Oxy (tieng Anh: oxygen ; bat nguon tu tu tieng Phap oxygene [ɔsiʒɛn]), hay duong khi, la mot nguyen to hoa hoc co ky hieu O va so hieu nguyen tu 8. No la mot thanh vien cua nhom chalcogen trong bang tuan hoan, mot phi kim phan ung manh va la mot chat oxy hoa de tao oxide voi hau het cac nguyen to cung nhu voi cac hop chat khac. Sau hydro va heli, oxy la nguyen to phong phu thu ba trong vu tru tinh theo khoi luong.
Oxy la nguyen to phi kim hoat đong rat manh. No co the tao thanh hop chat oxide voi hau het cac nguyen to khac. O đieu kien nhiet đo va ap suat tieu chuan hai nguyen tu oxy ket hop voi nhau tao thanh phan tu oxy khong mau, khong mui, khong vi co cong thuc la O2. Khi oxy hoa long o nhiet đo -183oC, mau xanh nhat. Oxy phan tu (O2, thuong đuoc goi la oxy tu do) tren Trai Đat la khong on đinh ve mat nhiet đong luc hoc. Su xuat hien trong thoi ky đau tien cua no tren Trai Đat la do cac hoat đong quang hop cua vi khuan ky khi (vi khuan co va vi khuan). Su pho bien cua no tu sau đo đen ngay nay la do hoat đong quang hop cua tao bien. Oxy la nguyen to pho bien xep hang thu 3 trong vu tru theo khoi luong sau hydro va heli va la nguyen to pho bien nhat theo khoi luong trong vo Trai Đat, chiem gan mot nua vo Trai đat o dang oxide. Khi oxy chiem 20,9% ve the tich trong khong khi.
Oxy phan tu cung cap nang luong đuoc giai phong trong qua trinh đot chay  va ho hap te bao hieu khi, va nhieu lop phan tu huu co chinh trong co the song chua cac nguyen tu oxy, chang han nhu protein, acid nucleic, carbohydrate va chat beo, cung nhu thanh phan chinh vo co hop chat cua vo, rang va xuong đong vat. Phan lon khoi luong cua cac sinh vat song la oxy nhu mot thanh phan cua nuoc, thanh phan chinh cua cac dang song. Oxy lien tuc đuoc bo sung trong bau khi quyen cua Trai đat bang qua trinh quang hop, su dung nang luong cua anh sang mat troi đe tao ra oxy tu nuoc va carbon dioxide. Oxy qua phan ung hoa hoc đe van la mot phan tu tu do trong khong khi ma khong đuoc bo sung lien tuc boi hoat đong quang hop cua cac sinh vat song. Mot dang khac (dang allotrope) cua oxy, ozon (O3) hap thu manh me buc xa tia cuc tim UVB va tang ozon o đo cao giup bao ve sinh quyen khoi buc xa cuc tim. Tuy nhien, ozon hien dien tren be mat la san pham phu cua khoi va do đo la chat o nhiem.
Oxy đuoc Michael Sendivogius phan lap truoc nam 1604, nhung nguoi ta thuong tin rang nguyen to nay đuoc phat hien đoc lap boi Carl Wilhelm Scheele, o Uppsala, vao nam 1773 hoac som hon, va Joseph Priestley o Wiltshire, vao nam 1774. Nguoi ta thuong uu tien cho Priestley vi tac pham cua ong đuoc xuat ban truoc. Tuy nhien, Priestley goi oxy la "khong khi khu khoang chat" va khong cong nhan no la mot nguyen to hoa hoc. Ten goi oxy đuoc đat ra vao nam 1777 boi Antoine Lavoisier, nguoi đau tien cong nhan oxy nhu mot nguyen to hoa hoc va mo ta chinh xac vai tro cua no trong qua trinh chay.
Cac ung dung pho bien cua oxy bao gom san xuat thep, nhua va hang det, han va cat thep va cac kim loai khac, đay ten lua, lieu phap oxy va cac he thong ho tro su song trong may bay, tau ngam, tau vu tru va lan duoi nuoc.


Lich su = Cac thi nghiem ban đau =
Mot trong nhung thi nghiem đau tien đuoc biet ve moi quan he giua đot chay va khong khi đa đuoc thuc hien vao the ky thu 2 TCN. Tac gia nguoi Hy Lap ve co hoc, Philo cua Byzantium. Trong tac pham Pneumatica cua minh, Philo đa quan sat thay rang viec đao mot ong nghiem qua mot ngon nen đang chay va bao quanh co cua ong bang nuoc dan đen mot so nuoc dang len. Philo phong đoan khong chinh xac rang cac phan cua khong khi trong ong đa đuoc chuyen thanh nguyen to co đien lua va do đo co the thoat ra qua cac lo cua ong thuy tinh. Nhieu the ky sau Leonardo da Vinci đa phat trien dua tren cong trinh cua Philo bang cach quan sat rang mot phan khong khi đuoc tieu thu trong qua trinh đot chay va ho hap.
Vao cuoi the ky 17, Robert Boyle đa chung minh rang khong khi la can thiet cho qua trinh đot chay. Nha hoa hoc nguoi Anh John Mayow (1641-1679) đa tinh chinh cong trinh nay bang cach chi ra rang lua chi can mot phan khong khi ma ong goi la Spiritus nitroaereus. Trong mot thi nghiem, ong đa phat hien ra rang viec đat mot con chuot hoac mot ngon nen sang trong mot hop kin tren mat nuoc đa khien nuoc dang len va thay the mot phan muoi bon the tich khong khi truoc khi dap tat lua. Tu đo, ong phong đoan rang oxygen đuoc tieu thu trong ca hai qua trinh ho hap va đot chay.
Mayow quan sat thay antimon se tang trong luong khi đuoc đun nong va suy ra rang nitroaereus phai ket hop voi no. Ong cung cho rang phoi tach nitroaereus khoi khong khi va truyen no vao mau va nhiet trong đong vat va chuyen đong co bap la do phan ung cua nitroaereus voi mot so chat trong co the. Cac ghi chep ve nhung suy xet nay va cac thi nghiem va y tuong khac đa đuoc xuat ban nam 1668 trong tac pham Tractatus cua ong trong phan "Ho hap".


= Ly thuyet phlogiston =
Robert Hooke, Ole Borch, Mikhail Lomonosov va Pierre Bayen đeu tao ra oxy trong cac thi nghiem vao the ky 17 va 18 nhung khong ai trong so ho cong nhan no la mot nguyen to hoa hoc. Đieu nay co the mot phan la do su pho bien cua hoc thuyet ve đot chay va an mon đuoc goi la ly thuyet phlogiston, khi đo la loi giai thich đuoc ua chuong cua cac qua trinh tren.
Đuoc nha gia kim nguoi Đuc JJ Becher thanh lap vao nam 1667, va đuoc nha hoa hoc Georg Ernst Stahl sua đoi vao nam 1731, ly thuyet phlogiston tuyen bo rang tat ca cac vat lieu de chay đuoc lam tu hai phan. Mot phan, đuoc goi la phlogiston, đa bi loai bo khi chat chua no bi đot chay, trong khi phan khong bi loai bo đuoc cho la dang that cua no, voi ten khac la calx.
Cac vat lieu de chay ma đe lai it can, nhu go hoac than, đuoc cho la đuoc lam chu yeu tu phlogiston; cac chat khong chay ma co the bi an mon, nhu sat, đuoc cho la chua rat it phlogiston. Khong khi khong đong mot vai tro trong ly thuyet phlogiston, cung khong co bat ky thi nghiem đinh luong ban đau nao đuoc thuc hien đe kiem tra y tuong; thay vao đo, no dua tren cac quan sat ve nhung gi xay ra khi mot thu gi đo chay, rang hau het cac vat the thong thuong duong nhu tro nen nhe hon va duong nhu mat đi thu gi đo trong qua trinh chay.


= Kham pha =

Nha gia kim, nha triet hoc va bac si nguoi Ba Lan Michael Sendivogius (Michał Sedziwoj) trong tac pham cua minh De Lapide Philosophorum Tractatus duodecim e naturae fonte et Manuali experientia depromti (1604) đa mo ta mot chat co trong khong khi.), va chat nay giong het voi oxy. Sendivogius, trong cac thi nghiem đuoc thuc hien tu nam 1598 đen 1604, đa nhan ra mot cach đung đan rang chat nay tuong đuong voi san pham phu dang khi đuoc giai phong do su phan huy nhiet cua kali nitrat. Theo quan điem cua Bugaj, su co lap oxy va su lien ket thich hop cua chat nay voi phan khong khi can thiet cho su song, tao ra đu bang chung cho viec Sendivogius đa phat hien ra oxy. Tuy nhien, phat hien nay cua Sendivogius thuong bi cac the he cac nha khoa hoc va nha hoa hoc tu choi.
Nguoi ta cung thuong cho rang oxy đuoc phat hien lan đau tien boi duoc si Thuy Đien Carl Wilhelm Scheele. Ong đa tao ra khi oxy bang cach đun nong oxide thuy ngan (HgO) va cac nitrat khac nhau vao nam 1771–2. Scheele goi khi la "khong khi lua" vi khi đo no la tac nhan duy nhat đuoc biet đen đe ho tro qua trinh đot chay. Ong đa viet mot tuong thuat ve kham pha nay trong mot ban thao co tua đe Luan ve khong khi va lua, ma ong đa gui cho nha xuat ban cua minh vao nam 1775. Tai lieu đo đuoc xuat ban nam 1777.
Cung luc đo, vao ngay 1 thang 8 nam 1774, mot thi nghiem do giao si nguoi Anh Joseph Priestley tien hanh đa tap trung anh sang mat troi vao oxide thuy ngan chua trong mot ong thuy tinh, no giai phong mot loai khi ma ong đat ten la "khong khi khu chat đoc". Ong luu y rang nen chay sang hon trong khi va mot con chuot hoat đong nhieu hon va song lau hon khi hit tho no. Sau khi tu minh hit tho khi, Priestley viet: "Cam giac cua no đoi voi phoi cua toi khong khac nhieu so voi khong khi thong thuong, nhung toi tuong tuong rang vu cua toi cam thay nhe va de dang mot cach ky la trong mot thoi gian sau đo."  Priestley cong bo nhung phat hien cua minh vao nam 1775 trong mot bai bao co tieu đe "Ghi chep ve nhung kham pha sau hon trong khong khi", nam trong tap thu hai cua cuon sach cua ong co tua đe Thi nghiem va quan sat ve cac loai khong khi khac nhau. Vi ong đa cong bo nhung phat hien cua minh truoc, nen Priestley thuong đuoc uu tien trong viec xac đinh ai kham pha ra oxy.
Nha hoa hoc nguoi Phap Antoine Laurent Lavoisier sau đo tuyen bo đa phat hien ra chat moi mot cach đoc lap. Priestley đen tham Lavoisier vao thang 10 nam 1774 va noi voi anh ta ve thi nghiem cua minh va cach anh ta giai phong khi moi. Scheele cung đa gui mot buc thu cho Lavoisier vao ngay 30 thang 9 nam 1774, trong đo mo ta viec ong đa kham pha ra chat truoc đay chua tung đuoc biet đen, nhung Lavoisier khong bao gio thua nhan đa nhan no. (Mot ban sao cua buc thu đuoc tim thay trong đo đac cua Scheele sau khi ong qua đoi.)


= Đong gop cua Lavoisier =

Lavoisier đa tien hanh cac thi nghiem đinh luong đay đu đau tien ve qua trinh oxy hoa va đua ra loi giai thich chinh xac đau tien ve cach thuc hoat đong cua qua trinh đot chay. Ong đa su dung nhung thi nghiem nay va nhung thi nghiem tuong tu, tat ca đeu bat đau vao nam 1774, đe lam mat uy tin cua thuyet phlogiston va đe chung minh rang chat đuoc phat hien boi Priestley va Scheele la mot nguyen to hoa hoc.
Trong mot thi nghiem, Lavoisier đa quan sat thay rang khong co su gia tang tong the ve trong luong khi thiec va khong khi đuoc đot nong trong mot thung kin. Ong luu y rang khong khi tran vao khi ong mo thung chua, đieu nay cho thay mot phan khong khi bi mac ket đa đuoc tieu thu. Ong cung luu y rang khoi luong thiec đa tang len va su gia tang đo cung giong nhu trong luong cua khong khi lao vao. Đieu nay va cac thi nghiem khac ve qua trinh đot chay đa đuoc ong ghi lai trong cuon sach Sur la combustion en general, đuoc xuat ban nam 1777. Trong cong trinh đo, ong đa chung minh rang khong khi la hon hop cua hai chat khi; 'khong khi quan trong', can thiet cho qua trinh đot chay va ho hap, va azote (Gk. αζωτον "vo hon"), cung khong ho tro. Azote sau đo tro thanh nito trong tieng Anh, mac du no van giu ten truoc đo trong tieng Phap va mot so ngon ngu chau Au khac.
Lavoisier đoi ten 'khong khi quan trong' thanh oxygene vao nam 1777 tu goc Hy Lap οξυς (oxys) (acid, theo nghia đen la "sac", tu mui vi cua acid) va -γενης (-genes) (nguoi san xuat, nghia đen la nguoi sinh ra), boi vi ong ay đa nham tuong rang oxy la thanh phan cua tat ca cac acid. Cac nha hoa hoc (chang han nhu Sir Humphry Davy vao nam 1812) cuoi cung xac đinh rang Lavoisier đa sai trong van đe nay (hydro tao co so cho hoa hoc acid), nhung khi đo cai ten nay đa qua noi tieng.
Oxygen đa đi vao ngon ngu tieng Anh bat chap su phan đoi cua cac nha khoa hoc Anh va thuc te la Priestley nguoi Anh đa đau tien co lap chat khi nay va viet ve no. Đieu nay mot phan la do mot bai tho ca ngoi khi co tua đe "Oxygen" trong cuon sach noi tieng The Botanic Garden (1791) cua Erasmus Darwin, ong noi cua Charles Darwin.


= Lich su sau nay =

Gia thuyet nguyen tu ban đau cua John Dalton cho rang tat ca cac nguyen to đeu la nguyen to cau tao va cac nguyen tu trong cac hop chat thong thuong se co ty le nguyen tu đon gian nhat so voi nhau. Vi du, Dalton gia đinh rang cong thuc cua nuoc la HO, dan đen ket luan rang khoi luong nguyen tu cua oxy gap 8 lan khoi luong cua hydro, thay vi gia tri hien đai la khoang 16. Nam 1805, Joseph Louis Gay-Lussac va Alexander von Humboldt đa chi ra rang nuoc đuoc tao thanh tu hai the tich hydro va mot the tich oxy; va đen nam 1811 Amedeo Avogadro đa đua ra cach giai thich chinh xac ve thanh phan cua nuoc, dua tren cai ma ngay nay goi la đinh luat Avogadro va cac phan tu nguyen to gom hai nguyen tu trong cac khi đo. 
Vao cuoi the ky 19, cac nha khoa hoc nhan ra rang khong khi co the đuoc hoa long va cac thanh phan cua no đuoc co lap bang cach nen va lam mat no. Su dung phuong phap phan tang, nha hoa hoc va vat ly nguoi Thuy Si Raoul Pierre Pictet đa lam bay hoi luu huynh dioxide long đe hoa long carbon dioxide, sau đo đuoc lam bay hoi đe lam lanh khi oxy đu đe hoa long no. Ong đa gui mot buc đien vao ngay 22 thang 12 nam 1877 cho Vien Han lam Khoa hoc Phap o Paris thong bao ve phat hien cua ong ve oxy long. Chi hai ngay sau, nha vat ly nguoi Phap Louis Paul Cailletet đa cong bo phuong phap hoa long oxy phan tu cua rieng minh. Chi mot vai giot chat long đuoc tao ra trong moi truong hop va khong the tien hanh phan tich co y nghia. Oxy đuoc hoa long o trang thai on đinh lan đau tien vao ngay 29 thang 3 nam 1883 boi cac nha khoa hoc Ba Lan tu Đai hoc Jagiellonian, Zygmunt Wroblewski va Karol Olszewski.

Nam 1891, nha hoa hoc nguoi Scotland James Dewar đa co the san xuat đu oxy long cho nghien cuu. Quy trinh san xuat oxy long đau tien co tinh kha thi ve mat thuong mai đuoc phat trien đoc lap vao nam 1895 boi ky su nguoi Đuc Carl von Linde va ky su nguoi Anh William Hampson. Ca hai nguoi đeu ha nhiet đo cua khong khi cho đen khi no hoa long va sau đo chung cat cac khi thanh phan bang cach đun soi tung chat mot va thu giu chung rieng biet. Sau đo, vao nam 1901, han oxyacetylene lan đau tien đuoc chung minh bang cach đot chay hon hop acetylene va O2 nen. Phuong phap han va cat kim loai nay sau đo tro nen pho bien.
Nam 1923, nha khoa hoc nguoi My Robert H. Goddard tro thanh nguoi đau tien phat trien đong co ten lua đot nhien lieu long; đong co su dung xang đe lam nhien lieu va oxy long lam chat oxy hoa. Goddard đa bay thanh cong mot ten lua nho chay bang nhien lieu long 56 m o 97 km/h vao ngay 16 thang 3 nam 1926 tai Auburn, Massachusetts, Hoa Ky.
Trong cac phong thi nghiem han lam, oxy co the đuoc đieu che bang cach đun nong kali chlorat tron voi mot ty le nho mangan đioxide.
Muc đo oxy trong khi quyen đang co xu huong giam nhe tren toan cau, co the do qua trinh đot chay nhien lieu hoa thach.


Đac điem = Cau truc =

O nhiet đo va ap suat tieu chuan, oxy la chat khi khong mau, khong mui, khong vi, co cong thuc phan tu O2, đuoc goi la dioxygen.
La dioxygen, hai nguyen tu oxy lien ket hoa hoc voi nhau. Lien ket co the đuoc mo ta khac nhau dua tren muc đo ly thuyet, nhung đuoc mo ta mot cach hop ly va đon gian la mot lien ket đoi cong hoa tri la ket qua cua viec lap đay cac orbital phan tu đuoc hinh thanh tu cac orbital nguyen tu cua cac nguyen tu oxy rieng le, viec lap đay chung dan đen lien ket thu tu cua hai. Cu the hon, lien ket đoi la ket qua cua su lap đay lien tuc, nang luong tu thap đen cao, hay Aufbau, lap đay cac orbital, va ket qua la su huy bo cac đong gop tu cac electron 2s, sau khi lap đay lien tiep cac orbital σ va σ* thap; Su xen phu σ cua hai orbital nguyen tu 2p nam doc theo truc phan tu OO va su xen phu π cua hai cap orbital nguyen tu 2p vuong goc voi truc phan tu OO, va sau đo loai bo su đong gop cua hai trong so sau electron 2p con lai sau khi chung lap đay mot phan cua cac orbital π va π * thap nhat.
Su ket hop cua huy va σ va chong cheo ket qua π trong nhan vat dioxy cua đoi trai phieu va đo phan ung, va mot bo ba đien tu trang thai co ban. Cau hinh electron co hai electron chua ghep đoi, nhu đuoc tim thay trong cac orbital dioxygen (xem cac orbital π * đuoc đien đay trong so đo) co nang luong bang nhau - tuc la suy bien - la cau hinh đuoc goi la trang thai bo ba spin. Do đo, trang thai co ban cua O2 phan tu đuoc goi la oxy bo ba.  Cac orbital co nang luong cao nhat, đuoc lap đay mot phan la phan lien ket, va do đo su lap đay cua chung lam suy yeu thu tu lien ket tu ba thanh hai. Do cac đien tu chua ghep đoi cua no, oxy bo ba chi phan ung cham voi hau het cac phan tu huu co co spin đien tu đa ghep đoi; đieu nay ngan can qua trinh đot chay tu phat.

O dang bo ba, O2 phan tu đeu thuan tu. Co nghia la, chung truyen đac tinh tu cho oxy khi no co mat tu truong, do momen tu spin cua cac electron chua ghep đoi trong phan tu va nang luong trao đoi am giua cac phan tu O2 lan can. Oxy long co tu tinh đen muc, trong cac cuoc thu nghiem trong phong thi nghiem, mot cau noi oxy long co the chong lai trong luong cua chinh no giua cac cuc cua mot nam cham manh. 
Oxy đon la ten đuoc đat cho mot so loai phan tu O2 co nang luong cao hon O2 trong đo tat ca cac spin đien tu đeu đuoc ghep đoi. No phan ung nhieu hon voi cac phan tu huu co thong thuong hon la oxy phan tu. Trong tu nhien, oxy đon thuong đuoc hinh thanh tu nuoc trong qua trinh quang hop, su dung nang luong cua anh sang mat troi. No cung đuoc tao ra trong tang đoi luu bang qua trinh quang phan ozon bang anh sang co buoc song ngan  va boi he thong mien dich nhu mot nguon oxy hoat tinh. Carotenoid trong cac sinh vat quang hop (va co the ca đong vat) đong mot vai tro chinh trong viec hap thu nang luong tu oxy đon va chuyen no ve trang thai co ban chua đuoc kich thich truoc khi no co the gay hai cho cac te bao.
Oxy muc 3 (khong phai ozon, O3) ma la trang thai nang luong co ban cua phan tu O2. Cau hinh electron cua phan tu nay co 2 electron khong tao cap ma tach ra rieng le chiem 2 orbital phan tu suy bien. Cac orbital nay đuoc xep vao nhom phan lien ket (lam suy giam bac lien ket tu 3 xuong con 2), vi vay lien ket oxy 2 nguyen tu yeu hon lien ket 3 cua 2 nguyen tu nito, theo đo tat ca cac orbital nguyen tu lien ket đeu đuoc lap đay con cac orbital phan lien ket thi khong đay.


= Cac dang thu hinh =

Dang thu hinh chung cua nguyen to oxy tren Trai đat đuoc goi la dioxygen, O2, phan chinh cua oxy trong khi quyen cua Trai đat. O2 co đo dai lien ket la 121 pm va nang luong lien ket la 498 kJ / mol, nho hon nang luong cua cac lien ket đoi hoac cac cap lien ket đon khac trong sinh quyen va gay ra phan ung toa nhiet cua O2 voi bat ky phan tu huu co nao. Do ham luong nang luong cua no, O2 đuoc su dung boi cac dang song phuc tap, chang han nhu đong vat, trong ho hap te bao. Cac khia canh khac cua O2 đuoc đe cap trong phan con lai cua bai viet nay.
Trioxygen (O3) thuong đuoc goi la ozon va la mot dang phan ung rat manh cua oxy gay ton hai đen mo phoi. Ozon đuoc tao ra trong tang khi quyen tren khi O2 ket hop voi oxy nguyen tu đuoc tao ra boi su phan tach cua O2 bang buc xa tia cuc tim (UV). Do ozon hap thu manh trong vung UV cua quang pho, nen tang ozon cua tang tren khi quyen co chuc nang nhu mot la chan buc xa bao ve hanh tinh. Gan be mat Trai đat, no la mot chat o nhiem đuoc hinh thanh nhu mot san pham phu cua khi thai o to. O đo cao quy đao trai đat thap, luong oxy nguyen tu đu đe gay ra su an mon tau vu tru.
Cac dang phan tu oxozon O4) đuoc phat hien vao nam 2001, va đuoc cho la ton tai o mot trong sau pha cua oxy ran. Nam 2006, no đa đuoc chung minh rang giai đoan nay, đuoc tao ra bang cach đieu ap O2 đen 20 GPa, tren thuc te la mot khoi tu dien O8. Cum nay co kha nang tro thanh mot chat oxy hoa manh hon nhieu so voi O2 hoac O3 va do đo co the đuoc su dung trong nhien lieu ten lua. Mot pha kim loai đuoc phat hien vao nam 1990 khi oxy ran chiu ap suat tren 96 GPa  va nam 1998 no đuoc chung minh rang o nhiet đo rat thap, pha nay tro thanh sieu dan.


= Tinh chat vat ly =

Oxy hoa tan trong nuoc nhieu hon so voi nito; nuoc chua khoang mot phan tu O2 cho moi 2 phan tu N2, so voi ti so trong khong khi la 1:4. Đo hoa tan cua oxy trong nuoc phu thuoc vao nhiet đo, va o 0 °C thi luong hoa tan tang gap đoi (14,6 mg·L−1) so voi o 20 °C (7,6 mg·L−1). O nhiet đong khong khi 25 °C va 1 atm, nuoc ngot chua khoang 6,04 mililit (mL) oxy trong mot lit, trong khi đo, nuoc bien chua khoang 4,95 mL/L. O 5 °C, đo hoa tan tang đen 9,0 mL/L (tang 50% so voi o 25 °C) trong nuoc ngot va 7,2 mL/L (tang hon 45%) đoi voi nuoc bien.
Oxy ngung tu o 90,20 K (−182.95 °C, −297.31 °F), va đong bang o 54,36 K (−218.79 °C, −361.82 °F). Ca hai dang long va ran O2 la nhung chat trong suot voi mau xanh da troi nhat do gay ra boi su hap thu anh sang đo (nguoc lai voi mau xanh da troi la do su tan xa Rayleigh cua anh sang xanh). O2 tinh khiet cao thuong đuoc chung cat phan đoan tu khong khi long; Oxy long cung co the đuoc san xuat tu su ngung tu khong khi bang cach su dung chat lam lanh la nito long.
Oxy la mot chat de phan ung va phai đuoc cat giu cach xa cac vat lieu de chay.
Quang pho cua oxy phan tu co lien quan đen cac qua trinh cuc quang va phat sang trong khi quyen. Su hap thu trong dai lien tuc Herzberg va dai Schumann – Runge trong tia cuc tim tao ra oxy nguyen tu quan trong trong hoa hoc cua tang giua khi quyen. Oxy phan tu đon o trang thai bi kich thich chiu trach nhiem cho su phat quang hoa hoc mau đo trong dung dich.


= Đong vi va nguon goc sao =

Oxy co mat trong tu nhien la hon hop cua 3 đong vi ben gom, 16O, 17O, va 18O, voi 16O chiem nhieu nhat (99,762%).
Hau het 16O đuoc tong hop o giai đoan cuoi cua qua trinh phan ung tong hop heli trong cac sao lon nhung mot so hinh thanh trong qua trinh đot chay neon. 17O chu yeu đuoc hinh thanh trong qua trin đot chay hydro thanh heli trong chu trinh CNO, do vay no la đong vi pho bien trong cac đoi đot chay hydro cua cac sao. Hau het 18O đuoc tao ra khi 14N (hinh thanh pho bien trong qua trinh đot chay CNO) bat cac hat nhan 4He, nen 18O pho bien trong cac đoi giau heli cua qua trinh tien hoa sao lon.
14 đong vi phong xa cua oxy đa đuoc xac đinh. Đong vi ben nhat la 15O voi chu ky ban ra 122,24 giay va 14O co chu ky ban ra 70,606 giay. Tat ca cac đong vi phong xa con la co chu ky ban ra duoi 27 s va pho bien la duoi 83 milli giay. Co che phan ra pho bien nhat cua cac đong vi nhe hon 16O la phan ra β+ đe tao ra nito, va co che phan ra pho bien nhat cua cac đong vi nang hon 18O la phan ra beta đe tao ra fluor.


= Su pho bien =
Oxy la nguyen to hoa hoc phong phu nhat theo khoi luong trong sinh quyen, khong khi, bien va đat lien cua Trai Đat. Oxy la nguyen to hoa hoc phong phu thu ba trong vu tru, sau hydro va heli. Khoang 0,9% khoi luong cua Mat troi la oxy. Oxy chiem 49,2% khoi luong cua vo Trai đat  nhu mot phan cua cac hop chat oxide nhu silic dioxide va la nguyen to co nhieu nhat theo khoi luong trong vo Trai đat. No cung la thanh phan chinh cua cac đai duong tren the gioi (88,8% khoi luong). Khi oxy la thanh phan pho bien thu hai cua bau khi quyen Trai đat, chiem 20,8% the tich va 23,1% khoi luong cua no (khoang 10 15 tan).  Trai đat khac thuong trong so cac hanh tinh cua He Mat troi khi co nong đo khi oxy cao nhu vay trong bau khi quyen cua no: Sao Hoa (voi 0,1% O2 theo khoi luong) va sao Kim co it hon nhieu. Luong O2 xung quanh nhung hanh tinh đo chi đuoc tao ra boi tac đong cua buc xa tia cuc tim len cac phan tu chua oxy nhu carbon dioxide.

Nong đo khi oxy cao bat thuong tren Trai Đat la ket qua cua chu trinh oxy. Chu trinh sinh đia hoa nay mo ta su di chuyen cua oxy ben trong va giua ba ho chua chinh cua no tren Trai đat: khi quyen, sinh quyen va thach quyen. Yeu to thuc đay chinh cua chu trinh oxy la quang hop, nguyen nhan tao nen bau khi quyen cua Trai đat hien đai. Qua trinh quang hop giai phong oxy vao khi quyen, trong khi qua trinh ho hap, phan huy va đot chay loai bo no khoi khi quyen. O trang thai can bang hien tai, san xuat va tieu dung oxy dien ra voi toc đo nhu nhau.
Oxy tu do cung xuat hien trong dung dich trong cac thuy vuc tren the gioi. Su hoa tan tang dan cua O2  o nhiet đo thap hon (xem Đac tinh vat ly) co y nghia quan trong đoi voi su song cua đai duong, vi cac đai duong o vung cuc co mat đo su song cao hon nhieu do ham luong oxy cao hon. Nuoc bi o nhiem boi cac chat dinh duong thuc vat nhu nitrat hoac phosphat co the kich thich su phat trien cua tao bang mot qua trinh goi la hien tuong phu duong va su phan huy cua cac sinh vat nay va cac vat lieu sinh hoc khac co the lam giam O2 noi dung trong thuy vuc phu duong. Cac nha khoa hoc đanh gia khia canh nay cua chat luong nuoc bang cach đo nhu cau oxy sinh hoa cua nuoc, hoac luong O2 can thiet đe khoi phuc no ve nong đo binh thuong.


= Phan tich =

Cac nha co sinh vat hoc đo ty le oxy-18 va oxy-16 trong vo va xuong cua cac sinh vat bien đe xac đinh khi hau hang trieu nam truoc (xem chu ky ty le đong vi oxy). Cac phan tu nuoc bien co chua đong vi nhe hon, oxy-16, bay hoi voi toc đo nhanh hon mot chut so voi cac phan tu nuoc co chua 12% oxy-18 nang hon, va su chenh lech nay tang len o nhiet đo thap hon. Trong thoi gian nhiet đo toan cau thap hon, tuyet va mua tu đo nuoc boc hoi co xu huong cao hon o oxy-16, va nuoc bien bi bo lai co xu huong cao hon o oxy-18. Cac sinh vat bien sau đo ket hop nhieu oxy-18 vao bo xuong va vo cua chung hon la khi chung o trong moi truong khi hau am hon. Cac nha co sinh vat hoc cung truc tiep đo ty le nay trong phan tu nuoc cua cac mau loi bang co tuoi đoi hang tram nghin nam.


Vai tro sinh hoc = Quang hop va ho hap =

Trong tu nhien, oxy tu do đuoc sinh ra tu viec phan giai nuoc trong qua trinh quang hop oxy duoi tac đong cua anh sang. Theo mot vai uoc tinh, tao luc va cyanobacteria trong cac moi truong bien cung cap khoang 70% oxy tu do đuoc tao ra tren Trai Đat va phan con lai la tu thuc vat tren đat lien. Cac tinh toan khac ve su đong gop tu đai duong vao oxy trong khi quyen cao hon, trong khi mot vai uoc tinh thi thap hon, đe xuat rang cac đai duong tao ra khoang 45% oxy trong khi quyen moi nam.
Cong thuc tinh đon gian tu qua trinh quang hop la:

6 CO2 + 6 H2O + photon → C6H12O6 + 6 O2
Tien hoa oxy Photolytic xay ra trong mang thylakoid cua cac sinh vat quang hop va can nang luong cua 4 photon. Mac du trai qua nhieu cong đoan, nhung ket qua la tao thanh su chenh lech proton qua mang thylakoid, no đuoc su dung đe tong hop ATP qua photophosphoryl hoa. Phan tu O2 con lai sau khi oxy hoa phan tu nuoc đuoc giai phong vao khi quyen.
Phan tu O2 la can thiet cho viec ho hap cua te bao trong tat ca cac sinh vat hieu khi. Oxy đuoc su dung trong mitochondria đe giup tao ra adenosine triphosphate (ATP) trong qua trinh phosphoryl hoa oxy hoa. Phan ung cua ho hap hieu khi la qua trinh nguoc lai voi quang hop::

C6H12O6 + 6 O2 → 6 CO2 + 6 H2O + 2880 kJ·mol−1
O đong vat co xuong song, O2 khuech tan qua cac mang trong phoi va đi vao cac te bao mau đo. Hemoglobin ket hop voi O2, lam thay đoi mau sac cua no tu đo tham sang đo tuoi (CO2 đuoc giai phong tu phan khac cua hemoglobin tua hieu ung Bohr). Cac đong vat khac su dung hemocyanin (Mollusca va mot so arthropoda) hoac hemerythrin (nhen va tom hum). Mot lit mau co the hoa tan 200 cm³ O2.
Cac loai oxy phan ung nhu ion superoxide (O−2) va hydrogen peroxide (H2O2), la cac san pham phu nguy hiem cua oxy su dung trong sinh vat. Tuy nhien, cac bo phan cua he mien dich cua cac sinh vat bac cao, tao ra peroxide, superoxide, va oxy nguyen tu đe pha huy cac vi sinh vat xam nhap. Loai oxy phan ung cung co vai tro quan trong trong phan ung sieu nhay cam cua thuc vat chong lai cac tac nhan gay benh.
Mot nguoi truong thanh hit 1,8-2,4 gam chat oxy moi phut. Luong nay tuong đuong 6 trieu tan oxy đuoc hit vao do con nguoi moi nam.


= Ham luong trong co the =

Ap suat rieng phan cua oxy tu do trong co the cua đong vat co xuong song con song la cao nhat trong he ho hap, va giam doc theo he đong mach, mo ngoai vi va he tinh mach..


= Tao nen khi quyen =

Khi oxy tu do hau nhu khong ton tai trong khi quyen Trai Đat truoc khi archaea va vi khuan tien hoa, co le vao khoang 3,5 ti nam truoc. Oxy tu do xuat hien đau tien voi mot luong lon trong suot đai co sinh (giua 3,0 va 2,3 ti nam truoc). Trong 1 ti nam đau, bat ky dang oxy tu do đuoc sinh ra tu cac sinh vat nay đa ket hop voi sat hoa tan trong cac đai duong đe hinh thanh nen cac tang sat tao dai. Khi oxy nay chim xuong tro nen bao hoa, oxy tu do bat đau thoat ra o dang khi tu cac đai duong cach nay 3–2,7 ti nam, đat đen 10% voi muc nhu hien nay vao khoang 1,7 ti nam truoc.
Su co mat cua mot luong lon oxy hoa tan va oxy tu do trong cac đai duong va trong khi quyen co the đa thuc đay cac sinh vat yem khi đang song đen bo vuc tuyet chung trong suot tham hoa Oxy cach nay khoang 2,4 ti nam. Tuy nhien, viec ho hap cua te bao su dung O2 cho phep cac sinh vat hieu khi tao ra nhieu ATP hon sinh vat yem khi, giup cho sinh vat hieu khi chiem phan lon trong sinh quyen Trai Đat.
Tu khi bat đau ky Cambri cach nay 540 trieu nam, ham O2 dao đong trong khoang 15% va 30% theo the tich. Cang ve cuoi ky Cacbon (300 trieu nam truoc) muc O2 khi quyen đat đen gia tri lon nhat chiem 35% the tich, đieu nay đa gop phan lam cho con trung va luong cu co kich thuoc lon vao thoi điem đo. Hoat đong cua con nguoi nhu đot 7 ti tan nhien lieu hoa thach moi nam đa co anh huong rat it đen ham luong oxy tu do trong khi quyen. Voi toc đo quang hop hien nay, co the se mat khoang 2.000 nam đe tao ra toan bo O2 trong khi quyen hien tai.


Ung dung Oxy đuoc su dung lam chat oxy hoa, chi co fluor co đo am đien cao hon no. Oxy long đuoc su dung lam chat oxy hoa trong ten lua đay. Oxy la chat duy tri su ho hap, vi the viec cung cap bo sung oxy đuoc thay rong rai trong y te. Nhung nguoi leo nui hoac đi tren may bay đoi khi cung đuoc cung cap bo sung oxy. Oxy đuoc su dung trong cong nghe han cung nhu trong san xuat thep va ruou methanol.
Oxy, nhu la mot chat kich thich nhe, co lich su trong viec su dung trong giai tri ma hien nay van con su dung. Cac cot chua oxy co the nhin thay trong cac buoi le hoi ngay nay. Trong the ky XIX, oxy thuong đuoc tron voi nito oxide đe lam cac thuoc giam đau.


Hop chat Vi đo am đien cao cua no, oxy tao thanh cac lien ket hoa hoc voi phan lon cac nguyen to khac (đay chinh la nguon goc cua đinh nghia nguyen thuy cua tu oxy hoa). Cac nguyen to duy nhat co the tranh khong bi oxy hoa chi la mot so khi tro. Pho bien nhat trong so cac oxide tat nhien la hydro oxide, hay nuoc (H2O). Cac chat khac cung đuoc nhac đen nhieu la hop chat cua carbon va oxy, nhu carbon dioxide (CO2), cac chat nhu ruou (R-OH), aldehyde (R-CHO), va acid carboxylic (R-COOH). Cac goc oxy hoa nhu chlorat (ClO3−), perchlorat (ClO4−), chromat (CrO42−), dichromat (Cr2O72−), permanganat (MnO4−), va nitrat (NO3−) la nhung chat oxy hoa rat manh. Rat nhieu kim loai nhu sat chang han lien ket voi cac nguyen tu oxy, tao thanh oxide sat (III) (Fe2O3). Ozon (O3) đuoc tao thanh trong qua trinh phong tinh đien voi su co mat cua oxy phan tu. Oxy phan tu đoi (O2)2 hien nay đa biet va tim thay nhu la mot phan nho trong oxy long. Cac epoxide la cac ete trong đo nguyen tu oxy la mot phan cua vong gom ba nguyen tu.


Phong ngua Oxy co the la mot chat đoc khi no co ap suat thanh phan đuoc nang cao. Đe de hieu co the giai thich nom na la thong thuong oxy chiem khoang 21% the tich cua khong khi. Neu co the tang luong oxy nay len thanh 50% thi khong khi khi đo se khong tot cho su ho hap.
Mot vai dan xuat cua oxy, nhu ozon (O3), hydro peroxide H2O2 (nuoc oxy gia), cac goc hiđroxyl va superoxide, cung la nhung chat đoc manh. Co the đong vat noi chung va con nguoi noi rieng co co che đe tu bao ve chong lai cac chat đoc nay. Vi du, glutathion co nguon goc tu nhien co the phan ung nhu mot chat chong oxy hoa, cung giong nhu bilirubin la chat tach ra đuoc tu hemoglobin. Cac nguon co chua nhieu oxy xuc tien su chay nhanh va vi vay la vat nguy hiem ve chay no voi su co mat cua cac nhien lieu. Đieu nay cung đung voi cac hop chat cua oxy nhu chlorat, perchlorat, dichromat, v.v. Cac hop chat voi kha nang oxy hoa cao thong thuong co the gay ra bong hoa hoc.
Đam chay đa giet chet phi hanh đoan cua tau Apollo 1 trong khi phong thu, đa lan qua nhanh vi ap suat cua oxy nguyen chat đuoc su dung khi đo la bang ap suat khi quyen binh thuong thay vi chi la mot phan ba le ra đuoc su dung cho phong that. (Xem them ap suat thanh phan.)


Đieu che  Trong phong thi nghiem  Trong phong thi nghiem, O2 đuoc đieu che bang cach phan huy nhung hop chat giau oxy va it ben đoi voi nhiet nhu KMnO4(ran) hay KClO3 (ran)
Vi du:
2KMnO4 → K2MnO4 + MnO2 + O2
6CO2 + 6H2O → C6H12O6 + 6O2
2KClO3 → 2KCl + 3O2
2H2O2 → 2H2O + O2
2H2O → 2H2 + O2
Ag2O + H2O2 → 2Ag + H2O + O2
2KI + O3 + H2O → I2 + 2KOH + O2
5H2O2 + 2KMnO4 + 3H2SO4 → 2MnSO4 + 5O2 + K2SO4 + 8H2O


 Trong cong nghiep  Hai phuong phap chinh đuoc ung dung đe san xuat 100 trieu tan O2 tu khong khi dung cho cong nghiep hang nam. Phuong phap pho bien nhat la chung cat phan đoan khong khi long thanh nhieu thanh phan khac nhau nhu N2 o dang hoi trong khi O2 thi o dang long.

Phuong phap thu hai san xuat khi O2 lien quan đen dong khi kho, sach đi qua mot cap sang phan tu giong nhau, chung hap thu nito va giai phong mot dong khi co tu 90% đen 93% O2. Đong thoi khi nito đuoc giai phong khoi lop zeolit bao hoa nito bang cach giam ap suat van hanh cua bong va chuyen mot phan khi oxy tu lop san xuat đi qua no, theo chieu dong nguoc lai. Sau mot thoi gian thiet lap chu ky hoat đong, su vat hanh cua hai lop đuoc thay đoi cho nhau, tu đo cho phep cung cap lien tuc khi oxy, đuoc bon qua đuong ong. Khi oxy thu đuoc cang tang bang cac cong nghe lam lanh.
Khi oxy cung co the đuoc tao ra qua qua trinh đien phan nuoc thanh phan tu oxy va hydro. Phai dung dong đien mot chieu, vi neu dung dong hai chieu, khi cac khi sinh ra o mot cuc se giai phong đong thoi hydro va oxy, neu đat đen ty le 2:1 se gay no. Trai voi quan điem pho bien, ti le 2:1 đuoc quan sat trong đien phan dong đien mot chieu cua nuoc acid hoa khong chung minh rang cong thuc hoa hoc thuc te cua nuoc la H2O tru khi gia đinh nao đo đuoc thuc hien ve cong thuc phan tu cua chinh hydro va oxy. Phuong phap tuong tu la nung cac oxide va oxoacid co xuc tac cua dong đien đe tao O2. Cac chat xuc tac hoa hoc cung co the đuoc dung nhu may tao oxy hoa hoc hay oxygen candle la cac chat đuoc dung mot phan trong viec ho tro su song đuoc trang bi trong cac tau ngam, va van la mot phan cua thiet bi chuan tren cac chuyen bay thuong mai trong truong hop khan khi ap suat trong khoang may bay giam. Mot cong nghe tach khi khac lien quan đen viec lam cho khi hoa tan vao cac mang su du tren zirconi dioxide bang cach hoac tao ap suat cao hoac dung dong đien đe tao ra khi O2 gan nhu tinh khiet.
Voi so luong lon, gia cua oxy long nam 2001 vao khoang 0,21 USD/kg. Vi chi phi co ban trong san xuat chu yeu la chi phi nang luong đe hoa long khi, nen chi phi san xuat se thay đoi theo chi phi nang luong.
Vi cac ly do kinh te, oxy thuong đuoc van chuyen trong cac bon o dang long đac biet cac xe bon cach nhiet đac biet, do mot lit oxy long bang voi 840 lit khi oxy o ap suat khi quyen va nhiet đo 20 °C (68 °F). Cac xe bon nhu the nay đuoc dung đe nap lai oxy long, đat nam ngoai cac benh vien va cac viec khac can su dung mot luong lon oxy tinh khiet. Oxy long đuoc đi qua bo trao đoi nhiet đe chuyen dang long đong lanh thanh khi truoc khi đi vao toa nha. Oxy cung đuoc chua trong cac binh hinh tru tron nho hon o dang khi nen; mot dang chua huu ich trong cac ung dung y khoa gon nhe de van chuyen va trong viec cat-han nguyen lieu/xi han.


Xem them Phuong phap Winkler cho oxy hoa tan đe xac đinh luong oxy hoa tan trong nuoc sach
Su chay
Oxy hoa


Chu thich Tham khao = Tu lieu =
Cook, Gerhard A.; Lauer, Carol M. (1968). "Oxygen". Trong Clifford A. Hampel (bien tap). The Encyclopedia of the Chemical Elements. New York: Reinhold Book Corporation. tr. 499–512. LCCN 68-29938.
Emsley, John (2001). "Oxygen". Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford, England, UK: Oxford University Press. tr. 297–304. ISBN 0-19-850340-7.
Raven, Peter H.; Evert, Ray F.; Eichhorn, Susan E. (2005). Biology of Plants (an ban thu 7). New York: W.H. Freeman and Company Publishers. tr. 115–27. ISBN 0-7167-1007-2.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Oxygen tai Wikimedia Commons

Oxygen (chemical element) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)