Thu Can (chu Han: 秋瑾; binh am Han ngu: Qiu Jin; tieng Latinh: Qiu Jin; Wade–Giles: Ch'iu Chin; 8 thang 11 nam 1875 – 15 thang 7 nam 1907) but danh la Thu Thien (秋千), Nu nhi Han hiep (漢俠女兒) hay Bach Binh (白萍), ten hieu la Giam Ho nu hiep (鉴湖女侠), la mot nha tho, nha van, nha cach mang cua Trung Quoc. Von xuat than la mot nguoi Han noi rieng va nguoi Hoa noi chung, ba sinh ra, lon len va danh ca cuoc đoi đeu trong nhung nam sau cung cua thoi đai nha Thanh, cuoi the ky XIX, đau the ky XX. Ba lan luot chung kien, đoi mat voi nhung su kien trong đai cua Trung Quoc, thoi ky cach mang, noi day chuyen đoi tu phong kien sang tu ban cua đat nuoc.
Thu Can la mot nha hoat đong vi nu quyen hien đai, khao khat va cong hien cho cuoc cach mang thay đoi Trung Quoc đau the ky XX. Ba hy sinh boi su đan ap cua trieu đinh nha Thanh, gop phan thuc đay Cach mang Tan Hoi nam 1911. Hinh anh va bieu tuong cua Thu Can luon ton tai suot 100 nam qua, lan luot đuoc kinh trong suot thoi ky Trung Hoa Dan Quoc (1912–1949), Cong hoa Nhan dan Trung Hoa (1949 đen nay) va đuoc ton vinh la mot nu anh hung dan toc Trung Hoa.


Tieu su = Nhung nam đau =
Thu Can sinh ngay 08 thang 11 nam 1875 (tuc ngay 11 thang 10 Giap Tuat, Quang Tu nguyen nien – 光绪元年, nam thu nhat Quang Tu Đe Thanh Đuc Tong) tai Ha Mon, tinh Phuc Kien, Đai Thanh, nguyen quan tai huyen Son Am (山阴县), tinh Chiet Giang. Sinh ra trong mot gia đinh tri thuc ho Thu, voi ong co la Thu Gia Thua (秋家丞), nguyen Huyen lenh huyen Thuong Hai, ong noi la Thu Gia Hoa (秋嘉禾), nguyen Đong tri tran Loc Cang, Đai Loan, bo la Thu Tho Nam (秋寿南), nguyen Tri chau Que Duong, Sam Chau, Ho Nam. Cac đoi to tong đeu la quan chuc đia phuong nha Thanh, nhieu lan chuyen vi tri cong tac, anh huong lon toi tuoi tre cua Thu Can. Vao thang 09 nam 1881, khi Thu Can sau tuoi, ong noi cua Thu Can, Thu Gia Hoa roi Van Tieu, tinh Phuc Kien, đen Đai Loan cong tac. Nam sau, 1885, cha Thu Can bat đau phuc vu tai Phu Đe đoc tinh Phuc Kien, bao ve Huyen lenh, đuoc phan cong toi Đai Loan lam viec. Nam 1886, Thu Tho Nam o Đai Loan, nho nguoi than cua minh cham soc cac thanh vien gia đinh, đua gia đinh đen Đai Loan. Thu Can đi qua Thuong Hai cung voi me va anh chi em, bi tri hoan vai thang, sau đo đi tren mot chiec thuyen va đen Đai Bac vai ngay sau. Ba thang sau, Thu Can tro ve Ha Mon cung me. Tu luc tre tuoi, Thu Can đa đuoc đi khap cac tinh thanh vung Hoa Nam, Hoa Đong cung gia đinh.
Boi trong mot gia đinh tri thuc, Thu Can đuoc day hoc đay đu ve ngon ngu, tho ca, van hoc, lich su. Thu Can tiep thu hoc tap tot va bat đau the hien kha nang van chuong, thi ca tu nho. Trong nhung nam thang đo, ba cung yeu thich vo thuat, bat đau tap vo va kiem phap cung cac anh trai.


= Lap gia đinh =

Nam 1894 (Quang Tu thu hai muoi), cha cua ba, Thu Tho Nam đuoc đieu chuyen cong tac o huyen Tuong Huong, tinh Ho Nam. Ca gia đinh cung theo bo chuyen toi song o Ho Nam. Thoi gian nay, Thu Can đuoc bo me đinh lap ga lam the tu cua Vuong Đinh Quan, mot thanh nien trong gia đinh giau co nguoi Tuong Đam, Ho Nam, chau ho cua đai than loi lac Tang Quoc Phien vao nam 1894, khi 19 tuoi. Nam 1894, ong noi Thu Gia Hoa qua đoi, đam cuoi cua Thu Can đuoc hoan, chiu tang ong. Nam 1896, (Quang Tu thu hai muoi hai), Thu Can ket hon voi Vuong Đinh Quan, luc nay Thu Can 21 tuoi, chong 17 tuoi. Vuong Đinh Quan mo hieu cam đo Nghia Nguyen, hai vo chong cung song o Tuong Đam va Thu Can cung thuong tro ve que nha. Nam 1897, ba sinh con trai đau long la Nguyen Đuc – 元德 (Vuong Nguyen Đuc). Nam 1901, ba ha sinh con gai Que Phan – 桂芬 (Vuong Xan Chi). Vao ngay 26 thang 11 nam 1901, cha la Thu Tho Nam bi benh qua đoi khi đang la Tri chau Que Duong, Sam Chau, Ho Nam.
Trong nhung nam o Ho Nam, Thu Can than thiet voi Đuong Quan Anh (唐群英) va Cat Kien Hao (葛健豪). Ba nguoi thuong cung nhau giai bay, lam tho va than thiet nhu chi em gai. Ho đuoc goi la Tieu Tuong tam đai nu hiep (潇湘三女杰).


= Bien co Bac Kinh =
Nam 1900, bang quan he ho hang va tien bac, Vuong Đinh Quan đuoc chuyen toi song o Bac Kinh, voi chuc vu Chu su cua Bo Ho Đai Thanh. Thu Can theo chong len thu đo. Quang thoi gian nay bat đau co nhung chuyen bien lon đoi voi Thu Can. Thu Can đuoc tiep xuc voi xu the thay đoi xa hoi Trung Quoc, cac van đe trung tam cua đat nuoc, vao đung thoi điem ma Lien quan tam nuoc chiem linh Bac Kinh. Thu Can hieu them noi tai va khao khat binh đang nu quyen, muon gioi phu nu tu chu, đuoc tu do ngang hang voi nam gioi sau lich su lau dai chiu su chen ep suot phong kien. Tu tuong cua Thu Can đuoc khai phat, khi ma ba mong moi nguoi Trung Quoc tro nen manh me, thay đoi trieu Thanh, đoi đau voi nhung kho khan khi bi xam luoc, khong che boi ngoai quoc. Chang may choc, Thu Can va chong gap khung hoang hon nhan, khi ma Vuong Đinh Quan la mot nguoi co hau, phong kien. Hai nguoi ly than.


= Chang đuong cach mang dan chu =
Duoi su khuyen bao va ho tro cua nguoi ban la Đuong Quan Anh, thang 05 nam 1904, Thu Can đa ban đo trang suc va gay quy, vuot qua le loi phong kien đe đen Nhat Ban du hoc, boi Nhat Ban la đe quoc hung manh luc nay. Thu Can lien tuc tham gia Hoi thao tieng Quan thoai (Hoi thao Nhat Ban) va Truong Thuc hanh Nu sinh o Chiyoda, Tokyo đe hoc tieng Nhat. Trong thoi gian o Nhat Ban, Thu Can đa tich cuc tham gia vao cac hoat đong cach mang cua sinh vien Trung Quoc hoc tap tai Nhat Ban, cung voi Tran Hiet Phan (陈撷芬), Luu Đao Nhat (刘道一) to chuc hoat đong thanh nien. Ba huong ve no luc tim đuong cach mang dan chu va nhan quyen cho Trung Quoc.

