Bui Duong Lich (chu Han: 裴楊瓑; 1757 – 1828) co ten tu la Ton Thanh (存成), hieu Thach Phu (石甫) va Ton Trai (存齋) ; la mot nha giao va la van than trai ba trieu đai khac nhau: Le trung hung, Tay Son va nha Nguyen trong lich su Viet Nam.


Than the va su nghiep Ong sinh nam Canh Hung thu 18 (Đinh Suu, 1757) tai thon Yen Hoi, xa Yen Đong, tong Viet Yen, huyen La Son, phu Đuc Tho, tinh Nghe An (nay la xa Tung Anh, huyen Đuc Tho, tinh Ha Tinh).
Ho Bui cua ong von la mot dong ho co nhieu nguoi đo đat lam quan, lai co tieng van chuong o thon Yen Hoi. Cha ong la Bui Quoc Toai, đo Cu nhan, tung lam Tri phu Thieu Thien (Thanh Hoa) thoi Hau Le.
Thuo nho, Bui Duong Lich hoc o nha voi cha. Nam 1774, ong đo Huong cong luc 17 tuoi. Sau đo, ong ra Thang Long vua day tu vua tap luyen van bai o Quoc Tu Giam, dan noi tieng la nguoi hay chu.
Nam 1786, ong đuoc bo lam Huan đao phu Ly Nhan, nhung vi co tang cha nen tu choi. Khi het tang, ong lai ra Thang Long hoc tiep.
Luc nay cuc dien đat nuoc het suc roi ren. Ke tu thang 10 nam 1782, nan kieu binh thuc su tro thanh quoc nan. Đen giua nam 1786, sau khi phong trao Tay Son lam chu Đang Trong đa nhanh chong tien ra Đang Ngoai tieu diet phe chua Trinh. Nhung sau khi quan Tay Son rut ve Nam, viec tranh chap quyen hanh giua vua Le va chua Trinh lai dien ra quyet liet. Trieu đinh nha Hau Le ben xuong chieu cau nguoi tai gioi, Bui Duong Lich nhan đo đuoc tien cu  va đuoc vua Le Chieu Thong cho lam Noi han vien cung phung su ngoai lang (chi la mot chuc quan van nho o gan vua, đe vua tien hoi han). Ngoai viec lam nay, ong con lanh nhiem vu đen nha rieng cua Đien quan cong Le Duy Luu (em ruot vua) đe giang giai kinh sach. Sau đo, ong đuoc chuyen lam mot vai cong viec khac, roi đuoc quan linh đoi quan Hau Thang .
Thang 7 nam Chieu Thong thu 1 (1787), ong thi đo Hoang giap luc 30 tuoi (đay la khoa cuoi cung cua trieu Le), nhung chua kip thang quan va cuoi Cong chua (vua Le Chieu Thong hua ga) thi quan Tay Son do tuong Vu Van Nham chi huy keo ra Thang Long, giet chet Nguyen Huu Chinh, khien vua Le Chieu Thong hoang hot bo đi bon tau khap noi, roi cho nguoi sang cau vien nha Thanh (Trung Quoc). Luc bay gio, ong chay vao Thanh Hoa .
Thang 10 nam Mau Than (1788), hang van quan Thanh do tuong Ton Si Nghi chi huy đua vua Le ve lai Thang Long. Thang gieng nam Ky Dau (1789), vua nha Tay Son la Quang Trung (Nguyen Hue) keo quan ra Bac Ha, đanh tan ca đoi quan ay, khien nha vua phai chay sang Trung Quoc. Theo Bui gia pha, thi luc bay gio Bui Duong Lich chay len Lang Son đe theo vua, nhung đi đuoc may dam đuong thi bi chan lai, nen đanh re sang Thai Nguyen roi quay ve Thang Long.
Theo Oc lau thoai do ong viet, thi nam Canh Tuat (1790), ong đuoc vua Quang Trung goi vao Phu Xuan , nhung đa tu choi, lay co phai o nha nuoi duong me gia.
Nam 1791, vua Quang Trung lai mot lan nua moi ong ra giup viec bien soan va dich thuat o Vien Sung chinh (Vien truong la La Son phu tu Nguyen Thiep), va ong đa nhan loi. Cong viec hoc thuat ma ong tham gia đang phat trien thuan loi, thi vua Quang Trung mat (thang 9 nam 1792). Sau đo, ong tro ve que day hoc vi Vien Sung chinh ngung hoat đong .
Nam 1802, nha Tay Son sup đo, vua Gia Long len ngoi mo đau trieu đai nha Nguyen, Bui Duong Lich lai đuoc trieu ra. Khan khoan choi tu khong đuoc, ong phai nhan chuc Đoc hoc Nghe An (1805), roi lam Pho Đoc hoc Quoc Tu Giam o Hue (1812), nhung chi đuoc mot nam thi xin cao ve (1813), tiep tuc song voi nghe day hoc tu va soan sach cho đen khi mat (Mau Ty, 1828). Nam ay, ong 71 tuoi.
Nho on thay, nhung nguoi hoc tro cu đa dung mot ngoi nha tho ong tren khu đat vuon cua ong, hien toa lac tai xa Tung Anh.


Tac pham Truoc tac cua Bui Duong Lich chu yeu bang chu Han, gom co:

Bui gia huan hai (Sach day tre cua nha ho Bui): gom 2. 000 cau, moi cau 4 chu, khac in nam 1787. Đay la nhung trich luc cach ngon Khong giao va kien thuc đuong thoi dung đe day hoc tro, đuoc Phan Huy Chu khen la "loi gon, y rong" (Van tich chi).
Oc lau thoai (Cau chuyen o noi nha dot) la mot tap hop tho van tren 50 bai, gom đe vinh (vinh canh, vinh phong tho...), cam tac theo kieu "ngon chi", hoac ban giai ve đao troi, đao Phat...
Le quy dat su (Dat su cuoi đoi Le): ghi chep cac su kien lich su cuoi Le va Tay Son trong 35 nam (1758 - 1793) theo loi bien nien.
Yen Hoi thon chi (Đia chi thon Yen Hoi) la tap đia phuong chi viet ve lang que cua tac gia. Phan cuoi co phu luc Bui gia pha (tu thuy to đen tac gia la 7 đoi)
Nghe An phong tho ky (ghi chep ve phong tho Nghe An): do nhieu nguoi viet, Bui Duong Lich lam Chu bien, co le hoan thanh vao khoang nam 1811 - 1812.
Nghe An chi: chep so luoc đia chi Nghe An.
Nghe An ky (Ghi chep ve xu Nghe An), gom 2 tap, đuoc xem la tap đai thanh cua hai cuon Nghe An phong tho ky va Nghe An chi. Đay la mot trong nhung tac pham đia chi co tieng cua Viet Nam .


Đoi net ve tac gia va tac pham = Ve tac gia =
Xuat than trong mot gia đinh nho si ngheo, chiu on sau cua nha Le, do đo Bui Duong Lich khong ua nha Tay Son cung nhu nha Nguyen. Tuy nhien, vi hoan canh, ong phai lam quan cho hai trieu đai sau, khien ong mang tieng la ke "thay thay, đoi chu", nhu mot bai tan đa mia mai:

Le trieu cu tien si
Tay nguy si han lam.
Ban trieu vi đoc hoc,
Tu hai cong tri am.
Co nghia la Trieu Le đo tien si, thoi nguy Tay Son lam quan han lam, đen trieu ta (nha Nguyen) lam đoc hoc, bon bien đeu biet tieng ong.
Thuc te, long ong luon huong ve nha Le, nhu trong bai "Phu phu thach" (Đa chong vo) cua ong, trich:

Ky đo giang ha thanh bien cai,
Phong ba bat mot thu kien kinh.
Tam dich:

Bao phen song nuoc đoi thay,
Phong ba khong van long nay kien trinh....


= Ve tac pham =
Qua cac tac pham cua Bui Duong Lich, co the thay ong la mot nha su hoc, la nha lich su đia ly hoc, troi hon nha van. Tu tuong Nho giao chinh thong chi phoi ngoi but cua ong kha nang, ke ca luc tranh luan voi nguoi khac .
Tuy nhien, đac biet o ong co cai xu huong tim toi khoa hoc (cach vat tri tri). Khi nghien cuu he y thuc phong kien thoi Nguyen, GS. Tran Van Giau đa cho rang "nha nho nhu Bui Duong Lich la hoi hiem. Ong theo con đuong Truong Tai ma tiep can voi duy vat luan. Tren khong co thuong đe sang tao, duoi khong co linh hon bat tu, đo la hai điem co ban lam cho dua cho moi hoat đong bai tru me tin va xay dung suc manh tinh than cua con nguoi".
Ve mat but phap, cach ghi chep cua ong tuong đoi can ke, chu trong phan xac tin cua tu lieu. Viec mo ta hinh the nui song, khi hau, phong tuc…cu the ro rang, voi con mat cua mot nguoi truc tiep đien da, co phan nao giong phuong phap cua Le Quy Đon. Đac biet, tuy la sach đia chi hoac tap hop tho van, cac tac pham cua ong đeu danh mot so trang đe noi ve minh cung nhung su kien lich su xay ra don dap tu Nghe An đen Thang Long vao nhung nam cuoi the ky 18, ma chinh ong co tham du….Đay chinh la nhung trang hoi ky nong hoi tinh thoi su, co gia tri bo sung cho sach Hoang Le nhat thong chi .


Xem them Le quy dat su
Nghe An ky


Sach tham khao chinh Nguyen Hue Chi, muc tu "Bui Duong Lich" trong Tu đien van hoc (bo moi). Nha xuat ban The gioi, 2004.
Nguyen Thi Thao - Bach Hao, "Bui Duong Lich va Nghe An ky", in trong Tong tap du đia chi Viet Nam (tap 3). Nha xuat ban Thanh Nien, 2012.
Tran Van Giap, Tim hieu kho sach Han Nom. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 2003.
Pham Van Tham, "Loi gioi thieu" sach Le quy dat su. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 1987.
Nguyen Q. Thang - Nguyen Ba The, Tu đien nhan vat lich su Viet Nam. Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi, 1992.


Chu thich