Le Hien Tong (chu Han: 黎顯宗  20 thang 5 nam 1717 – 10 thang 8 nam 1786), ten huy la Le Duy Dieu (黎維祧), la vi hoang đe ap chot cua nha Le Trung hung cung nhu la thu 26 cua nha Hau Le trong lich su Viet Nam. Ong o ngoi tu thang 5 nam 1740, sau khi Trinh Doanh ep vua Le Y Tong nhuong ngoi cho ong, đen ngay 17 thang 7 nam 1786.Trong suot thoi gian tri vi ong chi dung mot nien hieu la Canh Hung.  


Than the Ong la đich truong tu cua vua Le Thuan Tong, lam vua đuoc 46 nam, tho 69 tuoi, la vi vua o ngoi lau nhat va la vua tho nhat cua nha Hau Le. Đoi Hien Tong chi đat mot nien hieu la Canh Hung.


Viec phe lap truoc khi len ngoi Thoi Le Trung hung, nha Le mat het quyen hanh, trieu chinh do cac chua Trinh thao tung. Viec lap vua, tham chi lap hoang hau va thai tu đeu co su can thiep cua ho Trinh.
Sau cai chet buc tu cua Le Kinh Tong (1619), cac vua Le đeu nep minh khong dam chong đoi ho Trinh. Suot hon 100 nam, viec noi ngoi cua cac đoi vua Le on đinh, khong co xao tron. Tuy nhien, toi cuoi nien hieu  Bao Thai thoi Le Du Tong, khi hoang tu Duy Dieu lon len, lai bat đau xay ra viec phe lap.
Thang 7 nam 1727, chua Trinh Cuong ep vua Le Du Tong bo con truong la Duy Tuong đe lap Duy Phuong, con trai cua chinh cung Trinh thi lam Hoang thai tu. Nam 1729, lai ep Du Tong nhuong ngoi cho Duy Phuong; 2 nam sau, Du Tong qua đoi.
Sau khi Trinh Cuong chet (cung nam 1729), Trinh Giang noi ngoi lai muon thay đoi viec lam cua cha vi Trinh Cuong khi song tung co y đinh thay ngoi the tu cua minh, nen lai tiep tuc lam viec phe lap. Thang 8 nam 1732, Trinh Giang truat Le Duy Phuong lam Hon Đuc cong, đua Duy Tuong len ngoi vua, tuc Le Thuan Tong. Thang 4 nam 1735, Thuan Tong mat som, Trinh Giang lai lap Duy Than, em Thuan Tong lam vua, tuc Le Y Tong. Thang 9 nam đo, Giang giet luon vua tung bi phe la Hon Đuc cong Le Duy Phuong. Theo Cuong muc, khi đo Duy Dieu 19 tuoi, la con truong va dong đich cua Nhu Thuan hoang hau lai la nguoi cao tuoi nhat trong cac hoang tu cua Thuan Tong, "nhung Trinh Giang e rang Duy Dieu tuoi đa truong thanh, va nhan thay Duy Than (17 tuoi) la chau ngoai ba Thai phi Vu thi, truoc kia van nuoi nang o trong phu, than can yeu thuong co phan de kiem che. Giang moi noi thac ra rang dien mao Duy Than giong nhu tien đe, nen quyet y lap lam vua."


Đuoc len ngoi thoi loan lac Trinh Giang an choi khong lo viec trieu chinh. Ben ngoai, nhan dan nhieu noi noi day khoi nghia, nhieu nguoi dung khau hieu "Phu Le diet Trinh" đe gay thanh the, đo la phong trao khoi nghia nong dan Đang Ngoai. Cung khoi binh chong ho Trinh co cac hoang than Le Duy Mat, Le Duy Quy (con cua vua Le Du Tong va la chu ruot cua Duy Dieu) cung Le Duy Chuc (con cua vua Le Hy Tong). Duy Dieu vi viec đo ma bi Trinh Giang bat giam lai.
Truoc tinh hinh bien loan, trieu đinh va gia toc ho Trinh buoc phai ep Trinh Giang thoai vi, đua em la Trinh Doanh len ngoi vao thang 1 nam 1740. Trinh Doanh co đieu chinh trong cach đoi xu voi nha Le đe thu phuc long nguoi, binh on va dep yen noi loan. Trong khi Trinh Giang co chu truong cung ran voi nha Le thi Trinh Doanh co gang giu to ra thien chi voi nha Le chinh thong bang cach mat sai nguoi đua Duy Dieu toi lanh o nha Binh quan cong Vu Tat Than.
Thang Nam nam 1740, chi nam thang sau khi nam quyen binh, Trinh Doanh ep Le Y Tong tra ngoi vua lai cho nganh truong, đua Le Duy Dieu len ngoi, tuc la Le Hien Tong. Y Tong đuoc ton len lam Thai thuong hoang.


