Co the nguoi la toan bo cau truc cua mot con nguoi, bao gom mot đau, co, than (chia thanh 2 phan la nguc va bung), hai tay va hai chan. Moi phan cua co the đuoc cau thanh boi hang hoat cac loai te bao. O tuoi truong thanh, co the nguoi co so luong te bao theo uoc tinh la 3,72 × 1013. Con so đuoc neu ra nhu la du lieu khong hoan chinh dung đe su dung nhu khoi điem cua cac tinh toan sau hon. Con so nay co đuoc nho tinh tong so te bao cua toan bo cac co quan trong co the cua tat ca cac loai te bao. To hop cau thanh co the nguoi bao gom mot so cac nguyen to nhat đinh theo cac ti le khac nhau.
Nghien cuu ve co the nguoi xoay quanh giai phau hoc va sinh ly hoc. Co the con nguoi co the bieu hien cac bat thuong cau truc khong co y nghia benh ly nhung can đuoc nhan biet. Sinh ly hoc tap trung vao cac he co quan, co quan co the nguoi va chuc nang cua chung. Nhieu he co quan va co che tuong tac voi nhau đe duy tri can bang noi moi.


Khai quat ve co the nguoi = Cau tao chinh =
Co the nguoi đuoc bao boc boi mot lop da. Tren da co nhieu long nho, moc khong đeu nhau. Trong da co mach mau, đau mut cac day than kinh va tuyen mo hoi. Da bao ve cac co quan trong co the tranh đuoc nhung anh huong co hai cua moi truong ngoai, gop phan giu nhiet đo co the khong đoi. Duoi da la lop mo, duoi lop mo la co va xuong. Co tao nen hinh dang ngoai co the, xuong lam thanh cai khung bao ve co the va cac noi quan.


 Cac phan co the  Cac phan co the, hay con goi la cac khoang co the, la nhung khoang khong gian trong co the chua đung va bao ve cac co quan va he co quan, bao gom:

Khoang so va ong xuong song: la cac khoang xuong chua bo nao va tuy song, nho đo ma cac bo phan quan trong nay cua he than kinh đuoc bao ve chat che.
Khoang nguc: la khoang đuoc gioi han trong long nguc, o phia tren co hoanh ngan cach voi khoang bung. Trong khoang nay chua cac bo phan chu yeu cua he ho hap va he tuan hoan nhu tim, hai la phoi (ngoai ra con co mot bo phan cua he tieu hoa đi qua khoang nay la thuc quan).
Khoang bung: nam ben duoi co hoanh, la khoang co the lon nhat. Khoang nay chua gan, ruot, da day, than, tu cung (o nu),... la cac co quan cua he tieu hoa, he bai tiet, he sinh duc.


 Cac he co quan  Cac co quan khac nhau co cung mot chuc nang tao thanh mot he co quan. Trong co the co nhieu he co quan, nhung chu yeu la: he van đong, he tuan hoan, he ho hap, he tieu hoa, he bai tiet, he than kinh, he noi tiet va he sinh duc.

He vo boc: bao gom da cung cac phan phu cua no (gom toc, vay, long va mong) la he thong co quan bao ve co the.
He van đong: gom bo xuong va he co. Co thuong bam vao hai xuong khac nhau nen khi co co lam cho xuong cu đong, giup cho co the di chuyen đuoc trong khong gian, thuc hien đuoc cac đong tac lao đong
He tuan hoan: gom co tim va cac mach mau (đong mach, tinh mach va mao mach), co chuc nang van chuyen cac chat dinh duong, oxy va cac hooc mon đen tung te bao va mang đi cac chat thai đe thai ra ngoai
He ho hap: gom co mui, hau, thanh quan, khi quan, phe quan va phoi, co nhiem vu đua oxy trong khong khi vao phoi va thai khi cac-bo-nic ra moi truong ngoai
He tieu hoa: gom co mieng, thuc quan, da day, gan, ruot non, ruot gia, hau mon va cac tuyen tieu hoa. Hoat đong cua he tieu hoa lam thuc an bien đoi thanh cac chat dinh duong can thiet cho co the va thai chat ba ra ngoai
He bai tiet: gom 2 qua than, ong dan nuoc tieu va bong đai. Than la co quan loc tu mau nhung chat thua va co hai cho co the đe thai ra ngoai. Trong da co cac tuyen mo hoi cung lam nhiem vu bai tiet
He than kinh: gom nao bo, tuy song va cac day than kinh, co nhiem vu đieu khien su hoat đong cua tat ca cac co quan, lam cho co the thich nghi voi nhung su thay đoi cua moi truong ngoai va moi truong trong. Đac biet o nguoi, bo nao hoan thien va phat trien phuc tap la co so cua moi hoat đong tu duy
He noi tiet: gom cac tuyen noi tiet nhu tuyen yen, tuyen giap, tuyen tuy, tuyen tren than va cac tuyen sinh duc, co nhiem vu tiet ra cac hooc mon đi theo đuong mau đe can bang cac hoat đong sinh ly cua moi truong trong co the nen co vai tro chi đao nhu he than kinh
He sinh duc: la he co quan co chuc nang sinh san, duy tri noi giong o nguoi. Nguoi phan tinh nen co quan sinh duc co phan hoa thanh tinh hoan o nam va buong trung o nu. Thong qua hoat đong tinh duc ma san pham cua tinh hoan va buong trung gap nhau đe tao hop tu roi đen thai nhi, bat đau thoi ki mang thai o nguoi me


 Su phoi hop hoat đong cua cac he co quan  Co the la mot khoi thong nhat. Su hoat đong cua cac co quan trong mot he cung nhu su hoat đong cua cac he co quan trong co the đeu luon luon thong nhat voi nhau. Vi du: khi chay, he van đong lam viec voi cuong đo lon. Luc đo, cac he co quan khac cung tang cuong hoat đong, tim đap nhanh va manh hon, mach mau dan (he tuan hoan), tho nhanh va sau (he ho hap), mo hoi tiet nhieu (he bai tiet),... Đieu đo chung to cac he co quan trong co the co su phoi hop hoat đong. Cac co quan trong co the co mot su phoi hop hoat đong nhip nhang, đam bao tinh thong nhat. Su thong nhat đo đuoc thuc hien nho su đieu khien cua he than kinh (co che than kinh) va nho dong mau chay trong he tuan hoan mang theo cac hooc-mon do cac tuyen noi tiet tiet ra (co che the dich).


= Te bao co the nguoi =


 Cau tao va chuc nang cac bo phan trong te bao  Tat ca cac co quan o nguoi đeu cau tao bang te bao. Co the nguoi co so luong te bao rat lon khoang 75 nghin ti (75 × 10¹²). Co nhieu loai te bao khac nhau ve hinh dang, kich thuoc va chuc nang. Co te bao hinh cau (te bao trung), hinh đia (hong cau), hinh khoi (te bao bieu bi), hinh non, hinh que (te bao vong mac), hinh thoi (te bao co), hinh sao (te bao than kinh — no-ron), hinh soi (toc, long) hoac giong cac sinh vat khac (bach cau, tinh trung),... Co te bao dai, ngan, co te bao lon, be khac nhau va chuc nang cua cac te bao o cac co quan cung khac nhau, ngay ca o trong cung mot co quan cung khac nhau. Te bao lon nhat la te bao trung, co đuong kinh khoang 100 μm (0,1 mm), bang 175.000 lan tinh trung - te bao nho nhat; dai nhat la te bao than kinh (no-ron). Mac du khac nhau ve nhieu mat nhung loai te bao nao cung co 3 phan co ban: mang sinh chat, chat te bao va nhan.


 Thanh phan hoa hoc cua te bao  Te bao gom mot hon hop phuc tap gom nhieu chat huu co va cac chat vo co. Cac chat huu co chinh la pro-te-in, glu-xit, lipid.

Pro-te-in, hay con goi la chat đam, la mot chat phuc tap gom co cac-bon (C), hi-đro (H), oxy (O), ni-to (N), luu huynh (S) va mot so nguyen to khac. Phan tu cua pro-te-in rat lon, chua đen hang nghin cac nguyen tu nen thuoc vao loai đai phan tu. Pro-te-in la thanh phan co ban cua co the, co trong tat ca cac te bao.
Glu-xit, hay con goi la chat đuong bot, la nhung hop chat loai đuong va bot. No gom co C, H va O trong đo ti le giua H va O luon la 2H ÷ 1O. Trong co the, glu-xit o duoi dang đuong glu-co-zo (co o mau) va gli-co-gen (co o gan va co).
Lipid, hay con goi la chat beo, co o mat duoi da va o nhieu co quan, no cung gom 3 nguyen to chinh la C, H, O nhung ti le cua cac nguyen to đo khong giong nhu glu-xit. Ti le H ÷ O thay đoi tuy loai lipid. Lipid la chat du tru cua co the.
A-xit nu-cle-ic (DNA hay RNA) chu yeu co trong nhan te bao. Ca hai loai nay đeu la cac đai phan tu, đong vai tro quan trong trong di truyen.
Ngoai cac chat huu co noi tren, trong te bao con co cac chat vo co la muoi khoang.


 Hoat đong song cua te bao  Hoat đong song cua te bao bieu hien o qua trinh đong hoa va di hoa, sinh san va cam ung, sinh truong va phat trien.

Moi te bao song tren co the luon luon đuoc cung cap cac chat dinh duong do dong mau mang đen va luon luon xay ra qua trinh tong hop nen cac hop chat huu co phuc tap tu nhung chat đon gian đuoc tham vao trong te bao. Đong thoi trong te bao cung luon xay ra qua trinh phan giai cac hop chat huu co thanh nhung chat đon gian va giai phong nang luong can thiet cho co the. Qua trinh tong hop va phan giai cac chat huu co trong te bao goi la qua trinh đong hoa va di hoa. Đo la hai mat co ban trong qua trinh song cua te bao.
Te bao co kha nang sinh san va cam ung. Su sinh san cua te bao la kha nang phan chia truc tiep hoac gian tiep đe tao nen nhung te bao moi. Su cam ung la kha nang thu nhan va phan ung truoc nhung kich thich ly, hoa hoc cua moi truong quanh te bao.
O co the tre em va thanh nien, cac te bao sinh san nhanh chong lam cho co the sinh truong va phat trien. O nguoi truong thanh qua trinh nay van tiep tuc nhung thuong cham lai.
Trong qua trinh song nhieu te bao chet đi va đuoc thay the bang cac te bao moi.


= Mo co the nguoi =

Trong qua trinh phat trien phoi, cac phoi bao co su phan hoa đe tao thanh cac co quan khac nhau thuc hien nhung chuc nang khac nhau nen te bao co cau truc va hinh dang khac nhau. Mot tap hop cac te bao chuyen hoa, co cau tao giong nhau, đam nhan chuc nang nhat đinh goi la mo. O mot so loai mo con co cac yeu to khong co cau truc te bao nhu huyet tuong trong mau; calci, phot-pho va cot giao co trong xuong. Trong co the thuc vat va đong vat co rat nhieu loai mo: mo nang đo, mo mem, mo phan sinh,... nhung o nguoi chi co bon loai mo: mo bieu bi, mo lien ket, mo co va mo than kinh.


 Mo bieu bi va mo lien ket  Mo bieu bi va mo lien ket la hai loai mo đac biet xuat hien nhieu trong co the nguoi, hinh dang, cau tao, tinh chat, chuc nang trai nguoc nhau.

Mo bieu bi
co cau tao chu yeu la te bao, chat gian bao rat it hoac khong đang ke. Co hai loai mo bieu bi: bieu bi bao phu va bieu bi tuyen.
Bieu bi bao phu thuong co mot hay nhieu lop te bao co hinh dang giong nhau hoac khac nhau. No thuong o be mat ngoai co the (da) hay lot ben trong cac co quan rong nhu ruot, bong đai, thuc quan, khi quan, mieng.
Bieu bi tuyen nam trong cac tuyen đon bao hoac đa bao. Chung co chuc nang tiet cac chat can thiet cho co the (tuyen noi tiet, tuyen ngoai tiet) hay bai tiet ra khoi co the nhung chat khong can thiet (tuyen mo hoi).
Mo lien ket
co hau het o cac co quan. Thanh phan chu yeu cua mo lien ket la chat phi bao, trong đo co cac te bao nam rai rac. Co hai loai mo lien ket:
Mo lien ket dinh duong: mau, bach huyet co chuc nang van chuyen cac chat dinh duong nuoi co the.
Mo lien ket đem co hoc: mo soi, mo sun, mo xuong. Mo soi co o hau het cac co quan, co chuc nang lam đem co hoc, đong thoi cung dan cac chat dinh duong (mo mo, day chang, gan cung la loai mo soi đa đuoc bien đoi). Mo sun thuong nam o cac đau xuong, co cau tao đac biet, yeu to phi bao rat phat trien. Cac te bao nam rai rac hoac thanh tung nhom. Mo xuong gom co hai loai: mo xuong xop va mo xuong cung. Xuong xop o cac đau xuong, chua nhieu tuy đo. Xuong cung o than xuong đuoc cau tao boi nhieu tru xuong, trong tru xuong co cac day than kinh, mach mau va cac te bao xuong.


 Mo co va mo than kinh  Mo co hoan toan chiu su quan ly cua he than kinh, ma he than kinh lai cau tao tu mo than kinh. Hai loai mo nay co lien quan mat thiet voi nhau, đo la moi quan he chi đao va thi hanh.

Mo co
la thanh phan cua he van đong, co chuc nang co gian. Co ba loai mo co: mo co van, mo co tron, mo co tim.
Mo co van la phan chu yeu cua co the, mau hong, gom nhieu soi co co van ngang xep thanh tung bo trong bap co (bap co thuong bam vao hai đau xuong, duoi su kich thich cua he than kinh, cac soi co co lai va phinh to ra lam cho co the cu đong).
Mo co tron la nhung te bao hinh soi, thuon, nhon hai đau. Trong te bao co tron co chat te bao, mot nhan hinh que va nhieu to co xep doc theo chieu dai te bao, co mau nhat, co rut cham hon co van. Co tron cau tao nen thanh mach mau, cac noi quan, cu đong ngoai y muon cua con nguoi.
Mo co tim chi phan bo o tim, co cau tao giong nhu co van, nhung tham gia vao cau tao va hoat đong co bop cua tim nen hoat đong giong nhu co tron, ngoai y muon cua con nguoi.
Mo than kinh
nam trong nao, tuy, gom nhung te bao than kinh goi la no-ron va cac te bao than kinh đem (con goi la than kinh giao). Phan ngoai bien co cac hach than kinh, cac day than kinh va cac co quan thu cam. No-ron gom co than chua nhan, tu than phat đi nhieu tua ngan goi la soi nhanh va mot tua dai goi la soi truc. Dien tich tiep xuc giua đau mut cua soi truc cua no-ron nay va no-ron ke tiep hoac co quan phan ung goi la cuc xi-nap. Chuc nang cua mo than kinh la tiep nhan kich thich, xu ly thong tin va đieu hoa hoat đong cac co quan đam bao su phoi hop hoat đong giua cac co quan va su thich ung voi moi truong.


Phan xa o nguoi = Cau tao va chuc nang cua no-ron =

No-ron than kinh gom co mot than va cac soi. Than thuong hinh sao, đoi khi co hinh chop hoac bau duc. Soi co hai loai: soi ngan moc quanh than va phan nhieu nhanh nhu canh cay goi la soi nhanh; soi dai manh, thuong co cac vo lam bang mi-e-lin goi la bao mi-e-lin boc quanh suot chieu dai goi la soi truc. Giua cac bao mi-e-lin co cac khoang cach goi la eo rang-vi-e. Đau tan cung tua dai phan thanh nhieu nhanh nho đe phan bo vao cac co quan trong co the hay đe tiep xuc voi soi nhanh cua cac no-ron khac, mut cac nhanh nho đo goi la cuc xi-nap. Than no-ron va cac soi nhanh tao thanh chat xam trong bo nao, tuy song va cac hach than kinh. Soi truc noi giua trung uong than kinh voi cac co quan, chung đi chung voi nhau thanh tung bo goi la day than kinh.
No-ron co hai chuc nang co ban: cam ung va dan truyen xung than kinh.

Cam ung la kha nang tiep nhan cac kich thich va phan ung lai cac kich thich đo duoi hinh thuc phat sinh cac xung than kinh.
Dan truyen la kha nang lan truyen cac xung than kinh trong day than kinh. Nguoi ta phan biet xung li tam va xung huong tam. Xung li tam đi tu cac no-ron li tam o nao va tuy song đen cac co quan, xung huong tam truyen tu cac co quan ve trung uong than kinh theo cac day huong tam cua no-ron huong tam. Van toc cac xung than kinh o cac đong vat rat khac nhau, o nhung đong vat bac cao thi van toc nay lon. O nguoi van toc lon nhat co the len toi 120 m/s, khi đo cac phan ung xay ra mau chong va chinh xac; nhung cung co khi chi đat 5 mm/s. Nho van toc xung than kinh ma ta noi mot nguoi la nhanh nhen hay cham chap.
Co ba loai no-ron:

No-ron huong tam (no-ron cam giac) co than nam ngoai trung uong than kinh do nhung soi truc cua cac no-ron huong tam tao nen. Nhung day nay dan xung than kinh ngoai bien ve trung uong than kinh.
No-ron trung gian (no-ron lien lac) nam trong trung uong than kinh, gom nhung soi huong tam va li tam, lam nhiem vu lien lac. Phan lon cac day than kinh trong co the la day pha, dan cac xung than kinh theo ca hai chieu.
No-ron li tam (no-ron van đong) co than nam trong trung uong than kinh (hoac o hach than kinh sinh duong), đuoc tao nen boi nhung soi truc huong ra co quan phan ung (co, tuyen) va dan cac xung li tam tu bo nao va tuy song đen cac co quan phan ung đe gay ra su van đong hoac bai tiet.


= Phan xa, cung phan xa va vong phan xa =
Phan xa
Tay cham vao vat nong thi rut lai, đen chieu vao mat thi đong tu (con nguoi) co lai, thuc an vao mieng thi tuyen nuoc bot tiet nuoc bot,... Cac phan ung đo goi la phan xa. Moi hoat đong cua co the đeu la phan xa. Phan xa la mot phan ung cua co the tra loi kich thich cua moi truong ngoai hay moi truong trong thong qua he than kinh; la co so hoat đong cua he than kinh, lam co the luon thich nghi voi nhung su thay đoi cua đieu kien song cua moi truong xung quanh.
Cung phan xa
la con đuong ma xung than kinh truyen tu co quan thu cam (da,...) qua trung uong than kinh đen co quan phan ung (co, tuyen,...). Mot cung phan xa thuong bao gom ba loai no-ron: huong tam, trung gian va li tam. Ngay nay nguoi ta thay xung than kinh khi theo no-ron huong tam ve trung uong than kinh con đuoc chuyen qua nhieu no-ron trung gian va khi cac xung than kinh tu trung uong than kinh chuyen qua no-ron li tam ngoai bien lai co su lien he nguoc, chuyen cac xung than kinh theo cac day huong tam khac ve cac phan khac nhau cua nao, tuy song đe đieu chinh phan xa truoc khi phat lenh phan ung nen luc đo co vong phan xa.
Vong phan xa
Co quan thu cam tiep nhan kich thich cua moi truong se phat đi xung than kinh theo day huong tam ve trung uong than kinh, tu trung uong phat đi xung than kinh theo day li tam toi co quan phan ung. Ket qua cua su phan ung đuoc thong bao nguoc ve trung uong theo day huong tam, neu phan ung chua chinh xac hoac chua đay đu thi phat lenh đieu chinh, nho day li tam truyen toi co quan phan ung. Nho vay ma co the phan ung chinh xac đoi voi kich thich.


Tinh thong nhat cua co the nguoi Co the nguoi cung nhu moi đong vat la mot khoi thong nhat, bao gom rat nhieu co quan, he co quan khac nhau. Moi co quan đam nhan mot nhiem vu rieng, nhung tat ca đeu đuoc cau tao bang cac te bao, nen te bao đuoc coi la đon vi cau truc va chuc nang cua co the song. Cac te bao ton tai, luon luon đoi moi thanh phan, lon len va phan chia la do thuong xuyen đuoc cung cap cac chat dinh duong duoi dang cac hop chat đon gian, nho đo cac te bao co the tong hop nen nhung chat phuc tap cho tung co quan va co the (qua trinh đong hoa) voi su tham gia cua cac he en-zim co trong te bao. Chinh nhung hop chat đon gian nay lai la ket qua cua qua trinh bien đoi nhung hop chat phuc tap co trong thanh phan thuc an lay o moi truong ngoai nho cac co quan tieu hoa. Trong qua trinh hoat đong cua cac te bao (co rut cua te bao co, tiet cua te bao tuyen, truyen hung phan cua te bao than kinh, hoat đong đoi moi thanh phan cua te bao,...) đoi hoi phai tieu dung nang luong. Nguon nang luong nay chinh la do qua trinh oxy hoa cac hop chat tich nang luong co trong thanh phan cua te bao cung cap (qua trinh di hoa), nho oxy cua khong khi ben ngoai đuoc co quan ho hap tiep nhan theo dong mau va thong qua nuoc mo toi tan cac te bao. Ket qua cua qua trinh di hoa, mot mat tao ra nang luong, nhung mat khac cung tao ra cac san pham phan huy, khong can thiet cho co the, tham chi con co hai. Cuoi cung cac chat nay se đuoc thai ra ngoai qua cac co quan bai tiet (than, phoi, cac tuyen mo hoi,...). Su van chuyen cac chat dinh duong do co quan tieu hoa cung cap cung oxy tu co quan ho hap toi cac te bao đam bao cho qua trinh đong hoa va di hoa o te bao, đong thoi chuyen cac san pham phan huy tu te bao đen cac co quan bai tiet theo dong mau la nho cac co quan tuan hoan.
Nhu vay, hoat đong cua cac co quan trong co the khong biet lap ma phoi hop, an khop voi nhau mot cach nhip nhang đe thuc hien mot qua trinh sinh ly co ban, đo la qua trinh trao đoi chat o pham vi te bao, giua te bao voi moi truong trong co the (mau, nuoc mo va bach huyet) đe đam bao cho qua trinh đong hoa va di hoa (qua trinh chuyen hoa vat chat va nang luong) o trong te bao co the đuoc thuc hien mot cach lien tuc. Cac qua trinh tren thuc hien đuoc lai nho chinh su trao đoi chat voi moi truong ngoai thong qua cac co quan tieu hoa, ho hap, bai tiet va nho co quan tuan hoan lam moi gioi trung gian. Su thay đoi hoat đong song cua co the lien quan đen su tang giam nhu cau vat chat va nang luong cua cac te bao, tu đo se anh huong toi toan bo hoat đong cua cac co quan cua co the. Đieu khien, đieu hoa va phoi hop hoat đong cua cac co quan trong đoi song cua co the cho phu hop voi su thay đoi hoat đong tung luc, o tung noi, phu hop voi nhu cau trao đoi chat cua co the la do he than kinh đam nhiem, thuc hien bang co che phan xa: phan xa khong đieu kien va phan xa co đieu kien (anh huong than kinh) va co su tham gia, ho tro cua cac tuyen noi tiet (anh huong the dich) trong su đieu hoa hoat đong cua cac co quan, đam bao cho co the la mot khoi thong nhat toan ven. Ngoai ra, con co cac co quan sinh san thuc hien chuc nang duy tri noi giong, đam bao cho su ton tai cua loai thong qua qua trinh thu tinh, thu thai, mang thai va sinh con, nuoi duong con (bang sua).


Xem them Giai phau hoc
Giai phau nguoi
Giai phau đau va co


Đoc them Sinh hoc 8, Nha xuat ban Giao duc, Nguyen Quang Vinh - Tong Chu bien kiem Chu bien
So tay kien thuc Sinh hoc THCS, Nha xuat ban Giao duc, Nguyen Quang Vinh - Chu bien
Sinh hoc Co ban va Nang cao 8, Nha xuat ban Giao duc, Le Đinh Trung — Trinh Đuc Anh


Tham khao Lien ket ngoai Giai phau hoc tai Dien đan Y khoa Luu tru ngay 22 thang 11 nam 2010 tai Wayback Machine