Tay Uc (tieng Anh: Western Australia, viet tat la WA) la tieu bang o mien tay Uc chiem mot phan ba dien tich cua Uc. Tieu bang nay giap An Đo Duong ve phia bac va tay, giap vinh Đai Uc va Nam Đai Duong ve phia nam, giap Lanh tho phuong Bac ve phia đong bac va giap tieu bang Nam Uc ve phia đong nam. Tay Uc la đon vi tieu bang co dien tich lon nhat tai Uc, voi dien tich la 2.529.875 km², va la đon vi hanh chinh lon thu nhi tren the gioi. Du vay phan lon đat đai Tay Uc rat la thua dan, tong cong co khoang 2.565.000 cu dan, chiem khoang 11% tong dan so toan quoc. Trong so hon hai trieu dan đo, 92% tap trung o ven bien phia tay nam.
Nguoi chau Au đau tien đen Tay Uc la nha tham hiem nguoi Ha Lan Dirk Hartog vao nam 1616. Hon 200 nam sau vao nam 1826, chinh phu thuoc đia tieu bang New South Wales cho thiet lap mot đon binh o vung King George III tuc Albany ngay nay hau cung co dinh đien đua tu nhan đen khai pha va lap nghiep. Sang nam 1829 thi lap Thuoc đia song Swan, bao gom đia điem thu phu Perth hien nay. York la thi tran đau tien nam sau trong đat lien, cach Perth 97 km ve phia đong.
Tieu bang Tay Uc chinh thuc chap nhiem vao nam 1890, đen nam 1901 thi cung gia nhap cac tieu bang khac cua Uc thanh lien bang chau Uc. Ngay nay, kinh te Tay Uc chu yeu dua vao khai mo, nong nghiep va du lich. Tay Uc san xuat 46% tong luong xuat khau cua Uc. Tay Uc la noi san xuat quang sat lon thu nhi tren the gioi.


Lich su Cac cu dan đau tien cua Uc đen tu phia bac vao khoang 60.000 đen 40.000 nam truoc. Trong hang nghin nam sau, ho dan di chuyen ra toan bo đai luc. Nhung nguoi Uc ban đia nay đa cu tru khap Tay Uc trong mot thoi gian dai truoc khi cac nha tham hiem nguoi chau Au bat đau đen tham hiem vao đau the ky 17.
Nguoi chau Au đau tien đen Tay Uc la nha tham hiem nguoi Ha Lan ten Dirk Hartog, vao ngay 25 thang 10 nam 1616 ong đo bo len noi ma nay goi la mui Inscription, đao Dirk Hartog. Trong thoi gian con lai cua the ky 17, cac nha hang hai nguoi Ha Lan va nguoi Anh tiep xuc voi bo bien Tay Uc, song thuong la khong chu tam khi nhieu thuyen đam doc theo bo bien va thuyen đi lech hai trinh Brouwer. Hai tram nam troi qua truoc khi nguoi chau Au tin rang đai luc đia phuong nam thuc su ton tai. Đen cuoi the ky 18, cac thuy thu nguoi Anh va nguoi Phap bat đau tham hiem bo bien Tay Uc.
Nguon goc cua bang Tay Uc bat đau bang viec thanh lap mot khu dan cu tu nhan tai vinh King George III vao nam 1826 (sau đoi thanh Albany tu nam 1832). Khu dan cu đuoc thanh lap nham đap ung quan tam cua nguoi Anh ve kha nang thanh lap mot thuoc đia cua Phap tai duyen hai cua Tay Uc. Ngay 7 thang 3 nam 1831, quyen quan ly khu dan cu đuoc trao cho Thuoc đia song Swan.
Nam 1829, Thuoc đia song Swan đuoc James Stirling thanh lap ven song Swan. Đen nam 1832, dan so nguoi Anh đinh cu trong thuoc đia đat khoang 1.500, va ten chinh thuc cua thuoc đia đoi sang Tay Uc. Hai điem đo thi rieng biet cua thuoc đia dan phat trien thanh thanh pho cang Fremantle va thu đo Perth. York la điem đinh cu noi luc đau tien tai Tay Uc, nam cach Perth 97 km ve phia đong. Dan so tang truong rat cham cho đen khi co cac phat hien quan trong ve vang vao khoang thap nien 1890 quanh Kalgoorlie.
Nam 1887, Tay Uc co mot hien phap moi, no cap quyen tu quan cho nguoi Uc goc Au va đen nam 1890 thi Quoc hoi Anh thong qua đao luat cap quyen chinh phu tu tri cho thuoc đia. John Forrest tro thanh thu hien đau tien cua Tay Uc.
Nam 1896, Nghi vien Tay Uc uy quyen vay mot khoan đe xay dung đuong ong van chuyen 5 trieu gallon nuoc moi ngay đen Goldfields cua Tay Uc, đuong ong hoan thanh vao nam 1903. Đuong ong mang nuoc vuot 530 km (330 mi) tu Perth đen Kalgoorlie, va đuoc cac su gia nhan đinh la mot yeu to quan trong giup lam tang dan so bang va tang truong kinh te.
Ngay 1 thang 1 nam 1901, sau mot tuyen bo cua Nu vuong Victoria, Tay Uc cung nam thuoc đia khac cua Anh tai Uc lien bang hoa thanh Thinh vuong chung Uc, moi cuu thuoc đia tro thanh mot bang. Nguoi Tay Uc kha mien cuong gia nhap lien minh, ho chap thuan chi sau khi co đe xuat ve mot tuyen đuong sat lien ket duyen hai phia tay va duyen hai phia đong cua luc đia.
Su thinh vuong đen tu vang nhanh chong biet mat va đen nhung nam đau cua the ky 20 thi kinh te Tay Uc lai phai dua vao len va lua mi. Do vay khi hai mat hang nay sut gia vao cuoi thap nien 1920 va đau thap nien 1930 khien kinh te Tay Uc sup đo. Kinh te Tay Uc khong phuc hoi cho đen sau Chien tranh the gioi thu hai khi chinh phu lien bang đua ra chinh sach nhap cu hau chien keo theo mot dong nguoi nhap cu lon hau nhu đen tu chau Au tu nam 1947 đen nam 1970.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, hai chien giua HMAS Sydney cua Uc va Kormoran cua Đuc ngoai khoi gan Carnarvon dien ra vao ngay 19 thang 11 nam 1941. Hai tau đeu bi chim va toan bo 645 nguoi tren Sydney thiet mang. Ngay 3 thang 3 nam 1942, cac may bay cua Nhat Ban oanh tac Broome, co 88 nguoi Uc thiet mang theo so lieu chinh thuc.
Chay rung cay bui te hai nhat trong lich su Tay Uc xay ra vao đau nam 1961, nhieu cong đong nho bi pha huy bao gom 132 ngoi nha tai Dwellingup. Mac du khong co thuong vong, song 800 nguoi bi mat nha. Cung trong nam nay, bung no khai mo bat đau voi viec ban hanh luat cho phep khai thac bauxite trong cac khu rung bach đan jarrah. Kinh te Tay Uc đuoc ho tro trong hai thap nien ke tiep nho cac mo niken quanh Kalgoorlie va cac mo quang sat tai tay bac.


Đia ly Tay Uc đuoc gioi han đen kinh tuyen 129°Đ, kinh tuyen nay xac đinh bien gioi cua bang voi Nam Uc va Lanh tho phuong Bac ve phia đong, An Đo Duong bao quanh phan phia tay, phia bac cua bang. To chuc Thuy đac quoc te (IHO) xac đinh vung nuoc nam tai phia nam cua luc đia Uc la bo phan cua An Đo Duong; song tai Uc khu vuc nay đuoc cong bo chinh thuc la Nam Đai Duong.
Tong chieu dai bien gioi phia đong cua bang la 1.862 km (1.157 mi). Bang co đuong bo bien dai 20.781 km (12.913 mi), trong đo co 7.892 km (4.904 mi) đuong bo bien cua cac đao. Tong dien tich đat lien cua Tay Uc la 2,5 trieu km².
Khu vuc duyen hai tay nam cua Tay Uc co mot khi hau Đia Trung Hai. Khu vuc nguyen co rung ram bao phu, voi nhung khu rung karri, mot trong nhung loai cay cao nhat the gioi. Khu vuc nong nghiep nay nam trong so 9 moi truong song tren can đa dang nhat ve snh hoc, voi mot ty le cao hon ve cac loai đac huu so voi hau het khu vuc tuong đuong khac. Nho hai luu Leeuwin ngoai khoi, khu vuc nay nam trong sau khu vuc hang đau ve đa dang sinh hoc hai duong va co hau het cac ran san ho phuong nam tren the gioi.
Luong mua trung binh nam dao đong tu 300 mm tai ria cua khu vuc Wheatbelt đen 1.400 mm tai cac khu vuc mua nhieu hon gan Northcliffe, tuy nhien tu thang 11 đen thang 3, luong nuoc bay hoi vuot qua luong mua, va thuong la rat kho. Thuc vat thich nghi voi tinh trang nay cung nhu tinh trang rat ngheo dinh duong cua toan bo cac loai đat.
Hai phan ba dien tich thuoc trung tam cua bang la khu vuc kho han va cu dan thua thot. Hoat đong kinh te quan trong duy nhat la khai mo. Luong mua trung binh nam la duoi 300 mm, hau het bat nguon tu cac con mua lon co lien quan đen xoay thuan vao mua he.
Cac khu vuc phia bac co khi hau nhiet đoi, Kimberley co nhiet đo rat nong theo gio mua voi luong mua trung binh nam dao đong tu 500-1.500 mm, song co mot mua hau nhu khong mua keo dai tu thang 4 đen thang 11. 85% dong chay mat la tai Kimberley, song do no dien ra trong cac tran lut manh liet va do khong vuot qua đuoc lop đat ngheo dinh duong thuong nong, su phat trien chi dien ra doc song Ord.

Tuyet hiem khi xuat hien trong bang va thuong chi xay ra tai Day nui Stirling gan Albany, do đay la day nui duy nhat nam đu xa ve phia nam va đu cao. Tuyet rat hiem khi roi tai day nui Porongurup nam gan đo. Ngoai cac khu vuc nay, viec tuyet roi la mot su kien lon. Tuyet roi voi quy mo lon nhat o vung thap dien ra vao ngay 26 thang 6 nam 1956 khi tuyet đuoc tuong thuat la roi tai Perth Hills, xa ve phia bac đen Wongan Hills va xa ve phia đong đen Salmon Gums. Tuy nhien, ngay ca khi tuyet roi tren day Stirling thi cung hiem khi vuot qua 5 cm (2 in) va hiem khi ton tai hon mot ngay.
Nhiet đo toi đa tung quan sat đuoc la 50,5 °C, ghi nhan tai tram Mardie vao ngay 19 thang 2 nam 1998. Nhiet đo thap nhat tung quan sat đuoc la −7,2 °C, tai đai thien van Eyre Bird vao ngay 17 thang 8 nam 2008.
Tay Uc la noi cu tru cua khoang 540 loai chim (tuy theo phan loai). Trong đo bang co khoang 15 loai đac huu. Khu vuc tot nhat cho chim la goc tay nam cua bang va khu vuc quanh Broome va Kimberley.
Tay Uc co 9.437 loai thuc vat co mach ban đia đuoc cong bo thuoc 1.543 chi trong 226 ho; con co 1171 loai ngoai lai ban đia hoa hoac loai xam lan, thuong bi goi la co dai. Khu vuc tay nam cua bang la mot trong nhung noi co nhieu loai thuc vat nhat tren the gioi.
Cac khu vuc sinh thai tai Tay Uc: cac hem nui sa thach cua Kimberley tren duyen hai phia bac va ben duoi la cac khu vuc đat đong co kho hoac ban hoang mac. Tai duyen hai phia nam la xavan Tay Nam Uc va đong bang duyen hai Swan nam quanh Perth, tiep đen la khu vuc Warren tai goc tay nam cua bang, co khu vuc phat trien ruou vang song Margaret. Đi ve phia đong doc duyen hai Nam Đai Duong la khu vuc Goldfields-Esperance, co cac thao nguyen Esperance va thao nguyen Coolgardie.


Nhan khau Nguoi chau Au bat đau đinh cu vinh cuu tai Tay Uc vao nam 1826 khi nguoi Anh yeu sach voi Albany đe chan truoc yeu sach cua Phap voi mot phan ba nam tai phia tay cua luc đia. Perth đuoc nhung di dan nguoi Anh va Ireland thanh lap voi vi the Thuoc đia song Swan vao nam 1829, song la tien đon tieu tuy. Cac quan chuc thuoc đia cuoi cung yeu cau van chuyen lao đong tu nhan đe lam tang dan so. Trong thap nien 1890, nhap cu tu nhung noi khac trong luc đia khien dan so tang manh, bat nguon tu bung no khai mo tai khu vuc Goldfields.
Tay Uc khong nhan đuoc dong nhap cu đang ke tu Anh, Ireland hay nhung noi khac trong Đe quoc Anh cho đen đau the ky 20. Luc nay, cac du an đia phuong cua Tay Uc, nhu Chuong trinh đinh cu Nhom trong thap nien 1920 khuyen khich cac nong dan đen đinh cu tai khu vuc tay nam, bien Tay Uc thanh mot đia điem cho cac di dan.
Nho cac di dan tu Quan đao Anh, dan so Tay Uc tang truong voi toc đo cao hon trong the ky 20. Sau Chien tranh the gioi thu hai, Tay Uc va cac bang khac tiep nhan luong lon nguoi Y, nguoi Croatia, va nguoi Macedonia. Mac du vay, Anh đong gop luong di dan lon nhat cho đen ngay nay. Tay Uc, đac biet la Perth, co ty le nguoi sinh tai Anh cao nhat trong toan quoc: 10,3% vao nam 2011, so voi trung binh toan quoc la 5.1%. Nhom nay tap trung cao đo tai cac khu vuc nhat đinh, nhung noi ma ho chiem đen mot phan tu dan so.
Xet theo dan toc, đieu tra nhan khau nam 2001 bieu thi rang 77,5% cu dan Tay Uc co nguon goc chau Au: nhom đon le lon nhat theo tuong thuat la nguoi Anh voi 733.783 nguoi tra loi (32,7%), tiep đen la nguoi Uc voi 624.259 (27,8%), nguoi Ireland voi 171.667 (7,6%), nguoi Y voi 96.721 (4,3%), nguoi Scotland voi 62.781 (2,8%), nguoi Đuc voi 51.672 (2,3%), va nguoi Hoa voi 48.894 (2,2%). Tay Uc co 58.496 nguoi Uc ban đia theo đieu tra nhan khau nam 2001, chiem 3,1% dan so.
Xet theo noi sinh, đieu tra nhan khau nam 2011 bieu thi 33,2% dan so sinh tai hai ngoai – đay la ty le cao nhat toan quoc. Cac nhom di dan lon nhat đen tu Anh Quoc (230.410), New Zealand (70.736) va Nam Phi (35.326), chiem 45% dan so sinh tai hai ngoai.
Khu vuc đai đo thi Perth (gom ca Mandurah) uoc tinh co dan so 1,729 trieu vao nam 2011 (77% dan so bang). Cac trung tam dan cu quan trong khac gom Bunbury (64.385), Geraldton (31.349), Kalgoorlie-Boulder (30.841), Albany (26.643), Karratha (16.475), Broome (12.766) va Port Hedland (13.772).


Kinh te Kinh te Tay Uc phan lon đuoc thuc đay nho khai thac va che bien cac san pham khoang san va dau mo. Ket cau kinh te co lien ket mat thiet voi cac tai nguyen tu nhien nay. Tay Uc đong gop khoang 58% luong xuat khau khoang san va nang luong cua Uc, tiem nang thu nhap len toi 4,64% tong GDP cua Uc. GSP/nguoi nam 2013 cua Tay Uc ($102.232) cao hon tat ca cac bang khac cung nhu trung binh toan quoc ($66,549). Tang truong dan đay dua vao nhu cau toan cau đoi voi khoang san va dau mo, đac biet la Trung Quoc (quang sat) va Nhat Ban (khi đot hoa long), đam bao kinh te Tay Uc tang truong nhanh hon trung binh toan quoc.
Xuat khau hai ngoai cua Tay Uc chiem đen 46% toan quoc. Cac mat hang xuat khau chinh cua bang la quang sat, alumina, niken, vang, lua mi, len, cuu va bo song, dau tho va khi đot hoa long.
Tay Uc la noi khai thac luong lon bauxite, no đuoc che bien thanh alumina tai bon nha may luyen kim, cung cap hon 20% san luong toan cau. Tay Uc la noi san xuat quang sat lon thu ba tren the gioi (15% toan cau) va chiet xuat 75% 240 tan vang cua Uc. Kim cuong đuoc chiet xuat tu mo Argyle tai cuc bac bang thuoc khu vuc Kimberley. Than đa đuoc khai thac tai Collie đe lam nhien lieu chinh cho phat đien phu tai goc tai tay nam cua bang.
Nong san Tay Uc co đong gop lon cho kinh te cap bang va toan quoc. Mac du co khuynh huong mua vu cao, san luong lua mi 2006–07 tai Tay Uc la gan 10 trieu tan, chiem gan mot nua tong san luong toan quoc. va tao $1,7 ty thu nhap tu xuat khau. Cac nong san quan trong khac gom co lua mach, đau Ha Lan, len, thit cuu, thit bo. Hai ngoai co nhu cau cao đo voi đong vat song tu Tay Uc, chu yeu tu Đong Nam A va Trung Đong, bat nguon tu cac truyen thong van hoa va ton giao cung nhu thieu ha tang luu tru va đong lanh thit đa che bien. Khoang mot nua xuat khau bo song cua Uc đen tu Tay Uc.
