Nha Tan (tieng Trung: 新朝; Han-Viet: Tan trieu; binh am: Xin Chao) (9-23) la mot trieu đai tiep sau nha Tay Han va truoc nha Đong Han trong lich su Trung Quoc. Vi hoang đe duy nhat cua nha Tan la Vuong Mang.


Thanh lap Xem chi tiet: Vuong Mang
Tu khi hoang hau Vuong Chinh Quan, vo vua Han Nguyen Đe đac sung, ngoai thich ho Vuong bat đau tham gia trieu chinh: cac anh em Vuong hoang hau la Vuong Phuong, Vuong Can, Vuong Thuong, Vuong Lap, Vuong Am đuoc phong lam đai than trong trieu. Mot nguoi em khac cua Vuong hau la Vuong Man mat som, con la Vuong Mang khi lon cung đuoc đua vao trieu lam quan.
Nho cham chi hoc hanh va to ra khiem ton, liem khiet, het long vi viec cong, gat bo nhung chuyen rieng tu, Vuong Mang đuoc su tin nhiem cua moi nguoi. Ong lan luot thang tien vao cac chuc vu quan trong trong trieu, ke tuc cac chuc: Nam 16 TCN lam Ky đo uy, nam 8 TCN thang len Đai Tu ma. Khi Han Thanh Đe qua đoi khong co con noi, mot nguoi trong tong that, chau trai cua ba Vuong Chinh Quan la Han Ai Đe len ngoi (7 TCN), luc luong ngoai thich moi vao trieu nam quyen. Vuong Mang that the trong cuoc đau tranh quyen luc va phai rut lui khoi chinh truong mot thoi gian.
Ong bat đau lay lai quyen luc sau cai chet cua Han Ai Đe vao nam 1 TCN. Han Ai Đe hoang dam va mat som, Vuong Mang nhanh chong tro lai chinh truong voi su hau thuan cua co Vuong Chinh Quan van con anh huong trong trieu đinh. Ong lan luot loai bo cac phe canh ngoai thich moi cua ho Pho, ho Đinh va ho Ve, mot minh nam quyen. Ong dung cac vi vua thieu nien len ngoi đe de khong che.
Sau nhieu nam thang tien, khuynh loat quyen hanh trong trieu, Vuong Mang cuoi cung ong đa đau đoc Han Binh Đe (nam 5) va phe Han Nhu Tu (Luu Anh), len ngoi hoang đe vao nam 8 (nam 9 theo duong lich).


Đoi noi Xem chi tiet: Cai cach thoi Vuong Mang
Vuong Mang mang hoai bao phuc co, tai tao nen van minh co xua, xay dung mot the gioi ly tuong. Ong đa thuc hien hang loat cai cach anh huong toan dien đen xa hoi Trung Quoc khi đo. Mac du co nhung y tuong lon lao nhung cuoc cai cach cua Vuong Mang khong thuc te khien no khong the đi đen thanh cong. Cac cai cach cua ong nham đat đen muc tieu hoan my va ong khong ngan ngai đong cham đen tat ca moi nguoi.


= Cai cach kinh te =
Nam 9, Vuong Mang ban hanh cai cach. Cac chinh sach chu đao cua Vuong Mang la:

Che đo "vuong đien": Đat đai thuoc so huu cua trieu đinh, tu nhan khong đuoc phep mua ban. Phan phoi lai ruong đat, khong co ta đien, tren nguyen tac moi cap vo chong đuoc chia 100 mau. Chinh sach nay đong cham đen gan nhu ca xa hoi: no khong chi đung cham rat nhieu đen loi ich cua nguoi co nhieu ruong đat trong xa hoi phong kien (tang lop đia chu) khien ho tim cach che giau, phan tan va chong đoi; voi nguoi nong dan, nhung hua hen ban đau ve ruong đat co the khien ho phan chan nhung sau đo hieu qua thuc thi khong co khien ho tro nen phan no.
Cham dut che đo no le, cham dut mua ban no ty. Thuc hien lao đong bat buoc: nguoi vo cong roi nghe moi nam phai nop 1 tam vai, neu khong đong đuoc thi bi phat phai đi lao đong kho sai. Vuong Mang ngan can viec mua ban, đam bao cho nong thon co suc lao đong đe trieu đinh khong bi that thu. Nhung Vuong Mang lai khong he đe ra bien phap nao đe ngan chan viec nhung nguoi nong dan bi ban cung hoa cung se phai tro thanh no ty. Mot mat, Vuong Mang ra quy đinh cam mang vo con nguoi khac ban lam no ty, mat khac ong lai quy đinh ai pham lenh cam se bi sung lam no ty. Cac chu no thi bi đong cham loi ich nen tim cach chong đoi, mat khac ho cung co nguy co bi tro thanh no ty neu pham lenh cam, do đo so nguoi phan đoi ngay mot nhieu.
Cai cach ve tien te gay nhieu hon loan nhat trong xa hoi Trung Quoc khi đo. Vuong Mang nhieu lan ha lenh cai cach tien te va lan nao cung phuc tap, gay phien ha cho đoi song. Tien moi nhe hon tien cu khuyen khich nguoi ta đuc gia. Vuong Mang lai ra lenh tu liet hau tro xuong khong đuoc tru vang. Đieu đo khien cac đia chu nho, trung binh va thuong nhan rat bat man. Cuc đoan hon, Vuong Mang con ra quy đinh bat ky ai ra đuong cung phai mang theo "bo tien" (tien moi cua trieu đinh), neu khong thi bi xem la thieu chung minh hop phap. Khi tien te tro thanh mot thu giay thong hanh thi tac dung luu thong cua no cung khong con.
Thuc thi che đo chuyen doanh: chinh quyen trung uong chuyen doanh ruou, muoi va đo sat. Thuc hien chinh sach kinh te co ke hoach, gia ca do trieu đinh khong che nham ngan chan con buon thao tung thi truong, loai tru hien tuong co nguoi giau nguoi ngheo. Ong xuong chieu thi hanh "Ngu quan luc quan", tai nhung thanh lon nhu Truong An, Lac Duong, Ham Đan, Lam Tri, Uyen thanh, Thanh Đo… co mot to chuc goi la Ngu quan ty thi su đe quan ly thi truong. Vao giua moi quy se co quan Ty thi vat gia đi binh xet o đia phuong, goi la "thi binh". Neu vat gia cao hon "thi binh" quan Ty thi se ban ra theo gia thi binh; neu vat gia thap hon thi binh thi dan chung đuoc phep mua ban tu do. Nhung mat hang nhu yeu pham nhu ngu coc, vai voc neu bi e am thi Ty thi se mua theo gia von. Vuong Mang muon trieu đinh khong che gia ca đe lam loi cho dan, nhung ong lai bo nhiem nhan su khong thoa đang. Ong cho nhung thuong gia giau co giu chuc Luc quan. Nhung nguoi nay đeu loi dung chuc vu đe thao tung thi truong, cau ket voi cac thuong nhan tuy y đinh gia đe lam giau.
Thue thu nhap thu theo cong thuc "thap nhat" (1/10) đoi voi nguoi tu do kiem song nhu kinh doanh cong thuong, kiem bat hai luom trong rung, san bat ca, boi toan, chua benh, chan tam… Ai co y giau giem khong khai bao san pham kiem đuoc se bi phat lam lao đong kho sai 1 nam. Vuong Mang co phan ha khac voi nhung nguoi lao đong ngheo kho. Ban than ho khong co ruong đat, phai vao rung, ra song muu sinh tung bua nhung cung phai nop thue la mot ganh nang, khien ho tuyet đuong sinh song.


= Cai cach hanh chinh =
Vuong Mang ra lenh thay đoi ten goi cac đia phuong theo y thich, bat ke thoi quen nhieu đoi va đieu kien vat chat o cac noi đo. Khong chi nhu vay, ong con ra lenh đieu chinh khu vuc hanh chinh va chuc nang quyen han cua cac đon vi hanh chinh.
Mac du moi lan thay đoi la tao ra nhieu rac roi, nhung Vuong Mang van tiep tuc thay đoi nhieu lan. Co quan trong vong 1 nam đoi ten toi 5 lan, cuoi cung lai dung ten cu ban đau.
Su phuc tap cua ten goi hanh chinh khien tat thay quan lai va dan chung đeu chan ghet.


