Tu Xuyen (tieng Trung: 四川; binh am: Sichuan) la mot tinh nam o tay nam cua Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Tinh li cua Tu Xuyen la Thanh Đo, mot trung tam kinh te trong yeu cua mien Tay Trung Quoc. Gian xung cua Tu Xuyen la Thuc (蜀), do thoi Tien Tan, tren đat Tu Xuyen co hai nuoc chu hau la Thuc va Ba, nen Tu Xuyen con co biet danh la Ba Thuc (巴蜀).
Nam 2018, Tu Xuyen la tinh đong thu tu ve so dan, đung thu sau ve kinh te Trung Quoc voi 83 trieu dan, tuong đuong voi Đuc  va GDP đat 4.068 ti NDT (615,4 ti USD) tuong ung voi Đai Loan.
Tinh Tu Xuyen co mot lich su lau dai, canh quan đep, san vat phong phu, tu xua đa đuoc goi la Thien phu chi quoc (天府之国; dich nghia: Nuoc troi). Phia tay Tu Xuyen la noi cu tru cua cac dan toc thieu so nhu nguoi Tang, nguoi Di va nguoi Khuong.


Lich su Vao khoang trieu nha Thuong, vung đat Tu Xuyen đa xuat hien nuoc Ba, Thuc, đac biet la nen van minh Tam Tinh Đoi (hoac goi la nen van minh đoi Ba Sao), van minh Kim Sa la đai bieu cho nen van minh Thuc thoi xa xua phat đat cao đo. Sau khi vuong trieu Tan thong tri Tu Xuyen, van hoa Ba Thuc va van hoa Trung Nguyen hoa tron lan nhau, tro thanh mot trong nhung đau nguon trong yeu cua van hoa Trung Hoa, nam giu vi tri quan trong trong lich su Trung Quoc.


= Nguon goc ten đat Tu Xuyen =
Vao khoang nam Ham Binh hoang đe Tong Chan Tong trieu Bac Tong, xuyen hap lo (川峡路) la đuong phan chia ranh gioi hanh chinh, ma nam o vanh đai bon đia Tu Xuyen ngay nay, bao gom tong cong bon lo la Ich Chau lo, Tu Chau lo, Loi Chau lo va Quy Chau lo, tat ca hop lai goi la xuyen hap tu lo (川峡四路), sau nay thuong goi tat la tu xuyen, tinh Tu Xuyen đuoc đat ten tu đo. Co cach giai thich khac la canh noi Tu Xuyen thoi đo co bon con song lon la song Dan, song Đa, song Gia Lang, song O, ngay xua goi song (江) la xuyen (川), tinh Tu Xuyen đuoc đat ten tu đo .


= Tien Tan =
Trong suot thoi ky tien su va lich su ban đau cua minh, Tu Xuyen va cac vung phu can trong luu vuc Truong Giang la cac noi cua cac nen van minh ban đia co the co nien đai it nhat tu the ky XV TCN va trung hop voi nhung nam cuoi cua nha Thuong va trong thoi nha Chu o phia bac Trung Quoc. Tu Xuyen đa xuat hien trong cac thu tich co Trung Hoa voi cai ten Ba Thuc (巴蜀) do ket hop ten goi cua hai quoc gia co trong bon đia Tu Xuyen la Ba va Thuc. Lanh tho cua nuoc Ba nay la Trung Khanh, vung đat đong bo Tu Xuyen doc theo Truong Giang va mot so chi luu cua no, trong khi nuoc Thuc co lanh tho tai khu vuc Thanh Đo cung cac đong bang xung quanh va lanh tho lan can o tay bo Tu Xuyen.

Su ton tai cua nuoc Co Thuc đuoc ghi lai rat ngheo nan trong cac chinh su cua Trung Hoa, song trong Kinh Thu nuoc Thuc đuoc ghi la mot đong minh đa giup nha Chu lat đo đuoc nha Thuong. Cac mo ta ve nuoc Thuc chu yeu la pha tron giua cac cau chuyen than thoai va truyen thuyet lich su, chung đuoc chep trong cac bien nien su đia phuong nhu Hoa Duong quoc chi (華陽國志) đuoc bien soan vao thoi nha Tan, voi cac truyen ke dan gian rang ong vua Đo Vu (杜宇) đa day nguoi dan lam nong nghiep va đa tu hoa than thanh mot con chim cu cu sau khi chet. Kham pha khao co hoc tai mot thon nho co ten la Tam Tinh Đoi (三星堆) o huyen Quang Han đa đua ra anh sang ve su ton tai cua mot nen van minh phat trien cao voi mot nganh cong nghiep đong đoc lap tai Tu Xuyen. Di chi nay đuoc tin la mot thanh co cua nuoc Co Thuc, ban đau no đuoc mot nong dan đia phuong phat hien ra vao nam 1929 va ong ta đa tim thay cac đo tao tac bang ngoc bich va đa. Cac cuoc khai quat do nhung nha khao co tien hanh trong khu vuc đa mang lai mot vai phat hien co y nghia cho đen nam 1986, khi nguoi ta tim thay hai ho cung te lon voi cac đo vat bang đong đep đe cung nhu cac đo tao tac bang ngoc bich, vang, đat nung va đa. Kham pha nay cung cac phat hien khac tai Tu Xuyen gay mau thuan voi quan niem truyen thong trong su sach rang van hoa va ky thuat cua Tu Xuyen thua kem khi so sanh voi nen van minh tai thung lung Hoang Ha.
Nuoc Ba thuong đuoc mo ta la mot lien minh long leo hoac la mot tap hop cac tu truong, bao gom mot so thi toc đoc lap lien ket long leo cung cong nhan mot vi vua. Cac thi toc nguoi Ba rat đa dang, bao gom nhieu sac toc. Cac bang chung khao co cho thay nguoi Ba dua chu yeu vao đanh ca va san ban, hoat đong nong nghiep o muc đo thap va khong co bang chung ve thuy loi. Nuoc Ba đa lien minh voi nuoc Tan khi Tan đanh Thuc. Sau khi Thuc bi diet, Tan ngay lap tuc chinh phuc đong minh va bat vua nuoc Ba. Ba sau đo tro thanh mot quan cua Tan.
Khu vuc Tu Xuyen thoi co co niem tin ton giao va the gioi quan rieng biet. Co cac tai nguyen quang khac nhau. Them vao đo, khu vuc nay cung them phan quan trong khi nam tren tuyen đuong thuong mai giua thung lung Hoang Ha va cac quoc gia khac o phia tay nam, đac biet la cac nuoc nay thuoc lanh tho An Đo.


= Nha Tan =
Sau khi nuoc Tan tieu diet ca hai nuoc Thuc va Ba, cac ban van cung cac thanh tuu cua hai nuoc nay đeu bi Tan pha huy. Trieu đinh Tan sap nhap Thuc va Ba thanh hai quan cua minh, Tan gui quan chuc đen truc tiep cai tri tai Thuc va chu đong khuyen khich dan di cu tu Tan toi Thuc. Tuy nhien đoi voi Ba, ban đau Tan van đe tang lop tren cua nuoc Ba cu tiep tuc cai tri truc tiep va khong tien hanh cuong bach nguoi Tan di cu quy mo lon đen lanh tho Ba, song tang lop nay ve sau đa bi đay ra ngoai le trong mot chinh sach chia đe tri. Tan duong nhu cung đa đua cac ky thuat nong nghiep tien tien đen Tu Xuyen, khien trinh đo nong nghiep tai đay ngang bang voi thung lung Hoang Ha. Tan đa cho xay dung nen he thong thuy loi Đo Giang Yen vao the ky thu III TCN tren song Dan tai Tu Xuyen. Cong trinh do thai thu Thuc quan Ly Bang (李冰) giam sat thi cong va la bieu tuong cho ky thuat nong nghiep vao thoi ky đo. Cong trinh nay bao gom mot loat đap nuoc, no chuyen huong dong chay tu song Dan (mot chi luu lon cua Truong Giang) đen cac canh đong va cung lam giam thiet hai cua cac tran lu lut theo mua. Viec xay dung he thong thuy loi nay đa khien san luong nong nghiep cua Tu Xuyen tang len rat nhieu, Tu Xuyen cung tro thanh mot nguon cung luong thao va binh linh chinh cho Tan khi nuoc nay tien hanh cac cuoc chien nham thong nhat Trung Quoc.
Trong suot lich su sau đo cua Trung Quoc, tam quan trong ve quan su cua Tu Xuyen cung noi len ngang bang voi y nghia ve thuong mai va nong nghiep. Bon đia Tu Xuyen nam lot giua cao nguyen Thanh-Tang o phia tay, Tan Linh-Me Thuong Son o phia bac, cao nguyen Van-Quy o phia nam, phia đong co Tam Hiep, day nui Vu Son, va thuong co suong mu. Do Truong Giang chay qua bon đia va la đau nguon so voi vung Hoa Trung va Hoa Đong, thuy quan co the de dang tu Tu Xuyen đi thuyen ve ha du. Do đo, Tu Xuyen đa tro thanh can cu cua nhieu luc luong quan su va cung la noi an nau ly tuong cho nhung nguoi ti nan chinh tri cua cac trieu đai Trung Quoc.


