Tran Di Lang (chu Han: 夷陵之戰 Di Lang chi chien) hay con goi la tran Khieu Đinh (猇亭之戰 Khieu Đinh chi chien) hoac tran Hao Đinh, la tran chien giua nuoc Thuc Han va nuoc Đong Ngo nam 221-222 thoi Tam Quoc trong lich su Trung Quoc.
Đay la cuoc chien đau tien no ra sau khi 3 nuoc Tao Nguy, Thuc Han va Đong Ngo chinh thuc hinh thanh. Thuc va Ngo đa co mot thoi gian lien minh cung chong Tao Nguy hung manh o phuong Bac, nhung vi viec tranh chap đia ban chien luoc Kinh chau khien lien minh 2 nuoc dan dan ran nut; sau mot vai tran xung đot nho đa xay ra viec Đong Ngo đanh up chiem het phan Kinh chau cua Thuc, dan toi cuoc chien quy mo lan nay.
Trong Tam Quoc dien nghia, tran chien cung đuoc La Quan Trung mo ta la cuoc chien ma Đong Ngo "lay it đich nhieu", nhu tran Xich Bich truoc đay.


Boi canh va nguyen nhan = Van đe Kinh chau =
Kinh chau von la vung đat chien luoc voi ca 3 phe Tao Nguy, Thuc Han va Đong Ngo thoi Tam Quoc. Sau tran Xich Bich, moi phe chiem mot phan Kinh chau. Đe co ban đap tan cong len trung nguyen, Luu Bi phai "muon" huyen Giang Lang thuoc Nam quan (thuc ra la đoi voi trong tran Giang Ha) tu tay Ton Quyen, la đia ban co tinh chien luoc ve quan su.
Tu nam 214, Luu Bi chiem đuoc Tay Xuyen cua Luu Chuong, Ton Quyen đoi lai trong tran Giang Lang nhung Luu Bi khong tra. Quan he giua Ton Quyen va tuong tran thu cua Luu Bi la Quan Vu ngay cang cang thang. Ton Quyen ben tap kich phia nam Kinh chau, chiem 3 quan Linh Lang, Que Duong, Truong Sa. Do ap luc cua quan Tao o huong Đong Xuyen, Luu Bi buoc phai giang hoa voi Ton Quyen, cong nhan quyen kiem soat cua Ton Quyen o 3 quan Kinh Nam đe đoi lay su cong nhan o Giang Lang.
Nam 218-219, Luu Bi tu Tay Xuyen đanh chiem Han Trung cua Tao Thao. Sau tran đo, Quan Vu nhan đa thang loi, tu Giang Lang tien len đanh Tuong Duong va Phan Thanh cua Tao Thao do Tao Nhan tran thu. Trong khi chien su Phan Thanh co loi cho Quan Vu thi Ton Quyen sai La Mong va Luc Ton đanh up Giang Lang va cac quan Kinh chau con lai cua Luu Bi. Quan Vu thua tran o Phan Thanh tro ve, bi Đong Ngo bat giet.
Sau khi chiem cac quan Nghi Đo, Nam Quan va Vu Lang tu tay Quan Vu, Ton Quyen chu đong xung than voi Tao Thao nen đuoc Tao Thao thua nhan lam Chau muc Kinh chau. Ban than Ton Quyen lap lai Luu Chuong (von bi Luu Bi an tri o thanh Cong An) lam Ich chau muc, sai đong o Ti Quy đe lam tien đon chong Luu Bi. Nhu vay Ton Quyen khong thua nhan đia vi cua Luu Bi o ca Ich chau lan Kinh chau nhu truoc.
Nam 220, Tao Thao qua đoi, cuoi nam đo con la Tao Phi cuop ngoi Han Hien Đe lap ra nha Nguy. Thang 4 nam 221, Luu Bi cung xung đe, lap quoc hieu la Han đe ke tuc Han Hien Đe, roi quyet đinh khoi binh đanh Đong Ngo.
Toan bo phan Kinh chau thuoc Thuc đa mat vao tay Đong Ngo. Mat Kinh chau va Quan Vu la ton that lon cho Luu Bi. Quan Vu la tuong manh va than thiet. Co nhieu y kien thuong nhin nhan rang Luu Bi vi tinh rieng ma đanh Ngo, la sai lam khong coi trong đai cuc. Nhung cac su gia xem xet viec nay co ly do chinh đang tu phia Luu Bi. Luu Bi co tinh nghia voi Quan Vu phai bao thu, nhung khong chi vi mot minh Quan Vu ma khoi binh. Cac nha nghien cuu chi ra rang: sau khi Quan Vu mat, Luu Bi khong truy phong danh hieu cho Quan Vu ma lo viec len ngoi hoang đe cua minh truoc (danh hieu Trang Mau hau cua Quan Vu mai nam 260 Luu Thien moi truy phong); khi Quan Vu chet (thang chap nam 219), Luu Bi khong khoi binh ngay ma 1 nam ruoi sau, toi thang 5 nam 221 moi thuc hien.
Viec đanh Ngo co ly do chu yeu o phuong cham đa đinh, vi lay Kinh chau lam 1 ban đap tan cong trung nguyen đa nam trong chien luoc Long Trung đoi sach ma Gia Cat Luong vach ra, nen khi Kinh chau mat thi phai đoat lai. Ngoai ra, xet ve thuc luc luc đo, Tao Phi manh hon Ton Quyen, do đo Luu Bi tu luong thuc luc cua minh de đanh thang Ton Quyen hon la đanh thang Tao Phi, nhat la trong boi canh cac danh tuong Đong Ngo nhu Chu Du, Lo Tuc, La Mong đeu đa qua đoi.
Ngoai ra, viec Tao va Ton bat tay nhau khong thua nhan đia vi cua Luu Bi, khien ong cang them tuc gian. Vi vay sau khi xung đe, ong quyet đinh than chinh cam quan đi đanh Đong Ngo.


