Minh Vu Tong (chu Han: 明武宗; 26 thang 10, 1491 - 20 thang 4, 1521) la vi Hoang đe thu 11 cua nha Minh trong lich su Trung Quoc, tri vi tu nam 1505 đen nam 1521. Trong suot thoi gian 16 nam tai vi, ong chi dung mot nien hieu la Chinh Đuc (正德), nen cac su gia trong su sach con goi ong la Chinh Đuc Đe (正德帝).
Phan đong su gia mo ta Vu Tong la mot vi hoang đe gian dam, phong đang va co nhung so thich quai la, song cung co nhung y kien trai nguoc. Nhu viec ong tru khu hoan quan Luu Can (刘瑾) va binh đinh Ninh vuong chi loan (宁王之乱; hay con goi la Than Hao chi loan), Ung Chau đai tiep (应州大捷); phan nao cho thay Vu Tong cung la mot vi hoang đe co nang luc, quyet đoan.


Tieu su Ten that cua ong la Chu Hau Chieu (朱厚照), sinh ngay 26 thang 10 nam 1491 tai Tu Cam Thanh, la đich truong tu cua Minh Hieu Tong Hoang Tri Đe va Hieu Thanh Kinh Hoang hau Truong thi. Ong co mot em trai la Chu Hau Vi (朱厚煒) va mot em gai la Thai Khang Cong chua (太康公主), nhung ca hai đeu qua đoi khi con rat nho, vi vay ong la nguoi con truong thanh duy nhat cua Hoang Tri đe va Truong Hoang hau.
Nam 1493, ong đuoc phu hoang lap lam Hoang thai tu khi chi moi 2 tuoi. Chu Hau Chieu co ban chat thong minh nhung lai ham choi leu long. Ong thich cuoi ngua ban cung, hay choi đua voi cac hoan quan, đoi khi nghi ra nhieu tro tieu khien ky quai ma khong ai ngo đuoc. Tuy nhien, duoi su quan giao nghiem khac cua vua cha, Chu Hau Chieu it khi lo la viec hoc. Ong đuoc giao duc ky luong ve van hoc Nho giao va to ra xuat sac trong mon hoc nay. Nhieu đai than, thuong thu cua Minh Hieu Tong mong đoi rang Chu Hau Chieu se tro thanh mot vi hoang đe nhan tu va anh minh nhu cha minh.
Nam 1505, ngay 8 thang 6, Minh Hieu Tong qua đoi, thai tu Chu Hau Chieu len ke vi, đoi nien hieu la Chinh Đuc. Khi đo, ong chi vua 14 tuoi.


Tri vi Luc moi len ngoi, mac du ban đau Vu Tong van co nhung no luc đe tiep tuc duy tri su thinh tri ma Hoang Tri đe gay dung, nhung thoi sa đoa đa ngan ong tro thanh mot vi vua gioi. Chang bao lau sau khi len ngoi, Minh Vu Tong dan nan chi va chan ghet chinh su. Trong suot thoi gian tri vi, ong chu yeu đuoc mieu ta la mot hon quan hoang dam, song xa hoa lang phi, co nhieu hanh đong lieu linh, ngu ngoc va thieu trach nhiem. Co mot lan, ong tung đem ca cho va khi len đien Phung Thien, bat khi ngoi tren lung cho, sau đo đot phao khien cho chung hoang so bo chay, khien trieu đinh nao loan, mat het khong khi trang nghiem. Trong mot dip khac, khi so y đot chay cung đien cua minh luc đang chuan bi thuoc sung trong le hoi đen long, ong đa binh than chiem nguong đam chay va mo ta voi cac quan than rang "đo la mot ngon lua đep", sau đo chu truong thu thue đe xay dung lai cung đien.
Chinh Đuc đe dan tro nen noi tieng vi nhieu hanh đong tre con cung nhu lam dung quyen luc. Vi du, do muon trai nghiem kinh doanh, ong tung cho lam mot khu cho trong cung đien, ra lenh cho cac quan than, hoan quan, binh linh va đay to an mac va hanh đong nhu nguoi ban hang. Trong khi đo, hoang đe đong gia lam khach hang. Bat ky nguoi nao khong muon tham gia, đac biet la quan lai (nhung nguoi coi đay la hanh đong xuc pham), se bi trung phat hoac bai nhiem.


