Po Binasuor hay con đuoc biet đen rong rai hon voi ten goi Che Bong Nga (Han-Viet: 制蓬峩, ? - 23 thang 1 nam 1390 AL), theo cach goi cua nguoi E Đe va Giarai tai vung Tay Nguyen la R'cam B'nga (Anak Orang Cham Bunga, nghia la "Bong hoa anh sang cua nguoi Champa") Bhinethuor, Che Bunga hay A Đap A Gia (chu Han: 阿荅阿者, Ngo-ta Ngo-che) trong cac tai lieu Trung Hoa, la ten hieu cua vi vua thu ba thuoc vuong trieu thu 12 (tuc la vi vua đoi thu 39) cua nha nuoc Chiem Thanh. La mot vi vua kiet xuat, co tai vo bi, trong thoi gian cam quyen, ong đa chan hung nha nuoc Chiem Thanh tu mot quoc gia suy đoi tro nen hung manh.
Trong giai đoan 1367–1389, ong tung 12 lan đua quan Bac phat Đai Viet nham tai chiem cac vung đat Chau O va Chau Ly von đuoc chuyen giao sang chinh quyen Đai Viet trong thoi gian cai tri cua vua Che Man. Nam 1377, vua Tran Due Tong dan đai quan phan cong vao đat Chiem. Che Bong Nga nhu quan Đai Viet đen thanh Đo Ban, roi đo phuc binh ra giet vua Tran Due Tong cung phan lon quan Viet. Thang loi nay khien trieu đinh Đai Viet khiep đam, sau nay he Che Bong Nga bac tien la thuong hoang Tran Nghe Tong, cac vua Tran sau Due Tong, va binh chuong Le Quy Ly bo kinh thanh chay dai. Trong cuoc chien nay, ong đa co tong cong 3 lan đanh vao tan kinh đo Thang Long.
Nam 1390, ong tu tran sau khi trung phai đan tai tran Hai Trieu. Cai chet cua ong khep lai mot trang hung su trong lich su Cham Pa. Che Bong Nga đuoc xem la vi vua vi đai cuoi cung cua vuong quoc Cham Pa vi sau khi ong mat, nuoc Cham khong con quat khoi nhu truoc đuoc nua.


Su nghiep Che Bong Nga la con trai ut cua vua Che A Nang voi huy Zainal Abidin. Sau khi Che A Nang chet, con re la Tra Hoa gianh đuoc ngoi vua. Sau khi vua Tra Hoa mat, Che Bong Nga đuoc quan than ton lam ke vuong.


= Đanh Đai Viet =
Sau khi len ngoi đuoc mot thoi gian, Che Bong Nga nhan thay quan đoi nha Tran khong con hung manh nhu truoc nen co y muon đua quan Bac phat. Nam 1361, Che Bong Nga đem quan đi theo đuong bien tien đanh cua bien Di Ly (thuoc tinh Quang Binh ngay nay) khien quan quan Đai Viet phai bo chay. Quan Chiem cuop pha va tan sat dan chung roi quay tro ra bien. Vua Tran Du Tong lap tuc ra lenh cho phong thu. Đen nam sau, nguoi Cham lai sang quay pha Hoa chau, đot chay nhieu nha cua. Vua Tran sai Đo Tu Binh đem binh chong giu, cung co va tai to chuc cac binh đoi vung Thuan Hoa.
Vao nam 1365, nhan dip nam nu vui choi ngay xuan At Ti, nguoi Cham đa phuc kich san o cac vung đoi nui chung quanh bat ngo xong ra bat coc đam thanh nien nay roi chay mat. Mot nam sau, nguoi Cham tiep tuc su dung chieu thuc cu nhung tuong Tran Pham A Song đa du phong truoc nen phan cong đanh đuoi đuoc. Thang gieng nam 1368, Tran Du Tong cu Tran The Hung lam Thong quan hanh khien đong tri, Đo Tu Binh lam pho, mang quan đi binh Chiem Thanh. Thang 4 AL nam 1368, quan Tran tien vao Chiem Đong (vung Quang Nam). Quan Chiem đat phuc binh, quan Tran roi vao cho phuc kich, bi thua tran. Tran The Hung bi bat, Đo Tu Binh chay thoat, mang tan quan chay ve nuoc. Nhan thay binh luc nha Tran ngay cang sa sut, Che Bong Nga moi sai Muc Ba Ma đi su sang đoi lai đat Hoa chau nhung khong thanh.


