Kinh Dich (chu Nom: 經易), ten goc la Dich Kinh (chu Han: 易經), la mot sach boi toan co xua cua Trung Quoc, nam trong hang ngu nhung kinh đien co xua nhat cua nen van hoa nay. Kinh Dich dung he thong ky hieu đac biet đe dien ta su chuyen hoa cua su vat, qua đo the hien quan điem triet hoc va vu tru quan cua van hoa Trung Hoa co. Y nghia cot loi cua tac pham la thong qua cac que am duong đe phan anh su van hanh cua van vat trong tu nhien. Nguoi boi toan đua ra cau hoi voi than linh va dung cac que đe tien đoan tuong lai.
Kinh Dich đuoc chia thanh hai phan la "Kinh" va "Truyen". Phan "Kinh" nguyen co ten la Chu Dich, con phan "Truyen" la phan chu giai, ly thuyet va cach su dung phan "Kinh". Theo truyen thuyet, Chu Dich do Chu Van vuong bien soan. Gioi hoc thuat hien nay cho rang tac pham nay đuoc hinh thanh va phat trien tu đau thoi Tay Chu đen giua thoi Xuan Thu. Ban đau, Kinh Dich chi la mot cuon cam nang boi toan vao thoi Tay Chu (khoang 1000–750 TCN). Trai qua thoi Chien Quoc toi thoi Tan–Han (khoang 500–200 TCN), Kinh Dich dan tro thanh mot tac pham vu tru luan, voi phan luan giai triet ly đuoc goi la "Thap Duc". Tu the ky thu 2 TCN, Kinh Dich chinh thuc tro thanh mot trong Ngu kinh cua Nho giao, đong vai tro then chot trong viec thuc hanh chiem boc tai Đong A va đuoc cac nho gia binh chu qua nhieu the he.
La mot tac pham boi toan, Kinh Dich đuoc dung cho mot hinh thuc chiem boc co cua Trung Quoc goi la "boc Dich", trong đo nguoi ta su dung cac bo co thi đe gieo ra sau so ngau nhien tu 6 đen 9. Moi mot to hop so nay tuong ung voi 1 trong 64 que, va cac que nay co the tra cuu trong Kinh Dich. Nhung que nay đuoc sap xep theo mot thu tu đuoc goi la "Van Vuong quai tu". Viec giai nghia cac que Dich đa tro thanh đe tai tranh luan cua nhieu hoc gia qua cac thoi đai. Neu phan theo cac truong phai, Dich co the chia thanh Nho mon Dich, Đao gia Dich, Dich thuat boi toan. Trong qua trinh luan giai Dich cua Nho gia, đa hinh thanh hai truong phai chinh la Tuong so phai va Nghia ly phai.
Kinh Dich đa tao nen nen tang cho he thong tu tuong va van hoa Trung Quoc o giai đoan phat trien so khai. Nho gia ton vinh Kinh Dich la "tac pham đung đau trong cac kinh đien", trong khi Đao gia xem đay la "mot trong ba tac pham huyen bi". Kinh Dich khong chi co anh huong sau rong đen cac linh vuc triet hoc, toan hoc, van hoc, y hoc co truyen, kinh te, phap luat va my hoc Trung Quoc, ma con lan truyen ra nuoc ngoai. Tu the ky 18 đen the ky 20, Kinh Dich đa co anh huong sau sac đen cach nhin nhan cua nguoi phuong Tay ve tu tuong triet hoc A Đong. Ngay nay, gioi hoc thuat quoc te đa mo rong nghien cuu Kinh Dich, bao trum hau het cac linh vuc khoa hoc nhan van truyen thong va khoa hoc xa hoi.


Nguyen ban Chu Dich = Lich su =
Cot loi cua Kinh Dich la mot van ban boi toan thoi Tay Chu co ten Chu Dich (周易). Chu Dich la tac pham đung đau trong Luc kinh, cung voi Lien Son va Quy Tang hop thanh Tam Dich. Du hien nay chi con Chu Dich đuoc luu truyen, nhung nam 1993, khi khai quat cac the tre thoi Tan tai Vuong Gia Đai o Giang Lang, Ho Bac, cac nha khao co đa phat hien mot van ban khop voi phien ban Quy Tang cua Ma Quoc Han, xac nhan su ton tai cua hai trong bo ba Tam Dich.
Thoi điem xuat hien cua Chu Dich van la mot van đe gay tranh cai trong gioi hoc thuat. Cac hoc gia co đai nhu Tu Ma Thien, Ban Co, Khong Dinh Đat va hoc gia hien đai Co Hiet Cuong đeu cho rang Chu Dich đuoc hinh thanh vao nhung nam đau thoi Tay Chu. Nguoc lai, cac nha khao co nhu Tran Mong Gia va Ly Kinh Tri nhan đinh rang tac pham nay chi đuoc hoan thien vao cuoi thoi Tay Chu, trong khi Lieu Binh va Luc Khan Nhu lai cho rang no ra đoi vao thoi Xuan Thu. Tham chi, mot so hoc gia nhu Tran Ngoc Sam va Tran Hien Du con đat gia thuyet rang Chu Dich khong xuat hien truoc thoi Tien Tan ma la vao thoi Tay Han. Tuy nhien, phat hien ve cac the tre Chu Dich trong cac mo phan thuoc cuoi thoi Chien Quoc (khoang 475–221 TCN) đa bac bo quan điem cho rang tac pham nay chi xuat hien vao thoi Tay Han.
Dua tren su so sanh ngon ngu trong Chu Dich voi cac van tu khac tren đong co nien đai xac đinh, nha Han hoc nguoi My Edward Shaughnessy đa xac đinh rang van ban hien hanh đuoc bien soan vao khoang cuoi the ky 9 TCN, trong nhung nam đau tri vi cua Chu Tuyen vuong (tri. k. 827 – 782 TCN). Mot ban sao cua Chu Dich nam trong bo suu tap cac the tre va go tai Bao tang Thuong Hai, đuoc phat hien nam 1994, cho thay rang van ban nay đa đuoc pho bien rong rai trong xa hoi Trung Quoc vao khoang nam 300 TCN. Tuy nhien, van ton tai mot so bien the nho cho đen cuoi thoi Chien Quoc.


= Ten goi va tac gia =
Ten goi Chu Dich co nghia la "su bien đoi" (易; dich) cua trieu đai nha Chu. Tu "bien đoi" nay co the đuoc hieu theo nhieu cach, bao gom su chuyen hoa cua cac que, su thay đoi cua cac hao trong que, hoac cac con so thu đuoc tu qua trinh boi toan. Phung Huu Lan tung đua ra gia thuyet rang tu "dich" ban đau mang nghia la "de", am chi mot hinh thuc boi toan đon gian hon so voi phuong phap boi bang mai rua va xuong. Tuy nhien, hien chua co bang chung ro rang đe khang đinh gia thuyet nay. Ngoai ra, trong truyen thuyet dan gian co đai, chu "dich" con đuoc cho la bieu thi chu ky ngay va đem, mang y nghia an du ve mat troi va mat trang. Theo cac nha Han hoc hien đai, ky tu "dich" co the bat nguon tu hinh anh mat troi lo ra tu may, bieu tuong cho su thay đoi cua cac hien tuong tu nhien. Mot cach hieu khac cho rang "dich" the hien su chuyen hoa, am chi qua trinh bien đoi cua chat chua ben trong mot vat sang mot hinh thai khac.
Theo truyen thuyet, Chu Dich thuong đuoc cho la do Chu Van vuong va Chu cong Đan bien soan. Mot gia thuyet khac thi cho rang phan lon noi dung cua sach đuoc viet boi Thanh Thang. Ke tu thoi Han, nhieu hoc gia cho rang Phuc Hy la nguoi sang tao Bat quai (八卦), nhung vi Phuc Hy la nhan vat huyen thoai nen hien tai van chua co khang đinh chac chan. Theo He tu, mot trong Thap Duc, Phuc Hy thuong ngua mat xem su van hanh cua mat troi, mat trang va cac vi sao, cui mat xem dong chay song suoi đe nam đuoc su bien đoi cua the gioi ma tao ra Bat quai "đe hieu tuong tan su linh dieu va sang suot cua van vat va phan loai muon loai". Tuy nhien, chinh Chu Dich lai khong đe cap đen truyen thuyet nay va cung khong noi gi ve nguon goc cua no. Sach Chu Le lai khang đinh rang cac que cua Chu Dich co nguon goc tu mot tap hop ban đau gom tam que đon. Sang đen thoi Han lai xuat hien nhieu quan điem khac nhau ve moi lien he lich su giua cac que đon va que kep. Vao the ky thu 2, hoc gia Ma Dung đua ra quan điem rang Chu Dich la thanh qua cua su ket hop giua Phuc Hy, Chu Van vuong, Chu cong Đan va Khong Tu. Tuy nhien, quan điem truyen thong nay hien khong con đuoc chap nhan rong rai.
Nha co van tu hoc Cao Hanh cho rang Chu Dich khong phai la cong trinh cua mot ca nhan tai mot thoi điem ma la thanh qua cua nhieu the he. Hien nay, gioi hoc thuat thuong nhan đinh Chu Dich hinh thanh tu đau thoi Tay Chu va đat đo hoan thien vao giua thoi Xuan Thu. Cac vat lieu lien quan đen Dich hoc đuoc khai quat gan đay cho thay, cac ky hieu khac tren mai rua tu thoi Phuc Hy (khoang bay đen tam nghin nam truoc) co the la khoi nguon cua bat quai; van hoa Duong Thieu (khoang nam đen sau nghin nam truoc) đa xuat hien cac ky hieu so lien quan đen Dich hoc va cac que trung lap. Khoang bon nghin nam truoc, thoi Nghieu Thuan đa co ky hieu chu "Nhat" (日, dang co ), đuoc xem la ten nguyen thuy cua que Ly va thoi Thuong cach đay ba nghin nam đa co nhieu que sau hao. Nhung vat lieu nhu mai rua va đo đong khac que tu Ky Son va Phu Phong, Thiem Tay, cho thay Chu Dich đa pho bien manh trong thoi ky nay.


= Cau truc =

Đon vi co ban cua Chu Dich la "que" (卦, quai), đuoc cau thanh tu sau vach ngang xep chong len nhau, goi la "hao" (爻). Vach co the lien (bieu trung cho duong) hoac đut (bieu trung cho am), nen con đuoc goi la hao duong va hao am. Trong he thong nay, hao duong cung đuoc goi la "hao cuu", hao am la "hao luc". Trinh tu cac hao trong mot que đuoc đoc tu duoi len, bat đau tu hao đau tien (hao so) đen hao cuoi cung (hao thuong). Chu Dich bao gom tong cong 64 que, đuoc tao thanh tu su ket hop cua 2 trong so 8 que đon (bat quai) đe hinh thanh cac que kep, goi la "trung quai" (重卦). Moi trung quai đuoc chia thanh hai đon quai: noi quai (內卦), bao gom ba hao duoi cung, bieu thi phan ben trong, tiem an hoac nen tang cua su viec; va ngoai quai (外卦), bao gom ba hao tren cung, bieu thi phan ben ngoai, cong khai hoac ket qua hien hien cua su viec. Vi du, que Thien Thuy Tung (䷅) đuoc cau thanh tu noi quai Kham (☵) o phia duoi va ngoai quai Can (☰) o phia tren.
Moi que trong Chu Dich đeu đuoc đat ten va đi kem cac yeu to giai nghia co ban, bao gom ten que (卦名, quai danh), mot cau giai thich ngan gon y nghia tong quat cua que, goi la "Thoan tu" (彖辭) va sau cau giai nghia rieng biet cho tung hao, goi la "Hao tu" (爻辭). Ca Thoan tu lan Hao tu đeu đong vai tro quan trong trong viec ly giai y nghia cua que va đuoc su dung đe đua ra du đoan khi boi que. Tuy nhien, cho đen nay, van chua ro ly do tai sao lai co hai cach giai que khac nhau la Thoan tu va Hao tu va cung chua ro ro khi nao nen uu tien dung Thoan tu, khi nao thi uu tien dung Hao tu. Trong cau truc cua que, vi tri va tinh chat cua hao đong vai tro quan trong. Cac hao o vi tri le (1, 3, 5) đuoc coi la duong vi, con cac hao o vi tri chan (2, 4, 6) đuoc coi la am vi. Mot hao đuoc xem la "chinh" (正) khi tinh chat cua no phu hop voi vi tri: hao duong o duong vi hoac hao am o am vi. Nguoc lai, hao khong phu hop voi vi tri đuoc goi la "bat chinh" (不正). Cac hao o giua noi quai (hao 2) va ngoai quai (hao 5) đuoc goi la "trung" (中), mang y nghia can bang va hoa hop. Trong so cac hao, hao 5 thuong đuoc xem la vi tri quan trong nhat, đac biet khi vua trung vua chinh, thuong tuong trung cho ngoi vua hoac vai tro lanh đao.
Cum tu "Nguyen hanh loi trinh" (元亨利貞) – thuong xuat hien trong Thoan tu – đuoc xem nhu yeu to trong tam trong viec giai nghia Kinh Dich ke tu sau the ky 6 TCN. Theo Cao Hanh, bon chu nay tuong trung cho bon đuc tinh cot loi cua con nguoi: "nguyen" la đat nhan lam goc, "hanh" lay le lam ban le, "loi" xem nghia lam trong tam, va "trinh" bieu thi su chac chan lam nen tang. Edward Shaughnessy cho rang, khi tien hanh boi toan, neu ket qua ban đau la "nguyen hanh loi trinh", qua trinh boi toan tiep đo se dien ra thuan loi, van su hanh thong. Chu "trinh" (貞) von xuat hien tren giap cot cuoi thoi nha Thuong va đau thoi Tay Chu trong vai tro cua mot đong tu voi nghia la "boi". Đong thoi, "trinh" cung co nghia la chinh truc, đung đan, đuoc hoc gia Trinh Huyen thoi Đong Han đinh nghia la "tim hieu tinh chinh xac" cua mot hanh đong du đinh thuc hien.
Hau het cac que trong Chu Dich thuong đuoc đat ten dua tren mot tu quan trong xuat hien trong Thoan tu tuong ung. Vi du, que Thien Trach Ly (䷉) co Thoan tu: "Ly ho vi, bat điet nhan, hanh" (履虎尾，不咥人，亨), nghia la "Dam len đuoi cop ma cop khong can, moi viec hanh thong." Tuy nhien, cung co nam truong hop ngoai le (que 2: Thuan Khon, 9: Tieu Suc, 26: Đai Suc, 61: Trung Phu va 63: Ky Te), trong đo ten que khong xuat hien trong Thoan tu. Muc đich cua su lua chon nay van chua đuoc lam ro. Co kha nang ten cac que đuoc chon ngau nhien tu Thoan tu, hoac nguoc lai, Thoan tu đuoc phat trien tu ten que. Hao tu, von chiem phan lon noi dung cua Chu Dich, co tinh chat ngan gon, suc tich va thuong mang đam tinh bieu tuong. Đac biet, moi Hao tu thuong bat đau voi so thu tu cua hao, lan luot la "so, nhi, tam, tu, ngu, thuong" va ket hop voi so 6 hoac 9 đe bieu thi hao am hoac hao duong. Đac biet, ngoai sau cau thong thuong, hai que Thuan Can va Thuan Khon con co them Hao tu thu bay, đuoc goi la "dung" – dung cuu trong que Can va dung luc trong que Khon. Chu Hi cho rang, que Can co ca 6 hao duong (䷀) bien ra am, que Khon co 6 hao am (䷁) bien ra duong, co nghia co cuong ma bien ra nhu, co nhu va bien ra cuong. Hao tu chiem phan lon noi dung cua tac pham va co the đua ra nhung loi tien tri, du đoan, hoac loi khuyen cu the. Nhin chung, Hao tu co tinh suc tich, mang đam tinh bieu tuong va đoi khi chua đung yeu to tho ca hoac lien he đen cac su kien lich su.


= Ung dung =

Cac bang chung khao co cho thay, trong thoi nha Chu, boi toan chu yeu dua vao thuat "boi que", tuc la su dung cac con so ngau nhien đe suy đoan y chi cua than linh. Chu Dich đong vai tro nhu mot cuon sach huong dan cach gieo que, va than cay co thi lam cong cu chinh đe tien hanh qua trinh nay. Tuy nhien, phuong thuc chuyen đoi than cay co thi thanh cac con so va qua trinh chon ra cac hao tu phep đoc hao van chua đuoc giai thich ro rang. Trong cac que Dich, hao đut đuoc dung đe bieu thi cac so 6 (六) va 8 (八), trong khi hao lien tuong trung cho cac so 7 (七) va 9 (九). Sach Đai Tuong truyen, mot tac pham xuat hien muon hon Chu Dich, mo ta chi tiet cach gieo que thong qua cac phep tinh tren mot bo gom 50 than co thi, tao ra ket qua tu 6 đen 9. Tuong tu Chu Dich, phuong phap boi toan bang co thi đa ton tai tu thoi Tay Chu, nhung cach thuc chi tiet cua phuong phap nay đa bi that truyen qua thoi gian. Phuong phap boi Dich hien đai tren thuc te la ket qua cua qua trinh tai tao, phuc dung dua tren cac ghi chep tu thoi co đai.
Ta truyen va Quoc ngu la hai tac pham chua đung nhung ghi chep som nhat cua viec su dung Chu Dich trong boi toan. Trong khoang thoi gian tu nam 671 đen 487 TCN, hai cuon sach nay ghi nhan hon hai muoi lan gieo que bang co thi do cac chiem boc su chuyen nghiep thuc hien cho vua chua. Mac du cac su kien đuoc liet ke kha chi tiet, nhung cach thuc thuc hien boi toan khong đuoc giai thich ro rang va cac cau chuyen ay cung khong chua đung them bat ky loi binh hay quy tac hay cach chu giai nao. Nguoi ta chi su dung cac que va Hao tu đuoc su dung đe đua ra loi giai. Đen the ky 4 TCN, Chu Dich khong chi đon thuan la mot cong cu boi toan, ma đa tro thanh mot tai lieu uy tin đuoc nguoi ta thuong xuyen trich dan trong cac cuoc tranh luan, ngay ca khi noi dung cua nhung tranh luan nay khong lien quan truc tiep đen boi toan. Du Ta truyen khong ghi nhan viec dan thuong boi toan, nhung cac ban ghi chep tu thoi nha Tan, tim thay o Thuy Ho Đia, cho thay rang dan gian cung su dung Chu Dich đe giai đap cac cau hoi ve kinh doanh, suc khoe, con cai, hoac chon ngay lanh.
Hinh thuc boi Dich pho bien nhat ngay nay la ket qua cua qua trinh phuc dung tu nhung phuong phap co xua, đuoc ghi chep trong cac thu tich nhu Đai Tuong truyen (nien đai 300 TCN) va sau đo la Hoai Nam tu va Luan hanh (thoi Han). Dua tren nhung mo ta trong Đai Tuong truyen, nha Ly hoc Chu Hi thoi Tong đa phuc hoi lai phuong phap gieo que bang co thi, va cach thuc nay van con đuoc su dung rong rai khap Đong A cho đen ngay nay. Trong the ky 20, hoc gia Cao Hanh cung đa no luc phuc dung cach thuc hien gieo que Dich so theo cach rieng va phuong phap cua ong co mot so khac biet so voi phien ban cua Chu Hi. Mot phuong phap gieo que bang đong xu, xuat hien tu thoi Đuong, van con pho bien cho đen ngay nay. Ngoai ra, trong thoi hien đai, mot so phuong phap gieo que khac cung xuat hien, su dung xuc xac hoac la bai, phuc vu cho nhung muc đich khac nhau. Mot phuong phap khac, goi la Mai Hoa Dich so, khong su dung bat ky cong cu vat ly cu the nao, ma chi dua vao kha nang quan sat, nhan thuc ve cac yeu to tu nhien va toan hoc đe đua ra ket qua du đoan.
Trong cac đien tich tu Ta truyen, khi noi ve cac hao cua que, nguoi ta thuong dung gioi tu "chi" (之), đe chi mot hao trong que nay lien quan đen mot que khac, noi ma hao đo mang hinh thuc khac. Sau nay, khi mot so hoc gia co gang phuc dung lai cach gieo que thoi co đai, tu "chi" đuoc hieu nhu mot đong tu, co nghia la "chuyen thanh", cho rang mot que co the bien đoi thanh que khac (hao bien). Tuy nhien, trong Ta truyen, khong co bang chung nao cho thay hao co the thay đoi. Trong 12 truong hop đuoc trich dan trong sach, cac que goc luon đuoc dung đe đua ra tien đoan, khong co su chuyen đoi nao giua cac que.


Kinh đien Kinh Dich Nam 136 TCN, Han Vu Đe phong Chu Dich la "đe nhat kinh đien", đat ten la Kinh Dich. Viec Vu Đe liet ke Kinh Dich vao hang Ngu Kinh xuat phat tu su ket tinh cua nhieu dong tu tuong van hoa lon, bao gom Nho gia, Đao gia, Phap gia, thuyet Am Duong va thuyet Ngu Hanh. Dau rang Chu Dich nguyen ban khong ham chua cac an du ve vu tru hoc, nhung Kinh Dich lai đuoc dien giai nhu mot mo hinh thu nho, mot he thong bieu trung phuc tap tuong ung voi van vat trong vu tru. Ban khac chinh thuc cua Kinh Dich đuoc ghi lai tren đa, tro thanh mot phan cua bo Tay Binh thach kinh. Tu đo, Kinh Dich đuoc ton lam kinh đien chinh thong suot hon hai thien nien ky, cho đen khi nhung phien ban khac cua Chu Dich cung cac van ban lien quan đuoc phat hien vao the ky 20.


= Thap duc =
Qua trinh Chu Dich tro thanh Kinh Dich gan lien voi mot tap hop muoi chu giai đuoc goi la Thap Duc. Thap Duc von xuat hien muon hon rat nhieu so voi Chu Dich va la san pham cua mot xa hoi hoan toan khac biet so voi thoi ky ma van ban goc đuoc bien soan. Neu nhu Chu Dich đuoc viet bang tieng Han thuong co so ky, thi Thap Duc lai đuoc sang tac bang mot dang ngon ngu tien than cua tieng Han trung co. Nguon goc chinh xac cua Thap Duc đen nay van la mot bi an đoi voi gioi hoc thuat. Tuy moi lien he lich su giua Chu Dich va Thap Duc chua thuc su ro rang, chieu sau triet hoc cua Thap Duc đa giup Kinh Dich tro thanh mot tac pham "hoan hao", phu hop voi he tu tuong Nho hoc thoi Han. Viec đua Thap Duc vao he thong kinh đien phan anh su cong nhan rong rai trong xa hoi Trung Quoc co đai – nhu đuoc ghi lai trong Ta truyen va nhieu van ban tien Han khac – rang Kinh Dich khong chi đon thuan la mot sach boi toan chuyen nghiep, ma con la mot tac pham chua đung nhung y nghia triet hoc va đao đuc đa dang.
Trong so cac phan cua Thap Duc, quan trong nhat co le la Đai Tuong truyen, đuoc cho la co nien đai khoang nam 300 TCN. Đai Tuong truyen mo ta Kinh Dich nhu mot mo hinh thu nho cua vu tru va la ban dien giai mang tinh bieu tuong ve qua trinh bien đoi khong ngung cua van vat. Theo Đai Tuong truyen, viec tham gia vao trai nghiem tam linh qua Kinh Dich giup con nguoi thau hieu cac quy luat sau xa chi phoi vu tru. Tac pham cung giai thich cach Bat quai đuoc sinh ra tu Thai cuc – trang thai thong nhat cua van vat – thong qua ba lan phan tach: "Dich co thai cuc, thai cuc sinh luong nghi, luong nghi sinh tu tuong, tu tuong sinh bat quai". Cac phan khac trong Thap Duc cung cap nhung cach nhin khac nhau nhung đeu xoay quanh mot luan điem chung: khang đinh tham quyen va tinh vu tru cua Kinh Dich. Chang han, Van Ngon truyen đua ra cach ly giai mang tinh đao đuc, lien ket hai que đau tien – Can (乾) va Khon (坤) – voi Troi va Đat. Trong khi đo, Thuyet Quai truyen nhan manh y nghia bieu tuong cua cac que trong viec thau hieu ban than, the gioi va van menh. Xuyen suot Thap Duc, co nhieu đoan van duong nhu co tinh lam tang tinh mo ho cua van ban goc, đieu nay cho thay nhan thuc ro rang ve tinh đa tang bieu tuong cua Kinh Dich.
Đai Tuong truyen cho rang, su hieu biet ve Kinh Dich gan lien voi kha nang "hoa minh vao Thien đao va thau hieu menh troi". Theo đo, bac thanh nhan khi đoc Kinh Dich se khong chi thau triet cac quy luat van hanh cua vu tru, ma con đat đuoc su an nhien trong tam hon, khong đe nhung kho khan vat chat lay đong tinh than. Thuat ngu "sieu hinh hoc" trong tieng Nhat – "hinh nhi thuong hoc" (keijijogaku, 形而上学) – bat nguon tu mot đoan trong Đai Tuong truyen: "Hinh nhi thuong gia vi chi đao, hinh nhi ha gia vi chi khi". Cau nay co the đuoc dich sang chu Quoc ngu la: "Nhung gi vuot len tren hinh tuong đuoc goi la đao, nhung gi nam duoi hinh tuong đuoc goi la khi". Thuat ngu "hinh nhi thuong hoc" sau đo đuoc vay muon vao tieng Trieu Tien va tai du nhap tro lai trong tieng Trung hien đai.
Theo truyen thong, Thap Duc đuoc cho la tac pham cua Khong Tu, mot quan điem co le bat nguon tu su dien giai sai lam mot đoan trong Su ky Tu Ma Thien. Du thieu co so lich su ro rang, moi lien he giua Kinh Dich va Khong Tu đa mang lai cho tac pham nay mot vi the đac biet, đuoc xem nhu nen tang tu tuong va đuoc ton sung nhu mot tin đieu trong suot thoi ky nha Han va nha Đuong. Chu Dich may man khong bi tieu huy trong cuoc "đot sach, chon Nho" duoi thoi Tan Thuy Hoang. Nhung bang chung van ban cho thay rang Khong Tu khong coi tac pham nay nhu mot "kinh đien" chinh thuc. Tuy nhien, mot binh chu co ve Chu Dich đuoc phat hien tai Ma Vuong Đoi đa he lo rang Khong Tu tuy đanh gia cao tac pham nay nhu mot nguon tri thuc tri tue, nhung đong thoi cung nhan thuc ro nhung han che cua no khi chi đong vai tro mot van ban boi toan.


Danh sach que Trong Kinh Dich, am duong the hien qua vach đut va vach lien, trong đo hao am la vach đut (⚋), hao duong la vach lien (⚊). Su ket hop cua ba hao am duong bat ky tao thanh tam que đon, goi la bat quai: Can (乾, ☰), Đoai (兌, ☱), Ly (離, ☲), Chan (震, ☳), Ton (巽, ☴), Kham (坎, ☵), Can (艮, ☶) va Khon (坤, ☷). Cac que đon nay đuoc sap xep thanh hai he thong lon: "Tien thien Bat quai" va "Hau thien Bat quai".
"Tien thien Bat quai", đuoc cho la sang tao cua Phuc Hy, sap xep cac que trong mot vong tron đoi xung, bieu thi trang thai khoi nguyen va can bang cua vu tru. "Hau thien Bat quai", tuong truyen đuoc Chu Van vuong chinh ly, sap xep cac que theo phuong vi tu nhien va the hien su van đong cua cac yeu to trong thuc te. Thu tu nay thuong ghep cap cac que voi phien ban lat nguoc cua chung; tam que bat bien khi lat nguoc thi đuoc ghep voi phien ban nghich đao cua chinh chung, noi hao am va hao duong hoan đoi vi tri.
Mot cach sap xep khac, đuoc tim thay tai Ma Vuong Đoi nam 1973, phan loai cac que thanh tam nhom, moi nhom co cung mot thuong quai. Tuy nhien, ban thao co nhat, đuoc phat hien nam 1987 va hien luu giu tai Thu vien Thuong Hai, gan nhu chac chan tuan theo thu tu Van Vuong. Co y kien cho rang mot chiec ban chai gom thoi Tay Chu cung mang dau vet bon que trong thu tu nay. Du thu tu sap xep nao la co nhat, khong co bang chung cho thay cac tac gia nguyen thuy cua Chu Dich coi trong viec sap xep que. Viec gan so, du la theo he nhi phan hay thap phan, la mot phat kien cua hau the.
Su hoa hop giua hai que đon tao ra 64 que kep, la toan bo he thong luc thap tu quai cua Kinh Dich. He thong nay mo rong tu Bat quai co ban bang cach chong que đon len nhau, tao nen cac que kep (trung quai). Moi que kep bao gom 6 hao, đai dien cho su van đong cua am duong trong tung hien tuong. Viec chong que co the dua theo Tien thien hoac Hau thien Bat quai, tuy thuoc vao muc đich su dung.
Bang duoi đay hien thi cac que theo thu tu Van Vuong.


Su dien giai va tam anh huong Nha Han hoc Michael Nylan đa mo ta Kinh Dich la cuon sach Trung Hoa noi tieng nhat the gioi. Tuong tu, Eliot Weinberger nhan xet rang đay la tac pham "đuoc nhan dien nhieu nhat" trong kho tang van hoa Trung Hoa. O Đong A, Kinh Dich đong vai tro nhu mot van ban nen tang, đinh hinh cac truyen thong triet hoc lon cua Nho giao va Đao giao. Trong khi đo, tai phuong Tay, tac pham nay đa thu hut su quan tam sau sac cua gioi tri thuc thoi ky Khai sang va tro thanh nguon cam hung cho nhieu nhan vat van hoa va van hoc noi bat.


= Trung Quoc =


 Đong Han va luc trieu  Vao thoi Đong Han, tu nhung tranh luan ve cac khac biet nho giua cac phien ban luu truyen cua Kinh Dich, hai truong phai lon trong cach giai thich tac pham nay đa dan hinh thanh. Truong phai thu nhat, goi la Tan Van, mang tinh binh đang va chiet trung hon, tap trung vao viec kham pha cac moi tuong đong mang tinh bieu trung va so hoc giua the gioi tu nhien va cac que. Nhung chu giai cua ho đa đat nen mong cho su phat trien cua Tuong So phai. Nguoc lai, truong phai Co Van lai mang tinh hoc thuat va phan cap hon, tap trung vao viec dien giai cac noi dung đao đuc cua van ban, tu đo hinh thanh nen tang cho Nghia Ly phai. Cac hoc gia thuoc truong phai Tan Van thuong phat hanh cac phien ban thay the cua van ban, trong đo ho tu do tich hop nhung chu giai khong chinh thong vao cong trinh cua minh. Ho cung phat trien cac he thong boi toan thay the, noi bat nhat la Thai Huyen kinh. Tuy nhien, phan lon cac chu giai thoi ky đau, bao gom cac nghien cuu ve tuong va so cua Kinh Phong, Vu Pham va Tuan Song, đa khong con ton tai. Hien nay, chi mot so đoan trich ngan tu cac tac pham nay đuoc luu giu trong van ban thoi Đuong la Chu Dich tap giai.
Sau su sup đo cua nha Han, cac truong phai he thong ve Kinh Dich khong con đuoc to chuc mot cach bai ban nhu truoc. Trong giai đoan nay, nha tu tuong co anh huong lon nhat la Vuong Bat. Ong bac bo cac yeu to so hoc tu cac nha chu giai thoi Han va thay vao đo tich hop truc tiep triet ly cua Thap Duc vao van ban chinh cua Kinh Dich. He thong dien giai cua Vuong Bat đuoc xem la vuot troi, thuyet phuc đen muc cac nha chu giai thoi Han khong con đuoc coi trong. Mot the ky sau, Han Khang Ba đa bo sung them cac chu giai ve Thap Duc vao tac pham cua Vuong Bat, tao nen mot van ban noi tieng mang ten Chu Dich chu (周易注). Đoi thu chinh cua he thong dien giai nay la mot cach tiep can thuc dung hon do thuat si Quan Lo đe xuat. Quan Lo nhan manh Kinh Dich trong vai tro mot cong cu thuc tien đe du đoan van menh, tap trung vao gia tri boi toan thay vi nhung dien giai triet hoc truu tuong.


 Đuong, Tong  Vao thoi So Đuong, Đuong Thai Tong ra lenh cho Khong Dinh Đat bien soan mot phien ban chuan muc cua Kinh Dich. Ong chon tac pham Chu Dich chu cua Vuong Bat, đuoc bien soan vao the ky thu 3, lam nen tang chu giai chinh thuc. Khong Dinh Đat sau đo bo sung them cac chu giai chi tiet nham lam sang to nhung khia canh tinh te trong he thong giai thich cua Vuong Bat. Tac pham hoan chinh, mang ten Chu Dich chinh nghia (周易正義), tro thanh phien ban tieu chuan cua Kinh Dich trong suot thoi nha Tong.
Đen the ky 11, Kinh Dich khong con đuoc đoc chi nhu mot cong cu boi toan, ma đa đuoc nhin nhan nhu mot tac pham triet hoc sau sac. No tro thanh điem khoi đau đe kham pha cac cau hoi sieu hinh hoc lon va cac van đe đao đuc. Trinh Di, mot trong nhung tru cot cua truong phai Ly hoc Trinh–Chu, xem Kinh Dich la kim chi nam cho viec tu than va hoan thien đao đuc. Theo ong, tac pham nay la mot phuong tien đe cac quan lai xay dung nhung phe phai chinh tri trong sach, loai bo tham nhung va giai quyet cac van đe quoc gia.
Cung thoi voi Trinh Di, hoc gia Thieu Ung đa sap xep lai cac que trong Kinh Dich theo mot đinh dang tuong tu voi he nhi phan hien đai, mac du ong khong co y đinh ap dung sap xep nay cho muc đich toan hoc. Đinh dang nay, đoi khi đuoc goi la "chuoi nhi phan", sau nay đa truyen cam hung cho nha triet hoc va toan hoc phuong Tay Gottfried Leibniz, nguoi đa nhin nhan Kinh Dich nhu mot bieu tuong ly tuong cua trat tu vu tru va su chuyen hoa.


 Tong nho  Vao the ky 12, Chu Hi – đong sang lap truong phai Trinh–Chu cua Ly hoc – đa phe phan ca hai dong chu giai trieu Han ve Kinh Dich, nhan đinh rang chung đeu mang tinh phien dien va chua phan anh đay đu tinh than cua tac pham. Tren co so đo, ong phat trien mot he thong tong hop, dung hoa hai cach tiep can, đong thoi lap luan rang Kinh Dich von di la mot tac pham ve boi toan, nhung co the đuoc su dung nhu mot cong cu quan trong đe tu tu duong đao đuc. Chu Hi lien ket tu tuong nay voi khai niem "chinh tam" trong sach Đai hoc, nhan manh vai tro cua Kinh Dich trong viec dan dat con nguoi huong toi su hoan thien ban than va đat đuoc su hai hoa noi tam. Ngoai ra, Chu Hi cung tai cau truc phuong phap boi bang co thi, dua phan lon vao noi dung trong Đai Tuong truyen. Phuong phap nay đa tro thanh tieu chuan va van đuoc su dung rong rai cho đen ngay nay.
Khi Trung Quoc buoc vao thoi ky can đai, Kinh Dich tiep tuc giu vai tro quan trong trong ca Nho giao va Đao giao. Đac biet, Hoang đe Khang Hi đa bay to su yeu thich sau sac đoi voi Kinh Dich va ra lenh thuc hien nhung dien giai moi ve tac pham nay. Duoi trieu Thanh, cac hoc gia khong chi tap trung vao viec binh chu va dien giai Kinh Dich theo chieu sau, ma con mo rong nghien cuu ngu phap tien co đien trong van ban. Nhung nghien cuu nay đa gop phan đang ke vao su phat trien cua cac phuong phap ngu van hoc moi, tao nen tang cho cac huong nghien cuu hien đai ve Han hoc.


= Đong A =
Giong nhu cac kinh đien khac cua Trung Hoa, Kinh Dich co anh huong sau rong tren khap Đong A. Nam 1557, nha Ly hoc nguoi Trieu Tien Ly Hoang đa viet mot nghien cuu quan trong ve Kinh Dich, khang đinh rang tinh than la nguyen ly (ly) chu khong phai la luc vat chat (khi). Ly Hoang chi trich rang cac hoc gia Ly hoc đa hieu sai tu tuong cua Chu Hi. Nhung phan tich cua ong khong chi co suc anh huong lon tai Trieu Tien ma con lan rong sang Nhat Ban. Tuy nhien, ngoai đong gop nay, Kinh Dich—đuoc goi la Yeok Gyeong trong tieng Trieu Tien —khong giu vai tro trung tam trong su phat trien cua Nho giao Han Quoc. Đen the ky 19, cac nghien cuu ve Kinh Dich đuoc tich hop vao phong trao cai cach thuc hoc (Silhak).
O Nhat Ban thoi trung co, cac giao ly bi truyen ve Kinh Dich—đuoc goi la Eki Kyo trong tieng Nhat—đuoc pho bien boi thien su Lam Te tong Kokan Shiren va nha Than đao Yoshida Kanetomo trong thoi ky Kamakura. Đen thoi Edo, Kinh Dich tro thanh mot linh vuc nghien cuu quan trong, voi hon 1.000 tac pham đuoc xuat ban boi hon 400 tac gia. Phan lon cac tac pham nay la cac cong trinh ngu van nghiem tuc, tap trung vao viec tai cau truc cac cach su dung co va he thong hoa cac chu giai nham phuc vu nhu cau thuc tien. Tuy nhien, van ton tai mot bo phan đang ke cac nghien cuu nhan manh vao so hoc, bieu tuong va boi toan. Trong thoi ky nay, hon 150 an ban cua cac chu giai co Trung Hoa đa đuoc tai ban tren khap Nhat Ban, bao gom ca mot so van ban đa that truyen tai Trung Quoc. Đac biet, trong giai đoan đau thoi Edo, cac nha tu tuong Nhat Ban nhu Ito Jinsai, Kumazawa Banzan va Nakae Toju coi Kinh Dich la tac pham vi đai nhat trong cac kinh đien Nho giao. Nhieu tac gia đa co gang su dung Kinh Dich đe giai thich khoa hoc phuong Tay trong boi canh tu tuong Nhat Ban. Trong so đo, Shizuki Tadao noi bat voi thu nghiem ap dung cac đinh luat chuyen đong cua Newton va nguyen ly Copernicus vao he thong vu tru luan cua Kinh Dich. Cach tiep can nay sau đo đuoc chinh tri gia nha Thanh Truong Chi Đong ke thua va phat trien tai Trung Quoc.


 Viet Nam  Đuoc du nhap vao Viet Nam cung voi Nho giao vao thoi Bac thuoc, Kinh Dich ban đau chi đuoc tiep can chu yeu boi tang lop tri thuc lam viec trong he thong cai tri cua nha Han. Tuy nhien, khi Viet Nam gianh đuoc đoc lap, Kinh Dich, cung cac kinh đien Nho giao, tro thanh mot phan khong the thieu trong he tu tuong phong kien. Tu thoi nha Ly va Tran, Nho giao va Kinh Dich đuoc giang day trong he thong truong hoc va thi cu, nhung chi đen thoi Hau Le, duoi anh huong cua Tong Nho, Kinh Dich moi đuoc nghien cuu sau hon. Nguyen Binh Khiem nhac đen Dich nhu mot nen tang tri thuc quan trong trong tho ca cua ong. Le Quy Đon viet Dich phu tung thuyet, đi sau phan tich triet ly cua Kinh Dich. Kinh Dich tai Viet Nam đuoc ung dung rong rai vao đoi song nhu boi toan, phong thuy, y hoc, nong nghiep va quan tri chinh tri. Tuy nhien, Kinh Dich khong phai la van ban qua pho bien va chi đuoc nghien cuu mot cach gioi han boi tang lop tri thuc Nho giao. Ben canh đo, phan lon hoc gia Viet Nam trung thanh voi tu tuong Chu Hi, khong phat trien cac cach dien giai đoc lap hay truong phai rieng nhu Trieu Tien hay Nhat Ban.
Vao thoi Nguyen, Kinh Dich tiep tuc đuoc xem trong nhung cung bat đau đoi mat voi su canh tranh tu tri thuc phuong Tay. Phan Boi Chau, vao cuoi đoi, đa nghien cuu sau ve Kinh Dich va viet nen Quoc Van Chu Dich Dien Giai va Ngon đen Dich hoc. Hoc gia Le Van Ngu, voi tac pham Chu Dich Cuu Nguyen (1916), la mot trong nhung nguoi cuoi cung nghien cuu sau ve Kinh Dich, ket hop giua ly thuyet co đien va phan bien tu tuong hien đai. Sau Cach mang Thang Tam, Ngo Tat To chu giai Kinh Dich voi cach viet han lam, mang đam phong cach nho giao truyen thong. Nguyen Hien Le đa chu giai Kinh Dich trong tac pham Kinh Dich – Đao cua nguoi quan tu, voi phong cach de hieu, phu hop voi đoc gia hien đai. Nguyen Duy Can lai tiep can Kinh Dich theo huong huyen bi trong cac tac pham nhu Dich hoc tinh hoa va Chu Dich huyen giai. Kinh Dich trong giai đoan nay tuy khong bi cam đoan o Viet Nam, nhung it pho bien do boi canh lich su va chinh tri. Tuy nhien, tu thap nien 1990, khi cac tac pham ve Chu dich va du đoan hoc cua Thieu Vy Hoa đuoc dich sang tieng Viet, phong trao Dich hoc mot lan nua phat trien manh me, tao đieu kien đe Kinh Dich đuoc nghien cuu va ung dung rong rai tai Viet Nam.


= Phuong Tay =


 Nhung tiep xuc đau tien  Nhung no luc đau tien đe gioi thieu Kinh Dich đen phuong Tay co lien quan mat thiet đen cac hoat đong truyen giao cua Dong Ten tai Trung Quoc o the ky 17. Matteo Ricci, mot trong nhung giao si Dong Ten đau tien co anh huong lon tai trieu đinh nha Minh, đa ghi nhan Kinh Dich nhu mot tac pham kinh đien nhung khong danh nhieu su chu y đen no. Phai đen the ky 17, nha truyen giao Joachim Bouvet moi đong vai tro quan trong trong viec nghien cuu va dien giai van ban nay​. Bouvet va nhom Figurists — mot phong trao tri thuc Dong Ten tai Trung Quoc — tin rang Kinh Dich khong chi la mot van ban boi toan ma con chua đung cac mac khai than thanh co the lien he voi Kinh Thanh. Ho cho rang cac que va ky hieu cua van ban nay phan anh nhung nguyen ly ton giao an giau, co the đuoc su dung nhu mot cong cu đe cai đao nguoi Trung Quoc sang Kito giao. Bouvet đac biet quan tam đen khai niem am-duong va he thong que cua Kinh Dich, ma ong tin rang co the đuoc dien giai nhu mot dang than hoc an giau​.
Tu tuong cua Bouvet đa anh huong sau sac đen Gottfried Wilhelm Leibniz. Khi tiep xuc voi Kinh Dich, Leibniz nhan thay he thong que cua van ban nay co the đuoc dien giai theo he nhi phan, trong đo cac hao duong va hao am tuong ung voi 1 va 0. Ong coi đay la mot phat hien quan trong, cho rang nguoi Trung Quoc co đai đa phat minh ra he thong so nhi phan hang nghin nam truoc phuong Tay​. Leibniz tin rang so nhi phan phan anh cach Chua troi tao ra vu tru tu hu vo: so 1 đai dien cho su ton tai (Chua), so 0 bieu trung cho hu vo. Duoi su khuyen khich cua Bouvet, Leibniz hy vong phat hien nay co the giup thuyet phuc Hoang đe Khang Hi va gioi tri thuc Trung Quoc chap nhan Kito giao, nhung no luc nay khong đat ket qua nhu mong đoi.
Quan điem cua Leibniz sau đo bi Georg Friedrich Hegel phan đoi. Hegel cho rang he nhi phan va chu Han chi la nhung "hinh thuc trong rong", khong the dien đat ngon ngu mot cach ro rang va chinh xac nhu bang chu cai phuong Tay. Trong cac binh luan, que cua Kinh Dich va chu Han thuong bi gop chung thanh mot khai niem ngoai lai duy nhat, dan đen cac cuoc thao luan triet hoc ve tinh pho quat va ban chat cua giao tiep. Viec Leibniz lien ket he nhi phan voi Kinh Dich đa tro thanh nen tang cho khai niem characteristica universalis (ngon ngu pho quat), qua đo gop phan đinh hinh logic Boole va truyen cam hung cho Gottlob Frege phat trien logic vi tu vao cuoi the ky 19. Đen the ky 20, Jacques Derrida đa chi trich lap luan cua Hegel la mang tinh "trung tam ngon tu" (logocentric). Tuy nhien, ong van chap nhan tien đe cua Hegel rang cac ky tu Han khong the dien đat cac tu tuong triet hoc.


 Thoi hien đai  Sau that bai cua phong trao Figurists, Kinh Dich van la mot chu đe thu hut su quan tam cua phuong Tay, đac biet trong the ky 19 khi trao luu nghien cuu cac van ban co phuong Đong phat trien manh. Hoc gia nguoi Anh James Legge la nguoi đau tien dich Kinh Dich sang tieng Anh mot cach co he thong. Ban dich cua Legge nhan manh vao khia canh đao đuc va triet hoc cua van ban, phu hop voi cach hieu cua Nho giao hon la cac cach dien giai huyen bi truoc đo. Tuy nhien, ban dich co anh huong lon nhat đen phuong Tay lai la cua Richard Wilhelm, xuat ban bang tieng Đuc vao nam 1924. Wilhelm tiep can Kinh Dich khong chi nhu mot van ban boi toan ma con nhu mot he thong triet hoc co chieu sau, nhan manh vao su thay đoi va tuong tac giua cac đoi lap trong vu tru. Ban dich cua ong sau đo đuoc Carl Jung (1875–1961) viet loi tua, gop phan đua Kinh Dich vao linh vuc tam ly hoc phuong Tay​. Jung cung su dung Kinh Dich đe minh hoa cho khai niem "tinh đong thoi", mot nguyen tac ma ong cho rang phan anh moi lien he phi nhan qua giua cac su kien tam ly va the gioi ben ngoai. Ong tin rang he thong que cua Kinh Dich khong đon thuan la mot phuong phap boi toan, ma con la mot cach đe tiep can nhung moi lien ket sau sac giua tam thuc con nguoi va vu tru​. Su quan tam cua Jung đoi voi Kinh Dich đa giup van ban nay tro nen pho bien trong cac phong trao huyen hoc (New Age), phan tam hoc, va ca trong nghe thuat phuong Tay.
Sang the ky 20, voi nhung buoc tien moi trong khoa hoc va triet hoc, Kinh Dich tiep tuc đuoc dien giai theo nhieu goc đo khac nhau. Mot so hoc gia Trung Quoc đa tim cach lien he van ban nay voi cac linh vuc nhu đai so tuyen tinh va logic trong khoa hoc may tinh, nham chung minh rang tu duy phuong Đong đa du bao truoc mot so phat minh cua phuong Tay. Nguoc lai, nha Han hoc Joseph Needham lap luan rang Kinh Dich đa kim ham su phat trien khoa hoc, khi tich hop toan bo tri thuc vat ly vao he thong sieu hinh cua no, khien nguoi Trung Quoc thieu tu duy thuc nghiem. Tuy nhien, trong linh vuc vat ly hien đai, Niels Bohr, mot trong nhung nha tien phong cua co hoc luong tu, lai tim thay nguon cam hung tu Kinh Dich. Ong nhan thay rang nguyen ly am duong trong van ban nay co điem tuong đong voi nguyen ly bo sung — mot khai niem cot loi cua co hoc luong tu, đoi lap voi tu duy nhi nguyen cua vat ly co đien cua phuong Tay.
Trong van hoa đai chung phuong Tay the ky 20, Kinh Dich co anh huong manh me đen phong trao phan van hoa nhung nam 1960 cung nhu nhieu nghe si va tri thuc lon. John Cage, nha soan nhac the nghiem, đa su dung he thong que đe tao ra nhung tac pham am nhac ngau nhien, trong khi Philip K. Dick, mot tieu thuyet gia khoa hoc vien tuong, thuong xuyen nhac đen Kinh Dich trong cac tac pham cua minh. Joni Mitchell goi nhac đen que Thuan Can (䷀) trong ca khuc "Amelia" thuoc album Hejira, khi co mieu ta hinh anh "...sau chiec may bay phan luc đe lai sau vet hoi trang tren bau troi can coi...". Kinh Dich cung la nguon cam hung cho ca khuc "While My Guitar Gently Weeps" (1968) cua The Beatles, cho thay suc song ben bi cua van ban co nay trong nghe thuat va tu duy phuong Tay hien đai.


Xem them Linh Ky kinh
Thai huyen kinh
Lac Thu
Ha Đo
Ky mon đon giap


Cuoc chu Tham khao Thu muc = Sach =


= Tap chi nghien cuu =


= Truc tuyen =
Hong Son (ngay 1 thang 2 nam 2007). "Kinh dich la san pham tri tue cua Phuong Đong". Quan đoi nhan dan. Ha Noi: Tong cuc Chinh tri, Bo Quoc phong Viet Nam. Truy cap ngay 25 thang 1 nam 2025.
Weinberger, Eliot (ngay 25 thang 2 nam 2016). "What Is the I Ching?". The New York Review of Books (bang tieng Anh).


Lien ket ngoai (tieng Viet)

Kinh Dich tai Tu đien bach khoa Viet Nam
(tieng Anh)

I CHING Bookmarks Luu tru ngay 13 thang 9 nam 2005 tai Wayback Machine Ban tieng Anh cua Kinh Dich.
Lien ket van ban: Kinh Dich Luu tru ngay 25 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine Bao gom toan bo ban tieng Anh cua Kinh Dich va binh luan.
Kinh Dich hay cuon sach ve cac thay đoi Cung cap thong tin ve triet hoc va su dung Kinh Dich trong thuc te.