Su bien Tinh Khang (tieng Trung: 靖康之變; Han-Viet: Tinh Khang chi bien), con goi Loan Tinh Khang (tieng Trung: 靖康之亂; Han-Viet: Tinh Khang chi loan) hay Su si nhuc Tinh Khang (tieng Trung: 靖康之恥; Han-Viet: Tinh Khang chi si), la mot bien co lon trong lich su Trung Quoc xay ra vao nam 1127, đanh dau su diet vong cua vuong trieu Bac Tong.


Hoan canh Đau the ky 11, Tong Chan Tong vach ra Thien Uyen chi minh, đe đoi pho mat phia bac giap voi trieu Lieu, sau khi Lieu xua quan nam ha, tan cong toi Thien Chau. Tieng la quan Tong thang tran, nhung moi nam phai tien cong bac, lua, tra va tien voi mot so luong khong lo. Duoi thoi Tong Nhan Tong, nguoi Lieu lai muon đong binh, vap phai Đich Thanh nen khong đanh, chi sai su sang đoi tang them khoan cong nop voi ten goi la "nap" chu khong phai "ban". Tuy Tong Nhan Tong loi dung dip tot nay đe khien Lieu va Tay Ha tro mat, nhung moi thu giua Tong va Lieu ngay cang chong chat. Chinh con trai cua Duong Dien Chieu, tuong Duong Van Quang cung đa tung dang vua Tong Than Tong nhung sach luoc đe thu phuc Yen Van thap luc chau tu tay Lieu, nhung Tong van khong co co hoi.
Khoan thoi gian Tong Triet Tong tai vi, Tay Ha thua tran quan Tong, khong dam manh đong. Lieu Thien To Đe bo be chinh su, lai xuc pham nguoi Nu Chan, pham phai sai lam voi Hoan Nhan A Cot Đa, khien nguoi Nu Chan khoi binh. Tong Huy Tong nhan co hoi nay ma lien ket voi nguoi Nu Chan, lap ra Hai Thuong chi minh, cung hop suc đoi khang quan Lieu.


Chien dich Yen Kinh Khi trieu Lieu đa mat Thuong Kinh va Trung Kinh, bi buoc phai nam doi, Đong Quan va Thai Kinh cung thinh đuoc đanh Lieu đe lay Yen Van thap luc chau. Nguoi Lieu thay quan Tong, đa đinh xin hang, nhung Thai Kinh va Đong Quan kieu cang tu đac, xem thuong nguoi Lieu, lai đanh toi cung. Nguoi Lieu tuyet vong, cung cuc, đanh tan quan Tong. Tuy quan Tong chiem đuoc Yen Kinh nhung luc nay tuong Tong la Luu Cap phai cau cuu quan Kim. U Chau may choc lai tran đay chien su giua quan Tong va tan quan Lieu.
Khi Luu Cap va Nhac Phi toi trai quan Kim, Hoan Nhan Niem Han khong tiec loi si nhuc nguoi Tong. Tuy vay, quan Kim van khoi binh tien đanh, nhung đanh dep quan Lieu roi thi lai chiem luon Yen Kinh.
Nguoi Nu Chan khinh thuong nha Tong co muoi van quan hon ma khong đanh noi quan Lieu, che cuoi nha Tong yeu ot. Kim Thai Tong luc đau chang mang đen nha Tong, tuy nhien sau lai thay nha Tong long leo, muon co y đanh Tong.


Quan he đoi ben Nguoi Nu Chan lien tuc ra yeu sach va yeu cau đoi voi trieu Tong. Tong Huy Tong muon cau an, đap ung cac yeu cau cua nguoi Kim. Khoang thoi gian nay, Tong cung ngam keu goi nguoi Khiet Đan phan Kim hang Tong. Tuong Truong Giac tung theo Kim nay phan Kim hang Tong, quy phuc ca mot khu vuc lon phia bac Yen Van cho Tong. Nguoi Kim muon đanh, nhung Truong Giac co ky binh Khiet Đan va vien quan Tong nen đanh bai quan Kim. Quan Kim don quan đanh not, khien cho trieu Tong khuynh đao. Rot cuoc đe yen be bien cuong, nam 1123, vua Tong tram Truong Giac roi cau an voi quan Kim. Tong-Kim tu đo đa khong con quan he tot đep, ban than Kim Thai Tong thay Tong đa suy yeu, cung đa muon xam luoc đen noi.


