Ca la nhung đong vat co day song, phan lon la ngoai nhiet (mau lanh), co mang (mot so loai co phoi) va song duoi nuoc. Hien nguoi ta đa biet khoang tren 31.900 loai ca, đieu nay lam cho chung tro thanh nhom đa dang nhat trong so cac đong vat co day song. Su bien nhiet cho phep than nhiet cua chung bien đoi theo su thay đoi nhiet đo cua moi truong, mac du mot so loai ca lon co hoat đong boi loi tich cuc nhu ca map trang lon va ca ngu co the duy tri mot nhiet đo co the cao hon.


Tong quan Ve mat phan loai hoc, ca la mot nhom can nganh ma quan he chinh xac cua no con gay tranh cai kha nhieu; su phan chia pho bien la chia chung thanh ca khong ham (sieu lop Agnatha voi 108 loai, bao gom cac loai ca mut đa va ca mut đa myxin), ca sun (lop Chondrichthyes voi 970 loai, bao gom cac loai ca map va ca đuoi), voi lop con lai la ca xuong (lop Osteichthyes).
Trong tieng Viet, nhieu loai đong vat song duoi nuoc khac cung goi la "ca", chang han ca muc hay ca voi, ca heo, ca nha tang, ca sau... nhung thuc ra, chung khong phai la ca that su. Muc thuoc phan lop Coleoidea, lop Chan đau (Cephalopoda) con cac loai ca sau lai la cac đong vat co vu (Mammalia), rieng ca sau la mot nhom bo sat.
Ca co kich thuoc rat đa dang, tu loai ca nham voi dai toi 16m (51ft) toi loai ca nho chi dai 7mm (tren ¼ inch) tai Australia, ma tai đo nguoi ta goi la stout infantfish (danh phap khoa hoc: Schindleria brevipinguis).
Mot so loai ca duy tri đuoc than nhiet cao hon vai đo so voi moi truong xung quanh. Tat ca cac loai ca thu nhiet (ca xuong) đeu thuoc ve phan bo Scombroidei va bao gom cac loai ca san moi, ca ngu va mot loai ca thu "nguyen thuy" (Gasterochisma melampus). Tat ca cac loai ca map trong ho Lamnidae – nhu ca map mako vay ngan, ca map mako vay dai, ca nham voi – cung đuoc biet đen nhu la co kha nang hap thu nhiet, va cac chung cu cho thay nhung đac điem nhu vay cung ton tai trong ho Alopiidae (ca nham đuoi dai). Muc đo thu nhiet dao đong tu cac loai ca san moi chi lam am mat va nao, toi ca ngu vay xanh va ca nham hoi duy tri than nhiet toi 20 °C cao hon so voi moi truong nuoc xung quanh. Qua trinh hap thu nhiet, mac du ve mat trao đoi chat la ton kem, nhung co mot so uu the nhu lam tang luc co bop cua cac co, toc đo xu ly cao cua he than kinh trung uong va toc đo tieu hoa cao.


Sinh thai Cac loai ca co the tim thay trong gan nhu toan bo cac vung chua nuoc lon, bao gom ca nuoc man, nuoc lo va nuoc ngot, o cac đo sau tu muc chi ngay duoi be mat toi đo sau vai nghin met. Tuy nhien, cac ho nuoc sieu man nhu Ho Muoi Lon (Great Salt Lake tai Hoa Ky) hay Bien Chet khong ho tro su sinh ton cua ca. Mot vai loai ca đa đuoc nhan giong đac biet đe nuoi trong cac be ca canh va co the song trong moi truong trong nha.

Viec đanh bat ca phuc vu cho cac muc đich nhu lam thuc pham hay giai tri, the thao đuoc goi chung la nghe ca (ngu nghiep). San luong hang nam tu tat ca cac linh vuc noi tren o pham vi toan the gioi la khoang 100 trieu tan. Viec đanh bat qua muc đang la moi đe doa đoi voi nhieu loai ca. Vao ngay 15 thang 5 nam 2003, tap chi Nature đa thong bao rang tat ca cac loai ca lon trong cac đai duong đa bi đanh bat qua muc mot cach co he thong va chi con lai khong nhieu hon 10% muc cua thap nien 1950. Trong so đo chiu anh huong nang ne nhat la ca map, ca tuyet Đai Tay Duong, ca ngu vay xanh va ca moi Thai Binh Duong. Cac tac gia cung đe xuat viec cat giam manh me ngay lap tuc viec đanh bat ca va bao ton moi truong đai duong tren toan the gioi.


Thuc pham Ca la mot nguon thuc pham quan trong trong nhieu nen van hoa. Xem them bai ve Ca thuc pham.

Ham luong cao protein (khong đe cap đen huong vi) đa kich thich su them an cua ban va nhung loi ich cua ca hoi vuot ra ngoai mong đoi. Ca hoi chua axit beo Omega-3 giup giam su co co bap do van đong, cai thien tinh trang cham soc khop va suc khoe tim mach.


Phan loai Ca la mot nhom can nganh: co nghia la bat ky nhanh nao co chua tat ca cac loai ca thi cung chua ca đong vat bon chan khong phai la ca. Vi the lop Pisces trong cac tai lieu cu hien tai khong con đuoc su dung trong cac phan loai chinh thuc. Ca đuoc phan loai vao trong cac nhom chinh sau đay (theo Janvier, 1981, 1997, Shu va ctv., 2003):

Lop Myxini (ca mut đa myxin)
Lop † Pteraspidomorphi (ca giap vay, loai ca khong quai ham tien su, tu ky Ordovic toi ky Devon)
Lop † Thelodonti (ca rang nhu (num vu), tu ky Ordovic toi ky Devon)
Lop † Anaspida (ca khong giap, tu ky Silur toi ky Devon)
Lop Petromyzontida hay Hyperoartia (ca mut đa)
Petromyzontidae (ca mut đa)
Lop Conodonta (đong vat rang non)
Lop Cephalaspidomorphi (ca giap đau, khong quai ham, tuyet chung neu khong gop ca ca mut đa, khi đo tu ky Silur toi ky Devon)
(khong phan hang) Galeaspida
(khong phan hang) Pituriaspida
(khong phan hang) Osteostraci
Phan thu nganh Gnathostomata (đong vat co quai ham)
Lop † Placodermi (ca da phien, tu ky Silur toi ky Devon)
Lop Chondrichthyes (ca sun)
Lop † Acanthodii (ca map gai)
Sieu lop Osteichthyes (ca xuong)
Lop Actinopterygii (ca vay tia)
Phan lop Chondrostei: ca sun hoa xuong hay ca xuong mem vay cung
Bo Acipenseriformes (ca tam va ca tam mep thia)
Bo Polypteriformes ([ca nhieu vay).
Phan lop Neopterygii: ca vay moi
Phan thu lop Holostei (ca toan xuong, gom ca nhai va ca vay cung)
Phan thu lop Teleostei (ca xuong that su, nhieu bo ca thong thuong)
Lop Sarcopterygii (ca vay thuy)
Phan lop Coelacanthimorpha (ca vay tay)
Phan lop Dipnoi (ca phoi)
Mot so nha co sinh vat hoc tranh luan rang do Conodonta la đong vat co day song nen chung la ca nguyen thuy. Đe biet chi tiet hon ve xu ly cua đon vi phan loai nay, xem bai đong vat co day song.
Vi tri cua ca mut đa myxin trong nganh Chordata van chua đuoc giai quyet triet đe. Nghien cuu phat sinh chung loai nam 1998 va 1999 ho tro y tuong cho rang ca mut đa myxin va ca mut đa tao thanh mot nhom tu nhien goi la Cyclostomata (ca mieng tron) va no co quan he chi em voi Gnathostomata.
Cac nhom ca khac nhau gop lai chiem tren mot nua tong so loai đong vat co xuong song. Con so loai đa biet o thoi điem ngay 8-3-2011 la 31.900, chu yeu la ca xuong, voi cac loai ca sun va ca mut đa chi chiem gan 1.100 loai. Khoang 1/3 so loai thuoc ve 9 ho lon nhat; theo trat tu tu nhieu nhat toi it nhat la Cyprinidae, Gobiidae, Cichlidae, Characidae, Loricariidae, Balitoridae, Serranidae, Labridae va Scorpaenidae. Khoang 64 ho la đon loai, nghia la chi co mot loai. Con so cac loai con sinh ton theo uoc tinh co the tren 32.500.


Giai phau hoc = He tieu hoa =
Su ra đoi cua cac quai ham cho phep ca an đuoc nhieu chung loai thuc an hon, bao gom cay co va cac sinh vat khac. Ca an thuc an bang mieng va sau đo bi phan tach nho mot phan trong thuc quan. Khi thuc an vao toi da day, no bi phan tach tiep, va o nhieu loai ca, qua trinh phan ra tiep theo trong cac tui giong ngon tay goi la manh trang mon vi. Manh trang mon vi tiet ra cac enzym tieu hoa va hap thu cac chat dinh duong tu cac thuc an đa tieu hoa. Cac co quan nhu gan va tuy bo sung cac enzym va nhieu hoa chat tieu hoa khac khi thuc an chuyen đong trong he tieu hoa. Tai ruot thi qua trinh tieu hoa đuoc hoan thien va cac chat dinh duong đuoc hap thu hoan toan qua thanh ruot cung cap cho co the, cac chat can ba con lai đuoc thai ra ngoai qua lo hau mon.


= He ho hap =
Phan lon cac loai ca trao đoi cac chat khi bang mang, la bo phan nam o cac ben cua hau. Cac mang đuoc cau thanh tu cac cau truc tuong tu nhu soi chi goi la cac tho manh. Moi tho manh chua mot he thong cac mao mach đe co dien tich tiep xuc be mat lon cho viec trao đoi oxy va dioxide cacbon. Ca trao đoi khi bang cach hut nuoc giau oxy qua mieng va đay chung qua cac tho manh cua mang. Chung sau đo đay nuoc ngheo oxy ra ngoai thong qua cac lo hong o cac ben cua hau. Mot so loai ca, nhu ca map va ca mut đa, co nhieu lo hong cua mang. Tuy nhien, phan lon cac loai ca co mot lo hong cua mang tren moi ben cua co the. Lo hong nay đuoc che đay bang mot lop chat xuong bao ve goi la nap mang.
Mot so loai ca, nhu ca co phoi, đa phat trien co che thich nghi đe cho phep chung co the ton tai trong cac khu vuc ngheo oxy hay nhung noi ma nuoc thuong xuyen bi kho can. Cac loai ca nay co cac co quan đac biet co tac dung nhu phoi. Chung co mot ong đua khong khi chua oxy toi co quan nay theo đuong mieng ca. Mot so loai ca co phoi la nhung loai phu thuoc vao viec nhan oxy tu khong khi va chung se chet ngat neu khong đuoc nho đau len khoi be mat nuoc.


= He tuan hoan =
Ca co he tuan hoan khep kin voi tim lam nhiem vu bom mau vao mot vong tuan hoan đon trong suot co the. Mau tu tim đi toi cac mang, sau đo tu mang đi toi toan bo co the, va sau đo quay nguoc tro lai tim. O phan lon cac loai ca, tim bao gom bon phan: tinh mach xoang, tam nhi, tam that va đong mach bung. Mac du co bon phan nhung tim ca van chi la loai tim hai ngan. Tinh mach xoang la mot cai tui co thanh mong đe thu thap mau tu cac tinh mach cua ca truoc khi cho no chay vao tam nhi, la mot ngan lon co co bap. Giua tam nhi va tam that co cac van co tac dung cho mau chay mot chieu vao tam that. Tam that la ngan co thanh day va co co bap. No co tac dung nhu mot chiec "may bom" thuc thu cua tim. No bom mau vao mot ong to goi la đong mach hinh cu hanh. Nhu mot thiet bi ngoai vi, đong mach hinh cu hanh noi voi mach mau lon goi la đong mach chu, tu đo mau chay toi cac mang ca.


= He bai tiet =
Giong nhu nhieu loai đong vat thuy sinh, phan lon cac loai ca giai phong cac chat thai chua nito duoi dang amonia. Mot luong nho chat thai khuech tan qua mang vao trong moi truong nuoc xung quanh. Phan con lai đuoc đua vao than, co quan bai tiet loc cac chat thai tu mau. Than giup ca kiem soat nong đo amonia trong co the chung.
Ca nuoc man co xu huong mat nuoc do hien tuong tham thau. Đoi voi ca nuoc man thi than tich luy cac chat thai va tra lai cang nhieu nuoc cang tot cho co the. Đieu nguoc lai dien ra đoi voi ca nuoc ngot, chung co xu huong thu nuoc lien tuc. Than cua ca nuoc ngot la đac biet thich hop đe bom mot luong lon nuoc tieu loang ra ngoai. Mot vai loai ca co than thich nghi đac biet đe thay đoi chuc nang cua no, cho phep ca co the di chuyen tu moi truong nuoc ngot sang moi truong nuoc man.


= He than kinh =
Ca co he than kinh phat trien tot thiet lap xung quanh đai nao, va đuoc chia thanh cac phan khac nhau. O phia truoc cua nao bo la cac to chuc khuu giac hinh cu hanh, ho tro ca trong viec ngui.
Khong giong nhu phan lon cac đong vat co xuong song khac, đai nao cua ca chu yeu co tac dung ho tro khuu giac hon la phan xa cho toan bo cac hanh vi chu đong khac. Cac thuy thi giac xu ly thong tin tu mat. Đai nao phoi hop cac chuyen đong cua co the trong khi phan cuoi cua nao noi voi tuy xuong (tieu nao) kiem soat chuc nang cua cac noi tang.
Phan lon cac loai ca phat trien kha tot co quan khuu giac. Gan nhu toan bo cac loai ca kiem an ban ngay co cac mat phat trien tot co cam nhan mau sac tot it ra cung bang con nguoi. Nhieu loai ca con co cac te bao đac biet goi la cac thu quan co trach nhiem đoi voi nhung giac quan bat thuong ve mui vi. Mac du ca co cac tai tren đau, nhung nhieu loai ca khong cam thu am thanh tot. Tuy nhien, phan lon ca co cac thu quan nhay cam tao thanh he thong đuong ben. He thong nay cho phep ca phat hien đuoc cac dao đong va chuyen đong nhe cua dong nuoc, cung nhu đe cam nhan chuyen đong cua cac loai ca khac o gan no hay cua con moi. Mot so loai ca nhu ca da tron hay ca map, co cac co quan co the phat hien cac dong đien cuc nho. Mot so loai ca khac nhu luon đien hay ca đuoi đien, co the san sinh ra đien cua chinh no.


= He giac quan =

Ca co cac giac quan co ban giong nguoi nhu: thi giac, thinh giac, xuc giac, khuu giac va vi giac.

Thi giac
Hau het ca co mat o hai ben đau, nho the ma ca nhin đuoc moi phia, đieu nay rat can thiet boi vi ca khong the quay đau ve phia sau đuoc. Phan lon ca co the nhin tot o phia truoc hoac o 2 ben, so it hon co kha nang nhin mau. Đo la đieu quan trong khi chung giao phoi vi mot so loai co the thay đoi mau sac khi giao phoi.

Thinh giac
Ca co tai nam ben trong so. Giong nhu cac đong vat co xuong song khac, tai ca co chuc nang nhu cac co quan giu thang bang cung nhu đe nghe. Am thanh truyen rat tot trong nuoc, va nhieu loai ca truyen am thanh đe thong tin cho nhau, co loai con truyen ca song am.

Xuc giac
Nhieu loai ca song trong nhung noi toi tam, va xuc giac cua chung la co quan ho tro thiet thuc cho co quan thi giac. Mot so xuc giac cua ca la rau moc xung quanh mieng (co chuc nang nhu ngon tay). Voi co quan nay, no co the di chuyen de dang duoi đay bien hoac song.
Mot co quan quan trong hon nua la he thong đuong ben. Cau tao cua co quan nay la mot nhom đau day than kinh nam o duoi da ben hong cua ca. Khi co bat ky chuyen đong nao trong nuoc (luon tao ra song lan truyen theo moi huong), he thong đuong ben se nhan biet song nay truyen qua he than kinh va ca se biet đuoc đo la ke thu hoac thuc an gan ben.

Khuu giac
Tat ca loai ca đeu co khuu giac tot. Nhieu loai tan dung đieu nay đe san moi, mot so khac đe tu ve. Neu mot con ca trong bay bi thuong vi ke thu thi tu nhien no se tiet ra 1 chat đac biet trong da tan loang vao nuoc. Khi cac thanh vien trong đan ngui thay no, chung se boi nhanh hon đe an toan.

Vi giac
Co quan vi giac cua ca co quan he chat che voi co quan khuu giac. Tuy vao loai ca ma co cac vi tri vi giac khac nhau, nhung đeu phan bo o ben trong hoac xung quanh mieng.


= He co =
Phan lon cac loai ca chuyen đong bang cach co cac cap co o hai ben xuong song mot cach so le. Su co co nay tao ra đuong cong hinh chu S lam co the ca chuyen đong xuong duoi. Khi đuong cong đat toi vay cuoi thi luc phan hoi đuoc tao ra. Luc phan hoi nay, ket hop voi cac vay, lam ca chuyen đong ve phia truoc. Cac vay cua ca co tac dung nhu la cac thiet bi on đinh cua may bay. Cac vay cung lam tang dien tich be mat cua đuoi, cho phep ca co đuoc gia toc lon hon. Co the thuon cua ca lam giam ma sat khi ca chuyen đong trong nuoc.
Do đa phan co the co khoi luong rieng trung binh nang hon nuoc, ca phai co co che bu lai su sai biet nay neu khong chung se bi chim do luc đay Ac-si-met khong đu đe can bang trong luc. Nhieu loai ca xuong co mot co quan goi la bong bong đe đieu chinh suc noi cua chung thong qua đieu chinh ap suat khi trong bong bong. Khi giam ap suat khi trong bong bong, bong bong ca bi ep nho lai, the tich giam va luc đay Ac-si-mec giam, khien ca chim xuong. Khi tang ap suat khien bong bong no ra, the tich tang va luc đay Ac-si-met tang, khien ca noi len.


= Sinh san =
Trung ca đuoc thu tinh ben trong hoac ben ngoai, phu thuoc vao loai. 

Ca đe trung (Oviparous fish): đa so cac loai ca đe trung, phoi trong trung phat trien va no thanh ca con (ca bot) ben ngoai co the ca me. Su phat trien cua ca đe trung con co đuoc la nho cac chat dinh duong co trong noan hoan cua trung. Vi du: ca xiem, ca sac,...
Ca đe thai trung (Ovoviviparous fish) sinh san bang hinh thuc noan thai sinh. Cac trung đuoc chua ben trong bung ca me sau khi thu tinh ben trong. Moi mot phoi phat trien đoc lap ben trong trung cua chinh no. Ca bot đe ra tuong tu nhu phan lon đong vat co vu, bao gom: ca bay mau, ca mun, ca đuoi kiem,...
Ca đe con (Viviparous fish) cho phep cac phoi o trong bung me giong nhu ca đe trung thai. Tuy nhien, cac phoi cua ca đe con thu đuoc cac duong chat can thiet tu ca me chu khong phai tu cac chat co trong trung. Ca non đe ra giong nhu o đong vat co vu. Mot so loai ca, nhu mot vai loai ca map la nhung loai đe con.


Mot so loai ca la Ca meo đat: thuoc ho Phreatobius, ca meo đat la đong vat hiem va kha bi an. Chung la loai ca duy nhat khong song duoi nuoc ma thuong truon tren cac đong la am uot doc theo bo suoi. Da chung co mau hong, lay nhay. Vi ca meo đat song chu yeu duoi long đat nen mat chung gan nhu mu.
Ca phoi: ngay nay, ca phoi khong con nhieu va tap trung chu yeu tai chau Phi, Nam My va Australia. Kha nang lon nhat cua chung chinh la "song dai". Ca phoi co the song sot qua cac thoi ky kho han, thieu thuc an tram trong boi kha nang giau minh duoi bun, va chu đong roi vao trang thai "ngu đong" trong suot mua kho han.


Xem them Ca bien sau
Giai phau ca
Nuoi ca
Di chuyen o ca
Ngu nghiep
Ngu hoc
Danh sach cac ho ca
Ca canh
Danh sach cac loai ca canh nuoc ngot
Ca thit trang


Chu thich Tham khao Helfman G.; Collette B.; Facey D. (1997). The Diversity of Fishes. Blackwell Publishing. ISBN 0-86542-256-7.
Helfman G., Collette B.B., Facey D.H., Bowen B.W., (2009) The Diversity of Fishes: Biology, Evolution, and Ecology, Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2494-2
Moyle P.B., Cech J.J., (2003) Fishes, An Introduction to Ichthyology. An ban lan thu 5, Benjamin Cummings. ISBN 978-0-13-100847-2
Nelson, J. S. (2006), Fishes of the World (bang tieng Anh), John Wiley & Sons, Inc., ISBN 0-471-25031-7


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Fish tai Wikimedia Commons
Fish tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ca tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Co so du lieu ve ca (trong FishDeals.com)
Age of Aquariums - Tropical Fish Luu tru ngay 9 thang 4 nam 2016 tai Wayback Machine - Mot luong lon cong đong yeu thich ca canh đa đuoc giao trach nhiem ve nuoi giu ca pham vi quoc te tu nam 1997.
Aquatic Community - Website voi mot trong nhung CSDL lon nhat ve ca
Haisanbame.com -  Website ve ca
Carp Luu tru ngay 11 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine - CSDL thong tin ve cac loai ca chep va hinh anh.
TropicalFishKeeper.com - Thong tin va tro giup ve nuoi cac loai ca nhiet đoi.
Fish species - Thong tin ve nhieu loai ca khac nhau.