Sudan (1973 – 19 thang 3 nam 2018) la ten mot ca the te giac trang phuong bac (Ceratotherium simum cottoni) đuoc nuoi nhot tai So thu Dvur Kralove o Cong hoa Sec tu nam 1975 toi 2009, sau đo no đuoc chuyen toi Khu bao ton Ol Pejeta tai Laikipia, Kenya đe sinh song toi cuoi đoi. Toi thoi điem Sudan chet, no la mot trong ba ca the te giac trang phuong bac con sot lai tren the gioi, va la ca the đuc duy nhat con lai cua phan loai nay. Ngay 19 thang 3 nam 2018, Sudan đuoc cho an tu sau mot thoi gian chiu đau đon do cac "bien chung lien quan toi tuoi tac".


Đau đoi Thang 2 nam 1975, khi moi hai tuoi, Sudan dinh bay cua mot nguoi tho bay thu cua Ganh xiec Chipperfield tai Shambe, Sudan, cung voi nam con te giac trang phuong bac khac. Trong sau con te bi bat, co hai con đuc (Sudan va Saut) va bon con cai (Nola, Nuri, Nadi va Nesari).
Thoi điem đo, so luong ca the đang song trong moi truong hoang da cua phan loai te giac trang phuong bac uoc tinh khoang 700 con. Đoi voi nhieu nha moi truong hoc, đe cac loai vat song trong moi truong tu nhien la cach duy nhat co the chap nhan đuoc trong cong tac bao ton cac phan loai đong vat quy hiem. So thu Dvur Kralove va đoi tac cua ho la Ganh xiec Chipperfield bi nhieu chi trich khi đa đanh bay Sudan va cac con te khac. So thu nay chuyen ve cac giong loai đong vat chau Phi voi bo suu tap đong vat lon nhat ben ngoai chau Phi.
Nam 1975 Sudan đuoc goi đen So thu Dvur Kralove (Cong hoa Sec) cho chuong trinh trung bay te giac trang phuong bac. So thu nay la noi duy nhat tren the gioi loai te giac trang phuong bac sinh san thanh cong, voi con cuoi cung đuoc sinh vao nam 2000.
Tai đay, Sudan la cha cua Nabire (con me: Nasima, so theo doi 0351), sinh ngay 15 thang 11 nam 1983, đa chet vao thang 7 nam 2015 tai So thu Dvur Kralove. No cung la cha cua Najin, đuoc chuyen đen Khu bao ton Ol Pejeta cung voi Sudan nam 2009. Najin sinh nam 1989, con me cung la Nasima. Sudan đe ra mot con khac ngoai Nabire va Najin. Sudan la ong cua Fatu, con cua Najin. So theo doi cua Sudan la 0372.
Thang 12 nam 2009, Sudan đuoc chuyen tu So thu Dvur Kralove toi Khu bao ton Ol Pejeta cho chuong trinh nhan giong vat nuoi "Co hoi ton tai cuoi cung", cung voi ba con te giac trang phuong bac khac. Nguoi ta hy vong rang moi truong song hoang da hon tai Ol Pejeta se tao đieu kien thuan loi hon cho cac con vat sinh san.


Nhung nam sau Khi te giac Suni, mot trong ba te giac con lai trong đot van chuyen đen Khu bao ton Ol Pejeta, chet vao nam 2014, Sudan song nhung nam cuoi cung voi con gai Najin va chau gai Fatu. Tai khu bao ton nay, te giac trang phuong bac đuoc bao ve 24 gio mot ngay đe tranh nan bat trom moi đe doa chinh cua chung. Cac phuong phap bao ve bao gom cay thiet bi truyen tin hieu vao sung te, su dung thap canh, tuong chan, thiet bi bay khong nguoi lai, ve khuyen, va luc luong canh ve đuoc đac huan.
Con đuc con lai truoc đo la Angalifu, song o vuon thu San Diego Zoo Safari Park cung voi Nola đen ngay 14 thang 12 nam 2014, khi no chet. Angalifu đa qua tuoi sinh san, nen khi đo te giac Sudan la hy vong duy nhat con lai cho chuong trinh nhan giong. Tuy nhien, moi no luc danh cho Sudan tai Khu bao ton Ol Pejeta đeu khong thanh cong.
Nhieu thu nghiem van đang tiep dien voi phuong phap thu tinh trong ong nghiem tu trung cua Najin va Fatu va tinh trung cua Sudan, sau đo phoi nang se đuoc cay vao mot con te giac trang phuong nam cai thich hop.


= Qua đoi =
Cuoi nam 2017, chan sau ben phai cua te giac Sudan bi nhiem trung. Mac du tinh trang cua no co khoe hon trong nhung thang tiep sau, trinh trang nhiem trung van tai dien, va, thang 3 nam 2018, mac du đa co nhieu lieu phap chuyen sau tinh trang benh cua no rat đoi nghiem trong. Ngay 19 thang 3 nam 2018, Sudan đuoc cho an tu, sau khi trai qua nhung "bien chung lien quan toi tuoi tac". Vai tuan truoc khi Sudan chet, Richard Vigne, giam đoc đieu hanh Khu bao ton Ol Pejeta, phat bieu "Ve can ban, Sudan qua nhieu nam đa qua gia coi, viec no ra đi cung khong anh huong toi kha nang tai tao giong loai te giac trang phuong bac."


Ho tro Thang 2 nam 2015, Ol Pejeta phat đong chien dich GoFundMe nham gay quy đe nhan vien noi đay bao ve loai te giac. Thang 5 nam 2015, sau khi lien he Ol Pejeta, doanh nhan nguoi Pakistan tai Dubai la Hamid Hussain va Muhammad Yaqoob khoi đong chien dich toan cau nham tao su quan tam va keu goi moi nguoi đen Ol Pejeta đe tang nguon kinh phi ho tro thu tinh trong ong nghiem va cac hinh thuc ho tro sinh san khac. Hai nguoi đa moi goi cac nhan vat noi tieng đen vieng tham Ol Pejeta. Cac nhan vat noi tieng đen tham Sudan co cac dien vien Nargis Fakhri, Khaled Abol Naga, va MC Phan Anh.
Nam 2017, Khu bao ton Ol Pejeta cung voi app Tinder va Ogilvy Chau Phi van hanh chien dich gay quy đe tai tao lai loai nay. Ho tao mot tai khoan tren ung dung Tinder cho Sudan, con te giac trang phuong bac cuoi cung, va nguoi dung ung dung nay co the lac ve phia ben phai đe ung ho tien cho du an nay.


Ton vinh Ngay 20 thang 12 nam 2020, Google đa đoi doodle tuong trung nham ton vinh chu te giac nay.


Tham khao