Quan đoi nha Le trung hung la tong the to chuc quan su cua trieu đinh nha Hau Le bat đau tu vua Le Trang Tong đen het trieu vua Le Chieu Thong, tu nam 1533 đen nam 1789. Giua thoi ky Nam Bac trieu - chien tranh voi nha Mac - va thoi ky Trinh Nguyen phan tranh co nhung thay đoi lon trong to chuc.
Vi su chia cat Đang Ngoai – Đang Trong ke tu nam 1600, quan đoi Đang Trong duoi quyen chua Nguyen đuoc hinh thanh va co co cau to chuc rieng, phan biet voi quan đoi Đang Ngoai cua vua Le chua Trinh o Bac Ha. Quan đoi Đang Ngoai thuc chat la quan đoi nha Le trung hung tu nam 1600 đen khi chinh quyen Le – Trinh tan ra.


Thoi Nam Bac trieu Chinh quyen Le-Trinh khong co so so vung chac trong dan lai phai thuong xuyen đuong đau voi su uy hiep tu nhieu phia nen cac chua Trinh đa som co y thuc hinh thanh mot luc luong quan đoi thuong truc đu manh đe tu ve.
Thoi chien tranh voi nha Mac, quan đoi nha Le trung hung to chuc theo mo hinh nhu thoi Le So. Quan đuoc chia lam 5 phu va van đat chuc Đo đoc phu quan nhu truoc, ben canh đo đat dinh 5 khuong gom: Trung khuong, Ta khuong, Huu khuong, Tien khuong, Hau khuong.
Binh linh chi lay tu Thanh Hoa va Nghe An (bao gom ca Ha Tinh ngay nay), cac đinh trang co san ten trong so, khi co viec moi goi ra.
Sau khi thu phuc đuoc Thang Long (1592), nha Le tiep nhan quan 4 ve cua nha Mac (Hung Quoc, Chieu Vu, Cam Y va Kim Ngo) ve hang, cho nhap vao trong quan, tong so quan thuy bo co 12 van nguoi.


Thoi Trinh Nguyen phan tranh = Phan loai =
Tu nam 1600, Trinh Tung chia quan đoi lam hai loai: quan thuong truc va ngoai binh.

Quan thuong truc: chuyen canh giu kinh thanh va phu chua, goi la quan tuc ve. Thanh phan quan thuong truc chi gom nhung binh si nguoi Thanh Hoa (đong huong voi vua Le va chua Trinh) va Nghe An:
Nhung nguoi linh Thanh Hoa, Nghe An tung tham gia chien tranh voi nha Mac đuoc luu lai kinh thanh Thang Long
Nhung binh si moi tuyen thuoc 3 phu o Thanh Hoa (Thieu Thien, Ha Trung, Tinh Gia) va 12 huyen o Nghe An (6 huyen o phu Đuc Quang va 6 huyen o 3 phu Dien Chau, Anh Đo, Ha Hoa).
Ngoai nhiem vu bao ve cung vua, phu chua, luc luong nay con lam nong cot trong cuoc chien voi chua Nguyen. Do 3 phu o Thanh Hoa la can cu vung chac tu thoi Nam Bac trieu va cung cap chu yeu quan tuc ve nen luc luong nay con đuoc goi la linh Tam phu.

Ngoai binh: hay con goi la Nhat binh, đuoc tuyen tu 2 phu Truong Yen va Thien Quan cung 4 noi tran (Hai Duong, Son Nam, Son Tay, Kinh Bac) co nhiem vu phong thu o cac đia phuong. Hau het luc luong nay lay nhung nguoi tinh nguyen, con lai chi co ten trong binh ngach, khi co viec moi goi ra, thoi binh o nha lam ruong.
Binh linh đuoc đat ngu phu, co Đo đoc đung đau. Tu nam 1722, chua Trinh Cuong đat them 6 quan doanh la Trung duc, Trung uy, Trung thang, Trung khuong, Trung nhue, Trung tiep, moi doanh 800 nguoi, lay them quan tu tran vao bo sung vi quan Thanh Nghe khong đu cung cap.
Ke tu giua the ky 18, do phai đoi pho voi cac cuoc khoi nghia nong dan Đang Ngoai, chua Trinh con huy đong them nhieu dan đinh cac lang xa, phien che thanh đoi ngu goi la huong binh, phu binh. Tuy nhien, luc luong nay chi huy đong nham đoi pho trong thoi loan lac.
Quan đoi Le-Trinh gom co 4 binh chung: bo binh, thuy binh, ky binh va phao binh. Su sach xac nhan tong so chinh quyen Le-Trinh co 413 doanh, co, đoi, thuyen.
Ngoai bo binh la luc luong truyen thong, thuy binh đuoc chu trong phat trien. Đang Ngoai co khoang 600 chien thuyen. Theo giao si Alexandre de Rhodes co mat o Đang Ngoai:

Chua Trinh co nhieu đoi thuyen chien voi luc luong đong đao; chien thuyen dai co 24 – 40 tay cheo moi ben; cac chien thuyen đeu co đu vu khi va sung ong can cho viec giao chien. Tau thuyen nao cung co 1 khau sung nho o mui thuyen va 2 khau sung o đuoi thuyen. Ve binh linh, ho rat thanh thao su dung moi vu khi, voi sung tay va sung hoa mai, ho ban rat thien nghe.
Trong Đai Viet su ky toan thu, Ban ky tuc bien ghi nhan thoi Nam Bac trieu, quan Trinh theo pho nha Le co luc luong ky binh kha manh. Trinh Tung tung su dung 400 quan thiet ky lam tro chien đe đay lui cuoc xam lan cua quan Bac trieu. Nam 1592 ong huy đong toi 5000 ky binh nang, trang bi giap sat cho ca ngua đe vay ham Đong Kinh cua nha Mac.
William Dampier, mot nha du hanh tung đen Đang Ngoai nam 1688 co ghi nhan la quan đoi chua Trinh co chung 70.000-80.000 quan thuong truc, trong so đo hau het la bo binh trang bi sung tay, o kinh thanh chua co thuong truc voi chien 200 thot, ngua chien 300 con, nuoi beo khoe. Ngua trung binh cao 140 cm đen vai, kich co tuong đuong cac noi ngua đe cuoi hien đai.
Mot ghi chep cua nguoi phuong Tay ve luc luong quan su Đang Ngoai duoi thoi Thanh Đo vuong Trinh Trang cho rang vao nam 1640 nha chua co duoi truong hon ba muoi van bo binh, hai ngan thot voi tran va mot tram le hai ngan quan ky(!). Con so nay đang nghi van. Tuy nhien ghi chep nay cung cho nguoi đoi sau thay đuoc an tuong cua nhung nguoi ngoai quoc ve 1 quan đoi Đai Viet hung cuong toan dien, tu thuy binh, bo binh đen ky, tuong binh.


= Trung tap =
Phep tuyen linh ve co ban giu theo che đo thoi Le Thanh Tong. Tuy nhien, tu nam 1660 thoi Le Than Tong, do khong tuyen đuoc nhieu linh tot, phat sinh te nan gian doi nen chinh quyen cho thay đoi cach thuc rat rac roi. Nhung chi duy tri đuoc 4 nam, toi nam 1664 thoi Le Huyen Tong lai quay ve phep cu la:

Quan thuong truc lay tu Thanh Hoa - Nghe An: cu 3 đinh lay 1 linh, tai 4
Ngoai binh lay tu tu tran: cu 5 đinh lay 1 linh, sinh them khong ke, chet bot cung khong tru.
Tu thang 12 nam 1721, Trinh Cuong thong nhat binh che trong nuoc theo cung mot chinh sach: du la ngoai binh hay quan thuong truc đeu cu 5 đinh lay 1 linh. Quan Thanh - Nghe goi la uu binh va quan tu tran goi la nhat binh.


= Đao tao =

Đe xay dung luc luong quan đoi hung manh, chinh quyen Le-Trinh chu trong viec mo truong đao tao si quan. Nam 1721, trieu đinh đat ra phep hoc vo va thi vo, đat chuc Giao thu day nghe vo.
Con chau cong than va con chau quan lai đeu cho vao hoc vo va hoc tap chien luoc. Hang thang co tieu tap, 4 thang trong điem trong nam la thang 2, 5, 8, 11 thi đai tap. Mua thu, mua xuan tap vo nghe, mua he va mua đong giang ve vo kinh.
Do đe cu cua giao thu, nguoi nao trung tuyen se đuoc bo dung.
Che đo thi vo cua trieu đinh 3 nam 1 ky, dan đinh ai co tai cung đuoc đi thi. Moi ky thi co 3 lan. Lan 1: hoi so luoc ve Binh phap Ton Tu. Lan 2: Ai thong hieu ve sach nghia se đuoc vao du thi vo: cuoi ngua mua đau mau, đau kiem lan khien va mua sieu đao. Lan 3: thi ve muu meo trong viec binh.
Nhung nguoi trung tuyen đuoc vao phu chua đe thi phuc trach, tuy theo tai cao thap ma bo dung.
Tu nam 1724, Trinh Cuong đat ra le thi vo, chua Trinh tu minh xet duyet va vua Le tham du. Le thi 3 nam 1 lan, chia lam hai loai: Thi o cac tran goi la So cu vao cac nam ty, ngo, mao, dau va thi o kinh đo goi la Bac cu vao cac nam thin, tuat, suu, mui.
Moi khoa thi chia lam 3 truong. Nguoi trung tuyen trong ca ba truong trong cac ky thi So cu goi la Cong si, đo thap hon goi la Bien sinh; chi trung 2 truong goi la Sinh vien. Nguoi trung tuyen ca ba truong trong ky thi Bac cu goi la Tao si, nguoi chi trung 2 truong goi la Tao toat. Hoc vi Tao si ben ban vo cung nhu hoc vi tien si ben ban van. Tong so thoi Le trung hung đa to chuc 19 ky thi vo hoc lay đo 199 tao si.
Vi phep thi cu nay chi nang ve van nen toi nam 1731, chua Trinh Giang thay đoi phep thi Bac cu, theo đo lan 1 thi ban cung, mua sieu đao; lan 2 thi mua kiem, cuoi ngua, ban ten va lan 3 moi thi van sach va phuong phap muu luoc nha binh.
Le Quy Đon ghi lai rang nha Le Trung Hung tu nam 1724 tro ve sau van con co mon cuoi ngua ban cung trong thi Bac Cu. Nhung trong Thuong Kinh Phong Vat Chi, ong cho biet thoi đai ong nguoi ta đa bai bo cuoi ngua ban cung, va thay bang noi dung cuoi ngua ban sung trong khoa cu.


= Đai ngo va mat trai =
Quan thuong truc Thanh Nghe đuoc coi trong hon ngoai binh. Ngoai binh chi la luc luong du tru trong ngach, khi co viec va quan thuong truc khong đu moi goi đen. Binh linh Tam phu đuoc uu đai, cap ruong đat tai lang xa cao hon dan thuong. Tu nam 1707, Trinh Cuong đat ra le truy tang tien tuat cho binh linh tu tran.
Nam 1724, Trinh Cuong cho Thanh Hoa, Nghe An va kinh ky la nhung vung quan trong đuoc noi nhe to thue. Thanh Hoa va Nghe An chi co tien thue đieu la theo tu noi tran, con thue than đuoc mien het va thue ruong thi giam mot nua. Tai Thang Long thi to thue, thue dung va thue đieu đeu đuoc giam so voi tu tran.
Tu nam 1722 khi đat them 6 doanh va bo sung them quan lay tu tu tran thi che đo ruong khau phan o lang xa cua quan tu tran cung đuoc huong nhu quan Thanh - Nghe: voi ruong mau mo thi cap 5 mau, voi ruong thuong thi cap 6 mau.
Quan thuong truc đuoc coi trong va đuoc uu đai, nen cang ngay cang cay the, con đuoc goi la uu binh hay kieu binh. Sau nay luc luong nay lam nhieu viec trai phep, gay ra nan kieu binh o Đang Ngoai. Nam 1674 đoi Trinh Tac, linh tam phu tuc la linh Thanh, linh Nghe đa giet quan Tham tung Nguyen Quoc Trinh va pha nha Pham Cong Tru. Nam 1741 quan kieu binh lai pha nha va truc giet quan Tham tung Nguyen Quy Canh. Nhung luc quan uu binh lam loan nhu vay, tuy chua Trinh co bat nhung nguoi thu xuong lam toi nhung quan kieu binh quen thoi, ve sau he hoi co đieu gi bat binh, thi lai noi len lam loan. Đinh cao cua nan kieu binh chinh la vu đao chinh giet Huy quan cong Hoang Đinh Bao va phe Đien Đo vuong Trinh Can nam 1782.


Anh Xem them Quan đoi nha Le so
Quan đoi Đang Trong thoi Le trung hung
Vo hoc Đang Ngoai thoi Le trung hung


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Đinh Xuan Lam, Đinh Khac Thuan, Trinh Hai (2010), Chua Trinh Cuong cuoc đoi va su nghiep, Nha xuat ban Van hoa thong tin.
Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc
Tran Trong Kim (2010), Viet Nam su luoc, Nha xuat ban Thoi đai


Chu thich