Đien anh Nhat Ban (tieng Nhat: 映画 - Eiga, cung đuoc biet trong Nhat Ban la 邦画 hoga - "domestic cinema") hay phim đien anh Nhat Ban (tuc phim le Nhat Ban) la nen nghe thuat va cong nghiep đien anh cua Nhat Ban, co mot lich su hon 100 nam. Nhat Ban la mot trong so nhung nen cong nghiep đien anh lon nhat va lau đoi nhat tren the gioi; so voi so lieu nam 2010, nen đien anh Nhat Ban xep hang vi tri thu bon ve so luong phim truyen đa đuoc san xuat. Nam 2011, Nhat Ban san xuat đuoc 411 phim truyen, thu đuoc 54,9% cua mot van phong co gia tri tong so $2.338 ti USD. Phim đien anh đa đuoc san xuat tu nam 1897 tai Nhat Ban khi mot nguoi chup hinh nuoc ngoai đau tien chuyen đen đay. Trong mot danh muc bang xep hang ten la Sight & Sound ve nhung bo phim tot nhat cua nen đien anh Chau A, nen đien anh Nhat Ban đung thu tam trong top 12 nen đien anh manh nhat cua luc đia Chau A, voi Tokyo Story (1953) đuoc xep đung đau tien trong danh sach. Đien anh Nhat Ban cung đa chien thang giai thuong danh gia Academy Award cho hang muc Giai Oscar cho phim ngoai ngu hay nhat voi bon lan đuoc xuong danh (Nguoi tien đua (2008), Samurai I: Musashi Miyamoto (1955), Jigokumon (1954), Rashomon (1951)), mot lan nua nhieu hon bat ky quoc gia Chau A nao khac.
Trong suot hon 100 nam qua ke tu ngay ra đoi (20/6/1899), đien anh Nhat Ban đa trai qua nhieu giai đoan thang tram nhung van luon co nhung tac pham đac sac va nhung the manh rieng, trong đo phai ke toi cac bo phim hoat hinh Nhat Ban, hay con goi la anime voi hai lan xuong ten cho phim hoat hinh. Sen va Chihiro o the gioi than bi (2001) cho giai thuong Giai Oscar cho phim hoat hinh hay nhat va La Maison en Petits Cubes (2008) cho giai thuong Giai Oscar cho phim hoat hinh ngan hay nhat. Hien nay nen cong nghiep anime cua Nhat Ban uoc tinh chiem linh thi truong san xuat hoat hinh tren toan cau vao khoang 60% so luong phim đa san xuat.


Lich su = Truoc nam 1945 =
Hai bo phim đau tien đuoc lam tai Nhat Ban la Bake Jizo va Shinin no sosei, đeu đuoc thuc hien nam 1898. Bo phim tai lieu đau tien, Geisha no teodori (芸者の手踊り) đuoc lam thang 6 nam 1899.
Điem khac biet cua cac bo phim cam Nhat Ban so voi cac nen đien anh khac la ben canh đoi ngu tao am thanh va nhac phim tai rap chieu, con co su xuat hien cua cac benshi (弁士), nhung nguoi dan chuyen co nhiem vu đoc loi thoai va cac đoan tuong thuat can thiet. Ngoi sao đien anh Nhat Ban đau tien la mot dien vien kich kabuki ten la Onoe Matsunosuke, ong nay đa tham gia đong hon 1000 bo phim (chu yeu la phim ngan) trong khoang thoi gian tu 1909 đen 1926. Onoe va đao dien Makino Shozo la nhung nguoi co cong pho bien the loai jidaigeki (nhung bo phim lich su lay boi canh Nhat Ban thoi Edo) voi cong chung Nhat. Nu dien vien đien anh chuyen nghiep đau tien cua cong nghiep đien anh nuoc nay la Takagi Tokuko Nagai, ba đa xuat hien trong 4 bo phim cua hang phim do Hoa Ky đau tu Thanhouser Company thuc hien tu nam 1911 đen nam 1914. Trong giai đoan nay, co mot so bo phim cam đang chu y đuoc san xuat, đac biet la nhung tac pham cua đao dien Mizoguchi Kenji, tuy vay đa so đa bi pha huy trong Tran đong đat Kanto nam 1923 va sau đo la trong nhung cuoc khong kich suot Chien tranh the gioi thu hai cua quan đoi Đong Minh xuong Nhat Ban.
Trong thap nien 1930, trong khi cac bo phim cam tiep tuc đuoc san xuat voi so luong lon thi cac bo phim co tieng cung bat đau xuat hien. Cac bo phim co tieng đang chu y thoi ki nay la ba tac pham cua Kenji Mizoguchi, Gion no shimai (1936), Naniwa erejii (浪華悲歌, 1936) va Zangiku monogatari (残菊物語,, 1939). Ngoai ra con co the ke đen Ninjo kami fusen (人情紙風船, 1937) cua đao dien Yamanaka Sadao hay Tsuma Yo Bara No Yoni (1935) cua Naruse Mikio, bo phim Nhat đau tien đuoc phat hanh rong rai tai My.
Cuoi nhung nam 1930, su kiem soat cua chinh quyen đoi voi cong nghiep đien anh cang bi siet chat, cac bo phim bi kiem duyet ki luong đac biet la cac tac pham co xu huong thien ta nhu phim cua Daisuke Ito. Va Khi Chien tranh the gioi thu hai no ra thi nganh đien anh Nhat Ban lam vao tinh trang hoat đong cam chung. Tuy vay đay lai la giai đoan chung kien su xuat hien cua mot trong nhung nghe si đien anh vi đai nhat cua Nhat Ban, đao dien huyen thoai Kurosawa Akira, ong thuc hien bo phim đau tay, Sanshiro Sugata vao nam 1943.


