Han thu (Phon the: 漢書; gian the: 汉书) la mot tai lieu lich su Trung Quoc co đai viet ve giai đoan lich su thoi Tay Han tu nam 206 TCN đen nam 25. Đoi khi, sach nay cung đuoc goi la Tien Han thu (前漢書) đe phan biet voi cuon Hau Han thu, viet ve giai đoan Đong Han tu nam 25 đen nam 220, đuoc Pham Diep viet trong the ky 5.
Ke tu sau Su ky, cuon Han thu la cuon su đo so nhat, vi vay no đuoc liet vao mot trong Nhi thap tu su - 24 bo su noi tieng va lon nhat Trung Quoc. Ngoai ra, han thu cung đuoc liet vao hang Tu su kinh đien, sanh voi Tu thu, Ngu kinh, ben canh co Su ky, Hau Han thu va Tam Quoc Chi.


Cac tac gia Cuon sach nay do Ban Buu khoi xuong, mot nguoi co tieng ve tri thuc va la chau cua Ban Tiep du (Ban Tiep du la co ruot), phi tan cua Han Thanh Đe. Sau khi ong chet (54), nguoi con trai ca Ban Co tiep tuc hoan thanh cuon sach, len toi tong so 100 quyen, va gom nhieu bai luan ve phap luat, khoa hoc, đia ly, va van chuong.
Vao thoi gian ay, viec lam cua Ban Co khien trieu đinh nha Han rat nghi ngai, vi ho khong biet ong se viet gi va nhan xet the nao ve giai đoan giao thoa giua Tay Han va Đong Han. Trieu đinh ra lenh bat giam Ban Co va tich thu sach vo nha ho Ban, tuy nhien sau đo do anh huong cua em trai ong la Ban Sieu, ong đa đuoc tha ra va an đinh viet ve Han Quang Vu Đe, vi Hoang đe đau tien cua Đong Han. Han Minh Đe sau khi đoc cong trinh cua ong đa rat an tuong va cho phep ong thuc hien tiep Han thu nay. Tuy nhien, duoi thoi Han Hoa Đe, Ban Co bi nghi ngo tao phan va bi bat giam vao trong nguc. Ong bi buoc phai tu sat, đo la vao nam 92, khi ong đo 61 tuoi.
Em gai ut cua Ban Co la Ban Chieu cung Ma Tuc - nguoi o Phu Phong - đa hoan thanh tac pham nam 111, khoang 19 nam sau khi Ban Co chet trong nguc. Ban Chieu va Ma Tuc la nguoi soan thao nhung quyen nho tu 13-20 (tam bieu bien nien) va quyen 26 (thien van chi) đuoc gop trong tac pham đo.
Giong nhu cuon Su ky cua Tu Ma Thien; Truong Khien, mot vi tuong Trung Quoc noi tieng, đa tien hanh nhieu chuyen vien du ve phuong tay la nguon cung cap thong tin chinh cho nhung du lieu ve van hoa va kinh te xa hoi o Tay Vuc o quyen 96 cua bo sach nay.


Đac điem = Noi dung =
Han thu tuy mo phong cach lam su cua Su ky nhung co nhung thay đoi, sang tao moi. Ban Co khong đe cap cac thoi đai truoc nha Han nhu Tu Ma Thien ma chi tap trung vao viet su ve nha Han. Ban Co cho rang, the loai ky truyen cua Su ky bao quat mot thoi ky qua dai, lam mo nhat vai tro cua nha Han đuong thoi, do đo ong chi lua chon giai đoan nha Han lam sach.
Han thu đuoc đanh gia la bo su ve lich su giai đoan hoan chinh nhat o Trung Quoc.
Đoi voi cac hoang đe nha Han, Han thu khong goi la Ban ky ma goi la Ky.
Ban Co noi rieng va cac tac gia noi chung viet sach tren tu tuong đoc ton vi tri cua nha Han trong sach, chuyen Hang Vu tu "Ban ky" trong Su ky sang "Tran Thang Hang Tich liet truyen" vi Hang Vu khong phai vua nha Han. Tuong tu voi Vuong Mang du la vua nha Tan nhung la ke thu cua nha Han hay mot vua Han khac la Luu Bon Tu (đuoc quan khoi nghia Xich Mi lap nen), do chong lai Han Quang Vu Đe, cung chi đuoc chep vao liet truyen. Ban Co bo sung them thien ban ky ve Han Hue Đe ma trong su ky gop vao trong ban ky ve La hau.
Han thu la kho tu lieu phong phu va đa dang, trong đo bao luu đuoc nhieu van kien lich su quan trong co gia tri, voi nhieu chieu thu, tau chuong va truoc tac the hien sach luoc, muu ke, tu tuong chinh tri, ngoai giao cua cac nhan vat. Han thu con bo sung them kha nhieu tu lieu ve cac dan toc thieu so ma Tu Ma Thien chua đe cap trong Su ky.
Ngoai ra, Han thu con co cac thien Bach quan cong khanh bieu, Hinh phap chi, Đia ly chi, Nghe van chi ma Su ky khong co.


= Tu tuong =

Han thu theo tu tuong Nho giao chinh thong ro net. Thoi ky cac tac gia soan Han thu, tu tuong than hoc phong kien đa rat phat trien va tro thanh tu tuong thong tri xa hoi. Chinh vi vay, he tu tuong trung quan ai quoc tro thanh tu tuong xuyen suot trong tac pham.
Do đo, mot mat tiep thu su lieu tu Su ky, mat khac Han thu lai phe phan Su ky la vo quan vo chu, vo thanh vo than. Đieu đo giup Han thu tro thanh cong cu đac luc bao ve cho he tu tuong phong kien va đuoc trieu đinh nha Han hoan nghenh.
Tren tu tuong đo, Han thu vut bo tu tuong tien bo "cung thien nhan chi te, thong co kim chi tien" cua Tu Ma Thien va tap trung ca ngoi hoc thuyet than bi ve thien nhan tuong ung va am duong ngu hanh, coi đo la quy luat vinh hang cua su phat trien xa hoi. Đieu nay the hien trong thien "Ngu hanh chi". Ban Co tap trung tran luan thuyet cua Đong Trong Thu, Luu Huong, Luu Ham… ve hoc thuyet am duong ngu hanh. Trong rat nhieu su kien lich su, Han thu dua vao su thien bien đe kiem chung nhan su. Đieu nay khong he co trong Su ky Tu Ma Thien.
Tu tuong phong kien chinh thong cua Han thu rat co loi cho giai cap phong kien thong tri qua cac thoi đai. Truyen Ban Co trong sach Hau Han thu chep rang:

"Cac hoc gia khong ai khong ca ngoi Han thu. Cac trieu đai ve sau cung khong ngung sao chep, in an cuon sach nay".


= Van phong =
Khi viet tac pham nay, Ban Co su dung kha nhieu co van, dung chu Han co. Do đo, đay la tac pham kho đoc, kho tiep can va nghien cuu. Cac nha nghien cuu đanh gia, tham chi ngay ca nhung nguoi cung thoi voi Ban Co chua chac đa hieu het Han thu.
Chinh vi vay, đoi sau co nhieu hoc gia chu thich cho Han thu. Theo ghi chep cua Tuy thu, tu thoi Đong Han đen thoi Nam Bac trieu, đa co hon 20 hoc gia tiep can voi Han thu, trong đo phan lon la chu thich.
Tuy nhien, cac ban chu thich Han thu truoc thoi nha Đuong đeu khong con. Phien ban chu thich co nhat con đuoc luu giu la cua Nhan Su Co va mot so hoc gia cung bien soan. Ngoai ra con hai ban pho bien khac la "Han thu bo giai" cua Vuong Tien Khiem đoi nha Thanh va "Han thu bo chu bo chinh" cua Duong Thuc Đat thoi can đai


Vai tro Cach viet su chi tap trung ve mot trieu đai cua Ban Co anh huong rat lon đen đoi sau. Nhieu su gia sau ong hoc tap cach lam su cua ong, chi viet su ve mot trieu đai hay mot giai đoan lich su. Trong Nhi thap tu su, Han thu cung voi Su ky đuoc xep len tren het, đuoc cac the he sau coi la kinh đien su hoc quan trong nhat.
Su gia hien đai Hsu Mei-ling phat bieu rang phong cach viet cua Ban Co trong cac phan ve đia ly đa thiet lap xu huong cho viec thiet lap cac tiet đoan đia ly trong cac van ban lich su, va co the nhat la đa khuay đong xu huong ve tu đien đia ly tai Trung Quoc co đai.
Cuon sach đa vach ra cac khuon kho cho nhung van ban o cac trieu đai Trung Quoc sau nay, va hien đuoc dung tham khao khi nghien cuu ve giai đoan nha Han. Han thu cung thuong đuoc coi la mot phan trong bo Tien tu su cua tong tap Nhi thap tu su, cung voi cuon Su ky, Tam Quoc chi va Hau Han thu.


Trich dan tieu bieu "Van ly đong phong" (Muon dam, cung gio) - Sach Han thu, Chung Vuong Gia truyen (終王賈傳): "Kim thien ha vi nhat, van ly đong phong = Nay coi tran la mot, muon dam cung mot ngon gio (今天下為一、萬里同風)".
"Muc chi khi su" (Tro bang mat, khien bang than khi) - Cong Vu, mot nhan vat trong sach Han thu (truyen Cong Vu, 貢禹) viet trong thu cho Han Nguyen đe: "Hanh tuy khuyen tre, gia phu the tuc, muc chi khi su, thi vi hien nhi = Tuy hanh vi ta nhu cho nhu lon, nhung nha giau, the luc đu, ta tro nguoi bang mat, khien nguoi bang than khi, vi ay ta kha hon nguoi thoi vay (行雖犬彘、家富勢足、目指氣使、是為賢耳)".


Muc luc = Ban ky =


= Bieu =


= Chi =


= Liet truyen =


Xem them Nhi thap tu su
Ban Co
Ban Chieu


Tham khao Nguyen Thanh Ha (2009), Muoi nha su hoc noi tieng Trung Quoc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Le Đong Phuong, Vuong Tu Kim (2007), Ke chuyen Tan Han, Nha xuat ban Đa Nang
Hulsewe A. F. P. va Loewe M. A. N. 1979. China in Central Asia: The Early Stage 125 BC – AD 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty. E. J. Brill, Leiden.
Watson Burton. 1974. Courtier and Commoner in Ancient China. Selections from the History of the Former Han., Nha in Đai hoc Columbia, New York. (ban dich tieng Anh cac chuong 54,63,65,67,68,71,74,78,92, 97).


Chu thich Lien ket ngoai Ban Chieu, nu su gia Luu tru ngay 10 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine
The Han Histories
Silk Road Seattle (The Silk Road Seattle website contains many useful resources including a number of full-text historical works, maps, photos, etc.)