Ngo Nhat Khanh (chu Han: 吳日慶; ? - 979), Tuoc hieu Ngo Lam cong (吳覽公) hoac Ngo An vuong (吳安王), la mot thu linh thoi 12 su quan o giua the ky 10 trong lich su Viet Nam. Xuat than tu dong doi nha Ngo, roi tran giu que huong Đuong Lam va tro thanh mot trong nhung the luc quan su manh tao ra loan 12 su quan. Sau đo ong hang phuc Đinh Bo Linh, lay cong chua Phat Kim va tro thanh pho ma nha Đinh hon 10 nam trong kinh đo Hoa Lu. Cuoi trieu Đinh, Ngo Nhat Khanh bo tron sang Chiem Thanh va bi bao dim chet tai cua bien Đai An trong lan đem quan Chiem Thanh theo đuong thuy tien đanh kinh đo Hoa Lu.


Than the Ngo Nhat Khanh nguoi Đuong Lam, Ha Noi. Theo cac sach su cu nhu Đai viet su ky toan thu, Ngo Nhat Khanh la chau ho cua Ngo Quyen. Đieu nay phu hop hon voi gia thuyet la con Ngo Xuong Van vi ong cat cu som o Đuong Lam que huong nha Ngo va tung bi Duong Tam Kha, Ngo Xuong Van đem quan đanh dep.
Rieng Pha he ho Ngo Viet Nam soan nam 2003 cua Ban lien lac dong ho Ngo cho rang ong la con cua Nam Tan vuong Ngo Xuong Van, chau noi Ngo Quyen va me chinh la Duong Van Nga. Mot so nha nghien cuu cung theo đo de dat ghi nhan đieu nay. Tuy nhien, gia thuyet nay co rat nhieu cho khong hop ly trong su sach, neu can cu vao than the va cuoc đoi cua hoang hau hai trieu Duong Van Nga. Ta Chi Đai Truong trong tac pham "Bai su khac cho Viet Nam" can cu su kien Đo Canh Thac phu tro Xuong Van truoc kia, thay noi vung can cu Đo Đong, khi ma su quan Đo Canh Thac đa bi tieu diet, lai co "bon con em Ngo Tien chua," đe đoan rang An Vuong Ngo Nhat Khanh chinh la con Xuong Van; va cho rang Ngo Nhat Khanh chinh la nguoi lanh đao 500 con em nha Ngo tien đanh luc luong su quan Tran Lam nam 967 roi bi Đinh Bo Linh buc hang nhu su đa ghi:

Khi Minh Cong mat, gap luc bon con em cua Ngo Tien chua o Đo Đong Giang hon 500 nguoi đem quan đen đanh, moi vao đen đat O Man thi bi nguoi lang ay la Ngo Pho su đanh bai phai tro ve. Bo Linh nghe tin, lien cat quan đi đanh vung song va đong ay, khong bo lac nao khong hang phuc.
Hien nay phan lon cac y kien chi dung lai o viec xac đinh ong la con chau ho cua Ngo Quyen, viec ong o Đo Đong Giang luc nay co the hieu la qua trinh mo rong lanh tho tu can cu Đuong Lam.


Su quan Sau khi Ngo Quyen mat (nam 944), Duong Tam Kha cuop ngoi nha Ngo. Nhieu noi khong chiu than phuc, đien hinh nhu ho Pham o Tra Huong đa che cho Ngo Xuong Ngap va Loan hai thon Đuong, Nguyen o Thai Binh.
Ngo Xuong Van khoi phuc nha Ngo tu tay Duong Tam Kha (950), nhung toi nam 965 khi Xuong Van tu tran, nan cat cu lai bung phat manh me hon. Cac the luc yeu bi tieu diet dan, lanh tho Tinh hai quan chi con muoi hai the luc lon. Su goi đo la Thap nhi su quan đai loan.
Ngo Nhat Khanh la mot trong 12 su quan, đong tai que huong nha Ngo, tuc Đuong Lam, tu xung la Ngo Lam Cong. Cac nha nghien cuu can cu vao hanh trang cua ong ma suy đoan ong đuoc Ngo Quyen giao tran thu đat huong hoa cua nha Ngo, sau vi khong phuc Duong Tam Kha ma chiem đong va cung co luc luong đe tro thanh su quan. Theo giao su Tran Quoc Vuong thi thon Đuong (cung thon Nguyen, luc luong khien Ngo Xuong Van tu tran), tuc Đuong Lam thuoc pham vi chiem đong cua su quan Ngo Nhat Khanh, con thon Nguyen Gia Loan thuoc can cu cua su quan Nguyen Thai Binh, tuc Nguyen Khoan.
Khi Ngo Xuong Xi noi ngoi, Ngo Nhat Khanh la anh em cung ho cung keo quan tu Đuong Lam ve Co Loa tranh gianh. Than pha đinh Van Cu o Hai Phong cho biet su quan Ngo Nhat Khanh thuong chieu du hao kiet theo ve, khi nghe danh muon du do Đo Vi nham ham hai ong. Do vay, Đo Vi phai đem vo va hai con trai Đo Quang, Đo Huy chay ve vung Hai Phong lanh nan.
Theo Đai Viet Su ky Toan thu, đa tung co thoi gian Ngo Nhat Khanh tu xung la An vuong (安王), nhung khong ro đo la thoi gian cu the nao, truoc hay sau khi xung la Ngo Lam cong. Co the viec xung An vuong chi ton tai trong thoi gian ngan, do thay minh khong đu thuc luc troi hon cac su quan khac nen ong lai tu rut danh hieu xuong la Lam Cong.
Trong thoi loan lac đo, Đinh Bo Linh to ra la su quan manh nhat nho su lien ket voi su quan Tran Lam. Mot mat, Bo Linh ra tay dep cac su quan, nhung rieng voi cac su quan ho Ngo la Nhat Khanh va Xuong Xi, Bo Linh dung chinh sach chieu hang, vi cac su quan nay la dong ho nha Ngo vua mat.
Ket qua ca Ngo Xuong Xi va Ngo Nhat Khanh đeu ve hang Đinh Bo Linh. Su chep su kien su quan Tran Lam sai Đinh Bo Linh đi đanh cac hung truong khac, đeu thang đuoc ca roi moi đen su kien Pham Phong At đem quan ve hang. Ket thuc nha Ngo bang su kien khi Minh Cong mat, gap luc bon con em cua Ngo Tien chua o Đo Đong Giang hon 500 nguoi đem quan đen đanh, moi vao đen đat O Man thi bi nguoi lang ay la Ngo Pho su đanh bai phai tro ve. Bo Linh nghe tin, lien cat quan đi đanh vung song va đong ay, khong bo lac nao khong hang phuc. Tu đo lai dan o kinh phu đeu kham phuc theo ve. Nha Ngo mat. Nhu vay co the suy đoan đuoc rang Ngo Nhat Khanh, nguoi lanh đao tan du cuoi cung cua nha Ngo, chinh la su quan ma Đinh Bo Linh hang phuc sau cung, ket thuc su nghiep dep loan đe len ngoi hoang đe vao nam 968 đong thoi phong cho su quan nay la pho ma nha Đinh.


Pho ma nha Đinh Sau khi Đinh Bo Linh dep xong loan 12 su quan, xung hoang đe, tuc la Đinh Tien Hoang, đa lay me Ngo Nhat Khanh lam hoang hau, đong thoi ga con gai la cong chua Phat Kim cho ong va lay em gai ong ga cho con truong la Nam Viet vuong Đinh Lien. Ngo Nhat Khanh tro thanh pho ma nha Đinh.
Tuy nhien, su chi neu Tien Hoang co 5 hoang hau ma khong chep ro me Nhat Khanh la ai trong 5 ba: Đan Gia, Trinh Minh, Kieu Quoc, Co Quoc, Ca Ong. Da su goi ba hoang hau me Ngo Nhat Khanh la Ngo phu nhan va ba đuoc tho o chua Ba Ngo thuoc quan the di tich Co đo Hoa Lu.
Theo Da su, Vua Đinh con cac pho ma khac nua nhu Pho ma Quan Son la chong cong chua Phuong Dung đuoc vua cha phong chuc Tran thu tu thanh, co cong đanh quan Tong xam luoc sau nay. Su quan Tran Lam co hai nguoi em trai la Tran Thang, Tran Nguyen Thai. Đinh Tien Hoang đa đem Cong chua Minh Chau ga cho tuong quan Tran Thang va phong cho Tran Thang lam Pho ma đo uy, vua Đinh cung ga mot nang cong chua cho Tran Nguyen Thai va giao cho Thai trong trach trong hoat đong đoi ngoai.


