Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei (tieng Y: [ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi]; phien am tieng Viet: Ga-li-le; sinh ngay 15 thang 2 nam 1564 – mat ngay 8 thang 1 nam 1642), cung thuong đuoc goi ngan gon la Galileo, la mot nha thien van hoc, nha vat ly, nha toan hoc va nha triet hoc nguoi Y, đong vai tro quan trong trong cuoc cach mang khoa hoc. Cac thanh tuu cua ong gom nhung cai tien cho kinh thien van, cac quan sat thien van sau đo va ung ho Chu nghia Copernicus. Galileo đuoc goi la "cha đe cua viec quan sat thien van hoc hien đai", "cha đe cua vat ly hien đai", "cha đe cua khoa hoc" va "cha đe cua khoa hoc hien đai." Stephen Hawking đa tung nhan xet ve Galileo rang: "Galileo, co le hon bat ky mot nguoi rieng biet nao, chiu trach nhiem ve su khai sinh khoa hoc hien đai."
Su chuyen đong cua cac vat the tang toc đeu, đuoc day o hau het trong cac khoa hoc ve vat ly cua cac truong trung hoc va cao đang, đa đuoc Galileo nghien cuu trong chu đe ve chuyen đong hoc. Nhung đong gop cua ong trong thien van hoc quan sat gom viec xac nhan cac tuan cua Sao Kim bang kinh thien van, phat hien bon ve tinh lon nhat cua Sao Moc, đuoc đat ten la cac ve tinh Galileo đe vinh danh ong, va su quan sat va phan tich vet đen Mat Troi. Galileo cung lam viec trong khoa hoc va cong nghe ung dung, cai tien thiet ke la ban.
Su ung ho cua Galileo danh cho thuyet nhat tam cua Nicolaus Copernicus đa gay tranh cai trong đoi ong. Quan điem đia tam đa la thong tri tu thoi Aristoteles, va su tranh cai nay sinh sau khi Galileo trinh bay thuyet nhat tam nhu mot minh chung khien Giao hoi Cong giao Roma cam tuyen truyen no nhu mot su thuc đa đuoc chung minh, vi no chua the chung minh đuoc khi co nhieu gioi han o thoi điem ay va cung trai nguoc voi cach giai nghia Kinh Thanh pho bien đuong thoi. Theo lenh cua Toa an di giao Roma, Galileo cuoi cung buoc phai tu bo thuyet nhat tam cua minh va bi quan thuc tai gia cho toi khi qua đoi.


Cuoc đoi Galileo sinh tai Pisa (khi ay la mot phan cua Lanh đia cong tuoc Firenze), Italia, con ca trong so sau nguoi con cua Vincenzo Galilei, mot nguoi choi đan luyt va nha ly luan am nhac noi tieng, va Giulia Ammannati. Bon trong so sau nguoi con song qua tuoi so sinh, va nguoi con ut Michelangelo (hay Michelagnolo) tro thanh mot nguoi choi đan luyt va nha soan nhac noi tieng.
Ten đay đu cua Galileo la Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei. Khi ong len 8, gia đinh ong chuyen toi Firenze, nhung ong o lai cung Jacopo Borghini trong hai nam. Sau đo ong đi hoc tai Tu vien Camaldolese o Vallombrosa, 35 km phia đong nam Firenze. Du khi con tre ong nghiem tuc đi theo con đuong tu si, nhung ong cung theo hoc y tai Đai hoc Pisa theo yeu cau cua cha minh. Ong khong hoan thanh khoa hoc, ma thay vao đo nghien cuu toan hoc. Nam 1589, ong đuoc chi đinh lam giao su toan tai Pisa. Nam 1591 cha ong mat va ong đuoc giao pho viec cham lo nguoi em trai Michelagnolo. Nam 1592, ong toi Đai hoc Padua, day đia ly, co khi, va thien van hoc cho toi nam 1610. Trong giai đoan nay Galileo đa thuc hien nhung kham pha quan trong trong ca khoa hoc ly thuyet (vi du, chuyen đong hoc va thien van hoc) va khoa hoc ung dung (vi du, suc ben vat lieu, cai tien kinh thien van). Cac chu đe ong quan tam bao gom ca nghien cuu chiem tinh, ma o thoi tien hien đai đuoc xem la lien quan voi viec nghien cuu toan hoc va thien van hoc.
Du la mot tin đo sung đao cua Giao hoi Cong giao Roma, Galileo co ba đua con ngoai gia thu voi Marina Gamba. Ho co hai con gai, Virginia sinh nam 1600 va Livia sinh nam 1601, va mot con trai, Vincenzo, sinh nam 1606. Vi la con ngoai gia thu, ong cho rang cac co con gai cua minh khong the lap gia đinh. Tuong lai duy nhat cua ho la ton giao. Ca hai co gai đeu đuoc gui toi nha dong kin San Matteo o Arcetri va song tron đoi o đo. Virginia lay ten Maria Celeste khi khan dong. Ba mat ngay 2 thang 4 nam 1634, va đuoc chon cat cung Galileo tai Basilica di Santa Croce di Firenze. Livia lay ten Arcangela va chiu nhieu đau om trong suot cuoc đoi. Vincenzo sau nay đuoc hop phap hoa va cuoi Sestilia Bocchineri.
Nam 1610, Galileo xuat ban mot cuon sach ve cac quan sat thien van cua minh voi cac ve tinh cua Sao Moc, su dung quan sat nay đe ung ho ly thuyet nhat tam cua Copernicus chong lai thuyet đia tam Ptolemaeus va cac ly thuyet cua Aristoteles. Nam sau đo, Galileo toi tham Roma đe chung minh kinh vien vong cua minh truoc cac nha triet hoc va toan hoc cua Hoc vien Dong Ten Roma (Collegio Romano), va đe ho tu thay bang mat minh su thuc ve bon ve tinh cua Sao Moc. Khi o Roma ong cung tro thanh mot thanh vien cua Accademia dei Lincei.
Nam 1612, xuat hien su chong đoi thuyet nhat tam cua vu tru ma Galileo ung ho. Nam 1614, tu buc giang kinh cua Vuong cung thanh đuong Santa Maria Novella, linh muc Tommaso Caccini (1574–1648) len an cac y kien cua Galileo ve su chuyen đong cua Trai Đat, cho rang chung la nguy hiem va gan voi su di giao. Galileo toi Roma đe bao ve minh truoc nhung cao buoc đo, nhung, vao nam 1616, hong y Roberto Bellarmino đich than khien trach Galileo bat ong khong đuoc ung ho cung nhu giang day ly thuyet thien van hoc Copernicus. Trong nam 1621 va 1622, Galileo đa viet cuon sach đau tien cua minh, Nguoi thi nghiem (Il Saggiatore), đuoc phe duyet va cho phat hanh nam 1623. Nam 1630, ong quay lai Roma đe xin giay phep in cuon Đoi thoai ve hai He thong The gioi, đuoc xuat ban tai Firenze nam 1632. Tuy nhien, vao thang 10 nam ay, ong bi bat phai ra truoc Thanh bo Giao ly Đuc tin o Roma.
Sau mot phien xu cua Giao hoang, theo đo ong bi nghi ngo la di giao, Galileo bi quan thuc tai gia va cac hoat đong cua ong bi Giao hoang kiem soat. Tu nam 1634 tro ve sau, ong song tai ngoi nha thon que o Arcetri, ben ngoai Firenze. Ong bi mu hoan toan nam 1638 va bi chung thoat vi va mat ngu đay đau đon, vi the ong đuoc cho phep toi Firenze chua benh. Ong tiep tuc tiep khach cho toi nam 1642, truoc khi qua đoi vi sot va chung đanh trong nguc.


