Thong tuong Suharto (8 thang 6 nam 1921 – 27 thang 1 nam 2008), ten viet cu la Soeharto, la tong thong thu nhi cua Indonesia, ong giu chuc vu nguyen thu quoc gia trong 31 nam ke tu khi truc xuat Sukarno vao nam 1967 cho đen khi phai tu nhiem vao nam 1998.
Suharto sinh tai xom Kemusuk gan thanh pho Yogyakarta, trong thoi ky thuc dan Ha Lan. Ong truong thanh trong hoan canh khiem ton. Cha me ong la nguoi Java theo Hoi giao, ho ly hon khong lau sau khi ong đuoc sinh. Trong thoi ky Nhat Ban chiem đong Indonesia, Suharto phuc vu trong luc luong an ninh Indonesia do nguoi Nhat to chuc. Sau đo, ong tham gia đau tranh gianh đoc lap cho Indonesia. Suharto đuoc thang hang thieu tuong sau khi Indonesia đoc lap. Binh si duoi quyen Suharto ngan chan mot am muu đao chinh vao ngay 30 thang 9 nam 1965, Đang Cong san Indonesia bi quy la chu muu. Sau đo, quan đoi dan đau mot cuoc thanh trung chong cong, va Suharto đoat quyen tu tong thong khai quoc cua Indonesia la Sukarno. Ong đuoc bo nhiem lam quyen tong thong vao nam 1967 roi tong thong vao nam sau. Cuong vi tong thong cua Suharto đuoc ung ho manh me trong suot thap nien 1970 va 1980, song bi xoi mon sau mot khung hoang tai chinh nghiem trong dan đen bat on lan rong, va ong phai tu nhiem vao thang 5 nam 1998.
Di san 31 nam cai tri cua Suharto gay tranh luan tai ca Indonesia va ben ngoai. Khi thi hanh "Trat tu Moi", Suharto kien thiet mot chinh phu manh, tap trung va do quan đoi chi phoi. Hanh đong xam chiem va chiem đong Đong Timor cua Indonesia trong thoi ky Suharto tai vi lam cho it nhat 100.000 nguoi thiet mang. Đen thap nien 1990, chu nghia chuyen che Trat tu Moi va tham nhung pho bien  la mot nguon goc gay bat man. Trong nhung nam sau khi Suharto tu nhiem, cac no luc nham buoc toi ong tham nhung va diet chung bi that bai do suc khoe cua ong yeu va do thieu su ung ho ben trong Indonesia.


Sinh hoat ban đau Suharto sinh ngay 8 thang 6 nam 1921 tai xom Kemusuk cua lang Godean. Lang nay nam cach 15 kilomet (9 mi) ve phia tay cua Yogyakarta- trung tam van hoa cua nguoi Java. Cha me ong la nguoi Java thuoc tang lop nong dan, ong la con duy nhat trong cuoc hon nhan thu nhi cua cha. Cha cua Suharto la Kertosudiro, Kertosudiro co hai con tu cuoc hon nhan truoc, va la mot cong vu vien thuy loi cua lang. Me cua Suharto la Sukirah, ba la mot phu nu đia phuong va co quan he ho hang xa voi Sultan Hamengkubuwono V qua nguoi thiep đau cua ong ta.

Nam tuan sau khi sinh Suharto, me cua ong bi suy nhuoc than kinh va ong đuoc giao cho ba co ben noi la Kromodirjo cham soc. Kertosudiro va Sukirah ly hon khi Suharto con nho va sau đo hai nguoi đeu tai hon. Khi len ba tuoi, Suharto đuoc giao cho me, luc nay ba đa ket hon voi mot nong dan đia phuong, va Suharto giup đo gia đinh trong viec đong ang. Đen nam 1929, cha cua Suharto đua ong đen song cung chi gai, nguoi chi nay khi đo đa ket hon voi mot nguoi giam sat nong nghiep ten la Prawirowihardjo, ho song tai thi tran Wuryantoro trong mot khu vuc canh tac can coi va nang suat thap gan Wonogiri. Trong hai nam sau, ong tung đuoc cha duong đua ve voi me tai Kemusuk roi lai đuoc cha đua ve Wuryantoro.
Prawirowihardjo nuoi duong em vo, nhu la cha nuoi cua Suharto va cho ong mot gia đinh on đinh tai Wuryantoro. Nam 1931, Suharto chuyen đen thi tran Wonogiri đe theo hoc tieu hoc, luc đau song cung con trai cua Prawirohardjo la Sulardi, va sau đo song cung mot nguoi co ho hang voi cha ten la Hardjowijono. Trong khi song cung Hardjowijono, Suharto quen biet voi Darjatmo, mot dukun (phap su) ve thuat than bi va chua benh bang đuc tin Java, trai nghiem nay tac đong sau sac đen ong. Kho khan trong viec tra hoc phi tai Wonogiri khien ong chuyen ve nha cha tai Kemusuk, tai đay ong tiep tuc hoc tai mot truong trung hoc cua to chuc Hoi giao Muhammadiyah co hoc phi thap tai thanh pho Yogyakarta cho đen nam 1939.
Giong nhu nhieu nguoi Java, Suharto chi co mot ten. Trong cac ngu canh ton giao trong nhung nam gan đay, ong đoi khi đuoc goi la "Haji" hoac "el-Haj Mohammed Suharto" song chung khong nam trong ten chinh thuc cua ong hay thuong đuoc su dung. "Suharto" phan anh chinh ta Indonesia hien đai. Trong thoi ky ong sinh, phien am tieu chuan la "Soeharto" va ong ua thich chinh ta goc. Bao chi Anh ngu quoc te thuong su dung chinh ta 'Suharto' trong khi chinh phu va truyen thong Indonesia su dung 'Soeharto'.
Su giao duc cua Suharto tuong phan voi cac nha dan toc chu nghia Indonesia hang đau nhu Sukarno, trong đo Suharto đuoc cho la co it quan tam đen chong chu nghia thuc dan, hoac quan tam chinh tri ngoai moi truong ngay quanh minh. Khong giong nhu Sukarno va đong gioi cua ong ta, Suharto co it hoac khong co tiep xuc voi nhung nguoi thuc dan chau Au. Do đo, ong khong hoc đe noi tieng Ha Lan hoac cac ngon ngu chau Au khac khi con tre. Ong hoc noi tieng Ha Lan sau khi đuoc tuyen mo vao quan đoi Ha Lan nam 1940.


Binh nghiep = Chien tranh the gioi thu hai =
Suharto hoan thanh giao duc trung hoc o tuoi 18 va co đuoc mot cong viec van phong trong mot ngan hang tai Wuryantaro. Ong buoc phai bo viec sau khi mot tai nan xe đap lam rach bo trang phuc cong so duy nhat cua ong. Sau mot thoi gian that nghiep, ong gia nhap Quan đoi Hoang gia Đong An Ha Lan (KNIL) vao thang 6 nam 1940, va đuoc đao tao co ban tai Gombong gan Yogyakarta. Trong tinh the Đuc chiem đong Ha Lan con Nhat Ban thi yeu cau đuoc tiep can nguon cung dau cua Indonesia, nguoi Ha Lan mo rong viec tuyen quan KNIL thay vi bai tru nguoi Java nhu truoc. Suharto đuoc phan đen Tieu đoan XIII tai Rampal, tot nghiep mot khoa đao tao ngan han tai Kaderschool KNIL tai Gombong đe tro thanh mot trung si, va đuoc phan đen mot tieu đoan du bi cua KNIL tai Cisarua.
Sau khi nguoi Ha Lan đau hang truoc quan Nhat xam chiem vao thang 3 nam 1942, Suharto bo quan phuc KNIL va tro ve Wurjantoro. Sau vai thang that nghiep, ong tro thanh mot trong hang nghin nguoi Indonesia nam co hoi đe tham gia luc luong an ninh do nguoi Nhat to chuc bang cach gia nhap luc luong canh sat Yogyakarta. Trong thang 10 nam 1943, Suharto đuoc chuyen tu luc luong canh sat sang luc luong dan quan moi thanh lap do nguoi Nhat đo đau la PETA, trong đo nguoi Indonesia phuc vu trong vai tro la si quan. Trong khoa đao tao đe phuc vu voi cap bac shodancho (tieu đoan truong), ong tiep xuc voi mot phien ban vo si đao đia phuong hoa, đuoc su dung đe giao huan binh si. Khoa đao tao nay co vu tu tuong chong Ha Lan va ung ho chu nghia dan toc, song huong đen cac muc tieu cua quan phiet Nhat. Tiep xuc voi mot tu tuong dan toc chu nghia va quan phiet đuoc cho la co tac đong sau sac đen tu duy cua Suharto.
Suharto đuoc phai đen mot tieu đoan phong thu duyen hai cua PETA tai Wates, nam tai phia nam cua Yogyakarta, phuc vu cho đen khi ong đuoc cho đi đao tao lam trung đoan truong (chudancho) tai Bogor tu thang 4 đen thang 8 nam 1944. Voi chuc vu trung đoan truong, ong quan ly đao tao cac tan binh PETA tai Surakarta, Jakarta, va Madiun. Su kien Nhat Ban đau hang va Tuyen ngon đoc lap Indonesia vao thang 8 nam 1945 dien ra trong khi Suharto đuoc phai đen khu vuc Brebeg heo lanh (tren suon nui Wilis) đe đao tao cac si quan moi nham thay the nhung nguoi bi Nhat Ban hanh quyet do noi loan PETA that bai vao thang 2 nam 1945 tai Blitar, do Supriyadi lanh đao.


