Trinh Tung (chu Han: 鄭松, 19 thang 12 nam 1550 – 17 thang 7 nam 1623), thuy hieu Thanh To Triet Vuong (成祖哲王), la vi chua chinh thuc đau tien cua dong ho Trinh duoi thoi nha Le trung hung trong lich su Viet Nam.
Trinh Tung nguyen la con trai thu hai cua Trinh Kiem, nguoi nam quyen chap chinh cua nha Le luu vong tai Thanh Hoa đang đoi đau voi nha Mac o Thang Long. Sau khi Trinh Kiem qua đoi nam 1569, Trinh Tung noi day đanh đuoi anh trai minh la Trinh Coi, đoat lay toan bo quyen hanh cua Nam trieu voi chuc Tiet che Truong quoc cong.
Trinh Tung đuoc su sach ghi nhan la nha chi huy quan su tai ba, nguoi đa chan đuoc cac cuoc tan cong cua quan Mac tu nam 1577 đen nam 1583. Nam 1592, Trinh Tung xuat quan bac phat, gianh lai Đong Đo tu tay nha Mac, hoan thanh su nghiep trung hung trieu Le. Sau đo, nam 1599, ong buoc nha vua phai phong cho minh tuoc Binh An Vuong (平安王) va lap phu Chua ngay ben canh trieu đinh vua Le. Ong tu xet đoan het cong viec chinh su va lap con minh lam The tu, tu đay đen gan 200 nam tiep theo, ngoi vua cua nha Le chi con la hu vi vi moi quyen hanh đa tap trung vao phu Chua, lich su goi giai đoan vua Le - chua Trinh. Nhung nam tiep theo, Trinh Tung lo viec thong hieu voi nuoc Minh, đoi pho voi du đang ho Mac o phia bac va su troi day cua ho Nguyen o phuong nam ma ket qua la cuoc Chien tranh Trinh - Nguyen va nuoc Đai Viet bi chia cat lam hai mien sau khi Trinh Tung qua đoi.
Nam 1619, mot am muu do vua Le Kinh Tong cung con thu cua ong la Trinh Xuan nham ham hai Trinh Tung đa bi phat giac. Trinh Tung ben giet vua roi đua chau ngoai cua minh la Le Than Tong len noi ngoi. Bon nam sau, khi Trinh Tung bi benh nang; Trinh Xuan lai noi loan, đot pha cung phu cua ong khien ong phai chay tron trong tinh trang hap hoi, song may man cho ho Trinh la Trinh Xuan đa bi đanh bai va giet chet chi it ngay truoc khi Trinh Tung qua đoi. Ngoi Chua đuoc truyen cho con trai thu hai cua ong la Van To Nghi vuong Trinh Trang.
Ong đuoc su gia đanh gia la gian hung khuynh đao trieu chinh nha Hau Le, đong thoi cung nha chinh tri gia, nha quan su kiet xuat, quyen than tieu bieu cua nha Hau Le trong thoi ky Trung Hung. Trong lich su Viet Nam ong la nguoi giet nhieu vua nhat bao gom hai vi vua Le ma minh pho ta va hai vua Mac.


Than the Trinh Tung chao đoi o Thanh Hoa vao ngay 12 thang 11 AL nam Canh Tuat nien hieu Thuan Binh thu 2 (1550), tuc 19 thang 12 nam 1550 duoi trieu Trung Tong nha Le, Tuyen Tong nha Mac.
Ong la con trai thu 2 cua Trinh Kiem, me la ba Nguyen Thi Ngoc Bao, con gai cua Chieu Huan Tinh cong Nguyen Kim - tuc thuy to cua trieu đai nha Nguyen sau nay. Truoc kia Nguyen Kim la nguoi đi đau trong viec trung hung nha Le, sau khi Kim chet (1545), Trinh Kiem la con re đa gianh het binh quyen, giet con ca cua Nguyen Kim la Nguyen Uong va đay con thu Nguyen Hoang ra Thuan Hoa. Tu đo chinh su trong nuoc ve tay Trinh Kiem, đo la nen mong cua chinh quyen cac chua Trinh ve sau.
O trong gia đinh, tuy Trinh Tung la chau ngoai cua Nguyen Kim song phu than ong đa co chinh that la ba Lai Thi Ngoc Tran cung la con nha quan, con ba Ngoc Bao chi lam vo le. Ba Chinh đa sinh ra cong tu ca Trinh Coi, vi the ban đau Tung khong đuoc nhin nhan la nguoi ke nghiep cua ho Trinh.
Thang 4 nam 1565, Trinh Tung cung anh trai la Trinh Coi theo Trinh Kiem tien đanh phu Truong Yen cua nha Mac. Trong tran nay quan Le - Trinh gianh đuoc uu the ban đau, nhung sau đo Mac Kinh Đien dung muu len vao đanh up Thanh Hoa đang trong khong khien Trinh Kiem phai rut quan ve.
Nam 18 tuoi (1568), Trinh Tung đuoc nhan phong Phuc Luong hau, đac an cho đeo an binh đong, mo phu rieng. Ong la nguoi tai đuc, anh hung nhat đoi, co the noi đuoc chi cha, giup nen nghiep đe.


Lap than thoi loan = Đuoi anh cuop quyen =
Tu mua đong nam 1569, Trinh Kiem gia yeu, dang bieu xin tri si, Le Anh Tong co chieu cho con truong la Tuan Đuc hau Trinh Coi do ba Chinh phu nhan Lai Thi Ngoc Tran sinh ra, giu binh quyen. Ngay 24 thang 3 nam 1570, Trinh Kiem benh nang roi mat, nha vua đua Trinh Coi len thay, quan linh quan đoi.
Ngay 6 thang 5 nam đo, cac tuong Le Cap Đe, Trinh Vinh Thieu, Phan Cong Tich va Trinh Bach cung nhau chong lai Trinh Coi, đang đem dan thu ha toi đau quan cho Trinh Tung. Tung chop đuoc co hoi, cung bon Cap Đe đen cho vua Anh Tong o An Truong, giua đuong gap Nghia quan cong Đang Huan cung ep phai đi theo. Khi vao yet kien, Tung khoc noi rang:

Roi đua hoang đe vao phia trong cua ai Van Lai, chia quan phong giu cac noi hiem yeu. Ngay 7 thang 5, Trinh Coi cung Lai The Mi, Lai The Khanh... đem quan toi đanh. Hai ben kinh nhau may ngay khong phan thang bai. Le Anh Tong sai su sang chieu du hai ben giang hoa nhung khong co ket qua. Lai The Mi đua quan đanh vao Van Lai hong bat nha vua. Hai ben đanh nhau may ngay, ban than Trinh Coi nhan thay that loi, ben lui Bien Dinh, bo tri cac tuong chong giu cac noi.
Ngay 15 thang 9, Mac Kinh Đien, phu chinh cua nha Mac đuoc tin Nam trieu co loan, lien đem 10 van quan đanh xuong Thanh Hoa. Trinh Coi khong chong noi, lien đem vo con hang ho Mac. Ngay 20 thang 9, vua Le Anh Tong sac phong Trinh Tung lam Truong quan cong, tiet che cac dinh thuy bo, cam quan đanh giac. Trinh Tung hoi cac tuong, lap loi the roi chia quan đong giu cac cua luy, đao hao, dung rao, đat quan mai phuc, giu cho hiem yeu đe phong ngua quan Mac. Mua đong nam đo, Kinh Đien thua thang tan cong vao An Truong, quan quan phai lui ve the thu. Le Cap Đe cho xay thanh gia đe đanh lua quan giac. Kinh Đien đoc thuc quan đanh gap. Quan Nam trieu thuong nhan ban đem tap kich khien quan Mac roi vao the bi đong, sau đo thua lien tuc đen cuoi nam thi Kinh Đien phai lui han ve bac do thieu luong thuc.


= Phe lap vua Le, thau tom quyen hanh =
Mua xuan nam 1571, vi cong đanh đuoi quan Mac, Trinh Tung đuoc nhan phong Thai uy Truong quoc cong, nam giu binh quyen Nam trieu. Sau đo, vi Vi quan cong Le Khac Than chong lai Trinh Tung, vuot luy ve hang ho Mac. Trinh Tung ben cho bat 3 nguoi con cua Khac Than đem giet chet.
Bay gio Thai pho Đoan Vu hau Le Cap Đe co y khac, muu giet Trinh Tung đe đoat đoat quyen. Co lan Cap Đe ru Ta tuong ra song đe tim cach giet, nhung viec khong thanh. Trinh Tung biet Cap Đe co y chong lai minh, nhung be ngoai van đoi xu tu te ma ben trong ngam tinh ke hoach tieu diet ong ta. Ngay 25 thang 12 nam 1572, nhan luc Cap Đe toi cho minh, Tung bi mat sai đao phu phuc san, đen đo thi xong ra giet chet; lai tru di ca ho cua Cap Đe, noi la do Cap Đe muu phan, nen nha vua sai giet đi.
Le Anh Tong truoc kia co y dua vao Cap Đe đe chong Trinh Tung, đen đay bi mat đi cho dua. Bon Canh Hap, Đinh Ngan noi voi vua ve viec chuyen quyen cua Tung. Nha vua co y nghi ngo, đuong đem đem bon hoang tu Bach, Luu, Nganh, Tung chay ve Nghe An. Trinh Tung ban voi cac tuong rang:

Trinh Tung ben cho nguoi đon hoang tu thu 5 la Le Duy Đam đang o xa Quang Thi, huyen Thuy Nguyen ve ton lam vua, tuc la Le The Tong. Trinh Tung lai sai Duong quan cong Nguyen Huu Lieu ra Nghe An đon Anh Tong. Anh Tong lanh ra ruong mia, nhung cung bi bat đuoc, đua ve Thanh Hoa. Ngay 23 thang 2 nam 1573, Bang quan cong Tong Đuc Vi ngam giet vua o huyen Loi Duong roi phao tin rang vua that co chet. Trinh Tung tu phong them cho minh lam Đo tuong tiet che cac doanh quan thuy quan bo o cac xu kiem giu viec quan viec nuoc quan trong. Pham cac su vu co mat quoc gia đeu tu Trinh Tung quyet đinh ca. Trinh Tung lai dung Vu Cong Ky lam huu tuong, bon Hoang Đinh Ai, Vu Su Thuoc va Nguyen Huu Lieu lam thai pho, va phong tuoc quan cong cho bon Trinh Đo, Pham Van Khoai va Ha Tho Loc.
Truoc su chuyen quyen cua Trinh Tung, nam 1574, cac tuong Trinh Vinh Thieu, Trinh Bach va Luong quan cong lai muu lam đao chinh đe giet ong, song viec bi phat giac, ca ba nguoi đeu bi nhot vao tu. Ba Thai phi Ngoc Bao (me cua Trinh Tung) ra suc keu xin cho ho nen ba nguoi đuoc khoi chet nhung bi tuoc binh quyen.
Tu khi trieu Le trung hung đa gan 50 nam chua to chuc mot khoa thi Hoi nao, vi ban viec chien tranh. Đen nam 1580, trieu đinh moi cho mo khoa, lay bon Nguyen Van Giai (nguoi phu Luu Truong, huyen Thien Loc) va Phung Khac Khoan sau nguoi đuoc đo tien si xuat than va tien si đong xuat than. Tu bay gio phuc lai viec 3 nam mot khoa thi Hoi, con viec thi Đinh thi van tri hoan chua tien hanh đuoc.
Ngay 29 thang 9 nam 1586, quan doanh cua Trinh Tung o An Truong gap phai hoa hoan, lai gap luc gio long, chay nhem tat ca trai quan phong, dinh, cong đuong va pho xa đen vai nghin noc nha, khoi lua mu mit, tu gio ngo toi gio than moi dap tat đuoc. Mau than cua Trinh Tung tuc ba Nguyen Thi Ngoc Bao chet trong đam chay, Trinh Tung phai lanh sang cho khac đe cu tang, ton ba Ngoc Bao la Tu Nghi Vuong thai phi.
Mua ha nam 1587, Thai pho Ve Duong hau Trinh Bach la ba con ho Trinh, am muu chong lai Trinh Tung. Nguyen truoc đo Trinh Bach đa tung đong muu voi Le Cap Đe ham hai Trinh Tung nen bi nhot vao nguc, nho Thai phi Ngoc Bao xin giup nen đuoc tha. Đen đay Bach lai nuoi ke đong cot lam thuat phep yeu quai va đinh tang ma cha vao noi cam đia, nen Tung moi sai nguoi that co giet chet Bach.


= Chong giu Thanh Nghe (1571 - 1583) =
Giai đoan tu nam 1571 đen nam 1583 do viec noi bo chua yen nen Nam trieu chu yeu lo viec phong thu quan Mac, con nha Mac thi lien tiep mo cac cuoc tan cong xuong phia nam nhung đeu khong thu đuoc ket qua.
Thang 8 nam 1571, Mac Kinh Đien dan quan đanh Nghe An. Vi đia the xa cach va quan Mac đanh bat gio khien quan Le - Trinh tu Thanh Hoa ung cuu khong kip, đat Nghe An roi vao tay nha Mac. Đen thang 9 AL nam đo, nha vua ban voi Trinh Tung chia quan cho Tan quan cong Trinh Mo va Lai quan cong Phan Cong Tich phan cong, chiem lai Nghe An; quan Mac rut ve.
Thang 8 nam 1573, Mac Kinh Đien đua vua Mac Mau Hop nam phat Thanh Hoa, đanh dinh An Truong. Trinh Tung cho quan co thu trong luy đe quan Mac tuong rang minh yeu the, so set. Hom sau, quan Mac lai đap them luy, đinh qua đo Đoan Trach. Trinh Tung tung binh thuyen chia đanh, đai pha quan Mac. Mac Kinh Đien đanh khong đuoc, đanh đua Mac Mau Hop tro ve Thang Long.
Thang 7 nam 1574, tuong nam đao cua Mac la Nguyen Quyen đem quan vuot bien đanh Nghe An, nhanh chong chiem đuoc vung phia Bac song Ca. Thang sau, Trinh Tung sai Thai pho Lai quoc cong Phan Cong Tich va Tan quan cong Trinh Mo đem quan cuu Nghe An, chong nhau voi tuong Mac Nguyen Quyen đen vai thang, cuoi cung Quyen het luong thuc va phai rut ve.
Ngay 15 thang 1 nam 1575 (mong 6 Tet), hai canh quan Mac lai đanh xuong phia nam, Mac Kinh Đien đanh Thanh Hoa, Nguyen Quyen xam chiem Nghe An. Cac canh quan cua Nam trieu dan tan ra, khong chong lai đuoc. Đen thang 8 nam đo, Trinh Tung sai thai pho Hoanh Đinh Ai thong suat cac tuong Đo Dien, Phan Van Khoai đi cuu cac huyen Loi Duong, Nong Cong, Đong Son, đong quan o nui Tien Moc. Ban than ong cam canh quan Trung dinh, lay Vu Su Thuoc, Nguyen Huu Lieu lam tien phong, cung 4 đoi Ta, Huu, Hau, đeu tien đen đong quan o nui Chieu Son. Mac Kinh Đien đem đai binh đanh o Đong Ly, Su Thuoc va Huu Lieu ben đem ky binh ra đuoi, Kinh Đien phai bo chay. Ve mat Nghe An, Trinh Tung sai Lai The Khanh, Trinh Mo, Phan Cong Tich đen giao tranh voi Nguyen Quyen, song bi mai phuc cua quan Mac, Cong Tich bi bat song. Nguyen Quyen tuy chiem uu the o Nghe An song Kinh Đien đa thua nen cung phai rut quan ve. Trong nhung nam nay, Nguyen Quyen lien tuc cong đanh Nghe An, cac tuong Trinh chong đo vo cung vat va.
Đe đoi pho voi su tan cong cua ho Mac, thang 6 nam 1577, Trinh Tung ha lenh cho quan lai cac xu Thanh Hoa va Nghe An đon đoc dan cac xa cac huyen nhanh chong cay cay, thu hoach lua trong mot thang, phong khi quan đi qua, anh huong toi nghe nong. Sau đo, ong lai lenh cu dan cac huyen doc song thu xep cua cua gia suc vao lanh o noi hiem yeu, vi nhan thay quan Mac đang đieu đong mot luc luong lon sap đanh Thanh Hoa. Ong con ha lenh cho cac cua bien va điem tuan cac noi doc đuong đeu đat phao hieu đe kip thoi thong bao cho dan lanh đi cho khac neu co quan giac đen, va cac noi vung chan nui cac huyen neu thay dan xa ven song đua gia suc chay loan đen cho minh thi phai nghiem ngat tuan phong, khong đuoc xay ra nan cuop boc, neu co thi  đia phuong ay phai chia nhau ma đen.
Đung nhu du đoan cua Trinh Tung, thang 8 nam đo, Mac Kinh Đien đem quan đanh đen song Đong Co Mac Kinh Đien xam pham song Đong Co. Trinh Tung đich than đem đai binh ra cua luy Khoai Lac chong lai. Tuong Mac la Lai The My đem quan khieu chien o ngoai cua luy Khoai Lac. Quan Le - Trinh dung sung ban chet The My khien quan Mac tan vo. Cac tuong đem đau cua The My dang truoc cua doanh Trinh Tung.
Mua thu nam 1578, Trinh Tung lai đai thang quan Mac mot lan nua o nui Phung Cong. Mua thu nam sau (1579), Kinh Đien lai thua mot lan nua o Ha Trung va đay la tran chien cuoi cung trong đoi ong ta, boi sau khi rut ve kinh thi ong ta sinh benh va chet. Ma vua Mac Mau Hop thi bo be chinh su, tu đo the luc Bac trieu ngay cang suy yeu..
Đen nam 1581, quan Phu chinh moi cua nha Mac la Mac Đon Nhuong đem quan vuot bien vao đia phan huyen Quang Xuong, đong binh o nui Đuong Nang. Trinh Tung cu Hoang Đinh Ai đem quan chong giu, đanh thang đuoc Mac Đon Nhuong. Khi đo trong đam tu binh bat ve co Chan quan cong Nguyen Cong la chau goi Nguyen Huu Lieu bang cau nen Trinh Tung tha toi cho ong nay va sau con phong cho chuc quan cong. Cac tu binh bi bat con lai đeu đuoc cap cho com ao va tha ve que quan. Sau tran nay, nha Mac khong con đu suc mo mot cuoc tan cong nao vao Thanh Hoa nua, cu dan Thanh Hoa, Nghe An moi đuoc yen nghiep lam an.


= Tien hanh Bac phat (1583 - 1591) =
Nam 1583, Trinh Tung nhan thay quan minh cung đa manh ben keo ra Son Nam, đanh cac huyen Yen Mo, Yen Khang gat lua roi lai keo ve. Sang mua xuan nam 1584, Trinh Tung keo quan ra Truong Yen, roi lai tien quan đi tuan o Thien Quan. Vi Ngo Canh Huu rut quan ve truoc, nen Trinh Tung lien đo rut quan quay ve, dang bieu xin giang chuc Canh Huu xuong hai tu.
Thang 9 nam 1584, anh ca cua Trinh Tung la Trinh Coi chet tren đat Bac Trieu. Ho Mac sai nguoi đen đieu te; lai sai quan đua linh cuu cung nguoi nha, me va vo con ve xu Thanh. Trinh Tung cung sai nguoi đon tiep linh cuu ve quan o ben huu nui Quan Yen, huyen Yen Đinh, đat le cung te, dang bieu tau vua tha toi cho Coi, tang thai pho Trung quoc cong.
Mua xuan nam 1585, Trinh Tung chinh minh đoc suat đai quan, keo ra Thien Quan, đanh pha cac huyen My Luong, Thach That va An Son, luoc đinh mat Tay đao. Đong quan o Sai Son, đe ti tuong la quan Chieu đong đon o Hoang Xa. Quan Mac truy kich quan Chieu bi chet tran. Tung thay khong loi rut quan ve.
Mua đong nam đo, Trinh Tung keo quan đanh pha Truong Yen va Thien Quan tien ra vung tay nam, đen huyen My Luong. Nha Mac sai Mac Ngoc Lien dan quan tu huyen An Son; Nguyen Quyen tu huyen Chuong Đuc vuot song Do Le đen khang cu, bo tri đat mai phuc o mien son cuoc, va tim cach cat đuong chuyen luong cua quan Trinh. Trinh Tung qua do tham biet đuoc muu đo cua ke thu, ben sai đai tuong Hoang Đinh Ai cap toc đang đem tien len ve đe giu Thanh Hoa, Ha Tho Loc va Ngo Canh Huu o lai canh giu binh luong o phia sau. Lai cu Nguyen Huu Lieu va Trinh Đo, tu đuong phia ta, xuat quan đi cam cu voi Mac Ngoc Lien đe phan tan the luc cua đich. Con ban than Trinh Tung đoc quan do đuong ben phai keo ra, tien đanh Nguyen Quyen. Quan cua Quyen thua chay, phuc binh cung tan vo not. Quan quan chem hon 100 quan đich, truy kich đen nua ngay moi thoi. Hom sau, quan Nam trieu tan cong cac huyen An Son, Thach That; tuy nhien khi đo đa la cuoi nam nen Trinh Tung rut quan ve.. Ke tu đo Nguyen Quyen khiep so truoc Trinh Tung, moi lan gap quan cua ong đeu tron tranh khong dam xong len nua. Nhan đa thang loi, qua ngay hom sau Trinh Tung đem đai quan tien đong Hoang Son, va cac huyen An Son, Thach That, đeu pha đuoc ca. Tuy nhien bay gio đa vao cuoi nam nen Trinh Tung quyet đinh cho quan lui ve Thanh Hoa. Nha Mac cung cho đap them luy đat ngoai thanh Đai La đe ngan chan quan Le - Trinh.
Cuoi nam 1588, Trinh Tung lai ram ro keo quan ngoai cua ai Truong Cat, đanh pha Truong Yen va Thien Quan, vuot song Chinh Đai,. Đen trai Duong Vu, ong đong quan o lai đen đen hon mot tuan. Quan Mac co thu khong ra đanh. Trinh Tung gia đo dung ke đot doanh trai rut quan ve đe nhu đich, nhung ky thuc đa đat ky binh va voi ngua mai phuc o phia sau. Khi quan Mac tu trong luy keo ra truy kich thi gap phai phuc binh đanh up, ton that vai tram nhan mang. Trinh Tung lai chuyen quan quay ve nui Tam Điep, ha lenh cho quan bo tri phong thu o cua bien Linh Truong đe chan thuyen giac keo toi..
Mua đong nam 1589, Trinh Tung lai dan quan tan cong huyen Truong Yen. Nha Mac sai Mac Đon Nhuong đong quan o Yen Mo tiep chien. Trinh Tung ban muu voi cac tuong

Vao canh ba đem đo, ong sai Nguyen Huu Lieu dan 15.000 quan tinh nhue va 200 khinh ky mai phuc o chan nui; Trinh Đo, Trinh Đong (con Trinh Kiem, em Trinh Tung) nhu giac vao o mai phuc; va Ngo Canh Huu gia bo thu luom luong thuc va binh khi đe lui binh. Qua nhien quan Mac tuong quan Le - Trinh khiep so ma lui, ben tranh nhau đuoi theo. Bon Đo va Đong vua đanh vua lui, nhu quan Mac đen vung son cuoc. Phuc binh nghe tieng phao no, hang loat noi day. Trinh Tung tung đai quan ra, bon mat cung hang hai đanh; chem hon nghin thu cap đich, bat song hon 600 nguoi. Quan Mac tan chay. Mac Đon Nhuong thu luom quan tan tron ve. Trinh Tung thang tran, cac tuong ai đeu đem nhung tu binh ma minh đa bat đuoc đem dang nop. Trinh Tung đeu sai coi troi va vo ve yen ui, roi cap cho com ao, tha ve que. Xong viec, ong lai đua quan ve Thanh Hoa.


Trung hung nha Le = Đanh Thang Long, 1591 =

Ngay 3 thang 12 nam 1591, Trinh Tung ban viec ra quan bac phat voi quy mo lon; sai Dien quan cong Trinh Van Hai va Thai quan cong Nguyen That Ly, quan lanh quan thuy, quan bo, tran thu nhung noi hiem yeu o cac cua bien; Quan Tho Le Hoa kiem coi vo si trong ngoai thuoc bon ve theo hau vua Le The Tong va ho ve ngu doanh. Ong đieu đong 5 van quan, phan lam nam lo sai Nguyen Huu Lieu, Hoang Đinh Ai, Ha Tho Loc, Ngo Canh Huu chia nhau quan lanh. Ban than Trinh Tung dan 2 van binh trung quan keo ra Tay Đo, theo đuong Quang Binh qua huyen Thien Quan, hon muoi hom thi đen nui Ma Yen, roi tien ra huyen Ma Nghia. Cac lo An Son, Thach That, Phuc Loc, Tan Phong đeu nhanh chong that thu; Trinh Tung đong quan o Tot Lam. Vua Mac Mau Hop kinh hoang, voi đieu het binh ma 4 ve 5 phu đuoc khoang 10 van, đich than lam tuong tien đen xa Phan Thuong, khang cu voi vuong su. Trinh Tung sai Hoang Đinh Ai ra đanh, giet đuoc tuong Mac la quan Khuong va quan Tan. Quan quan thua the đanh manh; Trinh Tung cung đich than ra đoc chien. Hai ben đanh nhau o ben song Hat Gian. Quan ho Trinh đanh rat hang. Quan nha Mac chong khong noi, thua chay qua song, đang lot tranh thuyen, lan xuong song chet qua nua. Mac Hau Hop bo chay. Tan quan Mac tranh nhau xuong thuyen, nga xuong nuoc ma chet đen qua nua. Quan Le - Trinh đuoi quan Mac đen Giang Cao, chem hon 1 van thu cap.
Trinh Tung đong trai o Hoang Xa, sai quan vuot song Cu, pha đuoc nhieu thanh luy. Ong ban voi cac tuong rang

Quan giac nhieu lan that bai, ta nen nhan đa thang nay mau mau đanh lay thi de dang nhu cui xuong nhat lay cai rac thoi.
Ben sai Nguyen Huu Lieu quan lanh quan va voi thang tien đen cau Cau o phia tay nam kinh thanh roi phong hoa đot nha cua. Nguoi trong kinh thanh chay tron luu li, ngoai đuong vang tieng khoc; nhieu nguoi tranh nhau vuot song ma chay, chet đuoi rat nhieu. Bay gio đa đen tet Nguyen đan; Trinh Tung cho quan nghi ngoi an tet, hen ngay thu phuc kinh thanh. Sau khi an tet, Trinh Tung lap đan, te cao troi đat va tien đe nha Le, đat ra ba đieu nghiem cam tuong si, ai vi pham thi chieu theo quan phap đe tri

Khong đuoc vao nha dan lay luong thuc va cui đuoc.
Khong đuoc cuop cua cai va chat cay coi.
Khong đuoc dam hiep đan ba con gai, khong đuoc vi tu thu ma giet nguoi.
Roi tien quan vao Đong Kinh. Quan đi đen đau, nhan dan tranh nhau đem ruou va trau bo đen đon. Khi quan Le - Trinh tien đen chua Thien Xuan, Mac Mau Hop đa bo chay qua song Nhi, đong o xa Tho Khoi. Mac Mau Hop o bo bac song Nhi ra suc cung co luc luong, noi ung ngoai hiep voi quan trong thanh. Nguyen Quyen đat mai phuc o o cau Gien.. Ngay mong 5 Tet, Trinh Tung keo quan qua cau Nhan Muc, song To Lich, đong o Sa Đoi (go tap ban), đe bay tran the roi truyen cho cac tuong si noi nhat phai lay đuoc thanh Thang Long va tuong nao vao đuoc trong thanh truoc se đuoc trong huong. Ong chia quan thanh 5 đao nhu sau

