Irene thanh Athena hay Irene nguoi Athena (tieng Hy Lap: Ειρηνη η Αθηναια) (752 – 803) la ten thuong goi cua Irene Sarantapechaina (tieng Hy Lap: Ειρηνη Σαρανταπηχαινα), la Nu hoang Đong La Ma đuong vi tu nam 797 đen 802. Truoc khi tro thanh Nu hoang đuong vi, Irene la Hoang hau tu nam 775 đen 780 va Hoang thai hau tu nam 780 đen 797. Đoi luc ba thuong tu goi minh la basileus (βασιλευς) tuc 'Hoang đe'. Trong thuc te, ba thuong goi minh la basilissa (βασιλισσα) tuc 'Nu hoang', mac du co ba truong hop ca biet tuoc vi basileus đuoc ba su dung.


Thieu thoi Irene sinh ra trong mot gia đinh quy toc Hy Lap o Athena la gia toc Sarantapechos. Du ba la mot đua tre mo coi nhung lai co nguoi chu Konstantinos Sarantapechos la mot quy toc va co the giu chuc strategos (tuong quan) cua mot tinh tai Hy Lap. Ba đuoc Hoang đe Konstantinos V đua đen Constantinoplis vao ngay 1 thang 11 nam 769 va ket hon voi con trai cua ong la Leo IV vao ngay 17 thang 12. Vao ngay 14 thang 1 nam 771, Irene đa ha sinh mot đua con trai sau nay la Hoang đe Konstantinos VI. Khi Konstantinos V mat vao thang 9 nam 775, Leo moi 25 tuoi ke thua ngoi vi.
Mac du Leo la mot nguoi bai tru thanh tuong va co theo đuoi mot chinh sach đieu tiet đoi voi su bai tru thanh tuong, the nhung chinh sach cua ong ngay cang tro nen khac nghiet hon vao thang 8 nam 780, khi mot so trieu than bi trung phat vi bieu lo long ton kinh cac tuong thanh. Theo truyen thuyet, mot hom ong chot phat hien ra cac tuong thanh bi che giau trong đong đo cua Irene va tu choi ngu chung giuong voi ba sau đo. Tuy nhien, khi Leo qua đoi vao ngay 8 thang 9 nam 780, Irene đong vai tro nhiep chinh cho đua con trai moi len chin vuong hieu Konstantinos V.


Nam quyen Irene đa gan nhu ngay lap tuc phai đoi mat voi mot am muu ma ba nghe ngong đuoc la co mot nhom trieu than se đua Nikephoros, mot nguoi em cung cha khac me cua Leo IV len ngoi Caesar. Đe loai tru kha nang thau tom quyen hanh cua nhom muu phan, ba đa lap tuc buoc Nikephoros va đong đang phai thu phong linh muc va ra lenh cho ho quan ly Thanh le vao ngay Giang Sinh.
Ngay tu nam 781, Irene bat đau tim kiem mot moi quan he than mat hon voi nha Carolingia va Đuc Giao hoang. Ba tien hanh đam phan hon le cho con trai ba voi Rotrude, con gai cua Charlemagne voi nguoi vo thu ba cua ong Hildegard nham ket tinh thong gia. Irene con than trong gui mot vien quan toi day tieng Hy Lap cho cong chua nguoi Frank. Roi đot nhien Irene đa tu huy bo viec hua hon vao nam 787 đe chong lai mong muon cua Konstantinos V.
Ke đen Irene phai khuat phuc cuoc noi loan cua Elpidius, vien tran thu đao Sicilia co gia đinh đa bi tra tan va bo tu khi mot ham đoi đuoc phai đi đa thanh cong trong viec đanh bai nguoi Sicilia. Elpidius tron sang chau Phi, roi tu đo đao thoat sang A Rap. Sau thanh cong cua vien tuong quan duoi thoi Konstantinos V la Michael Lachanodrakon, nguoi đa đanh lui mot cuoc tan cong cua nguoi A Rap tren tuyen bien gioi phia Đong, mot đoi quan A Rap đong đao duoi su thong linh cua vua Harun al-Rashid đa tien chiem vung Anatolia vao mua he nam 782. Vien tuong giu thanh Bucellarian Theme la Tatzates thay kho chong cu noi ben đao thoat sang A Rap đa buoc Irene đong y thoa thuan đinh chien ba nam đoi lai ba phai tra mot khoan cong nap hang nam la 70.000 hoac 90.000 dinar vang cho nguoi A rap, lai con cap cho ho 10.000 bo quan ao bang lua va chuan bi chu cap đay đu moi trong thoi gian ho rut quan.


Trieu đai = Van đe ton giao =
 
Hanh đong đang chu y nhat Irene la khoi phuc lai ton kinh cac tuong thanh Chinh Thong giao (hinh anh cua Chua Kito hay cac Thanh). Roi đe bau Tarasios, mot trong nhung quy toc cua ba lam Thuong phu vao nam 784, Irene đa cho trieu tap hai cong đong Giao hoi. Cong đong đau tien đuoc to chuc vao nam 786 o Constantinoplis đa that bai do su phan đoi cua binh linh. Cong đong thu hai đuoc trieu tap tai Nicaea vao nam 787, chinh thuc phuc hoi viec ton kinh cac tuong thanh va thong nhat Giao hoi Chinh Thong giao Đong phuong voi Toa Thanh La Ma. (Xem them Cong đong Ecumenical thu bay)
Trong khi viec nay giup cai thien moi quan he voi Giao hoang thi no lai khong ngan chan đuoc su bung no cua mot cuoc chien tranh voi nguoi Frank, luc nay đa cat quan đanh chiem Istria va Benevento vao nam 788. Bat chap van rui, nhung no luc quan su cua Irene đa gap mot so thanh cong: nam 782 vien sung than cua ba la Staurakios đa khuat phuc đuoc nguoi Slav vung Balkan va đat nen tang cho su banh truong cua Đong La Ma va tai Hy Lap hoa trong khu vuc. Tuy nhien, Irene van hay bi nguoi A Rap quay pha va vao nam 782 va 798 đa phai chap nhan cac đieu khoan cua cac vi Khalip Al-Mahdi va Harun al-Rashid.


= Khuynh đao trieu chinh =
Khi Konstantinos gan truong thanh, ong bat đau dan dan tro nen khong muon cam chiu duoi su thong tri đoc đoan cua me minh. Đe tu giai thoat chinh minh, ong đa tien hanh binh bien nhung khong may bi Irene phat hien va dep tan khong may kho khan, ke tu luc đo nu hoang đa yeu cau quan than phai the se trung thanh moi minh ba. Su bat man nhan dip nay tang len vao nam 790 đa mo ra mot cuoc chong đoi va đam binh si dan đau boi Armeniacs, chinh thuc tuyen bo Konstantinos VI la nguoi cai tri duy nhat.
Moi quan he than huu co ve gia doi đuoc duy tri giua Konstantinos va Irene ma tuoc vi nu hoang đa đuoc xac nhan vao nam 792, the nhung cac phe phai đoi thu con lai, voi Irene do su tac đong cua nhung muu đo kheo keo voi cac giam muc va cac trieu than, đa to chuc mot am muu hung cuong nhan danh nu hoang. Konstantinos chi co the lan tranh đe vien tro cho cac tinh nhung ngay ca gioi quy toc cung bay muu tinh ke vay quanh lay ong. Khong may ong bi đam nguoi hau than can bat giu tren bo bien o Bosphorus chau A va đua tro lai cung đien o Constantinoplis. Nu hoang ra lenh khoet mat ong chay mau va chet vai ngay sau đo. Hien tuong nhat thuc va bong toi keo dai 17 ngay sau đo đuoc nhung nguoi me tin cho la do su ghe tom cua troi đoi voi su kien nay.
Du đoi luc co y kien cho rang ba hanh xu nhu mot vi vua, hon nua Irene con tu goi minh la "basileus" (βασιλευς), 'hoang đe', chu khong phai la "basilissa" (βασιλισσα), 'nu hoang', tren thuc te chi co ba truong hop ma ba su dung danh hieu "basileus": hai tai lieu ve phap luat ma ba đa ky ten minh la "Hoang đe nguoi La Ma" va mot đong tien vang cua ba đuoc tim thay o Sicilia mang danh hieu "basileus". Trong moi quan he voi cac đong tien, dong chu co chat luong kem va vi the viec quy ra cac đong tien nay la cua ba co van đe. Tren thuc te, ba đa su dung danh hieu "basilissa" nay trong tat ca cac chieu chi, van thu, tien xu va con dau khac.


Di san Irene o ngoi đuoc nam nam tu 797 đen 802. Giao hoang Leo III luc nay đang can su giup đo chong lai ke thu chinh tri o Roma va la nguoi chung kien ngoi vi Hoang đe Đong La Ma gan nhu bo trong đa lam le đang quang cho Charlemagne lam Hoang đe La Ma vao nam 800. Đieu nay đuoc xem nhu la mot su xuc pham đen Đe quoc Đong La Ma. Tuy nhien, Irene đuoc cho la đa co gang thuong luong mot cuoc hon nhan giua ba voi Charlemagne nhung theo chinh Theophanes the Confessor cho biet, ke hoach đa bi that bai cung do su can thiep cua Aetios, mot trong nhung sung than cua nu hoang.
Nam 802, gioi quy toc tien hanh binh bien bat giu ba va đua Nikephoros, truong quan tai chinh (logothetes tou genikou) len ngoi hoang đe. Irene bi luu đay đen đao Lesbos va buoc phai tu xoay xo lay. Do phai song kho cuc cong voi suc khoe suy nhuoc nen sang nam sau (803) thi ba qua đoi.
Long nhiet thanh cua Irene trong viec khoi phuc su tho phung tuong thanh va tu vien đa đuoc Theodore the Confessor ca ngoi ba nhu mot vi thanh cua Giao hoi Chinh Thong giao Đong phuong, nhung ba van khong đuoc phong thanh. Loi tuyen bo ve viec phong thanh cho ba chu yeu la tu cac nguon su lieu cua phuong Tay. Loi tuyen bo nhu vay cung khong co co so tu quyen Menaion (cuon sach ve nghi thuc te le cung cap nhung đieu hop le cho cac thanh cua Giao hoi Chinh Thong giao Đong phuong), cuon "Cuoc đoi cac Thanh" cua nha than hoc Nikodemos the Hagiorite hoac bat ky cuon sach nao khac cua Giao hoi Chinh Thong giao Đong phuong.


Gia đinh Qua cuoc hon nhan voi Hoang đe Leo IV, Irene chi co mot đua con trai duy nhat la Konstantinos VI se ke thua ngoi vi sau nay. Mot nguoi ba con cua Irene la Theophano đa đuoc Hoang đe Nikephoros I chon lam con dau cho cau con trai va nguoi ke vi cua minh la Staurakios vao nam 807. Mot nguoi ho hang nu khac khong ro ten đuoc gia toc ga cho Telerig, thu linh ro Bulgar vao nam 776. Ngoai ra, Irene con co mot đua chau trai khac.


Tham khao Lien ket ngoai De Imperatoribus Romanis – Konstantinos VI (780–797 SCN) va Irene (797–802 SCN)
Nguon so cap

Anastasius Bibliothecarius Chronographia tripartita
Theophanes Chronographia
Nguon thu cap

The Tu đien Oxford ve Byzantium, Oxford University Press, 1991.
Alexander, Archibald, and Andre Lagarde, Joseph Turmel. The Latin Church in the Middle Ages, C. Scribner's Sons, 1915.
Barbe, Dominique. Irene de Byzance: La femme empereur, Paris, 1990.
Sir Steven Runciman. "The Empress Irene." Conspectus of History 1.1 (1974): 1–11.
 Bai viet nay bao gom van ban tu mot an pham hien thoi trong pham vi cong cong: Chisholm, Hugh, bien tap (1911). Encyclopædia Britannica (an ban thu 11). Cambridge University Press. {{Chu thich bach khoa toan thu}}: |title= trong hay bi thieu (tro giup)
Herrin, Judith (2001). Women in Purple:Rulers of Medieval Byzantium. London: Phoenix Press. ISBN 1-84212-529-X.
Garland, Lynda (1999). Byzantine Empresses: Women and Power in Byzantium, AD 527–1204. London: Routledge. ISBN 0-415-14688-7.
Jenkins, Romilly James Heald (1987). Byzantium: The Imperial Centuries Ad 610-1071. University of Toronto Press.
Wace, Henry and William Smith, A Dictionary of Christian Biography, Literature, Sects and Doctrines, J. Murray, 1882.