Bia (chu Han:碑; phien am: "bi") la vat tao tac dang phien dep co mat phang thuong lam bang đa, kim loai hay go, kich thuoc thuong co chieu cao lon hon be ngang, dung len đe ky niem mot nhan vat hay su viec (bia tuong niem, bia tho). Bia thuong khac chu (van bia) hoac trang tri hoa tiet hoac ca hai. The thuc trang tri co the la khac chim hoac khac noi (phu đieu). Bia cung co truong hop đuoc son mau. Bia con đuoc dung lam moc đanh dau bien gioi va ranh gioi đat đai. Bia ky la mot hinh thuc luu tru tu lieu thanh van co tu thoi co đai. Ngay nay bia đuoc su dung rong rai tai cac phan mo trong nghia trang đe ghi thong tin nguoi đa qua đoi (bia mo) hoac đuoc dung len tai cac đia điem dien ra su kien lich su đe ghi lai tu lieu ve su kien đo.


Ai Cap Bia đa đuoc su dung rong rai tai Ai Cap co đai duoi nhieu nhieu muc đich khac nhau nhu: bia mo, bia cung te va bia ky niem. Cac hien vat khao co cho thay bia Ai Cap đuoc lam bang đa hoac go, hinh hop chu nhat dep, co phan đau hinh ban nguyet, đuoc son mau va khac chu cung hinh trang tri.
Bia mo đa xuat hien tu rat som nhat duoi Vuong trieu thu Nhat cua Ai Cap dung đe khac ten va tuoc hieu cua nguoi đuoc chon cat. Loai bia nay khong chi dung đe xac nhan danh tinh cua chu nhan lang mo ma con co y nghia tam linh. Tu Vuong trieu thu Hai tro đi, chu nhan lang mo thuong đuoc tac tren bia voi hinh anh ngoi truoc ban tho voi đo an thuc uong cung te. Đen thoi Trung Vuong quoc Ai Cap, cac đoan van ta cach thuc cung le con khac tren tran bia.
Bia cung te dung đe khac nhung loi kinh, loi cau nguyen đe dang len cac vi than. Nhung tam bia nay thuong đuoc dung tai đen tho nhu mot cach nhan gui loi cau khan đen cac vi than, hoac dung tai noi chon cat nhung con vat thieng, tuong trung cho cac vi than. Ten cua nguoi cau khan va loi cau xin ngan gon thuong đuoc khac len tren bia.
Bia ky niem la loai bia co nhieu gia tri hon ca vi no dung đe ghi lai nhung su kien chinh tri quan trong (Bia Palermo), ghi lai lich su (Bia Shabaka), chien thang trong chien tranh (Tam bia Merneptah) hoac đanh dau bien gioi đuoc mo rong (Bia bien gioi Semna cua Senusret III)


Phuong Tay Tai phuong Tay, hinh thuc bia chu yeu đuoc su dung la bia mo (tieng Anh:gravestone, headstone). Nhieu hinh thuc bia ky niem cung la mot bien the cua bia mo, dung đe ghi ten mot so nguoi đa qua đoi tai cung mot thoi điem, mot su kien lich su. Bia co noi dung mang tinh chat van hoc va lich su khong pho bien o Chau Au trung co.
Thoi hien đai, bia đuoc cac kien truc su va nha đieu khac phuong Tay su dung nhu mot hinh thuc bieu đat y niem nghe thuat trong cac cong trinh xay dung va đai tuong niem, ket hop voi cac tac pham đieu khac tuong tron, thuong gan lien voi chien tranh va cac su kien chinh tri.


