Charles Robert Darwin  (; phien am tieng Viet: Đac-uyn; sinh ngay 12 thang 2 nam 1809 – mat ngay 19 thang 4 nam 1882) la mot nha tu nhien hoc, đia chat hoc va sinh hoc nguoi Anh, noi tieng voi nhung đong gop lon lao cho nganh sinh hoc tien hoa. Y tuong cho rang moi loai sinh vat đeu co nguon goc tu mot to tien chung cua ong hien đuoc chap nhan rong rai va đuoc coi la mot khai niem khoa hoc co ban. Trong an pham cong tac voi hoc gia Alfred Russel Wallace, ong gioi thieu khai niem chon loc tu nhien cua minh nham giai thich mo hinh tien hoa phan nhanh, cho rang nhung cuoc đau tranh sinh ton trong tu nhien tao ra ket qua tuong tu nhu qua trinh chon giong nhan tao. Darwin đuoc nhan đinh la mot trong nhung nhan vat co anh huong nhat trong lich su nhan loai, va sau khi qua đoi, ong đuoc vinh danh chon cat tai nghia trang Tu vien Westminster.
Darwin cong bo thuyet tien hoa cua minh voi nhieu bang chung thuyet phuc trong tac pham Nguon goc cac loai (On the Origin of Species) vao nam 1859. Ke tu nhung nam 1870, cong đong khoa hoc va phan lon cong chung co hoc thuc đa chap nhan tien hoa la su that. Song bay gio van co nhieu loi giai thich canh tranh cho rang chon loc tu nhien chi đong mot vai tro rat nho trong qua trinh tien hoa, va phai toi tan khi thuyet tien hoa tong hop hien đai ra đoi giua nhung nam 1930 đen nhung nam 1950, gioi khoa hoc moi chap thuan chon loc tu nhien la co che co ban cua qua trinh tien hoa. Kham pha khoa hoc cua Darwin đuoc menh danh la chat keo thong nhat cac nganh khoa hoc su song, đua ra loi giai thich xac đang cho su đa dang sinh hoc hien huu tren the gioi.
Su quan tam cua Darwin đen tu nhien đa khien ong bo be viec hoc tap y khoa tai Đai hoc Edinburgh, danh thoi gian tren lop đi tim hieu nhung loai đong vat bien co xuong song. Quang thoi gian nghien cuu tai Đai hoc Cambridge (Christ's College) sau đo cang thuc đay niem đam me khoa hoc tu nhien cua Darwin. Nhung quan sat va gia thuyet cua ong trong chuyen hai hanh keo dai 5 nam tren con tau HMS Beagle đa giup cung co quan niem cua Charles Lyell ve su thay đoi đia chat đong nhat, va viec xuat ban cuon nhat ky đa khien danh tieng Darwin noi nhu con.
Ban khoan truoc su phan bo đia ly cua cac loai đong vat hoang da va hoa thach ma ong thu thap đuoc trong chuyen đi, Darwin bat đau đieu tra chi tiet ve hien tuong nay va đuc ket ly thuyet chon loc tu nhien vao nam 1838. Mac du ong đa thao luan y tuong cua minh voi mot so nha tu nhien hoc, ong van can them thoi gian đe nghien cuu ti mi do cong tac khao sat đia chat cua ong phai đuoc uu tien. Darwin đang chap but hoan thien ly thuyet cua minh vao nam 1858 thi hay tin Alfred Russel Wallace cung đang viet mot bai luan co y tuong tuong tu, đieu nay khien hai ong quyet đinh bat tay đong xuat ban toan bo ly thuyet. Cong trinh cua Darwin xac lap rang su the truyen tien hoa kem voi su bien đoi (modification) chinh la loi giai thich cho su đa dang hoa trong tu nhien. Nam 1871, ong xuat ban tac pham The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex ban luan ve qua trinh tien hoa loai nguoi va chon loc gioi tinh, roi tiep noi voi cuon The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872). Nghien cuu cua ong ve thuc vat đa đuoc xuat ban trong mot loat sach, voi cuon cuoi cung co tieu đe The Formation of Vegetable Mould, through the Actions of Worms (1881), trong đo ong xem xet ve loai giun đat va anh huong cua chung đoi voi moi truong tho nhuong.


Tieu su = Tuoi tho va giao duc =
Charles Robert Darwin chao đoi ngay 12 thang 2 nam 1809 tai Shrewbury, Shropshire, Anh quoc. Darwin la con ke ut trong gia đinh kha gia co sau nguoi con. Ong noi cua Darwin  la mot nha bac hoc co nhung nghien cuu rat sau ve đong vat, thuc vat, khoang chat va đong thoi con la nha phat minh, nha triet hoc, nha tho va bac si, con ong ngoai ong la mot hoa si noi tieng voi phong cach ve mau tren đo gom het suc noi tieng va đoc đao. Cha ong la bac si kiem nha tai chinh ten Robert Darwin va me ong ten la Susannah Wedgwood.

Ca hai ben noi ngoai nha ong đeu la nhung nguoi theo nhat vi luan, song ho Wedgwoods luc đo cung đang tiep thu cac giao ly cua Anh giao. Robert Darwin la mot nguoi cha co tu tuong phong khoang, ong cho con trai Charles đuoc rua toi vao thang 11 nam 1809 tai Nha tho Thanh Chad, Shrewsbury, nhung Charles va anh em ong lai đuoc phep cung me toi nguyen đuong chua nhat vi. Cau be Charles 8 tuoi đa co san khieu cam thu tu nhien va khieu suu tam. Thang 7 nam 1817, me ong khong may qua đoi vi benh da day. Tu thang 9 nam 1818, ong cung anh trai Erasmus hoc noi tru tai truong Anh giao Shrewsbury.
Mua he nam 1825, Darwin tro thanh bac si tap su duoi truong cha ong, giup đo va chua tri cho nhung benh nhan ngheo o Shropshire. Vao thang 10 cung nam, ong va anh trai Erasmus nhap hoc Truong ĐH Y khoa Edingburgh, bay gio la ngoi truong y khoa hang đau tai Anh quoc. Ong bo be viec hoc hanh vi khong hung thu voi nhung bai giang tren lop va met moi voi bo mon phau thuat. Ong hoc ky thuat nhoi xac đong vat tu mot no le da đen đuoc tra tu do ten la John Edmonstone, nguoi đa tung đong hanh voi Charles Waterton đi kham pha rung mua Nam My.
Len nam hai đai hoc, Darwin tham gia mot dien đan cua cac sinh vien yeu thich lich su tu nhien co ten la Hoi Plinian. Nhung thanh vien co quan điem dan chu cap tien va theo truong phai duy vat trong nhom nay thuong thach thuc va tranh luan voi cac sinh vien co quan điem ton giao ve khoa hoc. Darwin ho tro Robert Edmond Grant voi cac nghien cuu giai phau va vong đoi cua đong vat khong xuong song thuy sinh o Firth of Forth. Vao ngay 27 thang 3 nam 1827 tai hoi Plinian, ong cong bo phat hien bao tu đen tim thay trong vo hau thuc chat la trung cua mot con đia bam ca đuoi. Grant co lan tan tung hoc thuyet cua Jean-Baptiste Lamarck, nhung y tuong ma Darwin cung đa co dip đoc qua tren cac tap chi cua ong noi minh Erasmus, đieu đo khien ong rat đoi ngac nhien truoc su tao bao cua Grant. Darwin chan nan khoa hoc lich su tu nhien cua Robert Jameson, bao gom tranh cai giua hoc thuyet Neptune va Pluton. Ong hoc cach phan loai thuc vat, va ho tro cong tac suu tap cua Bao tang Đai hoc (nay la bao tang Quoc gia Scotland), mot trong nhung bao tang lon nhat o chau Au vao thoi điem đo.
Cha ong khi hay tin con trai minh bo be viec hoc thi tuc toi lam. Ong bat Darwin chuyen toi Christ's College, Cambridge hoc lay bang cu nhan nghe thuat (Bachelor of Arts) voi y đinh cho con trai minh theo nghe muc xu Anh giao. Do Darwin khong đo ki thi Tripos đau vao, ong đanh phai nhap hoc he thuong vao thang 1 nam 1828. Tuy vay, Darwin van chang chu tam hoc hanh ma ham me cuoi ngua va ban sung.

