Benh bach hau la mot nhiem trung gay ra boi vi khuan Corynebacterium diphtheriae. Dau hieu va trieu chung khac nhau tu nhe đen nang, thuong bat đau khoang hai đen nam ngay sau khi phoi nhiem. Cac trieu chung thuong xuat hien tu tu, bat đau bang đau hong va sot. Trong truong hop nang, mot mang mau xam hoac trang phat trien trong co hong. Mang nay co the lam nghet đuong tho va gay nen ho khan giong benh yet hau. Co co the bi sung mot phan do cac hach bach huyet phinh len. Mot the cua benh bach hau gay anh huong đen da, mat va bo phan sinh duc cung tung đuoc ghi nhan. Cac bien chung co the bao gom viem co tim, viem day than kinh, nhung van đe o than, va xuat huyet do luong tieu cau thap. Viem co tim co the gay ra roi loan nhip tim va viem day than kinh co the gay liet.
Bach hau thuong lay truyen giua nguoi thong qua tiep xuc truc tiep hoac khong khi. No cung co the lay truyen qua cac vat mang mam benh. Mot so nguoi mang vi khuan nhung khong co trieu chung, van co the truyen benh sang nguoi khac. Ba typ chinh cua C. diphtheriae gay ra cac muc đo nghiem trong cua benh khac nhau. Nhung trieu chung la do mot đoc to do vi khuan san sinh ra. Chan đoan thuong co the đuoc thuc hien dua vao tham kham co hong kem theo xac nhan co đuoc tu nuoi cay vi sinh. Viec đa tung nhiem benh truoc kia co the khong the bao ve chong lai viec tai nhiem trong tuong lai.
Vac-xin bach hau co hieu qua trong viec phong ngua va co the đuoc tich hop chung trong mot so cong thuc vac-xin. Ba hoac bon lieu, đuoc tiem cung voi vac-xin uon van va vac-xin ho ga, đuoc khuyen nghi tiem cho tre em. Nen tiem them cac lieu vac-xin ho ga-uon van moi muoi nam mot lan. Kha nang phong benh co the đuoc xac đinh bang cach đo nong đo cua khang đoc to trong mau. Bach hau co the đuoc chua bang khang sinh erythromycin hoac benzylpenicillin. Phau thuat mo khi quan đoi khi la can thiet đe mo đuong tho trong cac truong hop nghiem trong.
Vao nam 2015, tren toan the gioi đa co 4,500 ca đuoc ghi nhan, giam so voi gan 100,000 truong hop trong nam 1980. Vao truoc thap nien 1980, so ca benh trong mot nam đuoc tin rang la vao khoang mot trieu. Benh bach hau hien nay thuong xay ra o Chau Phi Ha Sahara, An Đo, va Indonesia. Vao nam 2015, no lam thiet mang 2,100 nguoi, giam so voi 8,000 ca tu vong trong nam 1990. O nhung khu vuc ma benh con pho bien, hau het tre em đeu nhiem benh. Benh hiem xay ra o nhung nuoc phat trien do viec tiem phong đa đuoc pho cap nhung van co the tai xuat hien neu ti le tiem phong giam. O Hoa Ky, co 57 truong hop đa đuoc bao cao tu nam 1980 đen 2004. Tu vong chiem tu 5% đen 10% trong so cac ca benh đa đuoc chan đoan. Benh đuoc Hippocrates lan đau tien mo ta vao the ky thu 5 truoc Cong nguyen. Vi khuan đuoc xac đinh vao nam 1882 boi Edwin Klebs.


Dau hieu va trieu chung Cac trieu chung cua bach hau thuong bat đau tu hai đen bay ngay sau khi nhiem benh, bao gom sot 38 °C (100.4 °F) hoac hon; on lanh; met moi; da tim tai; đau hong; khan tieng; ho; nhuc đau; nuot kho; nuot đau; kho tho; tho nhanh; mui hoi va chay mau; va sung hach. Trong hai đen ba ngay, bach hau co the pha huy nhung mo khoe manh trong he ho hap. Mo chet hinh thanh mot lop mang bao day, mau xam trong hong hoac mui, goi la "gia mac". No co the bao quanh nhung mo trong mui, amidan, thanh quan, va hong, gay kho tho va kho nuot. Cac trieu chung cung co the bao gom roi loan nhip tim, viem co tim, liet day than kinh so va ngoai bien.


= Bach hau thanh quan =
Bach hau thanh quan co the dan đen sung co va hong đac trung, hay con goi la "co bo". Sung hong thuong kem theo tinh trang ho hap nghiem trong, đac trung boi tieng ho khan, ran, tho rit, khan giong, va tho kho; trong qua khu no đuoc goi voi nhieu ten khac nhau "benh bach yet hau", "benh yet hau that", hoac đoi khi chi đon gian la "benh yet hau". Bach hau thanh quan cuc ky hiem o nhung quoc gia tiem phong vac-xin bach hau mo rong. Do đo, thuat ngu "benh yet hau" ngay nay thuong đuoc su dung đe chi mot benh do virus khong lien quan voi benh bach hau cung co cac trieu chung tuong tu nhung nhe hon.


Lay truyen Bach hau lay truyen tu nguoi sang nguoi thuong xay ra thong qua khong khi khi mot benh nhan ho hoac hat xi. Hit phai cac hat do nguoi benh phong thich ra ngoai dan đen nhiem trung. Tiep xuc voi bat ky vet loet tren da nao cung co the lam lay benh bach hau, nhung thuong it xay ra. Nhiem benh gian tiep cung co the xay ra, khi mot benh nhan cham vao mot vat hoac be mat, co the đe lai vi khuan van hoat đong. Ngoai ra, mot so bang chung cho thay đong vat cung co kha nang lay benh bach hau, nhung chua đuoc khang đinh. Corynebacterium ulcerans đuoc phat hien tren mot so đong vat, do đo co kha nang lay truyen tu đong vat.


Benh sinh Vi khuan C. diphtheriae chi san sinh đoc to bach hau khi bi nhiem mot the thuc khuan tich hop nhung yeu to truyen ma hoa đoc to.
Đoc to bach hau la mot protein đon, khoi luong phan tu 60-kDa, gom hai chuoi peptide, đoan A va đoan B đuoc noi voi nhau boi lien ket disulfua. Đoan B la mot tieu đon vi nhan biet đe đua đoc to vao te bao chu bang cach lien ket voi domain giong-EGF cua yeu to tang truong giong EGF gan voi heparin (HB-EGF) tren be mat te bao. No phat tin hieu cho te bao đua đoc to vao trong mot endosome nho su nhap bao thong qua thu the trung gian. Trong endosome, đoc to đuoc mot protease giong-trypsin cat thanh 2 đoan A va B rieng le. Tinh axit cua endosome lam cho đoan B tao thanh nhung lo tren mang cua endosome, do đo xuc tac cho su giai phong đoan A vao te bao chat cua te bao.
Đoan A uc che su tong hop protein moi trong te bao bi nhiem bang cach xuc tac vao ADP-ribosylation cua yeu to keo dai EF-2—mot protein rat can thiet trong buoc phien dich cua qua trinh tong hop protein.
ADP-ribosylation cua EF-2 đuoc đao nguoc bang nicotinamide lieu cao (mot dang vitamin B3), do đay la mot trong nhung thanh pham cua phan ung, va mot luong lon co the đao chieu phan ung.


Chan đoan Đinh nghia ca lam sang hien tai cua benh bach hau đuoc dung o Trung tam kiem soat va phong ngua dich benh (Hoa Ky)  dua tren ca tieu chi phong thi nghiem lan lam sang.


= Tieu chi phong thi nghiem =
Phan lap C. diphtheriae tu phuong phap nhuom Gram hoac cay trung co hong tu mot mau benh pham,
Chan đoan mo benh hoc cua bach hau bang phuong phap nhuom Albert


= Phat hien đoc to =
Xet nghiem in vivo (tiem cho chuot lang nha): xet nghiem tiem duoi da va noi so
Xet nghiem in vitro: xet nghiem ket tua gel cua Elek, phat hien gen đoc to PCR, ELISA, ICA


= Tieu chi lam sang =
Benh đuong ho hap tren voi viem hong
Sot nhe (hiem khi tren 39 °C (102 °F))
Mot gia mac dinh, day, mau xam bao quanh yet hau: trong nhung truong hop nang, no co the bit ken ca đuong ho hap.


= Phan loai ca benh =
Co kha nang: mot truong hop co dau hieu lam sang nhung khong đuoc xac đinh bang xet nghiem va khong co moi lien he dich te voi mot ca benh đa đuoc xac đinh bang xet nghiem
Chac chan: mot truong hop co dau hieu lam sang va đuoc xac đinh bang xet nghiem hoac co lien quan dich te voi mot ca đa đuoc xac đinh bang xet nghiem


Phong ngua Quinvaxem la mot loai vac-xin 5 trong 1 đuoc ap dung rong rai, gom nam loai vac-xin đuoc tich hop trong mot mui giup tre phong ngua benh bach hau va cac benh tre em pho bien khac. Vac-xin bach hau thuong đuoc ket hop it nhat la voi vac-xin uon van (Td) va cung thuong voi vac-xin ho ga (DTP, DTaP, TdaP, Tdap).


