Ly Cao Tong (chu Han: 李高宗 6 thang 7 nam 1173 – 15 thang 11 nam 1210) la vi hoang đe thu bay cua nha Ly, cai tri tu nam 1175 đen nam 1210. Thoi ky cua ong đanh dau su suy tan khong the vuc day cua nha Ly hay con goi la Cao Tong Trung Suy (高宗中衰).


Than the Ong ten that la Ly Long Trat hay Ly Long Can (李龍𣉙), sinh tai kinh đo Thang Long, Ha Noi, la con trai thu sau cua Ly Anh Tong, me la Đo Thuy Chau. Ong sinh ngay 25 thang 5 nam Quy Ty (tuc ngay 6 thang 7 nam 1173), khi moi len 3 tuoi đa đuoc đua len ngoi. Vua cha Anh Tong truat ngoi con ca la Long Xuong va phong ong la Hoang thai tu, uy thac cho To Hien Thanh giup đo. Ong chinh la anh thu cua Ly Long Tuong- nguoi sau nay la Hoa Son Tuong quan cua Cao Ly.


Cai tri = Thoi ky To Hien Thanh phu chinh giam quoc =
Sau khi Anh Tong mat (1175), hoang hau vo chinh cua Anh Tong la Chieu Linh Thai hau muon lap con minh la Ly Long Xuong len ngoi nhung nho co su kien quyet cua Thai uy To Hien Thanh, Cao Tong van đuoc ton phu o ngoi bau.
Nhung khong lau sau, To Hien Thanh đa tuoi gia suc yeu, qua đoi nam 1179. Truoc khi mat, vi vua moi len 7 tuoi nen Hien Thanh tien cu Tran Trung Ta voi Đo thai hau. Thai hau du khen hay nhung cuoi cung khong theo loi, chon em trai la Đo An Di lam phu chinh.


= Sau khi To Hien Thanh mat =
Nam 1181, thai tu cu la Long Xuong cam đau cac gia thuoc no le trom cuop bua bai, muon muu lam loan. Toi nam sau, thai hau dung Ly Kinh Tu lam đe su (thay cua vua), trong thi hau viec giang sach, ngoai thi day dan trung hieu, tu đay Chieu Linh Thai hau va Long Xuong khong dam manh tam muu khac nua.
Nam Tan Suu, Trinh Phu nam thu 6 (1181), thang 4 mua ha, xay ra nan đoi lon, dan chet gan mot nua.
Cao Tong tuy giu đuoc ngoi vua nhung khi truong thanh đa khong tro thanh minh quan cua nha Ly. Toi nam 1190, sau khi me ong la Đo Thai hau qua đoi, ong dung em cua vo (An Toan nguyen phi) la Đam Di Mong, von la nguoi khong co hoc lam thai pho nen viec trieu chinh cang suy sut.


= Thoi ky Cao Tong Trung Suy =
Khi con nho, Cao Tong la nguoi ngoan lanh, song khi lon len bat đau truc tiep cam quyen tri nuoc lai sinh ra ham me san ban, chinh su phap luat khong ro rang, vo vet cua dan xay nhieu cung đien, bat tram ho xay dung phuc dich nen trom cuop noi len khap noi.
Thang 3 nam 1189, Cao Tong đi du hanh khap cac noi trong ca nuoc, đi đen đau ma co than linh lai cho xay dung đen mieu.
Nam 1197, Cao Tong cho dung cung Nghenh Thiem, đen nam 1203 lai tiep tuc cho xay dung hang loat cung đien. Khi đang xay do gac Kinh Thien, co chim khach đen lam to, Cao Đuong Long cho la điem bao sap co vuong toc moi thay the trieu Ly, ben khuyen can vua:

“ Truoc cot sua đuc, sau hay khoi cong moi phai. ”
Nhung vua lai nghe loi hoan quan Pham Binh Di, cang cho xay gap khien tram ho khon kho.
Nam 1201, vua ham me huong lac, sang tac nhac theo đieu Chiem Thanh:

