Ran mamba đen (danh phap hai phan: Dendroaspis polylepis) la mot loai ran đoc đac huu tai chau Phi ha Sahara. Ten goi pho bien cua loai nay khong bat nguon tu mau sac vay ran, ma do mau sac đen nhu muc ben trong vom mieng ran. Đay la loai ran đoc dai nhat tai luc đia chau Phi, voi chieu dai đac thu co pham vi tu 2 m (6,6 ft) đen 3 m (9,8 ft) va len đen 4,3–4,5 m (14,1–14,8 ft). Loai nay la mot trong nhung loai ran di chuyen nhanh nhat the gioi, co kha nang di chuyen voi toc đo 11 km/h (6,8 mph) tren mot khoang cach ngan.
Mamba đen sinh san hang nam. Mua giao phoi dien ra vao đau mua xuan. Ran cai đe trung sau khi mang thai hon 80 đen 90 ngay. Ran mamba non nhat mau hon ran truong thanh va toi mau dan theo tuoi tac. Mac du mamba thuong la nhung loai ran cu tru tren cay, nhung mamba đen chi thinh thoang song tren cay, chung thich xay hang o tren mat đat. Ran mamba đen sinh song tren mot loat đia hinh tu đong co kho, rung thua, suon nui đa đen rung ram. Đay la đong vat ban ngay, phan lon san moi mai phuc, san con moi chuot đa, vuon mat to va nhung loai huu nhu nho khac. Ran mamba đen truong thanh co vai loai đong vat thien đich san chung trong hoang da.
Noc đoc cua ran mamba đen chua đoc tinh cao, co kha nang gay bat tinh o nguoi trong vong 45 phut hoac it hon. Neu khong co chat khang noc đoc hieu qua đe đieu tri, tu vong thuong xay ra trong khoang 7-15 gio. Noc đoc chu yeu thuoc nhom neurotoxin, đac biet chua dendrotoxin. Ran mamba đen co kha nang tan cong trong cu ly đang ke va đoi khi co the thuc hien mot loat vet can nhanh chong noi tiep nhau. Mac du mang tieng rat hung hang, nhung giong nhu hau het cac loai ran khac, chung thuong co tron tranh khoi con nguoi tru khi bi đe doa hoac bi don ep.


Phan loai Ran mamba đen đuoc phan loai duoi chi Dendroaspis thuoc ho Elapidae va loai D. polylepis. Mamba đen đuoc mo ta lan đau tien vao nam 1864 boi Albert Gunther, mot nha đong vat hoc, ngu hoc, va bo sat hoc nguoi Anh goc Đuc. Nam 1873, Wilhelm Peters mo ta 2 phan loai: D.polylepis polylepis va D.polylepis antinorii. Song, mo ta đo khong đuoc giu lai lau hon đe phan biet. Nam 1896, Boulenger ket hop loai nay voi ran mamba luc mien đong (Dendroaspis angusticeps) thanh 1 loai (Dendroaspis polylepis) duy nhat va chung đuoc xem xet nhu mot loai duy nhat tu nam 1896 đen nam 1946, khi FitzSimons chia chung thanh nhung loai rieng biet mot lan nua.
Danh phap chi, Dendroaspis, co nguon goc tu tieng Hy Lap co đai Dendro, nghia la "cay", va aspis hoac "asp", đuoc hieu theo nghia "la chan", nhung cung co ham nghia "ran ho mang" hoac chi đon gian la "con ran". Trong van ban co, aspis hay asp thuong đuoc su dung nham nhac đen ran ho mang Ai Cap (Naja haje), am chi phan mang giong nhu la chan. Nhu vay, "Dendroaspis" theo nghia đen la ran tren cay, đe cap đen ban chat song tren cay cua hau het cac loai trong chi. Danh phap loai polylepis co nguon goc tu chu poly trong tieng Hy Lap co đai nghia la "nhieu" hoac "boi so" va lepis nghia la "vay", cho nghia đen la "nhieu vay". Co kha nang nhat noi đen kich thuoc va so luong vay cao o loai nay so sanh voi loai khac cung chi.


Mo ta Trai voi ten goi thong thuong, ran mamba đen khong thuc su co mau đen. Loai đuoc đat ten do ben trong vom mieng ran co mau đen nhu muc. Đay la mot loai ran manh mai, than tron, lon, voi chiec đuoi thon dan, co than hinh chac nich ro ret hon cac loai ho hang gan, Dendroaspis angusticeps va Dendroaspis viridis. Phan đau co "hinh dang quan tai" voi 1 đinh tran kha ro ret va mat co trung binh. Mau sac da ran bien thien giua nau oliu đen xam trang, hoac đoi khi co mau ka-ki; vai ca the con pho bay nhung đuong van sam mau huong ve phia sau, hinh thanh nhung thanh xien tren da. Duoi than thuong co mau vang nhat hay mau kem. Đoi mat co mau tu nau sam đen mau đen; vanh mat mau bac hoac vang nhat xung quanh đong tu. Ran non so sinh sang mau hon ran truong thanh, đac thu co mau xam hoac xanh luc oliu o ben ngoai va toi mau dan theo tuoi tac. Đay la loai ran co cau truc proteroglyphous, rang nanh đat chieu dai len đen 6,5 mm (0,26 in) đinh vi tai phia truoc ham tren. Chieu dai ran truong thanh dao đong khoang tu 2 m (6,6 ft) đen 3 m (9,8 ft) theo thuong le nhung, dua theo vai nguon tin, co nhung mau vat đat chieu dai 4,3 đen 4,5 m (14,1 đen 14,8 ft). Mamba đen so huu can nang trung binh khoang 1,6 kg (3,5 lb). Mot mau vat khoang 1,41 m (4,6 ft) tim đuoc đat can nang 651,7 g (1,437 lb). Đay la loai ran đoc so huu chieu dai lon thu nhi the gioi, chi sau chieu dai cua ran ho mang chua tai An Đo va Đong Nam A.


= Vay =
Giong nhu hau het nhung loai cung ho Elapidae, ran mamba đen co vay min. Hau het mau vat đeu co 23–25 hang vay, hiem khi it hon 21.
Vay đinh tai đau, than va đuoi cua ran mamba đen:


Phan bo va moi truong song Ran mamba đen sinh song tren mot pham vi rong va đoi khi bi phan manh tai chau Phi ha Sahara. Cu the, pham vi mamba đen quan sat đuoc nhu sau: đong bac cong hoa Dan chu Congo, tay nam Sudan đen Ethiopia, Eritrea, Somalia, Kenya, phia đong Uganda, Tanzania, Burundi, Rwanda, phia nam đen Mozambique, Swaziland, Malawi, Zambia, Zimbabwe, Botswana đen KwaZulu-Natal tai Nam Phi, va Namibia; sau đo ve phia đong bac thong qua Angola đen đong nam Congo. Phan bo cua ran mamba đen chua nhieu khoang trong tai Cong hoa Trung Phi, Chad, Nigeria va Mali. Nhung khoang trong nay co the khien gioi y te nhan dien sai ve mamba đen va cung cap huyet thanh khang đoc kem hieu qua.
Ran mamba đen cung đuoc ghi nhan nam 1954 tai Tay Phi, o vung mien Dakar thuoc Senegal. Tuy nhien, quan sat nay cung mot quan sat sau đo nhan dang mau vat thu hai trong khu vuc vao nam 1956. Bao cao khong đuoc xac nhan, do đo phan bo loai tai khu vuc nay khong thuyet phuc. Ran mamba đen khong pho bien tai noi co đo cao tren 1.000 met (3.300 ft), mac du phan bo cua ran mamba đen đat 1.800 met (5.900 ft) tai Kenya va 1.650 met (5.410 ft) tai Zambia.
Ran mamba đen chu yeu song tren mat đat trong tu nhien, mac du quan sat thinh thoang ran cung song tren cay; thuong song tai khu vuc it đuoc chu y, co bui ram, go moi, hang bo hoang va khe đa. Ran thich nghi voi nhieu loai đia hinh khac nhau tu đong co kho va rung thua đen doc đa va rung ram. Mamba đen thich moi truong kho can hon nhu rung thua sang sua, cay bui, mom đa, hay đong co nua kho han.


Tap tinh va tuong tac sinh thai Ran mamba đen la mot loai ran trong thanh nha nhung bat kham, thuong khong đoan truoc đuoc hanh vi, co kha nang di chuyen nhanh chong voi su nhanh nhen cao đo. Ran co ban tinh nhut nhat va bi an, giong nhu hau het cac loai ran, se co gang tranh noi co the gap nguy hiem. Trong thien nhien, mamba đen hiem khi cho phep vat the la tiep can gan (trong vong 40 met). Khi phai đoi mat, ran boc lo tinh hung hang cao va se ha mieng rong, bat chuoc ran ho mang, bang cach cang vanh co ra, pho bay vom mieng đen va bung luoi. Đoi khi tap tinh nay co the đi kem voi am thanh rit. Bat ky chuyen đong bat ngo nao o giai đoan nay co the kich đong ran mamba tien hanh mot loat đon tan cong nhanh khien đoi phuong trung đoc nang. Ngoai ra, do kich thuoc lon, ran mamba đen co the nang cao đau len khoi mat đat va trong đon tan cong ran co the tung cao 40% co the len. Đieu nay cho phep tan cong o pham vi rong đang ke, ke ca con nguoi o tam ngang nguc. Danh tieng hung hang, san sang can nguoi cua ran mamba đen thuong đuoc thoi phong kha nhieu; đo thuong la ket qua khi ai đo can thiep vao con ran đang chuyen đong; cho du co y hay khong.


= Toc đo =
Mamba đen la loai ran di chuyen nhanh nhat tai chau Phi, va la mot trong nhung loai ran di chuyen nhanh nhat the gioi - co le la nhanh nhat. Đa co rat nhieu cau chuyen phong đai lien quan đen toc đo cua ran Mamba đen di chuyen tren mat đat. Co the manh thon dai co kha nang tao an tuong cho rang ran đang chuyen đong nhanh hon so voi thuc te. Nhung cau chuyen nay bao gom huyen thoai con ran mamba đen co the chay nhanh hon mot con ngua phi nuoc đai hay mot nguoi chay. Ngay 23 thang 4 nam 1906, tren đong bang Serengeti, mot con ran mamba đen bi kich đong co tinh va gian du; ghi nhan đuoc toc đo đat 11 km/h (6,8 mph), bang qua khoang cach 43 m (141 ft). Mot con ran mamba đen gan nhu chac chan khong the vuot qua 16 km/h (9,9 mph) va ran chi co the duy tri toc đo tuong đoi cao tren khoang cach ngan.


= Che đo an =
Ran mamba đen la đong vat ban ngay, chu yeu nam rinh san moi. San moi thuong đuoc tien hanh tu mot hang o co đinh, ran se thuong xuyen tro lai don hang đe khong bi xao tron. Khi san, ran mamba đen nang cao mot phan lon co the cua minh len khoi mat đat. Mamba đen thuong khong giu chat con moi sau khi can, thay vao đo ran tha con moi ra, cho con moi ngung khang cu, bi te liet va chet. Neu con moi co gang thoat hoac tu ve ban than, ran mamba đen se thuong xuyen theo doi vet can ban đau voi mot loat đon tan cong nhanh đe vo hieu va giet chet con moi that nhanh. Loai ran nay thuong san đa man, đa man đa, khi đem nho va doi. Mamba đen co mot he thong tieu hoa manh va tung quan sat đuoc ran mamba tieu hoa het con moi trong vong 8 đen 10 gio.


= Ke thu tu nhien =

Khong nhieu loai san moi thach thuc ran mamba đen truong thanh mac du chung phai đoi mat vai moi đe doa nhu chim san moi, đac biet la đai bang an ran. Mac du tat ca loai đai bang an ran thuong san ran, co hai loai đac biet lam nhu vay voi tan suat cao, bao gom ca san ran mamba đen. Đo la đai bang nguc đen san ran (Circaetus pectoralis) va đai bang nau san ran (Circaetus cinereus). Ran giua Cape (Mehelya capensis), duong nhu mien dich voi tat ca noc đoc ran chau Phi va san thit nhung loai ran khac bao gom ca ran đoc, la đong vat san moi thien đich pho bien đoi voi ran mamba đen (len đen kich thuoc ma chung co the nuot). Cay mangut cung mien dich cuc bo voi noc đoc, thuong đu nhanh đe tranh khoi vet can, thinh thoang se xu ly ran mamba đen lam moi. Con nguoi thuong khong an thit ran mamba đen, nhung thuong giet ran do so hai.


= Sinh san =

Ran mamba đen sinh san hang nam. Giao phoi dien ra vao đau mua xuan. Ran mamba đuc đinh vi ran cai bang cach theo doi vet mui hoi do ran cai đe lai. Sau khi tim ra đoi tuong giao phoi tiem nang, ran đuc se kiem tra ran cai bang cach bung luoi tren toan bo co the ran cai. Con đuc so huu duong vat than lan. Giong nhu hau het cac loai ran, mamba cai la loai vua đe trung vua sinh san nhieu lan. Đe trung thuong dien ra xuyen suot giua mua he va to trung chua 6 đen 17 trung, thai ky keo dai xap xi 80 đen 90 ngay. Trong suot mua giao phoi, con đuc canh tranh co the tham gia chien đau lan nhau, bang cach cuon xoan co the chung quanh nhau va nang đau cao len khoi mat đat, no luc đanh bai đoi thu. Hanh đong nay thinh thoang co the bi nham lan voi giao phoi.
Mamba đen song đon đoc trong tu nhien, khong tuong tac lan nhau tru khi giao phoi hay chien đau giua ran đuc voi ran đuc. Sau thoi gian ap trung, ran mamba non pha vo vo qua trung bang rang trung va đuoc sinh ra voi tuyen noc phat trien đay đu. Vi vay, chung co kha nang gay ra vet can chet nguoi vai phut sau khi sinh. Long đo trung đuoc hap thu vao co the ran so sinh nhu mot nguon dinh duong duy tri su song cho ran non đen luc trung no.


= Tuoi tho =
Co rat it thong tin lien quan đen tuoi tho ran mamba đen hoang da, nhung con ran nuoi nhot song lau nhat co tuoi tho ghi nhan la 11 nam. Co the ran hoang da song lau hon đang ke so voi ran nuoi nhot.


Noc đoc Noc đoc ran mamba đen bao gom neurotoxin (dendrotoxin) va cardiotoxin cung nhu chat đoc khac nhu fasciculin. Trong mot thi nghiem, đoc to co thua nhat chua trong noc đoc cua mamba đen, quan sat đuoc co kha nang giet chet mot con chuot trong vong 4,5 phut ngan ngui. Dua tren gia tri lieu gay chet trung binh tren chuot nhat (LD50), đoc tinh cua ran mamba đen tu tat ca nguon tin đuoc cong bo nhu sau:

(SC) Duoi da (thich hop nhat cho vet can thuc): 0.32 mg/kg, 0.28 mg/kg.
(IV) Tinh mach: 0.25 mg/kg, 0.011 mg/kg.
(IP) Phuc mac: 0.30 mg/kg (trung binh), 0.941 mg/kg. 0.05 mg/kg (trich dan cuoi cung khong ro rang neu hoac tiem vao tinh mach hoac tiem vao phuc mac).
Vet can co the tiet ra 100–120 mg luong noc đoc tren trung binh va lieu toi đa đuoc ghi nhan la 400 mg. Bao cao rang truoc khi huyet thanh khang đoc pho bien rong rai, ty le tu vong do mot vet can gan nhu 100%. Vet can cua ran mamba đen co kha nang co the gay bai liet cho con nguoi trong vong 45 phut, hoac it hon. Neu khong co bien phap can thiep hieu qua, tu vong thuong dien ra trong vong 7-15 gio. Hien nay, mot loai huyet thanh đa hoa tri do vien nghien cuu y te Nam Phi san xuat đe đieu tri ran mamba đen can tu nhieu đia phuong.
Neu bi can, cac trieu chung nguy hiem se xuat hien trong vong 10 phut. Khi đo, mieng nan nhan bat đau xuat hien mui vi kim loai, da bi man cam, co bi co giat, giam thi luc, mat đo, kho tho, va nguy hiem nhat la nan nhan co dau hieu hon me theo thoi gian. Ngoai ra, chuc nang nao bi te liet dan va dan đen trieu chung khac nhu tieu chay, chay nuoc bot, truy tim. Đau khoanh vung hoac te nhuc xung quanh cho can kha pho bien nhung thuong khong nghiem trong; do đo, ap mot manh bang gac vet thuong vao vet can la cach kha thi va co the khien cho tien trinh tan cong cua đoc to than kinh bi cham lai. Neu khong đieu tri thich hop, trieu chung thuong tien trien đen phan ung nang hon nhu nhip tim nhanh bat thuong hay chan đong mo than kinh, dan đen tu vong do ngat tho, truy tim mach hoac suy ho hap.


Tan cong con nguoi Ran mamba đen đuoc đanh gia pho bien la loai ran nguy hiem va đang so nhat tai chau Phi; khien cho nguoi dan đia phuong Nam Phi goi vet can cua ran mamba đen la "nu hon cua than chet". Tuy nhien, cuoc tan cong vao con nguoi do ran mamba đen rat hiem, vi chung thuong co gang tranh đoi đau va su xuat hien trong khu vuc đong dan cu rat khong pho bien so voi mot so loai khac. Ngoai ra, ran tham mat đon chiu trach nhiem cho nhung ca tu vong o nguoi do ran can nhieu hon tat ca cac loai ran chau Phi khac cong lai. Mot cuoc khao sat ve ran can o Nam Phi tu nam 1957 đen nam 1963 ghi nhan hon 900 ca ran can co noc đoc, nhung chi co 7 trong so nay xac nhan do ran mamba đen can, tai thoi điem khi huyet thanh khang đoc co hieu qua khong pho bien rong rai. Trong so hon 900 vet can, chi co 21 ca ket thuc do tu vong, gom co tat ca bay ca do ran mamba đen can.


= Ca ran can đuoc bao cao =
Nam 1998, Danie Pienaar, hien nay đung đau dich vu khoa hoc cong vien quoc gia Nam Phi,, đa song sot qua vet can cua ran mamba đen ma khong can can thiep. Mac du khong đuoc tiem chat khang noc đoc, Pienaar đa o trong tinh trang nghiem trong, mac du thuc te bac si benh vien tuyen bo đo la ca trung đoc ran mamba đen "vua phai". Tai mot thoi điem, Pienaar roi vao tinh trang hon me va du đoan song sot cong bo đuoc kha "it oi". Khi đen benh vien, Pienaar ngay lap tuc đuoc đat ong khi quan, đieu tri bang thuoc ho tro, cho tho may va đuoc đat vao he thong duy tri su song trong ba ngay; cho đen khi chat đoc đuoc tong ra khoi co the ong. Ong xuat vien vao ngay thu 5. Pienaar tin rang ong song sot nho vai ly do. Trong mot bai bao tren Kruger Park Times, ong phat bieu: "Thu nhat, đo khong phai la thoi gian cua toi đi." bai bao cung tuyen bo "Thuc te ong đa binh tinh va di chuyen cham rai chac chan đuoc giup đo. Bang gac vet thuong cung rat can thiet."
Trong mot truong hop khac, mot sinh vien nguoi Anh 28 tuoi, Nathan Layton đa bi mot con ran mamba đen can va chet sau mot con đau tim trong vong chua đay 1 gio vao thang 3 nam 2008. Mamba đen đuoc tim thay gan mot lop hoc tai truong Cao đang thien nhien hoang da Nam Phi o Hoedspruit, noi Layton đuoc đao tao đe tro thanh mot huong dan vien thu san. Layton bi ran can vao ngon tay tro trong khi no đa đuoc đua vao mot cai binh, nhung anh đa khong nhan ra minh bi can. Anh nghi rang con ran đa chi gat tay minh. Khoang 30 phut sau khi bi can Layton phan nan ve thi luc mo. Anh bi te liet va chet sau mot con đau tim, gan 1 gio sau khi bi can. No luc cuu song anh đa that bai va anh chet tai hien truong.
Nam 2013, trong mot truong hop hiem hoi va bat thuong, nhiep anh gia chuyen nghiep nguoi My, Mark Laita, bi can vao chan do mot con ran mamba đen khi đang chup mot buc anh mot con ran mamba đen tai mot co so o Trung My. Vet can lam đut mot đong mach o bap chan, ong bi phun mau đam đia. Laita đa khong đi đen bac si hay benh vien, ngoai tru rang nanh sung phong khien anh đau du doi trong đem, anh khong bi anh huong va the chat van tot. Đieu nay đa khien anh tin rang con ran đa can ong mot "vet can kho" (co nghia khong tiet ra noc đoc) hoac do mau chay nhieu đay noc đoc ra. Vai binh luan ve cau chuyen nay cho rang đo la mot con ran đuoc loai bo noc đoc (trong đo tuyen noc đoc đuoc phau thuat cat bo). Laita phan hoi rang đo khong phai ca cap cuu. Chi sau nay, Laita nhan ra rang anh đa bat đuoc con ran can chan anh trong mot buc anh chup.


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Dendroaspis polylepis at the Reptile Database
Black mamba - Clinical Toxinology Resources Luu tru ngay 29 thang 10 nam 2013 tai Wayback Machine