Alexandros III cua Macedonia (tieng Hy Lap co: Αλεξανδρος Γʹ ο Μακεδων, Alexandros III ho Makedon), thuong đuoc biet đen rong rai voi cai ten Alexander Đai đe (tieng Hy Lap: Μεγας Αλεξανδρος Megas Alexandros, tieng Latinh: Alexander Magnus), hay con đuoc mot so tai lieu tieng Viet goi bang ten Han-Viet A Lich Son đai đe (20/21 thang 7 nam 356 TCN – 10/11 thang 6 nam 323 TCN), la basileus (quoc vuong) thu 14 thuoc nha Argead cua Vuong quoc Macedonia co đai. Trong suot cuoc đoi binh nghiep cua minh, Alexandros đa chinh phat gan nhu toan bo the gioi ma nguoi chau Au thoi đo biet đen truoc khi qua đoi va vi the thuong đuoc xem la mot trong nhung vi tuong thanh cong nhat, cung nhu mot trong nhung chien luoc gia quan su vi đai nhat trong lich su.
Sau khi cac thanh bang Hy Lap co đai đuoc thong nhat duoi su cai tri cua vua cha Philipos II, Alexandros chinh phuc Đe che Ba Tu, bao gom ca Tieu A, Syria, Phoenicia, Gaza, Ai Cap, Bactria va Luong Ha va mo rong bien cuong đe che cua ong đen tan Punjab thuoc An Đo ngay nay. Chien thang cua ong truoc quan Ba Tu trong tran Gaugamela – chien thang quyet đinh thu ba cua ong truoc vua Ba Tu Darius III – đuoc xem la mot trong nhung chien cong hien hach nhat trong thoi ky co đai; khong nhung the ong con đanh tan tac nguoi Scythia – mot dan toc bach chien bach thang thoi bay gio. Alexandros thuc hien mot chinh sach hoa hop: ong đua ca nhung nguoi ngoai quoc (khong phai nguoi Hy Lap hay nguoi Macedonia) vao chinh quyen va ca quan đoi cua minh, khuyen khich hon nhan giua cac tuong si cua minh voi nguoi nuoc ngoai va chinh ong cung lay vo ngoai quoc. Sau muoi hai nam lien tuc than hanh cam quan đanh đau thang đo, vua Alexandros Đai Đe qua đoi, co le la boi sot ret, thuong han, hay viem nao do virut. Co nguoi cho rang ong mat do bi đau đoc boi cac quan chuc Hy Lap thoi đo.
Di san cua Alexandros bao gom su pho bien van hoa va su nguyen hop hinh thanh nen tu nhung tac đong do cac cuoc chinh phat cua ong đa gay ra, ma đien hinh la Phat giao Hy Lap. Ong đa cho thanh lap khoang bay muoi thanh pho mang ten minh, noi bat nhat trong so đo la Alexandria o Ai Cap. Nhung thanh pho moi đuoc di dan Hy Lap sinh song, cung voi su truyen ba rong rai cua van hoa Hy Lap o phia đong đa tao nen mot van minh Hy Lap moi, ma nhung khia canh van con the hien ro trong nhung phong tuc tap quan cua Đe quoc Đong La Ma con ton tai đen gan 2000 nam sau. Ban than ong cung song trong lich su va trong cac truyen thuyet cua cac nen van hoa Hy Lap va khong Hy Lap. Ngay khi ong con song, va đac biet sau khi ong qua đoi, nhung cuoc chinh phat cua ong đa la nguon cam hung cua mot truyen thong van hoc ma trong đo ong xuat hien nhu la mot anh hung huyen thoai theo truyen thong cua Achilles (Asin) nam xua. Ong bat bai tren chien truong va tro thanh thuoc đo cua cac vi chi huy quan su. Cho toi ngay nay, cac hoc vien quan su tren khap the gioi van giang day chien thuat cua ong. Alexandros Đai Đe thuong đuoc xep hang la mot trong so nhung nguoi co anh huong nhat moi thoi đai.


Thoi tho au = Sinh ra =

Alexandros sinh ra tai Pella, kinh đo cua vuong quoc Macedonia, vao ngay 20 hoac 21 thang 7 nam 356 TCN. Ong la con trai cua vua Macedonia Philippos II thuoc vuong trieu Argos va nguoi vo thu tu la Olympias, cong chua xu Ipiros thuoc vuong trieu Aiakides. Du Philippos II co toi tan 7 hoac 8 ba vo, nhung Olympias đa tung co khoang thoi gian lam chinh that, co le la vi ba đa ha sinh ra Alexandros. Sau khi Alexandros len mot tuoi, me ong cung đa ha sinh cho ong mot nguoi em gai ten la Cleopatra vao nam 355. Ong la chau goi vua Alexandros Molossus cua Ipiros bang cau. Thong qua cha minh, Alexandros đuoc coi la hau due cua Temenos, mot nguoi ma ban than ong đuoc cho la hau due cua anh hung Heracles, con trai than Zeus. Thong qua me cua minh, Alexandros đuoc coi la la hau due cua Neoptolemos, con trai Achilles – chien binh vi đai nhat cua quan Hy Lap trong cuoc chien thanh Troia.

Co nhieu truyen thuyet xung quanh su sinh ra va thoi tho au cua Alexandros. Su gia Plutarchus ghi lai rang, nhieu lan ngu tren giuong voi vua, hoang hau Olympias thich nam chung voi ran. Co nguoi cho rang đay la nguyen nhan lon nhat khien cho nha vua ghe lanh voi ba va vi vay, vua khong nam nhieu voi ba. Plutarchus cung ke đen mot cau chuyen khac rang trong đem truoc khi cap đoi Olympias – Philippos ket hon voi nhau, Olympias nam mong thay sam set đanh vao tu cung cua ba, va mot ngon lua sang ruc tu gieo rac no thanh nhieu đong lua khac nhau. Con vua Philippos II thi chiem bao thay minh niem phong tu cung cua Olympias, va con dau niem phong cua ong co in hinh mot con manh su. Plutarchus cung đua ra nhieu gia thuyet khac nhau ve nhung giac mo nay: Olympias thuc chat đa mang thai truoc khi cuoi Philippos hoac than Zeus moi chinh la cha ruot cua ong.
Aristandros xu Telmessus cho rang Hoang hau Olympias đang co thai va thai nhi cua ba chua mot hoang nam co tinh khi cua loai manh su. Cac binh luan gia co đai đa khong thong nhat ve viec mot Olympias đay tham vong đa truyen ba nguon goc than thanh cua Alexandros nhu the nao, nhieu y kien cho rang ba đa noi đieu nay voi Alexandros nhung cung co y kien cho rang ba đa bac bo đieu nay vi no chang tiet hanh cho lam. Tuy nhien, co nhieu tai lieu đa đe cap đen viec Alexandros su dung nhung truyen thuyet nay cho muc đich chinh tri va ong tung co lan tu nhan minh la con cua than ngay truoc mat phu vuong khi hai nguoi cai nhau. Mot truyen thuyet khac co nien đai tu the ky thu 3, xuat phat tu Alexandria va đuoc cho la boi mot nguoi goi la Callisthenes Gia noi rang, Alexandros thuc ra la con trai cua vi pharaon cuoi cung cua vuong trieu thu 30 cua Ai Cap Nectanebo II. Sau khi bi Artaxerxes III cua Ba Tu đanh bai, Nectanebo II đa phai song luu vong tai trieu đinh cua Philippos II o Pella.
Vao ngay Alexandros đuoc sinh ra, Philippos đang cam quan vay ham thanh pho Potidea tren ban đao Chalkidiki. Cung trong ngay hom đo, Philippos nhan đuoc tin rang tuong Parmenion đa đai pha tan tac lien quan Illyria va Paionia, va con ngua cua ong thang giai va đat đuoc vong nguyet que trong ky the van hoi tai Olympia lan nay. Plutarchus noi rang, cung trong ngay hom đo, ngoi đen tho than Artemis o Ephesos, mot trong Bay ky quan the gioi co đai, bi chay rui. Hegesias xu Magnesius co chung kien tran chay kinh hoang nay va loi than van cung tieng keu ca cua nu than Artemis that qua lanh leo đen muc no co the lam dap tat đam chay. Đieu đo dan đen loi đon đai rang ngoi đen đa bi chay la do Artemis khong trong coi tai đo do ba đang phai coi soc vi vua tuong lai Alexandros. Tuy nhien, moi giao si, nha tien tri va thay phap o đeu du bao ve su đen gan cua mot hiem hoa cuc ky nghiem trong: net mat ho het suc hoang so, ho phai chay quanh, roi chay vao thanh pho Ephesos va keu ca rang, tran chay la điem bao trong ngay hom ay, mot suc manh vo bien đa ra đoi va se tieu diet chau A sau nay. Nhung truyen thuyet nay co le xuat hien khi Alexandros đa len ngoi, va nhieu kha nang chinh ong la nguoi đa ha lenh tung nhung tin đon nay nham chung to rang ong la than nhan va đa đuoc đinh san la se tro thanh mot vi nhan. Alexandros cung đa đe nghi se lo chi phi cho viec trung tu đen tho than Artemis do ong nhan minh la "nguoi co loi" trong viec nay, nhung nguoi dan xu Ephesos đa tu choi.


= Anh huong van hoa cua Alexandros =

Cau hoi ve nen van hoa cua nguoi Macedonia noi chung va Alexandros noi rieng van la mot đe tai tranh luan cua gioi su hoc. Trong con mat cua nhung nguoi Hy Lap thoi co đien, bao gom Aristoteles va Demosthenes, nguoi Macedonia, vi cac ly do chinh tri, van bi coi la mot toc man di. Platon coi ho la "ban man di" (mixobarbaroi). Du the nao đi chang nua, cac su gia thoi hien đai dua vao nhung nghien cuu khao co gan đay, đa tranh luan ve mot tam nhin "lay thanh Athens lam trung tam" (athenocentric) cua nen van minh Hy Lap va coi cac toc nguoi song o phia bac va tay Delphi la cac dan toc man di, moi ro. Ngay nay, nguoi ta đa chung thuc rang nguoi Macedonia noi mot phuong ngu cua tieng Hy Lap, tieng Macedonia co, co cach viet gan giong voi phuong ngu Thessaloniki va Ipiros. Ho cung ton tho cac vi than tren đinh Olympus.
Alexandros co le vi the ma chiu anh huong sau sac tu nen van hoa Hy Lap. Ke tu thoi vua Archelaos I (cuoi the ky 5 TCN), phuong ngu vung Attica đa tro thanh ngon ngu chinh thuc trong trieu đinh Macedonia. Philippos II, nguoi đa tung lam con tin tai Thebes tu nam 368 đen 365 TCN, noi thuan thuc phuong ngu Attica. Theo Plutarchus, Alexandros chi noi tieng Macedonia co khi xuc đong. Ong thuoc long nhung cau chu trong su thi Iliad cua Homeros. Chinh ong ve sau cung đa mang theo mot ban chep tay cua tac pham nay boi nguoi thay Aristoteles theo ben minh trong cuoc vien chinh toi chau A. Ong nguong mo va luon hoc hoi theo su nghiep vi đai cua nguoi anh hung Achilles va xem tac pham nay nhu la mot "nguon cung cap nghe thuat dung binh tot nhat". Tu no, ong đa rut ra nhung cai goi la "hoc thuyet chien tranh cua Homeros": nguoi chi huy can phai kich đong đuoc si khi ba quan, phai bao ve đuoc tinh mang cua binh si va phai biet cach tan dung nhung điem yeu cua ke thu. Ong cung đoc cac tac pham nhu Historiai cua Herodotos hay Anabasis va Cyropaedia cua Xenophon, nhung tac gia ma ong se co the khai thac va ap dung trong cuoc vien chinh cua minh. Nhung tac gia nay đa day ong nguyen tac chien đau quyet liet chiem uu the truoc cac "man toc đong vo so" va rang chien thang chi co the gianh đuoc bang long dung cam va su phuc tung cua ba quan đoi voi chu tuong, chu khong phai bang so luong. Alexandros cung rat quen thuoc voi nhung bi kich cua Aeschylus, Sophocles va Euripides, va khi ong chinh phat Tieu A, ong đa ha lenh kiem nhung cuon sach cua nhung tac gia nay ve đe đoc. Ngoai ra, ong cung co nhung hieu biet nhat đinh ve y hoc, ca ve ly thuyet lan thuc hanh. Cuoi cung, san ban duong nhu la mot yeu to tien quyet trong giao duc cua ong, phu hop voi nhung ly tuong cua Xenophon va Isocrates.


= Anh huong tu Aristoteles =

Khi con be, Alexandros đuoc nuoi nang duoi ban tay cua nhu mau Lanike, chi gai cua Cleitos Đen, mot vien tuong tuong lai cua Alexandros. Khi len 7 tuoi, cau nhan đuoc su day do đac biet nghiem khac boi mot nguoi ho hang cua Olympias la Leonidas, va boi Lysimachos xu Acarnania, nguoi se van theo sat ong khi ong hanh quan toi chau A. Alexandros đuoc nuoi duong theo cach cua nhung con em quy toc nguoi Macedonia, cau đuoc day hoc đoc, choi đan lia, cuoi ngua, chien đau va san ban. Tuy nhien, Philippos II lai co nhung đoi hoi khac đoi voi con trai minh va ong quyet đinh gui gam cau cho nha triet hoc va cung la mot nha toan hoc Menaechmus. Đac biet la trong khoang thoi gian tu nam 342 đen 340 TCN, Alexandros đa theo hoc Aristoteles, con trai cua Nicomachos, nguoi tung la ngu y cua vua Amyntas III, ong noi cua Alexandros. Philippos đa uy thac con trai minh cho vi triet gia nay trong khuon kho thoa thuan chinh tri đa ky voi Hermias, bao chua xu Atarea. Aristotles von đa đen song duoi truong cua Hermias sau khi ong bi luu đay khoi thanh Athens. Philippos giao cho nha triet hoc mot noi ton nghiem danh rieng cho cac nu than ngoai o Pella, co le la Nympheion cua Mieza, lam lop hoc. Alexandros đa hoc o đo ben canh nhung chien huu tuong lai cua minh bao gom Hephaistion, Ptolemaios, Perdiccas, Eumenes, Seleukos, Philotas va Callisthenes. Chinh Aristoteles đa huan luyen Alexandros ve moi mat nhu thuat hung bien va van hoc va goi len cac so thich cua cau ta trong khoa hoc, y khoa va triet hoc. Đong thoi, Alexandros cung đa trai qua khoa huan luyen quan su va the thao chuyen sau. Su gan ket rat manh me nay giua Alexandros va nhung nguoi ban cua cau (philoi) co nguon goc tu truyen thong cua nguoi Macedonia von muon con trai cua cac vi vua va con em cua cac quy toc tao nen su gan ket, co the thiet lap mot phe canh thuc su goi la hetairoi (dich nghia nom na la "nguoi đong hanh").
That kho đe đanh gia đay đu vai tro cua Aristoteles đoi voi Alexandros, mot so nha nghien cuu hien đai co xu huong đanh gia cao vai tro nay khi Alexandros tuyen bo rang ong no cha minh su song, nhung ong no nguoi thay cuoc song tot đep ma ong co. Ve van đe nay, nha nghien cuu Droysen khang đinh rang Alexandros la mot chinh khach, con Aristoteles la mot nha tu tuong. Tuy nhien, duong nhu vi triet gia khong hai long voi vai tro gia su rieng. Ong đa trao cho cau hoc tro cua minh mot ban sao chep cua Iliad, mot cau chuyen tieu bieu ve mot cuoc chien xa nha, ma ong chu giai ro rang va đuoc Alexandros đa mang theo ben minh khi hanh quan toi Chau A va tu đo đa rut ra nhung bai hoc quy bau cho ban than. Aristoteles mong muon mot nen van minh Hy Lap vuot qua gioi han han hep cua cac thanh bang. Ong ren cho nguoi hoc tro cua minh niem tin rang toan coi Hy Lap co the đuoc thong nhat duoi su lanh đao cua mot vi vua chuyen che Macedonia. Ong nhan manh rang vi vua nay, tuy chuyen che, nhung khong so huu bat cu đieu gi cua mot ten bao chua. Đe nen van minh Hy Lap chien thang tren toan the gioi, can phai co mot ca nhan voi nhan pham vuot troi xuat hien đe hien than no. Đay la mot vi vua ma Aristoteles đang tim kiem ben trong Alexandros. Anh huong quyet đinh cua vi triet gia nay đuoc đo luong bang cam xuc, rang Alexandros trong nhieu truong hop, đa danh nhieu tam huyet cho mot su menh lich su đe thong nhat phuong Tay va phuong Đong. Ngoai ra, Aristoteles the hien cam xuc chong Ba Tu manh me ke tu khi đen song voi Hermias xu Atarea, nguoi đa bi xu tu theo lenh cua Artaxerxes III vao nam 341. Sau đo, ong đa dan Alexandros phai đoi xu voi nhung ke man di moi ro Ba Tu nhu cay co va đong vat, đieu ma Alexandros đa khong lam theo. Cuoi cung, Aristoteles đa day cho vi vua tuong lai nhung đuc tinh cua tinh ban (philia), thu ma theo ong la "đieu can thiet nhat cho su ton tai"; no đam bao su gan ket giua moi nguoi trong tu tuong chinh tri cung nhu trong cach dung binh.


Nguoi ke thua cua Philippos II = Lam nhiep chinh va su troi day cua Macedonia =

Vao nam 340, Alexandros luc nay moi 16 tuoi va đa hoan thanh xong qua trinh hoc tap voi Aristoteles, đa đuoc vua cha trieu ve Pella đe huong dan cach thuc tri quoc. Va khi Philippos xuat quan tien đanh Byzantion, Alexandros đa đuoc ong tin tuong chon lam nhiep chinh, du xung quanh ong con co nhung vi co van giau kinh nghiem nhu Antipatros. Vao nam 339, trong luc Philippos đang o xa, bo lac Maedi toc Thracia noi day lam phan. Alexandros đa phan ung voi su kien nay mot cach nhanh chong. Chien dich đau tien do đich than Alexandros chi huy đa thanh cong my man khi ong đuoi đuoc nguoi Maedi ra khoi que huong cua ho. Ong đa cho thanh lap mot thanh pho trong vung rung nui Rila thuoc lanh tho Bulgaria ngay nay, đat ten no la Alexandropolis la đua dan Hy Lap đen sinh song. Ong cung nhan co hoi nay tiep can voi mot bo lac Agrianes cung thuoc toc Thracia va chieu mo nhung binh si nem lao (peltastes) tinh nhue tu ho.
Khi Philippos quay tro ve, ong đa phai Alexandros dan mot đoi quan nho đen mien nam Thracia đe khuat phuc cac cuoc noi loan tai đay. Trong chien dich binh đinh thanh Perinthos cua Hy Lap, Alexandros đuoc cho la đa cuu mang cha minh. Vao thoi điem nay, thanh pho Amphissa bat đau cho dan chung trong trot tren nhung vung đat thieng lieng đoi voi Apollo o gan Delphi. Đay la mot su xuc pham than thanh ma đa tao cho Philippos co hoi can thiep sau hon vao Hy Lap. Do luc nay van con phai đong quan o Thracia, ong đa ha lenh cho Alexandros tap hop mot đoi quan đe tien đanh mien nam Hy Lap. Lo ngai rang cac quoc gia Hy Lap khac co the can thiep vao cuoc chien nay, Alexandros đa gia vo la đang sua soan binh ma tien đanh Illyria. Trong thoi ky hon loan nay, nguoi Illyria đa tan cong Macedonia nhung bi Alexandros đay lui. Philippos hoi quan cung con trai vao nam 338 TCN va ca hai cha con cung nhau tien quan huong Thermopylae. Du quan Thebes co thu o đay mot cach quyet liet, ho cung phai nhan that bai truoc quan đoi Macedonia. Sau chien thang nay, quan Macedonia chiem luon thanh Etalea, chi nam cach Athens va Thebes mot vai ngay đuong. Demosthenes luc nay van đong Athens lien ket voi Thebes đe chong lai Macedonia. Ca Athens lan Philippos đeu sai su gia đen đe loi keo Thebes ve phia minh, nhung Thebes cuoi cung đa lua chon đung ben Athens. Philippos hanh quan đen Amphissa, bat giu đoi linh đanh thue đuoc Demonthenes gui đen đo va chap nhan loi đau hang cua thanh pho. Philippos quay ve Elatea va gui thu chieu hang lan cuoi đen Athens va Thebes nhung đeu bi ca hai tu choi.
Khi quan Philippos tien ve phia nam, quan Athens va Thebes đa chan đanh ong tai Chaeronea, Boeotia. Trong tran Chaeronea tiep đo, Philippos đa chi huy canh phai trong khi Alexandros đuoc thap tung boi nhieu vien tuong day dan kinh nghiem cua nha vua đa chi huy ky binh o canh trai. Philip đa co tinh ra lenh cho quan minh rut lui, nhu cho quan Athens đuoi theo, qua đo lam vo đoi hinh quan đich. Nhan thay đa pha vo đuoc tran the quan đich, Philippos ha lenh cho binh si quay đau, nhanh chong đanh bai toan bo quan Athens. Voi viec quan Athens that bai, quan Thebes nay bat buoc phai đoc chien. Bi bao vay tu phia, quan Thebes thua tran, ngay ca đoi than binh Thebes – mot luc luong tinh nhue đuoc xem la bat kha chien bai vao thoi bay gio – cung bi quan Macedonia tieu diet. Sau tran đanh, Philipos to chuc an mung trong the, va đang đe y la Alexandros khong tham du. Alexandros va Antipatros đa đam nhan trach nhiem đua tro cot cua cac tu si ve Athens. Chien thang nay đa lam Philipos yeu quy con trai đen muc ong thich nghe cac chien binh goi Philipos la vi tuong con Alexandros moi la vi vua cua ho.
Sau thang loi tai Chaeronea, Philippos va Alexandros tien quan vao ban đao Peloponnesos ma khong gap bat cu su phan khang nao. Cac thanh bang ngoai tru Sparta đeu chao đon quan đoi Macedonia. Tuy Sparta tu choi nhung đa khong dan đen chuyen binh đao. Tai Korinthos, đa trieu tap cac thanh bang Hy Lap thanh lap Lien minh Hy Lap (dua tren mo hinh Lien minh chong Ba Tu nam xua), bao gom toan bo thanh bang Hy Lap ngoai tru Sparta. Philippos đuoc ton len lam minh chu (hegemon) cua lien minh nay (su goi la lien minh Korinthos). Lien minh nay đuoc thanh lap voi hai muc đich: thu nhat, đam bao nen ba chu cua Macedonia tai Hy Lap; thu hai, đe to chuc mot cuoc chien chong lai đe quoc Ba Tu.


= Luu vong va quay tro lai =
Khi Philippos quay tro ve Pella, ong đa yeu say đam Cleopatra Eurydice, chau gai cua tuong Attalus va đa đi đen ket hon voi co gai tuoi con it hon ca Alexandros nay vao nam 338 TCN. Vi me cua Alexandros, Olympias, la nguoi tu Ipiros, trong khi Cleopatra la mot nguoi Macedonia chinh goc, đieu nay đa dan viec nhung nguoi con do Cleopatra sinh ra se mang dong mau Macedonia thuan khiet trong khi Alexandros chi co mot nua dong mau nay. Vi the ma đam cuoi nay khien đia vi nguoi thua ke cua Alexandros tro nen lung lay. Trong tiec cuoi, Attalus luc nay đa uong qua chen đuoc ke la đa đung truoc đam đong cau khan cac vi than rang đam cuoi nay se san sinh mot nguoi thua ke hop phap cho Macedonia:

Tai le thanh hon cua Cleopatra, nguoi ma Philippos thuong yeu va ket duyen cung, co con qua tre so voi ong, chu co ay la Attalus luc nay đang san men ruou trong nguoi đa nang ly cau khan cac vi than phu ho cho chau gai sinh ra mot nguoi ke vi hop phap cho vuong quoc. Đieu nay đa khieu khich Alexandros, khien ong hat coc ruou vao Attalus nat rang, "The thi ta la gi, mot đua con hoang a?" Philippos đung day, hien nhien rut guom ham ham tien ve phia Alexandros; nhung may thay cho ca hai, co le vi con thinh no qua muc hoac đa uong qua say, đa truot chan nga xuong san nha. Vao luc đo Alexandros đa si va ong ta: "[Moi nguoi] nhin đi," cau noi, "'Đay la ga đan ong du đinh chinh phuc tu Hy Lap đen chau A va ong ta khong the di chuyen noi tu ban nay sang ban khac."

Nam 337 TCN, Alexandros cung me va em gai roi bo Macedonia ve que ngoai o Ipiros vai đen tru ngu nho tai nha cua nguoi cau la Alexandros I tai Dodona. Tuy nhien Alexandros đa đe me o lai đo con minh thi đen Illyria. Tai đay, ong đuoc mot hoac nhieu vi vua nguoi Illyria, co le la Glaukias cua Taulanti, đoi đai nhu bac thuong khach, du hai ben may nam truoc co xay ra chuyen binh đao va quan Illyria tung bi quan Macedonia đanh cho đai bai. Tuy nhien, ban than Philippos cung khong muon tu bo nguoi con trai đa đuoc đao tao bai ban ca ve chinh tri lan quan su. Mot lan, mot nguoi ban cu ten la Demaratos đen tham, vua Philipos hoi ong ta lieu nhung nguoi Hy Lap co the chung song hoa binh voi nhau khong. Vi khach tra loi: "That la lung, tai sao ngai phai lo lang ve Hy Lap đen the trong khi gia đinh ngai đang tan vo vi qua nhieu xung đot?" Philippos hieu ra van đe nen đa cho nguoi đi trieu con trai tro ve. Cuoi cung, Philippos giang hoa voi con trai va Alexandros quay tro lai nha, song Olympias va em gai cua ong van o lai xu Ipiros. Tong cong Alexandros đa bo nha đi tong cong 6 thang.
Nam 336 TCN, tong tran Ba Tu cua Caria la Pixodaros vi mong muon ket giao voi Macedonia đa ngo y muon ga con gai lon cua minh cho anh trai cung cha khac me cua Alexandros la Philippos Arrhidaeus. Olympias va nhieu bang huu cua Alexandros cho rang đieu nay cho thay Philippos co y muon lap Arrhidaeus lam nguoi noi doi. Alexandros đa phan ung bang cach gui mot dien vien bi kich ten la Thessalos xu Korinthos đen noi voi Pixodaros rang ong ta khong nen ga con gai minh cho mot đua con ngoai gia thu ma thay vao đo hay ga cho Alexandros. Khi Philippos nghe tin nay, ong đa huy bo vu mai moi va trach mang Alexandros vi đa đoi cuoi con gai cua mot nguoi Caria va giai thich rang ong muon kiem mot nguoi vo tot hon cho cau. Philippos đa truc xuat 4 nguoi ban cua Alexandros la Harpalos, Nearchus, Ptolemaios va Erigyius va ha lenh nguoi xu Korinthos giao nop Thessalos đe minh xu ly.


Trieu đai cua Alexandros = Len ngoi va cung co quyen luc =

Vao mua he nam 336 TCN, Philippos II bi am sat tai le cuoi cua con gai ong la Cleopatra cua Macedonia voi cau cua co la Alexandros I cua Ipiros, em trai cua Olympias. Ke am sat la mot nha quy toc tre bat man Pausanias cua Orestis, mot nguoi tinh đong tinh truoc đay cua nha vua va đa đuoc chon vao đoi can ve (Somatophylakes). Nguoi nay tro nen thu oan vua Philippos II vi nha vua đa bo mac va khong trung phat Attalos, nguoi đa chuoc ruou lam cho minh say va đa bi nguoi nay ham hiep. Khi Pausanias co gang tau thoat, han ta vuong phai mot cay nho va bi giet boi nhung nguoi ruot đuoi theo han, bao gom hai nguoi bang huu cua Alexandros, Perdiccas va Leonnatus. Nhieu nguoi cho rang vu am sat Philippos đa đuoc tinh toan truoc voi thong tin va su tham gia cua Alexandros hay Olympias nhung cung co nhieu nguoi khac ung ho lap truong rang đay la mot đong co ca nhan. Rat it nha su hoc đuong đai cho rang Alexandros co lien quan đen vu giet cha minh khi Philippos ro rang cho thay ong co y đinh lap Alexandros lam nguoi ke vi. Mot ke co kha nang la chu muu la Darius III - tan Hoang đe cua Đe quoc Ba Tu khi đo. Nha su hoc Arrianos đe cap đen mot la thu gian du tu Alexandros gui Darius sau tran Issus nam 333 TCN, trong đo ong đo thua cho Hoang đe Darius III va quan Te tuong Bagoas, cho cai chet cua vua cha, noi rang chinh Darius la nguoi đa khoac lac voi cac thanh pho Hy Lap la ong ta đa to chuc am sat Philippos nhu the nao. Alexandros cung se hoi nha tien tri o đen tho than Amun o Siwa rang lieu ong co trung phat tat ca nhung ke đa sat hai cha minh.

Sau cai chet cua Philippos, quan đoi va cac quy toc Macedonia đa suy ton Alexandros, luc nay 20 tuoi, nhu la vua moi cua Macedonia. Alexandros sau khi len ngoi đa ngay lap tuc tru khu cac đoi thu tiem tang. Đe tru hau hoan, ong đa ha sat anh ho minh la Amyntas IV, nguoi tung lam vua cua Macedonia trong khoang thoi gian tu nam 360 đen 359 TCN truoc khi bi Philippos phe truat va tiem đoat vuong vi. Thai hau Olympias, loi dung su vang mat cua con trai minh vi đa đi đen bien gioi phia bac, đa giet chet vo ut cua Philippos la Cleopatra bang cach buoc co phai treo co tu sat sau khi phai nhin thay con gai minh, Europa, bi cat đut co. Alexandros đa rat tuc gian khi biet đuoc chuyen nay. Alexandros buoc phai ra lenh tru khu Attalos, nguoi đang chi huy binh ma o Tieu A va cung la chu cua Cleopatra. Attalos tai thoi điem đo co trao đoi thu tu voi Demosthenes, dan đen kha nang ong ta co the đao thoat tau sang Athens. Attalos truoc đay cung đa nhieu lan si nhuc Alexandros, va sau khi Cleopatra chet, Alexandros cho rang ong ta qua nguy hiem đe co the cho ong ta song. Theo loi khuyen tu me, Alexandros cung đa xu tu Caranos, con trai cua Philippos va Phila, cung nhu hai hoang tu xu Lynkestis. Alexandros đa tha chet cho em trai khac me cua minh la Arrhidaeus, nguoi đuoc nhieu nguon cho la mot nguoi đan đon, co le la do Olympias đa đau đoc. Va nhu the, vi tan vuong cua Macedonia khong con co mot đoi thu nao co the tranh gianh ngai vang voi ong. Chi trong vong vai tuan sau khi vua cha qua đoi, tan vuong Alexandros đa nam vung toan bo quyen thong tri Chinh phu va Quan đoi Macedonia.


= Binh đinh phuong bac =

Alexandros khong chi thua huong tu cha minh ngai vi vua cua nguoi Macedonia ma con nhung chuc vi khac nhu quan chap chinh tron đoi cua nguoi Thessalia va Minh chu (hegemon) cua lien minh Hy Lap. Cac thanh bang Hy Lap nhu Athena va Thebes, bi bat buoc phai quy phuc Philippos, thay vi tan vuong nhu la mot co hoi đe gianh lai hoan toan quyen đoc lap cua ho. Cac ban huu va quan su cua nha vua khuyen ong khong nen lap lai quyen thong tri cua xu Macedonia tai Hy Lap va cac bo toc man ro lan can, truoc khi ong đam bao su on đinh noi bo đat nuoc va su trung thanh tuyet đoi cua toan dan Macedonia. Do đo, ho khuyen ong khong nen suy nghi sau xa gi ve y đinh chinh phat Ba Tu cua tien vuong Philippos II trong vong vai nam toi. Tuy nhien, nha vua quyet đinh khong bo qua bat ky mot lanh tho nao ma tien vuong kho cong chiem lay, hoac bat ky mot du đinh hay muc tieu nao cua tien vuong. Vi the ma ngay sau khi len ngoi, Alexandros đa ngay lap tuc tien hanh cac su menh ngoai giao đen Hy Lap đe ngan chan lien minh ma Philippos day cong xay dung tan ra. Thebes, la thanh pho chong lai ong tich cuc nhat, đa đau hang khi ong xuat hien o cua thanh. Tai Eo Corinth, Athens va lien minh Hy Lap, voi ngoai le Sparta, đa ton ong len lam Minh chu chong lai quan Ba Tu.
Truoc khi Alexandros co the phat đong cuoc chien tranh chong lai nguoi Ba Tu o chau A, ong truoc tien phai bao đam cho su yen on cua vuong quoc bang cach tien hanh hai cuoc chinh phat chong lai cac man toc o phuong bac, mot đen song Danube va mot chong lai quan noi loan Illyria. Tren thuc te, cac toc nguoi Thracia va Getae đa đe doa Macedonia khi ho nghi rang minh co the loi dung cai chet cua Philippos II. Mua xuan nam 335, sau khi trao quyen chap chinh cho Antipatros, Alexandros tien hanh bac phat, đa bai nguoi Getae va hanh quan qua đat cua nguoi Odrysia. Ong tieu diet quan đoi cua vua Syrmos, giet chet gan 3000 binh si ben bo song Lyginus (mot phu luu cua song Danube), khien vi vua nay so hai phai keu goi cac bo toc khac cau hoa. Alexandros đa bo nhiem Zopyrion lam thong đoc cua Thracia. Su gia nguoi Celt, co le la toc Scordisci, nhan co hoi nay yet kien Alexandros tai bo song Danube. Bien gioi phuong bac cua vuong quoc coi nhu đa đuoc thiet lap doc theo bo song Danube.
Tin tuc lan truyen đen Alexandros rang vua Kleitos cua nguoi Illyria va vua Glaukias cua Taulanti đa day binh tao phan, đong thoi mang quan tan cong Macedonia. Thang 7 nam 335 TCN, Alexandros đua quan tien đen lanh đia cua nguoi Agrianes o Peonia va nhan đuoc su tro giup tu vua Langaros cua ho. Chien thang tai cuoc vay ham Pelion vao thang 12 nam 335 TCN, Alexandros đa khien nguoi Illyria phai thao chay. Kleitos du sao đi chang nua van giu đuoc vi tri cua minh, nhung buoc phai xung than voi vua Macedonia.


= Cac thanh bang Hy Lap noi loan =
Nhan khi Alexandros đang ban dan quan chong lai cac man toc phuong bac, cac thanh bang Hy Lap quyet đinh noi day chong lai nguoi Macedonia. Đay la ket qua cua chinh sach ngoai giao cua Darius III. Thong qua Memnon cua Rhodes, nguoi Ba Tu đa chiem lai cac vung lanh tho ma Parmenion chiem đuoc vao cuoi trieu đai Philippos II va co gang kich đong mot cuoc noi day o Hy Lap bang cach rot tien vao cac thanh bang Hy Lap. Tin đon ve cai chet cua Alexandros tren song Danube đa khien Thebes, noi co mot đoi quan Macedonia đong o đo ke tu sau tran Cheronea nam 338 TCN, đung len tao phan trong khi Athens va Sparta hua se giup đo nguoi Thebes trong cuoc chien nay. Trong khi cac thanh pho khac lai mot lan nua do du, Thebes lan nay quyet đinh chong tra cat luc nhat.

Alexandros đa phan ung rat gay gat sau khi nghe đuoc tin nay. Theo nhieu su gia, Demosthenes tung goi Alexandros la "Margites" (Μαργιτης) Nguoi Hy Lap co đai dung tu "Margites" đe mo ta nhung ke ngu ngoc va vo dung. Theo Plutarchus, Alexandros đa noi rang: "Demosthenes đoi xu voi ta nhu mot đua tre khi ta o Illyria va cac bo lac [man di phuong bac], coi ta nhu mot thieu nien khi ta tien vao Thessalia. Ta se khien ong ta phai thay truoc thanh Athens rang ta la mot nguoi đan ong." Alexandros phan ung lap tuc va đem toan bo binh ma nam ha tien vao Hy Lap, vuot qua eo đat Thermopylae bat ngo tan cong quan Thebes luc nay đang mai bao vay quan đon tru Macedonia trong ve thanh Cadmee. Bi vay ham ngat ngheo va du chong tra quyet liet, thanh pho khong tranh khoi viec bi that thu khi bi quan Macedonia vay ham ma khong đuoc quan Athens va Sparta toi ung cuu. Theo cuong linh cua Lien minh Hy Lap von co nhieu ke thu cua Thebes, thanh pho Thebes đuoc lenh pha huy hoan toan. Chi co cac ngoi đen va ve thanh Cadmee, noi nha tho Pindaros đuoc sinh ra, khong bi đong toi nho vao moi quan he giua Pindaros va trieu đai Argead. Trong khi đat đai đuoc chia giua nhung ke chien thang voi nhau thi hon 30.000 dan chung cua thanh pho bi đem ban lam no le, chi chua lai cac thay tu, cac lanh tu cua cac phe phai ung ho Macedonia va hau due cua Pindaros khong bi đung cham đen. Alexandros đa cam thay hoi han sau khi ha lenh pha huy Thebes va trong suot trieu đai cua minh đa tim cach bao ve khoi con thinh no cua than Dionysos, nguoi co me la Semele, con gai cua Cadmos la nguoi sang lap thanh pho Thebes, bang cach hien dang rat nhieu le vat. Va ke tu đo, Alexandros luon đoi xu tu te đoi voi bat cu nguoi Thebes nao song sot ma ong gap.
Alexandros đa tha cho Athens, thanh pho may man khi khong bi bat ky ton hai nao. Hanh đong khoan hong nay cua Alexandros đuoc cho la the hien mong muon muon bao ton trung tam van hoa va tri thuc cua Hy Lap ma theo ong thi thanh pho nay đuoc lap ra la đe "giu phep tac cho toan coi Hy Lap" khi ong đang vien chinh o chau A hoac cung co the la do anh huong tu nguoi thay Aristoteles khi ong nay đa chuyen đen song o Athens va co mo mot truong day hoc o đay. Cung co the rang tai nang du thuyet cua Phocion va đac biet la cua Demades đa thuyet phuc nha vua khong pha huy thanh pho. Tuy nhien, Athens phai chap nhan yeu sach cho luu đay tat ca cac chinh tri gia chong Macedonia, trong đo co cac ten tuoi nhu Demosthenes, Lycurgus va Hyperides.

Đai dien cua cac thanh bang Hy Lap sau đo đa hoi hop tai Korinthos va ton Alexandros len lam Minh chu trong cuoc chien tranh chong lai quan Ba Tu, nham bao thu cuoc xam luoc vao Hy Lap nam xua. Khi Alexandros toi Korinthos, nhieu chinh khach va nha triet hoc đen chuc tung ong. Nha vua cung cho nha triet hoc Diogenes cua Sinope đen chuc mung, nhung Diogenes khong đen du ong đang o Korinthos. Vi vay, đich than Alexandros đen tham nha Diogenes va gap ong đang nam tam nang. Diogenes hoi nhom nguoi day khi nghe tieng đam đong toi gan. Khi Alexandros hoi triet gia rat nha nhan rang lieu co mot đac an gi nha vua co the lam cho ong khong thi Diogenes chi đap tra: "Đuc Vua hay lam on bo cai bong cua Ngai ra khoi toi." Tren đuong tro ve, nhung tuy tung cua Alexandros cuoi nhao ong, nhung Alexandros bao ho rang: "Cac nguoi cu cuoi neu muon, nhung neu ta khong phai la Alexandros thi ta muon đuoc lam Diogenes." Cung trong khoang thoi gian nay, Alexandros cung đa đen Delphi. Theo truyen thuyet, vi nu tu te (Pythia) khong the ban phat loi sam do than Apollo vang mat trong nhung thang mua đong, Alexandros đa nam lay tay ba – bat chap su khang cu – va keo đen cai vac tho ba chan. Ngay sau đo, ba đa noi lon: "Oi con trai, con that quyen ru!" va Alexandros đa coi cau cam than nay nhu mot loi sam.


= Cuoc chinh phat =


 Muc tieu cua cuoc chinh phat chau A  Alexandros tiep quan du an mang tinh chat toan Hy Lap cua tien vuong Philippos II đo la đoan ket toan dan Hy Lap đe chong lai đoi thu truyen kiep Ba Tu nhu nhung gi Isocrates đa tung noi, chi co đieu la duoi ngon co cua Macedonia chu khong phai Athens. Cuoc chien voi đe quoc Achaemenes la khong the tranh khoi vi truoc đo vao nam 340 TCN, hoang đe Artaxerxes III đa tung đua quan đen cuu Byzantion va Perinthos khi hai thanh pho nay bi Philippos bao vay voi muc đich can tro su banh truong cua Macedonia, mot đieu se khien cai goi la "Hoa uoc cua nha vua" tro nen lung lay. Tren thuc te, Philippos khong co y đinh chinh phuc toan bo đe quoc Ba Tu, ma chi muon chia cat cac tinh ven bien Aegea co nhieu anh huong cua Hy Lap voi cac tinh noi đia Iran hoa o vung cao nguyen Anatolia. Ong cung tim cach lien minh nguoi Hy Lap chong lai nguoi Ba Tu, truoc khi hai the luc nay lien minh lai voi nhau chong lai ong; hon nua, mot so nguoi Hy Lap hy vong rang cuoc chien nay se lam suy yeu Macedonia nen đa tim cach bat tay sau lung voi nguoi Ba Tu.
Mua thu nam 335 TCN, Alexandros trieu tap lien minh Hy Lap, an đinh cac muc tieu cua cuoc vien chinh toi chau A. Truoc đo vao nam 336 TCN, hon 1 van quan Macedonia duoi su chi huy cua Parmenion va Attalos đa tuan theo lenh cua Philippos II thiet lap đuoc cho đung o Tieu A tai khu vuc nam gan thanh Troia. Alexandros thuc duc đay nhanh cuoc vien chinh vi vi tri cua quan Macedonia đa thiet lap tren đat đich đang lung lay. Ban đau cac thanh bang Hy Lap đong loat noi day cho đen cai chet đot ngot cua Philippos. Binh si Macedonia nghe tin nha vua mat nhanh chong đanh mat si khi va bi quan đoi Achaemenes duoi su chi huy cua vien tuong đanh thue nguoi Hy Lap la Memnon xu Rhodos đanh bai tai gan Magnesia. Alexandros cung du y se nhan dip nay khoi su giam ho cua Antipatros, nguoi đuoc ong phong lam Nhiep chinh cua Macedonia trong thoi gian nha vua đi vang. Tu minh thong linh ba quan, ong se co the hat cang Parmenion va gia đinh quyen luc cua ong ta. Ca hai vi tuong đeu cho rang Alexandros nen ket hon truoc khi xuat quan, đe phong mot cuoc khung hoang noi toc xay ra khi nha vua mat ma khong co con noi doi. Vao thoi điem nay, Alexandros tuy con rat tre nhung đa to ra rat quyen đoan va so huu đau oc chinh tri cung nhu kha nang quan su hon nguoi. Cuoc chien voi cac bo toc man di phuong bac đa vuot xa nhung gi ma tien vuong Philippos đa đat đuoc trong khi quyet đinh pha huy Thebes đa khien toan dan Hy Lap phai phuc tung ong. Tuy nhien, ong tiep quan nhung chinh sach ma cha minh đa khoi xuong va bo may quan su ma cha minh đa ren nen, đong thoi đat niem tin vao cac tuong linh trung thanh voi minh. Ong nhan co hoi nay ma phat đong cuoc vien chinh, đong thoi, ong cung dung cuoc chinh phat nay đe chuyen tam nhin cua nhung nguoi Hy Lap chong Macedonia sang huong khac, va cung lam hoa diu cuoc khung hoang ve kinh te va chinh tri o cac thanh bang Hy Lap.


 Quan đoi Macedonia  Tiep noi Philippos II, nguoi đa ren dua quan đoi Macedonia tro thanh mot co may chien tranh tinh nhue, Alexandros đa thua huong nhieu khi tai quan su tham chi con vuot troi hon ca uy tin va dung khi cua ban than ong. Vao thoi điem cuoc chien bat đau, Alexandros so huu mot đoi quan day dan kinh nghiem đuoc vun trong tu nhung cuoc chien duoi thoi tien vuong. Đoi quan nay đuoc cau tao tu mot đoi hinh phuong tran (phalanx) manh me nhung di đong; mot đoi trong ky tua mot co may tan cong thuc thu; mot đoi khinh ky co the di chuyen mau le; nhung linh phong lao, nem đa tien loi cho viec quay roi quan đich; va cuoi cung la nhung co may cong thanh, hieu qua khi dung đe cong pha cac thanh tri kien co. Ngoai ra ong cung phu thuoc vao su trung thanh tuyet đoi tu cac chien huu (Hetairoi) bo binh cung nhu tren lung ngua va co the trong mong vao luc luong epigones nguoi Ba Tu ma ong chieu mo ke tu nam 330 TCN tro đi. Alexandros cung co the hieu ro đia hinh đia the nhung vung đat la nho su dung he thong trinh sat đia the truoc cac tran đanh lon.
Quan đoi cua Alexandros co uu the lon ve mat chien thuat lan ky thuat so voi cac đoi thu cua minh. Tam giap nguc nang 15 kg va tam khien đuong kinh dai 1 met, nhung thu đa tung la ganh nang cua cac Hoplites truyen thong cua Hy Lap, đa bi loai bo dua theo sang kien cua Philippos II. Nhung linh phalangites (bo binh chien huu) trang bi giap nhe va chu yeu đuoc trang bi mot ngon giao dai 5.5 met goi la sarissa. Khi o the thu, đoi hinh Phalanx se tao nen mot buc tuong bang khien. Trong tu the nay, nhung nguoi linh se chia ra mot rung toan giao co the chong tra moi cuoc xung kich cua đoi phuong. Khi o the cong, so luong đong đao va đong nang cua đoi hinh Phalanx tich luy lai se tao nen mot luc tan cong manh me co the đap tan nhieu hang ngu quan đich. Viec giam bot trang bi bao ho cua moi nguoi cung giup trang bi cho nhieu nguoi hon. Luc luong trong ky ky binh chien huu bu đap cho su thieu co đong cua đoi hinh Phalanx bang cach bao ve hai ben suon de bi ton thuong cua ho va tan cong khi đoi hinh Phalanx đa ghim đich vao vi tri. Alexandros vi the su dung chien thuat "bua" (ky binh) va "đe" (bo binh) đe danh thang loi.
Đoi quan đa vuot eo bien Hellespont đe chinh phuc chau A đuoc cau thanh tu khoang 40.000 bo binh va 1.800 ky binh Macedonia, cung nhu so luong ky binh Thessalia tuong đuong cong them khoang 600 ky si chieu mo tu cac thanh vien khac thuoc Lien minh Hy Lap. Con so nay tuong đoi nho va co the so sanh đuoc voi con so 50.000 linh đanh thue Hy Lap đang phuc vu trong hang ngu quan đoi Ba Tu. Cac man toc phuong bac (bao gom nguoi Thracia, Peonia, Triballes, Agrianes), vi muon thu loi loc, nen cung đong gop cho quan đoi vien chinh Macedonia mot so luong khong nho binh si. 32.000 linh Phalanx đuoc tuyen chon tu tang lop đia chu. Bo sung vao đoi hinh nay co le con co nhung nguoi song sot cua luc luong vien chinh do Parmenion va Attalos chi huy đuoc Philippos II gui đen Tieu A nam 336 TCN, tuc la vao tam 10.000 nguoi. Alexandros cung khong roi khoi Macedonia ma khong đe lai ai phong bi. Ong giao cho Antipatros, nguoi đuoc phong lam Giam quoc nam quyen nhiep chinh Macedonia khi nha vua roi đi, mot nua so ky binh, tuc vao khoang 1.500 nguoi va 10.000 bo binh. Trong suot cuoc chien, quan vien chinh van luon nhan đuoc tiep vien tu chau Au nhung cung tuyen mo them binh linh tu dan chung ban đia, vi du nhu 30.000 nguoi Ba Tu đa đuoc ket nap vao đoi hinh Phalanx. Theo Plutarchus thi Alexandros đa ha lenh cac tuong linh cua minh cao nhan rau đe quan đich khong the dung no ma loi đuoc.
Cac tai lieu co đai thuong ghi chep khong đay đu, tham chi mau thuan lan nhau khi đe cap đen nhung thong tin lien quan đen cac tran đanh lon. Quan so Ba Tu thuong đuoc phong đai nen vi the can than trong khi dung nhung nguon nay đe tham khao.


 Khoi hanh toi chau A  Thang 5 nam 334 TCN, Alexandros dan đau Lien quan Macedonia – Hy Lap cua Lien minh Korinthos roi khoi kinh đo Pella va đa đen thanh Sestos tren ban đao Chersones thuoc Thracia (Gallipoli ngay nay) sau 20 ngay va tu đo hanh quan vuot qua eo bien Hellespont. Khi đen Tieu A, ong phong cay giao cam xuong đat to ro y đinh se chinh phuc toan bo lanh tho cua Đe quoc Ba Tu bang canh bien chung tro thanh "đat bi chinh phuc boi ngon giao" (ge doriktetos). Trong khi Parmenion đam nhan trong trach di chuyen binh si sang bo phia ben kia cua Hellespont thi Alexandros dan đau đoi quan gom 37.000 nguoi toi thanh pho Elaeus tren ban đao Chersones. Tai đay ong đa vieng Protesilaus, nguoi anh hung nguoi Achaean đau tien đa nga xuong trong cuoc chien thanh Troia. Hanh đong nay chi la khoi đau cua mot danh sach dai the hien mong muon cua nha vua nham thoa man tri tuong tuong bang cach đong gia la Achilles moi. Khong ro lieu ong co thuc su tu hao ve đieu nay, rang ong nghi rang minh thuc su la dong giong anh hung, hay chi la đang dien đe cho binh si cung nhu nguoi dan Hy Lap va Tieu A xem. 

Alexandros sau đo đa đo bo vao chau A o mot noi đuoc cho la nam gan thanh Troia (hay Ilion). Tuong truyen khi đo ong đich than cam lai chiec ky ham cua minh, va giet mot con bo đe hien te than Poseidon, va con dung mot chen vang đung ruou mat đe cung than bien. Khi chien thuyen cap đen bo bien ben kia, Alexandros minh mac vo phuc, buoc len đai luc chau A đau tien. Ong đa cho dung mot ban tho trong đen tho than Athena roi sau đo đa đen đat vuong mien tren lang mo Achilles va tuyen bo rang Achilles la mot nguoi may man vi co mot nguoi ban tri ki khi con song va mot nha tho vi đai lam cho nhung ky uc ve minh van con đuoc luu giu mai. Nguoi ban than nhat cua Alexandros la Hephaestion cung đa lam đieu tuong tu voi nguoi anh hung minh ai mo la Patroclus. Cuoc "hanh huong" đen thanh Troia co ve lang man nhung cung mang tinh "quang cao". Alexandros sau đo quay ve voi quan đoi cua minh tai Arisba sau bon ngay, vuot qua day nui Pityos tu phia bac.

Tu lenh đanh thue nguoi Hy Lap cua Darius III la Memnon cua Rhodos đe xuat nen su dung chien thuat "tieu tho" đe đoi pho voi quan Macedonia ma ong ta đanh gia cao. Ong ta đa đe xuat rang nen du quan đoi cua Alexandros vao sau trong noi đia nhung tranh giao tranh voi ho va trong khi đo, ham đoi Ba Tu se mang chien tranh toi Macedonia. Memnon co the hy vong mot cach hop tinh hop ly rang cac thanh bang Hy Lap se noi loan dua vao so vang ma Darius III đa đut lot cho ho cung nhu su phan no cua ho sau khi Alexandros san phang thanh Thebes. Tuy nhien cac tong tran (satrap) Ba Tu lai khong co ly do gi đe tin tuong mot nguoi la vi the đa khong them đe y đen ke sach do Memnon đua ra. Tong tran cua Phrygia la Arsites đa tuyen bo rang ong ta se khong cho đot bat ky mot ngoi nha nao trong lanh đia cua minh.
Khi biet ro la cac thanh pho o Tieu A se khong chao đon minh nhu la nguoi giai phong, Alexandros đa quyet đinh hanh quan huong đen quan đich đang đong doc bo song Granicus. Trong khi đo quan Ba Tu đa cam trai o phia ben kia song Granicus ngan khong cho Alexandros vuot qua. Quan Ba Tu gom co 2 van Bo binh va 2 van Ky binh voi the tran rat vung chac. Dong song kha sau con bo song lai rat cao va doc đung. Duong nhu khong the tan cong đuoc nhung ngay lap tuc Alexandros dan đau 13 toan ky binh vuot song duoi lan mua ten. Voi suc chiu đung ghe gom, ho đa đat chan len bo song đay bun đe giap chien voi ke thu. Mang tren minh Ngu long trang va bo giap sang choi khien Alexandros noi bat tren bai chien truong, vi vay nhung chien binh Ba Tu dung cam nhat lan xa vao noi ong đung. Đo la noi tran chien dien ra khoc liet nhat. Mot vien quan Tong đoc Ba Tu đap riu chien vao đau Alexandros lam ong choang vang, nhung mot chien binh ten la Cleitus đa cuu mang ong bang cach đam chet ke thu truoc khi han kip giet Alexandros. Trong khi đo, đoi hinh phuong tran cua quan Macedonia đa vuot song va tap hop lai ben bo ben kia. Quan Ba Tu khong the chong đo suc tan cong cua ho nen cha may choc toan bo quan Ba Tu đa bo chay thoat than. Quan Ba Tu mat toan bo 2 van bo binh va 2500 ki binh con Alexandros mat 34 nguoi.


 Đanh chiem cac thanh pho ven bien Aegea  Chien thang cua Alexandros ben bo song Granicus đa mang lai ket qua quan trong: Cho toi tran Issus thi trong cac thanh pho chi con it quan đon tru chong lai su tien cong cua quan Macedonia. Sardis, thu phu cua Phrygia, dang thanh đau hang ma khong he phan khang trong khi Parmenion cong chiem Dascylion. Thanh pho Ephesos la noi ma Memnon đa tru nan sau tran đanh đang vuong phai nhung luc đuc noi bo. Ket qua la phai dan chu ung ho Alexandros đa gianh chien thang va đa mo cua thanh đau hang ong. Ong cuoi cung đa co the thu thap long dan trong thanh bang cach giao pho cho đen tho than Artemis khoan tien ma thanh pho phai cong nap cho Darius III cho đen tan thoi điem đo va ong đa cho phep nhung nguoi bi luu đay đuoc hoi huong.
Nhung ke thu cua Alexandros đa chay đen tru nan tai Milet. Trong so nhung nguoi nay co Memnon la nguoi moi roi khoi Ephesos, đa nhanh chong chiem quyen chi huy sau khi phat hien Hegistrand, chu tuong linh đanh thue Hy Lap duoi truong Darius III, co dau hieu phan boi. Tuy nhien, Milet đa bi cong chiem vao thang 7 nam 334 TCN sau khi Alexandros chiem đuoc mui Mycale, ngan chan ham đoi Ba Tu co the đo bo cuu vien. Memnon mot lan nua lai chay thoat, ong ta chay đen Halikarnassos xin vua Pixodaros tiep nhan, mot nguoi co anh trai la Mausolus la nguoi đung ve phia Ba Tu. Thanh pho ngay lap tuc tro thanh trung tam khang chien cua Ba Tu. Memnon nhan đuoc su hau thuan tu tong tran Orontabes va mot nguoi Thebes ten la Ephialtes, nguoi đa the khong đoi troi chung voi Alexandros va nhat đinh phai giet đuoc nha vua Macedonia tra thu cho nhung đieu ma ong đa gay ra voi thanh pho Thebes. Noi bo thanh pho xay ra luc đuc khi trong thanh co nhung thanh phan ung ho Ada, chi gai cua Pixodaros va đa bi chinh Pixodaros cuop ngoi truoc đo. Mua thu nam 334, Alexandros lap Ada lam tong tran Caria đoi lap voi Pixodaros. Ba đa nhan Alexandros lam nghia tu va chi đinh ong lam nguoi thua ke cua minh. Tuy vay, Halikarnassos van chua that thu va Alexandros buoc phai tan cong mot thanh pho co toi tan hai vong thanh, trong đo co mot vong thanh toa lac tren mot hon đao. Cuoi cung Alexandros chi co the pha đuoc phan thanh ngoai cua Halikarnassos, ve thanh cua no van đuoc tran giu boi nhung binh linh đanh thue Hy Lap con lai. Tuy nhien, ong đa quyet đinh tiep tuc len đuong khoi hanh va giao cho Ptolemaios 3000 bo binh va 200 ky binh đe tiep tuc bao vay.
Sau tran chien tai Milet, Alexandros đa cho giai tan ham đoi cua minh von chu yeu chi bao gom nhung linh đanh thue Hy Lap. Cac su gia tu lau đa coi quyet đinh nay la mot chien luoc sai lam, tham chi đay la mot dau hieu cho thay Alexandros khong tin tuong nhung đong minh Hy Lap cua minh, tuy nhien nguyen nhan chinh cua quyet đinh nay co le la nam o van đe tai chinh. Đay thuc su se la mot bien phap tiet kiem đe tranh chi phi bao tri cua mot đoi tau von vao thoi điem nay la khong can thiet cho cuoc chinh phuc. Cung can phai cho đoi viec chiem giu ngan kho cua Sardis, đieu se tro thanh mot trong nhung yeu to thanh cong cua ong trong tuong lai.


 Chinh phuc xu Pamphylia va Pisidia  Vao mua đong nam 334 TCN, Alexandros tiep tuc cuoc tien quan đen Lycia va chiem đuoc thanh pho nay ma khong gap phai nhieu khang cu tu quan đich. Tiep đo, vao cuoi nam, ong tien vao Pamphylia va Pisidia. Nhung khu vuc nay chi thuoc ve đe che Achaemenes tren danh nghia. Hau het cac thanh pho trong nhung khu vuc nay đeu tu tri va đoi đich lan nhau. Alexandros đa loi dung su thu đich nay va đa quy hang đuoc cac thanh Aspendos va Side. Quan đoi Macedonia sau đo đa huong ve phia Phrygia va đen đuoc ben ngoai thu phu cua no la Kelainai. Voi mong muon chiem đuoc Gordion cang som cang tot, Alexandros đa khong ton thoi gian đe vay ham toa thanh nay ma giao nhiem vu nay cho Antigonos I "Đoc nhan", chien luoc gia truong cua đong minh Hy Lap. Kiem soat Phrygia mang vai tro chien luoc vi vi tri trung tam cua no, no cung la mot tram nghi lon cho cac đoan lu hanh, la đia điem cuoi cung tren tuyen đuong đen tu phia đong va đong thoi điem khoi đau cua con đuong huong ra bien Aegean.
Tiep đo, Alexandros tien ve xu Pisidia. Tai Termessus, Alexandros khiem ton khi khong ap vao thanh pho. Alexandros đa đoi xu than thien voi đoi thu cua ong la Selge. Ong tiep đo đa tan cong thanh Sagalassos va đa đen truoc thanh Gordion nam tren "đuong Hoang gia" noi Ephesos va Ba Tu vao đau nam 333 TCN. Tai đay ong đa nhan đuoc them vien binh tu Hy Lap va Macedonia cung nhu tu Parmenion, nguoi đa tru đong o Sardis. Alexandros đa bo nhiem Nearchos lam tong tran cua Pamphilia va Pisidia trong khi Antigonos tiep quan Phrygia.


 Cuoc phan cong cua Ba Tu  Cho du Alexandros ke tu khi khoi binh đen nay đa gat hai đuoc nhieu thang loi, nhung tinh the giua hai ben van bat phan thang bai. Đoi voi nhieu vi tuong linh duoi truong ong, ma dan đau la Parmenion, thi muc tieu cua Philippos II, đuoc ly thuyet hoa boi Isocrates (cu the la chinh phuc cac vung đat phia tay song Halys), coi nhu đa đat đuoc. Tu khi xuat quan đen nay, quan đoi Macedonia đa chiem đuoc mot vung lanh tho rong lon o Tieu A nhung Isocrates con co mot giai phap khac, đo la Đe quoc Ba Tu phai diet vong. Đay moi la muc tieu ma Alexandros muon đat đuoc va vi the, ong chi tru lai tai Gordion trong mot thoi gian ngan. Tai đay, Alexandros đa thu suc mo Nut that Gordian. Truyen thuyet noi rang ai mo đuoc nut that nay se tro thanh "vua cua chau A". Alexandros noi rang khong can biet lam the nao đe mo đuoc nut that va ong đa dung guom chem no đut đoi.
Tinh hinh hau phuong cua quan đoi Macedonia khong phai khong co rui ro. Tren thuc te thi vao mua đong nam 334 TCN, Darius III đa bo nhiem Memnon xu Rhodos lam đai đo đoc ham đoi Ba Tu. Nguoi nay co y đinh se đem chien tranh đen Macedonia bang cach đo bo vao đao Euboea va kich đong nguoi Hy Lap noi loan. Phong trao chong Macedonia van đang con rat song đong o nhieu thanh pho. Y tuong ve mot cuoc chien tranh bao thu nguoi Ba Tu khong lam cho ho chap nhan ba quyen cua nguoi Macedonia vi o ca hai phe trong cuoc chien đeu co nguoi Hy Lap tham gia. Memnon chiem đuoc Chios va giao quyen lanh đao cua no cho phe chinh tri đau so. Ong ta phuc vi cho tay bao chua Aristonicos o Mithymna va bat đau cho quan vay thanh Mytilene tren đao Lesbos. Cuoi mua he nam 333 TCN, Memnon đot ngot mac benh roi chet va đuoc thay the boi Pharnabazus, chau trai cua Darius III. Darius rat tin tuong vao tai nang quan su cua nguoi chau nay nen đa trao cau ta quyen đai tuong thong linh binh ma o tay Tieu A. Pharnabazus chiem đuoc cac thanh Milet va Halikarnassos nhung phai tach ra khoi đam binh linh đanh thue Hy Lap cua minh vi nhung nguoi nay phai tham gia vao đoi quan ma Darius đang tap hop.
Đen luc nay Alexandros moi nhan ra sai lam khi đa giai tan ham đoi va ong cho rang đieu can thiet luc nay la phai tai lap ham đoi đe co the kiem soat eo bien Hellespont va Bosphorus va bao ve dan chung tren quan đao Cyclades khoi nguoi Ba Tu cung nhu khoi cuop bien. Ong lap tuc ha lenh cho cac thanh vien cua Lien minh ngay lap tuc tap hop tau thuyen va giao quyen chi huy hai quan Hy Lap cho hai đo đoc (navarchos) la Hegelokos va Amphoteros, em trai cua tuong Crateros. Hegelokos nhan nhiem vu tiep vien cho Lesbos, Chios va Cos trong khi Amphoteros tiep quyen thong linh ham đoi Hellespont. Xung đot suyt chut nua đa xay ra tai Athens khi ham đoi cua thanh pho nay tu bien Đen quay tro ve đa bi Hegelokos chan lai. Lo so se bi ham đoi cua Athens can thiep, Hegelokos đa tha cho ho ve cang. Su viec nay đa chung to rang Alexandros rat can mot chien thang nua o chau A đe ngan ngua moi no luc tao phan o Hy Lap. Vi the nen khi nghe tin Darius đang tren đuong tien vao Cilicia vao đau mua he nam 333 TCN, Alexandros đa ngay lap tuc roi Gordion đe cham tran voi Hoang đe Ba Tu.


= Tu Issus toi Gaugamela =


 Đai chien tai Issus  Sau khi roi khoi Gordion, đich đen đau tien cua Alexandros la Ancyra. Cac xu Paphlagonia, Cappadocia đeu lan luot xin hang, mot đieu mang tinh hinh thuc vi Alexandros tham chi khong co thoi gian đe chinh phuc ho. Quan đoi Macedonia sau đo đa huong ve phia nam va tham nhap Cilicia qua mot ngon đeo co ten la cong Cilicia, đuoc canh giu boi tong tran Arsames. Sau khi roi khoi thanh Soles, ong đa phai tru lai o Tarsus do bi om suot may tuan lien – nhieu kha nang do cam han sau khi tam o song Cydnos. Trong khoang thoi gian Alexandros om nang, pho tu lenh quan đoi Macedonia la Parmenion đa chiem quyen kiem soat cac con đeo trong yeu tren tuyen đuong dan toi vung đong bang Issus (đeo Karanluk-Kapu) va nhung cua ai kiem soat tuyen đuong đen Syria (đeo Merkes va đeo Bailan). Sau khi binh phuc, Alexandros đa binh đinh đuoc cac bo lac dan toc thieu so vung cao o Cilicia va chiem đuoc Soles. Ong đa phuc hoi nen dan chu tai thanh pho nay sau khi thiet lap mot đon vi đon tru o đay va đoi mot khoan boi thuong 200 talang tu thanh pho nay. Ong cung nhan đuoc tin rang o hau phuong, Ptolemaios đa khuat phuc đuoc xu Caria sau khi pha đuoc thanh Halikarnassos va tieu diet đuoc tong tran Orontobates cung luc voi tin vui tu Myndos va chien thang tai Cos. Tuy nhien chi it lau sau, tong tran Pharnabazus thong linh ham đoi Ba Tu pha đuoc đao Tenedos va thanh Sigeion tai khu vuc eo bien Hellespont cung nhu đat đuoc thoa thuan voi vua Sparta la Agis III. Pharnabazus muon kich đong long phan no cua dan chung Hy Lap va ho tro ho tien tai va tau thuyen. Tinh hinh do đo tro nen cang thang, đac biet khi ma su xuat hien cua Darius III tro nen ro rang hon.
Luc nay vua Darius dan 60 van quan tinh nhue tu Susa tien đen. Cac chien binh Ba Tu cam trai tren mot vung đong bang rong lon noi ho tan dung đuoc suc manh cua Ki binh. Nhung nhieu tuan troi qua ma khong thay Alexandros, luc đo đang hoi phuc suc khoe sau tran om, khong đong binh nhung cac muu si than can cua Darius III cho rang Alexandros so khong dam đuong đau voi mot đoi quan khong lo. Vi the Darius nen dan quan đen Issus đe cat đuong rut chay cua Alexandros. Darius dan quan đen Issus đung luc Alexandros tien quan vao Syria đe đuong đau voi ong ta, vi the ca hai đao quan đeu khong gap nhau. Khi biet rang quan Ba Tu đa vong phia sau minh, Alexandros quay lai va thuc quan nhanh chong đen Issus. Vua Darius voi va rut quan ra khoi Issus khi nhan thay đia hinh go ghe khien ki binh tro nen vo dung va quan đoi cua ong ta bi chia tach, con quan Hy Lap gianh đuoc loi the. Nhung truoc khi Darius thoat đuoc cai bay cua chinh minh thi Alexandros đa đen noi. Alexandros tu minh chi huy canh phai nghien nat canh trai cua quan Ba Tu. Trong tran nay quan Ba tu mat toi 11 van nguoi. Con Darius thao chay khoi tran đanh, con gia quyen thi roi vao tay quan Macedonia.


 Chinh phuc Phoenicia  Cuoc thao lui cua quan đoi Ba Tu thuc su hon loan. Darius III chi con lai vai nghin binh ma ho tong khi đen đuoc Thapsacus ben bo song Euphrates thuoc đia phan Syria, trong khi đam tan quan con lai đeu phan tan khap noi. Mot so đa chay đen Phoenicia va tu đay đa di chuyen đen Ai Cap va Sip. Darius khi thao chay trong hoang loan đa bo lai vo la Stateira I, hai con gai, me gia khien ho roi vao tay Alexandros. Co le đe chuoc lai gia quyen, Darius đa co gang thuong luong voi ke thang cuoc rang ong san sang cat toan bo phan đat phia tay cua song Halys. Tuy nhien, Alexandros đa tu choi khi ong cho rang minh nay đa la "vua cua ca chau A" va chi co ban than ong moi la nguoi co quyen đua ra quyet đinh phan chia lanh tho nhu the nao.
Mot trong nhung tac đong cua chien thang tai Issus la cac thanh bang Hy Lap, bao gom Athens va Sparta, duoi su dan dat cua Agis III, đa quyet đinh gui su gia tiep can voi Darius III. Tinh canh luc bay gio van con nguy hiem đoi voi Alexandros. Mot trong nhung vien tuong xuat sac nhat cua Ba Tu luc nay la Nabarzanes, đa dan mot luong ky binh rut lui ve vung Cappadocia, Paphlagonia đe chieu mo binh ma (cuoi nam 333 TCN – đau nam 332 TCN). Tuyen van tai quan nhu cua Alexandros vi the ma đang bi đe doa. Ngoai ra thi vao luc nay, mot vien tuong Macedonia la Memnon xu Thracia (khong nen nham lan voi Memnon cua Rhodos) khi đuoc cu đi dep quan phan loan thi đa tao phan ma đung ve phia phe phien quan. Them vao đo, Darius III vao luc nay duong nhu đang chieu binh bai ma tap hop mot đoi quan moi. Nhung đieu thuc su nguy hiem nhat đoi voi Alexandros vao luc nay la ham đoi Ba Tu đang tung hoanh tren bien Aegea o "ngay truoc ngo" cua Macedonia. Vi vay, Alexandros can phai kiem soat vung duyen hai Phoenicia, noi đong vai tro la can cu hai quan Ba Tu, moi co the triet ha đuoc moi nguy o sau lung nay. Chinh vi đieu nay, Alexandros đa quyet đinh tu bo viec truy kich Darius III ma chuyen huong đi doc theo bo bien Đia Trung Hai ve phia nam, huong Arados (mien bac Phoenicia) trong khi Parmenion đuoc lenh dan mot đoi quan đen Damascus đe chiem đoat ngan quy chien tranh cua Darius o đay. Cung luc đo, Alexandros đa xuong chieu thang mot trong nhung vi tuong nhiet huyet nhat ma ong co – Antigonos "Đoc nhan" – len lam tong tu lenh toan bo binh ma Macedonia đong o Tieu A.
Khoang thoi gian nam duoi su cai tri cua đe quoc Achaemenes la mot thoi ky thinh vuong đoi voi xu Phoenicia. Cac hoang đe Ba Tu đa cho phep cac thanh bang nguoi Phoenicia gianh lai quyen kiem soat nhieu tuyen đuong thuong mai truoc đoi thu truyen thong cua ho: nguoi Hy Lap. Đai đa so thuy thu trong ham đoi Ba Tu tham chien trong tran Salamis trong cuoc xam luoc Hy Lap nam 480 TCN duoi trieu Xerxes I la nguoi Phoenicia. Tuy nhien, cac thanh bang Phoenicia đeu khong giu lap truong giong nhau truoc su xuat hien cua Alexandros tren que huong minh. Vua Gerostratos cua Arastos giu quan điem rang ong khong co đu thuc luc đe khang cu quan Macedonia, chua ke đen viec la thanh pho thu đuoc nhieu loi nhuan tu thuong mai đuong bo (đac biet la tu Ba Tu va Media) hon la tu giao dich hang hai. Arastos vi the đa quy hang va theo chan ho la cac thanh pho khac nhu Marathos, Sigon va Byblos. Trong so cac thanh pho Phoenicia thi Sidon đau hang de dang hon ca vi dan chung thanh pho con chua quen su tra thu tan bao cua Artaxerxes II khi ho tung tham gia cuoc noi loan cua cac tong tran duoi thoi tri vi cua vi hoang đe nay.


 Vay ham thanh Tyros  Vao cuoi nam 333 TCN, Alexandros chiem huu cac xu Judea va Samaria thuoc Israel ngay nay. Khi ong o Sidon bat đau cuoc đam phan voi Azemilcos, vua cua Tyros, nguoi bay to la muon giu trung lap trong cuoc xung đot nay. Nhung Alexandros đua ra đieu kien la ong chi đong y neu nhu ong đuoc thuc hien nghi le cung te tai đen tho Heracles-Melqart, vi than giam ho cua Tyros. Nguoi Tyros phat hien ra rang đay la mot cai bay va neu ho đong y cho Alexandros nguoi thang tran vao đen tho thi se chang khac gi giao cho ong quyen kiem soat thanh pho tuyet đoi. Đoi voi Alexandros, thi viec ong giu vung duyen hai Phoenicia se chang co y nghia gi neu nhu Tyros, voi hai cai hai cang cua no, nam ngoai tam kiem soat cua ong. Vi the ong đa quyet đinh mo cuoc tan cong vao thang 1 nam 332 TCN. Khu pho moi cua thanh pho Tyros đuoc xay dung tren đao Ancharadus, nam cach bo bien khoang 1 km. Do khong co hai quan, Alexandros buoc phai đap đat thanh đuong vuot bien đe tiep can thanh. Tuy nhien, viec đap đe cang tro nen kho khan hon khi ra đen vung nuoc sau hon, đac biet la khi nguoi Tyros su dung tau be, bao gom tau phun lua va tho lan, đe quay nhieu va đanh du kich. Tuy nhien, Alexandros đa gianh đuoc mot loi the khac. Sau khi hang phuc cac thanh bang Phoenicia khac, Alexandros đa co the lam phan tan ham đoi Ba Tu (đau nam 332 TCN) vi đai đa so thuy thu đeu la nguoi Phoenicia va khi cac thanh pho quy hang Alexandros, thi ho lan luot ai ve nha nay. Cac vi vua cua Sidon, Byblos, Arados va Soli tren đao Sip san sang cung cap so tau nay cho Alexandros va nho đo, ong đa co the tap hop mot ham đoi đu lon đe co the bao vay thanh Tyros tu phia bien. Theo Flavius Iosephus thi Alexandros cung đong thoi cung yeu cau Đai tu te Jerusalem la Jaddus cung cap minh vien tro quan su cung nhu khoan cong nap ma ho phai nop cho cac vi vua nha Achaemenes nhung khong co ket qua.
Sau mot cuoc đot kich keo dai 10 ngay vao cu dan song tren nui tai Liban ngay nay, Alexandros thay rang ham đoi cua minh đa san sang va cung luc nhan đuoc tin bao rang Kleandros đa đen noi, dan theo 4.000 linh đanh thue ma phan lon đeu đen tu Peloponnesos. Bi co lap giua bien ke tu khi ham đoi that bai, Tyros tiep tuc chong cu cho đen thang 8. Cuoc chien tai đay đa tro nen cuc ky đam mau, khi dan chung trong thanh quyet liet chong tra. Đac biet nguoi Tyros đa su dung đinh ba co hinh dang giong mot loai moc va su dung no đe đam thung khien cua quan Macedonia roi đo cat nong len nguoi ho. Đoi mat voi su khang cu quyet liet va đa tung co luc suy nghi tu bo, Alexandros đa ha lenh thuc hien mot cuoc tong tan cong tu ca bien lan đat lien. Khi thap cong thanh va truc pha thanh tiep can tuong thanh Tyros, đuc vua Alexandros đich than dan cuoc xung kich. Khoang tu 6.000 – 8.000 quan thu thanh đa tu tran, hon 2.000 trai trang ngay lap tuc bi cho đong đinh ngay sau khi thanh Tyros vo. Khoang 30.000 nguoi con lai đeu bi đem ban lam no le trong khi mot phan khong nho dan chung gom nhieu phu nu va tre em đa len thuyen chay nan đen Carthago.
Thang loi nay đa giup Alexandros bao đam su kim kep cua minh đoi voi toan bo Phoenicia. Thong đoc Sanballates cua Samaria sau đo đa xin quy thuan Macedonia. Theo loi ke cua Flavius Iosephus thi Sanballates đa đuoc phep xay dung mot ngoi đen tren nui Garizim đe ung ho con re cua ong la Manasses, nguoi cung la em trai cua Đai tu te Jerusalem Jaddus. Đap lai, 8.000 nguoi Samaria gia nhap quan đoi Macedonnia.


 Pharaon cua Ai Cap  Sau khi cuoc vay ham Tyros ket thuc, Alexandros đa khoi hanh toi Ai Cap, luc nay van nam duoi quyen cai tri cua cac quan lai trung thanh voi nha Achaemenes. Trong khoang thoi gian nay du Parmenion đa co gang khuyen bao, nhung Alexandros van tu choi loi cau hoa cua Darius III, du ong nay co đe nghi la se cat toan bo đat đai nam giua chau Au va song Halys o Anatolia (chay qua thu đo Ankara, Tho Nhi Ky ngay nay) va ga con gai minh la Stateira cho ong. Sau khi Alexandros vuot song Euphrates vao mua he, Darius tham chi con đe nghi cat toan bo lanh tho phia tay con song nay cho Alexandros. Tuy nhien, cung khong loai tru kha nang rang nhung đe nghi hoa binh chi la san pham tuyen truyen cua Macedonia vi Darius, du ong ta tim cach cuu nhung nguoi than đa bi bat, duong nhu quyet đinh chien đau đen cung.
Khong the phu nhan rang viec Alexandros tim cach chiem đong Ai Cap la đe chiem lay cua Ba Tu đuong bo bien cuoi cung o Đia Trung Hai va tieu diet kha nang tap hop linh đanh thue Hy Lap cua ho. Ong đa co tinh cho Darius co thoi gian đe huy đong mot đoi quan moi o cac tinh phia đong đe mot tran co tieu diet hoan toan suc manh cua Ba Tu. Khi tren đuong đen Ai Cap, Alexandros đa gap phai su khang cu manh tu Gaza duoi su lanh đao cua vien thai giam Batis trong suot 2 thang. Thanh Gaza la mot toa thanh kien co nam tren tuyen đuong noi Ai Cap va phan con lai cua Đe quoc Ba Tu. No đuoc xay dung tren ngon đoi, va "...khi cac ky su cua Alexandros đa chi rang vi chieu cao cua go đat, đieu đo la khong the...đieu nay chi khien Alexandros cang muon thu suc hon thoi". Sau 3 đot tan cong don dap, toa thanh cuoi cung đa that thu nhung ban than Alexandros cung bi thuong toi hai lan. Cung giong nhu o Tyros, nam gioi đen tuoi tong quan đeu bi xu tu con phu nu va tre em đeu bi đem ban lam no le. Ong đa đem theo mot luong lon chien loi pham ma chu yeu la gia vi. 

7 ngay sau khi roi khoi Gaza, Alexandros cuoi cung cung đa đen đuoc Pelusium. Nguoi Ai Cap truoc đo đa nhieu lan noi day chong lai ach đo ho cua nguoi Ba Tu va đa bi đan ap da man nen khi Alexandros tien vao Ai Cap, ong đa đuoc toan dan chao đon nhu la nguoi giai phong. Đe tranh đo mau, tong tran Mazaces nguoi Ba Tu cua Ai Cap đa trao quyen kiem soat Ai Cap cung nhu kho bau voi 800 talang cho nha vua Macedonia. Alexandros đuoc tan phong lam Pharaon cua Ai Cap vao nam 331 tai Memphis. Ong thuc hien nghi le cung te than Apis, cam ket ton trong cac phong tuc, tap quan Ai Cap cung nhu ton vinh cac vi than ban đia khac. Tiep đo, ong đa huong toi bo bien Đia Trung Hai o vung chau tho song Nin va lua chon đia điem cho Alexandria tuong lai, mot thanh pho mang ten ong chi đuoc hoan thanh duoi thoi vua Ptolemaios II va noi tieng vi ngon hai đang, Musaeum va thu vien cua no. Sau đo, Alexandros đi hanh huong đen oc đao Siwa, đuoc cong nhan la hau due truc he cua than Amun boi nhung nha tien tri Ai Cap tai Đen tho than cua vi than nay. Loi tuyen bo nay, theo nghi thuc cua nguoi Ai Cap, đa đuoc Alexandros su dung lam cong cu tuyen truyen mot cach rong rai. Plutarchus ghi lai rang:

"Mot so nguoi cho rang nha tien tri muon chao đon ong mot cach than mat bang tieng Hy Lap, đa goi ong la "con trai ta" (παιδιον / paidion), nhung bang cach phat am man di cua minh, ong ta đa noi vap chu cuoi, va thay chu nu (ν) thanh chu Sigma (ς): "Con cua Zeus" (παις Διος / pais dios); Nhieu nguoi tin rang Alexandros rat thich su co nay va lan truyen rang ong đa đuoc goi la "con cua than Zeus".

Sau khi quay tro ve Memphis, Alexandros đa chinh thuc đuoc lam le đang quang trong đen tho than Ptah. Nghi le nay chi đuoc Callisthenes Gia đe cap đen, nhung duong nhu co kha nang la đa đuoc to chuc. Ong co cau lai Ai Cap truoc khi tiep tuc len đuong chinh phuc mien Đong. Ong khong muon bo nhiem mot tong tran moi cho Ai Cap do nghi ngai su giau co cua Ai Cap co the mang lai nhung tham vong ca nhan. Vien tuong nguoi Hy Lap Cleomenes cua Naucratis đa đuoc giao pho trong trach quan ly tai chinh do ong la nguoi hieu ro ve đat nuoc nay.
Trong khoang thoi gian o tai Ai Cap Alexandros đa nhan đuoc tin bao rang tan du cua ham đoi Ba Tu cuoi cung cung đa bi đanh bai va tong tran Ba Tu Pharnabazus – ke thu cuoi cung cua Alexandros o vung bien Aegea – nay đa bi bat. Tuy nhien, Pharnabazus đa tim cach tron thoat đuoc nhung Đo đoc cua Alexandros la Hegelochos đa bat giu đuoc nhieu tu binh va đay ho đen thanh pho Elephantine o Ai Cap. Đieu nay đe lai cho Antipatros, Giam quoc cua Macedonia, toan quyen quyet đinh đe đoi pho voi vi vua kho luong truoc cua Sparta, Agis III. Tinh hinh o chau Au khien Alexandros lo lang suot nam 331, ngay ca sau khi nguoi Ba Tu bi nghien nat tai Gaugamela. Ong cung nhan rong su uu ai cho cac thanh bang Hy Lap đe khuyen khich ho trung thanh. Khong loai tru kha nang rang, khi Alexandros cho phong hoa đot trui Persepolis, mot trong nhung đe đo cua đe quoc Achaemenes, la đe chung minh cho Hy Lap rang muc tieu cua Lien minh Korinthos đa hoan thanh cung nhu loai bo tinh trang bat on o chau Au.


 Chien thang quyet đinh  Alexandros roi khoi Ai Cap vao mua xuan nam 331 TCN đe tiep tuc chien dich đong chinh cua minh. An tam vi that bai cua Pharnabazus va vao kha nang cua Antipatros, nguoi ma ong tin tuong đu suc đoi pho voi vua Agis III cua Sparta. Khi đoan quan mot lan nua đi qua Tyros, Alexandros đuoc mot phai đoan cua Athens yet kien, hy vong nha vua se tha nhung binh si đanh thue nguoi Hy Lap trong hang ngu quan Ba Tu đa bi bat sau tran Granicus. Ong cung tranh thu thoi gian tai to chuc tai chinh o cac vung đat đa chinh phuc duoi cai ten "quy chien tranh" va giao pho trong trach nay cho Harpales. Cuoi mua xuan nam đo, quan đoi Macedonia hanh quan ve phia đong huong song Euphrates vao vung Assyria (bay gio la bac Iraq). Binh si Macedonia đa vuot song vao cuoi thang 7 tai Thapsacus tren mot chiec cau thuyen. Tong tran Mazaeus khi đuoc tin Alexandros đen đa tien hanh rut lui. Vao luc nay quan trinh sat (Prodromoi) Macedonia đa phat hien ra đoi quan cua Darius III o phia bac. Ngoai ra, nha vua Macedonia, thay vi hanh quan toi Babylon theo ke hoach ban đau cua minh, đa chuyen huong ve phia bac, ve phia Nisibis va vuot song Tigris vao khoang ngay 20 thang 9 nam 331 (khu vuc xung quan Djesireh, Iraq ngay nay) va đi vong phia sau đoi phuong. Quan Macedonia sau đo men theo ta ngan song Tigris ma huong ve phia nam. Sau bon ngay, Alexandros nhan đuoc tin bao rang quan đoi Ba Tu voi quan so ap đo nhu moi lan, đang đoi cho ong o vung đong bang Gaugamela rong lon, gan Arbela thuoc xu Adiabene (Kurdistan, Iraq ngay nay). Darius III đa du đinh tan dung uu the quan so cua ky binh Ba Tu đe boc suon quan Hy Lap tu hai phia. Đe đoi choi voi tinh huong nay, Alexandros cho quan di chuyen theo đoi hinh nghieng, nghia la tap trung het suc manh tan cong vao canh phai. Quan Ba Tu đa tan cong canh phai Hy Lap nhung bi đay lui. Thua thang, Alexandros đa xua đoi can ve tinh nhue xong len đanh thung chien tuyen cua Ba Tu. Sau đo, ong lao ve trung quan Ba Tu va tan cong du doi vao vua Ba Tu, Darius buoc phai bo chay sau khi nguoi lai chien xa cua ong ta bi giet, va Alexandros đuoi theo ong ta xa đen tan Arbela. Trong khi Darius chay ve vung nui ve phia Ecbatana xu Media (nay la Hamadan), Alexandros tien ve thanh Babylon. Thanh pho nay đau hang ngay lap tuc.


= Truy đuoi Darius =


 Tien vao Babylon va Susa  Chien thang cua Alexandros tai Gaugamela đa mo rong con đuong toi Babylon. Thanh pho đa ngay lap tuc đau hang duoi tac đong cua Mazaeus, cuu tong tran cua Cilicia va chi huy đoi ky binh Ba Tu trong tran Gaugamela. Cac tu si than Marduk o Babylon von cung khong than thien gi voi nguoi Ba Tu lam. Alexandros đa khong o lai lau trong thanh, tranh cho quan đich co hoi đe chinh đon va tap hop lai binh ma. Khoang thoi gian 3 tuan giua tran Gaugamela cho đen khi Alexandros tien vao Babylon (cuoi thang 10 nam 331 TCN) nay đa đuoc biet đen nhieu hon nho vao viec phat hien mot tam bang khac nhung ky tu hinh nem Babylon. Du tam bang nay đa xuong cap, nhung van đe cap ro trinh tu thoi gian va hau qua cua tran đanh tai Gaugamela. Tren thuc te, tam bang cung co đe cap đen su chay tron cua Darius III "toi đat cua nguoi Guti" (nguoi Media) va chi ro rang gioi chuc Babylon đa co gang thoa thuan voi nhung ke thang cuoc nham bao ton nhung gia tri ton giao truyen thong. Alexandros đa ha lenh cho xay dung lai đen tho Marduk von luc nay đa đo nat. Mazaeus đuoc chi đinh lam tong tran cua Babylonia. Qua đo, Alexandros đa thiet lap chinh sach tap hop tang lop quy toc Ba Tu cua minh. Tuy nhien, ong van duy tri mot luc luong đon tru lon o Babylon, cho thay ro ong đa than trong hon la so voi nhung gi đa lam o Ai Cap.
Darius tren đuong chay tron đa co gang tap hop lai mot đoi quan moi tu cac tran mien đong. Alexandros cung luc đo hanh quan đen Susa, mot trong nhung kinh đo cua Vuong trieu Achaemenes, von đa xin quy thuan nguoi Macedonia. Truoc đay, ong đa phai Philoxene, nguoi tung nam vai tro quan ly tai chinh o Tieu A, toi Susa đe đam bao kiem soat kho ngan kho khong lo voi gan 5 van talang tai đay. Alexandros van giu Aboulites tiep tuc lam tong tran Susiana đe bao đap viec cho su than phuc. Va lai voi nhung rao can ngon ngu o noi đay, se tot hon neu vung đat nay tiep tuc đuoc mot nguoi ban xu quan ly thay vi mot nguoi Hy Lap. Alexandros đa gui mot phan cua kho bau nay voi hon 3.000 talang ve Macedonia cho Antipater đe ong ta co the su dung no trong cuoc chien chong lai Sparta.


 Nhung kho khan cua Antipatros tai que nha  Nam 331 TCN co le la nam kho khan nhat danh cho Antipatros ke tu khi ong đuoc Alexandros bo nhiem lam Giam quoc nam quyen quan ly chinh phu Macedonia va Hy Lap trong khoang thoi gian nha vua vang mat. Ke tu khi ham đoi Ba Tu bi đanh tan sau khi quan Macedonia chiem đuoc Tyros, nhung nguoi Hy Lap co le đa khong con dam nghi toi viec noi loan, ngoai tru Agis III, vua cua Sparta. Vi vua nay đa chieu mo đuoc cuop bien Crete va van đong đuoc dan chung Peloponnesos (nguoi Elea, Arcadia va gan nhu toan bo Achaia ngoai tru Pellenes) noi day chong lai Macedonia. Chi co Megalopolis va Messene la hai thanh pho tu choi tham gia lien minh chong Macedonia. Ban đau, Agis III danh thang loi truoc mot đoi quan Macedonia do Korragos chi huy va đem quan vay đanh Megalopolis. Tuy nhien, phan con lai cua Hy Lap đa khong tham gia cung Sparta va ngay ca Demosthenes o Athens cung đua ra loi khuyen la đung day vao chuyen nay lam gi. Đung la nhung cu chi kheo leo cua Alexandros, chang han nhu giao tra cap tuong Tyrannoctones von đa bi nguoi Ba Tu cuop đi 150 nam truoc ve voi Athens hoac hanh đong phong thich nhung tu nhan Athens đa bi bat sau tran chien ben bo Granicus, đa phan nao xoa diu moi quan he giua ong va dan chung thanh pho xu Attica nay.
Moi quan he giua Antipatros va Olympias, me cua Alexandros, la đac biet cang thang. Đieu nay dan đen toi nhung tro ngai khi Olympias đa bay to tham vong đoi voi ngai vi cua Ipiros sau cai chet cua em trai kiem con re cua ba la vua Alexandros I cua Ipiros khi đang vien chinh tren đat Y. Ba cuoi cung cung đa đam nhan chuc vu phu chinh cho mot trong nhung đua chau ngoai cua minh, con trai cua vi vua truoc va con gai ba la Cleopatra, em gai cua Alexandros. Antipatros vang menh cua vua, đa đoi pho voi Memnon cua Rhodos đe vo hieu hoa ong ta. Sau đo, Antipatros đa đich than dan mot đoi quan co tu 35.000 đen 40.000 nguoi toi Peloponnesos. Agis trong khi đo chi co 20.000 bo binh va 2.000 ky binh. Ong ta đa bi đanh bai va mat mang trong tran Megalopolis mua thu nam 331. Duoi su lanh đao cua Lien minh Korinthos, Sparta đa đam phan hoa binh truc tiep voi Alexandros. Tin tuc ve chien thang truoc quan Ba Tu tai Gaugamela, lan truyen toi chau Au sau khi Antipatros danh chien thang truoc Sparta, đa đam bao quyen toi cao cua nguoi Macedonia o Hy Lap. Đuoc biet, khi tin chien thang đuoc bao đen tai ong, Alexandros chang vui mung gi vi ong nghi đay la mot chien thang chang co gi noi bat.


 Chien dich tai Ba Tu va đot chay Persepolis  Alexandros tiep tuc tien sau vao noi đia Ba Tu. Ong su dung "con đuong Hoang gia" dan qua vung đat cua nguoi Uxii, mot bo toc ban du muc sinh song tren vung đat ma ngay nay la tinh Khuzestan cua Iran. Alexandros đa hang phuc đuoc nhung bo lac vung sau vung xa song trong khu vuc nay va ep buoc ho đong thue bang cach nop ngua va cac loai đong vat co the dung đe keo va cho khac ma quan đoi đang can. Sau khi bi Tong tran Ariobarzanes cua Persis (đat phat tich cua cac vi đe vuong Ba Tu) cam chan mot thoi gian tai Cong Ba Tu, Alexandros cung đoi quan cua ong cuoi cung đa đen đuoc thanh pho mang tinh bieu tuong nhat tuong trung cho quyen luc cua cac vi hoang đe Ba Tu nha Achaemenes – Persepolis.
Khac voi nhung thanh pho khac, Persepolis bi quan đoi Macedonia cuop pha, vo vet cua cai trong nhieu ngay. Alexandros tru lai tai Persepolis trong vong nam thang. Trong khoang thoi gian nay, mot ngon lua lon bung chay o cung đien phia Đong cua Hoang đe Xerxes I va lan ra ca thanh pho. Nhieu kha nang đay la mot tai nan do ai đo say ruou đa lo tay lam ra, nhung cung co nhung y kien cho rang ngon lua thuc ra la mot đong tac mang tinh bieu tuong đa đuoc suy tinh ky cang cua Alexandros Đai đe ma ong muon gui đen ca nguoi Ba Tu va ca nhung nguoi Hy Lap trong lien minh Korinthos. Ngon lua nay đuoc hieu la ngon lua bao thu viec hoang đe Xerxes I đa ha lenh thieu trui ve thanh Athens trong cuoc chien tranh Ba Tu lan thu hai 150 nam truoc đo (480 TCN), co the đa đuoc dung nhu la mot san pham tuyen truyen ma ong muon gui đen nguoi Hy Lap, nhat la khi ma tinh hinh o Hy Lap đang con rat cang thang va tin tuc ve chien thang cua Antipatros truoc nguoi Sparta nhieu kha nang chua đen tai cua Alexandros. Plutarchus va Diodorus thi cho rang Alexandros sau khi nghe theo loi xui giuc cua mot ky nu (Hetaira) nguoi Athens ten la Thais đa ha lenh phong hoa. Ngay khi nhin thanh pho boc chay, ong ngay lap tuc bat đau hoi han ve quyet đinh cua minh. Plutarchus tuyen bo rang Alexandros đa ra lenh cho nguoi cua minh co gang dap lua, nhung khong kip vi ngon lua đa lan rong ra khap noi va nhan chim toan bo thanh pho trong bien lua. Trong khi đo, Curtius tuyen bo rang chi toi sang hom sau, sau khi thuc day, Alexandros moi bat đau an han vi quyet đinh cua minh. Plutarchus thuat lai mot giai thoai noi ve viec Alexandros đa dung lai va noi chuyen voi mot buc tuong Xerxes bi roi xuong nam tren đat nhu the đo la mot nguoi song:

Lieu ta co nen đi qua va đe ngai nam lai đo vi cuoc vien chinh toi Hy Lap ma ngai đa phat đong, hay la ta se dung lai ngai vi su hao hiep va nhung pham chat tot đep trong cac khia canh khac cua ngai?


 Cai chet cua Darius  Vao mua he nam 330 TCN, Darius III luc nay đang lanh nan o Media. Đoi mat voi cuoc tien cong cua Alexandros, ong đa quyet đinh su dung con đuong toi tinh Hyrcania, nam o phia đong nam bien Caspi. Tai Ectabana, ong đuoc ho tong boi Ariobarzanes va mot nguoi ho hang ten la Bessus, tong tran Bactria, cung mot đoi ky binh Bactria va mot nhom gom 2.000 linh đanh thue Hy Lap. Darius sau đo ha lenh đua hau cung cung so cua cai con lai cua minh toi Cong Caspi (phia đong cua Teheran ngay nay), cua ai huyet mach cua xu Hyrcania, đe tien be bao ve. Alexandros hanh quan toi Paratecene (khu vuc thuoc Isfahan ngay nay), hang phuc dan chung trong vung va tuc toc phi đen Ecbatana chi đe nhan đuoc tin rang Darius đa thao chay tu 3 ngay truoc cung 9.000 quan bao gom 3,000 ky si. Tai Ecbatana, Alexandros sa thai đoi ky binh Thessalia cua minh, ha lenh cho Parmenion đua quan đen Hyrcania con Cleitos đua quan đen Parthia (phia đong cua Hyrcania). Ong cung đich than dan đau mot đoi khinh ky len đuong truy kich nha vua Ba Tu. Trong vong 11 ngay, ong đa vuot qua quang đuong tu Ecbatana đen Rhagæ (phia nam Teheran), noi ong buoc phai dung lai đe nguoi va ngua nghi lay suc trong vong 5 ngay. Ong cung nhan đuoc thong tin tu nhung binh si Ba Tu đao ngu rang Darius hien tai đang bi Bessos va Barsaentes giam cam va đang tren đuong toi Hecatompyles (gan Shahroud ngay nay). Khi nhan đuoc tin nay, ong giao binh linh cho Crateros, con minh thi ngay lap tuc dan mot toan ky si trang bi nhe nhat co the đuoi theo khong biet moi met suot 1 ngay troi. Ngay hom sau, sau khi đi lien tuc thau đem, ong đen đuoc trai cua Darius, nhung khong con ai o đo nua. Toi cung ngay, Alexandros lai tiep tuc bat nguoi ngua đi suot đem quyet theo kip nguoi Ba Tu nhung cung chi đen đuoc mot trai khong con bong nguoi. Sau tat ca, Alexandros, cung mot so binh si đa đuoi kip đoan xe cua Darius. Tuy nhien Darius đa bi Bessos, Barsaentes va Satibarzane am sat, nhung nguoi vua cung vai tram ky binh tau thoat. Bessos tu xung đe, lay hieu la Artaxerxes V lam nguoi ke thua cua ngai vang Ba Tu, nhung tren thuc te thi vao luc nay, Alexandros moi la nguoi nam tron đe quoc Ba Tu trong long ban tay.


= Tiep tuc cuoc đong chinh =


 Hau qua cua cai chet cua Darius  Alexandros III tra lai danh du hoang gia cho Darius III va the hien minh nhu la nguoi ke vi hop phap cua nha vua Ba Tu khi ong lan truyen tin đon rang Darius III trong luc hap hoi đa yeu cau Alexandros tra thu nhung ke đa am hai minh, bao gom ca tong tran Bessus. Ke tu gio, Alexandros co the đoi xu hao phong voi gia quyen cua Darius III va đa an tang ong ben canh cac tien đe trong khu lang mo hoang gia tai Persepolis. Cac tong tran trung thanh voi Darius đeu lan luot đuoc Alexandros ban thuong hau hi, vi du nhu Artabazos, nguoi tung chong đoi Alexandros nhiet tinh nay đa đuoc Alexandros cho tiep quan Bactria. Su hop tac voi gioi quy toc Ba Tu la rat can thiet đoi voi Alexandros vao luc nay khi ma cac đao quan bat đau co dau hieu met moi sau nhieu nam xa nha. Đieu nay buoc nha vua phai giai tan mot phan quan đoi cua minh cho phep ho quay tro ve que nha, bao gom nguoi Thessalia, trong khi ong rat can nhan luc neu muon tiep tuc cuoc vien chinh toi chau A. Đe bao ve kho bau hoang gia, Alexandros đa cat 6.000 quan o lai Ecbatana.
Cai chet cua Darius đem lai mot su tai to chuc tren dien rong cua Đe quoc cung nhu viec tu bo phong tuc hoang gia cua nguoi Macedonia: Alexandros, nay đuoc goi la "Vua Alexandros" va khong con xung la "vua cua nguoi Macedonia" nhu truoc nua. Tuy nhien, viec ong hoc theo cach cua nguoi Ba Tu đa khoi day su phan khang giua nhung nguoi ung ho truyen thong Macedonia. Ong tin tuong bo nhiem mot so can than nam giu nhung chuc vu quan trong: Hephaistion đuoc phong lam Thien tong (Chiliarch), đung duoi mot nguoi tren van nguoi; Harpalos đuoc phong lam quan tai vu trong coi tai chinh cua đe quoc.


 Xu Aria quy thuan  Truoc khi truy đuoi Bessos, ke sat nhan đa ham hai Darius III va đong bon, Alexandros phai binh đinh cac cuoc noi loan o xu Hyrcania va cac bo lac thieu so Tapouriens va Mardes song tren vung cao đong bac Iran (vung nui Khurasan hien tai tren bien gioi giua Iran va Turkmenistan). Quan so cua quan đoi Macedonia vao luc nay đa suy giam do nhieu binh si đong minh Hy Lap đa ra ve, du vay, ho van tiep tuc tien sau vao đat đich. Alexandros vi the phai thu nap nhieu binh linh đanh thue tung tham chien trong hang ngu quan đoi Achaemenes va bat đau tuyen mo nguoi Ba Tu gia nhap quan đoi Macedonia.
Ong tap hop quan đoi tai Zadracarta va cu mot đoi binh ma quay tro ve Ecbatana đe bao ve ngan kho hoang gia duoi su chi huy cua Parmenion, mot nguoi ma co ve nhu ong khong tin cay cho lam, trong khi ban than chuan bi truy đuoi cac tong tran chua chiu quy hang. Cung vao thoi gian nay, ong nhan đuoc tin rang cac tong tran tham gia vao vu muu sat Darius III đa moi nguoi mot nga va Bessos đa xung đe, lay hieu la Artaxerxes V va đa chay đen Bactria tien hanh du kich khang chien vua Macedonia. Trong khi đo Satibarzanes quay ve Aria (phia tay Afghanistan ngay nay) va Barsaentes quay ve Drangiana (phia nam Afghanistan) khong chiu quy thuan. Voi chi khoang 20.000 binh si, Alexandros đa gap nhieu kho khan đe gianh quyen kiem soat xu Aria, nhung roi Satibarzanes đa đot nhien xin đau hang. Alexandros van giu nguyen chuc vu cua Satibarzanes, lai con bo nhiem them mot muu si nguoi Macedonia ten la Anaxippos o lai voi ong ta. Tuy nhien ngay khi Alexandros đinh đi nguoc thung lung Atrek đe tien vao Bactria thi Satibarzanes đa day binh noi loan vao mua thu nam 330 TCN. Satibarzanes sat hai Anaxippos va tham sat so binh linh Macedonia o lai đay truoc khi thao chay. Đe duy tri trat tu o tinh nay, Alexandros đa thanh lap mot thanh pho moi goi la Alexandria xu Aria (nay la Herat) va tiep tuc đen Drangiana, noi ke phan loan Barsaentes đuoc giai đen nop cho ong va bi giet ngay sau đo. Vao thang 10 hoac thang 11 nam 330 TCN, Satibarzanes mot lan nua noi loan tai Aria nhung bi đanh bai va bo mang trong mot cuoc cham tran voi quan Macedonia do Artabazos, Erigyios va Caranos chi huy.


 Loai bo cha con Parmenion  Trong thoi gian nay, Đai Đe Alexandros III cho pho bien mot so loai ao quan va phong tuc Ba Tu trong trieu đinh cua ong, đang chu y la phong tuc proskynesis, mot cach hon tay tuong trung ma nguoi Ba Tu thuong lam đe to long kinh trong voi nhung nguoi co đia vi xa hoi cao hon, nhung phong tuc nay khong đuoc nguoi Hy Lap chap thuan. Nhung nguoi Hy Lap cho la cu chi nay đuoc danh rieng cho cac than linh va tin rang Đai Đe Alexandros III tu than thanh hoa chinh ong bang cach yeu cau cu chi đo. Đieu nay đa lam giam sut đang ke su yeu quy cua nhung nguoi Hy Lap đoi voi vi vua tre tuoi.
Vao mua thu nam 300 TCN, khi quan đoi Macedonia dung chan lai tai Phrada-Prophtasia (phia nam cua Herat), thu phu cua tinh Dragiana thi Philotas, con trai cua Parmenion va la vien thong linh ky binh (hipparch) đa bi bat vi tham gia vao mot am muu, hay noi chinh xac hon la vi toi phan boi vi đa biet ma khong bao am muu đo kip thoi. Ngay tu đau nam 331 TCN, em trai cua Parmenion la Asandros, đa bi bai nhiem khoi chuc vu tong tran tinh Lydia, trong khi cac ghi chep ve tran đanh tai Gaugamela đa đanh gia thap cong lao cua Parmenion trong tran nay. Nhieu kha nang la Alexandros đa nghi ngai cha con Parmenion tu truoc nen đa loi dung co hoi nay đe loai bo vay canh gia toc Parmenion. Philotas truoc đo đa nhieu lan ra mat chi trich viec Alexandros đa tiep nhan nhieu phong tuc Ba Tu trong trieu đinh cua ong trong khi Alexandros duong nhu kho co the ngan chan mong muon rut toan bo quan đong o Ecbatana ve chau Au cua Parmenion. Philotas đa bi hoi đong Macedonia quy toi phan nghich va đua ra an tu hinh dua tren cao trang cua Krateros. Philotas va Krateros von khong ua gi nhau, vi the khong the loai tru kha nang rang Krateros đa nhan co hoi nay đua ra mot loi chung bat loi nham loai bo đoi thu. Philotas sau đo đa bi xu tu bang cach nem đa sau khi nhan toi. Ve phan Parmenion, Alexandros khong ro lieu ong co tham gia vao am muu nay hay khong, nhung do so rang Parmenion co the tra thu cho con trai, ong đa phai thich khach cap toc đen Ecbatana am sat vi lao tuong nay. Parmenion bi giet truoc khi ong nhan đuoc tin bao ve cai chet cua con trai minh. Quan đoi o Media vi cai chet cua Parmenion đa suyt nua noi loan.
Phan canh đay kich tinh nay la mot dau hieu cho thay rang nhung nguoi than can đi theo nha vua tu Macedonia khong con ung ho nha vua nhu truoc. Đoi voi ho, ho cam thay rang minh cang ngay cang sa lay o chau A, o mot noi xa la xa cach que huong cua minh đe theo đuoi mot muc tieu, mot giac mo trai nguoc voi y ho. Su vung ve cua Philotas khi đa noi rang Alexandros se khong lam nen tro trong gi neu khong co cha con minh giup suc va che gieu viec Alexandros tu nhan la con trai cua than Zeus-Amun đa giai thich tai sao Alexandros khong co gang hanh đong gi đe cuu mang ong ta. Vuong toc Macedonia tu truoc đen nay thuong xuyen phai trai nghiem nhung xung đot giua vua va gioi quy toc. Viec xu tu Philotas đuoc huong ung boi quan đoi va la phuong tien đe nha vua loai bo mot nhan vat đuoc coi la co quyen hanh qua lon. Trong boi canh nay, Alexandros đa tien hanh cai to lai bo chi huy quan đoi: Hephaistion va Cleitos đuoc phong lam hipparch, Perdiccas, Krateros va Ptolemaios cung lan luot đuoc thang cap khi the hien đuoc su trung thanh cua minh.


 Triet ha Bessus  Khi đang tren đuong truy đuoi Bessus, nguoi tu xung la nguoi ke thua cua Darius III, Alexandros đa di chuyen tu Drangiana toi Arachosia (tay nam Afghanistan ngay nay) vao cuoi nam 330 TCN. Alexandros đa thanh lap mot thanh pho khac mang ten ong tai noi ma ngay nay la Kandahar va bo nhiem Memnon lam tong tran o lai đay (khong phai Memnon cua Rhodos đa chet vai nam truoc). Sau đo, Alexandros tiep tuc hanh quan toi Bactria đe tim kiem Bessus. Đau xuan nam 329 TCN, nguoi Macedonia va Hy Lap đa vuot qua day Hindu Kush o Paropamisadae, day nui ma ho nham lan voi day Kavkaz. Trong khi thao chay, Bessus ha lenh tan pha khu vuc thung lung giua Paropamisadae va song Oxus (Amu Darya) voi hy vong lam suy giam kha nang cung ung cua nhung ke theo đuoi minh xuong muc thap nhat co the. Alexandros tiep đo đa tien vao thanh Bactra, thu phu cua Bactria va tien hanh vuot song Oxus bang mot cau phao noi lam bang leu da chua đay cac vat lieu kho khac nhau đe đen Sogdiana.
Hai quy toc la Spitamenes va Oxyartes vi lo ngai Alexandros se chiem đong vung cot loi cua tinh minh cuoi cung đa quyet đinh giao nop Bessus cho Ptolemaios. Bessus bi Ptolemaios đua ve đai ban doanh cua Alexandros va bi xeo mui xeo tai theo phong tuc cua nguoi Ba Tu roi sau đo đa bi ap giai đen Ecbatana đe hanh quyet.


 Chinh phuc cac tran mien đong  Cac tran mien đong cua Đe quoc Ba Tu (Aria, Sogdiana, Drangiana va Margiana) la noi giao thoa giua cac dan toc Scythia du muc va cac dan toc Iran song đinh cu. Cac vi vua nha Achaemenes chi co the ap đat su cai tri len nhung vung đat nay mot cach tuong đoi va Alexandros phai gap nhieu kho khan trong viec ap đat uy quyen cua minh tai đay. Alexandros đa phai mat gan 2 nam troi bang cach khong ve vang gi đe binh đinh cac tran nhu Sogdiana va Bactria noi loan. Spitamenes, nguoi truoc đo đa giao nop Bessus, nay đa day binh tao phan va tham sat nhieu đoi quan đon tru Macedonia o Sogdiana. Ong ta đa khien cac tuong linh cua Alexandros phai hung lay mot that bai cay đang ben bo song Polytimetos (Zeravchan thuoc Uzbekistan ngay nay). Lo ngai so binh linh khac se đanh mat si khi khi nhan đuoc tin ve that bai nay, Alexandros đa ha lenh nhung binh si song sot sau tran nay phai giu kin khong đuoc tiet lo ra bat cu đieu gi, ai trai lenh se đoi mat voi cai chet. Nguoi Macedonia đa binh đinh xu Sogdiana mot cach tan nhan: Cyropolis bi pha huy, dan chung bi tham sat hoac bi ban lam no le. Tren mot đia điem nam gan song Jaxartes, o cuc đong cua Đe quoc Ba Tu, Alexandros đa thanh lap mot thanh pho mang ten Alexandria Eschate (Khujand ngay nay) tuc "Alexandria xa nhat". Thanh pho ma ong y đinh cho linh đanh thue nguoi Hy Lap va dan Sogdiana ban đia cu tru, đanh dau điem xa nhat ve phia bac cua cuoc hanh trinh cua Alexandros Đai đe.
Alexandros đa du đinh pho dien suc manh cua minh khi quyet đinh vuot song Jaxartes đe tien đanh nguoi Saka, mot dan toc Scythia va đa khien ho phai thao chay vao thao nguyen. Hai ben cuoi cung đa trao đoi su gia va thoa thuan mot hiep uoc bat tuong xam. Alexandros, thap tung boi Cleitos, tiep đo đa hanh quan tien đanh Spitamenes. Ong cho quan vay ham Samarkand, nhung ngay sau đo đa ha lenh huy bo cuoc bao vay. Alexandros đa co gang thu phuc gioi quy toc Sogdiana bang cach hua hen se trao tra danh du cho ho. Ong vuot song Oxus va đi theo con đuong bo hanh toi thanh pho oc đao Merv, noi ong đa thanh lap thanh pho Alexandria xu Margiana. Sau khi tru đong (329 – 328 TCN) tai Bactra, Alexandros, luc nay vua nhan đuoc 2 van quan tang vien tu chau Au, đa tien đanh Spitamenes cung voi mot đoi quan đuoc cau tao thanh chu yeu tu linh đanh thue nguoi Hy Lap va Thracia. Đau xuan nam 328 TCN, ong đat đuoc thoa thuan voi vua Pharasmanes cua xu Choresmia. Vi vua nay đa xin quy thuan Alexandros va vi vua Macedonia co the an tam khi đa cuop khoi tay Spitamenes mot đong minh tiem nang. Alexandros cuoi cung đa đen đuoc Sogdiana, tai đay ong đa thanh lap thanh pho Alexandria ben bo song Oxus. Khi đen noi nay, ong đa ket hon voi Roxana, con gai cua Oxyartes. Cung luc đo, Alexandros nhan đuoc tin rang Krateros đa binh đinh đuoc xu Bactria. Spitamenes luc nay đa thao chay ra thao nguyen nhung khong may bi nguoi Massagetes phan boi, chat thu cap dang nop cho Alexandros vao thang 12 nam 328 TCN. Artabazos, nguoi đuoc Alexandros bo nhiem lam tong tran Bactria, luc nay đa tuoi cao suc yeu nen xin phep đuoc cao lao. Đe thay the, Alexandros đa bo nhiem nguoi ban than cua minh la Cleitos đam nhan chuc vu nay.
Mua xuan nam 327 TCN, Krateros ban biu dap tat nhung cuoc noi day cuoi cung o Badakhshan. Con Alexandros thi đich than binh đinh Paraitacene, mot vung đat nam o phia bac tinh Susiana. Nho vao cha vo la Oxyartes, Alexandros đa co the thu phuc mot lanh chua trong vung ten la Sisimithres, nguoi đong y cho nhung binh si tre tuoi cua minh gia nhap quan đoi hoang gia. Alexandros sau đo đa quay ve Bactra. Vao mua he nam 327 TCN, Alexandros cung Krateros đa vuot day Hindu Kush va chuan bi tru đong truoc khi phat đong cuoc chinh phat An Đo.


 Tranh cai leo thang  Đau nam 328 TCN, trong mot bua tiec ruou tai Maracanda (Samarkand, Uzbekistan ngay nay), Cleitos Đen khi say ruou đa pham sai lam va đac biet đa chi trich nha vua vi đa quen đi phong tuc Macedonia truyen thong ma hoc theo thoi song phuong đong ma ban than Cleitos cho la sa đoa. Nha vua Macedonia luc nay cung khong con minh man nen sau khi nghe nhung loi noi nay đa khong giu đuoc binh tinh va đa đich than ra tay giet chet nguoi ban thoi tho au, nguoi đong thoi la mot bang huu trung thanh cua minh. Đen khi tinh ruou, Alexandros đa hoi han vi hanh đong cua minh va đa khoc rat lau. Sau đo, ong đa ha lenh an tang Cleitos Đen mot cach long trong. Tuy nhien, hanh đong vo đao nay đa khien day len nhieu buc xuc trong hang ngu tuong linh cua nha vua. Sau khi Cleitos chet, Amyntas đuoc bo nhiem thay the lam tong tran cua Bactria.
Viec o lai cac tinh mien đong cua Đe quoc Achaemenes xua kia đoi voi nhieu nguoi than can cua nha vua qua thuc la mot ganh nang. Khong chi dung lai o đo, viec Alexandros cho pho bien mot so loai ao quan va phong tuc Ba Tu trong trieu đinh cua ong, đang chu y la phong tuc proskynesis, mot cach hon tay tuong trung ma nguoi Ba Tu thuong lam đe to long kinh trong voi nhung nguoi co đia vi xa hoi cao hon. Tuy nhien đieu nay đa khong đuoc cac tuong linh va quan lai Hy Lap chap thuan, ho cho la cu chi nay đuoc danh rieng cho cac than linh va tin rang Đai Đe Alexandros III tu than thanh hoa chinh ong bang cach yeu cau cu chi đo. Đac biet la Callisthenes xu Olynthus, nguoi goi Aristoteles la bac va la su gia chinh thuc cua Alexandros, đa dan đau viec chong lai viec gioi thieu phong tuc nay va co le ong cung đa đuoc nhieu than can cua nha vua ung ho. Alexandros cuoi cung phai chieu long ho va chi ap dung phong tuc nay đoi voi cac than tu chau A cua minh. Nhung viec ong trong dung va bo nhiem nhung tuong linh chau A vao cac vi tri trong quan đoi cung nhu trieu đinh đa tao nen lan song bat man cua nhung nguoi Hy Lap. Va đung nhu vay, Alexandros cung tuyen mo them 30.000 binh si chau A vao quan đoi va vu trang cho ho giong theo quy che cua Macedonia nham bo sung thay the cho quan đoi von đang trong qua trinh giai ngu mot luong lon binh si Hy Lap. Them vao đo, viec Alexandros ket hon voi Roxana đa chi ro rang ong khong con coi nguoi Ba Tu la nhung ke bi đanh bai nua va chinh ong cung đa bo nhiem nhieu nguoi Ba Tu lam tuong, trong so đo co the ke đen Atropates va Phrataphernes.
Vao mua he nam 327 TCN, mot tieu đong ten la Hermolaos đa len ke hoach am sat Alexandros vi cam thay bi đoi xu khong cong bang sau khi bi xu phat trong mot chuyen đi san do đa giet chet con vat von Alexandros muon đich than san. Sau khi bi bat, cau đa khai la trong hang ngu quan đoi Macedonia co nhieu nguoi cho nhung đoi hoi cua nha vua la kho ma co the chap nhan đuoc va đa bat đau coi ong nhu mot bao chua. Ngay sau đo, bay tieu đong đa bi đem đi tra tan va xu tu. Callisthenes la mot nguoi co tieng noi trong đam tieu đong va đa tung che nhao nha vua vi dam ca gan xep minh vao hang ngu than linh nen đa bi Alexandros tong vao nguc tai Bactra va đa qua đoi vai thang sau đo. Callisthenes neu con song co le se nhan đuoc mot buc thu tu Aristoteles chi trich Alexandros vi đa tro nen chuyen quyen duoi su anh huong cua triet gia Anaxarchos nhung viec Aristoteles co y đinh nay hay khong van con chua ro rang. Tang lop lanh đao va quan đoi Macedonia trong su kien nay đa the hien su gan bo voi nha vua. Alexandros sau đo đa đich than viet thu gui Giam quoc Antipatros tuyen bo rang ong se trung phat bat cu ke nao o Hy Lap đa xui giuc Callisthenes.


= An Đo va ket thuc cua cuoc hanh trinh =


 Muc tieu cua Alexandros o An Đo  Đoi voi nguoi Hy Lap co đai, An Đo la mot đat nuoc bi an, mot đat nuoc ma ho chi đuoc biet đen thong qua nhung tac pham cua Hecataeus xu Miletus, cua Herodotos hay thong qua Ctesias – ngu y cua Hoang đe Ba Tu Artaxerxes II. Nhung nguoi nay chac chan đa mieu ta vung đat bi an nay dua tren nhung ghi chep cua nha tham hiem nguoi Hy Lap the ky 6 TCN Scylax xu Caryanda, nguoi đa du hanh toi An Đo theo lenh cua Darius Đai đe cua Ba Tu. Vao thoi điem nay, khu vuc thung lung song An tren ly thuyet van nam duoi su kiem soat cua đe quoc Achaemenes, nhung tren thuc te thi quyen luc trung uong cua nguoi Ba Tu chi gioi han toi vung Paropamisadae (day Hindu Kush ngay nay). Khu vuc thung lung song Hang va vung cao nguyen Deccan van la mot bi an đoi voi nguoi Hy Lap. Tuy nhien van ton tai su giao thiep do trong hang ngu quan đoi Ba Tu cua Darius III ta van tim thay mot so voi chien va đao quan nguoi An.
Co the chac chan rang muc tieu chinh cua Alexandros chinh la khoi phuc lai cuong vuc nam xua cua đe quoc Ba Tu duoi thoi Darius Đai đe nham thu nhung loi ich thuong mai von co tu no. Theo nguoi ghi chep su bien nien Taxiles thi khi Alexandros đang thuc hien chien dich o Sogdiana, mot tieu vuong o phia bac thung lung song An đa thuyet phuc nha vua Macedonia vien chinh trung phat ke thu cua minh la vua Poros mot cach de dang. Poros la vua cua vuong quoc Paurava nam o phia đong ben kia bo song Hydaspes va đang đe doa xu Punjab. Alexandros ngoai ra cung đuoc mot vi vuong tu An Đo ten la Sisicottos, nguoi đa theo pho ta Alexandros sau cai chet cua Bessus. Tuy nhien, co the Alexandros đa co du đinh xam luoc An Đo san tu truoc, vi đau nam 329 TCN, Alexandros đa thanh lap thanh pho Alexandria o Caucasus (phia bac Kabul ngay nay) va đieu nay co the chung minh rang ong đa co chu y thanh lap mot can cu o hau phuong chuan bi cho cuoc vien chinh cua minh.
Mot so su gia đuong thoi đa co gang bien ho cho quan niem rang Alexandros co le se tiep cuoc vien chinh vuot qua song An va rang ong co mong lam chu ca "the gioi". Mot so khac thi cho rang cuoc vien chinh cua Alexandros toi song Hang nham chiem huu cac co so thuong mai An Đo trong khu vuc, tuong tu nhu y đinh chuan bi vien chinh toi cac hai cang A Rap ben bo vinh Ba Tu nam 323, chi bi gian đoan boi su noi loan cua binh si ben bo song Hydaspes. Tuyen đuong thuong mai đa len ke hoach nay se đi doc theo thung lung song An ra bien va tiep tuc đi tren bien A Rap đe đen vinh Ba Tu. Truoc đo, khi Alexandros tu choi nhung loi cau hoa cua Darius III vao cac nam 332 va 331 TCN thi ong co le đa len nhung muc tieu tong the cho minh. Nhung muc tieu nay bao gom viec lam chu toan bo đat đai tung thuoc ve đe quoc Achaemenes cung nhu kiem soat cac tuyen đuong thuong trong yeu.


 Cuoc chinh phuc xu Punjab  Vao mua xuan nam 327 TCN, Alexandros roi khoi thanh Bactra, dan đau mot đoi quan bao gom 120.000 nguoi, bao gom ca binh si lan nhung nguoi khong truc tiep chien đau. Luc luong Hy Lap–Macedonia tao thanh chua đen mot nua quan so. Mot so luong lon nguoi chau A (goi la epigoni) đa đuoc tuyen dung va đuoc vu trang dua tren mo hinh cua nguoi Macedonia. Quan đoi cung co mot so luong ky si tuong đoi lon tu cac tinh mien thuong cung nhu thuy thu tu Ai Cap, Phoenicia va Sip đe chuan bi cho chuyen vuot song An. Alexandros vi the thong linh quan đoi vuot qua vung nui non Paropamisadae đe quay lai thanh Alexandria o Caucasus (ngay nay la Begram, ngoai o Kabul). Tai đay, ong nhan đuoc tang vien tu Taxiles, vua cua Taxila, nguoi đa keu goi Alexandros ho tro chong lai vi vua lang gieng hung manh Poros đang co y đinh chinh phuc toan bo xu Punjab.. Trong khi cuoc binh đinh bo nam dien ra kha suon se va ca hai vi tuong đeu đen song An mot cach kha nhanh chong thi Alexandros lai gap phai su chong tra quyet liet tu mot đoi quan kha lon cua nguoi Assakenois, mot toc nguoi co ho hang nguoi Saka va nguoi Massagetae.. Kinh đo Massaga cua nguoi Assacenes chi bi ha sau nhieu ngay đanh nhau đam mau va chinh Alexandros bi thuong o co chan. Sau nhung cuoc tham sat va đot pha boi Alexandros o Massaga va Ora, rat nhieu nguoi Assakenois chay len mot đon cao goi la Aornos. Phao đai Aornos – đuoc cho la bat kha xam pham – cuoi cung đa bi quan đoi Macedonia chinh phuc vao thang 4 nam 326 TCN. Alexandros đa bo nhiem Nicanor lam tong tran vung đat moi nay nhung chang đuoc bao lau thi Nicanor bi giet hai trong mot cuoc noi loan. Viet ve chien dich cua vua Alexandros chong lai nguoi Assakenois, Victor Hanson nhan xet: 

"Sau khi hua hen nhung nguoi Assacenis xung quanh rang ho se đuoc tha mang khi bi bat, ong xu tu tat ca linh đa đau hang. Cac điem phong thu cua ho o Ora va Aornus cung bi đanh ap vao. Cac quan đoan đong trong đo co le đeu bi tham sat."

Vao mua xuan nam 326 TCN, Alexandros cung quan đoi đa vuot song An nho vao cay cau do Hephaistion vao Perdiccas xay dung. Quan Macedonia sau đo dung chan tai Taxila, kinh đo cua vua Taxiles, nguoi đa cau cuu Alexandros ho tro ong trong cuoc chien chong lai nguoi lang gieng Poros đang đe doa chiem tron vung Punjab. Khong lau sau đo, Alexandros khoi hanh đe chien đau voi Poros, nguoi đang đong quan ben bo song Hydaspes, mot trong nhung phu luu cua song An. Poros luc nay quan so von đa đong ma lai đang đoi them vien binh tu Kashmir nen Alexandros đa quyet đinh tan cong ngay lap tuc. Ong hanh đong mot cach kheo leo, đe lai Krateros nam giu đai quan con ban than thi dan ky binh va luc luong bo binh Hypaspistis vuot song Hydaspes (von luc nay đang phinh to ra do bang tan tren nui chay xuong) tai mot khu vuc rung ram cach đo khoang 150 xtat, tuc vao khoang 30 kilomet (19 mi) ve phia thuong nguon nham đanh tap hau Poros. Sau tran giao tranh ac liet, Alexandros mot lan nua gianh chien thang nhung voi ton that khong nho lan nay. Cac ky binh chau A cua Alexandros đa hoat đong hieu qua trong tran nay qua đo cung co chinh sach dung nap cac dan toc bi đanh bai cua Alexandros. Con chien ma Boukephalas hy sinh khi trung ten tu con trai cua Poros. Đe tuong niem con ngua đa gan bo voi minh bao nhieu nam nay, Alexandros đa cho thanh lap mot thanh pho mang ten Bucephala. Khong lau sau đo, con cho yeu thich cua Alexandros la Peritas cung chet đi, ong cung đa đat ten mot thanh pho theo ten no đe tuong nho.
Alexandros theo đuoi chinh sach dung nap cac thu linh đia phuong va tha mang cung nhu cho phep Poros giu lai ngai vi sau khi vi vua nay tuyen bo tu bo moi yeu sach lanh tho ben phia bo tay song Hydaspes. Ong hoa giai hai ong vua thu đich nhau la Porus va Taxiles, đong thoi giao cho ho cai quan cac vung đat lan can. Ca hai vi vua nay đeu tro nen hung manh nhu nhau. Cach ong đoi đai voi vua Porus va Taxiles chung to ong muon co them nhung đong minh hung manh va đang tin cay.
Ngay sau đo, mot cuoc noi day cua nguoi Assakenois o phia sau buoc Alexandros phai gui Philippos va Tyriaspes dan quan quay ve đe dep loan. Nhu mot cach boi thuong cho Poros, nguoi von đang co y đinh chinh phuc vung đong bang song Hang hien đang nam trong tay vuong trieu Nanda đong đo o Patna, Alexandros đa quyet đinh chinh phuc cac dan toc sinh song o phia đong xu Punjab. Tuy nhien, chien dich nay đoi hoi viec ong phai giao chien quyet liet voi nhung "nuoc cong hoa" nho trong vung, đien hinh la Arattas. Alexandros sau đo đa nghi toi viec vuot song Hyphasis (song Beas ngay nay), đon gian la đe thi uy va ong cung hieu rang Nanda se la đoi thu đang gom.
Vao mua thu nam 326 TCN, khi đang o ben bo song Hyphasis, Alexandros đa phai hung chiu su phan đoi kich liet tu binh si nguoi Hy Lap va Macedonia,, va Coenus đa đung ra lam nguoi phat ngon cho cac binh si. Sau khi bi giam giu suot 3 ngay trong leu cua minh cung nhu sau khi ban bac voi Coenus, Alexandros buoc phai thuan theo yeu sach cua binh linh va ha lenh đinh ngay quay tro ve nha. Ong đa cho dung 12 be tho khong lo tho phung Muoi hai vi than tren đinh Olympus. Ong cung cho mo rong doanh trai cua minh tai đay len gap 3 lan so voi kich thuoc ban đau nham đe doa nhung ke nao co y đinh xam lan lanh tho cua minh cung nhu đe đanh dau điem xa nhat ve phia đong ma ong đa đat đen. Cuoc noi loan lan nay la mot bang chung chung minh cho su ran nut giua nha vua voi quan đoi cua minh. Mot vai si quan hoi tuong lai ve cai chet cua Philotas va Cleitos Đen đa to y chong đoi mo hinh chinh phu ngay cang chuyen che hoa dua tren nguyen mau Ba Tu goc. Cac binh si cung đa met moi ca the xac lan tinh than sau 8 nam roi xa que huong. Plutarchus đe cap đen chuyen nay rang:

"Ve phan nguoi dan Macedonia, dau sao, cuoc chien voi Porus lam mai mon long dung cam cua ho va ngan can ho tien xa hon vao An Đo. Thay vi lam tat ca nhung gi co the đe đay lui ke thu voi quan so chi co 20000 bo binh va 2000 chien ma, ho lai kich liet chong lai Alexandros khi ong khang khang đoi vuot qua song Hang, ma ho biet rong 32 Fulong, sau 100 sai, trong khi cac nhanh song phia ben kia đuoc mai phuc boi vo so bo binh, ky si va voi. Ho đuoc bao rang cac vi vua cua Ganderites va Praesii đang đoi ho voi 80000 ky si, 200000 linh đanh bo, 8000 xe ngua va 6000 voi thien chien."


 Chinh phuc thung lung song An  Alexandros đa quyet đinh chinh phuc toan bo thung lung song An đe đam bao con đuong ve Babylon. Ong cho đong mot ham đoi gom 1000 tau thuyen, bat đau tu thang 11 nam 326 TCN. Sau đo ong cho mot phan cua quan đoi len thuyen theo đuong thuy xuoi theo dong Hydaspes roi vao song Acesine đe tien vao song An. Chi phi đong nen đoi thuyen nay đuoc lay tu cac đong gop tai chinh cua cac quy toc trong trieu va tu cac than can cua nha vua. Nearchos đa đuoc ha lenh chi huy ham đoi nay, đa phan thuy thu đoan đeu la nguoi Phoenicia va Hy Lap. Truoc khi khoi hanh, Alexandros trieu tap cac than vuong, lanh chua đia phuong cong nhan Poros nam quyen toi cao trong khu vuc duoi su giam ho cua Quoc vuong Macedonia.
Alexandros đich than dan đoi cung thu, luc luong Hypaspist cung luc luong ky binh ve binh, con Krateros dan mot đoi quan men theo huu ngan cua song con Hephaistion thi cung phan lon binh ma len thuyen tu ta ngan. Dong nuoc chay xiet khiet ham đoi bi hu hong va buoc phai đuoc sua chua o noi hop giao giua hai con song Hydaspes va Acesine. Mot so bo toc sinh song hai ben bo song An đa nhanh chong đau hang khi đoi mat voi quan đoi Macedonia nhung khong phai ai cung de dang đau hang nhu vay. Khoang giua thang 11 nam 326 TCN, Alexandros đa thuc hien mot nuoc co sai lam khi ong quyet đinh tan cong thanh pho noi co cac Brahma nguoi Malava cu ngu, dan đen khoi nghia lan rong khap noi. Khi ma Alexandros dan quan cong thanh, ong đa suyt chet nhung may man đuoc hai Somatophylakes la Leonnatos und Peucestas cuu song. Peucestas đuoc cho la đa su dung cai khien cua Achilles lay tu đen tho than Athena tu thanh Troia đe đo ten cuu Alexandros. Tuy nhien, Alexandros đa bi thuong nang toi muc, trong quan đoi đon thoi rang nha vua đa chet va tin đon lan truyen khap đe che va gay ra tinh trang bat on le te, đac biet la cuoc noi loan cua linh đanh thue Hy Lap o Bactria. Do can phai nghi ngoi phuc hoi suc khoe, Alexandros buoc phai tam dung cuoc vien chinh, co le la phai toi mua xuan nam 325 TCN. Peithon sau đo đuoc lenh đan ap nguoi Malava. Luc nay, dan chung tai Patalene o chau tho song An so nguoi Macedonia đen noi, cu khi Alexandros đen noi thi lan tranh. Peithon vi the ma đuoc bo nhiem lam Tong tran cua Sindh – noi cung co mot thanh pho khac mang ten Alexandria đuoc thanh lap. Alexandros cung quan đoi cua minh đa đen khu vuc cua song An vao đau nam 325. Tai Patala, ong đa cho xay cang bien, xuong quan gioi, be chua nuoc – viec nay chung to rang Alexandros muon ket noi tuyen đuong thuong mai tu vung đat xa xoi nay voi nhung phan con lai cua Đe quoc. Khi đang o ben bo bien An Đo Duong, nhung nguoi Hy Lap–Macedonia đa rat ngac nhien truoc hien tuong thuy trieu, von gan nhu khong đuoc biet đen o Đia Trung Hai.
Alexandros khoi hanh roi khoi An Đo. Ong gui phan lon quan đoi cua minh đen Carmania (mien nam Iran ngay nay) cung voi tuong Crateros va lenh cho đo đoc Nearchos chi huy mot ham đoi kham pha bo Vinh Ba Tu. Ban than ong dan nhung nguoi con lai tro ve Ba Tu thong qua tuyen đuong phia nam đay kho khan hon doc theo sa mac Gedrosia va Makran. Alexandros ve đen Susa vao nam 324 TCN, nhung chuyen hanh trinh cua ong đa chung kien rat nhieu nguoi bo mang trong sa mac khac nghiet.


Nhung nam cuoi tai Ba Tu Phat hien rang rat nhieu tong tran va thu linh cac đoi quan cua ong cu xu khong đung đan khi ong vang mat, Alexandros cho hanh hinh rat nhieu nguoi trong so ho lam guong tren đuong đen Susa. Đe bieu lo thien chi, ong ban thuong cho binh linh va thong bao rang ong se gui nhung nguoi linh gia va tan tat ve Macedonia duoi quyen cua Craterus, nhung quan đoi hieu nham y đinh cua ong va noi day o thi tran Opis. Ho tu choi quay ve que va chi trich gay gat viec ong ap dung phong tuc cung nhu cach an mac cua nguoi Ba Tu, đong thoi bo nhiem cac si quan va binh linh Ba Tu vao cac đon vi Macedonia.

Sau hon ba ngay, vi khong the thuyet phuc đuoc cac tuong si Macedonia, Alexandros đa bo nhiem nguoi Ba Tu vao cac chuc vu chi huy trong quan đoi va phong tuoc hieu quan su Macedonia cho cac đon vi Ba Tu. Thay su viec tien trien theo chieu huong nhu vay, nhung nguoi Macedonia đa nhanh chong cau xin Alexandros tha thu. Ong đong y tha loi cho ho va to chuc mot bua tiec lon thiet đai hang nghin nguoi. Voi du đinh thiet lap moi giao hao lau dai giua nhung nguoi Macedonia va nguoi Ba Tu, ong to chuc hang loat hon le giua cac si quan cua ong va nguoi Ba Tu va ca nhung phu nu quy toc Susa, nhung rat hiem cuoc hon nhan nao keo dai đuoc hon 1 nam. Cung trong thoi gian nay, Alexandros tren đuong quay tro ve Ba Tu nhan đuoc tin nguoi bao ve lang mo cua Cyrus Đai đe o Pasargadae đa xuc pham vi vua Ba Tu nay. Ong đa nhanh chong ra lenh hanh hinh nguoi bao ve nay. Alexandros von di đa nguong mo Cyrus Đai đe tu be. Luc con nho, ong Cyropaedia cua Xenophon, mo ta Cyrus trong vai tro cua mot vi vua va nha lap phap, cung nhu su anh dung cua ong tren chien tran. Trong chuyen tham Pasargadae, Alexandros đa ra lenh cho kien ​​truc su Aristobulus cua minh trang tri lai noi that ben trong lang mo cua Cyrus. Khong co ghi chep chac chan ve viec Alexandros chap nhan cach goi vua cua nguoi Ba Tu la Shahenshah (tuc "Hoang đe vi đai" hay "Vua cua cac vi vua"). Tuy nhien, hau het cac su gia đeu tin rang ong đa chap nhan viec đo.
Sau khi xong chuyen o Pasargadae, Alexandros roi đen Ecbatana đe thu thap kho bau Ba Tu đuoc cat giu o đo. Tai noi nay, nguoi ban than nhat va cung co the la nguoi tinh đong gioi cua ong, Hephaestion, đa qua đoi vi benh tat hoac trung đoc. Cai chet cua Hephaestion la mot đa kich rat lon đoi voi Alexandros, khien ong suy sup tram trong. Ong ra lenh chuan bi mot gian hoa tang đat tien o Babylon, cung nhu ha chieu tuyen bo đe tang le cong khai. Quay tro ve Babylon, Alexandros len ke hoach cho mot loat chien dich moi, khoi đau bang cuoc xam luoc ban đao A Rap. Tuy nhien, ong se chang co co hoi thuc hien, vi ong đa qua đoi ngay sau cai chet cua Hephaestion.


