Nguoi Magyar đa đen (tieng Hungary: A magyarok bejovetele; thuong đuoc goi la Buc tranh toan canh Feszty, tieng Hungary: Feszty-korkep) la mot buc tranh toan canh lon mang hieu ung cyclorama, đuoc ve boi hoa si nguoi Hungary, Arpad Feszty cung cac tro ly, mieu ta su kien dan toc Magyar (hay con goi la nguoi Hungary) lan đau chinh phuc bon đia Karpat vao nam 895.
Buc tranh đuoc hoan thanh vao nam 1894 nhan ky niem 1000 nam su kien lich su nay dien ra. Nam 1995, vao lan ky niem thu 1100, buc tranh đa đuoc trung bay tai cong vien Di san Quoc gia Opusztaszer, Hungary.


Hieu ung cyclorama Buc tranh cao gan 15 met va rong gan 120 met.


Lich su Nam 1891, khi Arpad Feszty đen tham quan mot buc tranh toan canh cua Detaille va Neuville tai Paris, đa khien ong nay ra y tuong la ve mot buc ve Đai hong thuy trong Kinh Thanh theo phong cach tuong tu. Tuy nhien, sau khi đuoc nghe loi khuyen tu bo vo va nha van Hungary noi tieng Mor Jokai, Feszty đa thay đoi quyet đinh va chuyen sang ve buc tranh Nguoi Magyar đa đen.
Đe tao ra mot canh quan chan thuc cho buc tranh, Feszty đa đen tham Đeo Verecke tai day Karpat gan thanh pho Mukachevo, noi nguoi Magyar khi xua tien vao bon đia Pannonia vao nam 895. Toa đo gan đung cua điem quan sat la 48°26′53″N 22°42′1″E.
Suc hut cua tranh lon đen noi bao chi Hungary lien tuc đua tin ve tien đo thi cong buc tranh. Ban đau, gioi bao chi du đoan buc tranh se đuoc hoan thanh vao ngay 20 thang 8 nam 1893 (tuc la vao ngay ngay Quoc khanh cua Hungary, va cung trung voi le ky niem phong thanh cua Vua Istvan I cua Hungary vao ngay 20 thang 8 nam 1083). Nhan thay su quan tam đong đao cua cong chung, hoi đong thanh pho Budapest đa chi tra kinh phi cho viec hoan thien buc tranh. Cu the, trong hop đong thi cong buc tranh, nguoi ta đa chon mot đia điem tai Budapest đe trung bay buc tranh. Tuy nhien, Feszty lai khong the hoan thanh kip buc tranh cho ngay 20 thang 8 ma thay vao đo chi co mot ban phac thao nho co mau đuoc san sang (buc tranh cuoi cung rat lon, voi kich thuoc la 15×120 met). Vao thang Tu, voi su tro giup cua Ignac Ujvary, Feszty đa bat đau ve bau troi cho buc tranh. Cac chi tiet phong canh đuoc ve boi Laszlo Mednyanszky, Ujvary va Spanyi. Con cac nhan vat trong tranh đuoc ve boi Pal Vago va Henrik Papp, cac tup leu trai thi đuoc ve boi Celesztin Pallya. Đa co rat nhieu hoa si đong nghiep đen giup đo va ho tro Feszty. Ngoai ra, con co nhieu nha van, dien vien, nhac si đen đe chung vui va giai tri cung cac hoa si đe giai toa cang thang trong cong viec.
Mua xuan nam 1894, Feszty đa chinh thuc hoan thien đuoc buc tranh va khien buc tranh tro thanh mot khoi tong the hai hoa va thong nhat. Sau khi hoan thien xong buc tranh Feszty đa tu trach ban than do khong hoan thanh kip tien đo va con mat 10.000 đong Forint vi phai thanh toan cac hoa đon lien quan.

Ngay khai mac trien lam buc tranh la ngay 13 thang 5 nam 1894. Cong chung rat hao huc đuoc chiem nguong tac pham hoi hoa kinh đien nay. Buc tranh chinh la điem thu hut lon nhat trong cuoc trien lam thien nien ky o Hungary, ky niem 1000 nam cuoc chinh phuc bon đia Karpat. Ngay nay, hau het cac su gia đeu thong nhat rang nam 895 la nam dien ra cuoc chinh phat cua nguoi Magyar. Tuy nhien, đai le ky niem 1000 nam lai đuoc to chuc vao nam 1896.
Buc tranh nay sau đo đa đuoc chuyen đen Luan Đon đe tham du Trien lam Anh Quoc nam 1899. Nam 1909, buc tranh đuoc đua tro lai Budapest. Cuoc trien lam thu hai cua buc tranh đuoc khai mac vao ngay 30 thang 5 nam 1909. Sau đo, viec phuc che tranh lai mot lan nua đuoc thuc hien.
Trong The chien thu hai, khi Budapest bi vay ham, toa nha trien lam va buc tranh đa bi thiet hai nang ne. Sau khi đuong bien gioi cua Hungary đuoc thiet lap lai, thi chau trai cua Arpad Feszty la Istvan Feszty va con gai la Arpad Feszty đa co gang cuu van buc tranh nhung đeu khong thuc hien đuoc vi ca hai nguoi đeu o ngoai đuong bien gioi cua Hungary.


Phuc che Vao nhung nam 1970, khi cong vien Di san Quoc gia Opusztaszer đuoc thanh lap thi theo đo, viec phuc che buc tranh cung đuoc bat đau. Do viec xay dung cong vien bi đinh tre vao nam 1979 nen buc tranh bi đem cuon lai roi cat vao kho. Nam 1991, khi mot nhom bao ton nghe thuat Ba Lan trung thau du an phuc che buc tranh thi cong viec lai đuoc tiep tuc. Ke tu nam 1995, buc tranh đa đuoc trung bay tro lai, cung voi đia hinh nhan tao va hieu ung am thanh mang đen cho khach tham quan mot trai nghiem song đong. Buc tranh chinh la điem thu hut khach tham quan cua cong vien Di san Quoc gia Opusztaszer.


Thu muc Ghi chu 

Tham khao
Szucs A. - Wojtowicz M.: A Feszty-korkep (Helikon Kiado, 1996)
MagyarSzo (2008). Magyar Szo – Bulletin of the hungarian Community of New Zealand (PDF) (an ban thu 2008).


Lien ket ngoai Opusztaszer National Memorial Site