Trinh – Nguyen phan tranh (chu Han: 鄭阮紛爭) la thoi ky phan chia lanh tho giua che đo "vua Le chua Trinh" o phia Bac song Gianh (Đang Ngoai) va chua Nguyen cai tri o mien Nam (Đang Trong), mo đau khi Trinh Trang đem quan đanh Nguyen Phuc Nguyen nam 1627 va ket thuc vao nam 1777 khi chua Nguyen sup đo.
Ban đau, ca the luc ho Trinh va ho Nguyen đeu mang khau hieu "phu Le diet Mac" đe lay long thien ha va the trung thanh voi trieu Hau Le. Sau khi nha Mac đa bi đanh đo, tren danh nghia, ca Chua Trinh va Chua Nguyen đeu la 2 vi be toi cua nha Hau Le, ca Đang Trong lan Đang Ngoai đeu la lanh tho cua nha Le. Nhung tren thuc te thi ca hai tap đoan phong kien nay đeu tao the luc cat cu cho rieng minh nhu 2 nuoc rieng biet, vua nha Hau Le đa khong con thuc quyen nen khong ngan chan đuoc su phan tranh giua hai ho Trinh – Nguyen. Nuoc Đai Viet trong giai đoan nay bi chia cat khoang 150 nam.


Boi canh Nam 1527, Mac Đang Dung cuop ngoi nha Hau Le lap ra nha Mac. Nam 1533, tuong cu cua nha Le la Nguyen Kim lap con vua Le Chieu Tong len ngoi, tuc la Le Trang Tong. Nam 1545, Nguyen Kim bi sat hai, con re la Trinh Kiem len thay. Đe nam tron binh quyen, Trinh Kiem đau đoc giet con ca cua Nguyen Kim la Nguyen Uong. Em cua ong la Nguyen Hoang lo so bi anh re hai, nen nghe theo loi khuyen cua Nguyen Binh Khiem, xin vao tran thu Thuan Hoa. Trinh Kiem cho rang đat ay la noi xa xoi, hoang vu nen đong y cho đi, voi hy vong rang khi đung đo voi quan nha Mac, Nguyen Hoang se bi giet chet duoi tay chung. Tuy nhien, ngac nhien thay, Nguyen Hoang khong nhung đanh bai đuoc quan nha Mac, ma lai con lay đuoc long dan Thuan Hoa nua.
Mai đoi pho voi nha Mac o phuong bac, Trinh Kiem cho Nguyen Hoang kiem tran thu luon Quang Nam. Nam 1570, Trinh Kiem chet, con ca la Trinh Coi len thay. Coi khong mang chinh su, bi em la Trinh Tung đoat quyen. Coi cung đuong đau hang nha Mac va chet gia o đat Bac.
Trinh Tung nam đai quyen, thao tung trieu đinh, cho nguoi am sat vua Le Anh Tong lap vua nho la The Tong. Nam 1592, Trinh Tung đanh chiem đuoc Thang Long, đuoi ho Mac chay len Cao Bang. Khi ruoc đuoc vua Le ve kinh thanh, Trinh Tung bat đau tinh toi nguoi cau Nguyen Hoang o phuong nam.


Chien tranh ngam Cuoc chien Trinh–Nguyen thuc su dien ra tu nam 1627 nhung đo la chi tinh ve mat quan su. Neu tinh ca tren mat tran ngoai giao, xung đot giua hai ben đa no ra tu nhieu nam truoc.


= Nguyen Hoang tron ve Nam =

Nam 1593, Trinh Tung trieu Nguyen Hoang ra Bac voi ly do đe cung đanh tan du ho Mac con tan mat o Bac bo. Hoang vang lenh mang quan ra bac, pha tan quan Mac o Ha Trung va Son Nam, sau đo đuoc Tung giao trach nhiem tran giu Son Nam.
Nguyen Hoang đong quan o Son Nam đuoc 8 nam co tim cach thoat ve nam. Nam 1600, nhan ho Mac noi day, Hoang ngam xui giuc cac hang tuong Mac cu la Phan Ngan, Bui Van Khue, Ngo Đinh Nga noi loan đe lay co đi dep. Trinh Tung mai đoi pho ho Mac o Cao Bang, ho Vu o Tuyen Quang (tuc Chua Bau) nen đong y cho Nguyen Hoang đi dep. Hoang nhan co hoi đo chay thang ra bien đi thoat ve nam.
Thay Nguyen Hoang tron thoat, Trinh Tung sai nguoi cam thu vao nam du ra lan nua nhung Hoang khong ra, sau đo lai bo khong nop thue đeu đan cho trieu đinh. Đe xoa diu tinh hinh, Hoang ga con gai la Ngoc Tu cho con Tung la Trang (tuc la chau lay co).


= "Ta khong nhan sac" =
Nam 1613, Nguyen Hoang qua đoi, nguoi con trai thu 6 la Nguyen Phuc Nguyen len thay, tuc la Sai vuong (hay chua Sai). Nam 1623, Binh An Vuong Trinh Tung qua đoi, con la Trinh Trang len thay, tuc la Thanh Đo Vuong.
Su sach nha Nguyen chep rang, nam 1627, lay co Nguyen Phuc Nguyen bo khong nop thue cho vua Le, Trinh Trang lam sac đung ten vua Le gui trach Nguyen, đoi đich than hoac sai con tai thue ra bac. Theo ke cua muu si Đao Duy Tu, Phuc Nguyen mot mat lo tang cuong phong thu, mot mat tim cach tra lai sac thu.
Theo giai thoai, vi luc luong yeu khong the ra mat tra sac thu cho chua Trinh, chua Nguyen sai đuc mam hai đay, đe sac thu kem theo mot bai tho do Đao Duy Tu viet, cho vao đay duoi, ben tren đe vang bac, roi sai Van Khuong mang ra bac ta voi chua Trinh. Khuong dang mam len chua Trinh roi gia cach ve cong quan nghi, tron luon ve nam. Phia Trinh phat giac mam hai đay ben mo ra, ben trong co to sac thu va mot bai tho chu Han nhu sau:

矛而無腋
覔非見跡
愛落心腸
力來相敵

Am Han-Viet:

Mau nhi vo dich
Mich phi kien tich
Ai lac tam truong
Luc lai tuong đich

Cac bay toi duoi quyen chua Trinh khong giai đuoc nghia bai tho. Mai sau Trang Bung Phung Khac Khoan moi giai đuoc nghia rang:

Cau đau y la chu "mau" (矛) bo net phay. Chu "mau" khong co net phay thi thanh ra chu "du" (予), nghia la "ta", "toi".
Cau thu hai y la chu "mich" (覔) bo chu "kien" (見). Chu "mich" sau khi bo chu "kien" thi con lai chu "bat" (不), nghia la "khong".
Cau thu ba y la chu "ai" (愛) bo chu "tam" 心. Chu "ai" khong co chu "tam" thi thanh ra chu "thu" (受), nghia la "nhan".
Cau cuoi y la chu "lai"(來) ghep voi chu "luc" (力). Chu "lai" đem ghep voi chu "luc" thi thanh chu "sac" (勑).
An y cua bai tho nay la "du bat thu sac" (予不受勑), nghia la "Ta khong nhan sac".
Theo su sach nha Nguyen, sau khi hieu đuoc nghia bai tho, nhan ra cau tra loi ngang nganh cua Nguyen Phuc Nguyen, Trinh Trang tuc gian quyet đinh khoi đai binh vao nam. Tuy nhien, cac nha nghien cuu đeu cho rang đieu nay khong phai la su that. Tren thuc te, nguoi giai đuoc bai tho cua Đao Duy Tu la Phung Khac Khoan đa mat tu nam 1613, truoc đo 14 nam roi. Khong nhung the, trong chinh cuon su bien nien Đai Nam thuc luc cua nha Nguyen cung chep rang, sau khi Van Khuong dang mam xong tron ve, tuong Nguyen đong o bien gioi đa chu đong đanh lan sang đat Trinh gay han truoc, do đo Trinh Trang moi đong binh vao nam, dan toi cuoc đai chien đau tien giua Trinh va Nguyen.
Sau nay, cac su gia hien đai tim ra rang chan tuong cua su viec nay khong giong nhung gi su nha Nguyen chep. Chiec mam đong hai đay va bai tho ma Đao Duy Tu dung tam kho tri lam ra thi co the co, nhung thuc ra phia Trinh đa khong phat giac ra cai mam co hai đay va do đo chua Trinh khong phai tuc gian ve bai tho nay. Nha Nguyen muon cha ong minh – chua Sai – đam đuoc ho Trinh mot cu đon ngoai giao ngoan muc, nhung tren thuc te qua đam đo "chi trung vao khong khi". Cac su gia nha Nguyen đa so ho khi ghi rang Trang Bung lam nguoi giai bai tho cua muu si ho Đao, nhung lai quen rang luc đo Trang Bung đa qua đoi tu lau (ong qua đoi nam 1613). Theo cac nha nghien cuu, viec chua Nguyen tiep tuc khong nop thue, cung khong ra nop minh va cung khong sai con ra nhan sac lenh cua vua Le (chua Trinh nhan danh), roi ho Nguyen chu đong gay han moi la ly do đe Trinh Trang khoi binh.


Chien tranh 1627-1672 = Cuoc chien đau tien 1627 =

Thang 3 nam 1627, Trinh Trang khoi 20 van đai quan thuy bo vao nam, cung cac tuong Nguyen Khai, Le Khue chia lam hai đao tien vao, hoi binh o cua Nhat Le. Phia Nguyen cu cac tuong Nguyen Huu Dat, Nguyen Ve, Nguyen Phuc Trung đon đanh.
Quan Trinh chu đong tan cong nhung khong choc thung đuoc tuyen phong thu cua quan Nguyen. Phia Nguyen co loi the la đai bac kieu Bo Đao Nha nen lam quan Trinh so chay dat. Hai tuong Trinh la Nguyen Khai va Le Khue đeu thua chay.
Trong luc hai ben tiep tuc giang co thi Nguyen Huu Dat phao tin o mien bac, Trinh Gia va Trinh Nhac am muu lam phan. Trinh Trang nghi ngo voi thu quan ve bac.
Quan Trinh rut ve, Nguyen Phuc Nguyen theo ke cua Đao Duy Tu gap rut xay luy Truong Duc (Luy Thay) đe phong thu.
Nam 1631, con truong chua Nguyen la the tu Ky chet, con thu hai la Lan đuoc lap lam the tu, con thu tu la Anh ra thay Ky tran giu Quang Nam. Anh bat man khong đuoc lam the tu, muu thong đong voi chua Trinh, ben viet thu hen lam noi ung cho Trinh Trang.


= Quan Trinh Nam tien lan thu hai 1633 =
Nam 1633, Trinh Trang khoi binh nam tien lan thu hai, đong o cua Nhat Le. Chua Nguyen cu Nguyen Huu Dat, Nguyen Huu Tien lam tuong ra đanh. Trinh Trang đang đoi suot hon 10 hom khong thay hieu lam noi ung cua Anh thi bi quan Nguyen đanh up, quan Trinh hoang loan tan vo bo chay. Trinh Trang rut ve bac, đe lai con re la Nguyen Khac Liet tran thu chau Bac Bo Chinh.


= Chien su 1634-1642 =
Nam 1634, Đao Duy Tu chet, nam sau Nguyen Phuc Nguyen chet, the tu Lan len thay, tuc la Thuong vuong.
Nam 1635, Ton That Anh la em cua Nguyen Phuc Lan đang la Tran thu Quang Nam, nghe tin anh len ngoi lien bi mat đau hang chua Trinh, cho đap luy Cu Đe đe co thu, bay thuy quan o Đa Nang chong lai chua. Chua cho moi chu cua minh la Tuong Quan cong Nguyen Phuc Khe vao ban. Ong Khe cung ran, quyet đanh khong nhan nhuong, xin ong đat phep nuoc len tinh nha roi cung Nguyen Phuc Yen keo quan vao đanh, bat đuoc Anh roi đem giet đi.
Nam 1637, Thuong vuong Lan sai Nguyen Đinh Hung mang quan đanh up chiem Nam Bo Chinh, giet tuong tran thu la Nguyen Tich.


 Quan Nguyen đanh ra Bo Chinh  Nam 1640, tuong Trinh la Nguyen Khac Liet mang quan đanh pha Nam Bo Chinh roi rut ve. Chua Nguyen theo ke phan gian cua Nguyen Huu Dat, viet thu cho Trinh Trang noi Liet muu thong đong voi chua Nguyen nen mat ngoai gay chien ma ben trong muon hang. Mat khac, Nguyen Phuc Lan thuc quan đanh Khac Liet. Khac Liet thua chay, viet thu cau cuu. Trinh Trang tin loi giem cua ben Nguyen nen khi Liet xin vien binh, Trang đieu Trinh Kieu mang quan vao cuu, thuc ra la đe thay Liet.
Kieu theo lenh đen noi nhung khong cuu Liet ma chan đuong bat Liet mang ve nop chua Trinh, do đo quan Nguyen nhan thoi co đanh chiem luon Bac Bo Chinh vao thang 6 nam 1640. Nguyen Khac Liet bi Trinh Trang xu tu.


= Quan Trinh Nam tien lan ba 1643 =
Thang 2 nam 1643, Trinh Trang đieu quan vao nam đanh Nam Bo Chinh. Chua Trinh cu hai con la Tac va Le đi tien phong, cung cac tuong Pham Cong Tru, Nguyen Danh Tho, Nguyen Quang Minh.
Quan Trinh o at tien cong giet chet tuong Nguyen la Bui Cong Thang, chiem lai Bac Bo Chinh, tien len đong o cua Nhat Le. Sau khi hai con ra quan đuoc mot thang, chua Trinh ruoc vua Le Than Tong cung đi nam chinh. Thang 4, chua Trinh sai Trinh Đao đanh luy Trung Hoa. Quan Nguyen phong thu vung chac, Trinh Đao khong ha đuoc luy.  Hai ben đoi tran chua phan thang bai, gap luc mua he, khi hau oi buc, quan Trinh bi benh nhieu nen Trinh Trang đanh ra lenh lui quan.


 Thuy chien cang Eo  Thang 6 nam 1643, theo đe nghi cua chua Trinh, ba tau chien Ha Lan (truoc goi la Hoa Lan) la Wojdenes (De Wijdeness), Waterhond va Vos tien vao cua Thuan An đanh chua Nguyen. The tu Nguyen Phuc Tan chua đuoc lenh cua cha van mang quan ra nghenh chien, lam mot tau cua Ha Lan bi va phai đa ngam roi chim, chiec chi huy bi quan Nguyen vay chat nen thuyen truong phai tu đot tau, chiec con lai chay thoat đuoc.


= Nam tien lan thu tu 1648 =
Thang 2 am lich nam 1648, Trinh Trang sai Le Van Hieu khoi binh nam tien lan thu tu, dan bo binh đanh Nam Bo Chinh, con thuy quan đanh cua Nhat Le. Cha con Truong Phuc Phan co thu o luy Truong Duc, quan Trinh đanh khong ha đuoc.
The tu Tan mang quan cuu vien ra Quang Binh, chia quan thuy phuc o song Cam La, sai Nguyen Huu Tien mang quan đanh up quan Trinh luc nua đem. Quan Trinh thua lon, bi thuy quan Nguyen chan đanh chay đen tan song Gianh.
Thang 3 nam 1648, quan Nguyen đinh vuot song Gianh đanh ra Bac Bo Chinh thi nghe tin chua Nguyen nga benh chet tren thuyen tren đuong ve Thuan Hoa nen phai lui binh. Con chua Lan la Nguyen Phuc Tan len thay, tuc la Hien vuong.
Trinh Trang lui binh, sai Le Van Hieu giu Ha Trung, Le Huu Đuc đong o Hoanh Son, Pham Tat Toan giu Bac Bo Chinh.


= Đai chien 1655 – 1660: Giang co o Nghe An =
Cuoc chien lan thu nam la cuoc chien dai nhat, lon nhat trong cuoc xung đot Trinh - Nguyen va la lan duy nhat quan Nguyen chu đong đanh ra bac.


 Quan nam chiem 7 huyen Nghe An  Thang 4 nam 1655, chua Nguyen sai Nguyen Huu Tien, Nguyen Huu Dat mang quan vuot song Gianh đanh Bac Bo Chinh. Tuong Trinh la Pham Tat Toan đau hang. Tien va Dat thua thang tien len đanh Hoanh Son, Le Huu Đuc thua chay. Tien va Dat đanh luon Ha Trung, Le Van Hieu thua chay not, cung Đuc lui ve giu An Truong (Nghe An).
Trinh Trang thay cac tuong thua luon, sai Trinh Thuong lam thong linh mang quan vao nam, trieu cac tuong cu ve. Le Van Hieu bi thuong, nua đuong chet, con Đuc bi giang chuc.
Trinh Thuong lanh binh, tien quan bo vao huyen Ky Hoa, chia quan thuy tien đen cua Ky La. Huu Tien rut ve nam song Gianh. Trinh Thuong thay đich vo co rut, biet co muu nhu nen khong đuoi, đong lai Lac Xuyen, chia quan ra giu Ha Trung. Huu Tien, Huu Dat thay đich khong đuoi, lien chia quan thuy bo đanh ra. Quan Trinh hai canh đeu thua, quan thuy bo Ky La ve Chau Nhai, quan bo bo Lac Xuyen ve giu An Truong. The la 7 huyen Nghe An o phia nam song Lam la Ky Hoa, Thach Ha, Thien Loc, Nghi Xuan, La Son, Huong Son, Thanh Chuong ve tay chua Nguyen.


 Trinh Toan cam quan  Trinh Trang giang chuc Thuong roi cu con la Trinh Tac vao lam Thong linh. Huu Tien thay vien binh Trinh ben lui ve giu Ha Trung. Gap luc ho Mac phia bac quay roi, Trinh Tac phai rut ve bac, đe Đao Quang Nhieu o lai đong o An Truong, Vu Van Thiem lanh thuy quan đong o Khu Đoc; Than Van Quang va Man Van Lien đong o Tiep Vu.
Nam 1656, Huu Tien đanh Tiep Vu, Quang va Lien bo chay. Huu Dat pha tan thuy quan cua Van Thiem, Thiem cung chay. Quan Nguyen hop lai đung Đao Quang Nhieu, Nhieu bai tran chay ve giu An Truong.
Trinh Trang ben cu con ut la Trinh Toan vao cuu vien. Toan đoc quan tien đen Thach Ha, sai Nhieu va Duong Ho tien len đong o Đai Nai va Huong Boc, Van Thiem tien len cua Chau Nhai (cua khau song Lam). Huu Dat sai Nguyen Cuu Kieu mot lan nua đanh tan Van Thiem, Thiem lai bo chay. Dat sang bo song Lam hop binh voi Kieu keo đen Đai Nai. Quan bo cua Huu Tien đanh Nhieu o Huong Boc, Trinh Toan mang quan đen cuu, đanh bai quan Nguyen. Sau đo Toan lai sang đanh quan Nguyen o Đai Nai, giet chet Cuu Kieu, quan Nguyen thua to, chay ve Ha Trung. Toan va Nhieu cung đuoi đen Tam Long lai bi Tien va Dat đanh bai, phai rut ve An Truong.

Sach Viet Nam su luoc mo ta tran nay hai ben co thang co thua, sach Đai Viet Su ky Toan thu cua Le - Trinh mo ta tran nay quan Trinh thang lon, nguoc lai sach Đai Nam thuc luc tien bien cua nha Nguyen soan sau nay lai mo ta tran nay quan Nguyen thang. Cac nha nghien cuu thong nhat voi Viet Nam su luoc rang hai ben co thang co thua: sau tran thang đau quan Trinh bi thua, neu khong đang đa thang loi phai tien len chu khong the lui ve giu An Truong.
Trinh Trang benh nang, the tu Trinh Tac cam quyen đieu hanh. Thay Trinh Toan rat co uy tin voi quan si, Trinh Tac lo lang. Tac sai con la Can mang quan vao Nghe An, tieng la tang vien nhung đe kim che Trinh Toan. Thang 4 nam 1657, Trinh Trang chet, Tay Đinh vuong Trinh Tac len thay. Biet anh em chua Trinh bat hoa, chua Nguyen sai nguoi đen du nhung Toan cu tuyet. Chua Trinh cu Trinh Can thay Toan lam Thong linh, trieu Toan ve kinh. Thu ha cua Toan mot so nguoi sang voi Trinh Can, mot so hang Nguyen. Toan ve kinh, chua Trinh lay co trach Toan khong chiu tang cha roi giam vao nguc va giet đi.


 Trinh Can lanh binh  Thang 6 nam 1657, Trinh Can chia quan sai Hoang The Giao, Le Thi Hien va Trinh The Cong vuot song Lam đanh tuong Nguyen la Tong Huu Đai o huyen Thanh Chuong. Do co nguoi tiet lo, Huu Tien biet truoc phong bi nen quan Trinh bi thua rut ve bo bac song Lam.
Hai ben tam huu chien cam cu o song Lam, chi giao tranh nhung tran nho. Thang 6 nam 1658, tu truong Lang Cong Chan o Quynh Luu theo Nguyen, mang quan đanh Trinh, bi quan Trinh đanh bai bat đuoc giai ve Thang Long. Thang 7, quan Nguyen vuot song Lam thang đuoc Nguyen Huu Ta o huyen Hung Nguyen nhung bi Le Thi Hien đanh bai phai rut ve. Thang 12, quan Trinh đanh huyen Huong Son, thang quan Nguyen. Thang 8 nam 1660, quan Trinh lai đanh Nghi Xuan bi bai tran.


 Chien tranh hau phuong  Trong khi ngoai mat tran dien ra cac tran đanh le te thi phia trong moi ben đeu lo cung co hau phuong. Huu Dat nhan luc ngung chien tung gian điep ra bac du Pham Huu Le tran thu Son Tay, Van Du tran thu Hai Duong lam phan Trinh, lai hen ho Vu o Tuyen Quang va ho Mac o Cao Bang cung noi day. Tuy nhien do luc luong cac canh nay đeu yeu, nhat la hai canh Vu, Mac đeu co y đo rieng. Tat ca co y cho quan Nguyen vuot song Lam, bac tien that gap moi ra mat. Trong khi đo, quan Nguyen cung khong hung hau, đi đanh xa lau ngay đa met, cung co y cho mien bac co bien moi dam đanh lon. Hai ben dung dang cho nhau. Chua Trinh biet Huu Le thong đong voi Nguyen ben du va giet chet. Ngoai bien cuong, Trinh Can cung cam quan rat nghiem, xu tu tuong Hoang Nghia Chan vi đo ky khong tiep ung cho Đao Quang Nhieu, sau đo lai giet Nguyen Đuc Duong vi ban trom luong cho quan Nguyen. Ben kia, Huu Dat cung giet hang tuong Pham Tat Toan vi co y ve bac.
Cac tuong Nguyen nay sinh mau thuan. Huu Tien va thuoc tuong ghet Huu Dat vi Dat đuoc chua Nguyen tin yeu hon. Trinh Can nhan đo sai nguoi mang vang đen du nhung Dat khong nghe, bao het cho chua Nguyen biet.


 Trinh Can thu hoi đat cu  Thang 9 nam 1660, Trinh Can chia quan, sai Hoang Nghia Giao va Le Thi Hien đang đem vuot song Lam đanh Lan Son. Canh quan cua Giao đen Lan Son bi Nguyen Huu Dat vay ngat, may thuoc tuong tu tran. Trinh Can thay vay mang quan bo đen cuu Giao, lai đieu quan thuy tien len ap sat quan Nguyen ma ban, đanh tan Dat, Dat thua chay ve Khu Đoc. Canh quan cua Thi Hien va Man Van Lien đung đo Nguyen Huu Tien o Ta Ao, tuy Lien bi tu tran nhung quan Trinh pha đuoc luy, đanh bai đuoc Huu Tien. Tien phai rut ve Nghi Xuan.
Nguyen Phuc Tan mang quan tiep ung, đong o Quang Binh. Huu Dat muon khoe cong voi chua ben len ve ra mat Tan, thuat chuyen cac chien cong vua lap ngoai mat tran. Tan ban cho Dat thanh bao kiem va sai quay lai đanh tiep. Tien nghe tin đo cang ghet Dat. Nhan luc quan moi hang o Nghe An bo tron nhieu, tuong si Nguyen đeu nga long, Tien ban rut lui, chi co Dat khong nghe.
Chua Trinh tang vien cho Trinh Can. Thang 11 nam 1660, biet ben Nguyen cac tuong bat hoa, quan lai bo tron, Trinh Can sai Le Thi Hien va Le Si Triet đanh huyen Nghi Xuan, Hoang Nghia Giao va Nguyen Nang Thieu đanh huyen Thien Loc, pha tan quan Nguyen. Quan Trinh lay lai 7 huyen o Nghe An mat tu nam 1655.
Huu Tien thua tran buoc phai rut quan, nhung vi ghet Dat nen gia cach ha lenh đanh An Truong va bi mat rut ve Nam Bo Chinh ma khong bao cho Dat biet. Quan Trinh đang đa thang, sang song đanh Khu Đoc. Dat biet tin Tien rut roi, ben lam nghi binh khien quan Trinh khong dam đuoi gat. Ve đen Hoanh Son, Dat gap Tien, vua luc Trinh Can thuc quan đuoi toi, hai ben giao tranh ac liet va cung thiet hai lon.
Hai ben ben huu chien, Trinh Can lui ve giu Ky Hoa, Huu Tien giu Nhat Le, Huu Dat giu Đong Cao. Trinh Can sai Đao Quang Nhieu tran thu Nghe An kiem Bac Bo Chinh, con minh rut ve bac.


= Cuoc chien thu sau 1661–1662 =
Sau 1 nam nghi binh, nhan vua thang quan Nguyen, thang 10 nam 1661, Trinh Tac mang vua Le Than Tong cu đai binh vao nam, cu Trinh Can lam thong linh cung cac tuong Hoang The Giao, Đao Quang Nhieu, Le Thi Hien vuot song Gianh.
Nguyen Huu Dat tran thu Nam Bo Chinh chia quan đap luy the thu, quan Trinh đanh may thang khong ha đuoc. Thang 3 nam 1662, quan vien chinh met moi, luong het, chua Trinh ben rut quan ve bac. Huu Dat đuoi theo đen song Gianh roi rut ve.


= Cuoc chien thu bay 1672 =
Vua Le Than Tong roi Le Huyen Tong qua đoi, Le Gia Tong len ngoi. Sau khi dut đuoc ho Mac o Cao Bang (1667), nam 1672, chua Trinh lai cu binh nam tien, sai Trinh Can linh thuy binh, Le Thi Hien linh bo binh.
Ben Nguyen nam 1666, Nguyen Huu Tien chet. Chua Nguyen cu em la Hiep lam chu tuong cung Huu Dat va Nguyen My Đuc ra chong cu, tu chua Nguyen ra tiep ung. Quan Trinh hang hai đanh luy Tran Ninh may lan suyt ha đuoc nhung Huu Dat co suc chong đo. Quan Trinh đanh mai khong thang phai rut ve Bac Bo Chinh, Trinh Can lai bi om nen Trinh Tac rut đai quan ve kinh, cu Le Thi Hien, Le Si Triet o lai tran thu.


Chia đoi đat nuoc Truoc sau trong 46 nam rong ra, hai ben Trinh–Nguyen đanh nhau lon 7 lan va mot so lan đanh nhau quy mo nho hon. Chien truong chu yeu o hai bo song Gianh, vung Nghe An, Ha Tinh va Quang Binh ngay nay.
Hai ben đeu co loi the va nhuoc điem nen khong the tieu diet đuoc nhau, tuy cung mang khau hieu "Phu Le". Sau nhieu nam giao chien, ca hai ben đeu kiet que ve suc nguoi suc cua nen phai chap nhan đinh chien, chia cat lau dai. Song Gianh, su sach hay goi la Linh Giang, tro thanh ranh gioi chia nuoc Đai Viet thanh Đang Trong va Đang Ngoai.
Ho Trinh khong the tien vao chiem Thuan Hoa nen tap trung diet tan du nha Mac o Cao Bang (1677), dut ho Vu o Tuyen Quang (1699), cung co đia ban Bac Bo. Ho Nguyen khong the ra Thang Long nen don suc diet Chiem Thanh, lan sang Chan Lap đe mo mang bo coi von nho hep ve phia nam. Hai ben đeu co nhung chua cai tri gioi nen on đinh đuoc lanh tho suot hon 100 nam.


Cuoc chien cuoi cung 1774-1775 = Quan Trinh lai nam tien =
100 nam sau khi đinh chien, co mot bien co lon o Đang Trong lam xao tron ca Nam Ha lan Bac Ha. Ba anh em Tay Son noi day khoi nghia nhan luc chinh quyen ho Nguyen luc đuc roi vao tay quyen than Truong Phuc Loan. Khi thu linh Tay Son la Nguyen Nhac lam chu đuoc Nam Trung Bo thi ho Trinh nhan thay thoi co tieu diet ho Nguyen đa đen.
Đau tien dung danh nghia đanh Tay Son giup Chua Nguyen, thang 9 am lich nam 1774, chua Tinh Đo vuong Trinh Sam cu lao tuong Viep quan cong Hoang Ngu Phuc (thuong goi la quan Viep) lam Binh nam thuong tuong quan, Bui The Đat lam pho tuong mang 36.000 quan nam tien.
Quan Trinh tien toi đia gioi Bac Bo Chinh, tuong Nguyen la Tran Giai chay sang đau hang, lam huong đao cho quan Trinh. Hoang Ngu Phuc vuot song Gianh. Chua Nguyen biet y Trinh muon đanh chiem nen đieu quan khang cu.


= Quan Viep đanh chiem Phu Xuan =
Đuoc su gia ho Nguyen la Kiem Long goi y, Hoang Ngu Phuc sai Hoang Đinh The tien đanh luy Tran Ninh. Cac tuong Nguyen lam noi ung mo cua đau hang. Quan Trinh chiem đuoc Quang Binh.
Thang 11 nam 1774, Trinh Sam tu cam thuy quan vao Nghe An lam thanh vien cho quan Viep. Quan Viep đanh Luu Đon, thong suat ben Nguyen la Tong Huu Truong bo chay. Quan Viep tien đen Ho Xa dung chieu bai khac, lay co trung phat Truong Phuc Loan chuyen quyen đe nam tien tiep.
Quan Nguyen yeu the khong chong noi, Đinh vuong Nguyen Phuc Thuan phai troi Truong Phuc Loan nop quan Trinh. Giet Loan roi, Hoang Ngu Phuc lai dung ly do giup Nguyen đanh Tay Son đe tien vao Phu Xuan hoi binh. Chua Nguyen sai cac tuong tra hang đe quay roi Quang Binh, Bo Chinh sau lung quan Trinh, nhung cac canh quan đo bi quan Trinh nhanh chong pha tan. Chua Nguyen đieu Ton That Chi, Nguyen Van Chinh ra đanh đeu bi quan Viep đanh bai. Quan Viep sai Hoang Đinh The, Hoang Nghia Phac theo đuong nui qua thac Tram Ma đanh tan quan Nguyen, giet chet Chinh.
Đau nam 1775 quan Trinh tien vao Phu Xuan. Chua Nguyen khong chong noi phai bo chay vao Quang Nam. Quan Trinh chiem toan bo Thuan Hoa.


= Tay Son tam thoi theo Trinh =

Nguyen Nhac nhan chua Nguyen bo chay vao Quang Nam ben mang quan hai đuong thuy bo ra đanh. Nguyen Phuc Thuan voi bo Quang Nam theo đuong bien tron vao Gia Đinh, đe lai Nguyen Phuc Duong.
Thang 2 nam 1775, Trinh Sam tu Ha Trung tro ve kinh, ha lenh cho quan Viep đanh Quang Nam. Quan Tay Son cung tien ra, lung bat đuoc Phuc Duong. Thang 4, quan Trinh vuot đeo Hai Van va đung đo voi quan Tay Son. Hoang Ngu Phuc đang đa thang loi, sai Hoang Đinh The, Hoang Phung Co đanh bai quan Tay Son o Cam Sa. Nguyen Nhac phai rut quan ve Quy Nhon.
Nhan luc Nguyen Nhac thua tran, tuong Nguyen la Tong Phuc Hiep tu Binh Khang đanh ra Phu Yen, quan Tay Son lai thua phai co ve Quy Nhon. Tinh the cua Nguyen Nhac rat nguy ngap, ben sai nguoi đen cho Hoang Ngu Phuc xin đau hang va lam tien phong cho chua Trinh đe đanh chua Nguyen. Quan Trinh đi xa bay gio đa met moi, quan si nho nha, Hoang Ngu Phuc cung muon muon suc Tay Son diet ho Nguyen nen nhan danh chua Trinh cho Nguyen Nhac hang, sai Nguyen Huu Chinh đem sac, an, co đen phong Nguyen Nhac lam "Tay Son truong hieu trang tiet tuong quan".
Tuy the, quan Viep lao luyen van khong lui quan, đong sat đia gioi Quang Ngai, đinh cho neu Tay Son bai tran se tien vao chiem Quang Ngai va Quy Nhon. Nhan luc Tay Son mang quan vao đanh Phu Yen, quan Viep lien lan toi đong quan o Chu O thuoc Quang Ngai.


= Thinh qua hoa suy, suy qua lai thinh =

Thang 7 nam 1775, nghe tin Nguyen Hue thang quan Nguyen chiem lai Phu Yen, quan Viep an binh lai. Theo yeu cau cua Nguyen Nhac, quan Viep phong chuc cho Nguyen Hue lam "Tay Son hieu tien tuong quan". It lau sau, quan Trinh bi benh dich chet kha nhieu, quan Viep tuoi gia suc yeu ben bo Quang Nam lui ve Phu Xuan, sau đo giao lai thanh nay cho Bui The Đat, con minh dan đai quan ve bac. Thang 10 nam đo, quan Viep bi benh chet tren đuong ve.
Lan đau tien sau 150 nam nam chinh, ho Trinh tien toi Quang Nam, mo cuong tho cho vua Le thoi trung hung toi gan đuoc nhu thoi Le Thanh Tong cua Le so truoc đay. Cung lan đau tien, ho Nguyen mat toan bo đat can ban Thuan - Quang, bi don vao Nam Bo, manh đat ho Nguyen đa đat bo may hanh chinh cua minh chua đay 100 nam.
Cuoc nam tien lan thu 8 nam 1774 – 1775 cua quan Trinh cung la tran chien Trinh–Nguyen cuoi cung. Tu đay hai ben bi đia ban cua Tay Son ngan cach va khong con tai chien. Sau 8 cuoc chien van khong ben nao diet đuoc ben nao, nhung khong lau sau đo ca Trinh va Nguyen đeu bai duoi tay Tay Son.
Sau tran 1774, lanh tho ho Trinh quan ly phat trien đen cuc thinh. Nhung sau khi quan Viep chet, phia Trinh tu chua đen quan đeu co y tan huong chien thang, lo la phong bi bien cuong phia nam. Chi hon 10 nam sau thang loi o Phu Xuan, chinh kinh thanh Thang Long cua ho Trinh bi that thu va ho Trinh mat theo. Trong khi đo, sau khi bi đanh bat khoi manh đat cuoi cung la Nam Bo phai đi luu vong, ho Nguyen đa tro ve va khoi phuc lai lanh tho. Cuoi cung vi nhung bien co co loi, ho Nguyen tro thanh nguoi cai tri ca nuoc.


Nhan đinh = Loi the, nhuoc điem =
Trong cuoc chien 7 lan the ky 17, tuy ho Trinh co danh nghia vua Le, co luc luong manh hon, loi the ve nhan luc đong đao, vat chat doi dao hon nhung quan phai đi đanh đuong xa thuong met moi va luong thao khong van kip, mat khac Bac Ha luon co moi lo cac luc luong cat cu o hau phuong nen khong the doc toan luc, toan tam vao cuoc chien.
Phia ho Nguyen du luc luong it hon nhung đuoc đanh tai đat nha, co hai tuong gioi la Huu Tien va Huu Dat, lai co cac chien luy kien co. Qua nhieu nam giao chien khi tien khi lui, cuoi cung ho Nguyen tu Thuan Hoa lan đuoc ra toi song Gianh, chiem đuoc Nam Bo Chinh. Hon nua, ngoai đat đai, ho Nguyen con mang ve đuoc mot luong nhan luc kha lon đe khai khan nhung vung đat moi khai thac phia nam. Đieu đo cung co y nghia rat quan trong trong viec phat trien the luc cua ho Nguyen luc đo cung nhu sau nay.
Phia Trinh trong giai đoan đau đa mac sai lam chu quan, y vao loi the cua minh, đanh gia chua đung ve thuc luc cua ho Nguyen nen hay bi thua tran. Tuy nhien, khi đanh ra Nghe An, chinh quan Nguyen cung boc lo nhuoc điem cua đao quan phai đanh xa nha nen khong the tu minh tiep tuc duy tri uu the bac tien. Ngay cac danh tuong nhieu muu meo nhu Huu Dat, Huu Tien cung luc bat tong tam, khong the co đu luc luong đe dan ra khap mat tran nham thuc hien tan cong tong luc ra bac ma co y hoan binh, trong cho vao cac luc luong quay roi o hau phuong đich đe chia suc quan Trinh. Mat khac, vi luc luong co han, quan vien chinh cua Nguyen khong con đu suc đuong đau voi phia Trinh đong quan nhieu tuong, het lop nay đen lop khac (Le Van Hieu đen Trinh Thuong, roi Trinh Toan, lai Trinh Can) đuoc đieu ra mat tran. Khi ho Trinh cung co nhan su, siet chat lai đoi ngu thi uu the nhan luc vat luc đuoc phat huy ro hieu qua.
Mot nhan to khac giup hai ben đung vung la cac tuong ngoai mat tran cua hai ben, mac dau tai nang o muc đo khac nhau nhung nhin chung đeu la nhung nguoi can cu, trung thanh. Trinh Toan bi du hang o thoi điem ngoai gap đich manh, trong bi anh buc bach khong khac gi Trinh Coi truoc đay, thu ha so va lay đeu đa hang Nguyen, the nhung Toan van khong hang nhu Coi ma chap nhan cai chet. Le Van Hieu thua tran, than bi thuong, bi chua goi ve tri toi cung khong nghe theo loi du cua Huu Dat. Nguyen Huu Dat cung bi du khi vua thua tran va bi cac tuong ganh ghet, nhung cung khong đoi da thay long. Nhung truong hop sang đau hang ben kia khong nhieu va khong nam trong trach nen khong gay anh huong quyet đinh toi ket qua cuoc chien.


= So sanh voi chien tranh Le–Mac =
Le–Mac va Trinh–Nguyen đeu la nhung cuoc noi chien truong ky trong lich su Viet Nam, gay ra hau qua chia đoi nuoc Đai Viet trong 250 nam. Tuy nhien, so voi Chien tranh Le–Mac thoi Nam Bac trieu, muc đo cua Chien tranh Trinh–Nguyen co phan bot nghiem trong hon vi nhung ly do sau:


 Ve tinh đoi khang  Le–Mac la ke thu khong đoi troi chung. Nha Mac cuop ngoi Le, Le khoi phuc roi chong Mac, ho Le mang moi thu giet vua cuop ngoi voi ho Mac nen quyet khong the co chuyen nghi hoa. Le va Mac phai đanh nhau mot mat mot con đe chung minh minh la "chinh thong", nhat la nha Minh dung chieu bai lap lo, khong dut khoat cong nhan ai. Chien tranh Le–Mac vi vay chi co the ket thuc khi mot ben bi tieu diet.
Giua ho Trinh va Nguyen, xuat phat von la hai ho thong gia, ong to cua 2 ho la nguoi trong mot nha. Trinh Kiem lay chi Nguyen Hoang la Ngoc Bao, đen Trinh Trang lai lay con gai Nguyen Hoang cung la co ho cua minh la Ngoc Tu. Truoc khi dung "binh", Trinh va Nguyen đa dung "le" trong thoi gian kha dai vi ca hai tren danh nghia đeu la quan cua nha Le, đeu lay danh nghia "pho ta vua Le" đe cai tri nhan dan. Khi 2 ben thay kho thang đuoc nhau thi cung co the quay sang ban viec nghi hoa, khong can phai co đanh lieu chet voi nhau. Va thuc te thi sau 7 lan xuat binh, ca hai ben đeu chan nan nen đa nghi hoa voi nhau va duy tri gioi tuyen suot ca mot the ky.


 Thoi gian, mat đo  Chi tru lan đung đo thu nam keo dai 5 nam (1655–1660), cac cuoc đung đo khac giua Trinh va Nguyen đeu keo dai chi vai thang, tham chi trong chua đay mot thang; khoang cach giua cac cuoc chien cung kha dai, thuong la 5–7 nam, co khi dai toi hang chuc nam. Giua cac cuoc chien co thoi gian đinh chien giup ca hai ben cung co thuc luc. Trong khi đo, cuoc Chien tranh Le–Mac trong 60 nam dien ra voi mat đo lien tuc, gan nhu chi mot vai nam lai co mot cuoc hanh quan bac tien hoac nam tien cua ben nay hoac ben kia.
Luc luong cua Le va Mac nhin chung ngang nhau nen ca hai ben "an mieng tra mieng", luc thu luc đanh. Con khi đung đau voi Trinh, Nguyen chu yeu o the phong thu, dung chien luy kien co, đia hinh hiem tro đe can đuong nam tien cua Trinh. Luc đo Nguyen chua lay đuoc đat Chiem Thanh va Thuy Chan Lap nen luc luong con han che, vi vay sau cuoc chien Nghe An 1655–1660, Nguyen khong the tai dien mot cuoc chien dai hoi nhu vay voi Trinh.


 Đia ban  Chien tranh Trinh–Nguyen chi dien ra o pham vi Trung Bo, thuoc cac tinh Nghe An, Ha Tinh, Quang Binh. Chien tranh Le–Mac trai khap gan nhu toan lanh tho Đai Viet khi đo, tu Bac Bo toi Thanh–Nghe va co lan toi Thuan Hoa. Vi the anh huong va thiet hai cua quan, dan hai ben trong chien tranh Le–Mac lon hon so voi chien tranh Trinh–Nguyen.


= Chinh sach cai tri =
Nhan to quan trong hon ca giup cac chua Trinh va chua Nguyen ngoi vung va giu đuoc co nghiep la chinh sach cai tri phu hop. Ngoai danh nghia "phu Le", cac chua đeu lay đuoc long dan tai khu vuc minh cai quan đe huy đong nhan luc, vat luc vao cuoc chien. Hon nua, cac the he đau cua chua Trinh, chua Nguyen đeu la nhung nguoi co tai, co the giai quyet nhanh chong, dut điem nhung ran nut tu ben trong chinh quyen minh, chu yeu la nhung nguoi trong cung mot nha co y đo khac, khong đe nhung xung đot noi bo lan rong lam anh huong toi toan cuc.
Su sach khong chep ro thiet hai ve nguoi qua tung cuoc chien la bao nhieu nhung chac chan con so thuong vong cua hai ben phai toi hang van nguoi. Ngoai ra, nhan dan trong vung chien su bi thiet hai nhieu hon ca.
Hon 100 nam sau, cac luy Tran Ninh, Truong Duc van vung chac nhu xua, nhan luc vat luc cua Đang Trong đa tang them nhieu, bay gio khong con kem Đang Ngoai nua, le ra co đo cua Chua Nguyen phai cang them vung. Nhung cuoi thoi chua Nguyen, quyen than lam loan, suu cao thue nang, chua Nguyen thi ham me tuu sac khien long nguoi Đang Trong chia lia boi su cai tri roi ren. Ket qua la luy cao, đat hiem khong con giup đuoc ho Nguyen can đuong quan Trinh nam tien nhu 7 lan truoc. Quan Trinh đanh toi nhu cuon chieu, tuong cua Chua Nguyen thi nhau hang Trinh, giup quan Viep lap cong.
Sau thanh qua chiem Phu Xuan, đen luot Chua Trinh say sua chien thang, tuong nhu co nghiep cua minh đa vuot đuoc cha ong. Đat đai rong hon, quan so va dan so đong them, cua cai giau len, cac moi lo cat cu o hau phuong khong con, le ra co đo cua ho Trinh phai hung manh hon truoc. The nhung, chinh su Chua Trinh cung lai lam vao canh roi ren, tuong luoi quan kieu, nhan dan chan ghet nha Chua; con lay viec mat Thuan Hoa (ve tay Tay Son) lam may, boi the co đo ho Trinh lai bi mat mau chong hon ca nha Mac truoc kia, du ho Mac von chi co vung Bac Bo.
Nhu vay, co the thay tai đuc cua nguoi lanh đao co thu phuc, đoan ket đuoc nhan dan hay khong moi mang yeu to quyet đinh su mat con cua đat nuoc, con quan đong đat rong cung chi la nhan to thu yeu.


Quan luc đoi ben = Quan so =

Dan so hai ben chenh lech nhieu khien anh huong lon toi viec tang cuong quan so. Tinh ve dien tich lanh tho Đang Ngoai rong gap 2 đen 3 lan lanh tho Đang Trong. Ve dan so thi đau the ky XVII, tu nam 1600 đen 1650, dan so duoi su cai tri cua chua Trinh khoang duoi 5 trieu nguoi, trong khi dan so cua chua Nguyen khoang 500.000-1.000.000 nguoi. Quan so cua hai ben khong đuoc thong ke đay đu, thuong xuyen bi phong đai đe nghi binh, nhung thong ke chu yeu chi la con so uoc đoan cua nhung nguoi đuong thoi bay gio:
Su gia Phan Khoang trong Viet su xu Đang Trong co thong ke quan so nhu sau:

Khong noi ro nam: Chua Nguyen co chung 22.740 quan chinh quy. Chua Trinh co chung 50.000 quan đong o Thang Long (khi đanh nhau se huy đong them dan binh, huong binh o đia phuong). So quan nay thuong xuyen bi hai phe "noi phao" đoi luc quan so bi phao tu 10 van len 18 van (Trinh); Nguyen phong đai len 26 van. Quan so moi phe co the co toi đa la 20 van chinh quy va đia phuong, va quan chua Nguyen luc nao cung it hon so quan Trinh.
Thuy binh: quan Trinh co uu the lon voi chung 600 chien thuyen to hon tau chau Au va tren moi thuyen co 3 đai bac, 25 nguoi cheo va binh si. Trong khi chua Nguyen co 200 chien thuyen.
Mot giao si khac ten Benigne Vachet: chua Nguyen co 40.000 linh: 15.000 thu Bac, 9.000 giu phu chua, 6.000 bao ve hoang than va đai than va 10.000 binh tran giu cac khu vuc tinh ly khac. Chien thuyen 200. Quan bo chua Trinh khong co noi, nhung quan thuy thi khang đinh gap 3, 4 lan quan chua Nguyen. Mot tu si ten Choisy ke nam 1697, chua Nguyen co 131 chiec thuyen (chua tinh chien thuyen đia phuong), co chung 60 tay cheo, 2 phao thu, 3 si quan chi huy, 2 trong tran.
Cac lan chien tranh
1627 khong ghi quan so.
1633 khong ghi quan so.
1643 nhu tren, nhung co tau chau Au đen đoi giup chua Trinh.
1648 khong ghi, quan Nguyen huy đong 100 voi, quan Trinh bi bat la 3 van va hai tuong. Nguyen Huu Tien di chuyen 3000 quan đong o Vo Xa đe thu. Cac tuong Trinh đuoc tha, con cac binh si Trinh thi chia nho ra cho đi khai hoang het.
1655 va 1660 chua Trinh bo phong 1 van ruoi binh thu nam Chua Nguyen khong ghi ro so quan.
1661 va 1662 khong ghi.
1672 Chua Trinh co 10 van phong đai len 18 van, chua Nguyen thi khong ro thuc bao nhieu nhung phong đai len 26 van.
Giao si Cristophoto Borri trong Xu đang trong nam 1621:

"The luc cua chua rat manh đen noi khi ngai muon ngai co the tuyen ngay đuoc tam muoi ngan quan binh chien đau. Voi tat ca luc luong nay ngai van so chua Đang Ngoai von co luc luong lon hon gap 4 lan"
Nguyen Quang Ngoc trong sach Tien trinh lich su Viet Nam:

Chua Trinh co the huy đong ngay lap tuc 200.000 quan, 600 thuyen chien, 500 thuyen van tai va 500 voi chien.
Chua Nguyen chi co the huy đong toi đa 40.000 quan va 200 chien thuyen nhung bu lai co mot he thong chien luy het suc day đac va đuong tiep van luong thuc cua chua Trinh vao rat kho khan.
William Dampier, mot nha du hanh tung đen Đang Ngoai nam 1688 co ghi nhan la quan đoi chua Trinh co chung 70.000-80.000 quan thuong truc, trong so đo hau het la bo binh trang bi sung tay, o kinh thanh chua co thuong truc voi chien 200 thot, ngua chien 300 con, nuoi beo khoe. Charles Maybon va Henri Russier uoc tinh quan đoi Đang Ngoai khoang 100.000 nguoi, 500 voi, 500 chien thuyen lon trang bi 3 sung than cong moi chiec.
Trong Đai Viet su ky toan thu, Ban ky tuc bien ghi nhan thoi Nam Bac trieu, quan Trinh theo pho nha Le co luc luong ky binh kha manh. Trinh Tung tung su dung 400 quan thiet ky lam tro chien đe đay lui cuoc xam lan cua quan Bac trieu. Nam 1592, ong huy đong toi 5000 ky binh nang, trang bi giap sat cho ca ngua đe vay ham Đong Kinh cua nha Mac.
Mot ghi chep cua nguoi phuong Tay ve luc luong quan su Đang Ngoai duoi thoi Thanh Đo vuong Trinh Trang cho rang vao nam 1640 ong nay co trong tay hon ba muoi van bo binh, 2.000 thot voi tran va 102 ngan ky binh(!). Con so nay la kha lon, lai khong ghi ro cach tinh ra sao (co tinh ca quan đia phuong va dan phu hay khong) nen con can lam ro.


= Quan đoi chua Trinh =
Binh chia ra lam hai hang: Uu binh va Nhat binh. Uu binh la linh mo o ba phu thuoc tinh Thanh Hoa va bon phu thuoc tinh Nghe An. Nhat binh la linh tuyen o bon tran ngoai Bac: Son Nam, Kinh Bac (Bac Ninh), Hai Duong, Son Tay cu 5 xuat đinh bat mot nguoi sung quan ngu. Linh Uu binh đong o Kinh đo, đuoc nhieu đac an, đac quyen nhu đuoc cap cong đien va ca chuc sac.
Linh Nhat binh phuc vu tai cac tran, phuc dich cac quan, co viec loan ly va chien tranh moi đuoc goi đen, khong thi ve lam ruong.
Đen đoi chua Trinh Doanh (1720–1767) co nhieu giac gia o nhieu noi nen phai goi linh tu tran, đong vien ca thay đuoc 115.000 nguoi hop thanh cac đon vi lon nho nhu sau:

Đoi gom co: 20 nguoi.
Co gom 20 đoi co: 400 nguoi.
Ve gom tu 5 đen 6 co: 2000 hay 2400 nguoi (Ben Ve co Tu la đon vi co 100 nguoi).


= Quan đoi chua Nguyen =
Binh co hai loai đau, cung nhu ngoai Bac đuoc goi đi quan dich; nhung trai trang khoe manh sung thang vao quan ngu va mot so đuoc goi dan co tinh cach tru bi. Viec binh bi đoi voi cac chua mien Nam la mot viec quan trong nhat, gom nhung đon vi duoi đay:

O ha tang la Thuyen hay Tieu đoi, co tu 30 đen 50 nguoi cung lang hay thuoc lang lan can. Đoi co tu hai ba đen nam Thuyen do mot Đoi truong hay mot Cai đoi trong. Co gom co nhieu đoi thuong co toi tu 6 đen 10 Thuyen, co co đac biet gom co toi 60 thuyen. Quan so co tu 250 đen 600 nguoi, do mot cai co hay truong co chi huy.
Thoi đo co 5 co: Trung co, Ta co, Huu co, Hau co va Tien co.
Dinh gom co mot so quan ngang voi co do mot Truong dinh đieu kien. Duoi quyen Truong dinh co cac Truong co (theo su khao cuu cua cac su gia Phap quan so cua cac đon vi trong binh đoi Nam Ha hay thay đoi ve quan so, nghia la quan so khi thang khi giam khong nhat đinh).


Cac tuong tham chien chu yeu cua hai ben = Quan Trinh =
Trinh Tac
Trinh Toan
Trinh Can
Đao Quang Nhieu
Le Thi Hien
Le Si Triet
Nguyen Khac Liet
Le Van Hieu
Hoang Ngu Phuc
Bui The Đat
Hoang Phung Co
Hoang Đinh The


= Quan Nguyen =
Nguyen Phuc Tan
Đao Duy Tu
Nguyen Huu Dat
Nguyen Huu Tien
Truong Phuc Phan
Tong Huu Đai
Nguyen Cuu Kieu
Ton That Trang


Ket luan Trong vong 45 nam (tu nam 1627 đen nam 1672), hai ho Trinh–Nguyen đanh nhau 7 lan voi nhung tran chien ac liet, co khi keo dai nam nay qua nam khac. Cuoc chien tranh đa lam hao ton suc nguoi suc cua, triet pha đong ruong, xom lang. Cuoc chien tranh cung dan đen viec chia đoi lanh tho cua nuoc Đai Viet thong nhat thanh giang son rieng cua hai dong ho.


Chu giai Chu thich Tham khao Bien nien lich su co trung đai Viet Nam - Vien Su hoc, 1988
Cac trieu đai Viet Nam - Quynh Cu, Đo Đuc Hung, Nha xuat ban Thanh nien, 2001
Viet Nam su luoc - Tran Trong Kim
Đai Nam thuc luc, tap 1
Đai Viet Su ky Toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam cuong muc
Thoi Nam Bac trieu - Viet Chuong, Nha xuat ban Phu nu, 2001
Asia in the Making of Europe, The University of Chicago Press, 1993.


Xem them Khoi nghia Tay Son
Loan nam Giap Ngo
Chien tranh Tay Son-Chua Trinh
Chien tranh Tay Son-Đai Thanh
Chien tranh Tay Son-Chua Nguyen, 1787-1802