Khao co hoc (tieng Han 考古學) hay con goi la bac co la nganh khoa hoc nghien cuu hoat đong cua con nguoi trong qua khu, thuong bang cach tim kiem, phuc che, sap xep va nghien cuu nhung chi tiet van hoa va du lieu moi truong ma ho đe lai, bao gom vat tao tac, kien truc, hien vat sinh thai va phong canh van hoa. Khao co hoc đuoc coi la mot Khoa hoc xa hoi va Nhan van, tai Hoa Ky, khao co hoc đuoc coi la mot phan nganh cua Nhan hoc nhung tai chau Au, no đuoc coi la mot nganh khoa hoc rieng biet.
Khao co hoc nghien cuu ve thoi Tien su va lich su loai nguoi tu khi tao nen cong cu đa đau tien Đong Phi 4 trieu nam truoc cho đen vai thap nien gan đay  (Khao co khong bao gom Co sinh vat hoc). Khao co đong vai tro đac biet quan trong trong viec nghien cuu ve xa hoi nguyen thuy, tu thoi Đo đa cu cho đen khi chu viet xuat hien, chiem toi 99% lich su loai nguoi nhung khong co van ban nao đe nghien cuu. Khao co hoc co rat nhieu muc đich, tu tim hieu Su tien hoa cua loai nguoi đen Su phat trien cua van hoa. Nghien cuu tren mot pham vi rong lon, khao co su dung nhung thanh qua va tac đong len nhieu nganh hoc khac nhau nhu: Nhan hoc, Lich su, Lich su nghe thuat, Hoc thuat co đien, Dan toc hoc, Đia ly, Đia chat hoc, Ngon ngu hoc, Ky hieu hoc, Vat ly, Hoa hoc, Khoa hoc thong tin, Khoa hoc thong ke, Co sinh thai hoc, Co sinh vat hoc, Co đong vat hoc, Co thuc vat hoc va Co dan toc thuc vat hoc. Phat trien tu Antiquarius o chau Au trong the ki 19, ngay nay khao co hoc đa đuoc nghien cuu va ung dung rong rai khap the gioi. Tu buoi so khai, khao co đa co nhieu phan nganh khac nhau, đuoc ung dung nhung phuong phap khoa hoc va ki thuat tien tien vao nghien cuu. Nhung van đe ma cac nha khao co phai đoi mat hien nay la: gia khao co, hu hong, mat mat hien vat, su thieu quan tam cua xa hoi va sai lam khi khai quat.


Lich su = So khai =
Ban đau, Khao co hoc xuat phat tu Su hoc va nhung nguoi ham me nghien cuu ve qua khu. Herodotus (c. 484-c. 425 TCN) la hoc gia đau tien nghien cuu khao co co he thong. Ong đuoc biet đen voi bo sach 9 cuon co ten tieng Hy Lap: Ιστοριαι, "Historiai", trong đo ong viet ve moi hien vat đuoc tim thay o nhieu vung khac nhau. Tu đo, ong co the tim thay nguyen nhan va dien bien cua mot so su kien lich su nhu Chien tranh Hy Lap - Ba Tu. Tuy nhien cac hoc gia đa tim thay mot so loi trong ghi chep cua Herodotus, vi du nhu ong đa khong đi xa ve phia nam dong Nile nhu ong viet.
Khao co hoc sau đo gan voi Antiquarius: la hoc thuat ve lich su, co su quan tam ve viec nghien cuu nhung hien vat, tu lieu cung voi di tich lich su. Cac hoc gia cung dung nhung dau hieu đuoc kiem chung đe hieu qua khu. Nha co hoc the ki 18 Richard Colt Hoare noi "Chung ta noi tu su that, khong phai gia thuyet". Nhung thu nghiem đe he thong hoa, dan đua khao co tro thanh mot khoa hoc dien ra vao Ki nguyen anh sang o chau Au trong the ki 17 va 18.
Su quan tam hoc thuat ve phan con lai cua nen van minh Hy - La va nhung cuoc tai kham pha van hoa co đien bat đau tu cuoi thoi ki Trung Co. Nha su hoc nhan van Phuc Hung Y Flavio Biondo đa tien hanh cuoc kham pha co he thong cac phe tich va nghien cuu Co đia hinh vao đau the ki 15. Ong đuoc coi la mot trong nhung nguoi sang lap Khao co hoc. Cac nha co hoc nhu John Leland va William Camden khao sat vung nong thon nuoc Anh, ve, mo ta va giai thich nhung di tich ma ho phat hien đuoc.


