Tieng Ireland (Gaeilge), hay đoi khi con đuoc goi la tieng Gael hay tieng Gael Ireland la mot ngon ngu Goidel thuoc he ngon ngu An-Au, co nguon goc o Ireland va đuoc nguoi Ireland su dung tu lau. Tieng Ireland ngay nay la ngon ngu me đe cua mot bo phan thieu so nguoi Ireland, va la ngon ngu thu hai cua mot bo phan đong hon. Tuy nhien, no đuoc xem la mot phan quan trong cua nen van hoa va di san Ireland. Ngon ngu nay đuoc Hien phap Ireland cong nhan la ngon ngu chinh thuc quoc gia va co ban cua Cong hoa Ireland. No cung la mot trong cac ngon ngu chinh thuc cua Lien minh chau Au va ngon ngu thieu so đuoc chinh thuc cong nhan tai Bac Ireland.
Tieng Ireland la ngon ngu chinh cua nguoi Ireland trong suot lich su cua ho. Ho đa mang ngon ngu nay đen nhieu quoc gia, trong đo chu y nhat la Scotland va đao Man thong qua mot dang cu truoc kia cua tieng Ireland la tieng Ireland trung co, co so đe Tieng Gael Scotland va tieng Man ra đoi. Tieng Ireland so huu nen van hoc ban xu lau đoi nhat tai Tay Au.
So phan cua ngon ngu nay bi anh huong boi quyen luc đang len cua nuoc Anh tai Ireland. Cac quan lai thoi Elizabeth phan đoi viec su dung tieng Ireland boi no la moi đe doa toi nhung thu cua nguoi Anh tai Ireland. Viec su dung ngon ngu nay suy giam duoi thoi cai tri cua Anh vao the ky 17. Vao nua sau cua the ky 19, so nguoi noi suy giam nghiem trong, bat đau sau nan đoi khung khiep tai Ireland trong khoang thoi gian 1845–52 (khi đo Ireland mat 20–25% dan so vi di cu hay chet đoi). Cac khu vuc noi tieng Ireland bi thiet hai nang ne. Cho toi cuoi thoi thuoc Anh, so nguoi noi ngon ngu chi chiem duoi 15% dan so. Ke tu đo, nhung nguoi noi tieng Ireland đuoc coi la thieu so, tham chi đieu nay van dien ra tai Gaeltacht. Nha nuoc, cac ca nhan va to chuc đa rat co gang bao ton, phat trien va hoi sinh ngon ngu, nhung chua thuc su thuyet phuc.
Trong thoi điem chuyen giao sang the ky 21, so nguoi ban ngu dao đong tu 20.000 toi 80.000. Trong cuoc đieu tra dan so 2006 cua Cong hoa Ireland, 85.000 nguoi nhan rang minh su dung tieng Ireland hang ngay tach biet voi viec giao duc, va 1,2 trieu nguoi it nhat van thuong su dung no trong va ngoai truong hoc. Trong cuoc đieu tra dan so 2011, cac con so tren lan luot tang len thanh 94.000 va 1,3 trieu. Co khoang vai ngan nguoi tai Bac Ireland cung su dung no. Nguoi ta uoc tinh viec tich cuc dung ngon ngu nay co the chiem 5 toi 10 phan tram dan so Ireland. Trong cac thap ky gan đay so nguoi su dung tieng Ireland o thanh thi tang len ro ret, đac biet o Dublin. Cong đong nay, đuoc mieu ta la mot su pha tron cua nhieu thanh phan nhung đa so đuoc giao duc tot, thuoc tang lop trung luu voi đoi song van hoa soi noi va anh huong đen su lon manh cua cac truong tuyen ngoai day bang tieng Ireland.
Tuy nhien o cac khu vuc Gaeltacht so nguoi su dung tieng Ireland lai đang co dau hieu giam. Nguoi ta du tinh rang, trong 10 nam nua, tieng Ireland se khong con la ngon ngu chinh tai đay. Cac cuoc tham do chi ra rang đa phan nguoi Ireland coi tieng Ireland la dau an mang tinh bieu tuong cua quoc gia, chi mot so it nguoi coi no co gia tri thuc tien. Cung co mot tranh luan ve viec nhom nhung nguoi dung o thanh thi đang lam loan linh vuc co y nghia bieu tuong nay, boi nhung nguoi nay muon ngon ngu tro nen huu dung hon.
Co nhieu nguoi dung ngon ngu nay tren the gioi, đac biet la My va Canada. Tieng Ireland tung đuoc su dung cho toi đau the ky 20 tren đao Newfoundland voi cai ten tieng Ireland Newfoundland.


Ten goi Theo An Caighdean Oifigiuil (tieu chuan chu viet chinh thuc) ten cua ngon ngu la Gaeilge (phat am tieng Ireland: [ˈɡeːlʲɟə]). Truoc cuoc cai cach ve chinh ta nam 1948, no đuoc goi la Gaedhilge; đay thuc ra la dang so huu cach cua Gaedhealg đuoc dung trong tieng Ireland can đai. Cach viet truoc kia bao gom Gaoidhealg [ge:ʝəlˠg] trong tieng Ireland co đien va Goidelc [goiðelˠg] trong tieng Ireland co. Cach viet hien đai bat nguon tu viec bo hai ky tu dh cam trong Gaedhilge, con ten cua nhom ngon ngu Goidel, nhom ngon ngu bao ham tieng Ireland, bat nguon tu tieng Ireland co.
Cach viet khac trong cac phuong ngu cua tieng Ireland (ben canh Gaeilge trong phuong ngu Connacht mien nam o tren) bao gom Gaedhilic/Gaeilic/Gaeilig ([ˈɡeːlʲɪc]) hay Gaedhlag ([ˈɡeːlˠəɡ]) trong tieng Ireland Ulster va tieng Ireland Connacht mien bac cung nhu Gaedhealaing/Gaoluinn/Gaelainn ([ˈɡˠeːlˠɪŋʲ/ˈɡˠeːlˠɪnʲ]) trong tieng Ireland Munster.
Tai chau Au ngon ngu nay thuong đuoc goi la tieng Ireland, hay tieng Gael hoac tieng Gael Ireland. Thuat ngu tieng Gael Ireland thuong đuoc nguoi noi tieng Anh đe phan biet giua ba ngon ngu Goidel (tieng Ireland, tieng Gael Scotland va tieng Man).


Lich su Tieng Ireland viet đuoc tim thay lan đau trong cac ky tu Ogham tu the ky thu 4 sau cong nguyen; giai đoan nay cua ngon ngu đuoc goi la tieng Ireland nguyen thuy. Nhung ky tu nay đuoc tim thay tren khap Ireland va bo bien phia tay cua Anh. Tieng Ireland nguyen thuy dan chuyen thanh tieng Ireland co trong the ky thu 5. Tieng Ireland co su dung bang chu cai Latinh va đuoc tim thay trong khoang trong giua cac đoan van cua cac van ban tieng Latinh. Trong thoi gian nay, tieng Ireland tiep nhan nhieu tu tieng Latinh, trong đo cac thuat ngu Giao hoi vi du nhu: easpag (giam muc) lay tu tu goc la episcopus, va Domhnach (Chu nhat, lay tu tu goc la dominica). Cho toi the ky thu 10, tieng Ireland co chuyen thanh tieng Ireland trung co, mot ngon ngu pho bien khap Ireland, cung nhu tai Scotland va Đao Man. Đay la ngon ngu đuoc dung nhieu trong van chuong, trong đo co bo truyen than thoai Ulster. Tu the ky 12 tieng Ireland trung co bat đau chuyen thanh tieng Ireland hien đai tai Ireland, thanh tieng Gael Scotland o Scotland, va tieng Man tai đao Man. Tieng Ireland can đai, tu the ky 13, la can ban cua ngon ngu van chuong cua ca Ireland va Scotland noi tieng Gael. Tieng Ireland hien đai, đuoc su dung boi mot so nha van nhu Geoffrey Keating, co nien đai tu the ky 17 va la phuong tien truyen đat cua van hoc đai chung ke tu thoi điem đo.
Tu the ky 18 tro đi, ngon ngu nay dan mat cho đung o mien đong Ireland, mot phan boi chinh quyen Anh Quoc ra suc ngan can viec su dung ngon nay trong giao duc, luat phap va hanh chinh, mot phan khac boi su lan rong cua viec su dung hai ngon ngu – mot vi du cu the cua su chuyen giao ngon ngu. Đay la mot su thay đoi co đac trung boi viec hai ngon ngu đuoc dung chung trong cung mot cong đong nhung trong cac hoan canh kinh te va xa hoi khac nhau va tinh song ngu chuyen tiep (cha me chi noi tieng Ireland co con cai noi ca hai thu tieng, con chau chat chi noi tieng Anh). Cho đen giua the ky 18 tieng Anh dan tro thanh ngon ngu cua tang lop cong giao trung luu, nha tho cong giao va tri thuc nha nuoc, đac biet o vung phia đong. Tieng Anh mang lai rat nhieu loi ich cho nguoi di cu, đac biet la phu nu. Dan da, khi y nghia cua tieng Anh tro nen ro rang, viec cam tieng Ireland trong truong hoc co đuoc su đong thuan cua cac bac cha me. Nan đoi kinh hoang o Ireland (1845–49) đuoc coi la đa đay ngon ngu nay xuong tot cung cua sua su suy thoai. Khi co ve nhu viec di cu toi Hoa Ky va Canada cang ngay tro nen pho bien, tam quan trong cua tieng Anh tro nen ro rang hon vi no giup dan di cu kiem viec o nhung nganh khac hon la lam nong nghiep.
Nguoi ta van chua the lam ro lieu tieng Ireland co đong gop qua it vao qua trinh hien hoa cua Ireland trong the ky 19 nhu nguoi ta van nghi hay khong. Trong nua đau the ky van con khoang ba trieu nguoi coi tieng Ireland la ngon ngu chinh cua minh, va chi rieng con so nay cung noi len suc manh ve van hoa xa hoi cua cong đong nay. Nguoi noi tieng Ireland thuong giu nguyen viec su dung tieng Ireland khi len toa an (ngay ca khi ho biet tieng Anh) hay trong cac giao dich buon ban. Ngon ngu lien quan sau sac toi cuoc "cach mang sung đao" đanh dau su tieu chuan hoa viec hanh le cong giao va cung đuoc dung rong rai trong linh vuc chinh tri. Tu thoi nan đoi va ke ca sau đo, tieng Ireland van đuoc noi boi moi tang lop, ca thanh thi va nong thon. Vao cuoi the ky 19 nguoi ta bat đau mot chien dich hoi sinh đe khuyen khich viec hoc va su dung tieng Ireland, mac du chi rat it nguoi truong thanh nam chac ve ngon ngu nay. Phuong tien đe hoi sinh lai tieng Ireland la thong qua Conradh na Gaeilge (Lien đoan Gael), tap trung chu yeu vao van hoa dan gian truyen thong giau ban sac cung nhu cac linh vuc hien đai.


Hien trang = Cong hoa Ireland =

Tieng Ireland đuoc Hien phap Ireland cong nhan la ngon ngu quoc gia va chinh thuc co ban cua Cong hoa Ireland (tieng Anh la ngon ngu chinh thuc con lai). Mac du ve ly la nhu vay, nhung trong thuc te tat ca cac cuoc thao luan va cong viec cua chinh phu đeu dung tieng Anh. Nam 1938, Douglas Hyde, nguoi sang lap Conradh na Gaeilge, đuoc bo nhiem lam tong thong Ireland. Ban ghi loi tuyen the nham chuc cua ong bang tieng tieng Ireland Roscommon van la dau tich duy nhat con ton tai cua phuong ngu nay.
Ke tu khi Nha nuoc Tu do Ireland thanh lap nam 1922, Chinh phu Ireland yeu cau bang cap su dung thanh thao tieng Ireland đoi voi nhung ai đuoc bo nhiem vao cac vi tri cong chuc (bao gom nhan vien buu chinh, nhan vien thue, thanh tra nong nghiep, v/v.). Viec chi thanh thao mot thu tieng chinh thuc đe đuoc nhan vao cac vi tri dich vu cong cung đuoc gioi thieu vao nam 1974 sau su phan đoi cua cac to chuc nhu Phong trao Tu do Ngon ngu.
Mac du quy tac Ngon ngu chinh thuc co ban bi loai bo nham tao đieu kien vao cac vi tri cong chuc, tieng Ireland van la mon bat buoc trong tat ca cac truong cong trong nuoc. Nhung ai muon day trong cac truong tieu hoc phai vuot qua ky thi bat buoc "Scrudu Cailiochta sa Ghaeilge". Bang tot nghiep tieng Ireland hoac Anh cung la đieu kien đau vao đoi voi Gardai (canh sat) tu thang 9 nam 2005, mac du cac ung vien đuoc tao đieu kien tham gia cac buoi hoc trong hai nam huan luyen. Nhung tai lieu chinh thuc quan trong nhat cua chinh phu Ireland phai đuoc viet bang ca hai thu tieng hoac chi tieng Ireland (theo Official Languages Act 2003, đua ra boi "An Coimisineir Teanga", co quan thanh tra tieng Ireland).

Đai hoc Quoc gia Ireland yeu cau tat ca cac hoc sinh neu muon tham gia vao khoa hoc lay bang phai qua mon tieng Ireland trong cac ki kiem tra GCE/GCSE. Cac sinh vien sinh ra o ngoai lanh tho Cong hoa Ireland; sinh tai Cong hoa Ireland nhung hoan thanh giao duc tieu hoc tai nuoc ngoai, va cac sinh vien mac chung kho đoc đuoc mien quy đinh nay.
Đai hoc Quoc gia Ireland, Galway đuoc yeu cau phai chi đinh nhan su theo trinh đo tieng Ireland cua ho, cung nhu trinh đo cac linh vuc lien quan. Quy tac nay đuoc đe ra boi Đao luat University College Galway, 1929 (Muc 3).
Đa co nhieu cuoc tranh luan cang thang trong nhieu nam trong nhieu gioi nhu chinh tri, hoc thuat,... ve viec nhieu sinh vien truong cong (day bang tieng Anh) truot mon tieng Ireland, ngay ca sau 14 nam tiep can voi ngon ngu. Đong thoi su sut giam so nguoi luong nguoi ban ngu truyen thong cung gay ra khong it lo ngai. Vao nam 2007, nha lam phim Manchan Magan chi tim thay mot so it nguoi ban ngu va cam thay khong tin tuong viec chi noi tieng Ireland tai Dublin. Ong khong the hoan thanh mot so nhiem vu thuong ngay, đieu đuoc ghi lai trong bo phim tai lieu "No Bearla".
Tuy nhien so nguoi noi tieng Ireland đang tang len tai cac thanh pho, hau het la ket qua cua nen giao duc đoc lap ma o đo tieng Ireland la ngon ngu truyen đat duy nhat. Nhung truong nay đuoc goi la Gaelscoileanna. Nhung truong day bang tieng Ireland nay cung cap luong hoc sinh len cap ba nhieu hon cac truong cong khac, va co le la, chi trong mot the he, nhung nguoi su dung tieng Ireland se la bo phan thieu so cua khu thanh thi, trung luu va đuoc giao duc đay đu.
Luat phap nghi vien can phai đuoc soan bang tieng Ireland va tieng Anh nhung thuong chi co san ban tieng Anh. Tuy nhien Đieu 25.4 Hien phap Ireland quy đinh rang mot "ban dich chinh thuc" cua bat cu luat nao bang mot ngon ngu chinh thuc phai đuoc viet bang ngon ngu con lai ngay lap tuc, neu ca hai phien ban chua cung co san.


 Gaeltacht  Ngay nay o Ireland van co nhung noi tieng Ireland đuoc su dung hang ngay o mot muc đo nao đo nhu la ngon ngu đau tien. Nhung khu vuc nay đuoc goi ca chung va rieng la Gaeltacht, hay o dang so nhieu la Gaeltachtai. Du nhung nguoi su dung thong thao tieng Ireland cua Gaeltacht, uoc tinh 20 toi 30 nghin nguoi, chi la thieu so trong tong so nguoi thong thao tieng Ireland, nhung ho van van la noi tap trung đong nguoi noi tieng Ireland hon bat ky khu vuc nao cua đat nuoc, va chi co o cac khu vuc Gaeltacht thi tieng Ireland van đuoc coi la ngon ngu chung cua ca cong đong.
Theo du lieu đuoc Cuc cac van đe ve Cong đong, Cong bang va Gaeltacht tong hop, chi mot phan tu so ho dan tai cac khu vuc Gaeltacht chinh thuc co the noi thanh thao tieng Ireland. Tac gia bai phan tich chi tiet ve cuoc tham do, ong Donncha O hEallaithe cua Vien cong nghe Galway-Mayo, cho thay chinh sach ve tieng Ireland cua chinh phu "hoan toan la mot tham hoa". The Irish Times trich loi cua ong tren to bao bang tieng Ireland co ten Foinse: "Cac chinh phu Ireland gan đay that đang len an khi ma vao thoi điem Nha nuoc Ireland thanh lap co toi 250.000 nguoi thanh thao tieng Ireland [...] nhung gio thi con so ay chi con tu 20.000 toi 30.000".
Vao nhung nam 1920, khi Nha nuoc Ireland Tu do thanh lap, tieng Ireland van chi la mot ngon ngu chung o bo bien phia tay. Trong nhung nam 1930, nhung vung co tren 25% dan so noi tieng Ireland đuoc phan la Gaeltacht. Nhung khu vuc Gaeltacht manh nhat, ve mat so luong va yeu to xa hoi, la vung Nam Connemara, tay ban đao Dingle va tay bac Donegal. Nhung noi nay thuong đuoc goi la Fior-Ghaeltacht ("Gaeltacht đich thuc"), mot tu ban đau đuoc dung đe gan cho nhung noi co tren 50% dan so noi tieng Ireland.
Nhung vung Gaeltacht lon co the ke toi Hat Galway (Contae na Gaillimhe), bao gom Connemara (Conamara), Quan đao Aran (Oileain Arann), Carraroe (An Cheathru Rua) va Spiddal (An Spideal); tren bo bien phia tay Hat Donegal (Contae Dhun na nGall); va tren cac ban đao Dingle (Corca Dhuibhne) va Iveragh (Uibh Rathach) o Hat Kerry (Contae Chiarrai).
Nhung khu vuc nho hon la cac hat Mayo (Contae Mhaigh Eo), Meath (Contae na Mi), Waterford (Contae Phort Lairge), va Cork (Contae Chorcai). Gweedore (Gaoth Dobhair) o hat Donegal la xu đao Gaeltacht lon nhat o Ireland.
Hang nam khoang hang chuc nghin thieu nien hoc he tai cac truong day tieng Ireland o Gaeltacht. Cac hoc sinh o cung voi cac gia đinh o Gaeltacht, toi cac lop hoc, thi đau the thao, tham gia cac buoi ceilidh (mot kieu hoi trai cua nguoi Celt) va bat buoc phai noi tieng Ireland. Moi mat cua van hoa va truyen thong cua Ireland đeu đuoc khuyen khich.


= Bac Ireland =

Truoc khi Ireland chia tach vao nam 1921, tieng Ireland đong vai tro la mon hoc tai truong va đuoc goi la "tieng Celt" o mot vai truong cap ba. Tu 1921 toi 1972 Bac Ireland co mot chinh phu uy thac. Trong thoi gian nay, Đang Cong đoan Ulster (UUP), ung ho Bac Ireland o lai trong Lien hiep Anh), đang chiem uu the trong Chinh phu Stormont to ra khong ung ho su dung tieng Ireland do nhung nguoi theo chu nghia dan toc đoi lap voi đang nay su dung no. Tieng Ireland khong xuat hien tren song phat thanh va truyen hinh trong gan ba muoi nam chinh phu uy thac tai vi. Ngon ngu nay đuoc Vuong quoc Anh cong nhan cho Bac Ireland theo Hiep đinh Good Friday 1998, va tiep đen vao nam 2003 đuoc chinh phu Anh Quoc phe chuan theo Hien chuong Cac ngon ngu thieu so va vung mien tai chau Au.


= Nghi vien chau Au =
Tieng Ireland tro thanh ngon ngu chinh thuc cua EU vao ngay 1 thang 1 nam 2007. Đieu nay co nghia cac nghi si thao tieng Ireland co the su dung no tai tai Nghi vien chau Au va cac uy ban, mac du ho phai thong bao truoc toi mot thong dich vien đe nhung gi ho noi đuoc dich ra cac thu tieng khac. Du la mot trong cac ngon ngu cua Lien minh chau Au, chi co cac quy tac theo quy trinh lap phap thong thuong moi phai bat buoc dich sang tieng Ireland, do chinh phu Ireland yeu cau vo hieu tam thoi (co the gia han) trong vong 5 nam ve nhung gi can đuoc dich trong thoi gian ho đang đam phan ve vi the chinh thuc moi cua ngon ngu. Bat ky su gia tang ve so loai van ban can đuoc dich phu thuoc vao ket qua cua 5 nam đau xem xet cung nhu tren viec lieu cac nha chuc trach Ireland co quyet đinh len ke hoach gia han them hay khong. Chinh phu Ireland quyet đinh đao tao mot so luong thong dich vien va bien dich vien can thiet va ho se chiu moi phi ton lien quan. Su vo hieu đuoc cho se het hieu luc vao nam 2022.
Truoc khi Ireland tro thanh ngon ngu chinh thuc, no đuoc đat o vi the mot ngon ngu theo thoa thuan va chi co phien ban tieng Ireland cho cac tai lieu cao cap nhat cua EU.


