Nha Đinh (chu Nom: 茹丁, chu Han: 丁朝, Han Viet: Đinh trieu) la trieu đai quan chu phong kien trong lich su Viet Nam bat đau nam 968, sau khi Đinh Tien Hoang dep xong loan 12 su quan thong nhat đat nuoc va ket thuc nam 980 khi con cua Đinh Tien Hoang la Đinh Phe Đe nhuong ngoi cho Le Hoan.
Nha Đinh la trieu đai mo đau che đo phong kien tap quyen va thoi ky tu chu voi mot che đo đung đau boi mot Hoang đe cua nuoc Viet Nam. Vuong trieu nha Đinh đa mo nen chinh thong cho thoi đai phong kien đoc lap cho nen trong cac bo chinh su ke tu Đai Viet su ky toan thu the ky XV, Đai Viet su ky tien bien the ky XVIII đen Kham đinh Viet su thong giam cuong muc the ky XIX thi trieu đai nay đeu đuoc cac tac gia lay lam moc mo đau phan Ban ky hoac Chinh bien. Tiep đen, viec xung đe hieu Đai Thang Minh Hoang đe cua Đinh Tien Hoang mang y thuc lon ve su tu ton cua nuoc Viet, co ham y so sanh voi cac Hoang đe Trung Hoa.


Lich su = Thong nhat giang son =

Nam 944, Ngo Quyen (vua tu xung la Ngo Vuong) mat, anh/em vo la Duong Tam Kha cuop ngoi cua nha Ngo, xung Duong Binh Vuong. Cac noi khong chiu thuan phuc, nhieu thu linh noi len cat cu cac vung thuong đem quan đanh lan nhau.
Con truong cua Ngo Quyen la Ngo Xuong Ngap bo tron. Duong Tam Kha nhan Ngo Xuong Van - con thu cua Ngo Quyen - lam con nuoi. Nam 950, Ngo Xuong Van lat đo Duong Tam Kha, tro thanh Nam Tan Vuong. Ngo Xuong Ngap đuoc đua ve, cung lam vua, la Thien Sach Vuong. Đo la thoi Hau Ngo Vuong.
Nam 954, Ngo Xuong Ngap chet. Đen nam 965, Ngo Xuong Van chet, con Ngo Xuong Ngap la Ngo Xuong Xi noi nghiep. Nhung vi the luc suy yeu nen lui ve giu đat Binh Kieu. Quy toc nha Ngo, cac tuong nha Ngo cung cac thu linh đia phuong đeu noi day chiem cu mot vung. Bat đau tu đo hinh thanh the cuc ma su sach goi la loan 12 su quan.
Trong so cac luc luong noi day chong trieu đinh, noi len Đinh Bo Linh (Đinh Hoan). Ong la nguoi Hoa Lu, chau Đai Hoang. Co cha la Đinh Cong Tru - nha tuong cua Duong Đinh Nghe, giu chuc Thu su Hoan Chau(Nghe An, Ha Tinh ngay nay).
Thoi ky đo, Đinh Bo Linh đa cung nhung nguoi than thiet to chuc luc luong, ren vu khi, xay dung can cu o Hoa Lu. Sau vi bat đong voi nguoi chu, Đinh Bo Linh cung con trai Đinh Lien sang đau quan trong đao binh cua Su quan Tran Minh Cong (Tran Lam) o Bo Hai Khau. Sau khi Tran Minh Cong chet, Đinh Bo Linh thay quyen, chieu mo binh linh, chieu du đuoc su quan Pham Bach Ho cung nhieu su quan khac chong nha Ngo va tien đanh cac su quan con lai.
Trong hon 3 nam, nho tai nang cua minh, Đinh Bo Linh đuoc nhan dan nhieu đia phuong giup suc, ung ho, đanh đau thang đay, đuoc ton la Van Thang vuong. Cac su quan lan luot bi đanh bai hoac xin hang. Tinh trang cat cu cham dut. Cuoi nam 967, đat nuoc tro lai binh yen, thong nhat.


= Đinh Tien Hoang =

Nam 968, Đinh Bo Linh len ngoi Hoang đe, tu xung la Đai Thang Minh Hoang đe, tuc la Đinh Tien Hoang, đat quoc hieu la Đai Co Viet, đong đo o Hoa Lu.
Đinh Bo Linh co ba con trai: Đinh Lien, Đinh Toan (Đinh Tue) va Đinh Hang Lang. Đinh Lien la con ca, đa cung Đinh Bo Linh đanh dep 12 su quan. Nam 978, Đinh Bo Linh lap con ut la Hang Lang lam thai tu. Đinh Lien qua tuc gian nen giet chet Hang Lang vao mua xuan nam 979.
Cuoi nam 979, Đinh Tien Hoang va Đinh Lien bi sat hai trong cung. Su ghi thu pham la noi nhan Đo Thich, nhung cac nha nghien cuu gan đay đat ra gia thiet khac, cho rang chu muu la Le Hoan (sau nay lam vua va goi la Le Đai Hanh) va Duong hau.


= Đinh Phe Đe =

Nam 979 Đinh Toan, con trai con lai cua Đinh Bo Linh len ngoi, la Đinh Phe Đe.
Đinh Toan khi đo moi 6 tuoi. Quyen luc thuc te nam trong tay Thap đao tuong quan Le Hoan, la nhiep chinh. Cac đai than Đinh Đien, Nguyen Bac, Pham Hap thay vay, lai nghi Le Hoan tu thong cung Thai hau Duong Van Nga nen cu binh đen đanh. Le Hoan dep tan, Đinh Đien, Nguyen Bac, Pham Hap đeu bi giet chet. Pho ma Ngo Nhat Khanh bo tron vao nam sang Cham Pa, sau đo cung vua Cham Pa voi hon nghin chien thuyen đinh đen đanh kinh đo Hoa Lu nhung bi bao chet.
Nam 980, nha Tong ruc rich đieu quan sang đanh Đai Co Viet, Thai hau Duong Van Nga cung trieu than ton Le Hoan len lam vua, tuc vua Le Đai Hanh. Nha Đinh ket thuc, truyen đuoc đen đoi thu hai, tri vi 12 nam (968-980).
Le Hoan sau khi len ngoi lap ra nha Tien Le đa đanh thang quan Tong (thang 4 nam 981). Đinh Toan tro thanh Ve Vuong co mat trong trieu đinh Tien Le 20 nam. Nam 1001, trong lan cung vua Le Đai Hanh đi dep loan Cu Long thuoc vung Cam Thuy Thanh Hoa, Đinh Toan bi trung ten chet.


Noi tri = Bo may chinh quyen =
Nam 971, Đinh Tien Hoang bat đau quy đinh cap bac van vo trong trieu đinh. Trong trieu co su tham gia cua cac nha su vi nhung đong gop cua ho trong qua trinh dep loan 12 su quan. Vua Đinh phong cho cac quan van vo:

Nguyen Bac lam Đinh quoc cong
Đinh Đien lam Ngoai giap
Luu Co lam Đo ho phu si su (chuc vu coi viec hinh an)
Le Hoan lam Thap đao tuong quan
Tang thong Ngo Chan Luu đuoc ban hieu la Khuong Viet đai su
Truong Ma Ni lam Tang luc
Đao si Đang Huyen Quang đuoc trao chuc Sung chan uy nghi.
Nam 975 vua Đinh ban quy đinh ao mu cho cac quan van vo. Bo may chinh quyen nha Đinh van đuoc xem la con đon so.


= Quan đoi =
Theo su sach, quan đoi nha Đinh co muoi đao: moi đao co 10 quan, 1 quan 10 lu, 1 lu 10 tot, 1 tot 10 ngu, 1 ngu 10 nguoi. Nhu vay tong so theo ly thuyet la 1 trieu nguoi.

Tuy nhien, trong cac nha nghien cuu co nhieu y kien cho rang con so đo khong co thuc. Chu Thap, theo Le Van Sieu, chi mang tinh khai quat toan the ve cach to chuc kieu "ngu binh u nong" nhu nha Ly sau nay, thoi binh cho lam ruong, chi huy đong khi can; con Tran Trong Kim uoc đoan quan đoi nha Đinh nhieu nhat chi co đen 10 van nguoi.


= Phap luat =
Do anh huong nhieu nam tu thoi loan lac, co nhieu nguoi quen thoi luc loan, khong chiu tuan theo luat le. Do đo vua Tien Hoang dung phap luat nghiem ngat đe trung tri.
Đai Viet su ky toan thu ghi ve viec nay:

Vua [Đinh Tien Hoang] muon dung uy che ngu thien ha, ben đat vac lon o san trieu, nuoi ho du trong cui, ha lenh rang: "Ke nao trai phep phai chiu toi bo vac dau, cho ho an". Moi nguoi đeu so phuc, khong ai dam pham.
Tran Trong Kim cho rang "hinh uy nghiem nhu the, thi cung qua lam, nhung nho co nhung hinh luat ay thi dan trong nuoc moi dan dan đuoc yen".


Đoi ngoai Nha Tong đang tren đuong thong nhat Trung Quoc sau hon 50 nam loan lac. Quan Tong do Phan My chi huy đa ap sat nuoc Nam Han o canh nuoc Đai Co Viet. Nam 970 Đinh Tien Hoang sai su sang giao hao voi Tong Thai To. Viec ngoai giao voi phuong Bac tu đo đuoc duy tri kha đeu đan va hoa binh.
Sang nam 972, Tien Hoang lai sai con ca Đinh Lien đi su sang Bien Kinh. Nam 973, Đinh Lien tro ve, nha Tong lai sai su sang phong cho Tien Hoang lam Giao Chi quan vuong, Đinh Lien lam Kiem hieu thai su Tinh Hai quan Tiet đo su An Nam đo ho.
Đau nam 975, Tien Hoang lai sai Trinh Tu đem vang, lua, sung te, nga voi sang trieu cong nha Tong. Ngay mua thu nam đo, nha Tong sai Hong lo tu khanh Cao Bao Tu cung Vuong Ngan Phu sang gia phong cho Nam Viet Vuong Lien lam Khai phu nghi đong tam ty, Kiem hieu thai su, Giao Chi quan vuong. Tu đo ve sau, Đinh Lien đuoc giao lam chu viec ngoai giao voi nha Tong.
Đen nam 976, vua Đinh sai em Tran Lam la Pho ma Tran Nguyen Thai sang nha Tong đap le. Nam sau (977), ong lai sai su sang mung vua Tong moi la Tong Thai Tong len ngoi. Đo cung la lan ngoai giao cuoi cung giua nha Đinh va nha Tong ma su sach đe cap.


Nhan đinh Thoi ky phuc quoc cua Viet Nam the ky 10, tu ho Khuc chi xung lam Tiet đo su, toi Ngo Quyen xung Vuong va toi vua Đinh xung lam Hoang đe. Sau mot so vi vua xung Đe tu truoc va giua thoi Bac thuoc bao gom Trieu Vu Đe, Trieu Van Đe (neu cong nhan tinh chinh thong cua nha Trieu), Ly Nam Đe, Mai Hac Đe roi bi that bai truoc hoa ngoai xam, đen thoi nha Đinh, nguoi cam quyen Viet Nam moi thuc su vuon toi đinh cao ngoi vi va danh hieu, khang đinh vi the vung chac cua mot quoc gia đoc lap. Trong hoat đong ngoai giao, nha Đinh đuoc nha Tong thua nhan va coi trong.
Viec vua Đinh khon kheo ket hop dung vo cong va bien phap chieu hang cac su quan đe som cham dut loan 12 su quan (968) la rat kip thoi, vi khong lau sau đo nha Tong duoi toi Quang Chau, diet nuoc Nam Han (971), ap sat bien gioi Đai Co Viet. Neu khong co su xuat hien cua Đinh Bo Linh đe thong nhat quoc gia bi chia se tan nat, Viet Nam kho thoat khoi hoa xam lang tu phuong Bac tai dien khi nha Tong hoan thanh viec thong nhat phuong nam.
Ke tuc nha Ngo, nha Đinh tiep tuc xay dung bo may cai tri tren lanh tho, du chua đuoc hoan bi nhu nha Ly sau nay nhung buoc đau đa đi vao nen nep.
Tong cong nha Đinh co hai đoi nhung thuc chat chi co 1 đoi vua Tien Hoang.


Di tich thoi nha Đinh Di tich ve thoi Đinh la cac di tich co lich su hinh thanh tu thoi Đinh hoac co sau thoi đai nha Đinh, tho cac nhan vat lich su thoi Đinh. Hien o Viet Nam co khoang tren 500 di tich ve thoi Đinh.
Ninh Binh la vung đat co kinh đo Hoa Lu, o đay co nhieu di tich lien quan đen trieu đai nha Đinh, đac biet nam o thanh pho Hoa Lu, huyen Nho Quan va Gia Vien nhu: co đo Hoa Lu voi song Sao Khe, đong Thien Ton, đong Hoa Lu,... Đac biet, quan the danh thang Trang An voi rat nhieu di tich thoi Đinh đa đuoc UNESCO cong nhan la di san the gioi nam 2014.


Danh sach vua Nha Đinh truyen đuoc 2 vua, tong cong 12 nam.


The pha Chu thich Tham khao Đai Viet Su ky Toan thu.
Nguyen Danh Phiet (1990), Nha Đinh dep loan va dung nuoc, Nha Xuat ban Khoa hoc xa hoi.
Le Van Sieu (2004), Viet Nam van minh su cuong, Nha Xuat ban Thanh nien.


Lien ket ngoai Nha Đinh 12 nam (968-980), quoc hieu Đai Co Viet, kinh đo Hoa Lu Luu tru ngay 3 thang 3 nam 2009 tai Wayback Machine
Chep ve Nha Đinh tren Đai Viet Su Luoc
Su thoi Nha Đinh
Giai đoan đoc lap - Nha Đinh Luu tru ngay 3 thang 4 nam 2010 tai Wayback Machine