So (chu Han: 楚國), (chu Phan: शरीकरुंग / Srikrung) đoi khi đuoc goi Kinh So (chu Han: 荆楚), la mot chu hau cua nha Chu ton tai thoi Xuan Thu Chien Quoc keo đen thoi Han-So. Cuong vuc cua quoc gia nay rat rong bao gom vung đat nam va bac song Hoai Ha va Duong Tu.
Suot doc lich su, So tan dung đuoc đia the nui non hiem tro can Tay đe thon tinh dan 45 phien khac o binh nguyen Hoa Trung, co luc lan at ca thien tu, dau vay van duy tri hinh thai phong kien chu khong chuyen hoa sang tap quyen. Quoc tinh cua So la ho Mi.
Trong thoi ky hung thinh nhat cua minh, So co luc lan at ca thien tu nha Chu va cac chu hau Xuan Thu-Chien Quoc hung manh con lai. Nhung than dan cu cua nuoc So truoc khi bi nuoc Tan (thoi Tan Thuy Hoang) thon tinh nhu la Hang Vu, Luu Bang va Han Tin đeu đong mot vai tro rat quan trong trong lich su Trung Quoc co đai boi ho co anh huong quyet đinh trong nhung su kien mang tinh buoc ngoat: su sup đo som cua nha Tan (hay đe quoc Tan), chien tranh Han-So va su ra đoi cua nha Han (hay đe quoc Han). Vay la trieu Han (ma tu đo ra đoi cac ten goi pho bien theo sau nhu Han toc "Hanzu", Han nhan "Hanren", Han tu "Hanzi", Han ngu "Hanyu") đa đuoc khai sinh boi nhung nguoi So cu la Luu Bang va Han Tin.


Lich su = Thuy to =
Theo Su Ky, muc So the gia thi to tien cua quoc vuong So la Xung con trai Chuyen Huc, mot trong Ngu Đe trong huyen su Trung Quoc. Xung sinh Quyen Chuong, Quyen Chuong sinh Trong Le va Ngo Hoi, 2 anh em co cong dep loan Cong Cong nen thay nhau giu chuc hoa chinh thoi Đe Coc Cao Tan thi voi danh hieu Chuc Dung. Ngo Hoi sinh Luc Chung, Luc Chung sinh 6 trai: Con Ngo, Tham Ho, Banh To, Hoi Nhan, Tao An va Quy Lien. Con Ngo đuoc nha Ha phong hau nhung đoi sau bi vua Thanh Thang nha Thuong diet, Banh To cung đuoc Đai Banh thi quoc nhung đoi sau bi vuong hau Phu Hao cua vua Vu Đinh nha Thuong đanh bai. Quy Lien lay ho Mi đuoc xem la thuy to cua cac vua So sau nay.


= Trieu đai =


 Thu phong o đat Kinh  To tien cua So la Duc Hung,  đuoc cu đi cai quan khu vuc o phia Nam Trieu Ca , giu chuc quan trong trieu Thuong. Duc Hung đoi thanh ho Hung. Duc Hung tung la thay day hoc cua Chu Van Vuong, co cong trong viec tieu diet nha Thuong, nen con ong la Hung Le va chau ong la Hung Cuong đeu đuoc phong quan trong trieu Chu. Đen đoi Hung Dich thi đuoc Chu Thanh Vuong phong cho đat Kinh, lam chu hau kien quoc, tuoc hieu la So tu. Tu thoi điem đo, So chinh thuc tro thanh nuoc chu hau cua nha Chu. Đat Kinh con goi la Kinh So, hay So quoc. Kinh đo nuoc So ban đau đat tai Đan Duong.


 Xung vuong lan thu nhat  Đat to o nam Truong Giang (thuoc phia đong nam tinh Ho Bac ngay nay), nuoc So nam ngoai cac cuoc tranh chap tai Trung nguyen, tu do phat trien the luc o phuong Nam bang cac thanh cong trong nhung chien dich quan su mo rong lanh tho. So noi tieng vi kha nang ep buoc va thu hut cac nuoc khac gia nhap lien minh voi ho. Tu mot nuoc đoc lap nho ban đau, So phat trien tro thanh mot đe che rong lon va giau manh so voi chu hau. Đau tien, So cung co quyen luc bang cach thu hut cac nuoc chu hau nho hon thanh cac nuoc phu dung cua ho o vung Ho Bac; sau đo ho mo rong ra phia bac ve phia Đong bang Hoa Bac.
Đen thoi So Hung Cu (khoang nam 877 TCN), nha Chu cung buoc vao giai đoan suy yeu, ma nuoc So tiep tuc lon manh. Đe chung to uy the, Hung Cu phong cho nguoi con truong la Hung Vo Khang lam Cau Nghi Vuong, nguoi con thu la Hung Chi Hong lam Ngac Vuong va nguoi con ut la Hung Chap Ty la Viet Chuong Vuong. Bay gio ong Chu Cong co cau noi: " Nhung Đich thi ung, Kinh Thu thi trung " tuc quan Nhung Đich phai dep yen, quan Kinh Thu - tuc quan nuoc So - phai trung phat " la y muon dep nuoc So trong giai đoan nay vay. Nhu vay, So la nuoc chu hau nha Chu đau tien o Trung Nguyen tu xung tuoc vuong.
Sang đen thoi Viet Chuong vuong Chap Ti len ngoi (sau đoi ten la Hung Duyen), nha Chu chuan bi đem quan trung phat nuoc So dam tu y xung vuong. Hung Duyen so nha Chu con manh, đanh thoi khong xung vuong nua, sai su sang nha Chu nop cong co mao nhu cu, bo vuong hieu, tu xung la tu nhu cu nen nha Chu khong đua quan chinh phat So nua. Lan xung vuong thu nhat cung đanh dau su hung manh nhanh chong cua So trong thoi Tay Chu.
Tu đoi So Hung Duyen, nien đai cua cac quan chu nuoc So moi đuoc ghi chep ro rang trong su sach.


 Noi loan trong dong toc  Tu đoi Chap Ti truyen them ba đoi nua thi toi So Hung Nghiem. Hung Nghiem co bon nguoi con trai la Hung Suong (熊霜) hay Ba Suong (伯霜), Hung Tuyet (熊雪) hay Trong Tuyet (仲雪), Hung Kham (熊堪) hay Thuc Kham (叔堪), va Hung Tuan (熊徇) hay Quy Tuan (季徇). Sau nay, Hung Nghiem truyen ngoi cho con truong Hung Suong nhung ong nay chi lam vua 6 nam thi mat. Noi bo nuoc So lai phat sinh tranh chap quyen luc. Cuoi cung, Hung Tuan đanh bai đuoc hai anh, tu lap lam vua, con Hung Tuyet tu sat, Hung Kham bo tron. Ngoi vua cua nuoc So đuoc chuyen qua nganh thu cua Hung Tuan.


= Tranh ba Trung Nguyen =


 Xung vuong lan thu hai  Sang thoi Đong Chu the luc nha Chu ngay cang suy do su xam lan cua Nhung Đich, buoc phai thien ve Lac Ap. Nuoc So o xa Trung Nguyen nen su rang buoc voi nha Chu cung long leo. Đen nam 706 TCN, vua So la Hung Thong (741 TCN-690 TCN) nhan thay to tien minh la thay cua Chu Van vuong, ma the luc cua minh hon han cac nuoc Trung Nguyen nen khong hai long voi tuoc vi tu nua. Hung Thong dung chinh sach chinh phat cac chu hau khac đe tao uy the ep nha Chu nang tuoc phong cho minh. Nam 704 TCN, Hung Thong moi cac chu hau la Ba, Dung, Boc, Đang, Giao, La, Chan, Than, Giang… đen du hoi chu hau o đat Loc thuoc lanh tho cua So. Thay nuoc Tuy va nuoc Hoang khong đen du, Hung Thong ben sai su đen trach cu nuoc Hoang va tan cong nuoc Tuy, buoc vua Tuy giang hoa va quy phuc.
Nam 704 TCN, Hung Thong tu lam le xung vuong hieu, tuc So Vu vuong bat chap su phan đoi cua vua nha Chu. Tu đay, nuoc So duy tri tuoc vuong đen tan luc diet vong.
Sau khi xung vuong, Hung Thong ra suc khuech truong the luc, lan luot tieu diet cac chu hau la Mi, Lo, La, tro thanh ba chu ca mot mien Hoa Nam.


 Doi đo đen đat Dinh  Sau khi Hung Thong qua đoi, con la Hung Xi len noi ngoi (So Van vuong), the luc cua So van cuong thinh. Hung Xi doi đo sang đat Dinh va mo rong the luc len vung Trung Nguyen, diet cac nuoc Tuc, Than, Đang va đanh nuoc Sai, bat đuoc vua cua Sai.
Buoc sang thoi So Thanh vuong (672 TCN-626 TCN), duoi su lanh đao cai cach cua lenh doan (tuong quoc) Tu Van, So buoc sang mot giai đoan moi: tien len tranh ba voi cac nuoc o Trung Nguyen. Sau nhung that bai ban đau truoc nuoc ba chu vao thoi điem đo la Te, cuoi cung, nam 637 TCN, khi Te đa suy yeu, So đa đat đuoc muc đich cua minh khi đanh bai đoi thu tranh ba la Tong trong tran Hoang Thuy. Thang loi nay la mot buoc quan trong tren con đuong xung ba cua So.
Tuy nhien sau đo, nuoc Tan o mien Tay Bac cung đang tren đa lon manh va cung co tham vong tranh ba. Cuoi cung, quan đoi hai nuoc cung đa buoc vao tran chien tranh gianh ngoi ba voi nhau va Tan đa chien thang khi vuot qua So o tran Thanh Boc, qua đo chinh thuc buoc len ngoi ba chu. Tran đanh nay cung đa mo đau cho 100 nam tranh hung giua hai nuoc Tan va So. 


 So Trang vuong xung ba  Sau nhieu lan giao tranh voi Tan, So cung đa buoc len đuoc ngoi ba chu o Trung Nguyen duoi thoi So Trang vuong (614 TCN-591 TCN). O giai đoan nay, So Trang vuong thi hanh chinh sach cua Ton Thuc Ngao, phat trien ca ve van hoa lan quan đoi. Su ky co ghi lai su kien vao nam 606 TCN, So Trang Vuong mang quan đanh ngoai toc Nhung, đong quan khap mot dai Lac Thuy. The luc hung manh, vua So sai nguoi hoi lay chin đinh - von la vat linh thieng trong tong mieu cua nha Chu, tuong trung cho quyen luc cua thien tu. Chu Đinh vuong phai sai Vuong Ton Man đi lua loi tu choi, quan So moi rut đi.
Nam 597 TCN, thoi co cua So đa đen. So Trang vuong đem quan đanh nuoc Trinh la thuoc quoc cua Tan, buoc Trinh phai quy phuc. Sau đo, quan Tan moi đen cuu Trinh va giao chien voi quan So o tran Bat. Cuoi cung, quan So đanh tan đuoc quan Tan, gianh đuoc quyen ba chu. Cac nuoc chu hau lon nhu Tran, Sai, Hua, Trinh　đeu quy phuc, ton So Trang vuong lam minh chu.
Nam 595 TCN. So lai đem binh đanh nuoc Tong. Quan Tan khong đu suc đen cuu, khien Tong đanh phai giang hoa voi So va cung hoi the. Tu chien thang nay, phan lon cac chu hau Trung Nguyen (tru mot so nuoc lon hay o xa nhu Tan, Te, Lo) đeu phai than phuc So. So Trang vuong tro thanh mot trong Ngu ba cua thoi Xuan Thu.


 Cung xung ba voi Tan  Sau khi So Trang vuong qua đoi, the luc cua nuoc Tan cung phuc hoi va lai tiep tuc tranh gianh ngoi ba chu voi So, va So đa that bai trong tran Yen Lang nam 575 TCN, qua đo mat đi uy the voi cac chu hau khac o Trung Nguyen.
Nam 546 TCN, do su sap đat cua đai than nuoc Tong la Huong Tuat, Tan va So quyet đinh giang hoa voi nhau đe cung lam ba chu. Cung nam đo, hai vi tuong quoc cua Tan va So la Trieu Vu va Khuat Kien đa trieu tap 14 nuoc chu hau la Tan, So, Te, Tan, Tong, Lo, Trinh, Ve, Tran, Sai, Tao, Hua, Chu, Đang đen hoi o đat Tong cung lap minh uoc. Theo đo, ngoai tru Te, Tan la hai nuoc lon, cac nuoc con lai chia nhau lam thuoc quoc cua Tan va So, ngoi vi ba chu do hai nuoc Tan, So thay nhau nam giu. Cuoc hoi the nay đa cham dut thoi đai tranh hung voi Tan gan 100 nam cua So.


