Đe quoc Đuc (tieng Đuc: Deutsches Reich), hay Đe che thu hai hay Đe nhi Đe che (Zweites Reich) đuoc tuyen bo thiet lap vao ngay 18 thang 1 nam 1871 sau khi thong nhat nuoc Đuc vai thang sau đo cham dut Chien tranh Phap-Pho. Đay la đinh cao cua mot qua trinh quan su, kinh te, ngoai giao, chinh tri đuoc ket thuc voi chien thang ve vang cua Vuong quoc Pho truoc Ao sau tran chien quyet đinh tai Koniggratz vao nam 1866 va đai thang cua nguoi Pho truoc quan nuoc Phap trong tran Sedan vao nam 1870. Cac vung đat rieng re o Đuc đa đuoc thong nhat bang chinh sach "mau va sat". Đe quoc Đuc ra đoi, voi lanh tho tuan theo chu truong "Tieu Đuc" do Pho ung ho đe loai tru nuoc Ao hoac phan noi tieng Đuc cua no, va nguoi Pho lanh đao Đe quoc: Vua Pho la Wilhelm I len ngoi Hoang đe Đuc. Thu tuong Otto von Bismarck - nguoi lap cong đau trong cong cuoc nhat thong quoc gia, tro thanh vi đai anh hung dan toc.
Su ra đoi cua Đe quoc Đuc la mot thay đoi lon lao trong can can quyen luc chau Au. Nha nuoc ay la mot nen quan chu lap hien ban nghi vien co to chuc lien bang, voi 41 trieu dan cho đen nam 1918 thi dan so tang len đen 65 trieu nguoi voi dien tich la 540.857,54 km2 (khong tinh cac thuoc đia cua Đuc). Trong suot quang thoi gian ton tai cua minh, Đe quoc Đuc la quoc gia hang đau cua chau Au: ve quan su va kinh te, Đuc vuot troi. Khoa hoc, cong nghe, giao duc va hanh chinh Đuc tro thanh mau muc. Nuoc Đuc cung nam vai tro quyet đinh trong quan he quoc te, va cham dut vao nam 1918 sau khi bai tran trong cuoc Chien tranh the gioi lan thu nhat dan toi thoa hiep nam 1919.


Nguon goc Nguon goc cua Đe quoc Đuc la vuong quoc Pho, la vuong quoc khoi sinh tu Tuyen hau xu Brandenburg (tieng Đuc: Kurfurstentum Brandenburg) tu the ky 11. Duoi quyen gia toc nha Hohenzollern tri vi xu Brandenburg, cac dan toc Sla-vo, chu yeu la Ba Lan, dan dan bi đay lui ve doc bo Bien Baltic. Nhung nguoi khang cu se bi tieu diet hoac tro thanh nong no.
Điem yeu cua Pho la ve đia ly. Do ket qua cua cac cuoc hon nhan va thua ke trong qua khu, lanh tho cua vuong quoc bi tach roi nhau khap vung đong bang Bac Au. Lanh tho xa nhat ve phia tay la Cong quoc Cleves, nam doc bo Song Rhine; xa nhat ve phia đong la Cong quoc Đong Pho. Brandenburg khong co đuong đi ra bien, thieu tai nguyen thien nhien, va đat khong đuoc mau mo. Lanh tho vuong quoc luon bi quan Tin lanh va Co đoc tan pha va giet choc.
Tuy nhien, nam 1640 cong quoc đa san sinh mot nha lanh đao kiet xuat: Tuyen hau (Kurfurst) Friedrich Wilhelm I xu Brandenburg. Du lanh tho bi phan tan va ngheo kho, ong đa mo đen mot vuong quoc đoc lap, đoan ket va hung manh. Ong tao dung mot guong may đua Pho len hang đau o chau Au. Ong to chuc mot chinh phu tap trung co nang luc, co ky luat, them he thong buu đien va bieu thue luy tien. Đen nam 1688, sau 48 nam tri vi, ong đa gay dung quan đoi chinh quy voi 30.000 nguoi trong tong so dan chi co mot trieu.
Cac hau due cua ong gay dung tiep tren nen mong ong đa đat ra. Đen nam 1701, uy the cua Pho đa len đen muc Tuyen hau Friedrich III xu Brandenburg, con cua Friedrich Wilhelm I, khong con hai long voi tuoc hieu Tuyen hau. Ong muon tro thanh vua. Nguoi co quyen ban tuoc hieu nay la Hoang đe cua Đe quoc La Ma Than thanh đong đo o Vien thi luong lu: neu phong Friedrich lam vua thi cac Tuyen hau cua Hannover, Bayern va Sachsen cung se muon lam vua. Nhung Hoang đe khong co chon lua khac, cuoi cung phai ung thuan. Ngay 18 thang 1 nam 1701, Friedrich III tu đoi len đau chiec vuong mien đe tro thanh quoc vuong Friedrich I cua Pho.
Nam 1713, Friedrich I qua đoi, va con trai la Friedrich Wilhelm I len ke vi. Co tinh cuong nghi con hon ca nguoi cha va ong noi, vi vua nay đat ra muc tieu cua Pho la tro nen mot cuong quoc quan su. Moi viec đeu theo chieu huong nay: nen kinh te đu manh đe nuoi song mot đoi quan hung hau, bo may hanh chinh co hieu nang đe tan thu thue hau tra đu luong cho binh si, mot he thong giao duc xuat chung nham tao ra binh si co trinh đo. Trai nguoc voi nuoc Phap lo đo tien cua vao cac cong trinh kien truc xa hoa phung phi, Pho lo xay dung chi voi muc đich quan su: nha may lam thuoc sung, lo đuc đai bac, kho vu khi, doanh trai quan đoi. Nha vua con đoi xu khat khe voi con cua ong la Thai tu Friedrich.
Vao nam 1740, Friedrich Wilhelm I qua đoi, va Thai tu Friedrich len noi ngoi - tuc la Friedrich II. Chi trong vong vai thang, vi vua tre đa đieu khien đoan quan – ma ong noi va nguoi cha đa day cong gay dung – đi đanh tran. Trong su ngo ngang cua chau Au, ong xam chiem tinh Silesia, tham chi gay han voi Đe quoc La Ma Than thanh cua dong ho Habsburg. Đay la chien dich đau tien trong nhung chien dich xuat chung khien cho ong đuoc ton vinh la Friedrich Đai đe. Nguoi đuong thoi men mo ong va nha su hoc say me ong.
Vao thoi gian nay, Pho đa vuon len thanh mot cuong quoc quan su o chau Au, nhung van thieu tiem luc cot loi. Đat kho can, khong co khoang san; dan so it oi. Khong co thi tran lon, khong co cong nghiep, nen van hoa thi ngheo nan. Tham chi gioi quy toc cung ngheo tung, va nong dan khong co đat canh tac, song cuoc đoi vo cung cuc kho. Tuy the, voi y chi sat đa va thien tai to chuc, Vuong trieu Hohenzollern no luc gay dung mot vuong quoc quan su khac kho co quan đoi đuoc ren luyen chu đao, đanh thang het tran nay qua tran khac. Ho cung theo đuoi chinh sach ngoai giao mem deo, san sang lien minh voi bat ky the luc nao. Tu đay, vuong quoc mo rong dan lanh tho.


Su hinh thanh Đe quoc Đuc Trong giai đoan 1866-1871, thien tai chinh tri Otto von Bismarck cham dut tinh trang chia re giua cac lanh tho do nguoi Đuc cai tri, von đa hien dien gan mot nghin nam, thay vao đay la nuoc Đuc - Pho. Bismarck đa tao dung nen mot Đe quoc Đuc quy tu dan toc co thien bam, nang đong.
Khi nam quyen Thu tuong nuoc Pho nam 1862, Otto von Bismarck đa tuyen bo: Nhung van đe trong đai hien gio se khong đuoc giai quyet bang la phieu theo đa so, ma qua cach thuc sat mau. Chinh xac đay la cach ong tien hanh, du ong cung su dung đuong loi ngoai giao nhung thuong co tinh doi tra. Muc tieu cua Bismarck la xoa bo tu do, cung co quyen luc theo đuong loi bao thu – đay la quyen luc cua tang lop quy toc Junker, cua quan đoi va vuong trieu – va bien Đe quoc Đuc thanh cuong quoc.
Bismarck truoc tien lo gay dung quan đoi Pho von la nong cot cho luc luong quan su cua đe quoc. Khi nghi vien khong chiu bieu quyet them ngan sach, ong giai tan nghi vien roi tu huy đong nguon kinh phi. Sau khi đa tang cuong quan đoi, Bismarck phat đong ba cuoc chien. Khoi đau la đanh Đan Mach nam 1864, sap nhap cac cong quoc Schleswig va Holstein vao lanh tho Đuc. Ke tiep la đanh Ao nam 1866, gianh đuoc chien thang lung lay trong tran đanh quyet đinh tai Koniggratz. Sau đo, cuoc chien tranh Phap-Pho bung no, Quan đoi Pho đai thang trong tran Sedan, buoc quan Phap phai xin hang.
Nuoc Pho sap nhap moi cong quoc cua nguoi Đuc nam ve phia bac song Main: Hanover, Hesse, Nassua, Frankfurt va Elbe. Vao nam 1870, thay nuoc Pho ngay mot lon manh, Phap hung hang gay chien. Nhung nuoc Pho lien minh voi cac nuoc mien Nam Đuc, co vu trang tot hon, to chuc cao hon va chien đau tot hon, đa de dang đoi pho voi quan thu. Chi chua đay 2 thang, suc manh cua Phap đa tan tanh may khoi. Trong tran đanh kich liet tai Sedan, lien quan Đuc xong pha nhu vu bao đap tan nat đich quan. Hoang đe Phap la Napoleon III bi bat, đe roi Phap phai chiu that bai nhuc nha. Nhung lanh tho mien nam nuoc Đuc, đung đau la vuong quoc Bayern, đuoc sap nhap vao nuoc Đuc-Pho.


Su phat trien Thanh tuu quang vinh cua Thu tuong Bismarck la su ra đoi cua Đe quoc Đuc ngay 18 thang 1 nam 1871, khi Quoc vuong Wilhelm I cua Pho cu hanh le đang quang lam Hoang đe Đuc trong Đien Versailles cua Phap. Đe quoc Đuc đuoc thong nhat nho quan luc Pho. Vao luc nay, đay la cuong quoc hung manh nhat o luc đia chau Au; đoi thu duy nhat tren toan chau Au chi co Vuong quoc Anh.
Tuy the, co mot nhuoc điem nghiem trong. Tren thuc te, Đe quoc Đuc chi la nuoc Pho mo rong; thuc luc cua Đe quoc chi la thuc luc cua Pho. Đay la su that, va gay hau qua tai hai cho chinh nguoi Đuc. Tu nam 1871 đen nam 1933 va that ra cho đen ngay tan cua Hitler nam 1945, dong lich su cua Đuc cu thang tien theo cach nhu the, ngoai tru nen Cong hoa Weimar ngan ngui (1918-1933).

Du cho ve be ngoai dan chu qua viec thanh lap Nghi vien, Đe quoc Đuc that ra la che đo chuyen che quan phiet duoi quyen cua vua Pho, cung la Hoang đe Đuc. Nghi vien khong co nhieu quyen hanh, ma chi la mot dien đan đe đai dien nhan dan ban cai cho ha da hoac mac ca quyen loi nho nhoi cho giai cap ma ho lam đai dien. Ngai vang nam quyen hanh – theo y niem thieng lieng. Tuy Hoang đe Friedrich III (len ngoi vao nam 1888), gan bo manh liet voi phong trao chu nghia tu do nuoc Đuc thoi đo, ong lai mat som. Ve sau nay, nam 1910, Hoang đe Wilhelm II con tuyen bo rang ngai vang "chi do Thuong đe trao cho, chu khong phai tu nghi vien hoac qua dan chung." Ong con noi them: "Vi ban than Tram la cong cu cua Thuong đe, Tram lam theo y minh."
Hoang đe khong bi Nghi vien ngan tro. Ong bo nhiem Thu tuong đe chiu trach nhiem voi chinh ong, khong phai voi Nghi vien von khong co quyen bat tin nhiem. Vi the, trai nguoc voi su tien hoa cua cac quoc gia khac o Tay Au, y niem ve dan chu, ve quyen han cua nghi vien khong bao gio ben re o Đuc, ngay vao đau the ky 20. Du cho cac đang phai lon tieng đoi hoi che đo quan chu nghi vien, ho van khong thanh cong. Cac tang lop trung luu, đuoc huong loi tu cuoc cach mang cong nghiep va bi loa mat vi chinh sach hieu chien cua Bismarck, chi biet tiep nhan loi ich vat chat ma khong thiet tha gi đen tu do chinh tri ma ho co quyen huong. Ho chap nhan che đo chuyen che cua vuong trieu Hohenzollern. Ho cam long nep duoi bo may cai tri cua tang lop quy toc Junker va che đo quan phiet cua Pho.
Giai cap cong nhan Đuc cung co thai đo tuong tu. Đe ngan chan chu nghia xa hoi, trong giai đoan 1883-1889 Bismarck thiet lap chuong trinh an ninh xa hoi rong rai, bao gom bao hiem cho luong huu, benh tat, tai nan va thuong tat. Du cho Nha nuoc to chuc, nguon kinh phi đuoc lay tu chu va tho. Viec nay khien cho giai cap cong nhan đanh gia cao an ninh xa hoi hon la tu do ve chinh tri, va xem Nha nuoc la an nhan cua ho. Hitler sau nay loi dung triet đe tam ly ay. Trong quyen Mein Kampf, ong viet: "Toi đa nghien cuu phap che chu nghia xa hoi cua Bismarck." Nuoc Đuc vuon len, va hau nhu toan dan Đuc đeu nuc long lam theo tat ca nhung gi ma nha lanh đao đoi hoi.
Sau chien thang trong cuoc Chien tranh Phap-Pho, Bismarck thiet lap lien minh voi Đe quoc Ao-Hung va Đe quoc Nga o phia Đong, do phia Tay la moi đe doa lon nhat cho Đe quoc Đuc. Tuy nhien, Đuc hoang Wilhelm II sau khi len ngoi đa sa thai Bismarck vao nam 1890. Đuc hoang cung xe bo lien minh voi Nga, buoc Nga phai thanh lap lien minh quan su voi nuoc Phap đang khao khat bao thu. Nam 1914, The chien thu nhat bung no. Quan đoi Đe quoc Đuc - duoi su chi huy cua tuong Paul von Hindenburg - đai pha quan Nga trong tran Tannenberg vao thang 9 nam đo. Chien thang nay đuoc xem la su bao thu cua dan toc Đuc cho đai bai cua cac Hiep si Teuton truoc quan Nga trong tran Grunwald vao nam 1410.


Phan cap hanh chinh = Cac bang =
Đe quoc Đuc co 27 nha nuoc thanh vien, trong đo co 23 nha nuoc quan chu the tuc (4 Vuong quoc, 6 Đai cong quoc, 6 Cong quoc va 7 Than vuong quoc), 3 thanh bang Hanse la Hamburg, Bremen, Lubeck va 1 Lanh tho hoang gia la Alsace-Lorraine.


Su tiep noi Đe che thu hai la y niem gan cho Đe quoc Đuc (1871-1918), tiep theo Đe che thu Nhat la y niem gan cho Đe quoc La Ma Than thanh. Tiep noi la Đe che thu ba cua nhung nguoi theo Đang Đuc Quoc xa do Adolf Hitler lam Lanh tu.
Ten goc theo tieng Đuc Deutsches Reich cung la ten chinh thuc đuoc tiep tuc su dung cho Cong hoa Đuc (1919-1933) va nuoc Đuc duoi che đo Quoc xa (1933-1945). Hien phap Đuc co hieu luc trong thoi gian 1919-1933, do hoi nghi đai bieu nhan dan soan ra o Thanh pho Weimar (vi the co ten thong dung la Hien phap Weimar van mang tua chinh thuc la Verfassung des Deutschen Reichs (Hien phap cua Đe quoc Đuc) giong nhu tua cua ban hien phap co hieu luc trong thoi gian 1871-1919.
Truoc tien la Bismarck, ke đen la Đuc hoang Wilhelm II va cuoi cung Hitler đa thanh cong trong viec nuoi duong tham vong ve quyen luc va thong tri, voi su ho tro cua giai cap quan phiet. Tu đay dan đen xu huong thich su dung quan đoi, khinh thuong dan chu va tu do ca nhan, chi theo đuoi che đo chuyen che. Theo chieu huong nhu the, Đe quoc Đuc noi len đen tam cao moi, xuong doc roi vuon len lai trong Đe che thu Ba, cho đen luc xem chung bi huy diet cung voi Hitler vao mua xuan 1945.


Đe quoc Đuc va Adolf Hitler Hitler luon tim cach khoi day trong long nguoi Đuc ve vinh quang cua Đe quoc Đuc truoc đo. Vi du noi bat nhat la sau khi Toa nha Nghi vien bi chay nam 1933, Hitler khai mac phien hop Nghi vien moi trong Nha tho Doanh trai Potsdam, la thanh đia cua nuoc Pho xa xua, goi lai trong long nguoi Đuc nhieu hoai niem. Đay chinh la noi ma vua Friedrich II Đai Đe yen nghi (nhung thi hai ong đuoc doi ve Cung đien Sanssouci vao thang 8 nam 1991), noi ton tho cac hoang đe vuong trieu Hohenzollern. Ngay đuoc chon đe cu hanh le khai mac Nghi vien đau tien cua Quoc xa, 21/3, cung co y nghia. Đay la ngay ky niem Bismarck khai mac Nghi vien đau tien cua Đe che thu hai vao nam 1871.
Hitler luon co am anh ve "khong gian sinh ton" – la chu đe vuong van ong cho đen ngay cuoi, đuoc trinh bay trong quyen sach Mein Kampf cua ong. Theo Hitler, Hoang gia Hohenzollern đa sai lam khi tim kiem thuoc đia xa xoi o chau Phi. Ong nghi Đuc phai mo rong lanh tho bang cach chiem đat o mien Đong, theo đuong ranh gioi "600 nam ve truoc" vi vao thoi ky nay, Đe che thu Nhat tro nen cuc thinh. Tu y tuong phuc hoi đe quoc nay ma Chien tranh the gioi lan thu hai bung no.
Hitler nghien cuu Đe che thu Hai kha ky. Đoi voi ong, cho du co sai lam, Đe che thu Hai la thanh tuu sang choi ma nguoi Đuc đat đuoc. Đay la nuoc Đuc ma Hitler muon tai lap. Trong quyen Mein Kampf, Hitler ban sau ve nhung ly do khien cho Đe che thu Hai sup đo: viec dung duong nguoi Do Thai va nguoi theo Mac-xit, tu tuong trong vat chat va ich ky cua gioi trung luu, anh huong bat chinh cua nhung ke "luon cui va xu ninh" quanh ngai vang Hohenzollern, "chinh sach lien minh tai hai" voi Vuong trieu Habsburg suy đoi va nguoi Y khong đang tin thay vi voi Anh, thieu chinh sach ve chung toc va xa hoi co ban. Đay la nhung that bai ma Hitler hua Đuc Quoc xa se khac phuc.


Xem them Đai Đuc
Reichskommissar
Bundesrat (Đe che Đuc)


Chu thich ^ Slav la nhung dan toc phan bo o Đong Au va Trung Au, ban đao Balkan, va qua day nui phia chau A. Nhanh mien Đong gom nhung dan toc Nga, Belarus, Ukraine; nhanh mien Tay gom nhung dan toc Ba Lan, Sec, Slovak; va nhanh mien Nam gom nhung dan toc Slovenia, Serb-Croatia, Macedonia, va Bulgari.
^ Theo The rise and fall of the Third Reich – A history of Nazi Germany, cua William L. Shirer. Nha xuat ban: Simon and Schuster, Inc., New York, N.Y., 1960.


Tham khao Lien ket ngoai Atlat Đe quoc Đuc Ravenstein Luu tru ngay 6 thang 6 nam 2013 tai Wayback Machine, Library.wis.edu
Phan cap hanh chinh va ket qua đieu tra dan so (1900/1910) Luu tru ngay 26 thang 12 nam 2018 tai Wayback Machine, Gemeindeverzeichnis.de