Hieu ung Matilda la mot hien tuong phan biet đoi xu gioi trong cong tac khoa hoc, trong đo nhung đong gop cua phu nu trong khoa hoc bi đanh gia thap hoac đuoc quy cho nam gioi. Khai niem đuoc lay ten theo Matilda Joslyn Gage (1826 – 1898), mot nha hoat đong đoi quyen bau cu cho phu nu va theo chu nghia bai no. Ba la nguoi đau tien mo ta hien tuong nay trong tieu luan Women as Inventor (xuat ban lan đau duoi dang truyen đon vao nam 1870 va in lai tren tap chi American North Review vao nam 1883). Thuat ngu Hieu ung Matilda – Matilda effect đuoc nha su hoc khoa hoc Margaret W. Rossiter tao ra trong mot nghien cuu xuat ban vao nam 1993.

Hieu ung Matilda la mat trai cua Hieu ung Matthew, mot hien tuong khi mot nha khoa hoc loi lac thuong nhan đuoc nhieu cong lao hon mot nha nghien cuu tuong đoi it ten tuoi, ke ca khi cong trinh cua ho co điem tuong đong.


Lich su Nam 1969, luc Margaret Rossiter 24 tuoi, khi đo con la mot hoc vien sau đai hoc nganh lich su khoa hoc tai Yale, đa nhan ra rang cac nha khoa hoc nu thuong bi gat ra ngoai le va nhung đong gop cua ho khong đuoc đanh gia cao nhu nhung đong nghiep nam. Trong mot buoi tro chuyen giua mot nhom giao su va sinh vien, Rossiter đa hoi cac giao su rang lieu đa tung co nha khoa hoc nu nao chua. Cau tra loi rat ro rang: "Khong. Khong bao gio. Khong co." va tham chi ho con cho rang Marie Curie, nguoi hai lan đoat giai Nobel, chi la tro ly cho chong ba. Rossiter đa khong noi gi, ba cho rang đe tai nay voi ho se khong co su chap nhan. Ve sau Margaret Rossiter đa danh mot thap ky thu thap tu lieu va cho ra mat cong trinh khoa hoc Women Scientists in America, Struggles and Strategies to 1940 (1982), "khai quat" lai nhung cuoc đoi bi chon vui cua nhieu nha khoa hoc nu đi truoc. Đay la tac pham đuoc cho la mot no luc tien phong va đong thoi co tinh cach mang cho viec ghi nhan su hien dien cua nhung tri thuc nu trong qua khu va tuong lai.
Trong bai bao The Matthew/Matilda Effect in Science (1993), Rossiter giai thich ly do chon cai ten Matilda cho hien tuong nhuc nhoi nay vi Matilda Gage la nguoi đa nhan thuc đuoc, cung nhu len an, khuynh huong đan ong cam phu nu gat hai thanh qua tu cong suc kho nhoc cua chinh ho, va tren thuc te nhan thay rang phu nu lam cang nhieu thi đan ong xung quanh nguoi phu nu cang đuoc huong loi va nguoi phu nu cang it đuoc cong nhan." Va ba Matilda cho toi ngay nay (tuc thoi điem xuat ban) van chua đuoc biet đen, the nen chinh ba la su hien than thich hop cho hien tuong nay.
Vao ngay 27 thang 9 nam 2019, tai Đai hoc Toulouse cua Phap, mot con hem Matilda đuoc khanh thanh voi phuong cham "vi vi tri xung đang cua phu nu trong khoa hoc".
Hiep hoi cac nha nghien cuu va cong nghe phu nu Tay Ban Nha (AMIT) đa tao ra mot phong trao mang ten "#NomoreMatildas" đe ton vinh Matilda Joslyn Gage. Muc tieu cua chien dich la thuc đay so luong phu nu tham gia khoa hoc ngay tu khi con nho, xoa bo nhung đinh kien gioi.


