Hatshepsut hay Hatchepsut (phat am /hætˈʃɛpsʊt/), (khoang 1508-1458 TCN) la con gai cua pharaon Thutmosis I đong thoi vua la chi cung cha khac me vua la vo cua pharaon Thutmosis II, tri vi Ai Cap trong khoang 1479-1458 TCN thuoc Vuong trieu 18 sau khi Thutmosis II mat. Hatshepsut đuoc đanh gia la mot trong nhung Nu vuong quyen luc nhat trong lich su the gioi co đai. Ba tri vi trong 21 nam, lau hon bat cu vi Nu Pharaon trong lich su va đe lai mot loat nhung cong trinh va tac pham đieu khac an tuong, trong đo co lang mo Djeser-Djeseru cua ba, mot kiet tac ve kien truc.
Ba đa len ngoi nam 1479 TCN, lam nhiep chinh cho cau con trai nho cua Thutmosis II va Iset la Thutmosis III (10 tuoi) len ngoi va Hatshepsut đa đong cai tri voi ong. Sau khi Hatshepsut mat, Thutmosis III đa đap pha lang mo cua Hatshepsut nham muc đich xoa bo hinh anh Hatshepsut trong tam tri nguoi Ai Cap. Xac uop cua ba đa đuoc nha Ai Cap hoc Zahi Hawass tim thay vao thang 6 nam 2007.


So sanh voi nhung Nu vuong khac cua Ai Cap Du mot phu nu cam quyen la đieu hiem xay ra o Ai Cap, đieu nay cung khong phai chua tung xay ra. Voi tu cach nhiep chinh, Hatshepsut la nguoi thu hai sau Merneith cua Vuong trieu thu Nhat - nguoi đa đuoc chon cat voi danh du cao nhat cua mot pharaon va co the đa đich than cam quyen. Nimaethap cua Vuong trieu thu Ba co the tung la nguoi thua ke tuoc hieu cua Khasekhemwy, nhung chac chan đa lam nhiep chinh cho con trai ba la vua Djoser va co the đa cai tri nhu mot pharaon. Vuong hau Sobekneferu cua Vuong trieu thu Muoi hai đuoc biet la đa nam quyen luc chinh thuc nhu Nu vuong cua "Thuong va Ha Ai Cap" ba the ky truoc Hatshepsut. Ahhotep I, đuoc tan duong nhu mot Nu vuong chien binh, co the tung la mot nhiep chinh duoi trieu hai vua con Kamose va Ahmose I, vao thoi ky cuoi cua Vuong trieu thu muoi bay va thoi ky đau cua Vuong trieu thu muoi tam - vuong trieu cua chinh Hatshepsut. Amenhotep I - mot tien vuong cua Hatshepsut o Vuong trieu thu muoi tam - co le đa len ngoi vua khi con be va me cua ong, Ahmose-Nefertari, đuoc cho la đa tung la mot nhiep chinh cho con minh. Cac phu nu khac ma su cam quyen cua ho đuoc vi voi cac pharaon đang đuoc nghien cuu gom phu nu cung nhiep chinh/nguoi ke tuc Akhenaten (thuong đuoc goi la Nefertiti hay Meritaten) va Twosret. Trong so nhung nguoi sau nay, nhung vuong trieu khong phai goc Ai Cap, vi du đang chu y nhat ve mot nguoi phu nu khac đa tro thanh pharaon la Cleopatra VII, pharaon cuoi cung trong lich su Ai Cap co đai.
So sanh voi cac nu pharaon khac cua Ai Cap co đai, thoi ky cam quyen cua Hatshepsut keo dai va thinh vuong. Ba đa thanh cong trong viec tien hanh chien tranh thoi ky đau cam quyen, nhung noi chung ba đuoc coi la pharaon đa mo ra mot thoi ky hoa binh lau dai. Ba đa tai lap cac quan he thuong mai đa mat trong thoi gian chiem đong nuoc ngoai va mang lai su thinh vuong lon cho Ai Cap. Su thinh vuong nay cho phep Hatshepsut tien hanh cac du an xay dung mang lai tam voc va tieu chuan moi cho kien truc Ai Cap co đai, so voi kien truc co đai, va se khong bi mot nen van hoa khac vuot qua cho toi mot ngan nam sau.


Gia đinh va thoi nien thieu Hatshepsut la con gai lon cua vua Thutmose I va Vuong hau Ahmose. Cap vo chong nay la Vua va Vuong hau đau tien cua dong ho Thutmosid thoi Vuong trieu thu muoi tam. Thutmose I va Ahmose đuoc biet chi co mot nguoi con trai, mot nguoi con gai la Akhbetneferu (Neferubity) đa chet khi con tre. Thutmose I cung cuoi Mutnofret - co le la con gai cua Ahmose I - va sinh ra nhieu anh em cung cha khac me voi Hatshepsut: Wadjmose, Amenose, Thutmose II, va co le Ramose, trong cuoc hon nhan thu hai nay. Ca Wadjmose va Amenose đeu đuoc chuan bi đe noi ngoi cha, nhung khong nguoi nao song qua tuoi thanh nien.
Khi vua cha Thutmose I mat nam 1493 truoc Cong Nguyen, Hatshepsut cuoi nguoi em cung cha khac me la Thutmose II, va lay danh hieu Đai Phu nhan Hoang gia. Pharaon Thutmose II cai tri Ai Cap trong ba hay muoi ba nam.
Phu Nu vuong gia cung đong mot vai tro chu chot trong ton giao Ai Cap co đai. Thong thuong mot Vuong hau co nhiem vu trong cac nghi le tai cac đen, nhu cac nu tu, trong mot nen van hoa noi ton giao hoan toan tron lan voi cac vai tro cua cac nha cai tri. O thoi Hatshepsut, con gai cac vi vua thuong hoat đong trong vai tro Vo Than (tuong hinh:hmt ntr), đo la mot vai tro than thanh thuong đuoc đam nhiem boi nhung Phu Nu vuong gia o Vuong trieu thu muoi tam.
Hatshepsut co mot con gai voi Thutmose II la Neferure. Mot so hoc gia cho rang Hatshepsut va Thutmose II đa chuan bi cho Neferure tro thanh nguoi ke vi, thuc hien cac buc chan dung chinh thuc cua con gai ho voi mot bo rau gia cua Hoang gia va mon toc ben nhu đuoc thay o nhung buc đieu khac, cham noi va buc ve con lai. Co nhieu hinh anh cua ba voi nguoi vu va cac giam ho trong cac bao tang.
Khi Thutmose II mat, ong chi co mot nguoi con trai con tre, Thutmose III, đe ke vi. Thutmose III la con trai cua Isis - mot nguoi thiep cua Thutmose II, chu khong phai cua Đai Phu nhan Hoang gia, Hatshepsut, nhu Neferure. Vi Thutmose III con kha tre, ong khong the thuc hien cac nhiem vu cua mot pharaon. Thay vao đo, Hatshepsut tro thanh nhiep chinh cua Ai Cap o thoi điem đo, nam cac trach nhiem nha nuoc, va đuoc cong nhan boi gioi lanh đao ton giao. Thoi điem đo, con gai ba, Neferure, nam vai tro cua Hatshepsut tung đam nhiem tro thanh Nu vuong trong cac nghi le ton giao. Su sap xep chinh tri nay đuoc mieu ta chi tiet trong cac ban khac trong ham mo cua Ineni, mot quan chuc cao cap trong trieu: 

Vi the, tuy Thutmose III đuoc coi la nguoi đong nhiep chinh Ai Cap, trieu đinh Ai Capcong nhan Hatshepsut nhu la pharaon tren ngoi cho toi khi ba qua đoi. Moi nguoi tin rang Neferure đa chet truoc me boi nhung mieu ta ve ba bien mat truoc khi thoi ky cam quyen cua vi Nu vuong Ai Cap ket thuc.
Pharaon Thutmose III tri quoc trong hon ba muoi nam sau khi Hatshepsut mat. Moi quan he nay giua Neferure va Amenemhat đang bi gioi hoc gia tranh luan, nhung boi Neferure đuoc the hien trong đen chon cat me ba, co mot so nguoi tin rang Neferure van con song vai nam sau trong thoi ky cai tri cua Thutmose III, rang con trai lon cua ong, Amenemhat, la con ba, va rang vi the ong la nguoi ke vi ngoi bau cua Thutmose III cho toi khi ong mat.


Cam quyen = Ngay thang va thoi gian cam quyen =
Hatshepsut đuoc cac hoc gia co đai cho rang đa cai tri trong hai muoi hai nam. Josephus đa viet rang ba cam quyen hai mot nam va chin thang, trong khi Africanus noi thoi ky cam quyen cua ba dai hai muoi hai nam, nhung ca hai nguoi đeu trich dan theo Manetho. Bat đau tu thoi điem nay trong lich su, nhung ghi chep ve thoi ky cam quyen cua Hatshepsut cham dut, boi chien dich chinh đau tien ra nuoc ngoai cua Thutmose III đuoc xac đinh vao nam thu hai hai cua ong, va đo cung la nam cam quyen thu hai hai cua Hatshepsut. Tuy nhien, viec xac đinh thoi điem bat đau cam quyen cua ba kho khan hon the. Cha ba bat đau nam quyen tu nam 1506 hay 1526 truoc Cong Nguyen theo cac bien nien su ha va thuong. Tuy nhien khoang thoi gian cam quyen cua Thutmose I va Thutmose II, khong the đuoc xac đinh chac chan hoan toan. Voi nhung thoi cam quyen ngan, Hatshepsut đa co the len ngoi muoi bon nam sau khi vua cha Thutmose I tro thanh pharaon. Nhung thoi ky cam quyen dai se đat thoi điem len ngoi cua ba la hai muoi nham nam sau khi Thutmose I len ngoi. Vi the, Hatshepsut co the đa nam quyen luc som ngay tu nam 1512 truoc Cong Nguyen, hay muon vao nam 1479 truoc Cong Nguyen.
Chung thuc som nhat ve viec Hatshepsut cam quyen nhu pharaon xuat hien trong ham mo cua cha me cua Senenmut noi mot tuyen tap go khac chua trong mot binh gom hay vo hai quai duy nhat hay tu ham mo, đuoc đong dau voi nien đai Nam 7. Mot binh khac cung tu ham mo nay đuoc kham pha nguyen trang trong mot cuoc tham hiem nam 1935-1936 cua Metropolitan Museum of Art tren mot qua đoi gan Thebes đuoc đong dau cua 'Hatshepsut Vo Than Linh' trong khi hai binh khac mang dau The Good Goddess Maatkare. Nien đai cua chiec vo hai quai, "đuoc đong dau ben trong phong chon cat cua ham mo bang nhung manh vo cua chinh ham mo cua Senenmut," la khong the tranh cai co nghia rang Hatshepsut đuoc cong nhan nhu nha vua cua Ai Cap o nam thu 7 thoi ky cai tri cua ba.


Cac thanh tuu lon Hatshepsut đa thiet lap mang luoi thuong mai tung bi ngat quang trong thoi Hyksos chiem đong Ai Cap o Thoi ky Chuyen tiep thu Hai cua Ai Cap, nho đo tao lap su thinh vuong cho Vuong trieu thu Muoi tam.
Ba đa giam sat viec chuan bi va cung cap nguon luc cho mot phai bo toi Vung đat cua Punt. Đoan tham hiem len đuong nhan danh ba tren nam con tau, moi tau dai 70 feet (21 m) voi nhieu cot buom va co 210 nguoi gom cac thuy thu va 30 tay cheo. Nhieu hang hoa trao đoi đuoc mang theo toi Punt, đang chu y nhat la nhua thom.
Tuy nhien, đieu đang đe y nhat, nguoi Ai Cap đa mang theo ve tu chuyen đi nay ba muoi mot cay huong tram song, re cua chung đuoc giu can than trong nhung chiec gio trong suot chuyen hanh trinh. Đay la no luc đau tien đuoc ghi nhan trong viec di thuc cay coi tu nuoc ngoai. Loi tuong thuat noi rang Hatshepsut đa cho trong nhung cay nay trong nhung san vuon khu phuc hop đen tang le Deir el Bahri cua ba. Nguoi Ai Cap cung mang ve nhung nguoi Punt. Chuyen đi tham hiem toi Phunt nay dien ra khoang nam cai tri thu muoi chin cua Hatshepsut.
Ba đa cho khac đe tuong nho chuyen tham hiem nay tai Deir el-Bahri, đay cung la noi noi tieng ve nhung buc hoa the hien chan thuc Nu vuong cua Vung đat cua Punt, Nu vuong Iti, nguoi co le co mot đac điem di truyen đuoc goi la mong nhieu mo. Hatshepsut cung cu cac đoan tham hiem toi Byblos va Sinai ngay sau chuyen tham hiem toi Punt. Rat it đieu đuoc biet ve cac cuoc tham hiem nay. Du nhieu nha Ai Cap hoc đa cho rang chinh sach đoi ngoai cua ba chu yeu la hoa binh, co bang chung cho thay Hatshepsut đa chi huy nhung chien dich quan su thanh cong tai Nubia, mien Can Đong, va Syria trong nhung nam đau cam quyen.


= Cac du an xay dung =
Hatshepsut la mot trong nhung nguoi tien hanh nhieu cong trinh xay dung nhat thoi Ai Cap co đai, voi hang tram du an xay dung o ca Thuong va Ha Ai Cap, voi tam voc va so luong to lon hon moi cong trinh cua nhung bac tien boi thoi Vuong trieu trung gian cua ba. Cac pharaon sau nay đa tim cach chiem mot so cong trinh cua ba thanh cua ho.
Ba su dung nha kien truc vi đai Ineni, nguoi cung tung lam viec cho cha ba, chong ba, va cho vi te tuong hoang gia Senemut. Trong thoi cai tri cua ba, tuong đuoc san xuat nhieu đen noi hau nhu moi bao tang lon tren the gioi đeu co tuong cua Hatshepsut trong bo suu tap cua minh; vi du Phong cua Hatshepsut tai Metropolitan Museum of Art o Thanh pho New York đuoc danh rieng đe trung bay nhung tac pham đo.
Tuan theo truyen thong cua hau het cac pharaon, Hatshepsut cung cho nguoi xay dung nhung cong trinh tuong niem tai Đen Karnak. Ba cung tai lap Khu đen tho Mut (đai nu than Ai Cap co đai) nguyen thuy, tai Karnak tung bi cuop pha boi nhung ong vua nguoi ngoai quoc trong thoi ky Ai Cap thuoc nguoi Hyksos. Ba co hai đai tuong niem hinh thap, cao nhat the gioi thoi ay, đuoc dung len tren loi vao ngoi đen. Mot thap van con ton tai va la đai tuong niem hinh thap thoi co đai cao nhat con sot lai tren Trai Đat; thap kia đa bi vo thanh hai manh va bi đo.
Mot du an khac, Nha nguyen Đo Karnak, hay Nha nguyen Đo, ban đau đuoc du đinh cung voi hai thap tro thanh bo ba choi loi, co the đa ton tai giua hai thap cua ba. Sau nay ba ra lenh xay them hai thap nua đe ky niem nam thu muoi sau lam pharaon; mot thap đa bi vo trong qua trinh xay dung, va vi the mot thap thu ba đuoc xay len đe thay the no. Thap vo bi bo lai o đia điem khai thac đa tai Aswan, noi no van ton tai đen ngay nay. Đuoc goi la Thap chua hoan thanh, no cho thay cac thap đa đuoc khai thac đa nhu the nao.

Đen Pakhet do Hatshepsut xay dung tai Beni Hasan trong Minya Governorate phia nam Al Minya. Cai ten, Pakhet la mot su tong hop khi ket hop Bast va Sekhmet, nguoi giong nu than chien tranh hinh su tu, trong mot khu vuc bao quanh phia bac va phia nam noi tho cung ho. Đen hang duoi đat, đuoc đao vao cac vach đa tren suon phia đong cua song Nile, đuoc nguoi Hy Lap ca ngoi va goi la Speos Artemidos trong thoi ho chiem đong Ai Cap, thoi ky đuoc goi la Vuong trieu Ptolemaic. Ho coi vi nu than nhu mot hinh tuong khac cua nu than san ban Artemis cua ho. Đen nay đuoc cho la đa đuoc xay dung doch theo nhieu đen co đai khac đa khong con ton tai. Đen nay co mot architrave voi mot van ban đe tang dai the hien su len an noi tieng cua Hatshepsut voi Hyksos đa đuoc James P. Allen dich. Ho đa chiem đong Ai Cap va khien no roi vao su suy thoai van hoa keo dai toi mot su hoi sinh đuoc đua lai boi cac chinh sach va cai cach cua ba. Đen nay say nay đa bi thay đoi va mot so trang tri ben trong cua no đa bi Seti I chiem đoat, o thoi Vuong trieu thu Muoi chin, nham đua ten ong thay the Hatshepsut.
Theo truyen thong cua nhieu pharaon, kiet tac cua cac du an xay dung cua Hatshepsut la đen tang le cua ba. Ba đa xay cho minh mot khu phuc hop tai Deir el-Bahri. No đuoc thiet ke va thuc hien boi Senemut tai mot đia điem tren Bo Tay Song Nile gan loi vao cai ngay nay đuoc goi la Thung lung cua cac vi Vua boi moi pharaon sau nay đeu lua chon xay dung khu phuc hop cua ho voi su huy hoang cua ba. Cac cong trinh cua ba la nhung cong trinh lon đau tien đuoc du đinh cho đia điem đo. Điem trung tam la Djeser-Djeseru hay "su Hung vi cua nhung đieu Hung vi", mot cau truc kieu day cot hai hoa tuyet đoi gan mot ngan nam truoc khi đen Parthenon đuoc xay dung. Djeser-Djeseru nam o tren mot loat tang bac tung đuoc to đep voi cac khu vuon tuoi tot. Djeser-Djeseru đuoc xay dung thanh kieu mat vach noi cao phia tren no. Djeser-Djeseru va cac cong trinh khac thuoc khu phuc hop Dei el-Bahri cua Hatshepsut đuoc coi la nhung tien bo quan trong trong kien truc. Mot thanh tuu lon khac cua ba la cot hinh thap Hatshepsut (cung đuoc goi la đai tuong niem hinh thap granite).


= Nhung đanh gia va ca ngoi =
Phep ngoa du la thong thuong o moi đoan van viet cua Hoang gia trong lich su Ai Cap. Tuy moi lanh đao thoi co thuong ca tung nhung thanh tuu cua minh, Hatshepsut đa đuoc goi la pharaon co nhieu no luc nhat trong viec khuech truong nhung thanh cong cua minh. Đieu nay co the đa xay ra boi su phong phu cua nhung cong trinh đuoc xay dung trong thoi gian ba la pharaon, so voi nhung nguoi khac. Chung giup ba co nhieu co hoi đe tu ca ngoi minh, nhung cung phan anh su giau manh ma cac chinh sach cung chinh quyen cua ba đa mang lai cho Ai Cap, cho phep ba cung cap tai chinh cho nhieu du an. Su khuech truong cac thanh tuu la truyen thong khi cac pharaon xay dung cac đen đai va lang mo cua minh.

