Nha Thanh hay Trung Hoa Đai Thanh quoc, Đai Thanh Đe Quoc, con đuoc goi la Man Thanh (chu Han: 满清, tieng Mong Co: Манж Чин Улс), la trieu đai phong kien cuoi cung trong lich su Trung Quoc.
Nguon goc cua nguoi Man Chau la nguoi Nu Chan, hoang toc Ai Tan Giac La la mot bo toc cua Kien Chau Nu Chan, thuoc su quan ly cua Kien Chau ve cua nha Minh. Kien Chau ve la mot ve so đuoc nha Minh thiet lap tai Đong Bac Trung Quoc, thuoc đon vi hanh chinh bien phong trieu Minh, tung thuoc su quan ly cua No Nhi Can Đo ty, ma Ai Tan Giac La thi nhieu đoi la Đo chi huy su cua Kien Chau ta ve. Nam 1616, mot nguoi Nu Chan la No Nhi Cap Xich đa dung quoc xung Han, thanh lap nha nuoc "Đai Kim" (chu Han: 大金; binh am: Da Jin) o vung Đong Bac Trung Quoc – su sach goi la Hau Kim đe phan biet voi nha Kim cung cua nguoi Nu Chan tung ton tai vao the ky 12–13; đong đo o Hach Đo A Lap – con goi la "Hung Kinh". Đen nam 1636, nguoi thua ke No Nhi Cap Xich la Hoang Thai Cuc xung Đe o Thinh Kinh, đoi quoc hieu thanh Đai Thanh (chu Han: 大清; binh am: Da Qing), luc ay, lanh tho chi dung lai o vung Đong Bac Trung Quoc va khu vuc Mac Nam, nhung cung đa gay đe doa lon voi nha Minh, von đa rut lui ve phia nam Van Ly Truong Thanh. Nam 1644, Ly Tu Thanh xuat quan đanh chiem Bac Kinh, nha Minh diet vong. Cung nam đo, Ngo Tam Que von la tuong tan du cua nha Minh, vi đe đoi khang Ly Tu Thanh ma đa đau hang nha Thanh. Quan Thanh de dang tien qua Son Hai quan, đanh bai Ly Tu Thanh, chinh thuc doi đo ve Bac Kinh, cung mo đong mot cuoc nam ha quy mo lon. Trong vong thoi gian may chuc nam sau, nha Thanh lan luot tieu diet the luc đoi đich con sot lai nhu tan du nha Minh o Hoa Bac, quan Đai Thuan cua Ly Tu Thanh, Đai Tay cua Truong Hien Trung, Nam Minh va nha nuoc Minh Trinh cua Trinh Thanh Cong; thong nhat toan bo Trung Quoc. Nha Thanh chinh phuc va tro thanh trieu đinh cai tri lanh tho cua: Trung Quoc ban tho (1644–1662), đao Đai Loan (1683), Ngoai Mong (1691), Tay Tang (1751), Tan Cuong (1759); hoan thanh cuoc chinh phuc cua nguoi Man Chau. Vao giai đoan cuc thinh cuoi the ky 18, nha Thanh kiem soat lanh tho rong toi 13 trieu km2 (lanh tho Trung Quoc ngay nay rong 9,6 trieu km2), la thoi ky ma lanh tho Trung Quoc đat muc rong lon nhat trong lich su. Trai qua ba đoi Hoang đe Khang Hy, Ung Chinh, Can Long, quoc luc cua nha Thanh cung voi kinh te, van hoa đeu đuoc khoi phuc va phat trien manh me, thong tri lanh tho rong lon va cac phien thuoc, su goi "Khang – Can thinh the", la thoi ky phat trien đinh cao cua nha Thanh, la mot trong nhung thoi ky huy hoang nhat cua cac vuong trieu phong kien trong lich su Trung Quoc.
Trong thoi gian tri vi, nha Thanh đa cung co quyen quan ly hoa binh cua ho đoi voi Trung Quoc, hoa nhap va hoa hop van hoa cua cac dan toc thieu so voi van hoa Trung Quoc, va xa hoi Trung Quoc đa đat toi tam anh huong cao nhat cua Đe quoc Trung Hoa. Tuy nhien, suc manh quan su cua Thanh đa suy giam trong the ky 19 va phai đoi mat voi suc ep tu ben ngoai, nhieu cuoc noi loan ben trong va nhung that bai trong chien tranh, khien nha Thanh tan ta tu sau nua cuoi the ky 19. Viec lat đo trieu Man Thanh sau cuoc Cach mang Tan Hoi khi hoang hau nhiep chinh khi ay la Hieu Đinh Canh hoang hau, đoi mat voi phan khang cua phong trao cach mang Tan Hoi nen ba buoc phai thoai vi nhan danh vi hoang đe Man Thanh cuoi cung la Pho Nghi ngay 12 thang 2 nam 1912. Tan du cua che đo Man Thanh cung đa bi tieu diet tai vung Tan Cuong va Tay Tang cua Trung Quoc cung vao nam 1912.
Tai đat to la vung Man Chau, tan du nha Thanh cua cuu hoang đe Pho Nghi thiet lap Man Chau Quoc nhung thuc chat chi la chinh phu bu nhin cua Nhat Ban, ton tai đen nam 1945 thi nguoi Nga (Lien Xo) tieu diet quan Nhat o vung Man Chau tai The chien 2, Man Chau Quoc cung bi diet vong va Man Chau quay tro ve Trung Quoc.


Quoc hieu = Nguon goc ten goi =
Nam 1616, No Nhi Cap Xich thanh lap chinh quyen Hau Kim, đen nam 1636 thi Hoang Thai Cuc đoi quoc hieu thanh "Đai Thanh". Sau khi nhap quan, Đai Thanh tro thanh mot trong ba hoang trieu thong nhat Trung Quoc đat chu "Đai" vao quoc hieu chinh thuc, sau Đai Nguyen va Đai Minh. Ly do Hoang Thai Cuc đoi quoc hieu khong he đuoc su lieu ghi chep chinh xac, theo đo cung co nhung giai thich canh tranh ve y nghia cua Qing (co nghia la "ro rang" hoac "tinh khiet"). Ten co the đa đuoc chon đe phan ung voi ten cua nha Minh (明), bao gom cac yeu to "nhat" (日) va "nguyet" (月), ca hai đeu gan lien voi yeu to hoa cua he thong hoang đao Trung Quoc. Tu Thanh (清, qing) bao gom "thuy" (氵) va "thanh" (青), ca hai nghia lien ket voi nhau la "thuy thanh" co nghia la nuoc xanh. Cach viet nay se la an du cho cuoc chinh phat cua quan Thanh tieu diet nha Minh la that bai cua lua boi nuoc. Hinh anh ve "nuoc" cua ten moi cung co the co nhung lien quan đen đao Phat ve su sang suot va giac ngo va ket noi voi Bo tat Van-thu-su-loi. "Thanh" cung la ten cua mot so dong song o Man Chau, tai mot trong so đo No Nhi Cap Xich đa gianh chien thang quan trong vao nam 1619. Cung co the xuat phat tu ten tieng Man 「ᠳᠠᠢᠼᠢᠨ」(Daicin), co the bat nguon tu mot tu tieng Mong Co co nghia la "nguoi thien chien, chien binh", va "Đai Thanh quoc" nghia la "thuong quoc" hoac "quoc gia thien chien", tuy nhien quan điem nay van con gay tranh cai, boi co hoc gia đa khao chung tu ngon ngu va tai lieu lich su va chi ra rang, nhung sach đuoc bien soan boi nhung nguoi thong tri nha Thanh hoan toan khong su dung cach noi nay.


= Cai tao tu "Trung Quoc" =

Sau khi chinh phuc Trung Quoc ban tho, Man Thanh thuong goi nha nuoc cua ho la Trung Quoc (tieng Trung: 中國; binh am: Zhongguo, tieng Man: ᡩᡠᠯᡳᠮᠪᠠᡳᡤᡠᡵᡠᠨ, chuyen ta: dulimbai gurun). Cac hoang đe đa đanh đong cac vung đat cua Thanh quoc (bao gom Đong Bac Trung Quoc, Tan Cuong, Mong Co, Tay Tang va cac khu vuc khac) la Trung Quoc trong ca hai tieng Trung Quoc va tieng Man Chau, xac đinh Trung Quoc la mot quoc gia đa sac toc, va tu choi y tuong rang Trung Quoc chi co nghia la khu vuc nguoi Han. Cac hoang đe nha Thanh tuyen bo rang ca nguoi Han va khong phai nguoi Han đeu la mot phan cua Trung Quoc. Ho đa su dung ca Trung Quoc va "Thanh" đe chi trieu đai cua minh trong cac tai lieu chinh thuc. "Tieng Trung Quoc" (Dulimbai gurun i bithe) bao gom tieng Trung Quoc, tieng Man va tieng Mong Co va "nguoi Trung Quoc" (tieng Trung: 中國之人; Han-Viet: Trung Quoc chi nhan; binh am: Zhongguo zhi ren; tieng Man: Dulimbai gurun i niyalma) đe cap đen tat ca cac đoi tuong cua đe quoc.
Nam 1689, khi Khang Hy ky ket Đieu uoc Nerchinsk (Ni Bo So) voi Nga, lan đau tien su dung "Trung Quoc" nhu la ten quoc gia chinh thuc, đoi ung voi "Nga", tu Trung Quoc nay chinh la đe chi Đe quoc Đai Thanh bao quat ca Mong Co va Đong Bac Trung Quoc. Khi nha Thanh đa chinh phuc Dzungaria vao nam 1759, ho tuyen bo rang vung đat moi đa bi thon tinh vao "Trung Quoc" (Dulimbai Gurun) trong đai tuong niem tieng Man. Phien ban tieng Man cua Hiep uoc Kyakhta (1768), mot hiep uoc voi Đe quoc Nga lien quan đen quyen luc hinh su đoi voi ke cuop, đuoc goi la nguoi tu nha Thanh la "nguoi tu trung quoc (Dulimbai Gurun)". Đen nay, khai niem "Trung Quoc" chinh la tu khai niem "Trung Quoc" ma nha Thanh đap nan ra.


Lich su = Su thanh lap nuoc Hau Kim va trieu đai nha Thanh cua nguoi Man Chau =

Nha Thanh la mot trieu đai do nguoi Man Chau thanh lap, mot dan toc thieu so du muc o mot so nuoc Đong A hien nay. Von la nhung nguoi du muc ban khai, nguoi Man Chau dan chiem uu the tai vung hien o phia đong nam Nga. Quoc gia Man Chau đuoc No Nhi Cap Xich (Nurhaci) thanh lap vao đau the ky 17. Ban đau chi la mot nuoc chu hau cua nha Minh, ong tu tuyen bo minh la hoang đe cua nuoc Hau Kim nam 1616. Cung nam ay, ong phat trien cac nguon tai nguyen kinh te, con nguoi cua đat nuoc cung nhu ky thuat bang cach thu nhan nhung nguoi Han song tai vung Man Chau.
Nam 1625, No Nhi Cap Xich lap thu đo tai Tham Duong (tieng Man: Mukden), nhung nam sau ong phai chiu mot that bai quan su lon đau tien truoc mot vi tuong nha Minh la Vien Sung Hoan. No Nhi Cap Xich chet nam đo. Mot trong nhung thanh tuu lon nhat cua ong la viec tao lap he thong Bat Ky, theo đo moi nguoi dan Man Chau đeu thuoc mot trong tam "Ky", đo vua la cac đon vi dan su vua mang tinh chat quan su. Cac Ky đuoc đat ten nhu vay boi vi moi nhom đuoc phan biet boi mot la co khac nhau.
Nguoi ke tuc No Nhi Cap Xich, Hoang Thai Cuc tiep tuc tien hanh cong viec dua tren cac nen mong đuoc cha đe lai, sap nhap cac ky cua nguoi Han đau tien vao quan đoi cua minh. Hoang Thai Cuc cung chap nhan viec ap dung nhieu co cau chinh tri kieu nha Minh vao đat nuoc minh, nhung luon giu uu the cua nguoi Man Chau trong cac co cau đo thong qua mot he thong đinh muc phan bo. Khi Lam Đan Han, vi đai han cuoi cung cua nguoi Mong Co, chet tren đuong toi Tay Tang nam 1634, con trai ong Ngach Triet (Ejei) đa đau hang nguoi Man Chau va trao lai ngoc ti truyen quoc cua hoang đe nha Nguyen cho Hoang Thai Cuc.
Nam 1636 Hoang Thai Cuc đoi quoc hieu thanh Đai Thanh, co nghia la thanh khiet, bieu hien nhung tham vong đoi voi vung Man Chau. Cai ten Thanh đuoc lua chon boi vi ten cua nha Minh (明) đuoc cau thanh tu cac ky hieu cua chu nhat (日, mat troi) va nguyet (月, Mat Trang), đeu lien quan toi hoa menh. Chu Thanh (清) đuoc cau thanh tu chu can ban la thuy (水, nuoc) va tu chi mau xanh (青), ca hai đeu la menh thuy. Trong thuyet Ngu hanh, thi thuy khac đuoc hoa, am chi viec nha Thanh se đanh tan toan bo nha Minh. Trong mot loat nhung chien dich quan su, Hoang Thai Cuc đa khuat phuc đuoc vung Noi Mong va Trieu Tien truoc khi tiep tuc chiem quyen kiem soat vung Hac Long Giang. Chiem Trung Nguyen cung toan bo xu so Trung Quoc, nha Thanh tuyen bo Thien menh Trung Hoa tren khap thien ha.
Bac Kinh đa bi mot lien minh nhung luc luong noi loan do Ly Tu Thanh cam đau vao cuop pha. Nha Minh chinh thuc ket thuc khi Minh Tu Tong Chu Do Kiem (Sung Trinh Đe), vi hoang đe cuoi cung cua nha Minh treo co tu tu tai Moi Son canh Tu Cam Thanh. Sau khi chiem Bac Kinh vao thang 4 nam 1644, Ly Tu Thanh dan đau mot đoi quan manh gom 600.000 nguoi chien đau voi Ngo Tam Que, vi tuong chi huy luc luong đon tru 100.000 linh bao ve Son Hai Quan (山海關) cua nha Minh.
Son Hai Quan la cua ai co vi tri trong yeu o phia đong bac Van ly truong thanh cach Bac Kinh nam muoi dam ve phia đong bac va trong nhieu nam luc luong đon tru tai đay luon phai chien đau ngan chan nguoi Man Chau ben ngoai thu đo Bac Kinh. Sau khi Ly Tu Thanh chiem đuoc Bac Kinh, giet cha va cuop thiep cua Ngo Tam Que, Ngo Tam Que đa quyet đinh mo cong thanh đau hang nha Thanh, lien minh voi Đa Nhi Con, khi ay đang lam nhiep chinh cho Hoang đe Thuan Tri moi 6 tuoi noi nghiep Hoang Thai Cuc vua mat nam truoc.
Lien minh nay đanh bai cac luc luong noi loan cua Ly Tu Thanh trong tran chien ngay 27 thang 5 nam 1644, sau đo đanh chiem kinh đo Bac Kinh. Qua trinh tieu diet cac luc luong trung thanh voi nha Minh (nha Nam Minh), nhung ke nhom ngo ngoi bau va nhung nhom vu trang cat cu khac keo dai them 17 nam nua. Vi vua cuoi cung cua nha Minh, Vinh Lich, chay tron toi Mien Đien (tuc Myanmar hien nay), nhung bi bat va giao lai cho luc luong vien chinh cua nha Thanh do Ngo Tam Que cam đau. Vinh Lich bi hanh quyet tai tinh Van Nam đau nam 1662.


= Khang Hy va su cung co quyen luc =

Hoang đe Khang Hy (1661–1722) len ngoi khi moi 8 tuoi. Trong nhung nam cam quyen đau tien ong đuoc ba cua minh la Hieu Trang Thai Hoang Thai Hau giu quyen nhiep chinh tro giup rat nhieu.
Nguoi Man Chau nhan ra rang viec kiem soat "Thien menh" la mot nhiem vu het suc to lon. Su rong lon cua lanh tho Man Chau đong nghia voi viec trieu đinh chi co đu quan đoi đe đon tru tai nhung thanh pho chinh va xuong song cua mang luoi phong ngu dua chu yeu vao nhung nguoi linh nha Minh đa đau hang.
Hon nua, cac tuong linh nha Minh đa đau hang truoc đo cung đuoc lua chon theo muc đo đong gop vao viec thanh lap nha Thanh, đuoc phong tuoc tro thanh cac lanh chua phong kien (藩王 – phien vuong), va đuoc quyen cai quan nhung vung đat rong lon o phia nam Trung Quoc. Nguoi đung đau so đo la Ngo Tam Que (吳三桂), đuoc trao cac tinh Van Nam va Quy Chau, trong khi cac vi tuong khac nhu Thuong Kha Hy (尚可喜) va Canh Trong Minh (耿仲明) đuoc giao cai quan cac tinh Quang Đong va Phuc Kien. Ba nguoi nay đuoc nguoi Trung Quoc goi chung bang cai ten Tam Phien.
Sau mot thoi gian, ba vi lanh chua nay va nhung vung đat đai cua ho cai quan dan tro thanh hinh thuc tu tri. Cuoi cung, vao nam 1673, Thuong Kha Hy thinh cau Khang Hy, bay to uoc vong muon đuoc tro ve que huong Lieu Đong (遼東) va chi đinh con trai lam nguoi ke nhiem. Vi hoang đe tre cho phep ong ta ve nghi nhung tu choi trao chuc vu cho nguoi con trai. Truoc su kien đo, hai vi tuong kia cung quyet đinh xin ve huu đe thu phan ung cua Khang Hy, cho rang ong ta se khong dam lieu xuc pham đen ho. Hanh đong nay mang lai ket qua trai nguoc voi mong đoi cua ho khi vi hoang đe tre tuoi lua phinh ho bang cach chap nhan cac yeu cau va đoat lai ba vung đat đo cho trieu đinh.
Thay minh bi tuoc đoat quyen luc, Ngo Tam Que cho rang ong ta khong con lua chon nao khac ngoai cach lam loan. Ngo Tam Que cung Canh Trong Minh va con trai Thuong Kha Hy la Thuong Chi Tin (尚之信) thanh lap lien minh. Cuoc noi day dien ra sau đo keo dai tam nam. O thoi phat trien manh nhat, luc luong noi day đa tim cach mo rong tam kiem soat cua minh ve huong bac toi tan song Truong Giang (長江). Du vay, cuoi cung trieu đinh nha Thanh tieu diet đuoc cuoc noi day va kiem soat đuoc toan bo mien nam Trung Quoc. Trong lich su Trung Quoc, su kien nay đuoc goi la Loan Tam Phien.
Đe cung co đe che, Khang Hy đich than chi huy mot loat cac chien dich quan su tan cong Tay Tang, nguoi Dzungar; va sau nay, ong đanh ca Đe quoc Nga, nhung phan lon bi Pyotr I tan cong du doi cho toi chan Van ly truong thanh. Ong dan xep mot cuoc hon nhan giua con gai minh voi vi Kha Han Mong Co la Chuan Cat Nhi nham tranh mot cuoc xung đot quan su. Cac chien dich quan su cua Gordhun chong lai nha Thanh đa cham dut, giup tang cuong suc manh đe che. Đai Loan cung bi cac luc luong nha Thanh chinh phuc nam 1683 tu tay con trai cua Trinh Kinh la Trinh Khac Sang (鄭克塽,) (chau noi Trinh Thanh Cong, nguoi đa đoat lai quyen kiem soat Đai Loan tu tay thuc dan Ha Lan). Toi cuoi the ky 17, Trung Quoc đat toi đinh cao quyen luc cua minh ke tu thoi nha Minh.
Khang Hi cung cho phep nhieu nha truyen đao Cong giao toi Trung Quoc đe truyen đao. Du ho khong đat đuoc muc đich cai đao cho đa so dan Trung Quoc, Khang Hi van cho ho song yen on tai Bac Kinh.


= Thinh tri thoi Ung Chinh va Can Long =

Hai giai đoan tri vi cua Hoang đe Ung Chinh (tri vi 1722–1735) va con trai ong Hoang đe Can Long (tri vi 1735–1796) đanh dau đinh cao phat trien quyen luc nha Thanh. Trong giai đoan nay, nha Thanh cai quan 13 trieu km2 lanh tho.
Sau khi Khang Hy qua đoi vao mua đong nam 1722, con trai thu tu cua ong la Ung Than vuong (雍親王) Dan Chan len noi ngoi tro thanh Hoang đe Ung Chinh. Ung Chinh la mot nhan vat gay nhieu tranh cai boi vi co nhung loi đon đai ve viec ong cuop ngoi, va trong nhung nam cuoi cung thoi Khang Hy, ong đa tham gia vao nhieu cuoc tranh gianh quyen luc chinh tri voi cac anh em cua minh.
Ung Chinh la mot nha cai tri cham chi va quan ly đat nuoc minh bang ban tay sat. Buoc đau tien cua ong nham tang cuong suc manh trieu đinh la đua he thong thi cu quoc gia tro ve cac tieu chuan truoc đo. Nam 1724 ong đan ap thang tay nhung trao đoi tien bat hop phap, von bi cac quan chuc trieu đinh loi dung đe kiem chac. Nhung nguoi vi pham vao luat moi ve tai chinh đeu bi cach chuc hay trong nhung truong hop nghiem trong, se bi hanh quyet.
Ung Chinh rat tin tuong vao cac vi quan nguoi Han, va đa chi đinh nhieu nguoi đuoc ong che cho vao nhung chuc vu quan trong. Mot trong nhung truong hop đien hinh la Nien Canh Nghieu đa đuoc phong lam nguoi chi huy chien dich quan su tai Thanh Hai, thay cho nguoi em trai cua Ung Chinh la hoang tu Dan Trinh (胤禵). Tuy nhien, nhung hanh đong kieu ngao cua Nien khien ong mat chuc nam 1726.
Trong thoi gian cai tri cua Ung Chinh, suc manh cua đe quoc đuoc cung co va đat toi muc cao nhat trong lich su Trung Quoc. Nhieu vung đat o phia tay bac đuoc sap nhap vao lanh tho quoc gia. Mot lap truong cung ran hon đuoc thuc hien nham muc đich loai bo cac quan lai tham nhung, va Ung Chinh la nguoi đa lap ra Quan Co Xu (軍機處), tren thuc te la mot bo may nham đam bao su yen on cua trieu đinh.
Hoang đe Ung Chinh mat nam 1735. Con trai thu tu ong, Bao Than Vuong (寶親王) Hoang Lich len noi ngoi tro thanh Hoang đe Can Long. Can Long noi tieng la mot vi tuong co tai. Noi ngoi o tuoi 24, Can Long đich than chi huy mot cuoc tan cong quan su gan Tan Cuong va Mong Co. Cac cuoc noi loan va khoi nghia tai Tu Xuyen va nhieu vung o phia nam Trung Quoc cung đuoc dep yen.
Khoang bon muoi nam ke tu khi Can Long len ngoi, chinh phu nha Thanh đoi mat voi tinh trang tham nhung nang ne tro lai. Hoa Than mot vi quan trong trieu, la ke tham nhung nhat vuong quoc. Ong ta đa bi con trai Can Long, Hoang đe Gia Khanh (1796–1820) buoc phai tu sat.


= Mo rong đe che =
Sau khi chiem Trung Hoa cua nha Minh, cac hoang đe nha Thanh đa tung buoc mo rong đe che cua minh thong qua cac cuoc chien tranh va sap nhap. Ho đa chiem them đuoc Tan Cuong, Tay Tang, Đai Loan, mot phan Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan ngay nay va cung voi Mong Co, Trieu Tien truoc đo vao đe che cua minh. Ho đa that bai truoc nuoc Đai Viet va Mien Đien khi tien xuong Đong Nam A vao nua sau the ky 18, cho toi khi Đe quoc Nga xam chiem Trung A vao the ki 19.


= Noi loan, bat on va ap luc ngay cang tang =
Mot quan điem thong thuong ve Trung Quoc o the ky 19 cho rang đay la giai đoan ma su kiem soat cua nha Thanh suy yeu đi va su thinh vuong cung sut giam. Qua vay, Trung Quoc phai chiu đung nhieu cuoc xung đot xa hoi, đinh đon kinh te va su bung no dan so đat ra nhung van đe lon đoi voi viec phan phoi luong thuc.
Cac nha su hoc đa đua ra nhieu su giai thich cho nhung su kien tren, nhung y tuong can ban cho rang quyen luc nha Thanh, sau mot the ky, đa phai đoi mat voi nhung van đe ben trong va ap luc ben ngoai khien cho hinh mau chinh phu, tinh trang quan lieu va he thong kinh te cua Trung Quoc thoi ay khong sao giai quyet noi:

Truoc tien, nha Thanh phai đoi mat voi kho khan giong nhu nhung trieu đai truoc: giai cap đia chu khong ngung gia tang thon tinh ruong đat va boc lot, khien cho phan lon nong dan tu canh pha san, mat đi ruong đat, tro thanh ta đien hoac luu dan, bi buoc phai chap nhan nhung đieu kien ha khac, chap nhan muc to cang nang ne hon truoc. Boi the, tinh trang ban cung hoa giai cap nong dan tro nen pho bien, đay ho vao hoan canh đoi ret vo cung bi tham. Thoi Can Long, tinh trang đia chu thon tinh ruong đat đa cuc ky nghiem trong, "trong 10 nguoi thi 1–2 ke so huu đat đai, 3–4 nguoi khong co ruong đe cay, con ta đien thi chiem đen 4–5 nguoi". Mot so luong lon nong dan bi ep phai roi bo que huong, tro thanh luu dan, luu lac tha huong. Chi rieng thanh Bac Kinh đa co 10 van an may. Trieu đinh nha Thanh đoi voi van đe nay khong mot ke sach kha thi, so luong dan đoi, dan luu lac ngay cang tang, mau thuan giai cap xa hoi ngay cang nghiem trong, nguy co kinh te vi the dan toi đau tranh chinh tri, cung cap đieu kien xa hoi ngay cang chin muoi cho cac cuoc khoi nghia nong dan. Ta Tong Đuong đa đanh gia ve tinh hinh kinh te cac tang lop o nong thon nhu sau: "Trong 10 nguoi thi giau co bat qua đuoc 1, 2 ke, con lai đeu lao đong ban kho, hoac lam giay, hoac trong khoai thay luong, nam đuoc mua con phai mua ngu coc tiep hoang, nam mat mua lay đau ra no đu?" Cac to chuc phan khang nhu Bach Lien giao, Thien Đia hoi, Niem đang, Bai Thuong đe giao... đa thua co mo rong luc luong, to chuc khuyen ran dan dat dan đoi, dan luu lac tham gia đau tranh phan Thanh nham tim con đuong song.
Sau 150 nam hoa binh, nha Thanh gap van nan bung no dan so: Thoi ki đau nha Thanh, do chien tranh khien dan so sut giam nhieu, trieu đinh tien hanh chinh sach khuyen khich sinh san, tu "tu sinh nhan đinh, vinh bat gia phu" thoi Khang Hy toi "than đinh nhan mau" thoi Ung Chinh đeu xoa bo thue đau nguoi, co vu khuyen khich nhan dan sinh đe. Xa hoi on đinh, khong co chien tranh, kinh te tung buoc phat trien, viec du nhap cac loai cay luong thuc moi (ngo, khoai lang) đa cung cap đieu kien thuan loi cho viec tang suc sinh san. Vay la dan so tang len nhanh chong, trong vong 100 nam tu nam Can Long thu 6 (1741) toi nam Đao Quang thu 20 (1840), dan so tu 140 trieu tang vot len toi 410 trieu, tang gan 3 lan, hien tuong nay truoc đo chua tung xay ra. Nha Thanh la xa hoi phong kien nong nghiep lay nong nghiep lam nen tang quoc gia, viec san xuat cua cai vat chat co ban dua vao nong nghiep. Nhung dien tich đat đai canh tac thi khong the tang them, nen binh quan đat canh tac tinh tren đau nguoi ngay cang giam. Toi giua thoi Can Long, binh quan đat canh tac con đuoc 4,25 mau/nguoi, van đu đe nguoi nong dan nuoi song gia đinh. Đen giua nhung nam Gia Khanh – Đao Quang, binh quan đat canh tac đa giam xuong con 2,19 mau, nguoi nong dan đa vo cung khon quan, kho duy tri noi sinh ke cua gia đinh, gia luong thuc cao vot, gia moi thach gao chua toi 1.000 quan tien thoi Khang Hy nay len toi 3.000 quan tien. Đen luc Ham Phong len ngoi (nam 1851), binh quan đat canh tac tinh tren đau nguoi chi con 1,78 mau, nong dan khong co đat canh tac phai luu lac đay ray, gia nhap giang ho cuop cua.
Nha Thanh tu giua thoi Can Long chung kien su tha hoa, hu bai cua đoi ngu quan lai: Đai hoc si Hoa Than chuyen quyen, cong khai an hoi lo, be cong luat phap, mua quan ban tuoc nhung lai đuoc Can Long dung tung. Trao luu thanh chinh nghiem minh noi quan truong chinh tri thoi Khang Hy – Ung Chinh đa thay đoi, sa nga xuong vung bun hu bai tham lam. Quan lai "lay viec an uong my sac lam tri ky, liem si cot o danh tieng, cuop loi loc la hien tai, nghien cuu nghia ly la me hoac". Hoang đe Gia Khanh sua sai bang cach nghiem tri Hoa Than, vua Đao Quang thi đe cao tiet kiem, nhung te nan tham nhung đa tich tu bao nam qua đa khong cach nao tru bo đuoc. Quan lai đia phuong tu đat ra luat le, cuop đoat tai cho, viec lai tri ngay cang sa sut. Chuong Hoc Thanh chi ra, thoi Gia Khanh – Đao Quang, khoan tien ma quan lai đia phuong an hoi lo, gap muoi lan, tham chi gap tram lan truoc kia, "nha cua, đo dung xa hoa hon chu hau thoi xua rat nhieu, ke tren nguoi duoi tranh nhau loi, ke giau sang lam đieu ac ma chang bi truy cuu, nguoi ngheo kho co oan ma khong noi đuoc".
Thoi Đao Quang con phai đoi mat voi su xam lan cua cac cuong quoc thuc dan phuong Tay. Truoc tien la viec nhap lau thuoc phien lan tran ca nuoc. Tien bac chay ra ngoai, nguon bac thieu thon, nan thieu tai chinh lo ro. Theo thong ke, trong khoang thoi gian truoc chien tranh nha phien 10 nam, so nha phien nhap lau len toi 23,8 trieu thung, trung binh moi nam 2,4 trieu thung, trung binh moi nam Trung Quoc tieu ton 16,3 trieu lang bac cho thuoc phien. Sau chien tranh nha phien nam 1841, nha Thanh phai boi thuong chien phi, lai phai chap nhan cho phuong tay tu do buon thuoc phien, tinh hinh tai chinh cua Thanh trieu cang them toi te. Theo tau trinh cua Trac Binh Điem, tu nam 1840 đen nam 1849, cac khoan chi ngoai ngach "đa hon 70 trieu lang". Tong cong trong giai đoan 1830 – 1848, trong khoang thoi gian 19 nam, tong so bac chay ra ngoai đa đat toi hon 120.200.000 lang, nhieu hon 3 lan thu nhap tai chinh trong mot nam cua trieu đinh (hon 40 trieu lang). Quoc kho can kiet, khi vua Đao Quang qua đoi, ngan kho cua bo Ho chi con 9.000.000 lang bac. Khong chi vay, thuoc phien con đau đoc nhan dan Trung Quoc, khien suc khoe nguoi dan sa sut, đau oc tro nen me muoi, nhieu gia đinh tan cua nat nha vi nghien thuoc phien, đo la thiet hai khong the đo đem bang tien.
Đoi dien voi suy the, nhieu nha tri thuc co đau oc nhay ben nhu Lam Tac Tu, Cung Tu Tran đa som nhan ra nguy co hoa loan voi đat nuoc. Ho thay xa hoi roi ren, ngay cang them loan, cac the luc phan Thanh đang nhanh chong tu tap luc luong. "Gio tich đu thi se thanh bao", mot cuoc chien loan long troi lo đat đa sap no ra. Ho chu truong "bien phap", sau nay co Nguy Nguyen đe xuat "bien co", huong đen muc tieu chan hung Thanh trieu, thuc hien cai cach trong long che đo. Nhung tat ca đe xuat cua ho đeu khong đuoc trieu đinh tiep thu.
Cuoc khoi nghia Thai binh thien quoc vao giua the ky 19 la ket qua cua hang loat mau thuan xa hoi đa tich tu suot 150 nam, nay toi luc phai bung no. Đay la vi du đau tien phan anh tu tuong chong Man Chau đe doa su on đinh cua nha Thanh, mot hien tuong con tang them trong nhung nam sau nay. Tuy nhien, so luong thuong vong kinh khung cua cuoc khoi nghia nay – toi 30 trieu nguoi – va su tan pha nghiem trong cac vung đat rong lon o phia nam đat nuoc van con bi che mo boi mot cuoc xung đot khac. Du khong đam mau bang, nhung the gioi anh huong cua the gioi ben ngoai qua nhung tu tuong va ky thuat cua no đa co mot anh huong rat lon va cuoi cung mang lai tac đong co tinh cach mang đoi voi mot trieu đinh nha Thanh đang ngay cang suy yeu va dao đong.
Mot trong nhung van đe lon o the ky muoi chin cua Trung Quoc la cach thuc đoi pho voi cac nuoc khac ben ngoai. Truoc the ky muoi chin, Đe che Trung Quoc la cuong quoc ba chu chau A. Theo hoc thuyet đe quoc cua ho, hoang đe Trung Quoc co quyen cai tri toan bo "thien ha". Tuy theo tung giai đoan va tung trieu đai, ho hoac cai tri truc tiep cac vung lanh tho xung quanh hoac buoc cac nuoc đo phai nop cong cho minh.
Cac nha su hoc thuong đua ra quan niem co ban cua đe che Trung Quoc, "đe che khong bien gioi", khi đe cap toi thuc trang tren. Tuy nhien, trong the ky muoi tam, cac đe che chau Au dan mo rong ra khap the gioi, khi cac nuoc chau Au phat trien cac nen kinh te hung manh dua tren thuong mai hang hai. Mat khac, đe che Trung Quoc roi vao tinh trang tu ham sau nhieu the ky dan đau the gioi.

Toi cuoi the ky muoi tam, cac thuoc đia cua chau Au đa đuoc lap nen o gan An Đo va tren nhung hon đao hien la cac vung thuoc Indonesia, trong khi Đe che Nga đa sap nhap cac vung phia bac Trung Quoc. O thoi cac cuoc chien tranh Napoleon, Anh Quoc tung muon thanh lap lien minh voi Trung Quoc, gui cac ham đoi tau toi Hong Kong mang theo qua tang gui toi vi Hoang đe, gom nhieu vat pham đuoc che tao boi nhung ky thuat va phong cach nghe thuat moi nhat cua chau Au thoi ky đo. Khi cac phai đoan Anh nhan đuoc mot la thu tu Bac Kinh giai thich rang Trung Quoc khong cam thay an tuong truoc nhung thanh tuu cua chau Au va cho rang trieu đinh Trung Quoc san long nhan su kinh trong cua vua George III nuoc Anh, chinh phu Anh cam thay bi xuc pham va tu bo moi ke hoach nham thiet lap cac quan he voi nha Thanh.
Khi cac cuoc chien tranh Napoleon cham dut nam 1815, thuong mai the gioi tang truong nhanh chong, va boi vi dan so đong đao cua Trung Quoc la mot thi truong vo han cho hang hoa chau Au, thuong mai giua Trung Quoc va cac thuong gia chau Au phat trien trong nhung nam đau cua the ky muoi chin. Khi thuong mai tang truong, su thu nghich cung gia tang giua cac chinh phu chau Au va nha Thanh.
Nam 1793, nha Thanh chinh thuc cho rang Trung Quoc khong can toi cac hang hoa chau Au. Vi the, cac lai buon Trung Quoc chi chap nhan dung bac lam vat trao đoi cho hang hoa cua ho. Nhu cau to lon cua chau Au đoi voi cac hang hoa Trung Quoc nhu to, tra, va đo su chi co the đuoc đap ung khi cac cong ty chau Au rot het so bac ho co vao trong Trung Quoc. Toi cuoi nhung nam 1830, cac chinh phu Anh va Phap rat lo ngai ve cac kho du tru kim loai quy cua ho va tim cach đua ra mot phuong thuc trao đoi moi voi Trung Quoc – va cach tot nhat la đau đoc Trung Quoc bang thuoc phien. Khi nha Thanh tim cach cam buon ban thuoc phien nam 1838, Anh Quoc đa tuyen chien voi Trung Quoc.
Chien tranh nha phien lan thu nhat cho thay su lac hau cua quan đoi Trung Quoc. Du co quan so ap đao so voi nguoi Anh, ky thuat va chien thuat cua ho khong the so sanh voi cac cuong quoc ky thuat thoi ay. Hai quan nha Thanh, gom toan cac tau go khong phai la đoi thu cua cac tau chien boc thep chay hoi nuoc cua Hai quan Hoang gia Anh. Binh si Anh su dung sung co ranh xoan va phao binh vuot troi de dang tieu diet cac luc luong nha Thanh tren chien truong.
Viec nha Thanh đau hang nam 1842 đanh dau mot tai hoa mang tinh quyet đinh va nhuc nha cua Trung Quoc. Hiep uoc Nam Kinh, buoc ho phai tra khoan boi thuong 21 trieu lang bac va nhuong đao Hong Kong cho Anh Quoc. No cung cho thay tinh trang bat on đinh cua chinh phu nha Thanh va khien cho nhieu cuoc khoi nghia chong che đo dien ra.
Cac cuong quoc phuong tay, chua hai long voi Hiep uoc Nam Kinh, chi mien cuong ho tro nha Thanh trong viec tieu diet cac cuoc noi day Thai binh thien quoc va cuoc khoi nghia Niem Quan. Thu nhap cua Trung Quoc giam sut ro ret trong thoi gian chien tranh khi nhieu vung đat canh tac rong lon bi huy hoai, hang trieu nguoi thiet mang va so luong binh linh đong đao cung nhu trang bi vu khi cho ho đe chien đau.
Nam 1854, Anh Quoc tim cach đam phan lai Hiep uoc Nam Kinh, them vao cac đieu khoan cho phep cac thuong gia nguoi Anh đi lai tren song ngoi Trung Quoc va lap mot đai su quan thuong truc cua ho tai Bac Kinh. Đieu khoan cuoi cung nay xuc pham toi chinh quyen nha Thanh va ho đa tu choi ky ket, gay ra mot cuoc chien tranh khac giua hai ben. Cuoc chien tranh nha phien lan thu hai cham dut voi mot that bai nang ne khac cua Trung Quoc, khien cho Nha Thanh phai ky Hiep uoc Thien Tan voi Đe quoc Anh


= Nha Thanh suy yeu va su cai tri cua Tu Hy Thai Hau =

Cuoi the ky 19, mot nha lanh tu moi xuat hien la Tu Hy Thai Hau. Xuat than chi la mot phi tan cua Ham Phong (1850–1861), nhung nho sinh ra Thai tu Tai Thuan nen sau khi Ham Phong chet va vi hoang tu nho tuoi len ngoi lay hieu la Đong Tri, Tu Hy đa ngam ngam tien hanh cuoc đao chinh đe tuoc quyen nhiep chinh cua đai than Tuc Thuan theo di chieu cua tien hoang. Ba nam quyen nhiep chinh va tro thanh nguoi đung đau khong chinh thuc cua Trung Hoa suot 47 nam. Ba con đuoc biet toi boi su nhung tay vao chinh su kieu "Thuy liem thinh chinh" (垂簾聽政 – tuc can thiep chinh tri tu sau hau đai).
Toi nhung nam 1860, trieu đinh nha Thanh đa tieu diet đuoc cac cuoc noi day nho su ho tro cua luc luong dan quan do tang lop quy toc to chuc. Sau đo, chinh phu Thanh tiep tuc giai quyet van đe hien đai hoa, tung đuoc đua ra truoc đo voi Phong trao tu cuong. Nhieu đoi quan hien đai đuoc thanh lap gom ca Ham đoi Bac Hai; tuy nhien Ham đoi Bac Hai đa bi tieu diet trong Chien tranh Trung–Nhat (1894–1895), khien cho ngay cang xuat hien nhieu keu goi cai cach sau rong hon nua. Đau the ky 20, nha Thanh roi vao tinh trang tien thoai luong nan. Neu tiep tuc theo đuoi cai cach, ho se khien gioi quy toc bao thu mat long, neu ngan can viec đo ho lai khien nhung nguoi theo đuong loi cach mang tuc gian. Nha Thanh tim cach đi theo con đuong trung dung, nhung viec nay lai khien tat ca cac ben cung bat man.
Muoi nam trong giai đoan cai tri cua Hoang đe Quang Tu (1875–1908) la nhung nam nha Thanh co gang tien hanh bien phap va cai cach nham phat trien đat nuoc. Nam 1898, Quang Tu no luc tien hanh Cuoc cai cach 100 ngay (百日維新, Bach nhat duy tan), con đuoc biet duoi cai ten "Mau Tuat bien phap" (戊戌變法), đua ra cac luat moi thay the cho cac quy đinh cu đa bi bai bo. Nhung nha cai cach, voi đau oc tien bo hon nhu Khang Huu Vy đuoc tin tuong va nhung nguoi co đau oc thu cuu nhu Ly Hong Chuong bi gat bo khoi cac vi tri quan trong. Nhung cac y tuong moi đa bi Tu Hy dap tat, Quang Tu bi nhot trong cung. Tu Hy chi tap trung vao viec cung co quyen luc cua rieng minh. Tai buoi le sinh nhat lan thu 60, ba đa chi 30 trieu lang bac đe trang tri va to chuc, so tien đa đinh dung đe cai tien vu khi cho Ham đoi Bac Hai.


 Khung hoang tai chinh  Sau khi đieu uoc Nam Kinh nam 1842, nha Thanh ngay cang chiu nhieu khung hoang. Thuoc phien nhap vao o at ma khong đuoc ngan cam, thu nhi la lua sa, vai nhap khau khien vai noi đia khong the canh tranh noi. Tu nam 1890, so luong sa, vai nhap khau moi nam len đen 1 van van luong, so voi 60 nam ve truoc gia tang 80%. Tien dung đe mua hang đeu lay tu xuat khau luong thuc, nhung luong thuc thuong khong đu nen nan đoi xay ra, vung Hoa Bac ngheo kho lai cang nang ne. Tra, to von la nguon xuat khau lon; tu nam 1880 bi An Đo va Nhat san xuat nhieu, tra bi canh tranh nen truoc kia chiem đen 54% luong xuat khau luc nay bi giang xuong chi con 18%; rieng to cung bi giam nhieu.
Nan đoi kem do han han, lut loi xay ra rat nhieu tai phuong bac. Nam 1877–1878 thien tai xay ra tai cac tinh Son Tay, Ha Nam, so nguoi chet vo so ke. Tu nam 1855, song Hoang Ha tai phia đong tinh Ha Nam bi vo; dong song truoc kia chay qua phia bac tinh Giang To, đoi sang tinh Son Đong; song moi hep nuoc chay kho khan, nen đe thuong bi vo. Thang 9 nam 1887, vo đe tai Trinh Chau, nuoc chay vao cac song Gia Lo, Hoai khien vung phia đong Ha Nam, phia bac An Huy bi thiet hai nang. Thang 1 nam 1889, bat đau chan dong, hau qua hon 1 trieu nguoi chet, tieu ton ngan khoan 10 trieu luong. Cung nam đo cho đen nam sau, tai tinh Son Đong lai co them hai lan vo đe. Tu nam 1892–1898, đe vo thuong xuyen, nha cua troi dat, nguoi va suc vat chet vo so; khu vuc bi thien tai rieng tinh Son Đong co đen 60 chau, huyen; tinh Truc Le đen 26 chau, huyen. Vao cac nam 1888, 1890, 1892, 1893, 1896, song Vinh Đinh lien tuc bi vo đe, cho bi vo tu 10 truong đen hon 100 truong; khu vuc bi thien tai tai tinh Truc Le len đen 26 chau, huyen. Nam 1899, tai cac tinh Truc Le, Son Đong, Son Tay, cung phia bac Giang To bi han han lau, thuc pham thieu thon, khien nguoi ngheo phai đem con đi ban.
Chinh phu nha Thanh vo vet cung la nguyen nhan khien nhan dan chiu thong kho. Trieu đinh phai vo vet do chi tieu gia tang, nguon tai chinh kiet que. Tai chinh kiet que do boi nhieu nam chien loan, cung đinh tieu xai nhieu, chan te cho cac thien tai, nhu cau boi chinh sach đoi moi, va quan trong nhat la tien boi thuong cho nuoc ngoai. Tu nam 1895 tro ve truoc, moi nam phai tra no va tien loi khoang 3–4 tram van luong, con co the gang suc ganh vac đuoc. Sau chien tranh Giap Ngo (1894) tien vay ve chi phi chien tranh khoang 1.200 van luong, tien boi thuong cho Nhat khoang 2.600 van luong, tat ca đeu phai vay, moi nam phai tra 2.300 van luong. Do vay phai khau tru tien duong liem, tang thue ly kim, thue ruong; tang cac sac thue ve gao, tra, muoi, đuong, thuoc phien, thuoc la, ruou va quyen thu cac thuong gia, nhung cung khong đu. Nam 1898, phat hanh Chieu tin co phieu, 10.000 van luong, bang moi cach ap luc dan phai mua, nhung chi thu đuoc khong qua 1000 van luong. Can cu bao cao cua bo Ho moi nam tien tra no ngoai quoc, tien quan vu, duong vu [cai cach thuyen binh], tien tieu cua trung uong va đia phuong, tong cong gan 100 trieu luong, nhung thu nhap quoc kho chi co 80 trieu luong, so tien thieu hut khoang 20 trieu luong.


 Lanh tho bi xau xe  Vien Đong la khu vuc trong điem đe cac nuoc tu ban chu nghia gianh giat. Trong qua trinh cac nuoc lon o phuong Tay lien tuc mo rong xam luoc ra nuoc ngoai, vung bien gioi Trung Quoc ngay cang bi uy hiep nghiem trong. Nhat, My đua quan xam luoc Đai Loan; Nga, Anh nhom ngo Tan Cuong; nuoc Anh rinh mo Van Nam, Tay Tang, Phap đe doa Quang Tay – Quang Đong, tat ca đa tao nen nhung nguy co moi o vung bien gioi Trung Quoc, nguy co ngoai xam đen tu tu phia.
O vung bien gioi Tay Bac, Đieu uoc Bac Kinh nam 1860 đa khien nha Thanh mat hang tram nghin km2 lanh tho phia bac va tay bac. Thang 10 nam 1864, Sa hoang Nga lai cuong buc chinh phu Thanh ky "Ghi nho ve viec tham do vung bien gioi Tay Bac" giua hai nuoc Trung – Nga, tong cong đa chiem 910.000 km2 lanh tho Ngoai Man Chau o phia tay bac cua Trung Quoc.
Nam 1864, nguoi Hoi o Tan Cuong do anh huong cuoc đau tranh chong lai nha Thanh cua nguoi Hoi vung Thiem Cam đa phat đong cuoc đau tranh chong lai nha Thanh tren quy mo lon. Nam 1865, nuoc Khiet Han Đan đa cu A Co Bach mang quan tien vao Tan Cuong, chiem đuoc Ca Than Cat Nhi. Sau hai nam, A Co Bach tuyen bo thanh lap "nuoc Triet Đuc Nhi" (gom bay thanh quoc), tu coi la Han. Nam 1870, A Co Bach đa khong che toan bo vung nam Tan Cuong va mot bo phan cua bac Tan Cuong. Nuoc Anh muon dung An Đo lam ban đap xam chiem Tay Tang, nhom ngo Tan Cuong. Nam 1874, nuoc Anh cung A Co Bach chinh thuc ky đieu uoc thua nhan chinh quyen A Co Bach, cung cap vu khi đan duoc voi đieu kien đuoc nhung đac quyen buon ban, đong quan, lap lanh su quan trong khu vuc A Co Bach thong tri.
Nhung nam 1870, nuoc Phap đa dung vu luc chiem Viet Nam, lang gieng cua Trung Quoc. Thang 12 nam 1883, quan Phap bat ngo tan cong vao Trung Quoc o bien gioi Trung – Viet. May nho co tuong Phung Tu Tai anh dung khang cu, trai qua cuoc chien đau ac liet, gianh đai thang o tran Nam Quan, moi co the bao ve đuoc vung Luong Quang khoi hoa ngoai xam boi thuc dan Phap.
Nam 1867, chinh phu My muon co bay thuy thu tren tau La Phat bi nan o Đai Loan, ngang nhien đua hai chien ham cung 181 thuy quan luc chien đo bo len phia nam đao Đai Loan, tan cong nhan dan toc Cao Son o đay.
Tu nhung nam 1870 tro đi, Nhat Ban đa tro thanh ke thu nguy hiem nhat xam luoc đao Đai Loan. Nam 1875, Nhat Ban huy đong hon 3.000 hai luc quan do Tay Huong Tung Đao chi huy ngang nhien tan cong Đai Loan. Thang 5, quan Nhat đo bo len đat lien o phia nam đao. Nguoi dan Đai Loan khang cu quyet liet. Ngay 31 thang 10, hai ben Trung – Nhat ky "Chuyen uoc ve Đai Loan" (con goi la "Chuyen uoc Bac Kinh") co ba khoan, quy đinh Trung Quoc "thuong" cho Nhat Ban 500.000 luong bac, coi đo la đieu kien đe quan Nhat rut khoi Đai Loan. Chuyen uoc con goi nhan dan toc Cao Son o Đai Loan đa tung "gay ra thiet hai cho dan cua Nhat Ban", Nhat Ban xam luoc Đai Loan la "nghia cu bao ve cho dan". Sau đo, Nhat Ban đa dua vao đieu nay yeu cau Trung Quoc thua nhan Luu Cau la nuoc phu thuoc Nhat Ban, đen nam 1879 chinh thuc thon tinh Luu Cau, lat đo Quoc vuong, đoi Luu Cau thanh huyen Xung Thang (nay la Okinawa).
Do bi cac nuoc xam chiem lanh tho nen dien tich cua nha Thanh tu 13,1 trieu km2 vao nam 1790 đa tut xuong con 11,5 trieu km2 vao nam 1870.


 Chien tranh Phap–Thanh  Voi viec Hong Kong roi vao tay nguoi Anh tu sau Chien tranh nha phien, con đuong giao thuong ma Phap lua chon la thong qua phia bac Viet Nam đen cac tinh phia tay nam Trung Quoc. Nhung Trung Quoc thoi nha Thanh khong chiu tu bo quyen kiem soat va chi phoi Viet Nam. Cang thang Phap–Thanh đay len cao trao sau khi quan Thanh đanh up luc luong Phap trong tran Bac Le, cach Lang Son gan 30 km vao thang 6/1884.
Sau hai that bai trong 2 cuoc Chien tranh nha phien, trieu đinh nha Thanh duoi thoi Tu Hi Thai Hau bat đau quan tam toi viec hien đai hoa quan su. Nha Thanh khi đo so huu ham đoi Nam Duong voi quy mo kha hung hau nhat. Luc luong chu luc cua ham đoi đuoc đat o Thuong Hai, trong đo tau tuan duong Kaiji đuoc đanh gia manh nhat trong khu vuc. Tong cong ca ham đoi co 20 tau chien, trong đo co 5 tau vo sat va 2 tau vo thep luong gian nuoc 2.200 tan. Thiet giap ham Jinou trong ham đoi con đuoc chau Au goi la "con ac mong". Đen thang 7/1884, ham đoi Nam Duong đuoc bo sung them hai tau tuan duong vo thep do Đuc đong moi, khoi hanh tu Đuc vao thang 3/1884.
Thang 8/1884, ham đoi hung hau cua Phap bao gom 7 tau chien va 2 tau phong loi no sung tan cong cac tau Trung Quoc cach Phuc Chau vai km. Tran đanh dien ra chi von ven 30 phut cac tau chien Phap đanh chim 9 tau chien cua nha Thanh, bao gom ca tau đuoc vu trang hang nang.
Ngay hom sau, tau chien Phap phao kich va pha huy cong xuong quan Thanh. Toi ngay 25 thang 8, ham đoi Phap huong ra bien, tren đuong đi ho ban pha va de dang tieu diet tat ca cac phao luy cua nha Thanh bo tri doc theo bo song. Trong suot quang thoi gian dien ra chien dich, hai quan Phap chi đe mot tau tuan duong o ngoai khoi Thuong Hai, giam sat hoat đong cua ham đoi Nam Duong. Tren thuc te, ham đoi manh nhat cua nha Thanh khi đo an binh bat đong, tham chi khong chan đuong tau tuan duong Phap khi no rut khoi khu vuc.
Sau tran Phuc Chau, hai quan Phap tiep tuc tien len phia bac, phong toa eo bien Đai Loan. Đe pha vong vay cua quan Phap, nha Thanh đieu ham đoi Nam Duong khoi hanh tu Thuong Hai. Nhung vi mau thuan noi bo trong chinh quyen Thanh Trieu ma luc luong chan đanh hai quan Phap chi co 5 tau chien, bao gom 3 tau tuan duong. Toi mai tan giua thang 2 nam 1885, ham đoi quan Thanh moi đen vinh Thach Pho va cham tran ham đoi Phap. Ham đoi Phap voi uu the vuot troi ve hoa luc khien cac tau chien quan Thanh rut lui. Hai tau nho hon khong chay kip bi tau chien Phap đanh chim. 3 tau tuan duong con lai chay ve đuoc đen Ninh Ba, tinh Chiet Giang thi bi hai quan Phap phong toa va khong co bat ky mot đong gop quan su gi cho toi khi chien tranh ket thuc. Tran đanh nay cung ket thuc xung đot Phap–Thanh tren bien.

Tuy that bai tren bien, nhung tren bo, quan Thanh gianh đuoc mot chien thang lon o Tran Lang Son (1885). Quan Thanh duoi su lanh đao cua vi tuong dung cam, giau kinh nghiem la Phung Tu Tai đa đanh thang quan Phap. Trong tran Lang Son, Phung Tu Tai dan đau quan linh giet đuoc nhieu quan đich, trai qua cuoc chien đau ac liet, gianh đai thang o tran Nam Quan, thua thang đanh Lang Son, tinh the cuoc đau tranh chong Phap co nhieu thuan loi. Doc đuong chay thao than, quan Phap đa vut ca sung đai bac, hom đan, quang ca đo đac, hanh ly xuong song, đot giay to so sach, đap vo ca may đien tin. Thanh Su Cao quyen 527 chep: "Ngay 9 thang 1 nam Quang Tu thu 11 (1885), quan Phap đanh Tran Nam quan, ban vo cua quan roi đi. Ngay 13 thang 2 chiem lai Lang Son, quan Phap đeu thao chay. Phung Tu Tai tien quan đanh Lap Moc, đanh ep vao Lang Giap, Vuong Hieu Ky tien quan toi Quy Mon quan, lay lai đuoc het vung bien gioi nam truoc. Dan Viet Nam lap ra nam đai đoan Trung nghia hon hai van nguoi, đeu dung co xi cua quan Phung. Tay Cong cung nghe tieng lien lac, tu khi thong hai đen nay, Trung Quoc đanh nhau voi nuoc ngoai chi co tran nay la thang lon, la cong cua Tu Tai vay"
Quan Phap đai bai khien Chinh phu Jules Ferry o Paris bi đo, nhung cuoi cung trieu Thanh bac nhuoc đa ky ket hiep uoc nham cham dut chien tranh. Ke tu ngay 9 thang 6 nam 1885 (ngay ky Hiep uoc Thien Tan moi), nha Thanh chinh thuc thua nhan quyen đo ho cua thuc dan Phap o Viet Nam. Nha Thanh khong nhung bi ton hai uy tin, ton that ham đoi Phuc Kien, đe cang Phuc Chau bi pha huy, keo theo ton that ve kinh te nang ne len toi 100 trieu lang bac va phai boi thuong Phap chien phi 20 trieu lang bac. Vay la nha Thanh đang tren đa thang bong nhien phai chiu thua thiet.


 Chien tranh Nhat–Thanh  Cuoi the ky 19, Trung Quoc duoi thoi nha Thanh suy yeu tung buoc bi phuong Tay xau xe. Đe quoc Nhat Ban cung bat đau nhom ngo, nuoc nay muon đanh chiem Trieu Tien (khi đo la mot chu hau duoi su bao tro cua nha Thanh). Nhat Ban đa ap đat Hoa uoc Giang Hoa len Trieu Tien, ep Trieu Tien phai tu mo cua cho nguoi Nhat va ngoai thuong va tuyen bo đoc lap khoi Trung Quoc trong quan he đoi ngoai.
Mac du Quan đoi Bac Duong – Luc quan Bac Duong va Ham đoi Bac Duong – đuoc trang bi tot nhat va tuong trung cho quan đoi Thanh hien đai, song tham nhung la mot van đe nghiem trong lam xoi mon suc manh quan đoi. Cac quan lai nha Thanh bien thu cong quy mot cach co he thong, tham chi ngay ca trong giai đoan chien tranh. Ket qua la, Ham đoi Bac Duong khong co noi mot chu luc ham nao sau khi no đuoc thanh lap vao nam 1868. Viec mua sam vu khi dung lai vao nam 1891, khi ngan sach đuoc Tu Hy Thai hau chuyen sang xay dung Di Hoa Vien o Bac Kinh. Hau can gap kho khan lon do viec xay dung tuyen đuong sat Man Chau đa bi đinh lai. Si khi cua quan đoi Thanh noi chung rat thap vi thieu luong va uy the, viec su dung thuoc phien, va lanh đao kem gop phan vao nhung cuoc that bai nhuc nha cua quan Thanh trong cuoc chien, vi du nhu viec bo đon Uy Hai Ve đuoc trang bi tot va hoan toan co the phong ngu.
Ham đoi Bac Duong cua nha Thanh đuoc trang bi manh voi 78 chien thuyen đuoc nhap khau tu phuong Tay, tong luong gian nuoc 83.900 tan, xet ve so luong thi vuot troi so voi ham đoi Nhat. Ay the nhung do chi huy va huan luyen kem, ham đoi nay đa bi Nhat Ban tieu diet hoan toan. O tren bo cung vay, quan Nhat đanh thang quan Thanh nhu che tre, chang may choc đa chiem toan bo Trieu Tien.
Hoa uoc Ma Quan ky ngay 17 thang 4 nam 1895 theo đo nha Thanh cong nhan su đoc lap hoan toan cua Trieu Tien, nhuong lai ban đao Lieu Đong (ngay nay la phia Nam tinh Lieu Ninh) cho Nhat Ban "vinh vien". Them vao đo, Thanh phai tra cho Nhat Ban 200 trieu luong bac boi thuong chien phi. Nha Thanh cung ky hiep uoc thuong mai cho phep tau cua Nhat tien vao song Truong Giang, mo cac nha may gia cong o cac cang theo đieu uoc va mo them bon ben cang nua cho ngoai thuong. Tuy vay, cac nuoc phuong Tay đa can thiep buoc Nhat phai tu bo ban đao Lieu Đong đe đoi lay 30 trieu lang bac (450 trieu yen).
Đay la mot đon chi mang vao nha Thanh va truyen thong co truyen Trung Quoc. Truoc kia nha Thanh thua Anh, Phap đeu la cac nuoc phuong Tay o xa toi. Con Nhat Ban von la mot nuoc lang gieng, ma Trung Quoc tu lau luon xem la mot chu hau nho be va kem coi, thi nay đa đanh bai chinh Trung Quoc. Cac nuoc phuong Tay thay su yeu kem cua nha Thanh nen sau đo cung tham gia xau xe Trung Quoc. Truoc tien la Đe quoc Đuc muon co hai Giao si truyen đao bi giet o Son Đong, xuat binh chiem linh vinh Giao Chau. Mot thang sau, nuoc Nga lai xuat binh chiem linh Đai Lien va cang Lu Thuan, khong che vung Đong Bac Trung Quoc. Nuoc Phap thi đem quan toi Van Nam va Luong Quang; Nhat Ban lai chiem cu Phuc Kien; nuoc Anh lai cuong buc phai cho thue cang, mo rong pham vi quan ly Cuu Long. Trong vai nam, đe quoc Đai Thanh lien tiep bi mat đat.
Cuoc chien cung đa he lo su thieu hieu qua cua trieu đinh, cac chinh sach, su tham nhung trong he thong hanh chinh va su muc nat cua nha Thanh (đieu đa đuoc nhan ro tu hang thap ky truoc đo). Tinh cam bai ngoai cong khai tang len va sau nay len toi đinh điem trong cuoc khoi nghia Nghia Hoa Đoan 5 nam sau đo. Trong suot the ky 19, nha Thanh khong the ngan ngua đuoc su xam pham lanh tho cua nuoc ngoai — đieu nay cung voi loi keu goi cai cach va noi day Nghia Hoa Đoan se la nhan to chu chot dan đen cuoc cach mang nam 1911 va su sup đo cua nha Thanh nam 1912.


 Phong trao diet Tay duong va Nghia Hoa Đoan  Thien tai va nhan hoa la hai yeu to anh huong đen su song con cua nguoi dan, nhung nhan hoa la toi quan trong. Nhan hoa, thu nhat do quan bat đong thue nang; thu hai do nguoi Tay phuong ha hiep, canh tranh hang hoa, cuop cong an viec lam, roi đen tien boi thuong chien tranh cho ngoai quoc gay nen thue khoa nang. Do moi oan ket tap boi nguoi Tay duong, viec cac nha truyen giao xam nhap Trung Quoc, cang gay gian du truc tiep đen nguoi dan. Nguoi dan coi nguoi Tay phuong la moi hoa chinh, ho nghi quet sach Tay phuong thien ha se thai binh; giao si va giao dan la ke thu truc tiep.
Vao nam 1885, giao dan tai Trung Khanh gay han voi cac thi sinh, so thi sinh tu thuong 30 nguoi, dan chung noi gian đot giao đuong, Trung Quoc phai boi thuong 20 van luong. Nam 1890, Du Đong Than, tai Đai Tuc [Trung Khanh] phia đong Tu Xuyen, lanh đao đanh pha giao đo, phan lon thanh phan tham gia thuoc Ca Lao hoi, huong đoan; hach toi rang 30 nam rong Tay duong khinh re Trung Quoc, giao si truyen giao khong tuan phap luat.
Tu nam 1898–1899, cac nuoc phuong Tay xau xe Trung Quoc het suc manh liet, thi su đong loan trong nuoc cung het suc nghiem trong, xay ra suot cac tinh Van Nam, Quy Chau, Ho Nam, Ho Bac, Giang Tay, Ha Nam, An Huy, Chiet Giang, Phuc Kien, Quang Đong; o nhung Tu Xuyen, Quang Tay, Truc Le va Son Đong la nang nhat. Tai Tu Xuyen van do Du Đong Than lanh đao, tai khoi su vao nam 1898, đo đang cua Du Đong Than uoc 1 van nguoi, truc tiep quay nhieu hon 10 chau thuoc phia đong tinh Tu Xuyen; gian tiep anh huong hon 30 chau. Ho truyen hich van chi trich Tay duong voi cac toi trang nhu: 

"Thuyen be Tay duong thong thuong tai bien, Gia To truyen đao, chiem đoat sinh ke lam ruong, nuoi tam; phe luan thuong đao vua toi, dung nha phien đoc hai trung tho, lay dam xao khuynh loat long nguoi. Me hoac nhan dan ta, khinh man trieu đinh ta, nam quan phu, chiem noi đo hoi, lua đao lay tien bac, coi tinh menh tre em re nhu qua dua, no đoi nang nhu go nui. Đot Hoang cung, diet thuoc quoc cua ta. Đa chiem Thuong Hai, lai cat Đai Loan, lap cang tai Giao Chau [Son Đong], muon cat đat nuoc ta ra tung manh. Tu xua đen nay, Di Đich hoanh hanh, chua he xay ra nhu ngay hom nay".
Tu Xuyen nhieu nui bao quanh, lien lac voi ben ngoai khong de nen anh huong cua Du Đong Than chi han che trong mot vung. Rieng Nghia Hoa đoan khoi su tai đong bac thi tinh the khac han, cuoi cung tao thanh bien co to lon tai Trung Quoc.
Son Đong la khu vuc Cong giao hoat đong som nhat, giao dan toan tinh khoang 8 van nguoi, phan lon tai phia tay Son Đong, ven hai ben bo Van Ha. Vao nam 1888, nuoc Đuc nam quyen bao ho ton giao tai Son Đong, giao si cang hoanh hanh, cuong chiem đat đai, bao che an kien, benh vuc bon xau, tu tien thu thue; nhan dan trong canh nam tren dao thot, cac quan phu cung bi hiep che. Cac giao si Cong giao đa đem het kha nang giup nuoc Đuc chiem Giao Chau Loan, con thuong xuyen doa dam quan phu, ap buc nhan dan, lam quan chung tuc gian cao đo, no truc tiep dan toi su bung no cua cuoc van đong Nghia Hoa Đoan. Nam 1895, quan Nhat đanh Uy Hai Ve, chiem cu trong 3 nam, day xeo cac vung Đang Chau, Lai Chau. Nam 1897, Giao Chau Loan cung cac thanh tri phu can bi nguoi Đuc chiem cu. Nam 1898, nguoi Nhat đi, nguoi Anh lai đen; 2 cang nam bac Son Đong đeu do ngoai quoc chiem.
Luc đau Nghia Hoa quyen luu hanh tai vung ven bo Van Ha, la noi giao đo tu tap, nen gay ra su tranh chap. Ly Binh Hoanh nham chuc Tuan phu Son Đong [1895–1897] coi Nghia Hoa quyen la nghia dan, nen so nguoi theo cang đong, co cac ten rieng nhu Đai Đao hoi, Hong Đang Chieu, tu cho la "luyen Nghia Hoa quyen co the tranh phao sung... hung đai Thanh, diet Duong giao". Mua xuan nam 1899, khi the Nghia Hoa đoan day len, đen noi thi giet giao dan, pha giao đuong; treo co mau đo vang voi hang chu "Than luc Nghia Hoa đoan, quet sach ta giao, diet Tay Duong".
Sau khi bi tran ap cua Vien The Khai nam 1899, Nghia Hoa đoan chay len phia bac, doc đuong phat tan yet thi "Đao Thien Chua va nha tho Gia To huy bang than thanh, tren thi lua vua toi Trung Hoa, duoi thi ap buc nhan dan, than va dan đeu gian... Bon ta luyen tap đuoc Nghia Hoa than quyen, se bao ho trung nguyen, xua đuoi giac Tay duong". Bac Kinh la noi Cong su ngoai quoc tru đong, vua toi Trung Quoc truc tiep chiu su khinh nhon cua ngoai quoc; Thien Tan la chon tap trung cua nguoi Tay duong, dan Trung Hoa thuong bi đan ap; ca hai noi la muc tieu chinh cua Nghia Hoa đoan.
Hanh đong cua Nghia Hoa đoan va nhung nguoi dan ung ho tuy mang tinh me tin, nhung đong co thi khong the mat sat. Đo la su phan khang tu phat cua nhan dan truoc moi hoa đat nuoc bi xam chiem, bi ngoai bang giay xeo trong khi trieu đinh thi hu bai va bac nhuoc.


 Lien quan 8 nuoc xam pham  Truoc thang 5/1900, Tu Hy Thai hau chua co quyet tam lieu thang bai voi Tay phuong. Sau khi Nghia Hoa đoan xuat hien, nhieu ton that quy toc, cac quan tru cot trieu đinh thay vui mung, đeu cho rang Nghia Hoa đoan la nghia dan trung quan ai quoc, co phap thuat đich xac, long nguoi tai ngoai kinh thanh đeu huong đen ho. Tu Hy bao "Cac quan Man, Han đeu thong đong voi chung no [Nghia Hoa đoan], do đo khong dam noi viec đanh dep", loi noi nay xet ra đung su thuc.
Vao ngay 9/6/1900, Tu Hy menh Đong Phuc Tuong mang quan vao đong trong kinh thanh; Đong Phuc Tuong noi "Phung menh Thai hau tieu diet quan Tay duong, menh Nghia Hoa đoan lam tien phong, quan ta tiep ung". Đai đoi nghia Hoa đoan hung dung tien vao kinh thanh, noi noi đeu thiet lap than đan, dang cao bieu ngu "Phung chi Nghia Hoa đoan", " Nghia Hoa Than quyen" hoac "Tro Thanh diet Duong, the thien hanh đao"
Ngay 12/6, bo ha cua Đong bat đau đot pha, quay nhieu cac khu giao dan, cung cac tiem ban hang cho nguoi Tay duong, khien anh lua chay ngut troi, suot đem la giet. Đen ngay 13, so giao dan bi giet o Bac Kinh la hon 300 nguoi. Tinh hinh tai Thien Tan tuong đong, cuc đien bao va hai quan đeu bi pha huy, giao dan phai chay đi ty nan.
Nam 1901, sau khi Đai su Đuc bi am sat, Lien quan tam nuoc (八國聯軍) cung tien vao Trung Quoc lan thu hai. Ngay 16/6, Tu Hy cu hanh hoi nghi trieu đinh hon 100 nguoi; hai phai phan đoi va ung ho Nghia Hoa đoan cung tranh bien. Mot trong nhung nguoi phan đoi la Tong thu Vien Suong cho rang "Nghia Hoa đoan chinh la dan lam loan, khong the nao dua đuoc. Tu xua toi nay chua bao gio co chuyen nho nhung bon nhu vay ma thanh viec lon". Tu Hy bac rang "Phap thuat khong dua đuoc, nhung long nguoi lai khong dua đuoc u! Ngay hom nay Trung Quoc suy nhuoc đen cung cuc, cho dua chi con nhan tam ma thoi, neu đe nhan tam mat đi, lay gi ma dung nuoc?"
Vao 8 gio sang ngay 17/6, lien quan đanh chiem phao đai tai Đai Co; 3 gio chieu cung ngay, chieu ban hoi nghi khan cap tai Ngu Tien, Tu Hy tuyen du:

"Moi đay Tay duong đoi 4 đieu: thu nhat, chi ro mot đia điem đe Hoang đe cu tru; thu hai, thay mat thu tien luong tai cac tinh; thu ba, thay mat nam binh quyen trong nuoc... Hom nay đanh nhau do tai ho, nuoc mat tai truoc mat, neu cu chap tay ma nhuong, ta khong con mat mui thay liet Thanh; neu đoi mat, hay đanh mot tran roi mat khong hon hay sao?"
Tu Hy noi voi cac Đai than rang "Chuyen ngay hom nay, cac Đai than đa nghe roi; ta vi giang son xa tac, bat đac di tuyen chien. Su viec khong biet đuoc nhu the nao, neu nhu sau cuoc chien, giang son xa tac khong giu đuoc; cac vi ngay hom nay tai đay, biet su kho tam cua ta, đung quy loi rieng cho ta bao Hoang thai hau lam mat 300 nam thien ha Đai Thanh".
Trong cuoc hop vao ngay 19/6, Tu Hy bieu thi toi hau quyet tam, han Cong su cac nuoc phai ra khoi kinh đo trong 24 gio, menh Du Loc trieu tap Nghia Hoa đoan tro giup quan quan chong cu Tay duong. Sang ngay 20 trieu tap Quan co đai than tuyen bo khai chien. Ngay 21/6 ha chieu tuyen chien, đa kich kich liet ve viec 30 nam nay Trung Quoc bi ngoai bang ap buc:

"...Khinh nhuc quoc gia ta, xam lan đat đai ta, day xeo dan ta, hach sach cua cai; trieu đinh cang nhuong nhin, bon chung cang hung hoanh, ngay cang qua quat, khong gi khong lam. Nho thi ap buc nhan dan, lon thi khinh man than thanh, con dan nuoc ta cung chung lua han, ai ma chiu cam tam; đo la do lai tai sao nghia dung đot giao đuong, giet giao dan. Trieu đinh van khong gay han, che cho nhu truoc... Bon chung khong biet cam khich, lai con buong tuong đoi hoi chen ep... cong nhien đoi ta phai rut khoi phao đai Đai Co. Trong su giao thiep voi lan quoc hang ngay, ta chua tung that le voi ho; bon chung tu xung la nuoc co giao hoa lai vo le hoanh hanh, chuyen dua vao binh manh, khi gioi sac ben... Tram nay khoc cao tien mieu, khang khai the voi quan dan, so voi viec cau tha mong song con, luu nhuc đen van co; chi bang ra tay đanh dep, nhat quyet thu hung. Qua may ngay trieu kien Đai than, ban muu đong long, cac tinh gan kinh ky nhu Son Đong, nghia dung tu tap khong duoi may chuc van, cho đen cac nhi đong cung co the cam qua bao ve xa tac. Chung dung muu xao tra, ta dua vao le troi; chung dua vao suc luc hung han, ta dua vao nhan tam. Nhan dan ta lay nhan nghia lam giap tru, lay le nghia lam khi gioi, nguoi nguoi lieu chet voi giac; voi đat đai hon 22 tinh, dan cu hon 400 trieu, khong kho dep su hung du cua cac nguoi, đe bieu duong uy the quoc gia."
Thu tuyen chien trinh bay su thuc, loi van bi trang, co đuoc phan nao su đong tinh ung ho cua nhan dan. Tiec rang viec tuyen chien cua Tu Hy khong xet ky đen thoi the, lam lieu mot mat mot con, tuyen chien cung luc voi nhieu nuoc nen the thua đa ro.
Sau khi tuyen chien, hang loat đia phuong dien ra viec nguoi dan truy sat giao dan, giao si vi cho đo la tay sai cua quan Tay duong. Thong ke ca nuoc so giao si bi giet khoang 250 nguoi, phan lon nguoi nuoc Anh, tiep đen cac nuoc My, Phap, Ha Lan, so giao dan nha bi pha, nguoi bi giet co đen hang van.
Tai Thien Tan, ngay 17/6, phao đai Đai Co mat, quan Thanh va Nghia Hoa đoan vay đanh to gioi Thien Tan. Luc luong lien quan tai Đai Co, truoc het giai vay to gioi Thien Tan, chiem cuc co khi, roi tan cong thanh Thien Tan. Vu Ve quan chong cu trong 9 ngay, Niep Si Thanh tu tran; Ma Ngoc Con đanh to gioi cung thua; Thien Tan đen ngay 14/7 bi đich vay ham. O Thien Tan, cac chien sy Nghia Hoa Đoan va quan xam luoc chien đau quyet liet, mot bo phan quan Thanh do anh huong cua Nghia Hoa Đoan cung tham gia chien đau bao ve Thien Tan. Cuoi cung, Thien Tan that thu nhung Nghia Hoa Đoan cung đa tieu diet đuoc hon 1.000 quan đich, giang cho chung mot đon nang. Lien quan cang hung tan, tu thi chong chat, phong oc bi pha huy 8–9 phan 10. Sau đo cac nuoc phan chia khu vuc chiem lanh, can quet khong dung, so đong phu nu bi o nhuc. Ngay 30 thang 7, tam thi hanh "Quan ly trong ngoai quan thanh đia phuong su vu nha mon" thi viec song chet, cuop đoat tu y thi hanh.
Sau khi Thien Tan that thu, ngay 4/8, lien quan 8 nuoc hanh quan đanh chiem Bac Kinh, canh ben trai gom 8.000 quan Nhat, 3.000 quan Anh, 2.000 quan My; canh ben phai 4.000 quan Nga, 800 quan Phap; quan Ao, Y khoang may chuc nguoi, tong cong 18.000 nguoi. Quan Đuc khong giu đuoc vi tri trong yeu, tam khong tham gia. Ngay mong 5, lien quan chiem Bac Thuong [Thien Tan], đanh bai quan Tong Khanh, Ma Ngoc Con. Ngay mong 6, chiem Duong Thon (Thien Tan), Tong đoc Du Loc tu tu. Ngay 9 thang 10, chiem tran Ha Tay Vu [Thien Tan], Vu ve quan Bang bien Ly Binh Hoanh tu van. Ngay 14 thang 8, lien quan tren đuong tien vao Bac Kinh, giai vay cho Su quan, tinh thoi gian bi vay tong cong 55 ngay.
Vao nam 1860, quan Tay duong vao chiem Bac Kinh trong 18 ngay, moi tai hai chua qua lon. Lan nay quan so đong, thoi gian đen 13 tuan, viec cuop đoat, bao thu, giet choc co he thong. Ngay 23/8 quan Đuc bat đau đen noi, sau đo hon mot thang vien Tu lenh Đuc Von Waldersee (Ngoa Đuc Tay) đen, cu tru trong Tu Cam thanh, hanh vi rat tan ac. Quan Đuc khoang 20.000, quan Nhat 22.000; Nga, Anh quan moi nuoc 20.000; quan Phap 15.000, quan My 7.000, Y 2.000, Ty Loi Thi 600, quan Ao 140; tong cong hon 100.000. Nghia Hoa đoan va quan Thanh tan vo, nhung nguoi dan buon chet khong biet bao nhieu. "Tren đuong thi the khap noi, nhieu quan Thanh đot lua tu thieu, hoac đong cua tu tu; đai uoc trong cam thanh, mot tram nha thi con lai khong đen muoi nha", đo la loi ke cua nguoi Trung Hoa. Rieng nguoi Nhat mieu ta nhu sau "Pho xa huy hoai khoang 2 hoac 3/10, phu nu bi nguoi ta lam nhuc, lien quan đoc suat quan si can quet cuop pha. Vang, bac, chau ngoc thi khong can phai noi; ngoai ra sach, tranh ve, y phuc, xe, ngua, nhung vat ban ra tien đeu bi dan, hoac quan linh lay. Cac noi trong thanh thay thay đan ong mac trieu phuc, thi the phu nu mac quan hong, y phuc trong noi cung". Nguoi Tay phuong cung chep tuong tu; nhung bao vat tai Di Hoa vien bi lien quan cuop đoat, chuyen van khong ngung ca thang đen Thien Tan. Quan Nhat thi đa lay mat so tien 300 van luong luu tai bo Ho.
Chi mot thoi gian ngan, nha Thanh đa đe mat Bac Kinh, Tu Hy cung voi Hoang đe Quang Tu chay tron toi Tay An. Ba khoc noi voi vien Tri huyen Ngo Vinh ve hoan canh trai qua, vien nay ghi lai mot cach sinh đong qua quyen sach "Canh Ty tay thu tung đam" nhu sau: "Suot ngay đi đen may tram ly... khong đuoc an uong, đa lanh lai đoi... toi hom qua ta va vua ngoi tren chiec phan, dua lung vao nhau, cho cho đen sang".
Lien quan bat thuong hanh quan tai Bac Kinh va Thien Tan. Tuong Von Waldersee va 2 van quan Đuc tich cuc ra tay; sau thang 10 hop voi quan Anh, Phap, Y tien cong Bao Đinh tai phia tay nam Bac Kinh, giet vien An sat Đinh Ung; phia nam va trung tinh Truc Le cung chiu canh day xeo. Mot canh quan huong tay bac, chiem Truong Gia Khau (Ha Bac); mot canh quan theo huong đong nam, tien toi bien gioi tinh Son Đong; lai con đao quan Phap đanh Son Tay, uy hiep Tay An. Tu thang 12/1900 cho đen thang 4/1901, lien quan xuat quan 46 lan, trong đo 35 lan do quan Đuc đon đoc hanh đong. Giao dan nguoi Trung Quoc ket thanh đoi, cuop pha bon phuong, xung la "Phung menh phuc cuu", đay la lenh cua cac giao si Cong giao nham tro giup cho quan ngoai xam.
Đe đoi boi thuong chien phi, Lien quan đua ra mot danh sach nhung yeu cau đoi voi chinh phu nha Thanh, gom ca mot danh sach nhung nguoi phai bi hanh quyet khien cho Ly Hong Chuong, thuyet khach so mot cua Tu Hi, buoc phai đi đam phan va Lien quan đa co mot so nhuong bo đoi voi cac yeu cau cua ho.
Hoa uoc 7 thang 9 nam 1901 buoc nha Thanh phai xu tu cac quan lai ung ho Nghia Hoa đoan, cung cap cho binh linh ngoai quoc đong tai Bac Kinh, boi thuong chien phi 67 trieu bang Anh (tuong đuong voi 450 trieu lang bac), tuc nhieu hon tien thue cua trieu đinh trong mot nam, tra trong 39 nam cho lien minh 8 nuoc


= Su sup đo cua trieu đai Man Thanh =
Quan đoi nha Man Thanh vao giua the ky 19 co pham chat tuong lanh ngay cang xuong thap va nan linh ma tang cao. Trong cuoc chien chong lai Thai Binh Thien quoc, nha Thanh phai chap nhan đe nhieu đoi quan kieu moi ra đoi đe cuu van nhu Tuong quan cua Tang Quoc Phien, So quan cua Ta Tong Đuong, Hoai quan cua Ly Hong Chuong va đao quan đanh thue nuoc ngoai Thuong Thang quan... Đieu nay dan toi viec vao cuoi the ky 19, Nha Thanh khong con mot quan đoi quoc gia ma phai tan dung dan quan va quan đoi đia phuong, von thieu trung thanh voi trieu đinh trung uong. Cac si quan trung thanh voi cap tren cua ho va hinh thanh nhung be phai dua tren vi tri đia ly. Cac đon vi quan đoi tuyen quan ngay tai tinh đo. Chinh sach nay la nham giam su hieu nham phuong ngu nhung lai khuyen khich khuynh huong cat cu, đia phuong hoa. Nha Thanh đa đi vao vet xe sup đo cua nha Han va nha Đuong trong qua khu.
Toi đau the ky 20, hang loat cac vu nao đong dan su xay ra va ngay cang phat trien. Tu Hi va Hoang đe Quang Tu cung mat nam 1908, đe lai mot khoang trong quyen luc va mot chinh quyen trung uong bat on. Pho Nghi, con trai lon nhat cua Thuan Than Vuong, đuoc chi đinh lam nguoi ke vi khi moi hai tuoi, va Than Vuong tro thanh nguoi nhiep chinh. Tiep theo su kien nay, Tuong Vien The Khai bi gat khoi chuc vu cua minh. Toi giua nam 1911 Thuan Than Vuong lap ra "Chinh phu gia đinh hoang gia", mot hoi đong cai tri cua Chinh phu Hoang gia hau nhu gom toan bo cac thanh vien thuoc dong ho Ai Tan Giac La. Viec nay khien cac quan lai cao cap nhu Truong Chi Đong to thai đo bat man.

Cuoc Khoi nghia Vu Xuong dien ra vao ngay 10 thang 10 nam 1911 dan đen cuoc Cach mang Tan Hoi, va tiep sau đo la su tuyen bo thanh lap mot chinh phu trung uong rieng biet, Trung Hoa Dan Quoc, tai Nam Kinh voi Ton Dat Tien lam lanh đao lam thoi. Nhieu tinh bat đau "ly khai" khoi quyen kiem soat cua nha Thanh. Chung kien tinh trang nay, Chinh phu Thanh du khong muon cung buoc phai đua Vien The Khai tro lai nam quan đoi, kiem soat Bac Duong quan cua ong, voi muc tieu nham tieu diet nhung nguoi cach mang. Sau khi len giu chuc Te tuong (內閣總理大臣 Noi cac tong ly đai than) va lap ra chinh phu cua rieng minh, Vien The Khai con tien xa nua khi buoc trieu đinh phai cach chuc nhiep chinh cua Thuan Than Vuong. Viec cach chuc nay sau đo đuoc chinh thuc hoa thong qua cac chi thi cua Hieu Đinh Canh hoang hau.

Khi Thuan Than Vuong đa buoc phai ra đi, Vien The Khai va cac vi chi huy ben trong Bac duong quan cua minh hoan toan nam quyen chinh tri cua trieu đinh nha Thanh. Ong cho rang khong co ly do gi đe tien hanh mot cuoc chien tranh gay nhieu ton phi, đac biet khi noi rang chinh phu nha Thanh chi co mot muc tieu thanh lap mot nen quan chu lap hien.
Tuong tu nhu vay, Chinh phu cua Ton Dat Tien muon thuc hien mot cuoc cai cach dan chu, vua huong toi loi ich cua nen kinh te va dan chung Trung Quoc. Voi su cho phep cua Hieu Đinh hoang hau, Vien The Khai bat đau đam phan voi Ton Dat Tien, nguoi đa cho rang muc tieu cua minh đa thanh cong trong viec lap ra mot nha nuoc cong hoa va vi the ong co the cho phep Vien The Khai nhan chuc vu Tong thong cua nen Cong hoa. Nam 1912, sau nhieu vong đam phan, Hieu Đinh đua ra mot chieu chi tuyen bo su thoai vi cua vi au vuong, Pho Nghi. Nha Thanh đen đay ket thuc sau 12 trieu vua, truyen đuoc 295 nam (trong đo co 267 nam la trieu đai chinh thong cua toan Trung Hoa).
Su sup đo cua nha Thanh nam 1912 đanh dau su ket thuc cua hon 2000 nam phong kien Trung Quoc va su khoi đau cua mot giai đoan bat on keo dai, khong chi đoi voi quoc gia ma o mot so mat con đoi voi cuoc song cua nguoi dan. Tinh trang lac hau ro ret ve chinh tri va kinh te cong voi su chi trich ngay cang tang ve van hoa Trung Quoc dan toi su ngo vuc ve tuong lai cua ho.
Lich su hon loan cua Trung Quoc tu sau thoi nha Thanh it nhat cung co the đuoc thau suot mot phan trong no luc nham tim hieu va khoi phuc lai nhung mat quan trong cua van hoa lich su Trung Quoc va tich hop no voi nhung y tuong mang nhieu anh huong moi đa xuat hien trong the ky đo. Nha Thanh la khoi nguon cua nen van hoa vi đai đo, nhung nhung su ho then ho phai ganh chiu cung la mot bai hoc can quan tam.


Chinh tri = Chinh quyen =

Bo may hanh chinh quan trong nhat cua nha Thanh la Đai hoi đong, la mot co quan gom hoang đe va cac quan lai cao cap. Nha Thanh co đac trung boi mot he thong chi đinh kep, theo đo moi vi tri trong chinh phu trung uong đeu co mot nguoi Han va mot nguoi Man Chau cung quan ly. Vi du, o thoi Hoang đe Can Long cac thanh vien cua gia đinh ong đuoc phan biet boi mot loai trang phuc voi bieu tuong hinh tron o phia sau lung, trong khi nguoi Han chi đuoc mac trang phuc voi mot bieu tuong hinh vuong; đieu nay co nghia la bat ky nguoi linh nao trong cung đeu co the de dang phan biet cac thanh vien gia đinh hoang gia ma chi can quan sat tu phia sau.
Đoi voi Mong Co, Tay Tang va Đong Turkestan, giong nhu cac trieu đai truoc đo, nha Thanh van giu quyen kiem soat đe quoc voi viec hoang đe kiem vai tro Han Mong Co, nguoi bao tro cua Phat giao Tay Tang va nguoi bao ve cho Hoi giao. Tuy nhien, chinh sach cua nha Thanh đa thay đoi voi viec thanh lap tinh Tan Cuong nam 1884. Đe đoi pho voi cac hanh đong quan su cua Anh va Nga tai Tan Cuong va Tay Tang, nha Thanh đa phai cac đon vi quan đoi toi va ho đa đuong đau kha tot voi quan Anh.
Su tu bo đia vi cua hoang đe Thanh đuong nhien dan toi tinh trang tranh cai ve đia the cua cac lanh tho tai Tay Tang va Mong Co. Quan điem cua nhung nguoi theo chu nghia quoc gia Tay Tang va Mong Co thoi ay cung nhu hien tai cho rang boi vi ho đa trung thanh voi nha Thanh thi khi nha Thanh tu bo vi the cua minh ho khong con bon phan gi nua đoi voi nuoc Trung Hoa moi. Lap truong nay bi Trung Hoa Dan Quoc va sau nay la Cong hoa Nhan dan Trung Hoa bac bo dua tren cac yeu sach cua ho cho rang tren thuc te cac vung nay tung la cac vung đat thuoc cac trieu đai Trung Quoc tu truoc ca nha Thanh.
Bat ky thuoc sac toc nao, nguoi Han, nguoi Man Chau, nguoi Mong Co hay nhung nhom thieu so khac, tat ca ho đeu đa thanh lap len cac trieu đai voi tinh chat Han trung tam (Sino-centric), va cho rang lich su cung nhu tinh chinh thong cua cac lanh tho nay đeu la mot phan cua đe quoc Trung Quoc trong hon hai ngan nam qua. Cac cuong quoc phuong Tay chap nhan ly thuyet sau nay, mot phan voi muc đich tranh tranh cai voi Trung Quoc.


= Quan lieu =

He thong hanh chinh cua nha Thanh dua tren he thong truoc đo cua nha Minh. O tinh trang phat trien nhat, chinh phu Thanh tap trung quanh Hoang đe voi tu cach la nguoi cam quyen toi cao chi huy sau bo, moi bo do hai Thuong thu (尚書, Shangshu) đung đau va đuoc ho tro boi bon Thi lang (侍郎, Shilang). Tuy nhien, khong giong nhu he thong cua nha Minh, chinh sach can ban cua nha Thanh quy đinh rang viec chi đinh chuc vu đuoc phan chia giua quy toc Man Chau va quan lai Han, nhung nguoi đa vuot qua cac ky thi tuyen o muc đo cao nhat cua nha nuoc.
Hau nhu trong toan bo thoi gian ton tai cua nha Thanh, bo may quan lai cua Hoang đe đeu co su hien dien cua Quan Co Xu (軍機處), mot co quan chuyen trach cac van đe quan su va tinh bao, nhung sau nay no lai chiu trach nhiem giam sat moi bo cua chinh phu. Cac vi quan quan ly Quan Co Xu nam luon vai tro Te tuong, va mot vai nguoi trong so ho tung đuoc chi đinh lam nguoi đung đau Quan Co Thu Phu (軍機首輔). Sau bo va cac linh vuc quan ly cua ho nhu sau:
Lai bo (吏部)  –  Quan ly nhan su hanh chinh cho moi chuc vu dan su – gom ca đanh gia, bo dung, va thai hoi. Bo nay cung chiu trach nhiem lap 'danh sach danh du'.
Ho bo (户部) – Dich nghia theo tu Trung Quoc, "ho" (户 –  'hu') co nghia la 'gia đinh'. Hau nhu trong toan bo thoi cai tri cua nha Thanh, nguon thu chinh cua chinh phu co tu thue do cac chu đat đong va cac khoan phu khac tu đoc quyen nha nuoc nhu cac vat dung gia đinh thiet yeu la muoi va tra. Vi the, voi uu the ap đao cua trong trot o thoi nha Thanh, 'gia đinh' la goc co ban cua nguon tai chinh quoc gia. Bo nay chiu trach nhiem thu thue va quan ly tai chinh cho chinh phu.
Le bo (禮部) – Bo nay chiu trach nhiem moi van đe lien quan toi nghi thuc le tan tai trieu đinh, gom ca khong chi nhung le tho cung to tien đinh ky va nhieu vi thanh than khac cua Hoang đe—voi tu cach "Thien tu" (天子 – con troi), đe đam bao su hoat đong tron tru cua đe che—ma con chiu trach nhiem ca van đe tiep đai cac su đoan tu cac nuoc toi nop cong. Quan niem Trung Quoc ve le (礼), theo Khong Tu day, đuoc coi la mot phan cua giao duc.
Tung co quan niem rang mot hoc gia phai "tri thu, đat le" (知書達禮) co nghia la phai hoc rong va cu xu đung le nghi. Vi the, mot chuc nang khac cua bo nay la giam sat cac he thong thi cu dan su tren toan quoc đe lua chon quan lai. Boi vi dan chu la mot van đe chua tung đuoc biet toi o thoi tien Cong hoa tai Trung Quoc, cac triet ly Khong Tu moi coi cac cuoc thi cu cua nha nuoc la con đuong đe chinh thong hoa mot che đo bang cach cho phep nhan tai tham gia vao chinh quyen đoc đoan va khep kin truoc đo.
Binh bo (兵部) – Khong giong thoi nha Minh truoc đo, von kiem soat toan bo cac linh vuc quan su, Binh bo nha Thanh co quyen luc rat han che. Đau tien cac Ky binh (quan chu luc) nam duoi quyen quan ly truc tiep cua Hoang đe va cac hoang tu nguoi Man Chau va Mong Co, khien cho bo nay chi co quyen luc đoi voi cac lo quan đia phuong. Hon nua, cac chuc nang cua bo hau nhu chi đon thuan la hanh chinh – cac chien dich va cac đot dien tap quan su đuoc chi huy va giam sat boi Hoang đe, đau tien thong qua hoi đong quan ly nguoi Man Chau va sau nay la Quan Co Xu (軍機處).
Hinh bo (刑部) – Hinh bo xu ly moi van đe phap luat, gom ca giam sat cac toa an va nha tu. Bo luat hinh su nha Thanh kha yeu kem so voi cac he thong luat phap hien đai hien nay, boi vi no khong co su phan biet giua cac nhanh hanh phap va lap phap trong chinh phu. He thong phap luat co the mau thuan, va kha nhieu khi to ra đoc đoan, boi vi Hoang đe cai tri bang nghi đinh va la nguoi đua ra phan quyet cuoi cung đoi voi moi van đe luat phap.
Cac hoang đe co the (va đa) đao nguoc cac phan quyet cua cac toa an cap duoi tuy theo tung luc. Su cong bang trong đoi xu cung la mot van đe duoi he thong phan biet chung toc do chinh phu Man Chau ap dung đoi voi cong đong đa so nguoi Han. Đe giam bot cac van đe khong thoa đang đo va giu cho dan chung song yen on, nha Thanh ap dung mot he thong luat hinh su rat khac nghiet đoi voi nguoi Han, nhung khong toi muc nghiem khac qua đang nhu o cac trieu đai truoc đo.
Cong bo (工部) – Cong bo xu ly moi du an xay cat cua trieu đinh gom cac cung đien, đen đai va sua chua cac đuong thuy cung nhu cac kenh tieu lu. Ho cung chiu trach nhiem đuc tien.
Ngoai sau bo ke tren, co mot Ly Phien Vien (理藩院, Lifanyuan) va đay la co quan chi rieng co o nha Thanh. Co quan nay ban đau chiu trach nhiem đieu hanh quan he voi cac đong minh Mong Co. Khi đe che mo rong them, no nhan them cac cong viec hanh chinh đoi voi tat ca cac nhom thieu so song trong va ngoai đe che, gom ca nhung tiep xuc đau tien voi Nga – khi ay con đuoc coi la mot quoc gia trieu cong. Co quan nay hoat đong nhu mot bo thuc su va vi quan đung đau cung co muc ham tuong đuong. Tuy nhien, ban đau nhung ung cu vien lanh đao no chi la nguoi thuoc dan toc Man Chau va Mong Co.
Du Le bo va Ly Phien Vien co mot so trach nhiem chung trong ngoai giao, chung van khong đuoc sap nhap vao nhau. Đieu nay xuat phat tu quan điem truyen thong cua đe quoc coi Trung Quoc la trung tam cua the gioi va moi nguoi nuoc ngoai đeu la nhung ke moi ro chua khai hoa khong xung đang co tu cach ngoai giao tuong đuong voi ho. Chi toi nam 1861—mot nam sau khi thua tran trong "Chien tranh nha phien lan thu hai" truoc lien minh Anh–Phap—chinh phu nha Thanh moi lui buoc truoc suc ep cua nuoc ngoai va lap ra mot bo ngoai giao thuc su đuoc goi theo mot cai ten dai le the la "Tong ly cac quoc su vu nha mon" (總理各國事務衙門), hay noi gon la "Tong ly nha mon" (總理衙門）).
Ban đau co quan nay đuoc du đinh tam thoi su dung cac vien chuc thuyen chuyen tu Quan Co Xu (軍機處) theo kieu lam viec ban thoi gian. Tuy nhien, khi viec giai quyet van đe voi nhung nguoi nuoc ngoai ngay cang phuc tap va thuong xuyen, co quan ngay cang mo rong va tro nen quan trong, va cang co uu the khi đuoc su dung tien thu tu thue hai quan. Du trieu đinh nghi ngo ve moi thu lien quan toi nuoc ngoai, van phong nay đa tro thanh mot trong nhung bo co nhieu quyen luc nhat ben trong chinh phu nha Thanh.


Quan su = Nhung su khoi đau va su phat trien đau tien =

Su phat trien cua he thong quan đoi nha Thanh co the đuoc chia ra lam hai giai đoan ro ret truoc va sau cuoc khoi nghia Thai binh thien quoc (1850–64). Ban đau quan đoi nha Thanh dua theo hinh thuc Bat Ky Man Chau do No Nhi Cap Xich phat trien thanh mot cach thuc to chuc xa hoi Man Chau can cu tren to chuc cac nhom bo toc. Tong cong co tam nhom bo toc đuoc goi la Ky (co), moi ky co mot mau chu đao rieng biet. Thu tu uu tien cua cac ky nhu sau: Chinh Hoang (Vang), Tuong Hoang (Vang co vien, vi du Vang vien đo), Chinh Bach (Trang), Chinh Hong (Đo), Tuong Bach (Trang vien), Tuong Hong (Đo vien), Chinh Lam (Xanh) va Tuong Lam (Xanh vien). Chinh Hoang ky, Tuong Hoang Ky va Chinh Bach ky thuong đuoc goi la "Thuong Tam Ky" (上三旗) va nam duoi su chi huy truc tiep cua Hoang đe.

Chi nhung nguoi Man Chau thuoc Thuong Tam Ky moi đuoc đich than Hoang đe lua chon vao đoi bao ve rieng cua minh. Nhung ky con lai đuoc goi la 'Ha Ngu Ky' (下五旗) va đuoc chi huy boi cac hoang tu nguoi Man Chau truc he cua No Nhi Cap Xich theo che đo cha truyen con noi, va thuong đuoc goi theo nghi thuc la 'Thiet mao tu vuong' (鐵帽子王 – Cac hoang tu mu sat) hay cac 'Hoa Thac' (和硕). Ho cung nhau tao thanh mot hoi đong quan ly quoc gia Man Chau cung nhu bo tu lenh quan đoi co ten goi la Hoa Thac Boi Can.
Nam 1730, Hoang đe Ung Chinh thanh lap Quan Co Xu (軍機處, Junjichu) ban đau đe chi huy truc tiep cac hoat đong hang ngay cua quan đoi nhung dan dan Quan Co Xu lanh mot so trach nhiem hanh chinh va quan su khac cua quan đoi va chiu trach nhiem tap trung hoa quyen luc vao trieu đinh. Tuy nhien, cac Hoa thac van tiep tuc đong vai tro co anh huong to lon trong cac hoat đong chinh tri va quan su cua trieu đinh nha Thanh cung nhu cong viec cai tri cua Hoang đe Can Long.
Khi quyen luc nha Thanh mo rong ve phia bac Van ly truong thanh trong nhung nam cuoi trieu nha Minh, he thong cac Ky đuoc con trai va la nguoi thua ke cua Nurhachi la Hoang Thai Cuc phat trien them cac ky Mong Co va cac ky Han. Khi ho kiem soat đuoc nhung vung lanh tho cu cua nha Minh, cac Ky đoi co quy mo kha nho đo đuoc tang cuong boi Luc doanh quan (綠營兵 luc doanh binh) von co quan so lon gap ba cac Ky. Luc doanh quan la cac đoi quan nguoi Han.
Cac đoi quan nay đuoc đieu khien boi mot Ban chi huy gom ca cac đo thong Luc doanh quan va Ky binh. Cac Ky va Luc doanh la quan thuong truc, đuoc chinh phu tra luong. Ngoai ra, cac quan lai đia phuong tu muc tinh tro xuong toi muc xa van giu mot luc luong dan quan khong chinh quy lam cac nhiem vu canh sat va cuu nan. Cac đoi dan quan đo thuong nhan đuoc mot khoan luong nho hang nam lay tu kho bac đia phuong cho hoat đong cua minh. Ho it khi đuoc huan luyen quan su va neu co đuoc huan luyen thi cung khong đuoc coi la đoi quan chien đau.
Toi cuoi đoi Minh, luc luong cua nha Thanh vao khoang 120.000 binh si (278 nguu luc), cong them 24.000 (120 nguu luc) binh si Mong Co va 33.000 (165 nguu luc) binh si nguoi Han.
Truoc khi chiem đuoc trung nguyen, quan Man Chau đa khai thac toi đa suc manh ky binh vi ho quen thuoc voi viec cuoi ngua ban cung, trong khi nguoi Han chi co gang phat huy phuong phap giu thanh bang tuong cao hao sau, dung than cong co the ban xa đe co thu. The nhung ke tu nam 1629, khi nguoi Man Chau chiem đuoc mot so thanh pho thi tinh hinh bat đau chuyen bien. Mot trong bon thi tran ho moi chiem đuoc la Vinh Binh (永平) la noi co mot đoi tho quen voi phuong phap đuc sung cua nguoi Bo Đao Nha, chi hai nam sau ho đa đuc đuoc khoang 40 khau than cong theo mau cua nguoi Au chau cong them mot so phao thu do ho huan luyen.
Quan Thanh đem vu khi moi thu nghiem tai Đai Lang Ha (大凌河) la mot đia điem quan trong noi lien bien canh voi đai quan nha Minh đong o phia nam truong thanh. Quan Thanh do Hoang Thai Cuc (皇太極) chi huy đa chiem đuoc Đai Lang Ha, lay đuoc vo so khi gioi. Muoi nam sau, khi chiem đuoc Tung San (松山) va Cam Chau (錦州), quan Thanh lai thu đuoc 2.000 khau phao lon nho nhung quan trong hon nua ho đa du hang đuoc hai danh tuong nha Minh la Hong Thua Tru (洪承疇) va To Đai Tho (祖大壽). To Đai Tho lai chinh la cau cua tong binh Ngo Tam Que, nguoi cam đai quan tran thu Son Hai Quan, cua ai huyet mach giua Trung Hoa va Man Chau.


= Hoa binh va tri tre =
Cac Ky đoi đuoc phan chia theo dong doi dan toc, co nghia theo nguoi Man Chau va nguoi Mong Co. Du van co mot nhanh thu ba gom nhung ky binh nguoi Han tung theo nguoi Man Chau truoc khi nha Thanh đuoc thanh lap, nhung ky binh Han khong bao gio đuoc chinh phu đoi xu binh đang so voi hai nhanh kia vi viec ho gia nhap muon hon va vi dong giong Han Trung Quoc cua ho. Chuyen mon quan su cua ho – chu yeu trong bo binh, phao binh va cong binh, cung bi coi la xa la so voi truyen thong su dung ki binh cua nhung nguoi du muc Man Chau.
Sau khi hoan thanh cong cuoc chinh phuc, cac vai tro quan su cua ky binh Han nhanh chong bi Luc doanh quan thau tom. Cac Ky binh Han hoan toan cham dut ton tai sau khi Hoang đe Ung Chinh cai cach lai cac Ky nham muc tieu giam chi phi trieu đinh. Cac nguon goc quan su–xa hoi cua he thong Ky binh co nghia la dan cu ben trong moi nhanh cua he thong Ky binh cung nhu cac nhanh phu cua no tuan theo he thong cha truyen con noi va cung nhac. Chi trong nhung hoan canh đac biet đuoc su đong y theo nghi đinh trieu đinh viec di chuyen xa hoi giua cac ky moi đuoc thuc hien.
Trai lai Luc doanh quan ban đau đuoc du đinh xay dung tro thanh mot luc luong chuyen nghiep. Tuy nhien, trong nhung giai đoan hoa binh lau dai o Trung Quoc tu the ky 18 đen giua the ky 19, viec tuyen dung linh tu cac cong đong nong nghiep đa giam sut, mot phan vi lap truong chong đoi cua tang lop tri thuc Khong giao moi voi nghe binh. Nham giu vung suc manh, Luc quan bat đau bien đoi, dan tro thanh mot che đo kieu cha truyen con noi.
Luc luong Ky binh đong đao toi gan 200.000 ngan quan cua nguoi Man Chau đuoc chia thanh; mot nua đuoc chi đinh vao Cam Lu Bat Ky (禁旅八旗, Jinlu Baqi) đong quan tai Bac Kinh. Ho vua đong vai tro đoi quan đon tru cua chinh phu nha Thanh vua la luc luong chien đau. So con lai đuoc chia vao nhiem vu canh gac cac thanh pho quan trong o Trung Quoc. Ho đuoc goi la Tru Phong Bat Ky (駐防八旗, Zhufang Baqi).
Tang lop cai tri Man Chau, nhan thuc ro so luong nho nhoi cua minh so voi nguoi Han, đa ap dung mot chinh sach nghiem ngat ve phan biet nguon goc giua nguoi Man Chau va Mong Co voi nguoi Han vi so rang se bi nguoi Han đong hoa. Chinh sach nay đuoc ap dung truc tiep toi cac đoi quan Ky đon tru, đa so ho chiem giu mot vung co tuong bao kin xung quanh ben trong cac thanh pho đon tru cua ho. Ben trong cac thi tran chat hep nhu Thanh Chau (青州), mot thi tran phao đai moi đuoc xay dung lam noi sinh song cho quan Ky đon tru va gia đinh ho.
Bac Kinh la thu đo cua đe che, Nhiep chinh Dorgon (Đa Nhi Con) buoc toan bo dan Trung Quoc phai doi đi song tai cac khu ngoai thanh phia nam sau nay đuoc goi la "Ngoai Thanh" (外城, waicheng). Thanh pho co tuong bao o phia bac đuoc goi la "Noi thanh" (内城, neicheng) đuoc phan chia cho Bat Ky Man Chau con lai, moi Ky chiu trach nhiem canh gac khu cua minh ben trong Noi Thanh bao quanh khu dinh thu Tu Cam Thanh (紫禁城, Zijincheng).
Chinh sach bo tri quan đoi cac Ky lam quan đon tru tai cac đia phuong khong phai đe bao ve ma la đe ngan chan su lo ngai cua nguoi Man Chau thong qua viec no dich hoa dan chung bang loi the ky binh cua ho. Vi the, sau mot the ky hoa binh va hiem khi đuoc huan luyen tren chien truong, cac Ky binh Man Chau dan đanh mat kha nang chien đau. Thu hai, truoc cuoc chinh phuc, cac Ky binh Man Chau la mot 'cong dan' quan đoi, va cac thanh vien cua no la cac nong dan va nguoi chan tha gia suc Man Chau bi buoc phai đi linh cho đat nuoc trong thoi gian chien tranh.
Quyet đinh cua nha Thanh buoc cac Ky binh phai tro thanh mot luc luong chuyen nghiep khien cho nha nuoc phai chu cap cho moi nhu cau cua ho, va voi su tham nhung xay ra tu binh linh cho đen si quan khien ho cang nhanh chong bien chat khong con đap ung đuoc yeu cau cua mot đoi quan chien đau. Đieu tuong tu cung xay ra trong Luc doanh quan. O thoi binh, viec đi linh chi đon gian la đe kiem them mot khoan thu nhap. Cac binh si va chi huy đeu khong quan tam toi viec huan luyen ma chi cham chu vao viec kiem tien. Tham nhung tang len khi chi huy cac đon vi đia phuong đe xuat tai chinh va trang bi dua tren cac con so đa đuoc thoi phong len đe bo tui phan chenh lech. Khi khoi nghia Thai binh thien quoc no ra trong thap ky 1850, trieu đinh nha Thanh moi muon mang nhan ra rang Ky binh va Luc doanh quan khong the giup ho dep tan noi loan cung nhu bao ve đat nuoc khoi quan xam luoc.


= Chuyen bien va hien đai hoa =
Su that bai cua Trung Hoa trong nhung cuoc chien tranh voi nuoc ngoai đa lam cho si phu thuc tinh. Cung nhu nhieu quoc gia A Đong thoi ky đo, nhieu nho si Trung Hoa đa yeu cau Thanh đinh cai cach ve quan su, chinh tri cung nhu xa hoi.
Hai nguoi đi đau trong viec hoach đinh mot chinh sach moi la Nguy Nguyen va Phung Que Phuong. Nguy Nguyen đua ra nhung bien phap nhan đe Tru Hai Thien (Ke Hoach Phong Thu Duyen Hai) nam 1842 đai luoc nhu sau:

Cai cach quan đoi bang cach hoc hoi cach che tao vu khi, đong tau cua nguoi phuong Tay. Ngoai ra phai đai ngo xung đang, tra luong hau hi đe co đuoc nhung binh si uu tu
Tap trung phong thu tren đat lien va du đich vao trong cac thuy đao đe tieu diet tai mot khu vuc đa sap xep truoc
Lien minh voi nhieu nuoc đe ho kiem che lan nhau va muon tay ke thu nay tieu diet ke thu kia
Mo cua cho nguoi ngoai quoc vao buon ban
Phung Que Phuong la hoc tro cua Lam Tac Tu. Luc o Thuong Hai đa chiu anh huong cua tu tuong chu nghia tu ban. Nam 1861 ong đa viet quyen sach "Hieu lu ban" khang nghi chu truong hoc tap khoa hoc tu nhien va ky thuat san xuat cua cac nuoc tu ban nhu thien van, lich phap, cong cu san xuat va cac mat tri thuc khac, mong muon thong qua bien phap cai luong chinh tri đe đua Trung Quoc tien len con đuong tu ban. Ong đi sau hon vao nhung cai cach chinh tri va xa hoi trong đo ong nhan manh:

Hoc hoi va tu che tao nhung vu khi can thiet, thuc đay nguoi hoc ve ky thuat đe thoat ra khoi nhung đe doa cua nuoc ngoai.
Cai cach giao duc đe đao tao nhan tai bao gom nhieu lanh vuc ky thuat va khoa hoc khac đong thoi bien cai ky nghe quoc phong
Cai cach cach huan luyen binh si, đao tao nhung luc luong nho nhung tinh nhue hon la duy tri mot đoi quan khong lo nhung kem coi
Ap dung ly thuyet The Dung, duy tri tinh than Khong Manh nhung ap dung ky thuat moi.
Trinh Quan Ung, mot thuong nhan noi tieng: chu truong khai thac mo quang, xay dung đuong sat, xuat ban bao chi, lap truong hoc, yeu cau thanh lap nghi vien va xay dung che đo quan chu lap hien.
Nhung quan điem moi đo sau nay đuoc phat đong đe tro thanh mot phong trao duoi cai ten Duong Vu Van Đong. Tuy nhien nhung van đong co tinh chat "lua rom" đo khong đi đen đau vi chi do nhiet huyet si phu ma khong phai la nhung chuong trinh đuoc nghien cuu chu đao va ap dung mot cach quy cu. Nhung cai cach quan su van chi hoi hot be ngoai nen khong thanh cong. Ve sau, đe đoi pho voi nhung to chuc noi day, nhieu đon vi quan su đia phuong đuoc thanh lap va it nhieu mang lai nhung sinh khi moi nhu Tuong quan cua Tang Quoc Phien, gia tang luu đong tinh, nhan manh vao đuc tinh cua quan si, Hoai quan cua Ly Hong Chuong, su dung vu khi phuong Tay, So quan cua Ta Tong Đuong nhan manh vao vai tro he thong tiep lieu.


 Cai cach trong quan đoi  Đau cuoc khoi nghia Thai binh thien quoc, cac luc luong nha Thanh chiu mot loat cac that bai nang ne dan toi viec mat thu đo hanh chinh đia phuong tai Nam Kinh (南京) 1853. Quan khoi nghia giet toan bo quan đon tru Man Thanh va gia đinh ho song tai thanh pho va bien no lam thu đo cua ho. Chi mot thoi gian ngan sau đo, luc luong vien chinh cua Thai binh thien quoc xam nhap ve phia bac toi tan cac vung ngoai o Thien Tan (天津), noi đuoc coi la vung trung tam cua đe quoc.
Trong tinh trang tuyet vong, trieu đinh lenh cho mot vi quan Trung Quoc la Tang Quoc Phien (曾國藩) to chuc lai luc luong dan quan tai cac vung va cac đia phuong (Đoan Dung, 團勇 va Huong Dung, 鄉勇) thanh mot luc luong thuong truc đe chong lai quan Thai Binh. Chien luoc cua Tang Quoc Phien dua tren gioi quy toc đia phuong đe xay dung len mot to chuc quan su moi tu cac tinh đang bi quan Thai Binh đe doa truc tiep.
Luc luong moi nay đuoc goi la Suong quan (湘軍), đuoc đat ten theo vung đat noi ho đuoc thanh lap. Suong quan la mot hon hop giua dan quan đia phuong va quan đoi thuong truc. Ho đuoc huan luyen chuyen nghiep, nhung linh luong tu ngan kho đia phuong. Suong quan va luc luong sau nay la Hoai quan (淮軍) đuoc cac vi quan đong trieu voi Tang Quoc Phien cung nguoi 'hoc tro' la Ly Hong Chuong thanh lap (hai quan nay thuong đuoc goi chung la Dung Doanh (勇營).
Truoc khi thanh lap va chi huy Hoai quan, Tang Quoc Phien chua tung co kinh nghiep quan su. La mot vi quan đuoc giao duc theo kieu co đien, ke hoach thanh lap Hoai quan cua ong đuoc thuc hien theo kinh nghiem lich su – tuong nha Minh la Thich Ke Quang (戚繼光) vi thay su yeu kem cua quan đoi trieu đinh đa quyet đinh thanh lap đoi quan 'rieng' cua minh nham chong lai quan cuop bien Nhat Ban o giua the ky 16. Hoc thuyet cua Thich Ke Quang dua nhieu vao cac tu tuong Tan Khong giao rang buoc tinh trung thanh cua quan đoi voi cap chi huy truc tiep va vao vung đat noi ho đuoc thanh lap.
Viec nay đau tien tao cho quan đoi mot so tinh than đoan ket. Tuy nhien, can phai chi ra rang quan đoi cua Thich Ke Quang la mot giai phap tinh the cho mot van đe cu the – chien đau chong lai cuop bien, cung nhu Tang Quoc Phien du đinh thanh lap Hoai quan đe chong quan khoi nghia Thai Binh. Tuy nhien theo hoan canh, he thong Dung binh tro thanh mot co cau thuong truc ben trong quan đoi nha Thanh va cung voi thoi gian no lai gay ra nhung van đe cho chinh phu trung uong.
Đau tien he thong Dung binh bao hieu su ket thuc uu the cua nguoi Man Chau ben trong the che quan đoi nha Thanh. Du cac Ky va Luc doanh quan lam lang phi cac nguon tai nguyen can thiet cho bo may hanh chinh cua nha Thanh, tu đo cac co cau Dung binh tren thuc te đa tro thanh luc luong so mot cua chinh phu Thanh. Thu hai, cac đon vi Dung binh đuoc tai tro tu nguon tai chinh cua cac tinh va tuan theo su chi huy cua cac tuong linh đia phuong.
Su thay đoi nay khien cho quyen luc cua chinh phu trung uong co phan giam sut. Nghiem trong hon ca la khi cac Cuong Quoc Chau Au bat đau xam nhap vao Trung Quoc. Tuy nhien, du co nhung anh huong tieu cuc cac bien phap nay to ra rat can thiet o thoi điem nguon thu tu cac tinh đa bi quan khoi nghia chiem khong con toi đuoc ngan kho trieu đinh. Cuoi cung, co cau chi huy cua Dung binh tao thuan loi cho cac chi huy quan su cua no co co hoi phat trien quan he voi nhau vi khi đuoc thang chuc va dan dan trieu đinh nha Thanh đa co mot chut nhuong bo ho.
Toi cuoi nhung nam 1850 Trung Quoc đa bat đau suy sup. Tham chi cac nhan to bao thu nhat ben trong trieu đinh nha Thanh cung khong the khong nhan thay su yeu kem quan su cua trieu đinh đoi lap voi su hung manh cua quan đoi "ro" nuoc ngoai đang dan ap che ho. Nam 1860 trong cuoc Chien tranh nha phien lan thu hai thu đo Bac Kinh bi chiem va Cung đien mua he (Cu) bi mot lien minh nho cua Anh Phap voi so luong chung 25.000 quan cuop pha.
Du Trung Quoc tu kieu hanh rang chinh ho la nguoi phat minh ra thuoc sung, va sung ong tung đuoc su dung trong chien tranh o Trung Quoc tu thoi nha Tong, su xuat hien cua cac loai vu khi hien đai tu cuoc Cach mang cong nghiep o chau Au nhu sung co ranh xoan (1855), sung may (1885), va cac tau chien chay bang hoi nuoc (nhung nam 1890) khien quan đoi, hai quan Trung Quoc đuoc huan luyen kieu co đien va trang bi cac loai vu khi tho so mat uu the hoan toan. Nhieu loi keu goi 'Tay phuong hoa' va hien đai hoa cac loai vu khi hien dung trong quan đoi – đa phan tu phia Hoai quan mang lai rat it ket qua. Mot phan boi vi ho thieu von, nhung chu yeu boi vi the luc chinh tri trong trieu đinh nha Thanh khong muon thuc hien đieu đo thong qua cac bien phap cai cach.


Kinh te = Quan đoc thuong bien =
Nho nhung hoat đong đo, Trung Quoc buoc đau co nhung co so cong nghiep hien đai. Sau đo xuat hien nhieu xi nghiep do nha nuoc quan ly, tu nhan đieu hanh, nha nuoc va tu nhan cung lam goi la quan đoc thuong bien. Nhung thuong nhan nguoi Quang Đong nhu Đuong Đinh Canh, Tu Nhuan, Trinh Quan Ung, đeu hoat đong mai bien cho cac cong ty nuoc ngoai nhu Dent & Co., Jardin Matheson nen tich luy đuoc tien bac truoc khi tham gia kinh doanh rieng. Tai san cua Tu Nhuan đat đen 1800 van lang bac vao nam 1883 trong đo 65% tai san la thuoc ve bat đong san tai Thuong Hai, đuoc menh danh la "vua đia oc".
Truoc nam 1870 hoat đong van tai hang hai tai Trung Quoc bi chi phoi boi cong ty Russel & Co cua My. Nhan thay van đe đo đao đai Thuong Hai la Đinh Nhu Xuong (ve sau la Giam đoc Giang Nam cong xuong, đo đoc ham đoi hai quan Bac Duong) cung voi Ly Hong Chuong ban tinh gianh lai quyen tu chu trong hoat đong hang hai. Nam 1863 Đinh Nhu Xuong du đinh thanh lap cong ty hang hai dung tau thuyen Trung Quoc va đuoc huong muc thue thap, chu truong khuyen khich thuong nhan bo von va đong cac tau hoi nuoc.
Sau khi vuot qua tro ngai ve tai chinh nam 1872, Ly Hong Chuong va Thinh Tuyen Hoai cung xay dung Cuc Kinh doanh Tau bien (Luan thuyen chieu thuong cuc) tai Thuong Hai co tinh chat dan dung do thuong nhan Đuong Đinh Thuc, Tu Nhuan, Trinh Quan Ung gop von va tham gia quan ly thuc hien cho luong thuc tu Giang Nam đen Thien Tan, đat nen mong cho nganh van tai hang hai cua Trung Quoc.
Luc đau Chieu Thuong cuc co 3 chiec tau voi luong von 20 van lang bac, sau 4 nam hoat đong tang len 33 chiec, tong luong hang van chuyen la 23.967 tan, loi nhuan hang nam đat 30 van lang bac.
Do luong von ban đau han che nen trong qua trinh kinh doanh nhung nguoi quan ly keu goi von gop them đat toi 100 van lang bac, trong đo Tu Nhuan chiem toi 50% co phan. Nam 1877, Chieu Thuong cuc mua lai Cong ty tau thuy Thuong Hai do nguoi My gop von, tiep nhan 17 chiec tau. Khi Đuong Đinh Thuc chuyen đen lam quan ly mo than Khai Binh nam 1884, Tu Nhuan len thay, mua lai Cong ty tau thuy Ky xuong (My) co quy mo lon nhat Đong A mo rong pham vi kinh doanh, đoc quyen kinh doanh van tai vung Truong Giang.
Đuong Đinh Thuc con quan ly Cong ty Hang hai Lien hop thanh lap nam 1868. Đuong Đinh Thuc lien ket voi Trinh Quan Ung mo 2 u tau hoi nuoc o Phat Son va Quang Chau. Khai binh moi khoang thanh lap nam 1877 tai phia bac Thien Tan co san luong len toi 70 van tan/nam do thuong nhan Đuong Đinh Thuc quan ly voi so von 150 van lang bac, Cuc Đien bao Thien Tan, Cuc Đien bao Nam Bac, Cuc Đuong sat Bac Duong Quan o Son Hai Quan, Tan Du thiet lo, Cong ty Than đa va Sat Han Da Binh Giang Tay thanh lap nam 1889 duoi su ket hop cua mo sat Đai da va mo than Binh Huong, Ngan hang Cong thuong Trung Quoc đuoc thanh lap nam 1897 tai Thuong Hai, Cong ty Xi mang Đuong Son Khai Tan tai Thien Tan thanh lap nam 1892 đua Trung Quoc tro thanh mot trong nhung quoc gia đau tien o chau A san xuat xi mang.
Truoc đo nganh bao hiem hang hoa cua Trung Quoc do cac cong ty nuoc ngoai thuc hien. Đe đap ung nhu cau bao hiem, nam 1875 Tu Nhuan đa thanh lap Cong ty bao hiem đau tien cua Trung Quoc la Cong ty Bao hiem hang hai Nhan Hoa voi so von 50 van lang bac. Đen nam 1878 lai thanh lap them Cong ty bao hiem hang hai va chay Ky hoa voi so von 50 van lang bac. Đen nam 1886, Tu Nhuan sap nhap 2 cong ty đo thanh Cong ty Bao hiem Nhan Ky Hoa, đat nen mong cho nganh kinh doanh bao hiem Trung Quoc.
Ngoai ra Tu Nhuan con gop von vao hoat đong khai mo. Voi 15 van lang bac chiem 10% so von cua mo than Khai Binh, Tu Nhuan đam nhan chuc giam đoc, khuyen khich su dung nhieu may moc nhap tu Anh, thue ky su Anh, dung cong nghe moi đe khai thac than, so nhan cong nguoi Quang Đong đa len toi 5000 nguoi. San luong cua mo than Khai Binh nhanh chong đap ung nhu cau cua thi truong Thien Tan, canh tranh voi than nhap khau. Mo than Khai binh cung cap nhien lieu cho ham đoi hai quan Bac duong va cac co so đia phuong. Đe phuc vu cho viec van chuyen than, đuong sat Thien Tan đuoc xay dung. Cac doanh nghiep phu tro cho than đa va xi mang cung đuoc thanh lap trong khu vuc.
Chi nhanh Quang Chau cua Mo than Khai Binh do Trinh Quan Ung (1842-1922) lam quan ly. Trinh Quan Ung tham gia dich thuat bo luat kinh doanh cua Anh ban hanh tai Huong Cang nam 1865 sang tieng Hoa. Nam 1880 Trinh Quan Ung mo nha may det tai Thuong Hai, nho Dung Hoang luc đo lam Pho lanh su tai My tuyen dung ky su nguoi My. Nam 1881 Trinh Quan Ung đau tu 65000 lang bac thanh lap Cong ty Khai hoang Đuong Co Thien Tan lam tien đe cho viec san xuat giay 10 nam sau. Trinh Quan Ung con tham gia quan ly tuyen đuong sat Quang Chau – Han Khau va đen nam 1905 thanh lap Phong thuong mai Quang Chau. Ve sau Trinh Quan Ung tai co cau lai Luan thuyen chieu thuong cuc cho phu hop voi luat thuong mai.
Tu Nhuan con đau tu vao mo đong Binh Tuyen, mo vang Ha Long o Nghi Xuong, mo bac Co Son Tay, mo bac Tam Son, mo bac Thien Hoa (Quang Đong), mo bac Đan Chau, mo vang Kien Binh (Nhiet Ha), mo than Cam Chau, mo than Que Tri (An Huy).
Ben canh cac hoat đong doanh thuong Tu Nhuan con đong gop vao cac hoat đong xa hoi, thanh lap Hoi Chu thap đo Trung Quoc, Đong van thu cuc, gui du hoc sinh sang My. Nhieu nguoi trong so đo ve sau đeu co nhung đong gop cho su phat trien cua đat nuoc nhu nha chinh tri Đuong Thieu Nghi, nha ngoai giao Luong Nhu Hao, nha ky su Thien Huu, Hieu truong truong Đai hoc Thanh Hoa, Đuong Quoc An. 
Trong viec xay dung va phat trien nen cong nghiep can đai cua Trung Quoc, cong lao cua Thinh Tuyen Hoai rat lon, đuoc xem nhu nguoi cha cua nen cong nghiep can đai. Ngoai ra con phai ke đen cac thuong nhan nhu Đuong Đinh Thuc, Đuong Đinh Canh, Tu Nhuan "vua tra Trung Quoc" va "vua đia oc".
Ly Hong Chuong thanh lap Cuc Đien bao nam 1882 va giao cho tro thu la Thinh Tuyen Hoai quan ly va gop phan lon so von trong Đien bao cuc thuc hien xay dung đuong day đien tin giua Thien Tan va Thuong Hai. Toi nam 1901 Đien bao cuc đa xay dung 14000 dam đuong day đien tin giua cac thanh pho, thi tran. Nam 1876, Buu đien Đai Thanh đuoc thanh lap. Trong thoi gian 1872 – 1885 co toi 90% du an hien đai hoa san xuat đuoc thuc hien duoi su bao tro cua Ly Hong Chuong. Co toi 75 co xuong san xuat va 33 mo than va khoang san đuoc thanh lap.
Cac linh vuc cong nghiep ung dung phuong phap ky thuat moi. Nam 1853 nha thuoc Lao Đuc o Thuong Hai đa che đuoc thuoc tay, nha may xa phong My Tra lam đuoc xa phong. Nam 1876, nha may Đam thuy Đai Loan bat đau dung may moc đao than. Nam 1878, dung phuong phap Tay phuong đe khai thac dau. Nam 1861, nguoi Anh dung may keo to. Nam 1889, Cuc det vai Thuong Hai su dung ky thuat Tay phuong đe det vai. Nam 1892 Cuc det vai Ho Bac cung co xuong det quy mo lon.
Nam 1881, ky thuat che tao giay bang may đuoc du nhap, nam 1890 nha may giay Long Chuong đuoc thanh lap tai Thuong Hai, nam 1882 ky thuat che tao da đuoc nhap vao. Nam 1880 tai Thuong Hai bat đau san xuat hop quet, nam 1891 san xuat thuoc la cuon bang may. Nam 1864 nha may khi than Thuong Hai ra đoi, nam 1881 co nha may nuoc, nam 1882 co nha may bong đen đien. Truoc nam 1880, đien bao đa đuoc đua vao Trung Quoc, nam 1872 đuong day đien tin giua Hong Kong va Thuong Hai đuoc khai thong.
Nganh in an dung ky thuat in cua phuong Tay. Nam 1872 Nhan dan Nhat bao o Thuong Hai đa nhap may in banh xe. Nam 1873, Cuc in an đuoc thanh lap. Nam 1906 may in cuon chay đien đuoc nhap vao Trung Quoc. Phuong phap in thach nhap vao nam 1876, ky thuat karo nhap vao đau thoi ky Quang Tu.
Thong thuong vu đai than Tam Khau Sung Hau đe nghi phat trien thuy loi o mien đong Truc le, va tuan phu Giang Tay Tham Bao Trinh đe nghi thay đoi phuong phap thu thue đat o Giang Tay, đeu nham giam ganh nang cho dan.
Mac dau con co nhieu han che nhung nhung hoat đong cua phai Duong Vu tren thuc te đa kich thich phan nao chu nghia tu ban o Trung Quoc phat trien.
Ben canh đo cac nuoc Au My cung cho xay nhieu benh vien. Nam 1844, Anh xay dung benh vien o Thuong Hai, sau đo o Bac Kinh, Tham Duong. My cung xay benh vien o Thuong Hai, San Đau. Cac to chuc giao hoi xay dung khoang 70 benh vien.


= Linh vuc dan sinh =
Nam 1888 Ly Hong Chuong lap Tong y vien truc thuoc Hai quan Bac duong, co Tay y hoc đuong, benh vien thuc hanh, kho thuoc, bo nhiem mot nguoi Anh lam Y quan. Cac to chuc giao hoi mo truong y o Trung Quoc co Quang Chau Hat Cat Y Hoc vien nam 1899, Thuong Hai Than đan Y Hoc vien nam 1903, Bac Kinh Hiep Hoa Y Hoc vien nam 1906, Tu Xuyen Thanh Đo Hoa Tay Hiep Hoa Đai hoc Y Hoc Vien nam 1910.
Nam 1902, Cong ty nuoc sach Thien Tan hoat đong, nam 1904 Thien Tan co Cong ty Xe đien cua Bi hoat đong.
Nam 1895, Thinh Tuyen Hoai thanh lap truong Trung Tay hoc đuong o Thien Tan.


Khoa hoc va ky thuat = Phong trao Tay Duong vu =
Nhung nguoi hang hai thuc hien nhung bien phap canh tan đeu la cac quan lai đa trai qua cuoc noi day Thai binh thien quoc cho rang muon chong cu voi phuong Tay thi phai co tau be nhu ho, sung ong nhu ho, quan đoi phai luyen tap theo loi cua ho. Vai nguoi Man nhu Cung Than Vuong Dich Han, Que Luong nghi đen viec tu cuong, ban voi Van Tuong, Tang Quoc Phien, Ly Hong Chuong, Ta Tong Đuong, Quach Sung Đao ve sau co Tang Ky Trach, Tang Quoc Thuyen, Truong Chi Đong... hinh thanh Duong vu phai. Ho cung co chung chu truong "tan chinh", keu goi "tu cuong" bang cach hoc tap phuong Tay, trong đo khau hieu "Trung hoc vi the, Tay hoc vi dung" đuoc phai nay xem la tu tuong chi đao 
Ho đong y voi nhau rang "muon tu cuong thi viec luyen binh la quan trong nhat, ma muon luyen binh thi truoc het phai che tao vu khi gioi".
Ngay 13 thang 1 nam 1861 vua Ham Phong ra chi du thua nhan phong trao Duong Vu, khuyen khich tu luc tu cuong, lam theo phuong Tay đe tang cuong quyen luc va phat trien kinh doanh. Phong trao Tay duong vu ra đoi, do Cung than vuong Dich Han, em vua Ham Phong giu chuc Nghi chinh vuong kiem Quan co xu linh bang đai than khoi xuong. Phong trao keo dai tu 1860 – 1895 voi moc khoi đau la viec thanh lap Tong ly cac quoc su vu nha mon thang 1 nam 1861.
Nam 1862, ho giao cho Ly Hong Chuong thi hanh.
Nam 1861, Tong đoc Luong giang Tang Quoc Phien thanh lap An khanh quan gioi cuc tai tinh An huy.
Nam 1862, Tuan phu Giang to Ly Hong Chuong va Tang Quoc Phien đong sang lap Cuc phao binh va Tong cuc che tao co khi Giang Nam o Thuong Hai, Cuc lam phao Tay duong o To chau, Cuc co khi Kim lang o Nam kinh.
Nam 1866, Tong đoc Man Triet Ta Tong Đuong mo Cuc thuyen Ma Vi o Phuc Kien, do Thuyen chinh đai than Tham Bao Trinh lam Giam đoc, đat nen mong cho hai quan Trung Quoc. Ta Tong Đuong la nguoi đa mo xuong đong tau đau tien o Trung Quoc tai Phuc Kien mang ten Ma Vi, va cung đa thanh lap hoc vien hai quan đau tien khi ong lam tong đoc o đay.
Khi chuyen đen vung tay bac giu chuc Tong đoc Thiem Cam, Ta Tong Đuong đe xuat len trieu đinh nhieu chu truong chinh sach thuc đay kinh te van hoa vung Tan Cuong co tac dung tich cuc đoi voi viec khai pha vung bien gioi, thanh lap cac co so san xuat kieu moi o vung tay bac nhu: Lan Chau co khi chuc ni cuc (la xuong det len co khi đau tien cua Trung Quoc dung may moc cua Đuc, thanh lap nam 1878), Tong cuc to tam A Khac To, Lan Chau che tao cuc thanh lap nam 1871, Tay An co khi cuc thanh lap nam 1869.
Nam 1867 tai Thien Tan Sung Hau Thong thuong vu đai than Tam khau mo 2 co khi cuc chuyen san xuat co khi quan dung, sau đo nam 1872 Luan thuyen chieu thuong cuc mo chi nhanh tai đay, nam 1877 mo than Khai binh đuoc đua vao khai thac, nam 1888 tuyen đuong sat Thien Tan – Đuong Son hoan thanh, nam 1896 Buu đien Đai Thanh hoat đong tai đay, nam 1903 thanh lap Tong cuc Cong nghe Truc le. Ta Tong Đuong la nguoi đa mo xuong đong tau đau tien o Trung Quoc tai Phuc Kien mang ten Ma Vi, va cung đa thanh lap hoc vien hai quan đau tien khi ong lam tong đoc o đay.


 Tong cuc che tao Giang Nam  Nam 1865 đao đai Thuong Hai Đinh Nhu Xuong, cuu tuong linh Hoai quan đuoc bo nhiem lam Giam đoc Cuc che tao co khi Giang Nam (ve sau đuoc cu lam đo đoc ham đoi hai quan Bac duong). Luc đau kinh phi mua sam may moc chi co 25 van lang bac (35 van USD) đuoc lay tu nguon thu thue quan tai Thuong Hai. Tong cuc che tao co khi Giang Nam mua cac may moc cua My gom lo nau, may hoi nuoc, đong co, may đuc, may van oc đu cac loai may moc đe che tao sung truong va phao, thuy loi, đan duoc, may moc đong tau, la xi nghiep quan su lon nhat do phai Duong vu thanh lap, ve quy mo la mot trong nhung cong xuong quan su lon nhat chau A luc bay gio.
Đen giua nam 1867 moi ngay cong xuong san xuat 14 khau sung truong va hang tram thung đan, cung ung cho mat tran Thiem Cam cua Ta Tong Đuong. Đen nam 1873 moi san xuat đuoc 4200 khau sung truong Remington. Nam 1874 san xuat đuoc 110 đai bac theo kieu cua co xuong Amstrong (Anh) voi cac loai co nong 120 mm, 170 va 200 mm. Ve sau Ly Hong Chuong cho ap dung ky thuat cua Đuc thay cho cua Anh, dung nhieu san pham cua hang Krupp.
Nam 1861, nha khoa hoc Tu Tho (1818 – 1888) nguoi Vo Tich, Giang to đa nghien cuu che tao tau hoi nuoc, đen nam 1862 che tao thanh cong tau Hoang coc la chiec tau hoi nuoc đau tien cua Trung Quoc đuoc lam bang go. May moc chu yeu la banh chuyen đong bang hoi nuoc, xi lanh dai 2 thuoc, đuong kinh dai 1 thuoc, chieu dai cua tau la 55 thuoc, nang 25 tan, van toc đat 6 hai ly/gio. Nam 1868 Tu Tho đen lam viec tai Quang phien vien quan (nha phien dich cua Tong cuc che tao Giang Nam) lan luot dich 13 loai thu tich khoa hoc Tay phuong nhu "Khi co phat nhan", "Doanh tran đe yeu", "Tay nghe tri tan".
Nam 1868, chiec tau đau tien cua nha may tau thuyen Giang Nam la Hue Cat đuoc ha thuy. Đen nam 1876 Giang Nam cong xuong cho ha thuy 7 chiec tau hoi nuoc, trong đo chiec tau lon nhat co tai trong 2800 tan. Quy mo cua Giang Nam cong xuong vuot xa xuong đong tau Yokosuda cua Nhat mai đen nam 1887 moi bat đau san xuat tau co lon.
Nam 1869, nha may che tao tau thuyen Ma Vi (Phuc chau) bat đau đong loai tau moi, su dung may moc va ky thuat co khi cua Phap do Tham Bao Trinh nguyen tuan phu Giang tay lam Giam đoc. Kinh phi ban đau la 40 van lang bac (55 van đo la) đuoc huy đong tu cac tinh Phuc Kien, Chiet Giang, Quang Đong. Trong thoi gian 1866 – 1874 chi phi cua xuong len toi 540 van lang bac (750 van đo la). So nhan cong cua xuong Ma Vi luc cao nhat đat toi 3000 cong nhan, quy mo lon hon Giang Nam che tao co khi che tao tong cuc. 
Nam 1890 Tong cuc che tao co khi Giang Nam bat đau lap xuong luyen thep, co lo 15 tan moi ngay luyen đuoc 3 tan, đo la lo luyen thep (lo thuong) đau tien cua Trung Quoc. Nam 1892 quy mo cua Giang Nam cong xuong đat toi dien tich 73 acre đat, 1974 nha xuong va 2982 cong nhan. May moc cua cong xuong co 1037 may, san xuat ra 47 loai san pham duoi su giam sat cua ky thuat vien nuoc ngoai.
Đen nhung nam 1890 hoat đong cua 3 cuc quan gioi tren đa co nhung thanh tich noi bat; cac kieu đan phao do Tong cuc che tao Giang Nam che tao ra đa tiep can đuoc voi vu khi nhap khau cua phuong Tay. Cuc co khi Thien Tan noi tieng voi cac san pham co khi quan dung.
Kinh phi xay dung 3 cuc co khi Giang Nam, Thien Tan, Kim lang len toi 2454 van lang bac, chiem 50% chi phi cho cong nghiep quan su cua nha Thanh.
Ngoai ra con co cac cong xuong quan khi khac đuoc xay dung o Tay An (Thiem Tay, nam 1869), Lan Chau (Cam Tuc, nam 1871), Quang Chau (nam 1874), Ho Nam va Son Đong (nam 1875), Thanh Đo (Tu Xuyen, nam 1877), Cat Lam (nam 1881), Bac Kinh (nam 1883), Van Nam (nam 1884), Hang Chau va Đai Loan (nam 1885). Cac truong quan su cung đuoc thanh lap: nam 1867 truong hai quan đuoc thanh lap o Phuc Chau (Phuc Kien), Thien Tan (Truc Le) nam 1880, Hoang Pho (Quang Đong) nam 1887, Nam Kinh (Giang To) nam 1890, Yen Đai (Son Đong) nam 1903.
Kinh phi xay dung 3 cuc co khi Giang Nam, Thien Tan, Kim lang len toi 2454 van lang bac, chiem 50% chi phi cho cong nghiep quan su cua nha Thanh. Đen nhung nam 1890 hoat đong cua 3 cuc quan gioi tren đa co nhung thanh tich noi bat; cac kieu đan phao do Tong cuc che tao Giang Nam che tao ra đa tiep can đuoc voi vu khi nhap khau cua phuong Tay. Cuc co khi Thien Tan noi tieng voi cac san pham co khi quan dung.
Ve sau cong cuoc Tay duong vu đuoc Tong đoc Ho quang Truong Chi Đong va Bo truong Giao thong Thinh Tuyen Hoai tiep tuc thuc hien, hai nguoi thanh lap nhieu xi nghiep, rieng Thinh Tuyen Hoai con bo von đau tu trong nhieu co so kinh doanh.
Khi đen Quang Đong nham chuc tong đoc Luong quang, Truong Chi Đong cho xay dung Quang Đong quan gioi cuc, thanh lap truong luc quan Quang Đong, Cuc det vai va Xuong luyen thep Quang Đong. 
Trong thoi gian nay Truong Chi Đong cho thanh lap Giang Nam tu cuong quan la luc luong luc quan kieu moi som nhat Trung Quoc luc bay gio theo bien che quan đoi phuong Tay.
Luc đuoc thuyen chuyen đen Ho bac Truong Chi Đong cho di doi toan bo thiet bi cua xuong sung phao Quang Đong va cho xay dung thanh xuong sung phao Han duong, Xuong det tu cuc Ho bac bao gom det vai, keo soi, uom to, che bien gai, Thu vien Luong Ho, lap ke hoach xay dung đuong sat Lo Han (sau đoi ten la Kinh Han, xay dung tu nam 1896, hoan thanh nam 1905) noi lien hai mien nam bac.


 Cong binh xuong Han Duong  Cong binh xuong Han Duong đuoc xay dung nam 1894 tu nguon kinh phi cua ham đoi Nam Duong la nha may san xuat vu khi đau tien co quy mo lon voi he thong ky thuat lon nhat. Cong xuong co dien tich 40 acre. Thang 8 nam 1895 tai đay bat đau san xuat sung truong M1888 cua Đuc, va sung truong Mauser, va đan duoc voi san luong 13000 bang/thang. Đen nam 1900 cong binh xuong Han duong đa cung cap cho luc luong Nghia hoa đoan hon 3000 sung truong va 1 trieu bang đan. Đen nam 1904 cong binh xuong Han duong đa đat san luong 50 sung truong T88 va 12000 bang đan moi ngay, san xuat ra sung bo binh kieu Han duong goi la Han duong tao.
Nam 1893 o Ho bac xay dung nha may thep Han duong, lo cao can đai hoa cua Trung Quoc bat đau san xuat vao thang 5 nam 1894. Nha may co 4 lo cao đeu mua trang thiet bi nuoc ngoai, trinh đo ky thuat tuong đoi tien tien so voi the gioi luc đo. Thang 2 nam 1908 nha may thep Han duong cung mo sat Đai da hop nhat voi nha may luyen khoang va mo Binh huong (Giang tay), tro thanh mot xi nghiep lien hop gang thep đau tien co quy mo lon hien đai nhat chau A luc bay gio, đat toi san luong 113 ngan tan gang va 50 ngan tan thep nam 1910.
Thua tran trong cuoc Chien tranh Trung-Nhat lan thu nhat nam 1894–1895 la mot buoc ngoat đoi voi trieu đinh nha Thanh. Nhat Ban, mot nuoc tu lau bi nguoi Trung Quoc coi la quoc gia moi cua nhung ke cuop bien, đa đanh bai mot cach thuyet phuc Ham đoi Bac Hai moi đuoc hien đai hoa cua nuoc lang gieng to lon khien trieu đinh nha Thanh phai mat mat.
Khi đa đanh bai Trung Quoc, Nhat Ban tro thanh nuoc chau A đau tien gia nhap vao hang ngu cac cuong quoc truoc đo chi gom cac nuoc phuong Tay. That bai nay la mot su sung sot đoi voi trieu đinh nha Thanh đac biet khi ho chung kien hoan canh xay ra cua no chi ba thap ky sau khi Nhat Ban tien hanh cac cuoc Minh Tri cai cach bien nuoc nay co kha nang ganh đua voi cac nuoc phuong Tay ve cac thanh qua kinh te va ky thuat cua ho.
Cuoi cung vao thang 12 nam 1894 chinh phu nha Thanh đua ra mot so buoc kien quyet nham cai cach the che quan su va đao tao lai mot so đon vi đa đuoc lua chon nham tay phuong hoa trinh đo tac chien, vu khi va chien thuat cua ho. Cac đon vi đo đuoc goi la Tan thuc luc quan (新式陸軍 Quan đoi kieu moi). Ket qua thanh cong nhat cua viec nay la Bac Duong Quan (北洋軍) nam duoi su giam sat va đieu khien cua cuu chi huy Hoai Quan, vi tuong nguoi Han Vien The Khai (袁世凱), nguoi đa tan dung vi tri cua minh đe tro thanh mot Tong thong Cong hoa đoc tai va cuoi cung thanh mot vi hoang đe trong thoi gian ngan cua Trung Quoc.


Xa hoi = Tu ban nuoc ngoai xam nhap =
Đieu uoc Nam Kinh mo đuong cho tu ban nuoc ngoai tran vao Trung Quoc. Nam 1845 nuoc Anh mo tuyen đuong thuy tu thu đo Luan Đon (Anh) đen Trung Quoc, sau đo xay dung u tau o Quang Chau (Quang Đong) đe sua chua tau thuyen, đo la hoat đong cong nghiep đau tien cua tu ban nuoc ngoai hinh thanh o Trung Quoc. It lau sau cac thuong nhan Anh, My cung mo xuong sua chua tau va lap u tau o Thuong Hai, Ha Mon, Phuc Chau, ve sau tu ban nuoc ngoai lung đoan nganh hang hai cua Trung Quoc. Trong thoi gian tu nam 1862 đen 1875 so von cua thuong nhan Anh va My đau tu trong nganh hang hai len toi 256 van lang bac.
Sau khi đieu uoc Ai huy đuoc ky ket nam 1858 thuong nhan Nga đuoc quyen hoat đong o Trung Quoc. Bat đau tu nam 1863 cac thuong nhan Nga mo xuong che bien che tai Han Khau (Ho Bac), Cuu Giang (Giang Tay), Phuc Chau (Phuc Kien) canh tranh manh voi nganh san xuat che truyen thong cua Trung Quoc. Han Khau tro thanh trung tam che bien va xuat khau che cua Trung Quoc, nam 1865 so luong che xuat khau tai Han Khau la 1400 tan, đen nam 1875 đa tang len 11000 tan, tuc tang len 8 lan.
Nam 1862 cac thuong nhan Anh mo xuong uom to tai Thuong Hai, sau đo thuong nhan Phap va My cung tham gia san xuat trong nganh nay. Cac xuong uom to cua tu ban nuoc ngoai đa pha hoai nganh uom to thu cong nghiep truyen thong cua Trung Quoc.
Ben canh đo tu ban nuoc ngoai con mo nhung xi nghiep lam đuong, che bien bot, thuoc da.


= Su hinh thanh chu nghia tu ban dan toc =
Sau chien tranh thuoc phien do su xam nhap cua chu nghia tu ban ngoai quoc nen cong nghiep dan doanh cua Trung Quoc bat đau su dung may moc đe san xuat. Nam 1861, thuong nhan Phuc Chau mua may moc nuoc ngoai đe lam che khoi. Nam 1862 hieu buon gao Hong thinh o Thuong Hai bat đau dung may xat gao. Nam 1880 thuong nhan Nam Hai (Quang Đong) mo xuong uom to may. Cac co so cong nghiep quy mo nho đo la buoc đau cua nganh cong nghiep kieu moi do thuong nhan lam.
Thuong nhan, đia chu, quan lieu bo von vao cong nghiep kieu moi tro thanh tien than cua giai cap tu san Trung Quoc. Thuong nhan chuyen thanh giai cap tu san đo la lop duoi cua giai cap tu san vi đieu kien kho khan nen cong nghiep cua ho phat trien cham. Con đia chu va quan lieu bien thanh giai cap tu san la lop tren vi ho co đac quyen ve chinh tri va kinh te nen cong nghiep cua ho phat trien tuong đoi nhanh. Đoi voi viec cai cach xa hoi giai cap tu san lop duoi co yeu cau tuong đoi manh.
Luc moi ra đoi, tu san dan toc Trung Quoc đa phai chiu hai tang ap che cua tu san nuoc ngoai va the luc phong kien trong nuoc. Mot cong su Anh đa tung noi "viec Trung Quoc san xuat bang may moc se anh huong đen loi ich cua Anh". Mat khac nha Thanh cung so cong nghiep phat trien se tap trung nhieu nhan dan lao đong lam lung lay nen thong tri phong kien cua minh. Vi vay tu san ngoai quoc va phong kien trong nuoc co thai đo thu đich voi tu ban dan toc, do đo tu ban dan toc Trung Quoc phat trien rat kho khan va cham chap. Trong thoi gian 1904 – 1908 co 227 cong ty đuoc thanh lap nhung trong so đo chi co 72 doanh nghiep co so von lon hon 100.000 lang bac.
Cong nghiep det phat trien rat nhanh chong, so von tu nam 1881 – 1895 tang gap 22 lan len toi 18.047.544 đo la, cac nha may det chu yeu tai Thuong Hai va Vu Han (Ho Bac). Tai Vu Han co cuc det vai Ho Bac. Tai Thuong Hai co cuc det Hoa Tan, Hoa Thinh, nha may soi Du Nguyen. Truong Kien (1853 – 1926) mot trong nhung nha doanh nghiep tien phong trong hoat đong cong thuong thoi ky đo, mo xuong det Đai Sinh o Nam Thong (Giang To), cac cong ty khai khan chan nuoi Thong Hai, cong ty tau thuy Đai Đat, cong ty bot mi Phuc Tan, ngan hang thuc nghiep Hoai Hai.


Van hoa Nhung no luc cua cac nha cai tri Man Chau, tu khi bat đau cai tri, đa bi đong hoa vao van hoa Trung Quoc đa tao ra thai đo chinh tri va van hoa Nho giao bao thu manh me trong xa hoi chinh thuc va kich thich mot thoi ky tuyet voi cua viec thu thap, bien muc va binh luan ve cac truyen thong cua qua khu.


= Van hoc =
Cuoc chinh phat Trung Quoc ban tho cua nguoi Man, nguoi tu vung Đong Bac Trung Quoc, nguoi thiet lap trieu đai nha Thanh vao nam 1636, đa khong pha vo su tiep noi cua cac xu huong chinh trong van hoc truyen thong. Chu nghia co xua thong tri van hoc nhu truoc đay, va tho van xuoi xuat sac va cac bac thay thoi trung co tiep tuc đuoc viet, nhieu tac pham đoi nghich voi ban goc ve ve đep co xua va nhip đieu. Mac du su kheo leo trong van chuong la tuyet voi, su sang tao thuc su la rat hiem.


 Tho va van xuoi phi hu cau  Trong linh vuc tu (詞) viet, nha tho nguoi Man the ky 17 Nap Lan Tinh Đuc rat noi tieng, nhung tham chi ong con lac long voi su bat chuoc co y thuc cua cac nguoi mau Nam Tang tru khi đuoc truyen cam hung tu su rong lon cua khong gian mo va ve đep cua thien nhien. Trong van xuoi phi hu cau, Kim Thanh Than tiep tuc hinh thuc tieu luan quen thuoc.


 Van xuoi vien tuong  Bo Tung Linh tiep tuc truyen thong lang man van xuoi bang cach viet bang Co Van (tieng co đien ngon ngu) mot loat 431 cau chuyen quyen ru cua nguoi la va sieu nhien co tua đe Lieu trai chi di. Bo suu tap nay, đuoc hoan thanh vao nam 1679, goi nho đen truyen thong truyen van hoc đau tien, vi no chua mot so cau chuyen Đuong đuoc ke lai voi su to điem va thay đoi nho đe phan đinh cac nhan vat mot cach thuc te hon va đe lam cho cot truyen co the xay ra hon. Nhung sinh vat sieu nhien truyen thong nhu cuu vi ho, gia su trong nhung cau chuyen nay hinh dang con nguoi tam thoi trong vo boc cua nhung nguoi phu nu xinh đep, lan đau tien trong tieu thuyet Trung Quoc đuoc nhan hoa va đang yeu. Mac du co ve thanh cong cua nhung cau chuyen nay, tac gia đa som nhan ra nhung han che cua phong cach co van đoi voi viec viet tieu thuyet va tien hanh san xuat mot cuon tieu thuyet ban đia trong so mot trieu tu, Tinh the nhan duyen truyen. Cau chuyen dai ve mot con chuot chu va nguoi chong so vo cua co đa đuoc ke ma khong co bat ky goi y nao ve giai phap cho nhung van đe cua hon nhan khong hanh phuc. Khong chac chan ve phan ung cua cac đong nghiep cua minh đoi voi viec su dung tieng đia phuong lam phuong tien van hoc, Bo Tung Linh đa co cuon tieu thuyet Trung Quoc dai nhat nay cua truong cu đuoc xuat ban duoi but danh.
Ngo Kinh Tu đa cham biem van hoc the ky 18 trong mot kiet tac hien thuc, Nho lam ngoai su (khoang nam 1750), 55 chuong long leo xau chuoi lai voi nhau theo kieu lang man hu cau. Khong giong nhu Bo Tung Linh, nguoi ma ong vuot xa ca ve loi ke va tinh cach, ong chap nhan tieng ban đia lam phuong tien duy nhat cua minh đe viet tieu thuyet.
Đuoc biet đen nhieu hon va đuoc đoc rong rai hon la Hong lau mong cua Tao Tuyet Can, mot cuon tieu thuyet ve moi tinh tay ba va su sup đo cua mot đai gia đinh, cung đuoc viet bang tieng ban đia va la tac pham xuat sac đau tien cua tieu thuyet Trung Quoc voi mot ket thuc bi tham. Boi vi cac mo ta dai ve cac cuoc thi tho, lam gian đoan cau chuyen ke, co ve met moi, đac biet đoi voi đoc gia khong phai nguoi Trung Quoc, chung đa bi xoa phan lon trong cac ban dich phuong Tay. Tuy nhien, mot so nha phe binh phuong Tay đa coi no la mot trong nhung tieu thuyet hay nhat the gioi.


 Kich  Trong kich, truyen ky cua nha Minh đuoc tiep tuc mot cach xung đang boi mot so nha tho hang đau cua truong phai thong thuong, mac du toan bo cac tac pham kich tinh cua ho đa that bai trong viec thu hut quan chung. Đen cuoi the ky 18, cac bo phim truyen hinh dan gian cua nhieu đia phuong bat đau tro nen pho bien, cuoi cung hoi tu tai cac rap chieu phim Bac Kinh va tao ra nhung gi đuoc coi la phim truyen hinh Bac Kinh, mot san pham tong hop tiep tuc lam hai long khan gia lon o Trung Quoc.


= Nghe thuat thu cong =

Đo thu cong trang tri tu choi cac thiet ke ngay cang lap đi lap lai, mac du cac ky thuat, đang chu y la cham khac ngoc bich, đat đen trinh đo cao. Nhieu kien ​​truc con ton tai; mac du no thuong đuoc hinh thanh rat lon, nhung no co xu huong tao ra khoi luong tro ​​voi su trang tri qua muc
Su the hien su tinh thong ky thuat cao ngay ca voi su xoa sach gan nhu toan bo bat ky dau vet nao cua ban tay tho gom. Trong so nhung đoi moi cua thoi ky nay la su phat trien cua cac loai men mau nhu mau đo đong, đuoc goi la thoi hong cua nguoi Trung Quoc va mau đo nau, cua nguoi Phap va hai loai đo su đuoc son, đuoc biet đen o chau Au voi ten famille verte va famille rose, tu mau xanh la cay va mau hong chu yeu cua chung.


= Am nhac =
Trong am nhac, su phat trien đang chu y nhat cua trieu đai co le la su phat trien cua kinh kich, hay opera Bac Kinh, trong nhieu thap ky vao cuoi the ky 18. Phong cach nay la su pha tron cua mot so truyen thong nha hat am nhac trong khu vuc, su dung nhac cu đem tang len đang ke, them sao, đan luyt va vo tay, mot so trong, nhac cu hoi, chum choe va chieng, mot trong so đo đuoc thiet ke nhu đe tang len nhanh chong trong cao đo khi bi tan cong, tao ra hieu ung am đieu truot truot cua nhom đa tro thanh mot đac điem quen thuoc cua the loai nay. Kinh kich—co nguon goc thuc su o nhieu vung chu khong phai o Bac Kinh, su dung it giai đieu hon so voi cac hinh thuc khac ma lap lai chung voi loi bai hat khac nhau. No đuoc cho la đa đat đuoc tam voc vi su bao tro cua Tu Hi Thai hau, nhung tu lau no đa rat pho bien voi nguoi dan.


The pha nha Thanh Xem them Cac trieu đai trong lich su Trung Quoc
Vua Trung Quoc
Hoang đe Đai Thanh
Thien menh
Luat phap Đai Thanh
Danh sach cac ho Man Chau
Mu chinh thuc cua nguoi Man Chau
Trang phuc quan lai Man Chau
Lich su quan su Trung Quoc


Ghi chu Chu thich Tham khao Tieng Viet

Tieng Anh


Đoc them Bickers, Robert (2011). The Scramble for China: Foreign Devils in the Qing Empire, 1832–1914. Penguin. ISBN 978-0-7139-9749-1.
Cotterell, Arthur (2007). The Imperial Capitals of China – An Inside View of the Celestial Empire. London: Pimlico. ISBN 978-1-84595-009-5.
Dunnell, Ruth W.; Elliott, Mark C.; Foret, Philippe; va đong nghiep, bien tap (2004). New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde. Routledge. ISBN 978-1-134-36222-6.
Esherick, Joseph; Kayalı, Hasan; Van Young, Eric, bien tap (2006). Empire to Nation: Historical Perspectives on the Making of the Modern World. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-4031-6.
Fairbank, John K.; Liu, Kwang-Ching, bien tap (1980). Late Ch'ing 1800–1911, Part 2. The Cambridge History of China. Quyen 11. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-22029-3.
Hummel, Arthur W (1944). Eminent Chinese Of The Ching Period 1644-1912. (2 vol) Vol. 2.
Leung, Edwin Pak-wah (1992). Historical dictionary of revolutionary China, 1839–1976.
Leung, Edwin Pak-wah (2002). Political Leaders of Modern China: A Biographical Dictionary.
Morse, Hosea Ballou. The international relations of the Chinese empire
Vol. I: The period of conflict, 1834-1860 (1910)
Vol. II: The period of submission, 1861-1893 (1918)
Vol. III: The period of subjection, 1894-1911 (1918)
Owen, Stephen (1997). "The Qing Dynasty: Period Introduction" (PDF). Trong Owen, Stephen (bien tap). An Anthology of Chinese Literature: Beginnings to 1911. New York: W. W. Norton. tr. 909–914. Ban goc (PDF) luu tru ngay 3 thang 3 nam 2016.
Paludan, Ann (1998). Chronicle of the Chinese Emperors. London: Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-05090-3.
Peterson, Willard, bien tap (2003). The Ch'ing Empire to 1800. The Cambridge History of China. Quyen 11. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24334-6.
Setzekorn, Eric (2015). "Chinese Imperialism, Ethnic Cleansing, and Military History, 1850-1877". Journal of Chinese Military History. Quyen 4 so 1. tr. 80–100. doi:10.1163/22127453-12341278.
Smith, Richard Joseph (2015). The Qing Dynasty and Traditional Chinese Culture. Rowman and Littlefield. ISBN 978-1-4422-2193-2.
Spence, Jonathan (1997). God's Chinese Son: The Taiping Heavenly Kingdom of Hong Xiuquan. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31556-1.
Stanford, Edward (1917). Atlas of the Chinese Empire, containing separate maps of the eighteen provinces of China (an ban thu 2).
Struve, Lynn A. (2004). The Qing Formation in World-Historical Time. Harvard University Asia Center. ISBN 978-0-674-01399-5.
Waley-Cohen, Joanna (2006). The culture of war in China: empire and the military under the Qing dynasty. I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-159-5.
Woo, X.L. (2002). Empress dowager Cixi: China's last dynasty and the long reign of a formidable concubine: legends and lives during the declining days of the Qing dynasty. Algora Publishing. ISBN 978-1-892941-88-6.
Zhao, Gang (2013). The Qing Opening to the Ocean: Chinese Maritime Policies, 1684–1757. Nha xuat ban Đai hoc Hawaii. ISBN 978-0-8248-3643-6.


Lien ket ngoai Thanh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Qing dynasty (Chinese history) tai Encyclopædia Britannica
Short History of the Qing Dynasty Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine
Art of the early Qing dynasty