Nguyen Phuc Tan (chu Han: 阮福瀕, 18 thang 7 nam 1620 - 30 thang 4 nam 1687), hay Nguyen Thai Tong, tuoc hieu Dung Quan cong (勇郡公), va đuoc nguoi trong lanh tho goi la chua Hien (主賢), la vi chua Nguyen thu tu cua chinh quyen Đang Trong trong lich su Viet Nam. Ong o ngoi tu nam 1648 đen nam 1687, tong cong đuoc 40 nam.


Than the Nguyen Phuc Tan sinh ngay 18 thang 7 nam 1620, la con trai thu hai cua Nguyen Phuc Lan va Đoan Quy phi (nguoi huyen Duy Xuyen, tinh Quang Nam).
Luc đau, Nguyen Phuc Tan đuoc phong lam Thai pho Dung Le hau, ong đuoc đanh gia la mot vo tuong co tai.


Tuong chong Trinh Thang 6 nam 1643, theo đe nghi cua Chua Trinh, ba tau chien cua Cong ty Đong An Ha Lan la Wojdenes (De Wijdeness), Waterhond va Vos tien vao cua Thuan An đanh Chua Nguyen.
Ngay 7 thang 7 nam 1643, The tu Nguyen Phuc Tan đoc suat 50 chien thuyen đot kich bat ngo vao đoi thuyen cua Cong ty Đong An Ha Lan. Tau đo đoc Wijdenes, la chiec nang nhat va cham nhat trong so 3 tau đo, bi bon thuyen cheo tay đuoi kip, đanh gay mat banh lai, đanh đo cot buom va bam vao hai ben man tau; vien thuyen truong Pieter Baek khong hy vong chay thoat đuoc nua, cho cham lua vao kho thuoc sung va tu đot chay tau, Pieter Baek va nhieu thuy thu đa bi chet. Hai chiec tau kia, theo loi cua Jean Gobyn, phai rat chat vat moi tim đuoc mot cho tru o đao Ngoc (Ile de Perles).
Chua Nguyen Phuc Lan rat vui mung va khen:

Truoc kia tien quan ta tung đanh pha giac bien, nay con ta cung lai nhu the, ta khong lo gi nua.
Thang 2 nam 1648, Chua Trinh Trang sai Tien Quan cong Le Van Hieu khoi binh Nam tien lan thu 4, dan bo binh tien len đong o đat Nam Bo Chinh, con thuy quan đanh cua Nhat Le. Nguyen Phuc Tan đuoc phong lam Tiet che chu quan va cung vua cha ra Quang Binh tiep ung, chia thuy quan phuc san o song Cam La, sai Nguyen Huu Tien mang 100 con voi đanh up quan Trinh luc nua đem, quan bo tiep sau vao đanh pha. Quan Trinh thua lon, bi thuy quan Nguyen chan đanh chay đen tan song Lam moi thoi.
Thang 3 nam 1648, The tu Nguyen Phuc Tan đinh cho quan vuot song Gianh đanh ra Bac Bo Chinh thi nghe tin Chua Thuong nga benh chet tren thuyen tren đuong ve Thuan Hoa nen phai lui binh.


Đieu hanh Đang Trong Nam 1648, chua Thuong Nguyen Phuc Lan đot ngot qua đoi, The tu Nguyen Phuc Tan moi chu la Nguyen Phuc Trung len ganh vac viec nuoc, song ong nay tu choi.
Nguyen Phuc Tan len ngoi o tuoi 29, thuong đuoc goi la chua Hien. Quan than ton ong lam Tiet che Thuy bo Chu dinh kiem Tong Noi ngoai Binh chuong Quan quoc Trong su Thai bao Dung Quan cong (勇郡公) .
.
Nam 1653, chua Hien sai đap đon Sa Chuy (o cua bien Nhat Le, bay gio goi la luy Mui Dui).


= Quan su =

Thang 3 nam 1653, Chua Hien cho mo mot cuoc duyet binh lon o xa An Cuu, xet khi gioi cun sac đe đinh thuong phat.
Theo Đai Nam thuc luc tien bien, luc luong thuy binh Đang Trong thoi Chua Nguyen Phuc Tan co khoang 22740 quan, bao gom:

Co Trung hau 10 thuyen, 300 nguoi.
Noi bo 60 đoi thuyen, hon 3.280 nguoi.
2 co Ta trung va Huu trung, moi co 14 thuyen, đeu hon 700 nguoi.
Noi thuy 58 thuyen, 6.410 nguoi.
Co Ta trung kien 12 thuyen, 600 nguoi.
Co Huu trung kien 10 thuyen, 500 nguoi.
2 co Ta trung bo va Huu trung bo, moi co 10 thuyen, đeu 450 nguoi.
Co Tien trung bo 12 đoi, moi đoi 5 thuyen, cong 2700 nguoi.
4 co Ta duc, Huu duc, Tien duc, Hau duc, moi co 5 thuyen, cong hon 1100 nguoi.
4 đoi Tien thuy, Hau thuy, Ta thuy, Huu thuy, moi đoi 5 thuyen, đeu hon 500 nguoi.
8 co Ta noi bo, Huu noi bo, Tien noi bo, Hau noi bo, Ta sung, Huu sung, Tien sung, Hau sung, moi co 6 thuyen, cong 2100 nguoi.
Dinh ta bo 10 thuyen, cong hon 450 nguoi.
4 đoi Tien binh, Hau binh, Ta binh, Huu binh, moi đoi 4 thuyen, đeu hon 200 nguoi.
Co Ta thuy 5 thuyen, hon 200 nguoi.


= Thi cu =
Nam 1674, Chua Nguyen mo khoa thi goi la thi chinh đo va thi hoa van. Thi chinh đo chia ra lam ba ky: Ky đe nhat thi tu luc, ky đe nhi thi tho phu, ky đe tam thi van sach. Thi hoa van thi cung phai ba ngay, moi ngay chi phai lam co mot bai tho ma thoi. Ai đau thi đuoc bo vao lam viec o Tam ti.
Quan tri phu tri huyen lam so khao, quan cai ba, ky luc, ve uy lam giam khao. Nhung quyen đau, thi chia ra lam ba hang: Hang thu nhat goi la giam sinh, đuoc bo ra lam tri phu, tri huyen; hang thu nhi goi la sinh đo đuoc bo lam huan đao; hang thu ba cung goi la sinh đo đuoc bo lam le sinh, hoac lam nhieu hoc.


= Vu Thi Thua =
Co nguoi con gai la con hat, que Nghe An nhan sac xinh đep ten la Thi Thua đuoc lay vao cung phuc vu chua. Chua Hien tu đo tro nen say me Thi Thua va bo be chinh su. Chua Hien cung bo ngoai tai loi khuyen can cua cac đai than trong trieu, cho rang minh xua nay đa co nhieu đong gop cho vuong trieu, gio đa đen luc đuoc huong thu hanh phuc cua rieng minh. Sau đo, Chua Hien đoc sach Quoc ngu (国语), đoc toi chuyen Ngo vuong la Ngo Phu Sai mat nuoc vi nang Tay Thi nen lien tinh ngo, lap tuc sai Thi Thua mang ngu bao cho chuong dinh Nguyen Phuc Kieu, giau buc thu trong dai ao, ngam sai Kieu dim nuoc đe giet Thi Thua đi. Theo Phu bien tap luc cua Le Quy Đon: "Tu đo cham viec giang vo, sua sang khi gioi, chieu mo nguoi co đam, co suc, tap tran voi, luyen thuy quan, muu đo tien lan ra ngoai bo coi".


= Đoi ngoai =


 Cham Pa  Nam 1651, Quoc vuong Chiem Thanh Po Rome mat, Po Nraup len lam Quoc vuong ke vi. Theo su Cham, Po Nraup la em cung me khac cha cua Po Rome.
Nam 1653, vua nuoc Chiem Thanh la Po Nraup sang quay nhieu o đat Phu Yen, chua Hien lien sai quan cai co la Hung Loc lanh 3000 quan sang đanh. Quan đen Phu Yen, tiep tuc vuot đeo Ho Duong nui Thach Bi, nhan luc đem toi đanh thang vao thanh, phong lua đanh gap, ca pha đuoc. Po Nraup tron chay. Po Nraup sai con la Xac Ba An dang thu xin hang. Chua Hien thuan y cho, lay song Phan Rang lam ranh gioi. Vung phia Đong song đen đia đau Phu Yen (vung Kauthara) đat lam 2 phu Thai Khang va Dien Ninh. Đat dinh Thai Khang do Hung Loc tran giu. Phan phia Tay song (vung Panduranga) van thuoc ve Cham Pa, va bat giu le cong.
Sang nam 1654, tran thu dinh Bo Chinh la Xuan Son vao tiep quan dinh Thai Khang, nham kinh ly vung đat moi chiem đuoc, to chuc di dan binh on dinh Thai Khang, thu gom nguon tai nguyen huong lieu nham khuech truong cang Hoi An.


 Chan Lap  Ben canh Vuong quoc Chiem Thanh, tinh hinh Vuong quoc Chan Lap bay gio cuc ky roi ren, chu chau anh em tranh quyen đoat vi, tan sat lan nhau, vi vua moi len ngoi lai theo đao Hoi gay ra xung đot giua cac tang lop dan.
Nam 1658, hai con con song sot cua Preah Outey la Ang Sur va Ang Tan day binh chong lai vua Chan Lap Ramathipadi I (Nac Ong Chan) nhung that bai. Hai nguoi nay tim kiem loi khuyen cua Thai hau Ngoc Van, Ang Sur va Ang Tan đa cau cuu chua Phuc Tan.
Chua Hien lien sai Pho tuong dinh Tran Bien (Phu Yen) la Nguyen Phuoc Yen dan 3000 quan đen thanh Hung Phuoc (bay gio la Moi Xuy, nay thuoc huyen Phuc An, tinh Ba Ria – Vung Tau), pha đuoc thanh roi tien vao bat Ramathipadi I bo vao long sat đem ve giam o Quang Binh. Nam 1659, Ramathipadi I đa đuoc phong thich vi chua Hien muon ong ta gay anh huong len nguoi ke nhiem, nhung ong ta đa chet tren đuong tro ve Vuong quoc.
Nho su can thiep cua nguoi Viet ma Ang Sur đuoc lam Quoc vuong, xung la Barom Reachea V, đong tai Long Uc (Oudong); Ang Nan (Nac Non) lam Pho quoc vuong đong tai thanh Sai Gon. Đoi lai cac Quoc vuong Chan Lap phai than phuc Đang Trong va thuc hien trieu cong đinh ky. Vi su phu thuoc qua lon vao Chua Nguyen Đang Trong, dan toi he qua nguoi Viet tran đen sinh song va kiem soat nhung vung đat thuoc Chan Lap.
Thang 12 nam 1672, Quoc vuong Barom Reachea V bi Bo Tam giet chet roi cuop ngoi, Bo Tam xung la Chey Chettha III.
Ang Tan (Nac Ong Tan), chu cua Chey Chettha III, chay sang cau cuu Chua Nguyen. Nhung ngay sau đo thang 5 nam 1673, Chey Chettha III cung bi giet tren giuong ngu boi nguoi Ma Lai thuoc phe cua Ramathipadi I.
Ang Chea (Nac Ong Đai), con trai đau cua vua Barom Reachea V len ngoi sau đo, xung la Keo Fa II.
Nam 1674, Nac Ong Đai đa đi cau vien Ayutthaya (Thai Lan) đe đanh Nac Ong Non, va chiem đuoc thanh Sai Gon. Ang Nan (Nac Ong Non) bo chay sang cau cuu o dinh Thai Khang (nay la Khanh Hoa). Đong thoi, Ong Đai cho đap thanh luy o đia đau Moi Xuy; lam cau phao va xich sat, đap thanh Nam Vang; nho Xiem cuu vien đe chong lai Chua Nguyen.
Chua Hien ben sai Cai co đao Nha Trang la Nguyen Duong Lam cung voi Nguyen Đinh Phai lam tham muu đem binh chia ra hai đao sang đanh Nac Ong Đai.
Thang 3 nam 1674, quan tien phong cua Nguyen Dien đen truoc đanh up luy Moi Xuy, roi chiem đuoc luy, may ngay sau quan Cao Mien cac noi hop lai vay đanh rat du, nhung Nguyen Dien đong giu cua Luy ma khong ra đanh.
Khi đai binh cua Nguyen Duong Lam ap đen, Dien ben cung hop suc ra đanh, quan Cao Mien tan vo, bi chet va thuong rat nhieu. Sau đo, đai binh tien đen Sai Gon.
Thang 4 nam 1674, pha đuoc 3 luy: Sai Con (đat tran Phien An), Go Vach va roi tien quan len vay thanh Nam Vang. Nac Ong Đai phai bo thanh chay vao rung, bi thuoc ha giet chet. Nac Ong Thu ra hang. Nac Ong Thu la chinh dong con truong cho nen lai lap lam chinh quoc vuong đong o Long Uc (thanh Vung Luong), đe Nac Ong Non lam đe nhi quoc vuong nhu cu, đong o thanh Sai Gon, bat hang nam phai trieu cong.
Lai con gia phong cho Nguyen Duong Lam lam Tran thu dinh Thai Khang (Khanh Hoa) lo viec phong ngu ngoai bien. Chua Nguyen lam chu tinh the ca vung Đong Nai.
Nam 1679, co quan Nha Minh la tong binh tran thu đat Long Mon (Quang Tay) Duong Ngan Đich, pho tuong Hoang Tien, tong binh chau Cao, chau Loi, va chau Liem (thuoc Quang Đong) la Tran Thuong Xuyen, pho tuong Tran An Binh, khong chiu lam toi Nha Thanh, đem 3000 quan cung 50 chiec thuyen xin đuoc vao Kinh bang hai cua Tu Dung va Đa Nang (nay la cua Han thuoc Quang Nam). Dang so xin đuoc lam dan mon xu Viet.
Chua Hien thay ho cung quan ma chay sang, lai to bay long trung thuc, va lai xu Đong Pho (mot ten khac cua đat Gia Đinh xua) cua nuoc Cao Mien, đat đai mau mo co đen ngan dam, trieu đinh chua roi đe lo lieu, chi bang tan dung suc luc cua ho, giao cho ho khai hoang đat đai đe o. Nghi vay, trieu đinh to chuc khao đai an can, chuan y cho giu nguyen chuc ham, phong cho quan tuoc roi lenh cho toi Nong Nai (Đong Nai) khai hoa đat đai. Mat khac, trieu đinh con ha chi du cho Quoc vuong Cao Mien (Thuy Chan Lap) biet viec ay đe khong xay ra chuyen ngoai y muon.
Bon tuong Long Mon ho Duong đem binh thuyen tien vao cua Xoai Rap (nay goi la Loi Lap (Soi Rap)) va cua Đai cua Tieu (thuoc tran Đinh Tuong) dung tru tai xu My Tho (la tran ly cua Đinh Tuong). Bon tuong cac xu Cao, Loi, Liem ho Tran thi đem binh thuyen tien vao cua Can Gio roi đon tru tai xu Ban Lan thuoc Đong Nai (la ly so tran Bien Hoa), đat Loc Đa (tuc la đat Đong Nai thuoc Bien Hoa).
Ho lo mo mang đat đai, lap thanh pho cho, giao thong buon ban. Tau thuyen nguoi Hoa, nguoi phuong Tay, nguoi Nhat, nguoi Cha Va (nguoi goc Java), tu tap tap nap, phong hoa Trung Quoc dan dan lan ra tham đuom ca vung Đong Pho.


Cac su kien khac Nam 1686, co nguoi Phap ten la Verret đuoc phep mo cua hang o cu lao Con Lon.
Nam 1644, chua Hien o bat giet nhung nguoi đi giang đao o Đa Nang.


Qua đoi Ngay 19 thang 3, nam Đinh Mao (30 thang 4 nam 1687), chua Hien khong đuoc khoe, cho trieu con thu la Nguyen Phuc Thai đen bao rang:

Ta binh sinh ra vao gian hiem giu nha, giu nuoc. Con noi ngoi phai sua them nhan chinh cho yen bo coi. Cac quan van vo đeu do ta cat dung đe muu moi be, đung đe bon tieu nhan len vao.
Sau đo, Nguyen Phuc Tan trieu cac quan đai than toi va bao rang:

Ta voi cac khanh mot chi huong voi nhau ma cong viec mua đo chua tron. Nay con ta tuoi con nho, mong nho cac khanh giup đo cho cong viec cua to tong ro rang. Đung quen loi ay.
Noi roi, ong qua đoi, tho 68 tuoi. Lang mo tai lang Hai Cat, huyen Huong Tra, tinh Thua Thien. Lang đuoc đat ten la Truong Hung lang (長興陵), thuy hieu cua ong la Cong Cao Đuc Hau Dung Triet vuong (功高德厚勇哲王). Vao đoi Vu vuong Nguyen Phuc Khoat, ong đuoc tang mieu hieu la Nghi To (毅祖), thuy hieu cai thanh Tuyen Uy Kien Vu Anh Minh Trang Chanh Thanh Đuc Than Cong Hieu Triet vuong (宣威建武英明莊正聖德神功孝哲王).
Sach Đai Nam thuc luc tien bien co nhan xet ve cong nghiep cua Chua Nguyen Phuc Tan:

Con ong la Nguyen Phuc Thai len ke nghiep, tuc chua Nghia (主義).


Tuong nho Ten ong đuoc đat ten cho mot con đuong o thanh pho Hue, đuong Nguyen Phuc Tan.
O Đo thanh Sai Gon truoc kia co mot con đuong va mot phuong va mot phuong thuoc quan 3 mang ten Hien Vuong. Sau nam 1975, đuong Hien Vuong đuoc đoi ten thanh đuong Vo Thi Sau va phuong Hien Vuong nay la mot phan cua phuong Vo Thi Sau, quan 3, thanh pho Ho Chi Minh.
Mot ran san ho o phia Nam Bien Đong thuoc chu quyen Viet Nam cung đuoc đat ten ong, ten la bai Phuc Tan.


Gia quyen Than phu: Nguyen Phuc Lan, đuong thoi goi la Chua Thuong.
Than mau: Hieu Chieu hoang hau Đoan thi (孝昭皇后段氏; 1601 - 1661), nguoi huyen Duy Xuyen, Quang Nam.
Phu nhan:
Tu Man Hieu Triet hoang hau Chau thi (慈敏孝哲皇后朱氏; 1625 - 1684), huy la Vien , Que quan o lang An Lai , huyen Quang Đien ( nay thuoc xa Huong Phong , thi xa Huong Tra ),Thua Thien Hue . Khi con tre, ba vao hau Thai Tong trong thoi ky tiem đe, đuoc phong lam Chanh phu nhan. Nam 1806, Gia Long truy ton Tu Man Chieu Thanh Cung Tinh Trang Than Hieu Triet Hoang Hau (慈敏昭聖恭靜莊慎孝哲皇后), đuoc phoi tho voi Thai Tong o Thai Mieu, an thu hai ben ta. Ba sinh đuoc 2 trai va 1 gai: Nguyen Phuc Dien, Nguyen Phuc Thuan va Nguyen Phuc Ngoc Tao.
Tu Tien Hieu Triet hoang hau Tong thi (慈僊孝哲皇后宋氏), huy la Đoi, con gai Thieu pho Quan cong Ton Phuc Khang (宋福康), me ba ho Pham, que o huyen Tong Son, tinh Thanh Hoa. Nam mat va tuoi cua ba đeu khong đuoc truyen lai. Nam 1806, Gia Long truy ton Tu Tien Hue Thanh Trinh Thuan Tinh Nhan Hieu Triet Hoang Hau (慈僊惠聖貞順靜仁孝哲皇后), đat ten lang la Quang Hung lang (光興陵). Ba đuoc phoi tho voi Thai Tong o Thai Mieu, an thu hai ben trai. Ba sinh ra chua Nguyen Phuc Thai.
Đao Thua, sinh ra o bo Bac song Gianh, que o đat Nghe An.
Cong tu:
Phuc Quan cong Nguyen Phuc Dien (福郡公阮福演; 1639 - 1685), me la Tu Man Chu hoang hau. Luc đau đuoc lap lam The tu, mat khi chua kip noi ngoi. Chua Thuong rat thuong, truy phong Ta Ly Duong Vu Cong Than Thuong Tru Quoc Chuong Phu Su Thieu Su Phuc Quoc cong. Co sau con trai va ba con gai. Ve sau 2 nguoi con trai la Hue va Thong bi toi, duoi thoi Minh Mang bi đoi sang ho Nguyen Thuan.
Nguyen Phuc Thai (阮福溙), tuc Anh Tong Hieu Nghia hoang đe (英宗孝義皇帝). Me la Tu Tien Tong hoang hau.
Cuong Quan cong Nguyen Phuc Tran (綱郡公阮福溱; 1650 - 1685), con ten khac la Huyen, me la Tu Tien Tong hoang hau. Luc đau lam Chuong co. Co mot con trai la Dan, lam toi chuc Chuong Ta Bo Dinh Đieu Duong hau.
Quoc Uy cong Nguyen Phuc Thuan (國威公阮福淳; 1652 - 1675), tuc Ton That Hiep, me la Tu Man Chu hoang hau. Co bon con trai la Nhuan, Le, Thieu, Phan.
Nguyen Phuc Nien, mat som khong con.
Nguyen Phuc Nhieu, mat som khong con.
Cong nu:
Nguyen Phuc Ngoc Tao (阮福玉曹), me la Tu Man Chu hoang hau, khong ro truyen.
Khuyet danh, lay Chuong co Trang.
Khuyet danh, lay Chuong co Đuc.


Trong van hoa đai chung Hinh anh chua Nguyen Phuc Tan đuoc tai hien trong phim My nhan (2015) do dien vien Quach Ngoc Ngoan đong.


Xem them Chua Nguyen
Nguyen Phuc Thai
Đang Trong


Chu giai Chu thich Tham khao Nguyen Phuc Tan, trang web Nguyen Phuoc Toc Luu tru ngay 9 thang 2 nam 2009 tai Wayback Machine