Madagascar, quoc hieu la Cong hoa Madagascar (phien am tieng Viet: Ma-đa-gat-xca hay Ma-đa-ga-xca; tieng Malagasy: Repoblikan'i Madagasikara phat am tieng Malagasy: [republiˈkʲan madaɡasˈkʲarə]; tieng Phap: Republique de Madagascar) la mot đao quoc o An Đo Duong, ngoai khoi bo bien đong nam bo cua chau Phi. Quoc gia bao gom đao Madagascar cung nhieu đao ngoai vi nho hon. Sau khi vo ra tu sieu luc đia Gondwana, Madagascar tach khoi An Đo khoang 88 trieu nam truoc, khien cac loai thuc vat va đong vat ban đia tien hoa tuong đoi co lap. Do vay, Madagascar la mot điem nong đa dang sinh hoc.
Nguoi Nam Đao la giong nguoi đinh cu đau tien tai Madagascar, tu 350 TCN đen 550 CN, ho đen tu đao Borneo bang cac xuong cheo. Khoang nam 1000, nguoi Bantu vuot qua eo bien Mozambique đe di cu sang Madagascar. Theo thoi gian, cac nhom khac tiep tuc đen đinh cu tai Madagascar, moi nhom đeu co cac đong gop lau dai cho sinh hoat van hoa tren đao. Dan toc Malagasy thuong đuoc chia thanh 18 hoac nhieu hon cac phan nhom, lon nhat trong so đo la nguoi Merina tai cao đia trung bo.
Cho đen cuoi the ky XVIII, đao Madagascar do mot loat cac lien minh xa hoi-chinh tri cai tri. Bat đau tu đau the ky XIX, hau het đao đuoc thong nhat va cai tri duoi chinh the Vuong quoc Madagascar. Che đo quan chu sup đo vao nam 1897 khi đao bi hap thu vao Đe quoc thuc dan Phap. Đao gianh đuoc đoc lap tu Phap vao nam 1960. Tu nam 1992, quoc gia chinh thuc đuoc quan ly nhu mot nen dan chu lap hien voi thu đo la Antananarivo.
Nam 2012, dan so Madagascar đuoc uoc tinh la hon 22 trieu, 90% trong so đo song duoi 2 USD/ngay. Tieng Malagasy va tieng Phap đeu la cac ngon ngu chinh thuc cua đao quoc. Phan lon dan so trung thanh voi cac đuc tin truyen thong, Ki-to giao hoac pha tron ca hai. Du lich sinh thai va nong nghiep, cung voi đau tu lon hon cho giao duc, y te va doanh nghiep tu nhan, la nhung yeu to quan trong trong chien luoc phat trien cua Madagascar.


Tu nguyen Trong tieng Malagasy, đao Madagascar đuoc goi la Madagasikara [madaɡasʲˈkʲarə] va cu dan tren đao đuoc goi la Malagasy. Ten goi "Madagascar" khong co nguon goc ban đia song pho bien đoi voi nguoi chau Au tu thoi ky Trung Co. Ten goi Madageiscar đuoc ghi chep lan đau trong hoi ky cua nha tham hiem Venezia Marco Polo trong the ky XIII, no la mot dang sai lech cua ten Mogadishu, cang tai Somalia ma Marco Polo đa lan lon ve đao. Trong ngay Thanh Lorenso nam 1500, nha tham hiem nguoi Bo Đao Nha Diogo Dias đo bo len đao va đat ten thanh cho đao la Sao Lourenco, song ten goi cua Marco Polo đuoc ua dung va pho bien trong cac ban đo thoi Phuc Hung. Khong co ten goi đon le trong tieng Malagasy co truoc Madagasikara co ve tung đuoc cu dan đia phuong dung đe goi đao, song mot so cong đong co ten goi rieng cua ho đoi voi mot phan hoac toan bo vung đat ma ho cu tru.


Lich su = Thoi ky ban đau =
Cac nha khao co hoc uoc tinh rang nhung nguoi đinh cu đau tien đen tren nhung xuong cheo tu nam bo Borneo trong cac lan song lien tiep trong suot giai đoan tu 350 TCN đen 550 CN, do vay Madagascar la mot trong nhung vung đat lon cuoi cung tren Trai Đat co loai nguoi đinh cu. Khi đen noi, nhung nguoi đinh cu ban đau nay tien hanh nong nghiep 'chat va đot' đe phat quang cac khu rung mua duyen hai nham lay đat trong cay. Nhung nguoi đinh đau tien cham tran voi cac đong vat co lon phong phu tren đao, gom co vuon cao khong lo, chim voi, cay fossa khong lo (Cryptoprocta spelea), va ha ma Malagasy, sau đo cac loai đong vat nay bi tuyet chung do san ban va moi truong song bi tan pha. Khoang nam 600 CN, cac nhom thuoc nhung nguoi đinh cu ban đau nay bat đau phat quang cac khu rung tai cac cao đia trung tam. Nguoi A Rap lan đau tien đen đao trong khoang thoi gian tu the ky VII đen the ky IX. Mot lan song nhung nguoi nhap cu noi tieng Bantu đen đao tu phan đong nam cua chau Phi vao khoang nam 1000 CN va đua đen zebu, mot loai gia suc sung dai va co buou, chung đuoc nuoi trong cac đan lon.
Đen khoang nam 1600, cac ruong lua đuoc tuoi tieu xuat hien tai Vuong quoc Betsileo tren cao đia trung tam, va mot the ky sau thi mo rong voi cac ruong bac thang tren khap Vuong quoc Imerina lang gieng. Cuong đo canh tac đat đai tang len va nhu cau ngay cang tang ve cac bai chan tha bo zebu đa bien đoi phan lon cac cao đia trung tam tu mot he sinh thai rung thanh thao nguyen vao khoang the ky XVII. Lich su truyen khau cua nguoi Merina, phan nhom co the đen cac cao đia trung tam tu 600 đen 1000 nam truoc, mieu ta ve viec cham tran voi mot nhom đa đuoc thanh lap tu truoc đo ma ho goi la Vazimba. Nguoi Vazimba co the la hau due cua mot lan song nguoi Nam Đao đen đinh cu tu som hon va co ky thuat kem tien bo hon. Cac vuong Andriamanelo, Ralambo va Andrianjaka cua nguoi Merina tien hanh đong hoa hoac truc xuat nguoi Vazimba khoi cac cao đia vao the ky XVI hoac đau the ky XVII. Ngay nay, cac linh hon cua nguoi Vazimba đuoc nhieu cong đong Malagasy truyen thong sung kinh nhu tompontany (chu nhan tho đia nguyen thuy).
Madagascar la mot trung tam mau dich xuyen đai duong quan trong, ket noi cac cang tai An Đo Duong trong cac the ky ban đau sau khi co nguoi đen đinh cu. Lich su thanh van cua Madagascar bat đau voi nguoi A Rap, ho thiet lap cac tram mau dich doc theo bo bien tay bac tu muon nhat la the ky X va đem đen Hoi giao, chu A Rap (dung đe chep tieng Malagasy bang mot dang chu viet goi la sorabe), thuat chiem tinh A Rap va cac yeu to van hoa khac. Nguoi chau Au bat đau co tiep xuc voi đao vao nam 1500, khi thuyen truong nguoi Bo Đao Nha Diogo Dias trong thay đao. Nguoi Phap thiet lap cac tram mau dich doc theo bo bien phia đong cua đao vao cuoi the ky XVII.
Tu khoang nam 1774 đen nam 1824, Madagascar đuoc chu y đac biet trong gioi hai tac va thuong nhan chau Au, đac biet la nhung nguoi tham gia vao buon ban no le Đai Tay Duong. Đao nho Nosy Boroha o ngoai khoi bo bien đong bac cua Madagascar đuoc mot so nha su hoc đe xuat la đia điem cua hai tac truyen thuyet khong tuong Libertalia. Cac thuy thu nguoi chau Au bi đam tau gan cac đuong bo bien cua đao, trong so đo co Robert Drury, nhat ky cua nguoi nay la mot trong cac mieu ta bang van ban hiem hoi ve sinh hoat tai nam bo Madagascar trong the ky XVIII. Su giau co bat nguon tu mau dich hang hai khuyen khich su noi len cua cac vuong quoc co to chuc tren đao, mot so trong đo phat trien kha hung manh vao khoang the ky XVII. Trong so đo co lien minh Betsimisaraka o bo bien phia đong va cac tu bang Menabe cung Boina cua nguoi Sakalava tren bo bien phia tay. Vuong quoc Imerina nam tai cac cao đia trung tam voi thu đo tai vuong cung Antananarivo, noi len vao khoang thoi gian Quoc vuong Andriamanelo tri vi.


