Tra  (hay che theo phuong ngu Bac bo, ten khoa hoc: Camellia sinensis) la loai cay ma la va choi đuoc su dung đe san xuat tra (đung nham voi cay hoa tra). Ten goi sinensis co nghia la "Trung Quoc" trong tieng Latinh. Cac danh phap khoa hoc cu con co Thea bohea va Thea viridis.
Tra xanh, tra o long va tra đen tat ca đeu đuoc che bien tu loai nay, nhung o cac muc đo oxy hoa khac nhau.


Đac điem Camellia sinensis xuat xu tu Đong A, Nam A va Đong Nam A, nhung ngay nay no đuoc trong pho bien o nhieu noi tren the gioi, trong cac khu vuc nhiet đoi va can nhiet đoi. No la loai cay xanh luu nien moc thanh bui hoac cac cay nho, thong thuong đuoc xen tia đe thap hon 2 met (6 ft) khi đuoc trong đe lay la. No co re cai dai. Hoa tra  mau trang anh vang, đuong kinh tu 2,5–4 cm, voi 7 - 8 canh hoa. Hat cua no co the ep đe lay dau.
Hat cua Camellia sinensis va Camellia oleifera đuoc ep lay tinh dau tra, gia vi ngot va dau an khong đuoc tron lan voi tinh dau tra. Tinh dau thuong đuoc su dung lam thuoc va my pham, co khoi nguon tu la cua nhieu thuc vat khac.
La cua tra  dai tu 4–15 cm va rong khoang 2–5 cm. La tuoi chua khoang 4% caffein. La non co sac xanh luc nhat đuoc thu hoach đe san xuat tra. O thoi đoan đo, mat duoi la co long to ngan mau trang. La gia thi chuyen sang mau luc sam. Tuy lua tuoi ma la tra  co the dung lam thanh pham tra  khac nhau vi thanh phan hoa hoc trong la khac nhau. Thong thuong, chi co la choi va 2 đen 3 la moi moc gan thoi gian đo đuoc thu hoach đe che bien. Viec thu hoach thu cong bang tay dien ra đeu đan moi 1 đen 2 tuan.


Trong trot va phan bo Tra thuong đuoc trong o vung nhiet đoi va can nhiet đoi, noi co luong mua toi thieu la 127 cm. (50 inches) moi nam. Khi hau am uot va nhieu nang am la hai yeu to chinh. Ngoai khu vuc ly tuong ke tren, cay tra  co the song suot tu đuong xich đao len đen mien nam nuoc Anh nhu Cornwall. tra  ngon thuong moc o cao đo tren 1.500 met (4.900 feet) đe cay tra  phat trien cham, tich tu nhieu huong vi đam đa.


= Viet Nam =

Cay tra tai Viet Nam đen giua the ky XX đuoc trong khap mien que ngoai Bac va Trung (phuong ngu tai đay thuong goi la tra ), dien tich lon nhat o hai tinh Phu Tho va Quang Nam. Loai nay than moc cao, la lon va day, co the hai ve vo nat đe nau uong tuoi goi la tra xanh. Loai thu hai la tra  đon đien du nhap tu phuong Tay, cay thap, la nho, thuong phai u roi moi nau nuoc. Hang nhat la tra bup (hoac tra non tom), co khi goi van ve la "tra  bach mao" hay "tra bach tuyet" neu bup co long to trang o đau ngon. Hang nhi la hai la tra  ke (con co the phan chia "mot tom mot la" tuc lay bup va mot la ke, va "mot tom hai la" tuc lay bup va hai la tiep theo). La thu tu, thu nam la tra  hang ba. Nhung la duoi nua thi dung lam tra man, re hon ca.
Đon đien cay tra  thi mai đen nam 1924 thoi Phap thuoc moi bat đau hoat đong o vung Cao nguyen Trung Ky gom cac tinh Kontum, Pleiku, Darlac va Đong Nai Thuong. Sang thap nien 1930, tra  đuoc đem trong mot cach quy mo tren cao nguyen vung B'lao va Djiring va vung nay sau chiem đia vi la vua tra .
Tinh đen nam 1960, Viet Nam xuat cang 2.000 tan tra  moi nam. Đen nam 2007 thi san luong tra  cua Viet Nam đa vuot mot trieu tan, canh tac tren 125.000 hecta.
Vao đau nam 2016, thi truong lon nhat mua tra  Viet Nam la Pakistan chiem khoang 1/3 thi phan. Viet Nam cung la nuoc xuat cang tra  đung thu nam tren the gioi. Tuy nhien gia ban thap hon so voi cac nuoc khac vi pham chat kem, chi đat 60-70% gia thi truong quoc te.


= An Đo =
Phan lon tra  đuoc san xuat tai An Đo goi la tra  Assam (đoi khi no đuoc goi la C. sinensis assamica hay C. assamica). Đay la loai cay nho (than đon), la to ban. Trong thien nhien, tra  Assam co the moc cao đen 6 - 20 met (20–65 ft); nhung khi canh tac thi cay đuoc xen ky chi con cao nhinh hon that lung nguoi. O nhung vung đat trung, cay tra  can đo am cao (mua nhieu) nhung đat trong phai rao nuoc, khong đuoc ung. Nhung cay tra  thuan hoa khong chiu đuoc nhiet đo qua cao.
Cay tra Assam đuoc phat hien nam 1823 (mac du đa đuoc nguoi dan đia phuong su dung lam đo uong tu lau). tra  Assam sau đo đuoc dung la mot trong hai giong tra  goc. Tat ca cac cay tra Assam va phan lon tra Ceylon (Tich Lan, nay la Sri Lanka) co nguon goc tu giong cay nay. tra  Assam co huong vi ngot khi pha nuoc uong, khong giong nhu vi cac loai tra  Trung Hoa.


= Campuchia =
Tra Campuchia đoi khi đuoc goi la C. sinensis parvifolia. La tra  nay ve kich thuoc trung binh, giua la tra  Assam va la tra  Trung Quoc; no la mot loai cay nho, dang bui. Đoi khi nguoi ta coi bien the nay la san pham lai ghep cua tra  Assam va Trung Quoc.


= Trung Quoc =
Tra Trung Quoc (đoi khi goi la C. sinensis sinensis) la loai cay la nho, nhieu than moc thanh bui ram cao toi 3 met. Đay la loai tra  đau tien đuoc ghi nhan voi lich su trong van tich hon 3000 nam, tra  nay đuoc dung san xuat nhieu loai tra  noi tieng.


Sau benh La tra  la thuc an cua nhieu loai đong vat an co, nhu cac loai sau buom thuoc ho Peribatodes rhomboidaria, Geometridae.


Hieu qua suc khoe La tra đuoc dung trong Đong y đe tri hen phe quan (nhu mot loai thuoc tri hen suyen), nhiet mieng, đau that nguc, benh tim mach vanh va benh mach mau ngoai.
Ngay nay, tra xanh pho bien khap noi, la thuc uong rat co loi cho suc khoe, gop phan ngua ung thu, giam cholesterol, diet khuan va giam can. Tra chua luong lon catechin, mot chat chong oxy hoa. Trong cac hoat tinh, (-)-catechin tu C. sinensis lam kich thich PPARgamma, thu quan hat nhan, la muc tieu duoc ly hien hanh cho đieu tri đai thao đuong loai 2.
Tuy nhien, ngay nay tra cung co tac dung xau đen suc khoe, nhu chua caffein vuot muc cho phep, nhieu loai tra con chua flo va oxalat.


Thu vien anh Xem them Dau tra đuoc chiet tu Melaleuca alternifolia co nguon goc o Uc va khong co lien quan gi đen cay tra (tra ) noi trong bai nay.
Cay tra la ten goi đoi khi đuoc ap dung cho mot so cac loai thuc vat khac khong lien quan gi đen cay tra (tra ) thuc thu nay.


Chu thich Lien ket ngoai (tieng Anh)

Tra (thuc vat) tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Tra (thuc vat) 506801 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Tra (thuc vat) tai Encyclopedia of Life
Camellia sinensis Luu tru ngay 20 thang 1 nam 2009 tai Wayback Machine tren trang GRIN
Camellia sinensis from Purdue University
Camellia sinensis Classification Luu tru ngay 17 thang 1 nam 2016 tai Wayback Machine from Toklai Tea Research Station, Jorhat, Assam.
(tieng Viet)

Giai ma bi an tra  xanh tren trang cua Hiep hoi tra Viet Nam