= Nhung cuoc khai quat đau tien =
 
Nhung đia điem đuoc tien hanh khai quat đau tien la Stonehenge va nhung di tich cu thach khac o Anh. John Aubrey, mot nha khao co tien phong đa ghi nhan nhieu cu thach va nhung di tich lo thien khac o mien Nam nuoc Anh. Ong la nguoi đi truoc thoi đai qua viec phan tich nhung ket qua kham pha. Ong co gang sap xep theo thoi gian va loai su tien hoa cua van ban, kien truc, trang phuc va hinh la chan.
Nhung cuoc khai quat khac cung đuoc tien hanh tai hai thanh pho co Pompeii va Herculaneum, noi tung bi chon vui boi dung nham sau vu phun trao nui Vesuvius nam 79. Pompeii đuoc khai quat tu nam 1748 trong khi Herculaneum đuoc kham pha tu 1738. Viec tim thay toan bo thanh pho cung voi dung cu, phan co the nguoi va nhung buc bich hoa duoi long đat gay anh huong manh me tren toan chau Au.
Tuy nhien, truoc khi ki thuat khao co hien đai ra đoi, cong viec khai quat con kem hieu qua. Su quan trong cua nhan thuc ve phan tang va đon vi đia tang bi bo qua.


= Su phat trien cua phuong phap khao co =

Cha đe cua ki thuat khai quat hien đai la William Cunnington (1754–1810). Voi su tai tro cua Richard Colt Hoare, ong đa tien hanh mot so cuoc khai quat tai Wiltshire trong nam 1798. Ong ghi nhan ti mi ve nam mo thoi Đa moi va Đo đong, nhung khai niem ma ong su dung đe phan loai va mo ta van đuoc dung boi cac nha khao co hien đai.
Mot trong nhung thanh tuu quan trong trong the ki 19 la viec su dung va phat trien khai niem đia tang. Y tuong ve cac tang đa đuoc su dung tu nhung nghien cuu moi ve đia chat hoc va co sinh vat hoc cua mot so hoc gia nhu William Smith, James Hutton va Charles Lyell. Voi cac cuoc khai quat di chi thoi Tien su va Đo đong, đia tang đa tro thanh mot khai niem can ban cua khao co hoc. Vao nhung thap nien cuoi the ki 19, cac nha khao co nhu Jacques Boucher de Perthes va Christian Jurgensen Thomsen đa sap xep nhung hien vat phat hien đuoc theo thu tu thoi gian. Khai niem nien đai đia chat cung đuoc đua ra trong thoi gian nay, pha vo thanh kien cua moi nguoi cho rang tuoi Trai Đat kha thap.
Truoc khoang giua the ki 19, khao co van đuoc coi la hoat đong them cua cac hoc gia. Nhan vat quan trong đua khao co tro thanh mot khoa hoc hoan chinh la Augustus Pitt Rivers, si quan quan đoi va nha dan toc hoc nguoi Anh. Ong tien hanh khai quat tren lanh đia cua minh tu thap nien 1880. Phuong phap tiep can, sap xep hien vat theo tinh chat vat ly va thu tu thoi gian lam noi bat su tien hoa cua loai nguoi va khong loai tru bat ki hien vat nao cua ong rat tien tien so voi thoi bay gio (truoc đo, nhung hien vat đep va đoc đao moi đuoc thu thap va phan loai). Ong la nguoi đau tien đuoc coi la nha khao co hoc thuc thu.

Mot nha khoa hoc khac đuoc coi nhu Cha đe Khao co hoc la William Flinders Petrie, nguoi đau tien khao sat Kim tu thap Kheops mot cach khoa hoc, nho đo ong đa kham pha ra cach xay dung Kim tu thap. Petrie đa xay dung he thong phan loai hien vat, lam cach mang hoa nen mong cua Ai Cap hoc, đong thoi tao dung nen cac nha Ai Cap hoc tieu bieu, trong đo co Howard Carter, nguoi kham pha ham mo cua Pharaon Tutankhamun.
Cuoc khai quat di chi Hissalirk, mot phan cua thanh Troy tien hanh boi Heinrich Schliemann, Frank Calvert, Wilhelm Dorpfeld va Carl Blegen vao thap nien 1870, la cuoc khai quat đau tien đuoc biet đen rong rai. Ho đa tim thay 9 di chi van hoa khac nhau, tu thoi Tien su đen thoi ky Hy Lap hoa. Cung thoi gian, cuoc khai quat o Knossos tren đao Crete do Author Evans to chuc đa phat hien nen van minh Minoan.


= Khao co hoc hien đai =
Mot thanh tuu quan trong khac la su ra đoi cua phuong phap Wheeler-Kenyon do Mortime Wheeler sang lap va Kathleen Kayon, hoc tro cua ong phat trien trong nua đau the ki 20. No đanh dau su tien bo cua phuong phap khai quat, lam khao co phat trien nhanh chong.
Khao co tro thanh mot nganh chuyen nghiep tu nua đau the ki 20 va bat đau tro thanh mot bo mon tai truong đai hoc, tham chi cac cap hoc thap hon. Vao cuoi the ki 20, hau het cac nha khao co chuyen nghiep đeu đuoc đao tao va co chung chi. Khao co tiep tuc phat trien manh me nho co them ung dung va ki thuat hien đai: Đinh tuoi bang đong vi cacbon 14C, ki thuat khong anh va anh ve tinh, GIS, bo cam bien anh sang (LIDAR), bo cam ung duoi long đat va ki thuat phan tich DNA.


Muc đich Muc đich cua khao co hoc la nghien cuu ve su tien hoa cua loai nguoi va hoat đong cua con nguoi trong qua khu. Gan nhu toan bo lich su loai nguoi nam trong thoi nguyen thuy. Nhieu buoc tien vi đai dien ra trong thoi ki nay nhu: su tien hoa tu vuon co phuong Nam đen nguoi hien đai, nhung tien bo ki thuat va tien bo ve xa hoi, nhung khong co van ban nao đe nghien cuu. Chung ta khong the hieu đuoc thoi đai nay neu khong dung đen nhung phuong phap khao co.
Khong chi thoi Tien su, ma thoi ki con nguoi đa co lich su va van hoa van can đen khao co hoc, thong qua phan nganh khao co hoc lich su. Vi nhieu nen van minh nhu Hy Lap co đai hay Luong Ha, van ban thuong chua hoan thien va co su thien vi. Hoc van trong nhieu xa hoi rat han che, thuong chi gioi han o tang lop quy toc va tang lu. Thi hieu va the gioi quan cua nhom nguoi nay khac biet rat lon voi phan con lai cua xa hoi. Van ban đai dien cho quan điem va nhan thuc chung cua xa hoi rat hiem, hau nhu khong đuoc luu tru. Boi vay, van ban khong đuoc tin cay nhu nguon nghien cuu đoc nhat.