Cai chet va nguoi thua ke Alexandros qua đoi vao ngay 10 hoac 11 thang 6 nam 323 TCN tai cung đien cua Nebuchadnezzar II tai Babylon o tuoi 32. Co hai phien ban khac nhau ve cai chet cua Alexandros, chua su khac biet nho ve chi tiet cua cai chet. Theo loi ke cua Plutarchus thi vao khoang 14 ngay truoc khi qua đoi, Alexandros co tiep đai đo đoc Nearchus, uong ruou ca đem hom đo va ngay hom sau cung Medius cua Larissa. Sau đo, ong bi sot. Benh tinh ngay cang tro nang cho đen khi ong khong con co the noi đuoc. Nhung binh si binh thuong, lo lang cho suc khoe đuc vua, đuoc phep đen gan neu nha vua vay tay goi bon ho. Trong phien ban thu hai, Diodorus ke lai rang Alexandros bi đau sau khi uong mot bat ruou khong pha lon dung đe dang len than Heracles. Suc khoe cua ong suy giam trong 11 ngay tiep đo. Tuy nhien, ong khong phat sot, nhung đa qua đoi sau khi bi nhung con đau hanh ha. Arrianos tan thanh voi phien ban cua Diodorus, trong khi Plutarchus bac bo no mot cach quyet liet.
Do noi bo tang lop quy toc Macedonia thuong xay ra cac vu am sat, nhieu ghi chep ve cai chet cua Alexandros–ma trong đo co Diodorus, Plutarchus, Arrianos va Justinus–đa đe cap toi kha nang rang ong co the đa bi ha đoc. Justinus tuyen bo rang Alexandros la nan nhan cua mot am muu đau đoc. Du ban than Plutarchus bac bo đieu nay, cho rang no la mot đieu bia đat, thi ca Diodorus lan Arrianos đeu ghi chu ro rang rang ho đe cap toi vu ha đoc nay chi voi muc đich đay đu hoa nhung ghi chep cua ho. Tuy nhien, cac ghi chep đeu kha nhat quan trong viec am chi Antipater–nguoi gan đay moi bi cach chuc Pho vuong cua Macedonia va đong thoi co mau thuan cao đo voi Thai hau Olympias–la nguoi đung sau am muu tren. Co le do xem lenh trieu tap đen Babylon nhu mot ban an tu hinh, voi tam guong cua Parmenion va Philotas truoc đo, Antipater đa sap xep đe Alexandros bi con trai cua ong la Iollas rot ruou co đoc. Mot so y kien khac tham chi con cho rang Aristoteles co the đa tham gia am muu am sat.
Lap luan manh nhat phan bac lai gia thuyet Alexandros bi ha đoc la thuc te rang khoang thoi gian ke tu khi nha vua bat đau bi benh đen khi chet la muoi hai ngay. Nhung đoc to co thoi gian phat tan lau nhu vay co le khong co san. Tuy nhien, trong mot bo phim tai lieu nam 2003 đieu tra cai chet cua Alexandros do đai BBC thuc hien, chuyen gia Leo Schep tu Trung tam Chat đoc Quoc gia New Zealand đa đe xuat rang loai thuc vat Veratrum album, von đa đuoc biet đen trong thoi co đai, co the đa đuoc su dung đe đau đoc Alexandros. Trong ban thao gui cho tap chi Clinical Toxicology vao nam 2014, Schep co đe xuat rang ruou vang cua Alexandros đa đuoc pha voi Veratrum album, dan đen cac trieu chung ngo đoc khop voi cac dien bien đuoc mo ta trong Alexandros truyen ky. Đoc tinh cua Veratrum album co the co thoi gian phat tan cham, do vay, trong truong hop neu Alexandros bi đau đoc, thi loai thuc vat nay la nguyen nhan hop ly nhat. Nam 2010, mot cach giai thich khac ve vu đau đoc Alexandros cho rang hoan canh cai chet cua ong co lien quan đen nuoc song Styx (Mavroneri o Arcadia, Hy Lap ngay nay), von chua calicheamicin, mot hop chat nguy hiem do vi khuan tao ra.
Ngoai nhung nguyen nhan tren, cac hoc gia đa đe xuat mot vai nguyen nhan tu nhien (benh tat) nhu sot ret va sot thuong han. Trong mot bai bao xuat ban nam 1998 tren Tap chi Y hoc New England, ngoai sot thuong han, Alexandros con bi thung ruot khien suc khoe yeu dan dan đen liet. Mot phan tich khac gan đay đua ra gia thuyet ve viem cot song sinh mu (nhiem trung) hoac viem mang nao. Mot so can benh khac phu hop voi cac trieu chung trong ghi chep co the ke đen nhu viem tuy cap va virus Tay song Nin. Noi chung, cac gia thuyet ve nguyen nhan tu nhien thuong co thien huong nhan manh rang suc khoe cua nha vua đai đe đa suy giam sau nhieu nam uong ruou va chiu nhieu vet thuong nang tren chien tran. Ngoai ra, nho thuong Hephaestion cung co the la mot nguyen nhan chinh khien suc khoe cua ong suy sup.


= Sau cai chet =

Thi hai cua Alexander đuoc đat trong mot cai quach hinh nhan bang vang đuoc đo đay mat ong, chiec quach nay lai nam trong mot chiec quan tai lon bang vang. Theo Aelianus, mot nha tien tri ten la Aristandros đa tien đoan rang vung đat noi Alexandros đuoc an nghi "se vinh vien hanh phuc va bat kha chien bai". Co le kha nang lon hon la nhung nguoi ke vi đa coi viec so huu thi hai Alexandros la bieu tuong cua tinh hop phap, vi cong viec chon cat vi vua tien nhiem la mot đac quyen danh rieng cho hoang gia.

Trong khi thi hai Alexandros đang tren đuong quay ve Macedonia, Ptolemaios đa cuop đoan ruoc va tam thoi đua co quan tai đen Memphis. Nguoi ke thua cua ong, Ptolemaios II Philadelphos, đa chuyen co quan tai đen Alexandria, noi no it nhat van ton cho đen cuoi thoi Co đai. Ptolemaios IX Lathyros, mot trong nhung vi vua Ai Cap cuoi cung thuoc trieu đai Ptolemaios, đa cho nung chay quan tai vang cua Alexandros đe đuc tien va thay the bang mot chiec quan tai moi lam bang thuy tinh. Gan đay nguoi ta đa phat hien mot ngoi mo khong lo o Amphipolis tai mien bac Hy Lap, co nien đai tu thoi Alexandros Đai đe, lam nay sinh suy đoan rang noi đay von ban đau đuoc lua chon lam noi chon cat ong. Đieu nay kha phu hop voi đich đen du kien cua đam ruoc linh cuu Alexandros tu Babylon. Tuy nhien, nguoi ta đa xac minh rang noi đay khong phai danh cho Alexandros, ma la danh rieng cho Hephaestion–nguoi ban than yeu nhat cua ong.

Ca Pompey, Julius Caesar lan Augustus đeu đa đen tham lang mo Alexandros o Alexandria. Hoang đe La Ma Augustus đuoc cho la đa vo tinh lam gay mui buc tuong cua nha vua. Hoang đe Caligula đuoc cho la đa lay tam ao nguc cua Alexandros lay tu trong mo ve đe dung. Vao khoang nam 200, Hoang đe Septimius Severus đa đong cua lang mo cua Alexandros khong cho cong chung tham quan. Caracalla, con trai cua Septimius Severus va mot nguoi cuc ky nguong mo Alexandros, đa đen tham lang mo nha vua Macedonia sau khi len ngoi. Sau su kien đo, cac ghi chep ve ngoi mo it dan, khien thong tin chi tiet ve so phan cua no tro nen mo ho.
Cai goi la "Alexander Sarcophagus", phat hien gan Sidon va hien nam trong Bao tang Khao co hoc Istanbul, đuoc đat ten nhu vay khong phai vi nguoi ta cho rang no chua hai cot cua Alexandros, ma boi vi cac buc phu đieu tren chiec quach mieu ta canh Alexandros cung cac chien huu chien đau voi quan Ba Tu va đi san. Ban đau no đuoc cho la quan tai cua Abdalonymos (mat nam 311 TCN), vua cua Sidon đuoc Alexandros bo nhiem ngay sau tran Issus nam 331 TCN, nhung gan đay nguoi ta lai cho rang no co the co nien đai tu truoc khi Abdalonymos qua đoi.
Demades đa vi quan đoi Macedonia sau cai chet cua Alexandros giong nhu nhung con Cyclop bi mu vi nhung chuyen đong ngau nhien va thieu trat tu.
. Ngoai ra, Leosthenes cung vi tinh trang vo chinh phu sau cai chet cua Alexander giua cac tuong linh giong nhu nhung con Cyclop mu "sau khi mat mat đa dung đoi tay so soang, mo mam [nhung thu] truoc mat minh ma khong biet nen đat xuong cho nao".


= Phan chia đe quoc =

Cai chet cua Alexandros đot ngot đen noi, khi tin tuc lan truyen ve Hy Lap, nguoi ta đa khong tin vao đieu đo. Alexandros qua đoi ma chua lap tru va cung khong co hau due hop phap. Con trai Alexandros IV cua Roxane ra đoi sau khi nha vua đa mat. Theo loi ke cua Diodorus, cac chien huu trong luc Alexandros hap hoi đa hoi rang ong se truyen vuong quoc lai cho ai; Alexandros đa tra loi mot cach ngan goi rang: "Toi kratistoi"–"cho nguoi manh nhat". Mot gia thuyet khac cho rang nhung nguoi ke vi đa co tinh hoac vo tinh nghe nham "toi Krateroi" thanh "danh cho Craterus", vi tuong đa dan quan đoi Macedonia hoi huong va moi đuoc phong lam tan nhiep chinh cua Macedonia.
Arrian va Plutarch cho rang Alexandros vao luc nay đa khong con noi đuoc nua va ngu y rang cau chuyen tren la do nguoi ta bia ra. Diodorus, Curtius va Justinus đua ra cau chuyen hop ly hon rang Alexandros, truoc su chung kien cua cac nhan chung, đa trao chiec nhan hieu cua minh cho Perdiccas, mot ve si va thu linh cua luc luong ky binh chien huu. Do đo, Perdiccas moi la nguoi ke thua ma Alexandros đa lua chon.
Perdiccas ban đau khong muon lam vua, va tuyen bo rang đua con cua Roxana, neu la con trai, se la nguoi ke thua. Ong va Craterus, Leonnatus va Antipater se đong vai tro nhiep chinh đai than va ho quoc cong cua thieu quan. Tuy nhien, luc luong bo binh duoi truong cua Meleager đa phan đoi quyet liet su sap đat nay vi khong đuoc tham gia thao luan. Ho tuyen bo ung ho anh trai cung cha khac me cua Alexandros la Philippos Arrhidaeus. Sau cung hai ben đa tim đuoc tieng noi chung, va sau khi Alexandros IV sinh ra, ca hai nguoi đa đuoc ton lam đong quoc vuong cua Macedonia, du chi tren danh nghia.
Tuy nhien, cang thang va canh tranh đa som anh huong đen nguoi Macedonia. Cac tran do Perdiccas phan chia tai Babylon đa tro thanh can cu hoat đong cua cac tuong linh trong cuoc chien tranh gianh quyen luc. Sau vu am sat Perdiccas vao nam 321 TCN, Macedonia tan ra, tiep noi boi 40 nam chien tranh khong ngung nghi giua "Nhung nguoi ke vi" (Diadochi). Sau nhieu nam chien loan, the gioi Hy Lap hoa đuoc chia thanh bon vuong quoc đoi nghich nhau: nha Ptolemaios o Ai Cap, nha Seleukos o Luong Ha va Trung A, nha Attalos o Anatolia va nha Antigonos o Macedonia. Trong qua trinh nay, ca Alexandros IV va Philippos III đeu bi sat hai.


= Nguyen vong =

Diodorus noi rang Alexandros đa tung đua di chieu cho Craterus mot thoi gian truoc khi qua đoi. Craterus bat đau thuc hien cac menh lenh cua Alexandros, nhung nhung nguoi ke vi đa chon khong thuc hien chung nua, vi cho rang chung khong thuc te va ngong cuong. Du sao đi chang nua, Perdiccas đa đoc di chuc cua Alexandros truoc toan the ba quan.
Di chuc cua Alexandros keu goi thuc hien cac chien dich quan su ve phia nam va phia tay Đia Trung Hai, khoi cong xay dung cac cong trinh hoanh trang va su giao thoa giua cac nhom dan cu phuong Đong va phuong Tay:

Xay dung mot lang mo hoanh trang, "sanh ngang voi kim tu thap vi đai nhat cua Ai Cap", cho phu vuong Philippos II
Xay dung nhung ngoi đen lon o Delos, Delphi, Dodona, Dium, Amphipolis, va mot ngoi đen hoanh trang cho nu than Athena tai thanh Troy
Chinh phuc ban đao A Rap va toan bo luu vuc Đia Trung Hai
Đi vong quay cua Chau Phi
Phat trien, mo rong quy mo cac thanh pho va su "ghep giong dan chau A voi chau Au va theo huong nguoc lai tu chau Au voi chau A, nham đem đen su thong nhat chung va tinh huu nghi tren luc đia lon nhat bang nhung cuoc hon nhan va quan he gia đinh khac chung toc"


Tinh cach = Phong cach dung binh =

Alexandros đa co đuoc ngoai hieu "Đai đe" la nho toi nhung chien tich vo tien khoang hau cua minh trong vai tro la mot nha chi huy quan su. Trong suot cuoc đoi binh nghiep, Alexandros Đai đe chua tung thua tran nao, du ong thuong bi quan đich ap đao. Đieu đeu nho vao kha nang phan đoan tinh the, cach su dung đia hinh, chien thuat phalanx va ky binh, chien luoc tao bao va đac biet la nho vao long trung thanh manh liet cua nguoi linh phuc vu ong. Đoi hinh Phalanx cua nguoi Macedonia, đuoc trang bi loai giao sarissa dai toi 6 met (20 ft), đa đuoc cha cua ong la Philippos II phat trien va hoan thien thong qua qua trinh huan luyen nghiem ngat. Alexandros đa su dung toc đo va kha nang co đong cua no đe co the gianh đuoc uu the truoc mot đoi quan Ba Tu đong đao hon Alexandros cung nhan ra kha nang mat đoan ket giua quan đoi đa dang cua minh, noi ma nhieu ngon ngu va vu khi khac nhau đuoc su dung. Ong đa khac phuc đieu nay bang cach đich than tham gia vao tran chien, theo cach cua mot vi vua nguoi Macedonia.
Trong tran chien đau tien tren đat chau A tai Granicus, Alexandros su dung khoang 13.000 bo binh cung 5.000 ky binh đe chong lai mot đao quan Ba Tu đong hon co 40.000 nguoi. Alexandros bo tri đoi hinh phalanx o trung tam va ky binh cung cung thu o hai ben canh, đieu nay la đe cho the tran cua ong dai ngang bang voi the tran cua ky binh Ba Tu, no dai khoang 3 km (1,86 mi). Nguoc lai, bo binh cua nguoi Ba Tu lai đong quan phia sau ky binh cua ho. Đieu nay giup cho Alexandros khong bi đanh tat suon trong khi đoi hinh phalanx cua ong voi nhung ngon giao dai co đuoc mot loi the đang ke truoc loan đao va nhung ngon lao cua nguoi Ba Tu. Trong tran đanh nay, nguoi Macedonia chi chiu ton that khong đang ke so voi cua nguoi Ba Tu.
O cuoc cham tran đau tien voi Darius tai Issus vao nam 333 TCN, ong cung đa bo tri giong nhu vay va mot lan nua đoi hinh phalanx o trung tam đa ket thuc tran đanh. Đich than Alexandros đa chi huy cuoc đot kich o trung tam va đanh tan đao quan đoi phuong. Tai tran chien quyet đinh cuoi cung voi Darius o Gaugamela, Darius đa trang bi cho nhung co chien xa cua ong ta voi nhung luoi hai gan vao banh xe đe nham pha vo đoi hinh phalanx va trang bi giao cho ky binh cua minh. Alexandros đa bo tri mot đoi hinh phalanx kep voi khu trung quan tien theo hinh nghieng, ho tach ra khi cac chien xa đi qua va sau đo tap hop lai. Y tuong nay đa thanh cong va pha vo trung quan cua Darius, đieu nay khien cho ong ta phai bo chay mot lan nua.
Khi phai đoi mat voi nhung ke thu su dung cac cach thuc chien đau khac la chang han nhu la o Trung A va An Đo, Alexandros đa đieu chinh quan đoi cua minh đe thich nghi voi phong cach chien đau cua ke thu. Theo đo, o Bactria va Sogdiana, Alexandros đa su dung linh phong lao va cung thu cua minh ngan chan thanh cong đoi phuong đanh tat suon trong khi đang tap trung ky binh o trung tam. O An Đo, khi đoi mat voi quan đoan voi cua Porus, nguoi Macedonia đa khai thong hang ngu cua ho roi vay nhung con voi lai va su dung cac ngon giao sarissa đe tan cong nguoc len va đanh bat nhung nguoi đieu khien voi.


= Ngoai hinh =
Su gia nguoi Hy Lap Plutarchus (k. 45 – k. 120 CN) mieu ta dien mao cua Alexandros nhu sau:

Dang ve ben ngoai cua Alexandros đuoc the hien ro nhat thong qua nhung buc tuong cua ngai do Lysippos tao nen, va đo la boi vi chi co nguoi nghe si nay moi đu khien cho chinh ban than Alexandros thay rang la nguoi thich hop đe cho ngai lam mau. Ve phan nhung net rieng biet ma von đuoc nhieu nguoi ke tuc va nhung nguoi ban cua ngai sau đo co gang bat chuoc, cu the la dang ve cua phan co ma co xu huong hoi cong ve ben trai, va anh mat đay xuc cam cua ngai, nguoi nghe si nay đa quan sat chinh xac. Tuy nhien, khi Apelles ve ngai theo kieu nguoi cam sam set, khong nhung khong mo phong lai đuoc nuoc da cua ngai ma con khien cho no tro nen qua toi va u am. Nguoc lai theo nhu ho ke thi ngai co mot lan da trang, va lan da trang cua ngai đa tro thanh mau đo ung đac biet la tren nguc cua ngai, va o tren mat cua ngai. Ngoai ra, co mot huong thom rat de chiu toa ra tu lan da cua ngai va co mot mui thom quanh mieng va toan bo da thit cua ngai, do đo ao quan cua ngai đay ap no, chung ta đa đoc đieu nay trong Hoi uc cua Aristoxenos 

Su gia nguoi Hy Lap Arrianus (Lucius Flavius Arrianus 'Xenophon' k.  86 – k. 160 CN) đa mieu ta Alexandros nhu sau:

Vi chi huy trang kien, đep trai voi mot con mat đen nhu bong đem va mot con mat xanh nhu bau troi.

Tac pham nua that nua truyen thuyet Alexandros truyen ky cung goi y rang Alexandros bi chung Loan sac to mong mat: mot mat co mau đen va mat kia mau nhat.
Su gia nguoi Anh Peter Green đa mieu ta ve dien mao cua Alexandros dua tren quan sat cua ong đoi voi cac buc tuong va mot so tac pham co đai:

Ve mat the chat, Alexandros khong qua loi cuon. Ngay ca theo nhung tieu chuan cua nguoi Macedonia thi ong ta rat la thap, dau cho chac nich va manh me. Rau cua ong it oi, va ong đa lam cho minh noi bat len truoc cac nam tuoc nguoi Macedonia ram rau cua minh bang cach cao rau sach se. Co cua ong đa bi veo o mot muc đo nao đo, đe ong giong nhu đang nguoc len. Mat cua ong (mot xanh, mot nau) bieu lo mot su long lanh, mang net nu tinh. Ong co mot ve ngoai cao quy va mot giong noi kho nghe.

Nha su hoc va Ai Cap hoc Joann Fletcher noi rang vi vua Macedonia Alexandros Đai đe co mai toc vang.


= Nhan cach =
 
Cha me cua Alexandros co tac đong rat lon đoi voi con nguoi Alexandros, khi chinh ho đa tao nen mot so đac điem tinh cach manh me nhat cua ong. Olympias la mot nguoi phu nu đac biet tham vong, ba luon khuyen khich Alexandros tin rang, van menh cua ong chinh la chinh phuc đe quoc Ba Tu. Anh huong cua Olympias đa truyen cho con trai ba y thuc ve van menh, va Plutarchus đa cho biet tham vong cua Alexandros đa "giu cho tam hon cua ong nghiem trang va cao thuong qua nam thang nhu the nao". Tuy nhien, nguoi truyen cam hung va co anh huong nhat đoi voi Alexandros chinh la cha cua ong. Alexandros đa tung doi theo cha than chinh ra tran hang nam, gianh het chien thang nay đen chien thang ma chang he đe tam đen nhung vet thuong the xac. Moi quan he giua ong va vua cha đa toi luyen khia canh tranh đua trong tinh cach con nguoi ong. Alexandros luon muon vuot troi hon cha minh, mot đieu đuoc the hien thong qua cach hanh xu lieu linh cua ong tren tran tien. Trong khi Alexandros lo lang rang phu vuong se chang chua cho minh "thanh tuu to lon va ruc ro nao đe the hien voi the gioi", ong cung thuong ha thap nhung thanh tuu ma Philippos II đa đat đuoc truoc nhung bang huu cua minh.
Theo Plutarchus, mot so đac điem cua Alexandros co the ke đen la tinh khi bao luc va ban tinh hap tap, boc đong ma chac chan đa gop phan giup Alexandros đua ra mot vai quyet đinh cua minh. Du Alexandros la con nguoi buong binh va khong chap hanh tot nhung menh lenh tu cha, nhung ong van coi mo đe tranh luan. Ong con so huu mot mot khia canh điem tinh hon – nhay ben, logic va than trong. Ong khat khao trau doi kien thuc, yeu thich triet hoc va la mot nguoi ham đoc sach. Đieu nay ro rang xuat phat mot phan tu su day do cua Aristoteles; Alexandros la mot con nguoi thong minh va hoc hoi nhanh. Khia canh thong minh va sang suot cua ong đa đuoc the hien qua kha nang va su thanh cong voi tu cach la mot vi tuong. Ong đa rat kiem che nhung ham muon ban than, trai nguoc voi su thieu tu chu voi ruou.

Alexandros la mot con nguoi uyen bac va bao tro ca nghe thuat lan khoa hoc. Tuy nhien, khong giong cha minh, ong lai khong may quan tam đen cac mon the thao hay nhung tro choi Olympic ma thay vao đo chi tim kiem nhung ly tuong cua Homeros ve danh du (time) va su vinh quang (kudos). Ong la mot con nguoi so huu suc hut manh liet ben canh mot nhan cach manh me, nhung đac điem đa khien ong tro thanh mot nha lanh đao vi đai. Nhung kha nang đoc nhat vo nhi cua Alexandros đa đuoc chung minh them mot lan nua khi khong co bat ky ai trong so cac tuong linh cua ong co the thong nhat Macedonia va duy tri đuoc đe quoc sau cai chet cua ong – chi Alexandros moi đu kha nang lam đuoc nhu the.
Trong nhung nam cuoi đoi, va đac biet la sau cai chet cua Hephaestion, Alexandros bat đau co dau hieu mac chung roi loan nhan cach va hoang tuong. Nhung thanh tuu phi thuong ma ong đa đat đuoc, ket hop voi y thuc khon ta ve van menh va su ninh not tu nhung nguoi chien huu, co the đa ket hop lai voi nhau đe tao nen nhung he qua nay. Nhung ao tuong vi cuong co the de dang nhan ra thong qua y nguyen va khat vong đuoc chinh phuc the gioi. Ong đuoc nhieu nguon khac nhau mo ta la co tham vong vo bien, mot tinh ngu ma y nghia cua no đa tro thanh mot khuon sao lich su.
Alexandros duong nhu đa tin rang minh la mot vi than, hoac it nhat la đa tim cach tu phong minh lam than. Olympias luon khang đinh voi con trai rang cau chinh la mot nguoi con cua than Zeus, mot gia thuyet ma duong nhu Alexandros đa tu minh kiem chung thong qua loi tien tri cua than Amun o Siwa, va ke tu đo, ong bat đau tu nhan minh la con trai cua Zeus-Ammon. Alexandros tiep nhan cac yeu to trong trang phuc va phong tuc cua nguoi Ba Tu tai trieu đinh cua minh, đac biet la proskynesis, mot tap tuc ma nguoi Macedonia khong chap nhan va mien cuong thuc hien. Hanh vi nay cua ong đa khien nhieu đong huong cua ong mat thien cam. Tuy nhien, Alexandros cung la mot nha cai tri thuc dung, nguoi hieu ro nhung kho khan khi cai tri cac dan toc khac biet ve van hoa, nhieu nguoi trong so ho song trong cac vuong quoc ma quan chu đuoc coi la than thanh. Do đo, thay vi mac chung vi cuong, nhung hanh đong cua Alexandros co the đon gian la mot no luc thiet thuc nham cung co quyen thong tri va duy tri đe quoc.


= Quan he ca nhan =

Alexandros ket hon tong cong ba lan: voi Roxana, con gai cua nha quy toc nguoi Sogdia Oxyartes xu Bactria, vi tinh yeu; va voi cac cong chua Ba Tu Stateira II va Parysatis II, trong đo Stateira la con gai cua Darius III con Parysatis la con gai cua Artaxerxes III, vi ly do chinh tri. Ong co le co hai nguoi con trai, Alexandros IV cua Macedonia do Roxana sinh ra va nguoi thu hai co the la Herakles cua Macedonia voi mot tinh nhan ten la Barsine. Ong cung đa mat mot đua con khi Roxana bi say thai o Babylon.
Alexandros cung co moi quan he than thiet voi nguoi bang huu, nguoi chi huy đoi ki binh (chiliarchos) va la nguoi ban tu thoi tho au cua ong, Hephaestion, con trai cua mot quy toc Macedonia. Cai chet cua Hephaestion đa lam Alexandros suy sup. Su kien nay co the đa gop phan khien cho suc khoe cua Alexandros ngay mot suy yeu va khien ong roi vao tinh trang suy sup tinh than trong nhung ngay thang cuoi đoi.
Khuynh huong tinh duc cua Alexandros luon la chu đe cua nhung suy đoan va tranh cai trong thoi hien đai. Nha van thoi La Ma Athenaeus, dua tren mot nguoi đuong thoi cua Alexandros la hoc gia Dicaearchus, đa noi rang nha vua "kha hung thu voi con trai" va rang Alexandros đa om hon thai giam Bagoas cua minh o giua chon đong nguoi. Tinh tiet nay cung đa đuoc Plutarchus đe cap toi, nhieu kha nang cung đuoc dua tren thong tin tu Dicaearchus. Mot so nha su hoc đa đat nghi van ve su mo ta ve moi quan he đong tinh giua hai con nguoi nay. Su gia Robin Lane Fox viet rang "tuy nhung luom lat gan đay nhat cho rang vua Alexandros Đai Đe co moi quan he yeu đuong voi Hephaiston", nhung khong co van kien lich su đuong thoi nao noi ve van đe nay. Tuy nhien, Fox noi them, "su thuc la tinh ban cua hai nguoi đan ong nay sau sac va than thiet mot cach khac thuong. Ngoai ra, cap đoi nay thuong đuoc so sanh voi Achilles va Patroclus trong van hoa Hy Lap co đien. Aelianus (nha van La Ma the ky 3 sau cong nguyen) mo ta chuyen tham cua Alexandros toi thanh Troia, rang "Alexandros đat vong hoa tren mo Achilles, con Hephaestion [đat vong hoa] len [mo] Patroclus, bieu thi rang ong ay đuoc Alexander yeu quy nhu Patroclus đoi voi Achilles vay." Fox khong tin rang moi quan he giua Alexandros voi Hephaestion chi dung lai o thoi con tre, ma moi quan he nay con đuoc tiep tuc đen tuoi truong thanh. Đay la mot đieu đi nguoc lai cac chuan muc xa hoi, it nhat la cua mot so thanh pho Hy Lap nhu Athena chang han. Tuy nhien mot so nha nghien cuu hien đai cung đa đe xuat mot cach khong dut khoat rang tai Macedonia (hay it nhat la tai trieu đinh Macedonia), nguoi ta co the đa khoan dung hon voi đong tinh luyen ai giua nhung nguoi truong thanh. Nam 2004, mot nhom luat su Hy Lap đa tuyen bo kien bo phim Alexander (2004) vi đa mo ta Alexander co quan he đong tinh. Ho khang đinh rang "khong co đe cap nao ve quan he đong tinh cua Alexander trong bat ky tai lieu lich su hoac kho luu tru nao", va yeu cau cong ty san xuat phai ghi chu ro rang "bo phim chi la hu cau chu khong phai mo ta chan thuc ve cuoc đoi cua Alexander."
Nha nghien cuu Green cho rang, co rat it bang chung trong cac nguon tu lieu co xua cho thay Alexandros co nhieu ham muon xac thit voi phu nu; ong đa khong sinh mot nguoi noi doi cho toi gan cuoi đoi. Tuy nhien, nha nghien cuu Ogden lai tinh toan rang Alexandros, nguoi đa lam nhung ban đoi cua minh co mang ba lan trong 8 nam, co thanh tich giuong chieu cao hon so voi nguoi cha khi hai nguoi o cung đo tuoi voi nhau. Hai trong so lan sinh no nay – cua Stateira va Barsine – van con map mo ve tinh hop phap.
Theo Diodorus Siculus, Alexandros đa xay dung mot hau cung theo phong cach cua cac vi vua Ba Tu, nhung ong su dung no khong thuong xuyen, to ra rat biet kiem che nhung "khoai lac the xac". Tuy nhien, Plutarchus đa mo ta cach Alexandros yeu say đam Roxana, tan duong viec ong đa lay ba lam vo ma khong đoi xu bao luc voi ba. Green cho rang, trong boi canh giai đoan nay, Alexandros đa hinh thanh tinh ban kha ben chat voi phu nu, bao gom voi nghia mau Ada xu Caria, va tham chi voi ca thai hau Sisygambis, me cua Darius, nguoi đuoc cho la đa chet vi đau buon sau khi nghe tin Alexandros qua đoi.


Di san Di san cua Alexandros vuot qua pham vi cua nhung cuoc chinh phat quan su. Nhung chien dich cua ong đa gia tang đang ke su tiep xuc va mau dich giua phuong Đong va phuong Tay, nhung vung đat rong lon o phia đong cung đa tiep xuc voi nen van minh Hy Lap va chiu anh huong tu no. Mot so nhung thanh pho do ong thanh lap đa tro thanh nhung trung tam van hoa lon, mot vai trong so đo van con ton tai cho toi ngay nay. Nhung nha chep bien nien cua ong đa ghi lai nhung thong tin quy gia ve nhung vung đat ma quan đoi Macedonia đi qua, đong thoi ban than nguoi Hy Lap cung co cam giac thuoc ve mot the gioi khong chi gioi han trong khu vuc xung quanh Đia Trung Hai.


= Cac quoc gia Hy Lap ke tuc =

Di san truc tiep cua Alexandros chinh la viec đua nhung vung đat rong lon moi o chau A vao vong kiem soat cua nguoi Macedonia. Vao thoi điem nha vua bang ha, đe quoc cua ong bao trum mot lanh tho co dien tich len toi khoang 5.200.000 km2 (2.000.000 dam vuong Anh), va la quoc gia rong lon nhat luc bay gio. Nhieu vung đat do Alexandros chinh phuc van nam trong tay nguoi Macedonia hoac duoi su anh huong cua Hy Lap cho toi tan 200–300 nam tiep đo. Cac quoc gia ke tuc xuat hien va tro thanh nhung the luc hung manh (it nhat la vao giai đoan đau). Khoang thoi gian 300 nam nay thuong đuoc goi la thoi ky Hy Lap hoa.
Bien cuong phia đong cua đe che Alexandros đa bat đau sup đo ngay tu khi ong con song. Tuy nhien, khoang trong quyen luc ma ong đe lai o khu vuc tay bac cua tieu luc đia An Đo đa truc tiep giup mot trong nhung trieu đai An Đo hung manh nhat trong lich su, đe quoc Maurya, troi day. Loi dung khoang trong quyen luc nay Chandragupta Maurya (đuoc đe cap trong cac tu lieu tieng Hy Lap duoi ten "Sandrokottos"), du co xuat than tuong đoi khiem ton, đa co the len nam quyen kiem soat vung Punjab, va su dung noi đay lam can cu quyen luc đe tien hanh chinh phuc Đe quoc Nanda.


= Thanh lap cac thanh pho =

Trong qua trinh chinh phat cua minh, Alexandros đa thanh lap khoang tren duoi 20 thanh pho mang ten minh, phan lon đeu nam o phia đong cua song Tigris. Thanh pho đau tien va vi đai nhat chinh la Alexandria o Ai Cap, ve sau đa tro thanh mot trong nhung đo thi hang đau tai khu vuc Đia Trung Hai. Vi tri cua nhung thanh pho nay the hien cac tuyen đuong thuong mai cung nhu cac vi tri phong thu trong yeu. Ban đau, cac thanh pho nay chac chan kho ma o đuoc, chung co le chi mang vai tro cua mot noi đe bo tri luc luong đon tru phong thu, khong hon khong kem. Sau cai chet cua Alexandros, nhieu thuc dan Hy Lap đuoc đua đen đinh cu o cac thanh pho nay đa co gang quay tro ve Hy Lap. Tuy nhien, mot the ky sau cai chet cua Alexandros, nhieu trong so cac thanh pho mang ten Alexandria đa phat trien ruc ro, voi nhieu cong trinh kien truc cong cong phuc tap ben canh dan so đang ke bao gom ca dan đia phuong lan nguoi Hy Lap.


= Tai tro cac đen tho =

Vao nam 334 TCN, Alexandros Đai đe đa quyen gop tien bac đe hoan thanh cong viec xay dung ngoi đen tho phung than Athena Polias moi o Priene, phia tay Tho Nhi Ky ngay nay. Mot ban khac tu ngoi đen nay, hien đuoc trung bay trong Bao tang Anh, ghi rang: "Đuc vua Alexandros hien dang [ngoi đen nay] len [nu than] Athena Polias." Ban khac nay la mot trong so it nhung kham pha khao co hoc đoc lap xac thuc mot tinh tiet trong cuoc đoi cua Alexandros. Ngoi đen đuoc thiet ke boi Pytheos, mot trong nhung kien truc su cua Lang mo Mausolus o Halicarnassus.


= Hy Lap hoa =

Hy Lap hoa la mot thuat ngu đuoc su gia nguoi Đuc Johann Gustav Droysen đat ra đe the hien su truyen ba ngon ngu, van hoa va dan cu Hy Lap vao cac vung đat thuoc đe quoc Ba Tu xua kia sau khi bi Alexandros chinh phuc. Su xuat khau van hoa nay chac chan đa dien ra, va co the thay o cac thanh pho Hy Lap co đai, chang han nhu Alexandria, Antiochia va Seleucia (phia nam thanh Bagdad ngay nay). Alexandros tim cach đua nhung yeu to Hy Lap vao van hoa Ba Tu va co gang lai tao hai nen van hoa nay voi nhau, voi đinh điem la tham vong đong hoa cac dan toc chau A va chau Au lam mot. Tuy nhien, nhung nguoi ke nhiem ong đa bac bo mot cach dut khoat nhung chinh sach nhu the nay. Du sao đi chang nua, tien trinh Hy Lap hoa occurred trong toan khu vuc, đi song song voi su 'phuong Đong hoa' khac biet va trai nguoc o cac quoc gia ke tuc.
Cot loi cua nen van hoa Hy Lap đuoc truyen ba thong qua nhung cuoc chinh phuc ve co ban la van hoa vung Athen. Su lien ket chat che giua nhung binh si trong hang ngu quan đoi cua Alexandros đa truc tiep dan đen su xuat hien cua phuong ngu "koine", hay con goi la tieng Hy Lap "pho thong", đuoc tien hoa tu tieng Attica. Tieng Koine lan rong khap the gioi Hy Lap hoa, tro thanh lingua franca cua cac vung đat Hy Lap hoa va cuoi cung tro thanh to tien cua tieng Hy Lap hien đai. Hon nua, quy hoach đo thi, giao duc, chinh quyen đia phuong va nghe thuat, pho bien trong thoi ky Hy Lap hoa đeu dua tren cac ly tuong Hy Lap Co đien. Chung phat trien thanh cac hinh thuc moi rieng biet va thuong đuoc nhom lai thanh van hoa Hy Lap hoa. Cac khia canh cua van hoa Hy Lap hoa van con hien huu trong nhung phong tuc, tap quan cua Đe quoc Đong La Ma vao giua the ky 15.


 Tien trinh Hy Lap hoa tai Trung va Nam A  Mot trong nhung cua qua trinh Hy Lap hoa co the đuoc nhin thay thong qua su phat trien cua Vuong quoc Hy Lap-Bactria (250–125 TCN) o Afghanistan, Pakistan va Tajikistan hien đai va Vuong quoc An-Hy Lap (180 TCN - 10 SCN) o Afghanistan va An Đo hien đai. Tren cac tuyen đuong thuong mai cua Con đuong To lua, van hoa Hy Lap đa giao thoa voi van hoa Iran va Phat giao. Nghe thuat va than thoai cua xu Gandhara (mot khu vuc trai dai o thuong luu song An, Swat va Kabul o Pakistan hien đai) tu the ky thu 3 truoc Cong nguyen đen the ky thu 5 sau Cong nguyen la minh chung ro rang nhat ve moi lien he truc tiep giua nen van minh Hy Lap va Nam A. Ben canh đo, nhung Sac lenh cua Ashoka co đe cap truc tiep đen nhung than dan Hy Lap cua Ashoka cai sang đao Phat va viec cac đe vuong the gioi Hy Lap tiep nhan nhung su gia Phat giao. Ket qua cua su giao thoa van hoa nay la su nguyen hop cua cai goi la Phat giao Hy Lap, đa co nhung anh huong đen su phat trien cua Phat giao va truong phai nghe thuat Phat giao Hy Lap. Cac nha quan chu Phat giao Hy Lap đa gui cac cao tang đen Trung Quoc, Sri Lanka, hay cac quoc gia Hy Lap khac o chau A lan chau A đe truyen ba Phat phap.
Mot so tuong chan dung đau tien va co anh huong nhat ve Đuc Phat đa xuat hien trong giai đoan nay, co le đuoc mo phong theo cac buc tuong than Apollo cua Hy Lap duoi phong cach Phat giao Hy Lap. Mot so truyen thong Phat giao co the đa bi anh huong boi ton giao Hy Lap co đai: ty nhu khai niem Bo-đe-tat-đoa goi nho đen cac vi anh hung trong than thoai Hy Lap, hay mot so nghi le đuoc thuc hanh trong Phat giao Đai thua (thap huong, tang hoa va thuc an đat tren ban tho) cung tuong tu nhu nhung nghi thuc đuoc thuc hien boi nguoi Hy Lap co đai; tuy nhien, nhung nghi thuc tuong tu cung co the đuoc tim thay trong van hoa An Đo ban đia. Ten tuoi cua mot vi vua Hy Lap ten la Menandros I, đa đuoc lam cho song mai duoi cai ten "Di Lan Đa" trong kinh đien Phat giao Di-lan-đa van đao. Qua trinh Hy Lap hoa cung thuc đay thuong mai giua phuong đong va phuong tay. Mot so dung cu thien van Hy Lap co nien đai vao the ky thu 3 TCN đa đuoc tim thay o thanh pho Hy Lap-Bactria Ai-Khanoum thuoc Afghanistan ngay nay, trong khi khai niem ve mot trai đat hinh cau đuoc xoay quanh boi cac thien the hinh cau khac cua nguoi Hy Lap cuoi cung đa đuoc thay the boi bang niem tin vao mot trai đat hinh det, gom bon luc đia nam xung quanh mot ngon nui o trung tam (Nui Tu-di) giong nhu hinh canh hoa. Cac tac pham nhu Yavanajataka (nghia đen la "luan thuyet thien van hoc Hy Lap") hay Paulisa Siddhanta mo ta su anh huong cua cac khai niem thien van Hy Lap đoi voi nen thien van hoc An Đo.
Sau cac cuoc chinh phat cua Alexandros Đai đe o phuong đong, nghe thuat Hy Lap hoa đa dan tao anh huong len nghe thuat An Đo. Trong linh vuc kien truc, co the tim thay mot vai vi du ve thuc cot Ionic tai ngoi đen Jandial gan Taxila o Pakistan. Mot vai vi du ve anh huong cua thuc cot Ionic co the tim thay o nhung noi xa xoi nhu Patna, đac biet la thuc cot Pataliputra, co tu the ky thu 3 TCN. Anh huong cua thuc cot Corinth trong nghe thuat xu Gandhara co the thay mot cach ro rang thong qua thuc cot An-Corinth.


= Anh huong toi La Ma =

Alexandros va nhung chien cong cua ong đuoc nhieu nguoi La Ma, đac biet la cac tuong linh nguong mo. Ho thuong muon lien he minh voi nhung thanh tich cua nha vua Macedonia. Polybius mo đau tac pham Historia cua minh bang cach nhac nho nguoi La Ma ve nhung thanh tuu cua Alexandros Đai đe. Ve sau, ong thuong đuoc cac nha lanh đao La Ma coi nhu mot hinh mau. Pompey Vi đai su dung ngoai hieu "Magnus" va tham chi la cat toc giong Alexandros. Ong tham chi đa luc tung nhung vung đat ma minh chinh phuc o phia đong đe tim chiec ao choang 260 nam tuoi cua Alexandros, đe roi khoac no len nguoi nhu mot dau hieu cua su vi đai. Julius Caesar đa tung thuc hien nghi le hien dang mot buc tuong đong cuoi ngua cua Lysippos nhung thay the đau cua Alexandros bang đau cua minh. Octavianus khi đen Alexandria co đen vieng lang mo cua Alexandros va tam thoi sua con dau cua minh tu hinh nhan su thanh chan dung cua vi vua qua co. Hoang đe Traianus cung la mot nguoi ham mo Alexandros, tuong tu Nero va Caracalla. Cac thanh vien cua thi toc Macriani, co Macrinus tung nam giu ngoi vi hoang đe trong mot thoi gian ngan, thuong mang tren nguoi nhung đo trang suc hoac quan ao đuoc cham hoac theu hinh Alexandros.
Mat khac, mot so nha van La Ma, đac biet la cac nhan vat thoi Cong hoa, đa su dung Alexandros nhu mot cau chuyen canh bao ve viec khuynh huong chuyen quyen co the bi cac gia tri cong hoa kiem soat nhu the nao. Alexandros đuoc cac nha van nay su dung nhu mot vi du ve nhung đuc tinh cua mot vi Quan vuong nhu amicita (tinh ban) va clementia (long bao dung), nhung cung co iracundia (thinh no) va cupiditas gloriae (ham muon vinh quang qua muc). Hoang đe Julianus trong tac pham cham biem "Cac đoi Caesar" cua minh đa mo ta mot cuoc thi giua cac hoang đe La Ma thoi truoc truoc su chung kien cua cac vi than, ma Alexandros Đai đe cung tham gia voi tu cach la mot thi sinh phu.


= Ke hoach đao kenh bat thanh =
Pausanias viet rang Alexandros muon đao nui Mimas (nay la khu vuc Karaburun) nhung khong thanh cong. Ong cung noi them rang đay la du an duy nhat khong thanh cong duy nhat cua Alexander. Su gia La Ma Gaius Plinius Secundus cung co đe cap đen ke hoach bat thanh nay, nhung bo sung them rang con kenh se co chieu dai 12 kilomet (7+1⁄2 mi), cat qua eo đat, noi lien vinh Caystria va vinh Hermaea.


= Đat ten đao =
Su gia Hy Lap thoi La Ma Arrian trich dan Aristobulos rang đao Icarus (đao Failaka ngay nay) o vinh Ba Tu co ten nay la boi vi Alexandros đa đat ten cho hon đao nhu vay, theo ten hon đao Icarus o Bien Aegea.


= Truyen thuyet =
Co nhieu truyet thuyet xoay quanh cuoc đoi cua Alexandros Đai đe, nhieu cau chuyen bat nguon tu cuoc đoi cua chinh ong, va co le chinh Alexandros đa co tinh lan truyen chung. Nha su hoc trong trieu đinh Macedonia thoi bay gio, Callisthenes, mieu ta bien o Cilicia nhu đang hanh le voi Alexandros theo phong tuc proskynesis. It lau sau khi ong qua đoi, mot nha su hoc khac ten la Onesikritos, đa bia nen mot cuoc hen ho giua Alexandros va nu vuong Thalestris cua nguoi Amazon huyen thoai. Onesikritos luc bay gio đang la mon khach duoi truong cua Lysimachos, mot tuong quan cua Alexandros va sau nay tro thanh vua Macedonia. Tuong truyen, sau khi nghe Onesikritos ke ve cau chuyen nay, Lysimachos đa len tieng cham biem va noi rang "ta tu hoi minh đang o đau vao thoi điem đo."
Trong nhung the ky đau sau khi Alexandros, co the la o Alexandria, mot luong lon tai lieu huyen ao đa đuoc tong hop lai thanh mot tac pham đuoc goi la Alexandros truyen ky. Ban đau tac pham đuoc cho la cua Callisthenes, nhung nguoi đoi sau nhan ra rang ong khong phai la tac gia. Van ban nay đa trai qua nhieu lan mo rong va cai bien trong suot thoi Co đai va Trung co, chua nhieu cau chuyen mang tinh huyen ao va đa đuoc dich ra nhieu thu tieng.


Xem them Quan đoi Macedonia co đai
Đai đe
Bucephalus


Ghi chu Chu thich Tham khao = Nguon so cap =


= Nguon thu cap =


= Truc tuyen =


Đoc them Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Alexander the Great tai Wikimedia Commons
Alexander the Great (king of Macedonia) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
ALECHXANĐRO ĐAI ĐE tai Tu đien bach khoa Viet Nam