Phan quoc hai than Xem them: Duong Van Nga, Hoang hau nha Đinh
Me Ngo Nhat Khanh, du đa co tuoi khi lay Van Thang vuong Đinh Bo Linh, chinh la nguoi đa sinh ra Đinh Hang Lang, con thu cua Tien Hoang. Đinh Tien Hoang vi ba, va vi đe lay long Nhat Khanh nua, đa lap Hang Lang lam thai tu. Nhat Khanh chua chap y đo khong the noi het khi giuc me nai ni vua lap em lam thai tu. Khanh đinh sau nay se lam phu ta cho cau em ruot con tho au đe nam quyen binh (va chua chap y đinh lam Vuong Mang, Tao Thao). Nhung viec đo khong qua đuoc Nam Viet vuong Đinh Lien von la nguoi đa truong thanh va co nhieu cong lao trong viec đanh dep, ngoai giao cua nuoc Đai Co Viet. Theo chinh su, Đinh Lien đa sai nguoi lap muu giet Hang Lang đau nam 979. Tuy nhien, vi yeu con va khong the tiep tuc gay đo mau, Tien Hoang đa khong trung phat Đinh Lien bang cai chet.
Viec Tien Hoang khong trung phat Đinh Lien bang an tu hinh khien Nhat Khanh vo cung tuc gian va đay chinh la đong co chu yeu thuc giuc Khanh bo sang Chiem Thanh.
Mot hom Khanh mang vo la cong chua Đinh Phat Kim chay vao nam, toi cua bien Nam Gioi thi ong rut dao rach mat vo va mang rang:

"Cha nguoi lua doi uc hiep me con ta, le nao ta vi nguoi ma quen toi ac cua cha nguoi hay sao? Cho nguoi tro ve, ta đi đang khac tim ke co the cuu ta".
Roi Khanh bo tron sang Chiem Thanh. Su sach khong chep ro Ngo Nhat Khanh chay sang Chiem vao thoi gian nao, chi biet chac chan viec nay dien ra sau khi Đinh Tien Hoang len ngoi va truoc khi vua Đinh bi sat hai.
Thang 10 nam 979, cha con Đinh Tien Hoang va Đinh Lien bi giet hai. Con trai con lai la Đinh Toan len ngoi vua. Le Hoan lam Nhiep chinh. Cac đai than Đinh Đien, Nguyen Bac, Pham Hap cho rang Le Hoan co y đo thoan đoat đa noi loan nhung bi Le Hoan dep tan. Truoc kia, vua Đinh đa hua đua em Khanh (Hang Lang) len ngoi, nhung khi em Khanh bi hai thi ke thu pham lai khong bi trung phat đich đang theo y muon cua Khanh, boi the Khanh moi tim đen Chiem Thanh đe cau vien bao thu. Y đinh cua Khanh la muon quan Chiem đe ve nuoc lam vua, khoi phuc nha Ngo. Neu Hang Lang khong chet ma đuoc noi ngoi nhu du kien thi som muon Khanh cung lam Vuong Mang, tieu diet ho Đinh, phe truat au chua nay ma gianh lay ngoi – giong nhu tam guong Trieu Khuong Dan lay ngoi cua cau be 6 tuoi Sai Tong Huan cach đo it lau ben phuong bac.
Nghe tin Đinh Tien Hoang chet, Nhat Khanh ben xui vua Champa la Phe Mi Thue mang quan đe đanh Đai Co Viet. Vua Champa nhan co hoi xam chiem đat đai, ben tu cam quan đem hon nghin binh thuyen ra đanh Hoa Lu, theo hai cua bien Đai Ac va Tieu Khang.
Khi vao cua Đai Ac (cua Than Phu), qua mot đem, gap gio bao noi len, thuyen đeu lat đam, chim gan het. Nhat Khanh cung bon nguoi Chiem đeu chet đuoi, chi co thuyen cua vua Chiem thoat nan. Ba Mi Thue thu vet tan quan tro ve.
Đoi voi ba me Ngo Nhat Khanh, sau nhung dien bien xau don dap cua chong va con tran đen, ba Ngo phu nhan xua đong thoi la hoang hau cua Đinh Tien Hoang đanh ra khoi Hoang cung, lap mot ngoi chua o ngoai thanh Hoa Lu đe tu hanh, ngoi chua đo co ten la Đam Lu nhung dan gian van quen goi la Chua Ba Ngo (nay nam o thon Hoang Long, xa Truong Yen, Hoa Lu, Ninh Binh).


Chu thich Xem them Nha Ngo
Loan 12 su quan
Nha Đinh
Đinh Tien Hoang
Duong Van Nga