Amphetamin (hay con goi la hong phien, viet tat cua alpha-methylphenethylamin, danh phap theo tieng Anh la amphetamine) la mot chat kich thich he than kinh trung uong (TKTW) manh đuoc su dung trong đieu tri roi loan tang đong giam chu y (ADHD), chung ngu ru va beo phi. Amphetamin đuoc phat hien vao nam 1887 va ton tai duoi dang hai chat đoi quang (enantiomer): levoamphetamin va dextroamphetamin. Danh phap amphetamin đe cap đen hon hop racemic chua hai đong phan đoi quang o dang amin tinh khiet voi ty le ngang nhau. Danh phap nay thuong đuoc su dung đe chi hoac la hon hop hai chat đoi quang, hoac la chi mot trong hai chat neu tren. Cach dung tren la quy uoc khong chinh thuc. Trong lich su, amphetamin đuoc su dung đe đieu tri nghet mui va tram cam. Amphetamin cung đuoc su dung la chat cai thien kha nang thi đau trong the thao, thuoc hung tri, thuoc kich duc va thuoc lam tang hung phan. Amphetamin la thuoc theo toa o nhieu quoc gia, va viec so huu va phan phoi amphetamin đuoc kiem soat chat che do nhung nguy co to lon cua thuoc len suc khoe neu su dung thuoc phuc vu muc đich giai tri.
Duoc pham chua hoat chat amphetamin đau tien la Benzedrine, đuoc chi đinh đe đieu tri nhieu loai benh. Hien tai, cac thanh pham amphetamin lam duoc pham đuoc ke đon bao gom: hon hop racemic amphetamin, thuoc Adderall, thuoc dextroamphetamin, hoac tien chat khong hoat tinh lisdexamfetamin. Amphetamin lam tang so luong va kich thich tiet chat dan truyen than kinh monoamin trong nao, voi tac dung ro ret nhat la nham vao he thong dan truyen than kinh noradrenalin va dopamin.
Ve mat y hoc, o lieu đieu tri, amphetamin gay ra cac hieu ung ve cam xuc va nhan thuc nhu hung phan, thay đoi ham muon tinh duc, tang tinh tao va cai thien kha nang kiem soat nhan thuc. Chat tac đong ve mat the chat nhu cai thien thoi gian đap ung, chong met moi va tang suc manh co bap. Lieu amphetamin lon hon co the lam suy giam chuc nang nhan thuc va gay ra tieu co van. Nghien la mot tinh trang nghiem trong khi lam dung amphetamin đe giai tri, nhung it co kha nang nghien neu su dung chat o lieu đieu tri trong cac co so y te. Lieu rat cao co the dan đen roi loan tam than do chat kich thich (vi du, hoang tuong (delusion) va paranoia (mot trieu chung thuoc tam than phan liet the paranoid)), nhung roi loan tam than nay hiem khi xay ra o lieu đieu tri ngay ca khi su dung lau dai. Lieu giai tri noi chung lon hon nhieu so voi lieu đieu tri đuoc chi đinh va co nguy co tac dung phu nghiem trong cao hon nhieu.
Ve mat hoa hoc, amphetamin thuoc lop phenethylamin. Đay la hop chat goc cua lop cau truc rieng mang ten amphetamin thay the, bao gom cac chat đuoc biet đen nhieu nhu bupropion, cathinon, MDMA (thuoc lac) va methamphetamin (ice, ma tuy đa). La mot chat thuoc lop phenethylamin, amphetamin cung co lien quan ve mat hoa hoc voi cac chat đieu bien than kinh (neuromodulator) amin trace (la chat chu van TAAR1), cu the la phenethylamin va N-methylphenethylamin, ca hai đeu đuoc san xuat trong co the con nguoi. Phenethylamin la hop chat goc cua amphetamin, trong khi N-methylphenethylamin la đong phan cau tao cua amphetamin, chi khac nhau o vi tri cua nhom methyl.


Ung dung = Y hoc =
Amphetamin đuoc su dung đe đieu tri roi loan tang đong giam chu y (ADHD), chung ngu ru (roi loan giac ngu) va beo phi, va đoi khi đuoc ke đon off-label (ke đon khong theo huong dan tren nhan) cho cac chi đinh truoc đay, đac biet la đoi voi tram cam khang tri (tram cam khong đap ung voi thuoc) va đau man tinh. Phoi nhiem voi amphetamin lau dai voi lieu luong đu cao o mot so loai đong vat đuoc cho la gay ra su phat trien bat thuong cua he dopamin hoac ton thuong than kinh, nhung o nguoi bi ADHD, amphetamin duoc pham o lieu luong đieu tri duong nhu cai thien su phat trien cua nao va tang truong than kinh. Đanh gia cac nghien cuu chup cong huong tu (MRI) cho thay rang đieu tri lau dai voi amphetamin lam giam cac bat thuong trong cau truc va chuc nang nao o nhung đoi tuong mac ADHD, va cai thien chuc nang o mot so phan cua nao, chang han nhu nhan đuoi phai cua hach nen.
Cac đanh gia ve nghien cuu chat kich thich tren lam sang đa xac đinh tinh an toan va hieu qua cua viec su dung amphetamin lien tuc trong thoi gian dai đe đieu tri ADHD. Cac thu nghiem ngau nhien co đoi chung ve lieu phap kich thich lien tuc đe đieu tri ADHD keo dai 2 nam đa chung minh hieu qua đieu tri va đo an toan. Hai đanh gia đa chi ra rang lieu phap kich thich lien tuc trong thoi gian dai o benh nhan ADHD co hieu qua đe giam cac trieu chung chu đao cua ADHD (gom tang đong, giam chu y va xung đong), nang cao chat luong cuoc song va thanh tich hoc tap, đong thoi cai thien phan lon cac ket qua chuc nang dua tren ket qua cua 9 linh vuc, bao gom: hoc van, hanh vi chong đoi xa hoi, lai xe, su dung thuoc tuy tien, beo phi, nghe nghiep, long tu trong, su dung dich vu (tuc la cac dich vu ve hoc tap, nghe nghiep, suc khoe, tai chinh va phap ly) va chuc nang xa hoi. Mot thu nghiem ngau nhien co đoi chung keo dai 9 thang ve đieu tri bang amphetamin cho ADHD o tre em đa phat hien ra muc tang trung binh la 4,5 điem IQ, cai thien kha nang tap trung va tiep tuc giam cac hanh vi gay roi va tang đong. Mot đanh gia khac, dua tren cac nghien cuu thuan tap co thoi gian theo doi dai nhat cho đen hien tai, chi ra rang lieu phap kich thich bat đau thuc hien tu luc con la tre nho lien tuc co hieu qua đe kiem soat cac trieu chung ADHD va giam nguy co tien trien thanh roi loan tam than do su dung chat gay nghien khi truong thanh.
Cac mo hinh hien tai cua ADHD cho thay rang benh co lien quan đen su suy giam chuc nang trong mot so he thong dan truyen than kinh cua nao. Nhung suy giam chuc nang nay lien quan đen suy giam chat dan truyen than kinh dopamin trong con đuong dopaminergic va chat dan truyen than kinh noradrenalin trong con đuong noradrenergic tu nhan luc (locus coeruleus) đen vo nao truoc tran. Cac chat kich thich tam ly nhu methylphenidat va amphetamin co hieu qua trong đieu tri ADHD vi chung lam tang hoat đong dan truyen than kinh trong cac he thong nay. Khoang 80% nhung nguoi su dung cac chat kich thich neu tren cho thay cac trieu chung ADHD đuoc cai thien. Tre ADHD su dung thuoc kich thich noi chung co moi quan he tot hon voi ban be đong trang lua va cac thanh vien trong gia đinh, hoc gioi hon o truong, it mat tap trung va xung đong hon, đong thoi co thoi gian chu y lau hon. Trong tong quan he thong cua to chuc Cochrane ve viec đieu tri ADHD o tre em, thanh thieu nien va nguoi lon bang thuoc amphetamin cho thay rang cac nghien cuu thoi gian ngan đa chung minh cac loai thuoc nay lam giam muc đo nghiem trong cua cac trieu chung, nhung lai co ty le ngung thuoc cao hon so voi cac loai thuoc khong gay kich thich do tac dung phu bat loi cua thuoc. Tong quan cua Cochrane ve đieu tri ADHD o tre em bi roi loan tic nhu hoi chung Tourette chi ra rang cac chat kich thich noi chung khong lam cho tic toi te hon, nhung lieu cao dextroamphetamin co the lam tram trong them tic o mot so đoi tuong.


= Cai thien cac chuc nang =


 Cai thien nhan thuc  Nam 2015, mot tong quan he thong va phan tich tong hop cac thu nghiem lam sang cho thay rang, khi đuoc su dung o lieu thap (lieu đieu tri), amphetamin cai thien mac du it nhung van đang ke trong nhan thuc, bao gom tri nho hoat đong (working memory), tri nho tung hoi dai han (long-term episodic memory), kiem soat uc che, va mot so khia canh cua su chu y o nguoi lon khoe manh binh thuong; Nhung tac dung tang cuong nhan thuc nay cua amphetamin la do co che trung gian: amphetamin la chat chu van, kich hoat gian tiep đong thoi ca thu the dopamin D1 va thu the α2 adrenergic o vo nao truoc tran. Mot tong quan he thong nam 2014 cho thay lieu luong amphetamin thap cung cai thien kha nang cung co tri nho, tu đo dan đen cai thien kha nang nho lai thong tin (recall). Lieu đieu tri cua amphetamin cung tang cuong hieu qua dan truyen tai mang luoi vo nao, đay mot tac dung lam cai thien tri nho hoat đong. Amphetamin va cac chat kich thich ADHD khac cung cai thien task saliency (tam dich: su noi bat cua nhiem vu, thuat ngu chi mot qua trinh nhan thuc đe gianh su tap trung chu y đe thuc đay, tao đong luc thuc hien va hoan thanh nhiem vu) va tang su tinh tao, tu đo thuc đay hanh vi huong đen muc tieu đa đe ra. Cac chat kich thich nhu amphetamin co the cai thien hieu suat trong cac nhiem vu kho khan va nham chan. Co mot so sinh vien su dung chat nhu mot bien phap ho tro trong hoc tap va lam bai kiem tra. Dua tren cac nghien cuu ve viec su dung chat kich thich bat hop phap tu bao cao nam 2014 tai Hoa Ky, co 5–35% sinh vien đai hoc su dung chat kich thich chu yeu đuoc su dung đe nang cao thanh tich hoc tap chu khong phai la đe choi boi, tieu khien. Tuy nhien, lieu amphetamin cao tren lieu đieu tri co the anh huong đen tri nho hoat đong va cac khia canh khac cua kiem soat nhan thuc.


 Cai thien the chat  Amphetamin đuoc mot so van đong vien su dung vi tac dung cai thien the chat, chang han nhu tang suc ben va su tinh tao; Tuy nhien, cac co quan chong doping cua quoc gia va quoc te đa cam viec su dung amphetamin ngoai muc đich y te tai cac su kien the thao. O nhung nguoi khoe manh voi lieu đieu tri bang đuong uong, amphetamin đa đuoc chung minh la lam tang suc manh the chat, tang toc đo di chuyen, cai thien the chat, hoat đong trong cac bai tap ky khi (con goi la bai tap yem khi) va bai tap suc ben (tuc la thuoc lam tri hoan su met moi khi tap cac bai tap nay), đong thoi cai thien thoi gian đap ung (bang cach đo thoi gian tam ly, mental chronometry). Amphetamin cai thien suc ben va thoi gian đap ung chu yeu thong qua uc che tai hap thu va giai phong dopamin trong he TKTW. Amphetamin va cac loai thuoc dopaminrgic khac cung lam tang nguon nang luong phuc vu cho hoat đong gang suc bang cach cho phep tang nguong than nhiet đe đat đuoc kha nang hoat đong ma neu khong su dung thuoc thi đay la nhung hoat đong qua gioi han, khong the lam đuoc. O lieu đieu tri, tac dung phu cua amphetamin khong anh huong đen hoat đong the thao; Tuy nhien, o lieu luong cao hon nhieu lan lieu đieu tri, amphetamin co the gay ra cac tac đong lam suy giam the chat nghiem trong do lam tieu co van (tuc la phan huy co) va tang than nhiet.


Chong chi đinh Theo Chuong trinh Quoc te ve An toan Hoa chat (IPCS) va Cuc Quan ly Thuc pham va Duoc pham Hoa Ky (USFDA), chong chi đinh amphetamin o nhung nguoi co tien su lam dung chat, benh tim mach, kich đong nang, hoac qua lo lang. Chat cung đuoc chong chi đinh o nhung nguoi bi xo cung đong mach, glocom (tang nhan ap), cuong giap (tiet qua nhieu hormone tuyen giap), hoac tang huyet ap tu trung binh đen nang. Cac to chuc nay chi ra rang nhung nguoi đa trai qua phan ung qua man voi cac chat kich thich khac, hoac đang dung chat uc che monoamin oxidase (MAOI) khong nen dung amphetamin, mac du viec su dung đong thoi amphetamin va chat uc che monoamin oxidase đa đuoc ghi nhan la an toan. Cac to chuc nay cung khuyen cao rang bat ky ai mac chan an tam than, roi loan luong cuc, tram cam, tang huyet ap, chuc nang gan hoac than bat thuong, hung cam, loan than, hoi chung Raynaud, con đong kinh, cac van đe ve tuyen giap, tic hay hoi chung Tourette nen theo doi cac trieu chung trong khi dung amphetamin. Bang chung tu cac nghien cuu tren nguoi chi ra rang viec su dung amphetamin đieu tri khong gay ra cac bat thuong ve phat trien o thai nhi hoac tre so sinh (tuc la amphetamin khong gay quai thai o nguoi), nhung lam dung amphetamin co the gay ra rui ro cho thai nhi. Amphetamin cung đa đuoc chung minh la co kha nang đi vao sua me, vi vay hai to chuc IPCS va USFDA khuyen cac ba me tranh cho con bu khi su dung thuoc. Do kha nang gay suy giam tang truong the chat co hoi phuc, USFDA khuyen nghi nen theo doi chieu cao va can nang cua tre em va thanh thieu nien khi tre đuoc ke toa mot loai duoc pham chua amphetamin.


Tac dung phu Amphetamin co rat nhieu tac dung phu bat loi va co tinh đa dang. Lieu luong amphetamin đuoc su dung la yeu to chinh đe xac đinh kha nang xay ra va muc đo nghiem trong cua cac tac dung phu. Cac che pham amphetamin nhu Adderall, Dexedrine, va cac san pham tuong đuong hien đuoc USFDA chap thuan đe su dung đieu tri lau dai. Su dung amphetamin đe giai tri thuong co lieu luong lon hon nhieu so voi lieu đieu tri, co nguy co gay tac dung phu nghiem trong hon so voi lieu luong đuoc su dung cho muc đich đieu tri.


= Ve mat the chat =
Tac dung phu tren tim mach bao gom tang huyet ap hay tut huyet ap do ngat phe vi (ngat do phan xa than kinh phe vi hay than kinh lang thang), hoi chung Raynaud (giam luu luong mau đen ban tay va ban chan), va nhip tim nhanh. Tac dung phu ve tinh duc o nam gioi gom roi loan cuong duong: cuong cung thuong xuyen hoac cuong cung keo dai. Tac dung phu ve đuong tieu hoa gom đau bung, tao bon, tieu chay va buon non. Tac dung phu ve the chat khac bao gom chan an, mo mat, kho mieng, nghien rang qua muc, chay mau cam, đo mo hoi nhieu, viem mui do thuoc, giam nguong co giat, roi loan tic (mot dang roi loan van đong) va giam can. Cac tac dung phu nguy hiem ve the chat hiem khi xay ra khi dung o lieu đieu tri.
Amphetamin kich thich trung tam ho hap o hanh nao, lam tho nhanh va sau hon. O nguoi binh thuong o lieu đieu tri, tac dung nay thuong it đe y, nhung o benh nhan co ton thuong ho hap, tac dung tren co the bieu hien ro. Amphetamin cung gay ra co that co vong o bang quang, (co kiem soat viec đi tieu), co the gay bi tieu. Tac dung phu nay co the huu ich trong viec đieu tri đai dam va tieu tien khong tu chu. Chua nghien cuu ro tac dung cua amphetamin tren đuong tieu hoa. Amphetamin co the lam giam nhu đong ruot (lien quan toi toc đo di chuyen cua thuc an qua he tieu hoa); tuy nhien, amphetamin co the lam tang nhu đong khi lam gian co tron đuong tieu hoa. Amphetamin cung co tac dung giam đau nhe va co the hiep đong voi tac dung giam đau cua nhom opioid.
Cac nghien cuu do USFDA uy quyen tu nam 2011 o tre em, tre vi thanh nien va nguoi lon chi ra rang khong co moi lien quan giua cac bien co tim mach nghiem trong (đot tu, đau tim va đot quy) voi viec su dung amphetamin hoac cac chat kich thich ADHD khac trong y te. Tuy nhien, duoc pham amphetamin co chong chi đinh o nhung nguoi mac benh tim mach.


= Ve mat tam ly =
O lieu đieu tri binh thuong, cac tac dung phu ve mat tam ly pho bien nhat cua amphetamin gom tang canh giac, lo lang, tang đo tap trung, tinh chu đong, tu tin va hoa đong, thay đoi khi sac (khi sac tang sau đo la khi sac tram muc đo nhe), mat ngu, tinh tao va giam cam giac met moi. Cac tac dung phu it pho bien hon bao gom lo lang, thay đoi ham muon tinh duc, tinh cach manh me, cau kinh, hanh vi lap đi lap lai hoac am anh va bon chon; nhung tac đong nay phu thuoc vao tinh cach ca nhan va trang thai tinh than hien tai cua benh nhan. Co nguy co roi loan tam than do amphetamin (vi du, hoang tuong va tam than phan liet the paranoid). Roi loan tam than nay cung co the xay ra o lieu đieu tri neu thoi gian đieu tri lau dai. Theo USFDA, "khong co bang chung he thong" cho thay chat kich thich tao ra hanh vi hung hang hoac thu đich.
Amphetamin cung đuoc chung minh la tao ra ua thich noi chon co đieu kien (conditioned place preference) o benh nhan tuan theo lieu đieu tri, co nghia la benh nhan thich danh thoi gian đi đen nhung noi truoc đay ho su dung amphetamin tai đo.


= Roi loan tang cuong =


 Nghien  Nghien la tac hai nghiem trong khi su dung amphetamin đe giai tri, nhung it co kha nang xay ra khi su dung lau dai o lieu đieu tri; Tren thuc te, lieu phap kich thich suot đoi đoi voi ADHD bat đau tu luc con nho giup giam nguy co tien trien thanh mac roi loan tam than do su dung chat gay nghien khi truong thanh. Con đuong trung nao-hoi vien (mesolimbic pathway, hay con đuong phan thuong) la con đuong dopamin ket noi vung mai nao giua (ventral tegmental area, VTA) voi nhan cap (nucleus accumbens, NAc). Su hoat đong qua muc benh ly cua con đuong trung nao-hoi vien tren đong mot vai tro trung tam trong nghien amphetamin. Nhung nguoi thuong xuyen dung amphetamin lieu cao co nguy co cao bi nghien amphetamin, vi viec su dung lau dai o lieu cao dan dan lam tang muc đo tich luy protein ΔFosB tai nhan cap, gay nen bieu hien nghien. Mot khi nhan cap tich luy ΔFosB đuoc bieu hien qua muc, muc đo nghiem trong cua hanh vi gay nghien se tang dan (tuc la nguoi nghien se phai tu minh tim ma tuy). Mac du hien tai khong co loai thuoc hieu qua nao đe đieu tri nghien amphetamin, viec tap cac bai tap hieu khi thuong xuyen, lien tuc duong nhu co the lam giam nguy co phat trien cua nghien. Tap cac bai tap hieu khi thuong xuyen lien tuc co the la mot phuong phap đieu tri hieu qua cho nguoi nghien amphetamin. Lieu phap tap the duc cai thien ket qua đieu tri lam sang va co the đuoc su dung nhu mot lieu phap bo tro voi cac lieu phap hanh vi đe đieu tri nghien.


 Co che phan tu sinh hoc  Su dung amphetamin lau ngay voi lieu luong qua cao gay ra nhung thay đoi trong bieu hien gen trong con đuong trung nao-hoi vien, phat sinh thong qua co che phien ma va di truyen hoc bieu sinh. Cac yeu to phien ma quan trong nhat tao ra nhung thay đoi nay la Delta FBJ murine osteosarcoma viral oncogene homolog B (ΔFosB), cAMP response element binding protein (CREB, tam dich: protein gan yeu to đap ung cAMP) va nuclear factor-kappa B (NF-κB, tam dich: Yeu to hat nhan tang cuong chuoi nhe kappa cua cac te bao B hoat đong). ΔFosB la co che phan tu sinh hoc quan trong nhat trong chung nghien vi gen ΔFosB bieu hien qua muc (tuc la muc đo bieu hien gen cao bat thuong khi tao ra kieu hinh) trong cac neuron gai trung gian (medium spiny neurons) loai D1 trong nhan cap (nucleus accumbens) la đieu kien can va đu đe co nhung thich ung lien quan đen than kinh va nhung su đieu chinh lien quan đen hanh vi nghien (vi du: tu tiem chat gay nghien theo chieu huong tang dan ve lieu). Mot khi ΔFosB đuoc bieu hien qua muc, ΔFosB gay ra trang thai nghien ngay cang nghiem trong hon do chinh nhung thich ung lien quan đen than kinh đo lai tiep tuc lam gia tang hon nua su bieu hien qua muc cua ΔFosB. Co che nay co lien quan đen nghien ruou, cannabinoid, cocain, methylphenidat, nicotin, opioid, phencyclidine, propofol va amphetamin thay the, v..v.
ΔJunD, mot yeu to phien ma va G9a, mot enzym histone methyltransferase, đeu co tac dung chong lai chuc nang cua ΔFosB va uc che su gia tang bieu hien gen cua ΔFosB. ΔJunD bieu hien qua muc trong nhan cap, phoi hop voi vector virus (viral vector) co the ngan chan hoan toan nhung bien đoi lien quan đen than kinh va hanh vi đuoc thay trong lam dung chat lau ngay (tuc la nhung thay đoi qua trung gian la gen ΔFosB). Tuong tu, hien tuong bieu hien qua muc gen G9a tai nhan cap lam tang ro ret qua trinh dimethyl hoa nhom lysin du thua tai vi tri so 9 tren protein histon H3 (tieng Anh: histone 3 lysine residue 9 dimethylation - H3K9me2, histon H3 la mot protein đong goi DNA) va uc che su cam ung cua tinh deo hanh vi (behavioral plasticity) va kha bien than kinh (neuroplasticity) qua trung gian ΔFosB do su dung thuoc dai ngay. Su uc che tren xay ra thong qua:

Uc che qua trung gian H3K9me2 (H3K9me2-mediated repression) đoi voi cac yeu to phien ma gen ΔFosB
Uc che qua trung gian H3K9me2 đoi voi cac muc tieu thuc đay su phien ma cua gen ΔFosB (vi du: enzyme cyclin-dependent kinase 5, CDK5).
ΔFosB đong vai tro quan trong trong viec đieu chinh cac đap ung hanh vi đoi voi hanh vi nghien, chang han nhu thuong thuc bua an ngon, tinh duc va tap the duc. Vi nhung "phan thuong" neu tren va thuoc gay nghien đeu gay ra bieu hien gen cua gen ΔFosB (tuc la khien nao san xuat ra nhieu hon), viec lau dai tiep nhan cac "phan thuong" neu tren cung co the dan đen tinh trang nghien benh ly. Do đo, ΔFosB la yeu to quan trong nhat lien quan đen ca nghien amphetamin va nghien tinh duc do amphetamin, la nhung hanh vi tinh duc cuong buc do hoat đong tinh duc qua muc va su dung amphetamin. Nhung chung nghien tinh duc nay co lien quan đen hoi chung roi loan đieu hoa dopamin xay ra o mot so benh nhan dung thuoc dopaminergic.
Tac dung cua amphetamin đoi voi su đieu hoa gen phu thuoc vao lieu luong va đuong dung. Hau het cac nghien cuu ve đieu hoa gen va nghien đeu dua tren cac nghien cuu tren đong vat, đeu la nhung thi nghiem amphetamin tiem tinh mach voi lieu rat cao. Mot vai nghien cuu đa su dung lieu đieu tri tuong đuong (tuc la lieu đuoc đieu chinh theo can nang) o nguoi va dung thuoc bang đuong uong cho thay rang nhung thay đoi trong đieu hoa gen la tuong đoi nho hoac khong co. Nhu vay, viec su dung amphetamin trong y te khong anh huong đang ke đen su đieu hoa gen.


 = Duoc tri lieu (Lieu phap hoa duoc)  =
Tinh đen  thang 12 nam 2019, chua thay hieu qua cua duoc tri lieu (tuc la đieu tri dung thuoc) cho benh nhan nghien amphetamin. Cac tong quan he thong tu nam 2015 va 2016 chi ra rang chat đong van chon loc TAAR1 rat tiem nang trong đieu tri chung nghien chat kich than. Tuy nhien, tinh đen  thang 2 nam 2016, cac hop chat co chuc nang la chat chu van chon loc TAAR1 van chi la thuoc thu nghiem. Nghien amphetamin phan lon qua thong qua su gia tang hoat hoa cac thu the dopamin va cac thu the NMDA đong khu tru trong nhan cap. ion magnesi uc che cac receptor NMDA bang cach chen receptor cua kenh calci. Mot tong quan he thong dua tren thu nghiem len đong vat khac cho thay rang, viec su dung chat kich thich tam than (chat gay nghien) lam giam đang ke nong đo magnesi noi bao trong nao. Đieu tri bo sung magnesi đa đuoc chung minh la lam giam viec tu tiem amphetamin o nguoi, nhung đay khong phai la hinh thuc đon tri lieu hieu qua cho benh nhan nghien amphetamin.
Mot tong quan he thong va phan tich tong hop tu nam 2019 đa đanh gia hieu qua cua 17 lieu phap hoa duoc khac nhau đuoc su dung trong cac thu nghiem ngau nhien co đoi chung đoi voi benh nhan nghien amphetamin va methamphetamin. Ket qua: chi tim thay bang chung muc đo thap cho thay methylphenidat co the lam giam viec nguoi nghien tu tiem amphetamin hoac methamphetamin. Co bang chung muc thap đen trung binh ve viec hau het cac thuoc khac đuoc su dung trong cac thu nghiem neu tren la khong mang lai loi ich, bao gom thuoc chong tram cam (bupropion, mirtazapine, sertraline), thuoc chong loan than (aripiprazole), thuoc chong co giat (topiramate, baclofen, gabapentin), naltrexone, varenicline, citicoline, ondansetron, prometa, riluzole, atomoxetine, dextroamphetamin va modafinil.


 = Lieu phap tam ly hanh vi  =
Mot tong quan he thong nam 2018 va phan tich tong hop mang luoi 50 thu nghiem lien quan đen 12 bien phap can thiep tam ly xa hoi khac nhau đoi voi chung nghien amphetamin, methamphetamin, cocaine cho thay rang đieu tri đa mo thuc voi ca phuong phap quan ly du phong (ontingency management) va phuong phap tiep can cung co cong đong va đao tao gia đinh (CRAFT) co hieu qua cao nhat (tuc la ty le dung su dung chat) va kha nang chap nhan cao nhat (tuc la ty le tai nghien thap nhat). Cac phuong thuc đieu tri khac bao gom đon tri lieu voi quan ly du phong hoac phuong phap tiep can cung co cong đong (community reinforcement approach), lieu phap hanh vi nhan thuc, chuong trinh 12 buoc, lieu phap nhom (non-contingent reward-based therapies), lieu phap tam đong hoc (psychodynamic therapy) va cac lieu phap ket hop khac.
Ngoai ra, nghien cuu ve tac đong sinh hoc than kinh cua tap the duc cho thay rang cai bai tap dung nhieu oxy (aerobic), đac biet la bai tap tap luyen suc ben (vi du nhu chay marathon), ngan ngua su phat trien cua chung nghien ma tuy va la mot lieu phap bo tro hieu qua cho benh nhan nghien amphetamin. Benh nhan tap the duc co ket qua đieu tri tot hon, đac biet la benh nhan nghien chat kich thich tam than. Đac biet, cac bai the duc aerobic lam han che su dung tiem chat kich thich, giam nguy co tai nghien va lam tang so luong thu the dopamin D2 (DRD2) trong the van (do su dung chat gay nghien lam giam so luong DRD2 cua the van). Mot nghien cuu cho thay rang tap the duc cung co the ngan ngua su phat trien cua hanh vi nghien ma tuy bang cach thay đoi hoat tinh mien dich ΔFosB hoac c-Fos trong the van hoac cac vung khac cua he thong phan thuong.


 Su le thuoc vao chat gay nghien va hoi chung cai  Kha nang dung nap thuoc tang len nhanh chong khi lam dung amphetamin (tuc la su dung amphetamin đe giai tri). He qua, thoi gian lam dung thuoc keo dai khien nguoi nghien phai tang lieu thuoc ngay cang cao đe đat đuoc tac dung tuong tu. Theo mot tong quan he thong cua to chuc Cochrane ve viec cai nghien o nhung nguoi su dung amphetamin va methamphetamin, "khi nguoi dung lieu cao, lau dai chat gay nghien bong dung đot ngot ngung su dung amphetamin, hoi chung cai xay ra trong vong 24 gio ke tu lieu dung thuoc cuoi cung." Tong quan nay luu y rang hoi chung cai o nhung nguoi dung lieu cao, dung lau dai xay ra thuong xuyen, khoang 88% truong hop va keo dai trong 3–4 tuan. Hoi chung cai amphetamin gom cac trieu chung: lo lang, them ma tuy, khi sac tram, met moi, tang them an, tang hoac giam van đong, thieu đong luc, kho ngu hoac buon ngu, va giac mo sang suot. Tong quan he thong chi ra rang muc đo nghiem trong cua cac trieu chung trong hoi chung cai co tuong quan thuan voi tuoi va muc đo phu thuoc cua tung nguoi. Ngung đieu tri bang amphetamin o lieu đieu tri gay cac trieu chung cai muc đo nhe, co the tranh hoi chung cai bang cach giam lieu tu tu.


Qua lieu Qua lieu amphetamin dan đen nhieu trieu chung khac nhau, nhung hiem khi gay tu vong neu đuoc cham soc kip thoi. Muc đo nghiem trong cua cac trieu chung qua lieu tang theo lieu luong va giam khi co su dung nap thuoc voi amphetamin. Nguoi nghien co su le thuoc co the vao thuoc co the dung toi 5 gam amphetamin trong mot ngay, khoang 100 lan lieu đieu tri toi đa hang ngay. Cac trieu chung cua qua lieu vua phai va nang đuoc liet ke o bang duoi đay. Ngo đoc amphetamin gay tu vong co trieu chung co giat va hon me. Nam 2013, su dung qua lieu amphetamin, methamphetamin va cac hop chat khac co lien quan đen "roi loan su dung amphetamin", khien 3788 so ca tu vong tren toan the gioi (3425–4145 tu vong, khoang tin cay 95%).


= Đoc tinh =
O đong vat gam nham va đong vat linh truong, amphetamin lieu đu cao gay ra đoc tinh than kinh dopaminergic, hoac lam ton thuong neuron dopamin. Ton thuong nay đac trung boi su thoai hoa đuoi soi truc neuron dopamin va giam chuc nang van chuyen va thu the. Khong co bang chung cho thay amphetamin gay đoc truc tiep cho than kinh o nguoi. Tuy nhien, dung amphetamin voi lieu lon co the gian tiep gay ra đoc tinh than kinh dopaminrgic do tang than nhiet ac tinh, hinh thanh qua muc cac loai oxy phan ung (reactive oxygen species - ROS) va tang qua trinh tu oxy hoa (autoxidation) dopamin. Cac mo hinh đong vat ve ngo đoc than kinh do tiep xuc voi amphetamin lieu cao cho thay su xuat hien cua tang than nhiet ac tinh (tuc la nhiet đo co the ≥ 40 °C) can thiet cho qua trinh tien trien ngo đoc than kinh do amphetamin. Nhiet đo nao tang tren 40 °C keo dai co the thuc đay su phat trien cua đoc tinh than kinh do amphetamin o đong vat thi nghiem bang cach tao ra cac loai oxy phan ung, pha vo chuc nang protein te bao va tang tinh tham cua hang rao mau nao.


= Roi loan tam than =
Qua lieu amphetamin co the dan đen roi loan tam than do su dung chat. Cac trieu chung: hoang tuong va roi loan hoang tuong paranoid. Mot tong quan he thong cua to chuc Cochrane ve đieu tri roi loan tam than bang amphetamin, dextroamphetamin va methamphetamin cho thay khoang 5–15% nguoi nghien khong the khoi hoan toan. Theo tong quan, co it nhat mot thu nghiem cho thay thuoc chong loan than giai quyet hieu qua cac trieu chung cua roi loan tam than do su dung amphetamin cap tinh. Roi loan tam than hiem khi phat sinh tu viec su dung cac lieu phap chua tri.


Tuong tac thuoc Nhieu loai duoc chat đuoc biet la co tuong tac voi amphetamin, dan đen tac dung va/hoac chuyen hoa cua thuoc bi thay đoi. Chat uc che enzym chuyen hoa amphetamin (vi du, CYP2D6 va FMO3) keo dai thoi gian ban thai cua amphetamin, co nghia la tac dung cua chat se keo dai hon. Amphetamin cung tuong tac voi MAOI, đac biet la chat uc che monoamin oxidase A, vi ca MAOI va amphetamin đeu lam tang catecholamin trong huyet tuong (tuc la noradrenalin va dopamin); do đo, viec su dung đong thoi ca hai chat rat nguy hiem. Amphetamin lam thay đoi tac dung cua hau het cac loai thuoc than kinh. Đac biet, amphetamin co the lam giam tac dung cua thuoc an than va thuoc uc che than kinh, đong thoi lam tang tac dung cua thuoc kich than va thuoc chong tram cam. Amphetamin cung co the lam giam tac dung cua thuoc ha huyet ap va thuoc chong loan than do tac dung cua chat len huyet ap va dopamin. Bo sung kem co the lam giam lieu co hieu qua toi thieu (ED) cua amphetamin trong đieu tri ADHD.
Khong co tuong tac đang ke khi dung amphetamin voi thuc an, nhung đo pH cua đuong tieu hoa va nuoc tieu anh huong đen su hap thu va bai tiet cua amphetamin, tuong ung. Cac chat co tinh acid lam giam hap thu amphetamin va tang bai tiet qua nuoc tieu, con cac chat co tinh kiem thi nguoc lai. Do anh huong cua pH đoi voi su hap thu, amphetamin cung tuong tac voi thuoc lam giam đo acid dich vi da day nhu thuoc uc che bom proton va thuoc khang histamin H2, lam tang pH đuong tieu hoa (tuc la kiem hon).


Duoc hoc = Duoc luc hoc =

Amphetamin phat huy tac dung bang cach su dung chat dan truyen than kinh monoamin lam tin hieu than kinh trong nao, chu yeu o te bao than kinh catecholamin trong con đuong đieu hanh chuc nang (executive function pathway) va con đuong khen thuong (reward pathway) cua nao. Nong đo cua cac chat dan truyen than kinh (dopamin va noradrenalin) co lien quan đen con đuong đieu hanh chuc nang va phan thuong dopamin va noradrenalin. Nong đo cac chat nay tang đot ngot, phu thuoc vao lieu luong cua amphetamin vi tac dung cua amphetamin đoi voi cac chat van chuyen monoamin. Cac tac dung tang cuong va thuc đay đong luc cua amphetamin chu yeu la do tang cuong hoat đong dopaminrgic trong con đuong trung nao-hoi vien. Tac dung hung phan va kich thich van đong cua amphetamin phu thuoc vao cuong đo va toc đo bang cach tang nong đo dopamin va noradrenalin o synap trong the van.
Nam 2001, amphetamin đuoc chung minh chat chu van manh cua trace amin-associated receptor 1 (TAAR1), mot thu the bat cap voi protein G (GPCR) o đay la protein Gs va Gq. Phat hien nay rat quan trong trong viec đieu hoa cac monoamin trong nao. Kich hoat TAAR1 lam tang san xuat cAMP thong qua hoat hoa adenylyl cyclase va uc che chuc nang van chuyen monoamin. Cac autoreceptor monoamin (vi du, receptor dopamin D2, receptor α2-adrenergic, va receptor 5-HT1) co tac dung nguoc lai voi TAAR1, va khi cac receptor (thu the) nay phoi hop phoi hop voi nhau se đieu hoa cho qua trinh van chuyen cac monoamin. Đac biet, amphetamin va cac trace amin co ai luc lien ket cao đoi voi TAAR1, nhung khong co ai luc lien ket đoi voi cac autoreceptor monoamin. Cac nghien cuu hinh anh hoc chi ra rang amphetamin va trace amin uc che qua trinh tai hap thu monoamin tuy vi tri đac trung va phu thuoc vao co hay khong su co mat cua TAAR1 trong cac te bao than kinh monoamin.
Ngoai viec uc che cac protein van chuyen monoamin, amphetamin con uc che ca chat van chuyen monoamin trong tui synap gom VMAT1, VMAT2, SLC1A1, SLC22A3 va SLC22A5. SLC1A1 la chat van chuyen amino acid kich thich 3 (Excitatory amino acid transporter 3, EAAT3), mot chat van chuyen glutamat nam trong te bao than kinh. SLC22A3 la chat van chuyen monoamin ngoai than kinh co trong te bao than kinh đem hinh sao. SLC22A5 la chat van chuyen carnitine co ai luc cao. Amphetamin lam tang bieu hien gen phien ma đieu hoa cocain va amphetamin (cocaine- and amphetamin-regulated transcript, CART). CART la neuropeptide lien quan đen hanh vi an uong, cang thang va hanh vi khen thuong, gay ra su gia tang qua trinh phat trien va ton tai cua cac te bao than kinh trong ong nghiem. Thu the CART van chua đuoc xac đinh, nhung co bang chung đang ke cho thay CART chi lien ket voi thu the bat cap voi protein G (GPCR) o đay la protein Gi va Go. Amphetamin cung uc che monoamin oxidase o lieu rat cao, dan đen chuyen hoa monoamin va amin trace it hon. Hau qua, nong đo monoamin synap tang. O nguoi, thu the hien tai đuoc biet duy nhat o mang sau synap ma amphetamin gan đuoc la thu the 5-HT1A.
Tac dung ngan han cua amphetamin o nguoi la do tang cuong dan truyen than kinh, duoi tac dung cua dopamin, serotonin, noradrenalin, adrenalin, histamin, CART peptide, opioid noi sinh, hormone vo thuong than, corticosteroid, va glutamate, thong qua tuong tac voi CART, 5-HT1A, EAAT3, TAAR1, VMAT1, VMAT2 va cac muc tieu sinh hoc khac. Amphetamin cung kich hoat 7 enzym carbonic anhydrase, mot trong 7 enzym nay co mat trong nao nguoi.
Dextroamphetamin la mot chat chu van manh cua TAAR1 hon levoamphetamin. Do đo, dextroamphetamin tao ra kich thich len he TKTW lon hon levoamphetamin, gan gap 3 đen 4 lan, nhung levoamphetamin co tac dung len he tim mach va tac dung ngoai vi manh hon.


 Dopamin  O mot so vung nao nhat đinh, amphetamin lam tang nong đo dopamin trong khe synap. Amphetamin co the xam nhap vao te bao than kinh truoc synap thong qua chat van chuyen dopamin (DAT) hoac bang cach khuech tan truc tiep qua mang te bao than kinh. Amphetamin uc che tai hap thu canh tranh o chat van chuyen dopamin. Khi đi vao te bao than kinh truoc synap, amphetamin se kich hoat TAAR1 thong qua tin hieu protein kinase A (PKA) va protein kinase C (PKC), gay ra qua trinh phosphoryl hoa DAT. Qua trinh phosphoryl hoa nho PKC va PKA nay dan đen nhap bao DAT (uc che tai hap thu khong canh tranh), nhung rieng su phosphoryl hoa nho PKC gay ra su van chuyen nguoc dopamin (tuc la dopamin chui ra ngoai te bao). Amphetamin lam tang nong đo calci noi bao. Tac dung nay co lien quan đen qua trinh phosphoryl hoa DAT thong qua con đuong Ca2+/calmodulin-dependent protein kinase (CAMK), lam that thoat dopamin ra ngoai. Thong qua viec kich hoat truc tiep cac kenh kali đieu chinh ben trong bat cap voi protein G (G protein-coupled inwardly-rectifying potassium channel, GIRK), TAAR1 lam giam toc đo kich hoat te bao than kinh dopamin, ngan ngua trang thai cuong dopaminrgic.
Amphetamin cung la chat nen cho chat van chuyen monoamin dang tui synap, VMAT2. Sau khi hap thu amphetamin tai VMAT2, amphetamin lam vo cac tui synap o khe synap, giai phong cac phan tu dopamin tu cac tui synap vao te bao nho dong chay dopamin qua VMAT2. Sau đo, cac phan tu dopamin trong te bao đuoc giai phong tu te bao than kinh truoc synap vao khe synap thong qua su van chuyen thong qua chat van chuyen dopamin (DAT) theo chieu nguoc lai.


 Noradrenalin (norepinephrin)  Tuong tu nhu dopamin, lieu amphetamin tuy thuoc vao muc đo cua noradrenalin, tien chat cua adrenalin. Dua tren bieu hien mRNA cua TAAR1 trong neuron, amphetamin đuoc cho la co tac đong đen noradrenalin tuong tu nhu dopamin. Noi cach khac, amphetamin gay ra that thoat noradrenalin nho TAAR1 va uc che tai hap thu khong canh tranh tai chat van chuyen noradrenalin đuoc đuoc phosphoryl hoa (phosphorylated norepinephrine transporter, phosphorylated NET), uc che tai hap thu canh tranh tai chat van chuyen noradrenalin (norepinephrine transporter, NET) va giai phong noradrenalin tu chat van chuyen monoamin dang tui synap VMAT2.


 Serotonin  Amphetamin co tac dung tuong tu tren serotonin nhu tren dopamin va noradrenalin (nhung it ro ret hon). Amphetamin anh huong đen serotonin thong qua chat van chuyen monoamin dang tui synap VMAT2. Giong co che cua noradrenalin, amphetamin lam that thoat serotonin nho TAAR1 va uc che tai hap thu khong canh tranh tai chat van chuyen serotonin đuoc đuoc phosphoryl hoa (phosphorylated serotonin transporter, phosphorylated SERT). Giong nhu dopamin, amphetamin co ai luc thap voi thu the 5-HT1A cua nguoi.


 Cac chat dan truyen than kinh, peptide, hormon va enzym khac  Su dung amphetamin cap tinh o nguoi lam tang giai phong opioid noi sinh trong mot so cau truc nao thuoc he thong phan thuong. Khi tiep xuc voi amphetamin, nong đo glutamat ngoai bao va nong đo chat dan truyen than kinh trong nao đuoc chung minh la tang trong the van. Su gia tang nong đo glutamat ngoai bao nay co le xay ra thong qua co che lien quan đen EAAT3 (mot chat van chuyen tai hap thu glutamate) trong te bao than kinh dopamin. Amphetamin cung gay ra su giai phong chon loc histamin tu cac te bao mast va lam thoat histamin tu cac te bao than kinh histaminrgic thong qua VMAT2. Su dung amphetamin lam tang nong đo hormone vo thuong than va corticosteroid trong huyet tuong bang cach kich thich truc ha đoi-tuyen yen-tuyen thuong than.
Thang 12 nam 2017, nghien cuu đau tien đanh gia su tuong tac giua amphetamin va enzym carbonic anhydrase o nguoi đa đuoc cong bo; trong so 11 enzym carbonic anhydrase đuoc đua vao nghien cuu, amphetamin kich hoat manh me 7 enzym, trong đo co 4 enzym co mat trong nao nguoi. Dua tren nghien cuu tien lam sang, kich hoat enzym carbonic anhydrase trong nao co tac dung nang cao nhan thuc. Tuy nhien, dua tren viec su dung lam sang cac chat uc che carbonic anhydrase, su hoat hoa carbonic anhydrase trong cac mo khac co the gay ra tac dung phu, chang han nhu lam tram trong them benh glocom.


= Duoc đong hoc =
Sinh kha dung đuong uong cua amphetamin thay đoi theo pH đuong tieu hoa. Amphetamin đuoc hap thu tot o ruot va sinh kha dung thuong tren 75% đoi voi dextroamphetamin. Amphetamin la mot base yeu voi pKa la 9,9. Do đo, khi moi truong co pH kiem, phan lon hoat chat nam o dang base tu do hoa tan trong lipid, va đuoc hap thu qua mang te bao giau lipid cua bieu mo ruot. Nguoc lai, khi moi truong co pH toan, co nghia la hoat chat chu yeu o dang cation (muoi) hoa tan trong nuoc va it đuoc hap thu hon. Khoang 20% amphetamin đi trong he tuan toan đuoc lien ket voi protein huyet tuong. Sau khi hap thu, amphetamin de dang phan phoi vao hau het cac mo trong co the. Amphetamin co nong đo cao tai dich nao tuy va mo nao. Chu ky ban thai cua cac enantiomer amphetamin khac nhau, va phu thuoc vao pH nuoc tieu. Tai pH nuoc tieu binh thuong, chu ky ban thai cua dextroamphetamin va levoamphetamin lan luot la 9–11 gio va 11–14 gio. Tai pH nuoc tieu thap (tinh acid), chu ky ban thai cua hai enantiomer con 7 gio. Tai pH nuoc tieu cao (tinh kiem), chu ky ban thai cua hai enantiomer len toi 34 gio. Cac muoi giai phong cham va giai phong tuc thoi cua 2 đong phan nay đat nong đo đinh trong huyet tuong tai 3 gio va 7 gio sau khi uong. Amphetamin đuoc than thai tru, voi 30–40% thuoc đuoc bai tiet tai pH nuoc tieu binh thuong. Tai pH nuoc tieu cao (tinh kiem), amphetamin o dang base tu do nen it đuoc bai tiet. Khi pH nuoc tieu bat thuong, luong amphetamin đuoc bai tiet nam trong nguong tu 1% đen 75% tuong ung voi pH nuoc tieu qua acid hoac qua kiem. Khi dung đuong uong, amphetamin xuat hien trong nuoc tieu trong vong 3 gio. Khoang 90% amphetamin nuot vao đuoc thai tru trong vong 3 ngay sau lieu uong cuoi cung.
Lisdexamfetamin la tien chat cua dextroamphetamin. Chat nay khong nhay cam voi pH nhu amphetamin khi hap thu bang đuong tieu hoa. Sau khi hap thu vao mau, lisdexamfetamin đuoc cac te bao hong cau chuyen đoi hoan toan thanh dextroamphetamin va amino acid L-lysine bang cach thuy phan duoi xuc tac la cac enzyme aminopeptidase chua xac đinh. Đay la buoc gioi han toc đo trong qua trinh sinh hoat hoa (bioactivation) lisdexamfetamin. Chu ky ban thai lisdexamfetamin it hon 1 gio. Do dexamfetamin can chuyen thanh dextroamphetamin, muc đo dextroamphetamin voi lisdexamfetamin đat đinh muon hon khoang mot gio so voi lieu dextroamphetamin tuong đuong. Tiem tinh mach lisdexamfetamin cho thay thoi gian đat đinh cham hon rat nhieu va giam nong đo đinh so voi tiem tinh mach mot lieu dextroamphetamin tuong đuong. Duoc đong hoc lisdexamfetamin đeu giong nhau bat ke chat đuoc dung bang đuong uong, đuong mui hay đuong tiem tinh mach. Do vay, trai nguoc voi dextroamphetamin, su dung đuong tiem khong lam tang tac dung cua lisdexamfetamin. Do lisdexamfetamin la mot tien chat va do su khac biet ve duoc đong hoc, chat nay co thoi gian tac dung đieu tri lau hon dextroamphetamin giai phong tuc thi va lam giam nguy co khien benh nhan lam dung chat.
Cho đen hien tai, CYP2D6, dopamin β-hydroxylase (DBH), monooxygenase chua flavin 3 (flavin-containing monooxygenase 3, FMO3), butyrate-CoA ligase (XM-ligase), va glycine N-acyltransferase (GLYAT) la cac enzym đuoc biet đen co tham gia chuyen hoa amphetamin hoac cac chat trung gian o nguoi. Amphetamin co nhieu loai san pham chuyen hoa gom 4-hydroxyamphetamine, 4-hydroxynorephedrine, 4-hydroxyphenylacetone, acid benzoic, acid hippuric, norephedrine va phenylaceton. Trong so cac chat chuyen hoa nay, chat kich thich giao cam co hoat tinh la 4-hydroxyamphetamine,  4-hydroxynorephedrine, va norephedrine. Cac con đuong chuyen hoa chinh lien quan đen qua trinh para-hydroxyl hoa nhan thom, alpha- va betahydroxyl hoa hop chat khong vong, N-oxy hoa, N-dealkyl hoa, va khu amin. Cac con đuong trao đoi chat, cac chat trung gian chuyen hoa đa đuoc phat hien va cac enzym chuyen hoa o nguoi đuoc trinh bay trong so đo duoi đay:


= Duoc-vi sinh-di truyen hoc (Pharmacomicrobiomic) =
Metagenome cua nguoi (tuc la cac vat lieu di truyen cua mot ca the va cac vat lieu di truyen cua tat ca cac vi sinh vat co mat tren hoac ben trong co the cua ca the đo) ro rang la rat khac nhau giua cac ca the. Vi tong so te bao vi sinh vat va virus trong co the nguoi (hon 100 nghin ty) nhieu hon rat nhieu te bao nguoi (hang chuc nghin ty), nen co kha nang tuong tac đang ke giua thuoc va he vi sinh vat cua mot ca the. Nhung tuong tac đo bao gom:

thuoc lam thay đoi thanh phan cua he vi sinh vat o nguoi,
vi sinh vat tiet cac enzym lam thay đoi duoc đong hoc cua thuoc
su chuyen hoa thuoc cua vi sinh vat anh huong đen hieu qua lam sang va đoc tinh cua thuoc.
Linh vuc nghien cuu nhung tuong tac nay đuoc goi la Duoc-vi sinh-di truyen hoc (Pharmacomicrobiomic).
Tuong tu nhu hau het cac phan tu sinh hoc va chat la sinh hoc (xenobiotic) dung đuong uong, amphetamin se phai trai qua qua trinh chuyen hoa manh me boi he vi khuan chi đuong ruot cua con nguoi truoc khi hap thu vao mau. Enzyme vi sinh vat chuyen hoa amphetamin đau tien la tyramin oxidase do mot chung vi khuan E. coli tiet ra đa đuoc xac đinh vao nam 2019. Enzyme chuyen hoa amphetamin, tyramin va phenethylamin voi ai luc lien ket gan giong nhau đoi voi ca ba hop chat.


= Cac hop chat noi sinh lien quan =
Amphetamin co cau truc va chuc nang rat giong voi cac trace amin noi sinh, la cac phan tu đieu hoa than kinh tu nhien đuoc tao ra trong co the va nao nguoi. Trong nhom nay, cac hop chat co lien quan chat che nhat la phenethylamin (hop chat goc cua amphetamin) va N-methylphenethylamine (mot đong phan cua amphetamin, tuc la N-methylphenethylamine va amphetamin co cong thuc phan tu giong het nhau). O nguoi, phenethylamin đuoc san xuat truc tiep tu L-phenylalanine nho enzyme aromatic L-amino acid decarboxylase (AADC), enzyme nay cung chuyen L-DOPA thanh dopamin. Đoi lai, N-methylphenethylamine đuoc chuyen hoa tu phenethylamin nho enzyme phenylethanolamin N -methyltransferase (cung mot loai enzyme chuyen hoa noradrenalin thanh adrenalin). Giong nhu amphetamin, ca phenethylamin va N-methylphenethylamine co chuc nang đieu hoa dan truyen than kinh monoamin thong qua TAAR1. Tuy nhien, khong giong nhu amphetamin, ca hai chat nay đeu bi phan huy boi monoamin oxidase B, va do đo co thoi gian ban huy ngan hon amphetamin.


Hoa hoc Amphetamin la mot chat thuoc day đong đang cua chat dan truyen than kinh phenethylamin đong vat co vu. Cong thuc hoa hoc la C9H13N. Nguyen tu carbon gan nhom chuc amin la trung tam lap the va amphetamin đuoc cau tao tu hon hop racemic cua hai chat đoi quang (enantiomer) voi ty le 1:1. Hon hop racemic nay co the phan tach thanh cac đong phan quang hoc (cac chat đoi quang) la levoamphetamin va dextroamphetamin. O nhiet đo phong, dang base tu do cua amphetamin la chat long, khong mau va de bay hoi voi mui amin đac trung, vi chat. Amphetamin dang muoi o the ran, gom amphetamin adipat, aspartat, hydrochloride, phosphat, saccharat, sulfat, va tannat. Dextroamphetamin sulfat la muoi enantiopure (co san o mot dang lap the cu the) pho bien nhat. Amphetamin cung la hop chat goc cua lop amphetamin thay the, gom mot so dan xuat co tac dung len than kinh. Trong hoa hoc huu co, amphetamin la mot phoi tu chiral (chiral ligand) rat huu ich trong tong hop chon loc lap the chat 1,1'-bi-2-naphthol.


= Cac dan xuat =
Cac dan xuat cua amphetamin, hoac "amphetamin thay the", la cac hop chat su dung cau truc hoa hoc cua amphetamin nhu mot "xuong song". Noi mot cach de hieu, thay the mot hoac nhieu nguyen tu hydro trong cau truc amphetamin bang cac nhom the se tao ra cac dan xuat. Cac dan xuat amphetamin gom cac chat kich than nhu methamphetamin, cac chat kich than va gay ao giac qua co che serotonergic nhu MDMA (thuoc lac) va thuoc thong mui nhu ephedrin, v.v...


= Tong hop =
Nam 1887 ghi nhan quy trinh đau tien tong hop amphetamin. tu thoi điem đo tro đi, ngay cang co nhieu con đuong tong hop amphetamin. Con đuong pho bien nhat cua tong hop amphetamin hop phap va bat hop phap la su dung qua trinh khu phi kim đuoc goi la phan ung Leuckart (phuong phap 1). Trong buoc đau tien, phenylacetone phan ung voi formamide, co the bo sung acid formic, đe tao ra N-formylamphetamin. Chat trung gian nay sau đo đuoc thuy phan bang cach su dung acid hydrochloric, va sau đo base hoa, chiet xuat bang dung moi huu co, ngung tu va chung cat đe tao ra dang base tu do. Base tu do sau đo đuoc hoa tan trong dung moi huu co, them acid sulfuric, cho ra thanh pham amphetamin ket tua duoi dang muoi sulfat.
Mot so phuong phap phan giai chiral (chiral resolution) đuoc phat trien đe tach hai đong phan quang hoc cua amphetamin. Vi du, hon hop racemic amphetamin co the đuoc xu ly bang acid d-tartaric đe tao thanh mot muoi cua đong phan khong đoi quang (diastereomer), sau đo ket tinh phan đoan đe tao ra dextroamphetamin. Phan giai chiral van la phuong phap kinh te nhat đe thu đuoc amphetamin tinh khiet ve mat quang hoc tren quy mo lon. Ngoai ra, mot so quy trinh tong hop chon loc lap the cua amphetamin đa đuoc phat trien. Vi du, (R)-1-phenyl-ethanamin tinh khiet ve mat quang hoc đuoc co đac voi phenylacetone đe tao ra base Schiff chiral. Trong buoc tong hop then chot, chat trung gian nay đuoc khu bang cach hydro hoa, thay đoi tinh đoi xung cua nguyen tu carbon alpha bang nhom amin. Phan cat lien ket amin benzylic bang phan ung hydro hoa tao ra dextroamphetamin tinh khiet ve mat quang hoc.
Mot so luong lon cac con đuong tong hop thay the cho amphetamin đa đuoc phat trien dua tren cac phan ung huu co co đien:

Phan ung Friedel – Crafts alkyl hoa benzen bang allyl chloride đe tao ra beta chloropropylbenzen, sau đo phan ung voi amonia đe tao ra racemic amphetamin (phuong phap 2).
Phan ung Ritter (phuong phap 3). Trong con đuong nay, allylbenzen phan ung voi acetonitril trong acid sulfuric đe tao ra organosulfat, sau đo cho phan ung tiep voi natri hydroxide đe tao ra amphetamin thong qua chat trung gian acetamide.
Alkyl hoa hop chat ethyl 3-oxobutanoat (con goi la ethyl acetoacetat) bang methyl iodide, tiep theo cho san pham thu đuoc phan ung voi benzyl chloride đe chuyen thanh acid 2-methyl-3-phenyl-propanoic. Chat trung gian nay chuyen vi thanh amphetamin bang cach su dung chuyen vi Hofmann hoac chuyen vi Curtius (phuong phap 4).
Mot so luong đang ke amphetamin đuoc tong hop bang cach khu nhom nitro, imine, oxime, hoac cac nhom chuc chua nito khac.

Ngung tu Knoevenagel giua benzaldehyde voi nitroethan tao ra phenyl-2-nitropropen. Lien ket đoi va nhom nitro cua chat trung gian nay bi khu bang cach hydro hoa co xuc tac hoac khu bang lithi nhom hydride (LiAlH4) (phuong phap 5).
Mot phuong phap khac la phan ung cua phenylaceton voi amonia, tao ra chat trung gian imine, sau đo su dung hydro co xuc tac paladi hoac lithi nhom hydride (LiAlH4) khu san pham tren thanh amin bac mot (phuong phap 6).


= Phat hien trong dich co the =
Trong the thao, cong viec, hay đe chan đoan ngo đoc va cong tac giam đinh phap y khong the thieu cac xet nghiem phat hien amphetamin trong nuoc tieu hoac mau. Xet nghiem mien dich la hinh thuc xet nghiem amphetamin pho bien nhat, tuy nhien co the phan ung cheo voi mot so loai thuoc cuong giao cam. Phuong phap sac ky danh rieng cho amphetamin giup han che cac ket qua duong tinh gia. Ky thuat tach chiral giup phan biet nguon goc cua thuoc, lieu la amphetamin ke đon, amphetamin dang tien chat ke đon, (vi du: selegiline), san pham thuoc khong ke đon co chua levomethamphetamin, hay amphetamin thay the do san xuat bat hop phap. Mot so loai thuoc ke đon san xuat amphetamin duoi dang chat chuyen hoa, bao gom benzphetamin, clobenzorex, famprofazone, fenproporex, lisdexamfetamin, mesocarb, methamphetamin, prenylamin va selegiline,v...v. Xet nghiem ma tuy đoi voi nhung nguoi su dung nhung duoc chat tren co the cho ket qua duong tinh voi amphetamin. Amphetamin thuong chi phat hien đuoc bang xet nghiem ma tuy trong khoang 24 gio, mac du neu dung lieu cao thi van co the phat hien trong 2–4 ngay ke tu lieu cuoi cung.
Đoi voi cac xet nghiem, co nghien cuu luu y rang ky thuat xet nghiem mien dich nhan len bang enzym (Enzyme multiplied immunoassay technique, EMIT) đoi voi amphetamin va methamphetamin co nhieu ket qua duong tinh gia hon so voi phuong phap sac ky long-khoi pho (LC-MS). Sac ky khi-khoi pho (GC–MS)amphetamin va methamphetamin voi thuoc thu dan xuat (S)-(−)-trifluoroacetylprolyl chloride cho phep phat hien methamphetamin trong nuoc tieu. GC–MS amphetamin va methamphetamin voi thuoc thu chiral la acid Mosher cho phep phat hien ca dextroamphetamin va dextromethamphetamin trong nuoc tieu. Do đo, phuong phap nay đuoc su dung tren cac mau co ket qua duong tinh, giup phan biet nguon goc cua thuoc.


Lich su, xa hoi va van hoa Chat kich thich dang amphetamin ban đau co nguon goc tu cay Ma hoang, co chua ephedrin, đuoc nguoi Trung Quoc su dung khoang 5000 nam truoc. Ephedrin đuoc phan lap tu Ephedra vulgaris o Nhat Ban vao nam 1885 va đuoc nghien cuu cac đac tinh y hoc cua cay trong suot thap nien 1920. Do ham luong ephedrin trong cay Ephedra qua it nen đa thuc đay viec tim kiem chat tuong tu ephedrin.
Amphetamin đuoc tong hop lan đau tien vao nam 1887 tai Đuc, do nha hoa hoc nguoi Romania Lazar Edeleanu. Ong đat ten cho chat la phenylisopropylamin; 40 nam sau, vao nam 1927, đac tinh kich thich cua loai thuoc nay đuoc kham pha. Gordon Alles tai tong hop chat va cho rang chat nay co đac tinh kich thich giao cam. Cuoi nam 1933, Smith, Kline va French bat đau ban duoi dang thuoc hit, ten thuong mai la Benzedrine, đe lam thuoc thong mui. 3 nam sau, benzedrine sulfat đuoc đua vao su dung đe đieu tri nhieu loai benh ly khac nhau, bao gom chung ngu ru, beo phi, huyet ap thap, giam ham muon (ICD-10: F52.0) va đau man tinh, v.v...
Trong Chien tranh the gioi thu hai, amphetamin va methamphetamin đuoc su dung rong rai boi ca phe Đong minh va phe Truc vi tac dung chong met moi va tang cuong hieu suat cho binh linh. Trong cuon Shooting Up: A History of Drugs in Warfare, Chien tranh Viet Nam menh danh la “cuoc chien duoc ly” đau tien, do khoi luong khong lo cac duoc chat tac đong đen hanh vi cac binh si tren chien truong trong lich su Hoa Ky. Nam 1971, Ha vien My đa ra bao cao đac biet cho thay tu nam 1966 -1969, luc luong vu trang My đa su dung 225 trieu vien thuoc kich thich, hau het la dexedrine (dextroamphetamin). Trong giai đoan đo, moi nam, mot binh si hai quan My uong trung binh 21,1 vien dexedrine, khong quan 17,5 vien, con luc quan 13,8 vien.
Chinh phu cac nuoc bat đau kiem soat chat che viec ban amphetamin khi phat hien cac đac tinh gay nghien cua ma tuy. Đau nhung nam 1970 o Hoa Ky, amphetamin đuoc xep vao danh sach chat phai kiem soat theo Đao luat Kiem soat Chat. Bat chap su kiem soat nghiem ngat cua chinh phu, amphetamin van đuoc nhieu nguoi thuoc đa nganh nghe, đa linh vung su dung hop phap hoac bat hop phap, bao gom cac nha van, nhac si, nha toan hoc, va van đong vien.
Amphetamin ngay nay van đuoc tong hop bat hop phap trong cac phong thi nghiem bi mat va đuoc ban tren thi truong cho đen, chu yeu o cac nuoc chau Au. Tinh đen  nam 2018, trong cac quoc gia thanh vien cua Lien minh Chau Au (EU), co 11,9 trieu nguoi truong thanh trong đo tuoi 15–64 đa su dung amphetamin hoac methamphetamin it nhat mot lan trong đoi va 1,7 hang trieu nguoi đa su dung trong nam 2017. Trong nam 2012, khoang 5,9 tan amphetamin bat hop phap đa bi thu giu trong cac nuoc thanh vien EU. "Gia ban tren đuong pho" amphetamin bat hop phap trong EU dao đong tu 6–38 € moi gam (khoang 170.000 đen 1.070.000 đong, theo ty gia EUR-VND nam 2014). Ben ngoai chau Au, thi truong cho đen chat amphetamin nho hon nhieu so voi thi truong methamphetamin va MDMA.


= Tinh trang phap ly =
Theo ket qua cua Cong uoc Lien hop quoc nam 1971 ve cac chat huong than, amphetamin đa tro thanh chat bi kiem soat o tat ca 183 quoc gia thanh vien. Do đo, amphetamin đuoc quan ly chat che o hau het cac quoc gia. Mot so quoc gia, chang han nhu Han Quoc va Nhat Ban, đa cam amphetamin thay the ngay ca khi su dung chat trong y te. O cac quoc gia khac, chang han nhu Canada, Ha Lan, Hoa Ky, Uc, Thai Lan, va Vuong quoc Anh, amphetamin nam trong muc thuoc bi kiem soat trong duoc thu quoc gia, van đuoc cho phep su dung đe đieu tri y te.


= Duoc pham =
Mot so cong thuc amphetamin đuoc ban tren thi truong hien co chua ca hai đoi quang, gom Adderall, Adderall XR, Mydayis, Adzenys ER, Adzenys XR-ODT, Dyanavel XR, Evekeo va Evekeo ODT. Trong đo, Evekeo (bao gom Evekeo ODT) la san pham duy nhat chi chua racemic amphetamin (nhu amphetamin sulfat), va do đo đay la san pham duy nhat co nhom chuc hoat đong cua "amphetamin". Dextroamphetamin, đuoc ban tren thi truong duoi ten thuong hieu Dexedrine va Zenzedi, la san pham amphetamin dang enantiopure (đoi quang tinh khiet) duy nhat hien co. Mot dang tien chat cua dextroamphetamin la lisdexamfetamin đuoc bay ban tren thi truong duoi ten thuong hieu Vyvanse. Vi la mot tien chat, lisdexamfetamin co cau truc khac voi dextroamphetamin va khong hoat đong cho đen khi thuoc đuoc chuyen hoa thanh dextroamphetamin. Racemic amphetamin truoc đay mang ten thuong mai la Benzedrine, Psychedrine va Sympatedrine. Levoamphetamin truoc đay co ten thuong mai la Cydril. Nhieu duoc pham amphetamin hien tai la muoi do khi o dang base tu do, thuoc co tinh bay hoi tuong đoi cao. Tuy nhien, dang bao che hon dich uong va vien nen ra (ODT) chua dang base tu do cua thuoc đuoc gioi thieu nam 2015 va 2016. Sau đay la mot so ten thuong mai cua thuoc va thanh phan cua chung.


Chu thich = Ghi chu =

Chu thich trong hinh minh hoa


= Cum nguon tham khao =


= Tham khao =


Lien ket ngoai Amphetamine (drug) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
"Amphetamine". Drug Information Portal. United States National Library of Medicine.
CID 5826 tu PubChem – Dextroamphetamin
CID 32893 tu PubChem – Levoamphetamin
Comparative Toxicogenomics Database entry: Amphetamin
Comparative Toxicogenomics Database entry: CARTPT