Khao sat Tu viec phan tich hon mot nghin an pham khoa hoc tu nam 1991 đen nam 2005, Silvia Knobloch-Westerwick va Carroll J. Glynn đa chung minh rang cac nha khoa hoc nam thuong xuyen trich dan cac xuat ban cua tac gia nam hon cac xuat ban cua tac gia nu.
Nam 2012, hai nha nghien nu cuu tu Đai hoc Radboud Nijmegen, Marieke van den Brink va Yvonne Benschop, đa chi ra rang o Ha Lan gioi tinh cua ung vien cho vi tri giang day anh huong đen đanh gia len ho. Cac truong hop tuong tu đuoc mo ta trong mot nghien cuu cua Y cung đuoc chung thuc boi cac nghien cuu o Tay Ban Nha. Mat khac, mot so nghien cuu khong tim thay su khac biet giua so trich dan va anh huong cua cac bai bao cua tac gia nam va cua tac gia nu.
Fabienne Crettaz von Roten, mot nha nghien cuu nu khac nguoi Thuy Si, chi ra rang cac ben truyen thong đai chung moi nhung nha khoa hoc nam len song thuong xuyen hon so voi nhung đong nghiep nu cua ho.
Theo Lincoln va cong su trong mot nghien cuu nam 2012 o Hoa Ky, "mac du nhin chung su phan biet gioi tinh cong khai đang tiep tuc giam trong xa hoi My", "phu nu van tiep tuc gap thiet thoi trong viec nhan cac trao giai va giai thuong khoa hoc, đac biet la cho cong tac nghien cuu."


= Quan điem chuyen gia =
Theo chia se kinh nghiem cua PGS.TS Nguyen Phuong Thao (Giam đoc Trung tam Nghien cuu Benh truyen nhiem, Đai hoc Quoc gia Thanh pho Ho Chi Minh) nam 2023, ben canh ly do "xay to am", "vi tri đoi hoi suc khoe", đinh kien "phu nu tham vong", thi chinh sach, đai ngo thap o nu gioi so voi đong nghiep nam chinh la rao can lon nhat cho ho khi hoat đong khoa hoc va cong nghe. Du phu nu co cong tac khoa hoc, giang day, huong dan nhieu khong kem đong nghiep nam, nhung ho van co nhung thiet thoi tren nhieu phuong dien, đac biet la tu cach tac gia chinh, luong bong, thu nhap. O nu gioi noi chung va nha khoa hoc nu noi rieng thuong cam thay bi đoi xu bat cong, coi thuong va khong đuoc ton trong trong cong viec.


Vi du đien hinh = Nhung truong hop noi tieng ve phu nu chiu anh huong cua hieu ung Matilda trong lich su khoa hoc =
Theano (Theano xu Crotone, the ky 6 TCN) –  nha triet hoc đoi đau lam trong linh vuc toan hoc, nhung hau het cong trinh cua ba bi lu mo hoac gan cho Pythagoras (nhieu nguon khac nhau cho rang ong co the la chong, cha hoac giao vien cua ba.)
Trotula (Trota xu Salerno, giua the ky 11 va 12) – bac si nguoi Y noi tieng voi nhieu phuong thuc chua tri nhung can benh cua nu gioi; nhung cong trinh cua chinh ba sau khi ba qua đoi đeu đuoc cho la cua cac tac gia nam. Su thu đich danh cho nhung nguoi phu nu lam cong viec day hoc va chua benh thoi ay đa dan đen viec phu nhan su ton tai cua ba. Luc đau, cong trinh cua ba bi gan la cua chong va con trai, cung hanh nghe y. Nhung mot vi tu si thoi đo cho rang mot nguoi co nhieu thanh tuu nhu nay at han la mot nguoi đan ong, nen tu si đa viet sai ten ba theo mot bai chuyen luan cua ba – Trotula, vi tu nay co hinh vi giong đuc trong tieng Latin. Vao the ky 20, su gia y hoc nguoi Đuc, Karl Sudhoff, voi y đinh nang cao vi the chuyen mon cua minh, đa ha Trotula (tuc Trota) xuong hang ba đo, voi ly do sai lam rang cac chuyen luan nay quan trong đen muc at phai đuoc viet boi mot bac si nam. Cuon Tu đien Tieu su Khoa hoc đa khong nhac đen ten ba.
Jeanne Baret (1740–1807) – nha thuc vat hoc nguoi Phap, nguoi phu nu đau tien hoan thanh hanh trinh đi vong quanh đia cau. Duoi danh nghia tro thu va cong su cua nha thuc vat hoc Philibert Commerson, ba đa cai trang thanh đan ong, gia nhap cuoc vien chinh cua nha tham hiem Louis-Antoine de Bougainville. Ho đa thu thap nhung mau vat đau tien cua hoa giay (Bougainvillea). Hau het cac kham pha ve thuc vat hoc đeu đuoc cho la cua rieng Commerson, ten cua ong đuoc đat cho khoang mot tram loai. Mai toi rat lau sau đo tan nam 2012, ba Beret moi đuoc vinh danh lay ten cho mot loai hoa – Solanum baretiae.
Nettie Stevens (1861–1912) – nguoi phat hien ra co so quyet đinh gioi tinh theo nhiem sac the XY. Nhung nghien cuu mang tinh quyet đinh cua ba len sau bot lan đau chi ra rang gioi tinh cua mot sinh vat đuoc xac đinh boi nhiem sac the cua no chu khong phai boi cac yeu to moi truong hay gi khac. Phat hien vo cung anh huong nay cua Stevens đa tao ra buoc chuyen cho gioi khoa hoc đi toi mot dong nghien cuu moi: Xac đinh gioi tinh bang nhiem sac the. Tuy nhien, Thomas Hunt Morgan, mot nha di truyen hoc noi tieng vao thoi điem đo, đuoc so đong cong nhan la nguoi co phat hien nay. Mac du co nhieu cong trinh nghien cuu trong linh vuc di truyen hoc, nhung đong gop cua Stevens cho cong trinh cua Morgan thuong bi bo qua.
Mary Whiton Calkins (1863–1930)  nha tam ly hoc cua Đai hoc Harvard đa phat hien ra rang cac kich thich ket hop voi cac kich thich song đong khac se đuoc ghi nho de dang hon va thoi gian tiep xuc tang len se cai thien kha nang ghi nho. Nhung kham pha nay va phuong phap lien quan sau đo đa đuoc Georg Elias Muller va Edward B. Titchener su dung ma khong ghi cong Calkins.
Gerty Cori (1896–1957) – Nha hoa sinh đoat giai Nobel, tung lam tro ly cho chong nhieu nam du co trinh đo ngang nhau cho vi tri giao su đai hoc.
Rosalind Franklin (1920–1958) – nha hoa ly nguoi Anh, đa thu đuoc buc anh đau tien ve DNA bang phuong phap nhieu xa tia X (buc anh 51). Buc anh nay, cung nhu cong trinh nghien cuu ma ba co đuoc ma chinh ba khong he hay biet, đa cho phep cac nha nghien cuu James Dewey Watson va Francis Crick chung minh cau truc xoan kep cua phan tu DNA, đem đen cho hai nguoi cung Maurice Wilkins giai Nobel nam 1962 ma khong nhac đen ten hay trich dan cung nhu nhan thuc đuoc vai tro cua nguoi đong nghiep nu.
