Paraguay (phien am Tieng Viet: Pa-ra-goay, phat am tieng Tay Ban Nha: [paɾaˈɣwai]; tieng Guarani: Paraguai), ten chinh thuc la Cong hoa Paraguay (tieng Tay Ban Nha: Republica del Paraguay, tieng Guarani: Teta Paraguai) la mot trong hai quoc gia nam kin trong noi đia tai ca tai Nam My va Tay Ban cau. Paraguay nam tren ca hai bo song Paraguay, con song chay qua trung tam cua đat nuoc tu bac xuong nam. Đat nuoc nay giap voi Argentina o phia nam va tay nam, Brasil o phia đong va đong bac va Bolivia o phia tay bac. Theo uoc tinh nam 2023, dan so Paraguay la 7,4 trieu nguoi. Thu đo va thanh pho lon nhat la Asuncion.


Đia ly Paraguay la quoc gia khong giap bien, nam o khu vuc Nam My, Nam va Tay giap Argentina, Tay Bac giap Bolivia va Đong Bac giap Brasil. Đia hinh tuong đoi bang phang, vung thao nguyen Chaco (2/3 dien tich lanh tho) o phia Tay, khi hau luc đia kho, dan cu thua thot, chan nuoi tren cac đong co la hoat đong chinh trong vung; vung lanh tho phia Đong gom vung cao nguyen thap va cac vung đong bang thuoc luu vuc song Paraguay va Parana. Song Paraguay va song Alto Parana la he thong đuong thuy chinh trong nuoc.
Song Paraguay chia đat nuoc thanh phan phia đong, thuong goi la Đong Paraguay va đuoc biet đen la vung Parana; vung phia tay, chinh thuc đuoc goi la Tay Paraguay va thuong đuoc biet đen voi ten goi Chaco. Đia hinh Paraguay gom co cac đong co va đoi rung o phia đong va phia tay chu yeu la cac đam lay va đong bang thap. Paraguay co khi hau tu can nhiet toi on hoa tuy theo đo cao, phan phia đong co luong mua lon va phan cuc tay co khi hau ban kho can.


Lich su Xa hoi thoi tien Colombo tren vung nhieu cay coi va phi nhieu nay la Paraguay von bao gom cac bo toc ban du cu va co truyen thong la cac chien binh hung du. Nhung nguoi ban đia nay la thanh vien cua cac 5 ngu he rieng biet va 15 nhom dan toc-ngon ngu van con ton tai cho đen ngay nay.
Nguoi chau Au đau tien toi khu vuc vao đau the ky XVI, va nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Juan de Salazar y Espinoza đa lap điem đinh cu tai Asuncion vao ngay 15 thang 8 nam 1537. Thanh pho sau nay tro thanh trung tam cua mot tinh thuoc đia cua Tay Ban Nha, cung nhu la điem chinh cua nhung nguoi truyen giao va đinh cu dong Ten tai Nam My trong the ky XVIII. Dong Ten đa đuoc thanh lap va phat trien tai mien đong Paraguay khoang 150 nam cho đen khi vua Tay Ban Nha truc xuat ho vao nam 1767. Paraguay gianh đuoc đoc lap tu Tay Ban Nha vao ngay 15 thang 5 nam 1811.
Lich su Paraguay đac trung voi nhung thoi ky dai bat on va xung đot chinh tri, cung nhu chien tranh voi cac nuoc lang gieng. Paraguay đa bi cuon vao mot cuoc xung đot trong Chien tranh Đong minh Ba nuoc voi vi tri la nuoc chong lai Brasil, Argentina va Uruguay voi ket qua bi that bai nam 1870 sau 5 nam trong mot cuoc chien tranh đam mau nhat Nam My. Paraguay truoc chien tranh co dan so khoang 525.000 nguoi, tuy nhien sau cuoc chien nay dan so đat nuoc đa giam xuong chi con 221.000 vao nam 1871, trong đo chi con 28.000 nam. Paraguay sau đo cung phai nhuong nhieu vung lanh tho rong lon cho Brasil va Argentina.
Chien tranh Chaco voi Bolivia dien ra vao thap ky 1930, va Bolivia la phia thua tran. Paraguay đa tai lap chu quyen tai khu vuc goi la Chaco, nhung thiet hai cung rat lon. Tu nam 1904 đen 1954, Paraguay co toi 31 vi tong thong, hau het trong so đo bi loai bo boi vu luc.
Sau The chien II, chinh tri tro nen khong on đinh voi viec mot vai đang chinh tri giao chien đe tranh gianh quyen luc cuoi thap ky 1940, va sau đo đa dan toi Noi chien Paraguay vao nam 1947. Mot loat cac chinh phu khong vung chac đuoc lap ra cho đen nam 1954 voi che đo cua nha đoc tai Alfredo Stroessner, ong tai nhiem trong hon ba thap ky sau đo. Paraguay bat đau hien đai hoa tren mot so phuong dien duoi thoi ky cam quyen cua Stroessner von đay tai tieng voi cac vu lam dung hay nguoc đai.
Nen kinh te sa sut va su co lap cua quoc te đa tao co hoi cho luc luong đoi lap đau tranh dan toi bau cu dan chu vao nam 1988. Lanh đao cua PLRA, Domingo Laino la trung tam cua luc luong đoi lap vao nua cuoi thap ky 1980. Cac no luc cua chinh quyen nham co lap ong nhu luu đay vao nam 1982 đa phan tac dung. Tuy nhien chinh quyen Stroessner đa bot gay gat vao thang 4 nam 1987 va đa cho phep Laino đen Asun ion. Laino sau đo đa lanh đao mot hoat đong đau tranh. Cac cuoc bieu tinh đuoc to chuc va nhanh chong giai tan truoc khi canh sat đen. Đe đoi pho voi phong trao, chinh quyen buoc phai to chuc Tong tuyen cu vao thang 2 nam 1988. Tuy nhien, cuoc bau cu khong thuc su minh bach va ket qua la Strossner tai cu voi so phieu 89%.
Stroessner bi lat đo trong mot cuoc đao chinh quan su do Tuong Andres Rodriguez tien hanh. Voi vi tri tong thong, Rodriguez đa cai cach chinh tri, luat phap va kinh te, tai lap moi quan he voi cong đong quoc te. Thang 6 nam 1992, hien phap lap ra mot he thong bau cu dan chu va cai cach cac quyen co ban. Vao thang 5 nam 1993, Đang Colorado do Juan Carlos Wasmony lanh đao đa đuoc lua chon la tong thong dan cu đau tien cua Paraguay sau 40 nam. Trong cuoc bau cu nam 2008, Đang Colorado đa thang cu va Tong thong Fernando Lugo đa len nam quyen.


Chinh tri = Đoi ngoai =


= Quan su =


Hanh chinh Kinh te Paraguay la nuoc đang phat trien voi Chi so Phat trien Con nguoi la 0,755.. Xep hang thap thu hai tai Nam My voi GDP binh quan đau nguoi nam 2016 la 4,102 Đo la My. Xap xi 2,2 trieu nguoi chiem 35% dan so song trong canh ngheo va xap xi 1 trieu nguoi hay 18% dan so song duoi 2 Đo la My moi ngay. Tuy nhien, Asuncion đuoc xep hang la thanh pho it đat đo nhat đe sinh song trong 5 nam lien. Tinh đen nam 2016, GDP cua Paraguay đat 27,323 ty USD, đung thu 102 the gioi va đung thu 16 khu vuc My Latin.
Paraguay co mot nen kinh te thi truong ro ret voi nhung linh vuc khong chinh thuc đac trung voi viec tai xuat va nhap khau hang hoa tieu dung voi cac quoc gia lang gieng, voi hang nghin co so kinh doanh nho. Hoat đong kinh te lon nhat Paraguay la dua vao nong nghiep, trong trot va chan nuoi. Paraguay xep hang ba the gioi ve xuat khau bang viet phan, va nganh xuat khau thit bo kha phat trien so voi quy mo cua quoc gia.
Paraguay cho phep chu đat la nguoi ngoai quoc va khong gioi han dien tich. Chi nhung cong dan Brasil, Argentina va Bolivia moi khong the so huu đat o vung bien gioi. Su that la nhung nguoi nuoc ngoai so huu nhung vung đat o vi tri thap kha pho bien trong nen kinh te cua Paraguay. Mot ti le lon dan cu nhan đuoc ke sinh nhai tu cac hoat đong nong nghiep. Bat chap cac kho khan nay sinh do chinh tri khong on đinh, tham nhung va cai cach cham chap, Paraguay la mot thanh vien cua Khoi Thuong mai Tu do Mercosur, va la mot thanh vien sang lap to chuc nay.
Tiem nang kinh te cua Paraguay bi han che boi vi tri đia ly trong noi đia, tuy nhien nuoc nay co the lien ket đen Đai Tay Duong qua song Parana. Boi vi tri đia ly noi đia, kinh te Paraguay phu thuoc rat nhieu vao Brasil va Argentina, cac đoi tac thuong mai chinh. Khoang 38% GDP đen tu cac hoat đong thuong mai va xuat khau toi Brasil va Argentina. Thong qua mot so hiep đinh, Paraguay đuoc cho phap su dung cac cang cua Argentina, Uruguay, va Brasil mot cach tu do đe gui hang xuat khau, quan trong nhat la cang Paranagua cua Brasil.'


Xa hoi = Nhan khau =

Khong co so lieu chinh thuc ve thanh phan dan toc cua dan cu Paraguay boi Ban Thong ke, Đieu tra va Tinh toan (DGEEC) cua Paraguay khong co khai niem ve chung toc hay dan toc trong cac cuoc tong đieu tra, mac du co tim hieu ve nguoi ban đia (tuc nguoi da đo). Theo thong ke nam 2002, nguoi ban đia chiem 1,7% tong dan so Paraguay. Theo truyen thong, dan cu Paraguay đuoc coi la mestizo (tuc la pha tron hay lai), boi con so đong đao nhung nguoi con giua nhung nguoi phu nu Guarani va nhung nguoi đan ong đinh cu Tay Ban Nha duoi thoi Tay Ban Nha thong tri nuoc nay. Bo truong Giaos duc va Van hoa Paraguay đe cap đen dan cu cua nuoc ong nhu sau: "To tien chi phoi la nguoi Au, đieu nay la đien hinh cho phan lon dan cu, hau het la hau due cua nguoi Tay Ban Nha, nguoi Đuc, nguoi Y (sac dan đa gop phan tai phuc hoi dan cu đat nuoc sau Chien tranh Đong minh Ba nuoc) ...Đay la mot trong nhung quoc gia My Latinh co it đac điem ban đia nhat boi vi nguoi Paraguay ban đia, nguoi lai Tay Ban Nha - Guarani, đa bi Đong minh tieu diet nam 1870, đieu nay đa dan đen viec tai hoi phuc dan cu đat nuoc bang nhung nguoi Y nhap cu."

Theo CIA World Factbook, Paraguay co dan so la 6.669.086 nguoi, 95% la mestizo (lai giua nguoi Au va tho dan chau My) va 5% đuoc coi la "khac" hoac cac thanh vien cua cac nhom bo toc tho dan. Ho đuoc chia thanh 12 nhom dan toc-ngon ngu rieng biet. Mot đieu đang chu y la dau tich van hoa Guarani van con ton tai o Paraguay thong qua tieng Guarani, đuoc 90% dan so thong hieu.
Khoang 70% toan dan Paraguay noi tieng Tay Ban Nha. Tieng Guarani va Tieng Tay Ban Nha đeu la ngon ngu chinh thuc cua đat nuoc. Cac nhom nho nguoi Y, nguoi Đuc, nguoi Nga, nguoi Nhat, nguoi Han Quoc, nguoi Hoa, nguoi A Rap, nguoi Ukraina, nguoi Brasil va nguoi Argentina cung đinh cu tai Paraguay, va ho cung giua lai cac net van hoa va ngon ngu tuong ung cua minh o nhung muc đo khac nhau, đac biet la nguoi Brasil do ho la cong đong lon nhat. Mot uoc tinh cho rang co 400.000 nguoi Brasil sinh song tai Paraguay. Trong đo, nhieu nguoi Brasil co nguon goc tu nhung nguoi nhap cu Đuc, Y va Ba Lan. Co mot uoc tinh cho la co 63.000 nguoi Paraguay goc Phi, chiem 1% dan so. Khoang 10.000 nguoi theo Tin Lanh Menno noi tieng Đuc sing song tai Chaco thuoc Paraguay.
Phan bo dan so tai Paraguay khong đong đeu. Khoang 56% nguoi Paraguay sinh song tai khu vuc đo thi. Phan lon dan so sinh song tai khu vuc phia đong gan thu đo Asuncion,, va thanh pho nay chiem toi 10% dan so ca nuoc. Vung Gran Chaco, gom cac tinh Alto Paraguay, Boquero va Presindente Hayes chiem toi 60% dien tich lanh tho nhung chi chiem 2% dan so.