= Thoi Han =

Giao thoi nha Tan va Nha Han, Hang Vu đa phong cho Luu Bang lam Han vuong, cai tri đat Han Trung va Ba Thuc. Thang 4 nam 206 TCN, Luu Bang tro ve đat phong, đuoc cap 3 van quan. Theo loi khuyen cua Truong Luong, ong đi qua đuong san đao xong lien đot va cat đut đuong san đao đe đe phong quan chu hau đanh up, đong thoi cung đe chung to cho Hang Vu thay rang minh khong co y đi ve huong đong. Trong chien tranh Han-So, vung Tu Xuyen khong bi anh huong truc tiep cua chien loan va la noi cung cap hau can trong yeu cho viec Luu Bang xung đe lap nen Nha Han.
Thoi ky đau Tay Han, tinh hinh xa hoi, kinh te, van hoa cua khu vuc Tu Xuyen phat trien nhanh chong, muc thinh vuong vuot qua vung Quan Trung nen đuoc goi la "Thien phu chi quoc", my xung nay van ton tai đen nay. Nhung nam Han Canh Đe, Van Ong (文翁) nham chuc thai thu Thuc quan, đa thiet lap hoc đuong do chinh quyen quan ly đau tien tai Trung Quoc, "Van Ong Thach That" (文翁石室), tai Thanh Đo, tu đo truyen thong hoc tap cua Tu Xuyen len cao, ngang bang voi vung Te Lo.
Cuoi thoi Tay Han, nhan luc thien ha co bien loan, nam 25, Cong Ton Thuat (公孫述) đa chiem cu Ich chau, xung đe, đat quoc hieu la "Thanh Gia", lap quoc đo tai Thanh Đo. Cong Ton Thuat đat ten thanh tri xay ben khe Cu Đuong la "Bach Đe Thanh", cu nhieu binh si phong thu. Cong Ton Thuat lam hoang đe tai Thanh Đo đuoc 12 nam thi đen nam 37, Luu Tu sau khi gay dung trieu Đong Han o Trung Nguyen đa đua quan tan cong Cong Ton Thuat, Cong Ton Thuat chet trong loan binh. Tong cong, Cong Ton Thuat đa thong tri mien tay nam Trung Quoc trong vong 28 nam. Trong 28 nam ay, khu vuc mien nay rat on đinh, khong bi chien loan Trung Nguyen anh huong. Trong thoi gian lam hoang đe, Cong Ton Thuat đa phat trien nong nghiep, xay dung thuy loi, đem đen cuoc song no đu cho cu dan. Cho nen sau khi Cong Ton Thuat chet, nhan dan đia phuong xay dung "đen Bach Đe" trong Bach Đe thanh đe tuong nho ong.
Cuoi thoi Đong Han, cha con Luu Yen đa cat cu tai Ich chau. Ich chau bay gio do Khuoc Kiem lam thu su, ap dung chinh sach thue khoa ha khac khien nguoi dan bat man. Luu Yen khi đen Ich chau ben thuc hien chinh sach khoan dung, vo ve dan chung va tranh thu su ung ho cua cac quy toc đia phuong. Mot so quan chuc trieu đinh nhu Đong Phu, Trieu Vi tu quan theo Luu Yen vao đat Thuc. Ich chau khi đo cai quan 9 quan: Thuc quan, Quang Han, Kien Vi, Ba quan (đong Tu Xuyen), Viet Hue (Tu Xuyen), Tay Khang, Tuong Kha (Quy Chau), Vinh Xuong (Van Nam), Ich Chau (Van Nam). Nam 194, Luu Yen lam benh va qua đoi. Truong quan Trieu Vi lap Luu Chuong len lam Ich chau muc. Ich chau tuong đoi yen on trong 20 nam thi bi Luu Bi đanh chiem. Luc đo, o Ich chau, Luu Chuong co 3 moi lo: thu voi Truong Lo, su đe doa cua Tao Thao va su chong đoi cua cac the luc ban đia nguoi Thuc van chua thuc su phuc tung cha con Luu Chuong. Sau đo, Luu Chuong lai sai Phap Chinh sang Kinh chau moi Luu Bi (nguoi cung ho) mang quan nhap Xuyen, Luu Bi coi đay la thoi co tot đe tien vao Ich chau. Luu Bi sau đo đa tro mat tien đanh Luu Chuong, cuoi cung chiem đuoc Thanh Đo. Luu Chuong mo cua thanh ra hang, đuoc Luu Bi đua ve an tri cung gia quyen. Quan lai cac chau quan cua Ich chau đeu nga theo Luu Bi, chi co Hoang Quyen đong cua thanh co thu. Mai đen khi Luu Chuong đau hang, Hoang Quyen moi ra quy thuan.


= Thoi Tam Quoc =

Nam 221, sau khi Tao Phi phe Han Hien Đe va xung đe (tuc Nguy Van Đe), Luu Bi len lam hoang đe, lay quoc hieu la Han voi ham y ke tuc Nha Han, đong đo o Thanh Đo. Tuy nhien su thuong goi la nuoc Thuc hoac Thuc Han, it khi goi la nuoc Han. Cuong vuc cua Thuc Han bao trum len cac khu vuc Tu Xuyen, Trung Khanh, đai bo phan Van Nam, toan bo Quy Chau va mot bo phan nho o phia nam Thiem Tay va Cam Tuc. Thuc Han cung Tao Nguy va Đong Ngo hinh thanh the đoi đau Tam Quoc. Truoc đo, Đong Ngo vao nam 220 đa đanh chiem Kinh chau va giet chet Quan Vu; hai thu ha cua Truong Phi la Pham Cuong va Truong Đat đa sat hai Truong Phi roi sau đo sang hang Đong Ngo. Vi the, Luu Bi sau khi xung đe đa quyet đinh than chinh cam quan đi đanh Đong Ngo, giao cho thua tuong Gia Cat Luong giup thai tu Luu Thien giu Thanh Đo. Thang 7 nam 211, Luu Bi ha lenh tap trung quan o Giang chau huyen thuoc Ba quan roi tien ve Kinh chau. Ket qua la Thuc Han that bai truoc Đong Ngo, Luu Bi phai lui ve Bach Đe thanh roi mat o đo. That bai trong tran Di Lang la buoc ngoat quan trong trong lich su quan su va chinh tri cua Thuc Han. Suc quan, suc nuoc cua Thuc Han boc lo su suy yeu ro rang; ban than chinh quyen tu xung la ke thua ngoi chinh thong cua nha Đong Han bat đau đi vao con đuong gap ghenh.
Thai tu Luu Thien sau đo len ngoi hoang đe Thuc Han, Gia Cat Luong van lam thua tuong va đong mot vai tro quan trong. Tuy nhien trong luc nay o vung Nam Trung xay ra cuoc noi loan vu trang o Ich Chau quan cua mot so đia chu do Ung Khai cam đau, nhung nguoi nay đa noi day giet chet quan thai thu do Thuc Han bo nhiem. Tiep đo xay ra hai cuoc noi loan tiep theo đe huong ung la cuoc khoi nghia o Chu Bao cam đau o Hoang Binh-Quy Chau va Cao Đinh o Tay Xuong-Tu Xuyen. Ung Khai con sai Manh Hoach tien hanh tuyen truyen trong vung dan toc thieu so o Nam Trung. Vi the, đich than thua tuong Gia Cat Luong đa phat đich than dan quan nam chinh. Sau khi gianh đuoc thang loi o phuong Nam, thua tuong Gia Cat Luong tiep tuc dan quan Thuc thuc hien 5 cuoc Bac phat chong Tao Nguy, song đa khong đat đuoc muc tieu chien luoc, đeu phai lui binh.
Sau cai chet cua Gia Cat Luong, vi tri thua tuong cua Thuc Han lan luot do Tuong Uyen, Phi Vi va Đong Doan đam nhan. Sau nam 258, trieu đinh Thuc Han ngay cang bi kiem soat boi cac hoan quan va tham nhung tran lan ma đien hinh la Hoang Hao, ngoai ra, con vi hoang đe bat tai nhu nhuoc nen Thuc Han dan suy sup. Cac cuoc chien tranh voi Nguy khien binh luc Thuc Han dan hao mon. Đen mua đong nam 263, quan Nguy chiem đuoc kinh đo Thanh Đo cua Thanh Han, hoang đe Luu Thien đau hang.


= Thoi Tay Tan =
Sau khi chiem đuoc đat Thuc, nha Tan bat đau chuan bi xam chiem Đong Ngo bang viec xay dung ham đoi va huan luyen thuy quan tai Tu Xuyen duoi quyen Vuong Tuan. Nam 279, khi nha Tan tien hanh chien dich quyet đinh tieu diet Đong Ngo, cac tuong Đo Du, Vuong Tuan cua Tan đa chi huy ham đoi tu Tu Xuyen xuoi dong Truong Giang toi Kinh Chau. Nha Tan sau đo đa chia Ich chau thanh ba chau la Luong chau, Ich chau va Ninh chau.


= Thoi Thanh Han =
Sau loan Bat vuong, Tay Tan suy yeu tram trong. Nguoi Đe (hay Chi) von o Quan Trung, vi mat mua may nam, đa keo hang chuc van nguoi vao Thuc kiem song. Nha Tan sai La Thuong (羅尚) vao Thuc, ep luu dan nguoi Đe roi khoi Ich Chau vao thang 7 nam 302. Thu linh nguoi Đe la Ly Đac xin đuoc gat mua xong, toi mua đong se đi. La Thuong khong bang long, mang quan đen đanh đuoi Ly Đac. Nguoi Đe ben theo Ly Đac noi day lam phan. Tuy nhien, mua xuan nam 303, Ly Đac sau mot chien thang lon truoc La Thuong, đa bat can tin loi thinh cau cua La Thuong ve viec đinh chien (chong lai loi khuyen cua Ly Hung va Ly Luu). Sau đo, La Thuong đa tien hanh mot cuoc đanh up va giet chet Ly Đac. Tan quan cua Ly Đac lap Ly Luu lam lanh đao moi. Vao mua đong nam 303, Ly Luu lam benh va truoc khi qua đoi ong đa chi đinh Ly Hung lam nguoi ke vi. Vao đau nam 304, Ly Hung chiem đuoc Thanh Đo, đo phu cua Ich Chau, buoc La Thuong phai chay tron. Vao mua đong nam 304, Ly Hung xung Thanh Đo vuong, đen nam 306 thi xung đe va đat quoc hieu la "Thanh". Sau đo ngoi vi hoang đe cua nuoc Thanh ve tay Ly Ban roi Ly Ky.
Ly Tho sau khi tien hanh binh bien va tien ve Thanh Đo lat đo Ly Ky, đa len ngoi va cai quoc hieu tu Thanh sang "Han" va lap mot tong mieu moi cho cha ong la Ly Tuong va me, tuyet giao voi che đo ma Ly Hung đa gay dung nen. Mua xuan nam 339, Thanh Han bi mat Ninh chau, la vung ma Ly Tho đa chiem cua Đong Tan vai nam truoc đo. Trong vai nam sau đo, Đong Tan va Thanh Han tiep tuc giao chien tai nhieu noi o Ninh chau. Ly Tho cung ap dung hinh thuc cai tri khac nghiet va cho bat đau xay dung nhieu cong trinh, than dan Thanh Han phai chiu ganh nang va đieu nay đa khien ho suy giam long trung thanh voi đat nuoc. Sau khi Ly Tho chet, Ly The len ke vi, đen mua đong nam 346, tuong Ly Dich (李奕) đa noi loan va nhanh chong tien ve Thanh Đo, song cuoc noi loan đa that bai. Sau khi đanh bai Ly Dich, Ly The cang tro nen ngao man va lo la chinh su quoc gia, ong cung cho thuc thi cac hinh phat da man khien cho nguoi dan mat tin tuong. Thanh Han cung bi ton hai voi su xuat hien cua mot bo lac đuoc goi la Lao (獠), chinh quyen đia phuong khong the kiem soat nguoi Lao mot cach de dang. Quan Đong Tan do Hoan On chi huy sau đo đa tieu diet nuoc Han cua nguoi Đe vao nam 347.


= Thoi Đong Tan =
Sau khi Thanh Han bi tieu diet, Tu Xuyen đuoc sap nhap vao lanh tho Đong Tan. Tu đo, Đong Tan hoan toan kiem soat đuoc mien Nam Trung Quoc. Tuy nhien, cung thoi điem nay, Hoan On bat đau đoc lap thuc te trong viec ra cac quyet đinh o cac chau phia tay, trong đo co vung Tu Xuyen. Nam 373, Tien Tan đa tan cong, chiem Luong chau (梁州) va Ich chau. Sau tran Phi Thuy, quan Đong Tan đa lay lai đuoc Luong chau va Ich chau.


= Tieu Thuc =
Vao mua xuan nam 405, quan cua Mao Cu (毛璩) o Ich Chau bat man rang Mao Cu đa đua ho vao cac chien keo dai chong Hoan Huyen va Hoan Chan nen đa noi loan, ho ung ho tuong Tieu Tung (譙縱) lam lanh đao cua minh. Quan noi loan đanh bai va giet chet Mao Cu, chiem Thanh Đo, Tieu Tung lap nen nuoc Tay Thuc đoc lap o đay. Tieu Tung sau đa khuat phuc lam chu hau cua hoang đe Dieu Hung cua nuoc Hau Tan. Ong cung bi mat duy tri mot moi quan he voi thu su Quang Chau (廣州, nay la Quang Đong va Quang Tay) cua Đong Tan la Lu Tuan. Nam 412, Luu Du cu tuong Chu Linh Thach (朱齡石) dan 2 van quan đi đanh Tay Thuc, quan Đong Tan đa tien theo mot tuyen đuong khac so voi tuyen đuong truoc đo ma Luu Kinh Tuyen (劉敬先) đa đi. Tieu Tung khong du đoan đuoc đieu nay nen đa bo tri phong thu sai lam, quan Đong Tan tien theo song Dan roi bo thuyen tien thang đen kinh thanh Thanh Đo. Tay Thuc diet vong, đat Tu Xuyen lai ve tay Đong Tan.


= Thoi Nam-Bac trieu =
Nam 420, Luu Du đa ep Tan Cung Đe thoai vi va nhuong ngoi cho minh, lap ra trieu Luu Tong. Nam 432, duoi thoi Luu Tong Van Đe, cam gian truoc su cai tri toi cua thu su Ich chau la Luu Đao Te (劉道濟), nguoi dan Ich Chau đa noi day, duoi su chi huy cua Hua Muc Chi (許穆之), nguoi nay đa đoi ten thanh Tu Ma Phi Long (司馬飛龍) va tu tuyen bo la mot hau due cua hoang toc nha Tan. Luu Nghia Khang đa nhanh chong đanh bai va giet chet Tu Ma Phi Long, song mot su tang ten la Trinh Đao Duong (程道養) ngay sau đo đa noi day va đe doa thu phu Thanh Đo cua Ich Chau, va mac du tuong Bui Phuong Minh (裴方明) đa co the bao vay quan noi loan, Trinh van con la mot moi đe doa trong vai nam, ong ta tu xung tuoc hieu la Thuc vuong. Trong khi chien dich đang đuoc tien hanh, nguoi cai tri cua Cuu Tri [mot nuoc chu hau tren danh nghia cua ca Luu Tong va Bac Nguy] ten la Duong Nan Đuong (楊難當) cung tan cong va chiem giu Luong chau vao nam 433. Mua xuan nam 434, tuong Luu Tong la Tieu Tu Thoai (蕭思話) đa đanh bai quan cua Duong Nan Đuong va tai chiem Luong chau. Nam 441, Duong Nan Đuong khong san long tu bo them muon voi Luong Chau va Ich Chau nen đa tan cong Luu Tong, that bai, ong phai chay tron đen Bac Nguy.
Sau khi Luong Vu Đe mat, mien Nam Trung Quoc tro nen bien loan. Sau khi Tieu Luan chet, Thu su Ich chau Vu Lang Vuong Tieu Ky von la em thu 8 cua Tieu Dich lai tro thanh đoi tuong ma Dich tieu diet. Tu nam Đai Đong thu 3 (537), Tieu Ky đuoc bo nhiem lam thu su Ich chau. Đen nam 552 đa tran thu Luong chau, Ich chau ca thay hon 16 nam, co trong tay 4 van tinh binh, 8 nghin con ngua. Trong thoi gian Tieu Ky cai quan Ich chau, kinh te va quan đoi tai đay đuoc cung co. Thay Tieu Ky xua quan ve Đong, Tieu Dich lien sai su than đen Tay Nguy xin binh đanh Tieu Ky. Tieu Dich ra lenh cho chau la Nghi Phong hau Tieu Tuan, thu su Luong Chau (Nam Thiem Tay) rut khoi thu phu Luong Chau la Nam Trinh (Han Trung, Thiem Tay) va nhuong thanh Nam Trinh cho Tay Nguy. Tay Nguy lien phai đai quan đanh xuong Luong Chau, chiem đuoc Ich chau.


= Thoi Tuy va Đuong =

Nam Khai Hoang thu 1 (581) thoi Tuy Van Đe, Tu Xuyen đa đuoc nhap vao ban đo nha Tuy, duoi thoi Tuy Đuong, khu vuc Tu Xuyen co tinh hinh xa hoi on đinh, kinh te phat trien toan thinh; vao thoi Trung Đuong co thuyet noi la "Duong nhat, Ich nhi". Trong loan An Su, Đuong Huyen Tong đa chay đen đat Thuc ti nan. Sau đo, mot so hoang đe Đai Đuong cung nhap Thuc ti nan, nhu Đuong Đuc Tong trong loan Chu Thu (朱泚之乱), Đuong Hy Tong trong loan Hoang Sao. Vao nam Thien Bao thu 7 (748), Nam Chieu thong nhat mot vung tay nam bao gom Van Nam, Quy Chau, phia nam Tu Xuyen. Nam 829, Thanh Đo đa bi quan Nam Chieu chiem đong; no đa la mot phan thuong lon, vi Nam Chieu nay đa co kha nang chiem toan bo Tu Xuyen voi nhung canh đong mau mo. Kiem Nam tiet đo su la Đo Nguyen Dinh khong chuan bi truoc nen khi quan Nam Chieu cong nhap ngoai thanh Thanh Đo, đa chay tron cung voi tong cong hon muoi van nguoi va rat nhieu chau bau. Đen Đai Đo Ha, gap quan Nam Chieu, nguoi Đuong ngay xuong song tu van đen 3 phan 10. Đieu nay la qua đu voi nguoi Han, ho đa khong mat nhieu thoi gian đe phan cong, Đuong va Nam Chieu sau đo ky ket hoa uoc. Sau khi khong đuoc chap nhan loi cau hon va đanh bai đuoc Tho Duc Hon, quan Tho Phon cua Tung Tan Can Bo đa thua co tien đanh Tung Chau (nay la Tung Phan, A Ba) thuoc đat Đuong va đanh thang quan Đuong o đay. Khi quan Đuong đem quan đen đanh, Tung Tan Can Bo đa cho nguoi đen giang hoa.


= Thoi Ngu Đai Thap Quoc =
Nam 891, Vuong Kien đuoc Nha Đuong phong Tay Xuyen Tiet đo su. Khi Nha Đuong suy yeu, ong mo rong pham vi quan ly cua minh sang phia đong. Ong xung đe khi Nha Đuong sup đo nam 907, khong than phuc nha Hau Luong, trieu đai thay the Nha Đuong. Quoc đo Tien Thuc la Thanh Đo, Tien Thuc co lanh tho bao gom gan nhu toan bo tinh Tu Xuyen, mot phan phia nam tinh Cam Tuc va Son Tay, phia tay tinh Ho Bac va toan bo Trung Khanh. Đen nam 925, Hau Đuong Trang Tong đa sai tuong Quach Sung Thao mang quan thon tinh Tien Thuc. Manh Tri Tuong la mot trong cac tuong linh Hau Đuong linh nhiem vu đi chinh phuc Tien Thuc. Ong đuoc Hau Đuong Trang Tong phong lam Nam Tu Xuyen, Thanh Đo quan Tiet đo su, quan ly vung đat thuoc Tien Thuc cu. Sau khi Hau Đuong Minh Tong Ly Tu Nguyen len ngoi vao nam 926, Manh Tri Tuong muu phan Hau Đuong. Hau Đuong Minh Tong bi su đe doa cua nguoi Khiet Đan phia bac nen phai an tri Manh Tri Tuong bang cach phong ong lam Thuc vuong. Nam 933, Hau Đuong Minh Tong mat, nha Hau Đuong suy yeu do mau thuan noi bo, Manh Tri Tuong quyet chi cat cu, tu xung đe, chinh thuc lap ra nuoc Hau Thuc. Nuoc Hau Thuc kiem soat vung đat tuong tu nuoc Tien Thuc truoc đay, quoc đo cung đat o Thanh Đo. Vung Tu Xuyen chi phai chiu anh huong nho cua chien loan trong thoi ky nay, vi the đa tro thanh vung phon hoa nhat tai Trung Quoc luc đo. Nuoc Hau Thuc bi Nha Tong tieu diet vao nam 965.


= Thoi Nha Tong =

Thoi Tong Thai Tong. tren đia ban Xuyen Hiep Tu lo đa phat sinh nhieu cuoc khoi nghia nong dan quy mo nho, nhu khoi nghia Vuong Tieu Ba (王小波) Ly Thuan (李顺); Ly Thuan đa lap ra nuoc Ly Thuc, ton tai tu thang 1 đen thang 5 nam 944. Tuy nhien, so voi cac khu vuc khac cua đat nuoc, Tu Xuyen van la vung yen on, kinh te duy tri phat trien, van nam o vi tri dan đau ca nuoc.
Thoi Nam Tong, Tu Xuyen la hau phuong khang cu quan Kim va quan Mong. Nam Thien Hi thu 5 (1021) thoi Tong Chan Tong, tai Tu Xuyen đa phat hanh tien giay đau tien tren the gioi, goi la "giao tu" (交子). Vao thoi toan thinh cua Nam Tong, nhan khau cua Xuyen Hiep Tu lo chiem 23,6% tong dan so toan quoc Nam Tong (nam 1231 co 5,4 trieu ho), tong luong kinh te chiem 1/4 cua toan Nam Tong, quan luong chiem 1/3.


= Thoi Nha Nguyen =
Nam 1231, Đa Loi dan quan tien hanh cuop pha Han Trung, Tu Xuyen, bat đau gan mot nua the ky tham sat, cuop boc va đot pha tai Tu Xuyen. Sau khi quan Mong Co hoan toan chiem linh Tu Xuyen, nhan khau suy giam ro ret. Kinh te va van hoa Tu Xuyen bi tan pha, nguoi dan co cuc, quay nguoc tro lai 1550 nam truoc. Nam Chi Nguyen thu 15 (1278) thoi Nguyen The To, Tu Xuyen nhap vao ban đo Nha Nguyen, nhan khau co 15,5 van ho voi khoang 77,5 van nguoi. Ve mat kinh te, Tu Xuyen khi đo đoi so trong so 11 hanh tinh, song đieu nay chi keo dai trong vai thap nien.


= Thoi Nha Minh =
Nam Hong Vu thu 4 (1371) thoi Minh Thai To, khu vuc Tu Xuyen đuoc nhap vao ban đo Nha Minh. Sau đo, đa co cac đot di dan, đen nam Hong Vu thu 26 (1393), nhan khau cua Tu Xuyen thua tuyen bo chanh su ti đa tang len 1,34 trieu nguoi. Đen nam Van Lich thu 6 (1578) thoi Minh Than Tong, nhan khau cua khu vuc Tu Xuyen thua tuyen bo chanh su ti đa tang len 3.102.073 nguoi. Trong nhung nam nay, kinh te va van hoa Tu Xuyen đa khoi phuc, Tu Xuyen mot lan nua lai tro thanh mot trong nhung khu vuc cuong thinh nhat nuoc. Tuy nhien, tu sau nhung nam Van Lich tro đi, Tu Xuyen bat đau roi vao trong chien hoa, trieu đinh Nha Minh phai mat 10 nam đe ung pho voi viec Duong Ung Long (杨应龙) nhieu lan lam phan roi lai hang phuc o Ba chau tai phia nam Tu Xuyen, cuoi cung Duong Ung Long đa bi tieu diet vao nam 1600. Nam 1621, Xa Sung Minh (奢崇明) đa phan lai trieu Minh, đat nien hieu la Thuy Ung, tung chiem Trung Khanh, đanh Thanh Đo. Đen nam 1623, nu danh tuong Tan Luong Ngoc cua Nha Minh đa đanh bai quan Xa Sung Minh. Cuoi cung, Xa Sung Minh va thuc thuc la An Bang Ngan (安邦彦) tu tran vao nam 1629.
Thoi Nha Minh, đa co cac cong trinh kien truc lon đuoc xay dung tai Tu Xuyen. Chua Bao An (报恩寺) la mot khu phuc hop tu vien đuoc bao quan tot, no đuoc xay dung trong thoi gian giua 1440 va 1446 duoi thoi Minh Anh Tong. Đai Bi đien (大悲殿) con cat giu đuoc mot tuong Quan Am nghin tay bang go va Hoa Nghiem đien (华严殿) la mot kho chua voi mot tu quay đung kinh Phat. Cac buc hoa tren tuong, cac tac pham đieu khac va cac chi tiet khac cua chua la nhung kiet tac cua thoi Nha Minh.


= Đai Tay =
Quan khoi nghia nong dan cuoi thoi Minh cua Truong Hien Trung vao nam Sung Trinh thu 13 (1640), khi bi Ta Luong Ngoc đanh bai, đa đua quan nhap Xuyen. Sau đo lai giao chien voi quan cua Ta Luong Ngoc song lan nay đa thu đuoc chien thang. Truong Hien Trung sau khi tu xung "Đai Tay vuong", kien lap chinh quyen nong dan Đai Tay tai Vu Xuong, lai tien vao Tu Xuyen đe muu su lau dai. Ngay 4 thang 7 nam 1644, Truong Hien Trung menh cho Luu Đinh Cu giu Trung Khanh, tu minh đua quan đi đanh thu phu cua Tu Xuyen la Thanh Đo. Tu Xuyen tuan phu Long Van Quang tu Thuan Khanh đen chi vien Thanh Đo, lai đieu tong binh Luu Tran Phien đua tho binh vung phu can đen giu thanh. Vao luc quan Minh tap trung ve Thanh Đo, Truong Hien Trung sai bo ha gia lam vien binh, chay bua vao thanh, Long Van Quang khong the phan biet đuoc. Ngay 7 thang 8, nghia quan bon mat cong thanh, trong ung ngoai hop, trong ba ngay đa pha đuoc thanh. Ngay 16 thang 11 cung nam, Truong Hien Trung đa xung đe tai Thanh Đo, đat quoc hieu la Đai Tay, đoi nien hieu la Đai Thuan, lay Thanh Đo lam Tay kinh. Đe đap lai su khang cu cua gioi tinh hoa ban đia, Truong Hien Trung đa cho tham sat mot luong lon cu dan ban đia.
Khong lau sau, tuong linh Nha Minh la Tang Anh, Ly Chiem Xuan, Vu Đai Hai, Vuong Tuong, Duong Trien, Tao Huan... cac noi noi nhau tu tap binh ma, tap kich quan đoi Đai Tay, giet chet quan vien Đai Tay o đia phuong, gay ra su uy hiep rat lon len chinh quyen Đai Tay. Sau khi quan Thanh nhap quan va Nam Minh diet vong, Đai Tay phai chong lai ca tan du quan đoi Nha Minh va đia chu vu trang o Tu Xuyen. Đau nam Đai Thuan thu 3 (1646), Nha Thanh phai Tuc than vuong Hao Cach lam Tinh Vien đai tuong quan va Ngo Tam Que thong soai đai quan Man Han tien đanh quan đoi nong dan Đai Tay. Thang 7, vi muon len Thiem Tay o phia bac nham chong lai quan Thanh, Truong Hien Trung quyet đinh roi bo Thanh Đo, tuy nhien, quan khoi nghia đa that bai.


= Thoi Nha Thanh =

Sau khi Nha Thanh nhap quan, Tu Xuyen tiep tuc xay ra chien loan, đen nam Khang Hi thu 20 (1681) thi moi on đinh. Thoi Minh mat Thanh so, do hau qua cua tham sat cung nhu nhung nam hon loan sau khi nguoi Man nhap quan, dan so Tu Xuyen lai suy giam manh, can co mot luong nguoi nhap cu lon tu cac tinh khac. Do đo, trieu đinh Nha Thanh tu đoi Thuan Tri đen thoi Can Long đa tien hanh van đong di dan tren quy mo lon đen Tu Xuyen, su sach goi la "Ho Quang đien Tu Xuyen", keo dai tren 100 nam. Lan song di dan đa bu đap cho Tu Xuyen mot luc luong lao đong lon, kinh te cung đuoc khoi phuc, vao thoi trung va hau ky Nha Thanh, kinh te tinh Tu Xuyen đung thu tu ca nuoc sau Giang To, Chiet Giang va Quang Đong, la mot tinh kinh te phat đat.
Nam Gia Khanh thu 1 (1796), đa bung phat đai khoi nghia Bach Lien giao Xuyen-So. Đau nam 1797, quan khoi nghia Tuong Duong chia lam 3 đao tien vao Tu Xuyen. Thang 7, quan khoi nghia Tu Xuyen bi quan Thanh bao vay, quan khoi nghia Tuong Duong đen kip giai vay, tai Đong Huong cung quan khoi nghia Tu Xuyen hoi su. Cuoc khoi nghia cua Bach Lien giao cuoi cung đa that bai vao nam 1804.
Đen nam 1895, Ly Hong Chuong va đai dien chinh phu Nhat Ban la Ito Hirobumi đa ky ket hiep uoc Shimonoseki, trong đo quy đinh Trung Khanh la mot cang thong thuong hiep uoc. Tu đo, kinh te va xa hoi cua Tu Xuyen dan dan suy sup, cung nhu bi ban thuc dan hoa, chu nghia tu ban dan toc cung bat đau manh nha tai Tu Xuyen. Vao nhung nam 1860, mot tuong linh cua Thai Binh Thien Quoc la Thach Đat Khai (石达开) đa dan quan nhap Xuyen, sau đo lai no ra vu "Thanh Đo giao an", cung voi khoi nghia Nghia Hoa đoan. Bao Lo van đong (保路运动) bung phat tai Tu Xuyen nham chong đoi viec trieu đinh Nha Thanh đinh trao quyen kiem soat đuong sat đia phuong cho ngoai quoc cung la mot ngoi no cua cach mang Tan Hoi.


