Han Tuyen Đe (chu Han: 漢宣帝; 91 TCN - 49 TCN), huy Luu Tuan (劉詢), la vi Hoang đe thu 10 cua nha Tay Han trong lich su Trung Quoc, tri vi tu nam 74 TCN đen nam 49 TCN, tong cong 25 nam. Cuoc đoi cua ong truoc khi len ngoi đay ly ky va thang tram.
Duoi thoi gian Han Tuyen Đe, Trieu đai nha Han duy tri đuoc su thinh tri va mo rong kinh te cung nhu quan su. Vi xuat than tu nho chiu canh ngheo nan, Tuyen Đe biet ro su co cuc cua dan chung, ong cho giam thue, giam nhe hinh phat. Voi bo may quan lai, ong mo mang rong hon, chon nhung nguoi co tai sung vao lam quan, chinh quyen ngay cang vung manh. Su cu goi thoi đai cua ong va Han Chieu Đe la Chieu Tuyen chi tri (昭宣之治).
Ong con chu truong thau tom quyen luc vao tay minh, bang viec giam đi cac the luc ngoai thich cong than, noi tieng nhat la viec triet ha toan bo nguoi nha cua Hoac Quang (霍光), đai danh than pho ta cho Han Chieu Đe va nhung nam đau thoi cua ong. Du viec nay mot phan do ho Hoac co tham vong phan loan khi giet Hua Hoang hau đe lap Hoac Thanh Quan lam Hau va am muu tao phan, nhung hanh đong xu tu toan bo than thuoc ho Hoac cua Tuyen Đe van bi su gia cho rang ong đa qua tan nhan va that su đa bat cong voi cong lao cua Hoac Quang.
Nam 49 TCN, Tuyen Đe bang ha, con trai la Luu Thich ke vi, tuc Han Nguyen Đe.


Tieu su Han Tuyen Đe nguyen danh la Luu Benh Di (劉病已), la chau 4 đoi cua Han Vu Đe Luu Triet, ong noi la Le Thai tu Luu Cu cua Han Vu Đe. Cha ong la Luu Tien (劉进), con trai cua Le Thai tu, me la Vuong Ong Tu.
Han Vu Đe ve gia tin dung hoan quan Giang Sung. Do co hiem khich, Giang Sung vu ham me con Ve Hoang hau va Thai tu Luu Cu, khien Thai tu so hai noi day lam loan khong thanh va bi giet, đo goi la an Vu co. Cha me Benh Di đeu bi giet. Hai nguoi chu cua Benh Di phai tu tu. Ve Hoang hau cung that co chet. Tuy nhien Benh Di đuoc tha, chi bi ha nguc, luc đay Benh Di chi moi may thang. Quan coi nguc Binh Cat (丙吉) von la thuoc ha cu cua Thai tu, biet ro Le Thai tu vo toi nen đa cuu mang đua be va cho nu tu Ho To (胡組) va Quach Trung Khanh (郭徵卿) lam vu nuoi, con Binh Cat thuong hay đen nha lao đe trong nom. Sau đo Han Vu Đe nghe tin co điem thien tu trong nha nguc nen sai nguoi giet sach pham nhan, may ma Cat kip thoi cam chan su gia cho đen khi Han Vu Đe hoi loi va thu hoi thu hoi menh lenh. Cat sau đo lien cho Ho Thi đem Benh Di đen Truong An, tim đuoc me cua Thai tu phi la Trinh Quan (貞君) cung nguoi ho hang Su Cung (史恭) vi vay đa giao Benh Di cho Trinh Quan nuoi Benh Di ho. Vai nam sau, Han Chieu Đe nghe noi hau nhan dong doi Le Thai tu con song, ben cho tim kiem va ban chieu sac phong Luu Benh Di lam Hoang truong ton va ra lenh cho hoan quan Truong Ha (張賀) nuoi duong.
Đen nam 76 TCN, Truong Ha cho Benh Di cuoi con gai cua hoan quan duoi quyen la Hua Quang Han (許廣漢), sau nay tro thanh hoang hau Hua Binh Quan. Quang Han truoc đay lay nham yen ngua cua nguoi khac, bi toi phai chiu cung hinh (thien), luc đo đa co Hua Binh Quan. Hua Binh Quan co nhan sac, khi nay khoang muoi may tuoi, đuoc hua ga cho con trai cua Noi gia lenh Au Hau thi, nhung chua kip xuat gia thi nguoi chong đa chet. Me cua Hua Binh Quan ben đem con gai dan đi coi boi, đoan đuoc rang Hua thi tat phai ga cho quy nhan, me cua Binh Quan nghe the ma sung suong. Truong Ha nghe noi Hua Quang Han co co con gai xinh đep, ben noi vao:"Hoang tang ton tuy đia vi bi hen, nhung cung la ho hang gan cua đuong kim Hoang đe, tuong lai it nhat cung la Quan noi hau, co the gui gam con gai cho y!", Quang Han nghe the moi xin cuoi Binh Quan cho Benh Di. Tien cuoi hoi va sinh vat đeu do Truong Ha lo lieu. Benh Di đuoc nha vo chu cap, đuoc hoc Tu thu, Ngu kinh va to ra la nguoi thong minh nhay ben, thinh thoang ong đuoc Han Chieu Đe trieu vao chau. Sau đo đuoc sac phong lam Duong Vo hau.
Nam 74 TCN, Han Chieu Đe bang ha, khong co con trai noi doi nen đai than phu chinh Hoac Quang lap Xuong Ap vuong Luu Ha len ngoi. Nhung Luu Ha khi len ngoi lai an choi sa đoa, chi trong 27 ngay đa pham 1127 đieu xau. Hoac Quang va trieu than thay vay ben tau len Thuong Quan hoang thai hau (cung la chau ngoai cua Hoac) phe Luu Ha va đuoi ve nuoc Xuong Ap. Nhieu đai than muon lap Quang Lang vuong Luu Tu, anh cua Han Chieu Đe va con trai duy nhat con song cua Han Vu Đe len lam vua, nhung Hoac Quang khong thich Luu Tu nen quyet lap Duong Vo hau Luu Benh Di, khi đo 17 tuoi, len ngoi, tro thanh Han Tuyen Đe trong lich su. Luc đo Luu Benh Di đoi ten thanh Luu Tuan.
Co 3 ly do chinh cho viec Hoac Quang lap Luu Tuan len ngoi:

Thu nhat: Luu Tuan la dong doi đich ton truc he cua Han Vu Đe.
Thu hai: Luu Tuan con tre va chua co kinh nghiem chinh tri nen Hoac Quang co the de dang kiem soat hoang đe, thao tung trieu chinh.
Thu ba: Luu Tuan đuoc xem la ho hang xa cua Hoac Quang (anh cung cha cua ong la Hoac Khu Benh, chau Ve Hoang hau, tang to mau cua Luu Tuan). Đac biet, Luu Tuan con mang danh phan con re cua Hoac Quang (lay Hoac Thanh Quan) nen ong muon con gai minh se tro thanh Hoang hau Đai Han.


Cai tri = Đoi noi =
Luu Tuan đuoc su sach mo ta la nguoi tinh thong Đao Lao va it chuong Nho giao.
Khi lam vua, Tuyen Đe chu trong viec dung nguoi tai, ap dung nhung chinh sach khoan thu suc dan, giam nhe cac khoan thue khoa va mo mang giao duc. Nho đo, nha Han tiep tuc thoi ky thinh tri sau Vu Đe va Chieu Đe.
Đe cung co bo may hanh chinh, Tuyen Đe thuc hien tuyen lua quan lai mot cach chat che, nhat la quan thu cac quan va quan lai bac cao. Mat khac, ong tang bong loc cua cac quan bac thap len gap ruoi.
Tuy lam đuoc nhieu viec co loi cho quoc gia nhung Tuyen Đe cung pham phai sai lam. Ong nghe loi giem pha va giet hai cac hien than nhu Han Dien Tho, Trieu Nghiem Than, Duong Uan, Cai Quang Tien.


= Đoi ngoai =
Đe yen on bien gioi phia bac, Tuyen Đe giu chinh sach than thien voi Hung No. Luc đo Hung No xay ra noi loan: Thien vu Ho Han Ta bi anh la Chat Chi đanh bai, muon giao hao voi nha Han, ben viet thu xin gap Tuyen Đe. Tuyen Đe nhan loi. Khi Ho Han Ta đen, ong than hanh ra đon tiep ngoai thanh Truong An va mo yen tiec chieu đai. Sau đo Ho Han Ta o lai Truong An hon 1 thang.
Khi Ho Han Ta tro ve, Han Tuyen Đe sai 1 van quan đi ho tong ve đen tan Mac Nam va bieu hon 30 van đau luong.
Nho chinh sach hoa hoan cua Tuyen Đe, khong chi Hung No ma nhieu quoc gia khac o Tay Vuc cung than thien voi nha Han.


Tru ho Hoac Đai than Hoac Quang đuoc Han Vu Đe uy nhiem lam phu chinh qua 3 đoi vua, co nhieu cong lao va to ra long quyen. Ngoai viec đua chau gai vao lam vo Han Chieu Đe truoc đay, đoi voi Han Tuyen Đe, gia đinh ho Hoac cung tim cach gay anh huong đe khong che. Vo Hoac Quang mua chuoc ngu y đau đoc giet chet vo Tuyen Đe la Hoang hau Hua Binh Quan va đua con gai la Hoac Thanh Quan vao cung thay cho. Tu đo uy the ho Hoac trong trieu cang lon.
Sau khi Hoac Quang qua đoi, con chau ong đuoc vao trieu lam quan, the luc ngay mot lon. Tuyen Đe cung co y đinh tieu diet đe tru hau hoa va tra thu cho Hua Hoang hau, đa ra lenh đieu tra ve cai chet cua Hua Hoang hau truoc đay va triet tieu quyen luc cua ho Hoac, phong Hoac Vu lam Đai Tu ma nhung khong co thuc quyen, Trieu Binh (con re Hoac Quang) cung bi đoat binh quyen. Ngoai ra, Tuyen Đe con thay het toan bo cam quan trong cung Vi Uong va Truong Nhac đe đe phong.
Gia toc ho Hoac lo so tim cach tra thu, len ke hoach giet Luu Thich, Thua tuong Nguy Tuong va Xuong Thanh quan Hua Quang Han (cha Hua Hoang hau) va phe bo Tuyen Đe đe đua Hoac Son lam thien tu.
Thang 7, nam 66 TCN, viec nay bi lo, Tuyen Đe ra lenh bat chem ngay Hoac Ngau, chem ngang lung Hoac Vu (anh cua Hoac Thanh Quan) va bat Hoac Son, Hoac Van tu sat. Toan bo gia toc ho Hoac bi giet hai, chi con nguoi con re cua Hoac Quang la Kim Thuong do biet viec to cao nen đuoc xa mien. Hoang hau Hoac Thanh Quan bi phe, đay vao cung Chieu Thai, đen nam 56 TCN thi tu sat. Tong cong, trong vu an ho Hoac, co toi hon 1000 nguoi bi lien luy va bi sat hai. Con thi the Hoac Quang bi chuyen sang Chu Lien.
Ve sau duoi thoi Han Binh Đe, nam 2, đe tuong nho Hoac Quang, Binh Đe đa phong cho nguoi chau chat cua em ong la Hoac Duong lam Bac Luc hau đe lo viec te tu cho ong.


Qua đoi Nam 49 TCN, Han Tuyen Đe bang ha, huong duong 42 tuoi. Ong o ngoi 25 nam, dung cac nien hieu:

Nguyen Binh (74 TCN) 
Ban Thuy (本始, 73-70 TCN)
Đia Tiet (地节, 69-66 TCN)
Nguyen Khang (元康, 65-61 TCN)
Than Tuoc (神爵, 61-58 TCN) 
Ngu Phuong (五凤, 57-54 TCN)
Cam Lo (甘露, 53-50 TCN)
Hoang Long (黄龙, 49 TCN)
Ong đuoc ton mieu hieu la Trung Tong (中宗), thuy hieu la Hieu Tuyen Hoang đe (孝宣皇帝), thuong goi la Han Tuyen Đe.
Han Tuyen Đe mat, Thai tu Luu Thich nam đo 27 tuoi len ngoi, tuc la Han Nguyen Đe.


Gia quyen Than phu: Đieu hoang khao Luu Tien (悼皇考刘进, 113 TCN - 91 TCN), con Le thai tu Luu Cu thoi Han Vu Đe, bi xu tram vi hoan Vu co.
Than mau: Đieu Hoang hau Vuong Ong Tu (悼皇后王翁须, ? - 91 TCN).
Hau phi:
Cung Ai Hua Hoang hau (恭哀许皇后, 89 TCN - 71 TCN), ten goi Hua Binh Quan (许平君), nguoi Xuong Ap, con gai cua Hua Quang Han (許廣漢). So phong Tiep du (婕妤), sau phong Hoang hau. Ba bi nha ho Hoac am hai, sau Han Tuyen Đe vi tra thu cho ba ma xu tu ca ho. Sinh ra Han Nguyen Đe Luu Thich.
Phe Hoang hau Hoac Thanh Quan (霍成君, 87 TCN - 54 TCN), con gai đai danh than Hoac Quang. Bi phe nam 66 TCN do lien quan vu an nha ho Hoac, Tuyen Đe ra chi giam vao lanh cung, ve sau bi buoc tu sat.
Hieu Tuyen Vuong Hoang hau (孝宣王皇后, ? - 16 TCN), con gai cua Quan noi hau Vuong Phung Quang (王奉光). Thoi Nguyen Đe đuoc ton lam Cung Thanh Thai hau (邛成太后).
Truong tiep du (張婕妤).
Ve tiep du (衛婕妤).
Cong Ton tiep du (公孫婕妤), sau ton phong lam Đong Binh vuong Thai hau (東平王太后).
Nhung tiep du (戎婕妤), sau ton phong lam Trung Son vuong Thai hau (中山王太后).
Hoa tiep du (華婕妤).
Luong my nhan (梁美人).
Hoang tu:
Han Nguyen Đe Luu Thich (劉詢), me Hua Hoang hau
Hoai Duong Hien vuong Luu Kham (淮阳宪王劉欽; ? - 27 TCN), me Truong tiep du.
So Hieu vuong Luu Hieu (楚孝王劉囂; ? - 25 TCN), me Ve tiep du.
Đong Binh Tu vuong Luu Vu (东平思王劉宇; ? - 19 TCN), me Cong Ton tiep du.
Trung Son Ai vuong Luu Canh (中山哀王劉竟; ? - 35 TCN), me Nhung tiep du.
Hoang nu:
Quan Đao Cong chua Luu Thi (館陶公主劉施), me la Hoa tiep du, sau Hoac Hoang hau nhan nuoi. Ha gia Vu Vinh (于永), la con trai cua Thua tuong Vu Đinh Quoc (于定国).
Kinh Vu Cong chua (敬武公主), me khong ro. ha gia Truong lam (張臨), tang ton cua Truong An The (張安世); sinh ha Truong Phong (张放). Sau Truong Lam chet, tai gia Trieu Kham (赵钦), la chau cua Trieu Sung Quoc (赵充国). Trieu Lam chet, lai tai gia Tiet Tuyen (薛宣). Ve sau Tiet Tuyen bi toi, mien tuoc hau va quay ve Co quan, cong chua đuoc luu lai kinh su. Vuong Mang chuyen quyen, cong chua di nghi Mang khien Mang ha sat Cong chua.


Xem them O Long Thien tu
Han Vu Đe
Hoac Quang


Tham khao Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Hoa, Nha xuat ban Giao duc


Chu thich