Nguyen Than (chu Han: 阮紳, 1854–1914), bieu tu Thach Tri (石池), la vo quan nha Nguyen duoi trieu vua Đong Khanh, tung phoi hop voi thuc dan Phap đan ap cac cuoc khoi nghia trong phong trao Can Vuong. Ong đuoc xem la cong su đac luc cua thuc dan Phap vao nhung nam cuoi the ky 19 tai Viet Nam, bi nguoi Viet coi la Viet gian tieu bieu trong giai đoan lich su nay.
Nguyen Than đa mang quan đanh dep thanh cong cac phong trao khang chien chong Phap cua nguoi Viet, giup thuc dan Phap cai tri Viet Nam yen on trong nhieu nam. Nho nhung chien cong khi phuc vu cho Phap, ong đa đuoc trao nhieu huy chuong danh gia cua nuoc Phap va lam Phu chinh đai than. Ong cung voi Nguyen Trong Hop la hai nguoi nam đai quyen trong trieu đinh An Nam luc đo. Nguyen Than sau đo ve huu va chet boi benh đien.


Tieu su Nguyen Than (1854–1914) co ten tu la Nho Ba, hieu Thach Tri, que o lang Thach Tru, huyen Mo Đuc, tinh Quang Ngai, la con truong cua Nguyen Tan va la nguoi con duy nhat cua me minh, ba Le Thi Binh.  
Cha la Nguyen Tan, mot vo quan trieu Tu Đuc, nho dung muu ke, thu phuc đuoc cac sac dan o Đa Vach (Quang Ngai). Tuong truyen Nguyen Tan an đuong Phen, nguoi Đa Vach tuong ong an đa cuoi, nen ton ong lam "than tuong". Theo loi cua Nguyen Than: Cha toi lam tuong trong coi vung nui Quang Ngai, Binh Đinh va Quang Nam.
Cha mat nam Nguyen Than 17 tuoi, sau đo ke nhiem chuc cua cha, cac bo toc nay lai noi day, trieu đinh sai Nguyen Than đi đanh dep, biet ong la con cua "than tuong", ho lui quan. Lap đuoc cong, Nguyen Than tro nen noi tieng .


Su nghiep Đem 22 rang 23 thang 4 am lich (tuc 5-6 thang 7 nam 1885), Ton That Thuyet va Nguyen Van Tuong, đem quan tan cong trai binh cua Phap o đon Mang Ca (Hue). Đen sang thi đoi phuong phan cong, quan Nguyen thua, phai đua vua Ham Nghi chay ra Quang Tri. Ngay sau đo, nghia quan chiem thanh Binh Đinh, lam can cu khang Phap. Nguyen Than cung co y muon chiem tinh thanh nay, đe lam noi cat cu, nhung vi cham chan hon.
Đai than Ton That Thuyet dan theo vua Ham Nghi đe keu goi toan dan đung len chong Phap, toan xu Trung Ky roi vao roi loan va cac cuoc noi day no ra khap noi. Khi vua Ham Nghi ban bo du Can Vuong, Nguyen Than tham gia Nghia hoi Quang Nam. Nhung sau khi suy tinh thiet hon, ong roi khoi Nghia hoi đe phuc vu cho vua Đong Khanh đang hop tac voi thuc dan Phap.
Nam 1885, vua Đong Khanh sai Nguyen Than đem quan đan ap cuoc khoi nghia o Quang Ngai do Le Trung Đinh hay Cu Đinh-Nguyen Tu Tan hay Tu Tan chi huy voi 2.000 linh trieu đinh. Nguyen Than chiem lai đuoc thanh Quang Ngai, bat giu 14 nguoi thu linh va chat đau tai tran.
Nam 1886, Nguyen Than tien ve Binh Đinh nham dap tat cuoc khoi nghia o Binh Đinh (1885-1187) do Mai Xuan Thuong, Tang Bat Ho va Bui Đien lanh đao. Nguyen Than đa lap tai trat tu va to chuc chinh quyen tai tat ca cac huyen. Ke tu đo, Nguyen Than tro thanh mot tuong linh quan trong cua trieu vua Đong Khanh đong thoi la cong su đac luc, rat đuoc Phap tin cay.
Nam 1887, Nguyen Than Vao Quang Nam đanh dep phong trao khang Phap cua Tran Van Du, Nguyen Duy Hieu, Phan Ba Phien. Thanh cong, đuoc Phap thuong Bac đau boi tinh ngu hang nam. Nam 1888: Đuoc trieu đinh Hue cho linh chuc Binh bo thuong thu, kiem Tong đoc Binh Đinh. Tai đay, Nguyen Than cho linh đan ap cac cuoc noi day, đuoc Phap thuong Bac đau boi tinh tu hang.
Nam 1895: Linh chuc Kham mang tiet che quan vu, đem ba ngan quan ra Ha Tinh lung diet cuoc khoi nghia do Phan Đinh Phung lanh đao.Trong mot tran giao tranh ac liet, Phan Đinh Phung bi thuong nang, roi hy sinh vao ngay 28 thang 12 nam 1895..Nho cong lao nay, Nguyen Than đuoc cu lam phu chinh đai than, va đuoc phong tuoc Dien Loc ba (延祿伯), sau thang lam Dien Loc Quan cong (延祿郡公), huan chuong Bac đau boi binh hang ba .
Phu chinh đai than la nhung nguoi chap chinh o trieu đinh An Nam khi vua con nho, thoi vua Thanh Thai, co 3 vi phu chinh đai than. Đe nhat phu chinh la Tuy Ly Vuong Mien Trinh, nguoi khong co thuc quyen; Đe nhi phu chinh la Nguyen Trong Hop; Đe tam phu chinh la Nguyen Than. Nguyen Trong Hop va Nguyen Than la hai nguoi nam đai quyen trong trieu đinh.
Đuong thoi nhan dan nguyen rua Nguyen Than khong het loi vi nhung hanh đong tan bao va viec lam tay sai cho Phap cua ong ta. Chinh Nguyen Than đa tu ke cong voi Phap trong buc thu gui cho Toan quyen Paul Doumer:

"Luc ay (1886) toi ra Quang Nam đanh đam giac Van than la Huong Hieu chong cu voi nha nuoc Bao ho bay lau... toi bat đuoc 25 ten pho tuong, Huong Hieu tron thoat, chay vo nui Ngu Hanh, sau toi cung bat song đuoc bo vo trong cui ma giai ve Hue.
Thuong đen tam long tan trung cua toi đoi voi nuoc Phap, chinh phu cong hoa luc bay gio ban tang Bac đau boi tinh ngu hang cho toi.
Cach đo it lau, tinh Binh Đinh lai co loan day len nua, nha nuoc sai toi đi tieu phi lan thu nhi, toi dep đuoc giac gia, tinh nay yen han tu đo. Nhan viec đanh giac thanh cong, quan Toan quyen Picquet va quan Kham su Hector tu xin chanh phu cong hoa ban thuong cho toi Bac đau boi tinh tu hang...
Ve sau toi đuoc chi trieu ve Hue, lanh chuc Binh bo Thuong thu. Quan Toan quyen De Lanesan thuong thuyet voi trao đinh kham phai toi vo lam tong thong tinh Binh Đinh. Roi đo toi đuoc phong chuc Kham sai đai than đem quan ra đanh dep Van than Nghe Tinh. Vi co quan Toan quyen Rousseau va Kham su Briere noi voi trieu đinh, nen chi toi đuoc lanh cai trong trach ay. So di toi phung mang đem quan ra Nghe Tinh la cot đe troc na tuong giac Van than Phan Đinh Phung khoi loan o hai tinh Nghe An va Ha Tinh đa 10 nam, mac dau nha nuoc đa ra suc đanh dep mai ma khong đuoc.
(…) Nhan toi co cong lao nhu the, chanh phu cong hoa thuong cho toi Bac đau boi tinh tam hang va đuc hoang đe voi toi ve kinh lam phu chinh đai than".
Nam 1902, Nguyen Than vi viec tranh chap quyen luc va bong loc voi Hoang Cao Khai bi bai chuc, buoc trong vong 24 tieng đong ho phai don ra khoi cung.


Cai chet Nguyen Than roi kinh ve nghi huu. Ngay 18 thang 9 nam 1914 tuc thang 7 nam Giap Dan, Nguyen Than chet trong benh vien o Kinh, tam quan quan tai o sanh đuong bo Binh. Vua rat thuong tiec, chuan cho gia ham Thai pho, cung ban te cap tuat, ho tong đeu rat uu hau.
Khi hay tin Nguyen Than qua đoi, trieu đinh nha Nguyen lien cu Tien si Pham Tuan viet cau đoi đe vieng Nguyen Than. Ngam nghi thay Nguyen Than la ke tay sai, phan boi, gay nhieu toi ac voi nuoc, voi dan, Pham Tuan lien viet hai cau đoi đay mia mai, tham thuy: 

“Sinh ong, tu nhu ong, sinh tu nhu ong bat
Cong cai the, danh cai the, cong danh cai the vo”.
Nghia la: 

“Song nhu ong, chet nhu ong, song chet nhu ong khong ai co
Cong nhat đoi, danh nhat đoi, cong danh nhat đoi ro khong”.
Hai cau đoi cua ong đuoc trieu đinh cho theu bang chu vang tren tam lien đuoc cac quan đai than mang toi phung vieng. Tu nuoc Phap nhan đuoc tin cha mat, Nguyen Hy la con trai Nguyen Than bay ve nhung tang su cua cha đa xong, chi con nghe thien ha ban tan ve hai cau đoi cua kinh đo vieng cha minh. Đoc đi, đoc lai hai cau trieu đinh Hue danh tang cha, thay co đieu gi khong binh thuong ve cac cau đoi ay, Nguyen Hy quyet tam tim hieu va biet đuoc tac gia chinh la tien si Pham Tuan, quan giao le rat cam ghet cha minh, lien dang đon khoi kien cho rang Pham Tuan đa lang ma, xuc pham cha minh, đe nghi cong đuong tri toi. 
Hom xu an, vi quan xet xu đat len ban tam lien co hai cau đoi vieng Nguyen Than, hoi: “Nguyen co chi ong lai choi kham ong Nguyen Than?”, Pham Tuan mim cuoi, binh than tra loi: “Cac ong hay xem hai cau đoi ay ai la nguoi vieng? Ro rang la trieu đinh phung đieu chu toi đay co can du chi mo. Chu theu hai cau đoi con ranh ranh ra đo chu mat đi đau. Ai kien thi cu đi kien trieu đinh con toi chang dinh dang chi o đay ca”.
Du quan xet xu hieu ham y tham sau cua hai cau đoi vieng Nguyen Than, muon benh vuc cho Nguyen Hy nhung truoc su tu bao chua cho minh đay ly le thuyet phuc, đuoc nhieu nguoi vo tay đong tinh nen đanh ha giong. Du rat muon benh vuc gia đinh Nguyen Than nhung truoc ly le cung cua cua ong, quan cung đanh bo tay. Con gia đinh Nguyen Than rat ham huc nhung cung phai chiu thua.


Tu khac bia đa ghi cong Trong sach Phan Đinh Phung cua Đao Trinh Nhat, co mot đoan su lieu nhu sau:

Phan Đinh Phung chet, nghia binh tu tan. Nguyen Than tu cho cai ket qua ay la cong trang cua minh, mac du tu khi keo đai binh ra, khong he giap tran voi nghia binh cua ong Phan lan nao. Ong ta cho lam mot la co bang lua đo that lon: "Tac Phung bo tu", nghia la "ten giac Phung so qua chet roi", va sai linh vac la co ay, cuoi ngua luu tinh chay đem ngay ve kinh bao tiep. Hon the nua, Nguyen Than con sai Tuan phu Đinh Nho Quang soan gap bai van bia, cho khac vao đa, dung tren Tung Son:
Ve giang chi anh,
Thach tru chi kinh.
The xuat tuan kiet,
Vi xa tac sanh.
Tay binh huu tu,
Đau nam đai danh.
Hong Lam thien co,
Bi ke tranh tranh."
(Dich nghia: Đai y noi khi thieng song nui Ve Giang, Thach Tru, (que huong cua Nguyen Than) chung đuc ra nguoi anh tai, cha truyen con noi, vi giang son xa tac ma đe ra đe giup giang son xa tac. Cha truoc đa anh hung, gio toi con cung lap nen cong nghiep lon (chi viec đanh dep Phan Đinh Phung), bia đa chep cong, rang to đat Hong Lam đen muon đoi.)
Chi ba nam sau, bia đa ay bi set đanh be ra lam may manh, roi thi co moc reu phong, ruoi bau, chuot o; it lau sau nguoi Phap lai pha trai nui ay đi, thanh ra tam bia mat tich, khong con ai nhin biet hoi truoc no o cho nao nua...
Nguyen Than ban nuoc, theo giac giet dan, đa khong biet tu then con kieu cang lap bia khoe khoang, chang bao lau thi chinh tam bia đo bi Troi đanh vo, manh vo lai bi chinh quan thay Phap nem mat. Nguoi yeu nuoc đuong thoi biet chuyen "qua bao nhan tien" nay thi đeu vui mung ha da.


Nhan xet Nghia hoi Quang Nam do Nguyen Duy Hieu va Phan Ba Phien to chuc. Sau đo Nguyen Than dan quan trieu đinh nha Nguyen cung quan Phap đanh tan tac Nghia hoi, lam cho Nguyen Duy Hieu bi xu tu va Phan Ba Phien phai tu van đe giu tron khi tiet. Ke lai chuyen nay, nha chi si Phan Boi Chau viet:

Nguyen Than, nguoi Quang Ngai, truoc cung du ten Nghia hoi, sau phan Nghia hoi theo Phap... Đay la tay đau so nhat trong bon no le Phap...(du) Hieu, Phien o đau, tat no het suc do la cho ra...
O trang noi ve cong cuoc khang chien chong Phap cua Le Trung Đinh va Tran Du, Phan Boi Chau cung đa phe phan rang:

Hai ong đeu la nguoi Quang Ngai, đong huong voi Nguyen Than. The ma đong chung lai khong yeu đong chung cung đa la nhan tam, nay lai vac dao cam giao vi bon di chung ma giet cho het đong chung cua minh moi thoi, thi nhan tam biet chung nao! 
Ve viec Nguyen Than phat đien ma chet, co nguoi lam tho cho đo la su bao ung thich đang cua Troi danh cho ke ban nuoc, lam tay sai cho giac:

Nguyen Than theo giac, ke tanh hoi!
Ban nuoc cau vinh, hai giong noi!
Long long luoi Troi, sao tranh khoi
Muon đoi tieng xau, nhuoc nho thoi!
Truoc 1975, trong Viet Nam cach mang can su cua Pham Van Son cung co đoan:

Nguyen Than la nguoi hung ac, hiem đoc lam va hay giet nguoi. Trong luc dung binh, ong giet nguoi ta khong biet bao nhieu ma ke. sau ve huu tri o lang Thu Xa bi benh đien cuong ma chet. Nguoi ta noi ong bi nhung oan quy bao oan. Va toa nha long lay cua ong lap ngay tren mot trai nui con o Thu Xa, nguoi ta cung đon cai nha ay nhieu ma, cho nen khi ong chet đi roi thi nha bi bo hoang...
Paul Doumer, toan quyen thuc dan Phap o Đong Duong ca ngoi su phuc vu cua Nguyen Than nhu sau: Ngay tu phut ban đau, ong ay đa co đuoc su tin nhiem cua toi. Toi hoan toan tin tuong, vi An Nam gio đa o trong tinh hinh khac han voi thoi ky truoc đo va khong co cuoc noi loan nao nua. Nguyen Than đa cong hien cho ca đat nuoc minh va nuoc Phap.
Mot chi si nguoi Viet yeu nuoc đuong thoi tung nhan xet:

“Pham nguoi Viet ma đi lam toi to cho nguoi Phap đeu la bon tham bi mat luong tam, quy lay giong khac, xeo thit đong bao, khong bang cam thu… Hai nguoi ay (Hoang Cao Khai va Nguyen Than) đanh bo tat ca liem si danh tiet mot nguoi đoi, đem het tam huyet tai luc giet hai đong bao đe cau đuoc cong voi nguoi Phap, chang qua la chi them thuong ba chu “co quyen the” đo thoi…”
Dan gian con luu truyen “cong trang” cua Nguyen Than bang nhung cau ca dao: 

Hoi ai ban nuoc buon dan
Ay Hoang Cao Khai, Nguyen Than mot phuong
Hoang Cao nhuc nha đa xong
Nguyen Than đau cung vao vong khuyen no
Lai cung Tay tac muu mo
Nguoi Nam lai pha co đo nuoc Nam!


Tham khao = Chu thich =


= Sach tham khao =


Lien ket ngoai Chi tiet ve Nguyen Than Luu tru ngay 14 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine tren website Binh Đinh
Chi tiet ve Nguyen Than Luu tru ngay 14 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine tren website Binh Đinh