Mua la su phan chia cua nam, dua tren su thay đoi chung nhat theo chu ky cua thoi tiet, sinh thai va so gio anh sang ban ngay trong mot khu vuc nhat đinh. Tren Trai đat, cac mua la ket qua cua quy đao Trai đat xung quanh Mat troi va đo nghieng truc cua Trai đat so voi mat phang ecliptic. Trong cac khu vuc on đoi va vung cuc noi chung co bon mua ro ret: xuan, ha (he), thu va đong. Trong mot so khu vuc nhiet đoi va can nhiet đoi thi co the nguoi ta chi chia thanh hai mua la mua mua va mua kho, dua tren luong mua co su thay đoi đang ke hon so voi su thay đoi cua nhiet đo. Trong mot so khu vuc khac cua vung nhiet đoi thi lai co su phan chia thanh ba mua: mua nong, mua mua va mua lanh. Nguoi Ai Cap co đai con chia mot nam thanh ba mua, Aklet, la mua ngap lut, mua cay cay va gieo hat, va Stem la mua thu hoach mua mang.
Mot so dan toc ban xu o Lanh tho Bac cua Uc su dung sau mua, trong khi nguoi Sami (tho dan) cua vung Scandinavia thua nhan khong it hon 8 mua.
O khu vuc Melbourne cua mien đong nam nuoc Uc, tien si Beth Goth tu Monash School of Biological sciences (Truong Sinh hoc Monash) đa bien soan cac tai lieu cua mot so cac đong nghiep, la nhung nguoi đang quang cao cho mo hinh 6 mua đoi voi khu vuc nay.
Tren đao Vancouver ngoai bo bien phia tay cua Canada, John Neville – mot nha nghien cuu thien nhien va mot nha van noi tieng – tin rang phan phia đong cua đao nay co mua truoc mua xuan tren thuc te (de facto) trong khoang thoi gian giua mua đong va mua xuan. Mua xuan đang đen dan trong thang 2 thinh thoang bi ngat quang boi nhung tran tuyet roi ngan ngay lam cho thoi ky thang 2-3 co đac trung cua mot mua lai tap, no khong phai mua đong ma cung chang phai mua xuan.
Trong mot so khu vuc cua the gioi, cac "mua" đac biet đuoc đinh nghia mot cach kha long leo dua theo cac su kien tu nhien nhu mua bao, mua loc xoay, hay mua chay rung.
Tren mot so hanh tinh trong He Mat Troi, cung co hien tuong thoi tiet thay đoi tuan hoan theo chu ky quay quanh Mat Troi, cung goi la mua; cung nguyen nhan la đo nghieng truc quay so voi mat phang quy đao.


Nguyen nhan Nguyen nhan chu yeu cua cac mua la truc tu quay cua Trai Đat hay hanh tinh noi chung la khong vuong goc (nghieng) voi mat phang quy đao cua no quanh Mat Troi. Voi truc Trai Đat, hien nay (ky nguyen J2000) no nghieng mot goc khoang 23.439 đo. Vi the, tai bat ky thoi điem nao trong nam, mot phan cua be mat hanh tinh la xoay truc tiep hon ve phia cac tia nang tu Mat Troi (xem Hinh. 1).
Su xoay nay se lan luot thay đoi khi Trai Đat hay hanh tinh chuyen đong tren quy đao cua no xung quanh Mat Troi. Tai thoi điem bat ky, khong phu thuoc vao mua, cac ban cau bac va nam se luon luon co cac mua nguoc nhau (xem Hinh. 3). Cac mua o cac khu vuc vung cuc va on đoi cua mot ban cau la nguoc lai voi cac mua o ban cau kia. Khi mua he đang dien ra o bac ban cau thi o nam ban cau la mua đong va nguoc lai, cung nhu khi co mua xuan o bac ban cau thi đo lai la mua thu o nam ban cau (va nguoc lai).
Tren Trai Đat, ngoai viec mat đo tia toi cao hay thap thi su tan xa anh sang trong khi quyen la lon hon khi no chieu toi voi mot goc nho. (Xem them mua đong Bac cuc va đem trang.) Su dao đong ve thoi tiet theo mua con phu thuoc vao cac yeu to nhu su gan voi cac đai duong hay cac khu vuc co chua nhieu nuoc, cac dong hai luu trong cac đai duong nay, cac hien tuong nhu El Nino/ENSO va cac hien tuong co chu ky khac nua cua đai duong, cung nhu la huong gio chu đao.


Hieu ung khi hau Trai Đat Trong cac khu vuc on đoi va vung cuc thi cac mua đuoc ghi nhan boi su thay đoi trong luong anh nang, thong thuong no tao ra cac chu ky trang thai rung la cua thuc vat va ngu đong cua đong vat. Cac hieu ung nay dao đong theo vi đo va su ke can voi cac khu vuc nhieu nuoc. Vi du, cuc nam nam gan nhu o giua cua luc đia la chau Nam Cuc, va vi the khoang cach tu đo toi nhung khu vuc chiu anh huong vua phai cua cac đai duong la kha lon. Cuc bac nam o Bac Bang Duong, vi the cac gioi han nhiet đo cua no đuoc giam đi nho cac khoi nuoc xung quanh. Ket qua la mua đong o cuc nam lanh hon đang ke so voi mua đong o cuc bac.
Trong khu vuc nhiet đoi, khong co nhieu su thay đoi đang ke trong luong anh sang chieu toi. Tuy nhien, nhieu khu vuc (chu yeu la mien bac An Đo Duong) la co hien tuong mua theo gio mua va cac chu ky gio.
Mot đieu la ky la viec nghien cuu cac ghi chep ve nhiet đo trong vong 300 nam qua (David Thompson, tap chi Science, 4/1995) chi ra rang cac mua thoi tiet, va vi the nam thoi tiet la bi chi phoi boi nam điem can nhat nhieu hon la nam chi tuyen.


Vung cuc Trai Đat Mot sai lam pho bien la suy nghi cho rang trong pham vi vong Bac cuc va vong Nam cuc thi Mat Troi moc mot lan ve mua xuan va lan mot lan vao mua thu; vi the ngay va đem bi suy dien mot cach sai lam la chi bi ngat quang sau khoang 183 ngay tren lich. Đieu nay chi co the coi la đung trong cac vung rat gan voi cac cuc.
Mot đieu đung đan la bat ky điem nao cua phan phia bac cua vong Bac cuc (hay phia nam cua vong Nam cuc) se co mot khoang thoi gian trong mua he khi Mat Troi khong lan, va mot khoang thoi gian trong mua đong khi Mat Troi khong moc. Khi vi đo quan sat cang cao thi chu ky cua "mat troi giua đem" (hoac "bong toi giua ban ngay" cho nua kia cua đia cau) cang keo dai hon.
Vi du, tai tram quan su va thoi tiet Alert o đinh phia bac cua đao Ellesmere, Canada (khoang 450 hai ly hay 830 km tu Bac cuc), Mat Troi bat đau xuat hien tren đuong chan troi vao khoang giua thang 2 va cu moi ngay no lai len cao hon mot chut va ngay keo dai hon; cho đen khoang ngay 21 thang 3 thi thoi gian co Mat Troi keo dai 12 gio. Tuy nhien, giua thang 2 khong phai la thoi điem đau tien co nang. Bau troi (đuoc nhin tu tram Alert) rat lo mo, hoac it nhat co the coi la su chieu sang truoc rang đong tren đuong chan troi, truoc khi nhung hinh anh đau tien cua Mat Troi xuat hien vao khoang hon mot thang sau. Trong cac tuan quanh ngay 21 thang 6, Mat Troi len toi điem cao nhat cua no ve phia bac, va no xuat hien tren bau troi khong he thap hon đuong chan troi. Sau đo cu moi ngay qua đi thi no lai xuat hien tren bau troi thap hon ve phia nam. Vao giua thang 10, no lai bien mat. Trong vai thang ke tiep, "ngay" đuoc đanh dau boi mot khoang thoi gian ngay cang ngan hon cua su lo mo. Cuoi cung, trong cac tuan xung quanh ngay 21 thang 12 thi khong co gi co the pha vo bong toi. Trong giai đoan cuoi cua mua đong, nhung tia sang mo nhat đau tien chi xuat hien o đuong chan troi trong vai phut moi ngay, va sau đo thoi gian nay lai tang dan trong dang anh sang lo mo truoc rang đong moi ngay cho đen khi nhin thay Mat Troi moc o đuong chan troi trong thang 2.


Tinh toan = Tren Trai Đat =


 My  Ngay ma moi mua bat đau phu thuoc vao viec đinh nghia no. Tai My, cac mua đuoc coi la bat đau tai cac điem phan (xuan phan, thu phan) va điem chi (ha chi, đong chi) thien van: cac mua nhu the đoi khi goi la "mua thien van". Theo su uoc luong nay thi mua he bat đau tu thoi điem ha chi, mua đong bat đau tu thoi điem đong chi, mua xuan bat đau tu thoi điem xuan phan va mua thu bat đau o thoi điem thu phan. Trong lich tap quan cua My, cac ngay sau đay đuoc coi la giua cac mua:

Mua đong (3 thang 2)
Mua xuan (5 thang 5 hay 6 thang 5)
Mua he (7 thang 8)
Mua thu (6 thang 11)


 Anh  Tai Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, cac mua thong thuong đuoc tinh la bat đau som hon khoang 7 tuan: mua xuan bat đau vao ngay Candlemas, mua he vao ngay May Day, mua thu vao ngay Lammas va mua đong vao ngay All Hallows.
Lich Ireland su dung gan giong nhu cach uoc luong tren; mua xuan bat đau ngay 1 thang 2 (Imbolc), mua he bat đau vao ngay 1 thang 5 (Beltane), mua thu bat đau vao ngay 1 thang 8 (Lughnasadh) va mua đong bat đau vao ngay 1 thang 11 (Samhain).


 Lien Xo va Đan Mach  Trong khi tuong hoc đoi voi bac ban cau, mua xuan bat đau vao ngay 1 thang 3, mua he bat đau vao ngay 1 thang 6, mua thu bat đau vao ngay 1 thang 9 va mua đong bat đau vao ngay 1 thang 12. Đinh nghia nay đuoc Đan Mach va Lien Xo cu tuan theo.


 Uc  Nguoc lai, đoi voi nam ban cau, mua he khi tuong hoc bat đau vao ngay 1 thang 12, mua thu bat đau vao ngay 1 thang 3, mua đong bat đau vao ngay 1 thang 6 va mua xuan bat đau vao ngay 1 thang 9. Đinh nghia nay đuoc Uc tuan theo.


 Đong A  Lich cua nguoi Trieu Tien, Trung Quoc, Nhat Ban va Viet Nam dua tren co so cua am duong lich, trong đo cac điem xuan phan, ha chi, thu phan va đong chi đuoc coi la thoi điem giua cac mua. Loai lich nay rat gan voi đinh nghia khi tuong hoc cua cac mua.


 Tong ket  Hinh anh ve cac mua Nhung hinh anh duoi đay la đac trung cho cac mua tai khu vuc on đoi va han đoi:


Bang tinh thoi điem chi Luu y: Ten goi cac điem phan va chi phu hop cho Bac ban cau.


= Hanh tinh noi chung =
Tren cac hanh tinh noi chung trong He Mat Troi, mua đuoc đinh nghia theo kinh đo Mat Troi (Ls):

Mua xuan bac ban cau/mua thu nam ban cau bat đau tu Ls=0° (xuan phan)
Mua ha bac ban cau/mua đong nam ban cau bat đau tu Ls=90° (ha chi)
Mua thu bac ban cau/mua xuan nam ban cau bat đau tu Ls=180° (thu phan)
Mua đong bac ban cau/mua ha nam ban cau bat đau tu Ls=270° (đong chi)


Tham khao Lien ket ngoai