Trong sinh hoc va sinh thai hoc, ky sinh la mot moi quan he cong sinh khong tuong ho giua cac loai, trong đo co mot loai la ky sinh, song bam vao loai kia la vat chu hay ky chu. Sinh vat ky sinh va ky chu co the la đong vat hay thuc vat, đon bao hay đa bao. Trong y hoc, ky sinh trung hay đong vat ky sinh la sinh vat chiem sinh chat cua cac sinh vat khac đang song đe ton tai va phat trien. Trong tu nhien rat nhieu sinh vat tu kiem lay thuc an cho minh nhung ky sinh trung phat trien theo huong khac, chung song gui, song bam hoan toan hoac mot phan vao loai khac, nhu giun moc hay ky sinh trung sot ret..
Nhung đong vat ky sinh đien hinh nhu cac loai giun san ky sinh trong ruot, chay ran ve ky sinh ngoai da vat chu. Nhung thuc vat ky sinh đien hinh nhu cac loai cay tam gui va to hong (Cuscuta). Do su phong phu đa dang cac kieu dinh duong cua sinh gioi, nen viec phan loai cac ky sinh song ben ngoai vat chu, đe lai cac bat đinh:

Rat nhieu đong vat ke ca nguoi, an la hay cac bo phan cua cay, nhung khong bi coi la sinh vat ky sinh.
Mot so đong vat hut mau đong vat khac nhu doi quy (vampire), đia, vat,... thi chay đuoc coi la "ky sinh bat buoc", con muoi đuoc xep vao ky sinh trung theo thoi quen tu y hoc mac du co the mot ca the muoi ca đoi khong co co may đuoc mot lan hut mau.


Tu nguyen Thuat ngu ky sinh theo tieng Phap co la parasite, tieng Latin la parasitus, co goc la tieng Hy Lap παρασιτος (parasitos). No gom hai thanh to παρα (para) la "ben canh", va σιτος (sitos) la "lua mi" (wheat), ghep lai o dang παρα (para) + σιτισμος (sitismos) đe chi "an bam" . Trong tieng Viet, tu ky sinh co goc Han la "寄生"; trong đo 寄 (ky) co nghia la "nho va", con 生 (sinh) nghia la "song". Do đo, thuat ngu ky sinh co the đuoc hieu la "song nho" hay tam gui.


Mot so khai niem chinh Vat chu hay ky chu: la nhung sinh vat bi ky sinh, tuc la bi ky sinh trung chiem sinh chat, trong quan he nay, vat chu la đoi tuong bi thiet hai, vi du khi nguoi bi nhiem giun thi nguoi la vat chu, giun la vat ky sinh.
Ky sinh bat buoc (obligate) hay ky sinh vinh vien: Vat ky sinh suot đoi song trong hoac tren vat chu, vi du nhu giun đua.
Ky sinh tuy y (facultative) hay ban ky sinh, ky sinh tam thoi: Vat ky sinh co the song tu lap voi muc đo khac nhau, khi tim gap đuoc vat chu thich hop thi moi bam vao vat chu đe lay dinh duong, vi du nhu muoi đot nguoi khi đoi.
Ky sinh bac cao (hyperparasite): Vat ky sinh len vat chu ma chu nay cung la mot ky sinh trung. Hinh thuc ky sinh trung nay đac biet pho bien đoi voi ky sinh trung con trung .
Ngoai ky sinh trung (ectoparasite): Vat ky sinh song o ngoai co the vat chu, nhu da, toc mong, vi du nhu nam song o da .
Noi ky sinh trung (endoparasite): Vat ky sinh song trong co the vat chu, vi du nhu giun san trong ruot . Nhung ky sinh song trong mo hay mau thi chia ra:
Ky sinh noi bao (intracellular parasite): Vat ky sinh song trong te bao, nhu ky sinh trung sot ret.
Ky sinh giua cac te bao (intercellular parasite): Vat ky sinh song giua cac te bao, nhu giun kim, san la Trematoda.


Cac dang ky sinh Co nhieu dang ky sinh voi quan he vat chu o cac muc đo khac nhau.

Ky sinh that su (parasite) la dang ky sinh gan lien voi vat chu. Neu la ky sinh bat buoc thi khi vat chu chet thuong co the bi chet theo. Vi du giun san,... hay thuc vat nhu cay to hong, tam gui.
Ky sinh nuoi duong (Brood parasite), la truong hop đong vat nay đanh lua va trao con cai cho đong vat khac nuoi duong, nhu chim tu hu, ca da tron Mochokidae la Synodontis multipunctatus o ho Tanganyika, mot so loai ong, kien, buom buom nhu buom Phengaris rebeli,.... Cac chu nuoi thuong khong bi chet ma chi mat cong cham soc va co the mat con non cua minh.
Co dang ky sinh (parasitoid) voi cac kieu va muc đo khac nhau.
Ky sinh đe trung nho: Vat ky sinh đe trung vao vat chu, cac au trung bam vao than hoac chui vao trong than vat chu, an cac sinh chat. Pho bien nhat la ong bap cay đe trung vao con trung khac. Cung co dang đe trung vao o to cua ong khac va lay au trung o đo lam vat chu. Khi au trung lon len thi vat chu nho bi chet, va xac vat chu thuong tro thanh vo ken. Mot loai ruoi trau thi gui au trung vao duoi da đong vat mau nong nhu trau bo,... (ke ca nguoi) đe an sinh chat, nhung trau bo khong bi chet khi au trung ruoi truong thanh. Khi truong thanh thi ky sinh vat nay song đoc lap.
Bat lam thuc an cho au trung: Thuong la cac loai kieu ong co noc nhu to vo, đot cac đong vat khac đe lam con moi te liet hoac chet nhung khong bi phan huy. Sau đo con moi đuoc đua ve to đe lam thuc an dan cho au trung. Vi du đien hinh la ong bap cay Tarantula hawk tan cong ca nhen goa phu đen hoac nhen long la lon an thit chim (Tarantula) lam thuc an cho con no. Theo quan he chuoi thuc an thi đieu nay la binh thuong, nhung đuoc liet ke o đay vi co mot so đac điem giong voi "đe trung nho".
Ky sinh an cuop (kleptoparasitism) la dang cuop thuc an ma ke khac kiem đuoc. Đieu nay thuong xay ra o trong noi loai (intraspecific) hoac giua cac loai (interspecific) co chung kieu thuc an ma viec kiem đuoc co nhieu kho khan. Vi du cac chim cuop bien cuop ca cua chim bien khac, chim coc bien (frigate) cuop ca cua chim đien chan đo (booby, chim kho?). Cac thu nhu su tu, bao, linh cau, gau,... thuong cuop moi khi ke co moi đang o the yeu. Loai nguoi cung đuoc xep mot ghe trong dang ky sinh nay do cac hanh vi cuop boc ngoai va noi loai.


Đac điem Noi chung, ky sinh trung nho hon nhieu so voi vat chu cua no, qua ket luan cua chuyen gia sinh vat hoc cua cac loai song, va sinh san nhanh hon va nhieu hon vat chu. Vi du đien hinh cua ky sinh bao gom ky sinh len vat chu la đong vat co xuong song va tat ca cac loai vat chu khac nhu giun Cestoda, san la, loai trung gay sot ret, Plasmodium va bo chet.
Tac hai va loi ich cua cong sinh voi ky sinh đuoc coi la hoan my (sinh hoc) (fitness (biology)) cua cac loai lien quan. Ky sinh trung co the lam loi ich cho vat chu bang nhieu cach, qua pham vi chung hoac chuyen mon benh ly (nhu la thien), lam suy yeu đi đac điem gioi tinh thu sinh, lam tac đong toi vat chu. Ky sinh trung đuoc loi ich tu vat chu qua thuc an, noi song, va dung vat chu đe sinh san.
Tuy nhien khai niem su dung ky sinh trung đe tang loi ich cho thien nhien con mo ho, no đuoc xem la mot phan cua loai chuoi lien tuc cua loai quan he sinh hoc giua cac loai hon la loai đac huu. Moi quan he đac biet giua cac loai co the lam loi ich cho mot so loai nhung khong phai tat ca. Trong nhieu truong hop, kho ca the xac nhan vat chu co bi tac hai hay khong. Con mot so van đe khac nhu hien gio chua co mot chuyen gia nao biet ro ve cac bo phan cua ky sinh trung hoac moi quan he giua cac loai co tuoi tho thap. Trong y hoc, chi co duy nhat sinh vat nhan chuan đuoc coi la ky sinh trung, đien hinh vi khuan va virus đuoc coi la ky sinh trung. Tuy nhien, trong cac nganh sinh hoc, mot so loai khac đuoc cho la ky sinh trung.


Mot so ky sinh that su = Sinh vat đon bao =
Ky sinh trung sot ret (Plasmodium) la mot chi sinh vat đon bao ky sinh bat buoc, ky sinh noi te bao, cu the la o te bao gan hoac hong cau. Chi Plasmodium đuoc Ettore Marchiafava va Angelo Celli mieu ta nam 1885. Hien tai nguoi ta biet tren 200 loai cua chi nay va cac loai moi van tiep tuc đuoc mieu ta, trong đo it nhat 11 loai ky sinh tren nguoi.


= Giun san =
Giun san la loai ky sinh bat buoc song ky sinh pho bien trong co the đong vat chu, voi cac loai nhu giun moc, giun đua,... va cac loai san nhu san day bo (Taenia saginata), san la gan (Fasciola),... Noi cu tru ky sinh pho bien la ruot non, tuy nhien nhung loai kich thuoc nho thi co the song trong cac mo hay bon mau. Hau het giun san đeu chet theo vat chu.
Đe duy tri noi giong thi chung sinh san that nhieu au trung. Cac loai ky sinh o đong vat tren mat đat hoac trong nuoc co thuan loi hon trong viec tim vat chu. Chung xam nhap qua đuong an uong, hoac qua da nhu giun chi, giun moc. Đac biet neu giun xam nhap qua da nhung sai vat chu, vi du giun cua cho meo bam vao chan nguoi, thi co the gay benh "giun bo duoi da" vi giun khong co men can thiet đe mo đuong đi đen cho tru.
Cac loai ky sinh o chim thi tim vat chu kho khan hon, nen đa phat trien cach thuc đac biet đe tim vat chu. Đo la au trung tu phan chim truoc het tim đen sinh vat la thuc an cua loai chim vat chu, tam tru o đo va tiet ra cac chat anh huong đen phat trien va hanh vi cua chu tam tru. Khi đu lon thi cac chu tam tru lo ra đe chim vat chu de bat đuoc.


= Con trung =
Chay, ran, ve, bo chet... la cac con trung ky sinh tuy y, song tren da, long, toc,... cua vat chu.


= Ca =

Ca Candiru, ten khoa hoc Vandellia cirrhosa, con đuoc goi la canero, la mot loai ca da tron nuoc ngot song ky sinh tuy y thuoc ho Trichomycteridae nguon goc o luu vuc song Amazon, noi no đuoc tim thay tai cac nuoc Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador va Peru. Chung tim va hut mau đong vat khac, ke ca nguoi. Co mot truong hop đuoc lap ho so ve mot con candiru chui vao he thong tiet nieu cua con nguoi, dien ra tai Itacoatiara, Brasil vao nam 1997.


= Thuc vat =

Cay trong chi To hong (Cuscuta) la loai ky sinh bat buoc (obligate) bam vao cay ho Bim bim (Convolvulaceae), khong co diep luc đe quang hop. Chi nay co hon 100 loai, đuoc tim thay khap vung on đoi va nhiet đoi cua Trai Đat. Tuy la ky sinh bat buoc nhung chung co co may khong bi chet theo vat chu neu bam vao nhieu vat chu khac nhau.
Phan lon cay trong ho Tam gui (Loranthaceae) la loai ky sinh tuy y (facultative) hay ban ky sinh. Ho nay co khoang 75 chi voi 1.000 loai cay than go. Chung co diep luc đe quang hop va tu duong, bam vao than cay khac.

Xem them: Thuc vat bieu sinh


Xem them Song nho (sinh thai hoc)
Tuong tac sinh hoc
Ky sinh nuoi duong
Cong sinh
Hoi sinh
Thuc vat bieu sinh


Tham khao Xem them