Chu nghia phat xit la mot he tu tuong chinh tri va phong trao chinh tri cuc huu đac trung boi suc manh đoc tai, cuong che, đan ap đoi lap, va su đoan ket manh me giua xa hoi va kinh te, noi bat nhat la o chau Au vao đau the ky 20. So đong trong đo, muon đua quoc gia len tren ve lich su, van hoa, sinh hoc đoc nhat, tat ca la nho vao đong luc cua long trung thanh, va muon tao nen mot cong đong chung cua quoc gia đuoc huy đong. Rat nhieu đac điem đuoc quy cho chu nghia phat xit boi nhieu hoc gia khac nhau, nhung nhung yeu to sau thuong đuoc xem nhu cau thanh: chu nghia dan toc hep hoi, chu nghia tu ban, chu nghia đoc tai quan su, chu nghia quan phiet, chu nghia chong cong, chu nghia hop tac, chu nghia toan tri, chu nghia chuyen che, chu nghia phan biet chung toc, chong lai chu nghia tu do va chu nghia Cong san. Co rat nhieu tranh cai giua cac hoc gia ve ban chat cua chu nghia phat xit va nhung loai phong trao chinh tri va nhung chinh phu ma co the bi goi la phat xit. Tren thuc te chu nghia phat xit o Y, noi khoi đau cua no, khac voi o Đuc, hay "chu nghia phat xit" o Nhat, o Tay Ban Nha, va mot so noi khac, va cung nhu cac phong trao phat xit moi phat trien o chau Au hien nay, xem xet cac khia canh kinh te, thu thuat gianh chinh quyen, cuong linh, tu tuong, mo hinh nha nuoc,... nhung co điem chung la gan voi tinh than dan toc.
Phat xit co nguon goc chinh thuc tai Y, con co ten goi la Fasium. Luc đau to chuc nay chi co ba nguoi, moi nguoi phai đi tuyen truyen chu nghia nay cho ba nguoi khac va lai tiep tuc nhu vay, nen ca to chuc tro nen lon manh. Đac biet nguoi đuoc tuyen truyen sau khong biet mat nhung nguoi lanh đao lon hon minh.


Tu nguyen Chu Phat xit co nguon goc tu Fasces (tieng Latinh), Fascismo (tieng Y), Fasciste (tieng Phap), Fascist (tieng Anh), co nghia la bo hoac nhom.
Cau chuyen bat đau tu thoi Servius Tullius (578-535 BC), vua (Rex) thu sau cua La Ma co. Servius ga con gai cua minh cho con cua hoang đe thu 5, Tarquinius. Tuy nhien co con gai cua Servius la mot nguoi vo cung tham lam va khong coi trong bat cu mot nguyen tac đao đuc nao. Chinh co nay đa xui Tarquinius xong vao Vien Nguyen Lao đe cuop ngoi cua cha minh va đuoi cha minh ra khoi ngai vang. Te hon, Servius đa bi giet boi mot nhom nguoi theo lenh cua Tarquinius khi tro ve cung. Sau khi len ngoi, Tarquinius lam đu moi chuyen ac gay phan no trong dan chung. Cuoi cung, nguoi con trai cua nha buon tung bi Tarquinius giet chet đa keu goi nhan dan noi day va gianh lai quyen đieu hanh đat nuoc. Sau su vu nay, Rome khong con ngoi vua nua ma nhan dan bau ra hai nguoi đung đau goi la Quan chap chinh. 
Vi quan chap chinh thuong co cac thi ve (ve si) theo hau, moi thi ve vac theo minh mot bo gay (la mot bo gom nhieu que go), giua bo gay đuoc buoc chat voi mot cai riu dung đe trung phat nhung nguoi lam sai phap luat bang cac hinh phat the xac va tu hinh.. Tuy nhien, đay la mot mo hinh cuc ky dan chu va van minh so voi cac mo hinh o thoi co đai boi co hai vi Quan chap chinh co quyen hanh ngang nhau, thoi gian chap chinh chi la 1 nam va neu nguoi dan co y kien bat đong voi Quan chap chinh thi co the đua ra Hoi đong Nhan dan hoac Vien nguyen lao. Bo gay ma nguoi thi ve vac theo minh đuoc goi la Fasces.
Y nghia tuong trung cua bo que la suc manh thong qua su thong nhat: mot que go thi de dang bi be gay nhung mot bo go thi rat kho đe be gay. Tu đo cac bieu tuong tuong tu đa đuoc cac phong trao phat xit khac mo phong theo. Vi du nhu bieu tuong bo ten cua Đang phat xit Falange Tay Ban Nha. Bieu tuong bo gay cung co the la

Bieu trung cho vuong quyen hay luat phap cua giai cap thong tri.
Tuong trung cho quyen luc cua nhan vat đung đau Nha nuoc.
Bieu tuong cua chinh quyen hanh chinh nhan dan. Vi du con dau cua Thuong nghi vien Hoa Ky van con su dung bieu tuong bo gay đe lam hinh đai dien cho luat phap cua rieng Vien nay. Tu Fascismo cung đuoc dung đe chi cac to chuc chinh tri tai Y nhu fasci, tuong tu voi cong đoan va phuong hoi.


Đinh nghia Cac nha su hoc, khoa hoc chinh tri, va cac hoc gia khac đa co nhieu tranh cai xoay quanh ban chat tu nhien cua chu nghia phat xit . Ke tu thap nien 90, cac hoc gia nhu Stanley Payne, Roger Eatwell, Roger Griffin va Robert O. Paxton đa co đuoc su nhat tri manh me ve cac triet ly cot loi cua chu nghia. Moi dang cua chu nghia phat xit co su khac biet. Đieu nay lam cho no co nhieu đinh nghia khi thi qua rong khi thi qua hep.
Griffin đinh nghia:
"[Chu nghia phat xit] la mot hinh thuc thuc su mang tinh cach mang, xuyen giai cap cua chu nghia dan toc chong tu do va xet cho cung la chong bao thu. Voi tu cach nhu vay, no la mot he tu tuong gan lien sau sac voi hien đai hoa va hien đai, mot he tu tuong đa co nhieu hinh thuc ben ngoai khac nhau đe thich ung voi boi canh lich su va quoc gia cu the ma no xuat hien, va đa thu hut nhieu luong van hoa va tri tue, ca canh ta va canh huu, phan hien đai va ung ho hien đai, đe tu the hien minh nhu mot khoi y tuong, khau hieu va hoc thuyet. Trong giai đoan giua hai cuoc chien tranh, no the hien chu yeu duoi hinh thuc mot "đang vu trang" do gioi tinh hoa lanh đao, đa co gang, phan lon la khong thanh cong, đe tao ra mot phong trao quan chung dan tuy thong qua mot phong cach chinh tri nghi le va mot chuong trinh chinh sach cap tien hua hen se vuot qua moi đe doa do chu nghia xa hoi quoc te gay ra, cham dut su thoai hoa đang anh huong đen quoc gia theo chu nghia tu do va mang lai su đoi moi triet đe cho đoi song xa hoi, chinh tri va van hoa cua quoc gia nhu mot phan cua nhung gi đuoc hinh dung rong rai la ky nguyen moi đang đuoc khai sinh trong nen van minh phuong Tay. Huyen thoai cot loi cua chu nghia phat xit, đieu kien cho he tu tuong, tuyen truyen, phong cach chinh tri va hanh đong cua no chinh la vien canh ve su tai sinh sap xay ra cua quoc gia nay tu su suy đoi."
Con theo Paxton thi chu nghia phat xit la:
"Mot hinh thuc hanh vi chinh tri đuoc đanh dau bang noi am anh ve su suy tan cua cong đong, su si nhuc hoac nan nhan va bang cac giao phai bu đap cho su thong nhat, nang luong va su trong sach, trong đo mot đang quan chung gom nhung chien binh dan toc chu nghia tan tuy, lam viec trong su hop tac khong de dang nhung hieu qua voi gioi tinh hoa truyen thong, tu bo cac quyen tu do dan chu va theo đuoi cac muc tieu thanh loc noi bo va mo rong ra ben ngoai bang bao luc cuu chuoc va khong co su han che ve mat đao đuc hoac phap ly."