= Thoi Trung Hoa Dan Quoc =
Sau khi Nha Thanh sup đo, Thanh Đo tuyen bo đoc lap, chinh the quan phiet Tu Xuyen đuoc thanh lap, Bo Đien Tuan (蒲殿俊) va Doan Xuong Hanh (尹昌衡) lan luot nham chuc đo đoc. Đen ngay 11 thang 3 nam 1912, hai chinh the quan phiet Thanh Đo va Trung Khanh hop nhat, thanh lap Tu Xuyen đo đoc phu cua Trung Hoa Dan Quoc. Đen thang 6 nam 1913, Vien The Khai bo nhiem Ho Canh Y (胡景伊) lam Tu Xuyen đo đoc. Ngay 22 thang 5 nam 1916, Tu Xuyen đoc quan Tran Hoan (陈宦) tai Tu Xuyen đa tuyen bo đoc lap, phan đoi Vien The Khai xung đe. Thang 6 nam 1916, sau khi Vien The Khai mat, Le Nguyen Hong ke nhiem chuc đai tong thong, đen ngay 6 thang 7 đa bo nhiem Thai Ngac (蔡锷) lam Tu Xuyen đoc quan kiem tinh truong. Song do benh tinh xau đi, đen thang 9 thi Thai Ngac roi khoi Tu Xuyen đen Nhat Ban tri benh. Nam 1918, Hung Khac Vu (熊克武) đa tu bo nhiem minh lam Tu Xuyen tinh quoc quan tong tu lenh, cai quan ca linh vuc quan su va dan chinh cua tinh Tu Xuyen. Thang 4 nam 1919, Tu Xuyen phong khu che đuoc hinh thanh, cac quan phiet cat cu cac phong khu, hon chien voi nhau trong gan 15 nam sau đo. Trong đo, tam phai he quan phiet chu yeu la cua Luu Tuong (刘湘), Luu Van Huy (刘文辉), Đang Tich Hau (邓锡侯), Đien Tung Nghieu (田颂尧), Duong Sam (杨森), Ly Gia Ngoc (李家钰), La Trach Chau (罗泽洲) va Luu Ton Hau (刘存厚). Thang 6 nam 1921, Hung Khac Vu tu chuc, Luu Tuong ke nhiem lam Xuyen quan tong tu lenh kiem Tu Xuyen tinh tuong. Nam 1924, Luu Tuong nham chuc Xuyen Đien bien phong đoc bien, Tu Xuyen thien hau đoc bien. Nam 1929, chinh phu Quoc dan phong cho Luu Van Huy lam chu tich chinh phu tinh Tu Xuyen. Nam 1932, Luu Tuong va Luu Van Huy giao chien. Nam 1933, Luu Tuong đon Tuong Gioi Thach nhap Xuyen đe binh loan. Thang 12 nam 1934, Luu Tuong nham chuc chu tich tinh Tu Xuyen, chu nhiem van phong chinh quyen binh đinh Xuyen-Khang. Luu Van Huy ve sau nham chuc chu tich tinh Tay Khang, mot tinh đuoc thanh lap nam 1939 voi lanh tho nay thuoc đong bo khu tu tri Tay Tang va tay bo Tu Xuyen, dan cu bao gom nguoi Di, nguoi Tang va nguoi Khuong.
Nam 1930, quan Tay Tang cua Đat-lai Lat-ma thu 13 đa chiem đuoc Garze ma khong gap phai khang cu đang ke nao. Nam 1932, quan Hoi cua Ma Bo Phuong (馬步芳) va quan cua Luu Van Huy đa đanh bai quan Tay Tang khi nguoi Tang co tien đanh Thanh Hai. Ma Bo Phuong đa chiem lai mot so huyen thuoc khu vuc se la Tay Khang sau đo tu tay quan Tay Tang. Quan Tay Tang bi đay lui sang bo kia cua song Kim Sa. Ma Bo Phuong va Luu Van Huy đa canh bao gioi lanh đao Tay Tang rang chu nen vuot qua song Kim Sa mot lan nua. Sau khi nguoi Tang bi mat them rat nhieu lanh tho vao tay hai quan phiet nay, mot hiep đinh đinh chien đa ket thuc cuoc chien.
Nam 1937, chien tranh Trung-Nhat bung phat, Bac Kinh, Thuong Hai, Nam Kinh va Vu Han đeu lan luot roi vao tay quan Nhat. Chinh quyen Quoc dan Trung Hoa Dan Quoc đa triet thoai va tai to chuc o Trung Khanh, mot thanh pho lon cua Tu Xuyen luc đo. Ngoai ra, cac xi nghiep cong nghiep va khai khoang, hoc hieu cap cao va cac đoan the van hoa o cac khu vuc cung di chuyen đen Tu Xuyen, Tu Xuyen tro thanh hau phuong lon cua Trung Quoc. Đong thoi, 3 trieu quan Tu Xuyen đa xuat Xuyen khang Nhat, co cong hien lon cho cuoc chien khang Nhat cua Trung Quoc. Quan Nhat gap kho khan trong viec nhap Xuyen tu phia đong, khi hau suong mu cua vung bon đia đa can tro tinh chinh xac trong cac vu nem bom cua nguoi Nhat.
Thang 9 nam 1939, Tuong Gioi Thach kiem nhiem chu tich tinh Tu Xuyen, trong cung thang, Trung Khanh tro thanh mot "vien hat thi" (tuc truc thuoc truc tiep Hanh chinh vien), đen thang sau Tuong Gioi Thach lai thang Trung Khanh lam thu đo thu hai ("boi đo"). Thang 11 nam 1940, Tuong Gioi Thach tu chuc chu tich tinh Tu Xuyen va giao cho Truong Quan kiem nhiem. Thang 12 nam 1940, Trung Khanh tro thanh boi đo vinh vien, tach hoan toan khoi tinh Tu Xuyen. Sau nam 1946, Đang Tich va Vuong Lang Co (王陵基) lan luot lam chu tich tinh Tu Xuyen. Sau khi chien tranh Trung-Nhat ket thuc, lai tiep tuc no ra Noi chien Trung Quoc, va khi cac thanh pho o phia đong lan luot roi vao tay quan Cong san, chinh quyen Quoc dan lai mot lan nua co gang bien Tu Xuyen thanh mot thanh tri tai luc đia. Tuy nhien ngay 30 thang 11 nam 1949, quan Cong san chiem đuoc Trung Khanh. Cung trong ngay 10 thang 12 nam 1949, Tuong Gioi Thach va con trai la Tuong Kinh Quoc đa len may bay tu Thanh Đo đen Đai Loan, tu đo khong bao gio tro lai đai luc. Ngay 11 thang 12, Tuong Van Huy voi danh nghia chu tich tinh Tay Khang kiem quan truong đoi quan so 24 đa đau hang Giai phong quan. Đen ngay 27 thang 12 nam 1949, Giai phong quan chiem linh Thanh Đo. Mot tuong Quoc Dan đang la Vuong Thang (王昇) muon cung quan linh o lai đe tiep tuc chien tranh du kich chong cong san tai Tu Xuyen, song đa bi trieu đen Đai Loan. Nhieu binh linh cua ong sau đo van tiep tuc chien đau chong cong theo cach cua ho khi dung Mien Đien lam ban đap.


= Thoi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa =

Sau khi kiem soat đuoc Tu Xuyen, chinh quyen moi đa thanh lap cac hanh thu khu Xuyen Đong, Xuyen Tay, Xuyen Nam, Xuyen Bac tu nam 1950 song đen nam 1952 thi bai bo va khoi phuc lai he thong hanh chinh cap tinh tai Tu Xuyen, thanh lap thanh pho Bac Boi thuoc tinh Tu Xuyen. Đen nam 1954, Trung Khanh lai đuoc sap nhap vao Tu Xuyen, tro thanh mot thanh pho truc thuoc tinh. Đen nam 1955, chinh phu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đa bai bo tinh Tay Khang, vung đat phia đong song Kim Sa (thuong du Truong Giang) đuoc nhap vao Tu Xuyen con vung đat phia tay song đuoc sap nhap vao Tay Tang.
Trong ba nam xay ra nan đoi lon (1959-1961), ngoai vung đong bang Thanh Đo va mot vai thanh thi khac la co tuong đoi đu com an ao mac, nguoi dan Tu Xuyen đa phai chiu mot nan đoi chua tung thay trong lich su, đac biet la o vung đoi nui Xuyen Đong co dan đong va it đat canh tac. Tong so nguoi chet khong tu nhien o Tu Xuyen la 9,4 trieu nguoi, đung đau ve so luong; con so nay chiem 13,07% so voi dan so tinh truoc nan đoi (71,915 trieu), ty le nay cao thu hai chi sau An Huy. Nan đoi nghiem trong nhat la tai Đat huyen va Trung Khanh, so nguoi chet đoi la 6,42 trieu nguoi, chiem 37% tong dan so Đat huyen va Trung Khanh. Nan đoi cung đa lam ton hai đen san xuat cong nghiep va nong nghiep trong tinh, ba nam nay co the xem la mot buoc ngoat cua Tu Xuyen boi vi ke tu đo Tu Xuyen đa khong con la mot trong nhung khu vuc phat trien nhat tai Trung Quoc (ma no nam giu tuyet đai đa so thoi gian trong 2000 nam truoc đo), va tro thanh mot tinh phat trien tam trung binh.
Tu nam 1964, tinh Tu Xuyen la mot trong cac khu vuc trong điem cua Tam tuyen kien thiet (phat trien cong nghiep trong vung noi đia tay nam đe ung pho voi chien tranh co the xay ra), trong đo Trung Khanh va Thanh Đo la trung tam. Trung Khanh la thanh pho co luong nguoi nhap cu lon nhat trong so cac thanh pho cua Tam tuyen kien thiet. Nam 1978, khi Đang Tieu Binh len nam quyen, Tu Xuyen la mot trong nhung tinh đau tien trai qua thu nghiem han che đoi voi cac doanh nghiep kinh te thi truong.
Tu nam 1955 cho đen nam 1997, Tu Xuyen la tinh đong dan nhat Trung Quoc, tong dan so cua tinh đa đat 99.730.000 nguoi trong cuoc đieu tra nhan khau nam 1982. Song đieu nay đa thay đoi vao nam 1997 khi thanh pho Trung Khanh cung cac đia cap thi Phu Lang, Van Huyen va Kiem Giang tach khoi Tu Xuyen đe hinh thanh nen thanh pho Trung Khanh truc thuoc Trung uong. Đo thi moi nay đuoc thanh lap trong no luc phat trien kinh te cac khu vuc mien Tay cua Trung Quoc, cung nhu đe giai quyet viec tai đinh cu cac cu dan tu cac khu vuc se nam trong long ho chua cua du an đap Tam Hiep. Nam 1997, khi chia tach, tong dan so cua Trung Khanh va Tu Xuyen la 114.720.000 nguoi.
Thang 5 nam 2008, mot tran đong đat voi cuong đo 7,9/8,0 đo richter đa xay ra cach 79 kilomet (49 mi) ve phia tay bac cua Thanh Đo. Theo uoc tinh chinh thuc, tran đong đat đa khien 69.188 nguoi thiet mang, 374.177 nguoi bi thuong va 18.440 nguoi mat tich, tuyet đai đa so la tai Tu Xuyen. Thang 11 nam 2008, chinh phu Trung uong cua Trung Quoc đa tuyen bo rang ho se danh 1 nghin ti NDT (khoang 146,5 ti USD) trong ba nam sau đo đe tai thiet cac khu vuc bi tan pha do đong đat.


Đia ly = Đia hinh =

Tu Xuyen nam o khu vuc Tay Nam Trung Quoc, o thuong du cua Truong Giang, nam sau trong noi đia. Chieu dai đong-tay cua Tu Xuyen la 1.075 km, chieu dai bac-nam la 921 km, dien tich tren 484 nghin km². Khu vuc tay bo Tu Xuyen la mot bo phan cua cao nguyen Thanh-Tang, phan lon đong bo Tu Xuyen thuoc bon đia Tu Xuyen. Theo chieu kim đong ho tu phia bac, Tu Xuyen lan luot giap voi Cam Tuc, Thiem Tay, Trung Khanh, Quy Chau, Van Nam, khu tu tri Tay Tang va Thanh Hai.
Nui non la loai đia hinh chu yeu cua Tu Xuyen va chiem 77,1%, tiep đen la go đoi (12,9%), đong bang (5,3%) va cao nguyen (4,7%). Tu Xuyen co đac điem tay cao đong thap mot cach ro ret, cac cao nguyen o tay bac va nui non o tay nam cao tren 4.000 m so voi muc nuoc bien, cac bon đia va go đoi o phia đong cao tu 1000-3000 met so voi muc nuoc bien. Đia hinh Tu Xuyen phuc tap va đa dang, bao gom bon đia Tu Xuyen voi dien tich tren 160.000 km² (song chia se voi Trung Khanh); cao nguyen Thanh-Tang va day nui Hoanh Đoan o phia tay; phia nam lien voi cao nguyen Van-Quy. Phia bac bon đia Tu Xuyen la Me Thuong Son (米仓山) va đay cung la ranh gioi tu nhien giua Tu Xuyen voi Thiem Tay, phia nam bon đia la Đai Lau Son (大娄山), phia đong bon đia la day nui Vu Son (巫山), phia tay bon đia la Cung Lai Son (邛崃山), phia tay bac bon đia la Long Mon Son, đong bac la Đai Ba Son (大巴山), đong nam bon đia la Đai Luong Son (大凉山). Đinh cao nhat tai Tu Xuyen la Cong Ca Son (贡嘎山) thuoc day nui Đai Tuyet Son voi cao đo 7.556 met so voi muc nuoc bien. Đut gay Long Mon Son (龙门山断层) la nguyen nhan gay nen tran đong đat Tu Xuyen vao nam 2008, đut gay nay nam o ranh gioi phia đong cua cao nguyen Thanh Tang. Tai khu vuc đut gay, đo cao tang tu 600m so voi muc nuoc bien tai khu vuc phia nam bon đia Tu Xuyen len đen đo cao tren 6500 m cua cao nguyen Thang Tang trong mot khoang cach duoi 50 km.