“ Mua đong thang 10, vua ngu hanh cung Hai Thanh 海清行宮. Moi đem sai nhac cong khay đan Ba Lo 婆魯, hat đieu mo phong khuc Chiem Thanh 占城. Am thanh trong treo, ai oan, the luong, nguoi nghe đeu roi le. Tang pho Nguyen Thuong 阮常 noi: “Ta thay trong Tua Kinh Thi co noi, nhac nuoc loan thi ai oan, vi gian chinh su sai lac; nhac nuoc mat thi bi thuong, vi nho dan khon kho. Nay thanh thuong du ngoan khong chung, chinh giao roi loan, dan chung kho so, ngay cang tram trong, lai ngay ngay nghe am thanh ai oan, chang phai la điem loan mat đo sao? Ta biet lan nay xe gia tro ve, se khong con ngu cung ay nua!” Sau đo trong nuoc đai loan, qua đung nhu loi. ”
Đen nam 1208 đoi kem, nguoi chet đoi hang loat. Trong luc ay thi vua van rong choi vo đo, xay đen đai khong ngot, nghe ngoai thanh co trom cuop thi lai lo đi nhu khong biet.


 Hoa giac gia  Do chinh su roi ren, long dan oan han, nhieu cuoc khoi nghia cua nong dan va ly khai cua cac hao truong đia phuong no ra.
Nam 1192, nguoi giap Co Hoang o Thanh Hoa lam phan va bi trieu đinh đanh dep trong cung nam. Nam 1198, nguoi huong Cao Xa o Cau Dien la Ngo Cong Ly cung voi nguoi chau Đai Hoang la Đinh Kha tu xung la con chau cua Đinh Tien Hoang noi loan roi bi đanh dep cung trong nam.
Thang 7 nam 1203, vua nuoc Chiem Thanh la Bo Tri (布池 Vidyanandana) vi co bien trong nuoc nen mang gia quyen toi cua bien Co La, đinh nuong nho nha Ly. Đien tien chi huy su tri chau Nghe An la Đo Thanh va chau muc la Pham Dien cho rang Bo Tri co gian y nen phat binh đanh up Bo Tri nhung that bai, ca hai đeu bi giet. Sau đo, Bo Tri xua quan cuop boc Nghe An, roi rut ve nuoc.
Thang 9 nam 1203 co cuoc noi loan cua 2 nguoi Đai Hoang Giang la Phi Lang va Bao Luong truoc đay đa tau cac toi mot nuoc hai dan cua Đam Di Mong, bi nguoi nay đanh, sinh long oan han. Hai nguoi nay nhan khi roi ren lien lam phan. Vua sai Tran Lenh Hinh lam Nguyen soai va Thuong thu Tu Anh Nhu đem quan tu phu Thanh Hoa tien đanh Phi Lang xong bi thua, ca hai tuong đeu bi giet; đen thang 1 nam sau lai sai Đo Kinh Tu đi đanh nhung van tiep tuc bai tran. Su khong chep ve ket cuc cua cuoc noi loan nay. Đen nam 1207 lai tiep tuc co cuoc noi loan cua nguoi Man o nui Tan Vien, thanh the rat lon, quan trieu đinh khong ngan đuoc. Nguoi Man van cat cu o vung nui Tan Vien đen het thoi nha Ly.
Thoi ki nay, nha Tong con xua quan sang xam nhieu bien gioi Đai Viet khien nhan dan phai chay loan "vo cung kho so".


 Gian than Pham Du  Thang 3 nam 1207, hao truong o Hong Chau (Hai Duong va Hai Phong) la Đoan Thuong, Đoan Chu noi day, xay đap thanh luy, xung vuong hieu. Cao Tong phai rat nhieu quan đi đanh Hong Chau. Đam Di Mong đem quan đao Đai Thong (mien Ha Đong cu doc song Đay), Pham Binh Di đem quan đao Kha Lieu, Tran Hinh đem quan đao Phu Đai (Vinh Bao, Hai Phong), Bao Trinh hau đem quan đao Nam Sach (Nam Sach, Hai Duong), cung hop nhau đanh Đoan Thuong. Thay the luc quan trieu đinh qua manh, Đoan Thuong lien ngam sai nguoi đem cua cai đut lot cho Thuong pham phung ngu Pham Du, nguyen xin đem quan chung theo Du. Cuoc lien minh giua Thuong va Du bat đau tu đo. Pham Du co vi Thuong ma xin voi Cao Tong tha cho.
Đau nam 1209, Cao Tong sai Pham Du coi viec quan o chau Nghe An. Bay gio mien nay đang đoi lon, so nguoi bi chet đoi rat nhieu. Nhung nguoi con song sot cung bi pha san, luu vong. Nhan co hoi ay, Pham Du noi voi vua rang:

“ Nay thien ha roi loan, bon gian tac noi len khap noi... xin cho phep toi đuoc tuyen bon trai trang đe tu đe phong, moi mong khoi lo tai hoa. ”
Vua bang long. Pham Du ben chieu tap nhung nguoi vong menh ngang nhien đi khap cac noi. Tu đo đuong đat bi cat đut, thuyen be khong đi lai đuoc. Cao Tong thay tinh hinh nguy khon lien sai Pham Binh Di lay quan o Đang Chau (thi xa Hung Yen) đe đanh Pham Du. Du tro ve Co Miet cung voi Đoan Thuong, Đoan Chu o Hong Chau hop binh lam phan trieu đinh, đanh Đang Chau. Binh Di bi thua.
Thang 2 nam 1209, Binh Di lai đem binh o Đang Chau, Khoai Chau đi đanh Du. Pham Du thua tran bo tron. Binh Di tich bien gia san cua Du roi đot het.
Thang 4 nam 1209, Pham Binh Di đanh tan quan Đoan Thuong. Pham Du ngam sai nguoi ve kinh đut lot cho bon quan lai trong trieu, noi rang Binh Di tan ac, giet hai nguoi vo toi va ke le tinh oan, xin ve kinh đoi toi. Cao Tong sai Tran Hinh trieu Pham Du ve kinh, lai trieu ca Binh Di ve trieu. Pham Du ve kinh truoc hau Cao Tong, đuoc vua tin can; Binh Di đen kinh sau, vao trieu phung menh. Cao Tong sai bat Binh Di va con la Phu giam o Thuy Vien, toan lam toi.


 Loan Quach Boc  Tuong cua Binh Di la Quach Boc nghe tin đo, đem binh linh pha cua Đai Thanh keo vao noi đien đe cuu chu. Du cung em la bon Pham Kinh giet Binh Di va con cua Binh Di la Phu roi cung Cao Tong chay tron.
Quach Boc lien ton hoang tu nho la Tham len lam vua. Cao Tong chay ve Tam Nong (Phu Tho) nuong nho nha Ha Van, mot thu linh mien thieu so co the luc. Thai tu Sam cung me la Nguyen phi Đam thi va hai em gai chay ve Hai Ap, Thai Binh duoi quyen cai quan cua Tran Ly.
Sam chay tron đen o nha Tran Ly, ton xung la Thang Vuong, lay con gai Ly la Tran Thi Dung lam vo, phong cho lam phi. Ly Sam lai phong cho Tran Ly tuoc Minh Tu, chuc vu Chinh Bac Đai Nguyen Soai, linh binh len bac thao phat Quach Boc. Em vo Tran Ly la To Trung Tu (cau Thi Dung) bay gio đang lam Tong Binh Phu Thien Truong cung đuoc phong lam Đien tien Chi huy su, Pham Kinh An đuoc phong Thuong Pham Phung Ngu, nguoi than tin đeu đuoc phong chuc phong quan.
Tran Ly la gia chu ho Tran, nhan đuoc tuoc phong lap tuc phat đong dong ho mo binh bi chien. Ho Tran uy vong rat cao o khap vung Hai Ap, trai trang nghe loi mo ma nuom nuop đen tong quan. To Trung Tu lam Tong Binh Thien Truong Phu cung co trong tay may van quan, hai nguoi hop binh len đen gan chuc van nguoi, lai lay danh nghia Ly Sam phat chieu thao phat nghich tac, keu goi đong minh ram ro tien len Bac đanh Quach Boc.
Biet tin Thai tu Sam lap trieu đinh rieng va tu y phong tuoc cho Tran Ly, To Trung Tu, Pham Ngu... nen vua Ly Cao Tong o Quy Hoa muon đanh dep, ben sai Pham Du đi đe lien lac voi ho Đoan (Đoan Thuong, Đoan Van Loi) o vung Hong. Nhung Du lai ham sac, tu thong voi cong chua Thien Cuc, nen lo hen voi ho Đoan. Khi Du len thuyen đi gap ho Đoan, toi Ma Lang thi bi đong minh bay gio cua ho Tran la linh duoi quyen hao truong Bac Giang Nguyen Nau va Nguyen Nai đon bat gia cho Thai tu Sam, giet chet.
Tran Ly va To Trung Tu mang quan đanh ve kinh thanh dep Quach Boc. Cuoi nam 1209, loan Quach Boc bi dep, Tran Ly tu tran, To Trung Tu đon vua Cao Tong ve cung. Do Pham Du đa chet ma the luc Trung Tu manh nen vua Cao Tong buoc phai dua vao Trung Tu. Đam Di Mong truoc đa hang phuc Ly Tham va Quach Boc van khong bi tri toi, đuoc lam chuc thai uy.
Su sach chep khong ro ve ket cuc cua Quach Boc, Ly Tham. Toan thu ghi đai luoc: "Trung tri bon Quach Boc lam loan, xu toi theo muc đo khac nhau". Cuong muc cung ghi van tat: "Vua xet toi tuy theo nang nhe co sai biet". Sach Viet su Tieu an khong đe cap toi viec xu toi phe Quach Boc. Cac nha chuyen mon nhan đinh khong co tai lieu nao noi toi viec bat hay giet Quach Boc, Ly Tham.


= Ban chieu ta loi voi dan =
Ly Cao Tong trong suot 37 nam tri vi đa chung kien su suy yeu khong the vuc day cua nha Ly vi loi an choi huong lac cua minh. Truoc khi qua đoi, ong đa cho ban chieu hoi loi đe ta toi voi than dan cua minh. Vua Ly Cao Tong len ngoi khi chi moi 3 tuoi voi su tro giup cua Thai uy To Hien Thanh. Lon len, khi truc tiep cam quyen tri nuoc, Cao Tong ham me san ban, chinh su phap luat khong ro rang, vo vet cua dan xay nhieu cung đien, bat tram ho phuc dich nen trom cuop noi len khap noi.
Sach Đai Viet su ky toan thu chep: "Vua choi boi khong đieu đo, hinh chinh khong ro rang, giac cuop nhu ong, đoi kem lien nam, co nghiep nha Ly tu đay suy kem...". Mai đen nam 1207, nha vua nhin canh giac cuop nen hoi loi va ban chieu tu nhan loi lam.
Sach Đai Viet su luoc chep lai ban chieu đo: "Tram con be ma phai ganh vac viec lon, o tan noi cuu trung, khong biet đuoc canh kho khan cua dan chung, nghe loi bon tieu nhan ma gay nen oan voi ke duoi. Dan đa oan thi tram con biet dua vao ai? Nay tram se sua loi, cung dan đoi moi. Ai co ruong đat, san nghiep bi sung cong se đuoc hoan lai".
Voi chieu hoi loi, Ly Cao Tong đuoc xem la vi vua đau tien trong lich su phong kien Viet Nam "dam" ha minh xin loi dan, song nam 1207 đa la nhung nam cuoi đoi cua ong vua nay. Ba nam sau, Ly Cao Tong qua đoi trong canh đat nuoc loan lac va trieu đinh phai dua han vao the luc nha ho Tran. Vi vay, chieu nhan loi cua vi vua nay đuoc gioi su hoc xem nhu la nhung loi hoi loi qua muon mang va hoi chi đe ma hoi thoi chu khong thuc hien mot bien phap gi đe chan chinh hoac tinh trang đa qua te đe co the thay đoi đuoc.


Qua đoi Ngay 28 Nham Ngo, nam Canh Ngo (tuc 15 thang 11 nam 1210), Cao Tong mat o cung Thanh Tho, huong duong 38 tuoi, an tang tai Tho Lang.
Truoc khi mat, Cao Tong uy thac cho Đo Kinh Tu viec trieu đinh. Thai tu Ly Sam len ngoi, tuc la vua Ly Hue Tong. Vua Ly Hue Tong truy ton cho cha mieu hieu la Cao Tong, thuy hieu la Ung Thien Ngu Cuc Hoanh Van Hien Vu Linh Thieu Chieu Phu Chuong Đao Chi Nhan Ai Dan Ly Vat Due Muu Than Tri Cam Hoa Cam Chanh Thuan Phu Hue Thi Tu Tuy Du Kien My Cong Toan Nghiep Thinh Long Hien Than Cu Thanh Minh Quang Hieu Hoang Đe.
Tinh hinh trong nuoc ngay cang roi ren hon, đuoc hon 10 nam thi nha Ly mat ve tay ho Tran (1225).


Gia đinh Than Phu: Ly Anh Tong
Than Mau: Linh Đao Hoang hau


Nhan đinh Sach Đai Viet Su ky Toan thu nhan đinh ve Ly Cao Tong nhu sau:

Trong sach Viet su Tieu an, Ngo Thi Si viet:

Vua Cao Tong ham choi boi, lai thieu sang suot. Truoc nghe theo Pham Binh Di bat dan phu hoan thanh nhanh cung that, sau lai nghe Pham Du sam tau ma giet Binh Di. Thuc ra khong phai vi truoc đay Binh Di la sung than ma sau đo bi that sung, ma vi vua Cao Tong chi thich huong lac nen đieu Binh Di tau viec đoc cong la hop y vua ma thoi.
Theo nhan đinh cua cac nha chuyen mon, chinh su nha Ly toi thoi Cao Tong đa rat long leo do loi lam cua nha vua:

Truoc sai Pham Binh Di dep Pham Du, sau lai nghe loi tau bay cua Du ma tin dung Du, coi Du la "phai", Binh Di la "trai".
Bo tuong Quach Boc cua Binh Di khong han đa co mot đao quan hung hau, vay ma trieu đinh trung uong nghe tin Boc keo vao lien hot hoang bo chay khong dam chong cu; vua mot noi, hoang hau cung hoang tu va cong chua mot noi.
Đam Di Mong than phuc Ly Tham va Quach Boc, le ra phai tri toi nhu Le Chieu Tong giet thai su Le Quang Đo theo Tran Cao sau nay, nhung Cao Tong lai dung tha cho Mong, đe lam đai than.
Boi ben duoi khinh nhon luat nuoc van đuoc dung tung, nen sau nay quan hung noi day, nay đanh mai hang, loan mai khong cham dut đuoc. Dan bi boc lot đa oan trieu đinh. Cong than bi giet oan, long nguoi cang chia lia. Boi vay cac su gia nhan đinh rang loi lam mat nha Ly bat đau tu Cao Tong.


Trong van hoa đai chung Ghi chu Xem them Nha Ly
Ly Anh Tong
To Hien Thanh
Pham Binh Di
Ly Hue Tong


Chu thich Tai lieu tham khao Ngo Si Lien (1993), Đai Viet su ky toan thu, Ban Ky , Hanoi: Social Science Publishing House
Viet su luoc
Cac trieu đai Viet Nam - Quynh Cu, Đo Đuc Hung.


Lien ket ngoai Ly Cao Tong Luu tru ngay 18 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine