Cuoc Chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu la mot bo phan quan trong cua Mat tran phia đong trong Chien tranh the gioi thu hai o chau Au. Cuoc chien bat đau tu ngay 4 thang 7 nam 1941 va ket thuc ngay 25 thang 5 nam 1945. Ban đau no do cac đoi du kich nho cua Đang Cong san Nam Tu, mot so luc luong dan toc chu nghia Nam Tu tien hanh. Trong qua trinh chien tranh, luc luong du kich Chetniks đa roi bo muc tieu chong phat xit. bat tay voi quan đoi Đuc Quoc xa, quan chiem đong Y, quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia va quan Quoc gia Đoc lap Croatia (Ustase) chong lai quan du kich. Giong nhu cuoc Chien tranh ve quoc vi đai cua nhan dan Lien Xo, cuoc Chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu cung keo dai va đam mau. Tuy nhien, Quan giai phong nhan dan Nam Tu o vao vi the kho khan hon rat nhieu do quan Đuc chiem uu the lon ve binh luc, chiem uu the gan nhu tuyet đoi ve xe tang, may bay va vu khi hang nang. Tu nam 1941 đen nam 1943, quan đoi Đuc Quoc xa đa to chuc ba cuoc tong tan cong vao Quan giai phong nhan dan Nam Tu nhung khong the tieu diet đuoc Ban Chap hanh trung uong Đang Cong san Nam Tu, Bo Tong tu lenh Quan giai phong nhan dan Nam Tu va Tong tu lenh Josip Broz Tito. Nguoc lai, Quan giai phong nhan dan Nam Tu cang tien hanh chien tranh nhan dan, cang phat trien luc luong, dan dan lap lai đuoc the can bang tren chien truong vao đau nam 1944.
Cuoi nam 1943, quan Đong Minh Anh, My đa chiem đuoc mot nua nuoc Y va co nhieu can cu khong quan tai Y. Quan đoi Y rut khoi Nam Tu. Mua he nam 1944, quan đoi Lien Xo tien ra bien gioi quoc gia o nhieu noi va bat đau cac hoat đong quan su tro giup cong cuoc giai phong khoi che đo phat xit cua nhan dan cac nuoc Đong Au va Trung Au. Khong quan chien luoc tam xa cua Lien Xo cung co mot can cu tren đao Vis cua Nam Tu tren bien Adriatic. Tu đo, viec tiep te vu khi, đan duoc, trang thiet bi quan su, thuoc men, thuc pham cua Lien Xo va cac nuoc đong minh cho Quan Giai phong nhan dan Nam Tu đuoc tien hanh thuan loi, thuong xuyen voi khoi luong ngay cang lon, giup cho quan đoi nay ngay cang phat trien lon manh va đay quan đoi Đuc vao the phong ngu bi đong. Khong đanh bai đuoc Quan giai phong nhan dan Nam Tu, Adolf Hitler lenh cho tuong Otto Skorzeny huy đong luc luong biet kich du SS va quan đo bo đuong khong cua Đuc to chuc Chien dich "Hiep si" nham bat song J. B. Tito va Bo tham muu Quan Giai phong nhan dan Nam Tu cung phai đoan co van quan su Lien Xo tai Nam Tu do tuong N. V. Korneyev chi huy. Sang 25 thang 5 nam 1944, hon 350 biet kich Đuc su dung du va tau luon đo bo xuong Drvar đe vay bat Thong che Tito cung cac đong su. Tuy nhien, Tieu đoan canh ve Nam Tu va cac hoc vien truong si quan cua Quan Giai phong nhan dan Nam Tu đa kip thoi phat hien va chan đanh biet kich Đuc, bao ve cho J. B. Tito va cac cong su cua ong rut lui an toan. Chien dich Hiep si cua quan Đuc that bai.
Cuoi nam 1944, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu phoi hop voi Phuong dien quan Ukraina 3 va Quan đoi Bulgaria (luc nay đa quay sung chong lai quan đoi Đuc Quoc xa) mo mot loat chien dich quan trong tai Beograd, Nish, Skople, Sarajevo, Zagreb va Lyubiana, giai phong hoan toan lanh tho Nam Tu va mot phan lanh tho đong bac Y. Đuoc thang loi cua nhung nguoi cong san Nam Tu co vu, cac đoi du kich do Đang Lao đong Albania lanh đao cung tien hanh cuoc chien tranh nhan dan giai phong Albania, đanh bai Lien quan Đuc-Y, giai phong hoan toan Albania.
Ngay 15 thang 5 nam 1945, tai lang Poljana dien ra tran đanh lon cuoi cung cua Quan giai phong nhan dan Nam Tu trong Chien tranh the gioi thu hai, buoc tan quan Đuc Quoc xa va cac luc luong dan toc cuc đoan than Đuc phai ha vu khi đau hang. Chien thang cua Quan giai phong nhan dan Nam Tu do Đang Cong san Nam Tu lanh đao đa dan đen viec thanh lap nuoc Cong hoa Lien bang Xa hoi chu nghia Nam Tu gom 6 nuoc cong hoa xa hoi chu nghia thanh vien va 2 tinh xa hoi chu nghia tu tri.


Boi canh = Vuong quoc Nam Tu truoc chien tranh =

Sau Chien tranh the gioi thu nhat, tren co so Hoa uoc Versailles ve phan chia lai cac vung lanh tho do Đe quoc Ao-Hung chiem giu truoc đo, thang 12 nam 1918, Vuong quoc Nam Tu đuoc thanh lap bao gom cac vung lanh tho, Serbia, Bosnia va Hersegovina, Macedonia, Montenegro cung mot phan lon lanh tho cua Croatia va Slovenia. Đung đau vuong quoc la Nhiep chinh vuong Aleksandr I cua Nam Tu va Thuong hoi đong Quoc gia co chuc nang nhu quoc hoi lap hien. Ngay 28 thang 6 nam 1921, Hoi đong nha nuoc ban hanh Hien phap cua Nam Tu (con goi la Hien phap Vidovdan). Tuy nhien, tu nam 1921 đen truoc Chien tranh the gioi thu hai trong noi bo Vuong quoc Nam Tu thuong xay ra mau thuan noi bo do tranh chap đat dai giua cac vung lanh tho. Tat ca cac chu the cua Vuong quoc Nam Tu đeu co trang chap lanh đia voi cac chu the con lai.


= Đuc Quoc xa va đong minh cua Đuc chiem đong Nam Tu =

Ngay 23 thang 3 nam 1941, Thu tuong Nam Tu Dragisa Cvetkovic va Bo truong ngoai giao Aleksandr Chinchar-Markovic voi su chi đao cua Hoang tu Pavel Karadjordjevic đa ky ket van ban tham gia Hiep uoc Thep, đua Nam Tu chinh thuc đung trong hang ngu cac the luc phat xit. Viec Nam Tu tham gia "Hiep uoc Thep" đa gay su phan no trong dan chung Nam Tu. Nguoi Serbia cho rang đo la "Hiep uoc cua nhung con chuot cong lon". Ho xuong đuong bieu tinh va gay ra cac cuoc bao loan. Ngay 27 thang 3, mot nhom bo truong co tu tuong than Lien Xo đuoc su ung ho cua The tu Pyotr Karadjordjevic đe nhi đa to chuc mot cuoc đao chinh lat đo Hoang tu Pavel Karadjordjevic va chinh phu cua Dragisa Cvetkovic, ky ket mot hiep uoc đong minh voi Lien Xo. Tuc gian truoc su viec Nam Tu dam chong lai minh, Adolf Hitler ra Chi thi so 25, lenh cho quan đoi Đuc Quoc xa phai chiem đong Nam Tu truoc thang 6 nam 1941. Ngay 6 thang 4 nam 1941, quan đoi Đuc Quoc xa co quan đoi Y, Hungary va Bulgaria tro giup đa xam luoc Nam Tu. Quan đoi Nam Tu mac du co đen 30 su đoan va hon 20 lu đoan, trung đoan đoc lap nhung voi trang bi kem va bi chia re trong noi bo nen đa khong the chong cu đuoc lau dai. Ngay 12 thang 4, Beograd that thu. Ngay 17 thang 4 nam 1941, Bo chi huy quan đoi Nam Tu ky bien ban đau hang vo đieu kien. Thai tu Pyotr Karadjordjevic đe nhi cung trieu đinh Nam Tu chay tron qua Hy Lap, sau đo bo tron sang Cairo (Ai Cap).
Trong luc Nam Tu đang bi xam luoc thi ngay 10 thang 4 nam 1944, nhung nguoi Croatia do Ante Pavelic va Slavko Kvaternik cam đau đa tuyen bo li khai, thanh lap nha nuoc Croatia than Đuc. Đich than Ante Pavelic đa đen Berghof gap Hitler đe ky vao "Hiep uoc thep", đua Croatia đung ve phia nuoc Đuc Quoc xa. Ngay 11 thang 4, quan đoi Đuc Quoc xa đa đua chinh phu bu nhin cua Ante Pavelic va Slavko Kvaternik ve Zagreb. Tai Beograd, nuoc Đuc Quoc xa cung lap ra mot chinh phu bu nhin do Milan Nedic lanh đao. Chinh phu nay buoc phai ky ket nhieu hiep uoc bat binh đang voi nuoc Đuc Quoc xa va cac đong minh cua no. Lanh tho Nam Tu bi xau xe. Phat xit Y chiem đong vung nam Slovenia va thiet lap che đo bao ho tren toan bo xu Montenegro, Đuc Quoc xa tuoc đi cua Nam Tu vung bac Slovenia, bao gom ca Ljubliana. Hungary sap nhap tinh Vojvodina vao lanh tho cua minh. Romania chiem đong vung Banat. Bulgari chiem đong phan Đong lanh tho Macedonia, vung Đong Nam Serbia va tinh Kosovo. Albania cung đuoc chia phan phia tay xu Macedonia. Chinh phu bu nhin cua Milan Nedic chi con cai quan phan lanh tho con lai cua Serbia xung quanh Beograd va hoan toan phu thuoc vao nguoi Đuc giong nhu chinh phu cua Ante Pavelic o Zagreb.


= Chuan bi chien tranh du kich =

Ngay tu nam 1938, Đang Cong san Nam Tu đa canh bao chinh quyen cua nha vua Pavel đe nhat ve nguy co xam luoc cua nuoc Đuc Quoc xa sau khi nuoc nay thon tinh Ao va Tiep Khac. Nguy co đo ngay mot ro ret hon khi nuoc Đuc xam luoc Ba Lan nam 1939 va đanh bai nuoc Phap trong mot cuoc chien voi ca hai đong minh Phap va Anh. Cuoi nam 1940, truoc nguy co xam luoc cua nuoc Đuc Quoc xa đa can ke, mot Uy ban quan su truc thuoc Ban chap hang trung uong Đang Cong san Nam Tu (KPJ) đa đuoc thanh lap voi chuan bi luc luong khang chien va thiet lap moi lien lac voi cac si quan co tu tuong chong phat xit trong quan đoi Nam Tu cung nhu cac chinh tri gia trong Hoang toc va chinh phu Nam Tu. Đang Cong san Nam Tu phan đoi manh me hanh đong đung ve phe phat xit cua chinh phu Dragisa Cvetkovic, đa chi đao Đoan Thanh nien Cong san Nam Tu to chuc cac cuoc bieu tinh chong phat xit va tham gia vao cuoc đao chinh lat đo chinh phu cua Dragisa Cvetkovic. Ngay sau cuoc đao chinh, KPJ đa tim moi cach đe cung voi chinh phu moi to chuc phong thu đat nuoc, giai phong cac tu chinh tri va yeu cau Bo Quoc phong Nam Tu trang bi vu khi cho cong nhan va thanh nien đe san sang đoi pho voi cuoc xam luoc se xay ra.

Sau khi Beograd that thu, truoc tinh the kho co the đao nguoc, ngay 15 thang 4 nam 1941, tai Zagreb, Bo Chinh tri KPJ đa hop hoi nghi bi mat quyet đinh to chuc chien tranh du kich chong lai quan Đuc Quoc xa va cac đong minh cua no đang xam luoc Nam Tu. Hoi nghi đa bau Tong bi thu Đang Josip Broz Tito lam Chu tich Uy ban quan su cach mang. Hoi nghi đa quyet đinh ve viec chuan bi tong khoi nghia chong quan chiem đong Đuc, Y. Tuyen cao ra ngay 1 thang 5 nam 1941 cua Uy ban quan su cach mang nen ro: Cac to chuc Đang Cong san se lanh đao cuoc đau tranh chong lai ke thu cua nhan dan Nam Tu cung nhu nhung the luc phan boi theo đuoi phat xit. Viec to chuc khoi nghia se tap hop mot cach rong rai nhat tat ca moi tang lop dan chung, khong ke su khac biet ve chinh tri, ton giao, dan toc chi nham mot muc tieu duy nhat la giai phong đat nuoc. Giua thang 5, Josip Broz Tito va mot so thanh vien Bo Chinh tri KPJ đa chuyen tu Zagreb ve hoat đong tai Beograd, noi đuoc chon lam trung tam cua cuoc khoi nghia. Tu giua thang 6 đen giua thang 6 nam 1941, Uy ban quan su cach mang đa thanh lap cac chi đoi du kich vu trang, cac phan đoi hoat đong tinh bao va pha hoai ngam. Cac to chuc vu trang bi mat cua Nam Tu đa đay manh tich tru vu khi, đan duoc, phuong tien, vat tu y te, đong quan tai nhung vi tri co tam khong che manh va de dang co đong. Rut kinh nghiem su that bai cua nuoc Cong hoa Tay Ban Nha va su that bai cua nuoc Phap nam 1940, cong tac phan gian đuoc Uy ban Quan su cach mang coi trong ke ca tu phia cac nuoc đang xam luoc Nam Tu cung nhu tu phia cac chinh phu bu nhin than Đuc o Serbia va Croatia.
Ngay 22 thang 6 nam 1941, quan đoi Đuc Quoc xa bat ngo tan cong Lien Xo. Bo Chinh tri KPJ đa hop khan cap va ra loi keu goi gui nhan dan Nam Tu, ho hao ho đung len chong lai quan xam luoc. Ngay 27 thang 6, Bo Chinh tri KPJ quyet đinh thanh lap Quan Giai phong nhan dan Nam Tu, Josip Broz Tito đuoc cu lam Tong tu lenh. Ngay 4 thang 7 nam 1941. tai nha rieng cua Vladislav Ribnikar, mot trong cac Uy vien Bo chinh tri KPJ tai Beograd, Hoi nghi ve Tong khoi nghia tai Nam Tu đa đuoc cac thanh vien hoi nghi gom Josip Broz Tito, Aleksandr Rankovic, Milovan Djilas, Svetozar Vukmanovic Tempo, Ivo Lola Ribar, Sreten Zujovic va Ivan Milutinovic thong qua. Cac thanh vien cua Uy ban trung uong KPJ đa toa ve cac đon vi đe chi huy cuoc khoi nghia. Trong lich su Chien tranh the gioi thu hai, đay la cuoc khoi nghia lon co to chuc đau tien no ra trong vung quan phat xit chiem đong o chau Au.


Nam 1941 = Cac chien dich tan cong cua du kich =
Ngay 7 thang 7 nam 1941, khoi nghia bat đau no ra o lang Bela Tserkva thuoc Serbia, cuoc xung đot đau tien no ra giua đoi du kich Radevacke do Jovanovic Zikice chi huy, keo dai đen het thang 7.
Tai Montenegro, quan du kich đa lua chon ngay khoi su vao đung ngay 12 thang 7, ngay ma chinh phu bu nhin than Y o Montenegro tuyen bo li khai. Milovan Djilas, chi huy du kich o Montenegro (sau nay la mot chinh tri gia cua Nam Tu) đa quyet đinh "cam on" nguoi Y theo cach rieng cua ho, đo la tan cong vu trang đanh thang buoi le tuyen bo li khai cua Montenegro (nguoi Serb goi la Chernogoria). Vai ngay sau, cac cuoc đung đo lan ra khap cac thanh pho o Montenegro. Chien su dien ra ac liet nhat tai cang Dubrovnic. Trong mot tuan sau đo, quan phat xit Y bi mat hon 4.000 nguoi chet, bi thuong va bi bat, đa khong the chong lai quan du kich đe khoi phuc tai tinh hinh o Montenegro va quan khoi nghia Nam Tu đa chiem lai hau het cac thanh pho, tru khi vuc Dubrovnic. Đau thang 9 nam 1941, Phat xit Y rut cac quan bo binh thong thuong ve nuoc va gui sang cac su đoan bo binh son chien, trong đo co Su đoan 8 Alpino thien chien. Thang 10 nam 1941, quan khoi nghia Montenegro bi thiet hai đang ke va phai rut len vung nui Plevlya tiep tuc chien tranh du kich. Mac du cuoc noi day khong thanh cong nhung đa ngan chan viec Montenegro tuyen bo li khai va gianh đuoc mot thang loi chien luoc trong giai đoan đau cua cuoc khang chien.
Tai Slovenia, quan khoi nghia tai Gorenitska va Shtajerska bat đau khoi su vao ngay 22 thang 7. Đen đau thang 8, phong trao du kich da lan ra khap lanh tho Slovenia.
Tai Bosnia va Herzegovina, cuoc khoi nghia bat đau ngay 27 thang 7 khi quan Ustase cua chinh phu bu nhin cua Ante Pavelic bat đau ban giet nguoi Serb. Nhieu cuoc đung đo đa no ra tren khap lanh tho Bosnia va Herzegovina.
Tai Croatia, ngay tu ngay 22 thang 6, đoi du kich Croatia đau tien do Sisak chi huy đa đuoc thanh lap. Ngay 27 thang 7, quan du kich tan cong đong loat vao cac khu vuc Lika, Korduna, Banija va Slavonia. Cuoi thang 8, ho rut ve Dalmatia va Gorska.
Tai Macedonia, cuoc khoi nghia no ra muon hon do thai đo lung chung cua Metodija Shtorov, chi huy đoi du kich Prilev khi ong nay khong chiu hanh đong chung voi nhung nguoi cong san Nam Tu. Tuy nhien, đen đau thang 10 nam 1941, khi Lazar Kolishevsky bat đau nam quyen chi huy thi phong trao du kich o đay bat đau phat trien voi ba đoi du kich đuoc thanh lap. Metodija Shtorov bi loai ngu. Ngay 11 thang 10, quan du kich tan cong thanh pho Prilep, gay cho quan Bulgaria than Đuc nhieu thiet hai.
Cac tran tan cong cua Quan giai phong nhan dan Nam Tu ban đau khong nham chiem giu cac muc tieu ma nham tuoc đuoc nhieu vu khi, đan duoc, phuong tien chien tranh tu tay đoi phuong. Đieu đo giup ho co the mo rong phong trao du kich trong khi nguon cung vu khi tu ben ngoai hau nhu khong co. Đen thang 11 nam 1941, tu hon chuc đoi du kich ban đau, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu đa co gan 100 đoi du kich co quy mo tu trung đoi đen tieu đoan, hoat đong tren khap vung nui, vung nong thon o Nam Tu. Ngoai cac chien dich quan su theo kieu phuc kich va van đong chien, cac đoi du kich con lap ra nhieu to chien đau nho tu 2 đen 3 nguoi đe thien hanh cac hoat đong pha hoai ngam đoi voi quan chiem đong nhu pha no cau đuong, đanh bom cac đon bot le cua đoi phuong, pha hoai cac tuyen day thong tin lien lac, am sat nhung nhan vat than phat xit, giai phong tu nhan bi quan chiem đong bat giu va tuyen mo ho vao hang ngu du kich. Cac hoat đong đo đa tao ra su bat on trong vung tam bi chiem đong, đac biet la cac vung do quan Đuc kiem soat. Đe chong lai cac hoat đong pha hoai ngam nay, quan Đuc đa phai dung đen cac đon vi Utashi tien hanh nhieu vu bat bo va tan sat. Hau het cac du kich bi quan Ustase bat đeu khong co co hoi song sot.


= Su hinh thanh vung giai phong Uzhice =

Sau cac chien dich trong mua he nam 1941, quan du kich Nam Tu đa kiem soat đuoc mot so vung tuong đoi rong lon nam rai rac khap đat nuoc. Vung giai phong lon nhat đuoc goi la nuoc Cong hoa Uzhice voi trung tam la thanh pho Uzhice. Vung nay nam tren lanh tho cua Serbia (phia tay), Bosnia-Herzegovina (Đong Nam) va gan nhu toan bo lanh tho Montenegro. Bao boc vung nay co cac con song Drina, Sava, Beograd, Smeredevo va Nam Morava. Ngoai trung tam la Uzhice, trong vung giai phong nay con co cac thanh pho Chachak, Gornji Milanovats, Krumanji, Loznitsa, Bajinitsa va Pozhega, cac thi tran Shapts, Valijevo, Kraljevo, Kragujevac va mot so vung doc theo tuyen đuong sat Beograd - Nish. Tat ca cac thanh pho va thi tran nay đeu tro thanh cac can cu do cac đon vi du kich Nam Tu đong giu voi tong quan so khoang 15.000 nguoi. Đen giua thang 9 nam 1941, vung giai phong nay tro thanh noi đong tru so cua mot bo phan Ban chap hanh trung uong Đang Cong san Nam Tu (KPJ), Bo Tong tham muu Quan giai phong nhan dan Nam Tu va Tong tu lenh Josip Broz Tito.
Ngay 26 thang 9 nam 1941, Hoi đong co van cua Bo Tong tham muu Quan giai phong nhan dan Nam Tu đuoc thanh lap tai thi tran Krupanj thuoc huyen Macvanski đe chi đao cuoc khang chien tren toan lanh tho Nam Tu. Tham gia Hoi đong co cac uy vien Bo chinh tri KPJ: Josip Broz Tito, Ivan Milutinovic, Aleksandr Rankovic va Ivo Lola Ribar. Cac thanh vien đen tu Serbia co Sreten Zujovic Crni, Rodoljub Colakovic va Philip Kljajic Fica. Cac thanh vien đen tu Rade Konchar va Vlado Popovic. Cac thanh vien đen tu Slovenia co Franc Leskosek va Miha Marinko. Cac thanh vien đen tu Bosnia-Herzegovina co Svetozar Vukmanovic Tempo va Princip Seljo. Cac chi huy chu chot va chinh uy cac đon vi du kich lon gom Kocha Popovic, Nebojsa Jerkovic, Milos Minic, Zdravko Jovanovic va Dragojlo Dudi. Cac thanh vien cua Montenegro do bi chia re noi bo nen cac thanh vien đen tu Macedonia gom Dragan Pavlovic Silja va Lazarus Kolisevski se đai dien cho ca Montenegro. Chu tich Hoi đong la Josip Broz Tito. Mac du co ten goi la Hoi đong co van nhung no co chuc nang nhu mot Hoi đong quoc phong, quyet đinh cac van đe quan su va chi đao cuoc chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu tren toan lanh tho.


= Cuoc tan cong lan thu nhat cua Lien quan Đuc - Y =

Su phat trien cua chien tranh nhan dan o Nam Tu cuoi nam 1941 đa buoc Đuc Quoc xa va phat xit Y phai thi hanh nhung bien phap quan su manh. Tu ngay 16 thang 9 nam 1941, quan đoi Đuc Quoc xa va phat xit Y đa đieu đong cac su đoan bo binh 113, 125, 164, 342, 718, Lu đoan canh sat da chien 18 (Đuc), Su đoan bo binh 2 va Trung đoan canh sat bien phong (Y) gom khoang 80.000 quan đe tan cong vung giai phong Uzhice do 15.000 quan du kich Nam Tu đong giu. Tham gia cuoc can quet con co cac đon vi đac biet cua Quan đoi Quoc gia Ustase Croatia va luc luong Chetnik. Tat ca đuoc đat duoi su chi huy cua tuong Franz Bohme, duoi quyen vien tuong nay la Ante Pavelic, thu tuong bu nhin Croatia; Milan Nedic, thu tuong chinh phu bu nhin Serbia va Draza Mihailovic, thu linh luc luong Chetnik.

Cuoi thang 8, cac su đoan bo binh 113, 125, 164 (Đuc) va Su đoan bo binh 2 (Y) đa bat đau keo vao khu vuc phia đong nam Herzegovina, phia tay Bosnia, Lika va Kordun. Ngay 16 thang 9, Lien quan Đuc-Y phat đong cuoc tong tien cong o Serbia va keo dai đen thang 12 nam đo. Nhieu tran đanh đa dien ra trong vung giai phong Uzhice. Trong tran chien đam mau tai thanh pho Kadinjaca ngay 29 thang 11, Tieu đoan cong nhan Kadinjaca (quan so hon 300) đa chien dau đen nguoi cuoi cung. Cac đoi du kich con lai phai phan tan luc luong yem ho cho Bo chi huy Quan giai phong nhan dan Nam Tu va co quan đau nao cua KPJ rut khoi Uzhice ve Sandzak. Đe giam bot ap luc cua cuoc tong tan cong do Lien quan Đuc-Y đanh vao Uzhice, Bo chi huy Quan giai phong nhan dan Nam Tu lenh cho cac đoi du kich phat đong cac cuoc phan kich tai Vojvodina, Slavonia, Gorski Kotar, Dalmatia va Littoral. Sau khi rut So chi huy toi cao Quan giai phong nhan dan Nam Tu ve Sandzak, cac luc luong chu yeu cua du kich Nam Tu cung đuoc rut tu Serbia sang Montenegro va thu nap them cac đon vi du kich đa hinh thanh o đay. Tren co so cac luc luong nay, ngay 21 thang 12 nam 1941, tai Rudo, Lu đoan du kich so 1 mang ten "Vo San" đuoc thanh lap. Khong lau sau đo, vao thang 3 nam 1942, Lu đoan du kich "Vo San" so 2 đuoc thanh lap tai Cajnice.
Ngay 28 thang 9, Su đoan bo binh 342 (Đuc) tan cong Lien đoi du kich Macvanski do Nebojsa Jerkovic chi huy đang phong thu khu vuc phia bac va phia đong cua tuyen Loznica, Valjevo, Kragujevac va Kraljevo. Voi quan so chi co hon 700 nguoi, Lien đoi Macvanski buoc phai phan tan luc luong đe luon tranh cac đot tan cong truc dien cua bo binh Đuc, co phao binh va khong quan yem ho. Trong 2 thang, Lien đoan Macvanski đa đanh hon 30 tran phuc kich, tap kich vao cac điem đong quan cua quan Đuc va cac tuyen đuong giao thong tai Valjevo-Loznica, Obrenovac, Rudnica, Kragujevac va Kraljevo. Cuoi thang 10 nam 1941, khi quan Đuc chiem đuoc tuyen Loznica, Valjevo, Kragujevac va Kraljevo thi Lien đoan Macvanski đa rut lui sang hoat đong tai vung Macva, mien trung Serbia. Khong tieu diet đuoc Lien đoan du kich Macvanski, quan Đuc trut gian len đau nguoi dan Serbia. Thi tran Krupanj va nhieu lang mac bi đot trui, 1.968 dan thuong bi ban giet, 22.558 nguoi khac bi đua vao cac trai tap trung. Mac du Draza Mihailovic tung tuyen bo: "Ke thu cua chung toi la nhung nguoi Croatia, bon Hoi giao va bon cong san", the nhung gio đay, luc luong cua ong ta lai bat tay voi quan đoi Ustase đe chong lai luc luong du kich cua Đang Cong san Nam Tu va cung nhung tay vao cac vu tham sat dan thuong Serbia. Trong cac ngay 20 va 21 thang 10, tai Kragujevac, quan Đuc va quan Ustase đa tham sat gan 7.000 nguoi Serb, trong đo co hang tram hoc sinh trung hoc va cac giao vien. Cung trong ngay nay, tai Kraljevo, gan 2.000 nguoi Serb đa bi quan Đuc va quan Chetnik giet chet.

Cac cuoc tham sat do quan Đuc tien hanh đe tra đua viec du kich Nam Tu giet chet va lam bi thuong hon 70 linh Đuc cung dien ra tai thi tran Shabats ngay 24 thang 9 nam 1941. Tu nam 1984, mot giai boi Maraton quoc te hang nam đa đuoc to chuc tai đoan song Sava chay qua Shabast dai 18 km va con muong Shabats dai 880 m đe tuong nho 2.100 nan nhan đa bi quan đoi Đuc Quoc xa sat hai trong cuoc hanh quan đam mau đo.
Su kien nuoc Cong hoa Uzhice bi xoa so la mot ton that lon ve chinh tri va quan su đoi voi Quan giai phong nhan dan Nam Tu va phong trao du kich Nam Tu chong phat xit. Tuy nhien, Lien quan Đuc - Y va cac luc luong than phat xit o Nam Tu đa khong tieu diet đuoc Bo chi huy toi cao Quan giai phong nhan dan Nam Tu va co quan đau nao cua Đang Cong san Nam Tu. Mac du buoc phai rut lui vao vung rung nui Montenegro đe bao toan luc luong nhung tu vung nay, cac đon vi du kich Nam Tu tiep tuc phat trien va lon manh, lam tien đe đe tiep tuc cuoc đau tranh giai phong Nam Tu khoi ach chiem đong cua Đuc Quoc xa va phat xit Y.


Nam 1942 Cuoi nam 1941, do quan Chetnick vi tranh gianh anh huong voi Quan giai phong nhan dan Nam Tu, nhung tay vao cac vu tham sat dan thuong va lien he voi cac đon vi Đuc Quoc xa đe tim diet cac đon vi du kich cong san Nam Tu, Đang Cong san Nam Tu quyet đinh cat đut moi lien he voi to chuc nay. Giua quan đoi Chetnick va du kich cong san Nam Tu da co mot so cuoc đung đo tai mien Đong Serbia. Viec nay lam chia re them cuoc khang chien chong quan chiem đong Đuc-Y tai Nam Tu va quan đoi chiem đong Đuc Quoc xa đa loi dung ngay su chia re nay


= Quan Đuc tan cong lan thu hai =
Ngay 15 thang 1 nam 1942, quan đoi Đuc Quoc xa tai Nam Tu huy đong cac su đoan bo binh 342, 718, va trung đoan phao binh 398 va 399 cung 12 tieu đoan linh Ustase tu Croatia va Slovenia voi tong quan so khoang 33.000 nguoi mo mot cuoc can quet lon vao Montenegro nham tieu diet cac đon vi Quan giai phong nhan dan Nam Tu vua rut tu Tay Serbia sang đay. Quan du kich Nam Tu chi con lai hon 5.000 nguoi. Ho buoc phai đe cac luc luong Chetnick co quan so khoang 3.000 nguoi chiem đong phan đat cua ho tai Serbia đe tap trung chong lai quan Đuc va quan Ustase. Tuy đong quan tai phan đat ma Quan giai phong nhan dan Nam Tu đe lai nhung cac luc luong Chetnick đa khong to chuc tan cong quan Đuc. Tuy nhien, quan Đuc van huy đong hai trung đoan bo binh va mot tieu đoan xe tang tan cong quan Chetnick, đanh chiem cac thi tran Drinyacha, Nova Kasaba va Shekovichi. Quan Chetnick tan vo, mot phan nho bo chay va nhap vao cac đon vi Quan giai phong nhan dan Nam Tu. Đa so con lai ha vu khi đau hang va đuoc quan Đuc thu nap, trong đo co Dragoljub Mihailovic, thu linh cua luc luong nay.
Ngay 17 thang 1, Lu đoan Vo san 1 to chuc mot tran phuc kich quan Ustase o lang Petrovic, diet 138 quan Croatia. Tuy nhien, tran đanh nay khong lam thay đoi đuoc tinh the chien truong. Voi nhung luc luong manh hon đuoc ho tro boi phao binh va xe tang, ngay 18 thang 1, quan Đuc tiep tuc chiem Bratunac, Sebrenitsa va Vlasenica, quan nguy Albania cung chiem Khan-Pieska. Bo chi huy Quan giai phong nhan dan Nam Tu phai huy đong 2/3 quan so cua cac đoi du kich nho le co gang ngan chan cuoc tac cong cua quan Đuc tu phia Visegrad, Sarajevo va Kladno. Ngay 21 thang 1, quan du kich to chuc mot tran phuc kich lon tren con đuong tu Tuzla đi Kladno, đanh thiet hai nang trung đoan 750 thuoc Su đoan bo binh 718 (Đuc). Cac đoi du kich tai Rogarica, Setlin, Mokro va Stuparac cung chong cu quyet liet cuoc tan cong cua cac trung đoan 398, 738 (Đuc) va 4 tieu đoan quan Utashi tan cong tu huong Srajevo va Pale.
Sau mot tuan chien đau, Lu đoan Vo San 1 đa bi thiet hai đang ke. Tai Penovace va Belic Bodac, Tieu đoan 2 bi mat 73 nguoi chet, 11 nguoi bi thuong. Tieu đoan 5 cung mat hon 120 nguoi chet va bi thuong. Đe tranh bi bao vay, Bo Chi huy Quan giai phong nhan dan Nam Tu buoc phai đieu Lu đoan Vo San 1 khoi khu vuc mien Trung Serbia, noi ma quan Đuc đa xam nhap Glasinac va Jahorin, con quan Ustase đa đanh chiem Foce. Ngay 22 thang 1, Trung uong KPJ va Bo chi huy NOAJ quyet đinh roi khoi Montenegro, chuyen can cu đen Bosnia-Herzegovina. Va tu đay, bat đau cuoc hanh quan gian kho cua Quan giai phong Nam Tu mang ten "Cuoc hanh quan Igman". Cuoc hanh quan tao bao nay đuoc vi nhu cuoc "Tieu Van ly truong chinh" cua nguoi Nam Tu đe di chuyen đen can cu moi, bao toan luc luong tiep tuc chien đau chong quan chiem đong Đuc Quoc xa.


= NOAJ chuyen can cu đen Bosnia =

Viec lua chon huong hanh quan tro thanh mot bai toan hoc bua đoi voi Bo chi huy du kich Nam Tu. Neu hanh quan qua phia tay Sarajevo thi đo la con đuong ngan nhat đe đen vung nui phia bac Bosnia nhung cung la con đuong nguy hiem nhat, Sarajevo la trung tam cua vung nen phan lon chu luc cua cac su đoan bo binh 342 va 718 (Đuc) đeu đong quanh thanh pho nay. Neu di chuyen vong qua phia đong Sarajevo thi tren đuong đi, đoan quan phai vuot song Bosna đang đong bang duoi troi ret 30 đo duoi khong vi quan Đuc đa chiem giu tat ca cac cay cau bac qua con song nay. Con đuong nay cung buoc phai đi qua gan san bay Rajlovac chi voi khoang cach 10 km. Đoan quan rat de sa vao cac o phuc kich. Cuoi cung, cac chi huy Lu đoan Vo San 1 đung đau la Cocha Popovic quyet đinh chon con đuong mon qua nui Igman va men theo cac canh rung ben ria phia tay đong bang Sarajevo.
Mot so chi huy tieu đoan đe nghi nen di chuyen gian đoan tung tieu đoan nhung Koca Popovic, Chi huy truong Lu đoan Vo San 1 khong chap nhan chu truong đo. Theo ong, phai tap trung toan bo suc manh cua ca lu đoan moi co the đuong đau voi cac luc luong manh cua quan Đuc, trong đo co Lu đoan canh ve SS co gioi hoa đang đong tai Sarajevo. Ngay 26 thang 1, cac tieu đoan đuoc tap trung, kiem tra vu khi va mang theo co so đan duoc toi đa. Quan ao va trang bi đuoc say kho. Nhung trang bi nang va cac đo dung cong kenh đeu đuoc bo lai đe nhung con ngua co the cho theo nhieu đan duoc va luong thuc. Pero Cetkovic, chi huy Tieu đoan 1 Montenegro yeu cau cac chien si cua minh dung mo cuu thay cho mo hoa hoc đe boi tron cac khau sung cua minh vi no se khong bi đong cung lai duoi troi ret nhu mo hoa hoc. Chieu 27 thang 1, đoan quan bat đau xuat phat. Lu đoan Vo San 1 chiu trach nhiem mo đuong. Tiep theo la tieu đoan bao ve So chi huy NOAJ, Bo chi huy NOAJ va cac uy vien cua Hoi đong co van. Cac đai đoi du kich con lai chiu trach nhiem chan hau va bao ve hai ben suon. Tong tu lenh Josip Broz Tito chi huy cuoc hanh quan.
22 gio đem 28 thang 1, Tieu đoan 1 đa tiep can chan nui Igman va bat đau mo đuong qua nui. Tieu đoan 2 trien khai ra huong Sarajevo san sang đanh lui cac cuoc tan cong cua quan Đuc. Tieu đoan 3 chiem linh đuong giao thong tu Sarajevo đi Blazuj. Nua đem 28 rang ngay 29 thang 1, Bo chi huy NOAJ đuoc tieu đoan canh ve ho tong bat đau vuot qua nui Igman. Tu đo cao 300 m tro len, bang đong day hon gay tron truot nguy hiem trong khi cac hau het cac đoan đuong mon tren nui đeu men theo cac bo vuc sau va mot ben la vach đa dung đung. Cac loai giay cu rach đeu đuoc đem ra boc mong ngua đe cung co the đi lai đuoc tren mat bang. Cac đai đoi du kich đi sau ngoai nhiem vu can hau khi can con co nhiem vu xoa het cac dau vet cua cuoc hanh quan đe lai tren mat bang tuyet. Cung tu đo cao nay, co nhieu vach đa doc đung đen muc ngua khong con mang theo cac trang bi đuoc nua. Mot vai con đa roi xuong vuc sau. Quan du kich phai dung suc nguoi mang vac sung may hang nang, sung coi va đan duoc. Sau ba ngay hanh quan doc theo cac trien nui Igman, Lu đoan Vo San 1, cac đai đoi du kich Kragujevac, Kraljevac, Sumadisk va toan bo So chi huy NOAJ đa vuot khoi vong vay cua quan Đuc va quan Ustase đen Presjenica va bat đau hoat đong o mien Đong Bosnia. Cuoc hanh quan nay đa đuoc nha van Slobodan Stojanovic viet kich ban va nha đao dien đien anh Nam Tu Zdravko Sotra dung thanh bo phim "Cuoc hanh quan Igman" dai 96 phut, khoi chieu ngay 27 thang 6 nam 1983.


= Cac chien dich cua du kich tai Bosanska Krajina va cuoc tan cong thu ba cua quan Đuc =
Ngay 1 thang 3 nam 1942, tren co so cac đoi du kich đang hoat đong o mien Đong Bosnia vua đanh bai cac luc luong Chetnick luc nay đa bat tay voi quan Đuc va cac đai đoi vua tu tay bac Montenegro di chuyen đen, Bo Tong tu lenh Quan giai phong nhan dan Nam Tu quyet đinh thanh lap Lu đoan du kich Vo san 2. Lu đoan gom cac tieu đoan Cajnice, Uzice, Cacak va Sumadia voi quan so khoang 1.000 nguoi. Lo ngai truoc su phat trien cua phong trao du kich, ngay 3 thang 3 nam 1942, tai Opatija, lien quan Đuc - Y đa thong nhat mot ke hoach hanh đong chung đe dap tat cac hoat đong du kich do Đang Cong san Nam Tu lanh đao, du đinh khoi su ngay 15 thang 3 voi binh luc tap trung gom 3 su đoan đuoc goi la Cum tac chien Bader. Tuy nhien, so su cham chap cua Su đoan bo binh son chien 9 (Y), hai lu đoan du kich Nam Tu khong nhung khong bi tieu diet ma con luon sau vao hau phuong cua lien quan Đuc - Y, đanh pha mot so co so hau can, phuc kich cac đoan xe tai, lat đo cac đoan tau hoa cua quan Đuc va quan Y. Trong thang 3 va thang 4 nam 1942, cac lu đoan Vo San 1 va 2 đa giai phong hai khu vuc Borac va Kalinovik, noi lien hai khu giai phong nay voi vung hoat đong cua cac luc luong du kich tai Montenegro va Herzegovina.

Ngay 5 thang 6 nam 1942, tren co so cac đai đoi du kich con đang hoat đong o Montenegro va Herzegovina, Bo Tong tu lenh NOAJ quyet đinh thanh lap them Lu đoan du kich Vo san 3 (Lu đoan Sandzac) tai Foca gom 5 tieu đoan voi quan so 958 cac bo, chien si. Ngay 10 thang 6, Lu đoan du kich Vo san 4 (con goi la Lu đoan xung kich Montenrgro) ra đoi tai lang Jajce tren nui Zelengori gom 5 tieu đoan voi tong quan so 1.080 nguoi. Ngay 12 thang 6 nam 1942, Lu đoan du kich Vo san 5 (con goi la Lu đoan xung kich Montenegro thu hai) ra doi tai lang Smrijec gan Piva, gom 4 tieu đoan voi tong quan so 845 can bo chien si. Chi sau mot nam, tu mot so đoi du kich nho le, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu đa phat trien đuoc 5 lu đoan va 6 tieu đoan voi tong quan so khoang 5.000 nguoi. Tuy nhien, ho van con thieu nhieu vu khi nang. Sung coi rat it va đeu thuoc loai co nong duoi 81 mm. Phao va xe boc thep co the đem tren đau ngon tay. Khong co may bay. Trang bi cho bo binh gom đu cac chung loai sung truong, tieu lien, trung lien va mot it đai lien cua nhieu nuoc nhu Anh, Đuc, Y va Lien Xo. Trong cac chien dich va cac tran đanh, nhieu can bo cot can tu tran. Đe kip thoi bo sung đoi ngu can bo chi huy, thang 7 nam 1942, Bo Tong tu lenh Quan Giai phong nhan dan Nam Tu đa thanh lap Truong Si quan chi huy va chinh uy cua Quan đoi Nam Tu (NOAJ).
Ngay 10 thang 6 nam 1942, Quan Đuc huy đong cac su đoan bo binh 704, 714, 718, Trung đoan phao binh 202, Tieu đoan xe tang 23 va 2 tieu đoan bien phong cung 6 lu đoan, 3 trung đoan quan Ustase va giang đoi Danube cua Hungary voi tong quan so 45.000 nguoi mo cuoc tan cong lon vao Lu đoan Vo san 2 va cac đoi du kich Nam Tu đang hoat đong tai Grmec va Kozari chi co khoang 3.500 quan cung voi hon 30.000 nguoi tinh nguyen nhung hau het đeu chi co vu khi tho so. Mot tran chien khong can suc đa dien ra trong hon mot thang tai tinh Vojvodina đuoc lich su biet đen voi ten goi "Cuoc tham sat Korazy". Do quan Đuc chiem uu the gan nhu tuyet đoi ve binh luc nen quan du kich Nam Tu su dung chien thuat chia nho, luon tranh va bat ngo tap kich vao cac toan quan Đuc đang can quet, cac đon binh nho le. Sau hon chuc tran đanh lon nho, Lu đoan Vo san 2 va cac đoi du kich bi ton that nang voi khoang 1.700 thuong vong. Tuy nhien, Ban chi huy lu đoan nay cung voi hon 800 quan du kich va quan tinh nguyen đa thoat khoi vong vay. Thuong vong cua quan Đuc va quan Ustase len đen 7.000 nguoi. Nhu moi lan sau that bai vi khong tieu diet đuoc chu luc du kich Nam Tu, cac tuong ta Đuc đa ha lenh cho quan Ustase tien hanh cac cuoc tan sat thuong dan. Theo thong ke cua Vien Lich su Serbia, co 33.398 nguoi đa tro thanh nan nhan cua quan Ustase trong cac cuoc ban giet tai Kozary tu ngay 10 thang 6 đen 18 thang 7 nam 1942. Trong chien dich nay, cac phi cong Kluz Franjo va Rudi Cajevac thuoc luc luong khong quan Ustase đa chay sang hang ngu du kich Nam Tu. Hai phi cong nay đa su dung cac may bay nem bom Potez 25 va Breguet Br.19 thuc hien cac cuoc oanh tac xuong đoi hinh quan Đuc va quan Ustase, gay nhieu thuong vong. Ngay 4 thang 7, chiec Breguet Br.19 cua Rudi Cajevac bi trung đan phong khong Đuc khi đang nem bom san bay Banja Luka. Ong bi thuong va buoc phai ha canh khan cap gan lang Kadinjani roi tu sat. Ngay 6 thang 7 nam 1942, chiec Potez 25 cua Kluz Franjo tai san bay Lusca Palanka cung bi khong quan Đuc phat hien va pha huy. Sau gan 2 nam lam viec tai Ban nghien cuu phat trien hang khong cua Quan giai phong nhan dan Nam Tu, ngay 22 thang 4 nam 1944, Kluz Franjo tro thanh chi huy phi đoi may bay đau tien cua Khong quan Quan giai phong nhan dan Nam Tu đuoc thanh lap tai đao Vis cua Nam Tu.
Sau khi nam trong tay cac luc luong moi phat trien, tu thang 7 nam 1942, NOAJ đa mo nhieu cuoc tan cong vao quan Đuc va quan Ustase đe mo rong cac khu giai phong. Đau thang 7 nam 1942, Lu đoan Vo San 3 pha vo vong phong toa cua quan Ustase quanh vung nui Treskavica va bat ngo mo cac cuoc đot kich vao thi tran nha ga Hadzic tren tuyen đuong sat Sarajevo - Konjic, tieu diet mot so đoi tuan tieu cua quan Đuc, pha huy hang chuc km đuong sat, 8 cay cau, nhieu o to va hon 10 đau may xe lua. Đem ngay 7 rang ngay 8 thang 7, Lu đoan Vo san 1 đot kich vao thanh pho Konjic, tieu diet gan het tieu đoan bao ve thanh pho cua quan Ustase, pha huy nha ga đau moi Konjic va 25 đau may xe lua, thu giu nhieu vu khi, quan trang, quan dung tai cac nha kho. Lu đoan Vo san 1 đa lam gian đoan tuyen đuong sat Sarajevo - Mostar trong hai thang, đac biet la lam gian đoan viec van chuyen quang nhom tu cac mo boxit tai Mostar ve Đuc, gay nhieu ton that cho quan chiem đong Đuc.
Cuoi thang 7, đau thang 8 nam 1942, bon lu đoan du kich Nam Tu tiep tuc phat trien tan cong. O canh phai, cac lu đoan Vo San 2 va 4 keo quan đanh vao cac thi tran Bitovanje, Vranica, nho cac đon binh cua quan Đuc va quan Utashi doc theo song Vrbas. Tren canh trai, cac lu đoan Vo San 1 va 3 đat đuoc nhieu thanh cong lon hon. Sau khi đanh chiem cac thi tran Gorneg Vakuf, Bugojno va Donji Vakuf, ho phat trien tan cong giai phong Prozor, Suzic va Duvno. Ngay 5 thang 8, cac lu đoan Vo San 1, 3, 5 đa hiep đong tac chien giai phong thanh pho Livno. Quan du kich Nam Tu vua đanh, vua phat trien luc luong. Tren co so đoi du kich Herzegovina NOP va đoi du kich Mostar, ngay 10 thang 8, Bo Tong tu lenh NOAJ quyet đinh thanh lap Lu đoan Xung kich 10 mang ten Herzegovina. Lu đoan ra mat tai lang Sujica thuoc thanh pho Duvno, gom 2 tieu đoan bo binh, 1 tieu đoan ky binh va 1 đai đoi phao binh voi quan so ban đau 620 nguoi.


= Cong hoa Bihac va Hiep hoi giai phong dan toc Nam Tu chong phat xit (AVNOJ) =

Cuoc tan cong lan thu ba cua lien quan Đuc - Ustase nham dap tat phong trao du kich o Nam Tu that bai. Đen giua thang 11 nam 1942, vung giai phong do Quan Giai phong nhan dan Nam Tu đa bao gom mot phan lon lanh tho Bosnia, mot phan lanh tho Serbia, Slovenia va Croatia. Lanh tho nay trai dai tu Karlovac qua Neretva va doc theo song Bosna ra đen bien Adriatic, rong tren 48.000 km vuong voi trung tam la Bihac. Tru Sarajevo, cac thanh pho va thi tran quan trong tai Bosnia đeu nam trong tay quan do Kich Nam Tu gom Bihac, Bosanska Krupa, Podgrad, Velika Kladusa, Cetingrad va Podcetin. Quan Giai phong Nam Tu cung hoat đong tich cuc tai nhieu thanh pho khac cua Bosnia nhu Mrkonjic, Jajce, Skender Vakuf, Kotor Varos, Teslic va Prnjavor. Tuy nhien, đay khong phai la mot nha nuoc rieng biet. Ten goi Cong hoa Bihac chi co tinh chat tuong trung vi Bihac la noi đong tru so cua co quan lanh đao Đang Cong san Nam Tu va Tong hanh dinh cua Quan Giai phong nhan dan Nam Tu, đuoc coi nhu thu đo khang chien cua Nam Tu.
Ngay 28 thang 10 nam 1942, Tong hanh dinh NOAJ ra quyet đinh cai to Quan Giai phong nhan dan Nam Tu thanh Quan đoi va du kich giai phong nhan dan Nam Tu. Đoi ngu cac đon vi đuoc bien che lai thanh cac Su đoan gom co:

Su đoan Vo San 1 đuoc thanh lap ngay 1 thang 11 do Koca Popovic lam tu lenh, Uy vien trung uong KPJ Mijalko Todorovic lam chinh uy, quan so ban đau 3.200 nguoi.
Su đoan Vo San 2 đuoc thanh lap ngay 2 thang 11 do Peko Dapcevic lam tu lenh, Mitar Bakic, nguyen chi huy Lu đoan vo san 4 lam chinh uy, quan so ban đau 3.280 nguoi.
Su đoan Xung kich 3 đuoc thanh lap ngay 2 thang 11 do Pero Cetkovic lam tu lenh, Radomir Babic lam chinh uy, quan so ban đau khoang 3.000 nguoi.
Su đoan Krajina 4 đuoc thanh lap ngay 9 thang 11 do Josip Mazar Shosha lam tu lenh, Milinko Kusic lam chinh uy, quan so ban đau 4.705 nguoi.
Su đoan Krajina 5 đuoc thanh lap ngay 9 thang 11 do Slavko Rodic lam tu lenh, Ylija Dosen lam chinh uy, quan so ban đau 3.920 nguoi.
Su đoan Vo San 6 đuoc thanh lap ngay 22 thang 11 do Srecko Manola lam tu lenh, Rade Giric lam chinh uy, quan so ban đau 4.320 nguoi.
Su đoan Banijska 7 đuoc thanh lap ngay 22 thang 11 do Pavle Jaksic lam tu lenh, Duro Kladarin lam chinh uy, quan so ban đau 2.539 nguoi.
Su đoan Kordunaska 8 đuoc thanh lap ngay 22 thang 11 do Vlado Cetkovic lam tu lenh, Arthur Turkulin lam chinh uy, quan so ban đau 4.200 nguoi.
Su đoan Slavonia 12 đuoc thanh lap ngay 30 thang 12 nam 1942 do Petar Drapsin lam tu lenh, Jefto Sasic lam chinh uy, quan so ban đau khoang 2.700 nguoi.

Đau nam 1943, co them 4 su đoan du kich đuoc thanh lap gom co:

Su đoan Dalmatia 9 đuoc thanh lap ngay 13 thang 2 nam 1943 do Ante Banina lam tu lenh, Edo Santini lam chinh uy, quan so ban đau 2.118 nguoi.
Su đoan Krajina 10 đuoc thanh lap ngay 13 thang 2 nam 1943 do Milorad Mijatovic lam tu lenh, Nikola Kotle lam chinh uy, quan so ban đau 3.509 nguoi.
Su đoan Primorie-Gorski 13 đuoc thanh lap đau thang 4 nam 1943 do Veljko Kovacevic lam tu lenh, Josip Skocilic lam chinh uy, quan so ban đau 5.600 nguoi.
Su đoan Krajina 11 đuoc thanh lap đau thang 6 nam 1943 do Jarko Zgonjanin lam tu lenh kiem chinh uy, quan so ban đau khoang 2.000 nguoi.
Song song voi viec cai to lai to chuc quan đoi, nhung nguoi cong san Nam Tu cung xuc tien viec thanh lap mot to chuc thong nhat dan toc đe đoan ket tat ca cac luc luong chong phat xit tren toan lanh tho Nam Tu. Trong cac ngay 26 va 27 thang 11 nam 1942, tai thanh pho Bihac đa dien ra phien hop thu nhat cua Hiep hoi giai phong dan toc Nam Tu chong phat xit (AVNOJ) (Tieng Serbia: Антифашистичко веће народног ослобођења Југославије (АВНОЈ)). Trong so 78 đai bieu đuoc trieu tap tu 8 xu cua Nam Tu, chi co 54 đai bieu đen du. 24 đai bieu con lai đa khong the đen Bihac do đieu kien chien tranh chia cat cac tuyen giao thong. Cac đai bieu đa thong qua Nghi quyet so 1 ve viec thanh lap AVNOJ. AVNOJ tuy khong co cac đac điem cua mot co quan quyen luc nha nuoc nhung co tinh chat nhu mot mat tran giai phong dan toc, tap hop tat ca cac luc luong chinh tri, cac sac toc o Nam Tu, khong phan biet phe phai nham đau tranh chong cac the luc phat xit va ngoai xam đe giai phong cac dan toc va quoc gia Nam Tu.
Hoi nghi đa bau ra Ban lanh đao toi cao AVNOJ do Tien si Ivan Ribar lam Chu tich, 4 pho chu tich gom Tien si Pavle Savic, Nurija Pozderac, Edvard Kardelj va Edvard Kocbek. 6 uy vien gom Mile Perunicic, Ivan Milutinovic, Sima Milosevic Vlada Zechevic Mladen Ivekovic va Veselin Maslesa. To chuc cua AVNOJ o cap toi cao gom cac ban kinh te - tai chinh, giao duc, noi vu, y te, xa hoi va tuyen truyen do cac uy vien phu trach. To chuc cua hiep hoi o cac đia phuong gom cac Uy ban nhan dan giai phong (NOO) co chuc nang nhu mot co quan chinh phu lam thoi tai đia phuong, co nhiem vu truc tiep phoi hop voi cac luc luong quan su đe cung tien hanh đau tranh vu trang va thuc hien cac quyet đinh cua minh, giu lien he chat che voi trung uong AVNOJ va chi đao hoat đong cua cac to chuc chinh tri - xa hoi trong cac vung giai phong. O nhung vung con tai chiem, NOO hoat đong theo phuong thuc bi mat bat hop phap. Co cau to chuc cua NOO tren toan lanh tho Nam Tu cung đuoc hoach đinh gom co:

Uy ban nhan dan giai phong o nong thon (lang) gom tu 3 đen 5 thanh vien la cap co so o nong thon.
Uy ban nhan dan giai phong thanh pho la cap co so o đo thi, co tu 5 đen 10 thanh vien, do mot chu tich va mot thu ky đieu hanh va cac uy vien phu trach cac linh vuc kinh te tai chinh, xa hoi, tuyen truyen va quan su.
Uy ban nhan dan huyen giai phong gom tu 15 đen 25 nguoi, do Chu tich va tu 1 đen 2 Pho chu tich lanh đao cung cac thanh vien phu trach cac van đe kinh te, hau can cho quan đoi, xa hoi, y te, van hoa, giao duc, noi vu, tu phap va quan su.
Uy ban nhan dan giai phong quan co co cau to chuc tuong tu nhu Uy ban nhan dan giai phong huyen nhung co quy mo lon hon đe quan ly mot vung giai phong rong hon.
Uy ban nhan dan giai phong tinh co co cau lon hon cap quan, chi đuoc thanh lap o cac tinh đa hoan toan giai phong.
Uy ban nhan dan giai phong nuoc cong hoa đuoc thanh lap vao nam 1943, khi NOO ra nghi quyet thanh lap Lien bang dan chu Nam Tu đe đieu hanh cac hoat đong quan ly hanh chinh nha nuoc tren lanh tho cac nuoc cong hoa thanh vien cua Nam Tu. Lien bang dan chu Nam Tu ton tai đen cuoi Chien tranh the gioi thu hai va đuoc chuyen đoi thanh Cong hoa nhan dan Nam Tu.


= Cuoc khang chien tai Macedonia 1941 - 1942 =

Ban đau, Bulgaria khong tham gia cac hoat đong quan su o Nam Tu nhung sau khi quan chinh phu hoang gia Nam Tu đau hang, ngay 18 thang 4, Hitler "moi" Bulgaria tham gia kiem soat mot phan lanh tho Nam Tu ma truc tiep la mot phan xu Macedonia (Theo hien phap cua Vuong quoc Nam Tu nam 1931 goi la Vardar Banovina) giap gioi phia tay Bulgaria. Ngay 19 thang 4 nam 1941, Uy ban hanh đong trung uong Bulgaria đuoc thanh lap do Stefan Stefanov lam chu tich va Vasil Khadzi Kimov lam thu ky đe giup chinh phu Bulgaria kiem soat xu Macedonia. Tuy nhien, trong qua trinh hoat đong, mot so thanh vien cua Uy ban nay trong đo co nhung nguoi cua Đang cong san Nam Tu tai Macedonia nhu Panko Brasnarov va Strakhil Gigov cung nhu mot so thanh vien cua Phong trao van đong tu tri cho Macedonia 1919-1931 (VMRO) co xu huong muon xay dung mot xu Macedonia tu tri. Khau hieu cua ho la "Macedonia cua nguoi Macedonia, tha chet tu do con hon song trong su chiem đong". Do đo, ngay 7 thang 7 nam 1941, chinh phu Bulgaria than Đuc đa giai the Uy ban nay.
Ngay 17 thang 5 nam 1941, Metodija Shatorov (bi danh "Charlo"), Bi thu Đang bo cong san Nam Tu khu vuc Macedonia đa ra mot tuyen cao co ten "Thu gui Stojan" (Писмото до Стојана) bang tieng Macedonia. Buc thu len an su đau hang hen nhat cua chinh phu hoang gia Nam Tu, len an viec nhung luc luong ly khai o Croatia va Serbia bat tay voi Đuc Quoc xa va Phat xit Y. Buc thu vach ro viec quan đoi Bulgaria co mat o Macedonia tu thang 5 nam 1941 khong phai la quan đoi giai phong ma thuc chat la mot quan đoi chiem đong giong nhu cac luc luong Đuc va Y đang chiem đong Nam Tu nen muc tieu đoi đoc lap cho Macedonia khoi ach chiem đong cua Bulgaria la can thiet va cap bach ngay trong luc nay. Cuoi cung, buc thu keu goi đoan ket tat ca cac tang lop nguoi dan Macedonia chong lai quan chiem đong, chong lai viec chia cat Macedonia va tranh thu su ung ho cua Đang Cong nhan Bulgaria. Tai Hoi nghi Đang bo cong san Macedonia tai Skopje ngay 17 thang 8 nam 1941, Metodija Shatorov đa khong moi Dragan Pavlovic, Uy vien trung uong KPJ đang co mat tai Skopje tham du nhung lai moi Peter Bogdanov, Uy vien trung uong Đang Cong nhan Bulgaria (cong san) (BKP) tham du. KPJ lap tuc co phan ung. Ho cho rang đuong loi cua Metodija Shatorov bat tay voi nhung nguoi Bulgaria la sai lam chinh tri lon, tao ra nguy co chia cat Nam Tu vao tay Bulgaria. Đau thang 8 nam 1941, Metodija Shatorov gia nhap BKP va đuoc đang nay đieu đong đen cong tac tai Đang bo Sofia va phu trach ca khu vuc Skopje. Con tai Macedonia, Dragan Pavlovic đuoc trung uong KPJ cu lam Bi thu Đang bo Macedonia. Đay la mot su chia re đau tien xay ra giua hai đang cong san cua hai nuoc quan trong thuoc vung Balkan trong Chien tranh the gioi thu hai. Duoi su chi đao cua Dragan Pavlovic, ngay 22 thang 8 nam 1941, Đoi du kich Macedonia đau tien đuoc thanh lap tai Skopje gom 42 nguoi do Cedomir Milenkovic chi huy va Dame Krapchev lam chinh uy.
Ngay 2 thang 8, tai cac thanh pho Skopje, Bitola, Prilep va cac thi tran khac đa no ra cac cuoc bieu tinh do cac đang vien cong san lanh đao chong quan chiem đong Bulgaria. Canh sat Bulgaria đa ngan chan, đan ap va bat giam mot so nguoi cam đau. Cuoi thang 8 nam 1941, Uy ban khu vuc cua KPJ chi đao nhung cong san to chuc chien dich pha hoai ngam co mat danh "Radusha". Ngay 15 thang 9, mot nhom du kich Macedonia đa to chuc đanh up mot đon binh cua quan Bulgaria đang bao ve ham đuong sat xuyen qua nui Babunia Gostirajani. Du kich ban bi thuong 2 linh Bulgaria va tron thoat. Ngay 8 thang 10, canh sat Bulgaria tim ra noi an nap cua nhom du kich nay tai Prilev nhung chi bat đuoc chu nha, ba du kich đa bien mat. Ngay 12 thang 10, nhom du kich do Traiko Bojkov (biet danh "Tarzan") chi huy đa tan cong đon canh sat Prilev va nha tu đe giai cuu cho nhung nguoi bi bat, 11 canh sat Bulgaria bi ban chet, 30 nguoi khac bi thuong. Hien binh Bulgaria keo đen đong hon đa lam that bai cuoc giai cuu, ha sat 12 du kich va bat giam hon 20 nguoi khac. Ngay 8 thang 11, 22 du kich tan cong lang Tsarevik o Prilev, đot chay nha kho roi rut lui. Khong bat đuoc du kich, canh sat Bulgaria bat đi 8 nguoi dan trong lang vi toi tiep te luong thuc cho du kich.
Cuoi thang 10 va trong ca thang 11 nam 1941, canh sat Bulgaria tien hanh mot chien dich truy quet du kich hoat đong ngam tai cac thanh pho Skopje, Bitola, Prilep va nhieu lang mac o Bac Macedonia, bat giu 24 du kich va ca thuong dan tai cac thi tran Beljakovce va Kumanovo. 9 nguoi thiet mang trong cac cuoc đau sung. Mot nhom 18 du kich khac cung bi bat tren nui Kozjak. Nhieu sung ngan va chat no cung mot so phuong tien in an tho so bi thu giu. Cuoi thang 11, do thieu vu khi va cac đieu kien cho cuoc đau tranh vu trang cung nhu cac cuoc can quet lien mien cua canh sat va hien binh Bulgaria, cac đoi du kich đau tien o Varda Macedonia lan luot bi đanh bai. Su chia re phe phai giua KPJ va BKP trong noi bo du kich Macedonia cung la mot trong nhung nguyen nhan lam suy yeu ho. Trong mot buc thu gui Trung uong KPJ, Dragan Pavlovic đe nghi Trung uong KPJ phai đam phan voi Trung uong BKP đe cham dut chia re va co bien phap đe ngan chan tu tuong so vanh trong phong trao cong san o Serbia cung nhu loai tru cac phan tu gay han thu chong lai Nam Tu trong phong trao cong san o Bulgaria. Ong cung de nghi chuyen cuoc đau tranh vu trang ve đia ban nong thon va rung nui đe xay dung luc luong. Tuy nhien, trong buc thu tra loi ngay 6 thang 12, Josip Broz Tito chi đong y chuyen huong hoat đong ra ngoai cac khu đo thi nhung lai bac bo viec đanh gia tinh hinh Vardar Macedonia cua Dragan Pavlovic.
Cuoi nam 1941, Toa an cua chinh quyen Bulgaria than Đuc mo hang chuc phien toa xu xet xu cac du kich Nam Tu tai Macedonia. 38 an tu hinh va 63 an kho sai chung than đuoc tuyen va thi hanh ngay. 26.451 nguoi dan goc Serbia bi truc xuat khoi Macedonia va đua đi cac trai tap trung.
Đau nam 1942, Boris Adreyev, Uy vien trung uong KPJ đuoc cu đen thay the Dragan Pavlovic chi đao phong trao du kich o Macedonia va gan nhu phai gay dung lai tu đau. Truoc tien, Boris Adreyev cho rai nhieu truyen đon keu goi "Nhung nguoi Macedonia khong chien đau cho Hitler", "Nguoi Macedonia hay đoan ket đe tu giai phong", "Hay lam tat ca cho cuoc đau tranh hien nay cua nhung nguoi Macedonia". Thang 3 nam 1942, Boris Adreyev đa to chuc đuoc ba đoi du kich moi. Đoi Veles co 65 nguoi, đoi Skopje co 20 nguoi, cac đoi Bitola va Krushevska moi đoi co khoang 30 đen 40 nguoi. Rieng đoi Prilev do Petre Toshev chi huy co gan 200 nguoi. Trong mua he va mua thu nam 1942, cac đoi du kich Nam Tu tai Macedonia đa to chuc hon 80 tran đanh va mo rong vung kiem soat. Bat chap cac chien dich đan ap cua canh sat va hien binh Bulgaria, o nhieu lang đa lap ra cac uy ban cach mang va đay manh tuyen truyen gay thanh the cho du kich. Trong cac tran đanh, 70 du kich thiet mang, 60 nguoi khac bi bat. Tuy nhien, quan du kich van duy tri va phat trien luc luong tu nhung nguoi đuoc tuyen mo. Đen đau nam 1943, du kich Macedonia đa giai phong đuoc bon vung tu do đuoc goi la "Lanh tho Macedonia moi". Vung thu nhat tai vung nui Pajak va thung lung Karadzhova, mo rong đen Gevgelija, Tikvesh va Mariovo. Vung thu hai tai cac day nui Kozjak Kriva va mo rong đen Kumanovo va Ruen. Vung thu ba gom hai thi tran Kicevo, Debar va vung thu tu tai cac huyen Prespa, Kozuv đeu nam tren khu vuc chiem đong cua quan Y.


Nam 1943 That bai cung luc cua quan đoi Đuc Quoc xa tai Stalingrad (Lien Xo) va El Alemein (Bac Phi) đa co vu manh me cho phong trao du kich chong phat xit o Nam Tu. Ba khu giai phong lon o Bosnia, Macedonia, Montenegro va tinh Vojvodina đang đe doa bien Nam Tu thanh mot phong trao khang chien lon nhat o Đong Au, uy hiep hau phuong cua quan Đuc tai mat tran phia đong. Theo chan Quan giai phong nhan dan Nam Tu, nhung nguoi khang chien o Macedonia cung lap ra Quan Giai phong nhan dan Macedonia (NOVM) ma Lu đoan đau tien cua no ra đoi vao ngay 15 thang 2 nam 1943 do Tihomir Sarevski chi huy va Đora Damevski lam chinh uy voi quan so tren 500 nguoi gom Tieu đoan du kich Kicevski-Debar, Tieu đoan du kich Jane Sandanski, cac đoi du kich Veleski va Kosturski. Tu nam 1943, Quan giai phong nhan dan Nam Tu bat đau tiep nhan ngay cang nhieu vu khi, đan duoc cua ca Lien Xo, Anh, My cho đen bang đuong bien hoac tha du bang may bay tam xa. Ben canh quan đoi chinh quy, cac đoi du kich tiep tuc phat trien tren khap lanh tho Nam Tu va mo rong anh huong sang ca nhung nuoc lang gieng nhu Bulgaria, Hy Lap va Albania. Đat đai Nam Tu thuc su bung chay duoi chan quan chiem đong Đuc Quoc xa va cac đong minh cua no.


= Cuoc tan cong thu tu cua Lien quan Đuc - Y - Ustase - Chetnick =

Thang 1 nam 1943, Hitler ra lenh cho tuong Alexander von Leer, Tu lenh Cum tap đoan quan E đong tai Nam Tu va tuong Rudolf Liters, chi huy cum quan Đuc va Ustase tai Croatia phai thanh toan bang đuoc phong trao du kich o Nam Tu truoc khi mua he đen. Bo chi huy Đuc tai Nam Tu đa vach ra ke hoach Fall Weiss gom 3 giai đoan:

Giai đoan 1 (Weiss I): tan cong cac vung lanh tho do du kich Nam Tu kiem soat tai Croatia, Nam Sava va Tay Bosnia, trong đo co Bihac.
Giai đoan 2 (Weiss II): Tan cong cac khu giai phong tai Drvar va Neretva.
Giai đoan 3 (Weiss III): Tao thanh triet đe cac khu du kich va giai gioi luc luong Chetnick.
Tuong Alexander von Leer huy đong vao chien dich nay 90.000 quan gom 50.000 quan Đuc cua Su đoan 7 SS "Prinz Eugen", Su đoan le duong 369, cac su đoan bo binh 187, 714, 717; 25.000 quan Y gom cac su đoan Sassari, Lombardy, Bergamo va Murdo; 12.000 quan canh ve quoc gia Ustase thuoc Quan đoan 27 va khoang 3.000 quan Chetnick. Quan Đuc va đong minh cua Đuc co hon 100 xe tang, đuoc su yem ho cua 150 may bay cac loai. Chong lai 9 su đoan Đuc - Y va 2 su đoan Ustase la 42.000 quan du kich Nam Tu gom Quan đoan du kich Croatia gom cac su đoan 6, 7, 8 va Su đoan Nanijska Kordunaska co khoang 16.000 nguoi; Quan đoan du kich Bosnia gom cac su đoan Krajina 1 va 2 co khoang 11.500 nguoi; Cum tac chien can ve gom cac su đoan Vo San 1, 2 va Su đoan xung kich 3 co khoang 14.000 nguoi; cac đoi du kich nho o Slavonia co khoang 500 nguoi.

He thong trinh sat cua Quan giai phong nhan dan Nam Tu đa phat hien đuoc ke hoach tan cong cua lien quan Đuc - Y - Ustase va Bo Tong tu lenh NOVJ o Bihac quyet đinh "ra tay truoc" đe nam quyen chu đong. Ngay 15 thang 2 nam 1943, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu phat đong cuoc tan cong Prozor đanh vao hau cu cua cac su đoan Y đang tap trung tai phia bac Mostar. Thanh pho Prozor đuoc ba tieu đoan cua Trung đoan 259 (Y) co hon 800 quan bao ve. 22 gio ngay 15 thang 2, Su đoan xung kich 3 su dung ca ba lu đoan: Dalmatia 1, Montenegro 5 va Herzegovina 10 tan cong tu phia tay, phia bac va phia đong Prozor. Ban đau, cuoc tan cong dien ra thuan loi, Lu đoan Dalmatia 1 đa chiem đuoc cac day pho đau tien va cac kho nhien lieu. Tuy nhien, truoc khi troi sang, phao binh Y đa phat hien đoi hinh quan du kich va bat đau ban chan kich liet, yem ho cho bo binh phan xung phong, Quan du kich Nam Tu buoc phai tam dung tan cong va rut ra khoi thanh pho.
Luc 23 gio ngay 16 thang 2, NOVJ su dung Su đoan Xung kich 3 đuoc tang cuong 2 tieu đoan cua Lu đoan Kraijna 3 va 7 khau luu phao tiep tuc tan cong vao Prozor. Đen 1 gio sang, Lu đoan Herzegovina 10 phoi hop voi Lu đoan Montenegro 5 đa lam chu trung tam thanh pho. Quan Y hoang loan thao chay va bi quan cua Lu đoan Dalmatia 1 va Lu đoan Kraijna 3 truy kich ve Mostar. Du kich Nam Tu tieu diet 220 quan Y, bat 280 tu binh, thu 5 xe tang hang nhe, 4 luu phao, 2 phao nong dai, 4 sung coi, 12 đai lien, 25 trung lien, 10 xe tai, 1 xe keo, hon 500 sung truong va nhieu quan trang, quan dung. Cac đon vi cua Su đoan Xung kich 3 co 23 du kich thiet mang, 78 nguoi bi thuong. Mot so bi thuong nang sau đo đa chet. Tran tan cong Prozor thanh cong đa tao ra mot cua mo đe quan du kich Nam Tu tai khu giai phong Bihac co the tiep can thung lung song Neretva tu Mostar đen Konjic. Phat huy chien qua cua Su đoan Xung kich 3, Su đoan Vo San 2 đa mo cuoc tan cong tu Imotsky ra tuyen song Neretva o giua Mostar va Jablanica, Su đoan Vo San 1 cung tu Banja Luka tien ra lam chu con đuong giao thong tu Sarajevo đi Konjic va bao ve mat bac cua chien dich. Cuoc tan cong "ra tay truoc" cua NOVJ đa buoc Su đoan 714 (Đuc) phai to chuc phong thu. Ke hoach giai đoan 1 cua Chien dich Weiss bi pha san. Tuy nhien, tuong Alexander von Leer van quyet đinh thuc hien giai đoan 2 cua chien dich.

Ngay 20 thang 2, lien quan Đuc - Y - Ustase chia lam ba huong tan cong vao vung nui Dinaja. Tu phia bac, cac Su đoan 717, 718 (Đuc) va Lu đoan 5 (Ustase) tan cong theo huong Bugojno - Livno. Tu phia nam, Su đoan 7 SS "Prinz Eugen" va Su đoan le duong 369 tan cong theo huong Drvar - Glamoc - Livno. Tu phia tay, Quan phat xit Y su dung 2 su đoan son chien cua cac quan đoan 6 va 18 tan cong len Livno. Muc tieu toi hau cua quan Đuc la bao vay, tieu diet chu luc NOVJ o Livno. Mat tran phia bac cua Su đoan Vo San 1 (Nam Tu) gap kho khan lon. Ngay 22 thang 2, quan Đuc pha vo chien tuyen cua su đoan nay, đanh chiem Konjic va đen 26 thang 2, Su đoan Vo San 1 buoc phai rut len cac suon nui phia nam Sarajevo. Canh quan chu luc cua NOVJ o giua mat tran gom Su đoan Krajina 5 va Su đoan Herzegovia 10 bi ho suon trai va bi Su đoan 7 SS cung Su đoan le duong 369 (Đuc) tan cong. Ngay 4 thang 3, quan Đuc chiem Glamoc va xong đen Livno. Ngay 5 thang 3, quan Y va quan Chetnick bao vay Imotsky.

Vao thoi điem cuc ky nghiem trong cua chien dich, Tong tu lenh Josip Broz Tito đa co mot quyet đinh quan trong lien quan đen su ton vong cua chu luc Quan Giai phong nhan dan Nam Tu, nong cot cua phong trao khang chien chong phat xit o Nam Tu. Ngay 4 thang 3 nam 1943, ong yeu cau huy bo cuoc tan cong tren huong Konjic va to chuc phan cong theo huong nguoc lai. Ngay 5 thang 3, quan du kich pha no cac cay cau qua song Neretva, trong đo co cay cau đuong sat gan Jablanica, loai tru mot phan nguy co bi quan Y va quan Chetnick tan cong tu huong Nam. Ngay 6 thang 3, cac Su đoan Vo San 1 va 2, Su đoan Herzegovina 10 chuyen huong tan cong vao Gornji Vakuf va Prozor Vakuf, đanh vao hau cu cua cac su đoan bo binh 717, 718 va Lu đoan Ustase 5 đa tan cong Livno tu phia đong. Cuoc phan cong nguoc chieu nay buoc cac su đoan Đuc phai bo muc tieu tan cong Livno tu phia đong đe quay ra đoi pho voi ba su đoan du kich tai Prozor Vakuf. Ngay 8 thang 3, quan Chetnick khoi phuc lai đuoc cay cau Jablanica nhung chi bao đam bo binh qua đuoc. Hon 2.000 quan Chetnick qua cau tan cong len Jablanica. Ngay 9 thang 3, Josip Broz Tito đieu Su đoan Banjiska 7 do Ljuba Vuckovic chi huy bo Imosky quay ve chan đanh lien quan Y - Chetnick o phia bac Mostar. Su đoan Vo San 2 lai đuoc đieu nguoc tro lai phia nam, phoi hop voi Su đoan Banjiska 7 va Lu đoan 9 chiem lai Jablanica.
Trong cac ngay tu 15 đen 28 thang 3, đuoc tang cuong tieu đoan xe tang hang nhe tu luc luong du bi cua Tong hanh dinh NOVJ, Su đoan Dalmatia 9 va Su đoan Krajina 10 (NOVJ) moi thanh lap đa đanh bai cac luc luong Chetnick, đanh chiem Kalinovik o phia bac va Nevesinje o phia nam song Neretva. Quan Chetnick chi con lai vai tram nguoi voi va rut lui ve tuyen song Drina trong su truy đuoi cua Su đoan Xung kich 3 (NOVJ). Ngay 7 thang 4, quan Chetnick tiep tuc bai tran tren song Drina. Khong co quan Chetnick tro luc trong khi ban than cung bi thiet hai, cac su đoan Lombardy va Murdo (Y) buoc phai ngung tan cong. Quan Y mat them hon 1.000 nguoi chet va bi thuong, 5 khau phao, 2 xe tang hang nhe, mot o to, 23 mo to, 3 sung coi va 754 vien đan bi quan NOVJ thu giu. O phia bac, Su đoan Vo San 1, Su đoan Banijska 7 va Su đoan Herzegovina 10 đa giu vung phong tuyen phia đong va phia bac Livno. Trong bao cao gui Tong hanh dinh OKH ngay 1 thang 4 nam 1943, tuong Alexander von Leer cho rang mac du thong thao khong gian, đia hinh nhung lai thieu hieu biet ve cac kien thuc quan su toi thieu nen Dragoljub Mihailovich tro thanh nguyen nhan chu yeu dan đen that bai cua luc luong Chetnick.


= Cuoc tan cong thu nam cua Lien quan Đuc - Y =

That bai trong giai đoan II buoc tuong Alexander von Leer phai huy bo giai đoan III cua Chien dich Weiss va lap mot ke hoach moi đe tiep tuc thanh toan phong trao du kich o Nam Tu va NOVJ. Lan nay, no đuoc đat ten ma la "Chien dich Schwarz". Nhan thuc đuoc tam quan trong cua chien dich, Quan đoi Đuc Quoc xa đa huy đong vao chien dich nay 120.000 quan gom co:

Quan đoi Đuc Quoc xa: Su đoan bo binh son chien 1, Su đoan bo binh 7 SS "Prinz Eugen", cac su đoan bo binh nhe 104 va 118, Su đoan le duong 369, Su đoan bo binh 4 "Brandenburg", Trung đoan xe tang 202, Tieu đoan cong binh 659.
Quan đoi Phat xit Y: Cac su đoan bo binh "Taurinenzi", "Ferrari" va "Venice".
Quan Ustase: Quan đoan bo binh 4, Trung đoan Canh sat Croatia.
Quan Bulgaria:Trung đoan co gioi 61, Trung đoan hon hop 63, đat duoi quyen chi huy cua Su đoan le duong 369 (Đuc)
Chong lai cum quan đong đao nay chi co 22.000 quan giai phong nhan dan Nam Tu thuoc gom:

Su đoan Vo San 1 cua Thieu tuong Koca Popovic
Su đoan Vo San 2 cua Thieu tuong Peko Dapcevic
Su đoan Xung kich 3 cua cac đai ta Radovan Vukanovic va Sava Kovacevic
Su đoan Banijska 7 cua đai ta Pavle Jaksic
Su đoan Dalmatia 1
Lu đoan du kich Đong Bosnia 6
Lu đoan du kich Majevicka 15
Tieu đoan 3 thuoc Lu đoan Vo San 4
Tieu đoan 2 va Tieu đoan 4 thuoc Lu đoan Montenegro 5
Quan Chetnick:Gom 7 đoi do Pavle Djurisic chi huy than Y nhung van la đoi tuong giai gioi cua quan Đuc.