= Thuy van =

Phan phia bac chau Ngawa thuoc luu vuc Hoang Ha, tai chau nay, Hoang Ha tao thanh mot đoan ranh gioi tu nhien giua Tu Xuyen va Cam Tuc, tai Ngawa co hai chi luu đang ke cua Hoang Ha la Bach Ha va Hac Ha. Toan bo phan con lai cua Tu Xuyen thuoc luu vuc Truong Giang. Tu Xuyen la mot trong hai tinh duy nhat co ca Truong Giang va Hoang Ha chay qua đia ban. Truong Giang la song lon nhat chay qua Tu Xuyen, đoan thuong du cua Truong Giang goi la song Kim Sa, đoan song nay cung tao thanh toan bo đuong ranh gioi tu nhien giua Tu Xuyen va khu tu tri Tay Tang. Cac chi luu chu yeu cua Truong Giang tren đia phan Tu Xuyen la song Nha Lung (dai 1.637 km), song Dan [1.062 km, bao gom song Đai Đo (1.155 km) va song Thanh Y], song Đa (702 km), song Gia Lang [1.119 km, bao gom song Phu (700 km) va song Cu (720 km)], song Xich Thuy (436,5 km). Tong cong, Tu Xuyen co toi 1.400 song lon nho, con goi la "tinh nghin song" (thien ha chi tinh).
Tong luong tai nguyen nuoc cua Tu Xuyen uoc tinh đat 348,97 ti m³. Luong tai nguyen nuoc ngam cua Tu Xuyen la 54,69 ti m³, co the khai thac 15,5 ti m³. Tu Xuyen co hon 1.000 ho va 200 song bang, cung co mot dien tich đam lay nhat đinh, phan bo nhieu tai tay bac va tay nam, tong luong nuoc cua cac ho tren đia ban la 1,5 ti m³, cong voi luong nuoc trong cac đam lay thi len đen 3,5 ti m². Cac ho noi tieng tai Tu Xuyen la Cung Hai (邛海) va ho Lo Co (泸沽湖), khu vuc Zoige o bac bo Tu Xuyen la khu vuc đam lay trong yeu tai Trung Quoc.


= Khi hau =

Do anh huong cua đia hinh va gio mua, khi hau trong tinh Tu Xuyen co su đa dang. Noi chung, bon đia Tu Xuyen o đong bo Tu Xuyen co khi hau can nhiet đoi am, song tai khu vuc cao nguyen phia tay do chiu anh huong cua đia hinh nen khi hau bien đoi dan tu can nhiet đoi đen can han đoi voi cac vung đat đong bang vinh cuu, trong đo khu vuc tay nam co khi hau can nhiet đoi ban am con khu cuc tay bac co khi hau han đoi cao nguyen nui cao. Khu vuc bon đia Tu Xuyen co tu 900-1600 gio nang moi nam, la khu vuc co so gio nang thap nhat Trung Quoc. Do đieu kien khi hau đa dang, Tu Xuyen co nhieu loai đat, tai nguyen đong thuc vat va canh quan đia ly khac nhau, tao thuan loi cho phat trien mot nen nong-lam nghiep va du lich đa dang.
Bon đia Tu Xuyen co nhiet đo trung binh nam la tu 14-19 °C, cao hon khoang 1 °C so voi cac vung cung vi đo o trung ha du Truong Giang. Trong đo, thang lanh nhat la thang 1 voi nhiet đo khong khi binh quan la tu 3-8 °C, thang nong nhat la thang 7 voi nhiet đo binh quan la 25-29 °C, nhiet đo mua xuan va mua thu gan voi nhiet đo trung binh nam, Khu vuc co bon mua ro ret, trong nam co tu 280-300 ngay khong co suong gia. Vung cao nguyen phia tay đai bo phan co nhiet đo trung binh nam thap hon 8 °C, nhiet đo trung binh thang 1 la khoang -5 °C va nhiet đo thang 7 la tu 10-15 °C, suot ca nam khong co mua he, mua đong keo dai. Tuy nhien, tai vung nui tay nam Tu Xuyen, nhiet đo binh quan cua vung thung lung la 15-20 °C, con cua vung nui la 5-15 °C.
Đai bo phan bon đia Tu Xuyen co luong giang thuy hang nam la tu 900–1200 mm, trong đo nhung noi nam gan vung nui bao quanh thi co luong mua cao hon nhung noi nam sau trong bon đia, khu vuc giap nui phia tay cua bon đia co luong mua lon nhat toan tinh voi 1.300-1.800 mm, vi the thanh pho Nha An con đuoc goi la "vu thanh", Lieu Tong Nguyen tung thuyet phap "Thuc khuyen phe nhat" (Cho đat Thuc sua mat troi, y chi nhoc cong lam đieu vo ich). Theo mua, luong giang thuy vao mua đong la thap nhat, chi chiem tu 3-5% tong luong mua hang nam, mua he co luong giang thuy lon nhat, chiem 80% tong luong mua hang nam. Đai bo phan vung cao nguyen phia tay Tu Xuyen co luong mua thap, luong giang thuy hang nam la tu 600–700 mm, trong đo thung lung song Kim Sa chi co 400 mm, la khu vuc kho han nhat cua tinh. Tai cac khu vuc co mot mua mua ro rang, mua nay se dien ra trong thoi gian tu thang 6 đen thang 9, luong mua chiem 70-90% cua ca nam; thang 11 đen thang 4 la mua kho. Khu vuc tay nam Tu Xuyen co luong giang thuy khac biet lon, co mot mua mua ro rang. Trong nhieu nam, luong giang thuy binh quan cua Tu Xuyen la 488,975 ti m³.


Sinh vat Tinh Tu Xuyen rat phong phu ve tai nguyen sinh vat, co nhieu loai đong thuc vat quy hiem va co xua, la ngan hang gen sinh hoc quy gia cua Trung Quoc cung nhu the gioi.
Tu Xuyen co nhieu loai thuc vat. Toan tinh co gan 10.000 loai thuc vat co phoi, chiem 1/3 tong so thuc vat co phoi cua ca nuoc va chi xep thu hai sau Van Nam. Trong đo, co hon 500 loai reu, co hon 230 ho va hon 1.620 chi thuc vat co mach; co 708 loai duong xi; co hon 100 loai thuc vat hat tran; co hon 8.500 loai thuc vat co hoa; co 87 loai tung, sam, bach va o vi tri đung đau ca nuoc. Tu Xuyen co 84 loai thuc vat quy hiem nguy cap đuoc bao ho cap quoc gia, chiem 21,6% cua ca nuoc. So loai thuc vat hoang da co gia tri kinh te la hon 5.500 loai, trong đo so loai thuc vat co the dung lam thuoc la hon 4.600 loai, tong san luong duoc thao Trung duoc cua Tu Xuyen chiem 1/3 va đung đau tai Trung Quoc. Tu Xuyen cung co tren 300 loai thuc vat co the dung lam huong lieu, la đia phuong san xuat dau thom lon nhat ca nuoc. Tu Xuyen co nhieu loai cay co qua hoang da, phong phu nhat la duong đao. Tu Xuyen co tai nguyen nam phong phu, trong hoang da co 1.291 loai nam, chiem 95% cua Trung Quoc. Ty le che phu rung cua Tu Xuyen la 31,3%, tru luong go đung thu hai tai Trung Quoc.
Tu Xuyen cung co tai nguyen đong vat phong phu, toan tinh co 1.246 loai đong vat co xuong song, chiem hon 45% so loai nay cua Trung Quoc, cac loai thu va chim chiem 53% so cac loai nay cua ca nuoc. Trong đo, co 217 loai thu, 625 loai chim, 84 loai bo sat, 90 loai luong cu, 230 loai ca. Tu Xuyen co 144 loai đong vat hoang da đuoc bao ho trong điem cap quoc gia, chiem 39,6 toan quoc, cung xep hang cao nhat Trung Quoc. Nam 2011, Tu Xuyen co khoang 1.206 ca the gau truc lon, chiem 76% ca the loai nay tren toan quoc. Co hon 50% so loai đong vat tai Tu Xuyen co gia tri ve kinh te. Tu Xuyen co rat phong phu ve tri, co 20 loai thuoc ho Tri, chiem 40% so loai thuoc ho Tri tai Trung Quoc, trong đo cac loai tri quy hiem va đuoc bao ho cap mot quoc gia nhu Tetraophasis obscurus, ga so Tu Xuyen (Arborophila rufipectus), Lophophorus lhuysii.


Nhan khau Đen cuoi nam 2011, so nhan khau thuong tru tai Tu Xuyen la 80,5 trieu nguoi, tang 80.000 nguoi so voi nam truoc. Trong đo, nhan khau đo thi la 33,67 trieu nguoi (41,83%), nhan khau nong thon la 46,83 trieu nguoi. Trong nam nay, Tu Xuyen co 788.800 tre đuoc sinh ra trong khi co 548.700 nguoi tu vong, ty le tang truong dan so tu nhien cua tinh la 0,298%. Cuoi nam 2007, tong nhan khau cua Tu Xuyen la 88,152 trieu nguoi, trong đo nam co 45,664 trieu nguoi va nu co 42,488 trieu nguoi, ty le tang truong dan so tu nhien so voi nam truoc la 0,29%. Trong nhung nam gan đay, Tu Xuyen thang du lao đong, vi the đa tro thanh nguon cung lao đong ngoai tinh lon nhat tai Trung Quoc.
Truoc khi Trung Khanh tro thanh mot "truc hat thi", Tu Xuyen la tinh đong dan nhat Trung Quoc. Do co so nhan khau lon, so luong nguoi tang truong tuyet đoi hang nam cua Tu Xuyen cung rat lon. Tu nam 1980, khi Trung Quoc thi hanh chinh sach ke hoach hoa sinh san, toc đo tang truong nhan khau cua Tu Xuyen xuong thap hon so voi truoc, song phai đoi mat voi tinh trang lao hoa dan so. Cung nhu nhieu tinh khac tai Trung Quoc, nhieu gia đinh tai nong thon co tu tuong "trong nam khinh nu", gay nen hien tuong mat can bang ty le gioi tinh.


