Tien Tan (350-394) la mot nuoc trong thoi ky Ngu Ho thap luc quoc vao cuoi thoi ky nha Đong Tan (265-420). Nuoc nay do thu linh bo toc Đe la Bo Hong sang lap nam 350. Đau tien, Tien Tan chi chiem giu vung Quan Trung, sau đo mo rong lanh tho sang ba phia đong, bac va tay, tung co thoi gian tieu diet het cac quoc gia khac cua nguoi Ho o mien bac Trung Quoc va uy hiep su ton tai cua nha Tan. Nhung sau that bai o tran Phi Thuy, Tien Tan nhanh chong suy yeu va tan ra (394).


Hinh thanh va phat trien = Bo Hong =
Bo Hong (蒲洪) la thu linh nguoi Đe, tung cung voi thu linh nguoi Khuong la Dieu Duc Trong đuoc vua Hau Trieu la Thach Ho thu phuc.
Nam 349, Thach Ho chet, trieu đinh Hau Trieu xay ra bien loan. Con nuoi Ho la Thach Man, tuc Nhiem Man thao tung trieu đinh, giet con chau Thach Ho len ngoi. Mot hoang than Hau Trieu la Thach Chi tu lap o Nghiep Thanh. Thay Hau Trieu co bien lon, Bo Hong tuyen bo theo Đong Tan va đuoc nhan chuc cua nha Tan. Luc đo thu linh nguoi Khuong la Dieu Duc Trong đa chet, con la Dieu Tuong len thay. Ca Bo Hong va Dieu Tuong cung muon chiem Quan Trung đe tu lap. Thang 1 nam 350, Bo Hong dan quan đanh nhau voi anh em Dieu Tuong, Dieu Trang. Ong đanh bai Dieu Tuong. Tuong thua tran bo chay, phai co thu mot cho. Bo Hong chiem giu Quan Trung, lap ra nuoc Tien Tan, đoi ra ho Phu.
Du Thach Chi yeu the truoc Nhiem Man nhung mot so tuong linh o xa van to ra trung thanh voi Hau Trieu. Mot tuong o Quan Trung la Ma Thu gia vo đi theo Phu Hong, roi tim cach moi ong toi an tiec va đau đoc ong. Khi tro ve, Bo Hong chet. Ong đuoc truy ton la Tan Vu Đe. Mot so tai lieu khong tinh Bo Hong vao danh sach cac vua Tien Tan.


= Phu Kien =
Bo Hong chet, con la Phu Kien (苻健, nguyen la Bo Kien (蒲健)) len thay, tuc la Tan Minh đe. Phu Kien biet Ma Thu hai cha minh, lien bat giet Ma Thu.
Ngay khi len ngoi, Phu Kien đa phai đoi pho voi cuoc bac phat cua Đong Tan.
Nam 351, đai tuong Hoan On cua Đong Tan sau khi diet nuoc Thanh Han cua Ly The lai mang quan đanh Tan. Phu Kien biet the minh yeu hon nen bo Truong An chay, nhung ong lai dung ke "vuon khong nha trong", đot het lua ngoai đong khien quan Tan bi đoi. Hoan On đi đanh đuong xa, von đinh trong vao lua o nuoc Tan, khong ngo ngoai đong tro trui. Sau vai thang, quan Hoan On bi thieu luong, đuong xa khong tiep te kip, buoc phai rut quan ve. Phu Kien thuc quan đuoi theo, giet đuoc hon van quan Tan, nhung thai tu Phu Trang bi trung ten tu tran.
Tam yen mat nam, lai nghe tin Thach Chi bi Nhiem Man tieu diet, dut nuoc Hau Trieu, Phu Kien tan cong ve phia đong, tranh gianh đat cu cua Hau Trieu va Nhiem Nguy voi Tien Yen. Nhan luc Nhiem Man bi vua Yen la Mo Dung Tuan đanh bai va bat giet, Phu Kien ra suc đong tien. Ve co ban, sau nam 352, trung nguyen nam trong tay Tien Tan va Tien Yen, phia bac xa xoi la Bac Đai, phia tay xa xoi la Tay Luong (Tien Luong).


= Bao chua mot mat =
Nam 355, Phu Kien chet, con la Phu Sinh len thay. Phu Sinh sinh ra đa chi co 1 mat, to ra hung ton tu be. Thuo nho, ong noi Bo Hong treu đua Sinh rang:

Ta nghe noi nguoi 1 mat thi chi co 1 giot nuoc mat thoi!
Sinh tuc gian ben lay con dao, tu đam vao cho mat ben kia cho mau chay ra va noi rang:

Đay con mot giot nuoc mat nua la hai!
Moi nguoi thay the đeu so. Bo Hong thay vay, biet tinh tinh Sinh la nguoi ngang nguoc, muon giet đi đe tru hoa cho ho Bo, nhung Bo (Phu) Kien xin mai, Bo Hong ben thoi.
Vi thai tu Phu Trang đa chet tran nen Phu Sinh đuoc len noi ngoi, tuc la Tan Le vuong. Phu Sinh to ra la ong vua rat tan ac. Sinh sat hai nhieu quan lai va nguoi trong ho, he nhung nguoi nay lo pham phai nhung chu "mot", "thieu", "le"... vi Sinh cho rang am chi đen tat mot mat cua minh. Vi the long nguoi chan ghet Sinh.
Bay gio trong trieu co hoang than Phu Kien la con cua Phu Hung – em Phu Kien, tuc la chau goi Kien bang bac, em ho cua Phu Sinh la nguoi rat co uy tin voi bach quan. Nam 357, Phu Sinh dung Phu Kien, Phu Hoang My lam tuong mang quan dep thu linh nguoi Khuong la Dieu Tuong. Tuong vua giao tranh voi quan Đong Tan cua Hoan On, bi Hoan On đanh bai, phai bo Lac Duong chay ve Quan Trung. Quan Tan đon đuong vay bat chem chet Tuong. Em Tuong la Dieu Trang xin hang Tan, đuoc nha Tan cho lam tuong.
Khong lau sau, Phu Kien lam binh bien giet chet Sinh len thay, tuc la Tan Chieu Đe. Ong tro thanh mot trong nhung vua noi tieng nhat thoi Ngu Ho.


Cuc thinh = Thong nhat Ngu Ho =

Tu khi chua len ngoi, Chieu Đe Phu Kien đa mo đuoc danh si nguoi Han la Vuong Manh, mot muu si noi tieng thoi đo, đuoc vi voi Truong Luong, Gia Cat Luong.
Nho dung muu ke cua Vuong Manh, Phu Kien gianh ngoi bau tu tay bao chua Phu Sinh, lan luot mo mang đat đai ra xung quanh.
Tai phuong bac khi đo ngoai Tien Tan co cac nuoc Tien Yen cua ho Mo Dung, nuoc Bac Đai cua ho Thac Bat. Hai nuoc nay đeu cua nguoi Tien Ti. phia tay la nuoc Tien Luong cua ho Truong nguoi Han, van trung thanh voi nha Đong Tan. Đich thu chinh cua Tien Tan khi đo thuc ra chi co nuoc Tien Yen von cung chiem giu trung nguyen voi Tien Tan. Do đo, muc tieu đau tien cua Tan la diet Yen.
Nho chinh sach hoa hop dan toc, thu hut nhan tai nguoi Han, Tien Tan duoi tay Phu Kien lon manh rat nhanh.
Nam 370, Kien sai Vuong Manh lam tuong, đem 6 van quan đi đanh Yen. Du quan Yen co 40 van nguoi nhung la quan o hop, lien tiep that bai. Quan Tan thang nhu che tre, đanh chiem Lac Duong va vay Nghiep Thanh. Phu Kien nghe tin Vuong Manh thang tran, ben than chinh mang 5 van quan đi tiep ung đanh ha đuoc Nghiep Thanh. Đau nam 371, Yen U Đe Mo Dung Vi bo thanh chay, bi quan Tan đuoi theo bat song. Mo Dung Vi tro lai khuyen cac tuong Yen quy hang, vi vay Phu Kien thuong tinh khong no giet.
Nam 375, Vuong Manh chet, Phu Kien mat mot tuong gioi. Tuy nhien, y đinh nhat thong Ngu Ho cua ong tiep tuc đuoc thuc hien. Truoc luc lam chung, Vuong Manh noi voi Phu Kien: "...Trieu Đong Tan tuy doi ve Ngo Viet, nhung la trieu đai chinh thong cua Trung Hoa. Sau khi than chet, khong nen tan cong Đong Tan".
Nam 376, Phu Kien sai hang tuong Dieu Trang (em Dieu Tuong) đi đanh nuoc Tien Luong. Quan nuoc Tien Luong cua Truong Thien Tich khong chong noi, Thien Tich phai đau hang.
Sau đo, ong lai sai Phu Lac đi đanh Bac Đai. Đung luc đo Đai vuong Thac Bat Thap Duc Kien bi con thu la Thac Bat Thiet Quan đau đoc chet vi Thap Duc Kien đinh lap hoang ton Thac Bat Khue ke vi ma khong lap Thiet Quan. Phu Kien ben sai Phu Lac tien vao nuoc Đai, diet Thiet Quan, roi chia đat lam hai, giao cho hai thu linh nguoi Hung No la Luu Ve Than va Luu Kho Nhan cai quan, duoi quyen Phu Lac.
Ve co ban, lan đau tien Phu Kien thong nhat toan mien bac Trung Quoc ke tu nam 304.


= Muu su nhat thong Trung Hoa =
Lam chu mien bac, Phu Kien quyet đinh đanh not Giang Nam đe thong nhat Trung Quoc. Truoc khi khoi đai quan, ong sai cac tuong đi đanh mien bien cua Đong Tan. Nam 379, quan Tan vay ham Tuong Duong. Tuong giu thanh la Chu Tu chong tra quyet liet nhung cuoi cung bi noi phan nen thanh bi ha. Tu bi quan Tan bat. Phu Kien cho Tu hang. Cung nam đo, quan Tan lai vay ham ha đuoc Banh Thanh.
Nam 380, Phu Lac cay cong đanh đuoc nuoc Đai nen lam phan. Phu Kien mang quan nhanh chong dep tan, giet chet Lac.
Dep xong noi loan, lai tao đuoc the bao vay Đong Tan, Phu Kien quyet y cat đai quan đi diet Đong Tan, du nhieu đai than can ngan. Đe chuan bi chien tranh, ong ra lenh trung dung tat ca ngua cong va tu, cac chau quan cu 10 nguoi thi 1 nguoi phai tong quan. Ngay ca cac con em nha quyen quy duoi 20 tuoi cung bi đong vien, goi la quan Vu Lam lang. Ong huy đong gan 100 van quan, gom 60 van bo binh, 27 van ki binh, 3 van quan Vu Lam lang, đu cac sac toc Han va Ho, dung nhieu tuong nguoi Ngu Ho đi nam tien.


Đai bai tran Phi Thuy Xem chi tiet: Tran Phi Thuy
Nam 383, bat chap su phan đoi cua nhieu van than, Phu Kien van cat đai quan đi đanh Đong Tan đe thong nhat Trung Quoc. Ong chu quan kieu hanh noi rang, quan Tan chi cam nem roi ngua xuong song Truong Giang la đu lap song roi. Ong sai em la tuong tien phong Phu Dung cam 27 van quan đi truoc, đanh chiem đuoc Tho Xuan.
Ve phia Đong Tan, sau khi Hoan On mat, Ta An len nam quyen. Ta An to ra la nguoi mem mong hon Hoan On, khong hiep che vua Tan. Khi quan Tan keo đen, Ta An tien cu chau la Ta Huyen voi Tan Hieu Vu Đe Tu Ma Dieu lam tuong, mang 8 van quan ra đong o Lac Gian đon quan Tan. Ta Huyen đong quan cach Lac Gian 25 dam, ngai the quan Tan manh khong dam tien.
Khi hai ben sap đoi tran, Phu Kien đa mac sai lam la tin tuong vao hang tuong nguoi Han cua Đong Tan moi hang la Chu Tu, sai Tu đi du hang Đong Tan. Chu Tu con nho on Đong Tan, nen mang het tinh hinh Tien Tan tiet lo cho Ta Huyen, khuyen nen chu đong đanh quan Tan truoc khi đai quan 100 van kip hop đong đu. Tu con hen lam noi ung cho quan Tan.
Luc đo Phu Dung đang an ngu song Phi. Ta Huyen theo loi Chu Tu, ben sai Luu Lao Chi mang 5.000 quan đanh up quan tien phong cua Phu Dung mot tran roi rut nhanh. Đong thoi đai quan Tan cua Ta Huyen hai đuong thuy bo cung tien len ap sat song Phi.
Ta Huyen ben sai nguoi noi voi Phu Dung xin quan Tan tam rut đe quan Tan qua song quyet chien. Phu Kien cung muon loi dung quan Tan qua mot nua se đanh up nen đong y rut lui mot đoan.
Đung hen, quan Tan sang song. Trong đem toi, quan Tan đang cho nghenh đich, Chu Tu cam mot canh quan, bong ho to:

Quan Tan thua to roi!.
Quan Tan đa sac toc, von bi cuong buc ra tran cho Phu Kien, nghe noi thua tran lien quay đau nhat loat bo chay, tien phong Phu Dung khong the ngan lai đuoc. Ta Huyen thay quan Tan chay, thua co thuc quan Tan truy kich, giet chet rat nhieu. Phu Dung bi tu tran trong loan quan.
100 van quan Tan đai bai bo chay ve phia bac, Phu Kien ve toi Lac Duong thu thap tan quan chi con vai chuc van.
That bai o tran Phi Thuy la buoc ngoat đoi voi su ton vong nuoc Tien Tan. Sai lam nam tien, khong theo loi dan cua Vuong Manh khien Phu Kien phai tra gia đat voi hau qua cua đai bai nay.


Tan ra = Giau đo bim leo =
Đai quan Tien Tan cua Phu Kien chay ve bac, tan ra tung mang. Nhan su suy yeu cua Tien Tan, cac tuong duoi quyen bat đau thuc hien y đinh ly khai, tai lap the chia cat Ngu Ho o mien bac nhu truoc đay.
Thuc ra, nguy co tai chia cat đa ton tai ngay khi Phu Kien thong nhat, vi trong hang ngu tuong si cua ong, co nhieu nguoi di toc đuoc ong thu phuc, nay đa manh tam ly khai.
Nam 383, cac tuong ho Mo Dung, con chau nuoc Tien Yen cu, đa tach rieng khoi đai quan Tien Tan thao chay ve phia bac, lap luc luong rieng chong lai Phu Kien. Ngay trong hang ngu cac tuong ho Mo Dung cung chia cat va khong than phuc nhau. Con Tien Yen vuong Mo Dung Tuan la Mo Dung Thuy lap ra nuoc Hau Yen, mot tuong khac la Mo Dung Xung (em trai Mo Dung Hoang, con trai Mo Dung Tuan) chiem vung Son Tay lap ra nuoc Tay Yen.
Nam sau, mot đai tuong nguoi Khuong la Dieu Trang, nhan bi sai đi đanh Tay Yen bai tran, so bi Phu Kien bat toi, ben ly khai, lap ra nuoc Hau Tan.
Khi cam đai quan xuong phia nam, Phu Kien đa giao cho tuong La Quang (cung nguoi dan toc Chi) đi dep cac nuoc thieu so phia tay thuoc nuoc Tien Luong cu va nhan bat mot my nhan noi tieng cua vung ay mang ve cho ong. Dep xong vung Tay Luong, Quang nhan Phu Kien bai tran ben cat đat Luong xung lam Luong vuong, lay luon my nhan đo va lap ra nuoc Hau Luong (384).
Nam sau, mot thu linh nguoi Tien Ti khac la Khat Phuc Quoc Nhan cung noi day xe đat Tan, lap ra nuoc Tay Tan (o vung Cam Tuc ngay nay).
Dong doi nuoc Bac Đai cu la Thac Bat Khue (chau noi Thac Bat Thap Duc Kien), đuoc mot so cuu than trung thanh, nhan khi thien ha đai loan, đon lap lam vua, tai lap nuoc Bac Đai, đen nam 386 đoi ten la Nguy, su goi la Bac Nguy.
Nhu vay, chi sau mot thoi gian rat ngan sau tran Phi Thuy, mien bac lai bi chia cat tro lai, tren ban đo phia bac co su ton tai cua 7 quoc gia.


= Bay toi boi phan =
Mo Dung Thuy (con trai Mo dung Hoang, em cua Mo Dung Tuan) von la tuong nuoc Tien Yen, vi bi vua Yen la Mo Dung Vi khong dung nen chay sang hang Tien Tan, đuoc Phu Kien dung lam tuong. Sau khi Tien Yen bi Tien Tan diet, Thuy lai theo Phu Kien đi đanh Tan. Khi quan Tan tan ra tro ve, Thuy cam mot canh quan rut lui rat ky luat nen hau nhu khong bi thiet hai. Giao lai quan cho Phu Kien, Thuy bo tron va ly khai. Đuoc nhung nguoi than Yen cu ung ho, Thuy co trong tay luc luong kha manh, nen nhanh chong phat trien nuoc Hau Yen thanh nuoc lon, đong đo o Trung Son.
Nghe tin cac tuong ho Mo Dung phuc quoc, Tan Hung hau Mo Dung Vi (nguyen Tien Yen U đe) cung ngam tap hop luc luong lien ket đe phan Tien Tan. Muu lo ra, Phu Kien tuc gian ben giet chet Vi.
Hai nuoc Tay Yen va Hau Tan lien ke voi đat Tien Tan nen xung đot xay ra ac liet. Phu Kien phai đung đo ca voi quan Hau Tan lan Tay Yen. Nam 385, ong bi quan Tay Yen cua Mo Dung Xung (em trai Mo dung Hoang, con cua Mo dung Tuan) keo đen đanh, vay ham o Truong An. Phu Kien bi the, phai pha vay ra ngoai. Cung luc đo quan Hau Tan cua Dieu Trang thua co đon bat đuoc ong. Trang muon ong lam le nhuong ngoi, Phu Kien khong chiu. Trang ben mang ong vao chua o Tan Binh that co chet. Nam đo Phu Kien 48 tuoi.


= Suc tan luc kiet =
Mot so trieu than sot lai cua Tien Tan o Nghiep Thanh lap con Kien la Phu Phi len ngoi, tuc la Tan Binh Đe. Luc luong quan Tien Tan o Nghiep Thanh con khong đuoc bao nhieu. Vua Tay Yen la Mo Dung Xung lai mang quan đanh Nghiep Thanh, ha thanh, giet chet Phu Phi.
Chinh trong noi bo cac quoc gia ly khai Tien Tan cung vo cung roi ren. Nuoc Tay Yen tu nam 384 đen 386 lien tuc đoi chu, ho Mo Dung chem giet lan nhau. Cuoi cung, nam 386, Mo Dung Vinh gianh đuoc ngoi vua. Nhung luc đo Tay Yen đa suy yeu, bi mat Truong An vao tay Hau Tan.
Nam 386, nghe tin Phu Phi chet, chau ho cua Phu Kien la Phu Đang lam thu su Ung chau ben xung lam vua, tuc la Tien Tan Cao Đe. Cac vua Tien Tan noi đoi ke tuc nhau chien tranh voi Hau Tan cua Dieu Trang trong nhieu nam, nhung cuoi cung đeu bi cha con Dieu Trang - Dieu Hung đanh bai.
Nam 394, Phu Đang bi quan Hau Tan cua Dieu Hung giet chet. Phu Sung đuoc lap len thay, nhung van khong xoay chuyen đuoc tinh the. Sung bi quan Hau Tan đanh bai, bo chay ve phia tay, bi quan Tay Tan cua Khuat Phuc Quoc Nhan bat giet. Nuoc Tien Tan mat.


Cac vua Tien Tan Tinh tu Phu Hong toi Phu Sung, nuoc Tien Tan co 7 vua, ton tai 44 nam, gom co:

Vu Đe Phu Hong (350)
Minh Đe Phu Kien (351-355) - nien hieu Hoang Thuy (351-355)
Le vuong Phu Sinh (355-357) - nien hieu Tho Quang (355-357)
Chieu Đe Phu Kien (357-385) - nien hieu Vinh Hung (357-358), Cam Lo (358-364), Kien Nguyen (365-384)
Binh Đe Phu Phi (385 - 386) - nien hieu Thai An (385-386)
Cao Đe Phu Đang (386-394) - nien hieu Thai So (386-394)
Phu Sung (394) - nien hieu Dien So (394) (Phu Sung khong co thuy hieu)


Xem them Ngu Ho thap luc quoc
Hau Tan
Tay Yen
Hau Yen


Tham khao