Han quoc Y Nhi, (tieng Mong Co: Хүлэгийн улс, Hulegu-yn Ulus, tieng Ba Tu: سلسله ایلخانی, Ilxanan, chu Han: 伊兒汗國), con dich la han quoc Y Loi (伊利汗国) hoac han quoc Y Nhi (伊尔汗国), la mot han quoc cua nguoi Mong Co thanh lap tai Ba Tu vao the ky 13, đuoc coi la mot phan cua đe quoc Mong Co. Y Nhi han quoc dua tren co so ban đau la cac chien dich cua Thanh Cat Tu Han thuc hien ben trong đe quoc Khwarezmia vao cac nam 1219–1224, han quoc đuoc chau trai cua Thanh Cat Tu Han la Huc Liet Ngot thanh lap, lanh tho cua han quoc bao gom hau het cac nuoc Iran, Iraq, Afghanistan, Turkmenistan, Armenia, Azerbaijan, Gruzia, Tho Nhi Ky, va Pakistan ngay nay. Y Nhi han quoc ban đau chap nhan nhieu ton giao, nhung đac biet co cam tinh voi Phat giao va Kito giao. Nhung nguoi cai tri Y Nhi han quoc ve sau, bat đau tu Hop Tan vao nam 1295, đa tro thanh tin đo Hoi giao.


Đinh nghia Theo su gia Rashid-al-Din Hamadani, Hot Tat Liet (Khubilai) đa ban cho Huc Liet Ngot (Hulagu) tuoc hieu "Y Nhi han" sau khi ong chien thang A Ly Bat Ca (Ariq Boke). Thuat ngu Y Nhi han (il-Khan) co nghia la "han cap duoi" va the hien long ton kinh vao luc đau cua ho voi Mong Kha Han (Mongke Khan) va nhung nguoi ke vi chuc Đai Han cua toan the đe quoc. Tuoc hieu "Y Nhi han" đuoc danh cho cac hau due cua Huc Liet Ngot va sau nay la cac hoang tu khac thuoc dong doi han toc Bac Nhi Te Cat Đac (Borjigin, so nhieu Borjigid) cua Ba Tu, song khong đuoc the hien trong cac nguon tu lieu cho đen nam 1260.


Thoi ky đau cai tri Ba Tu Khi Muhammad II cua Khwarezm hanh quyet cac thuong nhan đuoc nguoi Mong Co cu đen, Thanh Cat Tu Han đa tuyen bo chien tranh voi trieu Khwarezm-Shah vao nam 1219. Nguoi Mong Co đa chiem đong toan bo đe quoc, chiem tat ca cac thanh pho chinh tu nam 1219 đen 1221. Iraq thuoc Ba Tu đa bi quan Mong Co tan pha duoi su chi huy cua Triet Biet (Jebe) va Toc Bat Đai (Subedei), ho roi khoi khu vuc va đe lai đong đo nat. Transoxiana nam duoi quyen kiem soat cua nguoi Mong Co sau cuoc xam luoc. Khu vuc khong phan chia o phia tay Transoxiana la gia san cua han toc Bac Nhi Te Cat Đac cua Thanh Cat Tu Han..
Con trai cua Muhammad la Jalal ad-Din Mingburnu tro lai Iran vao khoang nam 1224 sau đi luu vong tai An Đo. Cac nha nuoc Tho đoi thu con lai trong đe che cua cha ong nhanh chong tuyen bo trung thanh voi ong. Ong đa đay lui cac no luc cua nguoi Mong Co đe chiem mien Trung Ba Tu. Tuy nhien, Jalal ad-Din đa bi lan at va đe bep truoc quan cua Xuoc Nhi Ma Han (Chormaqan) do Đai Han Oa Khoat Đai (Ogedei) cu đen vao nam 1231. Trong cuoc vien chinh cua nguoi Mong Co, Azerbaijan va cac trieu đai mien nam Ba Tu tai Fars va Kerman đa tu quy phuc quan Mong Co va đong y nop trieu cong. O phia tay, Hamadan va phan con lai cua Ba Tu bi Xuoc Nhi Ma Han xam chiem. Nguoi Mong Co đa huong su chu y đen Armenia va Gruzia vao nam 1234 (hay 1236). Ho hoan tat chinh phuc Vuong quoc Gruzia vao nam 1238; tuy nhien đe quoc Mong Co chi bat đau xam chiem cac phan phia tay cua Đai Armenia duoi quyen Seljuk vao nam sau.

