Leonardo da Vinci (phat am tieng Y: [leoˈnardo da ˈvintʃi]; sinh ngay 15 thang 4 nam 1452 - tai Anchiano, Y, mat ngay 2 thang 5 nam 1519 tai Amboise, Phap, ten khai sinh la Leonardo di ser Piero da Vinci, la mot hoa si, nha đieu khac, kien truc su, nhac si, bac si, ky su, nha giai phau, nha phat minh va nha triet hoc tu nhien nguoi Y. Ong đuoc coi la thien tai toan nang nhat lich su nhan loai. Ong la tac gia cua nhung buc hoa noi tieng nhu Mona Lisa, Bua an toi cuoi cung.
Ong la nguoi co nhung y tuong vuot truoc thoi đai cua minh, đac biet la khai niem ve may bay truc thang, xe tang, du nhay, su dung nang luong Mat Troi, may tinh, so thao ly thuyet kien tao đia hinh, tau đay kep, cung nhieu sang che khac. Mot vai thiet ke cua ong đa đuoc thuc hien va kha thi trong luc ong con song. Ung dung khoa hoc trong che bien kim loai va trong ky thuat o thoi đai Phuc Hung con đang o trong thoi ky trung nuoc. Them vao đo, ong co đong gop rat lon vao kien thuc va su hieu biet trong giai phau hoc, thien van hoc, xay dung dan dung, quang hoc va nghien cuu ve thuy luc. Nhung san pham luu lai trong cuoc đoi ong chi con lai vai buc hoa, cung voi mot vai quyen so nhap tay (roi vai trong nhieu bo suu tap khac nhau cac sang tac cua ong), ben trong chua đung cac ky hoa, minh hoa ve khoa hoc va but ky.


Cuoc đoi = Thoi tho au, 1452-1466 =

Leonardo sinh ngay 15 thang 4 nam 1452 (lich cu), "luc 3 gio khi man đem buong xuong" o thi tran Vinci vung Toscana, thuoc thung lung ha luu song Arno vung lanh tho thuoc quyen cai tri cua Medici-cong hoa Florence. Leonardo la nguoi con ngoai gia thu cua cong chung vien Ser Piero (luc bay gio 25 tuoi) va nguoi con gai nong dan Catarina, 22 tuoi. Leonardo khong co ho trong ngu canh hien đai, "da Vinci" chi đon gian la "tu Vinci": ten khai sinh đay đu cua ong la "Leonardo di ser Piero da Vinci", nghia la "Leonardo, (con trai) cua (Mes) Ser Piero đen tu Vinci".
Quan he cua Catarina voi Ser Piero duong nhu cham dut ngay sau khi ba sinh nguoi con trai. Sau đo it lau ba ket hon voi nguoi chu mot lo gom, Accattabriga di Piaero del Vacca da Vinci, va co them 5 nguoi con. Sau khi chia tay voi Catarina, Ser Piero nhan nuoi duong Leonardo. Ong ket hon 4 lan, co them 9 nguoi con trai va 2 nguoi con gai voi hai nguoi vo cuoi cua ong. Ser Piero la cong chung vien cua nhieu gia đinh danh tieng trong thanh pho va la nguoi thanh cong trong nghe nghiep. Than chu cua ong bao gom khong nhung gia đinh Medici ma con gom ca chinh phu thanh pho (signoria) hay hoi đong quoc gia.


= Lam trong xuong ve Verrocchio, 1466–1476 =
Leonardo lon len trong gia đinh cua cha ong va song phan lon thoi gian thoi thieu nien tai thanh pho Firenze. Trong so nhung đam me cua ong, Leonardo yeu thich nhat la am nhac, ve va tao hinh. Ser Piero đa chon Andrea del Verrocchio lam thay cua Leonardo khi Verrochio nhan ra tai nang ve nghe thuat cua Leonardo.
Mac du khong phai la mot tai nang phat minh hay sang tao lon trong nghe thuat đuong thoi o Firenze nhung Verocchio cung la mot nghe nhan hang đau trong nghe kim hoan, đieu khac va trong hoi hoa. Đac biet ong la mot nguoi thay tai nang. Leonardo lam viec nhieu nam (khoang 1470-1477) trong xuong ve cua ong cung voi Lorenzo di Credi va Pietro Perugino.
Nam 1476 ong bi buoc toi cung voi 3 nguoi đan ong khac đa co quan he tinh duc voi mot nguoi lam mau 17 tuoi, Jacopo Saltarelli, la mot nguoi đan ong mai dam bat hop phap o thoi điem đo. Sau 2 thang trong tu ong đuoc tuyen bo vo toi vi khong co nguoi lam chung, va cung co the la do su can thiep cua Lorenzo de' Medici.
Chang bao lau ong đa hoc het tat ca nhung gi Verrocchio co the day hay la con nhieu hon the nua, neu nhu co the tin vao nhung cau chuyen thuong đuoc ke lai ve cac hinh anh hay tuong đuoc cho la do nhung nguoi hoc tro cua Verrocchio sang tac. Giorgio Vasari, kien truc su, hoa si va cung la mot nha tien phong trong so nhung nguoi bien nien su nghe thuat cung thoi voi Leonardo cung đa tuong thuat tuong tu.

Buc tranh Rua toi Christi do Verrocchio phac thao cho cac nha tu cua vung Vallombrosa hien co the đuoc xem tai Vien han lam Firenze. Theo Vasari thi thien than quy ben trai la do Leonardo them vao. Khi Verrocchio nhin thay, ong đa nhan ra đuoc tinh nghe thuat hon han so voi phan con lai cua chinh tac pham cua ong va nguoi ta ke rang tu đay ong tuyen bo vinh vien tu bo hoi hoa. Buc tranh đuoc ve nguyen thuy bang mau keo (tempera) nay đa bi ve dau chong len nhieu lan nen viec ket luan co so so hien nay la rat kho khan. Mot so y kien đang tin cay thien ve viec cong nhan khong nhung co ban tay cua Leonardo tren khuon mat cua thien than ma con trong nhieu phan ve y phuc va phong canh phia sau mang tinh đac trung va co the nhan thay đuoc trong cac tac pham khac cua ong. Tac pham nay đuoc hoan thanh vao khoang nam 1475, khi Leonardo 23 tuoi.
Vao khoang nam 1472 ten cua ong co trong danh sach cua phuong hoi hoa si thanh pho Firenze. Ong song va lam viec tai đay them 10 hay 11 nam va cho đen nam 1477 van con đuoc goi la hoc tro cua Verrocchio. The nhung trong nam nay duong nhu ong đa đuoc Lorenzo de Medici nang đo va lam viec nhu la mot nghe si đoc lap duoi su bao tro cua Lorenzo de Medici tu 1482 cho đen 1483.
Thong qua loi gioi thieu cua Lorenzo de Medici cho cong tuoc Ludovico Sforza (1452-1508, cam quyen tai Milano tu 1494-1499), nguoi muon đat mot tuong đai ky si ton vinh Francesco I Sforza (1450-1466), nguoi khoi đau cho trieu đai Sforza tai Milano thay cho trieu đai Visconti (1281-1447), Leonardo roi Firenze đen Milano vao khoang nam 1483.


= Milano =

Bang chung đau tien đuoc ghi lai cho thoi gian lam viec cua Leonardo tai Milano đuoc xac đinh la nam 1487. Mot vai nha viet tieu su phong đoan la thoi gian tu 1483 đen 1487 hay it nhat la mot phan cua thoi gian nay đuoc dung cho nhung chuyen đi du lich phuong Đong, the nhung tu tat ca nhung nguoi cung thoi voi Leonardo đeu khong đe lai mot dau vet nao ve chuyen đi cua Leonardo ve phuong Đong.
Trong nhung nam đau tien sau khi tiem quyen, Ludovico bi tan cong du doi, đac biet la tu nhung nguoi theo phai cua chi dau cua ong, Bona cua Savoie, me cua cong tuoc tre tuoi Gian Galeazzo Sforza (1476-1494), nguoi cam quyen chinh thong va cung la chau cua vi cong tuoc nay. Đe chong lai nhung tan cong nay, Ludovico đa dung hang loat thi si va nghe si thong qua cac dien van cong cong, kich nghe, hinh anh va khau hieu đe ca ngoi su sang suot va tinh tot đep cua su giam ho đong thoi truyen ba tinh xau xa cua nhung nguoi chong lai ong. Cac ghi chep va du an trong nhung ban viet tay cua Leonardo la bang chung cho thay ong cung thuoc ve so nguoi nghe si nay. Nhieu bu thao nhu vay hien nay đang nam trong Christ Church tai Oxford, mot buc phac thao ve mot nu phu thuy co sung hay nu quy đang xua cho tan cong Milano. Buc phac thao nay gan nhu chac chan am chi viec nguoi cua nu cong tuoc Bona am sat Ludovico khong thanh vao nam 1484.
Dich hach tai Milano trong thoi gian 1484-1485 la dip cho Leonardo trinh nhieu du an cua ong len Ludovico nham chia lai thanh pho va tai xay dung theo cac nguyen tac ve sinh tot hon. Thoi gian 1485-1486 duong nhu cung la thoi gian khoi đau cho ke hoach lam đep va cung co phao đai cua ong, mac dau khong đuoc toai nguyen. Sau đo la cac ke hoach va mo hinh cua ong trong dip thi đua đuoc cong bo giua cac kien truc su nguoi Y va nguoi Đuc đe hoan thanh nha tho lon cua Milano. Van kien tra tien cho ong van con ton tai nam trong khoang thoi gian tu thang 8 nam 1487 đen thang 5 nam 1490. Cuoi cung thi khong mot du an nao đuoc tien hanh.
Buc tuong ky si cao 7 met, nhiem vu chinh cua Leonardo khi đen Milano đuoc hoan thanh vao cuoi nam 1493, vao luc nguoi do hoang đe Maximilian I cu đen ho tong co dau Bianca Maria Sforza ve lam le cuoi. Theo tuong thuat thoi bay gio thi đay la mot cong trinh vi đai, nhung cac tuong thuat nay lai thieu chinh xac đen muc khong the ket luan đuoc la tuong đai nay phu hop voi phac thao nao trong so nhieu ban ve phac thao con ton tai cho đen ngay nay.
Trong khoang thoi gian tu 1495 đen 1497 Leonardo ve mot trong nhung buc tranh noi tieng nhat cua ong, buc bich hoa Bua an toi cuoi cung trong nha tho Santa Maria delle Grazie, theo yeu cau cua Ludovico Sforza. Nam 1980 nha tho cung voi buc tranh đa đuoc UNESCO cong nhan la di san van hoa the gioi. Vua Louis XII cua Phap, sau khi chiem đuoc Milano, đa đich than đen tan nha tho đe chiem nguong buc tranh va đa hoi la co the thao go ra khoi tuong nham mang ve Phap. Hai thang sau khi vua Louis XII chiem Milano, trong thang 12 nam 1499, Leonardo cung nguoi ban la Luca Pacioli roi thanh pho Milano.


= Florence =

Leonardo va Luca Pacioli dung chan tai Mantua, noi Leonardo đuoc nu cong tuoc Isabella Gonzage tiep đon nong hau. Khi nghe tin Ludovico ket cuoc đa bi lat đo, hai nguoi ban tu bo ke hoach tro ve Milano va tiep tuc đi đen Firenze, thanh pho đang bi suc ep tu nhieu van đe noi bo va tu cuoc chien tranh chong lai Pisa khong co ket qua. Tai đay Leonardo nhan ve mot buc tranh tho cho nha tho Annunziata. Filippino Lippi, nguoi that ra đa nhan loi yeu cau ve, đa nhuong lai cho Leonardo. Mai đen thang 4 nam 1501 Leonardo moi hoan thanh ban phac thao tren giay. Mac du nhan đuoc nhieu loi khen ngoi cho ban ve tren giay, Leonardo đa khong hoan thanh buc tranh nay va cac tu si Annunziata cuoi cung lai phai chuyen loi yeu cau đen Filippino Lippi.
Trong mua xuan nam 1502 ong bat ngo ve lam viec cho cong tuoc Cesare Borgia. Trong khoang thoi gian tu thang 5 nam 1502 cho đen thang 3 nam 1503 Leonardo, voi tu cach la ki su quan su co quyen cao nhat, đa đi du hanh qua mot phan lon mien trung nuoc Y. Hai thang sau khi Vito Luzza, mot nguoi duoi quyen cua Cesare va la ban cua Leonardo, bi Cesare giet chet, Leonardo tro ve Firenze. Ong đa đe lai rat nhieu ghi chu va ban ve co ghi ngay thang cung nhu 6 tam ban đo lon do ong tu ve bao gom cac vung đat Maremma, Toscana va Umbria.
Tro ve Firenze, ong đuoc uy nhiem ve mot buc bich hoa trang tri cho mot trong nhung buc tuong cua đai sanh nha hoi đong thanh pho. Michelangelo đuoc trao nhiem vu ve mot buc bich hoa khac cung trong cung can phong. Ong hoan thanh phac thao tren giay trong vong 2 nam (1504-1505) nhung do co nhieu kho khan ve ki thuat trong luc ve tren tuong nen buc bich hoa khong đuoc hoan thanh.
Trong thoi gian nay (1503-1506), theo mot so nguon khac la 1510-1515, Leonardo hoan thanh buc hoa Mona Lisa (hay con goi la La Gioconda) ma theo Vasari thi đay la buc chan dung cua Lisa del Giocondo, vo cua mot nguoi buon ban to lua tai Firenze. Luc đuong thoi Leonardo đa khong the roi buc tranh, ong mang buc hoa nay đi theo tren khap cac chang đuong đoi sau đo. Sau khi Leonardo qua đoi, vua Francois I cua Phap đa mua buc tranh nay voi gia la 4.000 đong Florin vang. Nguoi ta noi la cho đen ngay nay chua co ai co the sao chep lai đuoc nu cuoi trong buc tranh nay.


= Milano =
Trong mua xuan 1506, Leonardo chap nhan loi moi khan thiet cua Charles d'Amboise, thong đoc vung Lombardia cua vua Phap, tro ve lai Milano. Vua Phap Louis XII gui tin yeu cau Leonardo hay đoi ong đen Milano vi ong đa xem đuoc mot buc tranh Đuc Me nho cua Leonardo o Phap va hy vong se nhan đuoc tu Leonardo cac tac pham nhu vay va ngoai ra co the la mot buc chan dung.

Thang 9 cung nam ong phai tro ve Firenze vi viec rieng tu khong vui. Cha Leonardo qua đoi vao nam 1504 duong nhu khong đe lai di chuc. Sau đo Leonardo đa co tranh tung voi 7 nguoi em trai cung cha khac me ve viec thua ke gia tai cua cha ong va sau đo la cua mot nguoi chu bac. Viec kien tung keo dai nhieu nam va bat buoc Leonardo phai nhieu lan tam ngung cong viec o Milano đe ve Firenze, mac du đa co nhieu thu cua Charles d'Ambois, vua Louis XII, cua nhung nguoi than quen va đo đau co the luc khac đe thuc đay som ket thuc viec kien tung nay. Trong mot buc thu gui Charles d'Amboise vao nam 1511, Leonardo đa nhac đen viec kien tung se sap cham dut va viet ve hai buc tranh Đuc Me ma ong se mang ve Milano. Nguoi ta tin rang mot trong 2 buc tranh đo la buc Madonna Litta ma hien nay mot ban sao đuoc trung bay trong Vien bao tang Hermitage (Cung đien mua Đong).
Vao thang 5 nam 1507 vua Louis XII đen Milano va Leonardo chinh thuc chuyen sang phuc vu cho Louis XII voi chuc danh la hoa si trieu đinh va ki su. Theo nhung ghi chep con ton tai, trong thoi gian 7 nam Leonardo o tai Milano (1506-1513) ong lam viec rat it trong lanh vuc hoi hoa va kien truc. Ong đa cung nghien cuu ve giai phau hoc voi giao su Marcantonio della Torre. Buc chan dung tu hoa bang phan đo hien đang o trong Biblioteca Reale tai Torino co the đuoc ve vao khoang thoi gian nay khi ong gan 60 tuoi.


= Florence =
Thang 6 nam 1512 trieu đai Sforza tro lai nam quyen luc o Milano voi cong tuoc đau tien - Maximilian Sforza (1512-1515). Chi trong vong vai thang sau đo Leonardo va cac hoc tro cua ong roi Milano đi đen Florence phuc vu cho gia đinh Medici. Nho anh huong cua Giuliano de Medici (1453-1478), mot nguoi ban cua Leonardo va la nguoi em trai tre tuoi nhat cua giao hoang, Leonardo đuoc cu ngu trong kinh đo cua Lanh đia Giao hoang va co mot xuong ve rieng. Theo cac nguon tai lieu đang tin cay con ton tai trong thoi gian nay Leonardo chi ve hai buc tranh panel nho cho mot vien chuc trong toa thanh. Qua nhieu cong trinh nghien cuu ve giai phau hoc Leonardo đa kham pha ra chung xo cung đong mach o nguoi gia. The nhung cac ghi chep cua ong ve đe tai nay chua tung đuoc cong bo va đa mat tich hang tram nam truoc khi tai xuat hien. Sau khi o tai Roma gan 2 nam Leonardo chap nhan loi moi cua vua Francois I cua Phap đi đen nuoc Phap.
Tai Phap trong thoi gian hon 2 nam con lai cua cuoc đoi, Leonardo song trong lau đai Clos Luce gan Amboise. Ong đa ve nhieu buc tranh nhu Leda va thien nga (hien chi con lai ban sao), phien ban thu hai cua buc tranh Đuc me đong trinh trong hang đa. Leonardo mat vao ngay 2 thang 5 nam 1519.
Trong suot cuoc đoi cua Leonardo, tai nang sang tao đac biet cua ong va cung nhu tat ca cac khia canh khac cua cuoc song cua ong, luon thu hut su to mo cua nguoi khac . Mot trong nhung khia canh cua ong la ton trong cuoc song, the hien bang viec an chay truong tren co so đao đuc Kito giao va thoi quen cua ong, theo Vasari, mua long chim va tha chung tu do 
Leonardo đa co nhieu ban be la nguoi noi tieng trong cac linh vuc cua ho hoac co y nghia lich su, bao gom cac nha toan hoc Luca Pacioli, ma ong đa cong tac trong mot cuon sach trong thoi 1490, cung nhu Franchinus Gaffurius va Isabella d'Este. Leonardo khong co quan he gan gui voi phu nu, ngoai tru tinh ban cua ong voi hai chi em nha Este, Beatrice va Isabella . Ong đa ve mot buc chan dung cua co tren cuoc hanh trinh xuyen qua Mantua, bay gio buc tranh nay bi that lac.
Ngoai tinh ban, Leonardo giu bi mat cuoc song rieng tu cua minh. Cuoc song tinh duc cua ong đa la chu đe bi phan tich, cham biem, va đau co. Xu huong nay bat đau vao giua the ky 16 va đa đuoc hoi sinh trong the ky 19 va 20, đang chu y nhat qua Sigmund Freud . Moi quan he than mat nhat cua ong co le voi cac hoc tro cua minh Salai va Melzi. Melzi, khi viet thu đe thong bao cho anh em cua Leonardo ve cai chet cua ong, đa mo ta cam xuc cua Leonardo cho hoc sinh cua minh la ca hai yeu thuong va đam me. No đa đuoc khang đinh tu the ky 16 rang cac moi quan he nay co the bi nghi van la co tinh chat tinh duc hoac khieu dam. Ho so cua toa an nam 1476, khi ong đuoc 24 tuoi, cho thay Leonardo va ba nguoi đan ong tre khac bi buoc toi trong mot su co lien quan đen mot mai dam nam noi tieng, nhung nghi van buoc toi đa bi bac bo vi thieu bang chung . Ke tu đo ngay cang co nhieu nghi van va gia thuyet ve van đe đong tinh luyen ai gia đinh va vai tro cua no trong nghe thuat cua ong, đac biet la trong mot so ban ve khieu dam, du nhung nghi van nay khong co bang chung xac thuc.


Mot so tac pham Nguoi Vitruvius (1490)
Bao tin mung (1475 - 1480)
Thanh mau Benois (1478 - 1480)
Đuc me đong trinh trong hang đa (1483 - 1486)
Nguoi đan ba va con chon (1488 - 1490)
Chan dung mot nhac si (khoang 1490)
Madonna Litta (1490 - 1491)
Bua an toi cuoi cung (1498)
Mona Lisa (1503 - 1505/1507)
Leda va thien nga (1508)
St. John the Baptist (khoang 1514)
Salvator Mundi (khong chac chan) (khoang nam 1500)
Ginevra de' Benci (1474-1478)
La belle ferronniere
Cac buc tranh chua hoan thanh: Su sung kinh cua cac hien si, Thanh Jerome o chon hoang vu, Tran chien Anghiari.


Mot so đieu thu vi ve đai danh hoa Leonardo la nguoi thuan ca hai tay trai va phai, trong cuon so tay cua minh ong luon viet nguoc, nghia la su dung tay trai viet tu phai qua trai, nguoi ta muon đoc thi phai su dung guong đe phan chieu lai theo chieu thuan, ong lam vay co the la do ong khong muon nguoi khac đoc đuoc nhung gi trong so tay.
La thu ong gui cho quan nhiep chinh Ludovico Sforza thanh Milan la mot la thu xin viec đang chu y nhat moi thoi đai, trong muoi đoan đau tien cua la thu ong gioi thieu kien thuc ve co khi cua minh, trong đo co kha nang thiet ke cau, đuong van tai thuy, đai bac, cac loai xe boc thep, va ca nhung toa nha lon, đen cuoi cung: đoan thu muoi mot: ong moi bo sung them rang minh cung la mot nghe si, nhung theo Vasari su nha nhan va đay loi cuon cung voi tai nang cua mot nhac si va nguoi to chuc tiec tung moi la yeu to giup ong đuoc nhan.
Trong cuoc đoi hiem nguoi cong nhan tai nang cua đai danh hoa nhu đa noi o tren đen cuoi đoi khi ve duoi truong cua Francois I cua Phap, ong moi đuoc nha vua cua Phap cong nhan tai nang cua minh va danh hang gio đe tranh luan cung đai danh hoa.
Trong cac cuon so tay cua ong co ghi lai cac hinh anh ve giai phau, kien truc, cac y tuong ve thiet bi bay thu nghiem, mo ta hoat đong bay cua chim, nghien cuu cac he thong cap nuoc, thiet ke tuong đai, thuy luc hoc, cac phac hoa cho buc Bua toi cuoi cung, cac nghien cuu hinh hoc cho bai toan cau phuong hinh tron, thiet ke nha tho hinh bat giac va cac đoan viet tay theo kieu chu guong.


Chu thich Tham khao Xem them Lien ket ngoai Leonardo da Vinci Luu tru ngay 14 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine (tieng Anh)
Trang web ve Leonardo cua BBC (tieng Anh)
www.LeonardoDaVinci.net (tieng Anh)
Web Gallery of Art
Tac pham cua Leonardo da Vinci Luu tru ngay 9 thang 10 nam 2015 tai archive.today