Sieu hinh hoc, con goi la hinh nhi thuong hoc, la mot nhanh cua triet hoc nghien cuu cac nguyen ly can ban cua thuc tai. Theo truyen thong, sieu hinh hoc đuoc coi la linh vuc nghien cuu cac đac điem đoc lap voi y thuc con nguoi trong the gioi. Tuy nhien, cung co hoc phai xem sieu hinh hoc nhu mot cuoc truy van ve khuon kho khai niem cua nhan thuc con nguoi, tuc la cach chung ta linh hoi va hoa hop voi ban the cua the gioi. Mot so triet gia, bao gom Aristoteles, đa goi sieu hinh hoc la triet hoc tien khoi nham nhan manh rang no co ban hon so voi cac hinh thuc nghien cuu triet hoc khac.
Sieu hinh hoc bao gom nhieu chu đe mang tinh truu tuong va pho quat. No tim hieu ban chat cua su ton tai, nhung đac điem ma moi thuc the đeu chia se, cung nhu cach phan loai chung vao cac pham tru khac nhau cua huu the. Mot su phan chia quan trong la giua tinh cu the va tinh pho quat. Tinh cu the đe cap đen nhung thuc the đon le, chang han nhu mot qua tao cu the. Nguoc lai, tinh pho quat chi cac thuoc tinh chung ma nhieu thuc the cung chia se, nhu sac đo cua qua tao. Sieu hinh hoc the thuc la su tim hieu y nghia cua nhung khai niem nhu cai kha huu va cai tat yeu. Khong chi dung lai o đo, sieu hinh hoc con mo rong đen viec chiem nghiem khong gian, thoi gian, su bien đoi va moi lien he giua chung voi nhan qua va cac đinh luat tu nhien. Nhung van đe khac nhu moi quan he giua tam thuc va vat chat, kha nang tien đinh cua vu tru, hay su ton tai cua y chi tu do cung la nhung noi dung trong tam trong linh vuc nay.
Cac nha sieu hinh hoc van dung nhieu phuong phap khac nhau đe tien hanh nghien cuu. Tu xua, cac nha sieu hinh hoc chu yeu dua vao truc giac ly tinh va suy luan truu tuong, nhung trong thoi gian gan đay đa ket hop them cac phuong phap thuc nghiem lien quan đen cac ly thuyet khoa hoc. Do tinh chat truu tuong cua đoi tuong nghien cuu, sieu hinh hoc thuong đoi mat voi su hoai nghi ve đo tin cay cua phuong phap, cung nhu y nghia thuc tien cua cac hoc thuyet ma no đua ra. Dau vay, sieu hinh hoc van đong vai tro quan trong trong nhieu linh vuc nghien cuu, noi cac khai niem va gia đinh sieu hinh thuong xuyen đuoc su dung mot cach mac nhien khong qua kiem chung.
Can nguyen cua sieu hinh hoc bat nguon tu nhung suy tu so khoi ve vu tru trong thoi co đai. Nhung dong tu tuong nay xuat hien trong bo kinh đien Ao nghia thu cua An Đo co đai, tu tuong Đao gia trong Trung Quoc co đai va Triet hoc tien Socrates o Hy Lap co đai. Vao thoi ky Trung Co o chau Au, cac cuoc thao luan ve ban chat cua cai pho quat chiu anh huong sau sac tu triet hoc cua Platon va Aristoteles. Đen thoi ky can đai, nhieu he thong sieu hinh hoc toan dien xuat hien, trong đo nhieu he thong chap nhan quan điem duy tam. The ky 20 chung kien su phe phan manh me đoi voi sieu hinh hoc truyen thong, đac biet la chu nghia duy tam, dan đen su hinh thanh cac cach tiep can moi trong nghien cuu sieu hinh hoc.


Đinh nghia Sieu hinh hoc la nganh nghien cuu ve nhung đac điem tong quat nhat cua thuc tai, bao gom ton tai, su vat va cac thuoc tinh cua chung, kha the va tat yeu, khong gian va thoi gian, su bien đoi, nhan qua va moi quan he giua tam thuc va vat chat. Đay đuoc coi la mot trong nhung nganh triet hoc co xua nhat cua nhan loai.
Ban chat chinh xac cua sieu hinh hoc van la chu đe gay tranh cai va cach đinh nghia no đa bien đoi qua tung giai đoan lich su. Mot so cach tiep can xem sieu hinh hoc nhu mot linh vuc thong nhat, đua ra cac đinh nghia khai quat nhu "nghien cuu nhung cau hoi nen tang ve ban chat cua thuc tai" hoac "truy van ban chat cua moi su vat". Trong khi đo, cac cach tiep can khac to ra hoai nghi ve su ton tai cua nhung đac điem chung giua cac linh vuc khac nhau cua sieu hinh hoc. Thay vao đo, ho đua ra cach đinh nghia chi tiet hon bang cach liet ke cac chu đe chinh ma cac nha sieu hinh hoc nghien cuu. Mot so đinh nghia mang tinh mo ta, tim cach phan anh chinh xac nhung gi cac nha sieu hinh hoc thuc hien; trong khi cac đinh nghia khac lai mang tinh quy pham, đe xuat nhung gi cac nha sieu hinh hoc nen lam.
Hai đinh nghia co suc anh huong lon trong triet hoc co đai va trung co mo ta sieu hinh hoc nhu khoa hoc ve cac nguyen nhan đau tien va la nghien cuu ve "huu the voi tu cach la huu the", tuc la tim hieu nhung điem chung cot loi cua moi thuc the va su phan loai chung vao cac pham tru nen tang cua ton tai. Buoc sang thoi ky hien đai, pham vi sieu hinh hoc đuoc mo rong đang ke, bao gom nhung van đe nhu su phan biet giua tam tri va than the hay cau hoi ve tu do y chi. Mot so triet gia, tiep noi tu tuong cua Aristoteles, goi sieu hinh hoc la "triet hoc tien khoi", nhan manh rang đay la linh vuc nghien cuu co ban nhat, đong vai tro nen tang cho moi nhanh triet hoc khac theo mot cach nao đo.

Sieu hinh hoc, theo truyen thong, đuoc hieu la su khao cuu cac đac điem cua thuc tai đoc lap voi tam tri. Tuy nhien, tu triet hoc phe phan cua Immanuel Kant, mot luong quan điem thay the đa noi len, nhan manh vao cac khung khai niem thay vi thuc tai ngoai tai. Kant phan biet ro giua sieu hinh hoc sieu viet, nham mo ta cac đac tinh khach quan cua thuc tai vuot khoi gioi han cua kinh nghiem giac quan, va sieu hinh hoc phe phan, von chu trong đen nhung nguyen ly va khia canh lam nen tang cho moi tu duy va trai nghiem cua con nguoi. Triet gia P. F. Strawson tiep noi dong tu duy nay, đao sau vai tro cua khung khai niem trong sieu hinh hoc, bang cach phan chia thanh hai nhanh: sieu hinh hoc mo ta va sieu hinh hoc cai cach. Sieu hinh hoc mo ta tim cach he thong hoa cac khung khai niem von đuoc su dung đe ly giai the gioi, trong khi sieu hinh hoc cai cach lai huong đen viec kien tao nhung khung khai niem moi, mang tinh hieu chinh va cai tien hon.
Sieu hinh hoc khac voi cac nganh khoa hoc rieng le boi no nghien cuu cac khia canh tong quat va truu tuong nhat cua thuc tai. Nguoc lai, cac nganh khoa hoc cu the tap trung vao nhung khia canh cu the va huu hinh hon, gioi han trong nhung loai thuc the nhat đinh, chang han nhu vat chat trong vat ly, sinh the trong sinh hoc, hay van hoa trong nhan loai hoc. Tuy vay, van co tranh luan ve viec lieu su khac biet nay la mot ranh gioi tuyet đoi hay chi la mot pho lien tuc.


= Tu nguyen =
Tu sieu hinh hoc trong tieng Viet bat nguon tu cach đoc Han-Viet cua ba chu 超形學.
Tu metaphysics trong tieng Anh bat nguon tu tieng Hy Lap co đai voi hai tu meta (μετα, nghia la 'sau', 'vuot tren', hoac 'ben ngoai') va phusika (φυσικα), viet tat cua cum ta meta ta phusika, co nghia la "nhung gi đen sau vat ly." Cum tu nay thuong đuoc hieu theo nghia rang sieu hinh hoc nghien cuu nhung van đe, boi tinh khai quat va toan dien cua chung, nam ngoai pham vi cua vat ly hoc voi trong tam la quan sat thuc nghiem. Thuat ngu nay co le xuat hien mot cach tinh co trong lich su khi tac pham cua Aristoteles ve linh vuc nay đuoc bien soan va xuat ban. Aristoteles khong truc tiep su dung thuat ngu nay, nhung bien tap vien cua ong (co the la Andronikos thanh Rhodos) co le đa đat ten nhu vay đe chi rang tac pham nay nen đuoc nghien cuu sau cuon sach ve vat ly hoc cua Aristoteles – hieu theo nghia đen la "sau vat ly". Thuat ngu nay sau đo đuoc du nhap vao tieng Anh qua tieng Latinh, metaphysica.


Cuoc chu Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Sieu hinh hoc tai PhilPapers
Sieu hinh hoc tai Indiana Philosophy Ontology Project
"Metaphysics". Internet Encyclopedia of Philosophy.
Metaphysics at Encyclopædia Britannica
 Metaphysics - sach noi thuoc pham vi cong cong tai LibriVox