Chien tranh the gioi thu nhat, con đuoc goi la Đai chien the gioi lan thu nhat, Đe nhat The chien hay The chien I, la mot cuoc chien tranh the gioi bat nguon tai chau Au tu ngay 28 thang 7 nam 1914 đen ngay 11 thang 11 nam 1918.
Cuoc chien tranh nay la mot trong nhung su kien co anh huong nhat trong lich su the gioi. Đay la cuoc chien tranh co chien truong chinh bao trum khap chau Au va anh huong ra toan the gioi, loi keo tat ca cac cuong quoc chau Au va Bac My vao cuoc chien voi so luong nguoi chet tren 19 trieu nguoi, đong thoi co suc tan pha va anh huong ve vat chat lan tinh than cua nhan loai rat sau sac va lau dai. Khac voi cac cuoc chien tranh truoc đo, nguoi Au chau phai chien đau ca tren chien truong lan o hau phuong. Phu nu phai lam viec thay nam gioi, đong thoi su phat trien cua cong nghe cung co anh huong đen tinh chat chien tranh; co the thay su hieu qua cua khong quan va xe tang trong chien đau ke tu cuoc Đai chien nay. Chien tranh chien hao gan lien voi cuoc Đai chien the gioi lan thu nhat trong thoi gian đau cua no.
Đay la cuoc chien giua phe Hiep Uoc (chu yeu la Anh, Phap, Nga va sau đo la Hoa Ky, Brasil) voi phe Lien minh Trung tam (chu yeu la Đuc, Ao-Hung, Bulgaria va Ottoman). Cuoc chien bat đau voi Vu am sat thai tu Ao-Hung (đuoc coi la "ngoi no" cua cuoc chien tranh), dan đen viec Ao - Hung tuyen chien voi Serbia. Su kien nay đuoc noi tiep boi viec Hoang đe Đuc la Wilhelm II truyen lenh cho cac tuong linh đua quan tan cong Bi, Luxembourg va Phap, theo ke hoach Schlieffen. Hon 70 trieu quan nhan đuoc huy đong ra tran chien, trong so đo co 60 trieu nguoi chau Au. Trong cuoc chien tranh kinh hoang nay, Phap la nuoc chiu ton that nang ne hon ca va hoan toan bi kiet que, dan toi su đai bai cua ho trong cac cuoc chien tranh ve sau. Nhung tran đanh khoc liet nhat trong cuoc Chien tranh the gioi lan thu nhat cung dien ra tren đat Phap. mot tran đanh đang nho cua cuoc Đai chien la tai Verdun nam 1916, khi quan Đuc tan cong thanh co Verdun cua Phap, nhung khong thanh cong. Tuy nhien, tran chien đam mau nhat la tai song Somme (1916), khi lien quan Anh - Phap đanh bat phan thang bai voi quan Đuc, trong khi chien dich quan su lon nhat la Cuoc tong tan cong cua Brusilov, khi quan Nga đanh bai lien quan Ao-Hung va Đuc.
Tat ca nhung đe quoc quan chu (tru Đe quoc Anh) đeu sup đo trong cuoc chien tranh nay. Đang Bolshevik len nam quyen tai nuoc Nga sau cuoc Cach mang Thang Muoi lat đo Chinh phu Lam thoi Nga, trong khi viec Đuc bai tran lai tao đieu kien cho Đuc Quoc Xa len nam quyen nho biet khai thac tam ly bat man cua nguoi dan. Tuy nuoc Đuc thua cuoc nhung ve thuong mai va cong nghiep ho khong bi ton hai gi lon, vi the ve nhung mat nay ho đa chien thang cuoc Chien tranh the gioi lan thu nhat.
Khong mot nuoc chau Au nao that su chien thang cuoc chien tranh nay, tat ca đeu chiu ton hai nang ne ve nguoi va cua. Sau chien tranh, chau Au lam vao tinh trang khung hoang va nhung cao trao chu nghia dan toc troi day o cac nuoc bai tran. Đien hinh la tai Tho Nhi Ky, bao tap phong trao cach mang giai phong dan toc ram ro, đua dan toc nay dan dan hoi phuc, va buoc phe Hiep Uoc phai xoa bo nhung đieu khoan khac nghiet sau khi cuoc Chien tranh the gioi thu nhat cham dut. Nuoc duy nhat khong bi tan pha ma con thu đuoc loi nhuan lon tu cuoc chien nay la Hoa Ky, no đa tao đieu kien cho nuoc nay vuot tren cac nuoc chau Au ve kinh te ke tu sau cuoc chien.
Truoc đay o cac nuoc noi tieng Anh dung tu "Đai chien" (Great War). Vai thap ky sau, ten goi Chien tranh the gioi lan thu nhat (World War I) moi đuoc ap dung đe phan biet voi cuoc Chien tranh the gioi thu hai. Đuong thoi, no con đuoc goi voi cai ten "Cuoc chien tranh cham dut moi cuoc chien tranh" (The war to end all wars) boi quy mo va su tan pha khung khiep no gay ra. Chinh nhung van đe lien quan toi Hoa uoc Versailles 1919 đa khien cho cuoc Chien tranh the gioi thu hai bung no.


Muc đich Đay la mot cuoc chien đe lap lai trat tu the gioi moi, no lam sup đo 4 đe che hung manh cua chau Au va the gioi luc đo la Đe quoc Nga, Đe quoc Đuc, Đe quoc Ao-Hung va Đe quoc Ottoman, lam thay đoi sau sac bo mat cua chau Au va the gioi. Tuy nhien mac du la cuoc chien đam mau va khoc liet nhu vay nhung cuoc chien nay đa khong giai quyet đuoc cac mau thuan goc re va "the gioi moi" ma no tao ra con đat chau Au va the gioi truoc cac van đe va mau thuan khac con tram trong hon nhu phat sinh nha nuoc theo Chu nghia Cong san tai Nga, Chu nghia quan phiet va Chu nghia phat xit tai Y, Đuc va Nhat, su chia cat, xam pham quyen tu quyet cua cac dan toc... Nhung van đe đo se dan đen bung no Chien tranh the gioi thu hai. Đo la ly do mot so nha nghien cuu cho rang Chien tranh the gioi thu hai chi la su noi tiep cua Chien tranh the gioi thu nhat sau gan 20 nam tam nghi lay suc.
Chien tranh the gioi thu nhat xay ra giua 2 khoi lien minh quan su đuoc hinh thanh sau the ky XIX: 1 ben la lien minh 3 đe quoc Anh - Phap - Nga, hay đuoc goi la khoi Hiep uoc Entente ba ben (trong tieng Phap entente co nghia la su đong thuan, hiep uoc) sau nay con them Hoa Ky va mot so nuoc khac tham gia; ben kia la phe Lien minh Trung tam (Central Powers, hay con goi la Lien minh 3 nuoc) gom Đuc, Ao – Hung va Ottoman.
Tuy nhien sau đo Y chien đau ben phia Entente 3 ben nhung Lien minh Trung tam lai co them đong minh la Đe quoc Ottoman va Bulgaria. Trong khi vai tro cua cac đong minh chinh trong Entente 3 ben kha đong đeu trong viec ganh vac suc nang chien tranh thi o ben phia Lien minh Trung tam vai tro cua cac đong minh mo nhat hon, chi Đuc co vai tro tru cot vi thuc te mau thuan chu yeu gay nen chien tranh la gan lien voi tham vong chinh tri kinh te cua đe quoc Đuc luc đo. Luc bay gio, 2 cuong quoc quan su hung manh nhat cua chau Au la Đuc va Anh.


Quy mo, tinh chat Ve khia canh chinh tri – quan su đay la lan đau tien the gioi biet đen 1 kieu chien tranh tong luc, chien tranh toan dien. Chien tranh dien ra khong nhung ac liet tren bo, tren khong, tren bien ma cac ben thuc hien bao vay bop nghet kinh te cua nhau, đanh vao y chi va ban linh chiu đung cua dan toc, thu thach tiem luc kinh te va suc manh tinh than cua đoi phuong. Cac cuong quoc nhu Đe quoc Nga, Đe quoc Ao-Hung va Đe quoc Đuc đa that bai va sup đo du quan đoi cua ho van con hien huu (đac biet quan đoi Đuc van con đang tren đat đoi phuong, va quan đich con chua xam pham toi lanh tho cua ho). Cac nuoc nay đa thua tran vi xa hoi kiet suc, khong the kham noi chien tranh – 1 kieu chien tranh tieu hao voi cuong đo cuc cao, khien chinh phu cua ho bi cac luc luong trong nuoc lat đo.
Chien tranh the gioi thu nhat dien ra theo 1 kieu chien luoc chien tranh hien đai. Truoc đay chau Au đa tung co cac cuoc chien theo lien minh nhieu nuoc nhu Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha, Chien tranh Ke vi Ao, Chien tranh Bay nam, Chien tranh Napoleon, v.v... Nhung nhung cuoc chien đo co ket qua chien tranh phu thuoc vao 1 hoac vai tran đanh lon co tinh quyet đinh dien ra trong 1-2 ngay tai 1 điem quyet chien hoac mot vai chien dich trong vai tuan hoac mot vai thang, cac hoat đong chien su xen ke voi hoa binh. Ket cuc chien tranh khong triet đe: thua tran thi ky hoa uoc nhuong bo, cho vai nam hoi phuc tiem luc roi lai tham chien tiep (đien hinh nhu cac cuoc chien thoi Napoleon I). Cac cuoc chien đo phu thuoc rat nhieu, neu khong noi la phan lon, vao tai thao luoc cua nha cam quan. Con tu nay, ke tu The chien I, lan đau tien nhan loai chung kien mot kieu chien tranh lau dai, quy mo, huy diet. Chien su dan trai tren khap chien truong, khap ca chau luc. Vai tro ca nhan cua thong soai trong chien tranh bi han che ma tiem luc kinh te va y chi, suc manh tinh than cua quoc gia noi len la yeu to quyet đinh.
Tren chien truong ve khia canh thuan tuy quan su đay la mot cuoc chien tranh đa co cac đac trung hien đai: quan đoi la quan đoi đong đao. Lan đau tien tren the gioi chien tranh theo chien thuat đoi hinh tan mac khong con cac khoi quan luc xep hang tan cong va phong thu theo đoi hinh o vuong day đac rat đac trung cua moi cuoc chien tranh truoc đay. Cuoc chien tranh nay đac trung ap đao boi hinh thuc chien tranh tran đia ma đien hinh nhat la he thong chien hao tro thanh phuong tien phong thu chinh yeu, thanh quach phao đai đa khong con vai tro phong ngu quan trong nua. Cac ben phong thu trong chien hao voi he thong u sung may, day thep gai, bai min va tran đia phao day đac voi chien tuyen ngan đoi giua 2 phia đoi đich. Chien tranh tran đia hay chien tranh chien hao o thoi ky đo thuong co tinh chat la rat kho tan cong va rat de phong thu nen chien tranh co dien bien cham chap it nang đong, it co cac chien thang quan su dut khoat. Ket cuc chien tranh phu thuoc vao su chiu đung deo dai cua cac ben đoi khang đoi voi ganh nang chien tranh tieu hao tong luc.


Nguyen nhan, ban chat chien tranh Xem bai chinh: Vu am sat thai tu Ao-Hung.
Su viec Đai cong tuoc Franz Ferdinand cua Ao - Hung bi mot phan tu dan toc chu nghia nguoi Serbia ten la Gavrilo Princip am sat tai Sarajevo vao ngay 28 thang 6 nam 1914 đuoc coi la khoi nguon cua cuoc the chien nay, nhung thuc ra đo chi la "giot nuoc tran ly". Vu am sat thai tu Ao-Hung chi la cai co đe cac ben chinh thuc khai chien sau mot thoi gian dai chay đua vu trang nham chuan bi chien tranh. Chien tranh la "phai no ra" do mau thuan giua cac quoc gia o chau Au đa chin muoi, cac ben tham chien tu truoc đo kha lau đa co cac mau thuan đoi khang voi nhau, va muon triet ha nhau bang quan su đe phan chia lai the gioi.
Nguyen nhan va ban chat cua chien tranh nay la rat phuc tap, đa dien, nhung co the đuoc tong ket nhu sau:


= Chu nghia đe quoc va su tranh gianh thuoc đia =
Lenin va nhung nguoi Bolshevik, cung mot phan lon nhung nguoi xa hoi chu nghia cua chau Au phan tich co co so rang chien tranh la mau thuan cua su phat trien cua cac nuoc chu nghia đe quoc cam đau o chau Au va chien tranh co tinh chat chien tranh đe quoc: đo la cuoc chien nham tranh gianh, phan chia lai thuoc đia giua cac nuoc đe quoc, la cuoc chien tranh phi nghia đoi voi tat ca cac phe tham chien.

Theo phan tich cua Lenin, nguyen nhan chien tranh bat nguon ngay tu giua the ky XVI: o thoi điem nay, cac nuoc chau Au bat đau hinh thanh Chu nghia tu ban. Đe tim kiem tai nguyen va loi nhuan, cac nuoc thuc dan chau Au bat đau banh truong lanh tho, đem quan xam chiem cac nuoc chau A, chau Phi đe bien cac nuoc nay thanh thuoc đia. Đen cuoi the ky XIX, ve co ban thi tat ca chau A, chau Phi đa bi bien thanh thuoc đia. Nhung su phan chia thuoc đia giua cac nuoc chau Au la rat khong đong đeu. Anh-Phap la 2 nuoc đa xam chiem thuoc đia tu kha som nen chiem đuoc rat nhieu thuoc đia, trong khi cac nuoc chau Au khac thi chiem đuoc it hon nhieu.
Đen cuoi the ky XIX, su lon manh cua Đe quoc Đuc sau Chien tranh Phap-Pho đa đay manh nhung tham vong chiem linh thuoc đia va chia lai thi truong the gioi cua nuoc nay. Đen đau the ky XX, Đe quoc Đuc đa vuot qua Anh, Phap đe tro thanh cuong quoc cong nghiep đung đau chau Au va đung thu 2 tren the gioi (sau My). Nhung trong cuoc chay đua gianh giat thuoc đia, Đuc lai la nuoc cham chan, boi đen cuoi the ky XIX, hau het chau A va chau Phi đa bi Anh, Phap chiem lam thuoc đia. Nam 1913, tong dien tich cac thuoc đia cua Đuc chi la 2,9 trieu km², trong khi nuoc Anh co toi 34 trieu km², Phap co gan 13 trieu km². Do quy mo thuoc đia khong tuong xung voi tiem luc cong nghiep (it thuoc đia thi tuc la co it tai nguyen va thi truong tieu thu), Đuc la nuoc hieu chien nhat trong thoi ky nay. Ngoai ra, nuoc Đuc chiu anh huong sau sac cua truyen thong quan phiet Pho: đe cao chung toc Đuc, tich cuc truyen ba tinh than ky luat quan đoi, chay đua vu trang. Lenin đa tong ket đac trung cua nuoc Đuc thoi ky nay la "Chu nghia đe quoc quan phiet, hieu chien".
Nhung tham vong cua Đuc gap phai su phan khang cua cac nuoc "đe quoc gia" la nuoc Anh, Phap va Nga. Cac "đe quoc gia" nay ve co ban đa chiem linh gan het nhung thuoc đia bao la khap the gioi va muon duy tri quyen thong tri cua minh, khong muon "chia phan" cho nhung the luc moi noi nhu Đuc. Đe quoc Ao–Hung va Đe quoc Ottoman tu lau đa suy yeu, nhung van muon co đu "tu cach" va vai tro đe tranh gianh anh huong trong khu vuc Trung Au, Balkan va Kavkaz. Cac cuong quoc khac can thiep vao khu vuc đo đe tranh gianh anh huong voi nhau...
Do co cung muc tieu tranh gianh thuoc đia voi Anh-Phap, nuoc Đuc đa cung Ao - Hung, Italia thanh lap "phe Lien Minh" vao nam 1882 đe chuan bi chien tranh chia lai the gioi. Đe đoi pho, Anh đa ky voi Nga va Phap nhung Hiep uoc tay đoi hinh thanh phe Hiep uoc (đau the ky XX). Tu đo, o chau Au đa hinh thanh 2 khoi quan su đoi đau nhau. 2 ben ra suc chay đua vu trang, chuan bi cho chien tranh. Mot cuoc chien tranh đe quoc nham phan chia thuoc đia tren the gioi khong the tranh khoi.
Su mau thuan mang tinh chat đe quoc chu nghia đoi hoi mot cuoc "chem giet lon" đe phan đinh lai ngoi thu va lap lai trat tu the gioi, theo đo cac the luc moi noi (đung đau la Đe quoc Đuc) mong muon đanh bai cac the luc cu (Anh, Phap, Nga) đe chiem lay thuoc đia cua ke thua.
Mat khac, viec phat đong chien tranh cua cac nuoc đe quoc con nham đoi pho voi nhung bat on trong noi bo quoc gia. Đau the ky XX, phan lon giai cap lao đong o cac nuoc bi boc lot nang ne, đoi song rat khon kho (cong nhan thuong xuyen phai lam viec 12 gio/ngay, đong luong lai thap, viec sa thai dien ra bua bai, tre em 12 tuoi đa phai đi lam cong nhan phu giup cha me...). Su ap buc đo tao ra mau thuan gay gat giua nguoi lao đong voi chu tu ban, nhieu quoc gia đa tiem an phong trao cach mang (đac biet la o Nga, Đuc va Ao-Hung). Viec phat đong chien tranh se kich thich tinh than ai quoc cua nguoi dan, lam ho quen đi cac van đe trong nuoc va xoa diu mau thuan trong long cac nuoc đe quoc.


= Lien minh quan su, chay đua vu trang, quan phiet =
Tu nguyen nhan mau thuan loi ich, su them muon tranh gianh thuoc đia đa dan toi mot nhom nguyen nhan khac cung đuoc cac nha nghien cuu chi ra, la he thong cac lien minh quan su, su chay đua vu trang va Chu nghia quan phiet cua cac đe che:

Lien minh quan su theo khoi: Trong cac mau thuan va tuong đong quyen loi, cac quoc gia tim kiem loi keo cac nuoc co cung loi ich đe thanh lap cac hiep uoc lien minh quan su đe tang cuong the luc, banh truong anh huong. Viec nay lam cho tinh hinh the gioi cang tro nen cuc ky cang thang vi bat cu 1 xung đot quoc gia nao đeu co the tro thanh xung đot quoc te, đieu nay la rat đien hinh cho The chien I. Va thuc te cho thay tu mot su kien am sat co tinh dan toc trong Đe che Ao - Hung, mau thuan đa đuoc cong huong, khuech đai va tro thanh chien tranh the gioi.

Chay đua vu trang: đien hinh la truoc the chien, Anh cho ha thuy lop thiet giap ham Dreadnought voi cac tinh nang chien đau cach mang tren bien, tao nen chay đua vu trang quyet liet giua Anh va Đuc. Viec cac quoc gia chay đua vu trang đe duy tri va gianh uu the quan su tren bo va tren bien dan đen su phan ung tuong ung cua phia đoi đich. Ket qua la ca hai phe đeu cam thay bi đe doa tu phia ben kia va lai cang chay đua vu trang va lai bi đe doa o muc đo moi cao hon. Đay cung la 1 nguyen nhan gay nen chien tranh.
Chu nghia quan phiet: tai cac quoc gia quan chu chuyen che nhu Đe quoc Nga, Đe che Đuc, Đe quoc Ao - Hung va Đe quoc Ottoman va ca o cac quoc gia khac thi tang lop quan nhan, tuong linh co mot the luc va anh huong rat lon. Ho khong he bi kiem soat boi cac thiet che dan chu, lai rat gan gui Hoang đe va luon co xu huong hieu chien va tinh than ai quoc manh liet cua Chu nghia Sovanh (chauvinism).


= Chu nghia dan toc =
Sau the ky XIX tai chau Au khi nhung gia tri tu do ca nhan va quyen tu quyet cua ca nhan đuoc nhan thuc thi hien nhien nhan thuc ve quyen dan toc tu quyet cua cac dan toc đang bi đieu khien boi cac dan toc cuong quoc se troi day va gap phai su ngan tro cua cac dan toc khac. Su thuc tinh tinh cam dan toc thuong đi kem voi Chu nghia Sovanh va tren con đuong tim vi the cua minh cac dan toc nho thuong tim su bao tro cua cac đong minh lon đe chong lai cac ke thu can ke. Đieu đo dan đen cac xung đot đuoc tich luy va chien tranh la cach giai toa cuoi cung.
Chu nghia dan toc la nguyen nhan chinh cua vu am sat thai tu Ao-Hung tai Bosnia. Sau cuoc chien Nga-Tho 1878, Nga co anh huong lon o Balkan. Ao-Hung lai đieu khien chinh phu o Bosnia va nam 1908 thi gat Tho Nhi Ky ra khoi đay, nam toan bo anh huong o Bosnia. Nga van đong cac nuoc con lai tren ban đao Balkan lap ra Lien minh Balkan hi vong khoi nay se đay lui Ao-Hung. Nhung do nhung mau thuan truoc kia đoi voi Đe che Ottoman, khoi nay đa khong chong lai Ao-Hung ma gay Chien tranh Balkan lan thu nhat 1912-1913 voi Tho Nhi Ky. Song do su phan chia quyen loi khong đeu, Chien tranh Balkan lan thu hai 1913 lai bung phat, va Bulgaria la nuoc bai tran. Đen nam 1914, Tho Nhi Ky gan nhu chi co 1 it anh huong o ban đao nay, chu yeu o Albania. Ao-Hung lai tro thanh ke thu lon cua Lien minh Balkan. Serbia, nuoc theo chu nghia dan toc manh me nhat tai Balkan luc nay đa van đong Chu nghia dan toc Bosnia la nuoc co chung đuong bien gioi voi Serbia đe đanh đuoi Ao-Hung ra khoi Balkan. Mot phan tu đuoc tro giup boi to chuc dan toc Ban tay đen cua Serbia đa am sat hoang tu Ao-Hung vao 28 thang 6 nam 1914. Sau đo, Ao-Hung đe doa Serbia va 1 thang sau, Ao-Hung tuyen bo chien tranh voi Serbia vao ngay 28 thang 7 nam 1914.


= Chien tranh la tat yeu? =
Trong cac hoc gia the gioi khi đe cap nguyen nhan chien tranh co xuat hien cau hoi: Lieu co the tranh đuoc cuoc chien tranh nay khong? Voi nhung nguyen nhan khach quan va chu quan nhu vay thi o tam quoc te va lich su nhan loai co the noi: voi trinh đo giac ngo chinh tri cua nhan loai vao đau the ky XX, khi tu duy chinh tri van la tu duy nuoc lon, tu duy đe quoc Chu nghia, khi cach tiep can cac van đe quoc te luon theo nguyen tac "toi đa quyen loi cho minh, toi thieu cho đoi phuong" thi Chien tranh the gioi thu nhat la "phai xay ra va khong the tranh đuoc". Cuoc chien nay se cung voi Chien tranh the gioi thu hai se tap cho nhan loai phai suy nghi theo kieu tu duy moi la "cung ton tai hoa binh, cac ben cung co loi". Đe nhan thuc đuoc nhu vay nhan loai phai tra gia gan ca tram trieu mang nguoi trong 2 cuoc đai chien va cac cuoc chien khac trong the ky XX. Đo la bai hoc chinh tri quy gia nhat cua đai chien ma nhieu khi noi nay hay noi khac bai hoc đo van con bi "lang quen".


= Cac quan tam quyen loi =


 Cac nuoc tham chien  Anh: Chan đung tham vong tranh gianh thuoc đia, chia lai thi truong cua Đe che Đuc. Ngan can anh huong cua nuoc nay, co gang gioi han Đuc trong pham vi chau Au khong đe nuoc nay thanh cuong quoc đai duong đe doa quyen loi thuong mai thuoc đia cua minh. Ha cap Đe quoc Ottoman va Đe quoc Ao - Hung xuong thanh nhung cuong quoc hang 2 đe chiem linh quyen loi tai khu vuc Trung Can Đong rat nhieu dau mo.
Phap: Cung giong nhu Anh nhung ngoai ra con đe phuc thu Chien tranh Phap-Pho 1870-1871 quyet gianh lai 2 tinh Alsace va Lorraine tu Đuc. Ha bac Đe quoc Đuc đe tru moi hoa sau nay (sau chien tranh phia Phap đe nghi trong Hoi nghi Versailles mot hinh thuc boi thuong chien phi khung khiep đe Đuc khong bao gio ngoc đau day đuoc).
Nga: Loai bo su can thiep va anh huong cua Đuc tai Ba Lan, Ukraina va vung Baltic, loai bo su can tro cua Đe quoc Ottoman khoi Kavkaz va Balkans va loai bo su xuat hien cua Ao-Hung tai Balkan. Xam chiem cac vung anh huong cua Ottoman va Ao-Hung.
Đuc: Thoat khoi su kiem toa cua Anh-Phap, đoi hoi 1 thi truong, thuoc đia tuong xung voi tiem luc cuong quoc the gioi cua minh. Mo rong vung anh huong cua minh ve phia Đong tai Ba Lan, Ukraina, Baltic, sau đo la Phan Lan.
Ao – Hung: No luc cuoi cung chung to minh con la 1 cuong quoc, co giu lai nhung gi con giu đuoc truoc su nhom ngo cua cac cuong quoc khac. 2 đich thu truoc mat cua Ao – Hung la Nga va Y.
Y: 1 cuong quoc đang len nhung chua đinh hinh, muon co 1 vai tro va tieng noi lon hon o chau Au va đac biet tai Balkans. Tro luc chinh cua nuoc nay đau tien la Anh sau đo đinh huong lai chia mui nhon đau tranh vao Ao - Hung.
Ottoman: La 1 đe che lau đoi va lac hau o Trung Can Đong bi chen ep o Can Đong (Anh, Phap) va tai Kavkaz va Balkans (Nga). Đay la no luc cuoi cung đe duy tri đe che.
Nhat Ban: Cung la 1 cuong quoc đang len. Sau Chien tranh Nga-Nhat, Nhat Ban tro thanh cuong quoc va co tham vong đuoc xam chiem ca Trung Quoc, gay anh huong o Đong Nam A. Sau khi ky ket Hiep uoc Anh-Nhat 1902, Nhat Ban chia sung vao Đuc va Ao-Hung.
Ngoai ra cac đe quoc quan chu Nga, Đuc, Ottoman, Ao-Hung, Nhat Ban muon dung chien thang trong chien tranh voi tinh than yeu nuoc dang cao đe tri hoan cai cach dan chu, xa hoi trong nuoc.


 Cac nuoc đong tham chien khac  Hoa Ky: Giong nhu Y va Nhat, Hoa Ky cung la 1 cuong quoc đang noi. Hoa Ky muon co anh huong lon hon tren the gioi, va yeu cau cac nuoc ton trong quyen loi cua Hoa Ky tren toan cau, trong đo co ca chau Au, chau A va chau Phi. Đuc va Anh khong ung ho lam ve viec nay. Ban đau Hoa Ky khong tham chien, chi đung ngoai ban vu khi thu loi nhuan. Nhung đen cuoi nam 1917, nhan thay neu Đuc thang loi thi cac quyen loi cua Hoa Ky o chau Au se bi đe doa, nuoc nay quyet đinh tham chien cung Anh va Phap.
Brazil: Tung la 1 đe quoc, song Brazil van khong tu bo tham vong đuoc gay anh huong tren the gioi. Brazil đa co y đinh can thiep vao chien tranh tu nam 1914, nhung phai cho khi Hoa Ky tuyen chien, thi Brazil moi vao cuoc.
Romania: La 1 quoc gia đuoc Nga giai phong khoi ach cai tri cua nguoi Tho, Romania co tham vong đuoc tham chien cung Nga trong chien tranh. Romania muon co anh huong o vung Transilvania von đang bi kiem soat boi Ao-Hung va gay anh huong len cac nuoc Balkan khac va gianh lay vung Wallachia khoi tay nguoi Ao-Hung.
Bulgaria: La nuoc manh nhat vung Balkan. Bulgaria nung nau tham vong phuc thu sau Chien tranh Balkan lan 2 bang viec đoi lai quyen loi o Macedonia va ban đao Tieu A.
Hy Lap: Muon chiem lai đao Sip va co đo Constantinople-nhung vung đat đa mat duoi tay nguoi Tho.
Bo Đao Nha: Theo Anh, khong muon chia thi truong cho Đuc.
Bi: Co quyen loi giong nhu Anh, nhung do lanh tho nho va dan so it nen chap nhan trung lap. Song vi Đuc xam luoc nen Bi tuyen chien. Ngoai ra Bi con muon gianh lay phan con lai cua vung Wallonie khoi tay Đuc.
Serbia: La nuoc mang nang Chu nghia dan toc nhat vung Balkan. Serbia muon chiem toan bo Balkan, chu yeu la Bosnia, Croatia va Slovenia khoi tay Ao-Hung.