= Dan toc =
Tinh Tu Xuyen la noi sinh song cua nhieu dan toc, co mat tat ca cac dan toc đuoc cong nhan tai Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Nguoi Han la dan toc chu yeu tai Tu Xuyen, trong đo phan nhom chu the la nguoi Ba Thuc, ngoai ra con co nguoi Khach Gia, nguoi Ho Tuong. Tong nhan khau cua cac dan toc thieu so vao nam 2011 la 4,22 trieu nguoi. Co 14 dan toc thieu so đa sinh song nhieu đoi tai Tu Xuyen la Di, Tang, Khuong, Mieu, Hoi, Mong Co, Tho Gia, Lat Tuc, Man, Nap Tay, Bo Y, Bach, Choang, Thai. Cac dan toc thieu so co so luong đang ke tai Tu Xuyen la nguoi Di (2,12 trieu), nguoi Tang (1,27 trieu), nguoi Khuong (300.000), nguoi Mieu (150.000). Cac dan toc thieu so tai Tu Xuyen chu yeu cu tru tai chau tu tri dan toc Di-Luong Son, chau tu tri dan toc Tang-Garze, chau tu tri dan toc Tang va dan toc Khuong-Ngawa cung huyen tu tri dan toc Di-Ma Bien va huyen tu tri dan toc Di-Nga Bien, huyen tu tri dan toc Khuong-Bac Xuyen va huyen tu tri dan toc Tang-Moc Ly.


= Ngon ngu =

Ngon ngu thong dung cua nguoi Tu Xuyen đuoc goi la tieng Tu Xuyen (Tu Xuyen thoai), thuoc nhanh Quan thoai Tay Nam cua tieng Han. Tieng Tu Xuyen hien nay co khoang 120 trieu nguoi su dung, neu nhu xem no la mot ngon ngu đoc lap, so nguoi su dung tieng Tu Xuyen se đung o vi tri thu 10 the gioi, thap hon tieng Nhat va cao hon tieng Đuc. Tieng Tu Xuyen hien nay hinh thanh tu thoi ky van đong đai di dan "Ho Quang đien Tu Xuyen" nhung nam Nguyen mat Minh so, tieng Ba Thuc đuoc luu hanh truoc đo đa dung hop voi cac phuong ngon cua nhung di dan đen tu Ho Quang va Luong Quang, tieng Tu Xuyen co lien he mat thiet voi tieng Tuong va tieng Cam trong nhanh phuong Nam cua tieng Han.
Ngoai tieng Tu Xuyen, tai tinh Tu Xuyen con co tieng Khach Gia (Tho Quang Đong) va tieng Tuong (Lao Ho Quang), voi cac đao ngon ngu phan bo tai cac khu vuc cua Tu Xuyen. Trong đo, nhung nguoi noi tieng Tho Quang Đong chu yeu tap trung tai vung go đoi o vung bien cua đong bang Thanh Đo, vung go đoi Xuyen Trung va vung nui non Xuyen Bac, voi tong cong 1 trieu nguoi; nhung nguoi noi tieng Lao Ho Quang tap trung chu yeu tai vung go đoi trung thuong du song Đa, tong so khoang 900.000 nguoi.
Ngoai ra, cac dan toc thieu so tai Tu Xuyen cung su dung ngon ngu cua minh nhu tieng Di, tieng Khuong, cac phuong ngu tieng Tang tai Tu Xuyen la tieng Kham va tieng Gia Nhung (嘉绒语).


= Ton giao =

Đao giao: Tu Xuyen la vung phat nguyen cua Đao giao. Vao nam Han An thu nhat (142) thoi Han Thuan Đe, Truong Lang vao Ba Thuc, tu đao o nui Hac Minh Son (鶴鳴山, cung goi Coc Minh Son 鵠鳴山), tu xung đuoc Thai Thuong Lao Quan truyen đao Chinh Nhat Minh Uy, nen xung la Tam Thien Phap Su Chinh Nhat Chan Nhan 三天法師正一真人; con noi Lao Quan phong ong lam Thien Su, nen đao nay cung goi la Thien Su Đao. Đao giao van co anh huong đang ke đoi voi Tu Xuyen, điem sinh hoat Đao giao nui Thanh Thanh la mot di san the gioi va cung la mot trong tu đai danh son cua Đao giao, ngoai ra con co Thanh Duong cung tai khu vuc đo thi cua Thanh Đo.
Phat giao: khong ro Phat giao đa truyen đen bon đia Tu Xuyen tu khi nao. Can cu theo cac chi va ky cua đia phuong thi co the suy ra la tu đoi Han, co van tu đa chep lai viec vao nam Hung Ninh thu 3 (365) thoi Tan Ai Đe, co tang nhan tu Trung Nguyen đen Tu Xuyen, đa đong vai tro đot pha cho su phat trien cua Phat giao tai Tu Xuyen. Cac ngoi mieu chua Phat giao noi tieng cua Tu Xuyen co Van Thu vien (文殊院) va Đai Tu tu (大慈寺) va chua Bao Quang (宝光寺) tai Thanh Đo; Bao Quoc tu (报国寺) va Van Nien tu tai Nga Mi Son. Nga Mi Son cung la mot trong tu đai danh son cua Phat giao Trung Quoc. Phat giao Tay Tang phat trien rong rai o khu vuc dan toc thieu so o tay bo Tu Xuyen. Cac tu vien Phat giao Tay Tang tai tay bo Tu Xuyen la chua Achen, chua Anque, chua Bongen, chua Dargye, chua Den, chua Dontok, chua Dzogchen, chua Dzongsar, chua Gongchen, chua Garze, chua Jingang, chua Kanze, chua Katok, chua Khangmar, chua Kharnang, chua Nanwu Si, chua Palpung, chua Pelyul, chua Sershul, chua Shechen, chua Tongkor, chua Tsangmotang.
Tin Lanh: nam Đong Tri thu 7 (1868), Griffith John cua Hoi Truyen giao Luan Đon va James Aitken Wylie cua Hoi Truyen giao The gioi BMS đa tien vao Tu Xuyen truyen giao. Đen thang 10 nam 1999, Tu Xuyen co 106 điem sinh hoat Tin Lanh.
Cong giao: Cong giao bat đau truyen ba tai Tu Xuyen tu nam Sung Trinh thu 13 (1640). Khi đo, mot linh muc Dong Ten la Lodovico Buglio đa tu Bac Kinh đen Tu Xuyen truyen giao.
Hoi giao: vao thoi Đuong mat va Ngu Đai Thap Quoc, tai Tu Xuyen đa co nguoi Hoi giao sinh song, đen the ky thu X thi ton giao nay đuoc truyen ba trong khu vuc voi quy mo lon, thoi Thanh la thoi ky phon vinh cua Hoi giao tai Tu Xuyen. Cac tin đo Hoi giao tai Tu Xuyen theo he phai Sunni.


Cac đon vi hanh chinh Tu Xuyen co 18 thanh pho (đia cap thi) va 3 chau tu tri:


Kinh te Nam 2011, tong GDP cua Tu Xuyen la 2.102,67 ti NDT, tang truong 15% so voi nam truoc, con thu nhap binh quan đau nguoi la 21.633 NDT, tang truong 15,9% so voi nam truoc. Thu nhap co the chi phoi (sau khi đa nop cac khoan thue va phi) cua cu dan đo thi la 17.899 NDT, thu nhap thuan cua cu dan nong thon la 6.128,6 NDT, lan luot tang truong 15,8% va 20,5% so voi nam truoc. Cung trong nam 2011, ty le cac khu vuc trong nen kinh te Tu Xuyen la: khu vuc mot đat 298,35 ti NDT, tang truong 4,5%; khu vuc hai đat gia tri 1.102,79 ti NDT, tang truong 20,7%; khu vuc ba đat gia tri 701,53 ti NDT, tang truong 10,9%. Ty le đong gop vao tang truong kinh te cua ba khu vuc lan luot la 4,3%:, 70,0% va 25,7%. Ket cau ba khu vuc kinh te cua Tu Xuyen vao nam 2011 tuong ung la 14,2:52,4:33,4.


= Nong nghiep =
Tu Xuyen tu xua đa co tieng la "Tinh giau co". Đay la mot trong nhung noi san xuat nong nghiep chinh cua Trung Quoc. San luong ngu coc gom lua gao va lua mi cua Tu Xuyen đung hang đau toan Trung Quoc nam 1999. Thu hoach tu cac loai cam chanh, mia đuong, khoai lang, le va hat cai dau cung đang ke. Tu Xuyen con san xuat luong thit lon lon nhat trong tat ca cac tinh va đung thu nhi ve san luong nong tam tai Trung Quoc nam 1999.


= Khoang san =
Tu Xuyen la mot tinh giau tai nguyen khoang san. Tinh co hon 132 loai khoang san co tiem nang voi tru luong cua 11 loai; Trong so đo Tu Xuyen co tru luong vanadium, titanium, va lithium lon nhat Trung Quoc. Rieng tinh Tu Xuyen đa co tru luong 13,3% quang sat, 93% quang titanium, 69% vanadium, 83% cobalt cua toan quoc.


= Cong nghiep =
Tu Xuyen la mot trong cac vung ky nghe chinh cua Trung Quoc. Ngoai ky nghe nang nhu than, nang luong, va sat thep, tinh đa thiet lap đuoc mot nganh san xuat nhe gom vat lieu xay dung, lam go, thuc pham va det lua.
Thanh Đo va Man Giang la trung tam san xuat hang det may va đo đien tu. Đuc Duong, Phan Chi Hoa, va Nghi Tan la trung tam san xuat co khi, ky nghe luyen kim va ruou (theo thu tu). San luong ruou Tu Xuyen chiem 21,9% tong san luong toan quoc vao nam 2000.


= Cong nghe cao =
Nhung buoc tien kinh te vi đai đa gop phan phat trien Tu Xuyen nhanh chong thanh mot trung tam cong nghe cao hien đai qua nhieu cach nhu khuyen khich đau tu trong va ngoai nuoc trong nganh đien tu va cong nghe thong tin (nhu nhu lieu), may moc va luyen kim (bao gom xe hoi), thuy đien, duoc pham, luong thuc va giai khat. Cong nghe che tao xe hoi la mot nganh quan trong nam chu chot cua cong nghe che tao may moc tai Tu Xuyen. Đa so cac cong ty san xuat xe hoi co tru so o Thanh Đo, Man Giang, Nam Sung, va Lo Chau. Cac nganh ky nghe quan trong khac tai Tu Xuyen con co ky nghe khong gian va quoc phong. Mot so ten lua cua Trung Quoc (ten lua Truong Chinh) va ve tinh nhan tao đa đuoc phong tu Trung tam phong ve tinh Tay Xuong nam trong thanh pho Tay Xuong.


Giao thong Do anh huong cua đia hinh, giao thong cua Tu Xuyen khong co nhieu thuan loi, nguoi Trung Quoc co cau "Thuc đao nan" (蜀道难, tuc đuong đen Tu Xuyen kho khan). Ke tu thoi can đai đen nay, cac nganh giao thong đuong bo, đuong sat, đuong thuy, đuong khong, đuong ong tai Tu Xuyen lien tuc đuoc cai thien. Tinh quan trong ve van chuyen hang hoa cua Tu Xuyen thap hon van chuyen hanh khach.


= Đuong bo =
Đen cuoi nam 2008, tong chieu dai cong lo đa thong xe cua Tu Xuyen la 200.500 km, đung đau ca nuoc, song vi la tinh co dien tich lon nen van tut hau. Đen cuoi nam 2007 thi Tu Xuyen co 14.000 km đuong cap hai, nam 2008 co 2.162 km đuong cao toc. Mot so tuyen đuong cao toc tai Tu Xuyen la: Thanh Đo-Trung Khanh, Thanh Đo-Mien Duong, Mien Duong-Quang Nguyen, Thanh Đo-Nam Sung, Thanh Đo-Lac Son, Thanh Đo-Nha An, Thanh Đo-Đo Giang Yen, Thanh-On-Cung (quanh Thanh Đo), Thanh Đo-Banh Chau, vong quanh Thanh Đo, Đo Giang Yen-Man Xuyen, Noi Giang-Nghi Tan, Nghi Tan-Thuy Phu (Van Nam), Long Xuong-Nap Khe, Toai Ninh-Trung Khanh, Nam Sung-Trung Khanh (bo phan cua tuyen Lan Chau-Hai Khau), Nam Sung-Quang An, Đat Chau-Trung Khanh, Nha An-Tay Xuong, Mien Duong-Toai Ninh, đuong cao toc Thanh Mien, Thanh Đo-Thap Phuong-Mien Truc. Đen cuoi nam 2011, tinh Tu Xuyen đa co 283.000 km cong lo, trong đo co 3.009 cong lo cao toc, quoc lo va tinh lo la 19.700 km, cong lo nong thon la 258.700 km. Nam 2011, he thong cong lo cua tinh đa phuc vu van chuyen đuoc 2,426 ti luot nguoi va 1,998 ti tan hang hoa.


= Đuong sat =
Nam 2011, tong chieu dai đuong sat đa thong tuyen cua Tu Xuyen la 3.564 km, trong nam nay, mang luoi đuong sat Tu Xuyen đa van chuyen đuoc 78,6 ti tan.km hang hoa va 2.95 ti nguoi.km hanh khach. Tuy nhien, mat đo đuong sat cua Tu Xuyen so voi ca nuoc la rat thap. Cac tuyen đuong sat đi tren đia phan Tu Xuyen la Bao Ke-Thanh Đo, Thanh Đo-Trung Khanh, Thanh Đo-Con Minh, Noi Giang-Con Minh, Đat Chau-Thanh Đo, Toai Ninh-Trung Khanh. Cuc Đuong sat Thanh Đo quan ly mang luoi đuong sat quoc huu va hop doanh tai Tu Xuyen, Trung Khanh va Quy Chau. Mot so tuyen đuong khac đa va đang trong qua trinh thi cong la Thanh Đo-Mien Duong-Lac Son, Thanh Đo-Trung Khanh, Thanh Đo-Lan Chau, Lan Chau-Trung Khanh, Thanh Đo-Quy Duong, Tu Xuyen-Thanh Hai, Tu Xuyen-Tay Tang, Tay An-Thanh Đo cung cac tuyen đuong khac.


= Hang khong =

Cac san bay co cac tuyen bay hanh khong dan dung đinh ky tai Tu Xuyen bao gom San bay quoc te Song Luu Thanh Đo, san bay Cuu Trai Hoang Long, san bay Thanh Son Tay Xuong, san bay Nam Giao Mien Duong, san bay Bao An Doanh Phan Chi Hoa, san bay Thai Ba Nghi Tan, san bay Lam Đien Lo Chau, san bay Ha Thi Đat Chau, san bay Nam Binh Cao Sung, san bay Khang Đinh, san bay Ban Long Quang Nguyen. Nam 2009, san bay Song Luu Thanh Đo đa su dung đuong bang thu hai. Thanh Đo cung la thanh pho co san bay voi hai đuong bang thu 4 tai Trung Quoc đai luc sau Bac Kinh, Thuong Hai va Quang Chau. Hien nay, tai Thanh Đo co tru so cua chi nhanh Tay Nam thuoc Air China, cung Sichuan Airlines, va Chengdu Airlines, ba cong ty nay đat san bay can cu tai san bay quoc te Song Luu Thanh Đo. Nam 2011, Tu Xuyen co 31 tuyen bay hang khong, trong đo co 10 tuyen bay quoc te. Nam 2011, cac san bay cua tinh đa phuc vu đuoc tren 33 trieu luot hanh khach, luong hang hoa van chuyen la 494.000 tan.


= Đuong thuy =
Tu Xuyen co ca van km tuyen đuong thuy noi đia, trong đo cac tuyen cap 3 đen cap 7 co tong chieu dai 4.026 km (nam 2006). Sau cang song mot nam van chuyen tren 1 trieu tan hang hoa, Đoan Truong Giang tai Tu Xuyen la tuyen thong hanh cap 3, con cac song Gia Lang va song Dan đuoc liet la mot trong 10 tuyen đuong thuy cap cao tai Trung Quoc. Tu Xuyen cung tien hanh quy mo hoa, chuyen sau hoa va hien đai hoa cac cum cang Lo Chau-Nghi Tan-Lac Son o Xuyen Nam va Quang An-Nam Sung-Quang Nguyen o Đong Bac. Nam 2011, tong luong hang hoa thong quan tai cac cang song cua Tu Xuyen la 70,75 trieu tan, va van chuyen đuoc 30,83 trieu luot nguoi.


= Đuong ong =
Tu Xuyen la tinh phat trien mang luoi van chuyen đuong ong lon nhat tai Trung Quoc. Tai Tu Xuyen, mang đuong ong van chuyen khi thien nhien đa đuoc xay dung tu nam 1243, som hon gan 500 nam so voi cac tinh khac. Tu thoi Tong, nguoi dan Tu Xuyen đa biet dung cac ong tre truc đe van chuyen khi thien nhien, cac đuong ong dan khi bang thep bat đau đuoc su dung tu nam 1933. Tu thap nien 1950, cac đuong ong dan khi đa đua khi thien nhien đen cac thanh thi doc tuyen Thanh Đo-Trung Khanh. Đen đau nam 2008, Tu Xuyen đa co 7.000 km đuong ong thu khi va 6.000 km đuong ong dan khi, chieu dai toan mang luoi đuong ong dan khi thien nhien cua Tu Xuyen chiem 46% toan Trung Quoc.


Du lich Tu Xuyen co tai nguyen du lich phong phu, voi canh quan tu nhien đep, co van hoa va lich su lau dai, phong tuc dan toc đoc đao. Tai nguyen du lich cua Tu Xuyen ve ca so luong va chat luong đeu vao hang đung đau tai Trung Quoc, la mot khu vuc du lich noi tieng cua Trung Quoc. Tu Xuyen co nam di san the gioi, bao gom ba di san tu nhien la Cuu Trai Cau, Hoang Long, Khu bao ton gau truc Lon; mot di san van hoa la nui Thanh Thanh-he thong tuoi tieu Đo Giang Yen; mot di san tu nhien va van hoa la Nga Mi Son-Lac Son Đai Phat. Đen nam 2011, Tu Xuyen co 14 điem danh thang phong canh trong điem cap quoc gia, 74 điem danh thang phong canh cap tinh. Thanh Thanh son-Đo Giang Yen, Nga Mi Son, Cuu Trai Cau la nhung thang canh cap 5A tai Trung Quoc. Tu Xuyen co 156 điem danh lam thang canh cap A. Tong cong Tu Xuyen co 166 khu bao ton thien nhien voi tong dien tich 89.100 km², chiem 18,4% dien tich toan tinh, co sau khu bao ton tu nhien loai gau truc lon la Ngoa Long, Phong Dung Trai (蜂桶寨), Lat Ba Ha (喇叭河), Thao Pha (草坡), An Tu Ha (鞍子河), Hac Thuy Ha (黑水河), chung cung la cac khu bao ton quan trong nhat cua loai vat quy hiem nay tren the gioi. Tu Xuyen co 103 cong vien rung, quan ly tong dien tich 741.000 ha (7.410 km²), chiem 1,5% dien tich toan tinh. Tu Xuyen co cau tao đia chat phuc tap, canh quan đia chat đia mao đa dang, đa phat hien đuoc tren 220 di tich đia chat, trong đo co hai cong vien đia chat cap the gioi o Hung Van va Tu Cong, ngoai ra con co 14 cong vien đia chat cap quoc gia, so luong cao nhat tai Trung Quoc. Tu Xuyen co bay danh thanh van hoa-lich su cap quoc gia, co 128 điem bao ve van vat trong điem cap quoc gia va 576 điem bao ve van vat trong điem cap tinh.


Van hoa Đen tuong niem Ly Bach, đuoc xay tai noi sinh cua ong la thi tran Trong Ba thuoc phia bac huyen Giang Du trong tinh Tu Xuyen, la mot vien bao tang tuong niem Ly Bach, mot thi si thoi Nha Đuong (618-907). No đuoc bat đau xay dung vao nam 1962 nhan dip le ky niem 1.200 nam ngay ong mat, hoan thanh nam 1981 va mo cua cho cong chung vao thang 10 nam 1982. Đen tuong niem đuoc xay theo loi kien truc hoa vien co thoi Nha Đuong. Do yeu to đia ly va xa hoi nong nghiep, khu vuc Tu Xuyen ton tai mot so "y thuc bon đia" va "tu tuong tieu nong". Nguoi xua co cau "Tu co van nhan đa nhap Thuc" đe noi ve su phat trien van hoc cua Tu Xuyen. Xuyen kich, Xuyen tra, Xuyen tuu, Xuyen thai (am thuc), Xuyen duoc va Thuc tu (theu), Thuc cam la cac đac san đac sac cua Tu Xuyen.


= Am thuc Tu Xuyen =

Cac mon an Tu Xuyen co the truy nguyen tu thoi Tan Han, đen thoi Tong thi đa phat trien thanh truong phai. Truong phai am thuc Tu Xuyen la mot trong 8 truong phai am thuc Trung Hoa, co đac điem la nhieu mui vi va co đo nong đam, đac biet la cay do su dung nhieu toi va ot, cung nhu loai gia vi đoc nhat vo nhi la tieu Tu Xuyen (花椒, hoa tieu). Lac, vung, gung cung la nhung thanh phan noi bat trong am thuc Tu Xuyen. Co nhieu bien the khac nhau cua am thuc Tu Xuyen tai Tu Xuyen va Trung Khanh (la mot phan cua Tu Xuyen cho đen nam 1997), bon tieu truong phai cua am thuc Tu Xuyen la Trung Khanh, Thanh Đo, Tu Cong va an chay Phat giao. UNESCO đa tuyen bo Thanh Đo la mot thanh pho mi thuc hoc vao nam 2011, do su tinh te trong cach nau nuong. Cac phuong thuc nau nuong co ban cua am thuc Tu Xuyen la xao, hap, kho, va neu liet ke đay đu thi se len toi 38 phuong thuc che bien rieng biet.


Giao duc Đia phuong ket nghia Tham khao Lien ket ngoai Chinh quyen tinh Tu Xuyen Luu tru ngay 1 thang 10 nam 2012 tai Wayback Machine