Gaslighting hay gas-lighting (nghia đen: thap sang đen ga) la mot hinh thuc lam dung tam ly hoac cam xuc, trong đo ke lam dung su dung thong tin bi bop meo, thieu su that khien nan nhan ban đau lo lang, boi roi roi dan đen nghi ngo suy nghi, gia tri, tri nho, oc phan đoan cua minh va mat dan đi cam nhan ve thuc te. Vi du hanh vi gaslighting con co the ke đen: dung nhung tu ngu co tinh chat tieu cuc, ton thuong voi nan nhan, phu nhan su viec đa tung xay ra hay dung chuyen. Thuat ngu Gaslighting bat nguon tu vo kich, phim cung ten la Gaslight va đuoc su dung rong rai trong nghien cuu tam ly noi chung cung nhu tam ly tri lieu noi rieng.


Nguon goc Trong vo kich Gaslight (nam 1938), con đuoc biet đen duoi ten Angel Street o My va phim phong theo cung ten (cong chieu nam 1940 va 1944,) mot loat nhung hanh vi lam dung tam ly co he thong cua nhan vat chinh (Mr. Manningham) voi vo (Mrs. Manningham) đa khoi nguon cho viec su dung thuat ngu. Cot truyen dien ra nhu sau: nguoi chong ra suc thuyet phuc moi nguoi va chinh vo minh rang co ta bi đien bang cach thay đoi vi tri đo đac trong nha roi khang khang rang co nho nham hoac tri nho co van đe khi co chi ra su khac biet. Khi nguoi chong đang truy tim bau vat o mai nha, nguoi vo nhan ra chiec đen sang lo mo va sap sua het ga nhung nguoi chong khong cong nhan đieu đo va cho rang vo minh đang ao tuong, tu đo dan đen ten vo kich.
Thuat ngu gaslighting bat đau đuoc su dung tu thap nien 1960 đe mieu ta hanh đong lam dung nhan thuc nan nhan. Trong mot cuon sach xuat ban nam 1980 ve lam dung tinh duc tre em, Florence Rush  đa binh luan phim Gaslight (nam 1944) nhu sau: "ke ca ngay nay nguoi ta cung su dung tu 'gaslighting' đe mieu ta hanh vi pha hoai kha nang phan đoan cua nguoi khac."


Thi du thuc te Psychopath cung nhu nhung nguoi mac chung roi loan nhan cach chong xa hoi (nhu narcissism,..) la đoi tuong chinh thuc hien gaslighting. Ho khong co kha nang ton trong nhung gia tri đao đuc va hanh vi ung xu xa hoi can ban; vi pham luat phap, lam dung nguoi khac duoi vo boc quyen ru, ga lang, thuyet phuc đe lien tuc noi doi va phu nhan nhung hanh vi sai trai, khien nan nhan tro nen nghi ngo nhan thuc cua minh
Trong lam dung the xac, nguoi vo/chong co the gaslight vo/chong - nan nhan cua minh bang cach choi bo su that rang ho đa bi hanh ha.
Gaslighting cung thuong xuat hien trong giai đoan ngoai tinh cua ke lam dung trong moi quan he vo chong (hoac tinh cam noi chung): "Nha tri lieu co the hieu lam mot so hanh vi cua nguoi vo qua đo gia tang muc đo stress cua nan nhan. [...] Hanh vi gaslighting cua nguoi chong dan dan khien nguoi vo mac mot so chung benh tam ly (nhu lo lang, tram cam,...) hay trong truong hop xau nhat la tu tu.
Ngoai ra, gaslighting cung co the dien ra giua tren nhieu moi quan he khac nhu: cha me - con cai, đong nghiep,... voi mot hoac ca hai ben noi doi đe lam giam phan đoan thuc te cua đoi phuong. Khong nhung the, gaslighting con xay ra giua nhan vien va benh nhan benh vien tam than.


= Tiep nhan tam ly =
Trong bai bao noi tieng Some Clinical Consequences of Introjection: Gaslighting (xuat ban nam 1981), Calef va Weinshel lap luan rang gaslighting con bao gom ca hanh đong phong chieu va tiep nhan xung đot tam ly tu ke lam dung chuyen sang nan nhan.
Tac gia bai bao noi tren đua ra mot loat nhung ly do nham giai thich tai sao nan nhan "co xu huong phoi hop, hoc hoi cung nhu tin vao muc đich va hanh vi lam dung (gaslighting) tu ke lam dung," va ket luan rang gaslighting co the la "mot hanh đong co cau truc cuc ky phuc tap đen tu su tap hop nhieu mat cua tam ly con nguoi."


= Phan ung lai gaslighting =
Hilde Lindermann nhan manh rang trong nhung hoan canh nhu vay (bi gaslight), kha nang nan nhan chong lai hanh vi lam dung phu thuoc vao "đo tin tuong ban than cua ho." Bang cach tao ra nhung cach giai thich khac, nan nhan co the lay lai nhan thuc cua minh.


Tac hai Giai đoan 1: Hoai nghi ve suy nghi cua minh. Luc nay ho se tin loi cua ke lam dung ho va cho rang nhung suy nghi cua minh la vo ly.
Giai đoan 2: O đo, ban đang bao ve ban than khoi su thao tung cua ke lam dung ban. Ban se lien tuc nghien ngam va nho lai nhung gi nguoi khac lam ban ton thuong. Va ton thoi gian vao viec vo bo đe chung minh nguoi khac sai.
Giai đoan 3: Tram cam. khi ban đen giai đoan nay thi ban cam thay thieu niem vui mot cach ro rang, ban hau nhu khong nhan ra đuoc chinh minh nua. Mot so hanh vi cua ban co cam giac thuc su xa la.


Trong van hoa đai chung Mot trong nhung lan su dung som nhat cua thuat ngu nay tren truyen hinh la trong tap phim nam 1952 cua The Burns and Allen Show co tua đe "Gracie Buying Boat for George".
Album Two Against Nature, phat hanh nam 2000 cua Steely Dan co bai hat "Gaslighting Abbie." Hai nhac si Walter Becker va Donald Fagen giai thich trong mot cuoc phong van rang tieu đe bai hat đe cap toi gaslighting nhu mot hinh thuc lam dung tam ly va co lien quan toi phim Gaslight (nam 1944); binh luan: "Khong hiem nhung truong hop nguoi phu nu buoc toi ban trai gaslight minh. Nhung loi buoc toi đo thuong chinh xac."
Nha san xuat phim nguoi Anh Adam Curtis goi y rang "chien tranh lanh" (mieu ta boi Vladislav Surkov, co van cua tong thong Nga Vladimir Putin) la mot hinh thuc cua gaslighting dien ra trong tranh gianh quyen luc chinh tri.


Tham khao Nguon sach dung trong bai Jacobson, Neil S.; Gottman, John M. (ngay 10 thang 3 nam 1998). When Men Batter Women: New Insights into Ending Abusive Relationships. Simon and Schuster. ISBN 978-0-684-81447-6. Truy cap ngay 6 thang 1 nam 2014.
Dorpat, Theodore L. (1996). Gaslighting, the Double Whammy, Interrogation, and Other Methods of Covert Control in Psychotherapy and Psychoanalysis. Jason Aronson. ISBN 978-1-56821-828-1. Truy cap ngay 6 thang 1 nam 2014.
Rush, Florence (thang 2 nam 1992). The Best-kept Secret: Sexual Abuse of Children. Human Services Institute. ISBN 978-0-8306-3907-6.
Stout, Martha (ngay 14 thang 3 nam 2006). The Sociopath Next Door. Random House Digital. ISBN 978-0-7679-1582-3.
Weinshel, Edward M. (thang 1 nam 2003). Wallerstein, Robert S. (bien tap). Commitment and Compassion in Psychoanalysis: Selected Papers of Edward M. Weinshel. Analytic Press. tr. 83. ISBN 978-0-88163-379-5.
Nelson, Hilde L. (thang 3 nam 2001). Damaged identities, narrative repair. Cornell University Press. tr. 31–32. ISBN 978-0-8014-8740-8. Truy cap ngay 6 thang 1 nam 2014.