Tu Vi (chu Han: 徐渭, 1521 – 1593), ban đau co tu Van Thanh, ve sau đoi tu Van Truong (文长), hieu la Thanh Đang lao nhan, Thanh Đang đao si, Thien Tri sanh, Thien Tri son nhan, Thien Tri ngu an, Kim Luy, Kim Hoi son nhan, Son Am bo y, Bach Nhan son nhan, Nga Ti son nong, Đien Đan Thuy, Đien Thuy Nguyet, nguoi huyen Son Am, phu Thieu Hung , nha thu phap, nha tho, nha van, nha hoi hoa va muu si trung ky đoi Minh. Ong la mot trong Tam đai tai tu cua nha Minh (2 nguoi con lai la Giai Tan va Duong Than), nhung 8 lan thi Huong khong trung, lam nen mot trong nhung tan bi kich lon nhat cua lich su khoa cu Trung Quoc.


Tieu su = Than the =
Vi sanh ra trong mot gia đinh quan vien, cha la Tu Thong, lam đen Quy Chau (phu)  đong tri. Vo cua Tu Thong la Đong thi sanh ra hai con trai Tu Hoai, Tu Lo. Đong thi mat, Tu Thong tai gia Mieu thi. Mieu phu nhan khong co con, nen Tu Thong nap thi nu cua ba ta lam thiep, sanh ra Vi. Vi the Vi kem cac anh trai hon 20 tuoi.
Vi ra đoi chua đen 100 ngay thi Tu Thong mat. Vi len 10 tuoi, Mieu phu nhan truc xuat me ruot cua ong; du vay, Mieu phu nhan rat thuong yeu ong. Vi len 14 tuoi, Mieu phu nhan mat, tu đay ong o nho anh ca Tu Hoai, đen nam 21 tuoi thi o re nha ho Phan, mat quyen thua ke cua nha ho Tu. Nam 26 tuoi, Phan thi mat; man tang, Vi roi khoi nha ho Phan, mo truong day hoc kiem ke sanh nhai, giao du voi danh si Thieu Hung, cung bon Tieu Mien, Tran Hac, Duong Kha, Chu Cong Tiet, Tham Luyen, Tien Tien, Lieu Lam, Chu Đai Thu, Lu Quang Thang đuoc goi la Viet Trung thap tu.


= Hanh trang =

Vi noi danh than đong, 6 tuoi đoc sach, 9 tuoi lam tho, hon 10 tuoi phong theo Giai trao cua Duong Hung lam ra Thich huy, chan đong ca huyen. Vi co tu cach Sanh vien nam 20 tuoi, nhung thi Huong truoc sau 8 lan, 21 nam van khong trung Cu nhan.
Nam 1557, Vi nhan loi moi tro thanh mac lieu cua Man Chiet tong đoc Ho Tong Hien, gop suc vao cuoc chien chong Uy khau. Buoi đau buoc vao phu tong đoc, Tong Hien dang huou trang len hoang đe nhu vat may man, Vi lam 2 to bieu Đai so tien bach tan loc bieu (Bieu lan đau dang huou cai trang) va Đai tai tien bach loc bieu (Bieu lan thu 2 dang huou trang), goi chung la Đai tien bach loc song bieu, sau đo lai lam Tai tien bach loc tu nhat pham bong ta bieu (Bieu ta on đuoc ban bong loc nhat pham nho dang huou trang lan thu 2); đeu đuoc Minh The Tong khen ngoi rat nhieu.
Vi hieu quan su, nhieu muu ke, tham du vao viec bat Tu Hai, du Vuong Truc; dua vao the luc cua Ho Tong Hien ma the hien tai nang . Tong Hien thuan loi hanh su o coi đong nam la vi chap nhan xu phu Nghiem Tung, ban than Vi cung tung lam Ha Nghiem cong sanh nhat khai (Khai chuc mung sanh nhat Nghiem cong) đay nhung loi ninh hot; đen nam 1562, Nghiem Tung bi bai mien, tan Noi cac thu phu Tu Giai phat đong cuoc đan hac thanh vien Nghiem đang, Tong Hien bi bat ve kinh (va đuoc tha chet, chi bi mien chuc nho cong binh Uy), Vi roi khoi phu Tong đoc. Nam 1565, Tong Hien lai bi hac va bi bat giam mot lan nua voi nhung chung cu moi, roi ong ta tu sat trong nguc, Vi lam Thap bach phu bay to noi thuong xot. Vi so va, mot dao phat ro, nhieu lan tu sat khong xong , trong con quan bach đa lam Tu vi mo chi minh (Mo chi minh tu lam). Nam 1566, Vi nghi ngo vo ke Truong thi khong chung thuy, đanh chet co ta . Vi bi cach tu cach Sanh vien, ket toi chet; nho Le bo thi lang, Trang nguyen Chu Đai Thu cuu giup, nen chi bi tu giam. Trong thoi gian chiu an, Vi hoan thanh viec chu thich Chu Dich tham đong khe .
Nam 1573, Van Lich đe đoi nien hieu, đai xa thien ha, Vi nho Han Lam bien tu, Trang nguyen Truong Van Cung (tu Nguyen Bien) cuu giup, đuoc ra khoi nguc. Vi roi nha ngao du son thuy Chiet Giang; nam 1576, ong ra bac bien, roi quay lai Bac Kinh, day hoc cho con trai cua Ly Thanh Luong la bon Ly Nhu Tung, Ly Nhu Bach. Nam sau Vi quay ve Thieu Hung, hoan thanh viec chu thich Tang thu . Nam 1580, Vi đen kinh su lam mac lieu cho Truong Van Cung; ong quen tinh phong tung, con Van Cung nghiem khac giu le giao, khien đoi ben bat đong. Vi uat uc thanh benh, đuoc con trai Tu Mai đon ve que nha, tu đay khong roi khoi Son Am nua! (Sau nay Van Cung mat, Vi đen vieng, om ao quan ma khoc, khong bao ho ten ma bo đi. Con trai Van Cung la Truong Nhu Lam tham gia vao viec tap hop va khac in di cao cua Vi.)


= Hau su =
Vi roi vao canh ngheo tung, benh tat; tich tru hon ngan quyen sach phai ban đi tat ca; trong nha chi con lai tam chieu coi rach nat; nhung bai tho Mai đieu, Mai khanh, Mai hoa, Mai thu ra đoi trong canh ngo the luong nay. Van, tho cua Vi trong giai đoan cuoi đoi khong đuoc khac in ma cat giu o nha, ve sau luu truyen o đoi chi con 2 bo Tu Vi tap va Khuyet bien. Nam 1593, Vi mat, ben canh la Tu tac ki pho, tu thuat kinh lich ca đoi cua ong.
Mo cua Vi ngay nay o khu mo gia toc ho Tu, đong bac chan nui Khuong Ba, thon Ly Moc Sach, tran Lan Đinh, khu Kha Kieu, đia cap thi Thieu Hung, tinh Chiet Giang.


Nien bieu Can cu vao Tu tac ki pho (xem tai Dat cao), chung ta nam đuoc đai luoc cuoc đoi cua Tu Vi nhu sau:

1521: Ngay 4 thang gieng AL, ra đoi. Ngay 15 thang 5 AL, cha benh mat.
1524: Chi dau hai Duong thi mat, Vi (moi 4 tuoi) ra dang nguoi lon, đon tiep khach khua đieu tang, moi nguoi lay lam ky.
1526: Theo Quan Si Nhan (管士顏) hoc tho Đuong.
1528: Theo Luc Nhu Cuong (陸如岡) hoc thoi van (tuc van Bat co).
1530: Gia canh sa sut, me ruot cua Vi phai roi khoi nha. Vi (moi 10 tuoi) cung nguoi hau bo tron đoi chieu so sach o cong đuong.
1532: Theo đong huong la Tran Luong Khi hoc đan (cam).
1534: Theo Vuong Chinh (王政) hoc đan (cam). Me ca Mieu phu nhan mat, Vi rat đau xot.
1535: Theo đong huong la vo tien si Banh Ung Thoi hoc tap kiem thuat.
1537: Tham gia Đong thi cua phu Thieu Hung, khong trung .
1540: Lan thu 2 tham gia Đong thi cua phu Thieu Hung, vuot qua sat hach, đuoc chon lam Đong sanh . Đinh hon voi con gai nha ho Phan, theo ho đi Quang Đong; tham gia Huong thi, khong trung.
1541: Thanh than voi Phan thi. Anh hai Tu Lo mat, Vi tro ve Thieu Hung lo lieu viec tang.
1543: Lan thu 2 tham gia Huong thi, khong trung. Theo nha ho Phan quay ve Son Am.
1545: Sanh con trai Tu Mai (徐枚). Anh ca Tu Hoai mat, gia san bi ke khac chiem đoat.
1546: Lan thu 3 tham gia Huong thi, khong trung. Phan thi mat.
1548: Roi khoi nha ho Phan, ngu cu Nhat Chi đuong. Bai đe tu cua Vuong Duong Minh la Quy Ban lam thay, hoc tap Tam Hoc.
1549: Lan thu 4 tham gia Huong thi, khong trung. Đua me ruot ve cham soc. Bat đau sang tac hoi hoa.
1551: Đi Hang Chau, lam quen voi hoa si Ta Thoi Than. Thang 3 AL, gop suc ve Bach đieu trieu phuong đo quyen (dai 100 m).
1552: Lan thu 5 tham gia Huong thi. Thi vong đau đung thu nhat, đuoc chon lam Lam sanh , nhung ket qua khong trung.
1555: Lan thu 6 tham gia Huong thi. Thi vong đau đung thu 2, ket qua khong trung.
1557: Lam van cho tong đoc Ho Tong Hien, đuoc đanh gia tot.
1558: Tro thanh mac lieu cua Ho Tong Hien, vi Tong Hien lam Tien bach loc bieu, đuoc hoang đe khen ngoi, nen đuoc Tong Hien tin nhiem. Lan thu 7 tham gia Huong thi, khong trung. Doi nha đen cau Thap Tu, Thieu Hung.
1559: O re nha ho Vuong tai Hang Chau. Cung nam cat đut quan he, ket thuc cuoc hon nhan thu 2. Hoan thanh Nam tu tu luc – tac pham ly luan va tong ket nghe thuat hi khuc mien nam (Nam hi) thoi Tong, Nguyen.
1560: Ho Tong Hien trung tu lau Tran Hai o Hang Chau, Vi lam Tran Hai lau ky. Mua nha o Thieu Hung.
1561: Cuoi Truong thi lam vo. Lan thu 8 tham gia Huong thi, khong trung.
1562: Theo quan đoi đi cac noi Chiet Giang, Phuc Kien, Giang To, tham muu truy tieu Oa khau. Ho Tong Hien lien luy vu an Nghiem Tung, chiu bai chuc, Vi ve nha. Mua đong, con trai thu Tu Chi (徐枳) ra đoi.
1563: Đen kinh thanh lam mac lieu cua Ly Xuan Phuong.
1564: Khong hop voi Ly Xuan Phuong, bo ve que nha.
1565: Ho Tong Hien bi bat giam lan thu 2, Vi so lien luy đen phat ro, nhieu lan tu sat khong thanh.
1566: Phat ro tro lai, giet Truong thi nen bi tu giam.
1568: Me ruot mat, đuoc tam ra tu đe lo lieu viec tang.
1573: Gap dip đai xa, đuoc cha con Truong Thien Phuc, Truong Nguyen Bien giup ra khoi nguc.
1574: Truong Thien Phuc mat, Vi lam Truong thai pho mo chi minh va Te Truong thai pho van.
1575: Tham gia cong tac bien tu Coi Ke huyen chi do Truong Nguyen Bien chu tri.
1576: Đuoc ban hoc cu la tuan phu Ngo Đoai chieu mo, doi nha đi Tuyen Hoa. Ve Tap hoa quyen, hien co o Thuong Hai bac vat quan.
1577: Vi ly do suc khoe, roi Tuyen Hoa, ngu cu Bac Kinh, lam quen voi con trai Ly Thanh Luong la Ly Nhu Tung. Cung nam tro ve Thieu Hung, hoan thanh kich ban Tu thanh vien; ve Hoa huy thap luc chung, hien co o Co Cung bac vat vien.
1580: Nhan loi moi cua Truong Nguyen Bien, đem con trai thu Tu Chi đi Bac Kinh, giua đuong gap Ly Nhu Tung, ben theo quan đoi thi sat hinh the bien quan phuong bac.
1581: Bat đong voi Truong Nguyen Bien, co dau hieu tai phat benh cu.
1582: Đuoc con trai truong Tu Mai đua ve nha cu o Thieu Hung.
1586: Con trai thu Tu Chi đinh hon voi ho Vuong, nhan nha cua Vi bi tuyet lon đe sap, nen Chi đem theo ong đen nha ho Vuong.
1589: Say ruou nga đau xuong vai, nam khong day đuoc.
1591: Ve Mac hoa đo, hien co o Thuong Hai bac vat quan; ve Tap hoa quyen, hien co o Co Cung bac vat vien.
1592: Ve Hoa huy đo quyen, hien co o Thuong Hai bac vat quan; ve Hoa huy quyen, hien co o Co Cung bac vat vien.
1593: Mat.


Vai loi nhan xet Su cu chep Vi co thien tai bat pham, tho van hon han nguoi đuong thoi; gioi Thao thu, kheo ve hoa, co, tre, đa; luon tu nhan: "Toi gioi nhat thu phap, tho thu 2, van thu 3, ve thu 4."
Đao Vong Linh: "Xung la ky tuyet, phai noi đoi Minh chi co mot nguoi." 
Vien Hoanh Đao: "Toi khong the viet thu phap, nen noi sang thu phap cua Van Truong han la o tren Vuong Nha Nghi , Van Trung Trong , khong luan phep viet chu ma luan than thai chu, tien sanh that la tan thanh cua Bat phap , hiep khach cua Tu lam  vay!" 
Mai Quoc Trinh: "Van Truong la ban gia cua toi, benh ky o nguoi, nguoi ky o chu, chu ky o van, van ky o tranh." 


Tac pham tieu bieu: Tu thanh vien Tu thanh vien (chu Han: 四声猿, nghia la con vuon keu 4 tieng ) la mot bo gom 4 vo kich đoc lap: Cuong co su Ngu Duong tam long (狂鼓史渔阳三弄) goi tat la Cuong co su, Ngoc thien su thuy huong nhat mong (玉禅师翠乡一梦) goi tat la Thuy huong mong, Thu Moc Lan the phu tong quan (雌木兰替父从军) goi tat la Thu Moc Lan, Nu trang nguyen tu hoang đac phuong (女状元辞凰得凤) goi tat la Nu trang nguyen.
Cuong co su (vien su đanh trong đien ro) mieu ta hon Ne Hanh duoi am ty đoi chat voi hon Tao Thao, mot lan nua đanh trong ke toi ong ta. Thuy huong mong thuat lai truyen thuyet dan gian Nguyet Minh hoa thuong cuu đo ky nu Lieu Thuy. Thu Moc Lan vay muon noi dung bai nhac phu Moc Lan thi cua Bac trieu, ke chuyen co gai Moc Lan thay cha tong quan, nhung them vao cai ket co hau (Moc Lan lap cong, tro ve lay chong). Nu trang nguyen mieu ta tai nu thoi Ngu Đai la Hoang Sung Ho cai nam trang, tham gia khoa cu va trung trang nguyen. 3 vo đau su dung Bac khuc, rieng Nu trang nguyen lai dung nam khuc.
Vuong Ky Đuc trong Khuc luat đanh gia: "Cao hoa (ruc ro) sang (sang choi) tuan, nung (nong) le (đep) ki (la) vi (lon), khong gi khong co. Phai noi loi va nguoi đat đen cuc tac (chuan tac toi cao), đuoi kip nguoi Nguyen." 


Nghi an van hoc: Kim Binh Mai Vi bi nghi ngo la tac gia cua Kim Binh Mai, vi moi ac cam cua ong đoi voi Vuong The Trinh.
Su cu cho biet Vi cam ghet bon Vuong The Trinh, Ly Phan Long, vi ho ky thi Ta Tran la ke ao vai ma đuoi Ta Tran ra khoi That Tu xa; bai tho Nhap bat nhat tuyet va buc tranh Cuu ma ngu nhan đo, nhi ngu tuy tan đoa boc lo thai đo nay cua ong. Kim Binh Mai co tinh tiet Binh bo thuong thu Vuong Phu vi thua tran, chiu xu tram, (trong thuc te Vuong Phu bi am sat o que nha, xem Tong su – Vuong Phu truyen); con cha cua Vuong The Trinh la Vuong Du thua mat Loan Ha, bi Minh The Tong xu tram, duong nhu la đoi tuong phu hop đe Vi che gieu.


Tham khao Minh su quyen 288, liet truyen 176 – Van uyen 4: Tu Vi
Vien Hoanh Đao – Vien Trung Lang toan tap quyen 11 – Tu Van Truong truyen
Tham Đuc Phu – Van Lich da hoach bien quyen 23, Tu Van Truong truyen
Co Canh Tinh (nha Thanh) – Bach Mao đuong tap (46 quyen), Te Lo thu xa, 1997
Tu Vi – Tu tac ki pho quyen thuong + quyen ha
Luu Chanh Thanh – Trung Quoc thu phap toan tap quyen 53 – Tu Vi, Nha xuat ban Vinh Bao Trai, 1992


Xem them Tu Van Truong van tap
Tu Van Truong tien sanh dat cao
Tu Vi tap, Nha xuat ban Trung Hoa Thu Cuc, thang 01/04/1983, ISBN 7101016774


Chu thich