dan lien quan toi Van Cao tai Wikiquote
 Tu lieu lien quan toi Van Cao tai Wikimedia Commons
Van Cao tai Tu đien bach khoa Viet Nam