California la mot tieu bang ven bien phia tay cua Hoa Ky. Voi dan so la 38,9 trieu nguoi va dien tich 423.970 km², California la tieu bang đong dan nhat Hoa Ky va lon thu ba theo dien tich. California giap bang Oregon o phia bac, Nevada va Arizona o phia đong, Baja California cua Mexico o phia nam va Thai Binh Duong o phia tay. Thu phu cua California la Sacramento.
Truoc thoi ky thuc dan chau Au, California la mot trong nhung khu vuc đa dang van hoa va ngon ngu nhat, va cong đong nguoi ban đia tai California tung chiem ti le lon trong so cong đong nguoi My ban đia tai Hoa Ky. Nhung cuoc khai pha cua nguoi chau Au trong the ky 16 va 17 dan toi thoi ky thuc dan cua Đe quoc Tay Ban Nha. Nam 1804 đanh dau su ra đoi cua Alta California, mot phan cua đe quoc Tan Tay Ban Nha. Khu vuc nay sau đo thuoc ve Mexico sau Chien tranh gianh đoc lap (1821), sau đo bi sap nhap vao Hoa Ky sau Chien tranh Hoa Ky – Mexico (1848). Con sot vang California đa thay đoi hoan toan co cau xa hoi cua khu vuc nay, dan toi nhieu nguoi My ban đia bi sat hai trong su kien Tham sat California. Toan bo khu vuc Alta California đuoc to chuc lai va tro thanh bang thu 31 cua Hoa Ky vao ngay 8 thang 9 nam 1950 tren co so Thoa hiep 1950.
Vung Đai Los Angeles (18,7 trieu nguoi) va Khu vuc Vinh San Francisco (9,6 trieu nguoi) la nhung vung đo thi đong dan thu 2 va thu 5 cua toan Hoa Ky. Los Angeles la thanh pho đong dan nhat cua tieu bang va la thanh pho đong dan thu hai cua Hoa Ky, trong khi đo San Francisco la thanh pho co mat đo dan so cao nhat cua Hoa Ky. Quan Los Angeles la quan đong dan nhat, Quan San Bernardino la quan co dien tich lon nhat Hoa Ky.
California la tieu bang đong gop kinh te nhieu nhat cho Hoa Ky voi tong san pham tren đia ban nam 2022 đat 3.600 ty đo la My. Đay cung la nen kinh te cap đon vi lon nhat the gioi, nho hon An Đo va lon nhat Anh. Vung Đai Los Angeles (1.000 ty đo la My) va Khu vuc Vinh San Francisco (600 trieu đo la My) cung la cac khu vuc đong gop kinh te thu 2 va thu 4 cua Hoa Ky vao nam 2020. Khu vuc Vinh San Francisco cung la noi co tong san pham noi đia tren đau nguoi cao nhat Hoa Ky (106.757 $/nam), la noi đat tru so cua 5 trong so 10 cong ty von hoa lon nhat the gioi, va la noi o cua 4 trong so 10 nguoi giau nhat the gioi.
Chi co 84% dan so tren 25 tuoi tai California đat trinh đo trung hoc – ti le thap nhat tren tong so 50 tieu bang toan Hoa Ky. Nhieu nhan vat noi tieng trong van hoa đai chung, bao gom van hoa, the thao, nghe thuat, thoi trang,... co xuat than tu California. Noi đay cung noi tieng voi cac nhan vat trong cac linh vuc truyen thong, cong nghe thong tin, giao duc, moi truong, kinh te, chinh tri, ky thuat, ton giao. California so huu Hollywood, nen cong nghiep đien anh đau tien va lon nhat the gioi va cung đuoc coi la cai noi cua Đien anh Hoa Ky. California con la noi ra đoi cua phong trao Hippie phan van hoa, cac tieu van hoa xe hoi va đi bien, may tinh ca nhan, internet, đo an nhanh, truot van, banh may man, cung nhieu phat minh khac. Nong nghiep tai California cung phat trien nhat Hoa Ky voi cac san pham chinh tu sua, hat đieu va nho. Cang Long Beach va Cang Los Angeles la hai cang bien co luong luu thong van tai lon nhat Hoa Ky, co vai tro đac biet quan trong trong chuoi cung ung toan quoc khi nhap khau hon 40% luong hang hoa vao Hoa Ky.
Canh quan thien nhien tai California vo cung đa dang, tu bo bien Thai Binh Duong o phia đong cho toi cac day nui Sierra Nevada o phia Tay, tu rung linh sam Douglas o phia Bac cho toi cac hoang mac rong lon Mojave o phia Đong Nam. Hon hai phan ba canh bao đong đat tai Hoa Ky đuoc ghi nhan tai California. Thung lung Trung phan California mau mo la trung tam nong nghiep cua tieu bang. Khi hau California pha tron khi hau Đia Trung Hai voi gio mua. Han han va chay rung chinh la 2 van đe lon nhat tai đay. He sinh thai tai đay đa dang voi rung mua on đoi va hoang mac, ben canh khi hau nui cao tai cac vung nui.