Phu nu co mot vi tri cao o Ai Cap co đai va co quyen luc phap ly voi chinh minh, đuoc quyen thua ke, hay đe lai tai san. Tuy nhien, viec mot phu nu tro thanh pharaon la hiem, chi co Khentkaues, Sobeknefru, va co the la Nitocris đa vuot truoc ba trong lich su la nhan vat cam quyen duy nhat voi danh hieu cua minh. Su ton tai cua Nitocris con gay tranh cai va duong nhu đa bi phien dich sai tu mot vi vua nam gioi. Twosret - mot Nu vuong va la pharaon cua Vuong trieu thu muoi chin, co the la nguoi phu nu duy nhat vuot truoc ba trong so cac vi vua cai tri ban xu. Trong lich su Ai Cap, khong co tu nao đe chi mot vi "Nu vuong nhiep chinh" va vao thoi gian cam quyen cua ba, pharaon đa tro thanh cai ten cua vi vua cai tri. Tuy nhien, Hatshepsut khong phai la truong hop duy nhat lay tuoc vuong. Sobekneferu, cam quyen sau vuong trieu truoc Hatshepsut, cung đa lam nhu vay khi ba cai tri Ai Cap. Hatshepsut đa đuoc huan luyen tot cho cac vai tro cua minh khi con la con gai cua pharaon. Trong thoi cam quyen cua cha ba đa giu chuc vu rat quan trong la Vo cua Chua troi. Ba đa co mot vai tro manh me khi đang la mot Nu vuong cho chong minh va đa co nhieu kinh nghiem quan ly vuong trieu khi tro thanh pharaon. Khong co dau hieu cho thay co nhung su thach thuc voi quyen luc cua ba va cho toi khi ba mat, nguoi đong nhiep chinh voi ba van chi o vi tri thu hai, đung đau đoi quan hung manh cua ba mot cach kha hoa binh—chuc vi nay đa co the trao cho ong quyen luc can thiet đe lat đo mot ke tiem quyen phap ly cua minh neu thuc te xay ra nhu vay.
Hatshepsut đa nam moi bieu trung y phuc va bieu tuong cua chuc vu pharaon mot cach chinh thuc: mu Khat đoi đau, voi đinh la uraeus, bo rau gia truyen thong, va vay shendyt. Nhieu buc tuong con lai the hien ba mot cach khac trong trang phuc nu đac trung cung nhu ca cac buc tuong the hien ba trong trang phuc nghi le hoang gia. Nhung buc tuong the hien Sobekneferu cung bao gom cac yeu to hinh tuong nam va nu truyen thong va, theo truyen thong, co the nhu mot nguon cam hung cho nhung tac pham đo do Hatshepsut yeu cau. Tuy nhien, sau khi giai đoan chuyen tiep nay cham dut, hau het nhung su the hien theo nghi thuc cua Hatshepsut nhu pharaon đeu the hien ba trong trang phuc Hoang gia, voi moi bieu trung cua pharaon.
Tai đen tang cua ba, trong nhung buc tuong kieu Osiris thuc hien viec đua pharaon toi the gioi cua cai chet, cac bieu tuong cua pharaon nhu Osiris la ly do cho su trang điem va chung co tam quan trong lon hon đe đuoc the hien theo cach truyen thong, nguc ba bi che giau phia sau hai canh tay bat cheo đang giu nhung cay quyen truong vuong gia cua hai vuong quoc ba cai tri. Đay đa tro thanh mot lo ngai đuoc chi ra trong cac tac gia tim kiem nhung ly le cho phong cach chung cua nhung buc tuong kham liem va đa dan toi nhung su dien giai sai. Can thiet phai hieu ve tinh bieu tuong ton giao đe giai thich mot cach chinh xac cac buc tuong. Nhung cach giai thich cua nhung hoc gia thoi ky đau nay khac biet lan nhau va thuong la nhung su uoc đoan khong co can cu ve cac gia tri đuong thoi cua chung. Nhung ly do co the cho viec nguc ba khong đuoc nhan trong nhung buc tuong chinh thuc nhat đa bi tranh cai trong cac nha Ai Cap hoc thoi ky đau, nhung nguoi đa khong the tinh toi su thuc rang nhieu phu nu va cac nu than đuoc the hien trong nghe thuat Ai Cap co đai thuong thieu su phac hoa bo nguc, va rang khia canh gioi tinh the chat cua cac pharaon khong bao gio la yeu to đoi hoi voi nghe thuat. Voi mot so it ngoai le, cac chu the đuoc ly tuong hoa.

Tuy nhien, nhieu hoc gia hien đai đa đat gia thuyet rang bang cach chiem lay nhung bieu tuong thuong thay cua quyen luc pharaon, Hatshepsut đa đua vao su xac nhan cua ba ve nguoi lanh đao hon la mot "Ba vo vi đai cua mot ong vua" hay mot Nu vuong nhiep chinh. Gioi tinh cua cac pharaon khong bao gio đuoc nhan manh trong nhung su the hien chinh thuc; tham chi đan ong đuoc the hien voi bo rau gia phong cach hoa cao gan lien voi vi tri cua ho trong xa hoi.
Hon nua, cac buc tuong Osiris cua Hatshepsut —nhu voi cac pharaon khac— the hien cai chet cua pharaon nhu Osiris, voi than the va bieu trung y phuc cua vi than đo. Tat ca nhung buc tuong Hatshepsut o lang mo ba đeu theo truyen thong nay. Loi hua hen tai sinh sau cai chet la mot nguyen ly cua su tho cung than Osiris. Boi nhieu buc tuong Hatshepsut đuoc the hien theo kieu nay đa đuoc đua ra trung bay tai cac bao tang va nhung hinh anh đo đa đuoc cong bo rong rai, nguoi xem thieu su hieu biet ve tam quan trong ton giao cua nhung cach the hien đo đa bi nham lan.
Hau het cac buc tuong chinh thuc cua Hatshepsut the hien chan ba it mang tinh bieu tuong va tu nhien hon, nhu mot phu nu trong nhung bo trang phuc đac trung cua gioi quy toc thoi đo. Đang chu y, tham chi sau khi đa su dung đac trung trang phuc chinh thuc, Hatshepsut van mieu ta minh nhu mot phu nu xinh đep, thuong nhu la nguoi phu nu đep nhat, va mac du ba đa gianh lay hau nhu moi danh hieu cua cha, ba đa khong lay danh hieu "Con bo khoe" (danh hieu đay đu la, Con bo khoe cua Me), gan lien vi pharaon voi nu than Isis, ngai vang, va Hathor, (con bo đa sinh ra va bao ve cac pharaon)—bang cach đat con trai minh ngoi tren ngoi bau cua minh—mot danh hieu khong can thiet cho ba; boi Hatshepsut đa tro thanh lien minh voi cac nu than, chinh ba, ma khong vi nam pharaon nao co the. Thay vi con bo khoe, Hatshepsut, đa hoat đong nhu mot chien binh rat thanh cong trong thoi ky đau ba cam quyen nhu mot pharaon, gan minh voi hinh anh su tu cai Sekhmet, vi than chien tranh trong đen bach than Ai Cap.
Cac khai niem ton giao lien quan chat che toi tat ca cac bieu tuong va danh hieu đo. O thoi tri vi cua Hatshepsut, su tron lan mot so khia canh cua hai vi nu than đo cho thay ca hai đeu đa sinh ra, va la nguoi bao tro cua, cac pharaon. Ho tro nen co the hoan đoi lan nhau o mot so thoi điem. Hatshepsut cung đa truy nguyen dong doi cua minh tu Mut, mot nu than me nguyen thuy cua cac vi than Ai Cap, khien ba co mot to tien khac la mot vi than va cha cung ong ba, cac pharaon cung đa tro thanh cac vi than sau khi chet.
Tuy Hatshepsut đuoc the hien trong nghe thuat chinh thuc voi mot bo trang phuc đac trung cua pharaon, nhu bo rau gia ma cac nam pharaon thuong co, duong nhu khong co ve ba tung mac nhung đo trang phuc nghi le đo, cung nhu duong nhu cac nam pharaon cung tung lam nhu vay. Cac buc tuong nhu nhung buc tuong tai Metropolitan Museum of Art, the hien ba ngoi voi mot bo trang phuc bo chat va vuong mien nemes, đuoc cho la su the hien chinh xac hon ve cach trang phuc thong thuong cua ba tai trieu đinh.
Nhu mot ngoai le đang chu y, chi nam pharaon tu bo cach the hien bieu tuong cung nhac von đa tro thanh mot phong cach cua hau het cac cong trinh nghe thuat chinh thuc the hien cac vi vua cai tri, pharaon Amenhotep IV (sau nay la Akhenaten) cung cua Vuong trieu thu 18, co nguoi vo la Nefertiti cung co the đa tu cam quyen sau cai chet cua chong minh.
Mot trong nhung vi du noi tieng nhat ve cac truyen thuyet ve Hatshepsut la mot su bi an ve su ra đoi cua ba. Trong than thoai nay, Amun đen voi Ahmose duoi hinh thuc cua Thutmose I va đanh thuc ba voi mot mui huong quyen ru. O thoi điem đo Amun đat ankh, mot bieu tuong cua su song, len mui cua Ahmose, va Hatshepsut đa đuoc Ahmose thu thai. Khnum, vi thanh tao ra than the nhung đua tre, sau đo ra lenh tao ra mot than the va ka, hay luc xuat hien/su song than the, cho Hatshepsut. Heket, vi nu than cua su song va su sinh đe, va Khnum sau đo dan Ahmose toi mot chiec giuong su tu cai noi ba sinh ra Hatshepsut. Cac buc phu đieu the hien moi buoc trong cac su kien nay nam o Karnak va trong đen tang cua ba.
Loi tien tri cua Amun noi rang chinh Amun co y nguyen đe Hatshepsut tro thanh pharaon, cang lam tang cuong vi tri cua ba. Ba đa lap lai su ung ho cua Amun bang cach đua nhung tuyen bo cua than Amun đuoc khac tren cac cong trinh cua minh:

Hatshepsut tuyen bo rang ba chinh la nguoi đuoc cha minh lua chon ke vi va rang ong đa đua ba thanh nguoi ke vi hien nhien cua Ai Cap. Hau nhu moi hoc gia ngay nay coi đo la mot su xet lai lich su, hay su đon truoc, tu phia Hatshepsut boi đo chinh la Thutmose II—mot nguoi con trai cua Thutmose I do Mutnofret sinh ra—la nguoi ke vi cua cha ba. Hon nua, Thutmose I khong the đa co kha nang tien đoan rang con gai ong la Hatshepsut co the song lau hon Thutmose II. Thutmose II nhanh chong lay Hatshepsut va Hatshepsut tro thanh vua la nguoi vo cao cap hoang gia vua la nguoi phu nu quyen luc nhat trong trieu đinh. Tuy nhien, nguoi viet tieu su Evelyn Wells, chapa nhan tuyen bo cua Hatshepsut rang ba la nguoi ke vi đuoc cha minh lua chon. Mot khi ba đa tu minh tro thanh pharaon, Hatshepsut ung ho su xac nhan cua minh rang ba la nguoi ke vi đuoc cha minh lua chon voi nhung dong van khac tren nhung buc tuong ngoi đen tang cua ba:

Nha van hai huoc nguoi My Will Cuppy đa viet mot tieu luan ve Hatshepsut đuoc xuat ban sau khi ong chet trong cuon sach The Decline and Fall of Practically Everybody. Ve mot trong nhung đoan van khac tren tuong cua ba, ong viet:


Qua đoi, tang le va uop xac Hatshepsut qua đoi, o thoi điem chung ta se goi la tuoi trung nien xet theo tuoi tho đac trung hien tai, trong nam cam quyen thu hai muoi hai cua minh. Ngay mat chinh xac cua Hatshepsut—va thoi gian khi Thutmose III tro thanh pharaoh cua Ai Cap—đuoc coi la Nam 22, II Peret ngay 10 cua thoi ky cung cai tri cua ho, nhu đuoc ghi lai tren mot tam bia duy nhat đuoc dung tai Armant hay ngay 16 thang 1 nam 1458 truoc Cong Nguyen. Thong tin nay xac nhan su đang tin cay co ban cua nhung ghi chep ve danh sach cac vi vua cua Manetho boi ngay len ngoi cua Thutmose III va Hatshepsut đuoc biet la I Shemu ngay 4. (vi du: Hatshepsut mat 9 thang o nam cam quyen thu 22 cua minh nhu Manetho viet trong Ban tom tat cua ong voi thoi gian cai tri 21 nam va 9 thang) Khong loi đe cap nao ve nguyen nhan cai chet con lai. Neu viec xac đinh xac uop cua ba gan đay (xem ben duoi) la chinh xac, tuy nhien, viec chup X quang may tinh se cho thay rang ba chet vi bi nhiem trung mau o đo tuoi nam muoi. No cung cho thay rang ba mac chung viem khop, ham rang kem, va co the ca tieu đuong.


= Chon cat =

Hatshepsut đa bat đau xay dung mot ham mo khi ba la Đai Phu nhan Hoang gia cua Thutmose II, nhung tam voc cua no khong xung đang voi mot pharaon, vi the khi len ngoi, viec chuan bi mot noi chon cat khac đa đuoc đat ra. Ham mo KV20 nay, ban đau đuoc xay dung cho cha ba Thutmose I va co le la ham mo hoang gia đau tien trong Thung lung cua cac vi vua, đa đuoc mo rong voi mot phong chon cat moi. Hatshepsut cung sua chua lai noi chon cat cua cha ba va chuan bi mot phong cho ca Thutmose I va ca ba trong KV20. Vi the duong nhu khi ba chet (khong muon hon hai muoi hai nam cam quyen cua ba), ba đuoc chon cat trong ham mo nay cung cha. Tuy nhien, trong thoi gian cam quyen cua Thutmose III, mot ham mo moi (KV38) cung voi đo chon cat moi đa đuoc cung cap cho Thutmose I, vi the ong bi đua khoi ham mo cu va chon lai o noi khac. Cung luc ay, xac uop cua Hatshepsut co the đa bi chuyen vao ham mo ba vu cua ba, Sitre-Re, trong KV60. Co the rang Amenhotep II, con trai cua Thutmose III voi nguoi vo thu hai, la nguoi ung ho thuc hien nhung hanh đong đo voi no luc đam bao su ke vi cua chinh ong. Ben canh nhung thu đuoc tai kham pha tu KV20 trong cuoc khai quat ham mo nay cua Howard Carter nam 1903, cac đo tuy tang khac thuoc Hatshepsut đa đuoc tim thay o nhung noi khac, gom mot "ngai vang" hinh su tu cai (goi la giuong thi chinh xac hon), mot ban choi senet co khac hinh đau su tu cai, nhung manh đo choi bang thach anh đo co khac danh hieu pharaon cua ba, mot chiec nhan dau, va mot phan buc tuong shabti nho co ten ba. Trong Phong luu tru Xac uop Hoang gia tai DB320 mot cai ket nga voi đa đuoc tim thay voi ten Hatshepsut va no chua mot la gan hay la lach đa đuoc uop cung mot chiec rang. Tuy nhien, co mot phu Nu vuong gia cua Vuong trieu thu Hai muoi mot cung co ten ay, va chiec ket nay co the thuoc ve ba.


= Xac đinh xac uop =

Trong mot thoi gian dai chiec ruong đuoc tim thay trong DB320 đuoc cho la tat ca nhung gi con sot lai tu xac uop cua Hatshepsut. Xac uop mot phu nu chua xac đinh—đuoc tim thay cung ba vu nuoi cua Hatshepsut, Sitire-Re, mot canh tay cua xac uop đat theo kieu chon cat truyen thong cua pharaon—dan toi gia thuyet rang xac uop khong xac đinh ben trong KV60 co the la Hatshepsut.
Thang 3 nam 2006, Zahi Hawass, Tong thu ky Hoi đong Co di tich Toi cao Ai Cap, tuyen bo đa đinh vi đuoc xac uop Hatshepsut, đa bi đat lam cho o tang ba Bao tang Cairo. Thang 6 nam 2007, co thong bao rang cac nha Ai Cap hoc tin rang ho đa xac đinh đuoc xac uop cua Hatshepsut trong Thung lung cua cac vi Vua. Bang chung quyet đinh gom viec so huu mot chiec rang ham gay mot chan vua khit voi ham cua xac uop; ham rang trong ham khuyet mot rang va cung chi co mot chan. Chiec rang ham nay đuoc tim thay ben trong chiec ruong co ghi ten va vong tuoc hieu cua Hatshepsut; CT scan do Hawass' tien hanh cho thay chiec rang nay đa bi lay khoi mieng xac uop; no khop hoan toan vao chan rang trong trong ham xac uop.. Bang chung khac ung ho su xac đinh nay gom nhung ket qua so sanh DNA voi xac uop cua Ahmose Nefertari, cu Hatshepsut va la nu chua cua Vuong trieu thu muoi tam. Tuy nhien, cac nha Ai Cap hoc khong tham gia vao du an nay van chua chap nhan hoan toan cac ket qua thu đuoc cho toi khi nhung thu nghiem tiep theo đuoc tien hanh.
Cac hinh CT quet xac uop đuoc cho la cua Hatshepsut cho thay ba mat trong tuoi nam muoi vi vo ap xe sau khi nho mot chiec rang. Du đay la nguyen nhan, co le ba cung khong the song lau hon; co nhung dau hieu o xac uop cho thay su di can ung thu xuong, cung nhu co the ca ung thu gan va tieu đuong.


Thay đoi su cong nhan Toi cuoi thoi ky cai tri cua Thutmose III va trong thoi cai tri cua con ong, mot no luc đa đuoc thuc hien nham đay Hatshepsut khoi mot so ghi chep lich su va pharaon. Su loai tru nay đuoc tien hanh theo cach manh me nhat co the. Cac hinh oval tuoc hieu va hinh anh cua ba bi đuc bo tren mot so buc tuong đa, đe lai nhung hinh trong Hatshepsut ro rang.
Tai đen Deir el-Bahri, nhieu buc tuong Hatshepsut đa bi pha bo va trong nhieu truong hop, bi đap vo hay lam bien dang truoc khi bi đem chon trong mot cai ho. Tai Karnak, tham chi con co mot no luc xay tuong bao quanh cac thap tuong niem cua ba. Tuy ro rang rang viec viet lai lich su cua Hatshepsut chi xay ra o cuoi thoi cam quyen cua Thutmose III, van chua biet ly do tai sao no xay ra, ngoai mot nguyen nhan thuong thay la su tu đe cao cua cac pharaon va cac bo may trieu đinh cua ho, hay co le đe tiet kiem tien khi khong can phai xay them noi chon cat cho Thutmose III, ma thay vao đo su dung cac cong trinh đa đuoc Hatshepsut xay dung.
Tuy nhien, Amenhotep II - vi vua cung tri vi voi Thutmose III truoc khi ong chet, duong nhu đa co mot đong co boi vi tri cua ong trong dong doi hoang gia khong đu manh đe đam bao su thang tien len chuc vi pharaon cua ong. Ong đuoc mot so nguoi cho la ke pha huy trong thoi ky cam quyen cuoi cua mot pharaon đa rat gia. Hon nua, ong đuoc ghi chep, la nguoi đa chiem nhieu thanh tuu cua Hatshepsut trong thoi gian cam quyen. Thoi ky cam quyen cua ong cung đuoc ghi dau boi nhung no luc pha vo dong doi hoang gia, khong ghi lai ten cua cac Vuong hau cua minh va han che cac danh hieu quyen luc va cac chuc vu chinh thuc cua phu Nu vuong gia nhu, Vo than cua Amun.
Trong nhieu nam, gia su rang chinh Thutmouse III hanh đong voi su oan han khi đa tro thanh pharaon, cac nha Ai Cap hoc hien đai đau tien cho rang nhung hanh đong xoa bo la tuong tu nhu damnatio memoriae cua La Ma co đai. Đieu nay co the co y nghia khi nghi rang Thutmose co the tung la mot vi đong nhiep chinh bat đac di trong nhieu nam. Tuy nhien, su đanh gia tinh hinh nay co le qua đon gian. It co kha nang mot Thutmose quyet tam va co chu y—khong chi vi tuong thanh cong nhat cua Ai Cap ma con la mot nha the thao, tac gia, su gia, nha thuc vat hoc va kien truc su đuoc ca ngoi—bo ra toi hai thap ky trong thoi gian cai tri cua minh đe suy nghi truoc khi tim cach tra thu cho minh len chinh ba me ghe đong thoi la thim cua minh. Theo nha Ai Cap hoc noi tieng Donald Redford:

Nhung viec xoa bo xay ra khong thuong xuyen va bua bai, va chi nhung hinh anh ro rang va de nhan biet cua Hatshepsut la bi xoa bo; neu viec xoa bo đuoc thuc hien đay đu thi hien tai chung ta khong co qua nhieu hinh anh Hatshepsut nhu vay. Thutmose III co the đa chet truoc khi nhung thay đoi nay ket thuc va co the ong khong bao gio muon xoa bo toan bo hinh anh cua ba. Tren thuc te, chung ta khong co bang chung ung ho viec ket luan rang Thutmose ghet hay cam thu Hatshepsut khi ba con song. Neu đieu nay la thuc, voi tu cach nguoi đung đau quan đoi, mot vi tri do chinh Hatshepsut trao cho ong (ro rang ba khong lo ngai ve su trung thanh cua nguoi đong nhiep chinh), chac chan ong đa co the thuc hien thanh cong mot cuoc đao chinh, nhung ong khong he co hanh đong thach thuc quyen luc cua ba va nhung thanh tuu cung nhu cac hinh anh cua ba van con hien dien tren cac cong trinh cong cong ba đa xay dung trong hai muoi nam sau khi ba mat.
Cac tac gia nhu Joyce Tyldesley đat gia thuyet rang co le Thutmose III, khong co bat ky mot đong co đoc ac nao, đa quyet đinh vao cuoi cuoc đoi minh, loai bo Hatshepsut khoi noi ba mong muon đuoc hien dien nhu mot đong nhiep chinh-vi tri truyen thong cua nguoi phu nu quyen luc trong trieu đinh Ai Cap nhu vi du cua Nu vuong Ahhotep—chu khong phai la mot vi vua. Bang cach han che nhung dau hieu giong qua ro ret voi pharaon tai nhung tuong đai cua Hatshepsut va giam ngoi vi cua ba chi con la mot nguoi đong nhiep chinh cua minh, Thutmose III co the tuyen bo rang su tiep noi hoang gia chuyen truc tiep tu Thutmose II toi Thutmose III ma khong co bat ky su ngat quang nao voi nguoi di cua minh.
Nhung hanh đong xoa bo hay cat xen gay tranh cai tai mot so cong trinh cong cong cua ba co the la viec can thiet đe giam bot cac thanh tuu cua Hatshepsut. Hon nua, o nua sau thoi ky cam quyen cua Thutmose III, cac quan chuc cao cap co the luc tung phuc vu duoi quyen Hatshepsut co the đa chet, vi the han che su chong đoi manh me cua ton giao va quan lieu toi mot su thay đoi trong mot nen van hoa phan tang manh nay. Vi quan cao cap va gan gui nhat cua Hatshepsut, Senenmut duong nhu hoac đa bat than nghi huu hay chet o khoang Nam 16 va 20 thoi Hatshepsut va, khong bao gio đuoc chon cat trong bat ky mot ngoi mo nao đa đuoc chuan bi ky luong cua ong. Theo Tyldesley, đieu bi an ve su bien mat bat ngo cua Senenmut "đa lam cac nha Ai Cap hoc đau đau trong nhieu thap ky" vi thieu bang chung khao co hoc hay van ban chac chan" va cho phep "su tuong tuong song đong ve Senemut đuoc tu do phat huy" dan toi mot so luong lon cac gia thuyet manh đuoc đua ra "mot so trong so đo co the ung ho bat ky mot am muu am sat/bi an tuong tuong nao." Cac quan chuc moi trong trieu đinh, đuoc Thutmose III chi đinh, co the đa co quyen loi trong viec đe cao cac thanh tuu cua vi vua moi cua ho nham đam bao su tiep noi thanh cong cua chinh gia đinh minh.

Tyldesley cung đua ra mot gia thuyet ve Hatshepsut cho rang viec xoa bo cua Thutmose III tai cac cong trinh cua Hatshepsut la mot no luc lanh lung nhung dua tren ly tri cua Thutmose nham dap tat hoi uc ve mot "hoang đe nu trai le thuong nguoi ma thoi ky cai tri cua ba co the bi cac the he tuong lai coi la mot su xuc pham voi Ma'at, va su đongn nhiep chinh di thuong cua ba" co the "tao ra su nghi ngo nghiem trong toi tinh chinh thong cua quyen nam quyen cua ong. Toi loi cua Hatshepsut khong can gi nhieu hon la su thuc ba la mot nguoi phu nu." Ong them rang Thutmose III co the coi kha nang mot su ke tuc tuong tu cua mot vi nu vuong trong lich su Ai Cap co the tao ra nhung nguy hiem chua tung co boi thuc te đa cho thay mot phu nu co kha nang cai tri Ai Cap khong thua kem gi mot vi vua nam gioi truyen thong. Su kien nay, theo ly thuyet, co the thuyet phuc "cac the he tuong lai ve nhung vi nu vuong manh" khien ho khong "con hai long voi vi tri truyen thong la mot nguoi vo, nguoi chi va cuoi cung la nguoi me cua mot vi vua" ma la nam lay quyen luc. Tuy Nu vuong Sobekneferu cua Thoi ky Vuong trieu Giua Ai Cap đa co mot thoi ky cam quyen ngan khoang bon nam, ba đa cai tri "o thoi ky cuoi cung cua mot vuong trieu [vuong trieu thu 12] đang suy tan, va ngay tu ngay đau cam quyen nhung loi đam tieu đa bat đau tan cong ba. Vi the, đoi voi nhung nguoi Ai Cap bao thu ba co the đuoc coi la mot 'Nu vuong Chien binh' yeu nuoc nguoi đa khong thanh cong trong viec "phuc hoi suc manh cua Ai Cap - mot ket qua nhan manh y đa đuoc Tyldesley mieu ta nhu mot quan điem truyen thong cua Ai Cap rang mot phu nu khong co kha nang tu minh kiem soat ngoi bau,; vi the, it nguoi Ai Cap se muon lap lai mot cuoc thi nghiem voi nguoi phu nu tren ngoi bau.
Trai lai, thoi ky cam quyen choi loi cua Hatshepsut hoan toan khac biet: ba đa the hien rang phu nu cung co kha nang nhu nam gioi trong viec cai tri hai vung đat boi ba đa thanh cong trong viec quan ly mot nuoc Ai Cap hung manh trong hon hai thap ky. Neu y đinh cua Thutmose III o đay la đe ngan chan mot kha nang mot phu nu thau tom quyen luc, ong đa that bai boi Twosret va Neferneferuaten (co the), mot nu đong nhiep chinh hay nguoi ke vi Akhenaten, đa nam lay ngoi bau trong thoi ky Vuong trieu Moi sau su cai tri cua ong. Tuy nhien, khong giong nhu Hatshepsut, hai vi nu vuong cai tri sau nay chi co mot thoi ky cam quyen ngan ngui.
Viec xoa bo ten Hatshepsut, du voi bat ky ly do nao hay bat ky nguoi nao ra lenh, hau nhu đa khien ba bien mat khoi cac van kien lich su va khao co Ai Cap. Khi cac nha Ai Cap hoc o the ky 19 bat đau dich cac van ban tren cac buc tuong đen Deir el-Bahri (đuoc the hien voi co le la hai vi vua nam gioi) ban dich cua ho khong co nghia gi ca. Jean-Francois Champollion, nha khao co nguoi Phap đa giai nghia đuoc chu tuong hinh, khong phai nguoi duy nhat cam thay boi roi truoc su khac biet ro rang giua cau chu va cac hinh anh:

Su phat hien ra mot lop nen lang đong nam 2006 gom ca chin vong tron mang tuoc hieu vang voi ten cua ca Hatshepsut va Thutmose III tai Karnak co the roi them anh sang vao no luc cuoi cung cua Thutmose III va con trai ong la Amenhotep II đe xoa bo ten tuoi Hatshepsut khoi lich su va moi quan he thuc su cua ho va vai tro cua ba nhu la pharaon.
Nhung ghi chep ve che đo cua ba, đuoc ghi lai trong nhieu nguon co xua khac nhau, đa khong the giup cac nha Ai Cap hoc thoi ky đau hien đai kham pha đuoc nhieu ve vi pharaon nay va Hatshepsut đa tro thanh mot trong nhung nha lanh đao bi an nhat cua Ai Cap o đau the ky 19 - va đa tro thanh mot trong nhung nguoi noi tieng nhat vao cuoi the ky nay. Nhung phat hien khao co o đau the ky 19 cung cap thong tin rang đa co mot su đut quang trong nhung van kien lich su đo va, nhung tien bo ky thuat o cuoi the ky, đa cho phep thuc hien nhung kham pha lich su đay đu hon. Vao the ky 21, phan tich DNA đa xac nhan su tuong đong quan he gene cua ba voi gene cua cu ba.


= Van đe ve Hatshepsut =
Van đe ve Hatshepsut la mot van đe tranh cai lon trong cuoi the ky 19 va đau the ky 20 ve Lich su Ai Cap. Van đe tap trung vao su nham lan va bat đong ve trinh tu ke thua ngoi cua cac pharaon đau Vuong trieu thu Muoi tam. Viec lay ten ba la tu su lon xon trong nien đai cai tri cua Nu vuong Hatshepsut va Thutmose I, II, va III. Đa co rat nhieu tranh cai xay ra giua cac nha Ai Cap hoc hang đau va cac gia thiet ve gia đinh cua Thutmosid van dien ra cho đen the ky 20, viec tranh cai van co the đuoc tim thay gan đay. Nien đai-khon ngoan va van đe Hatshepsut phan lon đa ket thuc vao cuoi the ky 20, khi co them thong tin ve ba va thoi gian cai tri cua ba đa đuoc phat hien va chung thuc.


Xem them Lich su Ai Cap co đai
Vuong trieu thu Muoi tam cua Ai Cap
Danh sach pharaon
Đen Hatshepsut


Ghi chu Tham khao Donald B. Redford, History and Chronology of the 18th dynasty of Egypt: Seven studies, Toronto: University Press, 1967
Ian Shaw, The Oxford History of ancient Egypt, Oxford University Press, 2000, 512 pages, ISBN 0-19-280293-3
Chip Brown, "The King Herself," National Geographic, thang 4 nam 2009, pp. 88–111.
Gae Callender The Middle Kingdom Renaissance (Chapter 7)
Joyce Tyldesley, Hatchepsut: The Female pharaon , Penguin Books, 1998, paperback, 270 pages, ISBN 0-14-024464-6
Evelyn Wells, Hatshepsut, Double Day, 1969, hardback, 211 pages, Library of Congress catalog card # 69-10980
Harbin, Michael, The Promise and the Blessing, Grand Rapids, Michigan: Zondervan Press, 2005
Judith Tarr, King and Goddess, Tor Books, 1996, hardback, 384 pages, ISBN 0-31-286092-9
Fakhry, Ahmed, A new speos from the reign of Hatshepsut and Thutmosis III at Beni-Hasan, In: Annales du Service des Antiquites de l’Egypte, Issue 39 (1939), S. 709 – 723
Gardiner, Alan Henderson, Davies’s copy of the great Speos Artemidos inscription, In: Journal of Egyptian Archaeology Issue 32 (1946), S. 43 – 56
Fairman, H. W.; Grdseloff, B., Texts of Hatshepsut and Sethos I inside Speos Artemidos, In: Journal of Egyptian Archaeology, Issue 33 (1947), S. 12 – 33
Pauline Gedge, Child of the Morning, Macmillan Canada, 1977


Lien ket ngoai Hatshepsut - Archaeowiki.org Luu tru ngay 28 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine
Mummy Of Egyptian Queen Hatshepsut Found
Interactive, panoramic online view of Hatshepsut’s mortuary temple at Deir el-Bahari, Egypt Luu tru ngay 7 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
Video tour the Metropolitan Museum of Art’s gallery of Hatshepsut sculptures
Hatshepsut - the fifth ruler of the 18th Dynasty
Hatshepsut, the Queen who would be King at bediz.com Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
Poetry honoring Hatshepsut at bediz.com Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
360° Panorama images