Mary (k. 1894–13 thang 9 nam 1916) la mot con voi cai chau A nang 5 tan, con đuoc goi voi cai ten "Mary Sat nhan" ("Murderous Mary"), bieu dien trong ganh xiec Sparks World Famous Shows. Sau khi giet mot nguoi huan luyen o Kingsport, Tennessee, no bi treo co o khu vuc gan Erwin, Tennessee, vao nam 1916. Cai chet cua voi Mary đoi khi đuoc hieu nhu mot cau chuyen canh bao ve viec nguoc đai đong vat trong rap xiec vao đau the ky 20.


Cai chet cua Red Eldridge Ngay 11 thang 9 nam 1916, mot nguoi đan ong vo gia cu ten la Red Eldridge, lam cong viec ban hang tam thoi trong khach san đuoc thue lam tro ly huan luyen vien cho voi trong ganh xiec Sparks World Famous Shows. Ong đa bi voi Mary giet o khu vuc quan Sullivan, Tennessee, vao buoi toi ngay 12 thang 9. Eldridge đa dan đau phan dieu hanh cua voi, cuoi tren đinh lung cua Mary, mac du ong nay khong đu tieu chuan; Mary la ngoi sao cua chuong trinh nay, đuoc cuoi o phia truoc. Đa co mot so tuong thuat khac nhau ve cai chet cua ong ta. Mot cau chuyen trong so đo đuoc ke lai boi W.H. Coleman, nguoi tuyen bo la mot nhan chung, la Red đa đam vao sau tai cua con voi voi mot cai moc sau khi no cui xuong gam mot cai vo dua hau. Con voi noi con thinh no, giat lay Eldridge bang voi cua minh, nem ong nay vao mot quay đo uong va giam nat đau ong ta.
Mot tuong thuat tu bao chi đuong thoi, tu to Johnson City Staff, noi rang Mary "đa quan voi cua no nhu mot cai kep quanh nguoi ong ta [Eldridge], nhac bong ong ta tren khong đen 10 feet, sau đo đap ong ta xuong đat đay gian du... va voi toan bo con thinh no đay thu tinh, no đuoc ke lai [nguyen van] đa dung cap nga cua minh đam thang vao than the cua ong ta. Con vat sau đo giam đap len than the đang hap hoi cua Eldridge nhu the đang tim kiem mot chien thang tan sat, sau đo voi mot cu... vay đoi chan tho kech đot ngot, co the cua ong ta bi nem vao đam đong." Ro rang buc anh treo co cua con vat cho thay rang Mary hoac khong co nga hoac co mot cap 'rang nanh' ngan, thuong thay o nhung con voi cai chau A.


Bi hanh hinh Cac chi tiet cua cau chuyen sau đo bi xao tron trong mot me cung nhung cau chuyen giat gan tren bao chi va trong van hoa dan gian. Hau het cac tuong thuat chi ra rang con voi đa binh tinh lai sau đo va khong he tan cong khan gia xem xiec, nhung nguoi bat đau ho to "Giet con voi đi! Hay giet no đi." Trong vong vai phut, nguoi tho ren đia phuong Hench Cox đa co gang giet Mary bang cach ban nam vien đan nhung khong hieu qua. Trong khi đo, cac nha lanh đao cua mot so thi tran lan can đe doa khong cho phep đoan xiec đen bieu dien neu Mary đuoc đua vao. Chu so huu rap xiec, Charlie Sparks, phai mien cuong quyet đinh rang cach duy nhat đe nhanh chong giai quyet tinh huong co kha nang gay thiet hai đen rap xiec la hanh hinh cong khai con voi bi thuong. Vao ngay hom sau, mot ngay 13 thang 9 nam 1916 co mua va suong mu, Mary đuoc van chuyen bang đuong sat đen quan Unicoi, Tennessee, noi co mot đam đong hon 2.500 nguoi (bao gom hau het tre em trong thanh pho) tap trung tai san cua cong ty đuong sat Clinchfield.
Con voi bi treo co boi mot can cau cong nghiep gan tren xe lua vao khoang tu bon gio toi nam gio toi hom đo. No luc treo co đau tien dan đen viec mot can cau bi gay, khien Mary roi xuong va vo xuong hong khi ma hang chuc đua tre chay tron trong kinh hoang. Con voi bi thuong nang đa chet trong lan thu thu hai va đuoc chon ben canh đuong ray. Mot bac si thu y đa kiem tra Mary sau khi bi treo co va xac đinh rang con vat co mot chiec rang bi nhiem trung nang o vi tri chinh xac noi Red Eldridge đa thuc cai moc vao no. Mac du tinh xac thuc cua mot buc anh đuoc phan phoi rong rai (va đuoc chinh sua rat nhieu) ve cai chet cua con vat đa gay tranh cai trong nhieu nam sau boi tap chi Argosy, cac buc anh khac chup trong vu viec nay đa xac nhan nguon goc cua no.


Đe cap trong van hoa đai chung Phien ban bi kich cua cau chuyen Big Mary viet boi Mark Medoff lan đau đuoc xuat ban boi Truong trung hoc Great Valley o Pennsylvania vao nam 1989 va đuoc xuat ban boi Dramatists Play Service vao nam 1990.
Vo kich Elephant's Graveyard cua George Brant ke cau chuyen ve viec Mary bi hanh hinh qua loi ke cua cac thanh vien đoan xiec va cu dan o Erwin, lan đau tien đuoc xuat ban boi Đai hoc Texas tai Austin vao nam 2007 va đuoc Samuel French, Inc. xuat ban nam 2010.
Nha van Caleb Lewis đa viet mot vo kich ve Mary va cac su kien dan đen viec hanh hinh cua con vat co ten la Clinchfield. Vo kich đuoc cong dien tai Đai hoc Flinders vao ngay 22 thang 7 nam 2009.
Ca si-nguoi viet bai hat Chuck Brodsky đa viet mot bai hat co tua đe "Mary the Elephant".
Nha van Sharyn McCrumb đe cap đen viec treo co Mary trong mot so tieu thuyet trong bo Ballad cua co.
Trong "She Walks These Hills", mot DJ phat thanh su dung vi du ve viec 'treo co con voi' (hanging the elephant) nhu mot loi canh bao, cau xin moi nguoi khong su dung cong ly tu phong  chong lai mot tu nhan vuot nguc.
Trong chuong đau tien cua "The Devil Amongst the Lawyers", mot phong vien lon tuoi khoe khoang voi mot phong vien it kinh nghiem ve suc manh cua bao chi, nhan manh rang chu rap xiec buoc phai treo co con voi nhu la ket qua cua cac bai bao kich đong cua ong.
Dana Adam Shapiro đa ke cau chuyen ve Mary trong cuon sach "You Can Be Right (or You Can Be Married): Looking for Love in the Age of Divorce" cua ong.
Trong tap truyen ngan McSweeney's Mammoth Treasury of Thrilling Tales, cau chuyen "The Tears of Squonk, and What Happened Thereafter" cua Glen David Gold ke mot phien ban gia tuong cau chuyen cua Mary.
Jodi Picoult đe cap đen Mary trong cuon tieu thuyet "Leaving Time" cua co, đuoc xuat ban vao ngay 14 thang 10 nam 2014.


Xem them Danh sach cac ca the voi đuoc biet đen trong lich su
Danh sach nhung cai chet bat thuong
Chunee (voi)
Topsy (voi)
Tyke (voi)
Ziggy (voi)


Tham khao Lien ket ngoai The Strange Story of a Town that Publicly Lynched an Elephant for Murder Luu tru ngay 8 thang 12 nam 2019 tai Wayback Machine
The Moonlit Road: Murderous Mary
The Hanging of Mary the Elephant