Nguyen Huu Lieu va Trinh Ninh lam đao Ta duc voi 10.000 quan va voi, đanh lay cau Gia Kieu, giap chien cung Bui Van Khue va Tran Bach Nien o cua tay.
Hoang Đinh Ai va Trinh Đong lam đao Huu duc voi 10.550 quan va voi, đanh nhau voi Nguyen Quang o cua Trien Kieu (Bach Mai) va cua Nam Giao, mat nam kinh thanh Thang Long.
Trinh Đo đoc suat tien quan va trung quan.
Đich than Trinh Tung cam 25.000 quan hau tap đong o phuong Hong Mai.
Thuy Trang hau cam 1200 quan tien phong, lay cau Mong Kieu va cua Mong Kieu o mat Nam kinh thanh.
Bay gio Mau Hop tuy đa qua đo sang Bac, nhung van cay co song dai hiem tro, sai Mac Ngoc Lien, Bui Van Khue, Nguyen Quyen va Tran Bach Nien co thu thanh Đai La, con minh thi thong suat thuy quan, dan hon tram chiec thuyen thanh the tran, giu song Nhi Ha đe lam thanh the cuu vien cho quan trong thanh. Hai quan giao chien tu gio Ti đen gio Mui; cuoi cung Trinh Tung đich than đoc suat tuong si treo xuyen qua luy, treo len thanh, cac tuong si đua nhau xong len truoc, đanh pha đuoc ba lan cua luy o ngoai thanh. Quan Mac tan vo, Bui Van Khue, Tran Bach Nien va Mac Ngoc Lien bo chay; canh cua Hoang Đinh Ai lui voi pha cau; đanh bai phuc binh cua Nguyen Quyen; giet hai con cua Quyen va bat song đuoc Quyen. Thay giac chong chat len nhau, tong cong hon 1000 nguoi bi giet; Mac Mau Hop thu thap tan quan co thu doc song.
Trinh Tung than hanh coi troi cho Quyen, đoi đai bang le tiep khach va yen ui cho đen đieu. Quyen ho then, voi phuc xuong đat. Trinh Tung tuy đanh thang lien tuc nhung do luc luong chua đu nen đanh lui ve Thanh Hoa; lai hoi ke cua Nguyen Quyen. Nguyen Quyen tim cach hoan binh đe giup ho Mac, nen khuyen sang phang luy đat thanh khien cho nha Mac du co quay ve cung khong con gi đe lam can cu đuoc nua, ong nghe theo. Ve sau Nguyen Quyen lai muu đo theo ve ho Mac, viec bi phat giac nen bi giam vao nguc, roi chet.


= Hoan thanh cong cuoc khoi phuc =
Mua thu nam 1592, tuong Bui Van Khue vi bi Mac Mau Hop muu giet nen đem quan thuy duoi truong theo ve voi nha Le - Trinh. Trinh Tung đang thieu thuy quan, bong dung đuoc them luc luong cua Bui Van Khue nhu mot mon qua tren troi roi xuong, nen rat mung, noi rang

Van Khue đau hang, the la troi giup cho ta đuoc chong thanh cong. Đat đai ban trieu co the hen ngay khoi phuc đuoc.
Ben sai Hoang Đinh Ai lam tien phong, đen lang Bai va lang Đinh hoi quan voi Bui Van Khue. Đinh Ai sai Van Khue tien quan đong giu ben đo Đam Giang. Quan Mac ben lui giu song Thien Phai. Trinh Tung quan đoc đai quan keo ra Truong Yen, tiep đai Bui Van Khue phong tuoc quan cong va sai cam quan đanh ho Mac. Quan Le-Trinh đen nui Kem Trong đong trai, Tung sai Van Khue len doi binh thuyen ra cua song, roi tren va duoi cung đanh kep lai: quan Mac tan vo, tuong Tran Bach Nien đau hang.
Thang 11 AL, mua đong, Trinh Tung tien đong Binh Luc, roi keo đen bai Tinh Than thuoc Thanh Oai, đong dinh trai, ra chieu du cho dan chung mien tay nam đau đay cu yen nghiep lam an; sau đo tien ra cua song Hat; đanh bai tuong Mac Ngoc Lien, Ngoc Lien phai chay qua Tam Đao. Quan quan thua thang, ruoi dai đen cua Nam thanh Thang Long, đong quan o ben Co, bat đuoc chien thuyen cua Mac đen hang nghin chiec, Mac Mau Hop hot hoang chay sang Kim Thanh (Hai Duong). Trinh Tung phu du quan dan, cam quan si xam pham dan chung; cac huyen Thuan An, Tam Đai, Thuong Hong đeu hang phuc ca. Lai sai quan đanh sang Kim Thanh; Mac Mau Hop bo tron; quan Le bat đuoc Thai hau me đich cua vua Mac đem ve va thu đuoc nhieu cua cai, chau bau. Tren đuong ap giai đi ngang song Bo Đe, Thai hau nhay xuong song tu van. Mac Mau Hop ben lap con la Mac Toan lam vua, ban than tu lam tuong, quan đoc binh ma chong giu.
Trinh Tung lai pha đuoc Mac Kinh Chi o Thanh Ha, cac quan nha Mac lu luot ra hang. Tung tien đong quan doanh tai xa Tranh Giang huoc Vinh Lai; sai Pham Van Khoai thu phuc cac huyen Kinh Bac. Mac Mau Hop bo tron vao chua Mo Khue o hat Phuong Nhon, gia lam nha su. Co nguoi bao tin cho an nap cua vua Mac, Trinh Tung sai Tra quan cong Nguyen Đinh Luan va Liem quan cong Luu Chan đen chua bat song Mau Hop giai đen doanh trai. Khi Mau Hop đuoc ap giai toi, ong sai dan binh ma uy nghiem, roi cho dan Mac Mau Hop vao, bat hanh le quy lay dap đau nhu đoi voi thien tu, roi sai giam lai o ben ngoai cua quan. Cac quan van vo đe nghi rang

Trinh Tung khong no gia cuc hinh, truyen đem treo song ba ngay roi chem đau o Bo Đe; roi đem thu cap dang cho nha vua đang o sach Van Lai, Thanh Hoa, sau đo đong đinh vao hai mat, beu o cho.. Ong doi ban doanh ve phia nam kinh đo. Khong lau sau, mua xuan nam 1593, Mac Kinh Chi la con cua Mac Kinh Đien tap hop đuoc 6, 7 van quan; len ngoi o xa Nam Gian, huyen Chi Linh, cai nguyen la Bao Đinh; Mac Toan va nhieu be toi dan nhau đen quy phuc. Trinh Tung đuoc tin, sai Nguyen That Ly, Bui Van Khue va Ngo Đinh Nga tien đanh; bi bai tran, That Ly chet tran, Đinh Nga bi thuong nang; cac huyen o Hai Duong va Kinh Bac lai quy phuc ho Mac.
Trinh Tung so đe lau sinh bien, lien sai Hoang Đinh Ai dan luc luong lon đi tieu phat tien đen Cam Giang. Kinh Chi doc het quan ra giu Thanh Lam, lay mot day Ham Giang lam cho phan chia Nam, Bac. Hai ben luon luon huy đong quan đoi đe chong giu; lau ngay khong phan thang bai, đen noi khong luc nao dam coi bo ao giap. O Thanh Lam, Kinh Chi lai đap them hao luy theo doc ven song đe cho su phong thu đuoc ben vung. Truoc tinh hinh đo, Trinh Tung đich than dan quan qua song Nhi, đem ngay đi gap đuong, đen Cam Giang, cu Hoang Đinh Ai thong lanh tuong si cac dinh, tien đen Thanh Lam đe đanh vao phia ha luu; Trinh Tung than đoc đai binh đe đanh phia thuong luu; Nguyen Huu Lieu thong suat quan thuy đe bao vay va đon chan đuong đi cua cua quan Mac. Quan Mac tan vo, Kinh Chi va than thuoc tron vao trong nui. Quan Le - Trinh đuoi theo Đong Trieu, bat đuoc bon An Son vuong Kinh Thanh, Hoang Luong cong Ly Huu, đeu giet chet. Lai lung bat va tom đuoc bon Kinh Chi cung Kinh Phu, Kinh Than, Kinh Gian, Kinh Tuan (đeu la con cua Mac Kinh Đien)... hon 60 nguoi tai Tan Manh; roi giai ve ben Co đem xu giao hinh (treo co). Rieng Mac Kinh Chi bi chem đau, lay thu cap đem beu o Thanh Hoa. Nha Mac ke tu Thai To Mac Đang Dung len ngoi nam 1527 đen đay thi tan ra sau 67 nam.
Trinh Tung cho sua sang cung đien trong kinh thanh, mot thang thi hoan thanh; ben sai Thai pho Duong quoc cong Nguyen Huu Lieu đen Tay Đo đon xa gia ve kinh. Mua ha nam đo, Le The Tong đen kinh đo. Ngay 16 thang 5, vua ngu o toa chinh đien, nhan le mung cua bach quan, đai xa thien ha, gia phong cho nhung ai co cong. Nha Le ke tu khi mat ngoi nam 1527 đen đay moi đuoc tro ve chon xua nhung vi the đa khong con đuoc nhu truoc nua.


