Phan biet gioi tinh hay ky thi gioi tinh (tieng Anh: sexism), la mot hien tuong van hoa - xa hoi đuoc hinh thanh tu rat lau đoi, xuat hien trong hau het moi nen van hoa, van minh cua loai nguoi tu thoi co đai, tuy nhien, thuat ngu nay chi moi xuat hien tu giua the ky 20.  Đay la mot dang niem tin hay thai đo cho rang mot gioi tinh la ha đang, kem kha nang va kem gia tri hon gioi tinh con lai. Thuat ngu nay hau nhu đuoc dung đe am chi su thong tri cua nam so voi nu. Cuoc đau tranh chong lai su phan biet gioi tinh, ma trung tam la phong trao nu quyen dien ra duoi nhieu hinh thuc đa dang va khong chi danh rieng cho nu. Hien nay tai hau het cac quoc gia tren the gioi, phu nu co thu nhap trung binh thap hon nam gioi bat chap mot so no luc ve phap luat đa đuoc đua ra đe thu hep khoang cach nay. Theo cac nha nu quyen, phan biet gioi hien nay phan anh tren mot so mat sau: quyen bo phieu, su binh đang ve chinh tri, cac ngon ngu phan biet gioi, bao luc gia đinh ma đoi tuong thuong la nu, cac van hoa pham co tinh phan biet gioi, su the hien vai tro cua phu nu trong khoa hoc...


Tong quan = Nhan thuc gioi =
Quan niem truyen thong ve gioi đuoc hinh thanh o nhung nam đau cua cuoc đoi, voi ca nam va nu đuoc khuon mau voi nhung nghe nghiep nhat đinh. Hien nay con rat nhieu thach thuc đuoc đat ra đe giai quyet van đe nhan thuc gioi tinh, đac biet la viec khuyen khich phu nu tham gia vao cac nghe đuoc coi la "truyen thong" cua nam, nhu xay dung va ky thuat. Mot bai phe binh cua Khoa nghien cuu Khoa hoc Xa hoi cua Đai hoc London ket luan rang viec đau tranh voi nhan thuc gioi o giai đoan tieu hoc la rat quan trong, vi đay la giai đoan phat trien đau va dien ra nhanh chong. Nhieu bien phap can thiep đuoc xem xet bao gom viec su dung cac tac pham van hoc hu cau đe đau tranh voi nhan thuc gioi va vai tro gioi.


= Đia vi phap ly =
Đen tan nam 1875 phu nu moi đuoc phap luat Hoa Ky cong nhan la nhung con nguoi (Minor v Happersett, 88 U.S. 162), va phu nu khong co quyen bo phieu o My cho toi nam 1920 va o Anh cho toi nam 1918.


= Bao luc gia đinh =
Trong cac truong hop nghiem trong ve bao luc gia đinh, đan ong thuong chiem so đong hung thu. Phu nu thuong co xu huong bi sat hai boi nguoi tinh hon la truong hop nguoc lai, bat ke ai la nguoi kich đong bao luc. Trong so nguoi bi sat hai boi nguoi tinh, thi co 3/4 la phu nu va 1/4 la nam gioi: nam 1999 o My co 1,218 nu va 424 nam bi giet boi nguoi tinh, bat ke ai la nguoi khoi nguon hanh vi bao luc hay gioi tinh cua đoi tac. Con so nay o My nam 2005 la 1181 nu va 329 nam.

Trong mot cuoc đieu tra cua Quy Nhi đong Lien Hop Quoc (UNICEF), phan tram so phu nu tuoi tu 15-49 co suy nghi nguoi chong co quyen đanh vo trong mot vai hoan canh nhat đinh la: 90% o Jordan, 85.6% o Guinee, 85.4% o Zambia, 85% o Sierra Leone, 81.2% o Lao, va 81% o Ethiopia.
Trong mot cuoc đieu tra voi su tham gia cua 5.238 nguoi truong thanh o My lien quan đen viec chap nhan thai đo ve bao luc cua nguoi tinh, nhung nguoi đuoc hoi co xu huong chap nhan viec phu nu đanh nam gioi hon la nam gioi đanh phu nu.


= Hiep dam =
Mot phan tich ve toi pham hiep dam phu nu cho rang hanh vi hiep dam co muc đich la đe giai toa su thu ghet voi phu nu va tim kiem su thich thu trong viec gay nen cac chan thuong ve tam ly va the chat cho phu nu nhieu hon la cac ham muon ve tinh duc đon thuan. Cac nha nu quyen thi cho rang hiep dam khong phai la ket qua cua cac ca nhan bi van đe ve benh ly ma bat nguon tu he thong su thong tri cua nam gioi va tu nhung su thuc hanh va niem tin van hoa trong đo vat the hoa va ha thap phu nu. Mary Odem va Jody Clay-Warner, cung Susan Brownwiller thi cho rang nhung thai đo phan biet gioi bat nguon tu su truyen ba mot chuoi nhung cau chuyen tuong tuong ve hanh vi hiep dam. Ho cho rang trai nguoc voi nhung cau chuyen nay, nhung ke hiep dam thuong len ke hoach hiep dam truoc khi chon đoi tuong va hanh vi hiep dam thong qua quen biet la dang pho bien nhat, hon la viec bi tan cong boi nguoi la. Odem cung nhan manh rang nhung cau chuyen hiep dam nhu vay đa gop phan truyen ba nhung tu tuong phan biet gioi cho rang đan ong khong the kiem soat ban nang tinh duc.


= Nghia vu quan su =
Rat nhieu quoc gia tren the gioi buoc nam gioi phai tham gia quan đoi nhung khong ap dung cho nu. Tai nhieu nuoc, nam gioi o đo tuoi 18 phai đang ky nghia vu quan su, con phu nu khong phai đang ky nghia vu quan su va khong co nghia vu phuc vu quan đoi trong truong hop tuyen quan. Nghia vu quan su bat buoc đoi khi đuoc neu ra nhu la mot su phan biet đoi xu đoi voi nam gioi.


= Giao duc =
Trong qua khu, phu nu khong đuoc phep hoc cao. Khi phu nu đuoc chap nhan hoc cac bac giao duc cao hon, ho đuoc khuyen khich hoc cac chuyen nganh đuoc coi la "kem tri tue" hon. Nhung chuyen nganh ve van hoc tai cac truong đai hoc va cao đang o Anh va My thuc te đuoc xay dung thanh mot linh vuc nghien cuu đuoc cho la phu hop voi su "kem tri tue" hon cua phu nu. Gan đay thi so luong nu gioi theo hoc tai cac bac sau trung hoc la nhieu hon nam gioi theo so lieu cua Trung tam Giao duc Quoc gia Hoa Ky.
Nhung nghien cuu cho thay su phan biet van tiep dien cho toi ngay nay: nghien cuu o My ket luan hoc sinh nam nhan đuoc nhieu chu y va khen ngoi trong lop hoc hon. Qua thoi gian, hoc sinh nu phat bieu ngay cang it hon trong cac buoi hoc. Nguyen nhan đe giai thich cho viec hoc sinh nam nhan đuoc nhieu chu y hon co the la do hoc sinh nu thuong đat điem cao hon hoc sinh nam cho toi thoi ky cuoi trung hoc. Cung co kha nang rang hoc sinh nam bi phan biet đoi xu boi he thong truong hoc khi ma cac hoc sinh nu o mot vai khu vuc đat đuoc điem cao hon du thuc te chi nhan đuoc điem tuong đuong hoac thap hon hoc sinh nam trong cac bai kiem tra tieu chuan.


= Nghe nghiep =

Trong qua khu, phu nu thuong khong đuoc phep tham gia vao nhieu loai nghe nghiep. Khi phu nu đuoc phep tham gia vao cac nghe ma truoc đo chi danh cho nam gioi thi ho gap rat nhieu tro ngai; Elizabeth Blackwell, nguoi phu nu đau tien nhan đuoc bang Y khoa o My va Myra Bradwell, nu luat su đau tien, la nhung vi du.
Su phan biet đoi xu ve nghe nghiep van tiep tuc cho toi ngay nay. Mot nghien cuu cua Đai hoc Cornell đua ra gia thuyet rang su thien vi ve gioi đa anh huong toi nhung nghien cuu khoa hoc đuoc xuat ban. Gia thuyet nay cung trung hop voi mot nghien cuu thuc hien tai Đai hoc Toronto cua Amber Budden. Dua tren ket qua nghien cuu, khoang 10% so tac gia nu co tac pham đuoc xuat ban bi che giau ve gioi tinh.
Mot so chuyen gia cho rang cha me co vai tro trong viec hinh thanh gia tri va nhan thuc cua tre em. Thuc te la cac be gai thuong đuoc nho giup cha me lam viec nha trong khi cac be trai thuong lam cac cong viec co tinh chat ki thuat voi cha, đieu nay co anh huong toi hanh vi va đoi khi khong khich le cac be gai thuc hien cac cong viec đo. Vi vay cac be gai se nghi moi gioi nen co mot vai tro va hanh vi rieng.

Mot nghien cuu nam 2009 o My ve cac Tong giam đoc đieu hanh chi ra rang co nhieu nam gioi đam nhiem vi tri nay bi thua can hay beo phi hon binh quan dan so nam gioi, trong khi ket qua nguoc lai danh cho cac CEO nu va nghien cuu neu len rang "trong khi viec bi beo phi han che co hoi nghe nghiep cho ca nam va nu thi viec thua can chi anh huong toi nu giam đoc va - tham chi co the co loi cho cac nam giam đoc".


Phan biet gioi va van đe tinh duc Bieu hien tinh duc la mot phan nhu cau cua con nguoi. Tuy nhien nhieu be canh cua tinh duc đuoc cho la đa đong gop cho su phan biet gioi. Trong cuoc cach mang tinh duc, đa co nhung su thay đoi nhan thuc ve đao đuc va hanh vi tinh duc. Cach mang tinh duc đuoc cac nha nu quyen goi la su giai phong tinh duc vi co nhieu nguoi cho rang su thay đoi nay la nen tang cho viec phu nu co nhieu lua chon tinh duc nhu nam gioi - voi hy vong xoa bo đinh kien ve trinh tiet trong xa hoi phuong Tay truyen thong.
Trong cac xa hoi phuong Đong truyen thong nhu Trung Quoc, Nhat Ban... thi nam gioi co quyen cuoi "nam the, bay thiep", nhung đieu nay khong ap dung cho nu gioi.
Mot vai tranh luan thi cho rang su vat the hoa tinh duc la mot dang phan biet gioi. Mot vai quoc gia nhu Na Uy hay Đan Mach đa co luat cam su vat the hoa tinh duc trong quang cao. Hinh thuc khoa than khong bi cam nhung nguoi khoa than chi co the đuoc su dung trong cac quang cao phu hop voi san pham. Sol Olving, truong Dien đan Kreativt Na Uy, mot hiep hoi cac nha quang cao hang đau cua quoc gia nay, giai thich: "Ban co the co mot nguoi khoa than quang cao sua tam hay kem duong da, nhung khong phai la mot phu nu mac bikini nam dai tren mot chiec o to."
Nhung nha nu quyen cap tien thi bao luu quan điem rang cac san pham co noi dung khieu dam gop phan vao su phan biet gioi, khi neu ra lap luan rang cac san pham khieu dam thuong phuc vu cho đoi tuong la nam gioi va cac nu dien vien bi ha thap thanh cac vat the phuc vu cho su lam dung tinh duc cua nam gioi.
Mai dam la mot hoat đong đuoc thuc hien phan lon boi phu nu va cac nha nu quyen cung cho rang mai dam la mot dang thuc hanh cua phan biet gioi, la hinh thuc boc lot phu nu va la ket qua cua mot trat tu xa hoi gia truong, vi vay o Thuy Đien, Na Uy va Iceland đa ra cac bo luat trong đo viec tra tien cho hanh vi tinh duc la pham phap, nhung đieu nay lai khong ap dung voi nguoi ban dam (nghia la khach hang la nguoi pham toi chu khong phai nguoi ban dam). Nhung nha nu quyen nay cho rang viec tim kiem thoa man tinh duc trong phu nu la khong thich hop va rang phu nu ton tai cho su thoa man tinh duc cua đan ong đong thoi neu len quan điem rang đan ong khong the kiem che duc vong, cac nha nu quyen cho rang cac yeu to tren đa đat nen tang cho y tuong ve mai dam va bien no tro thanh mot dang thuc hanh phan biet gioi co tinh boc lot.


Phan biet gioi va khoang cach thu nhap Phu nu o hau het cac quoc gia đeu luon co thu nhap thap hon nam gioi, nhung nguyen nhan cho khoang cach thu nhap nay hien van la van đe gay tranh cai. Tuy nhien nhieu y kien cho rang su khac biet ve thu nhap nay la do nam gioi thuong phai đam nhan nhung cong viec co tinh chat nguy hiem nhu xay dung, khai mo hay nhung cong viec đoi hoi nhieu chat xam nhu ky su, nha khoa hoc...
Vao the ky 19 va the ky 20, trong cung mot cong viec thi phu nu đuoc tra luong thap hon. Tai My, đieu nay tham chi dan đen viec thong qua Đao luat tra luong cong bang nam 1963. Tai thoi điem đo, phu nu chi nhan đuoc 58 cent so voi 1 dollar cua mot nguoi đan ong.
Ngay nay o My, phu nu co thu nhap bang 75% thu nhap cua nam gioi. Su khac biet ve thu nhap giam xuong khi nhung yeu to nhu gio lam va kinh nghiem bi kiem soat. Mot nghien cuu phat hien ra rang trong khi phu nu chi gianh đuoc 69 cent so voi 1 dollar nam gioi nhan đuoc 10 nam sau khi tot nghiep đai hoc thi khi cac yeu to nhu kinh nghiem, giao duc, đao tao va cac yeu to ca nhan khac bi kiem soat thi phu nu co the nhan đuoc 96 cent so voi 1 dollar nam gioi gianh đuoc 10 nam sau khi ra truong. Nhung phu nu chua ket hon va chua sinh co the gianh đuoc 15 toi 20% cao hon nam gioi trong cung mot hoan canh, tuy thuoc vao cac vung khac nhau o My.
Phu nu cung thuong co xu huong it tranh luan đoi tang luong hon, va khi ho ban bac đoi tang luong, ho it co co hoi đuoc đap ung hon nam gioi.. David R. Hekman va cac đong su chi ra rang phu nu it khi thoa thuan đoi tang luong hon do ho khong co gia tri trong thi truong lao đong bang nhung nguoi đan ong da trang. Hekman trong mot nghien cuu nam 2009 thay rang khi khach hang xem nhung đoan video co su tham gia cua cac dien vien la mot nguoi đan ong da đen, mot nguoi phu nu da trang va mot nguoi đan ong da trang đong vai nguoi ban hang đang giup đo khach hang, thi cac khach hang 19% hai long hon voi nguoi ban hang la nam gioi da trang đong thoi cung hai long hon voi su sach se va cach bai tri cua cua hang hon khi nguoi ban hang la nguoi đan ong da trang. Su khac biet van rat ro rang bat chap viec ba dien vien đeu the hien nhu nhau, đoc cung mot kich ban va đung đung vi tri voi goc camera va anh sang het nhau. Them nua, co toi 45% khach hang la phu nu va 41% khach hang la nguoi da mau, đieu nay cho thay tham chi ca phu nu va cac khach hang thuoc nhom nguoi thieu so van chuong đan ong da trang hon. Trong nghien cuu thu hai, ho chi ra rang cac bac si nam da trang đuoc đanh gia la de tiep xuc va co tai hon cac bac si nu hay cac bac si thuoc nhom nguoi thieu so. Ho giai nghia đieu nay rang cac nha tuyen dung thuong san sang tra luong cao hon cho cac nhan vien nam da trang boi cac nha tuyen dung thuong theo xu huong cua khach hang va khach hang thuong thoa man voi cac nhan vien nam nguoi da trang hon. Ho cung goi y rang muon giai quyet van đe khoang cach thu nhap khong co nghia la phai tra them luong cho phu nu ma la phai thay đoi su thien vi cua khach hang. Bai bao nay đa đuoc đang o rat nhieu to bao lon nhu The New York Times, The Washington Post, The Boston Globe, va National Public Radio. Cac nha nghien cuu cung cho rang co le do phu nu kem canh tranh hon nam gioi trong mat khach hang nen ho thuong phai lam them, danh nhieu thoi gian hon cho con va lam cac cong viec đia vi thap hon.
Nha phan tich Warren Farrell thi ly giai thuc te nguyen nhan cua khoang cach thu nhap la do đa so cac tai nan lao đong nan nhan đeu la nam. Vi du tai Canada, ti le tai nan lao đong tai cong truong cua nam cao hon 30% so voi nu nam 2005 va o My 93% so nguoi bi chet tai cong truong lao đong nam 2008 la nam., cac quoc gia đang noi nhu Trung Quoc hang nam cung co rat nhieu tai nan lao đong xay ra ma nan nhan đa so la nam gioi. Su chenh lech thu nhap nay cung đuoc ly giai la do đa so cac cong viec nang đoi hoi ki thuat cao nhu xay dung, khai mo, co khi va cac nganh cong nghiep nang khac đeu đuoc đam nhiem boi nam gioi.


Tranh cai Phong trao chong phan biet gioi tinh thuong phe phan su phan chia gioi tinh giua cac vai tro khac nhau trong xa hoi, gia đinh, kinh doanh hay chinh tri. Trong đo nam gioi thuong đam nhiem cac cong viec ve nghe thuat, ky nghe, quan đoi, trong khi phu nu đam nhan viec noi tro gia đinh va cham soc tre em. Nguoc lai, nhung nguoi phe phan phong trao nay cho rang: cac đac tinh sinh hoc khac nhau giua nam va nu đa tao nen vai tro đo, va viec "cao bang" vai tro đac thu giua 2 gioi la phan khoa hoc va khong kha thi (vi du: nam gioi co suc khoe tot hon nu gioi nen đuong nhien đuoc uu tien trong cac cong viec nang nhoc hon so voi nu, hoac nu gioi phai mang thai nen ho đuong nhien đuoc uu tien hon trong viec cham soc thai san).


Xem them Ky thi nu gioi
Cong uoc loai bo moi hinh thuc phan biet đoi xu voi phu nu
Nu quyen
The hien gioi tinh
Binh đang gioi


Chu thich Đoc them Lien ket ngoai National Organization for Women
National Organisation of Men Against Sexism NOMAS, USA
Federal and California Sex Discrimination Laws
Equal Pay Act - Actual Text
Gender Discrimination Law in the United States