= Ton giao =

Kito giao, đac biet la Cong giao Roma, la ton giao thong tri o Paraguay. Theo đieu tra dan so nam 2002, 89,9% dan so la Cong giao Roma, 6,2% la Tin Lanh, 1,1% xac đinh la cac giao phai Kito giao khac, va 0,6% thuc hanh ton giao ban đia. Mot bao cao cua Bo Ngoai giao My ve ten Tu do Ton giao; Cong giao La Ma, Tin Lanh, Do Thai giao, Chinh Thong giao, đao Mormon, va Đuc Tin Baha'i la cac nhom ton giao noi bat. No cung đe cap đen mot cong đong Hoi giao lon o Alto Parana va mot cong đong Mennonite noi bat o Boqueron.


 Cong giao  Cong giao tu lau đa la ton giao quan trong nhat Paraguay, Toa Giam muc Asuncion đa đuoc thiet lap vao nam 1547. Phan lon cac quan chuc chinh phu la nguoi Cong giao va mot so le hoi Cong giao la ngay nghi le (Thu nam Tuan Thanh, Thu sau Tuan Thanh, Le Đuc Me Man coi, Le Đuc Me Vo Nhiem va Giang sinh.
Nhieu nguoi đanh dau ngay le Đuc Me Vo Nhiem bang mot cuoc hanh huong đen Caacupe. Vuong cung thanh đuong Caccupe chua mot buc tuong Đuc Me đuoc cho la đa lam nhieu phep la. Giao hoang Gioan Phaolo II đa đen vieng tham Caacupe trong nam 1987.


 Baha'i  Đuc tin Baha'i o Paraguay đuoc Abdu'l-Baha truyen đen vao nam 1916. Ba Maria Casati la nguoi Paraguay đau tien tham gia ton giao nay vao nam 1939 khi song o Buenos Aires. Cac nha tien phong đau tien đinh cu o Paraguay la Elizabeth Cheney cuoi nam 1940 va Hoi đong Tinh than ton giao Baha'i Paraguay đuoc thanh lap vao nam 1944. Cac uoc tinh gan đay cho biet đuc tin Baha'is co khoang 5.500 hoac 13.000 tin đo, mac du Tong đieu tra dan so cua nha nuoc khong đe cap đen đao Baha'is.


 Hoi giao  Đieu tra dan so nam 1992 ghi nhan 872 nguoi Hoi giao o Paraguay, 486 nguoi trong so đo song o Alto Parana, thu phu Ciudad del Este. Ngoai ra con co cac cong đong Hoi giao o Asuncion va Itapua (thu phu cua bang Encarnacion). Nhu cong đong Hoi giao khac o chau My La tinh, nhieu nguoi trong so nay la hau due cua nhung nguoi nhap cu đen tu Syria va Liban, mot so tu Bangladesh va Pakistan.


 Giao hoi Cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kito  Giao hoi Cac Thanh huu Ngay sau cua Chua Giesu Kito tuyen bo co hon 70.000 thanh vien o Paraguay. Co 147 cong đoan cua Giao hoi nay o Paraguay.


= Cac van đe xa hoi =
Vai uoc tinh khac nhau cho rang 30-50% dan so Paraguay la nguoi ngheo. Tai cac khu vuc nong thon, 41,2% dan so thieu thu nhap đe bao đam bua an can thiet, trong khi ty le nay tai đo thi la 27,6%. Nhom 10% nhung nguoi giau nhat chiem 43,8% thu nhap quoc gia trong khi 10% nguoi ngheo nhat chi chiem 0,5%. Su suy thoai kinh te đa lam cho bat binh đang thu nhap tro nen toi te hon, nhat la cac khu vuc nong thon. Tuong tu nhu vay, tap trung đat đai tai cac vung nong thon Paraguay co ty le cao nhat the gioi: 10% dan so kiem soat 66% tong đat đai trong khi 30% dan cu nong thon khong co đat san xuat. Bat binh đang nay la nguyen nhan gay ra cac vu xung đot giua nhung nguoi khong co đat va chu đat.


= Giao duc =

Giao duc cong đuoc mien phi, tuy nhien hoc sinh phai tu mua đong phuc va đong tien mua thiet bi day hoc. Ngon ngu giang day chinh thuc la tieng Tay Ban Nha.
Ty le biet chu tai Paraguay la 91%. Giao duc so cap la mien phi, bat buoc va keo dai 9 nam. Truong cap hai tiep tuc ba nam con lai. Paraguay co mot vai truong đai hoc nhu Đai hoc Quoc gia Asuncion đuoc thanh lap nam 1889. Ty le tot nghiep so cap la 88% vao nam 2005. Phi cho giao duc chiem 4,3% GDP trong đau thap nien 2000.


= Y te =

Paraguay co he thong benh vien nhung phan lon đeu tap trung o cac thanh pho lon, con o cac thanh pho nho hoac vung nong thon chu yeu la cac phong kham đa khoa hoac tram y te. Benh ve rang loi kha pho bien, nhat la o vung nong thon. Tuy nhien, moi nguy hiem that su cua nguoi dan Paraguay la benh rep vinchuga, nguoi bi can sau vai nam se chet.
Chi phi y te cong chiem 2,6% GDP va chi phi y te cong chiem 5,1%. Ty le tu vong la 20 tren 1000 dan vao nam 2005. So ba me tu vong khi sinh la 150 tren 100.000 nguoi. Ngan hang The gioi đa giup đo chinh phu Paraguay giam bot ti le tu vong cua ba me va tre so sinh. Chuong trinh Bao ve Suc khoe Co ban Ba me va Tre em nham muc đich gop phan giam tu vong va tang viec su dung dich vu cuu đam.


Van hoa Chu thich Lien ket ngoai Chinh quyen
Chief of State and Cabinet Members Luu tru ngay 28 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine
(tieng Tay Ban Nha) National Department of Tourism
(tieng Tay Ban Nha) Ministry of Finance with economic and Government information, available also in English
Paraguay Photos Luu tru ngay 12 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine
Thong tin tong quan
Paraguay from the Encyclopaedia Britannica
Muc “Paraguay” tren trang cua CIA World Factbook.
Paraguay Luu tru ngay 7 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine at UCB Libraries GovPubs
Paraguay tren DMOZ
 Wikimedia Atlas cua Paraguay
Tin tuc
(tieng Tay Ban Nha) [http://www.larueda.com.py/ La Rueda - Weekly reviews]
(tieng Tay Ban Nha) ABC Color
(tieng Tay Ban Nha) Ultima Hora Luu tru ngay 1 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine
(tieng Tay Ban Nha) La Nacion
(tieng Tay Ban Nha) Paraguay.com
(tieng Tay Ban Nha) Nanduti

Du lich
Paraguay Convention & Visitor's Bureau Luu tru ngay 25 thang 6 nam 2021 tai Wayback Machine
Paraguay.com: Tradition, Culture, Maps, Tourism
(tieng Tay Ban Nha)Tourism in Paraguay, information, pictures and more. Turismo.com.py Luu tru ngay 2 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine