Tran cong ham Đuc An (tieng Trung: 德安之戰, Đuc An chi chien) la mot tran đanh cong thanh giua quan noi day do Ly Hoanh (李橫) chi huy voi quan trieu đinh nha Tong dien ra vao nam 1132 tai thanh phu Đuc An (nay thuoc phia đong Ho Bac, Trung Quoc). Tran chien đuoc cac tai lieu ghi nhan su xuat hien cua hoa thuong, to tien đau tien cua sung ca nhan, su dung lan đau trong lich su chien tranh the gioi.


Boi canh Sau su bien Tinh Khang, hai vua Tong Huy Tong va Tong Kham Tong cung hau het hoang gia va trieu than bi quan Kim đua ve Bac. Cac đai than con lai ton hoang tu Trieu Cau, vua tron thoat đuoc, len ngoi hoang đe tai phu Ung Thien, su goi la nha Nam Tong. Tuy nhien, cac trieu than khong nhat tri, thuong xuyen tranh chap, gay bat on trieu đinh, dan đen binh bien Mieu, Luu. Ben canh đo, quan Kim thuong xuyen Nam ha, đanh tan tac quan Tong. Trieu đinh nha Tong phai nhieu lan di chuyen, lien tuc rut dan ve phuong Nam.
Sau khi chiem đuoc mien Bac Trung Nguyen, nam 1130, Kim Thai Tong sac phong cho hang than Luu Du lam "Đai Te Hoang đe", chia Hoang Ha phia nam thuoc quyen thong tri cua Đai Te, lay phu Đai Danh lam kinh đo. Tuy nhien, Luu Du kieu sa dam duc, phung phi vo đo, vo vet tan bao, gay ra su cam phan tot đo cua nhan dan Nam Tong va nhung nguoi dan song duoi ach thong tri cua nha Te. Khoi nghia chong Kim no ra lien tiep o luu vuc song Hoang Ha, quan Luu Du khong cach nao tran ap noi.
Ve phia Nam Tong, nam 1131, trieu Tong on đinh đuoc kinh đo moi o phu Lam An. Nam 1132, mot thu linh quan noi day la Tang Trong quy hang trieu đinh Nam Tong, dang thu xin hop tac voi chu tuong ma khoi phuc Trung Nguyen. Tong Cao Tong nghe theo, phong Tang Trong lam Tiet che quan ma, chieu mo quan ma cac chau quan đe chuan bi khoi phuc cac chau đang bi Luu Du chiem giu.
Tuy nhien sau đo Tang Trong bi Tri Dinh chau Hoac Minh nghi ngo va giet chet. Bo tuong cua Tang Trong la Tri Đang chau Ly Hoanh noi loan, đuoi đanh Hoac Minh. Quan noi day nhanh chong kiem soat Tuong Duong phu va cac chau Đang, Tuy, Dinh, Truc, hoi quan tien ve phu Đuc An.


Tran chien Theo sach "Thu thanh luc" do chinh tuong thu thanh Tran Quy ghi chep, Thang Chau bo tuc, Ly Hoanh (hieu la Cuu ca ca) thong linh quan ma cua Tuong Duong phu va cac chau Đang, Tuy, Dinh, cung voi bach tinh cua Truc chau, uoc tinh khoang 5-6.000 nguoi, cong voi binh ma ban bo khoang 4.000 nguoi, tien ve thanh phu Đuc An. Ngay 13 thang Sau (am lich) nam 1132, quan Ly Hoanh tien sat thanh Đuc An ha trai, đong thanh 70 trai lon nho. Moi trai đeu co vong lau quan sat đong tinh trong thanh, ban ngay lay ky hieu, ban đem lay hoa hieu thong tin lan nhau đe tiep ung. Đai trai cua Ly Hoanh đong ben ngoai Tay thanh.
Rang sang ngay mung 3 thang Bay (al), quan Ly Hoanh khoi su cong thanh. Quan noi day lap hao thanh, dung cac van the (雲梯, tuc thang dai) o at cong thanh. Tuong thu thanh la Han Duong quan Tran phu su Tran Quy (陳規) đoc suat quan dan trong thanh ra suc chong cu. Truoc đo, ong đa cho xay dung cac u che tren mat thanh nham che giau cac hoat đong phong thu trong thanh truoc su quan sat cua cac vong lau, đong thoi che chan cho binh si tren mat thanh khoi cac cuoc tan cong bang cung ten. Khi cuoc cong thanh dien ra, Tran Quy khong mang nguy hiem, ngoi tren thanh lau chi huy quan dan thu thanh hieu qua. Ong ra lenh cho đot chay cac đoan hao thanh, đong thoi cho cac binh si giu mat thanh dung thuong dai, cau liem ngan khong cho cac van the ap sat mat thanh. Đen cuoi ngay, quan vay thanh phai tam ngung cuoc tan cong, bo lai hon 60 bo van the.
Quan vay thanh đoi chien thuat. Trong vong 10 ngay, cac tho moc, tho ren va tho da tu cac khu vuc lan can đuoc trung dung đe che tao cac thap cong thanh di đong goi la "thien kieu" (天橋, cau tren troi), đuoc dung khi cong thanh co the tiep can vao tuong thanh đe binh si thuc hien cuoc tan cong truc tiep ngay tren mat thanh. Ngoai ra, nhieu khi cu cong thanh moi cung đuoc che tao bo sung nhu van the, đong tu (洞子, xe co mai che go đe che đo cho quan cong thanh), tam sao đai phao (三梢大砲, thuc chat la cac may ban đa)... Ngay 4 thang Tam (al), quan Ly Hoanh cho tap trung khi cu cong thanh o ngoai goc Tay Nam thanh, chuan bi tan cong. Sang ngay 5, Ly Hoanh cho quan cong thanh, dung 7 co may ban đa ban pha mat thanh, ho tro cho quan vao lap hao thanh, dung cac van the, thien kieu va đong tu o at tan cong. Quan giu thanh su dung cac tam moc che lon đe han che suc ban pha cua may ban đa, đong thoi dung mot hoa khi moi goi la "truc che hoa thuong" (竹制火槍), con goi la "truong truc can hoa thuong" (長竹竿火槍), đot chay cac khi cu cong thanh cua quan noi day. Tuy nhien, trong thanh cung thiet hai nang ne.
Quan cong thanh lien tuc đi vao the be tac truoc su kien cuong cua quan giu thanh. Thanh Đuc An bi vay ham hon 70 ngay, trong thanh noi luong thao can kiet, ban than Tran Quy cung bi thuong o chan. Đe gia tang si khi, Tran Quy đa cho xuat gia tu đe chi quan luong, binh si phan chan lieu chet cung ong thu thanh. Ngoai thanh, tinh hinh quan noi day cung khong kha hon. Luong thao can kiet, buoc Ly Hoanh phai chia bot mot bo phan quan ma đe lung suc tim kiem thuc an, lam giam đi suc cong thanh.
Ngay 15 thang Tam (al), trieu đinh chieu an Ly Hoanh, gui cong van đen cac ty tran phu su cua Tuong Duong phu va cac chau Đang, Tuy, Dinh chau thong bao sung Ly Hoanh lam Tuong, Đang, Tuy, Dinh chau Tran phu su. Ly Hoanh nhan co hoi tim cach rut lui trong danh du, sai nguoi vao thanh, thong bao voi Tran Quy se rut quan neu Tran Quy gui cong nap mot ky nu trong thanh. Nhan ra rang quan vay thanh cung đang o trong mot tinh huong khon đon khi đe xuat mot đe nghi ky quac nhu vay, Tran Quy đa tu choi đe nghi nay, bat chap su thuc ep cua cac thuoc ha. Ly Hoanh đanh tiep tuc ra lenh cong thanh. Ngay 18, quan vay thanh cho lap cac hao thanh. Đen ngay 19, Ly Hoanh tung quan đanh ca 4 mat thanh, trong đo tap trung hon hon 30 bo thien kieu cung 60 bo van the cong thanh o huong Tay Nam. Tuy nhien, Tran Quy đa su dung tran hoa nguu (火牛, thuc ra la cac bo tre va co kho, đot chay va nem lan vao quan đich), tan cong vao tran cua quan cong thanh, gay hon loan. Đong thoi, ong cung su dung mot đoi cam tu gom 60 binh si su dung hoa thuong len ra khoi cua Tay thanh, đot pha cac thap cong thanh. Quan vay thanh ton that nang ne nen Ly Hoanh đanh ra lenh rut quan ngay trong đem. Thanh Đuc An đuoc giai vay.


Y nghia Tran Đuc An đuoc nhieu nha nghien cuu lich su quan su cong nhan đanh dau mot buoc chuyen bien quan trong, ghi nhan su xuat hien loai hoa khi ca nhan hoa thuong, to tien cua cac loai sung ca nhan thoi hien đai. Tai lieu "Thu thanh luc" do chinh tuong thu thanh Đuc An la Tran Quy ghi chep va đuoc Thang Chau bo tuc, đa ghi lai rat chi tiet tran chien cung nhu mo ta cac khi cu chien tranh. Chinh voi tai lieu nay, su lieu đa ghi nhan su xuat hien lan đau tien cua hoa thuong cung nhu chien thuat so khai cua loai vu khi nay trong lich su chien tranh.
Sach "Thu thanh luc" chep su xuat hien cung nhu chien thuat su dung cua hoa thuong nhu sau:

Cac nha nghien cuu cung ghi nhan buoc ngoat trong lich su vu khi thuoc sung khi "hoa duoc" (火藥, tu dung trong tieng Trung chi chung cac loai hoa chat chay, trong đo bao gom thuoc sung) cua cac loai hoa thuong đuoc mo ta bang mot tu moi: "hoa phao duoc" (火炮藥, tu chuyen dung đe chi thuoc sung). Đieu nay co the ngu y viec su dung mot loat hoa duoc moi manh me hon, hoac đon gian la mot su thua nhan ve ung dung quan su chuyen biet cua thuoc sung. Peter Lorge cho rang "bot no" nay co the nen lai, khien no khac biet voi hoa duoc thong thuong. Bang chung ve hoa phao duoc cung chi ra su xuat hien cua chung vao khoang thoi gian "hoa duoc" đang trong qua trinh chuyen đoi, đuoc ghi trong cac sach co.
Vu khi hoa thuong tiep tuc đuoc su dung trong quan su Trung Quoc vao the ky thu 12. Tham chi chung con đuoc ghi nhan su phat trien cua chung vao nam 1163, khi tuong tran thu Hai Chau cua nha Tong la Nguy Thang (魏胜) đa che tao ra loai "hoa thach phao" (火石砲, loai hoa thuong ngan va lon hon, che tao bang đong), co kha nang ban ra nhung vien đan bang đa. Chung đuoc lap tren cac chien xa đuoc goi la "Nhu y ma xa" (如意戰車), trong đo co hoa phao nho ra khoi lop bao ve o hai ben, dung bao ve cac co may ban đa di đong chuyen nem đa lua. Voi su banh truong cua nha Nguyen, chien thuat su dung "hoa sung" (火銃, thuat ngu đe chi hoa phao thoi nha Nguyen) lan rong đen chau Au, đuoc cai tien thanh sung hoa mai vao the ky 15, tu đo hinh thanh cac loai sung truong ca nhan hien đai ngay nay.


Ghi chu Chu thich Tham khao Tran Quy - Thang Chau, Thu thanh luc
Andrade, Tonio (2016), The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-13597-7.
Lorge, Peter (2008). The Asian Military Revolution: From Gunpowder to the Bomb. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84682-0.