Aspirin, hay acetylsalicylic acid (ASA), (acetosal) la mot dan xuat cua acid salicylic, thuoc nhom thuoc chong viem non-steroid; co tac dung giam đau, ha sot, chong viem; no con co tac dung chong ket tap tieu cau, khi dung lieu thap keo dai co the phong ngua đau tim va hinh thanh cuc nghen trong mach mau.
Tre em duoi 12 tuoi khong nen dung Aspirin, bi cho la co the gay ra hoi chung Reye, neu khong co toa bac si.


Lich su = Acetyl salicylic acid =
Cac dan xuat cua acid salicylic đa đuoc su dung lam thuoc tu thoi co xua. Trong thoi ky hien đai, mot nha hoa hoc nguoi Phap Charles Frederic Gerhardt, la nguoi đau tien tim ra vao nam 1853 va sau đo đat ten la aspirin (nam 1899). Trong qua trinh tong hop va nghien cuu đac tinh cua cac acid anhydride khac nhau, ong đa tron acetyl chloride voi dung dich muoi natri salicylat. Mot phan ung hoa hoc manh đa xay ra sau đo va ket qua thu đuoc mot chat ket tinh. Gerhardt goi chat thu đuoc la "salicylic-acetic anhydride" (wasserfreie Salicylsaure-Essigsaure). Khi Gerhardt thu hoa tan chat ran nay vao dung dich natri carbonate loang, no ngay lap tuc bi phan huy thanh muoi natri salicylat va acid acetic. Su kham pha ra aspirin ("salicylic-acetic anhydride") la mot trong nhieu phan ung hoa hoc ma Gerhardt cong bo trong mot tai lieu ve anhydrid, va sau đo ong khong tiep tuc nghien cuu nua.
6 nam sau, vao nam 1859, von Gilm đa thu đuoc acetylsalicylic acid nguyen chat (ong goi la "acetylirte Salicylsaure", acetylated salicylic acid) tu phan ung giua salicylic acid voi acetyl chloride. Nam 1869 Schroder, Prinzhorn va Kraut đa lam lai thi nghiem cua Gerhardt (tu natri salicylate) va von Gilm (tu salicylic acid) va ket luan rang, ca hai phan ung nay đeu cho cung mot chat đo la acetylsalicylic acid. Ho la nhung nguoi đau tien tim ra cau truc chinh xac cua no voi mot goc acetyl noi vao nhan phenolic oxygen.
Nam 1897, Felix Hoffmann, mot nha hoa hoc thuoc hang thuoc Bayer, cung thu đuoc acetylsalicylic acid tu phan ung cua salicylic acid va acetic anhydride; ve ban chat thi khong khac so voi thi nghiem cua Gilm va Kraut nhung điem khac la đa thay the acetyl chloride bang acetic anhydride. Su tong hop nay co ban đap ung đuoc yeu cau cua Bayer trong viec tim ra aspirin. Theo thong bao cua Bayer, Hoffmann đa tao ra mot so cong thuc va đua cho cha minh, nguoi đang chiu cac con đau do viem khop va khong chiu đuoc tac dung phu cua salicylic acid. Mai ve sau, vao nam 1949, mot nha nghien cuu khac cua Bayer la Arthur Eichengrun, khi ay đa 81 tuoi, "đa khang đinh rang, chinh ong đa huong dan Hoffmann tong hop acetylsalicylic acid va khong đuoc biet muc đich cua cong viec nay". Nam 2000, Walter Sneader thuoc Đai hoc Strathclyde o Glasgow đa kiem chung lai truong hop nay va khang đinh "Arthur Eichengrun đa noi su that khi viet rang acetylsalicylic acid đa đuoc tong hop duoi su chi huy cua ong va thuoc nay đa đuoc cong bo nam 1899 ma khong co tham gia cua ong". Axel Helmstaedter, Tong thu ky Hoi Lich su Duoc quoc te (The International Society for the History of Pharmacy), sau đo đa đat cau hoi ve tinh moi trong kham pha cua Sneader, va ghi chu chi tiet mot so bai bao gan đay thao luan ve tranh chap giua Hoffmann va Eichengrun. Bayer đa phan đoi Sneader trong mot thong cao bao chi rang, theo ho so luu tru, Hoffmann va Eichengrun co vi tri ngang bang nhau, va Eichengrun khong phai la cap tren cua Hoffmann. Hoffmann đa đuoc ghi ten ban quyen o Hoa Ky nhu mot nha phat minh, đieu ma Sneader đa khong đe cap đen. Eichengrun đa roi Bayer vao nam 1908, va đa rat nhieu co hoi đoi hoi su uu the, nhung ong ta đa khong lam đieu đo ke tu truoc nam 1949; ong ta đa khong đoi hoi chung nhu nhan bat cu khoan loi nhuan nao tu viec bao aspirin. Su tranh luan nay khong lam lu mo su thuc lich su ve aspirin, nguon goc cua no khong phai la van đe ve cong nghiep duoc pham ma la ve nghien cuu mang tinh hoc thuat. That ra, aspirin nguyen chat đa đuoc von Gilm va nhom Kraut tong hop ra truoc Hoffmann rat lau, nhung Bayer van cu khang đinh "Acetylsalicylic acid nguyen chat va ben vung, thanh phan duoc chat cua Aspirin®, đa đuoc tien si Felix Hoffmann mot nha hoa hoc tre lam viec tai Bayer hoa tong hop ra lan đau tien nam 1897."
Mai đen nhung nam 1970 co che tac dung cua aspirin va cac thuoc NSAID khac moi đuoc biet ro rang.


= Aspirin =
Ten hieu Aspirin la do cong ty Bayer cua Đuc đat cho. Ten "aspirin" đuoc to thanh tu cac chu: a- (tu acetylirte, nghia la goc acetyl); -spir- (tu cay Spiraea – cay mo tran chau ); va -in (hau tiet to thuong dung đat ten thuoc o thoi đo). Vao ngay 3/6 nam 1899, Bayer đa đang ky ban quyen ten Aspirin nhu mot nhan hieu hang hoa va thang 7/1899 bat đau quang cao aspirin. Luc đau no đuoc ban o dang thuoc bot va đa nhanh thu đuoc thanh cong, vao nam 1914, Bayer bat đau gioi thieu san pham aspirin dang vien nen.

Mac du Bayer đa đang ky thuong hieu cho Aspirin tu nam 1899, nhung Co quan cap so huu tri tue cua Đuc (Deutsches Patent- und Markenamt) đa tu choi cap bang sang che thuoc cho Bayer do ca san pham va day chuyen san xuat đeu rat la thuong. Nam 1905, Bayer đa kien Chemische Fabrik von Heyden o Anh Quoc do vi pham ban quyen aspirin nam 1900. Hayden tuyen bo rang, neu xet theo thoi gian thi cong viec cua Kraut đa lam cho sang che cua Bayer chang co gia tri gi. Bayer thi tranh luan rang ho la nguoi đau tien tong hop đuoc aspirin tinh chat. Toa an đa đong y voi Hayden va khong cong nhan sang che cua Bayer. Mot cuoc chien tuong tu cung xay ra o toa luu đong Hoa Ky tai Chicago nam 1909, tuy nhien, o Hoa Ky, sang che cua Bayer đa đuoc bao ve. Đieu nay đa tao nen loi the tai Hoa Ky noi ma aspirin đat gap 3 lan o Canada, va gap 10 lan o chau Au, dan đen bung no nan buon lau aspirin khien Bayer khong the ngan chan đuoc.
Sau The chien thu nhat, Bayer đa mat quyen bao ho nhan hieu đoi voi aspirin o rat nhieu nuoc boi vi cac nuoc đong minh đa tich thu va ban lai cac tai san nuoc ngoai cua cong ty nay. Quyen bao ho nhan hieu aspirin tai Hoa Ky (cung tat ca cac nhan hang khac cua Bayer) đuoc cong ty thuoc Sterling mua lai tu chinh phu Hoa Ky vao nam 1918. Tham chi ngay ca truoc khi bang sang che het hieu luc vao nam 1917, thi Bayer cung khong the ngan can cac đoi thu canh tranh sao chep cong thuc va su dung ten khac. Hon nua, trong nen kinh te thi truong soi đong, thi cong đong kho chap nhan viec aspirin chi đuoc san xuat o mot nha may, do đo nam 1921, Billings Learned Hand đe ra quy tac mang tinh buoc ngoat coi "aspirin" la mot ten hieu dung chung. Nam 1994, Bayer đa thu hoi đuoc Sterling, nhung đieu đo cung khong phuc hoi đuoc ten thuong hieu tai My. Nhieu quoc gia khac nhu Canada va mot so nuoc chau Au van coi aspirin la mot nhan hieu đuoc bao ho. O mot vai quoc gia, ten Aspirin đuoc su dung nhu mot ten chung cho cac thuoc thay vi su dung ten thuong pham cua tung cong ty.


Tong hop Su tong hop aspirin đuoc xep vao dang phan ung ester hoa, o đo nhom alcohol tu salicylic acid phan ung voi acid derivative (acetic anhydride) đe tao nen mot ester. Aspirin trong cong nghiep duoc đuoc tong hop voi mot quy trinh gom 2 cong đoan. Đau tien phenol (chiet xuat tu nhua than đa) đuoc xu ly bang mot ba-zo natri đe tao ra natri phenolat, sau đo đem phan ung voi carbon dioxide duoi nhiet đo va ap suat cao đe sinh ra salicylat, roi đem acid hoa đe chosalicylic acid. Quy trinh nay đuoc goi la phan ung Kolbe-Schmitt.

Salicylic acid đuoc acetyl hoa bang acetic anhydride đe cho aspirin va acetic acid nhu mot san pham phu. Tuy nhien phuong phap nay cho nang suat kem do su kho khan trong viec tach chiet ra khoi nuoc. Mot phuong phap tach chiet cho nang suat cao hon la acid hoa boi acid phosphoric va đun nong cac chat phan ung nguoc dong nuoc rong mot bon nuoc soi trong thoi gian khoang 40 đen 60 phut.
Su tong hop đau tien aspirin tu salicylic acid lien quan đen acetyl hoa bang acetyl chloride. San pham phu tu qua trinh nay la acid hydrochloric, la mot chat co hai cho moi truong. Nhu mo ta o tren, sau nay nguoi ta đa tim thay acetic anhydride la chat đe acetyl hoa tot hon, voi san pham phu sinh ra la acid acetic khong co cac đac tinh co hai nhu acid hydrochloric va con co the đuoc tai su dung. Phuong phap nay cung đuoc tien hanh trong cac phong thi nghiem thuc tap cua sinh vien.

Aspirin co đac thuong co mui giong nhu giam, boi vi aspirin co the tu phan tach thanh acid salicylic va acid acetic. Hang so phan ly acid ([[pKa]]) cua acid acetylsalicylic la 3.5 tai 25 °C.:


Co che tac dung Nam 1971, nha duoc ly hoc nguoi Anh John Robert Vane lam viec cho Đai hoc Ngoai khoa Hoang gia o Luan đon, đa chi ra rang aspirin co tac dung ngan chan san xuat prostaglandin va thromboxane. Voi kham pha nay, ong đa nhan đuoc giai thuong Nobel ve linh vuc Y hoc nam 1982 va đuoc phong tang tuoc Hiep si.
So di aspirin co kha nang uc che tong hop prostaglandins va thromboxanes la do no canh tranh va khu hoat tinh cua men cyclooxygenase (COX). 


= Tac dung chong viem =


 Đac điem tac dung chong viem  Tac dung len hau het cac loai viem khong ke nguyen nhan.
Chi o lieu cao moi co tac dung chong viem.
Thuoc co tac dung len thoi ky đau cua qua trinh viem.


 Co che  Uc che sinh tong hop PG do uc che cyclo-oxygenase (COX) lam giam tong hop PG. Tuy nhien, Aspirin uc che ca COX-1 va COX-2 do đo ngoai tac dung chong viem, no cung co đay đu cac tac dung phu do uc che PG.
Thuoc con lam ben vung mang lysosom do đo han che giai phong cac enzym cua lysosom trong qua trinh thuc bao, nen co tac dung chong viem.
Ngoai ra thuoc con uc che cac chat trung gian hoa hoc cua qua trinh viem nhu cac kinin huyet tuong, uc che co chat cua enzym, uc che su di chuyen cua bach cau, uc che phan ung khang nguyen - khang the.
Rieng nhom salicylat con lam tang giai phong steroid nen lam tang tac dung chong viem.


= Tac dung ha sot =
Tac dung len trung tam: thi nghiem tiem thuoc thang vao trung khu đieu hoa than nhiet (nhan Caudatus) thi thay tac dung ha sot ro ret. Thuoc khong gay ha than nhiet o nguoi binh thuong.
Thuoc lam tang qua trinh thai nhiet nhu: gian mach da, tang tiet mo hoi, va khong tac dung tren qua trinh sinh nhiet.
Thuoc tac dung truc tiep len co che gay sot: Khi vi khuan, nam, đoc to...(goi chung la chat gay sot - pyrogen ngoai lai) xam nhap vao co the se kich thich bach cau san xuat cac chat gay sot noi tai. Chat nay hoat hoa men cylo-oxygenase (COX), lam tong hop PG (nhat la PG E1 va E2) tu acid arachidonic cua vung duoi đoi. PG se gay sot do lam tang qua trinh tao nhiet (rung co, tang ho hap, tang chuyen hoa) va giam qua trinh thai nhiet (co mach da...). Thuoc ha sot do uc che COX lam giam tong hop PG do đo lam giam qua trinh gay sot nen co tac dung ha sot. Thuoc khong tac đong len nguyen nhan gay sot nen chi co tac dung đieu tri trieu chung.


= Tac dung giam đau =


 Đac điem  Thuoc tac dung len cac con đau nong nhe, khu tru hoac lan toa nhu đau đau, đau co, đau rang, đau khop. Đac biet co tac dung tot đoi voi đau do viem. Khong co tac dung len cac đau noi tang nhu morphine.
Khong gay ngu, khong gay khoai cam, khong gay nghien.


 Co che  Thuoc lam uc che tong hop PG F2α nen giam tinh cam thu cua cac ngon day cam giac voi cac chat gay đau cua phan ung viem nhu bradykinin, histamin, serotonin.
Tac dung giam đau cua thuoc Aspirin lien quan mat thiet voi tac dung chong viem.


= Tac dung tren tieu cau =
Trong mang tieu cau co chua nhieu thromboxan synthetase la enzyme chuyen endoperocyd cua PG G2/H2 thanh thromboxan A2 (chi ton tai trong 1 phut) co tac dung lam đong von tieu cau. Nhung o te bao noi mac lai co prostacyclin synthetase la enzyme tong hop PG I2 (prostacyclin) co tac dung đoi khang voi thromboxan A2. Vi vay tieu cau chay trong thanh mach binh thuong khong bi đong von. Khi noi mac mach bi ton thuong thi PG I2 giam, mat khac tieu cau tiep xuc voi noi mac bi ton thuong se giai phong ra thromboxan A2 đong thoi phong ra cac "gia tuc" lam dinh cac tieu cau lai voi nhau, đo la hien tuong ngung ket tieu cau lam cho mau đong lai. 

Aspirin o lieu thap (0,3-1g) lam uc che manh cyclooxygennase cua tieu cau, lam giam tong hop [[thromboxan A2]] (chat lam đong von tieu cau) nen co tac dung chong ket tap tieu cau va chong đong mau.
Lieu cao (>2g) lai uc che cyclo-oxygenase cua thanh mach lam giam tong hop PG I2 (prostacyclin - la chat chong đong von tieu cau) nen co tac dung nguoc lai lam tang ket tap tieu cau va tang đong mau. .


Tac dung phu = Ngo đoc =

Dung aspirin qua lieu co the khien nguoi dung bi ngo đoc. Tuy nhien, kha nang tu vong chi la chua đen 1 %.


= Tac dung tren he da day ruot =
Niem mac da day ruot san xuat ra PG (đac biet la PGE2), co tac dung lam tang tao chat nhay va co the la ca kich thich phan bao đe thay the cac te bao bi pha huy. Nhu vay, vai tro cua PGE la đe bao ve niem mac đuong tieu hoa. Aspirin uc che COX lam giam tong hop PG, tao đieu kien cho HCl va pepsin cua dich vi gay ton thuong cho niem mac khi hang rao bao ve bi suy yeu.
Ngoai ra aspirin con tac đong truc tiep huy hoai cac te bao bieu mo tieu hoa do phan lon chung đeu la nhung acid. Aspirin con uc che su phan chia cua te bao bieu mo đuong tieu hoa lam thay đoi luu luong mau toi cac co quan tieu hoa, lam giam thieu cac lop chat cung cap nang luong trong cac te bao niem mac va hoat hoa men 5-lipoxygenase lam tang cac Leukotrien - la chat gay huy hoai te bao bieu mo cua he tieu hoa - gay thung o loet.
Vi vay phai uong thuoc vao luc no va khong dung thuoc cho nhung nguoi co tien su loet da day hanh ta trang. Neu chi đinh Aspirin keo dai nen ket hop voi Misoprostol (Bd Cytotec, Gastec) vien 200 μg (0,2 mg): đay la dan chat tong hop tuong tu nhu PGE1 co tac dung chong loet va tiet dich vi, con co tac dung bao ve niem mac da day ta trang đoi khang tac hai cua thuoc NSAID; thuoc đuoc chi đinh trong loet da day hanh ta trang tien trien hoac đe du phong tac hai cua NSAID tren da day hanh ta trang; lieu moi ngay 2-4 lan, moi lan 1 vien sau an.


= Tren he tiet nieu =
Do uc che hinh thanh PGI2 o than lam giam luu luong mau nuoi than, giam muc loc cau than, giai phong cac renin, anh huong toi viec di chuyen ion va trao đoi nuoc, gay nen cac roi loan chuc nang tieu cau than, viem than mo ke, hoai tu nhu than, suy than cap va tang kali mau.
Lieu thap (1-2g/ngay) lam giam thai tru acid uric qua nuoc tieu do lam giam bai xuat chat nay o ong luon xa. Lieu cao (2-5g/ngay) lam đai nhieu urat do uc che tai hap thu acid uric o ong luon gan. 


= Tren he huyet hoc =
Hoi chung xuat huyet, lam keo dai thoi gian chay mau, co the gay ra hien tuong xuat huyet duoi da do uc che ngung ket tieu cau. 


= Voi thai phu =
De gay quai thai o 3 thang đau, o 3 thang cuoi co the lam tang thoi gian mang thai vi uc che PGE, PGF (la chat gay tang co bop tu cung), đong thoi co the anh huong chuc phan cua thai nhat la tuan hoan va ho hap.


Ap dung đieu tri = Chi đinh va lieu luong =
Giam đau đoi voi cac chung đau nhe va vua, ha sot: lieu 1-3g/24h, chia lam 4-6 lan uong luc no. Tre em 6-15 tuoi ngay 0,3-0,9g chia 3-6 lan. Tre em <6 tuoi 25–30 mg/24h chia 3-6 lan.
Chong viem: lieu cao tu 4-5 g/24h. Tre em: 80–100 mg/kg/24h chia 3-4 lan. Đuoc chi đinh cho hau het cac chung viem khop va viem ngoai vi khac.
Phong va đieu tri huyet khoi do ket tap tieu cau: dung lieu thap, ngay uong 3 lan, moi lan 0,5g. Đuoc chi đinh trong cac benh ly co roi loan huyet đong nhu: benh ly van tim, benh mach vanh, benh gian tinh mach ngoai vi...
Đieu tri Goutte cap (tang thai tru acid uric): lieu cao 4-5g/24h. (Lieu thap co tac dung nguoc lai).


= Chong chi đinh =
Tien su hoac hien tai co benh ly da day – hanh ta trang.
Tien su di ung voi ibuprofen hoac naproxen.
Benh ly đe doa chay mau nhu sot xuat huyet.
Chi đinh than trong voi benh nhan viem than, suy gan, co co đia di ung, cao huyet ap.
Uong aspirin cung voi ruou hoac cac thuoc chong đong lam tang nguy co chay mau da day.


Đoc tinh Mac du cac dan xuat cua salicylic đeu it đoc, de uong, nhung dung lau co the gay "hoi chung salicyle" (salicylisme): buon non, non, u tai, điec, nhuc đau, lu lan.
Đac ung: Phu, me đay, man ngua, phu Quick, hen...
Xuat huyet da day the an, hoac the nang.
Nhiem đoc tren 10g aspirin kich thich trung khu ho hap la tho nhanh va sau, gay nhiem alcali ho hap, sau đo vi ap luc rieng phan cua CO2 giam, mo giai phong nhieu acid lactic, đua đen hau qua nhiem acid do chuyen hoa (hay gap o tre em vi co che đieu hoa chua on đinh).
Lieu chet đoi voi nguoi lon khoang 20g.


Xem them Thuoc chong viem non-steroid
Prostaglandin
Paracetamol


Tham khao Lien ket ngoai