Voi uu the đac biet lon ve binh luc cua Lien quan Đuc - Y - Bulgaria - Ustase, đay la mot trong nhung chien dich can quet lon nhat cua quan đoi phe Truc trong qua trinh chiem đong Nam Tu va cung kho khan nhat cua Quan Giai phong nhan dan Nam Tu ke tu phat đong cuoc khang chien. Muc tieu hang đau cua quan đoi Đuc Quoc xa trong chien dich nay la bao vay va tieu diet cac su đoan chu luc cua NOVJ tai vung bien gioi tay bac Montenegro va Đong Nam Bosnia. Nhiem vu giai gioi quan Chetnick chi la muc tieu thu yeu. Vai tro chu yeu tren chien truong se do quan Đuc va quan Y bo tri xen ke nhau đam nhan. Cac đon vi Ustase va Bulgaria chi đong vai tro tro chien.
Ngay 14 thang 5, quan Chetnick bat đau bi quan Đuc tuoc khi gioi. Thieu ta Pavle Djurisic bi bat. Tuy nhien, Tong chi huy quan Y tai Nam Tu, tuong Pircio Biroli đa yeu cau nguoi Đuc phai dan giai Pavle Djurisic giao cho ho, neu khong nguoi Y se "dung vu luc đe đoi lai ong ta". Pircio Biroli cho rang quan Chetniks la đong minh tin cay cua nguoi Y trong viec chong lai cac luc luong cong san o Nam Tu. Tuong Walter fon Stetner, chi huy Su đoan son chien 1 (Đuc) cung phan đoi lenh bat giu quan Chetniks vi thuc te cuoc chien o Nam Tu cho thay, mac du theo chu nghia dan toc nhung quan Chetniks cung chung muc tieu chong cong voi nguoi Đuc va nguoi Y. Tuy nhien, theo lenh truc tiep tu Adolf Hitler, 2.400 quan Chetniks van bi tuoc khi gioi. 800 quan đuoc su dung lam cac cong viec tho moc. So con lai bi giam giu. Cuoi nam 1943, khi chinh quyen Mussolini sup đo o Nam Y, hau het so quan Chetniks đeu đuoc nguoi Đuc phong thich.

Ngay 15 thang 5, cuoc cham sung đau tien no ra o phia bac tai Cajnice va Foca tren huong tan cong cua Su đoan le duong 369. O phia đong, Su đoan son chien 1 (Đuc) cung mo cac cuoc tan cong vao Brodarevo va Mojkovac. Bo chi huy toi cao Quan Giai phong nhan dan Nam Tu nhan đinh rang khu vuc phong thu Foca la cai chot đe ngan chan nhung luc luong lon cua quan Đuc khep vong vay, đong thoi, mo ra canh cua lien lac voi mien Đong Bosnia. Vi vay, Su đoan Vo San 1 nhan đuoc menh lenh phai giu bang đuoc Foca. Tu ngay 21 đen ngay 25 thang 5, Su đoan le duong 369 (Đuc) bi Su đoan Vo San 1 (Nam Tu) chan lai. Cac trung đoan son chien 7 va 13 Đuc đa bi thiet hai đang ke trong cac tran đanh ngay 21 va ngay 24 thang 5.
Bat chap thiet hai, quan Đuc tung Su đoan bo binh 118 vao tran va tiep tuc tan cong. Ngay 25 thang 5, Su đoan bo binh 118 (Đuc) chiem đuoc Gradca. Bo chi huy toi cao NOVJ phai chuyen So chi huy sang ta ngan song Tara. Ngay 26 thang 5, Su đoan bo binh 118 (Đuc) tiep tuc tan cong sang phia tay, đanh chiem lang Piva. 738 quan du kich cua Trung đoan 22 bi quan Đuc bao vay tai Vucevo, mot cao nguyen nho phia tay Piva va đut lien lac voi So chi huy NOVJ. Tuy nhien, do đia hinh rung nui nen So chi huy NOVJ đa đieu mot tieu đoan luon rung đi vong qua Anaker va noi đuoc lien lac voi Trung đoan 22. Ngay 29 thang 5, hai tieu đoan cua Su đoan Vo San 2 đa co mot tran kich chien voi quan cua Su đoan 7 SS (Đuc) tai Anaker, phoi hop voi Su đoan Vo San 1 chan đuoc Su đoan bo binh 118 (Đuc) tren đeo Piva, cung co đuoc the phong ngu cua NOVJ tai khu vuc Sutjeska.

Tu ngay 18 thang 5, Su đoan 7 SS (Đuc) va Su đoan "Ferrari" (Y) to chuc tan cong vao Savnik, Zabljak va Mratinje. Su đoan Dalmatia 1 đa bao ve thanh cong thi tran Pete, ngan chan đuoc canh trai cua Su đoan 7 SS. Phat hien quan Đuc tiep tuc tung luc luong du bi vao tran, tu ngay 31 thang 5 đen ngay 5 thang 6, Bo chi huy toi cao NOVJ chuyen đen khu vuc Mratinje, đong thoi đieu Su đoan Montenegro 4, Su đoan Krajina 7 va Su đoan Herzegovina 10 tien ra Bioc va Piva chan kich. NOVJ bat đau to chuc phong thu co chieu sau tai cac khu vuc Sutjeska va Gatacko đe bao ve cho So chi huy NOVJ tai Mratinje. Nhom thu nhat do Milovan Djilas chi huy gom cac su đoan Vo San 1, 2 va Su đoan Banijska 7 phong thu khu vuc Тrеcа. Tru so cua Trung uong KPJ cung đong tai đay. Nhom thu hai do Sava Kovacevic chi huy gom Su đoan Xung kich 3 va hai tieu đoan canh ve cua Tong hanh dinh NOVJ phong thu tren song Tara.
Trong luc chien su đang dien ra ac liet, ngay 20 thang 6, mot nhom nhan vien quan su Anh đa đo bo xuong Đurđevica Tara, gan Srnog Јеzеrа va tim đuong lien lac voi So chi huy cua J. B. Tito. Chi huy nhom la đai uy Bill Stewart, tung lam viec tai Lanh su quan Anh tai Zagreb truoc chien tranh, noi thao tieng Serbia-Croat va đai uy William Deakin, nguyen giao su lich su tai Oxford cung 4 nhan vien quan su. Đem 27 rang ngay 28 thang 5, nhom nay đa đen đuoc So chi huy cua J. B. Tito. Tu ngay 29 thang 5, nguoi Anh bat đau tha du tiep te vu khi va đan duoc cho cac đon vi NOVJ. Nhom nhan vien quan su Anh cung yeu cau London cho may bay nem bom tap kich cac vi tri tap trung quan Đuc va quan Y. Đai uy William Deakin cung bao tin xac nhan đen London rang chac chan Chetniks đa hop tac voi nguoi Đuc va nguoi Y chong lai du kich Nam Tu. Truoc đo, đai uy William Bailey tai So chi huy cua Draza Mihailovic đa bao tin cho London ve viec Chetniks đa hop tac voi nguoi Y, viec quan Đuc giai gioi luc luong Chetniks va Draza Mihailovic phai chay tron sang Montenegro.
Mac du ty le thuong vong la 1 du kich đoi lay 4 linh Đuc - Y (hoac Ustase) nhung tinh ve ty le thuong vong tren quan so tham gia ton that cua NOVJ la kha nang voi hon 1.000 nguoi chet, 4.000 thuong binh lam qua tai Benh vien da chien trung uong NOVJ. Rieng Lu đoan Dalmatia 2 bi thiet hai nang, chi trong mot ngay đa co 600 nguoi chet. Tren chien truong, lien quan Đuc - Y đang khep dan vong vay quanh nui Zelengora. Ngay 9 thang 6, Josip Broz Tito bi thuong vao tay trai trong mot tran phao kich cua quan Đuc. Phat đan lac đo cung giet chet đai uy Bill Stewart va Duro Vujovic, si quan can ve cua J. B. Tito va lam bi thuong mot so du kich khac. Tinh hinh nghiem trong buoc Bo chi huy toi cao NOVJ phai co mot giai phap quyet liet đe tranh khoi bi đoi phuong bao vay, tieu diet. Ngay 10 thang 6, Bo chi huy toi cao NOVJ hop va quyet đinh pha vay. Huong rut sang phia tay len vung nui Dinajia đa bi lien quan Đuc - Y bit chat tren tuyen song Neretva. O cac huong Đong va Nam, lien quan Đuc - Y co su tro giup cua quan đoi Bulgaria đang gia tang suc ep len 3 su đoan du kich đang chien đau tai vung giap ranh giu Bosnia va Montenegro. Chieu ngay 11 thang 6, Bo chi huy toi cao NOVJ quyet đinh rut quan len phia bac, xuyen qua "cua mo" hep tai Tjentiste do Su đoan Dalmania 1 cua Vaso Jovanovic vua đot pha tren con đuong tu Foca đi Kalinovik.
Toi 11 thang 6, cac đon vi NOVJ bat đau di chuyen. Ngay 12 thang 6, trong khi Khong quan Đuc tiep tuc nem bom ban pha can cu cu cua NOVJ thi cac lu đoan Đong Bosnia 6 va Majevicka 15 đa bat đau đot pha qua song Sutjeska tai lang Rataj. Ngay 12 thang 6, quan Đuc tim thay nhung du kich bi thuong phai nam lai tai thung lung song Sutjeska va đa ban chet tat ca bon ho. Theo bao cao cua nguoi Đuc, so di quan Đuc phai giet ho vi tat ca đang mac benh sot phat ban. Ngay 13 thang 6, cac su đoan Vo San 1 va 2 tiep tuc đot pha len phia bac. Su đoan Xung kich 3 tru lai can hau tai lang Krekov bi thiet hai nang. Su đoan truong Sava Kovacevic tu tran tai Vrbnica, gan Foca khi moi 38 tuoi. Lu đoan con lai cua su đoan nay chuyen thanh Lu đoan đoc lap va nhap vao đoan quan chu luc NOVJ đang mo đuong mau rut lui. Ngay 14 thang 6, cac luc luong con lai cua NOVJ va Bo chi huy toi cao NOVJ đa đot pha vuot qua vong vay cua Su đoan le duong 369 (Đuc) va tap ket tai vung nui Rogatica, phia đong Bosnia.
Cuoc tan cong thu nam cua lien quan Đuc - Y đa gay nhung thiet hai đang ke cho NOVJ. Trong so 5 su đoan va 2 lu đoan tham gia chien dich co đen 4 su đoan chi con lai 1/2 quan so. Rieng Su đoan Xung kich 3 chi con lai 1 lu đoan. Tong so thuong vong gom 7.543 nguoi, ke ca nhung nguoi chet tai benh vien do vet thuong va cac thuong binh bi quan Đuc ban chet tai thung lung song Sutjeska. Ngoai ra, trong ngay 7 thang 6, tai thi tran Dola gan Piva, Su đoan 118 (Đuc) đa giet chet 520 thuong dan Nam Tu, trong đo co 106 tre em. Lien quan Đuc - Y cung chiu thiet hai đang ke voi 5.300 thuong vong; trong đo co 2.768 linh Đuc, hon 2.000 linh Y va 411 linh Ustase. Khong co so lieu ve thuong vong cua linh Bulgaria. Ngay 15 thang 6, quan Đuc cham dut chien dich Schwartz.


= Phong trao du kich lan rong =
Bat chap cac cuoc hanh quan "trung phat" cua quan đoi Đuc Quoc xa, Phat xit Y va cac luc luong than Đuc, than Y o Nam Tu, phong trao du kich chong phat xit van phat trien tai nuoc nay ca ve quy mo va to chuc. Nong cot cua phong trao van la Quan giai phong nhan dan Nam Tu khong nhung khong bi tieu diet ma con truong thanh qua tung tran đanh, tung chien dich mac du ho cung hung chiu nhung ton that khong nho. Tu cuoi nam 1942 đen cuoi nam 1943, đa co 9 Quan đoan du kich đuoc thanh lap gom hon 20 su đoan va nhieu lu đoan, tieu đoan đoc lap voi tong quan so len đen 239.000 nguoi.
Ngay 9 thang 11 nam 1942, Quan đoan Bosnia 1, quan đoan chu luc đau tien cua NOVJ đuoc thanh lap tai Bosnia gom cac su đoan Kraina 4, 5 va Lu đoan 6 Đong Bosnia do Kosta Nag lam tu lenh, Osman Karabegovic lam chinh uy. Tu ngay 11 thang 5 nam 1943, đon vi nay đuoc đoi ten thanh Quan đoan Bosnia 3.
Ngay 4 thang 1 nam 1943, NOVJ thanh lap Quan đoan Croatia 4 tu Su đoan Vo San 6, Su đoan Banijska 7 va Su đoan Kordunaska 8 do Ivan Gosnjak lam tu lenh, Veceslav Holjevac lam chinh uy. Tong quan so ban đau co 9.819 nguoi. Quan đoan đa tham gia cac giai đoan I va giai đoan II cua chien dich Weiss.

Trong khi Chien dich Schwarz đa dien bien phuc tap thi ngay 11 thang 5 nam 1943, tai mien Đong Bosnia, NOVJ đa thanh lap them Quan đoan Bosnia 5 tren co so Su đoan Kraina 4 cua Quan đoan Bosnia 3 va bo sung vao bien che cac su đoan Kraina 10, 11 va Su đoan đoc lap 10. Quan đoan do Slavko Rodic chi huy, Velimir Stojnic lam chinh uy. Quan so ban đau gom 9.804 nguoi.
Ngay 17 thang 5 nam 1943, Su đoan đoc lap 10 đuoc tach ra đe nang cap thanh Quan đoan Slavonia 6 voi su tham gia cua Su đoan đoc lap 12. Quan đoan nay do Petar Drapsin lam tu lenh va Otmar Kreacic lam chinh uy. Quan so ban đau gom 5.200 nguoi.
Ngay 5 thang 10 nam 1943, Bo chi huy toi cao NOVJ cung luc thanh lap 2 quan đoan du kich moi. Quan đoan Vo San 1 đuoc hinh thanh tu Su đoan Vo San 1 va Su đoan Licka 6 do Koca Popovic lam tu lenh, Mijalko Todorovic lam chinh uy. Quan so ban đau khoang 8.000 nguoi. Quan đoan Xung kich 2 đuoc hinh thanh tu Su đoan Vo San 2, Su đoan Xung kich 3 va 8 đoi du kich tu cac lanh tho Montenegro, Boka, Herzegovina va Sandzak, do Peko Dapcevic lam tu lenh, Mitar Bakic lam chinh uy. Quan so ban đau khoang 8.500 nguoi.
Ngay 7 thang 12 nam 1943, Quan đoan Dalmatia 8 đuoc thanh lap gom cac su đoan bo binh 9, 19, 20, 26 va Lu đoan đo bo đuong khong. Quan so ban đau 13.049 nguoi do Vicki Krstulovic lam tu lenh, Ivan Kukoc lam chinh uy.
Ngay 22 thang 12 nam 1943, Quan đoan Slovenia 9 đuoc thanh lap tren co so cac su đoan bo inh 30, 31, 32, cac đoi du kich Brisk-Benes, Juznoprimorski, Gorenjski va Zapadnokorus va tieu đoan du kich Y "Triestino d'asalto". Quan so ban đau 6.800 nguoi. Quan đoan do Lado Ambrozic chi huy va Dusan Kveder lam chinh uy.
Ngoai cac quan đoan chinh quy, tai nhieu vung lanh tho cua Nam Tu, cac đoi du kich nho le đa đuoc tap hop lai thanh cac su đoan. Trong nam 1943, co them 8 su đoan du kich đuoc NOVJ thanh lap:
Ngay 13 thang 4 nam 1943, 3 lu đoan du kich Slovenia 1, 2 va 3 đa tap hop lai thanh Su đoan Slovenia 14 do Mirko Bracic chi huy, Dobovicnik lam chinh uy. Quan so ban đau khoang 2.400 nguoi. Cung ngay, cac lu đoan du kich Slovenia 4, 5, 6 cung hop lai thanh Su đoan Slovenia 15 do Predrag Jeftic chi huy, Viktor Avbelj lam chinh uy. Quan so ban đau khoang 1.400 nguoi.

Cuoi thang 4 nam 1943, tai thi tran Brinje, cac lu đoan du kich 6, 14 va cac nhom du kich le tai khu vuc Goransk đa tap hop lai thanh Su đoan Goransko 13 duoi su chi huy cua Veljko Kovacevic va Joseph Skocilic. Quan so ban đau khoang 5.600 nguoi.
Ngay 2 thang 7, tai Đong Bosnia, NOVJ đa thanh lap Su đoan Vojvodina 16 tren co so cac lu đoan du kich Vojvodina 1, 2 va 3 do Danilo Lekic lam tu lenh kiem chinh uy. Quan so ban đau 1.550 nguoi. Cung ngay, Su đoan du kich Đong Bosnia 17 cung đuoc thanh lap tu Lu đoan Vo san 6, Lu đoan Majevicka 15 va Đoi du kich đoc lap Majevicka, do Gligo Mandic chi huy, Branko Petricevic lam chinh uy, quan so ban đau khoang 3.000 nguoi.
Ngay 14 thang 9 nam 1943, tren co so cac lu đoan du kich Slovenia 8, 9 va 10, Bo chi huy toi cao NOVJ thanh lap Su đoan Slovenia 18 do Rado Pekhacek chi huy, Janez Khribar Tone lam chinh uy, quan so ban đau 3.350 nguoi.
Ngay 8 thang 10 nam 1943, tai lang Biovicino, Su đoan du kich Dalmatia 18 ra đoi tren co so cac lu đoan du kich Dalmatia 5, 6 va 7; do Milan Kupresanin lam tu lenh, Petar Babic lam chinh uy, quan so ban đau 3559 nguoi.
Ngay 10 thang 12 nam 1943, tai lang Vrdovo tren nui Dinara, Su đoan du kich Dalmatia 20 đuoc thanh lap gom cac lu đoan du kich Dalmatia 8, 9 va 10 gom 3.110 nguoi, do Velimir Knezevic chi huy, Zivko Zivkovic lam chinh uy.
Ngoai cac luc luong tren bo, NOVJ bat đau xay dung Hai quan du kich va Khong quan du kich. Ngay 19 thang 9 nam 1942, tai Dalmatia, nhung đon vi linh thuy đau tien cua NOVJ ra đoi. Ban đau, ho su dung cac tau đanh ca co vu trang. Sau khi phat xit Y bi thua tran o mien Nam ban đao Apenin, NOVJ thu giu nhieu tau tuan duyen cua Hai quan phat xit Y đe tu vu trang cho minh.


= Y rut khoi chien tranh =
Đem 9 thang 7 nam 1943, quan đong minh Anh - My trien khai ke hoach "Husky" đo bo len đao Sicilia, bat đau Chien dich nuoc Y. Ngay 25 thang 7, tai Roma, vua Y Victor Emmanuel III ra chieu chi phe truat Benito Mussolini khoi chuc vu thu tuong va giam giu ong nay tai khach san "Albergo-Rifudzhio" trong day nui Apennine. Thong che Pietro Badoglio đuoc goi ra lap chinh phu moi. Ngay 3 thang 9, chinh phu Badoglio đa ky ket hiep uoc đinh chien voi quan đong minh tai Lisbon, đuoc coi nhu mot hiep uoc đau hang khong đieu kien. Nuoc Y rut ra khoi cuoc chien tranh. Mac du ngay 12 thang 9 nam 1943, cac đon vi biet kich Đuc cua tuong SS Otto Skorzeny đa giai thoat cho Mussolini, đua ve Milan va lap ra Chinh phu Cong hoa xa hoi Y o phia bac tuyen Gothic nhung Mussolini đa khong con quan đoi trong tay. Ngoai nuoc Đuc Quoc xa, chinh phu cua ong ta khong đuoc mot nuoc nao cong nhan, con Cum tap đoan quan C cua quan đoi Đuc Quoc xa do thong che Albert Kesselring chi huy thi chiem đong mien Bac Y va tiep tuc chong lai quan đoi đong minh Anh - My.
Tinh hinh o Nam Tu cung co nhung thay đoi nhanh chong. Thang 8 nam 1943, Quan đoi Đuc Quoc xa tien hanh giai gioi cac luc luong Y theo chinh phu cua Pietro Badoglio, ke ca hai quan Y con đang ket lai tai cac cang cua Nam Tu ven bien Adriatic va truc xuat quan đoi nay khoi lanh tho Nam Tu. Ngay 12 thang 8, Tong hanh dinh quan đoi Đuc Quoc xa thanh lap Cum tap đoan quan F do thong che Maximilian von Weichs chi huy gom nong cot la Tap đoan quan xe tang 2 va cac đon vi Đuc đang chiem đong Nam Tu, Hungary. Cum tap đoan quan E do tuong Alexander Lohr chi huy đang chiem đong Hy Lap, Tap đoan quan 2 Bulgaria đang chiem đong Macedonia va Tap đoan quan Serbia (gom quan Ustase va quan Chinh phu bu nhin Serbia) cung đuoc đat thuoc quyen Maximilian von Weichs.
Trong khi Cum tap đoan quan Nam (Đuc) đang phai tap trung đoi pho tai mat tran Ukraina thi loi dung tinh hinh lon xon nay, NOVJ đa nhanh tay tien quan tuoc vu khi cua quan Y, chiem lai cac vung do quan phat xit Y chiem đong truoc đo o mien Tay Croatia, Tay Bosnia, vung bien gioi tiep giap voi Albania va cac vung ven bien Adriatic, bao gom ca Montenegro. Vung giai phong do NOVJ kiem soat đa rong ra chiem mot nua lanh tho Nam Tu. Quan Đuc, quan Hungary, Bulgaria va cac luc luong Nam Tu than Đuc chi con chiem giu đuoc lanh tho phia đong nam Tu va xu Macedonia. Đen cuoi nam 1943, NOVJ đa co su đoan xe tang chinh quy đau tien tren co so 56 xe tang Y vua chiem đuoc. Ngay 18 thang 11 nam 1943, Hai quan du kich Nam Tu chinh thuc đuoc thanh lap gom cac tau tuan duyen chiem đuoc cua hai quan Y va cac tau đanh ca đuoc vu trang bang sung coi va sung may hang nang. Ngay 2 thang 10 nam 1943, mot can cu cua NOVJ đuoc mo tai Bari (Y) đang do quan Anh, My va Lien Xo cung su dung đe tiep nhan va van chuyen hang vien tro cua cac nuoc đong minh cho NOVJ bang đuong bien va đuong khong. Ngay 14 thang 10, can cu khong quan lon đau tien cua NOVJ cung đuoc thiet lap tai Livno.
Lo ngai truoc su phat trien cua NOVJ, Adolf Hitler ra lenh cho thong che Maximilian von Weichs dung moi bien phap co the đe on đinh tinh hinh o phia tay Balkan va Hy Lap. Tu thang 10 nam 1943, Cum tap đoan quan F (Đuc) đa huy đong 5 su đoan bo binh Đuc, Bulgaria, Hungary, quan Utashi phoi hop voi Hai đoan Adriatic (Đuc) tien hanh "Chien dich Thang Muoi" (thuong đuoc goi la cuoc tan cong thu sau cua quan đoi Đuc Quoc xa) nham tai chiem bo bien mien tay nam Tu, đac biet la cac ben cang va tieu diet hai quan cua NOVJ. Tu ngay 1 đen ngay 9 thang 10, quan Đuc đa chiem lai cac cang Littoral o Slovenia, Istria, Gorski va Split o Croatia. Ngay 15 thang 10, quan Đuc tiep tuc đanh chiem đao Sibenik va ban đao Peljesac. Hai quan NOVJ phai di chuyen đen cac đao Hvar va Brac, keo theo cac lu đoan Dalmatia 1, 9 va 11 cung 4 đoi du kich va hang nghin dan ti nan, tong cong len đen 15.000 nguoi. Tu thang 11 đen đau thang 12 nam 1943, quan Đuc tiep tuc chiem cac đao Drevnik lon, Drevnik nho va đao Korcula, đo bo can quet cac đao Curicta (Krk), Cres va Losinj o ven bien phia tay Slovenia. Hai quan NOVJ mot lan nua phai roi can cu đen đao Vis. Tu ngay 20 đen ngay 26 thang 12, Hai quan NOVJ, cac lu đoan du kich Dalmatia đuoc su ho tro cua Hai quan Anh đa tien hanh bon chien dich lon tai vong cung đao Dugi - Kornaty - Zhirji - Vis - Lastovo, đanh lui Hai đoan Adriatic (Đuc), bao ve thanh cong can cu chinh tai đao Vis, bien no thanh mot noi vua la phao đai, vua la hai cang lien lac voi can cu Bari va cac can cu hai quan khac cua đong minh o phia đong Đia Trung Hai.
Su phat trien cua phong trao du kich o Nam Tu đa tao ra anh huong rat co loi cho đia vi cua Nam Tu tren truong quoc te. Tai Hoi nghi Tam cuong hop tu ngay 28 thang 11 đen ngay 1 thang 12 tai Tehran (Iran), cac nuoc đong minh Anh Hoa Ky va Lien Xo đa thua nhan luc luong NOVJ la đong minh chong phat xit va cac nuoc đong minh co nhiem vu giup đo cac luc luong nay, cung cap cho ho vu khi, đan duoc, luong thuc, quan dung va giup đo ho ve tac chien trong cac chien dich chong quan chiem đong Đuc Quoc xa. Theo thoa thuan tai Tehran 1943 va đuoc su chap thuan cua Tong tu lenh Josip Broz Tito, ngay 23 thang 2 nam 1944, phai đoan co van quan su Lien Xo do trung tuong Nikolai Vasilyevich Korneev đa bay đen Livno va quan đoi Lien Xo bat đau phoi hop tac chien truc tiep voi Quan giai phong nhan dan Nam Tu tren chien truong.


= Hoi nghi toan quoc AVNOJ lan thu hai =

Hai ngay truoc khi khai mac hoi nghi, mot bi kich đa xay ra voi nhung nguoi yeu nuoc Nam Tu. Luat su Ivo Lola Ribar, con trai cua Chu tich AVNOJ, tien si Ivan Ribar, nha lanh đao Đoan Thanh nien Cong san Nam Tu, thanh vien cua Bo chi huy toi cao Quan giai phong nhan dan Nam Tu đa bi sat hai. Đuoc bo nhiem la Truong phai bo quan su Nam Tu tai So chi huy quan đong minh tai mat tran Bac Phi va Đia Trung Hai, ngay 27 thang 11, Ivo Lola Ribar len may bay tai san bay Glamoc đe đi Cairo. Vao luc may bay con đang tren đuong lan, cac may bay cuong kich Đuc bat ngo keo đen oanh tac san bay Glamoc. Mot qua bom đa roi trung may bay cua Ivo Lola Ribar, pha huy may bay va giet chet Ivo Lola Ribar cung phi hanh đoan. Truoc đo gan hai thang, ngay 3 thang 10, nguoi con trai thu hai cua Ivan Ribar la Jurica Ribar cung đa bo mang trong mot tran chien đau chong lai quan Chetniks o Kolasin. Vi đang ban chi huy quan đoi tai Livno, Nguyen soai Josip Broz Tito đa gui đien chia buon đen Ivan Ribar.
Ngay 29 thang 11 nam 1943, Hiep hoi giai phong dan toc Nam Tu chong phat xit (AVNOJ) tien hanh hoi nghi lan thu hai tai Jajce, mien trung Bosnia. Khac voi hoi nghi lan đau, hoi nghi lan thu hai co su tham gia đay đu cua 142 đai bieu đen tu cac vung lanh tho cua Nam Tu, thuoc cac đang phai yeu nuoc khac nhau gom Đang Cong san Nam Tu, Đang Nong dan Croatia, Đang Nong dan Serbia, Cong đong Hoi giao Nam Tu, Đang Cong giao xa hoi Nam Tu, Đang Cap tien, Đang Dan chu đoc lap, 2 đai bieu cua Uy ban Croatia 1915 tai London va cac đai bieu cua Quan giai phong nhan dan Nam Tu. Cac đai bieu tu Montenegro đa phai phai đi bo vuot qua hon 300 dam đuong voi vu khi trong tay đe đen du hoi nghi đung thoi điem khai mac. Hoi nghi đuoc bao ve nghiem ngat boi cac si quan va binh si luc luong canh ve thuoc Tong hanh dinh NOVJ đe phong biet kich Đuc đat bom pha hoai. Cac khau đoi phao cao xa va nhieu sung may phong khong đuoc trien khai xung quanh Jajce đe phong khong quan Đuc tap kich.
19 gio ngay 29 thang 11, Ivan Ribar khai mac hoi nghi va đoc bao cao cua Hiep hoi. 21 gio, nguyen soai Josip Broz Tito trinh bay bai phat bieu cua ong. Bai dien van co đoan viet:

Nua đen 29 rang ngay 30 thang 11, Hoi nghi toan quoc lan thu hai cua AVNOJ ra nghi quyet voi 4 noi dung chinh gom co:

1- Hiep hoi giai phong dan toc Nam Tu chong phat xit se bau ra cac đai bieu vao cac co quan lap phap va hanh phap cua Nam Tu nhu Hoi đong nhan dan toi cao, Uy ban Giai phong dan toc Nam Tu o trung uong (Uy ban quoc gia) co vai tro nhu mot chih phu, thong qua Uy ban Giai phong dan toc o cac lanh tho thanh vien, cac tinh, cac huyen đe đieu hanh bo may hanh chinh.
2- Khoi tao mot Lien bang dan chu Nam Tu dua tren quyen dan toc tu quyet. Du kien sau thanh vien binh đang cua lien bang gom co: Serbia, Croatia, Slovenia, Macedonia, Montenegro va Bosnia Herzegovina
3-Huy bo tat ca cac phan quyet, cac hiep uoc, cac quyet đinh va cac van ban phap ly cua Chinh phu Nam Tu luu vong
4-Cam vua Peter II Karadjordjevic tro ve nuoc cho đen khi co ket qua cua cuoc trung cau dan y quyet đinh mo hinh chinh the tuong lai cua đat nuoc(che đo quan chu hoac che đo cong hoa).
5-Quyen cua cac dan toc thieu so tai Nam Tu đuoc bao đam tren toan quoc.

Sau khi suy ton Josip Broz Tito la Nguyen soai cua Nam Tu, AVNOJ đa bau Uy ban Giai phong dan toc trung uong Nam Tu (NKOJ) gom Chu tich, 3 Pho chu tich va 12 thanh vien:

Chu tich kiem Uy vien phu trach quoc phong: Nguyen soai Josip Broz Tito
Pho chu tich thu nhat: Edvard Kardelj
Pho chu tich thu hai: Vladislav Ribnikar
Pho chu tich thu ba: Bozidar Magovac
Uy vien phu trach Ngoai giao: Tien si Joseph Smodlaka
Uy vien phu trach Noi vu: Vlada Zecevic
Uy vien phu trach Giao duc: Edvard Kocbek
Uy vien phu trach Kinh te quoc dan: Tien si Ivan Milutinovic
Uy vien phu trach Tai chinh: Dusan Sernec
Uy vien phu trach Giao thong van tai: Sreten Zujovic
Uy vien phu trach Y te cong đong: Tien si Milivoj Jambrisak
Uy vien phu trach cac van đe Xa hoi: Tien si Anton Krzisnik
Uy vien phu trach Tu phap: Frane Frol
Uy vien phu trach Luong thuc, thuc pham: Mile Perunicic
Uy vien phu trach Xay dung: Tien si Rade Pribicevic
Uy vien phu trach Tai nguyen rung va khoang san: Tien si Sulaiman Filipovic
Tiep theo, ANVOJ đa bau lai đoan chu tich ANVOJ gom co:

Chu tich: Tien si Ivan Ribar
Cac pho chu tich: Antun Augustincic, Dimitar Vlahov, Marko Vujacic, Mosa Pijade va Josip Rus
Cac bi thu: Rodoljub Colakovic va Radonja Golubovic
Cac thanh vien: Jakob Rade Avsic, Metodije Andonov Cento, Mihailo Apostolski, Spasenija Cana Babovic, Tien si Vladimir Bakaric, France Bevk, Milan Belovukovic, Josip Broz Tito, Tien si Vaso Butozan, Josip Vidmar, Sreten Vukosavljevic, Ante Vrkljan, Tien si Pavle Gregoric, Maca Grzetic, Nikola Grulovic, Milovan Đilas, Sreten Zujovic, Vlada Zecevic, Josip Jeras, Osman Karabegovic, Jevstatije Karamantijevic, Edvard Kardelj, Tien si Vojislav Kecmanovic, Boris Kidric, Ivan Stevo Krajacic, Vicko Krstulovic, Pavao Krce, Husnija Kurt, Filip Lakus, Voja Lekovic, Tien si Ljubo Leontic, Franc Leskosek, Bozidar Magovac, Tien si Ante Mandic, Moma Markovic, Tien si Metod Mikuz, Tien si Niko Miljanic, Vladimir Nazor, Tien si Blagoje Neskovic, Stanko Opacic Canica, Nikola Petrovic, Vlado Pop-Tomov, Koca Popovic, Aleksandar Preka, Tien si Rade Pribicevic, Duro Pucar Stari, Aleksandar Rankovic, Vladislav Ribnikar, Tien si Josip Smodlaka, Tien si Zlatan Sremec, Petar Stambolic, Luka Stevic, Mehmed Sudzuk, Tone Fajfar, Frane Frol va Andrija Hebrang.
Luc đau, quyet đinh AVNOJ vap phai su phan đoi cua Thu tuong Anh Winston Churchill. Chinh phu Anh coi quyet đinh cua AVNOJ la đoc đoan, can tro su quay lai cua nha vua Nam Tu co lien quan đen Anh. Đoi voi Lien Xo, Nam Tu cung tu choi thong bao cho Lien Xo biet ve cuoc hop sap toi va ve nhung gi nguoi Nam Tu du kien. Tuy nhien, mot buc đien thong bao đa đuoc gui đi Moskva ngay lap tuc sau khi khi phien hop cuoi cung cua AVNOJ ket thuc, đat I. V. Stalin truoc mot viec đa roi. Hanh đong đoc lap cua nhung nguoi Nam Tu yeu nuoc đa buoc cac nuoc lon la đong minh chong phat xit đeu phai co gang tranh thu ho. Thang 12 nam 1943, nguoi Anh cham dut han viec cung cap vu khi cho quan Chetniks va bat đau rot vu khi cho NOVJ. Nguoi My thi chi giu moi quan he han che voi nguoi cua Draza Mihajlovic đe nhung nguoi nay ho tro cho cac phi cong My neu ho bi khong quan Đuc ban roi o Nam Tu. Thang 2 nam 1943, I. V. Stalin cu phai bo quan su cua Lien Xo đen lam viec tai So chi huy NOVJ.


Nam 1944 Nam 1944 bat đau bang viec cac nuoc Đong Minh Anh, My va Lien Xo mo mot cuoc "chay đua tiep te" cho quan đoi NOVJ. Quan giai phong nhan dan Nam Tu khong con la cac đoi du kich nho le khong may ai đe y nhu hai nam ve truoc. Đen mua xuan nam 1944, NOVJ đa co mot luc luong hung hau gom hon 400.000 quan bao gom đu cac binh chung bo binh, phao binh, tang thiet giap. Khong quan va hai quan đang tung buoc đuoc xay dung va mo rong. Quan đoi NOVJ đuoc bien che khoang tren 50 su đoan, trong đo co 20 su đoan nam trong bien che cua 8 quan đoan chu luc. Đen mua thu nam 1944, NOVJ đa phat trien đen 15 quan đoan chu luc, 16 lu đoan đoc lap va 2 cum tac chien.
Tu cuoi nam 1943, bang đuong bien va đuong khong, cac nuoc đong minh Anh, My đa chuyen đen cho Quan giai phong nhan dan Nam Tu gan 1.000 tan hang hoa. Đen đau nam 1944, vu khi va phuong tien cua Lien Xo van con chiem vai tro thu yeu trong Quan giai phong nhan dan Nam Tu do viec van chuyen phai đi xuyen qua nhung vung đat đai rong lon van con do quan đoi Đuc Quoc xa kiem soat o Đong Au. Tuy nhien, đen mua xuan va đau mua he nam 1944, quan đoi Lien Xo đa co đuoc nhung đieu kien thuan loi hon đe cung cap vu khi cho đong minh NOVJ. Ngay 23 thang 2 nam 1944, phai bo quan su Lien Xo do trung tuong Nikolai Vasilyevich Korneev dan đau cung hon 30 chuyen gia quan su Lien Xo đa bay đen So chi huy cua NOVJ đe giup đo cac đong minh Nam Tu phat trien quan đoi cua minh. Sau hoi nghi Tehran cuoi nam 1943, cac nuoc đong minh Anh, My va Lien Xo cung thoa thuan cung dung chung can cu khong quan o Bari (Y) tren bo bien Adriatic đe tiep te cho Quan giai phong nhan dan Nam Tu. Chi trong 4 thang tu ngay 7 thang 5 đen 7 thang 9 nam 1944, Khong quan van tai Lien Xo đa cho đen Nam Tu 920 tan hang hoa gom vu khi, đan duoc, đong phuc, giay dep, thuc pham, phuong tien vat tu thong tin lien lac va y te.
Thang 2 nam 1944, 7 su đoan Quan giai phong nhan dan Nam Tu tu mien Nam Bosnia phoi hop voi 5 su đoan đang hoat đong o Serbia đa giai phong toan bo mien Nam Bosnia va tien sat Sarajevo, bien đo thi nay tro thanh mot thanh pho mat tran. Thang 4 va thang 5 nam 1944, cac Quan đoan vo san 1 va 2 đa tien hanh chien dich Nam Serbia, quet sach quan Đuc va quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia khoi cac thanh pho va thi tran Cazin, Lomnica, Brac, Solta, Podgorach, Bosilevo. Đen thang 9 nam 1944, sau khi Romania va Bulgaria đuoc giai phong. Quan đoi Lien Xo đa thiet lap đuoc lien lac truc tiep tren bo voi Quan Giai phong nhan dan Nam Tu va cung voi quan đoi cua Mat tran To Quoc Bulgaria phoi hop tac chien voi NOVJ trong cac chien dich giai phong cac vung lanh tho cua Nam Tu con bi quan Đuc va cac luc luong than Đuc chiem đong. Hon 3.000 tan hang hoa, chu yeu la vu khi va đan duoc đa đuoc Phuong dien quan Ukraina 3 chuyen giao cho Quan Giai phong nhan dan Nam Tu.


= Chien dich bat coc Tito that bai =

Khong the tieu diet đuoc Quan giai phong nhan dan Nam Tu bang cac chien dich can quet, nuoc Đuc Quoc xa đa dung đen ngon đon cuoi cung đe thu tieu co quan đau nao cua phong trao du kich giai phong dan toc o Nam Tu. Dua tren co so su thanh cong cua chien dich giai cuu Benito Mussolini, trum phat xit Y khoi noi giam giu cua Chinh phu Pietro Badoglio, co quan an ninh Đuc Quoc xa do Heinrich Himmler chi huy quyet đinh mo chien dich bat coc Josip Broz Tito va ban lanh đao AVNOJ, Bo chi huy toi cao NOVJ. Ngay 21 thang 5 nam 1943, Adolf Hitler phe duyet ke hoach hanh đong va đat cho no cai ten ma la "Chien dich Hiep si" (Operation Rosselsprung). Lich su cua Nam Tu goi đay la cuoc tan cong thu bay cua quan Đuc.
Quan đoi Đuc Quoc xa huy đong nhieu đon vi đac biet tinh nhue tham gia chien dich nay voi tong quan so tren 20.000 nguoi:

Quan đoi Đuc Quoc xa do tuong Lothar Rendulic chi huy, huy đong gom Trung đoan bo binh Croatia va Tieu đoan xe tang Tiger-I cua Su đoan bo binh 373; Tieu đoan trinh sat boc thep cua Su đoan bo binh 369; Trung đoan 1 cua Su đoan biet kich "Brandenburg"; Trung đoan co gioi 92; Tieu đoan trinh sat son chien 54, Tieu đoan 2 phao tu hanh thuoc Su đoan "Brandenburg".
Luc luong SS do tuong SS Otto Skorzeny chi huy, huy đong Tieu đoan biet kich du 500 SS; cac trung đoan 12, 13 cua Su đoan 7 SS "Prinz Eugen" va tieu đoan trinh sat cua su đoan nay.
Luc luong Ustase huy đong Trung đoan bien phong 1 va Lu đoan dan quan 2
Luc luong Chetniks huy đong cac lu đoan Bosnia 1 va 2, cac lu đoan Dinara 501 va 502.
Cum khong quan Balkan (Đuc) huy đong khoang 100 may bay, trong đo co 40 may bay van tai Ju-52 va hon 30 tau luon DFS 230.
Quan Đuc chia lam hai canh. Canh quan đuong khong gom cac đon vi biet kich SS bi mat đo bo bang du va tau luon voi muc tieu bat ngo tap kich Tong hanh dinh NOVJ, bat giu Josip Broz Tito cung Bo Tong tham muu NOVJ va tru lai cho quan bo tan cong đen. Moi linh biet kich Đuc đeu co anh cua J. B. Tito. Rieng đoi voi cac si quan va binh si Lien Xo thuoc phai bo quan su Lien Xo ben canh NOVJ, tuong Otto Skorzeny tuyen bo phai đoan nay co mat o Nam Tu la ngoai vong phap luat, ong ta cho phep linh biet kich Đuc giet ho ngay khi bat đuoc ma khong can xet hoi.
Đoi pho lai voi đon đot kich cua quan Đuc va cac luc luong Nam Tu than Đuc, Quan giai phong nhan dan Nam Tu tai khu vuc Drvar ban đau chi co Su đoan Vo San 6, Tieu đoan canh ve cua Tong hanh dinh NOVJ va Hoc vien truong si quan NOVJ voi quan so khoang 5.000 nguoi va ho o vao the bi đong ngay tu gio phut đau cua chien dich. Trong qua trinh chien dich, co su tham gia giai cuu cua Quan đoan Vo san 1 va Khong quan Lien Xo tai can cu Bari.

Ngay "X" ma Adolf Hitler chon đe khoi su chien dich bat coc J. B. Tito la ngay 25 thang 5; ngay ma J. B. Tito chon lam ngay sinh nhat cua minh ke tu khi ong tham gia quan đoi Ao - Hung. Thuc ra, J. B. Tito sinh ngay 7 thang 5 nam 1892, nhung ong đa chon ngay 25 thang 5 va sau nay, ngay đo tro thanh Ngay Thanh nien Nam Tu. 6 gio sang 25 thang 5, cac may bay Ju-87 (Đuc) bat đau nem bom va ban pha khu vuc Drvar. Cac may bay Ju-52 vua tha du vua keo theo cac tau luon va quan Đuc đieu khien chung ha canh xuong cac trang trong tren nui. Đot đo bo đau tien cua quan Đuc gom 314 linh biet kich du cua Tieu đoan 500 SS va 340 linh cua Trung đoan biet kich "Brandengurg" dung tau luon. Cuoc đo bo cua quan Đuc dien ra khong suon se. Do cac con gio manh thoi tu bien Adriatic vao, mot tau luon đa đap trung noi đong quan cua Lu đoan 13 (Su đoan Vo San 6), ba chiec khac bi roi xuong cac hem nui. Lu đoan Vo San 13 lap tuc no sung bao đong. Tieu đoan canh ve cua Tong hanh dinh NOVJ va Hoc vien truong si quan NOVL cung tap hop luc luong chong lai biet kich Đuc. Quan Đuc đo bo xuong thi tran Drvar va lap tuc lung suc J. B. Tito cung Bo tham muu cua ong. Nhung nguoi dan đeu tra loi khong biet J. B. Tito o đau va ho bi ban chet ngay lap tuc.
Vao thoi điem quan Đuc đo bo, J. B. Tito đang o noi lam viec cua ong trong mot hem nui canh thi tran tren đo cao 70 m. Hang nay co cua vao theo đuong mon va mot cua ra o vach nui dung đung phia đoi dien. Phat hien co bao đong, ong đa dung day thung tut xuong theo cua ra va chay đen điem tap trung theo quy uoc cach thi tran Drvar hon 1 km. Tai đay, ong gap Bo tham muu cua minh, cac uy vien chu chot cua AVNOJ, cac si quan cua cac phai bo quan su Lien Xo, My va Anh. Ngay lap tuc, tieu đoan canh ve đa ho tong ho đen So chi huy du bi o Potosi, cach Drvar khoang hon 10 km. Tuy nhien, quan Đuc đa bao vay khap moi nga đuong quanh khu vuc Drava va tiep tuc don ep Lu đoan Vo San 13. 11 gio trua 25 thang 5, hon 1.000 quan cua Lu đoan Vo San 3 to chuc phan đot kich va Trung đoan SS "Brandenburg", giai cuu nha bao My Stojan Pribicevic va ba nha bao đong minh bi quan Đuc bat đuoc luc mo đau tran đot kich.
23 gio đem 25 thang 5, J. B. Tito trieu tap cuoc hop voi tat ca cac chi huy NOVJ cung voi chi huy truong cac phai bo quan su Anh, My va Lien Xo ban ke hoach thoat vay. Trong khi đai ta Vivian Strich, truong phai bo quan su Anh đe nghi chia nho đoan nguoi thanh nhieu nhom đe thoat vay thi tuong N. V. Korneev phan đoi. Ong cho rang lam nhu vay la xe le đoi hinh cho quan Đuc "lam thit". Theo Korneev thi dua vao kinh nghiem tren chien truong Xo-Đuc, đoan quan can phai tap trung hanh đong thong nhat ben nhau. Josip Broz Tito nghe theo N. V. Korneev. Nhan đuoc tin bao khan cap tu Drvar, tuong Koca Popovic, tu lenh Quan đoan Vo San 1 đa đieu Su đoan Vo san 6 hanh quan đen Potosi. Sang 26 thang 5, Su đoan Vo San 6 đa gap đoan quan cua So chi huy NOVJ va dan đoan nguoi vuot qua vung nui Sator đen Cupreshko, trong vung kiem soat cua NOVJ. Tuy nhien, đay lai la đia điem rat khong thuan loi đe đat So chi huy vi no o qua xa ve phia bac cua chien truong chinh. Sau may ngay ban thao, cuoi cung, Josip Broz Tito quyet đinh roi tru so ACVNOJ va Tong hanh dinh NOVJ đen đao Vis bang may bay cua đong minh bay qua Bari.

Tuy nhien, co mot kho khan ma cac chi huy cua NOVJ khong tinh đen la lien lac qua đien đai. Phai bo quan su Anh đa phai pha huy đien đai cua ho vi so lot vao tay quan Đuc. Phai đoan quan su Lien Xo co đien đai nhung la loai cong suat nho, chi co the lien lac voi can cu tai Bari khi So chi huy NOVJ con đong tai Drvar. Bai ha canh cung chua đuoc chuan bi. Nho su thao vat cua hieu thinh vien Lien Xo Dolgov, cuoi cung, ngay 2 thang 6, lien lac vo tuyen đa đuoc noi lai. Dolgov đa đem đien đai len đinh nui cao nhat tai khu vuc Cupreshko va dung ang ten len noi cao nhat, đanh hai buc đien gui đi Bari va Moskva, yeu cau cho may bay đen khu vuc Cupreshko vao 22 gio đem 3 thang 6. Phai đoan quan su Anh - My cung gui mot buc đien tuong tu ve Bari cho Bo chi huy đong minh o Đia Trung Hai. Thoi han nguoi Anh hen may bay đen đon cham hon phia Lien Xo 24 gio. Trong khi đo, nguoi Nam Tu khan truong chuan bi mot đuong bang da chien gan trung tam thi tran.
Đem 3 rang ngay 4 thang 6, tuong S. V. Sokolov, chi huy Lien Xo tai can cu Bari phai to bay Li-2 gom đai uy phi cong A. S. Sornikov, trung uy hoa tieu P. N. Yakimov va thuong si hieu thinh vien kiem co khi tren khong B. T. Kalinkin bay đi Cupreshko. Sau hon 3 gio bay va tim kiem nhung đom lua tu bai ha canh trong suong mu, 23 gio đem 3 thang 6, to bay cua đai uy A. S. Sornikov đa ha canh xuong bai đap Cupreshko, đon J. B. Tito, cac nhan vat chu chot cua AVNOJ va NVOJ va lanh đao phai bo quan su Lien Xo ve Bari ngay trong đem. Ngay hom sau, to bay cua A. S. Sornikov tiep tuc đon nhung yeu nhan con lai cua AVNOJ va phai đoan quan su Lien Xo, dan đuong cho cac may bay Anh, My đen Cupresko đon phai bo quan su Anh, My ve Bari. Ngay 6 thang 6, tau chien Anh HMS Blackmore đa đua J. B. Tito cung Bo Tong tham muu cua ong đen đao Vis. Chien dich "Hiep si" cua Hitler nham thu tieu bo may lanh đao khang chien cua Nam Tu hoan toan pha san. Cac phi cong Lien Xo A. S. Sornikov, P. N. Yakimov va B. T. Kalinkin đuoc tang cac danh hieu Anh hung nhan dan Nam Tu va Anh hung Lien Xo.


= Cuoc đam phan J. B. Tito va I. V. Stalin tai Moskva =
Thang 9 nam 1944, Bulgaria đuoc giai phong va bat đau tham chien cung Lien Xo va phe Đong Minh chong phat xit. Cac chien dich tiep theo cua Phuong dien quan Ukraina 3 (Lien Xo) tai Balkan can co su phoi hop voi quan đoi Bulgaria va Quan Giai phong nhan dan Nam Tu tren lanh tho Nam Tu. Tuy nhien, do tranh cuoc can quet cua quan Đuc o Drvar mua he nam 1944, Bo Chi huy toi cao NOVJ buoc phai di tan ra đao Vis. Đieu nay gay bat tien cho cong tac lanh đao chi huy cua ban than J. B. Tito va Bo Chi huy NOVJ cung nhu su phoi hop giua cac co quan chi huy cua quan đoi Lien Xo va quan đoi Bulgaria voi NOVJ. Sau nhieu phien hop ban bac, ngay 18 thang 9, J. B. Tito chap thuan đe nghi cua phia Lien Xo ve viec roi Bo Chi huy toi cao NOVJ đen thanh pho Crajova cua Romania, sat bien gioi phia đong Nam Tu, cach Beograd tren duoi 100 km ve phia đong thuoc vung kiem soat cua quan đoi Lien Xo. Đay la vi tri thuan tien đe Bo Chi huy toi cao NOVJ co the giu lien lac chat che voi tat ca cac quan đoan chu luc cua ho.
Khong quan tam xa cua Lien Xo cung mot luc phai lam hai nhiem vu, di chuyen Bo Chi huy NOVJ đen Crajova va đua Tong tu lenh NOVJ, nguyen soai Josip Broz Tito đen tham Moskva theo loi moi cua I. V. Stalin. Đem 19 thang 9 nam 1944, trung tuong N. V. Korneev trieu tap đai ta V. A. Shchelkunov, chi huy phi đoi đac nhiem cung cac phi cong P. M. Mikhailov va V. G. Pavlov đen phong lam viec cua minh. Ong giao cho ho nhiem vu phai bi mat di chuyen Bo Chi huy toi cao NOVJ va J. B. Tito tu đao Vis đen Crajova. Lo trinh bay đuoc vach ra tu đao Vis theo huong Bari nhung ra đen bien Adriatic thi vong len huong tay bac, sau đo quat vao đat lien, vuot qua vung Bosnia va Serbia đen Crajova. Chuyen bay đuoc du kien khoi hanh vao 3 gio sang 20 thang 9. Trong qua trinh bay khong đuoc su dung lien lac vo tuyen. Ke hoach bay cua ba chiec Li-2 do đai ta V. A. Shchelkunov chi huy đa đuoc thuc hien tron ven va an toan tuyet đoi. Sau 4 gio bay, J. B. Tito va đoan can bo chi huy cua Bo Chi huy NOVJ đa ha canh xuong san bay Crajova va bat đau lam viec. Nguyen soai J. B. Tito va mot so si quan cao cap NOVJ tiep tuc bay đen Moskva đe ban bac voi Lien Xo va Bulgaria ve viec phoi hop hanh đong giua quan đoi ba nuoc.
Sau khi nhan đuoc bao cao cua Truong phai bo quan su Anh tai đao Vis rang J. B. Tito va Bo Chi huy NOVJ đa bien mat, đai tuong William Elliott, chi huy cac luc luong khong quan Anh tai Đia Trung Hai rat tuc gian vi cho rang J. B. Tito phai bay đen Bari chu khong the đi noi khac. Ong lap tuc trieu tap tuong S. V. Sokolov, Truong phai đoan quan su Lien Xo tai Bo Tu lenh đong minh o Đia Trung Hai đe lam ro viec "nguoi Nga đa giau Tito o đau?". Tuong S. V. Sokolov tra loi rang ong hoan toan khong biet. Khi William Elliott ket luan rang nguoi Nga đa loi dung long tot cua ho thi S. V. Sokolov tra loi: "Chung toi cam on cac đong minh cua chung toi va cung xin san long đen đap lai nhu vay". Cuoc can van giua hai vien tuong cham dut khi Tong tu lenh toi cao Lien Xo I. V. Stalin đa thong bao cho Thu tuong Anh Winston Churchill rang Josip Broz Tito đa o Moskva đe ban viec hiep đong trong cac chien dich sap toi giua quan đoi Lien Xo voi Quan giai phong nhan dan Nam Tu va Quan đoi cua Mat tran To quoc Bulgaria.
Tai cuoc hoi đam giua J. B. Tito va I. V. Stalin, hai ben đa đat đuoc nhieu thao thuan quan trong ve phoi hop tac chien va tang cuong them trang bi cho Quan Giai phong nhan dan Nam Tu. Phia Lien Xo đa cu cac đai dien đen cac bo chi huy vung cua Quan Giai phong nhan dan Nam Tu voi tu cach la cac si quan lien lac đe bao đam phoi hop tac chien giua hai ben. Thieu tuong A. P. Gorskov đuoc cu đen đen Bo chi huy vung Serbia, noi se dien ra nhung su kien quan su chu yeu cua Chien dich giai phong Beograd. Đai ta P. Kh. Rakh đuoc cu đen Bo chi huy vung Croatia. Đai ta N. K. Patrakhanchyev đuoc cu đen Slovenia. Thieu ta P. M. Kovalenko đuoc cu đen Montenegro. Cung đi voi ho co cac đoi si quan tuy tung, đien bao vien va nhan vien ky thuat.
Tren co so cac thoa thuan đa đat đuoc tai Moskva giua I. V. Stalin va J. B. Tito, trong nua cuoi thang 9 nam 1944, Bo tham muu Phuong dien quan Ukraina 3 va Bo tham muu toi cao NOVJ đa cung soan thao ke hoach giai phong Beograd. Đen ngay 20 thang 9 nam 1944, ho đa bao cao du thao ke hoach len Đai ban doanh Bo Tong tu lenh toi cao va Tong hanh dinh cua NOVJ. Muc tieu tong quat cua chien dich la tieu diet canh quan Đuc o đong bac Nam Tu (Cum tap đoan quan "Serbia"), đanh chiem Beograd va cac trung tam đau moi đuong sat quan trong o Nam Tu, ngan chan quan Đuc rut lui tu Montenegro, Macedonia va Hy Lap len cung co cac phong tuyen o song Tissa va song Danub (Hungary). Ke hoach du đinh su dung Tap đoan quan 57 cua tuong N. A. Gagen va Quan đoan co gioi can ve 4 cua tuong V. I. Zhdanov. Truc giao thong đuong sat tu Beograd đi Saloniki (Hy Lap) la cac vi tri đong quan cua Cum tap đoan quan Serbia va Cum tap đoan quan F (Đuc) co tac dung nhu mot tuyen phan gioi đe phoi hop hanh đong. Quan đoi Lien Xo tan cong tu phia đong, Quan đoi NOVJ tan cong o phia tay tuyen nay. Rieng o phia nam Serbia va khu vuc Macedonia, quan đoi Bulgaria se tham gia chien dich tu huong Đong, phoi hop voi cac đon vi NOVJ tu phia tay đanh vao Skopje, Nish va cac trung tam khac trong vung. Tren canh Bac cua chien dich, Bo Tong tham muu Lien Xo cung huy đong them Quan đoan bo binh can ve 10 cua Tap đoan quan 46 đe phoi hop tan cong Beograd tu huong đong bac. Đoi mat voi quan đoi Lien Xo, Nam Tu va Bulgaria la 11 su đoan Đuc 2 su đoan quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia va 3 su đoan quan Ustase. Chien dich du kien se hoan thanh ngay 13 hoac 14 thang 10 nam 1944.


= Giai phong Beograd =

Sat truoc thoi điem dien ra chien dich giai phong Beograd, cac quan đoan bo binh 68 va 75 (Tap đoan quan 57) đa hoan thanh chien dich phong ngu quyet liet tren song Danub, đanh chiem mot đau cau kha lon o cac khu vuc Vidin va Turnu-Severin tren bo Tay song Danub thuoc lanh tho Bulgaria va Nam Tu. Cac khu vuc nay đeu tro thanh cac ban đap rat loi hai đe tan cong Cum tap đoan quan Serbia (Đuc). Ngay 28 thang 9 nam 1944, chien dich chinh thuc mo man.
Tren canh phai, Quan đoan bo binh 10 (Tap đoan quan 46) va Giang đoan Danub sau khi quet sach quan Đuc tai cac khu vuc Bela - Tsrkva va Vrshats ben ta ngan song Danub đa đanh chiem Panchevo, mot đau moi giao thong quan trong tren bo song Danub, cach Beograd 15 km ve phia đong. Tren khu vuc Vidin va Turnu-Severin, cac quan đoan bo binh 68 va 75 đa hinh thanh hai mui tan cong vu hoi tu Brza-Palanka va Vidin, hop điem tai phia tay Negotin. 2 su đoan Đuc va 1 su đoan quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia đa bi bao vay, tieu diet va bat lam tu binh tai khu vuc Negotin. Ngay 30 thang 9, thong che Maximilian von Weichs mo mot cuoc phan cong cua 2 su đoan Đuc va 1 su đoan Quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia tu Doni-Milanovo vao sau lung Quan đoan bo binh 75. Tuong Kosa Popovic đa đieu đong Quan đoan Vo san 14 cua NOVJ chan đung cuoc phan cong nay, đanh chiem Klakochevats va Doni-Milanovo, đay quan Đuc lui ve tuyen song Pek. Duoi su yem ho cua Quan đoan co gioi can ve 5 (Lien Xo), cac su đoan bo binh 23, 25 va Lu đoan co gioi Vo san 5 (NOVJ) cung tu day nui Đong Serbia mo cuoc tan cong vao cac đon vi quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia o Bor va Zagubitsa. Chi sau ba ngay, cac đon vi nay đa tien cong lien mot mach gan 100 km, đanh chiem Petrovac, Jabari, Jdrelo va Svilainac, cat đut con đuong sat tu Beograd đi Nish.

Tren huong Zaechar, Quan đoan bo binh 64 (Tap đoan quan 57) gap phai suc khang cu kich liet cua 1 su đoan Đuc va 1 su đoan quan Ustase tai cac con đeo qua day nui Đong Serbia. Su đoan bo binh 45 (NOVJ) đa tu thi tran Bor phoi hop đanh vao sau lung cac trung đoan Đuc đang phong thu, buoc quan Đuc phai bo cac con đeo rut chay. Chieu 30 thang 9, Quan đoan bo binh 64 đanh chiem thanh pho Zaechar va cac thi tran Bolevac, Knijajevac ben suon phia tay day nui Đong Serbia, hinh thanh canh quan tu phia bac uy hiep bao vay thanh pho Nish do Su đoan 7 SS chiem đong. O phia nam, Tap đoan quan 2 (Bulgaria) va Su đoan bo binh 6 (Lien Xo) cung mo cuoc tan cong tu Babushnica sang phia tay. Tuy nhien, do con thieu kinh nghiem tac chien chien dich binh chung hop thanh nen đen ngay 10 thang 10, Tap đoan quan 2 (Bulgaria) chi tien đuoc khoang 30 km đen bo Đong song Nam Morava. Tren huong Skopje, cac tap đoan quan 1 va 4 (Bulgaria) van chua vuot đi qua tuyen bien gioi Macedonia - Bulgaria.
Giai đoan 2 cua chien dich giai phong Beograd bat đau ngay 11 thang 10 nam 1944 voi su đieu đong mot luc luong lon quan đoi NOVJ tham gia tac chien tren suot chieu dai mat tran tu phia bac Beograd đen phia nam Skopje. Truoc đo, Su đoan 23 cua NOVJ đa đanh chiem mot dai đau cau quan trong o bo Tay song Morava tai khu vuc Velika-Planc, tao đieu kien đe đua Quan đoan co gioi can ve 4 (Lien Xo) vuot song Morava va tham chien voi tat ca cac suc manh cua no. Tuy nhien, trong nhung ngay đau tien cua giai đoan 2, cac xe tang cua Quan đoan co gioi can ve 4 đa vot tien len phia truoc, trong khi bo binh cua Quan đoan Vo san 14 (NOVJ) do tuong Peko Dapchevich chi huy van con tut lai phia sau. Vi Quan đoan co gioi can ve 4 co it bo binh nen đa bi cac su đoan Đuc phong thu o phia nam Beograd gay mot so thiet hai. Ngay 13 thang 10, tuong N. V. Korneev, truong phai đoan quan su Lien Xo tai Bo chi huy toi cao NOVJ bao cao ve Bo Tong tham muu Lien Xo ve tinh hinh that loi tren huong Palanka - Beograd. Gan nhu ngay sau đo, Bo tham muu Phuong dien quan Ukraina 3 nhan đuoc lenh chi đao cho Quan đoan co gioi can ve 4 phai cho bo binh Nam Tu tren xe tang đe cung tan cong, han che hoa luc chong tang cua bo binh Đuc.
Voi suc manh tan cong cua 3 quan đoan Lien Xo va Nam Tu, sang 14 thang 10, nhung chi đoi xe tang cua Quan đoan co gioi can ve 4 
va cac tieu đoan bo binh Nam Tu đau tien cua Quan đoan Vo San 14 (NOVJ) đa co mat tai ngoai o phia nam Beograd. Tai đay, 20.000 quan Đuc va quan Ustase đuoc trang bi 40 xe tang va 170 khau phao đa bi bao vay. Cac tran đanh trong noi đo Beograd cung dien ra kha quyet liet. Trong nhung ngay tu 14 đen 17 thang 10, Quan đoan bo binh 75 (Lien Xo), Quan đoan Vo San 14 va Su đoan xung kich 5 cua Quan đoan Vo San 1 (Nam Tu) cung Lu đoan co gioi can ve 5 (Lien Xo) đa chan tat ca cac đuong rut lui va chia cat cum quan Đuc-Ustase tai ngoai o Đong Nam Beograd. Tu ngay 15 đen ngay 19 thang 10, quan đoi Lien Xo va Quan giai phong nhan dan Nam Tu đa lan luot dap tat nhung o khang cu cuoi cung cua quan Đuc va linh Ustase tai Beograd. Ngay 20 thang 10, tai cuoc mit tinh cua nguoi dan Beograd mung thanh pho giai phong, tuong V. I. Zhdanov (Lien Xo) va tuong Peko Dapchvich (Nam Tu) đa cung phat bieu va om hon nhau tham thiet. Buoi toi cung ngay, Moskva no 24 loat phao hoa tu 224 khau đai bac chuc mung Quan Giai phong nhan dan Nam Tu va Phuong dien quan Ukraina 3 (Lien Xo) đa giai phong Beograd.


= Chien dich Nish - Mitrovica =

Sau chien dich giai phong Beograd, hon 10 su đoan Đuc va gan 200.000 linh chu hau Ustase (Croatia) va Nedic (Quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia) đong tai Kosovo, Macedonia va Hy Lap chi con con đuong rut lui duy nhat khoi Nam Tu la su dung cac nhanh đuong sat phia tay nam Tu qua Skpoje - Pristina va Nish - Mitrovica roi qua Sarajevo len phia bac. Do su phoi hop chua tot giua Quan đoi nhan dan Bulgaria va Quan Giai phong nhan dan Nam Tu nen hai ke hoach tan cong chan đanh quan Đuc tai khu vuc Chachak - Kralevo - Kraguevac - Krucevac khong thuc hien đuoc. Mot bo phan đang ke quan Đuc đa rut lui đen Sarajevo an toan. Ngay 20 thang 10, Quan đoan bo binh 34 (Đuc) cung gan 90.000 quan Ustase đa mo mot cuoc phan cong lon vao Kraguevac, buoc Quan đoan bo binh 68 (Tap đoan quan 57) cung cac su đoan bo binh 17, 23, 25 va Vo San 2 (Nam Tu) phai tam thoi chuyen sang phong ngu voi nhung ton that rat nang ne đe giu vung Kraguevac. Voi so quan vua đuoc rut len phia bac, tuong Alexander Lohr đa xay dung đuoc cac tuyen phong thu doc theo cac con song Drava, Drina, Sava va Nam Morava, giu hanh lang chien luoc doc theo phia tay nam Tu.
Tinh hinh thay đoi buoc Bo chi huy Phuong dien quan Ukraina 3, Bo chi huy toi cao NOVJ va Bo Tong tham muu quan đoi Bulgaria phai vach mot ke hoach tan cong moi voi trong điem la cac khu vuc Nish - Mitrovica va Skopje - Pristina o vung Nam Serbia, Kosovo va bac Macedonia. Ngay 18 thang 10, Quan đoan bo binh 64 (Lien Xo), Quan đoan bo binh 13 (Nam Tu) va Tap đoan quan Bulgaria 2 mo cuoc tong cong kich vao Nish. Ngay 21 thang 10, thanh pho Nish đuoc giai phong. Quan NOVJ thua thang đanh chiem cac thanh pho Prokuple va Leckovac. Su đoan 6 cua Tap đoan quan 2 Bulgaria cung đanh chiem Vrane, mo ra cua ngo đanh chiem Skopje tu phia bac. O phia nam, cac tap đoan quan Bulgaria 1 va 4 van tien cong rat cham, đen cuoi thang 10 nam 1944, ho van con cach tuyen song Vardar va thanh pho Skopje hon 50 km ve phia đong. Quan Đuc va quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia đa tranh thu thoi gian rut đuoc mot so quan lon qua nhanh đuong sat phia tay Macedonia len phia bac.
Đe tang cuong suc manh cho NOVJ, ngay 15 thang 10, khong quan Lien Xo đa chuyen giao Cum khong quan Nam Balkan va cac can cu cua Vung 9 khong quan cho NOVJ. Tuong A. N. Vitruc chi huy cum khong quan nay gom Su đoan tiem kich 236 va Su đoan cuong kich can ve 10, đuoc trang bi 244 may bay cac loai.
Ngay 12 thang 11, Tap đoan quan 57 (Lien Xo) di chuyen len mat tran Bac Nam Tu đe chuan bi mo chien dich Budapest. Đia ban Kosovo đuoc ban giao cho Quan Giai phong nhan dan Nam Tu va Tap đoan quan Bulgaria 2. Ngay 15 thang 11, quan NOVJ va quan Bulgaria mo cuoc tan cong vao phia bac Kosovo, Tap đoan quan Bulgaria 1 va cac su đoan NOVJ đoc lap thuoc cum quan Macedonia to chuc tan cong vao Skopje. Ngay 17 thang 11, Tap đoan quan Bulgaria 1 cung cac Su đoan Macedonia 42, Serbia 46, cac lu đoan du kich Kosovo 2 va 3 cua NOVJ giai phong Pristina va Skopje. Ngay 20 thang 11, Tap đoan quan Bulgaria 2 cung cac su đoan bo binh Serbia 24 va 47 giai phong Mitrovica, chan con đuong rut lui cua quan Đuc tu Skopje đi Novy Pazar. Đen đau thang 12 nam 1944, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu va Quan đoi nhan dan Bulgaria đa hoan toan lam chu phan lanh tho phia nam Nam Tu bao gom phan lon lanh tho Serbia, toan bo lanh tho Montenegro va Macedonia. Cuoi thang 11, du kich Hy Lap đanh chiem Athens, du kich cua Đang Cong san Anbania cung đanh đuoi quan Y va quan Đuc khoi lanh tho Anbania va giai phong toan bo nuoc nay ngay 29 thang 11 nam 1944.


= Chien dich Novi Sad - Batina =

Muc tieu cua quan đoi Lien Xo la mo mot hanh lang tiep can bien gioi Hungary tai huong Vojvodina đe tien quan qua Hungary tiep can bien gioi phia nam nuoc Đuc Quoc xa. Quan Giai phong nhan dan Nam Tu cung muon tao mot mui tan cong vu hoi tu Vojvodina vao sau lung cum quan Đuc va Ustase đang đong tai khu vuc Sarajevo - Zagreb. Đe cung đat đuoc nhung muc đich nay, tu ngay 11 đen ngay 19 thang 11 nam 1944, Tap đoan quan 57 (Lien Xo, thieu Quan đoan 64), Quan đoan co gioi can ve 4 (Lien Xo) va Quan đoan Vo San 1 (Nam Tu) đa phoi hop mo chien dich Novi Sad - Batina, giai phong phan lon tinh tu tri Vojvodina, tao ra mot ban đap tan cong rat co loi cho quan đoi Lien Xo va quan NOVJ ben huu ngan song Danub.
Muc tieu cua quan đoi Lien Xo va quan đoi NOVJ trong chien dich đem nay nham chiem đuoc cac đau cau đe tiep tuc phat trien tan cong tu Balkn va Trung Au. Neu nhu Novi Sad la đau moi giao thong đuong sat va đuong song quan trong o phia bac Beograd thi Batina (thu phu quan Barania hien nay) co vi tri nhu mot đau cau co nhieu trien vong ben huu ngan song Danub. Tu Novi Sad co đuwofng sat đi Beograd o phia nam, Subotina o phia bac, qua Volkovse đi Zagreb o phia tay thi tu Batina co the mo đuong tan cong doc theo huu ngan song Drava đen Zagreb va Maribor hoac tan cong len Pech o phia bac, đanh vao sau lung Cum tap đoan quan Nam (Đuc) đang phong thu tai tuyen Balaton - Budapesht - Mishkol.
Tai huong Novi Sad, sau that bai tai Beograd, tu ngay 21 thang 10 nam 1944, tuong Alexander Lohr rut quan ve giu Novi Sad đe phong toa con đuong tien ra đong bang Hungary. Tuy nhien, quan đoi NOVJ va quan đoi Lien Xo đa khong cho quan Đuc thuc hien đuoc y đo đo. Sau khi chiem Beograd, Quan đoan co gioi can ve 4 (Lien Xo) va Quan đoan Vo san 1 (NOVJ) tiep tuc keo quan len phia bac. Ngay 25 thang 10, cac đon vi tien đoi cua Quan đoan co gioi can ve 4 đa cham sung voi Su đoan SS "Brandenburg" o phia đong nam Novi Sad. Quan đoan Vo San 1 đa đieu 2 su đoan bo binh đanh chiem Lacharac, cat dut con đuong rut lui sang phia tay cua quan Đuc. phia bac Novi Sad, Tap đoan quan 46 (Lien Xo) tren canh trai cua Chien dich Debrecen đa đanh chiem trung tam đau moi đuong sat Subotina, cat đut đuong sat Budapesht - Novi Sad. Ngay 1 thang 11, tuong Alexander Lohr buoc phai rut cac su đoan Đuc khoi Novi Sad, men theo thung lung song Danub qua nga Iloc ve Nasice.
Tren huong Batina, đem mung 9 rang ngay 10 thang 11 nam 1944, cac nhom trinh sat cua Lu đoan xung kich 12 Vojvodina (NOVJ) va Su đoan 233 (Lien Xo) đa vuot song Danub tren nhung chiec xuong gap, bi mat chiem linh cac đau cau ben huu ngan song Danub. Sang 11 thang 11, duoi su yem ho cua phao binh Lien Xo đat tren bo trai song Danub va cac may bay cua Tap đoan quan khong quan 17 (Lien Xo), cung cac phao ham va sung coi cua Giang đoan Danub, Su đoan bo binh 51, cac su đoan Vojvodina 7, 8, 12 va su đoan 16 (NOVJ) cung cac su đoan bo binh 33, 299, cac su đoan bo binh can ve 72, 75 (Lien Xo) đong loat vuot song tan cong vao đoi hinh cua Su đoan 35 SS. Đen ngay 13 thang 11, lien quan NOVJ - Lien Xo đanh bai Su đoan 35 SS va ap sat phia đong Batina. Quan Đuc tung ra 30 xe tang yem ho cho Su đoan 31 va 4 trung đoan Hungary cung 2 tieu đoan linh Ustase giu thi tran Zmajevac, cua ngo vao Batina. Trong nhung ngay 15 va 16 thang 11, đa dien ra nhung cuoc chien dien ra ac liet tai nha ga Zmajevac, điem cao 169. Ngay 18 thang 11, Lu đoan hai quan đanh bo 236 thuoc Giang đoan Danub (Lien Xo) đa đo bo len Aptina, phia bac Batina, hinh thanh mui tan cong vu hoi phia bac. Ngay 19 thang 11, Lu đoan 8 hai quan đanh bo đo bo len mom Monjorosu, đanh chiem phao đai Tikves, mot vi tri phong thu then chot cua quan Đuc o phia nam Batina. Ngay 22 thang 11, lien quan NOVJ - Lien Xo mo cuoc tong cong kich vao Batina. Sau mot tuan chien đau, ngay 29 thang 11, lien quan Đuc - Hungary - Ustase buoc phai rut khoi Batina voi thuong vong len đen 2.500 nguoi, phia lien quan NOVJ co khoang 1.500 quan Lien Xo va 487 quan NOVJ tu tran. Canh cua vao phia nam Hungary đa đuoc mo.


= Chien dich Knin =
Theo thoa thuan ngay 4 thang 10 nam 1944 tai Krajova (Romania) giua Bo Tu lenh Phuong dien quan Ukraina 3 voi Bo Tong tham muu NOVJ va Bo Tong tham muu Quan đoi Bulgaria, quan đoi Lien Xo se tham gia cac chien dich o mien Đong Serbia, Đong Croatia va tinh Vojvodina, sau đo tap trung tan cong tren huong Đong Nam va Nam Hungary. Quan đoi Bulgaria phoi hop voi cac đon vi NOVJ giai phong Macedonia. Nhiem vu tac chien o Montenegro, Bosnia - Herzegovina va phan lon lanh tho Croatia se do cac binh đoan chu luc cua NOVJ đam nhan. Đe thuc hien nhiem vu nay, Bo Tong tu lenh NOVJ đa vach ke hoach tan cong tren ba huong. Huong Beograd - Zagreb o phia đong, huong Montenegro doc theo bo bien Adriatic va huong chinh dien vao Sarajevo. Muc tieu cuoi cung cua chien dich la bao vay mot cum lon quan Đuc tai khu vuc Sarajevo, sau đo tan cong Zagreb va phat trien đen tuyen Ricka, Triest, Lyubiana va Maribor, giai phong hoan toan Nam Tu. Đe thuc hien viec hop vay quan Đuc tai khu vua Sarajevo, can to chuc mot chien dich đem đe hinh thanh canh quan phia tay khu vuc Sarajevo. Đo la muc tieu cua chien dich Knin tu 25 thang 11 đen ngay 5 thang 12 nam 1944 nham giai phong hoan toan vung Dalmatia o phia nam Croatia.
Tham gia chien dich Knin co luc luong cua Quan đoan 8 Dalmatia cung cac su đoan, lu đoan NOVJ đoc lap hoat đong khu vuc Dalmatia do tuong Petar Drapsin chi huy. Quan NOVJ co khoang 32.000 nguoi, đuoc trang bi 40 xe tang Anh va xe tang chien loi pham. Đoi dien voi ho la Quan đoan Son chien 15 (Đuc) cung 2 lu đoan quan Ustase va Su đoan Dinara Chetnik do tuong Gustav Fehn chi huy co quan so khoang 20.000 nguoi va hon 20 xe tang. Tuong Fehn ra lenh trung phat nghiem khac bat cu quan nhan Đuc va chu hau nao tu y roi khoi vi tri chien đau. Nhung đon vi khong no sung khi bat gap quan cua NOVJ se bi coi la "cong tac voi ke thu".
Sang 25 thang 11, Su đoan Dalmatia 20 tu Garno bat đau tan cong len Mostar. Sang 26 thang 11, cac su đoan Dalmatia 19 va 26 bat đau tan cong vao tu Metkovic len Livny, hai cu điem tien tieu cua quan Đuc va chu hau o tay nam Croatia. Toc đo tan cong cua ca ba su đoan đeu rat cham do su chong tra kich liet cua Quan đoan Son chien 15 (Đuc) va quan Chetnick. Nguoc lai, cac đon vi Ustase ngay tu đau đa dao đong va mot vai toan quan đa ra hang quan NOVJ. Khong hai long voi toc đo tan cong cham chap, ngay 28 thang 11, tuong Petar Drapsin tung Su đoan Dalmatia 9 va Lu đoan xe tang 6 tu Sibenik đanh vao Livny. Đon tan cong bang xe tang to ra co hieu qua ro ret. Trong khi cac su đoan chu luc cua Quan đoan Son chien 15 (Đuc) đang đoi pho voi Su đoan Dalmatia 20 tren huong Mostar đe bit canh cua vao Sarajevo thi Su đoan Dalmatia 9 co Lu đoan xe tang 6 mo đuong đa keo quan đanh doc bo bien Adriatic len Knin, Su đoan Dinara Chetnick cua Momcilo Đujic khong chong cu noi đa phai bo Knin rut chay ve Bihac. Ca mot vung cua song Garko đuoc giai phong. Su đoan son chien 373 va su đoan bo binh 264 (Đuc) lien tuc bi tap kich tu sau lung va ton that nang. Ngay 30 thang 11, cac tieu đoan đo bo đuong khong 581 va 583 (Đuc) phai rut khoi Livny, luon rung ve Sarajevo. Cac Lu đoan Ustase 6, 7 va Trung đoan xe tang 383 (Đuc) hau nhu bi tieu diet hoac bi bat lam tu binh.
Ngay 3 thang 12 nam 1944, Su đoan Dalmatia 9 đanh chiem Knin. Tu ngay 3 đen ngay 5 thang 12, Quan đoan Dalmatia 8 (NOVJ) tiep tuc don ep Quan đoan Son chien 15 (Đuc) ve phia tay va phia bac, đanh chiem cac hai cang Split va Zara, phoi hop voi cac Quan đoan Vo San 1 va 12 đay quan Đuc o Sarajevo vao the bi nua hop vay. Trong chien dich nay, Quan đoan Son chien 15 (Đuc) chiu ton that kha nang: 6.555 nguoi chet va 4.285 bi bat lam tu binh. Su đoan 264 chi con lai 1.526 nguoi va bi giai the, Su đoan Son chien 373 hau nhu tan ra. Quan đoan Dalmatia 8 (NOVJ) co 677 nguoi chet, 126 nguoi mat tich va 2.439 nguoi bi thuong. Trong lich su đoi đau voi cuoc khang chien cua nhan dan Nam Tu, đay la quan đoan Đuc đau tien bi thiet hai nang ne nhu vay voi hai su đoan chu luc bi xoa so. Ngoai ra, khoang hon 5.000 quan Ustase va chetnick cung bi tieu diet hoac bi bat.


