Tarbosaurus (; nghia la "than lan khung khiep") la mot chi khung long chan thu (Theropoda) thuoc ho Tyrannosauridae tung phat trien manh o chau A trong khoang 70 đen 65 trieu nam truoc, vao Hau Phan trang. Hoa thach đuoc tim thay tai Mong Co, va cac mau hoa thach roi rac đuoc tim thay xa hon o Trung Quoc. Mac du nhieu danh phap loai đa đuoc đat ra, nhung cac nha co sinh vat hoc hien đai chi cong nhan co mot loai, T. bataar, la hop le. Mot so chuyen gia cho rang loai nay thuc su la mot đai dien o chau A chi Tyrannosaurus, neu đung nhu vay, đieu nay se khien Tarbosaurus khong con la mot chi hop le. Ngay ca khi khong đuoc coi la đong nghia thi Tarbosaurus va Tyrannosaurus van đuoc coi la co quan he ho hang gan. Mot so tac gia cho rang Alioramus, mot chi cung tung sinh song o Mong Co, co ho hang gan gui nhat voi Tarbosaurus. Giong nhu hau het cac loai Tyrannosauridae đa đuoc phat hien, Tarbosaurus la loai an thit du dan, nang toi 6 tan va co khoang 60 chiec rang lon sac nhon. No co mot co che khoa đoc đao duy nhat o ham duoi cua no va ty le chi truoc so voi co the nho nhat trong so cac loai thuoc ho Tyrannosauridae, noi tieng voi cac chi truoc nho bat can xung va co hai ngon.
Tarbosaurus song o noi hay ngap lut doc theo cac con song. Trong moi truong nay, no la loai an thit hang đau, nam o đinh cua chuoi thuc an, co le la san bat cac loai khung long lon khac nhu Saurolophus (ho Hadrosauridae) hoac khung long chan than lan (Sauropoda) nhu Nemegtosaurus (ho Nemegtosauridae). Tarbosaurus đuoc the hien ro rang trong cac ho so hoa thach, đuoc biet đen tu hang chuc mau vat, bao gom ca mot so hop so va bo xuong hoan chinh. Cac dau tich nay cho phep cac nghien cuu khoa hoc tap trung vao phat sinh chung loai, co che hop so, va cau truc bo nao cua no.


Mo ta Mac du co kich thuoc nho hon Tyrannosaurus nhung Tarbosaurus van la mot trong nhung loai lon nhat trong ho Tyrannosauridae. Kich thuoc lon nhat đuoc biet đen la vao khoang 10 đen 12 met (30 toi 40 ft). Khoi luong cua mot ca the truong thanh đuoc coi la tuong đuong hoac nho hon mot chut so voi khung long bao chua.
Hop so lon nhat cua loai Tarbosaurus đuoc biet đen co kich thuoc hon 1,3 m (4 ft), lon hon tat ca cac loai khac trong ho Tyrannosauridae, ngoai tru khung long bao chua. Xuong so cao, giong nhu khung long bao chua, nhung khong rong, đac biet la huong ve phia sau. Ria hop so khong đuoc mo rong co nghia la mat cua Tarbosauruskhong phai đoi mat truc tiep ve phia truoc, cho thay rang tam nhin cua no khong bang khung long bao chua. Co nhieu lo hong lon trong hop so lam giam trong luong cua no. Voi khoang tu 58 cho đen 64 rang ham, nhieu hon mot chut so voi khung long bao chua nhung lai it hon so voi vai loai Tyrannosauridae nho hon nhu Gorgosaurus va Alioramus. Hau het cac rang cua no co hinh bau duc o mat cat ngang, mac du nhung chiec rang truoc ham o mui co mat cat ngang hinh chu D. Kieu sap xep rang nay la đac trung cua ho. Rang dai nhat la thuoc ham tren (xuong ham tren), voi than rang dai đen 85 mm (3,3 in). O ham duoi, mot chop tren be mat ngoai cua xuong goc khop noi voi phia sau cua xuong rang cua, tao ra mot ket cau khoa duy nhat cua Tarbosaurus va Alioramus. Nhieu loai Tyrannosauridae khac khong co chop rang nay nhung lai co su linh hoat hon o ham duoi.
Tyrannosauridae co thay đoi nho trong hinh dang co the, va Tarbosaurus cung khong la ngoai le. Phan đau đuoc ho tro boi mot đoan co hinh chu S, trong khi phan con lai cua cot song, bao gom ca đuoi, đuoc cau truc theo chieu ngang. Tarbosaurus co chi truoc nho, va co ty le kich thuoc co the nho nhat so voi tat ca cac thanh vien khac trong ho. Tay co hai vuot, cong them them mot xuong ban tay thu ba đuoc tim thay o mot so mau vat, tuong tu nhu cac chi khac co lien quan chat che. Holtz đa cho rang Tarbosaurus cung co mot ngon tay IV-I nhu Khung long chan thu "tiep tuc phat trien" hon so voi nhieu loai Tyrannosauridae khac. Xuong ban tay thu hai trong so cac mau Tarbosaurus đuoc ong nghien cuu co kich thuoc nho hon hai lan so voi chieu dai cua xuong ban tay đau tien (nhieu loai khac trong ho Tyrannosauridae cung co xuong ban tay thu hai co chieu dai gap đoi chieu dai cua xuong ban tay đau tien). Ngoai ra, xuong ban tay thu ba cua Tarbosaurus co ty le ngan hon so voi cac loai Tyrannosauridae khac; mot vai loai khac trong ho Tyrannosauridae nhu Albertosaurus hay Daspletosaurus đeu co xuong ban tay thu ba dai hon xuong ban tay thu nhat, trong khi cac mau vat Tarbosaurus đuoc nghien cuu boi Holtz, xuong ban tay thu ba đeu ngan hon nhung cai truoc.
Trai nguoc voi chi truoc, chi sau cua Tarbosaurus co ba ngon dai va day, ho tro co the trong tu the đung bang hai chan. Đuoi dai va nang phuc vu nhu la mot đoi trong voi đau, than va đat trong tam tren hong.


Phan loai va phuong phap phan loai Tarbosaurus đuoc phan loai la mot loai khung long chan thu trong phan ho Tyrannosaurinae thuoc ho Tyrannosauridae. Cac thanh vien khac bao gom Tyrannosaurus va Daspletosaurus co truoc đo, ca hai đeu tu Bac My, va cung co the la chi Alioramus o Mong Co. Cac loai trong phan ho nay co quan he ho hang gan voi Tyrannosaurus hon la voi Albertosaurus va chung đuoc biet đen vi tam voc trang kien voi cac hop so can xung lon hon va xuong đui dai hon so voi phan ho Albertosaurinae.
Tarbosaurus bataar ban đau đuoc mo ta nhu la mot loai khung long bao chua (Tyrannosaurus), mot su sap xep đa đuoc ho tro boi mot so nghien cuu gan đay. Nhieu nguoi khac thich xep loai nay vao mot chi rieng biet, trong khi van cong nhan viec phan loai chung nhu la mot chi chi em cua khung long bao chua. Mot phan tich theo nhanh nam 2003 dua tren cac đac trung hop so đa nhan đinh Alioramus la ho hang gan gui nhat đa biet cua Tarbosaurus, do hai chi nay chia se cac đac điem hop so lien quan đen su phan bo ung suat khong đuoc tim thay o cac loai Tyrannosaurinae khac. Neu đuoc chung minh, moi quan he nay se chong lai quan điem truoc đay cho rang Tarbosaurus la tu đong nghia cua Tyrannosaurus va goi y rang cac dong doi Tyrannosaurinae tach biet đa phat trien o chau A lan Bac My. Hai mau vat đuoc biet đen cua Alioramus, the hien cac đac điem con non, nhung khong co kha nang rang chung la nhung ca the Tarbosaurus đang o giai đoan nay vi so luong rang cua chung nhieu hon (76-78 rang) va mot hang buou xuong đoc đao duy nhat doc theo đinh phan mom cua chung.


Kham pha va đat ten Trong nam 1946, mot cuoc tham hiem chung Xo Viet-Mong Co tai sa mac Gobi o tinh Omnogovi đa lat len đuoc mot hop xuong so lon va mot vai đot song cua khung long chan thu trong thanh he Nemegt. Trong nam 1955, Evgeny Maleev, mot nha co sinh vat hoc nguoi Nga, đa dung mau vat nay lam mau goc (PIN 551-1) cho mot loai moi, ma ong goi la Tyrannosaurus bataar. Ten đinh danh loai nay xuat phat tu mot loi chinh ta trong tieng Mong Co баатар/Baatar ("anh hung"). Trong cung nam đo, Maleev cung đa mieu ta va đat ten ba hop so khung long chan thu moi, moi ten đeu gan voi cac di cot bo xuong đuoc phat hien boi đoan tham hiem trong nam 1948 va nam 1949. Mau vat đau tien trong so nay (PIN 551-2) đuoc đat ten la Tarbosaurus efremovi, mot ten loai moi hop thanh tu tieng Hy Lap co đai ταρβος/tarbos (co nghia la "khung bo", "bao đong", "khung khiep", hoac "ton kinh") va σαυρος/sauros ("than lan"), va phan đinh danh loai đuoc đat theo ten cua Ivan Yefremov, mot nha co sinh vat hoc Nga đong thoi la mot tac gia khoa hoc vien tuong. Hai mau vat kia (PIN 553-1 va 552-2 PIN) cung đuoc đat ten la loai moi va đuoc gan vao chi co xuat xu Bac My la Gorgosaurus (tuong ung la G. lancinator va G. novojilovi). Ca ba mau vat nay đeu nho hon so voi mau vat đau tien.
Mot bai bao nam 1965 cua A.K. Rozhdestvensky ghi nhan tat ca cac mau vat cua Maleev la cung mot loai nhung o nhung giai đoan phat trien khac nhau, ma ong cho la khac biet so voi khung long bao chua Bac My. Ong đa tao ra mot to hop moi, tu Tyrannosaurus bataar thanh Tarbosaurus bataar, bao gom tat ca cac mau vat đuoc mo ta vao nam 1955 cung nhu cac tai lieu moi hon. Nhieu tac gia sau đo, bao gom ca Maleev, cung đong tinh voi phan tich cua Rozhdestvensky, mac du mot so nguoi su dung ten Tarbosaurus efremovi thay vi T. bataar. Nha co sinh vat hoc nguoi My, Kenneth Carpenter đa kiem tra lai cac mau vat vao nam 1992. Ong ket luan rang no thuoc ve chi Khung long bao chua, nhu du đoan ban đau đuoc cong bo boi Maleev, va gop tat ca cac mau vat đuoc phat hien vao loai Tyrannosaurus bataar tru phan di cot ma Maleev đa đat ten la Gorgosaurus novojilovi. Carpenter nghi rang mau vat nay đai dien cho mot chi rieng biet, nho hon cua ho Tyrannosauridae, ma ong goi la Maleevosaurus novojilovi. Trong khi đo, George Olshevsky lai tao ra ten chung moi la Jenghizkhan (đuoc đat ten theo Thanh Cat Tu Han) cho Tyrannosaurus bataar vao nam 1995, trong khi cung cong nhan Tarbosaurus efremovi va Maleevosaurus novojilovi, đe tao ra 3 chi khac biet va đong thoi cho thanh he Nemegt. Mot cuoc nghien cuu vao nam 1999 sau đo đa phan loai lai Maleevosaurus va sap xep no nhu la Tarbosaurus đang tuoi truong thanh. Tat ca cac nghien cuu đuoc cong bo tu nam 1999 chi cong nhan mot loai duy nhat, hoac la Tarbosaurus bataar hoac la Tyrannosaurus bataar.
Tiep buoc nhung cuoc tham hiem Nga-Mong Co ban đau trong thap nien 1940, nhung cuoc tham hiem chung Ba Lan-Mong Co vao sa mac Gobi đa đuoc bat đau thuc hien vao nam 1963 va keo dai cho đen nam 1971, đa kham pha va phuc hoi nhieu hoa thach moi, bao gom cac mau vat moi cua Tarbosaurus tu thanh he Nemegt. Nhung cuoc tham hiem lien quan toi cac nha khoa hoc Nhat Ban va Mong Co đuoc thuc hien tu nam 1993 đen nam 1998, cung nhu nhung cuoc tham hiem tu nhan đuoc to chuc boi nha co sinh vat nguoi Canada, Phil Currie quanh nhung nam đau the ky 21, đa phat hien va thu thap them tai lieu ve Tarbosaurus. Cho đen nay, đa co hon 30 mau vat đuoc biet đen, bao gom hon 15 hop so va mot so bo xuong hau hop so hoan chinh.
Nhung mau vat cua Tarbosaurus hien moi chi đuoc phat hien o xung quanh khu vuc sa mac Gobi thuoc Mong Co va Trung Quoc, ca hai nuoc đeu cam xuat khau, mac du van co mot so mau vat bi đanh cap boi cac nha suu tap tu nhan.


Tham khao Lien ket ngoai Hinh anh:

Skeletal image of Shanshanosaurus at The Grave Yard.
Comparison between Tarbosaurus skulls from specimens of different age group and size.
Cac tai lieu co the đoc:

Discussion and specimen list Luu tru ngay 29 thang 9 nam 2013 tai Wayback Machine at The Theropod Database.
Review of the Tyrannosauridae Luu tru ngay 13 thang 6 nam 2006 tai Wayback Machine by George Olshevsky (1995).
Scienceblogs: Juvenile, 5 years old Tarbosaurus specimen found in Mongolia 2006 Luu tru ngay 3 thang 10 nam 2009 tai Wayback Machine.