Đo gom Quan hay Quan dieu (tieng Trung: 鈞窯; binh am: Jun yao; Wade–Giles: Chun-yao) la mot loai đo gom Trung Quoc, mot trong Ngu đai danh dieu trong gom su thoi Tong. Mac du noi tieng nhung nhieu đieu ve đo gom Quan cho toi nay van chua ro rang va la chu đe tranh luan cua cac chuyen gia. Bao ham trong thuat ngu nay la mot so loai đo gom khac nhau, đuoc san xuat trong nhieu the ky va o mot so đia điem khac nhau, tu thoi Bac Tong (960–1127) qua thoi Kim (1115–1234) toi thoi Nguyen (1271–1368), va nhu đa tro nen ro rang hon trong nhung nam gan đay thi con keo dai toi đau thoi Minh (1368–1644).
Mot so đo gom trong so nay la danh cho thi truong binh dan, đac biet la cac loai đo đung/uong ruou, nhung nhung đo vat khac duong nhu đuoc lam danh cho trieu đinh va đuoc biet đen nhu la "đo gom Quan quan" (Quan quan dieu); chung khong đuoc đe cap trong cac tai lieu đuong đai va nien đai cua chung van con gay tranh cai. Chung hau het la nhung chiec bat hay chau hoac bon đe trong cac loai cay than hanh (nhu thuy tien) hoac chau hoa voi cac gia đo phu hop, co the thay trong nhieu buc hoa ve cac canh cung đinh. Su đong thuan gan nhu la đat đuoc, chu yeu đuoc thuc đay bang viec dien giai cac cuoc khai quat tai cac lo gom, chia đo gom Quan thanh hai nhom: mot nhom lon chu yeu la đo gom tuong đoi binh dan va pho bien, đuoc lam voi cac hinh dang đon gian tu thoi Bac Tong đen thoi Nguyen (co chat luong thap hon); va mot nhom hiem hon nhieu gom cac đo gom Quan quan đuoc lam tai mot khu vuc duy nhat la Quan Đai (鈞台) danh cho cung đinh vao thoi Nguyen va đau thoi Minh. Ca hai loai đeu chu yeu dua vao viec su dung mau men xanh lam va tia đe đat đuoc muc đich tao an tuong trong cac san pham cua chung; nhom thu hai la cac đo vat voi hinh dang cung cap danh cho nhung muc đich su dung co đia vi tuong đoi thap, nhu chau hoa va co le ca nhung chiec ong nho.
Nhung hien vat gom Quan noi bat va khac biet nhat su dung mau men tu xanh lam đen tia, đoi khi pha lan mau trang, đuoc lam bang tro rom trong men. Chung thuong the hien nhung "mang mau" tia tren nen xanh lam, đoi khi xuat hien nhu the ngau nhien mac du chung thuong đuoc du lieu va tinh toan truoc. Mot nhom khac co cac "vet" mau tia tren mau xanh lam, nguoi Trung Quoc goi cac vet mau nay la "giun bo trong bun đat" (khuu dan tau ne, 蚯蚓走泥). Đay la mot loai đo sanh co thanh the lon, đuoc rat nhieu nguoi nguong mo va thuong đuoc mo phong trong cac thoi ky muon hon. Nhung mau sac dao đong tu mau nau anh luc sang đen xanh luc, xanh lam va tia, voi cac mau nhu mai coi tu (tia mai coi), hai đuong hong (đo hai đuong), thien thanh (xanh da troi), nguyet bach (trang trang). Hinh dang chu yeu la đon gian, ngoai tru đo gom quan, va cac trang tri khac thuong chi gioi han o cac hieu ung men gom. Thong thuong, cac san pham "dan da" đuoc vuot tren ban xoay gom, nhung nhung vat dung gom quan thi thuong đuoc đuc khuon.
Đo gom Quan la đo sanh theo phan loai phuong Tay, va la đo gom "cao lua" hay đo su theo phan loai Trung Quoc, noi ma loai hinh đo sanh thuong khong đuoc cong nhan. Giong nhu cac đo gom Nhu co thanh the hon, chung thuong khong đuoc nung o nhiet đo cao trong khoang nhiet đo cua đo sanh thong thuong, va phan xuong gom van co the tham nuoc. Chung tao thanh mot "ho hang gan" cua nhom rong hon la đo gom men ngoc mien Bac hay đo gom xanh luc mien bac Trung Quoc.


Lich su Khoi đau cua đo gom Quan la khong chac chan; nhieu hien vat co nien đai thoi Tong chu yeu nho su tuong đong ve hinh dang cua chung voi cac đo gom thoi Tong khac. Van chua co hien vat gom Quan nao thu đuoc tu cac ngoi mo co the xac đinh nien đai chac chan la thuoc thoi Tong. Hai đia điem chinh co lo san xuat đo gom Quan la tran Than Hau (神垕镇) gan Vu Chau va tai Lam Nhu, đeu thuoc tinh Ha Nam ngay nay, mac du it nhat la vao thoi Nguyen thi con nhieu đia điem khac, giai thich cho nhieu khac biet giua cac hien vat. Cung nhu cac đo gom khac, cac cuoc khai quat tai cac điem lo gom trong nhung thap ky gan đay cho thay cac loai đo gom khac cung đuoc lam o cung cac đia điem nay. Mot di chi đo gom Quan la thon Thanh Luong Tu, tran Đai Doanh, huyen Bao Phong, noi cung san xuat đo gom Nhu.
Han tu đe chi Quan (鈞) chi đuoc ket hop trong cac đia danh khu vuc ke tu khoang nam Đai Đinh thu 24 thoi Kim The Tong nha Kim (1184) khi thanh lap Quan Chau. Tuy nhien, khong co đe cap nao đen cac lo gom Quan trong cac nguon su lieu tu thoi Tong đen thoi Nguyen. Đe cap đau tien ve đo gom Quan co le la cua hoc gia Tong Hu (宋詡), viet nam 1504, trong Tong thi gia quy bo (宋氏 家 規 部) ("Gia quy ho Tong"). Đo gom men đen voi cac đom đuoc san xuat tai tran Hoang Đao (黄道镇), huyen Giap, Binh Đinh Son) vao thoi Đuong co the đuoc coi la tien than cua đo gom Quan.
Rat co the la nhung đo vat thoi ky đau co mau xanh lam rat nhat thuc su la đo gom Sai gan nhu la huyen thoai trong the ky 10, đuoc ca ngoi nhieu trong cac nguon su lieu thoi ky đau, nhung khong con bat ky mau vat ro rang nao phu hop voi nhung mo ta đo. Nguoi ta cung cho rang đo gom Quan la su ket hop cac phong cach cua đo gom hoa Lo Son thoi Đuong (Đuong quan) voi đo gom Sai.
Mau tia co le khong xuat hien cho đen đau the ky 12, va sau đo chi đuoc kiem soat vao cuoi the ky nay. Đen cuoi the ky 13, it nhat mot hien vat co ky tu đuoc hinh thanh duoi dang mang mau. Đay la mot goi tua đau trong Bao tang Nghe thuat Metropolitan voi ky tu nghia "cai goi".
Chat luong đo gom Quan suy giam dan vao thoi Kim va tiep tuc xu the nay trong thoi Nguyen. Trong thoi Nguyen, viec san xuat đo gom Quan đa lan rong sang cac lo gom khac o cac tinh Ha Nam, Ha Bac va Son Tay, mac du Quan Chau (nay la Vu Chau) van la khu vuc chinh trong san xuat đo gom Quan. Mot so san pham chat luong cao đa đuoc biet đen, thuong la lon hon nhieu so voi truoc đay. Cac cuoc đieu tra ve lo gom Quan bat đau vao nam 1951 duoi su chi đao cua Tran Van Ly (陳萬里, 1892-1969) thuoc Bao tang Co cung. Sau đo, khoang 100 lo gom đa đuoc phat hien. Mot bao cao lon đa xuat hien tren tap chi Van vat (文物, Wenwu, Cultural Relics) nam 1964. Cac cuoc khai quat tai di chi Quan Đai nam 1973-1974 đa tiet lo đia điem ma đo gom Quan quan đuoc lam; nguoi ta cho rang tat ca đo gom Quan quan đeu đuoc lam o đo.


Đac trung Men gom Quan bao gom mau xanh lam xam (thien lam), xanh da troi (thien thanh), trang trang (nguyet bach), đo (hong) va tia (tu), voi loai đuoc đanh gia cao nhat co cac mang mau đo tham hoac tia. Thay đoi nhiet đo va đieu kien moi truong lo nung (khu hay hoan nguyen hoac oxi hoa hay duong hoa) lam thay đoi sac thai mau, mot ky thuat đuoc goi la dieu bien [duu] (窑变[釉]).


= Đo gom Quan "dan" =
Mot loat cac đo vat voi hinh dang đon gian đuoc tao ra, chu yeu tuong tu nhu đo gom Tu Chau đuoc trang tri rat khac nhau. Giong nhu đo gom Tu Chau, phan xuong gom day dan va chac chan. Hau het la bat, đia đuoc tao hinh tu nhien tren ban xoay gom, va nhung chiec binh nho hoac binh đung ruou, chu yeu co co hep, nhung co mot so mai binh. Ngoai ra con co hop, hu, vo va cac hinh dang khac.
Chan đe cua đo gom thoi ky muon hon thuong khong trang men va co mau nau; go bat đia cung co the co mau nau hoac anh xanh luc khi lop men mong hon. Cac mau vat thoi Tong cho thay su hoan thien can than voi lop men ben trong chan đe. Hinh dang cua cac mau vat thoi Tong tu nhien sac net va mong hon so voi cac mau vat thoi Kim va Nguyen. Tat ca cac loai đeu đuoc trang men day, thuong voi lop men khong vuon toi chan đe.
Cac go giong nhu hoa ("tan la") tim thay trong đo gom Quan "quan" đa bat đau o mot so hien vat thoi Tong, va lap lai cac phong cach đuong đai o đo kim khi va son mai. Vao thoi Nguyen, mot so vat pham, nhu binh va lu huong tron, đuoc gan them quai (tay cam).


 Binh   Chen, bat  = Đo gom Quan "quan" =

Mac du đo gom Quan khong đuoc cac hoc gia thoi Tong đe cap đen khi viet ve đo gom (hoac trong cac bien nien su con sot lai), nhung it nhat thi the loai cuoi cung đuoc đe cap tren đay, loai co "soc" mau tia tren nen xanh lam, duong nhu đa đuoc lam cho cung đinh, va đuoc biet đen nhu la hang gom "quan" cua đo gom Quan. Theo Shelagh Vainker, cac hien vat co soc la "tat ca cac hinh dang đuoc thiet ke đe trong hoac cam hoa", mac du cac chuc nang khac đoi khi cung đuoc đe xuat; nhu ong nho, binh hoa, gia đo đia rua but long, gia đo binh hoa, chau trong thuy tien v.v. Vi du, chiec binh đuoc trung bay tai Bao tang Nghe thuat Walters, Baltimore đuoc ho mo ta la "ong nho", nhung mot chiec voi hinh dang giong y het trong Bo suu tap Percival David đuoc mo ta la "binh hoa", voi chu "六" (luc, so 6) đuoc viet o phia duoi. Nhung chiec binh rat giong nhu the đuoc ve voi nhung cay trong trong đo trong mot buc chan dung hoang cung thoi Minh. Bao tang Nghe thuat Walters than trong trong viec xac đinh nien đai, trong khi Bao tang Anh ghi nien đai hien vat cua ho la 1403–1435, vao đau thoi Minh.
Kich thuoc va hinh dang cua đo gom "quan" khac voi cac nhom khac, thuong lon hon, nang hon va co hinh dang phuc tap hon, đuoc lam bang khuon kep (hai phan) trong mot quy trinh cong nghe duong nhu đuoc cac tho gom Quan phat minh. Nhieu go khong đeu, tao thanh cac hinh dang giong nhu bong hoa. Ngoai ra con co cac chu viet chim o đay cua nhieu hien vat, voi chu "Phong Hoa" (风华), ten cua mot cung đien trong noi cung nha Tong tai Khai Phong (it nhat mot truong hop la su bo sung thoi Thanh). Cac hien vat khac in chim cac chu tu nhat (mot) đen thap (muoi) o đay. Loi giai thich phu hop nhat la chung co the đe chi ra cac kich thuoc tieu chuan giup cung đinh sap xep thu tu, hoac chung la cac thanh vien cua cac bo vat dung khop voi nhau. Neu la cac con so bieu thi kich thuoc, thi "1" la lon nhat va "10" la nho nhat. Nhung hien vat nhu vay đoi khi đuoc goi la "đo gom Quan đuoc đanh so". Cung co mot so vat dung voi hinh dang bon/ban đon gian đuoc lam voi chat luong tuong tu, nhung chung khong đuoc đanh so, nhu o chiec đia nay voi chu binh (丙) o đay.
Co su khac biet giua cac tac gia phuong Đong va phuong Tay trong viec xac đinh nien đai cua chung. Cac tac gia Trung Quoc, phan lon dua vao chung tu cac cuoc khai quat tai di chi lo gom Quan Đai, xep chung vao cuoi thoi Bac Tong, trong khi cac tac gia phuong Tay xep chung vao thoi Nguyen hoac đau thoi Minh. Đa co nhieu thao luan ve mot đong tien đuoc cho la cua thoi Tong đuoc tim thay trong mot lo gom o Quan Đai. Co ve nhu it nhat đa co cac chi du thay the đoi voi cac cung đien trong hoang cung moi o Bac Kinh đau thoi Minh (Vinh Lac va Tuyen Đuc, vi the khoang 1402–1435), va nhieu hien vat voi cac đia danh đuoc in chim, co the đuoc them vao trong the ky 18, va chac chan van giu nguyen vi tri trong cung đien cho đen cuoi thoi Thanh. Nhung binh hoa Quan cung co the đuoc nhin thay trong cac buc tranh cung đinh tu thoi Minh. Bao tang Anh xac đinh nien đai cua đo gom Quan quan "tu khoang nam 1368 đen nam 1435".
Cac manh vo cua cac đo vat nay đa đuoc khai quat tai di chi lo gom Quan Đai, huyen Vu, va gan đay, quan điem đa nghieng ve viec xac đinh nien đai som hon trong thoi nha Minh (nhu đe cap tren đay), va mot so hien vat đa đuoc xep loai lai tu cac hien vat mo phong "kieu Quan" trong đo gom Canh Đuc Tran thanh hien vat cua chinh đo gom Quan. Vat lieu lam xuong gom Quan quan duong nhu kha khac biet so voi vat lieu lam cac đo binh dan hon va co truoc đo.


 Cac vat phang, rong  Ky thuat trang men va nung Nuoc men cua đo gom Quan luon day va mo đuc. Tuy nhien, no thuong rat mong hoac khong men o xung quanh go trong khi lai day o đe, noi thuong co mot phan nho khong đuoc men che phu. Ca hai mau xanh lam nhat va tia lan đau tien đuoc nhin thay o đo gom Trung Quoc la trong đo gom Quan. Cac khu vuc mau tia la do viec quet hoac to ve dung dich chua đong (Cu) len xuong gom sau khi trang men va truoc khi đem nung [trong moi truong hoan nguyen]. Mot so sac thai xanh lam hoac xanh luc đen tu oxit sat co trong men, ket hop voi viec nung trong moi truong hoan nguyen (khu). O nhiet đo cao, men tao ra "su khong pha tron tu phat... thanh thuy tinh giau silica va giau voi", thong qua qua trinh chia tach pha tao ra be ngoai cuoi cung co mau trang đuc: "Cac hat nho chua thuy tinh giau voi tan xa anh sang xanh lam, tao ra sac thai anh lam manh". Thuc te la cac hat hoac cac the khong đong nhat va nho hon buoc song anh sang nghieng ve tan xa anh sang mau xanh lam đuoc goi la tan xa Rayleigh. Lop men chua mot luong lon cac bong bong nho hinh thanh tu cac chat khi sinh ra trong men trong qua trinh nung. Cac bong bong nay, mac du khong the nhin thay bang mat thuong, nhung lai gop phan tao nen hieu ung thi giac cho cac vat pham. Trong nhieu hien vat, chung đe lai lop men voi cam giac kha tho nham khi cham tay vao, mac du nhung hien vat tinh xao nhat tranh đuoc đieu nay, co le bang cach nghien rat min cac vat lieu. Viec trang nhieu hon mot lop men duong nhu đa tro thanh pho bien.
Mot so hien vat, đac biet la nhung hien vat voi chat luong tot nhat, duong nhu đa đuoc nung hai lan, mot lan la nung moc truoc khi trang men, voi lan nung thu hai la nung trang men o nhiet đo cao hon sau khi đa quet men. Qua trinh nung voi lop men đa trang can đat đen nhiet đo khoang 1.200 - 1.300 °C, va đe nguoi tu tu, vi the toan bo qua trinh nung co the mat vai ngay. Cac ban thanh pham đuoc đat trong cac sap nung gom rieng biet trong lo nung. Tu cac cuoc khai quat, duong nhu ca cui go va than đa đa đuoc su dung va chung co cac tac đong khac nhau đen moi truong khong khi ben trong lo nung la moi truong hoan nguyen (khu) hay moi truong duong hoa (oxi hoa), co le voi cui go đuoc su dung đe tao ra nhung vat pham co chat luong tot nhat.


Mo phong va suu tap Đo gom Quan la mot trong nhung loai đo gom co đuoc sao chep o mien nam Trung Quoc trong đo gom Canh Đuc Tran thoi Thanh, chu yeu la trong the ky 18. Trong the ky 19, co cac đo vat mo phong đo gom Quan trang men trong đo gom Thach Loan o Phat Son, Quang Đong. Cac đo vat sao chep hien đai, su dung phuong phap đuc nuoc ao, van đuoc thuc hien o que huong Ha Nam cua đo gom Quan, mac du "ty le hao phi cao" va ket qua kem thanh cong hon so voi cac đo gom Trung Hoa sao chep hien đai khac.
Mac du trong thoi Tong va Nguyen thi đo gom Quan duong nhu khong co đia vi cao, nhung tu thoi Minh tro đi, chung đa co đuoc danh tieng rat cao trong gioi suu tap. Mot bo cac bang trong Bao tang Nghe thuat Walters o Baltimore cho thay uy tin cua đo gom Quan trong gioi suu tap Trung Quoc thoi Thanh. Cac manh vo đo gom Quan voi cac mang mau tia đuoc đong khung va gan vao bon bang go đuoc đat lam theo yeu cau trong the ky 18 hoac 19, chung đuoc nhin thay qua cac khung cua so co hinh dang rieng biet.
Đo gom Quan chinh hieu tiep tuc co kha nang suu tap cao va đat tien. Trong mot cuoc đau gia tai Christie's New York nam 2016, gia ban la 52.500 USD cho mot chiec bat nho mau xanh lam, 112.500 USD cho mot chiec đia mau xanh lam voi cac mang mau tia, va 389.000 USD cho chiec bon trong hoa gom Quan quan "so 3".


Ghi chu Tham khao Gompertz G. St. G. M., 1980. Chinese Celadon Wares. An ban lan 2, Faber & Faber, ISBN 0571180035.
"Grove": Oxford Art Online, "China, §VIII, 3: Ceramics: Historical development", nhieu tac gia.
"Koh", Koh, NK, Koh Antiques, Singapore, Jun ware Luu tru ngay 16 thang 2 nam 2020 tai Wayback Machine
Medley Margaret, 1989. The Chinese Potter: A Practical History of Chinese Ceramics. An ban lan 3, Phaidon, ISBN 071482593X.
"Ming": Craig Clunas & Harrison-Hall Jessica, 2014. Ming: 50 years that changed China. British Museum Press, ISBN 9780714124841.
Osborne Harold (chu bien), 1975. The Oxford Companion to the Decorative Arts. Nha in Đai hoc Oxford, ISBN 0198661134.
Jessica Rawson (chu bien), 2007. The British Museum Book of Chinese Art. An ban lan 2, British Museum Press, ISBN 9780714124469.
Vainker S. J., 1991. Chinese Pottery and Porcelain. British Museum Press, ISBN 9780714114705.
Valenstein S., 1998. A handbook of Chinese ceramics. Metropolitan Museum of Art, New York, ISBN 9780870995149.


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Đo gom Quan tai Wikimedia Commons
A Handbook of Chinese Ceramics. The Metropolitan Museum of Art
Jun ware Luu tru ngay 16 thang 2 nam 2020 tai Wayback Machine
Auctioned examples from recent years