Truong Tuan (chu Han: 張巡; 709-757) la tuong nha Đuong trong lich su Trung Quoc. Ong tham gia cuoc chien chong loan An Su giua the ky 8, noi danh trong tran Tuy Duong vi tinh than tan trung voi nha Đuong, quyet chien toi cung voi loan quan.
Ong la 1 trong 41 cong than đuoc tho tai Đe vuong mieu (历代帝王庙) đuoc nha Minh, nha Thanh xay dung, trong đo tho nhung vi quan van, vo tuong đuoc đanh gia la tai nang va tan trung nhat qua cac trieu đai.


Xuat than Truong Tuan nguoi Nam Duong, Trinh chau (Nay thuoc Ha Nam (Trung Quoc). Ong thi đo tien si cuoi nien hieu Khai Nguyen thoi Đuong Minh Hoang. Trong gia đinh, anh ong cung la nguoi gioi van hoc, hoc van uyen tham.
Truong Tuan đuoc giu chuc huyen lenh Tran Nguyen, đuoc đanh gia la nguoi co phong đo hao sang, trong khi tiet, gioi binh phap.


Chong An Su = Co thu o Ung Khau =
Nam 755, An Loc Son khoi binh lam phan nha Đuong tu Ngu Duong. Thu ha cua Loc Son la Truong Thong Ngo mang quan tan cong Ha Nam, vay ham đat Tong va đat Tao. Thai thu Tieu quan la Duong Van Thach đau hang An Loc Son, buoc Truong Tuan phai mang quan ra phia tay đon ruoc Truong Thong Ngo.
Nhung Truong Tuan khong nghe lenh đo. Ong đi đen Tran Nguyen ben khoi binh chong lai An Loc Son. Ong chieu mo binh linh đuoc hon 1000 nguoi, cung co thanh tri phong thu.
Sang nam 756, luc luong quan An Loc Son cang manh, nhieu đat đai nha Đuong bi chiem. Loc Son tu xung la Yen Đe. Huyen lenh Ung Khau la Lenh Ho Trieu muon hang Yen nhung quan si khong theo. Ho Trieu ben troi hon 100 nguoi khang lenh lai, nhung đung luc đo quan Yen toi đanh. Lenh Ho Trieu bat đac di phai mang quan ra chong cu. Nhung nguoi bi troi dung muu thoat đuoc ra ben đong cua thanh khong cho Ho Trieu ve. Truong Tuan nhan tinh hinh đo ben mang quan ban bo toi chiem giu thanh Ung Khau. Du tung quen biet Lenh Ho Trieu nhung Truong Tuan van giet ca nha Lenh Ho Trieu đe to y khong cung đung. Ho Trieu ben đi hang Yen, dan quan Yen toi đanh thanh.
Quan Yen sap keo đen, trong thanh hoang mang. Truong Tuan ban voi moi nguoi:

Phan quan biet trong thanh thua nguoi, se co y coi thuong quan ta. Ta nen nhan luc chung khong đe y, bat ngo phan cong thi se thang loi
Ong phai 1000 nguoi len mat thanh chong giu, con minh mang quan con lai ra đanh up quan Yen, tu minh đi đau xong tran. Quan Yen bi đanh bat ngo, bi giet kha nhieu, phai lui ra xa.
Lenh Ho Trieu đen duoi chan thanh du hang ong, khuyen ong nen biet thoi the theo vua moi nhung bi ong cu tuyet.
Lenh Ho Trieu trung thu gao va muoi, dung hang tram chiec thuyen cho đen gan Ung Khau. Đem hom đo Truong Tuan đieu mot toan quan thien chien ra tap kich bo song, cuop gao va muoi, so con lai khong mang đi đuoc thi thieu huy het.
Sang som hom sau, Lenh Ho Trieu mang may tram thang may đen đanh thanh. Truong Tuan cho chat go to len mat thanh roi tam dau đot, quan Yen khong dam lai gan. Hai ben giang co qua lai tren mat thanh, quan Đuong trong thanh ban ra giet đuoc kha nhieu quan Yen.
Nhung quan Yen co so đong, sau hon 1 thang thi trong thanh het ten. Truong Tuan ben ha lenh cho quan si lam hon 1000 hinh nom cho mac quan ao đen, đen đem dong day tha xuong. Quan Yen trong đem toi nhin khong ro tuong la quan Đuong xuat kich ben cho ban ten ngan chan, đen gan sang moi biet la bi lua. Truong Tuan thu hinh nom ve, đuoc hang van mui ten.
Sau đo Truong Tuan tuong ke tuu ke chon ra 500 nguoi, đem toi lai ra ngoai thanh. Quan Yen nghi rang Truong Tuan lap lai viec dung hinh nom nen cuoi nhao coi thuong. Bat than 500 quan cam tu xong toi đanh giet, đot pha doanh trai quan Yen. Ket qua quan Yen bi thiet hai hon ngan nguoi.
Lenh Ho Trieu ben tang quan bao vay thanh Ung Khau. Nhung ket qua sau hon 40 ngay van khong ha đuoc thanh.
Luc đo tai mat tran phia tay, An Loc Son đa đanh chiem đuoc kinh thanh Truong An, Đuong Huyen Tong phai bo chay vao đat Thuc (Tu Xuyen). Lenh Ho Trieu nhan đo viet thu du hang thanh Ung Khau. Co sau nguoi trong thanh dao đong khuyen Truong Tuan nen theo thoi the.
Truong Tuan gia cach đong y đau hang. Hom sau ong sai thu ha treo hinh vua Đuong len, cung cac tuong si bai lay, roi sai thu ha loi 6 nguoi ban đau hang ra chem đe xoc lai tinh than quan si.
Thanh bi vay ham lau ngay kha nguy cap. Truong Tuan gia cach phao tin trong thanh muon doi đi noi khac, yeu cau Lenh Ho Trieu lui 2 xa. Lenh Ho Trieu đong y lam theo. Truong Tuan ben cho nguoi ra ngoai chat đon cay coi mang ve cung co phong thu trong thanh. Ho Trieu mang quan tro lai trach ong noi doi. Ong lai ra đieu kien voi Ho Trieu can 30 ngua tot thi se đi noi khac. Ho Trieu cung đap ung.
Truong Tuan đuoc ngua ben phan phat cho tuong si. Hom sau Ho Trieu đen hoi ong sao khong doi đi. Truong Tuan thac co cac tuong duoi quyen khong chiu nghe theo. Ho Trieu tuc gian ben mang quan đanh thanh. Truong Tuan ben sai 30 ki binh dung ngua moi khoe bat ngo xong ra ngoai thanh bat song đuoc 14 tuong Yen, giet hon 100 quan Yen. Lenh Ho Trieu so hai phai lui binh.
Sau đo Lenh Ho Trieu mang quan tro lai vay ham nhung khong ket qua. Chien su keo dai 4 thang. Truong Tuan chi co hon 1000 nguoi nhung luon thang đuoc hon 1 van quan Yen khien tieng tam cua ong lung lay o Ha Nam. Tiet đo su Ha Nam nghe tieng ben phong lam Tien phong su.
Lenh Ho Trieu đuoc lenh phai chiem cho đuoc Ung Khau, lai la thanh cu, nen quyet chi cong pha. Ho Trieu đieu hon 1 van quan toi vay ham Ky chau phia bac Ung Khau đe cat đuong cuu vien. Truong Tuan co it quan, luong thuc lai gan het. Tuong Yen la Duong Trieu Tong lai mang 2 van quan vay đanh Ninh Lang, cat đut not con đuong ra ngoai cuoi cung cua Truong Tuan. Trong tinh the đo ong buoc phai bo thanh Ung Khau, đen hoi quan voi thai thu Tuy Duong la Hua Vien, van đong Hua Vien cung đen cuu Ninh Lang.


= Tu thu o Tuy Duong =

Hua Vien đong tinh voi Truong Tuan. Hai nguoi hop binh, phai bo tuong Loi Van Xuan, Nam Te Van lam tien phong đi cuu Ninh Lang, giet hon 1 van quan Yen khien nuoc song khong chay đuoc. Duong Trieu Tong nhan luc đem toi tron thoat. Đuong Huyen Tong nghe tin thang tran ben phong Truong Tuan lam Tiet đo pho su Ha Nam, Hua Vien lam Thi ngu su.
Tuy Truong Tuan va Hua Vien thang tran nhung cac thanh tri khac o Ha Nam đeu đa lot vao tay quan Yen, chi con Tuy Duong cua Hua Vien. Tuong Yen la Doan Tu Ky tham thinh biet tin Truong Tuan đinh đanh up Tran Luu ben mang 13 van quan vay đanh Tuy Duong.
Trong thanh Tuy Duong, Hua Vien trao cho Truong Tuan viec binh, ban than minh lam viec hau can. Hai nguoi thanh tam cong tac chong Yen. Truong Tuan nhan mot đem toi khong trang, ha lenh cho quan si giong trong mo co gia cach muon ra đanh. Doan Tu Ky voi cho quan ra cu đich thi Truong Tuan lai rut vao. Quan Yen thay quan Đuong rut vao thanh ben tan đi. Luc đo Truong Tuan moi sai bo tuong Nam Te Van ra tap kich, chem tuong duoi co, bat song 60 nguoi, giet hon van quan Yen.
Truong Tuan muon ban chet Doan Tu Ky nhung khong biet Tu Ky đi đau, ben lap ke cho quan si dung canh say lam mui ten, ban sang quan Yen. Quan Yen cho rang quan Đuong đa het ten, ben bao cho Tu Ky biet. Tu Ky ben đich than đen truoc thanh khieu chien. Nam Te Van nhan ra đung mat Tu Ky ben giuong cung ban mot phat trung mat trai Tu Ky. Tu Ky đau qua nam rap xuong ngua thao chay. Truong Tuan xua quan ra đanh, giet đuoc rat nhieu quan Yen.
Trong thanh Tuy Duong luc đo co 6 van hoc luong nhung trong tinh trang bi bao vay ngat ngheo. Giua luc đo Quac vuong Ly Cu ha lenh đieu 3 van hoc luong cho Boc Duong va Te Am. Hua Vien khong đong y chuyen luong đi vi can cho viec phong thu. Ly Cu khong nghe, ep phai chuyen luong cho Te Am. Tuong giu Te Am sau khi đuoc 3 van hoc luong lai đau hang Doan Tu Ky.
Tu Ky bi chot mat trai, mang quan tro lai đanh Tuy Duong lan thu 3. Truong Tuan co thu kien cuong trong thanh, nhieu lan đay lui đuoc quan Yen. Nhung sau đo trong thanh het luong. Nhan dan trong thanh phai an ca vo cay, nhieu quan si bi chet đoi, chi con lai vai tram nguoi om yeu. Truong Tuan phai giet ca nguoi thiep yeu lay thit cho quan si an, sau đo luan phien toi an thit nguoi gia, an thit tre con; tat ca hon 2 van dan trong thanh bi giet lam luong cho quan si.
Trong tinh the nguy cap, Truong Tuan phai manh tuong Nam Te Van cam tu pha vong vay ra ngoai cau vien. Luc đo Hua Thuc Ky đong quan o Tieu quan, Thuong Hoanh đong quan o Banh Thanh đeu khong chiu ra quan cuu Tuy Duong. Nam Te Van phai quay sang Lam Hoai cau vien Ha Lan Tien Minh. Tien Minh cung chi muon co thu khong đi cuu, chi mo tiec đai Nam Te Van. Nam Te Van phan uat, khoc chat mot ngon tay đe lai roi bo đi.
Nam Te Van tro lai Ninh Lang chieu mo đuoc 3000 quan, lai pha vay vao thanh. Quan si đung đo voi quan Yen bi chet kha nhieu, chi con lai 1000 nguoi lot đuoc vao trong thanh Tuy Duong. Doan Tu Ky tu khi thay Nam Te Van đi thoat, đoan se co vien binh đen cuu nen ngay đem lo phong thu; nhung sau đo thay Nam Te Van mot minh cung vai ngan quan tro lai, biet la Tuy Duong se khong đuoc cuu vien, cang siet chat vong vay.
Cac tuong khuyen Truong Tuan pha vay đi ve phia đong nhung ong noi:

Tuy Duong la phen dau cua Giang Hoai, neu ta bo thanh nay đi thi quan đich se thua co xuong phia nam, Giang Hoai hong mat. Huong chi hien nay chung ta chi la nhung nguoi nhin đoi, kho ma đanh noi. Ta chac rang ra khoi thanh la chet, chi bang chet cung thanh.
Hua Vien cung tan thanh voi y kien cua ong. Quan Yen cong pha, Truong Tuan van doc suc ung chien. Moi lan ra tran, Truong Tuan noi gian du, mat mo to rach khoe, hai ham rang nghien chat lai voi nhau toi muc rang bi gay.
Thanh Tuy Duong suc cung luc kiet, đen thang 10 nam 757 bi quan Yen ha. Truong Tuan cung Hua Vien va Nam Te Van đeu bi bat song. Doan Tu Ky khong tin Truong Tuan ra tran nghien rang toi muc gay rang, ben sai quan dung đai đao cay mieng ong ra xem, thi qua nhien thay chi con 3 chiec rang.
Doan Tu Ky khuyen ong đau hang, Truong Tuan noi lon: "Nam Bat, nam nhi nhu nguoi, khong the chiu khuat ma lam viec bat nghia." Nam Te Van cuoi đap: "Von đa muon lam nhu vay, nay lai co loi cua ngai, nao dam khong chet?". Roi bat khuat ma chet.
Tru Hua Vien bi giai ve Lac Duong, con lai Truong Tuan, Nam Te Van, Loi Van Xuan cung 25 vien tuong tung thang tran o Ninh Lang la Thach Thua Binh, Ly Tu, Luc Nguyen Hoang, Chu Khue, Tong Nhuoc Hu, Duong Chan Uy, Canh Khanh Le, Ma Nhat Thang, Truong Duy Thanh, Liem Than, Truong Trong, Ton Canh Xu, Trieu Lien Thanh, Vuong Sam, Kieu Thieu Tuan, Truong Cung Mac, Chuc Trung, Ly Gia An, Đich Luong Phu, Ton Đinh Kieu, Phung Nhan (4 nguoi khong ro danh tinh) đong tuan nan o Tuy Duong.


Ghi cong Trieu đinh nha Đuong nghe tin Truong Tuan chet cung thanh Tuy Duong, Đuong Tuc Tong ben sai trieu than luan cong ong. Co nguoi vi viec ong đa giet nguoi an thit nen đe nghi khong nen ghi cong, nhung nhung nguoi khac cho rang nen ghi nhan guong cam tu tiet liet cua ong. Cuoi cung Đuong Tuc Tong truy phong ong lam Đai đo đoc Duong chau. Nguoi dan Tuy Duong lap mieu tho Truong Tuan, đen nay van con luu giu đuoc.
Sau loan An Su, Đuong Đuc Tong cho ve hinh Truong Tuan, Hua Vien, Nam Te Van, đua vao tho trong Lang Yen cac. Nam Te Van đuoc phong lam Khai phu nghi đong tam tu, lai tang Duong Chau đai đo đoc. Con trai la Thua đuoc ke tu.
Truong Tuan chi co hon 1000 nguoi, chong choi đuoc hon 10 van quan Yen, cam chan quan Yen hon 1 nam, ngan khong cho quan Yen tien xuong Giang Hoai, đuoc xem la nguoi co cong lao lon trong viec binh đinh loan An Su.


Tac pham Truong Tuan đe lai bai tho Thu Tuy Duong tac, noi ve viec tu thu o thanh Tuy Duong nhu sau:

Tien chien xuan lai kho
Co thanh nhat tam nguy
Nhat vi nhu nguyet vung
Phan thu nhuoc ngu ly
Lu yem hoang tran khoi
Thoi tuong bach vu duy
Ly thuong do xuat tran
Am huyet canh đang bi
Trung nghia ung nan đich
Kien trinh luong bat di
Vo nhan bao thien tu
Tam ke duc ha thi?
Dich:

Tiep chien quan qua kho
Thanh coi suc đa hao
Vong vay trang toa anh
Quan giu ca trong ao
Bui boc ghe lang soi
Co vung to luoc thao
Om thuong ra tran tiep
Uong mau toi tuong cao
Trung nghia von khon đich
Kien trinh quyet chang nao
Khong ai nguoi bao chua
Ke sach biet lam sao?
Bai tho nay đuoc su gia Trung Quoc la Trieu Kiem Man đanh gia nhu sau:

"Bai tho nay rat tham liet, rat lanh lung, noi len chi khi cua bac nam tu, noi len tam y cua bac vi nam tu, the hien mot qua tim bao nuoc nong bong"
Bai tho Chinh khi ca cua Van Thien Tuong cung nhac toi tam guong trung nghia cua Truong Tuan:

Đau Nghiem thach truoc giac
Mau Ke tren ao vua
Rang Truong cong chui đich
Luoi Kieu Khanh mang thu.
...Khi ay tran ngap toi
Oai nghiem muon thuo con
Khi đa vuot nhat nguyet
Song thac chuyen con con!


Xem them Loan An Su


Tham khao Trinh Phuc Đien, Kha Vinh Quyet, Duong Hieu Xuan (2002), Tuong soai co đai Trung Hoa, Nha xuat ban Thanh nien
Trieu Kiem Man (2008), Ke chuyen Tuy Đuong, Nha xuat ban Đa Nang
Cuu Đuong thu: q. 187 - liet truyen 137 ha


Chu thich