Bac thuoc lan thu hai (chu Nom: 北屬吝次二, ngan gon: Bac thuoc lan 2) trong lich su Viet Nam keo dai khoang 500 nam tu nam 43 đen nam 543, tu khi Ma Vien theo lenh Han Quang Vu Đe nha Đong Han đanh chiem lai bo Giao Chi tu tay Trung Vuong, đen khi Ly Bi khoi binh đanh đuoi thu su nha Luong la Tieu Tu nam 542 roi lap ra nuoc Van Xuan nam 544.


Lich su = Cuoi Đong Han =
Sau khi cuoc khoi nghia Hai Ba Trung that bai, nha Đong Han tiep tuc duy tri su cai tri tai bo Giao Chi nhung xoa bo su tu tri đia phuong. Vao cuoi the ky 2, nha Đong Han suy yeu, chien tranh quan phiet bung no. Han Hien Đe bi cac quyen than thay nhau khong che.
Truoc tinh hinh đo, Thai thu quan Giao Chi la Si Nhiep xin nha Han cho 3 nguoi em la Si Nhat, Si Vi va Si Vu lam thai thu cac quan: Si Nhat lam Thai thu Hop Pho, Si Vi lam Thai thu Cuu Chan, Si Vu lam Thai thu Nam Hai. Trieu đinh nha Đong Han do roi loan trong nuoc khong the quan ly bo Giao Chi xa xoi nen mac nhien thua nhan. Tu đo the luc ho Si o Giao Chi rat lon.
Nam 192, nguoi ban đia quan Nhat Nam theo Khu Lien khoi binh chong nha Han va thanh lap nuoc Cham Pa đoc lap. Luc luong nha Đong Han o phia nam yeu ot khong chong noi, bat luc truoc su ly khai cua Khu Lien. Tu đo phia nam quan Nhat Nam tro thanh nuoc Cham Pa, tach han su cai tri cua nha Đong Han va cac trieu đai Trung Quoc sau nay.
Nam 200, Tao Thao đang nam vua Hien Đe o Hua Xuong đanh bai đuoc đoi thu quan phiet lon nhat la Vien Thieu trong tran quyet đinh o Quan Đo. Nam quyen chu đong o Trung Nguyen, Tao Thao bat đau quan tam toi mien nam. Nam 201, Tao Thao nhan danh Hien Đe cu Truong Tan sang lam thu su bo Giao Chi.

Nam 203, Truong Tan va Si Nhiep cung nhau dang bieu xin lap bo Giao Chi lam chau, nha Han moi đat bo Giao Chi lam Giao Chau. Tu đo Giao Chau đuoc ngang hang voi cac chau khac o Trung Quoc. Hien Đe phong Truong Tan lam quan muc o Giao Chau. Bat đau tu đay co ten Giao Chau.
Nam 206, Truong Tan bi bo tuong Khu Canh giet chet. Khi đo Luu Bieu đa tran giu Kinh Chau khong than phuc Tao Thao, ben sai thu ha la Lai Cung sang lam quan muc Giao Chau. Cung luc, thai thu quan Thuong Ngo la Su Hoang cung chet, Luu Bieu voi sai Ngo Cu đi cung Lai Cung sang lam thai thu Thuong Ngo.


= Thoi Tam Quoc va nha ho Sy =
Nam 207, Tao Thao can thiep vao Giao Chau, sai nguoi đua thu phong Si Nhiep lam Tuy Nam trung lang tuong, cho quan ly ca bay quan cua Giao Chau la Nam Hai, Uat Lam, Thuong Ngo, Hop Pho, Giao Chi, Cuu Chan va Nhat Nam va kiem thai thu quan Giao Chi nhu truoc. Trong khi đo hai thu ha cua Luu Bieu la Ngo Cu va Lai Cung lai bat hoa. Hai nguoi chua toi noi tran tri đa tro mat đanh nhau. Ngo Cu đanh đuoi Lai Cung khien Lai Cung chay ve quan Linh Lang (thuoc Kinh Chau), con Ngo Cu toi đuoc tri so Thuong Ngo.
Nam 208, Luu Bieu chet. Tao Thao mang đai quan nam tien đanh chiem Kinh Chau. Cuoi nam 208 xay ra tran Xich Bich. Tao Thao that bai trong y đo thong nhat Trung Hoa, phai rut ve Trung nguyen. Ton Quyen va Luu Bi thang tran, thua co cung nhau đanh chiem đat Kinh Chau tu tay Tao Thao đe lai.
Đoi voi Giao Chau, Ton Quyen cung gianh lay quyen quan ly. Nam 210, Ton Quyen sai thu ha la Bo Chat sang lam Thu su Giao chau. Si Nhiep tuy truoc đa than phuc Tao Thao nhung biet khong the chong lai Ton Quyen nen đanh phai nghe theo, chap nhan ngoi vi cua Bo Chat. Tu đo Giao Chau tren danh nghia thuoc ve ho Ton ma it lau sau thanh lap nuoc Đong Ngo khi Trung Quoc chinh thuc chia lam 3 nuoc: Tao Nguy, Thuc Han va Đong Ngo.
Tuy Bo Chat lam thu su nhung the luc cua ho Si van rat lon va thuc quyen cai quan trong tay ho Si. Si Nhiep sai con la Si Ham sang lam con tin o Kien Nghiep voi Ton Quyen va đuoc phong lam Long Bien hau.
Nam 226, Si Nhiep chet, con trai la Si Huy tu minh len thay chuc Thai thu quan Giao Chi khong xin lenh Ton Quyen. Đe tang cuong quan ly phia nam, Ton Quyen chia Giao Chau cu cua nha Han lam hai: lay 3 quan Nam Hai, Uat Lam, Thuong Ngo phia bac hop thanh Quang Chau, giao cho La Đai lam Thu su; Giao Chau chi con 4 quan phia nam la Hop Pho, Giao Chi, Cuu Chan va mot phan quan Nhat Nam, giao cho Tran Thi lam Thu su. Tuy nhien Si Huy mang quan ngan tro Tran Thi đen nhan chuc. Ton Quyen sai La Đai mang quan sang đanh đe triet bo ho Si. La Đai lua giet anh em Si Huy va chiem lay Giao Chau. Tu đo Giao Chau hoan toan thuoc ve Đong Ngo. Ton Quyen lai bo Quang Chau, khoi phuc Giao Chau gom 7 quan nhu cu, cho La Đai lam Giao Chau muc.


= Nha Đong Ngo =
Nam 248, cuoc khoi nghia cua Trieu Thi Trinh bi Thu su Giao Chau la Luc Dan (Đong Ngo - chau Luc Ton) dap tat.
Cuoi nam 263, Tao Nguy diet Thuc Han. Cung nam, vien quan o quan Giao Chi la Lu Hung (La Hung) giet chet Thai thu Ton Tu cua Đong Ngo, mang quan ve hang Tao Nguy.
Vua Ngo la Canh Đe Ton Huu voi chia lai Giao Chau nhu y đinh cua Ton Quyen nam 226: tach 3 quan Nam Hai, Uat Lam, Thuong Ngo phia bac hop thanh Quang Chau, đat tri so o Phien Ngung va Giao Chau gom 4 quan phia nam la Hop Pho, Giao Chi, Cuu Chan va Nhat Nam.
Quyen than nha Nguy la Tu Ma Chieu nhan danh Nguy Nguyen Đe Tao Hoan phong cho La Hung lam An Nam tuong quan kiem Thai thu Giao Chi, coi viec binh o Giao Chau va Hoac Dac (tuong cu Thuc Han) lam Thu su Giao Chau (nhung van đong quan o Nam Trung, khong truc tiep sang Giao Chau). Cuoi nam 264, La Hung bi thu ha la Cong tao Ly Thong giet chet.
Nam 265, con Tu Ma Chieu la Tu Ma Viem cuop ngoi nha Nguy, lap ra nha Tan. Hoac Dac tien cu Duong Tac sang thay cho La Hung vua bi giet, vua Tan đong y. Duong Tac lam Thai thu Giao Chi, Đong Nguyen lam Thai thu Cuu Chan.

Tu đay, Giao Chau thuoc quyen nuoc Tan. Nuoc Đong Ngo tien hanh chien tranh voi Tan đe tranh gianh Giao Chau va Quang Chau, goi la Giao Quang chi loan. Nam 268, Ngo Mat Đe Ton Hao phong Luu Tuan lam thu su Giao chau, sai đanh chiem lai tu tay nha Tan, nhung bi Duong Tac đanh bai 3 lan. Quan Uat Lam thuoc Quang Chau cua nha Ngo cung bi Duong Tac chiem đong. Nha Tan theo tien cu cua Tac, cho Mao Que lam thai thu quan Uat Lam.
Nam 271, Ton Hao lai sai Đao Hoang sang đanh Giao chau. Lan nay quan Ngo thang tran, Đao Hoang bat đuoc Duong Tac va giet Mao Que. Tuy nhien Ly To van chiem giu quan Cuu Chan theo Tan, khong hang Ngo. Sau đo Đao Hoang đanh lau ngay moi ha đuoc Cuu Chan. Toan Giao chau tro ve Đong Ngo, Đao Hoang đuoc phong lam Giao chau muc.
Nam 280, Tan Vu Đe diet Ngo, bat Ton Hao. Hao viet thu khuyen Đao Hoang hang Tan. Hoang đau hang, đuoc giu chuc cu toi khi qua đoi nam 300. Tu đo Giao chau thuoc nha Tan.


= Thoi Luong Tan, Nam Bac trieu =
Tu thoi Luong Tan toi thoi Nam Bac trieu, tuy co su thay đoi trieu đai va bien đong nhieu o Trung nguyen nhung Giao chau chi co nhung bien đong quan su, khong co nhieu bien đong ve chinh tri.
Tai mien bac, cac toc Ngu Ho vao xam chiem va cai tri, cac trieu đai Đong Tan (317-420), Luu Tong (420-479), Nam Te (479-502), Luong (502-557) noi nhau cai tri o mien nam va giu đuoc quyen quan ly Giao chau khong bi gian đoan, thay đoi nhu cuoi thoi Đong Han va Tam Quoc. Nhung cuoc noi day cua nguoi đia phuong nhu Luong Thac, Ly Truong Nhan chi keo dai mot thoi gian đeu bi dep; nhung cuoc xam lan cua Lam Ap tu phia nam cung nhanh chong bi đay lui; mot so luc luong noi day chong trieu đinh chay sang Giao chau cung nhanh chong bi đanh bai.


Hanh chinh Bo Giao Chi gom co 9 quan: Nam Hai, Uat Lam, Thuong Ngo, Hop Pho, Đam Nhi, Chu Nhai, Giao Chi, Cuu Chan va Nhat Nam. Trong cac quan nay, Giao Chi va Cuu Chan la nuoc Au Lac cu; cac quan Nam Hai, Uat Lam, Thuong Ngo, Hop Pho von la đat do nha Tan chiem đuoc cua nguoi Bach Viet o Linh Nam; quan Nhat Nam do nha Han mo rong xuong phia nam quan Cuu Chan. Ba quan thuoc lanh tho Viet Nam hien nay la Giao Chi, Cuu Chan va Nhat Nam.
Quan Nam Hai gom co 6 huyen, quan Uat Lam gom co 12 huyen, quan Thuong Ngo gom co 10 huyen, quan Hop Pho gom co 5 huyen, quan Giao Chi gom co 10 huyen, quan Cuu Chan gom co 5 huyen va quan Nhat Nam gom co 5 huyen.
Tu nam 203, theo đe nghi cua Thu su Truong Tan va Si Nhiep, bo Giao Chi đuoc lap thanh Giao Chau, coi ngang hang nhu cac chau o Trung Quoc.
Nam 264, nha Đong Ngo chinh thuc cat 3 quan Nam Hai, Uat Lam, Thuong Ngo phia bac hop thanh Quang Chau, Giao Chau gom 4 quan con lai phia nam la Hop Pho, Giao Chi, Cuu Chan va Nhat Nam.
Sau khi đanh chiem lai đuoc Giao Chau tu tay nha Tan (271), Đao Hoang đa xin voi Ton Hao đat them 2 quan Vinh Binh va Tan Xuong tren co so tach khoi quan Giao Chi va đat them quan Cuu Đuc tach khoi quan Cuu Chan. Nhu vay Giao Chau cuoi thoi Ngo sang Tan gom co 7 quan, thuoc lanh tho Viet Nam ngay nay gom co 6 quan Giao Chi, Vinh Binh, Tan Xuong, Cuu Chan, Cuu Đuc va Nhat Nam. Con quan Hop Pho nay thuoc lanh tho Trung Quoc.
Thoi Nam Bac trieu, ve co ban đia gioi hanh chinh Giao chau nhu thoi Luong Tan, co đieu chinh it qua cac trieu đai:

Thoi Luu Tong (420-479): Đat them quan Tong Binh tach tu quan Giao Chi va đat quan Nghia Xuong.
Thoi Nam Te (479-502): co su them bot mot so huyen o cac quan.
Thoi Luong: Luong Vu Đe cai cach hanh chinh trong nuoc, chia đat đat them nhieu chau nho, trong đo tai Giao chau chia quan Giao Chi đat ra Hoang chau va quan Ninh Hai; lay quan Cuu Chan lap ra Ai chau; lay quan Nhat Nam đat ra Đuc chau, Loi chau va Minh chau.


Kinh te = Nong nghiep =
Đo sat phat trien giup cho nang suat trong trot tang nhanh va đoi song tuong đoi no đu. Cac cong trinh thuy loi nhu đap đe song va đe bien đuoc tien hanh ben canh mot so kenh ngoi đuoc đao phuc vu cho nong nghiep.
Nguoi Viet bat đau biet ap dung tham canh tang nang suat. Trai qua qua trinh tang vu, chuyen vu, nguoi Viet đa biet trong lua 2 mua trong 1 nam tu rat som. Cac sach su Trung Quoc thoi ky nay đeu goi lua chin 2 mua la lua Giao Chi.
San xuat nong nghiep phat trien tot nhung đong thoi san pham cua nguoi ban đia cung bi cac trieu đinh phuong Bac vo vet qua to thue nang ne. Luong thue nong nghiep ma nha Han thu tu đay la 13,6 trieu hoc, nhieu hon so voi nhung vung nhu Man, Quang, Đien, Kiem.


= Thu cong nghiep =
Cac nghe chinh thoi ky nay la ren, đuc đong đe lam dung cu lao đong, đo dung gia đinh (binh, đinh, chau, bat, chen, đia…) va vu khi (kiem, dao, kich, lao, mui ten...)
Nghe gom phat trien tren co so tiep thu ky thuat tu Trung Quoc. San pham co đo dung thuong ngay nhu bat, chen, đia, nam, mam, khay, noi, cho… hay đo tho nhu đinh, đen, binh huong, thia, đua sanh) va tuong thu. Nguoi Viet con đuoc tiep thu nghe lam giay cua Trung Quoc va nghe lam che tao thuy tinh tu An Đo va phuong Nam truyen toi.
Nghe lam gach ngoi phuc vu cac cong trinh kien truc nhu thanh quach, chua thap, mo tang. Hai nghe phu pho bien nhat la nghe det va đan lat. Cac loai vai đeu đuoc nhuom thanh nhieu mau khac nhau.
Nguoi Viet biet dung mia nau mat lam đuong, goi la thach mat. Luc đo nguoi Trung Quoc chua biet lam đuong bang mia nen thach mat cua Giao chau tro thanh cong pham quy cho trieu đinh nha Han.
Ben canh đo, nhung nganh thu cong nghiep khac cung phat trien nhu moc, son then, thuoc da, nau ruou, lam đo đa…
Su phat trien thu cong nghiep cua Viet Nam thoi ky nay cung bi kim ham do tac đong cua cac trieu đai cai tri phuong Bac. Ho bat nhieu tho thu cong gioi ve phuc vu xay dung tai kinh đo khien luc luong san xuat nghe nay bi anh huong nhieu.


= Thuong mai =
Ngoai he thong song ngoi tu nhien, he thong đuong sa hinh thanh qua nhieu nam cung gop phan thuc đay hoat đong thuong mai. Cac thu tich co Trung Quoc noi rang cac nuoc phuong Nam va phuong Tay muon đen Trung Quoc đeu phai đi theo con đuong Giao Chi. Tu thoi Nha Han, thuyen buon cac nuoc An Đo, Quy Suong, Parthia (Ba Tu), La Ma đeu qua Giao Chi va coi đay nhu la mot tram dung chan quan trong đe đen Trung Quoc. Sang thoi Nam Bac trieu, thuyen cac nuoc nay va cac tieu quoc bo bien Sumatra, Sri Lanka… đeu qua lai buon ban voi cac quan Giao Chi, Cuu Chan, Nhat Nam.
Theo ghi chep cua Hau Han thu, Vuong quoc Parthia mua to lua tu đat nha Han ban lai cho La Ma lai rat cao. Trieu đinh La Ma muon sai su giao thuong voi trieu đinh nha Han nhung Parthia co ngan tro khong cho La Ma tiep can đe mua hang truc tiep cua Han. Nam 166, duoi trieu vua Han Hoan Đe, Hoang đe La Ma la Marcus Aurelius Antoninus sai su theo đuong tu Nhat Nam đen dang nga voi, sung te, đoi moi cho nha Han đe đat quan he. Đo la lan đau tien La Ma thong voi Trung Quoc, qua quan Nhat Nam thuoc lanh tho Viet Nam ngay nay.
Viec buon ban o Giao Chau hau het do nguoi Hoa khong che. Cac trieu đai Trung Quoc cung co chinh sach đanh thue thuong mai voi cac tau thuyen buon cua nuoc ngoai rat nang.


Xa hoi Truoc khi bi đe che phuong Bac chinh phuc va bien thanh quan huyen, xa hoi Viet co hinh thanh tren nen tang nghe trong lua nuoc phat trien o đong bang chau tho song Hong. Hinh thai nha nuoc so khai dua tren che đo thu linh đia phuong la Lac tuong.
Tu đau Cong nguyen tro đi, nen van minh Đong Son bi giai the ve cau truc. Theo cac su gia hien đai, cac manh vun cua nen van minh nay tuy khong bi mat đi nhung mot mat đa hoa vao nen van hoa dan gian va cua cac xom lang Viet co va cac thanh phan toc nguoi khac o Đong Duong va Đong Nam A; mat khac đa ga lap voi nhung the che van hoa, van minh ngoai lai tu Trung Quoc va An Đo. Do đo, dan dan đa tao nen mot sac thai van hoa – van minh moi la van minh Han-Viet va Viet-Han.
Cung chiu chung su cai tri voi nguoi Trung Quoc nhung nguoi Viet bi xem la Man Di, chiu chinh sach phan biet Hoa – Di. Viec phan biet đo tao ho ngan cach giua nguoi Viet va nguoi Hoa, do đo cac thu linh nguoi Viet noi day nhu Luong Thac, Ly Truong Nhan đa giet nhieu quan lai va kieu dan nguoi Hoa khi ho noi day.
Cac trieu đai phuong Bac chi nam đuoc toi cap huyen, khong the khong che đuoc ha tang co so cua xa hoi Viet co la cac lang. Chinh su Trung Quoc thua nhan nhung thu linh (cu suy) nguoi Viet van "hung cu huong thon". Đo đuoc xem la vung troi rieng cua nguoi Viet. Trong khi van hoa phuong Bac trong nam khinh nu thi van hoa Viet co co su ton trong vai tro cua nguoi phu nu trong gia đinh va xa hoi. Nhung nguoi phu nu đien hinh chinh la Trung Trac, Trung Nhi hay Trieu Thi Trinh.
Cung nhung phong tuc co truyen nhu dung trong đong, nhieu tuc le co khac van đuoc giu nhu cao toc hay bui toc, xam minh, chon cat nguoi chet trong quan tai hinh thuyen, nhuom rang, an trau…
Mot vai tap tuc trong đoi song co su thay đoi do Han hoa nhu gia gao bang chay tay thay bang gia coi đap (theo he thong đon bay); nha o tu nha san sang nha tren đat bang…


Van hoa Nen van hoc nghe thuat cua Trung Quoc phat trien cung co anh huong toi nguoi Viet thoi ky nay. Net đac trung cua thoi ky nay la su thay đoi van hoa ngon tu. Theo nhan đinh cua cac nha su hoc, van hoa Đong Son va nghe thuat Đong Son van ton tai tuy tren đa suy thoai manh.


Ton giao tin nguong Cac ton giao truyen vao Viet Nam tu đau cong nguyen la Nho giao, Phat giao va Đao giao.


= Nho giao =
Tu thoi Tay Han, đao Nho đa xam nhap lam cong cu phuc vu cho su cai tri cua trieu đinh nha Han. Dan dan co nhung nguoi Viet theo đuong hoc van Nho giao phuc vu cho chinh quyen phuong Bac nhu Ly Tien, Ly Cam. Nha Han cho Ly Tien tro lai Giao chau, khong cho lam quan o Trung nguyen vi "hay che bai, bat be trieu đinh".
Sang thoi Tam quoc - Luc trieu, loan lac nhieu, Nho giao dan suy. Du sau đo tiep tuc đuoc truyen ba nhung Nho giao chua bao gio phat trien ruc ro tai Giao chau.


= Đao giao =
Đao giao cung đuoc truyen tu Trung Quoc, tuy muon hon Nho giao nhung sau rong hon. Thu su Giao chau Truong Tan la nguoi chuong Đao giao. Đao giao truyen vao Viet Nam thoi ky nay chi han che o tang lop tren trong xa hoi va cac quan lai đo ho. Nhung hinh tuong nguyen so cua nguoi Viet nhu Lac Long Quan, Chu Đong Tu, Tan Vien, Son Tinh, Phu Đong Thien Vuong… đeu dan dan bi Đao giao hoa va than thanh hoa.
Đao giao phu thuy tu the ky 2 đuoc truyen vao Giao chau va hoa quyen voi nhung đen mieu, tin nguong dan gian co truyen.


= Phat giao =
Phat giao truyen vao Viet Nam theo hai con đuong: tu An Đo truyen ba vao Trung Quoc roi tu đay sang Viet Nam va tu An Đo qua con đuong phia nam Đong Duong toi, đuoc cac nha nghien cuu xac đinh vao khoang the ky đau Cong nguyen.
Luy Lau tai Giao chau chinh la mot trong 3 trung tam Phat giao thoi Đong Han cung voi Lac Duong (kinh đo) va Banh Thanh o ha luu song Truong Giang. Tu the ky 2, Giao chau đa thanh lap nhung tang đoan, dich kinh Phat, xay dung chua va sang tac sach noi ve kinh Phat. Nhung kinh đien Phat giao đau tien đuoc phien dich tai Giao chau la Tu thap nhi kinh va Ly hoa luan. Phat giao co tinh than hoa đong voi cac tin nguong dan gian va cac ton giao khac nhu Nho giao va Đao giao.


