Chien tranh Đuong – Cao Cau Ly lan thu nhat no ra khi Đuong Thai Tong Ly The Dan phat đong chien dich xam luoc Cao Cau Ly quy mo lon voi ly do la đe bao ve đong minh Tan La. Quan đoi nha Đuong do Thai Tong chi huy cung voi Ly The Tich, Ly Đao Tong va Truong Ton Vo Ky. Tong chi huy ben phia Cao Cau Ly la Uyen Cai To Van, nguoi nam quyen đieu hanh chinh su nuoc nay tren thuc te khi Bao Tang Vuong chi la vua bu nhin.
Vao nam 645 (Trinh Quan nam thu 19), sau khi chiem mot loat thanh tri cua Cao Cau Ly tren đuong đi, Đuong Thai Tong đa san sang đe tan cong kinh đo Binh Nhuong cua Cao Cau Ly. Tuy nhien, tai thanh An Thi (nay la Hai Thanh, An Son thuoc tinh Lieu Ninh), quan Cao Lau Ly đa chan đung quan Đuong. Sau hon 60 ngay giao tranh quyet liet ma khong the pha vo toa thanh nay, Đuong Thai Tong phai ha lenh rut quan.


Boi canh Nam 642, vuong trieu Cao Cau Ly luc nay đa trai qua gan 700 nam ton tai ke tu khi Đong Minh Vuong Cao Chu Mong đanh bai cac the luc đoi đich va the luc ngoai bang la nha Han đe lap quoc. Cao Cau Ly đat đen điem cuc thinh duoi thoi Quang Khai Tho Thai Vuong, cai tri tu nam 391 đen nam 413, tuong ung voi nhung nam cuoi cung cua nha Đong Tan ben Trung Quoc. Duoi thoi tri vi cua Quang Khai Tho, vuong trieu Cao Cau Ly tro nen hung manh, thon tinh cac nuoc nho yeu lan bang, qua đo tro thanh mot nuoc hung manh trong khu vuc. Sau mot thoi ky cuong thinh, Cao Cau Ly bat đau suy yeu vao cuoi the ky thu 5, khi vuong quoc roi vao hang loat cuoc tranh chap noi bo xung quanh van đe ke vi.
Tinh hinh tro nen phuc tap tai ban đao Trieu Tien khi hai nuoc phia nam la Bach Te va Tan La lien minh voi nhau, đanh chiem khu vuc thung lung song Han. Moi chuyen khong chi dung lai o đo, trong phan lon thoi gian dien ra chien su, Bach Te mot minh giao tranh voi Cao Cau Ly, chi đen khi chien tranh gan ket thuc thi Tan La voi danh nghia la vien binh cua Bach Te moi tien đanh Cao Cau Ly roi "thua nuoc đuc tha cau" chiem het vung đat ma Bach Te vat va chiem đuoc. Tuc gian, vua Bach Te quyet đinh tan cong bien gioi Tan La, nhung do quan đoi moi met vi phai giao chien voi Cao Cau Ly lau ngay, Bach Te thua tran va ban than nha vua cung tu tran. Tan La tiep quan thung lung song Han, qua đo lam chu con đuong thong ra bien Hoang Hai, mo đuong huyet mach giao thuong truc tiep voi Trung Quoc ma khong can phai thong qua Cao Cau Ly nhu truoc. Chinh đieu nay đa tao nen nhung he luy ve sau khi moi quan he giua Tan La va cac trieu đai Trung Quoc dan đuoc that chat va đen the ky thu 7 thi tro thanh mot lien minh, đe doa Cao Cau Ly tu hai phia.
Cuoi the ky thu 6, xung đot giua nha Tuy va Cao Cau Ly no ra. Trong cac nam 598, 612, 613 va 614, nha Tuy đa phat đong tong cong 4 cuoc chien voi Cao Cau Ly, nhung đeu chuoc lay that bai. Đinh điem la vao nam 612, Tuy Dang Đe huy đong mot đao quan toi 1.133.800 nguoi, tien đanh Cao Cau Ly nhung thua tham hai tai bo song Tat Thuy, vung ngoai vi Binh Nhuong. Nhung cuoc chien voi Cao Cau Ly đa lam nha Tuy suy yeu tram trong đe roi cuoi cung sup đo nhung đong thoi cung khien Cao Cau Ly ton that nang ne va ngay cang yeu đi.


Nguyen nhan cua cuoc chien Sau khi tieu diet Han quoc Đot Quyet – mot đong minh quan trong cua Cao Cau Ly, Đuong Thai Tong Ly The Dan đuoc nguoi Đot Quyet ton lam Thien Kha han va bat đau dom ngo toi khu vuc phia đong. Cao Cau Ly tuy luc bay gio khong con cuong thinh nhu xua, nhung van đang la mot the luc lon trong khu vuc va mot moi đe doa tiem tang voi nha Đuong. Ban than Đuong Thai Tong cung quyet tam tieu diet Cao Cau Ly, gianh lay vinh quang tai noi ma Tuy Dang Đe truoc kia tung that bai.
Ve phia Cao Cau Ly vao thoi điem nay, do lo ngai truoc the luc ngay cang lon manh cua vien tuong Uyen Cai To Van, vua Cao Cau Ly la Vinh Luu Vuong Cao Vu cung voi mot so can than đa len ke hoach muu toan am sat Uyen Cai To Van. Am muu bi phat giac va nha vua bi sat hai. Uyen Cai To Van sau khi giet vua lien đem lap chau ho vua la Bao Tang Vuong Cao Tang len noi ngoi ke vi. Ke tu đay, chinh tri Cao Cau Ly bi quyen than Uyen Cai To Van thao tung con Bao Tang Vuong chi la vua bu nhin, khong co thuc quyen.
Nam 642, Nghia Tu vuong cua Bach Te lien minh voi Cao Cau Ly tan cong Tan La, chiem đuoc 40 toa thanh. Truoc suc tan cong du doi cua phe đich, vao nam 643, Thien Đuc nu vuong phai cau cuu nha Đuong, neu ro viec lien minh Bach Te – Cao Cau Ly đang tan cong nuoc minh. Nhan đuoc loi cau cuu cua Tan La, Đuong Thai Tong sai su gia la Tuong Ly Huyen Tuong (相里玄獎) đen yeu cau Uyen Cai To Van lui binh, nhung bi khuoc tu.


Dien bien Lay co la Uyen Cai To Van chuyen quyen, giet vua muu chuyen phe lap, Đuong Thai Tong bat đau huy đong binh ma, chuan bi cho cuoc chien sap toi. Thang 4 nam 645, Ly The Tich cam đau 6 van quan Đuong chinh quy cung mot vai luc luong binh ma (cua cac dan toc khong ro), tap hop tai U Chau (khu vuc quanh Bac Kinh ngay nay), roi khoi binh xuat chinh. Ban than Đuong Thai Tong cung đich than chi huy 1 van quan thiet ky, du kien khoi hanh sau va se hoi binh voi lo quan cua Ly The Tich. Ngoai ra, mot ham đoi gom 500 tau se chuyen cho 4 van quan moi tuyen va 3.000 quan tinh nhue (tu Lac Duong va Truong An) tu ban đao Lieu Đong đi doc theo đuong bien đe toi ban đao Trieu Tien, bo sung binh luc khi đao quan chinh cua nha Đuong tien vao ban đao Trieu Tien.
Ly The Tich tien vao lanh tho Cao Cau Ly vao ngay 1 thang 5 sau khi vuot qua song Lieu Ha. Do thieu su chuan bi truoc, quan Cao Cau Ly bat ngo khi thay quan Đuong xuat hien. Ngay 16 thang đo, quan Đuong vay thanh Cai Muu (Kaemo, nay la Phu Thuan, Lieu Ninh). Chi sau 11 ngay, quan Đuong ha đuoc thanh, bat 2 van nguoi, thu 10 van thach luong (tuong đuong 6 trieu lit thoc). Ly The Tich tiep tuc tien quan toi vay ham thanh Lieu Đong (nay la Lieu Duong, Lieu Ninh), đanh bai 4 van quan Cao Cau Ly tiep vien ngay ben ngoai thanh. Vai ngay sau đo, 1 van quan thiet ky duoi su chi huy cua Đuong Thai Tong cuoi cung cung toi noi. Khong lau sau, vao ngay 16 thang 6, quan Đuong loi dung gio nam, ban đan chay vao thanh, gay hoa hoan lon va nhanh chong cong ha thanh Lieu Đong. Quan Cao Cau Ly ton that 1 van nguoi, hang van linh cung 4 van dan tro thanh tu binh, quan Đuong thu đuoc 50 van thach luong.
Ngay 27 thang 6, quan Đuong đen ngoai thanh Bach Nham (Baekam). Trong luc vay ham, chi huy canh phai quan Đuong la Kha Han A Su Na Tu Ma cua Han quoc Đong Đot Quyet, luc nay la chu hau cua nha Đuong, bi trung ten. Tuong truyen, Đuong Thai Tong đich than hut mau tu vet thuong cua A Su Na Tu Ma roi tu minh bang bo lai can than đe khich le tuong si. Ngay 2 thang 7, biet kho giu đuoc thanh, tuong giu thanh Ton Đai Am cua Cao Cau Ly dang thanh đau hang. Đuong Thai Tong ra lenh cho binh linh khong đuoc đung cham toi bat ky thu gi cua dan va phong cho Ton Đai Am lam thu su Nham Chau.
Quan Đuong đen ben ngoai thanh An Thi vao ngay 18 thang 7. Đuong Thai Tong nhan đuoc tin cap bao rang mot đoi quan cuu vien gom 150.000 nguoi ca Cao Cau Ly lan Mat Hat đang o gan đo. Thai Tong ha lenh cho Ly The Tich dan 15 nghin ky binh toi khieu khich va nhu quan Cao Cau Ly vao bay, con Truong Ton Vo Ky cung mot so tuong linh khac thi dan mot canh quan đi vong ra phia sau đe đanh tap hau. 2 ngay sau, quan Đuong đai pha quan Cao Cau Ly. Tan quan Cao Cau Ly chay đen mot ngon đoi gan đo co thu, nhung sau mot ngay thi toan bo đau hang. Ket qua, quan Đuong bat đuoc tong cong 36.800 nguoi. Trong so nguoi nay, 3.500 si quan va tu truong cac bo lac bi bat đua ve Trung Quoc, 3.300 nguoi Mat Hat bi ha lenh xu tu nhung so binh si nguoi Cao Cau Ly con lai đeu đuoc tha.
Tuy thang loi tren chien tran, nhung quan Đuong van khong tai nao pha đuoc thanh An Thi, von đang đuoc Duong Van Xuan voi von ven 5.000 quan tran giu. Quan Đuong to chuc tan cong vao thanh toi 6 đen 7 lan trong ngay, nhung lan nao cung bi đay lui. Sau nhieu tuan troi qua, Đuong Thai Tong đa nghi toi viec bo thanh An Thi đe tien sau vao noi đia Trieu Tien. Nhung vi so rang An Thi co the se la mot moi nguy sau lung, ong tiep tuc vay ham, quyet chiem cho bang đuoc toa thanh. Đuong Thai Tong đat cuoc moi thu ong co khi ha lenh cho quan si lay đat đap thanh mot u đat khong lo, nhung u đat nay bi quan giu thanh chiem đuoc, va bao ve thanh cong ba ngay du quan Đuong tan cong du doi.
Sau gan 3 thang, 5.000 quan Cao Cau Ly van kien tri phong thu, quan Đuong khong ha noi thanh. Tinh hinh thoi tiet cung ngay mot xau đi va mua đong sap đen, Đuong Thai Tong đanh phai ha lenh rut quan vao ngay 13 thang 10, va đe lai mot mon qua xa hoa cho vien chi huy cua thanh An Thi. Hanh trinh rut quan cua Đuong Thai Tong đay gian nan, kho khan va đa lay đi tinh mang cua rat nhieu binh si.


Hau qua Nam 647, Thai Tong sau khi binh thuong hoa quan he lai mot lan nua cat đut quan he voi Cao Cau Ly va chuan bi 30 van quan vien chinh. Lan nay Thai Tong nghe loi khuyen cua mot so đai than, lenh cho Nguu Tien Đat va Ly The Tich thuc hien chien dich quay nhieu vung bien gioi phia bac Cao Cau Ly nham lam suy yeu nuoc nay. Thai Tong cung đuoc khuyen rang, đoi voi mot cuoc vien chinh quy mo nhu vay, can phai tich tru luong thao trong vong mot nam va cung can phai đong them thuyen be đe ho tro cong viec van tai. Bay gio co Kien Nam đao (tuc Tu Xuyen, Van Nam, Trung Khanh ngay nay) von khong bi cuon vao cac cuoc chien truoc đay cua nha Đuong va nha Tuy voi Cao Cau Ly, nen mot so quan vien kien nghi đong tau o khu vuc nay. Thai Tong nghe loi, phai Manh Vi đen Kien Nam đao tru hoach viec đong thuyen, lenh cho thuyen sau khi đuoc đong xong se di chuyen doc theo song Truong Giang ra bien Hoa Đong đe đen Lai Chau (phia bac ban đao Son Đong). Ngoai ra cac đia phuong khac nhu Viet Chau, Vu Chau cung Hong Chau cung chiu trach nhiem đong them tau. Tuy nhien moi nguoi som nhan ra dan Kien Nam khong gioi viec đong tau, nen tu đong tau đia phuong nay chuyen sang cung cap go cho cac noi khac. Go đuoc van tai đen Đam Chau (nay la Truong Sa, Ho Nam) đe đong tai đo.
Thai Tong qua đoi nam 649, khong kip đich than đong chinh. Ong truoc luc qua đoi đa lenh huy bo chien dich. Sau khi Đuong Cao Tong Ly Tri len ngoi, nha Đuong lien tuc phat đong chien tranh voi Bach Te va Cao Cau Ly. Nam 660, lien quan Đuong – Tan La tieu diet Bach Te. Nam 666, Uyen Cai To Van mat, cac con giao chien lan nhau, tranh gianh quyen luc khien quoc luc Cao Cau Ly suy yeu tram trong. Trong khi cuoc xung đot noi bo van tiep dien, con truong Uyen Nam Sinh dang 40 thanh gan bien gioi quy hang nha Đuong. Đuong Cao Tong lien nhan co hoi, muon danh nghia cuu Nam Sinh phat đong chien tranh, thuc chat la xam luoc Cao Cau Ly.


Xem them Chien tranh Đuong – Kucha
An Đong đo ho phu


Ghi chu Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =