Michel Ney, Cong tuoc xu Elchingen (duc d'Elchingen) va Hoang tu Moskowa (prince de la Moskowa) (sinh ngay 10 thang 1 nam 1769, bi xu ban ngay 7 thang 12 nam 1815), thuong đuoc goi la Thong che Ney, la mot quan nhan va chi huy quan su trong Chien tranh Cach mang Phap va Chien tranh Napoleon. Ong la mot trong 18 vi thong che đuoc thu phong đau tien cua Napoleon. Ney co biet danh la Le Rougeaud ("tuong mat đo") va đuoc Napoleon cung nhu cac binh si duoi quyen goi la le Brave des Braves ("nguoi dung cam nhat trong so nhung nguoi dung cam").


Tieu su Michel Ney sinh nam 1769 tai Saarlouis (tieng Phap: Sarrelouis), mot thi tran nho nam o tinh Lorraine cua Phap, sau nay thuoc vung Sarre cua Đuc. Thi tran co đa so dan cu la nguoi Phap nam trong mot vung dan cu Đuc, nen Ney lon len co the su dung thanh thao ca hai ngon ngu. Michel la con thu hai trong gia đinh ong Pierre Ney, mot nguoi tho đong thung va la cuu chien binh cua Chien tranh Bay nam.
Sau khi hoc xong tai truong Trung hoc Thanh Augustins, Michel Ney tro thanh mot cong chung vien o Saarlouis va sau đo la đoc cong tai cac mo than va xuong luyen kim. Cuoc song cua mot vien chuc binh thuong khong hop voi Ney va ong quyet đinh đang ky vao trung đoan khinh ky binh (hussard) nam 1787.


Su nghiep = Thoi ki Cach mang Phap =
Sau khi nhap ngu, Michel Ney nhanh chong đuoc thang tu linh tron len ham ha si quan. Tu nam 1792 đen nam 1794, ong chien đau trong quan đoi Phap đong o mien bac va tham gia tran đanh lon đau tien tai Neerwinden. Cap bac cung len nhanh đen chong mat. Nam 1792, đuoc phong Thieu uy (sous-lieutenant), khong lau đuoc thang Trung uy (lieutenant), 2 nam sau len Đai uy (capitaine), roi Thieu ta (chef d'escadron). Thang 6 nam 1794, Ney đuoc chuyen sang Sambre-et-Meuse va bi thuong trong tran bao vay Mainz. Ngay 15 thang 10 nam 1794, ong đuoc thang bac Adjudant-general chef de brigade, tuong đuong cap bac Đai ta.
Thang 8 nam 1796, Ney đuoc thang ham Thieu tuong (general de brigade) va cu lam tu lenh ky binh tren mat tran Đuc. Ngay 17 thang 4 nam 1797, đoi ky binh cua Ney co nhiem vu chan đung cac đon vi ky binh dung giao (lancer) cua Ao đang co gang bao vay luc luong phao binh Phap. Đon vi cua Ney đa thanh cong trong viec đay lui nguoi Ao nhung sau đo bi phan cong boi luc luong ky binh nang cua Ao. Trong khi đang chi huy chien đau, Ney nga ngua va bi đoi phuong bat lam tu binh. Ngay 8 thang 5, quan đoi Phap phai dung mot vi tuong Ao đe nguoi Ao trao tra Ney.
Thang 3 nam 1799, sau thanh tich chien đau voi nguoi Ao, Ney tiep tuc đuoc thang ham Trung tuong (general de division) va chuyen sang lam tu lenh ky binh o Thuy Si va song Danube. Tai vung Winterthur, Ney bi thuong o đui va co tay. Sau khi phuc hoi, ong chien đau tai Hohenlinden duoi quyen tuong Moreau vao thang 12 nam 1800. Tu thang 9 nam 1802, Ney la tong tu lenh quan Phap o Thuy Si kiem luon nhiem vu ngoai giao. Ngay 19 thang 5 nam 1804, Ney đuoc phong ham Thong che Phap.


= Thong che cua Napoleon =

Nam 1805, Ney đuoc phong lam tu lenh Quan đoan VI cua Đai quan (La Grande Armee) va đuoc khen ngoi vi chien thang tai Tran Elchingen. Thang 11 nam 1805, luc luong cua Ney tran vao Tyrol va chiem thanh pho Innsbruck tu tay Đai Cong tuoc Ao John. Nam 1806, Ney chi huy Quan đoan VI tham chien tai Tran Jena va đanh chiem Erfurt. Thong che Ney tiep tuc chi huy quan Phap bao vay va buoc nguoi Ao tai Magdeburg phai đau hang.
Tai Eylau nam 1807, luc luong cua Ney đa kip thoi tiep vien va cuu cho quan chu luc do Napoleon chi huy thoat khoi that bai trong gang tac. Cung trong nam nay ong con tham chien tai Guttstadt va chi huy canh phai cua quan Phap tai Tran Friedland. Ngay 6 thang 6 nam 1808, Ney đuoc phong Cong tuoc xu Elchingen (duc d'Elchingen). Thang 8 cung nam, Quan đoan VI cua ong đuoc cu sang Tay Ban Nha va gianh chien thang trong mot so chien dich nho. Nam 1810, Ney phoi hop cung thong che Andre Massena trong cuoc tan cong Bo Đao Nha, tai đay ong đa chiem Ciudad Rodrigo va tham gia Tran Bucaco. Trong cuoc rut lui cua quan Phap tu Torres Vedras, Ney bi cach chuc chi huy vi khong tuan lenh cap tren.
Trong chien dich tan cong nuoc Nga nam 1812, Ney đuoc phuc chuc va cu lam tu lenh Quan đoan III cua Đai quan. Tai Smolensk, Ney bi thuong o co nhung van tiep tuc tham gia chi huy chien đau tai luc luong trung tam cua quan Phap trong Tran Borodino. Trong cuoc thao chay cua quan Phap khoi Moskva, Ney đuoc cu lam chi huy hau quan bao ve. Bi quan Nga tan cong quyet liet, đoi hau quan cua Ney bi cat roi khoi đai quan Phap nhung van cuoi cung van vuot đuoc vong vay va tim lai đuoc đai quan cua Napoleon. Vi hoang đe đa rat hai long vi su chien đau dung cam cua Ney va đa đat cho ong biet danh "nguoi dung cam nhat trong so nhung nguoi dung cam" (le Brave des Braves). Sau đo Ney tiep tuc chi huy hau quan Phap tai Beresina đe giu cay cau trong yeu tai Kovno, nguoi ta ke lai rang Ney la nguoi cuoi cung vuot qua cau đe roi khoi đat Nga. Ngay 25 thang 3 nam 1813, Thong che Ney đuoc phong danh hieu Hoang tu Moskowa (Borodino trong tieng Phap). Trong nam 1813, Ney tham gia chi huy quan Phap tai Weissenfels va tiep tuc bi thuong tai Tran Lutzen. Sau khi binh phuc ong la chi huy canh phai quan Phap tai Tran Bautzen cung nhu tham gia Tran Dennewitz va Tran Leipzig, noi ong mot lan nua bi thuong khi chien đau.
Ngay 4 thang 4 nam 1814, tai Fontainebleau, Ney tro thanh nguoi phat ngon cho nhom cac thong che noi loan va yeu cau Napoleon thoai vi. Ney thong bao cho vi hoang đe rang quan đoi se khong tien vao Paris, Napoleon đap tra: "quan đoi se tuan lenh ta" va Ney tra loi: "quan đoi se tuan lenh chi huy cua ho".


= Su nghiep hau Napoleon =
Sau khi Vuong trieu Bourbon quay tro lai nam quyen, Ney, nguoi đa gay suc ep buoc Napoleon thoai vi va đi luu đay, đa đuoc thang chuc, khen ngoi va phong tuoc quy toc boi vua Louis XVIII. Khi nghe tin Napoleon đa quay lai Phap, vi thong che đa quyet đinh giu gin nen hoa binh moi lap lai va chung to long trung thanh voi vua Louis XVIII bang cach to chuc mot luc luong chan đung buoc tien cua Napoleon ve Paris. Ney con hua voi vuong trieu moi se bat song vi hoang đe cu đe tong lai vao nguc sat. Tuy vay cuoi cung Michel Ney đa quay tro lai hang ngu nhung nguoi ung ho Napoleon tai Auxerre ngay 18 thang 3 nam 1815.


= Vuong trieu 100 ngay =
Ngay 15 thang 6 nam 1815, Napoleon cu Ney lam tu lenh canh trai quan Phap đong o phia bac. Ngay 16 thang 6, luc luong cua Napoleon đuoc chia lam hai phan đe cung luc tien hanh hai chien dich, luc luong cua Ney nhan nhiem vu tan cong quan Anh do Cong tuoc Wellington chi huy tai Quatre Bras con đich than Napoleon chi huy quan Phap tan cong quan Pho cua Gebhard Leberecht von Blucher tai Ligny. Canh quan cua Ney bi chi trich vi tien quan qua cham va chi chiem đuoc Quatre Bras khi thoi co cua nguoi Phap đa qua. Tai Ligny, Napoleon ra lenh cho tuong d'Erlon chi huy luc luong cua ong ta (luc nay nam o canh trai luc luong cua Napoleon va canh phai cua Ney) tan cong đoi hau binh quan Pho đe cat đuong rut lui cua đoi phuong. Trong khi đang bat đau di chuyen đen vi tri tan cong thi d'Erlon bat ngo dung lai va đoi huong hanh tien khien cho Napoleon kinh ngac va hoang so. Ly do cho su thay đoi đot ngot nay la Ney đa yeu cau d'Erlon ho tro tai huong Quatre Bras. Viec nay đa khien chien thang cua quan Phap o Ligny khong đuoc tron ven vi quan Pho kip rut lui do khong bi chan hau.
Tai Tran Waterloo, Ney mot lan nua đuoc cu lam tu lenh canh trai cua quan Phap tham chien. Khoang 3 gio 30 chieu, Ney ra lenh cho luc luong ky binh nang cua ong tan cong lien quan Anh - Ha Lan. Sau khi vuot qua luoi lua cua nhung khau đai bac, luc luong ky binh nay đa phai đung đo voi đoi bo binh đoi phuong ma khong he co yem tro cua bo binh hay phao binh Phap. Ney đa khong the pha đuoc vong vay va nhieu nguoi cho rang đay chinh la mau chot cho that bai cua Napoleon tai tran Waterloo. Cho đen nay nguoi ta van con tranh cai ve ly do tai sao mot thong che kinh nghiem nhu Ney lai ra lenh cho ky binh tan cong ma khong he co yem tro cua cac luc luong khac. Luc luong ky binh cua Ney cung that bai trong viec bit hong sung cac khau đai bac (cam mot que nhon vao hong đai bac) khi van con đang chiem uu the tren chien truong. Đang ra cac luc luong nay phai đuoc trang bi cac dung cu bit hong sung đe loai bo đoi phao binh đoi phuong va co the se buoc cac đon vi Anh - Ha Lan phai rut khoi tran đia. Cuoi cung thi quan Phap cung that bai, sau khi đich than rut guom chien đau mot cach vo vong truoc cac khau đai bac Anh, vi thong che noi tieng dung cam đa tap hop nhung nguoi linh Phap lai va het lon: "Hay đen va xem mot vi Thong che Phap co the chet nhu the nao".


Tu hinh = Phien toa =

Sau khi Napoleon that bai hoan toan va phai đi đay lan thu hai, Ney bi bat ngay 3 thang 8 nam 1815 va bi đua ra toa ngay 4 thang 12 nam 1815 xet xu toi phan quoc. Truoc đo, thong che Louis Nicolas Davout đa ky mot thoa thuan voi phe đong minh theo đo khong co si quan hay binh si nao tham gia Vuong trieu 100 ngay bi xet xu. Viec đua thong che Ney ra toa đa vi pham thoa thuan nay. Tiep đo, đe bao chua cho than chu minh, luat su cua vi thong che đa bien ho rang que nha cua Ney, Sarrelouis, đa la lanh tho cua Pho theo Hiep uoc Paris, vi vay Ney đa la mot nguoi nuoc ngoai va khong the bi xet xu boi mot toa an Phap. Ngay lap tuc vi thong che đa bat day ngat loi vien luat su cua minh va noi: 

"Je suis Francais et je resterai Francais!" - "Ta la nguoi Phap va mai mai la nguoi Phap!"
Cuoi cung toa đa ket luan Ney phan quoc va ket toi xu ban vi thong che. Trong so nhung nguoi bo phieu đong y voi ket luan nay co 5 vi thong che Phap la Serurier, Kellermann, Perignon, Victor va Marmont. Con trong so nhung nguoi bo phieu chong co thong che Davout. Ket luan cuoi cung đuoc đua ra vao 11 gio đem ngay 6 thang 12.


= Hanh hinh =
Trong khi toa tuyen an, cac luat su bao chua co vao gap thong che trong phong giam. Luc nay Michel Ney đang binh than an toi va ong noi voi cac luat su: "Toi tin la ngai Bellart khong the nao an toi ngon đuoc nhu toi" (Bellart la thanh vien cua toa khong chi hai long voi an tu hinh danh cho Ney ma con đe nghi tuoc het cac loai danh hieu, trong đo co huan chuong Bac đau boi tinh ma vi thong che đa đuoc nhan).
3 gio sang ngay 7 thang 12 nam 1815, Michel Ney đuoc dung day đe nghe tuyen an, sau đo ong đuoc gap lan cuoi vo va bon nguoi con. Đen 8 gio 30 sang, ong đuoc cho ra Vuon Luxembourg đe thi hanh ban an. Truoc khi bi hanh quyet, vi thong che noi tieng dung cam đa tu choi khan bit mat va đe nghi đuoc ra lenh cho chinh đoi hanh quyet minh:

"Cac anh linh, khi ta ra lenh ban, hay ban trung vao tim ta. Hay đoi lenh ta, đo se la menh lenh cuoi cung cua thong che cho cac anh. Ta phan đoi moi phan quyet cua toa, ta đa chien đau mot tram tran đanh cho nuoc Phap va chua bao gio tham gia tran đanh nao chong lai Nguoi... Binh linh, ban!"
Truong hop hanh quyet Ney chi la thieu so va chu yeu đe đe doa cac vi thong che va tuong linh con lai cua Napoleon, hau het trong so nay đuoc an xa va thoat khoi toi chet. Michel Ney đuoc chon cat trong "khu thong che" cua Nghia trang Pere-Lachaise, sau nay rat nhieu vi thong che đong ngu cua Ney nhu Davout hay Joachim Murat cung đuoc chon cat trong khu vuc nay, ngay gan mo cua Ney.


Tham khao