Herodotos xu Halikarnasseus, con goi la Herodote hay Herodotus (tieng Hy Lap: Hροδοτος Aλικαρνασσευς Herodotos Halikarnasseus, phien am dua theo tieng Phap Herodote la He-ro-đot) la mot nha su hoc nguoi Hy Lap song o the ky 5 truoc Cong nguyen (khoang 484 - 425 TCN), ong đuoc coi la "cha đe cua mon su hoc" trong van hoa phuong Tay. Herodotos la nha su hoc đau tien suu tam tai lieu mot cach co he thong, kiem tra đo chinh xac o mot muc đo nao đo va sap xep thanh nhung the truyen song đong va co cau truc tot. Ong đuoc biet đen nhieu nhat qua tac pham Lich su - Historiai (tieng Hy Lap: Iστοριαι), mot tai lieu ghi chep nhung cuoc tra cuu cua ong ve nguon goc cuoc chien tranh Ba Tu-Hy Lap xay ra vao giai đoan tu 490 đen 479 TCN, va, rong rai hon, ve huyen su, lich su hoac phong tuc cua rat nhieu chung toc sinh song tren ba chau luc: A, Au, Phi - nhung chau luc ma ong đa đi du lich.
Herodotus la mot trong nhung nha su hoc vi đai nhat moi thoi đai. Ong la tac gia đau tien đe cap đen loi song, truyen thong van hoa, tham chi bo may thong tri va viec lam an kinh te cua toc nguoi Scythia - mot dan toc cu ngu o phia Bac Hac Hai, tu song Danube cho đen song Đong. Ong cung đa gop phan lap len danh sach bay ky quan the gioi co đai qua nhung chuyen du lich cua ong. Mot trong cac ky quan nay la Lang mo cua Mausolus đa đuoc dung len tai Halikarnasseus, que huong cua ong, khoang 70 nam sau khi ong qua đoi. Ben canh danh tieng, ong cung bi chi trich la "Ong to noi lao" vi ong ghi ca nhung cau chuyen co tich va truyen thuyet vao su sach.


Tieu su Nguoi ta biet ve tieu su ong phan lon qua sach cua ong. Mot so chi tiet khac ve ong đuoc tim thay trong:

Sach cua su gia va nha hung bien Dionysius xu Halikarnasseus (60 TCN - 7 CN).
Sach cua nha viet tieu su va luan ly Plutarchus (46 - 125).
Sach cua nha hung bien va nha van cham biem Lucian xu Samosata (125 - 180).
Sach cua Marcellinus ve tieu su cua su gia Thucydides.
Bach khoa tu đien Suda, soan vao the ky 11 trong đe quoc Đong La Ma.
Cac tai lieu goc co vai cho mau thuan nhau, roi cac tai lieu phu cung the, nen nhung su kien chinh trong đoi ong la đe tai tranh cai ve su hien huu, cung nhu ve nam thang.
Đai khai nguoi ta biet đen va tranh cai ve cac su viec sau đay:
Herodotos sinh tai thanh bang Halikarnasseus vao nam 486 TCN, nay la thanh pho hai cang Bodrum o Tho Nhi Ky, trong mot gia đinh quy toc. Ong la con cua ong Lyxes va ba Dryo, co anh/em ten la Theodoros, va ho hang voi Panyassis, mot nha tho đuong thoi, tac gia cua hai thien anh hung ca Heracleia va Ionica. Co tai lieu cho rang Herodotos chao đoi vao nam 484 TCN, khi đo vi Nu hoang - chien binh Artemisia I tri vi xu Halikarnasseus.
Bi bao chua Lygdamis đay biet xu, gia đinh ong phai tu gia Halikarnasseus đi đen đao Samos (cach đo khoang 100 km ve phia tay bac) sinh song mot thoi gian. Co le su kien nay xay ra luc ong khoang 20 tuoi, va thuc đay ong khoi su đi du lich, thuc hien hoai bao tim hieu lich su cac dan toc, va đac biet la suu tap du lieu ve cuoc chien tranh Ba Tu-Hy Lap. La mot nha yeu nuoc Hy Lap, nhung ong cung quan tam khong kem đen cac dan toc khac. Giong nhu nhung nguoi Hy Lap khac, ong muon tim hieu ve cac phong tuc tap quan cua nguoi phuong Đong, va bo su cua ong co viet ve tuc an thit nguoi cua nguoi Massagetae, hay su ban re thieng lieng cac co gai đen đai Babylon, v.v... Nhung, qua bo su cua minh, ong cung the hien mong muon rang nhung chien cong hao hung cua nhan dan Hy Lap van truong ton mai mai theo thoi gian. Bo lich su cua Herodotos cham dut sau nhung thang loi nay.
Ong vieng tham nuoc Ai Cap, o đo kha lau va tu đo sang vieng thanh bang Cyrene (nay o Libya) cua nguoi Hy Lap. Tu Ai Cap, ong sang xu Palestine, roi đen thanh Tyros (thuoc Liban ngay nay). Vuot qua xu Syria, ong đen Babylon o Iraq, co le la thanh pho lon nhat the gioi thoi bay gio. Cac đat Ai Cap, Palestine, Syria va Iraq đeu nam trong đe quoc Ba Tu thoi bay gio, nen ong cung hoc hoi them nhieu ve lich su va van hoa Ba Tu. Du vay, ong chua tung đen vung Trung A bao gio, khi viet ve nguoi Massagetae trong bo su "Historiai" cua minh, ong chi dua theo nhung thong tin ma ong nghe đuoc ve ho. Ngay nay, chung ta biet đen toc nguoi nay chu yeu la qua tac pham cua ong.

Đe kiem chung rang nguoi xu Colchis o vung nui Kavkaz co phai la nguoi goc Ai Cap, hau due cua mot phan quan đoi cua pharaon Sesostris nhu nguoi ta van noi Ai Cap co, ong đi đen xu Colchis, roi tu đo đi ve phia tay bac, ngang qua đat cua nguoi Scythia va nguoi Getae. Co le ong đa đen Olbia, nay la thanh pho Odessa o Ukraina. Ong đen mien Thrace, roi vuong quoc Macedonia, roi vung Epirus (nay la Albania) truoc khi ve đao Samos.
Mau anh hung thuc đay ong tro ve Halikarnasseus tham gia cuoc lat đo bao chua Lygdamis nam 457 TCN. Nhung Lygdamis xuong roi, Halikarnasseus bi xau xe boi cac phe phai tranh quyen nhau. Qua chan ngan truoc tinh the đo, ong roi bo que huong mot lan nua va vuot bien đi ve phuong tay.
Nam 456 TCN, tai The van hoi tren nui Olympia lan thu 81, ong đoc truoc cong chung mot đoan trong bo lich su "Historiai" cua ong. Co le do su khen tang va đuoc đe nghi trong dip đo, ong đa chia bo su thanh 9 quyen va lay ten 9 vi Muse (than thoai) đat cho cac quyen ay.
Ong đen sinh song tai thanh bang Athena. Tat ca nhung nhan tai thanh Athena đeu men mo ong. Tai đay, ong ket ban voi nha soan bi kich Sophocles, va đuoc Sophocles đat mot bai tho tang ong nam 450 TCN. Nhan dan Athena yeu thich nghe ong đoc su. Ong tiep tuc đi chu du cac nuoc thuoc toc Hy Lap, va hoan chinh bo "Historiai". Trong dip le Panathenea ngay 10 thang 8 nam 444 TCN, ong đoc sach cua ong truoc cong chung Athena va đuoc gop tang mot mon tien thuong la 10 talent. Phan lon cac hoc gia tin rang bo lich su nay đuoc xuat ban trong khoang tu nam 430 TCN cho đen nam 424 TCN, nhung co nguoi cho rang bo lich su nay đuoc xuat ban vao nam 421 TCN.
Thanh bang Athena luc ay song trong thoi ky thinh tri nhat duoi su lanh đao cua Pericles (461 - 429 TCN). Do su phat đong cua Pericles, mot so nguoi di cu sang đao Sicilia lap mot thanh bang moi la Thurii nam 443 TCN. Herodotos co mat trong đoan nguoi nay, va sau đo ong coi Thurii la "que huong thu hai".
Chua ro la ong qua đoi vao nam nao, co the la nam 425 hoac 420 TCN, tai Thurii, hoac tai Pella, kinh đo xu Macedonia thoi bay gio. Phan lon cac hoc gia đong y la vao nam 424 TCN tai Thurii.


Cong trinh Nguoi ta khong biet đen mot cong trinh nao cua ong ngoai bo su "Historiai", viet bang tieng Hy Lap co, theo phuong ngu Ionian. Ten cua bo su nay đa tro thanh ten cua mon lich su trong tieng Anh (history), Phap (histoire), Tay Ban Nha (historia), v.v... Historiai thuong đuoc dich ngan gon la Cuoc tra cuu (The Inquiry tieng Anh, L'Enquete tieng Phap), nhung cung co nghia la "Su khao cuu, cuoc tham hiem". Theo tieng Co Hy Lap, Hστωρ (Histor) co nghia la nguoi hieu biet. Sau nhieu nam đi du ngoan va thu thap nhung cau chuyen ma nguoi khac ke cho, ong viet nen bo su "Historiai" - la mot su ket hop giua cac truyen hoang đuong, vo đoan va su that lich su. Trong bo su nay co noi ve nhung vi "Vua cua cac vi vua" loi lac cua Đe quoc Ba Tu co đai nhu Cyrus Đai Đe, Darius I va Xerxes I; ban ve nguoi Ai Cap co đai, va ca cuoc chinh phat xu Hy Lap cua đai quan Ba Tu do Hoang đe Xerxes I thong linh vao đau the ky thu V truoc Cong Nguyen. Bo su cua ong la tac pham sang tao đau tien đuoc viet bang van xuoi. Bo su gom co cac quyen sau:

Mo đau: Chuyen nang Io bi nguoi Phoenicia bat đi, chuyen nang Europe va nang Medea bi nguoi Hy Lap bat đi, chuyen nang Helen bi nguoi thanh Troy bat đi.
 
