Tien Giac - Hai Tinh (1788 - 1875, chu nho: 先覺 - 海淨) la mot thien su Viet Nam thuoc tong Lam Te, đoi thu 37. Su tung tru tri chua Tu An o Gia Đinh, lam Tang cang chua Thien Mu o Hue, va đuoc đanh gia la mot nha su "co đuc đo đuoc ca ngoi khap mien, trai qua 73 nam hanh đao, khong luc nao nha su quen đi su hung suy cua đao phap".


Than the va hanh trang Su co tuc danh la Nguyen Tam Đoan, sinh ngay 30 thang Nam nam Mau Than (1788), la con cua ong Nguyen Hau Cam, que o Gia Đinh (Thanh pho Ho Chi Minh ngay nay).
Nam Nham Tuat (1802), 14 tuoi, Su đuoc cha dan vao chua Tu An o Gia Đinh lam le xin xuat gia tu hanh. Tru tri chua Tu An luc bay gio la Thien su Phat Y Linh Nhac lien giao Tam Đoan cho đe tu cua minh la Thien su To Tong Vien Quang, tru tri chua Giac Lam day do. Sau đo, Tam Đoan đuoc thay To Tong Vien Quang đat phap danh la Tien Giac, hieu la Hai Tinh.
Nho chu tam tu hoc nen sau mot thoi gian, nha su Tien Giac Hai Tinh (goi tat la Hai Tinh) tro thanh mot danh tang uyen bac.
Nam Tan Ty (1821), Thien su Phat Y Linh Nhac vien tich o chua Tu An, co le su Hai Tinh đuoc thay cu đen trong coi chua Tu An, trong khi Hoa thuong Lien Hoa (tuc Thien su Thiet Thanh Lieu Đat) đang ban hoang hoa o kinh đo Hue.
Thang Ba nam At Dau (1825), vua Minh Mang cho voi Hoa thuong Hai Tinh ra tru tri chua Thien Mu o Hue. Sach Đai Nam thuc luc chinh bien, đe nhi ky ghi: "Nam At Dau, Minh Mang thu sau, thang 3... cho voi Su chua Tu An o Phien An la Nguyen Tam Đoan, khien sung lam Tru tri chua Thien Mu".
Ngai Hai Tinh giu chuc Tang cang chua Thien Mu o Hue mot thoi gian thi pham loi lien đoi, bi cach chuc va bi đay lam viec nang o chua nay.
Theo Đai Nam Thuc Luc Chinh Bien, Đe nhi ky, Quyen CCVII, thang 10 va 11 cho biet: "Ky Hoi, Minh Menh nam thu 20 (1839), mua đong, thang 10... Su chua Thien Mu co ten Nguyen Van Huan vi ghen nen giet nguoi. Bo Hinh va Vien Đo Sat xet hoi qua mot nam khong kham pha ra manh moi. Đen nay Khoa đao la Nguyen Si Đang, Le Tap bi mat đi do xet tim đuoc tinh trang, đeu thuong cho moi nguoi 10 lang bac va gia mot cap. Khi an giao xuong đinh than xet, Huan bi xu tram hau; Su truong Nguyen Tam Đoan, cach bo chuc Tru tri, chuan bat phai lam viec nang nhoc tai chua ay".
Nam Tan Suu (1841), vua Thieu Tri len ngoi, Hoa thuong Hai Tinh moi đuoc phuc hoi chuc Tang cang. Tuy nhien, vi luc đo o chua Thien Mu đa co Tang cang Nguyen Van Thuong (tuc Hoa thuong Te Bon Vien Thuong), nen su Hai Tinh van phai o chua Thien Mu, cho khi nao co chua quan (chua do vua lap) nao thieu Tang cang thi se cu thay the. Trong to du ngay 16 thang 3 nam Thieu Tri nguyen nien (1841) viet nhu sau: "Nguyen Tru tri chua Thien Mu la Nguyen Tam Đoan, truoc nhan can an pham loi bi cach bo chuc Tang cang, nhung chuan cho o chua ay lam cong viec nang nhoc đe chuoc toi, gan đay đa biet xau ho an nan loi truoc, truyen gia an khoan mien cho Nguyen Tam Đoan. Bo Le hay cap hoan mot van bang Tang cang va van chuan cho o tai chua nay lam viec, cho khi co chua quan nao khuyet Tru tri se bo sung".
Sau đo, Tang cang Tien Giac Hai Tinh đuoc bo Tru tri chua Long Quang (1841-1842). Đen ngay 16 thang 9 nam Thieu Tri thu hai (1842), Tang cang Hai Tinh đuoc trieu đinh cu đen Tru tri chua Giac Hoang o trong kinh thanh Hue, thay the cho Tang cang Nguyen Nhat Đinh (tuc Hoa thuong Tanh Thien Nhat Đinh) vi ly do: "bi benh, khong kham noi viec chua, xin cho ve son da ". Theo Kham Đinh Đai Nam Hoi Đien Su Le (Nha Xuat Ban Thuan Hoa, 1993), Tap 8, trang 201, co chep: "Nam Thieu Tri thu 2 (1842), chuau loi tau: "Tang cang chua Giac Hoang la Nguyen Tam Đoan (Hoa thuong Hai Tinh) chuan chieu nhu le Nguyen Nhat Đinh (Hoa thuong Tanh Thien Nhat Đinh), thang cap 3 quan tien, 1 phuong gao...".
Nam Đinh Mui (1847), vua Thieu Tri mat, vua Tu Đuc ke vi, co le luc đo, Hoa thuong Hai Tinh đa xin tu chuc Tang cang chua Giac Hoang đe ve Gia Đinh đe Tru tri chua Giac Lam nhu xua.
Nam Ky Dau (1849), Thien su Hai Tinh thiet lap "Gioi đan" (đan truyen gioi) cho tang si va cu si. Chu Tang nhan gioi đan đo, cung suy ton Thien su Hai Tinh lam Hoa thuong đuong đau truyen gioi, luc đo Hoa thuong Hai Tinh đuoc 61 tuoi .
Vao giua the ky 19, o Nam Ky, van đe nghi le trong Phat giao xuat hien phong trao "Ung phu". Nguyen nghia cua Ung phu: Ung la loi moi, Phu la đi đen. Ung phu co nghia la loi moi chu Tang đen nha đe lam le ve Phat giao (danh tu binh dan goi la "đi đam"), nhu le cau an, tang le, cau sieu...Bay gio, Hoa thuong Hai Tinh nhan thay rang: khoa Ung phu đang lan tran khap noi, tu thanh thi đen thon que... khong the ngan chan đuoc, vi vay, phuong cach tot hon het la tim cach huong dan phong trao đi theo đung huong trong gioi luat, tranh bot nhung hanh đong cua chu tang bi pham tuc loi cuon, lam mat pham cach, gioi hanh, anh huong khong tot cho tien đo Phat giao.
Vi vay, vao khoang nam Canh Tuat (1850), Hoa thuong Hai Tinh trieu tap mot cuoc đai hoi cua chu tang va cac thay theo khoa Ung phu tai chua Giac Lam đe pho bien chu truong "bao ve va phat huy tinh hoa cua khoa Ung phu theo đung voi đao Phat co truyen", đong thoi Hoa thuong cung đe nghi thanh lap co so hoc tap cho khoa Ung phu đe thuc hien chu truong đo, va đuoc tan đong.
Ngay trong nam đo (1850), Hoa thuong Hai Tinh cho trung tu vien Quan Am thanh chua Giac Vien đe dung chua nay lam co so hoc tap cho khoa Ung phu. Trong khi đo Hoa thuong van phat trien viec giang day cho chu Tang o chua Giac Lam nhu Thien su To Tong Vien Quang đa thuc hien tu truoc.
Nam Nham Ty (1852), ong huong đang gia (la nguoi sang lap va trong coi chua Giac Vien, chua ro ho ten) mat, Hoa thuong Hai Tinh cu đe tu la Thien su Minh Vi Mat Hanh lam tru tri chua Giac Vien.
Nam Ky Mui (1859), nien hieu Tu Đuc thu 12, quan Phap vao đanh chiem thanh Gia Đinh, san bang dinh luy cua trieu Nguyen. Chua Tu An va chua Khai Tuong nam trong vong lua đan cua chien tranh. Tru tri chua Tu An luc đo la Thien su Tien Tin Chanh Truc (huynh đe cua Hoa thuong Hai Tinh) phai bo chua chay loan, trong khi voi vang, chi đem giau đuoc mot vai ky vat nho cua chua (nho vay ma sau nay, khi xay dung lai chua Tu An o Phu Lam, chua con giu đuoc vai ky vat).
Chua Giac Lam va chua Giac Vien vi o xa chien tran nen khong bi nguy hai gi. Nam sau (1860), vua Tu Đuc cu Nguyen Tri Phuong lam Thong đoc quan vu, Pham The Hien lam Tham ta quan vu vao Gia Đinh hop cung Ton That Hiep lo chong lai quan Phap. Quan Phap tan cong vao Đai đon Chi Hoa, sau khi đon nay that thu (24 thang 2 nam 1861), chien tranh Viet-Phap lan rong dan khap Gia Đinh va cac tinh lan can. Dan chung o Gia Đinh chay tan cu, chu Tang o chua Giac Lam va Giac Vien cung bo chay, chi con Hoa thuong Hai Tinh (bay muoi ba tuoi) va vai vi su gia o lai chua.
Nam Nham Tuat (1862), trieu đinh Hue phai ky hiep uoc nhuong cho Phap ba tinh mien đong Nam Ky. Nam 1867, quan Phap đanh chiem het ca sau tinh Nam Ky, bien vung đat nay thanh thuoc đia cua ho. Sau đo dan chung va cac nha su lan hoi quay ve đay đu, vi nguoi Phap muon mua chuoc long dan, nen to ra de dai moi be .
Nam Ky Ty (1869), Hoa thuong Hai Tinh đa 81 tuoi, biet rang minh khong con tru the bao lau nua nen sap đat viec thua ke o hai chua Giac Lam va Giac Vien nhu sau: Đe tu lon la Thien su Minh Vi Mat Hanh tru tri chua Giac Lam, đe tu nho hon la Thien su Minh Khiem Hoang An tru tri chua Giac Vien.
Nam Tan Mui (1871), Hoa thuong Hai Tinh hop cung chu Hoa thuong o cac tinh Nam Ky to chuc Đai gioi đan tai chua Tay An o nui Sam (Chau Đoc, An Giang).
Nam At Hoi (1875), Hoa thuong Hai Tinh lai to chuc Gioi đan (đan truyen gioi) o chua Thien An (Gia Đinh), đe tu cua Hoa thuong Hai Tinh la Minh Khiem Hoang An đuoc phong lam Giao tho.
Ngay mung 8 thang 11 nam ay (1875), Hoa thuong Tien Giac Hai Tinh cho goi cac đe tu ve chua Giac Lam đe pho chuc. Hoa thuong day cac đe tu phai cham lo tham hoc nghien cuu kinh đien, trau doi đao đuc pham hanh, khong nen ham thich theo khoa Ung phu de bi sa nga, ma can phai tu tap thien đinh đe giai thoat canh luan hoi sanh tu. Đung gio Ngo ngay hom đo, Hoa thuong Hai Tinh vien tich, tho 87 tuoi. Đo chung lap thap tho Hoa thuong Hai Tinh o khuon vien chua Giac Lam.
Luc con tai the, Hoa thuong Hai Tinh co bien tap quyen Tong phai su tich, hien con tang tru trong chua Tu An moi o Phu Lam (thuoc Quan 6, Thanh pho Ho Chi Minh).


Xem them Chua Tu An
Chua Giac Lam
Chua Giac Vien


Sach tham khao chinh Thich Thanh Tu, Thien su Viet Nam. Thanh hoi Phat giao TP. Ho Chi Minh an hanh, 1992.
Nguyen Hien Đuc, Lich su Phat giao Đang Trong. Nha xuat ban TP. Ho Chi Minh, 1995.
Thien Hoa tu Hue Chi, "Buoi đau cua Phat giao Gia Đinh", in trong sach Hoi thao khoa hoc 300 nam Phat giao Gia Đinh - Sai Gon - TP. Ho Chi Minh, Nha xuat ban TP. Ho Chi Minh, 2002.


Chu thich