Nguoi anh ho thu hai cua Darwin la William Darwin Fox luc bay gio cung đang hoc tap tai Christ's College. Fox khoe bo suu tap buom cua minh cho Darwin xem, đay cung la lan đau tien ong đuoc tiep xuc voi nganh con trung hoc, va đay cung chinh la nguon goc thu suu tap bo canh cung cua Darwin. Mot so phat hien cua ong con đuoc cong bo trong cuon Illustrations of British entomology (1829–32) cua James Francis Stephens.
Thong qua Fox, Darwin tro thanh mon đo cua giao su thuc vat hoc John Stevens Henslow. Ong cung đuoc vinh du gap mat cac nha tu nhien hoc đau nganh, nhung nguoi coi khoa hoc la than hoc tu nhien ton giao, va ong con đuoc ho đat biet danh hom hinh la "nguoi dao buoc cung Henslow". Khi ky thi gan toi, Darwin rat cham chu on luyen va rat hung khoi boi ngon tu va loi logic trong cuon Evidences of Christianity (1795) cua William Paley. Vao ky kiem tra cuoi cung thang 1 nam 1831, Darwin đa hoan thanh rat xuat sac, đung thu 10 trong so 178 si tu.
Darwin phai o lai Cambridge cho đen thang 6 nam 1831. Trong thoi gian đo, ong nghien cuu tac pham Natural Theology or Evidences of the Existence and Attributes of the Deity cua Paley (xuat ban lan đau vao nam 1802), lap luan cho su ton tai cua thiet ke than thanh trong tu nhien, cho rang su thich nghi chinh la hanh đong cua Chua đuoc the hien thong qua quy luat tu nhien. Ong cung đoc cuon sach moi cua John Herschel mang ten Preliminary Discourse on the Study of Natural Philosophy  (1831), cho rang muc đich toi thuong cua triet hoc tu nhien la thau hieu cac quy luat thong qua suy luan quy nap dua tren quan sat, va cuon Personal Narrative cua Alexander von Humboldt, mo ta cac chuyen du hanh khoa hoc cua ong giua nhung nam 1799–1804. Đuoc thoi thuc boi "nhiet huyet chay bong" đe cong hien cho khoa hoc, Darwin len ke hoach du lam Tenerife cung voi mot so nguoi ban sau khi tot nghiep đe nghien cuu lich su tu nhien vung nhiet đoi. Ong du khoa hoc đia chat cua Adam Sedgwick, roi đuoc đi đien da trong vong hai tuan lap ban đo đia tang xu Wales bat đau tu ngay 4 thang 8.


= Đoan khao sat tren con tau Beagle =

Sau khi tu biet Sedgwick tai Wales, Darwin sum hop voi ban be vai ngay tai Barmouth, roi ve nha vao ngay 29 thang 8 đe nhan buc thu ngo cua Henslow, moi ong đam nhan vi tri nha tu nhien hoc tru bi tren con tau HMS Beagle duoi quyen thuyen truong Robert FitzRoy, nhan manh rang chuc vu nay chi danh cho mot quy ong thuc thu chu khong danh cho "mot ten suu tap quen". Bon tuan nua con thuyen se ra khoi kem theo su menh lap ban đo đuong bo bien Nam My. Robert Darwin phan đoi ke hoach tham hiem 2 nam cua Darwin vi cho rang no chi to phi thoi gian, nhung ong bi thuyet phuc boi nguoi anh vo Josiah Wedgwood II nen sau đoi y va chu cap tien nong cho con trai đe tham gia đoan tham hiem.
Sau nhieu đinh hoan, cuoc du hanh chinh thuc bat đau vao ngay 27 thang 12 nam 1831; chuyen đi ma rot cuoc mat tan 5 nam rong. Đung theo chi đao cua FitzRoy, Darwin danh hau het thoi gian o tren can đe xem xet đia chat va gay dung bo suu tap lich su tu nhien, trong khi đo, thuy thu đoan cua tau HMS Beagle đi khao sat va ve ban đo đuong bo bien. Ong ghi chep ti mi nhung quan sat va gia thuyet nay ra trong cuoc tham hiem. Ong tranh thu thoi gian tai cac tram dung thuyen đe gui cac mau vat ve Cambridge, cung thu tu va ban sao cuon nhat ky cho gia đinh ong đoc. Darwin đa co it chuyen mon ve đia chat, suu tap bo canh cung va giai phau sinh vat bien tu truoc, song cac linh vuc khac con qua đoi moi me nen ong thuong xuyen gui mau vat ve đe chuyen gia tham đinh. Mac du bi say song, Darwin rat chiu kho ghi chep tren tau. Hau het cac ghi chu đong vat hoc cua ong đeu ban ve đong vat khong xuong song ngoai bien, bao gom đam plankton do ong bat đuoc bang mot cai luoi tu che.

Tai chang nghi St Jago thuoc Cabo Verde, Darwin phat hien mot dai tang mau trang chua vo so tren vach nui. Thuyen truong FitzRoy truoc đo đa đua ong đoc tap mot cuon Principles of Geology (Cac nguyen ly cua đia chat) cua Charles Lyell, trong đo co gioi thieu luan thuyet đong nhat cho rang đia hinh troi len va chim xuong sau mot khoang thoi gian rat dai. Chinh vi vay, tu tuong cua Charles Lyell đa anh huong rat lon toi Darwin, gop phan hinh thanh quan niem ve đia chat cua ong. Khi dung chan tai Brazil, Darwin bi hop hon truoc quang canh rung cay nhiet đoi, song lai het suc ghe tom tinh canh no dich tai đay, khien ong phai phan nan voi Fitzroy.
Đoan khao sat tiep tuc huong toi Patagonia. Tai chang Bahia Blanca, Darwin phat hien nhieu manh xuong hoa thach cua nhung loai huu nhu khong lo kem voi vo so hien đai tren vach đa gan Punta Alta, chung to mot cuoc tuyet chung moi xay ra gan đay ma khong đe lai mot dau vet bien đoi khi hau hoac thien tai nao. Ong nhan dang hoa thach nay thuoc ve chi Megatherium nho hinh thu cua rang va ham, roi đoan rang hoa thach vay xuong giong giap armadillo ma ong tim đuoc truoc đo cung chinh thuoc ve con vat nay dua tren mieu ta cua Georges Cuvier. So hoa thach nay đuoc chuyen ve Anh va nhan đuoc su quan tam rat lon cua gioi khoa hoc.
Darwin ngao du cung cac cao boi gaucho vao sau trong đat lien đe khao sat đia chat va thu thap them hoa thach. Qua đo, ong đa hoc them nhieu đieu ve tinh hinh xa hoi, chinh tri va nhan chung cua Nam My vao ky nguyen cach mang cua luc đia nay. Tren het, ong đa phat hien đuoc mot du kien sinh hoc kha thu vi: lanh tho cua hai loai đa đieu Nam My tai đay co phan trung lap nhau. Ve phia nam, ong quan sat hay nhieu tang đat chua đa cuoi va vo so do đia hinh bai troi phat lo. Ong đoc tiep tap hai cuon sach cua Lyell va tiep thu quan niem "trung tam sang tao" cac loai, song nhung kham pha ke tiep cua Darwin đa thach thuc hoc thuyet cua Lyell ve tinh lien tuc muot va su tuyet chung cua cac loai.
Ba nguoi Fuegia đong hanh cung đoan (ho bi bat đua ve Anh hoc tap cai tao sau cuoc tham hiem truoc) tro ve que nha đe thuc hien su menh truyen giao cho đong bao ban xu. Darwin nhan xet ba nguoi ho đeu rat than thien va van minh. Nhung khi toi Tierra del Fuego, ong mieu ta tho dan vung nay "khon kho, thap kem", the hien su khac biet nhu giua thu thuan hoa va thu hoang da. Tuy vay, ong van kien đinh rang tat ca nhan loai co cung mot to tien duy nhat va tat ca chung toc đeu co tiem nang tien len van minh. Khong nhu nhung nha khoa hoc đong nghiep, gio đay ong cho rang luon ton tai mot cay cau bac qua khoang vuc tham chia cach phan nguoi va phan vat. Mot nam troi qua, ba nguoi Fuegia ay chang con man ma voi thu su menh do nguoi da trang cu ho đi lam nua. Nguoi đan ong Fuegia voi cai ten Anh ngu la Jemmy Button tro ve loi song cu, cuoi mot nguoi vo ban xu va khong he muon quay lai Anh.

Tai Chile, Darwin đa chung kien tran đong đat vao nam 1835 va phat hien bang chung mat đat đa troi len mot it, bao gom nhung dai vem mac can vuot muc thuy trieu tot đinh. Ong đa trong thay nhung vo so tren day Andes, cung nhieu cay hoa thach đung tro trui o mot bai cat ven bien. Ong suy luan rang khi mat đat troi len, cac hon đao se chim xuong, va khien cac ran san ho xung quanh đao ket lai thanh đao san ho vong.
Tai Quan đao Galapagos moi hinh thanh, Darwin tim kiem bang chung đe lam sang to quan điem "trung tam sang tao" cua Lyell . Ong phat hien ra cac loai chim nhai co hinh dang giong cac loai chim song tren đat lien o Chile, nhung chung lai co su bien tuong o tung đao. Ong nghe noi rang nguoi dan vung nay chi can can cu vao hinh dang mai rua đe biet chac hon đao noi con rua đo phat tich, nhung đang tiec thay ong khong thu thap bat ky mau mai rua nao. Đo bo tai Uc, ong binh rang nhung con chuot tui va thu mo vit tai đay co hinh thu het suc ky quai, cu nhu the hai đang sang the khac nhau đa tao ra chung. Ong nhan xet tho dan Uc rat "vui tinh va hoa nha", va ong cung thong cam truoc su suy giam dan so cua ho do tac đong cua di dan chau Au.
FitzRoy đa nghien cuu su hinh thanh đao san ho tai Quan đao Cocos (Keeling), va cac ket qua đo đac co ve ung ho gia thuyet cua Darwin. FitzRoy chap but viet cuon Narrative of the Beagle, chep ve toan bo cuoc hanh trinh cua đoan, va sau khi tham khao nhat trinh cua Darwin, ong đa đe xuat gop hai ban lai lam mot. Phan nhat ky cua Darwin sau cung đuoc viet lai thanh tap 3 rieng, ghi chep ve đia chat va lich su tu nhien.
Tai Cape Town o Nam Phi, Darwin va FitzRoy gap mat John Herschel, nguoi gan đay đa viet thu cho Lyell ca ngoi thuyet đong nhat luan cua ong ta vi đa khoi mao cho cac suy đoan tao bao ve "bi an cua nhung bi an, su thay the cac loai đa tuyet chung boi nhung loai khac" nhu la "mot thu tu nhien chong lai qua trinh than ky". Tren quang đuong hoi Anh, Darwin sap xep lai cac ghi chep cua minh va viet rang, neu nhung nghi ngo ngay cang lon cua ong ve chim nhai, rua can va cao Falkland la đung, thi "nhung su that nhu vay lam suy yeu su on đinh cua Cac Loai" (nguyen van: "such facts undermine the stability of Species"), roi sau lai than trong hieu đinh them tu "would" truoc "undermine". Ong ke them rang nhung su that nhu vay "đoi voi toi duong nhu đa lam sang to chut nao nguon goc cua cac loai".
Nhung đoan trich tu cac buc thu gui Henslow cua Darwin đa đuoc đoc truoc cac hoi khoa hoc (Darwin luc đo khong đuoc thong bao ve đieu nay), roi đuoc in thanh tap sach nho đe phat rieng cho cac thanh vien cua Hiep hoi Triet hoc Cambridge, va đuoc đang len cac tap chi hoc thuat, bao gom to The Athenaeum. Darwin lan đau hay tin nay o Cape Town, va tai Đao Ascension, ong đoc đuoc dong nhan xet cua Sedgwick ve minh nhu sau: "[Darwin] se tro thanh mot ten tuoi vi đai trong so cac nha Tu nhien hoc cua Chau Au".


= Hoc thuyet tien hoa Darwin ra đoi =

Vao ngay 2 thang 10 nam 1836, con tau Beagle cap ben Falmouth, Cornwall. Darwin nhanh chong bat chuyen xe khach toi Shrewsbury đe tham gia đinh. Sau đo, ong voi va đen Cambridge đe gap Henslow, va đuoc khuyen tim toi cac nha tu nhien hoc ranh roi đe giup đo lap danh muc bo suu tap đong vat va cac mau thuc vat. Cha cua Darwin thu xep cac khoan đau tu, tao đieu kien cho con trai ong tro thanh mot nha khoa hoc đoc lap ve mat tai chinh. Darwin luc đo rat hao hung toi lui cac vien nghien cuu o London đe tim kiem cac chuyen gia co kha nang mo ta bo suu tap. Cac nha đong vat hoc Anh quoc luc bay gio rat ban ron boi Đe quoc Anh khuyen khich su suu tam lich su tu nhien, va nhieu mau vat co nhieu nguy co nam phu bui trong cac kho chua.
Charles Lyell hao huc đen gap Darwin lan đau vao ngay 29 thang 10 va gioi thieu voi Darwin nha giai phau đay trien vong ten la Richard Owen, cong tac tai Truong Cao đang Giai phau Hoang gia (Royal College of Surgeons), noi co trang thiet bi can thiet đe nghien cuu xuong hoa thach. Owen xac đinh đuoc mot so loai đong vat tuyet chung khac ngoai chi Megatherium, bao gom: mot bo xuong gan hoan chinh cua chi Scelidotherium, va mot hop so Gam nham co kich thuoc tuong đuong so ha ma thuoc chi Toxodon co hinh dang giong mot con capybara khong lo. Manh giap truoc đo ma Darwin tim thay thuoc ve chi Glyptodon, mot loai armidolo tien su khong lo, giong nhu nhung suy đoan ban đau cua Darwin. Nhung sinh vat đa tuyet chung nay co moi quan he ho hang gan gui voi nhung loai hien con song o Nam My.
Darwin thue tro tai Cambridge vao giua thang 12 đe sap xep cac phan loai cua chuyen gia, va bien tap nghien cuu đe xuat ban. FitzRoy theo loi cua William Broderip khuyen Darwin tach ghi chep cua ong thanh mot tap rieng cua bo sach Narrative, voi nhan đe Journal and Remarks (cai ten noi tieng hon la The Voyage of the Beagle).
Bai bao khoa hoc đau tien cua Darwin neu ra bang chung luc đia Nam My đang dan troi len, va voi su đoc thuc nhiet thanh cua Lyell, Darwin đa thuyet trinh bai bao truoc toan the Hiep hoi đia chat London vao ngay 4 thang 1 nam 1837. Cung hom đo, ong trung bay cac mau đong vat huu nhu va đieu cam len Hiep hoi Đong vat hoc. Nha đieu cam hoc John Gould phat hien ra rang nhung con chim ma Darwin lam tuong la tap hop nhung con qua, chim yen hong, chim mo to thuc chat la 12 loai se khac nhau. Vao ngay 17 thang 2, Darwin đuoc bau cu lam thanh vien Hoi Đia ly, noi ma Lyell đang nam chuc chu tich. Lyell trinh bay nhung phat hien cua Owen ve hoa thach ma Darwin suu tam, va nhan manh rang su lien tuc đia ly cua cac loai đo cung co thuyet đong nhat luan.

Đau thang 3, Darwin chuyen đen London đe tien cong tac, gap mat cac nha khoa hoc va chuyen gia đong nhiep xa giao cua ong Lyell. Tieu bieu trong so đo la Charles Babbage, nguoi co tu tuong coi Chua chinh la đang kien tao cac quy luat. Darwin o chung voi nguoi anh phong khoang Erasmus, mot phan cua vong xa giao Whig nay va la ban than cua Harriet Martineau, mot nguoi ung ho chu nghia Malthus ngon nguon cua chinh sach cai cach giai cap ban dan cua Đang Whig luc bay gio, chu truong dung cac chuong trinh an sinh xa hoi đe tran ap nan qua tai dan so va ngheo đoi kem theo. Martineau la nguoi theo nhat vi luan, ba hoan nghenh tu tuong cap tien trong thuyet đot bien loai, đuoc su ung ho cua Grant va nhieu bac si phau thuat tre chiu anh huong cua Etienne Geoffroy. Thuyet bien di bi nhung nguoi Anh giao bao thu bay gio ghet cay ghet đang, nhung lai đuoc cac nha khoa hoc uy tin cong khai thao luan. Ho cung bat đau quan tam đen buc thu cua John Herschel tan duong huong tiep can cua Lyell, coi no la huong nghien cuu đe tim ra can nguyen cua cac giong loai moi.
Gould gap Darwin va trao đoi voi ong rang nhung con chim nhai Galapagos o tung hon đao la nhung loai rieng biet chu khong phai la bien the, va con vat ma Darwin tung tuong la "chim tieu lieu" (wren) thuc chat cung la mot loai chim se. Darwin khong gan the đia ly cho cac mau vat đem ve nha, nhung nho cac ghi chu cua nhung thuy thu khac, bao gom FitzRoy, ong moi xac đinh đuoc con chim nao thuoc ve hon đao nao. Hai bien the đa đieu Nam My ma ong thay cung thuc chat la hai loai rieng biet, va vao ngay 14 thang 3, Darwin trinh bay kieu phan bo đia ly cua chung khi đi ve phia nam.
Vao giua thang 3 nam 1837, chi 6 thang sau khi tro ve Anh, Darwin chep lai suy đoan cua ong trong cuon Red Notebook ve kha nang "mot loai hoan toan co the bien đoi thanh loai khac" (nguyen van: "one species does change into another") đe giai thich kieu phan bo đia ly cac giong loai hien con song va đa tuyet chung, vi du nhu su phan bo cua nhung con đa đieu Nam My va su phan bo hoa thach cua nhung đong vat co vu ky la tuyet chung nhu Macrauchenia. Vao khoang giua thang 7, ong ghi chep vao so tay "B" nhung suy nghi ve vong đoi va su bien đoi qua cac the he — co gang ly giai nhung bien the ma ong quan sat đuoc o rua Galapagos, chim nhai va đa đieu. Ong phac thao pha he phan nhanh thuoc mot cay tien hoa duy nhat, va binh chu "That vo ly khi noi rang sinh vat nay tien bo hon sinh vat khac", vi le đo ma ong đa bac bo hoc thuyet Lamarck ve cac nhanh sinh vat đoc lap tien hoa thanh thu cao cap hon.


= Lam viec qua suc, benh tat, va hon nhan =

Trong khoang thoi gian xay dung hoc thuyet ve su bien đoi, Darwin cang bi sa lay vao nhieu cong viec hon. Ong van tiep tuc hoan thien cuon Journal, roi bien tap va xuat ban cac bao cao cua chuyen gia ve bo suu tap. Nho su giup đo cua Henslow, ong nhan đuoc khoan 1.000 bang Anh tu Kho bac đe tai tro bo sach Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle, mot khoan tien tuong đuong 115.000 bang Anh nam 2021. Ong dan trai kinh phi cho cac cuon sach du kien cua minh ve đia chat, va thuong hua suong han ngach voi nha xuat ban. Đau thoi ky Victoria o Anh, Darwin xuc tien viet cuon Journal, va vao thang 8 nam 1837 tien hanh hieu đinh ban in thu.
Suc khoe cua Darwin ngay mot sa sut do ap luc cong viec. Vao ngay 20 thang 9, ong co trieu chung "tim đap nhanh kho chiu", vi vay cac bac si khuyen ong nen "bo het cong viec" va ve vung que thu gian trong vai tuan. Sau khi đen tham Shrewsbury, ong sang choi ben que ngoai Wedgwood tai Maer Hall, Staffordshire, nhung lai chang nghi ngoi đuoc ti nao do ho hang ong rat hao huc muon ong ke chuyen ve chuyen hanh trinh. Nguoi chi ho duyen dang, thong minh va co hoc thuc cua ong ten la Emma Wedgwood, hon Darwin 9 thang tuoi, luc đo đang cham soc nguoi di tan phe cua ong. Chu ho ngoai cua Darwin ten la Josiah Wedgwood chi cho ong khu vuc than xi bi phan huy duoi lop đat mun va thu pham gay ra chuyen nay rat co the la bon giun đat. Sau khi nghien cuu tho nhuong tai đay, "mot ly thuyet moi va quan trong" cua Darwin ve vai tro cua giun trong su hinh thanh đat đa ra đoi, va vao ngay 1 thang 11 nam 1837 ong trinh bay kham pha nay tai Hiep hoi Đia chat.  Cuon Journal cung tap đau tien cua cuon Narrative đuoc in an va san sang xuat ban vao cuoi thang 2 nam 1838, tuy FitzRoy van đang lam viec cham chi đe hoan thanh đoan đa đuoc phan cong cho ong.

William Whewell thuc giuc Darwin đam nhan chuc Bi thu cua Hiep hoi Đia chat. Ban đau ong tu choi y ngo, nhung sau cung chap thuan chuc vu vao thang 3 nam 1838. Bat chap ca đong cong viec, Darwin van co nhung tien trien rat kha quan ve thuyet bien di, ong tan dung moi co hoi đe phong van cac nha tu nhien hoc chuyen nghiep va nhung nguoi co kinh nghiem chon giong vat nuoi nhu nong dan va nguoi nuoi bo cau. Qua thoi gian, nghien cuu cua ong bao gom ca cac du kien tu nhung nguoi than va tre con, quan gia cua gia đinh, hang xom, nhung nguoi khai hoang va nhung bang huu cu. Truoc đo ong cung đa co nhieu suy đoan ve loai nguoi, va vao ngay 28 thang 3 nam 1838, ong nhan thay hanh vi cua con đuoi uoi o so thu co phan nao giong voi hanh vi cua tre em.
Vao thang 6 ong phai nam liet giuong nhieu ngay lien tuc boi van đe ve da day, đau đau va nhuc tim. Trong suot quang đoi con lai, ong thuong xuyen bi đau da day, non mua, soi bung du doi, đanh trong nguc, run ray va nhieu trieu chung khac, đac biet trong nhung luc cang thang, chang han nhu tham gia cac cuoc hop hoac tham xa giao. Nguyen nhan can benh cua Darwin toi nay van chua ro, va nhung no luc đieu tri chi đat đuoc thanh cong han che.
Vao ngay 23 thang 6, ong nghi ngoi va đi "khao sat đia chat" o Scotland. Ong đen tham vung Glen Roy đung dip thoi tiet đep đe chiem nguong nhung "con đuong" song song cat vao suon đoi tai ba cao điem. Ong thien y cho rang đay la vet tich cua nhung bai bien đa troi len tu lau song sau đo đinh chinh rang chung la bo đuong cua mot ho tien-bang.
Binh phuc hoan toan, ong quay tro lai Shrewsbury vao thang 7. Tai đo ong viet voi nhung dong suy tu lan man ve hon nhan, su nghiep va trien vong tren hai to giay nhap, mot to ke hai cot "Ket hon" va "Khong ket hon". Ong liet ke nhung uu điem cua "Ket hon" la co "nguoi đong hanh ca đoi va nguoi ban than khi ve gia... du sao cung hon mot chu cun", va nhung nhuoc điem nhu "it tien hon đe mua sach" va "mat thoi gian khung khiep". Sau khi quyet ket hon, Darwin ban bac voi cha roi đen tham chi ho Emma vao ngay 29 thang 7. Trai voi loi khuyen cua cha, ong khong ngo y ma chi noi voi Emma ve cac y tuong bien di cua ong.


= Malthus va chon loc tu nhien =
Trong thoi gian o London, Darwin đoc an ban thu 6 cua tac pham An Essay on the Principle of Population cua Thomas Malthus, va vao ngay 28 thang 12 nam 1838 ong ghi chu tom gon mot luan điem trong tac pham đo nhu sau "dan so, neu ta phot lo no, thi cu moi 25 nam se tang gap đoi, hoac tang len gap boi", tuc su phat trien dan so theo cap so nhan vuot muc luong thuc hien co se dan đen thu goi la tham hoa Malthus. Darwin so sanh quan điem nay voi quan điem "cuoc chien giua cac loai" thuc vat va su canh tranh sinh ton trong hoang da cua Augustin de Candolle, nham ly giai su on đinh so luong ca the trong tu nhien. Boi le cac loai vat luon sinh đe nhieu hon so luong tai nguyen san co, cac bien the huu ich se giup cac sinh vat co nhieu kha nang sinh ton hon va đam bao su truyen bien the đo cho hau due, con nhung bien the vo dung se bi loai bo. Ong chep rang "muc đich chung cuc cua tat ca nhung cai nem nay, chac han la nham chat loc cau truc phu hop, & thich nghi no voi nhung thay đoi", do đo "Ta co the noi rang ton tai mot luc giong nhu hang tram ngan cai nem đang ra suc chem moi loai cau truc thich nghi vao khoang trong cua co cau tu nhien (economy of nature), hoac noi đung hon la tao ra nhung khoang trong bang cach đay nhung cai yeu hon ra ngoai." Đieu nay se hinh thanh nhung giong loai moi. Trong cuon Tu thuat, Darwin co viet nhu sau:

Vao thang 10 nam 1838, tuc la, muoi lam thang troi sau khi toi thuc hien nghien cuu co he thong, toi đa ranh roi đoc cuon tieu luan cua Malthus ve Quan the, va đa san sang đe tran trong cuoc đau tranh sinh ton hien dien o moi noi bat nguon tu quan sat lau đoi ve nhung hanh vi cua đong vat va thuc vat, bong chot toi nay ra y tuong rang o nhung tinh huong nhu vay nhung bien the huu ich thuong se đuoc bao ton, con nhung bien the vo ich se bi tuyet diet. Ket qua cua qua trinh nay se la su hinh thanh cac loai moi. Chinh đay, vi vay, toi cuoi cung cung co đuoc mot hoc thuyet khuon mau đe dua vao...

Đen giua thang 12, Darwin nhan thay su tuong đong giua ky thuat chon nguon giong cua nong dan va thuyet bien the tu nhien theo may rui cua Malthus. Ong nhan xet rang "moi phan cua cau truc moi đeu thuc dung va hoan hao",  va binh rang su so sanh nay la "mot phan tuyet đep trong hoc thuyet cua toi". Ong đat ten no la chon loc tu nhien, giong thu ma ong goi la "chon loc nhan tao" đuoc ap dung trong ky thuat chon giong.
Vao ngay 11 thang 11, ong quay lai Maer đe cau hon Emma va đuoc ba chap thuan. Trong nhung buc thu trao đoi sau đo, ba rat tran trong su coi mo cua Darwin ve nhung khac biet giua hai nguoi ho, ba cung the hien niem tin manh liet vao nhat ngoi luan va rang nhung su hoai nghi thanh that cua ong se chia cach ho hau kiep. Trong thoi gian Darwin san nha o London, suc khoe cua ong tiep tuc xau đi, khien cho ba Emma phai viet thu dan do ong nen nghi ngoi, ghi rang "đung om them nua Charley yeu dau cua em cho đen khi em co the o ben canh đe cham soc cho anh." Ong tim đuoc mot ngoi nha kieu "Tup leu Macaw" (so di co cai ten nay la do noi that loe loet cua chung) nam tren Pho Gower, sau đo chuyen "bao tang" cua minh đen vao dip Giang sinh. Vao ngay 24 thang 1 nam 1839, Darwin đuoc bau lam Uy vien cua Hiep hoi Hoang gia (FRS).
Vao ngay 29 thang 1, Darwin va Emma Wedgwood ket hon tai Maer trong mot buoi le Anh giao phu hop voi nhung nguoi theo nhat vi, roi ngay sau đo bat chuyen tau len London va chuyen vao ngoi nha moi mua.


= Sach đia chat, ha bien, nghien cuu tien hoa =

Darwin gio đay đa nam trong tay khuon mau ly thuyet chon loc tu nhien đe "dua vao ma lam", va la "so thich hang đau" cua ong. Nghien cuu cua ong bao gom viec nhan giong thuc nghiem co chon loc cac loai thuc vat va đong vat, tim ra bang chung cho thay cac loai khong co đinh roi khao sat nhieu y tuong chi tiet đe hoan thien va chung minh ly thuyet cua ong.
Bo sach Narrative thai nghen cua FitzRoy đuoc xuat ban vao thang 5 nam 1839. Tap 3 cua bo sach mang ten Journal and Remarks viet boi Darwin nhan đuoc nhieu phe binh tot, va vao ngay 15 thang 8, no đuoc xuat ban rieng le. Đau nam 1842, Darwin gui y tuong cua minh cho Charles Lyell xem xet, nhung đong nghiep cua Lyell lai "phu nhan cac quan sat ve su khoi đau cua cac loai".
Cuon sach The Structure and Distribution of Coral Reefs cua Darwin ban ve su hinh thanh đao san ho đuoc xuat ban vao thang 5 nam 1842 sau hon ba nam troi lam viec, roi ngay sau đo ong viet "ban phac thao but chi" đau tien ve ly thuyet chon loc tu nhien. Đe thoat khoi ap luc cua London, gia đinh ong chuyen ve Down House o vung nong thon vao thang 9. Vao ngay 11 thang 1 nam 1844, Darwin trao đoi ly thuyet cua minh voi nha thuc vat hoc Joseph Dalton Hooker va noi đua rang "đieu nay cu nhu the thu nhan mot vu giet nguoi". Hooker hoi đap "Theo thien kien ​​cua toi, co le tung co hang loat su xuat sinh (productions) o nhieu điem khac nhau, va cac loai trai qua mot su thay đoi dan dan. Toi se rat mung neu đuoc biet y kien cua anh ve su thay đoi đo đa dien ra the nao, vi hien tai chua co y kien ​​nao ve chu đe nay lam toi hai long."

