Iran (tieng Ba Tu: ایران Iran [ʔiːˈɾɒːn] ), quoc hieu la Cong hoa Hoi giao Iran (tieng Ba Tu: جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslami-ye Iran ), con đuoc goi la Ba Tu (Persia), la mot quoc gia tai khu vuc Tay A. Iran co bien gioi ve phia tay bac voi Armenia, Azerbaijan; phia bac giap bien Caspi; phia đong bac giap Turkmenistan; phia đong giap Afghanistan va Pakistan; phia nam giap vinh Ba Tu va vinh Oman; con phia tay giap Tho Nhi Ky va Iraq. Iran co dan so gan 86 trieu nguoi tinh đen nam 2024, la quoc gia đong dan thu 17 tren the gioi. Lanh tho Iran rong 1.648.195 km², la quoc gia rong thu nhi tai Trung Đong va đung thu 17 the gioi. Iran co vi the đia chinh tri quan trong do nam tai phan trung tam cua đai luc A-Au va gan voi eo bien Hormuz. Tehran la thu đo va thanh pho lon nhat cua Iran, cung nhu la trung tam kinh te va van hoa. Iran la mot quoc gia đa van hoa voi nhieu nhom dan toc va ngon ngu, trong đo cac cong đong dan cu lon nhat la nguoi Ba Tu (61%), nguoi Azeri (16%), nguoi Kurd (10%) va nguoi Lur (6%).
Iran la mot trong cac nen van minh co nhat tren the gioi, bat đau la cac vuong quoc Elam vao thien nien ky 4 TCN. Nguoi Media thong nhat Iran vao the ky VII TCN, lanh tho Iran đuoc mo rong cuc đo duoi thoi Cyrus Đai đe cua Đe quoc Achaemenes vao the ky VI TCN - la quoc gia rong lon nhat tren the gioi vao thoi điem đo. Tuy nhien, quoc gia nay that thu truoc Alexandros Đai đe vao the ky IV TCN, song Đe quoc Parthia nhanh chong tai lap. Nam 224, Parthia bi thay the bang Đe quoc Sasanid, Sasanid tro thanh mot cuong quoc hang đau the gioi trong bon the ky sau đo. Nguoi A Rap theo đao Hoi chinh phuc Sasanid vao the ky VII, ket qua la Hoi giao thay the cac tin nguong ban đia nhu Hoa giao va Minh giao. Iran co đong gop lon vao Thoi đai hoang kim cua Hoi giao (the ky VIII-XIII), san sinh nhieu nhan vat co anh huong ve nghe thuat va khoa hoc.
Sau hai the ky duoi quyen nguoi A Rap la mot giai đoan cac vuong trieu Hoi giao ban đia, song tiep đo Iran lai bi nguoi Tho va nguoi Mong Co chinh phuc. Nguoi Safavid noi len vao the ky XV, roi tai lap mot nha nuoc Iran thong nhat. Iran sau đo cai sang Hoi giao Shia, đanh dau mot buoc ngoat cua quoc gia nay cung nhu lich su Hoi giao. Đen the ky XVIII, duoi quyen Nader Shah, Iran trong mot thoi gian ngan tung đuoc cho la đe quoc hung manh nhat đuong thoi. Xung đot voi Đe quoc Nga trong the ky XIX khien Iran mat đi nhieu lanh tho. Cach mang Hien phap nam 1906 lap ra mot che đo quan chu lap hien. Sau mot cuoc đao chinh vao nam 1953, Hoang gia Iran dan lien ket mat thiet voi phuong Tay va ngay cang chuyen quyen. Bat man truoc su can thiep cua nuoc ngoai va su đan ap chinh tri đa dan đen Cach mang Hoi giao nam 1979 lat đo Iran Pahlavi va lap ra che đo Cong hoa Hoi giao. Trong thap nien 1980, Iran xay ra chien tranh voi Iraq, cuoc chien gay thuong vong cao va ton that tai chinh lon cho hai nuoc. Tu giua cuoi thap nien 2000, chuong trinh hat nhan gay tranh cai cua Iran khien cho cong đong quoc te, đac biet la Hoa Ky lo ngai, dan đen he qua la nhieu lenh trung phat đuoc ap đat len nuoc nay, anh huong lon toi nen kinh te va đoi song cua nguoi dan.
Iran la mot thanh vien sang lap cua Lien Hop Quoc, Phong trao khong lien ket, To chuc Hop tac Hoi giao va To chuc cac nuoc xuat khau dau lua. Iran đuoc cong nhan la mot cuong quoc khu vuc va mot cuong quoc bac trung. Quoc gia nay co tru luong lon ve nhien lieu hoa thach, la nha cung cap khi đot lon đong thoi co tru luong dau mo đuoc chung minh lon thu 4 tren the gioi, do vay, Iran co anh huong đang ke đen an ninh nang luong quoc te va kinh te the gioi. Iran so huu nhieu di san van hoa phong phu, voi 22 di san the gioi đuoc UNESCO cong nhan tinh đen nam 2017, đung thu 3 tai chau A.


Tu nguyen O thoi Achaemenid nguoi Ba Tu goi đat nuoc cua ho la Parsa, ten theo tieng Ba Tu co co nghia ho hang cua Cyrus Đai đe. Thoi Sassanid, ho goi no la Iran, co nghia "Vung đat cua nhung nguoi Aryan". Nguoi Hy Lap goi nuoc nay la Persis; chuyen sang tieng Latin thanh Persia, cai ten đuoc su dung rong rai o Phuong Tay.
O thoi hien đai, đa co su tranh cai ve nguon goc cac ten goi cua thuc the – Iran va Persia (Ba Tu). Ngay 21 thang 3 nam 1935, Reza Shah Pahlavi đua ra mot nghi đinh yeu cau cac phai đoan nuoc ngoai phai su dung thuat ngu Iran trong cac van ban ngoai giao. Sau khi cac hoc gia len tieng phan đoi, Mohammad Reza Pahlavi thong bao nam 1959 rang ca hai cai ten Persia (Ba Tu) va Iran đeu co gia tri va co the su dung thay the lan nhau. Cuoc Cach mang nam 1979 dan toi viec thanh lap nha nuoc than quyen Cong hoa Hoi giao Iran. Tuy nhien, danh tu Persia va tinh tu Persian van đuoc su dung thuong xuyen.
Hien nay, tai xu nay nguoi Ba Tu (Persia) chi chiem khoang 51% dan so. Danh tu Iran (toc Au An) bao gom nguoi Ba Tu va them vai dan toc khac nhu Kurd, Baloch,... chi đinh đuoc khoang 70% dan so nen đuoc nhieu nguoi trong xu thich dung hon.


Lich su Iran đa la noi sinh song cua con nguoi tu thoi tien su va nhung kham pha gan đay bat đau cho thay nhung dau tich ve cac nen van hoa thoi ky som o Iran, hang the ky truoc khi nhung nen van minh som nhat bat đau xuat hien o gan Luong Ha. Su ghi chep cua Ba Tu (Iran) bat đau tu khoang nam 3200 TCN o nen van minh Tien-Elamite va tiep tuc voi su xuat hien cua nguoi Aryan va su thanh lap Trieu đai Medes, tiep đo la Đe che Achaemenid nam 546 TCN. Alexandros Đai đe đa chinh phat Ba Tu nam 331 TCN, hai trieu đai tiep sau Parthia va Sassanid cung voi Achaemenid la nhung Đe che tien Hoi giao vi đai nhat cua Ba Tu.
Sau cuoc chinh phuc Ba Tu cua Hoi giao, nuoc nay tro thanh trung tam Thoi đai Hoang kim Hoi giao, đac biet o the ky thu IX va the ky thu XI. Thoi ky Trung Đai la thoi gian dien ra nhieu su kien lon trong vung. Tu nam 1220, Ba Tu bi Đe quoc Mong Co duoi quyen Thanh Cat Tu Han, tiep đo la Timur xam chiem. Quoc gia Hoi giao Shi'a Ba Tu đau tien đuoc thanh lap nam 1501 duoi Trieu đai Safavid. Ba Tu dan tro thanh noi tranh gianh cua cac cuong quoc thuoc đia nhu Đe quoc Nga va Đe che Anh.


= The ky 20 =
Cung voi su troi day cua chu nghia cong san va qua trinh hien đai hoa o cuoi the ky XIX, mong uoc thay đoi dan toi cuoc Cach mang Hien phap Ba Tu nam 1905–1911. Nam 1921, Reza Shah Pahlavi tien hanh mot cuoc đao chinh lat đo Trieu đinh Qajar. La nguoi ung ho hien đai hoa, Reza Shah đua ra cac ke hoach phat trien cong nghiep, xay dung đuong sat, va thanh lap mot he thong giao duc quoc gia, nhung su cam quyen đoc tai cua ong khien nhieu nguoi Iran bat man.
Trong Chien tranh the gioi thu hai, Anh va Lien Xo xam chiem Iran tu 25 thang 8 đen 17 thang 9 nam 1941, chu yeu đe bao ve cac gieng dau cua Iran va hanh lang hau can cua ho. Khoi Đong Minh buoc Shah phai nhuong ngoi cho con trai, Mohammad Reza Pahlavi, nguoi ho hy vong se ung ho phe Đong Minh hon. Nam 1953, sau vu quoc huu hoa Cong ty dau mo Anh-Iran, Thu tuong Mohammed Mossadegh tim cach thuyet phuc Shah roi khoi Iran. Shah tu choi va cach chuc vi Mossadegh nhung khong chap nhan roi bo chuc vu, va khi ong ta ro rang boc lo y đinh chien đau, Shah buoc phai su dung toi ke hoach ma Anh/My đa tru tinh truoc cho ong, đoi khi ke hoach cung đuoc goi la "Chien dich Ajax", bay toi Baghdad roi tu đo sang Rome, Italy.

Nhieu vu phan khang đong đao no ra khap nuoc. Nhung nguoi ung ho va phan đoi che đo quan chu đung đo voi nhau tren đuong pho, khien 300 nguoi thiet mang. Quan đoi can thiep, xe tang cua nhung su đoan ung ho Shah ban vao thu đo va may bay nem bom vao dinh Thu tuong. Mossadegh đau hang va bi bat ngay 19 thang 8 nam 1953. Mossadegh bi xet xu toi phan quoc va bi ket an ba nam tu.
Trieu đinh Shah đuoc tai lap, quyen luc đuoc Anh va My trao vao tay Shah Mohammad Reza Pahlavi. Ong nay ngay cang tro nen đoc tai, đac biet vao cuoi thap ky 1970. Voi su ung ho manh me tu phia Anh va My, trieu đinh Shah tu choi tiep tuc hien đai hoa cac nganh cong nghiep Iran, nhung lai đan ap phe đoi lap trong tang lop tang lu Hoi giao Shia va nhung nguoi ung ho dan chu.


