Damson () hay Man Damson (Prunus domestica subsp. insititia, hay Prunus insititia), la mot loai thuc vat co qua hach, mot phan loai cua man. Ten co yeu to insititia đuoc tim thay tren khap chau Au, nhung ten goi damson co nguon goc tu Vuong quoc Anh va chi đen nhung giong co xuat xu tai đay. Man damson la mot loai qua tuong đoi nho giong qua man co hinh trung voi huong vi đac biet, hoi chat va đuoc su dung rong rai trong am thuc, đac biet la trong cac mon mut.
O Nam A va Đong Nam A, thuat ngu man damson đoi khi dung đe chi tram moc, mot loai qua tu cay thuoc ho Myrtaceae. Truoc đay, o Jamaica, ten "damson nui" hoac "damson đang" cung đuoc dung đe goi Simarouba amara.


Lich su Ten goi 'damson' bat nguon tu cac tu damascene, damesene, damasin, damsin trong tieng Anh thoi ky Trung co va cuoi cung la tu (prunum) damascenum ("man tu Damascus") trong tieng Latinh. Mot ly thuyet van thuong tuyen bo rang damson lan đau tien đuoc trong trong thoi co đai o vung đat xung quanh thanh pho co Damascus, thu đo cua Syria hien nay, va đa đuoc mang đen Anh boi nguoi La Ma. Moi lien he lich su giua damascenum thoi La Ma va man damson phia bac va tay chau Au kha mong manh du đa dung đe goi la man. Trong thoi ky hau co đien, cac tac gia La Ma va Hy Lap mo ta Damascenum co nhieu đac tinh cua mot mon man ngot dung đe trang mieng, nhung đac tinh lai khong phu hop đe goi la "man damson". Dau tich cua man damson đoi khi đuoc tim thay trong cac cuoc khai quat khao co hoc tai cac di chi La Ma co đai tren khap nuoc Anh, chung ro rang đa đuoc trong trot va tieu thu trong nhieu the ky. Hat qua man Damson đa đuoc tim thay trong mot cuoc khai quat o Hungate, York co nien đai vao cuoi thoi ky Anglo-Saxon cua Anh.
Nguon goc chinh xac cua Prunus domestica subsp. insititia van con rat nhieu tranh cai: no thuong đuoc cho la đa phat sinh tu cac cay lai hoang da o Tieu A, giua man gai (Prunus spinosa) va man anh đao (Prunus cerasifera). Mac du vay, cac cuoc thu nghiem tren man anh đao va man damson cho thay co the qua man damson phat trien truc tiep tu cac dang cua qua man gai, co le thong qua cac giong co qua tron đuoc goi la man bullace, va man anh đao khong đong mot vai tro nao trong huyet thong cua no. Insititia co nhieu loai khac nhau, chang han nhu man Đuc Kriechenpflaume hoac man Phap quetsche, phan bo tren khap chau Au va tu "damson" đoi khi đuoc dung đe chi cac loai man nay trong tieng Anh, nhung nhieu giong man dung trong tieng Anh voi ten "damson" ban đau chi man co dang khac biet ve vi đac trung va hinh dang qua le (pyriform) so voi cac dang man luc đia chau Au. Robert Hogg nhan xet rang "Damson duong nhu la mot loai trai cay đac biet đoi voi nuoc Anh. Chung ta khong thay no o nuoc ngoai, cung nhu khong co bat ky đe cap nao ve no đuoc thuc hien trong bat ky cong trinh nghien cuu nao hoac danh muc vuon uom nao tren Luc đia". Theo tien trien thoi gian, su phan biet đuoc phat trien giua cac giong đuoc goi la "damascenes" va cac loai (thuong nho hon) đuoc goi la "damson", đen muc vao nam 1891, chung tro thanh đoi tuong cua mot vu kien khi mot cua hang tap hoa o Nottinghamshire phan nan ve viec đuoc cung cap sai mot trong hai giong qua nay, trong khi anh ay đat hang cai khac.
Ngoai viec cung cap trai cay đe an, cay man damson con lam hang rao cung hoac chan gio, va no đa tro thanh loai cay hang rao đuoc ua chuong o mot so vung cua Anh nhu Shropshire va Kent. O nhung noi khac man damson đuoc su dung trong vuon cay an trai đe bao ve cac cay trong khac thieu đo cung cap, mac du vuon cay trong toan bo la cay man la mot đac điem cua mot so khu vuc, chang han nhu thung lung Lyth o Westmorland va thung lung Teme o Malverns, va thuc su damsons la man chi đuoc trong thuong mai o phia bac Norfolk.
Co nhieu bang chung giai thoai cho thay man damson đa đuoc su dung trong cac nganh cong nghiep san xuat vai va thuoc nhuom cua Anh vao the ky 18 va 19, voi nhieu khu vuc trong damson lon (Buckinghamshire, Cheshire, Westmorland, Shropshire va Worcestershire). Nhung giai thoai ke rang man damson đuoc su dung đe nhuom quan phuc mau kaki, va đieu nay đac biet pho bien. Tuy nhien, mot bao cao vao nam 2005 cua co quan bao ton English Nature khong the tim thay bang chung tai lieu nao trong nganh cong nghiep nhuom cho thay man damson tung la nguon thuoc nhuom, luu y rang viec su dung thuoc nhuom tu nhien đa giam nhanh chong sau nhung nam 1850, va ket luan rang "duong nhu khong co bang chung cho thay man damson đuoc su dung rong rai hoac su dung trong phat trien ky nghe". Viec su dung chung đuoc ghi nhan trong thoi ky cong nghiep la đe lam mut thuong mai, va cac vuon cay an qua cua giong man nay đa trong pho bien rong rai cho đen The chien thu hai. Sau đo, do thay đoi trong khau vi tieu dung, do anh huong cua viec phan bo đuong thoi chien, va do chi phi tuong đoi cao trong viec trong va phat trien man damson o Anh, nen cuoi cung gay ra su sut giam nghiem trong đoi voi giong cay trong nay.
Man damson đa đuoc đua vao cac thuoc đia My boi nhung nguoi Anh đinh cu trong giai đoan truoc cuoc Cach mang Hoa Ky. No đuoc coi la phat trien o luc đia Hoa Ky tot hon so voi cac giong man chau Au khac; nhieu tai lieu tham khao som nhat đe cap man chau Au trong vuon cay an qua My lien quan đen man damson. La loai cay ua thich cua nhung nguoi thuc dan đau tien, cay man damson đa thoat khoi cac khu vuon trong va co the đuoc tim thay moc hoang da o nhieu tieu bang nhu Idaho.


Đac điem Đac điem chinh cua man damson la huong vi đam đa đac biet cua no; khong giong nhu cac loai man khac no vua chua rat nhieu đuong vua chua rat nhieu chat lam chat. Qua man damson cung co the đuoc xac đinh bang hinh dang cua no, thuong la hinh qua trung hoi nhon o mot đau, hoac hinh qua le; thit qua mau vang - xanh co ket cau min khi an; va vo cua no co mau tu xanh đam đen mau cham đen mau gan nhu đen tuy thuoc vao giong cay trong (Giong Prunus domestica khac co the co vo mau tim, vang hoac đo). Hau het cac giong man damson thuoc loai "qua hach". Chung cung gan giong voi man bullace ban hoang da, cung đuoc phan loai la ssp. insititia la mot loai man nho hon nhung qua tron, co vo mau xanh tim hoac vang luc. Man damson nhin chung hat qua co ranh sau, khong giong nhu man bullace, va khong the say kho đe lam man kho đuoc.


Cac giong trong Mot so giong cay trong đa đuoc chon loc, mot so giong đuoc tim thay o Anh, Ireland va Hoa Ky. Hien van co it giong damson, tap chi The Garden ghi nhan co khong qua "tam hoac chin giong" ton tai vao cuoi the ky 19; mot so tu sinh san va co the sinh truong tu hat cung nhu bang cach ghep. Giong 'Farleigh Damson' va giong 'Prune Damson' đa đat đuoc Giai thuong Garden Merit cua Hiep hoi Lam vuon Hoang gia.

'Farleigh Damson' (syn: 'Crittenden's Prolific', 'Strood Cluster') đuoc đat theo ten cua ngoi lang East Farleigh o Kent, noi no đuoc nuoi duong boi James Crittenden vao đau the ky 19. Mot la thu nam 1871 viet cho Tap chi lam vuon va lam vuon thuc te (Journal of horticulture and practical gardening) tuyen bo rang cay giong ban đau đa đuoc tim thay boi ong Herbert, nguoi thue đat đa thue mot khu vuon cho o Strood, ong đa đua no đen Crittenden. No co trai nho, hinh tron, mau đen, voi hoa nang co mau xanh lam. Viec chiet ghep cay giong nhieu khien no đuoc trong rong rai o Anh.

'Shropshire Prune' (syn. 'Prune Damson', 'Long Damson', 'Damascene', 'Westmoreland Damson', 'Cheshire Damson') la mot giong cu rat lau đoi; Qua hinh trung mau xanh tim, co huong vi đac biet "chat lam chat rat đam" đuoc coi la vuot troi so voi cac qua damson khac, va no đuoc cho la đac biet thich hop đe đong hop. Hogg cho biet đay la giong cay trong đac biet gan lien voi ten cu "damascene". Cac giong cay trong đia phuong thuong đuoc goi la "Westmoreland Damson" va "Cheshire Damson", đuoc mo ta la đong nghia voi Shropshire Prune boi nha lam vuon Harold Taylor va nhung nha lam vuon khac. Shropshire cung la giong man damson noi tieng nhat o Hoa Ky.
Tuong tu nhu Shropshire Prune va co the la mot phan cua giong thich nghi đia phuong, 'Aylesbury Prune' (syn. 'Bucks Prune', 'Michaelmas Prune') la mot loai man ban hoang da thuoc loai man damson tu khu vuc Buckinghamshire va Berkshire tap trung o Ivinghoe. No co the ket trai tuong đoi lon va đuoc nguoi trong coi la co kha nang cao trong viec chong bac la, mac du bi cho la khong thich hop lam đoi voi viec đong hop. Cung voi man Victoria, Aylesbury Prune la mot trong nhung giong man cha me cua loai man am thuc 'Laxton's Cropper'. Mac du cac vuon cay an qua Aylesbury Prune hien nay rat hiem, nhung Hoi đong quan Aylesbury Vale đa no luc đe bao ton no.
'Frogmore' la mot giong cay trong lan đau tien đuoc trong vao the ky 19 trong Vuon Hoang gia o Frogmore, tai đo no đuoc cham soc boi nguoi lam vuon đung đau la Thomas Ingram. No đuoc mo ta la co qua ngot, hinh bau duc-tron, mau đen tia, qua chin vao đau thang 9.
'King of the Damsons' (syn. 'Bradley's King') la mot giong man cuoi mua o Nottinghamshire, tao nen mot giong cay co suc song va lan rong voi nhung tan la chuyen sang mau vang đac biet vao mua thu. No đuoc Bradley & Sons o Halam phan phoi lan đau tien vao khoang nam 1880. Qua mau tim hinh trung tu trung binh đen lon, tuong đoi ngot voi thit hoi kho.
'Merryweather' la mot giong cay trong pho bien trong the ky 20, đuoc gioi thieu boi cong ty cua Henry Merryweather & Sons o Southwell, Nottinghamshire vao nam 1907. Van chua ro nguon goc cua cay, no co nhung chiec la cao hon han so voi kich thuoc cua nhung giong damson khac, va đuoc cho la co it nhat mot to tien la giong man an đuoc. Qua co mau xanh đam, to va ngot đac biet khi chin, mac du co chat lam chat.
'Early Rivers', đuoc đang ky vao nam 1871, giong cay trong nay đuoc trong boi Rivers 'Nursery tu mot hat giong cua giong St Etienne, co trai tron voi hoa mau phan. Qua nho, mau tim đo chin som nhat la vao giua thang 8, thit rat ngon nhung thieu "huong vi damson thuc su".
'Blue Violet' co nguon goc o Westmoreland (co the la mot giong lai hoac giong phat trien tu giong man 'Shropshire Prune') va lan đau tien đuoc gui đen National Fruit Trials vao nhung nam 1930. Mot giong man som, ra qua vao thang 8, nguoi ta cho rang chung đa mat tu lau nhung mot vai cay đa đuoc phat hien o Lake District vao nam 2007.
'Common Damson' (syn. 'Small Round Damson') la mot giong man trong truyen thong voi qua nho, mau đen, co le rat gan voi cac giong man hoang da. Thit co ket cau dang bot voi vi chua, va đen nhung nam 1940 no khong con đuoc trong nua.
Co mot giong man damson tung đuoc trong rong rai o County Armagh, Ireland chua bao gio đuoc xac đinh chac chan nhung thuong đuoc goi la man damson Armagh, qua cua no đac biet đuoc coi la tot cho viec đong hop. Cac loai man kho cua Anh nhu Gloucestershire 'Old Pruin' đoi khi đuoc mo ta la giong damson.


Man damson trang Mac du phan lon cac giong man damson co mau xanh đen hoac mau tim, nhung hien co it nhat hai dang "damson trang" hiem gap, ca hai đeu co da xanh luc hoac vang xanh. National Fruit Collection co nhap giong cay trong "White Damson (Sergeant)" va "White Damson (Taylor)" co co lon hon, ca hai đeu đuoc đe cap tu thap nien 1620.


Su dung Vi hat damson kho tach khoi thit qua va ton nhieu thoi gian đe tach, nen viec lam mut hoac bo qua thuong dung nguyen qua. Hau het nhung nguoi nau an khi che bien loai bo hat, nhung nhung nguoi khac thi tin rang đe nguyen qua thi huong vi se ngon hon. Mot so luong han che hat damson bo sot trong mut đuoc cho la mang lai huong vi hanh mac du nhu tat ca cac loai man, hat man damson co chua cyagenic glycoside amygdalin, mot đoc to.
Ruou mui Damson gin đuoc chung cat nhu giong ruou lam tu man gai, mac du can it đuong hon vi damsons ngot hon man gai. Cac giong Insititia tuong tu nhu man damson đuoc su dung đe lam ruou slivovitz, mot loai ruou man chung cat đuoc san xuat o cac nuoc Slav. Ruou vang Damson đa tung rat pho bien o Anh: mot tai lieu tham khao tu the ky 19 ghi nhan "ruou vang damson ngon co le la cach tiep can gan nhat đen Ruou vang Bo Đao Nha ma chung ta co o Anh. Khong loai ruou nho nao co the sanh bang."


Hinh anh Chu thich Thu muc Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Prunus insititia tai Wikimedia Commons
 Du lieu lien quan toi Prunus insititia tai Wikispecies
Vuon thuc vat hoang gia Kew; Đai hoc Harvard; Australian Plant Name Index (bien tap). "Prunus insititia". International Plant Names Index. Truy cap ngay 11 thang 6 nam 2013.