Quyen I - Clio (nu than su hoc). Noi ve cac vua xu Lydia o tay bo Tho Nhi Ky ngay nay, noi tieng nhat la vua Croesus bieu tuong cua su giau co trong van hoa phuong Tay. Noi ve đe quoc Media, chuyen sang cong cuoc khoi lap đe quoc Ba Tu cua Hoang đe Cyrus Đai đe - vi vua đa đanh bai vua Croesus va xay dung mot Đe quoc Ba Tu hung cuong, rong lon. Noi ve van hoa Ba Tu, Assyria va Babylon,... Noi ve cuoc chien tranh giua Hoang đe Cyrus Đai đe va Nu hoang Tomyris cua nguoi Massagetae...
Quyen II - Euterpe (nu than am nhac). Huyen su, lich su va van hoa Ai Cap.
Quyen III - Thalia (nu than hai kich). Noi ve đe quoc Ba Tu duoi cac trieu vua Cambyses II đen Darius I. Noi ve van hoa An Đo va A Rap. Vai đoan lich su toc Hy Lap cua đao Samos, thanh bang Corinth va Corcyra, xu Ionia,...
Quyen IV - Melpomene (nu than bi kich). Noi ve lich su va đia ly nuoc Scythia o phia bac Bien Đen. Noi ve phong tuc cac chung toc gan xa Scythia: nguoi Amazon, Sauromatae, Budini, Thyssagetae, Argippaeans, Issedonians, Arimaspi, Tauri, Agathyrsi, Neuri, Androphagi, Melanchlaeni, Geloni, Budini, Hyperboreans. Nguoi Hyperborea o vung Bac Cuc co le chi co trong truyen thuyet. Noi ve cuoc chinh phat xu Scythia cua Hoang đe Ba Tu la Darius I. Noi ve lich su thanh bang Cyrene o Libya, va cac chung toc o chau Phi.
Quyen V - Terpsichore (nu than khieu vu). Noi ve vai su kien sua soan va khoi su cuoc chien tranh Ba Tu-Hy Lap. Ta Con đuong Hoang gia đi tu Sardis, co đo xu Lydia đen Susa, mot trong nam kinh đo cua Đe quoc Ba Tu co đai. Noi ve viec nguoi Phoenicia truyen ba chu viet sang Hy Lap.
Quyen VI - Erato (nu than tho tru tinh). Noi ve viec Hoang đe Darius I phai quan Ba Tu tien cong vao cac nuoc toc Hy Lap. Nguoi Athena chan đung cuoc tien cong nay trong tran Marathon.
Quyen VII - Polymnia (nu than hung bien). Noi ve cuoc triet thoai cua quan Ba Tu, cuoc tranh ngoi cua cac con cua Hoang đe Darius I, chuyen Hoang đe Xerxes I gianh đuoc ngoi bau va đan ap mot cuoc noi loan o Ai Cap. Tiep đen la Hoang đe Xerxes trieu tap mot đoi quan khong lo (khoang 3,4 trieu nguoi) đi chinh tay. Noi ve tran Themopylae, nguoi Hy Lap giu đuoc ai trong 3 ngay nhung roi bi quan Ba Tu đanh bai.
Quyen VIII - Urania (nu than thien van). Noi ve cuoc tan pha thanh Athena cua quan Ba Tu, va tran Salamis voi chien thang cua quan Hy Lap. Noi ve lich su xu Macedonia, tu đoi vua Perdiccas I (700 TCN) lap quoc cho đen đoi vua Alexandros I (498 - 454 TCN).
Quyen IX - Calliope (nu than cua thien anh hung ca). Noi ve cuoc tai chiem Athena boi quan Ba Tu, va su khoi phuc lanh tho cua cac nuoc toc Hy Lap.
Nhung canh trong bo su cua Herodotus đa thu hut biet bao hoa si, chang han nhu danh hoa Peter Paul Rubens nguoi Ha Lan vao the ky XVII. Rubens ve buc tranh "Nu hoang Tomyris nhan lay đau cua vua Cyrus", cho thay mot nguoi linh đen yet kien Nu hoang Tomyris cua nguoi Massagetae, dang cho ba ta cai đau cua Hoang đe Cyrus Đai đe cua Đe quoc Ba Tu, va bo cai đau nay vao vung mau. Trong khi Nu hoang Tomyris nhin cham chu vao cai đau cua ke đa giet chet con trai cua ba ta, toan quan Massagetae vui mung voi chien thang. Ben canh vi Nu hoang co mot đam nu ty đung hau. Vao the ky XVI, Jodocus von Winghe cung ve canh nay, va vao the ky XV hoa si nguoi Y la Andrea del Castagno đa đua Nu hoang Tomyris vao bo tranh "Nhung nhan vat noi tieng" cua ong.
Hoa si tan co đien nguoi Phap la Jacques-Louis David đa the hien nhung chien binh thanh Sparta truoc khi hy sinh anh dung trong buc tranh "Vua Leonidas tai Thermopylae" (1814). Giua buc ve nay, vua cua nguoi Sparta la Leonidas I ngoi voi thai đo binh tinh, cho đai quan Ba Tu keo đen. Khi the anh dung cua ong ta khi biet minh chac chan phai đoi pho voi cai chet đuoc the hien qua anh sang choi vao ong ta tu phia tren. Quan đoi Sparta it oi, voi nhung binh si tre tuoi, chuan bi quyet đau voi đai quan Ba Tu.
Duoi trieu Nu hoang Victoria nuoc Anh, nhieu nha tho lay cam hung tu nhung canh va đia điem trong bo su "Historiai" cua Herodotos. Vao the ky XIX, nha tho lang man nguoi Anh la Thomas Byron đa khoc thuong cho nhung binh si Hy Lap đa hy sinh trong tran Thermopylae trong bai tho "The Isles of Greece". Mot trong nhung bai tho đau tien đuoc xuat ban cua Elizabeth Barrett Browning la "The Battle of Marathon" (1820).


