Su kien tuyet chung Phan Trang – Co Can (K–Pg), su kien tuyet chung Creta–Paleogen hay su kien tuyet chung Phan Trang – Đe Tam (K–T) la mot vu đai tuyet chung xay ra cach đay khoang 66 trieu nam truoc vao cuoi thoi ky Maastricht khi cac loai đong thuc vat tuyet chung voi quy mo lon trong mot khoang thoi gian đia chat ngan. Su kien nay con lien quan đen ranh gioi đia chat giua ky Phan Trang va ky Co Can, đo la mot dai tram tich mong đuoc tim thay o nhieu noi tren the gioi. Su kien nay đanh dau su ket thuc cua đai Trung Sinh va bat đau đai Tan Sinh.
Cac hoa thach khung long khong thuoc lop chim chi đuoc tim thay ben duoi ranh gioi K-T, đieu nay cho thay rang cac loai khung long khac chim đa tuyet chung trong su kien nay. Mot so luong rat it hoa thach khung long đa đuoc tim thay ben tren ranh gioi K-T, nhung đuoc giai thich la do qua trinh tai lang đong cac vat lieu nay, nghia la cac hoa thach bi boc mon tu cac vi tri nguyen thuy cua chung va sau đo đuoc bao ton trong cac lop tram tich đuoc hinh thanh sau đo. Thuong long, than lan co ran, than lan co canh, va mot so loai thuc vat va đong vat khong xuong song cung tuyet chung. Nhanh đong vat co vu đa ton tai qua su kien nay voi mot so it bi tuyet chung, va phan toa tien hoa tu cac nhanh co mat trong tang Maastricht đa xuat hien nhieu sau ranh gioi nay. Cac toc đo tuyet chung va phan nhanh thay đoi o cac nhanh sinh vat khac nhau.
Cac nha khoa hoc gia thuyet rang su kien tuyet chung K–T la do mot hoac nhieu tham hoa, nhu su tac đong manh me cua cac thien thach (giong nhu ho Chicxulub), hoac do su gia tang muc đo hoat đong cua nui lua. Mot vai ho va cham va hoat đong nui lua manh me đa đuoc đinh tuoi tuong ung voi thoi gian xay ra su kien tuyet chung. Cac su kien đia chat nhu the nay co the lam giam luong anh sang va muc đo quang hop, dan đen su pha huy he sinh thai cua Trai Đat tren quy mo lon. Cac nha nghien cuu khac thi tin rang su tuyet chung phat trien tu tu, la ket qua cua su bien đoi cham hon cua muc nuoc bien hoac khi hau.


Cac kieu tuyet chung Mac du su kien đanh dau mot ranh gioi đia chat la khoc liet, đo la su bien đoi đang ke ve toc đo tuyet chung giua va trong cac nhanh khac nhau. Cac loai phu thuoc vao quang hop đa suy giam hoac tro nen tuyet chung khi cac hat vat chat trong khi quyen che anh nang mat troi va lam giam nang luong mat troi đen đuoc be mat Trai Đat. Su tuyet chung thuc vat nay gay ra mot xao tron lon đoi voi cac nhom thuc vat chi phoi. Cac loai sinh vat quang hop, bao gom thuc vat phieu sinh va thuc vat tren can, tao thanh nen tang cua chuoi thuc an vao cuoi ky Phan Trang giong nhu ngay nay. Cac dau vet cho thay rang cac đong vat an co đa chet khi cac thuc vat ma chung an tro nen khan hiem. Do đo, cac đong vat san moi hang đau nhu Tyrannosaurus rex cung chet.
Tao gai voi (Coccolithophore) va đong vat than mem (bao gom cuc đa, Rudistes, oc va trai nuoc ngot, va cac sinh vat ma chuoi thuc an cua chung bao gom cac loai tao vo nay) tro nen tuyet chung hoac chiu ton that nang. Vi du, nguoi ta cho rang cuc đa la thuc an chu yeu cua thuong long (Mosasauridae), mot nhom bo sat bien khong lo đa tuyet chung vao su kien nay.
Cac loai đong vat an tap, đong vat an sau bo va đong vat an xac chet đa song sot trong su kien tuyet chung, co le do luong thuc pham gia tang. Vao cuoi ky Phan Trang, co ve nhu đa khong con loai đong vat co vu an co hay an thit thuan tuy. Thu va chim đa song sot qua su kien tuyet chung đa an con trung, giun va oc, ma cac sinh vat nay toi luot minh lai an đong vat va thuc vat chet. Cac nha khoa hoc gia thiet rang cac sinh vat nay đa song sot sau su sup đo cua cac chuoi thuc an dua tren thuc vat la do chung an thuc an vun (vat chat huu co khong co su song).
Trong cac quan lac sinh vat suoi, chi mot vai nhom đong vat tro nen tuyet chung do cac quan lac nay it dua mot cach truc tiep vao thuc an tu cac thuc vat song ma dua nhieu vao thuc an manh vun troi ra tu đat lien, ham chung khoi su tuyet chung. Cac mo hinh tuong tu, nhung phuc tap hon đuoc tim thay trong cac đai duong. Su tuyet chung tro nen nghiem trong hon trong so cac đong vat song trong tang nuoc mat so voi cac đong vat song tren đay bien. Cac đong vat trong cot nuoc hau nhu phu thuoc hoan toan vao thuc pham chinh tu thuc vat troi noi trong khi cac đong vat song tren đay đai duong an manh vun huu co hoac cac đong vat co the chuyen sang an manh vun.
Cac đong vat hit tho khong khi lon nhat song sot qua su kien nay nhu đong vat dang ca sau (Crocodyliformes) va li long (Choristodera), la nhung dang ban thuy sinh va đa tiep can đuoc voi nguon thuc an manh vun. Cac loai ca sau hien đai co the song nhu cac đong vat an xac chet va co the song sot vai thang ma khong can thuc an, va con non cua chung thi nho, cham lon, va an chu yeu la đong vat khong xuong song va sinh vat chet hay manh vun cua cac sinh vat trong nhung nam đau tien. Cac đac điem nay đa đuoc lien ket voi su song sot cua ca sau vao cuoi ky Phan Trang.
Sau su kien K–T, su đa dang sinh hoc can co thoi gian đe hoi phuc, mac cho su ton tai cua vo cung nhieu hoc sinh thai bi bo trong.


= Vi sinh vat =
Ranh gioi K-T the hien mot trong so cac luan chuyen manh me nhat trong hoa thach đoi voi cac vi phieu sinh vat chua voi khac nhau đa hinh thanh nen tram tich calci, la tien đe cho ten goi cua ky Phan trang (ky Phan Trang). Luan chuyen trong nhom nay đuoc đanh dau sac net o cap đo loai. Phan tich thong ke ve su mat đi cua sinh vat bien trong khoang thoi gian nay cho thay rang su sut giam đa dang sinh hoc chu yeu la do su gia tang manh cua tuyet chung hon la do su suy giam trong hinh thanh loai. Dau vet ve giap tao (Dinoflagellata) trong ranh gioi K-T van chua đuoc hieu ro, vi chi co bao xac vi sinh vat la co hoa thach đuoc ghi nhan, va khong phai tat ca cac loai giap tao đeu co cac giai đoan tao bao xac, vi vay su đa dang sinh ra co le đa bi đanh gia thap. Cac nghien cuu gan đay chi ra rang khong co su thay đoi lon đoi voi giap tao trong lop tram tich cua ranh gioi nay.
Trung tia đa co mat trong cac lop đia chat it nhat la tu ky Ordovic, va cac khung xuong hoa thach khoang hoa cua chung co the thay vet trong ranh gioi K–T. Khong co dau hieu tuyet chung lon cua cac loai nay, va co bang chung ho tro cho su sinh soi nay no manh me o cac loai nay tai cac vi đo cao nam ban cau do nhiet đo mat lanh dan vao Paleocen som. Khoang 46% cac loai tao cat đa song sot qua giai đoan nay tu Creta đen Paleocen thuong. Đieu nay goi y co su luan chuyen đang ke ve loai, chu khong phai su tuyet chung o muc tham hoa cua cac loai tao cat, trong suot ranh gioi K–T.
Su co mat cua phieu sinh vat trung lo trong ranh gioi K–T đa đuoc nghien cuu tu thap nien 1930. Nghien cuu đuoc thuc đay boi kha nang co mot su kien gay anh huong xay ra tai ranh gioi K–T đa dan toi mot loat cac an pham mieu ta chi tiet su tuyet chung phieu sinh trung lo o ranh gioi nay. Tuy nhien, đieu nay cung con nhung tranh cai giua cac nha khoa hoc, mot nhom thi tin co dau hieu cho thay su tuyet chung đang ke ve so luong loai nay o ranh gioi K–T, con mot nhom khac thi tin rang co dau hieu chung minh nhieu lan tuyet chung va no ro cac loai nay o ranh gioi K-T.
Nhieu loai trung lo song tang đay bi tuyet chung trong su kien K–Pg, ket luan nay dua tren cac manh vun huu co tu cac chat dinh duong do sinh khoi trong đai duong đuoc cho la đa suy giam. Tuy nhien, khi cac vi sinh vat bien đuoc hoi phuc, nguoi ta cho rang su biet hoa cac loai trung lo gia tang la ket qua cua su gia tang nguon thuc an. Phieu thuc vat hoi phuc vao Paleocen som đa cung cap nguon thuc an cho cac chung loai trung lo tang đay, đay la nhung loai an manh vun. Su hoi phuc sau cung ve so luong cac loai song đay đa dien ra qua nhieu giai đoan keo dai hang tram ngan nam đen Paleocen som.


= Đong vat khong xuong song o bien =

Co su bien đong trong ho so hoa thach cung nhu đoi voi toc đo tuyet chung cua cac loai đong vat khong xuong song bien trong suot ranh gioi K-T. Toc đo bieu kien chiu anh huong cua su thieu vang cac ho so hoa thach hon la su tuyet chung tren thuc te.
Bo nuoc (Ostracoda), la mot nhom nho cac loai giap xac pho bien trong thoi ky tuong ung voi tang Maastricht thuong, đe lai tram tich hoa thach o nhieu noi khac nhau. Su xem xet cac hoa thach nay cho thay su đa dang cua Ostracoda trong the Paleocen thap hon so voi cac khoang thoi gian khac trong ky đe Tam. Tuy nhien, nghien cuu hien tai khong biet chac lieu su tuyet chung đa xay ra truoc hay trong khi hinh thanh ranh gioi nay.
Khoang 60% cac chi san ho đa (Scleractinia) tuoi Creta muon đa khong vuot qua đuoc ranh gioi K–T đe tien sang the Paleocen. Phan tich tiep theo ve su tuyet chung cua san ho cho thay rang khoang 98% cac loai san ho tap đoan, nhung loai song trong moi truong nuoc am, nong, can nhiet đoi, đa tuyet chung. Cac loai san ho đon đoc thuong khong tao thanh ran san ho va song trong moi truong nuoc lanh va sau hon (duoi đoi sang ro) cua đai duong thi bi anh huong it hon tai ranh gioi K–T. Cac loai san ho tap đoan dua vao quan he cong sinh voi tao quang hop, ma cac loai tao nay bi chet đi trong su kien xung quanh ranh gioi K-T. Tuy nhien, viec su dung du lieu tu cac hoa thach san ho đe ho tro cho su kien tuyet chung K-T va sau đo la su phuc hoi trong the Paleocen phai can đoi voi nhung thay đoi đa xay ra trong cac he sinh thai san ho trong suot ranh gioi K–T.
So luong cac chi đong vat chan đau, đong vat da gai, va than mem hai manh vo đa the hien su suy giam đang ke tu sau ranh gioi K-T. Hau het cac loai đong vat tay cuon (Brachiopoda), mot nganh nho cac loai đong vat khong xuong song bien, đa song sot qua su kien K–T va đa dang hoa trong suot thoi ky Paleocen som.

Ngoai tru cac loai nautiloidea (đai dien hien đai la bo nautilida) va coleoidea (đa tach ra thanh Octopoda, Teuthida, va Sepiida hien đai) tat ca cac loai đong vat tham mem khac thuoc lop Chan đau bi tuyet chung tai ranh gioi K-T. Cac loai nay bao gom tien thach (Belemnoidea) co y nghia sinh thai quan trong, cung nhu cuc đa la mot nhom đong vat chan đau co vo co su đa dang cao ve so luong va phan bo rong rai. Cac nha nghien cuu chi ra vien canh sinh san cua cac loai nautiloidea con song sot nho vao so luong trung it nhung to hon, cach thuc nay đong vai tro quan trong trong su song con cua nhom tuong tu chung la cuc đa qua su kien tuyet chung. Nguoc lai, cuc đa dung cach sinh san dang phieu sinh (nhieu trung va au trung phieu sinh), đieu nay co the lam chung bi pha huy trong su kien tuyet chung K-T. Mot nghien cuu khac con cho thay rang sau khi Ammonoidea bi loai ra khoi he sinh vat toan cau thi Nautiloidea bat đau phan tan tien hoa thanh cac dang co vo va phuc tap mac du cac yeu to nay chi co o cuc đa.
Khoang 35% cac chi đong vat da gai bi tuyet chung o ranh gioi K-T, mac du cac đon vi phan loai đa tung thinh vuong trong cac moi truong nuoc nong vi đo thap trong suot Creta muon co toc đo tuyet chung cao nhat. Cac loai da gai o moi truong nuoc sau hon va vi đo trung binh thi it bi anh huong o ranh gioi K-T. Kieu tuyet chung la do mat moi truong song, đac biet la su nhan chim cac khoi cacbonat la cac ran san ho nuoc nong đa co truoc đo, do su kien tuyet chung.
Cac nhom đong vat khong xuong song khac nhu rudist (ngheu tao ran san ho) va Inoceramus (loai khong lo co quan he voi so (Pectinidae) hien đai) cung bi tuyet chung o ranh gioi K-T.


= Ca =
Co mot luong di chi hoa thach đang ke cac loai ca co quai ham trong ranh gioi K-T, nhung hoa thach nay la dau hieu tot ve kieu tuyet chung cua cac lop đong vat co xuong song. Trong so cac loai ca sun, khoang 80% cac ho ca map va ca đuoi đa song sot qua su kien tuyet chung nay, va hon 90% cac ho ca teleostei đa song sot. Co dau hieu cho thay so luong lon hoa thach cac loai ca xuong đuoc bao ton o cac vi tri hoa thach chi nam trong lop ben tren ranh gioi K-T o đao Seymour gan Nam Cuc, duong nhu la su lang đong tu su kien K–Pg. Tuy nhien, cac loai ca song trong cac moi truong nuoc ngot va nuoc man đa đuoc giam nhe nhung tac đong moi truong cua su kien tuyet chung.


= Đong vat khong xuong song tren can =
Ton hai do con trung gay ra đoi voi la hoa thach cua cac loai thuc vat co hoa o 14 di chi tai Bac My đuoc su dung lam đai dien cho su đa dang cua con trung o ranh gioi K-T va đuoc phan tich đe xac đinh toc đo tuyet chung. Cac nha nghien cuu phat hien rang cac di chi voi nien đai Creta, truoc khi dien ra su kien tuyet chung, co su đa dang cao ve cac loai an thuc vat va an con trung. Tuy nhien, trong suot thoi ky Paleocen som, he thuc vat tuong đoi đa dang voi mot so it loai an con trung, tham chi đen 1,7 trieu nam sau su kien tuyet chung.


= Thuc vat tren can =
Co bang chung ro rang ve su pha huy cac quan the thuc vat o ranh gioi K-T. Tuy nhien, co nhung khac biet o muc đo khu vuc ve su dien the thuc vat. O Bac My, du lieu cho thay rang su pha huy so luong lon he thuc vat va su tuyet chung lon cua thuc vat o cac phan cua ranh gioi K-T, mac du co su thay đoi đang ke cac he thuc vat cuc lon truoc ranh gioi nay.
O cac vi đo cao cua Nam ban cau nhu New Zealand va Nam Cuc, cac he thuc vat bi tieu diet nhieu lam cho khong co su hoi phuc đang ke cua mot so loai, nhung cac thay đoi ngan han ve su phong phu tuong đoi cua cac nhom thuc vat. O Bac My, khoang 57% cac loai thuc vat tuyet chung. Su hoi phuc cac loai thuc vat trong Paleocen bat đau voi su xam chiem cua duong xi, đuoc the hien nhu la đinh duong xi trong cac đia tang; tuong tu nhu su tai chiem cua duong xi đuoc quan sat sau vu phun trao o nui St. Helen nam 1980.
Do su pha huy tren dien tong the cua cac loai thuc vat o ranh gioi K-T, co su gia tang cua cac sinh vat hoai sinh nhu nam, chung khong can su quang hop va su dung chat dinh duong tu thuc vat phan huy. Su thong tri cua nam keo dai chi vai nam trong luc bau khi quyen đuoc don sach va co nhieu chat huu co đe an. Khi bau khi quyen đa đuoc don sach thi cac sinh vat quang hop nhu duong xi va cac loai thuc vat khac bat đau tai sinh. Tinh đa boi duong nhu đa tang cuong kha nang song sot qua su tuyet chung cua thuc vat co hoa, co the la do cac ban sao bo sung cua bo gen ma cac loai thuc vat nay so huu cho phep chung de dang thich nghi hon voi su thay đoi nhanh chong cua cac đieu kien moi truong sau su va cham.


= Đong vat luong cu =
Khong co dau hieu tuyet chung lon cua cac loai luong cu o ranh gioi K-T, va co dau hieu manh me khang đinh rang hau het cac loai luong cu đa song sot mot cach tuong đoi nguyen ven sau su kien nay. Mot so nghien cuu chuyen sau ve cac chi ky giong trong cac lop hoa thach o Montana cho thay rang 6 trong 7 chi đa khong thay đoi sau su kien nay.
Cac loai ech nhai gan nhu song sot cho đen Paleocen voi mot so it loai tuyet chung. Tuy nhien ho so hoa thach đoi voi cac ho va cac chi ech nhai la that thuong. Mot nghien cuu mo rong ve 3 chi ech o Montana cho thay rang khong co su anh huong tu su kien K–Pg va su song sot duong nhu khong thay đoi. Du lieu cho thay co it hoac khong co dau hieu ve su tuyet chung cua cac loai luong cu lien quan đen su kien K–Pg. Luong cu song sot la ket qua cua kha nang tu tim noi sinh song trong nuoc hoac xay dung hang hoc trong tram tich, đat, go hoac ben duoi cac tang đa.


= Bo sat khong phai Archosauria =

Hai nhom bo sat khong thuoc nhanh Archosauria (than lan chua) con sinh ton la Testudines (rua) va Lepidosauria (than lan vay, bao gom ran, than lan, va than lan giun), cung voi ly long (Choristodera, nhom bo sat dang than lan chua (Archosauromorpha) song ban thuy sinh, đa bien mat vao Miocen som), đa song sot qua ranh gioi K-T. Tren 80% cac loai rua ky Phan Trang đa song sot qua ranh gioi K-T. Ngoai ra, tat ca sau ho rua ton tai vao cuoi ky Phan Trang đa song sot qua ky đe Tam va đai dien la cac loai rua hien tai.
Cac loai than lan vay con song bao gom Rhynchocephalia (tuatara) va Squamata (bo sat co vay). Rhynchocephalia đa tung la mot nhom than lan vay phat trien rong khap vao đau đai Trung Sinh, nhung bat đau suy giam vao giua ky Phan Trang. Đai dien hien nay cua chung la mot chi duy nhat phan bo o New Zealand.
Cac loai Squamata, voi cac đai dien hien nay nhu than lan; ran va than lan giun, đa phan nhanh vao cac hoc sinh thai khac nhau trong suot ky Jura va phat trien manh me trong suot ky Phan Trang. Chung đa song sot qua ranh gioi K-T va hien la nhom đa dang va phat trien nhat trong so cac loai bo sat voi hon 6.000 loai. Khong co ho bo sat co vay song tren can nao ma nguoi ta đa biet đen đa tuyet chung tai ranh gioi nay, va dau hieu hoa thach chi ra rang chung đa khong trai qua bat ky su suy giam đang ke nao ve so luong. Kich thuoc nho, trao đoi chat co the thich nghi, va kha nang di chuyen đen cac moi truong thich hop hon la yeu to quan trong cho kha nang song con cua chung vao Creta muon va Paleogen som.
Cac loai bo sat thuy sinh khong lo khong thuoc nhom than lan chua nhu Mosasauroidea va Plesiosauria, nhung loai san moi hang đau trong bien vao thoi ky đo, đa bi tuyet chung vao cuoi ky Phan Trang.


= Bo sat Archosauria (Than lan chua) =
Nhanh than lan chua (Archosauria) gom 2 bo con sinh ton la ca sau (gom cac ho con sinh ton duy nhat la Alligatoridae, Crocodylidae va Gavialidae) va khung long (Dinosauria, trong đo chim la nhom cac thanh vien con sinh ton duy nhat), cung voi cac loai khung long phi đieu va than lan co canh (Pterosauria) đa tuyet chung.


 Bo sat dang ca sau  10 ho bo sat dang ca sau (Crocodiliformes) hoac cac ho hang gan cua chung co mat trong cac hoa thach cua tang Maastricht, 5 trong so đo đa diet vong truoc ranh gioi K-T. 5 ho đeu co hoa thach trong cac tram tich Maastricht va Paleocen. Tat ca cac ho con sinh ton cua Crocodyliformes song trong cac moi truong nuoc ngot va tren can, tru Dyrosauridae song trong moi truong nuoc ngot va nuoc man. Khoang 50% đai dien cua Crocodyliformes đa song sot qua ranh gioi K-T, xu huong ro rang nhat la khong co ca sau lon đa song sot. Kha nang bo sat dang ca sau song sot qua ranh gioi K-T co the la do chung co kha nang thich nghi voi moi truong nuoc va đao hang, yeu to nay lam giam tinh nhay cam cua chung đoi voi nhung tac đong moi truong tieu cuc o ranh gioi nay. Nam 2008, Jouve va cong su đa đe xuat rang cac loai bo sat dang ca sau bien con nho song trong cac moi truong nuoc ngot nhu cac loai ca sau bien hien đai, yeu to nay giup chung song sot o nhung noi ma cac loai bo sat bien khac bi tuyet chung; do cac moi truong nuoc ngot khong bi anh huong manh me o su kien K–Pg nhu moi truong bien.


 Than lan co canh  Chi co mot ho than lan co canh (Pterosauria), Azhdarchidae, co mat ro rang trong tang Maastricht, va no bi tuyet chung o ranh gioi K-T. Cac loai than lan co canh lon nay la cac đai dien cuoi cung cua nhom đang suy giam đa tung chua khoang 10 ho vao giua ky Phan Trang. Cac loai than lan co canh nho hon đa bi tuyet chung truoc tang Maastricht trong suot thoi gian dien ra su suy giam cac loai đong vat nho hon trong khi cac loai đong vat lon hon tro nen pho bien hon. Trong khi su kien nay dien ra, cac loai chim hien đai trai qua su đa dang hoa va thay the cac nhom chim co va than lan co canh, co the la do su canh tranh truc tiep, hoac chi đon gian la chung lap đay cac hoc sinh thai rong.


 Chim  Hau het cac nha co sinh vat hoc đeu cho rang chim la nhanh con sinh ton duy nhat cua khung long (xem bai nguon goc cua chim). Tuy nhien, tat ca cac loai chim khong thuoc nhom chim hien đai (Neornithes) đa bi tuyet chung, bao gom ca cac nhom đang phon thinh nhu Enantiornithes (chim đoi nguoc) va Hesperornithes (chim hoang hon). Mot vai phan tich hoa thach chim chi ra rang co su phan nhanh cac loai truoc ranh gioi K-T, va cho rang cac ho hang cua vit, ga va đa đieu đa cung ton tai voi cac loai khung long phi chim. Mot luong lon cac mau hoa thach chim đuoc thu thap đai dien cho mot dai cac loai khac nhau cung cap cac bang chung dut khoat ve su ton tai cua cac loai chim co trong vong 300.000 nam cua ranh gioi K–Pg. Khong co loai nao trong chung đuoc biet la đa song sot cho đen the Paleogen, va su ton tai cua chung vao cuoi thoi ky cua tang Maastricht do đo cung cap nhung bang chung manh me đoi voi su tuyet chung hang loat cua cac loai chim co trung khop voi su va cham cua tieu hanh tinh Chicxulub. Mot ti le nho cac loai chim ky Phan Trang đa song sot sau su kien nay va chung phat trien thanh cac loai chim hien nay. Hon the nua, chi co mot loai chim duy nhat chua đuoc đat ten đa đuoc xac đinh mot cach chac chan su ton tai cua chung o tren va duoi ranh gioi K-Pg (no co mat trong he tang Hell Creek thuoc tang Maastricht va he tang Fort Union thuoc tang Đan Mach.
Nhom chim duy nhat co the noi la đa song sot qua ranh gioi K-T la chim hien đai (Neornithine, tru 1 loai trong the Paleogen, Qinornis paleocenica, co the la loai chim đa song sot khong thuoc nhom Neornithine). Chim hien đai co kha nang song sot qua su kien tuyet chung la do kha nang lan, boi va tim noi cu ngu trong nuoc va đam lay. Mot so loai chim hien đai co the đao hang, hoac lam to trong cac hoc cay hay trong to moi, vi cac moi truong nay giup chung it chiu anh huong ve bien đoi moi truong trong ranh gioi K-T. Su song sot trong khoang thoi gian dai vuot qua ranh gioi nay đuoc đam bao nhu la ket qua cua su lap đay cac hoc sinh thai rong do su tuyet chung cua cac loai khung long phi đieu đe lai.


 Khung long phi đieu  Ngoai mot vai tranh cai, ve co ban cac nha khoa hoc đong y rang tat ca loai khung long phi đieu tuyet chung o ranh gioi K-T. Cac hoa thach khung long đa tung đuoc dien giai nhu la chi ra ca su sut giam ve đa dang lan su khong sut giam ve đa dang trong khoang thoi gian vai trieu nam cuoi cua ky Phan Trang, va co the la do chat luong hoa thach khung long khong đu tot đe cac nha nghien cuu phan biet đuoc cac lua chon. Vi khong co bang chung nao cho thay rang khung long phi đieu trong tang Maastricht muon co the đao hang, boi hoac lan, nen chung khong the che cho cho chinh chung truoc nhung phan te hai nhat cua bat ky ap luc moi truong nao xay ra tai ranh gioi K-T. Co the la cac loai khung long nho (chu khong phai chim) đa song sot, nhung chung co the đa thieu thuc an, do nhom khung long an co thi bi khan hiem thuc an thuc vat, con khung long an thit thi nhanh chong nhan thay su cung cap con moi bi thieu hut.
Su đong thuan ve noi nhiet cua khung long giup chung ta hieu ve su tuyet chung hoan toan cua chung trong moi tuong quan voi cac ho hang gan gui la ca sau. Cac loai ca sau ngoai nhiet ("mau lanh") co it nhu cau ve thuc an (chung co the song hang thang ma khong can an) trong khi cac loai noi nhiet ("mau nong") voi kich thuoc tuong tu thi can nhieu thuc an hon nham duy tri qua trinh trao đoi chat nhanh hon. Do đo, khi chuoi thuc an bi pha vo nhu đa đe cap o tren, cac loai khung long phi đieu bi chet trong khi mot so loai ca sau thi song. Trong boi canh nay, su song con cua cac loai noi nhiet khac nhu mot so loai thu va chim, co the la do nhung ly do khac, lien quan đen cac nhu cau thuc an it hon cua chung, hoac cung lien quan đen kich thuoc nho cua chung tai thoi điem tuyet chung.
Su tuyet chung dien ra tu tu hay dien ra đot ngot van con la đieu gay tranh cai, do ca hai quan điem nay đeu co nhung bang chung hoa thach ho tro. Mot nghien cuu ve 29 đia điem hoa thach trong day nui Pyrenees phan thuoc xu Catalunya, Tay Ban Nha, chau Au, nam 2010 cho rang khung long đa phat trien rat đa dang cho đen thoi điem đuoc cho la thien thach va cham vao Trai Đat. Cac quan điem khac dien giai hoa thach trong đa doc theo song Red Deer o Alberta, Canada, nhu la bang chung ho tro cho quan điem tuyet chung tu tu cua cac loai khung long phi đieu; trong suot 10 trieu nam cuoi cua cac lop đa tuoi Creta o đay, so luong cac loai khung long co ve giam tu khoang 45 xuong con 12. Cac nha khoa hoc khac cung đua ra quan điem tuong tu.

Mot so nha nghien cuu bao ve quan điem ve khung long the Paleocen. Cac luan cu nay dua tren viec phat hien ra cac dau tich khung long con sot lai trong he tang Hell Creek day đen 1,3 m nam phia tren va co tuoi tre hon 40.000 nam so voi ranh gioi K–T. Cac mau phan hoa thu thap gan mot xuong đui khung long mo vit (Hadrosauridae) hoa thach trong sa thach Ojo Alamo Sandstone o song San Juan chi ra rang con vat nay song trong ky đe Tam, khoang 64,5 Ma (khoang 1 trieu nam sau su kien K–Pg). Neu su ton tai cua chung qua ranh gioi K-T co the đuoc xac nhan thi cac loai khung long mo vit nay co the đuoc xem la Dead Clade Walking. Mot nghien cuu hien tai cung chi ra rang cac hoa thach nay bi xoi mon tu nhung vi tri nguyen thuy cua no va sau đo tai lang đong trong cac lop tram tich tre hon.


= Thu co vu =
Tat ca cac nhanh thu chinh ky Phan Trang nhu Monotremata (thu đe trung), Multituberculata (thu rang nhieu mau), Marsupialia (thu co tui) va Eutheria (thu that su), Dryolestoidea, va Gondwanatheria đa song sot qua su kien K–Pg, mac du chung cung phai chiu ton that. Đac biet, thu co tui đa gan nhu bien mat o Bac My, va Deltatheroida chau A, cac ho hang nguyen thuy cua thu co tui con sinh ton đa tuyet chung. Trong tang đay cua he tang Hell Creek o Bac My, it nhat mot nua trong so 10 loai thu rang nhieu mau đa đuoc biet va tat ca 11 loai thu co tui đa khong con đuoc tim thay ben tren ranh gioi nay.
Cac loai thu bat đau đa dang hoa vao khoang 30 trieu nam truoc ranh gioi K-T. Su đa dang hoa cua cac loai thu đa cham lai qua ranh gioi nay.
Mot nghien cuu hien tai chi ra rang cac loai thu đa khong đa dang hoa theo kieu bung no qua ranh gioi K-T, mac du cac hoc moi truong san co đuoc tao ra boi su tuyet chung cua khung long. Mot so bo thu đuoc giai đoan la đa đa dang hoa ngay sau ranh gioi K-T nhu Chiroptera (doi) va Cetartiodactyla (mot nhom đa dang, ngay nay bao gom ca voi va ca heo va đong vat guoc chan), mac du mot nghien cuu gan đay ket luan rang chi co cac bo thu co tui đa đa dang hoa sau ranh gioi K-T.
Cac loai thu ranh gioi K-T nhin chung co kich thuoc nho, co the so voi kich thuoc cua chuot; yeu to nay co the đa giup chung tim đuoc noi tru ngu an toan. Them vao đo, nguoi ta mac nhien cong nhan rang mot so loai thu đon huyet, thu co tui va thu co nhau thai truoc đay đa song trong moi truong nua nuoc nua can hoac đao hang, vi ngay nay co nhieu dong thu co moi truong song tuong tu nhu vay. Bat ky loai thu song đao hang hay song trong moi truong nua nuoc, nua can co the đa đuoc them su bao ve tu ap luc moi truong cua ranh gioi K-T.


Bang chung = Cac hoa thach o Bac My =
Trong cac chuoi tram tich luc đia Bac My, su kien tuyet chung đuoc the hien ro nhat boi su khac biet đac trung giua cac hoa thach dang bao phan tang Maastricht muon giau va tuong đoi phong phu va đinh duong xi o sau ranh gioi nay.
Hien tai, chuoi tram tich chua hoa thach khung long co nhieu thong tin nhat tren the gioi ve ranh gioi K-T đuoc tim thay o Bac My, đac biet la cac he tang Hell Creek co tuoi Maastricht muon o Montana, Hoa Ky. Khi so sanh he tang nay voi cac he tang co tuoi co hon (khoang 75 Ma) nhu he tang song Judith/cong vien khung long (theo thu tu o Montana va Alberta, Canada) cung cap thong tin ve cac bien đoi trong cac quan the khung long trong vong 10 trieu nam cuoi cua ky Phan Trang. Cac lop đay hoa thach nay phan bo gioi han ve mat đia ly, bao phu chi mot phan cua mot luc đia.
Cac he tang Champagne giua-muon cho thay su đa dang hoa cao hon cua cac loai khung long so voi bat ky nhom đa rieng le nao khac. Cac lop đa thuoc tang Maastricht muon chua so luong thanh vien lon nhat cua cac nhanh chinh nhu: Tyrannosaurus, Ankylosaurus, Pachycephalosaurus, Triceratops va Torosaurus, đieu nay cho thay thuc an doi dao ngay truoc khi tuyet chung.
Ngoai cac di chi hoa thach khung long doi dao, con co cac hoa thach thuc vat minh hoa cho su suy giam ve so luong loai thuc vat qua ranh gioi K-T. Trong cac tram tich ben duoi ranh gioi K-T, xac thuc vat chu yeu la cac hat phan hoa cua thuc vat hat kin, nhung lop ranh gioi thuc su chua it bao tu phan hoa va chu yeu la bao tu duong xi. Muc đo bao tu phan hoa binh thuong dan dan hoi phuc o tren lop ranh gioi. Đieu nay tuong tu nhu đieu xay ra o nhung khu vuc bi tan pha boi cac vu phun trao nui lua ngay nay, o nhung noi nay su hoi phuc do cac loai duong xi dan đau va sau đo chung đuoc thay the boi cac loai thuc vat hat kin to lon hon.


= Hoa thach bien =
Su tuyet chung hang loat cac loai phieu sinh vat bien co the đa xay ra đot ngot, ngay tai ranh gioi K-T. Cac chi cuc đa bi tuyet chung tai hoac gan ranh gioi K-T; tuy nhien, co mot su tuyet chung cham hon va nho hon cua cac loai cuc đa truoc ranh gioi nay lien quan đen đot bien thoai vao Creta muon. Su tuyet chung tu tu cua hau het cac loai hai manh vo ho Inoceramidae bat đau kha som tu truoc ranh gioi K-T, va su sut giam nho, tu tu trong su đa dang cua cac loai cuc đa đa dien ra trong suot thoi ky Creta rat muon. Viec phan tich sau hon cho thay rang mot so qua trinh đa đang dien ra trong cac bien ky Phan Trang muon va chong cheo mot phan theo thoi gian, sau đo thi ket thuc voi su tuyet chung hang loat đot ngot.


Thoi gian dien ra Khoang thoi gian dien ra su kien tuyet chung cung con nhieu tranh cai do co hai gia thuyet khac nhau, mot cho rang su kien tuyet chung dien ra nhanh trong khoang thoi gian tuong đoi ngan (vai nam hoac vai ngan nam) trong khi cac gia thuyet khac thi cho rang thoi gian dien ra su kien nay lau hon. Van đe nay kho giai quyet do do lien quan đen hieu ung Signor-Lipps; hieu ung nay chi ra rang di chi hoa thach la khong hoan thien va thoi điem tuyet chung thuc su cua mot loai thuong xay ra muon hon rat nhieu so voi nien đai cua hoa thach cuoi cung cua loai đo. Cac nha khoa hoc cung tim thay rang co rat it cac lop đay lien tuc chua hoa thach trai qua mot khoang thoi gian tu vai trieu nam truoc ranh gioi su kien tuyet chung K–Pg đen vai trieu nam sau ranh gioi đo.


Nguyen nhan gay tuyet chung Co nhieu gia thiet đe cap đen nguyen nhan gay ra su tuyet chung hang loat tai ranh gioi K-T. Cac gia thiet nay tap trung vao cac su kien va cham hoac su gia tang cua hoat đong nui lua; hoac ca hai yeu to tren. Dua tren cac bang chung đa đuoc tich luy trong qua trinh nghien cuu, cac nha co sinh vat hoc đa thong nhat ve nguyen nhan co ban gay ra su tuyet chung la do mot tieu hanh tinh đa va cham vao Trai Đat vao khoang 65,5 trieu nam truoc, gay ra su tan pha nghiem trong sinh quyen cua Trai Đat.


= Su va cham cua tieu hanh tinh =

Nam 1980, mot nhom nghien cuu gom nha vat ly nguoi My đoat giai Nobel Vat ly 1968 Luis Walter Alvarez (con trai nha đia chat Walter Alvarez) cung nha hoa hoc Frank Asaro va Helen Michel đa phat hien ra cac lop tram tich phan bo tren khap the gioi tai ranh gioi K-T chua ham luong iridi cao gap nhieu lan so voi binh thuong (30, 160 va 20 lan trong 3 mat cat nghien cuu). Iridi la mot nguyen to cuc hiem trong vo Trai Đat do no la nguyen to chuyen tiep co ty trong cao co xu huong chim vao ben trong loi Trai Đat trong qua trinh phan di hanh tinh (planetary differentiation). Vi iridi con sot lai nhieu trong hau het cac tieu hanh tinh va sao choi, nen nhom Alvarez cho rang mot tieu hanh tinh đa va vao Trai Đat tai thoi điem ranh gioi K-T. Cung co nhung suy đoan truoc đo ve kha nang co mot su kien va cham, nhung đay la bang chung đau tien đuoc phat hien ra.
Su va cham nay co the đa lam uc che qua trinh quang hop do no tao ra cac đam may bui lam giam nang luong Mat Troi đen be mat Trai Đat, va giai phong cac sol khi axit sulfuric vao tang binh luu, cac yeu to nay co the lam giam nang luong Mat Troi đen be mat Trai Đat tu 10-20%. Phai mat it nhat 10 nam đe cac sol khi nay phan huy, chung ay thoi gian cung đu đe gay ra su kien tuyet chung cac loai thuc vat va thuc vat phieu sinh, va cac loai sinh vat phu thuoc vao chung (nhu cac loai thu san moi cung nhu thu an co). Cac sinh vat nho an cac manh vun thuc an co the co co hoi đe song sot. Hau qua cua su phong thich cac vat lieu va cham vao khi quyen Trai Đat co the dien ra trong khoang thoi gian ngan nhu xung cuong đo manh lam giet chet cac sinh vat phoi nhiem. Cac tran bao lua toan cau co the la ket qua cua xung luc nhiet va viec cac manh vun roi tro lai be mat Trai Đat sau vu no. Ham luong O2 cao vao cuoi ky Phan Trang co the đa giup cho su hinh thanh cac tran bao lua nay. Ham luong O2 trong khi quyen giam manh vao đau đe Tam. Neu cac tran bao lua lan toa xay ra, chung co the lam tang ham luong CO2 trong khi quyen va gay ra hieu ung nha kinh tam thoi ngay sau khi may bui lang đong, va đieu nay co the đa tieu diet hau het cac sinh vat de ton thuong đa song sot ngay sau vu va cham xay ra.
Su va cham cung co the gay ra mua axit tuy thuoc vao loai đa cau tao nen tieu hanh tinh va cham. Tuy nhien, mot nghien cuu gan đay cho rang anh huong nay tuong đoi nho, no co the keo dai khoang 12 nam. Tinh axit đa đuoc moi truong trung hoa, va su song sot cua cac loai thu de ton thuong đoi voi mua axit (nhu cac loai ech) cho thay rang yeu to nay khong đong vai tro quan trong đoi voi su tuyet chung. Cac gia thuyet va cham chi co the giai thich su tuyet chung dien ra trong thoi gian rat nhanh, vi cac đam may bui va cac sol khi luu huynh thai vao khi quyen chi co the ton tai trong thoi gian kha ngan khoang 10 nam.
Mot ngien cuu sau đo xac đinh rang ho va cham Chicxulub bi chon vui duoi Chicxulub tren bo bien cua Yucatan, Mexico la mot ho va cham trung khop voi tuoi gia thiet cua Alvarez đua ra. Ho nay đuoc xac đinh nam 1990 dua tren cong trinh cua Glen Penfield đuoc hoan thanh nam 1978, no co hinh ovan voi đuong kinh trung binh khoang 180 km, gan bang voi kich thuoc ma nhom Alvarez đa tinh toan. Hinh dang va vi tri cua ho nay am chi nhung nguyen nhan sau xa cua su pha huy ngoai đam may bui. Tieu hanh tinh cham vao đai duong va co the đa gay ra cac tran sieu song than, cac dau vet đa đuoc tim thay o mot vai noi trong vung cat bien Caribbe va đong Hoa Ky o nhung noi ma luc đo la đat lien, va cac manh vun thuc vat va đa luc đia trong cac tram tich bien đuoc đinh tuoi cung luc voi su kien va cham. Thien thach va cham vao lop thach cao (calci sulfat) đa tao ra mot luong lon sol khi luu huynh đioxit. Yeu to nay co the đa lam giam anh sang Mat Troi chieu đen Trai Đat va sau đo la mua axit lam chet cac loai thuc vat, phieu sinh vat va cac sinh vat co vo lam bang calci cacbonat (coccolithophore va mollusca). Vao thang 2 nam 2008, mot nhom nghien cuu đa su dung cac hinh anh đia chan ve ho va cham đe xac đinh rang su va cham đa xay ra duoi nuoc o đo sau lon hon so voi cac gia đinh truoc đay. Ho cho rang yeu to nay đa lam gia tang luong sol khi sulfat trong khi quyen tao ra su chet choc hang loat do thay đoi moi truong va do mua axit.
Hau het cac nha co sinh vat hoc ngay nay đong y rang mot tieu hanh tinh đa va cham vao Trai Đat vao khoang thoi gian cach đay 65 Ma, nhung cung con tranh cai rang lieu su va cham nay co phai la nguyen nhan duy nhat gay ra su tuyet chung hang loat. Co bang chung rang co mot giai đoan khoang 300 ka tu khi va cham xay ra đen khi tuyet chung hang loat. Nam 1997, nha co sinh vat hoc Sankar Chatterjee đua ra đe xuat rang co mot ho va cham lon hon ten Shiva voi đuong kinh 600 km đa xay ra cung thoi gian đo.
Nam 2007, mot gia thiet đa đua ra lap luan đe giai thich su va cham đa tieu diet cac loai khung long cac đay 65 Ma thuoc nhom tieu hanh tinh Baptistina. Đieu nay gay chu y đen gioi nghien cuu dua tren nhung nguon tai lieu co uy tin, mot phan do co rat it chat ran cua cac tieu hanh tinh thuoc nhom nay đuoc quan sat. Mot nghien cuu gan đay phat hien rang 298 Baptistina khong co cung du lieu hoa hoc voi nguon đa gay ra su va cham. Mac du phat hien nay co the co su lien he giua ho Baptistina va su va cham K-Pg la kho chung minh, nhung cung khong loai tru kha nang đo. Mot nghien cuu WISE nam 2011 ve anh sang phan xa tu cac tieu hanh tinh cua ho nay phat ra uoc tinh khoang 80 Ma, lam no khong đu thoi gian đe thay đoi quy đao va tac đong vao Trai Đat o thoi điem cach đay 65 Ma.
Vao thang 3 nam 2010, mot hoi thao quoc te ve cac gia thiet lien quan đen tieu hanh tinh đac biet la su va cham Chicxulub, đuoc xem la nguyen nhan gay ra tuyet chung. Mot nhom gom 41 nha khoa hoc đa xem lai cac tai lieu an hanh trong vong 20 nam va cung đa loai tru nhung gia thuyet khac nhu sieu nui lua. Ho đa xac đinh rang mot khoi đa co kich thuoc 10–15 km đa va cham vao Trai Đat tai Chicxulub ban đao Yucatan o Mexico. Vu va cham co the đa giai phong mot luong nang luong tuong đuong 100 × 1012 tan TNT, lon hon khoang 5 ty lan nang luong cua qua bom nguyen tu tha xuong Nagasaki va Hiroshima.


= Phun trao nui lua tai trap Deccan =

Truoc nam 2000, cac luan cu cho rang cac dong lu bazan trap Deccan đa gay ra su tuyet chung thuong gan lien voi quan điem cho rang qua trinh tuyet chung dien ra tu tu, do cac dong lu bazan đuoc cho la bat đau dien ra trong khoang 68 Ma va keo dai hon 2 trieu nam. Bang chung gan đay nhat cho thay cac trap nay phun trao hon 800.000 nam keo qua ranh gioi K-T, va do đo co the no đong vai tro trong su tuyet chung va su hoi phuc sinh hoc cham sau đo.
Cac trap Deccan co the la nguyen nhan gay tuyet chung theo mot so co che nhu su giai phong bui va cac sol khi sulfuric vao khong khi lam ngan chan anh sang Mat Troi va giam qua trinh quang hop cua thuc vat. Ngoai ra, hoat đong nui lua trap Deccan co the sinh ra mot luong cacbon dioxide lon gay ra hieu ung nha kinh khi bui va sol khi chiem toan bo khi quyen.
Trong nhung nam khi ma gia thuyet trap Deccan con gan voi su tuyet chung tu tu, Luis Walter Alvarez (1911-1988) đa cho rang cac nha co sinh vat hoc bi lam lac do thieu hut du lieu. Trong khi khang đinh cua ong ban đau khong đuoc ung ho, nhung cac nghien cuu thuc đia sau đo ve cac lop đay hoa thach lai nghieng ve phia tuyen bo cua ong. Cuoi cung thi hau het cac nha co sinh vat hoc bat đau chap nhan y tuong rang su tuyet chung hang loat vao cuoi ky Phan Trang chu yeu hay mot phan la do su va cham cua tieu hanh tinh vao Trai Đat. Tuy nhien, ngay ca Walter Alvarez cung đa thua nhan rang co cac thay đoi lon khac tren Trai Đat đa xay ra ngay truoc su va cham, nhu muc nuoc bien tut xuong va cac hoat đong phun trao nui lua dien ra manh me đa tao ra cac trap Deccan o An Đo, va cac thay đoi nay co the đa gop phan tao ra su tuyet chung.


= Su va cham cua cac tieu hanh tinh nhieu lan =
Co nhieu ho va cham khac cung đuoc tao ra vao thoi điem ranh gioi K-T. Quan điem nay cho rang co kha nang co nhieu vu va cham lien tuc đa xay ra, đo co the la nhung manh thien thach hay nhung manh vo cua tieu hanh tinh tuong tu nhu sao choi Shoemaker-Levy 9 đa tao nen ho va cham tren Sao Moc. Ngoai ho va cham Chicxulub đuong kinh 180 km, con co ho va cham Boltysh voi đuong kinh 24 km o Ukraina co tuoi (65,17 ± 0,64 Ma), ho va cham Silverpit co đuong kinh 20 km o bien Bac co tuoi (60–65 Ma), va mot ho va cham khac co đuong kinh lon hon van đang con tranh cai la ho va cham Shiva co đuong kinh 600 km. Nhung ho va cham khac co the đuoc hinh thanh trong đai duong Tethys co the bien mat do cac hoat đong kien tao nhu su troi dat ve phia bac cua mang chau Phi va An Đo.


= Bien thoai Maastricht =

Co bang chung ro rang ve muc nuoc bien sut giam vao giai đoan cuoi cua ky Phan Trang thap hon so voi cac thoi gian khac trong Đai Trung sinh. Trong mot so lop đa thuoc tang Maastricht co mat o nhieu noi tren the gioi, cac lop nam tren co nguon goc luc đia trong khi cac lop nam duoi co nguon goc ven bo va cac lop som hon nua đac trung cho đay bien. Cac lop nay khong the hien tinh nam nghieng va khong co bien dang lien quan đen kien tao son, do đo giai thich hop ly nhat la do bien thoai. Khong co bang chung truc tiep ve nguyen nhan gay ra bien thoai, nhung cach giai thich hien đuoc chap nhan nhu la co the nhat la do cac song nui giua đai duong tro nen it hoat đong hon va do đo bi nhan chim do khoi luong cua no.
Bien thoai manh co the đa lam giam nhieu dien tich them luc đia, noi co cac loai sinh vat bien nhieu nhat, va do đo co the đa lam cho su tuyet chung hang loat o bien xay ra. Tuy nhien, mot nghien cuu khac ket luan rang su bien đoi nay co the đa khong đu gay ra su kien nay neu quan sat chi dua tren muc đo tuyet chung cua cuc đa. Bien thoai cung co the đa gay ra cac bien đoi khi hau, mot phan bang cach lam thay đoi che đo gio va dong hai luu va mot phan lam giam suat phan chieu cua Trai Đat va do đo lam tang nhiet đo toan cau.
Bien thoai cung tao ra su mat đi cua cac bien nong nam mot phan trong luc đia nhu Western Interior Seaway o Bac My. Viec mat đi cac bien nay đa lam thay đoi lon moi truong song cua sinh vat, xoa bo cac đong bang ven bien 10 trieu nam truoc khi su đa dang hoa cua cac loai phat trien o cac noi nay nhu đuoc ghi nhan trong he tang Dinosaur Park. Mot hau qua khac la su mo rong cua cac moi truong nuoc ngot, do cac dong chay tren luc đia phai đi qua mot khoang cach dai hon truoc khi đo ra bien. Khi yeu to nay xuat hien đo la đieu kien ly tuong cho cac loai đong vat co xuong song nuoc ngot phat trien.


= Nhieu nguyen nhan khac =
Trong mot bai bao, J. David Archibald va David E. Fastovsky đa thao luan ve mot kich ban bao gom 3 nguyen nhan chinh: nui lua, bien thoai, va su va cham cua cac vat the ngoai Trai Đat. Theo kich ban nay, cac quan the luc đia va bien đa chiu ap luc boi cac thay đoi ve so luong va mat moi truong song. Khung long la loai đong vat co xuong song lon nhat bi anh huong đau tien khi moi truong thay đoi, va su đa dang cua chung suy giam. Cung luc đo cac vat lieu dang hat tu hoat đong nui lua lam khi hau tren mot so vung cua Trai Đat lanh va kho đi. Sau đo, mot su va cham xay ra lam cho chuoi thuc an dua tren qua trinh quang hop ca tren đat lien va duoi bien bi pha vo. Su khac biet chinh giua gia thiet nay va cac gia thiet tung nguyen nhan rieng le o cho nhung nguoi theo gia thiet nay thi cho rang cac nguyen nhan rieng le khong đu manh đe gay ra tuyet chung hoac khong the tao ra kieu tuyet chung phan loai loai.


Xem them Nam vu đai tuyet chung


Tham khao = Chu giai =


= Chu thich =

Van lieu
Fortey, R (2005). Earth: An Intimate History. Vintage. ISBN 978-0-375-70620-2.


Lien ket ngoai "The Great Chicxulub Debate 2004". Geological Society of London. 2004. Truy cap ngay 2 thang 8 nam 2007.
Kring DA (2005). "Chicxulub Impact Event: Understanding the K–T Boundary". NASA Space Imagery Center. Ban goc luu tru ngay 29 thang 6 nam 2007. Truy cap ngay 2 thang 8 nam 2007.
Cowen R (2000). "The K–T extinction". University of California Museum of Paleontology. Truy cap ngay 2 thang 8 nam 2007.
"What killed the dinosaurs?". University of California Museum of Paleontology. 1995. Truy cap ngay 2 thang 8 nam 2007.