Chua Thien Mu hay con goi la chua Linh Mu la mot ngoi chua co nam tren đoi Ha Khe, ta ngan song Huong, cach trung tam thanh pho Hue (Viet Nam) khoang 5 km ve phia tay. Chua Thien Mu chinh thuc khoi lap nam Tan Suu (1601), đoi chua Tien Nguyen Hoang - vi chua Nguyen đau tien o Đang Trong.


Lich su Truoc thoi điem khoi lap chua, tren đoi Ha Khe co ngoi chua cung mang ten Thien Mo hoac Thien Mau, la mot ngoi chua cua nguoi Cham1.
Truyen thuyet ke rang, khi chua Nguyen Hoang vao lam Tran thu xu Thuan Hoa kiem tran thu Quang Nam, ong đa đich than đi xem xet đia the o đay nham chuan bi cho muu đo mo mang co nghiep, xay dung giang son cho dong ho Nguyen sau nay. Trong mot lan rong ruoi vo ngua doc bo song Huong nguoc len đau nguon, ong bat gap mot ngon đoi nho nho len ben dong nuoc trong xanh uon khuc, the đat nhu hinh mot con rong đang quay đau nhin lai, ngon đoi nay co ten la đoi Ha Khe.
Nguoi dan đia phuong cho biet, noi đay ban đem thuong co mot ba lao mac ao đo quan luc xuat hien tren đoi, noi voi moi nguoi: "Roi đay se co mot vi chan chua đen lap chua đe tu linh khi, lam ben long mach, cho nuoc Nam hung manh". Vi the, noi đay con đuoc goi la Thien Mu Son 2.
Tu tuong lon cua chua Nguyen Hoang duong nhu cung bat nhip đuoc voi y nguyen cua dan chung. Nguyen Hoang ca mung, vao nam 1601 đa cho dung mot ngoi chua tren đoi, ngoanh mat ra song Huong, đat ten la "Thien Mu".


Ten goi Dua theo huyen thoai, đong thoi can cu hinh dang Han tu tung ghi tren bao tai lieu cau tao bang nhieu chat lieu, đu khang đinh rang trong ten Thien Mu, ngu to "Thien" co nghia la "Troi".
Nam 1862, duoi thoi vua Tu Đuc, đe cau mong co con noi doi, nha vua so chu "Thien" pham đen Troi nen cho đoi tu "Thien Mu" thanh "Linh Mu" (hay "Ba mu linh thieng").
Van đe kieng cu nhu đa neu chi dien tien tu nam Nham Tuat (1862) cho toi nam Ky Ty (1869). Sau đo, nguoi dan thoai mai goi hai ten: chua Thien Mu va chua Linh Mu.
Vi rang tu "Linh" đong nghia voi "Thieng", am nguoi Hue khi noi "Thien" nghe tua "Thieng" nen khi nguoi Hue noi "Linh Mu", "Thien Mu" hay "Thieng Mu" thi nguoi nghe đeu hieu la muon nhac đen ngoi chua nay.
Mot so nguoi con đat ten cho chua la Tien Mu (hay "Ba mu than tien"). Cach goi nay khong đuoc gioi nghien cuu chap nhan.


Kien truc Chua Thien Mu chinh thuc khoi lap nam Tan Suu (1601), đoi chua Tien - Nguyen Hoang.
Duoi thoi chua Quoc - Nguyen Phuc Chu (1691-1725) theo đa phat trien va hung thinh cua Phat giao xu Đang Trong, chua đuoc xay dung lai quy mo hon. Nam 1710, chua Quoc cho đuc mot chiec chuong lon, nang toi tren hai tan, goi la Đai Hong Chung, co khac mot bai minh tren đo. Đen nam 1714, chua Quoc lai cho đai trung tu chua voi hang chuc cong trinh kien truc het suc quy mo nhu đien Thien Vuong, đien Đai Hung, nha Thuyet Phap, lau Tang Kinh, phong Tang, nha Thien... ma nhieu cong trinh trong so đo ngay nay khong con nua. Chua Quoc con đich than viet bai van, khac vao bia lon (cao 2m60, rong 1m2) noi ve viec xay dung cac cong trinh kien truc o đay, viec cho nguoi sang Trung Quoc mua hon 1000 bo kinh Phat đua ve đat tai lau Tang Kinh, ca tung triet ly cua đao Phat, ghi ro su tich Hoa thuong Thach Liem - nguoi co cong lon trong viec giup chua Nguyen chan hung Phat giao o Đang Trong. Bia đuoc đat tren lung mot con rua đa rat lon, trang tri đon so nhung tuyet đep.
Voi canh đep tu nhien va quy mo đuoc mo rong ngay tu thoi đo, chua Thien Mu đa tro thanh ngoi chua đep nhat xu Đang Trong. Trai qua bao bien co lich su, chua Thien Mu đa tung đuoc dung lam đan Te Đat duoi trieu Tay Son (khoang nam 1788), roi đuoc trung tu tai thiet nhieu lan duoi trieu cac vua nha Nguyen.
Nam 1844, nhan dip mung le "bat tho" cua ba Thuan Thien Cao Hoang hau (vo vua Gia Long, ba noi cua vua Thieu Tri), vua Thieu Tri kien truc lai ngoi chua mot cach quy mo hon: xay them mot ngoi thap bat giac goi la Tu Nhan (sau đoi la Phuoc Duyen), đinh Huong Nguyen va dung 2 tam bia ghi lai viec dung thap, đinh va cac bai tho van cua nha vua.


= Thap Phuoc Duyen =

Thap Phuoc Duyen la mot bieu tuong noi tieng gan lien voi chua Thien Mu. Thap cao 21 m, gom 7 tang, đuoc xay dung o phia truoc chua vao nam 1844. Moi tang thap đeu co tho tuong Phat. Ben trong co cau thang hinh xoan oc dan len tang tren cung, noi truoc đay co tho tuong Phat bang vang. Phia truoc thap la đinh Huong Nguyen, tren noc đat Phap luan (banh xe Phat phap, bieu tuong Phat giao. Phap luan đat tren đinh Huong Nguyen quay khi gio thoi).
Tran bao nam 1904 đa tan pha chua nang ne. Nhieu cong trinh bi hu hong, trong đo đinh Huong Nguyen bi sup đo hoan toan (nay van con dau tich). Nam 1907, vua Thanh Thai cho xay dung lai, nhung chua khong con đuoc to lon nhu truoc nua. Hai ben thap co hai nha tu giac, đat hai tam bia đoi Thieu Tri. Sau vao ben trong la hai nha luc giac, mot nha đe bia va mot nha đe qua chuong đuc đoi chua Nguyen Phuc Chu.
Chua Thien Mu đuoc xep vao 20 thang canh đat Than Kinh voi bai tho Thien Mu chung thanh do đich than vua Thieu Tri sang tac va đuoc ghi vao bia đa dung gan cong chua.

Qua nhieu đot tu sua lon nho, ngoai nhung cong trinh kien truc nhu thap Phuoc Duyen, đien Đai Hung, đien Đia Tang, đien Quan Am... cung bia đa, chuong đong, chua Thien Mu ngay nay con la noi co nhieu co vat quy gia khong chi ve mat lich su ma con ca ve nghe thuat. Nhung buc tuong Ho phap, tuong Thap Vuong, tuong Phat Di Lac, tuong Tam The Phat... hay nhung hoanh phi, cau đoi o đay đeu ghi dau nhung thoi ky lich su vang son cua chua Thien Mu.
Trong khuon vien cua chua la ca mot vuon hoa co đuoc cham soc vun trong hang ngay. O đo, hon non bo cua vi to nghe hat tuong Viet Nam la Đao Tan đuoc đat gan chiec xe o to - di vat cua co Hoa thuong Thich Quang Đuc đe lai truoc khi cham lua tu thieu đe phan đoi chinh sach đan ap Phat giao cua che đo Ngo Đinh Diem nam 1963.
Cuoi khu vuon la khu mo thap cua co Hoa thuong Thich Đon Hau, vi tru tri noi tieng cua chua Thien Mu, nguoi đa cong hien ca cuoc đoi minh cho nhung hoat đong ich đao giup đoi.


Hinh anh Tham khao O chau can luc cua Duong Van An, nam 1553. Cac ban dich cua Bui Luong, Nha xuat ban Van Hoa A Chau, Sai Gon, 1961; hoac cua Trinh Khac Manh va Nguyen Van Nguyen, Nha xuat ban Khoa Hoc Xa hoi, Ha Noi, 1997.
So tay van hoa Viet Nam, Đang Đuc Sieu, Nha Xuat Ban Lao đong Nam 2006.


Chu thich Nam 1915, tap chi Bulletin des Amis du Vieux Hue (BAVH) đang bai viet cua cong su A. Bonhomme voi dong titre nguyen van: Thien Mu pagoda..
Huyen thoai đo đuoc ghi thu tich som nhat vao nam At Hoi 1696 boi hoa thuong Thach Liem tuc Thich Đai San, mot thien su Trung Hoa, trong sach Hai ngoai ky su. Sach nay đa đuoc Nguyen Phuong va Nguyen Duy Bot dich, Vien Đai hoc Hue xuat ban nam 1963.
Nhung ky luc Phat giao khang đinh nen van hoa Viet Luu tru ngay 13 thang 3 nam 2007 tai Wayback Machine


Xem them Quan the di tich Co đo Hue


Lien ket ngoai