Cong tu Bac Lieu la cum tu dan gian o mien Nam Viet Nam đat ra vao cuoi the ky 19 đen đau the ky 20 đe chi cac cong tu, con cua nhung gia đinh giau co song o tinh Bac Lieu (nay la tinh Ca Mau), trong thoi ky xa hoi Viet Nam thoi Phap thuoc. Vao luc nay, thuc dan Phap đa on đinh ve to chuc cua vung đat thuoc đia Nam Ky. Viec phan chia lai ruong đat đa tao nen rat nhieu đai đien chu o vung đat nay. Theo phong trao khi ay, cac đai đien chu, hao phu quyen quy khap Nam Ky thuong cho con len Sai Gon hoc o cac truong Phap, tham chi du hoc o Phap. Tuy nhien, hau het cac vi cong tu giau co nay, do anh huong boi su phon hoa đo hoi, san tien, nen thuong đi vao con đuong an choi đe the hien minh. Ngay nay, Cong tu Bac Lieu tro thanh mot thanh ngu đe chi nhung ke an choi, tieu tien nhu nuoc.


Cac cong tu Bac Lieu = Tran Trinh Huy =

Noi bat nhat trong so cac cong tu Bac Lieu nay la Tran Trinh Huy (1900-1974), con co ten khac la Ba Huy, hay Hac cong tu, la mot tay choi noi tieng so 1 o Sai Gon va mien Nam nhung nam 1930, 1940.
Tran Trinh Huy la con trai thu hai cua quan Hoi đong Tran Trinh Trach, tuc Hoi đong Trach va ba Phan Thi Muoi, con gai ba ho Phan Van Bi (con goi la Phan Ho Biet), nguoi co đat ruong nhieu nhat trong tinh Bac Lieu, đuoc menh danh la "Vua lua gao Nam Ky". Do biet luat le va thu tuc hanh chanh, lai đuoc cha vo cho đat, giup von nen ong Trach mau chong phat len, mua them nhieu đat đien. Cac con va re khac cua ong Phan Ho Bi vi me co bac nen lan luot phai đem ruong cam co cho ong Trach, nen đat cua ong Trach cang nhieu them. Co loi truyen rang, ong Trach mau giau lon nho tai đanh bac, thuong to chuc bai bac trong nha, cho con bac vay tien roi ve sau lam chu luon tai san cua cac con bac thieu no.
Tai Nam Ky thap nien 1930, khi gioi đien chu lon chiem 1.035.000 ha ruong đat thi chi rieng hoi đong Trach đa chiem 145.000 ha, trong khi toan bo 4 trieu nong dan tai Nam Ky chi co 500.000 ha ruong đat. Ong Trach la chu so huu cua 74 so đien, voi 110.000 ha đat trong lua, gan 100.000 ha ruong muoi. Theo loi chau chat ong Trach ke lai, toan tinh Bac Lieu luc đo co 13 lo ruong muoi thi 11 lo la cua ong Trach, mot lo con lai cua cha so va mot lo cua dan thuong.
Ong Tran Trinh Trach co bay nguoi con (ba trai, bon gai): Hai Đinh, Ba Huy (tuc Tran Trinh Huy), Tu Hue, Nam Thu, Sau Đong, Bay Day, Tam Bo (tuc Tran Trinh Khuong), cung la mot "cong tu Bac Lieu". Ong Trach song can kiem, chi thu lam giau, nhung ba nguoi con trai ong Trach co san gia san kech su cua cha, nen đeu mac suc phung phi tien bac. Nho kha nang tai chinh rat manh cua cha me minh, đo phong tung đoi cua cong tu Tran Trinh Huy đung hang so mot, khong mot ai trong nhom Cong tu Bac Lieu co the tranh chap, đen noi danh xung Cong tu Bac Lieu gan nhu gan cho rieng ong.
Khi ong Trach mat tai Sai Gon nam 1942, tai san đuoc chia cho cac con trai cua ong, nhung nhung ong nay khong co tai lam an nhu cha ma chi quen tieu pha nen gia san cu hao hut dan. Trong thap nien 1960, hai cuoc cai cach đien đia cua Viet Nam Cong Hoa voi chu truong thu đat cua đai đia chu cung khien hau het ruong đat cua gia đinh nay bi mat đi. Khong con hoa loi tu ruong đat, khong biet chuyen huong kinh doanh sang cac linh vuc khac nhu cong nghiep - dich vu, lai quen tieu xai phung phi nen gia san cua Ba Huy hao hut nhanh chong.
Ong Ba Huy mat vao thang 1 nam 1974 o Sai Gon va đuoc đua ve an tang trong phan mo gia đinh tai ap Cai Day, xa Chau Hung, huyen Vinh Loi, Bac Lieu. Ba Huy mat sau khi hoang phi gan het gia san, chi đe lai cho cac con may can pho lau. Ong Ba Huy co tam nguoi con, cac con ong cung tieu xai phung phi giong cha minh, nen nha cua cu ban dan. Con trai ong Ba Huy la Tran Trinh Đuc nho lai: đen cuoi thap nien 1970, cac con cua ong Ba Huy quyet đinh ban can nha cuoi cung o đuong Nhat Linh voi gia 28 luong vang, moi nguoi chia nhau mot phan roi ly tan, tu tim đuong lam an rieng. Cac con ong Huy cung khong lam an thuan loi, ong Tran Trinh Đuc ban đau cung kha gia nhung roi con cai ham me co bac nen mac no, tat ca tai san trong nha đeu lan luot ra đi đen noi ong Đuc ve sau phai chay xe om kiem song. Đen đay thi chinh thuc ket thuc su giau co keo dai chua toi ba đoi cua dong toc hoi đong Tran Trinh Trach.
So menh giau sang va suy tan cua dong toc hoi đong Tran Trinh Trach đe lai nhieu bai hoc ve triet ly "Co vay co tra, cua Thien tra Đia" cua Luat Nhan - Qua: ong Trach phat len nho gia san cua cha vo va viec cho dan co bac vay nang lai, nhung đoi con chau ong thi lai lam tan gia bai san co nghiep cua cha ong minh, cung chinh vi tieu xai phung phi va ham me co bac.


= Tran Trinh Đinh =

Tran Trinh Đinh hay Cong tu Đinh, la anh ca trong so 7 anh em cua gia đinh ong Tran Trinh Trach va anh cua Hac Cong tu Ba Huy, Cung nhu Hac Cong tu em minh, cong tu Đinh cung la mot tay an choi co hang. Khi mien Nam manh nha nen cong nghiep xay sat lua gao, ong Tran Trinh Trach, đa bo ra mot so von khong lo đe cat nha may lua giao cho cong tu Đinh cai quan. Đay co the la mot nha may lon nhat Nam Bo dao đo, voi cong suat xay lua 15 tan mot ngay. La chu mot nha may lon nen ong Đinh giau sang nhanh chong va la tay an choi co hang. Trong mot lan, khi đua gao sang Nam Vang (Campuchia) ban, giao du voi tang lop giau co o đo, cong tu Đinh quen voi mot tai xe xe trong cung vua, co nguoi vo đep me hon. Do quen voi cach an noi cua mot cong tu, Đinh ngo y voi ga tai xe: "May ban vo cho tao, bao nhieu tao cung mua". Tai xe noi nong, thach thuc: "20.000 đong đo, ong co tien mua khong?" (Hoi đo, gia 20 can thoc chi mot hao). Tuong noi cho bo gian, ai de Hai Đinh mua that. Vo nguoi tai xe đo đa o voi Tran Trinh Đinh cho đen cuoi đoi.


= Tran Trinh Khuong =

Tran Trinh Khuong hay con goi la Cau Tam bo, nguoi con ut cua gia đinh ong Tran Trinh Trach va la em trai cua Hac cong tu Ba Huy. Ong đuoc du hoc tai Phap, nhung lai noi tieng ve viec an choi, tieu xai tien phung phi va choi noi. Nam 1942, khi ong Trach mat tai Sai Gon vi benh suyen, cau Tam Bo nghi ra mot "chieu đoc": "xac ong Hoi đong đuoc đeo kieng đen, đat ngoi ngay ngan trong chiec xe hieu Chevollet đua ve Bac Lieu. Khi đen đia phan tinh nay, ta đien hai ben đuong cu cui đau cung kinh vi ngo ong Hoi đong đi tham ruong. Đen khi gia toc phat tang moi bat ngua..."


= Phan Kim Can =

Phan Kim Can (? - ?) hay con đuoc biet đen la Cong tu Can sinh tai Bac Lieu. Ong Phan Kim Can la chong ba Sau Đong (em gai cua "Hac cong tu" Tran Trinh Huy đa noi o tren). Ong noi cua Phan Kim Can la Phan Ho Biet (cha vo Tran Trinh Trach). Nhu vay ong vua la anh em con co con cau, vua la em re cua Hac cong tu Tran Trinh Huy.
Ong Phan Ho Biet la cha vo cua Tran Trinh Trach, nhung bang thu đoan cho vay, dan dan Tran Trinh Trach đa chiem gan het toan bo tai san cua Phan Ho Biet nhu ruong muoi, ghe chai, cac so đien… khien cho cha ruot cua Phan Kim Can khong con thua huong tai san ay đuoc bao nhieu… Chinh vi le đo, nen giua ho Tran va Phan khong đuoc than thien.
Ngay tu nam 1936, ong Can đa co cam tinh voi cach mang va hoat đong trong mot đoan the do Viet Minh van đong thanh lap, roi sau đo chinh thuc tham gia Viet Minh. Ve sau, nam 1945, khi Bac Lieu bi quan Phap chiem đong, ong nay đa tu bo cuoc song giau co đe tham gia hoat đong cach mang va tro thanh Uy vien Tai chanh Ngan kho tinh Bac Lieu cho chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa. Nam 1954, khi luc luong cach mang xuong tau tap ket ra Bac, Phan Kim Can đa đua con trai minh la Phan Kim Son đi theo đoan quan đo. Đen nhung nam 1960, ong tiep tuc la đai bieu Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam khu Tay Nam bo.
Phan Kim Can la nguoi duy nhat trong nhom cong tu Bac Lieu tu nguyen roi bo cuoc song giau sang đe tham gia hoat đong cach mang va ong nay đa co cuoc song cuoi đoi khac voi nhung nguoi khac trong nhom quen tieu xai hoang phi va cuoi đoi bi tan gia bai san.


= Huynh Van Phuoc =

Huynh Van Phuoc ten tieng Hoa la Du Hot, ong la con cua ong chu Cha, mot đai đia chu xu Bac Lieu, la mot nguoi Viet goc Hoa.
Theo nha van Phan Trung Nghia, đoi tuong khai sinh ra thanh ngu Cong tu Bac Lieu chinh la Huynh Van Phuoc. Tuong truyen Du Hot "chiu choi" đen muc khi thay co 5 chiec xe tranh nhau cho khach ben bao tat tan tat vi nguong mo cai thu tra tien khong can "can đo đong đem". Cong tu Du Hot cho mot chiec cho ong, chiec cho non, chiec cho gay, chiec cho cap da va chiec cho mat kieng...


Cac cong tu tay choi khac Theo nha bao, nha van Phan Trung Nghia, tac gia quyen sach "Cong tu Bac Lieu - su that va giai thoai" thi thanh ngu Cong tu Bac Lieu đuoc xa hoi hoa va goi chung cho tat ca nhung "đia chu con" gom nhung cong tu co mau an choi danh bat hu truyen tai mien Nam.
Mot so cong tu cung noi tieng o nhung vung khac nhau cua mien Nam:


= Cong tu My Tho Le Cong Phuoc =

Le Cong Phuoc (1901-1950) la mot tay choi noi tieng o mien Nam nhung nam cua thap nien 1920, 1930. Ong con co biet danh Bach cong tu. Le Cong Phuoc đe lai nhieu giai thoai ve an choi hoang phi. Ong con la nguoi co rat nhieu đong gop cho nghe thuat cai luong o mien Nam khi đo va la mot trong so nhung nguoi chong cua Nghe si nhan dan Phung Ha.
Sau khi ly di voi Phung Ha, Le Cong Phuoc ngay cang lun sau vao nghien ngap. Tai san lan luot ban het, nguoi ta thay ong lang thang o vuon Ong Thuong (nay la Tao Đan, Thanh pho Ho Chi Minh). Sau đo ong đuoc con trai mot nguoi ban than cua cha minh la ong Nguyen Hoang Phi, mot đien chu đat o Cho Gao, đon ve cham soc. Cuoi nam 1949, Nguyen Hoang Phi đua Bach cong tu ve cham soc tai gia đinh ong o thi tran Cho Gao. Nhung vi hau qua cua nghien ngap, Le Cong Phuoc mat vao đau nam 1950.


= Cong tu Vinh Long Chau Van Sanh =

Chau Van Sanh hay con goi la cong tu Loi la mot Liet si. Ong khong chi noi danh tinh cach "trong nghia khinh tai" tieu bieu cua nguoi Nam Bo, ma con la mot nha cach mang chong chu nghia thuc dan Phap đoi quyen đoc lap dan toc cho Viet Nam.
Nam 1939, khi ong thue xe cho sach ve que nha cho Cai Nhum, đen Nga tu Long Ho thi bi chinh quyen thuc dan chan bat qua tang tren xe co cho nhieu sach cam va tai lieu tuyen truyen Chu nghia cong san. Ngay 20 thang 7 nam 1940, ong bi toa an Phap o Sai Gon ket toi "van đong luc luong bat hop phap đe lat đo chinh quyen" voi ban an 5 nam tu va 10 nam biet xu. Ong đa qua đoi vao ngay 27 thang 6 nam 1943 khi bi giam trong tu.
Thu tuong Vo Van Kiet ca ngoi tinh than khong mang phu quy đe tham gia cach mang cua ong:

"Nong dan chung ta đi lam cach mang, neu co mat thi mat đau va quan ta-lon, con nhung nguoi nhu "cong tu" Loi, tu tai Nhut (anh hung Le Van Nhut, Giam đoc Quoc gia Tu ve cuoc tinh Vinh Long nam 1945-1946) thi mat ca đau va ca gia san đo so".


= Cong tu Can Tho Duong Van Quan =

Cong tu Can Tho Duong Van Quan la con cua ong Duong Lap Cang. Ong Cang đuoc cho la nguoi khoi cong xay dung ngoi đinh Binh Thuy va nha co Binh Thuy noi tieng.


Xem them Tu đai Phu ho
Phu nhi đai - hinh anh tuong tu o Trung Quoc
Dan choi


Chu thich Lien ket ngoai