Đia ly California ke can voi Thai Binh Duong, Oregon, Nevada, Arizona va tieu bang Baja California cua Mexico. Tieu bang nay co nhieu canh tu nhien rat đep, bao gom Central Valley rong rai, nui cao, sa mac nong nuc, va hang tram dam bo bien đep. Voi dien tich 411,000 km² (160,000 mi2), no la tieu bang lon thu ba cua Hoa Ky va lon hon ca nuoc Đuc va cung nhu Viet Nam. Hau het cac thanh pho lon cua tieu bang nam sat hay gan bo bien Thai Binh Duong, đang chu y la Los Angeles, San Francisco, San Jose, Long Beach, Oakland, Santa Ana/Quan Cam, va San Diego. Tuy nhien, thu phu cua tieu bang, Sacramento, la mot thanh pho lon nam trong thung lung Trung tam. Trung tam đia ly cua tieu bang thuoc ve Bac Fork, California.

Đia ly California phong phu, phuc tap va đa dang. Giua tieu bang co thung lung Trung tam, mot thung lung lon, mau mo đuoc bao quanh boi nhung day nui bo bien o phia tay, day nui đa granit Sierra Nevada o phia đong, day nui Cascade co đa lua o mien bac, va day nui Tehachapi o mien nam. Cac song, đap nuoc, va kenh chay tu cac nui đe tuoi thung lung Trung tam. Nguon nuoc cua phan lon tieu bang do Du an Nuoc Tieu bang cung cap. Du an Thung lung Trung tam ho tro he thong nuoc cua mot so thanh pho, nhung chu yeu cung cap cho viec tuoi tieu nong nghiep. Nho nao vet, vai con song đa đu rong va sau đe cho vai thanh pho noi đia (nhat la Stockton) đuoc tro thanh hai cang. Trung lung Trung tam nong nuc va mau mo la trung tam nong nghiep cua California va trong mot phan lon cay luong thuc cua My. Tuy nhien, viec trong trot bi tan pha boi nhiet đo thap gan điem đong trong mua đong. Phia nam cua thung lung, mot phan la sa mac, đuoc goi la thung lung San Joaquin, do nuoc chay xuong song San Joaquin, con phia bac đuoc goi la thung lung Sacramento, do nuoc chay xuong song Sacramento. Chau tho vinh Sacramento – San Joaquin vua la cua song quan trong ho tro he sinh thai nuoc man va vua la nguon nuoc chu yeu cua phan lon dan cu tieu bang.

Day nui Sierra Nevada (tuc "day nui tuyet" trong tieng Tay Ban Nha) o phia đong va trung tam tieu bang, co nui Whitney la đinh nui cao nhat trong 48 tieu bang (4,421 met (14,505 feet)). Trong day Sierra con co Cong vien Quoc gia Yosemite va ho Tahoe (mot ho nuoc ngot sau va la ho lon nhat cua tieu bang theo the tich). Ben phia đong cua day Sierra la thung lung Owens va ho Mono – noi sinh song chu yeu cua chim bien. Con ben phia tay la ho Clear, ho nuoc ngot lon nhat cua California theo dien tich. Vao mua đong, nhiet đo o day Sierra Nevada xuong toi nhiet đo đong bang va o đay co hang chuc dong song bang nho, trong đo co song bang cuc nam cua Hoa Ky, song bang Palisade.
Rung che phu khoang 35% tong dien tich tieu bang va California co nhieu loai thong hon bat cu tieu bang nao khac. Ve dien tich rung, California chi đung sau Alaska mac du ti le rung theo dien tich nho hon mot so tieu bang khac. Phan lon cua rung o đay o phia tay bac tieu bang va trien phia tay day Sierra Nevada. Nhung canh rung nho hon voi chu yeu la cay soi doc theo nhung day nui California gan bo bien hon, va ca nhung đoi thap duoi chan day Sierra Nevada. Nhung rung thong nho hon co o cac day nui San Gabriel va San Bernardino o mien Nam California cung nhu tren nhung vung nui o mien trung Quan San Diego.
Cac sa mac o California chiem 25% tong dien tich. O mien nam co day nui Transverse va mot ho nuoc man lon – bien Salton. Sa mac phia trung nam đuoc goi la Mojave. Phia đong nam cua sa mac nay la thung lung Chet, la noi co Badwater Flat – điem thap nhat va nong nhat cua Bac My. Điem thap nhat cua thung lung Chet cach đinh cua nui Whitney it hon 322 km (200 dam). Con nguoi đa vai lan co gang đi bo tu điem nay toi điem kia va nguoi noi tieng nhat la Lee Bergthold. Thuc su hau nhu ca mien đong nam California la sa mac kho can va nong buc, va cac thung lung Coachella va Imperial thuong co nhiet đo rat cao vao mua he.
Nam theo bo bien dai va đong đuc dan cu cua California la vai khu vuc đo thi lon, bao gom San Jose–San Francisco–Oakland, Los Angeles–Long Beach, Santa Ana–Irvine–Anaheim, va San Diego. Thoi tiet gan Thai Binh Duong rat on hoa so voi nhung khi hau trong đat lien. Nhiet đo khong bao gio xuong toi điem đong vao mua đong (hau nhu khong co tuyet) va nhiet đo hiem khi len tren 30°C (gan 80°F).
California đuoc biet đen voi đong đat vi co nhieu vet đut gay, nhat la vet đut gay San Andreas. Tuy o nhieu tieu bang khac nhu Alaska, Washington, Oregon, va Missouri đa xay ra cac tran đong đat rat manh (gay ra boi vet đut gay New Madrid), nhung nhieu nguoi biet đen nhung đong đat o California hon vi chung xay ra thuong xuyen va hay xay ra o nhung vung đong dan cu.
California cung co vai nui lua, mot so con hoat đong nhu nui lua Mammoth. Nhung nui lua khac bao gom đinh Lassen, no phun nham thach tu 1914 đen 1921, va nui lua Shasta.


= Cac thanh pho quan trong =
Tieu bang California co 478 thanh pho, trong đo phan lon nam trong nhung khu vuc đo thi lon. 68% cua dan cu California song trong hai khu vuc đo thi lon nhat gom vung Đai Los Angeles va vung vinh San Francisco.
Dan so vai thanh pho lon (2000):

Los Angeles: 3.694.820
San Jose: 894.943
San Francisco: 776.733
San Diego: 1.223.400


= Cong vien quoc gia =
Dich vu Vuon Quoc gia (NPS) quan ly nhieu cong vien quoc gia o California:

Đao Alcatraz gan San Francisco
Đai ky niem Quoc gia Cabrillo tai San Diego
Đuong mon California
Cong vien Quoc gia Quan đao Eo bien gan Ventura
Cong vien Quoc gia Thung lung Chet
Đai ky niem Quoc gia Devils Postpile gan Mammoth Lakes
Khu tuong niem Eugene O'Neill tai Danville
Phao đai Pointtai Presidio
Khu giai tri Quoc gia Cong Vang trong San Francisco
Khu tuong niem John Muir tai Martinez
Cong vien Quoc gia Joshua Tree, tru so tai Twentynine Palms
Đuong mon Juan Bautista de Anza
Cong vien Quoc gia Kings Canyon
Cong vien Quoc gia Nui lua Lassen gan Mineral
Đai ky niem Quoc gia Lop dung nham gan Tulelake
Trai giam Manzanar tai Independence
Khu bao ton Quoc gia Mojave, tru so tai Barstow
Đai ky niem Quoc gia Muir Woods tai Thung lung Mill
Đuong mon Tay Ban Nha Cu
Đai ky niem Quoc gia Pinnacles gan Paicines
Bo bien Quoc gia Mui Reyes gan Mui Reyes
Đuong mon Pony Express
Đai ky niem Quoc gia Kho đan Hai quan Cang Chicago tai Tram Vu khi Hai quan Concord
Cong vien Quoc gia Redwood
Cong vien lich su Quoc gia Hau phuong Chien tranh the gioi thu hai Rosie the Riveter tai Richmond
Cong vien lich su Quoc gia Hang hai San Francisco
Khu giai tri Quoc gia Day nui Santa Monica
Cong vien Quoc gia Cu tung
Khu giai tri Quoc gia Whiskeytown gan Whiskeytown
Cong vien Quoc gia Yosemite


Lich su Truoc khi nguoi chau Au đen California thi đay la mot trong nhung vung đa dang ve van hoa va ngon ngu nhat o Bac My thoi tho dan. Nhieu nguoi o bo bien phia tay Hoa Ky san nhung con thu bien, cau ca hoi va thu nhat tom cua, trong khi nhung dan toc co đong hon o ben trong California đi san thu rung va hai luom nhung qua hach, qua đau, va qua mong. Cac dan toc o California co nhieu hinh thuc to chuc khac nhau nhu nhom, bo lac, tieu bo lac, va cac cong đong lon hon tren bo bien doi dao tai nguyen nhu dan toc Chumash, Pomo, va Salinas. Viec buon ban, hon nhan khac dan toc, va lien minh quan su lam cho nhung dan toc khac nhau co nhieu moi lien he xa hoi va kinh te.
Joao Rodrigues Cabrilho nguoi Bo Đao Nha la nguoi chau Au đau tien tham hiem mot phan bo bien California nam 1542. Con Francis Drake la nguoi đau tien tham hiem ca bo bien va tuyen bo chu quyen đoi voi vung đat nay nam 1579. Tu cuoi the ky 18, cac hoi truyen giao Tay Ban Nha đa xay dung cac ngoi lang rat nho tren nhung vung đat tro cap lon khong lo thuoc mien rong rai ve phia bac cua Baja California.

Ban đau, vung đat co ten California bao gom vung tay bac cua Đe quoc Tay Ban Nha, tuc la ban đao Baja California (Ha California), va phan lon nhung vung đat hien nay cua cac tieu bang California, Nevada, Utah, Arizona, va Wyoming, đuoc goi la Alta California (Thuong California). Trong thoi ky đau, nhung ranh gioi cua bien Cortez va bo bien Thai Binh Duong chua đuoc tham hiem đay đu, cho nen California đuoc ve nhu mot hon đao tren nhung ban đo thoi đo. Ten California đuoc đat ra cho vung nay theo hon đao lac vien California trong Las sergas de Esplandian (Cac truyen phieu luu cua Splandian), mot tieu thuyet tieng Tay Ban Nha do Garci Rodriguez de Montalvo viet vao the ky 16.
Vung đat nay co nguoi tho dan truoc khi co cac cuoc tham hiem lac đac cua nguoi chau Au vao the ky 16. Đen cuoi the ky 18, Tay Ban Nha chiem vung nay thanh thuoc đia cua minh. Va khi Mexico gianh đuoc đoc lap trong cuoc Chien tranh gianh đoc lap Mexico (1810–1821), California thanh mot phan cua nuoc nay. Hon 200 nam sau khi Mexico gianh đuoc đoc lap, California la tinh xa thuoc mien bac cua quoc gia. Cac trai rat lon nuoi bo, đuoc goi rancho, tro thanh che đo chinh cua California thuoc Mexico. Cac thuong gia va thuc dan bat đau đen tu Hoa Ky, bao hieu nhung thay đoi quyet liet se xay ra khap mien California.
Vao thoi ky nay, mot so quy toc Nga cung thu tham hiem va tuyen bo chu quyen mot phan California, nhung cac lan tham hiem nay khong thanh cong do Sa hoang khong quan tam va do chinh phu Mexico xay dung mot so phao đai (presidio) đe chan nhung cuoc xam nhap vao mien nay. California khong co nhieu nguoi sinh song cho đen khi y hoc hien đai loai tru đuoc su bung no cac benh sot vang, sot ret, va dich hach gay ra boi muoi va bo chet, nhung loai se bi giet chet khi bi đong cung, ma o California lai thieu đieu nay.

Khi Mexico gianh đuoc đoc lap tu Tay Ban Nha thi cac hoi truyen giao Tay Ban Nha tai California thuoc ve chinh phu Mexico, va ho voi vang giai tan va bai bo nhung hoi nay. Tuy nhien, nhieu thanh pho lon cua California đa phat trien xung quanh nhung hoi truyen giao nay, boi vay nhung thanh pho đo co ten thanh, thi du nhu Los Angeles đuoc đat ten theo Đuc Ba Maria, San Francisco theo Thanh Phanxico thanh Assisi, San Jose theo Thanh Giuse, va San Diego theo Thanh Điđaco.
Vao Chien tranh My-Mexico (1846–1848), nguoi dan My noi len chong lai chinh phu Mexico. Nam đau tien cua cuoc chien, 1846, Cong hoa California đuoc thanh lap va Co Gau tung bay. Tren la co nay co hinh mot con gau vang va mot ngoi sao. Tuy nhien, nen cong hoa bi cham dut đot ngot khi Thieu tuong John D. Sloat cua Hai quan Hoa Ky tien vao vinh San Francisco va tuyen bo chu quyen cua Hoa Ky đoi voi California. Sau chien tranh, California bi chia thanh 2 phan thuoc Mexico (phia nam) va Hoa Ky (phia bac). Phan phia bac, đau tien đuoc goi Alta California, roi tro thanh tieu bang California thuoc Hoa Ky; con phan phia nam đuoc Mexico chia thanh hai tieu bang Baja California va Baja California Sur.

Vao nam 1848, co khoang 4.000 nguoi Tay Ban Nha o vung thuong California toi vao nguoi, nhung vang đa đuoc phat hiem gan Sacramento, lam cho nhieu nguoi đen đay tu My, Au Chau, va nhung noi khac voi hy vong tim vang trong cuoc đo xo tim vang o California nam 1849. Do đo, rat nhieu nguoi nhap cu vao mien nay, va California đuoc tro thanh tieu bang thu 31 cua Hoa Ky nam 1850. Khi tieu bang nay gia nhap Lien bang, no đuoc coi la mot trong nhung tieu bang tu do, tuc la no cam che đo no le.
Đau tien, viec đi lai lai giua mien Tay va cac trung tam o mien Đong ton thi gio va nguy hiem. Hanh khach phai đi theo cac chuyen đuong bien dai hoac đi bang xe ngua hay đi bo rat kho khan tren nhung con đuong đat. Nam 1869, đuong xe lua xuyen luc đia đau tien đuoc hoan thanh, tao ra mot loi đi thang hon. Sau đo, hang tram ngan nguoi My toi California, noi nhung nguoi moi đen kham pha ra rang neu tuoi đat vao nhung thang he kho can, đat đo rat hop đe trong cay an qua va lam nong nghiep noi chung. Cac loai cay giong cam quyt đuoc trong pho bien (nhat la cay cam), va tu đo nganh san xuat nong nghiep California bat đau rat thanh cong đen ngay nay.
Đau the ky 20, su di tru đen California tang nhanh sau khi hoan thanh nhung con đuong xuyen luc đia lon nhu Đuong Lincoln va Xa lo 66. Tu 1900 đen 1965, dan so California tang toi gan mot trieu va California tro thanh tieu bang đong dan nhat Lien bang. Tu nam 1965 đen nay, nhan khau cua tieu bang thay đoi hoan toan lam California tro thanh mot trong nhung đia điem co nhieu chung loai nguoi nhat tren the gioi. Noi chung, tieu bang co khuynh huong tu do, hieu biet ve ky thuat va van hoa, va la trung tam quoc te ve cong ty ky thuat, nganh cong nghiep đien anh va truyen hinh, cong nghiep am nhac, va nganh san xuat nong nghiep đa noi o tren.


Nhan khau = Dan so =

Nam 2006, California co khoang 36.132.147 nguoi, tang 290.109 nguoi hay 0,8% so voi nam 2005 va tang 2.260.494 nguoi hay 6,7% so voi nam 2000. Voi ty le tang nay, California đung hang thu 13 trong so cac tieu bang tang dan so nhanh nhat. So nguoi tang len gom 1.557.112 tang truong tu nhien (2.781.539 nguoi sinh tru 1.224.427 nguoi chet) va 751.419 nguoi nhap cu. California la tieu bang đong dan nhat voi tren 12% nguoi My song tai đay. Neu la mot quoc gia rieng, California se la nuoc đong dan thu 34 tren the gioi. California nhieu hon Canada 4 trieu dan.


= Chung toc =

Khong sac toc nao chiem đa so tai California. Đay la mot trong ba tieu bang (California, Hawaii va New Mexico) ma nguoi thieu so nhieu hon nguoi da trang. Nguoi da trang khong co goc tu chau My Latinh van la nhom đong nhat, nhung ho khong chiem đai đa so. Nguoi goc tu chau My Latinh chiem tren mot phan ba so dan; cac nhom khac, theo thu tu la: Nguoi My goc A, Nguoi My goc Phi va Nguoi tho dan da đo.
Vi co nhieu nguoi nhap cu tu chau My Latinh, nhat la tu Mexico, va ti le sinh san cua nguoi My Latinh cao hon, cac nha nghien cuu phong đoan rang ho se chiem đa so vao nam 2040. California co ti le nguoi goc chau A cao thu nhi toan quoc, chi sau Hawaii.


= Ngon ngu =
Tinh đen nam 2000, so nguoi California tu 5 tuoi tro len su dung tieng Anh va tieng Tay Ban Nha tai nha lan luot la 60,5% va 25,8%. Tieng Trung Quoc đung thu ba voi 2,6%, sau đo la tieng Tagalog (2,0%) va tieng Viet (1,3%).
Co tren 100 ngon ngu tho dan tai đay, nhung hau het đang o tinh trang mai mot. Tu nam 1986, Hien phap California đa chi đinh tieng Anh lam ngon ngu pho thong va chinh thuc trong tieu bang.


= Ton giao =
Nguoi dan California theo cac ton giao sau (2014):

Kito giao – 75%
Giao hoi Cong giao Roma – 32%
Tin Lanh – 28%
Baptist – 8%
Truong Lao – 3%
Giam Ly – 2%
Giao hoi Luther – 2%
Cac giao hoi Khang Cach khac – 23%
Cac giao phai Kito khac – 3%
Do Thai giao – 2%
Phat giao – 2%
Hoi giao – 1%
Cac ton giao khac – 3%
Khong ton giao – 27%
Nhu cac tieu bang mien tay khac, so nguoi tu nhan la "khong ton giao" cao hon cac noi khac tai Hoa Ky.


Kinh te Tuy tieu bang co tieng ve thai đo thoai mai khi so sanh voi cac tieu bang o bo bien đong Hoa Ky, nen kinh te California lon thu sau tren the gioi va đong gop 13% vao tong san pham quoc noi (GDP) Hoa Ky. Cac nganh cong nghiep lon nhat cua tieu bang bao gom nong nghiep, hang khong vu tru, giai tri, cong nghiep nhe, va du lich. California cung co vai trung tam kinh te quan trong nhu Hollywood (ve đien anh), thung lung Trung tam California (ve nong nghiep), thung lung Silicon (ve may tinh va cong nghe cao), va vung Ruou vang (ve ruou vang).


Chinh phu Giong chinh phu lien bang Hoa Ky, California co chinh phu kieu cong hoa, voi ba nhanh chinh phu: hanh phap gom Thong đoc California va cac quan chuc đuoc bau rieng re; Nghi vien California gom Ha vien va Thuong vien; va tu phap co Toa an Toi cao California va cac toa cap duoi. Tieu bang cung đe cu tri tham gia vao qua trinh chinh phu qua kien nghi, trung cau dan y, bai mien, va phe chuan.


Giao duc Do mot tu chinh an cua hien phap tieu bang, California phai chi phi 40% cua thu nhap tieu bang cho he thong truong cong. California la tieu bang duy nhat co đieu khoan nhu vay.
Cac truong tieu hoc cong lap co chat luong khac nhau tuy theo truong. Chat luong cua cac truong đia phuong phan lon tuy theo tien thue o vung đay va co cua ban phu trach cac truong. O mot so vung, chi phi quan ly ton mot phan lon cua tien đa dung cho giao duc. O nhung vung ngheo, ty le nguoi biet đoc viet co the it hon 70% dan cu.
He thong truong trung hoc cong lap day nhung lop tuy chon ve nghe nghiep, ngon ngu, va khoa hoc nhan van co cap rieng cho nhung hoc sinh gioi, sinh vien tuong lai, va hoc sinh cong nghiep. Ho nhan hoc sinh bat đau tu khoang 14–18 tuoi, va chinh phu ngung đoi hoi nguoi phai đi hoc khi đen 16 tuoi. O nhieu khu vuc truong hoc, nhung truong trung hoc co so co lop tuy chon voi chuong trinh tap trung vao cach hoc, nguoi 11–13 tuoi đi nhung truong hoc nay. Nhung truong tieu hoc chi day ve cach hoc, lich su, va xa hoi, va co truong mau giao tuy chon nua ngay bat đau tu 5 tuoi. Chinh phu đoi hoi tre em phai đen truong tu 6 tuoi.
He thong cac vien đai hoc nghien cuu chinh cua tieu bang la he thong Vien Đai hoc California (UC), co nhieu nha nghien cuu đa đoat giai Nobel hon bat cu co so nao tren the gioi va đuoc coi nhu mot trong nhung he thong vien đai hoc cong lap hang đau cua Hoa Ky. He thong UC co muc đich nhan 12,5% cua nhung hoc sinh cao điem nhat va thuc hien nghien cuu sau đai hoc. 
UC hien co 10 vien đai hoc thanh vien va 1 truong luat lien ket o San Francisco: 

UC-Berkeley
UC-San Francisco chi đao tao nhung sinh vien sau đai hoc nganh y
UC-Los Angeles
UC-San Diego
UC-Davis
UC-Santa Cruz
UC-Santa Barbara
UC-Irvine
UC-Riverside
UC-Merced
Truong Đai hoc Luat Hastings (Hastings College of Law) lien ket voi UC, ton tai đoc lap va khong bi kiem soat boi UC
UC cung quan ly mot so phong thi nghiem lien bang cho Bo Nang luong Hoa Ky: 

Phong thi nghiem Quoc gia Lawrence Berkeley (Berkeley, California) do UC truc tiep quan ly va đieu hanh, tien hanh nghien cuu chua đuoc phan loai tren nhieu linh vuc khoa hoc voi nhung no luc chinh tap trung vao nghien cuu co ban ve vu tru, sinh hoc đinh luong, khoa hoc nano, he thong nang luong moi va giai phap moi truong va su dung đien toan tich hop lam cong cu kham pha.
Phong thi nghiem Quoc gia Lawrence Livermore (Livermore, California) UC quan ly va van hanh thong qua mot cong ty trach nhiem huu han tu nhan rieng biet va la đoi tac han che, su dung khoa hoc va cong nghe tien tien đe đam bao rang vu khi hat nhan cua My van đang tin cay. Tai đay cung co cac chuong trinh nghien cuu lon ve mo hinh sieu may tinh va du đoan, nang luong va moi truong, sinh hoc va cong nghe sinh hoc, khoa hoc co ban va cong nghe ung dung, chong pho bien vu khi huy diet hang loat va an ninh noi đia. Đay cung la noi co nhung sieu may tinh manh nhat the gioi.
Phong thi nghiem Quoc gia Los Alamos (Los Alamos, New Mexico) UC quan ly va van hanh thong qua mot cong ty trach nhiem huu han tu nhan rieng biet va la đoi tac han che, tap trung hau het cac cong viec cua minh vao viec đam bao đo tin cay cua vu khi hat nhan My. Cac cong viec khac tai đay lien quan đen cac chuong trinh nghien cuu nham ngan chan su lay lan cua vu khi huy diet hang loat va an ninh quoc gia Hoa Ky, nhu bao ve Hoa Ky khoi cuoc tan cong khung bo.

He thong Vien Đai hoc California State (CSU) cung đuoc coi nhu mot trong nhung he thong truong hoc uu viet tren the gioi. He thong CSU bao gom 23 vien đai hoc:

Đai hoc Tieu bang Humboldt
Đai hoc Tieu bang Chico
Đai hoc Tieu bang Sonoma
Đai hoc Tieu bang Sacramento
Đai hoc Tieu bang San Francisco
Đai hoc Tieu bang California tai Vinh Đong
Đai hoc Tieu bang California tai Bakersfield
Đai hoc Tieu bang California tai Quan đao Eo bien
Đai hoc Tieu bang California tai Dominguez Hills
Đai hoc Tieu bang California tai Fresno
Đai hoc Tieu bang California tai Fullerton
Đai hoc Tieu bang California tai Long Beach
Đai hoc Tieu bang California tai Los Angeles
Hoc vien Hang hai California
Đai hoc Tieu bang California tai Vinh Monterey
Đai hoc Tieu bang California tai Northridge
Đai hoc Bach khoa Tieu bang California tai Pomona
Đai hoc Tieu bang California tai San Bernardino
Đai hoc Tieu bang San Diego
Đai hoc Tieu bang San Jose
Đai hoc Bach khoa Tieu bang California tai San Luis Obispo
Đai hoc Tieu bang California tai San Marcos
Đai hoc Tieu bang California tai Stanislaus

Voi hon 400.000 sinh vien, he thong CSU la he thong vien đai hoc lon nhat cua Hoa Ky. No co muc đich nhan phan ba hoc sinh trung hoc pho thong cao điem nhat. Cac vien đai hoc thuoc he thong CSU phan nhieu danh cho sinh vien đai hoc, nhung nhieu truong lon trong he thong, nhu la CSU-Long Beach, CSU-Fresno, San Diego State University, va San Jose State University, đang quan tam them ve nghien cuu, nhat la ve nhung nganh khoa hoc ung dung. CSU sap lam trai voi mot phan cua So đo Kerr nam 1960 vao nam 2007 khi ho bat đau phong hoc vi tien si (Ph.D.) ve giao duc. Can bo Thu vien Tieu bang Kevin Star va cac nguoi khac đa noi rang thay đoi nho nay la buoc đau tien đe cai to he thong đai hoc o California.
He thong Truong Đai hoc Cong đong California (California Community Colleges System - CCCS) cung cap nhung lop "giao duc tong quat", co the chuyen đon vi lop hoc qua nhung he thong CSU va UC, va cung cung cap chuong trinh day nghe, day lop thap, va hoc tiep. Cac truong nay cap giay chung nhan va bang cao đang (associate's degree). No bao gom 109 truong đai hoc đuoc to chuc thanh 72 khu vuc, day hon 2,9 trieu sinh vien.

Nhung vien đai hoc tu thuc co tieng bao gom: 

Vien Đai hoc Stanford
Vien Đai hoc Nam California (USC)
Vien Đai hoc Santa Clara (SCU)
Vien Đai hoc Claremont
Vien Cong nghe California (Caltech). Caltech cung quan ly Phong Thi nghiem Suc đay Phan luc cho NASA.
California co them hang tram truong va vien đai hoc tu thuc, bao gom nhieu hoc vien ton giao va hoc vien chuyen biet. Boi vay California co nhieu co hoi đac biet ve giai tri va giao duc cho dan cu. Cho thi du, mien nam California, mot trong nhung vung đong đai hoc nhat tren the gioi, co rat nhieu nguoi hat gioi ma thi trong đai hoi ca đoan lon. Gan Los Angeles co nhieu hoc vien nghe thuat va đien anh, bao gom Hoc vien Nghe thuat California (CalArts).


Xem them Los Angeles
San Francisco


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Welcome to California – Chinh phu California (tieng Anh)
Counting California – Thu vien Đai hoc California (tieng Anh)