Trong thien van hoc, mo hinh nhat tam la ly thuyet cho rang Mat Troi nam o trung tam cua vu tru va/hay cua He Mat Troi. Tu nay (heliocentrism) co nguon goc tu tieng Hy Lap (helios = "Mat Troi" va kentron = "trung tam"). Ve mat lich su, he nhat tam đoi lap voi he đia tam va hien nay la voi thuyet đia tam hien đai, cho rang Trai Đat nam o trung tam. (Su phan biet giua He Mat Troi va Vu tru la khong ro rang cho toi tan thoi hien đai, nhung đac biet quan trong cho su tranh cai ve van đe vu tru hoc va ton giao.) Trong the ky 16 va 17, khi ly thuyet nay đuoc Copernicus, Galileo va Kepler đua ra va ung ho, no tro thanh trung tam cua mot cuoc tranh cai lon.


Su phat trien cua thuyet nhat tam Đoi voi bat ky mot nguoi nao đung nhin len bau troi, co ve ro rang rang Trai Đat đung yen vi trong khi moi vat tren bau troi moc va lan hay quay quanh no hang ngay. Quan sat trong mot thoi gian lau hon, ho se thay nhieu chuyen đong phuc tap hon. Mat Troi chuyen đong cham chap theo hinh tron trong nam; cac hanh tinh co cac chuyen đong tuong tu nhau, nhung thinh thoang chung quay vong va di chuyen nguoc lai trong mot khoang thoi gian (chuyen đong lui). Khi cac chuyen đong đo ngay cang đuoc tim hieu ky hon, cang ngay cang can co nhung mieu ta ti mi hon, cach mieu ta noi tieng nhat la he Ptolemy, đuoc hinh thanh tu the ky thu 2.


= An Đo co đai =
Nhung dau vet som nhat ve mot y tuong đi nguoc truc giac cho rang Trai Đat tren thuc te đang quay quanh Mat Troi va Mat Troi la trung tam cua He Mat Troi (đo chinh la khai niem cua thuyet nhat tam) đa đuoc tim thay trong nhieu van ban kinh Ve Đa tieng Phan đuoc viet trong thoi An Đo co đai. Yajnavalkya (khoang the ky 9–the ky 8 TCN) ghi nhan rang Trai Đat co hinh cau va rang Mat Troi la "trung tam cua vu tru" nhu đuoc mieu ta trong kinh Ve đa o thoi ay. Trong bai viet ve thien van hoc cua minh Shatapatha Brahmana (8.7.3.10) cho rang: "Mat Troi treo cac the gioi - Trai Đat, cac hanh tinh, khi quyen - vao minh bang mot soi chi." Ong nhan rang Mat Troi lon hon nhieu so voi Trai Đat, va đay la đieu anh huong toi khai niem thuyet nhat tam so khai nay. Ong cung đa đo chinh xac cac khoang cach tu Trai Đat đen Mat Troi va Mat Trang bang 108 lan đuong kinh cac thien the đo, kha gan voi con so ngay nay la 107.6 voi Mat Troi va 110.6 voi Mat Trang. Ong cung đa mieu ta mot loai lich trong cuon Shatapatha Brahmana.
Van ban Ve Đa tieng Phan Aitareya Brahmana (2.7) (khoang the ky 9–8 TCN) cung noi rang: "Mat Troi khong lan cung khong moc. Khi con nguoi nghi rang Mat Troi đang lan, no khong lam nhu vay; vi the đo la su hieu lam." Van ban nay chi ra rang Mat Troi đung yen (vi the Trai Đat di chuyen quanh no), đieu nay đa đuoc trinh bay chi tiet hon trong mot ban binh luan thoi sau Vishnu Purana (2.8) (khoang the ky thu 1), noi rang: "Mat Troi luon đung yen, trong ngay. [...] Vi Mat Troi, luon đung yen tai cho, nen no khong lan cung khong moc."


= Hy Lap co đai =
O the ky thu 4 TCN, trong Chuong 13 Quyen hai bo Ve bau troi Luu tru ngay 14 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine (On the heavens), Aristotle đa viet rang "O trung tam, ho [nhung nguoi theo truong phai Pytago] noi, la ngon lua, va Trai Đat la mot trong nhung ngoi sao, tao nen ngay va đem boi cac chuyen đong hinh tron cua chung quanh trung tam." Nhung ly do cua su sap đat nay la vi triet hoc dua tren cac nguyen to co đien chu khong phai khoa hoc; ngon lua co tam quan trong lon hon Trai Đat theo quan điem cua truong phai Pytago, va vi ly do nay ngon lua phai nam o trung tam. Tuy nhien ngon lua trung tam khong phai la Mat Troi. Nhung nguoi theo Pytago tin rang Mat Troi cung nhu toan bo cac vat the khac đeu quay quanh ngon lua trung tam. Aristotle đa tu bo ly thuyet nay va ung ho thuyet đia tam.

Heraclides xu Pontus (the ky thu 4 TCN) đa giai thich chuyen đong bieu kien hang ngay cua cac thien the thong qua su tu quay cua Trai Đat, va co le cung đa nhan ra rang Sao Thuy va Sao Kim quay quanh Mat Troi. Tuy nhien, nguoi đau tien đe xuat he nhat tam la Aristarchus xu Samos (khoang 270 TCN). Khong may thay nhung ghi chep cua ong ve he nhat tam khong con nua, nhung chung ta co đuoc mot so thong tin chu chot cua he thong nay thong qua cac tac gia khac (nguoi quan trong nhat la Archimedes, ong song o the ky thu 3 TCN va vi the co đuoc kien thuc truc tiep tu cac tac pham cua Aristarchus). Khi Aristarchus viet cac tac pham cua minh, kich thuoc Trai Đat đa đuoc Eratosthenes tinh toan kha chinh xac. Aristarchus cung đo đac kich thuoc Trai Đat, va kich thuoc cung nhu khoang cach cua Mat Trang va Mat Troi, chung đuoc ghi lai trong mot ban luan van may man con ton tai. Phuong phap hinh hoc cua ong la chinh xac, nhung no đoi hoi phai vuot qua kho khan khi đo goc giua Mat Troi va Mat Trang khi Mat Trang nam o goc mot phan tu thu nhat va cuoi cung, hoi nho hon 90 đo. Aristarchus đa uoc tinh goc qua rong va vi the uoc tinh kich thuoc cung nhu khoang cach cua Mat Troi nho hon thuc te (du cac con so cua ong ve Mat Trang kha chinh xac). Tuy nhien, đieu quan trong la cach tiep can khoa hoc cua Aristarchus, va ket luan rang Mat Troi lon hon nhieu so voi Trai Đat. Co le, nhu nhieu nguoi đa tung đe xuat, khi xem xet nhung con so đo Aristarchus đa cho rang co le cho Trai Đat đang chuyen đong thi đung hon la Mat Troi vi đai chuyen đong quanh Trai Đat.
Cong trinh đau tien cua Aristarchus ve he nhat tam khong con nua va chi đuoc biet toi thong qua ghi chep cua nhung nguoi khac; vi the ta khong chac chan đuoc ve su ly luan cua ong voi van đe đo. Du co le rang ong đa hieu van đe thi sai cua cac ngoi sao: neu Trai Đat chuyen đong qua nhung khoang cach lon khi quay quanh Mat Troi, thi o khoang cach gan hon cac đinh tinh phai co khac biet so voi khoang cach xa, tuong tu nhu nhung qua đoi o gan se co vi tri sai khac so voi cac ngon nui o xa khi ta di chuyen. Aristarchus đa giai thich hien tuong khong quan sat thay thi sai đo bang cach cho rang cac ngoi sao o nhung khoang cach qua xa: khoang cach mat cau cua cac đinh tinh so voi quy đao Trai Đat tuong tu voi be mat cua mot mat cau so voi tam cua no. (Archimedes đa mieu ta va cho rang ly le nay do Aristachus đua ra o loi mo đau cuon Nguoi đem cat (The Sand Reckoner).) Đieu nay khien cac ngoi sao nam o khoang cach rat lon; du ong muon dung đung nghia đen, hay chi muon the hien mot ty le khoang cach cuc lon, thi hien nay ta cung khong the xac đinh chac chan đieu đo. (Vi cach giai thich cua ong to ra chinh xac, du cac khoang cach la co han; thi sai sao chi đuoc quan sat thay o the ky 19.)
Mo hinh nhat tam cua Aristarchus đuoc Archimedes đe cap toi trong cuon Nguoi đem cat. Muc đich cua cuon sach nay la chung minh rang nhung con so cuc lon, tham chi so luong nhung hat cat đu đe lap đay vu tru, cung co the đuoc the hien bang toan hoc va khong nen bieu dien chung mot cach uoc luong la "vo van". Ong đa lay mo hinh vu tru rong lon nhat tung co, mo hinh vu tru Aristarchus, đe tinh toan so luong cat can thiet đo đay vao đo. Chi ra rang ve mat toan hoc, se khong co y nghia gi khi noi ve mot ty le giua be mat cua mot mat cau va tam cua no, boi vi no khong co đo rong lon, Archimedes ket luan rang khoang cach giua cac đinh tinh co cung quan he voi ban kinh cua quy đao Trai Đat boi vi quy đao đo cung co quan he voi chinh Trai Đat. Theo nhung đieu kien đo, chung ta co the chung minh rang thi sai sao đa vuot qua kha nang quan sat đe phat hien thay cua thoi ky đo, đung nhu thuc te. [1] Luu tru ngay 8 thang 8 nam 2004 tai Wayback Machine Tuy nhien, khong co dau hieu cho thay ca Aristarchus hay Archimedes đa thuc su tranh luan van đe thi sai sao va coi đo la cach đe xac đinh viec lieu Trai Đat co thuc su chuyen đong khong.
Mot nha thien van Hy Lap khac, Seleukos xu Seleucia, đa chap nhan mo hinh nhat tam cua Aristarchus, va theo Plutarch ong đa chung minh no.


= An Đo trung co =
Nha thien van hoc-toan hoc nguoi An Đo Aryabhata (476–550), trong kiet tac Aryabhatiya cua minh đa đe xuat mot mo hinh nhat tam theo đo Trai Đat quay quanh truc cua no va cac chu ky [quy đao] cua cac hanh tinh cung đuoc tinh toan dua tren mo hinh Mat Troi đung yen. Ong cung la nguoi đau tien kham pha ra rang anh sang tu Mat Trang va cac hanh tinh la su phan xa anh sang tu Mat Troi, va rang cach hanh tinh chuyen đong theo mot quy đao hinh elip quanh Mat Troi, va vi the đe xuat mot mo hinh [quy đao] elip lech tam cua cac hanh tinh, dua theo đo ong đa tinh toan chinh xac nhieu hang so thien van hoc, nhu nhung khoang thoi gian nhat thuc va nguyet thuc, va chuyen đong o mot thoi điem nao đo cua Mat Trang (đuoc the hien nhu mot phuong trinh vi phan). Bhaskara (1114–1185) đa mo rong mo hinh nhat tam cua Aryabhata trong ban luan thien van hoc Siddhanta-Shiromani cua minh, trong đo ong đa đe cap toi đinh luat hap dan, kham pha ra rang cac hanh tinh khong quay quanh Mat Troi voi mot toc đo đong nhat, va tinh toan chinh xac nhieu hang so thien van hoc dua tren mo hinh đo, nhu nhat thuc va nguyet thuc, cac toc đo va cac chuyen đong o mot thoi điem nao đo cua cac hanh tinh. Ban dich tieng A Rap cuon Aryabhatiya cua Aryabhata đa co tu the ky thu 8, trong khi cac ban dich tieng Latin mai toi the ky 13 moi xuat hien, truoc khi Copernicus viet cuon Ve chuyen đong quay cua cac thien the, vi the co le tac pham cua Aryabhata đa co anh huong tren y tuong cua Copernicus.


= The gioi Hoi giao =
Kinh Qur'an (Surah 36. Yaseen) noi rang:

38. Mat Troi chay toi điem ngung co đinh cua no; đo la lenh cua Đang toan nang va Nha tien tri.39. Va Mat Trang, chung ta đa xac đinh no trong nhung pha cho toi khi no quay tro lai nhu mot canh co kho.40. Mat Troi khong chay nhanh hon Mat Trang, cung nhu ngay khong nhanh hon đem. Moi cai đeu troi noi tren mot quy đao.
Nha khoa hoc Hoi giao Ba Tu Nasir al-Din Tusi (1201–1274) đa giai quyet cac van đe chu yeu trong he thong Ptolemy bang cach phat trien Tusi-couple thanh thu thay the cho tam sai kho hieu ve vat ly cua Ptolemy. Nha khoa hoc Hoi giao Mu'ayyad al-Din al-'Urdi (khoang 1250) đa phat trien bo đe Urdi (Urdi lemma). Nha thien van hoc Hoi giao A Rap ibn al-Shatir (1304–1375), trong tac pham Kitab Nihayat as-Sul fi Tashih al-Usul (Tim hieu lan cuoi ve su sua chua Ly thuyet hanh tinh) cua minh đa loai bo tam sai bang cach đua ra mot ngoai luan nua, thoat khoi he thong cua Ptolemy theo cach sau nay Copernicus cung đa thuc hien. Ibn al-Shatir đe xuat mot he chi tuong tu voi mo hinh đia tam, chu khong hoan toan chinh xac nhu vay, khi đa chung minh theo luong giac rang Trai Đat thuc su khong phai la trung tam vu tru. Su sua đoi cua ong sau nay đa đuoc dung lai trong mo hinh Copernicus, cung voi Tusi-couple va bo đe Urdi.
Nhung ban ghi chep con sot lai ve Tusi, al-Urdi va Ibn al-Shatir đeu thuoc mo hinh đia tam, theo chieu huong cho rang Trai Đat đung yen (tham chi neu no khong o chinh trung tam cua moi chuyen đong). Vai tro cua nhung ly thuyet nay đoi voi su phat trien thuyet nhat tam sau nay hien van chua đuoc hieu ro.


= Chau Au phuc hung =

Can luu y quan niem thong thuong o phuong Tay cho rang truoc Copernicus khai niem he nhat tam chua bao gio xuat hien, hay khong đuoc biet toi o chau Au la sai lam. Khong chi vi nhung van ban tieng A Rap ngay cang đuoc dich nhieu sang tieng Latin sau the ky 11 (nho ngay cang co nhieu su tiep xuc voi the gioi A Rap/Hoi giao do nhung chien binh thap tu chinh mang lai), ma con boi nhung nha tham hiem, cac thuong gia xuat hien nhieu hon o chau Au (co đieu kien thuan loi hon nho Pax Mongolica) khien phuong Tay biet đuoc ve truyen thong ung ho thuyet nhat tam o An Đo voi chi tiet nhu đuoc trinh bay o tren. Va tat nhien cac hoc gia biet ro ve nhung cuoc tranh luan cua Aristarchus va Philolaus, cung nhu viec nhieu nha tu tuong co đai khac đa đe xuat (hay đuoc cho la đa đe xuat) mo hinh nhat tam hay cac quan điem gan thuyet nhat tam, nhu Hicetas va Heraclides Ponticus (Copernicus tat nhien cung biet đieu nay). Hon nua, mot so nha tu tuong chau Au cung đa tranh luan ve thuyet nhat tam tu thoi Trung Co: vi du Nicolas Oresme va Nicholas of Cusa. Tuy nhien, đoi voi đa so cac hoc gia o giai đoan nay, thuyet nhat tam co mot van đe lon va de nhan thay: theo truc giac thong thuong, neu Trai Đat quay quanh truc va chuyen đong quanh Mat Troi, con nguoi va đo vat o tren đo se co xu huong roi hay bay vao vu tru; mot vat the roi xuong tu tren thap se cham đat o đang tay xa phia sau thap boi vi thap đa quay đi cung Trai Đat; va cac vi du tuong tu. Mot cau tra loi cho nhung van đe đo đoi hoi con nguoi phai co hieu biet sau hon ve vat ly.
Du co nhung van đe nhu vay, o the ky 16, ly thuyet nhat tam đuoc Nicolaus Copernicus khoi phuc lai, o hinh thuc thich hop voi nhung quan sat thuc te thoi đo. Ly thuyet nay đa giai quyet cac van đe ve chuyen đong lui cua hanh tinh bang cach lap luan rang chuyen đong đo chi la cai quan sat thay ben ngoai va la chuyen đong bieu kien, chu khong phai chuyen đong thuc te: đo la mot hieu ung thi sai, giong nhu khi ta vuot qua mot chiec xe thi ta co cam giac chiec xe đo đang chuyen đong lui ve phia chan troi. Van đe nay cung đa đuoc giai quyet trong he thong đia tam cua Tycho Brahe; tuy nhien, trong khi tim cach bo đi cac ngoai luan ong van giu lai va coi chuyen đong tien lui cua cac hanh tinh la chuyen đong thuc te, chuyen đong nay đuoc Kepler cho rang co đac điem giong mot "hinh xoan". Trong khi phat trien cac ly thuyet cua minh ve chuyen đong hanh tinh, co le Copernicus đa lay y tuong tu trong cac cong trinh cua nha thien van hoc nguoi An Đo la Aryabhata cho ve thuyet nhat tam cua minh, va cac nha khoa hoc/thien van hoc Hoi giao Nasir al-Din Tusi, Mu'ayyad al-Din al-'Urdi va ibn al-Shatir đe giai quyet cac van đe quan trong trong he thong Ptolemy.


Nhung tranh cai ton giao ve thuyet nhat tam Ngay tu thoi Aristarchus, o chau Au y tuong nhat tam đa bi choi bo vi bi coi la phan ton giao. Tuy vay, van đe nay khong mang bat ky y nghia quan trong nao trong gan 2000 nam.
Nicolaus Copernicus đa xuat ban cuon De Revolutionibus mang y nghia quyet đinh ve he thong cua ong nam 1543. Copernicus đa bat đau viet no nam 1506 va hoan thanh nam 1530, nhung khong cho xuat ban toi tan khi ong sap qua đoi. Du ong co danh tieng tot voi Giao Hoi va đa đe tang mot cuon sach cho Giao hoang Paul III, cuon sach đuoc in ra van co phan loi noi đau khong co chu ky cua Osiander cho rang he thong nay chi đon gian la mot cach thuc toan hoc va khong co y đinh phu đinh cho thuc te. Co le vi phan loi noi đau nay, tac pham cua Copernicus gay ra it cuoc tranh luan ve viec no co phai la mot cuon sach di giao hay khong trong 60 nam sau đo.
Thuat ngu thoi ay cho mot cach thuc tinh toan hoan toan hu cau nhu vay la gia thuyet. Đe hieu đuoc cac cuoc tranh cai trong vong 100 nam sau, can nho rang y nghia hien đai, mot y tuong can đuoc xac nhan hay phu nhan boi thuc nghiem, đa chua xuat hien cho toi mai ve sau nay.
Tu som trong nhung tin đo Dong tu Dominic đa co đe xuat can cam giang day cuon sach đo, nhung du sao viec nay van khong xay ra. Tuy nhien trong the ky 16, mot so nguoi Tin lanh đa kich liet phan đoi no. Martin Luther tung noi:
"Đa co nhung loi noi ve mot nha chiem tinh moi, nguoi muon chung minh rang Trai Đat chuyen đong va tu xoay quanh truc chu khong phai bau troi, Mat Troi, Mat Trang, cung nhu neu co mot nguoi đang ngoi trong mot toa xe hay tren mot chiec tau chuyen đong se thay rang anh ta đang đung yen trong khi Trai Đat va cay coi chuyen đong quanh minh. Nhung đo la cach moi thu đang dien ra ngay nay: khi mot nguoi muon tro nen thong minh, anh ta se can phai phat minh ra mot thu gi đo đac biet, va cach thuc thuc hien đieu đo cung phai la tot nhat! Ke ngu muon đao lon toan bo trat tu thien van hoc. Tuy nhien, nhu Kinh Thanh linh thieng đa day chung ta, cung nhu Joshua đa ra lenh cho Mat Troi đung yen chu khong phai Trai Đat."
Nhung cau nay đuoc noi ra trong boi canh mot cuoc tranh luan o bua an toi va khong phai la mot tuyen bo chinh thuc ve đuc tin. Tuy nhien, Melanchthon đa phan đoi hoc thuyet ay trong nhieu nam.
Tuy nhien, cung voi thoi gian, Giao hoi Cong giao bat đau to thai đo cung ran hon trong viec bao ve quan điem đia tam. Giao hoang Urban VIII, nguoi tung đong y cho Galileo xuat ban mot cuon sach ve hai ly thuyet the gioi, đa tro thanh thu đich voi Galileo; co y kien cho rang Giao hoang nghi Galileo đa nhao bang ong trong cuon Đoi thoai ve hai he thong chinh cua the gioi, du khong co nhieu bang chung ve đieu đo. (Nhan vat đai dien cho cac quan điem truyen thong trong cuoc đoi thoai đuoc đat ten la "Simplicio", theo ten nha triet hoc co đien Simplicius, nguoi thoi ay đuoc nhung tin đo chu nghia Plato moi kinh trong.) Cuoi cung, Co Đoc giao tro thanh phai đoi choi chu chot cua quan điem nhat tam.
He thong đuoc ua chuong la he Ptolemy, trong đo Trai Đat nam o trung tam vu tru va moi thien the đeu quay quanh no. (Khong nen lan lon viec Co Đoc giao ung ho thuyet đia tam voi y tuong ve mot Trai Đat phang, la cai chua tung đuoc Giao hoi ung ho.) He Tycho đa sap đat on thoa cac vi tri cua mo hinh đia tam, trong đo Mat Troi quay quanh Trai Đat, trong khi cac hanh tinh quay quanh Mat Troi giong nhu mo hinh cua Copernicus. Nhung nha thien van hoc dong Ten tai Roma ban đau khong đong y voi he thong cua Tycho; nguoi noi bat nhat la Clavius, ong đa binh luan rang Tycho đa "lan lon moi thu trong thien van hoc, boi vi ong muon đat Sao Hoa thap hon Mat Troi." (Fantoli, 2003, p. 109) Nhung khi cuoc tranh cai ngay cang phat trien va Giao hoi co quan điem cung ran hon ve cac y tuong cua Copernicus sau nam 1616, dong Ten quay sang ung ho viec giang day y tuong cua Tycho; sau nam 1633, viec su dung he thong nay hau nhu đa tro thanh bat buoc. Vi toi đa đe xuat thuyet nhat tam, Galileo đa bi quan thuc tai gia trong nhieu nam.
Tuy nhien, nha than hoc đong thoi cung la mot muc su Thomas Schirrmacher, đa bien ho:

"Trai voi truyen thuyet, he thong cua Galileo va Copernican đa đuoc cac quan chuc Giao hoi rat quan tam. Galileo la nan nhan cua chinh tinh kieu ngao cua minh, su đo ki cua cac ban đong nghiep va quan điem chinh tri cua Giao hoang Urban VIII. Ong bi buoc toi khong phai vi đa chi trich Kinh Thanh, ma vi đa bat tuan lenh cua Giao hoang."[2]
Cac nha khoa hoc Co đoc cung noi:

"Ro rang rang viec đanh gia Galileo hay Copernicus la di giao khong he co y nghia gi ve mat than hoc hay tong quat", (Heilbron 1999).

Nhung cach giai thich ve than hoc nay du thuc su co xuat hien hay khong ben trong Giao hoi o thoi Galileo co the se đuoc xac đinh tu đoan van ve Cuoc đieu tra khi Giao hoi tim cach buoc toi Galileo nam 1633. Trong nhung loi buoc toi chinh thuc tu Cuoc đieu tra ong khong bi ket toi vi pham menh lenh cua Giao hoang; thay vao đo, ho buoc toi ong đa tin vao "mot hoc thuyet sai trai do nhieu nguoi giang day, noi ro ra la Mat Troi bat đong o trung tam the gioi va Trai Đat chuyen đong". Trong khi tham vanLuu tru ngay 23 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine, Galileo đa bi đat cau hoi (ngay đau tien) ong đa nhan đuoc nhung menh lenh gi trong nam 1616 (ro rang am chi toi cai menh lenh đuoc ke toi o tren); nhung ong cung phai tra loi (ngay thu tu) ve nhung niem tin vao he thong Copernicus cua minh. Loi tuyen an cuoi cung hoan toan trung hop voi ban cao trang: ong phai tu "hoai nghi manh liet ve su di giao", nhung khong he co loi đe cap toi su bat tuan voi mot menh lenh đac biet nao đo.
Chinh Hong y Robert Bellarmine đa coi mo hinh cua Galileo co "y nghia tuyet voi" trong viec lam đon gian hoa toan hoc; co nghia la, nhu mot "gia thuyet" (xem ben tren). Va ong noi:

"Neu co mot bang chung thuc su cho thay Mat Troi nam o trung tam vu tru, rang Trai Đat nam tren mat cau [tang troi] thu ba, thi chung ta can rat than trong khi giai thich cac trich đoan trong Kinh thanh, voi loi day trai nguoc, va vi the chung ta nen noi rang ta khong hieu đuoc chung chu khong nen tuyen bo đo la y kien sai lam khi no đa đuoc chung minh la đung. Nhung toi khong nghi co bat ky mot bang chung nao nhu vay boi vi chua co ai cho toi thay đuoc no." (Koestler 1959, pp. 447–448)
Vi the ong ung ho lenh cam giang day y tuong đo duoi bat cu ten goi nao ma chi đuoc coi la gia thuyet. Nam 1616 ong chuyen cho Galileo mot menh lenh cua Giao hoang khong đuoc "ung ho hay bao ve" y tuong nhat tam. Trong nhung cuoc tranh luan truoc khi co lenh cam, ong giu lap truong on hoa, boi vi nhom Dominic muon cam viec giang day thuyet nhat tam o moi hinh thuc. Phien toa xu toi di giao cua Galileo dien ra nam 1633, đua ra nhung su phan biet ro rang giua "giang day" va "ung ho va bao ve coi đo la đung".
Su phan đoi chinh thuc thuyet nhat tam cua Giao hoi khong phai la su phan đoi voi toan bo nganh thien van hoc; qua vay, ho can cac du lieu quan sat thien van đe đieu chinh bo lich cua minh. Đe ung ho cac no luc quan sat đo, ho cho phep su dung chinh cac giao đuong lam đai quan sat thien van.
Nam 1664, Giao hoang Alexander VII đa xuat ban cuon Index Librorum Prohibitorum Alexandri VII Pontificis Maximi jussu editus gom toan bo nhung loi chi trich tu truoc voi cac cuon sach ve he đia tam. Mot ban copy co chu giai cuon Principia cua Isaac Newton đa đuoc hai linh muc le Seur va Jacquier cua dong Franciscan Minims, hai nha toan hoc Co đoc giao voi loi noi đau cho rang cong trinh cua tac gia co ve ung ho thuyet nhat tam va khong the đuoc giai thich neu khong co gia thuyet. Giao hoang Benedict XIV ngung lenh cam cac tac pham viet ve he nhat tam ngay 16 thang 4 nam 1757 dua tren cong trinh cua Issac Newton. Giao hoang Pius VII đa đong y voi nghi đinh nam 1822 cua Giao đoan đieu tra linh thieng cho phep in cac cuon sach ve ly thuyet nhat tam tai Roma.


Quan điem cua khoa hoc hien đai Su nhan thuc rang, theo mot nghia chat che, quan điem nhat tam cung khong hoan toan chinh xac đa đuoc tung buoc hoan thanh. Rang Mat Troi khong phai la trung tam cua vu tru, ma chi la mot trong vo so nhung ngoi sao, đa đuoc Giordano Bruno, mot nguoi theo chu nghia than bi tan thanh; Galileo cung co cung quan điem, nhung ong hiem khi đe cap toi van đe nay, co le vi khong muon gay go voi nha tho. Trong the ky 18 va 19, đia vi Mat Troi chi la mot trong so nhieu ngoi sao khac dan tro nen ro ret. Toi the ky 20, tham chi truoc khi con nguoi kham pha ra rang co nhieu he ngan ha, đay khong con la mot van đe gay tranh cai nua.
Tham chi neu cuoc tranh luan chi gioi han trong He Mat Troi, Mat Troi khong nam o trung tam hinh hoc cua bat cu quy đao cua hanh tinh nao, ma noi chinh xac hon, no nam o mot tieu điem cua quy đao hinh elip. Hon nua, khi mo rong ra rang khoi luong cua mot hanh tinh khong the bi bo qua khi so sanh voi khoi luong cua Mat Troi, tam hap dan cua He Mat Troi hoi dich cho ra khoi tam Mat Troi. (Cac khoi luong cua cac hanh tinh, chu yeu la Sao Moc, bang khoang 0,14% so voi khoi luong Mat Troi.) Vi the mot nha thien van hoc ly thuyet tren mot ngoai hanh tinh se quan sat thay hien tuong "lac lu".
Tu bo toan bo quan điem "đung yen" co lien quan toi nguyen ly tuong đoi. Trong khi, thua nhan mot vu tru khong bien gioi, ro rang rang khong co vi tri uu tien trong vu tru, cho toi khi su thua nhan thuyet tuong đoi hep cua Albert Einstein, it nhat su ton tai cua mot lop uu tien trong cac he quan tinh tuyet đoi "đung yen" đuoc cong nhan, đac biet o hinh thuc cac ly thuyet aether truyen anh sang. Mot so hinh thuc Mach's principle coi he quy chieu la đung yen va co xem xet toi cac khoi luong trong vu tru co cac đac tinh đac biet.


= Thuat ngu "đia tam" va "nhat tam" ngay nay =
Trong cach thuc tinh toan hien đai, goc va huong cua mot he toa đo thuong phai đuoc lua chon. Vi cac ly do thuc tien, cac he toa đo co goc tai trung tam khoi luong Trai Đat, khoi luong Mat Troi hay trung tam khoi luong cua He Mat Troi thuong đuoc su dung. Tinh tu "đia tam" hay "nhat tam" co the đuoc su dung trong ngu canh nay. Tuy nhien, su lua chon cac he toa đo nhu vay khong he co nhung lien quan triet hoc hay vat ly.
Fred Hoyle đa viet:

"Moi quan he giua hai mo hinh [đia tam va nhat tam] đuoc đon gian hoa thanh mot su chuyen đoi he toa đo binh thuong va đo chinh la nguyen tac co ban ly thuyet cua Einstein cho rang bat ky hai cach tiep can nao đoi voi the gioi co quan he voi nhau boi mot su chuyen đoi he quy chieu thi hoan toan tuong tu voi nhau tu quan điem vat ly." (Hoyle, 1973, trang 78)


Tham khao Lien ket ngoai THUYET MAT TROI LA TRUNG TAM tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Heliocentrism tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Fantoli, Annibale (2003). Galileo—For Copernicanism and the Church, 3rd English edition, tr. George V. Coyne, SJ. Vatican Observatory Publications, Notre Dame, IN. ISBN 88-209-7427-4
Haug, Martin and Basu, Major B. D. (1974). The Aitareya Brahmanam of the Rigveda, Containing the Earliest Speculations of the Brahmans on the Meaning of the Sacrifical Prayers. ISBN 0-404-57848-9
Heath, T.L. (1913). Aristarchus of Samos, the ancient Copernicus: a history of Greek astronomy to Aristarchus, Oxford, Clarendon; reprinted New York, Dover, 1981
Heilbron, J. L. (1999). The Mat troi in the Church: Cathedrals as Solar Observatories. Harvard University Press, Cambridge, MA. ISBN 0-674-85433-0
Hoyle, Sir Fred (1973). Nicolaus Copernicus. Heinemann Educational Books Ltd., London. ISBN 0-435-54425-X
Joseph, George G. (2000). The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics, 2nd edition. Penguin Books, London. ISBN 0-14-021118-1
Kak, Subhash C. (2000). 'Birth and Early Development of Indian Astronomy'. In Selin, Helaine (2000). Astronomy Across Cultures: The History of Non-Western Astronomy (303-340). Kluwer, Boston. ISBN 0-7923-6363-9
Koestler, Arthur (1959). The Sleepwalkers: a history of man's changing vision of the vu tru. Hutchinson, London. ISBN 0-14-020972-7 (1977 Penguin reprint)
Teresi, Dick (2002). Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science - from the Babylonians to the Maya. Simon & Schuster, New York. ISBN 0-684-83718-8
Thurston, Hugh (1994). Early Astronomy. Springer-Verlag, New York. ISBN 0-387-94107-X