Tran Lang Son (1885) hay Phap đanh Lang Son la mot chien dich gom vai tran giao tranh lon nho giua quan Phap va quan Thanh, đa dien ra tu đau thang 2 nam 1885 va ket thuc vao 1 thang 4 cung nam.
Ket thuc cuoc chien, quan Phap đai bai khien Chinh phu Jules Ferry o Paris bi đo, nhung cuoi cung Phap - Thanh cung ky ket đuoc hiep uoc nham cham dut chien tranh. Đieu đo cung co nghia, ke tu ngay 9 thang 6 nam 1885 (ngay ky hiep uoc Thien Tan moi), nha Thanh chinh thuc thua nhan quyen đo ho cua thuc dan Phap o Viet Nam.


Truoc tran chinh = Đanh Phuc Chau va vay Đai Loan =
Tuc gian vi quan Thanh đa giao chien va gay nhieu thiet hai cho quan đoi Phap o tran Bac Le, chinh phu Phap đoi trieu đinh nha Thanh (Trung Quoc) phai boi thuong thiet hai 250 trieu franc. Sau 7 tuan thuong thuyet dai dang ve khoan tien tren, ngay 5 thang 8 nam 1884, Pho Đo đoc Amedee Courbet, chi huy ham đoi Đong Hai cua Phap, đuoc lenh na sung tan cong bat ngo phao đai Co Long o phia Bac Đai Loan, roi cho quan đo bo nhung bi quan Thanh phan cong, phai rut lui.
Ngay 23 thang 8, tuong Courbet chuyen sang tan cong hai cang Phuc Chau (Quang Đong), ban pha nhieu phao đai va đanh chim chien thuyen quan Thanh cung mot so tau buon neo tai ben. Sau đo tuong Courbet lai đem quan quay lai đanh chiem Co Long, quan đao Banh Ho va ra lenh phong toa Đai Loan.
Trong luc cuoc chien tranh Phap - Thanh leo thang thi quan Thanh cung lu luot keo sang đoi đau voi quan Phap o vung trung chau Bac Ky (Viet Nam).


= Vai tran khai cuoc =
Sau khi thua to o Bac Le (nay thuoc xa Tan Thanh huyen Huu Lung, tinh Lang Son), ngay 8 thang 9 nam 1884 Thieu tuong (general de division) Millot xin ve Phap, giao quyen lai cho Chuan tuong Louis Briere de l'Isle. Duoi su chi huy cua Briere, quan Phap lan luot tien len chiem Kep (8 thang 10) va Chu (12 thang 10).
Đen đau nam 1885 thi Briere de l'Isle đuoc thang Thieu tuong lai đuoc chi vien them hon 1.000 quan tu Phap sang. Voi quan so hon 7.000 linh quan Phap moi mo cuoc hanh quan đanh Lang Son, phoi hop voi cuoc tan cong cua ham đoi Phap tren vung bien Trung Quoc. Quan Phap chia thanh 2 đai đoan, mot do Chuan tuong De Negrier thong lanh va mot do Đai ta Giovanninelle chi huy.

Tran nui Bop
Đau thang 2 nam 1885, tuong De Negrier dan 5 tieu đoan linh tu Chu (nay thuoc huyen Luc Ngan, tinh Bac Giang) tien ve nui Bop đe đanh tien quan cua quan Thanh đang đong giu con đuong đi Lang Son. Theo ke hoach thi trong lan hanh quan nay se co đao quan thu nhi cua Đai ta Giovanninelle cung tham chien nhung rot cuoc Giovanninelle đuoc phai đi giai vay cho quan Phap o thanh Tuyen Quang nen chi co đao quan cua tuong De Negrier tien len Lang Son. Hai ben giao chien kich liet đuoc hai ngay thi quan Thanh rut lui nhung quan Phap cung phai rut ve Chu sau khi bi thiet hai nang. Tran nay phia Phap co 100 nguoi thiet mang va bi thuong, trong đo co 1 quan ba, 2 quan hai.

Tran Pho Vy
Tren đuong đi tu Chu len Pho Vy, quan Phap lai bi ton that nhieu o Ha Hoa. Trong 5 ngay ho moi vuot qua non 30 cay so đuong hiem yeu lai bi nghia quan nguoi Viet mai phuc can buoc tien. Ngay 11 thang 2 thi quan Phap chiem đuoc Pho Vy, gan Lang Son voi ton that tren 200 linh.


Đanh thanh Lang Son Sach Viet Nam su luoc chep:

...Thieu tuong De Negrier truoc đa len đon Kep, duong thanh the tien binh, roi len ve đon Chu đem quan qua đeo Van, lay đon Đong Son tuc la đon Sung, roi sang lay Tuan Muoi (ten cu cua ai Chi Lang).
Quan Tau đang giu o man Bac Le, thay quan Phap đa chan mat đuong ve, lien rut quan chay. Thieu tuong De Negrier đem quan đanh tran len đen Lang Son, trua hom 29 thang Chap thi lay đuoc thanh (GS. Giau ghi ngay 13 thang 2). Đanh tu ngay 25 đen 29 thang Chap, quan Phap thiet mat 40 nguoi tu tran va 222 nguoi bi thuong.
Lay xong thanh Lang Son, quan Phap nghi ngoi may ngay, roi lai tien len đanh Đong Đang. Quan Tau chay phan ra lam hai nga: mot chay len That Khe, mot nga chay len cua Nam Quan ve Tau. Đen ngay mong 8 thang 1 nam At Dau (1885), thi Thieu tuong De Negrier len đen cua Nam Quan, truyen pha Ai quan, roi tro ve giu Lang Son.
...Quan Tau tuy đa thua phai bo thanh Lang Son, nhung quan Đe đoc Quang Tay la Phung Tu Tai van đong lai đon o Long Chau, chuc song đanh lay lai Lang Son. Ngay mong 6 thang 2 nam At Dau (1885), Quan Tau sang đanh Đong Đang, Thieu tuong De Negrier đem quan len cuu, roi chuc đanh sang Long Chau. Quan Phap đanh trong 2 ngay, chet hai mat non 200 nguoi. Đen mong 8, Thieu tuong rut quan ve Lang Son, con nhung nguoi bi thuong thi đem ve đon Chu. Quan Phap đong o Lang Son bay gio co 35.000 nguoi.
Ngay 13 thi quan Tau tran sang đanh Ky Lua. Thieu tuong De Negrier bi thuong nang, phai giao quyen lai cho Trung ta Herbinger, đe chong voi quan Tau. Nhung bay gio quan Tau sang đong qua, Trung ta phai bo thanh Lang Son rut ve Tuan Muoi, roi ve đon Chu va đon Kep.
...Ben Phap tiep đuoc đien tin cua Trung tuong Briere de I' Isle đanh ve noi quan Phap phai bo thanh Lang Son, thi long nguoi nao đong ca len. Thu tuong Jules Ferry phai tu chuc. Chinh phu Phap thay su chien tranh khong loi ben ky to giao uoc đinh chien voi nuoc Tau...
Theo sach Đai cuong lich su Viet Nam tap II, thi sau hai thang rao riet chuan bi, quan Phap moi dam tien quan đanh chiem Lang Son (23 thang 2 nam 1885). Đoi quan thuc dan đanh thoc sau vao Long Chau, cach bien gioi 80 cay so trong noi đia Trung Quoc, cot đe buoc Bac Kinh phai som ky ket đieu uoc moi. Nhung đem 21 rang sang 22 thang 3, quan Thanh bat ngo phan cong, tien len chiem lai cua ai Nam Quan, đuoi quan Phap đang đong giu o đo phai bo chay ve Đong Đang.
Sau đo, quan Phap do tuong De Negrier chi huy đa phan cong manh me, vuot qua cua ai tren, lien tuc đanh pha cac đon quan Thanh tren con đuong Nam Quan - Bang Tuong. Nhung roi quan Phap lai bi đanh bat tro lai, phai rut ve phia ben nay bien gioi, roi hon loan thao chay ve Lang Son ngay 26 thang 3, bo lai tren chien truong nhieu xac linh chet, linh bi thuong va quan trang quan dung.
Tai Lang Son, quan Phap chua kip chan chinh lai đoi ngu, thi ngay 28 thang 3 quan Thanh lai tien đanh Ky Lua, sat thanh Lang Son. Tran đanh dien ra rat ac liet, Đai ta Herbinger (Viet Nam su luoc ghi Trung ta) chi huy thay tuong De Negrier vua bi trong thuong, lieu the khong giu đuoc Lang Son nen phai ra lenh rut chay ve Phu Lang Thuong ngay trong đem đo. Doc đuong chay thao than, quan Phap đa vut ca sung đai bac, hom đan; quang ca đo đac, hanh ly xuong song, đot giay to so sach, đap vo ca may đien tin. Mai đen ngay 1 thang 4, quan Phap moi ve đen Chu..


Ban luan Su gia Pham Van Son viet:

Đang buon cuoi la khi quan Phap hap tap triet thoai thi quan Tau cung voi va roi khoi thanh Lang. Đen đon Thanh Moi, Trung ta Herbinger lai đanh đien cho tuong Briere de I' Isle rang quan đoi cua y đang bi quan Tau vay khon o Chu va o Đong Song... Tuong Tong tu lenh tra loi: "chi rut lui khi nao can thiet". Nhan đuoc đien van nay, y cho quan sua soan gap đe len đuong, sau khi cho đot so sach, pha huy may truyen tin, luong thuc va cac thu khac. Ngay 31 thang 3 nam 1885, 3.000 quan Phap đa phai lan tron truoc 40 ten linh Tau, đo la loi than chua chat cua su gia Taboulet. Con chinh khach Waldeck- Rousseau phai ren len rang: "Toi nghi rang đen ngay tran Waterloo xua kia cung kho co the gay ra mot cuoc triet binh tham hai đen the!" .
Cuoc rut lui khoi Lang Son cua Phap đang ke la tham hai va đang buon cuoi, boi quan Phap phai tro ve khoi điem sau 5 thang sua soan cong phu va chien đau ton nhieu xuong mau.
GS. Tran Van Giau cho rang:

Anh huong cua cuoc đai bai o Lang Son ve ben Phap rat lon. Tai nghi vien, Thu tuong Jules Ferry đung nhu mot toi nhan. Bang 306 phieu phan đoi, chinh phu Jules Ferry đo. Mot e kip khac len thay đe tiep tuc mot chinh sach xam chiem thuoc đia.
Thang o Lang Son, tren song Hong; quan Van Nam, Quy Chau co 20 quan doanh, ay the ma tuyet nhien tuong Sam Duc Anh khong chiu nhuc nhich. Neu trong luc Phap bi mac o lang Son va Tuyen Quang, ma quan đoi cua Ton That Thuyet o Hue noi len đanh Phap, vua Ham Nghi ra lenh Can Vuong, thi co thang loi khong phai la khong con nua.
Đe roi ngay thang 4 nam 1885, nghia la 3 ngay sau khi binh đoan cua Phap phai chay ve Phu Lang Thuong thi Paris va Bac Kinh ky ket đinh chien. Thang 5, quan Thanh rut het ve nuoc. Ngay 9 thang 6 nam 1885, hiep uoc Thien Tan ra đoi. Nhu the la cuoc chien tranh Trung - Phap cham dut, va cung co nghia la trieu đinh Thanh thua nhan quyen đo ho cua Phap o Viet Nam..
Theo sach Đai cuong lich su Viet Nam tap II:

Anh huong cuoc đai bai cua Phap o Lang Son ve đen Phap rat lon. Du luan phan đoi cuoc "chien tranh xam luoc phieu luu" trong nhan dan Phap đen nay lai co dip boc phat manh me lam cho gioi tu ban tai chinh cam quyen vo cung lo so...Tai nha hoi đoai, nhung giay cho vay xuong gia con manh hon hoi xay ra chien tranh Phap – Đuc nam 1870. Tat ca cac bao đeu lon tieng cong kich Chinh phu Jules Ferry...


Xem them Tran Bac Le
Phap đanh thanh Tuyen Quang


Chu thich Tham khao Tran Trong Kim, Viet Nam su luoc, Nha xuat ban Tan Viet, Sai Gon, 1968 (tr. 543-544).
Tran Van Giau, Tong tap (phan I), Nha xuat ban Quan đoi Nhan dan, Ha Noi, 2006 (tr.405-414)
Pham Van Son, Viet su tan bien, quyen 5, tap thuong, Sai Gon, 1962 (tr. 438-440).
Hoang Van Lan & Ngo Thi Chinh, Lich su Viet Nam (1858-cuoi XIX), Nha xuat ban Giao duc, 1979 (tr. 67-68).
Đinh Xuan Lam, Nguyen Van Khanh, Nguyen Đinh Le, Đai cuong lich su Viet Nam, tap II, Nha xuat ban Giao duc, 2006 (tr. 60-61)


Lien ket ngoai Đoan lien quan trong Viet Nam su luoc