= Quyet sach cua Luu Bi =
Truoc quyet đinh cua Luu Bi, mot so tuong linh ra suc can gian. Đau tien la Trieu Van, ong cho rang ke thu cua Thuc Han la ho Tao chu khong phai ho Ton, nen phai đanh Tao Nguy truoc đe phuc hung nha Han. Luu Bi khong nghe theo.
Hoc si Ich chau la Tan Mat tiep tuc dung thien van can gian. Luu Bi tuc gian tong giam Tan Mat. Tuong Hoang Quyen cung khuyen Luu Bi khong nen mao hiem than chinh ma chi can sai mot vien tuong đi đong chinh, ban than Hoang Quyen tinh nguyen lanh trach nhiem đanh Ngo, nhung Luu Bi cung khong chiu, nhat quyet than chinh đi đanh Ngo.
Do thai đo tuc gian va kien quyet cua Luu Bi, khong ai dam can gian nua. Ong giao cho thua tuong Gia Cat Luong giup thai tu Luu Thien giu Thanh Đo, đich than cam quan ra tran.
Trong khi toan quan đang tap hop chua xuat phat thi ong lai mat Truong Phi vi bi cac thu ha Pham Cuong, Truong Đat sat hai vao thang 5 nam 221. Hai nguoi nay sang hang Đong Ngo. Luu Bi đau đon, muon trut het cam gian len Ton Quyen. Thang 7 nam đo ong ha lenh tap trung quan o huyen Giang chau, Ba quan.


Luc luong hai ben Phia Thuc Han, Luu Bi lua chon 4 van quan. Vi Hoang Trung, Truong Phi đa mat, ong lai phai đe Nguy Dien va Ma Sieu phong Tao Nguy phia bac, nen tham gia chien dich đong chinh co cac tuong Ma Luong, Hoang Quyen, Trinh Ky, Truong Nam, Ngo Ban, Phung Tap va Trieu Van.

Tam Quoc dien nghia ke rang Luu Bi mang het quan trong nuoc, toi 70 van nguoi đi đanh Ngo. Cac con Quan Vu va Truong Phi la Quan Hung va Truong Bao cung lam tuong tham chien đe bao thu cho cha.
Cac su gia ly giai viec Luu Bi khong mang nhieu quan đi đanh Ngo co 2 nguyen nhan:

