Nguy bien the gioi cong bang hay gia thuyet the gioi cong bang la mot thien kien nhan thuc. Theo thien kien nay, nhung hanh vi cua mot ca nhan se co khuynh huong tu nhien dan toi he qua cong bang ve đao đuc, tu đo cho rang nhung hanh đong cao ca se đuoc đen đap, con nhung hanh đong xau xa thi bi trung phat. Noi cach khac, nguy bien nay la xu huong quy ket he qua hoac he qua ky vong la su kien tat yeu gay ra boi luc pho quat (thu đam bao su can bang ve đao đuc) hoac tinh ke thua pho quat cua cau truc su vat (thu lien ket hanh vi va he qua). Niem tin nay thuong ngam khang đinh su ton tai cua cong ly vu tru, đinh menh, nhiep ly than thanh, xung đang (triet hoc), can bang (sieu hinh) va/hoac trat tu, cung nhu đi voi nhieu kieu nguy bien ban chat - đac biet la khi hop ly hoa nhung đau kho cua con nguoi, cho rang chung tat yeu se xay ra vi ho "xung đang".
Gia thuyet ve the gioi cong bang xuat hien tuong đoi pho bien duoi nhieu hinh thuc dien đat khac nhau, nhung co chung ham y rang nhung đieu xau tuong ung voi hanh vi chac chan se xay đen, vi du nhu "cua thien tra đia", "đoi cha an man đoi con khat nuoc", "gay ong đap lung ong", "nhan qua đay", "gieo gio at gat bao", "do an o ca thoi"... Cong trinh nghien cuu đau nhung nam 1960 ve niem tin vao mot the gioi cong bang cua Melvin J. Lerner đa đat nen mong cho cac nghien cuu rong hon sau nay cua cac nha tam ly hoc xa hoi. Sau đo, nhieu nghien cuu khac kiem tra kha nang đoan truoc cua thuyet nay trong nhung tinh huong khac nhau o nhieu nen van hoa, đong thoi lam ro va mo rong hieu biet ly thuyet ve niem tin the gioi cong bang.


Khoi nguon Tu sau khi nha triet hoc Pyrrhon Sextus Empiricus phan đoi niem tin the gioi cong bang vao khoang nam 180, nhieu nha triet hoc va ly thuyet xa hoi hoc khac đa chung kien va thua nhan hien tuong niem tin nay. Giua the ky XIX, gia thuyet the gioi cong bang đa tro thanh trong tam nghien cuu cua nganh tam ly hoc xa hoi nho cong trinh cua Lerner. Trong đao đuc hoc Aristotle, "cong ly" la nguyen tac cua moi tri hue - y thuc đao đuc sau ben trong ban chat cua loai đong vat xa hoi ly tinh: con nguoi.


= Melvin Lerner =
Vi nganh tam ly hoc xa hoi khi đo chi thuong nghien cuu ve cac tuong tac xa hoi tieu cuc, Lerner đa chuyen sang nghien cuu niem tin cong ly va thuyet the gioi cong bang. Ong coi cong trinh nay la phien ban mo rong cua thi nghiem phuc tung Milgram va mong muon tim hieu vi sao cac che đo tan ac gay ra đau kho lai co đuoc su ung ho cua dan chung, va do đau moi nguoi lai chap nhan cac chuan muc va luat le đo.
Trong suot qua trinh nghien cuu, Lerner nhieu lan bi anh huong boi xu huong đo loi cho nan nhan cua nhung nguoi ngoai cuoc. Khi con thuc tap tam ly lam sang, ong đa đuoc quan sat cac bac si đong nghiep đieu tri benh nhan tam than. Theo Lerner, nhung bac si nay la nhung nguoi tot, co hoc thuc, nhung lai thuong cho rang benh nhan đau kho la do ho. Lerner cung rat ngac nhien khi nghe cac hoc sinh gieu cot nguoi ngheo, nhung duong nhu khong he biet đen khai niem bao luc he thong - thu gay ra van nan. Trong mot nghien cuu ve phan thuong, ong cho cac đoi tuong thay canh hai nguoi đan ong thuc hien cac cau đo tri tue, roi chon mot trong hai nguoi đo đe thuong tien. Nhung nguoi quan sat đa nhan đinh nguoi đuoc thuong thong minh hon, hoac co tai nang hon nguoi kia, du đa đuoc thong bao ro rang rang nguoi nhan đa đuoc chon mot cach hoan toan ngau nhien. Cac ly thuyet tam ly xa hoi khi đo, gom ca thuyet bat hoa nhan thuc, khong the giai thich đay đu nhung hien tuong nay. Vi muon hieu đuoc nguyen nhan, Lerner tien hanh nhung thi nghiem đau tien ve khai niem gia thuyet the gioi cong bang.


Bang chung ban đau Nam 1966, Lerner va đong nghiep tien hanh mot so thi nghiem su dung soc đien đe quan sat phan ung cua cac đoi tuong thi nghiem voi nan nhan hoa. Trong thi nghiem đau tien tai Đai hoc Kansas, 72 đoi tuong nu đa đuoc cho xem canh mot nguoi khac bi đien giat trong nhung đieu kien khac nhau. Ban đau, ho cam thay kho chiu khi phai thay nan nhan đau kho; nhung lau dan, vi khong the can thiep, ho bat đau ha thap nhan pham cua nan nhan. Cang quan sat lau, ho cang chi trich nan nhan nang ne hon. Tuy nhien, ho se khong lam vay neu đuoc cho biet nan nhan se nhan khoan tien boi thuong tuong xung voi muc đo đau đon. Trong cac thi nghiem sau, ca Lerner cung cong su cua ong va nhung nha nghien cuu khac đeu thu đuoc ket qua tuong tu.


Hoc thuyet Lerner giai thich phat hien cua cac nghien cuu tren bang gia thuyet co mot niem tin pho bien vao the gioi cong bang. Trong mot the gioi cong bang, nguoi ta co the đoan truoc đuoc he qua tuong ung cua hanh vi va đieu kien, hay hanh vi hoac tinh cach cua cac ca nhan. Vai tro xa hoi cua nhung đieu kien cu the (tuong ung voi he qua nhat đinh) đuoc xac đinh bang chuan muc va he tu tuong. Lerner cho rang niem tin the gioi cong bang hoat đong kha hieu qua: no duy tri y niem rang nguoi ta co the đoan truoc đuoc nhung anh huong cua ho voi the gioi. Niem tin nay đong vai tro "hop đong" ve he qua cua hanh vi giua con nguoi voi the gioi. Vi vay, ho tao lap ke hoach cho tuong lai va thuc hien nhung hanh vi co muc đich va hieu qua. Nam 1980, Lerner tong hop nhung phat hien va ly thuyet cua ong trong chuyen khao Niem tin the gioi cong bang: Mot ao tuong co ban.
Lerner cho rang niem tin the gioi cong bang co vai tro rat quan trong trong viec tu duy tri hanh phuc. Tuy nhien, hang ngay nguoi ta phai đoi mat voi vo so bang chung cho thay the gioi khong he cong bang: nhung đau kho cua ho khong co nguyen nhan ro rang. Theo ong, ho se su dung cac phan ung, hop ly hoac khong hop ly, đe loai bo nhung gi co the đe doa niem tin the gioi cong bang cua ho. Nhung cach hop ly gom chap nhan thuc te, co gang ngan chan bat cong hoac hoan tra cam xuc, tu chap nhan su han che cua ban than; con nhung cach phi ly co tu choi tin, đau hang va ly giai (hay tu hop ly hoa) su kien.
Ket qua, nguyen nhan va/hoac tinh cach co the bi tai dien giai đe tro nen phu hop voi niem tin the gioi cong bang. Neu phai quan sat nhung nguoi vo toi đau kho va bi đoi xu bat cong, nguoi quan sat co the tai sap xep nhan thuc ve su kien bang cach giai thich nan nhan đang bi nhu vay. Cu the hon, ho se đo loi cho nan nhan vi cac hanh vi va/hoac tinh cach. Trong tam cua nhieu nghien cuu tam ly ve niem tin the gioi cong bang la phan tich cac hien tuong xa hoi tieu cuc nhu đo loi va si nhuc nan nhan trong cac boi canh khac nhau.
Mot tac dung phu cua loi tu duy nay la nguoi ta se it bi ton thuong hon, vi ho khong tin rang cac hanh vi truoc đo cua ho se dan đen nhung ket qua tieu cuc. Đieu nay co lien quan đen khai niem thien kien tu đe cao cua tam ly hoc xa hoi.
Nhieu nha nghien cuu coi niem tin the gioi cong bang la mot vi du cua quy ket nhan qua. Nhung nguoi đo loi cho nan nhan đa quy ket nguyen nhan cua su viec cho chinh ca nhan, du đang le la tinh huong. Do đo, co the giai thich, hoac lien he niem tin nay voi nhung dang thuc quy ket nhan qua cu the.


Cac huong giai thich khac = Phan đoan thuan tuy =
Nguoi ta cung đe xuat nhung loi giai thich khac cho viec si nhuc nan nhan. Mot trong so đo cho rang hieu ung chi trich nay hinh thanh tu nhung nhan đinh chinh xac ve tinh cach nan nhan. So voi cong trinh luc đau cua Lerner, mot so nguoi đa cho rang viec nhung nguoi đung ngoai chi trich nan nhan la hop ly, vi ho chap nhan bi soc đien ma khong co ly do. Mot nghien cuu sau đo (cung cua Lerner) đa phan bac gia thuyet nay bang cach cho thay chi khi thuc su đau kho, ho moi bi chi trich. So chap nhan nhung lai khong phai chiu đung se đuoc nhin nhan tich cuc hon.


= Giam cam giac toi loi =
Khi gia thuyet the gioi cong bang moi bat đau phat trien, nguoi ta giai thich rang nhung nguoi quan sat chi trich nan nhan đe tu ho bot cam thay toi loi. Vi nhung nguoi nay biet minh đang tham gia vao tinh huong đo, ho se cam thay phai chiu trach nhiem (hoac toi loi) cho su đau kho cua nan nhan. Vi khong muon chiu đung cam giac nay, ho se chi trich nan nhan. Lerner va cac cong su cua ong cho rang huong giai thich nay chua co bang chung xac thuc cu the. Mot nghien cuu sau đo cua ho đa cho thay nan nhan van bi nhom quan sat hoan toan đoc lap chi trich, du nhung nguoi nay khong tham gia vao thi nghiem va khong co ly do gi đe cam thay toi loi.


= Giam cam giac kho chiu =
Nhung nguoi ngoai cuoc chi trich nan nhan (va phan ung theo cac cach khac) co the chi đe giam bot su kho chiu hinh thanh sau khi phai chung kien noi đau cua nguoi khac. Noi cach khac, đong luc lon nhat dan đen hanh vi khong phai vi muon khoi phuc niem tin the gioi cong bang, ma la đe giam bot su kho chiu do đong cam gay ra. Cac nghien cuu cho thay:

Nhung nguoi quan sat chi trich nan nhan khong co nghia ho se khong giup đo;
Su đong cam co vai tro kha quan trong trong viec đo loi.
Theo Ervin Staub, neu khoi phuc niem tin the gioi cong bang la đong co chinh, si nhuc nan nhan se khien ho đuoc hoan tra cam xuc it hon, nhung du su hoan tra xay ra truoc hay sau khi si nhuc, luong cam xuc hoan lai cung gan nhu khong chenh lech. Benh nhan cach co moi lien he voi viec thieu cac phan ung duy tri the gioi cong bang; nguyen nhan co le la do cac phan ung cam xuc bi kim ham va khong đuoc đong cam.


Bang chung bo sung Sau chuoi thi nghiem nen mong cua Lerner, cac nha nghien cuu khac đa thu đuoc ket qua tuong tu o nhieu tinh huong nan nhan hoa con nguoi. Tu 1970 đen nay, cong trinh nay đa khao sat cach nguoi ngoai phan ung voi nan nhan tai nan giao thong, hiep dam, bao luc gia đinh, benh tat va ngheo đoi. Nhin chung, ho co xu huong vua che bai, vua quy ket trach nhiem ve noi kho cho chinh nan nhan. Do đo, ho se duy tri niem tin bang cach thay đoi nhan thuc ve tinh cach cua nan nhan.
Đau nhung nam 1970, hai nha tam ly hoc xa hoi Zick Rubin va Letitia Anne Peplau đa phat trien mot phuong phap đo muc đo tin tuong vao the gioi cong bang. Sau khi phuong phap nay va bien the sua đoi cua no đuoc xuat ban nam 1975, hau het cac nghien cuu tiep theo đeu dung thang đo nay đe so sanh niem tin o nhung đoi tuong khac nhau.
Cac nghien cuu ve nan nhan bao luc, benh tat, ngheo đoi va nhung van nan khac đa cho thay nhung bang chung tuong đong chung minh moi lien he giua niem tin the gioi cong bang cua nhung nguoi quan sat va xu huong quy ket noi kho cho nan nhan. Sau đo, hien tuong tam ly nguy bien the gioi cong bang đa đuoc chap nhan rong rai.


= Bao luc =
Trong mot thi nghiem chua hoan thien ve niem tin the gioi cong bang va van nan cuong hiep, Linda Carli va cac cong su đa khao sat cach nguoi ngoai phan ung voi nan nhan cua ham hiep va bao luc. Ho tuong thuat cho hai nhom đoi tuong nghe mot so tuong tac giua hai nguoi, mot đan ong va mot phu nu. Nhom thu nhat đuoc nghe mot ket thuc trung lap, con nhom thu hai đuoc biet o cuoi chuyen, ga đan ong đa ham hiep nguoi phu nu. Ho nghi viec hiep dam la khong the tranh khoi, đo loi cho nguoi phu nu trong cau chuyen, va cho rang nguyen nhan gay ra đieu nay chinh la hanh vi cua co (khong phai tinh cach). Cac thi nghiem tai dien cung thu đuoc ket qua tuong tu, du mot so bien the su dung "ket thuc co hau" (mot loi cau hon) thay cho canh cuong hiep.
Hien tuong tuong tu cung dien ra khi cong chung phan xet cac nan nhan cua bao luc gia đinh. Mot nghien cuu cho thay muc đo phan xet nan nhan nu bi bao hanh ty le thuan voi su than thiet cua moi quan he. Nhung nguoi ngoai cuoc chi quy ket trach nhiem cho thu pham khi hanh vi bao luc xay ra qua ro rang - mot nguoi đan ong đanh nguoi quen.


= Bat nat =
Mot so nha nghien cuu su dung gia thuyet the gioi cong bang đe hieu đuoc hanh vi bat nat. Theo nhung nghien cuu khac ve niem tin the gioi cong bang, nguoi ngoai thuong co xu huong si nhuc va đo loi cho cac nan nhan, nhung su that hoan toan trai nguoc: nhung nguoi tin vao the gioi cong bang co thai đo chong bat nat manh me hon. Nhung nghien cuu khac cung chi ra su tuong quan giua niem tin the gioi cong bang va hanh vi bat nat. Đieu nay phu hop voi phat hien cua Lerner: niem tin the gioi cong bang co tac dung nhu mot "hop đong" đieu chinh hanh vi. Ngoai ra, nhieu bang chung khac cung cho thay niem tin the gioi cong bang se bao ve hanh phuc cua tre em trong moi truong hoc đuong, nhu đa đuoc chi ra đoi voi dan so noi chung.


= Benh tat =
Cac nha nghien cuu khac đa phat hien ra rang nhung nguoi ngoai cuoc se quy ket benh tat cua ai đo la he qua tu hanh vi cua chinh ho. Mot thi nghiem đa cho thay nhung nguoi mac nhieu loai benh se bi coi la khong hap dan bang nhung nguoi khoe manh. So voi so khoe manh hon, cac nan nhan bi chi trich nay thuong la nguoi bi kho tieu, viem phoi hoac ung thu da day. Chung benh cang nang, benh nhan cang bi chi trich, tru nhung nguoi ung thu. Niem tin the gioi cong bang cung tuong quan voi su si nhuc cac benh nhan AIDS.


= Ngheo đoi =
Gan đay, cac chuyen gia đa tien hanh nhieu nghien cuu đe tim hieu cach moi nguoi nhin van nan ngheo đoi thong qua gia thuyet the gioi cong bang. Niem tin cang manh, ho cang de đo loi cho chinh nhung nguoi ngheo. So khong tin thi cho rang ngheo đoi la he qua cua cac tac nhan ngoai vi, gom he thong kinh te the gioi, chien tranh va boc lot.


= Khi ban than la nan nhan =
Mot so nghien cuu niem tin the gioi cong bang đa tien hanh xem xet cach moi nguoi phan ung khi chinh ho la nan nhan. Trong mot bai bao, Tien si Ronnie Janoff-Bulman cho biet cac nan nhan hiep dam thuong nghi chinh hanh vi cua ho (khong phai tinh cach) đa khien ho tro thanh nan nhan. Nguoi ta gia thuyet rang su quy ket nay xay ra la vi viec đo loi cho hanh vi ban than se khien su kien chinh co ve co nhieu tinh kiem soat hon.


Tinh chinh Nhung cong trinh đo muc đo tin tuong sau nay tap trung nhieu vao viec xac đinh nhung khia canh khac, tu đo phat trien them cac nhan đinh moi ve niem tin the gioi cong bang va nghien cuu bo sung. Cac thuyet lien quan voi niem tin the gioi cong bang gom co niem tin the gioi bat cong, niem tin cong ly noi tai va tuyet đoi, ky vong cong ly va niem tin rang nguoi nao đo co the giam thieu bat cong. Nhung nghien cuu khac cho thay nguoi ta co the co nhung niem tin the gioi cong bang khac nhau voi ca nhan, chinh tri, xa hoi... Trong đo, niem tin the gioi cong bang cho ban than (niem tin rieng) va cho nhung nguoi khac (niem tin chung) co mot su khac biet đang ke. Nhung niem tin khac biet nay cung lien he voi suc khoe tinh than tich cuc theo nhieu cach khac nhau.


Tuong quan Nhieu nha nghien cuu đa su dung thang đo tin tuong đe kiem nghiem cac moi tuong quan cua niem tin the gioi cong bang o hai muc cao va thap.
Mot vai nghien cuu khao sat nhung lien he ve tu tuong đa phat hien niem tin the gioi cong bang co moi tuong quan chinh tri - xa hoi voi chu nghia chuyen che canh huu, luan ly cua đao Tin lanh va mot vai khia canh cua ton sung.
Cac nghien cuu co phan biet ve nhan khau, ke ca gioi tinh va chung toc, cho thay khong co khac biet nao mang tinh he thong, nhung phat hien ra nhung chung toc khac nhau se co muc tin khac nhau. Ket luan đuoc đua ra la nguoi da đen va nguoi My goc Phi it tin tuong vao the gioi cong bang nhat.
Nho co su phat trien cua phep đo muc đo tin tuong vao the gioi cong bang, cac nha nghien cuu đa co the so sanh va chi ra niem tin đuoc the hien rat ro rang giua cac nen van hoa khac nhau. Mot nghien cuu khao sat niem tin nay o cac sinh vien đen tu 12 quoc gia cho thay niem tin the gioi cong bang se yeu hon o nhung noi phan lon nguoi dan khong co quyen luc. Ket qua nay phu hop voi thuyet the gioi cong bang, boi le nhung kinh nghiem ca nhan va xa hoi cua ho đa chung minh the gioi khong he cong bang hay co the đoan truoc. 
Niem tin the gioi bat cong co lien quan đen gia tang muc đo tu chap, kha nang pham toi, phong ve đoi ung, buc boi va rui ro trong tuong lai, cung nhu giup mot so nguoi bao ve cai toi cua ho, bang cach bien minh cho  cho mot so ca nhan bang cach bien minh cho nhung hanh vi khong phu hop.


