Giesu (chu Nom: 支秋, con đuoc viet la Gie-su, Gie-xu, Yesu, Jesus, Gia-to; khoang 4 TCN – 3 thang 4, 33 SCN), con đuoc goi la Giesu Kito, Jesus Christ, hay Gia-to Co-đoc la mot nhan vat lich su nguoi Do Thai, nha giang thuyet, nguoi sang lap ra Kito giao vao the ki thu 1. Ten goi Giesu trong tieng Hebrew đoc la Yehoshua (יהושע – co nghia "Đuc Chua la Đang Cuu Đo"), thuong đuoc goi van tat la Yeshua (ישוע). Đoi voi nguoi đuong thoi, Giesu con đuoc goi la Giesu thanh Nazareth, hoac Giesu con ong Giuse. Tu Kito (tieng Latinh: Christus, tieng Hy Lap: Χριστος Khristos, hay Co-đoc theo phien am Han Viet) la mot danh hieu cua Giesu, co nghia la "nguoi đuoc xuc dau", nham chi ong la đang Messiah, đa đuoc tien bao trong Cuu Uoc. Nhung gi chung ta biet đuoc ve Giesu la do đuoc ghi chep trong Thanh Kinh Tan Uoc, đac biet la trong bon sach Phuc Am.
Nhung nguon thong tin chinh ve cuoc đoi va nhung loi day cua Giesu la bon sach Phuc Am quy đien, đac biet la trong Phuc Am Nhat Lam, mac du nhieu hoc gia cho rang nhung van ban nhu Phuc Am Toma va Phuc Am Hebrew cung xac đang.
Trong Hoi giao, Giesu (tieng A Rap: عيسى, chuyen tu la Isa) đuoc xem la mot nha tien tri quan trong cua Thien Chua, nguoi mang lai Injil (Phuc Am), va la nguoi lam nhung phep la. Hoi giao cung xung nhan Giesu la Đang Masih (Messiah), nhung ho khong day rang Giesu mang đac tinh than linh. Quan điem cua Hoi giao cho rang Giesu đa len thien đuong ca linh hon va the xac nhung khong trai qua viec đong đinh vao thap tu gia va phuc sinh, khac voi niem tin truyen thong cua Kito giao ve cai chet va su phuc sinh cua Giesu.


Ten va danh hieu Nguoi Do Thai đuong thoi thuong them ten nguoi cha hoac ten que quan vao ten goi ca nhan. Nhu vay, trong Tan Uoc, Giesu cung đuoc goi la "Giesu thanh Nazareth" (Mattheu 26:71), "con ong Giuse" (Lc 4:22) hoac đay đu nhat la "Giesu con ong Giuse thanh Nazareth" (Ga 1:45). Tuy nhien, trong Macco 6:3 thi lai goi la "con ba Maria, va anh em cua cac ong Giacobe, Gioxet, Giuđa va Simon". Ten Giesu ngay nay trong cac ngon ngu hien đai co nguon goc tu Iesus trong tieng Latinh, đay la mot hinh thuc chuyen tu cua chu Ιησους (Iesous) tu tieng Hy Lap. Hinh thuc the hien cua tieng Hy Lap lai bat nguon tu chu ישוע (Yeshua) trong tieng Aram, nhung tuu trung co nguon goc tu chu יהושע (Yehoshua) cua tieng Do Thai. Ten Yeshua duong nhu đa đuoc su dung trong xu Judea tai thoi điem Giesu ra đoi. Theo giai thich cua Tan Uoc, ten goi nay nghia la "Giave la su cuu roi".Cac tin đo so khai đa thuong goi la "Chua Giesu Kito". Tu Ki-to (hay Ki-ri-xi-to, chu Nom: 基移吹蘇), cung phien am la Co-đoc (hay Co-loi-tu-đoc, chu Han: 基利斯督), khong phai la ten nhung la mot danh hieu. Trong tieng Hy Lap, Χριστος (Khristos) co nghia la "nguoi đuoc xuc dau", đuoc dich tu tieng Hebrew Messiah, đe goi vi lanh đao đuoc Thien Chua sai đen giai cuu dan Chua, trong ngon ngu hien đai đuoc hieu la "Đang cuu the". Chu Kito huu đuoc chi nhung nguoi tin va theo Chua Kito.
Theo ky thuat cua cac sach Phuc Am, Giesu xung minh la Con nguoi (the Son of man - tuc "Con cua loai nguoi", "Con chon co hang, chim troi co to, nhung Con nguoi khong co cho tua đau" - Mt 8:20). Danh xung nay thuong đuoc cho la đe khang đinh Giesu la mot con nguoi tron ven cung nhu Giesu đuoc goi la Con Thien Chua (the Son of God, "Qua that, nguoi nay la Con Thien Chua" - Mt 27:54) đe khang đinh Giesu đong thoi cung la Thien Chua cach tron ven..
Ngoai ra, Giesu con co mot so danh xung khac nhu "Đang Tien tri", "Chua". Trong Phuc Am Gioan 14:6 chep: "Đuc Chua Giesu phan rang: Thay la đuong, la su that va la su song, khong ai đen đuoc voi Chua Cha ma khong qua Thay" (Ga 14:6). Theo đuc tin Kito giao, Gie-su la con Đuc Chua Troi, va đuoc sinh ra tren Trai Đat va chiu đong đinh, đe cuu chuoc nhan loai khoi toi loi, nen Gie-su con đuoc xung tung la Đang Cuu The, Đang Cuu Roi, Cuu Chua - "Nhung Thien Chua to long yeu thuong cua Ngai đoi voi chung ta, khi chung ta con la nguoi co toi, thi Chua Co Đoc vi chung ta chiu chet". (Roma 5:8).


