Buc xa X (con goi la tia X hay X-ray hay tia Rontgen) la mot dang cua song đien tu. hau het tia X co dai buoc song trong khoang tu 0,01 đen 10 nano met tuong ung voi day tan so tu 30 Petahertz đen 30 Exahertz (3×1016 Hz to 3×1019 Hz) va co nang luong tu 120 eV đen 120 keV. Trong nhieu ngon ngu, buc xa X đuoc goi la buc xa Rontgen, đuoc đat ten theo nha khoa hoc nguoi Đuc goc Ha Lan Wilhelm Rontgen, ngay sau khi ong kham pha ra mot loai buc xa ma chua ai biet đen.


Cac dai nang luong = Tia X cung va tia X mem =
Cac tia X co nang luong photon cao (tren 5-10 keV, buoc song duoi 0,2-0,1 nm) đuoc goi la tia X cung, nhung tia X co nang luong thap đuoc goi la tia X mem. Do co kha nang đam xuyen, cac tia X cung đuoc su dung rong rai đe nhin thay hinh anh ben trong cac vat the, thuong đuoc dung đe chup X quang trong y te va kiem tra hanh ly tai an ninh san bay. Thuat ngu X-quang đuoc su dung đe chi mot hinh anh đuoc tao boi tia X. Vi cac buoc song cua tia X cung tuong đuong voi kich thuoc cua cac nguyen tu, no rat huu ich đe xac đinh cac cau truc tinh the bang tinh the hoc tia X. Nguoc lai, tia X mem bi hap thu de dang trong khong khi; đo dai suy giam khoang 600 eV (~ 2 nm). Cac tia X trong moi truong nuoc nho hon 1 micromet.


= Tia gamma =
Khong co su đong thuan ve mot đinh nghia phan biet giua tia X va tia gamma. Mot thuc te pho bien la đe phan biet giua hai loai buc xa dua tren nguon cua chung: tia X phat ra boi cac electron, trong khi cac tia gamma đuoc phat ra boi hat nhan nguyen tu. Đinh nghia nay gap mot so van đe: cac qua trinh khac cung co the tao ra cac photon nang luong cao, hoac đoi khi phuong phap tao ra khong đuoc biet. Mot giai phap thay the pho bien khac la phan biet X va gamma tren co so buoc song (tan so hoac nang luong photon),Voi buc xa ngan hon mot so buoc song tuy y, chang han nhu 10−11 m (0,1 A), thi la buc xa gamma.
Phuong phap nay chi đinh mot photon cho mot the loai đa ro, nhung chi co the xac đinh đuoc neu biet đuoc buoc song. Tuy nhien, hai đinh nghia nay thuong trung voi nhau vi buc xa đien tu phat ra boi cac tia X thuong co buoc song va nang luong photon thap hon phong xa phat ra tu hat nhan phong xa.


Tinh chat Cac photon tia X khi mang đu nang luong co the ion hoa nguyen tu va pha vo lien ket phan tu. Đieu nay lam cho no tro thanh mot loai buc xa ion hoa, do đo gay hai cho mo song co the. Lieu buc xa cao trong mot khoang thoi gian ngan gay ra benh nhiem xa, trong khi lieu thap hon co the lam tang nguy co ung thu do xa tri. Chup X-quang trong y te co nguy co lam tang bi ung thu mac du no co nhieu loi ich cua viec kiem tra. Kha nang ion hoa cua tia X co the đuoc su dung trong đieu tri ung thu đe diet te bao ac tinh bang cach su dung phuong phap xa tri. No cung đuoc su dung đe xac đinh đac tinh vat lieu bang cach su dung quang pho tia X.
Tia X co buoc song ngan hon nhieu so voi anh sang nhin thay, no co the đuoc cau truc nho hon nhieu so voi nhung gi co the nhin thay bang kinh hien vi binh thuong. Đieu nay co the đuoc su dung trong kinh hien vi X-quang đe co đuoc hinh anh co đo phan giai cao va xac đinh vi tri cac nguyen tu trong tinh the.
Cac tia X cuc manh co the đi qua cac vat the day ma khong bi hap thu hoac phan tan nhieu. Vi ly do nay, tia X đuoc su dung rong rai đe thu hinh anh ben trong cac đoi tuong boc kin. Cac ung dung thuong thay nhat la trong chup X quang y te va may quet an ninh san bay, nhung cac ky thuat tuong tu cung quan trong trong cong nghiep (vi du chup X quang cong nghiep va CT cong nghiep) va nghien cuu (vi du CT đong vat nho). Đo sau tham nhap thay đoi theo mot vai bac đo lon so voi pho tia X. Đieu nay cho phep đieu chinh nang luong photon cho ung dung đe truyen tai đay đu thong qua đoi tuong va đong thoi co đo tuong phan tot trong hinh anh.


= Kha nang nhin thay o mat nguoi =
Quan điem thong thuong coi mat nguoi khong nhin thay tia X. Tuy nhien ngay sau phat hien cua Rontgen vao nam 1895 đa co thong bao nhin thay anh sang mau xanh luc-xam yeu khi trong phong toi. Song vi su nguy hiem cua tia X nen khong co nghien cuu tiep theo đe xac đinh co che that su. Gia thiet đua ra la tia X kich thich truc tiep vong mac va/hoac kich thich huynh quang va mat nguoi cam nhan anh sang thuong thu cap .


Cau chuyen phat hien ra tia X Toi ngay 8 thang 11 nam 1895, Wilhelm Rontgen đang kiem tra xem lieu tia cathode (tia am cuc) co the đi xuyen qua kinh hay khong thi bat ngo nhan thay mot anh sang phat ra tu mot tam đuoc phu hoa chat gan đo. Ong goi nhung tia tao ra anh sang nay la tia X, vi ban chat chua ro cua chung.
Voi đau oc nhay ben, đay kinh nghiem cua mot nha vat ly hoc, viec nay đa loi cuon ong va 49 ngay sau ong lien tuc o ly trong phong thi nghiem, moi ngay ong chi ngung cong viec nghien cuu it phut đe an uong, ve sinh va chop mat nghi ngoi vai gio. Nho the, ong đa tim ra tinh chat cua thu tia bi mat ma ong tam đat ten la tia X va mang lai cho ong giai Nobel ve vat ly đau tien vao nam 1901.


Nguon phat tia X = Đen tia X =
 
Phat hien cua Wilhelm Rontgen dan đen viec che tao ra đen phat tia X (hay đen Rontgen, X-ray tube). Đo la nguon phat tia X nhan tao, thu dung cu hien van đang su dung pho bien trong cac ung dung tia X. Nguyen ly hoat đong cua đen Rontgen la trong mot ong chan khong cac đien tu đuoc gia toc toi toc đo cao, khi đap vao anode se bi ham đot ngot, va phat xa anh sang nang luong cao. "Buc xa khi bi ham" hay buc xa ham theo tieng Đuc la "Bremsstrahlung", tro thanh thuat ngu đuoc su dung trong van lieu tieng Anh.


= Trong thien nhien =
Trong thien nhien thi su phan ra phong xa cua cac đong vi phong xa trong đat đa, su xam nhap cua tia vu tru,... dan đen su co mat cac hat tich đien nang luong cao va tia gamma trong sinh quyen. Tuong tac cua chung voi vat chat o đay lam phat sinh tia X theo hai co che chinh.

Buc xa ham cac hat tich đien, phat ra photon co dai nang luong tu tia gamma đen tia X.
Cac photon cua tia gamma va tia X nang luong cao tan xa theo hieu ung Compton tao ra tia X thu cap.
Cac vu set đanh tao ra vung plasma nhiet đo cao cung phat ra tia X, nhung lieu luong khong đang ke.
Trong thuc te đoi song khong phai quan tam đen phong tia X. Chi trong nghien cuu sinh hoc di truyen tien hoa, tia X tu nhien đuoc coi la đong gop vao viec tao ra cac bien di trong DNA.


= Trong vu tru =
Cac thien the co nhiet đo cuc cao buc xa tia X theo ly thuyet buc xa cua vat đen tuyet đoi, va la co so đe xac đinh nhiet đo vi sao đo.


Su dung trong Y te Tu khi Wilhelm Conrad Rontgen phat hien ra tia X co the chan đoan cau truc xuong, tia X đuoc phat trien đe su dung cho chup hinh y te.
Nam 1897, tia X lan đau tien đuoc su dung tren chien truong quan su, trong Chien tranh Balkan, đe tim cac manh đan va vi tri xuong gay ben trong co the benh nhan.
Khoa X quang la mot linh vuc chuyen biet trong y te su dung anh tia X va cac ki thuat khac đe chan đoan benh bang hinh anh nen con đuoc goi la Khoa chan đoan hinh anh.
Viec su dung tia X đac biet huu dung trong viec xac đinh benh ly ve xuong, nhung cung co the giup ich tim ra cac benh ve phan mem. Uu điem cua ung dung nay la chan đoan va đieu tri nhieu benh tat mot cach nhanh chong ma khong lam benh nhan đau đon (vi du nhu cac benh ve đuong mau, benh ung thu,...). Mot vai vi du nhu khao sat nguc, co the dung đe chan đoan benh ve phoi nhu la viem phoi, ung thu phoi hay phu ne phoi, va khao sat vung bung,co the phat hien ra tac ruot (tac thuc quan), tran khi (tu thung ruot), tran dich (trong khoang bung). Trong vai truong hop, su dung X quang con gay tranh cai, nhu la soi mat (it khi can quang) hay soi than (thuong thay nhung khong phai luon luon). Hon nua, cac tu the chup X quang truyen thong it su dung trong viec tao hinh cac phan mem nhu nao hay co. Viec tao hinh cho phan mem đuoc thay the bang ki thuat chup Cat lop vi tinh (Tieng Anh: computed axial tomography, CAT hay CT scanning) hoac tao hinh bang chup cong huong tu (MRI) hay sieu am.
Tia X con đuoc su dung trong ky thuat soi truc tiep "thoi gian thuc", nhu tham kham thanh mach mau hay nghien cuu đo can quang cua cac tang rong noi tang (chat long can quang trong cac quai ruot lon hay nho) bang cach su dung may chieu huynh quang. Hinh anh giai phau mach mau cung nhu cac can thiep y te qua he thong đong mach đeu dua vao cac may soi X quang đe đinh vi cac thuong ton tiem tang va co the chua tri.
Xa tri tia X, la mot can thiep y te, hien nay dung chuyen biet cho cac te bao ung thu nong (la nhung khoi u khong nam qua sau trong co the), dung cac tia X co nang luong manh.


Phuc vu kiem tra an ninh tai cua khau Chieu X quang đe thu đuoc hinh anh cac đo vat ben trong hanh ly goi kin hay trong quan ao tren than nguoi, đuoc thuc hien tai cac cua khau co yeu cau an ninh cao, nhu cua len may bay, cua khau sang nuoc khac, va mot so nha giam đac biet.
He thong quet an ninh thuong tich hop chieu X quang voi quet do kim loai, đe thu đuoc thong tin tin cay hon ve đoi tuong đuoc quet.


Hoa phan tich dung tia X Pho tan sac nang luong tia X viet tat la EDX hay EDS (tieng Anh: Energy-dispersive X-ray spectroscopy), la ky thuat phan tich thanh phan hoa hoc cua vat ran dua vao viec ghi lai pho tia X phat ra tu vat ran do tuong tac voi cac buc xa ma chu yeu la chum đien tu co nang luong cao trong cac kinh hien vi đien tu. Co ba bien the đo nhu duoi đay.

Pho đien tu Auger (AES, Auger Electron Spectroscopy): thay vi phat ra cac tia X đac trung, khi cac đien tu co nang luong lon tuong tac voi lop đien tu sau ben trong nguyen tu se khien mot so đien tu lop phia ngoai bi bat ra tao ra pho AES.
Pho huynh quang tia X (XPS, X-ray Photoelectron Spectroscopy): tuong tac giua đien tu va chat ran gay phat ra pho huynh quang cua tia X, co them cac thong tin ve nang luong lien ket.
Pho tan sac buoc song tia X (WDS, X-ray Wavelength-Dispersive Spectroscopy): tuong tu nhu pho EDX nhung co đo tinh cao hon, co them thong tin ve cac nguyen to nhe, nhung lai co kha nang loai nhieu tot hon EDS va chi phan tich đuoc mot nguyen to cho mot lan ghi pho.


Thien van hoc tia X Thien van hoc tia X nghien cuu cac vat the vu tru o cac buoc song tia X. No xac đinh ra cac đoi tuong phat xa nhiet co nhiet đo tren 107 đo Kelvin, la cac sao hay vung khi day (đuoc goi la phat xa vat đen tuyet đoi).
Vi tia X bi khi quyen Trai Đat hap thu manh, viec quan sat phai đuoc thuc hien tren khi cau o đo cao lon, cac ten lua, hay tren tau vu tru.


Tham khao Lien ket ngoai X-ray (radiation beam) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Historical X-ray tubes 
Rontgen's 1895 article, on line and analyzed on BibNum Luu tru ngay 9 thang 5 nam 2016 tai Wayback Machine [click 'a telecharger' for English analysis]
Example Radiograph: Fractured Humerus
A Photograph of an X-ray Machine
X-ray Safety Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2018 tai Wayback Machine