Philippines (/ˈfɪlɪpiːnz/, tieng Tagalog/tieng Filipino: "Pilipinas" hoac "Filipinas", Han-Viet: "Phi Luat Tan"), ten goi chinh thuc la Cong hoa Philippines  (tieng Tagalog/tieng Filipino: Republika ng Pilipinas; tieng Anh: Republic of the Philippines) la mot đao quoc co chu quyen tai khu vuc Đong Nam A. Philippines nam cach đao Đai Loan qua eo bien Luzon o phia Bac, cach Viet Nam qua bien Đong o phia Tay, cach đao Borneo cua Indonesia qua bien Sulu o phia Tay Nam va cac đao khac cua nuoc nay qua bien Celebes o phia Nam, phia đong la bien Philippines va đao quoc Palau. Philippines nam tren Vanh đai nui lua Thai Binh Duong va gan voi đuong xich đao, do vay, quoc gia nay hang nam thuong xuyen bi anh huong boi cac tran đong đat va bao nhiet đoi - đay la quoc gia phai hung chiu nhieu thien tai vao bac nhat tren toan cau, song lai co nguon tai nguyen thien nhien phong phu va đa dang sinh hoc o muc đo cao. Philippines co dien tich 300.000 km² (115.831 dam vuong Anh), la quoc gia rong lon thu 71 tren the gioi, bao gom 7.641 hon đao đuoc phan loai pho bien thanh ba vung đia ly lon: Luzon, Visayas, va Mindanao. Thu đo cua Philippines la Manila, con thanh pho đong dan va lon nhat la Quezon; ca hai thanh pho đeu thuoc Vung đo thi Manila.
Voi dan so it nhat la 112,7 trieu, Philippines la quoc gia đong dan thu bay tai chau A, thu hai Đong Nam A va đung thu 12 tren the gioi. Ngoai ra, con co khoang 12 trieu nguoi Philippines song tai hai ngoai, ho tao thanh mot trong nhung cong đong lon va co anh huong tren the gioi. Philippines co su đa dang ve chung toc va van hoa. Vao thoi tien su, nguoi Negrito nam trong so cac cu dan đau tien cua quan đao, tiep theo la cac lan song nhap cu cua nguoi Nam Đao. Sau đo, nhieu quoc gia khac nhau đuoc thanh lap tren quan đao, nam duoi quyen cai tri cua nhung quan chu mang tuoc vi Datu, Rajah, Sultan hay Lakan. Thuong mai voi Trung Quoc cung khien cho van hoa Trung Quoc đuoc truyen ba đen Philippines, đong thoi xuat hien nhieu hon cac khu vuc buon ban cua nguoi Han; dan dan, cong đong nay đinh cu lau dai va chuyen thanh nguoi Philippines goc Hoa.
Ferdinand Magellan đen Philippines vao nam 1521, su kien nay đanh dau ky nguyen nguoi Tay Ban Nha quan tam va cuoi cung la thuoc đia hoa quan đao. Nam 1543, nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Ruy Lopez de Villalobos đat ten cho quan đao la Las Islas Filipinas, tuc Quan đao Philippines, nham ton vinh Quoc vuong Felipe II cua Đe quoc Tay Ban Nha. Miguel Lopez de Legazpi đen quan đao tu Tan Tay Ban Nha (tuc Mexico ngay nay) vao nam 1565, ong thanh lap nen khu đinh cu đau tien cua nguoi Tay Ban Nha tai quan đao, va quan đao tro thanh thuoc đia cua Tay Ban Nha trong vong hon 300 nam sau đo. Thoi ky thuoc đia khien cho Cong giao Roma chiem uu the tai Philippines. Hien nay, Philippines va Đong Timor la hai quoc gia Đong Nam A cung nhu chau A duy nhat ma ton giao nay chiem uu the. Thoi ky thuoc đia cung đa lam cho Philippines tro thanh quoc gia duy nhat trong khu vuc Đong Nam A ngay nay con luu lai rat it, co the noi gan nhu khong đoi voi su anh huong cua van hoa Trung Quoc va van hoa An Đo. Thoi ky thuoc đia cung la thoi ky ma Manila tro thanh đau moi chau A cua tuyen đuong thuong mai thuyen buom Manila-Acapulco.
Vao thoi gian chuyen giao giua the ky XIX va the ky XX, tai quan đao nay đa lien tiep dien ra cac cuoc cach mang Philippines, chien tranh Tay Ban Nha-My va chien tranh Philippines-My, dan đen ket qua cuoi cung la Hoa Ky tro thanh the luc moi, thay the Tay Ban Nha thong tri quan đao, song qua trinh nay bi gian đoan ke tu sau khi Đe quoc Nhat Ban chiem đong. Sau Chien tranh the gioi thu hai, Hiep uoc Manila cong nhan "Cong hoa Philippines" la mot quoc gia đoc lap co chu quyen. Ke tu đo, Philippines trai qua cac bien đong chinh tri lon, la phong trao "quyen luc nhan dan" lat đo che đo đoc tai cua nha đoc tai Ferdinand Marcos.
The che chinh tri cua Philippines ngay nay Cong hoa Tong thong che. Kinh te Philippines la mot nen kinh te thi truong, tong GDP xep thu 3 trong khu vuc Đong Nam A sau Indonesia va Thai Lan va đung hang 32 toan cau theo GDP danh nghia nam 2020. Philippines đuoc coi la mot trong nhung con Ho moi chau A cung voi Indonesia, Malaysia, Viet Nam va Thai Lan. HSBC du đoan kinh te cua Philippines co the tro thanh nen kinh te lon thu 16 tren the gioi, lon thu 5 chau A va lon thu 2 Đong Nam A vao nam 2050, đong thoi, quy mo dan so rat lon (hon 105 trieu nguoi) cung chi so phat trien con nguoi (HDI) o muc cao giup cho Philippines co trien vong đe đuoc cong nhan la mot cuong quoc khu vuc cung nhu cuong quoc bac trung. Tuy nhien, trien vong co the tro thanh hien thuc đuoc hay khong thi con tuy thuoc vao hieu qua hoat đong cua chinh phu nuoc nay, von luon bi anh huong boi nan tham nhung.
Ben canh nhung du bao kha quan ve kinh te, xa hoi Philippines hien đai cung đang phai đoi mat voi nhieu van đe lon, nhuc nhoi nhu: nan tham nhung, bat binh đang kinh te - xa hoi, te nan ma tuy cung chu nghia khung bo - ly khai do cac nhom phien quan Hoi giao cuc đoan o mien Nam đat nuoc nhu Abu Sayyaf tien hanh.


Ten goi Cai ten Philippines đuoc đat nham ton kinh vua Felipe II cua Tay Ban Nha. Nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Ruy Lopez de Villalobos, trong chuyen tham hiem nam 1542, ong đa đat ten cho hai hon đao Leyte va Samar voi cai ten Felipinas, sau nay no đuoc dung đe chi toan bo Phillipines. Truoc khi cai ten Felipinas tro nen pho bien, nhung ten khac nhu Islas del Poniente (Quan đao phia Tay), va ten cua nha tham hiem Magellan truoc đo đat cho hon đao San Lazaro cung đuoc nguoi Tay Ban Nha su dung đe chi Phillipines.
Ten chinh thuc cua Phillipines đa đuoc thay đoi nhieu lan. Trong cuoc Cach mang Philippines, Quoc hoi Malolos đa tuyen bo thanh lap Đe Nhat Cong hoa Philippines. Tu giai đoan Chien tranh Tay Ban Nha- My (1898) va Chien tranh Philippines - Hoa Ky (1899-1902), cho đen thoi ky Thinh vuong chung (1935-1946), cac nha chuc trach thuc dan My đa goi nuoc nay la Quan đao Philippines, dua tren mot ban dich tieng Tay Ban Nha. Sau Hiep uoc Paris nam 1898, cai ten Philippines bat đau xuat hien va no đa tro thanh ten goi chung cua đat nuoc. Ke tu khi ket thuc The chien II, ten chinh thuc cua quoc gia nay la Cong hoa Philippines.


Lich su = Tien su =
Khoi xuong ban chan cua nguoi o di cot Callao (Callao Man) đuoc cho la co nien đai tu 67.000 nam truoc theo phuong phap đinh tuoi bang urani-thori. do vay thay the di cot Tabon (Tabon Man) đuoc tim thay tai Palawan co nien đai khoang 24.000 nam truoc theo phuong phap cacbon C14, la hoa thach loai nguoi co xua nhat đuoc phat hien tren quan đao. Nguoi Negrito nam trong so cac cu dan đau tien cua quan đao, song khong xac đinh đuoc nien đai đang tin cay. Co mot vai thuyet đoi lap lien quan đen nguon goc cua nguoi Philippines co đai. Thuyet đuoc chap thuan rong rai nhat dua tren bang chung ngon ngu hoc va khao co hoc, đo la mo hinh "ra khoi Đai Loan", voi gia thuyet đuoc đua ra la nguoi Nam Đao tu Đai Loan bat đau nhap cu đen Philippines tu khoang nam 4000 TCN, thay the cac cu dan đen tu truoc đo.


= Cac quoc gia co =

Mac du mot so xa hoi tren cac hon đao rai rac van biet lap, song nhieu xa hoi khac phat trien thanh cac quoc gia va phat trien hoat đong mau dich đang ke voi cac dan toc khac o Đong va Đong Nam A. Thien nien ki thu nhat Cong nguyen chung kien su noi len cua cac tieu quoc hai cang va phat trien thanh cac quoc gia hang hai, bao gom cac barangay tu tri, hoac lien minh voi nhau, cac quoc gia lon nam duoi hai quyen cua nguoi Ma Lai do cac Datu tri vi, cac quoc gia trieu cong cho Trung Quoc do Vuong cai tri, cac vuong quoc An hoa do cac Rajah cai tri. Co the ke đen Datu Puti cai tri Lien bang Madja-as sau khi ong mua lanh đia tu tu truong nguoi Negrito ten la Marikudo. Sau đo la Vuong quoc Butuan, quoc gia nay noi len trong trieu đai cua Rajah Sri Bata Shaja, Vuong quoc Tondo do trieu đai Lakandula cai tri va Vuong quoc Cebu duoi su lanh đao cua Rajamuda Sri Lumay. Cac quoc gia khac trong thoi đai nay bao gom vuong quoc Han hoa Ma Dat voi nguoi đung đau la mot vuong, va Sulu truoc khi bi Hoi giao hoa tung la mot vuong quoc An Đo hoa, voi nguoi cai tri đau tien la Rajah Sipad Cuu. Cac su thi lon nhu Hinilawod, Darangan va Biag Ni Lam-Ang co nguon goc tu thoi đai nay.
Nhung nam 1300 bao truoc su xuat hien va cuoi cung la truyen ba Hoi giao tai quan đao Philippines. Nam 1380, Karim ul' Makdum va Shari'ful Hashem Syed Abu Bakr đi tu Malacca đen Sulu la lap nen Vuong quoc Hoi giao Sulu bat cach cai đao rajah cua Sulu va ket hon voi con gai cua rajah. Đen cuoi the ky XV, Shariff Mohammed Kabungsuwan cua Johor đua Hoi giao đen đao Mindanao. Sau đo, ong ta ket hon voi Paramisuli, mot cong chua nguoi Iranun, va lap nen Vuong quoc Hoi giao Maguindanao. Cac vuong quoc Hoi giao mo rong đen Lanao. Cuoi cung, Hoi giao vuot khoi pham vi cua đao Mindanao va lan đen phia nam đao Luzon. Tham chi Manila cung bi Hoi giao hoa trong thoi gian tri vi cua Sultan Bolkiah tu nam 1485 đen nam 1521, khi đo Vuong quoc Hoi giao Brunei chinh phuc Vuong quoc Tondo bang cach cai đao Rajah Salalila sang Hoi giao. Tuy nhien, cac quoc gia nhu Igorot theo thuyet vat linh, Madja-as Ma Lai, Ma Dat Han hoa, Lequios va Butuan An Đo hoa van duy tri van hoa cua minh. Trong mot so vuong quoc xuat hien viec chong Hoi giao gay gat. Su kinh đich giua cac datu, raja, vuong, sultan, va lakan va giua cac quoc gia cua ho khien cho nguoi Tay Ban Nha de dang thuoc đia hoa quan đao. Cac quoc gia nay đuoc hop nhat vao Đe quoc Tay Ban Nha, va bi Tay Ban Nha hoa va Thien Chua giao hoa.


= Thuoc đia cua Tay Ban Nha =

Nam 1521, nha tham hiem nguoi Bo Đao Nha Ferdinand Magellan đen Philippines va tuyen bo chu quyen cua Tay Ban Nha đoi voi quan đao, ong ta bi giet chet sau đo trong tran Mactan. Qua trinh thuoc đia hoa bat đau khi nha tham hiem nguoi Tay Ban Nha Miguel Lopez de Legazpi đen tu Mexico vao nam 1565 va thanh lap cac khu đinh cu đau tien cua nguoi Au tai Cebu. Nguoi Tay Ban Nha thiet lap Manila lam thu đo cua Đong An Tay Ban Nha vao nam 1571 sau khi đan ap su khang cu cua nguoi ban đia va đanh bai hai tac nguoi Trung Quoc Lam A Phuong (Limahong).
Su thong tri cua nguoi Tay Ban Nha đong gop đang ke vao viec thong nhat chinh tri tai quan đao. Tu nam 1565 đen nam 1821, Philippines đuoc quan ly voi đia vi la mot lanh tho cua Pho vuong quoc Tan Tay Ban Nha va sau Chien tranh đoc lap Mexico thi đuoc quan ly truc tiep tu Madrid. Thuyen buom Manila cung ham đoi hai quan lon cua no ket noi Manila voi Acapulco, qua lai mot hoac hai lan moi nam tu the ky XVI đen the ky XIX. Hoat đong mau dich đua đen Philippines cac loai luong thuc co xuat xu tu chau My nhu ngo, ca chua, khoai tay, ot. Cac nha truyen giao cua Cong giao Roma cai đao het het cac cu dan vung thap sang đao nay va lap nen cac truong hoc, mot đai hoc, va cac benh vien. Mot sac lenh cua Tay Ban Nha quyet đinh tien hanh giao duc cong mien phi vao nam 1863, song cac no luc nham thuc hien giao duc đai chung chu yeu đuoc thuc hien duoi thoi My thuoc.
Trong thoi ky cai tri Philippines, nguoi Tay Ban Nha phai chien đau chong lai cac cuoc noi day cua nguoi ban đia va mot vai thach thuc đen tu hai tac Trung Quoc, nguoi Ha Lan, va nguoi Bo Đao Nha. Trong khuon kho Chien tranh Bay nam, quan đoi Anh chiem Manila tu nam 1762 đen nam 1764. Quyen cai tri cua nguoi Tay Ban Nha đuoc khoi phuc sau Hiep đinh Paris 1763. Đen the ky XIX, cac cang cua Philippines mo cua cho mau dich toan cau va xa hoi thuoc đia bat đau xuat hien cac thay đoi. Nhieu nguoi Tay Ban Nha sinh ra tai Philippines (criollos) va nhung nguoi hon chung (mestizos) tro nen thinh vuong, nhieu nguoi nam giu cac chuc vu trong chinh quyen von co truyen thong do nhung nguoi Tay Ban Nha sinh tai ban đao Iberia nam giu. Nhung tu tuong cach mang cung bat đau đuoc truyen ba tren khap quan đao. Viec nguoi Criollo bat man dan đen Binh bien Cavite vao nam 1872, đuoc xem la điem bao truoc cho Cach mang Philippines.
Tinh cam cach mang bung len vao nam 1872 sau khi ba linh muc la Mariano Gomez, Jose Burgos, va Jacinto Zamora (goi chung la Gomburza) bi nha cam quyen thuoc đia buoc toi xui giuc noi loan va hanh quyet. Su viec nay truyen cam hung cho mot phong trao tuyen truyen tai Tay Ban Nha do Marcelo H. del Pilar, Jose Rizal, va Mariano Ponce to chuc, nham van đong hanh lang cho cac cai cach chinh tri tai Philippines. Rizal cuoi cung bi hanh quyet vao ngay 30 thang 12 nam 1896 voi toi danh noi loan. Do cac no luc nham cai cach gap phai can tro, Andres Bonifacio vao nam 1892 thanh lap mot đoan the bi mat goi la Katipunan nham gianh đoc lap tu Tay Ban Nha thong qua hoat đong vu trang. Bonifacio cung Katipunan bat đau cuoc Cach mang Philippines vao nam 1896. Magdalo la mot phai cua Katipunan tai tinh Cavite, cuoi cung ho thach thuc vi tri lanh đao cua Bonifacio va nguoi nay bi Emilio Aguinaldo thay the. Nam 1898, Chien tranh Tay Ban Nha-My bat đau tu Cuba va lan đen Philippines. Aguinaldo tuyen bo Philippines đoc lap tu Tay Ban Nha tai Kawit, Cavite vao ngay 12 thang 6 nam 1898, va Đe nhat Cong hoa Philippines đuoc thanh lap tai Nha tho Barasoain vao nam sau.


= Thoi My thuoc =

Tay Ban Nha nhuong quan đao cho Hoa Ky đe đoi lay 20 trieu đo la theo Hiep đinh Paris 1898. Đen khi tinh hinh ngay cang tro nen ro rang rang Hoa Ky se khong cong nhan Cong hoa Philippines moi ra đoi, Chien tranh Philippines–My bung no, ket qua Đe nhat Cong hoa chien bai. Tuy nhien, thay the no la ba nuoc cong hoa: Cong hoa Zamboanga, Cong hoa Negros va Cong hoa Tagalog. Cac chinh the nay cung bi đanh bai, va quan đao nam duoi quyen quan ly cua Chinh phu Đao (Insular Government). Noi day Moro ngay lap tuc dien ra sau đo, chu yeu la nham chong lai Vuong quoc Hoi giao Sulu đang suy yeu. Trong thoi ky nay, van hoa Philippines đuoc phuc hung voi su phat trien cua đien anh va van hoc. Daniel Burnham lap nen mot ke hoach kien truc cho Manila, bien noi nay thanh mot thanh pho hien đai.
Nam 1935, Philippines co đuoc đia vi thinh vuong chung voi tong thong la Manuel Quezon. Ong chi đinh mot ngon ngu quoc gia va cho phep phu nu bau cu, tien hanh cai cach đat đai. Cac ke hoach đe tien đen đoc lap trong thap nien sau đo bi gian đoan trong Chien tranh the gioi thu hai. Trong cuoc chien nay, Đe quoc Nhat Ban xam chiem quan đao, Đe nhi Cong hoa Philippines đuoc thanh lap voi Jose P. Laurel la tong thong, đay la mot chinh the cong tac voi Nhat Ban. Nhieu hanh đong tan bao va toi ac chien tranh dien ra trong cuoc chien, chang han nhu Cuoc hanh quan chet choc Bataan va Tham sat Manila. Nam 1944, Quezon qua đoi trong khi luu vong tai Hoa Ky, Sergio Osmena ke nhiem. Luc luong Đong Minh đanh bai Nhat Ban vao nam 1945. Đen khi ket thuc chien tranh, nguoi ta uoc tinh co hon mot trieu nguoi Philippines thiet mang.


= Thoi đai Chien tranh Lanh =

Ngay 24 thang 10 nam 1945, Philippines tro thanh mot thanh vien sang lap cua Lien Hop Quoc va đen ngay 4 thang 7 nam 1946, Hoa Ky cong nhan Philippines đoc lap, khi đo quoc gia nam duoi quyen cai tri cua Tong thong Manuel Roxas. Nhung thanh phan tan du bat man gom nhung thanh vien Hukbalahap cong san tiep tuc hoat đong o vung nong thon song bi đan ap duoi thoi Tong thong Ramon Magsaysay. Nguoi ke nhiem cua Magsaysay la Carlos P. Garcia đe xuong Chinh sach nguoi Philipines truoc tien, va đuoc Diosdado Macapagal tiep noi, cung voi đo la viec chuyen ngay Đoc lap tu 4 thang 7 sang 12 thang 6, tuc ngay Emilio Aguinaldo tuyen bo đoc lap, trong khi tiep tuc thuc đay hon nua tuyen bo chu quyen đoi voi Bac Borneo.
Nam 1965, quyen luc vao tay tong thong dan cu Ferdinand Marcos. Vao đau nhiem ky tong thong cua minh, Marcos khoi xuong nhieu du an cong cong song bi cao buoc tham nhung nghiem trong, chang han nhu bien thu hang ty đo la tien cong quy. Xa hoi Philippines rat hon loan vao giua nhiem ky cua ong, va đen gan cuoi nhiem ky, Marcos tuyen bo thiet quan luat vao ngay 21 thang 9 nam 1972. Giai đoan Marcos cam quyen co đac điem la đan ap chinh tri, đoc tai, va vi pham nhan quyen. Ngay 21 thang 8 nam 1983, kinh đich chinh cua Marcos la lanh tu đoi lap Benigno Aquino, Jr. bi am sat tai San bay quoc te Manila. Marcos cuoi cung keu goi bau cu tong thong som, tranh cu cung goa phu cua Benigno Aquino la Corazon Aquino. Marcos đuoc tuyen bo thang cu, song ket qua bi cho la gian lan, dan đen Cach mang Quyen luc Nhan dan. Marcos va cac đong minh cua ong chay sang Hawaii va Aquino đuoc cong nhan la tong thong.


= Lich su hien đai =
Nen dan chu quay tro lai va cac cai cach cua chinh phu bat đau vao nam 1986 bi can tro do no quoc gia, tham nhung trong chinh phu, cac no luc đao chinh, thien tai, cuoc noi day dai dang cua cong san, va mot cuoc xung đot quan su voi cac phan tu ly khai Moro. Quan đoi Hoa Ky rut khoi vinh Subic va can cu khong quan Clark. Fidel V. Ramos đac cu tong thong vao nam 1992, nen kinh te quoc gia đuoc cai thien duoi thoi chinh phu cua ong. Tuy nhien, cac tien bo ve chinh tri va kinh te, chang han nhu mot thoa thuan hoa binh voi Mat tran giai phong dan toc Moro, bi phu đinh cung voi su khoi đau cua Khung hoang tai chinh chau A 1997 vao nam 1997.
Nam 2001, bi buoc toi tham nhung, trong khi mot qua trinh luan toi bi đinh tre, Tong thong Joseph Estrada bi phe truat trong Cach mang EDSA 2001, nguoi thay the la Gloria Macapagal-Arroyo. Chin nam cam quyen cua ba gan lien voi cac vu be boi tham nhung va chinh tri, mac du nen kinh te van tang truong on đinh va tranh đuoc Đai suy thoai. Nam 2010, Benigno Aquino III đac cu tong thong. Trong nhiem ky cua ong, thoa thuan hoa binh voi phe Moro đuoc ky ket, song cac tranh chap lanh tho tai Bac Borneo va bien Đong thi leo thang. Rodrigo Duterte cua PDP–Laban thang cu tong thong nam 2016, tro thanh tong thong đau tien xuat than tu Mindanao.


Đia ly Philippines la mot quan đao gom 7.107 đao va tong dien tich, bao gom ca vung nuoc noi luc, la xap xi 300.000 kilomet vuong (115.831 dam vuong Anh). Quoc gia co 36.289 kilomet (22.549 mi) bo bien, chieu dai bo bien đung thu nam tren the gioi. Quoc gia nam giua 116° 40', va 126° 34' kinh Đong, 4° 40' va 21° 10' vi Bac. Quoc gia bi gioi han boi bien Philippines o phia đong, bien Đong o phia tay, va bien Celebes o phia nam. Đao Borneo nam o phia tay nam va đao Đai Loan nam o phia bac. Quan đao Maluku va đao Sulawesi nam o phia nam-tay nam va đao quoc Palau nam o phia đong.
Rung mua nhiet đoi bao phu hau het cac hon đao von co đia hinh nui non, cac hon đao nay co nguon goc nui lua. Nui cao nhat quan đao la nui Apo o Mindanao voi cao đo 2.954 met (9.692 ft) tren muc nuoc bien. Song dai nhat quoc gia la song Cagayan tai bac bo Luzon. Thu đo Manila nam ben bo vinh Vinh Manila, vinh nay noi voi ho lon nhat Philippines la Laguna de Bay qua song Pasig. Cac vinh quan trong khac la vinh Subic, vinh Davao, va vinh Moro. Eo bien San Juanico chia tach hai đao Samar va Leyte song chinh phu đa cho xay cau San Juanico. qua eo bien nay.
Philippines nam tren ria tay cua Vanh đai lua Thai Binh Duong, do vay quoc gia thuong xuyen chiu anh huong tu hoat đong đia chan va nui lua. Cao nguyen Benham duoi đay bien Philippine hoat đong trong hut chim kien tao. Khoang 20 đuoc ghi nhan moi ngay, song hau het chung qua yeu đe con nguoi cam nhan đuoc. Tran đong đat lon nhat gan đay la đong đat Luzon 1990. Co nhieu nui lua hoat đong tai quan đao, chang han nhu nui lua Mayon, nui Pinatubo, hay nui lua Taal. Vu phun trao cua nui Pinatubo vao thang 6 nam 1991 la vu phun trao tren mat đat lon thu nhi trong the ky XX. Nhieu loan ve đia chat hinh thanh nen song ngam Puerto Princesa tren đao Pallawan, noi đay tieu bieu cho moi truong song đa dang sinh hoc, voi cac he sinh thao tu nui xuong bien va co mot trong so nhung khu rung quan trong nhat tai chau A.
Cac hon đao cua quan đao co su phong phu ve khoang san do chung co nguon goc nui lua. Quoc gia đuoc uoc tinh co tai nguyen vang lon thu nhi tren the gioi sau Nam Phi va la mot trong nhung noi co tai nguyen đong lon nhat the gioi. Quoc gia cung giau co ve cac tai nguyen nhu niken, crom, va thiec. Tuy vay, do quan ly yeu kem va mat đo dan so cao, cung voi y thuc ve moi truong nen cac tai nguyen nay phan lon van chua đuoc khai thac. Mot san pham khac cua hoat đong nui lua la đia nhiet nang lai đuoc khai thac thanh cong hon, Philippines la nha san xuat đia nhiet nang lon thu hai the gioi sau Hoa Ky, đap ung 18% nhu cau đien nang trong nuoc.


= He đong thuc vat =
Voi cac rung mua va bo bien trai dai, Philippines la noi co su đa dang ve cac loai sinh vat. Đay la mot trong muoi quoc gia đa dang sinh vat nhat the gioi va nam trong so nhung nuoc dan đau ve đa dang tren đon vi dien tich. Khoang 1.100 loai co xuong song tren can đuoc tim thay tai Philippines, bao gom tren 100 loai thu va 170 loai chim khong xuat hien o cac khu vuc khac. Cac loai đac huu cua Philippines bao gom trau lun Tamaraw tren đao Mindoro, huou đom đao Visayas, huou chuot Philippines, lon hoang đao Visayas, chon bay Philippines, hay mot so loai doi.
Philippines thieu cac loai san moi lon, ngoai le la cac loai ran nhu tran va ran ho mang Philippines, ca sau nuoc man va chim san moi, chang han nhu quoc đieu la đai bang Philippines, loai nay đuoc cac nha khoa hoc cho la loai đai bang lon nhat the gioi. Lanh hai cua Philippines đuoc cho la rong 2.200.000 kilomet vuong (849.425 dam vuong Anh) co đoi song sinh vat bien đoc đao va đa dang va la mot phan quan trong cua Tam giac San ho. Tong so san ho va ca bien đuoc uoc tinh tuong ung la 500 va 2.400 loai.
Nan pha rung tai Philippines la mot van đe nghiem trong, thuong co nguyen nhan tu khai thac go phi phap. Đo che phu rung giam tu 70% vao nam 1900 xuong khoang 18,3% vao nam 1999. Nhieu loai gap nguy hiem va cac nha khoa hoc noi rang Đong Nam A, bao gom Philippines, phai đoi mat voi ty le tuyet chung the tham la 20% vao cuoi the ky XXI.


= Khi hau =

Philippines co khi hau nhiet đoi hai duong, thoi tiet thuong nong va am. Quoc gia co ba mua: tag-init hay tag-araw, mua nong kho keo dai tu thang 3 đen thang 5; tag-ulan, mua mua keo dai tu thang 6 đen thang 11; va tag-lamig, mua mat kho keo dai tu thang 12 đen thang 2. Gio mua tay nam tu thang 5 đen thang 10 con đuoc goi la Habagat, gio mua đong bac kho tu thang 11 đen thang 4 con đuoc goi la Amihan. Nhiet đo thuong dao đong tu 21 °C (70 °F) đen 32 °C (90 °F), thang mat nhat la thang 1 va thang am nhat la thang 5.
Nhiet đo trung binh nam cua Philippines la khoang 26,6 °C (79,9 °F). Khi xet ve khia canh nhiet đo tai cac khu vuc Philippines, kinh đo va vi đo khong phai la mot yeu to quan trong, nhiet đo nuoc bien tai cac khu vuc tren toan quoc thuong co xu huong o cung muc. Trong khi đo, cao đo thuong co tac đong lon hon. Nhiet đo trung binh nam tai Baguio tren cao đo tuyet đoi 1.500 met (4.900 ft) la 18,3 °C (64,9 °F), do vay noi đay la mot điem đen pho bien vao mua nong kho.
Quan đao nam chan ngang vanh đai bao nhiet đoi, do vay hau het quan đao co cac con mua xoi xa va bao to tu thang 7 đen thang 10, voi khoang 19 bao nhiet đoi vao khu vuc Philippines va 8-9 con bao đo bo moi nam. Luong mua hang nam co the len đen 5.000 milimet (200 in) o vung bo bien nui non phia đong, song chi thap duoi 1.000 milimet (39 in) tai mot so thung lung đuoc che khuat.


Chinh tri va chinh quyen Philippines la mot nuoc cong hoa lap hien theo tong thong che. Philippines la mot nha nuoc đon nhat, ngoai tru Bangsamoro đuoc tu tri o muc đo lon. Co mot so no luc nham bien chinh quyen thanh mot chinh quyen lien bang, đon vien hay nghi vien ke tu thoi Ramos.
Tong thong la nguyen thu quoc gia, nguoi đung đau chinh phu, va la tong tu lenh cac luc luong vu trang. Tong thong đuoc bau truc tiep voi nhiem ky sau nam. Tong thong bo nhiem va đieu khien noi cac. Quoc hoi gom Thuong vien va Ha vien. Quyen tu phap đuoc trao cho Toa an Toi cao, gom Chanh an va 14 tham phan do Tong thong bo nhiem tu danh sach do Hoi đong Tu phap va Luat su đe trinh.


= Ngoai giao =

Philippines la mot thanh vien sang lap, tich cuc hoat đong cua Lien Hop Quoc va đa tham gia Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc. Philippines cu quan nhan tham gia cac phai bo gin giu hoa binh Lien Hop Quoc, đac biet la o Đong Timor. Philippines la mot thanh vien sang lap, tich cuc hoat đong cua Hiep hoi cac quoc gia Đong Nam A va la thanh vien Hoi nghi cap cao Đong A, G24 va Phong trao khong lien ket. Philippines đang no luc tham gia lam quan sat vien To chuc Hop tac Hoi giao tu nam 2003 va tung la thanh vien To chuc Hiep uoc Đong Nam A. Hon 10 trieu nguoi Philippines sinh song va lam viec tai 200 quoc gia, tao thanh co so quyen luc mem cua Philippines.


= An ninh va quoc phong =

Quan đoi Philippines gom ba nhanh la Khong quan, Luc quan va Hai quan (bao gom thuy quan luc chien). An ninh dan su thuoc tham quyen cua Canh sat Quoc gia Philippine duoi su đieu hanh cua Bo Noi vu va chinh phu đia phuong.
Tai Khu tu tri Hoi giao Mindanao, to chuc ly khai lon nhat la Mat tran Giai phong Dan toc Moro nay cung tham gia vao chinh phu ve mat chinh tri. Cac nhom quan su khac nhu Mat tran Giai phong Hoi giao Moro, Quan đoi Nhan dan moi theo cong san chu nghia, va Abu Sayyaf van hoat đong tai cac tinh, song su hien dien cua ho suy giam trong nhung nam gan đay do thanh cong cua chinh phu trung uong ve mat an ninh.
Philippines la đong minh cua Hoa Ky ke tu Chien tranh the gioi thu hai. Hiep đinh phong thu chung giua hai quoc gia đuoc ky ket vao nam 1951. Philippines ung ho cac chinh sach cua Hoa Ky trong Chien tranh Lanh va tham gia vao Chien tranh Trieu Tien va Chien tranh Viet Nam. Philippines la thanh vien cua To chuc Hiep uoc Đong Nam A (SEATO) ton tai cho đen nam 1977. Sau khi Chien tranh chong khung bo bat đau, Philippines la mot phan trong lien minh ho tro Hoa Ky tai Iraq. Hoa Ky xac đinh Philippines la mot đong minh lon phi NATO. Philippines đang tien hanh cac no luc đe cham dut noi loan voi su giup đo cua Hoa Ky.


= Phan cap hanh chinh =

Philippines đuoc chia thanh 18 vung, 82 tinh, 149 thanh pho, 1.493 đo thi tu tri va 42.011 barangays. Moi vung đuoc chia thanh cac đon vi hanh chinh cap duoi, ngoai tru Bangsamoro. Tinh đen  nam 2020, Calabarzon la vung đong dan nhat, trong khi Vung đo thi Manila co mat đo dan so cao nhat.
Philippines la mot nha nuoc đon nhat, ngoai tru Bangsamoro. Đa co mot so no luc nham phan cap, phan quyen tu trung uong ve đia phuong; nam 1991, Quoc hoi thong qua luat phan mot so quyen han cho chinh quyen đia phuong.


Kinh te Nen kinh te quoc gia cua Philippines lon thu 36 the gioi, đung thu 13 chau A va đung thu nam cua khu vuc Đong Nam A, theo uoc tinh, GDP (danh nghia) vao nam 2019 la 356.814 trieu USD (2012 đat 250.182 trieu USD va 2009 đat 161.196 trieu USD). Cac mat hang xuat khau chinh cua Philippines bao gom cac san pham ban dan va đien tu, thiet bi van tai, hang may mac, cac san pham đong, cac san pham dau mo, dau dua, va qua. Cac đoi tac thuong mai lon cua Philippines bao gom Hoa Ky, Nhat Ban, Trung Quoc, Singapore, Han Quoc, Ha Lan, Hong Kong, Đuc, Đai Loan va Thai Lan. Đon vi tien te quoc gia la peso Philippines (₱ hay PHP).
Philippines la thanh vien cua Ngan hang The gioi, Quy Tien te Quoc te, To chuc Thuong mai The gioi (WTO), Ngan hang Phat trien chau A voi tru so tai Mandaluyong, Ke hoach Colombo, G-77, va G-24.
Moi nam, co 20 con bao đo bo vao Philippines, ngoai ra nuoc nay cung thuong xuyen bi đe doa boi đong đat va nui lua. Nhung thien tai nay gay ra hau qua nang ne cho su phat trien kinh te cua đat nuoc. Uoc tinh thien tai lam giam 0,8% GDP cua Philippines moi nam.
Philippines hien van phai đoi mat voi nhieu van đe lon: hanh chinh quan lieu, no cong va lam phat tang cao, tham hut thuong mai, su chenh lech giau ngheo lon giua cac tang lop xa hoi va khu vuc, nen kinh te đang trong qua trinh chuyen đoi tu dua vao nong nghiep sang dua vao cac nganh dich vu va che tao. Tong luc luong lao đong tren toan quoc la khoang 38,1 trieu, linh vuc nong nghiep su dung gan 32% luc luong lao đong song chi đong gop 14% GDP. Linh vuc cong nghiep thu hut gan 14% luc luong lao đong va đong gop 30% GDP. 47% luc luong lao đong tham gia vao linh vuc dich vu va đong gop 56% GDP.
Sau Chien tranh the gioi thu hai, Philippines khi đo đuoc xem la quoc gia thinh vuong thu nhi tai Đong A, chi đung sau Nhat Ban. Tuy nhien, đen thap nien 1960 thi thanh tich kinh te cua Philippines bi mot so quoc gia khac bat kip va vuot qua. Kinh te tri tre trong thoi gian cai tri cua nha đoc tai Ferdinand Marcos do quan ly yeu kem va bat on chinh tri. Quoc gia co muc tang truong kinh te thap va phai trai qua nhung đot suy thoai kinh te. Chi đen thap nien 1990 thi moi bat đau khoi phuc theo mot chuong trinh tu do hoa.
Cuoc khung hoang tai chinh chau A nam 1997 tac đong đen nen kinh te Philippines, ket qua la đong peso suy giam gia tri keo dai va thi truong chung khoan sup đo. Tuy nhien, quy mo tac đong ban đau khong tram trong nhu mot so quoc gia lang gieng chau A khac. Viec nay phan lon la do su bao thu ve tai chinh cua chinh phu, mot phan la do ket qua cua hang thap nien kiem tra va giam sat tai chinh cua Quy Tien te Quoc te (IMF). Nam 2004, GDP tang truong 6,4% va đen nam 2007 la 7,1%, muc cao nhat trong ba thap nien. Tuy nhien, tang truong GDP binh quan đau nguoi hang nam trong giai đoan 1966–2007 chi đat 1,45%, trong khi muc trung binh cua khu vuc Đong A va Thai Binh Duong la 5,96%, thu nhap hang ngay cua 45% dan so Philippines van duoi 2 đo la My. Tu mot nuoc thinh vuong o Đong A, ngay nay Philipines co thu nhap đau nguoi chi o muc trung binh thap so voi cac nuoc Đong A khac.
Kinh te Philippines dua nhieu vao kieu hoi, nguon ngoai te tu kieu hoi vuot qua ca đau tu truc tiep nuoc ngoai. Cac khu vuc phat trien khong đong đeu, đao Luzon ma đac biet la Vung đo thi Manila gianh đuoc hau het tang truong kinh te so voi cac khu vuc khac, song chinh phu co nhung buoc đi đe phan phoi tang truong kinh te bang cach tang đau tu vao cac khu vuc khac cua quoc gia. Bat chap cac han che, cac nganh dich vu nhu du lich va gia cong quy trinh nghiep vu, đuoc xac đinh la cac khu vuc co mot so co hoi tang truong tot nhat. Goldman Sachs xep Philippines vao danh sach cac nen kinh te "Next Eleven".
Cac mat hang xuat khau chu luc cua nuoc nay bao gom co: hai san, go, trai cay, đuong, dau dua, hoa chat va đo đien tu.
Tong cong co khoang 43,46 trieu nguoi trong luc luong lao đong cua Philippines vao nam 2018, nong nghiep chiem 24,3% so lao đong va đong gop 8,1% GDP nam 2018 . Cong nghiep su dung khoang 19% luc luong lao đong va chiem 34,1% GDP ca nuoc, trong khi 57% lao đong tham gia vao linh vuc dich vu chiem 57,8% GDP .
Ty le that nghiep tinh đen thang 10 nam 2019 la 4,5% . Trong khi đo, ty le lam phat đa giam xuong 1,7% vao thang 8 nam 2019. Ty le no tren GDP tiep tuc giam xuong con 37,6% vao quy 2 nam 2019 tu muc cao ky luc 78% vao nam 2004.
Hang kiem toan Goldman Sachs uoc tinh rang vao nam 2050, Philippines se la nen kinh te lon thu 14 the gioi. HSBC cung du đoan rang nen kinh te cua Philippines co the tro thanh nen kinh te lon thu 16 the gioi, lon thu 5 chau A va lon thu 2 Đong Nam A vao nam 2050. Tuy nhien, du đoan nay co thanh su thuc hay khong thi con tuy thuoc vao hieu qua hoat đong cua chinh phu nuoc nay, von thuong xay ra van đe tham nhung
Nam 2020, do anh huong boi dich Covid-19, kinh te Philippines roi vao suy thoai, GDP giam khoang 9%, muc giam manh nhat trong lich su. That bai trong viec kiem soat Covid-19, cac lenh gioi han di chuyen va thieu su ho tro chinh sach co the khien Philippines chung kien mot trong nhung đa hoi phuc cham nhat trong khu vuc. Thang 11/2020, Ngan hang trung uong Phillipine du đoan kinh te nuoc nay se tang truong 6,5% đen 7,5% trong nam 2021, tuy nhien đen thang 7/2021 thi du kien ty le tang truong nam 2021 cua Phillipine đa ha xuong con 5,8% do dich Covid-19 van chua đuoc khong che tai nuoc nay
Tai Philippines, nguoi Philippines goc Hoa la the luc chi phoi nen kinh te. Ho chi chiem chua đay 2% dan so, nhung chiem tren 35% kim ngach thuong mai cua nuoc nay. Đa co nhung nguoi Philippines goc Hoa lam Tong thong nhu nu Tong thong Corazon Aquino. Thong ke nam 2000 cho thay nguoi Philippines goc Hoa so huu hon 50% co phieu tren thi truong chung khoan Philippines.


= Giao thong =

Ha tang giao thong tai Philippines tuong đoi kem phat trien, đieu nay mot phan la do đia hinh nui non va cac đao nam rai rac, song cung mot phan do chinh phu thieu đau tu lien tuc. Nam 2003, chi co 3,6% GDP đen voi phat trien co so ha tang, thap hon đang ke so voi mot so quoc gia lang gieng. Trong tong so 203.025 kilomet (126.154 mi) đuong bo tren toan quoc, thi chi co khoang 20% trong so đo đuoc lat. Chinh quyen cua Tong thong Benigno Aquino III đay manh viec cai thien co so ha tang va he thong giao thong thong qua cac du an khac nhau.
Do la mot quan đao, viec qua lai giua cac đao bang tau thuy la rat can thiet. Cac hai cang ban ron nhat nuoc la Manila, Cebu, Iloilo, Davao, Cagayan de Oro, va Zamboanga. Nam 2003, Strong Republic Nautical Highway voi chieu dai 919 kilomet (571 mi) đuoc hinh thanh, tap hop cac đoan xa lo va cac tuyen pha qua 17 thanh pho.
Mot so song chay qua khu vuc đo thi nhu song Pasig va song Marikina co cac tuyen pha đinh ky. Dich vu pha song Pasig co mot so điem dung tai Manila, Makati, Mandaluyong, Pasig va Marikina. Philippines co 3,219 kilomet (2,000 mi) đuong thuy noi đia co the thong hanh.
Philippines co 85 san bay cong, khoang hon 111 san bay tu. San bay quoc te Ninoy Aquino (NAIA) la san bay quoc te chinh. Cac san bay quan trong khac la san bay quoc te Clark, san bay quoc te Mactan-Cebu, san bay quoc te Francisco Bangoy va san bay quoc te Zamboanga. Philippine Airlines la hang hang khong thuong mai co tham nien nhat tai chau A van hoat đong voi ten goi ban đau, con Cebu Pacific la hang hang khong gia re đung đau, đay cung la hai hang phuc vu hau het cac đuong bay quoc noi va quoc te.


Nhan khau Tinh đen ngay 1 thang 5 nam 2020, dan so cua Philippines la 109.035.343 nguoi. Hon 60% dan so cua Philippines sinh song gan bo bien. Nam 2020, 54% dan so sinh song tai cac khu vuc thanh thi. Manila va Thanh pho Quezon (thanh pho đong dan nhat cua Philippines) nam trong Vung đo thi Manila. Khoang 13,48 trieu nguoi (12% dan so cua Philippines) sinh song tai vung đo thi Manila, la vung đo thi đong dan nhat cua Philippines va vung đo thi đong dan thu nam tren the gioi. Tu nam 1948 đen nam 2010, dan so cua Philippines tang gap nam lan tu 19 trieu nguoi len 92 trieu nguoi.
Ty le tang truong dan so tu nam 1995 đen nam 2000 la 3,21% moi nam, song giam xuong con xap xi 1,95% moi nam trong giai đoan 2005 đen 2010, song đay van con la mot van đe gay tranh luan. Tuoi trung binh cua cu dan Philippines la 22,7 tuoi voi 60,9% co tuoi tu 15 đen 64. Tuoi tho trung binh la 71,94 tuoi, 75,03 tuoi đoi voi nu va 68,99 tuoi đoi voi nam. Co khoang 12 trieu nguoi Philippines song ben ngoai Philippines. Tu khi Hoa Ky tu do hoa cac đao luat nhap cu vao nam 1965, so nguoi tai Hoa Ky co nguon goc Philippines tang len đang ke. Nam 2007, uoc tinh co 3,1 trieu nguoi My goc Philippines. Co 12 trieu nguoi Philippines song tai hai ngoai.


= Thanh thi =
Vung đo thi Manila đong dan nhat trong so 12 vung đo thi đuoc xac đinh tai Philippines va la vung đo thi đong dan thu 11 tren the gioi. Theo đieu tra dan so nam 2007, vung đo thi Manila co dan so la 11.553.427, chiem 13% tong dan so toan quoc. Đai đo thi Manila bao gom ca cac tinh lan can (Bulacan, Cavite, Laguna, va Rizal) co dan so khoang 21 trieu.
Tong san pham khu vuc cua Vung đo thi Manila theo uoc tinh vao thang 7 nam 2009 la 468,4 ty peso (theo gia so sanh 1985) va chiem 33% GDP cua quoc gia. Nam 2011, no đuoc xep hang la quan the đo thi thinh vuong thu 28 tren the gioi va đung thu hai tai Đong Nam A, theo PricewaterhouseCoopers.


= Dan toc =

Theo đieu tra dan so nam 2000, 28,1% nguoi Philippines thuoc dan toc Tagalog, 13,1% thuoc dan toc Cebuano, 9% thuoc dan toc Ilocano, 7,6% thuoc dan toc Bisaya/Binisaya, 7,5% thuoc dan toc Hiligaynon, 6% thuoc dan toc Bikol, 3,4% thuoc dan toc Waray, va 25,3% thuoc cac "dan toc khac", von co the chia nho tiep thanh cac nhom phi bo lac nhu Moro, Kapampangan, Pangasinan, Ibanag, va Ivatan. Cung co mot so dan toc thieu so nhu Igorot, Lumad, Mangyan, Bajau, va cac dan toc thieu so khac tai Palawan. Nguoi Negrito, chang han nhu Aeta va Ati, đuoc cho la cac cu dan đau tien cua quan đao.
Nguoi Philippines noi chung thuoc mot so dan toc chau A đuoc phan loai theo ngon ngu la mot phan cua nhom nguoi noi tieng Nam Đao hoac Ma Lai-Đa Đao. Nguoi ta cho rang tu hang nghin nam truoc, tho dan Đai Loan noi tieng Nam Đao đa nhap cu đen Philippines tu Đai Loan, đem theo cac kien thuc cua ho ve nong nghiep va đi thuyen vien duong, cuoi cung thay the cac nhom nguoi Negrito song tai quan đao tu truoc đo. Hai dan toc thieu so phi ban đia quan trong nhat la nguoi Hoa va nguoi Tay Ban Nha. Nguoi Philippines goc Hoa hau het la hau due cua nhung nguoi nhap cu tu Phuc Kien sau nam 1898 va co dan so la 2 trieu, song co uoc tinh cho rang 18 trieu nguoi Philippines co mot phan goc Hoa.


= Ngon ngu =

Ethnologue liet ke 175 ngon ngu tai Philippines, 171 trong so đo la ngon ngu đang ton tai va bon ngon ngu con lai khong con nguoi nao noi. Cac ngon ngu ban đia thuoc nhom Borneo–Philippines cua ngu toc Ma Lai-Đa Đao- mot nhanh cua ngu he Nam Đao. Theo Hien phap Philippines 1987, tieng Filipino va tieng Anh la nhung ngon ngu chinh thuc. Tieng Filipino la phien ban tieu chuan hoa cua tieng Tagalog. Ca tieng Filipino va tieng Anh đeu đuoc su dung trong chinh quyen, giao duc, xuat ban, truyen thong, va kinh doanh. Hien phap yeu cau rang tieng Tay Ban Nha va tieng A Rap đuoc xuc tien tren co so tu nguyen va tuy y.
Muoi chin ngon ngu cap vung đong vai tro la nhung ngon ngu chinh thuc phu tro đuoc dung lam phuong tien giang day: Aklanon, Bikol, Cebuano, Chavacano, Hiligaynon, Ibanag, Ilocano, Ivatan, Kapampangan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Pangasinan, Sambal, Surigaonon, Tagalog, Tausug, Waray-Waray, va Yakan. Cac ngon ngu ban đia khac nhu Cuyonon, Ifugao, Itbayat, Kalinga, Kamayo, Kankanaey, Masbateno, Romblomanon, va mot so ngon ngu Visayas la đieu pho bien tai cac tinh tuong ung. Tieng Chavacano la mot ngon ngu boi bat nguon tu tieng Tay Ban Nha, đuoc noi tai Cavite va Zamboanga. Cac ngon ngu phi ban đia cung đuoc giang day trong cac truong hoc đuoc chon loc, Quan thoai đuoc dung trong cac truong tieng Hoa đe phuc vu cho cong đong nguoi Philippines goc Hoa. Cac truong Hoi giao tai Mindanao day tieng A Rap tieu chuan hien đai trong chuong trinh giang day cua ho. Tieng Phap, tieng Đuc, tieng Nhat, tieng Han, tieng Tay Ban Nha đuoc giang day voi tro giup cua cac to chuc ngon ngu nuoc ngoai. Bo Giao duc bat đau cho tien hanh giang day cac ngon ngu Ma Lai la tieng Indonesia va tieng Malaysia vao nam 2013.


= Ton giao =

Philippines la mot quoc gia the tuc, hien phap tach biet nha tho va nha nuoc. Do anh huong cua van hoa Tay Ban Nha, Philippines la mot trong hai quoc gia ma Cong giao Roma chi phoi tai chau A, quoc gia con lai la Đong Timor. Tren 90% dan so la tin huu Ki-to giao: khoang 80% thuoc Giao hoi Cong giao Roma va 10% thuoc cac giao phai Tin Lanh, nhu Iglesia ni Cristo, Giao hoi đoc lap Philippines, Giao hoi thong nhat Ki-to Philippines, va Nhan Chung Gie-ho-va. Philippines la quoc gia co so dan theo đao Cong giao đung thu 3 the gioi (sau Brasil va Mexico) va lon nhat tren toan chau A.
Tu 5% đen 10% dan so Philippines la tin đo Hoi giao, hau het ho sinh song tai cac khu vuc tren đao Mindanao, Palawan, va quan đao Sulu – mot khu vuc đuoc goi la Bangsamoro hay Moro. Mot so nguoi Hoi giao nhap cu đen khac khu vuc đo thi va nong thon tai nhung phan khac cua quoc gia. Hau het nguoi Hoi giao Philippines thuc hanh Hoi giao Sunni theo giao phai Shafi'i. Xap xi 2% dan so Philippines van thuc hanh cac ton giao truyen thong, ho gom nhieu nhom tho dan va bo lac. Cac ton giao nay thuong dung hop voi Ki-to giao va Hoi giao. Thuyet vat linh, ton giao dan gian, va shaman giao van hien dien nhu nhung trao luu ngam duoi ton giao dong chinh. 1% dan so Philippines thuc hanh Phat giao, va ton giao nay cung voi Đao giao va ton giao dan gian Trung Hoa chiem uu the trong cac cong đong nguoi Hoa. Co mot so luong nho hon nhung nguoi theo An Đo giao, Sikh giao, Do Thai giao va Baha'i. 1% dan so Philippines la nguoi khong ton giao.


= Giao duc =

Van phong thong ke quoc gia bao cao rang ty le biet chu gian đon la 93,4% va ty le biet chu chuc nang la 84,1% vao nam 2003. Ty le biet chu đoi voi nam va nu la ngang bang. Chi tieu cho giao duc la khoang 2,5% GDP. Uy ban Giao duc Đai hoc (CHED) liet ke 2.180 co so giao duc bac đai hoc, 607 trong đo la truong cong va 1.573 la truong tu. Truong hoc khai giang vao thang 6 va be giang vao thang 3. Đa so cac truong bac đai hoc theo lich hoc ky tu thang 6 đen thang 10 va tu thang 11 đen thang 3. Co mot so truong nuoc ngoai voi cac chuong trinh hoc tap. Đao luat Cong hoa so 9155 cung cap khuon kho giao duc co ban tai Philippines va quy đinh giao duc tieu hoc bat buoc va giao duc trung hoc mien phi.
Mot so co quan cua chinh phu co lien he voi giao duc. Bo Giao duc quan ly giao duc tieu hoc, trung hoc, va phi chinh thuc; Co quan phat trien chuyen mon giao duc va ky nang (TESDA) quan ly đao tao va phat trien giao duc trung cap sau trung hoc; va Uy ban giao duc đai hoc (CHED) giam sat cac truong bac đai hoc va chuong trinh. Nam 2004, giao duc Hoi giao madaris đuoc long ghep trong 16 vung tren toan quoc, chu yeu la tai cac khu vuc Hoi giao tai Muslim duoi su bao tro va chuong trinh cua Bo Giao duc. Cac truong đai hoc bac đai hoc đeu la nhung thuc the phi tong phai, va đuoc phan loai tiep thanh cac co so bac đai hoc nha nuoc (SUC) hay cac co so đai hoc đia phuong (LCU). Đai hoc Philippines la đai hoc quoc gia cua Philippines.


= Y te =

Hau het ganh nang cham soc suc khoe cua quoc gia do cac co so suc khoe tu nhan ganh vac. Nam 2006, tong chi tieu y te chiem 3,8% GDP. 67,1% trong đo đen tu phi ton ca nhan trong khi 32,9% đen tu chinh phu. Chi tieu y te chiem khoang 6,1% tong chi tieu cua chinh phu. Chi tieu theo binh quan đau nguoi theo ty gia trung binh la 52 USD. Ngan sach y te quoc gia đuoc đe xuat cho nam 2010 la 28 ty peso hay 310 peso/nguoi.
Uoc tinh Philippines co 90.370 bac si, tuc 1 bac si/833 dan; co 480.910 y ta, 43.220 nha si, va 1 giuong benh/769 dan. Giu chan cac y si lanh nghe la mot van đe. 70% so y ta tot nghiep lam viec tai hai ngoai, Philippines do vay la nguon cung cap y ta lon nhat the gioi. Nam 2001, Philippines co khoang 1.700 benh vien, trong đo khoang 40% do chinh phu đieu hanh va 60% la cua tu nhan. Cac benh tim mach chiem tren 25% tong so truong hop tu vong. Theo uoc tinh chinh thuc, 1.965 truong hop nhiem HIV đuoc ghi nhan vao nam 2003, trong đo 636 đa phat trien sang giai đoan AIDS. Cac uoc tinh khac cho rang Philippines co 12.000 nguoi mac HIV/AIDS vao nam 2005.


Van hoa Van hoa Philippines la mot su ket hop cua van hoa phuong Đong va van hoa phuong Tay. Voi mot di san Ma Lai, Philippines co nhung dien mao tuong đong voi cac quoc gia chau A khac, tuy the nen van hoa nay cung the hien mot luong lon nhung anh huong cua Tay Ban Nha va Hoa Ky. Cac le hoi truyen thong đuoc goi la barrio fiestas (le hoi khu vuc) pho bien, ky niem cac ngay le cua nhung vi thanh bao tro. Le hoi Moriones va le hoi Sinulog la cap le hoi đuoc biet đen nhieu nhat. Cac le ky niem cong đong nay la thoi gian đe bua tiec, am nhac, va vu đao. Tuy nhien, mot so truyen thong đang bien đoi hoac dan bi lang quen trong qua trinh hien đai hoa. Đoan vu đao dan gian quoc gia Bayanihan Philippines bao ton nhieu trong so cac vu đieu dan gian truyen thong tren khap Philippines. Ho noi tieng voi viec bieu dien cac vu đieu mang tinh bieu tuong cua Philippines nhu tinikling va singkil, ca hai đeu co đac trung la dung cac sao tre đap sap.

Mot trong nhung di san de nhan thay nhat cua van hoa Tay Ban Nha la tinh pho bien cua ten ho Tay Ban Nha trong cong đong nguoi Philippines. Tuy nhien, mot ten va ho Tay Ban Nha khong nhat thiet the hien to tien Tay Ban Nha. Đay la mot đieu đac biet, la ket qua cua mot sac lenh thuc dan la sac lenh Claveria, theo đo phan phoi co he thong ho va thi hanh he thong ten goi Tay Ban Nha trong dan cu. Ten cua nhieu đuong pho, đo thi, va tinh cung bang tieng Tay Ban Nha. Kien truc Tay Ban Nha đe lai dau an tai Philippines trong viec thiet ke nhieu đo thi, nhieu con pho đuoc sap xep quanh mot quang truong trung tam hay plaza mayor, song nhieu toa nha mang anh huong kien truc Tay Ban Nha bi pha huy trong Chien tranh the gioi thu hai. Mot so vi du van con cho đen nay, chu yeu la tai cac nha tho, toa nha chinh quyen, va cac đai hoc. Bon nha tho mang kien truc baroque tai Philippines đuoc xep vao danh sach Di san the gioi: nha tho San Agustin tai Manila, nha tho Paoay tai Ilocos Norte, Nha tho Đuc Me len troi tai Ilocos Sur, va nha tho Santo Tomas de Villanueva Church tai Iloilo. Vigan tai Ilocos Sur đuoc biet đen voi nhieu phong oc va kien truc gin giu đuoc phong cach Tay Ban Nha.
Viec su dung tieng Anh mot cach pho bien la vi du ve anh huong cua Hoa Ky đoi voi xa hoi Philippines. No gop phan vao viec san sang chap nhan va anh huong cua khuynh huong van hoa đai chung My. Đieu nay đuoc the hien thong qua su ua chuong cua nguoi Philippines đoi voi đo an nhanh cung phim anh va am nhac phuong Tay. Cac chuoi thuc an nhanh đia phuong nhu Goldilocks va Jollibee noi len va canh tranh thanh cong voi cac đoi thu ngoai quoc.


= Am thuc =

Am thuc Philippines tien trien qua nhieu the ky, tu nguon goc Ma Lai-Đa Đao tro thanh mot nen am thuc dung hop cua nhung anh huong tu Tay Ban Nha, Trung Hoa, My, va cac noi khac cua chau A, chung thich nghi voi nguyen lieu va khau vi ban đia, tao nen cac mon an Philippines đac trung. Cac mon an bien đoi tu het suc đon gian, nhu bua an voi ca mam ran cung voi com, đen phuc tap nhu paella va cocidos đuoc lam trong nhung ngay le. Cac mon an pho bien nhu lechon, [adobo, sinigang, kare-kare, tapa, pata gion, pancit, lumpia, va halo-halo. Mot so nguyen lieu ban đia thong dung đuoc su dung trong nau an la quat, dua, chuoi Saba (mot loai chuoi la), xoai, ca mang sua, va nuoc mam. Khau vi cua nguoi Philippines co xu huong ua chuong cac mui vi manh song khong cay nhu mon an cua cac quoc gia lang gieng.
Nguoi Philippines khong su dung đua đe gap thuc an ma su dung dung cu theo kieu phuong Tay. Tuy nhien, co the do gao la thuc pham chinh va co nhieu mon an ham va mon an co nuoc dung, tren ban an cua nguoi Philippines thuong co đoi thia va dia, thay vi dao va dia. Cach an bang tay theo truyen thong đuoc goi la kamayan, xuat hien thuong xuyen hon tai cac khu vuc co muc đo thi hoa thap.


= Van chuong =
Than thoai Philippines luu truyen chu yeu thong qua van hoc truyen khau dan gian truyen thong trong cong đong nguoi Philippines. Moi dan toc co cac cau chuyen va than thoai rieng, anh huong cua An Đo giao va Tay Ban Nha tuy vay van co the nhan thay trong mot so truong hop. Than thoai Philippines chu yeu gom cac chuyen sang tac hoac cac chuyen ve nhung sinh vat sieu tu nhien, nhu aswang, manananggal, diwata/engkanto, va thien nhien. Mot so nhan vat noi tieng trong than thoai Philippines la Maria Makiling, Lam-Ang, va Sarimanok.
Van chuong Philippines gom co cac tac pham thuong đuoc viet bang tieng Filipino, tieng Tay Ban Nha, hoac tieng Anh. Mot so trong nhung tac pham noi tieng nhat đuoc sang tac trong the ky XIX. Francisco Balagtas la mot nha tho va nha bien kich, ong sang tac Florante at Laura va đuoc cong nhan la mot tac gia tieng Filipino xuat chung. Jose Rizal viet tieu thuyet Noli Me Tangere (Đung cham vao toi) va El Filibusterismo (Giac cuop) va đuoc xem la anh hung dan toc. Mo ta cua ong ve nhung bat cong duoi su cai tri cua nguoi Tay Ban Nha, va viec ong bi tu hinh bang mot đoi xu ban, đa truyen cam hung cho nhung nguoi cach mang Philippines muu cau đoc lap.


= Truyen thong =
Truyen thong Philippines chu yeu su dung tieng Filipino va tieng Anh. Cac ngon ngu Philippines khac, bao gom cac ngon ngu Visayas khac nhau cung đuoc su dung, đac biet la trong phat thanh do co kha nang tiep can cac vung nong thon xa xoi. Cac mang luoi truyen hinh chi phoi tai Philippines la ABS-CBN, GMA va TV5 cung hien dien rong rai trong linh vuc phat thanh.
Cac chuong trinh kich va tuong tuong đuoc mong đoi la telenovelas, Asianovela, va anime. Truyen hinh ban ngay chu yeu phat cac cac chuong trinh tro choi, chuong trinh tap ky, va chuong trinh tro chuyen. Đien anh Philippines co lich su lau dai va pho bien trong nuoc, song phai đoi mat voi canh tranh ngay cang tang tu cac phim Hoa Ky, chau A va chau Au.


= The thao =
Cac mon the thao va tro tieu khien pho bien tai Philippines gom co bong ro, quyen Anh, bong chuyen, bong đa, cau long, karate, taekwondo, bi a, bowling, co vua, va sipa. Đua xe gan may, đua xe đap, va leo nui cung đang tro nen pho bien. Bong ro đuoc choi o ca trinh đo nghiep du va chuyen nghiep va đuoc cho la mon the thao pho bien nhat tai Philippines. Noi tieng nhat la vo sy quyen anh Manny Pacquiao. Philippines tham gia The van hoi Mua he tu nam 1924, la quoc gia đau tien tai Đong Nam A tham gia va gianh huy chuong The van hoi. Ke tu đo, ngoai tru viec cung Hoa Ky tay chay The van hoi Moskva nam 1980, Philippines tham gia toan bo cac ky The van hoi con lai. Philippines cung la quoc gia nhiet đoi đau tien tham gia The van hoi Mua đong.


Tham khao Lien ket ngoai Chinh thuc
Official website of the Philippine Government Luu tru ngay 1 thang 1 nam 2012 tai Wayback Machine - Gateway to governmental sites
Supreme Court Luu tru ngay 12 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine
Department of Foreign Affairs Luu tru ngay 5 thang 12 nam 2006 tai Wayback Machine
Wow Philippines + Travel and Tourism
Visit the Philippines!: Full length travel video Luu tru ngay 23 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
Department of Trade and Industry
Commission on Information and Communications Technology Luu tru ngay 13 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine
Khac

Ban mau:Wikicities
BBC Country Profile on the Philippines
U.S. Country Studies: Philippines
Philippine Directory Luu tru ngay 25 thang 2 nam 2021 tai Wayback Machine
Uncommon Travel Photography Luu tru ngay 23 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine - Various pictures by Peace Corps volunteers in the Philippines
 Wikimedia Atlas cua Philippines