Đang Thi Hue (chu Han: 鄧氏惠, ?-?), thong goi Đang Tuyen phi (鄧宣妃), la mot cung tan cua chua Trinh Sam, va la me cua vi chua tiep theo Trinh Can. Trong hau phu chua Trinh, ba đuoc đanh gia la mot giai nhan bac nhat cua phu chua va cung rat đuoc chua Trinh Sam sung ai.
Theo Tu đien Lich su nhan vat Viet Nam, thi ba la mot nguoi đa gay ra nhieu tai ach trong phu chua Trinh va trieu đinh Hau Le, anh huong tieu cuc đen tinh hinh chinh tri – xa hoi Đang Ngoai. Cuoc đoi ba tro thanh đe tai cua nhieu giai thoai, chu yeu noi ve nhan sac tuyet đep cua ba đa lam anh huong đen chua Trinh Sam, mot trong nhung chua Trinh đang chu y nhat vao thoi ki cuoi cua ho Trinh. Ba đa dung nhieu thu đoan chinh tri, nhu lien ket voi Huy quan cong Hoang Đinh Bao, gat đi the luc cua nguoi con trai truong la Trinh Khai, gay nen Nan kieu binh lam sup đo chinh quyen Le – Trinh.
Cuoc đoi ba đuoc tai hien qua Hoang Le nhat thong chi cua Ngo gia van phai, đac biet la bo phim Đem hoi Long Tri dua theo bo tieu thuyet cung ten cua Nguyen Huy Tuong.


Than the Đang Thi Hue que o lang Tra Huong, huyen Phu Đong, tran Kinh Bac, nay thuoc huyen Gia Lam. Ba la con nha thuong dan ngheo kho, co mot nguoi em trai la Đang Lan. Thi Hue lam nghe hai che kiem song, noi tieng co sac đep nhat vung.
Khi vao phu chua, Đang Thi Hue von chi la nu ty. Mot hom, tiep du Tran Thi Vinh sai nu ty Đang Thi Hue bung mot khay hoa đen truoc noi chua ngoi. Đang Thi Hue mat phuong may ngai, ve nguoi muoi phan xinh đep. Chua nom thay rat bang long, ben tu thong voi nang. Tu đo, Đang Thi Hue cang ngay cang đuoc chua yeu quy, noi gi chua cung nghe va he co viec gi la chua cung ban voi Hue. Roi sau đo đuoc o lien mot noi voi chua, y nhu mot cap vo chong nha thuong dan. Xe kieu, quan ao cua Hue cung đeu đuoc sam sua het nhu đo dung cua chua. Đang Thi Hue tu luc đuoc nha chua chieu chuong, hoi co ve long hanh. He co chuyen gi khong vua y, la Hue xay xam mat may, roi keu khoc tham thiet đe lam roi long chua.
Kip đen khi Đang Thi Hue co mang, chua lien sai nguoi đi le khap tram than đe cau sinh con thanh. Nam Đinh Dau (1777), Đang Thi Hue lai sinh ha mot nguoi con trai, ten la Trinh Can (1777 – 1782), nen cang đuoc chua sung ai, lap lam Tuyen phi.
Truoc đo, mot cung tan khac la Duong Thi Ngoc Hoan, đuoc vao hau chua Trinh Sam đa sinh mot con trai la Trinh Khai (ten cu la Tong, 1763 – 1786).


= Muu đoat ngoi chinh =
Đuoc chua yeu, Đang Thi Hue ben hoi con gai chua la Cong nu Ngoc Lan cho em trai minh la Đang Mau Lan, von la nguoi co tinh hung bao, dam dat va can ro. Nhung chua cung nghe theo, khien Su Trung hau bi Mau Lan chem chet trong viec bao ve Ngoc Lan.
Biet chua rat sung ai minh, Đang Thi Hue ngay đem muu tinh viec gianh lay ngoi vi The tu cho con trai.
Đe cap đen ngoi vi vuong gia nay, sach Hoang Le nhat thong chi co đoan:

