Marco Polo (phat am tieng Anh: /ˈmɑrkoʊ ˈpoʊloʊ/ ; 1254 – 8 thang 1, 1324) la mot thuong gia va nha tham hiem goc Venezia (Y). Trong so cac nha tham hiem, ong, cung cha (Niccolo) va chu (Maffeo)la mot trong nhung nguoi chau Au đau tien đen Trung Quoc (noi ma Marco Polo goi la Katai) bang Con đuong to lua cung nhu đen tham vi kha han Mong Co Hot Tat Liet. Nhung cuoc du hanh cua ong đa đuoc ghi lai trong cuon Il Milione (con sach đuoc biet voi cac ten Marco Polo du ky va Mieu ta the gioi). Hien nay Marco Polo đuoc nhieu nguoi coi la mot trong nhung du hanh gia vi đai nhat, mac du rang nhung nguoi thoi ong chi coi ong nhu mot nguoi biet ke chuyen di dom tai tinh, con nhung cau chuyen cua ong la nhung chuyen hoang đuong, vien tuong. Cung can luu y rang, mot so đoan trong nhung cau chuyen cua ong va cung voi su hien dien cua ong tai trieu đinh Trung Quoc đeu khong đuoc nhac toi trong su sach Trung Hoa. Cung vi the ma nhieu nguoi đa to y nghi ngo ve tinh trung thuc cho nhung chuyen du hanh cua ong (xem phan sau duoi đay).
Cac cuoc du hanh cua Marco Polo cung voi gia đinh ong đa keo dai gan hai chuc nam. Sau khi tro ve, Marco Polo đa bi bat trong tran thuy chien tren bien xay ra giua Venezia va Genova. Bi giam trong tu, ong đa ke lai cac chuyen du hanh cua minh cho nguoi ban cung bi giam la Rustichello da Pisa, va sau đo hai nguoi đa gop cac truyen vao cuon Il Milione noi o tren.


Cuoc đoi = Tu luc tre thoi khi bi nguoi Genoa bat giu =

Thoi gian va đia điem chinh xac khi Marco Polo ra đoi van chua đuoc biet, va cac ly thuyet hien tai hau het đeu la phong đoan. Tuy nhien, ngay thang thuong đuoc dan ra nhat la trong khoang nam 1254, va noi chung chap nhan rang Marco Polo sinh tai Cong hoa Venice. Tuy noi sinh chinh xac khong đuoc biet, hau het nhung nguoi viet tieu su đeu coi Venice la que huong cua Marco Polo. Cha ong Niccolo la mot nha buon thuong buon ban voi Trung Đong, tro nen giau co va co danh tieng lon. Niccolo va anh/em trai minh la Maffeo đa thuc hien mot chuyen đi buon, truoc khi Marco ra đoi. Nam 1260, Niccolo va Maffeo đinh cu tai Constantinopolis khi ho du đoan co su thay đoi chinh tri; ho đa chuyen tai san thanh đo quy va ra đi. Theo Cac chuyen du hanh cua Marco Polo, ho đa đi qua hau het chau A, va đa gap go Hot Tat Liet. Trong luc đo, me cua Marco Polo mat, va ong đuoc mot nguoi chu va thim nuoi day. Polo đuoc giao duc tot, va đa hoc cac mon ve buon ban gom ca ngoai te, đinh gia, va chi huy tau cho hang, du ong it hay khong hoc tieng Latin.

Nam 1269, Niccolo va Maffeo quay tro lai Venice, lan đau gap Marco. Nam 1271, Marco Polo (khi ay 17 tuoi), cha ong, va nguoi chu đi toi chau A trong mot loat cac chuyen tham hiem ma sau nay đuoc ghi lai trong cuon sach cua Marco. Ho quay tro lai Venice nam 1295, 24 nam sau, voi nhieu tien bac va cua cai. Ho đa đi qua toi 15.000 dam (24.140 km).
Khi ho tro lai, Venice đang co chien tranh voi Genoa, va Marco Polo bi bat lam tu binh. Ong bo vai thang trong tu đe đoc lai ban tuong thuat chi tiet ve cac chuyen đi cua minh cho nguoi ban tu, Rustichello da Pisa, nguoi đa them vao ca nhung cau chuyen cua minh cung voi nhung giai thoai va nhung cau chuyen đuong thoi khac tu Trung Quoc. Cuon sach đuoc goi la Nhung chuyen du hanh cua Marco Polo, va ke lai cac chuyen đi cua Polos xuyen qua chau A, khien nguoi chau Au co đuoc cai nhin chi tiet đau tien ve vung Vien Đong, gom ca Trung Quoc, An Đo va Nhat Ban. Marco Polo cuoi cung đuoc tha vao thang 8 nam 1299, va quay tro ve nha o Venice, noi cha va chu ong đa mua mot ngoi nha lon o quan trung tam ten la contrada San Giovanni Crisostomo. Ho tiep tuc cong viec va Marco nhanh chong tro thanh mot nha buon giau co. Polo tai tro cho cac chuyen tham hiem khac, nhung khong bao gio roi bo Venice mot lan nua. Nam 1300, ong cuoi Donata Badoer, con gai cua Vitale Badoer, mot nha buon. Ho co ba con gai ten la Fantina, Bellela va Moreta.


