Nui lua hoc la nganh khoa hoc nghien cuu ve nui lua, dung nham, magma, va cac hien tuong đia chat, đia vat ly va đia hoa lien quan đen nui lua. Thuat ngu (tieng Anh) "volcanology" (đoi khi viet la vulcanology) co nguon goc tu tieng Latin Vulcan, la vi than lua La Ma co đai.
Mot nha nui lua hoc, hay nha nghien cuu ve nui lua, la mot nha đia chat hoc nghien cuu hoat đong phun trao va hinh thanh nui lua, va vu phun trao hien tai va lich su cua no. Cac nha nui lua hoc thuong xuyen ghe tham nui lua, đac biet la nui đang hoat đong, đe theo doi cac vu phun trao nui lua, thu thap cac san pham phun trao bao gom tefrit (tephra) (gom tro hoac đa bot [pumice]), đa va dung nham.
Mot trong tam chinh cua đieu tra la du đoan ve phun trao. Tuy nhien hien nay khong co cach chinh xac nao đe thuc hien viec du bao nay, nhung du đoan vu phun trao, cung nhu du bao đong đat, co the cuu đuoc nhieu mang song. 


Nui lua hoc hien đai Nam 1841, đai quan sat nui lua đau tien, Đai thien van Vesuvius, đuoc thiet lap tai Vuong quoc Hai Sicilie.
Cac quan sat đia chan đuoc thuc hien bang cach su dung đia chan ke đuoc trien khai gan cac khu vuc nui lua, canh bao đia chan gia tang trong cac su kien nui lua, đac biet la tim kiem cac chan đong đieu hoa trong thoi gian dai, bao hieu chuyen đong magma xuyen qua cac ong dan nui lua.
Giam sat bien dang be mat bao gom viec su dung cac ky thuat trac đia nhu can bang, đo nghieng, đo cang, goc va khoang cach thong qua may đo đo nghieng, tong đai va đo đac khoang cach đien tu (EDM, Electronic Distance Measurement). Đieu nay cung bao gom cac quan sat GNSS va InSAR. Bien dang be mat cho thay su troi len cua mac ma: cung cap mac ma tang tao ra nhung cho phong len o be mat cua tam nui lua.
Khi thai ra co the đuoc theo doi bang cac thiet bi bao gom may quang pho cuc tim cam tay (COSPEC, hien đuoc thay the boi miniDOAS), phan tich su hien dien cua cac loai khi nui lua nhu sulfur dioxide; hoac bang quang pho hong ngoai (FTIR). Phat thai khi gia tang va đac biet la nhung thay đoi trong thanh phan khi co the bao hieu mot vu phun trao nui lua sap xay ra.
Su thay đoi nhiet đo đuoc theo doi bang nhiet ke va quan sat su thay đoi tinh chat nhiet cua ho va lo thong hoi nui lua, co the chi ra hoat đong sap toi.
Ve tinh đuoc su dung rong rai đe giam sat nui lua, vi chung cho phep mot khu vuc rong lon đuoc giam sat de dang. Ho co the đo luong su lan rong cua mot đam tro, chang han nhu vu phun trao nam 2010 cua Eyjafjallajokull , cung nhu luong khi thai SO2. InSAR va hinh anh nhiet co the giam sat cac khu vuc đong dan cu, khan hiem noi ma no se qua đat đe duy tri cac thiet bi tren mat đat.
Cac ky thuat đia vat ly khac (quan sat đien, trong luc va tu truong) bao gom theo doi bien đong va thay đoi đot ngot cua đien tro suat, di thuong trong luc hoac mo hinh di thuong tu co the chi ra su đut gay do nui lua va su dang trao cua mac ma.
Cac phan tich đia tang bao gom phan tich tram tich tro nui lua va dung nham va xac đinh nien đai đe đua ra mo hinh phun trao nui lua, voi cac chu ky hoat đong manh me va quy mo cua cac vu phun trao.


Lich su Nui lua co mot lich su rong lon. Ghi chep som nhat ve vu phun trao nui lua co the la tren mot buc tranh treo tuong co nien đai khoang 7.000 BCE đuoc tim thay tai đia điem thoi ky đo đa moi tai Catal Hoyuk o Anatolia, Tho Nhi Ky. Buc tranh nay đa đuoc giai thich nhu mot mo ta ve mot ngon nui lua đang phun trao, voi mot cum cac ngoi nha ben duoi cho thay mot ngon nui lua đoi đinh nui phun trao, voi mot thi tran o can cu cua no (mac du cac nha khao co hoc hien nghi ngo cach giai thich nay). Nui lua co the la Hasan Dag, hoac nguoi hang xom nho hon cua no, Melendiz Dag.


= Triet ly Hy Lap-La Ma =
The gioi co đien cua Hy Lap va Đe che La Ma co đai đa giai thich nui lua la đia điem cua nhieu vi than khac nhau. Nguoi Hy Lap cho rang Hephaestus, than lua, ngoi duoi ngon nui lua Etna, ren vu khi cua than Zeus. Tu Hy Lap đuoc su dung đe mo ta nui lua la etna, hay hiera, sau Heracles, con trai cua than Zeus. Nha tho La Ma Virgil, khi giai thich cac than thoai Hy Lap, cho rang Enceladus khong lo đa bi nu than Athena chon vui ben duoi Etna nhu mot hinh phat cho su noi loan chong lai cac vi than; tieng am am cua ngon nui la tieng khoc đau kho cua anh ta, ngon lua cua anh ta va su run ray lan can cua anh ta chong lai cac song sat trong nha tu cua anh ta. Mimas, anh trai cua Enceladus, đuoc chon cat ben duoi Vesuvius boi Hephaestus, va mau cua nhung nguoi khong lo bi đanh bai khac tran đay tren Canh đong Phlegrean xung quanh Vesuvius.
Nha triet hoc Hy Lap Empedocles (khoang 490 - 430 TCN) đa thay the gioi đuoc chia thanh bon luc luong nguyen to, gom Trai Đat, Khong khi, Lua va Nuoc. Nui lua, Empedocles đuoc duy tri, la bieu hien cua Lua nguyen to. Plato cho rang cac kenh nuoc nong va lanh chay voi so luong khong the can qua cac dong song ngam. O sau tham Trai Đat, mot con song lua khong lo, Pyriphlegethon, noi nuoi song tat ca cac nui lua cua the gioi. Aristotle coi lua ngam la ket qua cua "su... ma sat cua gio khi no lao vao nhung loi đi hep".
Gio đong mot vai tro quan trong trong cac giai thich ve nui lua cho đen the ky 16. Lucretius, mot triet gia La Ma, tuyen bo Etna hoan toan trong rong va nhung đam chay duoi long đat đuoc đieu khien boi mot con gio du doi luu thong gan muc nuoc bien. Ovid tin rang ngon lua đuoc cho an tu "thuc pham beo" va cac vu phun trao đa dung lai khi het thuc an. Vitruvius cho rang luu huynh, phen va bitum đa đot chay cac đam chay sau. Cac quan sat cua Pliny the Elder ghi nhan su hien dien cua cac tran đong đat xay ra truoc mot vu phun trao; ong đa chet trong vu phun trao Vesuvius vao nam 79 sau khi đieu tra no tai Stabiae. Chau trai cua ong, Pliny the Younger đa đua ra nhung mo ta chi tiet ve vu phun trao ma chu cua ong đa chet, do cai chet cua ong do anh huong cua khi đoc. Nhung vu phun trao nhu vay đa đuoc đat ten la Plinian đe vinh danh hai tac gia.


= Nhung quan sat thoi Phuc hung =
Nuees ardentes đa đuoc mo ta tu Azores vao nam 1580. Georgius Agricola lap luan cac tia sang mat troi, vi sau đo đe xuat cua Descartes khong lien quan gi đen nui lua. Agricola tin rang hoi duoi ap luc gay ra phun trao 'dau tu nui' va bazan.
Jesuit Athanasius Kircher (1602 - 1680) đa chung kien ​​nhung vu phun trao cua nui Etna va Stromboli, sau đo đen tham mieng nui lua Vesuvius va cong bo quan điem cua ong ve mot Trai Đat voi mot ngon lua trung tam ket noi voi nhieu ngon lua khac do đot chay luu huynh, bitum va than đa.
Johannes Kepler coi nui lua la ong dan nuoc mat va chat thai cua Trai Đat, mat bitum, nhua đuong va luu huynh. Descartes, tuyen bo rang Thien Chua tao ra Trai Đat ngay lap tuc, tuyen bo ong đa lam nhu vay trong ba lop; Đo sau lua, mot lop nuoc va khong khi. Nui lua, ong noi, đuoc hinh thanh noi cac tia mat troi xuyen qua Trai Đat.
Khoa hoc gap kho khan voi nhung y tuong đot chay pyrite bang nuoc, đa đo la bitum hoa ran, va voi cac khai niem ve đa đuoc hinh thanh tu nuoc (chu nghia Hai vuong). Trong so cac nui lua đuoc biet đen, tat ca đeu o gan mat nuoc, do đo hanh đong cua bien tren đat lien đuoc su dung đe giai thich nui lua.


= Su tuong tac voi ton giao va than thoai =
Truyen thuyet bo lac cua nui lua co rat nhieu tu Vanh đai lua Thai Binh Duong va Chau My, thuong goi cac the luc sieu nhien hoac than thanh đe giai thich su bung no du doi cua nui lua. Taranaki va Tongariro, theo than thoai Maori, la nhung nguoi yeu đa yeu Pihanga, va mot cuoc chien ghen tuong cay nghiet xay ra sau đo. Maori se khong song đen ngay nay giua Tongariro va Taranaki vi so tranh chap lai bung len.
Trong ton giao Hawaii, Pele (/ ˈpeɪleɪ / Pel-a; [pɛlɛ]) la nu than cua nui lua va la mot nhan vat noi tieng trong than thoai Hawaii. Pele đa đuoc su dung cho cac thuat ngu khoa hoc khac nhau nhu cho toc cua Pele, nuoc mat cua Pele va Limu o Pele (rong bien cua Pele). Mot ngon nui lua tren mat trang Jovian Io cung đuoc đat ten la Pele.
Saint Agatha la vi thanh bao tro cua Catania, gan nui Etna, va la mot vi du rat đuoc ton kinh (cho đen ngay nay) ve cac vi tu đao đong trinh cua thoi co đai Kito giao. Vao nam 253 sau Cong nguyen, mot nam sau cai chet du doi cua co, su tinh lang cua vu phun trao Mt. Etna đuoc cho la do su can thiep cua co. Tuy nhien, Catania gan nhu bi pha huy hoan toan sau vu phun trao Mt. Etna vao nam 1169 va hon 15.000 cu dan cua no đa chet. Tuy nhien, co đa đuoc vien dan lan nua cho vu phun trao Etna nam 1669 va, vi mot đot bung phat gay nguy hiem cho Nicolosi vao nam 1886. Cach co ay đuoc vien dan va đoi pho trong tin nguong Dan gian Y, mot cach tiep can theo cach chuyen nghiep đoi voi cac vi thanh, co lien quan (theo truyen thong cua James Frazer) đoi voi nguoi ngoai giao truoc đo.
Nam 1660, vu phun trao Vesuvius đa lam mua lam tan cac tinh the pyroxene va tro bui tren cac ngoi lang gan đo. Cac tinh the giong nhu cay thanh gia va đieu nay đuoc hieu la tac pham cua Saint Januarius. Tai Napoli, cac thanh tich cua Thanh Januarius đuoc dieu hanh qua thi tran trong moi lan phun trao lon cua Vesuvius. Su hien dien cua nhung đam ruoc nay va nhat ky 1779 va 1794 cua Cha Antonio Piaggio cho phep nha ngoai giao nguoi Anh va nha tu nhien nghiep du Ngai William Hamilton cung cap mot nien đai chi tiet va mo ta ve cac vu phun trao cua Vesuvius.


= Nhung nha nghien cuu nui lua đang chu y =
Plato (428–348 BC)
Pliny the Elder (23–79 AD)
Pliny the Younger (61 – c. 113 AD)
Georges Louis Leclerc, Ba tuoc xu Buffon (1707–1788)
James Hutton (1726–1797)
Deodat Gratet de Dolomieu (1750–1801)
Giuseppe Mercalli (1850–1914)
Haroun Tazieff (1914–1998), advisor to the French Government va Jacques Cousteau
George P. L. Walker (1926–2005), pioneering volcanologist who transformed the subject into a quantitative science
Haraldur Sigurdsson (1939), Icelandic volcanologist and geochemist
Katia and Maurice Krafft (1942–1991 and 1946–1991, respectively), died at Mount Unzen in Japan, 1991
David A. Johnston (1949–1980), killed during the 1980 eruption of Mount St. Helens
Harry Glicken (1958–1991), died at Mount Unzen in Japan, 1991


Tham khao Xem them Đanh so nui lua (Volcano Number)
Chuong trinh Nui lua Toan cau (Global Volcanism Program)


Lien ket ngoai European Volcanological Society
United States Geological Survey- Volcanic Hazards Program
Volcano Live- What is a volcanologist? Luu tru ngay 26 thang 11 nam 2012 tai Wayback Machine
World Organization of Volcano Observatories Luu tru ngay 1 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Strother, French (thang 4 nam 1915). "Frank A. Perret, Volcanologist". The World's Work: A History of Our Time. Quyen XXIX. tr. 688–706. Truy cap ngay 4 thang 8 nam 2009.
Strother, French (thang 5 nam 1915). "Frank A. Perret, Volcanologist (Concluded)". The World's Work: A History of Our Time. Quyen XXX. tr. 85–98. Truy cap ngay 12 thang 12 nam 2017.