Cach lam viec Nha su hoc Herodotos thich nhung chien cong hao hung, cong lao cua nhung nguoi khai quoc, hay nhung đieu ly ky ngoan muc, nen trong bo su cua ong co đay nhung đieu nay. Ong ke ve vai tro cua phu nu, mieu ta ve cac phong tuc tap quan moi dan toc, va ke rat ro ve nhung Kim Tu Thap, nhung buc tuong thanh Babylon, nhung he thong kenh đao, va nhung ngoi đen noi tieng, v.v... Tuy nhien, ong noi ro đieu nao ong đa tai nghe mat thay, va đieu nao ong chi đuoc nghe nguoi khac ke lai. Chang han, ong ghi rang, nguoi ta noi nuoc cua nhung con lu hang nam cua song Nin la do tuyet tan o nhung vung rat xa o phia nam, va ong bien them loi ban rang ong khong hieu lam sao co the co tuyet đuoc o chau Phi, noi nong nhat cua the gioi. (Q2, khoang đoan 18ff) Ong cung ghi ro rang trong chuyen du lich đen Ai Cap, ong đuoc hoc hoi ve van hoa - lich su cua quoc gia lau đoi nhat nhan loai nay qua cac giao si tai thanh Memphis. Qua đo, ong cho rang nhung cau chuyen khac cua nguoi Hy Lap la ngu xuan. Khong nhung đam thoai voi cac giao si tai thanh Memphis ma ong con đen thanh Heliopolis va Thebes đe hoc hoi them voi nhan dan Ai Cap.
Ghi nhan cua ong ve nhung kinh nghiem thong qua chuyen du lich khap noi cua ong đeu hap dan va the hien cam nghi cua ong, tro nen con hon the nua vi van phong xuat sac cua ong. Khi cac nguon tai lieu đua ra du kien khac nhau, thi ong cung đe cap đen ro rang. Chang han nhu noi ve viec xay kim tu thap Khufu, thi ong ghi (đai y) rang: "Nguoi ta ke hai cach khac nhau ve viec đua đa len đen đinh thap. Nguoi thi ke rang o moi nac đeu co may đua đa len nac tren. Nguoi thi cho la chi co mot may đua đa, dung cho moi nac. Toi giu lai ca hai cau chuyen." (Q2, khoang đoan 148ff)
Mot vi du khac, ong co ghi nhan rang Hoang đe Cyrus Đai đe - vi quoc to cua Đe quoc Ba Tu, ban đau đanh thang đuoc nguoi Massagetae, nhung sau đo bi Nu hoang cua nguoi Massagetae la Tomyris đanh bai va giet chet, roi cho tim thi hai cua ong ta, sau đo ba ta chat đau xac cua nha vua va bo cai đau cua ong ta vao vung mau đe tra thu cho viec ong ta giet chet con trai cua vi Nu hoang. Tran đanh giua nguoi Massagetae va quan Ba Tu (530 TCN) đuoc Herodotos xem la mot tran chien khoc liet va du doi hon ca vao thoi ky ay. Nhung cung theo ong, co nhieu tai lieu noi khac nhau ve cai chet cua Hoang đe Cyrus Đai đe, va ong cho rang, cau chuyen ma ong ghi la đang tin cay nhat trong nhung cau chuyen ma ong biet đen.
Cho đen nay, van đe cai chet cua nha chinh phat kiet xuat nay van la mot đieu bi an: Sau tran đanh, quan đoi Ba Tu nhat đinh phai mang thi hai cua Hoang đe Cyrus Đai đe ve mai tang tai kinh thanh Pasargadae, chinh mot so nha su hoc cua toc Hy Lap sau nay đa ghi nhan ve mot Lang mo cua Cyrus Đai đe. Ngay ca su ton tai cua vi Nu hoang Tomyris cung khong ro la co that hay khong. Khong nhung the, nhung nha su hoc khac cua toc Hy Lap nhu Ctesias va Xenophon cung co ghi nhan khac biet ve cai chet cua Hoang đe Cyrus Đai đe. Khong nhung Xenophon va Ctesias, Onesicritus va duong nhu ca Pythagoras xu Samos cung ghi nhan mau thuan ve cai chet cua vi Hoang đe Ba Tu vi đai.
Song, nha su hoc Herodotos van đe cao tai nang cua Hoang đe Cyrus Đai đe nam xua. Thai đo cua ong cung rat muc khach quan va vo tu. Đe quoc Ba Tu von đa may phen day xeo cac xu toc Hy Lap, va thoi ong cung co nhieu nguoi Hy Lap so uy, theo ung ho hoac phuc vu Ba Tu. Tuy nhien khi noi ve Ba Tu, ong khong co thai đo thu han, cung khong co thai đo quy phuc. Vao thoi ky co đai, nguoi Hy Lap hay goi cac dan toc khong noi tieng Hy Lap la "ro". Trong bo su cua ong, ong than phuc nhung "ro" nhu Ba Tu va Ai Cap vi ho gioi khoa hoc, khon ngoan va nhan đao (vi du nhu trong cuon VII cua bo su, ong mieu ta ve su đai luong cua vi Hoang đe Ba Tu Xerxes I đoi voi nhung nguoi Sparta). Hoang đe Cyrus Đai đe von đoi xu khoan dung va nhan tu voi cac tu binh, va tham chi Herodotos con ghi nhan rang vi "Vua cua cac vi vua" nay phong vua xu Lydia la Croesus lam quan đai than trong Trieu đinh Ba Tu, sau khi quan Ba Tu chinh phat xu Lydia vao nam 547 TCN. Nhung la mot nguoi Hy Lap, ong van dung tu "ro" đe chi nguoi Ba Tu.
Mat khac, viec ong goi nguoi Ba Tu la "ro" đa khien tac pham "Xerxes" cua Dennis Abrams xem ong thien vi que cha đat to Hy Lap cua ong. Theo sach nay, voi cai nhin tu phia nguoi Hy Lap - dan toc chien thang tai Marathon - ong coi dan toc bai tran Ba Tu la mot bon vo đao đuc, vo giao duc va do đo chung đa bi dan toc Hy Lap van minh đanh bai. Co tai lieu cung cho rang ong, co the co quan điem chong Ba Tu rieng khi ghi nhan rat tieu cuc ve vi Hoang đe Cambyses II cua Đe quoc nay. Tuy nhien, cung theo tai lieu nay, co kha nang ong viet nhu vay vi nghe theo loi ke cua nhung giao si dan toc chu nghia cua Ai Cap co đai (Hoang đe Cambyses II đa chinh phat xu Ai Cap vao thap nien 520 TCN). Cach hanh van cua ong đon gian, vui va đac sac, cung co luc chat phac va co luc thi vi. Tuong thuat ve lich su cua rat nhieu nuoc, đia ly va phong tuc cua rat nhieu vung, voi thinh thoang nhung su kien lon hoi tu nhieu nhan vat va nhieu sac dan, trong mot bo sach, nen ong theo cach tuong thuat hoi "vong vo Tam Quoc", hoac nhu trong "Đong Chu Liet Quoc", noi chuyen xu A mot hoi roi chuyen sang xu B, C,... roi lai tro ve xu A. Am hieu uyen tham ve van hoc Hy Lap, quan điem đung đan, su diu hien trong viec đanh gia va tinh cach lac quan cua ong đuoc the hien rat ro trong bo su vi đai cua ong.
La mot tac pham khong ro tinh xac thuc, nhung bo su "Historiai" cua Herodotos thuong the hien nhan cach đoc đao cua ong, đo la tinh than đao đuc cao ca cua ong. Voi ong, tat ca moi dan toc, du co la Hy Lap hay chau A đi chang nua, đeu chung song trong mot vu tru, vu tru ay tieu diet đuoc moi tham vong qua tron, du tham vong ay co le cua nhung dan toc hung cuong nhat, vi đai nhat. Ong luon luon nhan manh rang, ke hieu chien la ke ngu xuan, va su trung phat đoi voi han la mot that bai nang ne. Trong bo su "Historiai", tat ca nhung ke hieu chien đeu bi đay lui voi chien bai tham hai, va chiu nhung hau qua bi tham. Vi du, ong mieu ta ve su khung đien cua Hoang đe Cambyses II khi quan Ba Tu khong the đanh bai đuoc quan Ethiopia. Sau đo, ong chuyen sang mot đe tai nhu sau: "Đieu gi đa lam cho quan Ba Tu lam vao chien tranh voi the gioi phuong Tay". Do thuyet nhan qua cua Herodotos, rang thanh cong qua tron se kho tranh khoi tham hai, ong đa chon cau chuyen Hoang đe Cyrus Đai đe nuoc Ba Tu bi Nu hoang Tomyris nguoi Massagetae đanh bai va giet chet tu mot loat cau chuyen ve cai chet cua vi vua Ba Tu nay, va cau chuyen nay ro la phu hop voi cach ghi nhan cua ong ve Hoang đe Cyrus Đai đe. Co le nhung ghi chep kia thuong qua đe cao Cyrus Đai đe nen Herodotos khong chon lay ma ghi chep vao bo su "Historiai".


Danh tieng va tai tieng qua cac thoi đai Herodotos la mot bac thay ke chuyen. Moi nha phe binh o moi thoi đai đeu phai an tuong truoc loi viet boc truc, de hieu va đung đan cua ong.


= Thucydides =

Sau Herodotos, nha su hoc lon ke tiep cua toc Hy Lap la Thucydides (khoang 460 - 400 TCN), soan gia cua bo "Cuoc chien tranh (tren ban đao) Peloponnesus". Cuoc chien nay bat đau nam 431 TCN, luc Herodotos con song, va cham dut nam 405 TCN, sau khi ong qua đoi.
Nhieu nguoi tin rang Thucydides la hoc tro cua Herodotos. Theo Marcellinus, tren nui Olympus, luc nghe Herodotos đoc su, Thucydides la chang thieu nien moi 15 tuoi, đa xuc đong chay nuoc mat, nen đuoc ong chu y va quan he thay tro đa khoi tu đay.
Tuy nhien, ngay nay khong co tai lieu đe chung minh Marcellinus la ai, song vao thoi nao, o đau. Ngoai ra, trong sach cua Thucydides cung co đoan che Herodotos nen nhieu nguoi nghi ngo hoac bai bac su viec Thucydides la đo đe cua ong.


= Ctesias =
La mot trong nhung nha su hoc vi đai nhat cua Hy Lap co đai, nhung Herodotos thuong bi chi trich do ong thuong coi nhung giai thoai la truyen that. Mot so nha su hoc tuyen bo chinh sua nhung "loi noi lao" cua Herodotos, chang han nhu Ctesias. Cung voi Herodotos va Xenophon, Ctesias la mot trong nhung nha su hoc kiet xuat đa viet ve cac cuoc chien tranh cua Đe quoc Ba Tu. Vao đau the ky thu IV truoc Cong nguyen, Ctesias viet tac pham Persica noi ve lich su Assyria va Ba Tu. Tren thuc te, Ctesias chi lay thong tin tu Herodotus va lam cho nhung sai lam cua ong tro nen hien nhien. Nha su hoc Ctesias co nhung ghi nhan ve cuoc đoi va su nghiep banh truong cua Hoang đe Cyrus Đai đe co nhung điem mau thuan voi Herodotos, chang han nhu ve thang loi cua ong vua nay trong mot cuoc chinh phat nguoi Saka, hoac ve cai chet cua nha vua. Su cu cua Ctesias chi giong voi Herodotos la cung ghi nhan rang, vua Cyrus Đai đe tu tran khi ong ta keo quan qua bien gioi phia Đong.


= Aristotle =
Triet gia Aristotle (384 - 322 TCN) trong quyen Poetique goi ong la "nha viet truyen than thoai".


= Cicero =
Cicero, hoc gia va nha chinh tri cua La Ma co đai (106 - 43 TCN), trong tac pham Ban ve phap luat (On the Laws, I, 1), ra mat vao nam 52 TCN, đa goi ong la vi "Cha đe cua mon Su hoc". Co le danh hieu nay bat đau tu đay. Nhung the he sau van giu vung cho ong danh hieu nay.


= Plutarch =
Plutarch (46 - 125) tuy cong nhan nhung cai hay cua ong nhung cung phan đoan ong la khong cong binh, va đa viet ca mot quyen sach la "Gian y cua Herodotos" (De la mauvaise foi d'Herodote) (tieng Co Hy Lap: Περι της Ηροδοτου Κακοηθειας / Peri tes Herodotou kakoetheias), đe chung minh rang ong bat cong voi nguoi Hy Lap. Plutarch cung chi trich ong la "Ong to noi lao".


= Lucian xu Samosata =
Nha van cham biem nguoi Assyria la Lucian xu Samosata (125 - 180), trong tac pham cham biem "Chuyen that" (True History), đat ca Herodotos lan nha su hoc đa phe phan ong - Ctesias - vao hon đao noi nhung ke toi pham bi trung phat. Lucian viet: 


= Juan Luis Vives =
Vao the ky XVI, mot nha nhan đao chu nghia nguoi Tay Ban Nha la Juan Luis Vives co nhan đinh:


= Henri Estienne =
Thoi Phuc Hung, hoc gia nguoi Phap Henri Estienne (1528 - 1598) viet mot quyen sach tra loi lai sach cua Plutarch: Tan duong Herodotos (Apologie pour Herodote). Tu đo Herodotos lai dan dan đuoc thien cam cua cong chung.


= Edward Gibbon =

Nha su hoc nguoi Anh la Edward Gibbon (1737 - 1794), trong bo tac pham "Lich su suy tan va sup đo cua Đe quoc La Ma" (ten tieng Anh: The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, nhieu tap, phat hanh trong cac nam 1776 - 1789), co ghi nhan:


= Jean-Jacques Barthelemy =
Vao nam 1788, tu vien truong Jean-Jacques Barthelemy cho ra mat quyen Chang thieu nien Anarchasis du lich Hy Lap (Voyage du jeune Anarchasis en Grece), đuoc cong chung thoi đo hoan nghenh nhiet liet, bien rang ong "đa mo vao mat nguoi Hy Lap nhung quyen su cua vu tru ma con nguoi biet đuoc" ("ouvrit aux yeux des Grecs les annales de l'univers connu").


= Thanh pho Heracleion =
Ngay tu nam 1584, bo lich su cua ong đa đuoc dich sang Anh ngu, nhung mai cho đen the ky thu 19, nhung kham pha khao co ngay cang lam tang uy tin cua ong. Nhu thanh pho Co Ai Cap Heracleion, ma ong đa viet rang đuoc xay dung vao thoi Tan Vuong Quoc, va tu xua bi coi la loi noi khong co bang co. Vao nam 1992 nha khao co nguoi Phap la Frank Goddio tim thay thanh pho nay, bi chim duoi nuoc, gan Alexandria.


= Cac danh hieu khac =
Voi nhung phat trien gan đay tren nhieu lanh vuc, nguoi ta cang thay chat luong va đo chinh xac cao noi cong trinh cua ong, nen nguoi ta cung đat cho ong la nguoi cha cua nhieu bo mon khac: 

Nhan chung chi (ethnography)
Nhan chung hoc (anthropology).
Phong su.
Tham hiem.
Khong nhung the, ong cung la nha van đau tien viet van xuoi va đuoc xem la cha đe cua van xuoi chau Au. Nguoi ta cung ca ngoi ong la mot nha đia ly hoc, nha nghien cuu truyen thong dan gian vi đai.


= Quan điem ngay nay =
Ngay nay van co rat nhieu nguoi cong kich ong la nguoi bia truyen, hoac la "Ong to noi lao" ("Father of Lies"). Nguoc lai cung co nhung nguoi ham mo ong, chang han nhu cau lac bo "Nhung nguoi ban cua Herodotos", quy tu đe hoc hoi va san se nhau ve kien thuc lich su.
Danh tieng cua Herodotos tro nen rat lon. Bo su cua ong tro thanh mot kiet tac van hoc va la mot trong nhung cong trinh vi đai nhat đa đuoc lam nen trong the gioi phuong Tay. Gan đay, nguoi ta tro nen nguong mo ong, đen muc dung phan tich van chuong đe cho thay nhung giai thoai va nhung đoan viet lac đe cua Herodotos gan lien chat che voi nhung muc đich lon lao cua ong. Nhung, co ghi nhan cua ong cung bi nha su hoc nguoi Nga la Muhammad A. Dandamaev, trong tac pham "A political history of the Achaemenid empire" (BRILL, 1989) coi la mang tinh chat tieu thuyet. Giao su Josef Wiesehofer nguoi Đuc, trong tac pham "Ancient Persia from 550 B.C. to 650 A.D.", đa tich cuc tham khao cac nguon tu lieu cua nguoi Ba Tu khi viet ve ba vi Hoang đe Cyrus Đai đe, Darius I va Xerxes I. Wiesehofer ngo vuc ve muc đo tin cay cua Herodotos cung nhu nhung nha su hoc đong huong voi ong.


Ngoai hieu "Cha đe cua mon Su hoc" Herodotos khong phai la nha su hoc đau tien. Ngay tai Hy Lap, cung đa co cac nha su hoc truoc ong. Nha tho Homer vao the ky thu VIII truoc Cong nguyen co the đuoc xem la nha su hoc đau tien, viet ve qua khu cua dan toc Hy Lap. Khong nhung the, mot trong nhung nha su hoc Hy Lap xua nhat đuoc biet đen la Hecataeus thanh Miletus (khoang 550 - 476 TCN). Chinh Herodotos cung nhac đen Hecataeus trong quyen 2 noi ve Ai Cap.
Ngoai ra, truoc ong, Xanthus đa viet lich su xu Lydia, Hellanicus cua Lesbos va Charon cua Lampsacus đa viet lich su nuoc Ba Tu. Du sao đi nua thi Herodotos cung la nha van đau tien cua mot hinh thuc van hoc moi. Nhung bien nien su va thien su thi truoc thoi ong, chang han nhu "Iliad" cua Homer, giup cho nguoi ta biet đuoc mot so su kien xay ra trong qua khu. Tuy nhien, Herodotos la nha van đau tien khong nhung ghi chep ve qua khu, ma ong con xem viec ghi chep qua khu la mot cong trinh khao cuu cua nhung su that se giup nguoi ta hieu ve qua trinh phat trien cua nhan loai.
Theo "Su ky Tu Ma Thien", tai Trung Quoc, chuc su quan đa đuoc đat ra tu đoi nha Chu (1122 - 249 TCN) đe chep lai nhung viec quan trong. Khong nhung trieu đinh nha Chu co su quan, ma ngay đen trieu đinh cac nuoc chu hau cung the. Vao nam 548 TCN, vua nuoc Te la Trang cong bi Thoi Tru chu muu giet chet. May anh em su quan nuoc Te cu viet vao su la Thoi Tru giet vua va lan luot bi Thoi Tru ra lenh xu tu, nhung ho van tha chet chu khong viet sai lich su.
Cong viec cua su quan (historiographer) va nha su hoc (historian) co cho khac nhau. Su quan ghi lai nhung loi nghi luan quan trong trong trieu, chep lai ngay thang nhat thuc nguyet thuc, han han, lut loi, chien tranh, v.v... va chi lo ghi lai nhung viec vua moi xay ra. Nha su hoc thi đi tim toi, tra cuu, quan sat, đoi chieu nhung du kien, va sap đat lai theo mot trinh tu hop ly trong nhung truong hop can thiet.
Theo Gian Chi va Nguyen Hien Le, nha su hoc đau tien cua Trung Quoc la Khong Tu (551 - 478 TCN), soan gia cua Kinh Thu va Kinh Xuan Thu. Khong Tu sinh truoc Herodotos khoang 70 nam. Nhung du gi đay nua thi Herodotos cung mo đau loi lam su ma cac nha su hoc đoi sau thuong dung: thu thap tu lieu, xem xet đo tin cay cua bang chung, chon mot tu lieu trong so đo va viet nen mot tac pham van xuoi.


Xem them Historiai
Thucydides


Cac ban dich = Tieng Anh - tai cac hieu sach =
C.E. Godley, dich nam 1920; tu bo 1926. Tai ban 1931, 1946, 1960, 1966, 1975, 1981, 1990, 1996, 1999, 2004. Tim thay tai Loeb Classical Library, Harvard University Press. ISBN 0-674-99130-3 In song ngu, tieng Hy Lap ben trai, tieng Anh ben phai.
Aubrey de Selincourt, nguyen thuy nam 1954; đuoc tu bo do John Marincola nam 1972. Tim thay tai Penguin Books.
David Grene, Chicago: University of Chicago Press, 1985.
George Rawlinson, dich hoi 1858–1860. Khong con bao ve tac quyen, nhung van đuoc in ban boi nhieu nha xuat ban, nhu Everyman Library va Wordsworth Classics.
Robin Waterfield, voi phan gioi thieu va chu thich do Carolyn Dewald, Oxford World Classics, 1998.
Strassler, Robert B., (ed.), and Purvis, Andrea L. (trans.), The Landmark Herodotus, Pantheon, 2007. ISBN 978-0-375-42109-9.


= Tieng Anh - tren mang =
Herodotus Inquiries—new translation with extensive photographic essays of the places and artifacts mentioned by Herodotus hyper-linked to the text
Cac tac pham cua Herodotus tai Du an Gutenberg

 The History of Herodotus, vol. 1 tai Du an Gutenberg (translation by George Campbell Macaulay, 1852–1915)

 The History of Herodotus, vol. 2 tai Du an Gutenberg
The History of Herodotus at The Internet Classics Archive (translation by George Rawlinson)
Parallel Greek and English text of the History of Herodotus at the Internet Sacred Text Archive
Excerpts of Selincourt's translation Luu tru ngay 4 thang 5 nam 2015 tai Wayback Machine
Herodotus Histories on Perseus
Histories of Herodotus - A history source of Persian Empire of Achaemenian era


= Tieng Phap - tai cac hieu sach =
Herodote, L'Enquete, trad. en francais par A. Barguet, Paris, 1985 et 1990, 2 vol. (Folio Gallimard).
Herodote, Histoires, ed. bilingue par P. E. Legrand, Paris, 1932-1954 (Collection des universites de France); nombr. reed.


Chu thich Tham khao = Tieng Anh =
Vivienne J. Gray, Xenophon, Oxford University Press, 2010. ISBN 0-19-921618-5.
James Ussher, The Annals of the World, New Leaf Publishing Group, 2007. ISBN 0-89051-510-7.
M. A. Dandamaev, A political history of the Achaemenid empire, BRILL, 1989. ISBN 90-04-09172-6.
Detroit medical journal, Tap 13, The Detroit Medical Journal Company., 1913.
Bakker, Egbert e.a. (eds.), Brill's Companion to Herodotus. Leiden: Brill, 2002
Dewald, Carolyn, and John Marincola, eds. The Cambridge Companion to Herodotus. Cambridge: Cambridge University Press 2006.
Evans, J. A. S., Herodotus. Boston: G. K. Hall, 1982.
—. Herodotus, Explorer of the Past: Three Essays. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1991.
Flory, Stewart, The Archaic Smile of Herodotus. Detroit: Wayne State University Press, 1987.
Fornara, Charles W. Herodotus: An Interpretative Essay. Oxford: Clarendon Press, 1971.
Harrington, John W., To See a World. C. V. Mosby Company, 1973.
Hartog, F., "The Invention of History: From Homer to Herodotus". Wesleyan University, 2000. In History and Theory 39, 2000.
Hartog, F., The Mirror of Herodotus. Berkeley, CA: University of California Press, 1988.
Immerwahr, H., Form and Thought in Herodotus. Cleveland: Case Western Reserve University Press, 1966.
Kapuscinski, Ryszard, "Travels with Herodotus". New York, NY: Alfred A Knopf, 2007.
Lateiner, D., The Historical Method of Herodotus. Toronto: University of Toronto Press, 1989.
Momigliano, A., The Classical Foundations of Modern Historiography. University of California Press, 1992.
Pritchett, W. K., The Liar School of Herodotos. Amsterdam: Gieben, 1991.
Kwintner, Michelle. The Liar School of Herodotus (Review). Bryn Mawr Classical Review, 1994.
Romm, James S. Herodotus. New Haven, CT; London: Yale University Press, 1998 (hardcover, ISBN 0-300-07229-5; paperback, ISBN 0-300-07230-9).
Thomas, R., Herodotus in Context; ethnography, science and the art of persuasion. Oxford University Press 2000.
Selden, Daniel. "Cambyses' Madness, or the Reason of History," Materiali e discussioni per l'analisi dei testi classici 42 (1999), 33-63.
Simons, Marlise. Himalayas Offer Clue to Legend of Gold-Digging 'Ants'. New York Times: 25 thang 11 nam 1996.
Herodotus, Donald Lateiner, G. C. Macaulay, The histories, Spark Educational Publishing, 2005. ISBN 1-59308-102-2.
Samuel Willard Crompton, Cyrus the Great, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-7910-9636-X.
Peissel, Michel. "The Ants' Gold: The Discovery of the Greek El Dorado in the Himalayas". Collins, 1984. ISBN 978-0002725149.
J. Poolos, Darius the Great, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-7910-9633-5.
Dennis Abrams, Xerxes, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-7910-9602-5.
Barbara A. West, Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Tap 1, Infobase Publishing, 2008. ISBN 0-8160-7109-8.
Frank Northen Magill, Christina J. Moose, Alison Aves, Dictionary of World Biography: The ancient world, Taylor & Francis, 1998. ISBN 0-89356-313-7.
N. Suman Bhat, 100 Mini Sketches of the Great, Sura Books, 2005. ISBN 81-7478-631-7.


= Tieng Phap =
Ryszard Kapuscinski, Mes voyages avec Herodote, Paris, 2004 (Feux croises).
Guy Lachenaud, L'Arc-en-ciel et l'Archer: recits et philosophie de l'histoire chez Herodote, Limoges, 2003.
Jacqueline de Romilly, Herodote, dans Encyclopædia Universalis, Paris, av. 2003.
Francois Hartog, Le Miroir d'Herodote, Paris, 2001 (Folio Gallimard).
Pascal Payen, Les Iles nomades. Conquerir et resister dans l'Enquete d'Herodote, Paris, 1997.
Catherine Darbo-Pechanski, Le Discours du particulier. Essai sur l'enquete herodoteenne, Paris, 1987 (Des travaux).
Jacques Lacarriere, En cheminant avec Herodote, Paris, 1982 [1re ed. 1981] (Pluriel) ISBN|2-01008-771-2.
http://www.mediterranees.net/geographie/herodote/vie.html


= Tieng Viet =
Su ky cua Tu Ma Thien, Gian Chi va Nguyen Hien Le trich dich, nxb La Boi, Sai Gon 1972.


Lien ket ngoai Herodotus Luu tru ngay 14 thang 5 nam 2009 tai Wayback Machine at About.com
Dung lai chan dung cua Herodotus, dua theo tai lieu lich su, trinh bay theo kieu hien đai.
Herodotus on the Web
Herodotus for Kids Luu tru ngay 23 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine
Herodotus of Halicarnassus at Livius.org
1911 Britannica article "Herodotus"
Mendelsohn, Daniel (2008-04-28). "Arms and the Man". The New Yorker. Truy cap ngay 27 thang 4 nam 2008. {{Chu thich web}}: Kiem tra gia tri ngay thang trong: |date= (tro giup)