Trong thien van hoc, mot thien the Troia la mot tieu hanh tinh hoac ve tinh tu nhien co cung quy đao voi hanh tinh hoac thien the lon hon, khi bay quanh sao hoac bay quanh mot thien the lon khac, trong đo khoang cach giua tieu hanh tinh hoac ve tinh đen hanh tinh hoac thien the lon hon gan nhu khong đoi trong qua trinh chuyen đong tren quy đao. Cac thien the Troia thuong nam o điem Lagrange can bang ben – đuoc đat ten la L4 va L5, con đuoc goi la điem Troia – nam o khoang 60° truoc va sau thien the lon hon tren quy đao. Cac điem Troia la hai trong so nam điem Lagrange, va thien the Troia la mot truong hop rieng cua thien the Lagrange, va la mot loai cau hinh cung quay.
Cau hinh cua he thong chua thien the Troia gom co: mot thien the khoi luong lon nhat o trung tam, vi du nhu mot ngoi sao, mot thien the nho hon nhieu quay quanh khoi tam cua he hai thien the, vi du nhu mot hanh tinh, va thien the Troia la thien the co khoi luong nho hon ca va nho hon nhieu so voi hai thien the tren. Khi nam o mot trong cac điem Lagrange, thien the Troia chiu luc hap dan cua hai thien the lon hon, theo phuong xuyen qua khoi tam cua hai thien the lon hon. Do đo, no quay voi cung chu ky nhu voi thien the lon thu hai (hanh tinh trong vi du tren), va cau hinh nay co the ben vung theo thoi gian.
Trong He Mat Troi, cac thien the Troia cua Sao Moc chiem đa so trong cac cac thien the Troia đa đuoc biet đen. Chung nam trong hai nhom: nhom Hy Lap (o điem Lagrange L4) đi o phia truoc Sao Moc, va nhom Troia (o điem Lagrange L5) đi o phia sau Sao Moc tren quy đao. Hon 6000 thien the Troia cua Sao Moc đa đuoc phat hien va tren duoi mot trieu thien the Troia cua Sao Moc co kich thuoc lon hon mot kilomet đuoc cho la ton tai, trong khi so luong thien the Troia đa đuoc tim thay cua Sao Hoa (4 cho đen 2017) va Sao Hai Vuong (17 cho đen 2017) nho hon han. Cac tinh toan ve đong luc hoc quy đao cua Sao Tho va Sao Thien Vuong cho thay chung co the khong co cac thien the Troia nguyen thuy. Viec phat hien ra thien the Troia cua Trai Đat, 2010 TK7, đa đuoc cong bo boi NASA nam 2011.
Thuat ngu ve tinh Troia đe chi cac ve tinh nam gan điem Troia cua mot ve tinh lon hon. Cac ve tinh Troia đa biet đeu la cac ve tinh tu nhien cua Sao Tho. Telesto va Calypso la cac ve tinh Troia cua Tethys; va Helene cung Polydeuces la cac ve tinh Troia cua Dione. Cung co khai niem hanh tinh Troia, tren ly thuyet nam o gan điem Troia cua mot hanh tinh khac lon hon. He cac hanh tinh cung quay tren quy đao nhu vay đuoc cho la ton tai trong cac he sao khac, nhung cac khang đinh ve su ton tai cua cac he cung quay nhu vay o ben ngoai He Mat Troi đa đuoc rut lai.


Lich su quan sat va ten goi Nam 1772, nha toan hoc sinh ra o Y la Joseph-Louis Lagrange, khi nghien cuu bai toan ba vat the, tien đoan rang cac vat the nho co cung quy đao voi hanh tinh lon hon, trong chuyen đong cung quay quanh mot ngoi sao, se bi bay tai cac vi tri can bang ben o goc 60° phia truoc va phia sau hanh tinh. Vat the bi bay tai đay se chuyen đong cham quanh điem can bang theo quy đao nong noc hoac quy đao mong ngua. Cac điem can bang đuoc goi la điem Lagrange L4, phia truoc hanh tinh, va L5 phia sau hanh tinh.. Hon mot the ky sau khi Lagrange đua ra gia thuyet tren, tieu hanh tinh bi bay tai điem Lagrange đa đuoc quan sat lan đau tien, va nam o điem Lagrange cua Sao Moc.
E. E. Barnard phat hien ra mot vat the nhu vay, (12126) 1999 RM11 (đuoc đat ten la A904 RD vao thoi điem đo), nam 1904, nhung ong va cac nha khoa hoc khac chua nhan ra đuoc y nghia cua phat hien nay. Barnard đa cho rang ong quan sat đuoc ve tinh tu nhien cua Sao Tho Phoebe, co kich thuoc chi hai phut cung tren bau troi vao thoi điem đo, hoac mot tieu hanh tinh thong thuong nao đo. Vat the nay van chua đuoc đinh danh ro rang cho đen khi quy đao cua no đuoc tinh toan vao nam 1999.
Kham pha ve vat the nam o điem Lagrange can bang ben đau tien, đuoc chap nhan rong rai la boi Max Wolf o Đai thien van Bang Heidelberg-Konigstuhl vao thang 2 nam 1906. Wolf đa phat hien ra mot tieu hanh tinh nam o điem Lagrange L4 trong he thong Mat Troi–Sao Moc, sau nay đuoc đat ten la 588 Achilles. Trong cac nam 1906 va 1907 hai vat the co tinh chat tuong tu đuoc tim thay boi nha thien van Đuc August Kopff (624 Hektor va 617 Patroclus). Hektor, giong Achilles, nam o vung gan L4 đi truoc Sao Moc tren quy đao quanh Mat Troi, con Patroclus la tieu hanh tinh đau tien đuoc phat hien nam o điem Lagrange L5 đi sau Sao Moc tren quy đao quanh Mat Troi. Đen nam 1938, 11 vat the nam o cac điem Lagrange cua Sao Moc đa đuoc quan sat. Con so nay tang cham len 14 vao nam 1961. Khi thiet bi quan sat đuoc cai tien, toc đo kham pha tang nhanh: đen thang 1 nam 2000, 257 đa đuoc phat hien; đen thang 5 nam 2003, con so nay đa len 1600. Đen thang 2 nam 2014 đa co 3898 vat the đuoc biet nam o điem L4 cua Sao Moc va 2049 vat the đa đuoc tim thay o điem L5 cua Sao Moc,
Theo đe xuat cua Johann Palisa o Vienna, cac tieu hanh tinh đuoc phat hien nam o cac điem Lagrange L4 va L5 cua Sao Moc se đuoc đat ten theo cac anh hung noi tieng trong chien tranh thanh Troia - Palisa la nguoi đau tien tinh toan đuoc mot cach chinh xac quy đao cua cac tieu hanh tinh nay. Cac tieu hanh tinh nam o gan điem L4 đuoc đat ten theo cac vi anh hung Hy Lap co đai - la mot phe trong chien tranh thanh Troia. Do đo vung gan L4 đuoc goi la "nhom Hy Lap" (hoac "nhom Achilles"). Cac tieu hanh tinh nam o gan điem L5 đuoc đat ten theo cac vi anh hung cua thanh Troia - la phe con lai trong chien tranh thanh Troia. Nhu vay vung gan L5 đuoc goi la "nhom Troia". Hai tieu hanh tinh 617 Patroclus va 624 Hektor đuoc đat ten truoc khi quy tac tren đuoc đua ra, dan đen cach goi gian điep Hy Lap trong nhom Troia va gian điep Troia trong nhom Hy Lap.
Vi cac tieu hanh tinh o cac điem Lagrange cua Sao Moc đeu đuoc đat ten theo cac vi anh hung tham gia chien tranh thanh Troia, chung đuoc goi chung la cac tieu hanh tinh Troia. Sau nay, khi cac thien the nam o cac điem Lagrange can bang ben cua cac hanh tinh va thien the khac đuoc phat hien, thuat ngu đuoc mo rong thanh thien the Troia đe goi chung cac vat the nhu vay. Chung đuoc tim thay o cac điem Lagrange cua Sao Hai Vuong, Sao Hoa, Trai Đat, Sao Thien Vuong, va Sao Kim. Cac hanh tinh vi hinh nam o gan cac điem Lagrange cua cac hanh tinh khong phai la Sao Moc con đuoc goi la hanh tinh vi hinh Troia hay hanh tinh vi hinh Lagrange.


Trong He Mat Troi So luong cac thien the Troia cua Sao Moc đuoc cho la nhieu nhu so tieu hanh tinh trong vanh đai tieu hanh tinh.
Bon thien the Troia cua Sao Hoa đa đuoc biet đen: 5261 Eureka, (101429) 1998 VF31, (121514) 1999 UJ7 – đay la thien the duy nhat o điem L4 cua Sao Hoa, va (311999) 2007 NS2,. Ngoai ra cung co 2001 DH47, 2011 SC191, va 2011 UN63, chua đuoc chap nhan boi Trung tam Hanh tinh Vi hinh.
17 thien the Troia cua Sao Hai Vuong đa đuoc quan sat, tuy nhien so cac thien the Troia lon cua Sao Hai Vuong co the nhieu hon so voi Sao Moc toi mot bac đo lon.
2010 TK7 đa đuoc cong nhan la thien the Troia cua Trai Đat đau tien, vao nam 2011. No nam o điem Lagrange L4, đi truoc Trai Đat tren quy đao.
2011 QF99 đa đuoc xac nhan la thien the Troia cua Sao Thien Vuong đau tien, vao nam 2013. No nam o điem Lagrange L4 cua Sao Thien Vuong. Thien the Troia thu hai cua Sao Thien Vuong, 2014 YX49, đuoc cong bo vao nam 2017.
2013 ND15 la thien the Troia đau tien cua Sao Kim, đa đuoc quan sat. Tuy nhien no khong ton tai lau dai tren quy đao cua thien the Troia.
Cac tieu hanh tinh Ceres va Vesta cung co cac thien the Troia khong ton tai lau dai.


Đo on đinh quy đao Tinh on đinh cua he thong sao-hanh tinh-thien the Troia phu thuoc vao muc đo nhieu loan luc hap dan do cac vat the lan can gay ra. Nhieu loan cang manh thi quy đao cua thien the Troia cang kho on đinh lau dai.
He thong se nam trong trang thai can bang ben lau dai neu m1 > 100m2 > 10,000m3, voi m1, m2, va m3 lan luot la khoi luong cua sao, hanh tinh va thien the Troia.
Cu the hon, voi quy đao tron quanh sao, đieu kien đe đat on đinh lau dai la 27(m1m2 + m2m3 + m3m1) < (m1 + m2 + m3)2. Neu thien the Troia la vo cung be, m3→0, thi gioi han duoi cua m1/m2 la 25+√621/2 ≈ 24.9599. Neu khoi luong cua sao la vo cung lon, m1→+∞, thi trong đieu kien cua co hoc co đien, he thong luon can bang ben bat ke khoi luong cua hanh tinh va thien the Troia co nhu nao. Con neu m1/m2 = m2/m3, thi ca hai can lon hon 13+√168 ≈ 25,9615. Tuy nhien cac cong thuc nay chi đung cho bai toan ba vat the, khi xuat hien vat the thu tu hoac cac vat the khac nua, ngay ca khi nam o xa hoac co khoi luong nho, can cac ty so lon hon đe đam bao su on đinh lau dai cua he sao-hanh tinh-thien the Troia.


Xem them Quy đao Lissajous
Tieu hanh tinh Troia
Ve tinh Troia
Hanh tinh Troia
Vat the Lagrange


Ghi chu Tham khao