= Vuong quoc Madagascar =

Vao luc noi len trong đau the ky XVII, vuong quoc Imerina tren cao đia ban đau la mot the luc tuong đoi nho so voi cac vuong quoc lon hon o duyen hai va tham chi con yeu hon vao đau the ky XVIII khi Quoc vuong Andriamasinavalona phan chia lanh tho cho bon nguoi con trai cua ong. Sau mot the ky chien loan va đoi kem, Quoc vuong Andrianampoinimerina tai thong nhat Imerina vao nam 1793. Tu kinh đo ban đau la Ambohimanga, va sau đo la tu Rova Antananarivo, Andrianampoinimerina nhanh chong khuech truong quyen cai tri cua minh ra cac quoc gia lan can. Tham vong kiem soat đuoc toan bo đao cua Andrianampoinimerina thuc hien đuoc o muc đo lon duoi thoi con trai va nguoi ke vi cua ong la Quoc vuong Radama I, nguoi nay đuoc chinh phu Anh Quoc cong nhan la Quoc vuong Madagascar. Nam 1817, Radama I ky ket mot hiep đinh voi thong đoc cua Anh Quoc tai Mauritius nham bai bo mua ban no le sinh loi đe đoi lay vien tro quan su va chinh tri cua Anh Quoc. Cac su tiet truyen giao tu Hoi Truyen giao Luan Đon bat đau đen đao vao nam 1818, ho lap nen cac truong hoc, dung chu cai Latinh đe chep lai tieng Malagasy, dich Kinh Thanh, va đua nhieu ky thuat moi đen đao.
Phan ung truoc cac xam pham ve chinh tri va van hoa ngay cang tang tu phia Anh Quoc va Phap, nguoi ke vi Radama I la Nu vuong Ranavalona I ban mot chieu chi nghiem cam hanh le Ki-to giao tai Madagascar va ep buoc hau het nguoi ngoai quoc phai roi khoi lanh tho. Trong so nhung nguoi ngoai quoc tiep tuc cu tru tai Imerina co Jean Laborde, ong phat trien đan duoc va cac nganh cong nghiep khac tai vuong quoc nhan danh quan chu, va Joseph-Francois Lambert, mot nha tham hiem va thuong nhan no le nguoi Phap, ong đa ky voi Vuong tu đuong thoi Radama II mot thoa thuan mau dich gay tranh luan đuoc đat ten la Hien chuong Lambert. Sau khi ke vi, Radama II no luc noi long cac chinh sach nghiem ngat cua Nu vuong Ranavalona I, song hai nam sau ong bi lat đo boi Te tuong Rainivoninahitriniony va mot lien minh gom cac trieu than Andriana (quy toc) va Hova (binh dan), nhung nguoi nay muon cham dut quyen luc tuyet đoi cua quan chu. Sau chinh bien, cac trieu than đe nghi cho vuong hau cua Radama II la Rasoherina co co hoi đang co, voi đieu kien ba phai chap thuan mot thoa thuan chia se quyen luc voi Te tuong, khe uoc xa hoi moi nay đuoc xac nhan bang mot cuoc hon nhan chinh tri giua Nu vuong va Te tuong. Rasoherina chap thuan, đau tien ba tai gia voi Rainivoninahitriniony, sau đo ha be Rainivoninahitriniony va tai gia voi em cua nguoi nay la Te tuong Rainilaiarivony, vi Te tuong nay sau đo lan luot ket hon voi Nu vuong Ranavalona II va Nu vuong Ranavalona III.
Trong thoi gian 31 nam Rainilaiarivony lam te tuong, nhieu chinh sach đuoc thong qua nham hien đai hoa va cung co quyen luc cua chinh phu trung uong. Truong hoc đuoc dung len tren khap đao va viec hoc tap [tai khu vuc đo] la bat buoc. To chuc quan đoi đuoc cai tien, va cac co van Anh Quoc đuoc thue đe huan luyen va chuyen nghiep hoa cac quan nhan. Đa the bi đat ra ngoai vong phap luat, va trieu đinh tuyen bo Ki-to giao la quoc giao vao nam 1869, ton giao nay đuoc mot phan ngay cang tang trong dan chung chap thuan đong thoi voi cac đuc tin truyen thong. Cac đieu luat đuoc cai cach dua tren thong luat cua Anh Quoc va ba toa an kieu Au đuoc thiet lap tai thu đo. Trong vai tro đong thoi la Tong tu lenh, Rainilaiarivony cung bao đam phong thu thanh cong Madagascar truoc mot so cuoc xam nhap cua thuc dan Phap.


= Phap thuoc =
Chu yeu dua tren co so rang Hien chuong Lambert khong đuoc ton trong, Phap xam chiem Madagascar vao nam 1883, cuoc chien đuoc goi la Chien tranh Phap-Hova lan thu nhat. Đen cuoi cuoc chien, Madagascar nhuong đo thi cang Antsiranana (Diego Suarez) o phia bac cho Phap va tra 560.000 franc cho nhung nguoi thua ke cua Lambert. Nam 1890, Anh Quoc chap thuan đoi hoi chinh thuc đay đu ve mot che đo bao ho cua Phap tren đao, song nha cam quyen Phap khong đuoc chinh phu Madagascar cong nhan. Đe buoc chinh phu Madagascar đau hang, nguoi Phap ban pha va chiem cang Toamasina tren bo bien phia đong, va Mahajanga tren bo bien phia tay, lan luot vao thang 12 nam 1894 va thang 1 nam 1895. Mot đoi quan co đong cua Phap sau đo hanh quan huong đen Antananarivo, đe mat nhieu quan nhan do sot ret va cac benh khac. Quan tiep vien cua Phap đen tu Algerie va chau Phi ha Sahara. Khi đen thanh pho vao thang 9 nam 1895, đoi quan nay dung phao hang nang ban pha vuong cung, gay thuong vong nang ne va khien Nu vuong Ranavalona III phai đau hang. Phap sap nhap Madagascar vao nam 1896 va tuyen bo đao la mot thuoc đia vao nam sau đo, bai bo che đo quan chu Merina va đua vuong that đi song luu vong tren đao Reunion va đen Algerie. Mot phong trao phan khang keo dai hai nam cua nguoi ban đia bi dap tat tren thuc te vao cuoi nam 1897.
Duoi thoi cai tri thuc dan, cac đon đien đuoc lap ra đe san xuat nhieu nong san xuat khau. Che đo no le bi bai bo vao nam 1896, song nhieu nguoi trong so 500.000 no le đuoc giai phong van o tai gia vien chu nhan cu trong than phan đay to. Cac đai lo trai nhua rong rai va cac toa nha hoi hop đuoc xay dung tai thu đo Antananarivo va to hop cung Rova đuoc chuyen thanh mot bao tang. Co them cac truong hoc đuoc xay dung, đac biet la tai cac khu vuc nong thon va duyen hai- nhung noi chua co truong duoi thoi Merina. Giao duc la bat buoc trong đo tuoi tu 6 đen 13 va tap trung chu yeu vao tieng Phap va cac ky nang thuc hanh. Truyen thong cua trieu đinh Merina ve tra thue duoi hinh thuc lao đong van tiep tuc duoi thoi Phap thuoc, nhung nguoi nay đuoc su dung đe xay dung mot tuyen đuong sat va cac đuong bo ket noi cac thanh thi duyen hai chinh yeu đen Antananarivo. Cac quan nhan nguoi Malagasy chien đau cho Phap trong Chien tranh the gioi thu nhat. Trong thap nien 1930, cac nha tu tuong chinh tri cua Đuc Quoc xa phat trien ke hoach Madagascar tren co so cac đe xuat truoc đo tu Ba Lan va nhung noi khac tai chau Au ma theo đo xac đinh đao la mot đia điem tiem nang đe truc xuat nguoi Do Thai tai chau Au. Trong Chien tranh the gioi thu hai, đao la noi dien ra tran Madagascar giua Chinh phu Vichy Phap va Anh Quoc. Viec Phap bi chiem đong trong Chien tranh the gioi thu hai lam hoen o uy tin chinh quyen thuc dan tai Madagascar va kich đong phong trao đoc lap phat trien, dan đen Noi day Malagasy vao nam 1947. Phong trao nay khien Phap phai lap cac thiet che cai cach vao nam 1956 theo Loi Cadre (Đao luat Cai cach Hai ngoai), va Madagascar chuyen dich huong đen đoc lap mot cach hoa binh. Cong hoa Malagasy đuoc tuyen bo vao ngay 14 thang 10 nam 1958, voi đia vi la mot nuoc tu tri trong Cong đong Phap. Mot giai đoan chinh phu lam thoi ket thuc bang viec thong qua mot ban hien phap vao nam 1959 va đoc lap hoan toan vao ngay 26 thang 6 nam 1960.