Chien tranh Bac Tong - Kim (lan 1) Hai nam sau khi Truong Giac bi hanh hinh, Kim Thai Tong phai quan nam ha, lay co Tong pham phai Hai Thuong Chi Minh. Thang 11 nam 1125, Kim Thai Tong lenh cho Ta Da, Niem Mot Hat chia quan lam hai canh tan cong Thai Nguyen, Yen Son. Nguoi Nu Chan von la dan toc du muc, lai vua trai qua chinh chien, khong ngai gian kho, đanh quan Tong the nhu che tre.
Bay gio quan Kim đa ap sat song Hoang Ha, Huy Tong hoang hot muon bo tron khoi kinh đo. Thai thuong thieu khanh Ly Cuong ban voi cap su trung Ngo Man xin vua nhuong ngoi cho thai tu Trieu Hoan. Ngo Man thay viec ay khong tien, chi xin thai tu giam quoc. Ly Cuong chich mau ma viet tau trinh len, xin theo le Đuong Tuc Tong o Linh Vu xua kia, xin nha vua nhuong ngoi cho thai tu.
Ngay 17 thang 1, Huy Tong xuong chieu cho thai tu tuc vi hoang đe, ban than tu xung Giao chu Đao Quan thai thuong hoang, hoang hau Trinh thi la Thai thuong hoang hau. Ngay 18 thang 1, Trieu Hoan len ngoi hoang đe, tuc la Tong Kham Tong.
Luc bay gio nguoi Kim tan cong rat gap: Oat Li Bat vay ham phu Đuc Tin, Niem Mot Hat vay Thai Nguyen, Kham Tong ha chieu cho Kinh Đong, Hoai Tay cac noi đua quan ve ho ve. Đau nam 1126, Oat Li Bat tu Thang Am tan cong Tuan chau. Noi thi Luong Phuong Binh dan quan ra chong, toan quan tan ra, Phuong Binh bo chay thao than. Kham Tong ha chieu than chinh, theo guong Tong Chan Tong đen Thien Uyen truoc kia, cu Ngo Man, Ly Cuong đi theo, nhung thuc chat thi chi la noi mieng ma thoi. Cung trong ngay hom đo, dung Ngo Man lam tri Xu mat, Thuong thu bo Lai Ly Chuyet lam Đong tri. Ngay khi đuoc tin Tuan chau that thu, Thuong hoang thu don hanh trang, chay ve phia đong theo huong cua Thong Tan, muon đen Kim Lang (nay la Nam Kinh) tru an.
Toan coi phia bac Đai Tong chi con thanh Thai Nguyen va Đai Đong la chong cu ngoan cuong, ngoai ra cac thanh khac nhu Bao Đinh, Đinh Chau, Hinh Đai va Chinh Đinh khong phai bi tuyet diet thi cung đau hang. Hoan Nhan Niem Han tien thoai luong nan, đanh khong noi thanh Thai Nguyen, tuong chung mang hy vong đuoc cho Đai Tong. Tuy vay chua toi ngay ram thi quan Kim đa vuot song Hoang Ha, nhanh chong tien toi tay bac chan thanh Bien Kinh (kinh đo Khai Phong).
Kham Tong nhut nhat rat so nguoi Kim, ngay đem an ngu khong yen. Tong Kham Tong ha lenh cho cac lo can vuong. Khi đo xa gia cua Thuong hoang đa tu Bac chau ve Nam Kinh. Su gia Kim la Ngo Hieu Dan đen hoi viec chua chap Truong Giac, Kham Tong noi đo la viec cua trieu truoc, khong nen nhac đen; phan đong cac đai than đe nghi cu than vuong, te tuong đen trai quan Kim cau hoa. Kham Tong sai Ly Chuyet đi su, Ly Cuong cho rang Chuyet co the lam hong viec, xin đi thay, Kham Tong giu lai. Oat Li Bat ra đieu kien: nop 500 van lang vang, 5.000 van lang bac, bo ngua 10.000 con, vua Tong goi vua Kim la bac, cat đat ba tran Ha Gian, Trung Son, Thai Nguyen.
Luc đo quan Kim đanh Hao, Tran Kieu, Phong Khau, Ve chau cac cua. Ly Cuong len thanh đoc chien, đanh quan Kim o cua Canh Duong. Ong ra lenh chuan bi bao cat, vu khi giu thanh, lai đoc quan si đem đa tu trong nha Thai Kinh ra chan cong. Kham Tong sai su đen khich le quan si, ai nay đeu hoan ho. Quan Tong đanh tu gio Mao đen gio Mui, quan Kim khong tien len đuoc, lai bi tap kich tu phia sau, thiet hai hon 1000 nguoi nen phai lui. Luc đo Ly Chuyet tro ve bao nhung đoi hoi cua nguoi Kim; Kham Tong trieu te tuong đen ban. Ly Bang Ngan, Truong Bang Xuong xin Kham Tong thuan theo, Ly Cuong phan đoi. Rot cuc Kham Tong theo loi Bang Ngan, thu gom vang bac cung chi đuoc 20 van lang vang, 4 van lang bac, khong đu so nguoi Kim yeu cau, phai xin gia han; lai trao đia đo ba tran cho Kim va dang the thu, xung nuoc bac nuoc chau; cu Truong Bang Xuong va Khang vuong Trieu Cau sang trai Kim lam con tin.
Tuy nhien khong lau sau Kham Tong lai dao đong, chuan bi xa gia đe cung hau cung chay ve phia nam. Ly Cuong goi Cam ve quan cung ho: "Nguyen tu thu!" Roi lai tau rang gia quyen cua Cam ve quan đeu o kinh thanh, mot khi roi khoi thi long nguoi ly tan, giua đuong chang may co bien thi kho thoat khoi ky binh cua Kim. Kham Tong moi quyet đinh o lai.
Ly Cuong lai hien ke cho quan an ngu ben song va nhung con đuong hiem, vay đich ma khong đanh; đoi khi het luong chung phai rut, thi quan Tong cu đuoi theo thu lai đat đai, diet sach mot tran đe chung khong dam đen nua. Co Dieu Binh Trong nhat quyet dan 10.000 quan tap kich vao trai Kim, nhung quan Kim dung ke nhu quan Tong vao tran roi cho phuc binh ra đanh. Quan Tong đai bai, Binh Trong mat tich. Chung Su Đao ban rang ngay mai hay đanh nua, goi la ke xuat ki bat y, nhung Ly Bang Ngan lai tim co ngan can nen ke hoach khong đuoc tien hanh.
Trieu đinh Tong lai sai su đen cho Kim, noi khong cat đat nua. Oat Li Bat gian qua, trach cu Khang vuong va Truong Bang Xuong. Bang Xuong so qua đen phat khoc, duy Khang vuong van khong to ra so set gi ca. Oat Li Bat nghi ngo than phan cua Khang vuong, sai Vuong Nhue vao thanh đoi cu nguoi khac đen thay va hoi toi đanh len. Ly Bang Ngan đo het toi loi cho Ly Cuong khien ong bi bai chuc. Thai hoc sinh Tran Đong ben quy o truoc cua xin Kham Tong dung lai Ly Cuong. Quan dan trong thanh hon 10.000 nguoi đuoc tin cung keo đen ngoai cua Tuyen Đuc reo ho ung ho Ly Cuong. Gap Ly Bang Ngan, ho mang chui khong thoi, Bang Ngan kho khan lam moi thoat đuoc. Kham Tong đanh phai truyen chi phuc chuc cho Ly Cuong thi tinh hinh moi yen.
Quan Kim von chu luc ky binh, khong gioi cong thanh. Thua Tuong Ly Cuong đoc thuc Cam Quan, đay lui quan Kim. Bien Kinh coi nhu giu vung. Quan Kim đanh thanh khong xong, lieu đuong rut lui ve nuoc, tranh tai hai nhu tran chien Thien Uyen giua Tong-Lieu nam xua. Ly Cuong, Chung Su Đao muon truy đuoi theo, nhung Ly Bang Ngan lai ngan tro, đanh thoi.


