Bo Luat Napoleon (tieng Phap: Code Napoleon; chinh thuc la Code civil des Francais, goi la (le) Code civil) la bo dan luat Phap ban hanh nam 1804 trong thoi Tam Đau Che Phap.
Bo luat do uy ban bon luat gia kiet xuat soan thao va co hieu luc ngay 21 thang 3 nam 1804, vi nhan manh ve tinh ro rang, huu dung ma coi la buoc quan trong trong viec thay the cac luat le phong kien truoc o Phap. Su gia Robert Holtman nhan xet la mot trong vai van kien anh huong toan the gioi.
Bo Luat Napoleon khong phai la luat đien đau tien ban hanh o mot nuoc chau Au co phap che đai luc: truoc co Bo Dan Luat Bavaria Maximilian (Bavaria, 1756), Bo Pho Luat Bang Pho (Pho, 1794) va Bo Dan Luat Tay Galicia (Galicia, đuong thoi mot phan cua Ao, 1797). Tuy nhien lai la bo phap đien hien đai đau tien ban hanh co pham vi toan Au, anh huong luat cua nhieu nuoc thanh lap trong va sau cac cuoc Chien Tranh Napoleon, ngoai ra con anh huong cac nuoc đang phat trien ngoai chau Au đang co hien đai hoa, phi phong kien hoa ban than bang cai cach phap ly, đac biet o My Latin va Trung Đong. 


Lich su Cac phap loai cua Bo Luat Napoleon khong dua tren luat Phap truoc ma theo Van Tap Dan Luat la su thanh van hoa luat La Ma do Justinian lam, ben trong co phan Đinh Che phan loai luat phap thanh luat ve:

Nguoi
Vat
Hanh đong
Bo Luat Napoleon cung y theo ma chia thanh bon phan:

Nguoi
Tai san
Thu mua tai san
To tung dan su (chuyen sang luat rieng nam 1806).


= Cac no luc thanh van hoa truoc =
Truoc Bo Dan Luat, Phap khong co mot tap luat phap, bay gio chu yeu gom phong tuc tap quan đia phuong, đoi khi gom gop thanh "tap tuc" (coutumes), đang chu y co bo Tap Tuc Paris; ngoai ra cung co mien tru, đac quyen va cac uoc quyen nha vua hay cac lanh chua phong kien khac ban tang. Trong Cach Mang Phap, moi tan du phong kien đeu quet sach.
Cu the thi đoi voi dan luat, cac luat le khac nhau ap dung o cac noi trong Phap thay bang bo phap đien duy nhat. Ngay 5 thang 10 nam 1790, Đai Hoi Che Hien bieu quyet thanh van hoa luat le Phap, sau Hien Phap nam 1791 an đinh mot bo, va Quoc Hoi nhat tri thong qua quyet nghi ngay 4 thang 9 nam 1791 quy đinh "se co bo dan luat cho toan quoc." Tuy nhien Đai Hoi Quoc Dan moi la co quan nam 1793 thanh lap uy ban đac biet do Jean-Jacques Regis de Cambaceres đung đau, phu trach viec soan thao. Ban thao nam 1793 (ong đuoc cho ky han mot thang), 1794 va 1976, Đai Hoi Quoc Dan va sau Cuc Hanh Chinh đeu phu quyet ca, quan tam nhieu hon su hon loan tu cac cuoc chien, xung đot voi cac nuoc chau Au khac. Ban đau tien co 719 đieu va rat cach mang, nhung lai qua ky thuat va bi chi trich vi khong đu cap tien, triet hoc ma khong đuoc chap nhan, ban thu hai chi co 297 đieu thi lai qua ngan va chi đon thuan la so tay đao đuc, ban thu ba mo rong thanh 1,104 đieu co đe trinh len Cuc Hanh Chinh la chinh quyen bao thu, nhung tham chi con khong đuoc ban luan.
Uy ban khac thanh lap nam 1799 đe trinh thang 12 cung nam ban thu tu, mot phan do Jean-Ignace Jacqueminot soan (1754-1813) va goi la loi Jacqueminot, xu ly gan nhu hoan toan ve nguoi va nhan manh nhu cau cai cach luat ly di cach mang, cung co quyen luc cha me va mo rong tu do cua nguoi di chuc đinh đoat phan mien phi bat đong san; tat nhien la phu quyet.


= Cai cach Napoleon =
Napoleon tien hanh cai cach che đo phap luat Phap theo cac y tuong Cach Mang Phap, boi cac luat le hoang gia, phong kien cu co ve kho hieu va mau thuan. Sau nhieu ban thao bi tu choi cua cac uy ban khac, co khoi đau moi sau khi Napoleon len nam quyen nam 1799: uy ban bon luat gia kiet xuat thanh lap nam 1800, co Louis-Joseph Faure va do Cambaceres chu quan (bay gio la Quan Chap Chinh Thu Hai), đoi khi do Napoleon la Thu Nhat. Bo Luat đuoc hoan thanh nam 1801 sau khi Vien Chinh Vu tham nghi ki luong, nhung khong ban hanh cho đen ngay 21 thang 3 nam 1804 la "Bo Dan Luat Phap" (Code civil des Francais), nhung đat lai thanh "Bo Luat Napoleon" (Code Napoleon) tu nam 1807 đen 1815, va mot lan nua sau Đe Quoc Phap Thu Hai.
Qua trinh bat nguon cot o cac phong tuc tap quan, nhung cung phat huy tu Van Tap Dan Luat the ky thu sau cua Justinian cung Phap Đien ben trong, la su thanh van hoa luat La Ma. Nhung Bo Luat Napoleon khac nhieu ve cac điem quan trong: co tong hop moi đieu le truoc, khong chi moi luat phap; khong phai la bo suu tap đoan trich sua đoi ma la viet lai toan dien; cau truc hop ly hon nhieu; khong co noi dung ton giao va viet bang bach thoai.
Su phat trien Bo Dan Luat la thay đoi co ban ve tinh chat cua phap che đai luc, lam luat phap ro rang de hieu hon, cung bo qua xung đot giua quyen lap phap hoang gia va tham phan đai dien quan điem, đac quyen cua giai cap xa hoi nam trong, đac biet trong nhung nam cuoi cung truoc Cach Mang, khien cac nha cach mang nhin nhan tham phan lam luat mot cach tieu cuc.
Đieu nay phan anh trong đieu khoan cam tham phan xu kien bang cach lam le pho thong (Đieu 5), vi thuoc quyen han lap phap, khong phai tu phap. Theo ly thuyet thi khong co an le phap o Phap, tuy nhien toa an van phai lap khoang trong trong luat le, quy đinh ma khong the khong lam (Đieu 4), hon nua bo luat lan luat phap can giai thich tu phap; vay nen mot bo an le phap hinh thanh. Luat le Phap khong co quy đinh noi theo tien le (tien le troi buoc), nhung phan quyet cua cac toa quan trong trong that te tuong đuong voi an le phap (xem phap ly bat bien).


Noi dung Đieu khoan so bo cua bo luat an đinh cac đieu quan trong nhat đinh ve phap tri: luat thi hanh chi neu ban hanh hop le va chinh thuc ban bo (bao gom đieu khoan cho ban bo tre, sau khi can nhac phuong tien lien lac đuong thoi), cam chi luat bi mat; cam luat co hieu luc hoi to, nghia la ap dung voi su kien xay ra truoc khi ban hanh; cung cam tham phan tu choi xet xu lay ly do khong đu luat ma khuyen khich giai thich luat đang co, nhung lai cam lam cac phan quyet pho thong co gia tri lap phap (xem tren).
Đoi voi gia đinh thi Bo Luat quy đinh đan ong đuoc ba quyen so voi vo va con cai, la tinh trang phap ly pho thong o chau Au đuong thoi. Napoleon cung co truong hop nghiem trong. Vo co it quyen hon tre vi thanh nien, va ly di bang đong thuan bi bai bo nam 1804.


Cac bo luat khac trong thoi Napoleon = Bo quan luat =
Ban thao Bo Quan Luat, Uy Ban Đac Biet do Pierre Daru chu quan dang trinh Napoleon thang 6 nam 1805, nhung bi đe qua mot ben va khong bao gio ban hanh vi Chien Tranh Lien Minh Thu Ba.


= Bo hinh luat =
Nam 1791, Louis Michel le Peletier de Saint-Fargeau trinh Quoc Hoi Che Hien bo hinh luat, giai thich rang cam chi "cac toi that" chu khong phai "cac toi nham nhi do me tin di đoan, phong kien, che đo thue va chuyen che hoang gia tao"; ong khong liet ke cac toi "me tin di đoan tao". Bo hinh luat moi khong quy đinh ve bang bo, di giao, pham thanh, yeu thuat, loan luan hay yeu đong tinh nen khong con la toi nua. Nam 1810 bo luat hinh moi ban hanh trong thoi Napoleon, nhu Bo Hinh Luat nam 1791 cung khong co đieu khoan ve toi ton giao, loan luan hay yeu đong tinh.


= Luat dan to =
Trong khi toan bo phap che đang cai cach, luat dan to moi ban hanh nam 1806


= Bo thuong luat =
Bo thuong luat (code de commerce) ban hanh nam 1807, trong điem la Quyen III, "Ve cac phuong thuc thu mua tai san khac nhau", cua Bo Luat Napoleon, quy đinh ve hop đong va mua ban.


= Luat hinh to =
Nam 1808, luat hinh to (code d'instruction criminelle) đuoc ban bo. He thong parlement truoc Cach Mang la nguyen nhan cua nhieu su lam dung, trong khi toa hinh thanh lap trong thoi ky Cach Mang thi phuc tap va khong hieu qua, bi ap luc đia phuong anh huong. Nguon goc cua luat gay len nhieu tranh luan, sau cung tro thanh co so cua "he thong tuan van" dung o Phap va nhieu nuoc luat đai luc, tuy khac han thoi Bonaparte (đac biet voi viec mo rong quyen loi bi cao).
Ban Tuyen Ngon Nhan Quyen Dan Quyen cua Cach Mang an đinh bi cao xem nhu vo toi đen khi bi toa an đinh toi. Bonaparte lo ngai ve bat giam vo co hay tam giam qua đo (cam tu truoc phien toa), noi rang nen duy tri tu do ca nhan, đac biet khi vu kien đua ra Toa An Đe Quoc: "nhung toa phap vien nay co quyen luc manh, nen bi cam lam dung tinh huong chong cong dan yeu ma khong co moi lien quan." Tuy nhien, tam giam van thuong dung đoi voi bi cao nghi pham trong toi nhu giet nguoi.
Kha nang tam giam lau dai la mot ly do Bo Dan Luat bi chi trich vi trong that te thi suy đinh co toi, đac biet tu cac nuoc thong luat. Nguyen nhan khac la viec ket hop tham phan va cong to vien thanh mot chuc vu. Tuy nhien, viec xet xu khong co suy đinh co toi theo nguyen tac: loi the cua phu tham vien yeu cau đoan phu tham khong lam trai quyen loi bi cao va khong lam ngo viec bien ho.
Theo tieu chuan hien đai, thu tuc xet xu tu phap trao quyen hanh đang ke cho nguyen cao, tuy nhien tu phap đuong thoi o cac nuoc chau Au thuong nghieng ve ap buc. Vi du, chi đen nam 1836 thi tu nhan bi cao buoc toi moi đuoc quyen luat su chinh thuc o Anh. So voi Luat Hinh To Napoleon, bi cao đuoc co luat su truoc Toa An So Tham (xet xu trong toi), toa an phai cung cap neu bi cao khong co (neu khong thi viec xet xu nhu khong).
Van đe Toa So Tham co nhiem vu xet xu trong toi hoat đong cung phu tham đoan hay khong gay kha nhieu tranh cai. Bonaparte tan thanh phien toa phu tham đoan (hay tieu đoan), cuoi cung đuoc su dung, nhung phan đoi phu tham đoan khoi to ("đai đoan" cua cac nuoc thong luat) ma giao trach nhiem cho phap đinh hinh su cua Toa Thuong Tham. Vai toa an đac biet đuoc thanh lap đe xet xu toi pham co the doa đuoc phu tham đoan.


Cac bo luat Phap trong the ky 21 Cac bo luat Phap nay hon 60 thuong xuyen đuoc sua đoi va tu phap giai thich lai. Vay nen trong hon mot the ky moi bo luat hien hanh đeu ghi chep trong tai ban hang nam do Dalloz xuat ban (Paris), gom chu thich đay đu va co tham khao cac bo luat khac, luat phap lien quan, phan quyet tu phap (ngay ca khi khong cong bo) va van kien quoc te. "Tieu (petit)" ban cua Bo Dan Luat gan toi 3,000 trang, in lan tren mang. Tai lieu khac bao gom cac bai hoc thuat đuoc them vao "chuyen (expert)" ban va "đai (mega)" ban con lon hon, ca hai đeu co ban in va đia CD. Giai đoan nay, co noi rang Bo Dan Luat đa tro thanh "kho du lieu hon la bo phap đien".
Chi so bo luat cung cac ban so hoa thoi khien Uy Ban Cao Cap Thanh Van Hoa nhan đinh trong bao cao hang nam cho nam 2011:

Uy Ban xet thoi đai soan thao cac bo luat moi đa cham dut. Muc tieu thanh van hoa gan nhu hoan chinh luat phap khong con theo đuoi nua vi ba ly do: thu nhat la su phat trien ky thuat, so tu hoa van kien cung cap cac phuong phap tra cuu tuong đuong voi bo luat that, thu hai la loi ich se giam tru đi, nghia la cang lam nhieu bo luat moi thi cang kho xac đinh đieu khoan nhat đinh nen thuoc bo nao, cuoi cung la cac đieu khoan nhat đinh khong hop voi thanh van hoa, boi chi hop ly neu đieu khoan co đu tinh đai yeu.

Sau mot nam, Uy Ban đe nghi khong nen co them bo luat nao nua sau khi cac du an thanh van hoa hoan tat; ly do khac la chinh phu tram tre trong viec cong bo cac cai cach ma Uy Ban đa hoan thanh. Chinh phu phan ung tich cuc thang 3 nam 2013, nhung Uy Ban phan nan khong thay tien trien; cu the thi chinh phu bo ke hoach lam mot bo luat cong chuc (code general de la fonction publique).


Bo luat o cac nuoc khac Tuy khong phai la bo dan luat đau tien va khong đai dien ca đe quoc, Bo Luat Napoleon co anh huong lon nhat; ban hanh o nhieu nuoc bi Phap chiem đong trong chuoi Chien tranh Napoleon ma lam thanh co so he thong tu luat cua Y, Ha Lan, Bi, Tay Ban Nha, Bo Đao Nha (va cac thuoc đia) va Ba Lan (1808-1946). O cac vung Đuc phia tay song Rhine (Palatinate va Tinh Rhine Pho), cuu Cong Quoc Berge va Đai Cong Quoc Baden, Bo Dan Luat ap dung đen khi Burgerliches Gesetzbuch (Thu Dan Luat) ban hanh nam 1900 la bo dan luat pho thong đau tien cho toan the Đe Quoc Đuc.
Arvind va Stirton cho thay co cac yeu to đong vai tro quyet đinh trong viec cac tieu bang Đuc chap nhan Bo Luat, la moi quan tam lanh tho, kiem soat va anh huong cua Napoleon, quyen the cua cac co quan chinh phu trung uong, nen kinh te va xa hoi phong kien, chuyen che khai minh, chu nghia ban tho trong gioi tinh anh tri ly cung tu trao chong Phap đai chung.
Mot bo dan phap co anh huong Napoleon manh cung ban hanh o Romania nam 1864, giu hieu luc cho toi tan nam 2011. Ai Cap cung noi theo ma lap bo luat lam mot phan he thong toa an hon hop che đinh sau khi Isma'il Pasha mat quyen, Bo Luat Youssef Wahba Pasha phien dich sang tieng A Rap tu tieng Phap giua nam 1881 va 1883. Cac bo phap đien khac tu no co anh huong la cua Thuy Si, Đuc va Ao, nhung ben trong van co the thay bo Phap chi phoi do đuoc coi la su thanh van hoa luat phap thanh cong đau tien.
Vay nen phap che đai luc cua nhieu nuoc chau Au, ngoai tru Nga va cac nuoc Scandinavia, co anh huong cua Bo Luat Napoleon o muc đo khac nhau. Che đo phap luat cua Anh Quoc cung Ireland va Lien Quoc Anh bat nguon tu thong luat Anh thay vi luat La Ma, con luat Scotland tuy đai luc nhung lai bat thanh van, co tu tuong phap ly La Ma-Ha Lan anh huong manh, sau Luat Lien Hop nam 1707 thi chiu luat Anh chi phoi.
Cum tu "Bo Luat Napoleon" cung dung đe chi cac bo phap đien nuoc khac chiu anh huong cua Bo Dan Luat, đac biet la Bo Dan Luat Ha Canada (nam 1994 thay bang Bo Dan Phap Quebec), goc chu yeu o Tap Tuc Paris ma Anh tiep tuc ap dung o Canada sau Hoa Uoc Paris nam 1763. Luat phap cua cac nuoc My Latin cung nhieu phan dua tren Bo Napoleon, nhu Bo Dan Luat Chile va Bo Dan Phap Puero Rico.
Phap che Hoa Ky đa phan theo thong luat Anh, nhung tieu bang Louisiana lai đac biet co Bo Napoleon va truyen thong phap luat Tay Ban Nha anh huong manh bo dan luat. Tay Ban Nha va Phap tranh chap ve tieu bang trong hau het the ky 18, sau cung nhuong lai cho Phap nam 1800, nam 1803 thi ban cho Hoa Ky. Tu Chinh An Thu 10 Hien Phap My cho phep cac tieu bang quan che phap luat khong giao cu the cho chinh phu lien bang, nen phap che giu đuoc nhieu yeu to Phap. Vi du, bai thi tu cach luat su va tieu chuan phap đinh ve viec hanh nghe luat o Louisiana khac xa cac bang khac, la bang duy nhat ap dung le ke thua quan che voi tai san cua nguoi chet, va vai luat le cua bang xung đot voi Bo Thuong Luat Thong Nhat thi hanh o 49 bang khac.


Hu cau "Bo Luat Napoleon" co nhac đen trong tieu thuyet Maurice (1971) xuat ban sau cai chet cua E.M. Forster, tro Phap la cang ty nan cho đan ong đong tinh, theo Maurice thi la "nhung thu ghe gom loai Oscar Wilde."
Bo Na Phap Luan, nhan vat Stanley Kowalski co nhac đen trong vo kich A Streetcar Named Desire cua Tennessee Williams, la no luc bao đam co the huong loi tu bat ky tai san thua ke nao ma vo Stella co the chia se cung nguoi chi Blanche DuBois.
"Khong ai so huu đat giua con đe va dong song, la cua moi nguoi; đo la Bo Luat Napoleon. Nguoi cho thue tu nhan dan đuoc Cuc Quan Ly Cang hay Uy Ban Đe Đieu đai dien; đo la Bo Luat Thanh pho.", Tubby Dubonnet giai thich (noi ve New Orleans, LA) trong tieu thuyet Lucky Man cua Tony Dunbar (2013).


Tham khao Chu thich
G. Levasseur, "Napoleon et l'elaboration des codes repressifs" in Melanges en hommage a Jean Imbert (Paris, PUF, 1989) p. 371
Code Penal and Code d'Instruction Criminelle - Nguyen van Tieng Phap va luat cu khac


Đoc them Crabb, John H., trans. The French Civil Code, revised edn. (hieu đinh đen ngay 1 thang 7 nam 1994). Littleton, Colo.: Fred B. Rothman & Co.; Deventer, The Netherlands: Kluwer Law and Taxation, 1995.
Fairgrieve, Duncan, ed. The Influence of the French Civil Code on the Common Law and Beyond. London: British Institute of International and Comparative Law, 2007.
Fisher, H.A.L. "The Codes", in Cambridge Modern History, ed. A.W. Ward (1906) vol IX pp 148–79; an old standard scholarly summary. online free
Halperin, Jean-Louis. The French Civil Code. Trans. Tony Weir. London: Routledge, 2006.
Josselin, Jean-Michel, and Alain Marciano. "The making of the French Civil Code: An economic interpretation." European Journal of Law and Economics 14.3 (2002): 193-203. online
Lobingier, Charles Summer. "Napoleon and his Code." Harvard Law Rev. 32 (1918): 114+. online
Schwartz, Bernard, ed. The Code Napoleon and the common-law world: the sesquicentennial lectures delivered at the Law Center of New York University, December 13–15, 1954 (The Lawbook Exchange, Ltd., 1998). 438 pp.
Smithers, William W. "The Code Napoleon." American Law Register (1901): 127-147. online
Tunc, Andre. "Grand Outlines of the Code Napoleon." Tulane Law Review 29 (1954): 431+
Tunc, Andre. "Husband and Wife Under French Law: Past, Present, Future." University of. Pennsylvania Law Review 104 (1955): 1064+ online


Đuong dan ngoai Code civil (Phap), Bach Khoa Wiki Tieng Phap
Ban dich Tieng Anh cua nguyen van
The Code Napoleon, or the French Civil Code; Literally Translated from the Original and Official Edition, Published at Paris, in 1804 by A Barrister at the Inner Temple (an ban thu 1). London: Printed for Charles Hunter Booksellers. Truy cap ngay 30 thang 11 nam 2016 – qua Internet Archive.
Beginnings of Napoleonic Code
Van ban Tieng Phap hien tai: Legifrance
The "Other" Little Red Book Phong van voi su gia phap ly Jean-Louis Halperin trong France Magazine.