La Ma co đai la nen van minh La Ma bat đau tu su kien thanh lap thanh pho Rome vao the ky thu 8 TCN cho toi su sup đo cua Đe quoc Tay La Ma vao the ky thu 5 CN, bao gom cac thoi ky Vuong quoc La Ma, Cong hoa La Ma va Đe quoc La Ma cho toi khi đe quoc Tay La Ma sup đo. Thuat ngu nay đoi khi chi đuoc su dung đe nhac đen cac thoi ky vuong quoc va cong hoa, ngoai ra khong bao gom thoi ky đe quoc tiep sau.
Nen van minh nay bat đau khi mot khu đinh cu cua nguoi Italici o ban đao Italia, co nien đai vao the ky thu 8 TCN, đa phat trien tao nen thanh pho Rome va sau đo ten goi cua no đuoc đat cho toan bo đe quoc ma no cai tri va cho nen van minh pho bien đuoc đe quoc khuech truong. Đe quoc La Ma đa banh truong đe tro thanh mot trong nhung đe quoc lon nhat trong the gioi co đai, mac du van đuoc cai tri tu thanh pho Rome, cung voi dan so đuoc uoc tinh la tu 50 toi 90 trieu nguoi (khoang gan 20% dan so the gioi) va bao phu 5 trieu kilomet vuong tai thoi điem đinh cao cua no vao nam 117 CN.
Trong nhieu the ky ton tai cua minh, nha nuoc La Ma đa phat trien tu mot nen quan chu thanh mot nen Cong hoa co đien va sau đo thanh mot đe quoc ngay cang chuyen che. Thong qua viec chinh phuc va đong hoa, no cuoi cung đa thong tri khu vuc Đia Trung Hai, Tay Au, Tieu A, Bac Phi, va nhieu vung cua Bac va Đong Au. No thuong đuoc xep vao thoi ky Co đai co đien cung voi Hy Lap co đai, va nhung nen van hoa va xa hoi tuong tu cua ho đuoc biet đen nhu la the gioi Hy Lap-La Ma.
Nen van minh La Ma co đai đa gop phan tao nen chinh quyen, luat phap, chinh tri, ky nghe, nghe thuat, van chuong, kien truc, cong nghe, chien tranh, ton giao, ngon ngu, va xa hoi hien đai. Rome đa chuyen nghiep hoa va mo rong quan đoi cua minh va tao ra mot he thong chinh quyen goi la res publica, đay cung la nguon cam hung cho cac nen cong hoa hien đai nhu la Hoa Ky va Phap. No đa đat đuoc nhung thanh tuu an tuong ve cong nghe va kien truc, nhu la xay dung mot he thong cong dan nuoc va đuong sa rong lon, cung nhu xay dung cac tuong đai, cung đien, va cac cong trinh cong cong lon.
Vao cuoi thoi ky Cong hoa (27 TCN), Rome đa chinh phuc cac vung đat xung quanh khu vuc Đia Trung Hai va xa hon nua: Lanh tho cua no keo dai tu Đai Tay Duong toi A rap va tu cua song Rhine toi Bac Phi. Đe quoc La Ma đa noi len cung voi su ket thuc cua nen Cong hoa va che đo đoc tai cua Augustus Caesar. Cac cuoc Chien tranh La Ma-Ba Tu keo dai 721 nam đa bat đau vao nam 92 TCN cung voi cuoc chien tranh đau tien cua ho chong lai Parthia. No se tro thanh cuoc xung đot keo dai lau nhat trong lich su nhan loai, va gay ra nhung hau qua va tac đong lau dai đoi voi ca hai đe quoc. Duoi thoi Trajan, đe quoc đat toi đinh cao ve lanh tho cua no. Nhung truyen thong va tuc le cua che đo Cong hoa đa bat đau suy tan trong thoi ky đe quoc, cung voi đo nhung cuoc noi chien đa tro thanh mot su kien mo đau thong thuong đoi voi su troi day cua mot hoang đe moi. Nhung quoc gia ly khai chang han nhu đe quoc Palmyra se tam thoi chia cat đe quoc trong cuoc khung hoang cua the ky thu 3.
Do nhung bat on noi bo va bi tan cong boi nhieu dan toc di cu, phan phia Tay cua đe quoc đa tan vo thanh nhung vuong quoc đoc lap cua "nguoi ro" vao the ky thu 5 TCN. Su tan ra nay la mot cot moc đuoc cac nha su hoc su dung đe tach biet thoi ky co đai cua lich su the gioi khoi "Ky nguyen Tam Toi" tien Trung Co cua Chau Au. Phan phia đong cua đe quoc đa ton tai qua đuoc the ky thu 5 va van con la mot cuong quoc trong suot "Ky nguyen Tam Toi" va thoi ky Trung Co cho đen khi no bi sup đo vao nam 1453 CN. Mac du cac cu dan cua đe quoc nay khong tao nen su khac biet nao, đe quoc nay đa phan thuong đuoc nhac đen nhu la "Đe quoc Byzantine" trong thoi ky Trung Co boi cac su gia hien đai đe phan biet giua quoc gia co đai va quoc gia ma no đa phat trien thanh.


Lich su = Thoi ki Vuong chinh =
Thanh pho Roma phat trien tu nhung khu đinh cu tren va xung quanh đoi Palatine, xap xi muoi tam dam tu bien Tyrrhenia (mot phan cua bien Đia Trung Hai) tren dong song Tiber. Tai vi tri nay song Tiber co mot hon đao ma o đo co the loi qua song. Do dong song va cho can, Roma o vi tri quyet đinh đoi voi giao thong va buon ban.
Trong truyen thuyet cua nguoi La Ma, Roma đuoc xay dung boi Romulus vao ngay 21 thang 4 nam 753 TCN. Romulus, nguoi ma ten đa đuoc coi la sinh ra ten cua thanh Roma, la nguoi đau tien trong 7 vi vua cua Roma ma nguoi cuoi cung la Tarquin Kieu hanh bi phe truat vao nam 510 hay 509 TCN khi La Ma Cong hoa đuoc thiet lap. Nhung vi vua than thoai hay ban than thoai la (theo thu tu thoi gian): Romulus, Numa Pompilius (Vua hien Numa), Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius, va Tarquinius Superbus (Tarquin Kieu hanh).


= Thoi ki Cong hoa =

Cong hoa La Ma đuoc thanh lap vao nam 509 TCN, theo nhung tac gia ve sau nhu Livy, khi nha vua bi ha be, va mot he thong dua tren nhung quan chuc hanh chinh đia phuong đuoc bau ra hang nam. Quan trong nhat la hai quan chap chinh toi cao, nhung nguoi cung nhau ap dung quyen hanh phap, nhung phai đau tranh voi Hoi đong Nguyen lao cu lon len ve quy mo va quyen luc cung voi luc luong cua nen Cong hoa. Cac chuc vi quan toa luc đau chi đuoc gioi han cho quy toc nhung sau nay đuoc mo rong cho ca nguoi binh dan.
Nguoi La Ma dan dan đanh bai nhung dan toc khac tren ban đao Y, chu yeu lien quan đen nhung bo toc Y khac (thuoc dong An-Au) nhu nguoi Samnite va Sabine, nhung cung co ca nguoi Etrusca. Moi đe doa cuoi cung cho đe che La Ma đen khi Tarentum, mot thuoc đia lon cua Hy Lap, nhan đuoc su giup đo cua vua xu Ipiros la Pyrros vao nam 282 TCN.
Trong nua sau cua the ky thu III TCN, Roma xung đot voi Carthage trong 2 cuoc Chien tranh Punic, xam chiem Sicilia va Iberia. Sau khi đanh bai Vuong quoc Macedonia va Đe che Seleucid vao the ky thu II TCN, nguoi La Ma tro thanh nhung nguoi chu khong the choi cai cua vung Đia Trung Hai.
Xung đot noi bo gio đay tro thanh moi đe doa lon nhat đoi voi nen Cong hoa. Hoi đong Nguyen lao, khu khu giu lay quyen luc cho minh, lien tuc phan đoi nhung cai cach đat đai quan trong. Mot hau qua khong luong truoc đuoc tu cai cach quan su cua Gaius Marius la quan linh thuong co long trung thanh voi nguoi chi huy cua ho nhieu hon đoi voi thanh pho, va mot vi tuong hung manh nhu Marius, hay đoi thu cua ong Lucius Cornelius Sulla, co đu kha nang uy hiep buoc thanh pho va Hoi đong Nguyen lao phai nhuong bo.
Vao giua the ky I TCN ba nguoi, Julius Caesar, Gnaeus Pompeius Magnus (Pompey) va Marcus Licinius Crassus, đa nam quyen kiem soat khong chinh thuc cua chinh phu cong hoa thong qua mot hiep uoc bi mat đuoc biet đen nhu la Che đo Tam hung đau tien. Caesar co the hoa hop voi nhung đoi thu Pompey va Crassus, ca hai đeu la nhung nguoi cuc giau voi quan đoi rieng va su nghiep thuong nghi si, va hanh đong vi loi ich cua ca hai nguoi khi bau chon quan chap chinh toi cao, truoc khi dung cuong vi thong đoc cua minh nhu nguoi cam quyen cua Gaule đe tu minh co đuoc danh tieng quan su.
Sau cai chet cua Crassus va su sup đo cua che đo Tam hung, mot su tach biet giua Caesar va Hoi đong Nguyen lao đa dan toi noi chien, voi Pompey dan đau luc luong cua Hoi đong. Caesar chien thang va đuoc phong lam nha đoc tai suot đoi sau khi tu choi tuoc hieu quoc vuong. Tuy nhien, ong ta chiem lay qua nhieu quyen luc qua nhanh đoi voi mot vai thuong nghi si, va bi am sat trong mot am muu đuoc to chuc boi Brutus va Cassius vao ngay 15 thang 3 nam 44 TCN.
Mot che đo Tam hung thu hai, bao gom nguoi thua ke đa đuoc chi đinh la Augustus va nhung cuu tro than Marcus Antonius, Marcus Aemilius Lepidus, len nam quyen, nhung nhung thanh vien cua no nhanh chong roi vao mot cuoc đau tranh gianh quyen thong tri. Trong no luc cuoi gianh chinh quyen Cong hoa, Augustus đanh bai Antonius tai tran chien Actium vao nam 31 TCN va thon tinh nhung vung lanh tho cua Cleopatra, nguoi vo phuong Đong cua Antonius. Augustus giu lai Ai Cap nhu la thuoc đia khong chinh thuc cua nha vua, bao đam mot thu nhap đe lay long nhung cu dan thu đo. Gio đay ong ta nam lay quyen luc gan nhu tuyet đoi voi tu cach la thong soai quan su, nguoi bao ve duy nhat cua quan chung, va quyen luc toi cao tren lanh tho La Ma, va lay ten Augustus. Nhung xac lap hien phap tren (đa bien Roma tu mot nuoc cong hoa thanh mot đe quoc). Nguoi ke vi đuoc chi đinh cua Augustus, Tiberius, len nam quyen ma khong co cuoc đo mau nao (tham chi con khong co nhieu su khang cu), va nhu vay đa hoan thanh cong trinh cua ong.


= Thoi ki Đe quoc =

Trong thoi ki Đe quoc, bien gioi đe che tuong đoi on đinh vi nguoi La Ma đa che ngu đuoc cac cuoc noi day, nhung ke lam le quyen loi đe quoc, nhung cuoc xam luoc cua nhung "nguoi man ro" (barbarian) va nhung kho khan khac. Đe đoi pho tot hon voi nhiem vu giu ca đe che lai voi nhau, cac hoang đe bat đau chi đinh cac vi đong hoang đe (co-emperor), mac du đieu nay thuong dan đen noi chien. Sau nam 395 đe che đa bat đau tach thanh hai phan đong va tay.


= Sup đo =
Trong Đe quoc La Ma, tu "nguoi man di" chi bat cu ai khong phai la mot cong dan La Ma, va đuoc ap dung chu yeu cho nhung bo toc Bac Au ngoai tam anh huong cua nen van hoa Roma. Nam 476, đe quoc Tay La Ma đa sup đo boi su tan cong cua cac bo toc man di.
Theo Edward Gibbon, Đe quoc La Ma đa khong chong cu đuoc cuoc xam luoc cua cac bo toc man di (barbarian) do su suy thoai, mat tinh than chien đau cua nguoi dan. Sau mot thoi gian dai song trong hoa binh, nguoi dan La Ma đa tro nen luoi bieng va uy mi, ho giao pho nghia vu bao ve Đe che cua ho cho bon linh đanh thue nguoi man di. Vai tro cua luc luong quan đoi nguoi man di tro nen day đac va an sau đen noi ho co the de dang vuot mat Đe che. Nhung nguoi La Ma, Gibbon noi, đa tro thanh "eo la nhu phu nu va khong muon song theo kieu quan su".
Them vao đo, Gibbon cung am chi vai tro cua Thien chua giao trong su sup đo cua Roma. Thien chua giao, ong noi, đa tao ra niem tin vao mot the gioi khac va goi y rang co mot cuoc song tot đep hon sau cai chet. Đieu nay co vu su tho o giua nhung cong dan La Ma tin rang ho se co mot cuoc song tot hon sau khi ho chet, do đo huy hoai y muon cua ho ve viec duy tri va hi sinh cho đe che. Them nua, su noi len cua Thien chua giao cung tao ra mot su xac đinh tu huu quan trong hon nha nuoc, lam thu nho hon mong muon đua nhung nhu cau cua nha nuoc len tren cua ban than. Giai thich nay đuoc nhin nhan voi thai đo hoai nghi boi đe che chi bi tan ra o phia Tay, trong khi o phia Đong, Đe che van tiep tuc nhu la Đe che Byzantine o Phuong Đong. Tuy nhien, moi nguoi đieu đong y rang su suy tan va sup đo cua Đe che La Ma rat phuc tap khong chi co mot nguyen nhan.
Cac nha su hoc ngay nay đa đua ra nhieu gia thuyet khac nhau cho su sup đo cua đe che phia tay: viec nhiem đoc chi tai cac thung ruou, benh dich, su muc nat chinh tri, van hoa đo thi khong con suc sang tao, va viec dich chuyen nghia vu quan su cho nguoi nuoc ngoai va nguoi o ven đe quoc.


Xa hoi Cuoc song cua cac cu dan La Ma co đai đuoc xac đinh quanh cac thanh pho nhu thanh pho Roma. Thanh pho co mot so luong khong lo cac cong trinh xay dung nhu la Colosseum, quang truong cua hoang đe Trajan va đen tho cac vi than (Pantheon). Tren thanh pho Roma co co cac voi nuoc uong tuoi mat đuoc cung cap thuong xuyen boi nhung he thong dan nuoc dai hang tram dam, cac rap hat, khu the thao lon, to hop cac phong tam phuc hop voi thu vien va khu mua sam, khu cho lon, cung voi cac khu vuc san xuat hang hoa. Tren lanh tho cua La Ma, cac kien truc ve nha o rat đa dang, tu nhung can nha đon gian cho đen cac biet thu quy toc. Ben trong thu đo Roma cua La Ma co đai, la noi o cua hoang đe nam o tren ngon đoi thoang mat, Palatene, co le tu palace bat nguon tu đay. Cac tang lop cu dan tu trung xuong thap, song trong thanh pho thi song trong nhung can ho nhieu nguoi, trong giong nhu nhieu khu dan cu thoi hien nay.
Nguoi La Ma xay dung cac đuong ong dan nuoc hau het khap noi trong lanh tho cua minh, tu nhung vung đat cua nguoi Đuc ngay nay cho đen Bac Phi, đac biet la o thanh Roma, voi cac đuong dan nuoc dai tong cong 415 km. Voi viec xay dung cac he thong cau dan nuoc nhu Pont du Gard, Cau mang Segovia, nguoi La Ma cung đa thiet lap nen 1 nen tang ky thuat ma hon 1000 nam sau van chua ai vuot qua đuoc.


= Chinh phu =
Thoi ky đau, Roma đuoc đieu hanh boi cac vi vua đuoc bau chon. Cac yeu cau ve nang luc cua vua chua đuoc ro rang; ong ta co the nam giu quyen luc gan nhu đoc đoan, hoac chi đon thuan nhu mot thu tuong cua nghi vien va dan toc. It nhat trong luc luong quan đoi, quyen uy cua nha vua la tuyet đoi. Hon nua, vua cung la lanh tu ton giao. Đe tang them quyen luc cua vua, co ba bo phan hanh chinh: Nghi vien la noi tham van chinh cho vua; Hoi đong Curiata co the ung ho va phe chuan cac luat le ma vua đe xuat; Hoi đong Calata la tap hop cac lanh đao ton giao cua dan chung nham chung thuc hanh đong đung, lang nghe thong cao va bieu thi su hang hai va len ke hoach cho ngay hoi cua thang tiep theo.

Su canh tranh quyen luc cua nen cong hoa La Ma the hien mot cach cai tri đac sac cua mot the che chinh tri dan chu. Truyen thong phap luat La Ma chi đuoc thong qua boi su bo phieu tin nhiem cua nhan dan (Hoi đong Tributa). Tuong tu vay, ung cu vien cho chuc vu cong thi phai thuc hien bau cu cua dan chung. Tuy nhien, Nghi vien La Ma đuoc xem nhu la noi tap trung cao nhat cua quyen luc, tap hop cac co van chinh. Nen Cong hoa La Ma nam giu quyen luc to lon (auctoritas), nhung thuc te lai khong co quyen lam luat; no đuoc hieu nhu la mot nhom co van. Tuy nhien, giong Nghi vien, ban than cac nghi vien la nhung ca nhan rat co the luc, gay kho khan rat lon cho cac quyet đinh chung cua Nghi vien. Mot nghi vien moi phai đuoc chon trong rat nhieu gia đinh quyen the boi nhan vien kiem duyet (censura), nguoi ma co quyen loai bo mot nghi vien khoi Nghi vien, neu phat hien thay nghi vien nao co bieu hien "mat pham chat"; ly do đe thay đoi co the bao gom ca toi hoi lo (đut lot), hay theo nhu luat duoi thoi Cato Gia thi mot nghi si bi buoc phai sa thai khi om vo nguoi khac o chon cong đuong.


= Luat phap =

Nguon goc cua đieu co ban luat phap va thuc tien cua La Ma co the chi ra luat cua 12 chuong muc (tu 449 TCN) cho đen nhung luat le cua Hoang đe Justinian I (khoang 530). Luat phap cua La Ma nhu la cac luat le cua Justinian, boi vi no la co so ly luan va thuc tien trong thoi ky Đe che Byzantine va trong luc đia Tay Au, va đuoc tiep tuc o cac thoi ky ve sau, cho đen tan thoi ky the ky XVIII cua rat nhieu quoc gia.
Luat phap cua La Ma gom 3 phan chinh:

Ius Civile, hay "cong luat", ap dung cho tat ca cong dan La Ma va chuc vi Praetor Urbanus co trach nhiem ap dung luat nay,
Ius Gentium, hay "luat quoc te", ap dung cho tat ca cac nguoi ngoai quoc trong cac truong hop ho tiep xuc voi cac cong dan La Ma va chuc vi Praetor Peregrinus co trach nhiem ap dung luat nay, va
Ius Naturale, hay "luat tu nhien", bao gom tat ca cac luat trong tu nhien va đuoc xem nhu ap dung cho tat ca moi nguoi.


= Kinh te =

Đe che La Ma cai tri mot vung lanh tho to lon, cung voi mot luong khong lo ve tai nguyen thien va con nguoi. Von di, nen kinh te cua La Ma chu yeu du tren nen tang la nong nghiep va thuong mai. Nong nghiep phat trien keo theo thuong mai phat trien đa lam thay đoi ban đao Y, vao khoang the ky thu nhat truoc Cong Nguyen, nhung nguoi tieu đien chu co the so huu nhung đien trang nho va oliu rong lon. Nhung tieu đien chu khong đu kha nang gay bat on ve gia ca boi, Đe che La Ma đa sap nhap them Ai Cap, Sicilia va Tunisia tro thanh cac chu hau cung cap san vat. Hang hoa xuat tro lai tu Roma la dau oliu va ruou vang.
Ky nghe va che tao đo dung voi muc hoat đong kha nho, nhung kha nhon nhip la cac cong viec khai mo va khai thac đa xay dung, tuy theo muc đo xay dung vao moi trieu đai khac nhau. Muc đo san xuat chi co cac xi nghiep nho voi vai chuc lao đong. Tuy nhien, trong linh vuc san xuat gach xay dung cung co nhung xi nghiep len đen hang tram nguoi.
Mot so nha viet su, nhu Peter Temin, mo ta su phat trien kinh te cua thoi ky khoi đau cua La Ma đa thuc đay cac ky nghe khac va nghe thuat phat trien, đac biet anh huong manh me len kinh te thoi Phuc Hung va ve sau nay cua chau Au.


= Gia đinh =

Đon vi co ban cua xa hoi La Ma la cac "tieu lau đai" (household) va gia đinh (familiy). Tieu lau đai bao gom nguoi đung đau, cha (nguoi cha cua gia đinh), me, cac tre em, va nhung nguoi co quan he khac. O tang lop cao hon, thi no le va đay to luon luon la bo phan cua "tieu lau đai". Nguoi đung đau tieu lau đai co mot quyen luc rat lon voi nhung nguoi song cung voi ong ta: ong ta co the quyet đinh cuoi hay tach ly (ly hon), ban tre lam no le, yeu sach ve tai san, co quyen đinh đoat cuoc song cua thanh vien duoi quyen.
Patria potestas la mot khai niem mo rong voi nhung nguoi đan ong (con trai truong thanh) đoi voi lau đai cua ong ta sinh song. Nguoi con gai, bat buoc phai chiu su đieu hanh va cai quan cua gia đinh ben chong minh.
Tap hop cua cac tieu lau đai co lien he tao nen mot gia đinh (gens). Gia đinh luon la nen tang tren quan he huyet thong (hoac con nuoi đuoc thua nhan), nhung thuc chat chinh la lien minh ve quan tri va kinh te. Đac biet, trong thoi ky Cong Hoa Roman, co mot so gia đinh sieu quyen the, thuong tham gia vao cong viec chinh tri cua đe che.
Duoi thoi La Ma viec su dung cac đam cuoi đuoc xem trong nhu mot hinh thuc cung co hoac tim kiem moi lien ket ve đong minh hon la su lang man cua tinh yeu, đac biet đoi voi giai cap quyen the. Nguoi cha luon co y tim chong cho con gai cua minh khi co con gai buoc vao tuoi tu 12 đen 14 tuoi. Nguoi chong luon đuoc gap go thuong xuyen voi co dau truoc ngay cuoi. Trong khi, nhung nguoi con gai cua gia đinh quyen the co xu huong lay chong som, thi con gai cua tang lop duoi thuong ket hon muon hon.


= Cac tang lop =
Nhung cu dan La Ma tu do đuoc chia thanh 2 tang lop: quy toc va nguoi binh dan. Quy toc la tang lop thong tri. Ban đau, chi co ho moi co the đuoc bau vao cac chuc vi. Viec lay nhau giua cac tang lop bi cam va danh hieu quy toc chi co the đuoc thua ke chu khong đuoc nhan. Duoi nen Cong hoa La Ma, mot loat nhung đau tranh dan toi viec nguoi binh dan đuoc huong nhung quyen binh đang hoac gan nhu binh đang.
Cuoi thoi ki Cong hoa, su phan biet giua quy toc va nguoi binh dan bat đau mat đi y nghia cua no. Mot tang lop cai tri moi, goi la quy nhan, la nhung gia đinh, quy toc hay nguoi binh dan, đa san ra mot quan chap chinh toi cao. Trong thoi ki Đe quoc, su phan chia giai cap bi bo va bi hau het moi nguoi quen lang.
Đau thoi ki Cong hoa, nhung cong dan con bi chia thanh cac tang lop dua vao vu khi ma ho co the mua đuoc cho nghia vu quan su. Tang lop giau nhat la nhung nguoi cuoi ngua hoac ki si, nhung nguoi co the mua đuoc mot con ngua chien. Co ca nguoi cuoi ngua la quy toc va nguoi binh dan. Sau nay nuoc Cong hoa đa co đinh luong tai san đuoc thay bang quan trang nhu co so cua su phan chia giai cap. Nhung tang lop tren co nhieu quyen luc va uy tin chinh tri hon nhung tang lop duoi. He thong nay cung mat đi y nghia cua no sau su bai bo cua nen Cong hoa.


= Cuoi xin =
Đoi voi tang lop thuong luu La Ma, nguoi cha thuong bat đau tim nguoi chong cho con gai cua minh khi con gai ho vao khoang 12-14 tuoi. Nguoi chong co the lon hon co dau khoang hai tuoi hay tham chi gap ba lan tuoi co ta. Thuong la cac co khong hoac it phan đoi - mac du co bang chung rang mot so co gai co quyen chon chong cho minh (con gai va vo Cicero tu y tim chong cho co). Trong khi tang lop thuong luu cuoi luc con rat tre, co bang chung cho thay phu nu thuoc tang lop ha luu - thuong cuoi muon hon vao khoang đo tuoi muoi may, đau hai muoi. Cuoi xin đoi voi ho khong mang lai nhieu loi ich ve kinh te va chinh tri trong the gioi chinh tri La Ma cat co, vi the khong viec gi phai voi.
Ban be va gia đinh tham du le dam hoi truoc le cuoi. Tai buoi le nay nguoi cha đuoc hoi lieu ong co hua ga con gai minh ("co dau") va thuong thi phai tra loi la co. Co dau tuong lai sau đo se đuoc nhan cac mon qua cuoi trong đo co mot chiec nhan đe đeo vao ngon giua, ma nhieu nguoi tin rang tai đay co day than kinh noi thang voi tim.


= Giao duc =
Muc tieu cua nen giao duc o Roma la lam cho cac hoc sinh tro thanh nhung nha hung bien co anh huong lon. Tuy nhien, do chi phi kha cao so voi mat bang thu nhap nen thuong thi chi co cac gia đinh quy toc hoac giau co moi đu đieu kien cho con toi truong hoc. Nhung gia đinh ngheo khong co đu tien thi con cai cua ho phai tu hoc o nha, con con cai cua no le thi khong co quyen toi truong.
Truong hoc khai giang vao ngay 24 thang 3 hang nam. Moi ngay hoc bat đau vao sang som va keo dai đen het buoi chieu. Thong thuong, nhung đua tre đuoc day đoc va viet boi cha cua chung. Ve sau, khoang 200 nam TCN, nhung đua be trai va gai đuoc gui đen truong khi chung đuoc khoang 6 tuoi. Nen giao duc co ban cua Roma bao gom đoc, viet, va đem, va nhung vat dung bao gom nhung cuon giay da va sach. O tuoi 13, hoc sinh hoc ve van hoc Hi Lap va La Ma va ca phan ngu phap. O tuoi 16, mot so hoc sinh vao hoc o truong hung bien. Nhung nguoi ngheo hon thuong đuoc day o nha boi nguoi cha boi vi truong hoc khong phai la mien phi.


= Suc khoe =
Đa so nguoi La Ma tam tai cac nha tam cong cong hay nha tam tu hang ngay, khong chi vi sach se ma con vi ly do xa hoi.


Kinh te Nen kinh te thoi ki đau phu thuoc vao luc luong lao đong no le, va no le chiem khoang 20 phan tram dan so. Gia cua 1 no le phu thuoc vao ki nang cua ho, va mot no le co huan luyen y khoa tuong đuong voi 50 no le lam nong nghiep. Vao cac thoi ky sau, viec thue suc lao đong tro nen kinh te hon la so huu no le.


= Tai chinh =
Mac du viec đoi hang lay hang la thong dung (va thuong đuoc su dung trong viec thu thue) he thong tien te đa phat trien o muc đo cao, voi tien xu bang đong thau, đong thiec va kim loai quy đuoc luu thong xuyen suot đe che va ra ngoai bien gioi (mot vai đong đa đuoc phat hien o An Đo).


= Buon ban =
Ngua thi qua đat, va nhung suc vat tho khac thi qua cham cho buon ban lon tren nhung con đuong cua nguoi La Ma dung đe noi giua nhung bot quan su hon la cho va hiem khi đuoc thiet ke đe dung banh xe. Do đo co rat it van chuyen hang hoa giua cac vung cua La Ma, cho đen su noi len cua nen buon ban bang đuong thuy cua nguoi La Ma vao the ky thu II TCN. Nen buon ban nong nghiep tu do đa thay đoi canh quan cua Y, va đen the ky I TCN nhung đien trang nho va oliu rong lon đa the cho nhung nong dan tieu canh, nhung nguoi đa khong the đich đuoc voi gia ngu coc nhap khau. Khoi luong buon ban lon đen noi chi mot đun nhung đo chua bang gom chua hoan tat đa cao toi hon 40 met va co chu vi toi 1 kilomet.


Van hoa Roma đa san sinh ra nhieu nha van va nha viet kich. Rat nhieu tac pham van hoc viet boi cac tac gia Roma trong thoi ki đau cua nen Cong hoa co tinh chat chinh tri hoac trao phung. Đac biet nhung ket cau tu tu cua Cicero rat đuoc ua chuong. Mot vai trong so nhung vo kich đuoc ua thich nhat o thoi ki đau cua nen Cong hoa la nhung vo hai kich, đac biet la nhung vo cua Terence, mot no le La Ma đa đuoc tra tu do bi bat trong cuoc chien Punic thu nhat.


Ki thuat Thoi ki nay La Ma cung đa co nhung đong gop quan trong ve ki thuat cho su phat trien cua nen van minh the gioi:
1. Che tao thuy tinh (khoang the ki đau truoc cong nguyen)
2. Su dung chi
3. Khai thac than
4. Che tao xi-mang.
Ho cung la nhung nguoi đau tien biet đat cac thiet bi nhu guong nuoc nham loi dung thuy nang va che tao ra thuyen buom.


Nhan khau hoc Dan so tu the ky VI TCN đen the ky I CN.


Chu thich Tham khao Adkins, Lesley (1998). Handbook to Life in Ancient Rome. Roy Adkins. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-512332-8.
Casson, Lionel (1998). Everyday Life in Ancient Rome. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-5992-1.
Dio, Cassius. "Dio's Rome, Volume V., Books 61-76 (CE 54-211)". Truy cap ngay 17 thang 12 nam 2006.
Duiker, William (2001). World History. Jackson Spielvogel . Wadsworth. ISBN 0-534-57168-9.
Durant, Will (1944). The Story of Civilization, Volume III: Caesar and Christ. Simon and Schuster, Inc.
Elton, Hugh (1996). Warfare in Roman Europe AD350-425. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-815241-8.
Flower (editor), Harriet I. (2004). The Cambridge Companion to the Roman Republic. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press. ISBN 0-521-00390-3. {{Chu thich sach}}: |last= co ten chung (tro giup)
Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire
Goldsworthy, Adrian Keith (2008). Caesar: Life of a Colossus. Yale University Press
Goldsworthy, Adrian Keith (1996). The Roman Army at War 100BC-AD200. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-815057-1.
Goldsworthy, Adrian Keith (2003). The Complete Roman Army. Luan Đon: Thames and Hudson, Ltd. ISBN 0-500-05124-0.
Grant, Michael (2005). Cities of Vesuvius: Pompeii and Herculaneum. Luan Đon: Phoenix Press. ISBN 1-89880-045-6.
Haywood, Richard (1971). The Ancient World. David McKay Company, Inc.
Keegan, John (1993). A History of Warfare. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 0-394-58801-0.
Livy. The Rise of Rome, Books 1-5, translated from Latin by T.J. Luce, 1998. Oxford World's Classics. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-282296-9.
Mackay, Christopher S. (2004). Ancient Rome: A Military and Political History. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press. ISBN 0-521-80918-5.
Matyszak, Philip (2003). Chronicle of the Roman Republic. Luan Đon: Thames & Hudson, Ltd. ISBN 0-500-05121-6.
O'Connell, Robert (1989). Of Arms and Men: A History of War, Weapons, and Aggression. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-505359-1.
Scarre, Chris (1995). The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome. Penguin Books. ISBN 0-14-051329-9.
Scullard, H. H. (1982). From the Gracchi to Nero. (5th edition). Routledge. ISBN 0-415-02527-3.
Werner, Paul (1978). Life in Rome in Ancient Times. translated by David Macrae. Geneve: Editions Minerva S.A.
Willis, Roy (2000). World Mythology: The Illustrated Guide. Collingwood, Victoria: Ken Fin Books. ISBN 1-86458-089-5.


Đoc them Cowell, Frank Richard. Life in Ancient Rome. New York: G.P. Putnam's Sons, 1961 (paperback, ISBN 0-399-50328-5).
Gabucci, Ada. Rome (Dictionaries of Civilizations; 2). Berkekely: University of California Press, 2007 (paperback, ISBN 0-520-25265-9).
Wyke, Maria. Projecting the Past: Ancient Rome, Cinema, and History. New York; Luan Đon: Routledge, 1997 (hardcover, ISBN 0-415-90613-X, paperback, ISBN 0-415-91614-8).


Xem them Hy Lap co đai
Van minh La Ma co đai


Lien ket ngoai Ancient Rome
History of Ancient Rome
Gallery of the Ancient Art: Ancient Rome
Lacus Curtius
Livius.Org
Nova Roma - Educational Organization about "All Things Roman"
The Private Life of the Romans by Harold Whetstone Johnston
United Nations of Roma Victrix (UNRV) History
Water and Wastewater Systems in Imperial Rome