= Xung than voi nha Minh =
Cung trong nam đo, ben Trung Hoa, Chu Nguyen Chuong đanh đuoi đuoc nguoi Mong Co lap nen nha Minh, xung đe nien hieu Hong Vu, đat kinh đo o Nam Kinh. Ngay 12-3-1369, Che Bong Nga sai su la Ho Đo Man sang mung đem voi, ho va cac san vat tien cong. Vua Minh sai Ngo Dung, Nhan Tong Lo, Duong Tai đua tien su than Chiem ve nuoc, phong Che Bong Nga lam Chiem Thanh quoc vuong, ban an tin, mot quyen lich Đai Thong va 50 tam lua theu vang. Trong sac thu gui Chiem vuong co viet:

Ngay mong bon thang 2 nam nay, Ho Đo Man đen dang cop, voi; long thanh cua Vuong, Tram đa hieu ro. Tuy nhien luc Ho Đo Man chua toi, Su gia cua Tram cung san sang tren đuong đi đen nuoc Quoc vuong. Su gia cua Tram đen đe bao cho Quoc vuong biet rang truoc đay nuoc Trung Quoc bi ro Ho [Nguyen Mong] trom chiem hang tram nam, khien tap tuc man di đay ray, phe bo Trung quoc phong hoa. Tram khoi binh trong vong 20 nam, dep sach bon chung, lam chu Trung Quoc, thien ha binh an. So cac Di trong bon phuong chua biet, nen sai Su gia bao tin cho cac nuoc. Khong ngo Su gia nuoc cua Vuong toi truoc, long thanh the hien vung vang, khien Tram rat vui. Nay ban mot ban lich Đai Thong, 40 bo y phuc lua la, lua y det kim tuyen; sai nguoi đua Su gia ve nuoc. Lai du vuong ve đao [tho nuoc lon], Vuong nen phung tho coi nhu đao troi, khien dan Chiem Thanh yen voi nghe nghiep, Vuong giu đuoc loc vi truyen đen con chau; troi đat soi xet su co gang, Vuong cho xem thuong. Ho Lao Man va đam tuy tung cung đuoc ban lua la, lua y hoa van, co phan biet." 
Tu đo nguoi Cham hang nam mang cong pham sang Trung Quoc, đuoc vua nha Minh cho nguoi sang te son xuyen va giam khao cac ky thi. Cung vao thoi đo, bien Đong co rat nhieu hai khau hoanh hanh o bien Đong, su Minh goi la "Nuy khau" hay "Uy khau" (Giac Nuy). Minh thuc luc co ghi lai: Che Bong Nga đem binh thuyen ra đanh chim va cuop ve hai muoi thuyen cho 31 tan go qui, lien cho nguoi đua sang tien cong nha Minh khien vua Minh rat hai long, ban thuong hau hi.

Ngay 12 thang 1 nam Hong Vu thu 6. Quoc vuong Chiem Thanh A Đap A Gia sai bon bay toi Duong Bao Ma Ha, Bat Đich Duyet Van Đan dang bieu, cong phuong vat. Lai tau rang bon giac be Truong Nhu Hau, Lam Phuc tu xung la Nguyen soai cuop pha tren bien, bi Quoc vuong đanh bai. Bon Nhu Hau bi chet troi. Bat đuoc 20 chiec thuyen bien, 7 van can to moc, cung ten giac Ngo Đe Tu đem đen hien. Thien tu vui long, menh ban cho Vuong nuoc nay 40 tam lua la, van y; cho Su gia 2 tam lua la, 4 tam van y, 1 bo y phuc, 1 van 2 ngan đong tien; nhung nguoi đi theo đuoc ban thuong co phan biet.


= Chiem Thang Long lan 1 (1371) =
Nam 1371, trieu đinh nha Tran xay ra noi loan, hoang tu Tran Phu (tuc sau nay la vua Tran Nghe Tong) lat đo đuoc Duong Nhat Le va gianh lai ngoi bau. Me cua Nhat Le chay sang Chiem Thanh xin Che Bong Nga đanh Đai Viet tra thu va bao cao tinh hinh bien gioi va su suy yeu cua nha Tran. Đuoc dip, vao thang 3 nam 1371 AL, Che Bong Nga tap trung chien thuyen tien vao cua Đai An tan cong Đai Viet. Quan Chiem vao đen Thai To, huyen Tho Xuong. Quan Tran chong cu khong noi. Theo su thuat lai, ong đi thang vao Thang Long "nhu đi vao cho khong nguoi", khong noi nao co quan chong giu. Vua Nghe Tong bo chay khoi kinh đo khien quan Chiem vao Thang Long lay het vang bac chau bau, bat ca đan ba tre con roi đot sach cung đien, sach vo. Thang 3 nhuan nam 1371, Che Bong Nga mang quan ra đanh. Quan Chiem vuot bien đanh vao cua Đai An, tien thang vao kinh thanh Thang Long. Ngay 27 thang 3 AL, quan Chiem tien vao Thang Long, cuop pha cung đien, bat phu nu, lay cua cai ngoc lua mang ve.
Nam sau, vua Chiem dang bieu viet tren vang la, dai hon 1 xich, be ngang 5 thon, len vua Minh đe ke toi Đai Viet, trong đo co cau:

...Ngay nay nguoi An Nam lai đem binh sang chiem đat chung toi, cuop boc nhan dan toi. Vi the than xin Be Ha giup cho chung toi vu khi, nhac khi va nhac su đe nguoi An Nam thay Chiem Thanh la phien thuoc cua Be Ha ma khong quay nhieu nua.
Tuy nhien, theo su Viet, đay la mot su vu cao, vi nha Tran khong he đong binh trong thoi ky nay, va chu đich cua Che Bong Nga la cot sao nha Minh đe yen cho nguoi Chiem Thanh cu ngang nhien long hanh cuop boc. Theo Maspero, Chu Nguyen Chuong sau đo đa xuong chieu bat hai nuoc khong đuoc gay su chien tranh va đong y cho nguoi Cham đuoc sang "du hoc" ve quan su tai Phuc Kien. Tuy nhien, Minh thuc luc ghi ro rang Chu Nguyen Chuong chieu cho 2 nuoc khong đuoc gay chien, bac bo cau xin đuoc cap vu khi cua Che Bong Nga. Nha Minh chi cho phep Cham Pa gui nguoi sang hoc am nhac va ngon ngu Trung Quoc, va hang hoa Cham Pa đuoc mien thue o Phuc Kien.


= Đanh bai nha Tran, giet Tran Due Tong =

Nam 1376, Che Bong Nga lai mot lan nua mang quan bac tien. Vua Tran la Tran Due Tong sai Đo Tu Binh dan quan đi đanh. Che Bong Nga sai nguoi sang xin dang 10 mam vang xin giang hoa. Nhung Tu Binh giau vang đi, lai tau ve trieu rang vua Chiem kieu ngao khong than phuc. Vua Tran noi gian, moi chuan bi quan ma đe nam tien. Thang 1 AL nam 1377, quan Tran dan quan đi doc theo bo bien, tien đen Cau Đa o cua Thi Nai (Quy Nhon), đanh lay đon Thach Kieu roi tien toi kinh thanh Đo Ban nuoc Chiem. Che Bong Nga lap đon giu ngoai thanh, roi cho nguoi đen tra hang, noi voi Tran Due Tong rang Che Bong Nga đa bo thanh tron. Vua Tran mac muu, lien thuc quan tien vao thanh. Quan Chiem tu phia phuc binh đo ra đanh, chia cat quan Tran ra tung đoan khien quan Tran đai bai, muoi phan chet đen bay, tam phan. Vua Tran bi ham trong vong vay, bi trung phai ten ma chet. Mot hoang than nha Tran la Ngu Cau vuong Tran Huc đa ra đau hang quan Chiem.


= Chiem Thang Long lan 2 va 3 (1378) =
Che Bong Nga thua the thang, đem quan đanh đuoi đen tan Thanh Nghe, đanh tan quan nha Tran roi vao kinh đo cuop pha suot mot ngay. Đen khi ra khoi quay ve nha, chien thuyen cua Chiem Thanh bi bao đam mat nhieu nhung nhung đo cuop đuoc cung đu đe tien cong nha Minh trong nam đo. Che Bong Nga lai ga con gai cho Ngu Cau vuong Tran Huc roi thang 5 nam 1378 đua y ve Nghe An phong lam tran thu va tiem xung vuong hieu. Đen thang 6, Che Bong Nga lai đem binh vuot song Đai Hoang đanh tan quan cua Đo Tu Binh, chiem lay kinh đo Thang Long ha nhuc quan Bac bang cach bat quan kinh doan la Le Gioc phai sup lay nhung Le Gioc khong chiu nen ong đa cho nguoi giet chet. Lan nay quan Chiem lai cuop boc đuoc rat nhieu. Vua Nghe Tong chi con nuoc đem cac vang bac chau bau giau trong nui Thien Kien va đong Kha Lang.


= Chinh phat Nghe An - Thanh Hoa =

Nam 1380, Che Bong Nga lai mot lan nua đem quan bac phat, ong cho tuyen binh ngay tai vung Tan Binh va Thuan Hoa, roi sau đo đa đanh chiem Nghe An vao thang 3, chiem Thanh Hoa vao thang 4. Thuong hoang Nghe Tong sai Le Quy Ly, Đo Tu Binh đem quan đon đanh quan Chiem khien Che Bong Nga phai rut quan ve. Tuy Che Bong Nga bi thua nhung o thoi ky nay cac chau Nghe An, Thuan Hoa, Tan Binh van thuoc ve nguoi Cham, con quan quan nha Tran thi so nguoi Chiem, đen bai vi, than tuong cua cac bac tien vuong o cac lang Quac Huong, Thai Đuong, Long Hung, Kien Xuong cung phai đem giau đi vi so bi pha.


= Chiem Thang Long lan 4 (1383) =
Giua nam 1383, Che Bong Nga lai đich than dan quan Bac phat. Le Quy Đon mo ta:..."vua ra vao Viet Nam nhu đi vao cho khong nguoi, chi trong may nam đen pha kinh đo 3 lan, lam cho vua toi phai kinh hoang". Che Bong Nga chiem giu Thang Long, đen nam 1383. Che Bong Nga truoc đo đa tien cong hau hi hang nam cho nha Minh, nen vua Minh lam ngo, khong can thiep. Đen nam 1386, Minh Thai To ha chieu viet thu cho Tran Nghe Tong cho hay sap đem quan binh đinh Chiem Thanh va ra lenh cho Đai Viet sua soan 100 thot voi cung cac tram luong thuc suot tu Van Nam toi Nghe An. Nha Tran khong lay gi lam phan khoi truoc đe nghi nay, lai so quan Minh co y đo xam chiem Đai Viet nen voi vang thoai thac. Cung nam đo, vua Minh cho su gia đua con trai Che Bong Nga sau khi ong nay sang tien cong 54 thot voi ve nuoc. Nam sau nguoi Cham lai đem cong 51 con voi, tram huong va sung te va đuoc tiep đai rat trong the.


= Bac phat lan 5 =
Nam 1389, Che Bong Nga lai đua quan sang đanh Đai Viet. Thuong hoang Nghe Tong sai Le Quy Ly cam quan chong giac. Le Quy Ly nghenh đich hon 20 ngay, keo het thuyen len bo đe đoi. Che Bong Nga đong o thuong nguon song Luong, cho đap đap ngan song o phia thuong luu va đong coc day đac đe chong cu. Sau đo, ong bo tri tuong binh va bo binh mai phuc, roi gia vo bo đi, Le Quy Ly mac muu đem quan truy kich khong ngo bi trung ke. Che Bong Nga ha lenh cho pha đap nuoc, cho voi tran xong ra đanh. Quan Tran bi thiet hai nang ne, tuong chi huy quan Huu Thanh Duc la Nguyen Chi bi bat song, nhieu tuong chet tran. Le Quy Ly đe tuy tuong Pham Kha Vinh o lai cam cu cung voi Nguyen Đa Phuong chi huy quan Thanh Duc con minh thi tron ve kinh đo. Nguyen Đa Phuong va Pham Kha Vinh biet the yeu khong chong cu noi cung rut quan ve. Che Bong Nga đuoi theo đen Hoang giang, Nghe Tong sai đo tuong la Tran Khat Chan đem binh chong giu. Vua toi nha Tran om nhau khoc ma tu biet đu biet la ho đa khiep so đen chung nao. Tran Khat Chan keo quan đen Hoang giang, thay noi đay khong the bo tran, moi đem quan đong o song Hai Trieu.


= Cai chet =
Đen thang 1 nam 1390, Che Bong Nga đem hon 100 chien thuyen đen thi sat tren song Hai Trieu. Hoang đe la Tran Nguyen Dieu đem quan ban bo ra hang vua Chiem voi hy vong đuoc nguoi Cham đua len lam vua. Cung luc đo, mot nha su la Pham Su On noi len đanh chiem kinh đo, thuong hoang va vua phai bo kinh đo ma chay, cho trieu tuong Hoang The Phuong đang đong o Hoang giang ra cuu. Khong may cho Che Bong Nga, mot tieu tuong cua ong ten la Bi Lau Ke vi so toi đa ra hang quan Tran, bao cho Tran Khat Chan biet la thuyen ngu cua vua Chiem son mau xanh luc. Khi may tram chien thuyen cua Che Bong Nga va Nguyen Dieu keo toi, Khat Chan cho tap trung sung ban xoi xa vao chiec thuyen ngu, Che Bong Nga bi trung đan chet. Tran Nguyen Dieu lien chat thu cap vua Chiem roi cheo thuyen tro ve ben quan Tran. Quan Chiem thay chu tuong đa tu tran voi vang chay ve Hoang giang hop voi pho tuong cua Che Bong Nga la La Ngai. Vien đai đoi pho trong đoi quan Long Tiep la Pham Nhu Lac va nguoi đau ngu la Duong Ngang giet Nguyen Dieu, cuop lay thu cap Bong Nga đem dang nop. Tran Khat Chan sai bo vao hom, cho phi ngua đem đen hanh tai o Binh Than, tau viec đanh đuoc giac. Su ke rang khi đau Che Bong Nga đuoc pho tuong Pham Nhu Lat đem vao trinh giua canh ba, thuong hoang Nghe Tong hoang hot nhom day tuong minh đa bi vay bat. Đen khi nghe đuoc tin thang tran, Nghe Tong lien cho goi cac quan đen đe xem cho ki. Cac quan mac trieu phuc, đen va ho "Van tue !". Nghe Tong noi:

Ta voi Bong Nga cam cu nhau đa lau, ngay nay moi đuoc gap nhau, co khac gi Han Cao To thay đau So Ba Vuong, thien ha yen roi!


Hau Che Bong Nga Bi đanh bai nam 1390, tuong La Ngai chiem đuoc xac Che Bong Nga đem đi hoa tang, roi thu quan ve nuoc. La Ngai thu thap tan quan rut ve nuoc đi bo men theo đuong nui khong dam rut bang đuong thuy. Sau khi quay tro ve Đo Ban, La Ngai tiem xung vuong hieu (goi la Simhavarman VI) va chiu trieu cong nha Tran tro lai. Nam 1391, La Ngai sai su sang xin nha Minh thua nhan nhung Minh Thai To noi voi cac quan bo Le rang: "Đay do vien quan soan nghich! Đo tien cong đung nhan. Truoc đay vien quan Chiem Thanh la Cac Thang giet Vuong nuoc nay tu lap, nen cu tuyet."
Chinh sach cai tri khat khe cua La Ngai gay bat man trong nuoc. Vay canh cua Che Bong Nga đeu bi La Ngai thay bang nhung tuong si than tin, con trai cua Che Bong Nga ten Che Ma No Da Na cung em la Che San No so bi am hai đa chay qua Đai Viet xin ti nan. Ca hai đuoc nha Tran phong tuoc Hieu chinh hau. Nam 1397, mot hoang than ten Che Đa Biet, em la Mo Hoa, con la Gia Diep cung toan the gia quyen sang Đai Viet ti nan. Che Đa Biet đuoc Ho Quy Ly giao trong trach bao ve bien gioi phia nam cua Đai Viet đe phong nhung cuoc tan cong moi cua quan Chiem Thanh. Nam 1400, La Ngai mat, con la Ba Đich Lai len ngoi. Mai đen nam 1413, Ba Đich Lai moi đuoc nha Minh tan phong.
Cac vung đat duoi anh huong Chiem Thanh đeu đuoc Ho Quy Ly thu hoi sau cai chet cua Che Bong Nga. Le Quy Ly đa tan cong vao vung đat Co Luy, Quang Ngai, ngay nay. Theo Bien Nien Su Hoang gia Cham (1835), Thu đo Bal Angwei đa that thu vao nam 1397 va dan ti nan đo vao Bal Panrang. Sau tran chien nam 1400 mot bo phan nha nuoc Chiem Thanh đuoc khoi phuc (vuong trieu Vijaya). Sau khi Le Loi đuoi quan Minh ra khoi, vuong trieu Panrang (Panduranga) cung đuoc khoi phuc nam 1433. Sau khi thanh Đo Ban that thu, vuong trieu Panrang đa thua ke vuong quoc Chiem Thanh cho đen nam 1832.


Nhan đinh Ve Che Bong Nga, nhieu y kien thua nhan la mot ong vua anh hung it co cua Chiem Thanh. Nhung theo Tran Xuan Sinh, vua Chiem cung chi co tai cua tuong cuop du ton. Che Bong Nga dung binh đi chinh chien lien mien nhieu nam khien nhan luc Chiem Thanh bi ton that nang. Khong đoi lai đat đai bi mat đe kien thiet lai, bon lan tien vao Thang Long, vua Chiem chi cuop pha, vo vet va voi va rut ve, khong lan nao o lau. Che Bong Nga khong phai ong vua anh hung chan hung, mo mang đat nuoc.
Nha Han hoc nguoi Phap Georges Maspero trong cuon Le royaume de Champa ("Vuong quoc Champa") đa xem giai đoan 1360–1390 duoi trieu Che Bong Nga la giai đoan cuc thinh trong lich su Champa. Cac su gia nguoi Viet nhu Ngo Si Lien hay Ngo Thi Si cung phai gian tiep thua nhan tai nang cua Che Bong Nga khi nhung cai cach cua ong đa bien mot nuoc Cham đa suy yeu co the quat khoi va đe doa su ton vong cua Đai Viet. Tran Trong Kim ghi rang:

"Va bay gio o nuoc Nam ta, vua Du-tong chi lo viec hoang-choi, khong tuong gi đen viec Vo-bi; ma o ben Chiem thanh thi co Che Bong Nga la mot ong vua anh-hung, co y đanh An-nam đe rua nhung thu truoc. Vay cho nen het suc tap tran, luyen binh; bat quan linh phai chiu kho-nhoc cho quen, dan tran voi cho tien đuong lui toi: thang thi cho voi đi truoc đe xong-đot, bai thi cho voi đi sau đe ngan giu quan nghich. Nho cach xep đat co thu-tu, dung binh co ky-luat nhu the, cho nen quan Chiem-thanh tu đo manh lam, sau đanh pha thanh Thang-long may lan, lam cho vua toi nha Tran phai kinh-so may phen."


Gia quyen Che Bong Nga co hau due gom 3 nguoi đuoc ghi lai trong su: Nguoi thu nhat la Che Ma No Đa Nan, sang đau hang Đai Viet nam 1390 khi bi La Ngai gianh ngoi. Nguoi thu 2 la Che Son Na, sang đau hang Đai Viet nam 1390 cung anh trai.. Ong con mot con gai khong ro ten, đuoc ga nam 1377 cho Ngu Cau Vuong Tran Huc.

Siti Zubaidah: Vuong hau, thuoc vuong toc Kelantan.


Xem them Champa
Lich su Cham pa
Chien tranh Viet-Chiem 1367-1396
Tran Khat Chan
Ba Lau Ke


Tham khao Ghi chu

Chu thich

Tai lieu tham khao