Nha Lieu hay Lieu trieu (gian the: 辽朝; phon the: 遼朝; Han-Viet: Lieu trieu; binh am: Liao Chao 907/916-1125), con goi la nuoc Khiet Đan (契丹國, đai tu Khiet Đan: ) la mot trieu đai phong kien do nguoi Khiet Đan kien lap trong lich su Trung Quoc, van nuoc keo dai tu nam 907 đen nam 1125, dai 218 nam (hoac keo dai 311 nam, đen nam 1218 neu tinh ca trieu Tay Lieu), đoi khang keo dai voi trieu Tong o phia nam.
Ngay 27 thang 2 nam 907, thu linh toc Khiet Đan la Gia Luat A Bao Co xung la "Thien hoang đe", đen ngay 17 thang 3 nam 916 thi Gia Luat A Bao Co đang co, xung la "Đai Thanh Đai Minh Thien hoang đe", quoc hieu la "Khiet Đan". Nam 918, Gia Luat A Bao Co đinh đo tai phu Lam Hoang (nay la Nam Ba La thanh, Ba Lam Ta, Xich Phong, Noi Mong). Nam 947, Gia Luat Đuc Quang nam ha Trung Nguyen, diet trieu Hau Tan, sau đo cai quoc hieu thanh "Đai Lieu", nam 983 thoi Lieu Thanh Tong thi đoi quoc hieu thanh "Khiet Đan", nam 1066 thoi Lieu Đao Tong thi đoi ve thanh "Đai Lieu", đen 25 thang 3 nam 1125 thi bi Kim tieu diet. Sau khi trieu Lieu diet vong, Gia Luat Đai Thach keo cac thuoc ha con lai doi ve phia tay, đen luu vuc song Chuy o mien bac Kyrgyzstan va mien nam Kazakhstan, lap ra Tay Lieu vao nam 1132. Nam 1211, Tay Lieu bi Khuat Xuat Luat soan vi, cuoi cung bi đe quoc Mong Co tieu diet vao nam 1218.
Quan điem rong rai nhat trong gioi su hoc cho rang tu "Khiet Đan" co y chi sat tinh luyen hoac đao kiem Va sau nay cai quoc hieu thanh "Lieu" thi cung la co y la sat, đong thoi "Lieu" cung la ten vung đat phat tuong cua nguoi Khiet Đan- luu vuc Lieu Thuy. Nguoi Khiet Đan va chinh quyen Trung Nguyen o phuong nam truong ky đoi khang, ho tu goi minh la "Bac trieu", va goi trieu đai Trung Nguyen la "Nam trieu".
Thoi toan thinh, trieu Lieu co cuong vuc đen bien Nhat Ban o phia đong, tay đen day nui Altay, bac đen khu vuc song Argun-Đai Hung An linh, nam đen song Bach Cau o nam bo tinh Ha Bac. Toc Khiet Đan von la mot dan toc du muc, hoang đe Lieu khien cho nong-muc nghiep cung phat trien phon vinh, lap ra the che quan ly đoc đao va tuong đoi hoan chinh. Trieu Lieu đat trong tam vao vung đat phat tuong dan toc Khiet Đan, thong tri rieng re dan toc du muc va dan toc nong nghiep đe bao ton đac tinh dan toc, chu truong dua theo tap quan ma cai tri, khai sang ra the che chinh tri luong vien che. Đong thoi, nguoi Khiet Đan cung tao ra van tu Khiet Đan, bao ton van hoa cua minh. Ngoai ra, Lieu cung tiep thu van hoa tu Bot Hai, Ngu Đai, Bac Tong, Tay Ha va cac nuoc Tay Vuc, co hieu qua trong viec xuc tien cac mat chinh tri, kinh te, van hoa phat trien. Luc luong quan su va tam anh huong cua Lieu bao trum ca khu vuc Tay Vuc, vi vay sau khi trieu Đuong diet vong, cac nuoc Trung A, Tay A, va Đong Au xem trieu Lieu (Khiet Đan) la danh xung đai dien cho Trung Quoc.


Lich su = Quat khoi va kien quoc =

Nguoi Khiet Đan von la hau due cua nguoi Tien Ti, xuat hien tu thoi Bac Nguy Đao Vu Đe, đuong thoi tu cu o khu vuc thuong du Lieu Thuy, tu xung la hau due cua thanh nguu bach ma. Nam 648 thoi Đuong Thai Tong, trieu Đuong đat ra Tung Mac đo đoc phu o vung đat nguoi Khiet Đan cu tru. Kha han Khiet Đan la Ly Quat Ca (窟哥) nham chuc đo đoc đong thoi đuoc vua Đuong Thai Tong ban cho ho Ly, goi la Ly Quat Ca (李窟哥). Nam 654 nuoc Cao Cau Ly (đoi vua Cao Cau Ly Bao Tang Vuong) tan cong toc Khiet Đan (đoi Kha han A Bat Co) o phia bac Doanh Chau nha Đuong, nhung nguoi đa lien minh voi nha Đuong (đoi vua Đuong Cao Tong). Nam 658 Tiet Nhan Quy dan quan Đuong đen Hac Son đanh bai quan Khiet Đan (đoi Kha han A Bat Co). Đen nam 660 thoi Đuong Cao Tong thi nguoi Khiet Đan do Kha han Ly Tan Trung (李盡忠) cam đau đa noi day tu lap nhung van giu chuc Tung Mac đo đoc cua nha Đuong, lam tuong theo nha Đuong đi đanh Cao Cau Ly nam 661 - 662, đi tieu diet Cao Cau Ly nam 668.
Đen nam 696, thoi Vo Tac Thien, Kha han Khiet Đan la Ly Tan Trung đuoc su giup đo cua cha con Đai Trong Tuong va Đai To Vinh cung voi Khat Tu Bi Vu (Gulsabiwu) nguoi Mat Hat (to tien cua nguoi Nu Chan) đa noi day chong lai nha Chu, lap ra Đai Khiet Đan quoc o Doanh Chau, tu xung la Vo Thuong Kha han. Vo Tac Thien lien tuc bai tran truoc Ly Tan Trung. Ly Tan Trung chia quan hai nga đanh sang đong va tay cua nha Chu: cha con Đai Trong Tuong va Đai To Vinh cung Khat Tu Bi Vu tien đanh An Đong đo ho phu o phia đong, chiem đuoc cac thanh tri cua nha Chu o An Đong đo ho phu va đat nen mong cho viec thanh lap vuong quoc Bot Hai vao nam 698; canh quan đanh ve phia tay do Ly Giai Co va Lac Vu Chinh chi huy, lien ket voi nguoi Kho Mac He vuot Van Ly Truong Thanh đanh chiem hang loat chau quan cua nha Chu. Thang 10 am lich nam 696, Ly Tan Trung qua đoi, em re la Ton Van Vinh (孫萬榮) len ke vi lam Kha han cua Đai Khiet Đan quoc. Vo Tac Thien lien minh voi A Su Na Mac Xuyet cua Han quoc Hau Đot Quyet tan cong Ton Van Vinh, bat đuoc Ton Van Vinh nhung đe ong ay vuot nguc. Ton Van Vinh tiep tuc lenh cho Ly Giai Co va Lac Vu Chinh nam ha, đanh đen gan thanh Lac Duong, lam lung lay chinh quyen cua Vo Tac Thien. Đau nam 697, Vo Tac Thien phai phai Vuong Hieu Kiet tien đanh Đai Khiet Đan quoc o Đong Hap Thach Coc nhung bi nguoi Khiet Đan đanh bai, Vuong Hieu Kiet cung tu tran. Sau đo Vo Tac Thien lai lien minh voi A Su Na Mac Xuyet cua Han quoc Hau Đot Quyet cung tan cong Ton Van Vinh. Ky nay nguoi Kho Mac He cung ve phe cua nha Chu va Đot Quyet nen Ton Van Vinh lien tiep bai tran. Ban than Ton Van Vinh bi thuoc ha am sat. Đai Khiet Đan quoc bi tieu diet vao nam 697, tan du nguoi Khiet Đan chay sang voi cha con Đai Trong Tuong va Đai To Vinh o phia đong cua Lieu Ha. Hai tuong Khiet Đan la Ly Giai Co va Lac Vu Chinh quy hang Vo Tac Thien. Vo Tac Thien lap Ly That Hoat lam Kha han moi cua toc Khiet Đan va lenh cho Ly Giai Co va Lac Vu Chinh tien đanh cha con Đai Trong Tuong va Đai To Vinh. Nguoi Khiet Đan khi đo bi phan hoa vao hai ben Ly Giai Co va Đai Trong Tuong, va ho phai giao chien voi nhau. Đai chien Thien Mon Linh no ra, Đai Trong Tuong va Khat Tu Bi Vu (Gulsabiwu) nguoi Mat Hat (thuy to cua nguoi Nu Chan) tu chien, Đai To Vinh len thay cha lanh đao dan Cao Cau Ly va Mat Hat va đanh bai 20 van quan Chu do Ly Giai Co va Lac Vu Chinh chi huy vao nam 698. Đai To Vinh lap nuoc Đai Chan, sang nam 712 đoi ten thanh vuong quoc Bot Hai. Vo Tac Thien lap Cao Đuc Vu lam đo ho o Lieu Đong đe chong Đai To Vinh nhung Cao Đuc Vu tu lap ra Tieu Cao Cau Ly vao nam 699 chong lai nha Chu cua ba ta. Vo Tac Thien phai lenh cho Ly Giai Co va Lac Vu Chinh tien đanh ca Đai To Vinh va Cao Đuc Vu. Ly Giai Co keo ca Kha han Ly That Hoat cua toc Khiet Đan cung đanh Đai To Vinh. Đen nam 705 Đai To Vinh đanh bai va tieu diet ca Ly Giai Co va Lac Vu Chinh. Sau đo Kha han Ly That Hoat cua Khiet Đan thiet lap hoa binh voi Đai To Vinh, quay giao lai voi nha Đuong (khi đo Vo Tac Thien đa bi lat đo). Cac Kha han Khiet Đan ve sau thuong xuyen lien minh voi nguoi Kho Mac He đanh pha bien gioi đong bac nha Đuong.
Gia Luat A Bao Co sinh nam 872, la con trai cua tu truong Điet Lat bo. Đuong thoi, Điet Lat la bo lac lon nhat va manh nhat trong so tam bo lac Khiet Đan lien minh; tuy nhien, ngoi vi đai han nam trong tay Dieu Lien thi. Nam 901, A Bao Co đuoc hoi đong bo lac bau lam tu truong Điet Lat bo. Nam 903, A Bao Co tro thanh lanh đao quan su cua toan the nguoi Khiet Đan, chi duoi quyen Đai han. Nam 905, Gia Luat A Bao Co ket nghia huynh đe voi Tan vuong Ly Khac Dung- mot trong cac quan phiet chinh thoi van Đuong. Gia Luat A Bao Co sau đo thay the Ngan Đuc Can kha han, ket thuc chin đoi Dieu Lien thi nam giu ngoi vi kha han, tro thanh kha han vao nam 907. Cung nam A Bao Co tro thanh đai han, tai Trung Nguyen, quan phiet Chu On soan Đuong xung đe, mo ra thoi ky Ngu Đai Thap Quoc đay bien đong. Gia Luat A Bao Co truoc sau tran ap cac quy toc Khiet Đan lam loan, chinh phuc cac bo lac Kho Mac He, That Vi, Hiet Kiet Tu, Tro Boc; đong thoi khong che khu san xuat muoi o Mong Co; tren phuong dien kinh te va quan su đeu rat cuong thinh.

Trong phan lon lich su Trung Quoc, ngoi vi hoang đe đuoc truyen theo che đo the tap; tuc đuoc truyen tu cha cho con trai ca khi nguoi cha qua đoi. Trong khi đo, mac du nguoi Khiet Đan cung ke vi dua tren quan he gia đinh, song yeu to quan trong la kha nang cua nguoi đo, toan bo cac huynh đe va chau trai cung nhu con trai cua vi thu linh truoc đeu co the ke vi hop le. Nhung thu linh Khiet Đan chac rang se ban giao quyen luc cho mot nguoi ho noi sau nhiem ky ba nam. Tu nam 907 đen nam 910 quyen luc cua A Bao Co khong bi thach thuc. Tuy nhien, sau nam 910, khi A Bao Co bo qua truyen thong Khiet Đan la can giao lai ngoi vi đai han cho mot thanh vien khac trong gia toc, quyen cai tri cua ong bi thach thuc truc tiep. Trong ca nam 912 va 913, cac thanh vien trong gia toc cua A Bao Co, bao gom hau het cac em trai cua ong, co gang tien hanh noi day vu trang. Sau khi cuoc noi day đau tien bi phat giac va đanh bai, A Bao Co tha thu cho nhung nguoi chu muu. Sau lan thu hai, chi co cac em trai cua ong đuoc tha, nhung nguoi chu muu khac bi xu tu. Cac em cua ong tiep tuc am muu lam phan vao cac nam 917 va 918, song đeu de dang bi đe bep. Ngay 17 thang 3 nam 916, Gia Luat A Bao Co kien lap Khiet Đan Quoc, tuc Lieu Thai To. A Bao Co tien hanh mot so thay đoi đe khien quoc gia Khiet Đan tien gan hon đen mo hinh quan ly nha nuoc cua cac trieu đai Trung Hoa. Ong xung đe va đat ra nien hieu, xac đinh con truong la Gia Luat Boi lam nguoi ke vi, uy quyen xay dung mieu tho Khong Tu. Hai nam sau, Da Luat A Bao Co thanh lap thu đo Thuong Kinh, dua theo mo hinh thu đo Trung Hoa.
Lieu Thai To cuong đoat nhan khau o Trung Nguyen, thu nap cac luu dan Ha Bac chay chien loan, cho xay thanh theo phong cach Trung Nguyen đe an tri ho. Đong thoi, Lieu Thai To cung bo nhiem su dung nhung nguoi Han nhu Han Dien Huy, Han Tri Co, Khang Mac Ky va Lu Van Tien. Nam 918, Lieu Thai To cho xay hoang đo phu Lam Hoang, nay thuoc Ba Lam Ta cua Noi Mong. Hai nam sau, Lieu Thai To lai sang kien ra đai tu Khiet Đan đong thoi thuc đay viec su dung. Tren phuong dien quan su, Lieu Thai To vao nam 925 đong chinh vuong quoc Bot Hai (đoi vua Đai Nhan Soan), đen nam 926 thi diet đuoc vuong quoc Bot Hai. Sau đo tren lanh tho cu cua nuoc nay lap ra nuoc Đong Đan đe thong tri dan Bot Hai, lap Hoang thai tu Gia Luat Boi lam Đong Đan hoang vuong. Lieu Thai To luon co y đo nam ha Trung Nguyen,


= Lieu Thai Tong ke vi =
Nam 916, Gia Luat A Bao Co chinh thuc chi đinh Gia Luat Boi lam nguoi ke vi. Ke vi theo hinh thuc the tap la tieu chuan co tu lau trong van hoa Han, song khong đuoc nguoi Khiet Đan chap thuan, gay ra xich mich giua mong muon cua Gia Luat A Bao Co va su tin tuong cua thuong tang Khiet Đan, trong đo co Hoang hau Thuat Luat Binh. Gia Luat A Bao Co cam nhan đuoc kha nang qua trinh ke vi co the roi vao kho khan, do vay ong buoc cac thu linh Khiet Đan phai the trung thanh voi Gia Luat Boi sau khi ong bo nhiem nguoi con nay la nguoi ke vi. Đoi voi nguoi Khiet Đan, đieu nay đuoc xem la mot đong thai mang tinh cap tien. Xich mich giua ke vi theo the tap hay chon ung cu vien manh nhat dan đen cac cuoc khung hoang ke vi lap đi lap lai trong hoang toc Gia Luat, lan đau tien dien ra sau cai chet đot ngot va bat ngo cua Gia Luat A Bao Co vao nam 926.
Gia Luat Boi khi đo 26 tuoi, ong la mot nha thong thai, do vay mang nhieu net cua gioi quy toc Trung Hoa; ong la mot chuyen gia ve am nhac, y hoc, boi toan, hoi hoa va van chuong (bang ca tieng Han va Khiet Đan). Ong cung la mot quan nhan co đay đu tai nang, lanh đao binh si Khiet Đan chien đau trong chien dich tieu diet Bot Hai. Sau khi chien dich ket thuc voi thang loi cua Lieu vao nam 926, Gia Luat A Bao Co ban cho Gia Luat Boi quyen quan ly lanh tho vua chinh phuc đuoc, lanh tho nay tro thanh nuoc Đong Đan, con Gia Luat Boi tro thanh Đong Đan hoang vuong.
Hoang hau Thuat Luat Binh la mot nhan vat manh me khac thuong. Thuat Luat Binh tung chi huy mot đoi quan gom 20 van ki binh lam nhiem vu duy tri trat tu trong luc Gia Luat A Bao Co tien hanh chien dich quan su o ben ngoai. Ba cung tung tu minh lanh đao chien dich quan su. Sau khi phu quan qua đoi, Hoang hau tu choi tuan tang cung ong theo phong tuc truyen thong cua Khiet Đan, va chon cach chat đut ban tay phai đe chon theo ong. Thuat Luat Binh sau đo nam giu quyen luc ve quan su va dan su, va co the giam sat viec ke vi hoang vi theo đieu kien cua ba. Viec Hoang hau tu choi tu tu đe tuan tang cung phu quan khien phong tuc lau đoi nay cham dut.
Do Hoang vuong Gia Luat Boi mang ca gia tri Han va Khiet Đan, Hoang hau Thuat Luat Binh phan đoi Da Luat Boi tro thanh hoang đe. Ba tin rang su coi mo cua Gia Luat Boi voi van hoa Han co the lam suy giam kha nang lanh đao cua ong trong vai tro la mot nguoi Khiet Đan, thay vao đo ba ung ho nguoi con trai thu hai cua Gia Luat A Bao Co, la nguoi mang tinh truyen thong hon, đo la Gia Luat Đuc Quang, su ung ho danh cho Gia Luat Đuc Quang con đen tu gioi quy toc Khiet Đan. Nhan thay rang minh khong the ke vi hoang vi, va se nguy hiem neu co gang tien hanh, Gia Luat Boi đanh van đong cho em trai ke vi, va đen cuoi nam 927, ong chinh thuc tuyen bo voi Thuat Luat Binh rang Gia Luat Đuc Quang co kha nang hon, ve mat chuc nang thi ket thuc kha nang ong co the thach thuc viec Gia Luat Đuc Quang đang co.
Mac du Gia Luat Boi tu nguyen tu bo quyen ke vi hoang vi, song Hoang đe Gia Luat Đuc Quang van xem anh trai la mot moi đe doa. Gia Luat Boi van giu chuc Đong Đan hoang vuong, va tro lai Đong Đan sau khi tu bo quyen ke vi hoang vi. Đe ngan can Gia Luat Boi tao lap quyen luc rieng tai Đong Đan, Gia Luat Đuc Quang ha lenh rang thu đo cua Đong Đan va toan bo dan trong thanh phai doi đen khu vuc nay la Lieu Duong. Ban than Hoang vuong Gia Luat Boi bi đat duoi su giam sat cua Hoang đe. Nam 930, Hoang vuong Gia Luat Boi chay sang Hau Đuong, tai đay ong tro thanh mot khach quy cua Hau Đuong Minh Tong Ly Tu Nguyen, tham chi con đuoc vi Hoang đe nay ban cho ho Ly cua hoang toc.


= Nam ha Trung Nguyen =
Sau khi Hau Đuong Minh Tong qua đoi vao nam 933, trieu Hau Đuong bat đau sup đo vi cuoc khung hoang ke vi noi bo. Con trai va nguoi ke thua cua Hau Đuong Minh Tong la Ly Tung Hau chi tri vi đuoc ba thang roi bi sat hai trong cuoc chinh bien vao nam 934, thu linh chinh bien la Ly Tu Nguyen tro thanh hoang đe, tuc Hau Đuong Mat Đe. Gia Luat Boi la khach quy cua trieu đinh Hau Đuong, ong viet thu cho Gia Luat Đuc Quang, khuyen em trai xam luoc Hau Đuong, song Gia Luat Đuc Quang khong lam theo. Nam 936, Ha Đong tiet đo su Thach Kinh Đuong cua Hau Đuong tu xung la "nhi hoang đe", cat nhuong Yen Van thap luc chau lam đieu kien, thinh cau Lieu Thai Tong chi vien tan cong Hau Đuong. Gia Luat Đuc Quang tu than suat 5 van ky binh, đanh bai quan Hau Đuong o Tan Duong, Lac Duong; cuoi cung hiep tro Thach Kinh Đuong đanh diet Hau Đuong, Thach Kinh Đuong thanh lap nha Hau Tan. Đe cai tri nguoi Han o Yen Van thap luc chau, Lieu Thai Tong lua chon phuong thuc "nhan tuc nhi tri" (theo tap quan ma cai tri), tien hanh phan tri đoi voi nguoi Khiet Đan va nguoi Han, thi hanh luong vien che Nam dien quan va Bac dien quan. Đong thoi, Lieu Thai Tong cung đoi U Chau thanh Nam Kinh, Van Chau thanh Tay Kinh. Yen Van thap luc chau la lanh tho trai dai tu Đai Đong (Son Tay) hien nay đen bo bien cua Bot Hai o phia đong Bac Kinh hien nay. Do Yen Van thap luc chau co nhieu cua ai va thanh chien luoc, nguoi Khiet Đan nay co the tiep can vung binh nguyen o Hoa Bac.
Moi quan he giua Lieu va Hau Tan tro nen cang thang sau khi Thach Kinh Đuong qua đoi vao nam 942 va Thach Trong Quy ke vi, Thach Trong Quy chi thuong bieu xung la "ton" (chau) thay vi xung than voi Lieu Thai Tong. Quanh Thach Trong Quy la cac quan su chong Khiet Đan, va đen nam 943 thi Thach Trong Quy truc xuat su Khiet Đan khoi kinh thanh Khai Phong va tich thu tai san cua cac thuong nhan Khiet Đan trong thanh. Trong nhung nam cuoi cua minh, Gia Luat Đuc Quang tien hanh chien dich xam luoc Hau Tan, chien dich nay phai mat đen ba nam va quan Khiet Đan phai đoi mat voi nhieu tro ngai, đen cuoi nam 946 thi tuong chi huy quan đoi chong Khiet Đan cua Hau Tan quyet đinh đau hang Gia Luat Đuc Quang, quan Khiet Đan co the tien vao Khai Phong vao ngay 10 thang 1 nam 947 ma khong gap khang cu.

Thang 2, Lieu Thai Tong cai quoc hieu thanh "Đai Lieu", trieu Lieu chinh thuc thanh lap. Mac du Lieu Thai Tong co y muon truong ky muu hoach phat trien Trung Nguyen, song vi binh si Khiet Đan cuop đoat tai vat cua nhan dan, khong đe cho cac tiet đo su tro ve noi tran thu, khien dan Trung Nguyen phan khang. Thang 4, Lieu Thai Tong buoc phai dan quan ve bac, benh mat tai Loan Thanh o Ha Bac. Viec Lieu Thai Tong qua đoi dan đen cuoc khung hoang ke vi thu hai, mot lan nua chu muu la thai hau Thuat Luat Binh va đuoc thuc đay bang cuoc xung đot giua phong tuc the tap cua nguoi Han va truyen thong ke vi Khiet Đan. Gia Luat Nguyen la con trai ca cua Hoang vuong Gia Luat Boi va la chau trai cua Lieu Thai Tong, xung đe trong khi van o Ha Bac. Gia Luat Nguyen thap tung Hoang đe trong cuoc xam luoc Hau Tan, va thu đuoc danh tieng nhu la mot chien binh va chi huy co kha nang, mot nguoi co tinh cach nha nhan va hao hiep. Ung Thien thai hau ung ho em trai cua Lieu Thai Tong la Gia Luat Ly Ho. Thai hau phai hai đoi quan lan luot đen đoi mat voi Gia Luat Nguyen, song ho đeu bi đanh bai. Gia Luat Ly Ho khong đuoc long gioi quy toc Khiet Đan, do vay khong the thu đuoc đu su ung ho đe tiep tuc thach thuc Gia Luat Nguyen, va sau mot hoa uoc do đai than Gia Luat Oc Chat dan xep, Gia Luat Nguyen chinh thuc đam nhiem vai tro hoang đe, tuc Lieu The Tong. Lieu The Tong nhanh chong đay Thuat Luat thai hau va Gia Luat Ly Ho khoi kinh thanh, ket thuc tham vong chinh tri cua ho.
Lieu The Tong bo nhiem su dung hien than Gia Luat Oc Chat, tien hanh mot loat cai cach, hop nhat Nam dien quan va Bac dien quan thoi Lieu Thai Tong, thanh lap Nam Bac Khu mat vien, phe Nam Bac đai vuong. Ve sau, Nam Bac Khu mat vien hop nhat thanh mot Khu mat vien. Cai cach cua Lieu The Tong khien trieu Lieu chuyen tu hinh thuc lien minh bo lac sang thoi đai trung uong tap quyen. Trong thoi gian Lieu The Tong tai vi, ong van giu ky vong chiem linh Trung Nguyen, nhieu lan dung binh đoi voi chinh quyen Trung Nguyen. Tuy nhien, Lieu The Tong lai la nguoi hieu tuu sac, yeu thich san ban. Nhung nam cuoi, Lieu The Tong dung gian ninh than, giam phong thuong, khien trieu đinh khong đuoc chinh tri, chinh tri hu bai. Thang chin nam 951, Lieu The Tong hiep tro Bac Han tan cong Hau Chu, luc hanh quan đen Tuong Co Son o Quy Hoa (nay thuoc Ho Hoa Hao Đac), bo binh Lieu van chua đen noi, nen truoc tien ong đong quan tai Hoa Than Đien (nay o phia tay Tuyen Hoa, Truong Gia Khau). Trong thoi gian nay, ong uong ruou, đanh nguoi, san ban khien cho nhieu nguoi bat man, cuoi cung bi Gia Luat Sat Cat giet chet trong luc đang mo mang.


= Suy thoai va on đinh =
Nam 951, Gia Luat Sat Cat giet Lieu The Tong, đong thoi tu tien hanh xung đe. Con ca cua Lieu Thai Tong la Gia Luat Canh cung voi Gia Luat Oc Chat suat quan giet chet Gia Luat Sat Cat, sau đo Gia Luat Canh đuoc lap lam hoang đe, tuc Lieu Muc Tong, la hoang đe Lieu thu hai va cuoi cung khong phai la hau due truc tiep cua Gia Luat Boi. Lieu Muc Tong tuy khong thich nu sac, song lai hay uong ruou, đen sang moi ngu, trua moi tinh day, nen thuong khong lo trieu chinh, quoc nhan goi la "thuy vuong" (tuc vua ngu). Vao tien ky thoi Lieu Muc Tong, noi bo trieu đinh khong on đinh, trong long bat đong, phat sinh cac su kien lam loan hoac chay đen Trung Nguyen: thang 6 nam 952, Tieu Mi Co Đac muon phan Lieu chay sang Hau Chu, viec bai lo nen bi giet. Thang 7, Chinh su lenh Gia Luat Lau Quoc va Lam nha Gia Luat Đich Liet am muu lam loan, bi troc na, roi bi xu tu. Thang 10 nam 953, con cua Gia Luat Ly Ho la Gia Luat Uyen va nhung nguoi khac muu phan, sau khi bai lo thi bi troc na. Thang 7 nam 960, Chinh su lenh Gia Luat Tho Vien va Thai bao So A Bat muu phan, viec that bai va bi xu tu. Sang thang 10, con cua Gia Luat Ly Ho la Gia Luat Hi An muu phan, viec that bai nen bi troc na, do khai rang su viec cua lien he voi Gia Luat Ly Ho nen Gia Luat Ly Ho bi giam vao nguc đen chet.

Do cuc the chinh tri co nhieu bien đong, Lieu Muc Tong buoc phai đinh chi chinh sach nam phat Trung Nguyen cua Thai Tong va The Tong, nham khoi phuc quoc luc bi ton hai do chien su truong ky; lien hiep voi Nam Đuong, Bac Han đoi khang voi Hau Chu đang dan cuong thinh. Nam 959, Hau Chu phat đong Bac phat, Ninh chau thu su Vuong Hong cua Lieu dang thanh đau hang. Quan Hau Chu sau đo đanh chiem Ich Luat quan, Ngoa Kieu quan, Mac Chau, Doanh Chau thu su Luu So Tin, Cao Ngan Huy cung dang thanh đau hang. Đuong thoi, Hau Chu The Tong muon nhan luc si khi đang len ma tien thang đen U Chau, Lieu Muc Tong tham chi con co y đinh tu bo Yen Van thap luc chau. Cuoi cung, Hau Chu The Tong bi benh nang nen tro ve nam, Mac Chau va Doanh Chau tro thanh lanh tho Hau Chu, quan Lieu tang cuong phong ngu, khong dam nam ha. Ban than Lieu Muc Tong la nguoi hieu sat, thuong tu tay giet nguoi. Đong thoi, ong yeu thich san ban đen noi "ca thang khong lam trieu", đen thang 2 nam 969 thi bi nguoi hau sat hai. Con cua Lieu The Tong la Gia Luat Hien đuoc ton lam hoang đe, tuc Lieu Canh Tong.
Lieu Canh Tong can man xu ly chinh su, trong dung hien than nhu Chat Phuong hay Quach Tap, trieu Lieu xuat hien mot giai đoan tuoi sang. Đe giai quyet tinh trang hoang toc muu phan thoi Lieu Muc Tong, Lieu Canh Tong chon thi hanh chinh sach khoan hong hon, do vay so nguoi muu loan it đi, thuong tang tuong đoi on đinh. Ve chinh sach đoi ngoai, Lieu Canh Tong chon chinh sach khong chu đong nam ha Trung Nguyen, chi vien tro cho Bac Han. Vao tien ky thoi Lieu Canh Tong, trieu Lieu va Bac Tong trao đoi su than qua lai, chuc mung nhau vao dip le tet. Tong Thai Tong Trieu Khuong Nghia sau khi thong nhat Giang Nam, đen nam 979 thi than chinh Bac Han, trieu Lieu phai may van binh chi vien Bac Han. Thang ba, quan Lieu giao chien voi quan Tong tai Bach Ma Linh, ket qua quan Lieu bi đanh bai, tuong Lieu Gia Luat Đich Liet chien tu. Thang sau, hoang đe Bac Han la Luu Ke Nguyen hang Tong. Trieu Lieu thay đoi chien luoc, đem luc luong chu yeu đen co thu U-Ke. Tong Thai Tong thua thang tien cong U Chau, trieu Lieu phai cac danh tuong Gia Luat Sa, Gia Luat Huu Ca, Gia Luat Ta Chan suat quan, cung quan Tong giao chien tai Cao Luong Ha (nay o ben ngoai Tay Truc Mon cua Bac Kinh), đanh bai đuoc quan Tong, Tong Thai Tong chi co the thoat than. Do Lieu Canh Tong than the yeu đuoi, nhieu benh, co khi khong the thuong trieu, đai su quoc gia phan lon do Hoang hau Tieu Xuoc hiep tro xu ly.


= Thanh Tong thinh the =

Nam 982, Lieu Canh Tong benh mat, Lieu Thanh Tong Gia Luat Long Tu ke vi, ton Tieu Xuoc lam hoang thai hau, Tieu thai hau nhiep chinh. Đuong thoi, Tieu thai hau 30 tuoi, con Lieu Thanh Tong 12 tuoi, vi cha cua Tieu thai hau la Tieu Tu On bi giet vao nam 970 va khong co nguoi ke tu nen khien cho Tieu thai hau khong co ngoai thich đe dua vao. Cac vuong tong that ung binh, khong che trieu đinh, tao thanh moi đe doa lon đoi voi Thai hau va Hoang đe. Tieu thai hau truoc tien trong dung đai than Gia Luat Ta Chan, Han Đuc Nhuong tham gia quyet đinh đai su, quan su o mat nam uy thac cho Gia Luat Huu Ca, thay the mot loat đai than, đong thoi ha lenh cam chu vuong thiet yen chieu đai lan nhau, yeu cau ho khong co viec thi khong ra khoi cua, đong thoi no luc giai tru binh quyen cua ho. Sau cac hanh đong nay, đia vi cua Lieu Thanh Tong va Tieu thai hau tro nen on đinh. Tieu thai hau nhiep chinh trong 27 nam, co tin đon rang ba tung tai gia voi Han Đuc Nhuong. Trong thoi gian chap chinh, Tieu thai hau tien hanh cai cach, tan luc phat trien quoc gia, chu trong trong trot, xay dung cong trinh thuy loi, giam thieu thu thue, chinh đon viec cai tri cua quan lai, huan luyen quan đoi, khien cho bach tinh trieu Lieu phon vinh, the nuoc cuong thinh. Nam 1009, sau khi Lieu Thanh Tong than chinh, trieu Lieu đat đen đinh cao cua minh, ve co ban tiep tuc phong mao trieu Lieu thoi Tieu thai hau chap chinh, phan đoi hinh phap nghiem khac, phong chong viec tham o. Tren khia canh van hoa va giao duc, Lieu Thanh Tong cho tien hanh che đo khoa cu, bien tu kinh Phat, Phat giao het suc thinh hanh. Trong thoi gian tai vi, Lieu Thanh Tong tien hanh chinh chien tu phuong, thuong xuyen gianh chien thang truoc Tong, bat đuoc danh tuong Duong Nghiep cua Tong.
Sau khi trieu Tong lap quoc, lien co y đinh thu phuc Yen Van thap luc chau, hai lan tien hanh bac phat vao cac nam 979 va 986, song đeu bi quan Lieu đanh bai. Đe giai quyet đoi khang truong ky giua Lieu va Tong, Tieu thai hau va Lieu Thanh Tong vao nam 1004 suat đai quan than chinh Tong. Tong Chan Tong so đich, muon thien đo ve nam, song do Te tuong Khau Chuan kien tri thuyet phuc nen Hoang đe Tong đich than đen Thien Chau (nay o Boc Duong, Ha Nam) đoc chien. Si khi quan Tong tang manh, đanh bai quan tien phong cua Lieu, tuong Lieu Tieu That Lam chien tu. Quan Lieu lo so, đe xuat hoa uoc. Tong Chan Tong vao nam sau cung voi Lieu lap hoa uoc, quy đinh moi nam Tong phai cong cho Lieu 10 van lang bac, 20 van that lua, hai ben giu gin cuong gioi, khong quay roi lan nhau, tro thanh hai nuoc huynh đe, tuc Thien Uyen chi minh, tu đo hai trieu hoa hao suot trong 120 nam sau. Lieu Thanh Tong cung ket hao voi Tay Ha, song Tay Ha lai dao đong giua Tong va Lieu đe ton tai, hinh thanh cuc the chan vac ba nuoc Tong-Lieu-Ha.


 Cao Ly quy phuc  Khi Gia Luat A Bao Co chinh phuc vuong quoc Bot Hai vao nam 926 (đoi vua Đai Nhan Soan), hau het cu dan nuoc nay bi tai đinh cu tai khu vuc nay thuoc Lieu Ninh. Co it nhat ba nhom van con o lai lanh tho cu cua Bot Hai, mot trong so đo thanh lap nen nuoc Đinh An. Mac du phat đong hai cuoc xam luoc vao nam 975 va 985, Lieu van khong the đanh bai Đinh An. Khong the tru khu moi đe doa, Lieu quyet đinh dung nen ba phao đai voi quan đon tru o khu vuc thung lung song Ap Luc.

Cac hanh đong quan su nay dien ra rat gan voi lanh tho Cao Ly, cong them Lieu tung du tinh xam luoc vao Cao Ly nam 947 (song huy bo), cung quan he ngoai giao va van hoa ben chat giua Cao Ly va Tong, quan he Lieu-Cao Ly do vay cuc ky kem. Ca Lieu va Cao Ly đeu nhin nhan đoi phuong nhu mot moi đe doa quan su; Lieu so rang Cao Ly se co gang kich đong cac cuoc noi loan trong so cu dan Bot Hai song tai lanh tho Lieu, trong khi Cao Ly lo so bi Lieu xam luoc. Lieu xam luoc Cao Ly lan đau vao nam 992, suat mot đoi quan ma cac tuong linh Lieu tuyen bo la co 80 van nguoi, yeu cau Cao Ly nhuong cho Lieu mot so lanh tho quanh song Ap Luc. Cao Ly keu goi đong minh quan su la Tong giup đo, song khong co su ho tro nao cua Tong đoi voi Cao Ly. Lieu tien quan vung chac ve phia nam, đen khu vuc song Thanh Xuyen, tai đay Lieu keu goi tien hanh cac cuoc đam phan giua cac lanh đao quan su cua hai ben. Lieu thoat đau yeu cau Cao Ly đau hang hoan toan, Cao Ly Thoat đau cung co ve nhu san long tinh đen chuyen nay, song nha đam phan Cao Ly cuoi cung thuyet phuc đuoc phia Lieu chap thuan mot giai phap ma theo đo Cao Ly tro thanh nuoc chu hau cua Lieu. Nam 994, trao đoi ngoai giao theo thuong le giua Lieu va Cao Ly đuoc bat đau, con moi quan he giua Cao Ly va Tong khong the am len.
Hoa binh khong keo dai hai thap nien, đen nam 1009 thi tuong Cao Ly la Khang Trieu (康兆; Gang Jo) sat hai Cao Ly Muc Tong Vuong Tung va đua Vuong Tuan len ngoi nham lam nhiep chinh cho tieu vuong. Lieu ngay lap tuc phai mot đoi quan gom 40 van nguoi sang Cao Ly đe trung phat Khang Trieu, tuy nhien sau mot giai đoan đau gianh đuoc thang loi quan su va cac no luc đam phan hoa binh that bai, Lieu va Cao Ly buoc vao mot thap nien chien tranh lien tuc. Nam 1018, Lieu phai đoi mat voi that bai quan su lon nhat trong lich su cua minh, song đen nam 1019 thi ho đa san sang tap hop đai quan đe tien sang Cao Ly. Vao luc nay, ca hai ben đeu nhan thay rang ho khong the đanh bai đoi phuong ve quan su, do vay vao nam 1020, Cao Ly Hien Tong tiep tuc trieu cong cho Lieu, va vao nam 1022 thi Lieu chinh thuc cong nhan tinh hop le cua Cao Ly Hien Tong. Cao Ly tu đo duy tri vi the la chu hau cua Lieu, va quan he giua hai ben trong trinh trang hoa binh cho đen khi Lieu diet vong.


= Chan vac ba nuoc =

Nam 1031, Lieu Thanh Tong qua đoi, con ca Da Luat Tong Chan ke vi, tuc Lieu Hung Tong. Me đe cua Lieu Hung Tong la Tieu Nau Can (tuc Phap Thien thai hau) tu lap lam hoang thai hau mac du co xuat than cung nu, đong thoi nhiep chinh va buc tu me nuoi cua Lieu Hung Tong la Te Thien hoang hau Tieu Bo Tat Ca. Phap Thien thai hau trong dung nhung tham quan o lai tung bi phat vinh vien khong đuoc dung duoi thoi Lieu Thanh Tong, cung nhu nguoi than cua ho. Lieu Hung Tong khong co quyen luc nen khong the ngan can, mau tu do vay ket oan. Phap Thien thai hau khong tin nhiem Lieu Hung Tong, co y muon cai lap thu tu la Da Luat Trong Nguyen lam hoang đe, song Da Luat Trong Nguyen lai to cao viec nay cho Hung Tong. Hung Tong tuc gian khong the nin nhin đuoc nua, đen nam 1034 dung vu luc phe Phap Thien thai hau, buoc Phap Thien thai hau "tu than trong nom Khanh lang", đai sat than tin cua Thai hau. Thang 7, Lieu Hung Tong than chinh, cho xay lang vien an tang Te Thien hoang hau. Sau đo, Hung Tong lai đon Phap Thien thai hau ve mot phan vi nhung nguoi ung ho ba van nam giu cac chuc vu quan trong, song duy tri cu ly đe đe phong bat trac, tinh mau tu bi ran nut khong the han gan.
Trong thoi gian Lieu Hung Tong tai vi, trieu Lieu ngay cang suy lac, gian ninh than nam quyen trong trieu, chinh tri hu bai, bach tinh khon kho, quan đoi suy nhuoc. Phai đoi mat voi tinh trang quoc the ngay cang suy nhuoc, Lieu Hung Tong chinh chien lien nien, nhieu lan chinh phat Tay Ha; buc bach trieu Tong giao nap nhieu hon. Tuy nhien, nhung hanh đong nay nguoc lai khien cho bach tinh Lieu oan gian, nhan dan khong the duy tri sinh hoat binh thuong. Lieu Hung Tong me tin Phat giao, het suc xa xi. Lieu Hung Tong đoi voi Gia Luat Trong Nguyen thi het suc cam kich, trong mot lan say ruou tung hua rang sau khi tram tuoi se truyen vi cho Gia Luat Trong Nguyen. Hoang tu Gia Luat Hong Co (sau la Lieu Đao Tong) chua tung đuoc phong lam hoang thai tu, chi đuoc phong la Thien ha binh ma nguyen soai. Do vay, sau khi Lieu Đao Tong ke vi, phu tu Gia Luat Trong Nguyen co gang muu đoat đe vi.
Sau chien tranh Tong-Ha, Bac Tong trong ngoai đeu kho khan, khien trieu Lieu thua co xam luoc Tong. Sau khi trung cau y kien cua Truong Kiem, Lieu Hung Tong mot mat phai Gia Luat Trong Nguyen va Tieu Hue tao thanh the muon đanh Tong tai bien canh, mot mat phai Tieu Đac Mat (tuc Tieu Anh) va Luu Luc Phu vao thang 1 nam 1042 đen trieu Tong yeu cau đuoc nhuong 10 huyen o phia nam Ngoa Kieu quan. Trieu Tong phai Phu Bat đam phan voi su Lieu, ket qua la Trong Hi tang te. Hai ben đat đuoc thoa thuan vao thang 9, tren co so Thien Uyen chi minh, gia tang so bac them 10 van lang, lua them 10 van that, nham giai quyet yeu sach ve đat đai. Lieu Hung Tong con phai Gia Luat Nhan Tien va Luu Luc Phu đi su sang Tong mot lan nua đe tranh nghi ve chu "nap", tuc Tong nap bac lua cho Lieu chu khong phai la tang. Tong Nhan Tong chap thuan, song đua ra đieu kien la trieu Lieu can phai buoc Tay Ha hoa đam voi Tong. Vi vay, sau khi quan he Lieu Tong hoa hao, quan he Lieu-Ha lai xau đi, phat sinh chien tranh. Lieu Hung Tong hai lan than chinh Tay Ha, song đeu chiu that bai, song Tay Ha cuoi cung chap thuan xung than va tien cong cho Lieu.


= Đao Tong trung suy =

Sau khi Lieu Đao Tong ke vi, đen thang 7 nam 1063 thi Gia Luat Trong Nguyen nghe theo loi cua con trai ma phat đong bao loan, tu lap lam hoang đe, khong lau sau thi bi Lieu Đao Tong binh đinh, Gia Luat Trong Nguyen tu tu. Trong thoi gian Lieu Đao Tong tai vi, chinh tri cua Lieu hu bai, quoc the dan suy lac. Lieu Đao Tong khong tien hanh cai cach moi, ban than lai thoai hoa xa xi, đuong thoi đia chu va quan lai đay manh chiem giu đat đai, bach tinh thong kho khong kham noi, loi oan than khap noi. Lieu Đao Tong trong dung cac gian ninh than nhu Gia Luat At Tan, ban than khong lo chinh su, đong thoi tin theo sam ngon cua Gia Luat At Tan rang Tuong Tin hoang hau Tieu Quan Am va linh quan Trieu Duy Nhat thong gian, ban chet cho Hoang hau. Gia Luat At Tan phong khi Thai tu đang co se bat loi đoi voi ban than, vi vay co gang ham hai Hoang thai tu Gia Luat Tuan, sau đo lai sat hai. Thang 7 nam 1079, Gia Luat At Tan thua co Lieu Đao Tong đi san ban đe muu hai Hoang ton Gia Luat Dien Hi, Lieu Đao Tong tiep thu loi khuyen cua đai than, menh Hoang ton đi san ban cung, hoa giai am muu cua Gia Luat At Tan. Nam 1083, Lieu Đao Tong truy phong co thai tu la Chieu Hoai thai tu, cai tang theo le thien tu. Thang 10 cung nam, Gia Luat At Tan tru tinh mang theo vu khi do ban than tich tru đen Tong ti nan, su viec bai lo, Gia Luat At Tan bi tru khu.
Trong thoi gian Lieu Đao Tong tri vi, dien ra mot cuoc chien tranh tu nam 1092 đen nam 1102 giua Lieu va Tro Boc. Nguoi Tro Boc sinh song o vung bien gioi tay bac cua Lieu va tung mot vai lan giao chien voi Lieu khi Lieu co gang mo rong lanh tho theo huong đo. Nam 1092, Lieu tien cong mot vai bo lac khac o tay bac, va đen nam 1093 thi Tro Boc tien cong, đanh sau vao lanh tho Lieu. Chien tranh tiep dien cho đen nam 1100, khi Lieu bat giu va hanh hinh tu truong Tro Boc la Ma Co Tu, va them hai nam nua đe đanh dep tan du Tro Boc. Cuoc chien chong Tro Boc la chien dich quan su thanh cong cuoi cung do Lieu tien hanh.
Thang 1 nam 1101, Lieu Đao Tong qua đoi, Hoang ton Gia Luat Dien Hi ke vi, tuc Lieu Thien To. Đuong thoi, Tay Ha Sung Tong Ly Can Thuan do bi Tong tien đanh nen mot lan nua lai cau vien tu Lieu, đong thoi xin cuoi cong chua cua Lieu lam chinh that. Lieu Thien To đen nam 1105 thang nguoi con gai trong hoang toc la Gia Luat Nam Tien lam cong chua, ga cho Tay Ha Sung Tong, đong thoi phai su gia sang Tong, khuyen Bac Tong hoa đam voi Tay Ha.


= Nu Chan uy hiep =
Ngay 10 thang 2 nam 1112, Lieu Thien To đen Xuan Chau, trieu tap cac tu truong nguoi Nu Chan (hau due cua nguoi Mat Hat tung nam mot phan quyen luc trong vuong quoc Bot Hai - vuong quoc bi nguoi Khiet Đan tieu diet vao nam 926) trong khu vuc đen chau. Trong yen tiec, Lieu Thien To say ruou roi lenh cho cac vi tu truong khieu vu, chi co Hoan Nhan A Cot Đa tu choi. Lieu Thien To Đe khong suy nghi ve chuyen nay, song tu đo quan he giua Hoan Nhan A Cot Đa va trieu Lieu tro nen bat hoa. Thang 9, Hoan Nhan A Cot Đa khong con phung chieu, đong thoi bat đau dung binh voi cac bo lac Nu Chan khong phuc tung. Mua xuan nam 1114, Hoan Nhan A Cot Đa chinh thuc khoi binh phan Lieu. Lieu Thien To ban đau khong xem Hoan Nhan A Cot Đa la mot moi đe doa nghiem trong, song cac đoi quan ma ong phai đi tran ap Hoan Nhan A Cot Đa đeu chien bai. Nam 1115, đe giai quyet uy hiep tu toc Nu Chan, Lieu Thien To Đe ha lenh than chinh, tuy nhien quan Lieu bi quan Nu Chan đanh bai o khap noi, Hoan Nhan A Cot Đa cung tu xung la hoang đe, kien lap trieu Kim, tuc Kim Thai To. Cung nam, trieu Lieu phat sinh noi loan, Gia Luat Chuong No noi loan tai Thuong Kinh cua Lieu, mac du nhanh chong bi binh đinh, song gay ra chia re trong noi bo Lieu. Sau đo, o Đong Kinh (nguyen thuoc vuong quoc Bot Hai khi xua) cung phat sinh su kien Cao Vinh Xuong lam loan tu lap, đen thang 4 nam 1116 moi bi binh đinh. Đen thang 5, quan Kim loi dung đem toi ma đanh chiem Đong Kinh va Tham Chau cua Lieu. Nam 1117, quan Kim đanh Xuan chau, quan Lieu khong chien tu bai.


= Phan liet va diet vong =

Nam 1120, quan Kim đanh chiem Thuong Kinh cua Lieu, tuong tran thu la Tieu That Bat Da đau hang, đen nam 1121 thi Lieu tong cong đa đe mat mot nua lanh tho. Do van đe ke thua hoang vi, noi bo Lieu lai phat sinh noi loan, cuoi cung ket thuc voi viec Lieu Thien To giet con ca cua minh la Gia Luat Ngao Lo Oat, song chi khien cho them nhieu binh si Lieu đau hang trieu Kim. Thang mot nam 1122, quan Kim đanh chiem Trung Kinh cua Lieu, Lieu Thien To phai luu vong đen Giap Son.
O Nam Kinh cua Lieu, cac đai than nhu Gia Luat Đai Thach va Ly Xu On khong biet tung tich cua Thien To, ho ung ho Gia Luat Thuan lam hoang đe, tuc Thuan Tong, goi la trieu Bac Lieu. Thuan Tong giang Thien To lam Tuong Am vuong, đong thoi sai đai su dang bieu cho trieu Kim xin lam phu dung. Tuy nhien su chua thanh thi ong đa benh mat, vo la Lieu Đuc phi xung che. Đen luc nay, cha con Ly Xu On nhan thay tuong lai khong sang sua, ho tru tinh tu thong voi Đong Quan cua Bac Tong, muon đoat lay lanh tho đang do Lieu Đuc phi nam giu roi dang cho Tong; huong bac tu thong voi nguoi Kim, tu nhan lam noi ung; ve sau bi phat hien va ban chet. Thang muoi mot nam đo, Lieu Đuc phi nam lan dang bieu cho trieu Kim, noi rang chi can cho phep lap Gia Luat Đinh lam Lieu đe thi đieu kien gi cung đap ung. Nguoi Kim khong đong y, Lieu Đuc phi chi con cach phai binh tu thu Cu Dung quan, song Cu Dung quan that thu vao thang muoi mot, đen thang 12 thi Nam Kinh bi quan Kim cong pha. Lieu Đuc phi cung cac quan vien đen nuong nho o cho Lieu Thien To, song ba bi Thien To Đe giet.
Thang mot nam 1123, Hoi Ly Bao (Tieu Can) tu lap, lay hieu la He Quoc hoang đe, đen thang 8 thi bi binh đinh. Nam 1124, Thien To Đe luc nay đa bi mat đai bo phan lanh tho, ong tu minh rut ra Mac Ngoai, con cai va gia thuoc cua ong đai đa so bi giet hoac bi bat, mac du ong co y đinh thu phuc thu phu Yen Chau va Van Chau, song tren thuc te khong co nhieu hy vong.
Ngay 26 thang 3 nam 1125, Lieu Thien To bi tuong Kim Hoan Nhan Lau That bat đuoc o Ung Chau, sang thang tam thi bi giai đen Thuong Kinh cua Kim (nay thuoc A Thanh, Hac Long Giang), bi Kim Thai Tong Hoan Nhan Thinh giang lam Hai Tan vuong. Nam 1128, Thien To Đe benh mat, trieu Lieu keo dai tong cong 210 nam (bao gom ca Khiet Đan), trai qua 9 vi đe vuong.


= Luu vong phuc quoc =

Tai Tay Bac, Gia Luat Đai Thach trieu tap tan du cua trieu Lieu, khong che khu vuc cao nguyen Mong Co va đong bo Tan Cuong. Nam 1130, do chiu ap luc tu quan Kim, Gia Luat Đai Thach quyet đinh tu bo cao nguyen Mong Co, suat bo tay chinh. Nam 1132, Gia Luat Đai Thach xung đe tai Diep Me Lap (nay thuoc Ngach Man, Tan Cuong), su goi la Tay Lieu, thu đo tai Ho Tu Oat Lo Đoa. Tay Lieu tung co luc khuech truong đen cac nuoc Trung A ngay nay, tro thanh cuong quoc o Trung A. Sau khi Gia Luat Đai Thach mat vao nam 1143, Tay Lieu lan luot do Tieu Thap Bat Yen, Gia Luat Di Liet, Gia Luat Pho Toc Hoan, Gia Luat Truc Lo Co va Khuat Xuat Luat thong tri. Cuoi cung, Tay Lieu bi quan đoi Mong Co cua Thanh Cat Tu Han tieu diet, ton tai đuoc 87 nam.
Nam 1212, tong that trieu Lieu la Gia Luat Luu Ca tai khu vuc Long An (nay la Nong An, Cat Lam), Han Chau (nay la Le Thu, Cat Lam khoi binh phan khang trieu Kim, đong thoi đuoc đe quoc Mong Co giup đo. Thang ba nam 1212, Gia Luat Luu Ca xung vuong, đat quoc hieu la Lieu, su goi la Đong Lieu. Gia Luat Luu Ca sau khi kien quoc thi quy phu đe quoc Mong Co, tro thanh nuoc phien thuoc, đen nam 1270 thi Nguyen The To Hot Tat Liet triet phien, Đong Lieu chinh thuc diet vong. Đau nam 1216, em cua Gia Luat Luu Ca la Gia Luat Tu Bat lam phan, xung đe tai Trung Chau, goi la Hau Lieu. Khong lau sau, Gia Luat Tu Bat bi bo ha sat hai, moi nguoi ton Gia Luat Khat No lam giam quoc. Đen mua thu cung nam, Moc Hoa Le suat quan Mong Co đong ha, Gia Luat Khat No khong the chong lai, suat 9 van nguoi Khiet Đan vuot qua song Ap Luc tien vao lanh tho Cao Ly. Khong lau sau, cac quy toc Khiet Đan tu tan sat lan nhau, Hau Lieu cuoi cung diet vong vao nam 1220.


Cuong vuc va hanh chinh Vao so ky, cuong vuc trieu Lieu tai khu vuc thuong du Lieu Ha, vao thoi Lieu Thai To va Lieu Thai Tong khong ngung khuech truong ra ben ngoai. Thoi Lieu Thai To, nguoi Khiet Đan chinh phuc He (nay thuoc bac bo Ha Bac), O Co, Hac Xa Tu That Vi (nay o đong nam ho Ho Luan), That Đat, Hoi Cot va Bot Hai Quoc. Nam 938, Lieu Thai Tong đoat đuoc Yen Van thap luc chau, sau đo tung chiem huu Trung Nguyen trong mot thoi gian. Nam 1005, Lieu va Bac Tong ky ket Thien Uyen chi minh, xac đinh bien gioi giua hai nuoc. Vao thoi toan thinh, cuong vuc cua Lieu đen đao Sakhalin o đong bac, bat đen khu vuc song Selenge va song Shilka, tay đen day nui Altai, nam theo tuyen qua Hai Ha o Thien Tan, Ba Chau o Ha Bac, Nhan Mon quan o Son Tay, hinh thanh the đoi lap nam-bac voi trieu Tong o Trung Nguyen.
Trieu Lieu vao thoi ky Khiet Đan Quoc co 8 bo lac, sau khi kien lap Lieu trieu thi đon vi hanh chinh gom ba cap: đao, phu (chau), huyen. Tong cong, Lieu co 5 kinh, 6 phu, 156 chau (quan, thanh), 309 huyen. Cap hanh chinh thu nhat cua Lieu phan thanh 8 đao, moi đao co mot trung tam chinh tri goi la "kinh", đong thoi lay danh xung cua "kinh" đo ma menh danh cho đao; duoi đao lap ra bon loai khu vuc hanh chinh cung cap la phu, chau, quan, thanh.

5 đao: Thuong Kinh đao, Trung Kinh đao, Đong Kinh đao, Nam Kinh đao, Tay Kinh đao.
Phu:
Kinh phu: Thuong Kinh Lam Hoang phu, Trung Kinh Đai Đinh phu, Đong Kinh Lieu Duong phu, Nam Kinh Tich Tan phu, Tay Kinh Đai Đong phu.
Suat Tan phu, Đinh Ly phu, Thiet Loi phu, An Đinh phu, Truong Linh phu, Tran Hai phu, Hung Trung phu, nam 1041 thi Hung Trung phu thang lam Ba chau va đat o Trieu Duong ngay nay, 7 phu nay co đia vi thap hon mot chut so voi kinh phu.
Chau: co su phan hang, tu cao xuong thap la tiet đo chau, quan sat chau, phong ngu chau, thu su chau.
Cot loi trong chinh tri Lieu la dua vao tap quan ma cai tri, lay che đo phep tac trong nen van hoa moi dan toc đe cai tri nhan dan toc đo, điem đac sac nay co the thay trong phan chia hanh chinh. Vao thoi bo lac Khiet Đan, sau khi chinh phuc toc He thi lap He vuong o đat ay, lap ra co cau chinh phu rieng. Thoi ky nuoc Khiet Đan, sau khi tieu diet nuoc Bot Hai, đe tien thong tri nhan dan Bot Hai, lai lap ra nuoc Đong Đan o đuong đia, ke thua the che hanh chinh cua nuoc Bot Hai. Nuoc Đong Đan cuoi cung bi phe. Sau khi chiem linh Yen Van thap luc chau, lai ke thua the che hanh chinh thoi Hau Đuong đe tien thong tri nguoi Han tai đia phuong.
Trieu Lieu theo ngu kinh che, chu yeu la đe khong che vung đat co đuoc do chien tranh, hoac la can cu tien quan khi tranh đoat mot vung đat. Lieu truoc sau thiet lap Thuong Kinh Lam Hoang phu (nay thuoc Ba Lam Ta, Noi Mong), đe khong che lanh đia cua toc He ma thiet lap Trung Kinh Đai Đinh phu (nay thuoc Ninh Thanh, Noi Mong), đe quan ly so dan Bot Hai con lai ma thiet lap Đong Kinh Lieu Duong phu (nay thuoc Lieu Duong, Lieu Ninh), đe quan ly Yen Van thap luc chau ma thiet lap Nam Kinh Tich Tan phu (nay la Bac Kinh) va Tay Kinh Đai Đong phu (nay la Đai Đong, Son Tay). Trong Ngu kinh, chi co Thuong Kinh la thu đo, con lai chi la boi đo. Tuy nhien, sau Thien Uyen chi minh, vai tro chinh tri cua Trung Kinh đuoc tang cuong, uy hiep truc tiep đen đia vi thu đo cua Thuong Kinh.
Đau ha quan chau la mot loai đon vi hanh chinh đac thu cua trieu Lieu. Quy toc Khiet Đan đua so nhan khau ma ho bat đuoc lap nen quan, chau đe an tri, đoc bach ho lam viec cho chu nhan. Chu vuong, ngoai thich, đai than cua Lieu linh huu đau ha quan chau co the xay thanh quach, con lai chi co the co đau ha trai bao cua rieng ho. Đau ha quan chau phan lon thiet lap tai noi nguoi Khiet Đan cu tru o luu vuc Hoang Ha, phu ho chu yeu la nguoi Han tu Ha Bac-Son Tay, va nguoi Bot Hai. Danh xung cua đau ha chau huyen thuong lay theo danh xung chau huyen nguyen tich cua phu ho, nhu bat dan Ve chau thi đat Ve chau; bat dan Tam Ha huyen thi đat Tam Ha huyen, bat dan Mat Van chau thi đat Mat Van huyen. Che đo đau ha quan chau đen Lieu Thanh Tong thi dan bi phe tru.


The che chinh tri Do Lieu la quoc gia đa dan toc, the che chinh tri cua Lieu dung hop the che Khiet Đan va the che Đuong-Tong, hinh thanh Nam-Bac vien che. Nam-Bac vien che phan thanh Bac dien quan che va Nam dien quan che, "lay che đo "ban toc" che tri Khiet Đan, lay che đo Han che đai nguoi Han", nho đo ma bao ho đuoc van hoa va the che chinh tri co huu cua nguoi Khiet Đan. Bac dien quan tri ly cung truong, bo toc, thuoc quoc; Nam dien quan tri ly chau huyen, to thue, binh ma cua nguoi Han, dua theo tap quan ma cai tri.
Trong Bac dien quan che, Bac-Nam xu mat vien la quan che toi cao cua trieu Lieu, Bac xu mat vien quan ly viec quan chinh cua toan quoc, tuong tu nhu Binh bo thoi Đuong; Nam xu mat vien phu trach cac van đe nhu thuyen tuyen, thu thue. Ben duoi Xu mat vien, con đat ra Bac-Nam te tuong phu, Bac-Nam te tuong, đeu do hoang toc Da Luat thi va hau toc Tieu thi kiem soat. Ngoai ra, con co 'Bac-Nam đai vuong vien' quan ly cong viec quan dan Khiet Đan hoac Han, 'Bac-Nam tuyen huy vien' quan ly viec cung phung cua cac co quan trong cung, 'Đai noi dich an ty' quan ly giao duc hoang that, 'Di ly tat vien' quan ly hinh nguc, 'Đai lam nha vien' quan ly viec van chuong, 'Đich liet ma đo ty' quan ly le nghi. Ten chuc va nhiem vu cua quan lai trong Nam dien quan che tiep noi che đo trieu Đuong, đong thoi tham chieu quan che Ngu Đai va Tong, đat ra Trung thu tinh, Mon ha tinh, Thuong thu tinh, Luc bo va Đai ly tu; co phan thanh thuc thu hoac dieu thu (tuc nham chuc tu xa). Quan lai dua theo ngoi bac, cong lao ma đuoc phong tuoc va thuc ap ho, cung cac ho tro khac. Lieu co nhieu quan danh bang tieng Khiet Đan, nhu 'lam nha' tuc la 'han lam', 'dich an' quan ly chinh giao cua hoang toc, 'di ly tat' quan ly hinh nguc, 'at ly mien' la 'cao menh phu nhan'.
Phap luat trieu Lieu dua theo tap quan ma tri, cho nen cac đia phuong su dung phap luat khong giong nhau. Thoi ky đau co su ky thi dan toc, đen thoi Lieu Thanh Tong thi hinh luat danh cho nguoi Khiet Đan cung đuoc xet theo luat Han, phan anh đia vi cua nguoi Han đuoc tang len. Nhin chung thi hinh phat thoi Lieu kha nang, song hoang đe thuong tuy y giet nguoi, khong tuan theo phap luat, đac biet la Lieu Muc Tong.
Thoi Lieu, tuy lay Thuong Kinh lam thu đo, song hach tam chinh tri khong nam tai thu đo, ma nam tai 'nai bat' (捺缽, mot tu tieng Khiet Đan co the dich thanh 'hanh doanh'). Do nguoi Khiet Đan song du cu khong on đinh, xe va ngua la nha, hoang đe phai thuong xuyen tuan thu. Toan bo cac van đe chinh tri trong đai đeu đuoc quyet đinh tai nai bat, la trung tam hanh chinh xu ly chinh vu. Hoang đe tai noi san ban cho lap nen hanh truong, đe phan biet voi cung truong cua hoang đo. Tuy theo đieu kien khi hau tu nhien, bon mua lai co moi khu vuc nai bat, tuc "Xuan nai bat", "Ha nai bat", "Thu nai bat", "Đong nai bat".


Ngoai giao Nguoi Khiet Đan von than phuc trieu Đuong, trieu Đuong thiet lap Tung Mac đo đoc phu tren lanh đia cua nguoi Khiet Đan. Sang thoi van Đuong va Ngu Đai, nguoi Khiet Đan lap ra quoc gia đoc lap, đong thoi nhieu lan xam nhap khu vuc Ha Bac. Nhung nam cuoi Hau Đuong, Lieu Thai Tong tiep nhan thinh cau cua Thach Kinh Đuong, hiep tro nguoi nay kien lap Hau Tan, thu đuoc Yen Van thap luc chau va su than phuc cua Hau Tan. Khong lau sau, nguoi Khiet Đan lai nam chinh Trung Nguyen đe tieu diet Hau Tan, kien lap trieu Lieu. Đen luc nay, quan he giua trieu Lieu va Trung Nguyen lan đau tien chuyen sang trang thai trieu Lieu o tren, Trung Nguyen than phuc. Sau đo, trieu Lieu suy thoai, Hau Chu va Bac Tong tuong ke bac phat nham đoat lai Yen Van thap luc chau, hai ben khoi phuc cuc dien đoi đau. Trieu Lieu lua chon sach luoc phong ngu, đong thoi ho tro Bac Han đe đoi khang truoc viec Trung Nguyen bac phat, nhieu lan chan đuoc cuoc tien cong cua Trung Nguyen. Đen thoi Lieu Thanh Tong, trai qua mot thoi gian chuan bi đay đu, Lieu lai mot lan nua phat đong nam chinh, suat quan Lieu tien đen Thien chau cua Bac Tong. Cuoi cung, hai ben ky ket Thien Uyen chi minh, Lieu va Bac Tong thiet lap quan he ngoai giao nhin chung la binh đang, keo dai 120 nam, đong thoi cung tang cuong lien he kinh te va mau dich voi nhau. Nam 1042, Lieu Hung Tong nhan dip Tong gap kho khan sau chien tranh voi Tay Ha, suat trong binh đen thi uy o bien gioi Lieu-Tong, đong thoi phai Tieu Anh va Luu Luc Phu đi su sang Tong yeu cau Tong cat 10 huyen phia nam Ngoa Kieu quan. Trieu Tong phai Phu Bat đam phan voi su Lieu, đat đuoc hiep nghi, tuc Trong Hy tang le, Tong tang so tien va vai tang cho Lieu hang nam đe tranh chien tranh. Sau đo, Lieu Hung Tong con phai Da Luat Nhan Tien va Luu Luc Phu mot lan nua sang Tong yeu cau đoi sang chu "nap", tuc Tong nap cho Lieu chu khong phai tang. Phu Bat kien nghi Tong Nhan Tong đap ung yeu cau, đong thoi yeu cau Lieu phai kiem che Tay Ha, nham pha hoai quan he giua Lieu va Tay Ha, cuoi cung khien Lieu Hung Tong hai lan than chinh Tay Ha, ton hai nhan luc vat tu. Đen nhung nam cuoi, trieu Lieu bi trieu Kim xam nhap, cong voi noi bo trieu đinh phan liet va đau tranh lan nhau, do vay co y muon hoa đam voi Bac Tong. Tuy nhien, Bac Tong lai thiet lap Hai thuong chi minh voi Kim đe cung nhau đanh Lieu, cu tuyet đe nghi hoa đam cua Lieu, cuoi cung Lieu bi Kim diet.

Lieu tieu diet vuong quoc Bot Hai vao nam 926, tu đo co tiep xuc voi Cao Ly. Nam 942, Lieu tang cho Cao Ly 50 con lac đa, song bi Cao Ly Thai To Vuong Kien cu tuyet, su gia cua Lieu bi đay ra mot hon đao co lap, lac đa Lieu mang sang đeu bi bo cho chet đoi. Đen luc nay, Lieu nhieu lan tien hanh tap kich qua bien gioi Cao Ly, nam 993, Lieu Thanh Tong suat đai quan vuot qua song Ap Luc xam nhap Cao Ly. Cuoi cung, hai ben tien hanh hoa đam, Cao Ly đong y đoan tuyet quan he lien minh voi Tong, Lieu Thanh Tong suat quan ve bac, hai ben kien lap quan he lang gieng huu hao. Nam 1009, Cao Ly phat sinh binh bien, Cao Ly Muc Tong bi phe, Lieu Thanh Tong thua co xam nhap Cao Ly, sau khi đanh ha kinh đo Khai Thanh thi ve bac. Nam 1018, Lieu lai mot lan nua cho đai quan đong chinh Cao Ly, song ket qua la chien bai. Sau đo, hai ben hoa đam, Lieu tu đo khong con xam nhap Cao Ly.
Lieu va cac nuoc o phia tay duy tri len he tuong đoi huu hao. Nuoc lang gieng chu yeu o phia tay cua Lieu la Tay Ha, trong mot thoi gian dai duy tri quan he trieu cong va lien hon voi Lieu, tung đuoc goi la "sinh cuu chi bang" (tuc nuoc chau [goi bang cau]). Đoi voi cac nuoc Tay Vuc, Lieu co mot quan he lau dai. Ngay tu thoi Lieu Thai To, nguoi Khiet Đan tung suat quan tay chinh, khien cac nuoc Tay Vuc noi nhau than phuc. Nhung nam Thong Hoa, vuong thai phi xuat su Tay Vuc, nam 1003 xay Kha Đon thanh,, nhu la trong tran o bien canh tay bac, trai qua nhieu nam muu hoach phat trien, khien pham vi the luc cua trieu Lieu bao trum ca khu vuc Mac Nam, Mac Bac va Tay Vuc. Đoi voi cac bo lac thuoc quoc hang phuc, trieu Lieu đeu su dung chinh sach ki mi "nhan thien chung lac, noi tri tam bo", khien ho giam sat lan nhau, khong muon quay lung lai phan trieu đinh Lieu. Cac quoc gia Cam Chau Hoi Hot, Tay Chau Hoi Hot o phia đong Thong Linh va Khach Lat han quoc o phia tay Thong Linh ve co ban đeu than can phu thuoc voi trieu Lieu, quan he voi Bac Tong kha thua thot. Ngoai ra, nam 924, su gia Ba Tu đen, sang nam sau thi su gia Đai Thuc cung đen Lieu thong hao, quoc vuong Đai Thuc khien su gia la vuong tu sang thinh hon, song Lieu khong đong y. Nam sau, Đai Thuc lai sai su thinh hon, Lieu Thanh Tong đem mot nu nhi trong hoang that ga sang Đai Thuc.
Sau khi trieu Đuong diet vong, cac khu vuc Trung A, Tay A, Đong Au xem danh xung trieu Lieu (Khiet Đan) la đai dien cho Trung Quoc. Trong binh thu Hoi giao cac nuoc Trung A va Tay A, con goi hoa duoc va hoa khi tu Trung Quoc truyen sang la "phao hoa Khiet Đan", "hoa tien Khiet Đan". Cho đen ngay nay, tieng Nga van theo loi xua, dua theo danh xung Khiet Đan đe chi Trung Quoc.


Che đo quan su Thoi binh, quan đoi Lieu uoc tinh co tu 20 van đen 30 van linh. Khiet Đan la dan toc du muc, gioi cuoi ngua ban cung, thoi binh thi chan tha san ban, song cung luyen tap quan su, đen khi co chien tranh thi co the nhanh chong tap hop thanh quan đoi. Do toan dan đeu la binh, trieu Lieu co the đong vien mot so luong binh linh đat ty le cao trong tong so nhan khau, la 1.642.800 nguoi. Do van bao luu đuoc đac tinh bo toc nguyen thuy, nhanh chong chuyen đoi tu che đo no le sang che đo phong kien, che đo quan su cua Lieu vao thoi ky đau cung voi che đo xa hoi hop thanh mot the. Sau khi tien vao khu vuc phia nam Truong Thanh, nguoi Khiet Đan ngoai viec bao ton đac sac dan toc, cung dan tiep thu anh huong tu nguoi Han, co đac điem dung hop dan toc. Thoi Lieu, hoang đe la nguoi nam giu binh quyen toi cao, ben duoi đat ra Bac-Nam xu mat vien. Bac xu mat vien la co cau hanh chinh va quan su toi cao, thuong do nguoi Khiet Đan chu quan; Nam xu mat vien con goi la Han nhan xu mat vien, quan ly viec binh ma đoi voi nguoi Han, do đo xuat hien cuc dien mot trieu đinh co hai the che quan su cung ton tai.
Binh che trieu Lieu phan thanh Cung truong quan, Bo toc quan, Kinh chau quan va Thuoc quoc quan:

Cung truoc quan tuc Bi that quan, đuoc to thanh tu cac trang đinh tru truong ho, truc thuoc hoang đe, la than quan toc Khiet Đan, bao ve hoang that va chinh chien, "lay hanh doanh lam cung, tuyen nghin nguoi hao kien cac bo, đat ra đon vi tam phuc".
Bo toc quan chu yeu do trang đinh tu cac bo toc khong phai la nguoi Khiet Đan, to thanh, bao ve bien gioi. Hai chung bo đoi tren la chu luc trong quan đoi Lieu.
Kinh chau quan con goi la Ngu chau huong quan, đuoc to thanh tu cac trang đinh cac dan toc Han, Bot Hai o cac chau huyen.
Thuoc quoc quan đuoc to thanh tu trang đinh cua cac nuoc than thuoc. Hai chung bo đoi sau la luc luong phu tro trong quan đoi Lieu.
Vao thoi Lieu so, tat ca nam gioi quy toc cua Lieu đeu phuc binh dich, tu 15-50 tuoi thi bi liet tich chinh quan, tu trang bi binh khi va chien ma. Lieu đong thoi cung thuong phai quan đi cuop đoat vat tu o vung bien gioi, bi goi la đa thao coc. Quan đoi Lieu lay ki binh lam chu yeu, vu khi co cung ten va đao thuong. Đen hau ky, do co may ban đa tu Tong truyen sang, sap xep hinh thanh phao thu quan.


Kinh te Khiet Đan von la dan toc du muc, san ban đanh ca lam thuc an, lay da long lam y phuc, dan ngua tim nguon nuoc va co, uong sua cua chung. Cac nhuoc điem ve kinh te cua dan toc du muc noi chung đa đuoc giai quyet truoc khi nguoi Khiet Đan lap quoc. Ho tao ra cac oc đao trong doanh trai o khu vuc du muc, đua dan toc trong trot di cu đen đo. To phu, cha va ba phu cua Lieu Thai To la nhung nguoi truyen nhap nong nghiep va thu cong nghiep đen nguoi Khiet Đan, nguoi Khiet Đan cung tiep thu nghe xe soi det vai. Cac đia phuong cua Lieu đeu đat ra 'quan muc su ty' đe quan ly chan nuoi gia suc. Hoang đe Lieu khien cho nong nghiep va muc nghiep cung phat trien phon vinh, lap ra mot the che quan ly đoc đao tuong đoi hoan chinh.


= Nong nghiep =

Trong lanh đia cua Lieu, co nhieu loai nong san, nhu lua mach, lua gao, lua nep, ngoai ra con co rau dua va hoa qua. Nguoi Lieu hoc theo ky thuat nong nghiep cua Trung Nguyen, đua vao cac giong cay trong tu Trung Nguyen, giong dua hau va đau Hoi Cot tu Hoi Hot; ket hop voi đac điem khi hau phuong bac ma hinh thanh ky thuat vun trong đoc đao. Đat đai trieu Lieu co hai loai la cong đien va tu đien. Tai vung ven bien gioi, Lieu cho thiet lap cac đon đien, ve ban chat la cong đien. Đat đai nhan roi cua quan lai mo dan trong cay thi cung đuoc tinh la cong đien, bach tinh gieo trong sau 10 nam thi phai nop to thue cho trieu đinh. Uoc tinh, đon đien phan nhieu tap trung tai vung ven bien gioi phia bac, tu đien lai tap trung nhieu o vung ven bien gioi phia nam. Nguoi Han o Lieu van con phuong phap san xuat nam cay cay, nu det vai đe duy tri thu nhap gia đinh. Đong thoi, nhung nguoi Han bi quan Khiet Đan bat trong chien tranh bi cho đi an tri tai khu vuc noi đia cua nguoi Khiet Đan, lap ra rat nhieu 'đau ha quan chau'. Tru mot phan nho phai nop len tren, thu nhap con lai đeu quy ve so huu cua 'đau ha chu'. Đe khuyen khich nhan dan khai khan đat hoang, trieu đinh Lieu lap le rang neu khai khan đat ruong thanh cong thi se đuoc mien to thue trong 10 nam, hinh thanh nen kinh te nong muc hon hop đac huu Khiet Đan. Vao nam mat mua đoi kem, trieu đinh Lieu cung giam mien thue, nhu thang 1 nam 991 thoi Lieu Thanh Tong "chieu mien to thue cac đao o tam kinh". Thang chin nam 1075 thoi Lieu Đao Tong "do Nam Kinh co nan đoi, mien to thue mot nam, xuat tien lua cuu giup". Trieu Lieu cho cu dan san xuat nong nghiep bien nhap vao chau huyen, bao gom nong dan tu canh co it ruong va đien ho song dua vao đat đai cua đia chu. Bat ke đia vi kinh te, ho đeu la dan tu do đuoc tinh vao ho khau quoc gia, đong thoi cung co trach nhiem lao dich cho quoc gia. Đien ho cua chua mieu phan nhieu la do đia chu hay quan lai chuyen tang cung voi đat đai, ho phai nop thue cho quoc gia va nop to cho chua mieu.


= Suc muc nghiep =
Suc muc nghiep thoi Lieu rat phat đat, kinh te muc nghiep cua nguoi Khiet Đan co đuoc su phat trien kha lon. Muc nghiep la ke sinh nhai cua nguoi Khiet Đan, cung la nguon goc khien trieu Lieu co vu luc cuong thinh. Đuong thoi, tu phia bac Am Son đen luu vuc Lo Cu Ha, Tho Ha, Hoang Thuy đen That Lo Ha, Ngach Nhi Co Nap Ha luon co cac muc truong tot. Cac bo lac Khiet Đan va phu thuoc nhu Tro Boc, O Co, Đich Liet, Hoi Cot, Đang Hang chu yeu tham gia vao du muc nghiep. De, ngua la tu lieu sinh hoat chu yeu cua cac dan toc du muc nhu Khiet Đan: sua va thit la thuc pham, da long dung lam trang phuc va chan, ngua va lac đa la cong cu giao thong trong yeu. Trong chien tranh va san ban, ngua la cong cu khong the thieu cua nguoi dan du muc, nhieu ho nguoi Han cung nuoi gia suc it nhieu đe canh tranh. De va ngua cung la nhung thu ma trieu đinh Lieu trung thu hoac la cong pham tu cac bo lac Khiet Đan cung cac thuoc quoc va thuoc bo, la nguon thu nhap quan trong cua trieu Lieu, do vay đuoc tap đoan thong tri xem trong. Nguoi Khiet Đan đuoc to chuc thanh cac bo lac va thach liet, tai bo lac thi nam duoi su quan ly cua thu linh, đuoc phan đat đe san xuat muc nghiep, chiu phu dich cua bo lac va quoc gia, neu khong đuoc trieu đinh va thu linh bo lac cho phep thi khong the tuy y thoat ly khoi bo lac goc. Ho la nguoi lao đong chu yeu trong san xuat muc nghiep, la thuoc dan cua quy toc bo lac.


= Thu cong nghiep =

Nganh luyen sat thoi Lieu phat trien, Cac cong cu nong nghiep, nau an, ma cu, thu cong lam bang sat khai quat đuoc cua trieu Lieu ngang bang voi san pham cua Trung Nguyen. Lieu Đong la khu vuc san xuat sat chu yeu cua trieu Lieu, xuc tien nghe luyen sat cua trieu Lieu phat trien. Vao thoi ky đau, tung lay no le cua 'hoanh truong' va đai toc đat ra 'hat thuat thach liet', tham gia cong viec ren luyen sat, 'hat thuat' tuc la sat trong tieng Khiet Đan. 'Hat thuat thach liet' vao thoi Lieu Thanh Tong do ho khau đong va quan he san xuat thay đoi, cai bien thanh bo, van lay sat lam thue. Thoi Lieu, co ba noi luyen sat tai Thu Son, Tam Truat Co Tu, Lieu Thap Ha. Trong đo, Thu Son nay thuoc An Son cua Lieu Ninh, hoat đong khai mo va luyen kim o đay bat đau tu thoi Lieu
Đo su Lieu co đia vi quan trong trong lich su phat trien cua gom su Trung Quoc, tao hinh đo su co the phan thanh hai loai la kieu Trung Nguyen va kieu Khiet Đan; kieu Trung Nguyen phong theo cach nung tao o Trung Nguyen, co cac loai bat, mam, chen, đia, hop hay binh; kieu Khiet Đan phong theo tap quan ban toc, su dung cach nung tao dung bi hay go, lam ra cac vat dung binh, nam, khay, đia voi tao hinh đoc đao. Lo Hang Ngoa Dieu la di chi lo nung đo su co lon nhat đoi Lieu đuoc biet đen cho toi nay, co the san xuat ra đo su men trang, men đon, tam thai cung nhu cac đo su đe dung trong cung đinh. Cac nganh thu cong nghiep nhu ma vang bac, nhuom det, tao ma cu, lam đo su, lam giay đeu hoan bi, cong nghe tinh tham. "Yen ngua Khiet Đan" cung voi "nghien Đoan", "gam Thuc", "su Đinh" tham chi đuoc nguoi Bac Tong binh la "thien ha đe nhat". Khi khai quat cac mo quy toc nhu "Mo Tran quoc cong chua va pho ma", "mo Da Luat Vu Chi", phat hien đuoc nhung đo bang vang va bac tinh xao đap đe, phan anh net đac sac dan toc va trinh đo cong nghe cao đo cua nguoi Khiet Đan.


= Thuong nghiep =
Voi viec nong, muc, thu cong nghiep phat trien, hoat đong trao đoi ngay mot thuong xuyen. Ngay tu thoi Thai To Da Luat A Bao Co, nguoi Khiet Đan đa xay dung 'duong thanh' o bac Than Son, "lap cac vu đe thong cac dong giao dich". Ve sau, lanh tho đuoc mo rong, thanh phan kinh te gia tang, thuong nghiep tiep tuc phat trien hon nua. Sau khi Ngu Kinh cua Lieu đuoc xay dung hoan tat, chung tro thanh cac thanh thi thuong nghiep trong yeu cua quoc gia. Giao luu kinh te giua Lieu voi cac quoc gia va bo toc xung quanh phan nhieu tien hanh theo phuong thuc trieu cong va ho thi. Do thuong nghiep phat trien, trong lanh tho Lieu xuat hien tang lop thuong nhan giau co, ho buon ban o cac chau huyen Ngu Kinh hoac qua lai giua Lieu voi cac nuoc Ngu Đai roi Tong, tham chi con tro thanh su than đai dien cho Lieu xu su viec giao thiep, nhu thoi Lieu Thai Tong, Hoi đo su Kieu Vinh buon ban o Hau Tan, la đai dien cho thuong nghiep mau dich cua Lieu, đong thoi cung co the đong vai tro la su than đe cung Hau Tan giao thiep chinh vu. Quy Hoa chau o Tay Kinh co Han Su Huan, cung la thuong nhan giau co mot phuong.
Thoi Lieu, vat gia rat thap, mac du co thue muoi va thue ruou, song muc thue o cac đia phuong khong giong nhau. Thuong nghiep mau dich phon vinh xuc tien kinh te tien te phat trien. Can cu theo tai lieu chep lai, vao thoi cha cua Da Luat A Bao Co la Da Luat Tat Lat Đich, nguoi Khiet Đan bat đau đuc tao tien te. Tuy nhien, luong tien te su dung khong nhieu, sang thoi Lieu The Tong, Thuong Kinh van o trong trang thai giao dich dung vai lam trung gian. Cac đia phuong cung dung tien te khong giong nhau, nhu vao truoc thoi Thanh Tong thi tien Lieu cuc it, sau thoi Thanh Tong moi dan nhieu len, song trong luu thong tien te, chung van chiem so luong rat it, khong đat 2%, chu yeu la tien Tong va tiep đen la tien Đuong, Ngu Đai va tien cac trieu khac; ve giao dich đoi ngoai, chu yeu la giao dich cac mat hang bo sung cho nhau o 'cac truong' tai bien canh voi Tong va Tay Ha. Ngoai ra, Lieu cung co qua lai mau dich voi Nhat Ban, Cao Ly, đe quoc Abbas, Rus Kiev, Khach Lat han quoc.


