Đap Tabqa (tieng A Rap: سد الطبقة, Sadd al-Tabqa; tieng Kurd: Bendava Tebqa; tieng Syriac co đien: ܣܟܪܐ ܕܛܒܩܗ, đa Latinh hoa: Sekro d'Tabqa), con đuoc goi la đap al-Thawra (tieng A Rap: سد الثورة, Sadd al-'thawra, nghia đen "Đap Cach mang") hay đap Euphrates (tieng A Rap: سد الفرات, Sadd al-Furat; tieng Kurd: Bendava Firate; tieng Syriac co đien: ܣܟܪܐ ܕܦܪܬ, đa Latinh hoa: Sekro d'Frot) la mot đap nuoc tren song Euphrates, cach thanh pho Raqqa o tinh Raqqa, Syria 40 km ve phia thuong nguon. Thanh pho Al-Thawrah nam ngay phia nam con đap. Đap cao 60 m (200 ft), dai 4,5 km (2,8 mi), nen rong 512m, mai rong 19m, la con đap lon nhat o Syria. Viec xay dung đap Tabqa đa dan đen viec tao ra ho Assad, ho chua nuoc lon nhat Syria. Đap đuoc xay dung tu nam 1968 đen nam 1973 voi su giup đo cua Lien Xo. Đong thoi, đa co mot no luc quoc te nham khai quat va ghi chep di tich khao co trong khu vuc truoc khi chung se đuoc xa nuoc cho ngap. Nam 1974, khi nuoc đuoc xa vao ho thi luu luong nuoc cua song Euphrates sut giam dan đen mot cuoc tranh chap đa no ra giua Syria va Iraq nam o ha luu, va van đe chi đuoc giai quyet khi co su can thiep cua A Rap Saudi va Lien Xo. Con đap ban đau đuoc xay dung đe tao ra thuy đien, cung nhu tuoi tieu cho ca hai bo cua song Euphrates. Tuy nhien, no đa khong đuoc khai thac đay đu cho ca hai muc đich nay.


Lich su Nam 1927, khi Syria la mot lanh tho uy tri cua Phap, nguoi ta đa đe xuat xay dung mot con đap tren song Euphrates gan bien gioi Syria – Tho Nhi Ky. Sau khi Syria gianh đoc lap vao nam 1946, tinh kha thi cua đe xuat nay đa đuoc đanh gia lai, nhung ke hoach van khong đuoc thuc hien. Nam 1957, chinh phu Syria đa đat đuoc thoa thuan voi Lien Xo ve vien tro ky thuat va tai chinh cho viec xay dung mot con đap o Euphrates. Syria, khi đo la mot phan cua Cong hoa A Rap Thong nhat (UAR), đa ky mot thoa thuan voi Tay Đuc vao nam 1960 cho mot khoan vay đe chi tra cho viec xay dung con đap. Sau khi Syria roi UAR vao nam 1961, mot thoa thuan moi ve chi phi xay dung đap đa đuoc ky ket voi Lien Xo vao nam 1965. Mot uy ban chinh phu đac biet đa đuoc thanh lap vao nam 1961 đe giam sat viec xay dung con đap. Vao đau nhung nam 1960, nha đia mao hoc nguoi Thuy Đien Ake Sundborg lam co van trong du an đap voi nhiem vu uoc tinh luong tram tich ngoai y muon se tran vao đap. Sundborg đa phat trien mot mo hinh toan hoc ve su gia tang du kien cua mot đong bang song phia ben trong đap.
Ban đau, đap Tabqa đuoc xay dung voi hai muc đich. Con đap se bao gom mot nha may thuy đien voi 8 tuabin co kha nang san xuat đien voi cong suat 880 MW, va se cung cap luong nuoc tuoi cho dien tich 640.000 ha (2.500 dam vuong) o ca hai bo song Euphrates. Viec xay dung con đap keo dai tu nam 1968 đen nam 1973, trong khi nha may đien đi kem đa hoan thanh vao ngay 8 thang 3 nam 1978. Con đap đuoc thiet ke trong thoi điem ma chinh khach Hafez al-Assad đua ra nhung chinh sach cai cach nong nghiep; ong cung la nguoi tai đinh tuyen song Euphrates cho con đap vao nam 1974. Tong chi phi xay dung cua đap la 340 trieu đo la My, trong đo 100 trieu đo la My duoi dang mot khoan vay cua Lien Xo. Lien Xo cung cung cap chuyen mon ky thuat cho đap. Trong qua trinh xay dung, co toi 12 nghin nguoi Syria va 900 ky thuat vien nguoi Nga lam viec tren con đap nay. Đe tao đieu kien cho du an nay, cung nhu viec xay dung cac cong trinh thuy loi tren song Khabur, he thong đuong sat quoc gia (Chemins de Fer Syriens) đa đuoc mo rong tu Aleppo đen đap, Raqqa, Deir ez-Zor, va cuoi cung la Qamishli. Mot so gia đinh song o vung bi ngap lut cua thung lung song Euphrates đa tai đinh cu o cac khu vuc khac cua mien bac Syria. Mot phan cua ke hoach tren đuoc trien khai nham thiet lap mot "hang rao A Rap" doc bien gioi voi Tho Nhi Ky va Iraq đe tach nguoi Kurd song o Syria khoi nguoi Kurd song o Tho Nhi Ky va Iraq.


= Tranh chap voi Iraq =
Nam 1974, Syria bat đau tich tru cho đay ho nuoc nam phia sau con đap bang cach giam luu luong cua song Euphrates. Truoc đo khong lau, Tho Nhi Ky đa bat đau lap đay ho chua cua đap Keban moi đuoc xay dung, đong thoi khu vuc nay cung bi han han nghiem trong. Do đo, Iraq đa nhan đuoc luong nuoc tu song Euphrates it hon đang ke so voi binh thuong va phan nan rang dong chay Euphrates hang nam đa giam tu 15,3 km3 vao nam 1973 xuong con 9,4 km3 vao nam 1975. Iraq đa yeu cau Lien đoan A Rap can thiep nhung Syria lap luan rang ho cung nhan đuoc it nuoc hon tu Tho Nhi Ky va tu choi đam phan. Do đo, cang thang gia tang va Iraq va Syria đa đua quan đoi đen bien gioi giua ho. Iraq cung doa đanh bom đap Tabqa. Truoc khi tranh chap co the leo thang hon nua, mot thoa thuan đa đat đuoc vao nam 1975 bang su hoa giai cua A Rap Xe Ut va Lien Xo, theo đo Syria ngay lap tuc tang dong chay tu đap va tu đo đong y cho phep 60% nuoc song Euphrates chay vao Iraq. Vao nam 1987, Tho Nhi Ky, Syria va Iraq đa ky mot thoa thuan ma theo đo Tho Nhi Ky cam ket duy tri luu luong nuoc song Euphrates trung binh la 500m3 moi giay vao Syria, co nghia la 16 km3 nuoc moi nam.


= Cuu van khao co o vung ho Assad =
Phan thuong nguon cua thung lung Euphrates o Syria đa bi xam lan manh it nhat ke tu cuoi ky nguyen Natufy (10,800–9500 TCN). Nhung du khach chau Au đen Syria tu the ky 19 va đau the ky 20 đa nhac đen su hien dien cua nhieu đia điem khao co trong khu vuc đang du kien se bi ngap nuoc. Đe bao ton, mot chuong trinh cuu van khao co đa đuoc bat đau trong đo hon 25 đia điem đuoc khai quat.
Tu nam 1963 đen nam 1965, cac đia điem khao co va hai cot đuoc cuu van voi su tro giup cua cac buc anh chup tu tren khong. va khao sat thuc đia cung đa đuoc tien hanh đe xac đinh nien đai nhung di vat tai moi đia điem khao co. Trong khoang thoi gian tu nam 1965 đen 1970, cac đoan khao co nuoc ngoai đa tien hanh cac cuoc khai quat co he thong tai cac đia điem Mureybet (đoan cua My), Tell Qannas (đoan cua Bi), Habuba Kabira, Mumbaqa (đoan cua Đuc), Selenkahiye (đoan cua Ha Lan) va Emar (đoan cua Phap). Voi su giup đo cua UNESCO, hai Thap giao đuong Hoi giao tai Mureybet va Meskene đa đuoc thuc hien đo quang trac, va mot đap truot bao ve đa đuoc xay dung xung quanh lau đai Qal'at Ja'bar. Lau đai nam tren mot đinh đoi se khong bi ngap lut, nhung ho se bien no thanh mot hon đao. Lau đai hien đa đuoc ket noi voi bo bang đuong đap cao.

Nam 1971, voi su ho tro cua UNESCO, Syria đa keu goi cong đong quoc te tham gia vao cac no luc truc vot cang nhieu di tich khao co cang tot truoc khi khu vuc nay bien mat duoi nuoc ho Assad. Đe thu hut su tham gia cua nuoc ngoai, Luat co vat Syria đa đuoc sua đoi đe cac đoan khao co nuoc ngoai co quyen yeu cau so huu mot phan cac co vat đuoc tim thay trong qua trinh khai quat. Ket qua la, giua nam 1971 va 1974, nhieu cuoc khai quat đa đuoc thuc hien tai khu vuc Ho Assad boi Syria cung nhu cac đoan nuoc ngoai. Cac nha khao co Syria đa lam viec tai cac đia điem Tell al-'Abd, 'Anab al-Safinah, Tell Sheikh Hassan, Qal'at Ja'bar, Dibsi Faraj va Tell Fray.
Co cac cong tac khai quat tu đoan khao co cua Hoa Ky o Dibsi Faraj, Tell Fray va Shams ed-Din-Tannira; đoan Phap o Mureybet va Emar; đoan tu Y o Tell Fray; đoan Ha Lan o Tell Ta'as, Hadidi, Jebel 'Aruda va Selenkahiye; đoan Thuy Si o Tell al-Hajj; đoan Vuong quoc Anh o Abu Hureyra va Tell es-Sweyhat; va đoan tu Nhat Ban o Tell Roumeila. Ngoai ra, cac thap thanh đuong tai Mureybet va Meskene đa đuoc chuyen đen cac vi tri cao hon, va Qal'at Ja'bar đa đuoc gia co va trung tu them. Nhieu phat hien tu cac cuoc khai quat hien đuoc trung bay trong Bao tang Quoc gia Aleppo, noi trien lam thuong truc đac biet danh cho nhung co vat phat hien tu vung Ho Assad.


= Cac đap nuoc khac o thung lung song Euphrates =
Sau khi đap Tabqa hoan thanh, Syria đa xay dung them hai đap khac tren song Euphrates, ca hai đeu co chuc nang lien quan đen đap Tabqa. Đap Baath, cach đap Tabqa 18 km ve phia ha luu, đuoc hoan thanh vao nam 1986 va co chuc nang kiem soat nuoc lu, quan ly muc nuoc bat thuong cua Đap Tabqa va vai tro nhu mot nha may thuy đien. Đap Tishrin, hoat đong chu yeu nhu mot nha may thuy đien, đa đuoc xay dung cach bien gioi Syria – Tho Nhi Ky 80 km (50 dam) ve phia nam va tien hanh xa nuoc đay ho chua bat đau vao nam 1999. Viec xay dung đap nay đuoc thuc đay mot phan boi hieu suat đang that vong cua đap Tabqa. Viec xay dung mot con đap thu tu giua Raqqa va Deir ez-Zor - đap Halabiye - đa đuoc len ke hoach vao nam 2009 va mot loi keu goi cac nha khao co hoc đa đuoc đua ra đe khai quat cac vi tri se bi ngap boi ho chua moi.


= Lich su hien tai =

Vao ngay 11 thang 2 nam 2013, con đap đa bi phe đoi lap Syria chiem trong cuoc chien chong lai chinh phu. Nam 2013, bon trong so tam tuabin cua đap đa hoat đong va nhan vien ban đau tiep tuc quan ly no. Cong nhan đap van đuoc tra luong tu Chinh phu Syria va van se lam viec trong khu vuc neu đap can sua chua.
Ke tu thang 12 nam 2016, thanh pho gan đap, Al-Thawrah, đa bi Nha nuoc Hoi giao Iraq va Levant (ISIL) chiem đong. Vao thang 3 nam 2017, sau cuoc giao tranh nang ne lam hong bang đieu khien chinh tai đap va vo hieu hoa nha may thuy đien, ISIL đa canh bao ve su sup đo sap xay ra cua con đap. Cac luc luong Dan chu Syria tuyen bo ho đa chiem đuoc con đap vao ngay 10 thang 5 nam 2017.


Đac điem cua đap va ho chua Đap Tabqa nam o mot noi co cac mom đa o moi ben cua thung lung song Euphrates, cach nhau chua đen 5 km (3,1 mi). Con đap nay la mot con đap đap đat dai 4,5 km (2,8 mi), cao 60 m (200 ft) tu long song (307 m (1.007 ft) tren muc nuoc bien). Nha may thuy đien nam o đau phia nam cua đap va chua tam tuabin. Toc đo quay cua moi tuabin la 125 vong/phut va co the tao ra 103 MW. Ho Assad dai 80 km (50 mi) va rong khoang 8 km (5,0 mi). Ho co suc chua la 11,7 km3 nuoc, voi dien tich be mat la 610 km2. Đo boc hoi hang nam la 1,3 km3 gay ra boi nhiet đo he trung binh o mien Bac Syria. Đay la muc đo cao so voi cac ho chua nam o thuong nguon tu ho Assad. Chang han, luong boc hoi hang nam tai đap Keban la 0,48 km3, du cho co dien tich be mat gan nhu tuong đuong.
Ca đap Tabqa va ho Assad hien đeu khong đuoc tan dung het tiem nang kinh te cua chung. Du ho co the chua toi 11,7 km3, suc chua thuc cua no chi la 9,6 km3 voi dien tich be mat 447 km2. Đa co đe an tuoi tieu đuoc đe xuat nhung gap phai mot so tro ngai, trong đo co ham luong thach cao lon o nhung vung đat khai hoang quanh ho Assad, xam nhap man, cac con kenh phan phoi nuoc tu ho Assad bi vo va chuyen nguoi nong dan khong san long tai đinh cu o nhung vung khai hoang. Do đo chi co 60.000 hecta (230 dam vuong Anh) đat co nuoc tuoi tu ho Assad vao nam 1984. Nam 2000, dien tich đat đuoc tuoi tieu tang len con so 124.000 hecta (480 dam vuong Anh), chiem 19% so voi du bao la 640.000 hecta (2.500 dam vuong Anh). Do luu luong nuoc tu Tho Nhi Ky thap hon muc du kien cung nhu thieu su bao tri, con đap chi san sinh ra 150 MW, thay vi 800 MW nhu mong đoi. Ho Assad la nguon nuoc sach quan trong nhat đoi voi Aleppo, cung cap nuoc cho thanh pho thong qua mot đuong ong voi 0,08 km3 nuoc moi nam. Ho cung ho tro nganh đanh bat ca.


= Tac đong toi moi truong =
Nghien cuu chi ra rang đo man cua nuoc song Euphrates o Iraq đa tang đang ke tu khi xay dung đap Keban o Tho Nhi Ky va đap Tabqa o Syria. Su gia tang nay co the lien quan đen luong xa lu thap hon do thiet ke đap Tabqa va cac con đap thuoc Du an Đong Nam Anatolia (GAP) tai Tho Nhi Ky, cung nhu luong xa lu thap hon cua đap Tabqa tai Syria. Nuoc co đo man cao lam cho viec sinh hoat va tuoi tieu kem hieu qua hon.
Bo ho Assad đa phat trien thanh mot vung đam lay quan trong. Tren bo đong nam, mot so khu vuc đa đuoc phu xanh bang cay thuong xanh bao gom thong Aleppo va cay duong Euphrates. Ho Assad la mot đia điem tru đong quan trong đoi voi cac loai chim di cu va chinh phu đa thuc hien cac bien phap đe bao ve cac khu vuc nho doc theo bo ho Assad khoi nhung ke san ban bang cach ha cap cac con đuong tiep can. Đao Jazirat al-Thawra đa đuoc chi đinh la mot khu bao ton thien nhien.


Xem them Đap Baath


Tham khao Thu muc Lien ket ngoai