Đen thang 7, Darwin đa mo rong "ban phac thao" thanh "Bai luan" dai 230 trang, se tiep tuc đuoc mo rong voi ket qua nghien cuu neu chang may ong qua đoi. Vao thang 11, mot cuon sach moi đuoc xuat ban khuyet danh voi tieu đe Vestiges of the Natural History of Creation (tac gia thuc la Robert Chambers) đa thu hut su quan tam đong đao toi thuyet bien di. Darwin khinh thuong cac nghien cuu đia chat va đong vat hoc nghiep du trong cuon sach, nhung cung can than xem xet lai cac lap luan cua rieng minh. Cuon sach nay song van ban chay mac du bi cac nha khoa hoc bay gio bac bo.
Darwin hoan thanh cuon sach đia chat thu ba cua minh vao nam 1846. Vao thoi điem đo niem đam me cac loai đong vat khong xuong song o bien tu thoi sinh vien cung Grant lai troi day trong ong. Ong danh thoi gian mo xe va phan loai đong ha bien thu thap đuoc trong chuyen đi, me man quan sat cac cau truc tuyet đep va suy nghi ve su tuong đong voi cac cau truc khac. Nam 1847, Hooker đoc "Bai luan" cua Darwin va gui nhieu phan hoi can thiet, tuy trong bung van hoai nghi ve su phan đoi cua Darwin đoi voi tao hoa.
Nam 1849, Darwin đen spa o Malvern cua bac si James Gully đe thu gian va nhan thay phuong phap thuy tri lieu rat co hieu qua. Vao nam 1851, be gai cua ong ten la Annie bi om, khien ong lo so can benh cua minh mang tinh di truyen, va đua be khong qua khoi sau mot loat cac tran om.
Trong 8 nam nghien cuu ha bien (Cirripedia), ong kham pha khai niem "tuong đong" (homologies), tuc la moi loai se co co quan bien đoi đe phu hop hon voi moi truong, va con phat hien ra rang o mot so chi, nhung con đuc nho ky sinh tren cac loai luong tinh, cho thay mot giai đoan trung gian trong su tien hoa cua gioi tinh. Nam 1853, phat hien đo đa giup ong co đuoc Huan chuong Hoang gia cua Hiep hoi Hoang gia va khang đinh ong la mot nha sinh hoc danh tieng. Nam 1854, ong tham gia Hiep hoi Linnean Luan Đon, va đuoc phep truy cap thu vien cua to chuc. Ong bat đau đanh gia lai ly thuyet giong loai cua minh, va vao thang 11, ong nhan ra rang su khac biet ve đac tinh cua cac the he con chau co the đuoc ly giai boi su thich nghi voi "nhung noi đuoc đa dang hoa trong co cau tu nhien".


= Xuat ban thuyet chon loc tu nhien =

Vao đau nam 1856, Darwin kiem nghiem xem lieu rang trung va hat co the song sot sau khi vuot bien đe phat tan giong loai đen cac đao ngoai khoi hay khong. Hooker ngay cang nghi ngo quan điem truyen thong cho rang cac loai la co đinh, nhung nguoi ban tre Thomas Henry Huxley cua ho van kien quyet chong lai su bien đoi cac loai. Lyell kha to mo voi nhung phat hien cua Darwin nhung van chua nhan ra tam voc cua chung. Sau khi đoc bai bao cua Alfred Russel Wallace mang tua "Ve luat quy đinh su ra đoi cua cac loai moi", Lyell nhan ra nhieu điem tuong đong voi suy nghi cua Darwin nen thuc giuc ong xuat ban ngay ly thuyet đe chiem quyen uu tien.
Du vay Darwin khong thay bi đe doa, vao ngay 14 thang 5 nam 1856 ong chap but viet mot bai bao ngan. Viec tim kiem cau tra loi cho nhung cau hoi hoc bua tung khien ong tran tro nhieu lan, va ong quyet đinh mo rong bai bao cua minh thanh mot "cuon sach lon ve cac loai" co tua đe la Natural Selection, bao gom ca "ghi chu ve loai nguoi". Ong tiep tuc nghien cuu, thu thap thong tin va mau vat tu cac nha tu nhien hoc đang hoat đong tren toan the gioi bao gom ca Wallace luc bay gio đang khao sat Borneo.
Vao giua nam 1857, ong them muc "Ly thuyet ap dung cho Cac chung toc Loai nguoi" nhung khong viet gi them o duoi. Vao ngay 5 thang 9 nam 1857, Darwin gui cho nha thuc vat hoc nguoi My Asa Gray mot ban khung chi tiet ve cac y tuong cua minh, bao gom phan tom tat ve Chon loc tu nhien, luoc bo hai phan  nguon goc loai nguoi va chon loc gioi tinh. Vao thang 12, Darwin nhan đuoc mot la thu tu Wallace hoi rang lieu cuon sach co xet ve nguon goc loai nguoi hay khong. Ong tra loi rang nen tranh chu đe đo do no bi "bao vay boi nhung đinh kien", đong thoi khuyen khich gia thuyet cua Wallace va noi them rang "Toi đi xa hon ong rat nhieu."
Moi viet đuoc mot phan cuon sach thi vao ngay 18 thang 6 nam 1858, ong nhan đuoc bai bao cua Wallace viet ve chon loc tu nhien. Soc vi bi "đon đau", Darwin gui bai bao cho Lyell theo yeu cau cua Wallace, va mac du Wallace chua can no đuoc xuat ban ngay, Darwin se gui no đen bat ky tap chi nao theo mong muon cua Wallace. Lang ong luc đo đang co đot ban đo bung phat nhung do ban biu voi cong viec, ong đanh nho mot nguoi ban cham lo cho gia đinh minh. Sau nhieu cuoc thao luan nhung khong tim ra cach nao đe Wallace co mat, Lyell va Hooker quyet đinh cung cong bo bai bao ''On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection tai Hiep hoi Linne vao ngay 1 thang 7. Toi ngay 28 thang 6, con trai cung cua Darwin mat vi benh ban đo sau gan mot tuan mac benh nang, nhung ong qua quan tri nen khong ve tham con trai.
Khong may ai quan tam đen thong bao ve hoc thuyet nay; vao thang 5 nam 1859 Chu tich Hiep hoi Linne cong bo rang khong co bat ky mot kham pha cach mang nao trong nam đo. Bai phe binh ma Darwin nho nhat la tu Giao su Samuel Haughton, ong khang đinh rang "tat ca nhung gi moi trong so đo đeu sai lam, con nhung gi đung thi đa cu rich roi". Darwin vat lon 13 thang đe viet ban tom tat "cuon sach lon" cua minh vi benh tinh, nhung nhan đuoc su đong vien tu nhung bang huu khoa hoc. Lyell thu xep cho NXB John Murray xuat ban cuon sach.
On the Origin of Species (Nguon goc cac loai) noi tieng mot cach bat ngo, voi toan bo 1.250 ban sao đuoc đang ky vuot muc sau khi cuon sach đuoc mua boi cac nha ban vao ngay 22 thang 11 nam 1859. Trong tac pham nay, Darwin đa đua ra "mot lap luan dai" bao gom cac quan sat, suy luan chi tiet va cac phan bien đoi voi nhung phan bien đoi voi tac pham. Ong dan chung ve su tuong đong giua con nguoi va cac đong vat co vu khac đe lap luan mot to tien chung.[III] Sau khi vach ra su lua chon gioi tinh, ong dung y rang no la chia khoa đe giai thich su khac biet giua cac chung toc nguoi.[IV] Ong tranh noi ve nguon goc cua loai nguoi, nhung ham y bang cau van sau: "Anh sang se soi to nguon goc cua loai nguoi va lich su cua ho." (nguyen van: Light will be thrown on the origin of man and his history) Ly thuyet cua ong đuoc trinh bay trong phan mo đau:

Khi co qua nhieu ca the cua mot loai đuoc sinh ra hon muc song sot; va khi co mot su đau tranh sinh ton dien đi dien lai thi bat ky ca the nao co bien đoi theo bat ky chieu huong nao ma co loi cho ban than no trong moi truong song phuc tap va đoi khi co bien đoi, thi ca the đo co co hoi tot hon đe song sot va nhu vay la no đuoc chon loc mot cach tu nhien. Theo nguyen ly di truyen thi bat ky bien chung nao đuoc chon loc cung se co xu huong nhan rong dang moi đa bien đoi.
O cuoi cuon sach, ong co viet cau sau:

Y đinh nay cua cuoc song co ve vi đai, voi vai kha nang cua no, ban đau thanh mot it dang sinh vat moi hoac thanh mot dang sinh vat; va trong khi hanh tinh nay đa trai qua nhung chu ky theo nhung quy luat co đinh cua trong luc, tu nhung dang sinh vat khong co khoi đau qua đon gian, mot dang sinh vat ky dieu va đep nhat đa va đang tien trien (evolved).
Tu "evolved" (dich gia Tran Ba Tin chuyen ngu la "tien trien") o cuoi la bien the duy nhat cua tu "evolve" trong 5 an ban đau cua tac pham. Tu "evolutionism" (chu nghia tien hoa) hoi đo co y nghia khac ngay nay, va đuoc su dung pho bien hon trong nganh phoi thai hoc bay gio. Darwin lan đau tien su dung tu evolution trong cuon The Descent of Man (1871), roi sau them tu nay vao an ban thu 6 cua The Origin of Species (1872).


= Phan ung cua cong chung đoi voi tac pham =

Cuon sach đa thu hut su quan tam cua quoc te, vap phai it lum xum hon so voi cuon Vestiges of the Natural History of Creation. Tuy benh tinh ngan can Darwin tham gia cac cuoc tranh luan cong khai, ong van hang hai xem xet ti mi cac phan ung khoa hoc; viet binh luan ve cac bai bao, bai phe binh, bai trao phung va biem hoa tu phia du luan; va trao đoi ve cuon sach voi cac đong nghiep tren toan cau. Tac pham khong thao luan thang than ve nguon goc loai nguoi, song lai ngam chi rat nhieu lan ve to tien đong vat cua loai nguoi.
Bai đanh gia đau tien đat cau hoi "Neu mot con khi đa tro thanh mot con nguoi - con nguoi se khong the tro thanh thu gi?" roi noi rang đieu nay nen đe cho cac nha than hoc tra loi vi no qua nguy hiem đoi voi nhung đoc gia binh thuong. Trong bai phe binh ung ho Darwin cua minh, Huxley đa thua dip nay đe đa kich Richard Owen, lanh đao cua truong phai hoc thuat ma Huxley đang co gang lat đo.
Vao thang 4, Owen viet bai đanh gia chi trich cac cong su cua Darwin va bac bo trich thuong y kien ​​cua Darwin khien ong rat tuc gian, thay vao đo Owen va nhieu hoc gia khac bat đau truyen ba tu tuong tien hoa sieu nhien.
Phan ung tu phia Giao hoi Anh kha lan lon. Cac giang vien Cambridge cu cua Darwin la Sedgwick va Henslow bac bo tu tuong cua ong, song cac giao si Co Đoc tu do cho rang chon loc tu nhien chinh la mot cong cu do Chua thiet ke, chang han nhu giao si Charles Kingsley coi thuyet cua Darwin "cung cao quy het nhu khai niem Than linh". Nam 1860, cuon Essays and Reviews cua 7 nha than hoc Anh giao tu do đuoc xuat ban khien giao hoi bay gio chuyen huong chu y sang ho. Nhung y tuong trong cuon sach, bao gom phep chi trich lich su, bi chinh quyen nha tho cao buoc la di giao. Mot trong nhung tac gia la nha toan hoc Baden Powell lap luan rang phep mau pha vo cac đinh luat cua Chua, vi vay niem tin vao chung la vo than, va ca ngoi "bo sach tuyet voi cua Ngai Darwin [ung ho] đai nguyen tac ve suc manh tu-chuyen-hoa cua tu nhien".
Qua cac cuoc thao luan ve muc đich luan voi nha thuc vat hoc nguoi My Asa Gray, Darwin cang tro nen đong tinh voi tu tuong tien hoa huu than. Ong tan thanh y tuong đen noi tu bo tien ra xuat ban bai tieu luan cua Gray voi tua Natural Selection is not inconsistent with natural theology [Chon loc tu nhien chang he mau thuan voi muc đich luan tu nhien]. Mot trong nhung cuoc đoi đau noi tieng nhat lien quan đen tien hoa phai ke đen đo la cuoc tranh luan Oxford nam 1860, dien ra tai phien hop cua Hiep hoi vi su tien bo Khoa hoc Anh quoc. Trong đo, Giam muc Oxford la Samuel Wilberforce, mac du khong phan đoi su bien đoi cac loai, đa phan bien loi giai thich cua Darwin va nguon goc tu vuon cua con nguoi. Joseph Hooker lap luan bao ve Darwin va Thomas Huxley đa co loi phan bac huyen thoai khong the khong nhac toi rang ong tha la hau due cua mot con vuon hon la mot con nguoi dung sai tai nang cua minh, cau noi ma ve sau đa tro thanh bieu tuong cua thang loi khoa hoc truoc ton giao.
Tuy vay, ngay ca nhung nguoi ban than can cua Darwin la Gray, Hooker, Huxley va Lyell van co luc bay to su de dat đoi voi hoc thuyet, song ho van nhiet tinh ung ho Darwin nhu bao nguoi khac, đac biet la nhung nha tu nhien hoc tre tuoi. Grey va Lyell tim kiem su hoa giai voi đuc tin, trong khi Huxley đai dien cho su phan tach giua ton giao va khoa hoc. Huxley van đong mot cach ngoan cuong chong lai uy quyen cua gioi tang lu trong giao duc, nham lat đo su thong tri cua chung va cac tay nghiep du quy toc duoi truong Owen roi thay bang mot the he cac nha khoa hoc chuyen nghiep moi. Tuyen bo cua Owen rang giai phau nao đa chung to thu bac sinh hoc cua con nguoi khac vuon đa bi Huxley chung minh la sai lam trong mot cuoc tranh cai dai dang, đuoc Kingsley goi la "Nan đe thuy ha ma".
Hoc thuyet Darwin đa tro thanh mot phong trao bao gom nhieu y tuong tien hoa. Nam 1863, cuon Geological Evidences of the Antiquity of Man cua Lyell pho bien khai niem tien su song con qua than trong đoi voi thuyet tien hoa, khien cho Darwin rat that vong. Vai tuan sau, Huxley cho ra mat cuon Evidence as to Man's Place in Nature bien giai con nguoi ve mat giai phau chinh la vuon, roi tiep đen cuon The Naturalist on the River Amazons cua Henry Walter Bates đuoc xuat ban, cung cap nhung bang chung thuc nghiem ve chon loc tu nhien.


= Descent of Man, chon loc gioi tinh, va thuc vat hoc =

Bat chap nhung con benh đen roi đi khong ngot suot hai muoi hai nam cuoi đoi, Darwin van kien tri lam viec. Sau khi xuat ban cuon Nguon goc cac loai trong vai tro la ban tom tat he thong hoc thuyet cua minh, Darwin tiep tuc thi nghiem, nghien cuu va thao "cuon sach lon" ma ong đa thai nghen bay lau. Voi du an nay, ong du đinh se đe cap đen nguon goc cua con nguoi tu cac loai đong vat to tien, bao gom qua trinh tien hoa cua xa hoi va cua nang luc tam tri, cung nhu ly giai ve đep hao nhoang cua su song hoang da va ban luon ve thuc vat hoc.
Nam 1861, thac mac cua Darwin ve su thu phan hoa nho con trung đa dan ong đen voi linh vuc nghien cuu lan rung moi la.


= Qua đoi va tang le =


Di san Vao thoi điem Darwin mat, hau het cac nha khoa hoc tan thanh khai niem tien hoa nhu la su the truyen kem voi su bien đoi, va Darwin bay gio đuoc nhan đinh la nha khoa hoc đai tai gop phan cach mang hoa tu tuong đo. Vao thang 6 nam 1909, tuy van it nguoi chap nhan tu tuong "chon loc tu nhien la phuong tien chinh nhung khong phai duy nhat cua su bien đoi", hon 400 quan chuc cung cac nha khoa hoc toan cau sum hop tai Cambridge đe ky niem bach chu nien ngay sinh cua Darwin va 50 nam ngay ra mat tuyet tac Nguon goc Cac loai cua ong.
Khoang đau the ky 20, mot giai đoan đuoc goi la "Su che khuyet hoc thuyet Darwin" bat đau. Cac nha khoa hoc thoi ky đo đe xuat nhung co che tien hoa moi, thuong phu nhan vai tro cua chon loc tu nhien, song đeu sai lam. Nha thong ke nguoi Anh Ronald Fisher đa thanh cong dung hoa di truyen hoc cua Mendel voi chon loc tu nhien cua Darwin khoang giua nam 1918 va nam 1930, thoi điem cuon The Genetical Theory of Natural Selection cua ong đuoc xuat ban. Fisher đa bieu dien co so toan hoc cua chon loc tu nhien va cham dut cac phan bac chong đoi chon loc tu nhien nhu mot co che co ban cua qua trinh tien hoa. Do vay, ong đa đat nen mong cho nganh di truyen hoc quan the va, cung voi J.B.S. Haldane va Sewall Wright, đat nhung vien gach đau tien cua thuyet tien hoa tong hop, hoc thuyet ma đuoc coi la mo hinh quy chieu cho cac nghien cuu cai thien va tranh luan khoa hoc đuong đai.