= Quoc gia đoc lap =

Ke tu khi gianh đuoc đoc lap, Madagascar trai qua bon nen cong hoa tuong ung voi so lan sua đoi hien phap. Đe Nhat cong hoa (1960–72) duoi su lanh đao cua Tong thong Philibert Tsiranana, voi đac trung la tiep noi cac quan he kinh te va chinh tri manh me voi Phap. Nhieu vi tri cap cao mang tinh ky thuat đuoc trao cho nhung nguoi goc Phap; va cac giao vien tieng Phap, sach giao khoa va chuong trinh giang day tieng Phap tiep tuc đuoc su dung trong cac truong hoc tren toan quoc. Phan uat cua quan chung đoi voi su khoan dung cua Tsiranana cho dan xep "tan thuc dan" nay kich đong mot loat cac cuoc bieu tinh cua nong dan va sinh vien, lat đo chinh quyen cua Tsiranana vao nam 1972.
Thieu tuong quan đoi Gabriel Ramanantsoa đuoc bo nhiem lam Tong thong va Thu tuong lam thoi trong cung nam, song do su ung ho cua quan chung thap nen ong buoc phai tu chuc vao nam 1975. Đai ta quan đoi Richard Ratsimandrava đuoc bo nhiem lam nguoi ke nhiem song bi am sat chi sau ngay sau khi nham chuc. Tuong Gilles Andriamahazo sau đo tro thanh nguoi cai tri đat nuoc trong bon thang truoc khi bi Pho đo đoc Didier Ratsiraka thay the. Nhiem ky cua Didier Ratsiraka tuong ung voi Đe Nhi cong hoa (1975-1992), voi chinh phu xa hoi chu nghia-Marxist. Trong giai đoan nay, Madagascar lien ket chinh tri voi cac quoc gia trong khoi phia Đong va chuyen huong sang co lap ve kinh te. Cac chinh sach nay đi đoi voi cac ap luc kinh te bat nguon tu Khung hoang dau mo 1973 khien cho kinh te Madagascar nhanh chong sup đo va muc sinh hoat suy giam manh, con quoc gia thi hoan toan pha san vao nam 1979. Chinh quyen cua Ratsiraka chap thuan cac đieu kien ve minh bach, cac bien phap chong tham nhung va cac chinh sach thi truong tu do cua Quy Tien te Quoc te, Ngan hang The gioi va cac nha tai tro song phuong khac đe đoi lay cuu tro tai chinh cua ho cho nen kinh te Madagascar.
Su ung ho cua quan chung đoi voi Chinh phu Ratsiraka suy giam vao cuoi thap nien 1980, va đat mot điem toi han vao nam khi khi ve binh tong thong khai hoa vao nhung nguoi bieu tinh khong mang vu khi trong mot cuoc tap hop. Trong vong hai thang, mot chinh phu chuyen tiep đuoc thanh lap duoi su lanh đao cua Albert Zafy, nguoi nay gianh chien thang trong cuoc bau cu tong thong vao nam 1992 va mo đau cho Đe Tam Cong hoa (1992–2010). Hien phap moi cua Madagascar thiet lap mot nen dan chu đa đang va phan chia quyen luc voi quyen kiem soat đang ke đuoc trao cho Quoc hoi. Hien phap moi cung nhan manh nhan quyen, cac quyen tu do xa hoi va chinh tri, va thuong mai tu do. Tuy nhien, nhiem ky cua Albert Zafy bi ton hai do suy thoai kinh te, cac cao buoc tham nhung, va đe trinh cac du luat nham trao cho ban than tong thong them nhieu quyen luc. Albert Zafy bi buoc toi vao nam 1996, Norbert Ratsirahonana đuoc bo nhiem lam tong thong lam thoi trong ba thang cho đen cuoc bau cu tong thong tiep theo. Ratsiraka sau đo đuoc bau lam tong thong voi cuong linh chinh tri phan quyen va cai cach kinh te, nhiem ky thu hai nay cua ong keo dai tu nam 1996 đen nam 2001.
Trong bau cu tong thong nam 2001 gay tranh luan, thi truong Antananarivo khi đo la Marc Ravalomanana cuoi cung noi len la nguoi chien thang. Sau đo la be tac chinh tri keo dai bay thang trong nam 2002 giua nhung nguoi ung ho cua Ravalomanana va nhung nguoi ung ho cua Ratsiraka. Cuoc khung hoang chinh tri tac đong tieu cuc đen kinh te, chung dan đuoc khac phuc bang cac chinh sach kinh te va chinh tri tien bo cua Ravalomanana. Theo đo, chinh phu Madagascar khuyen khich đau tu vao giao duc va du lich sinh thai, tao thuan loi cho đau tu truc tiep nuoc ngoai, va cai thien quan he đoi tac thuong mai ca o tam khu vuc va the gioi. Trong nua sau nhiem ky thu hai cua minh, Ravalomanana bi cac quan sat vien quoc noi va quoc te chi trich, ho cao buoc ong ngay cang đoc đoan va tham nhung.
Lanh tu đoi lap va thi truong Antananarivo đuong thoi la Andry Rajoelina lanh đao mot phong trao vao đau nam 2009, ket qua la Ravalomanana bi loai khoi quyen luc trong mot qua trinh vi hien bi chi trich rong rai la mot đao chinh. Thang 3 nam 2009, Rajoelina đuoc Toa an Toi cao tuyen bo la Chu tich cua Chinh phu qua đo cap cao, chiu trach nhiem đua đat nuoc huong toi bau cu tong thong. Nam 2010, hien phap moi đuoc thong qua trong mot cuoc trung cau dan y, thiet lap Đe Tu Cong hoa, theo đo duy tri cau truc dan chu, đa đang giong nhu trong hien phap truoc đo. Hery Rajaonarimampianina gianh chien thang trong vong hai cuoc bau cu tong thong đuoc to chuc vao thang 12 nam 2013.
Vao thang 6 nam 2025, Uy ban chung Phap-Malagasy se hop. Uy ban nay chiu trach nhiem quyet đinh ve viec tra lai cac đao rai rac cho Madagascar.


Đia ly Madagascar co tong dien tich 592.800 kilomet vuong (228.900 dam vuong Anh), la quoc gia rong lon thu 47 tren the gioi va đao chinh la đao lon thu tu tren the gioi. Quoc gia hau nhu nam giua vi đo 12°N va 26°N, va giua kinh đo 43°Đ va 51°Đ. Cac đao lan can Madagascar gom co tinh hai ngoai Reunion thuoc Phap va quoc gia Mauritius o phia đong, quoc gia Comoros va tinh hai ngoai Mayotte thuoc Phap o phia tay bac. Phia tay la Mozambique, đay la quoc gia nam gan Madagascar nhat trong so cac quoc gia thuoc luc đia chau Phi, hai quoc gia tach biet nhau qua eo bien Mozambique.
Viec sieu luc đia Gondwana vo vao thoi tien su đa phan tach đai luc Madagascar-chau Nam Cuc-An Đo khoi luc đia chau Phi-Nam My khoang 135 trieu nam truoc. Madagascar sau đo lai tach khoi An Đo tu khoang 88 trieu nam truoc, do vay cac loai thuc vat va đong vat tren đao tien hoa tuong đoi co lap.
Doc theo chieu dai bo bien phia đong cua đao la mot vach đung hep va doc, co phan lon rung đat thap nhiet đoi con lai cua đao. O phia tay cua day nay mot cao nguyen nam o trung tam cua đao voi cao đo tu 750 đen 1.500 m (2.460 đen 4.920 ft) tren muc nuoc bien. Cac cao đia trung tam nay ve mat lich su la que huong cua nguoi Merina va co thu đo Antananarivo, la phan co mat đo dan cu đong đuc nhat cua đao va co đac trung la đia hinh bac thang, cac thung lung trong lua nam giua cac đoi co va cac rung ban am nam rai rac ma khi truoc tung bao phu khu vuc cao đia. O phia tay cua cac cao đia, đia hinh ngay cang kho han va dan doc xuong eo bien Mozambique, tiep đen la cac đam lay ngap man nam doc bo bien.
Cac đinh cao nhat cua Madagascar noi len tu ba khoi cao đia loi len: Maromokotro 2.876 m (9.436 ft) tren khoi nui Tsaratanana la điem cao nhat tren đao, tiep theo la đinh Boby 2.658 m (8.720 ft) tren khoi nui Andringitra va Tsiafajavona 2.643 m (8.671 ft) tren khoi nui Ankaratra. O phia đong, Canal des Pangalanes (song đao Pangalanes) la mot chuoi cac ho nhan tao va tu nhien ket noi bang cac kenh đao đuoc nguoi Phap xay dung ngay vung noi đia gan đuong bo bien phia đong, chay song song voi no khoang 600 km (370 mi). Mat phia tay va phia nam nam tren bong may cua cac cao đia trung tam, co cac rung rung la kho, rung gai, hoang mac va cay bui kho han. Do hai vung nay co mat đo dan so thap, cac rung rung la kho cua Madagascar đuoc bao ton tot hon cac rung mua o phia đong hay cac mien rung nguyen ban tren cao nguyen trung tam. Bo bien phia tay co đac trung voi nhieu ben cang đuoc che chan, song lang bun la mot van đe lon do tram tich, chung xuat phat tu hien tuong xoi mon noi đia o muc đo cao va theo cac song chay qua nhung đong bang phia tay rong lon.
Ket hop cua gio mau dich đong nam va gio mua tay bac tao ra mot mua mua nong (thang 11-4) voi cac xoay thuan thuong xuyen tan cong, va mot mua kho tuong đoi mat hon (thang 5–10). Nhung đam may mua bat nguon tren An Đo Duong trut phan lon hoi am cua chung xuong bo bien phia đong cua đao; luong mua lon giup nuoi duong he sinh thai rung mua cua vung. Cac cao đia trung tam kho hon va mat hon, con phan phia tay thi con kho hon nua, mot khi hau ban kho han chiem uu the tai noi đia phia tay nam va phia nam cua đao. Cac xoay thuan nhiet đoi thuong gay thiet hai đen co so ha tang, kinh te đia phuong, cung nhu gay thiet hai ve nhan mang.


= Sinh thai =

Do co lap keo dai voi cac luc đia khac, Madagascar la noi sinh song cua nhieu loai thuc vat va đong vat khong tim thay o noi nao khac tren Trai Đat. Xap xi 90% toan bo cac loai thuc vat va đong vat đuoc phat hien đuoc tai Madagascar la loai đac huu, bao gom cac loai vuon cao, fossa an thit va nhieu loai chim. Su đac biet ve sinh thai hoc nay khien mot so nha sinh thai hoc goi Madagascar la "luc đia thu tam", va đao đuoc To chuc Bao ton Quoc te phan loai la mot điem nong đa dang sinh hoc.
Tren 80% trong so 14.883 loai thuc vat cua Madagascar khong tim thay o noi nao khac tren the gioi, bao gom 5 ho thuc vat. Ho Didiereaceae gom 4 chi va 11 loai chi han che trong cac khu rung gai o tay nam Madagascar. Bon phan nam so loai trong ho Pachypodium la loai đac huu cua đao. Ba phan tu trong so 860 loai lan cua Madagascar chi đuoc tim thay tren đao, cung nhu sau trong so tam loai bao bap tren the gioi. Đao la noi sinh song cua khoang 170 loai thuoc ho Cau, nhieu gap ba lan so voi so loai thuoc ho nay tai đai luc chau Phi; 165 trong so đo la loai đac huu. Nhieu loai thuc vat ban đia đuoc su dung lam thao duoc đe chua nhieu benh. Cac duoc pham vinblastine va vincristine, su dung đe đieu tri benh u Hodgkin, ung thu bach cau va cac loai ung thu khac, đuoc lay tu dua can Madagascar. Chuoi re quat, nguoi dan đia phuong goi la ravinala va la loai đac huu trong cac rung mua phia đong, la loai mang tinh bieu tuong cao cua Madagascar va đuoc đua vao quoc huy cung nhu bieu trung cua Air Madagascar.
Đong vat Madagascar cung đa dang va co ty le đac huu cao. Vuon cao đuoc To chuc Bao ton Quoc te mo ta la "loai thu ki ham cua Madagascar". Trong moi truong khong co khi va cac đoi thu khac, nhung đong vat linh truong nay thich nghi voi nhung moi truong song đa dang va tien hoa thanh nhieu loai. Nam 2012, chinh thuc co 103 loai va phan loai vuon cao, 39 trong so đo do cac nha đong vat hoc mo ta tu nam 2000 đen nam 2008. Chung hau nhu đeu đuoc phan loai la loai quy hiem, de bi ton thuong, hoac gap nguy hiem. Co it nhat 17 loai vuon cao bi tuyet chung ke tu khi loai nguoi đen Madagascar, toan bo trong so đo đeu lon hon cac loai vuon cao con lai ngay nay.
Mot so loai thu khac, bao gom fossa giong nhu ho Meo, la loai đac huu cua Madagascar. Ghi nhan đuoc tren 300 loai chim tren đao, trong đo tren 60% (gom 4 ho va 42 chi) la loai đac huu. Mot vai ho va chi bo sat đen đuoc Madagascar đa đa dang hoa thanh tren 260 loai, voi tren 90% trong so đo la loai đac huu (bao gom mot ho đac huu). Đao la noi sinh song cua hai phan ba so loai tac ke hoa tren the gioi, gom co Brookesia micra- loai nho nhat đuoc biet toi. Cac loai ca đac huu tai Madagascar bao gom hai ho, 14 chi, va tren 100 loai, song chu yeu trong cac ho nuoc ngot va song tren đao. Mac du cac đong vat khong xuong song van con đuoc nghien cuu it tai Madagascar, song cac nha nghien cuu phat trien ra ty le cao cac loai đac huu trong so nhung loai đuoc biet đen. Toan bo 651 loai oc can la loai đac huu, tuong tu nhu phan lon buom, bo hung, canh gan, nhen, chuon chuon tren đao.


= Thach thuc moi truong =
He đong thuc vat đa dang cua Madagascar bi đe doa tu cac hoat đong cua con nguoi. Tu khi loai nguoi đen đao vao khoang 2.500 nam truoc, Madagascar mat tren 90% rung nguyen sinh. So rung mat đi nay phan lon la do tavy (mau mo hay beo), mot thoi quen nong nghiep 'chat va đot' đuoc nhung nguoi đinh cu đau tien đua đen Madagascar. Cac nong dan Madagascar tien hanh va duy tri thoi quen nay khong chi vi loi ich thiet thuc cua no nhu la mot ky thuat nong nghiep, ma con vi cac lien ket ve mat van hoa cua no voi su thinh vuong, suc khoe va ton kinh phong tuc to tien (fomba malagasy). Do mat đo dan so tai đao tang len, pha rung bat đau tang toc tu khoang 1.400 nam truoc. Đen khoang the ky XVI, cac khu rung nguyen sinh tai cao đia trung tam phan lon đa bi phat quang. Cac yeu to gan đay hon gop phan vao viec mat rung che phu gom co tang truong quy mo đan gia suc ke tu khi chung đuoc đua đen khoang 1.000 nam truoc, tiep tuc phu thuoc vao than cui đe nau an, va ca phe noi len nhu la mot cay trong cong nghiep trong the ky qua. Theo mot uoc tinh than trong, khoang 40% so rung che phu nguyen sinh bi mat tu thap nien 1950 đen nam 2000, cac mien rung con lai thua đi khoang 80%. Co du đoan rang toan bo cac rung mua tren đao, tru rung trong cac khu vuc đuoc bao ve va cac suon nui phia đong doc nhat, se bi phat quang cho đen nam 2025.
Tan pha moi truong song va san ban đe doa nhieu loai đac huu cua Madagascar hoac đay chung đen tuyet chung. Cac loai chim voi tren đao la mot ho đa đieu khong lo đac huu, chung bi tuyet chung vao the ky XVII hoac truoc đo, nguyen nhan kha di nhat la do loai nguoi san ban chim truong thanh va lay nhung qua trung von co kich thuoc to cua chung đe lam thuc pham. Nhieu loai vuon cao khong lo bien mat cung voi viec nhung nguoi đinh cu đen đao, trong khi cac loai khac bi tuyet chung trong qua trinh keo dai nhieu the ky khi ma dan so loai nguoi tang len tao ap luc lon hon len moi truong song cua vuon cao, va trong mot so cong đong dan cu, toc đo san ban vuon cao lam thuc pham tang len.


Chinh phu Madagascar la mot nuoc cong hoa đa đang dan chu đai nghi ban tong thong, trong đo tong thong dan cu la nguyen thu quoc gia va lua chon mot thu tuong, nguoi nay gioi thieu cac ung cu vien bo truong len tong thong đe hinh thanh noi cac. Theo hien phap, quyen hanh phap do chinh phu thuc thi, quyen lap phap đuoc trao cho noi cac bo truong, Tham nghi vien va Quoc hoi, song tren thuc te hai co quan sau co rat it quyen luc hay vai tro lap phap. O cap đia phuong, moi mot trong 22 tinh cua quoc gia do mot thong đoc va hoi đong tinh quan ly. Tinh đuoc chia thanh cac vung va xa. He thong tu phap cua Madagascar theo mo hinh cua he thong Phap, voi mot Toa an Hien phap cap cao, Toa an Tu phap cap cao, Toa an Toi cao, Toa an Thuong tham, cac toa an hinh su, va cac toa an xet xu so tham. Cac toa an tuan theo dan luat, va thieu kha nang đe xet xu nhanh chong va minh bach cac vu to tung trong he thong tu phap, thuong bat nguoi bi cao phai chiu giam giu keo dai trong cac nha tu thieu ve sinh va đong đuc truoc khi đuoc xet xu.
Tu khi Madagascar gianh đoc lap tu Phap vao nam 1960, su chuyen tiep chinh tri cua đao quoc đuoc đanh dau bang nhieu cuoc bieu tinh cua quan chung, mot so cuoc bau cu co tranh chap, hai cuoc đao chinh quan su va mot vu am sat. Cac cuoc khung hoang chinh tri tren đao thuong tai dien va keo dai, anh huong bat loi cho kinh te ban đia, cac quan he quoc te, va muc sinh hoat cua nguoi dan. Tam thang be tac chinh tri sau cuoc bau cu tong thong nam 2001 khien Madagascar mat hang trieu đo la thu nhap tu du lich va thuong mai cung nhu thiet hai ve co so ha tang voi nhung vu đanh bom cau va cac toa nha hu hai do bi phong hoa. Mot loat cac cuoc bieu tinh do Andry Rajoelina lanh đao nham chong Tong thong Marc Ravalomanana vao đau nam 2009 đa tro nen qua khich, voi tren 170 nguoi bi giet. Sau khi chinh phu chuyen tiep cua Andry Rajoelina đuoc lap ra, nhieu nha tai tro song phuong va to chuc lien chinh phu đong bang vien tro va đinh chi quan he ngoai giao chinh thuc voi Madagascar, khien phat trien kinh te bi đinh tre va nhieu thanh tuu đat đuoc duoi chinh phu truoc đo bi đao nguoc. Chinh tri hien đai tai Madagascar mang mau sac lich su cua viec nguoi Merina khuat phuc cac cong đong duyen hai duoi quyen cai tri cua ho trong the ky XIX. Hau qua tat nhien la tinh trang cang thang giua dan cu cao đia va duyen hai bung phat theo đinh ky thanh cac su kien bao luc rieng biet.
Madagascar ve mat lich su đuoc nhin nhan la đung ben le cac cong viec chinh cua chau Phi mac du đao quoc la mot sang lap cua To chuc chau Phi Thong nhat, tien than cua Lien minh chau Phi. Madagascar khong đuoc cho phep tham du hoi nghi thuong đinh đau tien cua Lien minh chau Phi do tranh chap ve ket qua bau cu tong thong nam 2001, song tai gia nhap Lien minh chau Phi vao thang 7 nam 2003 sau 14 thang gian đoan. Tuy nhien, Madagascar lai bi Lien minh chau Phi đinh chi tu cach thanh vien vao thang 3 nam 2009 sau khi quyen hanh phap đuoc chuyen giao cho Andry Rajoelina mot cach vi hien. Madagascar la mot thanh vien cua Toa an Hinh su Quoc te voi mot Hiep đinh mien tru song phuong nham bao ve cac quan nhan Hoa Ky.
Nhan quyen tai Madagascar đuoc bao ve theo hien phap va quoc gia đa ky ket nhieu hiep đinh quoc te, gom co Tuyen ngon Quoc te Nhan quyen va Cong uoc ve Quyen tre em. Cac nhom thieu so ve ton giao, dan toc, va gioi tinh đuoc bao ve theo phap luat. Tu do lap hoi va hoi hop cung đuoc đam bao theo phap luat, song trong thuc te viec tu choi cap phep cho tap hop cong cong van thinh thoang dien ra nham can tro tuan hanh chinh tri.


= Hanh chinh =

Madagascar đuoc chia thanh 23 vung (faritra), 119 huyen, 1,579 xa va 17,485 fokontany.


= Quoc phong =

Su noi len cua cac vuong quoc tap trung hoa cua nguoi Sakalava, Merina va cac dan toc khac hinh thanh nen cac quan đoi thuong truc đau tien tren đao vao khoang the ky XVI. Ban đau, cac quan nhan đuoc trang bi voi giao, song sau đo la voi sung hoa mai, sung than cong va cac sung cam tay khac. Đen khoang đau the ky XIX, cac quan chu nguoi Merina cua Vuong quoc Madagascar kiem soat đuoc phan lon đao nho huy đong đuoc mot quan đoi đuoc đao tao va so quan nhan đuoc vu trang len đen 30.000 nguoi. Cac cuoc tan cong cua Phap vao cac đo thi ven bien vao cuoi the ky XIX thuc đay Te tuong đuong thoi la Rainilaiarivony khan khoan nguoi Anh giup cung cap su huan luyen cho quan đoi cua vuong quoc. Mac du đuoc cac co van quan su nguoi Anh huan luyen va lanh đao, quan đoi Malagasy van khong the chong cu truoc cac vu khi cua nguoi Phap va buoc phai đau hang sau mot cuoc tien cong vao vuong cung tai Antananarivo. Madagascar đuoc tuyen bo la mot thuoc đia cua Phap vao nam 1897.
Đoc lap chinh tri va chu quyen cua cac luc luong vu trang Malagasy, bao gom luc quan, hai quan, va khong quan, đuoc khoi phuc khi quoc gia gianh đoc lap tu Phap vao nam 1960. Ke tu đo, quan đoi Malagasy chua tung tham gia vao xung đot quan su voi quoc gia khac hay trong bien gioi cua minh, song đoi khi tien hanh can thiep nham khoi phuc trat tu trong cac giai đoan bat on đinh chinh tri. Duoi che đo Đe Nhi Cong hoa Xa hoi chu nghia, Đo đoc Didier Ratsiraka ap đat nghia vu quan su hoac dan su bat buoc voi toan bo thanh nien Madagascar bat ke gioi tinh, chinh sach nay duy tri hieu luc tu nam 1976 đen nam 1991. Quan đoi nam duoi quyen chi huy cua Bo truong Noi vu va van trung lap o muc đo cao trong cac thoi ky khung hoang chinh tri, nhu trong be tac keo dai trong cuoc bau cu tong thong gay tranh cai nam 2001, khi đo quan đoi tu choi can thiep đe ung ho mot trong hai ung cu vien. Truyen thong nay bi pha vo vao nam 2009, khi mot bo phan quan đoi đao ngu sang phia Thi truong Antananarivo đuong thoi la Andry Rajoelina đe ung ho no luc cua nguoi nay nham buoc Tong thong Ravalomanana tu bo quyen luc.
Bo truong Noi vu chiu trach nhiem voi luc luong canh sat quoc gia, luc luong hien binh va canh sat mat. Canh sat va luc luong hien binh lap đon va quan ly o cap đia phong. Tuy nhien, vao nam 2009 co it hon mot phan ba so xa co the tiep can cac dich vu cua luc luong an ninh nay, voi hau het la thieu tru so cap đia phuong cho luc luong. Toa an cong đong truyen thong, đuoc goi la dina, do nhung nguoi cao tuoi hoac cac nhan vat đai dien khac chu tri. Chung van la mot cach thuc quan trong đe tu phap đuoc thuc thi tai cac khu vuc nong thon, von la nhung noi ma nha nuoc co su hien dien con yeu kem. Ve mat lich su, an ninh tren toan đao quoc tuong đoi cao. Ty le toi pham bao luc o muc thap, va cac hoat đong toi pham chu yeu la toi pham co hoi nhu moc tui va trom vat, song mai dam tre em, buon ban nguoi va san xuat-mua ban can sa va cac loai ma tuy trai phep khac đang tang len.


Kinh te Duoi thoi Đe Nhat Cong hoa, Phap co anh huong manh len viec lap ke hoach va chinh sach kinh te cua đao quoc, va cung la đoi tac thuong mai chu chot. Cac san pham chu luc đuoc trong roi phan phoi ra toan quoc thong qua cac hop tac xa cua nha san xuat va nguoi tieu dung. Chinh phu co cac sang kien nhu mot chuong trinh phat trien nong thon va cac nong trai quoc doanh đuoc thiet lap đe thuc đay san xuat cac hang hoa nhu lua, ca phe, gia suc, to va dau co. Su bat man rong rai đoi voi cac chinh sach nay la mot yeu to quan trong trong viec khoi đau Đe Nhi Cong hoa Xa hoi chu nghia-Marxist. Duoi che đo nay, cac nganh ngan hang va bao hiem tu nhan truoc đay bi quoc huu hoa; đoc quyen nha nuoc đuoc thiet lap tren cac nganh cong nghiep nhu det may, bong, nang luong; va thuong mai xuat nhap khau va van chuyen hang hai nam duoi quyen kiem soat cua nha nuoc. Kinh te cua Madagascar xau đi nhanh chong do xuat khau giam, san xuat cong nghiep giam 75%, lam phat tang vot va no chinh phu tang len; muc sinh hoat cua dan so nong thon suy giam ngay sau đo. Hon 50% thu nhap tu xuat khau cua quoc gia đuoc danh đe chi tra no.
IMF buoc chinh phu Madagascar chap thuan cac chinh sach đieu chinh co cau va tu do hoa nen kinh te khi quoc gia nay pha san vao nam 1982. Cac nganh cong nghiep do nha nuoc kiem soat dan đuoc tu nhan hoa trong nhung nam 1980. Khung hoang chinh tri nam 1991 khien IMF va WB đinh chi giup đo Madagascar. Cac đieu kien đe noi lai vien tro khong đuoc Albert Zafy đap ung, nguoi nay co co gang bat thanh nham thu hut cac hinh thuc thu nhap khac cho Nha nuoc. Sau khi Albert Zafy bi luan toi, vien tro đuoc phuc hoi cho chinh phu lam thoi Madagascar. IMF chap thuan xoa mot nua so no cua Madagascar vao nam 2004 cho chinh quyen cua Ravalomanana. Do đap ung đuoc bo cac tieu chuan nghiem ngat ve kinh te, quan tri va nhan quyen, Madagascar tro thanh quoc gia đau tien nhan đuoc tro cap tu Quy Thach thuc Thien nien ky vao nam 2005.
GDP cua Madagascar vao nam 2009 đuoc uoc tinh la 8,6 ty USD, GDP binh quan tren nguoi la 438 USD. Xap xi 69% dan so đao quoc song duoi nguong ngheo quoc gia la 1 USD/ngay. Linh vuc nong nghiep đong gop 29% GDP cua Madagascar trong nam 2011, trong khi linh vuc che tao đong gop 15% GDP. Cac nguon tang truong cua Madagascar la du lich, nong nghiep va khai khoang. Du lich tap trung vao phan khuc thi truong du lich sinh thai, tan dung loi the đa dang sinh hoc đoc đao cua Madagascar, nhung moi truong song tu nhien chu bi lam hai, cac vuon quoc gia va cac loai vuon cao. Mot uoc tinh noi rang co 365.000 du khach đen Madagascar vao nam 2008, song linh vuc nay chiu su suy giam sau khung hoang chinh tri va đen nam 2010 chi co 180.000 du khach đen tham đao quoc.

Madagascar co nhieu tai nguyen nong nghiep va khoang san chua che bien. Nong nghiep, gom co co soi, ngu nghiep va lam nghiep, la mot tru cot cua nen kinh te. Madagascar la quoc gia hang đau the gioi ve cung cap vani, đinh huong va hoang lan. Cac tai nguyen nong nghiep quan trong khac gom co ca phe, vai, va tom. Cac tai nguyen khoang san quan trong gom co nhieu loai đa quy va đa ban quy, va Madagascar hien cung cap mot nua nguon cung xa-phia cua the gioi, loai khoang san nay đuoc phat hien tai Ilakaka vao cuoi thap nien 1990. Đao cung la mot trong nhung noi co tru luong lon nhat the gioi ve ilmenit (quang titan), cung nhu cac tru luong quan trong cac khoang san cromit, than đa, sat, đong, va niken. Mot so du an lon đuoc trien khai trong nganh khai mo, cac linh vuc dau va khi đot đuoc du đoan se la mot thuc đay đang ke cho kinh te Madagascar. Chung gom cac du an nhu khai mo tu cat khoang nang gan Tolanaro cua Rio Tinto, khai thac niken gan Moramanga va che bien no gan Toamasina cua Sherritt International, va phat trien cac mo dau nang tren bo khong lo tai Tsimiroro va Bemolanga cua Madagascar Oil.
Xuat khau chiem 28% GDP vao nam 2009. Phan lon thu nhap xuat khau cua quoc gia bat nguon tu nganh cong nghiep det may, đanh bat ca va tom cua, vani, đinh huong va cac thuc pham khac. Phap la đoi tac thuong mai chinh cua Madagascar, song Hoa Ky, Nhat Ban, va Đuc cung co cac quan he thuong mai vung manh voi đao quoc. Nhap khau cac mat hang nhu thuc pham, nhien lieu, tai san tu ban, xe co, hang tieu dung va hang đien tu tieu thu khoang 52% GDP. Cac nguon nhap khau hang hoa chinh cua Madagascar gom co Phap, Trung Quoc, Iran, Mauritius, Nhat Ban va Hong Kong.


