Thuong mai Đang Trong thoi Le trung hung bao gom cac hoat đong thuong mai trong va ngoai nuoc cua mien nam Đai Viet thoi Le trung hung duoi quyen cai quan cua cac chua Nguyen.
Do nuoc Đai Viet thoi Le trung hung bi chia lam hai, moi nua duoi mot chinh the khac nhau nen cac hoat đong thuong mai hai mien tach biet tren thuc te.


Noi thuong = Cho =
Cung su mo mang đat đai vao phia nam, cac cho cung hinh hanh ngay cang nhieu vi nhu cau trao đoi hang hoa. Cac cho lon o phu gom co:

Xu Thuan Hoa co 5 cho: cho Dinh, cho Sai, cho Cam Lo, cho Pha Lai, cho Phu Xuan
Phu Thang Hoa co 6 cho: cho Hoi An, cho Khanh Tho, cho Chien Đan, cho Phu Tram, cho Tan An, cho Khau Đay
Phu Quy Nhon co 5 cho: cho Yen Khang, cho Tien Yen, cho Phuc Son, cho Can Duong, cho Phuc An
Phu Binh Khang co 4 cho: cho Dinh Binh Khang, cho Tan An, cho An Duong, cho Man Gia
Phu Dien Khanh co 3 cho: cho Dinh Nha Trang, cho Vinh An, cho Phu Vinh
Phu Gia Đinh co 5 cho: cho Lach Cat, cho Sai Gon, cho Phu Lam, cho Lo Ren, cho Binh An
Đen the ky 18, o Gia Đinh con co them cho Ben Nghe, cho Cay Đa, cho Ben Soi, cho Đieu Khien, cho Thi Nghe, Cho Tan Kieng, cho Binh An, cho Sai Gon, cho Nguyen Thuc.
Chua Nguyen ap dung muc thue kha cao, lap ra 140 tuan ty, co o hau het cac phu, huyen, mien thuong du va mien bien.


= Luong buon ban trao đoi =
Su phat trien cua kinh te hang hoa đa dan đen su hinh thanh cac luong buon ban luu thong hang hoa giua cac vung trong nuoc.
Gia Đinh tro thanh đau moi thi truong gao. Gao tu đay chuyen ra vung Thuan Quang va cac nhu yeu pham tu Thuan Quang đuoc mang vao tieu thu o Nam Bo.
Du bi cac chua Trinh va chua Nguyen ngan cam, giua Đang Trong va Đang Ngoai van co luong buon ban trao đoi khong chinh thuc. Gao tu Gia Đinh đuoc ban ra Bac Ha đe đoi lay lua, đinh, đoan, quan ao.


Ngoai thuong = Cac đoi tac phuong Đong =


 Trung Quoc  Khi nha Thanh diet nha Minh (1661), nhieu nguoi Hoa khong chiu quy phuc nguoi Man đa vuot bien chay vao Đang Trong lam nghe buon ban.
Cac lai buon Trung Quoc đi đuong bien thuong xuat phat tu Trieu Chau, Quang Chau, Thieu Chau, Phuc Kien. Cac thuyen buon vao cua Eo hay cua Đai Chiem đe len pho Thanh Ha hoac Hoi An. Cac thuong nhan nguoi Hoa co su ho tro cua nhung nguoi Hoa sinh song tai Đai Viet, hon nua lai đuoc su uu đai hon cua cac chua Nguyen so voi nguoi phuong Tay. Do đo ho la nhung nguoi lung đoan thi truong cac đo thi nhu Phien Tran, Hoi An, Ha Tien, Gia Đinh. Ngoai ra, ho con đong vai tro lam moi gioi, phien dich giua nguoi Viet va nguoi phuong Tay.


 Nhat Ban  Cac thuong nhan Nhat khong vao đuoc thi truong Trung Quoc vi chinh sach cam thong thuong cua nha Minh đa chuyen tu thi truong Trung Quoc sang thi truong Đai Viet. Mot thoi gian sau, ngay ca khi Shogun co lenh cam thuyen Nhat ra buon ban o nuoc ngoai, van co tau Nhat đen giao dich o Hoi An
Hang hoa nguoi Nhat mang đen la đong, luu huynh, vu khi, vai bong, giay, yen ngua; ho mua ve to, vai tho, lua, long nao, lo hoi, tram huong, da ca map, ho tieu, song, may.


= Cac đoi tac phuong Tay =


 Bo Đao Nha  Cac giao si va thuong nhan Bo Đao Nha đen Đai Viet tu đau the ky 16. Cung nhu o Đang Ngoai, cac thuong nhan Bo Đao Nha khong đai dien cho cong ty nao va khong đen cu ngu, mo thuong điem. Ho chi thong qua cac trung gian đe gom hang hoa hoac giao dich.
Biet chua Nguyen can vu khi đe chong chua Trinh, ho mang đen sung ong, diem tieu, kem, đong... co tho ky thuat đi cung. Nguoi tho Joao da Cruz đa day chua Nguyen ky thuat đuc sung. Vi vay ho đuoc cac chua Nguyen ne trong va uu đai hon so voi nguoi Ha Lan. Du đuoc cac chua Nguyen cho phep xay dung nhung co so kinh doanh o Hoi An nhu lap pho, xay kho nhung nguoi Bo khong thuc hien.
Hang hoa nguoi Bo Đao Nha mua ve gom co to lua, đuong, tram huong, ky nam va ca kho.


 Ha Lan  Tu nam 1618, chua Nguyen Phuc Nguyen đa gui thu đe nghi cong ty Đong An Ha Lan đen buon ban tai Thuan Quang. Nam 1633, thuyen Ha Lan đen Hoi An tham do thi truong.
Tuy nhien sau đo do nguoi Ha Lan lam an phat đat o Đang Ngoai, chua Nguyen nghi ngo ho. Nam 1641, 2 thuyen Ha Lan bi đam o Cu Lao Cham bi chua Nguyen tich thu hang hoa va bat giu cac thuy thu. Quan he hai ben cang thang, cac thuong nhan phai đong cua thuong điem o Hoi An, con chua Nguyen cung tuyen bo khong mien thue cho nguoi Ha Lan nua.
Cang thang dan đen viec nguoi Ha Lan giup chua Trinh đanh chua Nguyen nam 1643 nhung that bai. Nam 1651, quan he hai ben đuoc noi lai, chua Nguyen ky Hiep uoc thuong mai voi ho va tha cac tu binh Ha Lan.
Truoc uu the cua nguoi Ha Lan, nguoi Bo Đao Nha đa đe nghi chua Nguyen khong cho ho đen kinh doanh nua, nhung chua Nguyen khong đong y, van moi nguoi Ha Lan toi Đang Trong. Tuy nhien viec lam an cua nguoi Ha Lan tai đay sau đo cung khong thuan loi va ho đa rut đi.


 Anh  Hoat đong thuong mai cua nguoi Anh tai Đang Trong rat it ket qua. Nam 1613, tau cua nguoi Anh tu Nhat Ban đen Đang Trong dang quoc thu va chao hang. Nguyen Phuc Nguyen mua mot so vai, nhung tren đuong ve cac thuong nhan Anh bi quan chua Nguyen tan sat.
Sau mot thoi gian kha dai no luc khong thanh cong khi kinh doanh o Đang Ngoai, nguoi Anh ben chuyen sang thi truong Đang Trong. Nam 1695, tau Anh đen xin gap chua Nguyen nhung sau 7 tuan chua Nguyen moi tiep. Chua Nguyen chua dut khoat viec cho nguoi Anh mo thuong điem, do đo ho chan nan bo đi.
Nam 1702, nguoi Anh chiem đao Con Lon co vi tri chien luoc tren bien lam cho kinh doanh. Chua Nguyen phoi hop voi nhung nguoi Malay tren đao đanh đuoi nguoi Anh đi.


= Cac cang khau =


 Hoi An  Tai Đang Trong, hau het cac trung tam buon ban lon đeu gan bo voi hoat đong ngoai thuong nhu Hoi An, Thanh Ha, Cu Lao Pho, My Tho, Ha Tien, Ba Thac.
Hoi An la thuong cang nam ben bo song Thu Bon, hinh thanh tu đau the ky 17, con co ten la Hai Pho. Đay la cang sau, thuyen be vao thuan loi. Hoi An co vi tri giao thuong thuan loi voi mien thuong du va vung đong bang Quang Nam. Hoi An gan cua bien Đia Chiem va dinh tran Quang Nam - thu phu thu hai cua Đang Trong. Khi cac thuong nhan phuong Tay tim đen đay cung la luc nha Minh bo viec cam buon ban voi cac nuoc Đong Nam A, vi vay Hoi An tro thanh điem thich hop đe chuyen hang hoa cua thuong nhan Trung Quoc va Nhat Ban. Chua Nguyen đong thoi chon Hoi An la cang giao thuong voi nguoi nuoc phuong Tay, vi vay hoat đong buon ban noi đay rat soi đong.
Ngoai vai tro giao dich voi thuong nhan nuoc ngoai, Hoi An con la điem giao dich khong chinh thuc giua Đang Trong voi Đang Ngoai. Hang nam tai đay dien ra hoi cho trong gan 4 thang.
Hoi An tro thanh đo thi - thuong cang co vai tro quan trong đoi voi kinh te Đang Trong. Đen cuoi the ky 18, noi đay suy tan dan do đieu kien tu nhien khong con ung ho: cang bi thu hep va cac lach song luc lo, luc boi voi xu huong can dan khong thuan tien cho tau thuyen ra vao nua. Cung luc đo, Đa Nang noi len la cang co đieu kien tu nhien tot, cac chua Nguyen quy đinh nguoi nuoc ngoai chi đuoc vao giao dich tai noi duy nhat la Đa Nang, do đo Hoi An tro nen vang ve.


 Thanh Ha  Thanh Ha von la lang nho nam o ta ngan song Huong. Pho cang Thanh Ha đuoc hinh thanh tren co so cho Thanh Ha va cang Thanh Ha khi chua Nguyen Phuc Lan doi đo tu Phuc Yen vao Hue nam 1636. Thuong gia nuoc ngoai đen đay chu yeu la nguoi Hoa.
Voi thi truong noi đia, Thanh Ha la trung tam trao đoi giua Thuan - Quang va Gia Đinh, Đong Nai. Voi ben ngoai, noi đay trao đoi hang hoa voi Tran Ninh, Ha Lao theo song Hieu. Trong the ky 17 va 18, đay la đo thi thinh vuong ben canh đo thanh Phu Xuan voi cac cho lon nhu cho Mai, cho Hom, cho Chien, cho The Lai, cho Xuoc, cho Cau (o lang Phu Luong, Quang Đien), cho Thanh Ha, la cang Thanh Ha (cho Bao Vinh, thong voi cang Thuan An, ben bo Song Huong).


 Sai Gon – Gia Đinh  Chua Nguyen chinh thuc cho lap phu Gia Đinh tu nam 1698, cho nguoi Viet tu Quang Nam, Quang Ngai, Quy Nhon va nguoi Hoa tu Luong Quang đen đay khai pha, lap ap va lap cho tai đay. Đat Gia Đinh co 17 cua bien, thuan loi cho viec giao thong.
Lua gao tu vung nay đuoc cho ra ban o Phu Xuan. Tai Cu Lao Pho co nhieu thuyen buon Trung Quoc, Nhat, Malay va chau Au đen giao dich. Ngoai gao, san pham giao dich con co đuong cat.


= Anh huong cua ngoai thuong =


Xem them Chua Nguyen
Thuong mai Đai Viet thoi Le So
Thuong mai Đai Viet thoi Mac
Thuong mai Đang Ngoai thoi Le trung hung
Đang Trong
Cho Đieu Khien
Cho Tan Kieng
Mau dich Nanban


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich