Calci, hay con đuoc viet la canxi, la mot nguyen to hoa hoc co ky hieu Ca va so nguyen tu 20. La mot kim loai kiem tho, calci co đo phan ung cao: no tao thanh mot lop oxide-nitride mau trang xam khi tiep xuc voi khong khi. Cac tinh chat vat ly va hoa hoc cua no gan giong voi cac chat tuong đong nang hon nhu la stronti va bari. No la nguyen to pho bien thu nam tren vo Trai Đat, va la kim loai pho bien thu ba chi sau sat va nhom. Hop chat calci pho bien nhat tren Trai Đat la calci carbonat, co trong đa voi va tan tich hoa thach cua sinh vat bien trong thoi ky đau; nguon calci khac bao gom thach cao, anhydride, huynh thach va apatit. Ten cua no bat nguon tu tieng Latinh calx, nghia la voi – mot hop chat cua calci đuoc đieu che bang cach nung nong đa voi. Mac du mot so hop chat calci đuoc biet đen tu thoi xa xua, nhung đac tinh hoa hoc cua chung chua đuoc biet đen cho đen the ky 17. Calci tinh khiet đuoc Humphry Davy co lap nam 1808 bang phuong phap đien phan. Cac hop chat cua calci đuoc su dung pho bien o nhieu nganh cong nghiep: trong thuc pham va duoc pham voi vai tro bo sung calci, la chat tay trang va lam trang trong nganh cong nghiep giay, la chat khu trung nuoc uong, va la thanh phan cua qua trinh san xuat xa phong kim loai. Mat khac, calci kim loai co it ung dung hon do tinh phan ung cao cua no. Tuy nhien, voi so luong nho, no thuong đuoc su dung lam thanh phan hop kim trong san xuat thep, va đoi khi hop kim calci-chi đuoc su dung trong viec san xuat ac quy.
Calci la kim loai pho bien nhat va la nguyen to pho bien thu nam trong co the. La mot khoang chat chinh trong viec tao xuong, rang va vo so, calci la kim loai pho bien nhat ve khoi luong co trong nhieu loai đong vat. Ion Ca2+ đong vai tro la mot chat đien giai rat quan trong đoi voi qua trinh sinh ly va sinh hoa cua co the va te bao: no đong vai tro la chat truyen tin thu hai trong cac con đuong truyen tin hieu; trong viec giai phong chat dan truyen than kinh tu neuron; trong su co rut cua tat ca cac loai te bao co; va la cofactor cho nhieu loai enzyme khac nhau.


Đac tinh = Phan loai =
Calci la mot kim loai mau bac rat deo (đoi khi đuoc mo ta la co mau vang nhat) co tinh chat rat giong voi cac nguyen to nang hon trong nhom cua no: stronti, bari va radi. Mot nguyen tu calci co 20 electron, cau hinh electron [Ar]4s2. Giong nhu cac nguyen to nhom 2 cua bang tuan hoan, calci co hai electron hoa tri o orbital s ngoai cung, nen rat de tach ra trong cac phan ung hoa hoc đe tao thanh ion Ca2+ co cau hinh electron on đinh cua khi hiem, trong truong hop nay la argon.
Do đo, trong cac hop chat chua calci, thuong la hop chat ion, calci hau nhu luon co hoa tri II. Muoi hoa tri I (MX) gia đinh cua calci se on đinh đoi voi cac nguyen to cau thanh chung, nhung nhung chat đo se tu oxy hoa khu thanh muoi hoa tri II va kim loai calci, vi enthalpy tao thanh cua muoi MX2 co gia tri am lon hon so voi gia tri cua muoi MX gia đinh. Đieu nay xay ra vi nang luong mang luoi tinh the lon hon nhieu do cation Ca2+ tich đien duong lon hon cation Ca+ gia đinh.
Calci, stronti, bari va radi đuoc coi la thuoc nhom kim loai kiem tho; beryli va magnesi nhe hon, nam trong nhom 2 cua bang tuan hoan, cung đuoc xep vao nhom kim loai nay. Tuy nhien, beryli va magnesi co su khac biet đang ke so voi cac nguyen to khac trong nhom ve tinh chat vat ly va hoa hoc: chung giong nhom va kem hon va co mot so đac tinh kim loai yeu hon so voi cac kim loai hau chuyen tiep. Vi tinh chat nhu vay ma beryli va magnesi khong phu hop voi đinh nghia truyen thong cua "kim loai kiem tho".


= Tinh chat vat ly =
Calci co nhiet đo nong chay la 842 °C va nhiet đo soi la 1494 °C; cao hon magnesi va stronti (hai kim loai kiem tho o vi tri tren va duoi calci trong bang tuan hoan). Calci co hai thu hinh: lap phuong tam mat va lap phuong tam khoi o nhiet đo 443 °C tro len. Calci co ti trong 1,526 g/cm³, la kim loai kiem tho nhe nhat; hai kim loai magnesi (1,74 g/cm³) va beryli (1,84 g/cm³) nang calci hon mac du chung co so khoi nho hon. Ke tu stronti tro đi, cac kim loai kiem tho co ty trong tang theo so khoi.
Calci cung hon chi nhung van co the cat đuoc bang dao. Mac du calci dan đien kem hon đong va nhom tinh theo the tich nhung no lai la chat dan đien tot hon ve khoi luong so voi ca đong va nhom do calci co khoi luong rieng thap hon. Trong thuc te calci it khi đuoc su dung do no rat de phan ung voi khong khi, tuy nhien calci đuoc nghien cuu lam chat dan đien ngoai khong gian.


= Tinh chat hoa hoc =
Tinh chat hoa hoc cua calci tuong tu voi cac kim loai tiem tho nang khac. Vi du, calci phan ung voi nuoc nhanh hon magnesi va cham hon stronti, tao thanh calci hydroxide va khi hydro. Kim loai calci phan ung voi nuoc tao khi hydro voi toc đo nhanh đen muc co the nhan biet đuoc, nhung khong đu nhanh o nhiet đo phong đe tao ra nhieu nhiet, do vay nen no rat huu ich trong viec san xuat hydro o so luong nho. No cung phan ung voi oxy va nito trong khong khi, tao thanh calci oxide va calci nitride. Ion calci khi chay co mau cam-đo. O dang bot, kim loai calci chay trong khong khi o nhiet đo cao va tao ra muoi nitride. Calci dang khoi co tinh phan ung kem hon: no nhanh chong tao thanh lop phu hydrat hoa trong khong khi am, nhung neu đo am tuong đoi duoi 30%, thi co the bao quan calci o nhiet đo phong trong thoi gian dai.
Ngoai oxide CaO, calci peroxide CaO2 co the đieu che bang cach oxy hoa calci duoi oxy ap luc cao. Co bang chung cho thay su ton tai cua superoxide Ca(O2)2. Calci hydroxide Ca(OH)2 la mot chat kiem manh, nhung khong manh bang hydroxide cua stronti, bari hay la cac kim loai kiem khac. Toan bo 4 muoi halogen cua calci đa đuoc biet đen. Calci carbonat (CaCO3) va calci sulfat (CaSO4) la nhung khoang chat pho bien tren Trai Đat. Giong hnu stronti, bari, cac kim loai kiem va kim loai ho Lanthan hoa tri nhu europi va yterbi, calci kim loai tan trong amonia long va tao mot dung dich mau xanh lam tham.

Do ion calci (Ca2+) co kich thuoc lon, ion co the co so phoi tri cao, len toi 24 (vi du: CaZn13). Cac phuc chelat chua oxy nhu EDTA va polyphosphat de dang tao phuc voi calci, rat huu ich trong hoa phan tich va quy trinh loai bo cac ion calci lam mem nuoc cung. Trong truong hop khong co an ngu khong gian (tro ngai lap the), cac cation nhom 2 nho hon co xu huong hinh thanh cac phuc chat manh hon, nhung khi co phoi tu la hop chat vong đa canh co dung luong phoi tri lon (large polydentate macrocycle) tham gia thi xu huong nay bi đao nguoc.
Calci nam trong cung nhom voi magnesi. Mac du hop chat co-magnesi co ung dung nhieu trong tong hop huu co, tuy nhien hop chat co-calci thi khong nhu vay do kho tong hop va la hop chat rat hoat đong hoa hoc, tuy vay đa nghien cuu cho rang đay la chat xuc tac tiem nang. Cac hop chat co-calci co đac tinh tuong tu cac hop chat co-yterbi do ban kinh ion cua Yb2+ (102 picomet) gan giong Ca2+ (100 picomet).
Đa so cac hop chat nay chi co the đuoc đieu che o nhiet đo thap; phoi tu cong kenh thuong thien ve su on đinh. Vi du, đe đieu che calci dicyclopentadienyl, Ca(C5H5)2, can phai cho kim loai calci phan ung truc tiep voi chinh mercurocen hoac cyclopentadien; mat khac, viec thay the phoi tu C5H5 bang phoi tu C5(CH3)5 cong kenh hon se lam tang đo hoa tan, đo bay hoi va đo on đinh đong hoc cua hop chat.


= Đong vi =
Calci tu nhien co 5 đong vi on đinh (40Ca, 42Ca, 43Ca, 44Ca, 46Ca). Đong vi 48Ca co chu ky ban ra lau đen noi đuoc coi la đong vi ben trong thuc te (48Ca co chu ky ban ra khoang 4,3 × 1019 nam). Nhu vay, calci la nguyen to đau tien (nhe nhat) co 6 đong vi trong tu nhien.
Cho đen nay đong vi calci pho bien nhat trong tu nhien la 40Ca, chiem 96,941% luong calci tu nhien. No đuoc tao ra trong qua trinh đot chay silic tu phan ung tong hop cac hat alpha va la hat nhan on đinh nang nhat voi so proton va neutron bang nhau. 40K nguyen thuy phan ra tao thanh 40Ca. Them mot hat alpha nua, tao ra 44Ti khong on đinh, ke sau đo phan ra qua hai lan bat giu electron lien tiep thanh 44Ca on đinh; đong vi nay chiem 2,806% tong luong calci tu nhien va la đong vi pho bien thu hai.
Bon đong vi tu nhien con lai la 42Ca, 43Ca, 46Ca, 48Ca it gap hon han, moi đong vi chi chiem duoi 1% luong calci tu nhien. Bon đong vi nhe chu yeu la san pham cua qua trinh đot chay oxy va đot silic, con hai đong vi nang hon đuoc tao ra thong qua qua trinh bat giu neutron. 46Ca phan lon đuoc tao ra trong qua trinh s "nong", vi su hinh thanh cua đong vi nay đoi hoi dong neutron cao đe cho phep đong vi co tuoi tho ngan la 45Ca bat giu neutron. 48Ca đuoc tao ra bang cach bat electron trong qua trinh r o sieu tan tinh loai Ia, trong đo luong neutron du thua cao va entropy đu thap đam bao su ton tai cua đong vi.

46Ca va 48Ca la nhung hat nhan "on đinh kinh đien" đau tien co luong neutron "du thua" lan luot la 6 va 8. Mac du chua rat nhieu neutron cho mot nguyen to nhe, nhung 48Ca lai rat on đinh boi no co tinh hai-lan so Magic: no co 20 proton va 28 neutron. Qua trinh phan ra beta cua 48Ca thanh 48Sc bi can tro do spin hat nhan cua hai đong vi nay hoan toan khong khop nhau: 48Ca co spin bang 0, trong khi 48Sc co spin 6+, nen qua trinh phan ra khong xay ra boi tinh bao toan mo men đong luong. Trong khi hai trang thai kich thich cua 48Sc mac du co the phan ra nhung cung khong xay ra do co spin cao. Ket qua la khi 48Ca phan ra, no phan ra beta kep thanh 48Ti, va la hat nhan trai qua qua trinh phan ra beta kep nhe nhat đuoc biet đen.
Theo ly thuyet, 46Ca co the trai qua qua trinh phan ra beta kep thanh 46Ti, nhung chua bao gio quan sat thay qua trinh nay trong thuc te. Hat nhan cua đong vi 40Ca co tinh hai-lan so Magic va co the trai qua qua trinh bat giu electron kep thanh 40Ar, nhung qua trinh nay cung chua bao gio thay tren thuc te. Calci la nguyen to duy nhat co hai hat nhan co tinh hai-lan so Magic nguyen thuy. Gioi han duoi thuc nghiem cho chu ky ban ra cua 40Ca va 46Ca lan luot la 5,9 × 1021 nam va 2,8 × 1015 nam.
Ngoai đong vi "on đinh" 48Ca, đong vi phong xa co tuoi tho cao nhat la 41Ca. No phan ra bang cach bat electron tao thanh đong vi on đinh 41K voi chu ky ban ra khoang 105 nam. Su ton tai cua no trong He Mat Troi so khai duoi dang mot hat nhan phong xa đa tuyet chung đa đuoc suy ra tu 41K: dau vet cua 41Ca van con ton tai cho đen ngay nay, boi no la mot hat nhan phong xa vu tru, đuoc tao ra lien tuc thong qua qua trinh kich hoat neutron cua 40Ca tu nhien.
Nhieu đong vi phong xa calci khac đa đuoc biet đen, tu 35Ca cho đen 60Ca. Cac đong vi nay đeu ton tai trong thoi gian ngan hon nhieu so voi 41Ca, voi đong vi on đinh nhat la 45Ca (chu ky ban ra 163 ngay) va 47Ca (chu ky ban ra 4,54 ngay). Cac đong vi nhe hon 42Ca thuong trai qua qua trinh phan ra beta cong thanh đong vi cua kali, va nhung đong vi nang hon 44Ca thuong trai qua qua trinh phan ra beta tru thanh đong vi scandi, mac du khi đen gan cac đuong ro ri hat nhan, su phat xa proton va phat xa neutron dan tro thanh qua trinh phan ra noi bat.
Giong cac nguyen to khac, nhieu qua trinh khac nhau lam thay đoi ham luong tuong đoi cua cac đong vi calci. Nghien cuu tot nhat ve cac qua trinh nay la su phan đoan phu thuoc vao khoi luong cua cac đong vi calci kem theo su ket tua cua cac khoang chat chua calci nhu calcit, aragonit va apatit tu dung dich. Cac đong vi nhe hon đuoc uu tien ket hop voi cac khoang chat nay, tu đo lam giau dung dich xung quanh bang cac đong vi nang hon o muc khoang 0,025% tren moi đon vi khoi luong nguyen tu (amu) o nhiet đo phong. Su khac biet lien quan đen khoi luong trong thanh phan đong vi calci thuong đuoc bieu thi bang ty le cua hai đong vi (thuong la 44Ca/40Ca) trong mot mau so voi ty le tuong đuong trong chat lieu tham chieu tieu chuan. 44Ca/40Ca chenh lech khoang 1–2‰ giua cac sinh vat tren Trai Đat.


Lich su Cac hop chat calci đuoc biet đen tu thoi xa xua, mac du vay đen the ky 17 moi bat đau lam ro ve thanh phan hoa hoc. Voi o dang vat lieu xay dung va thach cao tac tuong đa đuoc su dung tu thoi tien su, tu khoang 7000 TCN. Lo voi đuoc đinh tuoi đau tien co nien đai 2500 TCN va tim thay o Khafajah thuoc Luong Ha.
Trong cung khoang thoi gian đo, thach cao kho (CaSO4·2H2O) đuoc su dung đe xay Kim tu thap Giza. Chat lieu nay ve sau đuoc su dung lam thach cao trong lang mo cua Tutankhamun. Calci đa đuoc biet tu rat som vao the ky I khi nguoi La Ma co đai đieu che voi o dang calci oxide bang cach nung nong đa voi (CaCO3). Ten goi "calcium" bat nguon tu tu calx trong tieng Latinh, nghia la "voi".
Vitruvius – kien truc su nguoi La Ma – thay rang san pham voi sau khi đuoc nung nong nhe hon đa voi luc ban đau, cho rang đieu nay la do viec nung nong đa loai bo nuoc trong đa voi. Vao nam 1755, Joseph Black đa chung minh rang hien tuong nay la do mat đi khi carbon dioxide, mot hop chat ma nguoi La Ma co đai chua biet đen.
Vao nam 1789, Antoine Lavoisier nghi ngo rang voi co the la oxide cua mot nguyen to hoa hoc co ban. Trong bang cac nguyen to cua minh, Lavoisier đa liet ke nam loai quang co the phan ung voi acid đe tao ra muoi (goi la đat co kha nang muoi hoa): chaux (calci oxide), magie (magnesia, magnesi oxide), baryte (bari sulfat), alumin (alumina, nhom oxit) va silica (silica, silicon dioxide). Ve nhung "nguyen to" nay, Lavoisier ly luan rang:

Co le chung ta chi moi biet đen mot so cac hop chat kim loai ton tai trong tu nhien, vi tat ca nhung chat co ai luc voi oxy cao hon carbon, cho đen nay đeu khong co kha nang bi khu thanh kim loai, va do đo, chung ta chi thay chung duoi dang oxide, bi nham lan voi đat. Rat co the cac baryte ma chung ta vua phan loai la đat đang o trong tinh huong nay; vi trong nhieu thi nghiem, no the hien nhung đac tinh gan giong voi đac tinh cua kim loai. Tham chi co kha nang la tat ca cac chat ma chung ta goi la đat co the chi la cac oxide kim loai, khong the khu đuoc bang bat ky qua trinh nao đa biet tai thoi điem nay.

Calci khong đuoc tach biet mai cho đen nam 1808 khi Sir Humphry Davy đien phan mot hon hop gom voi va thuy ngan(II) oxide tren mot tam platin đong vai tro la anode, con cathode thi la mot soi day platin chim mot phan trong thuy ngan. Qua trinh đien phan tao ra hon hong calci-thuy ngan; calci co the đuoc tach ra khoi hon hong bang cach chung cat loai bo thuy ngan. Mac du vay, calci tinh khiet khong the đuoc đieu che voi so luong lon bang phuong phap nay, va mot quy trinh san xuat thuong mai chi đuoc kham pha sau hon mot the ky.


Su pho bien va san xuat Calci la nguyen to pho bien thu nam tren vo Trai Đat (chiem khoang 4,66% theo khoi luong), va la kim loai pho bien thu ba đang sau nhom va sat. No cung la nguyen to pho bien thu tu o nhung vung cao nguyen mat trang. Đa tram tich chua calci carbonat chiem phan lon be mat Trai Đat duoi dang tan tich hoa thach cua sinh vat bien trong qua khu; chung xuat hien duoi hai dang: calcit hinh mat thoi (pho bien hon) va aragonit hinh truc thoi (hinh thanh o cac vung bien on đoi hon). Khoang san thuoc loai thu nhat bao gom đa voi, dolomit, đa cam thach, đa phan va đa bang; cac tang aragonit tao nen luu vuc cua quan đao Bahamas, Florida Keys va Bien Đo. San ho, vo so, va ngoc trai chu yeu đuoc tao thanh tu calci carbonat. Mot so khoang chat quan trong khac cua calci bao gom thach cao (CaSO4·2H2O), anhydrit (CaSO4), fluorit (CaF2) va apatit ([Ca5(PO4)3X], voi X la OH, Cl, hoac F).
Cac quoc gia san xuat calci chinh la Trung Quoc (khoang 10000 đen 12000 tan moi nam), Nga (khoang 6000 đen 8000 tan moi nam) va Hoa Ky (khoang 2000 đen 4000 tan moi nam). Canada va Phap cung la mot trong so cac nuoc san xuat calci. Nam 2005, khoang 24.000 tan calci đa đuoc san xuat; khoang mot nua luong calci đuoc chiet xuat tren the gioi đuoc Hoa Ky su dung, voi khoang 80% san luong đau ra đuoc su dung hang nam.
Tai Nga va Trung Quoc, phuong phap đien phan cua Humphry Davy van đuoc su dung nhung đuoc dung cho calci chloride nong chay. Vi calci it phan ung hon stronti hoac bari nen lop phu oxide-nitride tao ra tu viec tiep xuc voi khong khi on đinh; tu đo viec gia cong bang may tien cung nhu cac ky thuat luyen kim tieu chuan khac đeu co the ap dung voi calci. Tai Hoa Ky va Canada, calci đuoc san xuat bang cach khu voi bang nhom o nhiet đo cao.


= Chu trinh đia hoa =

Chu trinh calci the hien lien ket giua kien tao, khi hau va chu trinh carbon. Theo cach hieu đon gian nhat, qua trinh hinh thanh nui khien cac loai đa chua calci nhu bazan va granodiorit bi phong hoa hoa hoc, tu đo giai phong ion Ca2+ vao nuoc be mat. Nhung ion nay đuoc van chuyen toi đai duong noi no hap thu CO2 tao thanh đa voi (CaCO3). Luong đa voi nay lang xuong đay bien va ket hop thanh nhung vien đa moi. CO2 hoa tan, ion carbonat va bicarbonat đuoc goi la "carbon vo co hoa tan".
Tren thuc te, phan ung phuc tap hon va lien quan đen su hinh thanh ion bicarbonat (HCO−3) khi CO2 tac dung voi nuoc o đo pH cua bien: Ca2+ + 2HCO−3  →  CaCO3↓ + CO2 + H2O
O đo pH cua nuoc bien, phan lon khi CO2 ngay lap tuc đuoc chuyen hoa thanh HCO−3. Phan ung nay dan đen su van chuyen rong mot phan tu CO2 tu đai duong/khi quyen vao thach quyen. Ket qua la moi ion Ca2+ đuoc giai phong boi qua trinh phong hoa hoa hoc se loai bo mot phan tu CO2 khoi be mat (khi quyen, đai duong, đat va sinh vat song), luu tru no trong đa carbonat trong hang tram trieu nam. Do đo, qua trinh phong hoa calci tu đa se giai phong CO2 tu đai duong va khi quyen, tu đo gay anh huong lau dai đen khi hau.


Ung dung Ung dung pho bien nhat cua calci kim loai nam trong viec san xuat thep, do tinh ai luc cao cua no đoi voi oxy va luu huynh. Cac oxide va sulfide cua no, sau khi đuoc hinh thanh, se tao ra cac tap chat aluminat voi va sunfide long trong thep va noi len. Trong qua trinh xu ly, cac tap chat nay đuoc thu nho va phan tan khap be mat cua thep, tu đo cai thien kha nang đuc, đo sach va cac tinh chat co hoc noi chung cua thep. Calci cung đuoc su dung trong ac quy o to khong can bao tri, trong đo viec thay hop kim antimon-chi thuong dung bang hop kim 0,1% calci-chi se lam giam ti le mat nuoc va kha nang tu xa đien cua ac quy. 
Do nguy co gian no va nut, nhom đoi khi se đuoc ket hop voi nhung hop kim nay. Hop kim calci-chi cung đuoc su dung đe thay the hop kim chi-antimon. Calci cung đuoc su dung đe gia co hop kim nhom dung trong o truc, kiem soat than chi trong gang va đe loai bo tap chat bismuth khoi chi. Calci kim loai đuoc phat hien trong mot so loai chat thong cong, noi no đong vai la chat toa nhiet va calci hydroxide giup xa phong hoa chat beo va hoa long cac protein trong toc gay ra tac cong.
Ngoai luyen kim, calci con đuoc su dung đe loai bo nito khoi argon tinh khiet va la chat khu trong viec đieu che cac kim loai khac nhu chromi, urani, zirconi, hay thori. No cung đuoc su dung đe luu tru khi hidro, do calci hydride (CaH2),san pham cua phan ung giua calci va hidro, co the giai phong hidro mot cach de dang.
Viec phan đoan đong vi calci trong qua trinh hinh thanh khoang chat đa dan đen mot so ung dung cua cac đong vi calci. Cu the hon, quan sat nam 1997 cua Skulan va DePaolo rang cac khoang chat calci nhe hon ve mat đong vi so voi cac dung dich ma cac khoang chat ket la co so cho cac ung dung tuong tu trong y hoc va co đai duong hoc. O loai đong vat co bo xuong đuoc khoang hoa bang calci, thanh phan đong vi calci cua cac mo mem phan anh toc đo hinh thanh va hoa tan tuong đoi cua khoang chat trong xuong.
O nguoi, thanh phan đong vi calci thay đoi trong nuoc tieu đa đuoc chung minh la co lien quan đen su thay đoi can bang khoang chat cua xuong. Toc đo tao xuong lon hon toc đo huy xuong dan đen tang ty le 44Ca/40Ca o mo mem va nguoc lai. Do moi lien quan nay, viec đo đong vi calci trong nuoc tieu hoac mau co the huu ich trong viec phat hien som cac benh ve chuyen hoa xuong nhu loang xuong.
Mot he thong tuong tu ton tai trong nuoc bien, trong đo ti le 44Ca/40Ca co xu huong tang len khi toc đo loai bo ion Ca2+ qua viec ket tua khoang chat lon hon luong calci moi đua vao đai duong. Nam 1997, Skulan va DePaolo đua ra bang chung đau tien ve su thay đoi cua 44Ca/40Ca trong nuoc bien theo thoi gian đia chat, cung voi loi giai thich mang tinh ly thuyet ve nhung thay đoi nay. Nhieu bai bao gan đay đa khang đinh quan sat nay, chung minh rang nong đo Ca2+ trong nuoc bien khong co đinh va đai duong khong bao gio o "trang thai on đinh" đoi voi luong calci đau vao va đau ra. Đieu nay co y nghia quan trong ve khi hau, vi chu trinh calci o bien gan lien voi chu trinh carbon.
Nhieu hop chat calci đuoc su dung trong duoc pham, y hoc va trong nhung linh vuc khac. Calci va phosphor đuoc bo sung trong thuc pham thong qua viec them calci lactat, calci diphosphat va tricalci phosphat. Tricalci phosphat cung đuoc su dung lam chat đanh bong trong kem đanh rang va thuoc trung hoa acid. Calci lactobionat la mot loai bot mau trang đuoc su dung lam chat tao hon dich cho duoc pham. Trong nau nuong, calci phosphat đuoc su dung lam chat tao men. Trong cong nghiep giay va khu trung, calci carbonat dang ket tua đong vai tro la chat lam trang giay, calci sulfit đuoc su dung lam chat tay trang trong san xuat giay va la chat khu trung, con calci hypochlorit đuoc su dung đe khu trung ho boi va nuoc uong. Calci silicat đuoc su dung đe gia co cao su va calci acetat la thanh phan cua nhua thong voi va đuoc su dung đe san xuat xa phong kim loai va nhua tong hop.
Calci nam trong Danh sach thuoc thiet yeu cua To chuc Y te The gioi.


Calci trong thuc pham Mot so thuc pham giau calci bao gom sua va cac san pham tu sua nhu pho mai va sua chua, rau co mau xanh tham, san pham tu đau nhu đau hu, ca co the an đuoc ca xuong va ngu coc an lien tang cuong calci.
Do nhung lo ngai ve tac dung phu khi tieu thu qua nhieu calci, bao gom voi hoa đong mach va soi than, cac to chuc chinh phu nhu Co quan An toan thuc pham Chau Au (EFSA) va phi chinh phu nhu Vien Y hoc Hoa Ky (IoM) đa đat gioi han tieu thu toi đa (UL). Tai Viet Nam, theo khuyen nghi cua Bo Y te va Vien Dinh duong, luong calci tieu thu moi ngay cho nhung nguoi o đo tuoi 0–5 thang khong nen vuot qua 1000 mg/ngay: đoi voi nhung nguoi o đo tuoi 6–11 thang thi khong vuot qua 1500 mg/ngay; đoi voi nhung nguoi o đo tuoi 1–7 tuoi thi khong vuot qua 2500 mg/ngay; đoi voi nhung nguoi o đo tuoi 8–19 tuoi thi khong vuot qua 3000 mg/ngay; đoi voi nhung nguoi tu 20–49 tuoi thi khong vuot qua 2500 mg/ngay; đoi voi lua tuoi tu 50 tro len thi khong vuot qua 2000 mg/ngay. Co quan An toan thuc pham Chau Au (EFSA) đe xuat gioi han tieu thu toi đa cho tat ca nguoi lon la 2500 mg/ngay, nhung khong đat gioi han tieu thu toi đa cho tre em va tre vi thanh nien do khong co đu thong tin ve tac dung phu cua calci đoi voi nhom tuoi nay.


Vai tro sinh hoc va benh ly = Chuc nang =
Calci la nguyen to thiet yeu cho su song va la mot chat khoang đa luong. Trong co the thi gan 99% luong calci nam o xuong va rang; 1% con lai nam trong mau va mo mem. Trong mau, khoang mot nua luong calci trong huyet tuong ton tai o dang ion hoa tu do va san co trong co the. Phan lon luong calci con lai lien ket voi albumin va globulin; va it hon 10% tao phuc thanh phosphat, citrat va cac anion khac. Ion Ca2+ đong vai tro la mot chat đien giai va rat quan trong đoi voi suc khoe cua he co, tuan hoan va tieu hoa; no khong the thieu trong qua trinh tao xuong o dang hydroxyapatit; va no ho tro viec tong hop va hoat đong cua cac te bao mau. Vi du, no đieu chinh su co co, dan truyen than kinh va đong mau. Chinh vi vay, muc calci trong đong vat co vu can phai đuoc kiem soat chat. Calci co the lam vay boi vi ion Ca2+ tao thanh phuc chat on đinh voi nhieu hop chat huu co, đac biet la voi protein; no cung tao ra nhung hop chat voi đo hoa tan đa dang, cho phep su hinh thanh xuong. Co the can Vitamin D đe hap thu calci va duy tri he xuong va rang


= Tao lien ket =
Ion calci co the tap phuc protein thong qua cac co che sau:

Co che 1: Lien ket voi cac nhom carboxyl trong acid glutamic hoac acid aspartic
Co che 2: Tuong tac voi serine, tyrosine hoac threonine phosphoryl hoa;
Co che 3: Tao phuc chelat voi goc amino acid γ-carboxyl hoa.
Trypsin, mot loai enzyme tieu hoa, tao phuc voi ion calci bang co che 1; osteocalcin, mot loai protein xuong, thi ion calci tao phuc theo co che 3.
Mot so chat nen protein cua xuong khac nhu osteopontin va sialoprotein cua xuong su dung ca co che 1 va co che 2. Co nhieu enzyme đuoc hoat hoa bang cach lien ket voi calci; mot so enzyme khac đuoc hoat hoa bang cach lien ket khong cong hoa tri (noncovalent bonding) voi cac enzyme lien ket truc tiep voi calci. Calci cung lien ket voi lop phospholipid cua mang te bao, neo cac protein lien ket voi be mat te bao.


= Đo hoa tan =
Monocalci phosphat tan rat tot trong nuoc, 85% luong calci ngoai bao la o dang dicalci phosphat voi đo hoa tan 2,00 mM, con hydroxyapatit cua xuong trong chat nen huu co la tricalci phosphat co đo hoa tan la 1000 μM.


= Dinh duong =
Calci la thanh phan pho bien trong cac che pham bo sung vitamin tong hop, nhung thanh phan calci trong thuc pham chuc nang khi tao phuc co the anh huong đen sinh kha dung cua no, thay đoi tuy theo đo hoa tan cua muoi lien quan: calci citrat, calci malat va calci lactat co tinh kha dung sinh hoc cao, trong khi calci oxalat thi thap hon. Cac che pham calci khac bao gom calci carbonat, calci citrat malat va calci gluconat. Ruot hap thu khoang mot phan ba luong calci an vao duoi dang ion tu do, va than sau đo co vai tro đieu chinh nong đo calci trong huyet tuong.


= Đieu hoa hormone hinh thanh xuong va nong đo calci huyet thanh =
Hormone tuyen can giap (PTH) va vitamin D thuc đay su hinh thanh xuong bang cach cho phep va tang cuong su lang đong ion calci o đo, tu đo qua trinh luan chuyen xuong dien ra nhanh chong ma khong anh huong đen khoi luong hay ham luong khoang chat cua xuong. Khi nong đo calci huyet tuong giam, cac thu the tren be mat te bao cua tuyen can giap đuoc kich thich, dan đen viec tiet hormone tuyen can giap; PTH tien hanh kich thich su xam nhap cua calci vao nguon huyet tuong bang cach lay no tu cac te bao than, ruot va xuong nhat đinh, voi hoat đong tao xuong cua hormone tuyen can giap bi đoi khang boi calcitonin, khi su bai tiet calcitonin tang len cung voi nong đo calci trong huyet tuong.


= Nong đo huyet thanh bat thuong =
Hap thu qua nhieu calci co the gay tang calci mau. Tuy nhien, do ruot hap thu calci kem hieu qua nen calci huyet thanh cao co nhieu kha nang la do co the tiet ra qua nhieu hormone tuyen can giap (PTH) hoac do hap thu qua nhieu vitamin D, ca hai đeu tao đieu kien cho viec hap thu calci. Nhung tinh trang nay lam muoi calci du thua tich tu trong tim, mach mau hoac than. Tang calci mau gay nen chan an, buon non, non, giam tri nho, lu lan, nhuoc co, đa nieu, mat nuoc va benh chuyen hoa xuong.
Tang calci mau man tinh thuong dan đen voi hoa mo mem, gay nen cac bien chung. That vay, voi hoa co the lam mat tinh đan hoi cua thanh mach va lam gian đoan luu luong mau, tu đo lam vo mang xo vua bam tren thanh mach va gay huyet khoi. Nguoc lai, khong hap thu đu calci hoac vitamin D co the dan đen ha calci mau, thuong do bai tiet khong đu hormone tuyen can giap hoac khiem khuyet ve thu the PTH trong te bao. Cac trieu chung ha calci mau gom kich thich than kinh co, co kha nang gay ra con tetany va roi loan dan truyen đien the hoat đong cua tim.


= Benh ve xuong =
Vi calci can thiet cho su phat trien cua xuong nen nhieu benh ve xuong co the bat nguon tu chat nen huu co hoac hydroxyapatit trong cau truc phan tu hoac to chuc cua xuong. Loang xuong la su sut giam thanh phan khoang cua xuong tinh theo tung đon vi the tich, va co the đuoc đieu tri bang cach bo sung calci, vitamin D va bisphosphonat. Thieu calci, vitamin D hoac phosphat co the dan đen benh nhuyen xuong.


An toan = Calci kim loai =
Vi calci kim loai phan ung toa nhiet voi nuoc va acid, nen khi tiep xuc voi đo am tu co the se gay ra kich ung nghiem trong.Khi nuot phai, calci co tac đong tuong tu đoi voi mieng, thuc quan va da day, đong thoi co the gay tu vong Tuy nhien, tac dung phu tu viec tiep xuc lau dai chua đuoc biet đen.


Ghi chu Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =
Greenwood, Norman N.; Earnshaw, A. (1997), Chemistry of the Elements (bang tieng Anh) (an ban thu 2), Oxford: Butterworth-Heinemann, ISBN 0-7506-3365-4
Hluchan, Stephen E.; Pomerantz, Kenneth (2005). "Calcium and Calcium Alloys". Bach khoa toan thu Ullmann ve Hoa chat cong nghiep. Weinheim: Wiley-VCH. doi:10.1002/14356007.a04_515.pub2. ISBN 978-3-527-30673-2.
Le Danh Tuyen; Le Bach Mai; va đong nghiep (2016). Nhu cau dinh duong khuyen nghi cho nguoi Viet Nam (PDF). Ha Noi: Nha xuat ban Y hoc.