= Cach mang Hoi giao =
Thap nien 1970, Ruhollah Khomeini chiem đuoc cam tinh cua đa so dan Iran. Nhung nguoi Hoi giao, cong san va nhung nguoi theo chu nghia tu do tien hanh cuoc Cach mang Hoi giao nam 1979, trieu đinh Shah bo chay khoi đat nuoc, sau đo Khomeini len nam quyen luc. Cuoc trung cau y dan vao thang 3 nam 1979 thanh lap mot nha nuoc cong hoa Hoi giao theo luat Hoi giao va hien phap moi đuoc ban hanh trong cuoc trung cau y dan vao thang 12 nam 1979. Chinh phu đa kich phuong Tay, nhat la Hoa Ky vi đa ung ho Shah. Quan he voi phuong Tay tro nen đac biet cang thang sau khi cac sinh vien Iran bat giu cac nhan vien Đai su quan My. Sau nay, Iran tim cach xuat khau cuoc cach mang ra nuoc ngoai, ung ho cac nhom quan su chong phuong Tay nhu nhom Hezbollah o Liban. Tu nam 1980 đen nam 1988, Iran va Iraq lao vao mot cuoc chien đam mau Chien tranh Iran - Iraq.
Ngay nay cuoc đau tranh giua nhung nguoi theo đuong loi cai cach va bao thu van đang dien ra thong qua cac cuoc bau cu chinh tri, va la van đe trung tam trong cuoc bau cu tong thong Iran 2005, ket qua Mahmoud Ahmadinejad thang cu. Ket qua bau cu đa bi tranh cai rong rai, va dan đen cac cuoc bieu tinh rong khap, ca o Iran va cac thanh pho lon ben ngoai đat nuoc, tao ra Cach mang Xanh Iran.
Hassan Rouhani đuoc bau lam tong thong vao ngay 15 thang 6 nam 2013, sau khi đanh bai Mohammad Bagher Ghalibaf va bon ung cu vien khac. Chien thang cua Rouhani đa cai thien tuong đoi moi quan he cua Iran voi cac quoc gia khac trong khu vuc.
Mot loat cac cuoc bieu tinh xay ra tren khap Iran trong suot hai nam 2017 va 2018. Ban đau, cac cuoc bieu tinh đuoc to chuc nham phan đoi gia ca sinh hoat đat đo, nhung sau đo đa phat trien thanh nhieu yeu cau chinh tri sau rong. Mot so nha phan tich cho rang tinh hinh kinh te vo cung kho khan la nguyen nhan thuc su cua cac cuoc bieu tinh. Mot so nguoi khac khang đinh su khong hai long voi nen đoc tai than quyen cua Cong hoa Hoi giao Iran va muu cau ve mot nen dan chu la nguyen nhan cua tinh trang bat on.
Thang 12 nam 2019, mot loat cac cuoc bieu tinh dan su xay ra o nhieu thanh pho tren khap Iran, nhung sau đo đa mo rong đe phan đoi che đo hien tai o Iran va Lanh Tu Toi cao Ali Khamenei. Cac cuoc bieu tinh bat đau vao toi ngay 15 thang 11 va trong vong vai gio đa lan đen 21 thanh pho khi cac video ve cuoc bieu tinh bat đau lan truyen tren mang. Hinh anh ve cac cuoc bieu tinh bao luc đa đuoc chia se tren internet voi cac cuoc bieu tinh đat đen cap đo quoc te.. Đe ngan chan viec chia se thong tin lien quan đen cac cuoc bieu tinh va cai chet cua hang tram nguoi bieu tinh tren cac nen tang truyen thong xa hoi, chinh phu đa chan Internet tren toan quoc, dan đen mat hoan toan ket noi Internet gan nhu toan bo khoang sau ngay. Dua tren tuong thuat cua To chuc An xa Quoc te va Đai phat thanh Farda, loat cuoc bieu tinh nay co the la bao luc va nghiem trong nhat ke tu Cach mang Iran nam 1979.
Chinh phu đa giet hai khoang 1.500 cong dan Iran tham gia cuoc bieu tinh. Cuoc đan ap cua chinh phu đa gay ra phan ung du doi tu nhung nguoi bieu tinh, ho đap tra bang viec pha huy 731 ngan hang chinh phu bao gom ngan hang trung uong Iran, cac giao đuong Hoi giao, xe cac bang quang cao chong My, va ap phich va tuong cua Lanh tu Toi cao Ali Khamenei. 50 can cu quan su cua chinh phu cung bi nguoi bieu tinh tan cong.
Thanh pho Piranshahr la nen van minh lau đoi nhat cua Iran voi lich su 8000 nam.


Đia ly Iran co chung bien gioi voi Azerbaijan (chieu dai: 432 km / 268 dam) va Armenia (35 km / 22 dam) o phia tay bac, voi Bien Caspia o phia bac, Turkmenistan (992 km / 616 dam) o phia đong bac, Pakistan (909 km / 565 dam) va Afghanistan (936 km / 582 dam) o phia đong, Tho Nhi Ky (499 km / 310 dam) va Iraq (1.458 km / 906 dam) o phia tay, va cuoi cung giap voi Vinh Pec xich va Vinh Oman o phia nam. Dien tich lanh tho Iran 1.648.000 km² ≈ 636.300 dam vuong (Đat lien: 1.636.000 km² ≈631.663 mi², Nuoc: 12.000 km² ≈ 4.633 mi²), gan tuong đuong Alaska.
Lanh tho Iran phan lon la cac day nui lom chom chia tach cac luu vuc va cao nguyen. Khu vuc đong dan cu o phia tay cung la vung nhieu đoi nui nhat voi cac day Caucasus, Zagros va Nui Alborz—tren nui Alborz co điem cao nhat Iran, Chom Damavand cao 5.604 m (18.386 ft). Vung phia đong phan lon la cac luu vuc sa mac khong co nguoi o nhu vung nhiem man Dasht-e Kavir, va mot so ho muoi.
Nhung đong bang lon duy nhat nam doc theo Bien Caspia va phia bac Vinh Ba Tu, noi bien gioi Iran chay toi cua song Arvand (Shatt al-Arab). Nhung đong bang nho, đut quang nam doc theo phan bo bien con lai cua Vinh Pec xich, Eo Hormuz va Bien Oman.


= Khi hau =

Khi hau Iran phan lon kho can hay ban kho can cho toi can nhiet đoi o doc bo bien Caspia. O ria phia bac đat nuoc (đong bang ven bien Caspia) nhiet đo hau nhu o duoi khong va khi hau am uot quanh nam. Nhiet đo mua he hiem khi vuot qua 29°C (84°F). Luong mua hang nam đat 680 mm (26 in) o vung phia đong đong bang va hon 1.700 mm (75 in) o phia tay. Ve phia tay, nhung khu dan cu tai cac luu vuc nui Zagros thuong co nhiet đo thap, khi hau khac nghiet, tuyet roi day. Cac luu vuc phia đong va trung tam cung co khi hau kho can, luong mua chua toi 200 mm (8 in) va co xen ke cac sa mac. Nhiet đo trung binh mua he vuot qua 38 °C (100 °F). Cac đong bang ven bien Vinh Pec xich va Vinh Oman o phia nam Iran co mua đong diu, mua he rat nong va am. Luong mua hang nam tu 135 đen 355 mm (6 to 14 in).


Chinh tri = Hanh phap =

He thong chinh tri nuoc Cong hoa Hoi giao dua tren Hien phap nam 1979. He thong gom nhieu ket noi phuc tap giua cac co quan chinh phu, đa so lanh đao đeu do chi đinh. Che đo o Iran la che đo phi dan chu , thuong xuyen đan ap va bat bo nhung nguoi chi trich chinh phu cung nhu chi trich lanh đao toi cao, va han che nghiem ngat su tham gia cua cac ung cu vien trong cac cuoc bau cu pho bien cung nhu cac hinh thuc hoat đong chinh tri khac. Quyen phu nu o Iran đuoc mo ta la vo cung toi te., va quyen tre em đa bi vi pham nghiem trong, voi nhieu toi pham tre em bi xu tu o Iran hon bat ky quoc gia nao khac tren the gioi . Hoat đong tinh duc giua nhung nguoi đong gioi la bat hop phap va bi trung phat đen chet . Tu nhung nam 2000, chuong trinh hat nhan gay tranh cai cua Iran đa gay lo ngai, đay la ly do dan đen cac lenh trung phat quoc te đoi voi nuoc nay.
Lanh tu toi cao Iran chiu trach nhiem phac hoa va giam sat "cac chinh sach chung cua Nha nuoc Cong hoa Hoi giao Iran". Lanh tu toi cao la Tong tu lenh cac luc luong vu trang, kiem soat tinh bao quan đoi va cac hoat đong an ninh; va co đoc quyen tuyen chien. Cac lanh đao tu phap, mang luoi phat thanh, truyen hinh trong nuoc, chi huy canh sat va cac luc luong quan đoi cung sau trong so 12 thanh vien Hoi đong bao hien đuoc Lanh tu toi cao bo nhiem. Hoi đong Chuyen gia bau va bai nhiem Lanh tu toi cao dua tren co so đanh gia va su quy trong cua nhan dan. Hoi đong Chuyen gia chiu trach nhiem giam sat Lanh tu toi cao thi hanh cac trach nhiem theo phap luat.
Hien phap quy đinh Tong thong la nguoi nam quyen cao nhat quoc gia sau Lanh tu toi cao. Tong thong đuoc bau theo pho thong đau phieu voi nhiem ky bon nam. Ung cu vien tong thong phai đuoc Hoi đong bao hien phe chuan. Tong thong chiu trach nhiem thi hanh Hien phap va thuc hien cac quyen hanh phap, tru nhung viec lien quan truc tiep toi Lanh tu toi cao. Tong thong chi đinh va giam sat Hoi đong Bo truong, phoi hop cac quyet đinh cua chinh phu, va lua chon cac chinh sach chinh phu đe đua ra truoc Quoc hoi. Tam pho tong thong va noi cac gom 21 bo truong phuc vu duoi quyen Tong thong, tat ca cac vien chuc nay đeu phai đuoc Quoc hoi thong qua. Khac voi nhung quoc gia khac, Quoc hoi o Iran khong quan ly cac luc luong vu trang. Du Tong thong chi đinh Bo truong Tinh bao va Quoc phong, thong thuong Tong thong phai tham khao y kien cua Lanh tu toi cao truoc khi đua ra quyet đinh lua chon hai chuc vu đo đe Quoc hoi bo phieu tin nhiem.
Nhanh lap phap Iran chi co mot vien la Hoi đong Hiep thuong Hoi giao, gom 290 thanh vien đuoc bau voi nhiem ky bon nam. Hoi đong Hiep thuong Hoi giao chiu trach nhiem lam luat, phe chuan hiep uoc quoc te, va thong qua ngan sach nha nuoc. Ung cu vien va thanh vien Hoi đong Hiep thuong Hoi giao đeu phai đuoc Hoi đong bao hien Iran phe duyet.
Lanh tu toi cao chi đinh nguoi đung đau nhanh tu phap, va nguoi nay lai chi đinh ra lanh đao cac Toa an toi cao va cac truong cong to. Iran co nhieu kieu toa an, gom ca cac toa cong chung đe xu cac vu dan su va toi pham, cac "toa an cach mang" xu mot so loai hanh vi, nhu toi chong lai an ninh quoc gia. Cac quyet đinh cua toa an cach mang la toi cao va khong the đuoc tai tham. Toa an Tang lu Đac biet xu ly cac vu toi pham đuoc cho la do cac tang lu thuc hien, du no cung xu ca cac vu lien quan toi nguoi the tuc. Cac chuc nang cua Toa an Tang lu Đac biet đoc lap voi co cau toa an thong thuong va chi tuan theo Lanh tu toi cao. Nhung phan xu cua toa nay la toi cao va khong đuoc tai tham.


= Cac hoi đong =
Hoi đong bao hien gom 12 thanh vien, sau thanh vien do Lanh tu Toi cao bo nhiem, sau thanh vien do Quoc hoi bau ra trong so luat gia do Bo truong tu phap đe cu (cung do Lanh tu toi cao chi đinh). Hoi đong bao hien co trach nhiem giai thich hien phap va co the phu quyet luat đuoc Quoc hoi thong qua. Neu luat phap khong phu hop voi hien phap hay Sharia, no se đuoc trao lai cho Quoc hoi sua đoi. Trong mot lan thi hanh quyen luc cua minh, Hoi đong đa gay tranh cai khi can cu tren mot cach hieu hep cua hien phap Iran, phu quyet cac ung cu vien Quoc hoi.
Hoi đong chuyen gia hop mot tuan moi nam, gom 86 tang lu "đao đuc va thong thai" đuoc bau boi nhung ca nhan truong thanh co quyen bau cu voi nhiem ky tam nam. Tuong tu nhu cac cuoc bau cu tong thong va Quoc hoi, Hoi đong bao hien la co quan xac nhan tu cach cua ung cu vien vao Hoi đong chuyen gia. Hoi đong chuyen gia bau ra Lanh tu toi cao va co quyen theo hien phap cach chuc Lanh tu toi cao o bat ky thoi điem nao. Tuy nhien, Hoi đong nay chua tung phan đoi bat ky mot quyet đinh nao cua Lanh tu toi cao.
Hoi đong xac đinh loi ich quoc gia co quyen giai quyet tranh chap giua Quoc hoi va Hoi đong bao hien va cung la mot co quan tu van cua Lanh tu toi cao, bien no tro thanh mot trong nhung co quan nam nhieu quyen luc chinh phu nhat trong nuoc.
Cac hoi đong đia phuong đuoc bau theo kieu pho thong đau phieu voi nhiem ky 4 nam tai moi thanh pho va lang mac o Iran. Theo đieu 7, Hien phap Iran, cac hoi đong đia phuong đo cung voi Quoc hoi la nhung "to chuc đua ra quyet đinh va hanh chinh cua quoc gia". Đoan nay cua hien phap khong đuoc ap dung cho toi tan nam 1999 khi cac cuoc bau cu hoi đong đia phuong đau tien đuoc to chuc tren khap đat nuoc. Cac hoi đong co nhieu trach nhiem, gom bau cu thi truong, giam sat cac hoat đong tai khu vuc; nghien cuu xa hoi, van hoa, giao duc, suc khoe, kinh te va nhung yeu cau cham soc xa hoi ben trong khu vuc cua minh; đat ke hoach va phoi hop hanh đong voi quoc gia trong viec thi hanh cac chuong trinh xa hoi, kinh te, xay dung, van hoa, giao duc va cac chuong trinh an sinh khac.


= Phan cap hanh chinh =

Iran đuoc chia thanh nam khu vuc voi 31 tinh (Ostan), moi tinh đuoc cai quan boi mot tinh truong đuoc chi đinh (Ostandar). Cac tinh đuoc chia thanh cac hat (sahrestan), cac quan (baxs) va cac tieu huyen (dehesta).


= Quan he đoi ngoai =

Iran co quan he ngoai giao voi 165 quoc gia. Sau nam 1979, Iran cat đut quan he ngoai giao voi Hoa Ky va Israel.


Kinh te Kinh te Iran la su hoa tron giua tap trung hoa ke hoach, quyen so huu nha nuoc voi cac cong ty dau mo va cac doanh nghiep lon, nong nghiep lang xa, va cac cong ty thuong mai, dich vu tu nhan nho. Tinh đen nam 2016, tong san pham noi đia cua Iran đat 412.304 USD (đung thu 27 the gioi, đung thu 8 chau A va đung thu 2 Trung Đong sau A Rap Xe Ut). Iran đuoc Ngan hang The gioi xep hang la nen kinh te co thu nhap trung binh cao . Vao đau the ky 21, khu vuc dich vu đong gop ty le lon nhat trong GDP, tiep theo la cong nghiep (khai thac va san xuat) va nong nghiep .
Ngan hang Trung uong cua nuoc Cong hoa Hoi giao Iran chiu trach nhiem cho viec phat trien va duy tri đong Rial Iran, đong tien chinh thuc cua đat nuoc. Chinh phu khong cong nhan cac cong đoan khac ngoai cac hoi đong lao đong Hoi giao, von phai đuoc su chap thuan cua chu lao đong va cac dich vu an ninh. Muc luong toi thieu trong thang 6 nam 2013 la 487 trieu rial mot thang ($ 134) . That nghiep van o muc tren 10% ke tu nam 1997 va ty le that nghiep cua phu nu gan gap đoi so voi nam gioi .
Chinh quyen hien tai tiep tuc theo đuoi cac ke hoach cai cach thi truong cua chinh phu tien nhiem va đa thong bao rang ho se thay đoi nen kinh te dua nhieu vao dau mo cua Iran. Chinh quyen đang tim cach thuc hien muc tieu tren thong qua viec đau tu cac khoan loi nhuan vao cac linh vuc nhu san xuat o to, cong nghiep hang khong vu tru, hang đien tu tieu dung, hoa dau va cong nghe hat nhan. Iran cung hy vong thu hut đuoc hang ty dollar đau tu nuoc ngoai bang cach tao ra mot moi truong đau tu de chiu hon, nhu giam cac quy đinh han che va thue nhap khau, thiet lap cac vung thuong mai tu do nhu Chabahar va đao Kish. Nuoc Iran hien đai co mot tang lop trung luu manh va mot nen kinh te tang truong nhung van tiep tuc phai đuong đau voi tinh trang lam phat va that nghiep o muc cao.
Tham hut ngan sach Iran tung la mot van đe kinh nien, mot phan vi nhung khoan tro cap to lon cua nha nuoc – tong cong len toi 7.25 ty dollar mot nam–gom thuc pham va đac biet la xang dau. Iran la nuoc san xuat dau lon thu hai trong OPEC, moi ngay nuoc nay xuat khau tu bon đen nam trieu barrels dau mo, Iran chiem 10% luong du tru dau đa đuoc xac nhan tren the gioi. Iran cung la nuoc co tru luong khi tu nhien thu hai the gioi (sau Nga). Thi truong dau mo phat trien manh nam 1996 giup nuoc nay giai toa bot suc ep tai chinh va cho phep Tehran kip chi tra cac khoan no.
Linh vuc dich vu đa co su tang truong lau dai lon nhat theo ty le đong gop vao GDP, nhung van con chua vung chac. Đau tu nha nuoc đa giup nong nghiep phat trien manh voi viec tu do hoa san xuat va cai thien đong goi cung nhu tiep can thi truong giup phat trien cac thi truong xuat khau moi. Cac du an tuoi tieu lon, va cac san pham nong nghiep xuat khau moi nhu cha la, hoa va qua ho tran, khien linh vuc nay co đuoc su tang truong cao nhat so voi toan bo nen kinh te trong phan lon thoi gian thap nien 1990. Du trai qua nhieu nam han han lien tiep: 1998, 1999, 2000 va 2001 khien san luong giam manh, nong nghiep van la mot trong nhung khu vuc su dung nhieu lao đong nhat, chiem 22% nguon nhan luc theo cuoc đieu tra nam 1991. Iran cung đa phat trien cong nghe sinh hoc, cong nghe nano, va cong nghiep duoc pham. Ve nang luong, nuoc nay hien đang dua vao cac phuong phap quy uoc, nhung toi thang 3 nam 2006, viec tinh che uranium - chuong ngai lon cuoi cung tren con đuong phat trien nang luong hat nhan — đa dien ra.
Cac đoi tac thuong mai chinh cua Iran la Phap, Đuc, Y, Nga, Trung Quoc, Nhat Ban va Han Quoc. Tu cuoi thap ky 1990, Iran đa tang cuong hop tac kinh te voi cac nuoc đang phat trien khac nhu Syria, An Đo, Cuba, Venezuela va Nam Phi. Iran hien đang mo rong quan he thuong mai voi Tho Nhi Ky va Pakistan va cung co chung muc đich thiet lap mot thi truong kinh te duy nhat o Tay va Trung A voi cac đoi tac.
Cac bien phap trung phat kinh te đoi voi Iran, nhu lenh cam van đoi voi dau tho cua Iran, đa anh huong đen nen kinh te nuoc nay. Nhung bien phap trung phat nay đa dan đen su sut giam manh ve gia tri cua đong rial va tinh đen thang 4 nam 2013, mot đo la My tri gia 26.000 rial, so voi 16.000 vao đau nam 2012 .


Nhan khau Dan so Iran đa tang truong manh trong nua cuoi the ky XX, đat toi khoang 81 trieu nguoi vao nam 2018. Trong nhung nam gan đay, co ve chinh phu Iran đa đua ra cac bien phap kiem soat muc đo tang dan so cao va nhieu cuoc nghien cuu đa cho thay rang ty le tang dan so cua Iran chi co the giam sau khi đat toi muc sinh thay the va on đinh vao nam 2050 (100 trieu nguoi).
Cong đong Do Thai o Iran đuoc uoc tinh hon ba trieu nguoi, đa so ho đa di cu sang Bac My, Tay Au, va Nam My, sau cuoc Cach mang Iran. Iran cung co so luong nguoi ti nan đong nhat the gioi, voi hon mot trieu nguoi, đa so tu Afghanistan va Iraq. Chinh sach chinh thuc cua chinh phu va cac nhan to xa hoi muon tai hoi cu so nguoi nay.


= Đo thi hoa =
Iran la mot trong nhung quoc gia co toc đo tang truong đo thi cao nhat the gioi. Tu nam 1950 đen 2002, ty le dan so thanh thi tang tu 27% len 60%.  Lien Hop Quoc du đoan đen nam 2030, 80% dan so se la dan thanh thi. Hau het nhung nguoi di cu đa đinh cu xung quanh cac thanh pho Tehran, Isfahan, Ahvaz va Qom
Tehran, voi dan so khoang 8,8 trieu nguoi (đieu tra dan so nam 2016), la thu đo va thanh pho lon nhat cua Iran. Đay la mot trung tam kinh te va van hoa, va la trung tam thong tin lien lac va giao thong cua ca nuoc.
Mashhad, thanh pho đong dan thu hai cua đat nuoc, voi khoang 3,3 trieu nguoi (đieu tra dan so nam 2016) va la thu phu cua tinh Razavi Khorasan. Đen Imam Reza toa lac tai thanh pho nay, đay la mot thanh đia linh thieng trong Hoi giao Shia. Khoang 15 đen 20 trieu nguoi hanh huong vieng tham đen tho moi nam.
Isfahan co dan so khoang 2,2 trieu nguoi (đieu tra dan so nam 2016) va la thanh pho đong dan thu ba cua Iran. Đay la thu phu cua tinh Isfahan, va cung la thu đo thu ba cua Đe che Safavid. Đay la noi co nhieu di tich lich su, bao gom Quang truong Shah noi tieng, Siosepol va cac nha tho tai pho Jolfa-ye cua nguoi Armenia. Đay cung la noi co trung tam mua sam lon thu bay the gioi, Trung tam thanh pho Isfahan.
Thanh pho đong dan thu tu cua Iran, Karaj, co dan so khoang 1,9 trieu nguoi (đieu tra dan so nam 2016). Đay la thu phu cua tinh Alborz, va nam cach Teheran 20 km ve phia tay, duoi chan day nui Alborz. La mot thanh pho cong nghiep lon o Iran, voi cac nha may lon san xuat đuong, det, may va ruou.
Voi dan so khoang 1,7 trieu nguoi (đieu tra dan so nam 2016), Tabriz la thanh pho đong dan thu nam cua Iran va la noi đong dan thu hai cho đen cuoi nhung nam 1960. Đay la thu đo đau tien cua Đe che Safavid va hien la thu phu cua tinh Đong Azerbaijan. No cung đuoc coi la thanh pho cong nghiep lon thu hai cua đat nuoc (sau Tehran).
Shiraz, voi dan so khoang 1,8 trieu nguoi (đieu tra dan so nam 2016), la thanh pho đong dan thu sau cua Iran. Đay la thu phu cua tinh Fars, va cung la thu đo cua Iran duoi trieu đai cua vuong trieu Zand. No nam gan tan tich Persepolis va Pasargadae, hai trong so bon thu đo cua Đe che Achaemenid.


= Ngon ngu =
Đa so dan chung su dung mot trong nhung ngon ngu Iran, gom ngon ngu chinh thuc, tieng Ba Tu. Trong khi ve so luong, ty le va cach đinh nghia cac dan toc khac nhau o Iran hien van con đang gay tranh cai, cac nhom sac toc chinh va thieu so gom nguoi Ba Tu (51%), Azeris (24%), Gilaki va Mazandarani (8%), Kurds (7%), A rap (3%), Baluchi (2%), Lurs (2%), Turkmens (2%), Qashqai, Armenia, Ba Tu Do Thai, Gruzia, nguoi Assyri, Circassia, Tats,Pashtuns va cac nhom khac (1%). So luong nguoi su dung tieng Ba Tu la tieng me đe tai Iran đuoc uoc tinh khoang 40 trieu. Phuong tien truyen thong đai chung, he thong giao duc va viec di cu toi cac thanh pho lon khien đa so dan Iran noi va hieu đuoc tieng Ba Tu. Iran co ty le biet đoc viet la 79.4%.


= Ton giao =

Đa so dan Iran la nguoi Hoi giao; 90% thuoc nhanh Shi'a cua Đao Hoi, ton giao chinh thuc cua quoc gia va khoang 9% thuoc nhanh Sunni (đa so ho la nguoi Kurds), đong thoi Iran cung la quoc gia co so dan theo đao Hoi đong nhat Trung Đong. So con lai la thieu so theo cac ton giao phi Hoi giao, chu yeu la Baha'is, Mandeans, Hoa giao, Do Thai giao va Thien chua giao. Ba nhom thieu so ton giao cuoi cung o tren đuoc cong nhan va bao ve, va đuoc danh rieng ghe ben trong Majles (Quoc hoi). Trai lai, Đuc tin Baha'i, thieu so ton giao lon nhat o Iran, khong đuoc chinh thuc cong nhan, va tung bi đan ap trong thoi gian ton tai o Iran. Tu cuoc cach mang nam 1979 nhung vu đan ap va hanh quyet ngay cang tang. Nhung vu đan ap Baha'is gan đay khien Cao uy nhan quyen Lien hiep quoc phai đe cap trong ban bao cao ngay 20 thang 3 nam 2006 rang "nhung hanh đong đan ap ton giao ngay cang tang gan đay cho thay tinh hinh đoi xu voi cac thieu so ton giao o Iran, tren thuc te, đang xau đi." 


Van hoa Iran co mot lich su nghe thuat, am nhac, kien truc, thi ca, triet hoc, truyen thong, va he tu tuong dai lau.
Van hoc Ba Tu đuoc cac hoc gia Ba Tu cung nhu nuoc ngoai đanh gia rat cao. Ngon ngu Ba Tu đa đuoc su dung trong hon 2.500 nam va đe lai nhung dau an ro ret trong ngon ngu viet. Tho ca Iran đuoc ca the gioi chu y vi nhung dong tho va bai ca tuyet đep voi cac nha tho nhu Hafez, Rumi, Omar Khayyam, va Firdowsi.
Voi 300 giai thuong quoc te trong hai nham nam qua, cac bo phim Iran tiep tuc đuoc đon nhan tren khap the gioi. Co le đao dien noi tieng nhat la Abbas Kiarostami. Toan bo cac phuong tien truyen thong o Iran đeu bi kiem soat truc tiep hay gian tiep tu nha nuoc va phai đuoc Bo huong dan Hoi giao cho phep. Trong so nay gom ca Internet, đang ngay cang tro thanh phuong tien tiep can thong tin va the hien ban than pho bien nhat cua gioi tre. Iran la nuoc co so luong bloggers đung thu tu the gioi.
Su tim kiem cong bang xa hoi va su cong bang la mot đac điem quan trong trong van hoa Iran. Su ton trong nguoi gia va su hieu khach cung la mot phan khong the thieu trong phep xa giao Iran.
Nam moi cua Iran (Norouz) dien ra ngay 21 thang 3, ngay đau tien cua mua xuan. Norouz đuoc UNESCO liet vao danh sach Cac di san truyen khau va phi vat the Nhan loai nam 2004.
Trong cuon sach, New Food of Life cua minh, Najmieh Batmanglij đa viet rang "thuc an o Iran co nhieu điem chung voi van hoa am thuc vung Trung Đong, nhung thuong đuoc coi la tinh vi va sang tao nhat trong so đo, nhieu mau sac va phuc tap nhu mot tam tham Ba Tu."
Nganh det tham cua Iran co nguon goc tu thoi đai đo đong, va la mot trong nhung bieu hien noi bat nhat cua nghe thuat Iran. Iran la nha san xuat va xuat khau tham thu cong lon nhat the gioi, san xuat 3/4 tong san luong tham cua the gioi va chiem 30% thi phan xuat khau cua the gioi 


Xem them Vu quan đoi Hoa Ky bat giu nhung nha ngoai giao Iran 2006


Tham khao Lien ket ngoai = Lien ket chinh thuc =

Official website of the Supreme Leader of Iran Luu tru ngay 11 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine
Official website of the President of Iran
(tieng Ba Tu) Official website of the Council of Guardians of Iran Luu tru ngay 23 thang 3 nam 2022 tai Wayback Machine
(tieng Ba Tu) Official website of the Majlis (Legislature) of Iran Luu tru ngay 28 thang 7 nam 2011 tai Wayback Machine
Official website of the Judiciary of Iran Luu tru ngay 12 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
Official website of the Ministry of Foreign Affairs Luu tru ngay 25 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine
Official website of the Spokesman of the Government of Iran Luu tru ngay 24 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Official website of the Atomic Energy Organization of Iran Luu tru ngay 30 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine
Official website of the Iranian Cultural Heritage Organization Luu tru ngay 28 thang 6 nam 2004 tai Wayback Machine
(tieng Ba Tu) Official website of Islamic Republic of Iran Broadcasting


= Lien ket khac =

The Constitution of Iran (translated) (Iranologyfo.com) Luu tru ngay 8 thang 5 nam 2006 tai archive.today
Slideshow: Iran, from Damavand to Ispahan (Round Planet.com) Luu tru ngay 21 thang 7 nam 2006 tai Wayback Machine
Encyclopaedia Iranica Luu tru ngay 12 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine
CIA World Factbook - Iran Luu tru ngay 13 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine
Congressional Research Service (CRS) Reports: Iran Luu tru ngay 20 thang 11 nam 2007 tai Wayback Machine
U.S. State Department - Iran including Background Notes, Country Study and major reports
Open Directory Project - Iran Luu tru ngay 25 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine directory category
Center for Nonproliferation Studies at Monterey Institute of International Studies - Iranian weapons capabilities Luu tru ngay 16 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine
BBC News interactive maps detailing Iran's people, land and infrastructure
(tieng Ba Tu) Farhangsara.com Luu tru ngay 1 thang 8 nam 2015 tai Wayback Machine - an independently-produced Iranian encyclopedia
(tieng Ba Tu) Jazirehdanesh.com Luu tru ngay 22 thang 3 nam 2006 tai Wayback Machine
Famous Iranians - includes biography and pictures
 Wikimedia Atlas cua Iran
Iran News Sites
News from Iran Blog Channel 4 News.
Country Briefings: Iran Economist.com country briefings and news articles.
Directory of Iranian online newspapers Gooya.com
Iran News HavenWorks.com news portal on Iran.
Governing Iran PBS NewsHour special on Iranian politics.
Yahoo! News Full Coverage Iran Yahoo headline links
Sarkhat news aggregator - Latest news from Iran
Guardian section about Iran