Moi quan he tien boi (nguoi đi truoc) va hau boi (nguoi đi sau) o Nhat Ban, tieng Nhat goi la senpai (先輩 (tien boi), senpai) va kohai (後輩 (hau boi), kohai), đai dien cho quan he tren duoi khong chinh thuc trong cac to chuc, hiep hoi, cau lac bo, doanh nghiep va truong hoc. Xua khai niem khoi nguon tu Nho giao, nay co mau sac Nhat Ban đac biet va đa tro thanh mot phan cua van hoa Nhat Ban.


Khai niem Trong quan he, senpai va kohai phu thuoc lan nhau va đia vi hai nguoi đuoc xac đinh dua vao luc gia nhap to chuc. Trong to chuc, senpai la thanh vien co kinh nghiem, thu bac, trinh đo hoac tuoi tac cao hon, la nguoi tro giup, ket ban va khuyen bao kohai – thanh vien moi hoac thieu kinh nghiem, phai bay to long biet on, su ton trong va co khi la long trung thanh ca nhan. Kohai noi theo tham nien va kinh nghiem cua senpai, va dung kinh ngu khi noi chuyen voi senpai. Nhung senpai cung la ban cua kohai. Quan he nay giong nhu quan he thay tro trong van hoa phuong Đong, nhung khac o cho senpai voi kohai đeu phai lam viec trong cung to chuc.
Quan he senpai–kohai khoi nguon tu Nho giao cung cac tu tuong luan ly đao đuc khac đa du nhap vao Nhat Ban tu Trung Quoc co đai, cac triet ly nay tro nen pho bien khap moi khia canh cua tu tuong Nhat Ban. Quan he senpai–kohai la thu bac tren duoi giong nhu quan he cha con, nhan manh su ton trong quyen luc, chuoi menh lenh va truong lao, loai bo canh tranh noi bo va cung co su thong nhat cua to chuc.
Theo thoi gian, quan he nay khien cho kinh nghiem va kien ​​thuc đuoc truyen lai, tang so nguoi quen va xay dung ky uc tap the. Ben canh đo, ca kohai lan senpai đeu thu đuoc kinh nghiem co loi: kohai thu nhan kien ​​thuc cua senpai, senpai phat trien tinh than trach nhiem nho kohai. Nhung tinh đong chi nay khong nhat đinh đua toi tinh ban; mac du senpai va kohai co the tro thanh ban be, nhung đo khong đuoc ky vong.


Lich su Quan he senpai – kohai co nguon goc sau xa trong lich su Nhat Ban. Ba yeu to tac đong lon su phat trien cua no: Nho giao, che đo gia đinh truyen thong cua Nhat Ban, va Bo Dan luat nam 1898.
Tuy Nho giao toi Nhat Ban tu the ky 6 đen the ky 9, nhung chinh Ly hoc la tu tuong ra đoi tu Nho giao đa thay đoi xa hoi Nhat Ban mot cach sau sac, tro thanh thuyet chinh thuc cua Mac phu Đuc Xuyen (1603–1867). Bay gio, nguyen ly "trung" va hieu la cong nap (朝貢 choko) thinh hanh o Nhat Ban, vi su ton trong nguoi trong tuoi va tho cung to tien cua Nho giao Trung Quoc đa đuoc nguoi Nhat chap nhan va Nho giao đa truyen khap cuoc song hang ngay. Giong nhu nhung anh huong khac cua Trung Quoc, nhung y tuong nay đuoc nguoi Nhat ken va sua đoi cho hop voi Nhat Ban. Vi du: "trung" trong Nho giao đuoc hieu theo nghia la long trung thanh voi lanh chua phong kien ​​hoac Thien hoang.
Gia (家 ie) cung đuoc cac quy tac ung xu cua Nho giao quy đinh va anh huong su tao thanh quan he senpai-kohai. Trong che đo gia đinh nay, nguoi cha, la truong nam, co quyen luc tuyet đoi voi gia đinh vi ong đuoc giao duc va đuoc xem la co kien ​​thuc đao đuc vuot troi. Vi ton kinh cap tren la đuc tinh trong xa hoi Nhat Ban, nen vo va con cai đeu phai tuan theo ong. Ngoai che đo cha truyen con noi ra, chi con trai ca moi co the nhan đuoc tai san cua cha anh, va ca con gai lon lan con nho hon đeu khong nhan đuoc bat cu thu gi tu ong.
Bo Dan luat nam 1898 la yeu to cuoi cung co anh huong voi quan he senpai – kohai. Bo luat nay vua tang cuong cac đac quyen ve tham nien, vua cung co che đo gia đinh truyen thong bang cach đinh nghia ro rang cac gia tri thu bac trong gia đinh, goi la che đo ho chu (戸主制, koshusei). Chu gia đinh co quyen chi huy gia đinh cua minh va con trai ca ke thua vi tri đo. Nam 1947, cac luat le nay bi bai bo sau khi Nhat Ban đau hang vao cuoi The chien II, song nhung ly tuong nay van giu anh huong tam ly trong xa hoi Nhat Ban trong suot nhung nam ve sau.


Kinh ngu Su ton trong thu tu tren duoi đuoc bieu hien trong ngu phap Nhat Ban. Neu muon ton trong cap tren luc noi chuyen thi phai dung kinh ngu (敬語, keigo). Co ba loai:

Ton kinh ngu (尊敬語, Sonkeigo): Bay to su ton trong cap tren hoac nguoi trong cuoc noi chuyen, đen ca hanh đong, đo vat, đac điem va moi nguoi lien quan đen nguoi nay.
Khiem nhuong ngu (謙譲語, Kenjogo): Neu ton kinh ngu đe cao cap tren đe to su ton trong thi khiem nhuong ngu ha ban than nguoi noi chuyen.
Le ngu (丁寧語, Teineigo, "đinh ninh ngu"): Khac voi ton kinh ngu va khiem nhuong ngu, le ngu chi nguoi truoc mat chu khong phai nguoi đuoc đe cap. Hau to desu (てす, dung cho danh tu va tinh tu) va đuoi đong tu -masu (ます) đeu la le ngu.
Ton kinh ngu va khiem nhuong ngu đeu co cac bieu thuc (đong tu, danh tu, va cac tien to đac biet) rieng. Vi du: trong tieng Nhat, đong tu "lam" thong thuong la suru, nhung neu dung ton kinh ngu thi la nasaru va neu dung khiem nhuong ngu thi la itasu.
Mot quy tac khac trong quan he tren duoi la viec dung cac hau to kinh ngu. Senpai dung hau to -kun sau ten hoac ho cua kohai khi xung ho kohai, bat ke la nam hoac nu. Tuong tu, kohai dung hau to -senpai hoac -san luc goi senpai; hiem co khi kohai dung hau to -sama đe tro senpai, vi kinh ngu nay bieu thi muc đo ton trong cao nhat cho nguoi đuoc đe cap.


Muc pho bien Mot noi ma quan he senpai-kohai co the đuoc cam nhan nhieu nhat o Nhat Ban la truong hoc. Vi du: o truong trung hoc co so va pho thong (đac biet la trong cac cau lac bo), hoc sinh nam ba la lon tuoi nhat nam quyen the lon vi lam senpai. Trong cac cau lac bo the thao, cac tan kohai thuong phai lam cac nhiem vu co ban nhu lay bong, don dep san choi, giu gin thiet bi va tham chi giat quan ao cua hoc sinh lon tuoi. Ho cung phai hoac cui chao hoac kinh le cac senpai khi đuoc chuc mung, va cac senpai co the trung phat hoac đoi xu nghiem khac ho.
Cac đoi vien hanh đong khiem ton nhu vay chu yeu la vi ho tin rang đe tro thanh nguoi choi gioi thi ho phai nghe theo huan luyen vien hoac đoi truong, ma tro thanh cong dan khiem ton, co trach nhiem va hop tac trong tuong lai. Quan he trong truong Nhat cung uu tien tuoi tac so voi kha nang cua hoc sinh. Cac quy tac tren duoi giua senpai va kohai cung giong nhu quan he thay tro, la tuoi tac kinh nghiem cua giao vien phai đuoc ton trong va khong bao gio đuoc nghi ngo.
O truong đai hoc, quan he senpai-kohai yeu hon, vi sinh vien o nhieu lua tuoi khac nhau đeu hoc cung lop. Sinh vien bieu hien su ton trong cac sinh vien lon tuoi chu yeu qua le ngu, nhung voi giao vien thi tren trinh đo hoc van va kinh nghiem van con dung đe an đinh thu bac lau nam.
Phong tuc senpai – kohai cung thinh hanh trong lang doanh nghiep Nhat Ban. Moi truong xa hoi trong cac doanh nghiep Nhat Ban co hai đac điem: su tren duoi va nhan vien co đinh. Đia vi, muc luong va vi tri cua nhan vien phu thuoc nhieu vao đo lau nam, nen cac nhan vien ky cuu thuong đam nhan cac vi tri cao nhat va nhan luong cao hon cap duoi cua ho. Truoc the ky 20 va 21, nhan vien đuoc đam bao co viec lam suot đoi va khong phai lo lang mat vi tri.
Quan he senpai-kohai la nen tang cua quan he giua cac ca nhan trong gioi kinh doanh Nhat Ban. Vi du: o cuoc hop, nhan vien cap duoi nen ngoi o cho gan cua nhat, la ha toa (下座, shimoza), trong khi nhan vien cap cao (co luc la sep) ngoi canh vai khach quan trong o thuong toa (上座, kamiza). Luc hop, phan lon cac nhan vien đeu khong đua ra y kien ​​cua minh ma chi lang nghe va đong tinh voi cap tren, mac du ho co the bay to y kien ​​neu đuoc nhan vien co cap bac va tam anh huong lon hon trong cong ty tan thanh truoc.
Ben ngoai Nhat Ban, quan he senpai-kohai thuong đuoc bieu hien trong viec giang day vo thuat Nhat Ban, mac du co gay ra su hieu sai vi kien ​​thuc lich su khong đuoc pho bien va đang cap xa hoi cua Nhat Ban khong ton tai trong cac nen van hoa khac.


Van đe Tuy quan he senpai-kohai đam re sau trong xa hoi Nhat Ban, song tu cuoi the ky 20 đa co nhung thay đoi lon trong cac to chuc hoc thuat va kinh doanh. Kohai khong con ton trong senpai bang luc truoc, quan he đa mat chieu sau va tuoi tac giu it quan trong. Gioi sinh vien Nhat Ban đa đa dang hoa do hap thu nhung hoc sinh đa song phan lon cuoc đoi o nuoc ngoai ve Nhat Ban cung sinh vien nuoc ngoai khong co tu tuong thu bac cua Nhat Ban.
Luc bong bong kinh te vo vao đau thap nien 90, muc that nghiep tang manh, dan toi nhung nhan vien cap cao bi sa thai. Tu đo, cac cong ty bat đau xet ky nang cua nhan vien truoc, tuoi tac va thoi gian lam viec cho cong ty sau, khien nhieu nhan vien lau nam bi mat vi tri do khong the đap ung ky vong. Dan dan nhieu cong ty phai to chuc lai he thong luong bong va thang tien, tham nien mat đi it nhieu anh huong trong xa hoi Nhat Ban.
Thai đo ve quan he senpai-kohai la hoac đanh gia cao truyen thong va loi ich cua mot quan he tot đep, hoac guong bang long, hoac khong ua. Nhung nguoi chi trich cho rang quan he nay đoc đoan va bat cong, cac senpai thuong tu đe cao, va hoc sinh bi bien thanh nhut nhat hoac so noi bat hon nhom. Vi du: vai kohai so rang neu ho lam tot hon cac senpai trong mot hoat đong, thi cac senpai cua ho se bi mat mat va cac kohai phai xin loi. Trong vai truong hop, quan he de nay ra bao luc va bat nat. Nhung đa so nguoi Nhat - ngay ca nhung nguoi chi trich – thua nhan la neu quan he senpai – kohai bi hu ton thi chac chan se co nhung hau qua xa hoi tieu cuc.


Xem them Phep xa giao tai Nhat Ban
Honne va tatemae
Kinh ngu tieng Nhat
Sensei


Tham khao = Sach vo tham khao =