Hau ky cuoc chien đau tien Kim Thai Tong luc nay yeu cau nha Tong cat đat Thai Nguyen va gui con tin qua Thuong Kinh (nay thuoc Cap Nhi Tan, Hac Long Giang), cong them khoan chien phi va tien cong nop. Tong Kham Tong bat chap loi can gian, van đap ung nguoi Kim. Cuu Hoang Tu Trieu Cau (vua Tong Cao Tong sau nay) qua su Kim, con co Nhac Phi đi theo lam ve sy.
Hoang tu nuoc Kim la Hoan Nhan Tong Bat hay Ngot Truat thay Trieu Cau thi kinh ne, nhung Kim Thai Tong thi lo so, boi Trieu Cau hung tam trang chi, khau khi hon nguoi, Kim Thai Tong lo so sau nay se thanh đai hoa, do đo ma co y đinh giet đi. Chuyen vo lo, Trieu Cau cung Nhac Phi va tuy tung chay ve bien gioi đat Tong.


Tinh Khang chi bien Lay co trieu Tong boi uoc, quan Kim nhanh chong tan cong lan nua. Quan Kim lai vay Thai Nguyen. Thang 5 am lich nam 1126, Chung Su Trung giao chien voi nguoi Kim o huyen Du Thu va tu tran, Kham Tong cho Dieu Co va Ly Cuong đen giai vay Thai Nguyen. Nguoi Kim thua thang tan cong Binh Đa, Dieu Co lui ve Long Đuc. Ly Cuong đuoc tin, giang chuc Dieu Co, phong Giai Tien lam che tri su, đong quan o Ha Duong, chuan bi xe chien, ngua chien roi tien ra Ha chau chong giac. Tuy nhien do cac tuong duoi quyen cham chap luoi bieng, nen cac canh quan đau that bai duoi tay nguoi Kim. Nha Tong đuoc tin thua tran, ben bai chuc Ly Cuong, dung Chung Su Đao thay the, đo la vao thang 8 am lich. Phe chu hoa lai noi len, xin cat ba tran cho nguoi Kim.
Thang 9 am lich, Niem Mot Hat đanh manh vao phu Thai Nguyen. Tri phu Truong Hieu Thuan khong chong noi va bi bat. Ly Cuong bi đan hac vi "gay oan voi Kim" lien bi đay lam tri Duong chau. Cac đai than Luu Giac, Ho An Quoc keu xin cho Cuong cung bi giang chuc.
Bay gio cac đao quan do Truong Thuc Da, Tien Cai đeu đinh toi chi vien cho kinh su. Nhung Canh Nam Trong va Đuong Khac chu hoa, nen lai lenh quan tuong cac noi khong đuoc khinh đong, con sai su toi trai Kim xin đuoc hoa nghi. Thang 10 am lich, quan Kim lai pha phu Chan Đinh, Chung Su Đao giao chien o Tinh Hinh cung bi thua. Nguoi Kim sai Vuong Nhue đen Bien Kinh trach viec Tong trieu that tin. Luc nay nguoi Kim đanh sang Trung Son, ha Phan chau, Lan chau Binh Đinh quan chuan bi vuot song. Kham Tong kinh hai, lai trieu Chung Su Đao ve kinh, nhung it lau sau Su Đao qua đoi. Lai dung Pham Not len thay coi giu Luong Ha, sai su gia đong y cat đat. Niem Mot Hat đoi Tong phai cu Khang vuong Trieu Cau toi lam con tin.
Quan Kim biet nha Tong bac nhuoc nen van cu tan cong. Ho vao phu Binh Duong, Hoai Đuc quan. Niem Mot Hat ap sat Hoang Ha, tuyen phu su Triet Ngan Cau dan 10.000 binh ra chong. Mot Hat dung ke khua chieng mua trong, quan Tong hoang so chay het đi. Quan Kim ben vuot song. Cac tuong Duong An Anh, Tong Đao, Vuong Tuong... bo thanh ma chay; Vinh An quan va Trinh chau đeu hang Kim. Vuong Van đi su tro ve, bao rang nguoi Kim khong noi gi đen tam tran ma bao cat Luong Ha, chia song đe tri. Đinh than tranh cai mot tran, cuoi cung Kham Tong theo loi Vuong Van, cu Khang vuong Cau đi su, hua cat đat, dang ton hieu cho vua Kim co 18 chu, goi bac xung chau.
Cung luc đo thi quan cuu vien cua Truong Thuc Da vao đuoc kinh thanh. Truong Thuc Da nam trung quan, lay con trai Ba Phan nam tien quan, Trong Hung nam hau quan, ca thay 3 van nguoi len đuong can vuong. Đen Uy Thi, giao chien voi quan Kim đi do tham, vua đanh vua tien. Đay la đoi quan Tong duy nhat thanh cong trong viec chi vien cho kinh thanh.
Quan Kim pha Hoai chau, giet tri chau Hoac An Quoc, tien đen chan thanh Bien Kinh. Đuong Khac khong co ke nao, khuyen Kham Tong hay doi đo ve Lac Duong, nhung co Truong Thuc Da đua quan toi cuu vien va can ngan. Sau khi gap mat, đe xuat đua đe đi Tuong Duong đe tam tranh the giac manh, vua đong y. Thang nhuan, đe o tren thanh, xem Thuc Da bay tran o vuon Ngoc Tan, ao giap sang ngoi, dieu vo duoi thanh; đe hai long, cho tien Tu Chanh đien hoc si, lenh đua quan vao thanh. Thuc Da giao chien voi quan Kim lien tiep 4 ngay, giet đuoc 2 vien tuong đich co đeo vong vang. Đe sai su goi thu co niem phong sap, noi dung chep nhung loi khen ngoi Thuc Da, lam hich cao voi cac noi, nhung chang thay đoi quan nao khac đen can vuong.
Nguoi Kim lai đanh Thien Loi mon. Vao thang nhuan, Đuong Khac cung Kham Tong tuan thanh, quan dan nha Tong oan han Đuong Khac, lien đo xo vao tan cong, Khac so qua xin tu chuc. Lo quan can vuong cua Ho Truc Nhu keo đen, bi nguoi Kim đanh bai va bi giet, chi con lo quan cua Truong Thuc Da. Kham Tong phong ong lam Thiem thu Xu mat vien su. Thuc Da cung Pham Quynh cuc luc ngan chan quan Kim, lai khuyen Kham Tong doi đo ve Tuong Duong, ong khong theo.
Quan Kim nhieu lan tan cong vao cac cua trong thanh Bien Kinh, quan Tong chiu mot so thiet hai. Ben ngoai, nguoi Kim cung pha đuoc nhieu chau quan o Ha Bac. Trong thanh, quan Tong van con khoang 7 van quan, lai co vai chuc van ba tanh san sang tiep ung. Nhung thuong dan yeu nuoc đe nghi trieu đinh phat vu khi đe ho to chuc cac đon vi dan quan, cung binh si trieu đinh chong giac, nhung vua Tong nhu nhuoc, chi muon nghi hoa nen khong đong y. Ay vay nhung vua Tong lai me tin, phe chuan viec cap vu khi cho cac nhom du đang trong kinh thanh, lap ra mot đon vi co 7.777 linh goi la "Luc giap binh".
Ve sau nguoi Kim đanh mot tran lon vao thanh, Luc giap binh ra chong va bi đanh tan tac. Bay gio co Quach Kinh tu xung biet dung phap thuat co the đanh lui quan Kim, nay Thuc Da buoc Kinh ra tran. Kinh lien mo cua Tuyen Hoa, khong giao chien voi quan Kim ma bo tron. Quan Kim thua thang tran qua cua Tuyen Hoa đanh manh vao thanh, vao Nam Huan Mon, thong che Dieu Huu Trong tu chien, Luu Dien Khanh cung bi chet; ngoai ra con co Ha Khanh Ngon, Tran Khac Le, Hoang Kim Quoc... Thanh Bien Kinh bi vo. Đo la ngay 25 thang 11 nhuan nam Tinh Khang thu nhat, tuc 9 thang 1 nam 1127.
Quan Kim tran vao thanh roi nhung thay quan Tong con đong, nhieu nguoi dan Tong yeu nuoc san sang chong lai nen dung tien quan, tiep tuc dung chieu bai đoi boi thuong đe buoc trieu đinh Tong phai đau hang.
Quan dan va ve si trong thanh hon 100.000 nguoi hua nhau giet su than trieu Kim, đoi gap thien tu. Kham Tong phai len lau uy du. Ve si Tuong Tuyen muon dung vu luc đuoi ho đo, nhung La Hao Van ngan lai. Kham Tong lenh Ha Trac va Te vuong Hu toi trai Kim ban viec nghi hoa. Niem Mot Hat đoi đich than thuong hoang phai ra gap. Kham Tong nuoc mat la cha, quyet đinh đi thay thuong hoang. Đau thang 12, xa gia cung Ha Trac, Tran Qua Đinh, Ton Pho cung đen trai Kim. Nguoi Kim đoi nop ngan van lang vang, hai ngan van lang bac, lua mot ngan van tam; va giu tat ca cac đai than lai, chi tha Kham Tong ve. Kham Tong tro ve thanh, khoc ma noi

Te tuong hai cha con ta roi.
Sau đo ong sai Tran Qua Đinh, Triet Ngan Chat cat đat Ha Đong, Ha Bac cho Kim, la lenh Au Duong Tuan keu goi cac chau quan đau hang. Tuan khong phuc, bi nguoi Kim bat giai ve Yen Kinh. Mot luong lon binh si Tong va dan thuong vo toi đa bi quan Kim sat hai. Quan Kim cung cuop boc luong thuc va quan ao, khien nhieu nguoi dan chet vi đoi ret trong mua đong nam đo.
Tet Nguyen đan nam Tinh Khang thu 2, Kham Tong trieu yet thai thuong hoang đe o cung Dien Phuc, sai Te vuong Hu va Canh vuong Ki đi su sang Kim. Chieu cat Luong Ha đa ban xuong tu lau, nhung dan Luong Ha phan lon khong phuc, do vay nguoi Kim chi co đuoc Thach chau. Nguoi Kim cu nguoi sang nhan vang lua nhung voi đoi hoi qua lon, trieu đinh nha Tong khong sao thu gom đu đuoc. Toi mung 10, Kim lai sai nguoi đen đoi va bat Kham Tong sang ban lai. Ha Trac, Ly Nhuoc Thuy khuyen Kham Tong nen đi. Kham Tong ben đe Ton Pho giup thai tu giam quoc, con minh cung Ha Trac va Ly Nhuoc Thuy sang trai Kim. Co Truong Thuc Da, Ngo Cach, Đuong Khac đeu can ngan, Kham Tong khong nghe. Ngay 11, Kham Tong xa gia ra khoi thanh, hen 5 ngay sau se ve. Khi xa gia toi cong thanh, dan chung ua ra giu lay xin vua o lai. Pham Quynh rut kiem ra đe doa, chem chet may nguoi. Khi Kham Tong đen trai Kim, Niem Mot Hat bat giu ong lai va đoi trieu Tong nop đu so tien cong. Thai hoc sinh Tu Quy đen trai Kim đe ruoc vua ve, bi nguoi Kim giet chet.
Cat đia su Luu Hop bi nguoi Kim buc bach viec lap vua khac, Hop khong chiu roi tu sat. Ngay Binh Dan thang 2 AL, tuc 20 thang 3, Kim Thai Tong ha chieu phe thuong hoang va Kham Tong xuong lam thu nhan. Sai nguoi vao thanh tu cua Nam Huan, ep cac đai than lap vua ho khac. Ngay 21 thang 3, Pham Quynh ep thuong hoang Huy Tong, hoang hau cung phi tan, cung nu tat tat len xe toi trai Kim, ep noi thi Đang Thuat ghi ro ten tung nguoi trong tong that, so phi tan o hau cung, cong them ghi chep cua Tu Binh Triet phu doan Khai Phong thi đuoc hon 3000 nguoi.. Cac bao ty, hung phuc, phap vat, le pham… cua hoang that trieu Tong cung bi quan Kim lay sach khong con mot thu gi.
Đang thuong nhat la Cong chua Mau Đuc đe co, con gai đep nhat cua Huy Tong, bi nhi hoang tu nuoc Kim la Hoan Nhan Tong Vong bat lam ca ky, ngay ngay phai đoi co, hau ruou, mua hat giai khuay, roi sau bi han chuoc say roi cuong buc. Đuoc 1 nam thi Hoan Nhan Tong Vong chet, đe co lien bi mot nguoi chau cua Kim Thai Tong ten Hoan Nhan Hi Doan chiem đoat. Cong chua phai chiu canh day vo o nhuc, ngay sau đo đa chet trong trai cua Hi Doan khi moi 22 tuoi.
Nguoi Kim buc thuong hoang trieu hoang hau, thai tu đen. Ton Pho giu thai tu lai khong cho đi, nhung cuoi cung cung khong ngan đuoc nguoi Kim. Nguoi Kim ep hai vua mac Ho phuc, Ly Nhuoc Thuy om Kham Tong ma khoc roi chui mang quan giac nen bi giet. Niem Mot Hat, Oat Li Bat đoi Vuong Thoi Ung vao ban viec lap vua moi, y cua nguoi Kim la lap Truong Bang Xuong, nhieu đai than nhu Ton Pho, Truong Thuc Da, Truong Tuan, Trieu Đinh, Ho Dan đeu khong chiu ghi ten. Co Ngu su trung thua Tan Coi ban ruoc vua cu ve, nguoi Kim lien bat giam Tan Coi.
Sau đo Truong Bang Xuong đuoc phong lam So đe o Trung Nguyen, Bac Tong diet vong (960 - 1127).


