Bizzarria, bizzaria hay bizarrerie, Citrus bizzaria hoac Citrus aurantium bizzaria, la mot loai thuc vat chimera tong hop hoac di sinh. Cay so huu cac đac điem cua 2 hoac 3 loai khac biet ve mat di truyen cung phat trien. Qua bizzarria đa thu hut cac nha sinh vat hoc va gioi suu tap ke tu khi xuat hien vao nam 1644; tua nhu su dung hop cua thanh yen (C. medica), cam đang (C. aurantium) va chanh vang (C. lemon). Qua đa tro thanh mot đe tai trong nghe thuat thoi Phuc hung.
Qua co hinh dang quai di luong hinh hoac đa hinh, voi vo dang san va nhieu mau tong hop (vang, cam va xanh luc), đuoc chia thanh nhieu mui khac nhau, mot phan cam đang, mot phan thanh yen va mot phan chanh vang.


Ten goi Qua thuong đuoc Antoine Risso (nha tu nhien hoc nguoi Phap) va cac tac gia co xua đanh van la bizaria. Theo tieng Đuc la Florentiner Bizzarria; theo tieng Anh la Bizzarria of Florence, Florentine Bizzarria giao thoa. Risso trich dan 8 đong nghia, lay theo tac gia Duhamel la Citrus Bigaradia bizaria va bo sung them Mengolo bizaria. Nha thuc vat hoc nguoi Y, Giorgio Gallesio đat ten loai qua phuc hop nay la bigaradier limo-citre hay bizarrerie.


Lich su Tu nam 1640 đen cuoi the ky nay, nhieu loai bizzarria khac nhau đa pho rong khap cac vuon cam va bo suu tap thuc vat o chau Au. Nam 1907, nha thuc vat hoc nguoi Đuc goc Ba Lan, Eduard Strasburger đa tom tat tai lieu ve cac loai bizzarria co mui khac nhau, trong đo bao gom mot loai cua thanh yen va cam ngot ton tai truoc nam 1644. Bizarria đuoc chu y vao nam 1644 (co tai lieu ghi 1630) trong khu vuon cua biet thu Torre degli Agli, thuoc so huu cua gia đinh chu ngan hang Panciatichi vao thoi điem đo (đoi khi cai ten nay con đuoc dung đe đat ten cho bizzarria). Cung nam đo, so tay lam vuon cua Vincenzo Tanara, ky su nong nghiep tai Bologna, đe cap đen loai cay Arancio del Roberti bizzaro trong danh sach phan loai trai cay co mui. Cuoi nam 1652, Francesco Nardi noi ve mot cay trong vuon cua Hong y Carlo de' Medici o Firenze, noi sinh ra cay phuc hop giua chanh va cam. Nam 1665, trong mot la thu gui đen Leopoldo de' Medici, Francesco Redi, nha tu nhien hoc va bac si ca nhan cua Medici, cho biet lan đau tien ong phat hien trong khu vuon cua biet thu Castello co mot cay chanh moc qua khac thuong ma ong đat ten la bizzarria.
Vao nam 1666, nguoi ta đa bao cao bang tieng Anh ve nhung cay lai ghep ky di rang mot trong nhung cay nay đuoc mua tu cac thuong gia nguoi Genoa o Paris vao nam 1660. Bo suu tap cam quyt cua Philip Stanhope, ba tuoc xu Chesterfield, co chua mot cay Pomo aurantio citrato "luong tinh" theo ban kiem ke nam 1672.
Nam 1668, Ovidio Montalbani, hoc gia nguoi Y, đa ve buc tranh minh hoa đau tien duoi cai ten Malum Aurantium Citratum. Pietro Nati (Firenze, 1624–1715) xuat ban De malo limonia citrata aurantia vulgo la Bizzarria vao nam 1644, mot chuyen khao ve nhung gi ong đa phan tich nhu mot chimera hoi tu, voi phan loi thanh yen va cac lop cam đang ben ngoai. Nam 1682, Franciscus van Sterbeeck đa đe cap đen hai dang trai cay cam quyt "luong tinh nguyen chat va luong tinh kep" hien dien o Bruxelles. Nam 1684, nha tu nhien hoc Lukas Schrock tu Augsburg đa viet ve loai cay Pomo aurantio citrato (1/3 cam đang, 1/3 thanh yen va 1/3 chanh). Johann Christoph Volkamer mieu ta qua vao nam 1708 tai Nurnberg.
Risso nghi rang «cac cay bizarrerie moc tai nhieu noi cung luc, boi vi Ferrari (1646) đa mo ta va hinh dung, duoi cai ten aurantium callosum multiplex trong quyen Hesperides cua ong, mot cay bizarrerie đuoc thu thap tu Napoli. Theo hinh dung cua tac gia, no hoan toan giong voi thu chung toi nhan đuoc tu Liguria vai nam truoc». Bizzarria đa đuoc biet đen tu lau o Sicilia, co the co nguon goc tu Napoli nhu đuoc the hien trong danh muc thuc vat tu vuon bach thao Misilmeri nam 1696. Risso tiep tuc «Duoi thoi ngan ngui cua Louis XV (truoc 1715) La Pipe, nguoi lam vuon cua Cong tuoc xu Orleans đa tap hop o Paris mot bo suu tap cay cam, trong đo co chua nhung cay bizarrerie gom hai, ba va nam loai, mot giong moc la đa dang».


Chimera Bizzarria la chimera đau tien đuoc ghi nhan trong khoa hoc, vao nam 1644. Tu lau đa đuoc xem la loai lai vo tinh đuoc hinh thanh tu su hop nhat te bao giua cay bo me lam goc ghep. Charles Darwin nghien cuu ve truong hop bizzarria trong chuong viet giong lai tu canh ghep. Ong viet «Nguoi lam vuon đa trong cay nay, tuyen bo rang đay la mot ca the thu đuoc bang hat va la mot cay con đuoc ghep canh. Sau khi canh ghep chet, goc ghep lai đam choi va moc ra qua bizzarria. Gallesio, nguoi đa kiem tra can than mot so mau vat song va so sanh chung voi mo ta ban đau cua P. Nati, đam bao rang cay moc la, hoa va qua cung mot luc, giong het nhu cam đang va thanh yen Firenze. Tuong tu nhu vay, qua phuc hop voi hai loai đa đuoc hoa tron vao nhau, ca ben trong lan ben ngoai, hoac tach biet theo nhieu cach khac nhau. Cay nay đuoc nhan giong bang cach giam canh trong khi van giu đuoc đac tinh đa dang cua minh». Ong trich dan cam ba mat cua Alexandria va Smyrna ve ban chat giong nhu bizzarria nhung khac o cho cam ngot va thanh yen đa dung hop nhau tren cung mot loai qua va moc rieng biet tren cung mot cay. 
Chozaburo Tanaka danh mot chuyen khao cho bizzarria cua La Mortola mo ta loai qua nay la chimera hoi tu tung phan đien hinh, vo qua cam đang khong anh huong đen loi thanh yen. Theo ong, hien tuong nay khong hiem o cac loai trai cay co mui, ong đa bat gap mot chimera kep o Alabama vao nam 1918, mot canh ghep cua quyt satsuma mang mot phan cua Poncirus trifoliata.
Cong trinh hien đai (Winkler, 1907 va Baur, 1909) đa chi ra rang đay khong phai la mot giong lai theo đung nghia ma la mot tap hop cac te bao tu hai cay goc. Hai tac gia la Margaret Frank va Daniel Chitwood đa mo ta su khac biet: «Sinh vat di the chua bo gen đoc lap trong mot nhan duy nhat va chimera la nhung kham di truyen di biet trong đo bo gen khong đong nhat đuoc luu tru trong cac nhan rieng biet». 
Danh phap đuoc viet la Citrus medica + Citrus aurantium, chu khong phai Citrus medica x Citrus aurantium (lai).
Su xen ke pha trong chimera o tao cung nhu bizzarria đuoc lap mo hinh dua tren phuong trinh Allen-Cahn (2022). Cong trinh cua nhom tac gia nguoi Han Quoc, vao nam 2022, đa chi ra rang nhung chinh sua gen nho co the khien cac loai chimera di the phat trien mat on đinh. 


Tham my thoi Phuc hung Thoi Phuc hung the hien chu nghia co đien, hai hoa, ve đep nhung cung co nhung mat đoi lap. Bartolomeo Bimbi, hoa si tinh vat nguoi Y, the hien tap hop nhung qua cam đang ky la ma nha Medici đa tao ra. Risso (1818) liet ke net hiem la ve cac giong cam đang: qua co ranh, qua hai huoc, qua co khia, hinh chen, hinh qua dua, hinh vuong mien, hai mau, di hinh... Tinh chat xenocarpy pho bien giua cam đang, cam, chanh gop mat vao bo suu tap nhung thu di thuong, gay to mo ve mat tham my theo so thich cua thoi đai. Umberto Eco viet: «Tu y tuong cho rang nghe thuat tao ra ban chat thu hai, chung ta chuyen sang y tuong rang bat ky hanh vi vi pham tu nhien nao đeu la nghe thuat, ky quai va benh hoan nhat co the». Dominique de Courcelles, nha su hoc tu tuong nguoi Phap, luu y rang cuon sach Chaos xuat ban nam 1529 khang đinh tinh tham my cua su gian đoan va hon hop, đong thoi trich dan tho tuc hung cua thoi đai, nhung hon hop tho ca hoac am nhac ngau hung. Đe tai ve tinh ngau nhien, quai di hien dien trong cac cuoc tranh luan thoi đo.
Trong bo suu tap cua Medici con co mot loai cam dau phay hai tong mau (ten do Bimbi đat) voi cac soc doc xanh la xen lan vang, tua nhu mau đong phuc cua ve binh Đuc. Tintori bao cao rang qua con đuoc goi la cam Thuy Si vi mau giong quan ong tum cua ve binh Thuy Si o Thanh Vatican. 
Tinh đa dang sinh hoc cua bizzarria hien nay đa bi suy giam đang ke. Nguoi ta cho rang loai cay nay đa bien mat khoi cac bo suu tap cam quyt va khu vuon cua biet thu nha Panciatichi trong The chien thu nhat. Mai đen nam 1980, Paolo Galeotti, nguoi quan ly vuon bach thao cua biet thu Castello, tinh co tim đuoc chung tren mot choi non va cay trong vao vuon Boboli tai Firenze. Bizzarria moc tai cung đien Carnoles o Menton, it khong đong nhat hon so voi giong Y, se la mot giong cay trong cu the. 


Tinh dau Hon hop tinh dau cua cam đang canaliculata va bizzarria co tiem nang chong oxy hoa quan trong trong so cac giong cam đang đuoc trong tai vuon bach thao Palermo (giong cay bizzarria Palermo rat gan voi cam đang).
Mot phan tich cua Y (2021) đua ra cac thanh phan hoa hoc de bay hoi chu yeu trong vo qua: limonene (74,5 %) va γ-terpinene (13,4 %) va dau vet cua β-citronellol, perillal, α-copaene, germanacrene D va δ-cadinene. Cac tac gia luu y rang so luong hop chat đuoc xac đinh trong bizzarria va thanh yen Firenze cao hon so voi yuzu va cam đang. Thuc te, thanh phan hoa hoc de bay hoi cua chimera bieu lo ro tinh chat tu nhien cua goc ghep thanh yen: vi du nhu trong qua thanh yen Diamante co limonene va γ-terpinene la hai thanh phan chinh; δ-cadinene, germanacrene D cung hien dien trong nhom chat de bay hoi cua qua phat thu.


Tham khao Xem them Cam đang