Đoi ngoai Vuong Mang tien hanh cac cuoc chien tranh gay chien voi cac nuoc phia tay, gay oan voi Cau Ninh vuong o Tay nam, tien đanh đat Ba Thuc, tai nhung noi co khi hau khac nghiet quan si 10 phan bi benh dich chet đen 6 phan.
Vuong Mang uy hiep nguoi Khuong phai hien vung đat xung quanh ho Thanh Hai đe lap quan Tay Hai qua đo se ket hop cac quan Bac Hai, Nam Hai, Đong Hai, Tay hai thanh Tu hai. Đe lap quan Tay Hai, Vuong Mang cuong che di dan, đat ra 50 đieu luat đe co nhieu nguoi pham toi cho đu so va bat đay đi Tay hai, gay bao oan ghet trong dan.
Nam 10, Vuong Mang buoc Hung No phai đoi ten goi thanh "Cung No", "Hang No"; đoi Thien Vu thanh "Thien Vu", "Phuc Vu"; lai chia Hung No thanh 15 bo, phai nguoi mang cua cai chau bau đen Tai ha chieu tap con chau cua Ho han Gia đe đua len lam Thien vu cac bo. Tu đo Hung No lien tuc xam pham bien gioi giet nguoi cuop cua. Thai thu, đo uy hai quan Nhan Mon, Soc phuong bi giet; rieng gia suc va tai san bi cuop đi vo so. Vuong Mang ben phai 12 tuong quan, 30 van quan chuan bi chia thanh 10 canh đe tong tan cong toan dien Hung No. Trieu đinh đa chuan bi quan luong tu Giang Hoai va vung duyen hai chuyen van len bien cuong phia bac lam rung đong thien ha. Vi cung muon xuat quan cung mot luc nen nhung đoi quan đen truoc phai cho đoi tai bien cuong hang nam troi ma van khong tap hop đu lam cho ca vung bien gioi bi xo xac.


Diet vong = Khoi nghia nong dan va bao loan =
Cai cach cua Vuong Mang khong thanh cong, giai cap đia chu van chiem nhieu ruong đat, them vao đo thien tai nhu han han, chau chau can lua xay ra khap noi, nen lam cho nong dan đoi kho, nen nhieu noi nong dan noi day khoi nghia.
Nam 15 o quan Ngu Nguyen va Đai quan no ra nhung cuoc phan khang cua nhan dan chong lai viec binh dich đanh Hung No, đong vai ngan nguoi. Nam 16, tai Lang Nha, Hai Khuc no ra cuoc phan khang do nguoi phu nu la La Mau đung đau. La Mau tu xung la tuong quan, quan đong vai van nguoi. Cung nam đo o quan Coi Ke no ra cuoc noi day cua Qua Đien.
Nam 17, nhung nguoi dan bi đoi kem o Tan Thi thuoc Kinh chau theo Vuong Khuong, Vuong Phuong noi day khoi nghia chong trieu đinh. It lau sau, cac canh quan khoi nghia khac cua Ma Vu o Nam Duong, Vuong Thuong va Thanh Đan o Dinh Xuyen đen gia nhap, quan khoi nghia lon manh nhanh chong. Vi canh quan nay lay nui Luc Lam lam can cu nen đuoc goi la quan Luc Lam.
Nam 18, hon 100 nguoi ngheo kho o Lang Nha theo Phan Sung khoi nghia o đat Cu. Do hai vung Thanh chau, Tu chau mac thien tai, nhan dan đi theo Phan Sung rat đong. Đe phan biet voi quan nha Tan, quan khoi nghia nhuom đo long may, nen goi la quan Xich Mi. Canh quan cua Phung An va Duong Am co vai van nguoi ve quy phuc Phan Sung. Mot thoi gian sau, khi La Mau chet, tan quan cung keo ve theo Phan Sung. Quan Xich Mi lap can cu o Thai Son, hoat đong o Thai Am, Lai Vu, Phi Thanh, Binh Am, Đong A thuoc nam bac song Hoang Ha.
Nam 20, phat sinh them cac cuoc noi day cua Phung Tich Cau o Cu Loc va Tan Phong o Nam Quan.
Hai canh quan khoi nghia Luc Lam va Xich Mi tro thanh luc luong chong nha Tan manh nhat.


= Mat tran tan vo =
Vuong Mang phai cac tuong cam quan đi dep. Nam 21, quan tran thu Kinh chau đuoc lenh mang 2 van quan tran dep quan Luc Lam, bi quan Luc Lam duoi quyen chi huy cua Vuong Khuong đanh tan o Van Đo. Cung nam, Vuong Mang lai phai thai su Canh Thuong đi đanh quan Xich Mi, cung bi quan Xich Mi tieu diet, Canh Thuong bi tu tran. Vuong Mang nghe tin ben sai thai su moi la Vuong Khuong cung Liem Đan chi huy quan Canh Thuy mang hon chuc van quan đi dep Xich Mi, bi quan chu luc cua Phan Sung o Thanh Xuong đanh cho đai bai. Liem Đan tu tran, Vuong Khuong chay tron. Quan Xich Mi sau tran đo phat trien len hon 10 van nguoi.
Sang nam 22, quan Luc Lam đuoc su gia nhap cua quan Binh Lam cua Tran Muc va mot tong that nha Han la Luu Huyen; sau đo canh quan Thung Lang cua anh em tong that thuoc chi khac nha Han la Luu Dien va Luu Tu cung đen gia nhap. Luc luong quan Tan Thi manh len nhieu.
Nam 23, quan Luc Lam ton Luu Huyen len lam hoang đe voi danh nghia khoi phuc nha Han đe đanh nha Tan, tuc la vua Canh Thuy Đe.
Thang 6 nam 23, quan Luc Lam đanh chiem Uyen Thanh va Con Duong. Vuong Mang phai đai tu khong Vuong Ap va đai tu đo Vuong Tam thong linh hon 43 van quan đen đanh Con Duong. Luc luong quan Luc lam o đay chi co 8000 quan co thu. Trong tinh the nguy cap Luu Tu dan 13 nguoi pha vay xong ra ngoai thanh va nhanh chong dan may ngan quan cuu vien tro lai giai vay. Thua luc quan cua Vuong Ap khinh đich loi long, Luu Tu thong linh 3000 quan bat ngo tan cong đai pha quan đich. Quan trong thanh cung xong ra ngoai 2 mat giap cong tieu diet quan chu luc cua Vuong Ap, giet chet Vuong Tam. Đay la tran Con Duong, tran đanh buoc ngoat trong cuoc chien chong nha Tan.
Nhan luc quan Tan thua tan tac, cac tho hao cac vung noi day cat cu: Quy Ngao o Thien Thuy, Cong Ton Thuat o Thanh Đo, Đau Dung o Tay Ha, Ly Hien o Lu Giang, Truong Bo o Lang Nha, Đong Hien o Đong Hai… Chinh quyen nha Tan luc đo rat suy yeu, thuc te chi con Truong An va Lac Duong. Nhan đa thang loi, quan Luc Lam chia lam hai đuong tien đanh nha Tan: Mot canh đanh ve phia tay, vao cua Vu Quan đe tien vao Truong An; canh quan kia tien đanh Lac Duong.
Thang 7 nam 23, thanh Lac Duong bi quan Luc Lam ha, thai su nha Tan la Vuong Khuong va Ai Chuong bi bat song mang ve Uyen Thanh chem đau.


= Ket cuc tai Truong An =
Tinh hinh Truong An nguy ngap. Trong thanh, Ve tuong quan Vuong Thiep, Quoc su Luu Ham va Đai tu ma Đong Trung muu bat Vuong Mang đe đau hang Luu Huyen. Nhung 3 nguoi khong quyet đoan hanh đong, lai muon cho toi luc "sao Thai Bach moc" moi khoi su, nen viec bi bai lo. Ca ba nguoi đeu bi giet.
Thang 9 nam 23, luc quan Luc Lam vuot qua ai Vu Quan, tien đanh Tich Thuy, Đan Thuy thi canh quan moi noi day cua Quy Ngao cung chia mui tan cong vao kinh thanh nha Tan. Kinh thanh bi ep tu hai phia đong tay.
Vuong Mang voi tha cho cac tu nhan trong kinh thanh, sai ra đanh đich. Nhung canh quan nay vua ra khoi Vi Kieu lai lam phan, đao pha mo to nha ho Vuong, đot chay quan tai va cac cong trinh mieu tho cua trieu đinh nhu Minh Đuong, Tich Ung…
Khi quan Luc Lam tien vao Truong An thi nhan dan trong thanh cung vung day chong trieu đinh. Ngay 3 thang 10, Vuong Mang va cac cong khanh, đai phu va hoan quan chay đen Tiem Đai, hy vong vao su ngan tro cua ho nuoc xung quanh đe chong lai quan đich. Quan Luc Lam keo đen noi, vay Tiem Đai nhieu lop. Hai ben đanh giap la ca. Cha con Vuong Ap xung đot roi đeu tu tran. Cac cong khanh khac trong Tiem Đai cung bi giet. Trong luc lon xon o Tiem Đai, Vuong Mang bi thuong nhan Đo Ngo giet chet. Nha Tan sup đo, ton tai tat ca 16 nam (9 – 23).
Cuoc hon chien giua cac luc luong chong nha Tan nhu quan Luc Lam, quan Xich Mi va cac the luc cat cu khac cuoi cung dan đen su thanh lap cua nha Đong Han do mot tong that nha Han ly khai tu quan Luc Lam la Luu Tu đung đau.


Nguyen nhan that bai Xem them Nha Han
Vuong Mang
Luu Tu
Quy Ngao
Cong Ton Thuat
Duyen Sam
Ma Vien
Van Đai nhi thap bat tuong


Chu thich Tham khao Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Tieu Le, Ma Ngoc Chu, La Dien Đao chu bien (2004), 100 nguoi đan ong co anh huong đen lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Tao Hong Toai (2004), Thoi nien thieu cua cac bac đe vuong, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Truong Chi Quan (1997), Đoi tu cac vi hoang đe, Nha xuat ban Van hoa thong tin