Hinh thanh Co nhieu quan điem khac nhau ve nguyen nhan dan đen su troi day cua chu nghia phat xit. Trong đo co mot quan điem cho rang chu nghia phat xit Y ra đoi la mot su đap lai cac that bai cua nen dan chu, chu nghia tu do va chu nghia Marx. Nhung chu nghia nay đuoc nhin nhan la co thien huong ve chu nghia ca nhan va toan cau hoa, lam ton hai đen quoc gia. Va chu nghia phat xit khi đo đa tu xung minh la su thay the can ban mang tinh quoc gia cho chu nghia bolshevik. Du vay, no lai mang nhieu đac trung cua chu nghia bolshevik nhu: nha nuoc Đang tri; quyen quyet đinh theo đa so va van đong ung ho tu giai cap vo san đac biet khi nhieu cuu binh tro ve tu chien tranh lai phai đoi mat voi nan that nghiep va cac van đe kinh te khac; nha nuoc kiem soat nen kinh te va cac linh vuc khac cua xa hoi; sung bai lanh tu... Chu nghia phat xit đa đua ra mo hinh chu nghia tap the va quoc huu hoa cac cong ty đoc quyen, cung nhu đoi đau voi chu nghia Marx vi cho rang chu nghia nay chong lai chu nghia quoc gia va chu nghia yeu nuoc. Hannah Arendt cho rang Lien Xo duoi thoi Stalin lan nuoc Đuc duoi thoi Hitler đeu la nhung nha nuoc toan tri trong đo nha nuoc co gang đong vien toan the dan chung đoan ket trong viec ho tro he tu tuong, cac muc tieu cua nha nuoc đi kem voi su tran ap khong khoan nhuong đoi voi nhung hoat đong đi nguoc lai muc tieu cua nha nuoc; đong thoi la su kiem soat toan dien cac co quan quyen luc nha nuoc (lap phap, hanh phap, tu phap, cong an, quan đoi...); su đieu khien cua nha nuoc đoi voi cac to chuc quan chung nhu cong đoan lao đong, cac co quan truyen thong đai chung, cac co so hoc thuat, cac co so ton giao nhu nha tho, cac to chuc chinh tri nhu la cac đang phai chinh tri. Trotsky cho rang neu khong co Stalin thi cung khong co Hitler. Benito Mussolini tung la lanh đao cua Đang Xa hoi Y con Hitler hoc cach tuyen truyen va to chuc cua nhung nguoi dan chu xa hoi Đuc va đat ten to chuc chinh tri cua minh la Đang Cong nhan Đuc Quoc gia Xa hoi chu nghia.


Tu tuong La ket qua cuoc bao loan cua giai cap tieu tu san, do no bi chen ep giua gioi đai tu san va phong trao cong nhan. Vi vay no khong mang tinh chat giai phong ap buc, bat cong ma no chi mang tinh chat giup gioi tieu tu san de tho hon trong cuoc đau tranh cua gioi đai tu san (boc lot) va giai cap cong nhan (bi boc lot) ma khong som hay muon gioi tieu tu san se bi loi keo nhay vao cuoc. Tuy nhien no khong dung lai o tinh chat cua cuoc cach mang tieu tu san, no the hien y thuc phi ly cua con nguoi đa bi bop meo, tro nen đan đon dan đen nhung tu tuong ao tuong nhung coi đo la su that va can phai đau tranh thuc hien no. Nha su hoc nguoi Italia, Dele Piane, goi chu nghia phat xit la "cuoc phan cach mang triet đe"; con L. Longo thi xem đo la "mot trong nhung hinh thai phan cach mang triet đe".


Đac điem Chu nghia phat xit ra đoi trong boi canh khung hoang kinh te, su that tran cua mot so quoc gia (Đuc) ton hai niem tu hao dan toc, nhung nguy co cua cac cuoc cach mang thuong truc do phan hoa xa hoi sau sac, su yeu kem cua cac nen dan chu đai nghi truoc nguy co cua chu nghia Cong san, hay vo chinh phu, nhung nguy co xam lan cua cac nen van minh ben ngoai, cho nen chu nghia phat xit co mot suc hap dan đoi voi dan chung o mot so quoc gia trong nhung hoan canh xa hoi nhat đinh. Cac đac điem co ban cua no co the đuoc the hien phuong dien chinh:

Xay dung mot Nha nuoc tap trung hung manh đe đoi pho cac nguy co bao loan va cac nguy co xam luoc tu phia ben ngoai, thu tieu dan chu, nha nuoc mot Đang phat xit nam quyen
Xay dung mot quan đoi hung manh, cac si quan quan đoi co mot vi tri chinh tri quan trong theo mau cua chu nghia quan phiet
Đan ap tat ca cac phong trao canh ta nhu chu nghia xa hoi, chu nghia Cong san, chu nghia cong đoan, chu nghia vo chinh phu,...(ma ho cho la lam ton hai đen quoc gia, nha nuoc hay dan đen su bat on), cac tu tuong dan chu hoac cac đoi hoi dan sinh.
Thu tieu kinh te thi truong, đat toan bo nen kinh te duoi su kiem soat chat che nha nuoc, phuc vu cho nha nuoc va quoc gia, nhung khong xoa bo giai cap ma huong tat ca giai cap lam viec phung su cho quoc gia, hi sinh cac quyen loi hoac đoi hoi ca nhan, kheu goi mot su đoan ket tren co so cua mot trat tu xa hoi co phan hoa va nep song ky luat
Kheu goi tinh than yeu nuoc phung su To quoc cua ca dan toc, kich đong tu tuong dan toc, chong lai cac dan toc ma ho cho la lam ton hai đen loi ich dan toc ho (nhu nguoi Do Thai o Đuc,..)
Đua ra cac chieu bai lan luot lay long cua cac tang lop khac nhau trong xa hoi, thuong truoc het la tang lop trung luu, sau đo đen tu san va vo san, nong dan (đay khong phai đac điem rieng co cua chu nghia phat xit nhung khong the thieu)
Đua ra cac luan đieu mang mau sac cua chu nghia so vanh hay chu nghia ba quyen (nhung chi co mot so nuoc), đat dan toc truoc cac nguy co bi huy diet hoac xam lan, khoi phuc lai mot so truyen thong bi lang quen nham khang đinh tu tuong dan toc, kich đong cac tu tuong phan biet sac (chung) toc mot cach cuc đoan
Tuy nhien chu nghia phat xit van hay gay ra tranh cai, vi co phong trao co mot so đac điem giong voi chu nghia phat xit nhung khong toan bo. Mot so phong trao phat xit hay đuoc gan la phat xit van hoat đong o mot so nuoc ma đac điem co ban be ngoai cua no la chong lai nguoi nhap cu mot cach cuc đoan, hay cac dan toc thieu so o nuoc ho (nhu nguoi Hoi giao o mot so nuoc chau Au,...) thuong đuoc theo doi chat che, tuy nhien mot so co luc noi len nhu mot luc luong chinh tri lon.
Ve co ban chu nghia phat xit truoc het la mot phong trao dan toc cuc đoan, va la mot dang "canh huu cach mang", đe chong lai canh ta. Nguon goc quyen luc Nha nuoc la quoc gia, dan toc, duoi ban tay tao hoa Thuong đe, khac han cach ly giai quyen luc Nha nuoc tu nay sinh tu huu va phan hoa giai cap cua nhung nguoi Cong san. Tu tuong phat xit đoi lap hoan toan voi chu nghia vo chinh phu.


Xem them Chu nghia thuc dan
Chu nghia tu do
Chu nghia tu ban
Chu nghia xa hoi
Chu nghia dan tuy


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Fascism tai Wikimedia Commons