Khang Huu Vi (tieng Trung: 康有為; binh am: Kang Youwei; Viet binh: Hong1 Jau5-wai4; 1858–1927), nguyen danh la To Di (祖詒), tu la Quang Ha (廣廈), hieu la Truong To (長素), Minh Di (明夷), Canh Sinh (更生), Tay Tieu Son Nhan (西樵山人), Du Ton Tau (游存叟), Thien Du Hoa Nhan (天游化人). Ong la nha van, nha tu tuong tu san, lanh tu phai Duy tan o Trung Quoc cuoi the ky XIX.


Than the va su nghiep Khang Huu Vi la nguoi o huyen Nam Hai, tinh Quang Đong, cho nen sau nay nguoi đoi con goi ong la Khang Nam Hai (康南海).
Ong la con truong trong mot gia đinh quan lai may đoi noi tieng ve cuu hoc. Cha ong la Khang Đat So, lam quan Tri huyen trong tinh Giang Tay. Nam Khang Huu Vi len 11 tuoi thi cha mat, ong phai theo song va hoc voi ong noi đang lam Giao hoc o chau Lien.
Nam 19 tuoi, ong ket hon voi nu si ho Truong. Cung nam nay, noi ong qua đoi. Sau đo, ong toi Le Son thao đuong cua hoc gia Chu The Ky (co sach ghi la Chu Thu Ky) xin hoc.
Nam 1879, Khang Huu Vi ve que nghien cuu Phat hoc, gap go voi nhung nguoi tri thuc moi biet o Bac Kinh đa xuat hien mam mong tu tuong cai luong tu san. Cuoi nam nay, ong co dip đi Huong Cang (Hong Kong), tan mat nhin thay tinh hinh kien thiet o đay, ong bat đau thay đoi cach nhin đoi voi chu nghia tu ban va bat đau nay sinh y đinh muon cai cach che đo phong kien chuyen che Trung Quoc.
Thang 6 nam 1882, ong đen Bac Kinh du thi Huong. Thi hong, ong ve Quang Đong roi qua Thuong Hai tham quan cac to gioi nuoc ngoai. Sau đo, ong ve que mo truong day hoc (Van Moc thao đuong) va tim đoc them mot so sach dich viet ve nen chinh tri phuong Tay. Thoi gian nay ong bien soan cuon Khang Tu thien (Thien sach cua Khang Tu).


= Van đong cai cach =
Nam 1888, Khang Huu Vi len Bac Kinh du thi Huong lan nua, nhung van khong đo. Nhan đo, ong dang thu len Hoang đe Quang Tu xin phat trien chu nghia tu ban tren co so bao ton che đo quan chu. Buc thu dai 5000 chu (Van ngon thu) tuy khong đen đuoc tay Hoang đe, nhung cung đa gay đuoc tieng vang.
Thang 3 nam 1895, sau khi đo thi Huong, ong len Bac Kinh du thi Hoi. Bay gio dan tinh đang xon xao truoc su that bai cua Trung Quoc trong cuoc Chien tranh Thanh-Nhat.
Bi mot nuoc nho la Nhat Ban đanh thua, nhieu ke si Trung Quoc bong thuc tinh. Ho nhan ra rang can ma phai thay đoi che đo va duy tan moi mat moi chan hung đuoc nuoc nha. Boi vay khi Khang Huu Vi đung len van đong lien đuoc 1.300 si tu cua 18 tinh đong ky ten vao buc thu đe nghi Hoang đe khong phe chuan đieu uoc Ma Quan voi Nhat Ban va can lam gap cuoc bien phap duy tan (noi van la bien phap). Cung luc đo, Luong Khai Sieu (hoc tro ong) cung đa thao thu voi noi dung tuong tu, co chu ky cua 190 cu nhan tinh Quang Đong.
Tuy nhien, ca hai thu khong đen đuoc tay Hoang đe, vi bi Vien đo sat o trieu đinh tu choi. Tuy nhien, viec lam nay cua hai ong đa gay chan đong lon o kinh thanh. Boi tu the ky XII, đoi Nam Tong đen bay gio (cuoi the ky XIX), moi lai thay mot phong trao hoc sinh dang thinh nguyen len Hoang đe .
Ngay 29 thang 5 nam 1895, sau khi thi đo Tien si nhung chua nhan chuc quan, Khang Huu Vi lai dang them mot buc thu dai len Hoang đe Quang Tu, trinh bay them su buc thiet phai thuc hanh bien phap. Tiep đo, ong lai đe trinh mot buc thu nua trinh bay ve viec thiet lap nghi vien .
Thang 6 nam 1896, Khang Huu Vi (luc nay đang lam o bo Cong) va Luong Khai Sieu lai dang thu đe nghi bien phap. Lan nay nho co thay day Hoang đe la Trang nguyen Ong Đong Hoa , giup đo nen thu moi đen tay Hoang đe .
Sau đo, Khang Huu Vi va Luong Khai Sieu đuoc Hoang đe Quang Tu cho moi vao cung. Khi nghe hai ong trinh bay chu truong bien phap xong, Hoang đe to y rat đong tinh.
Đe van đong cai cach, ngoai viec bien soan sach, Khang Huu Vi con cho ra to Van quoc cong bao, sau đoi thanh Trung ngoai ky van (Van chuong chep viec trong ngoai) vao thang 7 nam 1896 tai Bac Kinh va lap Cuong hoc hoi vao thang sau, roi giao cho Luong Khai Sieu lam Chu but va lam lanh đao hoi.
Phai thu cuu lo so truoc anh huong cua tu tuong duy tan do hoi nay đe ra, nen ra lenh cam vao thang 1 nam 1897. The nhung, cac hoi van hoat đong đuoc bang nhung ten goi khac .
Ngay 11 thang 6 nam 1898 (Mau Tuat), cong cuoc bien phap bat đau bang hang loat cac sac lenh cua Hoang đe, nhu mo truong hoc, lam đuong sat, cai cach che đo thi cu, giam bien che cac to chuc hanh chinh, luyen tap quan đoi theo loi moi, v.v...Trong khoang chua đay ba thang, hon mot tram đao chieu đuoc ban ra, lam cho ca trong trieu lan ngoai tinh xon xao. Đung la "toan bien" va "toc bien" nhu khau hieu đa đe ra.
Luc nay Khang Huu Vi va Luong Khai Sieu đeu đuoc Hoang đe phong chuc Kinh khanh đe co đieu kien lo cho cong viec.
Cuoc bien phap đang tien hanh, thi vap phai su chong đoi manh me cua phai thu cuu (su goi la Hau đang), ma nguoi đung đau la Thai hau Tu Hi.
Đam Tu Đong, mot thanh vien cua phai duy tan, thay Thai hau Tu Hi can tro cong cuoc đoi moi, ben khuyen Hoang đe Quang Tu đoat lay chinh quyen. Hoang đe nghe loi ben trieu Vien The Khai luc đo đang thong linh 7.000 quan ve Bac Kinh ban viec, co y dung quan cua Vien đe bao vay Di Hoa Vien.
Chang may viec đo bi tiet lo (chinh Vien phan Hoang đe Quang Tu, vi thay Tu Hi va phe canh cua ba hay con manh). Thai hau Tu Hi voi vang tro ve Bac Kinh, hop Hoang đe Quang Tu va cac đai than lai. Quat mang tat ca mot hoi, ba tuyen bo rang Hoang đe đau, ba phai thinh chinh tro lai, va sai quan đem giam Hoang đe Quang Tu o Doanh Đai, trong ho Tay Uyen.
Sau đo, ba ban lenh cam si dan dang thu, phe bo cuc Quan bao, đinh chi viec lap hoc hieu, dung lai loi van tam ve đe chon ke si, bo khoa thi đac biet ve kinh te, bo cac tong cuc nong cong thuong, cam hoi hop, cam bao quan va cho truy na cac Chu but...Tom lai la chi trong mot hai tuan, ba đa lam cuoc "toan huy" va "toc huy" cac cai cach cua Hoang đe Quang Tu. Su goi vu đay la Chinh bien Mau Tuat (1898), la Bach nhat Duy tan (Duy tan tram ngay).


= Chay thoat sang Nhat Ban =
Cuoc bien phap bi huy bo, nhung nguoi đe xuong đeu bi quan quan đi lung bat. Nho hay truoc, Khang Huu Vi tron vao su quan Anh Quoc o Thuong Hai, roi sang Đe quoc Nhat Ban. Luong Khai Sieu, sau khi viec xay ra moi tron qua đay. Đam Tu Đong khong chiu tron nen bi giet cung voi nam nguoi nua, đuoc nguoi đoi goi ton la "Luc quan tu" (trong đo co em cua Khang Huu Vi la Khang Quang Nhan).
O Canada, ngay 20 thang 7 nam 1899, Khang Huu Vi lap Bao hoang hoi , chu truong lat đo Thai hau Tu Hi, pho tro Hoang đe Quang Tu len nam lai quyen cai tri. Luong Khai Sieu xuat ban bao Thanh Nghi đe ung ho Hoang đe Quang Tu va cong kich Tu Hi. Tuc gian, Tu Hi yeu cau Đe quoc Anh, Nhat Ban giao ca hai cho ba, nhung khong thanh cong vi ho coi hai ong la pham nhan chinh tri.
Nhung khong lau sau, vi thay cuoc Cach mang Phap (1789 – 1799) va su tranh gianh chinh quyen o cac nuoc thuoc Trung My, Nam My gay nhieu chet choc va hon loan qua; Khang Huu Vi ben đoi Nha Thanh phai cai cach quoc gia theo quan chu lap hien. Luong Khai Sieu theo thay, cho ra to Tan Dan tung bao đe co suy cho chinh the nay .
Viec lam nay cua Khang Huu Vi va Luong Khai Sieu co it nhieu tac dung, boi sau lien quan tam nuoc keo vao Bac Kinh, dan đen hoa uoc Tan Suu (1901), thi Thai hau Tu Hi buoc phai cho khoi phuc lai nhung sac lenh ma cuoc bien phap đa đe ra đe mua chuoc lai long dan luc bay gio đang oan han.
Tuy nhien, viec ban bo Hien phap thi mai đen nam 1908, Nha Thanh moi thuc hien, nhung lien bi che la lap hien hinh thuc, boi quyen vua van con rat lon, ma quyen dan thi rat it.


= Tro ve Trung Quoc roi mat =
Nam 1911, cach mang Tan Hoi thanh cong tai Trung Quoc. Khang Huu Vi tro ve nuoc, lai đe xuong chu truong bao hoang, tuc đinh khoi phuc ngoi vua cho phe đe Pho Nghi. Su goi đay la cuoc van đong "phuc tich".
Nam 1913, ong cho ra tap chi Bat Nhan o Thuong Hai, va lam Hoi truong hoi Khong giao.
Nam 1917, Khang Huu Vi lam quan su cho Truong Huan. Khi Le Nguyen Hong thoai vi, Truong Huan ben đua Pho Nghi tro lai ngoi. Bi Đoan Ky Thuy mang quan ve đanh, Truong Huan thua phai tron vao su quan Ha Lan. Cuoc phuc tich chua đuoc muoi ngay đa cham dut.
Ke tu đo, Khang Huu Vi đi chu du khap nuoc truyen ba Khong giao, viet tho van va đong vai tro "di lao trieu Thanh", lanh mot so tro cap nho cua chinh phu, roi chet co đon tai nha rieng o Thanh Đao (Son Đong) ngay 31 thang 3 nam 1927, tho 69 tuoi.


Tac pham Khang Tu thien (Thien sach cua Khang Tu) gom Noi thien (noi ve cai ly cua troi đat van vat) va Ngoai thien (noi ve ca viec chinh tri, giao duc, nghe thuat, am nhac).
Tan hoc nguy kinh khao (Dung phuong phap hoc moi khao sat nhung bo kinh tra nguy)
Khong Tu cai che khao (Khao ve nhung sua đoi the che cua Khong Tu)
Đai đong thu (Cuon sach ve thuyet đai đong)
Au Chau thap nhat quoc du ky (Chep viec đi choi 11 nuoc chau Au).
Ngoai ra, ong con lam hon nghin bai tho. Theo thong tin trong bo sach Nhung nen van minh the gioi, thi truoc tac cua Khang Huu Vi co toi 139 loai. Sau đuoc Truong Quy Lan o bien tap thanh 3 bo đo la: 

Khang Nam Hai tien sinh di truoc hoi san
Van Moc thao đuong di cao
Van Moc thao đuong di cao ngoai bien


Nhan xet Trong sach Lich su the gioi can đai co đoan lien quan đen Khang Huu Vi nhu sau: 

Khang Huu Vi va mot so cong su cua ong (goi chung la phai Duy tan) đa tich cuc truyen ba tu tuong hoc thuyet chinh tri xa hoi cua giai cap tu san phuong Tay va pho bien khoa hoc tu nhien...Ngoai ra, phai nay con giang nhung đon manh vao he tu tuong hu lau phong kien, đa gay tac dung mo đuong cho cac tu tuong moi đen va phat trien tai Trung Quoc. Anh huong cua phong trao Duy tan con lan sang cac nuoc lang gieng o vung Đong Nam A. Mot so si phu yeu nuoc, qua cac sach cua Khang Huu Vi (va Luong Khai Sieu), đa tiep thu tu tuong cai cach va tro thanh nhung nha Duy tan hoi đau the ky XX.
Noi ve su nghiep van chuong cua ong, hoc gia Nguyen Hien Le viet:

Ve tho, truoc Cach mang Tan Hoi (1911), tho ong co giong hung hon, cam khai, nhiet tinh ai quoc, cuong cuong chien đau...Sau nam nay, tho ong van con giong ai quoc, nhung co tu tuong bao hoang, loi chua chat, khong con hien ngang nhu truoc. Ong cung chu truong nhu Hoang Tuan Hien, tuc giu phong cach cu ma dien ta nhung y canh moi, dung nhieu tieng moi, tuong tuong phong phu, cam tinh bien hoa.
Ve van, tu tuong chu yeu cua ong o cuon "Đai đong thu". Đai y, ong đe nghi diet cac su phan biet ve quoc gia, chung toc, gioi tinh, san nghiep,...đe cho the gioi đuoc đai đong. Ong tin rang he bo quan quyen, đe dan đuoc nam quyen thi su lien hop cac quoc gia se de dang vi dan nuoc nao cung can đuoc yen on lam an...Ngoai ra, ong cung nhao het nhung tu tuong cua Nho, Lao, Phat vao bo Đai đong thu lam cho nguoi đuong thoi theo ong khong noi, che ong la ao tuong, nhung ai cung phai nhan ong co tu tuong khac nguoi, la mot triet gia quan trong thoi Thanh mat, ma tu tuong cach cua ong đang trong, cong lao cua ong voi dan toc đang ke: Ong la nguoi mo đuong cho Cach mang Tan Hoi
Giao su Nguyen Hue Chi, viet:

Ve tho, o thoi ky đau (truoc chinh bien Mau Tuat), hon tho cua ong gan lien voi tu tuong cai luong bien phap duy tan. Tho ong co cai tam tinh cua mot nguoi đon luong gio moi voi niem tin say me vao ly tuong cua minh. O thoi ky thu hai (thoi ky luu vong), nho tam mat đuoc mo rong khap đo đay, ma tho ong vuot khoi nhung kien giai chinh tri, đe đe cap đen nhung hinh anh bao la ve Tan the gioi von chua he co trong tho Trung Hoa truyen thong. Cong phu tu duong tham hau hoc van Đong Tay hoan quyen voi cam hung cua mot thi nhan đa tao nen trong tho ong co giong đieu cua mot ngoi but viet su bang tho lon bac nhat ke tu sau Đo Phu...
Ve tan van cua ong chu yeu la van chinh luan, tuy nhien cung co nhung điem đac sac...Boi ong đa dung dung ly luan chat che, hung hon đe bac bo cuu hoc, đe xuong tan hoc. Van ong giau tam huyet nen co anh huong rong rai mot thoi trong Nho si tri thuc Trung Hoa va cac nuoc chau A


Xem them Quang Tu
Luong Khai Sieu
Bach nhat Duy tan
Đam Tu Đong
Ong Đong Hoa


Chu thich Sach tham khao Duong Quang Ham, Viet Nam van hoc su yeu (ban in lan thu 10). Trung tam hoc lieu xuat ban, Sai Gon, 1968.
Nguyen Hien Le, Đai cuong van hoc su Trung Quoc. Nha xuat ban Tre tai ban 1977.
Nguyen Hien Le, Van hoc Trung Quoc hien đai. Nha xuat ban Van hoc tai ban 1993.
Nguyen Hien Le, Su Trung Quoc (Tap 2 va Tap 3 in chung). Nha xuat ban Van hoa, 1997.
Phan Khoang, Trung Quoc su luoc. Van su hoc xuat ban, Sai Gon, 1970.
Nguyen Hue Chi, muc tu Khang Huu Vi trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.
Vu Duong Ninh - Nguyen Van Hong, Lich su the gioi can đai. Nha xuat ban Giao duc, 2008.
Nhieu nguoi soan, Nhung nen van minh the gioi. Nha xuat ban Van hoa-Thong tin, Ha Noi, 1995.


Lien ket ngoai Khang Huu Vi Luu tru ngay 29 thang 11 nam 2021 tai Wayback Machine tren Tu đien bach khoa Viet Nam