= Hoc thuyet =

Khong co mot phuong phap tiep can nao đuoc tat ca nha khao co tan thanh. Khi khao co moi đuoc hoan thien cuoi the ki 19, phuong phap tiep can đau tien la khao co lich su - van hoa, chu trong giai thich nguyen nhan van hoa thay đoi va thich nghi nhieu hon la tim su that ve nhung gi đa dien ra, vi vay no nhan manh chu nghia ca biet lich su, cho rang cac nen van hoa co the đen cung mot đich qua nhieu con đuong khac nhau. Đau the ki 20, cac nha khao co dung phuong phap tiep can truc tiep lich su, khao sat di tich tu thoi Tien su đen hien đai.
Vao thap nien 60 the ki 20, trao luu khao co moi xuat hien boi cac nha khao co Mi, tieu bieu la Lewis Binford va Kent Flannery, đoi nghich lai khao co lich su - van hoa. Khao co moi đuoc coi la khoa hoc hon, nhan hoc hon voi su su dung gia thuyet va cac phuong phap nghien cuu khoa hoc hien đai. Đen thap nien 80, trao luu hau khao co moi xuat hien duoi su lanh đao cua cac nha khao co Anh Michael Shanks, Christopher Tilley, Daniel Miller  va Ian Hodder , đat dau hoi cho khao co moi ve suc hap dan cua chu nghia thuc chung va tinh khach quan va no nhan manh quy luat nhan qua. Tuy nhien cac nha khao co moi cho rang hau khao co moi thieu tinh khoa hoc can thiet, tinh đung đan cua khao co moi va hau khao co moi van con đuoc tranh cai.
Ngay nay, ly thuyet khao co chiu anh huong tu rat nhieu hoc thuyet nhu thuyet Tan Darwin, thuyet hien tuong, thuyet hau hien đai, thuyet can thiep, khoa hoc nhan thuc, thuyet chuc nang, khao co cac hoc gia tinh, khao co hoc nu quyen va thuyet he thong.


Phuong phap Mot cuoc khao sat khao co bao gom nhieu giai đoan khac nhau, moi giai đoan can đen nhieu phuong phap. Truoc khi cuoc khao sat bat đau, di tich can đuoc lam ro va đuoc su nhat tri giua cac nha khao co. Sau đo, ho tien hanh tham do thuc đia đe tim kiem vi tri xac thuc nhat cua di tich. Di tich đuoc khai quat va thu thap tat ca nhung hien vat phat hien đuoc. Thong tin tu cuoc khai quat đuoc phan tich, nghien cuu va đanh gia đe đat đuoc muc đich nghien cuu ban đau. Sau đo, ket qua khao co đuoc coi la co the cong khai va tro thanh nguon tu lieu cho su gia va cac nha khao co khac, nhung no van bi bac bo trong mot so truong hop. 


= Quan sat tu xa =
Truoc khi tien hanh khai quat, di tich đuoc tim kiem bang ki thuat anh ve tinh tren mot vung rong lon.


= Tham do thuc đia =

Du an đuoc tiep tuc (hay bat đau) bang cuoc tham do thuc đia. Tham do khu vuc la xac đinh vi tri di chi tren mot vung, trong khi tham do di chi la xac đinh nhung di vat co trong mot di chi, vi du: nha cua hay ham mo. Hai kieu tham do nay su dung rong rai nhung phuong phap giong nhau.
Thoi gian đau, cac nha khao co van chua ung dung rong rai tham do thuc đia. Ho xac đinh di chi nho dan đia phuong va chi khai quat khi co the nhin thay tan mat. Gordon Willey, nguoi đi tien phong, đa tien hanh tham do toan bo khu vuc thay vi khao sat tung di chi trong cuoc khao sat thung lung Viru, Peru nam 1949. Tu đo, tham do thuc đia ngay cang tien bo cung voi su ra đoi cua ly thuyet khao co moi vai nam sau đo.
Tham do co nhieu loi ich khi no đuoc tien hanh nhu mot cuoc tap duot truoc khai quat. Thoi gian ngan, chi phi thap do khong phai đao mot khoi luong khong lo đat đa đe tim hien vat (tuy nhien cac nha khao co dung phuong phap lay mau đe tim kiem trong mot khu vuc rong lon, khi tham do tro nen đat đo). Ngoai ra, tham do con ngan ngua su tan pha cua con nguoi đoi voi di chi va la cach duy nhat đe thu thap mot vai dang thong tin nhu điem dan cu. Thong tin tham do thuong đuoc ghi lai duoi dang ban đo, nho đo nha khao co co the de dang xac đinh cac vi tri can thiet.
Phuong phap tham do đon gian nhat la tham do be mat, đuoc thuc hien bang cach lung tim nhung di chi, hien vat co the quan sat bang mat thuong tren mat đat. Nha khao co thuong đi bo hay su dung mot so phuong tien giao thong va dung nhung cong cu khai quat đon gian nhu khoan, xeng khai quat va dung cu lay loi. Neu khong phat hien đuoc vat gi, vung tham do bi coi la trong rong.
Tham do tu tren khong đuoc thuc hien bang cach gan camera tren cac phuong tien bay nhu may bay, khinh khi cau hay dieu. Phuong phap nay giup xac đinh đuoc hien vat an duoi long đat, nho tinh chat cua thuc vat khi moc tren cac loai đat khac nhau. Ki thuat tham do tu tren khong con bao gom su dung tia cuc tim, tia hong ngoai, LIDAR, cam ung nhiet.
Tham do đia vat ly la phuong phap tot nhat đe do tim nhung vat duoi long đat, bang viec su dung mot so phuong phap nhu radar quet (GPR), tu truong, đien tu cam ung,... co the thay đuoc su khac biet giua hien vat voi đat va cac hien vat khac nhau. Đo radar quet 3D co the dung lai hinh anh khu vuc bi chon vui do bun hay tro nui lua.
Trong khao co duoi mat nuoc, mot so cong cu dung đe tham do la: tu ke hai duong, sonar quet suon, sonar quet đay.


= Khai quat =

Khai quat đuoc bat đau khi di chi van chua đuoc đi sau va phan lon thong tin con nam duoi long đat, đieu nay thuong thay o đa so du an khao co. Khai quat đem lai nhung thu ma tham do khong the phat hien nhu đia tang, cau truc khong gian va đon vi đia tang đuoc tham đinh truoc.

Ki thuat khao co hien đai yeu cau nguon goc cua di tich va cac vat the lien quan phai đuoc ghi nhan. Cac nha khao co xac đinh vi tri cu the trong khong gian cua tung hien vat trong di tich, tim moi lien he va to chuc giua chung đe tiep tuc phan tich. Nho đo, ho xac đinh đuoc chinh xac thong tin can tim hieu ve di tich. Vi du: Vat the co nien đai nho hon thuong nam phia tren vat the co nien đai lon.
Khai quat la cong đoan ton nhieu chi phi nhat trong du an. Khai quat mang tinh pha huy va đi kem mot so tac đong tieu cuc cua con nguoi. Vi the rat it di tich đuoc kham pha toan bo. Hieu suat khai quat pho bien trong khoang 90%, phu thuoc vao đieu kien tu nhien, xa hoi va phuong phap lam viec. May xuc đuoc su dung rong rai đe đao tang đat mat, tuy no đuoc canh bao ve su nguy hiem đoi voi di tich. Sau khi đao xong tang mat, khu đat moi phat lo đuoc lam sach bang phuong phap thu cong nhu dung bay hay cuoc đe đam bao tat ca vat the can tim kiem đeu xuat hien. 

Nhiem vu tiep theo la thiet lap ban ve cua di tich đe quyet đinh phuong phap cho cong đoan khai quat sau. Nguoi ta đao boi thu cong tang đat tu nhien đe tao ra khung canh thich hop cho viec ghi nhan thong tin, thuong la ho hay hao. Nhung khung canh nay gom 2 phan cat va lap. Cat la đuong bao cua khung canh con lap la cai bao phu no truoc khi khai quat, hoi khac voi đat tu nhien. Chung cung voi hien vat đuoc thu thap đuoc đo đac, ve, chup anh va ghi chu can than. Thong tin nay đuoc coi nhu chung cu vinh vien đe nghien cuu di tich.


= Sau khai quat =

Di tich cung voi nhung thu lien quan can đuoc nghien cuu chinh xac ngay sau khi khai quat đe thu thap nhieu thong tin nhat co the. Cong đoan nay goi la phan tich sau khai quat, ton nhieu thoi gian nhat trong toan du an. Nhung di tich lon can hang nam lien đe hoan tat ket qua nghien cuu.

 
Cach phan tich gian đon nhat la lam sach, lap danh muc, so sanh voi ket qua nghien cuu truoc đo, phan loai va tim kiem di tich co cung hien vat. Nhung phuong phap phuc tap hon đuoc khao co khoa hoc nghien cuu. Nho đo, ta co the biet moi thu lien quan đen nhung mau xuong, la cay hay phan hoa bi chon vui tu hang ngan nam truoc (cung voi cong cu cua Co đong vat hoc, Co dan toc thuc vat hoc va Phan hoa hoc) hay giai nghia cac van tu co đai.


= Đien tu va tu đong hoa =
Khoang nam 1995, cac nha khao co bat đau su dung đo hoa may tinh đe thiet lap mo hinh 3D cua di tich, vi du nhu phong ngai cua cung đien La Ma co đai, bang cach suu tap hinh anh ket hop voi cong nghe đo hoa. Tham chi, ho con thiet lap đuoc đieu kien song va moi truong xung quanh thoi đo hay cach cac loai cay co đai moc, su lien he đoi voi cac hien tuong thien van nhu nhat thuc.
May bay khong nguoi lai đang dan thay the may bay, khinh khi cau va dieu trong viec tham do. No co gia khoang 650 bang nhung bay cao tu 3000-4000m va co the thiet lap mo hinh 3D thay vi ban đo phang, viec đo tiet kiem rat nhieu thoi gian so voi truoc đay - vai ngay, vai tuan thay vi hang thang hoac hang nam. Trong nam 2013, may bay khong nguoi lai đa bay tren it nhat 6 điem khao co tai Peru, trong đo co thi tran thoi thuoc đia Machu Llacta cao 4000m tren muc nuoc bien. May bay khong nguoi lai gop phan giai quyet van đe đo cao tren day Andes. Thang 9 nam 2014, may bay khong nguoi lai đuoc dung đe thiet lap mo hinh 3D cua phe tich thanh pho Hi Lap co đai Aphrodisias. Du lieu đuoc phan tich tai Hoc vien khao co Ao, Vien.


Phan nganh Giong voi nhung cach phan nganh hoc thuat khac, cac phan nganh cua khao co hoc đuoc phan chia theo phuong phap nghien cuu, loai đoi tuong (phan tich cong cu đa, khao co hoc thuc vat), vi tri đia ly (Khao co hoc Can Đong) hay thoi gian (Khao co hoc Trung Co) va mot so chu đe khac (khao co hoc chien truong, khao co hoc phong canh) đac biet la khao co van hoa va nen van minh (Ai Cap hoc, An Đo hoc)


= Khao co hoc lich su =

Khao co hoc lich su nghien cuu van hoa voi mot so dang van tu.


= Khao co hoc dan toc =
Khao co hoc dan toc ung dung phuong phap cua dan toc ky đe nghien cuu khao co hoc.


= Khao co hoc thi nghiem =

Khao co hoc thi nghiem su dung nhung phuong phap thuc nghiem khoa hoc đe thu nghiem va chung minh nhung gia thuyet khao co, nang cao ket qua nghien cuu. Voi viec thu nghiem nhung kien truc, hien vat đuoc phuc che, no lam tang tinh khoa hoc va nhan thuc khao co.


= Khao co khoa hoc =
Khao co khoa hoc ung dung nhung phuong phap khoa hoc vao phan tich sau khai quat, tro giup viec xac đinh nien đai hien vat.


= Quan ly di san van hoa =


Van đe khao co = Cong cong =


= Gia khao co =

Gia khao co la nhung hoat đong đuoc tuyen bo nhu nghien cuu khao co hoc nhung thuc te la chong lai khoa hoc khao co. No bao gom tieu thuyet khao co hay mot so hoat đong thuc te co lien quan. 


= Mat mat hien vat =

Mat mat hien vat la mot van đe co xua.


= Hau due =


= Hoi huong va chon lai hien vat =


Khao co hoc trong van hoa đai chung Xem them Tham khao