Co Viem Vu (gian the: 顾炎武; phon the: 顧炎武; binh am: Gu Yanwu; 15 thang 7 nam 1613 – 15 thang 2 nam 1682), von ten la Co Giang (gian the: 顾绛; phon the: 顧絳; binh am: Gu Jiang), tu Trung Thanh (忠清), sau đoi ten thanh Viem Vu (炎武), tu Ninh Nhan (寧人), ngoai hieu Đinh Lam tien sinh (亭林先生), la mot nha tu tuong Trung Quoc song vao cuoi thoi Minh, đau thoi Thanh trong lich su Trung Quoc.
Ong đa trai qua tuoi tre cua minh trong cac hoat đong phan Thanh phuc Minh sau khi nguoi Man Chau chinh phuc Trung Quoc. Khi cac tan du cua nha Minh hoan toan bi sup đo, ong khong phuc vu nha Thanh ma đi ngao du toan quoc va cong hien het minh cho hoc van. Co Viem Vu, Vuong Phu Chi, Hoang Tong Hi đuoc hau the goi la Ba nha nho lon cuoi thoi Minh (明末三大儒, Minh mat tam đai nho), Minh mat tam tien sinh (明末三先生) hoac Ba nha tu tuong lon cuoi thoi Minh (明末三大思想家, Minh mat tam đai tu tuong gia).


Than the Co Giang que o huyen Con Son, phu To Chau, Truc Le, sinh nam 1613 duoi thoi Van Lich trong mot gia toc lon o Giang Đong. Cu cua ong la Nam Kinh Binh bo Huu thi lang Co Chuong Chi. Ong noi ten la Co Thieu Phat (顾绍芾), tung la Giam sinh Quoc tu giam. Cha đe ten la Co Đong Ung (顧同應), me đe ho Ha. Em gai ong ga cho nguoi cung huyen la Tu Khai Phap (徐開法), sinh ra ba anh em Tu Nguyen Van, Tu Can Hoc, Tu Binh Nghia, đeu đo đat thoi Thanh.
Tu nho, Co Giang đa đuoc qua ke cho chu ho Co Đong Cat (顧同吉) lam con thua tu. Me ke cua ong la con gai nha ho Vuong, moi 16 tuoi, chua ket hon đa thanh qua phu, thu tiet khong tai gia. Nang Vuong ban ngay thi det vai, toi đen thi đoc sach đen canh hai moi đi ngu, tu minh nuoi nang Co Giang truong thanh, thuong giang cho ong nhung tam guong trung nghia cua Nhac Phi, Van Thien Tuong, Phuong Hieu Nhu. Vi ly do đo, nen sau nay nha Minh sup đo, Co Giang đoi ten thanh Viem Vu, lay theo ten cua Vuong Viem Vu, mot hoc sinh cua Van Thien Tuong ca đoi an cu khong ra lam quan cho nguoi Mong Co.


Cuoc đoi = Thoi tre =
Nam 1626, Co Giang tro thanh Tu tai vao nam 14 tuoi, tu đo ket ban voi đong huong Quy Trang, gia nhap Phuc xa. Co Giang va Quy Trang đeu co ca tinh đoc lap, chinh truc, khong cau ne le giao cung nhac, bi nhung nguoi bao thu đuong thoi goi la Quy ky Co quai (歸奇顧怪).
Nam 1631, Co Giang cung Quy Trang thi huong o Ung Thien. Nam 1632, Co Giang thi tue khao, đuoc Đoc hoc ngu su Cam Hoc Khoat xep hang nhat đang, ten đung thu muoi bon.
Nam 1641, Co Thieu Phat qua đoi, Co Giang o nha chiu tang. Sau nhieu lan thi ma khong đo, lai chiu anh huong tu ong noi, Co Giang cam thay noi dung khoa cu chi chu trong van chuong bat co kho khan ma khong chu trong đen thuc tai, ben bo viec theo đuoi cong danh, ve nha nghien ngam Nhi thap nhat su, Thuc luc muoi ba trieu, sach đia ly, van xuoi, tuy but co lien quan toi dan sinh, tren co so đo bat đau sang tac hai tac pham Thien ha quan quoc loi benh thu va Trieu vuc chi.


= Khang Thanh =
Nam 1644, Ly Tu Thanh đanh vao Bac Kinh, ke đo quan Thanh tien vao Trung Nguyen. Co Giang lo so binh tai, dan me ke đen Thuong Thuc lanh nan, an cu o suoi Ngu Liem (语濂涇). Sau đo, ong đuoc Huyen lenh Con Son Duong Vinh Ngon (杨永言) tien cu, đuoc trieu đinh Nam Minh bo nhiem chuc Tu vu Bo binh. Trong thoi gian nay, ong bien soan Quan che luan, Tinh the luan, Đien cong luan, Tien phap luan đe xuat cai cach kinh te va quan đoi, dang len trieu đinh Hoang Quang, nhung khong đuoc đe y. That vong voi trieu đinh, ong bo quan ve que, cung Quy Trang va Ngo Ky Hang (nguoi Gia Đinh) tham gia nghia quan cua Vuong Vinh To, tran giu Con Son, xem Ha Doan Di la lanh tu cua nghia quan toan phu To Chau.
Nam 1645, Nam Kinh that thu, Co Giang đoi ten thanh Viem Vu đe to chi. Thang 6, quan Thanh tan cong To Chau, Gia Đinh that thu, Hau Đong Tang, Ma Nguyen Đieu, Ha Van Giao,... tu nan, Hoang Thuan Dieu, Cung Dung Vien, Truong Tich Mi,... tu van. Thang sau, Con Son bi bao vay, Duong Vinh Ngon bo tron, Co Viem Vu cung Quy Trang lien hiep quan cua Ngo Chi Quy (吳志葵), Lo Chi Du đen cuu, nhung sap thanh lai bai. Ngo Ky Hang tu tran, me đe cua Co Viem Vu bi quan Thanh chat tay, hai em trai Co Toan va Co Thang bi giet. Ke đo, Thuong Thuc cung that thu, me nuoi cua ong (đa ngoai 60 tuoi) tuyet thuc ma chet, đe lai di ngon yeu cau ong khong đuoc phuc vu trieu đinh nha Thanh.
Đuong vuong Chu Duat Kien len ngoi o Phuc Chau tiep tuc chong Thanh. Đai hoc si Lo Chan Phi lai tien cu Co Viem Vu, nhung lan nay ong khong nhan chuc vi đang đe tang. Nam 1646, Co Viem Vu quyet đinh đen Phuc Chau nhan chuc, nhung lai nghe theo loi cua Lo Chan Phi, bi mat lien he cac hao kiet vung Hoai Tu, tap hop cac luc luong noi day ve voi trieu đinh. Nam 1647, Tran Tu Long, Duong Dien Xu, Co Ham Chinh (顾咸正),... am tham lien he tuong Thanh la Ngo Thang Trieu noi day, Co Viem Vu co kha nang cung tham du. Cuoc noi day that bai, Co Viem Vu đang luu vong, lien quay ve tim cach cuu giup nhung bat luc. Cac chinh quyen Nam Minh o phuong nam lan luot sup đo, du Co Viem Vu khong he nan long, nhung mat đi cho dua tinh than, cong cuoc khang Thanh cua ong cung đo be.


= Bac du =
Do ong va anh truong đa qua đoi, nen Co Viem Vu đuoc ke thua gia san. Nhung gap nam thien tai, mat mua, nen ong phai cam co 800 mau ruong cho cuong hao Con Son la Diep Phuong Hang (葉方恆). Ho Diep muon bien ruong cua ho Co thanh cua minh, ben tim cach ham hai. Trong gia toc co chu ho Co Diep Thu (顧葉墅) cung anh ho Co Duy (顧維) lay co trong nha kho khan đe đoi chiem đoat gia san khong thanh, lien cau ket voi ho Diep, cho gia no Luc An (陸恩) to cao Co Viem Vu cau ket nghia quan. Viem Vu noi gian, giet chet Luc An nen bi bat giam hoi toi. Nho nguoi ban Lo Trach Pho giup nen vu an moi co the đuoc giai quyet. Trong khoang thoi gian nay, con trai đoc nhat cua Co Viem Vu la Co Di Coc (顧詒榖) chet yeu khi moi 5 tuoi.
Nam 1655, mat chon dung than, Co Viem Vu am tham ve nha ban het gia san, lay ten gia Tuong Son Dung (蔣山傭), gia lam thuong nhan roi que huong, mot đi khong tro lai. Hanh trinh cua Co Viem Vu trai qua Giang To, Son Đong, Ha Bac, Bac Kinh, Son Tay, Ha Nam, Thiem Tay, tong cong 7 tinh, hon 70 huyen, tren 3 van dam đuong. Đi đen đau, ong lai khao sat đia hinh, hoi tham va ghi chep lai dan tinh the thai, am tham lien he voi cac tri thuc van con tu tuong phan Thanh. Trong chuyen hanh trinh nay, Co Viem Vu cung nhieu lan đen vieng Thap tam lang, nhieu lan vao Bac Kinh va mot lan đen Son Hai quan (1659).
Nam 1668, Co Viem Vu bi bat giam 7 thang do lien luy toi vu Hoang Boi thi an, nho nguoi ban Ly Nhan Đoc giup đo moi đuoc ra tu. Nam 1671, nhan luc Co Viem Vu đang nghi lai tai nha cua chau ngoai Tu Can Hoc (đang lam quan o Bac Kinh), Đe su Hung Tu Ly moi ong chu tri viec bien soan Minh su, nhung ong kien quyet tu choi, tha nhu Gioi Chi Thoi, Khuat Nguyen lay cai chet đe to chi. Nam 1678, vua Khang Hi nha Thanh mo khoa Bac hoc hong nho đe thu hut ke si cu cua nha Minh, Co Viem Vu dut khoat roi khoi Bac Kinh, tu đo khong quay lai. Nam 1679, trieu đinh nha Thanh mo Minh su quan, Hung Tu Ly mot lan nua moi chao Co Viem Vu nhung ong tiep tuc lay cai chet ra cu tuyet.

Roi khoi Bac Kinh, Co Viem Vu nhieu lan toi Khuc Oc khao sat, giao luu voi cac ke si đat Tan nhu Ly Ngung (tuc Ly Nhi Khuc), Pho Son, Ve Hao (衛蒿),... O Khuc Oc, Co Viem Vu đa khao chung lich su nuoc Tan, sang tac muoi may bai van tho, đong thoi hoan thien tac pham đe đoi Nhat tri luc.
Thang 8 nam 1681, Co Viem Vu mang theo con thua tu Co Dien Sinh (顧衍生) đen Khuc Oc lan cuoi, khong may bi benh. Tren đuong đi, Co Viem Vu nhan thay vung Thiem Cam đang xay ra nhieu mau thuan xa hoi, lien gui thu cho Tuan phu Truc Le Vu Thanh Long đe phan anh thuc trang cho vua Khang Hi. Mung 8 thang Gieng (1682), Co Viem Vu quyet đinh đi tham ban be, khi đi qua Hoa Am, ong khong may bi nga ngua va mat vao ngay hom sau, tho 70 tuoi.


Hoc thuat Co Viem Vu la nguoi phan đoi Ly hoc va Tam hoc Tong-Minh chi ban suong ve "Tam, Ly, Tinh, Menh", đe xuong "Kinh the tri dung" (經世致用), dung hoc van thuc te đe nghien cuu su vat cu the, đe xuat dung chu truong "Pho hoc" (樸學) đe thay the "Ly hoc". Co Viem Vu đuoc xem la thuy to nganh khao chung hoc thoi Thanh. Nhieu hoc gia giua thoi Thanh bat đau noi theo Co Viem Vu, tien hanh phe khao toan bo lai lich su Trung Quoc tu tu lieu thanh van cho đen hien vat bi ky, tu lich su cho đen đia ly, thien van, đuoc xung la Can Gia hoc phai.
Mat khac, Co Viem Vu con la mot nha nghien cuu tieng Han co, đuoc coi la nguoi noi buoc Tran Đe. Ve tu tuong, Co Viem Vu đe xuong "Chung tri" (众治, cai tri tap the) thay vi "Đoc tri" (独治).


Danh ngon Co Viem Vu tung viet trong quyen 13 sach Nhat tri luc: Bao thien ha gia, that phu chi tien, du huu trach yen. (Nguyen van: 保天下者，匹夫之賤，與有責焉。). Hoc gia Luong Khai Sieu cuoi thoi Thanh đa tong ket lai thanh: Thien ha hung vong, that phu huu trach (Nguyen van: 天下興亡，匹夫有責), hieu theo nghia rong la Su suy thinh quoc gia la đai su cua moi nguoi hoac Ai ai cung trach nhiem cho su thinh vuong cua xa hoi.


Di san O que huong Con Son, co Cong vien Đinh Lam va Bao tang Co Viem Vu (顾炎武纪念馆) trong khuon vien cong vien. Nam 2005, Bao tang đuoc Bo Tuyen truyen Trung uong Trung Quoc xep vao danh sach cac "đia chi giao duc long yeu nuoc" cap quoc gia.
Nha cu cua Co Viem Vu nam o tran co Thien Đang (Con Son, To Chau) ngay nay, đuoc kien tao tu thoi cu cua Co Viem Vu la Co Te (顧濟). Thoi Gia Tinh, nha bi quan Oa pha huy, đuoc vua cap phep dung lai. Đay mot khu phuc hop thoi nha Minh voi sanh chinh, khu sinh hoat, nghien cuu va mot khu vuon. Ngoi mo cua Co Viem Vu nam o mot goc yen tinh cua khu vuon.


Ghi chu Chu thich Tham khao Peterson, Willard J. (1968). "The Life of Ku Yen-wu (1613-1682)". Harvard Journal of Asiatic Studies. Quyen 28. tr. 114–156. doi:10.2307/2718597. ISSN 0073-0548. JSTOR 2718597.
Peterson, Willard J. (1969). "The Life of Ku Yen-wu (1613-1682)". Harvard Journal of Asiatic Studies. Quyen 29. tr. 201–247. doi:10.2307/2718835. ISSN 0073-0548. JSTOR 2718835.
Johnston, Ian (ngay 31 thang 1 nam 2015). "Gu Yanwu: Translations of Letters, Poems and Essays". Cordite Poetry Review. Truy cap ngay 31 thang 3 nam 2017.
Ng, On Cho; Wang, Q. Edward (2005). Mirroring the Past: The Writing and Use of History in Imperial China. Honolulu: Nha xuat ban Đai hoc Hawaii. tr. 229–231. ISBN 978-0-8248-2913-1


Lien ket ngoai Cac tac pham cua Yanwu Gu tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Co Viem Vu tai Internet Archive