Cac nghien cuu khoa hoc Galileo đa co nhung đong gop co ban cho khoa hoc ve chuyen đong bang cach ket hop sang tao giua toan hoc va thuc nghiem.. Mot đac trung nua cua khoa hoc thoi bay gio la cac nghien cuu đinh tinh cua William Gilbert ve đien va tu tinh. Cha cua Galileo, Vincenzo Galilei, mot nghe si đan luyt kiem nha ly luan am nhac, đa tien hanh cac thuc nghiem thiet lap nen he thuc phi tuyen tinh co the đuoc xem la co xua nhat trong vat ly hoc: đoi voi mot day đan duoc keo cang, cao đo se bien thien theo can bac hai cua đo cang. Nhung quan sat nay dua tren nen tang truoc đo cua Pythagoras va nhung nguoi theo thuyet cua ong trong linh vuc am nhac, ho cung đong thoi la nhung nguoi che tao nhac cu, đo la: chia nho day đan theo mot so nguyen thi se tao ra mot thang am hai hoa. Nhu vay, trong mot chung muc nao đo, toan hoc đa co mot moi quan he lau đoi voi vat ly va am nhac, va Galileo tre tuoi đa nhan thay nhung quan sat cua cha minh đuoc khai trien dua tren truyen thong đo..
Co le Galileo la nguoi đau tien phat bieu mot cach ro rang rang cac quy luat cua tu nhien đeu lien quan đen toan hoc. Trong cuon Il Saggiatore (Nguoi Thi nghiem) ong viet "Triet hoc đuoc viet trong cuon sach lon nay, vu tru... No đuoc viet bang ngon ngu cua toan hoc, ky tu cua no la nhung hinh tam giac, hinh tron, va cac đuong hinh hoc khac...". Nhung phan tich toan hoc cua ong la su phat trien cua mot truyen thong đa đuoc cac nha triet hoc tu nhien kinh vien su dung tu truoc, Galileo đa hoc ly luan đo khi ong nghien cuu triet hoc. Bat chap viec ong no luc trung thanh voi Giao hoi Cong giao, giu vung lap truong cua minh voi cac ket qua thuc nghiem, va ca nhung giai nghia chan thuc nhat ma nhung thuc nghiem đo đua ra, ket qua van la su bac bo cua nhung nha cam quyen voi su trung thanh mu quang voi giao ly va ca triet hoc khi xem xet cac van đe khoa hoc. Xet tren dien rong, đieu nay đa thuc đay viec tach khoa hoc ra khoi triet hoc va ton giao; mot buoc ngoat trong tu duy cua nhan loai.
Voi nhung tieu chuan thoi đo, Galileo van luon san sang thay đoi quan điem theo nhung quan sat đat đuoc cua minh. Nha triet hoc đong thoi cung la mot nha khoa hoc hien đai, Paul Feyerabend, cung tung luu y đen nhung khia canh đuoc cho la sai trong phuong phap luan cua Galileo nhung ong cung chi ra rang phuong phap cua Galileo, voi nhung ket qua đa đua ra, van co the đung so voi khoa hoc thoi ki truoc. Phan lon cong viec chinh cua Feyerabend, Against Method (1975), đuoc danh cho nhung phan tich cua Galileo, ong su dung nghien cuu thien van cua Galileo nhu mot mau nghien cuu đe ho tro cho nghien cuu cua ong ve su hon loan trong cac phuong phap nghien cuu khoa hoc. Ong viet: 'Nhung nguoi theo thuyet cua Aristoteles... đoi hoi su ho tro cua kinh nghiem truoc đo trong khi nhung nguoi theo thuyet cua Galileo thi lai bang long voi nhung ly thuyet đa chieu, khong chac chan va bi bac bo mot phan. Toi khong phe phan ho nhung toi van ung ho cau noi cua Niels Bohr "Chi đien thi khong đu" '. Đe cong bo nhung thuc nghiem cua minh, Galileo đa phai thiet lap cac tieu chuan ve đo dai va thoi gian, đe cac phep đo vao nhung ngay khac nhau va trong cac phong thi nghiem khac nhau co the đuoc so sanh trong cung mot khuon mau.
Galileo the hien mot su đanh gia tien bo phi thuong ve moi quan he đung đan giua toan hoc, vat ly ly thuyet va vat ly thuc nghiem. Ong hieu biet ve cac parabol, ve mat tiet dien conic lan ve mat toa đo. Galileo xac đinh them rang parabol la quy đao ly thuyet ly tuong đoi voi nhung vat đuoc ban ra, chuyen đong nhanh dan đeu ma khong co ma sat hay bat cu luc can nao. Galileo thua nhan rang ly thuyet nay chi co gia tri gioi han, ve mat ly thuyet thi quy đao phong mot vat phong co kich thuoc tuong tu voi Trai Đat khong the la parabol, nhung ong van cho rang đoi voi khoang cach len toi pham vi cua tam phao trong thoi cua ong, quy đao parabol cua mot vat phong bi lech khong đang ke.. Thu ba, ong nhan ra rang du lieu thuc nghiem cua ong se khong bao gio giong mot cach chinh xac voi bat ky bieu thuc ly thuyet hoac toan hoc nao vi su thieu chinh xac cua cac phep đo, su ma sat, va cac yeu to khac.
Theo Stephen Hawking, Galileo la nguoi anh huong nhieu nhat đoi voi su ra đoi cua khoa hoc hien đai hon bat ky nguoi nao khac. Albert Einstein goi ong la cha đe cua khoa hoc hien đai.


Thien van hoc = Đong gop =
 
Chi dua vao mot so mieu ta khong chinh xac ve chiec kinh vien vong thuc te đau tien, do Hans Lippershey nguoi Ha Lan phat minh nam 1608, Galileo, trong nam sau đo, đa lam mot chiec kinh vien vong co đo phong đai 3×, va sau nay lam nhung chiec khac co đo phong đai len toi 30×. Voi thiet bi đa đuoc cai tien nay ong co the thay cac hinh anh phong đai, thang đung tren Trai Đat – cai ma hien đuoc biet la kinh vien vong Trai Đat, hay kinh thien van nho. Ong cung co the su dung no đe quan sat bau troi; trong mot thoi gian ong la mot trong nhung nguoi che tao cac kinh thien van đu tot cho muc đich đo. Ngay 25 thang 8 nam 1609, ong trung bay chiec kinh vien vong đau tien cua minh truoc nhung nha lap phap Venezia. Cong viec che tao kinh thien van cua ong con co tac dung phu mang lai kha nhieu tien khi cac lai buon thay no huu ich cho cac chuyen đi bien va đi buon cua ho. Ong đa xuat ban cac quan sat thien van hoc bang kinh vien vong đau tien cua minh vao thang 3 nam 1610 trong mot chuyen luan ngan co nhan đe Sidereus Nuncius (Su gia sao).
Ngay 7 thang 1 nam 1610, Galileo quan sat bang kinh vien vong cua minh cai ong mieu ta o thoi gian đo la "ba đinh tinh, hoan toan khong nhin thay đuoc boi chung qua nho", tat ca nam gan Sao Moc va thang hang qua no. Nhung quan sat vao cac đem sau đo cho thay cac vi tri cua cac "ngoi sao" đo lien quan toi Sao Moc đang thay đoi theo mot cach khien chung co the la khong giai thich đuoc neu đo thuc su la cac đinh tinh. Ngay 10 thang 1, Galileo ghi chu rang mot trong so chung đa bien mat, mot quan sat ma ong cho rang no đa bi Sao Moc che khuat. Trong vai ngay ong đa ket luan rang chung quay quanh Sao Moc: Ong đa kham pha ra bon ve tinh lon nhat cua Sao Moc: Io, Europa, Callisto va Ganymede. Ong phat hien ra ve tinh thu tu, Ganymede, ngay 13 thang 1. Galileo đat ten cho bon ve tinh ong đa phat hien ra la nhung ngoi sao Medici, đe vinh danh nguoi bao tro tuong lai cua ong, Cosimo II de' Medici, Đai Cong tuoc Toscana, va ba nguoi anh em cua Cosimo. Tuy nhien, cac nha thien van hoc sau nay đoi ten chung thanh cac ve tinh Galileo đe vinh danh ong.
Mot hanh tinh voi cac hanh tinh nho hon quay quanh no khong thich hop voi cac nguyen tac cua Thien van hoc Aristoteles, cho rang moi thien the phai quay quanh Trai Đat, va nhieu nha thien van hoc va triet hoc ban đau đa tu choi tin rang Galileo đa phat hien ra mot vat nhu the.
Galileo tiep tuc quan sat cac ve tinh trong muoi tam thang sau đo, va toi giua nam 1611 ong đa co nhieu uoc tinh chinh xac ve cac chu ky cua chung—mot ky cong ma Kepler đa cho rang khong the thuc hien.
Tu thang 9 nam 1610, Galileo quan sat thay Sao Kim co đu cac tuan tuong tu nhu Mat Trang. Mo hinh nhat tam cua he mat troi đuoc Nicolaus Copernicus phat trien tien đoan rang tat ca cac pha phai đuoc quan sat thay boi Sao Kim quay quanh Mat troi se khien phan đuoc chieu sang cua no quay ve phia Trai Đat khi no o phia đoi dien cua Mat troi va quay đi khi no o cung phia voi Trai Đat. Trai lai, mo hinh đia tam cua Ptolemaeus du đoan rang chi trang luoi liem va cac tuan moi moi co the đuoc quan sat, boi Sao Kim đuoc cho la nam giua Mat Troi va Trai Đat khi no quay quanh Trai Đat. Cac quan sat cua Galileo ve cac tuan cua Sao Kim chung minh rang no quay quanh Mat troi va la bang chung ung ho (nhung khong chung minh cho) mo hinh nhat tam. Tuy nhien, boi no bac bo mo hinh hanh tinh hoan toan đia tam cua Ptolemaeus, duong nhu no la quan sat co tinh quyet đinh khien đa so cong đong khoa hoc the ky XVII quay sang ung ho cac mo hinh nhat-đia tam (tat ca cac hanh tinh chuyen đong xung quanh Mat troi nhung Mat troi quay quanh Trai Đat) va đia tam nhu cac mo hinh Tycho va Capella, va vi the đuoc cho la quan sat thien van quan trong nhat cua Galileo.
Galileo cung quan sat Sao Tho, va ban đau nham lan cac vanh đai cua no la cac hanh tinh, cho rang no la he ba vat the. Khi ong quan sat hanh tinh o thoi điem sau nay, cac vanh đai cua Sao Tho huong truc tiep ve phia Trai Đat, khien ong cho rang hai vat the đa bien mat. Cac vanh đai tai xuat hien khi ong quan sat hanh tinh nam 1616, cang khien ong boi roi.
Galileo la mot trong nhung nguoi chau Au đau tien quan sat cac đom mat troi, du Kepler đa khong chu tam quan sat mot đom nam 1607, nhung nham lan cho rang đo la mot su luot qua cua Sao Thuy. Ong cung tai giai thich mot quan sat đom mat troi tu thoi Charlemagne, ma truoc kia đuoc gan cho (khong co kha nang) mot lan luot qua cua Sao Thuy. Su ton tai cua cac đom mat troi cho thay mot kho khan khac trong su hoan hao khong the thay đoi cua cac tang troi do vat ly thien the chinh thong Aristoteles đat ra, nhung nhung lan luot qua co chu ky đeu cua no cung xac nhan du đoan trong co hoc thien the Aristoteles cua Kepler trong tac pham Astronomia Nova (Thien van Moi) nam 1609 cua ong rang mat troi quay, đay la tien đoan đung đau tien cua vat ly thien the thoi hau mat cau. Va nhung bien đoi hang nam trong cac chuyen đong cua cac đom mat troi, do Francesco Sizzi va nhung nguoi khac kham pha nam 1612–1613, cung cap mot bang chung manh chong lai ca he Ptolemaeus va he đia-nhat tam cua Tycho Brahe. Vi cac bien đoi theo mua bac bo moi mo hinh hanh tinh đia tinh khong chuyen đong đia chat nhu mo hinh đia tam hoan toan cua Ptolemaeus va mo hinh đia-nhat tam cua Tycho theo đo Mat troi quay quanh Trai Đat hang ngay, vi the su thay đoi phai xuat hien hang ngay. Nhung no co the giai thich đuoc bang cac he thong quay đia chat nhu mo hinh đia-nhat tam ban Tycho cua Longomontanus, cac mo hinh đia-nhat tam cua Capella va mo rong cua Capella voi mot su chuyen đong quay hang ngay cua Trai Đat, va mo hinh nhat tam hoan toan. Mot cuoc tranh cai ve su uu tien trong viec kham pha cac đom mat troi, va su giai thich chung, khien Galileo roi vao mot su thu han keo dai va cay đang voi thay tu dong Ten Christoph Scheiner; tren thuc te, co it nghi ngo rang ca hai nguoi trong so ho đa bi đanh bai boi David Fabricius va con trai ong Johannes, tim kiem viec xac nhan tien đoan cua Kepler ve chuyen đong cua Mat troi. Scheiner nhanh chong chap nhan đe xuat nam 1615 cua Kepler ve thiet ke kinh thien van hien đai, cho đo phong đai lon hon nhung hinh anh bi lon nguoc; Galileo ro rang khong thay đoi thiet ke cua Kepler.
Galileo la nguoi đau tien thong bao ve cac ngon nui va ho va cham tren Mat Trang, ma ong cho su hien dien cua no boi cac kieu mau sang va toi tren be mat Mat Trang. Tham chi ong con uoc tinh chieu cao cua cac ngon nui tu cac quan sat đo. Đieu nay dan ong toi ket luan rang Mat Trang la "xu xi va khong bang phang, va giong nhu chinh be mat cua Trai Đat," chu khong phai la mot mat cau hoan hao nhu Aristoteles đa tuyen bo. Galileo quan sat Ngan ha, truoc đo đuoc cho la mot tinh van, va thay rang no la tap hop nhung ngoi sao trong mot vung qua đac khien no trong nhu mot đam may tu Trai Đat. Ong đinh vi nhieu ngoi sao khac qua xa đe co the thay bang mat thuong. Galileo cung quan sat Sao Hai Vuong nam 1612, nhung khong nhan thay rang no la mot hanh tinh va khong co chu y đac biet đen no. Trong cuon so ghi chep cua ong no xuat hien nhu mot ngoi sao toi khong đang chu y.


= Tranh cai ve cac sao choi va Nguoi thi nghiem =

Nam 1619, Galileo bi loi cuon vao mot cuoc tranh cai voi Cha Orazio Grassi, giao su toan hoc tai Collegio Romano dong Ten. No bat đau nhu mot cuoc tranh cai ve tinh chat cua cac sao choi, nhung toi khi Galileo đa xuat ban Il Saggiatore (Nguoi Thi nghiem) nam 1623, su bao luu cuoi cung cua ong trong cuoc tranh cai, no đa tro thanh mot cuoc tranh cai lon hon ve trang thai tu nhien cua chinh Khoa hoc. Boi Il Saggiatore co chua nhung y tuong cua Galileo va viec Khoa hoc can phai đuoc thuc nghiem nhu the nao, no đa bi coi la su the hien khoa hoc cua ong.
Đau nam 1619, linh muc Grassi an danh xuat ban mot cuon sach mong, De tribus cometis anni MDCXVIII disputatio astronomica (Mot tranh cai thien van ve ba sao choi cua nam 1618), ban cai ve trang thai cua mot sao choi đa xuat hien hoi cuoi thang 11 nam truoc. Grassi đa ket luan rang sao choi la mot vat the bung chay chuyen đong doc theo mot đoan cua mot vong tron lon o mot khoang cach xa tu Trai Đat, va rang no nam o ngoai xa Mat Trang.
Nhung ly le va ket luan cua Grassi đa bi chi trich trong mot bai viet sau đo, Discorso Delle Comete (Bai thuyet trinh ve cac sao choi), đuoc xuat ban duoi cai ten cua mot trong nhung hoc tro cua Galileo, mot luat su nguoi Firenze ten la Mario Guiducci, du phan lon no do chinh Galileo viet. Galileo va Guiducci khong đua ra ly thuyet xac đinh cua ho ve trang thai cua cac sao choi, du ho qua thuc co trinh bay mot so phong đoan khong qua quyet ma hien chung ta biet la khong chinh xac.
Trong đoan mo đau Bai thuyet trinh, Galileo va Guiducci vo co xuc pham thay tu dong Ten Christoph Scheiner, va co nhieu luu y xuc pham toi cac giao su cua Hoc vien Roma trong ca tac pham. Nhung tu si Dong Ten bi xuc pham, va Grassi nhanh chong tra loi bang mot luan van ngan co tinh luan chien cua minh, Libra astronomica ac philosophica (Su can bang Thien van va Triet hoc), duoi but danh Lothario Sarsio Sigensano, ngu y la mot trong nhung hoc sinh cua ong.
Il Saggiatore la cau tra loi co tinh bac bo cua Galileo voi Can bang thien van. No đuoc moi nguoi coi la mot kiet tac cua van hoc luan chien, trong đo nhung ly le cua "Sarsi" la đoi tuong bi khinh thuong. No đuoc đon chao voi nhieu su ca ngoi, va đac biet lam hai long vi Giao hoang moi la Urbano VIII, nguoi đuoc đe tang cho cuon sach nay.
Cuoc tranh cai cua Galileo voi Grassi đa khien nhieu tu si Dong Ten tung co thien cam voi cac y tuong cua ong tro nen xa lanh, va Galileo cung nhung nguoi ban cua minh tin rang nhung tu si Dong Ten đo chiu trach nhiem gay ra cuoc ket toi ong sau nay. Tuy nhien, bang chung cho đieu nay la đang nghi ngo.