Trong nhung nam gan đay, tam quan trong cua du lich trong kinh te Tay Uc tang len, voi luong khach đang ke đen tu Anh va Ireland (28%), cac quoc gia chau Au khac (14%) Singapore (16%), Nhat Ban (10%) va Malaysia (8%). Thu nhap tu du lich la mot nguon loi kinh te manh trong nhieu trung tam dan cu nho ben ngoai Perth, đac biet la cac đia điem duyen hai.
Tay Uc co mot nganh ngu nghiep đang ke, cac san pham phuc vu nhu cau noi đia va xuat khau gom co tom hum, tom, cua, ca map va ca ngu, cung nhu nghe ngoc trai tai khu vuc Kimberley. Che bien đuoc tien hanh doc duyen hai phia tay. San ca voi la mot nganh hai duong trong yeu song bi ngung tai Albany vao nam 1978.


Chinh phu Tay Uc đuoc trao quyen tu quan vao nam 1889 voi mot nghi vien luong vien đat tai Perth, gom co Hoi nghi Lap phap (hay ha vien), gom 59 thanh vien; va Hoi đong Lap phap (hay thuong vien), gom 36 thanh vien. Quyen bau cu la pho thong va bat buoc voi cac cong dan tu 18 tuoi.
Khi cac thuoc đia Uc lien bang hoa vao nam 1901, Tay Uc tro thanh mot bang trong cau truc lien bang cua Uc; Tay Uc nhuong cac quyen loi nhat đinh cho chinh phu Thinh vuong chung theo Hien phap; toan bo quyen han khong đuoc trao cu the cho Thinh vuong chung van thuoc duy nhat ve bang, tuy nhien theo thoi gian Thinh vuong chung mo rong quyen luc thuc te cua minh thong qua tang cuong kiem soat thue va tai chinh.
Quan chu cua Tay Uc la Nu vuong Uc (Elizabeth II), va quyen luc hanh phap tren danh nghia đuoc trao cho đai dien cua ba tai Tay Uc la Thong đoc, song quyen hanh phap thuc te thuoc ve thu hien va cac bo truong xuat than tu đang hoac lien minh đang phai chiem đa so ghe trong Hoi nghi lap phap.
Chu nghia ly khai la mot đac điem đinh ky trong vu đai chinh tri Tay Uc ngay sau khi nguoi chau Au đinh cu vao nam 1826. Tay Uc la thuoc đia mien cuong nhat khi gia nhap Thinh vuong chung Uc. Tay Uc khong tham gia cac phien hop lien bang hoa tu đau va cac cu dan song lau nam tai Tay Uc nhin chung phan đoi lien bang hoa; tuy nhien viec phat hien ra vang dua nhieu nguoi nhap cu tu nhung noi khac tai luc đia đen.
Trong mot cuoc trung cau dan y vao thang 4 nam 1933, 68% cu tri bo phieu ung ho Tay Uc roi khoi Thinh vuong chung Uc voi muc đich tro lai lam mot lanh tho tu tri cua Đe quoc Anh. Chinh phu Tay Uc cu mot phai đoan đen Westminster, song Chinh phu Anh tu choi can thiep va do đo khong co hanh đong đe thi hanh quyet đinh nay.
Tay Uc đuoc chia thanh 141 khu vuc chinh quyen đia phuong, bao gom ca đao Christmas va quan đao Cocos (Keeling). Quyen han va hoat đong cua ho đuoc đieu chinh theo Đao luat Chinh quyen đia phuong 1995.


Giao duc Giao duc tai Tay Uc gom mot nam tien nhap hoc khi 5 tuoi, tiep đen la 6 nam giao duc tieu hoc đoi voi moi hoc sinh. O tuoi 13, hoc sinh bat đau 6 nam giao duc trung hoc. Hai nam cuoi giao duc trung hoc hien la bat buoc. Tu nam 2005, toan bo hoc sinh hoan thanh nam thu 10 đuoc yeu cau hoc nam thu 11. Tu nam 2008, toan bo hoc sinh đuoc yeu cau hoan thanh 12 nam hoc truoc khi roi truong. Hoc sinh co the lua chon hoc tap tai Cao đang TAFE vao nam thu 11 hoac tiep tuc hoc trung hoc voi mot khoa trinh huong nghiep va mot khoa trinh nhap hoc đai hoc cu the.
Tay Uc co 5 truong đai hoc, bon trong đo la truong cong co tru so tai Perth: Truong đai hoc Tay Uc, Đai hoc Curtin, Đai hoc Edith Cowan va Đai hoc Murdoch; va mot truong tu Cong giao tai Fremantle la Đai hoc Notre Dame.


Tham khao