 Cac nuoc trung lap co lien quan  Tay Ban Nha: La 1 cuu đe quoc đa suy yeu va khung hoang tram trong, tham chi nang hon Nga, Tay Ban Nha đa vay con thua tran trong chien tranh voi Hoa Ky. Khi can ke chien tranh, vua Alfonso XIII đa quyet đinh trung lap. Tuy vay, Tay Ban Nha duong nhu kha ung ho Đuc đe phuc thu Anh va Hoa Ky-nhung nuoc co mau thuan gay gat voi Tay Ban Nha trong lich su.
Mexico: La quoc gia co bien gioi chung voi Hoa Ky. Sau Chien tranh Hoa Ky-Mexico, Mexico đa bi Hoa Ky cuop mat mot phan lanh tho lon o phia Bac ma ngay nay đa sap nhap vao Hoa Ky. Mexico co tham vong tra thu Hoa Ky nen đa dan đen xung đot. Tuy nhien, cuoc Cach mang Mexico đa khien Mexico luc đuc, dan đen 2 phe phai than My-Anh va than Đuc, trong đo, Pancho Villa, 1 nguoi theo Chu nghia dan toc, đa ung ho Đuc chong lai Hoa Ky trong khi phe chinh phu cua Porfirio Diaz va sau đo la Victoriano Huerta thi ung ho Anh-My.
Ha Lan: La 1 đe quoc gia va om yeu, nhung Ha Lan đa tranh xung đot thanh cong voi Đuc va sau đo la Anh. Khi gan xay ra xung đot giua Anh va Đuc, Ha Lan, bat chap đuoc Anh moi chao, van tuyen bo trung lap.
Thuy Đien: Giong Brazil, Thuy Đien la 1 cuu đe quoc, song lai thieu tham vong. Khi gan chien tranh, Thuy Đien cung tuyen bo trung lap, song thai đo cua Thuy Đien, cung voi Tay Ban Nha, lai kha ung ho Đuc vi ly do: thu đich dai dang voi Nga trong lich su, chu yeu ve lanh tho Phan Lan. Thuy Đien đa cho cac tau chien va tau ngam Đuc đong quan tai cac can cu hai quan cua Thuy Đien.
Đan Mach: Nam 1864, lien quan Ao-Pho đa đua quan tan cong Đan Mach va thang lon trong Chien tranh Schleswig lan hai. Tu đo, Đan Mach lien tuc thu han Pho va sau đo la Đuc, nen tuy tuyen bo trung lap, song Đan Mach van ngam ung ho Anh. Them nua la xich mich voi Thuy Đien cung khien Đan Mach them thu đich voi Đuc.
Na Uy: La 1 vuong quoc đoc lap nhung le thuoc Thuy Đien, Na Uy to ra ung ho Thuy Đien hon so voi cac nuoc khac. Khi xay ra nguy co chien tranh, Na Uy va Thuy Đien tuyen bo trung lap, nhung ung ho Đuc.
Ba Tu: Ba Tu, duoi su lanh đao cua trieu đai Pahlavi, đa lien tuc bi chau Au chen ep. Tuy nhien, trieu đinh o đay lai bi chinh phu Thuy Đien, 1 nuoc than Đuc, khong che. Ba Tu muon đoi lai quyen loi chinh đang, song do bi Thuy Đien kiem soat nen lien tuc gap kho khan.


Trinh tu tham chien 28 thang 7, 1914: Ao-Hung tuyen chien voi Serbia
29 thang 7, 1914: Nga keo quan vao Ao-Hung
1 thang 8, 1914: Đuc tuyen chien voi Nga
3 thang 8, 1914: Đuc tuyen chien voi Phap
4 thang 8, 1914: Đuc keo quan vao Vuong quoc Bi
4 thang 8, 1914: Anh tuyen chien voi Đuc
23 thang 8, 1914: Nhat Ban tuyen chien voi Đuc
29 thang 10, 1914: Ottoman tan cong Nga
23 thang 5, 1915: Y tuyen chien voi Ao-Hung
14 thang 10, 1915: Bulgari tuyen chien voi Serbia
9 thang 3, 1916: Đuc tuyen chien voi Bo Đao Nha
6 thang 4, 1917: My tuyen chien voi Đuc


Dien bien Chien tranh the gioi thu nhat dien ra chu yeu tren 3 chien truong chinh: Mat tran phia Tay, Mat tran phia Đong va Mat tran phia Nam. Trong đo mat tran phia Tay giua lien quan Phap – Anh chong lai quan Đuc co vai tro chinh yeu quyet đinh so phan chien tranh vi o đay tap trung binh luc lon nhat co chat luong cao nhat cua ca hai phia. Mat tran phia Đong la chien truong giua quan Nga chong Đuc va Ao – Hung, mat tran nay co quy mo va tam quan trong khong bang mat tran phia Tay va quan Nga thuong that bai truoc quan Đuc nhung luon lam quan đoi Đuc, Ao - Hung phai chien đau tren hai mat tran khong the huy đong tong luc luc luong kha di cho 1 chien thang quyet đinh trong chien tranh. Mat tran phia Nam co tam quan trong thap chu yeu voi 1 luc luong quan đoi nho be va chi co y nghia khu vuc. Mat tran phia Nam lai phan nho thanh cac chien truong:

Mat tran Y-Ao – đoi choi cua quan Y – Ao tai vung bien gioi hai nuoc;
Chien truong Balkan: lien quan Đuc, Ao – Hung, Bulgaria chong Serbia va ve sau co tro giup cua Anh, Phap cho Serbia;
Chien truong Trung Can Đong: Lien quan Anh, Phap chu yeu la Anh chong đe quoc Ottoman;
Chien truong Kavkaz: Nga chong Ottoman.


= 1914: Đuc phai chien đau tren 2 mat tran =
Ngay 1 thang 8 nam 1914, Đuc tuyen chien voi Nga, ngay 3 thang 8 voi Phap; ngay 4 thang 8 Anh tuyen chien voi Đuc va đo bo vao luc đia. Chien tranh lon đa no ra.


 Mat tran phia Tay  Ngay 2 thang 8 nam 1914, quan Đuc chiem Luxembourg va 2 ngay sau tran vao Bi, vi pham tinh trang trung lap cua nuoc nay đe lay đuong tien vao mien Bac nuoc Phap. Ke hoach Schlieffen cua bo tong chi huy Đuc tinh toan rang: cuoc tan cong bat ngo qua Bi đanh thang vao Bac nuoc Phap, la khu vuc it bo phong, se nhanh chong loai nuoc nay ra khoi chien tranh trong vong 40 ngay, truoc khi quan đoi Nga kip tong đong vien va tap hop; sau khi đanh tan quan Phap thi Đuc se đieu quan quay sang mat tran phia Đong giai quyet quan Nga va ket thuc chien tranh.
Khi quan Đuc xam chiem Bi, vi lo ngai su khang cu cua nguoi Bi, đac biet la tu cac tay sung ban tia (franc-tireurs), quan Đuc ngay tu ngay đau tien o Bi đa manh me chong lai nguoi dan ban đia. Ngay tu ngay 05/08, nguoi Đuc khong chi bat đau ban giet thuong dan ma con hanh quyet co chu y cac linh muc nguoi Bi, nhung nguoi ma Bo Tuyen truyen Đuc khang đinh la đa khuyen khich hoat đong ban tia. Tu lenh Đuc Helmuth von Moltke viet cho nguoi đong cap o Ao cua ong, Conrad von Hotzendorff, vao ngay 5 thang 8: "Qua trinh tien quan cua chung ta o Bi chac chan la rat tan bao. Nhung chung ta đang chien đau cho sinh mang cua minh va tat ca nhung ai can đuong phai chiu hau qua." Tong cong trong gia đoan tien cong đau tien, quan Đuc đa giet 5.521 thuong dan o Bi va 896 nguoi o Phap, cung vi the quan Đuc bi nguoi Bi thu han va con lam hai hinh anh nuoc Đuc trong con mat cua nhieu nha quan sat nuoc ngoai.
Ke hoach Schlieffen la qua suc voi Đuc: ban đau quan Đuc gianh đuoc loi the trong cac tran đanh bien gioi va tien nhanh ve phia Paris hong đanh chiem thu đo nuoc Phap, va nguoi Đuc sap sua gianh đuoc chien thang lon nham quyet đinh ket cuc chien tranh. Nhung khi đi sau vao đat Phap, luc luong Đuc dan bi dan mong khien cac chi huy quan Đuc bat đau mac sai lam. O phia đong, quan Nga cung bat đau tan cong lanh tho Đuc vao ngay 17 thang 8, som hon nhieu so voi du kien cua Đuc la 40 ngay. Đieu nay khien Đuc phai rut bot quan tu mat tran Phap đe chuyen sang phia đong chan đanh quan Nga, lam yeu đi luc luong xung kich đang tan cong vao Phap.
The roi, trong tran song Marne lan thu nhat vao thang 9 nam 1914 quan Đuc đanh bat phan thang bai voi lien quan Phap - Anh. Quan Đuc phai lui binh ve co thu, quan Phap qua kiet que nen khong the truy kich, nen ca hai đoan quan khong ben nao co the gianh the thuong phong. Chien tranh tren mat tran phia Tay dan đi vao hinh thuc chien tranh chien hao (Stellungskrieg), va tinh hinh cu the trong suot 4 nam chien tranh. Tran đanh ke tiep tai Aisne con khoc liet hon ca tran song Marne, dien ra tu 13-28 thang 9 nam 1914. Ca hai ben đeu mat hang chuc ngan binh si, nhung roi đay van la 1 tran chien bat phan thang bai.
Ke hoach đanh nhanh thang nhanh cua Đuc nhu vay la đa bi pha vo.


 Mat tran phia Đong  Đe giup đong minh đang kho khan tai mat tran Phap – Bi, đau thang 9 nam 1914 quan đoi Nga tong tan cong tren 2 huong: Galicia đoi đau voi Ao-Hung va đac biet la tan cong rat nhanh, manh vao Đong Pho thuoc Đuc. Vao ngay 17 thang 8 nam 1914, quan đoi Đuc đanh thang quan Nga trong tran đanh mo đau tai Stalluponen - 1 chien thang nho nhung co tam quan trong ve chien luoc. Cac cuoc tan cong sau đo cua quan Nga đa thang loi nhung thiet hai nang ve nhan mang: đanh lui quan đoi Đuc trong tran Gumbinnen va quan đoi Ao – Hung tai Galicia. Đong Pho co nguy co mat vao tay Nga.
Đe cuu nguy cho tap đoan quan so 8 cua minh đang phong thu Đong Pho, Đuc phai đieu bot nhung luc luong xung kich tu phia Tay sang Đong Pho va ket qua la trong nua cuoi thang 8, quan Đuc do vi tuong Paul von Hindenburg chi huy đa đanh tan quan Nga o tran Tannenberg, Nga mat 30.000 linh va bi bat 95.000 tu binh, phia Đuc chi mat 3.436 nguoi chet va 6.800 bi thuong. Tran thang nay đa chan đung tap đoan quan so 1 va bao vay tieu diet hoan toan tap đoan quan so 2 cua phuong dien quan Tay Bac cua Nga, tu lenh tap đoan quan so 2 la tuong Aleksandr Samsonov buoc phai tu sat, quan Nga bi đuoi khoi Đong Pho. Đay la 1 chien thang lon cua quan luc Đuc trong suot Đai chien thu nhat, co anh huong lon đen tinh than cua dan toc Đuc, la tran đanh đang ghi nho trong long toan dan Đuc thoi đo. Quan Đuc cung đanh bai quan Nga trong tran Lyck vai ngay sau đo. Tuy nhien, ve mat chien luoc thi cuoc tan cong cua Nga đa dien ra som hon nhieu so voi du tinh cua Đuc, khien Đuc phai rut bot nhung luc luong xung kich tu mat tran Phap, qua đo gop phan pha vo chien luoc "đanh nhanh thang nhanh" cua Đuc va giam bot ganh nang cho quan Anh-Phap đang bi Đuc ap đao.
O phia đong nam thi quan Ao – Hung lai đe quan Nga đanh tan nat o Tran Lemberg (1914). Quan đoi Ao - Hung that bai nang ne voi 450.000 thuong vong (100.000 chet, 220.000 bi thuong va 130.000 bi bat lam tu binh), trong khi Nga bi ton that khoang 240.000 nguoi (bao gom 40.000 bi bat lam tu binh). Mot so nguoi Tiep Khac va nguoi Slav khong chiu chien đau cho quan đoi Ao-Hung nen đa ra đau hang hang loat. Ket thuc nam 1914 tai chien truong Đong Au, quan Nga chiem linh toan bo vung phia đong cua Galicia chay dai toi chan nui Carpathian. Nguoi Nga suyt nua đa tien đuoc đen binh nguyen Hungary vao cuoi thang 9 nhung ho đa dung tien quan vi hau can gap kho khan va bi ton that nang.
Quan Nga ro rang chua chuan bi tot cho chien tranh, trinh đo si quan va binh linh lac hau nen khong the chong lai cac cuoc tan cong co to chuc tot cua Đuc, nhung Đuc lai phai chong chan cho Đe quoc Ao-Hung bi coi la "bat tai". Quan đoi Nga phai chuyen sang phong ngu. Quan Đuc cung khong tan cong them, mat tran phia Đong đi vao on đinh. Chi trong 1 nam 1915, hon 1 trieu quan Nga bi lien quan Đuc - Ao bat giu, nhung hon 1 trieu linh Ao-Hung va Đuc cung đa bi Nga bat giu lam tu binh.
Nhu vay Quan đoi Đuc đa phai bi đong đanh nhau tren 2 mat tran va ke hoach đanh nhanh thang nhanh cua nuoc nay đa that bai. Cac ben tham chien đi vao chien tranh chien hao. Thuc chat, đay khong phai la lan đau tien nguoi Đuc phai chien đau tren 2 mat tran: trong cuoc Chien tranh Bay nam (1756 - 1763), Vuong quoc Pho duoi su lanh đao tai tinh cua vua Friedrich II Đai Đe (1712 - 1786) cung đa lam vao tinh trang "luong nan tho đich" (nguoi Pho đa chien thang cuoc chien tranh nay do nu hoang Nga qua đoi đot ngot khien lien quan Nga-Ao-Phap bi mau thuan noi bo).


 Dien bien o cac chien truong khac trong nam 1914  Đe quoc Nhat Ban loi dung viec cac cuong quoc đang tham gia cuoc chien tranh o Chau Au đa quyet đinh thuc hien ke hoach banh truong o Vien Đong. Ngay 15 thang 8 nam 1914, Nhat Ban gui toi hau thu cho Đuc đoi nuoc nay chuyen cho Nhat Ban vung Giao Chau (Trung Quoc) va han cho Đuc phai tra loi trong 8 ngay. Đuc khong tra loi toi hau thu cua Nhat Ban nen ngay 23 thang 8 nam 1914, Nhat Ban tuyen chien voi Đuc va nhanh chong chiem Giao Chau va tuyen đuong sat Thanh Đao-Te Nam (Trung Quoc) va 1 loat hon đao la thuoc đia cua Đe che Đuc tai Thai Binh Duong. Ngay 11 thang 11 nam 1914, Thanh Đao, thuoc đia cua Đuc o Trung Quoc, đa đau hang Nhat Ban sau 43 ngay bi bao vay. Sau nhung hoat đong quan su nay, Nhat Ban khong co hoat đong nao khac tham gia Chien tranh the gioi lan thu nhat.
Ngay 21 thang 9 nam 1914, quan Uc chiem New Guinea la thuoc đia cua Đe che Đuc o Thai Binh Duong. Ngay 5 thang 11 nam 1914, quan Đuc chien thang quan Anh o Đong Phi thuoc Đuc (nay la Tanzania). Nam ay,Sultan Ottoman la Mehmed V phan đoi lien minh Đuc - Ottoman. Nhung roi, theo loi khuyen cua Bo truong Chien tranh Ismail Enver, Mehmed V voi tu cach la Sultan kiem Khalip phat đong Thanh chien (Jihad) chong phe Hiep uoc.


= 1915 – 1916: Đuc chu đong tan cong =
Sau that bai cua ke hoach nam 1914 nham loai Phap ra khoi vong chien, nuoc Đuc đa roi vao the bi đong: tiem nang kinh te quan su khong bang lien minh Anh – Phap – Nga ma lai thuc te phai mot minh đoi đau tren 2 mat tran. Tinh trang nay cang keo dai thi cang bat loi cho Đuc. Đe thoat the ket tren 2 mat tran, nam 1915 Đuc tan cong quy mo lon o phia Đong đe loai Nga ra khoi chien tranh va nam 1916 tong tan cong đe loai Phap nhung đeu khong thanh. Trong 2 nam nay đanh nhau rat to, thuong vong cua 2 ben la cuc lon, nhat la nam 1916 tai mat tran phia Tay.


 Mat tran phia Đong 1915 – 1916  Nam 1915, nuoc Đuc quyet đinh tap trung luc luong tan cong đe loai Nga ra khoi vong chien, xoa bo mat tran phia Đong. Quan Đuc tren mat tran phia Tay chu đong chuyen sang phong ngu truoc lien quan Anh, Phap va tu thang 4 đen thang 8 nam 1915 đe don binh luc sang mat tran phia Đong, đanh đon tieu diet đoi voi quan đoi Nga.
Sau hon nua nam chien tranh, điem yeu cua Nga lo ro: Quan Nga khong chuan bi đay đu cho mot cuoc chien tieu hao lau dai. Nen cong nghiep Nga khi đo co quy mo nho hon so voi Anh, Phap va Đuc, do vay san xuat vu khi đan duoc khong theo kip nhu cau cua chien tranh. Quan Nga lam vao canh thieu sung đan (Thang 12 nam 1914, quan đoi Nga co 6.553.000 quan nhung chi co 4.652.000 khau sung truong, đen cuoi cuoc chien thi quan Nga phai su dung tap nham 10 loai sung truong nhap khau khac nhau, moi thu ban mot loai đan, trong khi đan phao thi lien tuc thieu hut). Nam 1914. ca quan đoi Nga chi co khong hon 679 o to van tai va hai xe o-to cuu thuong. He thong lien lac thi lac hau: Quan đoan 2 cua Samsonov co 130.000 quan ma chi co 25 đien thoai, mot vai may ma hoa thuong truc trac giua chung, va ket qua la chi huy Nga thuong phai cuoi ngua đi thi sat tinh hinh giong nhu hoi đau the ky 19. Mat khac, tinh trang lac hau cua nuoc Nga thoi đo anh huong xau đen chat luong quan đoi: 60% cac ha sy quan xuat than tu nong dan, rat it nguoi co tren 4 nam hoc van va gan nhu chua ai trai qua đao tao quan su bai ban, phan lon linh Nga thi bi mu chu, nhieu nguoi tham chi khong biet lap đan sung truong, do vay kho co the đao tao ho su dung hieu qua cac loai vu khi phuc tap trong chien tranh hien đai. Đoi ngu si quan cao cap Nga thi phan lon đuoc bo nhiem theo kieu cach quy toc giong nhu the ky XIX, nghia la dua vao xuat than quy toc va long trung thanh voi Sa hoang hon la thanh tich chien truong (vi du nhu Đai Cong tuoc Nikolai đuoc bo nhiem lam tong tu lenh quan đoi Nga boi vi la chu ruot Nga hoang, du thuc te ong ta chua bao gio chi huy 1 tieu đoan va cung chua tung tham gia mot cuoc chien nao). Nhieu si quan quy toc nay chang nhung bat tai ma con đo ky, khong chiu hop tac voi nhung chi huy co nang luc cao hon ho.
Vi cac nguyen nhan tren, cuoc tan cong cua Đuc dien ra thuan loi va thanh cong lon: trong Chien dich Gorlice-Tarnow phia nam Ba Lan, lien quan Đuc - Ao-Hung tan cong nhu vu bao, quan Nga thua lon, mat khoang 350.000 binh si va phai rut lui tren toan chien tuyen Ho thuc hien cuoc đai rut lui: bo Galicia, bo Ba Lan va sau đo phai bo ca mot phan vung Baltic. Thuong tuong August von Mackensen cua Đuc, voi su giup đo tai tinh cua Đai ta Hans von Seeckt, đa lam nen chien thang lon, khien ong đuoc thang ham Thong che. Chien dich Gorlice–Tarnow la mot trong nhung chien thang lon nhat cua luc luong Quan đoi Đuc trong suot cuoc Đai chien thu nhat nay. Tuy thang loi to lon, chiem đuoc mot vung rong lon đat đai cua Đe quoc Nga nhung Đuc cung bi ton that nhieu (mat 87.000 quan, chua ke quan Ao-Hung) va van khong the đat muc tieu cuoi cung la buoc Nga ra khoi chien tranh. Nga hoang Nikolai II van quyet tam theo đuoi chien đau đen thang loi cuoi cung. Va đen cuoi nam 1915 thi binh luc cua nuoc Đuc o phia Đong cung đa can, khong the tan cong them nua. Mat tran phia Đong đen cuoi nam 1915 lai đi vao on đinh cua chien tranh chien hao.

Tuy that bai trong muc tieu loai Nga ra khoi chien tranh, quan Đuc van chiem đuoc nhieu vung lanh tho voi 23 trieu dan, trong đo co cac vung kinh te quan trong cua Nga, khien san luong kinh te cua Nga sut giam nghiem trong. Đay la mot nhan to se gop phan tao ra cach mang lat đo Nga hoang sau nay.
Tu thang 6 đen cuoi thang 8 nam 1916, quan đoi Nga (phuong dien quan Tay Nam, tu lenh Aleksei Alekseevich Brusilov lai mot lan nua loi dung quan Đuc đang mai ban đanh tran Verdun ben Phap tien hanh tan cong thang loi lon tai Galicia, đanh tan tac lien quan Đuc va Ao - Hung, bat đuoc hang tram ngan binh si đoi phuong. Trong vong 48 gio, quan Nga đa xuyen thung hang phong ngu cua Ao - Hung doc theo chien tuyen dai 80 km, bat song hon 40.000 tu binh. Sau 2 thang, hon phan nua luc luong Ao- Hung Mat tran phia Đong bi đanh tan tac, va tuong Conrad, Tham muu Truong Ao, bat đau nghi đen viec nghi hoa. Ton that nang ne trong chien dich nay đa thuc su lam quan đoi Ao - Hung mat kha nang tien hanh cac chien dich lon chong lai khoi Hiep uoc. Chien dich Brusilov đuoc xem la chien thang ve vang nhat cua quan Nga va phe Hiep uoc trong cuoc chien. Hon 1,3 trieu quan Đuc, Ao - Hung đa bi tieu diet trong chien dich nay (trong đo hon 500.000 bi bat), quan Nga chiem lai mot phan Ukraina va Belarus, khien Brusilov tro thanh nguoi anh hung cua phe Entente tren Mat tran phia Đong. Tham muu truong Đuc, tuong Ludendorff đa goi đay la cuoc khung hoang phia Đong.
Tuy thang lon nhung quan Nga lai khong the thua thang xong len tieu diet hoan toan quan đoi Ao - Hung. Đieu nay boi nhieu nguyen nhan: quan Nga đa can nguon luong thuc va đan duoc, lai phai đieu bot quan sang giup đong minh Rumani, ngoai ra con co thai đo ganh ghet cua cac tuong Nga khac voi thanh cong cua Brusilov khien đoi quan cua ong khong nhan đuoc su ho tro can thiet. Đau thang 7, Tong chi huy Nga chuyen Đoi Ve binh Hoang gia uu tu đen ho tro Brusilov. Nhung chi huy cua Đoi Ve binh la Tuong Bezobrazov, mot quy toc kieu ngao, ong ta khong tuan lenh Brusilov ma cu ra lenh cho Đoi Ve binh tan cong qua mot đam lay lo thien, đe roi bi thiet hai nang boi may bay Đuc khong kich. Chi trong mot menh lenh ngu ngoc, Đoi Ve binh tinh nhue nhat cua nuoc Nga đa bi tieu diet. Trong khi đo, neu 2 tuong Nga la Evert va Kuropatkin giu loi hua tien quan đong bo voi Brusilov, mo cuoc tan cong o phia Tay va Tay-Bac, thi tien trinh chien tranh đa đoi chieu hoan toan va quan Nga co the đi đen thang loi cuoi cung. Hindenburg sau đo thu nhan rang neu Nga mo cuoc tan cong thu hai thi Chung toi at han đa đoi dien voi mot su sup đo hoan toan. Mot lan nua, quan đoi Nga lai lang phi thoi co quy gia vi nhung điem yeu gay ra boi nhung chi huy quy toc. Tuong Brusilov sau nay rang co nhan xet cay đang la Nuoc Nga khong the thang cuoc chien voi the che chinh quyen hien thoi.
Đe cuu van tinh hinh mat tran phia đong, nuoc Đuc lai phai keo quan tu mat tran phia Tay ve can thiep va chan đung quan Nga. Quan Nga lai phai rut lui nhung sau đo Đuc phai chuyen quan sang phia Tay, hai ben lai đi vao cam cu trong chien hao cho đen khi Nga ra khoi chien tranh cuoi nam 1917 vi sup đo trong phong trao cach mang.


 Mat tran phia Tay 1915 - 1916  Trong cac nam 1915, 1916 mat tran phia Tay đanh nhau cuc ky quyet liet nhung khong co nhieu đot bien: cac chien dich tai Ypres (bac Bi), Champagne va Artois (bac Phap) quan hai ben nhieu lan co gang choc thung phong tuyen cua nhau nhung đeu that bai. Tai đay đau tien la quan Đuc đa su dung vu khi hoa hoc sau đo quan Entente đap tra gay chet ngat rat nhieu cho quan si hai ben. Nam 1916, dien ra tran Verdun noi tieng nhat trong the chien nay, dien ra tren đat Phap (tu 21 thang 2 đen 18 thang 12 nam 1916) đay la no luc cua Đuc tan cong đanh bai quan Phap chiem Paris loai Phap ra khoi chien tranh: quan Đuc tan cong rat manh liet thanh co Verdun đe huong ve Paris va quan Phap co thu đen cung, hai ben tranh chap chien tuyen vo cung ac liet, chet vo so nhung chien tuyen chi dich chuyen len xuong đuoc duoi 10 km. Sau nay Verdun vi so luong thuong vong qua lon đuoc goi la "coi xay thit". Quan Phap kiet que va ca hai phe đeu khong the thang đuoc tran đai chien Verdun nay.
Đe phan cong giai nguy cho Verdun, thang 9 nam 1916, quan Anh đa tan cong tai tran song Somme nhung cung khong co ket qua ro ret. Tran nay lan đau tien trong lich su quan su the gioi quan Anh đa su dung xe tang tan cong va đa đat hieu qua chien thuat rat cao. Nhung no luc cua lien quan Anh - Phap coi nhu that bai, thuong vong cua 2 ben trong chien dich nay con cao hon ca tran Verdun


 Tai cac mat tran phia Nam 1915 – 1916  Ngay 23 thang 5 nam 1915, Y gia nhap khoi Đong minh ba ben (Anh- Phap- Nga) đe chong Ao. 14 thang 10 nam 1915 Bulgaria tham gia vao phe lien minh Đuc - Ao đe chong Serbia. Mat tran phia Nam tuy quy mo nho nhung soi đong han len.

Chien truong Y – Ao: thang 5 nam 1915 quan Y mo chien dich Isonzo chong quan Ao nhung that bai va bi Ao phan cong chiem Gorizia sau loi the nho be nay mat tran Y – Ao đi vao on đinh cho đen tan cuoi nam 1917.
Chien truong Balkans: Chien thang ve vang cua quan Đuc trong Chien dich Gorlice–Tarnow tren Mat tran phia Đong tao đieu kien cho Bulgaria nhay vao tham chien. Tai Balkan thang 10 nam 1915 lien quan Đuc – Ao – Bulgaria đanh tan quan Serbia tai Novo Brdo va quan Serbia phai rut lui sau vao Albania va Hy Lap. Đe cuu nguy cho Serbia va gay ap luc len Hy Lap tham gia chong Lien minh Trung tam, cuoi nam 1915 lien quan Anh, Phap tien hanh chien dich đo bo len Salonica cua Hy Lap nhung nuoc nay khong tham gia chong Đuc, Ao, Bulgaria. Chien su tai mat tran Balkans tai Salonica on đinh, yen tinh la thuong va cac ben duong nhu khong muon đanh nhau cho đen tan cuoi chien tranh. Nguoi ta goi mat tran Salonica la "trai tu binh lon".
Chien truong Trung Can Đong: tu thang 2 nam 1915 đen tan thang 1 nam 1916 lien quan Anh, Phap mo chien dich hai quan đo bo rat lon trong lich su chien tranh the gioi – chien dich Dardanelles đo bo gan 60 van quan đe chiem hai eo bien Dardanelles, Bosporus va thu đo Istanbul đe buoc Đe quoc Ottoman ra khoi chien tranh. Nguoi anh hung dan toc Mustafa Kemal Ataturk đa xuat binh đap tan tac lien quan Anh-Phap, lam that bai chien dich cua đich. Nho đo, Đe quoc Ottoman van đung vung va giang tra hieu qua, Entente ba ben phai di tan quan ve Hy Lap.
Chien truong Kavkaz: Tai vung Kavkaz, quan Nga co luc luong nho hon nhung đa đai thang quan Ottoman tai tran Sarikamis (tu 29 thang 12 nam 1914 đen 4 thang 1 nam 1915) sau đo trong nam 1915, 1916 va cho đen tan cuoi nam 1917 khi Nga sup đo vi cach mang, quan Nga tai Kavkaz lien tiep đanh lui quan Ottoman, tien len chiem xu nay la Armenia. Vi nguoi Armenia theo Chinh thong giao co cam tinh voi Nga nen chinh quyen Đe quoc Ottoman đa thi hanh chinh sach diet chung nguoi Armenia lam gan 1 trieu nguoi Armenia chet, chan đong trong du luan chau Au va the gioi ve The chien I.


= 1917: Nam ban le =
Nam nay la nam ban le cua chien tranh: Tai mat tran phia tay, lien quan chuyen sang tan cong. Chien tranh tau ngam khong han che tren bien, Hoa Ky tham chien chong Đuc. Cach mang tai Nga lam nuoc nay roi bo chien tranh.


 Quan Anh-Phap-Nga chuyen sang tan cong  Trong nam 1917 loi the đa nghieng sang phia Anh-Phap-Nga ba ben, vong vay tren bien siet chat kinh te Đuc cua Hai quan Hoang gia Anh đa cho thay cac ket qua. Lien quan Phap-Anh lien tuc mo cac cuoc tan cong lon tren tat ca cac mat tran.

Chien truong Trung Can Đong: quan Anh lien tiep chien thang quan Ottoman va chiem Baghdad (Iraq) thang 3 nam 1917 va to chuc thanh cong chien dich Sinai va chien dich Palestine chiem Jerusalem vao thang 12.
Chien truong Y – Ao: tai chien truong nay cuoi nam 1917 khi cach mang no ra o Nga, khong con mat tran phia Đong, quan Đuc – Ao đuoc tiep vien mot luc luong hung hau trong đo co cac đon vi xung kich cua Đuc lam nong cot, đa to chuc chien dich Caporetto (26 thang 10 nam 1917) va đa thang loi vang doi tieu diet 6 van quan va bat gan 30 van quan Y. Quan Anh, Phap phai cuu vien lap phong tuyen co thu tai song Piave. Va the tran dung lai o đay cho đen het chien tranh. Tuy thang loi cua Đuc, Ao tai Caporetto rat to lon nhung vai tro thu yeu cua mat tran Y – Ao khong lam đao lon the chien luoc cua chien tranh va thuc luc cua phe Trung tam cung khong cho phep phat trien thanh qua.

Mat tran phia Tay: Lien quan Anh, Phap đa nam quyen chu đong chien truong, trong nam 1917 tai mat tran nay chi co ho tan cong nhung khong the choc thung noi tuyen phong thu ran chac cua quan Đuc. Cac cuoc tan cong tai Verdun, Ypres, Cambrai voi viec su dung o at xe tang đeu that bai. Đac biet tu 9 thang 4 đen 5 thang 5 nam nay quan đoi Phap mo chien dich Nivelle (theo ten cua Tong tu lenh quan đoi Phap Robert Nivelle – nguoi soan thao ke hoach) voi so luong ap đao gap 2 lan quan Đuc, ket qua: voi so thuong vong 50 van va đa that bai va ngay nay tran nay đuoc goi la "lo mo cua Nivelle". Đen cuoi nam 1917 phong tuyen Đuc tai mat tran phia Tay van chua the pha vo noi.


 Chien tranh tau ngam khong han che  Sau nay nhieu nha nghien cuu Anh đa cong nhan Anh thuc te đa tren nguy co thua tran neu chien tranh tau ngam cua Đuc hieu qua hon nua. Ban đau Đuc trong cay vao ham đoi tau noi cua minh nhung ham đoi Đuc khong the đua tranh đuoc voi ham đoi hung hau cua Hai quan Hoang gia Anh nen nhiem vu bop nghet kinh te Anh đuoc giao cho ham đoi tau ngam rat noi tieng cua Đuc. Đuc chay đua voi thoi gian xay dung luc luong tau ngam va su dung chung hieu qua đe đanh pha tuyen van tai bien quan trong song con đoi voi Anh.
Tau hang Andex cua Anh trung ngu loi cua tau ngam Đuc. Đe tang hieu qua ap luc len Anh thang 2 nam 1917 Tong tham muu truong Đuc Erich Ludendorff thuyet phuc đuoc Thu tuong Đuc (Chancellor) tuyen bo chien tranh tau ngam khong han che chong moi tau cua moi quoc tich chuyen cho tiep te cho Anh. Luong trong tai tau bi đanh chim tang len nhanh chong đat muc trung binh 500.000 tan/thang va đat đinh trong thang 4 nam 1917 la 860.000 tan. Nuoc Anh truoc nguy co bai tran: tinh hinh rat nghiem trong, đa co nan đoi trong nuoc. Tu thang 8 nam 1917 Anh ap dung chien thuat van tai moi la ham đoi ap tai đe vo hieu hoa đon đanh cua tau ngam va chien thuat nay la cuc ky hieu qua va nuoc Anh đa thoat hiem hoa chet đoi. Nhung đe đoi pho lai, tau ngam Đuc ap dung chien thuat "noi len đanh đem": ham đoi Anh chi hieu qua chong tau ngam khi chung bi phat hien duoi mat nuoc hoac bi noi len ban ngay. Khi vao ban đem tau ngam Đuc noi len boi lan vao đoan tau van tai thi Hai quan Anh khong biet cach lam the nao. Đay la chien thuat rat hieu qua cua Đuc va neu chien tranh keo dai chua biet ket qua se the nao: Cac tau ngam Đuc luon theo sat cac đoan convoy cua Anh nhung thay vi tan cong, chung cho đen đem noi len boi lan vao đoan tau van tai, ap man o cu ly gan va dung phao lan luot tieu diet tung chiec mot. Mot tham hoa cho hinh thuc convoy cua Anh.


 Hoa Ky tham chien  Hoa Ky tu đau the ky XX theo đuoi chinh sach khong can thiep va giu trung lap trong chien tranh. Nhung do phan lon nguoi My la con chau cua nhung nguoi Anh di cu sang nen tam ly nhan dan va chinh gioi Hoa Ky luon gianh tinh cam cho nguoi Anh nen du van giu quan he voi Đuc, Hoa Ky luon danh cho Anh nhung thuan loi đe duy tri chien tranh.

Ban đau, Hoa Ky khong muon tham gia chien tranh, ho chi muon đung ngoai thu loi tu cac hop đong xuat khau hang hoa cho cac nuoc tham chien. Cac khoan chi phi quan su cuc lon cua cac nuoc chau Au đa đem lai loi nhuan cuc ky lon cho cac cong ty My (bang viec ban luong thuc, đo dung va cho vay nang lai đoi voi cac nuoc tham chien). Đen nam 1917, xuat khau cua My đa tang 2,5 lan so voi muc truoc chien tranh (tu 825 trieu USD len 2,25 ty USD), chu yeu la nho xuat khau hang hoa sang chau Au. Giua nam 1914 va 1917, san xuat cong nghiep My tang 32% va GNP tang gan 20%, trai nguoc han voi tinh trang suy thoai truoc chien tranh. Rieng hang thep Bethlehem Steel đa xuat khau 500.000 tan vo thep va 20,1 trieu vien đan phao cho Anh va Phap trong giai đoan 1914-1917.
Cac khoan cho vay tu cac to chuc tai chinh My đen cac nuoc chau Au cung gia tang manh trong thoi chien tranh. The House of Morgan cung cap kinh phi can thiet cho chien phi cua Anh va Phap. Tu nam 1914 tro đi, cac ngan hang Morgan o New York, đuoc chi đinh la đai dien tai chinh cho chinh phu Anh, va sau đo đong mot vai tro tuong tu đoi voi Phap.
Trong khi the gioi tap trung chu y vao chien truong chau Au, Hoa Ky ngay cang lo ngai rang Đuc co the gianh chien thang. Vao đau the ky XX, voi tham vong đanh chiem thuoc đia ngay cang tang, su hien dien cua Đuc o Haiti gia tang. Nam 1915, tong thong Woodrow Wilson tung phai gui Thuy quan luc chien My toi Haiti, nham bao ve cac tai san cua My trong khu vuc va ngan chan mot cuoc xam luoc cua Đuc va lanh tho nay. Đau nam 1917, Đe quoc Nga sup đo con Đe quoc Anh thi đang ton that nang do tau ngam Đuc, chien su đao chieu co loi cho phe Đuc. Neu Đuc chien thang trong the chien, nuoc nay se la ba chu chau Au, va muc tieu tiep theo cua Đe quoc Đuc chac chan se la cac thuoc đia o Nam My, vung ma Hoa Ky van luon coi la khu vuc anh huong quan trong nhat cua minh. Ngoai ra, 3 ty USD (tuong đuong 50 ty USD thoi gia 2015) ma My đa cho Anh, Phap vay đe lam chien phi se mat trang. Do đo, My ngay cang muon tham gia vao chien tranh đe ho tro cho Anh va Phap.
Voi viec Đuc tuyen bo chien tranh tau ngam khong han che đanh ca vao tau My, lai cong them su kien buc đien Zimmermann đa lam du luan Hoa Ky het kien nhan, ho đoi chinh phu tham chien chong Đuc. Ngay 6 thang 4 nam 1917, Hoa Ky cat moi quan he va tuyen bo chien tranh voi Đuc. Vao cuoi nam 1918 khi Đuc đau hang, luc luong vien chinh Hoa Ky tai chau Au chua that lon va Quan đoi Hoa Ky khong đong vai tro chu đao trong viec đanh thang quan Đuc tren chien truong, nhung ro rang voi tiem luc kinh te rat lon cua minh giup cho Entente va cac moi rang buoc chinh tri, kinh te nhat la cac khoan cho vay voi Đuc bi dut bo thi su tham chien cua Hoa Ky la mot yeu to cuc manh co loi cho Đong Minh.
Sau chien tranh, Hoa Ky la nuoc thu loi lon trong khi cac nuoc chau Au thi ton hai nghiem trong. Hoa Ky ton that gan 50.000 linh tu tran, con so nay rat nho so voi ton that cua cac nuoc Anh, Phap, Đuc, Nga. Cac nuoc chau Au đeu bi tan pha nang, trong khi lanh tho Hoa Ky khong bi ton hai gi, lai con thu đuoc loi nhuan khong lo tu cac hop đong xuat khau hang hoa cung nhu cac khoan boi thuong chien phi tu cac nuoc bai tran. Ngoai ra, Hoa Ky con chiem them đuoc mot so thuoc đia tu tay Đe quoc Đuc o khu vuc Thai Binh Duong.
Nhung nguyen nhan noi tren đa giup kinh te Hoa Ky vuot qua cac nuoc chau Au ke tu sau the chien 1. Truoc chien tranh, Đe quoc Anh so huu hon mot nua trong tai tau bien tren the gioi, trong khi Hoa Ky chi chiem 5%, nhung vao cuoi The chien, vi the đo đa đuoc thay đoi. Nuoc Anh chi con chiem khong qua 35% trong khi Hoa Ky so huu 30% trong tai van chuyen đuong bien tren the gioi. Tuong tu nhu vay, Hoa Ky đa đat đuoc su thong tri voi thi truong than, đieu ma Anh đa đanh mat. Vao cuoi cuoc chien tranh, kinh te cac nuoc chau Au tham chien đeu bi "hut mau" đen can kiet va lam vao no nan voi chu no la Hoa Ky. Gan mot nua so vang du tru cua the gioi đa chuyen sang nam trong tay cua Hoa Ky, cac khoan no tich luy cua chau Au voi My đa len toi tren 18 ty USD (tuong đuong hon 300 ty USD thoi gia 2015).


 Cach mang tai Nga, Nga rut khoi chien tranh  Nen kinh te cua Nga khong chiu noi suc nang chien tranh, dan chung khon cung, that nghiep, chet đoi... Lai cung nhung that bai nang ne truoc quan Đuc tren mat tran, tat ca nhung cai đo gay bat man cao đo trong nhan dan va quan đoi. Quan linh đa qua kho vi chien tranh lai cam thu tang lop si quan quy toc, khong con long ai quoc ban đau khi moi chien đau. Mau thuan noi bo cua quan đoi Nga cung la qua lon: tham chi chien dich tan cong cua tuong Brusilov thang 6 nam 1916 chong quan Ao – Hung tai Galicia cung bi cac si quan cao cap khac ghen ghet, khong chiu hop tac.
Nen kinh te Đe quoc Nga von yeu hon Đuc, Anh, Phap nen khong chiu đuoc cuong đo cao cua cuoc chien tranh. Lenh tong đong vien 10 trieu nguoi tham gia nhap ngu đa lam cho san xuat nong nghiep thieu nhan luc nghiem trong nen ngay cang suy thoai. Tu nam 1916 đen 1917, san luong luong thuc giam 20%. Nan mat mua, đoi kem xay ra khap noi. San xuat cong nghiep cung đinh đon trong chien tranh nen nan that nghiep tang nhanh. Nen tai chinh nuoc Nga lam vao tinh trang khung hoang. Tu thang 8 nam 1914 đen thang 3 nam 1917, trieu đinh Nga hoang đa chi vao cuoc chien 29,6 ty Rupee, cao gap 3 lan tong thu quoc kho. Đe co tien chi dung cho cuoc chien, trieu đinh lien tuc trung thu nhung loai thue moi va to chuc ban quoc trai trong nhan dan. Tong so quoc trai tinh tu đau 1914 la 8,8 ty Rupee đa tang len 36,6 ty Rupee vao nam 1917.
Mat hang quan trong nhat la ngu coc, cac phu nong va thuong buon đa đau co, tich tru luong thuc: gia luong thuc tang cao hon so voi bat ky loai hang hoa khac trong chien tranh. Nam 1916, gia luong thuc tang cao hon so voi muc luong 3 lan, mac du vu mua boi thu trong ca hai nam 1915 va 1916. Gia ngu coc tu 2,5 rup đuoc du đoan se tang len đen 25 rup. Voi gia luong thuc đat đo, trong suot nam 1916, nguoi lao đong o đo thi Nga chi an trung binh khoang tu 200 đen 300 gram luong thuc cho moi ngay. Nam 1917, dan cu o cac đo thi cua Nga đuoc phep mua chi 450 gram banh my cho moi nguoi lon moi ngay. Toi mua thu nam 1917, nuoc Nga đa lam vao mot cuoc khung hoang kinh te va chinh tri het suc tram trong. San xuat cong nghiep chi bang 36,4% so voi nam truoc. Giao thong van tai hau nhu bi te liet. Nan đoi đa xay ra o nhieu vung trong nuoc, nhat la o cac thanh pho. Cac mau thuan xa hoi cang them gay gat.

Đen nam 1917, nguoi dan Nga đa qua cam gian nha cam quyen va khong the chiu noi ganh nang chien tranh, nhat la khi quan Đuc chi con cach Thu đo hon 100 km. Mat khac nhung nguoi Cong san Nga (Bolshevik) đa keu goi nguoi dan chong chien tranh đe quoc, "Bien chien tranh đe quoc thanh noi chien cach mang". Nhan dan va binh si đa khong the chiu noi va muon theo Đang Bolshevik cua Lenin tien hanh cach mang. Đen thang 3 nam 1917, Cach mang thang 2 đa no ra, Sa hoang thoai vi. Đay la buoc chuyen đe nhung nguoi Bolshevik thang loi hoan toan trong Cach mang thang Muoi Nga. Tuy giua hai cuoc cach mang, nuoc Nga van con trong khoi Đong minh ba ben nhung thuc te sau cach mang thang 2, quan đoi Nga đa tan ra, khong con ky luat, quan si tu bo ngu, tu rut lui, co noi ho con truy lung cac si quan ma truoc đay ho cam thu đe xu ly. Mat tran phia Đong nhanh chong bien mat, quan Đuc nhan đa tan ra cua quan Nga nhanh chong theo chan keo sau vao lanh tho Nga đe ra yeu sach.

Sau Cach mang thang 10, Lenin đe nghi cac nuoc tham chien ngung chien tranh ngay lap tuc, khong đanh chiem lanh tho cua nhau, khong bat nhau phai boi thuong chien phi. "Sac lenh ve hoa binh" cua Nha nuoc Xo-viet len an moi chinh sach đe quoc Chu nghia, phan đoi chien tranh xam luoc, bao ve hoa binh va quyen binh đang, quyen tu quyet đinh van menh cua cac quoc gia, dan toc tren the gioi. Lenin neu ro: "Chien tranh la mot toi ac lon nhat đoi voi nhan loai... Chung ta đau tranh chong su doi tra cua cac chinh phu, tren loi noi thi tat ca đeu noi ve hoa binh, ve cong ly, nhung trong viec lam lai tien hanh nhung cuoc chien tranh xam luoc va cuop boc...". Lan đau tien chien tranh xam luoc cua chu nghia đe quoc bi len an, bi coi la toi ac lon nhat chong lai nhan loai.
Voi viec ky ket hoa uoc Brest-Litovsk rieng re voi Đuc vao ngay 3 thang 3 nam 1918, nuoc Nga Xo Viet ra khoi chien tranh voi nhung nhan nhuong rat lon: trao cho Đuc vung Ba Lan, Tay Belarus, Ukraina, cac tinh Baltic, tra boi thuong 6 ty mark vang cho Đuc, ngoai ra nuoc Nga Xo viet khong the đu luc luong đe ngan can phong trao đoi đoc lap cua Phan Lan nen đa de dang trao tra đoc lap cho nuoc nay. Cuoi cung, Nga đa mat khoang 842.000 km2 (chiem 15,4% tong dien tich truoc chien tranh), noi sinh song cua 31,5 trieu nguoi (23,3% dan so truoc chien tranh cua Đe quoc Nga). Viec nhan nhuong Đuc nam trong du tinh cua Lenin rang nuoc Đuc se som that bai trong the chien 1. Ke hoach cua Lenin thuc chat la mot bien phap "cau gio": ky hoa uoc đe nuoc Nga thoat khoi đuoc chien tranh va tiet kiem đuoc xuong mau cua nhan dan. Đen khi Đe quoc Đuc sup đo thi hoa uoc cung vo hieu, nuoc Nga khi đo cung chang con phai boi thuong chien phi nua.
Nhan đinh nay la chinh xac khi chi 8 thang sau, nuoc Đuc bai tran va hoa uoc Brest-Litovsk tro nen vo hieu. Sau đo, nuoc Nga Xo viet đa tien quan thu hoi lai phia đong Ukraina va Belarus. Nhung phan tay Ukraina, Tay Belarus đa bi ke thu moi la Ba Lan chiem mat, vung Berbassia thi bi Romania chiem mat. Phai đen truoc The chien II, Lien Xo moi nhan luc Đuc đang tan cong mat tran phia Tay, tranh thu gianh lai cac vung Tay Belarus, Tay Ukraina, Berbassia, Baltic va nhap cac vung nay vao lanh tho Lien Bang Xo viet.


= 1918:Phe Trung tam thua tran =
Trong nam 1918, Đe che Đuc huy đong nhung no luc tan cong cuoi cung nhung đeu that bai. Khi Đuc đa kiet que cac nguon luc, Đong minh tan cong tong luc va gianh thang loi lon. Nuoc Đuc đa qua suy kiet va cach mang đa no ra, lat đo hoang đe Đuc. Trong khi đo, quan Ao - Hung đai bai tai Y, ngon lua phong trao dan toc chu nghia đa bung chay o nhieu mien đat tren khap Đe quoc Ao - Hung. Vao thang 10 nam 1918, Đe quoc Ao - Hung sup đo. Phe Trung tam đau hang.


 Cuoc tan cong mua xuan cua Đuc  Viec Nga rut khoi chien tranh khien cho mat tran phia Đong ket thuc hoan toan, đieu nay cho phep Đuc co the ranh tay rut ve mot luc luong quan đoi lon đe chi vien cho mat tran phia Tay. Voi gan 1 trieu quan Đuc đa đuoc chuyen tu phia Đong đe tang vien cho mat tran phia Tay, Bo Tong tham muu Đuc tru tinh mot tran tong tan cong thang loi truoc khi quan đoi Hoa Ky co the kip trien khai.

Ke hoach cua Đuc la đanh vao tuyen phan chia cua quan Anh va Phap tai đau moi đuong sat Amiens (chien dich Michael) chien dich bat đau 21 thang 3 nam 1918. Khac voi moi chien dich tan cong truoc đay, lan nay quan Đuc ap dung chien thuat bo binh xung kich va thanh cong lon, tien nhanh manh ve phia truoc 60 km. Thu đo Paris bi uy hiep, quan Anh-Phap đa kiet que, tham chi vua Wilhelm II cong bo ngay 24 thang 3 la ngay hoi quoc gia, nhieu nguoi Đuc đa thay thang loi đa đen gan. Tuy nhien sau nhung tran đanh ac liet va voi viec 1 trieu quan My đa chinh thuc tham chien, quan Đuc đa bi chan đung voi thuong vong trong khoang thang 3 va thang 4 la gan 30 van nguoi.

Tiep theo chien dich Michael quan Đuc tuyet vong nem them quan lien tiep vao cac chien dich tiep theo nhung đo đa la nhung no luc ngay cang bat luc (cho du ho đat đuoc chien thang vang doi trong tran song Aisne lan thu ba), va cuoi cung la co gang bao vay Reims vao ngay 15 thang 7 nam 1918 va đo la tran song Marne lan thu hai, tai đay lien quan Anh-Phap phan cong thang loi. Đen cuoi thang 7, tai nhieu noi quan Đuc phai ngung tan cong hoac bi đay lai tro ve vi tri ban đau. No luc tan cong cuoi cung cua Đuc đa tieu tan.
Chien dich mua xuan 1918 la mot thanh cong ve mat tac chien cua Đuc khi ho chiem đuoc them lanh tho, tieu diet đuoc hon 1 trieu quan Anh-Phap-My. Tuy vay, quan Đuc cung ton that gan 69 van quan, đay la ton that ma Đuc khong the bu đap đuoc do nuoc Đuc đa huy đong gan het nam gioi cua ho ra tran. Trong khi đo, do co dan so đong hon, lien quan Anh-Phap-My co the tiep tuc huy đong tan binh đe bu đap ton that. Trong sau thang, suc manh cua quan đoi Đuc đa giam tu 5,1 trieu quan xuong con 4,2 trieu, đen thang 6/1918 thi quan so Đuc đa tut xuong it hon quan so cua Anh-Phap-My. Binh luc cua Đuc đa kiet que va ho khong con kha nang ngan chan đon phan cong sap toi cua lien quan Anh-Phap-My.


 Đong minh tan cong tong luc thang loi  Khi Quan Đuc đa ra roi suy kiet, khong con du bi đe phat trien tien cong, lien quan Entente lien huy đong tong phan cong tren toan mat tran. Quan Đuc đa can kiet ve quan so va đan duoc nen khong con kha nang chong tra manh me nhu truoc đay nua. Cuoc tan cong cua lien quan đa phat trien thang loi va đuoc goi la 100 ngay tan cong: bat đau tu 8 thang 8 bang tran Amiens, lien quan đong loat phoi hop tan cong: voi tap đoan quan cua Phap ben phai, quan Anh ben trai, cac quan đoan Canada va Uc lam mui nhon tan cong chinh dien voi hang tram xe tang va 12 van quan đa đanh lui quan Đuc hang chuc km. Chien thang lon tai Amiens tro thanh chien tich lon nhat cua Quan đoi Anh trong cuoc Đai chien thu nhat, va cung la thang loi lon nhat cua phe Entente tren Mat tran phia Tay ke tu sau tran song Marne lan thu nhat.
Sau may tuan tien cong thang loi, ngay 21 thang 8 quan Anh to chuc tran Song Somme lan thu hai đanh lui tap đoan quan so 2 cua Đuc ve vi tri cua phong tuyen Hindenburg la phong tuyen bat đau chien tranh. Đen cuoi thang 9, sau cac co gang bat thanh, lien quan dung lai o tuyen Hindenburg va tai đay sau cach mang tai Đuc, quan Đuc đa đau hang.


 Cach mang tai Đuc  Đuc đa hoan toan suy kiet trong chien tranh.Vao thang 10, trong nuoc roi loan chang con ai con tin vao ao tuong chien thang nua chi tru Tong chi huy Erich Ludendorff va mot so tuong linh quan phiet. Ludendorff cung Đo đoc Reinhard Scheer tru tinh dung toan luc ham đoi Đuc to chuc mot tran hai chien mang tinh phieu luu xong thang vao ham đoi đoi phuong đe to ro vinh quang cua ham đoi Đuc. Cac tuong linh quan phiet Đuc am muu khong thong bao cho Thu tuong vi biet rang hanh đong nay se khong đuoc chap nhan. Tuy nhien tin tuc ve cuoc tan cong đa đuoc cac thuy binh tai hai cang Kiel biet, ho noi loan vi khong muon lam mot viec tu sat. Nao loan va cach mang bat đau tu đay, Hoang đe Wilhelm II phai cach chuc Ludendorff. Chinh quyen đuoc trao tu tay gioi quan nhan sang cho cac chinh Đang tai Quoc hoi Đuc (Reichstag). Ludendorff tuyen bo chinh quyen dan su se lam đat nuoc thua tran va la "nhat dao đam vao sau lung quan đoi". Đay la luan điem cua cac luc luong phuc thu muon bao chua cho that bai cua Đuc trong đo co Đang Nazi (Đang Cong nhan Đuc quoc gia Xa hoi Chu nghia hay Đang Quoc xa) sau nay cua Adolf Hitler.
Cong tuoc Max von Baden đuoc chi đinh lam thu tuong va ngay lap tuc bat đau đam phan hoa binh. Ngay 9 thang 11 nam 1918, ong tuyen bo nha vua phai thoai vi, đe quoc Đuc sup đo, vua Wilhelm II đuoc Ha Lan cho ti nan chinh tri va Cong hoa Weimar ra đoi.


 Phe Trung tam đau hang  Bat đau tu cuoi thang 9 nam 1918, phe Trung tam nhanh chong đau hang: đau tien la Bulgaria (29 thang 9), Đe quoc Ottoman (30 thang 10), 2 nuoc Ao, Hungary (4 thang 11) đau hang rieng biet do Đe quoc Ao - Hung cua Vuong trieu Habsburg đa sup đo.
Vao ngay 8 thang 11 nam 1918, phai đoan Đuc đen toa tau hoa rieng cua Thong che Ferdinand Foch tai canh rung Compiegne (Phap). Khi Foch hoi ho đen đe lam gi, ho noi voi ong ta rang ho muon nghe nhung loi thinh cau ngung ban cua phe Entente. Foch tra loi rang ong ta khong he co yeu cau ngung ban gi ca. Nhung roi, Matthias Erzberger đa buoc Foch phai đoc cac đieu khoan cua thoa thuan ngung ban. Vao ngay 11 thang 11 nam 1918, cung chinh tai toa tau hoa ca nhan cua Foch, ngung ban đuoc ky ket giua hai ben.
Ngay 28 thang 6 nam 1919 cac nuoc thang tran đa ky hiep đinh hoa binh voi Đuc la Hoa uoc Versailles voi cac han che ngat ngheo cho su phat trien sau chien tranh cua Đuc (phai đen thang 10 nam 2010 nuoc Đuc moi hoan thanh xong khoan chien phi nang ne cho cuoc chien nay). Va cac hiep đinh hoa binh cung đuoc ky ket giua phe thang tran voi tung quoc gia thua tran la Ao, Hungary va Bulgaria. Đen nam 1920, phe Entente ky ket Hoa uoc Sevres voi Sultan Mehmed VI theo đo Đe quoc Ottoman phai chiu vo cung thiet thoi. Đay la mot đon giang nang ne vao Đe quoc Ottoman. Chien tranh the gioi thu nhat đa ket thuc.


Đac điem chien tranh trong the chien thu nhat Chien tranh the gioi thu nhat lan đau tien trong lich su the gioi la mot cuoc chien tranh hien đai, tong luc, toan dien va co su dung vu khi huy diet hang loat, la cuoc chien tranh voi đay đu chien tranh tren bo, tren khong va tren bien. Cac nha nghien cuu quan su đanh gia cuoc chien tren bo cua chien tranh nay la chien tranh voi cong nghe cua the ky XX va voi tu duy chien thuat cua the ky XIX voi phuong thuc tien hanh chien tranh lac hau đanh nhau thuong vong cuc ky to lon ma hieu qua chien đau rat thap. Nguoc lai chien tranh tren bien va tren khong mang tinh chat rat cach mang voi hinh thuc chien tranh khac rat xa voi cac cuoc chien tranh truoc đay, va sau nay đuoc Chien tranh the gioi thu hai phat trien len muc cao hon.


= Chien tranh tren bo =

Nhin mot cach tong the chien tranh tren bo cua the chien thu nhat la cuoc chien tranh chien hao voi cac tu duy phong thu tran đia voi chien thuat tan cong lac hau. Voi hinh thuc phong thu trong chien hao co chieu sau voi he thong day thep gai, bai min va cac hoa điem sung may co thu, phia sau co phao binh yem tro, thi chien tranh co "su mat can đoi" rat lon giua "tan cong" va "phong ngu". Quan phong ngu co the de dang be gay cac cuoc tan cong cua đoi phuong: cac sung may trong cong su, lo cot, phao binh va bai min day thep gai, gay chet choc rat lon cho cac cuoc tan cong cua ky binh va chien thuat bien nguoi cua bo binh đoi phuong, va neu mat tuyen phong ngu thi cung co đu thoi gian đe co the nhanh chong keo quan du bi toi lap tuyen moi phia sau. Nguoc lai, quan tan cong thuong phai chiu hy sinh rat lon moi co the đanh chiem đuoc cac tuyen phong thu cua đich va cung khong co phuong tien va phuong cach đe phat trien tan cong. Trong nam 1915, quan Đuc đa choc thung phong tuyen Nga va tan cong thang loi nhung đo la do su kem coi ve xa hoi, kinh te va su thieu thon trang bi cua Nga so voi Đuc. Voi cac quan đoi co trinh đo phat trien tuong đuong nhu Anh, Phap, Đuc thi su mat can đoi tan cong – phong thu nay dan đen tinh trang chien tranh chien hao lau dai on đinh khong ai dut điem noi ai ma chi ep dan đoi phuong tung ti mot (mot cuoc tan cong tien len đuoc 10 – 20 km đa đuoc coi la thang loi). Ket qua chien tranh phu thuoc vao suc chiu đung deo dai cua cac ben đoi voi suc nang lau dai cua chien tranh.

Cung trong chien tranh nay đa xuat hien cac hinh thuc chien thuat đe đanh chiem chien tuyen đich va phat trien tan cong tren co so vu khi hien co va the hien sang choi nhat la chien thang vang doi cua phuong dien quan Tay Nam cua Nga duoi su chi huy cua tuong Aleksey Alekseyevich Brusilov tai Galicia thang 6 nam 1916 chong quan Ao – Hung: voi mot quan đoi Nga yeu kem, lac hau, mat tinh than sau tran tham bai nam 1915, nhung voi su chuan bi ky luong, quan Nga đa choc thung chien tuyen Ao – Hung va tan cong o at tren dien rong đanh bai quan đoi Ao – Hung. Tuy nhien sau khi rut kinh nghiem, quan phong thu cung đa khac che đuoc cac chien thuat moi nay va hinh thuc chien tranh chien hao van la chu đao va bat bien.
Chi đen khi xe tang xuat hien vao cuoi nam 1916 va phat trien thi hinh thuc chien tranh chien hao nay moi bat đau long leo, nhung su han che ve tinh nang cua nhung co xe tang trong thoi ky nay khien no van chua đu suc be gay he thong chien hao. Phai đen Chien tranh the gioi thu hai, he thong chien hao moi to ro su bat luc truoc suc tan cong co đong cua xe thiet giap, va cuoc chien tranh chien hao cuoi cung tren the gioi la cuoc Chien tranh Trieu Tien.


= Chien tranh tren bien, tren khong =
Chien tranh tren bien cua the chien thu nhat dien ra rat quyet liet va đuoc goi la tran chien Đai Tay Duong lan thu nhat no mang tinh chat hoan toan moi so voi cac cuoc chien tranh tren bien truoc đay: Cuoc chien nay bao hieu cham dut thoi đai cac tran hai chien lon cua cac armada co đien (ham đoi mat nuoc). Viec bao vay kinh te đanh pha giao thong tren bien đuoc thuc hien mot cach hieu qua hon bang phuong tien chien tranh rat moi la tau ngam. Va trong cuoc chien nay tuy luc luong Hai quan Đuc con thua xa Hai quan Hoang gia Anh nhung luc luong tau ngam Đuc khi đo voi ky thuat hien đai đa lam rat tot cong viec đanh pha van tai bien cua Anh, đa co luc lam phat sinh nan đoi o nuoc nay.

Thoi gian đau chien tranh cac tau van tai cua Anh đi tu do khong co bao ve nen bi tau ngam Đuc đanh đam rat nhieu duoi hinh thuc "san moi tu do". Đe han che thiet hai do tau ngam, Anh đa ap dung bien phap "convoy" (đoan ho tong): cac tau van tai đi theo đoan lon duoi su bao ve ben ngoai cua tau chien. Bien phap nay ban đau rat hieu qua vi khi đo tau ngam con rat tho so mang đuoc it ngu loi va ngu loi chat luong khong cao hay ban truot, nen tau ngam thuong chi ban ngu loi vao tau chien đoi phuong, con đe tieu diet tau van tai thi bang cach noi len dung phao ban. Voi su bao ve cua đoan tau chien trong convoy thi viec nay khong thuc hien đuoc nua. Sau đo tau ngam Đuc đoi chien thuat: cac tau ngam đi thanh bay lon khi phat hien đoan convoy thi thay vi tan cong chung bam theo cho troi toi thi noi len boi lan vao đoan convoy va lan luot ha thu cac tau van tai, chien thuat nay ve sau van ap dung cho ca The chien II... Viec đanh van tai va đam bao van tai dien ra quyet liet va rat nang đong tu hai phia. Đe tang cuong suc ep len nuoc Anh, Đuc đa hai lan tuyen bo chien tranh tau ngam khong han che khong chap nhan trung lap cua bat ky tau cua quoc gia nao, tau ngam Đuc ban ca vao tau My cho hang cho Anh la nguyen nhan đe Hoa Ky tham gia chien tranh chong Đuc.
Trong The chien I lan đau tien xuat hien mot loai binh chung moi la khong quan. Vi la loai hinh moi trang bi con rat tho so nen chien tranh tren khong chua co y nghia lon va chua the gay đuoc tac đong lon đen ket qua chien tranh. Tuy nhien no cung đa co cac hinh thuc chien đau ma ngay sau chien tranh đuoc cac ben tich cuc phat trien đo la khong chien cua cac may bay canh co đinh đanh nhau; tan cong mat đat cua may bay đoi voi luc luong mat đat; nem bom tam xa voi cac zepperlin, trinh sat boi may bay hoac khinh khi cau.


= Cac vu khi moi =

Chien tranh the gioi thu nhat đa cho thay cac thu vu khi moi voi hieu qua huy diet rat manh.

Vu khi hoa hoc la đac san cua The chien I: lan đau tien loai nguoi su dung vu khi hoa hoc nhan tao mot cach o at va quy mo lon voi cac dang hoa chat đoc khac nhau tu loai it nguy hiem nhat la hoi cay hay chat lam chay nuoc mat đen loai khi nguy hiem hon nhung khong chet nguoi chi loai khoi vong chien nhu hoi mu tac, Yprit (gay lo loet da va lay ten theo đia điem dien ra tran tan cong hoa hoc la Ypres) va cao hon nua la hoi ngat clo va cac chat gay tu vong khac nhu phosgene. Đe chong lai vu khi hoa hoc cac ben đa su dung phuong tien rat hieu qua la mat na phong đoc. Vao cuoi ky chien tranh viec su dung vu khi hoa hoc giam han vi cac ben so leo thang rat nguy hiem cua loai vu khi nay va viec dung chung nhieu khi phan tac dung (gio đoi chieu thi tu hai quan minh) vi thoi ky đo viec phat tan tac nhan hoa hoc con tho so chu yeu dua vao gio.
Sung may lien thanh: la loai vu khi tuy ra đoi tu truoc the chien nhung trong the chien đa the hien ro uy luc cua minh va lam thay đoi chien thuat chien đau. Do trinh đo ky thuat khi đo con chua hoan thien nen sung may ban nhanh co kich thuoc kha to va nang nen no khong phai la vu khi ca nhan ma bo tri co đinh đe phong thu. Sung may lien thanh co the ban hang tram phat moi phut trong khi đo quan bo binh tan cong van dung sung truong len quy lat ban phat mot, đo cung la mot nguyen nhan gay nen su mat can đoi tan cong - phong thu. Sung may đat trong cong su de dang vo hieu hoa cac cuoc tan cong bang bo binh "lan song nguoi" va cac cuoc tan cong cua ky binh. Chinh voi su phat trien cua sung may ma ky binh het thoi va ngay cang suy giam.
 
Đan phao pha manh: Đe chong lai lan song bo binh tan cong cac ben ap dung đan phao pha manh đe tang tinh sat thuong, chinh so luong chet tran nhieu nhat cua quan si la do phao binh voi đan phao pha manh. Voi su ap dung cua phao binh ban nhanh, đan phao pha manh uy luc huy diet lon cong voi hoa luc sung may đa lam cham dut chien thuat đoi hinh o vuong va lam phat sinh đoi hinh tan mac cua bo binh va keo theo cac thay đoi khac cua tac chien tren bo.
May bay: đay la cuoc chien tranh co su tham gia đong đao đau tien cua may bay, do may bay đang o giai đoan đau phat trien con rat tho so, bay cham va thap, mang đuoc it vu khi, nhung no đa the hien kha nang chien đau rat hieu qua va sau nay đuoc cac ben nhan thay cac tiem nang phat trien rat lon. Trong đai chien may bay lam cac nhiem vu khong chien (đanh nhau voi may bay đich), tan cong mat đat, trinh sat, lien lac.

Tau ngam: đay la vu khi co hieu qua nhat cua The chien I. Voi tau ngam thi mot ham đoi yeu co the chong lai mot ham đoi manh mot cach hieu qua. Mot su đau tu nho hon (vao tau ngam) mang lai hieu qua lon hon nhieu khi xay dung cac ham tau mat nuoc lon. Đieu đo giai thich tai sao Hai quan Đuc don suc xay dung luc luong tau ngam U-boat cua minh trong ca The chien I va The chien II. Thoi gian nay tau ngam con rat tho so hoat đong noi la chu yeu, chi lan xuong khi gap tau chien đoi phuong va vu khi ngu loi mang theo cung khong nhieu, đo chinh xac kem, thuong tau ngam chi dung ngu loi đe ban tau chien đoi phuong khi đang lan, con đoi voi tau van tai thi no noi len dung phao đe ban chim. Voi su nguy hiem cua tau ngam đa dien ra cuoc đau tranh quyet liet giua pha giao thong va bao ve giao thong tren bien cung nhu giua tau ngam va tau san ngam voi cac thiet bi thuy am phat hien tau ngam. Trong the chien nay luc luong tau ngam cua Đuc đa đanh chim mot luong lon tai trong tau van tai cua Anh va lam kinh te Anh lao đao, nhung đong thoi no cung bi thiet hai rat nang ne.

Xe tang: đay la vu khi ra đoi trong the chien đe khac phuc su mat can đoi giua tan cong va phong ngu tuy xe tang con rat tho so thieu đo tin cay nhung đa chung minh đuoc tiem nang phat trien cua minh va cac ben đua nhau che tao xe tang. Tu tran đau tham chien vao thang 9 nam 1916 tai tran Song Somme đen nam 1917 phia Entente co tran Cambrai đa huy đong hon 400 xe tang đe tan cong. Tuy nhien xe tang trong the chien I vi cac tinh nang con yeu kem cua minh moi chi đuoc su dung nhu phuong tien yem tro bo binh đe đanh chien tuyen cua đich, chi đen Chien tranh the gioi thu hai xe tang moi phat huy het tinh nang tan cong co đong thoc sau cua no.


Hau qua cua chien tranh = Anh huong kinh te, đia - chinh tri =

Chien tranh the gioi thu nhat đe lai rat nhieu hau qua truoc mat va lau dai. Cuoc chien lam hon muoi trieu nguoi chet va hang chuc trieu nguoi khac bi tan phe, cac thanh pho, lang mac, đuong sa, cau cong, nha may bi pha huy. So tien cac nuoc tham chien chi phi cho chien tranh len toi khoang 85 ti đola. Ngoai suc manh tan pha nhan mang, kinh te, vat chat, no con gay hai hung lau dai ve tam ly cho ca chau Au gay ra mot the he bi mat mat cua chau Au. Chinh cuoc chien nay lam cho chau Au tut hau va mat đi vai tro lanh đao van minh nhan loai ma no đa đam đuong trong hon 300 nam qua va dan dan vai tro đo chuyen sang ben kia đai duong cho Hoa Ky.

Chien tranh gay ra su thay đoi rat lon trong ban đo chinh tri chau Au. Cuoc chien dan đen su sup đo cua 4 đe quoc Nga (1917), Đuc (1918), Ao - Hung (1918), Ottoman (1923) voi cac trieu đinh quan chu hang tram nam bi suy đo trong đo hai cuong quoc Ao - Hung va Ottoman bi phan ra va mat han vai tro cuong quoc. Hai đe quoc Đuc, Nga bi cat xen lanh tho va bi kiem che voi tinh cam dan toc nuoc lon bi ton thuong sau sac va đo la đat đai rat tot cho tu tuong phuc thu đe dan đen mot the chien moi. Rat nhieu cac nuoc nho xuat hien tu su phan ra cua cac đe quoc va tu su phan chia mang tinh chu quan, quan lieu cua cac cuong quoc thang tran dan đen cac mau thuan lon xon gay mat on đinh the gioi sau nay.
Chien tranh nay cho thay ro mau thuan ghe gom cua he thong thuoc đia mot nguyen nhan cua đai chien the gioi, tuy rang sau chien tranh no con tiep tuc ton tai theo quan tinh nhung sau The chien II, no bi tat ca cac nuoc, ca thuoc đia va ca mot so chu thuoc đia cung tim cach pha bo.
Chien tranh the gioi thu nhat cung ngay lap tuc đem lai nhung thay đoi ve he thong chinh tri tai cac nuoc chau Au. Tai Đuc, nen quan chu bi lat đo, Cong hoa Weimar ra đoi. Tuy nhien nen Cong hoa nay cung som đoi mat lien tuc voi nhung kho khan chong chat ve kinh te va xa hoi, va ton tai đuoc 15 nam truoc khi Adolf Hitler len nam quyen. Mot trong nhung anh huong lau dai nhat cua Chien tranh the gioi thu nhat la su ra đoi cua Lien Bang Xo Viet. Chien tranh đa lam cho nguoi dan Nga lam vao tinh trang vo cung kho khan. Hoan canh nay đa đay Nga vao cuoc Cach mang thang Muoi voi su thang loi cua Nha nuoc Xo viet voi lap truong ung ho Chu nghia xa hoi, chong Chu nghia thuc dan va Chu nghia tu ban. Đieu đo khien cho cac nuoc phuong Tay vo cung lo so va đe phong su lan rong cua Lien Xo, lam nay sinh nhung moi nghi ngo lien tuc lan nhau giua cac nuoc nay va Lien Xo gan nhu suot ca the ky XX. Mat khac, su cam phan do bi that tran, boi canh kinh te - xa hoi bat on nhu tai Y va Đuc mo man cho the luc phat xit len ngoi tai nhieu nuoc. Nhu vay chau Au sau cuoc chien đa co su chia re ro ret ve mat chinh tri giua cac nuoc đi theo Chu nghia Cong san, Chu nghia phat xit va tu ban phuong Tay, tao be phong cho mot cuoc the chien moi.


= Anh huong tam ly - xa hoi =
Chien tranh đong thoi gay ra cac xu huong tam ly - xa hoi đoi nghich:

Mot mat truoc đay rat nhieu tang lop nguoi chau Au bi cuon theo tinh cam dan toc Chu nghia va sau chien tranh ho nhan thuc ra đuoc ket qua ma Chu nghia dan toc qua đang co the mang lai nen ho bat đau đinh huong lai theo mot tinh than moi voi tinh than Chu nghia quoc te va xu huong chu nghia hoa binh va chu nghia nhan van. Sau chien tranh, the gioi đa to chuc ra Hoi Quoc Lien va phong trao hoa binh nay no manh ra tren khap toan cau đo la cac the hien cua xu the nay.
Mat khac co mot xu huong hoan toan đoi nghich han lai: Đo la su that vong vao cac gia tri nhan van cua loai nguoi va phat sinh tam ly ton sung suc manh, ton sung bao luc voi su tin tuong rang chi co suc manh va su cung ran moi la cho dua đang tin cay trong thoi đai bat on nay. Đay la co so đe nay no tam ly tho bao va Chu nghia hu vo, hoai nghi, tam ly nay la đat đai rat tuoi tot cho Chu nghia quan phiet va Chu nghia phat xit va cac xu huong cuc đoan nay no va bam re trong xa hoi sau chien tranh. Sau khi Trieu đinh Ottoman phai ky Hiep đinh Sevres, ngon lua chu nghia dan toc đa bung chay, voi cuoc Chien tranh Giai phong Dan toc Tho Nhi Ky do Chinh phu đoi lap cua lanh tu Mustafa Kemal Ataturk phat đong tai Ankara, nham phan đoi viec Sultan Mehmed VI ky ket Hiep đinh Sevres va đanh đuoi quan Entente (lan nay bao gom Anh, Phap, Y, Hy Lap). Loi dung quan Entente con qua moi met voi cuoc Đai chien vua qua, phe dan toc Chu nghia Tho Nhi Ky to chuc tien cong đanh tan tac quan Entente, buoc đich phai ky Hiep đinh Lausanne (1923). Voi Hiep đinh nay, Đe quoc Ottoman sup đo, Sultan Mehmed VI thoai vi, va nuoc Cong hoa Tho Nhi Ky ra đoi vao thang 10 nam 1923.
Chien tranh cung đong thoi gay ra cam giac đay la ket thuc cua "the gioi cu" la ket thuc cua Chu nghia tu ban va Chu nghia đe quoc. Tren nen tang đo cac phong trao Cong san va phong trao Chu nghia xa hoi nay no va phat trien rat manh me o chau Au va tren the gioi.


Nhung bai hoc chinh tri cua Chien tranh the gioi thu nhat Chien tranh the gioi cho thay, trong đieu kien cua cac moi quan he chat che cua the gioi, cua cong nghe cao, quy mo toan cau, voi đo tan pha khung khiep cua chien tranh thi "khong ai co the co loi trong chien tranh neu no no ra, tham chi la chien tranh khu vuc". Đoi voi Đe quoc Anh, cuoc Chien tranh the gioi lan thu nhat la mot chien thang kieu Pyrros cua ho. Ho gap kho khan trong viec duy tri Đe che rong lon cua ho ke tu sau cuoc chien kinh hoang nay. Phap con the hien chien thang kieu Pyrros ro rang hon Anh Quoc. Nho co cao trao Cach mang Nga nam 1917, Phap khong the lien minh voi nuoc Nga đuoc nua. Nguoi Đuc đa đap pha tan tanh nhung trung tam cong nghiep cua Phap va chinh phat đuoc đu đat đai đe co the thuc hien phan lon chien luoc ve cuoi cuoc Đai chien. Ca Anh Quoc va Phap đeu chi co the cham dut cuoc chien nho su đo bo cua quan My. Cuoc chien tranh chung to rang nuoc Đuc manh hon Phap, do đo Phap khong the nao mot minh thang Đuc. Bi khanh kiet, nhieu nguoi Phap sau cuoc Đai chien thuong cho rang "chung ta khong the lam nen mot tran Verdun nua". Thu tuong Phap Clemenceau cung thua nhan rang trong vai nam toi, nuoc Đuc se bo xa Phap ve cong nghiep, thuong mai va tai chinh. Voi nhung loi the nay, sau chien tranh nuoc Đuc phat trien bo xa Phap va tao đieu kien cho Đuc mot lan nua len tranh hung tranh ba. Giua thap nien nam 1920, nhieu nguoi Phap tin chac rang nuoc nay se mot lan nua bi nguoi Đuc tien cong. Cho đen nam 1939, moi viec đa chung to chien thang kieu Pyrros cua cac nuoc Entente dan đen su suy yeu cua bon ho. Chien thang kieu Pyrros cua Phap trong cuoc Chien tranh the gioi lan thu nhat ke tiep đai bai the tham cua Phap trong cuoc chien tranh chong Pho (1870–1871), va đuoc ke tiep boi đai bai ta toi cua quan Phap truoc cac chien binh tinh nhue Đuc vao nam 1940 va truoc nhung cao trao đau tranh gianh đoc lap cua cac dan toc thuoc đia (nhu vao nam 1954 tai Viet Nam va 1962 tai Algerie). Va, nhu đa noi, khong lau sau cuoc Đai chien, vao nam 1923, cac nuoc Anh, Phap, Y, Hy Lap đeu phai chiu that bai trong cuoc Chien tranh Giai phong Dan toc Tho Nhi Ky. Nhung chien bai the tham ay cung la vi su nhu đon va ton hai khung khiep cua Phap trong cuoc Đai chien 1914–1918 nay.
The gioi đa đi vao giai đoan phat trien kinh te, van hoa, chinh tri co trinh đo cao, o muc trinh đo đo the gioi khong the con cho cho Chu nghia đe quoc va cac loai Chu nghia nuoc lon trang tron. Voi cac quan he quoc te chat che va quyen loi đan xen thi Chu nghia ich ky o pham vi quoc gia va quoc te tat yeu dan đen xung đot đoi khang, va chien tranh thi đeu thiet hai cho tat ca cac ben. Tu duy đe quoc Chu nghia phai bi loai tru ra khoi cac quan he quoc te, nay sinh loai tu duy moi la "cung ton tai hoa binh, thoa hiep cac loi ich tren co so cac ben cung co loi". Chinh vi vay ngay sau The chien I cac nuoc đa đong long to chuc ra Hoi Quoc Lien voi muc tieu đe đieu hoa cac quan he quoc te tren co so cac ben cung chap nhan đuoc.
He thong thuoc đia nhu nguyen nhan cua mau thuan phai bi loai bo, bat đau tu The chien I he thong thuoc đia the gioi bat đau long leo va đen sau The chien II thi dien ra qua trinh phi thuc dan hoa o at voi su co vu va chap nhan cua nhieu cuong quoc the gioi.

Mot bai hoc rat to lon cua The chien I va II cho thay: "Yeu to dan toc quoc gia la co đong luc rat lon va cac quyen loi chinh đang cua no phai đuoc ton trong". Tinh hinh quoc te khong the yen neu dua tren co so khong ton trong tinh cam, quyen loi chinh đang cua quoc gia, dan toc. Mot dan toc bi don vao the cung đuong se phan ung rat manh liet gay hau hoa cho hoa binh the gioi. Mot vi du rat đien hinh: su kiem che kim ham cang chat che đoi voi Đuc sau The chien I chi cang thuc đay Chu nghia phuc thu voi su tim kiem cac phuong sach cang quyet liet, cuc đoan hon cua Hitler va cuoi cung la voi cac ket qua tham khoc đoi voi nguoi kim ham. Sau The chien II Hoa Ky nhu mot the luc lanh đao the gioi đa nhan thuc đuoc van đe nay nen trong chuong trinh tai thiet sau chien tranh đa giup đo ca cac nuoc ke thu thua tran: Đuc, Y, Nhat đe cac nuoc nay vuon len khong o vi the buoc phai lao tiep vao Chu nghia phuc thu.
Va mot bai hoc cuoi đuc rut tu cac bai hoc tren "Van đe chien tranh va hoa binh la van đe chung cua ca the gioi". Mot khi chien tranh no ra no de dang keo ca the gioi vao cuoc. Voi hau qua qua khoc liet cua chien tranh loai nguoi phai nhan thuc đuoc su can thiet "can ngan chan no truoc khi qua muon" đo phai la no luc chung cua tat ca cac nuoc.
Hien nay, tuy đa co rat nhieu cuoc chien tranh khu vuc no ra va đa co luc the gioi ben bo vuc chien tranh, nhung ve co ban hoa binh the gioi van đuoc giu vung va chua thay co trieu chung cua mot đai chien moi. Đieu đo cho thay it nhieu thi nhan loai cung đa rut đuoc cac bai hoc chinh tri cua hai cuoc đai chien, đa biet hoa giai cac mau thuan bang hoa binh, va chi it thi đo cung la mot đong gop cua Chien tranh the gioi thu nhat (va thu hai) vao tri thuc nhan loai.


Xem them Chien tranh the gioi thu hai
Cac tran đanh trong the chien thu nhat
Mot hoa binh đe ket thuc moi hoa binh


Ghi chu Chu thich Tham khao Lien ket ngoai CHIEN TRANH THE GIOI I (1914 - 18) tai Tu đien bach khoa Viet Nam
World War I (1914–1918) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Cac loai so lieu đe tai cua The chien thu nhat
Cac hinh anh ve The chien thu nhat Luu tru ngay 28 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine bang tieng Nga
Anh luu tru cua Quan Đuc ve Mat tran phia đong