= Galileo, Kepler va cac gia thiet thuy trieu =
Nam 1615, hong y Bellarmino đa viet rang he thong Copernicus khong the đuoc bao ve neu khong co "mot minh chung vat ly thuc su rang Mat Troi khong quay quanh Trai Đat ma la Trai Đat quay quanh Mat Troi". Galileo xem xet ly thuyet cua ong ve thuy trieu đe cung cap bang chung vat ly can thiet cho chuyen đong cua Trai Đat. Ly thuyet nay qua quan trong voi Galileo toi muc ban đau ong du đinh đat ten cuon Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo (Đoi thoai ve hai he thong the gioi chinh) la Dialogo sopra il flusso e reflusso del mare (Đoi thoai ve thuy trieu va dong chay cua bien). Voi Galileo, thuy trieu đuoc gay ra boi su chuyen đong tien lui cua nuoc trong cac bien khi mot điem tren be mat Trai Đat tang toc va giam toc vi chuyen đong quay cua Trai Đat quanh truc cua no va chuyen đong xung quanh Mat Troi. Galileo đa cho truyen ba nhung quan sat đau tien cua minh ve thuy trieu nam 1616, chuyen toi hong y Orsini.
Neu ly thuyet nay la đung, thi chi co mot lan thuy trieu cao trong ngay. Galileo va nhung nguoi đuong thoi voi ong biet ve su khong chinh xac nay boi co hai lan thuy trieu cao hang ngay tai Venezia chu khong phai mot, khoang 12 tieng mot lan. Galileo cho su bat thuong nay nhu ket qua cua nhieu nguyen nhan thu hai, gom hinh dang cua bien, đo sau, va cac yeu to khac. Chong lai su quyet đoan rang Galileo doi tra khi đua ra nhung ly le đo, Albert Einstein đa đua ra quan điem rang Galileo đa phat trien "cac ly le me hoac" cua minh va chap nhan chung ma khong phe phan chi la vi y muon co bang chung vat ly cho chuyen đong cua Trai Đat.
Galileo đa coi y tuong cua mot nguoi cung thoi voi ong la Johannes Kepler rang Mat Trang gay ra thuy trieu la "đieu tuong tuong vo nghia". Galileo cung tu choi chap nhan cac quy đao elip cua cac hanh tinh do Kepler đua ra, coi vong tron la hinh dang "hoan hao" cho quy đao chuyen đong cua cac hanh tinh.


Cong nghe Galileo đa co nhung đong gop vao cai hien nay đuoc goi la cong nghe, phan biet ro khoi vat ly thuan tuy, va đe xuat nhieu thu khac. Đieu nay khong giong voi su phan biet cua Aristoteles, ong coi moi vat ly cua Galileo la techne hay tri thuc huu ich, trai nguoc voi episteme, hay su xem xet theo quan điem triet hoc đoi voi cac nguyen nhan cua su vat. Trong giai đoan 1595–1598, Galileo sang che va cai tien mot La ban Đia ly va Quan su thich hop su dung cho cac phao thu va nhung nguoi ve ban đo. Đay la viec cai tien cac thiet bi đa đuoc thiet ke truoc đo cua Niccolo Tartaglia va Guidobaldo del Monte. Voi cac phao thu, ngoai mot cach moi va an toan hon đe nang đo chinh xac cua phao, no con cung cap mot cach tinh toan nhanh chong luong thuoc sung cho cac vien đan phao o cac kich thuoc va vat lieu khac nhau. Nhu mot cong cu đia ly, no cho phep xay dung mot hinh đa giac đeu bat ky, tinh toan dien tich bat ky phan nao cua hinh đa giac hay hinh tron, va thuc hien nhieu tinh toan khac. Nam 1593, Galileo che tao mot nhiet ke, su dung su gian no va co lai cua khong khi trong mot bong đen đe di chuyen nuoc vao trong mot ong gan ben canh.
Nam 1609, Galileo cung voi Thomas Harriot nguoi Anh va nhung nguoi khac, la nhung nguoi đau tien su dung mot kinh vien vong khuc xa nhu dung cu đe quan sat cac ngoi sao, hanh tinh hay cac ve tinh. Cai ten "kinh vien vong" (telescope) đuoc đat cho dung cu cua Galileo boi mot nha toan hoc Hy Lap, Giovanni Demisiani, tai mot bua an đuoc to chuc nam 1611 boi Hoang tu Federico Cesi bien Galileo thanh mot thanh vien trong Accademia dei Lincei cua ong. Cai ten xuat phat tu tu tieng Hy Lap tele = 'xa' va skopein = 'nhin'. Nam 1610, ong đa su dung mot kinh vien vong o cu ly gan đe phong đai cac phan cua nhung con con trung. Toi nam 1624 ong đa hoan thien mot kinh hien vi phuc hop. Ong trao mot thiet bi đo cho hong y Zollern vao thang 5 nam ay đe gioi thieu voi Cong tuoc Bayern, va vao thang 9 ong gui mot chiec khac cho Hoang tu Cesi. Nhung thanh vien cua Accademia dei Lincei lai đong mot vai tro trong viec đat ten "kinh hien vi" (microscopea) mot nam sau đo khi mot thanh vien cua vien Giovanni Faber đat ten cho sang che cua Galileo tu tu tieng Hy Lap μικρον (micron) co nghia "nho", va σκοπειν (skopein) co nghia "đe nhin vao". Tu nay đuoc du đinh cho giong voi "kinh vien vong". Nhung hinh ve cac con trung đuoc thuc hien nho mot trong nhung kinh hien vi cua Galileo, va đuoc xuat ban nam 1625, duong nhu la tai lieu ro rang đau tien ve viec su dung mot kinh hien vi phuc hop.

Nam 1612, sau khi đa xac đinh đuoc cac chu ky quy đao cua cac ve tinh Sao Moc, Galileo đe xuat rang voi su hieu biet đu chinh xac ve quy đao cua chung mot nguoi co the su dung cac vi tri cua chung nhu mot chiec đong ho vu tru, va đieu nay co the xac đinh kinh đo. Ong đa bo nhieu thoi gian lam viec ve van đe nay trong phan con lai cuoc đoi minh; nhung cac van đe thuc te rat kho giai quyet. Phuong phap lan đau ap dung thanh cong la cua Giovanni Domenico Cassini nam 1681 va sau đo đuoc su dung nhieu trong cac cuoc đieu tra đat đai lon; vi du, phuong phap nay đa đuoc Lewis and Clark su dung cho hoa tieu tren bien, noi ma cac quan sat thien van bang kinh vien vong kho đat đuoc đo chinh xac, van đe kinh đo cuoi cung đoi hoi su phat trien mot đong ho hang hai mang theo đuoc, nhu thiet bi cua John Harrison.
Trong nam cuoi đoi minh, khi đa mu hoan toan, ong thiet ke mot co cau hoi cho mot chiec đong ho qua lac, mot mo hinh vecto cua no co the đuoc thay tai đay. Chiec đong ho qua lac thuc te hoat đong đau tien do Christiaan Huygens che tao thap nien 1650. Galilei đa phac thao nhieu phat minh, nhu mot ngon nen va mot chiec guong đe phan chieu anh sang xuyen quan mot ngoi nha, mot may nhat khoai tay tu đong, mot chiec luoc bo tui gap lai đuoc nhu mot đo an, va mot thu duong nhu la mot chiec but bi.


Vat ly Cong trinh ly thuyet va thuc nghiem cua Galileo ve chuyen đong cua cac thien the, cung voi cong trinh phan lon đoc lap cua Kepler va Rene Descartes, la su khoi đau cua co hoc co đien đuoc Isaac Newton phat trien.
Mot tieu su do hoc tro cua Galileo Vincenzo Viviani noi rang Galileo đa tha nhung qua bong bang cung vat lieu, nhung co trong luong khac nhau, tu Thap nghieng Pisa đe chung minh rang thoi gian roi cua chung khong phu thuoc vao trong luong. Đieu nay trai nguoc voi đieu Aristoteles đa day: rang cac vat the nang roi nhanh hon cac vat the nhe, lien quan truc tiep toi trong luong. Tuy cau chuyen đa đuoc ke lai nhieu lan, khong co loi nao noi rang chinh Galileo đa lam mot thuc nghiem nhu vay, va noi chung cac nha su hoc tin rang no hau nhu chi la mot thuc nghiem y tuong khong dien ra trong thuc te.
Trong cuon Discorsi nam 1638 cua minh nhan vat Salviati cua Galileo đuoc moi nguoi coi la nguoi phat ngon cua ong, đa cho rang moi trong luong khac biet, se roi voi cung toc đo tuyet đoi trong chan khong. Nhung đieu nay truoc đo đa đuoc Lucretius đe cap toi va ca Simon Stevin. Salviati cung cho rang co the chung minh bang thuc nghiem đieu nay bang cach so sanh cac chuyen đong đu đua trong khong khi voi nhung qua lac chi hay ban co trong luong khac nhau nhung co kich thuoc tuong tu nhau.

Galileo đa đe xuat rang mot vat the roi se roi voi gia toc đong nhat, khi suc can cua moi truong ma no đang roi trong đo la khong đang ke, hay trong truong hop gioi han su roi cua no xuyen qua chan khong. Ong cung xuat phat tu đinh luat đong hoc chinh xac cho khoang cach đa đuoc đi qua trong mot gia toc đong nhat bat đau tu su nghi, co nghia no ty le voi binh phuong cua thoi gian ( d ∝ t 2 ). Tuy nhien, ca hai truong hop nhung kham pha đo moi hoan toan o muc so khoi. Đinh luat binh phuong thoi gian cho su thay đoi gia toc đong nhat đa đuoc Nicole Oresme biet toi tu the ky XIV, va Domingo de Soto, o the ky XVI, cho rang cac vat the roi qua mot moi truong đong nhat se co gia toc đong nhat Galileo đa the hien đinh luat binh phuong thoi gian bang cac giai thich hinh hoc va cac tu toan hoc chinh xac, so voi cac tieu chuan cua thoi ay. (Nhung nguoi khac the hien lai đinh luat theo cac thuat ngu đai so). Ong cung ket luan rang cac vat the duy tri chuyen đong cua chung tru khi mot luc — thuong la ma sat — tac đong vao chung, bac bo ly thuyet noi chung đuoc chap nhan cua Aristoteles rang cac vat the "tat nhien" giam toc đo va dung lai tru khi mot luc tac đong vao chung (cac y tuong triet hoc lien quan toi quan tinh đa đuoc Ibn al-Haytham va Jean Buridan đe xuat tu nhieu the ky truoc, va Joseph Needham, Mac Tu đa đe xuat no tu nhieu the ky truoc nua, nhung đay la lan đau tien no đuoc trinh bay o dang toan hoc, đuoc kiem chung trong thuc te, va đua ra y tuong luc ma sat, su đot pha quan trong trong đanh gia quan tinh). Nguyen tac quan tinh cua Galileo noi: "Mot vat the chuyen đong tren mot be mat phang se tiep tuc duy tri huong va toc đo tru khi bi tac đong." Nguyen tac nay đa đuoc tich hop vao trong Cac đinh luat ve chuyen đong cua Newton (đinh luat thu nhat).

Galileo cung tuyen bo (khong chinh xac) rang mot su đu đua cua con lac luon mat cung khoang thoi gian, đoc lap voi bien đo. Co nghia, mot con lac đon gian la đang thoi. Noi chung moi nguoi tin rang ong đi đen ket luan nay khi quan sat su đua đua cua ngon đen chum trong thanh đuong Pisa, đo thoi gian cua no theo mach cua minh. Tuy nhien duong nhu ong khong tien hanh thuc nghiem boi tuyen bo la đung chi voi nhung su đu đua rat nho nhu Christian Huygens đa kham pha ra. Con trai cua Galileo, Vincenzo, đa phac thao mot chiec đong ho dua tren cac ly thuyet cua cha minh nam 1642. Chiec đong ho nay khong bao gio đuoc che tao boi nhung su đu đua lon boi cai hoi nghieng cua no, se la mot chiec đong ho toi. (Xem Ky thuat ben tren.)
Nam 1638 Galileo đa mieu ta mot phuong phap thuc nghiem đe đo van toc anh sang bang cach bo tri hai nguoi quan sat, moi nguoi cam mot đen long co cua che, quan sat đen cua nhau o mot khoang cach. Nguoi quan sat đau tien mo cua sap o cay đen cua minh, va nguoi thu hai, ngay khi thay anh sang, lap tuc mo cua sap o cay đen cua minh. Thoi gian giua luc nguoi quan sat đau tien mo cua sap va quan sat thay anh sang tu cay đen cua nguoi quan sat thu hai cho thay khoang thoi gian anh sang can đe đi tien lui giua hai nguoi quan sat. Galileo đa thong bao rang khi ong thu no o mot khoang cach chua toi mot dam, ong khong the xac đinh lieu anh sang co xuat hien đong thoi hay khong. Trong mot khoang thoi gian giua khi Galileo qua đoi va nam 1667, cac thanh vien cua Accademia del Cimento Firenze đa lap lai thuc nghiem o khoang cach khoang mot dam va co đuoc ket qua tuong tu.
Galileo đuoc cho la mot trong nhung nguoi đau tien hieu đuoc tan so am thanh. Bang cach cao mot cai đuc o nhung toc đo khac nhau, ong ket noi đo cao thap cua am thanh tao ra do chiec đuc, mot cach đo tan so.
Trong cuon Đoi thoai nam 1632 cua minh Galileo đa trinh bay mot ly thuyet vat ly ve thuy trieu, dua tren chuyen đong cua Trai Đat. Neu chinh xac, no se la mot ly le manh cho su chuyen đong thuc te cua Trai Đat. Tren thuc te, cai ten ban đau cua cuon sach mieu ta no nhu mot cuoc đoi thoai ve thuy trieu; đoan noi ve thuy trieu đa bi loai bo theo lenh cua Toa an di giao. Ly thuyet cua ong la cai nhin đau tien vao tam quan trong cua cac hinh dang vinh bien anh huong tren kich co va thoi gian thuy trieu; vi du, ong đa tinh toan chinh xac cac đot thuy trieu nho o giua doc theo Bien Adriatic so voi cac đot thuy trieu o hai đau cuoi. Tuy nhien, neu la mot su tinh toan tong the ve nguyen nhan thuy trieu, ly thuyet cua ong la sai lam. Kepler va nhung nguoi khac đa chinh xac khi lien ket Mat Trang voi nhung anh huong tren thuy trieu, dua tren du lieu kinh nghiem, tuy nhien mot ly thuyet vat ly thuc su ve thuy trieu chi xuat hien voi Newton.
Galileo cung đua ra nguyen tac can ban cua tuong đoi, rang cac đinh luat cua vat ly la nhu nhau trong bat ky he thong nao đang chuyen đong o mot toc đo khong đoi theo mot đuong thang, khong can biet toi toc đo va huong. Vi the, khong co chuyen đong tuyet đoi hay su nghi tuyet đoi. Nguyen tac nay cung cap nen tang can ban cho cac đinh luat ve chuyen đong cua Newton va la trung tam cua thuyet tuong đoi cua Einstein.


