Bi (tieng Ha Lan: Belgie [ˈbɛlɣijə] ; tieng Phap: Belgique [bɛlʒik] ; tieng Đuc: Belgien [ˈbɛlɡiən] ; tieng Anh: Belgium), ten chinh thuc la Vuong quoc Bi, la mot quoc gia co chu quyen tai Tay Au. Bi co bien gioi voi Phap, Ha Lan, Đuc, Luxembourg, va co bo bien ven bien Bac. Đay la mot quoc gia co dien tich nho, mat đo dan so cao, dan so khoang 11 trieu nguoi. Bi thuoc ca hai vung van hoa chau Au German va chau Au Latinh, voi hai nhom ngon ngu chinh: Tieng Ha Lan hau het đuoc noi tai cong đong nguoi Vlaanderen, đay la ban ngu cua 59% dan so; tieng Phap hau het đuoc noi trong cu dan vung Wallonie va la ban ngu cua khoang 40% dan so; ngoai ra co khoang 1% dan so la nguoi noi tieng Đuc.
Ve mat lich su, Bi nam tai mot khu vuc đuoc goi la Cac vung đat thap (Nederlanden), lon hon mot chut so voi lien minh Benelux hien nay. Khu vuc nay đuoc goi la Belgica trong tieng Latinh theo ten tinh Gallia Belgica cua La Ma (Roma). Tu cuoi thoi Trung co cho đen the ky XVII, khu vuc Bi la mot trung tam thuong nghiep va van hoa thinh vuong va co tinh chat the gioi. Tu the ky XVI cho đen khi Bi đoc lap tu Ha Lan bang Cach mang Bi vao nam 1830, khu vuc nay tro thanh chien truong giua cac cuong quoc chinh tai chau Au, do đo đuoc menh danh la "Chien truong cua chau Au", danh tieng nay đuoc cung co trong hai the chien cua the ky XX.
Ngay nay, Bi theo che đo quan chu lap hien lien bang, co mot he thong nghi vien. Quoc gia nay đuoc chia thanh ba vung va ba cong đong ton tai canh nhau. Hai vung lon nhat la Vlaanderen tai mien bac co cu dan noi tieng Ha Lan, va Wallonie tai mien nam co hau het dan chung noi tieng Phap. Vung Thu đo Bruxelles co quy che song ngu chinh thuc, va đuoc vung Vlaanderen bao quanh. Cong đong noi tieng Đuc nam tai mien đong Wallonie. Cac xung đot ve đa dang ngon ngu va chinh tri lien quan tai Bi đuoc phan anh trong lich su chinh tri va he thong quan ly phuc tap tai đay, voi sau chinh quyen khac nhau.
Bi tham gia cach mang cong nghiep, va trong the ky XX tung so huu mot so thuoc đia tai chau Phi. Nua sau the ky XX co dau an la gia tang cang thang giua cac cong dan noi tieng Ha Lan va noi tieng Phap, đuoc thuc đay do khac biet ve ngon ngu va van hoa cung nhu phat trien kinh te khong đong đeu cua Vlaanderen va Wallonie. Su đoi lap lien tuc nay dan đen mot vai cai cach sau rong, ket qua la chuyen đoi Bi tu mot nha nuoc đon nhat sang nha nuoc lien bang trong giai đoan tu 1970 đen 1993. Bat chap cac cai cach nay, cang thang giua cac nhom van ton tai; chu nghia ly khai co quy mo đang ke tai Bi, đac biet la trong cong đong Vlaanderen; ton tai phap luat ve ngon ngu gay tranh luan trong cac khu tu quan đa ngon ngu.
Bi la mot trong sau quoc gia sang lap cua Lien minh chau Au, va la noi đat tru so cua Uy ban chau Au, Hoi đong Lien minh chau Au, Hoi đong chau Au va Nghi vien chau Au va nhieu to chuc quoc te lon khac. Bi cung la mot thanh vien sang lap cua Khu vuc đong euro, NATO, OECD va WTO, va la bo phan cua Lien minh Benelux va Khu vuc Schengen. Bi la mot quoc gia phat trien, co kinh te thu nhap cao voi trinh đo tien tien, va đuoc phan loai la "rat cao" trong chi so phat trien con nguoi.


Ten goi Ten goi cua nuoc Bi trong tieng Viet bat nguon tu ten goi cua nuoc Bi trong tieng Trung. Trong tieng Trung nuoc Bi đuoc goi la "比利時" (Bilishi, am Han Viet: Bi Loi Thoi). Ten goi "Bi" trong tieng Viet la goi tat cua "Bi Loi Thoi". Tieng Viet cuoi the ky 19 con phien am đia danh nay la Bac Loi Thi.
Quoc hieu nuoc Bi (tieng Ha Lan: Belgie [ˈbɛlɣijə] ; tieng Phap: Belgique [bɛlʒik] ; tieng Đuc: Belgien [ˈbɛlɡiən] ) bat nguon tu Gallia Belgica, ten goi cua mot tinh cua La Ma o phan cuc bac cua Gallia noi nguoi Belgae sinh song.


Lich su = Tien đoc lap =
Truoc khi nguoi La Ma (Roma) xam chiem khu vuc vao nam 100 TCN, đay la noi cu tru cua nguoi Belgae, pha tron giua cac dan toc Celt va German. Cac bo lac Frank thuoc nhom German dan di cu đen trong the ky V, đua khu vuc vao pham vi cai tri cua cac quoc vuong Meroving. Thay đoi tung buoc ve quyen luc trong the ky VIII khien vuong quoc cua nguoi Frank phat trien thanh Đe quoc Caroling.
Hiep uoc Verdun nam 843 phan chia khu vuc giua Trung Frank va Tay Frank, khu vuc nay tro thanh mot tap hop cac thai ap co tinh đoc lap it nhieu, va la chu hau cua Quoc vuong Phap hoac cua Hoang đe La Ma Than thanh. Nhieu thai ap trong so nay thong nhat thanh Nederlanden thuoc Bourgogne trong cac the ky XIV va XV.
Hoang đe Karl V mo rong lien minh ca nhan cua Muoi bay tinh trong thap nien 1540, khien no vuot xa khoi mot lien minh ca nhan theo sac lenh nam 1549 va gia tang anh huong cua ong đoi voi Lanh đia Than vuong-Giam muc Liege.
Chien tranh Tam muoi Nam (1568–1648) phan chia Cac Vung đat thap thanh Cac tinh Lien hiep (Belgica Foederata trong tieng Latin, "Nederlanden Lien bang") va Mien Nam Nederlanden (Belgica Regia, "Nederlanden Hoang gia"). Mien Nam Nederlanden nam duoi quyen cai tri lien tiep cua gia toc Habsburg Tay Ban Nha va Habsburg Ao, bao gom hau het lanh tho nay la Bi. Đay la chien truong trong hau het chien tranh Phap-Tay Ban Nha va Phap-Ao vao the ky XVII-XVIII.
Sau cac chien dich trong nam 1794 cua Chien tranh Cach mang Phap, Đe Nhat Cong hoa Phap sap nhap Cac vung đat thap, ke ca cac lanh tho chua tung do gia toc Habsburg cai tri tren danh nghia nhu Lanh đia Than vuong-Giam muc Liege, ket thuc quyen cai tri cua Ao trong khu vuc. Cac vung đat thap thong nhat thanh Vuong quoc Lien hiep Ha Lan (Nederlanden) khi Đe Nhat Đe che Phap giai the vao nam 1815 sau that bai cua Napoleon Bonaparte.