Đieu tri Benh co the đuoc kiem soat, nhung trong nhung truong hop nang, cac hach bach huyet o co co the sung, tho va nuot kho. Benh nhan trong truong hop nay nen đuoc cham soc y te ngay lap tuc, vi tat nghen o co hong co the can phai đuoc đat noi khi quan hoac phau thuat mo khi quan. Loan nhip tim co the xuat hien o giai đoan đau cua benh hoac vai tuan sau, va co the gay suy tim. Bach hau cung co the gay liet o mat, co, hong, hoac co ho hap. Benh nhan bi nang đuoc đua vao phong cham soc đac biet cua benh vien va đuoc tiem khang đoc to bach hau (chua khang the đuoc phan lap tu huyet thanh cua nhung con ngua đuoc tiem đoc to bach hau). Do khang đoc to khong the trung hoa đuoc đoc to đa gan voi mo, cho nen su dung tre co the lam tang nguy co tu vong. Do đo, quyet đinh dung khang đoc to bach hau phai dua tren chan đoan lam sang va khong nen cho xac nhan tu xet nghiem.
Khang sinh chua đuoc chung minh la co anh huong đen viec chua tri nhiem trung cuc bo o nhung benh nhan bach hau đuoc chua bang khang đoc to. Khang sinh đuoc dung cho benh nhan hoac nguoi mang mam benh đe tieu diet C. diphtheriae va phong ngua su lay truyen. Trung tam kiem soat va phong ngua dich benh (Hoa Ky) khuyen nghi:

Metronidazole
Erythromycin (uong hoac tiem) trong 14 ngay (40 mg/kg moi ngay voi lieu toi đa 2 g/d), hoac
Procaine penicillin G tiem bap trong 14 ngay (300,000 U/d cho benh nhan co can nang <10 kg va 600,000 U/d co can nang >10 kg); benh nhan bi di ung voi penicillin G hoac erythromycin co the thay bang rifampin hay clindamycin.
Trong nhung truong hop ma tien trien cua benh vuot khoi pham vi nhiem trung o hong, thi đoc to bach hau theo mau phat tan va co the dan đen cac bien chung co kha nang đe doa đen tinh mang nhu anh huong đen cac co quan, chang han nhu tim va than. Ton thuong tim do đoc to gay nen co the anh huong đen kha nang bom mau hoac chuc nang loc cua than. No cung co the gay nen ton thuong than kinh dan đen liet. Khoang 40% đen 50% nhung nguoi khong đuoc đieu tri co the chet.


Dich te Khoang tu 5% đen 10% so ca bach hau bi tu vong. O tre em duoi nam tuoi va nguoi lon tren 40 tuoi, ti le tu vong len toi 20%. Trong nam 2013, bach hau lam chet 3,300 nguoi, giam so voi 8,000 ca tu vong nam 1990.
So luong ca nhiem thay đoi trong suot 2 thap ki qua, đac biet la o nhung nuoc đang phat trien. Chat luong cuoc song đuoc cai thien tot hon, mien dich cong đong, chan đoan đuoc cai thien, đieu tri kip thoi, va viec cham soc suc khoe hieu qua hon dan đen su giam cac truong hop mac benh tren toan the gioi. Tuy nhien, mac du dich rat hiem khi bung phat, nhung no van con xay ra, đac biet o nhung nuoc phat trien chang han nhu Đuc do tre khong tiem chung. Thoi Đuc Quoc Xa, cac benh truyen nhiem nhu bach hau la mot trong nhung nguyen nhan gay benh hang đau; so ca tang "sau giua thap ky 1920, tang gap đoi vao giua nam 1932 va 1937, đat đinh điem vao thoi chien va chi giam nhanh chong sau đo".
Sau khi Lien Xo cu tan ra vao đau thap nien 1990, ti le tiem chung o cac quoc gia thanh vien cu giam đen muc qua thap nen đa lam bung phat benh bach hau. Trong nam 1991, 2,000 ca bach hau đa xay ra o Lien Xo cu. Tu nam 1991 đen 1998 co toi 200,000 ca o Cong đong cac Quoc gia Đoc lap đa đuoc bao cao, voi 5,000 truong hop tu vong.