Toan hoc Trong khi viec ap dung toan hoc vao vat ly thuc nghiem cua Galileo co tinh đot pha, cac phuong phap toan hoc cua ong la phuong phap tieu chuan cua thoi ky ay. Su phan tich va cac bang chung dua nhieu tren ly thuyet ve ty le cua Eudoxus, nhu đa đuoc trinh bay trong cuon sach thu nam cua Cac nguyen ly Euclid. Ly thuyet nay chi co đuoc mot the ky truoc đo, nho cac ban dich chinh xac cua Tartaglia va nhung nguoi khac; nhung cuoi đoi Galileo no tro thanh lac hau boi cac phuong phap đai so cua Descartes.
Galileo đa tao ra mot phan nguyen thuy va tham chi mot cong trinh mang tinh tien tri trong toan hoc: nghich ly Galileo, the hien rang co nhieu binh phuong hoan hao khi co tong the cac con so, tham chi đa so cac con so khong phai la nhung binh phuong hoan hao. Đieu duong nhu trai nguoc nay đa đuoc giai quyet 250 nam sau trong cong trinh cua Georg Cantor.


Tranh cai voi Giao hoi Tham khao Thanh Vinh 93:1, Thanh Vinh 96:10, va 1 Su bien nien 16:30 trong Kinh Thanh Kito giao Tay phuong (dua tren ban dich cua Nhom Phien dich Cac gio kinh Phung vu) co đoan noi rang: "Chua thiet lap Đia Cau, Đia Cau khong lay chuyen". Cung trong đoan Thanh Vinh 104:5 noi, "Chua lap Đia Cau tren nen vung, khong chuyen lay muon thuo muon đoi!". Hon nua, Sach Giang vien 1:5 viet rang: "Mat troi moc roi lan; mat troi voi va nga xuong noi no đa moc len" v.v..
Galileo đa bao ve thuyet nhat tam, va tuyen bo rang no khong trai nguoc voi cac đoan Kinh Thanh đo. Ong lay quan điem cua Augustino ve Kinh Thanh: khong hieu moi đoan theo nghia đen, đac biet khi Kinh Thanh bi nghi ngo la cuon sach ve tho va cac bai hat, chu khong phai la mot cuon sach chi dan hay lich su. Nhung nguoi viet Kinh Thanh đa viet tu quan điem cua the gioi Trai Đat, va tu quan điem đo mat troi moc va lan. Tuy nhien Galileo đa cong khai đat nghi van su đang tin cay trong đoan Sach Giosua 10:13 noi: "Mat Troi lien dung lai, Mat Trang lap tuc đung lai, cho đen khi dan đa tri toi cac đich thu", co nghia la Mat Troi va Mat Trang đa bi ra lenh ngung chuyen đong đe cho phep nguoi Israel gianh chien thang.
Toi nam 1616 nhung cuoc tan cong vao Galileo đa len toi đinh điem, va ong toi Roma đe tim cach thuyet phuc Giao hoi khong ngan cam cac y tuong cua ong. Cuoi cung, hong y Bellarmino, theo cac chi thi cua Toa an di giao, ra lenh cho ong "khong tin hay bao ve" y tuong rang Trai Đat di chuyen va Mat Troi đung yen o trung tam. Chi thi khong ngan can Galileo thao luan cac ly thuyet nhat tam (vi the duy tri mot su chia re ben ngoai giua khoa hoc va giao hoi). Trong nhieu nam tiep theo Galileo đung ngoai cuoc tranh cai. Ong tiep tuc du an cua minh khi viet mot cuon sach ve chu đe nay, đuoc khuyen khich boi su len ngoi cua hong y Barberini khi ong tro thanh Giao hoang Urbano VIII nam 1623. Barberini la mot nguoi ban va la nguoi ham mo Galileo, va đa phan đoi cuoc ket an Galileo nam 1616. Cuon sach, Đoi thoai ve Hai He thong The gioi Chinh, đuoc xuat ban nam 1632, voi su cho phep chinh thuc cua Toa an di giao va Giao hoang.
Đich than Giao hoang Urbano VIII yeu cau Galileo đua ra nhung ly le ung ho va chong thuyet nhat tam trong cuon sach, va can than khong ung ho thuyet nhat tam. Ong lai co mot yeu cau khac, rang cac quan điem cua rieng minh ve van đe se đuoc đua vao trong cuon sach cua Galileo. Chi yeu cau sau cung nay đuoc Galileo thuc hien. Khong biet vo tinh hay huu y, Simplicio, nguoi bao ve quan điem Đia tam cua Aristoteles trong Đoi thoai ve Hai He thong The gioi Chinh, thuong tu mac vao cac loi cua chinh minh va thinh thoang co ve nhu mot nguoi thieu nang. Đieu nay khien Đoi thoai ve Hai He thong The gioi Chinh co ve la mot cuon sach co vu; mot cuoc tan cong vao he đia tam cua Aristoteles va bao ve ly thuyet cua Copernicus. Nguy hai hon, Galileo đa đat cac loi le cua Giao hoang Urbano VIII vao mieng Simplicio. Đa so cac nha su hoc đong y rang Galileo hanh đong mot cach khong chu y va bi co lap truoc phan ung voi cuon sach cua minh. Tuy nhien, Giao hoang khong xem nhe su nhao bang bi nghi ngo đo. Galileo đa mat mot trong nhung nguoi ung ho lon va quyen uy nhat cua minh, va bi goi toi Roma đe bao ve nhung đieu ong đa viet.
Voi viec đe mat nhieu nguoi ung ho tai Roma vi cuon Đoi thoai ve Hai He thong The gioi Chinh, Galileo bi goi ra truoc toa vi nghi ngo di giao nam 1633. Phan quyet cua Toa an di giao nam trong ba phan chinh:

