Helsinki (; tieng Phan Lan: [ˈhelsiŋki] ; tieng Thuy Đien: Helsingfors phat am tieng Thuy Đien: [hɛlsɪŋˈfɔrsː]) la thu đo, đong thoi la thanh pho đong dan nhat cua Phan Lan voi so dan 648,650 nguoi. Toa lac ben bo vinh Phan Lan, thanh pho la trung tam cua vung Uusimaa. Toan khu vuc đo thi Helsinki co so dan 1,268,296 nguoi. Helsinki khong chi la vung tap trung đong dan cu nhat, ma con la trung tam chinh tri, giao duc, tai chinh, van hoa va nghien cuu cua Phan Lan. Helsinki cach Tallinn 80 kilomet (50 mi) ve phia Bac, cach Stockholm 400 km (250 mi) ve phia Đong, va cach Saint Petersburg 390 km (240 mi) ve phia Tay. Bon thanh pho nay cung co quan he mat thiet ve mat lich su voi nhau.
Helsinki, cung 3 thanh pho Espoo, Vantaa, Kauniainen, va cac đo thi ve tinh, hop thanh Vung Thu đo. Đay thuong đuoc coi la sieu đo thi duy nhat cua Phan Lan va la thanh pho voi so dan tren 1 trieu nguoi nam xa nhat ve phia Bac cua the gioi. Helsinki cung la thu đo nam xa nhat ve cuc Bac cua Lien minh chau Au. Helsinki la thanh pho lon thu ba cua vung Bac Au, sau Stockholm va Oslo. San bay Helsinki, nam o thanh pho Vantaa, co nhieu chuyen bay toi ca chau Au va chau A.
Helsinki đuoc chon la World Design Capital vao nam 2012, đang cai The van hoi mua he nam 1952, va đang cai Eurovision lan thu 52 nam 2007.
Helsinki la mot trong nhung thanh pho co muc song cao nhat the gioi. Nam 2011, tap chi Monocle cua Anh xep Helsinki la thanh pho đang song nhat tren toan cau. Helsinki cung xep thu 9 trong danh sach 140 thanh pho co muc song tot nhat theo cuoc khao sat nam 2016 cua Economist Intelligence Unit.


Ten goi Theo mot gia thuyet đua ra nam 1630, nhung di dan tu vung Halsingland o mien trung Thuy Đien đa đen song o khu vuc ma hien nay la song Vantaa. Ho đa goi khu vuc nay nay la Helsinga ("song Helsinge") roi sau đo la lang Helsinge vao khoang the ky 14. Tuy nhien gia thuyet nay con nhieu điem nghi van, vi nhung nghien cuu gan đay cho thay nhung di dan đau tien đen khu vuc nay nhieu kha nang la tu vung Uppland chu khong phai Halsingland. Mot gia thuyet khac cho rang ten goi cua thanh pho bat nguon tu tieng Thuy Đien, tu helsing co nghia la "cai co", dung đe mieu ta vung ha luu cua song Vantaa thu hep lai nhu mot cai co. Nhieu thanh pho trong vung Scandinavia voi đia hinh tuong tu cung co nhung cai ten giong voi Helsinki, chang han nhu Helsingør o Đan Mach hay Helsingborg o Thuy Đien.
Nam 1548, mot ngoi lang ma hien nay la quan Vanhankaupunginkoski đuoc thanh lap voi ten goi Helsinge fors, nghia la "vung thac cua song Helsinge". Dan dan, ten goi nay đuoc rut gon thanh Helsinge hay Helsing, truoc khi tro thanh ten thanh pho hien nay.
Ten goi Helsinki đuoc dung chinh thuc trong tai lieu chinh phu va bao chi Phan Lan tu nam 1819 khi Quoc hoi Phan Lan quyet đinh doi thu đo tu Turku ve khu vuc nay. Nghi đinh doi đo đuoc ky ket voi đia điem xac đinh la Helsinki, đanh dau lan đau tien cai ten nay đuoc su dung. Trong tieng Nga, thanh pho đuoc goi la Gelsingfors.
Hien nay, theo phuong ngu cua Helsinki, thanh pho thinh thoang đuoc goi la Stadi (bat nguon tu tieng Thuy Đien, stad nghia la "thanh pho"). Mot ten goi than mat khac la Hesa (viet tat cua Helsinki) nhung khong đuoc dan đia phuong su dung. Trong tieng Sami, thanh pho co ten la Helsset.


Lich su = Thoi ky so khai =
Nguoi Tavastians đa song o khu vuc hien nay la Helsinki tu thoi Đo Sat, chu yeu bang nghe san ban va đanh ca, tuy nhien kho co the khang đinh muc đo đinh cu cua ho do thieu bang chung khao co. Cac phan tich dua tren hat giong cho thay nguoi Tavastians đa bat đau trong trot tu the ky thu 10, trong khi cac ghi chep som nhat ve cu dan o đay la tu the ky 14. Tu cuoi the ky 13, khu vuc nay chiu su đo ho cua Đe quoc Thuy Đien sau thanh cong cua cuoc chinh phat thu 2 đa đanh bai nguoi Tavastians.


= Su thanh lap Helsinki =
Vua Thuy Đien Gustav I thanh lap Helsingfors nam 1550 nhu mot thi tran thuong mai đe canh tranh voi thanh pho Reval (hien nay la Tallinn) o phia Nam. Tuy nhien ke hoach nay khong thanh cong do chien tranh, benh dich va ngheo đoi khien trong nhieu nam tiep theo Helsinki chi la mot thi tran nho. Nan đoi nam 1710 đa giet chet phan lon dan cu cua Helsinki. Viec xay dung phao đai bien Suomenlinna trong the ky 18 giup tinh hinh khoi sac hon đoi chut, nhung phai cho toi khi Nga đanh bai Thuy Đien trong chien tranh Phan Lan va trao quyen tu tri cho thanh pho thi Helsinki moi bat đau buoc vao thoi ky phat trien thinh vuong. Nga đa bao vay Suomelinna, cung mot tran chay lon thieu tui mot phan ba thanh pho vao nam 1808.
Hoang đe Nga Alexander I chuyen thu đo cua Phan Lan tu Turku ve Helsinki nam 1812 nham lam giam su anh huong cua Thuy Đien va cung đe thu đo Phan Lan gan Saint Petersburg hon. Sau tran hoa hoan lon o Turku nam 2827, truong đai hoc duy nhat luc bay gio cua Phan Lan la Hoc vien Hoang gia Turku cung đuoc chuyen ve Helsinki va tro thanh Truong đai hoc Helsinki hien nay. Su kien nay giup cung co vai tro cua Helsinki, đong thoi la cot moc quan trong trong qua trinh phat trien cua thanh pho. Anh huong cua giai đoan nay van con hien dien o vung noi o Helsinki, voi nhung toa nha đuoc xay dung theo phong cach Tan co đien tuong tu nhu o Saint Petersburg. Su phat trien cua khoa hoc ky thuat nhu đuong sat va cong nghiep hoa cung gop phan thuc đay su lon manh cua Helsinki.


= The ky 20 =
Du trai qua nhung bien đong lon nhu noi chien Phan Lan va chien tranh mua đong voi Lien Xo đe lai nhieu hau qua nang ne, Helsinki van giu vung đa phat trien cua minh. Su kien quan trong nhat cua giai đoan nay la The van hoi mua he đuoc Helsinki đang cai to chuc nam 1952. Tu thap nien 70, Helsinki bat đau đuoc đo thi hoa, du cham hon phan con lai cua chau Au nhung cung giup tang gap 3 so dan so voi truoc đay. Mot tuyen tau đien ngam cung đuoc xay dung. Do phat trien tre, Helsinki co mat đo dan cu thuoc hang thua nhat trong cac đo thi lon o chau Au.


Đia ly Thuong đuoc goi voi cai ten "nguoi con gai cua bien Baltic", Helsinki nam tren mot ria ban đao lon voi 315 hon đao. Toan khu vuc noi o nam tren ban đao Helsinginniemi (co nghia "ban đao Helsinki"). Mat đo dan so trong khu vuc trung tam rat cao, co the len đen 16.494 nguoi/km2 nhu o quan Kalio. Tuy nhien neu tinh chung toan thanh pho, Helsinki co mat đo dan so trung binh chi vao khoang 3.050 nguoi/km2. Vung ngoai o Helsinki chu yeu la cac khu vuc dan cu thua thot xen ke rung va cong vien. Cong vien trung tam Helsinki keo dai khoang 10 km tu trung tam toi tan ria phia Bac cua thanh pho. Cu dan cua Helsinki so huu khoang 11,000 chiec thuyen va khoang 14,000 hec ta dien tich mat nuoc. Khoang 60 loai ca co mat trong cac vung ho va vinh bien cua thanh pho. Do đo, cau ca la mot trong nhung hoat đong giai tri đuoc ua thich cua cu dan đia phuong.
Nhung hon đao lon cua Helsinki bao gom Seurasaari, Vallisaari, Lauttasaari, va Korkeasaari. Korkeasaari cung la noi toa lac so thu lon nhat thanh pho. Nhung hon đao quan trong khac con co Suomenlinna - noi đat phao đai bien cung ten, Santahamina - mot can cu quan su, va Isosaari. Đao Pihlajasaari la mot điem nghi mat yeu thich vao mua he cua gioi đong tinh nam, giong nhu đao Fire o Thanh pho New York.


= Vung đo thi =

Vung đo thi Helsinki, hay con goi la Vung Thu đo (tieng Phan Lan: Paakaupunkiseutu, tieng Thuy Đien: Huvudstadsregionen) gom bon đo thi: Helsinki, Espoo, Vantaa, va Kauniainen. Đay đuoc coi la sieu đo thi duy nhat o Phan Lan. Voi dan so len toi 1,1 trieu nguoi, đay cung la vung co so luong dan cu cao nhat. Toan Vung Thu đo trai rong tren dien tich 770 kilomet vuong voi mat đo dan so 1418 nguoi/km2. Voi 20% dan so cua ca nuoc tap trung tren chi 0,2% dien tich mat đat, đay la vung co mat đo nha o rat cao theo muc trung binh cua Phan Lan.
Ngoai bon thanh pho chinh, vung thu đo con co muoi đo thi ve tinh, tong cong rong 3.697 kilomet vuong (1.427 dam vuong Anh) voi hon 1.4 trieu dan cu, co nghia mot phan tu dan so cua toan Phan Lan sinh song trong khu vuc nay. Đay cung la vung co muc đo su dung lao đong cao nhat cua ca nuoc voi xap xi 750,000 viec lam. Du co dan so đong, khu vuc van danh mot phan lon dien tich cho cay xanh va cac hoat đong giai tri ngoai troi. Vung đo thi Helsinki la sieu đo thi nam xa nhat ve cuc Bac cua the gioi, va la thu đo cuc Bac cua Lien minh chau Au.


= Khi hau =
Helsinki co khi hau luc đia am uot. Du nam gan Bac Cuc nhung do anh huong tu bien Baltic va dong hai luu Bac Đai Tay Duong, Helsinki co mua đong am hon binh thuong, voi nhiet đo trung binh thang Mot va thang Hai vao khoang −5 °C (23 °F).
Nam gan cuc Nam cua Phan Lan va co muc đo đo thi hoa cao, Helsinki co mua đong am hon phan con lai cua ca nuoc va cung ngan hon. Chi vai lan trong nam nhiet đo cua thanh pho xuong thap hon −20 °C (−4 °F). Tuy nhien, cung nhu cac vung cung vi đo, mua đong Helsinki co ngay rat ngan. Vao thoi điem giua mua đong, mat troi chi lo dang trong 5 gio 48 phut, đong thoi cung rat thap (chi khoang 6 đo tu đuong chan troi vao luc giua trua). Thoi tiet vao mua đong cung am u voi nhieu may va suong mu, khien quang canh trong cang toi tam. Mat khac, ngay vao mua he lai rat dai. Giua mua he, mat troi moc lien tuc trong 18 gio 57 phut. Nguoi Viet Nam thuong goi đay la "đem trang".
Nhiet đo trung binh tu thang Sau toi thang Tam vao khoang 19 đen 22 °C (66 đen 72 °F). Do anh huong tu hai duong, mua he o Helsinki co ban ngay mat me hon va ban đem nong hon so voi vung sau trong đat lien. Nhiet đo cao nhat trong lich su thanh pho la 31,6 °C (88,9 °F), ghi nhan vao ngay 18 thang 7 nam 1945, va thap nhat la −34,4 °C (−30 °F) vao ngay 10 thang 1 nam 1987. Mot ky luc khong chinh thuc khac đuoc ghi nhan la -35 vao thang 12 nam 1876. O san bay Helsinki, cach trung tam thanh pho 17 km ve phia Bac, nhiet đo cao nhat đuoc ghi nhan la 33,7 °C (92,7 °F) ngay 29 thang 7 nam 2010, thap nhat −35,9 °C (−33 °F) ngay 9 thang 1 nam 1987. Vao mua he, đoi khi Helsinki cung co bao.


Kien truc Khi đuoc giao toan quyen thiet ke khu vuc trung tam Helsinki, kien truc su Carl Ludvig Engel đa thiet ke nhieu toa nha voi phong cach Tan co đien. Tieu điem trong ke hoach cua Engel la quang truong Thuong vien (Senate Square). Bao quanh no la Cung đien Chinh phu (Government Palace) o phia Đong, Đai hoc Helsinki o phia Tay, va nha tho lon (Helsinki Cathedral) - von đuoc hoan thanh nam 1852, muoi hai nam sau khi Engel qua đoi - o phia Bac. Mot ten goi cua Helsinki, "thanh pho trang phuong Bac", bat nguon tu giai đoan xay dung nay.
Helsinki cung co nhieu toa nha theo phong cach Tan nghe thuat (Art Nouveau) đuoc xay dung vao đau the ky 20 va chiu anh huong đam net tu truyen co Kalevala. Phong cach nay đuoc the hien ro o cac quan trung tam nhu Katajanokka va Ullanlinna. Kien truc su tieu bieu cua phong cach Tan nghe thuat la Eliel Saarinen, nguoi đa thiet ke Nha ga Trung tam Helsinki (Helsinki Central railway station). Nhung kien truc Tan co đien o Helsinki thuong goi nho đen quang canh o Leningrad va Moskva, nen chung thuong đuoc su dung trong cac bo phim ve Lien Xo cua Hollywood thoi ky Chien tranh lanh, do khong the quay truc tiep o Lien bang Xo Viet. Co the ke đen cac bo phim nhu The Kremlin Letter (1970), Reds (1981), va Gorky Park (1983). Du vay, chinh phu Phan Lan khong phai luc nao cung ung ho viec san xuat nhung bo phim nhu vay o thu đo nuoc minh.
Alvar Aalto la mot kien truc su noi tieng voi phong cach nghe thuat ung dung (functionalism) co nhieu cong trinh o Helsinki. Tuy nhien, mot so thiet ke cua ong, nhu van phong tru so cua cong ty giay Stora Enso va nha hat Finlandia đa gay ra khong it nhieu tranh cai giua nguoi dan thanh pho. Tuy nhien, nhieu cong trinh theo phong cach ung dung van đuoc xay dung tren khap Helsinki, nhu San van đong Olympic (Olympic Statium), Cung Tennis (Tennispalatsi), Cung the thao duoi nuoc (Swimming Stadium), Cung Thuy tinh (Lasipalatsi), San the thao Toolo (Toolo Sport Hall), va san bay Malmi. Trong so đo, nhung cong trinh the thao đuoc xay dung đe danh cho The van hoi mua he nam 1940; va du su kien nay bi huy do The chien thu 2, chung van đu đieu kien đe su dung cho The van hoi nam 1952. Nhung hang muc nay cung đa đuoc liet ke nhu nhung vi du cho phong cach kien truc hien đai boi DoCoMoMo. San van đong Olympic va san bay Malmi đuoc xep hang di san van hoa - lich su cap quoc gia cua Hiep hoi Van vat Quoc gia Phan Lan.
Viec xay dung cao oc bat đau tu the ky 21, khi chinh quyen thanh pho noi long luat nghiem cam xay dung nhung toa nha choc troi. O thoi điem thang 4 nam 2017, khong co toa nha nao o Helsinki cao qua 100 met, tuy nhien mot so du an đa đuoc xuc tien tai cac quan Pasila va Kalasatama. Mot cuoc thi quoc te nham chon ra thiet ke cho it nhat 10 nha cao tang o Pasila đang dien ra, voi viec xay dung toa nha đau tien se bat đau truoc nam 2020. O Kalasatama, 1 toa nha cao 35 tang (130 met) va 1 toa cao 32 tang (122 met) đang đuoc xay dung. Cac du an xay cac cao oc 37 tang (140 met), 35 tang (130 met), 31 tang (120 met), va 27 tang (100 met) se đuoc tien hanh trong tuong lai gan. Du tinh trong 10 nam toi se co khoang 15 cao oc đuoc xay dung o quan Kalasatama.


Hanh chinh Cung nhu cac tinh thanh khac o Phan Lan, Toa thi chinh thanh pho la noi quyet đinh hau het cac van đe chu yeu cua Helsinki, tu phat trien đo thi, co so ha tang, giao duc, cho toi cham soc suc khoe va giao thong cong cong. Hoi đong thanh pho đuoc bau moi bon nam trong mot cuoc bau cu cap quoc gia cung voi cac đon vi hanh chinh khac cua ca nuoc. Hoi đong thanh pho Helsinki bao gom 85 đai bieu. Sau cuoc bau cu nam 2017, ba đang co so đai bieu nhieu nhat bao gom Đang Dan chu xa hoi (25), Đang Lien hiep xanh (21), va Đang Dan chu xa hoi (12). Thi truong Helsinki hien nay la ong Jan Vapaavuori.


Nhan khau Voi 53% dan so la phu nu, Helsinki co ty le nu cao hon trung binh cua ca nuoc (51%). Helsinki la thanh pho co mat đo dan cu cao nhat cua Phan Lan, o muc 2,739.36 nguoi/km2. Tuoi tho trung binh cua nguoi dan thanh pho thap hon mot chut so voi binh quan quoc gia: nam 75.1 tuoi (so voi 75.7 tuoi cua ca nuoc), va nu 81.7 tuoi (so voi 82.5 tuoi cua ca nuoc).
Dan so bat đau bung no o Helsinki tu nhung nam 1810 khi thanh pho đuoc chon lam thu đo thay the cho Turku, va lien tuc tang chi tru mot giai đoan ngan do noi chien Phan Lan. Tu sau chien tranh the gioi thu 2 cho toi nhung nam 70 cua the ky 20, dan so tang nhanh do lan song di cu tu vung nong thon. Đac biet, trong khoang nam 1944 cho toi nam 1969, dan so đa tang gap đoi tu 275,000 nguoi  len toi 525,600 nguoi.
Tuy nhien, tu nhung nam 60 cho toi hien nay, muc tang truong dan so đa bat đau cham lai. Chi phi sinh hoat đat đo va su thieu hut nha o đa khien mot phan lon dan cu chuyen sang sinh song o cac đo thi lan can nhu Espoo va Vantaa. Trong vong 60 nam, dan so cua Espoo đa tang gap 9 lan, tu 22,874 nguoi len 244,353 nguoi vao nam 2009. Trong cung giai đoan, Vantaa tham chi con chung kien muc tang truong than toc hon: tu 14,976 nguoi nam 1950 len 197,663 nguoi nam 2009, tuc gap 30 lan. Su phan bo dan cu đa khien cac đo thi trong vung thu đo phai that chat hop tac voi nhau tren cac linh vuc nhu giao thong cong cong va xu ly rac thai. Su thanh lap Van phong Giao thong Khu vuc Helsinki (Helsinki Regional Transport Authority - HSL) la ket qua truc tiep tu qua trinh nay. Hien nay, nhieu nguoi dan lam viec o Helsinki sinh song o cac khu vuc con xa hon truoc, tham chi o ca cac thanh pho mien trung nhu Lohja, Hameenlinna, va Lahti.


= Ngon ngu =

Hai ngon ngu chinh thuc cua Helsinki la tieng Phan Lan va tieng Thuy Đien. Tu nam 1890, tieng Phan Lan đa vuot qua tieng Thuy Đien đe tro thanh ngon ngu me đe đuoc su dung nhieu nhat. Hien nay, co 79.1% dan so noi tieng Phan Lan va 5.7% noi tieng Thuy Đien. 15.3% dan cu co tieng me đe khong phai la mot trong hai ngon ngu tren.


= Nhap cu =
La cua ngo quan trong ket noi Phan Lan voi phan con lai cua the gioi, Helsinki la thanh pho co so luong dan nhap cu cao nhat cua ca nuoc. Co hon 140 sac toc khac nhau đang sinh song tai đay, chu yeu la Thuy Đien, Nga, Estonia, Somalia, Trung Quoc, Iraq, Tay Ban Nha, Đuc, Phap, Viet Nam, va Tho Nhi Ky. Nguoi dan co nguon goc ngoai quoc chiem 9.5% tong dan so, trong khi tong so dan nhap cu chiem 15.5%. Mot nghien cuu vao nam 2017 cho thay co 98,269 cu dan thanh pho co tieng me đe khong phai la mot trong cac ngon ngu chinh thuc cua Phan Lan (gom tieng Phan Lan, tieng Thuy Đien va tieng Sami). Mot phan ba tong so dan nhap cu cua toan Phan Lan hien đang song o Helsinki.


Kinh te Toan Vung Thu đo tao ra gan mot phan ba tong GDP cua Phan Lan. GDP binh quan đau nguoi cao hon 1.3 lan muc trung binh cua ca nuoc. Cong nghe thong tin hien tai la mot trong nhung nganh mui nhon cua Helsinki. Cac nganh cong nghiep nang nhu đong tau, du khong con vai tro quan trong nhu truoc, van thue mot luong lon lao đong va đong gop vao thu nhap chung cua thanh pho.
Trong so 100 cong ty lon nhat Phan Lan, co 83 đat tru so chinh trong Vung Thu đo. Ben canh đo, hai phan ba trong so 200 nguoi co muc luong cao nhat Phan Lan hien sinh song o khu vuc nay, rieng o Helsinki co 86 nguoi. Thu nhap trung binh cua 50 nguoi co thu nhap cao nhat la 1.65 trieu euro.


Xem them Tampere
Turku


Chu thich Lien ket ngoai Website chinh thuc
Visithelsinki.fi – Official tourism website of Helsinki