Hungary (tieng Hungary: Magyarorszag) la mot quoc gia khong giap bien thuoc khu vuc Trung Au. Co dien tich 93.030 kilomet vuong (35.920 dam vuong Anh) thuoc luu vuc Carpathian, nuoc nay giap voi Slovakia ve phia bac, Ukraine ve phia đong bac, Romania ve phia đong va đong nam, Serbia ve phia nam, Croatia va Slovenia ve phia tay nam, va Ao o phia tay. Hungary la mot quoc gia khong giap bien va co dan so 10 trieu nguoi, chu yeu la nguoi Hungary goc va mot dan toc thieu so Romani đang ke. Tieng Hungary, ngon ngu chinh thuc , la ngon ngu Uralic đuoc su dung rong rai nhat tren the gioi va nam trong so it cac ngon ngu khong thuoc An-Au đuoc su dung rong rai o chau Au. Budapest la thu đo va thanh pho lon nhat cua đat nuoc nay; cac khu vuc đo thi lon khac bao gom Debrecen, Szeged, Miskolc, Pecs va Gyor.
Lanh tho cua Hungary ngay nay trong nhieu the ky đa la noi qua lai cua nhieu dan toc khac nhau, bao gom nguoi Celt, nguoi La Ma, cac sac toc Đuc, nguoi Hung, nguoi Tay Slav va nguoi Avar. Nen tang cua nha nuoc Hungary đuoc thanh lap vao cuoi the ky thu chin sau Cong nguyen voi cuoc chinh phuc luu vuc Carpathian cua hoang tu Hungary Arpad. Chau co cua ong la Stephen I len ngoi vao nam 1000, chuyen đoi vuong quoc cua minh thanh mot vuong quoc Co đoc giao. Đen the ky 12, Hungary tro thanh mot cuong quoc trong khu vuc, đat đen tam cao van hoa va chinh tri vao the ky 15. Sau Tran Mohacs nam 1526, vuong quoc nay bi Đe che Ottoman chiem đong mot phan (1541–1699). Hungary nam duoi su cai tri cua nha Habsburg vao đau the ky 18, sau đo sat nhap voi Đe quoc Ao đe thanh lap Đe quoc Ao-Hung, mot cuong quoc vao đau the ky 20.
Đe quoc Ao-Hung sup đo sau Chien tranh the gioi thu nhat va Hoa uoc Trianon sau đo đa thiet lap bien gioi hien tai cua Hungary, dan đen viec mat 71% lanh tho, 58% dan so va 32% dan so sac toc Hungary. Sau thoi ky hon loan giua cac cuoc chien, Hungary gia nhap phe Truc trong The chien thu hai, chiu thiet hai va thuong vong đang ke. Viec Hungary do bo hang rao bien gioi voi Ao đa đay nhanh su sup đo cua Khoi phia Đong, va sau đo la Lien Xo. Ngay 23 thang 10 nam 1989, Hungary tro thanh mot nuoc cong hoa dan chu nghi vien. Hungary gia nhap Lien minh Chau Au nam 2004 va la mot phan cua Khu vuc Schengen tu nam 2007.
Hungary la mot cuong quoc tam trung trong cac van đe quoc te, phan lon la do anh huong ve van hoa va kinh te cua no. Nuoc nay đuoc coi la mot quoc gia phat trien voi nen kinh te thu nhap cao va xep hang "rat cao" trong Chi so Phat trien Con nguoi, voi cong dan đuoc cham soc suc khoe toan dan va giao duc trung hoc mien phi. Hungary co mot lich su lau đoi voi nhung đong gop đang ke ve nghe thuat, am nhac, van hoc, khoa hoc va cong nghe. Đay la điem đen du lich noi tieng thu muoi ba o chau Au, thu hut 15,8 trieu khach du lich quoc te vao nam 2017. Hungary la thanh vien cua nhieu to chuc quoc te, bao gom Lien Hop Quoc, NATO, WTO, Ngan hang The gioi, IIB, AIIB, Hoi đong Chau Au va Nhom Visegrad.


Lich su = Thoi ky Tien Magyar (truoc nam 896) =

Sau khi Đe che Tay La Ma sup đo truoc su xam nhap cua cac bo toc Đuc va Carpath, nhieu dan toc khac nhau đa di chuyen đen chau Au sinh song. Mot trong so som nhat đo la nguoi Hung, nhung nguoi đa xay dung han mot đe che hung manh tai chau Au voi vi thu linh noi tieng la vua Attila. Truoc đay co y kien cho rang Attila la vi vua đau tien khai sinh ra dan toc Hungary nhung ngay nay, nhieu y kien lich su lai cho rang nguon goc ten goi "Hungary" khong phai đen tu bo lac du muc nguoi Trung A nay ma bat nguon tu nguoi Magyar (chinh la nguoi Hungary sau nay) vao the ky VII, luc đo la mot phan cua Lien minh Bulgar voi ten goi On-Ogour, co nghia la "Muoi Mui Ten".
Sau khi đe che cua nguoi Hung suy tan, bo toc Đuc Ostrogoth va sau đo la nguoi Lombard đa đen vung đong bang Pannonia, nguoi Gepid đong thoi cung hien dien tai phia đong bon đia Carpath trong vong 100 nam. Vao khoang nam 560, nguoi Avar thanh lap nuoc Avar Khaganate hung manh, chinh phuc cac dan toc lang gieng. Đat nuoc nay sau đo bi suy yeu boi nhung cuoc chinh chien lien mien roi ket thuc su ton tai 250 nam sau đo khi nguoi Frank duoi su lanh đao cua Charlemagne tien vao chinh phuc tu phia tay va nguoi Bulgaria duoi su lanh đao cua Krum uy hiep tu phia đong. Khong mot quoc gia nao đuoc thanh lap tren lanh tho Hungary sau đo cho đen khi Arpad, thu linh cua nguoi Magyar (Hungary) thong nhat cac bo lac Magyar lai va tien vao vung đong bang Pannonia sinh song nam 896.