Galileo bi xac đinh "rat nghi ngo ve di giao", noi ro la đa tin vao cac y kien rang Mat Troi nam im o trung tam vu tru, rang Trai Đat khong phai trung tam vu tru va chuyen đong, rang mot nguoi co the tin vao va bao ve mot y kien coi no la đung sau khi no đa bi tuyen bo la trai nguoc voi Kinh Thanh linh thieng. Ong bi yeu cau "tu bo, nguyen rua va ghe tom" cac y kien đo.
Ong bi ra lenh bo tu; phan quyet nay sau đo đuoc đoi thanh quan thuc tai gia.
Cuon Đoi thoai cua ong bi cam; va trong mot hanh đong khong đuoc cong bo tai phien xu, viec xuat ban moi tac pham cua ong bi cam, gom ca nhung tac pham ong co the viet trong tuong lai.
Theo truyen thuyet dan gian, sau khi cong khai tu bo ly thuyet cua ong rang Trai Đat quay quanh Mat Troi, Galileo đuoc cho la đa thi tham cau mang tinh chong đoi sau: Du sao no van chuyen đong, nhung khong co bang chung rang thuc te ong đa noi cau đo hay mot thu gi khac nhu the. Loi ke đau tien ve viec nay xuat hien mot the ky sau khi ong mat.
Sau mot giai đoan than thiet voi Ascanio Piccolomini (Tong giam muc Siena), Galileo đuoc cho phep quay tro lai ngoi nha cua ong tai Arcetri gan Firenze, noi ong song not phan đoi trong tinh trang bi quan thuc, va noi ong cuoi cung bi mu hoan toan. Chinh khi bi quan thuc Galileo đa danh tron thoi gian cho mot trong nhung tac pham tot nhat cua ong, Hai Khoa hoc Moi. O đay ong đa tom tat cong viec ma minh đa lam trong khoang bon muoi nam, ve hai khoa hoc hien đuoc goi la đong hoc va suc ben vat lieu. Cuon sach nay nhan đuoc su đanh gia cao tu Albert Einstein. Nho tac pham nay, Galileo thuong đuoc goi la "nguoi cha cua vat ly hien đai".
Galileo mat ngay 8 thang 1 nam 1642 o tuoi 77. Đai Cong tuoc Toscana, Ferdinando II, muon chon cat ong trong toa nha chinh cua Vuong cung thanh đuong Santa Croce di Firenze, gan lang mo cua cha ong va cac to tien khac, va dung mot lang mo bang đa hoa đe vinh danh ong. Tuy nhien, cac ke hoach nay đa bi loai bo, sau khi Giao hoang Urbano VIII va chau cua minh hong y Francesco Barberini phan đoi. Thay vao đo ong đuoc chon cat trong mot can phong nho ben canh nha nguyen cua nhung tu si moi ngay cuoi mot hanh lang tu gian ben phia nam cua vuong cung thanh đuong toi phong đe đo tho. Ong đuoc chon lai trong phong chinh cua vuong cung thanh đuong nam 1737 sau khi mot đai ky niem đa đuoc dung o đo đe vinh danh ong.
Lenh cam in lai cac tac pham cua Galileo cua Toa an di dao đuoc do bo nam 1718 khi co giay phep cho phep xuat ban cac tac pham cua ong (ngoai tru cuon Đoi thoai đa bi len an) tai Firenze. Nam 1741 Giao hoang Bien Đuc XIV cho phep xuat ban mot bo hoan chinh cac tac pham khoa hoc cua Galileo gom mot phien ban khong bi kiem duyet nhieu cua Đoi thoai. Nam 1758 lenh cam chung voi cac tac pham ung ho thuyet nhat tam cua ong bi do bo trong Danh muc sach cam xuat ban, du lenh cam ro rang ve cac phien ban chua đuoc kiem duyet cua cuon Đoi thoai va cuon Ve chuyen đong quay cua Copernicus van con lai. Tat ca dau vet ve su phan đoi chinh thuc voi he nhat tam cua Giao hoi bien mat nam 1835 khi cac tac pham nay cuoi cung đuoc loai khoi danh muc.
Nam 1939, trong bai noi chuyen đau tien truoc Vien han lam Khoa hoc Giao hoang đuoc mot vai thang sau khi đuoc bau len vi tri Giao hoang, Giao hoang Pio XII đa mieu ta Galileo la mot trong so "cac anh hung tao bao nhat trong nghien cuu ... khong so hai truoc nhung tro ngai va nguy hiem khi thuc hien cong viec, cung khong mu quang tuan theo nhung vi nhan thoi truoc" Co van than can cua ong trong 40 nam, Giao su Robert Leiber đa viet: "Pio XII đa rat can than đe khong đong bat ky canh cua nao mot cach voi va (voi khoa hoc). Ong la nguoi nhiet tam ve van đe nay va đa hoi tiec ve no truong hop cua Galileo."
Ngay 15 thang 2 nam 1990, trong mot bai phat bieu tai Đai hoc Sapienza Roma, Hong y Ratzinger (sau nay tro thanh Giao hoang Bien Đuc XVI) đa dan ra mot so quan điem hien tai ve vu Galileo nhu nguyen nhan hinh thanh cai ma ong goi la "mot truong hop co tinh trieu chung cho phep chung ta thay su tu nghi ngo cua thoi đai hien đai, cua khoa hoc va cong nghe ngay nay đi sau toi muc nao." Mot so quan điem ong trich dan la cac quan điem cua nha triet hoc Paul Feyerabend, nguoi ma ong cho rang đa noi "Giao hoi o thoi điem cua Galileo tuan theo ly le manh hon chinh Galileo, va giao hoi cung xem xet cac hau qua đao đuc va xa hoi cua cac bai giang cua Galileo. Tuyen bo cua giao hoi chong lai Galileo la dua tren ly tri va chinh xac va viec xem xet lai phan quyet đo chi cong bang khi dua tren nen tang cua thoi điem chinh tri." Hong y khong noi ro lieu ong đong y hay khong đong y voi cac y kien cua Feyerabend. Tuy nhien, ong đa noi: "Se la đien ro khi thuc hien mot loi xin loi boc đong tren co so cua nhung quan điem đo".
Ngay 30 thang 11 nam 1992, Giao hoang Gioan Phaolo II đa the hien su hoi tiec ve cach vu Galileo đuoc phan xet, va chinh thuc cong nhan rang Trai Đat khong đung yen, nhu ket qua cua mot cuoc nghien cuu do Vien Van hoa Giao hoang tien hanh. Thang 3 nam 2008, Vatican đe nghi hoan thanh viec phuc hoi cho Galileo bang cach dung mot buc tuong ong ben trong nhung buc tuong thanh Vatican. Thang 12 cung nam, trong cac su kien ky niem lan thu 400 nhung quan sat thien van bang kinh vien vong som nhat cua Galileo, Giao hoang Bien Đuc XVI đa ca ngoi nhung đong gop cua ong cho thien van hoc.


Qua đoi Galileo tiep tuc đon tiep khach cho đen nam 1642, sau khi bi sot va đanh trong nguc, ong qua đoi vao ngay 8 thang 1 nam 1642, o tuoi 77. Đai cong tuoc Tuscany, Ferdinando II, muon chon cat Galileo ben trong Vuong cung thanh đuong Santa Croce, canh ngoi mo cua cha ong va to tien, cung nhu dung len mot lang mo đa cam thach đe ton vinh ong.

Tuy nhien, cac ke hoach nay đa bi huy bo, sau khi Đuc Giao hoang Urbano VIII va chau trai, Hong y Francesco Barberini, đa phan đoi, vi Galileo đa bi Giao hoi len an, bi nghi ngo manh me la di giao. Thay vao đo ong đuoc chon trong mot can phong nho ben canh nha nguyen o cuoi hanh lang tu Thanh Đuong toi Phong Thanh. Galileo đuoc chon cat lai ben trong Vuong cung thanh đuong vao nam 1737 sau khi mot tuong đai đuoc xay dung o đo đe ton vinh ong. Trong luc di chuyen nay, ba ngon tay va rang đa đuoc lay ra khoi phan con lai cua ong. Mot trong nhung ngon tay nay, hien đang đuoc trung bay tai Bao tang Galileo o Firenze, Y.


