Chien tranh Han – Đai Uyen hay con đuoc goi la Thien Ma chi chien (chien tranh vi ngua troi) la mot cuoc xung đot vu trang dien ra tu nam 104 đen nam 101 TCN giua nha Han va nguoi Đai Uyen (hay Đai Uyen) (o Trung A, khu vuc quanh Uzbekistan, phia đong Ba Tu).
Sau khi nhan đuoc tin rang o đat Đai Uyen co giong ngua to, khoe đuoc nguoi đoi xung tung la "Thien Ma" ("ngua troi" - Ngua Đai Uyen) co the su dung đe đanh quan Hung No, Han Vu Đe lien cu Truong Khien đi su Tay Vuc, y đo khao sat khu vuc va đat mua ngua. Tuy nhien, nguoi Đai Uyen khong nhung khong đong y ban ngua ma con cho giet ca nguoi cua su đoan nha Han va tich thu so vang đuoc mang theo dung đe mua ngua. Vi the Han đe moi ha lenh quan vien chinh vay ham thanh Alexandria Eschate o xu Đai Uyen, truoc đay la thanh pho xa nhat ve phia đong cua the gioi Hy Lap hoa.
Quan Han đanh bai nguoi Đai Uyen, lap mot nguoi than voi nha Han len lam vua va chiem mot luong ngua đu lon đe co the bo sung cho luc luong ky binh gop phan vao viec đanh bai nguoi Hung No sau nay.


Boi canh = Han huyet bao ma =

Theo tac gia Trieu Tu, so voi nhung con ngua thanh Troia the hien "su khuat phuc quan su", nhung con ngua troi xu Đai Uyen (ngua Ferghana hay con đuoc goi la Thien Ma 天马) the hien "toc đo va suc chiu đung vuot troi", la giong ngua chien hoan hao.
Han Vu Đe muon tao nen mot luc luong "ky binh bat kha chien bai" đe đanh nguoi Hung No, vi quan Hung No suot may thap ky lien thuong xuyen quay pha, cuop boc vung bien gioi phia bac cua nha Han. Vi vay, vao nam 139 TCN, Vu Đe sai Truong Khien lam su đi Tay Vuc, muc đich la vua ket giao voi nguoi Nguyet Chi thanh lap lien minh chong Hung No vua nhan đo đi tim giong ngua than Đai Uyen nay.
Khi đi su Tay Vuc, tai khu vuc sa mac Gobi, Truong Khien tung bi nguoi Hung No bat toi 2 lan, nhung trong ca hai lan ong đeu thoat đuoc. Theo sach Hau Han Thu, moi nam nha Han lai gui tam 10 hoac it nhat la 5 hoac 6 đoan su gia đi Trung A đe mua ngua.


= Hung No =
Trong hang thap ky, nha Han bi buoc phai thi hanh "Hoa than chinh sach" bao gom viec cong nop va ga cong chua lam vo cua Thien vu đe tranh quan Hung No vao quay nhieu. Đieu nay thay đoi khi Han Vu Đe len ngoi quyet tam tieu diet Hung No.


= Đai Uyen =
Ca Su ky Tu Ma Thien lan Han thu đeu mo ta nguoi Đai Uyen la nhung cu dan đo thi hoa song o cac thanh pho co tuong thanh bao quanh va co "phong tuc tap quan giong het voi nguoi Hy Lap-Bactria", mot vuong quoc Hy Lap đang cai tri xu Bactria ma nguoi Han goi la Đai Ha thoi đo o mien bac Afghanistan ngay nay. Nguoi Đai Uyen cung đuoc mo ta la nhung nha san xuat ruou va cuc ky yeu ruou vang.
Nguoi Đai Uyen la hau due cua nguoi Hy Lap đa đuoc Alexandros Đai đe đua toi đinh cu o Ferghana vao nam 329 TCN (xem bai Alexandria Eschate) va đa phat trien ruc ro duoi su cai tri cua cac vuong trieu Hy Lap cua Seleukos va Hy Lap-Bactria, cho đen khi ho bi co lap boi su di cu cua nguoi Nguyet Chi khoang nam 160 TCN. Duong nhu cai ten "Uyen" hay "Uyen" (宛) chi đon gian la phien am cua tu Yavana hoac Pali Yona trong tieng Phan, đuoc su dung trong suot thoi co đai o chau A đe chi đinh nguoi Hy Lap (nguoi "Ionia"), do đo Đai Uyen nhieu kha nang co nghia la "nguoi Đai Ionia" hoac "nguoi Đai Hy Lap".
Đai Uyen la mot trong nhung quoc gia xa nhat ve phia Tay gui su đoan phai đen trieu đinh nha Han. Tuy nhien, khong giong nhu su gia cac nuoc khac, nguoi Đai Uyen khong tuan thu cac le nghi cua nguoi Han, cu xu rat kieu ngao va hong hach, cay the o xa nen ho chac chan la nha Han khong lam đuoc gi minh. Xu Đai Uyen cung nam gan lanh tho Hung No vao thoi điem nay. Nguoi Đai Uyen kha ton trong nguoi Hung No, vi Hung No tung đanh đuoi nguoi Nguyet Chi - ke thu cua nguoi Đai Uyen.


Vien chinh lan thu nhat Nam Thai So thu nhat (104 TCN), Han Vu đe phong Ly Quang Loi lam Nhi Su tuong quan, soai 6.000 ky binh, 2 van bo binh tan cong nuoc Đai Uyen hong chiem lay than ma. Ly Quang Loi von la anh cua sung co Ly phu nhan cua Han Vu đe, sau khi Ly phu nhan mat, Vu đe muon phong tuoc cho Ly Quang Loi nhung vi chua co cong can gi nen Vu đe phong lam chi huy quan vien chinh, nhan co hoi nay lap cong. Tuy nhien, cuoc vien chinh lan nay khong khong đuoc chuan bi ky cang va chu đao do nha Han đanh gia thap quan đich lan su kho khan cua con đuong tu nha Han đen xu Đai Uyen.

Quan đoi xu Đai Uyen yeu kem, khong can toi 3000 binh trang bi no cung, chac chan đa co the ha guc đuoc ho!
Tuy nhien, do đuong sa xa xoi, nui non hiem tro, sa mac rong lon, cac nuoc nho đeu đong chat cua thanh khong chiu cung ung. Quan Han ha đuoc mot so, nhung van khong tim đu luong thuc, nguoi ngua đeu bi đoi kem, si tot chet đoi hoac bo tron đen 6, 7 phan 10. Khi đen Uc Thanh quan Han chi con khoang 1 van, mac du co loi the ve cung no nhung truoc suc tan cong than toc cua ky binh Đai Uyen, quan Han van bi 2000 quan Đai Uyen đanh cho đai bai. Ly Quang Loi buoc phai dan tan quan rut ve Đon Hoang. Lan nay đi ve mat 2 nam. Han Vu đe nghe tin noi gian, ha lenh tuong si ai buoc vao Nhan Mon quan se bi chem đau. Ly Quang Loi het cach, đanh phai o lai Đon Hoang.


Vien chinh lan hai Quan lai nha Han muon giai tan quan vien chinh Ly Quang Loi đe tap trung nguon luc đanh Hung No. Tuy nhien Vu đe lai do lo ngai viec khong khuat phuc đuoc xu Đai Uyen se khien nha Han đanh mat thanh danh nghiem trong voi cac nuoc Tay Vuc. Nam Thai So thu 3 (102 TCN), Vu đe cap cho Ly Quang Loi 6 van tan binh moi chieu mo tu cac đai lao cung voi 3 van thot ngua cung nhu mot luong lon gia suc bao gom 10 van con bo va 2 van lua va lac đa. Trong lan vien chinh nay, quan Han gan nhu khong phai gap tro ngai nao voi cac nuoc nho o khu vuc bon đia Thap Ly Moc.
Phan lon cac nuoc nho đeu đau hang sau khi nhin thay quy mo quan Han. Duy chi co nuoc Luan Đai la co chong cu nen Ly Quang Loi đa cho ha lenh tan sat dan chung sau khi pha đuoc thanh. Du khong gap phai that bai lon nao va đa đi vong qua Uc Thanh, quan Han van mat hon phan nua truoc khi đen đuoc Đai Uyen. Sau khi đen thanh Nhi Su, quan Han bat đau bao vay thanh. Hon 2.000 ky binh nuoc O Ton cung đa đen theo yeu cau cua Han Vu đe nhung ho lai tu choi tham chien do lo so nhu the se xuc pham mot trong hai ben. Quan Đai Uyen tap trung co pha vo vong vay nhung đa bi cung no quan Han đanh bai de dang. Ly Quang Loi ha lenh cho binh si đao đat, chuyen dong chay con song von chay qua thanh pho, cat đut nguon nuoc vi trong thanh khong co gieng. Sau hon 40 ngay, quan Han pha đuoc vong thanh ben ngoai va bat đuoc tuong đich la Tien Mi. Cac quy toc Nhi Su buoc phai rut vao thanh noi va quyet đinh đua ra cac đieu khoan đau hang. Ho giet chet quoc vuong Vo Qua dang đau cho Ly Quang Loi. Sau đo, ho đe nghi se nop cho Ly Quang Loi tat ca ngua ma ong ta muon cung nhu luong thuc voi đieu kien quan Han phai rut. Neu nhu khong đuoc chap thuan, ho se giet toan bo so ngua. Ly Quang Loi buoc phai đong y voi nhung đieu khoan cau hoa, chon lay may chuc thot ngua thuong đang, hon 3.000 thot ngua trung đang cung nhu luong thuc, lai lap mot nguoi co qua khu than can voi nha Han la Muoi Thai (昧蔡) lam quoc vuong, roi khai hoan ban su.
Khi len đuong ve Đon Hoang, Ly Quang Loi nhan ra rang cac thanh tri doc đuong khong the cung cap đu luong cho quan đoi. Vi the ong ha lenh tach thanh nhieu nhom, mot so đi theo tuyen phia bac trong khi so con lai theo tuyen phia nam. Mot nhom chi bao gom khoang 1.000 nguoi do Vuong Than Sinh cung Ho Sung Quoc chi huy đa vay đanh Uc Thanh. Sau nhieu ngay bi bao vay, dan chung trong thanh tap hop hon 3.000 nguoi đa đot kich va đanh bai quan Han. Quan Han đai bai, mot so binh si chay tron đen cap bao cho Ly Quang Loi. Ly Quang Loi sau đo ha lenh cho Thuong Quan Kiet dan quan đanh Uc Thanh. Thay quan Han qua đong, vua Uc Thanh quyet đinh chay tron đen nuoc Khang Cu, nguoi Uc Thanh dang thanh đau hang ngay sau đo. Sau khi nguoi nuoc Khang Cu nhan đuoc tin Đai Uyen that thu truoc quan Han, ho đa voi va giao nop vua Uc Thanh cho Thuong Quan Kiet va ong nay bi giet ngay sau đo.
Quan Han khong gap phai su chong cu nao khac tren đuong ve Ngoc Mon quan. Nghe tin Đai Uyen that thu, vua chua cac nuoc Tay Vuc lien sai khien ho hang than thich cua minh thap tung quan Han ve Truong An nham bay to su ton kinh voi Han Vu đe. Ho van bi giu lai o Truong An lam con tin. Bat chap thanh cong chung cua cuoc vien chinh lan thu hai, luon đuoc cung ung đay đu va chi mat mot phan nho binh si vi giao tranh, toan bo chien dich đa bi huy hoai boi tham nhung. Nhung binh si von la pham nhan trong lao nguc va nam vao tang lop bi xa hoi ruong bo, khong đuoc cac tuong linh va si quan cham soc, thay vao đo hang tuong linh lai lam dung, an bot luong thuc, gay ra bat man trong quan, khien nhieu nguoi đao ngu. Ket qua la khi ve đen noi, Ly Quang Loi chi con hon van quan cung 1.000 con ngua phu hop cho nghia vu quan su. Mac du vay, Vu đe van coi đay la nhung ton that co the chap nhan đuoc trong chien thang truoc Đai Uyen va đa khong ra lenh truy cuu va trung phat nhung nguoi co trach nhiem. Nhung nguoi song sot đa đuoc trao thuong hau hinh. Ly Quang Loi đuoc phong lam Hai Tay hau. Trieu Đe đuoc phong lam Tan Tri hau. Thuong Quan Kiet đuoc phong lam thu quy.


Hau qua Chi hon mot nam sau, gioi quy toc Đai Uyen tap hop lai va giet chet Quoc vuong Muoi Thai, nguoi đuoc cho la chiu trach nhiem hang đau cho moi van đe voi nha Han. Em cuu vuong Vo Qua la Thien Phong (蝉封) đuoc ton len lam vua moi. Đe tranh lam phat long vua Han, Thien Phong gui con minh đen lam con tin o Truong An. Đap tra, Vu đe sai su sang đen phong sac va ban thuong cho vi vua moi, ket giao voi Đai Uyen.
Muoi nam sau, do vuong phai mot vu an trong cung, Ly Quang Loi đa xin mang quan đi đanh Hung No nham lap cong chuoc toi. Tuy nhien do bi tap kich, Ly Quang Loi het cach, đanh đau hang Hung No. Tin tuc truyen ve kinh thanh, Han Vu đe đem giet ca ho cua Ly Quang Loi. Thien vu Hung No ga con gai cho Loi, tuy nhien khong lau sau, Loi bi xu tu sau xich mich voi mot ke đao tau tu nha Han khac ten la Ve Luat.


Chu thich Nguon Peers, C. J. (1995), Imperial Chinese Armies (1): 200 BC – AD 589, Osprey Publishing
Watson, Burton (1993), Records of the Grand Historian by Sima Qian: Han Dynasty II (Revised Edition, Columbia University Press
Whiting, Marvin C. (2002), Imperial Chinese Military History, Writers Club Press