Marthe Gautier (1925–2022) –  nu bac si nguoi Phap, đa gop phan kham pha ra tam boi nhiem sac the 21 vao nam 1958 tai Benh vien Trousseau, Paris. Mot thuc tap sinh cua Trung tam Nghien cuu Khoa hoc Quoc gia Phap, Jerome Lejeune, đa tu nhan kham pha nay tai mot hoi nghi o Montreal nam 1959 va đuoc giai thuong Kennedy. Quy Jerome-Lejeune cua Phap tranh cai gay gat va bac bo su đong gop cua Gautier. Nam 2009, Marthe Gautier nhan đuoc giai thuong lon cua Lien đoan Di truyen hoc con nguoi Phap cho phat hien cua minh. Nam 2014, Uy ban đao đuc cua Vien Nghien cuu Y hoc va Suc khoe Quoc gia cua Phap cong nhan vai tro cua Marthe Gautier trong viec phat hien ra hoi chung Down.
Marian Diamond (1926–2017) – lam viec tai Đai hoc California, Berkeley, đa phat hien hien tuong tinh deo cua nao, đieu nay trai nguoc voi giao đieu than kinh hoc truoc đay. Nam 1964, Khi bai bao tam co cua ba sap đuoc xuat ban, ba phat hien ra rang ten cua hai đong tac gia phu, David Krech va Mark Rosenzweig, đa đuoc đat truoc ten ba (them ca viec ten ba cung đuoc đat trong ngoac đon). Ba khang nghi rang ba đa thuc hien nhung cong viec thiet yeu đuoc mo ta trong bai bao va ten cua ba sau đo đuoc đat o vi tri đau tien (khong co dau ngoac đon).
Harriet Zuckerman (sinh 1937) – cung cap du lieu cot loi cho khai niem noi tieng cua chong ba R.K. Merton ve hieu ung Matthew. Trong lan xuat ban đau tien nam 1968 ve khai niem nay, vai tro cua ba bi giam xuong thanh mot loat chu thich cuoi thay vi đong tac gia, đieu ma sau nay Merton thua nhan la mot sai sot trong cac phien ban tiep theo cua bai bao.
Lap trinh vien cua du an ENIAC (cong hien nam 1946) – nhieu phu nu đa co nhung đong gop đang ke cho du an, bao gom Adele Goldstine, Kay McNulty, Betty Jennings, Betty Snyder, Marlyn Wescoff, Fran Bilas va Ruth Lichterman, nhung lich su cua ENIAC thuong khong đe cap đen nhung đong gop nay va nhieu luc chi noi ve nhung thanh tuu ve phan cung thay vi thanh tuu phan mem.


= Nhung truong hop noi tieng ve cac nha khoa hoc nam đuoc uu ai hon cac nha khoa hoc nu cho giai thuong Nobel =
Nam 1934, giai Nobel ve Sinh ly hoc hoac Y hoc đuoc trao cho George Whipple, George Richards Minot va William P. Murphy. Ho cam thay rang đong nghiep nu cua ho, Frieda Robscheit-Robbins, bi loai ra vi ly do gioi tinh cua ba. Tuy nhien, Whipple đa chia se so tien thuong voi ba vi ong cam thay ba cung xung đang nhan giai Nobel, vi ba la đong tac gia cua hau het cac xuat ban cua Whipple.
Nam 1944, giai Nobel Hoa hoc đuoc trao cho mot minh Otto Hahn. Lise Meitner đa lam viec voi Hahn va đa đat nen tang ly thuyet cho phan ung phan hach hat nhan (ba la nguoi đat ra thuat ngu "phan hach hat nhan"). Meitner khong đuoc Hoi đong Giai thuong Nobel cong nhan, mot phan do gioi tinh cua ba va mot phan do can tinh Do Thai cua ba bi đan ap o Đuc Quoc xa. Ba bi vuong Luat phuc hoi Nghe dich vu Dan su, cam nguoi Do Thai nam giu cac chuc vu lien quan đen chinh phu, ke ca trong linh vuc nghien cuu. Ban đau, quoc tich Ao đa bao ve ba khoi bi đan ap, nhung co đa tron khoi Đuc sau su kien Hitler sap nhap Ao vao nam 1938.
Nam 1950, Cecil Powell nhan giai Nobel Vat ly cho su phat trien phuong phap hinh anh trong nghien cuu qua trinh hat nhan va ket qua la phat hien ra pion (pi-meson). Marietta Blau đa đi truoc trong linh vuc nay, Erwin Schrodinger đa đe cu ba cho giai thuong cung voi Hertha Wambacher, nhung ca hai đeu bi loai.
Nam 1956, hai nha vat ly nguoi My Tsung-Dao Lee va Chen Ning Yang, nghi ngo mot loai hat moi đuoc phat hien co ten kaon vi pham cac ly thuyet ve đinh luat chan le. Nha vat ly Chien-Shiung Wu đa lam viec voi mot nhom tai Vien Tieu chuan va Cong nghe Quoc gia đe xac nhan ly thuyet cua Lee va Yang bang thuc nghiem. Sau nhieu thang thu nghiem, Chien-Shiung Wu đua ra ket luan, hat nhan tinh the coban phat ra electron o mot ben nhung khong phat ra ben kia, do đo ba đa chung minh đinh luat bao toan tinh chan le luc bay gio hoan toan sai. Giai Nobel Vat ly nam 1957 đuoc trao cho cac nha vat ly nam con ba Wu thi bi loai. Ba la nguoi đau tien nhan đuoc giai Wolf Vat ly nam 1978, ghi nhan cong trinh cua minh.
Nam 1958, Joshua Lederberg nhan giai Nobel ve Sinh ly hoc hoac Y hoc cung George Beadle va Edward Tatum. Nha vi sinh vat hoc Joshua Lederberg va nguoi vo Esther Lederberg, mot nha vi sinh vat hoc nguoi My va la nguoi tien phong lon trong di truyen hoc vi khuan, đa phat trien ra phuong phap cay đong dau, cay truyen khuan lac tu đia petri nay sang đia petri khac. Truoc khi co phuong phap nay, cac nha khoa hoc phai su dung mot cong cu giong nhu cay tam đe di chuyen tung lac khuan, kha ton thoi gian. Joshua va Esther qua phuong phap nay đa cho ra mot cong trinh mang tinh buoc ngoat, chung minh rang đot bien xay ra ngau nhien trong qua trinh tien hoa chu khong phai vi đot bien mang tinh can thiet (đay la đe tai đang đuoc tranh cai vao thoi điem đo). Phuong phap nay đa đuoc ap dung rong rai cho toi ngay nay. Phuong phap cung chung minh rang tinh trang khang khang sinh đa hien đien san o cac lac khuan chu khong phai nhu nhieu nha khoa hoc tin rang chi phat trien khi tiep xuc voi khang sinh. Cong trinh đa đem ve cho Joshua Lederberg giai Nobel. Joshua đa co cong nhan vo minh trong bai dien thuyet Nobel, noi rang ong "đa rat vui khi đuoc đong hanh ben nhung vi đong nghiep, tren het chinh la vo toi." Nhung chi la mot thoang nhu vay, va sau khi ho ve đen nha, ong đuoc moi lam truong khoa di truyen hoc o Stanford, con ba Esther thi đuoc moi lam cong tac nghien cuu o mot khoa khac. Ky nguyen cua "cap vo chong khoa hoc" tu đo đa đen hoi ket. Ve sau, khong ro nguyen nhan gi, nam 1966, ca hai đa ly hon. Nam 1989, ba gap đuoc mot ky su moi đen Stanford ten la Matthew Simon va ket hon nam 1993, khi ay ba đa 70 tuoi. Tu khi Esther Lederberg qua đoi vao nam 2006, Simon đa danh nhieu thoi gian lam mot trang web tuong niem đe ton vinh ba. Trang web liet ke đay đu nhung buc anh, bai bao, nhung kham pha cua ba, tham chi ca nhung so thich rieng va hoat đong ngoai khoa. Đay nhu mot loi khang đinh cua Simon cung voi nhung nguoi khac tin rang Esther Lederberg đa bi lu mo va đanh gia thap vi ba la phu nu.
Vao cuoi nhung nam 1960, Jocelyn Bell (sinh 1943) đa phat hien ra tin hieu vo tuyen tu sao xung (pulsa). Voi kham pha nay, vao nam 1974, giai Nobel Vat ly đa đuoc trao cho giang vien huong dan cua ba la Antony Hewish va Martin Ryle, xuong ten Hewish va Ryle vi cong trinh tien phong cua ho trong vat ly thien van vo tuyen. Vao thoi điem phat kien, Jocelyn Bell đang la mot nghien cuu sinh. Hai nam đau tai Cambridge, ba danh thoi gian ho tro xay dung kinh vien vong vo tuyen 81,5 megahertz dung đe theo doi cac chuan tinh (quasar). Kinh vien vong đi vao hoat đong vao nam 1967, cong viec cua Jocelyn Bell la van hanh kinh thien van va phan tich hon 120 met giay bieu đo do kinh thien van tao ra bon ngay mot lan. Sau vai tuan phan tich, Bell nhan thay mot so tin hieu bat thuong tren giay bieu đo. Nhung tin hieu nay đuoc tao ra boi mot nguon vo tuyen qua nhanh va đeu đe xem nhu mot chuan tinh. Mac du nguon tin hieu chi chiem khoang 2,5 cm tren 121,8 met giay bieu đo nhung Jocelyn Bell đa nhan ra tinh quan trong cua no. Ba đa phat hien ra bang chung đau tien ve su ton tai mot sao xung, la mot trong nhung phat hien thien van quan trong nhat cua the ky 20 – sao xung con co the đuoc xem nhu cong cu manh me đe kiem tra vat ly, tham do khong-thoi gian va đi sau cac vung toi cua vu tru. Vao thang 2 nam 1968, bai bao ve phat hien nay đuoc cong bo tren tap chi Nature, mot trong nhung tap chi khoa hoc đuoc đanh gia cao nhat. Ten cua Hewish đuoc đat đau tien trong bai nghien cuu, ten cua Bell đung thu hai, khi ay ba 24 tuoi. Trong khi bai nghien cuu đa tao ra mot luong thong tin lon thu hut cac nha nghien cuu, thi tai cac cuoc phong van, cac nha bao thuong yeu cau Hewish giai thich y nghia khoa hoc cua phat hien nay, sau đo quay sang Bell hoi cho co le. Cac phong vien muon biet kich thuoc vong mot cua ba va ba co bao nhieu ban trai. Mot nhiep anh gia con nho ba coi them mot chiec cuc tren ao. Phat kien cua Jocelyn Bell la mot phan trong luan an cua ba, nam 1974, ba đa lay đuoc hoc vi Tien si, cung nam đo giai Nobel Vat ly đa khong nhac toi ten ba. Bell luon noi rang ba rat vui vi cac ngoi sao cua ba đa khien Hoi đong Nobel nhin ra rang vat ly thien van cung la mot nganh vat ly hang đau boi truoc đo chua co giai Nobel Vat ly nao đuoc trao cho nguoi theo linh vuc nay. Ba khong he cay cu, ba nhan ra rang xet cho cung, ba chi la mot sinh vien vao thoi điem phat kien ay. Du vay, nhieu nha nghien cuu khac coi viec loai bo ba khoi giai Nobel la mot su bat cong.


Xem them Lich su Khoa hoc
Lich su Cong nghe
Hieu ung Matthew
Phu nu trong khoa hoc
Dong thoi gian phu nu trong khoa hoc
Phan biet gioi tinh trong gioi hoc thuat
Ky thi nu gioi
Danh sach nguoi đoat giai Nobel Vat ly
Danh sach phu nu đoat giai Nobel
Ngay Ada Lovelace
Nu quyen


Lien ket ngoai Trang web cua du an #NomoreMatildas
Nghien cuu cho thay bai bao cua cac nha khoa hoc nu it đuoc trich dan hon cua đong nghiep nam


Tham khao