Thu Can cung Phung Tu Do (冯自由) va Luong Mo Quang (梁慕光) phoi hop bo ba hoat đong o Yokohama, đuoc Ton Trung Son chi dan, đuoc xem nhu hoi quan su. Ba cung nhau phoi hop đoan ket du hoc sinh Trung Quoc o Nhat Ban, phu ta Ton Trung Son tim kiem phuong thuc cai cach va cach mang Trung Quoc. Đuong loi thoat khoi phong kien nha Thanh, huong toi tu do, đoc lap, nhan quyen nhan ai, nu quyen khoi xuong la muc tieu va hoat đong cua Thu Can. Thu Can đuoc Ton Trung Son giao cho cong viec tuyen truyen bao chi, ba đa ap dung kinh nghiem phuong Tay, lien tuc đua ra nhung loi keu goi cong khai: "Phu nu Trung Quoc đang vo cung bi chen ep, vo cung yeu the, va le đo khien Trung Quoc bai vong. Phong kien lac hau, xau xi, nu quyen hay đung len, đoan ket cuu quoc!"
Nam 1905, Thu Can tro ve nuoc. Vao thang 05 va thang 06, Tu Tich Lan (徐锡麟) đa gioi thieu Thu Can gia nhap Quang phuc Hoi. Vao ngay 15 thang 07, Thu Can toi Nhat Ban mot lan nua phuc vu hoat đong. Vao thang 08, ba đuoc Hoang Nguyen Tu (黃元秀) va Phung Tu Do gioi thieu cung Hoang Hung, gia nhap Trung Quoc Đong minh Hoi, to chuc đoan ket nhan dan Trung Quoc đuoc thanh lap boi Ton Trung Son nua thang truoc đo. Tinh hinh cuoc cach mang dien ra nhanh chong, tien trien tot nhung nam thang nay.
Vao thang 02 nam 1906, Thu Can lai tro ve nuoc, phan đoi "Quy tac cam đoi voi sinh vien Đai Thanh hoc tap tai Nhat Ban" do Bo Giao duc Nhat Ban ban hanh vao ngay 02 thang 11 nam 1905. Truoc khi tro ve Trung Quoc, Thu Can tham gia le tuong niem Tran Thien Hoa. Mang tu tuong quyet tam keu goi nguoi Trung Quoc tro ve que huong vi đat nuoc, Thu Can lien tuc keu goi sinh vien. Ba thuc giuc nhung nguoi thanh nien hoi quoc, chong lai nha Thanh vi đat nuoc moi.
Vao thang 01 nam 1907, Trung Quoc nu bao đuoc thanh lap tai Thuong Hai boi Thu Can va nhom bang huu. Trung Quoc nu bao (中国女报) chi co hai so đuoc xuat ban. So đau tien đuoc xuat ban vao ngay 14 thang 01 nam 1907 va so thu hai đuoc xuat ban vao ngay 04 thang 03 nam 1907. Ca hai so đeu huong ve đinh huong cach mang dan chu Trung Quoc va nu quyen Trung Quoc. Thu Can quyet liet the hien o Trung Quoc nu bao: The gioi phu nu đang thuc tinh, loai su tu tinh day, chung ta la thu linh nen van minh.
Thu Can tro lai nguyen quan Thieu Hung vao thang 03, cung voi Tu Tich Lan thanh lap Minh Đao nu sinh hoc đuong (明道女子学堂). Ngay sau đo, cung voi Tu Tich Lan quan ly Đai Thong hoc đuong (大通学堂. Đuoc thanh lap nam 1905 boi Tu Tich Lan), tru so cua Quang phuc Hoi Thieu Hung, tap trung giang day to chuc chuan bi cho cuoc noi day An Huy – Chiet Giang. Ton Trung Son phan cong Thu Can lanh đao Đong minh Hoi nhanh Chiet Giang, ba cung Tu Tich Lan mo rong Đong minh Hoi, tang cuong giang day, tao to chuc, luc luong chuan bi cho thiet lap muc tieu bat đau khang chien chong Thanh doc song Duong Tu.


= Cao trao va hy sinh =
Thang 07 nam 1907, duoi lanh đao cua Tu Tich Lan, cuoc noi day chong Thanh cua Đong minh Hoi bat đau, lan luot tai An Khanh, Kim Hoa, nhung tat ca đeu kho khan. Vao ngay 06 thang 07, Tich Lan đa am sat Tuan phu An Huy la An Minh (恩铭) tai An Khanh. Ngay sau đo, ong bi quan Thanh bat va giet, cuoc noi day tai An Khanh đa that bai, phong trao noi day vung An Huy – Chiet Giang bi dap tat. Duoi tinh hinh đo, Thu Can tu choi roi Thieu Hung trong tinh the nguy hiem, đa noi rang: "Cuoc cach mang se chi thanh cong neu đo mau. Toi khong roi Thieu Hung." Ba tiep tuc giang day tai Đai Thong hoc đuong, to chuc lai he thong Đong minh Hoi.

May ngay sau đo, Tuan phu Chiet Giang Truong Tang Duong (张曾敭) (chu cua Truong Chi Đong) đa lap tuc đieu quan đieu tra vu viec, niem phong Đai Thong hoc đuong. Voi vi tri la thanh vien Đong minh Hoi, lanh đao Đong minh Hoi nhanh Chiet Giang cung nhu la đong chi cua Tu Tich Lan, dua tren tinh bao cua nhung thanh vien Quang phuc Hoi, Thu Can tro thanh muc tieu cuoc đan ap. Vao ngay 14 thang 07 nam 1907, quan Thanh duoi chi huy boi Huyen lenh Son Am Ly Chung Nhac tai Thieu Hung, toi Đai Thong hoc đuong muc tieu bat giu nguoi cach mang đe đieu tra. Quan Thanh nhanh chong pha vo cua truong, dung sung tien vao truy lung. Quan linh nham sung vao Thu Can nhung khong ban vi Huyen lenh Hoi Ke ngan can. Thu Can va 08 hoc sinh đa bi bat. Ngoai ra, mot nguoi bi chet đuoi duoi song trong luc chay tron, mot nguoi nga chet ben ngoai buc tuong cua truong. Cuoc bat giu ket thuc voi nhieu vien đan đuoc tim thay.
Thu Can bi bat tai Đai Thong hoc đuong va bi giam tai nha tu. Sau đo, cac quan huyen trong đo co Ly Chung Nhac tien hanh ba phien xet xu, duoi lanh đao va quyet đinh cua Tri phu Thieu Hung Quy Phuc (贵福). Quy Phuc ra lenh đieu tra toan dien ca hoat đong va nhan than, ra lenh truy lung bat gia quyen cua Thu Can. Ly Chung Nhac đa che giau va bo qua qua trinh đo. Trong suot xet xu, Thu Can đa viet: 秋风秋雨愁煞人 (Thu phong Thu vu sau sat nhan), mong muon bao ve nguoi khac bang ly tuong cao ca. Sau đo, Ly Chung Nhac đa đen Thieu Hung đe bao cao voi Quy Phuc. Quy Phuc tro nen tuc gian, toi Hang Chau bao cao voi Truong Tang Duong rang Thu Can đa thua nhan toi ac bao loan.
Vao luc 04 gio sang ngay 15 thang 07 nam 1907, Thu Can bi xu chem đau o đoan đau đai, loi vao o cua Co Hien Đinh (古轩亭口), Thieu Hung, tinh Chiet Giang. Thu Can qua đoi khi moi 31 tuoi.
Sau đo, thi hai cua Thu Can đuoc nhung nguoi nguong mo đem chon o nui Ngoa Long (卧龙山), Thieu Hung. Cuoc đan ap phu nu va nhung nguoi cach mang tiep tuc đuoc đay manh. Tai Thieu Hung, huyen lenh Ly Chung Nhac, nguoi tham gia qua trinh xu ly Thu Can đa tu tu thang 10 nam 1907, boi hoi han xu tu ba.


= Ky su ve sau =

Cai chet cua Thu Can đa tro thanh mot điem nhan đay manh muc đo va quy mo cach mang mot cach nhanh chong. Nam 1908, Ho Đao Nam (胡道南), thanh vien Quang phuc Hoi, nguoi phan boi Thu Can đa bi am sat. Ton Trung Son lanh đao cac phan nhanh Đong minh Hoi khap noi noi day, lay hinh dang Thu Can lam bieu tuong cho nhung nguoi phu nu tu do, thanh cong Cach mang Tan Hoi nam 1911.

Nam 1912, hai cot cua Thu Can đuoc chuyen ve nghia trang Tay Ho, Hang Chau, đuoc xay dung lai khuon vien bang gach đo. Vao ngay 10 thang 12 cung nam, Ton Trung Son đa tham ngoi mo, va viet mot tieu đe: "Nhung nam thang Edo, chung ta va loi the Đong minh Hoi; Hien Đinh bich huyet, toi xau ho truoc nu anh hung." Ben canh lang mo cua Thu Can, mot buc hang gio va mua đa đuoc xay dung, đat ten theo bai tho: "Gio mua Thu, mua mua thu va noi buon".
Nam 1936, con trai cua Ly Chung Nhac la Ly Giang Thu (李江秋), ky gia Nhat bao Dan Quoc (民国日报) đa đen Hang Chau tham mo Thu Can, gap Thu Tong Chuong, anh trai cua Thu Can. Thu Tong Chuong noi voi Ly Giang Thu rang, chi gai cua ong va Thu Can song gan nhau o Thieu Hung, nam 1907 trong cuoc đan ap, ca gia đinh đeu phai chay tron. Nam đo, Ly Chung Nhac đa co gang bao ve gia đinh ong va chi gai, khong truy đuoi. Ly Chung Nhac tu tu vi cam nhan loi lam trong cai chet cua Thu Can, that đang kinh.
Vao nam 1956 va 1964, Mao Trach Đong hai lan chi thi xay dung lai khu nghia trang Tay Ho, Hang Chau boi co qua nhieu ngoi mo o đay. Vao ngay 28 thang 01 nam 1965, Ban Quan ly vuon Hang Chau đa đem hai cot va di vat cua Thu Can đat o ngoi mo moi, nui Cat Khanh (吉庆山).
Vao nam 1981, ngoi mo cua Thu Can đa đuoc xay dung lai o đau kia cua cau Tay Linh (西泠桥), Tay Ho, Hang Chau. Buc tuong chan dung cua Thu Can đuoc đuc toan bo bang ngoc trang Trung Quoc, cao 2,7 met voi dong chu viet: "Nu anh hung can quac" (巾帼英雄) cua Ton Trung Son. Tu đo cho đen nay, ngoi mo cua Thu Can đuoc đac biet quan tam, bao ve va cham soc tai Hang Chau, la mot noi noi tieng đuoc đong đao nguoi dan toi tham, kinh vieng cac dip hang nam.


= Gia đinh =

Ong noi: Thu Gia Hoa (秋嘉禾), Đong tri tran Loc Cang, Đai Loan.
Ba noi: Du thi (余氏 – phu nu ho Du).
Bo: Thu Tho Nam (秋寿南), Tri chau Que Duong, Sam Chau, Ho Nam.
Me: Thien thi (单氏 – phu nu ho Thien).
Me hai: Ton thi (孙氏 – phu nu ho Ton).
Anh trai: Thu Du Chuong (秋誉章).
Chi gai: Thu Khue Trinh (秋闺珵).
Anh trai, con me hai: Thu Tong Chuong (秋誉章).
Chong: Vuong Đinh Quan (王廷钧).
Con trai: Vuong Nguyen Đuc (王沅德).
Con gai: Vuong Xan Chi (王灿芝).


Van tho va nhung đac điem hien đai Thu Can la mot nha van, nha tho voi cac tac pham nhu: Cam hoai (感怀), Cam thoi (感时), Thi tu Thu Can (秋瑾诗词), Di cao nu hiep (秋女士遗稿), tieu thuyet Tinh ve thach (精卫石), Thu Can di tap (秋瑾遗集), Thu Can su tich (秋瑾史迹).


= Tho =
Mot so tac pham tho cua Thu Can.
Bai: Gio mua Thu, mua mua Thu va noi buon (秋风秋雨愁煞人), tac pham cua Đao Tong Luong voi ten goi la Thu mo khien hoai (秋暮遣怀), biet đen nhieu voi Thu Can.

Bai: Tuyet menh tu (絕命詞), mot trong nhung bai tho cua Thu Can.

Bai: Đo quyen hoa (杜鵑花), mot trong nhung bai tho cua Thu Can.


= Nhung điem đac biet cua Thu Can =
Nguoi phu nu song hanh van – vo: thoi nien thieu đi khap noi cung gia đinh, Thu Can cham chi hoc hoi kien thuc, kham pha đieu moi. Ba yeu thich vo thuat, la mot nguoi phu nu manh me, cung coi. Ba am hieu va ky nang su dung vu khi, đac biet la kiem tot, thuong vuot qua cac anh trai ve vo thuat. Khi sang Nhat Ban, Thu Can khong ngung hoc tap, luyen vo, mang theo thanh kiem ky niem cua minh. Trong cac tac pham tuong nho, mieu ta đeu the hien kha nang phi thuong cua Thu Can.
Nguoi phu nu dung cam va hien đai: co the ke toi bat đau cua Thu Can o Bac Kinh. Đuoc cham nhung đieu moi me, Thu Can mong muon tim hieu. Boi vi phu nu khong đuoc binh đang, bi cam nhieu viec, Thu Can đa lien tuc gia dang nam gioi đe trai nghiem. Nhu le hoi Trung thu, Thu Can mac quan ao nam đe xem mot bo kich trong nha hat. Trong cuoc song gia đinh, Thu Can đuoc bo me quyet đinh hon nhan voi Vuong Đinh Quan, nguoi giau co trong gia đinh ho hang quan lon. Thu Can cam chiu va ket hon, chiu đung cuoc song kieu phong kien, nguoi chong co hau, khac biet voi Thu Can. Nhieu lan chiu mang chui, đanh đap hay menh lenh. Nhung nam tiep theo, Thu Can co gang thuyet phuc Vuong Đinh Quan theo huong hien đai, thay đoi moi nhung đeu khong đuoc. Thu Can tung cat tieng mang nam gioi phong kien lac hau: "Than bat đac, nam nhi liet. Tam tuc bi, nam nhi liet" roi quyet đinh ly hon, buoc vao chang đuong moi. Sau thoi điem đo, Thu Can vut bo tat ca quy tac phong kien cu.
Nguoi phu nu manh me: Thu Can thuong kien quyet lam nhung gi minh muon. Mot lan tai Nhat Ban, vi mong muon keu goi sinh vien Trung Quoc ve nuoc, Thu Can đa rut thanh kiem mang theo nguoi, chi thang vao Lo Tan, Hua Tho Thuong (许寿裳), cac sinh vien phan đoi viec tro ve Trung Quoc, quat: "Đau hang chinh la tu nhan. Neu ban ban be vi vinh quang, neu chen ep nguoi Han, hay nhan lay nhat kiem nay." Thu Can khi sang Nhat Ban đa đoi biet danh thanh Canh Hung (竞雄), mang y nghia tranh tai cung anh hung nam gioi, tung noi binh đang nam nu: "Nhan quyen thien phu nguyen vo biet, Nam nu hoan tu nhat le đam". Cac biet danh Giam Ho nu hiep, Nu nhi Han hiep the hien tinh cach manh me suot cuoc đoi Thu Can.
Trong cuoc đan ap Thieu Hung, luc bi giam cam va xet xu tinh the cach mang, Thu Can noi truoc luc hy sinh: Viec cach mang khong phai hoi nhieu. Co giet thi cu giet!


Thanh tuu va đanh gia = Thanh tuu =

Thu Can la nu liet si đau tien hy sinh cho cach mang Trung Quoc. Trong suot cuoc đoi cua minh, ba đa đau tranh cho viec gianh quyen cua phu nu, khang Thanh, khang phong kien, cach mang thanh lap đat nuoc moi, ket hop phong trao phu nu voi phong trao cach mang. Thu Can thich nghi voi phong trao cua thoi đai, tro thanh nha cach mang tien phong cua phu nu Trung Quoc hien đai, mot nhan vat lich su đai dien cho phu nu cua cach mang Trung Quoc hien đai.
Thu Can đi theo đuong loi cua Ton Trung Son, cung Đong minh Hoi mo man cac cuoc noi day cach mang. Nam 1907, ba hy sinh, gian tiep gop phan thuc đay cao trao Cach mang Tan Hoi nam 1911. Thu Can bang vao chang đuong tien phong, keu goi, đai dien cho nhung nguoi phu nu đa khien cho phu nu Trung Quoc đuoc giai phong manh liet.
Thu Can đai dien cho phu nu hien đai. Ba theo đuoi hoc van ca van hoa, lich su, am nhac hay ca vo thuat. Thu Can nhieu lan gia trai đe co the tiep can sau sac xa hoi, quyet đinh du hoc Nhat Ban đe tim kiem con đuong moi, hoc hoi phuong Tay mong muon thay đoi đat nuoc. Thu Can thuong mac trang phuc nam phuong Tay, tap luyen vo thuat.


= Đanh gia =
Thu Can đuoc ghi nho, ton trong boi nhan dan Trung Quoc cho đen tan ngay nay. Cac tac pham ve Thu Can đeu the hien rang hinh tuong cua Thu Can la bat diet. Thu Can khong chi đuoc quy men, kinh trong trong nuoc ma con la quoc te. Nam 2018, The New York Times đang cao pho Thu Can, menh danh ba la nu nha tho, nha cach mang dung cam, nhu la Jeanne d'Arc cua Trung Quoc.
Mot so loi đanh gia ve Thu Can:


Di san Cac tac pham ve Thu Can phong phu, gom ca tieu thuyet, thoai kich, tap kich, bi kich, phim truyen hinh, phim đien anh, sach, bao, nghien cuu. Đac biet tieu thuyet, kich va đien anh thuong mieu ta Thu Can nhu mot nguoi phu nu dung cam, hien đai va moi me.


= Tieu thuyet va kich ve Thu Can =
Ngay sau khi Thu Can qua đoi, tap chi Rung tieu thuyet (小说林) đa xuat ban mot loat tieu thuyet va kich voi chu đe Thu Can. Cac tieu thuyet bao gom Buc man bich huyet (碧血幕) cua Bao Thien Tieu (包天笑), tap kich Hien Đinh Thu (轩亭秋), Bia bich huyet (碧血碑) cua Ngo Mai (吴梅) va Long Thien cu si (龙禅居士), truyen ky Hien Đinh huyet (轩亭血) cua Khieu Lo (啸卢). Cac tieu thuyet khac lien quan đen chu đe nay bao gom Suong thang Sau (六月霜), Nu đong tuong (女铜象) cua Tinh Quan Tu (静观子), Muoi nam du hoc (十年游学记) cua Hong Diep (红叶), Hien Đinh han (轩亭恨) cua Ai Dan (哀民). Cac vo kich tap kich, bi kich co Thu hai đuong (秋海棠), Thuong ung kich (苍鹰击), Hien Đinh oan (轩亭冤).
Truoc khi thanh lap Trung Hoa Dan Quoc, hai nhom kich gom đoan Tien Hoa (进化团), Xuan Duong (春阳社), lan luot bieu dien cac vo kich ve Thu Can. Sau đo, cac đoan kich khac nhu Tan Dan (新民社), Dan Minh (民鸣社), Khai Duong (开阳社), Khai Minh (启明社) đeu bieu dien.
Vao thang 04 nam 1919, Lo Tan viet tac pham Thuoc (药) va mot phan bien soan bo Gao thet (Niet ham – 呐喊), tieu thuyet ve tinh the xa hoi u me, lac hau cua Trung Quoc va hinh anh nguoi cach mang. Nhan vat chinh la Ha Du (夏瑜), Ha ung voi Thu, Du ung voi Can, neu bat tu tuong vi đai va cuoc đoi bi kich cua Thu Can. Trong truyen, nhan vat Ha Du khong xuat hien truc tiep, tat ca đuoc mieu ta thong qua nhan vat khac: Ha Du theo đuoi li tuong đanh đo nha Man Thanh, gianh đoc lap, chu quyen cho nguoi Trung Quoc. Ha Du bi nguoi ba con to giac va bi bat. Trong tu Ha Du van tuyen truyen tu tuong cach mang. Tuy nhien, moi nguoi khong hieu Ha Du, đeu cho rang Ha Du la ke đien, la thang khon nan. Ha Du bi chem, chon o nghia đia cua nhung ke tu va nguoi nguoi ngheo. Cuoi truyen, nhung thau hieu ve Ha Du moi bat đau biet. Thuoc the hien tinh canh u am, tan me, thieu hieu cua Trung Quoc thoi đau the ky XX, đong thoi ton vinh nu anh hung Thu Can.
Vao mua đong nam 1936, Ha Dien (夏衍) viet kich ban cua Hoa tu do (自由花), sau nay đuoc đoi ten thanh Truyen Thu Can (秋瑾传) vao nhung nam 1940. Quoc te phu nu ngay 08 thang 03 nam 1940, kich Thu Can đa đuoc trinh dien tai Dien An, Thiem Tay.
Nam 1981, nhan dip ky niem 70 nam Cach mang Tan Hoi, nhung ky uc ve Thu Can đuoc the hien soi noi, đong đao tai nhung san khau nha hat Trung Quoc, nhu: vo Mua gio nghin Thu (Phong vu thien Thu – 风雨千秋) voi Đoan kich thu hai cua Nha hat kinh kich Bac Kinh; vo Gio mua mua Thu (Thu phong Thu vu – 秋风秋雨) tai Nha hat Nghe thuat Nhan Dan Thuong Hai; vo Thu Can (秋瑾) cua Đoan ca vu Chiet Giang; vo Thu Can cua Nha hat Kich Hang Chau; vo Giam Ho nu hiep cua Đoan kich Giang To; vo Giam Ho nu hiep cua Đoan kich Thien Tan; vo Giam Ho bich huyet (鉴湖碧血) cua Đoan kich An Huy cung hang loat vo kich khac khap cac tinh cua Trung Quoc.


= Tac pham đien anh ve Thu Can =
Phim Thu Can, Mot bong hoa bich huyet (一名碧血花). Đien anh Hong Kong 1953, Ly Le Hoa (李丽华) trong vai Thu Can.
Phim Thanh cung tan mong (清宫残梦). Cong ty Truyen hinh Đai Loan 1970, Truong Tieu Yen (张小燕) trong vai Thu Can.
Phim Thap đai thich khach (十大刺客), phan Thu Can. Hang Asia Television Hong Kong 1976, 05 tap, Au Duong Boi San (欧阳珮珊) trong vai Thu Can.
Phim Hien đai hao hiep truyen (近代豪侠传), phan Thu Can. TVB Hong Kong 1977, Han Ma Loi (韩马利) trong vai Thu Can.
Phim Đat va nguoi cua ta (吾土吾民). Cong ty Đien anh Trung Hoa, Đai Loan 1981, Lang Ba (凌波) trong vai Thu Can.
Phim Thu Can. Đien anh Trung Quoc, chuyen the tu tac pham cua Ha Dien, Ly Tu Minh (李秀明) trong vai Thu Can.
Phim Thu Can. TVB Hong Kong 1984, Uong Minh Thuyen (汪明荃) trong vai Thu Can.
Phim Thu Can. Tap đoan Quang thi Chiet Giang 1995, Vuong Tan Mai (王滨梅) trong vai Thu Can.
Phim truyen hinh Cach mang Tan Hoi (辛亥革命). Tap đoan Quang thi Thien Tan 2010, Tieu Tuong (萧蔷) trong vai Thu Can.
Phim Canh Hung nu hiep – Thu Can (竞雄女侠·秋瑾), ban tieng Anh: The Woman Knight of Mirror Lake. Đien anh Trung Quoc 2011, Hoang Dich (黄奕) trong vai Thu Can.
Phim Cach mang Tan Hoi (辛亥革命). Đien anh Trung Quoc 2011, Ninh Tinh (宁静) trong vai Thu Can.


Chu thich Ghi chu

Tham khao


Thu muc Lien ket ngoai Bao tang Thu Can
Autumn Gem
Bach khoa toan thu Trung Quoc: Thu Can
Thi vien Viet Nam: tho Thu Can (09)