O ngoi yen on Trinh Doanh la chua co tai, trong hon 10 nam lan luot dep hau het cac cuoc khoi nghia cua nong dan, đua tinh hinh Đang Ngoai on đinh tro lai.
Duoi thoi Trinh Doanh, vua Le Hien Tong tuy cung chi la bu nhin, nhung khong phai đoi dien voi moi đe doa co the bi phe truat nhu nhung vua truoc va nhan đuoc su ton trong nhat đinh tu phia phu chua, tuy chi mang tinh hinh thuc.
Thang Sau nam 1751, mot so cai cach hinh thuc trong quan che cua trieu đinh vua Le đa đuoc Trinh Doanh cho phep tien hanh, nhu viec bo nhiem cac quan đung đau luc bo, luc khoa, cac quan khanh… Tuy nhien, tham tung, boi tung, tuc la gia than cua phu chua, moi la nhung nguoi nam quyen thuc su, con Thuong thu, Thi lang cac bo chi la vi hao cua trieu đinh. Cuoi nam 1753, Trinh Doanh ep Le Hien Tong phong cho con truong cua minh la Trinh Sam lam The tu thua ke ngoi chua.
Thang Sau nam 1754, Trinh Doanh moi nha vua ra song Nhi duyet binh. Đay la viec chua tung co tien le truoc đo, boi cac chua Trinh luon tim cach ngan can toi đa viec vua Le tiep xuc truc tiep voi quan đoi. Su kien nay khang đinh long tin cua Trinh Doanh voi nha vua. Sach Cuong muc chep:

"Trinh Doanh lay co rang trong nuoc moi binh yen, bat cac quan linh pho truong suc manh, moi nha vua ngu ra xet duyet, tram quan lam le chau mung. Ben ha lenh cho thuy binh bay hang chien thuyen o giua song, dung nghi quan si rat te chinh, boi cheo nguoc dong nuoc, thuyen phong đi nhu bay. Nha vua rat bang long, gan toi, xa gia tro ve cung".
Ngay 10 thang 8 nam 1759, Thuong hoang Le Y Tong qua đoi. Bay toi ban viec viec cu hanh tang le, xin nha vua đe tang ba nam nhung ong tu choi:

Ta nguyen la con truong cua tien đe (Thuan Tong), quan he đen dong doi. Truoc đay Hoang thuc (Y Tong) noi ngoi, nhung vi long nguoi khong yen, moi tra ngoi lai cho ta. Chinh ra ta noi ngoi cua tien đe chu khong phai cua hoang thuc. Xet trong đien le, khong nen nhan hai nguon goc. Cho nen chi theo le che phuc tang 1 nam, con viec chu te thi giao cho nguoi con ca (cua Hoang thuc) o đien Kien Tho chu te. The moi la đung le.
Roi quyet đinh phuc tang mot nam.. Ngay 10 thang 9 cung nam đo me vua la Thai hau Nguyen thi cung mat o đien Kien Tho, dang ton thuy la Hien Tu.
Thang 11 nam 1761, su than nha Thanh la Han lam thi đoc Đuc Bao va Đai ly thieu khanh Co Nhu Tu sang Đai Viet phong cho Hien Tong lam An Nam quoc vuong. Thang Gieng nam 1764, vua Le Hien Tong lap con truong la Le Duy Vy lam Thai tu. Trinh Doanh ga con gai la Tien Dung quan chua cho Duy Vy.


Ho Trinh lan quyen Thang Gieng nam 1767, Trinh Doanh chet, con la Trinh Sam len thay, đuoc phong lam Tinh Đo vuong. Trinh Sam tu nho đa co hiem khich sau nang voi Thai tu Duy Vi, nen nuoi y đinh tra thu.
Thang Ba nam 1769, Trinh Sam vu toi cho Thai tu Duy Vi tu thong voi cung tan cua Trinh Doanh, ep nha vua phe thai tu va giam vao nguc. Thai tu tung lo so se bi ham hai, nen noi vua biet, nhung nha vua chi biet đi cau đao, khan vai ma thoi. Đen đo, quan Trinh đa o ngoai cua Đong cung, Thai tu chay sang cung vua. Pham Huy Đinh vao thang noi đien, đoi nha vua giao Thai tu ra. Nha vua om mai lay Thai tu, khong no ly biet. Huy Đinh cu quy mai o duoi san. Thai tu biet the khong thoat khoi, đanh phai buoc ra. Trinh Sam sau đo gia menh nha vua, phe Thai tu lam thu nhan, giam vao nguc. Cac con cua Duy Vi, chau cua Hien Tong la Duy Khiem (sau nay la Le Chieu Thong), Duy Tru va Duy Chi cung bi bat giam. Thang Tam nam đo, Trinh Sam lap con thu tu cua vua la Le Duy Can lam Thai tu, vi Duy Can tho phung Trinh Thai phi la Nguyen thi rat kinh can, quyen phe lap lai do ca tay chua Trinh. Thang 12 nam 1771, Trinh Sam giet Duy Vi. Le Hien Tong bat luc khong the lam gi đe cuu con.
Trong thoi gian đo, Trinh Sam tung co y cuop ngoi nha Le, nen sai Vu Tran Thieu đem to bieu sang nha Thanh noi la nha Le khong co con chau hien tai va xin vua Thanh phong tuoc cho. Nhung Tran Thieu la nguoi trung thanh, nen đa đot to bieu ay đi va tu tu.
Luc đo chinh quyen chua Trinh bat đau suy yeu. Nam 1782, Trinh Sam chet, con nho la Trinh Can len thay, tuc la Đien Đo vuong, khi đo moi 6 tuoi. Cuoi nam đo, linh kieu binh cung nhau noi day phe truat Trinh Can, lai lap Trinh Tong lam chua. Thang Gieng nam 1783, co loan kieu binh, quan linh giai thoat cho cac con cua Duy Vi, truat Duy Can lam Sung Nhuong cong va lap Duy Khiem lam nguoi ke vi cua Hien Tong.
Phe cua Trinh Tong vi noi kieu binh long quyen nen tim cach tru khu. Vao đau nam 1784, quan si co nguoi cay cong ruoc Hoang tu ton ve, xin ban phong cho cha me, ho đem nhau vao san đien tau bay đe xin phong, nha vua sai trieu vao noi đien, tuyen bo chi du yen ui. Trinh Tong biet chuyen, ben cung muu voi Nguyen Khan, Nguyen Triem va Duong Khuong đen noi đien bat kieu binh đuoc 7 ten đeu xu tram. Linh kieu binh tuc gian, ben giet Nguyen Triem, đuoi Nguyen Khan va Duong Khuong. Truoc tinh hinh đo, Trinh Tong hop muu voi quan tu tran cung keo ve kinh giet het linh Thanh Nghe. Nhung bon kieu binh biet đuoc viec đo, canh gac phu chua rat ki, Trinh Tong khong the ra ngoai (đe hoi quan). Chung lai buoc nha chua phai lenh cho cac tran bai binh, nhung lenh khong toi đuoc, linh kieu binh ben cung nhau lay het binh khi trong phu chua, du đinh đot kinh thanh roi giuong co phu Le, lat đo phe chua Trinh, đa chuan bi thuyen đua nha vua ve Thanh Hoa. Tuy nhien ve sau cac tran bai binh, nen viec ay lai thoi.


Cuoi đoi Thang 7 am lich nam 1786, tuong Tay Son la Nguyen Hue voi chieu bai "phu Le diet Trinh" keo quan ra Thang Long đanh đo Trinh Khai (Trinh Tong) va ngo y ton phu Le Hien Tong. Khi quan Tay Son tien vao, nha vua đa lam benh, cac hoang tu hau ha nang giac o trong noi đien, thay ngoai cung đien co linh va voi, ngo la giac keo đen uy hiep, lien vuc nha vua day toan lanh đi cho khac. Chot luc ay, vien ty tuong đe dang ban tau, truoc het bay to le y xin tham hoi suc khoe nha vua, sau nua xin đinh ngay se vao trieu bai yet. Nha vua nhan đuoc to tau, moi yen tam.
Nha vua trieu kien Nguyen Hue o đien Van Tho, sai đat mot giuong khac o ben canh giuong vua ngu đe Nguyen Hue ngoi. Nguyen Hue rut re khong dam ngoi, nha vua ep mai, Nguyen Hue moi ngoi ghe vao canh chieu, roi tau bay ve ly do lat đo ho Trinh va ton phu nha Le. Do su mai moi cua Nguyen Huu Chinh – cuu than cua Bac Ha theo hang Tay Son – Hien Tong ga cong chua Le Ngoc Han cho Nguyen Hue. Lai ha lenh truyen trieu bon Phan Le Phien, Uong Si Đien, Tran Cong Thuoc va bay toi hon muoi nguoi ve trieu.
Nguyen Hue lai xin đinh ngay lam le dang so sach binh dan, Hien Tong co guong day, ra ngu đien Kinh Thien nhan le, roi ban hanh chieu thu ve viec nhat thong đe ba cao cho trong kinh ngoai tran biet. Ngay 17 thang 7 am lich (tuc ngay 10 thang 8 duong lich) cung nam đo (1786), vua mat tai đien Van Tho, o ngoi 47 nam, huong tho 70 tuoi. Hien Tong song qua 4 đoi chua Trinh. Ong đuoc tang tai lang Ban Thach.
Truoc khi mat, Hien Tong dan lai chau ke vi la Duy Khiem (tuc Le Chieu Thong) phai lua y Nguyen Hue ma đinh viec ke lap. Cuong muc chep:

Khi benh nguy kich, cho trieu Hoang thai ton (Duy Khiem) đen bao rang: "Ta chi som toi se trut bo ganh nang, bay gio lo lang viec nuoc la o minh chau, chau phai nghi lay". Thai ton vua lay vua khoc xin nhan menh lenh. Nha vua noi: "Binh linh xu khac con đong o đay, ve viec truyen noi ngoi vua la viec trong đai, can phai thuong luong ban bac voi nguyen soai, cho nen lam tat".


Đanh gia Cac nha su hoc đoi sau đanh gia Le Hien Tong la mot vi vua nhu nhuoc, nhung may man. Hien Tong la vi vua Le đien hinh thoi trung hung, nhan nhuc chiu đung, "khoanh tay ru ao" đe đuoc yen vi. Tam guong bi phe truat va bi sat hai cua cac vua truoc khien Hien Tong thu minh, khong con y đinh phan khang.
Khi Đoan Nam vuong Trinh Khai (Trinh Tong) moi len lam chua, quan kieu binh co lan đa nghi đen cai muu ton phu nha Le lay lai quyen binh va len đen xin y kien nha vua. Nhung nguoi xung quanh cung đa khuyen nha vua nen nghe theo muu ay. Nhung nha vua noi:

Ta vi thanh that nghe theo troi nen moi đuoc nhu the nay. Nhung chuyen do o muu nguoi xep đat, ta quyet khong lam. Neu ke nao con dam noi đen chuyen đo, tram se loi sang cho chua, đe theo phep ma lam toi.
Su nhan roi lau nam khien nha vua tuoi cao, suc yeu khong con đong luc tro lai voi chinh su. Ban than Hien Tong cung coi ngai vang la mot ganh nang. Theo Hoang Le nhat thong chi, khi Nguyen Hue diet Trinh, Hien Tong noi voi cac cung nu:

Troi sai nha chua pho ta. Chua ganh cai lo, ta huong cai vui. Mat chua, tuc la cai lo lai ve ta, ta con vui gi?
Cuong muc chep:

"Nha vua la nguoi nhan tu, tram tinh. Luc ve gia, gap Trinh Sam ap buc, cung chi ngam mieng ma nhin. Đen nay Tay Son ton pho, nha vua ngoai mat tuy mung ma trong bung van lay lam lo."
Cuong muc cung chep lai loi binh cua vua Tu Đuc ve thai đo cua nha vua truoc cuoc hanh quan bac tien cua Tay Son nam 1786:

"Chong hum cua truoc, ruoc beo cua sau", oi cung nguy hiem lam! Trinh Doanh lap Hien Tong đe nuong nho vao phuc đuc, ma Hien Tong tu truoc đen sau, nhat thiet viec gi cung do o nguoi khac. Nhieu lan gap tai hoa bat trac xay ra, chi vi khong vuong vit voi that tinh, ma đuoc tron đoi an toan, cung la may ma thoi".
Hien Tong sau khi bi giam cam, vao noi nghiep lon, biet kin đao giu minh, thuan lua theo chieu bien co, ung dung lang le, khong thi tho gi, lam cho Trinh Sam dau ngao nghe, can bay rong ro, lan ep đen đau cung khong dam gio het moi ngon đoc ac, nen Hien Tong moi o ngoi đuoc hon 40 nam.


Gia quyen Than phu: Le Thuan Tong Gian hoang đe
Than mau: Nhu Thuan Gian Hoang hau
Hau cung:


= Hau due =
Vua Le Hien Tong co 53 nguoi con, trong đo co 30 hoang tu, 23 hoang nu.


Xem them Nha Hau Le
Le Y Tong
Chua Trinh
Trinh Doanh
Trinh Sam
Le Ngoc Han
Le Chieu Thong
Pham Đinh Kinh
Nguyen Mau Tai
Nguyen Khiem Ich
Nguyen Huy Nhuan
Đo Huy Ky


Chu thich Lien ket ngoai