Cong hoa Ezo (蝦夷共和国 (Ha Di Cong hoa quoc), Ezo Kyowakoku) la mot quoc gia đoc lap ton tai trong mot thoi gian ngan do nhung cuu than cung quan chuc cua chinh quyen Mac phu Tokugawa thanh lap vao ngay 27 thang 1 nam 1869 (am lich: 15 thang 11 nam 1868) tai vung Ezo (nay la Hokkaido) phia bac Nhat Ban va chinh thuc tieu vong vao ngay 27 thang 6 nam 1869 (am lich: 17 thang 5, 1869).


Boi canh Cuoi thoi ky Edo, vao nam 1867, Tuong quan đoi thu 13 Tokugawa Yoshinobu thuc hien Đai Chinh phung Hoan trao tra lai quyen luc cho Thien Hoang Minh Tri nhung roi phai tap trung binh luc đoi pho voi luc luong lien minh giua cac phien trung thanh voi trieu đinh đung đau la Satsuma va Choshu, hai ben đa tien hanh hang loat tran giao tranh du doi trong chien tranh Boshin voi ket qua bai tran nghieng ve phia Mac phu. Khi lien quan Satcho tien ve bao vay thanh Edo thi gap phai tro ngai, nho su hoa giai cua Yamaoka Tetsutaro, Đai Tong đoc Phu Tham muu quan Tan chinh phu la Saigo Takamori đa tien hanh hoi đam voi Katsu Kaishu, Luc quan Tong tai nha Tokugawa nham quyet đinh mo cua thanh Edo đau hang tranh đo mau vo ich. Trong khi ay Tu lenh ham đoi quan Mac phu la Enomoto Takeaki nhan lenh lui quan ve Shizuoka tu đo chay len huong bac toi tan vung Ezo cua Tokugawa Yoshinobu voi muc đich phong bi bien cuong phia bac va su bao ho cua cac gia than cuu Mac.
Ngay 19 thang 8 nam 1868, sau that bai tai Honshu, Enomoto cung tan quan Mac phu va đoan co van quan su nguoi Phap duoi quyen cua Jules Brunet, chi huy soai ham Kaiyomaru cung 8 chiec quan ham tu ngoai khoi Shinkawa rut ve Edo roi tu đo huong thang toi đao Ezo. Doc đuong ho tiep nhan them cac đoi nhom tham chien thuoc phe cuu Mac khac la Denshutai, Shinsengumi va Shogitai vua bai tran trong chien tranh Aizu o Sendai, đai quan cuu Mac tien len phia bac va đo bo o Washinoki va Esashi voi su yem tro đac luc cua cac tau chien hien đai kieu moi, tien hanh xua quan binh đinh cac vung quanh phia nam ban đao Hakodate, chiem đuoc thanh Goryokaku. Phu Tri su (府知事 Fuchiji)  cai tri xu Ezo la Shimizudani Kinnaru cung lanh chua phien Matsumae va bo ha thao chay. Chinh quyen cuu Mac phu thiet lap đuoc quyen kiem soat tren toan đao Ezo.


Lich su = Thanh lap =
 
Ngay 27 thang 1 nam 1869, nuoc Cong hoa Ezo đuoc thanh lap o Hakodate nhu mot quoc gia đoc lap thong qua mot cuoc bau cu lon voi su tham gia cua nhung cuu quan chuc Mac phu, gia than lanh chua cac phien đi theo va tang lop si quan cao cap truc thuoc Luc quan va Hai quan, chi rieng tang lop ha si quan, binh si, tho thuyen va cu dan song tai Hakodate khong đuoc phep tham gia bo phieu, to chuc chinh quyen co ban dua theo kieu My. Enomoto đuoc bau lam vi Tong thong đau tien  voi đa so phieu va Matsudaira Taro lam Pho Tong thong . Đay la cuoc bau cu đau tien đuoc to chuc tren lanh tho Nhat Ban, noi ma cau truc phong kien duoi quyen hoang đe va cac lanh chua quan su van con hien huu xuyen suot lich su. Thong qua Truong quan hanh chinh đia phuong Hakodate la Nagai Naoyuki. Nuoc cong hoa co tiep can voi cac cong su nuoc ngoai hien dien o Hakodate, vi du nhu Hoa Ky, Phap, va Nga, nhung khong co đuoc bat ky su cong nhan quoc te hay ung ho nao. Enomoto đe nghi tang lanh tho cua minh cho Tuong quan Tokugawa duoi luat le cua trieu đinh, nhung đe nghi cua ong bi Hoi đong Hoang gia bac bo.
Nuoc Cong hoa Ezo co quoc ky rieng, la mot bong hoa cuc (bieu tuong cho su thong tri cua uy quyen) va mot ngoi sao 7 canh mau đo (bieu tuong cua nuoc Cong hoa moi) tren nen xanh da troi. Ngan kho bao gom 180.000 đong tien vang ryo ma Enomoto lay tu thanh Osaka sau khi Tokugawa Yoshinobu that bai tai tran Toba Fushimi va lui binh ve phia bac vao đau nam 1868.
Suot mua đong nam 1868-1869, chinh quyen nuoc Cong hoa Ezo ra suc tang cuong tuyen phong thu vung chac vung ban đao phia Bac cua Hakodate, lay thanh ngu giac Goryokaku lam đai ban doanh cho quan chuc cuu Mac cung tuy tung tru đong. Quan đoi đuoc to chuc duoi su chi huy cua cac si quan Nhat-Phap, Otori Keisuke đuoc bo nhiem lam Tong tu lenh quan đoi Cong hoa Ezo va cap pho la Đai uy phao binh Jules Brunet, toan quan bien che thanh bon lu đoan duoi su chi huy cua cac si quan Phap (gom Fortant, Marlin, Cazeneuve va Bouffier). Phan con lai chia thanh hai duoi su chi huy cua nguoi Nhat. 
Brunet yeu cau (va tiep nhan) cam ket ca nhan nham đao bao su trung thanh tuyet đoi tu tat ca cac si quan va khang đinh ho se đong hoa cac y tuong cua nguoi Phap. Mot vien si quan Phap vo danh đa viet rang Brunet phu trach tat ca moi thu: 


= Bat on =
 
Trong suot thoi gian ton tai cua nuoc Cong hoa Ezo, tinh hinh tai chinh khong on đinh do thieu kinh phi đe chu cap cho quan đoi va bo may quan chuc cuu Mac đuong nhiem. Truong quan Tai chinh Enomoto Michiaki đam nhiem viec cung ung tien bac nhung khong đe ra đuoc giai phap huu hieu nao, them vao đo, Pho Tong thong Matsudaira Taro lai dinh vao vu lam gia tien te, lan truyen tieng xau ve nguon tien that thoat trong du luan. Đe bu vao ngan sach hoat đong cam chung, chinh quyen buoc phai thuc thi cac bien phap che tai khac nhu cu nguoi toi thu tien tu cac quay hang phuc vu le lat, thu ven đong xeng đoi lai nham mat lam ngo cho cac tu điem đanh bac hoat đong cong khai, tan dung nguon thu tu cac co gai điem hay viec thiet lap cac cua thong quan trong thanh pho nham thu them thue thong hanh đoi voi phu nu va tre em, tat ca su viec nay đa gay ra mau thuan va ac cam tu cu dan đia phuong.
Chinh vi the, lanh đao quan đoi cuu Mac phu ngay cang be tac ve mat tai chinh, đa tien hanh viec trung thu tien bac va hang hoa tu gioi thuong gia giau co o Hakodate, khien mot so quan chuc cap cao trong noi bo chinh phu kien quyet phan đoi nhu Pho tu lenh Luc quan Hijikata Toshizo, moi ac cam giua cu dan đia phuong voi quan cuu Mac phu tang dan, mot so to chuc đi theo Mac phu tu truoc cung tuyen bo ly khai, hoat đong cho phe Tan chinh phu nhu Yugekitai, them vao đo tinh hinh chien su ngay cang xau dan lam day len su bat man cao đo tu cac tang lop nhan dan đa đay chinh quyen nuoc Cong hoa Ezo toi ben bo vuc cua su sup đo khong the tranh khoi.


= Diet vong =
Quan đoi chinh phu Minh Tri som cung co the luc tren đao Honshu, mai đen thang 4 nam 1869 moi cu mot ham đoi va luc luong bo binh gom 7.000 quan tien đen Hokkaido. Luc luong Tan chinh phu nhanh chong đo bo va đanh bai quan Cong hoa Ezo tai tran Hakodate, roi đieu quan bao vay thanh Goryokaku. Do binh luc hai ben qua suc chenh lech, khien cho tinh hinh chien su them phan bat loi nen Enomoto buoc phai đau hang vao ngay 26 Thang 6 nam 1869, sau đo chuyen giao Goryokaku cho vien si quan tham muu phien Satsuma la Kuroda Kiyotaka, nuoc Cong hoa Ezo chinh thuc giai the vao ngay 27 thang 6 nam 1869. Ngay 20 thang 9 cung nam, chinh phu Minh Tri ra quyet đinh đoi ten vung Ezo thanh Hokkaido. Cac quan chuc cung binh si cua chinh quyen cu đeu đuoc tha bong va lan luot đam nhiem nhung chuc vu trong yeu trong chinh quyen moi ve sau.