Nam 1945 = Su hinh thanh cac tap đoan quan Nam Tu =
Vao cuoi nam 1941, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu moi chi co gan 100 đoi du kich co quy mo tu trung đoi đen tieu đoan voi hon 10.000 nguoi. Chi sau hon 3 nam kien tri tien hanh cuoc chien tranh du kich chong Đuc Quoc xa, phat xit Y va cac luc luong Nam Tu than phat xit, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu đa tro thanh mot quan đoi chinh quy. Nho su giup đo cua Lien Xo, Anh va mot so đong minh khac va bang con đuong lay vu khi cua phat xit đanh lai phat xit, vao cuoi nam 1944, quan đoi nay đa đuoc trang bi kha hien đai voi đay đu cac vu khi hang nang, xe tang, trong phao, may bay va tau xuong chien đau. Rieng Lien Xo trong nam 1944 va 5 thang đau nam 1945 đa vien tro khong hoan lai cho NOVJ 96.515 sung truong, 68.423 tieu lien, 20.528 sung ngan, 512 đai lien DShK, 3.364 sung coi, 3.797 sung chong tang, 895 luu phao, 170 son phao, 491 may bay, 65 xe tang, 1.329 may lien lac vo tuyen cung mot so luong lon đan, luu đan va cac trang thiet bi quan su khac.
Quy mo cua Quan Giai phong nhan dan Nam Tu cung phat trien len đen hon 50 su đoan, nhieu lu đoan va trung đoan đoc lap voi quan so len đen tren 500.000 nguoi. Đe quan đoi nay co the tac chien hiep đong binh chung mot cach thong nhat, chat che va đoc lap mo cac chien dich lon tren nhung huong chien luoc quan trong cua cuoc đau tranh giai phong Nam Tu va gop phan vao cong cuoc tieu diet chu nghia phat xit, tu cuoi thang 10 nam 1944 đen đau nam 1945, Bo Tong tu lenh toi cao NOVJ đa quyet đinh thanh lap 4 tap đoan quan Nam Tu gom co:

Tap đoan quan Nam Tu 1 thanh lap ngay 30 thang 12 nam 1944 tai mat tran Srem (Bac Nam Tu) do thuong tuong Nam Tu Peko Dapcevic lam tu lenh, Mijalko Todorovic lam chinh uy, thieu tuong Savo Drljevic lam tham muu truong. Trong bien che co Quan đoan Vo san 1 (cac su đoan Vo san 1, 2, Lu đoan bo binh 2 va Lu đoan ky binh 1); Quan đoan Vo San 2 (gom Su đoan Vo San 6, cac su đoan Krajina 5 va 11); Quan đoan Serbia (gom cac su đoan Serbia 21 va 22). Tong quan so khoang 60.000 nguoi
Tap đoan quan Nam Tu 2 thanh lap ngay 1 thang 1 nam 1945 tai Beograd do thuong tuong Nam Tu Koca Popovic lam tu lenh, Blazo Lompar lam chinh uy, trung tuong Ljubo Vuckovic lam tham muu truong. Trong bien che co Quan đoan bo binh 1 (gom Su đoan xung kich 3, Su đoan Herzegovina 29 va Su đoan Sandzak 37); Quan đoan bo binh 3 (gom cac su đoan Đong Bosnia 17 va 27, Su đoan Bosnia 38); Quan đoan bo binh 5 (gom cac su đoan Krajina 4 va 10, Su đoan Bosnia 39 va Su đoan Trung Bosnia 53); cac đon vi truc thuoc tap đoan quan co cac su đoan Bosnia 23 va 25, Su đoan Slovenia 28 va Su đoan Serbia 45. Tong quan so khoang 110.000 nguoi.
Tap đoan quan Nam Tu 3 thanh lap ngay 1 thang 1 nam 1945 tai Beograd do thuong tuong Nam Tu Kosta Nagy lam tu lenh, Branko Petricevic lam chinh uy, thieu tuong Vukasin Subotic lam tham muu truong. Trong bien che tap đoan quan co Quan đoan bo binh 6 (gom cac su đoan Slovenia 12 va 40); Quan đoan Zagreb 5 (gom Su đoan Zagorski 32 va Su đoan Croatia 33); cac đon vi truc thuoc tap đoan quan gom cac su đoan Vojvodina 16, 36 va 51. Tong quan so khoang 50.000 nguoi.
Tap đoan quan Nam Tu 4 thanh lap ngay 1 thang 3 nam 1945 tai Beograd do trung tuong Nam Tu Peter Drapsin lam tu lenh, Bosko Siljegovic lam chinh uy, Pavel Jaksic lam tham muu truong. Trong bien che cua tap đoan quan co Quan đoan bo binh 7 (gom cac su đoan Slovenia 14 va 18, Su đoan Dalmatia 9); Quan đoan bo binh 9 gom cac su đoan Slovenia 30 va 31, cac su đoan Dalmatia 19 va 20); Quan đoan bo binh 11 (gom Su đoan bo binh Ven bien Goransky 13, Su đoan Licka 35 va Su đoan du kich 43); Cum tac chien đoc lap 4 (gom Su đoan bo binh 26 "Nikola Tesla", Su đoan bo binh Krajina 11, Lu đoan xe tang Nam Tu 1 va Lu đoan bo binh đoc lap 1). Tong quan so khoang 90.000 nguoi, đuoc trang bi 65 xe tang T-34.
Ngoai ra, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu con co cac đon vi đoc lap gom:

Quan đoan bo binh đoc lap 15 co cac su đoan bo binh Macedonia 41, 42 va 48
Quan đoan bo binh đoc lap Serbia - Kosovo co cac su đoan bo binh Serbia 24, 46 va 47
Cum quan đoc lap Macedonia gom cac su đoan Macedonia 49, 50 va Su đoan Kosmetc 52.


= Chien dich Mostar =
Mac du chiem đuoc Knin nhung thuc ra, chien dich Knin moi chi hoan thanh mot nua muc tieu ban đau do Bo Tong tu lenh toi cao NOVJ đe ra. Đe tieu diet canh quan Đuc tai khu vuc Sarajevo, NOVJ can phai tien hanh them mot chien dich đem đe tao the o tay nam Srrajevo, đo la chien dich Mostar tu ngay 6 đen ngay 17 thang 2 nam 1945. NOVJ van giao cho Quan đoan Dalmatia 8 voi cac su đoan Dalmatia 9, 19, 26 thuc hien chien dich nay va tang cuong cho no them Su đoan Herzegovina 29, Lu đoan phao binh 8 lay tu luc luong du bi cua Tong hanh dinh NOVJ va Lu đoan xe tang hang nhe (3 tieu đoan) đuoc đieu tu Knin đen. Mac du chiu mot so thiet hai trong Chien dich Knin nhung Quan đoi NOVJ tren huong nay van co đuoc quan so 32.000 nguoi, ke ca cac đon vi tang cuong. Đoi đau voi Quan đoan Dalmatia 8 (NOVJ) la 15.000 quan Đuc va chu hau thuoc Quan đoan Son chien 21 (Đuc) đat So chi huy tai Sarajevo gom co: Su đoan Son chien 389 (Đuc), Su đoan Son chien 9 (Ustase), Trung đoan bo binh 359 thuoc Su đoan 181 (Đuc), Trung đoan phao bo bien 649 (Đuc), Tieu đoan son phao 909. Tieu đoan trinh sat 116 va tieu đoan Le duong San Marko.
7 gio sang ngay 6 thang 2, Su đoan Dalmatia 26 no sung tan cong cac cu điem vong ngoai cua quan Đuc tai khu vuc Siroki Brijeg. Ngoai 5 tieu đoan phao binh cua Lu đoan phao 8, NOVJ con đieu đong phi đoi may bay nem bom cua ho gom 2 chiec IL-2 va 2 chiec Speedfire. Cuoi ngay 6 thang 2, hon 3.000 quan Đuc va quan Ustase bi bao vay tai ngoi lang Lise. Tren huong Ljubuski, cac su đoan Dalmatia 9 va 19 gap phai suc chong cu yeu hon cua Trung đoan 359 va nhom quan Le duong San Marko nen đa giai pohosng thi tran Ljubuski trong ngay 6 thang 2. Tuong Ernst von Lajzer, tu lenh Quan đoan Son chien 21 (Đuc) buoc phai hy sinh 3.000 quan Đuc va Ustase tai lang Lise, rut chu luc cac su đoan Son chien 389 (Đuc) va 9 (Ustase) ve giu Mostar.
Ngay 7 thang 2, Quan đoan Dalmatia 8 tiep tuc tan cong. Hoi 15 gio 30 phut cung ngay, Su đoan Dalmatia 26 chiem Siroki Brijeg, mot cu điem phong ngu manh cua quan Đuc, loai khoi vong chien đau 379 quan Đuc thuoc Tieu đoan 9 thuoc Su đoan Son chien 389. Ngay 10 thang 2, Bo Chi huy NOVJ o Bosnia - Herzegovina ra lenh cho Quan đoan Dalmatia 8 chuyen trong điem tan cong sang phia tay Mostar, đanh chiem Nevesinje nham cat đut lien lac giua Saragevo va Mostar. Thuc hien menh lenh nay, tuong Petar Drapsin đieu đong Su đoan Herzegovina 29 va tang cuong cho su đoan nay cac Lu đoan Herzegovina 11 va 12 đe tan cong tu Konjic len Nevesinje. Đen ngay 13 thang 2, Su đoan Herzegovina 29 van dam chan truoc tuyen phong ngu cua quan Đuc phia nam Nevesinje. Tuy nhien, tu huong chinh dien Mostar, cac su đoan Dalmatia 9 va 19 đa tang cuong gay suc ep, buoc Su đoan Son chien 389 Đucphari phan tan luc luong. Ngay 14 thang 2, ca nam lu đoan (10, 11, 12, 13, 14) cua Su đoan Herzegovina 29 đeu đong loat tan cong pha vo hai tuyen phong thu cua quan Đuc tai cac cu điem Bijeloga Polja va Jablanica, đanh chiem Nevesinje. Quan NOVJ tieu diet va bat song 819 quan Đuc, trong đo co 2 si quan chi huy (cac đai ta Wetzel va Wahmann), thu giu 6 luu phao, 2 son phao, 2 phao chong tang, 5 sung coi, 8 đai lien 21 trung lien, 354 sung truong, 5 xe con, 4 xe tai, 15 mo to va 8 toa xe cho đay đan phao.
Bi cat đut lien lac voi Mostar, tuong Ernst von Lajzer khong con mot bien phap nao đe cuu van cho cu điem quan trong nay. Tu ngay 15 đen ngay 17 thang 2, Quan đoan Dalmatia 8 va Su đoan Herzegovina 29 tong tan cong vao Mostar, nhanh chong đe bep suc khang cu cua Trung đoan 370, Tieu đoan xe boc thep trinh sat 116 va nhung nhom tan binh con lai cua Trung đoan 369 (Đuc). 18 gio ngay 17 thang 2, Mostar đuoc giai phong. Canh cua vao Sarajevo tu huong tay nam đa mo ra truoc cac đon vi NOVJ.


= Chien dich Sarajevo - Zagreb =

Cac chien dich Knin va Mostar cung voi cac đon tan cong cua lien quan NOVJ - Lien Xo tren huong Beograd - Tuzla đa don ep nhung luc luong con lai cua cac cum tap đoan quan E va F (Đuc) cung cac đon vi quan Ustase vao mot hanh lang nho hep o Trung Bosnia Herzegovina. Hanh lang nay bat đau tu Sarajevo keo dai đen Bania Luka. Mac du quan Đuc con giu đuoc phan lon lanh tho phia bac Croatia nhung binh luc cua ca hai cum tap đoan quan E va F van khong đu đe giu mot chien tuyen keo dai doc theo cac con song Sava, Bosni, vong qua cho loi Sarajevo, qua Bihac ra đen bien Adriatic. Tinh the mat tran cho phep Bo Tong tu lenh toi cao NOVJ va cac co van quan su Lien Xo nghi đen mot chien dich lon đe tieu diet cum quan Đuc - Ustase tai "cho loi" Sarajevo. Mua xuan nam 1945, voi 4 quan đoan chu luc đuoc trang bi kha tot, trong đo co 3 lu đoan, 11 trung đoan phao va 2 lu đoan xe tang, quan đoi NOVJ hoan toan co the đat đuoc muc tieu nay.
Quan đoi NOVJ tham gia chien dich co Tap đoan quan Nam Tu 1 (7 su đoan va 2 lu đoan bo binh), Tap đoan quan Nam Tu 2 (14 su đoan bo binh) va Tap đoan quan Nam Tu 4 (tu ngay 1 thang 3 nam 1945). Tap đoan quan Nam Tu 3 (7 su đoan bo binh) su dung canh trai phoi hop voi Tap đoan quan Nam Tu 1 tan cong len Zagreb, su dung canh phai phoi hop voi Tap đoan quan 57 (Lien Xo) va Tap đoan quan Bulgaria 1 tien hanh cac hoat đong tan cong vao Hungary. Thoi điem dien ra chien dich cung thuan loi do Quan đoi Lien Xo đa hoan thanh Chien dich Budapest, giai phong thu đo Hungary va ngay sau đo đa thuc hien thanh cong Chien dich phong ngu ho Balaton đanh bai Tap đoan quan xe tang 6 SS (Đuc) mo đuong tan cong vao Vien va bien gioi phia nam nuoc Đuc.
Quan Đuc va Ustase tai Croatia va "cho loi" Sarajevo con lai Quan đoan Son chien 21 (chi con lai cac su đoan 181 va 369), cac su đoan bo binh đoc lap 8, 9, 15 va Su đoan 7 SS "Prinz Eugen". Bo Tong tham muu Đuc đa đieu đong đen khu vuc phia bac Sarajevo Quan đoan ky binh SS 15 Cossack do tuong SS Helmuth von Pannwitz chi huy gom cac su đoan ky binh Cossack 1 va 2. Quan Usteshi cung chi con lai 5 su đoan, trong đo co 2 su đoan chi con ton tai tren giay to. Tren lanh tho Croatia, quan Đuc con mot luc luong đang ke gom cac su đoan 11, 22, 41, 104, 117, 138, 237 (Đuc) va Su đoan SS 14 Ukraina. O phia bac Zagreb, quan Đuc co Cum tap đoan quan Ao do tuong Lothar Rendulic chi huy nhung cum tap đoan quan nay bi chia se lam ba huong: ho tro cho cum Tap đoan quan Nam cua tuong Johannes Frießner giu phan phia tay Hungary, tran giu phia tay nam Ao do quan đoi Đong Minh Anh, My đang gay suc ep nang ne len Cum tap đoan quan C đe chuan bi cho cuoc Chien dich Bac Y. Chi 1/3 luc luong nay co the ho tro cho Cum tap đoan quan E (Đuc) trong đieu kien cac mat tran con lai đeu yen tinh.
Ngay 30 thang 3 nam 1945, Tap đoan quan Nam Tu 4 cua tuong Petar Drapsin đa đanh bai Quan đoan ky binh SS 15 Cossack, giai phong Bihac. Ngay 20 thang 4, Tap đoan quan Nam Tu 4 tiep tuc giai phong tinh Lika va toan bo vung ven bien Croatia. Ngay 1 thang 5, Tap đoan quan Nam Tu 4 tiep tuc đanh bai Quan đoan 97 (Đuc), chiem Rieka, Triest va tien đen bien gioi cu giua Nam Tu va Y. O phia đong, Tap đoan quan Nam Tu 2 duoi su chi huy cua tuong Koca Popovic tu ban đap tai cho giao nhau giua song Sava va song Bosny đa mo cuoc tan cong len phia bac. Ngay 5 thang 4, Tap đoan quan Nam Tu 2 giai phong Doboj va tien đen tuyen song Una. Ngay 6 thang 4, cac Quan đoan Vo San 2, 3 va 5 thuoc Cum quan đoc lap Montenegro đa đoat lai Sarajevo tu tay Quan đoan Son chien 21 (Đuc). Ngay 12 thang 4, Tap đoan quan Nam Tu 3 do tuong Kosta Nađ chi huy đa phoi hop voi Tap đoan quan Bulgaria 1 vuot song Drava, tien cong vao khu vuc Podravina, hinh thanh canh quan vay boc Zagreb tu phia bac. Ngay 21 thang 4, Tap đoan quan Nam Tu 3 tien đen bien gioi quoc gia Nam Tu - Ao tai khu vuc Dravograd. Ben canh phai cua ho, Tap đoan quan Bulgaria 1 cung giai phong Maribor.
Truoc đo, ngay 12 thang 4, Tap đoan quan Nam Tu 1 do tuong Peko Dapcevic chi huy đa đap tan cac tuyen phong thu cua Quan đoan bo binh 34 (Đuc) tren khu vuc Syrmia va doc theo thung lung song Sava va bao vay Zagreb. Tan quan Đuc tai hanh lang Sarajevo - Bania Luka rut len phia bac đa bi roi vao mot "cai tui tac chien" mieng tui đa đuoc khep lai tai Zagreb. Quan Đuc mat hon 36.000 si quan va binh si tu tran, hon 40.000 thuong binh nam la liet khap thanh pho Zagreb. Ngay 7 thang 5, 6 su đoan cua cac Tap đoan quan Nam Tu 1 va 3 giai phong Zagreb. Tuong Alexander Lohr va Bo chi huy Cum tap đoan quan E (Đuc) bo chay len phia bac nhung khong thoat. Ngay 8 thang 5, ho bi Quan Giai phong Nam Tu bat song tai Ljubljana va bi đua ve Zagreb. Ngay 9 thang 5, tai Zagreb, tuong Alexander Lohr ky vao bien ban đau hang khong đieu kien cua cac cum tap đoan quan E va F (Đuc) truoc Quan Giai phong nhan dan Nam Tu. Trong khi đo, mot cum lon quan Đuc, quan Ustase, quan Bao ve to quoc Slovenia va quan SS Cossack khoang 30.000 nguoi van co gang choc thung tran tuyen cua NOVJ đe chay sang đau hang quan Anh - My tai Y va Ao.


= Tran Poljana: Giai phong hoan toan Nam Tu =

Polijana la mot ngoi lang nho chi rong hon 2 km vuong nam sat bien gioi Nam Tu - Ao, tren lanh tho Slovenja. Sau khi quan Đuc bai tran trong Chien dich Sarajevo - Zagreb, khoang 30.000 tan quan Đuc, tan quan Ustase, tan quan Bao ve to quoc Slovenia va tan quan Chetniks đa chay ve đay va tiep tuc chong cu voi hy vong đuoc nguoi Anh tai Klagenfurt (Ao) che cho đe khong phai đau hang Quan Giai phong nhan dan Nam Tu va cung la đe tron tranh khoi cac toi ac chien tranh ma nhung quan đoi than phat xit nay đa gay ra đoi voi cac toc nguoi o Nam Tu.
9 gio sang ngay 14 thang 5, mot cum lon gom tan quan Đuc, Ustase, quan Bao ve to quoc Slovenia va Chetniks đa cham sung voi mot đon vi du kich thuoc NOVJ khi đon vi nay ngan ca nhom tan quan nay vuot bien gioi sang đat Ao. Cum tan quan nay lap uc trien khai cuoc tan cong voi su yem ho cua may khau phao, hy vong nhanh chong đe bep đoi du kich cua NOVJ đang đong tai Poljana đe mo đuong thoat than. Tuy nhien, chieu 14 thanng 5, ba su đoan thuoc Quan đoan Vo San 2 cua Tap đoan quan Nam Tu 3 duoi su chi huy cua tuong Kosta Nađ co 20 xe tang yem ho đa vay chat lang Poljana. Cuoc chien keo dai sang ngay 15 thang 5, gay thuong vong cho 310 tan quan Đuc, Ustase, quan Bao ve to quoc Slovenia va Chetniks cung hon 100 quan NOVJ. Sau cuoc thuong luong keo dai, quan Anh đa khong can thiep. Ho yeu cau cum tan quan nay đau hang Quan Giai phong nhan dan Nam Tu voi đieu kien đuoc coi la tu binh chien tranh. 16 gio chieu 15 thang 5, nhom tan quan keo co trang ra hang.
Mac du mot thoi gian sau đo, tren vung bien gioi Nam Tu - Y, Nam Tu - Ao, Nam Tu - Hungary con dien ra mot so tran đung đo giua quan NOVJ voi cac toan tan quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia, quan Quoc gia Đoc lap Croatia, quan Bao ve to quoc Slovenia va quan Chetniks đa tro thanh cac toan phi nhung tran Poljana đuoc coi la tran đanh lon cuoi cung cua Quan Giai phong nhan dan Nam Tu trong Chien tranh the gioi thu hai.


Dien bien sau chien tranh = Tran Odzak: đanh bai cac luc luong Ustase than Đuc =

Thoi điem ket thuc cuoc Chien tranh the gioi thu hai chi con tinh tung ngay va Đe che thu ba đung truoc trien vong diet vong khong the tranh khoi nhung nhung nha lanh đao cua cai goi la "Nha nuoc Croatia đoc lap" than phat xit cung quan đoi Ustase van khong cam chiu that bai. Vi khong kip rut theo quan Đuc nen khoang 10.000 tan quan Ustase do Petar Rajkovacic, Ibrahim Pjanic, Ivan Kalucic va Avdaga Hacic cam đau đa tu tap tai Odzak, mot thanh pho nho chi rong khoang hon 10 km vuong nam o vi tri giap ranh giua Bosnia Herzegovina va Croatia ben bo song Sava (nay thuoc Bosnia Herzegovina) đe to chuc phong thu, chong lai quan đoi NOVJ. Mac du Ante Pavelic, nguoi đung đau nha nuoc bu nhin Croatia than Đuc yeu cau chuyen cac luc luong ve đia ban nong thon nhung Petar Rajkovacic va cac đong su cua ong ta đa chong lenh. Tu ngay 19 thang 4 nam 1945, quan Ustase đa bien Odzak hanh mot phao đai va the se chien đau đen cung. Trong khi đang tap trung binh luc đe ao vay quan Đuc tai hanh lang Sarajevo - Banja Luka nhung NOVJ van phai danh ra Su đoan Serbia 25 va Su đoan Đong Bosnia 27 đe đoi pho voi canh quan Ustase o Odzak.
Tu ngay 19 thang 4 đen ngay 28 thang 4, luc luong Ustase bao ve Odzak gom 1.000 quan cua Ivan Kalucic va 850 quan cua Petar Rajkovacic đa chong tra kich liet cac cuoc tan cong cua Su đoan Đong Bosnia 27 (NOVJ) tieu diet hoan toan mot tieu đoan thuoc Lu đoan 16 cua su đoan nay, giet chet vien lu đoan truong Spaso Micic. Quan Ustase thu đuoc nhung chien loi pham đau tien gom 3 khau son phao, 1 sung coi va 1 sung chong tang. Ngay 28 thang 4, cac đai ta Ustase Ibrahim Pjanic va Avdaga Hacic bi that tran o Zagreb cung keo theo gan 8.000 tan binh Ustase chay ve đay, đua quan so cua luc luong Ustase tai Odzak len khoang gan 10.000 nguoi. Odzak tro thanh mot khoi ung nhot nguy hiem phia sau cac canh quan chu luc NOVJ đang tien đanh len bien gioi tay bac Nam Tu. Ngay 25 thang 4 nam 1945, Josip Broz Tito yeu cau Tap đoan quan Nam Tu 2 phai su dung toan bo Quan đoan bo binh 3 gom Su đoan 27 cua đai ta Milos Zekic, Su đoan 38 cua đai ta Franjo Herljevic va Su đoan 53 cua đai ta Đurađ Predojevic đe tao thanh khu vuc Odzak. Cac su đoan truong phai chiu trach nhiem ca nhan neu sau mot thang ma canh quan Ustase o Odzak van con ton tai.
Ngay 29 thang 4, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu ap sat ngoi lang Vlaska Mala tren tuyen phong thu vong ngoai phia đong nam Odzak va gui toi hau thu yeu cau quan Ustase đau hang. Tuong Petar Rajkovacic tu choi va ha lenh na phao vao cac vi tri cua quan NOVJ. Sau hai ngay giao chien, quan NOVJ khong chiem đuoc ngoi lang ma con bi thiet hai đang ke, đac biet la Su đoan Bosnia 28. Ngay 1 thang 5 nam 1945, tuong Koca Popovic tang vien cho Quan đoan 3 (NOVJ) Su đoan bo binh Bosnia 25 đe tang suc manh cong kich. Tuy nhien, đuoc co vu boi cuoc phong thu cua tan quan Đuc tai phao đai Breslau, tuong Petar Rajkovacic ha lenh cho quan Ustase tien hanh cuoc chien ham hao đe phong thu thi tran. Trong cac tran đanh tu ngay 1 thang 5 đen ngay 15 thang 5, ton that cua hai ben đeu len đen con so hang nghin. Tuy nhien, NOVJ van tiep tuc đua cac luc luong tang vien va vu khi hang nang đen xung quanh Odzak, bao gom cac lu đoan Serbia 14, 19, 20; may bay cuong kich va mot so khau đoi Katysha tham gia chien dich.
Ngay 18 thang 5, quan NOVJ bat đau tong cong kich vao thi tran. Chieu 18 thang 5, Lu đoan Serbia 20 chiem đuoc tram phat thanh. Sang 19 thang 5, quan Ustase phan cong lay lai tram phat song nay va ho hao nguoi Croatia đung len chien đau. Mac du đa đuoc to chuc thanh 4 trung đoan giu bon khu vuc xung quanh Odzak nhung quan Ustshi van khong ngan can đuoc hon 20.000 quan NOVJ đot kich vao noi đo. Trong cac ngay 23 va 24 thang 5, khong quan NOVJ đa to chuc cac tran nem bom vao cac vi tri cua quan Ustase, gay thuwong vong lon cho cac luc luong nay va ca dan thuong. Truoc the cuc that bai khong the tranh khoi, sang 25 thang 5, tuong Petar Rajkovacic tu sat sau khi bi thuong nang. Cac nhom tan quan Ustase gom khoang 700 nguoi chay tron vao khu vuc rung nui Bosnia va bat đau to chuc cac hoat đong phi cho đen khi ho bi cac luc luong an ninh Nam Tu tieu diet hoan toan vao nam 1947 tai Lipa. Chieu 25 thang 5, quan NOVJ đanh chiem nha ga, benh vien trung tam thi tran, tram phat thanh, cang song va truong tieu hoc, tieu diet cac toan tan binh cua quan Ustase con lai trong thi tran. Đen 18 gio cung ngay, quan NOVJ đa hoan toan lam chu Odzak.
Mac du Quan Giai phong nhan dan Nam Tu chiem đuoc Odzak nhung hang nghin dan thuong trong thanh pho đa thiet mang, hang chuc nghin nguoi khac bi thuong. Josip Broz Tito ra lenh phong toa moi thong tin ve chien dich nay. Nhung tai lieu đau tien ve cuoc chien tai Odzak chi đuoc tiet lo mot cach nho giot sau khi J. B. Tito qua đoi. Khong nhung the, nhung su kien thang 4, thang 5 nam 1945 o Odzak đa tro thanh đau moi cho su hiem thu dai dang giua nguoi Croatia voi nguoi Serb va nguoi Bosnia Herzegovina va tro thanh mot trong nhung mam mong sau xa cua cuoc Chien tranh Nam Tu 1991-1994 voi ket qua la Croatia tach khoi Nam Tu thanh mot nha nuoc đoc lap nhu hien nay.


= So phan cua tan binh Chetnik va nguy quan Nam Tu =
Sau that bai trong tran Poljana, ngay 15 thang 5 nam 1945 quan Quoc gia Đoc lap Croatia, quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia cung quan đoan ky binh Codac SS so 14 đa đau hang quan Anh. Chinh quyen Quoc gia Đoc lap Croatia - mot thanh vien cua Cong uoc Geneve tu ngay 20 thang 1 nam 1943 - đa hy vong rang ho co the đuoc đoi xu theo quy che cua cong uoc nay, nhung cac no luc đam phan cua ho đa that bai. Truoc đo, vao ngay 5 thang 5 nam 1945, tai thanh pho Palmanova (cach Trieste 50 km ve phia tay bac), 2.800 quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia đa đau hang quan Anh. Ngay 12 thang 5, them 2.500 quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia đau hang tai Unterbergen tren bo song Drava.
Ngay 11 va 12 thang 5, Quan Giai phong nhan dan Nam Tu đa gap quan Anh tai Klagenfurt, Ao. Phia Anh to ra khong hai long ve viec nay va đai su Anh o Beograd đa yeu cau Tito cho quan rut khoi Ao. Đap lai, ngay 15 thang 5 Tito tuyen bo đat nhung đon vi Nam Tu tai Ao duoi su đieu khien chung cua cac nuoc Đong Minh va sau đo, ngay 20 quan Nam Tu bat đau rut khoi Ao. Đen ngay 1 thang 6, phan lon cac tu binh thuoc quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia, Croatia va quan đoan Codac SS đa đuoc giao tra cho Quan Giai phong nhan dan Nam Tu theo mot phan cua chien dich Keelhaul. Nhung tu binh nay đa bi quan giai phong xu tu hinh tai Bleiburg.
Khong lau sau đo, ngay 13 thang 3 nam 1946, Dragoljub Draza Mihailovic bi Cuc An ninh Quoc gia Nam Tu (Odsjek Zastite Naroda - OZNA) bat song. Tu ngay 10 thang 6 đen ngay 15 thang 7 ong ta bi đua ra toa xet xu va ket an tu hinh voi toi danh phan quoc va toi ac chien tranh. Cuoi cung, cau chuyen giua Quan Giai phong nhan dan Nam Tu va quan phi Chetniks ket thuc bang viec D. Mihailovic bi xu ban cung voi 9 thanh vien Chetnik cao cap khac vao ngay 18 thang 7 tai Lisiciji Potok, cach cung đien cu 200 cay so.