Hau qua Thang 3 am lich, nguoi Kim sau khi lap Truong Bang Xuong thi chuan bi đua tong that trieu Tong len bac. Đau thang 4, Oat Li Bat chia 2 vua Huy, Kham lam hai đoan ap giai ve Kim. Truong Bang Xuong mac ao bao xam, đoi mu đo đen đua mien. Oat Li Bat đua thuong hoang, thai hau va than vuong cung me đe cua Khang vuong Cau la Vi Hien phi khoi hanh tu Hoat chau. Niem Mot Hat đua Kham Tong, Chu hau, thai tu cung Ha Trac, Ton Pho, Truong Thuc Da, Tran Qua Đinh, Tan Coi đi tu Trinh chau. Thang 7 nam đo, hai vua Tong bi giam giu o Yen Kinh.
Tong cong quan Kim bat đi 14.000 nguoi, gom hoang toc, quan lai, phu nu thuong dan va tho thu cong. Quan Kim chia ho lam 7 đot giai len phuong Bac. Đot đau tien gom 2.200 thanh vien hoang toc va 3.400 phu nu. Doc đuong đi, đoan nguoi phai chiu canh đoi ret kho so, nhieu phu nu con bi quan Kim cuong hiep, so nguoi bi chet rat nhieu. Sau 1 thang, trong so 3.400 phu nu chi con 1.900 nguoi song sot. Thai tu Trieu Kham moi 11 tuoi (con cua Kham Tong) đa bi quan Kim giet khi ap tai len phuong Bac.
Ngay 21 thang 8 nam 1128, đoan nguoi bi giai toi kinh đo nuoc Kim. Hai vua va hoang toc bi ep phai coi tran, khoac trang phuc cua nguoi Kim (ao da cuu) đen quy lay o mieu Kim Thai To roi len đien Can Nguyen yet kien vua Kim. Kim Thai Tong ha chieu, phong Trieu Cat lam Hon Đuc cong, Trieu Hoan lam Trong Hon hau, 2 danh hieu mang y si nhuc. Nhan Hoai hoang hau Chu thi (仁懷皇后 朱氏), vo cua Tong Kham Tong cung phai đi cung, sau đo quan Kim lai ra lenh cho ba phai đi tam. Nhuc nha va uat han, Chu hoang hau đa nhay xuong nuoc ma tu van. Cac cung nu Ve Mieu Nhi (宮女衛貓兒), Tao Dieu Uyen (曹妙婉), Bac Nhu Manh (卜女孟), Tich Tan Si (席進士), Trinh Xao (程巧), Du Ngoan Nguyet (俞玩月), Hoang Can (黄勤) cung tu sat cung voi ba. Chu hoang hau đuoc Kim The Tong khen ngoi la "hoai thanh ly khiet, đac nhat di trinh, chung tuy đoc tinh, bat khuat ky tiet", tuc la biet giu tiet trinh, bat khuat truoc giac, ban thuy la "Tinh Khang quan Trinh Tiet phu nhan" (靖康郡贞节夫人). Ten thuy nay vua ca ngoi khi tiet cua Nhan Hoai hoang hau, lai ngam mang y si nhuc rang 2 vua Tong con khong co khi phach bang 1 nguoi phu nu.
Thang 10 nam đo, 2 vua Tong bi doi toi Han chau. Thang 7 AL nam 1130, bi doi sang thanh Ngu Quoc, luc nay chi con khoang 140 nguoi tuy tung đuoc đi theo. Tat ca phai song trong trai giam, moi nam chi đuoc phat 1 đau 8 thang lua va 5 bo đay det vai, chiu canh đoi ret kho so.
Đe tang them su si nhuc, khoang 300 the thiep hoac cong chua, quan chua nha Tong bi nha Kim bat đen Tay Y vien (洗衣院) lam tap dich, nhieu nguoi trong so đo con bi bat lam ky nu phuc vu cho quy toc, tuong linh nha Kim hoac bi quy toc nha Kim nap lam the thiep, tham chi bi đem ban thuong nhu chien loi pham. Thang gieng nam Thien Hoi thu 6 (1128), khi su gia Nam Tong la Vuong Luan đen Van Trung, te tuong Kim la Hoan Nhan Tong Han đem 1 nguoi đan ba va 1 nguoi con gai trong tong that nha Tong tang cho ong ta; lai đem 1 nguoi con gai tong that tang cho su gia đi theo la Chu Tich. Vi Chu Tich cung coi giu đao nghia, quyet khong nhan nen bi xu tu.


= Moi thu Tong - Kim =
Hai vua Tong bi bat, phai chiu nhuc nhu no le roi chet trong canh giam cam. Hoang hau cua Kham Tong la bac mau nghi thien ha thi phai tu van đe bao toan khi tiet, thai tu va nhieu hoang tu bi giet, nhieu cong chua bi dam o cuong hiep, bi bat lam the thiep, no ty. Hang chuc trieu nguoi dan chiu canh nuoc mat nha tan, gan mot nua giang son Đai Tong roi vao tay giac. Su bien Tinh Khang la moi quoc han to lon chua tung thay đoi trieu đinh va than dan nha Tong, va cung la noi nhuc hiem thay đoi voi 1 trieu đai lon trong lich su Trung Quoc.
Suot 100 nam sau đo, khi nghe toi su kien nay, nguoi Tong yeu nuoc đeu roi nuoc mat vi cam gian, ai cung nung nau quyet tam diet Kim rua han, gianh lai giang son cua to tong. Đoi ong cha khong rua đuoc nhuc thi giao cho đoi con chau ke tuc, the chua diet đuoc Kim thi chua nguoi han.
Bac Tong tu đay diet vong, nhung may man la van nuoc nha Tong con chua het. Hoang tu thu 9 cua Tong Huy Tong la Khang Vuong Trieu Cau đang cam quan ben ngoai nen thoat đuoc su vay bat cua quan Kim. Manh hoang hau cua Tong Triet Tong (tuc la chi dau cua Tong Huy Tong) do đa bi phe va roi khoi hoang cung tu lau nen cung thoat khoi tay quan Kim. Mot so đai than trung thanh chay xuong phia nam, cung voi Manh hoang hau đa lap hoang tu Trieu Cau len ngoi, hieu la Cao Tong, su goi đo la nha Nam Tong. Nghe tin trieu đinh nha Tong đuoc tai lap, đat nuoc đuoc noi lai đai thong, nhung trung than nghia sy yeu nuoc phan chan tro lai, bat đau to chuc khang chien chong Kim đe khoi phuc giang son.
Nguoi Kim thu đuoc phia bac Trung Nguyen, song nguoi Han to chuc dan quan đanh pha quan Kim. Cac danh tuong Nam Tong la Nhac Phi, Han The Trung, Luu Ky, Luu Quang The, Ly Cuong, Tong Trach, Truong Tuan... đa lieu minh chien đau đe bao ve xa tac, mong gianh lai giang son Đai Tong. Nhung tiec rang bao no luc cua ho đa bi su ich ky cua Tong Cao Tong va đam quan lai chu hoa trong trieu đinh (đung đau la gian than Tan Coi) pha hong tat ca, danh tuong Nhac Phi con bi chung hai chet. Nha Nam Tong đay lui đuoc quan Kim, nhung cung chang the khoi phuc lai đuoc nhung vung son ha đa mat.
Lao tuong yeu nuoc Tong Trach đa 70 tuoi van len đuong ra tran. Khi om nang, ong than tho voi tuong duoi quyen: "Ta vi chua bao đuoc thu cho nuoc, trong long uat uc nen moi mac benh nay. Chi can nhung nguoi con song gang suc diet đich thi ta nham mat cung khong an han", roi ong ngam 2 cau tho cua Đo Phu: "Ra quan chua thang lia đoi. Anh hung mai mai le roi đam đia". Truoc khi qua đoi ong con co ho lon: "Vuot song, vuot song, vuot song". Tuong si nghe loi ong tran troi đeu xuc đong roi nuoc mat. Quan dan Khai Phong nghe tin ong ta the thi thuong khoc tham thiet.
Danh tuong Han The Trung qua 20 nam chinh chien khang Kim, trai qua hang tram tran lon nho, tren nguoi đay vet thuong, chi chit seo; 10 ngon tay chi con 4 ngon nguyen ven. Danh tuong Nhac Phi thi lam bai tu Man giang hong (滿江紅, Manjiang Hong hay Mau đay song), the hien hung tam diet Kim rua han cho đat nuoc, gianh lai giang son cho tram ho Đai Tong:

Ba muoi tuoi cat bui cong danh,
Tam nghin dam dam suong dai nguyet.
(...)
Đoi, vung len an thit giac Ho,
Khat, cuoi chem Hung No uong mau.
Te tuong Truong Tuan gui thu cho cac con trai, viet: "Ta la tuong quoc, khong the khoi phuc Trung Nguyen, rua moi nhuc cua to tong, chet roi, đung tang ben trai mo cua tien nhan, ma tang duoi Hanh Son la đuoc roi!". Nha tho yeu nuoc Luc Du qua đoi "mang theo moi han khong đuoc nhin thay đat nuoc đuoc thu hoi", ong viet ban di chuc bang tho cuoi cung nhu sau:

Chet roi muon su la khong,
Buon vi mot noi non song chua lien.
Ngay nao lay lai Trung nguyen,
Con oi! Nho khan gia tien biet cung.
Nam 1135, đai tuong quan Ly Cuong lai dang len Tong Cao Tong mot ban tau dai, trong đo nhac nho vua ve noi nhuc mat nuoc "cho lay đich lui ma lam vui, phai lay moi thu chua bao đuoc ma cam gian. Cho lay đong nam ma an tam, phai lay Trung Nguyen chua gianh lai, Xich Huyen Than Chau mat cho nuoc đich ma ho then; cho lay chu tuong nhieu lan bao tiep ma loi tay, phai lay quan – chanh chua sua sang, si khi chua chan hung trong khi cuong đich van con đay ma lo lang".
Trong chieu phat Kim vao nam 1206, Truc hoc si Ly Bich viet:

Đao troi von san đep, Trung Quoc tat phai giu cai đao ly cua minh, lai đuoc long nguoi quy thuan, quyet bao cuu thu. Bon Ro ngu xuan kia dua vao minh uoc ma sinh sat tram ho, tham lam vo vet... Chung đa đua quan cuop sach, đot sach khac nao bay da thu. Nay ke co toi phai bi trung phat; ta se xuat binh voi khi the hung manh đe gianh lai giang son cho tram ho. Xa gan đuoc tin thay đeu xuc đong. Quan dan phai nho đen noi nhuc cua to tong (chi Su bien Tinh Khang), gang suc lap cong, khong đuoc bo lo co hoi nay.
Chien tranh Nam Tong va Kim bat đau tu sau Tinh Khang chi bien. Hai ben đa giao tranh trong 3 cuoc chien lon trong 100 nam, xen giua la may chuc nam hoa hoan. Sau nay, nam 1234, nha Tong lien minh voi Mong Co tieu diet nha Kim. Đai tuong Nam Tong la Manh Cung ke thua su nghiep bao ve đat nuoc cua 3 đoi cha ong, đa hoan thanh chi lon diet Kim suot 100 nam cua quan dan nha Tong, bao thu moi han Tinh Khang. Thi hai vua Kim bi đua ve te cao tai thai mieu nha Nam Tong o Lam An phu, sau đo Tong Ly Tong ra lenh giam giu trong kho nguc Đai ly tu đe tuong trung cho moi han Tinh Khang cua to tien trieu Tong đa đuoc rua. Tuy nhien 45 nam sau thi chinh Nam Tong cung bi Mong Co tieu diet.


Thay đoi lanh tho Luc Tong Cao Tong moi xuong phia nam, lanh tho Đai Tong van hay con chua bi mat mat nhieu. Đong toi Hoai Nam, Tay van con Thiem Tay. Nhung sau đo do Cao Tong nhut nhat keo ve Lam An nen toan coi Thiem Tay, Son Đong va Ha Nam mat het, quan Kim đa co luc đong quan ngoai thanh Lam An. Đai Tong nay chi giu đuoc giang son phia nam song Hoai. Lanh tho Bac Tong nam 1120 đat khoang 2,8 trieu km2, đen thoi Nam Tong con lai khoang 2 trieu km2, tuc la 800.000 km2 (gan 29% dien tich) o phia bac đa roi vao tay Kim.


Trong van hoa Su kien nay đuoc nhac đen trong tieu thuyet kiem hiep Anh hung xa đieu cua co nha van Kim Dung. Theo đo, hai nhan vat chinh trong truyen la Quach Tinh va Duong Khang, ten cua ho la do đao si Khuu Xu Co đat đe mong 2 đua tre se ghi nho moi han mat nuoc cua su kien Tinh Khang nay. Trong đo, Duong Khang chinh la hau due cua Duong Tai Hung (danh tuong chong Kim co that trong lich su, phuc vu duoi quyen đai tuong Nhac Phi)


Xem them Tong Huy Tong
Tong Kham Tong


Tham khao