= Đoc lap =

Nam 1830, Cach mang Bi dan đen cac tinh mien nam ly khai khoi Ha Lan va hinh thanh quoc gia Bi đoc lap theo Cong giao va nam duoi quyen giai cap tu san, co ngon ngu chinh thuc la tieng Phap, va trung lap.
Leopold I đang co lam quoc vuong vao ngay 21 thang 7 nam 1831, ngay nay hien la ngay quoc khanh Bi, ke tu đo Bi theo che đo quan chu lap hien va dan chu nghi vien, co hien phap the tuc dua theo bo luat Napoleon. Quyen bau cu vao luc đau bi han che, song nam gioi đuoc cap quyen pho thong đau phieu sau tong đinh cong nam 1893, con voi nu gioi la vao nam 1949.
Cac chinh đang chu yeu trong the ky XIX la Đang Cong giao va Đang Tu do, con Cong đang xuat hien vao cuoi the ky XIX. Tieng Phap luc đau la ngon ngu chinh thuc duy nhat, ngon ngu nay đuoc giai cap quy toc va tu san chap thuan. Tuy nhien, tieng Phap dan đe mat tam quan trong ve tong the tu khi tieng Ha Lan cung đuoc cong nhan. Su cong nhan nay đuoc chinh thuc hoa vao nam 1898 va đen nam 1967 thi Quoc hoi chap nhan mot phien ban tieng Ha Lan cua Hien phap.
Hoi nghi Berlin 1885 nhuong quyen kiem soat Nha nuoc Tu do Congo cho Quoc vuong Leopold II voi tu cach la tai san ca nhan cua ong. Tu khoang nam 1900 quoc te gia tang quan tam ve đoi xu khac nghiet va da man đoi voi cu dan Congo duoi quyen Leopold II, đoi voi ong Congo chu yeu la mot nguon thu nhap tu nga voi va cao su. Nam 1908, nhung phan đoi nay khien nha nuoc Bi đam nhan trach nhiem cai tri thuoc đia, tu đo lanh tho nay đuoc goi la Congo thuoc Bi.
Đuc xam chiem Bi vao thang 8 nam 1914, đong thai nay nam trong Ke hoach Schlieffen nham tan cong Phap, va hau het giao tranh tren Mat tran phia Tay trong Chien tranh the gioi thu nhat dien ra tai mien tay cua Bi. Bi nam quyen kiem soat cac thuoc đia Ruanda-Urundi cua Đuc (nay la Rwanda va Burundi) trong chien tranh, va đen nam 1924 Hoi Quoc Lien uy thac chung cho Bi. Sau Chien tranh the gioi thu nhat, Bi sap nhap cac huyen Eupen va Malmedy cua Pho vao nam 1925, đay la nguyen nhan xuat hien mot thieu so noi tieng Đuc trong nuoc.
Nguoi Đuc lai xam chiem Bi vao thang 5 nam 1940, va 40.690 nguoi Bi bi giet trong cuoc chiem đong va nan diet chung sau đo, hon mot nua trong so đo la nguoi Do Thai. Đong Minh tien hanh giai phong Bi tu thang 9 nam 1944 đen thang 2 nam 1945. Sau Chien tranh the gioi thu hai, mot cuoc tong đinh cong buoc Quoc vuong Leopold III phai thoai vi vao nam 1951, do nhieu nguoi Bi cam thay ong đa cong tac voi Đuc trong chien tranh. Congo thuoc Bi gianh đoc lap vao nam 1960 trong Khung hoang Congo; Ruanda-Urundi tiep buoc đoc lap hai nam sau đo. Bi gia nhap NATO voi tu cach thanh vien sang lap, va thanh lap nhom Benelux cung Ha Lan va Luxembourg.
Bi tro thanh mot trong sau thanh vien sang lap cua Cong đong Than Thep chau Au vao nam 1951 va cua Cong đong Nang luong nguyen tu chau Au va Cong đong Kinh te chau Au thanh lap nam 1957. Bi hien la noi đat tru so cac co quan hanh chinh va to chuc chu yeu cua Lien minh chau Au, nhu Uy ban chau Au, Hoi đong Lien minh chau Au cung cac phien hop đac biet va uy ban cua Nghi vien chau Au.


Đia ly Bi co bien gioi voi Phap (620 km), Đuc (167 km), Luxembourg (148 km) va Ha Lan (450 km). Tong dien tich la 30.528 km², trong đo dien tich đat la 30.278 km². Lanh tho Bi gioi han giua vi tuyen 49°30 va 51°30 Bac, giua kinh tuyen 2°33 va 6°24 Đong.
Bi co ba vung đia ly chinh; đong bang duyen hai nam tai tay bac va cao nguyen trung tam đeu thuoc bon đia Anh-Bi, con vung cao Ardenne tai đong nam thuoc vanh đai kien tao son Hercynia. Ngoai ra, bon đia Paris vuon toi mot khu vuc nho tai mui cuc nam cua Bi, goi la Lorraine thuoc Bi.

Đong bang ven bien gom chu yeu la cac đun cat va đat quai đe. Vung noi luc sau hon co canh quan bang phang va dan cao len, co nhieu song chay qua, voi cac thung lung phi nhieu va đong bang nhieu cat Campine (Kempen) tai đong bac. Cac vung đoi va cao nguyen co rung ram rap thuoc khu vuc Ardenne co đia hinh go ghe va nhieu đa hon, voi cac hang đong va hem nui nho. Ardenne trai dai ve phia tay sang Phap, con ve phia đong noi lien đen Eifel tai Đuc qua cao nguyen Hautes Fagnes/Hohes Venn, tren đo co đinh Signal de Botrange cao nhat Bi voi đo cao 694 m.
Bi thuoc vung khi hau đai duong, co luong mua đang ke trong tat ca cac mua (phan loai khi hau Koppen: Cfb), giong nhu hau het phan tay bac chau Au. Nhiet đo trung binh thap nhat la trong thang 1 voi 3 °C, va cao nhat la trong thang 7 voi 18 °C. Luong giang thuy trung binh thang dao đong tu 54 mm vao thang 2 va thang 4 đen 78 mm vao thang 7. Tinh trung binh trong giai đoan 2000-2006, nhiet đo thap nhat trong ngay la 7 °C va cao nhat la 14 °C, con luong mua hang thang la 74 mm; lan luot cao hon khoang 1 °C va 10 mm so voi cac gia tri binh thuong cua the ky truoc.
Ve đia ly thuc vat, Bi nam giua cac tinh chau Au Đai Tay Duong va Trung Au thuoc khu vuc Circumboreal trong gioi Boreal. Theo Quy Quoc te Bao ve Thien nhien, lanh tho Bi thuoc vung sinh thai rung hon hop Đai Tay Duong. Do Bi co mat đo dan so cao, cong nghiep hoa va co vi tri tai trung tam cua Tay Au, nen quoc gia nay van phai đoi dien voi mot so van đe ve moi truong. Tuy nhien, do cac no luc kien đinh cua cac cap chinh quyen, nen tinh trang moi truong tai Bi dan đuoc cai thien. Hon the, Bi con la mot trong cac quoc gia co ty le tai che chat thai cao nhat tai chau Au, đac biet la vung Vlaanderen co ty le phan loai chat thai cao nhat chau luc. Gan 75% chat thai sinh hoat đuoc tai su dung, tai che hoac dung lam phan bon.


= Cac tinh =

Lanh tho Bi đuoc phan thanh ba vung, trong đo vung Vlaanderen va vung Wallonie đuoc chia tiep thanh cac tinh; rieng vung Thu đo Bruxelles khong phai la mot tinh hoac la mot phan cua tinh nao.


Chinh tri Bi co che đo quan chu lap hien nghi vien lien bang. Nghi vien lien bang Bi gom co mot tham nghi vien (thuong vien) va chung nghi vien (ha vien). Thuong vien gom co 50 thuong nghi si đuoc bo nhiem tu nghi vien cua cac cong đong va vung, cung 10 thuong nghi si đuoc bau them. Truoc nam 2014, hau het thanh vien Thuong vien đuoc bau cu truc tiep. 150 đai bieu cua Ha vien đuoc bau theo mot he thong đai dien ti le tu 11 khu vuc bau cu. Bi quy đinh nghia vu bau cu va do đo duy tri ty le cu tri bo phieu vao hang cao nhat the gioi.
Quoc vuong (hien la Philippe) la nguyen thu quoc gia, giu chuc Tong tu lenh Luc luong vu trang Bi. Ong bo nhiem cac bo truong cung thu tuong theo tin nhiem cua Ha vien đe hinh thanh chinh phu lien bang. Hoi đong Bo truong gom khong qua 15 thanh vien. Hoi đong Bo truong phai gom mot so luong can bang cac thanh vien noi tieng Ha Lan va noi tieng Phap, thu tuong co the đuoc ngoai le. He thong tu phap dua tren dan luat va co nguon goc tu bo luat Napoleon. Toa huy an (Cour de cassation) la toa an cap cuoi cung, con Toa chong an (Cour d'appel) duoi đo mot cap.


= Van hoa chinh tri =
Cac the che chinh tri tai Bi co tinh phuc tap, hau het quyen luc chinh tri đuoc to chuc xoay quanh nhu cau đai dien cho cac cong đong van hoa chu yeu.
Ke tu khoang nam 1970, cac chinh đang quoc gia quan trong tai Bi bi phan chia thanh cac bo phan rieng biet, chu yeu đai dien cho cac loi ich chinh tri va ngon ngu cua cac cong đong tuong ung.
Cac chinh đang chu yeu trong moi cong đong gan voi chinh tri trung dung, song van đuoc phan thanh ba nhom chinh: Dan chu Co Đoc giao, Tu do va Dan chu Xa hoi.
Cac đang đang chu y hon phat trien manh tu giua the ky truoc, chu yeu xoay quanh chu đe ngon ngu, dan toc hay moi truong va gan đay co cac đang nho hon tap trung vao mot so tinh chat tu do rieng biet.
Mot chuoi cac chinh phu lien minh Dan chu Co Đoc giao ton tai suot tu nam 1958 đa bi pha vo vao nam 1999 sau khung hoang dioxin lan thu nhat, đay la mot vu be boi o nhiem thuc pham quy mo lon. Mot "lien minh cau vong" xuat hien tu sau đang: Tu do, Dan chu Xa hoi va Xanh cua Vlaanderen va Phap ngu. Sau đo, mot "lien minh tia" gom luc luong Tu do va Dan chu Xa hoi đuoc hinh thanh sau khi cac Đang Xanh mat hau het ghe trong bau cu nam 2003.
Chinh phu duoi quyen Thu tuong Guy Verhofstadt tu nam 1999 đen nam 2007 đat đuoc can bang ngan sach, co mot so cai cach thue, mot cai cach thi truong lao đong, len ke hoach ket thuc su dung nang luong hat nhan va đua ra khung phap ly cho phep truy to nghiem ngat hon toi pham chien tranh va khoan dung hon đoi voi su dung ma tuy nhe. Nhung gioi han nham can tro an tu đuoc giam bot va đong tinh tuyen ai đuoc hop phap hoa. Chinh phu thuc đay ngoai giao tich cuc tai chau Phi va phan đoi xam chiem Iraq. Đay la quoc gia duy nhat khong co gioi han tuoi ve an tu.
Lien minh cua Verhofstadt đat đuoc ket qua kem trong bau cu vao thang 6 nam 2007, va Bi lam vao khung hoang chinh tri trong hon mot nam. Nhieu nha quan sat suy đoan cuoc khung hoang co the khien nuoc Bi bi phan chia. Tu 21 thang 12 nam 2007 đen 20 thang 3 nam 2008, chinh phu lam thoi cua Verhofstadt nam quyen. Sau đo, chinh phu moi duoi quyen Yves Leterme thuoc phe Dan chu Co Đoc giao Vlaanderen nham chuc. Tuy nhien, đen ngay 15 thang 7 nam 2008, Leterme tuyen bo noi cac tu chuc vi khong co tien trien trong cai cach hien phap. Đen thang 12 nam 2008, ong lai đe xuat tu chuc truoc quoc vuong sau mot cuoc khung hoang quanh viec ban Fortis cho BNP Paribas. Lan nay, đe xuat tu chuc cua ong đuoc chap thuan va nhan vat cung đang la Herman Van Rompuy tuyen the lam thu tuong vao ngay 30 thang 12 nam 2008.
Sau khi Herman Van Rompuy đuoc bo nhiem lam Chu tich Hoi đong chau Au vao nam 2009, ong đe xuat đuoc tu chuc vao ngay 25 thang 11 nam 2009. Ngay sau đo, chinh phu moi duoi quyen Thu tuong Yves Leterme tuyen the. Đen ngay 22 thang 4 nam 2010, Leterme lai đe xuat voi quoc vuong cho noi cac cua ong tu chuc sau khi mot đoi tac la OpenVLD rut khoi chinh phu, va đuoc quoc vuong chinh thuc chap thuan vao ngay 26 thang 4.
Bi to chuc bau cu nghi vien vao ngay 13 thang 6 nam 2010, Đang N-VA theo đuong loi dan toc chu nghia Vlaanderen tro thanh đang lon nhat tai Vlaanderen, con Đang Xa hoi tro thanh đang lon nhat tai Wallonie. Cho đen thang 12 nam 2011, Bi nam duoi quyen chinh phu tam thoi cua Leterme do cuoc đam phan nham thanh lap chinh phu moi gap be tac. Đen ngay 30 thang 3 nam 2011, Bi lap ky luc the gioi ve thoi gian khong co chinh phu chinh thuc. Đen thang 12 nam 2011, chinh phu duoi quyen chinh tri gia xa hoi Wallonie Elio Di Rupo tuyen the nham chuc.
Trong bau cu lien bang nam nam 2014 (dien ra đong thoi voi bau cu đia phuong), ket qua la Đang N-VA gianh đuoc nhieu cu tri hon nua, song lien minh cam quyen (gom cac the luc Dan chu Xa hoi, Tu do va Dan chu Co Đoc giao cua Vlaanderen va Phap ngu) duy tri the đa so vung chac trong Nghi vien. Ngay 22 thang 7 nam 2014, Quoc vuong Philippe bo nhiem Charles Michel (MR) va Kris Peeters (CD&V) chi đao thanh lap noi cac lien bang moi gom cac đang N-VA, CD&V, Open Vld cua Vlaanderen va MR cua cong đong Phap ngu. Đay la lan đau tien N-VA nam trong noi cac lien bang, con phia Phap ngu chi co MR la đai dien du đang nay chiem the thieu so tai Wallonie.


= Cong đong va vung =

Theo mot tap quan co the truy nguon goc tu thoi cac trieu đinh Bourgogne va Habsburg, trong the ky XIX, can phai biet tieng Phap neu muon thuoc ve tang lop thuong luu cai tri, va nhung nguoi chi co the noi tieng Ha Lan tren thuc te la nhung cong dan hang hai. Đen cuoi the ky XIX, va tiep tuc sang the ky XX, cac phong trao Vlaanderen tien trien nham phan đoi tinh trang nay.
Cu dan mien nam Bi noi tieng Phap hoac cac phuong ngu cua tieng Phap, va hau het cu dan Bruxelles tiep nhan tieng Phap lam ngon ngu thu nhat cua ho, song nguoi Vlaanderen tu choi lam nhu vay va tung buoc thanh cong trong viec đua tieng Ha Lan tro thanh mot ngon ngu binh đang trong he thong giao duc. Sau Chien tranh the gioi thu hai, chinh truong Bi ngay cang chiu su chi phoi boi quyen tu tri cua hai cong đong ngon ngu chinh. Xung đot giua cac cong đong noi len va hien phap đuoc sua đoi nham giam thieu tiem nang xung đot.
Dua tren bon khu vuc ngon ngu đuoc xac đinh vao nam 1962–63 (tieng Ha Lan, song ngu, tieng Phap, tieng Đuc), hien phap quoc gia lien tuc đuoc sua lai vao nam 1970, 1980, 1988 va 1993 nham tao thanh mot hinh thuc nha nuoc lien bang đoc nhat voi quyen luc chinh tri tach biet thanh ba cap:

Chinh phu lien bang đat tai Bruxelles.
Ba cong đong ngon ngu:
Cong đong Vlaanderen (noi tieng Ha Lan);
Cong đong Phap (noi tieng Phap);
Cong đong noi tieng Đuc.
Ba vung:
Vung Vlaanderen, chia thanh 5 tinh;
Vung Wallonie, chia thanh 5 tinh;
Vung thu đo Bruxelles.
Cac khu vuc ngon ngu theo hien phap se xac đinh ngon ngu chinh thuc trong cac khu tu quan cua ho, cung nhu gioi han đia ly cua cac the che đuoc cap quyen ve cac cong viec cu the. Mac du đieu nay cho phep co bay nghi vien va chinh phu, song khi cac cong đong va vung đuoc hinh thanh vao nam 1980, cac chinh tri gia Vlaanderen quyet đinh sap nhap ca hai. Do đo nguoi Vlaanderen chi co mot the che co quan va chinh phu duy nhat đuoc cap quyen trong toan bo cac van đe theo tham quyen.
Bien gioi chong cheo cua cac vung va cong đong tao ra hai noi đac biet: Lanh tho Bruxelles-Vung thu đo (ton tai sau cac vung khac gan mot thap nien) thuoc ca hai cong đong Vlaanderen va Phap, con lanh tho cua Cong đong noi tieng Đuc hoan toan nam trong Vung Wallonie. Xung đot ve tham quyen giua cac the che đuoc giai quyet thong qua Toa an Hien phap Bi. Cau truc đuoc du tinh la mot thoa hiep nham cho phep cac nen van hoa khac biet cung ton tai hoa binh.


= Phan cap tham quyen =
Tham quyen cua lien bang gom co tu phap, phong thu, canh sat lien bang, an sinh xa hoi, nang luong hat nhan, chinh sach tien te va no cong, va cac khia canh khac cua tai chinh cong. Cac cong ty quoc huu gom co Tap đoan Buu chinh Bi (Bpost) va Cong ty Đuong sat Quoc gia Bi (SNCB/NMBS). Chinh phu lien bang chiu trach nhiem ve cac nghia vu cua Bi va cua cac the che lien bang truoc Lien minh chau Au va NATO. Ho kiem soat mot bo phan đang ke trong y te cong cong, noi vu va ngoai vu. Ngan sach (khong tinh no) do chinh phu lien bang kiem soat chiem khoang 50% thu nhap cong kho quoc gia. Chinh phu lien bang su dung khoang 12% cong vu vien.
Cac cong đong thi hanh tham quyen trong ranh gioi đinh ly xac đinh dua theo ngon ngu, ban đau chung co đinh huong la cac ca nhan cua mot ngon ngu cong đong, gom van hoa (bao gom truyen thong nghe nhin), giao duc va su dung ngon ngu thich hop. Sau đo, mo rong đen cac van đe ca nhan it co lien quan truc tiep đen ngon ngu, gom chinh sach y te (tri benh va phong benh) va tro giup cho cac ca nhan (bao ho thanh thieu nien, phuc loi xa hoi, ho tro gia đinh hay dich vu giup đo nguoi nhap cu.).
Cac vung co tham quyen tren cac linh vuc co the lien ket rong rai đen lanh tho cua ho, gom co kinh te, viec lam, nong nghiep, chinh sach nuoc, nha o, cong trinh cong cong, nang luong, giao thong, moi truong, quy hoach đo thi va nong thon, bao ton tu nhien, tin dung va ngoai thuong. Ho giam sat cac tinh, khu tu quan va cac cong ty cong ich lien cong đong.
Trong mot so linh vuc, moi cap lai co nhieu muc đo tiep can khac nhau voi cac van đe rieng biet. Chang han nhu trong giao duc, quyen tu tri cua cac cong đong khong bao gom quyen quyet đinh ve khia canh bat buoc hay đuoc phep đinh ra cac yeu cau toi thieu ve trao bang cap, chung van la cong viec cua lien bang. Moi cap chinh quyen co the tham gia vao nghien cuu khoa hoc va quan he quoc te co lien he voi quyen luc cua ho. Quyen che đinh cac hiep uoc cua chinh phu cac vung va cong đong tai Bi o muc rong rai nhat so voi cac đon vi lien bang tren the gioi.\


= Ngoai giao =

Do co vi tri trung tam tai Tay Au, trong qua khu Bi nam tren tuyen đuong tien quan cua cac đoi quan xam luoc đen tu cac lang gieng hung manh. Do bien gioi cua Bi hau nhu khong co kha nang phong thu, nen quoc gia nay co truyen thong ve chinh sach hoa giai nham tranh bi cac cuong quoc hung manh lan can thong tri. Đieu đinh giua cac cuong quoc chau Au chap thuan cho thanh lap nuoc Bi vao nam 1831 voi đieu kien quoc gia nay duy tri tinh trung lap nghiem ngat. Chinh sach trung lap cua Bi ket thuc sau khi quoc gia nay bi Đuc chiem đong trong Chien tranh the gioi thu nhat. Trong nhung nam truoc Chien tranh the gioi thu hai, Bi co gang tro lai chinh sach trung lap, song sau đo van bi Đuc xam chiem. Nam 1948, Bi ky ket Hiep uoc Bruxelles voi Anh, Phap, Ha Lan va Luxembourg, va mot nam sau tro thanh mot trong cac thanh vien sang lap cua Lien minh Đai Tay Duong.
Nguoi Bi manh me tan thanh nhat the hoa chau Au, va hau het cac khia canh trong chinh sach ngoai giao, kinh te va mau dich cua quoc gia nay đuoc đieu phoi thong qua Lien minh chau Au co tru so tai Bruxelles. Ngoai ra, Bi con co tru so cua Uy ban chau Au, Hoi đong Lien minh chau Au va cac phien hop cua Nghi vien chau Au. Lien minh thue quan hau chien cua Bi voi Ha Lan va Luxembourg mo đuong cho viec thanh lap Cong đong chau Au (tien than cua Lien minh chau Au). Tuong tu, viec bai bo kiem soat bien gioi noi bo Benelux la mot hinh mau cho Hiep uoc Schengen co quy mo rong hon, nham muc đich chinh sach thi thuc chung va di chuyen tu do cua nhan dan qua bien gioi chung. Nguoi Bi nhan thuc đuoc vai tro nho be cua ho tren truong quoc te, ho tan thanh manh me cung co nhat the hoa kinh te va chinh tri trong Lien minh chau Au. Bi tich cuc tim cach cai thien quan he voi cac che đo dan chu moi tai Trung va Đong Au thong qua cac dien đan nhu OSCE, cac thoa thuan lien quan cua EU, va Quan he Đoi tac vi Hoa binh cua NATO.
Mot đac điem khac thuong cua chu nghia lien bang Bi la viec cac cong đong va vung cua Bi duy tri cac quan he quoc te rieng cua ho, bao gom ky ket cac hiep uoc. Do đo, co mot so the che quoc te Ha Lan-Vlaanderen nhu Lien minh tieng Ha Lan hoac cac the che kiem soat song Scheldt, trong đo chi co Vlaanderen tham gia. Tuong tu nhu vay, chi co Cong đong nguoi Bi noi tieng Phap tham gia Cong đong Phap ngu. Bi duy tri cac quan he đac biet voi cac cuu thuoc đia cua ho la Cong hoa Dan chu Congo, Rwanda va Burundi, song thuong co song gio.


= Quan đoi =

Cac luc luong vu trang Bi gom khoang 47.000 binh si tai ngu. Nam 2010, ngan sach quoc phong cua Bi đat tong cong 3,95 ti euro (chiem 1,12% GDP). Ho đuoc to chuc thanh mot cau truc thong nhat gom bon thanh phan: Luc quan, Khong quan, Hai quan va Quan y. Quyen chi huy đieu hanh bon binh chung thuoc ve Bo tham muu ve hanh quan va huan luyen thuoc Bo Quoc phong, đung đau la Pho tham muu truong hanh quan va huan luyen, va thuoc ve Tong tu lenh Quoc phong (Chef de la Defense).
Anh huong tu Chien tranh the gioi thu hai khien cho an ninh tap the la mot uu tien trong chinh sach đoi ngoai cua Bi. Bi ky ket Hiep uoc Bruxelles va gia nhap NATO vao nam 1948. Tuy nhien, cong viec nhat the hoa luc luong vu trang vao NATO chi bat đau tu sau Chien tranh Trieu Tien. Bi cung voi Luxembourg phai mot phan đoi tieu đoan đi chien đau tai Trieu Tien voi ten goi la Bo tu lenh Lien Hop Quoc Bi. Đay la su menh đau tien trong so cac su menh cua Lien Hop Quoc đuoc Bi ho tro. Hien nay, Hai quan Bi hoat đong gan bo mat thiet voi Hai quan Ha Lan theo quyen chi huy cua Đo đoc Benelux.


Kinh te Nen kinh te co tinh toan cau manh me va ha tang giao thong cua Bi đuoc tich hop voi phan con lai cua chau Au. Bi co vi tri nam tai trung tam cua mot khu vuc cong nghiep hoa cao đo, giup quoc gia nay đung thu 15 the gioi ve xuat nhap khau vao nam 2007. Kinh te Bi co đac điem la luc luong lao đong nang suat cao, tong san luong quoc gia (GNP) cao va xuat khau binh quan o muc cao. Cac mat hang nhap khau chinh cua Bi la nguyen lieu tho, may moc va thiet bi, hoa chat, kim cuong tho, duoc pham, thuc pham, thiet bi giao thong va san pham dau. Cac mat hang xuat khau chinh cua Bi la may moc va thiet bi, hoa chat, kim cuong gia cong, kim loai va cac san pham kim loai, cung thuc pham.
Kinh te Bi co đinh huong dich vu manh me, va the hien tinh chat kep: Kinh te Vlaanderen nang đong con kinh te Wallonie bi tut hau. Voi tu cach la mot thanh vien sang lap cua Lien minh chau Au, Bi ung ho manh me đoi voi kinh te mo va mo rong quyen luc cua cac the che EU nham tich hop cac nen kinh te thanh vien. Tu nam 1922, thong qua Lien minh Kinh te Bi-Luxembourg, Bi va Luxembourg co mot thi truong mau dich duy nhat voi lien minh thue quan va tien te.
Bi la quoc gia đau tien tai chau Au luc đia trai qua cach mang cong nghiep, đo la vao đau the ky XIX. Liege va Charleroi nhanh chong phat trien nganh khai mo va san xuat thep, cac nganh nay phat đat cho đen giua the ky XX tai thung lung song Sambre va Meuse va khien Bi nam trong nhom ba quoc gia co muc đo cong nghiep hoa lon nhat tren the gioi tu nam 1830 đen nam 1910. Tuy nhien, đen thap nien 1840 thi nganh det cua Vlaanderen lam vao khung hoang nghiem trong, va vung nay trai qua nan đoi tu nam 1846 đen nam 1850.
Sau Chien tranh the gioi thu hai, cac nganh hoa chat va dau mo đuoc mo rong nhanh chong tai Gent va Antwerpen. Cac cuoc khung hoang dau mo vao nam 1973 va 1979 khien kinh te lam vao mot cuoc suy thoai; giai đoan nay đac biet keo dai tai Wallonie, nganh thep trong vung nay tro nen kem canh tranh va phai trai qua sut giam nghiem trong. Trong cac thap nien 1980 va 1990, trung tam kinh te cua quoc gia tiep tuc chuyen ve phia bac va hien tap trung tai khu vuc Kim cuong Vlaanderen (Vlaamse Ruit) đong dan.

Đen cuoi thap nien 1980, cac chinh sach kinh te vi mo cua Bi dan đen no chinh phu luy tich đat khoang 120% GDP. Nam 2006, ngan sach đuoc can bang va no cong ngang voi 90,3% GDP. Nam 2005 va 2006, muc tang truong GDP thuc lan luot la 1,5% va 3,0%, cao hon mot chut khu vuc đong euro. Ty le that nghiep la 8,4% vao nam 2005 va 8,2% vao nam 2016, gan voi trung binh khu vuc. Đen thang 10 nam 2010, ty le nay tang len 8,5% trong khi muc trung binh cua Lien minh chau Au la 9,6%. Tu nam 1832 đen nam 2002, đon vi tien te cua Bi la franc Bi. Bi chuyen sang dung đong euro vao nam 2002.
Mac du suy giam 18% tu nam 1970 đen nam 1999, song vao nam 1999 Bi van co mang luoi đuong sat day đac nhat trong Lien minh chau Au voi 11,38 km/1.000 km². Mat khac, trong cung giai đoan nay co su phat trien lon (+56%) ve mang luoi xa lo. Nam 1999, Bi co 55,1 km xa lo moi 1.000 km² va 16,5 km xa lo moi 1.000 cu dan, cao hon đang ke cac muc trung binh cua Lien minh chau Au la 13,7 va 15,9.
Giao thong tai mot so noi tai Bi nam vao hang đong đuc nhat tai chau Au. Vao nam 2010, nguoi đen lam viec hang ngay tai cac thanh pho Bruxelles va Antwerpen lan luot phai mat 65 va 64 tieng moi nam do tac đuong. Giong nhu hau het cac quoc gia nho khac tai chau Au, co tren 80% giao thong hang khong tai Bi la thong qua mot san bay duy nhat, san bay Bruxelles. Cac cang Antwerpen va Zeebrugge (Brugge)]] chiem hon 80% giao thong hang hai cua Bi, Antwerpen la ben cang lon thu nhi tai chau Au voi tong khoi luong hang hoa xu ly la 115.988.000 tan vao nam 2000 sau khi tang truong 10,9% trong suot 5 nam truoc đo. Nam 2016, cang Antwerpen xu ly 214 trieu tan hang hoa, tang truong 2,7% so voi nam truoc.
Ton tai cach biet lon ve kinh te giua Vlaanderen va Wallonie. Wallonie trong qua khu tung thinh vuong hon so voi Vlaanderen, hau het la do co cac nganh cong nghiep nang, song viec nganh thep sut giam sau Chien tranh the gioi thu hai khien vung nay suy thoai nhanh chong, trong khi Vlaanderen thi noi len nhanh chong. Tu đo, Vlaanderen co kinh te thinh vuong, nam trong cac vung giau nhat chau Au, trong khi Wallonie thi tieu đieu. Nam 2007, ty le that nghiep cua Wallonie cao gap đoi so voi Vlaanderen. Phan chia nay gop mot phan quan trong trong cang thang giua hai vung ben canh phan chia ngon ngu von co. Cac phong trao ung ho đoc lap gianh đuoc muc ung ho cao tai Vlaanderen la mot ket qua cua tinh trang nay. Lien minh Vlaanderen Moi (N-VA) theo chu nghia phan lap tro thanh chinh đang lon nhat tai Vlaanderen.


= Khoa hoc va ky thuat =

Trong tien trinh lich su quoc gia, Bi luon co cac đong gop cho su phat trien cua khoa hoc va ky thuat. Tay Au trong the ky XVI thoi can đai co buoc phat trien manh ve khoa hoc, trong đo Bi co nha ban đo hoc Gerardus Mercator, nha giai phau hoc Andreas Vesalius, nha y hoc thao duoc Rembert Dodoens va nha toan hoc Simon Stevin cung cac nha khoa hoc noi tieng khac.
Nha hoa hoc Ernest Solvay va ky su Zenobe Gramme (Ecole Industrielle de Liege) lan luot đuoc đat ten cho phuong phap Solvay va may phat đien Gramme trong thap nien 1860. Bakelit đuoc phat trien vao nam 1907–1909 boi Leo Baekeland. Ernest Solvay cung đong vai tro la mot nha nhan đao lon va đuoc đat ten cho Vien Xa hoi hoc Solvay, Truong Kinh te va Quan tri Solvay Bruxelles, va Vien Vat ly va Hoa hoc Solvay Quoc te, nay thuoc Đai hoc Tu do Bruxelles. Nam 1911, ong khoi đau mot loat hoi nghi, goi la cac hoi nghi Solvay ve vat ly va hoa hoc, chung co tac đong sau sac đen tien trien cua vat ly va hoa hoc luong tu. Mot nguoi Bi khac cung co đong gop lon cho khoa hoc co ban la Georges Lemaitre (Đai hoc Cong giao Leuven), ong co danh tieng nho đe xuat thuyet Big Bang ve nguon goc cua vu tru vao nam 1927.
Co ba ca nhan Bi tung đuoc nhan giai Nobel ve sinh ly hoc va y hoc, đo la Jules Bordet (Đai hoc Tu do Bruxelles) vao nam 1919, Corneille Heymans (Đai hoc Gent) vao nam 1938 va Albert Claude (Đai hoc Tu do Bruxelles) cung voi Christian de Duve (Đai hoc Cong giao Louvain) vao nam 1974. Francois Englert (Đai hoc Tu do Bruxelles) đuoc trao giai Nobel vat ly vao nam 2013. Ilya Prigogine (Đai hoc Tu do Bruxelles) đuoc trao giai Nobel hoa hoc vao nam 1977. Hai nha toan hoc Bi tung đuoc đuoc trao Huy chuong Fields: Pierre Deligne vao nam 1978 va Jean Bourgain vao nam 1994.


Nhan khau Tinh đen  ngay 1 thang 1 nam 2015, tong dan so Bi theo đang ky dan so la 11.190.845. Hau nhu toan bo dan chung song trong đo thi, đat 97% vao nam 2004. Mat đo dan so cua Bi la 365 nguoi/km² tinh đen thang 3 nam 2013. Vlaanderen co mat đo day đac nhat. Con vung đoi nui Ardenne co mat đo thap nhat. Tinh đen  ngay 1 thang 1 nam 2015, vung Vlaanderen co dan so la 6.437.680, cac thanh pho lon nhat trong vung la Antwerpen (511.771), Gent (252.274) va Brugge (117.787). Wallonie co 3.585.214 nguoi, cac thanh pho lon nhat la Charleroi (202.021), Liege (194.937) va Namur (110.447). Bruxelles co 1.167.951 cu dan tai 19 khu tu quan cua Vung Thu đo, ba trong so đo co tren 100.000 cu dan.
Tinh đen  nam 2011, 89% cu dan la cong dan Bi. Tinh đen nam 2007, cong dan cac thanh vien Lien minh chau Au khac chiem khoang 6% dan so Bi. Cac cong đong ngoai kieu đong đao nhat lan luot la nguoi Y, nguoi Phap, nguoi Ha Lan, nguoi Maroc, nguoi Bo Đao Nha, nguoi Tay Ban Nha, nguoi Tho Nhi Ky va nguoi Đuc. Nam 2007, Bi co 1,38 trieu cu dan sinh tai ngoai quoc, chiem 12,9% dan so. Trong đo, 685.000 (6,4%) sinh ben ngoai Lien minh chau Au va 695.000 (6,5%) sinh tai cac quoc gia thanh vien EU khac.
Đau nam 2012, cu dan co xuat than ngoai quoc cung cac hau due cua ho đuoc uoc tinh chiem khoang 25% tong dan so, tuc co 2,8 trieu nguoi Bi moi. Trong so nguoi Bi moi nay, 1,2 trieu co nguon goc chau Au va 1,35 trieu co nguon goc tu ben ngoai phuong Tay (hau het la tu Maroc, Tho Nhi Ky, Cong hoa Dan chu Congo). Tu khi luat quoc tich Bi đuoc sua đoi vao nam 1984, đa co tren 1,3 trieu nguoi nhap cu nhan đuoc quyen cong dan Bi. Nhom nguoi nhap cu cung hau due đong đao nhat tai Bi la nguoi Maroc. 89,2% so cu dan co nguon goc Tho Nhi Ky đa nhap tich, ty le cua nguoi goc Maroc la 88,4%, cua nguoi Y la 75,4%, cua nguoi Phap la 56.2% va cua nguoi Ha Lan la 47,8% theo so lieu nam 2012.


= Ngon ngu =

Bi co ba ngon ngu chinh thuc la tieng Ha Lan, tieng Phap va tieng Đuc, ngoai ra mot so ngon ngu thieu so phi chinh thuc cung đuoc noi tai đay. Khong co so lieu thong ke chinh thuc ve phan bo hoac su dung ba ngon ngu chinh thuc hoac cac phuong ngu cua chung. Tuy nhien, cac tieu chuan nhu ngon ngu cua cha me, cua giao duc, hoac tinh trang ngon ngu thu hai cua nguoi sinh tai nuoc ngoai co the đua đen cac con so gia thuyet. Mot uoc tinh cho rang 60% dan so Bi noi tieng Ha Lan (thuong goi la tieng Vlaanderen), va 40% noi tieng Phap. Nguoi Bi noi tieng Phap thuong đuoc goi la nguoi Wallonie, song nguoi noi tieng Phap tai Bruxelles khong phai nguoi Wallonie.
Tong so nguoi noi tieng Ha Lan la hon 6,2 trieu, tap trung tai vung Vlaanderen mien bac, con nguoi noi tieng Phap co hon 3,3 trieu tai Wallonie va uoc tinh co 870.000 (chiem 85%) tai Bruxelles-Vung thu đo. Cong đong noi tieng Đuc gom 73.000 nguoi tai phia đong cua vung Wallonie; voi khoang 10.000 nguoi Đuc va 60.000 cong dan Bi noi tieng Đuc. Co khoang 23.000 nguoi noi tieng Đuc nua song trong cac khu tu quan gan ranh gioi chinh thuc cua cong đong nay.
Tieng Ha Lan-Bi va tieng Phap-Bi đeu co khac biet nho ve tu vung va sac thai ngu nghia voi cac dang đuoc noi tai Ha Lan va Phap. Nhieu nguoi Vlaanderen van noi cac phuong ngu cua tieng Ha Lan trong moi truong đia phuong cua ho. Tieng Wallon đuoc nhin nhan la mot phuong ngu cua tieng Phap hoac la mot ngon ngu Roman rieng biet, song hien nay chi thinh thoang đuoc hieu va noi, hau het la trong nhom nguoi cao tuoi. Tieng Walloon la ten goi chung cho bon phuong ngu tieng Phap tai Bi. Cac phuong ngu cua tieng Wallonie, cung voi cac phuong ngu cua tieng Picard, khong đuoc su dung trong đoi song cong cong va đa bi tieng Phap thay the.


= Ton giao =

Tu khi Bi đoc lap, Cong giao La Ma giu the can bang voi cac phong trao tu do tu tuong manh, va co đuoc mot vai tro quan trong trong nen chinh tri Bi. Tuy nhien, Bi la mot quoc gia the tuc o muc đo lon do hien phap the tuc quy đinh tu do ton giao, va chinh phu noi chung đeu ton trong quyen nay trong thuc tien. Duoi thoi tri vi cua Albert I va Baudouin, quan chu Bi co danh tieng vi sung bai Cong giao.
Cong giao La Ma co truyen thong la ton giao đa so tai Bi; đac biet manh me tai Vlaanderen. Tuy nhien, ty le du le nha tho ngay Chu nhat vao nam 2009 chi la 5% tren toan quoc; rieng Bruxelles la 3%, con Vlaanderen la 5,4%. Muc du le nha tho nam 2009 tai Bi bang khoang mot nua so voi muc nam 1998 (11%). Mac du muc du le nha tho giam sut, song ban sac Cong giao van la mot phan quan trong trong van hoa Bi.
Theo Eurobarometer 2010, 37% cong dan Bi cho biet rang ho tin co Thuong đe, 31% tin rang co mot so loai linh hon hoac luc song, 27% khong tin rang co bat ky loai linh hon nao, cung nhu Thuong đe hay luc song nao. Theo Eurobarometer 2015, 60,7% tong dan so Bi trung thanh voi Co Đoc giao, trong đo Cong giao La Ma la giao phai lon nhat voi 52,9%, Tin Lanh chiem 2,1% con Chinh thong giao la 1,6%. Luong nguoi khong theo ton giao nao chiem 32% dan so va gom nguoi theo thuyet vo than (14,9%) va thuyet bat kha tri (17.1%). 5,2% dan so la nguoi Hoi giao va 2,1% tin vao cac ton giao khac. Mot khao sat tuong tu vao nam 2012 cho thay rang Co Đoc giao la ton giao lon nhat tai Bi, voi 65% dan so la tin đo.
Ve mat tuong trung cung nhu huu hinh, Giao hoi Cong giao La Ma van co mot vi tri thuan loi. Bi cong nhan chinh thuc ba ton giao: Co Đoc giao (Cong giao, Tin Lanh, Chinh thong giao va Anh giao), Hoi giao va Do Thai giao.
Vao đau thap nien 2000, co khoang 42.000 nguoi Do Thai tai Bi. Cong đong nguoi Do Thai tai Antwerpen (khoang 18.000 nguoi) la mot trong cac cong đong lon nhat tai chau Au, va la mot trong nhung cong đong lon cuoi cung tren the gioi co ngon ngu chinh la tieng Yiddish. Hau het tre em Do Thai tai Antwerpen tiep nhan mot chuong trinh giao duc Do Thai. Co mot vai to bao Do Thai va hon 45 thanh đuong Do Thai hoat đong tren toan quoc (30 trong so nay la tai Antwerpen).
Mot cuoc đieu tra vao nam 2006 tai Vlaanderen, la vung đuoc cho la sung đao hon so voi Wallonie, cho thay rang 55% nhan minh theo ton giao va 36% tin rang Thuong đe tao ra vu tru. Mat khac, Wallonie tro thanh mot trong cac vung the tuc nhat/it sung đao nhat tai chau Au, hau het cu dan cua vung noi tieng Phap khong cho rang ton giao la mot phan quan trong trong cuoc đoi ho, va co đen 45% dan so nhan rang ho khong theo ton giao. Đieu nay đac biet chinh xac tai mien đong Wallonie va cac khu vuc doc bien gioi voi Phap.
Mot uoc tinh vao nam 2008 cho thay rang khoang 6% dan so Bi (628.751 nguoi) la nguoi Hoi giao. Nguoi Hoi giao chiem 23,6% dan so tai Bruxelles, 4,9% dan so Wallonie va 5,1% dan so Vlaanderen. Đa so nguoi Hoi giao tai Bi song trong cac thanh pho lon nhu Antwerpen, Bruxelles va Charleroi. Nhom nguoi nhap cu lon nhat tai Bi la nguoi Maroc, con nguoi Tho Nhi Ky la nhom Hoi giao lon thu nhi.


= Y te =
Nguoi Bi co suc khoe tot, theo uoc tinh nam 2012 thi tuoi tho du tinh trung binh cua ho la 79,65 nam. Tu nam 1960, tuoi tho du tinh cua nguoi Bi tang len hai thang moi nam, giong voi trung binh cua chau Au. Tu vong tai Bi chu yeu la do roi loan tim mach, ung thu, roi loan he thong ho hap va cac nguyen nhan phi tu nhien (tai nan, tu van). Cac nguyen nhan tu vong phi tu nhien va ung thu la cac nguyen nhan tu vong pho bien nhat đoi voi nu gioi tu 24 tuoi tro xuong va nam gioi tu 44 tuoi tro xuong.
Y te tai Bi đuoc tai tro thong qua đong gop an sinh xa hoi va thue. Bao hiem y te co tinh chat bat buoc. Dich vu y te đuoc đap ung boi mot he thong hon hop cong lap va tu nhan gom cac thay thuoc đoc lap, cac benh vien cong lap, đai hoc va ban tu nhan. Benh nhan phai thanh toan cho dich vu y te, sau đo se đuoc cac the che bao hiem y te hoan tra, song voi cac hang muc khong đu tieu chuan (cua benh nhan va dich vu) thi se ton tai cai goi la he thong thanh toan ben thu ba. He thong y te Bi đuoc chinh phu lien bang, chinh phu cap vung Vlaanderen va Wallonie giam sat va tai tro; Cong đong noi tieng Đuc cung giam sat va chiu trach nhiem gian tiep.


= Giao duc =
Giao duc tai Bi co tinh chat nghia vu đoi voi nguoi tu 6 đen 18 tuoi. Trong so cac quoc gia OECD vao nam 2002, Bi co ty le cao thu ba ve so nguoi tu 18 đen 21 tuoi nhap hoc tai bac giao duc sau trung hoc, voi 42%. Mac du theo uoc tinh co 99% dan so truong thanh Bi biet chu, song co lo ngai gia tang ve van đe mu chu chuc nang. Chuong trinh đanh gia hoc sinh quoc te (PISA), phoi hop voi OECD, vao nam 2016 xep hang giao duc Bi tot thu 19 tren the gioi, cao hon đang ke muc trung binh cua OECD. Giao duc đuoc to chuc rieng biet boi moi cong đong, Cong đong Vlaanderen co thanh tich giao duc cao hon đang ke so voi cac Cong đong Phap va Cong đong noi tieng Đuc.
Phan anh cau truc kep cua boi canh chinh tri Bi trong the ky XIX, do cac đang Tu Do va Cong giao xac đinh đac điem, he thong giao duc Bi đuoc tach biet trong mot phan đoan the tuc va mot phan đoan ton giao. Nhanh giao duc the tuc nam duoi quyen kiem soat cua cac cong đong, cac tinh hay cac khu tu quan; con nhanh giao duc ton giao, chu yeu la Cong giao, đuoc to chuc boi gioi chuc ton giao, song đuoc cac cong đong tro cap va giam sat.


Van hoa Cac phong trao nghe thuat lon tung co buoc phat trien manh me tai khu vuc nay la Bi, tao đuoc anh huong to lon đen nghe thuat va van hoa cua chau Au, bat chap viec tai đay co phan chia ve chinh tri va ngon ngu. Hien nay, tren mot pham vi nhat đinh, sinh hoat van hoa đuoc tap trung trong moi cong đong ngon ngu, va nhieu rao can khien cho khong gian van hoa chung it đuoc the hien. Ke tu thap nien 1970, khong con cac đai hoc hoac cao đang song ngu tai Bi, ngoai le la Hoc vien Quan su Hoang gia va Hoc vien Hang hai Antwerpen, va cung khong co co quan truyen thong chung khong co to chuc đon le quy mo lon nao ve van hoa hay khoa hoc chung giua cac cong đong lon.


= Nghe thuat =

Bi co đong gop đac biet phong phu cho hoi hoa va kien truc. Nghe thuat Mosa, hoi hoa so ky Vlaanderen, Phuc hung Vlaanderen va Baroque va cac đien hinh ve Kien truc Roman, Gothic, Renaissance va Baroque la nhung dau moc trong lich su nghe thuat. Nghe thuat tai Cac vung đat thap vao the ky XV chiu su chi phoi tu hoi hoa ton giao cua Jan van Eyck va Rogier van der Weyden, đen the ky XVI thi co đac điem la đa dang hon ve phong cach nhu tranh phong canh cua Pieter Bruegel con Lambert Lombard tieu bieu cho phong cach co đien. Phong cach Baroque cua Peter Paul Rubens va Anthony van Dyck thang hoa vao đau the ky XVII tai mien nam Nederland, song ve sau dan bi suy thoai.
Trong the ky XIX va XX, nhieu hoa si lang man, bieu hien va sieu thuc cua Bi noi len, nhu James Ensor va cac nghe si khac thuoc nhom Les XX, Constant Permeke, Paul Delvaux va Rene Magritte. Phong trao CoBrA co tinh tien phong xuat hien trong thap nien 1950, con nha đieu khac Panamarenko van la mot nhan vat xuat sac cua nghe thuat đuong đai. Cac nghe si đa linh vuc Jan Fabre, Wim Delvoye va Luc Tuymans la cac nhan vat noi tieng quoc te khac trong linh vuc nghe thuat đuong đai.
Đong gop cua Bi cho kien truc tiep tuc trong the ky XIX va XX, bao gom cac cong trinh cua Victor Horta va Henry van de Velde, ho la nhung nguoi khoi xuong chinh cua phong cach Art Nouveau.

Thanh nhac thuoc truong phai Phap-Vlaanderen phat trien tai phan phia nam cua Cac vung đat thap va la mot đong gop quan trong cho van hoa Phuc hung. Vao the ky XIX va XX, xuat hien cac nghe si vi cam lon nhu Henri Vieuxtemps, Eugene Ysaye va Arthur Grumiaux, trong khi Adolphe Sax phat minh saxophone vao nam 1846. Nha soan nhac Cesar Franck sinh tai Liege vao nam 1822. Am nhac đai chung đuong đai tai Bi cung co danh tieng. Nhac si Jazz Toots Thielemans va ca si Jacques Brel co đuoc danh tieng toan cau. Ngay nay, ca si Stromae la mot ngoi sao am nhac tai chau Au va the gioi, co đuoc thanh cong lon. Trong the loai nhac rock/pop, Telex, Front 242, K's Choice, Hooverphonic, Zap Mama, Soulwax va dEUS cung noi tieng. Trong san khau heavy metal, cac ban nhac nhu Machiavel, Channel Zero va Enthroned co nguoi ham mo tren toan cau.
Bi san sinh mot so tac gia noi tieng, nhu cac nha tho Emile Verhaeren, Robert Goffin va cac nha tieu thuyet Hendrik Conscience, Georges Simenon, Suzanne Lilar, Hugo Claus va Amelie Nothomb. Nha tho va bien kich Maurice Maeterlinck thang giai Nobel van hoc vao nam 1911. Nhung cuoc phieu luu cua Tintin cua Herge la tac pham noi tieng nhat cua truyen tranh Phap-Bi, song con co nhieu tac gia lon khac nhu Peyo (Xi Trum), Andre Franquin (Gaston Lagaffe), Dupa (Cubitus), Morris (Lucky Luke), Greg (Achille Talon), Lambil (Les Tuniques Bleues), Edgar P. Jacobs va Willy Vandersteen, khien nganh truyen tranh cua Bi gianh đuoc tieng tam tren the gioi.
Đien anh Bi đa đua mot so tieu thuyet Vlaanderen len man anh rong. Cac đao dien Bi phai ke đen la Andre Delvaux, Stijn Coninx, Luc va Jean-Pierre Dardenne; cac dien vien noi tieng la Jean-Claude Van Damme, Jan Decleir va Marie Gillain; cac bo phim thanh cong gom co Rundskop, C'est arrive pres de chez vous va De Zaak Alzheimer. Trong thap nien 1980, Vien han lam My thuat Hoang gia tai Antwerpen san sinh nhung nguoi tien phong quan trong ve thoi trang, goi la Antwerpen Sau.


= Dan gian =

Van hoa dan gian co vi the lon trong đoi song van hoa Bi, quoc gia nay co mot so luong tuong đoi cao cac đam ruoc, đoan cuoi ngua, cuoc dieu hanh, 'ommegangs' va 'ducasses', 'kermesse' va cac le hoi đia phuong khac, chung gan nhu luon co nguon goc ton giao hoac than thoai. Carnival Binche cung voi cac Gilles noi tieng cua le hoi nay; va nhung nguoi khong lo va rong trong đam ruoc tai Ath, Bruxelles, Dendermonde, Mechelen va Mons đuoc UNESCO cong nhan la kiet tac di san truyen khau va phi vat the cua nhan loai.
Cac đien hanh khac la Carnival Aalst; cac đam ruoc van con mang tinh sung đao rat cao mang ten Thanh Huyet (Heilig Bloedprocessie) tai Brugge, Vuong cung thanh đuong Virga Jesse tai Hasselt va Vuong cung thanh đuong Đuc me Hanswijk tai Mechelen; le hoi ngay 15 thang 8 tai Liege; va le hoi Walloon tai Namur. Co nguon goc tu nam 1832 va đuoc phuc dung trong thap nien 1960, Gentse Feesten đa tro thanh mot truyen thong hien đai. Mot ngay le phi chinh thuc quan trong la ngay Thanh Nicholas, đay la mot ngay hoi cho tre em, con tai Liege la cho sinh vien.


= Am thuc =

Nhieu nha hang Bi đuoc xep hang cao đuoc xuat hien trong cac sach chi dan nha hang co anh huong nhat nhu sach Michelin Guide. Bi noi tieng voi bia, so-co-la, waffel va khoai tay chien voi mayonnaise. Khoai tay chien co nguon goc tai Bi, song khong ro đia điem chinh xac. Cac mon an quoc gia la "thit nuong va khoai tay chien voi salad", va "trai voi khoai tay chien".
Cac nhan hieu so-co-la va keo nhan qua cua Bi nhu Cote d'Or, Neuhaus, Leonidas va Godiva co đuoc danh tieng, cung nhu cac nha san xuat đoc lap nhu Burie va Del Rey tai Antwerpen va Mary's tai Bruxelles. Bi san xuat tren 1.100 loai bia khac nhau. Bia Trappist (tu su dong Luyen tam) cua Tu vien Westvleteren nhieu lan đuoc xep hang la bia tuyet nhat the gioi. Hang ruou bia lon nhat the gioi xet ve dung tich la Anheuser-Busch InBev, co tru so tai Leuven.


= The thao =

Ke tu thap nien 1970, cac cau lac bo va lien đoan the thao tai Bi đuoc to chuc rieng biet trong moi cong đong ngon ngu. Bong đa la mon the thao pho bien nhat tren toan nuoc Bi; cac mon the thao rat pho bien khac la đua xe đap, quan vot, boi, judo va bong ro.
Bi co so luong tay đua vo đich Tour de France chi sau Phap. Ho cung co nhieu chien thang nhat tai giai vo đich the gioi đuong truong UCI, Philippe Gilbert la nha vo đich the gioi vao nam 2012. Mot tay đua Bi khac đang noi tieng la Tom Boonen. Voi nam chien thang tai Tour de France va nhieu thanh tich đua xe đap khac, tay đua nguoi Bi Eddy Merckx đuoc xem la mot trong cac tay đua vi đai nhat moi thoi đai. Cuu thu mon nguoi Bi Jean-Marie Pfaff đuoc nhin nhan la mot trong nhung thu mon vi đai nhat trong lich su bong đa.
Bi tung đang cai Giai vo đich bong đa chau Au 1972, va đong đang cai Giai vo đich bong đa chau Au 2000 cung Ha Lan. Đoi tuyen bong đa quoc gia Bi tung đung thu nhat trong bang xep hang cua FIFA vao thang 11 nam 2015 va thang 9 nam 2018.
Kim Clijsters va Justine Henin đeu tung nhan đuoc danh hieu van đong vien cua nam do Hiep hoi quan vot nu trao tang, ho la nhung nu van đong vien quan vot hang nhat. Truong đua o to Spa-Francorchamps to chuc Grand Prix Bi thuoc giai vo đich cong thuc mot the gioi. Tay đua Bi Jacky Ickx tung chien thang tam cuoc đua Grands Prix va sau cuoc đua 24 Hours of Le Mans va hai lan la a quan tai giai vo đich cong thuc mot the gioi. Bi cung co nhieu tieng tam ve đua mo to đia hinh voi tay đua Stefan Everts. Cac su kien the thao đuoc to chuc thuong nien tai Bi gom giai đien kinh Memorial Van Damme, giai Grand Prix Bi, mot so cuoc đua xe đap co đien nhu Ronde van Vlaanderen va Liege–Bastogne–Liege. The van hoi Mua he 1920 đuoc to chuc tai Antwerpen.


Ghi chu Tham khao = Cuoc chu =


= Nguon chung tren mang =


= Thu muc =


Lien ket ngoai Chinh phu
Trang chinh thuc cua quan chu Bi
Trang chinh thuc cua chinh phu lien bang Bi
Thanh vien noi cac Luu tru ngay 12 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine
Thong tin chung
Muc “Bi” tren trang cua CIA World Factbook.
Bi tren Encyclopædia Britannica
Bi Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine tai UCB Libraries GovPubs
Bi tai Bo Ngoai giao Hoa Ky
Bi tren DMOZ
Portals to the World tu Thu vien Quoc hoi My
Ho so quoc gia FAO: Bi Luu tru ngay 26 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine
 Wikimedia Atlas cua Bi

Du lich
Official Site of the Belgian Tourist Office in the Americas and GlobeScope,– its links to sites of Belgian Tourist Offices in Belgium– its links to sites of Belgian Tourist Offices worldwide
Khac
Belgium, entry on the Catholic Encyclopedia 1913, republished on Wikisource
Belgium Luu tru ngay 4 thang 3 nam 2010 tai Wayback Machine, entry on the Public Diplomacy wiki monitored by the USC Center on Public Diplomacy
History of Belgium: Primary Documents EuroDocs: Online Sources for European History