Tieng Nhat Ban, Tieng Nhat hay Nhat ngu (日本語 (にほんこ) (Nhat Ban ngu), Nihongo, [ɲihoŋɡo]  hoac [ɲihoŋŋo]) la mot ngon ngu Đong A đuoc hon 125 trieu nguoi su dung o Nhat Ban va nhung cong đong dan di cu Nhat Ban khap the gioi. Tai Viet Nam no cung la mot trong cac ngoai ngu đuoc giang day trong chuong trinh hoc tu cap co so va la mon thi trong Ky thi trung hoc pho thong quoc gia.
Tieng Nhat la mot ngon ngu chap dinh (khac biet voi tieng Viet von thuoc vao loai ngon ngu đon lap phan tich cao), noi bat voi mot he thong cac nghi thuc nghiem ngat va ranh mach, đac biet la he thong kinh ngu phuc tap the hien ban chat thu bac cua xa hoi Nhat Ban, voi nhung dang bien đoi đong tu va su ket hop mot so tu vung đe chi moi quan he giua nguoi noi, nguoi nghe va nguoi đuoc noi đen trong cuoc hoi thoai. Kho ngu am cua tieng Nhat kha nho, voi mot he thong ngu đieu ro ret theo tu. Tieng Nhat co nhat đuoc biet đen chu yeu dua vao trang thai cua no vao the ky thu VIII, khi ba tac pham chu yeu cua tieng Nhat co đuoc dich (hai bo su Co su ky (古事記 (こしき) (Co su ky), Co su ky), Nhat Ban thu ky (日本書紀 (にほんしょき) (Nhat Ban thu ky), Nhat Ban thu ky), va thi tap Van diep tap (万葉集 (まんようしゅう) (Van diep tap), Van diep tap); nhung mot so luong tai lieu it hon, chu yeu la chu khac, con co hon. Nhung chung thuc ve tieng Nhat co nhat co the đuoc tim thay trong mot so tu lieu thanh van cua Trung Quoc tu nam 252.
Tieng Nhat cung noi bat o viec đuoc viet pho bien trong su phoi hop cua ba kieu chu: van tu ngu to kanji (漢字 (かんし) (Han tu), kanji "chu Han" kieu Nhat Ban, co mot so khac biet so voi chu Han trong tieng Trung) va hai kieu chu tuong thanh (ghi am tiet) - kana (仮名 (かな) (gia danh), kana) gom kieu chu net mem hiragana (平仮名 (ひらかな) (binh gia danh), hiragana) va kieu chu net cung katakana (片仮名 (カタカナ) (phien gia danh), katakana). Kanji dung đe viet cac tu Han (muon cua tieng Trung Quoc) hoac cac tu nguoi Nhat dung chu Han đe the hien ro nghia. Hiragana dung đe ghi cac tu goc Nhat va cac thanh to ngu phap nhu tro tu, tro đong tu, đuoi đong tu, tinh tu... Katakana dung đe phien am tu vung nuoc ngoai (ke ca tieng Trung, tuy co chu Han nhung Katakana van đuoc dung đe phien am tieng Quan Thoai, vi du nhu Thuong Hai 上海, tieng Nhat dung シャンハイ (Shanhai) đe phien am tu binh am la "Shanghai", it khi dung tu Han-Nhat la "しょうかい" Joukai), va co luc thay Hiragana đe nhan manh tu goc Nhat (vi du nhu "Kimi" (ban/cau), co luc dung キミ đe nhan manh cho 君 (きみ), giong nhu trong tieng Viet nhan manh bang cach cho vao "ngoac kep" hay VIET IN HOA). Bang ky tu Latinh Romaji cung đuoc dung trong tieng Nhat hien đai, đac biet la o ten va bieu trung cua cac cong ty, quang cao, nhan hieu hang hoa, khi nhap tieng Nhat vao may vi tinh va đuoc day o cap tieu hoc nhung chi co tinh thi điem. So A Rap theo kieu phuong Tay đuoc dung đe ghi so, nhung cach viet chu so Han theo Kanji nhu "一二三" (nhat nhi tam) cung rat pho bien.
Tu vung Nhat cung chiu anh huong lon boi nhung tu muon tu cac ngon ngu khac. Mot so luong khong lo cac tu vung muon tu tieng Han, hoac đuoc tao ra theo kieu cua tieng Han, ton tai qua giai đoan it nhat 1.500 nam. Tu cuoi the ky XIX, tieng Nhat đa muon mot luong tu vung đang ke tu ngu he An-Au, chu yeu la tieng Anh, va phat sinh ra cac tu vung đuoc goi la wasei eigo (和製英語 (Hoa che Anh ngu), Nihongo, "tieng Anh do Nhat che"), vi du nhu rimokon (リモコン, rimokon "chiec đieu khien tu xa"), che tu cum tu tieng Anh "remote control" ma nguoi Nhat phien am la rimoto kontororu (リモートコントロール, rimoto kontororu). Do moi quan he thuong mai đac biet giua Nhat Ban va Ha Lan vao the ky thu XVII, tieng Ha Lan cung co anh huong, voi nhung tu nhu biru (tu bier; "bia") va kohi (tu koffie; "ca phe").


Đac điem Am vi cua tieng Nhat, ngoai tru am "っ" (phu am đoi) va "ん" (am gay), mang đac điem cua ngon ngu theo am tiet ket thuc bang nguyen am, ngoai ra tieng Nhat tieu chuan cung nhu đa so cac phuong ngu tieng Nhat đuoc noi theo tung nhip đeu nhau. Ngu đieu trong tieng Nhat la ngu đieu cao thap. Trong bo tu vung Đai Hoa (大和 Yamato), cac nguyen tac sau đay đuoc ap dung:

Cac am thuoc hang "ら" (ra) gom co /ra/ /ri/ /ru/ /re/ /ro/, khong đung o đau mot tu (do đo cac tu bat đau bang hang "ら" rat hiem gap trong tieng Nhat. Nhung tu nhu raku (楽, "lac", con goi la đau phong), rappa (らっは, "ken"), ringo (りんこ, "tao")...khong phai la tu trong bo tu vung Yamato)
Am keu khong đung o đau mot tu (nhung tu nhu daku (抱く, "om"), dore (とれ, "cai nao"), ba (場, "noi chon"), bara (薔薇, hoa hong)... la do the he sau sua đoi)
Cac nguyen am thuoc cung mot hang khong đuoc lien ke nhau (a.o (青, "mau xanh"), ka.i (貝, con so) truoc đay đuoc đoc lan luot la [awo], [kapi], [kaɸi])
Nhung nguyen tac khac đuoc đe cap o phan Phan loai cung nhu Am vi.
Ve cau, thu tu cac thanh phan trong mot cau la "chu ngu – tan ngu – đong tu". Tan ngu đung truoc tu can tan ngu. Ngoai ra, đe hien thi danh tu cach, khong chi đoi thu tu va chia tu vi (phan đuoi tu), ma con them tu khoa the hien chuc nang ngu phap (tro tu) vao cuoi (chap dinh). Do đo, xet ve mat phan loai ngon ngu, theo quan điem ve thu tu trong cau theo ngon ngu kieu chu-tan-đong, tieng Nhat đuoc xep vao loai ngon ngu chap dinh ve hinh thai (xem them phan Ngu phap).
Ve tu vung, ngoai bo tu vung Yamato, tieng Nhat su dung rat nhieu chu Han đuoc du nhap tu Trung Quoc, ngoai ra gan đay tu vung phuong Tay ngay cang nhieu hon trong kho tu muon cua tieng Nhat (xem them He thong tu vung).
Ve bieu thi thai đo, tieng Nhat co mot he thong kinh ngu đa dang ve ngu phap va tu vung đe bieu hien moi quan he mot cach khon kheo cua nguoi noi đoi voi nguoi nghe va nguoi đuoc đe cap đen (xem them Bieu thi thai đo).
Ve phuong ngu, co su khac nhau lon giua mien Đong va mien Tay cua Nhat Ban cung nhu o nhom đao Ryukyu. Hon nua, neu nhin vao chi tiet, o moi đia phuong lai co mot phuong ngu khac nhau (xem them Phuong ngu).
Cac đac trung cua ngon ngu con đuoc the hien, đau tien la o su phuc tap cua he thong chu viet rat de nhan thay. Kanji (漢字, Han tu) (đuoc su dung voi ca cach đoc am Han (音読み, on'yomi) lan am Nhat (訓読み, "kun'yomi")), hiragana (平仮名), katakana (片仮名) va bang romaji v.v., nhieu nguoi cho rang mot ngon ngu thuong xuyen phoi hop hon 3 kieu chu khac nhau nhu vay la co mot khong hai (xem them He thong chu viet). Ngoai ra, đai tu nhan xung rat đa dang nhu dung watakushi, watashi, boku, ore đeu đe chi ngoi thu nhat va anata, anta, kimi, omae đe chi ngoi thu hai, v.v. cung la mot đac điem cua tieng Nhat (Xem them Đai tu nhan xung).


Phan loai Hien nay viec khang đinh tieng Nhat thuoc ngu he nao van nam trong vong tranh cai, can phai đuoc chung minh them. Co nhieu gia thuyet đa đuoc đua ra, nhung chua co gia thuyet nao đu manh đe co the khang đinh đieu nay.
Co gia thuyet cho rang no thuoc ngu he Altai, đac biet khi quan sat tieng Nhat tu cuoi thoi Minh Tri. Ve nguon goc, trong tieng Nhat co (tu vung Đai Hoa), co the thay rang am /r/ (am nuoc) khong đung o đau tu, va mot loai nguyen am đieu hoa (khong đe hai nguyen am cung loai đung gan nhau đe đieu hoa cach đoc) đa đuoc su dung. Tuy nhien, ban than nhung ngon ngu cho rang minh thuoc ngu he Altai cung can phai chung minh them ve su tuong quan đo, do đo, đoi voi đac trung rat de thay cua tieng Nhat co đuoc đe cap o ben tren thi tieng Nhat la ngon ngu thuoc "kieu Altai", chu khong hoan toan thuoc ve he đo.
Ngu he Nam Đao cung la mot he am vi va tu vung đuoc cho la co su tuong đong voi tieng Nhat, tuy nhien, nhung minh chung đuoc đua ra đe khang đinh ve mat ngon ngu thi khong đu, co rat nhieu vi du cho gia thiet tren khong the kiem chung đuoc. Cho nen noi ve moi quan he thi co the noi rang no khong ro rang.
Co gia thuyet noi rang tieng Nhat co quan he voi ngu he Dravida, nhung nhung nha nghien cuu nhan thay moi quan he đo khong nhieu. Shin Ono co gia thuyet cho rang cac điem tu vung - ngu phap cua tieng Nhat co nhung điem chung voi tieng Tamil, tuy nhien đa co nhieu chi trich quan điem nay khi xem xet van đe theo phuong phap cua nganh so sanh ngon ngu hoc (xem tieng Tamil).
Neu chung ta quan tam đen moi quan he đoi voi ca nhan tung ngon ngu, thi ky hieu, tu vung v.v. cua tieng Nhat anh huong manh me boi tieng Han tu xa xua thong qua chu Han va Han ngu. Nhat Ban thuoc ve nhom cac nuoc co truyen thong su dung chu Han (cac nuoc đong van) ma trung tam la Trung Quoc. Tuy nhien, co so tu vung khong co su tuong ung, ngoai ra đac trung ve van pham - phat am thi hoan toan khac Trung Quoc, do đo su lien quan ve he thong la khong chinh xac.
Đoi voi ngon ngu Ainu, mac du cau truc cau cua ngon ngu Ainu tuong tu nhu cua tieng Nhat (kieu SOV), nhung van pham - hinh thai xet theo loai hinh thi thuoc ve cac to hop ngon ngu khac nhau, đong thoi cau tao am vi cung chung to ton tai nhieu khac biet ve huu thanh - vo thanh cung nhu viec su dung am tiet đong. Su lien quan tuong tu ve mat tu vung co ban cung đa đuoc chi ra nhung nhung dan chung thi khong đay đu. Noi chung su giong nhau ve ngon ngu the hien o cho, co nhieu tu vung Ainu rat de nhan ra la đeu đuoc muon tu tieng Nhat. Hien nay, nhung tai lieu chung minh ra su lien quan voi nhau cua hai ngon ngu mot cach he thong rat thieu.
Đoi voi ngon ngu Trieu Tien, mac du co nhieu điem giong nhau ve cau truc van pham, co so tu vung cua hai ngon ngu khac nhau rat nhieu. Ve khia canh am vi, mac du co nhung điem giong nhau ve nguon goc cung nhu am nuoc khong đung o đau tu, hay đeu dung mot kieu hoa hop nguyen am, v.v., nhung cung nhu ngu he Altai đuoc đe cap o tren, su tuong tu khong đong vai tro toan bo, am đong va phu am kep (trong tieng Trieu Tien thoi ky giua) ton tai su khac nhau lon so voi tieng Nhat. Trong Ngon ngu Cao Ly đa bien mat cua ban đao Trieu Tien, cach đem so cung nhu tu vung đuoc cho la tuong tu voi tieng Nhat, nhung su that la hien nay tieng Cao Ly la bien mat gan nhu hoan toan, do đo kho co the tro thanh tai lieu ket luan gia thuyet tren mot cach co he thong.
Ngoai ra, tieng Lepcha - tieng Hebrew cung đa đuoc đe cap đen, nhung ve mat so sanh ngon ngu hoc no đuoc xep vao loai cac gia thuyet sai.
Ngon ngu giong voi tieng Nhat va he thong cua no đuoc thay ro rang nhat la ngon ngu cua nhom đao Ryukyu (thuoc tieu vuong quoc Ryukyu truoc đay). Ngon ngu Ryukyu va tieng Nhat gan gui mot cach di thuong, do đo co kha nang xep no thanh mot phan cua tieng Nhat (phuong ngu Ryukyu). Trong truong hop la ngon ngu đac biet, tieng Nhat va tieng Ryukyu đuoc xep chung vao Ngu he Nhat Ban.


Phan bo theo đia ly Mac du tieng Nhat hau nhu chi đuoc noi o nuoc Nhat, tuy nhien no đa va van đuoc dung o nhieu noi khac. Khi Nhat Ban chiem đong Trieu Tien, Đai Loan, mot phan cua Trung Hoa luc đia, va mot so đao o Thai Binh Duong trong va truoc Chien tranh the gioi thu hai, nhung nguoi dan đia phuong o cac nuoc nay bi bat buoc phai hoc tieng Nhat trong cac chuong trinh xay dung đe che. Ket qua la co nhieu nguoi cho đen thap nien 1970 van co the noi đuoc tieng Nhat ngoai ngon ngu ban đia. Cong đong dan di cu Nhat Ban (lon nhat la o Brasil) thuong dung tieng Nhat đe noi chuyen hang ngay. Dan di cu Nhat co mat o Peru, Argentina, Uc (đac biet o Sydney, Brisbane, va Melbourne) va Hoa Ky (chu yeu o California va Hawaii). Con co mot cong đong di cu nho o Davao, Philippines voi nhieu hau due nguoi Philippines goc Nhat sinh song, cung voi mot so o Laguna, Philippines va nhieu nguoi khac o khap Philippines va o Nhat Ban va tren 245.518 nguoi Philippines o Nhat, cong voi so nguoi ket hon voi nguoi Nhat, va o chau My cung co the noi tieng Nhat. Con chau cua ho (goi la nikkei 日系 Nhat he), tuy nhien, hiem khi noi đuoc tieng Nhat mot cach thong thao. Hien nay uoc tinh co khoang vai trieu nguoi o cac nuoc đang hoc tieng Nhat; nhieu truong tieu hoc va trung hoc cung đua tieng Nhat vao chuong trinh giang day.
O Viet Nam tieng Nhat cung đuoc day tu nhung nam 1940-1945, nhung chi đen khoang nhung nam 1960-1965 moi đuoc day co he thong o ca hai mien. Trong khoang 10 nam sau đo co mot the he nguoi mien Nam rat gioi tieng Nhat lam viec tai Phu quoc vu khanh đac trach van hoa, Tieu ban Nhat Van thuoc Uy ban dich thuat. Tuy nhien, tieng Nhat chi thuc su đuoc giang day manh me tro lai trong khoang 20 nam tu khi bat đau đoi moi đen nay khi cac truong đai hoc mo phan khoa tieng Nhat. Mot so truong pho thong o Viet Nam cung co chuong trinh giang day tieng Nhat nhu Truong Trung hoc pho thong Chuyen Ngoai ngu, Truong Trung hoc pho thong Chu Van An (Ha Noi).
Theo bao cao trong The World Factbook cua CIA, bang Angaur cua Palau xem tieng Nhat la mot trong ba ngon ngu chinh thuc cung voi tieng Angaur va tieng Anh. Tieu bang nay la noi duy nhat tren the gioi xem tieng Nhat la ngon ngu chinh thuc ve mat phap ly, neu nhu ban bao cao đo xac thuc. Tuy nhien, cung co bao cao khac noi rang ngon ngu chinh thuc o Angaur la tieng Palau va tieng Anh, giong nhu cac tieu bang khac trong nuoc. Du the nao đi nua, so nguoi dung tieng Nhat o bang đo cung la con so khong, theo đieu tra vao nam 2005.


= Ngon ngu chinh thuc =
Tieng Nhat la ngon ngu chinh thuc "khong thanh van" o Nhat Ban, va Nhat Ban la quoc gia duy nhat dung tieng Nhat lam ngon ngu hanh chinh chinh thuc. Co mot dang ngon ngu đuoc coi la chuan: hyojungo (標準語, hyojungo) ngon ngu tieu chuan, hoac kyotsugo (共通語, kyotsugo) ngon ngu pho thong). Y nghia cua hai tu nay tuong đuong nhau. Hyojungo (kyotsugo) la mot khai niem tao thanh tu mot bo phan cua phuong ngu. Ngon ngu tieu chuan nay đuoc tao ra sau Minh Tri Duy Tan meiji ishin (明治維新, meiji ishin) (1868) tu thu ngon ngu đuoc noi o khu vuc đo thi Tokyo do nhu cau trao đoi thong tin. Hyojungo đuoc day o truong hoc va đuoc dung tren truyen hinh va giao tiep chinh thuc, va cung la ban tieng Nhat đuoc ban đen trong bai nay.
Truoc đay, tieng Nhat chuan trong van viet (bungo (文語 (van ngu), bungo)) khac voi van noi (kogo (口語 (khau ngu), kogo)). Hai he thong nay co ngu phap khac nhau va co nhung bien the ve tu vung. Bungo la cach viet tieng Nhat chu yeu cho đen khoang nam 1900, sau đo kogo dan dan mo rong tam anh huong va hai phuong phap nay đeu đuoc dung trong van viet cho đen thap nien 1940. Bungo van huu ich đoi voi cac su gia, hoc gia van chuong, va luat su (nhieu đieu luat cua Nhat co tu thoi Chien tranh the gioi thu hai van con đuoc viet bang bungo, mac du hien đang co nhung no luc đe hien đai hoa ngon ngu nay). Kogo phuong phap đuoc dung cho ca noi va viet tieng Nhat chiem uu the hien nay, mac du ngu phap va tu vung bungo thinh thoang van đuoc dung trong tieng Nhat hien đai đe tang bieu cam.


= Phuong ngu =

O Nhat Ban co rat nhieu phuong ngu (方言 hogen). Su phong phu nay đen tu nhieu yeu to, do mot thoi gian dai sinh song o quan đao, đia hinh đao, nhung day nui chia cat tung phan lanh tho, va lich su lau dai song tach biet voi ben ngoai lan ben trong cua nuoc Nhat. Cac phuong ngu thuong khac nhau ve ngu đieu, hinh thai bien đoi, tu vung, va cach dung cac tro tu. Mot vai phuong ngu con khac nhau o cac phu am va nguyen am, mac du đieu nay khong pho bien.
Nam nhom phuong ngu chinh gom co 5 nhom:

Higashi-nihon hogen (東日本方言, phuong ngu Đong Nhat Ban), phuong ngu phia Đong Nhat Ban, bao gom ca phuong ngu Tokyo.
Hachijo hogen (八丈方言, phuong ngu Bat Truong), phuong ngu co anh huong tu phuong ngu Đong Nhat Ban co.
Nishi-nihon hogen (西日本方言, phuong ngu Tay Nhat Ban), phuong ngu phia Tay Nhat Ban, gom co Kyoto, Osaka, v.v.
Kyushu hogen (九州方言, phuong ngu Cuu Chau), gom Nagasaki, Kumamoto, v.v.
Ryukyu hogen (琉球方言, phuong ngu Luu Cau), cac đao thuoc nhom đao Ryukyu.
Ngay nay, tieng Nhat chuan đuoc dung pho bien tren ca nuoc (bao gom nhieu phan cua nhom đao Ryukyu nhu Okinawa) do khong chi truyen hinh va radio, ma con nho vao he thong đuong sa, tau lua, va hang khong. Nhung nguoi tre tuoi thuong noi đuoc ca tieng đia phuong va ngon ngu chuan, mac du trong đa so truong hop, tieng đia phuong chiu anh huong boi tieng chuan, va tieng Nhat "tieu chuan" nguoc lai cung bi anh huong boi tieng đia phuong.


Am vi = He thong am vi =
Trong tieng Nhat, ippon (一本, "1 cai"), viet theo chu hiragana la 「いっほん」, se đuoc đoc theo 4 đon vi la 「い・っ・ほ・ん」. Theo am tiet, nghe nhu [ip.poɴ] voi 2 am tiet, nhung no khong giong voi cach nam bat theo am vi. Cach chia nhung phan theo am thanh hoc thi khac voi am tiet, theo am van luan thi moi đon vi trong 「い・っ・ほ・ん」 đuoc goi la mora (phach).
Mora trong tieng Nhat noi chung co the he thong hoa dua tren kana (仮名, bang chu tieng Nhat). Ippon va mattaku 「まったく」 theo am thanh hoc la [ippoɴ] va [mattakɯ] khong co đon am nao chung, nhung trong tieng Nhat van co mot mora chung, đo la 「っ」. Ngoai ra, đoi voi 「ん」, theo am thanh hoc thi tuy theo am đi sau no ma co the đuoc phat am la [ɴ], [m], [n] hay [ŋ], nhung nhung nguoi noi tieng Nhat đeu co the nhan ra am giong nhau, do đo theo am van luan no tro thanh mot loai mora.
Trong tieng Nhat, phan lon mora đeu ket thuc bang nguyen am. Do đo tieng Nhat mang đac tinh manh cua ngon ngu am tiet mo. Mac du vay, hai mora đac biet 「っ」 va 「ん」 khong co nguyen am.
Ve phan loai mora, co 111 kieu mora nhu bang duoi. Tuy nhien, theo cac nha nghien cuu, so luong mora đang dan thay đoi. Đoi voi am cua hang ga 「か」, o vi tri giua va cuoi tu, no bien thanh am mui (con goi la am keu mui) thuoc hang 「か」, nhung voi nhung nguoi tre tuoi thi su phan biet nay đang mat dan. Do đo, neu ta khong đem hang 「か」, so luong mora chi con 103. Con neu tinh luon ca cac am muon nhu 「ファ(fa)・フィ(fi)・フェ(fe)・フォ(fo)」「ティ(ti)・トゥ(tu)」「ティ(di)・トゥ(du)」, con so nay lai thay đoi len đen 128 mora..

Hon nua, bang chu cai tieng Nhat thuong đuoc su dung đe giai thich cho he thong am vi, nhung thu so sanh voi bang mora tieng Nhat o tren, ta thay co su khac nhau đang ke. Đang chu y bang chu cai tieng Nhat đa co tu thoi ky Binh An (平安, "Heian"), do đo no khong phan anh đuoc he thong am vi cua ngon ngu hien đai (xem them phan "Truoc thoi Giang ho (Eido)" cua "Nghien cuu su tieng Nhat").


= He thong nguyen am =

Nguyen am đuoc the hien bang cac ky tu 「あ・い・う・え・お」. Theo am van luan, nguyen am tieng Nhat co 5 am đuoc the hien theo cac ky tu tren, ky hieu am to đuoc viet la:

/a/, /i/, /u/, /e/, /o/
Mat khac, theo am vi hoc, nam nguyen am co ban đuoc phat am gan voi 

[a] [i] [ɯ] [e] [o]
Chu 「う」 giong nhu am tron moi [u] trong tieng Viet va mot so ngon ngu khac, đong thoi cung la mot nguyen am khong tron moi, nhung o phia sau am moi thi tien đen am tron moi (đe hieu ro phat am, xem muc van tu tuong tu).
Theo am van luan, nhung chu nhu kohi 「コーヒー」 (ca phe) va hihi 「ひいひい」 (tieng ren), ton tai mot yeu to goi la truong am bieu dien bang 「ー」 hay hang a 「あ」 trong kana (ky hieu am to la /R/). O đay, ton tai mot mora đoc đao đoc lap đuoc phat am bang phuong phap goi la "keo dai nguyen am truoc đo them 1 mora". Giong nhu nhung tu tori (鳥, "chim") va tori (通り, con đuong), viec co hay khong co truong am nhieu khi cung khac nhau ve y nghia. Tuy nhien, theo am thanh thi viec co mot am cu the đuoc goi la "truong am" la khong co, vi o phan nua sau cua nguyen am dai [aː] [iː] [ɯː] [eː] [oː] cung chinh la am đo.
Đoi voi nhung chu đuoc viet la ei 「えい」, ou 「おう」 thi cach phat am giong nhu ee 「ええ」 hay oo 「おお」 va noi chung đeu đuoc phien am thanh cac nguyen am dai cua [eː] va [oː] (nhung tu nhu kei 「けい」, kou 「こう」 v.v., truong hop co phu am o đau hoan toan tuong tu). Noi cach khac, eisei (衛星, "ve tinh") outou (応答, "tra loi") đuoc đoc la 「エーセー」「オートー」. Tuy nhien, o Kyuushuu va phia Tay Shikoku, phia nam Ban đao Kii... thi ei 「えい」 phat am thanh [ei].
Phan cuoi cua cac cau ket thuc bang desu「てす」 va masu「ます」, bien thanh vo thanh va, co truong hop nghe nhu [des] va [mas] (tuy thuoc vao tung phuong ngu va tung ca nhan). Hon nua, trong truong hop nguyen am i 「い」, u 「う」 nam giua phu am vo thanh cung bien thanh vo thanh va thanh đoi khong rung. Vi du nhu, Kikuchi trong Kikuchi Kan (菊池寛) va kuchikiki trong kuchikiki koi (口利き行為, cu chi phat ngon) phan nguyen am thanh nguyen am vo thanh.
Nguyen am đung phia truoc 「ん」 co xu huong tro thanh am mui. Ngoai ra, 「ん」 đung phia truoc nguyen am thi tro thanh nguyen am mui.


= He thong phu am =
Phu am phan biet theo am van luan, co cac phu am thuoc cac hang 「か(ka)・さ(sa)・た(ta)・な(na)・は(ha)・ま(ma)・や(ya)・ら(ra)・わ(wa)」, phu am keu thuoc cac hang 「か(ga)・さ(za)・た(da)・は(ba)」, phu am nua keu thuoc hang 「は(pa)」 (ve mora đac biet, xin tham khao o phan cuoi phan nay). Ky hieu am to nhu sau:

/k/, /s/, /t/, /h/ (am điec)
/g/, /z/, /d/, /b/ (am keu)
/p/ (am nua keu)
/n/, /m/, /r/
/j/, /w/ (thuong goi la ban nguyen am)
Mat khac, theo am thanh hoc, thi he thong phu am co rat nhieu khia canh phuc tap. Cac phu am đuoc dung chu yeu gom co

Ve co ban thi cac am hang ka 「か」 phat am la [k], hang sa 「さ」 la [s] (hay [θ], tuy đia phuong va nguoi noi), hang ta 「た」 la [t], hang na 「な」 la [n], hang ha 「は」 la [h], hang ma 「ま」 la [m], hang ya 「や」 la [j], hang da 「た」 la [d], hang ba 「は」 la [b], va cuoi cung la hang pa 「は」 phat am la [p].
Phu am hang ra 「ら」 khi đung o đau tu thi phat am nhu [d], thay vi phat am nhu am tac nhe kho đoc. Cung co nguoi phat am gan giong nhu [l] cua tieng Viet. Khong co ky hieu am thanh thich hop nhung cung co khi đuoc dung thay the bang am tac uon luoi keu [ɖ]. Mat khac, am ra cung voi 「っ」 nhu 「あらっ？」, xuat hien o giua hoac cuoi tu se tro thanh am tac luoi [ɾ] hoac [ɽ].
Phu am hang wa 「わ」 co nguoi noi dung cach phat am tron moi [w], nhung đa so dung am khong tron moi [ɰ] (khi tach ra đoc tung am thi tieng Nhat lai đoc la [w]). Đoi voi cac am muon 「ウィ(vi)」「ウェ(ve)」「ウォ(vo)」 cung phat am y het nhung cung co nhieu nguoi phat am la 「ウイ(ui)」「ウエ(ue)」「ウオ(uo)」.
Phu am hang ga 「か」 khi xuat hien o đau tu thi dung [g], nhung o giua tu thi pho bien cach dung [ŋ] (am mui hang ga, goi la am keu mui). Ngay nay, viec dung am [ŋ] đang dan bien mat.
Phu am hang za 「さ」 khi đung o đau tu va sau 「ん」 thi su dung am tac xat (am cua [ʣ] phoi hop am tac va am xat) nhung o giua tu thi thuong su dung am xat (nhu [z]). Cung co nguoi luon su dung am tac xat nhung vi du nhu shujutsu (手術, "phau thuat") se rat kho va đa so se dung am xat. Ngoai ra, am 「ち」 va 「つ」 cua hang da 「た」, ngoai tru mot vai phuong ngu, luon gay cho ta cam giac đong am voi 「し」「す」 cua hang za, phuong phap phat am cua chung giong nhau.
Phu am theo sau nguyen am i 「い」 cho ra am sac đac biet. Mot vai phu am bien thanh am vom, đau luoi gan voi vom mieng cung. Vi du nhu, phu am cua hang ka 「か」 noi chung phat am la [k] nhung chi co ki 「き」 xay ra hien tuong nhu tren, va đuoc phat am la [kʲ]. Neu sau cac phu am vom hoa thuoc cot i nhu tren la cac nguyen am a 「あ」 u 「う」 o 「お」 thi theo phep chinh ta cac chu nay se bien thanh 「ゃ」「ゅ」「ょ」 trong bang kana va đuoc viet nhu 「きゃ」「きゅ」「きょ」,「みゃ」「みゅ」「みょ」. Neu sau no la nguyen am 「エ」 thi viet thanh 「ェ」 trong bang kana vi du nhu 「キェ」, nhung voi nhung tu muon thi khong co ap dung theo cach tren.
Phu am tren cot am i 「い」 cua cac hang sa 「さ」, za 「さ」, ta 「た」, ha 「は」 cung co am sac đac biet nhung luc nay khong phai chi vom hoa, ma điem đieu am đa di chuyen đen vom cung. Phu am 「し」 va 「ち」 phat am lan luot la [ɕ]  va [ʨ] . Cac phu am thuoc hang tuong ung voi cac am đo van đuoc phat am binh thuong. Phu am cua Am muon 「スィ(si)」 va 「ティ(ti)」 thi dung am vom hoa [sʲ] va [tʲ]. Phu am 「し」「ち」 đung o đau tu cung nhu sau 「ん」 thi dung [ʥ], giua tu thi dung [ʑ]. Phu am cua am muon 「ティ(di)」 va 「スィ(zi)」 thi su dung la am vom hoa [dʲ] va [ʣʲ] hay [zʲ]. Phu am hi 「ひ」 thi co am vom cung [c] chu khong đoc la [h].
Ngoai ra, phu am ni 「に」 đuoc phat am thanh am vom hoa [nʲ] nhung cung co nguoi su dung am mui vom cung [ɲ]. Tuong tu nhu vay, ri 「り」  co nguoi su dung am tac vom cung, 「ち」 thi lai cung co nguoi su dung am che vom cung vo thanh c.
Ben canh đo, hang ha 「は」 thi chi co phu am fu 「ふ」  su dung am sat đoi moi vo thanh [ɸ] con cac phu am con lai cua hang ha bien hoa tu [p] → [ɸ] → [h]. Voi am muon thi co nguoi su dung la [f]. Ngoai ra, o hang ta 「た」 thi chi co phu am tsu 「つ」  dung la [ʦ] (giong voi phu am "t" bat hoi cua tieng Anh). Cac nguyen am 「あ」「い」「え」「お」 theo sau nhung phu am nay chu yeu xuat hien trong tu muon, tro thanh cac chu kana 「ァ」「ィ」「ェ」「ォ」 va viet thanh 「ファ」「ツァ」 (「ツァ」 cung dung cho cac truong hop 「おとっつぁん」 hay 「こっつぁん」). 「フィ」「ツィ」 thi xay ra su vom hoa phu am. 「トゥ」「トゥ」（[tɯ], [dɯ]） co nguoi co gang phat am gan voi am muon [t], [tu], [du].
Am đuoc goi la phu am đoi 「っ」 (ky hieu am to la /Q/) cung nhu am gay 「ん」 (/N/), theo khai niem cua am van luan, la mot mora đac biet giong nhu truong am đuoc đe cap o tren. Noi ve am thanh thuc thi 「っ」 tro thanh cac phu am lien tuc [-kk-], [-ss-], [-ɕɕ-], [-tt-], [-tʦ-], [-tʨ-], [-pp-]. Ngoai ra, 「ん」 thi tuy theo am o phia sau ma thanh phu am [ɴ], [m], [n], [ŋ] (tuy nhien, neu o phia truoc nguyen am thi thanh nguyen am mui). Vi du neu o cuoi cau thi nhieu nguoi dung la [ɴ].


= Trong am =
Trong am cua tieng Nhat chu yeu la trong am khong đeu. Trong am đuoc xac đinh theo tu. Nhung truong hop tu đong am co the phan biet nho su khac nhau ve trong am khong it. Vi du nhu trong phuong ngu Tokyo, ame (雨, "mua") va ame (飴, "keo") thi đuoc đoc tuong ung la 「a＼me」 (phan đau đoc cao hon) va 「a/me」 (kieu am bang), đuoc phat am ro rang la khac nhau (tu luc nay tro đi, khi noi ve am thanh đi len dung /, am bang dung ＼). Nhung chu đeu đuoc phien am la hashi o 「端を」 (goc đuong), 「箸を」 (đoi đua), 「橋を」 (cay cau) thi đoc tuong ung la 「ha/shio」「ha＼shio」「ha/shi＼o」.
Su len xuong cua trong am neu noi theo am nhac thi giong voi su len xuong cua am giai. Nhieu nha soan nhac truoc đay, khi pho nhac cho tho, đa dua tren trong am cua ngon tu. Vi du nhu, nhac si Kousaku Yamada đa pho nhac cho cau Karatachi no hana ga sai tayo ("hoa cam ba la đa no") (pho tho 「からたちの花」 cua Kitahara Hakushu) đa tan dung lai trong am phat am la 「ka/ratachi no ha/na＼ga sa/itayo」. Do đo, tranh cho ha/na＼ga (花か, hoa) bi hieu nham thanh "lo mui" 「鼻か」 (ha/naga).
Mac du nhu vay, khong phai luc nao khac trong am cung la khac nghia nhau. Nhu kyo'iku (教育, "giao duc") hay zaisei (財政, "tai chinh") giong Tokyo đoc la 「kyo/ーiku」 va 「za/iseー (za/isei)」, nhung theo cac nha chuyen mon cung thuong đuoc đoc la 「kyo＼ーiku」 va 「za＼iseー」. Ngoai ra, su bang hoa trong am duong nhu đang la xu huong cua thoi đai, densha (電車, "xe đien") va eiga (映画, "phim") tu cach đoc 「de＼nsha」 va 「e＼ーga (e＼iga)」 đang dan tro thanh 「de/nsha」 va 「e/ーga」. Tuy nhien, y nghia cac tu khong he thay đoi.
Hana ga (花か, "hoa (thi)") o Tokyo đoc la 「ha/na＼ga」, o Kyoto đoc la 「ha＼naga」, cho nen trong am o moi tu khac nhau tuy theo đia phuong. Tuy nhien, he thong trong am cac đia phuong voi nhau khong hoan toan la khong he tuong ung voi nhau. Nhieu truong hop co the nhin thay su đoi ung mot cach co he thong. Vi du nhu, hana ga (花か), yama ga (山か, "nui (thi)") va ike ga (池か, "ho (thi)") theo giong Tokyo la 「ha/na＼ga」, 「ya/ma＼ga」, 「i/ke＼ga」, phat am dang loi, con o Kyoto thi 「ha＼naga」, 「ya＼maga」 va 「i＼kega」 phat am dang phan đau la am cao. Theo đo, nhung tu nao o đia phuong nay co cung mot kieu trong am, thi o đia phuong khac, nhung tu đo cung thuoc ve cung mot kieu trong am khac.
Su that la, trong am theo phuong ngu cua Nhat Ban đeu bat nguon tu mot he thong ngon ngu co trong am hoan toan giong nhau trong qua khu, nhung sau đo dan dan tach ra va xuat hien khac biet. Shiro Hattori goi no la trong am cua tieng Nhat nguyen thuy, nhung van đe tieng Nhat nguyen thuy cu the ra sao thi co nhieu quan điem. Vi du nhu Kazuharu Kindaichi va Otsumura Kazuo thi cho rang trong am theo kieu Kinh Phan (Keihan) cua thoi ky Vien Chinh (Insei) (giong kieu sao chep ten (meigite)) la he thong co cua trong am tieng Nhat va, hau het moi trong am cua cac phuong ngu hien tai la ket qua sinh ra tu sau thoi đai Nam Bac Trieu.
He thong trong am o mien Đong va mien Tay noi chung la khac nhau, nhung neu đi vao cu the, su phan bo trong am phuc tap hon. Vi du nhu, (quan) Aichi, Gifu, Nagano, Niigata ve phia đong noi chung co giong Tokyo, đia phuong Kinki (khu vuc xung quanh Osaka, Kyoto, Nara), Shikoku v.v. thi co giong Keihan, xa ve phia tay vung Chugoku, đen vung Kyushu, lai xuat hien giong Tokyo. Noi cach khac, giong Keihan đong vai tro quan trong trong khu vuc Kinki lai co xen kieu Tokyo. Hon nua, mot khu vuc gom mot phan cua vung Kyushu co kieu trong am mot hinh thuc đuoc phat am voi trong am nhu nhau va khu vuc tu phia Bac Kanto (mien Đong) đen phia Nam Tohoku (Đong Bac), thi co the nhan ra kieu khong co trong am, cac am đoc theo quy tac khong co am cao. Mot lan nua, ton tai nhung he thong trung gian, khac biet hoan toan voi đa so cac he thong khac.
Chi tiet, co cac he thong trong am sau:

Trong am kieu Keihan (Kinh Phan)
Trong am kieu Tokyo
Trong am 2 hinh thuc
Trong am 1 hinh thuc
Khong co trong am


Tien tai đia vi Tieng Nhat hien đai su dung pho bien kanji (漢字 - chu Han) voi kana - bao gom hiragana (ひらかな) va katakana (カタカナ), đuoc viet dua tren Han tu thong dung - Chinh ta kana hien đai. So A rap va Romaji (ky tu latinh) cung đuoc su dung khi can thiet. Ve cach đoc cua Han tu thi co cach đoc theo kieu onyomi (Han-Nhat) va cach đoc kunyomi (thuan Nhat), tuy theo thoi quen ma su dung cach đoc nao la hop ly. Khong co phep chinh ta chinh xac mot cach chat che va nhung tranh luan ve viec co nen quy đinh mot phep chinh ta chinh xac cung voi su phan đoi no dan dan khong con đuoc nhac đen nua.
He thong kana đuoc phat trien đe mo ta tu vung o vi tri trung tam van hoa. Do đo, kana luon luon phu hop đe viet ra he thong am vi cua phuong ngu khac.


= Phan loai chu viet =
Hiragana - Katakana hien nay co 46 chu đuoc su dung

Trong so nay, co chu kana bieu thi am keu va am nua keu bang cach gan 「゛」 (dau am keu) va 「゜」 (dau am nua keu) (tham khao phan Am vi). Nguyen am đoi đuoc bieu thi đi kem voi 「ゃ」「ゅ」「ょ」 viet bang chu nho va, xuc am đuoc viet bang chu 「っ」 viet nho. Con nhung chu nhu 「つぁ」「ファ」, co am đoc đuoc the hien đi kem voi 「ぁ」「ぃ」「ぅ」「ぇ」「ぉ」 chu nho. Theo cach viet kana co, khac voi o tren, ton tai nhung chu nhu 「ゐ」「ゑ」 trong Hiragana va 「ヰ」「ヱ」 trong Katakana. Cung co 「ー」 đe bieu thi truong am nhu ky hieu bo tro.
Han tu co 1945 chu Han tu thong dung, trong đo 1006 chu đuoc quy đinh la Han tu đuoc day cho hoc sinh pho thong nhung tai noi cong cong thi, ngoai tru Han tu dung cho ten nguoi, co khoang 2000 đen 3000 chu Han đang đuoc su dung. Voi bang Chu thong dung cua Han ngu hien đai cua Trung Quoc co 2500 chu thong dung va 1000 chu goi la Chu thong dung ke tiep, do đo co the noi rang khong co khoang cach giua so Han tu đuoc su dung thuong xuyen hang ngay cua tieng Nhat va tieng Trung.
O trong cau noi chung, ngoai viec viet pha tron cac Han tu - Hiragana - Katakana nhu o tren, Romaji - So A Rap cung đuoc su dung cung luc khi can thiet. Mot cach co ban, đa so dung Han tu cho Han ngu, voi phan bieu thi khai niem chung cua Hoa ngu (nhu danh tu va goc tu bien cach) thi dung Han tu, voi yeu to hinh thuc (nhu tro tu - tro đong tu) va mot phan cua pho tu - tu noi thi dung hiragana, Ngoai lai ngu (tru Han ngu) thi su dung katakana. Theo tai lieu chinh thuc thi cung co truong hop quy đinh chu viet cu the, nguoi dan binh thuong cung dung theo theo cach đo. Tuy nhien, khong co phep chinh ta chinh xac chat che va su linh đong ve chu viet đang đuoc chap nhan rong rai. Tuy theo loai van chuong va muc đich ma co cac cach viet sau:

さくらのはなかさく
サクラの花か咲く
桜の花か咲く
sakura no hana ga saku ("Hoa anh đao no")
Loi ich cua viec viet tron lan he thong chu viet mot cach đa dang la o cho tung khoi tu đuoc nam bat de dang va rat co loi đe đoc nhanh. Tu đong am di nghia bat nguon tu cau tao am tiet đon thuan cua tieng Nhat đuoc phan biet bang Han tu, so chu co đuoc cung đuoc rut ngan, đo cung la mot loi ich. Theo lich su, đa tung co chu truong huy bo Han tu cung nhu Quoc tu hoa (kana hoa) Romaji nhung khong the thuc hien rong rai. Ngay nay kieu viet tron lan Han tu - Hiragana - Katakana đang đuoc thua nhan rong rai nhu kieu chu viet chuan.


= Phuong ngu va chu viet =
He thong chu viet cua tieng Nhat đa phat trien đe cho cach viet thong nhat nhung khong phai luc nao cung thich hop đe dien ta am vi cua phuong ngu. Vi du, o khu vuc Tohoku (Đong Bac) thi viec phat am theo chu kaki (柿, "qua hong vang") đoc la [kagɨ], kagi (鍵, "chia khoa") đoc la [kaŋɨ], nhung viet hai chu nay bang kana thong thuong se la thi se khong phan biet đuoc (theo tu đien trong am neu viet theo cach tuong tu voi chinh ta su dung, se tro thanh 「カキ」 va 「カンキ」). Du vay, phuong ngu it su dung ngon ngu viet, do đo tren thuc te it gap phai su bat tien.
Noi ve phuong ngu Kesen tinh Iwate (tieng Kesen), theo Harutsugu Yamaura, đa co nhung thu nghiem ve phep chinh ta đung dua tren hinh thuc ngu phap. Nhung đo chi la nhung thu nghiem mang tinh hoc thuat chu khong đuoc su dung thuc te.
He thong chu viet cua tieng Ryukyu đang đuoc dung cung tuong ung voi cach dung cua tieng Nhat. Vi du, bai tho tensago no hana cua Ruka (con đuoc viet la てぃんさくぬ花) theo cach viet truyen thong se đuoc viet nhu sau

てんさこの花や 爪先に染めて 親の寄せことや 肝に染めれ
Theo cach viet nay thi, vi du, hai loai nguyen am (u va ʔu) cua tieng Ryukyu khong co cach viet tuong ung. Neu viet theo ngu am, co cho viet giong nhu [tiɴʃagunu hanaja ʦimiʣaʧiɲi sumiti, ʔujanu juʃigutuja ʧimuɲi sumiri].
Mat chu cua cach viet Han tu co nhung chu rieng biet chi ton tai o mot so đia phuong. Vi du, chu 「杁」 trong mot đia danh cua thanh pho Nagoya Irinaka 「杁中」, đo la "van tu khu vuc" cua đia phuong chi co o Nagoya. Ngoai ra, 「垰」 đuoc đoc voi chu kana la tao hay tawa, cung la mot chu khac chi co o vung Chugoku.


= Kieu viet =
Tieng Nhat co 2 kieu viet: viet doc - "tategaki" (縦書き - tung thu) va viet ngang - "yokogaki" (横書き - hoanh thu).
Kieu viet doc tategaki la kieu viet truyen thong theo chu Han, viet va đoc tu tren xuong, hang tinh tu phai sang trai. Kieu viet nay đoi khi cung đuoc dung trong tieng Trung va tieng Han, trong truyen đoc, truyen tranh, thu tu.
Vi du đien hinh nhat cho kieu viet doc tategaki trong đoi song hien nay la tat ca cac bo truyen tranh Nhat Ban hien đang phat hanh co ban quyen o Viet Nam đeu phai đoc tu phai sang trai, nguyen nhan do cac tac gia Nhat Ban đeu su dung kieu tategaki khi ve va viet loi thoai. Tieng Viet o Viet Nam hien tai dung chu Quoc Ngu thuoc ky tu Latin cua phuong Tay va khong con dung pho bien chu Han - chu Nom, va nguoi Viet Nam vi đut gay van hoa co xua nen cach viet nay đa dan bi lang quen (O Viet Nam chi co the thay kieu viet nay o cac di tich lich su phong kien nhu Bia tien si o Van Mieu - Quoc Tu Giam, the hien rang nguoi Viet o thoi phong kien đoc tu phai sang trai, va o thoi hien tai la đoc tu trai sang phai la nguoc voi truyen thong, nhung đa so nguoi Viet hien nay khong biet đieu nay).
Kieu viet ngang yokogaki theo giong chu Latin, viet va đoc tu trai sang phai, hang tinh tu tren xuong duoi, thuong dung trong van ban hanh chinh.
Vi du nhu viet cau "Nihongo no benkyou wa muzukashii kedo omoshiroi yo." (Viec hoc tieng Nhat kho nhung rat thu vi đo.) o duoi:


Bo go tieng Nhat Cac bo go tieng Nhat luon đuoc tich hop san trong cac he đieu hanh may tinh (Windows, MacOS,Linux) va đien thoai di đong co giao dien su dung tieng Nhat.
Đoi voi may tinh, co hai kieu go la qua romaji va qua kana. Do nguoi lon tuoi hay nhung nguoi o vung sau xa it tiep xuc voi romaji hay it hieu ro ve cach chuyen tu phien am romaji sang tieng Nhat, nhieu hang đien tu cung san xuat rieng cac laptop hay cac ban phim rieng cho nguoi Nhat, voi su thay đoi so voi ban phim goc o điem se in them cac ky tu kana len cac phim (thuong la hiragana). Do so luong kana len toi gan 50 ky tu nen phai in len ca phim so va phim dau cau. Khi go thi man hinh cung hien cac tu bang kanji hay katakana tuong ung va nguoi go dung phim cach đe chon tu. He thong go chu romaji co mot van đe la hai chu す va つ co cung phat am 'zu' cho nen つ đuoc go bang 'du' thay 'zu'. Con cap chu khac cung co van đe nay la し va ち (ca co phat am 'ji'); cho し go 'ji' va ち go 'di'.
Đoi voi đien thoai thi nguoi Nhat hay su dung ban phim so T9, voi cac phim so lan luot tu 1 đen 9 va 0 đuoc tich hop kana theo hang a-ka-sa-ta-na-ha-ma-ya-ra-wa (hang wa cung chua ky tu を "o", ん "n" va dau ngang ー truong am cua katakana). Bam lien tuc mot phim se cho ra cac kana lan luot theo cot a-i-u-e-o. Phim * dung đe đoi cac kana ban đau sang hang cua am đuc (ga-za-da-ba), am ban đuc (pa), am ngat (tsu nho), ao am (ya-yu-yo nho cho cac am thuoc hang kya, sha, gya, ja, nya, bya, pya, mya, rya hay cac chu a-i-u-e-o nho cho cac am hang "fa", cac am "ti","di" va "tu","du" trong katakana đe phiem am tu ngoai lai). Phim # dung đe viet dau cau (bao gom ca dau cach, nhung tieng Nhat it khi su dung). Khi bam thi man hinh cung hien cac tu bang kanji hay katakana tuong ung, nguoi viet dung phim đieu huong đe chon. Ban phim so T9 la ban phim su dung pho bien nhat tren di đong o Nhat Ban boi ban phim Qwerty tren đien thoai thuong qua be đe chua đu cac ky tu kana, cung nhu nguoi Nhat ho đuong nhien nhin kana ma go tieng Nhat quen hon so voi nhin romaji. Chinh vi vay ma đien thoai gap va đien thoai co ban o Nhat van đuoc su dung pho bien. Hien nay tren cac smartphone cam ung thi ban phim T9 con co kieu chon kana qua cach quet phim theo 4 huong trai-tren-phai-duoi cua hang tuong ung đe chon cac chu cua cot i-u-e-o. No tien hon han so voi cach bam lien tuc khi ban muon viet nhanh cac chu cung hang (nhu はは(母) haha - "me", かきかた(書き方) kakikata - "cach viet") ma khong phai cho 1 giay đe may xac nhan chu, cung nhu muon bam ngay chu o cot i-u-e-o (vi du nhu おととい ototoi - "hom kia"; theo kieu cu ban phai bam nam lan phim 1 (hang a cot o ra chu お), nam lan phim 4 (hang ta cot o ra chu と) va cho nhan chu, nam lan phim 4 tiep va 2 lan phim 1 (hang a cot i ra chu い); con theo kieu moi thi ban chi can quet xuong phim 1 ra お; quet xuong phim 4 hai lan ra とと va quet trai phim 1 ra い la xong).


He thong tu vung He thong tu vung Nhat Ban kha phong phu, đa dang. Trong Daijiten (Đai tu đien) do Nha xuat ban Heibon xuat ban co khoang 700.000 tu. Tu đien Kokugo jiten (Quoc ngu tu đien) cua Nha xuat ban Iwanami co 57.000 tu.


= Đai tu nhan xung =
Su đa dang cua tu vung mo ta con nguoi trong tieng Nhat thi rat đang chu y. Vi du nhu, o muc watashi (わたし, "toi") cua Đai tu đien đong am liet ke 「わたし(watashi)・わたくし(watakushi)・あたし(atashi)・あたくし(atakushi)・あたい(atai)・わし(washi)・わい(wai)・わて(wate)・我か輩(wagahai)・僕(boku)・おれ(ore)・おれ様(oresama)・おいら(oira)・わっし(wasshi)・こちとら(kochitora)・自分(jibun)・てまえ(temae)・小生(shousei)・それかし(soregashi)・拙者(sessha)・おら(ora)」, muc tu anata (あなた, "ban") thi co 「あなた(anata)・あんた(anta)・きみ(kimi)・おまえ(omae)・おめえ(omee)・おまえさん(omaesan)・てめえ(temee)・貴様(kisama)・おのれ(onore)・われ(ware)・お宅(otaku)・なんし(anji)・おぬし(onushi)・その方(sonokata)・貴君(kikun)・貴兄(kikei)・貴下(kika)・足下(sokka)・貴公(kikou)・貴女(kijo)・貴殿(kiden)・貴方（kihou）」.
Su that o tren la, neu nhu so sanh voi viec hau nhu chi co "I" va "you" đe chi đai tu nhan xung ngoi thu nhat va ngoi thu hai trong tieng Anh hien đai, hay đai tu nhan xung ngoi thu nhat cua tieng Phap la "je", đai tu nhan xung ngoi thu hai la "tu" "vous", co the thay đuoc su khac biet. Mac du vay, tham chi trong tieng Nhat, neu xet đen đai tu nhan xung can thiet, thi ngoi thu nhat chi can wa(re) hay a(re), va ngoi thu hai la na(re). Nhung tu đuoc dung voi vai tro đai tu nhan xung ngoi thu nhat va thu hai ngay nay phan lon la su thay đoi tu danh tu chung.
Hon nua, tu quan điem the hien su kinh trong, đoi voi cap tren thi viec su dung đai tu nhan xung ngoi thu hai co xu huong luoc bo. Vi du, thay vi hoi anata wa nanji ni dekakemasuka ("may gio ngai đi"), thong thuong se đuoc noi nanji ni irasshaimasuka.


= Phan loai tu vung =
Neu phan chia theo nguon goc sinh ra tu vung tieng Nhat, ta co đuoc nhieu nhom bao gom wago (和語, "hoa ngu"), kango (漢語, "han ngu"), gairaigo (外来語, "ngoai lai ngu"), cung nhu mot loai tu vung pha tron cac kieu tren voi nhau goi la konshugo (混種語, "hon chung ngu"). Cach phan loai cua tu theo nguon goc nhu vay goi la goshu (語種, "ngu chung"). Hoa ngu la bo tu vung Yamato (大和言葉, "Đai Hoa ngon diep - tu vung Đai Hoa") co tu xua cua Nhat Ban, Han ngu (tu Han) la nhung tu vung su dung am Han tu du nhap tu Trung Quoc, Ngoai lai ngu (tu nuoc ngoai) la tu vung đuoc du nhap tu cac ngon ngu khac ngoai Trung Quoc. Mac du vay, tu ume (ウメ, "man"), vi du, co kha nang la tu muon tu tieng Trung Quoc nguyen thuy nen khong phai Hoa ngu, cho thay bien gioi cua Ngu chung đen nay van chua ro rang.
Hoa ngu chiem mot phan hat nhan cua tu vung tieng Nhat. Nhung tu vung co so nhu kore (これ, "cai nay"), sore (それ, "cai kia", kyo (きょう, "hom nay"), asu (あす, "ngay mai"), watashi (わたし, "toi"), anata (あなた, "ban" ngoi thu hai), iku (行く, "đi"), kuru (来る, "đen"), yoi (良い, "tot"), warui (悪い, "xau") hau het la Hoa ngu. Ngoai ra, cac tro tu nhu te「て」, ni「に」, wo 「を」, wa 「は」 va đai bo phan tro đong tu va cac tu phu thuoc can thiet đe tao thanh cau đeu la Hoa ngu.
Mat khac, Han ngu va Ngoai lai ngu đuoc dung nhieu đe bieu thi khai niem truu tuong va khai niem moi sinh ra tu su phat trien cua xa hoi. Cung co nhung ten su vat nguyen thuy la Hoa ngu thi đa chuyen sang Han ngu va Ngoai lai ngu. Meshi (めし, "bua an" hay "com") chuyen thanh gohan (御飯) hay raisu (ライス); yadoya (やとや, "nha nghi") thanh ryokan (旅館) hay hoteru (ホテル) la nhung vi du tieu bieu cho su thay đoi nay. Đoi voi nhung tu đong nghia nhung thay đoi Ngu chung nhu vay, co mot su khac biet nho ve y nghia - sac thai, cu the la Hoa ngu thi tao an tuong đon gian, suong sa, Han ngu thuong tao ra an tuong chinh thuc, le nghi, con Ngoai lai ngu thi mang an tuong hien đai.
Mot cach tong quat, co the noi nghia cua Hoa ngu thi rong, con nghia cua Han ngu thi hep. Mot vi du, chi co mot tu Hoa ngu la shizumu (しつむ) hay shizumeru (しすめる) co nghia la "kim nen", tuong ung voi nhieu thanh phan tu ghep cua han ngu nhu 「沈」「鎮」「静」. Y nghia đa dang ve cach hieu cua shizumu chi co the phan biet đuoc khi viet xuong su dung Han tu, va co the la mot trong cac chu 「沈む」「鎮む」「静む」. Y nghia bieu thi cua Han ngu đuoc ghep lai tu hon hai chu co tinh phan tich, tuc la nghia cua no co the suy đoan tu nghia cua tung tu. Vi du, chu jaku (弱, "nhuoc") khi ghep voi cac chu sei (脆, "thuy", "de vo"), hin (貧, "ban", "ngheo"), nan (軟, "nhuyen", "mem, u ru"), haku (薄, "bac", "om yeu"), tao thanh tu vung co tinh phan tich - giai thich nhu zeijaku (脆弱, "de vo"), hinjaku (貧弱, "ngheo", "xo xac"), nanjaku (軟弱, "om yeu"), hakujaku (薄弱, "yeu đuoi").
Han ngu, voi nhung tu nhu gakumon (学問, "hoc van"), sekai (世界, "the gioi), hakasei (博士, "bac si"), la nhung tu vung đuoc du nhap tu Trung Quoc truoc đay, chiem đai bo phan tu vung tieng Nhat, nhung tu xa xua đa co nhieu tu Han ngu do nguoi Nhat tao ra (waseikango, 和製漢語, "Hoa che Han ngu"). Ngay ca ngon ngu hien đai nhu kokuritsu (国立, "quoc lap"), kaisatsu (改札, "soat ve"), chakuseki (着席, "cho ngoi"), kyoshiki (挙式, "to chuc buoi le") hay sokuto (即答, "tra loi ngay") cung dung nhieu Hoa che Han ngu.
Ngoai lai ngu ngoai nhung tu đang đuoc su dung voi y nghia goc cua no, thi trong tieng Nhat, viec co su thay đoi y nghia goc cua tu la khong it. "Claim" trong tieng Anh co nghia la "đoi hoi quyen loi tu nhien", con trong tieng Nhat kuremu 「クレーム」 mang nghia la "than phien". Tieng Anh, "lunch" co nghia la "bua an trua", thi ranchi 「ランチ」 trong nghia tieng Nhat khi nhac đen an uong thi co nghia la mot kieu an ("tiec trua").
Su ket hop cac Ngoai lai ngu nhu aisu kyande 
「アイスキャンテー」 ("ice" + "candy", "kem cay") hay saido mira 「サイトミラー」 ("side" + "mirror", "kinh chan gio"), teburu supichi 「テーフルスヒーチ」 ("table" + "speech", "cuoc chuyen tro sau bua an toi") đuoc sang tao ra tu nghia goc tieng Nhat. Ngoai ra, cung co su sang tao nhung tu ma dang tu lien quan khong he la tu nuoc ngoai nhu naita 「ナイター」 ("tro choi duoi anh đen", chuyen tu nighter), panera 「ハネラー」 ("nguoi tra loi trong cac chuong trinh tro choi dang hoi đap tren ti vi", chuyen tu paneler), purezenteta 「フレセンテーター」 ("nguoi dien thuyet", chuyen tu presentator). Thuat ngu chung đe goi dang tu nay la waseiyogo (和製洋語, "tieng Nhat tao ra tu thanh phan tieng nuoc ngoai"), neu tu tieng Anh thi đac biet goi la waseieigo (和製英語, "tieng Nhat tao ra tu thanh phan tieng Anh").


Ngu phap = Cau truc cau =
Trat tu tu tieng Nhat co ban la Chu ngu - Tan ngu - Đong tu. Su lien ket Chu ngu, Tan ngu hay cac yeu to ngu phap khac thuong đuoc đanh dau bang tro tu joshi (助詞) hay teniwoha (てにをは) lam hau to cho cac tu ma no bo nghia, do đo cac tro tu nay đuoc goi la cac hau vi tu.
Cau truc cau co ban la chu đe-bo đe. Vi du, Kochira-wa Tanaka-san desu. (こちらは田中さんてす) Kochira ("đay") la chu đe cua cau, đuoc chi ra boi tro tu -wa. Đong tu la desu, mot he đong tu, thuong đuoc dich la "la" hoac "no la" (du co nhieu đong tu co the dich nghia "la"). Cum tu Tanaka-san desu la bo đe. Cau nay co the dich mot cach đai khai la "Nguoi nay, (đo) la Ong/Ba/Co Tanaka". Do đo tieng Nhat, giong nhu tieng Trung, tieng Han, tieng Viet, va nhieu ngon ngu chau A khac, thuong đuoc goi la ngon ngu noi bat chu đe, đieu nay co nghia no co mot xu huong bieu thi chu đe tach biet khoi chu ngu va chung khong trung khop nhau. Cau Zo-wa hana-ga nagai (desu)　(象は鼻か長いてす) tam dich tho la, "Con ve con voi, mui (cua no) thi dai". Chu đe zo "con voi", va chu ngu la hana "mui".
Tieng Nhat la mot ngon ngu luoc bo đai tu, co nghia la chu ngu hay tan ngu cua mot cau khong can phai đuoc neu ra neu no la hien nhien trong ngu canh đo. Ngoai ra, nguoi ta thuong cam thay, đac biet trong van noi tieng Nhat, cau cang ngan cang hay. Ket qua cua su de dai va xu huong gian luoc cua ngu phap la nguoi noi tieng Nhat co xu huong loai bo cac tu ra khoi cau mot cach tu nhien chu khong dung đai tu. Trong ngu canh cua vi du tren, hana-ga nagai se co nghia la "mui [cua chung] thi dai," con nagai đung mot minh se la "[chung] thi dai". Mot đong tu đon cung co the la mot cau hoan chinh: Yatta! "[Toi / Chung ta /Ho/ ...vv] đa lam [đieu đo]!". Ngoai ra, do cac tinh tu co the tao thanh vi ngu trong mot cau tieng Nhat, mot tinh tu đon co the la mot cau hoan chinh: Urayamashii! "[Toi] ghen ti [ve đieu đo]!".
Trong khi ngon ngu nay co mot so tu thuong đuoc dich nhu đai tu, chung lai khong đuoc dung thuong xuyen nhu cac đai tu o mot vai ngon ngu An-Au, va co chuc nang khac han. Thay cho đai tu, tieng Nhat thuong dua tren cac hinh thuc đong tu va tro đong tu đac biet đe chi ra đoi tuong nhan hanh đong: "huong vao" đe chi nhom ngoai lam loi cho nhom trong; va "huong ra" đe chi nhom trong lam loi cho nhom ngoai. O đay, nhung nhom trong bao gom nguoi noi con nhom ngoai thi nguoc lai, va ranh gioi cua chung thi phu thuoc vao ngu canh. Vi du, oshiete moratta (co nghia, "giai thich" voi nguoi đuoc huong hanh đong la nhom trong) nghia la "[ong ta/ba ta/ho] đa giai thich cho [toi/chung toi]". Tuong tu nhu the, oshiete ageta (co nghia, "giai thich" voi nguoi đuoc huong hanh đong la nhom ngoai) nghia la "[Toi/chung toi] đa giai thich [viec đo] cho [anh ta/co ta/ho]". Do đo, nhung tro đong tu "co loi" co chuc nang tuong tu voi cac đai tu va gioi tu trong cac ngon ngu An-Au đe chi ra nguoi thuc hien hanh đong va nguoi tiep nhan hanh đong.
"Gioi tu" trong tieng Nhat cung co chuc nang khac biet voi phan lon cac đai tu cua cac ngon ngu An-Au hien đai (va giong voi cac danh tu hon) o cho chung co the co bo tu nhu danh tu. Vi du, chung ta khong the noi nhu sau trong tieng Anh:

*The amazed he ran down the street. (khong đung ngu phap)
Nhung ta co the ve co ban noi đung ngu phap cau tuong tu trong tieng Nhat:

Odoroita kare-wa michi-wo hashitte itta. (đung ngu phap)
Đieu nay mot phan la do cac tu nay tien trien tu cac danh tu thong thuong, nhu kimi "ban (to), em" (tu 君 "quan", "ngai"), anata "ban, anh, chi..." (tu あなた "phia đo, đang kia"), va boku "Toi, tao, to..." (tu 僕 "thi, bay toi"). Đay la ly do tai sao cac nha ngon ngu hoc khong xep "đai tu" tieng Nhat vao nhom đai tu, ma phan vao danh tu tham chieu. Nhung đai tu nhan xung tieng Nhat thuong chi đuoc dung trong cac tinh huong yeu cau nhan manh đac biet nhu ai đang lam gi đoi voi ai.
Viec lua chon tu đe su dung lam đai tu tuong ung voi gioi tinh cua nguoi noi va tinh huong xa hoi khi đang noi chuyen: nam gioi va nu gioi dung đai tu nhan xung ngoi thu nhat giong nhau, thuong goi minh la watashi (私 "tu") hay watakushi (cung 私), con nam gioi trong cac hoi thoai suong sa thuong su dung tu ore (俺 "chinh minh", "chinh tao") hay boku nhieu hon. Tuong tu, cac tu khac nhu anata, kimi, va omae (お前, hay chinh thuc hon la 御前 "ngu tien, nguoi truoc toi") co the đuoc su dung noi đen nguoi nghe tuy thuoc vao đia vi xa hoi va muc đo than mat giua nguoi noi voi nguoi nghe. Khi đuoc su dung trong cac moi quan he xa hoi khac, cung mot tu đo co the co cac y nghia tich cuc (than mat hoac ton kinh) hoac tieu cuc (khong than mat hoac bat kinh).
Nguoi Nhat thuong su dung tuoc vi cua nguoi đuoc đe cap ma trong truong hop đo tieng Anh se dung cac đai tu. Vi du, khi noi ve thay giao cua minh, goi sensei (先生, "tien sinh") la cach dung đung, con su dung anata la khong thich hop. Đieu nay la do anata đuoc su dung đe đe cap nhung nguoi co đia vi bang hoac thap hon, va thay cua minh thi co đia vi cao hon.
Đoi voi nhieu nguoi noi tieng Anh, viec đua watashi-wa hoac anata-wa vao đau cau tieng Nhat la đieu thuong xay ra. Du cac cau nay ve mat ngu phap la đung nhung chung lai nghe co ve ky cuc ngay ca trong hoan canh chinh thuc. Đieu nay gan tuong tu voi viec su dung lap đi lap lai mot danh tu trong tieng Anh, khi mot đai tu đa la đu: "John sap đen, vi the hay đam bao la ban chuan bi cho John mot cai banh sandwich vi John thich banh sandwich. Minh hy vong John thich cai vay minh đang mac..."


= Bien to va chia đong tu =
Tieng Nhat khong co so nhieu so it hay giong. Danh tu hon (本) co the la mot hay nhieu quyen sach; hito (人) co the co nghia "mot nguoi" hay "nhieu nguoi"; va ki (木) co the la "mot cay" hay "nhung cay". Neu so luong la quan trong thi no co the đuoc chi ro bang cach them so luong (thuong bang mot tu đem) hoac (hiem khi) bang cach bo sung mot hau to. Nhung tu dung cho nguoi thuong đuoc hieu la so it. Do đo Tanaka-san thuong co nghia Ong/Ba/Co Tanaka. Co the tao ra cac tu nhac đen nhieu nguoi va nhieu con bang cach them mot hau to tap hop đe chi mot nhom cac ca nhan (mot hau to danh tu dung đe chi mot nhom), nhu -tachi, nhung đay khong phai la mot so nhieu thuc su: nghia cua no thi gan giong "va nguoi/vat đi cung". Mot nhom đuoc mieu ta la Tanaka-san-tachi co the bao gom nhung nguoi khong co ten la Tanaka. Vai danh tu tieng Nhat tren thuc te la so nhieu, nhu hitobito "nhung nguoi" va wareware "chung toi", con tu tomodachi "ban be" thi đuoc xem la so it du co hinh thuc so nhieu.
Đong tu đuoc chia đe the hien thi, co hai thi: qua khu va hien tai, hay phi-qua khu đuoc dung đe chi ca hien tai lan tuong lai. Đoi voi cac đong tu mieu ta mot qua trinh đang xay ra, hinh thuc -te iru chi thi tiep dien. Đoi voi cac đong tu khac mieu ta su thay đoi trang thai, hinh thuc -te iru chi mot thi hoan thanh. Vi du kite iru co nghia "Anh ta đa đen (va van đang o đay)", nhung tabete iru co nghia "Anh ta đang an".
Cau hoi (ca voi mot đai tu nghi van va cau hoi co/khong) co cau truc nhu cac cau khang đinh nhung ngu đieu len giong o cuoi cau. Trong cach noi chinh quy, tro tu nghi van -ka đuoc them vao. Vi du, Ii desu "tot" tro thanh Ii desu-ka "co tot khong?". Trong loi dien đat than mat, đoi khi tro tu -no đuoc them vao thay vi "ka" đe bieu thi mot su quan tam ca nhan cua nguoi noi: Doshite konai-no? "Sao (may) lai khong đen?". Mot vai cau hoi đuoc tao ra chi đon gian bang cach đe cap chu đe voi mot ngu đieu nghi van đe tao ra su chu y cua nguoi nghe: Kore-wa? "(The con) đieu nay?"; Namae-wa? "Ten (cua ban la gi)?".
The phu đinh đuoc tao bang cach bien cach đong tu. Vi du, Pan-wo taberu "Toi se an banh my" hoac "Toi an banh my" tro thanh Pan-wo tabenai "Toi se khong an banh my" hoac "Toi khong an banh my".
Hinh thuc đong tu dang -te đuoc su dung cho nhieu muc đich khac nhau: hoac la tiep dien hoac la hoan thanh (xem o tren); cac đong tu ket hop theo thu tu thoi gian (Asagohan-wo tabete sugu dekakeru "Toi se an bua sang va ra đi ngay"), cac menh lenh đon gian, bay to đieu kien va su cho phep (Dekakete-mo ii? "Toi ra ngoai đuoc khong?"), v.v.
Tu da (suong sa), desu (lich su) la he đong tu. No gan tuong tu voi tu la, thi, o trong tieng Anh nhung thuong co vai tro khac nua, đo la mot tu đanh dau thi khi đong tu đuoc chia o thi qua khu datta (suong sa), deshita (lich su). Đieu nay đuoc su dung boi vi chi co hinh dung tu va đong tu la co the mang thi trong tieng Nhat. Hai đong tu thong dung khac đuoc su dung đe chi tinh trang hay thuoc tinh, trong mot vai ngu canh: aru (phu đinh la nai) đoi voi nhung vat vo tri giac va iru (phu đinh la inai) cho nhung đo vat co tri giac. Vi du, Neko ga iru "Co mot con meo", Ii kangae-ga nai "[Toi] khong co mot y tuong hay".
Đong tu "lam" (suru, dang lich su shimasu) thuong đuoc su dung đe tao ra danh đong tu (ryori suru "nau an", benkyo suru "hoc hanh", vv.) va to ra huu ich trong viec tao ra cac tu long hien đai. Tieng Nhat cung co mot so luong lon cac đong tu phuc đe dien đat cac khai niem ma tieng Anh dung đong tu va gioi tu đe dien đat (vi du tobidasu "bay đi, chay tron," tu tobu "bay, nhay" + dasu "đuoi ra, thoat ra").
Co ba kieu tinh tu (xem them tinh tu tieng Nhat), tinh tu bo nghia cho danh tu se đung truoc danh tu:

形容詞 keiyoshi (hinh dung tu), hay cac tinh tu đuoi i (ket thuc bang i) (nhu atsui, "nong") co the bien đoi sang thi qua khu (atsukatta - "no đa nong"), hay phu đinh (atsuku nai - "[no] khong nong"). Luu y rang nai cung la mot tinh tu đuoi i, co the tro thanh qua khu (atsuku nakatta - [no] đa khong nong).
暑い日 atsui hi "mot ngay nong".
形容動詞 keiyodoshi (hinh dung đong tu), hay cac tinh tu đuoi na, đuoc theo sau boi mot dang he đong tu, thuong la na. Vi du hen (la)
変な人  hen na hito "mot nguoi la".
連体詞 rentaishi (lien the tu), cung goi la cac tinh tu thuc, nhu ano "kia"
あの山 ano yama "nui kia".
Ca keiyoshi va keiyodoshi co the lam vi ngu cho cau. Vi du,

こ飯か熱い。 Gohan-ga atsui. "Com nong."
彼は変た。Kare-wa hen da. "Ong ta la."
Ca hai bien cach, du chung khong chi ra tat ca cac cach chia, đeu co the tim thay trong cac đong tu thuc.
Rentaishi trong tieng Nhat hien đai rat it va khong giong nhu nhung tu khac, chung bi gioi han trong cac danh tu bo nghia truc tiep. Chung khong bao gio lam vi ngu cho cau. Cac đon cu bao gom ookina "lon", kono "nay", iwayuru "cai goi la" va taishita "lam kinh ngac".
Ca keiyodoshi va keiyoshi đeu co the tro thanh cac pho tu, bang cach cho ni theo sau trong truong hop keiyodoshi:

変になる hen ni naru "tro nen la",
va bang cach đoi i sang ku trong truong hop keiyoshi:

熱くなる atsuku naru "tro nen nong".
Chuc nang ngu phap cua cac danh tu đuoc chi ra boi cac hau vi tu, con đuoc goi la tro tu. Cac vi du la:

か ga cho chu cach. Khong nhat thiet la mot chu ngu.
Kare ga yatta. "Anh ta đa lam đieu đo."
に ni cho tang cach.
田中さんに聞いて下さい。 Tanaka-san ni kiite kudasai "Lam on hoi ong Tanaka."
の no đoi voi so huu cach, hay cac cum chuyen hoa danh tu.
私のカメラ。 watashi no kamera "may anh cua toi"
スキーに行くのか好きてす。 Suki-ni iku no ga suki desu "(toi) thich đi truot tuyet."
を wo đoi voi đoi cach. Khong nhat thiet la mot tan ngu.
何を食へますか。 Nani wo tabemasu ka? "(ban) se an gi?"
は wa đoi voi chu đe. No co the cung ton tai voi cac tro tu đanh dau cach nhu tren ngoai tru no, va no quan trong hon ga va wo.
私はタイ料理かいいてす。 Watashi wa tai-ryori ga ii desu. "Đoi voi toi, đo an Thai thi ngon." Tro tu chi đinh ga sau watashi đuoc giau ben duoi wa.
Luu y: Su khac biet giua wa va ga nam ngoai su khac biet trong tieng Anh giua chu đe va chu ngu cau. Trong khi wa chi chu đe va phan con lai cua cau mo ta hoac hanh đong theo chu đe đo, no mang ngu y rang chu ngu đuoc chi đinh boi wa khong phai duy nhat, hoac co the la mot phan cua mot nhom lon hon.

Ikeda-san wa yonju-ni sai da. "Ong Ikeda 42 tuoi." Nhung nguoi khac trong nhom co the cung cung tuoi.
Su thieu wa thuong co nghia chu ngu la tieu điem cua cau.

Ikeda-san ga yonju-ni sai da. "Chinh ong Ikeda la nguoi 42 tuoi." Đay la mot cau tra loi mot cau hoi ngam hoac hoi thang ai trong nhom nay la nguoi 42 tuoi.


= Kinh ngu =

Khong giong nhu phan lon cac ngon ngu phuong Tay nhung giong nhieu ngon ngu phuong Đong, tieng Nhat co mot he thong ngu phap đe dien ta su ton kinh va su trang trong.
Do phan lon cac moi quan he trong xa hoi Nhat Ban la khong ngang hang, nen mot nguoi nao đo thuong co mot đia vi cao hon nguoi kia. Đia vi nay đuoc quyet đinh boi nhieu yeu to khac nhau bao gom: cong viec, tuoi tac, kinh nghiem hay tham chi tinh trang tam ly (vi du mot nguoi nho nguoi khac giup thi thuong co xu huong lam đieu đo mot cach lich su). Nguoi co đia vi thap hon thuong phai dung kinh ngu con nguoi khac co the dung loi noi suong sa. Nguoi la cung phai hoi nguoi khac mot cach lich su. Tre con Nhat Ban hiem khi su dung kinh ngu cho đen khi chung đen tuoi thanh thieu nien, tuoi ma chung phai noi theo cach cua nguoi lon.
Trong khi teineigo (丁寧語) (đinh ninh ngu) thuong la mot he thong bien to, sonkeigo (尊敬語) (ton kinh ngu) va kenjogo (謙譲語) (khiem nhuong ngu) thuong su dung nhieu đong tu kinh ngu va khiem nhuong ngu đac biet: kuru "đen" tro thanh kimasu trong đinh ninh ngu, nhung đuoc thay the bang irasshau trong kinh ngu va mairu trong khiem nhuong ngu.
Su khac biet giua loi noi đinh ninh ngu va kinh ngu đuoc phat am khac nhau trong tieng Nhat. Khiem nhuong ngu thuong đuoc su dung đe noi ve chinh minh hoac nhom cua minh (nguoi cung đi, gia đinh) trong khi kinh ngu chu yeu đuoc su dung khi mieu ta nguoi đoi thoai va nhom cua anh ta/co ta. Vi du, hau to -san ("Ong" "Ba." hay "Co") la mot vi du ve kinh ngu. No khong đuoc dung đe noi ve chinh minh hoac noi ve nguoi nao đo trong cong ty minh voi mot nguoi ngoai do nguoi cung cong ty voi minh thuoc trong nhom cua nguoi noi. Khi noi truc tiep voi nguoi tren cua minh trong nhom cua minh hoac khi noi voi nguoi lam thue trong cong ty ve mot nguoi cap tren, mot nguoi Nhat se su dung tu vung va bien to cua kinh ngu đe đe cap đen nguoi đo. Khi noi voi mot nguoi o cong ty khac (vi du mot thanh vien cua mot nhom ngoai), thi nguoi Nhat se dung loi van suong sa hoac khiem nhuong ngu đe đe cap đen loi noi va hanh đong cua nhung nguoi cap tren trong nhom cua minh. Tom lai, tu ngu su dung trong tieng Nhat đe cap đen nguoi, loi noi hoac hanh đong cua tung ca nhan cu the se thay đoi theo moi quan he (trong nhom hoac ngoai nhom) giua nguoi noi va nguoi nghe, cung nhu phu thuoc vao tinh trang quan he giua nguoi noi, nguoi nghe va nguoi thu ba đuoc đe cap. Vi ly do nay, he thong tieng Nhat đoi voi su bieu thi tu ngu xa hoi đuoc goi la mot he thong "kinh ngu tuong đoi." Đieu nay khac voi he thong tieng Han thuoc "kinh ngu tuyet đoi," ma trong đo tu ngu nhu nhau đuoc su dung đe đe cap đen cac nhan vat noi rieng (vi du nhu bo minh, mot nguoi chu tich cong ty minh...) trong bat ky ngu canh nao bat ke moi quan he giua nguoi noi va nguoi đoi thoai. Do đo, loi noi lich su cua tieng Trieu Tien co the nghe rat tao bao khi dich đung nguyen van tung chu mot sang tieng Nhat, do trong tieng Han la đieu binh thuong va chap nhan đuoc khi noi nhung cau nhu "Ong giam đoc Cong ty chung toi..." khi noi voi mot thanh vien ben ngoai nhom, ma đieu nay thi rat khong phu hop trong ngu canh xa hoi Nhat Ban.
Phan lon cac danh tu trong tieng Nhat co the tro thanh the lich su bang cach them o- hoac go- lam tien to. o- thuong đuoc dung cho cac tu co nguon goc tieng Nhat Ban ngu con go- đuoc đua vao tien to cac tu co goc Han. Trong mot so truong hop, tien to đa tro thanh mot phan co đinh cua tu va đuoc dung ke ca trong loi noi thong thuong nhu gohan "com; đo an." Cac tao tu nhu the thuong chi phu thuoc vao chu cua đo vat hoac chinh chu ngu. Vi du, tu tomodachi 'ban be,' se tro thanh o-tomodachi khi đe cap đen ban cua ai đo co đia vi cao hon (du cac ba me thuong dung hinh thuc nay đe chi cac ban be cua con minh). Mat khac, mot nguoi noi lich su co the thinh thoang đe cap đen mizu "nuoc" la o-mizu nham bieu thi thai đo lich su.
Phan lon nguoi Nhat su dung loi noi lich su đe bieu thi su thieu than mat. Đieu đo co nghia rang ho su dung loi lich su đoi voi nhung nguoi moi quen nhung neu moi quan he tro nen than mat, ho se khong su dung loi noi lich su nay nua. Đieu nay xay ra bat ke tuoi tac, đia vi xa hoi hay gioi tinh.


Xem them Tieng Ryukyu
Van hoa Nhat Ban
Phuong ngu tieng Nhat
Tieng Nhat va may tinh
Van hoc Nhat Ban
Ten Nhat
Chu Yamato
Tieng Han - Nhat
Ky thi nang luc tieng Nhat
Ky thi nang luc tieng Nhat NAT-TEST


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Japanese language tai Wikimedia Commons
Tieng Nhat tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Japanese language tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Tu đien RomajiDesu Tu đien Anh-Nhat truc tuyen
Tieng Nhat Ban bang chu cai tap luyen(PDF)