= Thoi ki tam suy yeu =


 Tranh chap noi toc  Sau khi cham dut thoi ki chien tranh gianh ngoi ba, thi noi loan lai phat sinh o So, cong them nuoc Ngo o phia đong phat trien cuong thinh, lam the luc cua So suy yeu hon truoc. Trong 12 nam tu 541 TCN đen 529 TCN, ngoi quoc vuong cua So đa thay đoi đen 4 lan. So Giap Ngao (con So Khang vuong, tri vi tu 544 TCN-542 TCN) vua len ngoi đuoc ba nam thi bi chu la cong tu Vi đoat ngoi va giet chet. Cong tu Vi tu xung la So Linh vuong. So Linh vuong ra suc pho truong the luc, đanh va diet hai nuoc Tran, Sai, gay chien voi nuoc Ngo. Tuy nhien đen nam 529 TCN, khi ong tien hanh chien tranh voi nuoc Tu thi o kinh đo, ba nguoi em la cong tu Bi, cong tu Hac Quang va cong tu Khi Tat noi day. So Linh vuong cung đuong, phai tu tu. Sau đo, cong tu Bi vua len ngoi đuoc 3 thang cung bi em la Khi Tat đoat ngoi, tuc So Binh vuong (529 TCN-516 TCN). Noi loan nuoc So cham dut voi viec ngoi vua chuyen ve nganh thu, nhung kem theo đo la hoa ngoai xam tu phia đong cung bat đau đe doa đen So.


 Chien tranh voi Ngo  Tu thoi So Cung vuong (590 TCN-561 TCN, cha So Binh vuong), the luc nuoc Ngo đa phat trien, vua Ngo la Ngo Tho Mong tu xung vuong. Ke tu đo, Ngo va So lai xay ra chien tranh. Chi rieng trong thoi So Binh vuong, hai nuoc đa đanh nhau toi 4 lan. Sang thoi So Chieu vuong thi con so nay la 7. Trong nhung tran giao tranh đo, quan nuoc Ngo thuong to ra thang the, chiem đuoc đat đai cua So.
Đe phong tranh su xam lan cua Ngo, So Binh vuong phong cho Nang Ngoa lam lenh doan. Nang Ngoa cho xay thanh vung chac đe cung co phong thu. Đen khi So Binh vuong qua đoi, con la So Chieu vuong (515 TCN-489 TCN len ngoi khi vua moi 10 tuoi. Do vua con nho, Nang Ngoa nam het quyen luc đieu hanh đat nuoc.
Tu nam 515 TCN đen 509 TCN, Ngo va So giao tranh them 5 lan, quan So hau nhu that bai ca 5. Đen nam 506 TCN, thay the luc đa lon, vua Ngo Hap Lu than chinh đanh So, tien vao tan Dinh Đo. So Chieu vuong phai bon đao qua nuoc Tuy. Nam 505 TCN, do su cau xin cua Phan Mao Bot To (co sach chep la Than Bao Tu), nuoc Tan moi đong y cu binh giup So, nuoc So moi thu hoi lai đuoc Dinh Đo va khong bi mat nuoc.
Tuy đa khoi phuc kinh đo, song suc manh cua So cung đa suy giam. Đe tranh su xam luoc cua quan Ngo, nam 504 TCN, So Chieu vuong doi đo tu đat Dinh sang đat Nhuoc, đoi ten lai la Dinh.


= Lai phat trien cuong thinh =


 Bac tien mo rong lanh tho  Buoc sang thoi So Hue vuong (489 TCN-432 TCN), nuoc So tien hanh cai cach, on đinh đat nuoc phat trien tro lai. Sau đo, So tien hanh chien tranh nham tieu diet cac chu hau o phia bac đe mo rong lanh tho, lan luot diet cac nuoc Tran (478 TCN), Sai (447 TCN) va Ki (445 TCN), Cu (431 TCN thoi So Gian vuong), lam chu mot vung rong lon đen vung Tu Thuy, Giang Hoai.


 Bien phap Ngo Khoi  Buoc sang thoi Chien Quoc, nuoc So cung voi mot so nuoc khac thi hanh cai cach đe phat trien the luc, duoi su đe xuat cua lenh doan Ngo Khoi, cung la mot nha quan su noi tieng thoi Chien Quoc. Ngo Khoi chu truong tang cuong suc manh quan đoi, giam bot quyen luc cua bon quy toc, cung co the luc o phia bac, giang hoa voi nuoc Tan o phia tay, nho vay ma the luc cua So nhanh chong lon manh. Nam 481 TCN, So đanh bai quan cua nuoc Nguy (von la mot khanh toc cua nuoc Tan) la nuoc chu hau hung manh nhat vao thoi điem đo. Mac du khong lau sau đo, Ngo Khoi bi sat hai, nhung cuoc cai cach cua ong van co y nghia quan trong, gop phan nang cao thuc luc cua So, đua So tro thanh mot trong bay nuoc chu hau hung manh nhat thoi đo (That hung).


 Quoc luc cuong đai  Thoi đai hung manh nhat cua So la khoang thoi gian tri vi cua So Uy vuong. Duoi thoi đai cua minh, So Uy vuong mo rong the luc đen tan nuoc Ba, thon tinh nuoc Viet o phia đong, đai thang quan Te o Tu Chau. Su ky co ghi vai dong ve nuoc So thoi nay nhu sau:

"So la nuoc manh trong thien ha, o phia tay co quan Kiem Trung, quan Vu; phia đong co đat Ha Chau, Hai Duong; phia nam co ho Đong Đinh, quan Thuong Ngo; phia bac co cua ai Hinh, đat Tuan Duong. Đat đai rong hon nam nghin dam, tuong si mac ao giap tram van nguoi, xe nghin co, ngua van con, thoc gao đu chi dung muoi nam. Đo la cai von đe lam Ba lam Vuong".


= Khung hoang va diet vong =


 So Hoai vuong luu vong  Sau khi So Uy vuong qua đoi, nuoc So cung buoc vao thoi ki suy vong. Vi vua noi ngoi, So Hoai vuong buoc vao tinh the đoi đau voi nuoc Tan hung manh o phia tay. Cuoi cung, hai nuoc cung buoc vao tran chien gianh quyen ba vuong voi nhau vao nam 312 TCN. Mac du binh luc cua So khong thua kem Tan, nhung do su chuan bi chua tot nen quan So gap that bai o Lam Đien, mat 600 dam Han Trung ve tay Tan.
Nam 299 TCN, So Hoai vuong bi vua Tan lua sang hoi roi bat giu, sau chet o Tan (296 TCN). Nhan nuoc So roi loan, vua Tan lai đem quan đanh So, chiem đuoc Vu Quan, va dan tien vao sau trong lanh tho cua So. Nuoc So ngay mot suy yeu, that the khong chi voi Tan ma con voi ca nuoc Te o phia đong.
Nam 286 TCN, So lien minh cung voi nuoc Te va nuoc Nguy, cung đanh nuoc Tong, chiem đuoc mot phan lanh tho cua Tong.


 Bi mat Dinh đo  Quoc luc cua So nhanh chong suy yeu, trong khi nuoc Tan lai ngay mot lon manh. Nam 280 TCN, quan Tan đanh bai đuoc quan So, đen nam 278 TCN, tuong Tan la Bach Khoi dan quan chiem cac đat Yen va Lang, sau đo tran vao Dinh Đo. Truoc suc manh cua quan Tan, quan So khong chong noi, So vuong phai bo chay khoi Dinh Đo, doi ve đat Tran. Khu lang mo cac tien vuong nuoc So bi Bach Khoi thieu trui nen bi đoi goi la Di Lang.
Nam 277 TCN, Bach Khoi chiem đat đat Vu Trung va đat Kiem Trung cua nuoc So, sap nhap vao Tan. Nuoc So mat đi toan bo mien đat phia tay va tro nen yeu the truoc Tan.


 Tranh chap quyen hanh  Buoc sang thoi So Khao Liet vuong (262 TCN-238 TCN), duoi su đieu hanh cua lenh doan la Hoang Yet, nuoc So chu truong mo rong the luc ve phia đong, thon tinh nuoc Lo o phia bac nam 256 TCN. Nam 241 TCN, So thien đo tu đat Tran ve vung Tho Xuan đe tranh xa nuoc Tan.
Sau khi So Khao Liet vuong qua đoi, noi bo cua So lai phat sinh tranh chap. Hoang Yet truoc đo muon đuoc lam cha vua, đa dang mot nguoi thiep la Ly thi đa co mang cho vua So, đuoc vua So sung ai, nguoi con trai cua Ly thi (von la con Hoang Yet) la Han đuoc phong lam thai tu.
Nam 238 TCN, So Khao Liet vuong qua đoi, nguoi anh cua Ly thi la Ly Vien bay ke đat phuc binh trong cung đoi Hoang Yet vao roi giet chet, ton Han lam vua, tuc So U vuong (237 TCN-227 TCN. Ly Vien tu xung la lenh doan, đieu khien quoc chinh.
Nam 227 TCN, nguoi con thu cua So Khao Liet vuong la Phu So giet chet Ly thi, len ngoi vua, tra ngoi ve cho dong doi nuoc So. Nhung cuoc noi loan lien tiep đa lam So tiep tuc suy yeu, trong khi Tan lai co ke hoach thong nhat Trung Quoc.


 Bi Tan diet  Tu nam 231 TCN, nuoc Tan bat đau tan cong va tieu diet cac nuoc đe thong nhat Trung Quoc, lan luot diet Tam Tan (Han, Trieu, Nguy). Nam 225 TCN, Tan vuong Chinh cu Ly Tin đua 20 van quan đanh nuoc So. Tuong Hang Yen đem quan ra tran, đanh tan 20 van quan cua Ly Tin, buoc Tin rut quan.
Nam 224 TCN, vua Tan lai cu Vuong Tien đem 60 van quan sang đanh So. Vua So huy đong quan linh trong nuoc ra quyet chien. Vuong Tien dung ke co thu khong ra đanh lam quan So mat het nhue khi, sau đo moi đua quan ra. Quan Tan đanh cho quan So đai bai va phai rut chay.
Quan Tan tien vao Tho Xuan, bat song So vuong Phu So. Hang Yen bo chay ve Lan Lang (phia nam song Truong Giang), lai tim lap nguoi tong that nuoc So la Xuong Binh quan len ngoi. Nam 223 TCN, Vuong Tien đuoi theo tien đanh, Xuong Binh quan tu tran. Hang Yen tuyet vong ben tu van. Nuoc So diet vong.
Khong bao lau sau khi diet So, Tan vuong Chinh thong nhat Trung Quoc, tu xung la Tan Thuy Hoang lap ra nha Tan.


= Phuc quoc cuoi đoi Tan =


 Tran Thang va Canh Cau  Sau khi Tan Thuy Hoang qua đoi, nha Tan ngay mot suy yeu. Thang 7 nam 209 TCN, Tran Thang, Ngo Quang khoi nghia chong lai nha Tan. Sau khi đanh chiem lang Đai Trach, Tran Thang đanh lay đat Ky va chia quan lam 2 đuong: tu minh đanh phia tay, sai tuong Cat Anh tien ve phia đong. Cat Anh tien đen Đong Thanh, tim đuoc Tuong Cuong la dong doi vua So ben lap lam So Vuong, tai lap nuoc So.
Trong khi đo, Tran Thang cung lien tiep gianh đuoc thang loi truoc quan đoi nha Tan chiem đuoc đat Tran, tu lap lam Truong So vuong. Nhu vay cung luc đo co toi hai nguoi tu xung la vua So.
Cat Anh o Đong Thanh nghe tin Tran Thang tu lap, ben giet Tuong Cuong, tro ve voi Tran Thang.
Tuy nhien sau đo Tran Thang khong con đuoc long nguoi, cac thu ha ly khai, tu lap lam vuong. Thu ha cua Ngo Quang la Đien Tang noi day giet Quang, đem đau dang cho Tran Thang. Thang lap Tang lam Lenh doan. Tuy nhien it lau sau, Đien Tang bi tuong Tan la Chuong Ham giet chet, Chuong Ham lai keo quan đanh đat Tran. Tran Thang bo chay.
Nam 208 TCN, Tran Thang bi nguoi đanh xe giet chet, thuy la An vuong. Tuong Tan Gia lap dong doi vua So la Canh Cau lam So Gia vuong. Gia vuong chiu chieu nap tuong moi khoi nghia la Luu Bang (tuc Han Cao To sau nay). Luc bay gio, con tuong quan Hang Yen la Hang Luong khoi nghia o đat Ngo, nghe tin Canh Cau tu lap ben đem quan đanh, giet So Gia vuong.


 Thoi So Nghia Đe  Thang 6 nam 208 TCN, Hang Luong tim đuoc con chau nuoc So la Mi Tam, ben lap len lam So Hoai vuong đe co danh nghia chong Tan. Hoai vuong phong Tran Anh lam Thuong tru quoc, Hang Luong lam Vu Tin quan.
Cung nam đo, tuong Tan la Chuong Ham đem quan đanh nuoc Te. Hang Luong đem quan cuu Te, bi Chuong Ham đanh bai va giet chet o Đinh Đao vao thang 9.
Nghe tin Hang Luong chet, So Hoai vuong chinh đon lai đoi ngu, ban ra quan đanh Tan va cuu nuoc Trieu đang bi Chuong Ham vay gat, ra giao uoc voi chu hau:
"Ai vao binh đinh Quan Trung truoc thi se cho nguoi ay lam vua".
Cuoi cung đao quan cua Luu Bang vao Quan Trung truoc nhung Hang Vu nam đuoc quyen hanh, tu lap lam So Ba vuong, ton Hoai vuong lam So Nghia Đe.
Nam 207 TCN, So Nghia Đe thien đo ve Hu Di, phong cho Luu Bang lam Vu An hau, Lu Than lam Tu đo, cha than la Thanh lam Lenh doan, con Hang Vu đuoc phong lam Lo cong.


 Luu-Hang phan tranh  Thang 4 nam 206 TCN, Hang Vu doi So Nghia đe ve Truong Sa, o Sam huyen, roi bi mat sai Cuu Giang vuong Kinh Bo va Hanh San vuong Ngo Nhue sat hai Nghia Đe tren song Truong Giang, tu minh chiem lay nuoc So.
Thang 9 nam 202 TCN, Hang Vu bi Luu Bang đanh bai, ben tu van o song O Giang. Chien tranh Han-So ket thuc kem theo su diet vong cua nuoc So. Sau nay, Luu Bang len lam Hoang đe, phong cho thu ha la Han Tin lam So vuong.


Van hoa = Anh huong tu cac nen van hoa khac =
Dua tren nhung kham pha khao co hoc, van hoa So ban đau tuong tu voi van hoa nuoc Trieu. Sau nay, van hoa So hap thu them nhieu yeu to ban xu khi đat nuoc mo rong ra phia nam va phia đong, phat trien mot van hoa rieng biet so voi van hoa truyen thong cua cac nuoc chu hau bac Chu.
Nhung đo vat dung trong tang le buoi đau nuoc So chu yeu gom cac chau đong theo kieu Chu. Nhung mo So sau nay, đac biet o giai đoan Chien Quoc, chua đung nhung đo vat khac biet mang đac trung So nhu nhung đo son mai, sat va to lua, cung voi su giam sut nhung đo vat lam bang đong.
Mot yeu to mang đac tinh nuoc So thuong thay la su the hien nhung con ran, rong va nhung loai vat giong ran. Mot so nha khao co hoc cho rang nuoc So co le tung co nhung moi lien he van hoa voi nha Thuong truoc đo, boi vi nhieu yeu to So cung đa xuat hien som hon o nhung đia điem co nen van hoa Thuong, nhu cac yeu to the hien nhung vi than co đuoi ran.


= Le nghi va am nhac =
Van hoa So muon đuoc biet đen voi su tuong đong cua no voi nhung trinh tu nghi thuc kieu phap su. So cung noi tieng ve am nhac đac trung cua minh; cac bang chung khao co cho thay am nhac So khac biet so voi am nhac Chu; nhac So co khuynh huong su dung nhieu phong cach bieu dien khac nhau, cung nhu cac nhac cu đac huu; Tai So, đan sat đuoc ua chuong hon đan co cam, trong khi ca hai nhac khi nay đuoc su dung nhu nhau tai cac nuoc chu hau bac Chu.
So co cac moi quan he thuong xuyen voi cac dan toc khac o phuong nam, noi tieng nhat la cac nuoc Ba, Viet va cac nhom toc Bach Viet. Nhieu le nghi va cac đo vat dung trong mai tang kieu Ba va Viet đa đuoc tim thay ben trong lanh tho So, cung ton tai voi kieu va đo dung mai tang cua So.

Nhung vi vua đau tien nha Han đa lang man hoa van hoa So, khien xuat hien mot xu huong nghien cuu cac yeu to van hoa So nhu So Tu. Sau thoi nha Han, So lai mang tieng la mot nuoc man ro; cac hoc gia Khong giao khong ua van hoa So, chi trich thu am nhac "dam dat" va nhung le nghi kieu phap su cua no.


= Ngon ngu =
Sau thoi gian dai bi Han hoa, tieng So đen nay đa bi that truyen. Chi co mot vai tu So con lai đuoc đen nay, đuoc ghi trong mot so thu tich co chu Han thoi Chien Quoc. Hien chua co mot co gang thu thap cac tu vung So tu cac nguon nay mot cach co he thong . Cac chu đuoc khang đinh la thuoc ngon ngu So đuoc liet ke tai Du an nghien cuu ngon ngu So tai Đai hoc Massachusetts Amherst Luu tru ngay 5 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine


Nhung nguoi đat So noi tieng Khuat Nguyen, nha tho noi tieng thoi co đai. Ong la mot vi quan trong trieu va la nguoi yeu nuoc, ong đa đua ra y kien thong nhat So voi cac nuoc chu hau khac đe chong lai su banh truong cua Tan, tuy nhien khong đuoc ai nghe theo; ong bi vua So xua đuoi. Theo tuc truyen, đau kho khi biet tin ve cuoc xam luoc cua Tan, ong đa tram minh tai song Mich La (汩罗江).
Luu Bang, hoang đe sang lap nha Han, sinh truong tren phan đat thuoc tinh Giang To ngay nay, von la đat So thoi Chien Quoc.
Hang Vu, mot quy toc nuoc So cu, noi day va tro thanh mot thu linh chong Tan, sau khi đanh tan quan Tan, đa tu xung la "Tay So Ba Vuong", la mot đoi thu cua nguoi sang lap Han trieu, Luu Bang. Ong la mot vi tuong tai ba tren chien truong nhung lai kieu ngao nen đa phai chiu that bai.
Duong Do Co, danh tuong duoi thoi So Trang Vuong va So Cung Vuong (khoang 600 TCN), noi tieng voi tai ban ten. Ben le tran Yen Lang nam 575 TCN, luc tran đanh chua khai man, cac tuong si tap duot phia sau trai, ong cho đanh dau 3 chiec la cay duong 1, 2, 3, roi đung cach xa 100 buoc, lan luot ban 3 mui ten xuyen thung 3 chiec la theo đung thu tu. Tai ban nay đa tro nen cau thanh ngu "bach bo xuyen duong" con truyen tung đen ngay nay.


Vuong toc the pho Nuoc So tinh tu đoi Duc Hung toi đoi Xuong Binh quan bi Tan diet nam 223 TCN gom co 46 vua. Nuoc So đuoc lap lai cuoi thoi Tan, truyen đuoc 5 vua nua, tong cong 51 vua. Duoi đay la bang liet ke cac vi vua nuoc So (theo Su ky)


The pha cac quan chu Xem them So Tu
So Trang Vuong
Tong Ngoc
Ngo Khoi
Khu vuc khao co Ma Vuong Đoi
Mo Tang Hau At


Chu thich Tham khao Defining Chu: Image And Reality In Ancient China, Edited by Constance A. Cook and John S. Major, ISBN 0-8248-2905-0
Đong Chau Liet Quoc, ban dich cua Mong Binh Son
So, Jenny F., Music in the Age of Confucius, ISBN 0-295-97953-4
Su ky Tu Ma Thien, cac thien
So the gia
Tan the gia
Tan ban ki
Tong Vi tu the gia
Chu ban ki
Tan Thuy Hoang ban ki
Hang Vu ban ki
Cao To ban ki
Ton Vu Ngo Khoi liet truyen
Bach Khoi Vuong Tien liet truyen
Trinh the gia
Lo Chu cong the gia
Xuan Than quan liet truyen
Ngo Thai Ba the gia
Viet Vuong Cau Tien the gia
To Tan liet truyen
Đien Kinh Trong Hoan the gia
Gian Chi, Nguyen Hien Le (2001), Chien Quoc sach, Nha xuat ban Van hoc


Lien ket ngoai University of Massachusett Amherst, Lich su ngon ngu So (tieng Anh) [1] Luu tru ngay 5 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine, [2] Luu tru ngay 5 thang 1 nam 2007 tai Wayback Machine.
Danh sach cac vua nuoc So