Cac tac pham Cac tac pham đau tien cua Galileo mieu ta cac thiet bi khoa hoc gom tieu luan nam 1586 voi tieu đe Chiec Can Nho (La Billancetta) mieu ta mot chiec can chinh xac đe can cac vat the trong khong khi hay trong nuoc va cuon sach giao khoa in nam 1606 Le Operazioni del Compasso Geometrico et Militare ve hoat đong cua mot la ban hinh hoc va quan su.
Cac tac pham đau tien cua ong ve đong luc, khoa hoc chuyen đong va cac co cau la cuon De Motu (Ve Chuyen đong) nam 1590 va Le Meccaniche (Co hoc) khoang nam 1600. Cuon đau dua tren đong luc chat long cua Aristoteles-Archimedes va cho rang toc đo roi hap dan trong mot moi truong chat long ty le voi so doi cua trong luong rieng cua vat the trong moi truong đo, theo đo trong mot chan khong cac vat the se roi voi cac toc đo ty le voi trong luong rieng cua chung. No cung tan thanh luc đay đong luc Hipparchus-Philoponus theo đo luc đay la tu tieu hao va roi tu do trong chan khong se co mot tinh chat toc đo cuoi cung theo trong luong rieng sau mot giai đoan gia toc ban đau.
Cuon Su gia Sao (Sidereus Nuncius) nam 1610 cua Galileo la chuyen luan khoa hoc đau tien đuoc xuat ban dua tren cac quan sat đuoc thuc hien bang kinh vien vong va gom ca su kham pha cac ve tinh Galileo. Galileo xuat ban mot cuon sach mieu ta cac đom mat troi nam 1613 voi tieu đe Nhung buc thu ve cac Đom mat troi cho rang Mat troi va cac tang troi la khong hoan hao. Cung trong nam 1610 qua cac quan sat bang kinh vien vong ong thong bao ve cac buou va cac pha đay đu cua Sao Kim bac bo he đia tam va ung ho su chuyen đoi tu thien van hoc đia tam cua Ptolemaeus sang thien van hoc đia nhat tam o the ky XVII nhu cac mo hinh hanh tinh cua Tycho va Capella. Nam 1615 Galileo chuan bi mot ban viet tay đuoc goi la Thu gui Đai Cong tuoc Christina mai toi nam 1636 moi đuoc in. Buc thu nay la mot phien ban sua đoi cua Thu gui Castelli, bi Toa an di giao cho la mot su xuc pham toi tin nguong khi ung ho thuyet Copernicus la đung đan ve vat ly va cho rang no thich hop voi Kinh thanh. Nam 1616, sau lenh cua Toa an di giao cam Galileo tin vao hay bao ve quan điem cua Copernicus, Galileo đa viet Bai thuyet trinh ve thuy trieu (Discorso sul flusso e il reflusso del mare) dua tren mo hinh Trai Đat cua Copernicus, duoi hinh thuc mot buc thu rieng gui Giao hoang Orsini. Nam 1619, Mario Guiducci, mot hoc sinh cua Galileo, xuat ban mot bai viet voi hau het noi dung do Galileo thuc hien voi tieu đe Bai thuyet trinh ve cac Sao choi (Discorso Delle Comete), đua ra ly le chong lai cach dien giai ve Sao choi cua Dong Ten.
Nam 1623, Galileo xuat ban Nguoi thi nghiem – Il Saggiatore, tan cong cac ly thuyet dua tren mo hinh cua Aristoteles va ung ho viec thanh lap cac y tuong khoa hoc dua tren thuc nghiem va toan hoc. Cuon sach rat thanh cong va tham chi con co đuoc su ung ho tu cac gioi chuc cao cap ben trong Giao hoi Cong giao. Sau thanh cong cua Nguoi thi nghiem, Galileo xuat ban Đoi thoai ve Hai He thong The gioi Chinh (Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo) nam 1632. Du đa than trong đe tranh vi pham vao cac đieu cam cua Toa an di giao nam 1616, nhung tuyen bo trong cuon sach ung ho ly thuyet Copernicus va mot mo hinh he mat troi phi đia tam khien Galileo bi đua ra xet xu va cam xuat ban. Du co lenh cam xuat ban, Galileo van xuat ban cuon Nhung bai thuyet trinh ve cac Chung minh Toan hoc Lien quan toi Hai Khoa hoc Moi (Discorsi e Dimostrazioni Matematiche, intorno a due nuove scienze) nam 1638 tai Ha Lan, ben ngoai tam tai phan cua Toa an di giao.

Chiec Can nho (1586)
Ve chuyen đong (1590) 
Co hoc (khoang 1600)
Su gia Sao (1610; bang tieng Latinh, Sidereus Nuncius)
Nhung buc thu ve cac Đom mat troi (1613)
Thu gui Đai Cong tuoc Christina (1615; xuat ban nam 1636)
Thuyet trinh ve Thuy trieu (1616; tieng Italia, Discorso del flusso e reflusso del mare)
Thuyet trinh ve Sao choi (1619; tieng Italia, Discorso Delle Comete)
Nguoi thi nghiem (1623; tieng Italia, Il Saggiatore)
Đoi thoai ve Hai He thong The gioi Chinh (1632; tieng Italia Dialogo dei due massimi sistemi del mondo)
Nhung bai Thuyet trinh ve cac Chung minh Toan hoc Lien quan toi Hai Khoa hoc Moi (1638; tieng Italia, Discorsi e Dimostrazioni Matematiche, intorno a due nuove scienze)


Di san Nhung kham pha thien van hoc va nghien cuu trong ly thuyet cua Copernicus cua Galileo đe lai mot di san truong cuu gom viec phan loai bon ve tinh lon cua Sao Moc do Galileo phat hien (Io, Europa, Ganymede va Callisto) va đuoc goi la cac ve tinh Galileo. Cac no luc va nguyen tac khoa hoc khac đuoc đat theo ten Galileo gom tau vu tru Galileo, tau vu tru đau tien đi vao quy đao quanh Sao Moc, he thong đinh vi Galileo đa đuoc đe xuat, su bien đoi giua cac he thong quan tinh trong co hoc co đien bao ham su bien đoi Galileo va Gal la mot đon vi cua gia toc khong thuoc he SI.

Đe trung mot phan voi nhung quan sat thien van đau tien đuoc ghi lai cua Galileo bang kinh vien vong, Lien hiep quoc đa coi nam 2009 la Nam Thien van hoc Quoc te. Mot ke hoach toan cau do Hiep hoi Thien van Quoc te (IAU) đat ra, no cung đuoc UNESCO — co quan Lien hiep quoc chiu trach nhiem ve cac van đe Giao duc, Khoa hoc va Van hoa, tan thanh. Nam Thien van hoc Quoc te 2009 đuoc du đinh la mot ngay hoi toan cau cua thien van hoc va nhung đong gop cua no vao xa hoi va van hoa, thu hut su chu y toan the gioi khong chi ve thien van hoc ma con ve khoa hoc noi chung, voi uu tien huong ve nhung nguoi tre tuoi.
Nha viet kich Đuc the ky XX Bertolt Brecht đa ghi lai cuoc đoi Galileo trong tac pham Cuoc đoi Galileo cua ong (1943). Cung co mot vo kich the ky XXI ve cuoc đoi ong.
Galileo Galilei gan đay đuoc chon nhu mot motif chinh cho đong xu suu tap co gia tri rat cao: đong €25 đong xu ky niem Nam Thien van hoc Quoc te, đuoc đuc nam 2009. Đong xu nay cung ky niem sinh lan thu 400 phat minh kinh vien vong cua Galileo. Hinh tren đong xu the hien mot phan chan dung ong va chiec kinh vien vong. Phia sau la mot trong nhung hinh ve đau tien cua ong ve be mat Mat Trang. Trong đong xu bac nhung chiec kinh vien vong khac cung đuoc the hien: Kinh vien vong Isaac Newton, đai quan sat thien van tai Tu vien Kremsmunster, mot kinh vien vong hien đai, mot kinh vien vong radio va mot kinh vien vong khong gian. Trong nam 2009, kinh vien vong Galileo đuong kinh 50 mm cung đuoc ban ra voi chi phi thap va chat luong tuong đoi cao phuc vu cho muc đich giao duc.
Ten cua ong cung đuoc đat cho đon vi đo Gal cua gia toc khong thuoc He đo luong quoc te.


Ghi chu Thu muc Lien ket ngoai (tieng Anh)
Galileo (Italian philosopher, astronomer and mathematician) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Chan dung Galileo
Original documents on the trial of Galileo Galilei Luu tru ngay 29 thang 3 nam 2008 tai Wayback Machine trong cac tai lieu luu tru mat cua Vatican
Galileo Affair catholic.net
The Galileo Project o Đai hoc Rice
PBS Nova Online: Galileo's Battle for the Heavens
Stanford Encyclopedia of Philosophy entry on Galileo
The Galilean Library, trang giao duc.
Galileo and the Catholic Church Luu tru ngay 12 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine article at Catholic League
Animated Hero Classics: Galileo (1997) tren Internet Movie Database
Electronic representation of Galilei's notes on motion (MS. 72)
Galileo's 1590 De Motu translation [3] Luu tru ngay 28 thang 11 nam 2009 tai Wayback Machine
Works by Galileo Galilei: text with concordances and frequencies.
CCD Images through a Galilean Telescope Luu tru ngay 9 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine Modern recreation of what Galileo might have seen
Galilei, Galileo. Le Operazioni del Compasso Geometrico et Militare 1610 Rome. From Rare Book Room. Scanned first edition.
Galilei, Galileo. Istoria e Dimostrazioni Intorno Alle Macchie Solar 1613 Rome. From Rare Book Room. Scanned first edition.
O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Galileo Galilei", Bo luu tru lich su toan hoc MacTutor, Đai hoc St. Andrews
Linda Hall Library features a first edition of Sidereus Nuncius Magna Luu tru ngay 9 thang 12 nam 2019 tai Wayback Machine as well as a pirated edition from the same year Luu tru ngay 9 thang 12 nam 2019 tai Wayback Machine, both fully digitized.
(tieng Viet)

Galile G. tai Tu đien bach khoa Viet Nam