Ket qua, đanh gia va anh huong = Ket qua =
Nhu đa đe cap, ngay 8 thang 3 nam 1945 mot chinh phu lien hiep o Nam Tu đa đuoc thanh lap tai Beograd voi Tito lam Thu tuong va Ivan Subasic la Bo truong Ngoai giao. Vua Petar II Karađorđevic đa đong y cho mot cuoc trung cau y dan ve viec ong co đuoc chap nhan đe tiep tuc lam vua o Nam Tu hay khong, tuy nhien cuoc trung cau đa cho ket qua ap đao ve viec yeu cau nha vua thoai vi. Ngay 29 thang 11, Hoi đong Lap hien Nam Tu tuyen bo phe bo che đo quan chu va Quoc hoi khoa I cua Nam Tu hop tai Beograd thanh lap Cong hoa Lien bang Nhan dan Nam Tu theo che đo Xa hoi chu nghia. Tito đuoc bo nhiem lam thu tuong cua Lien bang. Truoc đo, vao ngay 8 thang 6, Hoa Ky, Anh va Nam Tu đa đat đuoc thoa thuan ve viec quan ly vung lanh tho tu do Triest, theo đo vung phia bac (vung A) do Anh va My quan ly va vung phia nam (vung B) do Nam Tu quan ly. Đen nam 1954, vung A chinh thuc tro thanh tinh Triest cua nuoc Y, con vung B tro thanh lamh tho cua Nam Tu (nay la cac vung Primorska cua Slovenia va hat Istra cua Croatia).


 Thuong vong cua nguoi dan Nam Tu  Theo uoc tinh cua Chinh phu Nam Tu cong bo cho Uy ban Boi thuong chien tranh Quoc te vao nam 1946, tong thuong vong cua Nam Tu la 1.704.000 nguoi. Tuy nhien con so nay bao gom ca viec so sanh voi dan so Nam Tu co the co neu chien tranh khong xay ra, so tre con khong đuoc sinh ra, va thuong vong do benh tat va dan cu phieu bat khap noi. Cu the hon, Giao su Vladeta Vuckovic giai thich rang thuc ra 1,7 trieu nguoi đo khong han la thuong vong trong chien tranh ma la so dan bi hao hut. Con so thuong vong nay đuoc trinh len Hoi đong Boi thuong Chien tranh cua cac nuoc Đong Minh nam 1948 nhung lan nay ghi chu la chi bao ham cac con so thuong vong lien quan toi chien tranh. Sau khi phia Đuc yeu cau Nam Tu đua ra cac tai lieu xac minh con so nay, Cuc Thong ke Nam Tu đa tien hanh mot cuoc đieu tra ten toan quoc vao nam 1964 ve thuong vong trong thoi ki chien tranh va đa đua ra con so nguoi chet la 597.323. Ket qua thong ke đuoc giu bi mat va chi đuoc cong bo vao nam 1989.
Cuc Đieu tra Dan so Hoa Ky vao nam 1954 đua ra so nguoi Nam Tu chet lien quan toi chien tranh la 1.067.000 nguoi. Phia Hoa Ky cho rang con so 1,7 trieu nguoi chet la khong chinh xac vi no đuoc đua ra qua som sau khi chien tranh ket thuc va khong đuoc uoc tinh theo quy tac cua mot cuoc đieu tra dan so sau chien tranh. Mot nghien cuu gan đay cua Vladimir Zerjavic cho ra con so nguoi chet la 1.027.000, trong đo ton that ve quan su la 237.000 binh si du kich Nam Tu va 209.000 quan Quoc gia Đoc lap Croatia (bao gom Luc luong vu trang Can ve Croatia va quan Ustase). So dan thuong thiet mang la 581.000, bao gom 57.000 nguoi Do Thai. Thuong vong cua nguoi dan trong cac quoc gia va vung lanh tho thuoc Nam Tu la: Bosnia 316.000; Serbia 273.000; Croatia 271.000; Slovenia 33.000; Montenegro 27.000; Macedonia 17.000; va bi giet ngoai lanh tho Nam Tu la 80.000. Mot nha thong ke nguoi Serb goc Bosnia Bogoljub Kocovic cho ra mot con so thap hon: 1.014.000 nguoi. Hai con so nay đuoc Giao su Đai hoc Bang San Francisco Jozo Tomasevich cho rang la tuong đoi đang tin cay va trung lap. Tuy nhien con so cua Zerjavic đa bi nhieu nguoi chi trich, cho rang ong ta co tinh lam giam nhe vai tro cua quan Quoc gia Đoc lap Croatia trong viec đan ap va giet hai dan thuong va nhung nguoi khang chien Nam Tu cung nhu lam giam nhe cac toi ac cua chinh quyen Quoc gia Đoc lap Croatia trong viec thanh loc sac toc. Mot so to chuc nhu Yad Vashem va Trung tam Simon Wiesenthal chua chinh thuc thua nhan cac con so thong ke cua tac gia nay.
Dau sao, nhung thuong vong nhu the la rat khung khiep cho đat nuoc va nguoi dan Nam Tu. Su tan pha ghe gom cua cuoc chien tranh co the đuoc giai thich bang cac ly do sau:

Cac hoat đong chien tranh ac liet cua tat ca cac phe tham chiem tren mat tran Nam Tu.
Nhung hoat đong tan sat dan thuong va thanh loc sac toc da man cua phat xit Y, Đuc Quoc xa đoi voi cac "dan toc ha đang" (Untermensch) Xlavo - trong truong hop nay cu the la nguoi Serb. Mot trong nhung cuoc tan sat toi te va da man nhat đo chunh la vu tham sat Kragujevac voi gan 2.800 nguoi Serb đa bi giet. quan Quoc gia Đoc lap Croatia cung khong kem tich cuc trong viec tan sat nguoi Serb, voi nhung vu tan sat dien ra tren khap lanh tho Croatia, nhieu nhat la Banija, Kordun, Lika, tay bac Bosnia, Đong Herzegovina va o cac trai tap trung nhu o trai tap trung Jasenovac. Quan phi Chetniks cung nhung tay vao nhieu vu tham sat nguoi Hoi giao tai Bosnia va Sandzak, va tham sat nguoi Croatia tai Bosnia va Hercegovina, Bac Dalmatia, va Lika. Nguoi Do Thai cung bi giet kha nhieu tai Nam Tu hoac bi truc xuat va tiep tuc bi giet o cac trai tap trung tai Đuc, Na Uy, Hy Lap. O tinh Ljubljana, chinh quyen đia phuong cua phat xit Y do Mario Roatta đung đau cung don nguoi Slovenia vao cac trai tap trung va thuc hien chinh sach đong hoa đoi voi ho. Đap tra lai, luc luong du kich khang chien Nam Tu cung thang tay trung tri cac phan tu hop tac voi quan phat xit xam luoc, ti nhu vu tu hinh tap the nhung tu binh cua quan quan Ustase tai Bleiburg.
Chien tranh cung gay ra viec sut giam san xuat nong nghiep, han han, mat mua, đoi kem, dich benh.
Cac cuoc nem bom cua khong quan Đong Minh vao tuyen tiep te cua quan Đuc cung trung vao dan thuong, nghiem trong nhat la o Podgorica, Leskovac, Zadar va Beograd.
Ngoai ra con phai tinh đen 335.000 dan so bi hao hut do ti le sinh giam va 660.000 nguoi phai bo nha cua phieu bat đi noi khac.


 Thuong vong cua phia Đuc Quoc xa va phat xit Y  Theo cac bao cao thuong vong cua phia Đuc thu giu đuoc tu tai lieu luu tru rieng cua tuong Hermann Reinecke, nguoi đung đau co quan quan he đoi ngoai cua Bo Tu lenh Toi cao Đuc Quoc xa, thuong vong cua quan đoi chinh quy Đuc tai vung Balkan la khoang 24.000 nguoi chet va 12.000 mat tich, khong co thong ke ve bi thuong. Phan lon so thuong vong nay la o Nam Tu.


= Đanh gia =
Cuoc Chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu la mot hoat đong du kich chong phat xit co quy mo, thoi gian, cuong đo ac liet vao loai lon nhat o Đong Au trong Chien tranh the gioi thu hai, chi đung sau cuoc chien tranh du kich cua nhan dan Lien Xo trong cac vung bi quan đoi Đuc Quoc xa chiem đong. Giong nhu phong trao khang chien chong phat xit o Phap dien ra cung thoi ky lich su, cuoc chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu đa quy tu đuoc hau het cac luc luong Nam Tu yeu nuoc, chong phat xit. Cuoc chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu co phan phuc tap hon cuoc khang chien chong phat xit o Phap do cho khong giong nhu nuoc Phap la mot dan toc tuong đoi thuan nhat, Nam Tu la mot cuoc gia đa sac toc voi nhieu mang lanh tho khac nhau, co nen ban sac van hoa khac nhau, tham chi trong lich su đa co su xung đot voi nhau, đuoc lap ghep vao mot nuoc Nam Tu ra đoi sau Chien tranh the gioi thu nhat. Viec lanh đao mot quoc gia đa sac toc, bi chia re ngay trong cuoc chien tien hanh thanh cong cuoc chien tranh nhan dan đe giai phong dan toc minh la mot thanh cong lon cua Hiep hoi giai phong dan toc Nam Tu chong phat xit (AVNOJ) ma đung đau la Uy ban Giai phong dan toc trung uong Nam Tu (NKOJ).
Trong thanh phan cac đang phai, cac sac toc, cach xu huong chinh tri tham gia cuoc đau tranh vu trang kien tri, ben bi trong hon 4 nam (thang 4-1941 đen thang 5-1945) noi len vai tro lanh đao va to chuc cua Đang Cong san Nam Tu va vai tro quyet đinh tren chien truong cua Quan Giai phong nhan dan Nam Tu (NOVJ). Đang Cong san Nam Tu khong lanh đao cuoc khang chien mot cach truc tiep ma thong qua Hiep hoi giai phong dan toc Nam Tu chong phat xit (AVNOJ) va tu cuoi nam 1943, thong qua Uy ban giai phong dan toc Nam Tu (NKOJ) o trung uong va cac đia phuong. Neu khong co cac to chuc chinh tri nay, cuoc đau tranh vu trang cua Quan Giai phong Nam Tu se mat đi cho dua cua cac tang lop nhan dan Nam Tu, tro nen co lap truoc cac to chuc dan toc li khai cuc đoan nhu nha nuoc Montenegro tu tri (do Phat xit Y dung len), nha nuoc Serbia tu tri va nha nuoc Croatia đoc lap (do Đuc Quoc xa dung len).
Kinh nghiem to chuc chien tranh du kich cua nhan dan Nam Tu đa đuoc nhung nguoi cong san Viet Nam hoc tap ngay tu truoc khi bat đau cuoc khang chien chong Phap. Ho Chi Minh viet:

Trong dien van đoc tai cuoc chieu đai đoan đai bieu Viet Nam Dan chu Cong hoa tai thu đo Beograd ngay 5 thang 8 nam 1958, Ho Chi Minh đa đanh gia cao nguoi Nam Tu trong cuoc chien đau chong phat xit va mot lan nua muon tim hieu nhung kinh nghiem to chuc chien tranh giai phong dan toc o Nam Tu đe van dung vao cuoc khang chien chong My cua nhan dan Viet Nam:

Trong giai đoan cuoi cua cuoc chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu, Lien Xo đanh gia cao tinh than chien đau cua Quan giai phong nhan dan Nam Tu. Ho đa co nhung tran đanh xuat sac trong viec phoi hop voi quan đoi Lien Xo tai Chien dich tan cong Beograd va tai cac khu vuc Cacak, Krajevo, Danilovgrad, Skadar, Podgorica, Knin va Gucar, pha vo ke hoach rut quan ve Hungaria, Ao va Y cua cac cum tap đoan quan E, F va Cum tap đoan quan Serbia (Đuc). Đac biet, trong chien dich Mostar, Quan đoan Dalmatia 8, Su đoan Serbia 29 (thuoc Quan đoan Vo San 2) va Lu đoan xe tang Nam Tu đa buoc quan Đuc phai co chong giu tren huong Sarajevo, tu bo ke hoach rut Su đoan bo binh 7 SS "Prinz Eugen" ve Hungary. Sau chien tranh, tuong S. M. Stemenko, Pho Tong tham muu truong quan đoi Lien Xo viet:

Nua thoi gian đau cua cuoc chien tranh giai phong, nhan dan Nam Tu gan nhu phai chien đau đon đoc trong vong phong toa cua quan đoi Đuc Quoc xa, phat xit Y va quan cua cac nuoc than phat xit Bulgaria, Romania, Hungary va quan cua cac the luc than phat xit ngay tai Nam Tu. Sau khi quan Đong Minh Anh, My đo bo len ban đao Apenin va giai phong mien Nam nuoc Y, quan đoi cac nuoc đong minh Anh, My va Lien Xo bat đau co nhung su tro giup đang ke ve vu khi cho Quan Giai phong nhan dan Nam Tu. Trong đo, vu khi, đan duoc va quan trang quan dung cua Anh chiem uu the. Cac nuoc Đong Minh cung thiet lap cac phai bo quan su tai Tong hanh dinh cua NOVJ, tao su phoi hop co hieu qua hon giua NOVJ va quan đoi cac nuoc Đong Minh bao gom ca su chia se thong tin tinh bao đe đoi pho voi quan đoi cac nuoc phe Truc. Đen cuoi nam 1944, khi quan đoi Lien Xo tien vao ban đao Balkan, su giup đo cua Lien Xo tang len đang ke. Trong đo, Cum khong quan mat tran Nam Tu gom 2 su đoan khong quan Lien Xo (236 va can ve 10) va mot can cu khong quan tai Crajova bao gom toan bo nguoi, may bay, vu khi, đan duoc va cac phuong tien hau can đam bao do tuong A. N. Vitrukh lam tu lenh đuoc chuyen giao cho Nam Tu su dung va đat duoi quyen chi huy truc tiep cua Tong hanh dinh NOVJ vao thang 11 nam 1944. Ngay 23 thang 3 nam 1945, Lu đoan xe tang Nam Tu gom 65 xe tang T-34 đuoc xay dung tai Tula (Lien Xo) đa ve đen Nam Tu bang đuong sat va tro thanh mui nhon đot kich manh cua NOVJ trong cac chien dich cuoi cung giai phong đat nuoc Nam Tu khoi su chiem đong cua phat xit Đuc.
Trong cac hoat đong quan su tai Nam Tu, quan đoi Lien Xo chi đong vai tro chu luc trong Chien dich tan cong Beograd. Sau đo, ho keo quan sang Hungary đe to chuc tan cong va bao vay mot phan Cum tap đoan quan Nam (Đuc) tai Budapest va tien hanh chien dich phong ngu Ho Balaton. Quan đoi Bulgaria cung chi giup đo mot phan luc luong đe giai phong vung Macedonia. Quan đoi NOVJ đa ganh vai tro chu đao trong cuoc chien giai phong đat nuoc minh. Tuy nhien, nhung nguoi Nam Tu yeu nuoc van đanh gia cao su giup đo cua cac nuoc đong minh Lien Xo, Anh, My va quan đoi cua Mat tran To Quoc Bulgaria đoi voi su nghiep giai phong dan toc cua ho.
Đanh gia tong quat ve toan bo cuoc Chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu, nha su hoc Branko Petranovic viet:


= Anh huong =
Ve y nghia tinh than, cuoc chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu la mot trong nhung tam guong ve long dung cam cua cac dan toc o Đong Au dam đuong đau voi đoi quan nha nghe cua Đuc Quoc xa va Phat xit Y đe tu giai phong minh. Cuoc đau tranh đo cung tro thanh mau hinh đe nguoi Albania hoc tap va ap dung cho chinh minh. Haxhi Lleshi, mot lanh tu phong trao giai phong chong phat xit o Albania (sau nay la Chu tich Hoi đong bo truong Cong hoa Nhan dan Xa hoi chu nghia Albania) đa sang Nam Tu tham gia cac hoat đong du kich trong hang ngu NOVJ tu cuoi nam 1941. Nam 1943, ong tro ve nuoc tham gia chi huy Quan giai phong nhan dan Albania do Đang Cong san Albania lanh đao, mang theo nhung kinh nghiem to chuc chien tranh du kich va to chuc chinh quyen khang chien o Nam Tu đe van dung cho Albania. Cuoc chien tranh nhan dan giai phong Albania đa đua nuoc nay tro thanh nuoc Đong Au duy nhat thanh cong trong su nghiep chong phat xit, tu giai phong đat nuoc minh ma khong can đen su giup đo đang ke nao cua Lien Xo cung nhu cua cac đong minh Anh va My.
Ve y nghia quan su, cuoc chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu cung voi cac cuoc chien cua quan du kich Albania, Bulgaria va Hy Lap co tac dung nhu mot khoi ung nhot khong the chua lanh trong hau phuong Balkan cua quan đoi Đuc Quoc xa. Neu nhu thoi ky đau cuoc chien, quan đoi Đuc Quoc xa va Phat xit Y chi can huy đong khoang 700.000 quan la co the đanh bai quan đoi 850.000 nguoi cua Vuong quoc Nam Tu trong vong 11 ngay va chiem đong Nam Tu, thi đen giai đoan giua va cuoi cua cuoc chien, ho đa phai huy đong khoang 1.700.000 quan cac loai cung hon 500.000 quan cua cac luc luong Nam Tu than phat xit nhung van khong the tieu diet đuoc luc luong NOVJ va chiu nhieu ton that lon. Phong trao khang chien chong phat xit o Balkan noi chung va Nam Tu noi rieng đa lam cho cac cum tap đoan quan E, F va Serbia cua quan Đuc khong the rut đi nhieu luc luong đe chi vien cho cac chien truong chinh tai Lien Xo, Y va Phap.
Khac voi cac cuoc khang chien chong phat xit tai Ba Lan, Tiep Khac va Phap đuoc lanh đao boi cac to chuc yeu nuoc co tru so tai nuoc ngoai, ANOVJ đat tru so chinh thuc cua minh ngay tren lanh tho Nam Tu tu đau đen cuoi cuoc chien. Ban than Tong tu lenh NOVJ Josip Broz Tito cung chi ra khoi Nam Tu trong mot thoi gian ngan khi dien ra Chien dich "Hiep si" do Đuc quoc xa to chuc nham tieu diet ca nhan ong va co quan đau nao NOVJ. Đieu đo tao nen uy tin va anh huong rat lon cua AVNOJ va NOVJ đoi voi nguoi dan Nam Tu cung nhu tren truong quoc te. Cung vi viec đem suc minh tu gianh đoc lap cho minh la chu yeu nen sau khi giai phong đat nuoc khoi su chiem đong cua Đuc Quoc xa, Nam Tu cung nhu Albania mac du cung do Đang Cong san lanh đao nhung lai co đuoc mot vi the chinh tri đoc lap cao hon rat nhieu so voi cac nuoc đuoc giai phong nho suc manh cua quan đoi cac nuoc Đong Minh. Đieu nay ly giai cho chinh sach đoi noi va đoi ngoai cua Nam Tu (cung nhu cua Albania) sau nay khong bi phu thuoc qua nhieu vao Lien Xo nhu cac nuoc trong Khoi Warszawa va cung khong bi phu thuoc vao cac đong minh Anh, My nhu Hy Lap va Y.
Cuoc chien tranh nhan dan giai phong Nam Tu đa giai quyet ve co ban van đe chia re dan toc, chia re sac toc, chia re ton giao von ton tai hang chuc the ky nay giua cac toc nguoi, cac ton giao o Nam Tu. Truoc hiem hoa bi diet vong, nguoi Nam Tu ve co ban đa đoan ket lai voi nhau đe cung chong ke thu chung. Mac du nuoc Đuc Quoc xa va phat xit Y đa to chuc ra nhung nha nuoc đoc lap, tu tri nham lam suy yeu suc manh cua nguoi dan Nam Tu nhung tinh than đoan ket giua cac dan toc Nam Tu xung quanh AVNOJ van chiem uu the va tro thanh nguon đong luc tinh than đe tien hanh chien tranh nhan dan giai phong dan toc. Đang tiec la đen cuoi the ky XX, do sai lam nghiem trong cua nhung nguoi cong san Nam Tu ve đuong loi đoi noi, đoi ngoai, ve chinh sach kinh te, do su chia re trong noi bo Lien đoan Cong san Nam Tu sau khi Josip Broz Tito qua đoi cung voi cac tac đong bat loi tu ben ngoai; đat nuoc Nam Tu đa roi vao khung hoang va tro thanh nuoc duy nhat o chau Au co hai lan hop nhat va hai lan tan ra trong vong chi mot the ky.


Di san = Nghe thuat tao hinh va bao tang =
 
Sau chien tranh, nhieu tuong đai va đai tuong niem đa đuoc dung len o cac thanh pho lon tren khap đat nuoc Nam Tu. Tuong đai noi tieng nhat la mot đai tuong niem cho nhung nguoi linh "Keu goi khoi nghia" o Bakic (Beograd), keu goi nguoi dan Nam Tu đung len chien đau chong lai nhung ke xam luoc. O Beograd, Sarajevo va Nis, nguoi ta đa xay dung mot so khu phuc hop voi cac bia tuong niem nhung thuong dan bi giet hai va cac binh si khang chien hy sinh cung nhu tuong ban than cac Anh hung Nhan dan Nam Tu (đac biet la o Sarajevo). Đang tiec, khi Lien bang Nam Tu tan ra, nhieu tuong đai va đai tuong niem trong so đo đa bi pha hoai va pha huy boi nhung phan tu dan toc cuc huu, nhung ke cho rang nhung phan tu than phat xit cua quan Quoc gia Đoc lap Croatia, Serbia, Bosnia va Macedonia moi la "anh hung dan toc" that su. Đang noi hon, viec phuc dung cac tuong đai đo duong nhu it đuoc đoai hoai toi.
Nhieu vat the va tai lieu ve chien tranh cung đuoc trung bay tai nhieu bao tang, noi tieng nhat la Bao tang Quan su Beograd. Trong so nhung vat đuoc trung bay la cac tai lieu chien tranh, tranh anh ve phong trao khang chien cung nhu cac mau quan phuc, vu khi, quan trang cua quan du kich khang chien Nam Tu. Nhung chiec mu đoi đac trung cua quan khang chien (loai mu "Titovka" hay mu ba chom "triglavka") cung đuoc trung bay trong bao tang.


= Van hoc va đien anh =

Đoi voi nguoi dan Nam Tu (nhat la nguoi Serb), cuoc chien tranh giai phong Nam Tu co vai tro giong nhu Cuoc chien tranh ve quoc vi đai trong long nguoi dan Nga va Lien Xo. Trong van hoc Nam Tu trong nua sau cua the ky 20, chu đe ve chien tranh co mot vi tri rat quan trong. Trong hang ngu nhung nguoi linh ve quoc Nam Tu đa noi len nhieu nha van, nha tho lon nhu Vladimir Nazor, Ivan Kovachich, Dzordzhe Andrejevich, Antun Augustinich, Bozidar Jakats, Jovan Popovich, Branko Chopich, Mira Alechkovich, Dobritsa Chosich va nhieu nguoi khac. Nhung tran chien cua quan giai phong nhan dan voi quan phat xit xam luoc, quan Chinh phu cuu nguy dan toc Serbia va quan phi Chetniks, cuoc song cua nguoi linh du kich đa đuoc the hien trong cac tac pham cua cac tac gia nhu Branko Chopichem, Jure Kashtelanom, Jozey Khorvatom, Oskarom Doavicho, Antonije Isakovichem, Dobritsey Chosichem, Mikhailo Lalichem,...
Trong van hoa đai chung Nam Tu, nguoi chien si Giai phong quan đa xuat hien trong phim, phim đien anh va tham chi la phim hoat hinh, truyen tranh. Bo truyen tranh noi tieng nhat ve nguoi linh giai phong Nam Tu chinh la loat truyen "Du kich" do tac gia nguoi Serb-Croatia Jules Radilovich sang tac. It noi tieng hon mot chut la cac truyen "Trung ta Tara", "Ba nguoi khong the tach roi" va "nui Kurier" cua bo đoi tac gia Svetozar Obradovic va hoa si Branislav Keratsa, sau đo la cac truyen cua cap tac gia Ivica Bednyantsa va Zdravko Sulicha. Loat truyen noi tieng nhat noi ve đe tai cuoc chien tranh la "Mirko va Slavko" do Desimirov Zhizhovicha sang tac, đuoc an hanh đen 200.000 ban in tren toan quoc.
Trong linh vuc đien anh, cuoc chien tranh giai phong nhan dan Nam Tu cung la đe tai cho mot dong phim moi la "dong phim du kich" voi nhung pha hanh đong bat quy tac, voi đong luc va su hy sinh co y tuong, giong nhu dong Phim Vien Tay cua Hoa Ky. Bo phim noi tieng nhat cua dong nay la phim "Tran Neretva" voi Yuliy Borisovich Bryner va Serhiy Fyodorovych Bondarchuk đong vai chinh va phim "Tran Sutjeska" voi Richard Burton đong vai chinh. Nam 1978, đien anh Anh san xuat bo phim "Luc luong thu 10 tu Navarone" (Force 10 from Navarone) đuoc coi nhu phan tiep theo cua bo phim "Nhung cay sung cua Navarone" (Guns of Navarone, san xuat nam 1961). Du noi dung phan lon la hu cau nhung bo phim dua tren noi dung tieu thuyet cung ten cua Alistair MacLean đao dien Guy Hamilton cung đa tai hien đuoc mot phan su hiep đong chien đau giua mot to biet kich Anh va mot đon vi Quan giai phong nhan dan Nam Tu chong lai quan đoi Đuc Quoc xa va luc luong Chetniks.


Chu thich Lien ket ngoai Cac chien dich va tran đanh tai Nam Tu trong Chien tranh the gioi thu hai. Trang web "Nam Tu trong Chien tranh the gioi thu hai"
Ban đo cac chien dich giai phong Nam Tu, Albania va Hy Lap cuoi nam 1944, đau nam 1945
Ban đo chien dich Fall Weisse
Ban đo Chien dich giai phong Beograd