Nhung nghien cuu hien nay = Tac đong tich cuc đen suc khoe tam than =
Du phan lon cac nghien cuu ban đau ve niem tin tap trung vao he qua tieu cuc voi xa hoi, nhung cung co nghien cuu khac cho thay su tin tuong nay la tot, va tham chi can thiet cho suc khoe tam than. Cang tin vao the gioi cong bang, nguoi ta cang de hai long va hanh phuc trong cuoc song, cung nhu it co cam xuc tieu cuc hon. Cac nha nghien cuu hien van đang kham pha ly do dan đen moi lien he nay giua niem tin the gioi cong bang va suc khoe tam than. Mot gia thuyet cho rang niem tin nay đong vai tro mot nguon luc ca nhan hoac phan ung đoi pho, giup con nguoi giam cang thang trong cuoc song thuong ngay hoac khi chung kien cac su kien co the gay thuong ton. Noi cach khac, niem tin the gioi cong bang la mot loai ao tuong tich cuc. Nhung nghien cuu gan đay cung cho rang niem tin the gioi cong bang se co the giai thich moi lien he thong ke giua suc khoe tinh than va tin nguong/tam linh.
Mot so nghien cuu cung chi ra rang niem tin the gioi cong bang co moi tuong quan voi điem kiem soat noi tai. Cang tin tuong vao the gioi cong bang, nguoi ta cang de chap nhan va it bat man hon voi nhung su kien tieu cuc trong cuoc song. Đay co the la mot trong so nhieu cach ma niem tin nay anh huong đen suc khoe tam than. Nhung nghien cuu khac cho thay chi niem tin the gioi cong bang cua ban than moi co anh huong nay, con niem tin cho nguoi khac lai lien quan đen nhung hien tuong xa hoi tieu cuc nhu đo loi hoac si nhuc nan nhan trong ket qua cua cac nghien cuu khac.


= Cac nghien cuu quoc te =
Hon 40 nam sau cong trinh cua Lerner, nhieu nghien cuu ve hien tuong nay van đuoc tien hanh, chu yeu o Hoa Ky va ba chau luc Au, Uc, A. Gan đay, nhung đong gop to lon cua cac nha nghien cuu nguoi Đuc đa gop phan hinh thanh tac pham Nhung cau tra loi cho nan nhan va niem tin vao mot the gioi cong bang (1998), do Leo Montada (nguoi Đuc) va Lerner đong bien tap.


Chu thich Tham khao Đoc them Hafer, C. L.; Begue, L. (2005). "Experimental research on just-world theory: problems, developments, and future challenges". Psychological Bulletin. Quyen 131 so 1. tr. 128–167. CiteSeerX 10.1.1.524.1990. doi:10.1037/0033-2909.131.1.128. PMID 15631556.
Hafer, Carolyn L.; Rubel, Alicia N. (2015). "The Why and How of Defending Belief in a Just World". Advances in Experimental Social Psychology. Quyen 51. tr. 41–96. doi:10.1016/bs.aesp.2014.09.001. ISBN 9780128022740.
Lerner, Melvin J. (1980). The Belief in a Just World: A Fundamental Delusion. Perspectives in Social Psychology. New York: Plenum Press. doi:10.1007/978-1-4899-0448-5. ISBN 978-0-306-40495-5.
Montada, Leo; Lerner, Melvin J. (1998). Responses to Victimizations and Belief in a Just World. Critical Issues in Social Justice. New York: Plenum. doi:10.1007/978-1-4757-6418-5. ISBN 978-1-4419-3306-5.
Rubin, Z.; Peplau, L. A. (1975). "Who believes in a just world?" (PDF). Journal of Social Issues. Quyen 31 so 3. tr. 65–90. doi:10.1111/j.1540-4560.1975.tb00997.x. Ban goc (PDF) luu tru ngay 20 thang 7 nam 2011. Tai ban (1977) trong Reflections, XII (1), trang 1–26.
Rubin, Z.; Peplau, L. A. (1973). "Belief in a just world and reactions to another's lot: A study of participants in the national draft lottery" (PDF). Journal of Social Issues. Quyen 29 so 4. tr. 73–94. doi:10.1111/j.1540-4560.1973.tb00104.x. Ban goc (PDF) luu tru ngay 20 thang 7 nam 2011.


Lien ket ngoai Gia thuyet the gioi cong bang
Cac van đe đao đuc: Thuyet the gioi cong bang