Nong thon Viet Nam la mot khai niem chung dung đe chi nhung vung đat tren lanh tho Viet Nam, noi nguoi dan sinh song chu yeu bang nong nghiep.
O Viet Nam, cho đen nam 2009, co đen 70,4% dan so song o vung nong thon, trong khi ty le nay vao nam 1999 la 76,5%. Con so đo nhung nam truoc con lon hon nhieu. Chinh vi the cuoc song va to chuc nong thon anh huong rat manh me đen toan xa hoi. Ngay ca nhung Viet kieu song o cac nuoc van minh, tien tien nhat the gioi, van giu nhieu net đac biet cua nong thon Viet Nam.


To chuc Xet ve mat to chuc xa hoi, lang xa va quoc gia Viet Nam la hai đoi tuong quan trong nhat đoi voi nguoi Viet va đuoc to chuc chat che nhat. Chinh vi the ma nguoi Viet thuong noi lang voi nuoc đi đoi voi nhau. Cac he thong trung gian nhu huyen, tinh khong co vai tro quan trong nhu the.


= Thoi trung va can đai =


 Theo huyet thong: gia đinh va gia toc  O nong thon Viet Nam, gia toc đong vai tro rat quan trong. Neu phuong Tay coi trong vai tro cua ca nhan thi phuong Đong coi trong vai tro cua gia đinh va gia toc. Nhung neu xet o phuong Đong voi nhau, Trung Quoc xem gia đinh nang hon gia toc thi o Viet Nam gia toc lai quan trong hon gia đinh. Moi gia toc đeu co truong ho (hay con goi la toc truong), nha tho ho, gia pha, gio ho,...
O nhieu lang, hau het dan cu o lang đo đeu co quan he ho hang voi nhau. Viec đo con luu lai dau an trong ten cua rat nhieu lang hien nay nhu: lang Đang Xa (xa = noi o, Đang Xa = noi o cua ho Đang), Chau Xa, Le Xa,... Tuong truyen Chu Đong Tu sinh ra o lang Chu Xa, huyen Khoai Chau, tinh Hung Yen. O Tay Nguyen con pho bien tinh trang cac the he cua mot gia toc song tap trung trong mot mai nha dai, ben trong nha đo đuoc chia thanh tung ngan nho cho cac gia đinh. Mot nha nhu the co the chua đen hon tram nguoi. Con o phan lon mien que Viet Nam hien nay van co gia đinh co đen ba (tam đai đong đuong) hay bon (tu đai đong đuong) the he cung chung song.
Vi gia toc co vai tro quan trong nen ton ti cua tung nguoi cung rat đuoc coi trong. O Viet Nam he thong ton ti trong gia toc đuoc phan biet rat chi li toi 9 the he (goi la cuu đai):

Viec tho cung, le tet trong gia toc cung tuan thu theo nguyen tac cuu đai nay. Nghia la khi nguoi co vai "Toi" con song thi nguoi o vai nay co trach nhiem tham gia tho cung (neu nguoi vai tren đa chet), le tet (neu nguoi vai tren con song) nhung nguoi co vai tu "Ky" tro xuong đen nguoi co vai "Cha". Nhung nguoi co vai "Con", "Chau", "Chat", "Chut" cua nguoi đo van co trach nhiem phai tuan thu.
Nguoi đan ong lon nhat trong gia đinh chiu trach nhiem tho cung to tien (neu nguoi o vai tren khong con song), chi khi nguoi nay mat đi thi viec tho cung se chuyen sang nguoi con trai lon (đich ton). Trong truong hop, nguoi đan ong khong co con trai thi viec tho cung to tien se chuyen sang nguoi chu ke can va nguyen tac tren lai ap dung cho gia đinh nguoi chu.
Trong khi đo o cac nuoc khac, vi du trong tieng Anh, chi co tu cho ba đoi, cac đoi truoc va sau nua chi them tien to vao mot trong ba tu đo. Ngoai ra con co nhung danh tu chi rieng nhung nguoi ho hang xa hon nhu: "chu" (em trai cua "bo"), "cau" (em trai cua "me"), "co" (em gai cua "bo"), "di" (em gai cua "me"), "thim" (vo cua "chu"), "mo" (vo cua "cau"), "bac" (anh hay chi cua "bo" va cua "me"); mot vai vung co the co cach goi bien tuong đi nhu: anh cua bo, me đeu goi bang "bac", con chi cua bo, me lai van goi la "co" - nhu o Thanh Mien (Hai Duong), Kien An (Hai Phong) - hoac anh, chi cua bo goi la "ba" con anh, chi cua me goi la "bac" hay nguoc lai v.v. Ton ti rat đuoc ton trong, mot nguoi it tuoi, xep theo vai ve, co the la "ong" cua mot nguoi nhieu tuoi - Be bang cu khoai, cu vai ma goi (tuc ngu).