Nhan khau Ich chau khong nhieu toi muc co the đieu đong đen 70 van nguoi nhu La Quan Trung neu trong Tam Quoc dien nghia.
Ong phai bo tri so quan đang ke phong thu su xam pham cua Tao Nguy o phia bac
Phia Đong Ngo, Ton Quyen giao binh ma cho Luc Ton, theo su tien cu cua La Mong truoc khi qua đoi. Quan Ngo co tong so 5 van nguoi, nhieu hon so voi luc luong cua quan Thuc. Sau khi Trinh Pho, Chu Du, Lo Tuc va La Mong mat, cac danh tuong Chu Thai, Cam Ninh cung đang phai giu chien tuyen Hop Phi đe đoi pho voi quan Tao thuong xuyen xam lan nen Ton Quyen khong the đieu đong ho. Ong huy đong Chu Nhien, Phan Chuong, Tong Khiem, Han Đuong, Ton Hoan va Tu Thinh. Ban than Ngo vuong Ton Quyen tu minh cam quan đong o quan Vu Xuong.
Qua bo tri luc luong tuong va quan hai ben, cac su gia khang đinh tu đau quan Ngo đa co uu the hon quan đong chinh cua Luu Bi.


Dien bien = Ton Quyen cau hoa =
Khi đen huyen Giang chau, Luu Bi lenh cho tuong Trieu Van (tung can gian minh) đong quan o lai lam tiep vien, cho Ngo Ban lam tien phong, dan quan ra Tam Hiep, tien vao Kinh chau.
Ton Quyen thay Luu Bi tien vao Kinh chau, voi sai Thai thu Nam quan la Gia Cat Can đi giang hoa. Gia Cat Can biet Luu Bi đang rat cam gian Ton Quyen nen lay danh nghia ca nhan viet thu phan tich voi y tu nhu Trieu Van (xem Tao Phi lam đoi thu chinh vi no nuoc voi nha Han).
Sau khi Lo Tuc mat, chi con Gia Cat Can la nguoi ben Đong Ngo tung co quan he voi Luu Bi. Vi vay buc thu cua Gia Cat Can la co hoi cuoi cung cho hai ben co co hoi thu xep đieu đinh voi nhau.
Tuy nhien, Luu Bi khong chap nhan loi đe nghi cua Gia Cat Can, thuc quan tiep tuc đong tien. Vi vay chien tranh giua hai ben chinh thuc no ra.

Tam Quoc dien nghia ke rang Ton Quyen theo ke cua Bo Trac, bat thu pham giet Truong Phi la Pham Cuong, Truong Đat giao nop cho Luu Bi, tra lai đau Truong Phi, đong thoi xin trao tra ca Kinh chau va đua Ton phu nhan sang Thuc; nhung Luu Bi van khong chap nhan va quyet giet cho đuoc Ton Quyen.
Lo so nguy co tu phia Tao Nguy o phia bac se đen khi giao tranh no ra voi Luu Bi, sau khi biet tin Gia Cat Can giang hoa that bai, thang 8 nam 221, Ton Quyen voi va sai su toi Lac Duong gap Tao Phi dang bieu xung than, đong thoi trao tra Vu Cam tung bi Quan Vu bat song va giam cam o Giang Lang cho Tao Phi. Tao Phi tiep nhan đe nghi cua Ton Quyen, khong nghe theo y kien cua Luu Diep tap kich Đong Ngo ma sai Hinh Trinh đi su Kien Nghiep, phong Ton Quyen lam Ngo vuong. Vi vay Ton Quyen tam thoi yen tam mat bac đe đoi pho voi Luu Bi.


= Luu Bi thang the =
Chien tranh bung no. Hai tuong tien phong Ngo Ban, Tran Thuc đanh bai đao quan Ngo cua Ly Di va Luu A, chiem huyen Vu va Ti Quy.
Luc Ton xuat quan xung đot voi quan Thuc mot tran nho. Quan Ngo pha tan 5 dinh quan cua Luu Bi, giet đuoc 5 vien tuong Thuc. Tuy nhien đay chi la thang loi nho, Luc Ton mang quan đong o Di Lang. Ong than trong giu the phong ngu.
Thang 2 nam 222, sau khi o Ti Quy nua nam, Luu Bi du đinh tien quan đen Di Lang, Hao (Khieu) Đinh. Hoang Quyen can ong nen đe phong quan Ngo thong thao thuy chien, do đo khong nen khinh suat khieu chien ma Luu Bi nen giu hau đoi phia sau đe Hoang Quyen tu lam tien phong giao tranh voi quan Ngo truoc.
Luu Bi bo qua loi đe nghi cua Hoang Quyen, lenh cho Hoang Quyen lam Tran bac tuong quan, thong linh quan Giang Bac đe phong quan Tao Nguy đanh xuong, con tu minh đich than chi huy đai quan xuoi dong tien đanh Di Lang.
Luc Ton thay quan Thuc đang hang hai, quyet đinh khong đoi đau đe tranh thuong vong ma ha lenh cho tien quan vut bo Di Lang, rut ve Khieu Đinh (hay Hao Đinh) cung co phong tuyen, tu minh đat đai ban doanh o Di Đao phia nam Truong Giang co thu.
Thay quan Ngo rut lui, Luu Bi ben chiem đong Di Lang, lap doanh trai. Sau đo ong chia quan lam 2 đuong, canh trai do Phung Tap chi huy vuot qua Khieu Đinh cua Đong Ngo va bay tran o phia bac Di Đao; canh phai do Ngo Ban chi huy vuot song o Khieu Đinh đanh vao trai chinh cua Đong Ngo o Di Đao.


= Luc Ton phong thu =
Luc Ton thay quan chu luc Thuc Han đong o Giang Bac, cung tu minh ra đong trai tai Giang Bac đe đoi tran. Nghe tin mot canh quan Thuc đanh vao Di Đao, Luc Ton lenh cho đao quan du bi cua Ton Hoan phong thu noi nay. Ngo Ban tan cong vao trai nhieu ngay, Ton Hoan kien cuong phong thu, quan Thuc khong ha đuoc.
Luu Bi ha lenh cho quan thuy len bo ha trai. Giua Ti Quy va Hao Đinh cach nhau 700 dam, Luu Bi lap ra lien tiep may chuc doanh trai bang go cay rung. Lap lien trai voi khoang cach xa nhu vay la sai lam cua Luu Bi, toi ky đoi voi nha binh. Tao Phi o Lac Duong nghe tin nay cung đoan Luu Bi se that bai.
Thay Luu Bi lap doanh trai cach nhau qua xa, quan Thuc bi phan tan, cac tuong Ngo đe nghi Luc Ton lap tuc phan kich. Luc Ton khong đong tinh, ong cho rang quan Thuc đang hang hai chua the giao tranh, can đoi khi quan Thuc met moi, giam nhue khi moi co the đanh thang.
Hai ben giang co nhau trong 4 thang, tu thang 2 đen thang 6. Luu Bi nhieu lan khieu chien nhung quan Ngo khong ra. Luu Bi khong co cach gi pha đuoc phong tuyen cua Đong Ngo, chi co the sai Phung Tap va Truong Nam nam quan tinh o Di Đao, con ban than minh dan quan toi đong o giua Ty Quy va Khieu Đinh đe chi huy toan cuc.
Lau ngay khong ha đuoc Di Đao va khong xuyen qua đuoc phong tuyen cua Luc Ton, Luu Bi lo lang vi quan Thuc đa vao sau đat đich, tuy xuoi dong song Truong Giang nhung phai van chuyen luong thuc đuong xa rat ton kem. Ong ben ha lenh cho Ngo Ban siet chat vong vay o thanh Di Đao, tu minh dan quan vuot bo bac, chia lam 2 canh đanh vao hau phuong cua Luc Ton, lai cho 8000 binh si mai phuc đe cho quan Ngo ra. Cac tuong Ngo thay quan Thuc it, đinh ra tan cong ngay, nhung Luc Ton cho rang đo chi la ke lua cua Luu Bi nen mot muc giu the thu.
Luu Bi thay quan Ngo khong trung ke, đanh phai lenh cho Ngo Ban tro ve bo nam. Cac tuong Ngo van coi thuong Luc Ton nhat gan khong chiu ra quan, tu khi thay ong du lieu chinh xac moi to ra kham phuc.


= Luc Ton phan cong =
Giua mua he, cuoi thang 6 nam 222, Luc Ton thay quan Thuc đa moi met, ben ngam viet thu ve Vu Xuong cho Ton Quyen, khang đinh ong se nam đuoc thoi co đe đanh bai Luu Bi.
Thang 6 nhuan nam 222, vung Hoa Trung co gio đong nam thoi manh, Luc Ton ha lenh cho Chu Nhien theo đuong thuy nguoc dong đanh len vao đai ban doanh cua Luu Bi o Khieu Đinh, tren thuyen dung nhieu co kho va cui lua đe đot; Han Đuong va Phan Chuong đi đuong vong ben phai đen Trac Huong đe chan đuong rut cua đoi tien phong Thuc Han; Tu Thinh va Tong Khiem đi giai vay cho Di Đao, sau đo se cung tien vao đai trai quan Thuc.
Luu Bi co 40 trai tu Khieu Đinh đen Ti Quy trai dai 700 dam. Nham tiet kiem nhan luc, Luc Ton chu truong chi tan cong vao 20 trai cach nhau va gay ra hon loan cho quan Thuc.
Quan do tham cua Thuc Han biet quan Ngo chuan bi tan cong, lien phi bao cho Luu Bi. Luu Bi đuoc tin lien lenh cho Phung Tap, Truong Nam san sang nghenh chien, va lenh cho Ngo Ban bo đanh Di Đao ma vuot song len phia bac, chuan bi đanh vao quan chu luc cua Đong Ngo. Tuy nhien, Luc Ton khong đieu quan nhu Luu Bi du lieu (đoi đau voi Phung Tap va Truong Nam), ma cho quan đi đuong thuy nguoc dong đanh vao đai trai Khieu Đinh.
Nua đem, quan Ngo ap sat trai Thuc va noi lua tan cong. Mua he nong nuc, trai quan Thuc nam trong rung nhieu cay nen lua rat de ben. Cac doanh trai quan Thuc nhanh chong boc lua va quan Thuc tro nen hon loan, giam đap len nhau, bi thuong vong kha nhieu.
Te tuu Trinh Ky voi ho tong Han đe Luu Bi chay ve phia tay, va bao cho cac trai ve ho gia. Truong Nam va Phung Tap nghe tin đai trai bi tan cong, phai bo muc tieu đanh quan chu luc cua Luc Ton ma rut ve cuu vua. Ngo Ban đe mot it quan o lai Di Đao, mang quan vuot sang bo bac đanh vao trai quan Ngo nhung toi noi khong thay nguoi voi va lui ve cuu đai trai bi chay.
Tu Thinh va Tong Khiem toi giai vay cho Di Đao, đanh tan so quan Thuc con lai cua Ngo Ban. Ton Hoan trong thanh cung giap cong, quan Thuc bi thiet hai kha nhieu, chay tan tac, mot so đau hang Ngo.
Khap tu Khieu Đinh toi Di Lang lua boc chay. Luu Bi chi biet vuot qua Di Lang đe lui ve phong thu o Ti Quy. Song luc đo Han Đuong va Phan Chuong đa chiem đuoc Trac Huong, cat đut đuong lui cua quan Thuc. Tu Thinh, Tong Khiem va Ton Hoan cung tu Di Đao tien toi tro chien. Quan Chu Nhien theo đuong thuy cung giap cong.


= Thuc Han bai binh =
Cac canh quan cua Truong Nam, Phung Tap bi thua tan tac, hop lai voi nhau lam mot. Ngo Ban cam quan cam tu đi truoc, đanh vao canh quan cua Han Đuong, con Truong Nam ho tong Luu Bi, đe Phung Tap đi đoan hau, nham huong nui Ma Yen o phia đong bac Trac Huong. Ngo Ban tuy pha đuoc vong vay cua Han Đuong ra ngoai, nhung quan cua Phan Chuong lap tuc tien len the cho, khien Ngo Ban con it quan, muon cuu Luu Bi ra nhung khong thuc hien đuoc, đanh dan tan quan qua thanh Ti Quy, chay ve Giang chau bao cho Trieu Van đen cuu vien.
Truong Nam va Phung Tap giao tranh voi quan Ngo, cuoi cung đay lui đuoc Phan Chuong va Han Đuong đe đua Luu Bi ra ngoai. Phung Tap cung quan Ngo ac chien đe Luu Bi co thoi gian chay xa, cuoi cung quan chet gan het, bi Tu Thinh giet tai tran.
Truong Nam cung pho tuong Pho Đong va Trinh Ky ho gia Luu Bi chay ra, bi lac nhau. Truong Nam va Luu Bi chay ve toi nui Ma Yen. Tu Thinh, Chu Nhien va Tong Khiem truy kich lai gan. Truong Nam đe cac tuong si đua Luu Bi chay truoc, con minh o lai đanh chan va cuoi cung cung bi tu tran.
Tham muu Trinh Ky đuoc Pho Đong bao ve chay đen bo song, nghe tin Luu Bi chay ve nui Ma Yen, voi cung nhau toi chi vien. Trinh Ky đi truoc, Pho Đong đi sau. Quan Thuc the yeu, khong đuong noi may canh quan Ngo. Thay quan si xung quanh đeu chet, Trinh Ky lien tu sat.
Ho vuong Sa Ma Kha o quan Viet Hue dan quan du bi toi Ti Quy, nghe tin quan Thuc bai tran lien toi cuu vien, gap canh quan Han Đuong va Phan Chuong. Hai tuong Ngo đanh bai va giet chet Ma Sa Kha.
Pho Đong chay theo Trinh Ky toi nui Ma Yen, toi noi thi Trinh Ky đa chet. Pho Đong ho tong Luu Bi, Luc Ton thuc quan toi vay nui Ma Yen. Quan Thuc lieu chet khang cu hon 1 ngay, bi thuong vong rat nhieu. Do thanh Ti Quy đa mat, Luu Bi va Pho Đong co suc pha vay, chi con đuong nham toi đich la thanh Bach Đe o Vu huyen.
Quan Thuc đot pha vong vay tien ra. Luu Bi sai Pho Đong chan hau, cho chat cac xe quan nhu lai, thieu huy lam vat can quan Ngo. Luu Bi chay thoat, Pho Đong đen Ti Quy thi bi Tu Thinh, Chu Nhien vay đanh. Pho Đong khong chong noi quan Ngo, cuoi cung bi tu tran.
Luu Bi chay qua đuong san đao Di Lang roi pha đuong nay đe ngan quan Ngo đuoi theo. Cuoi cung ong chay thoat ve thanh Bach Đe trong tinh canh rat the tham.
Tuong Thuc la Hoang Quyen đong quan o bo bac, đinh tien ve cuu vien nhung bi quan Luc Ton phong toa het đuong đi. Hoang Quyen khong con đuong chay ve theo Luu Bi, lai khong muon hang Ngo, bat đac di phai mang quan sang hang Tao Phi.
Trieu Van đong quan o Giang chau, đuoc tin Ngo Ban bao toan quan đai bai, voi dan quan ra chi vien, nhung khi chua toi mat tran thi Luu Bi đa rut ve thanh Bach Đe, nen chia quan ra đong o Vu huyen, dua vao đia hinh hiem tro đe phong thu.

Tam Quoc dien nghia ke rang Trieu Van ra ho tong Luu Bi o nui Ma Yen, giet đuoc Chu Nhien va đay lui quan Đong Ngo, tren thuc te trong suot chien dich Trieu Van khong ra khoi Vu huyen va khong tham chien. Ngoai ra, Chu Nhien tren thuc te song tho hon Trieu Van.
Nghe tin Luu Bi lui ve thanh Bach Đe, Tu Thinh va Phan Chuong đe nghi voi Ton Quyen tan cong se bat đuoc Luu Bi. Tuy nhien Luc Ton du đoan Tao Phi se đanh sau lung Đong Ngo, nen cho toan quan lui ve phong bi, khong nen ham truy đuoi. Ton Quyen nghe theo, ben ha lenh lui quan.

Tam Quoc dien nghia ke rang Luc Ton ham truy kich Luu Bi toi Vu huyen thi bi lot vao Bat tran đo ma Gia Cat Luong đa giang san, khong sao tim đuoc đuong ra. Cha vo Khong Minh la Hoang Thua Ngan đa dan Luc Ton ra khoi Bat tran đo. Luc Ton so hai phai lui binh. Cac su gia ly giai rang, du Bat tran đo la sa ban đong quan co thuc ma Khong Minh tao ra, nhung Luc Ton chua tung tien quan toi Vu huyen va khong bi lot vao Bat tran đo nay.


Ton that va nguyen nhan Khong ro thuong vong cua quan Ngo. Quan Thuc đai bai, tong so quan bi giet tai Di Lang – Khieu Đinh co vai van nguoi, xac chet xuoi theo dong song Truong Giang troi xuong lam tac ca dong song. Chien thuyen, khi gioi, xe co quan nhu ben Thuc Han bi mat gan het.
Chi tru canh quan cua Nha mon tuong Huong Sung, trong luc hoang loan van duy tri đuoc ky luat, khong bi ton that mot nguoi nao, cuoi cung rut lui an toan ve thanh Bach Đe, cung voi Trieu Van tro thanh luc luong bao ve cho Chieu Liet đe Luu Bi.
Gan nhu toan bo cac tuong chi huy chien dich Di Lang cua Thuc Han bi xoa so: Ma Luong tu tran o Ngu Khe, Truong Nam, Phung Tap, Pho Đong đeu tu tran khi bao ve Luu Bi chay khoi vong vay, Man vuong Ma Sa Kha cung tu tran, Trinh Ky tu sat, Hoang Quyen chay sang hang Nguy. Chi con lai Ngo Ban, Huong Sung tro ve, con tuong canh quan du bi Trieu Van chua tham chien.
Luu Bi that bai vi sai lam tram trong ve chien thuat. Truoc het, ong qua non nong muon đanh bai Đong Ngo, tien thang toi diet Ton Quyen, nen ra quan gap gap; nguoc lai phia Đong Ngo, Luc Ton lai rat tram tinh va tinh tao xet đoan tinh hinh.
Nhu Luc Ton tung noi khi viet thu cho Ton Quyen, neu Luu Bi tan dung the manh, cho quan thuy bo cung tien thi quan Ngo rat nguy khon, nhung vua Thuc Han lai don het quan thuy len bo, lap lien trai. Hon nua, khi đong quan chon rung ram nhieu cay đe co bong mat cung la sai lam, tao đieu kien cho ke đich đanh hoa cong; vat lieu dung trai khong dung đat đa ma lai lay canh cay lam vat lieu nen khi quan Ngo noi lua, trai Thuc nhanh chong bi thieu. Ngoai ra, Luu Bi con mot sai lam nua khi quyet đinh đo bo lap trai, la dan 4 van quan trai suot 700 dam, pham vao đieu đai ky ve phan tan binh luc cua nha binh.
Chien thuat ma Luc Ton ap dung trong chien dich Khieu Đinh đuoc cac su gia đanh gia giong voi Tao Que nuoc Lo thoi Xuan Thu đanh bai Te Hoan cong: mac cho quan đich xung tran lan đau khong xuat kich vi khi the đich đang hang, bo qua quan đich xung tran lan thu 2 khong ung chien khi nhue khi đich bat đau giam, đen lan 3 khi quan đich xung phong, nhue khi đa can kiet thi quan minh moi ra tran ung chien la đanh chac thang. Luc Ton tuy đong quan hon nhung van tram tinh va lanh lung ung pho truoc su non nong cua Luu Bi, đe cho Luu Bi chiem may tram dam đat voi nhung điem cao, nhung cuoi cung bat ngo phan cong gianh đuoc toan thang.
Cac nha nghien cuu cho rang, Luu Bi that bai con co nguyen nhan vi qua coi thuong Luc Ton la nguoi it kinh nghiem chien truong.


Hau qua va y nghia That bai Di Lang – Khieu Đinh la đon nang ne đoi voi ca nhan Luu Bi va chinh quyen Thuc Han moi thanh lap. Tuy quan so tham gia chien dich khong lon toi 70 van nguoi ma Tam Quoc dien nghia mo ta, nhung that bai nay khien Kinh chau khong the khoi phuc, chien luoc "tu Kinh, Ich giap cong đanh trung nguyen" ma Gia Cat Luong đa vach ra trong Long Trung đoi sach khong con kha nang thuc hien đuoc. Phan Kinh chau thuoc Thuc bi mat toan bo vao tay Đong Ngo khong khoi phuc đuoc; đia ban Kinh chau chi con do Ngo va Nguy chia nhau nam giu, trong đo Đong Ngo chiem phan lon o phia nam.
That bai Di Lang la buoc ngoat quan trong trong lich su quan su va chinh tri cua nha Thuc Han. Suc quan, suc nuoc cua Thuc Han boc lo suy yeu ro rang; ban than chinh quyen tu xung la ke thua ngoi chinh thong cua nha Đong Han bat đau đi vao con đuong gap ghenh. Cung vi that bai nay ma Luu Bi suy sup tinh than, lam benh roi mat tai thanh Bach Đe mot nam sau (223).
Đung nhu phan tich cua đai than Hoa Ham ben phia Tao Nguy: hai nuoc Ngo va Thuc von nho be, neu lien minh con co the đung vung, song lai quay ra đanh nhau thi cang de mat. Hai nuoc nho tranh chien lam ca hai bi hao ton khien Tao Nguy huong loi. Voi hoan canh đo, chi co mot minh Tao Nguy co đu kha nang thuc hien thong nhat.


Trong Tam quoc dien nghia Trong tieu thuyet Tam quoc dien nghia, La Quan Trung cung coi nguyen nhan chinh khien Luu Bi đanh Ngo vi cam gian Ton Quyen đa giet Quan Vu va chi bao thu muon giet bang đuoc Ton Quyen cua Luu Bi khien ong mat het sang suot. Ong đa doc het 70 van quan trong nuoc ra mat tran. Lao tuong Hoang Trung cung vi tham chien bi tu tran luc đau khien thu Thuc-Ngo cang chong chat.
Cac con Quan Vu va Truong Phi la Quan Hung, Truong Bao lam tuong ra tran, giet đuoc tuong Ngo đa hai Quan Vu la Phan Chuong va Ma Trung.
Nhung ngay ca khi Ton Quyen giet cac hung thu sat hai Truong Phi nhu Pham Cuong, Truong Đat mang nop Luu Bi, lai hua tra lai Kinh chau va đua Ton phu nhan sang cho Luu Bi; Luu Bi van khong chap nhan va quyet giet cho đuoc Ton Quyen. Mao Tong Cuong khi binh giang Tam Quoc dien nghia cung nhan xet ve Luu Bi la "qua quat", đong thoi ly giai rang đieu đo đe cao tinh nghia huynh đe cua ong ma khong ai co the sanh đuoc.
Tuy phong đai rang Luu Bi mang 70 van quan đanh Ngo, La Quan Trung van trung thanh voi mot so tinh tiet su hoc khi noi mo ta dien bien tran đanh, nhu đe cap toi viec Luu Bi chi co 8.000 tinh binh ma ong du đinh dung đe mai phuc neu nhu đuoc quan Ngo ra tran (khong thanh cong).
Khi Luu Bi lap lien trai cach nhau toi 700 dam, Ma Luong đa ve Thanh Đo hoi y kien Khong Minh. Khong Minh dam chan than tho quan Thuc se thua lon. Ma Luong tro lai mat tran khong kip, đung luc Luc Ton đa noi lua thieu quan Thuc.
Cac tuong pha vay ho ve Luu Bi khong phai Truong Nam, Phung Tap, Pho Đong ma la Quan Hung, Truong Bao va Pho Đong. Chi co Trinh Ky tu sat đuoc mo ta nhu trong su sach. Truong Nam, Phung Tap đuoc mo ta vay đanh Di Lang khong thanh, quay lai cuu Luu Bi thi bi quan Ngo giet. Trieu Van xung tran cuu Luu Bi va giet đuoc Chu Nhien. Ton phu nhan o nuoc Ngo nghe tin đon Luu Bi tu tran, nen đam đau xuong song tu van.
Voi hu cau ve so quan đong đao cua Thuc Han, tran chien nay, duoi lang kinh cua Tam Quoc dien nghia, đuoc nhin nhan la tran đanh quy mo lon thu 2 ma Đong Ngo đa dung so quan it đanh thang so quan nhieu, sau tran Xich Bich. Do đo, that bai cua Luu Bi cang tram trong hon va chien thang cung bang hoa cong cua Luc Ton đuoc Mao Tong Cuong viet trong loi binh đanh gia ca ngoi, coi ngang voi cong trang cua Chu Du trong tran Xich Bich.


Xem them Luu Bi
Luc Ton
Tran Tuong Duong – Phan Thanh


Tham khao Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, NXB Đa Nang
Le Đong Phuong (2007), Ke chuyen Tam Quoc, NXB Đa Nang
Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2006), Tuong soai co đai Trung Hoa, tap 1, NXB Thanh nien.
Dich Trung Thien (2010), Pham Tam Quoc, tap 1-2, NXB Cong an nhan dan.
Tran Van Đuc (2008), Khong Minh Gia Cat Luong đai truyen, NXB Van hoc
Thuong Thanh (2011), Chinh su Trung Quoc qua cac trieu đai, NXB Van hoa thong tin
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, NXB Đa Nang
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 1, NXB Van hoa thong tin
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, NXB Ha Noi
Nguyen Tu Quang (1989), Tam Quoc binh giang, NXB tong hop An Giang


Chu thich