= Hungary thoi trung co (896 – 1526) =

Hungary la mot trong nhung quoc gia co lich su lau đoi nhat tai chau Au. Đat nuoc nay đuoc thanh lap nam 996, truoc khi nhung tieu vuong quoc o Phap hay Đuc đuoc thanh lap va som hon ca su thong nhat cac vuong quoc Anglo-Saxon tai đao Anh. Nuoc Hungary trung co co dien tich lon hon nuoc Phap va dan so đung hang thu ba tai chau Au luc bay gio. Vao the ky IX, Arpad, mot thu linh nguoi Magyar đa thong nhat cac bo lac Magyar lai roi đua ho vao vung đong bang Pannonia sinh song. Voi mot luc luong quan đoi hung manh, nguoi Hungary đa mo nhieu cuoc chien tranh chinh phuc va tham chi đa tung tan cong sang tan Tay Ban Nha. Đen thoi hoang tu Geza, ong đa quyet đinh đua đat nuoc Hungary tien theo mo hinh chinh tri va xa hoi cua cac nuoc Tay Au va tro thanh mot quoc gia theo Cong giao.
Nam 1000 sau cong nguyen, Vuong quoc Hungary theo Cong giao đuoc thanh lap voi su kien vua Istvan I đang quang voi chiec vuong mien đuoc gui đen tu giao hoang. Ong la con trai cua Geza va mang dong mau cua thu linh Arpad. Nam 1006, vua Istvan I cung co quyen luc, tieu diet nhung nguoi đoi lap theo truyen thong ton giao nguyen thuy hoac đinh lien minh voi Đe che Byzantine. Ong hoan thanh viec bien Hungary thanh mot nha nuoc phong kien theo Cong giao, đong thoi mo rong đang ke lanh tho va dan cu.
Nam 1222, vua Hungary Andras II khoi xuong Bo luat Vang (Golden Bull) cua Hungary, co the coi nhu ban hien phap đau tien tren luc đia chau Au va tuong tu nhu Magna Carta tai Anh ma sau đo, tat ca cac vua Hungary khi đang quang phai tuyen the. Bo luat Vang nay han che boi quyen han cua nha vua va mo rong quyen luc cua gioi quy toc, hop phap hoa quyen bat tuan lenh cung nhu cac quyen loi khac cua ho. Sau đo khong lau, Nghi vien Hungary đuoc thanh lap.
Khoang nam 1241-1242, đat nuoc Hungary bi tan pha nang ne truoc su xam lang hung han cua quan Mong Co, luc đo đang tan cong khap nhieu vung đat tu chau A đen chau Au. Cac nha su hoc đa uoc tinh co khoang mot nua trong so 2 trieu dan cua Hungary bay gio đa thiet mang trong chien tranh. Sau khi quan Mong Co rut đi, vua Bela IV đa cung co lai suc manh phong thu cua đat nuoc va cho xay dung lai nhieu phao đai bang đa. Ket qua la khi nguoi Mong Co lai sang xam lan nam 1286, ho đa bi he thong phong thu cua nguoi Hungary chan lai va bi đanh thua tai Pest.
Vuong trieu Arpad ton tai đen nam 1301 thi cham dut. Sau đo, vua Karoly Robert, nguoi co ho ngoai voi Arpad đa len ngoi va tro thanh vi vua đau tien cua trieu đai Angevin. Duoi su cai tri cua ong, nhieu chinh sach tai chinh va tien te đa đuoc tien hanh, thuc đay nen kinh te Hungary phat trien, nhieu đo thi phat trien ruc ro. Vi vua tiep noi cua trieu đai Angevin la Lajos I Đai đe (1342-1382) đa đua lanh tho Hungary mo rong tu bo Bien Đen đen bien Adriatic va sau đo con tro thanh vua cua Ba Lan, tao tien đe cho moi quan he tot đep giua hai nuoc Hungary - Ba Lan.
Sau Y, Hungary la quoc gia đau tien tai luc đia chau Au xuat hien phong trao Phuc Hung. Nam 1472, mot xuong in chinh thuc đuoc thanh lap tai thanh pho Buda. Duoi trieu vua Matyas Corvin (1458-1490), Hungary tro thanh mot trung tam van hoa lon cua chau Au. Thu vien Bibliotheca Corviniana la bo suu tap lon nhat chau Au cac bo bien nien su, cac tac pham triet hoc va khoa hoc trong the ky XV. Thu vien nay đa đuoc UNESCO cong nhan la Di san van hoa the gioi.
Vao cuoi the ky XV, vuong quoc Hungary bat đau suy tan duoi su cai tri cua vi vua bat tai Ulaszlo II. Nam 1514, mot cuoc khoi nghia nong dan bung no tai Hungary nhung sau đo bi gioi quy toc đan ap đam mau. Trong khi đo, Đe che Ottoman ngay mot lon manh va đem quan tan cong Hungary. Nam 1521, phao đai quan trong bac nhat cua Hungary tai Beograd ngay nay that thu, va đen nam 1526, quan đoi Hungary bi tieu diet gan nhu toan bo trong tran Mohacs. Cuoc cai cach ton giao dien ra cung thoi gian đo tai chau Au cang khien Hungary tro nen hon loan va tien đen bo vuc sup đo.


= Su chiem đong cua Ottoman giai đoan 1526-1686 =
That bai tai tran Mohacs voi su kien vua Lajos II tu tran đa mo đau mot thoi ky hon loan keo dai tai đat nuoc Hungary. Gioi quy toc Hungary cung luc bau len hai vi vua la Ferdinand Habsburg (1526-1540) va Janos Szapolyai (1527-1540), hai ben xay dung quan đoi cua rieng minh va đanh lan nhau khien đat nuoc ngay cang suy yeu. Nam 1541, nguoi Ottoman chinh phuc đuoc thanh pho Buda va khien Hungary vo thanh ba manh: mot phan ba o phia tay bac nam duoi su cai tri cua trieu đinh Habsburg, mot phan ba o mien trung (thuoc lanh tho Hungary ngay nay) bi Ottoman va mot phan ba o phia đong tro thanh Cong quoc Transilvania, mot nuoc lon ban đoc lap, chu hau cua Ottoman. Khoang 150 nam sau đo, trieu đinh Habsburg đa gianh toan bo quyen kiem soat Hungary.
Trong thoi gian nay, thanh pho Pozsony, tuc Bratislava (thu đo Slovakia ngay nay) đa tro thanh thu đo moi cua Hungary. Thanh pho Nagyszombat (nay la Trnava) tro thanh mot trung tam ton giao lon. Tu nam 1604 đen nam 1711, nhung cuoc chien chong lai ach ap buc cua nguoi Ao cung tang len, tieu bieu la cuoc khoi nghia cua Rakoczi Ferenc nhung sau đo đa bi that bai.


= Tu Cach mang Hungary 1848 đen Đe che Ao-Hung =

Ngay 15 thang 3 nam 1848, nhung cuoc bieu tinh lon no ra tren cac đuong pho Pest va Buda trong cao trao cach mang tu san đang lan khap chau Au nam 1848. Đoi mat voi nhung cuoc noi day lien tiep ngay tai chinh kinh đo Vien, trieu đinh Habsburg đa phai tam thoi chap nhan nhung yeu cau cua nguoi Hungary. Nhung sau khi cuoc cach mang tai Ao bi đan ap, trieu đinh Habsburg đa kich đong nguoi Croatia, Serbia va Romania chong lai chinh phu Hungary. Chinh phu cach mang cua Hungary cung nhan đuoc su ung ho cua mot bo phan lon nguoi Slovak, Đuc, Rusyn, Do Thai. Tuong Janos Damjanich, mot nguoi Serbia đa tro thanh nguoi anh hung lich su cua dan toc Hungary khi lanh đao mot đoi quan cach mang cua nuoc nay. Luc ban đau, quan đoi Hungary đa gianh đuoc mot so thang loi buoc đau nhung sau khi trieu đinh Habsburg cau vien nuoc Nga, quan Nga hoang đa tran vao va dap tat cuoc khoi nghia. Ngay 6 thang 10 nam 1849, 13 vi tuong linh trong quan đoi cach mang Hungary va thu tuong Lajos Batthyany đa bi xu tu.
Sau khi nuoc Ao bi quan Pho đanh bai nam 1866, đe cung co quyen luc cua minh tai chau Au, đe quoc Ao đa lien ket voi vuong quoc Hungary đe thanh lap Đe quoc Ao-Hung (nam 1867). Đe quoc Ao-Hung gom 2 phan la Ao va Hungary, moi nuoc co chinh phu va cac chinh sach rieng biet nhung đeu thuoc quyen cai tri cua Hoang đe Ao. Thoi ky nay, Vuong quoc Hungary đa co nhung buoc tien an tuong ve mat kinh te, buoc đau đuoc cong nghiep hoa mac du co cau kinh te van chu yeu dua tren nong nghiep, con kha lac hau so voi cac nuoc tu ban Tay Au.
Trong Chien tranh the gioi thu nhat, Ao-Hung chien đau ben phe Lien minh Trung tam cua Đe che Đuc, Bulgaria va Đe che Ottoman. Nhung kho khan ve kinh te, cac that bai quan su cung nhu su bat man cua nguoi dan đa khien Đe quoc Ao-Hung sup đo hoan toan vao nam 1918, tren co so đo hinh thanh cac quoc gia moi la Ao, Tiep Khac va Hungary.


= Giua hai cuoc the chien =

Vao thang 3 nam 1919, nhung nguoi cong san gianh chinh quyen o Hungary. Vao thang 4, Bela Kun tuyen bo thanh lap Cong hoa Xo viet Hungary, tuy nhien chinh the xo viet nay chi ton tai đuoc mot thoi gian ngan ngui.
Vao ngay 13 thang 6 nam 1919, Hoi nghi Hoa binh Versailles đa ra lenh cho Hungary phai tu bo cac lanh tho phia bac va Romania phai roi khoi Tiszantul. Hungary đa tuan thu menh lenh đo tinh cho đen ngay 30 thang 6 nam 1919. Nhung quan đoi Romania đa tu choi khong chiu roi khoi Tiszantul.
Chien tranh no ra sau đo giua Hungary va Romania đa dan toi that bai cua Hong quan Hungary. Tinh đen thang 8 nam 1919, hon mot nua cua Hungary ngay nay, bao gom ca Budapest, bi chiem đong boi Romania. Su chiem đong cua quan Romania keo dai đen thang 11 nam 1919 khi quan đoi Romania rut đi.
Luc luong quan đoi canh huu Hungary, lanh đao boi cuu Đo đoc Ao-Hungary Miklos Horthy, tien vao Budapest ngay sau khi quan đoi Romania rut đi va lap đay cho trong cua quyen lanh đao nha nuoc. Vao thang 1 nam 1920, bau cu dien ra đe bau mot quoc hoi đa nguyen. Đo đoc Horthy đuoc bau vao chuc thu tuong, do đo đa phuc hoi lai chinh thuc hoang gia Hungary. Tuy nhien, khong con co "Vua cua Hungary" nua mac cho cac co gang cua nha cai tri Habsburg truoc đo đe tro lai vi tri nam quyen. Horthy đa nam quyen thu tuong cho đen 16 thang 10 nam 1944. Nhung sau nam 1932, cac xu huong đoc tai đa dan dan tro lai vi anh huong cua chu nghia Phat xit va Đai khung hoang.
Vao 4 thang 6 nam 1920, Hoa uoc Trianon đuoc ky ket, thiet lap cac đuong bien gioi cua Hungary. Hungary mat 71% lanh tho va khoang 66% dan so. Khoang 1/3 dan so Magyar tro thanh dan toc thieu so o cac nuoc lan can. Hungary cung bi mat cang bien duy nhat tai Fiume (ngay nay la Rijeka). Do đo, chinh tri Hungary va van hoa thoi ky giua hai cuoc the chien bi anh huong lon boi chu nghia khoi phuc lai to quoc trong qua khu. Xuyen suot thoi ki nay kinh te Hungary het suc mat on đinh, tuy tro nen phon thinh sau chien tranh nhung lai ton that nang trong va sau Đai khung hoang, va on đinh chi hoi on đinh mot chut truoc khoi đau cua Chien tranh the gioi thu hai. Nuoc nay xich lai gan hon cac quoc gia phat xit Đuc va Y trong nhung nam cua thap ki 1930 voi co gang lam đao nguoc mot so hau qua cua Hoa uoc Trianon, voi viec mot so lanh tho bi mat truoc kia đuoc Đuc va Y nhuong lai cho Hungary.


= Chien tranh the gioi thu hai =

Vao nam 1941, Hungary tham du cuoc xam luoc Nam Tu, chiem đuoc mot so đat đai va tham du vao Phe Truc trong qua trinh đo (đe phan đoi, thu tuong Pal Teleki đa tu sat). Vao 22 thang 6 1941, khi quan Đuc xam luoc Lien Xo trong Chien dich Barbarossa, Hungary tuyen chien vao ngay 26 thang 6, tham du Chien tranh the gioi thu hai. Vao cuoi nam 1941, quan Hungary o Mat tran phia đong đa chien thang tai Tran Uman. Đen nam 1943, sau khi Quan đoan Hungary thu 2 chiu that bai nang ne tai song Don, nha nuoc Hungary tim cach thuong luong đau hang quan Đong Minh. Vao ngay 19 thang 3 nam 1944, đe đoi pho voi su tro mat nay, quan Đuc lang le chiem Hungary trong Chien dich Margarethe. Nhung, đen bay gio thi nguoi ta biet ro la nguoi Hungary khong muon lam ve tinh cho Đuc. Vao ngay 15 thang 10 1944, Horthy đa co gang yeu ot đe đua đat nuoc ra khoi cuoc chien. Luc nay quan Đuc mo Chien dich Panzerfaust va Horthy đuoc thay the boi mot nha nuoc bu nhin duoi quyen thu tuong than Đuc Ferenc Szalasi. Szalasi va Đang Mui ten Chu thap than phat xit cua ong ta trung thanh voi quan Đuc cho đen het cuoc chien. Vao cuoi nam 1944, quan Hungary o Mat tran phia đong lai chien thang mot lan nua o tran đanh Debrecen. Nhung ngay lap tuc sau đo la su xam lang Hungary cua quan đo Xo viet va tran đanh Budapest. Trong khi quan Đuc chiem đong vao thang 5-6 nam 1944, Đang Mui ten Chu thap va canh sat Hungary đa truc xuat gan 440.000 dan Do Thai, đa so la đen trai tap trung Auschwitz. Cuoc chien đa lam Hungary thiet hai nang ne va ton that 60% nen kinh te lam ton that nhieu nhan mang. Vao 13 thang 2 nam 1945, thanh pho thu đo Hungary đau hang khong đieu kien. Vao 8 thang 5 nam 1945, Chien tranh the gioi thu hai o chau Au chinh thuc cham dut.


= Thoi đai Xo viet 1945-1989 =
Sau khi Phat xit Đuc that bai, quan đoi Xo viet đa tien vao hau het nuoc nay. Chinh phu than Đuc Quoc xa bi giai tan, va qua anh huong cua Lien Xo, Hungary dan dan tro thanh mot nuoc xa hoi chu nghia than can voi Lien Xo. Sau nam 1948, lanh đao Cong san Rakosi Matyas đa thiet lap che đo kieu Stalin voi bat buoc hop tac xa hoa va kinh te ke hoach. Su cam quyen cua nha nuoc Rakosi đa vuot qua suc chiu đung cua nguoi dan Hungary sau chien tranh. Đieu nay đa dan toi cuoc chinh bien tai Hungary 1956 va Hungary tam thoi rut lui khoi khoi Hiep uoc Warszawa. Lien Xo đa tra đua manh me voi bien phap vu trang, gui tren 150.000 quan va 2.500 xe tang. Gan 200.000 nguoi đa bo chay khoi đat nuoc đe tranh chien su khi cac bien gioi đe ngo vao nam 1956. Tu nhung nam thap nien 1960 đen cuoi nhung nam thap nien 1980, tinh hinh trong nuoc Hungary tuong đoi yen tinh, kinh te phat trien nhanh nho cong nghiep hoa. Trong thoi ky nay, đoi song nhan dan đuoc cai thien nhanh chong, cac nganh cong nghiep Hungary co su phat trien nhanh. Đieu nay xay ra duoi thoi cam quyen cua nha lanh đao ma vai tro con nhieu tranh cai, Janos Kadar. Nguoi linh Xo viet cuoi cung roi đat nuoc Hungary vao nam 1991 va ket thuc su hien dien cua quan đoi Lien Xo o Hungary.


= Cong hoa Hungary 1989-đen nay =
Trong cuoi thap ki 1980, Hungary đa dan đau phong trao giai tan Hiep uoc Warszawa va chuyen sang mot the che đa đang. Đieu nay nghia la mac du co nhieu ung cu vien, đang cong san, MSZMP, van khong đuoc đem ra ban cai. Tuy nhien, cac ung cu vien đoc lap đuoc bau len đe phan đoi lai đang. Vao thoi điem đo, ap luc cai cach tang dan tu ben trong đang. Ho cung di chuyen ve phia mot nen kinh te thi truong. Vao 23 thang 10 nam 1989, Matyas Szuros tuyen bo thanh lap Cong hoa Hungary thu III va tro thanh tong thong lam thoi. Bau cu đa đang o Hungary dien ra lan đau tien vao nam 1990. Theo sau su tan ra cua Lien Xo vao nam 1991, Hungary phat trien mot moi quan he gan gui hon voi Tay Au cung nhu cac nuoc Trung Au. Nuoc nay tro thanh mot thanh vien cua nhom Visegrad vao nam 1991, gia nhap NATO nam 1999, va tro thanh mot nuoc thanh vien cua Lien minh chau Au vao 1 thang 5 nam 2004.


Đia ly Hungary nam o Trung Au, Bac giap Slovakia, Đong giap Ukraina va Romania, Nam giap Serbia va Croatia, Tay giap Slovenia va Ao. Đia ly cua Hungary theo truyen thong đuoc xac đinh boi hai con song chinh: song Danube va song Tisza. Đat nuoc đuoc chia thanh ba mien đia ly: Dunantul ("vuot qua song Danube", Transdanubia), Tiszantul ("ngoai Tisza"), va Duna-Tisza koze ("giua song Danube va Tisza"). Dong Danube chay theo huong bac-nam thong qua trung tam Hungary hien tai, va ca đat nuoc nay nuoc nam trong luu vuc thoat nuoc.
Transdanubia, trai dai ve phia tay trung tam cua đat nuoc cho đen Ao, la mot vung đoi nui chu yeu voi đia hinh đa dang boi cac ngon nui thap. Chung bao gom dai Alps o phia đong, Alpokalja o phia tay cua đat nuoc. Day nui Transdanubian o vung trung tam Transdanubia, day nui Mecsek va day nui Villany o phia nam. Cac vung đong bang Alfold o bac Transdanubia. Ho Balaton va ho Heviz la cac ho lon nhat o Trung Au va ho nhiet đoi lon nhat tren the gioi, cung nhu o Transdanubia. Kisalfold trai dai tren hau het cac khu vuc phia đong va đong nam cua đat nuoc. Phia bac cua vung đong bang la chan nui Carpathians gan bien gioi Slovakia. Kekes la ngon nui cao nhat o Hungary voi đo cao 1.014 m. Theo WWF, lanh tho cua Hungary thuoc vung sinh thai cua rung hon giao Pannonian.
Hungary co 10 vuon quoc gia, 145 khu bao ton thien nhien nho va 35 khu bao ve canh quan.


= Khi hau =
Khi hau Hungary nam trong mien khi hau luc đia kho, mua đong lanh, mua he nong va am. Chinh kieu khi hau nay tao đieu kien cho su phat trien cac tham thuc vat thao nguyen phuc vu cho nganh chan nuoi tren cac đong co. Luong mua lon va giam dan tu Tay sang Đong.


= Moi truong =
O nhiem khong khi; o nhiem đo thi va cong nghiep (ho Balaton); van đe cai thien moi truong khi gia nhap Lien hiep chau Au đoi hoi mot khoan đau tu kha lon (4 ti USD/ 6 nam).


Chinh tri Hungary la mot nuoc cong hoa đai nghi. Tong thong la nguyen thu quoc gia, do Quoc hoi bau voi nhiem ky 5 nam. Quoc hoi gom 199 nghi si đuoc bau theo he thong đau phieu song song, nhiem ky cua moi khoa Quoc hoi la 4 nam. Thu tuong la nguoi đung đau chinh phu do Quoc hoi bau. Thu tuong bo nhiem, mien nhiem thanh vien Chinh phu voi su phe chuan chinh thuc cua tong thong.


= Cac đang phai chinh =
Sau Cach mang 1989, Hungary co mot he thong đa đang. Trong cuoc bau cu Quoc hoi nam 2022, lien minh Fidesz–KDNP duy tri đa so hai phan ba so ghe trong Quoc hoi. Hien tai, chinh truong Hungary do Fidesz thong tri, ben canh đo con co ba đang chinh la Lien minh Dan chu canh ta, Phong trao To quoc cuc huu va Phong trao Xung kich.


= Phan cap hanh chinh =
Hungary đuoc chia thanh 19 hat (megye). Ngoai ra, Budapest, la mot thuc the đoc lap, khong thuoc bat cu tinh nao. Cac hat va thu đo la 20 đon vi NUTS cap 3 cua Hungary. Cac tinh đuoc chia tiep thanh 174 quan (jaras) tinh đen ngay 1 thang 1 nam 2013. Ngoai ra con co 23 thi tran co quy che cap quan (megyei jogu varos). Chinh quyen đia phuong cua cac thi tran nay đuoc mo rong quyen han, nhung cac thi tran nay thuoc ve lanh tho cua quan tuong ung thay vi la cac đon vi lanh tho đoc lap. Hoi đong quan va cac đo thi co vai tro khac nhau va trach nhiem rieng biet lien quan đen chinh quyen đia phuong. Vai tro cua cac quan ve co ban la hanh chinh va tap trung vao phat trien chien luoc, trong khi cac truong mau giao, cac cong trinh nuoc cong cong, xu ly rac thai, cham soc nguoi cao tuoi va cac dich vu cuu ho đuoc quan ly boi cac đo thi.
Tu nam 1996, cac quan tren va thanh pho Budapest đa đuoc gop lai thanh 7 vung nham muc đich thong ke va phat trien. Bay khu vuc nay tao thanh cac đon vi cap hai cua NUTS o Hungary, bao gom: Vung Trung tam Hungary, vung Trung Transdanubia, vung Bac Đong bang Lon, vung Bac Hungary, vung Nam Transdanubia, vung Nam Đong bang lon, va vung Tay Transdanubia.


= Đoi ngoai =
Hungary co anh huong đang ke o Trung va Đong Au va la mot cuong quoc trong cac van đe quoc te. Cac chinh sach đoi ngoai cua Hungary đuoc dua tren bon cam ket co ban: Hop tac voi cac nuoc Đai Tay Duong, hoi nhap chau Au, phat trien quoc te va tuan theo luat phap quoc te. Nen kinh te Hungary kha coi mo va dua rat nhieu vao thuong mai quoc te.
Hungary la thanh vien cua Lien Hop Quoc ke tu thang 12 nam 1955 va la thanh vien cua Lien minh chau Au, NATO, OECD, Tap đoan Visegrad, WTO, Ngan hang The gioi, AIIB va IMF. Hungary đa đam nhan vi tri chu tich cua Hoi đong Lien minh chau Au trong nua nam vao nam 2011 va tiep theo la vao nam 2024. Nam 2015, Hungary la nha tai tro phat trien OECD, DAC lon thu nam tren the gioi, chiem 0,13% Tong thu nhap quoc dan.
Thanh pho thu đo cua Hungary, Budapest, la noi co hon 100 đai su quan va co quan. Đay cung la noi đat tru so chinh nhieu to chuc quoc te, trong đo co Vien Đoi moi va Cong nghe Chau Au, Truong Cao đang Canh sat chau Au, Cao uy Lien Hop Quoc ve nguoi ti nan, To chuc Luong thuc va Nong nghiep Lien Hop Quoc, Trung tam Quoc te ve chuyen đoi Dan chu, Vien Giao duc Quoc te, To chuc Lao đong quoc te, To chuc di tru Quoc te, Hiep hoi Chu thap đo va Trang luoi liem đo quoc te, Trung tam moi truong khu vuc Trung va Đong Au, Uy ban Danube va cac to chuc khac.
Tu nam 1989, muc tieu chinh sach đoi ngoai hang đau cua Hungary đa đat đuoc su hoi nhap vao cac to chuc kinh te va an ninh phuong Tay. Hungary đa tham gia chuong trinh Đoi tac vi Hoa binh vao nam 1994 va đa tich cuc ho tro cac nhiem vu hoa binh o Bosna. Hungary tu nam 1989 cung đa cai thien moi quan he lang gieng bang cach ky ket cac hiep uoc co ban voi Romania, Slovakia va Ukraina. Nhung đieu nay tu bo tat ca cac yeu sach lanh tho noi bat va đat nen tang cho cac moi quan he mang tinh xay dung. Tuy nhien, van đe ve quyen dan toc thieu so Hungary o Romania, Slovakia va Serbia khien cang thang song phuong bung len. Ke tu nam 2017, quan he voi Ukraina nhanh chong xau đi ve van đe nguoi Hungary o Ukraina. Hungary tu nam 1989 đa ky ket tat ca cac hiep uoc lien quan đen OSCE va lam Chu tich Van phong cua OSCE vao nam 1997.


Kinh te Hungary co mot nen kinh te hon hop thu nhap cao voi chi so phat trien con nguoi cao va luc luong lao đong ki nang cao. Hungary la quoc gia co bat binh đang thu nhap thap thu 16 va co nen kinh te phuc tap thu 9 tren the gioi. Nen kinh te Hungary co GDP (PPP) lon thu 57 tren the gioi o muc 265,037 ty đo la My va GDP binh quan đau nguoi lon thu 49 theo suc mua tuong đuong. Nam 2017, ty le lao đong co viec lam la 68,3%, ty le that nghiep la 4,1%; 63,2% luc luong lao đong lam viec trong nganh dich vu, 29,7% lam viec trong nganh cong nghiep, 7,1% lam viec trong nganh nong nghiep.


= Cac nganh cong nghiep chu chot =
Che tao may, thiet bi đo luong chinh xac, o to, nhom, loc hoa dau, hoa chat, duoc pham, thiet bi y te... Cac san pham nong nghiep chu yeu gom: lua mi, ngo, hat huong duong, cu cai ngot, thit gia suc, gia cam, sua...


= Thuong mai =
Hungary quan he thuong mai chu yeu voi cac nuoc Chau Au. Nam 2010, xuat khau cua Hungary đat 93,7 ty USD, cac mat hang xuat chu yeu gom may moc, thiet bi (chiem 61%), cac san pham che tao khac (28,7%), thuc pham (6,5%), nguyen lieu (2%)... Cac đoi tac chu yeu la Đuc (chiem 25,5% tong kim ngach), Italia (5,7%), Anh (5,4%), Phap (5,4%), Romania (5,3%), Slovakia (5%), Ao (4,5%). Nhap khau đat 87,4 ty USD, cac mat hang nhap chu yeu gom may moc, thiet bi (50%), nhien lieu va đien (11%), thuc pham va nguyen lieu... Cac đoi tac chu yeu la Đuc (25%), Trung Quoc (8,6%), Nga (7,3%), Ao (6%), Ha Lan (4,7%), Phap (4,5%), Slovakia (4%), Italia (4%), Ba Lan (4%).
Tinh toi ngay 31 thang 12 nam 2010, Hungary đa thu hut đuoc 72,6 ty USD von FDI va đa đau tu ra nuoc ngoai 20,5 ty USD.


= Chinh sach ODA =
Tu nam 2004, Hungary bat đau danh ngan sach cho viec cap ODA va ngan sach ODA nam 2010 đa đat muc 0,17% tong thu nhap quoc gia (GNI), đung nhu cam ket voi EU. Cac linh vuc Hungary uu tien cap ODA bao gom: chia se kinh nghiem chinh tri - kinh te cua Hungary, chuyen giao phan mem cong nghe thong tin, giao duc, y te, nong nghiep, cong nghiep thuc pham, xu ly nuoc, phat trien ha tang, van tai, đo ve ban đo, bao ve moi truong.


Nhan khau Nam 2021, dan so cua Hungary la 9.689.000 nguoi. Hungary la quoc gia đong dan thu nam o Trung Au va Đong Au va la mot quoc gia vua trong Lien minh chau Au. Giong nhu nhung quoc gia khac tung thuoc Khoi phia Đong, dan so cua Hungary đa suy giam manh sau khi che đo cong san sup đo tu đinh điem la 10,8 trieu nguoi vao nam 1980.


= Ngon ngu =

Tieng Hungary la ngon ngu chinh thuc, thong dung nhat cua Hungary, la ngon ngu đau tien đuoc su dung nhieu thu 13 voi khoang 13 trieu nguoi ban ngu va la mot trong 24 ngon ngu chinh thuc cua Lien minh chau Au. Tieng Hungary cung đuoc su dung tai nhung quoc gia lang gieng cua Hungary va tren toan the gioi. Theo ket qua đieu tra dan so nam 2011, 9.896.333 nguoi (99,6%) tai Hungary noi tieng Hungary, trong đo 9.827.875 nguoi (99%) su dung nhu ngon ngu đau tien, 68.458 nguoi (0,7%) su dung nhu ngon ngu thu hai. Tieng Anh (1.589.180 nguoi su dung, 16.0%) va tieng Đuc (1.111.997 nguoi su dung, 11,2%) la ngoai ngu thong dung nhat o Hungary. Hungary cong nhan nhieu ngon ngu thieu so (tieng Armenia, tieng Bulgaria, tieng Croatia, tieng Đuc, tieng Hy Lap, tieng Romania, tieng Digan, tieng Rusyn, tieng Serbia, tieng Slovak, tieng Slovene va tieng Ukraina).


= Ton giao =

Đa so nguoi Hungary bat đau theo Kito giao vao the ky 11. Vua đau tien cua Hungary la Istvan I, tro thanh vi vua phuong Tay đau tien theo Cong giao, mac du me cua ong la Sarolt, đuoc rua toi theo nghi le Chinh Thong giao Đong phuong. Dan so Hungary van chu yeu la Cong giao cho đen the ky XVI, khi cuoc Cai cach Khang Cach dien ra do Luther đe xuong đau tien va ngay sau đo la John Calvin, đa đua Khang Cach tro thanh phai Kito giao lon trong dan so.
Trong nua sau cua the ky XVI, cac giao si dong Ten đa dan đau mot chien dich khoi phuc lai Cong giao trong toan coi Hungary. Cac tu si Dong Ten đa thanh lap cac co so giao duc, bao gom ca Đai hoc Cong giao Pazmany Peter, la mot trong cac truong đai hoc lau đoi nhat van con ton tai o Hungary. Vao the ky XVII, Hungary mot lan nua tro thanh quoc gia Cong giao.
Hien phap Hungary đam bao quyen tu do ton giao nhung cong nhan "vai tro lap quoc cua Kito giao" trong loi mo đau va cho phep nha nuoc hop tac voi cac giao hoi "vi cac muc đich cong đong". Theo ket qua đieu tra dan so nam 2022, 42,5% dan so Hungary theo Kito giao, bao gom Cong giao (27,5%), Giao hoi Calvin (9,8%), Giao hoi Luther (1,8%), Giao hoi Cong giao Hy Lap (1,7%) va nhung he phai khac (1,7%). Do Thai giao (0,1%), Phat giao (0,1%) va Hoi giao (0,1%) la nhung ton giao thieu so. 40,1% dan so khong tuyen bo ton giao, 16,1% xac đinh ban than la khong ton giao.
Phan phia đong cua đat nuoc, đac biet la xung quanh thanh pho Debrecen, van con co cac cong đong Tin Lanh đang ke. Giao hoi Cai cach o Hungary la nha tho lon thu hai o Hungary voi 1.622.000 tin huu, va 600.000 tin huu tich cuc. Giao hoi co 1.249 hoi chi nhanh va 27 Muc su va 1.550 Truyen đao. Giao hoi Cai cach ho tro 129 co so giao duc va co 4 chung vien than hoc tai Debrecen, Sarospatak, va Budapest.
Chinh Thong giao o Hungary đa tro thanh ton giao chu yeu cua mot so dan toc thieu so trong ca nuoc, đac biet la cong đong nguoi Romania, nguoi Nga, nguoi Ukraina, va nguoi Serb.
Hungary đa tung la que huong cua mot cong đong Giao hoi Cong giao Armenia kha lon. Ho thuc hanh theo nghi thuc Armenia, nhung ho đa hiep thong voi Giao hoi Cong giao Roma duoi quyen toi thuong cua giao hoang.
Trong lich su, Hungary cung tung co mot cong đong Do Thai giao lon, đac biet la khi nhieu nguoi Do Thai, bi khung bo o Nga, đa tim thay noi tru an trong Vuong quoc Hungary vao the ky XIX. Đieu tra dan so cua thang 1 nam 1941 cho thay 6,2% dan so, tuc la 846.000 nguoi, đuoc coi la nguoi Do Thai theo phap luat phan biet chung toc cua thoi điem đo. Trong so nay, 725.000 đuoc coi la tin đo Do Thai giao. Mot so nguoi Do Thai Hungary đa co the thoat khoi Holocaust trong The chien II, nhung hau het (co le 550.000 nguoi), hoac bi đua đen cac trai tap trung, tu đo phan lon ho đa khong tro lai, hoac bi giet boi phat xit Đuc. Nguoi Do Thai con lai o Hungary hien nay song o trung tam Budapest, đac biet la trong khu vuc VI. Cac giao đuong Do Thai lon nhat chau Au nam o Budapest.
Trong nhung thap ky gan đay Phat giao đa lan rong đen Hungary, chu yeu la Phat giao Kim cuong thua thong qua cac hoat đong truyen giao cua cac tang si Phat giao Tay Tang. Vi o Hungary, ton giao đuoc khuyen khich nen cac to chuc Phat giao khac nhau đa hinh thanh, trong đo co Giao hoi Phat giao Hungary (Magyarorszagi Buddhista Egyhazkozosseg), va nhung to chuc khac, chu yeu van la Phat giao he phai Kim cuong thua.


= Giao duc =


= Y te =

Hungary thuc hien bao hiem y te toan dan do nha nuoc phan lon chi tra; 100% dan so tham gia bao hiem y te toan dan. Ngoai ra, bao hiem y te mien phi đoi voi tre em, hoc sinh sinh vien, nguoi nghi huu, nguoi co thu nhap thap, nguoi khuyet tat va nhan vien nha tho. Tong so chi tieu cho y te cua Hungary la 7,2% GDP, binh quan đau nguoi la 2.045 đo la My, trong đo 1.365 đo la My la do nha nuoc chi tra.


Van hoa = Van hoc =


= Am nhac =


= Am thuc =


= The thao =


Ghi chu Tham khao