= Ngoai Ireland =
Tieng Ireland đuoc mang ra ngoai đao Ireland boi lan song di cu, chu yeu toi Đao Anh va Bac My, ngoai ra con toi Uc, New Zealand va Argentina. Nhung cuoc di dan lon co tu the ki 17, xuat phat tu viec Cromwell chinh phuc Ireland khien nhieu nguoi Ireland bi đua toi Tay An. Cuoc di cu toi Hoa Ky bat đau vao the ky 18, va gia tang vao nhung nam 1840 boi hang nghin nguoi di tan khoi nan đoi. Cho toi tan thoi điem đo hau het nguoi di cu van noi tieng Ireland la chinh, du tieng Anh dan co cho đung hon. Nguoi noi tieng Ireland toi Uc đau the ki 18 trong vi bi tu đay hoac lam nghia vu quan su, va nhieu nguoi Ireland tiep buoc ho, đac biet la vao thap nien 1860. New Zealand cung nam trong nhung điem đen. Argentina la quoc gia khong noi tieng Anh duy nhat tiep nhan luong lon nguoi nhap cu tu Ireland, nhung chi co kha it nguoi noi tieng Ireland trong so ho.
Co kha it nguoi di cu biet đoc va viet tieng Ireland, nhung nhieu ban thao tieng Ireland đuoc mang sang ca Uc va My. My la noi to bao đau tien su dung mot luong đang ke tieng Ireland ra đoi. O Uc, ngon ngu nay cung đuoc dung trong bao chi. Cong cuoc phuc dung van hoa Gaelic bat đau tu nhung nam 1890 o Ireland cung tim đuoc tieng noi chung o nuoc ngoai khi cac chi nhanh cua Conradh na Gaeilge đuoc thanh lap o tat ca cac quoc gia ma nguoi ban ngu Ireland di cu toi.
Su đi xuong cua tieng Ireland o Ireland va giam dan ti le di cu gop phan vao su suy yeu cua no tai nuoc ngoai. Mac du vay mot so nhung nguoi co đam me voi ngon ngu nay van tiep tuc hoc va trau doi tieng tai nuoc so tai vao cuoi the ky 20. Ngay nay no đuoc day o cac truong đai hoc cao đang o Bac My, Uc va chau Au, con nguoi noi tieng Ireland o nuoc ngoai đong gop vao bao chi va van hoc bang chinh thu tieng cua minh. Tai Hoa Ky va Canada ton tai nhieu mang luoi nguoi noi tieng Ireland; so lieu giai đoan 2006-2008 cho thay co 22.279 nguoi My noi tieng Ireland tai nha.
Tieng Ireland la mot trong nhung ngon ngu chinh thuc cua Celtic League, mot to chuc phi chinh phu khuyen khich su tu quyet va va ung ho ban sac va van hoa Celt o Ireland, Scotland, Wales, Bretagne, Cornwall va đao Man (goi chung la cac quoc gia Celt). To chuc nay cung to ra đac biet nhan manh vao cac ngon ngu Celt ban đia. No đuoc Lien hiep quoc cong nhan la mot to chuc phi chinh phu thuoc nhom "Roster" va truc thuoc Hoi đong Kinh te va Xa hoi LHQ. To chuc co chi nhanh o moi quoc gia Celt, o Patagonia thuoc Argentina, o thanh pho New York, Hoa Ky, va Luan Đon, Anh Quoc.


He thong am vi Ve phat am, tieng Ireland giong voi cac ngon ngu gan gui voi no nhu tieng Gael Scotland va tieng Man. Mot đac điem đang luu y đo la cac phu am (tru /h/) đi theo cap, mot phu am "rong" (bi vom mem hoa, phan sau luoi bi keo ve sau ve phia vom mem) va mot phu am "manh" (bi vom hoa, phan giua luoi bi đay len tren ve phia vom cung). Mac du cac cap rong-manh nay khong chi co o rieng tieng Ireland (co o ca tieng Nga), no so huu mot chuc nang ngu phap đang ke.

Nguyen am đoi: iə, uə, əi, əu.


Cu phap va hinh thai Ngu phap tieng Ireland co mot vai điem tuong đong voi cac ngon ngu Celt (du kha ki la so voi cac he ngon ngu An-Au khac), tuy cung khong han la đoc nhat vo nhi. Cac đac điem đang chu y la bien đoi phu am đau, cau truc đong tu–chu ngu–tan ngu (VSO) va hai dang "to be". Cac đac điem nay xuat hien o ca cac ngon ngu Celt cung nhu cac ngon ngu ngoai ngu he Celt: bien đoi am đau gay ra boi yeu to cu phap va hinh thai co the đuoc tim thay o tieng Fula va Shoshone; trat tu tu VSO co o tieng A Rap co đien va tieng Hebrew Kinh Thanh, con mot vai ngon ngu Roman khac co hai dang đong tu "to be" (ke thua tu esse va stare trong tieng Latinh). Viec "chia gioi tu" cung hien huu trong nhom ngon ngu Semit hay trong tieng Veneto.


= Cu phap =
Tieng Ireland la mot ngon ngu VSO (đong tu–chu ngu–tan ngu) va su dung hai dang đong tu noi. Mot trong so đo la tu lien he (trong tieng Ireland la an chopail), dung đe mieu ta đac điem hay danh tinh lau dai (nguoc lai voi trang thai tam thoi).
Tinh tu thuong đung sau danh tu (ngoai tru cac tinh tu so huu), tuy nhien van co nhieu tinh tu va phan tu co chuc nang nhu mot tien to.


= Hinh thai =
Tieng Ireland la mot ngon ngu co nhieu bien to. O dang tieu chuan no gom co cac cach sau: cach "thong dung" (chu cach (nominative) va đoi cach (accusative) cu), ho cach (vocative) va thuoc cach (hoac so huu cach, genitive). Trong cac phuong ngu Munster van ton tai dang vi cach (dative), mac du dan it đuoc su dung boi nhung nguoi tre tuoi. He thong bien to hien nay the hien su đon gian hoa can ban ngu phap tieng Ireland co.
Cac danh tu co the mang giong đuc hoac cai (giong trung gian khong con). O mot muc đo nao đo, khac biet ve giong co the đuoc bieu hien o mot so đuoi tu nhu -an va -in la đuc con đuoi -og mang giong cai.
Mot đac điem chung voi cac ngon ngu Celt la cac đai tu co chuc nang gioi tu (forainmneacha reamhfhoclacha), thuc chat la cac gioi tu đuoc chia. Vi du, tu at trong tieng Anh dich sang tieng Ireland la ag, o ngoi thu nhat so it la agam ("at me"). Khi dung voi đong tu bi ("to be") ag the hien su so huu, tuong đuong voi tu "to have".

Ta leabhar agam. "Toi co mot quyen sach." (Nghia đen, "co mot quyen sach o cho toi")
Ta leabhar agat. "Ban co mot quyen sach."
Ta leabhar aige. "Anh ta co mot quyen sach."
Ta leabhar aici. "Co ay co mot quyen sach."
Ta leabhar againn. "Chung toi co mot quyen sach."
Ta leabhar agaibh. "Cac ban co mot quyen sach."
Ta leabhar acu. "Ho co mot quyen sach."


Tham khao Lien ket ngoai Language Links Database - Tai nguyen va cac lien ket ngon ngu cua tieng Ireland
Discover Irish
Gaeilge ar an ghreasan Tai nguyen tieng Ireland online
'Gael-Taca (Corcaigh)' Luu tru ngay 21 thang 5 nam 2019 tai Wayback Machine
"Learning Irish?," BBC
"Mang xa hoi cua nguoi hoc, giao vien va nguoi ban ngu Luu tru ngay 24 thang 10 nam 2011 tai Wayback Machine,"
Thong ke Gaelscoil
Giotai va Top 40 chuong trinh cua Offigiula na hEireann