Phong trao ngon ngu Bengal la mot phong trao chinh tri tai Đong Bengal (nay la Bangladesh) chu truong cong nhan tieng Bengal la mot ngon ngu chinh thuc cua Quoc gia tu tri Pakistan đe ngon ngu nay đuoc phep su dung trong cong vu, tiep tuc đuoc su dung lam ngon ngu giang day, su dung trong truyen thong, tien te va tem, va đe duy tri cach viet bang chu cai Bengal.
Quoc gia tu tri Pakistan đuoc thanh lap sau An Đo phan ly nam 1947, voi nhieu nhom dan toc va ngon ngu khac biet, ve phuong dien đia ly thi tinh Đong Bengal (nam 1956 đuoc đoi thanh Đong Pakistan) khong tiep giap voi phan con lai cua quoc gia va co cu dan chu yeu la nguoi Bengal. Nam 1948, Chinh phu Quoc gia tu tri Pakistan quy đinh Urdu la ngon ngu quoc gia duy nhat, gay khang nghi rong khap trong cong đong noi tieng Bengal chiem đa so tai Đong Bengal. Đoi dien voi cang thang be phai va bat man quan chung gia tang do luat moi, chinh phu cam chi cac cuoc tu tap cong cong va tap hop. Cac sinh vien cua Đai hoc Dhaka va cac nha hoat đong chinh tri khac bat tuan phap luat va to chuc mot cuoc khang nghi vao ngay 21 thang 2 nam 1952. Phong trao đat đinh khi canh sat ha sat sinh vien tuan hanh vao ngay nay. Cac truong hop tu vong gay bat on dan su tren quy mo lon. Sau nhieu nam xung đot, chinh phu trung uong nhuong bo va trao đia vi chinh thuc cho tieng Bengal vao nam 1956. Nam 1999, UNESCO tuyen bo ngay 21 thang 2 la Ngay tieng me đe Quoc te, nham the hien tuong niem Phong trao ngon ngu Bengal va quyen dan toc-ngon ngu cua nhan dan toan cau.
Phong trao ngon ngu Bengal la xuc tac cho su khang đinh ban sac dan toc Bengal tai Đong Bengal va sau la Đong Pakistan, va tro thanh mot điem bao truoc cho phong trao dan toc chu nghia Bengal, gom Phong trao 6 Điem va sau đo la Chien tranh giai phong Bangladesh nam 1971. Tai Bangladesh, ngay 21 thang 2 la ngay Phong trao ngon ngu, mot ngay nghi quoc gia. Tuong đai Shaheed đuoc xay dung gan Hoc vien Y te Dhaka nham ky niem phong trao va cac nan nhan.


Boi canh Cac quoc gia Pakistan va Bangladesh hien nay nguyen la bo phan cua An Đo thuoc Anh. Tu giua the ky 19, ngon ngu Urdu đuoc cac nha lanh đao chinh tri va ton giao xuc tien lam ngon ngu chung cua nguoi Hoi giao An Đo, trong so đo co Sir Khwaja Salimullah, Sir Syed Ahmed Khan, Nawab Viqar-ul-Mulk va Maulvi Abdul Haq. Urdu la mot ngon ngu thuoc ngu chi An-Arya cua ngu toc An-Iran, thuoc ngu he An-Au. Ngon ngu nay phat trien duoi anh huong cua tieng Ba Tu, tieng A Rap va Đot Quyet len cac apabhramsha (giai đoan ngon ngu cuoi cung cua tieng Pali-Prakrit Trung co) tai Nam A thoi Vuong quoc Hoi giao Delhi va Đe quoc Mughal. Ngon ngu nay đuoc viet bang chu cai Ba Tu-A Rap, đuoc nhan đinh la mot yeu quan trong cua van hoa Hoi giao đoi voi nguoi Hoi giao An Đo; tieng Hindi va chu cai Devanagari thi đuoc nhin nhan la nen tang cua van hoa Hindu.
Mac du viec su dung Urdu dan tro nen pho bien đoi voi nguoi Hoi giao tai mien bac An Đo, song nguoi Hoi giao tai Bengal chu yeu su dung ngon ngu Bengal. Ngon ngu Bengal la mot ngon ngu Đong An-Arya phat sinh tu cac ngon ngu An Trung đai mien đong vao khoang nam 1000 va phat trien đang ke trong Phuc hung Bengal. Ngay tu cuoi the ky 19, cac nha hoat đong xa hoi nhu nha nu quyen Hoi giao Roquia Sakhawat Hussain đa lua chon viet bang ngon ngu Bengal đe tiep can đen dan chung va phat trien no nhu mot ngon ngu van chuong hien đai. Nhung nguoi tan thanh ngon ngu Bengal phan đoi Urdu ngay tu truoc khi An Đo phan ly, khi cac đai bieu tu Bengal bac bo y tuong lay Urdu lam ngon ngu chung cua nguoi Hoi giao An Đo trong hoi nghi Lucknow 1937 cua Lien minh Hoi giao Toan An. Lien minh Hoi giao la mot chinh đang tai An Đo thuoc Anh, la the luc đung sau viec hinh thanh quoc gia Hoi giao Pakistan tu An Đo.


Giai đoan đau cua phong trao Sau khi An Đo phan ly vao nam 1947, nhung nguoi noi tieng Bengal tai Đong Bengal chiem 44 trieu trong tong dan so 69 trieu cua Quoc gia tu tri Pakistan. Tuy nhien, cac the che chinh phu, cong vu, va quan su cua Quoc gia tu tri Pakistan nam duoi su chi phoi cua cac ca nhan đen tu phan phia tay cua quoc gia. Nam 1947, mot nghi quyet quan trong tai mot hoi nghi thuong đinh giao duc quoc dan tai Karachi chu truong Urdu la ngon ngu quoc gia duy nhat, va la ngon ngu đoc nhat su dung trong truyen thong va trong truong hoc. Cac hoat đong phan đoi va khang nghi lap tuc no ra, cac sinh vien tu Dhaka tap hop duoi su lanh đao cua Abul Kashem, thu ky cua Tamaddun Majlish- mot to chuc van hoa Hoi giao Bengal. Cuoc tap hop yeu cau ngon ngu Bengal la mot ngon ngu chinh thuc cua Quoc gia tu tri Pakistan va la mot ngon ngu giang day tai Đong Bengal. Tuy nhien, Uy ban Cong cu Pakistan loai bo ngon ngu Bengal khoi danh sach cac đoi tuong đuoc phe duyet, cung nhu khoi ghi chu tren tien te va tem. Bo truong giao duc Fazlur Rahman tien hanh chuan bi quy mo lon đe Urdu la ngon ngu quoc gia duy nhat cua Quoc gia tu tri Pakistan. Phan no lan rong trong quan chung, va mot luong lon sinh vien Bengal tu tap tai Đai hoc Dhaka vao ngay 8 thang 12 nam 1947 đe chinh thuc yeu cau rang ngon ngu Bengal la mot ngon ngu chinh thuc. Đe xuc tien hoat đong cua minh, cac sinh vien Bengal to chuc dieu hanh va tap hop tai Dhaka.[dead link]
Cac hoc gia Bengal hang đau tranh luan rang tai sao Urdu khong nen la ngon ngu chinh thuc duy nhat. Nha ngon ngu hoc Muhammad Shahidullah chi ra rang Urdu khong phai la ngon ngu ban đia trong bat ky khu vuc nao tai Pakistan, va noi rang, "Neu chung toi phai chon mot ngon ngu quoc gia thu hai, chung toi se xem xet Urdu." Nha van Abul Mansur Ahmed noi rang neu Urdu tro thanh ngon ngu quoc gia, xa hoi co giao duc cua Đong Bengal se tro nen 'that hoc' va 'khong đu tu cach' cho cac vi tri trong chinh phu. Rastrabhasa Sangram Parishad (Uy ban Hanh đong ngon ngu quoc gia) la mot to chuc tan thanh ngon ngu Bengal la mot ngon ngu chinh thuc, đuoc thanh lap vao cuoi thang 12 nam 1947, Giao su Nurul Huq Bhuiyan cua Tamaddun Majlish trieu tap uy ban. Sau đo, thanh vien Hoi đong Shamsul Huq trieu tap mot uy ban moi nham thuc đay đe ngon ngu Bengal tro thanh quoc ngu. Thanh vien Quoc hoi Dhirendranath Datta đe trinh luat len Quoc hoi Lap hien Pakistan nham cho phep cac thanh vien noi tieng Bengal va cho phep su dung ngon ngu nay cho cac muc đich chinh thuc. Đe xuat cua Datta nhan đuoc su ung ho cua cac nha lap phap Prem Hari Burman, Bhupendra Kumar Datta va Sris Chandra Chattaopadhyaya cua Đong Bengal, cung nhu nhan dan tu khu vuc. Thu tuong Liaquat Ali Khan va Lien minh Hoi giao len an đe xuat nay la mot no luc nham chia re nhan dan Pakistan, do đo du luat that bai.


= Kich đong nam 1948 =

Cac sinh vien cua Đai hoc Dhaka va cac hoc hieu khac trong thanh pho to chuc tong bai khoa vao ngay 11 thang 3 nam 1948 nham khang nghi viec bo ngon ngu Bengal khoi su dung chinh thuc, gom ca tien te, tem va kiem tra tuyen dung hai quan. Phong trao tai tuyen bo yeu cau rang ngon ngu Bengal đuoc tuyen bo la mot quoc ngu cua Quoc gia tu tri Pakistan. Cac nha lanh đao chinh tri nhu Shamsul Huq, Shawkat Ali, Kazi Golam Mahboob, Oli Ahad, Abdul Wahed va nhung nguoi khac bi bat giu trong cac cuoc tap hop. Lanh đao cua cuoc tap hop la Mohammad Toaha phai nhap vien sau no luc chop mot khau sung tu mot canh sat vien. Cac lanh đao sinh vien, nhu Abdul Matin va Abdul Malek Ukil tham du dieu hanh.
Vao chieu ngay 11 thang 3, mot cuoc hoi ngo đuoc to chuc nham khang nghi canh sat tan bao va cac vu bat giu. Mot nhom sinh vien tuan hanh huong đen nha cua tinh truong Khawaja Nazimuddin bi ngan lai truoc Toa cao đang Dhaka. Đam tuan hanh chuyen huong va roi đen huong toa nha van phong tinh truong. Canh sat tan cong đam tuan hanh, lam bi thuong mot so sinh vien va nhan vat lanh đao, trong đo co A. K. Fazlul Huq. Bai khoa tiep tuc trong bon ngay sau. Truoc tinh the nay, tinh truong Nazimuddin ky mot thoa thuan voi cac lanh đao sinh vien ve viec chap thuan mot so đieu khoan va đieu kien, song khong đong y voi yeu cau ngon ngu Bengal tro thanh mot quoc ngu.
Tai đinh điem cua bat on dan tu, Toan quyen Pakistan Muhammad Ali Jinnah đen Dhaka vao ngay 19 thang 3 nam 1948. Vao ngay 21 thang 3, trong mot cuoc tiep dan tai san đua ngua, ong tuyen bo rang van đe ngon ngu la muu đo cua mot "the luc thu nam" nham chia re nguoi Hoi giao Pakistan. Jinnah con tuyen bo rang "Urdu, va duy co Urdu" bieu hien tinh than cua cac dan toc Hoi giao va se duy tri la quoc ngu, liet nhung nguoi bat đong voi quan điem cua ong la "nhung ke thu cua Pakistan". Jinnah co phat bieu tuong tu tai Curzon Hall trong Đai hoc Dhaka vao ngay 24 thang 3. Trong ca hai cuoc tu hop, Jinnah bi cac khan gia ngat loi nhieu đoan. Ong sau đo keu goi mot cuoc hoi cua mot uy ban hanh đong quoc ngu, va bac bo giao uoc ma Khawaja Nazimuddin ky voi cac nha lanh đao sinh vien. Truoc khi Jinnah roi Dhaka vao ngay 28 thang 3, ong tien hanh phat bieu tren đai phat thanh tai khang đinh chinh sach "chi co Urdu".
Vao ngay 27 thang 11 nam 1948, Ghulam Azam đai dien cho Lien minh sinh vien Đai hoc Dhaka trao mot bi vong luc cho Thu tuong Pakistan Liakat Ali Khan tai Đai hoc Dhaka yeu cau rang ngon ngu Bangla tro thanh quoc ngu cua Pakistan. Đuong thoi, Ghulam Azam giu chuc vu Tong bi thu cua Lien minh.
Ngay sau đo, Uy ban Ngon ngu Đong Bengal duoi su lanh đao cua Maulana Akram Khan đuoc chinh phu Đong Bengal thanh lap nham chuan bi mot bao cao ve van đe ngon ngu. Uy ban hoan thanh bao cao cua minh vao ngay 6 thang 12 nam 1950, song no khong đuoc cong bo cho đen nam 1958. Chinh phu đe xuat ngon ngu Bengal đuoc viet bang chu cai A Rap la mot giai phap tiem nang cho xung đot ve ngon ngu.