Cuoc đoi va giao huan theo Tan Uoc = Phuc Am quy đien =

Bon cuon Phuc Am quy đien (Mattheu, Macco, Luca, va Gioan) la nhung nguon van lieu cuc ky quan trong ve cuoc đoi va thong điep cua Giesu. Cac phan khac trong Tan Uoc cung co đe cap qua mot so giai đoan trong cuoc đoi cua ong, chang han nhu su kien Bua an toi cuoi cung đuoc ke trong 1 Corinto 11:23–26. Sach Cong vu Tong đo đe cap đen thua tac vu ban som cua Giesu va du tuong cua Gioan Tay Gia. Cong vu 1:1–11 ke chi tiet hon cac cuon quy đien ve su kien Giesu thang thien. Giao huan cua Giesu đuoc trich dan rat nhieu lan trong cac la thu Phaolo xac đang, co nien đai truoc ca cac quy đien Phuc Am.
Mot so nhom Kito huu thuo som co nhung tac pham tuong thuat khac ve cuoc đoi cua Giesu va giao huan khac Tan Uoc. Chung bao gom Phuc Am Toma, Phuc Am Phero, Phuc Am Giuđa, Nguy thu Giacobe, va nhieu nguy thu khac. Hau het hoc gia cho rang nhung tac pham nay đuoc viet kha muon va khong đang tin nhu bo bon cuon Phuc Am quy đien.


 Danh tinh tac gia, nien đai, va đo tin cay  Cac tac gia viet bon cuon Phuc Am quy đien đeu khuyet danh. Theo truyen thong, nhung nguoi nay đuoc xac đinh la bon nha thanh su co lien he voi Giesu: cong su cua Phero la Gioan Macco viet cuon Macco; mot trong nhung mon đe cua Giesu viet cuon Mattheu; Thanh su Luca, bang huu cua Phaolo đuoc nhac đen trong mot so tin thu, viet cuon Luca; va mot mon đe khac cua Giesu, biet danh la "mon đe quy men", viet cuon Gioan.
Theo gia thuyet uu tien Macco, sach Phuc Am quy đien đau tien đuoc viet la Phuc Am Macco (60–75 CN), ke tiep la Phuc Am Mattheu (65–85 CN), Phuc Am Luca (65–95 CN), roi Phuc Am Gioan (75–100 CN). Hau het hoc gia đong thuan rang Mattheu va Luca su dung cuon Macco lam tham chieu đe viet cac tac pham cua ho. Hon nua, vi tuong thuat cua Mattheu va Luca chia se mot so chi tiet chung khong co trong Macco, nhieu nha nghien cuu suy đoan rang hai tac gia ke tren đa tham khao tu mot nguon nao đo khac nguon Macco – đuoc gia su la "nguon Q".


 Khao di cau truc va noi dung  = Pha he va giang sinh =

Giesu la nguoi Do Thai, đuoc ha sinh boi Maria, vo cua Giuse. Phuc Am Mattheu va Luca đua ra hai ky thuat ve pha he cua Giesu. Cuon Mattheu truy to tien cua Giesu ve Abraham thong qua David. Cuon Luca truy to tien cua Giesu ve Thien Chua thong qua Adam. Danh sach ho hang cac đoi giua Abraham va David cua Giesu trong hai tac pham rat tuong đong, song tu đo tro đi thi khac biet rat nhieu. Mattheu liet ke 27 the he tu David đen Giuse, con Luca khang đinh ton tai toi tan 42 the he, hon nua cung co rat it ten trung lap nhau. Nhieu gia thuyet đa đuoc đe ra đe giai thich cho nhung bat nhat nay.

Phuc Am Mattheu va Luca đeu đe cap đen su kien Giesu chao đoi, đeu khang đinh mot thieu nu đong trinh ten la Maria đa ha sinh Giesu o Bethlehem nham hoan bi mot loi sam. Ky thuat cua Luca nhan manh cac su kien xay ra truoc khi Giesu chao đoi va xoay quanh Maria, trong khi Mattheu tap trung chu yeu vao nhung su kien sau đo va xoay quanh Giuse. Ca hai tac pham đeu khang đinh Giuse va Maria la cha me cua Giesu, va cung ung ho hoc thuyet ve su ra đoi đong trinh cua Giesu, theo đo thi Maria đuoc thu thai mot cach than ky boi Thanh Linh khi ba con la mot thieu nu đong trinh. Đong thoi, ta cung co bang chung, it nhat la trong sach Cong vu Tong đo Luca, rang Giesu đuoc cho la co hai dong cha, giong nhu nhieu hinh tuong huyen su thoi ay.

Trong Phuc Am Mattheu, Giuse đa rat boi roi khi biet Maria mang thai, song mot thien su đa bao mong an ui ong rang khong co gi phai so, boi le đua be đuoc thu thai boi quyen nang cua Thanh Linh. Trong Phuc Am Mattheu 2:1–12, cac nha đao si tu phuong Đong đa toi đe dang bai Giesu vi tin rang cau la Vua cua nguoi Do Thai. Trong Phuc Am Mattheu, khi Herođe Đai vuong hay tin Giesu ra đoi, ong ta lien ha lenh cho giet tat ca cac be trai duoi 2 tuoi o Bethlehem. Song mot thien su đa kip thoi canh bao Giuse trong giac mo thu hai, giup cho gia đinh ong co the chay nan sang Ai Cap – ve sau lai an cu o Nazareth.
Trong Phuc Am Luca 1:31–38, Maria nhan tin bao tu thien than Gabriel rang, ba se mang thai mot đua con ten la Giesu nho quyen nang cua Thanh Linh. Luc sap sua sinh, Maria va Giuse đang lu hanh tu Nazareth toi ngoi nha to tien cua Giuse o Bethlehem đe khai ho khau theo chi du cua Hoang đe La Ma Caesar Augustus. Tai đay, Maria ha sinh Giesu. Vi khong tim thay hang quan nao đe nghi ngoi, ba đanh đat đua con so sinh len mot mang co. Thien su lien thong cao su ra đoi cua Giesu cho mot đam muc đong, khien ho đen tham Bethlehem va chung kien Giesu, roi lan truyen tin mung nay khap noi. Phuc Am Luca 2:21 ke ve viec Giuse va Maria cho đua con moi sinh cua ho đuoc cat bao quy đau vao ngay thu 8, roi đat ten la Giesu, đung theo chi bao cua Gabriel. Sau khi dang Giesu tai Đen Thanh, Giuse va Maria quay ve Nazareth.


= Đau đoi, gia quyen, va nghe nghiep =

Sau khi sinh ra, gia đinh Giesu đa tron sang Ai Cap va chi tro ve sau khi vua Herođe bang ha tai Gierico.
Giesu trai qua thoi nien thieu tai lang Nazareth thuoc xu Galilea. Chi co mot su kien xay ra trong thoi gian nay đuoc ghi lai la khi cau be Giesu theo gia đinh len Jerusalem trong mot chuyen hanh huong. Bi that lac khoi cha me, cuoi cung cau be Giesu 12 tuoi đuoc tim thay trong Đen tho Jerusalem, đang tranh luan voi cac hoc gia Do Thai giao.
Theo tac gia Nicholas Notovitch, trong tac pham ”Cuoc đoi chua đuoc biet đen cua Chua”, Giesu, mang ten Isha, đa sang An Đo hoc Phat giao trong suot thoi thanh nien cua ong. Tuy nhien, theo quan điem cua hoc gia Wilhelm Schneemelcher vao nam 1990 va hoc gia Robert McNair Price vao nam 2003, ho cho rang tuyen bo cua ong Notovitch la khong chinh xac.


= Rua toi va cam do =
Ngay sau khi chiu le Thanh Tay (le Rua Toi) boi Gioan Baotixita, Giesu bat đau đi rao giang, khi ay khoang ba muoi tuoi. Theo Phuc Am Luca, Giesu va Gioan Baotixita la anh em ho vi Maria va Elizabeth, me cua Gioan, la hai chi em ho.


= Thua tac vu cong cong =
Theo Kinh Thanh, Giesu đa cung cac mon đo đi khap xu Galilea đe giang day va chua benh. Cung cach giang day mang tham quyen, uy luc cung voi ky nang dien thuyet đieu luyen, Giesu su dung cac du ngon đe giang day quan điem ve tinh yeu thuong nen đa thu hut rat nhieu nguoi. Ho tu hop thanh đam đong va tim đen bat cu noi nao Giesu co mat. Đoi khi đam đong tro nen mat trat tu va ong buoc phai ngoi tren thuyen ma giang day. Giesu cung tim đen va thuyet giao tai cac hoi đuong Do Thai giao (synagogue).
Giesu ap dung cac phuong phap khac nhau khi giang day, phep nghich ly, phep an du va cac truyen du ngon. Ong thuong tap trung vao Nuoc Troi (hay Thien Quoc). Noi tieng nhat la Bai giang tren nui, trong đo đe cap đen Tam Moi Phuc that (Beatitudes). Trong so nhung du ngon cua Giesu, đuoc biet đen nhieu nhat la hai cau chuyen: Nguoi Samaria nhan lanh va Nguoi con trai hoang đang. Giesu co nhieu mon đo, than can nhat la muoi hai su đo (hoac tong đo), Phero đuoc Cong giao Roma cho la su đo truong. Theo Tan Uoc, Giesu lam nhieu phep la nhu chua benh, đuoi ta ma va khien mot nguoi đan ong ten la Lazaro song lai khi đa chet.
Gioi lanh đao Do Thai giao bao gom cac nhom quyen luc đoi nghich nhau nhu nhom Sadducee va nhom Phariseu (Pharisee) thuong bat đong voi Giesu. Ong van thuong vach tran tinh chuong hinh thuc cung nhu tinh than đao đuc gia cua nguoi Phariseu. Nhieu nguoi xem Giesu nhu mot nha cai cach xa hoi, nhung nguoi khac to ra nhiet tinh vi tin rang ong la vi vua đen đe giai phong dan Do Thai khoi ach thong tri cua Đe quoc La Ma, trong khi gioi cam quyen xem Giesu nhu mot the luc moi đang đe doa nhung đinh che ton giao va chinh tri đuong thoi. Nhieu nguoi tin nhan Giesu la "Đang Cuu Tinh" (Messie, Messiah) đen đe cuu chuoc nhan loai.


= Bi bat va xet xu =

Giesu cung cac mon đo len thanh Jerusalem vao dip Le Vuot Qua (Passover); ong vao Đen tho Jerusalem, đanh đuoi nhung nguoi buon ban va nhung ke đoi tien, lat đo ban cua ho va quo trach ho rang: "Nha ta đuoc goi la nha cau nguyen nhung cac nguoi bien thanh hang o cua bon trom cuop". Sau đo, Giesu bi bat giu theo lenh cua Toa Cong luan (Sanhedrin) boi vien Thuong te Joseph Caiaphas. Trong bong đem cua khu vuon Getsemani o ngoai o Jerusalem, linh La Ma nhan dien Giesu nho cai hon cua Judas Iscariot, mot mon đo đa phan ong đe nhan đuoc tien.
Toa cong luan cao buoc Giesu toi pham thuong va giao ong cho cac quan chuc Đe quoc La Ma đe xin y an tu hinh, khong phai vi toi pham thuong nhung vi cao buoc xui giuc noi loan. Duoi ap luc cua gioi lanh đao ton giao Do Thai, Tong đoc Pontius Pilatus (Philato) mien cuong ra lenh đong đinh Giesu. Tuy nhien, theo cac sach Phuc Am, mot tam bang co hang chu viet tat INRI (cua cau: "Giesu nguoi Nazareth, vua dan Do Thai") đuoc treo tren thap tu gia theo lenh cua Pilate.
Sau khi Giesu chet, Giuse nguoi Arimathea đen gap Pilate va xin đuoc phep chon voi su chung kien cua Maria, Maria Magdalena va nhung phu nu khac.


= Phuc sinh va Len Troi =

Cac Kito huu tin rang Giesu song lai vao ngay thu ba sau khi chet tren thap tu gia. Su kien nay đuoc đe cap đen theo thuat ngu Kito giao la su phuc sinh cua Giesu, đuoc cu hanh hang nam vao ngay Le Phuc sinh.
Trong Kinh Thanh, Maria Madalena (đi mot minh trong Phuc Am Gioan nhung co nhung nguoi phu nu khac đi cung trong Phuc Am Nhat Lam) đen ngoi mo cua Giesu vao sang som ngay Chu nhat va bat ngo thay ngoi mo rong. Mac du đa nghe loi day cua Chua Giesu, cac mon đe van khong hieu rang Chua Giesu se troi day.

Trong Phuc Am Mattheu, co cac linh canh o ngoi mo. Mot thien than tu troi xuong va mo ngoi mo, khien linh canh ngat vi hoang so. Giesu hien ra voi hai ba Maria. Sau đo, Giesu hien ra voi muoi mot mon đe con lai, truyen lenh cho ho đi rao giang va rua toi cho muon dan nhan danh Cha, va Con, va Thanh Than.
Trong Phuc Am Macco, Maria Madalena va Maria, me cua Giacobe, va Salome khi đen tham mo voi thuoc thom đe xuc xac ong (theo tuc le thoi ay) thi chi thay ngoi mo trong ma truoc đo ho đa an tang ong trong đo. Ve phan cac Tong đo, thi ho ra đi giang đao khap moi noi, Chua cung đi voi cac Tong đo, va lay cac phep la cap theo loi giang ma lam cho vung đao. Va Giesu luon o cung cac ong cho đen ngay tan the.
Phuc Am Gioan thuat rang khi Maria Madalena đen ben ngoi mo trong thi thay hai thien su mac ao trang. Hai thien su hoi: "Hoi nguoi đan ba kia, sao nguoi khoc? Nguoi thua rang: Vi nguoi ta đa doi Chua toi đi, khong biet đe Ngai o đau". Vua noi xong nguoi đan ba quay lai, thay Đuc Chua Giesu tai đo; nhung chang biet ay la Đuc Chua Giesu. Cac sach Phuc Am va Cong vu đeu ghi nhan rang Giesu đa gap lai cac mon đe tai cac noi chon khac nhau trong suot bon muoi ngay truoc khi ve troi.
Hau het Kito huu chap nhan cau chuyen phuc sinh, nhu đuoc ky thuat trong Tan Uoc, la su kien lich su va xem đay la tam điem cho Đuc tin Kito giao cua ho mac du theo quan điem cua mot so tin huu thuoc trao luu tu do (liberalism), đay chi la cau chuyen co tinh an du. Tuy nhien lich su chung minh đay la niem tin bat di dich cua Kito giao. Tat ca Kito huu tin rang Giesu đa lam nhieu dau ky phep la va cac tong đo đuoc ban cho quyen luc sieu nhien boi on Chua Thanh Than đe chua lanh benh tat cho nhieu nguoi va noi đuoc nhieu thu tieng khac nhau sau khi Giesu ve troi.


Goc đo su hoc Truoc thoi ky Khai sang o phuong Tay, cac Phuc Am đuoc coi nhu la nhung tuong thuat lich su mang tinh nguoi that viec that. Song gioi hoc gia hien đai hau nhu đeu đat nghi van ve đo tin cay cua nhung kinh sach nay; ho chu truong ke ra ranh gioi giua Giesu đuoc ta trong cac Phuc Am va Giesu thuc su trong lich su. Ke tu the ky thu 18 tro đi, ba cuoc đieu tra han lam rieng le ve Giesu lich su đa đuoc tien hanh, moi đot mot đac thu va dua tren cac tieu chi nghien cuu khac nhau, gan lien voi thoi đai rieng. Tuy phan đong hoc gia đong thuan rang Giesu đa tung ton tai, va cung đeu chap nhan mot so chi tiet co ban trong tieu su cua ong, song chan dung Giesu đuoc phuc dung theo tung tac gia van khac nhau it nhieu, va cung khac hoan toan so voi ky thuat trong Phuc Am.


= Judea va Galilee the ky thu nhat =


= Nien bieu =
Hau het cac hoc gia đong y rang Giesu la mot nguoi Do Thai vung Galilea, sinh vao khoang đau the ky thu nhat va qua đoi trong khoang tu nam 30 đen 36 SCN tai xu Judea, ong chi song va hoat đong tai Galilea va Judea chu khong o noi khac. Cac sach Phuc Am chi tap trung vao quang đoi ba nam cuoi khi Giesu song duoi tran gian, đac biet la tuan le cuoi cung truoc khi bi đong đinh vao thap gia, nhung chung cung cung cap mot so manh moi lien quan đen nam sinh cua Chua Giesu. Đoan Mattheu 2:1 lien ket su giang sinh cua Chua Giesu voi su cai tri cua Herod Đai đe - nguoi đa chet vao khoang nam thu 4 truoc Cong nguyen, va đoan Luca 1:5 viet rang Herod đa tri vi truoc khi Chua Giesu giang sinh, ngoai ra Phuc Am nay con đe cap đen cuoc đieu tra dan so cua chinh quyen La Ma dien ra muoi nam sau đo. Luke 3:1-2 va 3:23 viet rang Chua Giesu bat đau su vu khi ong khoang ba muoi tuoi, va đo la nam thu 15 cua trieu đai Tiberius (khoang nam 28 hoac 29 Cong Nguyen). Qua nhung chi tiet nay va bang cac phuong phap phan tich khac nhau, hau het cac hoc gia đi đen đong thuan rang Chua Giesu sinh trong khoang tu nam thu 6 đen 4 truoc Cong nguyen,
Ve thoi điem qua đoi, tuc la su kien ong bi đong đinh tren cay thap gia, hau het cac hoc gia đong y rang su kien nay xay ra trong khoang tu nam 30 đen 33 Cong nguyen. Cac sach Phuc Am noi rang su kien nay xay ra trong thanh xu Judea ma Pilate la tong tran thuoc quyen La Ma khoang nam 26-36. Nguoi ta tin rang ngay ma Phaolo theo Kito giao (uoc tinh khoang nam 33-36) co moi lien he nao đo đen cho ngay Chua Giesu bi đong đinh qua viec phan tich thu cua Thanh Phaolo va Sach Cong vu Tong đo. Cac nha thien van tu thoi Isaac Newton đa co gang uoc luong chinh xac ngay Chua Giesu bi đong đinh bang cach phan tich chuyen đong cua Mat Trang va tinh theo lich su cua le Vuot Qua theo lich cua nguoi Do Thai. Va ngay gia thiet đuoc chap nhan rong rai nhat theo phuong phap nay la ngay 7 thang 4, nam 30 AD; va ngay 3 thang 4 nam 33 (ke ca lich Julius).


Di san Theo hau het cac giai thich Kinh Thanh cua Kito giao, cac chu đe co ban cua nhung loi ran day cua Giesu la su hoi cai, tinh yeu vo đieu kien, tha thu toi loi va khoan dung va ve Thien đuong. Khoi đau nhu mot giao phai nho cua nguoi Do Thai, no đa phat trien va tro thanh mot ton giao rieng biet so voi đao Do Thai vai thap ky sau cai chet cua Giesu. Kito giao đa lan rong ra khap đe che La Ma duoi dang đuoc biet đen qua Tin đieu Nicea va tro thanh quoc giao duoi thoi Theodosius I. Qua hang the ky, no lan rong đen hau het chau Au va tren toan the gioi. C. S. Lewis va Giao hoang Gioan Phaolo II đa bao ve niem tin vao Giesu truoc nhung su chi trich mang tinh lich su.


Nhan đinh = Kito giao =
Hau het Kito huu tin rang, Giesu la Thien Chua, la Đang Messiah ma su xuat hien đa đuoc tien bao trong Cuu Uoc. Ho tin rang Giesu la Thien Chua hoa than thanh nguoi, la Ngoi Hai trong Ba Ngoi; rang Giesu nhap the boi quyen phep Chua Thanh Than, xuong the gian đe cuu nhan loai khoi toi loi va su chet boi mau cua Giesu đa đo ra khi bi đong đinh tren thap tu gia nhu la sinh te chuoc toi cho loai nguoi. Ho cung tin rang Giesu đa song lai tu coi chet va sau đo tro lai Thien Đang.


= Hoi giao =
Khac voi đuc tin cua nguoi Kito giao, tin đo Hoi giao tin rang, Giesu la mot trong nhung nha tien tri (ngon su) đang đuoc ton trong, đuoc Thien Chua sai đen va la Đang Messiah; nhung ho khong tin Giesu la "Con Thien Chua". Ho cung khong tin ve su chet va su phuc sinh cua Giesu, xem đo chi la su hoa phep cua Thien Chua danh cho tien tri Giesu đe đanh lua nguoi đuong thoi. Sau đo, Giesu ve troi ca hon lan xac.


= Do Thai giao =
Do Thai giao thi cuc luc phan đoi ca hai niem tin cua hai ton giao tren. Ho khong xem Giesu la Thien Chua xuong the lam nguoi cung khong nhan đo la nha tien tri, tham chi coi đo la nha tien tri gia hay ke xuc pham đen Thien Chua cua ho. Ho cho rang, ke tu sau su sup đo lan thu hai cua Đen tho Jerusalem, khong co mot tien tri nao xuat hien them nua. Cho đen tan bay gio, ho van đang hy vong co mot Đang Messiah tu troi xuong.


= Phat giao =
Phat giao hau nhu khong đua ra nhan đinh ve vai tro cua Giesu trong ton giao ho. Đoi voi ho, dua theo lich su, Giesu chi la mot con nguoi. Tuy nhien, mot so tin đo thuoc mot so phai cho rang, voi nhung đuc tinh hien nhien cua Giesu, chac chan sau đo Giesu cung đuoc sinh vao coi troi dua theo luat nhan qua. Do đo, nhung nguoi tu theo Phat giao cap tien, nhat la Tinh đo tong, co the ton kinh Giesu nhu mot vi A-la-han hay Bo tat.
Mot so Phat tu, trong đo co Tenzin Gyatso, Đat-lai Lat-ma thu 14 xem Giesu nhu mot vi đai Bo tat, nguoi cong hien đoi minh cho hanh phuc cua nhan loai. Nga Son Thieu Thac o the ky XIV cua Tao Đong tong ngu y rang nhung loi day cua Giesu trong Sach Phuc Am do mot nguoi đa đuoc giai thoat (arahant) viet.


= Khac =
Mot nguoi Nhat theo chu nghia vo chinh phu, Kotoku Shusui co viet tac pham Kirisuto Massatsuron (基督抹殺論, Co Đoc Mat Sat Luan). Trong tac pham nay, Shusui cho rang Giesu chi la mot nhan vat than thoai va khong co thuc..
Vi co vai tro đac biet trong mot so ton giao nay, Giesu đuoc nhin nhan la mot trong nhung nhan vat quan trong nhat va co anh huong sau rong nhat trong lich su nhan loai.


Xem them Ghi chu Chu thich = Thu muc =


Lien ket ngoai Complete Sayings of Jesus Christ In Parallel Latin & English — The Complete Christ Sayings
Jesus Christ Catholic Encyclopedia article
Christian Foundations: Jesus articles from a Protestant perspective
The Christ of India Luu tru ngay 26 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine A Hindu perspective on Jesus
An Islamic perspective on Jesus
Ahmadiyya views on Jesus
Jesus Christ, the Son of God articles from a Mormon perspective
BiblicalStudies.org.uk Offers an extensive bibliography plus numerous full-text articles.
Christ, the Messenger— Swami Vivekananda
Overview of the Life of Jesus Luu tru ngay 9 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine A summary of New Testament accounts.
From Jesus to Christ — A Frontline documentary on Jesus and early Christianity.
The Jewish Roman World of Jesus Luu tru ngay 17 thang 8 nam 2010 tai Wayback Machine
The Jesus Puzzle Luu tru ngay 24 thang 2 nam 2008 tai Wayback Machine — Earl Doherty's website.