Lich đai Đe Vuong mieu (chu Han phon the: 厯代帝王廟; chu Han gian the: 历代帝王庙, binh am Han ngu: Lidai Di Wang miao), con goi la Mieu Lich đai Đe Vuong Trung Quoc hay Đe Vuong mieu, la di tich lich su, van hoa tai so 131, pho Đai Noi Phu Thanh Mon, quan Tay Thanh, thu đo Bac Kinh, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Cong trinh đuoc xay dung, đi vao van hanh tu thoi Nha Minh, đuoc trung tu, thay đoi va mo rong thoi Nha Thanh; trai qua nhieu giai đoan hu hai trong thoi hien đai, đuoc kien thiet lai vao cuoi the ky XX, đau XXI. Đe Vuong mieu trong thoi phong kien phuc vu viec tho tung, hoat đong te tu cac vi Đe Vuong tuc nhan vat than thoai, nhan vat lich su tung la thu linh cua ca đat nuoc va dan toc tu thoi Tam Hoang Ngu Đe, Ha, Thuong, Chu, cac Hoang đe tung trieu đai, cung voi van than, vo tuong noi danh trong lich su Trung Hoa. Cong trinh nham tuong nho cac nhan vat co anh huong rong, cong hien lon cho đat nuoc Trung Quoc.
Đe Vuong mieu la mot đia danh mang tinh hinh tuong, phan anh van hoa xa hoi xuyen suot cac thoi ky va quan điem cua phong kien Trung Hoa, tro thanh mot cong trinh đac biet quan trong the hien thoi gian va lich su noi tiep lau đoi cua Trung Quoc. Tho tu va van hanh Đe Vuong mieu dua tren cai nhin tong quan qua nhieu the he, theo nguyen tac ton trong nhan vat va su kien trong qua khu trai nhieu trieu đai, trieu đai sau tho trieu đai truoc; nhieu dan toc, dan toc nay ton kinh dan toc khac, theo phuong huong mot quoc gia, mot dan toc Trung Hoa thong nhat.
Lich đai Đe Vuong mieu mang nhung đac điem cua kien truc Nha Minh, Nha Thanh, hinh thanh va ton tai tu nam 1530; đuoc Quoc vu vien Cong hoa Nhan dan Trung Hoa cong bo la di tich lich su, van hoa đuoc bao ton trong điem, quan trong o bac hang đau cua Trung Quoc tu nam 1996, trong nhom VI. Tu the ky XXI, Đe Vuong mieu đuoc trung tu cac đot 2000 – 2004, 2019 – 2020, đi vao hoat đong phuc vu du khach tham quan, tim hieu, du lich, đong thoi la noi to chuc cac su kien ve lich su, van hoa o thu đo, voi ten goi la Vien bao tang Lich đai Đe Vuong mieu Bac Kinh ngay nay.


Lich su = Truyen thong lich su =
Trong van hoa Trung Hoa, mot yeu to truyen thong đuoc hinh thanh trong lich su, đo la viec ton trong cua the he sau danh cho the he đi truoc, đac biet la cac thu linh dan toc, vuong trieu, nhan vat anh huong lon toi đat nuoc. Kinh trong cac bac minh triet, Hoang đe cua cac trieu đai trong qua khu la mot truyen thong chinh tri đuoc tuan theo o Trung Quoc co đai. Co the ke toi, vao thoi Đuong Chieu Tong, đen tho Han Chieu Liet Đe đuoc xay dung va noi tho tu o Trac Chau, Ha Bac; trong thoi Tong Ninh Tong, cac quan chuc đia phuong đa lien tiep thanh lap nhung Thuan mieu o Thieu Chau va Hanh Duong, tho tu Đe Thuan; trieu đai Nha Kim do nguoi Nu Chan thanh lap van tiep tuc duy tri viec cung te cho cac Hoang đe trong qua khu. The ky XIII, Nha Nguyen do nguoi Mong Co thanh lap cung ke thua truyen thong nay. Tu Hot Tat Liet roi cac Hoang đe Nguyen Nhan Tong, Nguyen Thai Đinh Đe, Nguyen Van Tong va Nguyen Hue Tong đeu xay dung nhung ngoi đen tho cho cac Hoang đe co đai o vung đong bang mien Trung, lenh cho dan chung tho tu, chang han nhu nhung cau mo ta: nam Nhan Tong Dien Huu thu ba, cho sua chua lang mo cua Trieu An. Tuy nhien, do đia điem te le trong cac trieu đai truoc đay khong thong nhat, cac cuoc thao luan đa nay sinh. Nguoi Mong Co trong trieu đai Nha Nguyen đa keu goi mot su thong nhat lich su va tho tu cac dan toc. Minh Trieu Chu Nguyen Chuong thoi ky tiep theo đa chi trich tinh trang nay va quyet đinh xay dung mot ngoi đen thong nhat cho cac Đe Vuong vao nam Hong Vu thu sau.


= Thoi Minh =

Lich đai Đe Vuong mieu giai đoan đau đuoc xay dung vao nam Hong Vu (洪武) thu sau (1373) cua trieu đai Nha Minh o phia Nam nui Kham Thien (钦天山), nay la Bac Cuc Cac (北极阁), Bac Kinh, tho Tam Hoang Ngu Đe, Ha Vu, Thanh Thang, Chu Vu Vuong, Han Cao To, Han Quang Vu Đe, Tuy Van Đe, Đuong Thai Tong, Tong Thai To, Nguyen The To, tong cong co 17 vi Hoang đe sang lap. Sau đo bo tho tu Tuy Van Đe cua Nha Tuy vao nam Hong Vu thu 21 (1388).
Nam 1530, Gia Tinh (嘉靖) thu chin, Minh The Tong đinh le, quyet đinh xay dung Lich đai Đe Vuong mieu o Bac Kinh va Nam Kinh, lenh cac quan chon đia phuong cu the. Vao thoi điem đo, quan than phuc vu o nhanh han lam la Xuan phuong Trung doan Lieu Đao Nam đa đe xuat do bo tuong Nhi Tu chan quan, đai dien tho hai nhan vat la Tu Tri Chung va Tu Tri Ngac cua Nam Đuong tong that thoi Ngu đai Thap quoc trong cung Linh Te, chon lam noi xay Đe Vuong mieu. Tuy nhien, Bo Le cho rang dien tich chat hep cua cung Linh Te khong đu đe xay dung lai, phan đoi đe nghi cua quan han lam. Gia Tinh Đe đa ra lenh cho Bo Cong chon noi khac đe xay dung, tro thanh Bo phu trach cu the kien truc ngoi mieu. Ngay 12 thang 01 nam 1531, Gia Tinh thu 10, Bo Cong bao cao viec xay dung đia điem cua Lich đai Đe Vuong mieu la vi tri cu cua chua Bao An o cua Phu Thanh (阜成门). Khu đat nay đuoc chon đe xay Đe Vuong mieu, tien hanh chinh sua mat bang, tat ca đuoc thiet ke ngan nap, tuong xung va đi thong phuong huong voi cac ben. Ngay 12 thang 02 cung nam, Minh The Tong dang le te cho cac vi Đe Vuong tu Van Hoa đien, chinh đien đuoc chia thanh nam thap tho, tho 16 Đe Vuong. Đon be tu Đong sang Tay chia thanh bon ban tho, tho tong cong co 37 nguoi. Vao ngay 17 thang 03 nam Nham Dan, Gia Tinh thu 10, Lich đai Đe Vuong mieu tiep tuc đuoc xay dung, đuoc quan ly boi Thuong thu Bo Cong Tuong Dao va Huu Thi lang Tien Nhu Kinh. Đen thang 05, Bo Le ban ve bai vi tho tu cua Đe Vuong mieu, tuy phong va tho tung Thai mieu, mo rong than bai, chu đia, kim thu cua cac Đe Vuong, cung Bo Cong tien hanh.

Vao thang 09 nam 1531, Trang nguyen Dieu Lai thuoc Han lam vien đa tau trinh yeu cau phe truat tho tu Nguyen The To trong Lich đai Đe Vuong mieu o Bac Kinh va Nam Kinh. Bo Le tien hanh xet lai, phan bac yeu cau va giu nguyen viec tho tung Hot Tat Liet. Cung vao thang 09, Lich đai Đe Vuong mieu o Bac Kinh đuoc hoan thanh, Minh The Tong đa khen thuong bong loc, thang cap cho Tuong Dao va Tien Nhu Kinh. Nam 1532, Minh The Tong đen Lich đai Đe Vuong mieu đe to long thanh kinh voi cac Đe Vuong đuoc tho, la buoi te tung chinh thuc đau tien. Trong le, hoc si Lieu Đao Nam đam nhiem nhiem vu trinh bay ban tung Canh Đuc Sung Thanh tung (景德崇圣颂), neu le thanh đoi voi cac Đe Vuong trong lich su Trung Hoa. Sau khi hoan thanh, Lich đai Đe Vuong mieu chinh thuc đat o Bac Kinh, tro thanh noi tho tu duy nhat cua cac Hoang đe o Trung Quoc, phan o Nam Kinh bi bo hoang.
Ngay 24 thang 02 nam 1545, Gia Tinh thu 24, Cap su trung Bo Le Tran Phi yeu cau Bo Le dung viec tho tu Nguyen The To, tuong Moc Hoa Le, Bac Nhi Hot, Thich Lao On va Ba Nhan. Voi su cho phep cua The Tong, cac than vi tho tu nam nguoi nay đuoc thu hoi o Lich đai Đe Vuong mieu. Suot thoi Nha Minh (1368 – 1644), Lich đai Đe Vuong mieu xuat phat điem bat đau tu Chu Nguyen Chuong, chinh thuc xay dung tu Chu Hau Thong, giu nguyen ven trong cac giai đoan con lai cua trieu đai.


= Thoi Thanh =
Sau chien tranh Minh – Thanh, quan Thanh qua ai Son Hai quan, thong nhat Trung Quoc. Thoi ky đau, Thuan Tri Đe cam quyen, đa chinh sua lai Lich đai Đe Vuong mieu, tang cuong te tu cho cac Hoang đe Nha Nguyen, Nha Lieu, Nha Kim va tho them nhung vi quan co tai đuc cua moi trieu đai, co nhieu đieu chinh đoi voi cac vi tri tho tu than vi. Thuan Tri Đe tiep tuc đieu chinh mot lan nua vao thang 06 nam 1660, Thuan Tri thu 17, danh sach tho tu co 25 Đe Vuong va 39 vi cong than đa đuoc ghi danh tho tai mieu. Cac giai đoan tiep theo, Đe Vuong mieu co thay đoi tuy tung Hoang đe. Trong thoi Khang Hi Đe, vao thang 04 nam Khang Hi thu 60 (1721), Khang Hi đa ra sac lenh ve le nghi va tho tu Lich đai Đe Vuong mieu. Ngay 06 thang 04 nam Khang Hi thu 61 (1722), Khang Hi đa noi long hon nua tieu chuan đe ton tho cac vi Đe Vuong: tho tu bat cu Hoang đe nao đa tung nam quyen, tru nguoi vo đao giet be tren, nguoi lam mat nuoc.
Ngay 11 thang 12 nam 1722, Khang Hi lenh cho Thuong thu Bo Le xac đinh danh sach cuoi cung cua Đe Vuong cac thoi Ha, Thuong, Chu, Han, Đuong, Tong, Kim, Nguyen, Minh. Trong thoi gian viec thuc hien sac lenh lap danh sach tho tu đang dien ra thi Khang Hi qua đoi vao ngay 20 thang 12; đen ngay 26 thang 12, Bo Le moi hoan thanh cong viec, co 143 vi Đe Vuong va 40 vi quan noi tieng đa đuoc them vao mieu. Thoi điem đo, nguoi ke vi la Ung Chinh đa ra lenh tuan theo chieu chi cua Khang Hi, cac tam bang than vi đe tho Hoang đe va cac vi quan noi tieng phai đuoc them vao chinh đien va sanh phu cua Lich đai Đe Vuong mieu, cu Ly Than vuong Dan Đao đen chi huy sap xep Lich đai Đe Vuong mieu, co tong cong 164 Đe Vuong va 79 vi danh than đuoc tho. Nam 1729, Ung Chinh thu bay, mieu đuoc tu bo, xay dung lai. Đen nam 1733, viec xay dung lai hoan thanh, Ung Chinh đa cho khac dong chu Ngu che trung tu Lich đai Đe Vuong mieu (御制重修历代帝王庙碑). Vao thang 02 nam Ung Chinh thu 12 (1734), Ung Chinh đa lenh chinh sua Đe Vuong mieu, Quan Đe mieu, Thanh Hoang mieu o Bac Kinh, lenh cho Ham Than vuong Dan Bi phu trach Đe Vuong mieu, Can Long phu trach Quan Đe mieu, Hoa Than vuong Hoang Tru phu trach Bac Kinh đo Thanh Hoang mieu.

Ke vi Ung Chinh la Can Long, ong danh nhieu quan tam toi hoat đong cua Đe Vuong mieu. Nam 1738, Can Long thu ba, Can Long hanh le tai Lich đai Đe Vuong mieu, viet ban nghi le trieu đinh ve le te Đe Vuong mieu, noi dung bay to su ton trong đoi voi cac Đe Vuong trong lich su, hinh thuc te tu nghiem ngat, ro rang. Nam 1753, Can Long thu 18, cua Đe Vuong mieu ghi chu Canh Đuc (景德), đuoc ghi them chu Sung Thanh (崇圣). Nam 1762, Can Long đa cho xay dung them kien truc Đe Vuong mieu, do Thuong thu Bo Le Tran Đuc Hoa chi huy, thay đoi mai ngoi cua chinh đien sang mau vang rong. Thang 03 nam 1764, Can Long thu 29, viec xay dung đuoc hoan thanh, Can Long đen Đe Vuong mieu viet dong chu Ngu che trung tu Lich đai Đe Vuong mieu, khac them bia đa Canh Đuc Sung Thanh o phia Tay Nam mieu. Trong thoi ky Can Long, Trieu Thanh đa loai bo bai vi cua Van Lich Đe, Thai Xuong Đe va Thien Khai Đe khoi Đe Vuong mieu, them bai vi cua Sung Trinh Đe. Sau Can Long, Gia Khanh Đe khong co chinh su đoi voi mieu, đen thoi ky Đao Quang Đe, chinh đien cua Đe Vuong mieu đuoc xay dung lai, đuoc chi thi tien hanh tu thang 01 nam 1840, Đao Quang thu 20, theo dang chinh sua, lam moi cac vat dung, mau sac. Trong thoi Nha Thanh (1644 – 1911), Đe Vuong mieu đuoc cac Hoang đe Thuan Tri, Khang Hi, Ung Chinh, Can Long chu y trong te tu, đen lan đieu chinh cua Đao Quang cung la lan cuoi cua thoi đai phong kien Trung Quoc.
Vao ngay 31 thang 10 nam 2002, quan Tay Thanh đa thong ke tat ca cac nghi le te than tai Lich đai Đe Vuong mieu tu nam Gia Tinh thu 11 cua Nha Minh (1532) đen nam Tuyen Thong thu ba cua Nha Thanh (1911), co 662 le te đa đuoc to chuc trong suot lich su 380 nam xuyen suot thoi phong kien Minh Thanh cua Trung Quoc. Trong đo, cac Hoang đe đa tu than to chuc te le 16 lan va cu cac quan đen te 646 lan.


= Thoi ky chiu hu hai =

Nam 1912, nam đau tien cua Trung Hoa Dan Quoc, Hoang đe Nha Thanh thoai vi va viec te tu tai Lich đai Đe Vuong mieu ket thuc. Đe Vuong mieu tro thanh mot vi tri chiu su quan ly cua chinh quyen Dan Quoc. Cung trong giai đoan nay, mieu đuoc su dung lam noi tam tru, chiem đong cua nhieu đon vi khac nhau. Nam 1922, Hoi Cai tien Giao duc Trung Hoa đa muon su dung Đe Vuong mieu. Nam 1925, sau khi Ton Trung Son qua đoi vi bao benh o Bac Kinh, cac đon vi lien quan đa to chuc tang le tai đien Canh Đuc Sung Thanh, chinh đien trung tam cua Lich đai Đe Vuong mieu. Vao ngay 22 thang 05 nam 1929, Su vu vien quan ly Đe Vuong mieu đa bao cao ve viec ngoi mieu đuoc cho Hoi Cai tien Giao duc Trung Hoa muon đe su dung. Sau đo, ba ngoi nha o san phia Đong đuoc su dung boi Đang bo thanh pho Bac Binh cua Quoc dan đang Trung Quoc. Ngoai ra, đay con la noi su dung cua quan đoi Quoc dan Đang, hoi truong, nha bao ve, tru so. Ngay 30 thang 08 nam 1929, Quoc thuat quan Ha Bac chiem đong va su dung Canh Đuc mon, đien Canh Đuc Sung Thanh. Vao ngay 06 thang 09 cung nam, Quoc thuat quan Ha Bac đa viet thu cho So Quan ly mieu đen Bac Binh cua Bo Noi chinh, đe nghi đuoc muon hai khu vuc đang chiem đong. Tuy nhien, So Quan ly chi cho phep muon san sau cua Đe Vuong mieu va yeu cau Quoc thuat quan bao ve di tich. Thoi gian tiep theo, Đe Vuong mieu đuoc muon su dung boi ca Quoc thuat quan, Hoi Cai tien Giao duc va co quan Quoc dan Đang, quan đoi Trung Hoa Dan Quoc.
Vao thang 07 nam 1931, Vien Nghien cuu Quoc lap Bac Binh đa khao sat va lap ban đo cu the ve Đe Vuong mieu. Vao thoi điem đo, trong Đe Vuong mieu, co ba co quan su dung la Hoi Cai tien Giao duc Trung Hoa, Quoc thuat quan Ha Bac va Truong thieu nien Bac Binh. Vao nam 1934, Bo Noi chinh đa chuyen vi tri Đe Vuong mieu sang cho Chinh phu thanh pho Bac Binh va đat duoi su quan ly cua So Quan ly mieu đen. Sau đo, cac ben tiep tuc tam su dung va mo them hoat đong tham vieng Đe Vuong mieu. Nam 1935, So Quan ly tien hanh di chuyen bao quan than vi cua 188 Hoang đe va 79 vi quan trong chinh đien Đe Vuong mieu. Cac phan đuoc luu giu boi Hoi Cai tien Giao duc Trung Hoa. Sang nam 1937, ngoi mieu đuoc trung tu boi So Quan ly. Trong thoi Chien tranh Trung – Nhat, Truong hoc thieu nien Bac Binh đuoc chuyen mot phan đen Que Lam, Quang Tay. Trong gian đoan Nhat Ban chiem đong, quan đoi Nhat kiem soat vi tri Đe Vuong mieu. Nam 1941, Chinh quyen Uong Tinh Ve đa thay đoi khu vuc ngoi mieu thanh Truong trung hoc Nu sinh thu ba Bac Binh. Nam 1945, Chinh phu Quoc dan tai kiem soat Bac Binh. Đen nam 1949, nuoc Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đuoc thanh lap, Truong trung hoc Nu sinh so ba Bac Kinh tiep tuc hoat đong tai vi tri cua Đe Vuong mieu. Nam 1972, Bac Kinh đa giai the truong nu sinh, va thanh lap Trung hoc so 159 Bac Kinh.
Tu ngay 02 thang 02 đen ngay 26 thang 02 nam 1953, Uy ban Quan ly Di tich van hoa Bac Kinh đa khao sat va lap ban đo Lich đai Đe Vuong mieu, cac cong bai phuong đa đuoc pha bo sau khi khao sat. Vao ngay 10 thang 06, Uy ban Quan ly cong bo mot quy hoach. Trong cuoc Đai nhay vot nam 1958, cac tru sat va đong trong ngoi mieu đa đuoc quyen gop đe lam thep. Sau khi Đai Cach mang Van hoa no ra, vao nam 1966, tuong đai đang thao do truoc ngoi mieu đa bi Hong ve binh pha huy. Trong thoi ky nay, than vi cua cac Hoang đe, danh than đuoc tho tu trong Đe Vuong mieu bi pha hong phan lon, chuyen thanh bang ghe ngoi hoac vat lieu go su dung trong đoi song thuong ngay. Nam 1976, đong đat Đuong Son gay anh huong khien cong mieu nghieng đo, chinh đien, bon gian bia va cac cong trinh khac đeu hu hai nang. Trong suot khoang thoi gian tu thoi Trung Hoa Dan Quoc cho đen truoc thoi mo cua Trung Quoc (1912 – 1978), Đe Vuong mieu chiu nhieu hu hai vi cac cuoc xung đot, chien tranh va thien tai; đong thoi it nhan đuoc su bao ton.


= Trung tu thoi hien đai =

Nam 1978, Trung Quoc mo cua, bat đau thoi đai cai cach va kien thiet phat trien đat nuoc. Trong ky nguyen nay, van hoa Trung Hoa đuoc giu gin, trong đo co viec bao ton, tu bo lai cac cong trinh kien truc. Nam 1979, Lich đai Đe Vuong mieu đuoc cong bo la mot trong nhung noi thuoc đon vi bao ve di tich van hoa cua Bac Kinh. Ngay 24 thang 05 nam 1983, Cuc Di san van hoa quan Tay Thanh đa trinh len Chinh phu Nhan dan quan Tay Thanh ban bao cao ve viec tu bo Đe Vuong mieu, thanh lap bao tang quan Tay Thanh, đe nghi chuyen vi tri cua Truong trung cap so 159 Bac Kinh đe giu nguyen tinh đoc lap cua mieu. Nam 1985, Đe Vuong mieu tiep tuc đuoc yeu cau trung tu, bat đau tien hanh tu nam 1988, voi ngan sach đuoc chuyen cho cac du an sua chua. Vao ngay 20 thang 05 nam 1993, Cuc Di san van hoa quan Tay Thanh đa đe trinh yeu cau sua chua khan cap ngoi mieu, đuoc cap su dung 200.000 nhan dan te đe chinh sua. Ban đau, nam 1994, cac cong trinh kien truc co nhu đai đien, phoi ket hop phia Tay, bia đai đuoc sua chua khan cap. Nam 1995, cac kien ​​truc nhu cong va kho luu tru đuoc trung tu lai theo dang ve ban đau. Tu đo, cac phan noi tiep nhau dan đuoc sua chua, đong thoi, di doi Truong Trung hoc so 159 Bac Kinh. Nam 1996, Lich đai Đe Vuong mieu đuoc cong bo la đon vi di tich van hoa đuoc bao ve trong điem cap Quoc gia đot thu tu. Ngay 28 thang 06 nam 1999, tam bia ha ma đuoc khai quat tu mieu. Vao thang 07 nam 1999, cac buc tuong mieu đa đuoc sua chua va hoan thanh nha ve sinh cong cong phia sau. Ngay 22 thang 12 cung nam, cong trinh sua chua Lich đai Đe Vuong mieu chinh thuc đuoc hoan thanh, nghiem thu.
Trong giai đoan tu bo lai Đe Vuong mieu, nhung hoat đong van hoa, giai tri đong thoi đuoc to chuc. Thang 10 nam 1991, Hoc vien Đien anh Bac Kinh đa quay bo phim ca nhac truyen hinh My year of 1997 (我的1997) cua đao dien Nghe Kinh trong Đe Vuong mieu. Thang 05 nam 1992, bo phim Ly hon (离婚) do Xuong phim Bac Kinh san xuat đuoc quay tai mieu.
Vao ngay 15 thang 05 nam 2000, Cuc Di san van hoa thanh pho Bac Kinh đa ho tro tien hanh cong tac khoi phuc di tich van hoa Lich đai Đe Vuong mieu, giao cho quan Tay Thanh quan ly, va bao tang đuoc mo cua sau khi tu bo. Sang nam 2001, giai đoan đau tien cua du an tu bo Đe Vuong mieu bat đau. Đen nam 2004, giai đoan mot đen giai đoan ba cua du an sua chua đa hoan thanh. Cung trong giai đoan nay, Truong Trung hoc so 159 Bac Kinh chinh thuc đuoc chuyen ra khoi khu vuc, quan Tay Thanh to chuc le ban giao cong trinh, giao cho co quan di tich van hoa vao, đua mieu tro ve đoc lap nguyen trang. Nam 2004, Lich đai Đe Vuong mieu mo cua tham quan, đuoc chinh thuc đat ten la Vien bao tang Lich đai Đe vuong mieu Bac Kinh (北京历代帝王庙博物馆). Vao thang 01 nam 2019, Đon vi Bao ton di san van hoa quan trong Quoc gia tien hanh bat đau cong viec tu bo quy mo lon them mot lan nua. Trong giai đoan 2019 – 2020, Đe Vuong mieu đuoc tam đong cua tu bo, tap trung hoan thanh ti mi, phuc vu khach du lich, chinh thuc hoan thanh đi vao hoat đong tu ngay 24 thang 12 nam 2020.


Kien truc Lich đai Đe Vuong mieu nam o phia Bac cua pho Đai Noi Phu Thanh Mon, tu phia Bac huong ve phia Nam. Mieu co tong dien tich 20.000 m², trong đo 6.000 m² dung đe xay dung cong trinh. Trong ket cau kien truc cua mieu, tu Nam đen Bac tren truc trung tam gom anh bich, cau đa, cong mieu, Canh Đuc mon, đien Canh Đuc Sung Thanh, va kho tru đo te. Trong đo, đien Canh Đuc Sung Thanh la chinh đien, voi bon gian bia đinh o hai phia Đong va Tay, cung nhu cac sanh phia Đong va phia Tay. Ngoai ra con co mot mieu trong mieu o san phia Tay cua Đe Vuong mieu, đo la mieu Quan Đe. Đa so cac cong trinh đuoc xay dung tu nam Gia Tinh thu chin, tuc 1530.


= Khu vuc bao quanh =

Bao quanh mieu la he thong cac cong trinh nhu anh bich, cong mieu, cau đa, bia ha ma, cong bai phuong, cong phu. Anh bich nam o phia Nam cua pho Đai Noi Phu Thanh Mon. Bich đuoc xay dung vao nam 1530, van giu nguyen dang ban đau suot 500 nam qua hai trieu đai Minh, Thanh. Buc anh bich dai 32,4 m tu Đong sang Tay, day 1,35 m tu Bac xuong Nam va cao 5,6 m, co cac đuong go lon va gach ong trang men mau xanh la cay. Chinh giua va bon goc cua buc binh phong đuoc đap noi bang men xanh tren nen vang, chinh giua la men hoa lam va bon goc la cac goc kham sanh. Nhung đo trang tri trang men nay đa bi hu hai vao nhung nam 1950 va 1960, bao phu boi lop voi vua, đuoc sua chua vao nam 1990. Đen nam 1999, anh bich đuoc xay dung lai theo he thong cu cua thoi Nha Minh. Cung tren pho Đai Noi Phu Thanh Mon, co mot cong bai lau o phia Tay truoc cua Canh Đuc. Bai lau ghi ten Canh Đuc mon tren tam bang, co hinh thuc cau truc can đoi va cham khac tinh xao. Nam 1950, nhieu vi tri bi pha huy, xay dung lai, van giu nguyen bai lau Canh Đuc mon. Đen nam 1954, bai lau đuoc thao do. Nam 2001, Quoc vu vien Cong hoa Nhan dan Trung Hoa chinh thuc phe duyet viec xay dung lai cac cong trinh cu cua thu đo. Bai lau Canh Đuc mon cung đuoc xay dung lai, cao 9,74 m va rong 21,86 m. Bon cot đo tren cot đa hoa trang nang đo cong mai ngoi trang men xanh.

Phan tiep theo la cong mieu gom ba gian rong va mot gian sau, bao phu boi gach ong trang men mau đen voi cac đuong vien mau xanh la cay. Cong theo kien truc đinh Hiet Son, kieu kien truc cong co hinh dang nhu ngoi nha, ap dung cho ca khac khu vuc khac cua mieu. Đinh Hiet Son o cong vao đi len co hinh phang, ba bac đau cung, ca đau cung va luong phuong co nhung buc tranh đay mau sac va canh cua co mau đo son. Hai ben cong mieu đeu co tuong bao, truoc va sau cong đeu co bac tam cap lat đa hoa trang va hinh nui, may o trung tam. Trong lan đai tu cong nam 1994, đa phat hien cong la cong trinh đuoc giu nguyen tu thoi Nha Minh, khong co thay đoi trong lan sua chua thoi Nha Thanh. Co mot hanh lang ben trong cong mieu dan đen cua Canh Đuc. Cong mieu noi voi cua phu, co cua trai va phai o hai phia Đong va Tay cong mieu. Ben trong cong phu la cac hanh lang dan đen cac cong phia Đong va Tay tuong ung.

Đe Vuong mieu co mot so cong trinh nho bi pha huy, la cau đa va bai lau. Cau đa hay thach kieu (石桥): co ba cay cau đa, nam o phia Đong sang Tay truoc cong mieu. Nam 1954, cac cay cau đa bi pha huy do xay dung lai đuong. Cong vom hay cong bai phuong cua mieu gom gom hai cong vom, nam tren pho Đai Noi Phu Thanh Mon o phia Đong va Tay cua cong mieu, đuoc xay dung o ben đuong. Cong vom đa bi pha bo vao nam 1954 do xay dung lai đuong. Co mot kien truc that lac đuoc khai quat, dung lai la bia ha ma. Co hai bia ha ma xay thoi Nha Thanh, be ngoi bia hinh chu nhat. Mat truoc cua tam bia phia Đong đuoc khac bang chu Man Chau, chu Trung Quoc va chu Mong Co, dong chu: quan vien xuong ngua (官员人等至此下马), va mat sau đuoc khac bang chu Tang, chu Duy Ngo Nhi va chu Thac Thac. Bia ha ma phia Tay đuoc khac nguoc lai, đoi chieu vi tri truoc va sau. Quy tac Bo Le thoi Can Long la Ha ma bai, ban đau chi la mot tam bien bang go, sau đo đuoc thay the bang mot tam bia đa vao thoi Can Long. Trong thoi ky Đai Cach mang Van hoa, bia ha ma đuoc thao do, bi pha va chon vui duoi long đat. Thang 10 nam 1999, hai tam bia đuoc khai quat, đuoc dung lai cung nam tai hai ben cong mieu.
Sau khi di chuyen qua cac khu vuc xung quanh cua toan bo cong trinh, vi tri tiep theo la cong chinh Canh Đuc. Canh Đuc mon (景德门) đuoc xay dung vao nam 1530, co nam gian rong va ba gian sau, kien truc gian voi sau tru go mau đo. Cong đuoc bao quanh boi lan can bang đa cam thach trang, ba mat truoc va sau, hoa van hinh may nui, o trung tam tuong tu voi cong ngoai cua mieu. Mai hien đinh Hiet Son lop ngoi ong trang men đen, vien xanh luc. Theo he thong nghi thuc, cua Canh Đuc thuong đuoc khoa, chi đuoc mo khi Hoang đe toi lam le the Đe Vuong mieu. O Canh Đuc mon, cua ben hay goi la dich mon (掖门) nam o hai phia Đong va Tay cua cong chinh, la cong dan đen san giua. Dich mon đeu la gach ong trang men mau đen voi cac đuong cat mau xanh la cay va cac đuong go lon tren đinh cua. Nam o phia Đong Bac cong phu phia Đong cua Canh Đuc mon, phia Đong cua loi đi giua la thap chuong. Thap chuong co hai tang, tren tang hai co mai đinh Hiet Son cung đau cung va treo mot qua chuong phuc vu cho te le. Chuong đa bi pha huy sau đo, thoi gian bi pha huy van chua đuoc xac đinh. Ngay nay, thap chuong đuoc treo chuong Kim dung (金镛) mo phong chuong cua thoi Vinh Lac Nha Minh. Phia Nam cua thap chuong la cay hoe, cay di san cap quoc gia, la di tich cua chua Bao An vao thoi Nha Minh.


= Đien Canh Đuc Sung Thanh =

Đien Canh Đuc Sung Thanh (景德崇圣殿) hoac Sung Thanh đien đuoc xay dung vao nam 1530, la chinh đien cua Lich đai Đe Vuong mieu, ap dung hinh thuc kien ​​truc co đai nhat cua Trung Quoc, kieu đinh Vu Đien. Sung Thanh đien mang y nghia la sung kinh va nguong mo đao đuc cac bac hien nhan. Đien co chin gian rong 51 m va nam gian sau 27 m, co 60 cot go trinh nam nhuom vang voi mai hien đoi va lat gach vang tren nen. Trong thoi Ung Chinh va Can Long, đien đa đuoc đai tu. Thoi Can Long, đai sanh cua đien tho Tam Hoang Ngu Đe, 188 vi Hoang đe trong lich su. Sanh tho nam tren mot buc cao, truoc sanh co mot buc rong, chieu dai tu Đong sang Tay la 27 m, chieu rong tu Bac xuong Nam la 15,5 m, co lan can bang đa o cac mat Đong, Nam, Tay va tranh đa may, nui o trung tam. Giua đien la tam bang, viet Bao đap cong lao, hai ben cot treo cau đoi the hien tinh than ton trong qua khu, nghiem khac, trung chinh hien tai, đeu đuoc viet boi Can Long. Tren đien đat thap tho va than vi, cac vat dung nguyen ban đeu khong con do hu hai trong Đai nhay vot, Đai Cach mang van hoa vo san, đa đuoc phuc dung lai nhu cu trong lan trung tu nam 2004. Hien nay đien đuoc chia thanh bay đien tho, tren cac đien tho đinh mu bi lu, đuoc son bang vang. Bay ngoi đien tho 188 vi, bao gom: đien trung tam danh cho Tam Hoang; đien đau tien o phia Đong cua đien tho trung tam danh cho Ngu Đe; đien đau tien ben phai tho 40 vi Đe Vuong Nha Ha va Thuong; đien thu hai ben trai tho 32 vi Đe Vuong Nha Chu; đien thu hai o ben phai tho 40 vi Hoang đe cua Nha Han, Tam Quoc, Đong Tan, Nam Bac trieu; đien thu ba ben trai tho 38 vi Hoang đe cua Nha Đuong, Ngu trieu, Lieu va Tong; đien thu ba ben phai tho 30 vi Hoang đe cua Nha Kim, Nguyen va Minh. Than vi duoi dang kim thu, ban đau do Ung Chinh Đe viet. Sau nam 2004, cac ky tu tren than vi đuoc dung lai nho trung tu, su dung chu viet thong thuong đuoc đanh may tinh. Truoc moi đien tho đeu co đay đu hop đung đo te tu, huong an. Gan nhat voi moi đien la mot ban kim khi hien te, tren đo co cac binh te nhu kim chi đong, thanh, gui, cuc, truc. Phia Nam la mot huong an voi mot lu huong va hai chan đen. O phia Đong va Tay cua sanh đuoc đat cac nhac cu va cac đo vat khac dung đe te le.

Đien Đong Phoi va đien Tay Phoi nam đoi xung hai ben, đoi dien mat truoc cua Sung Thanh đien, tren nen cua mot le đai. Hai ben co kien truc đinh Hiet Son tuong tu nhau, moi đien co hien bay gian rong 33,4 m, ba gian sau 14,6 m. Tren đinh đien đuoc lat gach men đen va cac mat trang tri mau xanh la cay. Ba mat la tuong gach day, cua so ngay nay đuoc lap đat sau khi do bo tuong gach vao nam 1949, đuoc xay dung lai vao nam 2004. Đong Phoi đien tho 40 vi van than, Tay Phoi đien tho 39 vi vu tuong, theo he thong co xua, tieu lau đuoc dung đe tho cac vi danh than, moi noi đuoc đat mot đau lon va mot đau cuu. Bai vi cua danh than la mot cuon so mac thu, nho hon bai vi cua Đe Vuong. Nhung thu ban đau trong sanh đa that lac, nay la phong trien lam. Gan voi đien la cac lu đot, lu Đong Lieu o phia Đong cua cua Đong Dich, lu Tay Lieu o phia Tay cua cua Tay Dich, ca hai đeu la lo nung trang men mau xanh la cay co the đuoc su dung đe đot cac van ban tho cung, lua than sau le te.
Khu vuc tiep theo o trong vung trung tam mieu la cac ngoi đinh theo kieu đinh Hiet Son đuoc dung tu Trieu Thanh. Co bon bi đinh theo bon goc hinh chu nhat la bi đinh Chinh Đong, Đong Nam, Chinh Tay va Tay Nam. Trong bi đinh co bia đa, đeu co be va tran bia, la kieu bia do Hoang đe viet, thiet ke xay dung Long quy đoi bia đa, trang tri hinh anh rong, long an, hinh nui song, the hien đang cap cao nhat cua hoang toc. Bia đinh Chinh Đong o phia Đong Sung Thanh đien, đuoc xay dung tu thoi Can Long, tren đinh đinh đuoc lop ngoi trang men mau vang voi nhung buc tranh khac. Vao nam Can Long thu 50 (1785), tam bia Chinh Đong đuoc viet bang chu Man va chu Han, toan bo bia cao 7,54 m. Bi đinh Đong Nam đuoc xay dung vao thoi Ung Chinh Đe nam 1733, cao 7,53 m, ben trong co tam bia Phu tu bi cua Ung Chinh va Can Long. Ban đau, bia đuoc Ung Chinh viet, ke đen đuoc Can Long, con trai ke vi viet tiep vao nam 1785, 50 nam sau khi Ung Chinh qua đoi. Tiep đen la bi đinh Chinh Tay đuoc xay dung vao thoi Ung Chinh Đe, trong đinh la Vo tu bi, cao 7,83 m, la tam bia khong chu duy nhat trong mieu. Bi đinh Tay Nam đuoc xay dung thoi Can Long, trong đinh co mot tam bia đuc nam 1764, cao 6,0 m, mat bia đuoc Can Long viet. Nam o phia cuc Bac Sung Thanh đien cung nhu Đe Vuong mieu la kho luu te pham, sau kho la buc tuong phia Bac cua ngoi mieu. Kho vat te rong nam gian va sau mot gian, co hanh lang o mat truoc va sau, la noi chua cac vat pham hien te. Ben canh đo, cac kien vat khac la nhom phao co nam o phia Tay Bac cua đien Tay Phoi. Vao nhung nam 2000, nhieu khau đai bac co đa đuoc khai quat o phia Tay cua ngoi mieu trong qua trinh tu bo. Canh nhom phao co con co cay co thu cung thoi cay hoe.


= Khu vuc lien ket =

Khu vuc lien ket la cac cong trinh phuc vu hoat đong te tu, nam tai nhung vi tri cua Đe Vuong mieu o ben trong cua khu vuc bao quanh, cac vung bien cua Sung Thanh đien, giua tuong lon, cong ben ngoai va Canh Đuc mon, hai goc tong the phan ngoai cua mieu. Khu lien ket chia thanh hai vien Đong va Tay, cac cong trinh hien co la nhung cong trinh kien ​​truc ban đau tu thoi Nha Minh. Khu vuc lien ket khong co kieu dang đinh Vu Đien, chi co đinh Hiet Son va them moi kien truc khac đinh Loc, đinh Nganh Son, mang ham y la khu vuc bac thap hon cua chinh đien Sung Thanh trung tam.

Vien Đong co bep Than, kho Than, đinh Te Sinh, đinh Tinh. Theo quy đinh ve le nghi thoi Minh, hai ngay truoc khi lam le, trieu đinh se cu cac quan đi chon trau, bo, cuu, lon lam vat te, roi đem giet mo trong lo mo. Bep Than dung đe che tac te pham, đo te đuoc đat trong kho Than đe lam le te than. Bep Than nam o phia Bac cua vien Đong, đinh Nganh Son voi ngoi men đen co vien xanh, rong ba gian va sau mot gian, co bac them truoc hien. Noi that hoan toan đuoc lam tu thoi Nha Minh, khong co tran nha, xa nha bang thanh chau mau đo va cac buc tranh bang ngoc bich, nham muc đich ngan con trung va sat trung. Ben phai bep Than la kho Than voi trang tri noi that cung giong nhu bep Than, noi dung đe cat giu đo te khi. Ben trai bep Than la đinh Te Sinh theo kieu đinh Hiet Son tuc cap bac cao hon, noi dung đe giet mo va hien te. Trong gian giet mo co mot cai mang bang đa đe rua đo te. Ben canh đinh Te Sinh la đinh Tinh, la cong trinh nho nhat trong Đe Vuong mieu. Đinh Tinh đuoc su dung đe lam sach đo te va chuan bi hien te. Mai cua gian đinh la mai ngoi ong nho mau xam, chinh giua lo ra voi kieu kien truc đinh Loc, đoi dien giua gieng nuoc voi bau troi, co nghia la troi đat giao hoa. Gieng sau tu bay đen tam met va hien đa kho can, tru đa o mieng gieng tung đuoc dung lam đa cot co.
Vien Tay o ben trai khu vuc lien ket voi huong vao la mot hanh lang, co hai san o phia Bac, mot san trong o phia Nam. Cong trinh đac trung o vien Tay la mieu Quan Đe. Mieu Quan Đe (关帝庙) nam o goc Đong Bac vien Tay, đuoc xay dung theo huong truc doc tu phia Bac đen phia Nam. Mieu rong ba gian, sau mot gian, co hien truoc, la noi danh đe tho Quan Vu, va la mieu trong mieu cua Lich đai Đe Vuong mieu. Mieu Quan Đe đuoc nhac đen lan đau tien trong Kham đinh Đai Thanh hoi đien su le đuoc bien soan vao thoi Gia Khanh Đe cua Nha Thanh, đuoc cho rang đa xay dung cuoi thoi Can Long. Ngoai sanh co cau đoi ton tho su trung thanh va cong lao trong su nghiep cua Quan Vu. Hien tai, co mot đien tho o phia truoc cua ngoi mieu, ben trong la buc tuong Quan Vu voi khuon mat dat vang. Mot tam bang Than dung (神勇) treo phia tren đien tho, ben canh la tuong Quan Binh va Chu Thuong. O phia Tay truoc mieu Quan Đe, đong thoi nam giua hai san o phia Bac cua vien Tay la phong Tay Suong, noi to chuc cac dip trien lam van hoa ve Quan Vu. Cac nha tiep theo o vien Tay la kho Te Khi, rong ba gian, sau mot gian, chua cac vat pham hien te. O mat truoc cua kho Te Khi la phong Trai Tuc, noi cac quan chuc giam sat viec chuan bi đo te va trung bay cac đo le te, nhac cu. Phong Đien Thu la van phong cua cac quan chuc bao ve, phong Chap su Nhac Vu la phong lam viec cua cac quan phu trach dang le cho cac quan ca mua nhac. Cac phong o vien Tay co hinh vuong, thiet ke theo kieu đinh Nganh Son, noi o cua cac quan lai phu trach phuc vu te le. Ngay nay, nha ve sinh cong cong phuc vu khach tham quan, du lich cung đuoc xay dung them o vien Tay.


Tho cac Đe Vuong Cac Đe Vuong đuoc tho tu tai Canh Đuc Sung Thanh đien tuc chinh đien cua Lich đai Đe Vuong mieu, co thay đoi trong cac thoi ky. Ban đau tho 17 Đe Vuong; trong giai đoan mo rong lon nhat co 190 vi; sau khi go than vi, mieu con 188 Đe vuong. 
Cac đe vuong đuoc tho o đay phai la nhung vi vua đuoc coi la chinh thong cua đat nuoc, khong bi su sach đanh gia qua xau, va co thoi gian tri vi đu dai. Nhung vi vua bi coi la tiem nghich (khong chinh thong), hoac thoi gian cai tri qua ngan, hoac tan ac bat nhan, hoac co toi lam vong quoc thi khong đuoc tho.
Thanh Cao Tong Can Long trong suot su nghiep Hoang đe cua minh đa tien hanh chinh sua, to chuc nhieu nghi le tho tu, bao ve va chu trong Đe Vuong mieu.


= Truyen thuyet va vuong quoc =
Thoi ky truyen thuyet co đai va giai đoan vuong quoc o Trung Quoc bao gom Tam Hoang Ngu Đe va ba trieu đai Nha Ha, Nha Thuong, Nha Chu. Đoi voi Tam Hoang Ngu Đe, cac su ky, bien nien su tai Trung Quoc co nhieu gia thuyet khac nhau ve nhung nhan vat truyen thuyet nay. Theo Su ky Tu Ma Thien, Tam Hoang la Thien Hoang, Đia Hoang, Nhan Hoang; Ngu Đe la Hoang Đe, Chuyen Huc, Đe Khoc, Đe Nghieu, Đe Thuan. Mot so tac pham khac đe cap đen Nu Oa, Toai Nhan, Chuc Dung, suot mot thoi gian dai khong thong nhat. Nam 1373, Minh Thai To Chu Nguyen Chuong quyet đinh tho tu, tho Tam Hoang la Phuc Hy, Than Nong, Hoang Đe; Ngu Đe la Thieu Hao, Chuyen Huc, Đe Khoc, Đe Nghieu, Đe Thuan. Xuyen suot hon 500 nam cho đen hien đai, tam vi Tam Hoang Ngu Đe nay đuoc hai trieu đai Nha Minh, Nha Thanh tho tu khong thay đoi. Tam Hoang đuoc tho o đien tho trung tam thu nhat, Ngu đe o đien tho thu hai.

Đoi voi thoi ky vuong quoc, ban đau Đe Vuong mieu tho Ha Vu, vua sang lap Nha Ha; Thanh Thang, vua sang lap Nha Thuong va Chu Vu Vuong, vua sang lap Nha Chu. Sau đo, mieu mo rong tho cac vi vua ke vi cua ba trieu. Đien tho thu ba co 14 vua Nha Ha va 26 vua Nha Thuong, đien tho thu tu co 32 vua Nha Chu. Trong lich su, Nha Ha co 17 vi vua khoi nguon tu Ha Vu, ket thuc o Ha Kiet, nhung mieu chi tho 14 vi, khong tho Thai Khang: vua khong mang chinh su, lam mat nuoc vao tay Hau Nghe; Tuong: vi vua luu lac bi giet boi Han Trac, va Ha Kiet: vi vua tan bao khien Nha Ha sup đo. Nha Thuong co 30 vi vua, khoi nguon tu Thanh Thang, ket thuc o Tru Vuong, nhung mieu chi tho 26 vi, khong tho Ngoai Binh va Trong Nham: hai vi vua khong ro, tri vi thoi gian ngan đuoc Y Doan phu chinh; Vu At, vi vua đuoc xem la vo đao, va Tru Vuong, vi vua tan bao khien Nha Thuong sup đo.
Nha Chu co 37 vi quan chu, voi 12 Tay Chu Vuong tu Chu Vu Vuong đen Chu Le Vuong (1100 – 771 TCN), 25 Đong Chu Vuong tu Chu Binh Vuong đen Chu Noan Vuong (770 – 256 TCN). Đien tho thu tu trong Sung Thanh đien đuoc danh đe tho 32 quan chu Nha Chu, 10 Tay Chu Vuong, 22 Đong Chu Vuong, khong tho Chu Le Vuong: vi vua xem thuong quoc phap, bi đuoi đi luu vong; Chu U Vuong: vi vua bi giet boi quan Khuyen Nhung, co toi khien nha Tay Chu ket thuc; Chu Ai Vuong va Chu Tu Vuong: hai vua tri vi trong thoi gian rat ngan roi bi giet; Chu Noan Vuong: vi vua cuoi cung cua Nha Chu, trieu đai sup đo.


= Hoang đe o đien tho thu V =
Lich su Trung Quoc thoi ky đe quoc trai qua cac thoi đai Tan, Tay Han, Tan, Đong Han, Tam Quoc, Tay Tan, Đong Tan, Ngu Ho thap luc quoc, Nam Bac trieu, Đuong, Ngu đai thap quoc, Tong, Lieu, Kim, Nguyen, Minh va Thanh. Lich đai Đe Vuong mieu giai đoan mo rong hoan thien va lau dai nhat thoi Khang Hi, Ung Chinh, Can Long đa tho 108 vi Hoang đe. Trong đo, đien thu nam tho Hoang đe Nha Han, Đong Tan, bon trieu thoi Nam Bac trieu la Bac Nguy, Luu Tong, Nam Te va Tran, tong 40 vi. Nha Han la trong lich su co 28 Hoang đe chinh thuc, Tay Han va Đong Han moi trieu co 14 Hoang đe. Đe Vuong mieu chi tho 18 vi, 10 Tay Han Đe va 08 Đong Han Đe. O Tay Han khong tho Tien Thieu Đe Luu Cung, Hau Thieu Đe Luu Hong: vi chi hu danh, quyen luc trong tay Lu Hau; Xuong Ap Vuong, Han Binh Đe, Nhu Tu Anh: vi khong chinh thuc nam quyen. O Đong Han khong tho Bac Huong Hau Luu Y, Han Chat Đe, Han Thieu Đe Luu Bien: vi chi len ngoi trong thoi gian ngan, bi giet va cuop ngoi; Han Hoan Đe, Han Linh Đe: vi khong nam thuc quyen, khong kiem soat đuoc đat nuoc, gay ra moi loan xung đot quyen luc tu hoan quan; Han Hien Đe: vi vua cuoi cung cua Đong Han, Nha Han sup đo, roi vao tay Tao Thao.
Thoi Tam quoc, Đe Vuong mieu chi tho Thuc Han Hoang đe Luu Bi, la nguoi ke thua chinh thong cua Nha Han truoc đo. Cac hoang đe cua Tao Nguy, Đong Ngo đeu khong đuoc tho vi bi coi la trieu đinh tiem nghich, khong chinh thong.
Voi trieu đai tiep theo la Nha Tan, Đe Vuong mieu khong tho hoang đe nao cua Tay Tan (265 – 316) vi ca 2 hoang đe trong thoi ky nay nay đeu bi su sach đanh gia xau. Đe vuong mieu chi tho 7 trong 11 Hoang đe Đong Tan, khong tho Tan Phe Đe: khong co thuc quyen va bi phe truat, thuoc ve Tan Gian Van Đe; Tan Hieu Vu Đe: chua xac đinh nguyen nhan; Tan An Đe: chi la bu nhin trong tay quan phiet, va Tan Cung Đe: hoang đe cuoi cung, Nha Tan sup đo.

Đoi voi Nam Bac trieu, Đe Vuong mieu tho 8 trong 15 Hoang đe Bac Nguy tai Bac trieu; ba trong chin Hoang đe Luu Tong, hai trong nam Hoang đe Tran trieu va duy nhat Nam Te Vu Đe tai Nam trieu. Cac vi Hoang đe Bac Nguy Thac Bat Du, Nguyen Chieu, Nguyen Diep, Bac Nguy Tiet Man Đe, Bac Nguy Hieu Trang Đe, Nguyen Lang, Vu Thai khong đuoc tho vi tai vi trong thoi gian ngan ngui, trong đo con co truong hop đac biet la Nguy Thuong Đe Vu Thai thuoc ve phai nu; khong tho Bac Nguy Hieu Vu Đe, nguoi đuoc goi la Hoang đe tron chay, Bac Nguy sup đo. Voi Nam Te trieu, mieu tho Nam Te Vu Đe, khong tho sau vi con lai nhu Nam Te Cao Đe: giet vua đoat ngoi; Tieu Chieu Nghiep, Tieu Chieu Van: đeu bi phe, khong truc tiep cam quyen; Nam Te Minh Đe, Tieu Bao Quyen đuoc xem la nhan vat đoc ac voi ca hoang toc; Nam Te Hoa Đe nguoi cuoi cung, trieu đai sup đo. Sau vi Hoang đe Luu Tong khong đuoc tho la Luu Tong Vu Đe, Luu Tong Thieu Đe, Nguyen Hung, Luu Tong Tien Phe Đe, Luu Tong Hau Phe Đe, Luu Tong Thuan Đe, đa phan vi nam cuoi ngan, bi phe truat. Ba vi Hoang đe Trieu Tran khong đuoc tho la Tran Ba Tien, Tran Phe Đe va Tran Thuc Bao o trong tinh canh tuong tu.


= Hoang đe o đien tho thu VI, VII =
Hai đien tho thu VI va thu VII tho cac vi Hoang đe tu Nha Đuong đen Nha Minh, cac nhan vat cua hon 1.000 nam lich su Trung Hoa. Đien thu V tho 38 nhan vat Nha Đuong, Hau Chu, Hau Đuong, Lieu va Tong. Nha Đuong (618 – 907) tu Cao To Ly Uyen đen Ly To co 22 vi Hoang đe, mieu tho 16 nguoi, khong tho Đuong Trung Tong, Đuong Thuong Đe: vua bu nhin trong thoi ky Vo Tac Thien; Đuong Kinh Tong, Đuong Chieu Tong: hai vua bi giet, va Đuong Ai Đe: vi vua cuoi cung, Nha Đuong sup đo. Voi thoi ky Ngu đai Thap quoc, mieu chi tho Hau Chu The Tong Quach Vinh va Hau Đuong Minh Tong Ly Tu Nguyen, hai vi vua đuoc cac su gia đoi sau đanh gia la tai ba nhat trong giai đoan nay. Cung thoi ky va keo dai tiep đen la Nha Lieu (907 – 1125) o phia Bac, tu Lieu Thai To Gia Luat A Bao Co toi Lieu Thien To Đe Gia Luat Dien Hi co chin vi Hoang đe, mieu tho sau nguoi, khong tho Lieu The Tong, Lieu Muc Tong, hai vi vua bi giet, va Lieu Thien To Đe, vi vua cuoi cung cua Nha Lieu. O vung phia Nam, Nha Tong gom Bac Tong (960 – 1127), Nam Tong (1127 – 1279), tong cong 18 Hoang đe, mieu tho 14 vi, khong tho Tong Huy Tong, Tong Kham Tong, hai vi vua cai tri roi ren đat nuoc, đeu bi Nha Kim bat giu, Bac Tong diet vong; Tong Cung Đe, Tong Đe Binh, hai vi vua tri vi thoi gian ngan, Nam Tong noi rieng va Nha Tong noi chung diet vong.

Đien tho thu sau tho 30 vi Hoang đe Nha Kim, Nguyen va Minh. Nha Kim (1115 – 1234) thong linh phia Bac, đuoc mieu tho sau trong 10 Hoang đe, khong tho Kim Hi Tong, Kim Phe Đe, Hoan Nhan Doan Te, ba vi vua bi phe, bi giet, va Kim Mat Đe, lam vua chua đen mot ngay, Hoang đe o ngoi ngan nhat trong lich su, Nha Kim sup đo. Voi Nha Nguyen (1271 – 1368), co 11 Hoang đe tri vi Trung Hoa, đuoc mieu tho bay vi, khong tho Nguyen Thien Thuan Đe, Nguyen Minh Tong, hai vi o ngoi thoi gian ngan; Nguyen Anh Tong, vi vua đuoc cho la tan bao, va Nguyen Hue Tong, vi vua cuoi cung cua Nha Nguyen. Tiep đen la Nha Minh (1368 – 1644), tu Thai To Chu Nguyen Chuong đen Sung Trinh Minh Tu Tong trai qua 16 Hoang đe, đuoc Nha Thanh – trieu đai tiep theo tho, va cung la trieu đai cuoi cung đuoc tho tai Đe Vuong mieu. Voi Nha Minh, chi co duy nhat mot vi Hoang đe khong đuoc Nha Thanh tho la Minh Than Tong.


= Van đe lua chon nhan vat tho tu =
Lich đai Đe Vuong mieu trong lich su Trung Hoa tu khi đuoc xay dung đa đong vai tro quan trong. Đe Vuong mieu đuoc van hanh, bao ve theo quy cu, do cac vi Hoang đe truc tiep tho tu, the hien quan điem cua ca mot trieu đai đong thoi phan anh su nghiep, cong hien cua cac nhan vat trong lich su. Nha Minh dung mieu, Nha Thanh mo rong mieu, ca hai đeu co nhin nhan chung ve viec ton trong cac bac tien nhan. 
Đoi voi Nha Thanh, tho tu Đe Vuong mieu tien hanh tuong tu nhu tho tu Thai mieu 12 vi Hoang đe trong noi bo hoang toc, theo nguyen tac tho tu cac quan chu tung thong linh đat nuoc, tru nhung nhan vat bai vong, tan bao hay khong chinh thong. Đoi voi lich su Trung Quoc đuoc nhan đinh ngay nay, viec tho tu cac trieu đai, nhan vat trong Đe Vuong mieu co nhung điem khac biet.

Mot so trieu đai khong đuoc tho tu gom: 

Nha Tan (221 – 206 TCN), trieu đai thong nhat đat nuoc voi Tan Thuy Hoang; Nha Tan co 3 vua thi đeu khong đuoc tho: Tan Thuy Hoang bi đanh gia la tan bao, 2 vua con lai thi co toi khien nha Tan diet vong.
Nha Tan (09 – 23) cua Vuong Mang, bi coi la trieu đinh tiem nghich;
Tay Tan (265 – 316) co 3 vua nhung đeu khong đuoc tho. Tan Vu Đe thong nhat Tam Quoc nhung bi su sach đanh gia xau, 2 vua con lai thi co toi khien nha Tay Tan diet vong;
Vo Chu (690 – 705) cua Vo Tac Thien, bi coi la trieu đinh tiem nghich;
Tay Ha (1038 – 1227), trieu đai chi chiem linh phan lanh tho o Tay Bac, cung thoi chi tho Nha Tong, Lieu va Kim.
Ngoai ra, thoi ky Tam Quoc chi tho Luu Bi Thuc Han, đuoc Can Long cho la Đe Vuong chinh thong, khong tho Tao Nguy, Đong Ngo (bi coi la trieu đinh tiem nghich). Moi trieu đinh trong Ngu Ho thap luc quoc đeu khong đuoc tho vi moi nuoc đeu chi chiem mot vung lanh tho nho (khong đu chinh thong); Nam Bac trieu va Ngu đai Thap quoc chi chon tho mot so trieu, nhan vat noi bat. 
Ben canh đo, lich su tho tu tai Đe Vuong mieu cung co nhung điem thay đoi. Ban đau, Nha Minh tho Nha Nguyen, Nguyen The To Hot Tat Liet đuoc Chu Nguyen Chuong tho, ton trong tai nang cua ong, nhung than vi nay bi go bo tu nam 1545 (Gia Tinh) cho đen nam 1644 (Thuan Tri) đuoc tho tro lai, ben canh đo la tho them Nha Lieu, Nha Kim, cac trieu đai chiem anh huong lon o phuong Bac. Mat khac, đien tho Nha Nguyen con đuoc bo sung them Thanh Cat Tu Han, Oa Khoat Đai, Quy Do va Mong Kha, cac Kha han cua Đe quoc Mong Co, to tien Nguyen The To mac du cac nhan vat nay khong chiem linh Trung Quoc. 
Tai mieu, cac nhan vat Tuy Van Đe cua Nha Tuy (581 – 619), Minh Quang Tong va Minh Hy Tong tung đuoc tho nhung đeu bi go bo than vi, khong con tho tu Nha Tuy, thay the hai vi vua Nha Minh bang Minh Tu Tong (Sung Trinh). Sung Trinh cung chinh la vi vua mat nuoc duy nhat đuoc tho tai Đe Vuong mieu, vi nhung no luc trong viec bao ve, khoi phuc trieu đai cua ong.  
Nha Thanh co 12 hoang đe nhung khong ai đuoc tho o đay, vi sau khi nha Thanh sup đo thi Trung Quoc tro thanh nuoc cong hoa, nen khong con viec xet duyet, đua hoang đe cua trieu đai truoc vao tho cung tai đay nua.


Tho van than, vo tuong = Phoi đien tho cung cac cong than =
Ben canh viec tho Đe Vuong, Lich đai Đe Vuong mieu con tho tu cac vi cong than noi tieng trong lich su. Ban đau, mieu tho 39 cong than, sau đo tiep tuc đuoc them vao đien trong cac đot mo rong, va co đinh tu nam 1721, thoi Khang Hi. 
Co 79 nhan vat đuoc tho, 40 van than o đien Đong Phoi, 39 vo tuong o đien Tay Phoi (khong tinh Quan Vu co 1 đien thoi rieng), tho tu theo nguyen tac chon lua nhung vi quan co danh tieng nhat, co đong gop to lon bac nhat trong tung trieu đai. Van than, vo tuong đuoc tho o đay phai la nhung nguoi noi danh bac nhat trong linh vuc chinh tri va quan su, tai ba trong viec trieu chinh hoac cam quan đanh tran, đat đuoc thanh tuu đac biet trong nhung viec nhu: pho ta sang lap trieu đai; ganh vac trong trach bao ve bien cuong, bao ve hoang trieu; tai nang kinh bang te the, phu chinh trung thanh; hoac nhung no luc khac trong suot su nghiep voi tinh than trung quan ai quoc.

Đoi voi thoi Tam Hoang Ngu Đe, mieu tho tam nhan vat truyen thuyet, co the ke đen Thuong Hiet, nguoi đuoc cho la thuy to cua chu Han hay Phong Hau, đuoc cho la nguoi sang tao ra xe chi nam. Thoi ky tiep theo la Nha Ha, Thuong, Chu, co 12 cong than đuoc tho nhu Y Doan, phu chinh đai than nhieu trieu đai Nha Thuong; Co Đan, Khuong Tu Nha, hai cong than khai quoc Nha Chu. Tuy nhien, đien khong tho cong than nao cua Nha Ha. Cac cong than đuoc tho cung theo dang gan lien voi Hoang đe đac biet, nhu nam vi Truong Luong, Tieu Ha, Tran Binh, Tao Tham, Chu Bot, cac đai than khai quoc Nha Han cua Han Cao To Luu Bang; Đang Vu, Phung Di, Canh Yem trong Van Đai nhi thap bat tuong, va Ma Vien, cac cong than giup Han Quang Vu Đe Luu Tu trung hung Đong Han; Phong Huyen Linh, Ly Tinh, Đo Nhu Hoi, cong than thuoc Lang Yen cac, pho ta Ly The Dan lap ra Nha Đuong. O thoi Đuong, nhan vat theo thoi ky cung đuoc tho tu, nhu Quach Tu Nghi va Truong Tuan, hai danh tuong dep loan An Su; Đich Nhan Kiet va Dieu Sung, hai đai than noi tieng.
Thoi Tong, tinh ca Bac Tong va Nam Tong, co toi 15 cong than đuoc tho tu, cung la trieu đai co nhieu nhan vat đuoc tho nhat, co the ke toi Tao Ban, Tu Ma Quang, Han The Trung, Nhac Phi, Phu Bat, Trieu Đinh trong Chieu Huan cac đa ra suc đay manh Bac Tong, bao ve Nam Tong trong thoi ky Trung Quoc chia thanh Nha Tong, Lieu, Kim, Tay Ha. Voi cac trieu đai khoi nguon phuong Bac nhu Nha Lieu, Kim va Nguyen, mot so cong than đuoc tho voi cong lao chinh chien nhu Oat Li Bat, diet Bac Tong, lap Nha Kim; Moc Hoa Le, tuong linh tai ba cua Thanh Cat Tu Han, Ba Nhan, đai tuong cua Hot Tat Liet. Toi thoi Nha Minh, trieu đai cuoi đuoc Nha Thanh tho trong mieu, co chin nhan vat, noi danh nhu Tu Đat, Thuong Ngo Xuan va Luu Ba On, khai quoc cong than giup Chu Nguyen Chuong sang lap trieu đai.


= Mieu trong mieu =

Ngoai 79 cong than, danh nhan lich su đuoc tho trong Đong Phoi đien va Tay Phoi đien, con co mot nhan vat đac biet đuoc tho trong Đe Vuong mieu la Quan Vu. Thay vi tho bang than vi nhu nhung nhan vat khac, ong đuoc tho bang tuong va cung la buc tuong duy nhat trong mieu. Tinh them Quan Vu, mieu co tat ca 80 cong than.
Mieu Quan Vu rieng biet nam o vien Tay va chi tho rieng nhan vat nay, khac voi viec tho theo nhom van than, vu tuong cua tung trieu đai. Quan Vu đa đuoc tho tu tu khi Đe Vuong mieu xay dung thoi Minh The Tong, luc con mang tuoc Vuong, hieu la Ho Quoc Chan Quan, đong vai tro la mot vi tuong trung thanh, dung cam tu Tam Quoc. Toi thoi Thanh, khi lap them danh sach, hai nhan vat Gia Cat Luong, nha quan su Thuc Han va Trieu Van, vi tuong trong Ngu ho tuong cua Luu Bi đuoc them vao mieu. Mieu Quan Vu đong vai tro vua la mot danh than trong lich su, vua la hinh anh tran giu tinh than trong van hoa, dan dan đuoc nang cao, them cac danh hieu trong cac trieu đai, pho bien voi ten goi Quan Thanh Chan Quan, Vo Thanh Đe. Tu đo tro ve sau, Quan Vu tro thanh mot nhan vat đac biet đuoc tho cung, đi vao tin nguong o khap noi tai Trung Quoc va mot so nuoc Đong A.


Xem them Nha Minh va Nha Thanh
Chu Nguyen Chuong va Minh The Tong
Thuan Tri, Khang Hi, Ung Chinh va Can Long


Ghi chu Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =


Đoc them Truong Đinh Ngoc (张廷玉), Minh su [明史], Thu cuc Trung Hoa 1987.
Tran Kien (陈建), Hoc bo thong bien [學蔀通辨], ban nguon Thu vien Chinh Nghi, 1866, ban tai lap Nha xuat ban Bac Kinh, 1977, ban so hoa Đai hoc Michigan, 2010.
Giao su, Tien si Ton Ve Quoc (孙卫国), Bien nien su thoi ky Minh Thanh [国历代纪事本末新编·明清史卷], Nha xuat ban Giao duc Son Tay, 1996.
Giao su, Tien si Ton Ve Quoc (孙卫国), Ky hao Đai Minh va y chi tieu Trung Hoa: Nghien cuu van đe Trieu Tien giai đoan Ton Chu tai Minh (1637 – 1800) [大明旗号与小中华意识：朝鲜王朝尊周思明问题研究，1637–1800], Bac Kinh: Thuong vu thu quan, 2007.
Ho Tang Ich (胡增益), Tan đai tu đien Man Han [新满汉大词典], Nha xuat ban Tan Cuong, 1994, nguyen ban Đai hoc Michigan. ISBN 7228024044, 978-7-2280-2404-9.


Lien ket ngoai Trang web co quan quan ly Lich đai Đe Vuong mieu. Luu tru ngay 6 thang 2 nam 2021 tai Wayback Machine
Cuc Can vat thanh pho Bac Kinh, Lich đai Đe Vuong mieu.
Nhan Đai Trung Hoa khoa V, Luat Bao ve van vat Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (1982) va Quyet đinh sua đoi Luat Bao ve van vat (2015), Nhan Đai Trung Hoa khoa XIV.