Trong cac ton giao Đai Viet thoi Ly, Phat giao ve co ban la ton giao co anh huong nhieu nhat, ngoai ra Nho giao va Đao giao cung co tac đong đen đoi song chinh tri xa hoi. Thoi Ly, ben canh tin nguong dan gian truyen thong co tu tuong tam giao đong nguyen, coi trong ca ba ton giao nay.


Tin nguong dan gian Tin nguong dan gian hinh thanh tu nhieu đoi van rat pho bien. Nhung phong tuc ngay cang đuoc mo rong nhu tho cung to tien, tho cung cac anh hung dan toc, nguoi co cong voi lang, voi nuoc…
Nha Ly đa dung đen "Đo đai thanh hoang", đen "Đong co" (trong đong), đen tho Hai Ba Trung, đen tho Phung Hung, đen tho Pham Cu Lang o kinh thanh Thang Long; nang le tho than Phu Đong Thien Vuong len tam quoc gia.
Cac tuc tho nguyen thuy "van vat huu linh" van con nhieu. Trieu đinh cung tham gia vao đoi song tin nguong voi dan gian.


Phat giao = Phat trien =
Phat giao đuoc truyen vao tu thoi Bac thuoc, van đong vai tro anh huong lon hon ca. Sau khi len ngoi, Ly Cong Uan cho xay dung nhieu chua, phat hang ngan lang vang thue tho đuc chuong đat trong cac chua.
Cac vua Ly ke nghiep cung tiep tuc xay dung chua chien, đuc chuong, to tuong, cu su sang Trung Quoc xin nha Tong kinh Phat, bien cac chua thanh noi cau đao, lam le ta on khi chien thang quan xam luoc, le đai xa… Cac quy toc va nhan dan cung đong gop xay dung nhieu chua o cac đia phuong.
Viec chu trong xay dung chua thoi Ly đuoc su gia Le Van Huu thoi Tran ghi nhan la "xay tuong cao ngat, tac cot chua bang đa, lam chua tho Phat long lay hon ca cung đien cua vua".
Chua chien moc len khap noi va tro thanh bieu tuong cua Phat giao. Chua thoi Ly đuoc chia lam 3 hang: Đai, Trung va Tieu danh lam. Noi len cac chua lon la chua Dau, chua Phat Tich, chua Dam (Bac Ninh), chua Long Đoi (Ha Nam). Nam 1049, Ly Thai Tong cho xay chua Dien Huu, dung cot đa o giua ao, lam toa sen cua Phat Quan Am đat tren cot đa. Nam 1105, Ly Nhan Tong cho sua lai, vet ho Lien Hoa đai, goi la ho Linh Chieu, ngoai ho co hanh lang cham ve chay xung quanh, ngoai ho co hanh lang lai đao ho Bich Tri co cau bac qua đe đi lai….
Do du nhap vao Đai Viet qua nhung con đuong khac nhau va do su tiep nhan cua nhan dan đuong thoi, Phat giao khong co mot dong duy nhat. Co dong hoa voi tin nguong dan gian co truyen (cac chua Phap Van, chua Phap Vu, chua Dien Huu - Mot Cot…), co dong thien ve Mat Tong (voi nhung nha su gioi ve phap thuat va chua benh), co dong thoat tuc, co dong tu tai gia lay "cai tam" lam goc… Trong trao luu đo, giai cap thong tri mong muon tim ra mot ton giao lam nen cho sinh hoat tinh than va tam tinh nguoi Viet, thoat khoi he tu tuong Nho giao cua phuong Bac.
Noi tiep y tuong cua cha ong, Ly Thanh Tong đa co y đinh sang lap ra phai Thien Đao Đuong voi nhieu net cua phuong Nam, nhung khong thanh. Dan dan hinh thanh su hoa hop giua Phat giao va Nho giao.


= Anh huong đau thoi Ly =
Ke tuc tu thoi Đinh – Le, nhieu nha su tham gia vao viec trieu chinh. So sanh anh huong cua Phat giao toi chinh tri thoi Ly voi cac thoi ky moi gianh lai đoc lap nhu Ngo – Đinh - Tien Le, Hoang Xuan Han cho rang co su khac biet. Truoc thoi Ly, cac vua xuat than đeu tu vo bien, it kien thuc nen phai nho nhieu vao vai tro cua cac nha su trong muu luoc chinh tri, đien hinh nhu su Khuong Viet nha Đinh hay su Van Hanh nha Tien Le. Sang thoi Ly, cac vua co hoc van cao hon va trieu than cung co nhieu nguoi uyen bac hon.
Tuy anh huong toi chinh tri khong nhieu nhung vai tro giao hoa tu tuong cua đao Phat kha sau sac. Đieu đo the hien o phong tuc, luat phap thuan hau hon so voi truoc. Cac vua Đinh - Tien Le ua dung hinh phat nang, cuc hinh tan nhan, sang thoi Ly cac vua dung phap luat khoan dung hon: Ly Thai Tong tha nhung nguoi em tung co y đinh tranh ngoi va thu linh nguoi Tay Nung Tri Cao, Ly Thanh Tong tha vua Chiem Thanh la Che Cu va quan tam ca toi tu nhan bi đoi ret… Nhung viec lam đo khong bi xem la su gia doi ve chinh tri ma đuoc coi la bieu hien cua long tu bi do anh huong tu đao Phat.
Trong pham vi tin nguong va ky thuat, cac vi cao tang van rat đuoc xem trong. Vua va thai hau thuong moi cac vi su co tieng vao tru tri trong thanh noi đe giang kinh nhu Vien Chieu, Man Giac, Hue Sinh, Chan Khong, Giac Hai, Thong Bien, Khong Lo… Khong chi giang đao, ho con co kha nang chua benh nhu Khong Lo, Đao Tue, Nguyet Hoc… Ho đuoc vua, hoang toc va cac quan van vo xem trong nhu bac thay.


= Anh huong cuoi thoi Ly =
Tu thoi Ly Than Tong, cac vua thuong qua đoi som, vua len thay con nho, thai hau buong rem chap chinh. Su sung đao Phat tu luc nay bi xem la tro thanh moi di đoan, bat nhip voi đao Giao va tin nguong co truyen.
Tuy nhung moi di đoan khong lam anh huong toi chinh tri, nhung đu lam bang chung ve nhan tam roi loan, nha chuc trach bo phi thoi gian vao viec hao huyen, viec thuong phat trong trieu đinh can cu vao nhung đieu khong chinh đang.


Nho giao va Đao giao Nho giao cung đuoc truyen vao tu thoi Bac thuoc. Nho giao hinh thanh anh huong trong xa hoi qua he thong giao duc va khoa cu theo mo hinh Trung Quoc. Khi viec hoc hanh đuoc mo mang thi nen luc luong Nho si ngay cang đong trong xa hoi. Tuy nhien, Nho giao thoi Ly nhin chung chua co đieu kien phat trien manh me nhu cac trieu đai sau.
Đao giao cung đuoc truyen vao tu thoi Bac thuoc nhu Phat giao va Nho giao, tuy co vai tro it hon nhung van co anh huong nhat đinh. Đieu đo đuoc the hien trong che đo thi cu, yeu cau cac thi sinh hieu biet ca ba ton giao nay moi co the đo. Đen thoi Ly Cao Tong, nha Ly chinh thuc to chuc cac ky thi Tam giao. Viec thi cu bang tam giao phan anh tam giao đong nguyen vao thoi Ly; trong đo Nho giao la he tu tuong dung đe quan ly xa hoi, Phat giao la quoc giao, con Đao giao co anh huong nhat đinh trong cac tang lop dan cu.
Nha nghien cuu Hoang Quoc Hai phan tich sau hon ve moi quan he tam giao đong nguyen thoi Ly nhu sau:

.


Xem them Nha Ly
Giao duc khoa cu Đai Viet thoi Ly
Ton giao Đai Viet thoi Tran


Tham khao Truong Huu Quynh, Đinh Xuan Lam, Le Mau Han chu bien (2008), Đai cuong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Giao duc
Nhieu tac gia (2009), Ky yeu Hoi thao khoa hoc ve 1000 nam vuong trieu Ly va kinh đo Thang Long, Nha xuat ban The gioi
Hoang Xuan Han (1996), Ly Thuong Kiet lich su ngoai giao va tong giao trieu Ly, Nha xuat ban Ha Noi


Chu thich