Nam 1236, Oa Khoat Đai phat đong cuoc chien đanh Khorassan va Herat đong dan cu. Cac thu linh quan su Mong Co chu yeu lap trai o đong bang Mughan tai Azerbaijan. Nhan thay su nguy hiem cua nguoi Mong Co, nhung nguoi cai tri Mosul va Armenia Cilicia đa quy phuc Đai Han. Xuoc Nhi Ma Han phan chia Ngoai Kavkaz thanh ba khu vuc dua tren he thong cap bac quan su. Tai Gruzia, dan cu đuoc tam thoi chia thanh tumen (van ho che). Nam 1237, đe quoc Mong Co đa chinh phuc hau het Ba Tu, ngoai tru cac thanh tri cua Abbas Iraq va Ismaili, va toan bo Afghanistan cung Kashmir.
Sau tran Kose Dag nam 1243, quan Mong Co duoi quyen chi huy cua Bai Tru (Baiju) đa chiem Tieu A, va Vuong trieu Rum cung Đe quoc Trebizond đa tro thanh chu hau cua nguoi Mong Co.
Quy Do Han (Guyuk Khan) đa bai bo cac quy đinh đuoc cac hoang tu Mong Co ban hanh, va đa ra lenh thu thue cac khu vuc o Ba Tu va cung mien thue cho nhung nguoi khac vao nam 1244.
Theo loi than phien cua A Nhi Hon A Gia (Arghun agha), Mong Kha Han (Mongke Khan) đa cam cac thuong nhan va quy toc lam dung cac tram tiep ngua (Ortoo), va dan thuong vao nam 1251. Ong ra lenh đieu tra dan so va ra lenh rang moi nguoi đan ong Trung Đong do Mong Co cai tri phai tra thue tuong xung voi tai san cua nguoi đo. Ba Tu đuoc phan chia thanh bon khu vuc duoi quyen cua A Lo Hon (Arghun). Mong Kha cap cho trieu Kartid quyen cai quan Herat, Jam, Bushanj, Ghor, Khaysar, Firuz-Kuh, Gharjistan, Farah, Sistan, Kabul, Tirah, va Afghanistan (day nui Sulaiman) cung nhu tat ca cac tuyen đuong đen song An.


Y Nhi han đau tien Nguoi sang lap thuc te cua Y Nhi han quoc la Huc Liet Ngot, chau noi cua Thanh Cat Tu Han va la em trai cua ca Mong Kha (Mongke) va Hot Tat Liet (Kublai). Mong Kha cu ong đen đe giup Đa Loi (Tolui) thiet lap quyen kiem soat chat che khu vuc Trung Đong, va lenh cho ong tro ve Mong Co khi hoan thanh nhiem vu nay. Tiep quan tu Bai Tru vao nam 1255 hay 1256, ong đa chinh phuc cac vuong quoc Hoi giao o phia tay "xa đen bien gioi Ai Cap." Viec chiem đong nay đa khien nguoi Turkmen chuyen ve phia tay đe đen Tieu A đe tron thoat nguoi Mong Co. Huc Liet Ngot thiet lap nen trieu đai cua minh tren phan lanh tho tay nam cua đe quoc Mong Co, trai dai tu Transoxiana đen Syria. Ong tieu diet Ismaili Nizari Hashshashin va nha Abbas tuong ung vao cac nam 1256 va 1258. Sau đo ong tien xa đen Gaza, chinh phuc Ayyubid-Syria trong mot thoi gian ngan.
Cai chet cua Mong Kha đa buoc Huc Liet Ngot phai tro ve vung trung tam Ba Tu đe chuan bi cho Khuriltai (lua chon lanh đao moi). Ong đe lai mot luc luong nho o phia sau đe tiep tuc tien ve Đia Trung Hai, song đa phai dung lai o Palestine vao nam 1260 do mot that bai lon trong tran Ain Jalut duoi tay Mamluk cua Ai Cap. Do cac van đe đia chinh tri va cai chet cua ba hoang tu la hau due cua Truat Xich (Jochi) khi đang phuc vu cho Huc Liet Ngot, Biet Nhi Ca (Berke) đa tuyen chien voi Huc Liet Ngot vao nam 1262 va co the đa lenh cho quan cua ong quay ve Iran. Theo cac su gia cua Mamluk, Huc Liet Ngot co the đa tan sat quan đoi cua va tu choi chia se chien loi pham voi Biet Nhi Ca.