Đong A = Trung Quoc =

Trung Quoc la mot trong nhung nen van minh đoc lap su dung bia đa lam cong cu luu tru tu lieu. Bia đa co khac chu bat đau xuat hien tu thoi Đong Han, nhung chi tu thoi Đuong moi thuc su tro thanh loai hinh khac chu len đa chu yeu Bia Trung Quoc su dung Chu Han la chu yeu va la nguon tu lieu quan trong ve thu phap Trung Hoa. Tat ca cac kieu viet chu Han co đeu xuat hien tren bia đa, cu the la bay kieu chu: Giap cot van, Kim van, Tieu trien, Le thu, Khai thu, Thao thu, Hanh thu. Bia đa o Trung Hoa cho đen tan thoi hien đai van đuoc dung đe ghi lai cac sang tac van hoc cua nhung tac gia va quan lai noi tieng, thuong la tho. Rat nhieu bia dung đe luu lai but tich va tu dang cua nhung nhan vat lich su quan trong.
Tu thoi Minh, viec dung bia o lang tam va phan mo tro thanh mot tuc le trong xa hoi. Minh Thai To đa cho ban hanh luat le chat che quy đinh ve hinh thuc cua tung loai bia đe xac đinh ton ti trong xa hoi, phan biet giua hoang toc, quy toc, quan lai va dan thuong. Linh vat Bi Hi bat đau xuat hien tu giai đoan nay nhu mot hinh tuong đac trung cho con vat đoi bia trong van hoa Trung Hoa.
Uoc tinh co khoang 100.000 van bia o Trung Quoc con lai đen nay. Tuy nhien chi khoang 30.000 van bia đa đuoc in rap thac ban va so đuoc dich cung nghien cuu con it hon the nua.
Cung voi su anh huong cua Van hoa Trung Hoa len cac nuoc thuoc Vung van hoa chu Han, viec dung bia va ghi lai minh van tren bia đa truyen sang cac nuoc nhu Viet Nam, Trieu Tien va Nhat Ban.


= Trieu Tien va Nhat Ban =
Hinh thuc bia đa co minh van đa truyen sang Trieu Tien va sau đo la Nhat Ban tu kha som. Cac bia đa co tai Trieu Tien va Nhat Ban hau nhu đeu su dung chu Han. Tuy nhien chu Han van ngon đa đuoc nguoi su dung o cac nuoc đong van bien the va su dung đe dien đat theo ngu phap tieng Viet Nam, tieng Trieu Tien va tieng Nhat Ban.
Bia Bukhansan (北漢山碑- Bac Han Son Bi) noi ve Chan Hung Vuong (540–576) la mot trong nhung tam bia khac chu Han co nhat tim thay tai Han Quoc. Tam bia nay đuoc cong nhan la Quoc bao Han Quoc so 3 vao nam 1962. Bia Namsan sinseng (南山新城碑 - Nam Son Tan Thanh Bi) nam 591 đa cho lan đau tien cho thay viec dien đat tieng Trieu Tien bang mot he chu viet moi dua tren Han Tu goi la idu.
Viec khac bia đuoc truyen vao Nhat Ban tu Trung Quoc qua ban đao Trieu Tien vao khoang the ki thu VII. Cac bang chung khao co cho thay nguoi Trieu Tien đa di cu đen vung Kozuke tu khoang giua the ki thu V đen cuoi the ki thu VI. Nhung nguoi Trieu Tien nay đa mang theo van hoa chu Han va Đao Phat truyen vao Nhat Ban. Tam bia đa khac chu Han theo ngu phap tieng Nhat som nhat tim thay đuoc la Bia Yamanoue (山上碑 - Son Thuong Bi) tai tinh Kozuke (Gunma ngay nay) co nien đai nam 681. Chu tren bia đuoc khac theo loi le thu.


Viet Nam Bia tai Viet Nam đuoc su dung đe ghi chu viet, nham luu lai tu lieu lau dai tai mot đia điem xac đinh. Bia đa xuat hien tu khi nguoi Viet Nam bat đau su dung chu viet tieng Viet. Do đieu kien khi hau khac nghiet va chien tranh tan pha thuong xuyen trong lich su Viet Nam nen hau het bia tai Viet Nam su dung chat lieu la đa (bao gom đa tram tich, đa sa thach, đa voi...). Thoi trung đai, Bia đa tai mien Bac va mien Trung, noi co nguoi Viet đinh cu tu lau đoi va phat trien mot nen van hoa ruc ro voi van tu chu Han - chu Nom đa so mang hai dang chu viet nay. Cung voi su mo rong lanh tho ve phia Nam cua nguoi Viet co, cac bia đa voi chu Phan cua Vuong quoc Cham Pa cung tro thanh mot phan gia tri trong he thong di san bia tai Viet Nam.
Cac noi dung đuoc khac tren bia đa thuong đuoc chuan bi ki luong, viet theo cac the thuc van hoc đuoc quy đinh ro rang va đuoc cham tro voi ki thuat cao va mang tinh my thuat. The thuc van viet nay goi chung la minh (chu Han:銘) nghia la "van khac len đo vat". Vi the trong tieng Viet thuong su dung cac cum tu: bai minh, minh van hay van bia đe noi đen cac noi dung ghi lai tren bia mang tinh chat van hoc. Cac nha nghien cuu muon luu lai noi dung chinh xac cua van bia tren đo vat, thuong dung muc đe in rap len giay, goi la thac ban.
Cung voi su xuat hien cua chu Quoc ngu, nhieu bia đa thoi can đai va hien đai đa su dung chu Quoc ngu đe đong đao nguoi dan co the tiep can va đoc hieu. Cac bia đa thoi hien đai thuong mo phong hinh thuc cua bia co nhung su dung chu Quoc ngu.


= Phan loai =

Bia tai Viet Nam co mot so hinh thuc co ban, co the phan loai nhu sau:

Bia đa đung: Đay la hinh thuc bia pho bien nhat. Bia co dang mot tam đa đung đoc lap, tac tu mot khoi đa duy nhat, thuong co dang hinh hop chu nhat, phan đe co the đuoc đieu khac thanh cac hinh dang nhat đinh, than bia co the đuoc trang tri phuc tap nhu mot tac pham đieu khac. Bia đuoc dung tai cac điem cong cong, noi tho tu nham ghi thong tin ve đia điem đat bia.
Bia ma nhai (ma nhai thach khac - 摩崖石刻): "ma nhai" nghia la "mai vao vach nui". Đay la hinh thuc bia đuoc khac truc tiep len be mat vach nui đa mai nhan, hinh thuc đon gian, thuong đuoc lam tai cac vung son cuoc khi khong co đieu kien đe lam bia đa cau ki.
Bia mo: Đay la loai bia thuong đat o đau cua phan mo, nam trong ket cau tong the ngoi mo, ghi lai thong tin ca nhan ngan gon cua nguoi chet đuoc chon trong mo đia tang. Bia thuong khong co nhieu noi dung ngoai thong tin ve ban than chu ngoi mo nhung cung co khi la nhung tac pham van hoc. Đay la loai bia chu yeu đuoc san xuat tai Viet Nam ngay nay đe phuc vu cho viec mai tang. Voi cac lang mo lon, thuong co mot bia rieng ghi ve cuoc đoi nguoi chon trong lang, hoac su kien cong đong lien quan đen nhan vat đo, bia nay thuoc vao loai bia đa đung chu khong phai bia mo


= Van bia Han Nom =

Tu khi Trieu Đa thon tinh nuoc Au Lac khoang the ki II TCN cho đen khi vua Bao Đai thoai vi nam 1945, chu Han đong vai tro gan nhu tuyet đoi, la chu viet chinh thuc cua Nha nuoc tren lanh tho Viet Nam. Trong hon hai nghin nam đo, nguoi Viet Nam đa su dung chu Han va sau đo la chu Nom đe sang tac truoc thuat, đe ghi chep cac cong van, tai lieu va khac tren bia đa, chuong đong, bien go cung nhieu loai tu lieu thanh van khac. Vi vay van bia Han Nom co so luong rat lon tro thanh mot nguon di san tu lieu quy gia trong viec nghien cuu va tim hieu lich su Viet Nam. Đoi voi nhieu di tich Viet Nam, minh van khac tren bia la tu lieu con lai duy nhat va rat đang tin cay đe xac đinh nien đai cung nhu quy mo kien truc cua nhung cong trinh khong con ton tai hay van bia con giup hinh dung ve nhung di san van hoa phi vat the.
Ngay tu the ky XV, cac nha nghien cuu Viet Nam đa chu y đen cac loai hinh van khac nhu: 

Ngo Si Lien suu tap 2 bai van bia cua Truong Han Sieu va Le Quat trong bo Đai Viet su ki toan thu
Le Quy Đon đa su dung van khac vao bia, vao đinh nhu mot nguon tu lieu chinh thuc đe viet bo Đai Viet thong su. Trong tac pham Kien van tieu luc, Le Quy Đon đa neu mot danh muc gom 17 bai minh, bai ky khac tren bia đa chuong đong thoi Ly - Tran
Bui Huy Bich đa cong bo nhieu bai van khac tren bia chuong trong tac pham Hoang Viet van tuyen
Le Cao Lang đa sao chep 82 bai van bia tren bia tien si Van Mieu Thang Long đe bien soan cuon Le trieu lich khoa tien si đe danh bi ky
Nhung nam đau cua the ky XX, Vien Vien đong Bac co Phap tai Ha Noi đa to chuc mot đot suu tap thac ban van khac Han Nom o hon 40 tinh trong pham vi toan Viet Nam luc đo. Sau nhieu nam trien khai, ket qua đa thu thap đuoc 11651 đon vi van khac voi 20980 mat thac ban. Tu nhung nam cuoi cua the ky XX va nhung nam đau cua the ky XXI, Vien Nghien cuu Han Nom đa va đang to chuc tien hanh đieu tra co ban va thu thap cac van khac Han Nom hien co o cac đia phuong trong ca nuoc. Ket qua khoi luong tu lieu van khac Han Nom đa đuoc thu thap khoang hon 30000 mat thac ban co gia tri đe bo sung moi vao kho van khac Han Nom ma Vien Vien đong Bac co chua kip thu thap.


= Mot so tam bia gia tri =

 
Cac van bia con sot lai sau hang tram nam voi rat nhieu bien co lich su, chien tranh, thien tai o Viet Nam la nhung di san vat the gia tri cua van hoa Viet Nam. Hau het nhung tam bia co gia tri van hoa, lich su tieu bieu đeu đa đuoc Thu tuong Chinh phu Viet Nam cong nhan la nhung Bao vat quoc gia:

Bia Vo Canh (Bao vat quoc gia đot 2) la bia co nien đai uoc luong co nhat tim thay tai Viet Nam, khac chu Phan.
Bia Đao Hoang (đa vo đoi) phat hien tai Nghe thon Thanh Hoai, xa Thanh Khuong, Thuan Thanh, Bac Ninh co nien đai uoc luong khoang nam 314 va nam 450 (hai mat bia co nien đai khac nhau). Đay đuoc tam cho la tam bia chu Han co nhat tim thay tai Viet Nam tinh đen nam 2020.
Bia "Xa Loi Thap Minh" (Bao vat quoc gia đot 2) la bia khac chu Han co nien đai xac đinh (nam 601) co nhat tim thay tai Viet Nam tinh đen nam 2012. Truoc đo bia chu Han co nhat tim thay la bia Đai Tuy Cuu Chan quan Bao An đao trang chi bi van (大 隨 九 真 郡 寶 安 道 場 碑 文), đuoc Giao su Đao Duy Anh phat hien o lang Truong Xuan, xa Đong Minh, huyen Đong Son (Thanh Hoa), tren co ghi ro nien đai dung bia la ngay 8 thang 4 nam Mau Dan, nien hieu Đai Nghiep thu 14 (tuc ngay 7 thang 5 nam 618 duong lich).
Bia Vinh Lang (Bao vat quoc gia đot 2) kich thuoc rat lon o Lam Kinh, do Nguyen Trai viet noi dung, chi trong 750 chu tom luoc ca cuoc đoi Le Thai To.
Bia Ma nhai cua vua Le Thai To (Bao vat quoc gia đot 5 va đot 8) o Lai Chau va Cao Bang xac nhan chu quyen o cac tinh mien nui phia Bac.
Bia đien Nam Giao (Bao vat quoc gia đot 4) la mot trong nhung bia lon va tranh tri đep nhat thoi Le Trung Hung, tu lieu duy nhat mo ta chi tiet ve Đan Nam Giao Thang Long.
40 bia ma nhai o Đong Kinh Chu (Bao vat quoc gia đot 6) la noi tap trung nhieu bia ma nhai nhat.
Ve so luong thi nhom bia tien si Van Mieu Thang Long (Bao vat quoc gia đot 3) voi tong cong la 82 phien đa lon dung tren lung rua đa la cum bia nhieu nhat va luu giu tu lieu lien tuc lau nhat trong khoang ba the ki.
Ve kich thuoc, bia Khiem Cung Ky o Khiem Lang (Bao vat quoc gia đot 4) la tam bia co lon nhat Viet Nam, cao 5 met.


Chu thich