Hau Trieu (tieng Trung gian the: 后赵, phon the: 後趙, binh am: Houzhao; 319-352) la mot quoc gia thuoc Ngu Ho thap luc quoc trong thoi Đong Tan (265-420) tai Trung Quoc. Nha nuoc nay do ho Thach thuoc bo lac Yet thanh lap, quoc hieu la Trieu, con goi la Thach Trieu đe phan biet voi Han Trieu cua nguoi Hung No.


Thanh lap Nuoc Hau Trieu thanh lap tren co so quan su lon manh cua Thach Lac, mot tuong cua Han Trieu - quoc gia mo đau su xam chiem trung nguyen cua Ngu Ho.
Xuat than la nguoi Yet o huyen Vo Huong, quan Thuong Đang, Tinh Chau (Son Tay) bi bat ban lam no le tu be vao thoi Tay Tan, lam chan ngua, nen quen voi Ngap Tan. Ten ho Thach Lac la do Ngap Tan đat. Trong thoi buoi hon loan cuoi trieu Tay Tan, Ngap Tan, Thach Lac lap thanh bang cuop, sau đo gia nhap canh quan cua Cong Su Phien, thuoc phe phai Thanh Đo Vuong Tu Ma Dinh.
Nam 306, Tu Ma Dinh bi Tu Ma Hao thuoc phe Đong Hai Vuong Tu Ma Viet giet o Nghiep Thanh, Cong Su Phien khoi quan bao thu, song thua tran va chet. Ngap Tan tiep dien va chiem Nghiep Thanh, giet Tan Thai Vuong Tu Ma Đang bao thu cho Tu Ma Dinh. Tu Ma Viet phai Cau Hi tai chiem Nghiep Thanh, giet Ngap Tan. Thach Lac tron theo vua nha Han la Luu Uyen.


= Diet Tan =
Luu Uyen nhan Thach Lac vao hang ngu. Đen nam 309, đe mo rong chien tuyen voi trieu Tan, Luu Uyen sai Thach Lac tu thong linh mot canh quan rieng đanh pha xuong cac quan Cu Loc, Thuong Son (Ha Bac). Luc nay, quan đoi Thach Lac bat đau to chuc co quy mo hon; ong thu dung mot so nhan si nguoi Han tron tranh loan lac, trong đo co Truong Tan, đuoc ong dung lam muu si. Trong thoi ky nay, Thach Lac dan mot canh quan di đong đanh cuop nhung noi chinh quyen Tay Tan suy yeu tu Ha Bac xuong đen phia bac song Hoai.
Nam 311, Đong Hai Vuong Tu Ma Viet chet, phe canh đua tang ve Đong Hai (Son Đong) bang canh quan chinh quy con lai cua trieu Tay Tan. Tren đuong đi, canh quan nay bi Thach Lac vay đanh tieu diet, con chau ho Tu Ma cung so lon nhan si cua trieu Tay Tan bi bat giet. Sau su kien nay, Lac Duong gan nhu khong con phong thu.
Nam 310, Luu Uyen chet, con la Luu Thong ke vi. Nam 311, Thach Lac đuoc lenh phoi hop voi canh quan cua Vuong Di, von cung la mot canh quan đoc lap đang hoat đong manh o Son Đong, va mot canh quan Han Trieu keo xuong tu kinh đo Binh Duong cung đanh kinh đo Lac Duong cua nha Tan. Lac Duong that thu, Tan Hoai Đe bi bat đua ve Binh Duong.


= Diet Vuong Di =
Thach Lac va Vuong Di tuy tren danh tieng la be toi nha Han, song moi nguoi đeu đa co tu tuong tu quyen, va e de the luc cua nhau nen đa bat đau ngam toan tinh thon tinh nhau. Luu Thon, von la mot quan lai trieu Tan, khuyen Vuong Di tieu diet Thach Lac. Vuong Di sai Luu Thon đen Thanh Chau trung vien bo tuong cua minh la Tao Nghi von đang cat cu o đay. Tren đuong, Luu Thon bi Thach Lac bat, am muu vi the bai lo. Thach Lac bay muu moi Vuong Di đen hoi hop roi bat giet Di, thu phuc thuoc ha Vuong Di. Luu Thong du biet Lac chuyen quyen nhung khong con che ngu đuoc.
Thach Lac bat đau xay can cu o Tuong Quoc (nay thuoc thanh pho Thach Gia Trang), Ha Bac.


= Diet Vuong Tuan =

Lac Duong tuy bi Han chiem, song mot so noi van con cac the luc cat cu la chinh quyen cu trieu Tay Tan. Phia tay can cu Thach Lac, o Tinh Chau (Thai Nguyen), co Luu Con; phia đong bac cua Thach Lac, co Vuong Tuan đang cat cu U Chau.
U Chau Vuong Tuan nho su ho tro cua bo lac ho Đoan nguoi Tien Ty, nen the luc manh me. Thach Lac may lan giao chien đeu bi ky binh ho Đoan đanh bai. Song nho may man, ong bat đuoc mot trong so cac đau linh ho Đoan, va thong qua nguoi đo, ong ket lien voi bo toc ho Đoan va ly gian ho tu Vuong Tuan. Thach Lac con gia vo thuan phuc, khuyen Vuong Tuan xung đe đe Tuan noi phong bi. Nam 314, Thach Lap đem quan đanh up Ke Thanh, bat song Vuong Tuan roi giet đi. Thach Lac tro thanh the luc quan su duy nhat con ton tai o ca vung binh nguyen Ha Bac, ong bat đau đanh chiem đat đai va thanh lap chinh quyen cai tri co he thong.


= Thanh lap nha Hau Trieu =
Nam 316, em ho Luu Thong la Luu Dieu đanh ha kinh đo Truong An, tieu diet nha Tay Tan. Song thuc chat thi chinh quyen trung uong nha Han o Binh Duong yeu kem, khong kiem che đuoc cac the luc đoc lap tren danh tieng thuoc quyen chi huy cua minh nhu Thach Lac, Luu Dieu, Tao Nghi. Nam 318, Luu Thong chet, con la Luu Xan ke vi, bi cha vo Luu Thong la Can Chuan giet chet, cuop ngoi. Thach Lac tu phia đong, Luu Dieu tu phia tay, đeu cat quan đen đanh Binh Duong. Luu Dieu xung đe hieu, mua chuoc Thach Lac bang tuoc Trieu Cong, chuc Đai Tu Ma, Đai tuong Quan đe Thach Lac khoi nga theo Can Chuan.
Thach Lac tan cong Binh Duong. Can Chuan sai Boc Thai mang xe ngu, ao bao ra dang đe cau hoa. Thach Lac lai sai Thai mang sang Luu Dieu, nham to cho Luu Dieu biet nguoi trong thanh Binh Duong khong co y theo Dieu, mong Dieu that vong tu bai binh. Nhung Luu Dieu ngam an the voi Boc Thai, sai Thai quay ve Binh Duong phu du đau linh cac bo toc (Đo Cac). Thach Lac ngam đoan Luu Dieu va Boc Thai co thong đong, muon giet Thai va buoc Binh Duong phai tuc khac đau hang. Thuoc ha cua Thach Lac can gian, giai thich rang neu giet Boc Thai thi Can Chuan se khong dam đau hang, tot hon cho Thai tro lai Binh Duong lam đieu Luu Dieu muon, Can Chuan so chet se mo thanh đau hang Thach Lac. Thai ve Binh Duong hop muu voi mot so bo tuong cua Can Chuan giet Chuan, lap con Chuan la Can Minh len lam Minh chu, con Thai đem ngoc ty đen giao cho Luu Dieu (đe chung to Binh Duong muon đau hang Luu Dieu chu khong phai Thach Lac). Thach Lac ben tan cong Binh Duong, Luu Dieu sai Luu Suong dan quan cuu Binh Duong. Thach Lac noi vong vay o phia tay, Can Minh ben dan nguoi bo thanh chay theo Luu Dieu. Thach Lac chiem đuoc Binh Duong ben cho tieu huy het cung đien nha Han. Chuyen het cua cai quy bau ve Tuong Quoc.
Nam 319, Thach Lac chinh thuc ly khai tu Luu Dieu, tu xung Đai Thien Vu, thanh lap nha Hau Trieu.


Xay dung quoc gia, thong nhat phuong bac = Xay dung quoc gia =
Thach Lac tuy xuat than vo hoc, khong biet chu nhung rat coi trong viec giao duc. Ong trong dung nhieu nhan si nguoi Han, dung cac nho sinh giang bai đoc sach cho minh. Ben ngoai, Thach Lac khuyen khich hoc tap, thuong lua cho nguoi hoc gioi.
Thach Lac khuyen khich viec đong ang, bo bot luat phuc tap va nghiem khac cua nha Tan, ban luat gian đon hon. Nhieu quan lai thanh liem, đuc đo đuoc Thach Lac trong dung va do đo thu phuc đuoc long dan. Nuoc Hau Trieu tro nen giau manh.


= Mo rong lanh tho, tieu diet Tien Trieu =
Tinh hinh phuong bac sau khi Thach Lac va Luu Dieu len ngoi van rat roi ren. Ngoai hai nuoc Trieu con co Tao Nghi o Te - Lo, Nam Duong Vuong Tu Ma Bao nha Tan o Thuong Khue, Truong Mau nuoc Tien Luong phia Tay cua Tien Trieu; Duong Nan Đich o Vu Đo. Khi Thach Lac giet Vuong Tuan va rut ve Tuong Quoc thi Đoan That Đan chiem U chau, tuong Thieu Tuc nha Tan chiem giu Ky chau chong Ngu Ho.
Nam 319, Thach Lac sai Khong Trang mang quan đanh ho Đoan. Đoan That Đan thua chay sang Ky chau voi Thieu Tuc. Nam 320, Thach Lac tan cong Ky chau, chia quan cho Thach Ho tan cong thanh Khanh Thu. Quan Thieu - Đoan chia nhau ra đich bi thua to, phai rut vao thanh co thu.
Nam 321, Thach Ho ha thanh Khanh Thu, bat song tuong Đoan Van Uong, Ky chau nguy cap. Đoan That Đan đinh pha vay chay sang hang Đong Tan nhung em Thieu Tuc la Thieu Le muon hang Hau Trieu nen bat That Đan, mo cua thanh đau hang. Thach Lac vao thanh giet chet anh em Thieu Tuc va Đoan That Đan. Tu luc đo cac chau U, Tinh, Ky phia bac moi hoan toan thuoc ve Hau Trieu.
Sau khi To Đich chet (321), Hau Trieu cung khong con phai đuong đau voi luc luong bac phat hung manh cua Đong Tan. Nam 322, Thach Lac ra quan đanh ha quan Thai Son (Son Đong), thu su Duyen chau cua Đong Tan la Hy Giam rut ve Hop Phi; em To Đich la To Uoc o Du chau cung bo thanh chay ve Tho Xuan.
Nam 323, Hau Trieu tan cong Banh Thanh, Ha Phi. Thu su Tu chau nha Tan la Bien Đon bo chay ve Vu Thai. Toi nam 325, Hau Trieu chiem not cac thanh tri phia bac song Hoai cua nha Tan. Tu đo, Hau Trieu va Đong Tan lay song Hoai lam ranh gioi.
O phia đong, Thach Ho đuoc sai lo đanh Tao Nghi. Nam 323, Thach Ho vay đanh Tao Nghi o Quang Co. Tao Nghi khong chong noi phai đau hang, nhung sau đo van bi giet.
Ca vung rong lon phia đong, tu Hoai Bac tro len thuoc ve Hau Trieu; chi con ho Mo Dung nguoi Tien Ty o Lieu Đong va tan du ho Đoan, ho Vu Van o phia đong Lieu Đong.
Trong khi đo, Luu Dieu cung mang quan chinh phat cac the luc cat cu phia tay. Nam 320, Luu Dieu ra quan diet luc luong cua Tu Ma Bao va thu ha cua Bao la Tran An o Thuong Khue; Truong Mau o Luong va Duong Nan Đich xung than.
Nam 328, chien tranh giua hai nuoc Trieu chinh thuc no ra. Thach Lac sai Thach Ho mang quan tan cong Bo Ban. Luu Dieu tu mang quan đi đanh, đai pha quan Hau Trieu o Cao Hau.
Nhan đa thang, Dieu mang quan tan cong Lac Duong cua Hau Trieu. Thach Lac đich than đi cuu, qua ben Dien Tan toi cua Thanh Cao, tap ket toan quan. Luu Dieu vay đanh Lac Duong 4 thang khong ha đuoc đa met moi, lai hay ruou nen luc quan Hau Trieu tan cong, Luu Dieu khong chong noi, bi nga ngua va bi bat. Thach Lac giet chet Dieu.
Nam 329, Thach Lac sai Thach Sinh tan cong chiem đuoc Truong An. Thang 9 nam đo, quan Hau Trieu cong ha thanh cuoi cung cua Tien Trieu la Thuong Khue, chinh thuc tieu diet Tien Trieu.


Lanh tho Sau khi diet đuoc Tien Trieu, Hau Trieu lam chu hau het phuong bac. Khi đo ngoai ho Mo Dung o Lieu Đong, Tien Luong cua ho Truong va nuoc Cuu Tri cua ho Duong o cuc tay, tat ca đat đai trung nguyen đa nam trong quyen kiem soat cua Hau Trieu.
Đat đai cua Hau Trieu nam toi Hoai Ha, Han Thuy, đong giap toi bien, bac đen Tuy Vien. Trong cac nuoc Ngu Ho. nha nuoc Hau Trieu ve lanh tho đung thu hai, chi sau nuoc Tien Tan đa tung thong nhat mien Bac Trung Quoc duoi thoi Phu Kien (337-385).
Khi Thach Lac thanh lap nha Hau Trieu thi kinh đo đat tai Tuong Quoc (襄國, ngay nay la Tan Thai, Ha Bac), nhung nam 335 Thach Ho đa chuyen kinh đo ve Nghiep Thanh (鄴城, ngay nay la Ham Đan, Ha Bac), va đay la kinh đo trong toan bo phan con lai trong lich su nha nuoc nay (ngoai tru y đo cua Thach Chi nham khoi phuc kinh đo tai Tuong Quoc).


Chinh quyen Thach Ho = Nen cai tri tan bao =
Nam 333, Hau Trieu Minh đe Thach Lac chet, thai tu Thach Hoang len ngoi. Em Thach Lac la Trung Son vuong Thach Ho (295–349) von cho rang ngoi bau đuoc truyen cho minh, nen khi thay Hoang len ngoi ben nam lay quyen hanh, khong che Hoang. Ho buoc Thach Hoang phong cho minh tuoc Nguy vuong, giet chet cac muu si nguoi Han cua Thach Lac la Trinh Ha, Tu Quang.
Cac con cua Lac la Thach Sinh, Thach Lang, Thach Khoi lan luot khoi binh chong lai Ho nhung khong phai la đoi thu cua Ho nen lan luot bi that bai va bi giet. Thang 9 nam 334, Ho phe truat Thach Hoang lam Hai Duong vuong, tu lap len ngoi vua, tuc la Hau Trieu Vu Đe, doi đo ve đat Nghiep.
Thach Ho song xa hoa, tuyen hang van cung nu; xay cat cung that lien mien o ca Tuong Quoc lan Nghiep Thanh. Thach Ho tan bao, tinh khi that thuong, giet hai nhieu nguoi. Trong khi đo trong nuoc lai xay ra mat mua may nam lien.
Thai tu Thach Thuy thay cha hung ac, muon giet đi đe thay ngoi, nhung viec bi phat giac nen Thuy bi giet. Ho dung hai con la Thach Tuyen va Thach Thao lam phu chinh coi viec trieu đinh.


= Chien tranh voi Yen, Tan =
Voi tham vong xam luoc cac nuoc khac, Thach Ho xay dung quan đoi len toi 50 van nguoi, trong đo 17 van nguoi lam cong viec che tao tau thuyen, lien tuc cho quan đoi tien hanh chien tranh voi Đong Tan, Tien Luong, Tien Yen, bat hang van nong dan đi linh phai tu mang luong thao, bo xe, ba tanh bi ap buc chet nhieu vo so. Nhieu vung đat canh tac bi bien thanh noi san ban, lam cho san xuat nong nghiep bi pha hoai.
Nam 337, thu linh nguoi Tien Ty o Lieu Đong la Mo Dung Quan xung vuong, lap ra nuoc Tien Yen. Nam 338, Thach Ho hop binh voi Tien Yen đanh ho Đoan o đat To. Quan Hau Trieu chiem đuoc To thanh, ho Đoan bo chay. Mo Dung Quan lui quan. Thach Ho trach Tien Yen khong đen hoi quan ma tu y rut lui nen mang quan đi đanh.
Đen thang 5 nam 338, quan Hau Trieu ha đuoc 36 ap, bao vay Cuc Thanh. Đanh thanh hon 10 hom khong ha đuoc, quan Trieu met moi. Quan Tien Yen thua co phan cong, vay giet hon 3 van quan Hau Trieu.
Nam 340, Thach Ho huy đong 50 van quan, 4 van con ngua đe chuan bi đi đanh Yen bao thu. Dan trong nuoc Hau Trieu oan than ngut troi. Mo Dung Quan khong đoi Hau Trieu đong binh xong, mang quan bat ngo tu ai E Ong tien vao binh nguyen đanh xuong Cao Duong. Quan Yen đot pha, cuop boc luong thao va quan nhu cua Trieu rat nhieu. Tuong Trieu giu To Thanh la Thach Quang co thu khong dam ra đanh. Nhieu kho tang cua Hau Trieu bi đot pha, viec phat đong chien tranh lon cua Thach Ho khong thanh.
Nhung Thach Ho van khong chiu ngung chien, lai muon đong binh đanh ca Yen va Đong Tan. Ngoai ra, viec xay cat 40 đai quan o Nghiep Thanh van khong ngung nghi, vi the dan trung nguyen vo cung cuc kho, nhieu nguoi tu tu tren cay ven đuong.
Nam 344, Thach Ho trung tap 100 van quan đinh đanh diet Đong Tan. Tuy Ho sau đo nghe loi can gian ben thoi khoi đai quan nhung van tien hanh chien tranh quy mo nho xam lan đat đai cua Đong Tan. Tuy nhien quan Trieu chi ha đuoc Chu Thanh, ngoai ra khong thu đuoc thang loi nao khac.
Phia tay, tuong Trieu la Ma Thu đi đanh Tien Luong, cung bi quan Tien Luong do Ta Nghia chi huy đanh lui.


Suy vong Cuoi đoi Thach Ho, cac con trai tranh quyen. Thai tu Thach Tuyen giet Tan cong Thach Thao, Thach Ho lien giet Thach Tuyen.
Chong lai ach ap buc tan bao cua Thach Ho, quan linh đon tru tai Luong Chau đa noi day khoi nghia luc luong len đen 10 van nguoi va đanh bai quan đon tru cua Thach Ho gan thanh Lac Duong.
Sau khi Thach Ho chet (349), con nuoi la Thach Man (Nhiem Man) va đai tuong Ly Nong thua co khong che chinh quyen, giet Banh Thanh vuong Thach Tuan, lap Nghia Duong vuong Thach Giam len ngoi. Nhung sau đo Thach Giam so Thach Man lan at quyen hanh nen muu giet Thach Man. Vi vay Nhiem Man bat giam Thach Giam. Nhiem Man ra lenh tan sat thang tay cac dan toc thieu so. Chi rieng o kinh đo Nghiep Thanh co hon 20 van nguoi bi giet. Cuoc tan sat khien cho sau đo nguoi Hung No bi suy yeu nhanh chong, khong the phuc hoi suc manh.
Nam 350, Thach Man giet Thach Giam cung 5 nguoi con va 28 nguoi chau cua Thach Ho, giet sach gia toc ho Thach, ban đau đoi sang ho Ly, sau đoi lai thanh ho Nhiem, tu lap lam hoang đe, lay quoc hieu la Nguy, su goi la Nhiem Nguy.
Tan Hung vuong Thach Chi ben len noi ngoi vua Hau Trieu o Tuong Quoc, đuoc nhieu nguoi Ho cac toc Hung No, Yet, Chi, Khuong ung ho, mang quan tien đanh Nghiep Thanh.
Nhiem Man thay tinh the bat loi, ben bo chinh sach tan sat nguoi Ho. Sau đo Man đem quan giao chien voi Thach Chi. Nhiem Man thang tran, cho quan bao vay Tuong Quoc. Thach Chi lien hop voi vua nuoc Tien Yen la Mo Dung Tuan, thu linh nguoi Khuong la Dieu Duc Trong va thu linh nguoi Chi la Bo Hong đang lam thu su Ung chau. Nhiem Man khong chong noi lien quan, quan si bi giet chet rat nhieu, phai rut lui.
Tuy nhien sau khi Nhiem Man lui quan, phia Hau Trieu lai co noi loan. Đo tuong quan Luu Hien cua Hau Trieu lam phan giet Thach Chi, tu xung lam hoang đe. Khong lau sau, Nhiem Man tan cong ha Nghiep thanh va giet chet Luu Hien.
Cai chet cua Thach Chi đanh dau su cham dut cua nuoc Hau Trieu. Mien bac Trung Quoc tiep tuc mo ra cuc dien phan liet moi.
Nuoc Hau Trieu ton tai tat ca 34 nam, co 7 vua.


Cac vua Hau Trieu Xem them Nha Tan
Loan bat vuong
Vuong Tuan
Ngu Ho thap luc quoc
Thach Lac
Thach Ho
Nhiem Man


Tham khao Tham Khoi Vi (2007), Ke chuyen Luong Tan Nam Bac trieu, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich