Tuong tac cua con nguoi voi vi sinh vat bao gom ca ung dung vi sinh vat trong thuc tien lan y nghia bieu tuong, ben canh nhung tuong tac tieu cuc duoi dang benh o nguoi, đong vat va cay trong.
Ung dung vi sinh vat trong thuc tien bat đau o thoi co đai voi quy trinh len men trong che bien thuc pham; banh mi, bia va ruou đuoc che bien tu nam men tu binh minh cua van hoa nhan loai, chang han nhu o Ai Cap co đai. Gan đay hon, vi sinh vat đuoc ung dung trong nhung hoat đong chien tranh sinh hoc đe san xuat ra hoa chat nho len men, khi cac nha hoa hoc cong nghiep phat hien ra cach đe san xuat hang loat hoa chat huu co, gom enzyme va phan tu sinh hoc hoat tinh nhu hormone va chat uc che canh tranh dung đe lam thuoc. Len men cung đuoc ung dung đe san xuat cac chat thay the nguyen lieu hoa thach duoi dang nhu ethanol va methan; ngoai ra tao cung co the dung đe san xuat nhien lieu. Vi sinh vat ky khi co vai tro quan trong trong khau xu ly nuoc thai. Trong nghien cuu khoa hoc, nam men va vi khuan Escherichia coli co chuc nang lam sinh vat mo hinh, đac biet o mon di truyen va cac nganh lien quan.
Ve mat y nghia bieu tuong, bai tho đau tien ve che bien ruou la "Hymn to Ninkasi" cua nguoi Sumer tu nam 1800 TCN. O thoi Trung Co, Muoi ngay cua Giovanni Boccaccio va Truyen co Caunterbury cua Geoffrey Chaucer: nhac đen noi so benh dich gay chet nguoi, tu đo gay ra suy đoi đao đuc. Nhung tieu thuyet gia khai thac đe tai tan the do đai dich gay ra gom Mary Shelley voi cuon The Last Man (1826) va Jack London voi cuon The Scarlet Plague (1912). Hilaire Belloc la tac gia bai tho hai huoc "The Microbe" vao nam 1912. Nhung benh dich va lay nhiem kich tinh đa hinh thanh mach truyen cua nhieu tac pham đien anh Hollywood, bat đau bang Nosferatu vao nam 1922. Nam 1971, The Andromeda Strain ke ve su viec mot vi sinh vat ngoai Trai Đat đe doa su song tren hanh tinh xanh. Nhung nha vi sinh vat hoc sau Alexander Fleming đa su dung tap đoan vi khuan nhuom mau hoac huynh quang đe che tac nhung tac pham tieu hoa.
Vi sinh vat nhu vi khuan va virus co vai tro quan trong nhu mam benh, chung la tac nhan gay benh o nguoi, cay trong va gia suc.


Boi canh Van hoa la tap hop hanh vi va chuan muc xa hoi trong xa hoi loai nguoi va đuoc truyen tai qua hoc tap xa hoi. Pho quat van hoa o moi xa hoi loai nguoi gom cac hinh thuc bieu hien nhu nghe thuat, am nhac, nhay mua, nghi thuc, ton giao va cong nghe nhu su dung cong cu, nau an, dung nha va may quan ao. Khai niem van hoa vat chat gom cac bieu hien vat chat nhu cong nghe, kien truc va nghe thuat, con van hoa phi vat chat gom nhung nguyen tac to chuc xa hoi, than thoai, triet hoc, van hoc va khoa hoc.
Vi con nguoi chua đen vi sinh vat cho đen tan thoi ky can đai, nen truoc đo chung xuat hien gian tiep trong van hoc qua mieu ta lam banh va che bien bia. Chi đen khi ra đoi phat minh kinh hien vi (đuoc Robert Hooke su dung trong cuon Micrographia vao nam 1665 va Antonie van Leeuwenhoek su dung o thap nien 1670), thuyet mam benh va su tien bo trong nganh vi sinh vat hoc o the ky 19 moi đuoc xac đinh truc tiep, con nguoi nhan dang chung la sinh vat song va đua vao ung dung tren co so khoa hoc. Kien thuc tuong tu cung tao đieu kien cho vi sinh vat xuat hien ro trong van hoc va nghe thuat.


Ung dung thuc tien = Che bien thuc pham =
Len men co kiem soat bang vi sinh vat trong che bien bia, che bien ruou, lam banh, muoi chua va cac che pham sua nhu sua chua va pho mat đuoc su dung đe đieu chinh thanh phan nguyen lieu nham che bien thuc pham voi đac tinh mong muon. Vi sinh vat chinh tham gia lam bia, ruou va banh mi thuong la nam men; con vi khuan tham gia len men ky khi đe che bien rau, che pham sua va banh mi bot nhao chua. Nhung phep cay vi sinh vat khac nhau mang lai huong vi va mui thom, lam uc che mam benh, tang cuong kha nang tieu hoa va vi ngon, lam banh mi no, giam thoi luong nau va tao nen nhung san pham huu ich nhu alcohol, acid huu co, vitamin, amino acid va carbon dioxide. An toan trong che bien thuc pham đuoc duy tri voi su ho tro cua nganh vi sinh vat hoc thuc pham.


= Xu ly nuoc =

Qua trinh xu ly nuoc thai oxy hoa phu thuoc vao vi sinh vat đe lam oxy hoa thanh phan huu co. Vi sinh vat ky khi lam giam chat ran trong bun - thu tao ra khi methan va ba khoang hoa can coi. Trong xu ly nuoc uong, phuong phap loc cat cham su dung mot lop gelatin phuc tap gom mot luong lon vi sinh vat đe loai bo vat lieu hoa tan lan hat khoi nuoc tho.


= Nang luong =

Vi sinh vat đuoc ung dung trong len men đe san xuat ethanol, va san xuat methan trong lo phan ung biogas. Cac nha khoa hoc đang nghien cuu ung dung cua tao đe san xuat nhien lieu long, va vi khuan đe chuyen đoi nhieu dang chat thai nong nghiep va đo thi thanh nhien lieu dung đuoc.


= Enzyme va hoa chat =

Vi sinh vat đuoc ung dung cho nhieu muc đich cong nghiep va thuong mai, gom san xuat hoa chat, enzyme va phan tu hoat tinh sinh hoc khac, thuong bang ky thuat protein. Vi du, acid acetic đuoc san xuat boi vi khuan Acetobacter aceti, con acid citric do nam Aspergillus niger đieu che. Vi sinh vat đuoc ung dung đe đieu che mot luong lon phan tu hoat tinh sinh hoc va enzyme. Vi du, streptokinase đuoc san xuat boi Streptococcus va đieu chinh nho ky thuat di truyen, đuoc dung đe loai bo cuc mau đong tu mach mau cua nhung benh nhan bi nhoi mau co tim. Cyclosporin A la chat uc che mien dich trong cay ghep noi tang, con statin chiet xuat tu nam men Monascus purpureus co tac dung la chat giam cholesterol trong mau, uc che canh tranh cua enzyme (chat tong hop cholesterol).


= Khoa hoc =
Vi sinh vat la cong cu thiet yeu trong cac nganh cong nghe sinh hoc, di truyen hoc, hoa sinh va sinh hoc phan tu. Nam men lam bia (Saccharomyces cerevisiae) va nam men phan hach (Schizosaccharomyces pombe) la nhung sinh vat mo hinh quan trong trong khoa hoc, vi chung la nhung sinh vat nhan thuc đon gian co the tang truong nhanh chong voi so luong lon va de đieu phoi. Chung co gia tri đac biet trong di truyen hoc, gen hoc va protein hoc, vi du nhu san xuat protein. Vi khuan đuong ruot de nuoi cay Escherichia coli (mot sinh vat nhan so) đuoc ung dung rong rai lam sinh vat mo hinh theo cach tuong tu.


= Noi cong sinh =

Vi sinh vat co the lap quan he noi cong sinh voi nhung sinh vat lon hon. Vi du, vi khuan song trong he tieu hoa cua con nguoi gop phan tang suc đe khang nho mien dich đuong ruot, tong hop cac vitamin nhu acid folic va biotin, đong thoi len men nhung carbohydrat phuc tap kho tieu. Nhung loai thuoc va hoa chat thuc pham trong tuong lai co the can đuoc thu nghiem tren he vi sinh đuong ruot; đay la bang chung ro rang cho thay viec bo sung probiotic co the tang suc đe khang, va vi sinh vat đuong ruot chiu tac đong cua ca che đo an lan thuoc men.


= Chien tranh =

Vi sinh vat gay benh va nhung đoc to ma chung san sinh ra đuoc phat trien thanh cac tac nhan co the gay chien tranh sinh hoc. Nhung hinh thuc chien tranh sinh hoc nguyen thuy đa co thoi co đai. O the ky thu 6 TCN, nguoi Assyria đa đau đoc gieng cua quan đich bang mot loai nam đe lam chung hon me. Nam 1346, thi the cua nhung chien binh Mong Co o Han quoc Kim Truong mat mang vi dich hach đa bi quang qua tuong thanh Kaffa thuoc Krym đang co thu, co the gop phan lam lay lan Cai Chet Đen sang chau Au. Nhung tien bo trong nganh vi khuan hoc o the ky 20 đa lam tang tinh phuc tap cua tac nhan sinh hoc tiem tang trong chien tranh. Pha hoai bang sinh hoc — duoi dang benh than va loet mui truyen nhiem — đuoc tien hanh duoi thoi chinh phu Đe quoc Đuc trong The chien I, song thu đuoc ket qua khong đang ke. Trong The chien II, Anh Quoc đa tung co y đinh vu khi hoa benh sot tho, benh than, brucellosis va đoc thit, song chua bao gio đua chung vao thuc dung. Tuong tu, Hoa Ky cung kham pha tac nhan chien tranh sinh hoc, phat trien bao tu benh than, brucellosis, va đoc to thit đe co the ung dung trong quan su. Nhat Ban thi phat trien tac nhan chien tranh sinh hoc nho ung dung thi nghiem len tu nhan va đinh su dung chung khi chien tranh ket thuc.


Ung dung y nghia bieu tuong Voi kich thuoc vo cung nho be va khong đuoc biet đen truoc khi phat minh kinh hien vi ra đoi, vi sinh vat khong co mat truc tiep trong nghe thuat va van hoc truoc thoi ky can đai (chung xuat hien gian tiep trong cac tac pham ve che bien bia va lam banh), đe roi Antonie van Leeuwenhoek quan sat vi sinh vat trong nuoc vao nam 1676; ket qua ay som đuoc Robert Hooke đinh chinh. Mot so it benh lon nhu lao xuat hien trong van hoc, nghe thuat, đien anh, opera va am nhac.


= Trong van hoc =

Tiem nang cua nhung cau chuyen hau tan the ve đai dich (bung phat dich benh toan the gioi) đa đuoc kham pha trong tieu thuyet va phim đien anh ke tu The Last Man (1826) cua Mary Shelley va The Scarlet Plague (1912) cua Jack London. Nhung tac pham thoi Trung Co nhac đen dich hach gom Muoi ngay cua Giovanni Boccaccio va Truyen co Caunterbury cua Geoffrey Chaucer: ca hai tac pham đeu nhac đen noi so benh dich cua con nguoi va he luy suy đoi đao đuc, cung nhu co the chet.
Che bien bia đa đuoc ton vinh trong van tho ke tu thoi Sumer co đai (khoang nam 1800 TCN), khi "Thanh ca ve Ninkasi" đuoc khac len tam bia bang đat set. Ninkasi (nu than giam ho bia, đong thoi la con gai cua đang sang tao Enki va "nu hoang nuoc thieng" Ninki) "xu ly bot nhao banh va dung mot cai xeng lon đe xuc tron trong ho, bappir bang mat ong [qua han],... tuoi mach nha tren nen đat,... ngam mach nha trong lo,... trai hon hop ruou đa nau len chieu say lon, đe nguoi,... cam hem bia ngot lim bang ca hai tay, u bia bang mat ong".
Ruou vang la đe tai thuong xuat hien trong van hoc Anh, tu nhung mon tu Phap va Y gom "ypocras", "claree" va "vernage" trong cuon The Merchant's Tale cua Chaucer. Nhan vat Falstaff cua William Shakespeare đa uong "sherris sack" cua Tay Ban Nha, trai nguoc voi loai ruou "canary" ma Sir Toby Belch yeu thich. Nhung chi tiet lien he đen ruou o cac the ky sau mo rong ra nhieu vung trong ruou.
The Microbe la mot bai tho hai (1912) cua Hilaire Belloc, bat đau bang cac cau "The microbe is so very small / You cannot make him out at all, / But many sanguine people hope / To see him through a microscope". Microbes and Man la mot cuon sach "kinh đien" đuoc nhieu đoc gia nguong mo, do "cha đe cua vi sinh vat hoc Anh" lan đau xuat ban vao nam 1969 John Postgate thi nhac đen toan the đoi tuong vi sinh vat va quan he cua chung voi con nguoi.


= Trong đien anh =

Vi sinh vat co mat trong nhieu tac pham đien anh kich tinh. Hollywood nhanh chong khai thac nhung tiem nang cua cot chuyen lien quan đen benh dich chet nguoi, lay nhiem hang loat va phan ung quyet liet cua chinh phu. Bo phim đau tien la la Nosferatu (1922). Trong Nosferatu, nhan vat dua tren hinh tuong Dracula la Ba tuoc Orlok, ngu trong khu đat tam bo bi nhiem Cai Chet Đen, dich benh ay theo chan đen bat cu đau ma nhan vat lui đen. Mot bo phim kinh đien khac la The Seventh Seal (1957) cua Ingmar Bergman, khai thac dich hach theo cach rat khac, khi than chet đuoc mot dien vien đoi non the hien truc tiep. Gan đay hon, bo phim The Andromeda Strain (1971) dua tren tieu thuyet cua Michael Crichton, mieu ta vi sinh vat ngoai Trai Đat lam o ue hanh tinh xanh.


= Trong am nhac =
"A Very Cellular Song" (bai hat cua ban nhac psychedelic folk nguoi Anh The Incredible String Band trich tu album The Hangman's Beautiful Daughter vao nam 1968) thuat lai mot phan tu goc nhin cua sinh vat nguyen sinh amip. Đai dich COVID-19 đa tao cam hung cho mot so bai hat va album.


= Trong nghe thuat =

Nghe thuat vi sinh la nganh sang tao tac pham nghe thuat bang nuoi cay vi khuan, thuong tren đia agar đe tao thanh cac mau mong muon. Chung co the đuoc nhuom huynh quang duoi anh sang tia cuc tim voi nhieu mau sac khac nhau. Alexander Fleming (nguoi kham pha penicillin) đa che tac "buc tranh vi trung" nho su dung nhieu loai vi khuan khac nhau co nhung sac to tu nhien khac nhau.
Mot vi du ve sinh vat nguyen sinh trong tac pham nghe thuat la buc đieu khac Amoeba bang đong cua nghe si Louise Bourgeois. Tac pham co mot lop gi đong mau trang va đuoc thiet ke vao khoang 1963–65, dua tren buc ve bung mot nguoi phu nu đang mang thai ma Louise Bourgeois thuc hien tu thap nien 1940. Theo Nha trung bay Tate, tac pham "la mot dang huu co mo phong tho, nhung cho phong va lo ho trong buc hinh goi đen sinh vat song đang chuyen đong trong giai đoan tien hoa".


Tuong tac tieu cuc = Benh tat =

Vi sinh vat la tac nhan (mam benh) gay nhieu benh truyen nhiem o nguoi va gia suc. Vi khuan gay benh la tac nhan gay cac benh nhu dich hach, lao va benh than. Đong vat nguyen sinh gay nen cac benh gom sot ret, truypanosoma, ly va toxoplasmosis. Nam vi sinh gay nen cac benh nhu nam da, nam Candida va nam Histoplasma. Virus mam benh gay ra cac benh nhu cum, sot vang va AIDS.
Con nguoi thuc hien hanh vi ve sinh nham ngan ngua nhiem trung, lam sach thuc pham bang cach loai bo vi sinh vat gay nhiem đoc, đac biet la vi khuan khoi moi truong xung quanh.


= Trong nong nghiep va lam vuon =
Vi sinh vat (gom vi khuan, nam va virus) co vai tro quan trong, boi chung la mam mong gay benh o cay trong. Nam gay nhung benh nghiem trong o cay trong nhu benh gi sat o la ngo, gi sat o than lua mi va benh phan trang. Vi khuan gay nen cac benh o thuc vat gom đom la va khoi u o ngon cay. Virus gay cac benh o thuc vat nhu benh kham la. Oomycota Phytophthora infestans lam moc khoai tay, gop phan gay nen Nan đoi lon tai Ireland vao thap nien 1840.
Virus pha hoa tulip co mot vai tro nhat đinh trong hoi chung hoa tulip vao Thoi ky hoang kim Ha Lan. Cu the, cay hoa tulip Semper Augustus co hinh dang noi bat do bi nhiem benh (gay ra boi mot loai virus benh kham) tro thanh bup hoa tulip noi tieng trong lich su.


Chu thich