Đong vat tu tu la hanh vi tu huy hoai ban than cua cac loai đong vat va đuoc hieu nhu la hanh vi tu sat. Nhieu loai đong vat co ve nhu bi tram cam hoac đau buon bat đau đe tu huy hoai hanh vi ma đoi khi ket thuc bang cai chet. Tu sat la hanh vi tuong chung chi co o con nguoi nhung no cung xuat hien o nhieu loai đong vat.
Hanh vi tu sat đa đuoc quan sat thay xay ra o đong vat thuoc giong cai nhieu hon giong đuc va o đong vat co xuong song nhieu hon la đong vat khong xuong song. Hanh vi tu sat cua đong vat la chu đe con gay tranh cai trong gioi khoa hoc. Nhieu nguoi cho rang đong vat khong hieu ban chat cua cai chet nen chung khong the nghi toi viec tu sat.


Tong quan Đong vat co the đoi dien nhung van đe suc khoe tam than tuong tu con nguoi, đien hinh la cang thang, nhan to gop phan dan toi tu sat o nguoi. Nhung hanh vi tung đuoc cho la chi co o nguoi cung đuoc quan sat o mot so đong vat. Song, đong vat tu tu co chu đich hay khong la cau hoi gay nhieu tranh cai. Hon 2.000 nam truoc, nha triet hoc Aristotle ke ve con ngua đuc nhay xuong vuc sau, sau khi vo tinh giao phoi voi ngua me. Tuong tu, o phuong Đong cung luu truyen nhung cau chuyen ve nhung chien ma chi tinh, trung thanh voi chu, sau khi chu chet cung tu sat theo nhu ngua O truy cua Hang Vu, Xich Tho cua Quan Vu...
The ky thu hai sau Cong nguyen, Claudius Aelian, mot nha nghien cuu Hy Lap đa viet han cuon sach ban ve hien tuong nay. Ong neu ra 21 vu đong vat tu sat, trong đo co nhung con cho san nhin an đen chet khi nguoi chu qua đoi hay đai bang lao vao lua hoa thieu chu nhan, ket thuc su song. Nhung vu đong vat tu tu cung thu hut chu y tai Anh giua the ky 19. Nha tam ly hoc William Lauder Lindsay cho rang, "u sau tram cam" co the la nguyen nhan. Ong mo ta đong vat "bi đay vao tinh trang hoang loan va đien cuong theo nghia đen", truoc khi co nhung hanh vi tu huy hoai, co the ket thuc bang cai chet. Luan điem nay đuoc cac nha hoat đong vi đong vat vien dan.
Theo nha su hoc y khoa Duncan Wilson, muc đich cua cac nha hoat đong la nhan cach hoa cam xuc cua đong vat, chung minh chung cung co kha nang tu nhin nhan va cac y đinh, bao gom ca y đinh tu sat khi đau buon hoac uat uc. Tuy nhien, voi kien thuc y hoc tien bo cua the ky 20, y nghi tu tu mang tinh "qua cam" dan bi lu mo. Thay vao đo, khoa hoc tap trung vao tac đong cua tu tu tren so luong lon ca the. Tu sat, thuong la he luy cua ap luc xa hoi, tro thanh mot trong nhung chung benh xa hoi. Đan chuot lemming noi đuoi nhau quang minh xuong vuc hay vu mac can hang loat cua ca voi la cac vi du đien hinh. Song, Wilson khong tim cau tra loi ro rang rang lieu đong vat tu sat co chu đich hay khong. Cong trinh cua ong chi tiet lo su thay đoi quan điem ve tu sat cua con nguoi phan anh trong cau chuyen ve đong vat.
Đe khang đinh đong vat co tu sat khong đoi hoi mot khai niem ro rang. Tu sat đuoc đinh nghia la "hanh vi giet minh mot cach co chu đich". Nhu vay, đong vat co y đinh chet hay khong? Tren thuc te, nhen me xuat phat tu muc đich cung cap thuc an trong khi gau me lai bi don ep boi cang thang va roi loan. Tuy nhien, đoi voi mot so chuyen gia, đay la cau hoi kho tra loi boi con nguoi khong the đoc suy nghi loai vat, y đinh tu sat o đong vat la thieu co so do nhung khac biet trong nhan thuc, mau chot nam o kha nang suy nghi ve tuong lai.
Nhieu đong vat co the len ke hoach nhu du tru thuc pham đe an dan. Tuy nhien, đieu nay khong đoi hoi y niem ve y nghia su song. Trong khi đo, len ke hoach tu sat lai can hieu biet chi tiet vi tri cua mot ca the trong the gioi va kha nang hinh dung đieu gi xay ra khi khong con ton tai. Co nhung khac biet co ban ve kha nang tuong tuong vuot thoi gian cua con nguoi khi so voi nhung đong vat co ho hang gan gui nhat. Y thuc va tri tuong tuong đi kem nhieu he luy. Varki tin rang tu sat o đong vat co the đuoc ly giai boi cac nguyen nhan khac. Đong vat đau buon, nhan ra cai chet va so xac chet nhung khong hieu cai chet la "mot su that hien nhien". Đong vat co noi so ve nhung tinh huong nguy hiem co the dan toi cai chet, chung xay dung phan ung tu ben trong voi cac noi so nham ton tai, song sot.


Ghi nhan = Cho =
Nhung vu tu sat cua đong vat bat đau đuoc con nguoi ghi nhan vao nam 1845 tai thu đo Luan Đon nuoc Anh. Mot con cho thuoc giong cho Newfoundland đa co gang tu sat trong nhieu ngay no nem minh xuong nuoc hay tu dim minh xuong nuoc đay ho. Nguoi chu đa xich no lai nhung chi vai ngay sau, con vat giat đut day roi tu đam chim minh mot lan nua. Nguoi chu đanh gui con vat toi mot bac si thu y đe giup no lay lai can bang, nhung roi con cho đa chay tron roi đam đau vao mot chiec xe đang đi tren đuong. O Scotland van ghi nhan hien tuong ki la xay ra suot nhieu nam lien. Đo la viec cac chu cho mom dai nhu collie, retriever va Labrador retriever lien tuc tu sat tai Overtoun, Scotland. Trong vong 50 nam, hon 50 con cho đa nhay xuong va chet o cau Overtoun, nhung con cho chet o đay đeu nhay cung mot vi tri.


= Ca heo =
Trong nhung thap ky qua, tai nhieu vung khac nhau tren the gioi, nguoi ta thuong chung kien nhung cuoc "tu sat tap the" cua cac loai ca heo, ca map va đac biet la nhung con ca voi khong lo tren cac bai bien. Cu dan van chai o vung Nam va Bac My, Nam Ohio, quan đao Tasmania cua Australia va ca Nhat Ban... tung chung kien nhieu truong hop hang chuc con ca voi hay ca heo ru nhau cung tim đen cai chet, thuong vao khoang thoi gian tu thang 12 đen thang 3 hang nam. Nhieu ca heo me o Taiji, Nhat Ban đa tu tu vi phai xa roi đua con than yeu cua chung. Ca heo me khi thay đua con bi giet hai hay bi loi đi đa lien tuc đap đau vao mat kinh cua be nuoi ca hay ngung tho vi qua đau buon.
Co vu ca heo Kathy tu tu la la mot con ca heo cai noi tieng trong thap nien 1960 tren chuong trinh truyen hinh Flipper. Huan luyen vien ca heo Ric O'Barry đa ke lai canh chung kien ca heo Kathy tu tu. Kathy đa thuc su chan nan. No boi vao vong tay, nhin thang vao mat, hit mot hoi that sau roi nhin tho, huan luyen vien đanh phai đe cho no chet. Tai vung bien New Zealand, hon 300 con ca heo tu đai duong đa lao minh vao bo roi nam phoi than tren bai bien kho, nong. Nhieu du khach va nhan vien cuu ho đa co gang đua chung ra lai bien nhung cac chu ca heo khac lai tiep tuc đam đau vao bo mot cach kho hieu. Duoi suc nong cua anh nang mat troi va bi đe bep boi trong luong ban than, lu ca heo dan dan khong cu đong đuoc nua. Vi khong the nang long nguc len đe tho nen chung đa chet ngat sau mot thoi gian ngan.


= Ca voi =

Mot loai ho hang xa cua ca heo la ca voi, vam 2011, nguoi ta phat hien ra 61 con ca voi đa đe minh tu mac can o Farewell Spit, New Zealand. Chi co 18 con đuoc cuu song. Nam 2010, nhan vien moi truong tim thay gan 100 chu ca voi hoa tieu mac can tai bo bien vinh Spirit, cach Auckland, New Zealand 320 km ve phia Tay Bac. Khoang 60 trong so gan 100 chu ca voi dat vao bo đa chet. Do dong hai luu kho luong co the la nguyen nhan cua hien tuong nay. Co y kien khac lai cho rang, hanh đong tu sat nay la do ca đan ca voi lam theo con đau đan.


= Chuot =
Hanh vi tu sat tap the khong chi la hien tuong la đoi voi ca heo hay ca voi ma con tim thay o loai chuot. Cac nha đong vat hoc đa ghi nhan: Vao đau thang 5/1995, tren mot vung rong chung 10.000km2 o khu vuc tu tri Tan Cuong (Trung Quoc) đa xay ra hien tuong chuot tu sat tap the. O đay co loai chuot đong mat rat to, dan chung goi la quy mat loi. Chung keo đen cac ao, ho, tung đoi mot can đuoi nhau lao minh xuong nuoc tu tu. Chi vai hom sau, tai tat ca cac ao ho trong vung, xac chuot noi kin mat nuoc.


= Cuu =
Vao nam 2005, rat nhieu nguoi đa chung kien mot su kien ki la, gan 1.550 con cuu nhay xuong mot vach đa o Tho Nhi Ky. Cac muc đong choang vang truoc hien tuong nay. Va du đa lam moi cach đe ngan can nhung nhung con cuu van đien cuong lao xuong vuc. Gan 450 con chet ngay tuc khac, 1.100 con con lai bi tan tat, thuong nhe do nam đe len xac cua nhung con đa chet truoc đo. Tuy nhien chung cung gang suc đap đau vao vach đa đe ket lieu tinh mang cua minh. Uoc tinh thiet hai sau đot tu sat nay rat lon len toi khoang 100.000 USD
Nhung con cuu nay roi tu đo cao 15 met xuong vuc sau, nhung nhung chu cuu xau so nay lai tro thanh tam đem cuu thoat đuoc khoang 1.100 con khac cung lao xuong theo. Đay la hien tuong hiem thay o đong vat va chua đuoc ly giai. Nguyen nhan chinh cua hien tuong nay la nhung nguoi chan cuu o lang Ikizler trong luc an sang đa lo la viec quan sat bay cuu va đe chung tu do đi lang thang phai chiu nhieu đoi ret va ket qua la cuoc tu sat cua ca bay cuu. Tuy nhien, ly giai nay khong đuoc đong đao gioi khoa hoc đong thuan, boi nguoi ta cho rang du co the nao thi ban nang sinh ton cung chi phoi manh me cuoc song cua van vat. 


= Bo =
Nam 2008, tai Lauterbrunnen, 28 con bo đa nhay xuong vach đa o Thuy Si đe ket thuc su song. Đa co sam set du doi trong khu vuc ma co the hoang so cac loai đong vat. Nhung su that la nhung con bo nay co tu tu chu đich hay so hai ma lao minh xuong vach đa van con bi an. 28 con bo đa chet trong vong ba ngay vi chung đi tren cac vach đa, bi roi xuong va chet ngay lap tuc. Cac nha chuc trach đia phuong phai dung truc thang chuyen xac cac con vat đe khoi o nhiem nguon nuoc..


= Chim =
Cung co bang chung cho thay nhieu con vit tu ket lieu cuoc song bang cach ngam đau trong nuoc sau khi ban tinh chet. Sau khi me chet, mot con thien nga o Trung Quoc to ra buon. Cuoi cung no vo canh nhu đe vinh biet cuoc đoi roi tu tu bang cach nhung đau xuong nuoc. Viec đong vat tu tu cho thay loai vat cung co khai niem ve su song cai chet va se co hanh vi tu tu nhu con nguoi con vat keu to, vay canh manh sau khi me no chet, sau đo no chui đau xuong nuoc.
Nam 2009, chim bo nong o Tay duyen hai My đot nhien co nhung hanh đong rat la. Mot so con đam vao o to, con thi đam vao thuyen buom, nhung con khac mat phuong huong. Hang tram con cuoi cung đa chet nguoi ta cho rang co the la do mot loai virus hoac thoi tiet gay ra. Ngoi lang Jatinga o An Đo đuoc biet đen la noi chim thuong chet hang loat trong khoang thoi gian tu thang 9 đen thang 11. Hang tram con chim cu đen luc mat troi lan la đam đau vao cac toa nha va cay coi, co y kien cho rang do loai chim nay thich anh sang. 


= Moi =
Mot cach tu sat tap the vi đong loai cua loai moi Globitermes sulfureus. Khi mot đan kien xam nhap to, cac chu moi tho phan ung nhu nhung quan nhan quyet tu truoc ke thu. Bat đau tu vong bao ve ngoai, lan luot vao đen trong, chung đong loat co co bung cho đen khi co the bi nut ngang co, phong ra mot giot nhua dinh. Kien bi vuong chan trong chat nhua dinh nay va chet tai cho. Cho đen nay cac nha khoa hoc van chua xac đinh đuoc rang moi co y thuc đuoc hanh vi tu sat cua minh hay khong nhung chung đa thuc su hy sinh than minh đe bao ve moi chua. Đieu nay đong nghia voi viec bao ve giong noi boi nhung chien binh moi, nhu cac con trung tho khac, khong bao gio sinh san.


= Gau =
Theo mot bao cao cua trung tam nghien cuu đong vat tai Singapore, o Trung Quoc va Viet Nam cung xuat hien nhieu truong hop gau tu sat. Vao nam 2009, mot đieu tra vien đa chung kien canh cac con gau trong mot trang trai nuoi lay mat nam tuyet thuc va nam bat đong trong long. Chung đa tuyet thuc trong 10 ngay, đen ngay hom sau thi chet. Mot trang trai gau Trung Quoc ghi nhan truong hop gau me bop co gau con đen chet roi tu sat. Vu viec xay ra sau khi gau con bi choc bung đe gan ong chiet mat va to ra cuc ky đau đon. Đay la mot vi du ve hanh vi phi tu nhien bat nguon tu cang thang qua muc va roi loan khi bi giam cam tu tung thoi gian dai, duong nhu hanh đong nay phan anh y nghi "thoat khoi su cam tu" cua đong vat.


= Loai khac =
Nam 2012, tai vinh Monterey, hang ngan con muc Jumbo bong nhien lao vao bo tu tu. Nhieu nguoi đa co gang cuu nhung con muc bang cach đua chung tro lai bien nhung sau đo, chung van tiep tuc lao vao bo. Con trung tu ket lieu vao nam 1987, nguoi ta quan sat thay loai con trung chich hut goi la rep vung đau (Acyrthsiphon pisum) đa cho co the tu no tung đe bao ve nhung con rep xung quanh khoi đong vat san moi.
Nam 2015, Mot con ho 7 thang tuoi đa tu tu tu mot toa nha cao tang o tinh Son Đong vi qua so hai phao hoa, tieng on đa lam con ho kinh hai, pha hong long nhot va lao thang xuong đuong. Tai Trung Quoc, mot đan tho 1.500 con đuoc nuoi đa bat ngo tu sat qua nua ma chua ro ly do. Trong so khoang 1.000 con tho tu sat, 400 ca the co vet can cua cho tren nguoi con 600 ca the con lai thi khong. Mot con huou cung đa lao minh xuong vuc tu sat đe khong muon than minh bi roi vao mom cua nhung con cho san.


Ly giai Co y kien cho rang, đong vat khong he co kha nang tu sat vi nhung ly do xa hoi giong con nguoi, ma tat ca chi la su roi loan than kinh tam thoi dan toi hanh đong khong the kiem soat, tram cam, đau buon. Co rat nhieu yeu to anh huong toi than kinh nhu benh tat, chan thuong, tuoi gia hay mat đinh huong trong khong gian. Co khong it truong hop ca tu mac can la do chung đuoi theo con moi đen qua gan vao bo va roi vao vung bien nong nguy hiem. Tuy nhien, nhieu vu viec tu sat hang loat cua ca o bien co lien quan toi hien tuong thuy trieu đo. Tuy vay viec hang ngan con cuu nhay xuong vach đa, ca heo len bo bien phoi nang van chua đuoc ly giai can ke.
Antonia Preti, nha tam ly hoc đai hoc Cagliari, Italy, muon tim cau tra loi xac đang. Xem xet khoang 1.000 nghien cuu cong bo trong 40 nam, ong khang đinh khong co vu đong vat tu tu co chu y nao trong tu nhien va cho rang nhung vu viec trong sach cua Aelian chi la "cau chuyen mang tinh thuyet hinh nguoi". Ve vu tu sat tap the cua chuot lemming, cac nha nghien cuu ket luan đay la he luy khong mong muon khi so luong chuot di cu qua đong tai cung thoi điem. Vat nuoi bo an sau khi chu nhan qua đoi co the do đo vo moi lien ket xa hoi. Đong vat khong đua ra quyet đinh chet co y thuc ma chi qua phu thuoc vao su cham soc cua chu nhan đen noi khong chap nhan thuc an tu nguoi nao khac.


= Thuy trieu đo =
Thuy trieu đo la hien tuong tao bien sinh san voi so luong nhanh trong nuoc lam nuoc bi hoa mau đo, xanh. Trong qua trinh nhan len nhanh chong, cac loai tao con tao ra cac chat đoc nguy hiem, nhieu thanh phan đoc to co kha nang gay te liet he than kinh rat manh. Trong nhieu vu viec đong vat bien tu sat, cac nha khoa hoc đa tim thay trong xac cua chung chat acid domoic von co trong tao đoc. Chat nay khien cac loai bi te liet than kinh, mat kha nang đinh huong va đam vao bo. 


= Bi lam dung =
Ngoai ra, khong it cac loai co tap tinh tu gay thuong tich cho minh khi bi con nguoi lam dung. Tap tinh nay la do chung bi cac tac nhan tieu cuc nhu cang thang, co lap, so hai, benh tat, suy dinh duong va chan nan tac đong trong mot thoi gian dai. Chim trong so thu khi bi bo đoi co the tu ria long cua minh đen chet. Đong vat linh truong khi bi đanh đap co the can vao đong mach đe tu sat, gau trong cac trang trai nuoi lay mat tu sat. Ly do la boi gau bi nhot trong cac long sat chat hep, khong co cho đe đi lai, tren bung chung đeu bi choc thung mot lo đe lay mat nen đoi khi, vet thuong chua kip khep mieng nay khien gau bi nhiem nhieu thu benh, ke ca u ac tinh, ung thu va viem mang bung. Do đo, nhieu trang trai gau o Trung Quoc va Viet Nam hay xay ra hien tuong gau nhin an toi chet.


= Bi kich đong =
Nhieu truong hop đong vat tu tu la do bi kich đong boi cac yeu to ngoai canh nao đo, truong hop cho tu tu lien tuc o cau Overtoun la do su kich thich cua chon Vizon. Xung quanh cau Overtoun co rat nhieu chon Vizon sinh song, loai vat nay toa ra mot mui huong lam cho rat phan khich. Chinh vi the, khong it nhung con cho đa nhay qua lan can vi cai mui qua thinh cua minh va tao ra canh tuong nhu la hanh vi tu tu tap the.
Đoi voi vu viec nhung con bo tu tu hang loat, tai thoi điem dien ra đa co bao cao cho rang vao hom đo đa co sam chop du hoi co the lam hoang so cac loai đong vat. Ben canh đo, mot so nha khoa hoc đa đua ra gia thuyet rang, viec tu sat hang loat cua đong vat lien quan toi kha nang du đoan truoc thien tai cua chung. Kinh nghiem dan gian lai khang đinh hien tuong loai vat nao đo tu sat tap the la dau hieu bao truoc mot hiem hoa thien nhien lon sap xay đen nhu đong đat, song than, bao loc...


= Cang thang =
Cang thang cung dan đen thay đoi hanh vi cua đong vat theo huong đe doa tinh mang. Đoan video ve ca voi sat thu ten Morgan tai cong vien Tenerife thuoc so huu cong ty giai tri Seaworld, My, nhay len thanh be nam im suot 10 phut hoi thang 5 khien cong đong chu y. Nhieu nguoi cho rang no đang co tu sat. Ca voi thuong hanh đong khac biet khi bi nuoi nhot, boi be nuoi co kich thuoc rat nho so voi đai duong.
Moi truong song nhan tao la nguyen nhan gay tram cam, dan toi cac hanh đong lap đi lap lai nhu co xat vao thanh be hay nghien rang o ca voi. Do đo, viec tim hieu cac trang thai cam xuc cua đong vat co y nghia rat lon, đieu nay co the la nen tang ly giai cho khuynh huong tu lam hai cua đong vat. hau het vu tu tu đeu lien quan toi su can thiep cua con nguoi theo cach nao đo, du la san ban hay giam cam. Nhieu loai đong vat bi nhot trong đieu kien gay cac ton thuong tinh than keo dai cung trai qua cac tinh trang cang thang, hoi chung cang thang sau chan thuong tam ly (PTSD) va tram cam.


= Chon loc =
Đoi voi mot so loai đong vat, nhu loai moi, loai bo cap, ban than chung sinh ra đa mang trong minh gene tu sat. Viec cung tim đen cai chet trong mot so hoan canh nao đo giong nhu mot hanh đong theo ban nang di truyen tu the he nay sang the he khac voi su chon loc tu nhien, sao cho co loi nhat cho noi giong.
Hien tuong nay la bieu hien cua quy luat tu nhien ve can bang sinh thai: loai bo so khau du thua trong mot cong đong. Nhu su tu sat cua nhung con chuot o Na Uy (chuot lemming). Chung y thuc đuoc tinh trang thieu thon thuc an nen đa tu nguyen nhan lay cai chet đe nhung con con lai khong bi chet đoi. Nhung con vat tu thay minh khong thich nghi se tu sat đe cac con khac đuoc ton tai, giup cho giong noi co the vuot qua cac hiem hoa đang so.


= Ban nang =
Điem đac biet cua loai đong vat co tui voi hinh dang giong chuot tai Queensland, Australia la mua sinh san chinh la mua tu cua chung, vi con.Hien tuong nay đuoc goi la semelparity, mot hien tuong bat nguon tu "long vi tha tien hoa". Nguyen nhan co the la do mua sinh san roi vao giai đoan khan hiem thuc an, nen nhung ong bo đa hy sinh than minh vi con.
Va phuong phap tu tu ma nhung ong bo nay chon la giao phoi that nhieu, keo dai toi 12-14 tieng, lien tuc trong vong 2 tuan. Hanh đong nay khien he thong mien dich cua no bi pha huy do phai chiu ap luc nhieu, lam no bi lay nhiem, chay mau trong dan toi chet.Tuy nhien cung co gia thuyet cho rang hanh đong giao phoi đien ro cua chung la do con đuc muon di truyen gen cua minh cho the he tiep theo. 


= Benh tat =
Ca voi cung noi tieng voi cac vu mac can hang loat tren bai bien. Nhieu ly giai đuoc đua ra, trong đo co gia thiet "con đau đan bi benh", phai tim kiem an toan trong vung nuoc nong. Do tap tinh xa hoi cao, cac ca the khoe manh van bam theo con đau đan va lao vao bo. Tuy nhien, gia thiet khong khang đinh đay la tu sat chu đich. Cac hanh vi tu huy hoai con đuoc quy cho ky sinh trung. Ky sinh trung co the tac đong toi nao bo va khien vat chu co hanh đong giup chung sinh truong manh hon.
Trong qua trinh nay thuong vat chu se chet. Chang han, Toxoplasma gondii tan cong chuot va "tat" đi noi so meo bam sinh. Mot nghien cuu nam 2013 phat hien viec nhiem T. gondii xoa sach noi so meo, ngay ca khi ky sinh trung nay đa bi tieu diet. Tuong tu, nam Ophiocordyceps unilaterailis co the khong che nao kien, đua vat chu toi cai chet tai nhung noi nam co đieu kien tot đe sinh soi. Nhen me thuong tu nguyen tro thanh bua an cho con, song su hy sinh nay khong phai tu sat ma la hanh đong bao boc cuc đoan, đam bao su song cho con non moi chao đoi.


Xem them Đong vat tu chua benh
Ca chet hang loat
Phuc loi đong vat


Chu thich Tham khao Đong vat tu tu - bi an ve "cai chet co y thuc"
Nhung vu đong vat 'tu tu' hang loat bi an Luu tru ngay 8 thang 2 nam 2015 tai Wayback Machine
Đong vat khi đau buon cung se tu tu nhu con nguoi Luu tru ngay 8 thang 2 nam 2015 tai Wayback Machine
Loai đong vat tu tu bang sex vi … con