= Cach mang Dan toc Indonesia =

Hai ngay sau khi Nhat Ban đau hang, cac nha lanh đao đoc lap Sukarno va Hatta tuyen bo Indonesia đoc lap, va đuoc bo nhiem lam tong thong va pho tong thong cua nuoc cong hoa moi. Suharto giai the trung đoan cua minh theo lenh tu chi huy nguoi Nhat, va tro ve Yogyakarta. Khi cac nhom cong hoa đung len nham khang đinh đoc lap cua Indonesia, Suharto gia nhap mot đon vi moi cua Luc quan Indonesia moi hinh thanh. Dua tren nen tang la cac kinh nghiem trong PETA, ong đuoc bo nhiem la chi huy pho, va sau đo la mot chi huy tieu đoan khi luc luong cong hoa đuoc to chuc chinh thuc trong thang 10 nam 1945. Trong nhung nam đau Chien tranh đoc lap, ong to chuc cac luc luong vu trang đia phuong thanh Tieu đoan X cua Trung đoan I; Suharto đuoc thang lam Thieu ta va tro thanh thu linh cua Tieu đoan X. Suharto tham gia giao tranh chong binh si Đong Minh quanh Magelang va Semarang, va sau đo đuoc bo nhiem lam nguoi đung đau mot lu đoan voi cap bac trung ta, va gianh đuoc su kinh trong trong vai tro mot tu lenh chien truong.
Luc luong Đong Minh đen voi uy nhiem phuc hoi "tinh trang tien chien", đieu nay nhanh chong dan đen xung đot giua nhung nguoi cong hoa Indonesia va luc luong Đong Minh gom quan Ha Lan va quan Anh tro giup. Suharto lanh đao binh si chan buoc tien cua Lu đoan T ("Ho") Ha Lan vao ngay 17 thang 5 nam 1946. Thanh tich nay khien ong nhan đuoc su ton trong cua Trung ta Sunarto Kusumodirjo, nguoi nay moi Suharto soan thao chi dan cong tac cho Tru so Lanh đao Chien truong (MPP), mot the che đuoc thiet lap nham to chuc va thong nhat cau truc chi huy cua luc luong dan toc chu nghia Indonesia. Quan đoi cua Cong hoa Indonesia lien tuc tai co cau. Đen thang 8 nam 1946, Suharto tro thanh thu linh cua Trung đoan 22 cua Su đoan III ("Su đoan Diponegoro") đong tai Yogyakarta. Đen cuoi nam 1946, Su đoan Diponegoro nhan trach nhiem phong thu khu vuc phia tay va tay nam cua Yogyakarta truoc quan Ha Lan. Theo bao cao cua quan Ha Lan thi đieu kien đuong thoi cua su đoan la kho so; ban than Suharto đuoc tuong thuat la giup đo cac bang đang buon lau van chuyen ma tuy qua lanh tho do ong kiem soat, nham co thu nhap. Trong thang 9 nam 1948, Suharto đuoc phai đi gap chu tich cua Đang Cong san Indonesia (PKI) la Musso trong mot no luc bat thanh nham hoa giai cuoc noi day cong san tai Madiun.
Trong thang 12 nam 1948, nguoi Ha Lan phat đong "Chien dich Qua", ket qua la bat giu Sukarno va Hatta cung nhu chiem linh thu đo Yogyakarta cua nuoc cong hoa. Suharto đuoc bo nhiem lam thu linh Wehrkreise III, gom hai tieu đoan, tien hanh chien tranh du kich chong lai Ha Lan tu cac đoi phia nam cua Yogyakarta. Trong cuoc tap kich rang sang ngay 1 thang 3 nam 1949, quan cua Suharto va dan quan đia phuong tai chiem thanh pho, giu cho đen buoi trua. Cac tuong thuat sau nay cua Suharto viet rang ong la nguoi bay muu duy nhat, song cac nguon khac thi noi Sultan Hamengkubuwono IX cua Yogyakarta, va Panglima cua Su đoan III, ra lenh tan cong. Tuy nhien, Tuong quan Abdul Nasution cho biet Suharto chuan bi rat can than cho "Tong tan cong". Cac thuong dan đong cam voi muc tieu cua luc luong Cong hoa trong thanh pho đa bi kich đong roi tien hanh bieu duong luc luong, chung minh rang nguoi Ha Lan that bai trong viec gianh chien thang trong chien tranh du kich. Tren binh dien quoc te, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc gay ap luc đe Ha Lan ngung tan cong quan su va đe tai khoi đong đam phan, cuoi cung khien Ha Lan triet thoai khoi khu vuc Yogyakarta vao thang 6 nam 1949 va hoan toan chuyen giao chu quyen trong thang 12 nam 1949. Suharto chiu trach nhiem tiep quan thanh pho Yogyakarta tu quan Ha Lan triet thoai trong thang 6 nam 1949.
Trong Cach mang, Suharto ket hon voi Siti Hartinah, con gai cua mot quy toc nho thuoc vuong that Mangkunegaran cua Solo. Cuoc hon nhan keo dai va co su thong cam, ket thuc khi ba tu tran vao nam 1996. Hai nguoi co sau nguoi con: Siti Hardiyanti Rukmana (Tutut, sinh 1949), Sigit Harjojudanto (sinh 1951), Bambang Trihatmodjo (sinh 1953), Siti Hediati (Titiek, sinh 1959), Hutomo Mandala Putra (Tommy, sinh 1962), va Siti Hutami Endang Adiningish (Mamiek, sinh 1964). Trong tang lop thuong luu Java, la thoa đang khi nguoi vo tien hanh kinh doanh thuong luu đe bo sung ngan sach gia đinh, cho phep chong duy tri ton nghiem cua minh trong vai tro chinh thuc. Cac giao dich thuong nghiep cua Đe nhat phu nhan cung con chau tro nen pho bien va cuoi cung lam suy yeu cuong vi lanh đao cua Suharto.


= Hau đoc lap =

Trong nhung nam sau khi Indonesia đoc lap, Suharto phuc vu trong Quan đoi Indonesia, chu yeu la tren đao Java. Nam 1950, voi cap bac thuong ta, ong lanh đao Lu đoan Garuda đan ap Noi day Makassar, đay la cuoc noi loan cua cac cuu binh si thuc dan, ho ung ho Quoc gia Đong Indonesia va Hop chung quoc Indonesia do nguoi Ha Lan thanh lap. Trong thoi gian tai Makassar, Suharto quen biet voi hang xom la gia đinh Habibie, nguoi con ca cua gia đinh nay la BJ Habibie sau đo tro thanh pho tong thong cua Suharto, va ke nhiem ong lam tong thong. Nam 1951–1952, Suharto dan quan đanh bai cuoc noi loan co cam hung Hoi giao cua Tieu đoan 426 tai khu vuc Klaten cua Trung Java. Đuoc bo nhiem lanh đao bon tieu đoan vao đau nam 1953, ong to chuc ho tham chien voi nhung nguoi noi day Darul Islam tai phia tay bac Trung Java va cac hoat đong tieu phi trong khu vuc nui Merapi. Ong cung tim cach ngan chan cac đong cam canh ta trong binh si cua minh. Trai nghiem trong giai đoan nay khien Suharto chan ghet sau sac đoi voi ca chu nghia cap tien Hoi giao va cong san.

Tu nam 1956 đen nam 1959, ong phuc vu trong vi tri quan trong la tu lenh cua Su đoan Diponegoro co can cu tai Semarang, chiu trach nhiem đoi voi cac tinh Trung Java va Yogyakarta. Quan he cua ong voi doanh nhan noi bat Lam Thieu Luong va Bob Hasan đuoc mo rong trong suot nhiem ky tong thong cua ong, chung bat đau tai Trung Java khi ong dinh liu đen mot loat doanh nghiep "sinh loi", đuoc tien hanh chu yeu đe duy tri hoat đong cua đon vi quan su do đuoc tai tro it. Suharto dinh liu đen mot cuoc đieu tra chong tham nhung trong quan đoi trong mot vu be boi buon lau nam 1959. Bi bai chuc, ong bi chuyen sang truong tham muu va chi huy (Seskoad) cua luc quan tai thanh pho Bandung. Trong thoi gian tai Bandung, ong đuoc thang quan ham chuan tuong, va đen cuoi nam 1960, ong đuoc thang lam pho tong tham muu truong luc quan. Nam 1961, ong đuoc trao them mot chuc tu lenh khi la thu linh cua luc luong du bi moi cua luc quan (sau la KOSTRAD), mot luc luong luu đong san sang phan ung đong tai Jakarta.
Trong thang 1 nam 1962, Suharto duoc thang quan ham thieu tuong va đuoc bo nhiem lanh đao Chien dich Mandala, chi huy chung luc-hai-khong quan đat tai Makassar. Đay la canh quan su trong chien dich gianh mien Tay Tan Guinea tu Ha Lan, lanh tho nay đang chuan bi đoc lap. Nam 1965, Suharto đuoc bo nhiem lam chi huy tac chien trong cuoc đoi đau chong Malaysia moi hinh thanh. Lo ngai rang đoi đau se khien Java co it binh si, va roi vao tay Đang Cong san Indonesia voi 2 trieu thanh vien, ong cho phep mot si quan tinh bao Kostrad la Ali Murtopo mo cac cuoc tiep xuc bi mat voi nguoi Anh va nguoi Malaysia.


Phe truat Sukarno (1965) Cang thang giua quan đoi va luc luong cong san gia tang trong thang 4 nam 1965, khi Sukarno xac nhan lap tuc thi hanh đe xuat cua Đang Cong san Indonesia ve mot "luc luong vu trang thu nam" gom cac nong dan va cong nhan co vu trang. Tuy nhien, y tuong nay bi tang lop lanh đao cua quan đoi bac bo do tuong đuong voi viec Đang Cong san Indonesia lap quan đoi rieng. Trong thang 5, "van kien Gilchrist" khuay đong lo ngai cua Sukarno ve mot am muu quan su nham phe truat ong, moi lo ngai nay đuoc ong đe cap nhieu lan trong vai thang sau đo. Trong phat bieu nhan ngay đoc lap vao thang 8, Sukarno tuyen bo y đinh cua minh la đua Indonesia vao mot lien minh chong chu nghia đe quoc cung Trung Quoc va cac che đo cong san khac, va canh bao quan đoi khong gay tro ngai.

Truoc binh minh ngay 1 thang 10 nam 1965, cac binh si tu Đoi can ve tong thong, Su đoan Diponegoro va Su đoan Brawidjaja bat coc va hanh quyet sau tuong linh luc quan tai Jakarta. Cac binh si chiem giu Quang truong Merdeka, bao gom cac khu vuc truoc Dinh Tong thong, đai phat thanh quoc gia, va trung tam vien thong. Luc 7:10 sang, Untung bin Sjamsuri tuyen bo tren song phat thanh rang "Phong trao 30 thang 9" đa chan truoc mot no luc đao chinh Sukarno cua cac tuong linh đuoc CIA hau thuan, va rang đay la mot quan vu noi bo. Phong trao 30 thang 9 chua tung co bat ky xam pham nao đen sinh menh cua Suharto. Suharto o tai benh vien quan đoi Jakarta vao toi ngay 30 voi con trai Tommy ba tuoi do cau bi bong. Trung ta Abdul Latief đen tham ong tai benh vien, đay la mot nhan vat chu chot cua Phong trao 30 thang 9 va la ban be gia đinh than thiet cua Suharto. Theo loi khai sau nay cua Latief, nhung nguoi am muu cho rang Suharto la mot nguoi trung thanh voi Sukarno, do đo Latief đen đe bao tin cho ong ve ke hoach bat coc sap toi đe cuu nguy Sukarno, khi ma Suharto co ve the hien thai đo trung lap.
Sau khi biet tin ve cac vu sat hai, Suharto đen tru so cua KOSTRAD ngay truoc binh minh, tu đay ong co the quan sat cac binh si chiem giu Quang truong Merdeka. Ong huy đong cac luc luong đac biet KOSTRAD va RPKAD (nay la Kopassus) đi gianh quyen kiem soat trung tam cua Jakarta, chiem cac đia điem chien luoc trong yeu bao gom đai phat thanh ma khong gap khang cu. Suharto tuyen bo tren song phat thanh vao luc 9:00 sang rang sau tuong linh bi bat coc boi "cac phan tu phan cach mang" va rang Phong trao 30 thang 9 thuc te co muc đich nham phe truat Sukarno. Ong noi rang ban than nam quyen kiem soat luc quan, va rang ong se tieu diet Phong trao 30 thang 9 va bao ve Sukarno. Suharto ban mot toi hau thu đen Can cu Khong quan Halim, la noi Phong trao 30 thang 9 đat can cu va la noi Sukarno, tu lenh khong quan Omar Dhani va Chu tich Đang Cong san Indonesia Dipa Nusantara Aidit đa tu tap, khien ho giai tan truoc khi cac binh si trung thanh voi Suharto chiem can cu khong quan vao ngay 2 thang 10 sau giao tranh ngan ngui. Voi su that bai cua cuoc đao chinh đuoc to chuc kem, va đuoc đam bao quyen luc tu tong thong đe khoi phuc trat tu va an ninh, phe cua Suharto cung co quyen kiem soat đoi voi luc quan vao ngay 2 thang 10. Ngay 5 thang 10, Suharto dan đau mot buoi le cong cong đe an tang thi the cac tuong linh.
Cac thuyet phuc tap va co tinh phe phai tiep tuc cho đen ngay nay ve than phan cua nhung nha to chuc đao chinh va muc tieu cua ho. Theo giai thich cua Luc quan, va sau đo la cua "Trat tu Moi" thi đo la trach nhiem cua rieng Đang Cong san Indonesia. Mot chien dich tuyen truyen cua Luc quan, cac to chuc hoc sinh Hoi giao va Cong giao, thuyet phuc cac đoc gia Indonesia va quoc te rang đo la mot no luc đao chinh cong san, va rang cac vu sat hai la hanh đong tan bao hen nhat chong lai cac anh hung Indonesia. Luc quan lien minh voi cac to chuc dan su ton giao lanh đao mot chien dich nham thanh trung xa hoi, chinh phu, va quan đoi Indonesia nhung phan tu thuoc đang cong san va cac to chuc canh ta. Thanh trung lan rong tu Jakarta đen phan lon cac khu vuc con lai tren toan quoc. Uoc tinh đuoc chap thuan pho bien nhat la co it nhat nua trieu nguoi bi sat hai. Co đen 1,5 trieu nguoi bi giam cam trong mot hay nhieu giai đoan. Mot ket qua cua thanh trung la mot trong ba tru cot ung ho cua Sukarno- Đang Cong san Indonesia- bi tru khu huu hieu boi hai tru cot con lai va quan đoi va Hoi giao.
Sukarno tiep tuc nhan đuoc long trung thanh tu cac bo phan lon trong quan đoi cung nhu toan dan, va Suharto than trong khong can nhac đoat quyen bang đao chinh. Trong 18 thang sau khi đan ap Phong trao 30 thang 9, dien ra mot tien trien phuc tap cac thu đoan chinh tri chong lai Sukarno, bao gom kich đong sinh vien, đe doa quoc hoi, tuyen truyen truyen thong va cac đe doa quan su.
Trong thang 2 nam 1966, Sukarno thang quan ham Suharto la trung tuong (va thuong tuong vao thang 7 nam 1966). Viec sat hai mot sinh vien thi uy va lenh cua Sukarno ve giai tan Dien đan Hanh đong Sinh vien Indonesia (KAMI) trong thang 2 nam 1966 cang kich đong cong luan chong tong thong. Ngay 11 thang 3 nam 1966, su xuat hien cua cac binh si bat minh quanh Cung đien Merdeka trong mot phien hop noi cac buoc Sukarno tau thoat đen Cung đien Bogor bang may bay truc thang. Ba tuong linh trung thanh voi Suharto la Basuki Rahmat, M Jusuf, va Amirmachmud đen Bogor đe gap Sukarno. Tai đo, ho đat đuoc mot sac lenh tong thong (Supersemar) ma theo đo trao cho Suharto quyen luc tien hanh bat ky hanh đong can thiet nao đe duy tri an ninh.
Su dung sac lenh nay, Suharto ra lenh cam chi Đang Cong san Indonesia vao hom sau, va tiep tuc thanh trung cac thanh phan than Sukarno khoi quoc hoi, chinh phu va quan đoi, cao buoc ho co cam tinh voi cong san. Quan đoi bat giu 15 bo truong noi cac va buoc Sukarno bo nhiem mot noi cac moi gom nhung nguoi ung ho Suharto. Quan đoi bat giu cac thanh vien than Sukarno va than cong san cua quoc hoi, va Suharto thay the cac thu linh hai quan, khong quan, va luc luong canh sat bang nhung nguoi ung ho ong, nhung nguoi nay sau đo bat đau mot cuoc thanh trung quy mo lon trong moi linh vuc.
Trong thang 6 nam 1966, quoc hoi đuoc thanh trung thong qua 24 nghi quyet, bao gom cam chi chu nghia Marx-Lenin, phe chuan Supersemar, va tuoc bo danh hieu tong thong chung than cua Sukarno. Chinh phu ket thuc đoi đau voi Malaysia va tai gia nhap Lien Hop Quoc (Sukarno đua Indonesia khoi Lien Hop Quoc vao nam truoc). Suharto khong tim cach loai bo hoan toan Sukarno trong ky hop quoc hoi nay do van con ung ho đoi voi tong thong trong cac thanh phan cua quan đoi.
Đen thang 1 nam 1967, Suharto cam thay tu tin rang ong đa loai bo toan bo su ung ho quan trong cho Sukarno trong quan đoi, va Quoc hoi quyet đinh to chuc mot phien hop khac đe buoc toi Sukarno. Ngay 22 thang 2 nam 1967, Sukarno tuyen bo ong se tu nhiem tong thong, va đen ngay 12 thang 3, quoc hoi tuoc bo quyen luc con lai cua Sukarno va bo nhiem Suharto lam quyen tong thong. Sukarno bi quan thuc tai gia trong Cung đien Bogor; ong tu tran vao thang 6 nam 1970. Ngay 27 thang 3 nam 1968, Quoc hoi bo nhiem Suharto lam tong thong nhiem ky 5 nam đau tien.


"Trat tu Moi" (1967–1998) Suharto xuc tien "Trat tu Moi" cua ong, tuong phan voi "Trat tu Cu" cua Sukarno, mot xa hoi dua tren tu tuong Pancasila (nam nguyen tac). Sau khi ban đau can than đe khong xuc pham tinh nhay cam cua cac hoc gia Hoi giao- nhung nguoi lo ngai Pancasila co the phat trien thanh mot phai gan nhu ton giao, Suharto đat đuoc mot nghi quyet quoc hoi vao nam 1983 ma theo đo buoc tat ca cac to chuc tai Indonesia ton trong triet đe Pancasila nhu la nguyen tac can ban. Ong cung lap chuong trinh đao tao Pancasila bat buoc cho toan bo nguoi Indonesia, tu hoc sinh tieu hoc đen nhan vien van phong. Tuy nhien, tren thuc te, tinh chat mo ho cua Pancasila bi chinh phu cua Suharto loi dung đe bien minh cho cac hanh đong cua ho va đe ket toi cac đoi thu cua ho la "chong Pancasila".


= Cung co quyen luc =

Đuoc bo nhiem lam tong thong, Suharto van can phai chia se quyen luc voi cac thanh phan khac bao gom cac tuong linh Indonesia von nhin nhan Suharto chi nhu đong su hang nhat va cac to chuc Hoi giao va sinh vien tung tham gia thanh trung chong cong. Đuoc ho tro tu "Van phong tro ly ca nhan" (Aspri), la phe gom cac si quan quan su trung thanh voi ong tu khi ong la tu lenh cua Su đoan Diponegoro ma đac biet la Ali Murtopo, Suharto bat đau cung co co he thong quyen luc cua minh bang cach loai bo cac đoi thu tiem nang, trong khi trao thuong cho nhung nguoi trung thanh bang cac vi tri chinh tri va tien.
Suharto đanh bai no luc nam 1968 cua chu tich Quoc hoi la Tuong Nasution nham thong qua mot du luat cat giam nghiem trong quyen luc cua tong thong. Nam 1969, Suharto loai bo chuc vu chu tich Quoc hoi cua Nasution, va buoc ong ta phai ve huu non trong quan đoi vao nam 1972. Nam 1967, cac tuong quan Hartono Rekso Dharsono, Kemal Idris va Sarwo Edhie Wibowo (đuoc goi la "nhung nguoi Cap tien Trat tu Moi") khang nghi quyet đinh cua Suharto ve viec cho phep cac chinh đang hien huu tham gia cac cuoc bau cu, ho ung ho mot he thong hai đang phi y thuc he tuong tu nhu tai nhieu quoc gia phuong Tay. Suharto sau đo phai Dharsono lam đai su tai hai ngoai, con Kemal Idris va Sarwo Edhie Wibowo bi phai đi Bac Sumatera va Nam Sulawesi lam tu lenh khu vuc.
Quan he vung chac truoc đo cua Suharto voi phong trao sinh vien tro nen cang thang do che đo cua ong ngay cang đoc đoan va tham nhung. Trong khi nhieu lanh đao ban đau cua Phong trao sinh vien 1966 (Angkatan '66) đuoc ket nap thanh cong vao che đo, Suharto phai đoi dien voi cac cuoc tuan hanh lon cua sinh vien nham thach thuc tinh hop phap cua cuoc bau cu 1971 (phong trao "Golput"), xay dung cong vien Taman Mini Indonesia Indah ton kem (1972), suc chi phoi cua cac nha tu ban ngoai quoc (Su kien Malari nam 1974), va thieu cac han che nhiem ky tong thong cua Suharto (1978). Che đo phan ung bang cach tong giam nhieu nha hoat đong sinh vien va tham chi phai cac đon vi luc quan đi chiem giu cac khu truong so đai hoc cua ITB (Hoc vien Ky thuat Bandung) tu thang 1-3 nam 1978. Trong thang 4 nam 1978, Suharto hanh đong quyet đinh khi ban sac lenh ve "Binh thuong hoa sinh hoat khu truong so" (NKK) theo đo cam chi cac hoat đong chinh tri trong khuon vien truong hoc khong lien quan đen hoc thuat.
Ngay 15–16 thang 1 nam 1974, Suharto phai đoi dien voi mot thach thuc đang ke khi nao đong bao luc bung phat tai Jakarta trong chuyen cong du cua Thu tuong Nhat Ban Kakuei Tanaka. Sinh vien tuan hanh chong lai su chi phoi ngay cang tang cua cac nha đau tu Nhat Ban, hoat đong nay đuoc pho tu lenh quan đoi la Tuong Sumitro khuyen khich. Sumitro la mot tuong quan co nhieu tham vong, ong khong thich anh huong manh cua noi bo Aspri cua Suharto. Suharto đuoc bao cao rang nao đong do Sumitro sap đat, ong ta co mong muon lam mat on đinh che đo bang cach loi dung nao đong cua sinh vien, ket qua la Sumitro bi bai nhiem va buoc phai ve huu. Su kien nay đuoc goi la Su kien Malari (Malapetaka Lima Belas Januari / Tham hoa 15 thang 1). Tuy nhien, Suharto cung giai tan Aspri nham lam diu bat man pho bien.
Nam 1980, 50 nhan vat chinh tri noi bat ky ket Kien nghi Nam muoi, trong đo chi trich Suharto su dung Pancasila đe bit mieng nhung nguoi chi trich ong. Suharto tu choi giai quyet cac quan tam cua nhung nguoi kien nghi, va mot so trong đo bi tong giam con nhung nguoi khac bi ap đat han che đoi voi hoat đong cua ho.


= Chinh tri va an ninh noi đia =
Đe xoa diu cac yeu cau tu cac chinh tri gia dan su trong viec to chuc bau cu, nhu đuoc bieu thi trong cac nghi quyet cua Quoc hoi vao nam 1966 va 1967, chinh phu Suharto đua ra mot loat cac luat ve bau cu cung nhu cau truc va bon phan cua quoc hoi, chung đuoc quoc hoi thong qua vao thang 11 nam 1969 sau cac đam phan keo dai. Luat quy đinh mot quoc hoi (Madjelis Permusjawaratan Rakjat/MPR) voi quyen bau cu tong thong, gom mot ha vien (Dewan Perwakilan Rakjat/DPR) va cac đai bieu khu vuc. 100 trong so 460 thanh vien cua DPR se đuoc chinh phu bo nhiem truc tiep, cac ghe con lai đuoc phan bo cho cac chinh đang dua tren ket qua tong tuyen cu. Co che nay đam bao quyen kiem soat đang ke cua chinh phu doi voi cac su vu tu phap, đac biet la bo nhiem tong thong.
Đe tham gia bau cu, Suharto nhan thay su can thiet phai lien ket ban than voi mot chinh đang. Sau khi ban đau can nhac lien ket voi đang cu cua Sukarno la Đang Dan toc Indonesia (PNI), đen nam 1969 Suharto quyet đinh tiep quan quyen kiem soat đoi voi lien hiep cac to chuc phi chinh phu it tieng tam do quan đoi van hanh goi la Golkar va chuyen đoi no thanh mot phuong tien bau cu cua minh voi su phoi hop cua canh tay phai la Ali Murtopo. Tong tuyen cu đau tien đuoc to chuc vao ngay 3 thang 7 nam 1971 voi muoi đang phai tham gia; gom Golkar, bon chinh đang Hoi giao, cung nam đang dan toc chu nghia va Co Đoc giao. Van đong tren mot nen tang phi y thuc he ve "phat trien", đuoc ho tro tu su ung ho cua chinh phu va chien thuat ham doa tinh vi, Golkar gianh đuoc 62,8% phieu pho thong. Phien hop toan the thang 3 nam 1973 cua Quoc hoi moi đuoc bau nhanh chong bo nhiem Suharto lam tong thong, va Sultan Hamengkubuwono IX la pho tong thong.
Ngay 5 thang 1 nam 1973, đe kiem soat tot hon, chinh phu buoc bon đang phai Hoi giao sap nhap thanh Đang Phat trien Lien hiep (Partai Persatuan Pembangunan, PPP) trong khi nam đang phai phi Hoi giao đuoc hop nhat vao Đang Dan chu Indonesia (Partai Demokrasi Indonesia, PDI). Chinh phu đam bao rang cac đang phai khong bao gio phat trien thanh đang đoi lap huu hieu bang cach kiem soat tang lop lanh đao cua chung, trong khi thiet lap he thong "bai mien" đe loai bo vi tri cua bat ky nha lap phap nao len tieng. Su dung he thong "Dan chu Pancasila", Suharto tai đac cu ma khong gap chong đoi tai Quoc hoi vao nam 1978, 1983, 1988, 1993, va 1998. Golkar gianh chien thang voi đa so lon trong moi cuoc bau cu Quoc hoi, đam bao rang Suharto co the thong qua chuong trinh nghi su cua minh ma hau nhu khong bi phan đoi.
Suharto tien hanh cac du an cong trinh xa hoi khac nhau nham chuyen bien xa hoi Indonesia thanh mot "quan chung noi" phi chinh tri hoa ho tro nhiem vu quoc gia ve "phat trien", mot khai niem tuong tu nhu chu nghia nghiep đoan. Chinh phu thanh lap nhieu nhom xa hoi dan su đe đoan ket dan cu ung ho cac chuong trinh cua chinh phu. Tu nam 1966 đen nam 1967, nham xuc tien đong hoa nguoi Indonesia goc Hoa von co uy the, chinh phu Suharto thong qua mot so luat trong cai goi la "Chinh sach co ban ve giai quyet van đe nguoi Hoa", do đo chi co mot xuat ban pham tieng Hoa (quan đoi kiem soat) đuoc phep tiep tuc, toan bo cac bieu hien cua van hoa va ton giao Trung Hoa bi cam khoi khong gian cong cong, cac truong hoc Trung van bi đong cua dan, va nguoi Hoa đuoc khuyen khich lay ten giong tieng Indonesia. Nam 1968, Suharto mo đau mot chuong trinh ke hoach hoa gia đinh rat thanh cong đe giam toc đo tang tuong dan so va do đo lam tang thu nhap đau nguoi. Mot di san lau dai cua giai đoan nay la cai cach chinh ta tieng Indonesia theo sac lenh vao ngay 17 thang 8 nam 1972.
Suharto dua vao quan đoi đe duy tri an ninh noi đia, thong qua Kopkamtib va BAKIN. Đe duy tri kiem soat nghiem ngat tren toan quoc, Suharto mo rong he thong lanh tho cua luc quan xuong cap lang, trong khi cac si quan quan đoi đuoc bo nhiem lam nhung nguoi đung đau khu vuc. Đen nam 1969, 70% cac thong đoc cap tinh cua Indonesia va tren mot nua cac huyen truong la cac si quan quan đoi tai ngu. Suharto uy quyen Operasi Trisula nham tieu diet tan du cua Đang Cong san Indonesia đang no luc thiet lap mot can cu du kich trong khu vuc Blitar vao nam 1968, va ra lenh tien hanh mot so chien dich quan su voi ket qua la ket thuc noi day cong san PGRS-Paraku tai Tay Kalimantan (1967–1972). Cac cuoc tan cong nham vao cong nhan dau hoa boi hien than đau tien cua Phong trao Aceh Tu do ly khai duoi quyen Hasan di Tiro vao nam 1977 khien Suharto phai cac phan đoi luc luong đac biet co quy mo nho đi tran ap va ho nhanh chong tieu diet hoac buoc cac thanh vien cua phong trao phai tau thoat ra ngoai quoc. Đang chu y, trong thang 3 nam 1981, Suharto uy quyen mot phai đoan luc luong đac biet giai quyet thanh cong su kien nhung phan tu Hoi giao cuc đoan khong tac mot may bay cua Garuda Indonesia tai San bay Don Muang tai Bangkok.
Tuan theo Hiep đinh New York nam 1962 von yeu cau trung cau dan y ve viec hop nhat Tay Irian vao Indonesia truoc cuoi nam 1969, chinh phu Suharto bat đau to chuc cai goi la ke hoach "Hanh đong lua chon tu do" trong thang 7-8 nam 1969. Chinh phu phai luc luong đac biet RPKAD duoi quyen Sarwo Edhie Wibowo đen New Guinea, trong khi phai tinh nguyen vien Cong giao duoi quyen Jusuf Wanandi đi phan bo cac hang tieu dung nham xuc tien tinh cam ung ho Indonesia. Trong thang 3 nam 1969, đat đuoc thoa thuan rang trung cau dan y se đuoc chuyen qua 1.025 tu truong bo lac, vien dan thach thuc ve hau can va vo minh chinh tri cua dan cu. Su dung chien luoc tren, trung cau dan y co ket qua la mot quyet đinh nhat tri ve viec hop nhat voi Indonesia, đuoc Đai hoi đong Lien Hop Quoc ghi nhan hop le vao thang 11 nam 1969.


= Kinh te =
Đe on đinh kinh te va đe đam bao ung ho lau dai đoi voi Trat tu Moi, chinh quyen cua Suharto tuyen dung mot nhom gom cac nha kinh te hoc Indonesia hau het đuoc đao tao tai Hoa Ky, goi la "Berkeley Mafia", đe kien thiet cac thay đoi quan trong trong chinh sach kinh te. Bang cach cat giam tro cap, giam no chinh phu, va cai cach co che ty gia hoi đoai, toc đo lam phat giam tu 660% vao nam 1966 đen 19% vao nam 1969. Moi đe doa tu nan đoi đuoc giam bot nho dong tau cuu tro gao cua USAID tu nam 1967 đen nam 1968.
Ngoai kinh te chinh thuc, Suharto thiet lap mot mang luoi cac to chuc tu thien ("yayasan") do quan đoi va cac thanh vien trong gia đinh ong đieu hanh, cac to chuc nay bon rut "đong gop" tu cac doanh nghiep noi đia va ngoai quoc đe đoi lay su ung ho va giay phep cua chinh phu. Trong khi mot so thu nhap đuoc su dung cho cac muc đich tu thien, thi nhieu khoan tien đuoc tai sinh thanh cac khoan quy đen đe thuong cho cac đong minh chinh tri va đe duy tri ung ho đoi voi Trat tu Moi.

Nam 1975, cong ty dau hoa quoc doanh Pertamina bi vo no nuoc ngoai do quan ly yeu kem va tham nhung duoi quyen đong minh than thiet cua Suharto la Ibnu Sutowo. Chinh phu cuu tro cho cong ty, khien noi quoc gia gan tang gap đoi.


= Chinh sach đoi ngoai =

Vao luc đoat quyen, chinh phu Suharto thuc hien chinh sach trung lap trong Chien tranh Lanh, song lang le lien ket voi khoi Phuong Tay (gom ca Nhat Ban va Han Quoc) voi muc tieu đam bao ung ho đe Indonesia khoi phuc kinh te. Cac quoc gia phuong Tay an tuong truoc su chong cong manh me cua Suharto, ho nhanh chong đe xuat ho tro. Quan he ngoai giao voi Trung Quoc bi đinh chi trong thang 10 nam 1967 do nghi ngo Trung Quoc tham du trong Phong trao 30 thang 9 (quan he ngoai giao đuoc khoi phuc vao nam 1990). Do Suharto tieu diet Đang Cong san Indonesia, Lien Xo cam van ban vu khi cho Indonesia. Tuy nhien, tu nam 1967 đen nam 1970 Ngoai truong Adam Malik no luc nham đao bao mot so thoa thuan tai co cau khoan no khong lo ma Sukarno vay cua Lien Xo va cac quoc gia cong san Đong Au khac. Trong khu vuc, sau khi ket thuc đoi đau voi Malaysia trong thang 8 nam 1966, Indonesia tro thanh mot thanh vien sang lap cua Hiep hoi cac quoc gia Đong Nam A (ASEAN) trong thang 8 nam 1967. To chuc nay co muc đich thiet lap quan he hoa binh giua cac quoc gia Đong Nam A đe thoat khoi cac xung đot nhu Chien tranh Viet Nam đang dien ra.
Nam 1974, thuoc đia Timor thuoc Bo Đao Nha chim vao noi chien sau khi nha cam quyen Bo Đao Nha triet thoai sau Cach mang Hoa cam chuong tai mau quoc. Đuoc cac quoc gia phuong Tay tan thanh, Suharto quyet đinh can thiep đe ngan chan viec thiet lap mot quoc gia cong san. Sau mot no luc bat thanh nham bi mat ung ho cac to chuc Timor UDT va APODETI, Suharto cho phep xam chiem toan dien thuoc đia vao ngay 7 thang 12 nam 1975, tiep theo la chinh thuc sap nhap lanh tho nay thanh tinh Đong Timor vao thang 7 nam 1976. Cac chien dich "bao vay va tieu diet" nam 1977–1979 pha vo su kiem soat tro lai cua phe Fretilin đoi voi cac khu vuc noi đia, song khang cu du kich tiep tuc cho đen nam 1999. Mot uoc tinh cho biet toi thieu 90.800 va toi đa 213.600 nguoi thiet mang lien quan đen xung đot dien ra tai Đong Timor trong thoi ky Indonesia cai tri (1974–1999); cu the la 17.600–19.600 nguoi bi sat hai va 73.200-194.000 thiet mang do đoi va om, song luc luong Indonesia chiu trach nhiem cho khoang 70% so vu sat hai trong xung đot.


= Phat trien kinh te-xa hoi va tham nhung gia tang =
Phat trien kinh te-xa hoi thuc su đuoc duy tri lien tuc, ho tro cho che đo cua Suharto trong suot ba thap nien. Đen nam 1996, ty le ngheo cua Indonesia giam xuong khoang 11% so voi 45% vao nam 1970. Tu nam 1966 đen 1997, Indonesia đat tang truong GDP thuc te la 5,03%/nam. Nam 1966, linh vuc che tao đong gop duoi 10% GDP (hau het la cac nganh cong nghiep lien quan đen dau hoa va nong nghiep). Đen nam 1997, linh vuc che tao tang len 25% GDP voi 53% xuat khau bao gom cac san pham che tao. Chinh phu đau tu vao phat trien ha tang lon, do đo co so ha tang cua Indonesia vao giua thap nien 1990 đuoc cho la tuong đuong voi Trung Quoc. Suharto loi dung nhung thanh tuu nhu vay đe bien ho cho che đo cua minh, va mot nghi quyet cua quoc hoi vao nam 1983 trao cho ong danh hieu "Cha cua phat trien".
Cac chuong trinh cham soc y te cua chinh phu Suharto lam tang tuoi tho binh quan tu 47 nam (1966) len 67 nam (1997) trong khi giam ty le tu vong tre so sinh tren 60%. Chuong trinh Inpres cua chinh phu đuoc phat đong vao nam 1973 co ket qua la ty le nhap hoc bac tieu hoc đat 90% vao nam 1983 trong khi hau nhu loai bo khoang cach giao duc giua tre trai va tre gai. Ho tro lien tuc cho nong nghiep co ket qua la Indonesia tu cung cap đuoc gao vao nam 1984, đay la mot thanh tich chua tung co va khien Suharto đuoc FAO trao mot huy chuong vang vao thang 11 nam 1985.
Đau thap nien 1980, truoc su suy giam xuat khau dau hoa do su kien san xuat dau du thua tren toan cau thap nien 1980, chinh phu Suharto phan ung bang cach chuyen đoi thanh cong tru cot kinh te vao nganh che tao tham dung lao đong đinh huong xuat khau, tien hanh canh tranh toan cau dua vao muc luong thap va mot loat đot pha gia tien te. Cong nghiep hoa hau het do cac cong ty cua nguoi Hoa tien hanh, ho phat trien thanh cac tap đoan khong lo chi phoi kinh te quoc gia. Cac tap đoan lon nhat la Tap đoan Salim duoi quyen Lam Thieu Luong (Sudono Salim), Tap đoan Sinar Mas duoi quyen Hoang Diec Thong (Eka Tjipta Widjaja), Tap đoan Astra duoi quyen Ta Kien Long (William Soeryadjaya), Tap đoan Lippo duoi quyen Ly Van Chinh (Mochtar Riady), Tap đoan Barito Pacific duoi quyen Banh Van Bang (Prajogo Pangestu), va Tap đoan Nusamba duoi quyen Trinh Kien Thinh (Bob Hasan). Suharto quyet đinh ho tro su phat trien cua so luong nho cac tap đoan cua nguoi Hoa, ly do la vi ho khong the đat ra thach thuc chinh tri vi co than phan dan toc thieu so. Tu trai nghiem truoc đay cua minh, ong cho rang ho co cac ky nang va tu ban can thiet đe tao tang truong thuc te cho quoc gia. Đoi lay su bao tro cua Suharto, cac tap đoan cung cap tai chinh song con cho cac hoat đong "duy tri che đo" cua ong.
Đen cuoi thap nien 1980, chinh phu Suharto quyet đinh bai bo quy đinh trong linh vuc ngan hang nham khuyen khich tiet kiem va cung cap nguon tai chinh noi bo can thiet cho tang truong. Suharto ra sac lenh PAKTO 88, theo đo noi long cac yeu cau cho viec thanh lap cac ngan hang va mo rong tin dung; ket qua la so luong ngan hang tang 50% tu 1989–1991. Đe khuyen khich tiet kiem, chinh phu thi hanh chuong trinh TABANAS đoi voi dan chung. Thi truong chung khoan Jakarta đuoc tai khai truong vao nam 1977, va bi đau co len gia do bao tay trong IPO noi đia va dong von nuoc ngoai sau khi đuoc bai bo quy đinh vao nam 1990. Tinh kha dung đot ngot cua tin dung thuc đay phat trien kinh te manh me vao đau thap nien 1990, song moi truong phap quy yeu kem cua linh vuc tai chinh đa gieo nhung hat giong cho khung hoang nghiem trong vao nam 1997, cuoi cung tan pha che đo cua Suharto.
Tang truong kinh te dien ra đong thoi voi phat trien nhanh chong ve tham nhung, thong đong, va gia đinh tri (Korupsi, Kolusi, dan Nepotisme / KKN). Đau thap nien 1980, cac con cua Suharto ma đac biet la Siti Hardiyanti Rukmana ("Tutut"), Hutomo Mandala Putra ("Tommy"), va Bambang Trihatmodjo, tro thanh nhung nguoi tham lam. Cac cong ty cua ho đuoc trao cho cac hop đong chinh phu sinh loi va đuoc bao ho truoc canh tranh thi truong nho đoc quyen. Gia đinh Suharto đuoc cho la kiem soat khoang 36.000 km² bat đong san tai Indonesia, bao gom 100.000 m² khong gian van phong hang đau tai Jakarta va gan 40% đat tai Đong Timor. Ngoai ra, cac thanh vien trong gia đinh Suharto nhan đuoc co phan mien phi trong 1.251 cong ty noi đia sinh loi nhat cua Indonesia (hau het do cac ban chi than nguoi Hoa cua Suharto), trong khi cac cong ty thuoc so huu ngoai quoc đuoc khuyen khich thiet lap "quan he đoi tac chien luoc" voi cac cong ty cua gia đinh Suharto. Trong khi đo, vo so yayasan do gia đinh Suharto đieu hanh phat trien ngay mot lon, thu hang trieu dollar "đong gop" tu cac khu vuc cong va tu moi nam.


= Trat tu Moi trong thap nien 1980 va 1990 =

Đen thap nien 1980, quyen luc cua Suharto đuoc duy tri nho su nhu nhuoc cua xa hoi dan su, cac cuoc bau cu đuoc sap dat, va su dung quyen luc cuong che cua quan đoi. Sau khi rut khoi quan đoi vao thang 6 nam 1976, Suharto tien hanh tai to chuc luc luong vu trang, tap trung quyen luc ve tong thong thay vi cac tu lenh. Trong thang 3 nam 1983, ong bo nhiem Tuong Leonardus Benjamin Moerdani lam nguoi đung đau luc luong vu trang, ong ta thi hanh mot đuong loi cung ran voi cac phan tu thach thuc chinh phu. Do la mot tin đo Cong giao La Ma, ong ta khong phai la mot moi đe doa chinh tri đoi voi Suharto.
Tu nam 1983 đen nam 1985, cac đon vi quan đoi ha sat đen 10.000 nguoi bi nghi ngo co toi nham phan ung truoc viec ty le toi pham tang đot bien. Viec Suharto ap đat Pancasila la tu tuong duy nhat gay khang nghi tu cac to chuc Hoi giao bao thu, ho nhin nhan luat Hoi giao o tren tat ca cac nhan thuc khac. Tan sat Tanjung Priok phat sinh khi quan đoi sat hai 100 nguoi Hoi giao bao thu khang nghi vao thang 9 nam 1984. Mot loat cac vu đanh bom nho đe tra thu, bao gom ca đanh bom Borobudur, dan đen bat giu hang tram nha hoat đong Hoi giao bao thu. Cac vu tan cong canh sat cua mot Phong trao Aceh Tu do đuoc tai sinh vao nam 1989 dan đen mot hoat đong quan su sat hai 2.000 nguoi va ket thuc noi loan vao nam 1992. Nam 1984, chinh phu Suharto tim cach gia tang kiem soat đoi voi truyen thong khi đua ra mot đao luat yeu cau tat ca phuong tien truyen thong phai co mot giay phep hoat đong bao chi (SIUPP), giay phep nay co the bi Bo Thong tin thu hoi bat ky luc nao.
Chien tranh Lanh ket thuc khien phuong Tay giam quan tam đen cong san, va ho so nhan quyen cua Suharto đuoc quoc te chu y lon hon, đac biet la sau Tan sat Santa Cruz 1991 tai Đong Timor. Suharto đuoc bau lam chu tich cua Phong trao Khong lien ket vao nam 1992, trong khi Indonesia tro thanh mot thanh vien sang lap cua APEC vao nam 1989 va to chuc Hoi nghi thuong đinh APEC tai Bogor vao nam 1994.
Tren phuong dien đoi noi, quan he kinh doanh cua gia đinh Suharto tao ra bat man trong quan đoi, nguyen nhan la vi quan đoi mat kha nang tiep can voi quyen luc va cac co hoi truc loi. Trong ky hop quoc hoi vao thang 3 nam 1988, cac nha lap phap tu quan đoi no luc gay ap luc voi Suharto bang cach co gang bat thanh nham ngan viec bo nhiem Sudharmono- mot nguoi trung thanh voi Suharto- lam pho tong thong. Loi chi trich cua Moerdani đoi voi tham nhung cua gia đinh Suharto khien Tong thong bai chuc tu lenh quan đoi cua ong ta. Suharto thi hanh mot qua trinh "phi quan su hoa" dan dan che đo cua minh; ong giai tan Kopkamtib đay quyen luc vao thang 9 nam 1988 va đam bao cac vi tri chu chot trong quan đoi do nhung nguoi trung thanh voi ong nam giu.

Trong mot no luc nham đa dang hoa can cu quyen luc khoi quan đoi, Suharto bat đau tranh thu ung ho tu cac thanh phan Hoi giao. Ong tien hanh mot cuoc hanh huong hajj rum beng vao nam 1991, lay ten Haji Mohammad Suharto, va xuc tien cac gia tri Hoi giao va su nghiep cua cac tuong linh co khuynh huong Hoi giao. Đe gianh ung ho tu cac cong đong kinh doanh Hoi giao moi phat sinh, nhung nguoi von phan uat truoc su chi phoi cua cac tap đoan nguoi Hoa, Suharto thanh lap Hiep hoi Tri thuc Hoi giao Indonesia vao thang 11 nam 1990, do nguoi cua ong la BJ Habibie lanh đao. Trong giai đoan nay, nao loan chung toc chong nguoi Hoa bat đau xuat hien kha thuong xuyen, bat đau voi nao loan thang 4 nam 1994 tai Medan.
Tang lop trung luu cua Indonesia phat sinh nho phat trien kinh te cua Suharto, đen thap nien 1990, cac phan tu trong tang lop nay tro len bat an truoc che đo chuyen quyen va tham nhung cua cac con ong, thuc đay tinh can thiet phai cai cach chinh phu Trat tu Moi keo dai đa gan 30 nam. Đen nam 1996, con gai cua Sukarno la Megawati Sukarnoputri, đong thoi la chu tich cua Đang Dan chu von thuong phuc tung, tro thanh mot điem tap hop cho bat man đang phat trien nay. Nham đoi pho, Suharto ho tro phai trong đang nay duoi quyen Suryadi, nhan vat nay loai bo Megawati khoi ghe chu tich. Ngay 27 thang 7 nam 1996, mot cuoc tan cong do cac binh si va du con đuoc thue tien hanh duoi quyen Trung tuong Sutiyoso nham vao nhung nguoi ung ho Megawati đang tuan hanh tai Jakarta dan đen bao loan chet nguoi va cuop boc. Tiep sau su kien nay la viec bat giu 200 nha hoat đong dan chu, va mot so nguoi bi sat hai, boi cac đon vi quan đoi duoi quyen con re cua Suharto la Thieu tuong Prabowo Subianto.


= Khung hoang kinh te va tu nhiem =

Indonesia la quoc gia chiu tac đong manh nhat tu Khung hoang tai chinh chau A 1997–98. Tu giua nam 1997, co luong lon tu ban chay ra ben ngoai va so voi dollar My thi Rupiah Indonesia giam tu muc tien khung hoang la 2.600 xuong mot điem thap vao đau nam 1998 la khoang 17.000. Nhieu cong ty bi pha san va kinh te giam 13,7% dan đen tang manh that nghiep va ban cung tren toan quoc.
Trong thang 12 nam 1997, Suharto lan đau tien khong tham du cuoc hop thuong đinh cua ASEAN, ve sau nguyen nhan đuoc tiet lo la ong bi đot quy nho, đieu nay tao ra đon đoan ve suc khoe cua ong va tuong lai chuc tong thong cua ong. Đen giua thang 12, khi khung hoang quet qua toan Indonesia va uoc tinh 150 ty tu ban rut khoi nuoc nay, Suharto xuat hien trong mot buoi hop bao đe tai khang đinh quyen luc cua minh va đe thuyet phuc nhan dan tin tuong chinh phu va đong Rupiah đang sut gia. Tuy nhien, cac no luc cua ong nham tai gay dung long tin co it tac đong. Bang chung cho thay rang gia đinh va cong su cua ong đuoc mien cac yeu cau kho khan nhat cua qua trinh cai cach IMF, đieu nay cang lam xoi mon long tin vao kinh te va cuong vi lanh đao cua ong.
Khung hoang kinh te đi kem voi gia tang cang thang chinh tri. Cac cuoc nao loan chong nguoi Hoa phat sinh tai Situbondo (1996), Tasikmalaya (1996), Banjarmasin (1997), va Makassar (1997); trong khi xung đot dan toc bao luc phat sinh giua nguoi Dayak ban đia va nguoi Madura đinh cu tai Trung Kalimantan vao nam 1997. Golkar gianh thang loi nho gian lan trong bau cu quoc hoi nam 1997 va đen thang 3 nam 1998, Suharto đuoc nhat tri bau tiep tuc đam nhiem mot nhiem ky 5 nam nua. Ong bo nhiem đong su BJ Habibie lam pho tong thong trong khi đua gia đinh va đoi tac kinh doanh cua minh vao noi cac. Nhung vu bo nhiem nay cung ngan sach phi thuc te 1998 cua chinh phu tao them cac bat on tien te, va cac tin đon va hoang so khien nhan dan đo xo đen cac cua hang va đay gia ca len.
Suharto ngay cang bi cho la nguon goc cua cac khung hoang kinh te va chinh tri đang tang len trong nuoc, cac nhan vat chinh tri noi bat, trong đo co chinh tri gia Hoi giao Amien Rais, len tieng chong cuong vi tong thong cua ong, va đen thang 1 nam 1998 cac sinh vien đai hoc bat đau to chuc cac cuoc tuan hanh tren toan quoc. Khung hoang đat đinh trong thang 5 nam 1998 khi luc luong an ninh sat hai bon nguoi tuan hanh tu Đai hoc Trisakti o Jakarta. Nao loan va cuop boc khap Jakarta va cac thanh pho khac trong nhung ngay sau đo khien hang nghin toa nha bi pha huy va tren 1.000 nguoi bi sat hai. Nguoi Hoa va cac co so kinh doanh cua ho la cac muc tieu cu the trong bao luc. Cac thuyet ve nguon goc cua bao luc gom co kinh đich giua Tuong Wiranto va Prabowo, va đe xuat rang Suharto co y kich đong đe đo trach nhiem ve khung hoang cho nguoi Hoa va lam mat uy tin phong trao sinh vien.
Ngay 16 thang 5, hang nghin sinh vien yeu cau Suharto tu nhiem, ho chiem khuon vien va mai cua toa nha quoc hoi. Khi Suharto tro ve Jakarta, ong đe nghi tu chuc vao nam 2003 va cai to noi cac. Cac no luc nay that bai khi cac đong minh chinh tri cua ong bo roi ong đe tham gia tan noi cac đuoc tru đinh. Theo Wiranto, vao ngay 18 thang 5, Suharto ban mot sac lenh ma theo đo cap tham quyen cho ong ta tien hanh bien phap bat ky đe khoi phuc an ninh; tuy nhien Wiranto quyet đinh khong thi hanh sac lenh đe ngan xung đot voi dan chung. Ngay 21 thang 5 nam 1998, Suharto tuyen bo tu nhiem, pho tong thong Habibie đam nhiem chuc vu tong thong theo quy đinh trong hien phap.


Sau khi tu nhiem Sau khi tu nhiem tong thong, Suharto an cu trong gia vien tai khu vuc Menteng cua Jakarta, đuoc cac binh si bao ve va hiem khi xuat hien cong khai. Gia đinh cua Suharto gianh phan lon thoi gian cua ho đe chong đo cac đieu tra tham nhung. Tuy nhien, ban than Suharto đuoc cac chinh tri gia bao ve khoi bi thuc su khoi to, chuc vu cua ho von la nho on cua Suharto, đieu nay đuoc bieu thi trong trao đoi đien thoai bi lo giua Tong thong Habibie va Tong chuong ly Andi Muhammad Ghalib trong thang 2 nam 1999.
Trong thang 5 nam 1999, Time Asia uoc tinh tai san cua gia đinh Suharto la 15 ty USD, Suharto kien tap chi đoi hon 27 ty USD boi thuong vi phi bang. Đen nam 2007, Toa an Toi cao cua Indonesia phan quyet buoc Time Asia phai boi thuong thiet hai cho Suharto mot nghin ty rupiah (128,59 trieu USD).
Ngay 29 thang 5 nam 2000, Suharto bi đat duoi quan thuc tai gia khi nha cam quyen Indonesia bat đau đieu tra ve tham nhung trong nhiem ky tong thong cua ong. Trong thang 7 nam 2000, nha đuong cuc tuyen bo rang ong bi buoc toi bien thu 571 trieu USD tien quyen gop cho chinh phu đen mot so trong nhung quy do minh kiem soat va sau đo su dung tien đe cap cho cac đau tu cua gia đinh. Tuy nhien, đen thang 9 cac bac si do toa an bo nhiem tuyen bo rang Suharto khong the hau toa vi suc khoe suy yeu. Cac cong to vien nha nuoc lai no luc vao nam 2002 song sau đo cac bac si vien dan mot benh nao khong xac đinh. Ngay 26 thang 3 nam 2008, mot tham phan toa an dan su phan Suharto vo toi tham nhung song phan quy tu thien cua ong la Supersemar phai tra US$110 trieu.
Nam 2002, con trai cua Suharto la Tommy bi tuyen an 15 nam tu giam. Nhan vat nay bi ket an ra lenh sat hai mot tham phan tung tuyen an ong ta 18 thang tu giam ve toi tham nhung va so huu vu khi bat hop phap. Nam 2006, ong ta đuoc "phong thich co đieu kien."
Ngay 9 thang 7 nam 2007, cac cong to vien Indonesia đe đon kien dan su chong Suharto, nham thu hoi cong quy nha nuoc.
Ngay 4 thang 1 nam 2008, Suharto đuoc đua đen Benh vien Pertamina tai Jakarta voi cac bien chung phat sinh tu mot con yeu tim, phu chan tay va bung, va suy than cuc bo. Suc khoe cua ong thay đoi that thuong trong vai tuan song dan te hon. Ngay 23 thang 1, suc khoe cua Suharto te hon do nhiem trung huyet. Gia đinh ong chap thuan loai bo cac may ho tro sinh ton, va ong tu tran vao 1:10 ngay 27 thang 1.


Tham khao Chu thich Thu muc McGlynn, John H. et al., Indonesia in the Soeharto years. Issue, incidents and images, Jakarta 2007, KITLV
Retnowati Abdulgani-Knapp; Soeharto: The Life and Legacy of Indonesia's Second President: An Authorised Biography. Marshall Cavendish Editions; ISBN 981-261-340-4, ISBN 978-981-261-340-0


Lien ket ngoai news.bbc.co.uk, Life in pictures: Indonesia's Suharto BBC
Financial Times obituary Luu tru ngay 21 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine
The Guardian obituary
Obituary in The Times, ngay 28 thang 1 nam 2008 Luu tru ngay 9 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine
"Suharto, Inc." Luu tru ngay 28 thang 1 nam 2001 tai Wayback Machine May 1999 Time Magazine expose on Suharto's regime and family, published on the first anniversary of Suharto's resignation
Shadow Play Luu tru ngay 14 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine — Website accompanying a 2002 PBS documentary on Indonesia, with emphasis on the Suharto-era and the transition from New Order to Reformation
"We need to be told" – Article by Australian journalist and Suharto critic John Pilger on the fortieth anniversary of the Transition to the New Order, New Statesman, ngay 17 thang 10 nam 2005.
Tiger Tales: Indonesia — Website accompanying a 2002 BBC World Service radio documentary on Indonesia, focusing on early Suharto era. Features interviews with Indonesian generals and victims of the regime. Program is available in streaming RealAudio format.
"Vengeance with a Smile", Time Magazine, Friday, 15 Jul 1966 Luu tru ngay 27 thang 8 nam 2013 tai Wayback Machine