Van hoa Sau khi tieu diet Bot Hai, mot luong lon cu dan Bot Hai con lai tu cu o cac chau huyen tai khu vuc Thuong Kinh va Đong Kinh cua Lieu, nen van hoa Bot Hai kha tien tien co tac đong tuong đoi rong đoi voi van hoa Lieu. Sau khi chiem cu Yen Van thap luc chau cua nguoi Han va qua lai thuong xuyen voi Tong, cung nhu mau dich xuyen bien gioi, van hoa Han co anh huong rat lon đoi voi trieu Lieu. Voi viec co mot luong lon thu tich Han van đuoc phien dich, cac thanh tuu khoa hoc-ky thuat, van hoc, su hoc cua nhan dan Trung Nguyen đuoc gioi thieu đen khu vuc thao nguyen, xuc tien su phat trien van hoa cua dan toc du muc. Hoang that Lieu va quy toc Khiet Đan thuong nguong mo van hoa Han, nhu Lieu Thai To sung bai Khong Tu, truoc sau cho lap quoc tu giam tai Thuong Kinh, lap truong hoc o cac phu chau huyen, đe truyen thu hoc thuyet Nho gia, cung lap mieu tho Khong Tu; Lieu Thanh Tong thuong đoc "Trinh Quan chinh yeu", Lieu Đao Tong thich xem "Luan ngu". Thoi Lieu Đao Tong, nguoi Khiet Đan tu xung "chu ha", Đao Tong con noi "Ngo tu van vat, ban ban bat di Trung Hoa". Tren phuong dien giao duc, thi hanh chinh sach mo truong nuoi hoc tro, khoa cu chon ke si.


= Ngu van =

Van nhan trieu Lieu đa su dung van tu ngon ngu Khiet Đan trong sang tac, cung co mot luong lon dung ngu van Han. Tac pham cua ho thuoc cac the loai nhu tho, tu, ca, phu, van, tau chuong, thu; voi cac loai đe tai nhu thuat hoai, gioi du, phung gian, tu su. Cac tac gia bao gom thanh vien hoang toc, quan than, nguoi cac bo va tru truong (pham toi bi thu gia san). Tho tu Khiet Đan trong cau co khi the menh mong, cung co loi hay y đep. Lieu Hung Tong la nguoi gioi tho van, nam 1050 su Tong la Trieu Khai sang Lieu, Lieu Hung Tong ngam "tin the nhu son ha thi". Trong so cac hoang đe Lieu, Lieu Đao Tong co kien thuc cao nhat ve van hoc, gioi thu phu, tac pham tuoi moi nha le, y canh sau xa, co "đe ly nghiem hoang cuc phu". Đong Đan hoang vuong Gia Luat Boi sang tac "Lac đien vien thi", "Hai thuong thi". Ba huynh đe Gia Luat Quoc Luu, Gia Luat Tu Tong, Gia Luat Chieu đeu gioi thuoc van, cong tu, Gia Luat Quoc Luu co "Tho phu" (Phu ve tho), "Ngu mi ca"; Gia Luat Tu Tong đi su sang Cao Ly song bi giu lai, trong thoi gian đo cu he nho đen quan chu va phu mau thi lai co sang tac, sau bien thanh "Tay đinh tap". Hoang hau cua Lieu Đao Tong la Tieu Quan Am sang tac "Gian liep so", "Hoi tam vien", va "Quan than đong chi Hoa Di đong phong", bieu đat quan tam đen an nguy cua xa tac, ly tuong chinh tri tri chu trach dan (tan luc vi vua, ban an hue cho dan). Tac pham cua nguoi Lieu luu truyen đen nay co Phan tieu luc" cua Vuong Tu, "Tuy nghia ca" cua Tu Cong đai su. "Tuy nghia ca" sang tac bang ngon ngu Khiet Đan, co dich van cua Gia Luat Ly thoi Kim, song ban goc va ban dich van cua Gia Luat Ly đeu that truyen, chi con ban dich chu Han cua con cua Gia Luat Ly la Gia Luat So Tai.

Ve phuong dien thu muc, trieu đinh Lieu đat ra 'quoc su vien', chuyen tu chinh lich su, đat chuc quan 'giam tu quoc si', 'su quan hoc si'. Co quan nay tung soan viet khoi cu chu, nhat lich, thuc luc, quoc su, cung phien dich khong it thu tich cua nguoi Han sang van tu Khiet Đan, nhu Ngu Đai su. Trong đo, thuc luc viet vao thoi Lieu la mot trong cac tai lieu chu yeu đe Thoat Thoat thoi Nguyen soan viet ra Lieu su.
Ve phuong dien ngon ngu van tu, tieng Han va tieng Khiet Đan đeu thong hanh, co khong it van thu đuoc viet bang ca hai loai van tu. Thoi Lieu, con xuat hien viec vi phuc vu đe tu Phat giao hoc tap kinh Phat ma bien soan ra tu đien chu Han "Long kham thu kinh". Van tu Khiet Đan đuoc sang che ra tren co so tham chieu tu Han tu, dung đe ghi lai tieng Khiet Đan, phan thanh hai hinh thuc Khiet Đan đai tu va Khiet Đan tieu tu, song hien con thieu cac van hien tuong tu nhu vay. Khiet Đan đai tu tuong truyen bat nguon tu nam 920, do Lieu Thai To ha lenh cho Gia Luat Đot La Bat va Gia Luat Lo Bat Co tham chieu chu Han ma sang che, co the co hon ba nghin chu; Khiet Đan tieu tu đuoc tao thanh do em cua Lieu Thai To la Gia Luat Điet Lat tham khao Hoi Cot van ma cai bien đai tu. Khiet Đan tieu tu la loai chu ghep van, uoc tinh co 500 ky hieu phat am, so voi đai tu thi kha tien loi, chu goc tuy it song lai co the bieu đat thong suot toan bo tieng Khiet Đan. Viec nguoi Khiet Đan sang tao ra chu viet the hien tinh than tu giac dan toc manh me, co anh huong khong nho đoi voi cac dan toc khac, nhu van tu Đang Hang cua Tay Ha, van tu Nu Chan cua Kim, van tu Bat Tu Ba cua Nguyen. Chu Khiet Đan đuoc thong hanh cho đen nam 1191, khi no bi Kim Chuong Tong Hoan Nhan Canh phe tru.


= Ton giao =
Thoi Lieu, Phat giao va Tat Man giao la nhung ton giao chinh, ngoai ra con co tuc tho cung to tien Khiet Đan va tin nguong dan gian. Tin nguong dan toc gom tho phung Moc Diep Son, tho phung troi đat bai than mat troi, bai than nui. Tho phung Moc Diep Son đuoc cho la bat nguon tu khi thuy to Khiet Đan xuat hien va tam bo Khiet Đan noi len, voi boi canh van hoa Tat Man giao. Nguoi Khiet Đan cho xay dung mieu to Khiet Đan o Diep Moc Son đe te bai thuy to, cuoi cung phat trien thanh 'sai sach nghi' cua hoang that Lieu.

Phat giao Lieu ve co ban ke thua giao hoc Phat giao thoi thinh Đuong. Khi Đuong Vu Tong phat đong su kien diet Phat, cac phien tran o Ha Bac khong nghe theo, do vay mot luong lon tang lu va van vat Phat giao di chuyen đen khu vuc Ha Bac, khien cho van hoa Phat giao tai đia phuong phat trien. Nam 902, o Long Hoa chau dung Khai Hoa tu, đuoc xem la điem khoi đau cua Phat giao truyen ba đen nguoi Khiet Đan. Nam 918, chua Phat giao cung đuoc dung o Thuong Kinh cua Lieu, Phat giao dan đuoc nguoi Khiet Đan tin theo va sung bai. Sau khi Lieu diet Bot Hai vao nam 926, cho bat hang chuc tang nhan Bot Hai đen Thuong Kinh, cung cho xay chua Thien Hung. Ke tu đo, cac kinh va cac chau huyen cung noi tiep xay dung chua mieu. Sau khi Lieu đoat đuoc Yen Van thap luc chau vao nam 938, vung đat nay dan phat trien thanh trung tam van hoa Phat giao cua Lieu, đen cuoi thoi Lieu thi "so tang lu, Phat tu đung đau phuong bac". Lieu Thai Tong va cac hoang đe Lieu thi hanh chinh sach bao ho Phat giao, ton sung Phat giao, khien cho Phat giao đai thinh. Thoi Lieu Hung Tong, tang nhan Hai Son o chua Hai Van tren đao Giac Hoa co quan he rat tot voi hoang đe. Lieu Đao Tong tung dung tho khen ngoi Phat phap "hanh cao phong đinh tung thien xich, gioi tinh thien tam nguyet nhat luan". Voi viec Phat giao đuoc truyen ba, do hoang đe ha lenh, chua mieu khao xet lai, khac in kinh Phat va chep kinh ca nhan, hoat đong tap hop tai lieu, khac kinh va in kinh do vay rat tich cuc. Trong tuong Phat o Ung huyen moc thap tai Son Tay phat hien đuoc kinh Phat va tranh Phat; o chua Thien Bao tai Phong Nhuan cua Ha Bac phat hien đuoc kinh Phat; trong thap xa loi Phat Thich Ca o ky Ba Lam Huu cua Noi Mong phat hien đuoc kinh Phat; co the noi la kho bau cua nghe thuat Phat giao. Trieu Lieu hoan thanh thach khac cac đien tich Phat giao chu yeu, đau tien la "Đai ban nhuoc kinh", đen thoi Lieu Hung Tong thi xuat ban "Khiet Đan đai tang kinh", đia vi chi đung sau "Thuc ban đai tang kinh" khai ban vao thoi Tong Thai To, co đia vi quan trong trong lich su đien tich Phat giao.
Đao giao va tu tuong Đao gia co tac đong nhat đinh đoi voi nguoi Khiet Đan. Đau thoi Lieu, trong so nhung nguoi Han chuyen đen thao nguyen, co mot so nguoi tin theo Đao giao. Thuong Kinh co Thien Truong quan, Trung Kinh co Thong Thien quan, mot so chau thanh cung co nhieu đao si va đao quan. Mot so nguoi thuoc thuong tang Khiet Đan va bo dan Khiet Đan cung tin theo Đao giao. Lieu Thanh Tong đoi voi Đao giao va Phat giao đeu co su quan tam, hoang đe Da Luat Long Du con la mot tin đo ngoan đao cua Đao giao. Mot so đao si thuong tang cua Đao giao đuoc Hoang đe đoi đai theo le nghi tuong đong voi tang lop thuong tang cua Phat giao. Lieu Thanh Tong cung tung trao cho đao si Phung Nhuoc Coc chuc Thai tu trung doan. Su truyen ba cua Đao giao cung dan đen viec nghien cuu kinh đien Đao giao, thoi Lieu so đao si Luu Hai Thien soan viet "Hoan đan pha me ca" va "Hoan kim thien", Da Luat Boi dich "Am phu kinh"; sang thoi Lieu Thanh Tong thi Truong Van Bao nguoi Vu Đien tung dang "Noi đan thu", con trong "Tuy nghia ca" cua Tu Cong đai su cung co lan tu tuong Đao giao.
Hoi giao cung hien dien tai Lieu, chu yeu la thong qua Tay Vuc, truyen ba sang phia đong tu Khach Lat han quoc bi Hoi hoa. Nam 996, hoc gia A Rap Nazaruddin nhap trieu lam quan cho Lieu, lien cho xay Nguu Thai le bai tu o Nam Kinh cua Lieu (tuc Bac Kinh ngay nay). Sau nay, hoang đe Tay Lieu chon ap dung chinh sach khoan dung, phuc đai Hoi giao, khien Hoi giao tiep tuc phat trien tai Tay Vuc.


Nghe thuat Tac pham hoi hoa trieu Lieu co gia tri cao ve nghe thuat, nguoi Khiet Đan gioi ve ve phong canh thao nguyen va nhan vat cuoi ngua ban cung, xuat hien khong it hoa gia co thanh tuu xuat chung, sang tac ra mot luong lon tac pham hoi hoa uu tu. Nhieu tac pham cua Gia Luat Boi va phu tu hoa gia noi tieng la Ho Coi va Ho Kien đuoc đua vao noi phu Bac Tong, đuoc khen la "than pham". "Xa ky đo" cua Gia Luat Boi, "Trac hiet đo" cua Ho Hoan, "Thu lam quan loc đo" hay "Đan phong u loc đo" cua tac gia vo danh, la cac buc hoa noi tieng, quy bau ve mat nghe thuat. Ngoai ra, con co cac tac pham tuong đoi co tieng: Gia Luat Phong tung hai lan đi su sang Tong, sau chi mot lan gap Tong Nhan Tong lien co the ve đuoc tranh chan dung giong nhu that. Tieu Dung can cu theo "Hoi su bi khao" thi "thich đoc sach, than but muc, đac biet la gioi hoi hoa...". Ngu Trong Van can cu theo "Đo hoi bao giam" ghi lai thi gioi ve nguoi ngua, mac truc. Ngoai ra, nhung nguoi gioi ve tranh con co Da Luat Đe Tu, Tan Tan quoc phi Tieu thi thuoc quy toc Khiet Đan, nguoi Han co Tran Thang, Thuong Tu Ngon hay Ngo Cuu Chau.
Tac pham đieu khac co đao phap đay khi luc, song đong nhu that. Nghe thuat kien truc chu yeu the hien o thap chua Phat giao. Giac Son tu thap o Linh Khau thuoc Son Tay, Thien Ninh tu tap o Bac Kinh, Lieu Duong Bach thap, Tich Moc Thanh Kim thap o Hai Thanh cua Lieu Ninh co tao hinh my quan, la đai dien kiet xuat cua kieu thap mat diem, la kieu thap luu hanh pho bien nhat vao thoi Lieu. Trong Quan Am cac thuoc Đoc Lac tu o huyen Ke cua Thien Tan mang uu điem kien truc cua ca trieu Đuong va trieu Tong, mang dang ve hung cuong trang le.
Trieu Lieu su dung van tu Khiet Đan trong khac đa, voi hai loai la đai tu va tieu tu, thong thuong phan thanh bia ghi cong, kien mieu ky, ai sach van, mo chi minh, đe ky. Tac pham khac đa bang Khiet Đan đai tu co: "Lieu Thai To ky cong bi", "Đai Lieu đai hoanh truong Lan Lang quan phu nhan kien Tinh An tu bi", "Gia Luat Dien Ninh mo chi", "Tieu Hieu Trung mo chi minh", "Co thai su minh thach ky", "Bac đai vuong mo chi". Trong đo, "Bac đai vuong mo chi" (cung goi la "Gia Luat Van Tan mo chi") co the chu rat tinh xao chinh te, thuat lai su tich cua Gia Luat Van Tan, mo chi su dung khac an Khiet Đan đai tu va Han tu, them vao đo so chu khac co nhieu nen mo chi nay co ich cho viec nghien cuu Khiet Đan đai tu.
Tan nhac trieu Lieu chiu anh huong sau sac cua trieu Đuong va Hau Tan, tren co so đo, dung hop voi nghe thuat dan toc Khiet Đan, tao ra mot loai hinh thuc tuong tu nhu am nhac cung đinh. Trong Lieu su, co ghi lai nhac khi dien tau, voi: tat lat, tieu, đich, sanh, ti ba, ngu huyen, khong hau, tranh, phuong huong, chi co, đe nhi co, đe tam co, yeu co, trong lon va phach ban. Tan nhac do 12 nguoi hop thanh, la mot đoi ngu bieu dien hoan chinh. Đoi nhac xep thanh hai hang, nguoi thu ba o hang truoc la mot vu cong lun, nhay mua theo nhip đieu.


Xa hoi Xa hoi va phong tuc Khiet Đan von khong giong nhu nguoi Han, trieu Lieu thong tri nguoi Han tai Yen Van thap luc chau cung giong nhu trieu đinh Trung Nguyen; nguoi Khiet Đan o phuong bac thi sinh hoat theo tuc cu; o khu vuc hoa tron dan toc thi xuat hien hinh thai hon hop. Nguoi Khiet Đan co nhieu le nghi nhu bai nhat, sai sach, tai sinh, te son, xa quy tien. Nguoi Khiet Đan co phuong thuc sinh hoat đac biet la "nai bat" bon mua, hoang đe Lieu mang theo ba quan chinh quyen trung uong, mot nam bon mua đen cac đia phuong tuan thu, leu cung đuoc dung tai đia phuong la "nai bat". Ngoai ra, con co cac tap quan sinh hoat nhu "đau ngu yen", "đau nga yen". Van hoa am thuc Khiet Đan tuong ung voi đieu kien đia phuong, co mut, qua kho, la dung mat ngam tam qua đe bao quan đuoc lau, đac san mo kho cua Bac Kinh ngay nay la ke thua phuong phap lam qua kho tu thoi Lieu.
Trong sinh hoat thuong ngay, nguoi Khiet Đan voi truyen thong dan toc Bac A, phan lon dung ao lam tu da de cao, con quan lai quy toc thi chu yeu mac ao lam tu da chon, đong thoi cung mac đeo phuc suc to lua, trang suc ket hop tuong đoi nhieu. Uong ruou an thit la viec pho bien đoi voi nguoi Khiet Đan ho song chu yeu trong leu, cung co nguoi cu tru trong cung that. Đau vat, đa cau, thi san ban, co vay, co tao cao đeu la nhung hoat đong trong luc ranh roi cua nguoi Khiet Đan. Ve phong tuc theo mua, nguoi Khiet Đan va Han đeu co, song tap quan xua cua nguoi Khiet Đan la chinh, nhu vao ngay Nguyen Đan thi lay gao non va tuy de trang đe lam banh, ngay mung bay thang gieng thi nhan dip 'nhan nhat' ma an banh ran va goi la 'huan thien binh' (banh huong troi). Ngoai ra, nguoi Khiet Đan con coi trong Trung Hoa, Thuong Ti, Đoan Ngo, Ha Chi, Trung Nguyen, Trung Thu, Trung Cuu, Đong Chi, cac ngay tet nay đeu tu Trung Nguyen truyen đen mot cach truc tiep hoac gian tiep, phong tuc nhin chung la tuong đong. Tuy nhien, mot so tiet mac du co ten tuong đong song bao luu phong tuc va nghi thuc von co cua nguoi Khiet Đan.
Vao thoi ky đinh cao, uoc tinh Lieu co khoang 750.000 nguoi Khiet Đan va tu hai đen ba trieu nguoi Han.
Tang lop tinh hoa nguoi Han co mot vi tri noi bat ben canh gioi tinh hoa Khiet Đan, nhu nhung nguoi mang ho Han (韓) la nhung nguoi bi quan Khiet Đan bat tu Ky chau va hau due cua ho, ho bi Khiet Đan hoa hoan toan ve mat ngon ngu va van hoa, phuc vu tren cac cuong vi quan su va chinh tri cho trieu đinh Lieu cung voi cac gia toc nguoi Han bi Khiet Đan hoa khac. Su trung thanh cua nguoi Han tai Lieu đoi voi cac hoang đe Khiet Đan khien cho trieu Tong that vong. Phu nu Khiet Đan xuat than tu hau thi (Tieu) ga cho cac gia đinh nguoi Han. Han Đuc Nhuong la mot quan lai nguoi Han, ong co quan he gan gui voi hoang toc Khiet Đan, to tien cua ong phuc vu cho Lieu tu thoi Gia Luat A Bao Co, tham chi theo truyen thuyet ong con co quan he tinh ai voi Thai hau Tieu Xuoc.
Đia vi cua phu nu Lieu rat khac nhau, so voi nguoi Han thi nguoi Khiet Đan co quan điem binh đang hon đoi voi phu nu. Nguoi Han tai Lieu khong bi ep buoc phai theo phong tuc Khiet Đan, va trong khi mot so nguoi bi Khiet Đan hoa, nhieu nguoi con lai thi khong. Khong giong nhu xa hoi Han, ma theo đo co su tach biet nghiem ngat ve trach nhiem cua moi gioi, va đat phu nu trong mot vai tro het suc phu thuoc vao nam gioi, phu nu Khiet Đan o Lieu đuoc lam nhieu nhiem vu tuong tu nhu nam gioi Khiet Đan. Phu nu Khiet Đan đuoc day cach san ban, quan ly đan gia suc, tai chinh hay tai san khi chong cua ho o ngoai chien truong. Phu nu thuong tang Khiet Đan co the nam giu cac chuc vu trong chinh quyen va quan đoi.

Quyen tu do tinh duc cua nguoi Khiet Đan cung hoan toan trai nguoc voi nguoi Han, song phu nu thuoc thuong tang Khiet Đan cung phai tuan theo cac cuoc hon nhan sap xep nhu phu nu thuong tang nguoi Han, trong mot so truong hop la vi muc đich chinh tri. Tuy nhien, phu nu ha đang cua nguoi Khet Đan khong phai tuan theo cac cuoc hon nhan sap đat, ho se thu hut nam gioi cau hon bang cach hat va nhay mua. Cac bai hat nhu la loi tu gioi thieu, nu gioi ke ve ve đep cua ho, vi the gia đinh, va ky nang noi tro. Trinh tiet khong phai la mot yeu cau trong hon nhan cua nguoi Khiet Đan, va nhieu phu nu Khiet Đan lam giao truoc khi ket hon, tuong phan ro ret voi suy nghi cua nguoi Han. Phu nu Khiet Đan co quyen ly dy chong va co the tai hon sau khi ly di.
Bat coc nu gioi đa đen tuoi ket hon pho bien duoi thoi Lieu, theo đo nam gioi Khiet Đan thuoc tat ca cac tang lop xa hoi đeu tham gia vao hoat đong nay, nhung nguoi bi bat coc co the la nguoi Khiet Đan va Han. Trong mot so truong hop, đay la mot buoc trong qua trinh tan tinh, noi nguoi nu se đong y voi mot vu bat coc va tien toi hanh vi giao cau, va sau đo nguoi bat coc va bi bat coc se tro ve ngoi nha cua nguoi nu đe thong bao y đinh ket hon cua ho. Qua trinh nay đuoc goi la bai mon (拜門). Trong cac truong hop khac, cac vu bat coc la khong lien ung va ket qua la mot vu hiep dam.
Tai Lieu, phong tuc hua hon đuoc nhin nhan quan trong ngang, neu khong la hon, so voi ket hon, va se kho khan neu muon huy bo. Chu re se cam ket lam viec ba nam trong gia đinh co dau, va phai tra sinh le, cho gia đinh co dau nhieu qua tang. Sau ba nam, chu re đuoc phep đua co dau tro ve nha minh, va co dau thuong se cat đut moi quan he voi gia đinh cua co. Phong tuc ket hon cua nguoi Khiet Đan cung khac biet nhieu so voi nguoi Han. Đan ong Khiet Đan thuoc tang lop uu tu co xu huong ket hon voi nhung phu nu lon tuoi hon ho, va thuong xay ra truong hop vo lon tuoi hon nhieu so voi chong. Trong hoang toc Da Luat, đo tuoi ket hon trung binh (lan đau) cua nam gioi la 16, trong khi đo tuoi ket hon trung binh cua nu gioi la tu 16 đen 23. Mac du hiem khi xay ra, song cung co cac truong hop nam gioi va nu gioi ket hon khi moi 12 tuoi. Nguoi Khiet Đan co mot loai che đo đa the đac biet la 'the ti muoi hon', theo đo mot nam gioi co the ket hon voi hai chi em hoac nhieu hon, đuoc tien hanh trong tang lop tinh hoa cua Lieu. Đa the khong bi han che trong the ti muoi hon, mot so nam gioi co ba vo hoac hon nua, va chi mot vai trong so ho la chi em. The ti muoi hon' tiep tuc ton tai trong suot chieu dai cua Lieu, bat chap khi trieu đinh ban hanh cac luat cam. Suot thoi Lieu, tang lop uu tu cua Lieu dan chuyen tu đa the sang phong tuc cua nguoi Han la co mot vo va mot hoac nhieu thiep. Đieu nay đuoc thuc hien phan lon la đe cho qua trinh thua ke dien ra em tham.


Khoa hoc ky thuat Ve khoa hoc ky thuat, trieu Lieu đat đuoc mot so thanh tuu. Nen y duoc cua Lieu co danh tieng trong mot thoi gian dai, danh y Lieu Truc Lo Co soan viet "Mach quyet" va "Cham cuu thu", phuong phap tri lieu trong đo van đuoc ung dung trong thuc tien lam sang hien nay. Đuong thoi, cung co ky thuat bao ton thi the phong phan huy, cac van hien nhu "Lo đinh su thuc" cua Van Duy Gian, "Tan Ngu Đai su-Tu Di phu luc" co ghi lai viec nguoi Khiet Đan su dung phuong phap bao ton thi the bang huong duoc, muoi hay phen. Nam 1981, tai ky Sat Cap Nhi Huu Duc Tien cua Noi Mong đa phat hien ra xac uop đuoc bao ton kha hoan chinh trong mo thoi Lieu.
Thien van va lich phap cua Lieu ke thua lich phap Ngu Đai, tinh luoc co cai tien. Trieu Lieu von su dung 'Đieu nguyen lich" cua Ma Trong Nguyen thoi Hau Tan, đen nam 995 thi dung theo "Đai Minh lich" cua mot quan vien Lieu la Kha Han chau thu su Gia Tuan. Thoi Lieu, cac hoang đe xem trong viec quan trac hien tuong thien van, con nguoi đuong thoi cung cho rang hien tuong thien van va chinh su co moi lien he. Nam 1971, trong ngoi mo thoi Lieu o Tuyen Hoa cua Ha Bac đa phat hien đuoc tinh đo to mau mo ta ve Nhi thap bat tu va Hoang Đao thap nhi cung. Nam 1989, trong ngoi mo Lieu o Tuyen Hoa lai phat hien hai buc tinh đo, so voi tinh đo truoc thi co them 12 con giap, đeu ve giong hinh nguoi, tu đo co the thay rang thien van hoc trieu Lieu đat đen muc đo rat cao.


The pha Danh sach cac vi vua Chu thich Tham khao Đoc them Tieng Viet
Wittfogel, Karl A. (1946). "History of Chinese Society Liao (907-1125)". Transactions of the American Philosophical Society. Quyen 36. Feng Chia-Sheng. tr. 1–752. Truy cap ngay 10 thang 2 nam 2012.
Mote, Frederick W. (1999). Imperial China: 900–1800. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 0674445155.
Twitchett, Denis; Tietze, Klaus-Peter (1994). "The Liao". Trong Franke, Herbert; Twitchett, Denis (bien tap). The Cambridge History of China, Volume 6, Alien Regime and Border States, 907-1368. Cambridge: Cambridge University Press. tr. 43–153. ISBN 0521243319.
Smith, Paul Jakov (2006). "Shuihu zhuan and the Military Subculture of the Northern Song, 960–1127". Harvard Journal of Asiatic Studies. Quyen 66 so 2. tr. 363–422. Truy cap ngay 18 thang 9 nam 2012.
Johnson, Linda Cooke (2011). Women of the Conquest Dynasties. Honolulu: University of Hawai'i Press. ISBN 9780824834043.
Ebrey, Patricia Buckley (1996). The Cambridge Illustrated History of China (an ban thu 1). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521669917.
Liao dynasty (Chinese history) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Lieu tai Tu đien bach khoa Viet Nam

Tieng Trung
《中國文明史 宋遼金時期》，地球出版社編輯部，地球出版社，ISBN 957-714-048-3
《中國通史 宋遼金元史》，王明蓀，九州出版社，ISBN，978-751-080-061-0
《宋遼關係史研究》，陶晉生，聯經出版公司，ISBN 957-08-0472-6
《遼史金史西夏史》，劉鳳翥、李錫厚、白濱，香港中華书店，ISBN 962-231-934-3
《遼金西夏史》，李錫厚、白濱，上海人民出版社，ISBN 7-208-04392-2
《遼史》，李錫厚，人民出版社，ISBN 7-01-004928-9
《遼史》，鼎文書局，ISBN 5-550-23075-5