Ky Trias (phien tieng Viet: Triat) hay ky Tam Điep la mot ky đia chat keo dai tu khoang 200 đen 251 trieu nam truoc. La ky đau tien cua Đai Trung Sinh, ky Trias ke tiep ky Permi va ke tiep no la ky Jura. Ca su mo đau lan su ket thuc cua ky Trias đeu đuoc đanh dau bang cac su kien tuyet chung lon. Su kien tuyet chung ket thuc ky Trias gan đay đa đuoc xac đinh nien đai chinh xac hon, nhung cung giong nhu cac ky đia chat co khac, cac tang đa đe xac đinh su bat đau va ket thuc du đa đuoc xac đinh kha tot nhung nien đai chinh xac cua ky nay van la đieu khong chac chan voi sai so vai trieu nam.
Trong ky Trias, ca su song trong đai duong lan tren đat lien đa the hien su buc xa thich ung bat đau tu sinh quyen đa bi kiet que ro rang tu su tuyet chung ky Permi – Trias. Cac loai san ho tu nhom Hexacorallia đa lan đau tien xuat hien. Cac loai thuc vat hat kin đau tien co the đa tien hoa trong ky Trias, cung nhu nhung đong vat co xuong song biet bay đau tien, nhom cac bo sat Pterosauria.


Ten goi Ten goi Trias lan đau tien đuoc Friedrich Von Alberti goi nam 1834 tu ba tang đa khac biet ro rang (tieng Latinh trias co nghia la nhom (bo) ba) – la cac tang đa đo, phia tren la tang đa phan, tiep theo la đa phien set mau đen - đuoc tim thay o nhieu noi tai Đuc va khu vuc tay bac chau Au.


Nien đai va cac phan ky Ky Trias thong thuong đuoc chia thanh ba phan ky la Trias som, Trias giua va Trias muon, va cac tang đa tuong ung đuoc goi la Ha, Trung va Thuong Trias. Cac tang đong vat tu tre đen gia nhat la:


Co đia ly hoc Trong ky Trias, gan nhu toan bo phan đat lien cua Trai Đat đa hoi tu thanh mot sieu luc đia duy nhat co trung tam o gan khu vuc xich đao, goi la Pangea ("tat ca cac khoi đat"). No co dang cua mot "Pac-Man" khong lo voi "mieng" quay ve phia đong, tao thanh bien Tethys, mot vinh bien rong menh mong đuoc mo rong ve phia tay vao giua ky Trias, do su co rut lai cua đai duong Paleo-Tethys, mot đai duong đa ton tai trong Đai Co Sinh. Phan con lai la mot đai duong đuoc biet duoi ten goi Panthalassa ("tat ca bien"). Tat ca cac tram tich sau duoi đay bien đa tram lang xuong trong ky Trias đa bien mat do su sut xuong cua cac đia tang đai duong; vi the, nguoi ta biet rat it ve su song trong cac đai duong thuoc ky Trias.
Sieu luc đia Pangaea bi ran nut trong ky Trias, đac biet la vao cuoi ky, nhung van chua bi tach ra; cac tram tich bien đau tien trong vet nut som nhat, la vet nut đa chia tach New Jersey ra khoi Maroc ngay nay, co nguon goc vao cuoi ky Trias. Do đuong bo bien huu han cua mot khoi sieu luc đia duy nhat nen cac tram tich đai duong ky Trias la tuong đoi khan hiem, ngoai tru su đa dang tai Tay Au, la noi ma nguoi ta nghien cuu ky Trias lan đau tien. Chang han, tai Bac My, cac tram tich đai duong chi co mot so it tai mien tay. Vi the đia tang hoc ky Trias chu yeu dua tren cac sinh vat song trong cac pha va cac moi truong sieu man, chang han cac loai giap xacEstheria.


Khi hau Khi hau đau ky Trias noi chung la kho va nong, tao ra cac tang đa đo đien hinh gom sa thach va evaporit. Khong co chung cu cho thay co su ton tai cua song bang tai hay gan cac cuc; tren thuc te, cac khu vuc mien đia cuc duong nhu la am uot va mat me, mot khi hau thich hop cho cac sinh vat dang bo sat. Kich thuoc lon cua Pangea đa han che hieu ung lam diu cua đai duong; khi hau luc đia cua no co tinh phan chia theo mua ro rang, voi mua he rat nong va mua đong lanh gia (Stanley, 452-3). Rat co the la no co gio mua manh va xuyen qua xich đao (Stanley, 452-3).


Cac dang su song Trong ky Trias, ba loai hinh chinh cua sinh vat co the đuoc phan chia nhu sau: nhung sinh vat con sot lai tu su kien tuyet chung ky Permi-Trias, mot vai nhom moi đa phat trien nhanh chong nhung ngan ngui va cac nhom moi đa thong linh the gioi trong đai Trung sinh.


= Đong vat bien =
Trong cac moi truong đai duong thi cac kieu san ho moi va hien đai đa xuat hien vao thoi ky Trias som, tao thanh cac mang đa ngam co kich thuoc khiem ton hon so voi cac he thong san ho lon cua ky Devon hay cua đa ngam ngay nay. Cac đong vat chan đau (lop Cephalopoda) co vo, goi chung la con cuc (phan lop Ammonoidea) đa phuc hoi, đa dang hoa tu mot nhanh duy nhat con song sot sau su kien tuyet chung cuoi ky Permi. Cac loai ca kha đong nhat, phan anh mot thuc te la con rat it cac ho ca song sot sau su kien tuyet chung nay. Khi đo cung ton tai nhieu dang bo sat sinh song trong cac đai duong. Chung bao gom cac nhom than lan chan cheo (sieu bo Sauropterygia), bao gom cac phan bo Pachypleurosauria va Nothosauria (ca hai nhom nay đeu pho bien o thoi Trung Trias, đac biet la trong khu vuc bien Tethys), cac loai bo sat thuoc cac bo Placodontia va Plesiosauria đau tien; cac loai bo sat giong nhu luon thuoc bo Thalattosauria (chi Askeptosaurus); va than lan ca (bo Ichthyosauria) kha thanh cong, đa xuat hien trong cac vung bien thoi Trias som va đa dang hoa kha som, mot so cuoi cung đa phat trien voi kich thuoc khong lo vao cuoi ky Trias.


= Thuc vat tren can =
Tren đat lien, nhung loai thuc vat con song sot la nganh Lycopodiophyta (thach tung, thong đat), thong linh la tue (nganh Cycadophyta), nganh Ginkgophyta (đai dien ngay nay la bach qua (Ginkgo biloba)) va duong xi co hat. Thuc vat co hat thong linh mat đat. O ban cau bac, cac loai thong la chu yeu. Glossopteris (duong xi co hat) đa thong tri ban cau nam vao đau ky Trias.


= Đong vat tren can =
Đong vat luong cu bo Temnospondyli thuoc nhom cac sinh vat song sot sau su kien tuyet chung ky Permi-Trias, mot so noi giong (vi du can bo Trematosauria) đa thinh vuong trong mot thoi gian ngan thoi Trias som, trong khi cac nhom khac (vi du sieu ho Capitosauroidea) van duy tri đuoc thanh cong trong toan ky, hoac chi phat trien manh vao thoi Trias muon(vi du cac sieu ho Plagiosauroidea, Metoposauroidea). Đoi voi cac nhom luong cu khac, cac loai thuoc phan lop Lissamphibia đau tien đuoc biet đen tu thoi Trias som, nhung nhom nay ve tong the chua pho bien cho toi tan ky Jura, khi cac luong cu Temnospondyli đa tro nen rat hiem.
Cac loai bo sat trong tua nhu ca sau thuoc can lop Archosauromorpha – đac biet la nhom Archosauria – đa thay the manh me cho cac loai bo sat giong thu thuoc lop Cung thu (Synapsida) đa thong tri trong ky Permi. Mac du bo sat rang cho (chi Cynognathus) đa tung la đong vat an thit hang đau vao thoi ky đau ky Trias (Olenekia va Anisia) tai Gondwana, va ca cac loai bo sat hai rang cho (ho Kannemeyeriidae thuoc can bo Dicynodontia) lan bo sat mot rang cho (gomphodont thuoc can bo Cynodontia) van la cac đong vat an co quan trong trong phan lon thoi gian cua ky nay, nhung vao cuoi ky Trias thi cac bo sat giong thu nay chi đong vai tro khong đang ke. Trong khoang thoi ky Carnia (phan đau cua Trias muon), mot so Cynodontia con uu the đa tien hoa thanh cac đong vat co vu đau tien. Cung thoi gian đo thi cac bo sat co chim (nhom Ornithodira), cho đen luc đo van con it va khong co anh huong đang ke, đa tien hoa thanh than lan co canh (bo Pterosauria) va cac chung loai khung long (sieu bo Dinosauria). Bo sat mat ca chan cheo (nhom Crurotarsi) la mot nhanh quan trong khac cua Archosauria, va trong thoi ky Trias muon chung cung đat toi đinh cao cua su đa dang, voi cac nhom khac biet, bao gom cac bo Phytosauria, Aetosauria, mot vai noi giong rieng biet cua bo Rauisuchia, va cac bo sat dang ca sau (bo Crocodylia) đau tien (nhanh Sphenosuchia). Trong luc ay thi cac loai bo sat hai cung (bo Rhynchosauria) an co to lon va cac loai bo sat thuoc bo Prolacertiformes an con trung hay an ca co kich thuoc tu nho đen trung binh đa la cac nhom bo sat Archosauromorpha co so quan trong trong phan lon ky Trias.
Trong so cac bo sat khac, cac loai rua bien som nhat thuoc sieu ho Chelonioidae, nhu cac chi Proganochelys va Proterochersis, đa xuat hien trong thoi ky Noria (thoi ky giua cua Trias muon). Bo sat thuoc can lop Lepidosauromorpha - đac biet la bo Sphenodontia, lan đau tien đuoc biet toi trong cac mau hoa thach co nien đai som hon mot chut (trong thoi ky Carnia). Procolophonidae la mot nhom quan trong cac đong vat an co kich thuoc nho giong nhu than lan.
Nhom Archosauria ban đau hiem hon so voi cac Therapsida von đa thong tri he sinh thai ky Permi tren mat đat, nhung nhom nay bat đau lan at therapsida vao giua ky. Đieu nay co the đa đong gop cho qua trinh tien hoa cua đong vat co vu bang cach buoc cac therapsida con song sot va cac nhom dang thu co vu cua no phai thu nho kich thuoc, chu yeu an con trung va song ve đem. Cuoc song vao ban đem co the đa khien cac dang thu co vu phai phat trien long va co cuong đo trao đoi chat cao hon (mau nong).


Lagerstatten Lagerstatte Monte San Giorgio, hien nay nam trong khu vuc ho Lugano o mien bac Italy va Thuy Si, vao thoi ky ky Trias la mot pha bien nam sau cac dai đa ngam voi lop đay thieu oxy, vi the đa khong co cac sinh vat an xac thoi va it su hon loan trong qua trinh hoa thach. Cac tan tich cua ca, va nhieu loai bo sat song o bien, bao gom cac bo sat thuoc phan bo Pachypleurosauria pho bien la chi Neusticosaurus va Archosauromorpha co dai ky quai (chi Tanystropheus), cung voi mot vai dang bo sat song tren đat lien nhu cac chi Ticinosuchus va Macrocnemus, đa đuoc phat hien tai khu vuc nay. Tat ca cac hoa thach nay co nien đai vao giai đoan chuyen tiep Anisia/Ladinia (khoang 237 trieu nam truoc).


Su kien tuyet chung cuoi ky Trias Bai chinh: Su kien tuyet chung ky Trias-Jura.
Ky Trias ket thuc voi su tuyet chung hang loat, đac biet nghiem trong trong cac đai duong; cac loai đong vat co xuong song voi rang non thuoc lop Conodonta đa bien mat, cung giong nhu la gan nhu toan bo cac loai bo sat bien, ngoai tru than lan ca (Ichthyosauria) va than lan chan cheo (Plesiosauria). Cac đong vat khong xuong song nhu nganh Tay cuon (Brachiopoda), lop Chan bung (Gastropoda) thuoc nganh than mem (Mollusca) bi anh huong nang nhat. Trong long đai duong, 22 % cac ho đong vat bien va co le khoang mot nua cac chi đa bien mat, theo nhu nha co sinh vat hoc Jack Sepkoski tu Đai hoc Chicago.
Tuy vay su kien tuyet chung ket thuc ky Trias đa tan pha khong đong đeu o moi noi cac he sinh thai tren đat lien (xem duoi đay), mot vai nhanh quan trong cac bo sat Crurotarsi (bo sat Archosauria lon truoc đo đa đuoc nhom cung nhau nhu la Thecodontia) đa bien mat, giong nhu phan lon cac đong vat luong cu nhom Labyrinthodontia to lon, mot so cac nhom bo sat kich thuoc nho va mot vai loai bo sat nhom Synapsida (ngoai tru cac loai tien-đong vat co vu). Mot so cac khung long nguyen thuy thoi ky đau cung bi tuyet chung, nhung cac nhom khung long khac, de thich nghi hon thi đa song sot đe tien hoa trong ky Jura. Cac loai thuc vat song sot đe thong linh the gioi trong Đai Trung Sinh co cac loai thong, tung, bach hien đai va thuc vat dang tue.
Nguoi ta van chua chac chan đieu gi đa gay ra su tuyet chung Trias muon nay, đuoc kem theo no la cac phun trao nui lua lon vao khoang 208-213 trieu nam truoc, su kien phun trao nui lua lon nhat đuoc ghi nhan lai ke tu khi Trai Đat đa nguoi đi va on đinh, do sieu luc đia Pangaea bat đau tach ra. Cac nguyen nhan co the la su lanh đi toan cau hoac tham chi la va cham cua sao bang, ma mieng ho va cham con đuoc thay gan ho chua nuoc Manicouagan, Quebec, Canada. Tuy nhien, tai mieng ho va cham Manicouagan, nghien cuu gan đay đa chi ra rang cac loai đa nong chay do va cham trong mieng ho co nien đai khoang 214±1 Ma trong khi nien đai cua ranh gioi Trias-Jura cung đa đuoc xac đinh chinh xac hon trong thoi gian gan đay la khoang 202±1 Ma. Ca hai nien đai nay đeu thu đuoc đo chinh xac bang cach su dung cac dang chinh xac hon cua phuong phap xac đinh nien đai bang phong xa, cu the la su phan ra cua urani thanh chi trong ziriconi đuoc hinh thanh do va cham. Vi the chung cu nay goi y la va cham Manicouagan đa xay ra truoc su ket thuc cua ky Trias khoang 12±2 Ma. Vi vay no kho co the la nguyen nhan truc tiep cua su tuyet chung hang loat đa quan sat đuoc (Hodych & Dunning, 1992).
So luong cac đot tuyet chung Trias muon con gay tranh cai. Mot so nghien cuu cho rang khi đo co it nhat hai chu ky tuyet chung ve phia ket thuc cua ky Trias, cach nhau khoang 12 đen 17 trieu nam. Nhung chung cu phan bac lai đieu nay chinh la nghien cuu gan đay ve he đong vat Bac My. Tai Cong vien quoc gia rung hoa đa (Petrified Forest National Park) o đong bac Arizona co mot chuoi duy nhat cac tram tich tren đat lien thoi ky cuoi Carnia-đau Noria. Phan tich nam 2002 ([1] Luu tru ngay 6 thang 11 nam 2003 tai Wayback Machine) đa khong tim thay su thay đoi đang ke nao trong co moi truong. Cac hoa thach cua bo sat thuoc bo Phytosauria, pho bien nhat tai đay, chi chiu su thay đoi o cap đo chi, va hang loat cac loai van đuoc duy tri nhu cu. Mot so loai bo sat thuoc bo Aetosauria, đong vat bon chan pho bien thu hai va cac khung long thoi ky đau đa khong thay co thay đoi gi. Tuy nhien, ca Phytosauria va Aetosauria đeu nam trong nhom cac bo sat Archosauria bi xoa so hoan toan vao thoi gian cua su kien tuyet chung ket thuc ky Trias.
Duong nhu khi đo đa co mot vai kieu cach tuyet chung cuoi thoi Carnia, khi mot vai nhom bo sat dang Archosauromorpha an co bi tieu diet, trong khi cac loai bo sat Therapsida lon hon va an co— nhu cac loai bo sat hai rang cho ho Kannemeyeriidae va bo sat mot rang cho ho Traversodontidae— đa bi suy giam nhieu o nua phia bac cua Pangaea (Laurasia).
Cac đot tuyet chung trong pham vi ky Trias vao thoi điem ket thuc cua no đa cho phep khung long mo rong tam anh huong cua chung toi nhieu khu vuc con bo trong. Khung long co le đa la thong tri, đa dang va pho bien ngay cang tang va chung con duy tri đuoc đieu nay trong 150 trieu nam tiep theo. "Ky nguyen Khung long" thuc su la ky Jura va ky Phan trang (Cretaceous), chu khong phai ky Trias.


Xem them Nien đai đia chat


Chu thich Tham khao Emiliani, Cesare, 1992, Planet Earth: Cosmology, Geology and the Evolution of Life and Environment
Ogg, Jim; June, 2004, Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's) http://www.stratigraphy.org/gssp.htm Truy cap 30 thang 4 nam 2006.
Stanley, Steven M. Earth System History. New York: W.H. Freeman va Cong ty, 1999. ISBN 0-7167-2882-6
van Andel, Tjeerd, (1985) 1994, New Views on an Old Planet: A History of Global Change, An ban cua Đai hoc Cambridge


Lien ket ngoai Tong quan ve ky Trias. Luu tru ngay 4 thang 1 nam 2010 tai Wayback Machine
'The gioi ky Trias'. Luu tru ngay 22 thang 2 nam 2016 tai Wayback Machine
Minh hoa cua Douglas Henderson ve đong vat ky Trias.
Trang cua Paleofiles ve cac su kien tuyet chung ky Trias. Luu tru ngay 1 thang 8 nam 2017 tai Wayback Machine