Karst (tieng Đuc: Karst, tieng Viet: Cac-xto) la hien tuong phong hoa đac trung cua nhung mien nui đa voi bi nuoc chay xoi mon. Su xoi mon khong phai do co che luc co hoc, ma chu yeu la do khi carbon dioxide trong khong khi hoa tan vao nuoc, cong voi cac ion duong cua hydro (H+) tao thanh acid carbonic. Acid carbonic la nguyen nhan chinh cua qua trinh an mon đa voi. San pham tu nhien cua qua trinh phong hoa karst la cac hang đong voi cac nhu đa, mang đa, song suoi ngam,...
Tu Karst la ten goi cho Kras, mot khu vuc o Slovenia doc theo bo bien Adriatic va nam tren mot cao nguyen đa voi.


Đia hinh karst Đia hinh karst la đia hinh cua cac kieu phan ra đac trung thong thuong đuoc đanh dau boi cac he thong thoat nuoc theo hang đong ngam duoi đat. Đay la cac khu vuc ma o đo nen đa co lop bi hoa tan hoac cac lop, thong thuong (nhung khong phai luon luon) la đa carbonat chang han nhu đa voi hay dolomit. Trong nhung cho nhu the co rat it hoac tham chi khong co he thong thoat nuoc tren be mat. Mot so khu vuc co đia hinh karst, chang han khu vuc o mien nam Missouri va mien bac Arkansas tai Hoa Ky, co chua hang nghin hang đong.


Phan ung hoa hoc trong đia hinh karst Su tao thanh cua đia hinh karst noi chung la ket qua cua nuoc mua co chua luong carbonic hoa tan (hay con goi la mua acid nhe), tac đong len nen đa voi hay dolomit va hoa tan mot phan cac chat chua trong cac loai đa nay theo thoi gian. Qua trinh hoa tan duoi be mat đa se dien ra nhanh hon neu đa co nhieu khe nut va tao ra đia hinh voi cac đac trung đac biet, bao gom cac ho sut hay thung lung (cac long chao khep kin), cac đuong thong thang đung, cac dong suoi đot ngot bien mat. Sau mot thoi gian đu lon, cac he thong thoat nuoc ngam phuc tap nay (chang han cac tang ngam nuoc karst) va cac he thong hang đong co pham vi rong co the đuoc tao ra.
Acid carbonic tham gia vao qua trinh nay đuoc tao ra khi cac hat mua đi qua khi quyen đa loi theo khi CO2 va hoa tan no trong nuoc. Khi mua roi xuong mat đat, no ngam qua cac lop đat, thu thap them CO2 đe tao ra dung dich acid carbonic yeu: 

H2O + CO2 → H2CO3
CaCO3 → Ca2+ + CO32–
CO32– + H2CO3 → 2 HCO3–
CaCO3 + H2CO3 → Ca2+ + 2 HCO3–
Nuoc co tinh acid yeu nay bat đau hoa tan đa tu vi tri cac khe nut va cac lop đa trong cac tang đa voi. Theo thoi gian cac khe nut nay mo rong dan va nen đa van tiep tuc bi hoa tan. Cac khoang rong trong cac lop đa tang dan ve kich thuoc va bat đau phat trien he thong thoat nuoc ngam, cho nhieu nuoc hon đi qua va lam tang toc đo hinh thanh cac đac trung karst ngam.


Su hinh thanh karst Su phat trien cua karst xuat hien khi nuoc co thanh phan acid phan ung voi be mat cua cac khe nut trong đa hoac be mat lop đa tram tich. Khi đo đa goc (thuong la đa voi hoac dolomit) se tiep tuc bi an mon va cac khe nut ngay cang rong hon. Theo thoi gian, cac khu nut nay se tiep tuc mo rong, va tao thanh mot mang luoi thoat nuoc co the chay ngam ben duoi mat đat. Neu mang luoi ngam nay phat trien, no se thuc đay nhanh viec hinh thanh karst.

Calci carbonat bi hoa tan boi nuoc chua acid nhe co the tich tu lai o bat ky cho nao. Trong cac hang, cac nhu đa va cac mang đa đuoc hinh thanh nho su tich tu cua calci carbonat va cac khoang chat bi hoa tan khac khi nuoc nho giot tu phia tren xuong. Mot vi du la hang Gruta Rei do Mato tai Sete Lagoas, Brasil voi nhu đa dai toi 20 met.
Cac su hinh thanh khac bao gom cac tam đem (trong đo dong chay la tu cac vet nut chu khong phai la tu cac điem), va lop can calci xuat hien khi dong chay cua nuoc giau calcit bi can tro va calcit lang xuong theo dong chay. Helictit la su hinh thanh co dang vong xoan gan lien voi mai va tuong cua hang. Cac dang hinh thanh dang dong chay lon hon la cac vung nuoc tu đong, chung co dang nhu bon tam va co the chua nhieu tinh the calcit hoac aragonit lon hon nhu la ket qua cua su bay hoi cham. Cac con song hien ra tu cac hang đa voi cung co the tao ra cac đia hinh tufa, chua cac lop tram tich calcit theo thoi gian khi nuoc thoat khoi moi truong hang đong giau CO2.


Thoat nuoc va cac van đe Trong trot trong khu vuc karst can phai tinh toan đen su mat nuoc. Đat co the đu mau mo va luong mua la vua phai nhung nuoc mua nhanh chong chui xuong cac đuong nut vao trong đat, đoi khi lam cho mat đat bi kho ne trong khoang thoi gian giua cac tran mua.
Viec cung cap nuoc tu cac gieng trong khu vuc co đia hinh karst la kha nguy hiem, do nuoc gieng co the la nuoc chay ra tu cac cho đat sut trong cac bai chan tha gia suc thong qua cac hang đong va toi gieng ma khong co su tinh loc thong thuong dien ra trong cac tang đat xop ngam nuoc.
Nuoc ngam trong khu vuc karst rat de bi o nhiem nhu la nuoc be mat. Thong thuong cac cho đat sut đuoc su dung đe lap trang trai hay tham chi la cho đo rac cho cong đong. Trong cac khu vuc karst ma cac ho phan tu hoai la he thong xu ly chat thai chu yeu thi su qua tai hay su truc trac cua he thong se thai cac chat thai con tuoi vao trong cac kenh nuoc ngam.
Đia hinh karst tu no cung gay ra mot so kho khan cho su cu tru cua con nguoi. Cac cho đat sut co the phat trien dan dan cho đen khi cac lo hong be mat đu lon, nhung su xoi mon ngam la hoan toan khong biet truoc đuoc va mai cua cac hang đong ngam co the sap bat thinh linh. Nhung su kien nhu the gay ra ton that cho nha cua, gia suc, xe co, may moc, va tham chi la con nguoi.


Gia karst Gia karst dien ra o xnhung noi ma nguyen nhan gay xoi mon chinh khong phai la nuoc mua, nhung o đo cung co he thong thoat nuoc ngam. No co the dien ra o vung đa bazan, trong đo he thong thoat nuoc la xuyen qua cac hang đong dung nham, hoac nam trong cac ngon đoi co cau tao la đa granit (vi du hang Labertouche o Victoria, Uc).


Mot phan danh sach cac khu vuc karst Khu vuc hang Mammoth va khu vuc Bluegrass o Kentucky
Cao nguyen Ozark o Missouri va Arkansas
Ban đao Florida
Khu vuc Dalmatia, Lika, Gorski Kotar, Kvarner va cac quan đao khac o Croatia
Khu vuc Carniola o Slovenia
Cenote o ban đao Yucatan
Rung Karst o Puerto Rico
Kras, đong bac Italy va tay nam Slovenia
Moravian Karst
Burren (Co.Clare, Ireland)
Rung đa (tinh Van Nam, Trung Quoc)
Cao nguyen đa Đong Van, Ha Giang, Viet Nam
Khu vuc xung quanh Que Lam o Khu tu tri dan toc Choang Quang Tay, Trung Quoc
Cong vien quoc gia Gunung Mulu, Malaysia
Khu vuc vinh Phangnga, nam Thai Lan
Vinh Ha Long, Quang Ninh, Viet Nam
Hang đong Trang An, Tam Coc - Bich Đong, Ninh Binh, Viet Nam
Phong Nha-Ke Bang, Quang Binh, Viet Nam
Khu bao ton quoc gia Nahanni o Northwest Territories, Canada
Malham Cove, Anh


Xem them Hang đong Viet Nam
Proteus anguinus


Tham khao