Theo le cu, nguoi con trai noi ngoi chua he đen muoi hai tuoi thi phai ra o Đong cung. Bay gio cac quan cung co tau trinh viec ay; song chua khong cho, chi cho The tu (Trinh Khai) đen o nha rieng cua Han quan cong (Nguyen Đinh). Nhu vay, ngoi Đong cung van bo trong, nhu co y cho đoi nguoi khac. Đen nam The tu muoi lam tuoi, thi con nho la vuong tu Can ra đoi, chua het suc yeu dau đua con nho đo. Ba nam sau, The tu đung muoi tam tuoi, đang đuoc mo phu rieng; nhung bay gio cac quan chang ai dam tau bay, ma chua cung khong he nhac toi viec ay. Nhu the la nguoi noi ngoi van chua đinh, nen long nguoi rat phan van. He ai thuoc ve The tu Tong (tuc Trinh Khai) thi hua theo The tu Tong, ai thuoc đang Thi Hue thi vao phe vuong tu Can. Trong phu chua dan dan sinh ra be no canh kia. Hoang Le nhat thong chi tap I (tr.15-16).
Ke tu đo, mot mat ba bi mat sai thuoc ha than tin, som toi theu det đu moi chuyen xau vu cho Trinh Khai; mat khac, ba lien ket voi Huy Quan cong Hoang Đinh Bao đe cung muu su.
Phia Trinh Tong cung co luc luong hau thuan. Hau qua cua cuoc tranh gianh quyen luc nay đa gay ra hai vu bien đong lon la Vu an nam Canh Ty va cuoc noi day cua linh Tam phu.


 Thang the  Bai chinh: Vu an nam Canh Ty
Thang 8 nam Canh Ty (1780), luc ay co tin đon rang chua Trinh Sam bi benh rat nang, Trinh Khai ben ban muu voi gia than la Đam Xuan Thu, The Tho, Tham Tho va Vinh Vu bi mat sam sua vu khi, chieu tap dung si, đe cho thoi co. Ngoai ra, Trinh Khai con ngam lien ket voi Tran thu Son Tay la Hong linh hau Nguyen Khan, Tran thu Kinh Bac la Tuan sinh hau Nguyen Khac Tuan đe san sang ho tro.
Viec muu su, bi Cap su trung Nguyen Huy Ba biet đuoc, ngam ke voi Tuyen phi. Chop lay thoi co, ba lien đem viec đo ban voi Quan Huy (tuc Hoang Đinh Bao). Quan Huy bao Huy Ba viet buc kin, roi ong tu y bo vao tay ao, đi đen phu chua, đuoi het nhung nguoi chung quanh, đem thu ra trinh...
Ket cuoc, phe Đang Thi Hue thang the. Theo sach Hoang Le nhat thong chi, thi co ba đai than theo phe Trinh Khai đeu phai mat mang: Khe Trung hau, Tuan Sinh hau (Nguyen Khac Tuan) đeu uong thuoc đoc tu tu, Nguyen Quoc Tuan (thuoc ha cua Khac Tuan) bi an chem; con Trinh Khai bi quan thuc ngat trong mot ngoi nha ba gian.
Theo sach Kham đinh Viet su thong giam cuong muc (goi tat la Cuong muc) thi: Đam Xuan Thu bi giet, Nguyen Le va Nguyen Khac Tuan bi tong giam vao nguc, hoan quan Nguyen Phuong Đinh (hoac Đinh) bi ket toi nuoi duong Trinh Khai khong nen nguoi, bi lot het chuc tuoc va đuoi ve lang; con Trinh Khai bi giang xuong lam con ut va bi quan thuc trong noi phu.
Ngay trong nam nay, mac du Trinh Can chi moi 4 tuoi van đuoc lap lam The tu, va Quan Huy đuoc cu lam A pho đe pho ta.
Thang 9 nam Nham Dan (1782), Trinh Sam mat, Trinh Can đuoc noi ngoi chua, hieu la Đien Đo Vuong. Tuyen phi tro thanh Vuong Thai phi. Von la co thon nu hai che, nay mot buoc len lam ba chua, tuc dan gian quen goi la Ba Chua Che.
Thuan theo loi tau cua Quan Huy, vua Le Hien Tong cho Tuyen phi đuoc nhiep chinh, thay au chua Đien Đo vuong quyet đinh moi chuyen. Ke tu đo, lien minh Tuyen phi – Quan Huy nam het moi viec trong ngoai.
Do chua moi la Trinh Can hay con tho au, suc khoe lai ngay cang toi te; trong khi đo, lien minh tren ngay cang chuyen quyen va moi quan he cua ho co phan khong minh bach, nen trong va ngoai trieu co lam nguoi tham ghet va co y ngo. Theo sach Hoang Le nhat thong chi, boi vay, luc bay gio, co cau ca dao đuoc truyen mieng rang: 

Tram quan co mat nhu mo,
Đe cho Huy quan vao so chinh cung.


 Gap nan kieu binh  Bai chinh: Nan kieu binh
Su kien nay xay ra vao thang 10 nam Nham Dan (1782), nghia la đung mot thang sau khi chua Trinh Sam mat, va cung đung mot thang sau khi Trinh Can đuoc đua len ngoi chua.
Linh kieu binh ung ho Trinh Tong cung nhau muu đao chinh lat đo Trinh Can đe lap Trinh Tong. Theo Le quy dat su, ho ngam lien he voi me Trinh Sam xin y chi, ben ngoai dua vao su chi vien cua Phan quan cong (Nguyen Phan), va nho tien trieu Nguyen Nhung lam bai (hich) khich le quan linh.
Khi quan Tam phu noi day, quan Huy ra chong cu nhung khong noi, bi kieu binh giet chet. Linh Tam phu ruoc Trinh Khai len noi nghiep chua. Cac đinh than im lang khong dam chong cu.
Hom viec bien xay ra, Đang Thi Hue khiep so qua, phai thay đoi quan ao, nap o hau cung. Rieng chua Trinh Can, đuoc Quan Diem be đi lanh nan. Đen đem, ba noi Trinh Can (ba Set - me Trinh Sam) sai nguoi tim ruoc chau ve. Hom sau, Trinh Can bi giang xuong lam Cung quoc cong, roi hon thang sau thi bi benh qua đoi.


= Bi giam va qua đoi =
Va quang đoi cuoi cua Đang Thi Hue, khi ba đa khong con gi sau cuoc tranh gianh quyen luc, đuoc sach Hoang Le nhat thong chi chep nhu sau:

Khi chua nho bi bo, Thai phi Duong Thi Ngoc Hoan lien sai nguoi bat Tuyen phi hai toi, roi buoc ba phai lay ta. Tuyen phi khong chiu lay, Thai phi ben sai hai thi nu đung kem hai ben, niu toc Tuyen phi rap đau xuong đat, nhung ba van nhat đinh khong chiu lay, ma cung khong noi nua loi. Thai phi gian qua, đanh đap mot hoi, nho nuoc bot vao đau vao mat, roi đem giam vao nha Ho Tang o vuon sau. Tai đay, Đang Thi Hue bi lam tinh lam toi cuc ky kho so. Mot bua, ba tron ra khoi cua Tuyen Vu, chay đen ben đo pho Khach thi bi quan linh đuoi kip...
Sau mot thoi gian giam giu ngat, Thi Hue đuoc cho lam cung tan noi thi, vao Thanh Hoa hau ha lang tam chua Trinh Sam. O đay, ba ngay đem gao khoc xin đuoc chet theo chong. Đen ngay gio cua chua Trinh Sam, Tuyen phi uong thuoc đoc ma chet, đuoc tang cach Vong lang (lang Trinh Sam) mot dam.


Trong van hoc nghe thuat Tuyen phi ho Đang tro thanh đe tai cam hung trong nhieu tac pham van hoc, đien anh. Hinh tuong cua ba gan lien voi mo ta hong nhan hoa thuy, hay thuat ngu san khau – nghe thuat phuong Tay goi la femme fatale.
Mot so tac pham mo ta cuoc đoi ba:

Hoang Le nhat thong chi – nhom Ngo gia van phai.
Ba Chua Che – Nguyen Trieu Luat.
Đem hoi Long Tri – Nguyen Huy Tuong. Truyen nay đa đuoc dung thanh phim do dien vien Le Van đong vai Đang Thi Hue.
Tuyen phi Đang Thi Hue - Ngo Van Phu.
Nguoi đan ba co khuon mat trang ram - Hoang Tien.


Xem them Trinh Sam
Trinh Khai
Trinh Can
Hoang Đinh Bao
Đang Lan
Nan kieu binh
Hoang Đang Ich, tuc Tran Ich; thoi chua Trinh Sam la tuoc Hau ve Binh nhung Đai tuong sac phong Thuong Đang than tho Đen Tien Đo xa Đang son, Nghe An.


Chu thich Tham khao Bui Duong Lich, Le quy dat su. Ban dich cua Pham Van Tham. Nha xuat ban KHXH, Ha Noi, 1987.
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc (chinh bien, quyen 45). Nguyen Khac Thuan dan lai trong Viet su giai thoai tap 7. Nha xuat ban Giao duc, 1988.
Ngo Gia Van Phai, Hoang Le nhat thong chi, tap I, Nha xuat ban Van hoc, Ha Noi, 1984.
Nguyen Q. Thang & Nguyen Ba The, Tu đien Lich su nhan vat Viet Nam. Nha xuat ban KH-XH, Ha Noi, 1992.
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc. Nha xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968.


Lien ket ngoai Huy Quan Cong Hoang Đinh Bao Luu tru ngay 12 thang 8 nam 2009 tai Wayback Machine