= Cai chet =

Nam 1323, Polo bi om liet giuong. Ngay 8 thang 1 nam 1324, du cac thay thuoc đa co gang đieu tri, Polo đa hap hoi. Đe viet va xac nhan y muon cua ong, gia đinh ong đa yeu cau Giovanni Giustiniani, mot thay tu o San Procolo. Vo ong, Donata, va ba co con gai đuoc ong chi đinh lam nguoi đong thua hanh. Nha tho theo luat phap đuoc thua huong mot phan tai san cua ong; ong đong y đieu nay va muon rang them mot khoan nua se đuoc chi cho nha tu San Lorenzo, noi ong muon đuoc chon cat. Ong cung tra tu do cho mot "no le nguoi Tartar "nguoi co the đa theo ong ve tu chau A.
Ong chia phan tai san con lai, gom nhieu bat đong san, cho cac ca nhan va cac đinh che ton giao, va moi phuong hoi va hoi nhom ong tham gia. Ong cung xoa bo nhieu khoan no gom ca khoan 300 lire ma nguoi chi/em dau no ong, va nhung khoan khac cho nha tu San Giovanni, San Paolo thuoc Hoi nhung Nguoi thuyet phap, va mot giao si ten la Friar Benvenuto. Ong ra lenh tra 220 soldi cho Giovanni Giustiniani vi cong viec lam cong chung vien va nhung loi cau nguyen cua ong. Chuc thu, khong đuoc ky boi Polo, nhung sau đo đa tro nen co tinh phap ly theo quy đinh "signum manus" lien quan, theo đo nguoi đe lai di chuc chi can cham vao van ban đe no tro thanh co hieu luc phap luat, đuoc đe ngay 9 thang 1 nam 1324. Vi luat cua Venice noi rang ngay cham dut khi hoang hon, ngay mat chinh xac cua Marco Polo khong the đuoc xac đinh, nhung no trong khoang giua hai buoi hoang hon ngay 8 va 9 thang 1 nam 1324.


Marco Polo du ky Mot phien ban chuan xac cua cuon sach cua Marco Polo khong ton tai, va nhung van ban chep tay thoi ky đau khac biet. Cac phien ban đuoc xuat ban cua cuon sach cua ong hoac dua tren cac ban chep tay rieng le, hoac tron lan giua nhieu ban hay them cac ghi chu đe chu giai, vi du, ban dich tieng Anh cua Henry Yule. Mot phien ban dich tieng Anh khac cua A.C. Moule va Paul Pelliot, đuoc xuat ban nam 1938, dua tren ban chep tay tieng Latin đuoc tim thay trong thu vien tai Thanh đuong Toledo nam 1932, va dai hon 50% so voi cac ban khac. Xap xi 150 bien the trong nhieu ngon ngu đuoc biet co ton tai, va vi thoi ay chua co ky thuat in an nhieu loi đa phat sinh trong qua trinh sao chep va bien dich, dan toi nhieu su khong nhat quan.


= Cac cau chuyen =

Cuon sach bat đau voi mot loi noi đau ve chuyen đi cua cha va chu ong toi Bolghar noi Hoang tu Berke Khan song. Mot nam sau, ho toi Ukek  va tiep tuc đi đen Bukhara. Tai đay, mot phai vien tu Can Đong đa moi ho toi gap Hot Tat Liet, nguoi chua tung gap go nguoi chau Au. Nam 1266, ho toi trieu đinh cua Hot Tat Liet tai Đai Đo (Khanbaliq), hien la Bac Kinh, Trung Quoc. Vi Han đa đon tiep hai anh em voi long men khach va hoi ho nhieu cau ve he thong phap ly va chinh tri chau Au. Hot Tat Liet cung hoi ve Giao hoang va Nha tho tai Roma. Sau khi hai anh em tra loi cac cau hoi Hot Tat Liet yeu cau ho mang mot buc thu toi Giao hoang, yeu cau 100 tin đo Thien chua giao thong thao Bay mon Nghe thuat (van pham, tu tu, logic, hinh hoc, so hoc, am nhac va thien van hoc). Hot Tat Liet yeu cau mot phai vien mang ve cho ong dau trong ngon đen o Jerusalem. Khoang thoi gian trong dai giua cai chet cua Giao hoang Clement IV vao nam 1268 va cuoc bau cu nguoi ke nhiem ong đa khien hai anh em nha Polo phai đoi cho lau khi thuc hien y nguyen cua vi Đai Han. Ho theo loi khuyen cua Theobald Visconti, khi ay la Giam muc đai dien Giao hoang tai vuong quoc Ai Cap, va quay tro lai Venice nam 1269 hay 1270 đe đoi viec tuyen bo Giao hoang moi, đieu nay giup Marco lan đau tien đuoc thay mat cha minh, khi ong muoi lam hay muoi sau tuoi.

Nam 1271, Niccolo, Maffeo va Marco Polo thuc hien chuyen đi cua minh đe thuc hien y nguyen cua Hot Tat Liet. Ho đi thuyen toi Acre, va sau đo cuoi lac đa toi cang Hormuz cua Ba Tu. Ho muon đi thuyen toi Trung Quoc, nhung nhung con tau o đo khong đu chat luong đe đi bien, vi the ho tiep tuc đi đuong bo cho toi cung đien mua he cua vi Han tai Thuong Đo (Shangdu/Xanadu), gan Truong Gia Khau ngay nay. Ba nam ruoi sau khi roi Venice, khi Marco khoang 21 tuoi, Hot Tat Liet đon ho tai lau đai cua ong. Ngay chinh xac khi ho toi noi khong đuoc biet, nhung cac hoc gia uoc tinh no trong khoang giua nam 1271 va 1275. Khi toi trieu đinh Mong Co, ba thanh vien nha Polos đa đe trinh dau thanh mang ve tu Jerusalem va cac buc thu cua Giao hoang bao tro cho ho.
Marco biet bon ngon ngu, va gia đinh ong đa co đuoc nhieu hieu biet va kinh nghiem co ich loi cho vi Han. Co le ong đa tro thanh mot vi quan trong trieu; ong đa viet ve nhieu chuyet đi tham voi tu cach đai dien trieu đinh toi cac tinh mien nam va mien đong Trung Quoc, vung phia nam xa xoi va ca Mien Đien.
Hot Tat Liet khong đong y thinh cau cua nha Polo roi khoi Trung Quoc. Ho tro nen lo lang ve kha nang tro ve cua minh, tin rang neu vi Han qua đoi, cac ke thu cua ong se quay sang chong ho boi ho la nhung nguoi than can cua ong. Nam 1292, chau cua Hot Tat Liet, khi ay la vua cai tri Ba Tu, gui cac đai dien toi Trung Quoc đe cau hon, va ho yeu cau gia đinh Polo thap tung co dau, vi the ho đuoc phep quay tro lai Ba Tu voi phai đoan đua dau – xuat phat cung nam ay tu Tuyen Chau (Zaitun) o mien Nam Trung Quoc voi mot ham đoi 14 thuyen manh. Phai đoan đi toi cang Singapore, tiep tuc huong ve phia nam toi Sumatra va đi quanh mui cuc nam An Đo, cuoi cung, vuot qua Bien A Rap toi Hormuz. Chuyen đi keo dai hai nam rat nguy hiem – trong so 600 nguoi (khong gom thuy thu đoan) trong phai đoan chi 18 nguoi con song (gom ca ba thanh vien gia đinh Polo). Nha Polo roi phai đoan ket hon sau khi toi Hormuz va đi theo đuong bo toi cang Trebizond tren Bien Đen, Trabzon ngay nay.


Di san = Tiep tuc tham hiem =

Nhung nha tham hiem nguoi chau Au it đuoc biet đen hon khac cung đa đi toi Trung Quoc, nhu Giovanni da Pian del Carpine, nhung cuon sach cua Polo la lan đau tien khien chuyen đi cua ho đuoc biet toi rong rai. Christopher Columbus đa co cam hung tu ghi chep cua Polo ve chuyen đi cua ong toi Vien Đong đe chinh minh đi bien toi nhung mien đat đo; mot ban copy cuon sach luon o trong hanh trang cua ong, voi nhung loi chu giai viet tay. Bento de Gois, co cam hung tu cuon sach cua Polo ve mot vuong quoc Thien chua giao o phia đong, đa đi hon bon ngan dam trong ba nam xuyen qua Trung A. Ong khong bao gio tim thay vuong quoc nay, nhung đa ket thuc chuyen đi cua minh tai Van ly truong thanh nam 1605, chung minh rang "Cathay" la cai ma Matteo Ricci (1552-1610) goi la "China" (Trung Quoc).


= Tuong niem =
Cuu Marco Polo, mot phu loai cua cuu, đuoc đat theo ten nha tham hiem, nguoi đa mieu ta no khi ong đi qua Pamir (Nui Imeon co) nam 1271. Nam 1851, mot thuyen cao toc ba buom đuoc che tao o Saint John, New Brunswick cung lay ten ong; the Marco Polo la chiec tau đau tien đi quanh the gioi trong sau thang. San bay tai Venezia đuoc đat ten la San bay Marco Polo Venice, va Chuong trinh khach hang thuong xuyen cua hang Cathay Pacific tai Hong Kong cung đuoc goi la "Marco Polo Club". Quyen Marco Polo du ky đa đuoc tieu thuyet hoa trong Messer Marco Polo cua Brian Oswald Donn-Byrne va tieu thuyet nam 1984 cua Gary Jennings The Journeyer. Polo cung xuat hien voi tu cach mot nhan vat chinh trong tieu thuyet cua Italo Calvino Invisible Cities. Loat phim truyen hinh nam 1982, Marco Polo, đuoc đao dien boi Giuliano Montaldo va the hien cac chuyen đi cua Polo, đa gianh hai Giai Emmy va con đuoc đe cu sau giai khac. Marco Polo cung xuat hien nhu mot Nha Đai Tham hiem trong tua game chien luoc nam 2008 Civilization Revolution.


= Ban đo hoc =


Xem them = Lich su =
Du an Gutenberg Nhung chuyen du hanh cua Marco Polo — Quyen 1 cua Marco Polo va Rustichello cua Pisa  va Quyen 2 
Con đuong to lua, ma Marco Polo đa đi qua.
Nien bieu tham hiem chau A cua nguoi chau Au
Đau nhung nam 1990 hai nguoi ban (Denis Belliveau va Francis O’Donnell), đa đua ra y tuong thuc hien chuyen đi theo dau chuyen đi cua Marco Polo tu Venice, toi Trung Quoc bang đuong bo va đuong bien.


= Hu cau lich su =
Loat phim truyen hinh nam 2007, Marco Polo, voi dien vien Brian Dennehy đong vai Hot Tat Liet, va Ian Somerhalder vai Marco, the hien Marco Polo bi bo lai mot minh o Trung Quoc khi cha va chu ong quay tro lai Venice, ho gap lai ong sau nhieu nam.
Loat phim nam 1982, voi dien vien Ken Marshall va Ruocheng Ying, va mat hon mot nam đe thuc hien, duong nhu chi tiet va chinh xac hon ve mat lich su.


Y nghia lich su Mac du rang Marco Polo va gia đinh cua ong khong phai la nhung nguoi chau Au đau tien đa toi đuoc Trung Quoc bang đuong bo (truoc đo đa co Giovanni da Pian del Carpini), song nho cuon sach cua ong ma cuoc hanh trinh nay đa tro nen quen thuoc rong rai, va la cuoc hanh trinh đau tien đen Vien Đong đa đuoc ghi thanh tai lieu chi tiet.
Huyen thoai cung ke rang Marco Polo đa mang ve cho nuoc Y nhieu san pham moi, vi du nhu kem an, pinata va mi soi, trong đo co spaghetti. Mac du vay, gia tri cua nhung tin tuc nay rat đang ngo, boi le co nhung đieu chung to rang mi soi tai Y đa đuoc biet đen tu thoi Co đai (Co đai - đuoc coi la tu nam 5000-4000 TCN toi nam 476, nam lat đo Hoang đe La Ma cuoi cung).
Ten tuoi cua Marco Polo đa đuoc đat cho phi truong tai Venezia va cho mot loat cac ve tinh truyen hinh.


Đoc them Daftary, Farhad (1994), The Assassin legends: myths of the Ismaʻilis (an ban thu 2), I.B. Tauris, tr. 213, ISBN 9781850437055{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: ref trung mac đinh (lien ket)
Hart, H. Henry (1948), Marco Polo, Venetian Adventurer, Kessinger Publishing{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: ref trung mac đinh (lien ket)
Otfinoski, Steven (2003), Marco Polo: to China and back, New York: Benchmark Books, ISBN 0761414800{{Chu thich}}:  Quan ly CS1: ref trung mac đinh (lien ket)


Ghi chu Tham khao Thu muc Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Marco Polo tai Wikimedia Commons
Polo's travels
Marco Polo tren DMOZ
Polo and China
Marco Polo's Description of the World - tu cuon sach cua Frances Wood Did Marco Polo Go to China?
F. Wood's "Did Marco Polo Go To China?" Luu tru ngay 30 thang 3 nam 2010 tai Wayback Machine - Mot phan tich phe binh ly thuyet nay cua Dr Igor de Rachewiltz thuoc Đai hoc Quoc gia Australia
Cac tac pham cua Marco Polo tai Du an Gutenberg
Cac muc luc cua "Description of the World" Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine dua tren van ban tieng Italia