Trong hoa hoc, tu oxy hoa khu hay di phan, di ly (tieng Anh: disproportionation hoac dismutation) la mot phan ung oxy hoa khu trong đo nguyen tu cua mot nguyen to co trang thai oxy hoa trung gian tham gia vao ca hai qua trinh khu va qua trinh oxy hoa tao ra hai san pham. Tong quat hon, thuat ngu nay co the đuoc ap dung cho bat ky phan ung nao thuoc loai sau: 2A → A' + A", bat ke đo la phan ung oxy hoa khu hay mot so loai phan ung khac.


Phuong trinh tieu bieu = Phan ung thuan =
Thuy ngan(I) chloride tu oxy hoa khu khi bi chieu xa tia cuc tim:

  
    
      
        
          
            Hg
            
              2
            
            
              
            
          
          
            Cl
            
              2
            
            
              
            
          
          ⟶
          Hg
          +
          
            HgCl
            
              2
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {Hg2Cl2 -> Hg + HgCl2}}}
  

Acid phosphoro tu oxy hoa khu khi đun nong đe tao ra acid phosphoric va phosphin:

  
    
      
        
          4
          
          
            H
            
              3
            
            
              
            
          
          
            PO
            
              3
            
            
              
            
          
          ⟶
          3
          
          
            H
            
              3
            
            
              
            
          
          
            PO
            
              4
            
            
              
            
          
          +
          
            PH
            
              3
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {4 H3PO3 -> 3 H3PO4 + PH3}}}
  


= Phan ung nghich =
Phan ung tu oxy hoa nghich xay ra khi mot hop chat o trang thai oxy hoa trung gian đuoc hinh thanh tu cac tien chat cua trang thai oxy hoa thap hon va cao hon, đuoc goi la phan ung hop phan (comproportionation hay synproportionation):
Khi pin chi hoat đong co phan ung hop phan xay ra nhu sau:

  
    
      
        
          Pb
          +
          
            PbO
            
              2
            
            
              
            
          
          +
          2
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          
            SO
            
              4
            
            
              
            
          
          ⟶
          2
          
          
            PbSO
            
              4
            
            
              
            
          
          +
          2
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          O
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {Pb + PbO2 + 2 H2SO4 -> 2 PbSO4 + 2 H2O}}}
  

Trong phuong phap Claus, hai hop chat khi khac nhau cua luu huynh phan ung khi co mat chat xuc tac đe tao ra luu huynh đon chat:

  
    
      
        
          2
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          S
          +
          
            SO
            
              2
            
            
              
            
          
          ⟶
          3
          
          S
          +
          2
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          O
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2 H2S + SO2 -> 3 S + 2 H2O}}}
  


Lich su nghien cuu Phan ung tu oxy hoa đau tien đuoc nghien cuu chi tiet la:

  
    
      
        
          2
          
          
            Sn
            
              2
              +
            
          
          ⟶
          
            Sn
            
              4
              +
            
          
          +
          Sn
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2Sn^2+ -> Sn^4+ + Sn}}}
  

Đieu nay đa đuoc Johan Gadolin khao sat bang cach su dung tartrat vao nam 1788. Trong bai viet tieng Thuy Đien cua minh, ong goi phan ung nay la "sondring".


Cac vi du khac Khi chlor phan ung voi natri hydroxide loang tao thanh natri chloride, natri chlorat va nuoc. Phuong trinh ion cho phan ung nay nhu sauː

  
    
      
        
          3
          
          
            Cl
            
              2
            
            
              
            
          
          +
          6
          
          
            OH
            
              −
            
          
          ⟶
          5
          
          
            Cl
            
              −
            
          
          +
          
            ClO
            
              3
            
            
              −
            
          
          +
          3
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          O
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {3Cl2 + 6OH- -> 5Cl- + ClO3- + 3H2O}}}
  

Chlor ban đau o trang thai oxy hoa 0 sau đo bi oxy hoa thanh ion Cl− co so oxi hoa −1, đong thoi bi khu thanh ion ClO3− co so oxy hoa +5.
Su phan huy cua nhieu hop chat halogen lien quan đen su tu oxy hoa khu. Brom monofluoride trai qua phan ung tu oxy hoa khu đe tao thanh brom trifluoride va brom:

  
    
      
        
          3
          
          BrF
          ⟶
          
            BrF
            
              3
            
            
              
            
          
          +
          
            Br
            
              2
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {3 BrF -> BrF3 + Br2}}}
  

Qua trinh phan huy goc tu do superoxide thanh hydro peroxide va oxy đuoc xuc tac trong cac he thong song nho enzyme superoxide dismutase:

  
    
      
        
          2
          
          
            O
            
              2
            
            
              −
            
          
          +
          2
          
          
            H
            
              +
            
          
          ⟶
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          
            O
            
              2
            
            
              
            
          
          +
          
            O
            
              2
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2 O2- + 2H+ -> H2O2 + O2}}}
  

Trang thai oxy hoa cua khi oxy ban đau la 0, sau phan ung la −1/2 trong anion goc tu do superoxide, −1 trong hydro peroxide.
Trong phan ung Cannizzaro, mot aldehyde đuoc chuyen thanh ruou va acid carboxylic. Tuong tu, trong phan ung Tishchenko san pham cua phan ung oxy hoa khu huu co la este tuong ung. Trong phan ung chuyen vi Kornblum–DeLaMare, mot peroxide đuoc chuyen đoi thanh keton va ruou.
Su tu oxy hoa khu cua hydro peroxide tao thanh nuoc va oxy đuoc xuc tac boi kali iodua hoac enzyme catalase:

  
    
      
        
          2
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          
            O
            
              2
            
            
              
            
          
          ⟶
          2
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          O
          +
          
            O
            
              2
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2 H2O2 -> 2 H2O + O2}}}
  

Trong phan ung Boudouard, carbon monoxide tu oxy hoa khu tao ra carbon va carbon dioxide. Phan ung nay đuoc su dung trong phuong phap HiPco đe san xuat ong nano carbon, carbon monoxide o ap suat cao se tu oxy hoa khu khi đuoc xuc tac boi sat dang hat:

  
    
      
        
          2
          
          CO
          
            
              
                
                  
                    
                      ↽
                    
                    
                    
                    
                      −
                    
                  
                
              
              
                
                  
                    
                      −
                    
                    
                    
                    
                      ⇀
                    
                  
                
              
            
          
          C
          +
          
            CO
            
              2
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2 CO <=> C + CO2}}}
  

Nito co trang thai oxy hoa +4 trong nito dioxide, nhung khi hop chat nay phan ung voi nuoc, no tao thanh ca acid nitric va acid nito, trong đo nito lan luot co trang thai oxy hoa +5 va +3 tuong ung:

  
    
      
        
          2
          
          
            NO
            
              2
            
            
              
            
          
          +
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          O
          ⟶
          
            HNO
            
              3
            
            
              
            
          
          +
          
            HNO
            
              2
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2NO2 + H2O -> HNO3 + HNO2}}}
  

Dithionit trai qua qua trinh thuy phan trong axit thanh thiosulfat va bisulfit

  
    
      
        
          2
          
          
            
              S
              
                2
              
              
                
              
            
            
              O
              
                4
              
              
                2
                
                
                  −
                
              
            
          
          +
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          O
          ⟶
          
            
              S
              
                2
              
              
                
              
            
            
              O
              
                3
              
              
                2
                
                
                  −
                
              
            
          
          +
          2
          
          
            HSO
            
              3
            
            
              −
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2{S2O4^{2-}}+H2O->{S2O3^{2-}}+2HSO3-}}}
  

Dithionite cung trai qua qua trinh thuy phan trong kiem thanh sulfit va sulfua:

  
    
      
        
          3
          
          
            Na
            
              2
            
            
              
            
          
          
            S
            
              2
            
            
              
            
          
          
            O
            
              4
            
            
              
            
          
          +
          6
          
          NaOH
          ⟶
          5
          
          
            Na
            
              2
            
            
              
            
          
          
            SO
            
              3
            
            
              
            
          
          +
          
            Na
            
              2
            
            
              
            
          
          S
          +
          3
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          O
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {3 Na2S2O4 + 6 NaOH -> 5 Na2SO3 + Na2S + 3 H2O}}}
  

Dithionate đuoc đieu che o quy mo lon hon bang cach oxy hoa dung dich nguoi cua luu huynh dioxide bang mangan dioxide:

  
    
      
        
          2
          
          
            MnO
            
              2
            
            
              
            
          
          +
          3
          
          
            SO
            
              2
            
            
              
            
          
          ⟶
          
            MnS
            
              2
            
            
              
            
          
          
            O
            
              6
            
            
              
            
          
          +
          
            MnSO
            
              4
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2 MnO2 + 3 SO2 -> MnS2O6 + MnSO4}}}
  


Hoa sinh hoc Nam 1937, Hans Adolf Krebs, nguoi phat hien ra chu trinh Krebs, đa xac nhan qua trinh phan huy ky khi cua acid pyruvic thanh acid lactic, acid acetic va CO2 boi mot so vi khuan theo phan ung tong quat:

2 acid pyruvic + H2O → acid lactic + acid acetic + CO2
Viec bien đoi acid pyruvic thanh cac phan tu nho khac (etanol + CO2, hoac lactat va acetat, tuy thuoc vao đieu kien moi truong) cung la mot buoc quan trong trong phan ung len men. Cac phan ung len men cung co the đuoc coi la cac phan ung sinh hoa tu oxy hoa khu. That vay, chat cho va chat nhan electron trong cac phan ung oxy hoa khu cua he thong sinh hoa phuc tap nay la cac phan tu huu co giong nhau.
Mot vi du khac ve phan ung khu qua trinh sinh hoa la su tu oxy hoa khu cua acetaldehyd thanh etanol va acid acetic.
Trong qua trinh ho hap, cac electron đuoc chuyen tu co chat (chat cho đien tu) sang chat nhan đien tu. Trong truong hop len men, mot phan cua phan tu co chat tu nhan cac đien tu. Do đo, qua trinh len men la mot kieu phan ung tu oxy hoa khu va khong lien quan đen su thay đoi tong the trang thai oxy hoa cua co chat. Hau het cac co chat len men la cac phan tu huu co. Tuy nhien, mot so vi khuan khu sulfat nhat đinh (vi du nhu Desulfovibrio sulfodismutans) co mot kieu len men hiem gap, chung co the len men tu oxy hoa khu cac hop chat luu huynh vo co.


Xem them Oxy hoa khu
Len men
Chu trinh Krebs


Tham khao