Benh Parkinson (PD), hoac đon gian la Parkinson la mot roi loan thoai hoa lau dai cua he than kinh trung uong, anh huong chu yeu đen he thong van đong. Cac trieu chung thuong xuat hien tu tu va khi benh nang hon, cac trieu chung khong van đong tro nen pho bien hon. Cac trieu chung ban đau ro rang nhat la run, cung nhac, cham van đong va đi lai kho khan, nhung cac van đe ve nhan thuc va hanh vi cung co the xay ra. Sa sut tri tue do benh Parkinson tro nen pho bien trong giai đoan tien trien sau đo cua benh. Tram cam va lo lang cung pho bien, xay ra o hon mot phan ba so nguoi bi benh nay. Cac trieu chung khac bao gom cac van đe ve giac quan, giac ngu va cam xuc. Cac trieu chung van đong chinh đuoc goi chung la " parkinsonism ", hoac "hoi chung parkinson".
Trong khi nguyen nhan cua benh Parkinson chua đuoc biet ro, no đuoc cho la lien quan đen ca yeu to di truyen va moi truong. Nhung nguoi co thanh vien gia đinh bi anh huong co nhieu kha nang mac benh hon. Cung co nguy co tang o nhung nguoi tiep xuc voi mot so loai thuoc tru sau va nhung nguoi đa tung bi chan thuong đau, trong khi nguy co nay giam o nhung nguoi hut thuoc la va uong ca phe hoac tra. Cac trieu chung van đong cua ket qua benh tu cai chet cua cac te bao trong nigra substantia, mot vung cua nao giua, dan đen su thieu hut dopamine. Nguyen nhan cua viec chet te bao nay van chua đuoc hieu ro, nhung no lien quan đen su tich tu cua cac protein thanh the Lewy trong te bao than kinh.
Chan đoan cac ca benh đien hinh chu yeu dua vao cac trieu chung, voi cac xet nghiem nhu hinh anh than kinh đuoc su dung đe loai tru cac benh khac. Benh Parkinson thuong xay ra o nhung nguoi tren 60 tuoi, trong đo khoang mot phan tram bi anh huong. Nam gioi thuong bi anh huong nhieu hon nu gioi voi ty le khoang 3: 2. Khi no xuat hien o nhung nguoi truoc 50 tuoi, no đuoc goi la benh Parkinson khoi phat som. Vao nam 2015, benh Parkinson đa anh huong đen 6,2 trieu nguoi va dan đen khoang 117.400 ca tu vong tren toan cau. Tuoi tho trung binh sau khi chan đoan la tu 7 đen 15 nam.
Khong co cach chua tri cho benh Parkinson; đieu tri chi nham muc đich cai thien cac trieu chung cua no. Đieu tri ban đau thuong la bang thuoc levodopa (L-DOPA), sau đo la thuoc chu van dopamine khi levodopa tro nen kem hieu qua hon. Khi benh tien trien, cac loai thuoc nay tro nen kem hieu qua hon, đong thoi gay ra tac dung phu do cac cu đong co khong tu chu gay ra. Che đo an uong va mot so hinh thuc phuc hoi chuc nang đa cho thay mot so hieu qua trong viec cai thien cac trieu chung. Phau thuat đat vi đien cuc đe kich thich nao sau đa đuoc su dung đe giam cac trieu chung van đong trong nhung truong hop nghiem trong ma thuoc to ra khong hieu qua. Bang chung cho cac phuong phap đieu tri cac trieu chung khong lien quan đen van đong cua benh Parkinson, chang han nhu roi loan giac ngu va cac van đe ve cam xuc, la it manh me hon.
Can benh nay đuoc đat theo ten cua bac si nguoi Anh James Parkinson, nguoi đa xuat ban mo ta chi tiet cua can benh lan đau tien trong tac pham An Essay on the Shaking Palsy, vao nam 1817. Cac chien dich nang cao nhan thuc cong đong bao gom Ngay Parkinson The gioi (vao ngay sinh cua James Parkinson, 11 thang 4) va su dung hoa tulip đo lam bieu tuong cua can benh nay. Nhung nguoi bi Parkinson đa nang cao nhan thuc cua cong chung ve tinh trang nay bao gom vo si quyen anh Muhammad Ali, dien vien Michael J. Fox, van đong vien đua xe đap Olympic Davis Phinney va dien vien Alan Alda.


Phan loai Nhung kho khan ve cu đong cua benh Parkinson đuoc goi la parkinsonism, đuoc đinh nghia la roi loan van đong (su cham chap trong viec bat đau cac chuyen đong co y voi toc đo giam dan va pham vi cac hanh đong lap đi lap lai nhu go ngon tay co y) ket hop voi mot trong ba the chat khac cac dau hieu: cung co, run ray khi nghi ngoi va roi loan tien đinh. Mot so roi loan khac nhau co the co cac van đe ve van đong kieu parkinson.
Benh Parkinson la dang pho bien nhat cua parkinsonism va đoi khi đuoc goi la "benh parkinson vo can", co nghia la benh parkinson khong co nguyen nhan xac đinh. Cac nguyen nhan co the xac đinh đuoc cua benh parkinson bao gom đoc to, nhiem trung, tac dung phu cua thuoc, roi loan chuyen hoa va cac ton thuong nao nhu đot quy. Mot so roi loan thoai hoa than kinh cung co the xuat hien cung voi benh parkinson va đoi khi đuoc goi la hoi chung " parkinson khong đien hinh" hoac "Parkinson plus" (benh parkinson cong voi mot so đac điem khac phan biet chung voi PD). Chung bao gom viec teo nhieu he thong, liet sieu nhan tien trien, thoai hoa corticobasal, va sa sut tri tue voi the Lewy (DLB).
Benh Parkinson đuoc chia thanh 4 nhom chinh dua tren cac nguyen nhan gay benh: nhom benh thu cap hoac tu phat (khong biet ro nguyen nhan), nhom so cap (co nguyen nhan), nhom benh do di truyen, nhom benh Parkinson ket hop chung voi nhung thoai hoa nhieu he thong. Trong đo nhom tu phat chiem phan lon cac ca benh.


Cac dau hieu va trieu chung Benh Parkinson thuong co cac dau hieu ve giam thieu chuc nang van đong co hoc, ngoai ra con co mot so trieu chung khac nhu roi loan chuc nang tu tri, co van đe ve nhan thuc, mat ngu...


= Trieu chung ve van đong =

Benh thuong xuat hien bon trieu chung ve van đong: run, cung, cham chap (Bradykinesia), va tu the bat on đinh. Mac du khoang 30% benh nhan khong xuat hien run trong thoi gian đau, nhung đac điem nay sau đo cung se boc phat khi benh tien trien. Trieu chung cung nguoi la do co bap va xuong bi cung dan, co the kem theo đau khop. Di chuyen cham chap la đac tinh lam san đac trung nhat cua benh Parkinson. Trong giai đoan cuoi, benh se xuat hien cac chung bat on đinh ve tu the dan đen mat can bang va te nga.


= Trieu chung ve than kinh =
Benh Parkinson gay ra mot so roi loan trung khu than kinh, trong đo bao gom chu yeu la nhan thuc, tam trang va cac van đe hanh vi. Roi loan nhan thuc trong mot so truong hop co the xay ra ngay ca trong giai đoan đau cua benh. Mot ty le rat cao nguoi benh se co suy giam nhan thuc nhe.


= Cac trieu chung khac =
Ngoai cac trieu chung ve nhan thuc va van đong, PD co the lam giam nhieu chuc nang co the khac. Benh co the co cac bieu hien nhu buon ngu ban ngay, roi loan trong giac ngu hoac mat ngu. Ngoai ra nguoi benh co the co cac trieu chung nhu ha huyet ap, da nhon va viem da tiet ba, đo mo hoi qua nhieu, tieu khong tu chu va chuc nang tinh duc thay đoi, tao bon. PD cung gay ra cac bat thuong ve mat nhu ty le nhay mat giam, dan đen kich thich be mat mat, nhung bat thuong trong viec nhin theo mot vat hoac chuyen muc tieu nhin đot ngot va han che trong viec nhin len. Thay đoi trong cam quan bao gom giam cac cam giac ve mui, cam giac đau, di cam.


Xem them L-DOPA


Chu thich Lien ket ngoai Parkinson's Disease tren DMOZ
Parkinson's Disease: Hope Through Research (National Institute of Neurological Disorders and Stroke) Luu tru ngay 2 thang 12 nam 2016 tai Wayback Machine
World Parkinson Disease Association Luu tru ngay 9 thang 11 nam 2006 tai Wayback Machine
GeneReview/NIH/UW entry on LRRK2-Related Parkinson Disease