Cac su kien nam 1952 Tranh luan Urdu-Bengal nhen nhom lai khi nguoi ke nhiem cua Jinnah la Toan quyen Khawaja Nazimuddin kien quyet bao ve chinh sach "chi co Urdu" trong mot bai phat bieu vao ngay 27 thang 1 nam 1952. Ngay 31 thang 1, Shorbodolio Kendrio Rashtrobhasha Kormi Porishod (Uy ban hanh đong ngon ngu trung uong lien đang phai) đuoc thanh lap trong mot cuoc tu hop tai Bar Library Hall cua Đai hoc Dhaka, chu tich la Maulana Bhashani. Đe xuat cua chinh phu trung uong ve viec viet tieng Bengal bang chu cai A Rap bi kich liet phan đoi trong cuoc hop. Uy ban hanh đong keu goi moi nguoi tham gia hoat đong khang nghi vao ngay 21 thang 2, bao gom bai khoa va tap hop. Cac sinh vien cua Đai hoc Dhaka va cac hoc hieu khac tap hop tai cac khu vuc đai hoc vao ngay 4 thang 2 va canh bao chinh phu rut đe xuat viet tieng Bengal bang chu cai A Rap, va khang đinh viec cong nhan ngon ngu Bengal. Khi chuan bi cho cuoc tuan hanh sap toi, chinh phu ap đat Đieu 144 tai Dhaka, cam chi bat ky cuoc tu tap nao tren ba nguoi.


= 21 thang 2 =
Chin gio sang, cac sinh vien bat đau tu tap tai Đai hoc Dhaka bat chap Đieu 144. Pho hieu truong cua đai hoc va cac quan chuc khac hien dien khi canh sat co vu trang bao quanh khuon vien. Đen 11:15, cac sinh vien tu tap tai cong đai hoc va no luc pha vo hang rao canh sat. Canh sat ban luu đan hoi cay ve phia cong đe canh cao cac sinh vien. Mot nhom sinh vien chay vao Hoc vien Y te Dhaka trong khi nhung nguoi khac tuan hanh huong ve khuon vien đai hoc bi canh sat bao vay. Pho hieu truong yeu cau canh sat ngung ban va lenh cho sinh vien roi khoi khu vuc. Tuy nhien, canh sat bat giu mot so sinh vien vi vi pham Đieu 144 khi ho no luc roi đi. Tuc gian truoc hanh đong bat giu, cac sinh vien tu tap quanh Hoi đong Lap phap Đong Bengal va chan đuong vao hoi đong, yeu cau đuoc trinh bay yeu cau truoc hoi nghi. Khi mot nhom sinh vien tim cach xong vao toa nha, canh sat khai hoa va sat hai mot so sinh vien, trong đo co Abdus Salam, Rafiq Uddin Ahmed, Abul Barkat va Abdul Jabbar. Khi tin tuc ve cac truong hop tu vong đuoc lan truyen, roi loan bung phat khap thanh pho. Cac cua hang, van phong va giao thong cong cong bi đong cua va tong đinh cong bat đau. Tai hoi đong, sau nha lap phap gom Manoranjan Dhar, Boshontokumar Das, Shamsuddin Ahmed va Dhirendranath Datta yeu cau rang tinh truong Nurul Amin đen tham cac sinh vien trong benh vien va rang hoi đong ngung hop nham the hien tiec thuong. Đe nghi nay đuoc su ung ho cua mot so nhan vat nhu Maulana Abdur Rashid Tarkabagish, Shorfuddin Ahmed, Shamsuddin Ahmed Khondokar va Mosihuddin Ahmed. Tuy nhien, Nurul Amin tu choi yeu cau.


= 22 thang 2 =
Roi loan lan khap tinh khi cac đoan tuan hanh phot lo Đieu 144 va len an cac hanh đong cua canh sat. Hon 30.000 nguoi tu tap tai Curzon Hall tai Dhaka. Trong luc cac hoat đong khang nghi tiep dien, cac hanh đong cua canh sat khien them bon nguoi thiet mang. Đieu nay thuc đay cac nhan vien tu nhieu to chuc khac nhau, nhu hoc vien, ngan hang, va đai phat thanh, tay chay cong so va gia nhap đoan tuan hanh. Nhung nguoi khang nghi đot chay cac van phong cua hai co quan tin tuc than chinh phu hang đau la Jubilee Press va Morning News. Canh sat khai hoa vao mot janaza (đam tang) lon, khi ho đi qua Nawabpur Road. Su kien khien mot so nguoi thiet mang, bao gom nha hoat đong Sofiur Rahman va mot cau be chin tuoi ten la Ohiullah.


= Tiep dien bat on =

Suot đem ngay 23 thang 2, cac sinh vien cua Hoc vien Y te Dhaka xay dung mot Shaheed Smritistombho, hoac đai liet si. Hoan thanh vao rang sang ngay 24 thang 2, tuong đai co mot ghi chu viet tay kem theo voi dong chu "Shaheed Smritistombho". Khanh thanh boi cha cua nha hoat đong bi thiet mang Sofiur Rahman, song bi canh sat pha huy vao ngay 26 thang 2. Ngay 25 thang 2, cac cong nhan tai thi tran Narayanganj to chuc đinh cong. Mot hoat đong khang nghi tiep theo vao ngay 29 thang 2, nhung nguoi tham du phai đoi dien voi hanh hung nghiem trong cua canh sat.
Chinh phu kiem duyet cac tuong thuat tin tuc va giau con so thuong vong chinh sach trong cac hoat đong khang nghi. Hau het truyen thong than chinh phu cao buoc cac phan tu An Đo giao va cong san chiu trach nhiem ve viec kich đong roi loan va nao đong cua sinh vien. Ngay 8 thang 4, bao cao cua chinh phu ve cac su co khong the hien bat ky bien ho cu the nao cho viec canh sat khai hoa vao sinh vien. Khi hoi đong lap phap đuoc tai trieu tap vao ngay 14 thang 4, nhung tien trinh bi Lien minh Hoi giao ngung lai khi cac nha lap phap tu Đong Bengal tim cach neu len van đe ngon ngu. Ngay 16 thang 4, Đai hoc Dhaka mo cua tro lai va Shorbodolio Kendrio Rashtrobhasha Kormi Porishod, hay Uy ban hanh đong ngong ngu trung uong lien đang, to chuc mot cuoc hoi thao vao ngay 27 thang 4 tai Bar Association Hall. Trong cuoc hop, cac đai bieu yeu cau chinh phu phong thich cac tu nhan, noi long cac han che ve tu do dan su va chap thuan ngon ngu Bengal la quoc ngu.


Cac su kien sau nam 1952 Shorbodolio Kendrio Rashtrobhasha Kormi Porishod đuoc ho tro cua Lien minh Hoi giao Awami, quyet đinh tuong niem ngay 21 thang 2 la Shohid Dibosh (ngay Liet si). Trong ngay tuong niem đau tien, nhan dan khap Đong Bengal đeo phu hieu đen nham bieu thi tinh đoan ket voi cac nan nhan. Hau het cong so, ngan hang va the che giao duc đong cua đe bay to ton trong. Cac nhom sinh vien lap giao keo voi hoc vien va si quan canh sat đe duy tri phap luat va trat tu. Co tren 100.000 nguoi tu tap tai Armanitola tai Dhaka, tai đay cac nha lanh đao cong đong keu goi ngay lap tuc phong thich Maulana Bhashani va cac tu nhan chinh tri khac. Tuy nhien, cac chinh tri gia Đong Pakistan nhu Fazlur Rahman lam tram trong them cang thang khi tuyen bo rang bat ky ai muon ngon ngu Bengal tro thanh mot ngon ngu chinh tri se đuoc nhin nhan la mot "ke thu cua quoc gia". Cac sinh vien va thuong dan Bengal bat tuan cac han che ve to chuc tuong niem. Tuan hanh no ra vao toi ngay 21 thang 2 nam 1954, nhieu hoi truong khac nhau cua Đai hoc Dhaka giuong len co đen nham tuong niem. Canh sat bat giu cac sinh vien va nhung nguoi khang nghi khac, ho đuoc phong thich sau đo mac du tu choi tra tien bao lanh.
Cang thang chinh tri đat đinh khi cuoc bau cu hoi đong cap tinh tai Đong Bengal đuoc to chuc vao nam 1954. Lien minh Hoi giao cam quyen len an lien minh Mat tran Lien hiep đoi lap do A. K. Fazlul Huq va Lien minh Awami lanh đao, phai nay muon quyen tu tri lon hon cho tinh. Mot so thu linh cua Mat tran Lien hiep va cac nha hoat đong bi bat giu. Mot cuoc hop cua cac thanh vien Lien minh Hoi giao trong Quoc hoi, chu toa la Thu tuong Muhammad Ali Bogra, quyet đinh cong nhan đia vi chinh thuc cho ngon ngu Bengal. Quyet đinh nay gay nen mot lan song bat on lon khi cac dan toc khac tim cach gianh đuoc cong nhan cho cac ngon ngu khu vuc khac. Nhung nguoi đe xuong Urdu nhu Maulvi Abdul Haq chi trich bat ky đe xuat nao trao đia vi chinh thuc cho ngon ngu Bengal. Ong dan đau mot cuoc tap hop cua 100.000 nguoi khang nghi quyet đinh cua Lien minh Hoi giao. Mat tran Lien hiep gianh đa so cao trong hoi đong lap phap cap tinh, con Lien minh Hoi giao gianh đuoc so ghe it nhat trong lich su.
Chinh phu Mat tran Lien hiep ra lenh thiet lap Vien han lam Bangla nham xuc tien, phat trien, va bao ton ngon ngu, van hoc va di san Bengal. Tuy nhien, Mat tran Lien hiep chi cam quyen tam thoi do Toan quyen Ghulam Muhammad đinh chi chinh phu va bat đau thoi gian cai tri truc tiep cua Toan quyen vao ngay 30 thang 4 nam 1954. Mat tran Lien hiep lai thanh lap chinh phu vao ngay 6 thang 6 nam 1955 sau khi che đo toan quyen truc tiep cai tri ket thuc. Lien minh Awami khong tham du trong chinh phu nay.
Sau khi Mat tran Lien hiep quay lai nam quyen, le ky niem su kien vao 21 thang 2 nam 1956 đuoc to chuc lan đau tien trong khong khi hoa binh. Chinh phu ho tro mot ke hoach lon nham xay dung mot Đai Shaheed moi. Phien hop cua hoi đong lap hien đuoc ngung lai nam phut nham bieu thi chia buon cho nhung sinh vien thiet mang do bi canh sat ban. Cac nha lanh đao Bengal to chuc cac cuoc tu tap lon va toan bo cac cong so va doanh nghiep cung đong cua.
Ngay 7 thang 5 nam 1954, hoi đong lap hien quyet đinh, voi su ung ho cua Lien minh Hoi giao, trao đia vi chinh thuc cho ngon ngu Bengal. Ngon ngu Bengal đuoc cong nhan la ngon ngu chinh thuc thu hai cua Pakistan vao ngay 29 thang 2 nam 1956, va đieu 214(1) cua hien phap Pakistan đuoc soan lai thanh "quoc ngu cua Pakistan se la Urdu va Bengal."
Tuy nhien, chinh phu quan su do Ayub Khan thanh lap tien hanh cac no luc nham tai lap hien trang Urdu la quoc ngu duy nhat. Ngay 6 thang 1 nam 1959, chinh the quan su ban mot tuyen bo chinh thuc va phuc hoi quan điem chinh thuc ung ho chinh sach cua hien phap nam 1956 ve hai quoc ngu.
Mac du van đe quoc ngu đuoc giai quyet vao nam 1956, song chinh phu quan su cua Ayub Khan xuc tien loi ich cua Tay Pakistan gay ton hai đen Đong Pakistan. Mac du chiem đa so trong tong nhan khau toan quoc, song cu dan Đong Pakistan tiep tuc khong đuoc đai dien đay đu trong cac cong vu va quan vu, nhan đuoc it ngan sach quoc gia it va cac tro giup khac cua chinh phu trung uong. Chu yeu bat nguon tu mat kinh bang kinh te giua cac khu vuc gia tang, va su ung ho đoi voi Lien minh Awami theo chu nghia dan toc Bengal, to chuc phat đong phong trao 6 điem nham tang quyen tu chu cho tinh, mot yeu cau đo la Đong Pakistan đuoc goi la Bangladesh (Lanh tho/Quoc gia cua nguoi Bengal), sau đo dan đen Chien tranh giai phong Bangladesh.


Di san Phong trao ngon ngu Bengal co mot tac đong van hoa manh len xa hoi Bengal. No truyen cam hung cho su phat trien va tan duong ngon ngu, van hoc va van hoa Bengal. Ngay 21 thang 2 đuoc che đinh la ngay Phong trao ngon ngu hay Shohid Dibosh (ngay liet si), la mot quoc le lon tai Bangladesh. Mot su kien keo dai trong mot thang goi la Hoi cho sach Ekushey đuoc to chuc thuong niem nham ky niem phong trao. Ekushey Padak, mot trong nhung giai thuong dan su cao nhat tai Bangladesh, đuoc trao thuong nien nham ky niem tinh than cua phong trao. Cac bai hat nhu Amar Bhaier Rokte Rangano cua Abdul Gaffar Choudhury, do Shaheed Altaf Mahmud pho nhac, cung cac vo kich, tac pham nghe thuat va tho đong mot vai tro đang ke trong viec kich đong cam xuc cua nhan dan trong phong trao. Ke tu su kien thang 2 nam 1952, cac bai tho, ca, kich, phim, biem hoa va hoi hoa đuoc sang tac nham the hien phong trao theo cac quan điem đa dang. Tac pham nghe thuat đang chu y la cac bai tho Bornomala, Amar Dukhini Bornomala va thang 2 nam 1969 cua Shamsur Rahman, phim Jibon Theke Neya cua Zahir Raihan, kich san khau Kobor cua Munier Chowdhury va cac tieu thuyet Ekushey February cua Raihan va Artonaad cua Shawkat Osman. Bangladesh chinh thuc trinh mot đe xuat len UNESCO đe tuyen bo ngay 21 thang 2 la "ngay ngon ngu me đe quoc te." Đe xuat ngay nhan đuoc su ung ho nhat tri tai phien hop toan the lan thu 30 cua UNESCO to chuc vao ngay 17 thang 11 nam 1999.
Hai nam sau ky đai ky niem đau tien bi canh sat pha huy, mot đai Shaheed (liet si) moi đuoc xay dung vao nam 1954 nham ky niem nhung nguoi khang nghi bi thiet mang. Đai ky niem lon hon do kien truc su Hamidur Rahman thiet ke đuoc bat đau xay dung vao nam 1957 voi su ho tro cua chinh phu Mat tran Lien hiep. Mac du viec ap đat thiet quan luat vao nam 1958 lam gian đoan cong viec, song đai ky niem đuoc hoan tat va khanh thanh vao ngay 21 thang 2 nam 1963. Quan Pakistan pha huy đai ky niem trong Chien tranh giai phong Bangladesh vao nam 1971, song chinh phu Bangladesh xay dung lai đai vao nam 1973.
Ngoai Đong Bengal, phong trao yeu cau đia vi binh đang cho ngon ngu Bengal cung dien ra tai bang Assam cua An Đo. Ngay 19 thang 5 nam 1961, 11 nguoi Bengal bi canh sat sat hai tai ga đuong sat Silchar trong khi yeu cau cong nhan chinh thuc cho ngon ngu Bengal. Sau đo, ngon ngu Bengal đuoc trao đia vi đong chinh thuc tai ba huyen co đa so cu dan la nguoi Bengal tai Assam.


Phan ung tai Pakistan Mac du Phong trao ngon ngu Bengal đuoc nhan đinh la đat nen tang cho chu nghia dan toc tai Đong Bengal va sau đo la Đong Pakistan, song no cung lam tang them su thu đich van hoa giua hai phan cua Pakistan. Tai phan phia tay cua Quoc gia tu tri Pakistan, phong trao đuoc nhan đinh nhu la mot cuoc noi dat ly khai chong lai loi ich quoc gia cua Pakistan. Viec bac bo chinh sach "Urdu-duy nhat" đuoc nhan đinh la mot su vi pham van hoa Ba Tu-A Rap cua nguoi Hoi giao va y thuc he khai quoc 'hai quoc gia' cua Pakistan. Mot so chinh tri gia quyen luc nhat tu phia tay nhan đinh Urdu la mot san pham cua van hoa Hoi giao An Đo, song nhan đinh Bengal la mot bo phan cua van hoa Bengal "An Đo giao hoa". Hau het giu vung quan điem chinh sach "Urdu duy nhat" do ho tin rang chi co mot ngon ngu duy nhat, mot ngon ngu phi ban đia cua Pakistan, moi nen đong vai tro la quoc ngu. Cach tu duy nay cung kich đong phan đoi đang ke o phan phia tay, noi ton tai mot so nhom ngon ngu. Đen nam 1967, nha đoc tai quan su Ayub Khan noi rang "Đong Bengal la... van nam duoi van hoa va anh huong đang ke cua An Đo giao."
Lien minh Hoi giao Awami chuyen sang chu nghia dan toc Bengal sau Phong trao, va bo tu "Hoi giao" khoi danh xung. Phong trao ngon ngu truyen cam hung bat man tuong tu tai phan phia tay cua Pakistan va tao đong luc cho cac đang dan toc chu nghia. Bat on chinh tri tai Đong Pakistan va kinh đich giua chinh phu trung uong va chih phu cap tinh do Mat tran Lien hiep lanh đao la mot trong cac yeu to chinh gay ra đao chinh quan su nam 1958 cua Ayub Khan.


Chu thich Tham khao Al Helal, B (2003). Bhasha Andoloner Itihas (History of the Language Movement). Agamee Prakashani, Dhaka. ISBN 984-401-523-5. (tieng Bengal)
Uddin, Sufia M. (2006). Constructing Bangladesh: Religion, Ethnicity, and Language in an Islamic Nation. Chapel Hill: The University of North Carolina Press. ISBN 0-8078-3021-6.
Umar, B (1979). "Purbo-Banglar Bhasha Andolon O Totkalin Rajniti" (Tai lieu). Agamee Prakashani, Dhaka. (tieng Bengal)


Đoc them Badruddin Umar (2004). The Emergence of Bangladesh: Class Struggles in East Pakistan (1947-1958). Oxford University Press, USA. ISBN 978-0-19-579571-4.
Anwar S. Dil (2000). Bengali language movement to Bangladesh. Ferozsons. ISBN 978-969-0-01577-8.
Robert S. Stern (2000). Democracy and Dictatorship in South Asia: Dominant Classes and Political Outcomes in India, Pakistan, and Bangladesh. Praeger Publishers. ISBN 978-0-275-97041-3.
Syed Manzoorul Islam (1994). Essays on Ekushey: The Language Movement 1952. Bangla Academy. ISBN 984-07-2968-3.


Lien ket ngoai Bangla language movement Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
The Makers of History: International Mother Language Day Luu tru ngay 15 thang 10 nam 2016 tai Wayback Machine
Language movement at BSS Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
History of Bangladesh Luu tru ngay 9 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine
Language movement at Virtual Bangladesh Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine
Language movement at Banglapedia Luu tru ngay 13 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine