Tran gam, Tran vua hay Tran mat luoi chau A (ten khoa hoc Python reticulatus) la mot loai tran lon, thuoc ho Tran (Pythonidae) va chi cung ten (Python), song o vung Đong Nam A. Loai nay đuoc Schneider mo ta khoa hoc đau tien nam 1801.


Mo ta Tran gam co đau dai, nho, mau vang nhat hay nau, co mot vet xam đen manh chay doc chinh giua tu mom toi gay noi lien voi vet tren lung. Mot vet đen khac tu sau mat chay xien xuong goc mep. Tren than va đuoi co cac đuong xam đen noi voi nhau tao thanh dang mat duoi noi tren nen mau vang nau. Bung vang nhat đoi khi đom sang nhat. Chieu dai co the co len đen 9,75 met (32,0 ft), dai hon chut so voi tran khong lo anaconda (loai tran lon nhat the gioi ve trong luong). Tren thuc te, tran gam la thanh vien thuoc phan ho Ran dai nhat the gioi, trong lich su nguoi ta đa nhin thay nhung con co chieu dai len đen 10,75 met, nhung chua đuoc xac nhan, va cung la loai bo sat dai nhat the gioi tuy nhien co the chung lai kha thon, khong map map nhu nhieu loai tran khac. Chung co the nang 282,5 kg, can nang chi khiem ton hon so voi tran anaconda.
Giong nhu cac loai tran khac, tran gam khong co noc đoc va vi vay chung giet con moi bang cach dung than quan quanh con vat va siet no cho đen chet. Mac du loai tran gam đu khoe đe giet nguoi, chung khong đuoc xem la loai đong vat nguy hiem cho con nguoi va truong hop nguoi bi chung tan cong rat it khi xay ra. La loai đong vat boi loi gioi, tran gam co the di cu đen sinh song o nhung hon đao nho nam gan bo. Ten khoa hoc "reticulatus" (co nghia la "mat luoi") co lien quan đen nhung hoa tiet đac trung tren da chung.

Nhin chung, trong truyen thuyet cho rang đa nhin thay nhung con tran gam đat chieu dai 20 met (66 ft). Mot trong nhung ca the dai nhat song o vung Balikpapan, Đong Kalimantan, Indonesia co chieu dai va can nang (đuoc đo trong tinh trang gay me va đa nhin đoi 3 thang) dai la 7,52 met (24,7 ft) va nang 152 kilogam (335 lb).
Nhung thong tin ve cac ca the dai hon chieu dai đo vai foot đa đuoc cong bo rong rai, tuy nhien chung chua đuoc kiem chung. Mot trong so đo la mot con tran đuc mang ten la Colossus co chieu dai toi đa len đen 8,7 met (29 ft) - voi viec đo đac đuoc thuc hien tai Vuon thu Higland Park (nay la Vuon thu Pittsburgh va Cong vien thuy sinh PPG) o Pittsburgh, Pennsylvania trong cac thap nien 1950 va đau thap nien 1960; tuy nhien cac ket qua đo đuoc cho la khong chinh xac. Sau khi Colossus chet, ngay 14 thang 1 nam 1963 xac cua no đuoc gui cho Bao tang Lich su tu nhien Carnegie. Tai đo, bo xuong cua Colossus đuoc đo đac va cho ket qua chieu dai la 20 feet 10 in (9,37 met), ngan hon rat nhieu so voi ket qua đuoc Barton va Allen cong bo truoc đo. Co the nhung nguoi đo đac truoc kia đa tu tang chieu dai cua con vat them vai foot đe bu cho nhung cho xoan vi viec keo thang hoan toan mot con vat to va dai nhu vay gan nhu la khong the. Do kich thuoc qua to lon, xac con vat khong the đuoc bao quan bang cach ngam trong fomanđehit va con, vi vay no đuoc trung bay duoi dang bo xuong đa đuoc thao roi thanh tung manh. Con bo da con vat đuoc đua vao phong thi nghiem đe thuoc, nhung bo da nay đen nay đa bi that lac.
Hien nay co nhieu thong tin ve nhung ca the tran con dai hon the, tuy nhien do chua co ca the nao đuoc đac boi cac khoa hoc gia hay đuoc trung bay o vien bao tang, cac thong tin tren đuoc cho la sai lam hoac chua đuoc chung thuc. Hoi Đong vat hoc New York (tu nam 1993 la Hoi Bao ton Đong vat hoang da) đa treo mot phan thuong tri gia 50.000 My kim trao cho bat cu ai tim đuoc mot con tran song va khoe manh co chieu dai hon 9,1 met (30 ft), tuy nhien cho toi nay chua co ai đuoc vinh du la nguoi lanh phan giai thuong nay.
Ve hinh dang, tran gam co đau dai, nho, mau vang nhat hay nau, co mot vet xam đen manh chay doc chinh giua tu mom toi gay noi lien voi vet tren lung. Mot vet đen khac tu sau mat chay xien xuong goc mep. Tren than va đuoi co cac đuong xam đen noi voi nhau tao thanh dang mat duoi noi tren nen mau vang nau. Bung vang nhat đoi khi đom sang nhat. Bo da con vat mang nhieu hoa van voi cac mau sac khac nhau. Nhin chung, lung con vat mang cac hoat tiet hinh thoi đuoc sap xep khong theo quy tac nao, vien boi nhung vet hoa van nho hon co vung trung tam mau nhat. Do tran gam phan bo tren mot khu vuc đia ly rong lon, loai vat nay mang nhieu kieu mau da va kich thuoc khac nhau. Nhung con tran gam trong cac vuon thu, thuong co mau sac sac so nhung trong vung rung ram am u, tren mat đat co nhieu la rung cung cac loai vun huu co khac thi kieu mau sac so nay lai giup con vat nguy trang rat tot. Kieu mau sac nay đuoc goi la "mau sac pha vo" va no co tac dung giup loai tran đat lan tron đuoc ke thu cung nhu khien con moi khong nhan ra su hien dien cua tran.


Phan loai 3 phan loai cua tran gam đa đuoc đe xuat, tuy nhien chung chua đuoc cong nhan boi He thong thong tin phan loai hop nhat (Integrated Taxonomic Information System - ITIS). Mau sac va kich co cua chung co the thay đoi nhieu tuy theo mo ta cua cac phan loai. Phan bo đia ly la yeu to quan trong đe thiet lap nen mot phan loai tran gam, vi moi phan loai đuoc đe xuat co mot vung phan bo đia ly rat khac nhau.

P. r. reticulatus, Schneider (1801) - đuoc goi tat la "retics" trong cong đong nhung nguoi chan nuoi bo sat.
P. r. jampeanus, Auliya et al. (2002) - tran gam lun Kayaudi hay tran gam Jampea, co chieu dai bang mot nua binh thuong, hay theo Auliya et al. (2002) thi khong dai qua 2 met. Found on Tanahjampea in the Selayar Archipelago south of Sulawesi. Closely related to P. r. reticulatus of the Lesser Sundas.
P. r. saputrai, Auliya et al. (2002) - tran gam Selayer. Đuoc tim thay o đao Selayar tai quan đao Selayar, nam ke ben Sulawesi. Phan loai nay đai dien cho nhom chi em cua tat ca nhung quan the tran gam đuoc nghien cuu. According to Auliya et al. (2002) it does not exceed 4 m in length.
Hai phan loai sau la san pham cua hien tuong lun hoa tren đao. Quan the tren quan đao Sangihe duong nhu chinh la mot phan loai khac co vai tro la nhanh goc cua nhanh P. r. reticulatus va P. r. jampeanus, tuy nhien đieu nay chua đuoc mo ta mot cach chinh thuc.
Cac phan loai dalegibbonsi, euanedwardsi, haydnmacphiei, neilsonnemani, patrickcouperi and stuartbigmorei chi moi đuoc đe xuat chu chua đuoc chap nhan rong rai.
Mot nghien cuu phan loai hoc cua tran gan đay cho ket qua rang, co kha nang, tran gam lan tran Timor la hai ho hang gan gui hon cua cac loai tran A-Uc so voi cac thanh vien khac cua chi Tran, vi vay chung nen đuoc xep vao mot chi rieng la Broghammerus.


Phan bo đia ly Tran gam phan bo o khu vuc Đong Nam A, tu quan đao Nicobar, Tay Bac An Đo, Bangladesh, Myanmar, Thai Lan, Lao, Campuchia, Viet Nam, Malaysia, Singapore cho toi tan Indonesia va quan đao Indo-Australia (Sumatra, quan đao Mentawai, quan đao Natuna, Borneo, Sulawesi, Java, Lombok, Sumbawa, Sumba, Flores, Timor, quan đao Maluku, quan đao Tanimbar) va Philippines (Basilan, Bohol, Cebu, Leyte, Luzon, Mindanao, Mindoro, quan đao Negro, Palawan, Panay, Polillo, Samar, Tawi-Tawi). The original description does not include a type locality. Restricted to "Java" by Brongersma (1972). Do la loai đong vat bien nhiet, tran gam cung thuong chi song o nhung vung khi hau nhiet đoi am ap đe đam bao nhiet đo co the cua chung khong bi tut xuong qua thap.


Moi truong song Tran gam song trong cac khu rung mua, rung, va gan cac đong co. Chung cung xuat hien gan cac song va đuoc tim thay tai cac khu vuc lan can nhung con suoi va ho. Con vat gianh phan lon thoi gian cua chung tren cay, nhung đoi khi cung co the tim thay chung trong moi truong nuoc. Do la loai đong vat boi loi gioi, tran gam đa đuoc ghi nhan tai cac vung bien khoi va đa vuot bien sang nhieu đao nho (gan bo) đe sinh song. Vao đau the ky 20, tran gam thuong xuyen đuoc tim thay ngay ca o nhung noi đong đuc nhat cua Bang Coc, đoi khi chung bat va an thit nhung con vat nuoi.


Nguon thuc an Nguon thuc an trong tu nhien cua tran gam bao ham cac loai thu va chim. Nhung ca the dai 9 met (10–14 ft) thong thuong an thit nhung đong vat gam nham nhu chuot cong, trong khi nhung con lon hon thi nham đen cac loai cay nhu cay huong va cay muc, tham chi ca cac loai linh truong va lon. Nhung con tran song tai khu dan cu thuong tom nhung con ga, meo, cho vo y lang vang gan noi cu ngu cua chung. Trong so nhung "nan nhan" to lon nhat (va đuoc ghi nhan đay đu) la mot con gau cho nang 23 kilogram, bi mot con tran dai 8,5 m (23 ft) an thit va tieu hoa het trong vong 10 tuan, ngoai ra nhung nan nhan to lon khac la cac con lon co can nang len toi 150 kg (132 lb). Theo kinh nghiem, tran gam co the nuot tron nhung con moi khong dai qua ¼ chieu dai va khong nang qua khoi luong cua chinh no. Giong nhu cac loai tran khac, tran gam khong co noc đoc va khong giet con moi cua chung bang vet can. Viec can chi đe giu chat con moi, con cong viec giet moi đuoc tien hanh bang cach quan co the to lon cua tran quanh moi đe siet chet no. Moi lan con moi cua chung tho ra, tran gam se lai siet chat co the cua chung them mot chut quanh phoi con moi, tung chut tung chut mot va cuoi cung khien con moi chet vi ngat tho. Đong thoi, trong qua trinh bop siet đo, cac xuong cung cua con moi cung se bi be gay thanh nhieu manh, khien cho viec nuot va tieu hoa moi tro nen de dang hon.


= An thit nguoi =
Mac du loai tran nay rat it khi tan cong nguoi, tuy nhien đa co mot so truong hop nhung con tran gam (trong hoang da va trong đieu kien nuoi nhot) đa tan cong, giet chet nguoi va tham chi an thit nguoi.

Đa tung co ghi nhan ve mot con tran lang thang trong rung đa mo vao mot tup leu dung o đo va an thit mot đua tre.
Hai vu tran an thit nguoi tung xay ra vao đau the ky 20 o Indonesia: vu thu nhat 1 thieu nien 14 tuoi o Salibabu đa bi mot con tran dai 9,17 m (17 ft) an thit in length. Vu thu hai la mot nguoi phu nu truong thanh bi "mot con tran gam lon" an thit, tuy nhien khong ro chi tiet nhu the nao.
Franz Werner tung ghi nhan mot vu tran an thit nguoi o Myanmar, co the xay ra vao đau thap nien 1910 hay vao nam 1927. Cu the, mot nguoi tho kim hoan ten Maung Chit Chine trong khi đi san cung voi ban be đa bi mot con tran dai 7,3 m (31,3 ft.) an thit luc anh tru mua trong mot lum cay. Con tran đa nuot chan cua Maung vao truoc, đieu nay trai voi thuong le la no nuot đau con moi vao truoc, nhung co le khi nuot nguoi thi cach nay tien hon.
Vao nam 1932, Frank Buck viet ve mot thieu nien o Phillipines bi an thit boi mot con tran dai 7,6 ft (2,3 m) nuoi trong nha. Theo Buck, ban đau con tran tron thoat đuoc, sau đo no bi bat đuoc va khi mo bung con vat ra, nguoi ta tim thay mot vat co hinh dang nhu thi the mot thieu nien. Sau khi phan tich, thi the đo chinh la con trai cua nguoi chu con tran.
Trong cong đong nguoi Aeta o Philipppines, trong vong 40 nam đa co sau nguoi bi giet boi tran đuoc ghi nhan, cong them 1 nguoi chet vi bi nhiem trung do vet tran can.
Ngay 4 thang 9 nam 1995, Ee Heng Chuan, mot cong nhan cao mu cao su 29 tuoi song o mien Nam bang Johor cua Malaysia đa bi mot con tran gam dai 9,52 ft (2,90 m) va nang 300 lb an thit. Canh sat đa phai ban 4 phat sung moi ha đuoc no.
Theo Mark Auliya, thi the mot nguoi Mangya 32 tuoi ten la Lantod Gumiliu đa đuoc tim thay trong bung cua mot con tran gam dai 9,6 met (23 foot) o Mindoro vao thang 1 nam 1998.
Ngay 23 thang 1 nam 2008, mot phu nu 25 tuoi song o Virginia Beach, Virginia đuoc cho la đa bi con tran gam dai 9,23 met (30,3 ft) cua minh giet chet. Nguyen nhan cai chet la do ngat tho, con con tran thi đuoc tim thay trong phong ngu voi tinh trang bi kich đong.
Ngay 21 thang 1 nam 2009, mot đua tre 3 tuoi song tai Las Vegas đa suyt bi bop chet boi mot con tran gam nuoi lam canh dai 9,5 met (31 ft). Nguoi me cua đua tre - đuoc nguoi chu con tran nho trong chung con vat cung cua minh - đa kip thoi cuu song đua con cua minh khi dung dao đam con tran bi thuong. Tuy nhien, đoi voi con tran, vet đam cua nguoi me qua nang đen muc cac bac si khong the cuu song no va buoc phai giup con vat chet khong đau đon.
Ngay 27 thang 3 nam 2017, co the cua Akbar Salubiro, mot nong dan 25 tuoi o Trung Mamuju Regency, Tay Sulawesi, Indonesia, đa đuoc tim thay ben trong da day cua mot con tran gam dai 9,52met.
Neu xet kich thuoc toi đa cua cac con moi cua loai tran gam, tren ly thuyet mot con tran truong thanh hoan toan co đu kha nang an thit tre em, nguoi vi thanh nien, hoac tham chi nguoi lon; mac du bo vai rong cua con nguoi co the khien nhung con tran nho (dai duoi 6 met) gap kho khan khi nuot. Khi con tran bat đau nuot nan nhan thi trong phan lon cac truong hop, nguoi bi nuot đa chet.


Sinh san Tran gam la loai bo sat đe trung. Moi lua, con tran cai đe chung 15-80 trung trong mot o. Nhiet đo ly tuong nhat đe ap trung la 31-32 đo C (88–90 đo F). Thoi gian ap trung keo dai trung binh 88 ngay. Tran non moi no dai chung 2 foot (61 cm).


Nuoi tran gam lam canh Trong thoi gian gan đay, tran gam tro thanh mot vat nuoi thinh hanh va nguyen nhan la do no luc cua nhung nguoi nuoi tran trong viec chon loc ra nhung noi tran mang cac đac điem bien di đoc đao, ti nhu cac noi "bach tang" hay noi "cop". Tran gam khong phai la vat nuoi qua hung du va nguy hiem, nhung nguoi nuoi tot nhat phai co kinh nghiem trong viec quan ly cac con vat to lon va khoe nhu vay đe đam bao an toan tinh mang cho ca nguoi nuoi lan tran. Viec tuong tac cung nhu ve đep cua tran đa gianh đuoc cam tinh đang ke, tuy nhien nhieu y kien van cho rang tinh khi, tam trang cua tran gam kho đoan truoc đuoc. Ban than tran gam khong chu đong tan cong nguoi, tuy nhien neu chung bi kich đong, so hai hay lam tuong tay chan nguoi la thuc an thi chung co the can va siet nguoi nuoi. Mac du khong co noc đoc, vet can cua nhung con tran kich thuoc lon cung rat nghiem trong, nhieu khi vet can qua lon đen muc buoc phai khau lai.
Kich thuoc khong lo va mau sac bat mat cung khien tran gam tro thanh mot loai đong vat thuongt đuoc trung bay trong cac vuon bach thu, trong đo nhieu ca the dai đen hon 29,7 va nhieu ca the đuoc cho rang co kich thuoc lon nhat trong so cac con tran gam đuoc nuoi. Tuy nhien, do kich thuoc khong lo va suc khoe khung khiep va tam tinh cung khong phai thuoc dang hien lanh, de bao, viec xac đinh chinh xac kich thuoc cua tran rat kho khan, đo la chua noi cac con tran đuoc nuoi thuong bi beo phi. Cac thong tin do vuon thu va cong vien đua ra thuong la phong đai, ti nhu thong tin ve con tran dai 49 foot (15 m) o Indonesia la khong chinh xac vi kich thuoc that cua no chi 6,5 met (21 ft). Chinh vi vay, chi co thong tin đo đac chieu dai cua mot con tran bi gay me, bi chet va đuoc bao ton trong mot vien bao tang thi moi đang tin cay trong mat gioi khoa hoc.
Ve kich thuoc, hien nay đa co mot so noi tran "sieu nho" ton tai o cac đao mien Tay Bac Uc (con truong thanh it khi dai qua 9,23 met (30,3 ft), voi con đuc thuong dai toi đa 5 foot (1,5 m), con cai co the dai hon); chung đang đuoc cac nha nuoi tran gay giong va chon loc đe san sinh ra nhung noi tran canh con nho hon nua.


Hinh anh Xem them Danh sach cac loai va phan loai thuoc ho Tran


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Reticulated python life history Luu tru ngay 27 thang 8 nam 2019 tai Wayback Machine at Reticulatedpython.info  Luu tru ngay 14 thang 3 nam 2010 tai Wayback Machine. Truy cap ngay 7 thang 11 nam 2009
Python reticulatus at ReptileExpert.org. Truy cap ngay 22 thang 8 nam 2011.
Reticulated python Luu tru ngay 14 thang 4 nam 2016 tai Wayback Machine at Answers.com. Truy cap ngay 12 thang 9 nam 2007.
Study of man-eating snakes: Snakes are predators on, prey of, and competitors with primates Cornell Chronicle Online. Truy cap ngay 22 thang 12 nam 2011.