Trung A la mot vung cua chau A khong tiep giap voi đai duong. Co nhieu đinh nghia ve Trung A, nhung khong co đinh nghia nao đuoc chap nhan rong rai. Cac tinh chat chung cua vung đat nay co the ke ra nhu: vung nay trong lich su co Con đuong To lua va co nhung nguoi dan du muc, bao gom ca Mong Co. Noi đay tung la điem trung chuyen hang hoa giua Đong A, Nam A, Trung Đong va chau Au. Đoi khi nguoi ta con goi no la vung Noi A.


Dien bien khai niem = Phan đinh Trung A =
Khai niem Trung A co som nhat do nha đia li hoc nguoi Đuc Alexander von Humboldt đe xuat vao nam 1843. Humboldt cho biet pham vi đia li cua Trung A, phia tay bat đau tu Bien Caspi, phia đong đen Hung An Linh, phia nam tu day nui Himalaya, phia bac đen day nui Altai.
Cac hoc gia Lien Xo cu cho biet cum tu "Trung A" chuyen chi khu vuc co su hien dien cua nam nuoc cong hoa gia nhap Lien Xo o Trung A gom: Kazakhstan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Tajikistan va Turkmenistan. Đay cung la đinh nghia chinh thuc cua Lien Xo, vao thoi ki Lien Xo, su phan đinh nay tren thuc te cung su dung rong khap. Tuy nhien, trong van hoa Nga, co hai khai niem lien quan đen Trung A: mot la Средняя Азия (tieng Anh co the dich thanh Middle Asia), la khai niem tuong đoi hep, chi khu vuc cu tru cua nguoi phi Slav nam o trung bo chau A do Nga thong tri; mot cai khac la Центральная Азия (tieng Anh co the dich thanh Central Asia), pham vi kha rong, chi khu vuc trung bo chau A ma bat luan nhung khu vuc nay co tung bi Nga thong tri hay khong. Khai niem thu hai bao gom Afghanistan va Đong Turkestan.
Sau khi Lien Xo tan ra, cac nha lanh đao cua Kyrgyzstan, Uzbekistan, Tajikistan va Turkmenistan - bon nuoc đoc lap tu Lien Xo cu, cu hanh hoi nghi tai Tashkent, tuyen bo khu vuc Trung A can phai bao gom Kazakhstan o trong đo. Ke tu đo, nam nuoc Trung A đa tro thanh khai niem cua Trung A đuoc tiep nhan pho bien nhat, cu the bao gom Turkmenistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Tajikistan va Kazakhstan.
Theo đinh nghia đuoc neu ra boi UNESCO can cu vao khi hau va phong tuc truoc khi Lien Xo tan ra khong lau, khai niem Trung A con rong hon rat nhieu. No bao gom Mong Co, Tay Tang, Tan Cuong va phia tay Noi Mong cua Trung Quoc, tinh Golestan, Bac Khorasan va Razavi Khorasan cua Iran, Afghanistan, tinh Khyber Pakhtunkhwa va Punjab cua Pakistan, bo phan Kashmir do Pakistan kiem soat (bao gom Gilgit-Baltistan va Azad Kashmir), bang Punjab cua An Đo, bo phan Kashmir do An Đo kiem soat (bao gom Ladakh va Jammu va Kashmir), khu vuc co phan bo rung taiga o phia nam mien trung đong nuoc Nga, cung voi nam quoc gia -stan đoc lap tu Lien Xo cu.
Mot phuong phap phan đinh linh hoat khac la can cu vao sac toc ma phan chia, tuc la khu vuc co nguoi Turk va nguoi Đong Iran cu tru. Nhung khu vuc nay bao gom Tan Cuong, khu vuc sinh song cua cac sac toc Turk o mien nam Tay Siberia va nam quoc gia -stan đoc lap tu Lien Xo cu. Ngoai ra con bao gom Afghanistan, phia bac Pakistan, lung nui Kashmir, Tay Tang va Ladakh. Trong khai niem nay, tuyet đai bo phan cu dan song o khu vuc noi tren đeu la cu dan ban đia. Trung A co luc đuoc goi la Turkestan.
Co mot so noi tuyen bo nam o vi tri trung tam cua chau A ve phuong dien đia li, vi du nhu thu phu Kyzyl cua Cong hoa Tuva, va lang Vinh Tan cach thu phu Urumqi cua Tan Cuong 320 km ve phia bac.
Mot nghien cuu hop tac quoc te cua cac hoc gia đen tu bon chau luc cho thay, khu vuc Trung A la tuyen đuong then chot cua mot so cuoc thien di som nhat ma nguoi co đai vuot qua chau A. Khu vuc thao nguyen, ban kho han va sa mac tung cung cap moi truong thuan loi cho nguoi co đai va qua trinh thien di cua ho huong ve luc đia A-Au.


= Vi tri va đac trung đia li tu nhien =


Lich su Mac du buoc vao thoi ki hoang kim cua chu nghia phuong Đong, đia vi cua Trung A trong lich su the gioi bi gat ra ngoai le, nhung lich su đuong đai đa phat hien lai "đia vi trung tam" cua Trung A. Cac yeu to chu yeu anh huong lich su Trung A la đia li va khi hau. Vi nguyen do kho han nen khu vuc Trung A khong thuan loi cho phat trien nong nghiep trong trot, chi co the dua vao thuy loi ma thuan loi phat trien nong nghiep tuoi tieu; hon nua do cach xa bien va đai duong nen đa ngan can luu thong mau dich. Do đo, nhan khau tai khu vuc Trung A phan bo khong đong đeu, đuoc kiem soat boi su cong ton giua dan toc nong canh va dan toc du muc trong hang nghin nam qua.
Dan toc du muc o Trung A xung đot lien tuc khong ngung voi dan toc nong canh o chung quanh trong mot khoang thoi gian dai. Phuong thuc sinh hoat cua dan toc du muc hien nhien thich hop hon voi chien tranh, cac ki binh thao nguyen luc bay gio co the noi la đon vi quan su lon manh nhat tren the gioi, nhung suc chien đau cua ho thuong thuong bi yeu to chia re noi bo ngan can. Con đuong to lua xuyen qua Trung A thuong se thuc đay su thong nhat noi tai cua dan toc du muc, tu đo san sinh nhung lanh tu vi đai mang tinh chu ki, đe lanh đao thong nhat tat ca bo lac, hinh thanh mot toan luc luong hung manh gan nhu khong the ngan can. Đieu nay đa xay ra, chang han nhu nguoi Hung cuop boc chau Au, Ngu Ho loan Hoa va đe quoc Mong Co hau nhu chinh phuc ca luc đia A - Au.
Vao nam 750, tiet đo su An Tay cua nha Đuong Cao Tien Chi tieu diet Thach quoc, khien cho nha Đuong mo rong the luc o Trung A tham chi đen khu vuc Afghanistan. Sach "Li luan ve the gioi luong cuc" cho biet, giai đoan tu su hinh thanh cua đe quoc Hung No vao nam 300 TCN cho đen su diet vong Đot Quyet vao nam 745, hinh thai xa hoi Trung A đa thuc hien cai cach tu che đo nong no nua phong kien nua bo lac sang che đo nong no phong kien.
Vao thoi ki tien Hoi giao hoa va thoi ki đau Hoi giao hoa, dan toc cu tru chu yeu o phia nam Trung A noi cac thu tieng thuoc ngu chi Iran. Trong so cac dan toc đinh cu o Iran vao thoi co đai nay, nguoi Sogdia va nguoi Khwarazm đong vai tro trong yeu; tuy nhien, nguoi Scythia cung voi nguoi Massagetae va nguoi Alan noi day sau nay đa chuyen qua cuoc song ban du muc. Đen the ki V, nguoi Turk bat đau tu phia bac Trung A đi đen phia nam thao nguyen, tien vao khu vuc canh nong o phia nam, kieu thien di nay mot mach lien tuc đen the ki X. Vao the ki IX, vuong trieu Samanid do nguoi Ba Tu thiet lap thong tri phan lon Trung A, đa thuc đay su đinh cu hoa va Hoi giao hoa cua nguoi Turk. Tu the ki X đen giua the ki XIII, nguoi Turk tung buoc lon manh, hau nhu ca Trung A đeu tro thanh lanh tho cua vuong trieu Kara-Khanid, vuong trieu Ghaznavid va vuong trieu Seljuk do nguoi Turk thiet lap, Trung A đa mo đau tien trinh Turk hoa. Sau đo, nguoi Mong Co xam nhap, phan lon Trung A đat duoi su kiem soat cua Han quoc Sat Hop Đai. Giua the ki XIV, nha quy toc nguoi Turk Thiep Moc Nhi lay Samarkand o Trung A lam trung tam, thiet lap đe quoc Timurid, đong thoi chinh phuc banh truong khap chung quanh, lan luot đanh bai Han quoc Kim Truong, Sultan quoc Delhi, vuong trieu Mamluk va đe quoc Ottoman. Vao the ki XV, duoi su thong tri cua vuong trieu Timurid, van hoa va nghe thuat Trung A tung mot lan phon vinh. Sau nay, nguoi Uzbek o phia bac song Syr đi đen phia nam, thiet lap len Han quoc Bukhara, lat đo su thong tri cua vuong trieu Timurid.
Đen cuoi the ki XVII, uu the cua dan toc du muc va dan toc ban du muc tai Trung A đa cham dut, su phat trien quy mo lon cua vu khi va su cai tien cong nghe quan su khien cho dan toc đinh cu đa gianh lay quyen chi phoi. Ba Tu, Sa Nga, nha Thanh va cac đe quoc hung manh khac tung buoc banh truong, the ki XVIII, phan lon Trung A tro thanh pham vi the luc cua Ba Tu, ve sau co Sa Nga "hau sinh kha uy", thong qua Chien tranh Nga-Ba Tu lan thu nhat va Chien tranh Nga–Ba Tu lan thu hai đa đanh bai Qajar Iran, đen cuoi the ki XIX, Sa Nga đa chiem đong phan lon lanh tho Trung A. Mong Co đoc lap va dung nuoc vao nam 1911, nhung lai tro thanh nuoc ve tinh cua Lien Xo. Afghanistan la mot quoc gia chiu su anh huong cua Lien Xo sau sac, đong thoi bi quan Lien Xo xam luoc vao nam 1979.
Khu vuc Trung A do Lien Xo kiem soat đa khai trien tien trinh cong nghiep hoa va đo thi hoa, nhung đong thoi cung đi kem đan ap van hoa đia phuong, va đe lai van đe moi truong. Hang tram nghin cu dan Trung A bo mang trong phong trao tap the hoa nong nghiep, do đo đa hinh thanh cang thang quan he giua cac sac toc trong khoang thoi gian dai. Ngoai ra, chinh sach cua Lien Xo ve sap đat cho o danh cho cac sac toc đa đem hang trieu nguoi di doi vao Tay Siberia va Trung A, co luc tham chi la su thien di cua ca dan toc. Theo sach Central Asia and the Caucasus: Transnationalism and Diaspora do Touraj Atabaki va Sanjyot Mehendale xuat ban vao nam 2004, khoang thoi gian tu nam 1959 đen nam 1970, co hai trieu nguoi đen tu cac noi Lien Xo bi chuyen vao Trung A, trong đo mot trieu nguoi đi vao Kazakhstan.
Sau khi Lien Xo tan ra, nam nuoc Trung A gianh đuoc đoc lap. Tuy nhien, thoi ki đau sau khi đoc lap, cac quan chuc xuat than tu đang Cong san Lien Xo van nam giu quyen luc nhu cu, bat ki mot quoc gia nao trong chung đeu kho co đu tu cach la mot quoc gia dan toc. Tuy o Kyrgyzstan va Kazakhstan va Mong Co, chinh phu đa chon lay mot so chinh sach khai sang, nhung o Uzbekistan, Tajikistan va Turkmenistan, chinh phu van duy tri the che Xo-viet nhu xua.


Dan cu Theo đinh nghia rong bao gom ca Mong Co va Afghanistan, hon 75 trieu nguoi song o Trung A, chiem khoang 1,5% tong dan so chau A. Trong so cac khu vuc cua Chau A, chi Bac A co it nguoi hon. No co mat đo dan so 9 nguoi/km, thap hon rat nhieu so voi 80,5 nguoi/km cua toan luc đia.


= Ngon ngu =
Ngon ngu cua phan lon cu dan cua cac nuoc Cong hoa Trung A thuoc Lien Xo cu thuoc nhom ngon ngu Turkic. Turkmen, chu yeu đuoc noi o Turkmenistan, va la ngon ngu thieu so o Afghanistan, Nga, Iran va Tho Nhi Ky. Tieng Kazakh va Tieng Kyrgyz la cac ngon ngu co lien quan cua nhom Tieng Karakalpak cac ngon ngu Turkic va đuoc su dung khap Kazakhstan, Kyrgyzstan, va la ngon ngu thieu so o Tajikistan, Afghanistan va Tan Cuong. Tieng Uzbek va Tieng Uyghur đuoc noi o Uzbekistan, Tajikistan, Kyrgyzstan, Afghanistan va Tan Cuong.
Ngu he Turk co the thuoc ve mot ho Ngu he Altai lon hon, nhung bao gom tieng Mong Co. Tieng Mong Co đuoc noi khap Mong Co va Buryatia, Kalmykia, Noi Mong va Tan Cuong va Ngu he Tungus.
Tieng Nga, cung nhu đuoc khoang sau trieu nguoi Nguoi Nga va Nguoi Ukraina o Trung A noi, la tren thuc te lingua franca tren khap cac nuoc Cong hoa Trung A thuoc Lien Xo cu.
Cac ngon ngu Trung Iran đa tung đuoc su dung khap Trung A, chang han nhu Tieng Sogdia, Khwarezmia, Bactria va Scythia, hien đa tuyet chung va thuoc ho Đong Iran. Tieng Đong Iran tieng Pashto van đuoc noi o Afghanistan va tay bac Pakistan. Cac ngon ngu mien Đong Iran phu khac nhu Shughni, Munji, Ishkashim, Sarikoi, Wakhi, Yaghnobi va Ossetia cung đuoc noi o nhieu noi khac nhau o Trung A. Nhieu loai Ba Tu cung đuoc su dung nhu mot ngon ngu chinh trong khu vuc, đuoc biet đen o đia phuong la Dari (o Afghanistan), Tajik (o Tajikistan va Uzbekistan), va Bukhori (boi Nguoi Do Thai Bukharan o Trung A).
Tieng Tochari, mot nhom ngon ngu An-Au, tung la chu yeu o cac oc đao o ria phia bac cua Tarim Basin cua Tan Cuong, hien đa tuyet chung.
Tieng Dardic, chang han nhu Shina, Kashmir, Pashayi va Khowar, cung đuoc noi o phuong đong Afghanistan, Gilgit-Baltistan va Khyber Pakhtunkhwa cua Pakistan va lanh tho tranh chap cua Kashmir. Tieng Trieu Tien đuoc noi boi thieu so Nguoi Koryo-saram, chu yeu o Kazakhstan, Kyrgyzstan va Uzbekistan.


= Ton giao =

Hoi giao la ton giao pho bien nhat o cac nuoc Trung A, Afghanistan, Tan Cuong va cac vung ngoai vi phia tay, chang han nhu Bashkortostan. Hau het nguoi Hoi giao Trung A la Sunni, mac du co mot so dan toc thieu so Shia kha lon o Afghanistan va Tajikistan.
Phat giao va Hoa giao la nhung tin nguong chinh o Trung A truoc khi Hoi giao xuat hien. Anh huong cua Hoa giao ngay nay van con đuoc cam nhan trong cac le ky niem nhu Nowruz, đuoc to chuc o tat ca nam quoc gia Trung A.
Phat giao la mot ton giao noi bat o Trung A truoc khi Hoi giao xuat hien, va doc theo con đuong to lua cuoi cung đa đua ton giao nay đen Trung Quoc. Trong so Nguoi Turkic, Tengri giao la hinh thuc ton giao hang đau truoc khi Hoi giao tan cong. Phat giao Tay Tang pho bien nhat o Tay Tang, Mong Co, Ladakh, va cac vung phia nam cua Nga o Siberia.
Hinh thuc Co đoc giao đuoc thuc hanh nhieu nhat trong khu vuc trong nhung the ky truoc la Nestorianism, nhung hien nay giao phai lon nhat la Giao hoi Chinh thong Nga, voi nhieu thanh vien o Kazakhstan, noi co khoang 25% dan so 19 trieu nguoi theo đao Thien chua, 17% o Uzbekistan va 5% o Kyrgyzstan.
Nguoi Do Thai Bukharan đa tung la mot cong đong lon o Uzbekistan va Tajikistan, nhung gan nhu tat ca đeu đa di cu ke tu khi Lien Xo giai the.
O Siberia, cac thuc hanh Shaman van ton tai, bao gom cac hinh thuc boi toan chang han nhu Kumalak.
Tiep xuc va di cu voi Han tu Trung Quoc đa đua Nho giao, Đao giao, Phat giao Đai thua, va cac tin nguong dan gian Trung Quoc vao vung mien, quoc gia.


= Du lieu thong ke =


Khi hau Boi vi Trung A khong đuoc đem boi mot khoi nuoc lon nen su dao đong nhiet đo thuong rat nghiem trong, ngoai tru nhung thang mua he nang nong. O hau het cac khu vuc, khi hau kho va luc đia, voi mua he nong va mua đong mat đen lanh, thinh thoang co tuyet roi. Ben ngoai cac khu vuc co đo cao lon, khi hau chu yeu la ban kho han đen kho han. O nhung noi co đo cao thap hon, mua he nong nuc voi anh nang choi chang. Mua đong thinh thoang co mua va hoac tuyet tu cac he thong ap suat thap bang qua khu vuc tu Bien Đia Trung Hai. Luong mua trung binh hang thang cuc ky thap tu thang 7 đen thang 9, tang vao mua thu (thang 10 va thang 11) va cao nhat vao thang 3 hoac thang 4, sau đo la kho nhanh vao thang 5 va thang 6. Gio co the manh, đoi khi tao ra bao bui, đac biet la vao cuoi mua kho trong thang 9 va thang 10. Cac thanh pho cu the tieu bieu cho cac kieu khi hau Trung A bao gom Tashkent va Samarkand, Uzbekistan, Ashgabat, Turkmenistan va Dushanbe, Tajikistan, thanh pho cuoi cung đai dien cho mot trong nhung vung khi hau am uot nhat o Trung A, voi luong mua trung binh hang nam 500-600mm (20-24 inch).
Vung đat cua Trung A la Vung thao nguyen va nui tuyet.
Ve mat đia ly sinh hoc, Trung A la mot phan cua Palearctic. Quan xa sinh vat lon nhat o Trung A la quan xa sinh vat đong co on đoi va cay bui. Trung A cung co quan xa sinh vat đong co tren nui va trang cay bui, trang cay bui xeric, rung la kim on đoi.


Giao duc Co so giao duc đai hoc danh tieng nhat tai cac quoc gia Trung A.


Co quan lap phap Co quan lap phap tai cac quoc gia Trung A tap trung theo hai he thong, đon vien gom cac quoc gia Turkmenistan va Kyrgyzstan, luong vien gom cac quoc gia Kazakhstan, Uzbekistan va Tajikistan.Quoc hoi Uzbekistan đuoc xem la quoc hoi co nhieu thanh vien nhat tai Trung A,voi 250 thanh vien.Quoc hoi cua Tajikistan co it thanh vien nhat,chi co 96 nghi si. 


Cac ton giao chinh Nhung ton giao chinh tai vung Trung A gom co, theo thu tu so: 

Hoi giao (nhat la giao phai Sunni va giao phai Sufi),
Phat giao (hau het la phai Mat tong; hay Phat giao Tay Tang),
va Co Đoc giao (con goi la "Thien chua giao"; hau het la phai Chinh thong).


Cac nuoc Cong hoa Trung A Cac nuoc Cong hoa Trung A la nam nuoc nam tai khu vuc Trung A truoc đay thuoc Lien Xo, bao gom:

Kazakhstan
Kyrgyzstan
Tajikistan
Turkmenistan
Uzbekistan
Ngoai ra, Afghanistan cung đuoc nhieu y kien xem la mot quoc gia thuoc khu vuc nay, boi vi no co nhieu điem tuong đong voi cac quoc gia con lai tren nhieu phuong dien: xet ve mat đia ly, đay la mot quoc gia noi luc khong tiep giap voi đai duong o chau A, trong khi cac quoc gia con lai đeu co đac điem nay; con xet ve mat van hoa-ton giao, Hoi giao (von la ton giao chiem đa so trong thanh phan dan cu cua tat ca cac quoc gia o Trung A) chiem 99,7% tong dan so Afghanistan, va la quoc giao cua đat nuoc. Tuy nhien, nhieu y kien, nguon thong tin thuong xep đay la mot nuoc thuoc Tay A hay Nam A hon, boi vi trong lich su, khac voi nhung quoc gia con lai, quoc gia nay chua bao gio la mot bo phan chinh thuc cua Đe quoc Nga hay Lien Xo.


Xem them Phat giao Trung A
Hoi giao o Trung A
Ton giao Trung A
Tengri giao
Shaman giao


Tham khao = Chu thich =


= Nguon =
Mehmet Akif Okur (2014). "Classical Texts of the Geopolitics and the "Heart of Eurasia". Journal of Turkish World Studies. Quyen XIV so 2. tr. 73–104. [1]