= Tuong niem =


Con cai Nha Darwin co muoi nguoi con: hai đua con mat khi con nho, cai chet cua be Annie khi moi 10 tuoi co anh huong rat nang ne đen hai vo chong. Darwin la mot nguoi cha tan tuy va đac biet quan tam đen con cai. Bat cu khi nao chung đo benh, ong lai lo so rang đo la di truyen do hon phoi can huyet giua ong va nguoi chi ho Emma Wedgwood.
Ong tung đe cap đen giao phoi can huyet trong cac bai viet cua minh, đoi chieu no voi nhung loi the cua viec lai xa o nhieu loai. Noi lo cua Darwin tuy vay to ra hoi qua chung, vi hau het con chau cua ong sau nay đeu song tot va theo nhieu nganh nghe khac nhau.
Trong so nhung nguoi con cua Darwin thi George Darwin, Francis Darwin va Horace Darwin đuoc vinh du tro thanh Nghien cuu sinh cua Hiep hoi Hoang gia, lan luot la nha thien van hoc, nha thuc vat hoc va ky su dan dung. Ca ba nguoi ho đeu đuoc phong tuoc hiep si. Mot nguoi con trai khac, Leonard Darwin, tro thanh mot quan nhan, chinh tri gia, nha kinh te hoc, nha uu sinh va co van cho nha thong ke va nha sinh hoc tien hoa Ronald Fisher.


Quan điem = Ve ton giao =


= Ve xa hoi loai nguoi =


Phong trao xa hoi voi tu tuong tien hoa Thanh danh lay lung cua Darwin đa khien ten tuoi ong bi gan cho nhung y tuong va phong trao ma, vao thoi buoi bay gio, moi chi lien quan mot cach gian tiep toi truoc tac cua ong, đoi khi tham chi con đi nguoc lai voi cac quan điem cua ong.
Thomas Malthus tung lap luan rang, su sinh soi nay no cua dan so vuot qua muc tai nguyen la mot thiet ke co chu đich cua Chua nham thuc ep con nguoi lam viec cham chi hon va han che lap gia đinh; vao nhung nam 1830, luan đe nay đuoc dung đe bien ho cho cac trai te ban va kinh te hoc laissez-faire. Thoi đo, tien hoa đuoc xem nhu mot khai niem ham chua cac ngu y ve xa hoi; chang han, cuon Social Statics cua Herbert Spencer (1851) xay dung cac y tuong ve tu do ca nhan va tu do nhan loai dua tren ly thuyet tien hoa Lamarck do tac gia đe ra.
Ngay sau khi cuon Origin đuoc xuat ban vao nam 1859, gioi phe binh đa kich liet chi trich mieu ta cua Darwin ve cuoc canh tranh sinh ton trong vai tro mot loi bien ho kieu Malthus cho chu nghia tu ban cong nghiep Anh luc bay gio. Thuat ngu Hoc thuyet Darwin (Darwinism) đuoc dung đe chi gop cac y tuong mang chieu huong tien hoa khac nhu: su ap đat "survival of the fittest" cua Spencer vao qua trinh thi truong tu do, cung nhu quan niem đa to luan cua Ernst Haeckel ve su phat trien cua loai nguoi. Mot so tac gia lay chon loc tu nhien lam dan chung đe ung ho nhieu y thuc he mang tinh chat tu mau thuan nhu: chu nghia tu ban ca lon nuot ca be kieu laissez-faire, chu nghia thuc dan va chu nghia đe quoc. Mat khac, quan điem chinh the ve tu nhien cua Darwin lai bao gom "su phu thuoc cua sinh vat nay voi sinh vat kia"; vay nen, nhung nguoi muu cau hoa binh, co tu tuong xa hoi chu nghia, cai cach xa hoi tu do va vo chinh phu nhu Pyotr Kropotkin thi lai nhan manh gia tri cua su tuong tro hop tac trong thuyet cua Darwin, thay vi canh tranh đau đa lan nhau. Ban than Darwin kien quyet cho rang, chinh sach xa hoi khong nen qua chu trong vao canh tranh hay chon loc tu nhien.
Sau nhung nam 1880, phong trao uu sinh dan lon manh dua tren cac y tuong ve ke thua sinh hoc, va đe bien ho cho cac ly thuyet cua minh, nhung nguoi ung ho phong trao đa van dung mot so khai niem cua thuyet Darwin. Tai Anh, đai đa so nguoi dan ung ho quan điem than trong cua Darwin ve su cai thien tu nguyen va tim cach ung ho nhung ca nhan co tinh trang tot voi "cac đac điem uu sinh tich cuc". Trong thoi ky "Che khuat hoc thuyet Darwin", di truyen hoc Mendel duong nhu đa xay dung đuoc mot co so khoa hoc cho thuyet uu sinh. Tai My, Canada va Uc, thuyet uu sinh tieu cuc, chu truong loai bo nhung nguoi "kem thong minh", tung co thoi rat thinh hanh. Theo đo, Hoa Ky đa thong qua cac luat triet san bat buoc, va nhieu nuoc khac cung hoc theo. Song rot cuoc, thuyet uu sinh Quoc xa đa khien danh tieng cua nganh nay bi boi đen hoan toan.
Cum tu "Thuyet Darwin xa hoi" bat đau đuoc dung khong thuong xuyen vao nhung nam 1890, roi tro thanh mot tu long miet thi hoi nhung nam 1940, xuat phat tu viec Richard Hofstadter su dung no đe đa kich nhung nguoi co tu tuong bao thu laissez-faire, đien hinh nhu William Graham Sumner, chong cai cach va chu nghia xa hoi. Ke tu đo, cum tu nay thuong bi lam dung nhung nguoi phan đoi viec su dung tien hoa cho muc đich đao đuc hoc.


Tham khao = Thu muc =


Lien ket ngoai Cac tac pham cua Charles Darwin tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Charles Robert Darwin tai Internet Archive
Tac pham cua Charles Darwin tren  LibriVox (sach audio thuoc pham vi cong cong) 
The Complete Works of Charles Darwin Online – Darwin Online; Darwin's publications, private papers and bibliography, supplementary works including biographies, obituaries and reviews
Darwin Correspondence Project Full text and notes for complete correspondence to 1867, with summaries of all the rest, and pages of commentary
Darwin Manuscript Project
"Tai lieu luu tru lien quan đen Charles Darwin". Co quan Luu tru quoc gia Vuong quoc Lien hiep Anh. 
Chisholm, Hugh, bien tap (1911). "Darwin, Charles Robert" . Encyclopædia Britannica (an ban thu 11). Cambridge University Press.
Xem cac cuon sach đuoc so huu va đuoc trich dan boi Charles Darwin tai Thu vien Biodiversity Heritage truc tuyen.
Digitised Darwin Manuscripts tai Thu vien so Cambridge
Cac bai bao ve  Charles Darwin tai Cuc Luu tru Bao chi The ky 20 cua ZBW
Charles Darwin trong British horticultural press – Occasional Papers tu RHS Lindley Library, volume 3 thang 7 nam 2010
Scientific American, ngay 29 thang 4 nam 1882, tr. 256, Cao pho cua Charles Darwin