= Xay dung Bao Phong =
Nam 1507, Minh Vu Tong cho xay dung Bao Phong (豹房) nam ben ngoai Tay Hoa Mon. Goi la "phong" nhung thuc chat Bao Phong co toi hon 200 gian nho, xay dung mat hon nam nam moi hoan thanh, hao phi ngan kho quoc gia 240.000 luong. Ban đau, ong du đinh dung noi nay đe nuoi ho bao nham thoa man đam me san ban cua minh, nhung ve sau thi bien thanh noi vui choi huong lac voi cac phi tan va "thoat khoi su rang buoc bi bach cua cung cam."  Tai đay, ong cho tuyen chon mot so luong lon phu nu xinh đep đua vao o đe ngay đem thoa man duc vong.


= Hoan quan long quyen =

Canh ong co 8 hoan quan hau can, hau ha cuoi ngua, đanh cau, đuoi huou, san tho. Ten đung đau la Luu Can (刘瑾), nhung nguoi con lai la Truong Vinh, Ma Vinh Thanh, Coc Đai Dung, Nguy Ban, Khau Tu, Cao Phuong, La Tuong. Minh Vu Tong chi ham choi, thay bon Luu Can luon chieu theo y minh nen rat quy chuong. Tam ten hoan quan đo dua the hoang đe, tha ho ra ngoai cung lam moi chuyen phi phap. Dan đuong thoi goi chung la "Bat ho". Bon chung hau ha Minh Vu Tong an choi đu thu, thuong xuyen loi keo ong vao nhung tro choi vo bo va loi song phong tung. Chinh vi the, Vu Tong chenh mang viec trieu chinh, thuong vao thiet trieu muon hoac khong đen. Hoang đe đac biet nghien ruou, cu hai ngay moi khuya la ong dat Truong Vinh ra ngoai hoang cung uong ruou qua đo, quay pha tai lau quan, trong luc say ruou thuong đi lang thang ben ngoai, nhan nham con gai nha lanh la ky nu, roi tuy tien xong vao nha dan gio tro đoi bai. Thu linh Bat ho Luu Can khet tieng vi đa loi dung long tin cua vi hoang đe tre tuoi đe phung phi so luong lon vang bac va đo vat co gia tri, len đen khoang 36 trieu lang vang va bac. Quyen the Luu Can ngay cang manh, khien trieu đinh ai cung khiep so.
Nhung viec lam cua Vu Tong khien cac trieu than vo cung that vong. Đai hoc sy Luu Kien va mot so đai than ba bo Lai, Ho, Binh khuyen can Vu Tong tru bo tam con ho du đo. Bon Luu Can đuoc tin, lien khoc loc voi Vu Tong. Minh Vu Tong khong nhung khong nghe loi can gian, ma con thang Luu Can len chuc Tu le giam va cho hai ten đong đang cua Luu Can lam đe đoc Đong xuong va Tay xuong. Nam quyen lon trong tay, Luu Can lien tap hop cac đai than, bat quy truoc Kim Thuy Kieu, cong bo ghep toi mot loat đai than la "gian đang" va đuoi khoi trieu đinh. Thang 4 nam 1506, Binh bo Thuong thu Luu Đai Ha vi khuyen can nen bi cach chuc; mot thang sau Lai bo thuong thu Ma Van Thang cung bi cach chuc, thay vao đo la hoan quan Tieu Phuong. Đen giua thang 10 nam đo, cac đai hoc sy Luu Kien, Ta Di, Ly Đong Duong va Ho bo Thuong thu Han Van am muu tru bo Luu Can nhung khong thanh, ca ba nguoi Luu, Ta va Han đeu bi cach chuc, duy chi co Ly Đong Duong do co thai đo mem mong nen đuoc giu lai. Luc nay Luu Can đa nam giu chuc Tu le giam kiem Đoc đoan doanh, quyen luc moi luc mot lon.
Hang ngay, bon Luu Can bay ra đu tro vui thu cho Vu Tong, đoi toi khi Vu Tong mai me, moi đua hang loat so tau xin Vu Tong phe duyet. Minh Vu Tong buc minh noi: "Ta nuoi cac nguoi đe lam gi? Co may viec vat the nay bat ta tu lam hay sao?". Noi xong, quang cac so tau cho Luu Can.
Tu đo, bat ki viec lon nho, Luu Can đeu khong trinh len nua. Han chuyen quyen đoc đoan, gia truyen y chi hoang đe cho cac đai than. Ban than Luu Can khong thong thao chu nghia, nen đoc khong hieu noi dung cac so tau, lien mang ve nha cho đong đang xu ly. Cac quan thay vay, nen moi lan muon tau viec gi, chi đua ban sao cho Luu Can, con ban chinh thi đua ra truoc trieu đinh.
Dan gian đuong thoi luu truyen 1 cau noi: "Trong thanh Bac Kinh co hai Hoang đe, mot Hoang đe ngoi, mot Hoang đe đung; mot Chu Hoang đe, mot Luu Hoang đe".
Co tin đon cho rang Luu Can co y đinh giet hoang đe va cho chau len thua ke. So bi nhung phe đoi lap chong lai, Luu Can phai đac vu cua Đong xuong, Tay xuong đi do tham khap noi. Han con đat them 1 "noi hanh xuong" do tu minh quan ly đe bat bo nguoi vo toi. So nguoi bi buc hai len toi may ngan. Tieng keu than, oan gian cua dan chung vang day kinh thanh. Luu Can loi dung quyen the, hach sach bop nan, đoi đua hoi lo. Cac quan đia phuong toi kinh thanh trieu kien, so Luu Can gay kho de, đeu phai đua le vat truoc mat han, moi lan co toi hai van lang bac, hoac phai vay nang lai ma tra dan. Tat nhien, khoan tien đo, lai bo xuong đau nhan dan lao đong.


= An Hoa vuong chi loan =
Nam 1510, An Hoa vuong Chu Chi Phien lay danh nghia chong Luu Can, khoi binh muu phan, su goi la An Hoa vuong chi loan (安化王之乱). Minh Vu Tong cu Duong Nhat Thanh la vo quan tong quan vung Ninh Ha, Dien Tuy đem quan thao phat Chu Chi Phien, đong thoi cu hoan quan Truong Vinh lam giam quan, tran ap thanh cong cuoc noi loan, bat đuoc Chu Chi Phien. Ong ta bi bo nguc trong mot nam truoc khi bi trieu đinh xu tu.


= Diet tru Luu Can =
Duong Nhat Thanh sau khi dep loan An Hoa vuong (安化王之乱), co y muon tru Luu Can. Ong do biet Truong Vinh von la mot hoan quan trong nhom "Bat ho", nhung tu khi Luu Can đac the, Truong Vinh thuong xuyen co mau thuan voi Luu Can, lien loi keo Truong Vinh ve phia minh.
Tren đuong ve kinh, Duong Nhat Thanh ghe sat vao tai Truong Vinh, dung ngon tro tay phai viet vao long ban tay trai 1 chu "Can". Truong Vinh nhiu may noi: "Ke đo hang ngay o ben minh hoang thuong, lai nhieu tai mat, muon tru han đi rat kho!".
Duong Nhat Thanh noi: "Ngai cung la than tin cua hoang thuong. Lan nay khai hoan ve kinh, hoang thuong nhat đinh se trieu kien ngai. Nhan dip đo, ngai tau ro nguyen nhan khien Chu Chi Phien muu phan, nhat đinh hoang thuong se giet Luu Can. Đai su ma thanh cong thi ten tuoi cua ngai se luu truyen hau the".
Truong Vinh von co hiem khich voi Luu Can, nay đuoc Duong Nhat Thanh hien ke, lien quyet tam thuc hien. Đen Bac Kinh, Truong Vinh ngay trong đem vao gap Vu Tong, to cao Luu Can muu phan. Minh Vu Tong lien ha lenh cho cam quan đen bat Luu Can. Luu Can khong phong bi gi, đang ngu say, bi cam quan xong vao troi lai, đua vao nha lao. Minh Vu Tong sai cam quan đen kham xet va tich thu gia san cua Luu Can, phat hien đuoc 24 van nen vang, 5 trieu nen bac va vo so ngoc nga chau bau. Ngoai ra, con kham xet thay long bao, đai ngoc, khoi giap, vu khi. Minh Vu Tong luc đo moi giat minh, noi gian noi rang: "Ten no tai nay qua nhien muon tao phan", lap tuc cho xu tu Luu Can, dung lang tri hanh hinh. Ben canh đo, vua cho đong cua ca hai xuong Đong Tay va giai phong nhung đai than vo toi bi bon hoan quan bat giam.
Luu Can tuy đa bi giet, nhung thoi sa đoa phong tung cua Vu Tong đa nghiem trong toi muc khong the nao sua đuoc. Sau khi giet Luu Can, ong lai sung bai mot vo quan ten la Giang Ban (江彬). Giang Ban ru re hoang đe, nhieu lan roi Bac Kinh len tim thu vui choi nhieu thang lien o Tuyen Phu (nay la Tuyen Hoa, Ha Bac), Xuong Binh, Mat Van; co luc vua đi xa hon, bang qua Cu Dung quan, ngao du toi Đai Đong. Nhieu đai than phan đoi nhung chuyen tuan du cua hoang đe đeu bi ong phat truong, hoac giang chuc, bo nguc. Trong moi chuyen đi nhu the, Giang Ban va binh linh đa tim kiem rat nhieu con gai đep cho hoang đe bat chap ho la con nha quan hay nha dan, đa ket hon hay chua. Vu Tong cung đe moi quyen quan su, chinh tri cho Giang Ban giai quyet. Giang Ban vi vay tha ho tham nhung, đoi hoi lo, bai xich nguoi tot.


= Khoi nghia nong dan va cai cach thue =
Hoang đe bo be chinh su, đat đai tap trung cao đo vao tay cac đia chu, khien thue ma va lao dich trut len đau nhan dan lao đong ngay cang nang ne, nen cac cuoc khoi nghia lien tiep no ra trong thoi Chinh Đuc. Nam 1508, mot cuoc khoi nghia nong dan o Tu Xuyen bung no va sau đo lan rong ra 2 tinh Thiem Tay va Quy Chau. Đen nam 1510, vung phu can Bac Kinh no ra cuoc khoi nghia do hai anh em Luu Luc, Luu That lanh đao. Cuoc khoi nghia keo dai trong hai nam, nghia quan hoat đong trong pham vi tam tinh thuoc Ha Bac, Son Đong, Son Tay, 4 lan tien toi gan Bac Kinh, giang 1 đon nang ne vao trieu đinh nha Minh. Vu Tong buoc phai cat nhac su dung cac đai than quan chinh đa bi chinh ong phe truat truoc đo đe đoi pho voi hai cuoc khoi nghia nay. Nam 1511, hau het cac cuoc khoi nghia cua nong dan Tu Xuyen đeu đa that bai va đen thang 5 nam 1512, quan nong dan Ha Bac cung bi trieu đinh dep yen.
Sau khi đan ap thanh cong cac cuoc khoi nghia nong dan, Minh Vu Tong quyet đinh tien hanh cai cach, bai bo thue đe xoa diu mau thuan xa hoi. Trong tam nam ke tiep ke tu nam Chinh Đuc thu 8 (1513), nhung chinh sach cai cach thue o Giang Nam cua trieu đinh đa giam bot ganh nang cho nguoi dan đia phuong o phia nam song Duong Tu. Hon nua, ke tu cuoi thoi Hoang Tri đe, khu vuc Giang Nam đa bi truy thu voi chinh quyen trung uong trong mot thap ky. Chi mat hai nam sau đot cai cach, tat ca đa đuoc thu đu.


= Tran Ung Chau va cuoc noi day Chu Than Hao =
Nam 1517, vua Bac Nguyen o Mong Co la Dayan Khan đem quan quay roi vung Duong Cao, Son Tay. Minh Vu Tong tu minh lam tong chi huy va đem quan dep loan, cung vu tuong Giang Ban cam quan, đai thang. Su goi cuoc chien nay la Ung Chau đai tiep (应州大捷). Trong mot thoi gian dai sau tran chien nay, quan Mong Co đa khong con xam pham vao lanh tho nha Minh.
Nam 1519, Ninh vuong Chu Than Hao (稱宸濠) noi loan o Nam Xuong, Giang Tay, su goi la Ninh vuong chi loan (寧王之亂) hay Than Hao chi loan (宸濠之乱). Minh Vu Tong đa tu phong cho minh la Uy Vu Đai tuong quan, đich than đem quan đi chinh phat Than Hao. Khi vua đen noi, ong nhan đuoc tin Tuan phu Nam Cam Vuong Duong Minh đa dep yen cuoc noi loan va bat song đuoc Chu Than Hao. Nhan thay su that vong cua Vu Tong vi khong đuoc tu minh bat đuoc Than Hao, đam Giang Ban đe xuat tha han ra va hoang đe tu đem quan đuoi theo bat lai đe to ro uy the cua minh. Sau khi Ninh vuong đuoc ap giai đen, Vu Tong đinh giet ngay nhung Vuong Duong Minh va cac trieu than khuyen can, nen ong phai tam thoi bat han ta lam tu binh. Vao thang 1 nam 1521, Vu Tong quyet đinh buc tu Chu Than Hao tai Thong Chau, mot su kien đa đuoc mot su gia cua Bo Đao Nha ghi lai ngay tren lanh tho Trung Quoc.
Sau khi đan ap cuoc khoi nghia cua Chu Than Hao, Minh Vu Tong lai nhan đo đi tuan du o vung Giang Nam. Ong mai me san ban, tiec tung, thuong ngoan, khong con mang đen chinh su.


= Quan he voi Phat giao va Hoi giao =

Vu Tong bi me hoac nhung nguoi nuoc ngoai nen moi nhieu nguoi Hoi giao lam co van, hoan quan va phai vien tai kinh thanh cua ong. Cac tac pham nghe thuat nhu đo su duoi thoi cai tri cua ong co chu khac Hoi giao bang tieng A Rap hoac tieng Ba Tu. Ong cung đuoc cho la rat thich tim hieu ve van hoa Hoi giao. Trong tac pham "Hanh trinh đen Trung Quoc" do Ali Akbar, mot thuong nhan đen tu Trung A viet, cho rang hoang đe Trung Quoc luc bay gio, Minh Vu Tong, la mot tin đo Hoi giao sung đao, vua an vua đoc kinh Koran. Tuy nhien, nhung mo ta nay cua Ali Akbar khong co bang chung ho tro tu cac tac pham lich su cua Trung Quoc.
Mot sac lenh cam giet lon đa dan đen suy đoan rang Vu Tong đa ung dung luat đao Hoi do ong ta su dung cac hoan quan Hoi giao, nhung nguoi đa đuoc vua uy thac viec san xuat đo su voi cac chu khac Ba Tu va A Rap bang mau trang va xanh; mot gia thuyet khac co the la do cung hoang đao cua hoang đe la mot con lon. Tuy nhien tren thuc te ong van an thit lon. Khong ro ai thuc su đung sau sac lenh cam giet mo lon.
Vu Tong ua thich phu nu Hoi giao nuoc ngoai, co nhieu moi quan he tot voi ho. Nhieu vu cong nguoi Hoi giao cung đuoc đua đen cung đien đe phuc vu ong. Ngoai ra, hoang đe cung thich phu nu Duy Ngo Nhi. Theo cac su gia, mot nguoi phu nu Duy Ngo Nhi đa lot vao danh sach cac phi tan yeu thich nhat cua hoang đe. Nguoi nay co ho Ma, đuoc hoc ban cung, cuoi ngua, hat, cung nhu co the noi nhieu thu tieng.
Ngoai ra Vu Tong con sung bai Phat giao, thong hieu kinh Phat bang tieng Phan, thuong xuyen tung kinh go mo trong cung, tu xung la Đai Khanh Phap Vuong Tay Thien Giac Đao Vien Minh Tu Tai Đai Đinh Hue Phat.


= Quan he voi chau Au =
Nhung cuoc tiep xuc truc tiep đau tien giua chau Au voi Trung Quoc dien ra duoi trieu đai cua Vu Tong. Trong mot so nhiem vu ban đau do Afonso de Albuquerque cua Malacca thuoc Bo Đao Nha uy nhiem, cac nha tham hiem nguoi Bo Đao Nha, Jorge Alvares va Rafael Perestrello đa cap ben o mien Nam Trung Quoc va buon ban voi cac thuong nhan Trung Quoc o Tan Gioi va Quang Chau. Nam 1513, vi vua cua ho, Manuel I cua Bo Đao Nha đa gui hai su gia Fernao Pires de Andrade va Tome Pires đen Tu Cam Thanh đe chinh thuc cong khai moi quan he giua hai chinh quyen Bac Kinh va Lisbon, kinh đo cua Bo Đao Nha. Mac du Vu Tong đa ban cho su gia Bo Đao Nha nhung loi chuc phuc khi đi tham Nam Kinh vao thang 5 nam 1520, nhung sau khi Chinh Đuc đe qua đoi, nhung nguoi thuong nhan Bo Đao Nha (nhung nguoi đuoc đon đai la ke gay roi o Quang Đong va tham chi la nhung ke bat coc va an thit tre em Trung Quoc) đa bi thua tuong Duong Đinh Hoa cua nha Minh tu choi quan he giao thuong. Mac du buon ban bat hop phap van tiep tuc sau đo, quan he chinh thuc giua đe quoc Bo Đao Nha va trieu đinh nha Minh khong đuoc cai thien cho đen nhung nam 1540, đinh điem la su đong y cua nha Minh vao nam 1557, khi cho phep Bo Đao Nha thanh lap Ma Cao lam co so buon ban cua ho o Trung Quoc.

Mot trong nhung ky nang tien tien nhat cua Chinh Đuc đe la kha nang hoc ngoai ngu rat tot cua ong. Hoang đe đac biet thanh thao hai thu tieng Phan va tieng A Rap. Ngoai ra, khi biet sap co su gia Bo Đao Nha đen trinh dien, ong đa hoc tieng Bo Đao Nha trong mot thoi gian rat ngan va tham chi sau đo co the tu noi chuyen voi nguoi Bo Đao Nha.


 Lien minh Trung-Ma Lai chong lai Bo Đao Nha  Vuong quoc Malacca cua Ma Lai la mot quoc gia chu hau va la đong minh cua nha Minh. Khi Bo Đao Nha chinh phuc Malacca vao nam 1511 va co hanh đong tan ac chong lai Vuong quoc Ma Lai, trieu đinh nha Minh đa đap tra bang vu luc bao luc chong lai Bo Đao Nha.
Nha Minh đa bo tu va xu tu nhieu su gia Bo Đao Nha sau khi tra tan ho tai Quang Chau. Malacca đa thong bao cho Trung Quoc ve hanh đong xam luoc Malacca cua thuc dan Bo Đao Nha, ma nha Minh đa đap tra bang su thu đich voi nguoi Bo Đao Nha. Malacca noi voi Trung Quoc ve su lua doi ma nguoi Bo Đao Nha đa su dung, nguy trang cac ke hoach chinh phuc lanh tho nhu cac hoat đong buon ban đon thuan va ke ve tat ca su tan bao cua thuc dan Bo Đao Nha.
Do Quoc vuong Malacca khieu nai ve cuoc xam luoc cua Bo Đao Nha voi Chinh Đuc đe, nguoi Bo Đao Nha đa đuoc chao đon bang su thu đich tu phia nha Minh khi ho vua đen Trung Quoc. Quoc vuong Malacca, co tru so tai Bintan sau khi chay tron khoi Malacca, đa gui mot thong điep toi nha Minh đe len an ve tho phi Bo Đao Nha va nhung hoat đong bao luc o Trung Quoc, khien trieu Minh phai xu tu 23 nguoi Bo Đao Nha va tra tan nhung nguoi con lai trong tu. Sau khi nguoi Bo Đao Nha thiet lap cac đon đe buon ban o Trung Quoc va thuc hien cac hoat đong cuop bien va đot kich o Trung Quoc, nha Minh đa đap tra bang viec tieu diet hoan toan nguoi Bo Đao Nha o Ninh Ba va Tuyen Chau. Pires, mot đac phai vien thuong mai Bo Đao Nha, nam trong so nhung nguoi đa chet trong nguc toi o Trung Quoc.
Nha Minh đa đanh bai mot ham đoi Bo Đao Nha vao cuoi nam 1521 trong tran hai chien Đon Mon chi vai thang sau khi Chinh Đuc qua đoi, giet chet va bat giu rat nhieu nguoi Bo Đao Nha đen noi nguoi Bo Đao Nha phai tu bo đan em cua ho va rut lui chi voi ba tau, chi tron thoat tro lai Malacca nho mot con gio manh lam chim cac tau chien cua quan đoi nha Minh khi Trung Quoc phat đong mot cuoc tan cong cuoi cung.
Nha Minh đa bat giu con tin la mot su gia Bo Đao Nha va su dung nhu mot con bai mac ca đe yeu cau nguoi Bo Đao Nha khoi phuc vi vua Malacca (vua) bi phe truat truoc đo tro lai ngai vang. Ngoai ra trieu đinh đa tien hanh xu tu mot so nguoi Bo Đao Nha bang cach đanh đap va bop co ho, va tra tan nhung nguoi con lai. Cac tu nhan Bo Đao Nha khac bi đua vao xich sat va bi giam trong tu. Nha Minh đa tich thu toan bo tai san va hang hoa cua thuc dan Bo Đao Nha trong quyen so huu cua su gia Pires.


Qua đoi Thang 9 nam 1520, tren đuong tro ve kinh, Vu Tong đi qua Thanh Giang Pho muon bat chuoc ngu dan đanh ca mua vui, do vui choi qua đa nen so y bi nga xuong nuoc, may man đuoc moi nguoi xung quanh kip thoi vot len. Tuy khong bi chet đuoi nhung do suc khoe yeu nen khi ve kinh, ong đa đo benh nang.
Đen thang 2 nam sau, Minh Vu Tong du chua khoe van đich than chu tri le te ram thang Gieng. Trong luc hanh le bai thien đia, ong bat ngo tho huyet va đot quy, khien đai le phai dung lai. Chi hai thang sau, hoang đe roi vao trang thai me man. Biet minh kho qua khoi, ong noi voi thai giam cua Tu le giam: "Benh cua tram khong the cuu chua đuoc nua. Hay truyen y cua tram toi Hoang thai hau, viec thien ha quan trong, phai cung cac đai than xu ly. Nhung viec truoc đay đeu la sai lam cua tram."
Nam 1521, ngay 20 thang 4, Vu Tong chet trong Bao Phong, huong duong 30 tuoi. Do vua khong co con noi doi, lai khong chi đinh ai ke vi nen cac đai than, đung đau la Duong Đinh Hoa, đa can cu theo Hoang Minh to huan đe đua con trai cua Hung vuong Chu Huu Nguyen, theo vai ve la em ho ong, la Chu Hau Thong (朱厚熜), khi ay 14 tuoi len ke vi. Quan than ton Chu Hau Thong đang co, tuc Minh The Tong, nien hieu la Gia Tinh. Gia Tinh dang mieu hieu cho ong la Vu Tong (武宗), thuy hieu la Thua Thien Đat Đao Anh Tuc Due Triet Chieu Đuc Hien Cong Hoang Van Tu Hieu Nghi Hoang đe (承天达道英肃睿哲昭德显功弘文思孝毅皇帝), an tang o Khang lang (康陵).


Nhan đinh Minh Vu Tong la mot trong nhung vi quan chu gay nhieu tranh cai nhat trong lich su Trung Quoc. Theo Minh thuc luc va nhieu su lieu Trung Quoc khac, ong đuoc xem la mot hon quan ngang nguoc, hao sac, an choi truy lac, tinh khi that thuong, dung tung cho hoan quan long quyen. Tuy vay, ngay cang co nhieu su gia đa ung ho mot quan điem trai nguoc khi cho rang Vu Tong thuc chat cung la mot nha cai tri sang suot voi y chi manh me, quyet đoan, muu luoc.
Thu nhat, chinh vua đa xu ly dut khoat voi nhung phan tu noi loan nhu Luu Can, Chu Than Hao, Chu Chi Phien va moi đe doa tu Mong Co, thuc đay quan he giao thuong voi nuoc ngoai, đa co nhieu chinh sach đoi ngoai kheo leo voi đe quoc Bo Đao Nha cung nhu giai quyet nhung cuoc khung hoang do thien tai, benh dich va thue ma mot cach khoan hoa. Mac du nhung thanh tuu duoi thoi Chinh Đuc cung đa huong loi khong it tu su đong gop cua cac ba quan van vo rat tai nang cua ong, nhung chung cung phan anh rang Minh Vu Tong la mot vi vua co nang luc tri nuoc.
Thu hai, tuy lam nhieu chuyen hoang đuong quai di, Vu Tong đuoc ghi nhan boi nhieu tai lieu lich su la mot nha cai tri kha hieu qua, mac du đam me loi song xa xi va tu choi tham du hau het cac buoi chau, ong lai cho thay minh co nang luc trong cac quyet đinh va quan ly cua minh. Ngay ca khi danh phan lon thoi gio cho nhung thu vui ca nhan, Chinh Đuc van sap xep thoi gian len trieu nghe chinh su, phe duyet tau chuong, quyet đinh cac chinh sach lon cua đe quoc. Tham chi, khi khong thiet trieu, vua cung thong qua Tu le giam truyen đat menh lenh cua minh cho noi cac thi hanh, cung nhu yeu cau chuyen het tau chuong đen cho ong xu ly. Duoi thoi Chinh Đuc, tuy trieu đinh thieu su ne nep va khuon mau nhung nen kinh te đat nuoc van tiep tuc phat trien, va cuoc song nguoi dan noi chung la thinh vuong.

Theo tuong thuat cua mot so su gia, mac du đat nhieu thanh tuu trong thoi gian tai vi, Vu Tong đa nhieu lan bo be cong viec cua minh, bat đau mot xu huong nguy hiem se anh huong đen cac hoang đe nha Minh ve sau. Viec tu bo cac cong viec chinh thuc nhu đieu hanh chinh su đe theo đuoi su hai long ca nhan se dan dan đen su troi day va thau tom quyen hanh cua cac hoan quan va cuoi cung huy hoai vuong trieu nha Minh. Hoc gia nha Minh Đam Thien nhan xet rang: "Hoang đe thong minh va vui tuoi... Ong cung khong lam hai cac quan chuc tranh luan hay can gian voi ong. Ong rat thich su ho tro cua thuong thu cac bo va cac cong viec hieu qua cua nhung Đai hoc sy. Ong lam viec cho đen khi nua đem đe ban hanh sac lenh trung phat nhung ten toi pham nhu Luu Can".
Mot so nha su hoc hien đai đa xem thoi ky nam quyen cua Chinh Đuc đe la su khoi đau cua mot hinh thuc tri nuoc moi cua cac hoang đe va tranh luan rang hanh đong cua ong cung voi nhung nguoi ke vi nhu Minh Than Tong sau nay la mot phan ung truc tiep đoi voi su be tac quan lieu, anh huong đen trieu đai nha Minh trong giai đoan nua sau. Cac hoang đe trong giai đoan nay rat han che trong nhung quyet đinh chinh sach cua minh va khong the thuc hien bat ky cai cach hieu qua lau dai nao khi đang co so thich ca nhan ro rang, trong khi ho lai phai lien tuc đoi mat voi nhung ap luc khac nhau va đuoc cho la chiu trach nhiem chinh cho tat ca nhung rac roi ma quoc gia phai đoi mat. Ket qua la, cac đai than ngay cang that vong va vo mong ve cac chinh sach đoi moi cua minh, va lien tuc phan đoi thai đo tieu cuc cua hoang đe duoi cac hinh thuc khac nhau, ve co ban giong nhu mot cuoc đinh cong. Do đo, giai đoan nua sau cua nha Minh đa xay ra nhung truong hop nhu Minh Vu Tong nhieu lan len ra khoi kinh thanh đe tim thu vui trong khi cac hoang đe khac nhu Minh The Tong va Minh Than Tong thi lanh vao cung rieng va khong xuat hien thuong xuyen trong cac buoi chau.


Gia quyen Cha: Minh Hieu Tong Chu Huu Đuong.
Me: Hieu Thanh Kinh Hoang hau Truong thi (孝成敬皇后张氏, 1471 - 1541), nguoi Kim Ha, cha la Xuong Quoc cong Truong Loan (张峦). Sau khi Vu Tong len ngoi, ton hieu thanh Tu Tho Hoang thai hau (慈寿皇太后).


= Hau phi =
Hieu Tinh Nghi Hoang hau Ha thi (孝靜毅皇后夏氏; 1492 - 1535), nguoi Thuong Nguyen. Sau khi The Tong Gia Tinh Đe ke vi, dang ton hieu la Trang Tuc Hoang hau (莊肅皇后).
Thuc Hue Đuc phi Ngo thi (淑惠德妃吳氏, ? - 1539), cha la Ngo Nhuong (吴让) , nam Chinh Đuc thu nhat (1507) nhap cung lam phi   thong thuoc le nghia trong cung nen rat đuoc Truong Thai hau quy men.
Vinh Thuc Hien phi Tham thi (榮淑賢妃沈氏, 1492 - 1542), cha la Tham Truyen (沈传), xuat than cung nu đuoc Vu Tong sung hanh , nam Chinh Đuc thu nhat (1507) sac phong Hien phi (賢妃) , cung đuoc Thai hau quy men nhu Ngo Đuc phi. Nam 1542 thi mat , Minh The Tong nghi trieu ba ngay , tang le giong nhu Thuc Hue Đuc phi truoc đo ba nam.
Luu My nhan (刘美人), con goi la Luu co (刘姬), con gai cua Luu Luong (刘良), von la ky nu , truoc tung lay mot nhac cong trong cung , rat đuoc Vu Tong sung ai. La nhan vat Ly Phuong Thu trong truyen thuyet "Du long hy phuong" (游龍戲鳳) noi tieng trong dan gian.
Vuong thi (王氏), khong ro phong hieu, nguoi phu Thuan Thien (Bac Kinh ngay nay), co tai van tho.
Ma thi (马氏), con goi Ma co (马姬), khong ro phong vi, la nguoi Hoi, tu sac diem my, biet cuoi ngua ban cung, thao nhieu thu tieng, gioi Ho nhac.
Đoi thi (戴氏), con gai cua Tong binh Đoi Kham (戴钦), khong ro phong hieu.
Đo thi (杜氏) , nguyen la thiep cua Ma Ngang (马昂).
Vuong Man Đuong (王满堂), con gai cua Vuong Tri (王智), bi gach ten trong danh sach tuyen phi cua Vu Tong, sau đuoc phong nu quan.


Xem them Minh Hieu Tong
Bat ho
An Hoa vuong chi loan
Duong Nhat Thanh
Giang Ban
Vuong Duong Minh
Ung Chau đai tiep
Than Hao chi loan


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Zhengde Emperor tai Wikimedia Commons
Zhengde (Emperor of Ming dynasty) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)