Đao luat Đoc lap Litva (tieng Litva: Lietuvos Nepriklausomybes Nutarimas) la van kien tuyen bo khoi phuc quyen đoc lap cua Litva duoi mot chinh the dan chu, thu đo la Vilnius. Đao luat đuoc Hoi đong Litva nhat tri thong qua vao ngay 16 thang 2 nam 1918 voi chu ky cua tat ca 20 thanh vien. Đao luat la thanh qua cua qua trinh đau tranh gianh đoc lap cua Litva, đuoc the hien trong nhung đao luat nhu đao luat cua Hoi nghi Vilnius va Đao luat ngay 8 thang 1. Đao luat đuoc thong qua trong boi canh Đe quoc Đuc gay suc ep cho Litva lien minh voi Đuc chong lai Đe quoc Nga va đang đong quan tai Litva.
Chinh quyen Đuc cam xuat ban, luu hanh Đao luat Đoc lap va tiep tuc chiem đong Litva. Tinh hinh thay đoi sau khi Đuc bi đanh bai trong Chien tranh the gioi thu nhat vao mua thu nam 1918. Hoi đong Litva gianh quyen kiem soat lanh tho Litva va thanh lap Noi cac Litva đau tien vao thang 11 nam 1918. Litva phat đong khang chien nham bao ve nen đoc lap non tre.
Đao luat Đoc lap Litva la co so phap ly cua nha nuoc Litva đoc lap va xac lap nhung nguyen tac hien phap co ban cua cac ban hien phap cua Litva. Khi Litva tuyen bo li khai khoi Lien Xo vao nam 1990, phong trao đoc lap vien dan Đao luat Đoc lap Litva đe lap luan rang vi Đao luat Đoc lap chua bao gio mat hieu luc phap ly nen Litva chi đang khoi phuc nen đoc lap đuoc xac lap vao nam 1918.


Boi canh lich su Nha nuoc Litva đau tien đuoc xac lap vao nam 1253 khi Mindaugas đang quang Vua Litva.
Sau khi Ba Lan bi Ao, Nga va Pho phan chia lan thu ba vao nam 1795, Litva bi sap nhap vao Đe quoc Nga. Tu the ky 19, ca Litva va Ba Lan bat đau đau tranh gianh đoc lap tu Nga. Litva tham gia noi loan chong lai Nga trong cuoc Khoi nghia thang Muoi mot vao nam 1830 va cuoc Khoi nghia thang Mot vao nam 1863 nhung đeu that bai. Thoi co đen khi Nga va Đuc suy yeu trong Chien tranh the gioi thu nhat.
Tu nam 1915, Đuc chiem đong lanh tho phia tay cua Đe quoc Nga. Sau Cach mang Nga nam 1917, Đuc du đinh thanh lap mot mang luoi nhung nuoc bu nhin doc Trung Au lam vung đem giua Đuc va Nga. Đuc cho phep tien hanh Hoi nghi Vilnius voi hy vong Litva se tuyen bo li khai khoi Nga va lien minh voi Đuc. Tuy nhien, chien luoc cua Đuc phan tac dung: Hoi nghi Vilnius thong qua mot đao luat tuyen bo se thanh lap mot nha nuoc Litva đoc lap va ra yeu sach rang Đuc phai cong nhan Litva thi Litva moi lien minh voi Đuc. Ngay 21 thang 9 nam 1917, Hoi nghi Vilnius bau ra Hoi đong Litva gom 20 thanh vien voi nhiem vu thuc hien đao luat nay. Chinh quyen Đuc cam xuat ban, luu hanh đao luat cua Hoi nghi Vilnius nhung cho phep Hoi đong Litva tien hanh cong viec. Hoi nghi Vilnius cung quyet nghi se thanh lap mot quoc hoi lap hien "do tat ca cu dan cua Litva bau ra theo cac nguyen tac dan chu".


Qua trinh soan thao Đao luat Đoc lap = Đao luat ngay 11 thang 12 =
Đao luat ngay 11 thang 12 la van kien thu hai trong tien trinh soan thao Đao luat Đoc lap. Bo Ngoai giao Đuc soan ban thao đau tien vao ngay 1 thang 12 theo yeu cau cua Thu tuong Đuc Georg von Hertling. Phu thu tuong tiep tuc sua đoi ban thao chung voi mot phai đoan cua Hoi đong Litva, gom Antanas Smetona, Steponas Kairys, Vladas Mironas, Jurgis Saulys, Petras Klimas va Aleksandras Stulginskis. Sau khi thao luan, hai ben thoa hiep ve noi dung cua van kien. Kurt von Lersner, đai dien cua Đuc, yeu cau tat ca thanh vien cua Hoi đong Litva ky ten vao đao luat.
Ngay 11 thang 12, Hoi đong Litva mo phien hop ve ban thao đao luat. Đao luat đuoc thong qua voi 15 thanh vien bieu quyet tan thanh, ba thanh vien bieu quyet khong tan thanh, mot thanh vien bieu quyet trang va mot thanh vien vang mat. Chua xac đinh đuoc lieu tat ca thanh vien cua Hoi đong Litva co ky ten vao đao luat hay khong. Nguyen van cua đao luat bang tieng Đuc va khong co mot ban dich chinh thuc sang tieng Litva. Đai khai Đao luat ngay 11 thang 12 tuyen bo Litva la mot nuoc đoc lap nhung yeu cau chinh phu Đuc bao ho va đe nghi thanh lap mot "lien minh vung chac va lau dai" giua Litva va Đuc. Nguoi dan Litva phan đoi đao luat cua Hoi đong Litva vi cho rang Hoi đong Litva đa vuot tham quyen: đao luat thang 9 cua Hoi nghi Vilnius đa xac đinh chi quoc hoi lap hien moi đuoc quyet đinh ve nhung van đe quan trong cua đat nuoc nhung Đao luat ngay 11 thang 12 lai quy đinh Litva se ky cac đieu uoc ve quan su, van chuyen, hai quan va tien te voi Đuc.


= Đao luat ngay 8 thang 1 =

Khi Đuc va Nga bat đau hoa đam vao nam 1918, chinh phu Đuc yeu cau đai dien cua Litva soan thao hai thong tri: thong tri gui Nga se tuyen bo cat đut quan he voi Nga nhung khong đe cap viec lien minh voi Đuc; thong tri gui Đuc se nhac lai Đao luat ngay 11 thang 12. Hoi đong Litva quyet đinh sua lai Đao luat ngay 11 thang 12. Trong phan đau tien, Hoi đong Litva bo sung yeu cau trieu tap quoc hoi lap hien va xac đinh nha nuoc Litva se co mot chinh the dan chu, von đa đuoc Hoi nghi Vilnius quyet đinh nhung khong đuoc them vao Đao luat ngay 11 thang 12. Phan thu hai ve viec thanh lap "mot lien minh vung chac va lau dai voi Đuc" bi luoc bo. Hoi đong Litva thong qua thong tri vao ngay 8 thang 1 nam 1918, cung ngay Tong thong My Woodrow Wilson tuyen bo Muoi bon Điem. Ve noi dung thi Đao luat ngay 8 thang 1 la tien than cua Đao luat Đoc lap.
Tuy nhien, chinh quyen quan quan Đuc bac bo nhung đieu sua đoi cua Hoi đong Litva. Ngay 26 thang 1, Hoi đong Litva buoc phai thong qua hai thong tri theo yeu cau cua Đuc dua vao Đao luat ngay 11 thang 12. Bon thanh vien cua Hoi đong Litva – Mykolas Birziska, Steponas Kairys, Stanisław Narutowicz va Jonas Vileisis – tu chuc vi phan đoi viec Hoi đong Litva nhuong bo truoc yeu sach cua Đuc. Chu tich Hoi đong Litva Litva Antanas Smetona cung tu chuc mac du ung ho Đao luat ngay 11 thang 12. Jonas Basanavicius đuoc bau lam chu tich moi.


= Đao luat Đoc lap =
Đuc tu choi cong nhan quyen đoc lap cua Litva va khong moi phai đoan Litva tham gia y kien ve Hoa uoc Brest-Litovsk giua Lien minh Trung tam va Nga Xo viet. Trong phien hop chung duy nhat giua Hoi đong Litva va đai dien cua Đuc, ben Đuc neu ro Hoi đong Litva chi co quyen tu van cho Đuc ma khong đuoc quyet đinh viec gi. Phe chu truong đoc lap trong Hoi đong Litva thang the va bat đau van đong moi lai nhung cuu thanh vien, sua lai nhung đao luat truoc cua Hoi đong Litva theo huong đoc lap hoan toan.

Bon cuu thanh vien yeu cau Hoi đong Litva can cu vao Đao luat ngay 8 thang 1 va luoc bo viec lien minh voi Đuc trong du thao đao luat. Sau mot vai tuan tranh luan soi noi, du thao đao luat đuoc hoan thanh vao 10 gio sang ngay 15 thang 2, gom noi dung cua Đao luat ngay 8 thang 1 đuoc nhuan sac, loi tuyen bo bo va loi thong tri đuoc soan vao ngay 1 thang 2. Loi tuyen bo va loi thong tri khong co gia tri phap ly va khong thay đoi y nghia cua van kien. 12:30 chieu ngay 16 thang 2 nam 1918, ca 20 thanh vien Hoi đong Litva tap hop tai so 30 đuong Didzioji o Vilnius. Hoi đong Litva nhat tri thong qua phan đau tien gom hai đoan van. Phan thu hai, bon cuu thanh vien phan đoi hai chu "sau cung" trong cach dien đat nhiem vu, quyen han cua Quoc hoi lap hien ("... nen tang cua Nha nuoc Litva va quan he cua Nha nuoc Litva voi nhung nuoc khac se do Quoc hoi lap hien quyet đinh sau cung ..."), lo ngai rang Hoi đong Litva se lay no lam co đe soan đoat quyen han cua Quoc hoi lap hien. Đa so thanh vien cho rang hai chu đo chi the hien cac quyet đinh cua Quoc hoi lap hien la cuoi cung. Toan the Hoi đong Litva nhat tri thong qua Đao luat Đoc lap nhung khong tranh thu đuoc su ung ho hoan toan cua bon cuu thanh vien.


Toan van Đao luat Đoc lap Litva Qua trinh soan thao Đao luat Đoc lap Ghi chu: mau cua cac o tuong ung voi mau cua cac dong o tren.


Ket qua = Litva =

Đao luat Đoc lap đuoc chuyen đen cac đang trong Nghi vien Đe quoc Đuc. Ngay 18 thang 2, toan van Đao luat đuoc đang tren cac to bao Đuc, bao gom Das Neue Litauen, Vossische Zeitung, Tagliche Rundschau va Kreuzzeitung. Mot ban dich tieng Litva đuoc chuan bi đe đang tren cac to bao Litva, nhat la Lietuvos aaidas, la co quan ngon luan cua Hoi đong Litva do Antanas Smetona thanh lap. Tuy chinh quyen Đuc cam xuat ban Đao luat Đoc lap va tich thu phan lon so bao, Petras Klimas, tong bien tap to bao, giau đuoc 60 ban.
Ngay 3 thang 3 nam 1918, Đuc va Nga Xo viet ky Hoa uoc Brest-Litovsk. Đuc tuyen bo cac nuoc Baltic đeu thuoc vung anh huong cua Đuc va Nga tuyen bo tu bo moi quyen loi đoi voi vung Baltic. Ngay 23 thang 3, Đuc cong nhan quyen đoc lap cua Litva can cu vao Đao luat ngay 11 thang 12. Tuy nhien, thuc te la Hoi đong Litva van bi gay tro ngai trong viec thanh lap chinh quyen. Tinh hinh thay đoi sau khi Đuc bi đanh bai vao mua thu nam 1918 va trai qua Cach mang Đuc. Ngay 2 thang 11, Hoi đong Litva thong qua hien phap lam thoi đau tien va giao chinh quyen cho mot uy ban thuong truc gom ba nguoi. Augustinas Voldemaras đuoc moi thanh lap Noi cac Litva đau tien. Phai mat mot vai nam Litva moi đuoc quoc te cong nhan hoan toan. Hoa Ky cong nhan quyen đoc lap cua Litva vao ngay 28 thang 7 nam 1922.


= Đao luat Đoc lap =
Ban goc cua Đao luat Đoc lap đuoc giao cho Jonas Basanavicius cat giu va khong đuoc trung bay cong khai; su ton tai cua ban goc đuoc đe cap lan đau tien trong bao chi vao nam 1933. Ban sao cua Đao luat Đoc lap đuoc luu tru tai kho luu tru cua tong thong. Sau khi Litva bi Lien Xo xam luoc vao ngay 15 thang 6 nam 1940, ban sao bi that lac. Ca hai ban goc va ban sao đeu bi that lac sau Chien tranh the gioi thu hai. Nam 2006, mot nhom ky su do tim trong tuong nha cua Petras Vileisis phat hien hai ban sao tu nam 1928 va nam 1933. Ban sao nam 1928 gan giong voi ban goc cua Đao luat Đoc lap do giu nguyen nhung loi chinh ta trong ban goc va co phong nen "nhieu", con ban sao nam 1933 thi đa đuoc "nhuan sac".
Nam 2017, doanh nhan nguoi Litva Darius Mockus tuyen bo se tang 1 trieu Euro cho bat cu ai tim đuoc ban goc cua Đao luat Đoc lap va chuyen giao cho Nha nuoc Litva truoc ngay 16 thang 2 nam 2018, la ngay ky niem 100 nam đoc lap Litva. Ngay 29 thang 3 nam 2017, Liudas Mazylis, giao su Đai hoc Vytautas Magnus, tuyen bo đa tim đuoc ban goc viet tay bang tieng Litva cua Đao luat Đoc lap, co chu ky cua ca 20 thanh vien Hoi đong Litva, ban tieng Đuc va Đao luat ngay 11 thang 12 nam 1917 voi chu ky cua 19 thanh vien trong Cuc Luu tru Chinh tri Bo Ngoai giao Đuc tai Berlin. Ngay hom sau, Đuc xac nhan nguon goc cua ba van ban. Ngay 7 thang 10 nam 2018, Bo truong Bo Ngoai giao Litva Linas Linkevicius va Bo truong Bo Ngoai giao Đuc Sigmar Gabriel ky ket mot thoa thuan quy đinh ban goc cua Đao luat Đoc lap se đuoc trung bay tai noi ky Đao luat Đoc lap trong thoi han 5 nam. Ngay 22 thang 12 nam 2017, mot nhom chuyen gia tu Trung tam Phap y Canh sat Litva xac nhan chu viet cua ban viet tay thuoc ve Jurgis Saulys, mot trong nhung nguoi ky Đao luat Đoc lap. Trong cung ngay, nha su hoc Darius Antanavicius cong bo phat hien mot ban khac trong Van kho Tong toa Vatican gui Toa Thanh, đuoc viet bang tieng Đuc va co chu ky cua Antanas Smetona, Jonas Vileisis, Jurgis Saulys va Justinas Staugaitis.


= Nhung nguoi ky Đao luat Đoc lap =
Hau het nhung nguoi ky Đao luat Đoc lap đeu tiep tuc tham gia chinh tri, đoi song van hoa cua Litva. Jonas Vileisis trung cu vao quoc hoi Litva va la thi truong cua Kaunas, thu đo lam thoi cua Litva. Saliamonas Banaitis hoat đong trong linh vuc tai chinh va thanh lap mot vai ngan hang. Antanas Smetona va Aleksandras Stulginskis ve sau tro thanh tong thong cua Litva. Jonas Basanavicius, chu tich Hoi đong Litva, quay tro lai nghien cuu ve van hoa, truyen thong dan gian Litva. Nam nguoi qua đoi truoc khi Chien tranh the gioi thu hai no ra; ba nguoi qua đoi khi Litva bi Đuc Quoc Xa chiem đong. Nhung nguoi tu choi di cu sau khi Litva bi Lien Xo chiem đong đeu bi bat lam tu chinh tri.
Aleksandras Stulginskis va Petras Klimas bi chinh quyen Lien Xo đay ra Siberia nhung song sot va tro ve Litva. Pranas Dovydaitis va Vladas Mironas cung bi đay ra Siberia va qua đoi trong tu. Kazys Bizauskas bien mat tren đuong đen mot nha tu Lien Xo tai Minsk vao mua he nam 1941; kha nang la ong đa bi ban chet cung voi nhung tu nhan khac. Donatas Malinauskas bi truc xuat ra Nga vao ngay 14 thang 6 nam 1941 trong vu truc xuat thang Sau.
Mot vai nguoi ky Đao luat Đoc lap di cu sau khi Litva bi Lien Xo chiem đong. Jurgis Saulys va Kazimieras Steponas Saulys qua đoi tai Thuy Si. Antanas Smetona, Mykolas Birziska va Steponas Kairys đinh cu o Hoa Ky va đuoc mai tang o đo.


Di san Đao luat Đoc lap Litva tuyen bo tai lap (atstatyti) nha nuoc Litva tren co so ke thua nha nuoc Đai cong quoc Litva trong lich su, khac voi đao luat cua Hoi nghi Vilnius tuyen bo thanh lap (sudaryti) mot nha nuoc Litva. Tuy nhien, nha nuoc Litva moi chi bao gom nhung lanh tho thuoc dan toc Litva (ngoai tru vung Vilnius co đa so la nguoi Ba Lan) va co mot chinh the dan chu. Đao luat tuyen bo cham dut quan he giua Litva va Đuc, Nga va Ba Lan, la ba nuoc co muu đo đoi voi lanh tho Litva. Tuy khong đe cap truc tiep nhung Đao luat Đoc lap tu bo viec khoi phuc Lien bang Ba Lan va Litva.

Đao luat Đoc lap la co so phap ly cua nha nuoc Litva đuong đai trong giai đoan giua hai the chien va tu nam 1990. Đao luat Đoc lap la mot yeu to then chot cua no luc li khai khoi Lien Xo vao nam 1990. Đao luat Tai thiet lap Nha nuoc Litva tuyen bo:Đao luat Đoc lap ngay 16 thang 2 nam 1918 cua Hoi đong Litva va phap lenh Quoc hoi lap hien (Seimas) ngay 15 thang 5 nam 1920 ve viec tai lap Nha nuoc Litva dan chu chua bao gio mat hieu luc phap ly va cau thanh nen tang hien phap cua Nha nuoc Litva.

Đao luat Đoc lap Litva va Đao luat Tai thiet lap Nha nuoc Litva la van kien quan trong nhat cua Litva trong the ky 20.
Ngay 16 thang 2 la mot ngay le chinh thuc cua Litva. Le ky niem vao nam 2014 co nhung hoat đong nhu đat hoa tai phan mo cua nhung nguoi ky Đao luat Đoc lap trong Nghia trang Rasos, trao tang Giai thuong Van hoa va Nghe thuat Quoc gia Litva, le thuong co ba nuoc Baltic tai Quang truong Daukantas, cac buoi hoa nhac tai Quang truong Thanh đuong va khan phong cua Hiep hoi Giao huong Quoc gia Litva va le thap 16 ngon lua doc Đai lo Gediminas.
Nam 1992, Litva thanh lap Giai Jonas Basanavicius đe tang nhung cong trinh xuat sac trong linh vuc dan toc hoc va van hoa, đuoc xet va cong bo 5 nam mot lan.


Xem them Vuong quoc Litva (1918)
Đao luat Tai thiet lap Nha nuoc Litva


Ghi chu Tham khao Thu muc Ashbourne, Alexandra (1999). Lithuania: The Rebirth of a Nation, 1991–1994. Lexington: Lexington Books. tr. 11. ISBN 978-0-7391-0027-1.