 Theo đia ban cu tru: xom va lang  Neu coi to chuc nong thon theo huyet thong la buoc phat trien thu nhat thi to chuc nong thon theo đia ban cu tru la buoc phat trien tiep theo đe hinh thanh nen lang va xom, đon vi to chuc quan trong nhat cua nong thon Viet Nam. Mot lang gom nhieu xom gop lai.
O nong thon Viet Nam, viec to chuc thanh lang la can thiet vi cac ly do sau đay:

Đoi pho voi moi truong tu nhien: trong lua nuoc la nghe mang tinh thoi vu rat cao, chinh vi the moi nguoi trong lang co the giup đo nhau luc can thiet.
Đoi pho voi moi truong xa hoi: chong trom, cuop,...


 Theo nghe nghiep: phuong va hoi  Trong mot so lang, mot so dan cu hoac phan lon dan cu co mot nghe nghiep khac ngoai nghe nong. Nhung nguoi co cung nghe nay tap hop voi nhau đe tao thanh phuong. Co rat nhieu phuong voi cac loai nghe nghiep khac nhau nhu: phuong gom, phuong chai, phuong moc, phuong cheo, phuong tuong,...
Ben canh phuong, con co hoi, la to chuc cua nhung nguoi co cung so thich, thu vui,... vi du: hoi van pha (cac nha Nho trong lang khong ra lam quan), hoi bo lao (cac cu o trong lang), hoi to tom, hoi vat,...
Cac phuong nghe sau nay chuyen thanh cac to chuc phuong cua đo thi.


 Theo truyen thong nam gioi: giap  Giap la hinh thuc to chuc dua tren truyen thong nam gioi, no xuat hien kha muon vao đoi Ly Thanh Tong (1041) voi muc đich la đe tien cho viec thu thue. Giap co cac đac điem sau:

chi co đan ong moi đuoc tham gia vao giap
co tinh cha truyen con noi, cha o giap nao, con o giap ay.
Đung đau co ong cai giap (cau đuong), giup viec cho cai giap co ba ong lenh (lenh nhat, lenh hai, lenh ba). Giap đuoc chia thanh ba hang: ty au: tu nho đen 18 tuoi; đinh (hoac trang): 18 đen 59 tuoi; lao: 60 tuoi tro len.
Con trai, khi moi sinh đuoc cha lam le đe đuoc vao giap, luc nay no thuoc hang ty au. Vao giap luc nay co quyen loi la đuoc chia phan khi lang co le hoi. Đen 18 tuoi, nguoi con trai phai lam le lang đe len đinh hoac trang (đinh = đua, trang = khoe manh). Đinh, trang co nghia vu voi lang (giup đo trong cac dip le lat, đinh đam) va voi nuoc (đong suu thue, đi linh, đi phu). Ve quyen loi thi đinh, trang đuoc ngoi tren mot chieu nhat đinh trong ky hop hanh, an uong, hoac đuoc nhan mot phan ruong cong đe cay, ngoai ra con đuoc them mot phan hoa mau khi thu hoach. Đen 60 tuoi (mot so noi con ha tuoi xuong con 49, 50 hoac 55), đan ong đuoc len lao lang, đo la mot vinh du rat lon, đuoc moi nguoi ne trong, xin y kien khi gap kho khan. Phan lon cac giap đuoc goi ten theo vi tri, vi du: Thuong (tren), Ha (duoi), Đong (phia đong), Đoai (phia tay).


 Theo mat hanh chinh: thon va xa  Ve mat to chuc hanh chinh thi nong thon Viet Nam đuoc chia thanh cac đon vi co ban la xa, va thon. Thong thuong mot xa gom mot lang nhung cung co xa gom mot vai lang. Moi thon gom mot xom, cung co thon gom mot vai xom.
Ve dan cu thi mot thon co hai loai:

dan chinh cu (con goi la noi tich), la dan goc cua thon, dan chinh cu đuoc huong nhieu quyen loi hon dan ngu cu rat nhieu.
dan ngu cu (con goi la ngoai tich), la dan o noi khac đen, nhung nguoi dan nay chi đuoc lam mot so nghe ma dan chinh cu khong muon lam nhu: lam thue, lam muon, lam mo,... trong khi van phai thuc hien đay đu cac nghia vu nhu dan chinh cu. Dan ngu cu thuong bi khinh re, coi thuong. Dan ngu cu muon thanh dan chinh cu thi phai: cu tru o lang hon ba đoi, co mot it đien san.
Viec đoi xu khat khe đoi voi dan ngu cu la mot hinh thuc ngan can nguoi o lang nay di chuyen sang lang khac nham duy tri su on đinh cua lang.
Dan chinh cu đuoc chia lam 5 hang:

Chuc sac gom nhung nguoi đo đat hoac co pham ham vua ban
Chuc dich gom nhung nguoi đang giu nhung chuc vu nhat đinh trong bo may hanh chinh
Lao (xem o tren)
Đinh (xem o tren)
Ty au (xem o tren)
Ba hang đau gom chuc sac, chuc dich va lao lap thanh bo phan quan vien hang xa. Quan vien lai đuoc chia thanh ba nhom theo lua tuoi la ky muc, ky dich, va ky lao:

Ky muc la quan trong nhat, co nhiem vu ban bac va quyet đinh cac cong viec cua xa. Ky muc con đuoc goi la hoi đong ky muc, do tien chi va thu chi đung đau; o mien nam sau nay, hoi đong ky muc đuoc goi la hoi te do huong ca đung đau.
Ky lao gom nhung nguoi cao tuoi nhat, co vai tro lam tu van cho hoi đong ky muc.
Ky dich, hay con goi la ly dich, thuong do hoi đong ky muc cu ra, co nhiem vu thuc thi quyet đinh cua hoi đong ky muc. Đung đau nhom ly dich nay la ly truong (con goi la xa truong); duoi đo co pho ly (giup viec), huong truong (lo viec cong ich), truong tuan (con goi la xa tuan, lo viec an ninh). Phuong tien quan ly chu yeu la hai cuon so la so đinh (quan ly nhan luc) va so đien (quan ly ve kinh te).


= Thoi hien đai =

Lang Viet Nam thoi hien đai đa co nhung su thay đoi nhat đinh so voi lang trung va can đai. Co nhung đac điem cua lang co con giu đuoc, nhung cung co nhung đac điem ngay nay hau nhu khong the tim thay.
Truyen thong gia toc tuy van con giu đuoc anh huong, nhung do ngay nay, nguoi dan nong thon co xu huong thoat li ra cac thanh pho lon hoac di cu đen nhung vung khac co đieu kien sinh song lam an thuan loi hon, nen vai tro cua gia đinh đa dan dan noi troi hon. Cung do viec di cu ma thanh phan dan cu cua lang xa ngay nay đa dang hon, tinh chat cung huyet thong cung đa bi giam manh.
Cac khai niem nhu giap, đinh, trang nay khong con nua do no hoan toan khong phu hop voi nong thon hien đai. Cac khai niem dan chinh cu hay dan ngu cu tuy rang van co the hien dien o mot vai noi, nhung chac chan no khong con la mot đac điem đac trung cua nong thon ngay nay. Cac chuc sac, chuc dich cu (quan vien, ky muc, ky dich v.v) nay đa bi xoa bo.
Vai tro cua chinh quyen xa hien nay đuoc cong nhan la nam trong he thong quan ly nha nuoc đa va đang dan da lam mat đi vai tro cua he thong chinh quyen lang theo kieu cu. Ngay nay, nguoi đung đau mot lang la truong lang (thon) hay truong ban (o mien nui). Vai tro cua ho thuc ra khong lon lam.


Đac tinh = Thoi trung va can đai =


 Tinh cong đong va tu tri  Viec lang xa Viet Nam đuoc to chuc theo huyet thong, đia ban cu tru, truyen thong nam gioi va hanh chinh nhu o phan tren lam cho lang co tinh cong đong va tu tri rat cao. Tinh cong đong lam cho cac thanh vien trong lang đeu huong toi nhau, đo la đac trung "huong ngoai"; con tinh tu tri lam cho cac lang tro len biet lap voi nhau, đo la đac trung "huong noi".
Tinh biet lap o cac lang manh đen noi moi lang co the đuoc coi nhu mot quoc gia thu nho voi mot "luat phap rieng" đuoc goi la huong uoc (le lang đuoc ghi bang van ban) va luat tuc (le lang đuoc quy đinh bang loi noi); va mot "trieu đinh rieng" voi hoi đong ky muc la co quan lap phap, ly dich la co quan hanh phap. Nhieu lang con bau bon cu cao tuoi la tu tru. Su can thiep cua nha nuoc phong kien, va sau nay cua thuc dan khong lam anh huong nhieu đen to chuc cua lang xa. "Phep vua thua le lang" la mot truyen thong the hien moi quan he dan chu đac biet cua nha nuoc phong kien voi lang xa Viet Nam.


 Cau truc lang  Tinh biet lap con đuoc the hien o luy tre lang. Luy tre lang bao trum xung quanh lang. Đo la mot thanh luy rat kien co, "đot khong chay, treo khong đuoc, đao khong qua".  Đieu nay khac han voi cac nuoc khac tren the gioi la dung thanh quach bang đat đa. Viec trao đoi voi the gioi ben ngoai thong qua cong lang. Gan cong lang thuong co mot cay đa, khoi huong nghi ngut, đo la noi hoi tu cua thanh than. Ben trong cua lang co mot cai đinh, đo la bieu tuong cua lang ve moi phuong dien. Đinh lang la:

trung tam hanh chinh: moi cong viec quan trong đeu dien ra o đay, hoi đong ky muc, ly dich lam viec o đay; thu suu thue tai đay; xu toi nguoi vi pham le lang cung o đay,...
trung tam ton giao: la noi tho thanh hoang lang.
trung tam van hoa: la noi to chuc cac le hoi van hoa cua lang nhu hoi đau vat, đanh co, hat cheo v.v...vao cac dip le, tet hay luc cong viec đong ruong đa het, đinh lang cung la noi con trai, con gai đen tuoi lap gia đinh ho hen voi nhau.
Ban đau đinh lang la noi tu tap cua tat ca moi nguoi, sau nay đo chi la noi tu tap cua nam gioi (giap) trong lang. Phu nu chuyen đen chua lang va gieng nuoc. Nhieu noi nguoi ta con tra thu nhau bang cach đong coc vao giua gieng lang, nguoi ta tin rang lam nhu the thi gai lang đo se khong chong ma chua.


 Uu nhuoc điem cua lang Viet Nam  Do tinh tu tri cao ma lang co xu huong nhan manh vao tinh di biet cua lang. Tinh di biet dan đen cac he qua sau: "tu cung tu cap", moi lang co gang đap ung đay đu nhu cau cua lang; oc be phai, cuc bo; gia truong, ton ti,...
Do tinh cong đong cao ma lang Viet Nam co xu huong nhan manh vao tinh đong nhat, he qua cua no la: đoan ket, tuong tro lan nhau, tinh tap the cao, dan chu đia phuong,... nhung lai thu tieu vai tro ca nhan, tao ra thoi dua dam, y lai vao tap the va cao bang, đo ki khong muon ai hon ai.


= Thoi hien đai =
Cac huong uoc va tuc le ngay nay tuy con co anh huong nhat đinh toi cong viec cua lang, nhung luat phap nha nuoc moi la yeu to quyet đinh chinh trong quan he cong đong. Ve mat cau truc, lang ngay nay đa thua dan hinh anh cua luy tre lang, cong lang, gieng lang. Đinh lang khong con đong vai tro quan trong nhu truoc đay, no chi con thuan tuy la noi đe tho cung hay giao luu, gap go trong nhung ngay le hoi.

Nong thon la vung sinh song va lam viec chung cua cong đong dan cu, hoat đong san xuat nong nghiep la chu yeu.
Co so hinh thanh va trinh đo tiep can thi truong,trinh đo san xuat hang hoa con thap so voi thanh thi (dien tich rong, muc đau tu cho nong thon khong lon).
Trong mot chung muc nao đo thi tinh dan chu, tu do va cong bang xa hoi thap hon thanh thi.
Thu nhap va đoi song cua nguoi dan con thap, ty le ho ngheo đoi thi cao.
Nong thon trai dai tren đia ban rong lon nen chiu nhieu anh huong cua đieu kien tu nhien.


Lang Nam Bo Đen thoi cac chua Nguyen va sau nay la nha Nguyen, viec khai pha đong bang Nam Bo đa lam cho lang xa o vung nay khac han so voi lang xa o cung đong bang Bac Bo. Su khac biet co ban nhat đo la tinh mo o cac lang Nam Bo cao hon rat nhieu. Tinh mo đuoc the hien o nhung đieu sau đay:
Lang khong con co luy tre lang nhu la cong cu phan cach lang nay voi lang khac nua.
Lang khong nhat thiet phai ton tai mai mai, co lang đuoc lap mot cach nhanh chong, nhung cung co lang tan ra nhanh chong.
Giao thuong buon ban phat trien khong con bi go bo o tinh trang tu cung tu cap.
Nhung đac điem nay anh huong đen tinh tinh nguoi dan Nam Bo cung phong khoang hon, de chap nhan nhung anh huong tu ben ngoai, hoi nhap, phat trien nhanh trong lam an kinh te.


Vai tro cua vung nong thon Nong thon la noi cung cap luong thuc, thuc pham cho đoi song cua nguoi dan.
Cung cap nguyen lieu cho cong nghiep va xuat khau.
Cung cap hang hoa cho xuat khau
Cung cap lao đong cho cong nghiep va thanh thi.
La thi truong rong lon đe tieu thu nhung san pham cua cong nghiep va dich vu
Phat trien nong thon tao đieu kien on đinh ve mat kinh te – chinh tri – xa hoi.
Nong thon nam tren đia ban rong lon ve cac mat tu nhien – kinh te – xa hoi.


Kho khan cua nguoi dan đia phuong Loi nhuan thu đuoc tu hoat đong san xuat nong nghiep va cac nganh cong nghiep đia phuong thuong thap.Dan đen thu nhap cua nguoi dan nong thon thap.
Nguoi nong dan song chu yeu bang nghe nong nghiep nhung thieu đat đe san xuat.Đat san xuat giam do dan so tang va qua trinh đo thi hoa.
Luc luong lao đong o nong thon rat lon nhung lai thieu viec lam, that nghiep va ban that nghiep van thuong xuyen xay ra.
Thieu cac đieu kien va phuong tien thuan loi cho giao duc.
Khoang 70% nha o cua nguoi dan nong thon co ket cau kien co hoac ban kien co.
Thieu cac co so phuong tien va đieu kien vui choi,giai tri.
Hang tieu dung khan hiem, gia ca đat đo,nguoi dan nong thon kho co the mua nhung thu can thiet phu hop voi thu nhap cua ho.


Trong van hoa đai chung Xem them Nong nghiep Viet Nam
Lang que Viet Nam Luu tru ngay 11 thang 5 nam 2005 tai Wayback Machine
Kien truc lang Viet Nam Luu tru ngay 16 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine
Đinh lang Luu tru ngay 16 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine


Tham khao Tran Ngoc Them, Tim ve ban sac Van hoa Viet Nam, Nha xuat ban Thanh pho Ho Chi Minh 2001
Tran Ngoc Them, Co so Van hoa Viet Nam, Nha xuat ban Thanh pho Ho Chi Minh 1994


Chu thich