Cac hop chat huu co (hay organic compound), la mot lop lon cua cac hop chat hoa hoc ma cac phan tu cua chung co chua carbon (h.1) . Cac hop chat huu co co the co nguon goc tu tu nhien hoac do cac phan ung nhan tao.
Su phan chia giua hop chat huu co va hop chat vo co mang tinh tuy y co nguyen nhan lich su; tuy nhien, noi chung thi cac hop chat huu co đuoc đinh nghia nhu la cac hop chat co lien ket C—H (tuy vay, du acid oxalic khong co lien ket C—H trong phan tu nhung no van la mot hop chat huu co) va cac hop chat vo co la nhung hop chat con lai. Vi the acid carbonic đuoc coi la hop chat vo co, trong khi acid formic la hop chat huu co, mac du đoi khi nguoi ta van goi no la “acid carbonous" va anhydride cua no, carbon monoxide, la mot chat vo co.
Hop chat huu co con đuoc đinh nghia theo nhieu tai lieu hoa hoc tieng Viet (bao gom sach giao khoa) la cac hop chat cua carbon (tru cac oxide cua carbon, muoi carbonat, cyanide, carbide, carbonyl kim loai,…).
Ten goi "huu co" la mot ten goi lich su, co le co tu the ky 19, khi nguoi ta tin rang cac hop chat huu co chi co the tong hop trong co the sinh vat thong qua cai goi la vis vitalis - "luc song". Thuyet cho rang cac hop chat huu co ve co ban la khac biet voi cac "hop chat vo co", nghia la khong đuoc tong hop thong qua "luc song", đa bi bac bo do su tong hop ure (NH2)2C=O, mot hop chat huu co, tu kali cyanide va nhom sulfat boi Friedrich Wohler.
Phan lon cac hop chat huu co tinh khiet đuoc san xuat nhan tao; tuy nhien, thuat ngu "huu co" cung đuoc su dung đe mieu ta cac san pham đuoc san xuat ma khong co cac hoa chat nhan tao (xem san xuat huu co).
Can phan biet hop chat huu co voi vat chat huu co (ten tieng Anh: organic matter).


Phan loai hop chat huu co Dua vao thanh phan cac nguyen to, hop chat huu co đuoc phan thanh 2 loai:

Hydrocarbon la nhung hop chat ma phan tu chi gom 2 nguyen to C va H.
Dan xuat cua hydrocarbon la nhung hop chat ma phan tu co cac nguyen to khac ngoai C va H.
Dua theo mach carbon cua phan tu, hop chat huu co đuoc phan thanh: 

Hop chat co mach vong (h.2) .
Hop chat khong co mach vong gom mach thang va mach nhanh (h.2) .
Dua vao cac nhom chuc co trong phan tu, cac hop chat la dan xuat cua hydrocarbon đuoc phan thanh 3 loai:

Hop chat huu co đon chuc la hop chat chi co 1 nhom chuc (h.3) .
Hop chat huu co đa chuc la hop chat co nhieu nhom chuc nhung cung 1 loai nhom chuc (h.4) .
Hop chat huu co tap chuc la hop chat co nhieu loai nhom chuc khac nhau (h.5) .

Nhan biet cac nhom chuc bang pho hong ngoai (IR). Mot so nhom chuc tieu bieu đuoc neu trong Hinh 6.


Cong thuc phan tu hop chat huu co Cong thuc phan tu bieu thi so luong nguyen tu cua moi nguyen to trong phan tu.
Cong thuc phan tu hop chat huu co co the đuoc thiet lap dua tren ty le phan tram khoi luong cua cac nguyen to hoac theo khoi luong san pham cua phan ung chay hoac thong qua cong thuc đon gian nhat (la cong thuc bieu thi ty le toi gian ve so nguyen tu cua cac nguyen to).


Cau truc phan tu hop chat huu co = Thuyet cau tao hoa hoc =
Thuyet cau tao hoa hoc kem theo khai niem ve cau tao hoa hoc đuoc đua ra boi A. M. Butlerov (nguoi Nga) vao nam 1861:

Trong phan tu hop chat huu co, cac nguyen tu lien ket voi nhau theo đung hoa tri va theo trat tu nhat đinh. Thu tu lien ket đo goi la cau tao hoa hoc. Su thay đoi thu tu lien ket đo, tuc la thay đoi cau tao hoa hoc, se tao ra hop chat khac.
Trong phan tu hop chat huu co, carbon co hoa tri IV. Nguyen tu carbon khong nhung co the lien ket voi nguyen tu cua cac nguyen to khac ma con co the lien ket voi nhau tao thanh mach carbon.
Tinh chat cua cac chat phu thuoc vao thanh phan phan tu va cau tao hoa hoc.


= Cong thuc cau tao =
Cong thuc cau tao bieu dien thu tu va cach thuc lien ket cua cac nguyen tu trong phan tu.
Cong thuc cau tao co the đuoc viet theo 3 cach: cach viet khai trien (cong thuc cau tao đay đu - viet tat ca cac nguyen tu va cac lien ket giua chung), cach viet thu gon (cong thuc cau tao thu gon - viet gop nguyen tu C va cac nguyen tu khac lien ket voi no thanh tung nhom) va cach viet thu gon nhat (cong thuc khung phan tu - chi viet cac lien ket va nhom chuc, đau mut cua cac lien ket chinh la cac nhom CHx voi x đam bao hoa tri IV cua nguyen tu C).

VD: Ethanol
Cong thuc cau tao đay đu: Hinh 8.
Cong thuc cau tao thu gon: 
  
    
      
        
          
            CH
            
              3
            
            
              
            
          
          
            −
          
          
            CH
            
              2
            
            
              
            
          
          
            −
          
          OH
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {CH3-CH2-OH}}}
  

Cong thuc khung phan tu: Hinh 9.


= Đong đang =

Nhung hop chat co thanh phan phan tu hon kem nhau 1 hay nhieu nhom CH2 nhung co tinh chat hoa hoc tuong tu nhau đuoc goi la đong đang.
Day đong đang la day gom cac chat đong đang (h.11) .
So di cac chat trong cung day đong đang co tinh chat hoa hoc tuong tu nhau la do chung co cau tao hoa hoc tuong tu nhau.


= Đong phan =
Nhung hop chat co cung cong thuc phan tu đuoc goi la đong phan.
VD : 
Voi cong thuc phan tu la 
  
    
      
        
          
            C
            
              4
            
            
              
            
          
          
            H
            
              10
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {C4H10}}}
  
 co 2 hop chat :

Butan co cong thuc cau tao la 
  
    
      
        
          
            CH
            
              3
            
            
              
            
          
          
            −
          
          
            
              [
              
                CH
                
                  2
                
                
                  
                
              
              ]
            
            
              2
            
            
              
            
          
          
            −
          
          
            CH
            
              3
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {CH3-[CH2]2-CH3}}}
  

Isobutan co cong thuc cau tao la 
  
    
      
        
          
            CH
            
              3
            
            
              
            
          
          
            −
          
          CH
          
            (
            
              CH
              
                3
              
              
                
              
            
            )
          
          
            −
          
          
            CH
            
              3
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {CH3-CH(CH3)-CH3}}}
  

Voi cong thuc phan tu la 
  
    
      
        
          
            C
            
              2
            
            
              
            
          
          
            H
            
              6
            
            
              
            
          
          O
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {C2H6O}}}
  
 co 2 chat :

Ethanol co cong thuc cau tao la 
  
    
      
        
          
            CH
            
              3
            
            
              
            
          
          
            −
          
          
            CH
            
              2
            
            
              
            
          
          
            −
          
          OH
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {CH3-CH2-OH}}}
  

Dimethyl ether co cong thuc cau tao la 
  
    
      
        
          
            CH
            
              3
            
            
              
            
          
          
            −
          
          O
          
            −
          
          
            CH
            
              3
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {CH3-O-CH3}}}
  


 Đong phan cau tao  Đong phan cau tao la nhung hop chat co cung cong thuc phan tu nhung cau tao hoa hoc khac nhau.
Phan loai:

Đong phan nhom chuc la nhung đong phan khac nhau ve ban chat nhom chuc.
Đong phan mach carbon la nhung đong phan khac nhau ve su phan nhanh cua mach carbon.
Đong phan vi tri nhom chuc la nhung đong phan khac nhau ve vi tri cua cac nhom chuc.
Đong phan vi tri lien ket boi la nhung đong phan khac nhau ve vi tri cua cac lien ket đoi hoac lien ket ba.


 Đong phan lap the  Đong phan lap the la nhung đong phan co cung cong thuc cau tao nhung khac nhau ve cau truc khong gian cua phan tu, cu the la su phan bo cac nguyen tu trong khong gian.


= Lien ket hoa hoc =
Trong phan tu hop chat huu co, cac nguyen tu lien ket voi nhau theo lien ket cong hoa tri:

Lien ket đon la lien ket do 1 cap eletron dung chung tao nen. Lien ket đon luon la lien ket σ.
Lien ket đoi la lien ket do 2 cap electron dung chung tao nen. Lien ket đoi gom 1 lien ket σ va 1 lien ket π.
Lien ket ba la lien ket do 3 cap electron dung chung tao nen. Lien ket ba gom 1 lien ket σ va 2 lien ket π.


Xem them Hoa huu co


Tham khao Nha xuat ban Giao duc - Bo Giao duc va Đao tao - Sach giao khoa Hoa hoc 11
Nha xuat ban Giao duc - Bo Giao duc va Đao tao - Sach giao khoa Hoa hoc 11 - Nang cao


Lien ket ngoai