Dua tren bang chung van ban va khao co hoc, nguoi ta tin rang hang nghin nguoi chau Au đa song o Đe quoc Nguyen Mong trong suot thoi ky cai tri cua nguoi Mong Co. Nhung nguoi đo xuat than tu cac quoc gia theo Kito giao trong suot thoi Trung ky Trung Co va Hau ky Trung Co. Ho đen Trung Quoc đe buon ban, thuc hien cong viec truyen đao Co-đoc, hoac sinh song tai đay. Đieu nay dien ra chu yeu trong nua sau the ky 13 va nua đau the ky 14, trung voi thoi ky thong tri cua Đe quoc Mong Co. Đe quoc Mong Co luc bay gio thong tri phan lon luc đia A-Au va ket noi chau Au voi su thong tri Trung Quoc cua trieu đai nha Nguyen (1271 – 1368). Trong thoi ky Trung Co, Đe quoc Đong La Ma nam giua Hy Lap va Tieu A duy tri quan he giao thiep it oi voi nha Đuong, nha Tong va nha Minh o Trung Quoc. Con Giao hoang La Ma thi cu mot so nha truyen giao cung voi su gia đen Đe quoc Mong Co thoi ky đau, cung nhu thu đo Khanbaliq (Bac Kinh ngay nay) cua nha Nguyen do nguoi Mong Co lanh đao. Su giao luu voi phuong Tay ve truoc chi bat đau tu nhung tuong tac hiem hoi giua Trung Quoc thoi Nha Han voi Hy Lap thoi ky Hy Lap hoa va La Ma co đai.
Cac nha truyen giao va thuong nhan chau Au thoi ky nay chu yeu sinh song tai nhung noi nhu thu đo Karakorum cua Mong Co. Ho đa đi khap vuong quoc Mong Co trong khoang thoi gian ma cac nha su hoc goi la "Pax Mongolica". Co le he qua chinh tri quan trong nhat cua cuoc di dan va su gia tang hoat đong thuong mai nay la su ra đoi cua Lien minh Frank-Mong Co. Du vay, lien minh nay khong hoan toan đuoc hien thuc hoa, it nhat la khong co tinh ben vung. Viec Nha Minh thanh lap vao nam 1368 va su tai thiet lap quyen cai tri cua nguoi Han ban đia đa khien cac nha buon chau Au va nha truyen giao Cong giao La Ma dung sinh song o Trung Quoc. Moi lien lac truc tiep giua chau Au voi Trung Quoc ngung tiep tuc cho đen khi nhung nha tham hiem Bo Đao Nha cung voi cac nha truyen giao Dong Ten cap ben bo bien phia nam Trung Quoc thoi Nha Minh vao thap nien 1510, thoi đai cua phat kien đia ly.
Thuong gia nguoi Y Marco Polo, va truoc đo la cha ong, Niccolo Polo cung voi nguoi chu Maffeo Polo đeu du hanh đen Trung Quoc trong thoi ky Mong Co cai tri. Marco Polo đa viet mot quyen du ky noi tieng ke lai hanh trinh cua minh đen noi đay. Tu si dong Phan Sinh Odorico Mattiussi va thuong nhan Francesco di Balduccio cung viet lai nhat ky hanh trinh. Soan gia John Mandeville tung viet ve chuyen đi cua minh đen Trung Quoc nhung co the chi đon thuan dua tren nhung bao cao tu truoc. Tai Khanbaliq, Giovanni da Montecorvino đa thanh lap tong giao phan Cong giao La Ma, nguoi ke vi ong sau nay la Giovanni de Marignolli. Nhieu nguoi chau Au khac nhu Andre de Longjumeau co tim cach đen vung bien gioi phia đong Trung Quoc trong cac chuyen cong du ngoai giao toi trieu đinh Mong Co. Mot so khac nhu Giovanni da Pian del Carpine, Benedykt Polak va Willem van Rubroeck lai truc tiep đen Mong Co thay vao đo. Nguoi Duy Ngo Nhi theo Canh giao ten Rabban Bar Sauma la nha ngoai giao đau tien tu Trung Quoc đen cung đien hoang gia cua cac nuoc theo đao Kito o phuong Tay.


Boi canh = Hy Lap thoi ky Hy Lap hoa =

Truoc the ky 13 Cong nguyen, truong hop nguoi chau Au đen Trung Quoc hoac nguoi Trung Quoc đen chau Au la rat hiem. Trong the ky 3 truoc Cong nguyen, vua Euthydemos I cua Vuong quoc Hy Lap-Bactria o Trung A đa tien hanh mot cuoc vien chinh toi khu vuc Long chao Tarim (ngay nay la khu vuc Tan Cuong, Trung Quoc) đe tim kiem kim loai quy. Anh huong cua nguoi Hy Lap đen tan vung vien đong nhu tai khu vuc Long chao Tarim vao thoi điem nay duong nhu con đuoc xac nhan qua viec phat hien ra tam tham theu Sampul. Tam tham len treo tuong nay đuoc trang tri bang buc hoa ve mot nguoi linh mat xanh va co kha nang la nguoi Hy Lap cung voi hinh anh mot nhan ma đang nhay chom len. Đo la mo tip Hy Lap hoa thuong thay lay cam hung tu than thoai Hy Lap. Tuy nhien, nguoi ta cung biet rang nhung dan toc An-Au khac nhu Nguyet Chi, Saka va Tochari đeu sinh song tai Tay Vuc truoc va sau khi bi anh huong boi nguoi Han trong suot thoi ky Han Vu Đe tri vi (khoang 141 – 87 TCN). Su gia cua Han Vu Đe la Truong Khien (mat nam 113 TCN) đuoc cu đi Tay Vuc lien minh voi nguoi Nguyet Chi chong Hung No nhung khong thanh cong. Du vay, ong van mang ve nhung bao cao tan mat chung kien ve di san cua nen van minh Hy Lap hoa trong chuyen đi đen "Đai Uyen" thuoc Thung lung Fergana. Thu đo cua quoc gia nay la Alexandria Eschate. Ngoai ra, ong con đen "Đai Ha" thuoc Bactria, ngay nay la Afghanistan va Tajikistan. Sau nay, nguoi Han chiem đuoc Đai Uyen trong chien tranh Han – Đai Uyen. Co nguon y kien cho rang Đoi quan đat nung (cac tac pham đieu khac mo ta đoi quan cua Tan Thuy Hoang, Hoang đe đau tien cua Trung Quoc; co nien đai khoang 210 truoc Cong nguyen) o vung Tay An, tinh Thiem Tay lay cam hung tu nghe thuat đieu khac Hy Lap. Gia thuyet nay đa gay ra mot so tranh cai.
Tai nghia trang cua Sampul cach Hoa Đien (nay thuoc huyen Pho Lac, Hoa Đien, Tan Cuong) khoang 14 km, nguoi dan đia phuong thuong chon cat nguoi chet tu khoang nam 217 TCN đen 283 CN. Ket qua phan tich DNA ty the cua hai cot nguoi đa tiet lo moi quan he di truyen voi dan toc đen tu vung Kavkaz. Cu the la dong doi ben ngoai cua thi hai co lien he voi nguoi Ossetia va nguoi Iran, cung nhu dong doi ben noi co goc Đong-Đia Trung Hai. Moi lien he nay duong nhu đuoc cung co boi nhung ghi chep lich su. Alexandros Đai đe đa ket hon mot phu nu Sogdiana ten la Roxana va khuyen khich binh linh cung nhu tuong linh cuoi phu nu đia phuong lam vo. He qua la nhung vi vua sau nay cua Đe quoc Seleukos va Vuong quoc Hy Lap-Bactria đeu co goc gac Ba Tu-Hy Lap.


= La Ma co đai =

Bat đau tu thoi Augustus (27 TCN - 14 CN), soan gia nguoi La Ma Gaius Plinius Secundus đa đe cap đen moi lien he voi nguoi Seres, nguoi ma ho xac đinh la tho san xuat lua tu vung Đong A xa xoi. Ho co the la nguoi Trung Quoc hoac tham chi la nhom nguoi trung gian nao thuoc nhieu sac toc khac nhau doc theo Con đuong to lua Trung A va Tay bac Trung Quoc. Vi tuong Tay Vuc Đo ho phu thoi Đong Han la Ban Sieu đa tung kham pha Trung A. Vao nam 97 TCN, ong phai su gia Cam Anh đen Đai Tan (tuc Đe quoc La Ma). Tuy nhien, Cam khong the đi xa hon "bo bien phia tay" (co the la Đong Đia Trung Hai) vi nha cam quyen Đe quoc Parthia khuyen can ong khong nen mao hiem đen đo. Dau vay, ong van viet bao cao chi tiet ve Đe quoc La Ma, thanh bang, mang luoi buu chinh va he thong lanh su cua chinh phu đe trinh len trieu đinh Nha Han.
Sau đo, co mot loat đai su quan La Ma o Trung Quoc keo dai tu the ky 2 đen the ky 3 CN, nhu cac nguon tai lieu Trung Quoc ghi lai. Vao nam 166 CN, Hau Han thu ghi chep rang nhom nguoi La Ma tu đuong bien phia nam đen Trung Quoc va tang qua cho trieu đinh Han Hoan Đe (khoang 146 – 168 CN). Nhom nguoi nay tuyen bo ho la đai dien hoang đe La Ma Marcus Aurelius Antoninus (khoang 161 – 180 CN). Co suy đoan rang ho la thuong nhan La Ma thay vi la nha ngoai giao chinh thuc.
It nhat, bang chung khao co hoc ung ho tuyen bo trong Nguy luoc va Luong thu rang cac thuong nhan La Ma co hoat đong o Đong Nam A. Hay noi cach khac la tuyen bo cua đai su quan cua ho đen Trung Quoc đeu thong qua Giao Chi, quan ma Trung Quoc luc bay gio kiem soat o mien bac Viet Nam. Huy chuong vang La Ma tu thoi Antoninus Pius va Marcus Aurelius tri vi đuoc tim thay o Oc Eo (gan Thanh pho Ho Chi Minh), lanh tho Vuong quoc Phu Nam giap voi Giao Chi. Dau hieu ve hoat đong tham chi con som hon la tu mot mon đo dung thuy tinh cua La Ma thoi Cong hoa đuoc khai quat trong mot ngoi mo Tay Han o Quang Chau (ben bo Bien Đong), co nien đai vao đau the ky 1 TCN. Ngoai ra, hang hoa vung Đia Trung Hai con co the tim thay o Thai Lan, Indonesia va Malaysia. Nha đia ly hoc goc Hy Lap-La Ma Claudius Ptolemaeus đa viet trong cuon Geographike Hyphegesis rang ben ngoai Ban đao Hoang kim (cach goi cua nguoi Hy Lap va La Ma danh cho Ban đao Ma Lai) co mot thanh pho cang ten la Kattigara do mot thuy thu Hy Lap ten Alexander phat hien ra. Nha đia ly hoc Ferdinand von Richthofen cho rang đia điem nay la Ha Noi thoi Bac thuoc, nhung bang chung khao co hoc chung minh no co the la Oc Eo.
Nhom nghe si bieu dien ma vi vua Mien Đien gioi thieu đen Han An Đe vao nam 120 CN co kha nang la nguoi Hy Lap, vi nhung nguoi nay tu nhan ho đen tu "vung bien phia tay" (tuc Ai Cap thuoc La Ma, ma Hau Han thu cho la co lien quan đen Đe quoc "Đai Tan"). Nhung đe quoc chau A luc bay gio bao gom Parthia va Quy Suong cung tuyen dung cu dan Hy Lap hoat đong o linh vuc giai tri nhu nhac si va van đong vien tranh tai trong cac cuoc thi the thao.


= Đe quoc Đong La Ma =

Nha su hoc Đong La Ma Procopius Caesariensis khang đinh rang 2 tu si Kito giao Nestorius la nguoi kham pha ra cach lam lua. Theo nhu tuyen bo nay thi cac tu si đuoc Hoang đe Đong La Ma Justinianus I (tri vi 527 – 565) cu đi lam do tham tren Con đuong To lua. Ho đi tu Constantinopolis đen Trung Quoc đe an trom trung tam. Ke tu đo, vung Đia Trung Hai co nghe san xuat lua, đac biet phat trien o Thrace, phia bac Hy Lap. Đong La Ma qua đo cung tro thanh đe quoc đoc quyen san xuat lua o chau Au thoi Trung Co cho đen khi mat đi lanh tho o Nam Y. Duoi thoi Heraclius tri vi (khoang 610 – 641), nha su hoc Theophylactus Simocattus cung viet thong tin tiet lo ve đia ly Trung Quoc, ve thu phu Khubdan cua quoc gia (tieng Turk co: Khumdan, tuc Truong An), ve danh hieu Taisson đe goi nguoi cai tri luc bay gio co nghia la "Con Troi" (tieng Trung: 天子 Thien tu, mac du danh hieu nay co the bat nguon tu mien hieu cua Đuong Thai Tong). Ong con chi ra mot cach chinh xac ve su hop nhat cua Nha Tuy (581 – 618) voi Nha Đuong, xay ra vao thoi Mauricius tri vi. Đong thoi con luu y rang Trung Quoc tung bi chia re chinh tri doc theo bo song Truong Giang do cuoc chien tranh Nam–Bac trieu.
Cuu Đuong thu va Tan Đuong thu đe cap đen mot so su quan do Fu lin (拂菻; tuc Đong La Ma) lap ra, ma ho thuong gop chung voi Đai Tan (tuc Đe quoc La Ma). Quan he ngoai giao giua Trung Quoc va Đong La Ma bat đau vao nam 643 khi vua Ba Đa Luc (tuc Konstans II) cu su gia đen bieu Đuong Thai Tong nhung mon qua, chang han nhu thuy tinh đo. Hai su ky ke tren cung cung cap nhung mo ta ngan gon ve Constatinopolis, ve buc tuong thanh cua no, ve viec no bi quan Đai Tu (tuc Khalifah Umayyad) vay ham va ve chuyen tuong đich "Ma Due" (tuc Muawiyah I, thong đoc cua Syria truoc khi tro thanh khalifah) bat Đong La Ma phai cong nap. Dua tren cac ghi chep cua Trung Quoc, nguoi ta biet rang Mikhael VII Doukas (tieng Trung: 滅力沙靈改撒 Diet Luc Sa Linh Cai Tan) o Fu lin tung cu mot phai đoan ngoai giao đen yet kien Tong Than Tong vao nam 1081. Mot vai nguoi Trung Quoc duoi thoi Tong to ra quan tam đen cac quoc gia phuong Tay. Lay vi du nhu thanh tra hai quan o Tuyen Chau vao the ky 13 ten la Trieu Nhu Quat đa mo ta ve ngon hai đang Alexandria trong cuon Chu phien chi.


Thuong nhan Theo cuon sach Kitab al-Masalik wa-l-Mamalik (the ky 9) cua Ibn Khordadbeh thi Trung Quoc la điem đen cua nhung nguoi Do Thai Radhani muon mua be trai, phu nu lam no le va hoan quan tu thuong nhan chau Au. Vao thoi Tong cung co mot cong đong nguoi Do Thai song o Khai Phong. Trong the ky 12, du hanh gia nguoi Do Thai Benjamin de Tudela (sinh ra o Navarre) cung ghi lai nhung mieu ta song đong ve chau Au, chau A va chau Phi truoc Marco Polo ca tram nam trong cuon Masa'ot Binyamin.
Marco Polo la thuong gia sinh ra vao the ky 13 o Cong hoa Venezia. Trong cuon Marco Polo du ky, ong mo ta chuyen du hanh cua minh đen Trung Quoc thoi Nha Nguyen va trieu đinh hoang đe Mong Co Hot Tat Liet, cung voi đo la hanh trinh tu truoc cua cha va chu ruot (Niccolo Polo va Maffeo Polo). Ghi chep nay bat nguon tu cau chuyen ma Polo ke cho ban tu Rustichello da Pisa nghe vao khoang nam 1298, nam ma ho o chung buong giam tai Genova sau khi bi bat trong tran Curzola. Tren chuyen tro ve Ba Tu tu Trung Quoc (khoi hanh tu Cang Tuyen Chau vao nam 1291), Marco Polo noi rang ong tung thap tung cong chua Mong Co Khoat Khoat Chan trong cuoc hon nhan sap đat giua ba voi A Lo Hon, nguoi cai tri cua Han quoc Y Nhi. Tuy nhien, cuoi cung ba lai ket hon voi con trai A Lo Hon la Hop Tan thay vao đo vi nguoi cha qua đoi đot ngot. Mac du Polo hoan toan khong co su hien dien nhung cau chuyen cua ong sau nay van đuoc nha su hoc Ba Tu Rashid al-Din Hamadani chung thuc trong quyen Jami' al-tawarikh.
Marco Polo dien ta chinh xac đac điem đia ly o nhung đia danh Trung Quoc nhu Đai Van Ha. Viec ong mo ta chi tiet va chinh xac ve nghe lam muoi chung to ong thuc su tung o Trung Quoc. Marco thuat lai nhung gieng muoi va nhung ngon đoi co the khai thac muoi, kha nang cao la o Van Nam. Ong con bao cao rang tai day nui nay, "nhung ke thao khau... su dung muoi [lam tien te] thay vi dung tien giay cua Han... Chung chung cat muoi va đuc thanh khoi..." Polo cung nhan xet cach ma nguoi Trung Quoc đot hinh nom bang giay co dang no ty nam va no ty nu, lac đa, ngua, bo trang phuc va ao giap khi hoa tang nguoi chet trong nghi thuc tang le.
Khi đen tham Tran Giang o Giang To, Marco Polo đe cap đen nhung nha tho Kito giao đuoc xay dung o đo. Mot van ban Trung Quoc vao the ky 14 đa chung thuc cho tuyen bo cua ong khi giai thich cach ma Mar-Sargis, mot nguoi Sogdiana đen tu Samarkand thanh lap 6 nha tho Canh giao tai noi ma Polo toi, đong thoi xay dung mot nha tho o Hang Chau trong nua sau the ky 13. Canh giao đa tung ton tai o Trung Quoc thoi Nha Đuong (618 – 907) khi mot tu si Ba Tu ten Alopen (tieng Trung: 阿羅本 A La Bon) đen kinh đo Truong An đe keu goi cai đao vao nam 653. Đieu nay đuoc mo ta trong ban khac song ngu tieng Trung va tieng Syriac o Truong An (nay la Tay An), co nien đai vao nam 781.
Vao khoang nam 1340, mot thuong nhan đen tu Firenze la Francesco di Balduccio đa bien soan cuon sach huong dan ve giao thuong o Trung Quoc. Ghi chep cua ong đe cap đen quy mo cua Khanbaliq (tuc Bac Kinh ngay nay) va cach cac thuong gia đoi bac lay tien giay đe mua xa xi pham nhu lua. Soan gia nguoi Anh the ky 14 John Mandeville tuyen bo la tung song o Trung Quoc va tham chi con co thoi gian phuc vu cho trieu đinh Mong Co. Tuy nhien, mot so phan trong ghi chep cua John bi cac hoc gia hien đai cho la khong chinh xac. Vai nguoi con phong đoan rang ong chi đon gian la bia ra nhung cau chuyen dua tren tai lieu viet ve Trung Quoc cua cac tac gia khac nhu Odorico Mattiussi. Marco Polo co đe cap đen su hien dien đong đuc cua nguoi Y goc Genova tai Tabriz (nay thuoc Iran), mot thanh pho ma ong tro ve tu Trung Quoc thong qua eo bien Hormuz vao nam 1293 – 1294. Tu si dong Phan Sinh nguoi Y Giovanni da Montecorvino thi bat đau hanh trinh nguoc lai vao nam 1291. Ong khoi hanh tu Tabriz đen Ormus, roi tu đo dong buom đen Trung Quoc cung voi thuong gia đong huong Pietro de Lucalongo. Trong khi Montecorvino tro thanh giam muc o Khanbaliq (Bac Kinh) thi nguoi ban Lucalongo cua ong van tiep tuc lam thuong gia o đo. Lucalongo tham chi con quyen gop mot so tien lon đe duy tri Giao hoi Cong giao o đia phuong.

Andre de Perouse co đe cap đen khu kieu dan nho cua nguoi Genova o Zaytun (tuc Tuyen Chau) vao nam 1326. Cu dan Y noi tieng nhat cua thanh pho la Andalo da Savignone, ong đuoc Han gui đen phuong Tay vao nam 1336 "đe lay "100 con ngua va cac kho bau khac." Sau chuyen tham cua Savignone, mot đai su đuoc cu đen Trung Quoc voi mot con tuan ma ma sau nay tro thanh cam hung cho tho ca va hoi hoa Trung Quoc.
Trong nhung nguoi Venezia khac co mot nguoi đa chuyen thu tu Giovanni da Montecorvino đen phuong Tay vao nam 1305. Nam 1339, mot nguoi Venezia ten Giovanni Loredano đuoc ghi nhan la đa tu Trung Quoc tro ve Venezia. O Duong Chau cung phat hien ra mot bia mo ghi la Catherine de Villioni, con gai cua Dominici, qua đoi vao nam 1342.
Nguyen su (chuong 134) co ghi chep ve mot nguoi ten la Ai-sie (phien am cua Joshua hoac Joseph) đen tu Fu lin (tuc Đong La Ma). Ong tung phuc vu cho Kha han Quy Do trong khoang thoi gian đau. Vi thong thao ngon ngu phuong Tay, lai co kien thuc chuyen mon trong linh vuc y hoc va thien van hoc nen Hot Tat Liet đe nghi Ai-sie lam cong viec quan ly ban y te va thien van. Hot Tat Liet cuoi cung phong cho Ai-sie danh hieu Hoang tu Fu lin (tieng Trung: 拂菻王 Phat Ma vuong). Nguyen su con liet ke ten con cai cua Ai-sie theo phien am Trung Quoc, co the bat nguon tu ten thanh bao gom Elias (Ye-li-ah), Luke (Lu-ko) va Antony (An-tun), cung voi mot co con gai ten la A-na-si-sz.


Truyen giao va ngoai giao Nha tham hiem kiem tong giam muc nguoi Y Giovanni da Pian del Carpine va thay dong kiem lu khach nguoi Ba Lan Benedykt Polak la nhung đac su đau tien đuoc Giao hoang Innocent IV cu đen Karakorum vao nam 1245. Pian del Carpini tung viet cuon Ystoria Mongalorum ke lai hanh trinh cua ong va so luoc lich su ve nguoi Mong Co. Cac nha truyen đao Cong giao som hinh thanh mot su hien dien đang ke o Trung Quoc nho chinh sach khoan dung ton giao cua nguoi Mong Co, ma trong đo khong the khong ke đen cong lao to lon cua Han va su khuyen khich coi mo đoi voi su phat trien thuong mai, cung nhu tri thuc moi me. Nha su hoc nguoi Anh the ky 18 Edward Gibbon co nhan xet ve chinh sach khoan dung ton giao cua nguoi Mong Co va đi sau hon khi so sanh "luat ton giao" cua Thanh Cat Tu Han voi nhung y tuong tuong đuong đong do nha triet hoc nguoi Anh thoi Khai sang John Locke đua ra.
Goa phu cua Quy Do la Hai Me That cai tri Đe quoc Nguyen Mong voi tu cach la nhiep chinh tu nam 1249 đen nam 1251. Nam 1250, cac đai su Phap gom Andre de Longjumeau, Guy de Longjumeau va Jean de Carcassonne đen tham trieu đinh cua ba toa lac doc theo song Emin (giap bien gioi Kazakh - Trung Quoc). Ho đai dien cho hoang đe Phap Louis IX tang qua cho ba va đe nghi lien minh quan su. Hoang hau Hai Me That xem nhung mon qua đai su tang la trieu cong, va nho ho gui qua đap le toi nuoc Phap. Ba con gui cho nha vua Phap la thu yeu cau ong phai phuc tung nhu chu hau.
Nam 1279, nha truyen giao dong Phan Sinh Giovanni da Montecorvino thua lenh Giao hoang Nicholas III đen Trung Quoc. Montecorvino đen Trung Quoc vao cuoi nam 1293, sau đo ong dich Tan Uoc sang tieng Mong Co va cai đao 6000 nguoi (co le chu yeu la nguoi Alan, nguoi Turk va nguoi Mong Co hon la nguoi Han). Ong đong hanh cung voi ba giam muc (Andre de Perouse, Gerard Albuini va Peregrino de Castello) va đuoc Giao hoang Clement V tan phong lam tong giam muc Bac Kinh vao nam 1307. Mot cong đong nguoi Armenia o Trung Quoc moc len trong thoi ky nay va Giovanni da Montecorvino đa cai đao ho sang Cong giao. Sau khi Montecorvino qua đoi, Giovanni de Marignolli đuoc phai đen Bac Kinh đe tro thanh tong giam muc moi tu nam 1342 đen nam 1346 nham duy tri anh huong cua Co đoc giao trong khu vuc. Mac du Marignolli khong đuoc nhac đen bang ten trong Nguyen su nhung đuoc su lieu ghi lai la "nguoi Frank" (Fulang) tung tang cho trieu đinh Đe quoc Nguyen Mong mot con chien ma oai ve lam trieu cong.
Vao ngay 15 thang 3 nam 1314, vu am sat Francis de Petriolo, Monaldo da Ancona va Anthony Cantoni xay ra o Trung Quoc. Noi tiep la vu giet hai giam muc James o Tuyen Chau vao nam 1362. Nhung nguoi tien nhiem cua James la Andrew, Peregrinus va Gerard.
Thay tu dong Phan Sinh Odorico Mattiussi đen Trung Quoc đe tham cac anh em tu si o Hang Chau, Chuong Chau tu nam 1304 đen nam 1330, mac du trong nam 1330 ong ve lai chau Au truoc tien. Ong co đe cap đen nhung tu si dong Phan Sinh o Trung Quoc trong cac ghi chep goi la Intineraria.
Nam 1333, Giao hoang John XXII chinh thuc chon Nicolaus de Bentra đe thay the Giovanni da Montecorvino. Tuy nhien, co nhieu phan nan ve su vang mat cua tong giam muc vao nam 1338. Thoa Hoan Thiet Moc Nhi (hoang đe cuoi cung cua Nha Nguyen o Trung Quoc truoc khi ho rut ve Mong Co đe lap nen trieu đai Bac Nguyen) đa gui gui mot đoan đai su bao gom nguoi Y goc Genova đen Giao hoang Benedict XII vao nam 1336 nham yeu cau mot tong giam muc moi. Giao hoang hoi đap lai bang cach cho truyen cong su va lanh đao giao hoi đen Khanbaliq vao nam 1342, trong đo co Giovanni de Marignolli.
Nam 1370, sau khi Nha Nguyen sup đo va Nha Minh đuoc hinh thanh, Giao hoang cu mot hoi truyen giao moi đen Trung Quoc. Trong đoan co nha than hoc Guillaume du Pre lam tong giam muc moi cung voi 50 tu si dong Phan Sinh. Tuy nhien, hoang đe Chu Nguyen Chuong khong chap nhan viec truyen đao. Vao thang 9 nam 1371, ong nho mot nguoi chau Au o Trung Quoc ten la Niet Co Luan (捏古倫) gui la thu ngoai giao đen Đe quoc Đong La Ma. Ioannes V Palaiologos la hoang đe Đong La Ma vao thoi điem Hong Vu Đe gui thu. Noi dung buc thu tuyen bo cho hoang đe Đong La Ma biet ve viec Nha Minh la trieu đai moi thanh lap. Theo nha Han hoc Emil Bretschneider (1888) thi giam muc Khanbaliq Nicolaus de Bentra va Niet Co Luan la cung mot nguoi. Gan đay hon, Edward N. Luttwak (2009) cung cho rang Nicolaus de Bentra va thuong gia Niet Co Luan cung la mot nguoi.
Thay dong William cua Parto, Cosmas va Giovanni de Marignolli la mot trong nhung giao si Cong giao o Trung Quoc. Michel Le Quien (1661 – 1733) co ghi chep lai ten cua nhung giam muc va tong giam muc tien nhiem o Khanbaliq trong cuon Oriens Christianus.


Tu nhan Trong chuyen hanh trinh cua minh tu nam 1253 đen nam 1255, tu si dong Phan Sinh Willem van Ruysbroeck co viet bao cao ve nhieu nguoi chau Au o Trung A. Ong mo ta nhung tu nhan nguoi Đuc bi bat lam no le va buoc phai khai thac vang, che tao vu khi sat o thi tran Bolat cua Mong Co, gan Talas, Kyrgyzstan. Tai thu đo Karakorum, ong bat gap mot nguoi Paris ten la Guillaume de Buchier va mot phu nu đen tu thanh pho Metz ten Paquette. Ca hai đeu bi bat o Hungary khi quan Mong Co xam luoc chau Au. Ong cung đe cap đen nguoi Hungary va nguoi Nga, va biet đuoc rang co 30.000 nguoi Alan lap thanh đoi can ve Asud cua trieu đinh Mong Co tai Bac Kinh.


Su lan truyen cua thuoc sung Trung Quoc Nam 1257, nha truyen giao Willem van Ruysbroeck đen tham trieu đinh Mong Co cua Mong Kha tai Karakorum va sau đo tro ve chau Au. Willem la ban cua nha triet hoc kiem tu tuong khoa hoc nguoi Anh Roger Bacon. Bacon chinh la nguoi sau nay ghi lai cong thuc che tao thuoc sung som nhat o chau Au trong cuon Opus Majus vao nam 1267. Cong thuc nay mat hon 2 the ky đe đen chau Au ke tu khi nguoi Trung Quoc mo ta no lan đau vao nam 1044 duoi thoi Nha Tong. Viec su dung som nhat cua sung ong đuoc ghi nhan la vao nam 1132 trong mot cuoc vay ham cua chien tranh Kim – Tong. Con khau sung than cong cam tay bang đong co nhat con sot lai co nien đai vao nam 1288. Nhat Ban cung co mot buc tranh cuon mo ta viec quan Nguyen su dung phich lich phao đe tan cong samurai trong cuoc xam luoc Nhat Ban. Đen nam 1326, Walter de Milemete thuc hien tac pham nghe thuat som nhat ve sung o chau Au. Francesco Petrarca đa viet vao nam 1350 rang đai bac đa xuat hien nhu thuong trong chien truong chau Au thoi bay gio.


Cac phai bo ngoai giao đen chau Au Rabban Bar Sauma la nguoi Duy Ngo Nhi theo Canh giao sinh ra o Trung Đo (sau nay la Khanbaliq hoac kinh đo Bac Kinh cua Nha Kim do nguoi Nu Chan lanh đao). Nam 1287, ong đuoc cu đen chau Au voi tu cach la đai su cho A Lo Hon, nguoi cai tri Han quoc Y Nhi va la chau trai cua Hot Tat Liet. Tien nhiem Markos la Isa Kelemechi, mot nguoi Assyria theo Canh giao phuc vu cho trieu đinh Hot Tat Liet voi cong viec la quan thien van o Khanbaliq. A Lo Hon tung cu dien kien Giao hoang Honorius IV vao nam 1285. O thap ky truoc đo, Bar Sauma luc đau du đinh hanh huong qua Cam Tuc va Hoa Đien (o Tay Bac Trung Quoc) đen Jerusalem, nhung cuoi cung lai danh thoi gian o Armenia va Baghdad đe tranh vuong vao cac cuoc xung đot vu trang gan đo. Ong co đi cung voi mot tin đo Canh giao nguoi Duy Ngo Nhi khac ten Rabban Markos. Markos la thuong phu cua Giao hoi Canh giao khuyen A Lo Hon nen đe cho Bar Sauma dan đau phai đoan ngoai giao đen chau Au.
Bar Sauma la nguoi noi tieng Trung, tieng Ba Tu va tieng Duy Ngo Nhi co. Ong đi cung voi mot nhom cong su nguoi Y lam nghe bien dich vien va voi nhung nguoi chau Au giao tiep voi ong bang tieng Ba Tu. Bar Sauma đuoc biet đen la nguoi đau tien du hanh tu Trung Quoc đen chau Au. Muc đich ong đen đo la đe hoi hop voi Hoang đe Đong La Ma Andronikos II Palaiologos, Philippe IV cua Phap, Edward I cua Anh va Giao hoang Nicholas IV (ke vi khong lau sau khi Giao hoang Honorius IV qua đoi) nham thanh lap lien minh chong lai Vuong quoc Hoi giao Mamluk. Nha su hoc Edward N. Luttwak mo ta viec trieu đinh hoang đe Andronikos II đuoc đoan su gia Canh giao vieng tham giong nhu "nhan thu tu sui gia o Bac Kinh," vi Hot Tat Liet la chau trai cua Thanh Cat Tu Han va Andronikos co hai chi em cung cha khac me ket hon voi chat cua Thanh Cat Tu Han. Khi đi xa hon ve phia tay, Bar Sauma chung kien mot tran thuy chien giua cac dong Angevin voi Vuong quoc Aragon tai Vinh Napoli o Y vao thang 6 nam 1287. Luc nay Bar Sauma đang o voi Charles Martel thanh Anjou khi cha ong la Charles II cua Napoli luc bay gio bi giam cam o Aragon (nay thuoc Tay Ban Nha). Ben canh mong muon đuoc chung kien cac điem đen, nha tho va di tich Kito giao, Bar Sauma cung the hien su quan tam đen giao duc đai hoc va chuong trinh giang day o Paris. Đieu ma nha su hoc Morris Rossabi cho rang no that ky la neu xet tu quan điem cua ong va cac nen giao duc nhu Madrasa o Hoi giao Ba Tu va Nho giao o Trung Quoc. Mac du Bar Sauma đa co gang đam bao cho cuoc hoi kien giua cac nha lanh đao thanh cong tot đep, đong thoi chuyen thong điep cua ho đen A Lo Hon nhung khong co bat ky vi vua Kito giao nao thuc su cam ket lien minh tron ven voi Mong Co.


Noi lai quan he voi Nha Minh Nam 1368, Nha Nguyen sup đo trong boi canh cac cuoc khoi nghia cua quan Khan Đo no ra. Thu linh nguoi Han cua cuoc khoi nghia la Chu Nguyen Chuong sau nay len ngoi hoang đe va thanh lap Nha Minh. Moi giao thuong va lien lac truc tiep voi chau Au ke tu đo bi ngung tre cho đen the ky 16, khi nguoi Bo Đao Nha tien hanh cac cuoc phat kien đia ly. Nha tham hiem nguoi Bo Đao Nha đau tien đo bo vao mien nam Trung Quoc la Jorge Alvares. Ong đen đao Noi Linh Đinh o đong bang Chau Giang vao thang 5 nam 1513 đe tham gia giao thuong. Nguoi tiep theo đen Trung Quoc la Rafael Perestrello, em ho cua vo Cristoforo Colombo. Perestrello cap ben Quang Chau vao nam 1516 sau mot chuyen hai trinh tu thuoc đia Malacca ma Bo Đao Nha moi chinh phuc thoi điem đo. Nam 1517, thuong nhan Fernao Pires de Andrade that bai trong su mang cua minh va bi chinh quyen Nha Minh tong giam. Tuy nhien, moi quan he giua Bo Đao Nha va Trung Quoc tiep tuc em đep khi thong đoc đac khu thuong mai Ma Cao đau tien la Leonel de Sousa đa ky hiep uoc Bo-Trung vao nam 1554. Nhung tac pham cua Gaspar da Cruz, Juan Gonzales de Mendoza va Antonio de Morga đeu tac đong đen cach nhin va cach hieu cua phuong Tay ve Trung Quoc luc bay gio. Chung cung cap thong tin chi tiet phuc tap ve xa hoi va mon hang thuong mai cua quoc gia nay.
Nha truyen giao Dong Ten nguoi Y Matteo Ricci la nguoi chau Au đau tien đuoc moi vao Tu Cam Thanh o Bac Kinh (trong thoi ky Van Lich Đe tri vi). Nam 1602, ong xuat ban ban đo the gioi bang tieng Trung gioi thieu su ton tai cua luc đia chau My đen cac nha đia ly Trung Quoc. Ong đen Ma Cao vao nam 1582, nam ma ong bat đau hoc tieng Trung va tim hieu ve nen van hoa Trung Hoa co đai. Tuy nhien, ong lai khong biet gi ve nhung su kien xay ra tai đo sau khi dong Phan Sinh ngung truyen đao va su thanh lap cua nha Minh vao giua the ky 14. Tu đo tro đi, su troi day cua the gioi Hoi giao tao nen tro ngai voi phuong Tay trong viec tiep can vung Đong A, va ngoai tru nhung chuyen hanh trinh tim kho bau vi đai cua đo đoc Trinh Hoa, nha Minh đa thi hanh chinh sach be quan toa cang khien no ngung quan he ngoai giao voi cac nuoc phuong xa. Tuy nhien, chinh sach nay khong đuoc thi hanh mot cach nghiem ngat nen su buon ban giua cac nuoc van dien ra nhu thuong.


Tham khao Tai lieu Lien ket ngoai Tu si dong Phan Sinh o Trung Quoc
Princely Gifts & Papal Treasures: The Franciscan Mission to China & Its Influence on the Art of the West, 1250–1350