= Đoi pho du đang nha Mac =
Nam 1593, tuong Mac Ngoc Lien lap con cua Mac Kinh Đien la Đon Hau vuong Mac Kinh Cung len lam vua, cai nguyen Can Thong. Du đang ho Mac luc tuc keo ve huong ung, the luc nha Mac lai manh len, kiem soat bo bac song Nhi. Ngay 24 thang 4, Trinh Tung đich than dan quan chia quan đanh dep, đang ho Mac tan chay. Hai Duong, Son Nam cung dep yen dan. Trinh Tung sai cac tuong đem quan chia giu cac phu Thuong Hong, Ha Hong, Khoai Chau, Thuan An, Tu Son. Lai ra lenh cho dan xieu tan o cac huyen tro ve nguyen quan yen nghiep.
Nam 1594, Mac Ngoc Lien đua Mac Kinh Cung chay ra huyen An Bac; Trinh Tung sai Hoang Đinh Ai toi đanh; Ngoc Lien chay sang Tu Minh xin xung than voi nha Minh. Hoang Đinh Ai đanh dep cac vung phia bac song Nhi, giet đuoc nhieu tong that nha Mac. Trong khi đo vao thang 6, nguoi xa Vu Lang, huyen Tien Minh la Vu Đang day binh chiem giu huyen Sieu Loai, tu tap be đang, tu xung la La Binh hoang đe; nhung nhanh chong bi bat giet. Luc đo Mac Ngoc Lien benh chet, co thu khuyen Mac Kinh Cung tha chiu lanh than o nuoc ngoai chu đung nen moi nguoi Tau sang hai dan hai nuoc nhung con chau nha Mac khong chiu nghe theo. Nam 1596, Phan Ngan đanh dep đuoc Mac Kinh Chuong, con chau nha Mac lai tau voi vua Minh rang chinh quyen trong nuoc khong phai con chau ho Le, vua Minh sai nguoi sang đieu tra va gay suc ep buoc nha Le phai tra Cao Bang cho ho Mac. Mua xuan nam 1597, The Tong phai cung cac tuong đen ai Nam Quan theo đoi hoi cua vua Minh. Tuy vay chien tranh giua hai ben van thuong xuyen xay ra.
Thang 8 nam 1598, tong that nha Mac la Mac Kinh Dung hop quan o huyen An Bac, xung la Uy vuong, lai tim muu giet vien tho quan la Phu Luong hau đe cuop lay đat đai va dan chung. Phu Luong hau đoan nghe đuoc, ben dung meo đanh lua, sai vo con ra đon hang roi du Kinh Dung vao o trong mot hang nui, bi mat giet het nhung nguoi than thuoc đi theo ong ta, lai mat cho nguoi bao tin ve kinh cho Trinh Tung biet. Trinh Tung sai tuong đen bat Kinh Dung giai ve kinh su, that co giet chet.. Cuoi nam đo, tuong nha Le la Tran Phuc lai đanh len Cao Bang, Mac Kinh Cung bo chay sang Long chau, quan trieu đinh bat đuoc con thu cua Cung nam đo len 12 tuoi, giai ve kinh that co đen chet. Mac Kinh Cung o Long chau hoi lo cho vien tho quan nha Minh nho đe loi tau vua Minh cho Kinh Cung đuoc giu đat Thai Nguyen va Cao Bang, trieu đinh bat đac di phai nghe theo.
Mac Kinh Cung sau may lan thua tran, phai chay len Lang Son. Sau khi tap hop lai luc luong, Kinh Cung lai quay pha Thai Nguyen. Nam 1609, chua sai em la Trinh Đo cung Nguyen Danh The đem quan toi kinh ly, Kinh Cung thua chay. Ve sau, chau Kinh Cung la Kinh Khoan lai tu xung vuong, đat nien hieu, quan ly vung Vu Nhai, Đai Tu. Mua xuan nam 1618, Trinh Tung sai con la Trinh Trang, Trinh Xuan, cung bon Nguyen Canh Kien, Nguyen Van Giai, Ta The Thuc, Nguyen Khai... tien đanh, quan Mac thua tran. Sau đo ong lai sai Trinh Lam va Trinh Bang đanh Vu Nhai va cung thang lon.. Tuy nhien ho Mac van giu đuoc đat Cao Bang nho vao su bao tro cua nha Minh va sau nay la nha Thanh, mai đen nam 1677 trieu đinh Le - Trinh moi hoan toan kiem soat đuoc Cao Bang.


Truoc su troi day cua ho Nguyen Truoc kia Trinh Kiem noi giu binh quyen tu tay Nguyen Kim đa cho sat hai nguoi con truong cua Nguyen Kim la Lang quoc cong Nguyen Uong. Em cua Uong la Nguyen Hoang nho đuoc ba Ngoc Bao tau xin moi đuoc chuan cho vao tran giu hai xu Thuan, Quang, sau dan phat trien the luc. Mua ha nam 1593, nhan nha Le khoi phuc Thang Long, Nguyen Hoang vao chau vua Le, dang nop so sach hai xu Thuan, Quang; đuoc phong lam Thai uy Đoan quoc cong, linh quan dep giac cuop o Son Nam, Hai Duong. Trong suot 8 nam sau đo, Nguyen Hoang lap đuoc rat nhieu chien cong, dan thang toi chuc Huu tuong chi sau Trinh Tung. Vi the Trinh Tung cang khong muon tha Nguyen Hoang ve tran vi e so "tha ho ve rung"
Mua ha nam 1600, Nguyen Hoang xui giuc bon tuong cu cua nha Mac gom Ke quan cong Phan Ngan, Trang quan cong Ngo Đinh Nga, My quan cong Bui Van Khue noi len chong lai nha Le, theo ve ho Mac. Nguyen Hoang xin đuoc cam quan đanh dep roi bi mat đot het doanh trai, tron ve Thuan Hoa. Do cuoc noi loan cua Phan Ngan ma Trinh Tung phai đua vua Le roi khoi Thang Long hon 1 nam, Nguyen Hoang do đo tron ve Thuan Quang thanh cong. Đoi voi viec nay, Trinh Tung vi ban đoi pho voi ho Mac nen khong ranh lo đen. Vi the ong sai Thiem Đo ngu su Gia Loc tu la Le Nghia Trach cam thu vao nam an ui Nguyen Hoang, viet rang:

Le Nghia Trach khi vao toi Thuan Hoa, biet Nguyen Hoang la nguoi co nhieu muu meo, ben lay thu cua Chua giau bo vao bui ram ngoai đong roi moi sai xa nhan bao tin minh đen. Nguyen Hoang khi đo đang bay ke cuop lay thu va lam nhuc su gia. Đem đen Nguyen Hoang sai linh gia lam cuop đen cho tro cua su than cuop het hom xieng mang ve, nhung mo hom ra khong thay thu lai sai nguoi đot ca cho tro. Nghia Trach vi đa đem thu giau đi tu truoc nen muu ke cua Nguyen Hoang bat thanh. Sau đo, Hoang đem con gai la Nguyen Thi Ngoc Tu ga cho Trinh Trang, con thu hai cua Trinh Tung va đe nguoi con thu 5 la Hai cung chau noi la Hac o lai mien bac lam con tin. Trinh Tung đanh chap nhan đe tam yen mat nam ma ranh tay đoi pho voi ho Mac.
Sau khi Nguyen Hoang chet đi (1613), con thu 6 la Nguyen Phuc Nguyen len noi nghiep. Nam 1620, con thu 7 va 8 cua Hoang la Chuong co Hiep va Trach bi mat xin chua Trinh giup minh tranh ngoi, thoa thuan rang khi viec thanh cong thi Hiep va Trach se chia nhau 2 xu Thuan - Quang va cung than phuc ho Trinh. Chua sai Nguyen Khai đem 5000 quan đong o Nhat Le đe chi vien cho ho. Nhung am muu bi lo, Hiep va Trach bi bat, Nguyen Khai phai lui quan. Tu đo chua Nguyen khong chiu nop thue, hai ho Trinh - Nguyen lam le thon tinh lan nhau.


Mo đau vuong nghiep = Đuoc phong vuong, mo phu Chua =
Ngay 11 thang 5 nam 1599, Trinh Tung ep vua Le The Tong phong cho minh lam Đo nguyen suy tong quoc chinh thuong phu Binh An vuong, la chuc quan cao nhat trong trieu, chi đung sau vua. Vua bat đac di phai y cho, sai Hoang Đinh Ai đem sach thu phong Tung lam Binh An vuong, ban cho Ngoc toan ), mao tiet, hoang viet. Ong nhan sach phong xong vao trieu lay ta vua Le, roi ve phu Chua nhan le bai mung cua tram quan, ben mo tiec lon va đem tien, lua ra thuong cho moi nguoi, ke nhieu nguoi it khac nhau. Nghiep vuong cua ho Trinh bat đau tu đay.
Trinh Tung lai cho xay phu chua o ngay ben canh trieu đinh vua Le; va tu đo phu chua tro thanh noi ban đinh cong viec cua đat nuoc; trieu đinh chi con la hu danh, vua Le chi co 7 thot voi, 20 thuyen rong, 5000 linh tuc ve; thu thue 1000 xa đe chi dung, goi la loc thuong tien, chi chinh chen mac ao long bao, cam hot ngoc nhan le trieu yet ma thoi.. Con nhung viec đat quan, thu thue, bat linh, tri dan, đeu thuoc ve quyen ho Trinh ca. Chi co khi nao thiet trieu hay la tiep su thi moi can đen vua ma thoi. Uy quyen ho Trinh bay gio rat lon, neu muon lat đo nha Le cung khong kho gi, nhung truoc sau Trinh Tung van khong dam cuop ngoi vua, la vi o phia Bac so co nha Minh sinh su, lai co ho Mac con giu đat Cao Bang, neu tiem ngoi thi e quan nghich noi len lay phu Le thao Trinh lam co. Tu đo su nghiep cua chua Trinh o Đang Ngoai chinh thuc bat đau.


= Chap chinh =
Sau ngay khoi phuc Thang Long, Trinh Tung xet đat ra hai loai binh. Loai đau keu la Uu binh, chi lay o hai xu Thanh, Nghe, ba suat lay 1, lam tuc ve o kinh thanh đuoc cap loc đien va đoi khi con đuoc ban chuc tuoc. Bon uu binh thuong cho minh la nguoi đat thang moc, "nanh vuot cat ruot" cua trieu đinh ma nhieu khi long hanh ve sau nay, nen con đuoc goi la kieu binh. Loai thu hai keu la Nhat binh, lay o 4 tran đat Bac la Son Nam, Kinh Bac, Hai Duong, Son Tay, cu nam xuat đinh lay mot, dung đe giu o cac tran, het ky cong tac thi cho ve que lam ruong.
Nam 1598, lenh cho huyen Quang Đuc mo cuc lam giay, lam loai giay kho to, kieu moi nop quan, khong đuoc ban rieng. Bay gio, nguoi ta hay lam gia lenh thi, cho nen co viec cam nay đe phong ke gian. Lai ha lenh cho thua ty va phu huyen cac xu neu thay nguoi cua quan tren sai xuong co mang thiep thi thi phai xet thuc la giay kieu moi moi đuoc y le thua hanh, neu khong phai thi bat nop tri toi. Lai co lenh cho cac quan phu, huyen, xa tuyen dan đinh trong hat lam linh đe bo sung vao quan đoi. Nhung do phep duyet tuyen co nhieu cho sach nhieu nhung nhan khien nguoi dan bat binh.
Ngay 12 thang 10 nam sau, Le The Tong qua đoi, Trinh Tung ban voi cac quan rang thai tu Le Duy Tu khong thong minh man tiep, ben lap con thu la Le Duy Tan. Ngay 15 thang 10, Duy Tan len noi ngoi, tuc la Le Kinh Tong, nam đo moi 12 tuoi. Cac hoang than va đai than đeu theo le đe tang tu 1 đen 3 nam, rieng Trinh Tung la bac quan vuong nen phai khac voi tram quan, chi đe tang 100 ngay ma thoi. Ve sau, ong đem con gai cua minh la Trinh Thi Ngoc Trinh ga cho vua Kinh Tong, lap lam Chinh cung Hoang hau.
Mua thu nam 1602, Trinh Tung duyet quan o ben Co (Thao Tan). Mua ha nam 1603, Binh An vuong nghi ngo Đang quan cong Nguyen Khai co y lam phan, moi sai noi giam Nhac quan cong Bui Si Lam cum troi lai, tra xet khong co tang chung, sau mot nam thi tha.
Mua đong nam 1613, kinh thanh gap nan lua, đot trui hon van noc nha. Binh An vuong sai cac quan trong trieu đi cac noi tham hoi tinh hinh dan chung đoi kho, ha lenh chuan cho mien to thue phu dich trong ba nam đe cho dan xieu tan lai tro ve yen nghiep. Mua ha nam 1614, Binh An vuong phong tuoc quan cong cho cac chau noi: Trinh Tuong lam Liem quan cong, Trinh Tac lam Vinh quan cong, Trinh Đo lam Huong quan cong, Trinh Bang lam Hoi quan cong, Trinh Tran la Pho quan cong, Trinh Liem lam Lang quan cong, Trinh Thuc lam Luan quan cong, Trinh Le lam Hoa quan cong. Mua xuan nam 1615, quan Thuong thu bo Hinh kiem Đong cac hoc si te tuu Quoc tu giam la Nghia Khe hau Nguyen Huu Le dang so đieu tran noi ve viec "tru bo tam đieu hai cho nuoc" (khu quoc te bat đieu) đe dep dut cac te nan. Binh An vuong cho phep đem thi hanh lai gia thuong cho Huu Le rat hau.


= Cac cuoc noi loan =
Nam 1597, co hai nguoi ten la Nguyen Đuong Minh que huyen Yen Phong va Nguyen Minh Tri que xa Ngai Kieu co am muu lat đo ho Trinh. Trinh Tung phat giac am muu va đem ca hai ra xu tu.
Mua đong nam 1600, ong sai Hai quan cong Nguyen Đinh Luan đem quan đi đanh Nam Duong hau Nguyen Nhiem thuoc phe than nha Mac. Tran ay quan Trinh bi thua chay, bo lai hon 40 chiec thuyen ma ve Kinh su. Chua noi gian, lien bai chuc cua Luan.
Luc bay gio o xu Tuyen Quang co Chua Bau ho Vu nam quyen tu tri, chi than phuc nha Le tren danh nghia ma thoi. Thang 8 nam đo, chua Bau la Vu Đuc Cung noi day, tiem xung la Long Binh vuong, sai tuong thu ha la bon Nhue quan cong đem quan cua chau Đai Man đanh cac đong nui o chau Bach Thong, đat Thai Nguyen, buc thu thue mo bac. Bay gio, Binh An vuong sai bon Hai quan cong, Quang quan cong, Phung quan cong đem quan tien đanh, lai sai tuong Ve Nghia hau Tong Thoi Chieu dan đuong đi đanh pha giac.. Nam sau, Đuc Cung cho con la Vu Cong Ung toi hanh cung giang hoa. Chua tiep đai an ui rat trong hau, ha chi khen ngoi, va sai khien đi bat con chau nha Mac. Su cat cu cua ho Vu keo dai đen gan 100 nam sau moi cham dut.
Mua ha nam 1600, do su xui giuc cua Nguyen Hoang, cac tuong Ke quan cong Phan Ngan, Trang quan cong Ngo Đinh Nga, My quan cong Bui Van Khue noi len chong lai nha Le, theo ve ho Mac. Long nguoi trong kinh ki dao đong, Trinh Tung ben dan vua Le Kinh Tong chay ve Thanh Hoa.. Cac the luc cu cua nha Mac noi len, đon Bui thi la me cua Mac Mau Hop tiem xung Quoc mau ra coi chau, va ruoc Mac Kinh Cung tu Cao Bang ve Thang Long.
Ngay 24 thang 6 nam 1600, Phan Ngan nghi ngo Bui Van Khue co y lam phan nen giet đi. Vo cua Khue la Nguyen Thi Nien, cung la con gai cua Nguyen Quyen, ben du giet Phan Ngan đe bao thu cho chong. Trinh Tung đuoc tin ve nhung bien đong o noi tren, nhan ra thoi co thu phuc kinh thanh đa toi. Ong đem thuy bo cung xuat phat tu An Truong. Nguyen Khai dan quan bo đi đau, pha đuoc giac o cua song Giang, con quan thuy đi theo song Ninh Giang ra cua song Hat, thuan dong nuoc ma xuoi xuong, xong thang vao Đong Kinh. Quan trieu đinh đi đen Gian Khau thi gap tuong nha Mac la bon quan Van đem thuy quan đen chan đuong. Trinh Tung phat lenh cho cac quan xong len đanh manh, ban gap. Binh thuyen cua quan Van thua lon, bo chay. Quan Le-Trinh tai chiem Thang Long, giet chet nguy Quoc mau Bui thi va Ngo Đinh Nga, con Mac Kinh Cung chay ve Cao Bang. Vai ngay sau, em cua Phan Ngan la quan Quynh ra thu toi, Trinh Tung ha lenh tha toi cho ong nay. Ngay 2 thang 8 nam đo, ong cho đon vua Le ve kinh đo.
Nam 1601, đen luot Phu quoc hau nha Mac la Nguyen Dung cung noi day, Trinh Tung đich than hanh đem đai quan đanh dep. Quan tien đen Lanh Giang, Dung chong cu, tien quan cua chua bi thiet hai. Tung ben khuyen khich tuong si, quan linh đeu het suc lieu chet tien đanh, pha tan đuoc quan giac, chem đuoc Dung va Nga quan cong o mat tran, thu đuoc nhieu chien loi pham. Lai sai Hoang Đinh Ai đanh Hai Duong, Mac Kinh Cung phai chay len Lang Son, vung Hai Duong đuoc binh đinh.


= Giet hai Gian Huy Đe =
Ngay 12 thang 2 nam 1619, phu chua Trinh bi hoa hoan, bat đau tu cua Vuong phu, sau lan ra pho phuong hai ben, chay vao đen lau cua Đoan Mon cua Trieu đuong va cac nha truc hai ben ta huu đeu chay het sach. Mua ha nam đo, Le Kinh Tong vi thay Trinh Tung chuyen quyen qua lam, nen khong chiu đuoc. Biet con thu cua Trinh Tung la Trinh Xuan tranh ngoi voi Trinh Trang, nen nha vua ban muu voi Xuan giet chua, roi quyen binh sau nay se trao cho Xuan. Xuan nghe tin chua se ra ben Đong Ha xem đua thuyen, ben sai thuoc ha la Van Đoc đat đia loi va phuc sung o canh nga ba đuong. Qua nhien chua co đen lau o bo song. Khi ve, thuong chua cuoi voi. Hom ay, chua thay trong long khong yen, cho voi ngua va nghi ve đi truoc, con tu minh ngoi kieu đi sau. Đen cho nga ba, co tieng sung no, ban gay cay long tia. Voi sai truy bat, thi bat đuoc Van Đoc cung đo đang, đem ve phu tra hoi, y khai ra nha vua cung Van quan cong (Xuan). Trinh Tung sai Tran quan cong Trinh Lam va Nhac quan cong Bui Si Lam vao đien xet hoi ta huu, thi biet het su viec.
Ngay 23 thang 6, Trinh Tung ngu ra phu đuong, tap hop bach quan; than bung mam vang trau cau buoc ra, đe ban ve cach xu ly vua Le va Trinh Xuan. Ong tu ke cong cua minh rang

Cac trieu than la Nguyen Danh The, Le Bat Tu, Nguyen Duy Thi đe nghi xu tu Trinh Xuan va phe truat nha vua. Trinh Tung nghi tinh cha con khong no giet, chi lenh bat Trinh Xuan, bai het quan tuoc, binh quyen, giam vao noi phu. Roi lai cho giet bon Van Đoc, con Le Kinh Tong thi that co tu tu. Trinh Tung tuy van cho tang ong con re theo le thien tu; nhung khong đua vao tho o Thai mieu ma chi lap mot đien rieng đe tho cung, dang thuy la "Gian Huy Đe" tang o lang Bo Ve.
Trinh Tung lap con trai truong cua Kinh Tong do Trinh hoang hau sinh ra (tuc la chau ngoai cua Chua) la Le Duy Ky len ngoi, đo la vua Le Than Tong. Đen nam sau (1620), chua nghi đen tinh ruot thit ma tha Trinh Xuan ra va cho nam lai binh quyen.


= Bat hanh cuoi đoi =
Mua đong nam 1621, Mac Kinh Khoan o Cao Bang lai đem quan quay pha cac hat xung quanh. Trinh Tung đuoc tin, sai Thai uy Vinh quoc cong Hoang Đinh Ai đem quan thang tien đanh lon voi quan nha Mac. Quan Mac thua to, tan chay ve Cao Bang. Quan Le - Trinh đuoi theo toi noi nhung khong bat đuoc Kinh Khoan, lai phai dan quan ve.
Tai khoa thi Đinh thang 5 nam 1623, nguoi lang Nguyet Vien, huyen Hoang Hoa la Nguyen Trat ngam muon nguoi lam bai, viec phat giac. Binh An vuong khong bang long, cho nen khoa ay khong cho treo bang vang.
Binh An vuong Trinh Tung co rat nhieu con trai, rat nhieu trong so ho la nhung vi tuong cam quan rat co nang luc. Nhung vi ho đeu co tai thi lai cang chu y canh tranh ve quyen loi, ham he tranh gianh lan nhau cai đia vi ke thua ngoi Chua. Vi Vuong tu truong la Trinh Tuc mat som, nen Vuong tu thu 3, Thanh quan cong Trinh Trang co kha nang ke vi cao nhat, tuy nhien Vuong tu khac la Trinh Xuan khong chap nhan hien thuc đo ma luon nuoi y đinh tranh gianh. Truoc kia Xuan đa cung muu voi Gian Huy Đe đe ham hai Trinh Tung nhung khong thanh, ma Trinh Tung tuy đa giet vua Le nhung lai tha toi cho Xuan.
Thang 7 nam 1623, Trinh Tung phat benh kiet li rat nang, nam ngoi khong yen, bo ca an uong, than the suy nhuoc, chan tay khong nhac len đuoc. Ong sai moi cac luong y, thay phep, tang nhan, đao si khap noi trong nuoc ve boc thuoc chua tri, lap đan cau cung, nhung benh tinh van ngay cang tram trong, thuoc men đeu khong khoi. Vuong rat lo buon nhung chi yen lang ua nuoc mat ma thoi.
Ben cung cac quan van vo muu tinh chon the tu. Vi con truong cua Chua la Tin Le cong Trinh Tuc mat som, nen Vuong tu thu 3 la Trinh Trang la ung cu vien sang gia nhat đe ngoi Chua. Ngay 14 thang 7, theo đe nghi cua cac quan, Binh An vuong lay Vuong tu Thanh quan cong Trang giu binh quyen, Van quan cong Xuan lam pho giu binh quyen. Trinh Xuan khong chiu va tien hanh noi loan. Ngay 15 thang 7, Xuan cung quan Bien đem quan vao phu. Quan tuc ve kinh hai chay tan loan. Binh An vuong trong luc than tri mo ho, thay quan tien vao, thi guong ngoi day, dung kim thuong ma đam bua. Quan linh khong dam đen gan, lai vao kho vai, lay vai vut đay truoc mat Trinh Tung, roi đat ong len vong đua ra ngoai cua phu. Trinh Tung trong thay Xuan gian quat mang

Trinh Xuan kinh so, rut quan ra ngoai thanh, cuop lay voi, ngua, cua bau, roi nhan đo vung lua đot. Đo thanh đai loan. Con Trinh Trang nghe co loan, khong biet tin tuc ve cha minh, ben sai em la Trinh Giai ruoc nha vua ve Ninh Giang, con minh tu luu lai o Nhan Muc, hoi hop cac quan van vo cung bon Nguyen Van Giai ban bac viec quan. Ve phia Chua, hau ha va bao ve o ben canh chi co quan Nhac Bui Si Lam, Van Thuy hau Phung Van Minh, cung Đuong Tho hau. Trinh Tung bao bon Si Lam đua minh ra khoi kinh su đong o xu Quan Bac phuong Hong Mai, huyen Thanh Tri. Roi sai Si Lam đua minh ve dinh cua nguoi em la Trinh Đo. Đo sai com nuoc hau ha va cho con la quan Thac đen ruoc Thanh quan cong Trinh Trang; nhung Trang nghi ngo quan Thac co muu đo khac nen khong đi.
Trinh Tung sai quan Thac đem thu đen cho Xuan bao ong nay vao chau, hua se trao binh quyen. Loi thu viet rang

Xuan hi hung cung may chuc nguoi vao yet kien, mieng ngam co phu phuc o san, Đo ben sai dung si bat lay. Trinh Tung guong benh ngoi day, ke toi cua Trinh Xuan nhung khong no giet con minh, chi sai giam cum lai đe đoi luan toi. Trinh Đo gia lenh cua Trinh Tung, sai Bui Si Lam chat chan cua Xuan cho đen chet. Trinh Tung thay con chet roi, trong long vo cung thuong xot, benh do đo cang them nang. Ngay 16 thang 7, buoi som, ong đuoc Si Lam cung 60 quan ho ve con lai ho tong đi đon Trinh Trang, nhung đen chua Thanh Xuan, huyen Thanh Oai thi Chua mat. The tu Thanh quan cong Trinh Trang noi ngoi, tuc la Van To Nghi vuong.
Theo Nam trieu cong nghiep dien chi cua Nguyen Khoa Chiem, thi ngay cuoi cung cua Trinh Tung the tham hon nhieu: ong chi nam vat vo tren giuong khong the noi chuyen đuoc, va tat ca moi am muu, ke ca viec giet Trinh Xuan, đeu do cha con Trinh Đo chu muu. Trinh Đo con co y du tat ca cac vuong tu vao nha cua minh roi giet ca đi, đe chiem ngoi Chua. Nhung Trinh Trang đoan biet đuoc am muu đo, nen viec khong thanh. Ve sau Trinh Trang doi vua Le Than Tong ra Thanh Hoa, con Chua đang nam hap hoi thi bi đua ra khoi cung đien, roi chet doc đuong. Cha con Trinh Đo bo xac ong lai tren cau, may nho co vien hoan quan la thai bao Nhac quan cong (tuc Bui Si Lam) đem thi hai cua ong xuong thuyen, chuyen đen cho Trinh Trang, khi đo moi lam le phat tang. Cha con Trinh Đo sau đo lai xin quy phuc Trinh Trang va đuoc giu nguyen cac chuc tuoc, khong bi truy toi gi ca.
Giao si Tay phuong Alexandre de Rhodes thuat lai ve su bien đong nam 1623

Chua Trinh Tung ngu tri o Thang Long 33 nam nua, tong cong ca quang đoi chinh chien lan hoa binh, Trinh Tung cam quyen 53 nam, khi mat đa 74 tuoi. Đen nam 1624, vua Le Than Tong truy phong cho ong la Cung Hoa Khoan Chinh Tiet vuong. Đen ngay 23 thang 11 nam 1643, ong đuoc đat mieu hieu la Thanh To.
Sau khi mat, ong đuoc an tang tai que nha o xu đong thuoc lang Soc Son, nay thuoc xa Vinh Hung, , huyen Vinh Loc, tinh Thanh Hoa. Ngoi mo co kich thuoc dai 2m, rong 1,2m cuon vom, theo cac cu cao nien trong dong toc ho Trinh cho biet ngoi mo đuoc xay dung theo kieu "trong quan ngoai quach" trong đo phan quan đuoc lam bang go quy.


Đanh gia Trinh Tung som boc lo thien tai quan su bam sinh, "than co dieu toan", bach chien bach thang. Ong phai ganh vac trong trach quoc gia đang van suy sup, "trung treo đau đang" khi vua moi moi 22 tuoi. Du con tre nhu vay nhung ong đa đuoc bach quan va tuong si tam phuc. Ca tuoi tre cua ong đa dang hien cho su nghiep trung hung nha Le. Theo thong ke cua hoc gia Vu Ngoc Khanh, chi trong 12 nam tu 1571 đen 1583, Trinh Tung đa can pha đuoc 10 cuoc tan cong cua nha Mac vao Thanh Hoa. Ong con to ra la nguoi khoan hau, biet coi trong nguoi tai, nhieu tuong ta cua nha Mac đau hang ma co thuc tai, ong van trong dung; con nhung binh si bi bat trong tran chien, ong chang nhung khong giet hai ma con chu cap tien, gao cho phep ho tro ve que quan. Ngay ca voi nguoi anh la Trinh Coi, du luc sinh thoi hai nguoi tranh gianh voi nhau gay gat va Coi đa phan boi su nghiep Trung hung đe đau hang nha Mac, nhung khi Coi chet roi, ong van tiep đon quan tai va cho an tang long trong đe to long xot thuong. Tuy nhien, nhieu khi su khoan hau nay cung khong mang đen ket qua tot đep, đien hinh la khi ong vi tinh cha con ma tha thu cho hanh vi phan nghich cua Trinh Xuan, dan đen cuoc noi loan thu 2 vao nam 1623 khi ong đang hap hoi va trieu đinh Le - Trinh lam canh khon đon va đa phai phai bo chay khoi kinh thanh Thang Long trong mot thoi gian.
Su sach chep, neu su nghiep trung hung nha Le (chong Nha Mac) đuoc Nguyen Kim khoi xuong tu nam 1533 va Thai Vuong Trinh Kiem đung mui chiu sao cheo chong con thuyen suot 25 nam (1545 – 1570) va Nam trieu cung chi co the gay dung lam chu đuoc hai tran tu Thanh Hoa tro vao, thi chi trong gia nua thoi gian ay, Trinh Tung đa đua cong nghiep "pho Le" dang do cua cha ve đen đich ve vang, oanh liet. Ong đa ket thuc my man su nghiep trung hung đay gian truan, "ca khuc khai hoan" đua vua Le tro lai ngai vang noi đe đo Thang Long. La nguoi mo nen "Thai binh cho tram ho", an dan, dung lai nguyen khi Đai Viet sau gan 100 nam lam than, suy kiet.
Uy danh cua Binh An vuong Trinh Tung khong nhung lung lay trong nuoc, ma vang doi đen Trung Quoc. Vua nha Minh cu su than la Vuong Kien Lap sang Đai Viet tang Binh An vuong Trinh Tung 8 chu vang: Quang hung tien liet, Đinh quoc nguyen huan (Cong đung đau lam rang ro cong đuc to tien, lam cho nuoc yen on thai binh) va ban đai ngoc, mu xung thien, ngua tot; đong thoi ca ngoi Trinh Tung la Chan anh hung va tang ton hieu Đai nguyen soai.
Nam 1597, vua Van Lich nha Minh sai Tran Đon Đuc cung Vuong Doan Lap đem ngua tot, đai bang ngoc, mu sung thien va hai buc sac van co viet tam chu: "Quang hung tien liet, đinh quoc nguyen huan" (lam ruc ro cong đuc to tien va co cong đau đinh đuoc nuoc), tang cho Trinh Tung. Đich than Van Lich co loi khen:

Nhung Trinh Tung khong phai chi co tai cam quan, ma ong con la mot nha chinh tri xuat sac. Ngay ca trong khi chien tranh, ong van quan tam đen noi tri, đong vien san xuat va khuyen khich viec hoc hanh, thi cu.
Su than Le-Trinh nhan xet ve Le The Tong trong Đai Viet Su ky Toan thu, qua đo cung gian tiep ca ngoi Trinh Tung, nguoi nam thuc quyen cai tri Đai Viet trong thoi ky đo:

Bai te van cua vua Le Than Tong trao Trinh Tung sau khi ong mat, co viet

Su gia Phan Huy Chu trong sach Lich trieu hien chuong loai chi (phan Nhan vat chi) đa đanh gia:

Theo giao si Alexandre de Rhodes

Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc thuong phe phan Trinh Tung la mot gian than uc hiep vua, va nhan xet ve viec lap Le The Tong nam 1573 cua Trinh Tung:

Ve cong trung hung nha Le cung nhu toi tiem quyen vua Le cua chua Trinh, Cuong muc nhan đinh:

Tuy nhien theo su gia Nguyen Khac Thuan, Trinh Tung lan quyen nha Le, nhung neu khong co ong thi co nghiep cua ho Le cung chang the nao khoi phuc lai đuoc:

Tieu thuyet gia Nguyen Khoa Chiem trong tac pham Nam trieu cong nghiep dien chi cua minh co đe bai tho che trach Binh An vuong Trinh Tung lam nhieu đieu tiem vuot, lan quyen va giet vua:

Thuong xot Le hoang van bi la!
Rong than that the gap yeu xa.
Anh hung it ke giup trieu chinh,
Tiem loan nheu tay rap gian ta,
Trinh Xuan vi thu muu chac thang,
Đinh Đe nao đau phai khoc la.
Kia xem con bo tru diet lan,
Moi biet long troi bo Trinh gia


Gia quyen Cha: The To Minh Khang Thai vuong Trinh Kiem (1503 - 1570)
Me đich: Tu Phuc Thai Vuong Chinh phi Lai Thi Ngoc Tran (me cua Trinh Coi)
Me ruot: Tu Nghi Vuong thai phi Nguyen Thi Ngoc Bao (? - 1586) 
Anh chi em
Tuan Đuc hau Trinh Coi (1535 - 1584)
Duong Nghia cong Trinh Đo
Dich Nghia cong Trinh Đong
Truong thuong Quan Chua Trinh Thi Ngoc Xuan
Quan chua Trinh Thi Ngoc Ton
Chinh that:
Chinh phi Lai Thi Ngoc Nhu (賴氏玉柔), ten thuy la Tu Hue, nguoi lang Quang Lang (huyen Tong Son) Thanh Hoa. Con gai tuoc Can Le cong Lai The Khanh. Mat ngay 19 thang 9. Lang o lang Hai Lich (huyen Loi Duong). Sinh ra Trinh Tuc la con truong cua Trinh Tung.
Thu that:
Thai phi Đang Thi Ngoc Dao (鄧氏玉瑤, 1556 - 1643), ten thuy la Tu Huy, nguoi lang Luong Xa (huyen Chuong Đuc), con gai tuoc Nghia quoc cong, gia phong Hau trach cong Đang Huan. Sinh ra Trinh Trang, ton phong lam Thai quoc Thai phi. Mat ngay 7 thang gieng nam Duong Hoa thu 9 (1643) tho 88 tuoi, lang o lang Phuc Đia (huyen Thuy Nguyen).
Thu Phi Duong Thi, ba la than mau cua Quynh Nham Cong Trinh Le
Chieu nghi Ngo Thi Ngoc Lam, thuy Tu An. Nguoi huyen Ha Trung Thanh Hoa, cha la Ngo Tin. Phong tang Đe nhi a tan chieu nghi tang Duc Thanh Thai phi. Me cua Đoan Tu hoang thai hau Trinh Thi Ngoc Trinh.
Chieu dung Bui thi, con gai Tien quan cong Bui Binh Uyen, sinh đuoc 4 con trai đeu phong tuoc cong.
Ba Luong Thi Ngoc Que, sinh Vuong tu thu 12 Loc quan cong Trinh Tra. Ba mat som khi Trinh Tra moi đay 1 tuoi phai giao lai cho cung tan nuoi duong.
Ba Tang Thi Ngoc Ho, sinh Quan chua thu 4 Trinh Thi Ngoc Thanh
Ba Bui Thi Khue, con gai Phu quan cong Bui Khac Nhat, chau goi Lai Chinh phi bang di. Sinh vuong tu thu 9 Trinh Trieu.
Ba Mai Thi Ngoc Nho, nguoi thon Bao Chau, xa Đong La huyen Đong Quan tinh Thai Binh.(Nguon tu lieu tu noi dung hoi thao "Chua Trinh – Vi tri va vai tro lich su" cua Nguyen Huu Tam va Nguyen Đuc Nhue Vien Su hoc. Mai Gia The pha thon Bao Chau 1794).
Cung phi To thi (? - 1614)
Ba Nguyen Thi Ngoc Đo (1572 - 1604), nguyen quan lang Nguyet Vien, xa Hoang Quang, huyen Hoang Hoa. Tuc goi Ba chua Đon Trang.
Thu phi Madalena
Con trai: Trinh Tung co 19 nguoi con trai va 9 nguoi con gai


Thu muc = Ghi chu =


= Chu thich nguon =


= Danh sach nguon =


Lien ket ngoai List of the Trinh lords and the nominal Le Kings Luu tru ngay 11 thang 4 nam 2006 tai Wayback Machine
The Encyclopedia of Military History by R. Ernest Dupuy and Trevor N. Dupuy. Harper & Row (New York).