Quan điem Trong khi cac van ban lich su ve sau co nhac đen vao thang 5 nam 1869 khi Enomoto chap nhan su cai tri cua Hoang đe Minh Tri, su thong tri cua trieu đinh chua bao gio la van đe đoi voi nuoc Cong hoa Ezo, mot bang chung ro rang trong mot đoan cua buc thu ma Enomoto gui đen Thai chinh quan (太政官 Dajokan) (Hoi đong Hoang gia) trong thoi gian ong đen Hakodate: 

Chinh tu quan điem cua Enomoto trong no luc thanh lap mot chinh phu o Hokkaido khong chi cho vi loi ich cho gia toc Tokugawa nam trong tay (ganh nang phai duy tri mot so luong lon gia than cung thuoc ha du thua), ma con phat trien Ezo vi loi ich cua quoc phong cho phan con lai cua đat nuoc, mot đieu gi đo đa tro thanh chu đe quan tam trong mot thoi gian. Gioi hoc gia gan đay đa luu y rang trong nhieu the ky, Ezo khong đuoc coi la mot phan cua Nhat Ban cung mot cach ma cac hon đao chinh cua Nhat Ban hien nay, vi vay viec thiet lap nuoc Cong hoa Ezo, theo kieu tu duy hien đai, khong phai la mot hanh đong ly khai, ma la đua ra mot thuc the chinh tri-xa hoi cua Nhat Ban chinh thuc đen voi Ezo nham xac lap chu quyen tan cung bien cuong phia bac cua đat nuoc. 
Enomoto bi ket an tu giam trong mot thoi gian ngan, nhung đuoc tra tu do vao nam 1872 va chap nhan giu mot chuc vu trong chinh quyen moi la Co quan Đat đai tai Ezo, noi đuoc đoi ten thanh Hokkaido. Sau đo ong đuoc bo nhiem lam đai su tai Nga, va tiep tuc giu mot vai vi tri bo truong trong Chinh phu Minh Tri. 


Co cau chinh quyen = Chuc vu chu chot =

Thong qua cuoc bau cu đau tien cua nuoc Cong hoa Ezo, đa bau chon cac chuc vu lanh đao trong yeu nhu sau: 

Tong thong – Enomoto Takeaki
Pho Tong thong – Matsudaira Taro
Tong Tu lenh Hai quan – Arai Ikunosuke
Tong Tu lenh Luc quan – Otori Keisuke
Co van Tu lenh Luc quan – Jules Brunet
Tong truong quan luat – Takenaka Shigekata, Imai Nobuo
Pho Tu lenh Luc quan – HijikataToshizo
Truong quan hanh chinh đia phuong Hakodate – Nagai Naoyuki
Truong quan hanh chinh đia phuong Matsumae – Hitomi Katsutaro
Truong quan hanh chinh đia phuong Esashi – Matsuoka Shirojiro, Kosugi Masanoshin
Truong quan Khai pha – Sawataro Zaemon
Truong quan Tai chinh – Enomoto Michiaki, Kawamura Rokushiro
Chi huy truong Hai quan – Matsuoka Bankichi
Pho chi huy Hai quan – Koga Gengo, Nezu Seikichi, Ogasawara Kenzo, Furukawa Setsuzo, Asaba Kojiro
Chi huy truong bo binh – Honda Koshichiro, Furuya Sakuzaemon
Pho chi huy bo binh – Takigawa Mitsutaro, Iba Hachiro, Okawa Shojiro, Matsuoka Shirojiro, Kasuga Saemon, Hoshi Juntaro, Amano Shintaro, Nagai Gyoshinsai
Pho chi huy phao binh – Sekihiro Uemon, Nakajima Saburosuke
Pho chi huy cong binh – Yoshizawa Yushiro, Kosuga Tatsunosuke
Pho chi huy khi gioi – Miyashige Ichinosuke, Shibusawa Seiichiro


= To chuc quan su =
Quan đoi cuu Mac phu chia thanh Luc quan va Hai quan, đa phan đeu đuoc to chuc theo kieu Phap va thanh phan bien che nhu sau: 

Luc quan (Tong Tu lenh Luc quan: Otori Keisuke, Pho Tu lenh Luc quan: Hijikata Toshizo)
Trung đoan 1: gom tieu đoan 1 (tieu đoan truong - Takigawa Mitsutaro, 4 đai đoi, đoi si quan Denshu,Koshogitai, Kamikitai), tieu đoan 2 (tieu đoan truong - Iba Hachiro, 7 đai đoi, Yugekitai, Shinsengumi, Shogitai)
Trung đoan 2 (trung đoan truong - Honda Koshichiro): gom tieu đoan 1 (tieu đoan truong - Okawa Shojiro, 4 đai đoi, đoi bo binh Denshutai), tieu đoan 2 (tieu đoan truong - Matsuoka Shirojiro, 5 đai, Ichirentai)
Trung đoan 3: gom tieu đoan 1 (tieu đoan truong - Kasuga Saemon, 4 trung đoi, Kasugatai), tieu đoan 2 (tieu đoan truong - Hoshi Juntaro, 4 đai đoi, Gakuheitai)
Trung đoan 4 (trung đoan truong - Furuya Sakuzaemon): gom tieu đoan 1 (tieu đoan truong - Nagai Gyoshinsai, 5 đai đoi,Shohotai), tieu đoan 2 (tieu đoan truong - Amano Shintaro, 5 đai đoi, Shohotai)
Đoi phao binh: đoi truong – Sekihiro Uemon
Đoi cong binh: đoi truong – Yoshizawa Yushiro, Kosuga Tatsunosuke
Đoi khi gioi: đoi truong – Miyashige Ichinosuke
Đoi quan y: đoi truong – Takamatsu Ryoun
Đoi nhom sap nhap gom:
Shinsengumi (新選組, Tan Tuyen To)
Denshutai (伝習隊, Truyen Tap Đoi)
Yugekitai (遊撃隊, Du Kich Đoi)
Shogitai (彰義隊, Chuong Nghia Đoi)
Koshogitai (小彰義隊, Tieu Chuong Nghia Đoi)
Kamikitai (神木隊, Than Moc Đoi)
Ichirentai (一聯隊, Nhat Lien Đoi)
Kasugatai (春日隊, Xuan Nhat Đoi)
Gakuheitai (額兵隊, Ngach Binh Đoi)
Shohotai (衝鋒隊, Xung Phong Đoi)
Hai quan (Tu lenh hai quan: Arai Ikunosuke)
Kaiyomaru (ham truong:Sawataro Zaemon, bi chim ngoai khoi Esashi thang 11 nam 1868)
Kaitenmaru (ham truong:Koga Gengo, sau la Nezu Seikichi, bi ban chay tai cang Hakodate thang 5 nam 1869)
Takaomaru (ham truong: Ogasawara Kenzo, bi ban chay tai cang Kunohe thang 3 nam 1869)
Banryumaru (ham truong: Matsuoka Bankichi, bi ban chay tai cang Hakodate thang 5 nam 1869)
Chiyodagatamaru (ham truong: Morimoto Kosaku, bi ban chay tai cang Hakodate thang 4 nam 1869)
Shinsokumaru (ham truong: Nishikawa Shinzo, bi ban chay tai cang Hakodate thang 11 nam 1868)
Thuyen van tai: Taiemaru, Chogeimaru, Hoomaru, Nagasakimaru, Mikahomaru va Kaishunmaru.


Xem them Lich su Nhat Ban
Danh sach quoc gia khong con ton tai


Chu thich Tham khao Ballard C.B., Vice-Admiral G.A. The Influence of the Sea on the Political History of Japan. London: John Murray, 1921.
Black, John R. Young Japan: Yokohama and Yedo, Vol. II. London: Trubner & Co., 1881.
Onodera Eiko, Boshin Nanboku Senso to Tohoku Seiken. Sendai: Kita no Sha, 2004.
Hillsborough, Romulus (2005). Shinsengumi: The Shogun's Last Samurai Corps. Tuttle Publishing. ISBN 0804836272.
Suzuki, Tessa Morris. Re-Inventing Japan: Time Space Nation. New York: M.E. Sharpe, 1998.
Yamaguchi, Ken. Kinse shiriaku A history of Japan, from the first visit of Commodore Perry in 1853 to the capture of Hakodate by the Mikado's forces in 1869. Trans. Sir Ernest Satow. Wilmington, Del., Scholarly Resources 1973


Lien ket ngoai Tuyen ngon nuoc Cong hoa Ezo