Chien tranh voi Lam Ap Sau khi ly khai mien nam quan Nhat Nam ra khoi lanh tho do nha Han quan ly tu nam 192, Cham Pa - hay Lam Ap - tro thanh nuoc đoc lap. Do Trung Quoc nhieu bien co, cac trieu đai cai tri Giao chau chi co the duy tri su quan ly tai đay, khong the đanh chiem lai Cham Pa.
Sang the ky 4, Lam Ap lon manh hon truoc. Toi giua the ky 4 thoi Đong Tan, cac vua Lam Ap bat đau đanh ra bac, tien vao đia phan Giao chau. Vua Cham Pa la Pham Van tien đanh Nhat Nam va đoi lay Hoanh Son lam ranh gioi.
Nam 351, Thai thu quan Giao Chi la Duong Binh va Thai thu quan Cuu Chan la Hoan Toai đanh thang vua Lam Ap la Pham Phat, đanh pha nuoc Lam Ap roi rut ve.
Nam 353, Thu su Giao chau la Nguyen Phu lai đanh Pham Phat, pha hon 50 luy.
Sau đo Pham Phat van thuong mang quan cuop pha bien gioi. Nam 359, Thu su Giao chau la On Phong Chi đanh đen kinh đo Lam Ap o mien Quang Nam.
Cuoi thoi Đong Tan, vua An Đe nhu nhuoc, cac quyen than thao tung trieu đinh, tranh gianh quyen binh. Sau đo quyen than Luu Du gianh thang loi, tap trung đanh dep Ngu Ho o Trung nguyen đe lap cong trang chuan bi cuop ngoi nha Tan. Nuoc Lam Ap lai mang quan đanh pha cac quan Nhat Nam, Cuu Đuc va Cuu Chan.
Nam 399, con Pham Phat la Pham Ho Đat mang quan đanh quan Nhat Nam, bat Thai thu Que Nguyen; sau đo đanh vao quan Cuu Đuc, bat song Thai thu Tao Binh. Thai thu quan Giao Chi la Đo Vien đem quan ra đanh tan đuoc Pham Ho Đat. Ho Đat bo chay ve nuoc. Đo Vien đuoc phong lam Thu su Giao chau.
Nam 413, Pham Ho Đat lai tien ra quan Cuu Chan. Con Đo Vien la Đo Tue Đo noi chuc cha, mang quan pha đuoc Lam Ap, giet con Ho Đat la Chan Tri va Pham Kien, bat mot hoang tu khac la Na Nang.
Nam 415, quan Lam Ap lai bac tien mot lan nua nhung lai bi đay lui. Đen nam 420, khi Luu Du moi cuop ngoi nha Tan lap ra nha Luu Tong, Đo Tue Đo nhan luc Lam Ap suy yeu ben nam tien, đanh giet qua nua quan Lam Ap. Nuoc Lam Ap phai xin hang va nop cong. Sau nay con Tue Đo la Đo Hoang Van tiep tuc đuoc noi cha va ong lam thu su Giao chau.
Nhung chi 4 nam sau, vua Lam Ap la Pham Duong Mai lai tien đanh hai quan Nhat Nam va Cuu Chan. Đo Hoang Van đinh mang quan ra đoi pho, nhung nghe tin nha Tong sap cu nguoi sang thay minh nen an binh khong ra nua. Vi vay tu đo quan Lam Ap thuong xuyen ra cuop pha Giao chau.
Sau khi Đo Hoang Van chet (426), Tong Van Đe phong Vuong Huy lam thu su Giao chau. Nam 431, Pham Duong Mai lai mang thuy quan tien ra quan Cuu Chan. Thu su Giao chau moi la Nguyen Di Chi ra chong cu bi bai tran.
Nam 433, Pham Duong Mai sai su sang Kien Khang xin Tong Van Đe cho quan ly Giao chau nhung khong đuoc chap nhan. Sau đo Duong Mai van sai su đi lai nhung mat khac van cuop pha cac quan phia nam Giao chau.
Khoang nam 445-446, Tong Van Đe sai Đan Hoa Chi mang quan đanh Lam Ap. Pham Duong Mai sai su giang hoa va xin tra nhung ho dan lay cua Giao chau. Đan Hoa Chi sai su đi du Duong Mai thi bi Duong Mai bat giu. Hoa Chi ben tien binh. Thang 5 nam đo, quan Tong đanh ha thanh Khu Lat, tien vao Tuong Pho. Duong Mai doc quan ca nuoc ra đanh nhung bi thua to, cung con bo chay thoat than.
Sau tran thua nang, the luc cua Lam Ap suy yeu han. Tu đo toi het thoi Bac thuoc lan 2 gan 100 nam, Lam Ap khong xam pham vao Giao chau nua.


Cac cuoc noi day cua nguoi ban đia = Thoi Đong Han =
Nam 100, hon 2.000 dan huyen Tuong Lam thuoc quan Nhat Nam noi day nhung nhanh chong bi đanh dep.
Nam 137, nguoi huyen Tuong Lam lai noi day đanh pha tri so nha Han, giet truong lai roi đanh rong ra toan quan Nhat Nam. Thu su bo Giao Chi la Phan Dien mang 2 van quan đi đanh nhung binh linh ngai đi xa ben lam loan, đanh pha 2 quan Giao Chi va Cuu Chan. Nam 138, nha Han theo ke cua Ly Co, thay hai thai thu o Cuu Chan va Nhat Nam, đong thoi dung ke lay vang lua mua chuoc va ly gian cac thu linh quan Nhat Nam đanh lan nhau. Cuoi cung quan noi day bi dep.
Nam 144, dan Nhat Nam lai cung Cuu Chan noi len chong lai nha Han nhung nhanh chong bi dep.
Nam 157, Chu Đat noi day giet huyen lenh Cu Phong roi tien đanh quan Cuu Chan, giet chet thai thu. Nha Han cu binh sang đanh, quan Chu Đat rut ve quan Nhat Nam. Nam 160 thi Chu Đat bi dep han.
Nam 178, Luong Long o quan Giao Chi noi day, loi keo them dan cac quan Hop Pho, Cuu Chan va Nhat Nam huong ung. Nam 181 Nha Han đieu quan sang dep, giet chet Luong Long.
Nam 192, Khu Lien noi day o huyen Tuong Lam thuoc quan Nhat Nam, giet huyen lenh roi thanh lap nuoc Cham Pa.


= Thoi Tam Quoc =
Sang thoi Đong Ngo cai tri, Giao chau no ra cuoc khoi nghia cua Trieu Thi Trinh cung anh la Trieu Quoc Đat vao nam 248. Đay co cuoc khoi nghia lon nhat cua nguoi Viet no ra vao thoi điem nay đe chong lai Ton Quyen, khien "toan the Giao chau chan đong". Ton Quyen sai Luc Dan mang 8.000 quan sang đanh va dep đuoc cuoc noi day nay.


= Thoi nha Tan va Nam Bac trieu =
Nam 299, thu binh o quan Cuu Chan do Trieu Chi cam đau noi day giet thai thu nha Tan va vay quan thanh. Khong lau sau luc luong nay bi dep.
Nam 317, đoc quan nguoi Viet la Luong Thac giet Thu su Co Tho, lap con Đao Hoang la Đao Tuy (hoac Uy) len thay. Nha Tan cu Vuong Co sang lam thu su, bi Luong Thac ngan tro va giet cac kieu dan nguoi Hoa o Giao chau. Nha Tan lai cu Vuong Luong sang lam thu su. Luong Thac lai chong cu, mang quan vay ham thu thanh Long Bien va giet chet Luong. Nam 323, Tan Nguyen Đe phai cu danh tuong Đao Khan sang Giao chau moi đanh đuoc Luong Thac. Thac bi giet.
Nam 468, tuong linh ban đia la Ly Truong Nhan noi day giet thuoc ha nguoi phuong Bac cua Thu su Luu Muc moi qua đoi va tu lap lam thu su. Nha Luu Tong cu Luu Bot sang nhung Truong Nhan chong lai, ngan khong cho Luu Bot sang. Nha Tong phai cong nhan Truong Nhan lam thu su. Vai nam sau Truong Nhan chet, em ho la Ly Thuc Hien, nguyen Thai thu quan Vu Binh len thay. Nha Tong lai sai Tham Hoan sang lam Thu su nhung Thuc Hien khong nghe, ngan can Hoan. Hoan chet o quan Uat Lam. Nha Tong lai phai cong nhan Thuc Hien.
Nam 479, Tieu Đao Thanh diet Luu Tong lap ra Nam Te. Nam 485, Nam Te Vu Đe Tieu Trach sai Luu Khai đieu binh 3 quan sang đanh. Ly Thuc Hien lieu the khong chong noi ben sang đau hang nha Te.
Nam 541, Ly Bi khoi binh chong nha Luong. Thu su Tieu Tu bo chay ve bac. Qua nam 542 va 543, nha Luong cu binh sang dep đeu bi đanh bai. Nam 544, Ly Bi thanh lap nuoc Van Xuan va tu xung đe. Voi su kien thanh lap nuoc Van Xuan, nguoi Viet gianh lai quyen tu chu, thoi Bac thuoc lan 2 cham dut.


Cac trieu đai va quan đo ho = Trieu đai =
Trong gan 500 nam Bac thuoc lan 2, Viet Nam trai qua su cai tri cua cac trieu đai phuong Bac:

Đong Han (167 nam: 43-210)
Đong Ngo (62 nam: 210-263 va 271-280)
Tao Nguy (2 nam: 263-265)
Tan (146 nam: 265-271, 280-420, gom Tay Tan 43 nam: 265-271, 280-317 va Đong Tan 103 nam: 317-420)
Luu Tong (59 nam: 420-479)
Nam Te (23 nam: 479-502)
Luong (39 nam: 502-541)


= Cac quan đo ho =
Su sach ghi lai cac quan đo ho đa sang Viet Nam trong thoi ky nay, gom mot danh sach khong đay đu, nhu sau:


Xem them Bac thuoc
Nha Han
Nam Bac trieu (Trung Quoc)
Lam Ap
Ly Truong Nhan
Ba Trieu
Nha Tien Ly
Bac thuoc lan 1
Bac thuoc lan 3
Van hoa Đong Son


Tham khao Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Phan Huy Le, Tran Quoc Vuong, Ha Van Tan, Luong Ninh (1991), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha xuat ban Đai hoc va giao duc chuyen nghiep
Vien Su hoc (1988), Bien nien lich su co trung đai Viet Nam, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Đao Duy Anh (2005), Đat nuoc Viet Nam qua cac đoi, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc, ban đien tu.


Chu thich