= Thap nien 1950 va 1960 =
Thap nien 1950 chung kien giai đoan phat trien đinh cao cua đien anh Nhat Ban voi ba tac pham vao hang kinh đien cua đien anh the gioi, đo la Rashomon (羅生門, 1950), Bay Samurai (七人の侍,, 1954), ca hai đeu do Kurosawa thuc hien, va bo phim cua đao dien Ozu Yasujiro, Tokyo monogatari (東京物語, 1953). Rieng Rashomon cua Kurosawa Akira đa mang ve cho Nhat Ban Giai Oscar cho phim ngoai ngu hay nhat đau tien va đem lai cho ngoi sao đien anh lon cua Nhat sau nay la Mifune Toshiro vai dien đot pha. Trong thap nien nay đien anh Nhat Ban con co hai giai Oscar phim noi tieng nuoc ngoai khac, đo la Jigokumon (地獄門, 1954) cua đao dien Kinugasa Teinosuke va Miyamoto Musashi (宮本 武蔵, 1955) cua đao dien Inagaki Hiroshi.
Nam 1954, đao dien Honda Ishiro gioi thieu bo phim khoa hoc vien tuong Gojira (コシラ), mot tac pham co noi dung chong chien tranh thong qua cau chuyen cua mot con thu bien thanh quai vat do vu khi hat nhan. Godzilla đa nhanh chong pho bien o cac nuoc phuong Tay va tro thanh mot bieu tuong quoc te cua Nhat Ban, no cung mo đau cho dong phim rat đac trung cua đien anh nuoc nay, dong phim kaiju (phim quai vat).
Đien anh Nhat Ban tiep tuc co nhung bo phim xuat sac trong thap nien 1960, trong đo phai ke toi tac pham kinh đien Yojimbo (用心棒, 1961) cua Kurosawa Akira. Nam 1967 đao dien Suzuki Seijun thuc hien bo phim sieu thuc ve yakuza (cac to chuc toi pham co to chuc o Nhat) co ten Koroshi no rakuin (殺しの烙印), tuy khong đuoc đanh gia cao o thoi điem ra đoi nhung ve sau đay đuoc coi la bo phim hinh su kinh đien, tro thanh nguon cam hung cho nhieu đao dien noi tieng nhu Ngo Vu Sam, Park Chan-wook hay Quentin Tarantino.
Ben canh cac bo phim co đe tai quen thuoc, cac đao dien thuoc the he Lan song moi Nhat Ban nhu Nagisa Oshima, Kaneto Shindo, Susumu Hani va Shohei Imamura cung cho ra đoi cac bo phim co tinh sang tao cao nhu Seishun Zankoku Monogatari (青春残酷物語, 1960), Nihon no yoru to kiri (日本の夜と霧, 1960) hay Koshikei (絞死刑, 1968).
Nam 1964 đao dien Teshigahara Hiroshi cho ra đoi bo phim đang nho Suna no onna (砂の女), tac pham nay đa gianh giai thuong đac biet cua ban giam khao (Prix du Jury) trong Lien hoan phim Cannes va giup Teshigahara tro thanh nguoi chau A đau tien đuoc đe cu giai Đao dien xuat sac nhat tai Giai Oscar. Mot bo phim Nhat Ban khac cung gianh giai thuong cua ban giam khao trong Lien hoan phim Cannes la Kaidan (怪談, 1965) cua đao dien Kobayashi Masaki.


= Thap nien 1970 va 1980 =
Mot dong đien anh moi, dong phim pinku eiga (phim khieu dam loai nhe, van đuoc coi la phim đien anh) bat đau phat trien o Nhat tu đau thap nien 1970, đac biet la sau su ra đoi cua bo phim gay nhieu tranh cai Ai no Korida (愛のコリータ, 1976), mot tac pham noi ve vu an Sada Abe gay tieng vang trong xa hoi Nhat nhung nam truoc chien tranh. Bo phim nay tuy la đuoc coi la phim đien anh nhung đa vuot qua gioi han kiem duyet thong thuong khi quay truc tiep nhung canh quan he tinh duc that cua hai dien vien, ket qua la phim phai thuc hien duoi danh nghia do mot cong ty đien anh Phap đau tu va sau khi ra đoi no cung chua bao gio đuoc chieu ban đay đu o chinh Nhat Ban.
Trong thap nien nay, đao dien Fukasaku Kinji cung hoan thanh loat phim noi tieng ve đe tai yakuza, Jingi naki tatakai (仁義なき戦い), loat phim nay đa cuc ki thanh cong ve ca nghe thuat va thuong mai, chung đuoc coi la nhung phim toi pham kinh đien cua đien anh Nhat Ban, hay "Bo gia" Nhat Ban.
Von la đat nuoc hang đau the gioi ve nghe thuat truyen tranh, nhung phai cho đen thap nien 1980 cac bo phim hoat hinh Nhat Ban (anime) moi bat đau gay tieng vang o thi truong đien anh trong nuoc va the gioi. Nam 1984, đao dien phim hoat hinh noi tieng Miyazaki Hayao thuc hien bo phim Kaze no Tani no Naushika (風の谷のナウシカ) nam 1984 mo đau cho loat phim hoat hinh noi tieng cua ong sau nay. Thanh cong cua Naushika đuoc noi tiep bang bo phim Akira (アキラ, 1988) cua Otomo Katsuhiro, tac pham nay đa đanh dau buoc tien vuot bac cua phim hoat hinh Nhat ca ve ki thuat thuc hien va đe tai khi phan anh cac van đe xa hoi va thoi su đang quan tam luc đo, Akira cho đen nay van đuoc coi la mot trong nhung tac pham xuat sac nhat the loai phim hoat hinh cua đien anh the gioi. Cung nam nay, đao dien Takahata Isao cung cho ra đoi bo phim hoat hinh phan chien noi tieng Mo đom đom (火垂るの墓), Mo đom đom đuoc nhieu nha phe binh phim noi tieng, trong đo coi Roger Ebert coi la mot trong nhung bo phim phan chien hay nhat đa tung đuoc thuc hien. Su phat trien cua phim hoat hinh cung dan đen su phat trien cua cac Seiyu, cac dien vien long tieng cho nhan vat hoat hinh, nhieu nguoi trong so nay đa tro nen noi tieng hoac tro thanh dien vien thuc su nhu Otsuka Chikao.
Cung trong nhung nam 1980, đien anh Nhat Ban đa tiep tuc truyen thong thang loi tai cac giai thuong đien anh uy tin voi 2 giai Canh co vang tai Lien hoan phim Cannes cho cac phim Kagemusha (影武者, 1980) cua Kurosawa va Narayama bushiko (楢山節考, 1983) cua Imamura Shohei. Shohei sau nay con gianh them mot giai Canh co vang khac cho bo phim Unagi (うなき, 1997) va la mot trong so it oi 4 đao dien tung co 2 phim chien thang tai hang muc quan trong nhat o Lien hoan phim Cannes (cung Francis Ford Coppola, Alf Sjoberg va Bille August).


= Thap nien 1990 đen nay =
Kitano Takeshi co le la mot trong nhung nghe si đien anh noi bat nhat thap nien 1990 cua cong nghiep đien anh Nhat. Ong vua la đao dien sang tao, vua la dien vien chinh co loi dien xuat đoc đao trong cac bo phim đang nho nhu Sono otoko, kyobo ni tsuki (その男、凶暴につき, 1989), Sonachine (ソナチネ,, 1993) hay Hana-bi (花-火, 1997, gianh giai Su tu vang tai Lien hoan phim Venezia). Kitano con tham gia đong vai chinh trong bo phim Batoru Rowaiaru (ハトル・ロワイアル, 2000) cua Fukasaku Kinji. La cau chuyen ve mot lop hoc bi bat len đao hoang va buoc phai tu tieu diet nhau đe sinh ton, bo phim rat đuoc yeu thich o Nhat Ban va nhieu nuoc vi cot truyen, nhac phim va dien xuat cua cac nhan vat (trong đo co Kitano), tuy vay no cung gap phai nhieu chi trich tu nhung nguoi cho rang bo phim mang tinh bao luc qua cao.
Thap nien 1990 va 2000 cung la giai đoan thanh cong nhat cua hoat hinh Nhat Ban khi Miyazaki Hayao lien tuc cho ra đoi cac tac pham thanh cong ca ve mat nghe thuat va thuong mai, trong đo đang ke nhat la Cong chua Mononoke (もののけ姫, 1997) va Sen to Chihiro no Kamikakushi (千と千尋の神隠し, 2001), hai bo phim hoat hinh đau tien pha ki luc doanh thu tai thi truong đien anh Nhat Ban. Sen to Chihiro cung la bo phim hoat hinh đau tien gianh giai Phim hoat hinh hay nhat tai Giai Oscar. Ben canh Miyazaki con phai ke toi mot loat đao dien anime thanh cong khac nhu Oshii Mamoru voi Kokaku Kidotai (攻殻機動隊, 1995) hay Kon Satoshi voi Perfect Blue (ハーフェクトフルー, 1997), Sennen Joyu (千年女優,, 2001) va Tokyo Godfathers (東京コットファーサース, 2003) cung Paprika (2006).
Nhung nam cuoi the ki 20 cung chung kien su bung no cua con sot phim kinh di Nhat (J-Horror) tren toan the gioi voi nhung bo phim noi tieng nhu Ringu (リンク, 1998), Ju-on (呪怨, 1998), Kairo (回路, 2001) va Yogen (予言, 2002). Tat ca cac bo phim nay đeu đa đuoc Hollywood hoac đien anh Han Quoc lam lai, tham chi đao dien phim kinh di noi tieng Nakata Hideo con đuoc moi sang My đe đich than lam lai phien ban Hollywood cho bo phim cua ong.


Cac the loai đac trung Anime: Phim hoat hinh Nhat Ban.
Jidaigeki: Phim lich su lay boi canh thoi Edo, thuong la cac phim vo thuat voi su xuat hien cua cac samurai.
J-Horror: Phim kinh di kieu Nhat Ban, thuong khai thac cac đe tai kinh di dua tren tam ly, noi am anh cua con nguoi hoac cac truyen thuyet co cua Nhat.
Kaiju: Phim quai vat.
Pinku eiga: Phim khieu dam loai nhe, hien nay đa hiem đuoc san xuat do su phat trien cua nganh cong nghiep tinh duc o Nhat.
Phim Yakuza: Cac phim toi pham va hinh su tap trung vao cac bang đang yakuza (toi pham co to chuc cua Nhat).
Tokusatsu: Phim ve cac sieu anh hung nhu Kamen Rider, Super Sentai hay Ultra.


Cac đao dien Cac dien vien Tham khao Xem them Tokusatsu


Lien ket ngoai Japanese Movie Database - Trang web du lieu đien anh Nhat Ban (tieng Nhat)
Gioi thieu phim Nhat Ban