Tai mot so quoc gia o My va chau Au, tien si la mot hoc vi do truong đai hoc cap cho nghien cuu sinh sau đai hoc, cong nhan luan an nghien cuu cua ho đa đap ung tieu chuan bac tien si, la hoan toan moi chua tung co ai lam qua. Thoi gian đe hoan thanh luan an tien si co the tu 3 đen 5 nam hay dai hon, tuy thuoc vao tinh hinh hay đieu kien khac nhau cua tung nghien cuu sinh, co the lam ban thoi hay toan thoi. Co truong hop nghien cuu sinh khong the hoan thanh luan an cua minh vi ly do nao đo va xin rut lui.


Tu nguyen Tu Han Viet "Tien si" (進士) von đuoc dung đe chi nguoi đo đat cao thoi phong kien. Nhung vi Tien si nay thuong phai đo cac ky thi do chinh quyen đuong thoi to chuc gom thi huong, thi hoi, va thi đinh roi sau đo đuoc bo nhiem ra lam quan. Ngay nay, tu Tien si trong tieng Viet đe dung đe chi mot hoc vi danh rieng cho nhung nguoi cong tac trong tat ca cac linh vuc hoc thuat noi chung. Trong tieng Anh, Tien si đuoc goi chung goi la "Doctor of Philosophy" hoac "PhD", va tu viet tat cho danh hieu cua mot vi Tien si la Dr. (trong tu Doctor). Cach goi nay rat de gay nham lan voi nhung nguoi đang cong tac trong nganh Y - nguoi đuoc goi voi danh xung Bac si (trong tieng Anh cung goi la Doctor) nhu ta thuong nghe trong đoi song hang ngay. Trong cac nuoc su dung chu Han gom Nhat Ban, Han Quoc/Trieu Tien, Trung Quoc, Đai Loan thi ten goi "Bac si" (博士) nghia la Tien si (PhD), voi “bac" trong tu uyen bac, nghia la hoc van sau rong, "si" đe chi nhung nguoi hoc thuc cao, tri thuc, co kien thuc chuyen sau ve mot linh vuc nhat đinh, đuoc xa hoi thua nhan va “Bac si” (medical doctor) đuoc dung cac tu nhu y sinh, y su. Tuy nhien, trong tieng Viet ke tu đau the ky XX, "Bac si" lai bi hieu sai thanh "nguoi lam nghe Y" - mot nguoi đung ra phai đuoc goi voi cai ten la "Y si". Cach goi ten sai nay co the xuat phat tu thoi nuoc ta roi vao vong thuoc đia cua Phap, khi ma Y hoc phuong Tay đuoc chinh quyen thuc dan du nhap, pho cap, va mo cac truong lop đao tao tren lanh tho nuoc ta..


Lich su = O chau Au =
Tu Ph.D co goc Latin la Doctor Philosophiæ. Doctor nghia la "thay", "chuyen gia", "chuc trach". Philosophy (triet hoc) co nguon goc tu thoi Trung co o chau Au, khi ma cac truong đai hoc co bon chuyen khoa (faculty) chinh: than hoc, luat, y hoc va triet hoc. Tuy co danh chinh thuc la chuyen gia triet hoc ("Doctor of Philosophy" hay PhD) nhung tien si khong chi la danh hieu (title) danh rieng cho nguoi nghien cuu triet hoc.
PhD la mot hoc vi cho tat ca cac nganh khoa hoc, ke ca khoa hoc co ban va khoa hoc xa hoi, nhan van. He thong bang cap đai hoc ngay nay đuoc bat nguon va mo phong tu he thong van bang cua hai truong đai hoc co kinh o Au chau vao the ky 12: Truong Đai hoc Paris o Phap (thanh lap vao nam 1170) va Truong Đai hoc Bologna o Y (thanh lap vao khoang 1158).
Theo bo luat La Ma, vao thoi Trung co, moi nganh nghe co quyen thanh lap mot hiep hoi goi la Collegium, va hiep hoi nay bau ra nhung nguoi co danh hieu la Magistrates. Vao thoi nay, nguoi đuoc nhan vao phu giang đuoc goi la Bachalari.
Vao cuoi the ki 12, Truong Đai hoc Paris thay đoi hoc vi nay thanh Baccalaureaet. Luc bay gio, van bang Baccalaureate hay Bachelor la hoc vi duy nhat đuoc cap cho nhung thi sinh đa thi đo khoa thi do cac Magistrates đat ra va đa hoc xong mot chuong trinh giao khoa 4 nam ve ngu phap, tu tu hoc va logic. Sau khi xong van bang Bachelor, thi sinh co the theo hoc tiep chuong trinh Master hay Doctor. Va sau khi đa xong chuong trinh hoc Master hay Doctor (khoang 8 nam hoc), mot hoi đong chuyen mon se đuoc thanh lap nham duyet xet thi sinh đe ket nap vao to chuc đuoc goi la Universitas of Doctors. Su kep nap nay cung la mot chung chi đe đuoc hanh nghe day đai hoc. Luc bay gio, nhung danh xung nhu Master, Doctor va Professor co cung nghia va tuong đuong ve giai cap: ho hanh nghe day hoc.
Vao the ki 13, nhung nguoi day hoc tai Truong Đai hoc Bologna, luc đo la trung tam huan luyen ve luat phap o Au chau, đuoc goi la Doctor. Trong khi đo o Truong Đai hoc Paris, la trung tam ve van hoc nghe thuat, nhung nguoi day hoc đuoc goi la Master. Su binh đang giua Master va Doctor bi cham dut o Anh va Mi, noi ma van bang Doctor sau nay đuoc đanh gia cao hon van bang Master. O Anh, hai truong đai hoc Oxford (thanh lap vao khoang 1249) va Cambridge (thanh lap vao khoang 1209) đuoc mo phong theo he thong to chuc cua Truong Đai hoc Paris; do đo, cac nha khoa bang cac mon van hoa nghe thuat thuong đuoc goi la "Master", trong khi cac đong nghiep cua ho trong cac mon hoc nhu triet, than hoc, y hoc, va luat đuoc goi la "Doctor".
Ngay nay, ten cac bang cap nhu "Master of Arts" va "Doctor of Philosophy" co nguon goc tu su phan chia nay.


= O Đong A =


 Viet Nam  Trong giai đoan quan chu, tai cac cuoc thi Nho hoc cua Viet Nam, hoc vi tien si đuoc trao cho nhung nguoi đo tat ca ba ky thi: thi Huong, thi Hoi va thi Đinh, đuoc ghi danh trong khoa bang (tru thoi nha Nguyen, co them hoc vi Pho bang khong phai la tien si, nhung cung đuoc cham đo ba ky thi tren). Thoi nha Tran nhung nguoi đo tien si đuoc goi la Thai hoc sinh.
Thoi Hau Le, nha Mac va nha Nguyen, tien si đuoc dung đe phong cho nhung nguoi thi đau trong cac ky thi Đinh va thi Hoi tuy theo tung thoi. Danh sach cac tien si thoi hau Le va Mac đuoc khac tren cac bia tien si Van Mieu Thang Long. Vao thoi nha Nguyen, kinh đo đuoc chuyen vao Phu Xuan - Hue, Van Mieu Thang Long khong con la van mieu quoc gia nua nen cac bia tien si khong con đuoc dung tai đay. Nha Nguyen bat đau cho dung bia tien si tai Van Mieu Hue tu khoa thi nam 1822. Tong so cac tien si, pho bang va tuong đuong (trung tuyen thi Hoi) ke tu khoa thi đau tien 1075 đen khoa thi cuoi cung 1919 la 2.848 nguoi.
Bat đau tu the ky 20, hoc vi Tien si cua Viet Nam bat đau ap dung chinh thuc theo he thong giao duc hien đai cua chau Au. Thoi Phap thuoc, mac du nen giao duc bi gioi han nhieu boi tinh trang thuoc đia, lich su van ghi nhan mot so nguoi ban xu lay đuoc hoc vi Tien si nhu Phan Van Truong (Tien si Luat đau tien cua Viet Nam), Nguyen Manh Tuong (2 van bang tien si luc 23 tuoi),...
Mot khoang thoi gian tu 1954-1975 tai mien Bac Viet Nam va tu 1975-1998 tren ca nuoc Viet Nam, do chiu anh huong cua he thong giao duc cua Lien Xo, ton tai 2 bac hoc vi la Pho tien si (Кандидат наук) va Tien si (Доктор наук).
Ke tu thoi điem co hieu luc cua Luat Giao duc nam 1998, hoc vi Pho tien si đuoc đoi thanh hoc vi Tien si, va cac bac hoc vi Tien si cu theo he thong giao duc Đong Au va Lien Xo đuoc đoi thanh hoc vi Tien si khoa hoc. O Viet Nam, hoc vi Tien si do truong đai hoc hoac vien nghien cuu thuoc nha nuoc co tham quyen cap cho cac nghien cuu sinh chuyen nganh sau khi cong nhan luan an cua ho. Du he thong Đong Au va Lien Xo đa tan ra, hien nay Viet Nam van cap hoc vi Tien si khoa hoc cho nhung Tien si chuyen ve nghien cuu khoa hoc.
Tinh toi nam 2016, theo so lieu cua Cuc Thong tin khoa hoc va cong nghe quoc gia, Bo Khoa hoc va cong nghe, VN hien co hon 24.000 tien si. Trong đo, theo Bo GD-ĐT, so tien si lam viec trong cac truong ĐH, CĐ co khoang 15.000 nguoi (bao gom ca cac giao su, pho giao su).


 Trieu Tien  Tieu chuan cho hoc vi tien si Đe co đuoc van bang tien si, ung vien phai đat hai đieu kien. Thu nhat, ung vien phai co kien thuc uyen bac va lam chu kien thuc ve mot đe tai khoa hoc. Thu hai, ung vien phai mo rong hay phat trien them tri thuc ve đe tai đo. Đe lam chu đe tai nghien cuu, nghien cuu sinh phai tim đoc va co gang hieu tat ca nhung gi đa viet hay cong bo ve đe tai đo. Khong nhu o bac cu nhan, kien thuc thuong co the tim thay trong sach giao khoa, đoi voi bac tien si kien thuc thuong đuoc tim trong cac tap san khoa hoc. Đe mo rong kien thuc ve mot đe tai, nghien cuu sinh phai lam nghien cuu khoa hoc theo su huong dan cua thay, co. Chinh phan nghien cuu khoa hoc nay phan biet giua tien si va cac chuong trinh cu nhan hay thac si. Hoc tien si thuc chat la lam nghien cuu khoa hoc, khong co nghien cuu khoa hoc thi khong the tro thanh tien si đuoc.
Nghien cuu khoa hoc o cap tien si phai the hien mot đong gop moi vao tri thuc cho chuyen nganh ma khong nhat thiet phai mang tinh ung dung thuc tien. Tri thuc moi o đay bao gom viec phat hien moi, kham pha moi, hay cach dien giai moi cho mot van đe cu, hay ung dung mot phuong phap moi đe giai quyet mot van đe cu,... Nhung tri thuc nhu the co the khong co kha nang ung dung trong tuong lai gan, nhung co the gop phan thuc đay chuyen nganh phat trien mot muc cao hon va hon the nua.
Hoc tien si khong chi la hoan tat luan an vi luan an chi la mot phan cua chuong trinh đao tao. Luan an la mot bao cao co he thong nhung phuong phap va ket qua nghien cuu cua nghien cuu sinh. Do đo, luan an chi la mot tieu chuan quan trong trong cac tieu chuan đe đuoc cap bang tien si. Ngoai luan an ra, nghien cuu sinh phai đap ung 6 tieu chuan co ban:

Phai chung to minh co nhung kien thuc co ban ve khoa hoc, va nhung kien thuc chuyen sau ve linh vuc nghien cuu ma minh theo đuoi.
Phai am hieu cac tai lieu nghien cuu can thiet ve linh vuc chuyen mon minh theo hoc, va phai co kha nang cap nhat hoa kien thuc cung nhu tat ca nhung phat trien moi lien quan đen linh vuc nghien cuu.
Phai chung to ki nang phat hien van đe hay đat cau hoi co y nghia cho nghien cuu chuyen nganh cua minh.
Phai lam chu đuoc phuong phap nghien cuu khoa hoc hay phuong phap thi nghiem co ban.
Phai chung to đa đat đuoc nhung ki nang ve truyen đat thong tin, ke ca trinh bay ket qua nghien cuu trong cac dien đan khoa hoc quoc gia va quoc te, kha nang viet bao cao khoa hoc.
Phai chung to đa nam vung ki nang thiet ke mot cong trinh nghien cuu va đoc lap trong nghien cuu.
Do đo, nghien cuu sinh cung can phai cong bo vai bai bao khoa hoc tren cac tap san khoa hoc quoc te truoc khi viet luan an. Cong bo quoc te la mot hinh thuc tot nhat vi qua đo ma đong nghiep khap the gioi co the tham đinh chat luong cua cong trinh nghien cuu va luan an cua nghien cuu sinh. Cong bo quoc te la mot đieu gan nhu tat yeu trong qua trinh hoc tien si o cac đai hoc o chau Au, Hoa Ky va Uc. Tai nhung noi nay, nghien cuu sinh đuoc khuyen khich hoac gan nhu bat buoc phai cong bo vai bai bao khoa hoc truoc khi viet luan an tien si. O mot so nuoc Bac Au, luan an tien si thuc chat la tap hop mot so bai bao khoa hoc đa cong bo tren cac tap san quoc te. Ngay nay, cac đai hoc lon o Thai Lan, Trung Quoc, Han Quoc, Đai Loan,... cung co quy đinh tuong tu.
So bai bao khoa hoc can thiet đe co the bao ve luan an tien si tuy thuoc vao quy đinh cua truong đai hoc, cua khoa chuyen nganh. Nhung quy đinh nay rat khac nhau giua cac truong ngay ca trong cung mot nuoc. Chang han nhu trong cac khoa xa hoi va kinh te hoc, yeu cau bai bao khoa hoc khong đuoc đat nang bang cac khoa khoa hoc tu nhien va thuc nghiem. O Hoa Ky nguoi ta khong co nhung quy đinh "cung" phai co bao nhieu bai bao khoa hoc đe viet luan an tien si, vi nghien cuu sinh phai hoc "coursework" mot thoi gian truoc khi bat tay vao nghien cuu. O Anh va Uc, nghien cuu sinh hoan toan lam nghien cuu ma khong co "coursework", nhung cung khong co quy đinh tren giay trang muc đen bao nhieu bai bao. Tuy nhien, co quy uoc ngam theo kieu truyen mieng la mot luan an tien si can phai co it nhat la 2 bai bao khoa hoc, tot hon la it nhat 3 bai bao khoa hoc, cong voi cac bai khac chua cong bo.
Hoc vi tien si la mot hoc vi cao nhat trong he thong giao duc đai hoc. O cac nuoc phuong Tay, xa hoi kinh trong nhung nguoi co hoc vi tien si va goi ho bang danh xung "Doctor". Hau het cac truong đai hoc đeu đoi hoi cac giang vien va cac giao su phai co bang tien si. Đa so cac nha nghien cuu o cac phong nghien cuu chuyen nghiep đeu co bang nay. Tuy vay, khong phai ai co bang tien si cung hanh nghe day hoc hay nghien cuu, va nguoc lai khong phai tat ca nhung giang vien đai hoc hay nha nghien cuu phai co bang tien si.


Xem them Doctor of Philosophy


Chu thich Tham khao