Thieu Tri (chu Han: 紹治 16 thang 6 nam 1807 – 4 thang 11 nam 1847), huy la Nguyen Phuc Dung (阮福曧), sau cai thanh Nguyen Phuc Mien Tong (阮福綿宗), la vi hoang đe thu ba cua nha Nguyen nuoc Đai Nam. Ong ke vi vua cha la Minh Mang, tri vi tu nam 1841 đen khi qua đoi, tong cong gan 7 nam, đuoc truy ton mieu hieu la Hien To (憲祖), thuy hieu Thieu Thien Chuong Hoang Đe (紹天章皇帝). Trong thoi gian tri vi ong chi su dung mot nien hieu la Thieu Tri nen thuong đuoc goi theo ten nay.
Thieu Tri đuoc su sach mo ta la mot hoang đe thong minh, tan tuy cham lo viec nuoc, uyen bac Nho hoc, yeu thich tho ca. Nhung Thieu Tri khong đua ra cai cach gi moi, chi duy tri cac chinh sach hanh chinh, kinh te, giao duc, luat phap, quan su... tu thoi Minh Mang. Khi Thieu Tri len ngoi, chinh sach banh truong cua Minh Mang đa khien lanh tho Đai Nam đat đen muc rong nhat trong lich su. Đai Nam đo ho vung đong nam Chan Lap, đat ra Tran Tay Thanh nhung su ha khac cua quan quan Viet đa gay nen su cam phan va noi day lien mien cua nguoi Chan Lap, chi phi quan su khien quoc kho ngay cang can kiet. Thieu Tri phai xuong lenh rut quan khoi Tran Tay Thanh. Lien quan Xiem La-Chan Lap nhan đo đanh pha bien gioi Tay Nam, Thieu Tri sai nhieu tuong gioi nhu Le Van Đuc, Nguyen Tri Phuong, Doan Uan,... mang quan chong lai. Quan Đai Nam đanh bai Xiem La roi truy kich vao đat Chan Lap, nhung đat Tran Ninh thi đa bi Xiem La chiem mat. Nam 1845, Đai Nam va Xiem La ky hoa uoc chia nhau quyen bao ho Chan Lap, vung bien phia Tay cuoi cung đa đuoc tam yen, nhung cung tu đay qua trinh mo rong lanh tho cua nguoi Viet bi dung lai, lanh tho Đai Nam cung bi thu hep kha nhieu so voi thoi Minh Mang.
Sau khi ket thuc chien tranh voi Xiem La, Thieu Tri phai đuong đau voi moi đe doa xam luoc cang luc cang gia tang tu Phap. Đinh điem la tran cua bien Đa Nang (1847) khi quan thuyen Phap ban chim 5 chiec thuyen đong cua thuy quan Đai Nam. That bai nay khien hoang đe het suc tuc gian va lo lang, nhung cho đen khi chet, Thieu Tri va quan than van khong the tim ra phuong sach hop ly đe đoi pho. 10 nam sau cai chet cua Thieu Tri (1858), Phap no sung xam luoc Đai Nam, mo đau thoi ky Viet Nam bi Phap đo ho.


Than the Vua Thieu Tri co huy la Dung, sau khi vua Minh Mang lap ra bai Đe he thi thi ong đuoc đoi ten thanh Mien Tong, khi len ngoi lai đoi thanh Nguyen Phuc Tuyen. Ong sinh ngay 11 thang 5 (am lich) nam Đinh Mao (1807), la Đich truong tu cua vua Minh Mang, me la Ta Thien Nhan Hoang hau Ho Thi Hoa. Moi 13 ngay sau khi sinh ha Mien Tong, ba Ho Thi Hoa qua đoi, Mien Tong đuoc Hoang to mau la Nhan Tuyen Hoang thai hau đich than cham soc va nuoi duong.
Nhung nam đau Minh Mang, hoang truong tu Mien Tong đuoc xuat cac va đen Chi Thien đuong đe hoc tap. Nam thu 11 (1830), ong đuoc vua cha phong lam Truong Khanh cong. Nam 1837, ong kiem nhiep chuc Ton nhan phu Ta ton chinh trong coi cac viec trong hoang that.Theo sach "Quoc su di bien" chep lai, khi Thieu Tri chua len ngoi nhung trong cau đoi cua ong đa bao truoc ve đia vi cua nguoi đung đau thien ha nay mai. Mot hom Thanh to ra cau đoi "Long vi van vat chi linh, bien hoa phi đang mac trac (nghia la: Rong thieng hon van vat, bien hoa bay nhay khon luong)". Nghe xong Truong Khanh đoi lai "Thien nai nhat nguyen chi khi, khoi hieu phu đao vo ngan (nghia la: Troi la khi nhat nguyen, rong lon che trum tat ca)". Thanh to nghe xong vo cung lam la, quy trong lam. Trong cau đoi tren, Truong Khanh the hien đuoc tam nhin lon, bao quat thien ha
Nam Minh Mang thu 21 (1840), vua cho đuc cac con thu bang vang đe ban thuong cho cac hoang than anh em, cac hoang tu cong va hoang tu chua đuoc phong tuoc. Truong Khanh cong đuoc ban cho mot con voi bang vang nang 21 lang va mot con rong co canh bang vang nang 7 lang.


Tri vi Khi vua Minh Mang qua đoi, Nguyen Phuc Mien Tong đuoc di menh noi ngoi lay nien hieu la Thieu Tri. Vua Thieu Tri len ngoi ngay 20 thang 1 nam Tan Suu (tuc 11 thang 2 nam 1841) o đien Thai Hoa, vua đung 34 tuoi.
Phan nhieu su sach nhan đinh vua Thieu Tri la mot nguoi hien hoa, sieng nang can man nhung khong co tinh hoat đong nhu vua cha. Moi đinh che phap luat, hanh chinh, hoc hieu, đien đia va binh bi đeu đuoc sap đat kha quy cu tu thoi Minh Mang, Thieu Tri chi ap dung theo cac đinh le cua vua cha, it co su cai cach, thay đoi gi moi. Quan lai luc bay gio co Truong Đang Que, Le Van Đuc, Doan Uan, Vo Van Giai, Nguyen Tri Phuong va Lam Duy Tiep ra suc pho ta.

Tuy nhien, cung nen hieu rang nhung cuoc chien tranh, noi day thoi Thieu Tri đa phan la do hau qua tu thoi vua Minh Mang đe lai.


= Van chuong =

Thieu Tri cung noi tieng la mot vi vua thi si, co đe lai rat nhieu bai tho, noi tieng nhat la 2 bai tho chu Han co ten la Vu Trung Son Thuy (Canh trong mua) va Phuoc Vien Van hoi luong da man ngam (Đem tho o Phuoc Vien). Ca hai bai khong trinh bay theo loi thuong ma viet thanh 5 vong tron đong tam, moi vong tron co mot so chu, đem moi bai co 56 chu, ung voi mot bai tho that ngon bat cu, nhin vao nhu mot "tran đo bat quai", vua co chi cach đoc va đo la kiem ra 64 bai tho trong đo. Hien nay cac nha ngon ngu, hoc gia đa tim ra đuoc 128 cach đoc.


= Nam Ky =
Trong nam đau tien khi Thieu Tri len ngoi, đat Nam Ky lien tuc noi len cac cuoc khoi nghia chong lai trieu đinh. Đa so đeu la cac cuoc noi day cua nguoi dan toc Khmer. Nguyen nhan đeu do chinh sach đong hoa va cai tri ha khac tu thoi Minh Mang đe lai.
Nam 1841, Lam Sam khoi binh o Phu Lac Hoa (nay la Vinh Long va Tra Vinh), Son Tot va Tran Lam noi day o Ba Xuyen (nay la Soc Trang), cac cuoc noi loan khac xay ra o That Son, Ha Tien voi su tro giup cua quan Chan Lap va Xiem La.
Trieu đinh phai vat va cu binh đi dep loan, toi cuoi nam 1842 moi tam binh đinh đat Nam Ky.


= Chan Lap =
Khong nhu vua cha Minh Mang, Thieu Tri it co tham vong ve mo rong lanh tho va khuech truong thanh the.
Nam 1841, Thieu Tri vua len ngoi, tinh hinh Chan Lap rat bat on, dan Chan Lap chong đoi quan lai Đai Nam cai tri, con đat Nam Ky lien tiep co noi loan. Vua Thieu Tri sau đo cho bo luon phu Quang Bien va huyen Khai Bien (nay thuoc tinh Kampot va Sihanoukville).
Cung trong nam 1841, quan Nguyen bi lien quan Xiem, Chan Lap bao vay o thanh Tran Tay (Phnom Penh), co loi tau cua quan thu Tran Tay (Truong Minh Giang, Pham Van Đien, Nguyen Cong Tru, ...) xin tam bo đat Tran Tay Thanh, rut quan ve giu An Giang. Trieu đinh (Ta Quang Cu, Truong Đang Que, ...) cung đong tinh, vua Thieu Tri chap thuan, thang 9 nam Tan Suu (1841) lenh cho quan tran thu Tran Tay rut quan ve.
Nuoc Cao Mien đuoc lap lai, vua moi la Sa Ong Giun (Ang Duong, em trai cua vua cu Nac Chan - Ang Chan II) lam Cao Mien quoc vuong, chau gai la Ngoc Van (Ang Mey - con gai Ang Chan II) lam Cao Mien quan chua. Nuoc Xiem hung manh thay the Đai Nam đe bao ho nuoc Cao Mien.
Viec lam nay cung đanh dau su tu bo tham vong sap nhap phan lanh tho phia Đong Chan Lap vao ban đo Đai Nam. Truong Minh Giang vi viec nay ma qua uat uc nen đa sinh benh, qua đoi khi vua rut binh ve toi An Giang. Thieu Tri nhan đo lai giang them toi cho Truong Minh Giang.
Nuoc Xiem va Chan Lap nhan đo tiep tuc gay han, xui giuc nguoi dan toc noi loan trong phan đat Nam Ky. Nam 1842, quan Xiem nhan co hoi Nam Ky co loan, tien đen tan Vinh Te đe pha roi Đai Nam, dan đen cuoc chien Viet - Xiem lan tiep theo.
Đen tan nam 1845, sau khi quan Đai Nam tien cong truy đuoi quan Xiem nguoc len lanh tho Cao Mien, hai nuoc Viet - Xiem moi ky hoa uoc, chap nhan cung bao ho nuoc Cao Mien.


= Nuoc Phap va đao Thien Chua =
Tu khi Thieu Tri len ngoi thi viec cam đao Thien Chua bot đi, nhung trieu đinh van khong co cam tinh voi Thien Chua giao, va nhung giao si ngoai quoc van con bi giam o Hue. Co nguoi bao tin đo cho Trung ta Phap la Favin Leveque coi tau Heroine. Trung ta Favin Leveque đem tau vao Đa Nang xin cho nam nguoi giao si đuoc tha. Nam Thieu Tri thu 5, At Ty 1845, co nguoi Giam muc la Dominique Lefebvre phai an xu tu. Thieu tuong nuoc Phap la Cecile biet, sai quan đem tau Alcmene vao Đa Nang đon Giam muc ra.


 Su kien tau chien Phap đanh Đa Nang nam 1847  Nam Đinh Mui 1847, khi nguoi Phap biet rang o Hue khong con giao si bi giam nua, moi sai Đai ta De Lapierre va Trung ta Rigault de Genouilly đem hai chien thuyen vao Đa Nang, xin bo nhung chi du cam đao va đe cho nguoi trong nuoc đuoc tu do theo đao moi.
Khi hai ben con đang thuong nghi ve viec nay thi quan nuoc Phap thay thuyen cua Đai Nam đong gan tau cua Phap va o tren bo lai thay co quan đap đon luy, nghi rang co am muu ben phat sung ban đam ca nhung thuyen ay, roi nho chay ra bien. Vua Thieu Tri thay vay tuc gian, co du ra cam nguoi ngoai quoc vao giang đao va tri toi nhung nguoi trong nuoc đi theo đao. Nhung su kien nay mo đau "đuong loi ngoai giao phao ham" cua thuc dan Phap, bao hieu truoc nhung hanh đong xam luoc ve sau nay.
Theo Đai Nam thuc luc: Đinh Mui, Thieu Tri nam thu 7 [1847], mua xuan, thang 2 (am lich), co 2 chiec quan thuyen cua nuoc Phat Lan Tay [Phap] đau o cua bien Đa Nang, cam đau boi Lap Biet Nhi [Đai ta Augustin de Lapierre] va Charles Rigault de Genouilly. Tham tri bo Le la Ly Van Phuc khong chiu nhan thu thuong nghi, ve Hue xin chi du. Co 5 chiec thuyen đong cua quan Nguyen bi ket lai trong cua bien. Trieu đinh Thieu Tri sai quan va 4 chiec thuyen đong đen lam ke đanh pha. Thang 3 (am lich), quan Phat Lan Tay phat hien am muu, lien ra tay đanh truoc, lam chim 5 thuyen đong cua quan Nguyen, giet 40 nguoi, lam bi thuong hon 90 nguoi va 104 nguoi bi mat tich. Thuyen Phat Lan Tay hom sau bo đi, khong bi truy đuoi. Đang luu y, trieu đinh nha Nguyen khong biet nuoc Phat Lan Tay la nuoc nao. Nuoc Phap tu truoc đen gio chi đuoc hieu la nuoc Phu Lang Sa. Do đo, ben canh viec ra lenh tiep tuc cam đao Thien chua, trieu đinh cung cam tau cua nuoc Phat Lan Tay cap cang (cac nuoc Tay duong khac, ke ca Phu Lang Sa, khong bi anh huong). Ngoai ra, khong co chi du nao ve viec xu tu tat ca nguoi theo đao Thien chua đang bi giam giu đe tra đua.
Mot vai thang sau Thieu Tri lam benh nang.


Qua đoi Theo su nha Nguyen, con trai truong cua ong la Nguyen Phuc Hong Bao, mot nguoi ham choi, me co bac, khong chiu hoc hanh. Vi vay khi goi cac quan Truong Đang Que, Vo Van Giai, Nguyen Tri Phuong va Lam Duy Hiep vao tran troi, Thieu Tri đe di chieu truyen ngoi cho con thu la Nguyen Phuc Hong Nham. Hong Bao đuoc tin đem binh vao, nhung bi quan Pham The Lich giu lai. Mot minh Hong Bao vao lay luc vua cha Thieu Tri, nhung ong quay mat đi khong tra loi. Hong Bao bi Pham The Lich va Vu Van Giai đua vao hau cung va giu o đo.
Thieu Tri qua đoi vao ngay 27 thang 9 nam Đinh Mui, tuc 4 thang 11 nam 1847, huong tho 41 tuoi, mieu hieu la Hien To (憲祖). Thuy hieu cua ong la Thieu Thien Long Van Chi Thien Thuan Hieu Khoan Minh Due Đoan Van Tri Vu Cong Thanh Triet Chuong Hoang đe (紹天隆運至善純孝寬明睿斷文治武功聖哲章皇帝). Sau khi mat, bai vi nha vua đuoc đua vao tho trong The Mieu. Lang cua ong la Xuong Lang, toa lac tai lang Cu Chanh, huyen Huong Thuy, tinh Thua Thien.


Gia quyen = Hau cung =
Duoi đay liet ke nhung vi hau phi đa sinh con cho vua Thieu Tri. Ngoai ra, nha vua con nhieu thu phi va cung nhan khong đuoc liet ke trong The pha. Bai vi cua nhung vi phi tan vo tu đuoc tho o mot gian trong Xuong Lang, tam lang cua vua Thieu Tri.


= Hau due =
Vua Thieu Tri co 64 nguoi con, gom 29 hoang tu va 35 cong chua.


 Hoang tu.   Hoang nu  Tham khao Tran Trong Kim (1919), Viet Nam su luoc
Hoi đong tri su Nguyen Phuc Toc (1995), Nguyen Phuc Toc the pha Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2020 tai Wayback Machine, Nha xuat ban Thuan Hoa
Quoc su quan trieu Nguyen (2006), Đai Nam liet truyen chinh bien, To Phien dich Vien Su hoc dich, Nha xuat ban Thuan Hoa
Đai Nam thuc luc. Ban dich cua Trung tam khoa hoc xa hoi va nhan van quoc gia, Vien su hoc Quoc su quan trieu Nguyen, To Phien dich Vien Su hoc phien dich. Nha xuat ban Giao duc xuat ban nam 2007.


Chu thich Lien ket ngoai