Hau due cua Huc Liet Ngot cai tri Ba Tu trong tam muoi nam tiep theo, khoan dung voi nhieu ton giao bao gom Shaman giao, Phat giao, va Kito giao, cuoi cung Hoi giao đa tro thanh quoc giao vao nam 1295. Tuy nhien, bat chap viec cai đao nay, cac Y Nhi han van duy tri su kinh đich voi Mamluk - the luc đa đanh bai quan xam luoc Mong Co va ca quan Thap tu chinh. Cac Y Nhi han phat đong nhieu cuoc xam luoc Syria, song chua bao gio co the chiem giu đuoc cac vung đat quan trong cua Mamluk, va cuoi cung ho đa phai tu bo ke hoach nay. Ben canh đo, ho cung bop nghet cac chu hau cua minh hon nua, tuc vuong trieu Rum va vuong quoc Armenia Cilicia. Đieu nay phan lon la do cuoc noi chien đang dien ra ben trong đe quoc Mong Co, voi su thu đich cua cac han quoc o phia bac va đong danh cho Y Nhi. Sat Hop Đai han quoc tai Moghulistan va Kim Truong han quoc đe doa Y Nhi han quoc tai Kavkaz va Transoxiana. Ngay ca khi Huc Liet Ngot con tri vi, Y Nhi han quoc đa tung tham chien tai Kavkaz voi nhung nguoi Mong Co tai thao nguyen Nga. Tren mot phuong dien khac, nha Nguyen o Trung Quoc la mot đong minh cua Y Nhi han quoc va van giua quyen ba chu tren danh nghia trong nhieu thap ki sau nay.
Huc Liet Ngot đa cung nhieu hoc gia, thien van hoc nguoi Han, nha thien van hoc noi tieng cua Ba Tu Nasir al-Din al-Tusi nghien cuu ve Thien van hoc Trung Quoc. Đai quan sat đa đuoc xay dung tren mot ngon đoi tai Maragheh.


Lien minh Frank-Mong Co Nhieu no luc nham hinh thanh mot lien minh Frank-Mong Co đa đuoc thuc hien giua cac trieu đinh o Tay Au (Tay Au đuoc nhung nguoi Hoi giao va chau A goi chung la Frank vao thoi ky Thap tu chinh) va nhung nguoi Mong Co (chu yeu la Y Nhi han quoc) vao cac the ky 13 va 14, bat đau tu khoang cuoc Thap tu chinh lan thu 7. Lien minh cua ho la nham chong lai nguoi Hoi giao (chu yeu la Mamluk), song Y Nhi han quoc va nguoi chau Au chua bao gio co the ket hop luc luong đe chong lai ke thu chung.


Cai sang Hoi giao Trong khoang thoi gian hau Huc Liet Ngot, cac Y Nhi han ngay cang tiep nhan Phat giao Tay Tang. Suc manh cua Kito giao đuoc co vu nho su xuat hien cua Canh giao nhung đieu nay đa khong đi xa hon su đoi đai binh đang cua ho voi cac ton giao. Nhu vay cac Y Nhi han co tin nguong khac biet so voi dan cu von đa so la Hoi giao ma ho đang cai tri. Hop Tan (Ghazan), mot thoi gian ngan truoc khi lat đo Bai Đo (Baydu) đa cai sang Hoi giao va chinh quyen cua ong đa thien vi voi Hoi giao va đieu nay trung hop voi cac no luc nham đua che đo cua ho đen gan hon voi đa so cu dan, nhung nguoi khong phai la dan Mong Co. Kito giao va Do Thai giao bi mat vi the binh đang voi Hoi giao va ho đa mot lan nua phai tra thue. Nhung nguoi theo Phat giao phai lua chon cai đao hoac bi truc xuat.
Trong đoi ngoai, viec cai sang Hoi giao đa co it hoac khong co tac đong va Hop Tan tiep tuc chien đau chong lai Mamluk nham kiem soat Syria. Đoi voi hau het cac linh vuc, chinh sach cua ong la su tiep noi cua nguoi anh trai Hoan Gia Đo (Oljeitu) mac du vay, ong đa bat đau uu tien cho phai Shi'a cua Hoi giao sau khi chiu anh huong cua cac nha than hoc Shi'a la Al-Hilli va Maitham Al Bahrani. Hoan Gia Đo hoan thanh chinh phuc Gilan ben bo bien Caspi va cac phe tich cua lang mo trang le cua ong tai Soltaniyeh co le la dau tich tot nhat cho thoi ky Y Nhi han quoc tai Ba Tu.


Tan ra Sau khi Bat Tai Nhan (Abu Sa'id) mat vao nam 1335, han quoc bat đau tan ra nhanh chong, va bi phan chia giua cac nha nuoc ke thua la đich thu cua nhau, đang chu y nhat la Jalayirid. Thoat Hop Thiep Moc Nhi (Togha Temur), hau due cua Chuyet Xich Hop Tat Nhi (Jo'chi Hasar), nguoi cuoi cung yeu cau tuoc hieu Y Nhi han, đa bi cac Sarbadar am sat vao nam 1353. Thiep Moc Nhi (Timur) ve sau đa lap nen mot nha nuoc tu Jalayirid, be ngoai la phuc hoi lai han quoc cu. Su gia Rashid-al-Din Hamadani đa viet mot cuon lich su chung ve cac vi han vao khoang nam 1315 va cung cap nhieu tai lieu cho lich su cua han quoc.


Di san Su xuat hien cua Y Nhi han quoc đa co mot tac đong quan trong đen khu vuc. Đe quoc Mong Co đa noi long đang ke hoat đong thuong mai tai chau A. Thong tin lien lac giua Y Nhi han quoc va nha Nguyen tai Trung Quoc đa khuyen khich su phat trien nay.
Y Nhi han quoc cung đa mo đuong cho trieu Safavid sau nay, va cuoi cung la đat nuoc Iran hien đai. Cac cuoc chinh phuc cua Huc Liet Ngot đa đua anh huong cua Trung Quoc toi Iran. Đieu nay cong voi su bao tro cua nhung nguoi ke nhiem ong, đa tao nen mot nen kien truc Iran đac sac. Duoi thoi cac Y Nhi han, cac su gia Ba Tu cung đa chuyen tu viet bang tieng A Rap, sang viet bang tieng Ba Tu.
Cac nguyen ly co ban cua ke toan kep đuoc thuc hien tai Y Nhi han quoc đa đuoc phat trien đoc lap tu cac thong le tinh toan đuoc thuc hien tai chau Au. He thong tinh toan nay đuoc tao ra chu yeu tu nhu cau ve kinh te-xa hoi theo sau cac cai cach nong nghiep va nhan kho cua Hop Tan Han vao cac nam 1295-1304.


Y Nhi han = Dong doi Huc Liet Ngot (1256-1335) =
Huc Liet Ngot Han (Hulagu Khan, 1256–1265)
A Bat Cap (Abaqa Khan, 1265–1282)
Thiep Co Điet Nhi (Tekuder, 1282–1284)
A Lo Hon (Arghun, 1284–1291)
Hai Hop Đo (Gaykhatu, 1291–1295)
Bai Đo (Baydu, 1295)
Hop Tan (Ghazan, 1295–1304)
Hoan Gia Đo (Muhammad Khodabandeh/Oljeitu, 1304–1316)
Bat Tai Nhan (Bahadur, 1316–1335)


= Dong doi A Ly Bat Ca =
A Nhi Ba (Arpa Ke'un, 1335–1336)


= Dong doi Huc Liet Ngot (1336-1357) =
Moc Tat (Musa, 1336–1337) (bu nhin cua Ali Padshah cua Baghdad)
Ma Hop Ma (Muhammad, 1336–1338) (bu nhin cua Jalayirid)
Tat Đich Biet (Sati Beg, 1338–1339) (bu nhin cua Chobanid)
Toc Lai Man (Sulayman, 1339–1343) (bu nhin cua Chobanid, đuoc cac Sarbadar cong nhan 1341–1343)
Chi Han Thiep Moc Nhi (Jahan Temur, 1339–1340) (bu nhin cua Jalayirid)
No That Nhi Hoan (Anushirwan, 1343–1356) (bu nhin cua Chobanid)
Hop Tan II (1356–1357) (chi biet trong tien đuc)


= Dong doi Hasar =
Tuyen bo tu phia đong Ba Tu (Khurasan):

Thoat Hop Thiep Moc Nhi (Togha Temur, khoang 1338–1353) (đuoc Kartid cong nhan 1338–1349; Jalayirid cong nhan 1338–1339, 1340–1344; Sarbadar cong nhan 1338–1341, 1344, 1353)
Luqman (1353–1388) (con trai cua Thoat Hop Thiep Moc Nhi va nguoi bao tro cua Thiep Moc Nhi)


Pha he (Dong doi Huc Liet Ngot) Chu thich Tham khao Atwood, Christopher P. (2004). The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. Facts on File, Inc. ISBN 0-8160-4671-9.
C.E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, New York, 1996.
R. Amitai-Preiss: Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War 1260–1281. Cambridge, 1995


Lien ket ngoai Ilkhanids Dynasty Luu tru ngay 29 thang 10 nam 2019 tai Wayback Machine Trieu đai Mong Co
Encyclopedia Iranica. Luu tru ngay 19 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine Chua cac them tin them ve Y Nhi han quoc.