= Co so ha tang va truyen thong =

Nam 2010, Madagascar co xap xi 7.617 km (4.730 mi) đuong trai nhua, 854 km (530 mi) đuong sat va 432 km (270 mi) thuy đao co the thong hanh. Phan lon cac tuyen đuong bo tai Madagascar chua đuoc trai nhua, nhieu tuyen đuong trong so đo tro nen khong the qua lai đuoc vao mua mua. Cac tuyen đuong quoc gia phan lon đuoc trai nhua, ket noi sau đo thi cap vung lon nhat đen thu đo Antananarivo, con cac tuyen đuong nho đuoc trai nhua hoac chua trai nhua giup tiep can cac trung tam dan cu khac trong moi huyen. Co mot so tuyen đuong sat tren đao, Antananarivo đuoc ket noi voi Toamasina, Ambatondrazaka va Antsirabe bang đuong sat, va tuyen đuong sat khac ket noi Fianarantsoa voi Manakara. Hai cang quan trong nhat tai Madagascar nam tai Toamasina tren vung bo bien phia đong. Cac cang tai Mahajanga va Antsiranana co tam quan trong thap hon, đuoc su dung do vi tri xa xoi cua khu vuc. Cang tai Ehoala đuoc xay dung vao nam 2008 va thuoc quyen quan ly tu nhan cua Rio Tinto, song se nam duoi quyen quan ly cua nha nuoc sau khi hoan toan du an khai mo cua cong ty nam gan Tolanaro vao khoang nam 2038. Air Madagascar cung cap cac dich vu hang khong đen nhieu san bay nho cap khu vuc, va la phuong tien duy nhat tren thuc te co the tiep can nhieu khu vuc rat xa xoi trong mua mua do đuong bo xoi lo.
Nuoc sinh hoat va đien nang đuoc cung cap o tam quoc gia, Jirama la nha cung cap dich vu cua chinh phu, song cong ty khong the cung cap dich vu đoi voi toan the dan cu. Nam 2009, chi 6,8% fokontany (lang) cua Madagascar co the tiep can voi nuoc so Jirama cung cap, trong khi 9,5% co the tiep can đuoc dich vu đien nang cua cong ty. 56% đien nang cua Madagascar do cac nha may thuy đien cung cap, 44% con lai do cac may phat đien đong co diezen cung cap. Tiep can voi đien thoai di đong va internet la đieu pho bien tai cac khu vuc đo thi song van han che tai cac khu vuc nong thon cua đao quoc. Xap xi 30% so huyen co the tiep can mot so mang luoi vien thong tu nhan cua quoc gia thong qua đien thoai di đong hay co đinh.
Phat thanh van la phuong tien chinh đe nguoi dan Madagascar tiep can cac tin tuc quoc te, quoc gia va đia phuong. Chi cac chuong trinh phat thanh nha nuoc đuoc truyen tren khap đao. Hang tram đai cong cong va tu nhan voi pham vi đia phuong hay khu vuc cung cap cac lua chon khac voi phat thanh nha nuoc. Ngoai kenh truyen hinh nha nuoc, nhieu đai truyen hinh thuoc so huu tu nhan phat song cac chuong trinh đia phuong va quoc te tren toan Madagascar. Mot so hang truyen thong nho do cac cam tinh vien hoac ban than cac chinh tri gia so huu, bao gom tap đoan truyen thong MBS (Ravalomanana so huu) va Viva (Rajoelina so huu), gop phan vao phan cuc chinh tri trong viec tuong trinh. Truyen thong ve mat lich su nam chiu nhieu muc đo ap luc trong cac thoi ky nham kiem duyet chi trich cua ho đoi voi chinh phu. Cac ky gia đoi khi bi đe doa quay roi va cac hang truyen thong nho bi buoc đong cua theo đinh ky. Nhung cao buoc kiem duyet truyen thong tang len tu nam 2009 do đieu đuoc cho la gia tang han che ve chi trich chinh tri. Truy cap internet tang truong đang ke trong thap ky qua, uoc tinh vao thang 12 nam 2011 co 350.000 cu dan Madagascar co the tiep can internet tu nha hoac mot trong nhieu quan internet.


Nhan khau = Dan toc =

Nam 2012, dan so cua Madagascar đuoc uoc tinh la 22 trieu. Dan toc Malagasy tao thanh tren 90% dan so Madagascar va thuong đuoc phan thanh 18 phan nhom dan toc. Nghien cuu DNA gan đay tiet lo rang thanh phan di truyen cua trung binh mot nguoi Malagasy tao thanh tu pha tron gen Nam Đao va Bantu voi ty le xap xi bang nhau, song di truyen hoc cua mot so cong đong cho thay the troi cua nguon goc Nam Đao hay Bantu hoac mot chut to tien A Rap, An Đo hoac chau Au. Nguon goc Nam Đao chiem the troi nhat trong cong đong nguoi Merina tren cac cao đia trung tam, đay la phan nhom lon nhat cua dan toc Malagasy va chiem xap xi 26% dan so, trong khi cac cong đong nhat đinh trong so dan cu song tai duyen hai co nguon goc Bantu tuong đoi cao hon. Cac phan nhom dan toc duyen hai lon nhat la Betsimisaraka (14,9%), va Tsimihety va Sakalava (6% moi nhom).

Cac cong đong nguoi Hoa, nguoi An, nguoi Comoros hien dien tai Madagascar, cung nhu mot cong đong dan cu goc Au nho (chu yeu la goc Phap). Tinh trang di cu vao cuoi the ky XX khien dan so cac cong đong thieu so nay giam xuong, thinh thoang la trong cac lan song đot ngot, chang han nhu cuoc di cu cua nguoi Comoros trong nam 1976, sau cac nao đong chong nguoi Comoros tai Mahajanga. Trong khi đo, khong co su di cu đang ke cua nguoi Malagasy. So luong nguoi Au suy giam sau khi đao quoc đoc lap, tu 68.430 vao nam 1958 xuong 17.000 ba thap nien sau đo. Theo uoc tinh co 25.000 nguoi Comoros, 18.000 nguoi An, va 9.000 nguoi Hoa song tai Madagascar vao giua thap nien 1980.
Toc đo tang truong dan so hang nam tai Madagascar la xap xi 2,7% vao nam 2009. Dan so tang tu 2,2 trieu vao nam 1900 đen khoang 22 trieu vao nam 2012. Xap xi 42,5% dan so co tuoi duoi 15, trong khi 54,5% o trong đo tuoi tu 15 đen 64. Nhung nguoi 65 va nhieu tuoi hon chiem 3% tong dan so. Sau khi đoc lap, Madagascar tien hanh tong đieu tra dan so vao nam 1975 va 1993. Cac vung co mat đo dan so cao nhat tren đao la cac cao đia phia đong va duyen hai phia đong, tuong phan voi cac đong bang phia tay co dan cu thua thot.


= Ngon ngu =

Tieng Malagasy co nguon goc Ma Lai-Đa Đao va thuong đuoc noi tren khap đao quoc. Cac phuong ngon cua tieng Malagasy thuong thong hieu lan nhau, va co the nhom vao mot trong hai phan nhom la đong Malagasy va tay Malagasy. Phan nhom đong Malagasy đuoc noi doc theo cac khu rung phia đong va cao đia, va bao gom phuong ngon Merina o Antananarivo. Phan nhom tay Malagasy đuoc noi tren khap cac đong bang duyen hai phia tay. Tieng Phap tro thanh ngon ngu chinh thuc tu khi đao la thuoc đia cua Phap. Trong hien phap quoc gia đau tien vao nam 1958, tieng Malagasy va tieng Phap đuoc ghi la cac ngon ngu chinh thuc cua Cong hoa Malagasy. Madagascar la mot quoc gia Phap ngu, va tieng Phap đuoc noi trong nhom dan cu co hoc.
Khong co ngon ngu chinh thuc nao đuoc ghi trong Hien phap 1992, song tieng Malagasy đuoc xac đinh la ngon ngu quoc gia. Tuy the, nhieu nguon van khang đinh tieng Malagasy va tieng Phap la cac ngon ngu chinh thuc, cuoi cung dan đen viec mot cong dan bat đau vu kien phap ly chong lai nha nuoc vao thang 4 nam 2000, voi ly do viec cong bo cac tai lieu chinh thuc chi bang tieng Phap la vi hien. Toa an Hien phap cap cao phan quyet rang trong truong hop thieu mot luat ngon ngu thi tieng Phap van co đac điem la mot ngon ngu chinh thuc. Trong Hien phap 2007, tieng Malagasy van la ngon ngu quoc gia trong khi ngon ngu chinh thuc đuoc ghi la tieng Malagasy, tieng Phap, va tieng Anh. Tieng Anh bi loai bo đia vi la mot ngon ngu chinh thuc sau cuoc trung cau dan y hien phap vao nam 2010.


= Ton giao =
Khoang mot nua dan so đao quoc thuc hanh ton giao truyen thong, von co xu huong nhan manh cac lien ket giua su song va razana (to tien). Ton kinh to tien dan đen truyen thong pho bien ve viec xay mo, cung nhu thuc hanh famadihana tren cac cao đia, theo đo hai cot cua thanh vien gia đinh co the đuoc cai tang trong mo. Cac cu dan cua cac lang xung quanh thuong đuoc moi đen tham du bua tiec nhan dip cai tang, voi cac thuc pham, ruou manh đuoc phuc vu, mot ganh hat hiragasy hoac loai hinh giai tri am nhac khac la đieu pho bien hien nay. Ton kinh tho tien cung đuoc the hien thong qua viec tuan thu fady, la nhung đieu kieng ky trong va sau khi nguoi thiet lap ra chung qua đoi. Hien te zebu la mot phuong phap truyen thong đuoc su dung đe an ui hay vinh danh to tien. Them vao đo, truyen thong Malagasy tin vao mot than tao vat, đuoc goi la Zanahary hay Andriamanitra.
Gan mot nua dan so Malagasy theo Kito giao, voi Đao Tin Lanh đong hon Cong giao. Nam 1818, Hoi Truyen giao Luan Đon cu cac nha truyen giao đau tien đen đao, tai đay ho xay dung cac nha tho, dich Kinh Thanh sang tieng Malagasy va nguoi dan bat đau cai đao. Bat đau tu nam 1835, Nu vuong Ranavalona I tien hanh nguoc đai nhung nguoi cai đao tren đao trong mot no luc nham ngan chan anh huong ve van hoa va chinh tri cua nguoi chau Au. Nam 1869, Nu vuong Ranavalona II cho toan bo trieu đinh cai sang Ki-to giao va khuyen khich cac hoat đong truyen giao, cho đot chay sampy (than tuong vuong that) trong mot su đoat tuyet mang tinh tuong trung voi cac tin nguong truyen thong.
Ngay nay, nhieu Kito giao huu tich hop cac đuc tin ton giao cua ho voi cac truyen thong lien quan đen tuong nho to tien. Vi du, ho co the ban phuoc cho nguoi chet tai nha tho truoc khi tien hanh cac nghi le an tang truyen thong hoac moi mot muc su Ki-to giao đen cung le cai tang famadihana. Hoi đong cac giao hoi Malagasy gom co 4 giao phai Kito lau nam nhat va noi bat nhat (Cong giao, Giao hoi Chua Gie-su Ki-to tai Madagascar, Giao hoi Luther va Anh giao) va co suc anh huong trong chinh tri đao quoc.
Hoi giao va An Đo giao cung đuoc hanh le tren đao. Hoi giao đuoc đua đen đao lan đau tien vao thoi ky Trung Co nho cac thuong nhan Hoi giao nguoi A Rap va Somali, ho lap nen mot so truong Hoi giao doc theo duyen hai phia đong. Mac du viec su dung chu A Rap va cac tu muon, chap thuan thuat chiem tinh A Rap lan rong khap đao, song Hoi giao chi co the đuoc thuc hanh tai cac cong đong duyen hai đong nam bo. Ngay nay, nguoi Hoi giao chiem 7% dan so cua Madagascar va tap trung nhieu tai cac tinh tay bac bo la Mahajanga va Antsiranana. Nguoi Hoi giao đuoc phan chia trong cac dan toc Malagasy, An Đo, Pakistan, va Comoros. Gan đay nhat, An Đo giao đuoc đua đen Madagascar thong qua nhung nguoi Gujarat nhap cu tu vung Saurashtra cua bang Gujarat thuoc An Đo vao cuoi the ky XIX. Hau het nguoi An Đo giao tai Madagascar noi tieng Gujarat hay tieng Hindi tai nha.


= Giao duc =

Truoc the ky 19, toan bo hoat đong giao duc tai Madagascar la khong chinh thuc va thuong phuc vu viec day cac ky nang thuc hanh cung nhu cac gia tri xa hoi va van hoa, bao gom ton trong to tien va truong lao. Truong hoc kieu Au chinh thuc đau tien đuoc thanh lap tai Toamasina vao nam 1818 boi cac thanh vien cua Hoi Truyen giao Luan Đon (LMS). Quoc vuong Radama I moi LMS mo rong cac truong hoc cua ho tren khap Imerina đe day chu va toan o muc co ban cho cac tre em quy toc. Cac truong hoc bi Ranavalona I đong cua vao nam 1835 song đuoc mo lai va mo rong trong nhieu thap nien sau khi nu vuong nay tu tran. Đen khoang cuoi the ky XIX, Madagascar co he thong truong hoc phat trien va hien đai nhat trong cac quoc gia chau Phi ha Sahara tien thuoc đia. Kha nang tiep can truong hoc đuoc mo rong tai cac khu vuc duyen hai trong thoi ky thuoc đia, trong tam cua chuong trinh giang day la tieng Phap va cac ky nang lam viec co ban. Duoi thoi Đe Nhat Cong hoa, giao duc Madagascar tiep tuc dua vao cac giao vien nguoi Phap, va tieng Phap la ngon ngu giang day, đieu nay khien nhung nguoi muon đoat tuyet hoan toan voi quyen luc thuc dan cu cam thay kho chiu. Do đo, duoi thoi Đe Nhi Cong hoa Xa hoi chu nghia, cac giao vien nguoi Phap va cac quoc gia khac bi truc xuat, tieng Malagasy đuoc tuyen bo la ngon ngu giang day va mot luc luong lon nhung nguoi Madagascar tre tuoi đuoc đao tao nhanh chong đe day tai cac truong hoc nong thon xa xoi theo chinh sach phuc vu quoc gia hai nam bat buoc. Chinh sach ban đia hoa nay dien ra đong thoi voi kinh te suy sup nghiem trong va chat luong giao duc suy giam đot ngot. Nhung nguoi đuoc giao duc trong giai đoan nay thuong thieu thanh thao tieng Phap hoac nhieu mon hoc khac va phai vat lon đe tim kiem viec lam, buoc nhieu nguoi phai lam cac cong viec luong thap tren thi truong khong chinh thuc hay la cho đen, đay ho lun sau vao ngheo đoi. Ngoai tru nhiem ky tong thong ngan ngui cua Albert Zafy, tu nam 1992 đen 1996, trong giai đoan cam quyen cua minh tu 1975 đen 2001, Didier Ratsiraka khong thuc hien đuoc tien bo đang ke nao ve giao duc.
Giao duc đuoc uu tien duoi chinh quyen cua Marc Ravalomanana, va hien đang mien phi va bat buoc đoi voi tre tu 6 đen 13 tuoi. Chu trinh tieu hoc la 5 nam, tiep theo la 4 nam so trung hoc va 3 nam cao trung hoc. Trong nhiem ky đau tien cua Ravalomanana, hang nghin truong tieu hoc moi va them nhieu phong hoc đuoc xay dung, cac toa nha cu đuoc cai tao, va hang chuc nghin giao vien tieu hoc moi đuoc tuyen them va đao tao. Hoc phi tieu hoc bi loai bo va cac bo đo dung gom cac dung cu hoc tap co ban đuoc phan phat cho cac hoc sinh tieu hoc. Sang kien xay dung truong hoc cua chinh phu bao đam co it nhat mot truong tieu hoc tai moi fokontany (lang) va mot truong so trung hoc trong moi xa. Co it nhat mot truong cao trung hoc nam tai moi mot trung tam đo thi lon. Ba nhanh cua đai hoc cong quoc gia nam tai Antananarivo (thanh lap nam 1961), Mahajanga (1977) va Fianarantsoa (1988). Ngoai ra con co cac hoc vien su pham cong va mot so đai hoc tu nhan va cao đang ky thuat.
Do kha nang tiep can giao duc tang len, ty le nhap hoc tang gap đoi tu nam 1996 đen nam 2006. Tuy nhien, chat luong giao duc con yeu, khien ty le luu ban va bo hoc con cao. Chinh sach giao duc trong nhiem ky thu hai cua Ravalomanana tap trung vao cac van đe chat luong, bao gom tang tieu chuan giao duc toi thieu đoi voi tuyen giao vien tieu hoc tu van bang BEPC len van bang BAC, va mot chuong trinh cai cach viec giang day cua giao vien tu giang day thuyet giao truyen thong sang phuong thuc giang day hoc sinh la trung tam nham thuc đay hoc sinh hoc tap va tham gia trong lop hoc. Nam 2008, chi tieu cong cho giao duc chiem 13,4% tong chi tieu cua chinh phu va 2,9% GDP. Cac lop hoc o tieu hoc co tinh trang đong đuc, voi ty le hoc sinh so voi giao vien la 47:1 vao nam 2008.


= Y te =

Cac trung tam y te, phong thuoc va benh vien đuoc thanh lap tren khap đao quoc, song chung tap trung cac khu vuc đo thi va đac biet la tai Antananarivo. Tiep can cham soc y te van o ngoai tam tay cua nhieu cu dan. Chi phi cham soc y te o muc cao so voi thu nhap trung binh cua nguoi dan, nhan vien y te đuoc đao tao co muc đo pho bien rat thap. Nam 2010, Madagascar co trung binh 3 giuong benh tren 10.000 nguoi va co tong so 3.150 bac si, 5.661 y ta, 385 nhan vien y te cong đong, 175 duoc si va 57 nha si trong khi tong dan so la 22 trieu nguoi. 14,6% chi tieu chinh phu trong nam 2008 đuoc huong vao linh vuc y te. Xap xi 70% chi tieu danh cho y te do chinh phu đong gop, trong khi 30% con lai bat nguon tu cac nha tai tro quoc te va cac nguon tu nhan khac. Chinh phu cung cap it nhat mot trung tam y te co ban cho mot xa. Cac trung tam y te tu nhan tap trung tai cac khu vuc đo thi va đac biet la cac đo thi tai cac cao đia trung tam.
Mac du co nhung rao can tiep can, song cac dich vu y te the hien mot xu huong cai thien trong hai thap nien qua. Tiem chung tre em nham phong chong cac benh nhu viem gan sieu vi B, bach hau va soi tang trung binh 60% trong giai đoan nay, cho thay cac dich vu va đieu tri y te co ban du co tinh san sang o muc thap song đang tang len. Ty suat sinh tai Madagascar nam 2009 la 4,6 tre/1 phu nu, giam tu 6,3 vao nam 1990. Ty le san phu thieu nien la 14,8% vao nam 2011, cao hon nhieu so voi trung binh cua chau Phi, la mot yeu to gop phan vao tang truong dan so nhanh chong. Nam 2010, ty le tu vong san phu la 440 tren 100.000 ca sinh, so voi 373,1 vao nam 2008 va 484,4 vao nam 1990, cho thay mot su suy giam cham soc chu san sau chinh bien nam 2009. Ty suat tu vong tre so sinh vao nam 2011 la 41 tren 1.000 ca sinh, va ty le tu vong cua tre duoi nam tuoi la 61‰. Benh san mang, sot ret va cac benh lay qua đuong tinh duc van pho bien tai Madagascar, song ty le lay nhiem AIDS van tuong đoi thap so voi nhieu quoc gia tai đai luc chau Phi, voi chi 0,2% dan so truong thanh. Ty suat tu vong do sot ret o muc thap nhat tai chau Phi voi 8,5 truong hop tren 100.000 dan, mot phan la do nguoi dan đao quoc co ty le dung man tam hoa chat chong con trung cao nhat tai chau Phi. Tuoi tho du tinh cua nguoi truong thanh vao nam 2009 la 63 nam đoi voi nam va 67 nam đoi voi nu.


Van hoa Moi mot trong nhieu phan nhom dan toc tai Madagascar gan bo voi cac đuc tin, thoi quen va cach thuc sinh hoat rieng cua ho, la nhung thu ve mat lich su đa gop phan vao đac tinh đoc đao cua ho. Tuy nhien, co mot so đac điem van hoa cot loi tro nen pho bien tren khap đao, tao ra mot ban sac van hoa Malagasy thong nhat manh me. Ngoai viec co mot ngon ngu chung va chia se cac đuc tin ton giao truyen thong xung quanh mot than tao vat va ton kinh to tien, the gioi quan Malagasy truyen thong con đuoc đinh hinh bang cac gia tri nhan manh fihavanana (đoan ket), vintana (van menh), tody (nghiep), va Hasina, mot luc luong sinh menh than thanh ma cac cong đong truyen thong het suc tin tuong va do đo hop phap hoa cac ca nhan co uy quyen trong cong đong va gia đinh. Cac yeu to van hoa khac thuong thay tren khap đao gom co tien hanh cat bao quy đau cua nam gioi, cac moi quan he ho hang vung chac, đuc tin pho bien ve suc manh ma thuat, thay chiem boc, chiem tinh, va phu thuy; va mot su phan chia theo truyen thong ve cac tang lop xa hoi thanh quy toc, thuong dan, va no le. Mac du đang cap xa hoi khong con đuoc cong nhan ve phap ly, song nguon goc đang cap cua to tien tiep tuc anh huong đen đia vi xa hoi, co hoi kinh te va cac vai tro trong cong đong. Nguoi Malagasy co truyen thong tham van Mpanandro ("ong tao ngay") đe xac đinh ngay tot nhat cho cac su kien quan trong nhu hon le hoac famadihana, theo mot he thong chiem tinh truyen thong do nguoi A Rap đua đen. Tuong tu nhu vay, cac quy toc trong nhieu cong đong Malagasy vao thoi ky tien thuoc đia thuong su dung cac co van đuoc goi la ombiasy la nguoi Antemoro o đong nam, la nhom nguoi co to tien la nhung nguoi A Rap đinh cu ban đau.
Nguon goc đa dang cua van hoa Malagasy đuoc the hien ro trong cac bieu hien huu hinh. Nhac khi đien hinh cua Madagascar la valiha, la mot đan tranh ong tre do nhung nguoi đinh cu ban đau tu nam bo Borneo đua đen Madagascar, va rat tuong đong voi cac dang đuoc tim thay tai Indonesia va Philippines ngay nay. Nha truyen thong tai Madagascar cung tuong tu nhu tai nam bo Borneo ve tinh tuong trung va xay dung, co bo cuc hinh chu nhat voi mot vom mai co chop nhon va cot chong trung tam. Phan anh su pho bien cua ton kinh to tien, cac mo co y nghia quan trong ve mat van hoa va co xu huong xay dung bang cac vat lieu ben hon, thuong la đa, va bieu thi trang tri phuc tap hon so voi nha cua nguoi con song. Viec san xuat va det lua co the truy nguyen tu nhung nguoi đinh cu som nhat tren đao, va quoc phuc cua Madagascar la lamba đa phat trien thanh mot nghe thuat đa dang va tinh te. Anh huong cua van hoa Đong Nam A cung the hien ro trong am thuc Malagasy, trong đo gao đuoc tieu thu trong moi bua an, thuong kem voi mon rau hoac thit. Anh huong cua đai luc chau Phi đuoc the hien qua tam quan trong thieng lieng cua bo zebu va hien than cua no the hien su giau co cua chu so huu. Trom cap gia suc ban đau la mot nghi le thanh nien cua thanh nien tai cac khu vuc đong bang cua Madagascar, la noi co cac đan gia suc lon, song hien tro nen nguy hiem va đoi khi manh đong nen nguoi chan nuoi tai tay nam bo phai co gang bao ve gia suc cua ho bang giao mac truyen thong truoc cac ke trom chuyen nghiep ngay cang đuoc vu trang.


= Nghe thuat =

Nhieu truyen thong nghe thuat thinh giac phat trien tai Madagascar. Mot trong so nhung truyen thong quan trong nhat la dien thuyet, đuoc the hien duoi cac hinh thuc hainteny (tho), kabary (thuyet trinh cong cong) va ohabolana (tro choi tuc ngu). Mot su thi minh hoa cac truyen thong nay la Ibonia, đuoc truyen qua nhieu the ky duoi cac hinh thuc khac nhau tren khap đao, va cung cap cai nhin sau sac ve cac than thoai va đuc tin đa dang cua cac cong đong Malagasy truyen thong. Truyen thong nay tiep tuc trong the ky XX voi cac nghe si nhu Jean-Joseph Rabearivelo, ong đuoc cho la nha tho hien đai đau tien cua chau Phi, va Elie Rajaonarison, mot mo pham cua lan song moi cua tho Malagasy. Madagascar cung phat trien mot di san am nhac phong phu, the hien qua hang chuc the lai am nhac cap khu vuc nhu salegy o duyen hai hay hiragasy o cao đia, tao khong khi soi noi trong cac cuoc hoi hop cua lang, san nhay đia phuong va cac lan song quoc gia.
Cac nghe thuat tao hinh cung pho bien tren khap đao quoc. Ngoai truyen thong det lua va san xuat lamba, det tu soi co soi va cac nguyen lieu thuc vat ban đia khac đuoc su dung đe tao ra cac mat hang thiet thuc đuoc dung rong rai nhu chieu san, ro, vi, mu. Khac go la mot hinh thuc nghe thuat phat trien cao, voi cac phong cach vung mien rieng biet the hien trong trang tri hang rao ban cong va cac yeu to xay dung khac. Cac tho cham tao ra nhieu loai đo noi that va gia dung, cac cot ma aloalo, va cac cong trinh đieu khac bang go, nhieu trong so đo đuoc san xuat đe phuc vu thi truong du lich. Cac truyen thong lam đo go trang tri va chuc nang cua nguoi Zafimaniry o cao đia trung tam đuoc ghi vao danh sach di san van hoa phi vat the cua UNESCO vao nam 2008.
Trong cong đong nguoi Antaimoro, san xuat giay gan hoa va cac vat lieu tu nhien trang tri khac la mot truyen thong lau đoi, va bat đau la mot thi truong cua du lich sinh thai. Theu va rua đuoc tien hanh bang tay trong san xuat y phuc, cung voi khan trai ban va cac san pham det khac đuoc ban tai cac cho thu cong nghiep đia phuong. Mot luong nho nhung ngay cang tang cac phong trung bay my thuat tai Antananarivo, va mot so tai cac khu vuc đo thi khac, gioi thieu tranh cua cac hoa si đia phuong, va cac su kien nghe thuat thuong nien, nhu trien lam ngoai troi Hosotra tai thu đo, gop phan vao su phat trien tiep tuc cua my thuat tai Madagascar.


= The thao va giai tri =
Mot so tro tieu khien truyen thong noi bat tai Madagascar. Moraingy la mot the loai vo thuat truyen thong dung tay, la mot mon the thao co khan gia pho bien tai khu vuc duyen hai. Theo truyen thong thi mon nay do nam gioi choi, song nu gioi gan đay cung bat đau tham gia. Đau vat voi bo zebu (tolon-omby) cung đuoc tien hanh tai nhieu khu vuc. Ngoai the thao, nhieu loai tro choi cung ton tai, đien hinh nhat la fanorona, mot tro choi co ban pho bien khap cac khu vuc cao đia. Theo truyen thuyet dan gian, viec ke vi cua Andrianjaka theo sau cha Ralambo mot phan la do noi am anh rang anh cua Andrianjaka co the do choi fanorona ma gay ton hai đen cac trach nhiem khac cua ong.
Cac tro giai tri cua phuong Tay đuoc đua đen Madagascar trong hai the ky qua. Bong bau duc đuoc cho la mon the thao quoc gia cua Madagascar. bong đa cung pho bien. Madagascar co mot nha vo đich the gioi trong mon bi sat, tro choi nay đuoc choi rong rai tai cac khu vuc đo thi va tren khap cac vung cao đia. Cac chuong trinh the duc trong truong hoc thuong gom co bong đa, đien kinh, judo, quyen Anh, bong ro nu va quan vot nu. Madagascar cu cac van đong vien đau tien tham gia The van hoi vao nam 1964 va cung tham gia Đai hoi the thao Toan Phi.


Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Portail de l'Etat Malgache
Ho so quoc gia tu BBC News
Muc “Madagascar” tren trang cua CIA World Factbook.
Madagascar tren DMOZ
Madagascar Luu tru ngay 29 thang 8 nam 2012 tai Wayback Machine tu UCB Libraries GovPubs
 Wikimedia Atlas cua Madagascar
 Du lieu đia ly lien quan đen Madagascar tai OpenStreetMap