William Shakespeare (ten phien am: Uy-li-am Sech-xpia), khong ro ngay sinh cua ong, nhung theo truyen thong đuoc ghi nhan la vao ngay 23 thang 4 nam 1564, ngay thanh George; mat ngay 23 thang 4 nam 1616 theo lich Julius (hoac ngay 3 thang 5 nam 1616 theo lich Gregorius) la mot nha van va nha viet kich Anh, đuoc coi la nha van vi đai nhat cua Anh va la nha viet kich đi truoc thoi đai. Ong con đuoc vinh danh la nha tho tieu bieu cua nuoc Anh va la "Thi si cua dong song Avon" (Avon la dong song noi sinh cua Shakespeare, Stratford-upon-Avon). Nhung tac pham cua ong, bao gom ca nhung tac pham đong tac gia, bao gom 39 vo kich, 154 ban sonnet, hai ban truong ca, va vai bai tho ngan. Nhung vo kich cua ong đa đuoc dich ra thanh rat nhieu ngon ngu lon va đuoc trinh dien nhieu hon bat ki nha viet kich nao.
Shakespeare đuoc sinh ra va lon len tai Stratford-upon-Avon. Vao nam 18 tuoi, ong ket hon voi Anne Hathaway va co ba nguoi con, đo la Susanna Hall va cap đoi song sinh, Hamnet Shakespeare va Judith Quiney. Trong nhung nam tu 1585-1592, su nghiep cua ong thanh cong vang doi tai thu đo Luan Đon voi vai tro la mot dien vien, nha van va đoi luc la nguoi so huu cua mot cong ty kich Lord Chamberlain's Men, voi ten goi sau đo la King's Men. Ong quay ve que Stratford đe nghi huu vao nam 1613, luc ong 49 tuoi, sau đo 3 nam ong qua đoi tai đay. So it tai lieu ve cuoc song cua ong tai đay đa đuoc tim thay, đuoc suy đoan la ve cac van đe the chat, tinh duc, tin nguong, ton giao, va đuoc cho la do nhung nguoi khac co quan he gan gui voi ong ghi chep lai.
Hau het cac tac pham noi tieng nhat cua ong đuoc ong sang tac trong giai đoan tu 1589 đen 1613. Nhung vo kich đau tien cua ong chu yeu la hai kich va kich lich su, nhung the loai nay đuoc ong tang len su tinh te cua nghe thuat vao cuoi the ki XVI. Sau đo, ong sang tac chu yeu la bi kich đen nam 1608, bao gom cac tac pham Hamlet, Vua Lear, Othello va Macbeth, gom mot vai tac pham noi tieng nhat cua ong bang tieng Anh. Trong giai đoan cuoi cung cua su nghiep sang tac, ong sang tac nhung vo chinh kich (tragicomedies) va đong thoi hop tac voi mot so nha viet kich khac.
Nhieu vo kich cua ong đuoc tai ban nhieu lan voi cac chat luong khac nhau va mot cach chinh xac trong suot cuoc đoi cua ong. Nam 1623, hai đong nghiep cu cua Shakespeare, cung lam viec tren san khau kich, xuat ban First Folio, mot tap hop tat ca cac vo kich đuoc coi la cua ong. Nhung đen nay, chi co hai trong tong so đo đuoc cong nhan la cua Shakespeare.


Cuoc đoi va su nghiep = Tho au =

William Shakespeare la con trai cua John Shakespeare, mot nguoi tho lam gang tay va uy vien hoi đong đia phuong đen tu Snitterfield va Mary Arden, con gai cua mot chu đat giau co. Ong đuoc sinh ra tai Stratford-upon-Avon va đuoc rua toi vao ngay 26 thang 4 nam 1564 tai đo. Ngay sinh that su cua ong van chua ro, nhung nhung bao cao ban đau la ngay 23 thang 4 nam 1564, ngay cua thanh George (St. George's Day). Ong la con thu ba trong tong so tam nguoi con cua gia đinh Shakespeare va la lon nhat trong nhung nguoi con con song sot.
Mac du khong con nhung ghi chep ve quang đoi đau tien cua ong, nhung cac nha nghien cuu ve tieu su cua ong đong y rang Shakespeare đuoc giao duc tai King's New Grammar School (Truong Van pham moi cua nha Vua) o Stratford, mot ngoi truong mien hoc phi thanh lap nam 1553, cach nha ong khoang mot phan tu dam. Vao thoi Nu hoang Elizabeth, cac truong day ngu phap co chat luong khong đong nhat nhung co mot khuon mau chuong trinh đuoc quy đinh boi luat phap ap dung tren toan nuoc Anh, va truong cung cung cap chuong trinh giao duc chuyen sau ve ngu phap tieng Latinh va nhung tac gia co đien trong tieng Latinh.


 Hon nhan  Nam 18 tuoi, Shakespeare ket hon voi Anne Hathaway, lon hon ong đen 8 tuoi. Chung ta biet rat it ve ba, nhieu kha nang ba la con ca trong gia đinh Hathaway lang Shottery, gan Stratford. Giao hoi cua Worcester đong y cho phep to chuc le cuoi vao ngay 27 thang 11, 1582. Sau thang sau khi ket hon, Anne sinh đuoc mot nguoi con gai, Susanna, đuoc rua toi vao ngay 26 thang 5 nam 1583. Cap song sinh mot trai Hamnet va mot gai Judith đuoc sinh ra hai nam sau đo va đuoc rua toi vao ngay 2 thang 2 nam 1585. Hamnet mat vi mot nguyen nhan khong ro vao nam 11 tuoi va đuoc mai tang vao ngay 11 thang 8 nam 1596. Nhan vat anh hung trong vo bi kich Hamlet cua Shakespeare đuoc đat theo ten nguoi con Hamnet cua ong.


 "Nhung nam mat tich" (1582-1585)  Trong nhung nam đau hon nhan cua Shakespeare cho đen nam 1585, hau het moi thong tin ve Shakespeare rat mo ho bi an, nguoi ta goi đo la "Nhung nam mat tich". Nguoi ta phong đoan rang ong hanh nghe thay cai vi cac vo kich cua ong the hien kien thuc luat phap. Cung co the Shakespeare đa lam tho lam vuon vi cac nhan vat trong nhieu tac pham cua ong am hieu nhieu ve thien nhien. Hoac ong đa tham gia vao cong viec cua gia đinh, buon ban len va lua mach, lam gang tay... Nhieu kha nang ong khong lam thay thuoc, trong vo kich Macbeth co loi thoai "Hay đem thuoc ma đo cho cho."
Thoi ay, o Anh thuong co cac ganh hat luu đong đi luu dien o cac mien que. Mot ngay no, Shakespeare bat đau bi hap dan boi san khau kich va cac ganh hat luu đong, voi tai nang van chuong troi phu, ong đa roi que huong len kinh đo Luan Đon, tim kiem tien đo va su nghiep cho minh.


= Đen Luan Đon =
Vao nam 1585, ong roi que len Luan Đon đang luc kich truong o chon kinh ky trong thoi ky soi noi, nuoc Anh đang duoi su tri vi cua Nu hoang Elizabeth I.Luc o kinh thanh Luan Đon, ong đuoc Ba tuoc Southampton giup đo. Duoi mai nha cua ba tuoc, co mot nguoi Y luu vong la Giovani Florio. Chinh Florio đa giup Shakespeare hieu biet them ve van hoc Phuc Hung cua Y va Phap. Cuoc song đang em đem thi xay ra bien co. Đo la vu an Essex va Southampton (1601). Essex bi ket toi gay loan chong trieu đinh Elizabeth I. Shakespeare cung bi tinh nghi co lien quan vi vo kich Richard III đuoc dien ra mot hom truoc đo. Essex bi tu hinh, Southampton bi tu chung than, con Shakespeare tron biet.
Vao nam 1603, Elizabeth I qua đoi, Quoc vuong nuoc Scotland la James VI len noi ngoi va tro thanh Quoc vuong James I cua nuoc Anh; khi đo Ba tuoc Southampton đuoc tra tu do va trong dung. Shakespeare xuat hien tro lai voi đoan kich cua minh va đuoc trieu đinh hau đai.
Đoi khi cac vo kich đuoc viet nen đe ca tung va gay an tuong cho cac bac vua chua. Khi Shakespeare soan cac vo kich lich su, ong phai đam bao can nhac sao cho vo kich khong mao pham đen hoang gia. Vi vay, ong phai thay đoi thoi gian va cac su kien lich su đe tao hinh anh tot đep cho gia toc Tudor - gia toc cua Nu hoang Elizabeth I. Đen khi James I len ngoi, ong cung lam đieu tuong tu voi gia toc Stuart.
Truoc đo vao nam 1588, vua Tay Ban Nha phai ham đoi Armada sang xam luoc nuoc Anh nhung đa that bai. Co the Shakespeare
Vao thoi Nu hoang Elizabeth I, phuc trang vuot qua vai ve xa hoi bi coi la pham phap. Chi cac dien vien moi co the pha le, dien trang phuc nhu cac bac vua chua quy toc đe bieu dien. Chi phi đuoc đau tu cho nhieu bo trang phuc long lay, va cac chuyen gia che tao ra chung đuoc coi la nhung nhan vat quan trong.


= Cuoi đoi =

Vao nam 1612, Shakespeare roi kinh đo Luan Đon tro ve que huong sau bao nam theo đuoi su nghiep viet kich va hoat đong san khau. Co the ong đa nhan thay san khau kich Anh ngay sang sa sut vao con đuong quy toc hoa, va voi so tai san tich gop đuoc sau nhieu nam cung đu đe ong mua mot can nha o thi tran que huong, song nhung nam cuoi đoi.
Ngay 25 thang 3 nam 1616, Shakespeare hoan thanh to di chuc cua minh, suc khoe cua ong khong đuoc tot va ong đa qua đoi mot thang sau đo. Ong mat ngay 23 thang 4 nam 1616. Trong di chuc, ong đe lai hau het tai san cho co con gai Susanna, va ong yeu cau tren bia mo cua minh phai đuoc viet nhung dong chu nay: 

Ngay nay, o thi tran Stratford que huong ong, nguoi ta thanh lap Cong ty kich nghe Shakespeare Hoang gia, con can nha noi ong sinh song gio đay tro thanh Vien bao tang Shakespeare, nhu đe ki niem cuoc đoi va su nghiep cua nha viet kich vi đai nay.


Tac pham Trong đoi minh, Shakespeare viet hon 40 vo kich, tat ca đeu duoi dang tho, va đuoc chia thanh ba loai:


= Chu thich =
^[a]  Nay thuong đuoc xep vao mot loai moi: Romances
^[b]  Kich ve cac van đe xa hoi
^[c]  Đuoc xem la cua Shakespeare


Tam anh huong Cong hien cua Shakepeare in đam dau an len kich nghe va van chuong cac the he sau. Vi nhu ong đa phat trien kich nghe ca ve xay dung nhan vat, cot truyen, ngon ngu va the loai. Cho toi truoc vo Romeo va Juliet, lang man khong đuoc xem la đe tai gia tri đoi voi bi kich. Đoc thoai đa tung đuoc su dung chu yeu đe truyen đat thong tin ve nhan vat va su kien nhung Shakespeare đa su dung no đe kham pha tam tri nhan vat. Tac pham cua Shakepeare anh huong sau sac toi thi ca the he sau. Ro rang, ong vi đai hon han cac nha viet kich lon cua Phap truoc thoi ong nhu Racine hay Moliere. Nhung nha tho truong phai lang man đa no luc đe lam song lai kich tho Shakespeare, du đat đuoc rat it thanh cong. Nha phe binh Gorge Steiner phat bieu rang tat ca cac vo kich tho tu Coleridge đen Tennyson chi la nhung "phien ban mo nhat viet dua tren cac chu đe cua Shakespeare". Tuy nhien, vao the ky XVIII, đai van hao nuoc Phap la Voltaire (FranCois-Marie Arouet, 1694–1778) – khi phan tich ve kich nghe cua Shakespeare cung nhu nhung nha soan kich noi tieng khac – đa phe phan ong, theo đo ong chi đang đuoc ton vinh tai Anh:

Voltaire cung bao Shakespeare la "quai vat" tuy nhien, bao đai van hao Phap khong bao gio biet khen ngoi ong thi that sai lam. Voltaire luon luon cho rang, ong la mot nha soan kich "co ban chat cao đep, mac du tom lom". Thoi đo, Quoc vuong Friedrich II (tuc Friedrich Đai Đe, 1712–1786) – vi đai anh quan cua nuoc Pho va cung chinh la ban than cua Voltaire chi co the đoc Shakespeare bang cac ban dich tieng Phap. Vao nam 1780, xuat ban tac pham "De la litterature allemande". Qua đo, ong phe phan "cac tac pham ghe tom" cua Shakespeare:

Vi Quoc vuong nay chi trich Shakespeare con tham te hon ca Voltaire: "Lam sao đong tac pham quai đan nua đe tien nua cao thuong, nua bi tham nua hai huoc, lai thu hut ai đuoc?" Song, Shakespeare đa anh huong len nhung nha viet tieu thuyet Thomas Hardy, William Faukner va Charles Dickens. Dickens thuong trich dan Shakespeare, co the rut ra 25 trong so cac tua tac pham cua ong la lay tu cac tac pham cua Shakespeare. Ngay tu the ky XVIII, du bi mot đai anh quan nuoc Pho va mot đai van hao nuoc Phap phe phan du doi, tro treu thay, Shakespeare lai truyen cam nen van hoa nghe - thuat khap chau Au, va tro treu hon nua - anh huong sau đam nhat đoi voi nen van nghe Đuc, nha tho Johann Gottfried Herder đa tan duong tai nang viet kich cua ong "nhu than thanh". Nhu doanh nhan nuoc Đuc Ludwig Reiners (1896 - 1957) viet vao nam 1952, cac đai van hao Đuc thoi Friedrich II Đai Đe đa "bat chuoc nhung vo kich toi te, nham nhi va chan ngat cua Shakespeare". Truoc tinh canh đo, Quoc vuong Friedrich II Đai Đe – voi thai đo cong kich nen van hoa Đuc (ke ca tac pham duy nhat ma ong biet cua đai thi hao Goethe chiu anh huong cua Shakespeare) – lai phai viet:


Chu thich Tham khao Thu muc Lien ket ngoai William Shakespeare - Digital Collection Luu tru ngay 15 thang 12 nam 2009 tai Wayback Machine
The Internet Shakespeare Editions Luu tru ngay 14 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine
Open Shakespeare (complete works, search engine, stats and more all as open content/open source) Luu tru ngay 26 thang 12 nam 2009 tai Wayback Machine
Open Source Shakespeare (complete works, with search engine and concordance)
Shakespeare's Will tu The National Archives
William Shakespeare tai Find a Grave
Chuyen tinh Romeo & Juliet