Heli la nguyen to trong bang tuan hoan nguyen to co ky hieu He va so hieu nguyen tu bang 2, nguyen tu khoi bang 4. Ten cua nguyen to nay bat nguon tu Helios, ten cua than Mat Troi trong than thoai Hy Lap, do nguon goc nguyen to nay đuoc tim thay trong quang pho tren Mat Troi.


Thuoc tinh Heli co điem soi thap nhat trong tat ca cac nguyen to va chi co the đong đac duoi ap suat rat cao. Nguyen to nay thuong thuong la khi đon nguyen tu va ve mat hoa hoc no la tro.


Su pho bien Heli la nguyen to nhieu thu hai trong vu tru sau hydro. Trong khi quyen Trai Đat, mat đo heli theo the tich la 5,2 x 10−6 tai muc nuoc bien va tang dan đen đo cao 24 km, chu yeu la do phan lon heli trong bau khi quyen Trai Đat đa thoat ra ngoai khoang khong gian vu tru vi ty trong thap va tinh tro cua no. Co mot lop trong bau khi quyen Trai Đat o đo cao khoang 1.000 km ma o đo heli la chat khi chu yeu (mac du tong ap suat gay ra la rat nho).
Heli la nguyen to pho bien thu 71 trong vo Trai Đat, chiem ty le 8 x 10−9, con trong nuoc bien chi co 4 x 10−12. Noi chung, no hinh thanh tu su phan ra phong xa cua cac nguyen to, do vay nguoi ta co the tim thay heli trong cac mo khoang chat chua urani, thori v.v va trong vai loai nuoc khoang cung nhu khi phun trao nui lua. Heli ton tai trong nhieu loai khi tu nhien.


Đong vi Heli co 9 đong vi, nhung chi heli-3 va heli-4 la ben. Trong khi quyen Trai Đat, trong mot trieu nguyen tu 4He co mot nguyen tu 3He. Khong giong nhu cac nguyen tu khac, su pho bien cua cac đong vi heli thay đoi tuy theo nguon goc, do cac qua trinh hinh thanh khac nhau. Đong vi pho bien nhat, heli-4, đuoc tao ra tren Trai Đat tu phan ra alpha cua cac nguyen to phong xa nang hon; cac hat alpha sinh ra bi ion hoa hoan toan thanh hat nhan heli-4. Heli-4 la hat nhan on đinh bat thuong do cac nucleon đuoc sap xep vao lop vo đay đu. No cung đuoc tao ra voi so luong lon trong tong hop hat nhan Big Bang.
Heli-3 co chi co mat tren Trai Đat o dang dau vet; đa so trong đo co tu luc hinh thanh Trai Đat, mac du mot so roi vao Trai Đat trong bui vu tru. Mot luong vet cung đuoc tao ra tu phan ra beta cua triti. Cac đa trong vo Trai Đat co cac ti le đong vi thay đoi khoang 1/10, va cac ti le nay co the đuoc dung đe khao sat nguon goc cua cac đa va thanh phan lop phu cua Trai Đat. 3He pho bien hon trong cac ngoi sao o dang san pham cua phan ung tong hop hat nhan. Do đo trong moi truong lien sao, ti le 3He so voi 4He cao khoang 100 lan so voi tren Trai Đat. Cac vat lieu ngoai hanh tinh nhu tang phong hoa cua Mat Trang va tieu hanh tinh co heli-3 o dang vet, chung đuoc hinh thanh tu su ban pha cua gio Mat Troi. Be mat Mat Trang chua heli-3 voi nong đo 0.01 ppm. Mot so nguoi, đau tien la Gerald Kulcinski nam 1986, đa đe xuat tham hiem Mat Trang, khai thac lop phong hoa Mat Trang va su dung heli-3 trong phan ung tong hop hat nhan.
Heli-4 hoa long co the đuoc lam lanh o khoang 1 kelvin bang lam lanh bay hoi trong 1-K pot. Cach lam lanh tuong tu cung ap dung cho heli-3, đong vi nay co điem soi thap hon nen co the lanh o 0,2 kelvin trong tu lanh heli-3. Hon hop can bang cua 3He va 4He long duoi 0,8 K tach thanh hai pha khong tron lan do su khac biet cua chung (chung ten theo cac thong ke luong tu khac nhau: cac nguyen tu heli-4 tuan theo boson trong khi heli-3 tuan theo fermion). Tu lanh pha loang su dung tinh khong hoa tron nay đe đat đuoc nhiet đo vai milimet.
No co the tao ra cac đong vi heli ngoai lai, ma chung co the phan ra nhanh chong thanh cac chat khac. Đong vi heli nang ton tai ngan nhat la heli-5 co chu ky ban ra 7,6×10–22 giay. Heli-6 phan ra bang cach phat ra hat beta va co chu ky ban ra 0,8 giay. Heli-7 cung phat ra hat beta cung nhu tia gamma. Heli- va heli-8 đuoc tao ra trong cac phan ung hat nhan nhat đinh. Heli-6 va heli-8 the hien la mot nuclear halo. Heli-2 (2 proton, khong co neutron) la mot đong vi phong xa phan ra bang phat xa proton thanh proti (hydro), co chu ky ban ra 3×10–27 giay.


Ung dung Heli đuoc dung đe đay cac bong tham khong va khi cau nho do ty trong rieng nho hon ty trong cua khong khi va nhu chat long lam lanh cho nam cham sieu dan.
Đong vi Heli 3 co nhieu trong gio mat troi nhung ma phan lon chung bi tu truong cua Trai Đat đay ra. Nguoi ta đang nghien cuu khai thac Heli-3 tren Mat Trang đe su dung nhu mot nguon nang luong rat tiem nang.
Lam cho giong noi tro nen thay đoi (tro nen cao hon). Do heli nhe hon khong khi rat nhieu nen trong khi heli, toc đo cua am thanh nhanh hon toi 3 lan trong khong khi, len toi 927 m/s. Khi hit khi heli, trong vom hong ban tran ngap khi ay. Do đo, tan so giong noi se bien đoi, tang len rat nhieu va tat yeu khien giong ban cao va trong hon. Tuy nhien, do ham luong khi heli trong bong bay thap nen "giong noi chipmunk" chi ton tai trong mot thoi gian rat ngan, roi tro ve binh thuong.
Heli đuoc su dung lam khi bao ve trong han kim loai nhu han TIG.
Heli khi đuoc lam lanh se soi rat manh. Vao nam 1930, khi nguoi ta ha nhiet đo xuong 2 K (-271,15⁰C), heli long ngung soi va tro thanh heli sieu long voi nhung tinh chat ki la. No co the ro qua coc đung va đi nguoc chieu trong luc nhu mot chat long khong co đo nhot.


Xem them Nguyen tu heli


Tham khao Lien ket ngoai Heli tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Helium tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)