Lich su Nam 1613, Tay Ban Nha hung chiu tran đai dich bach hau. Nam nay đuoc goi la El Ano de los Garrotillos (Nam Bach Hau) trong lich su cua Tay Ban Nha.
Nam 1735, mot đai dich bach hau quet qua New England.
Truoc nam 1826, bach hau đuoc goi bang nhieu ten khac nhau tren the gioi. O Anh, no goi la viem hong Boulogne, do no lay tu Phap. Nam 1826, Pierre Bretonneau đat ten benh la diphtherite (tu tieng Hy Lap diphthera "mieng da") mo ta gia mac trong hong.
Nam 1856, Victor Fourgeaud mo ta mot đai dich bach hau o California.
Nam 1878, con gai cua Nu vuong Victoria cua Anh, Vuong nu Alice va gia đinh cua ba bi nhiem bach hau, lam hai nguoi chet la Đai Cong nu Marie xu Hessen va Rhine va ca Vuong nu Alice.
Nam 1883, Edwin Klebs xac đinh đuoc vi khuan gay benh bach hau va đat ten la vi khuan Klebs-Loeffler. Hinh que cua vi khuan nay giup cho Edwin phan biet no voi vi khuan khac. Qua mot khoang thoi gian, no đuoc goi la Microsporon diphtheriticum, Bacillus diphtheriae, va Mycobacterium diphtheriae. Danh phap hien tai la Corynebacterium diphtheriae.
Friedrich Loeffler la nguoi đau tien nuoi cay C. diphtheriae vao nam 1884. Ong đa su dung nguyen tac Koch đe chung minh moi lien he giua C. diphtheriae va benh bach hau. Ong cung chi ra rang truc khuan san sinh ra ngoai đoc to.
Joseph P. O'Dwyer gioi thieu ong O'Dwyer đe đat noi khi quan cho nhung benh nhan bi nghen thanh quan vao nam 1885. No đa som thay the phau thuat mo khi quan nhu la phuong phap đat ong khan cap o benh nhan bach hau.
Nam 1888, Emile Roux va Alexandre Yersin chi ra rang mot chat do C. diphtheriae san xuat gay ra nhung trieu chung cua bach hau o đong vat.

Nam 1890, Shibasaburo Kitasato va Emil von Behring tiem đoc to bach hau đa đuoc xu ly nhiet cho nhung con chuot lang nha. Ho cung tiem cho de va ngua va cho thay rang mot "khang đoc to" đuoc tao tu huyet thanh cua nhung đong vat đuoc tiem chung co the chua đuoc benh cho nhung đong vat khong đuoc tiem phong. Behring đa su dung khang đoc to nay (now known to consist of antibodies that neutralize the toxin produced by C. diphtheriae) cho nhung thu nghiem o nguoi vao nam 1891, nhung that bai. Đieu tri thanh cong cho nguoi bang khang đoc to chiet xuat tu ngua bat đau vao nam 1894, sau khi viec san xuat va đinh luong khang đoc to đa đuoc toi uu hoa. Von Behring đoat giai Nobel o linh vuc y hoc vao nam 1901 cho cong trinh cua ong ve benh bach hau.
Nam 1895, Cong ty H. K. Mulford o Philadelphia bat đau san xuat va thu nghiem khang đoc to bach hau o Hoa Ky.
Nam 1901, 10 trong so 11 đua tre o St. Louis chet do tiem khang đoc to bach hau bi nhiem khuan. Con ngua đuoc chiet xuat khang đoc to đa chet vi uon van. Su co nay kem theo dich uon van o Camden, New Jersey, đong mot phan quan trong trong viec khoi xuong quy đinh lien bang ve cac san pham sinh hoc.
Nam 1905, Franklin Royer, tu Benh vien thanh pho Philadelphia, đa xuat ban mot bai bao keu goi đieu tri kip thoi benh bach hau va tiem đu lieu thuoc chong đoc. Nam 1906, Clemens Pirquet va Bela Schick đa mo ta benh huyet thanh o nhung đua tre đuoc tiem mot luong lon khang đoc to co nguon goc tu ngua.
Giua nam 1910 va 1911, Bela Schick phat trien phuong phap xet nghiem Schick đe phat hien kha nang mien dich bach hau tu truoc o mot nguoi bi phoi nhiem. Chi nhung nguoi khong bi phoi nhiem bach hau moi can đuoc tiem phong. Mot chien dich lon keo dai nam nam do tien si Schick thuc hien. La mot phan cua chien dich, 85 trieu tac pham van chuong đa đuoc Cong ty Bao hiem Nhan tho Metropolitan phan phoi voi loi keu goi cac bac cha me hay "Cuu con ban khoi bach hau." Mot vac xin đa đuoc phat trien trong thap nien ke tiep, va so tu vong bat đau giam đang ke vao nam 1924.
Nam 1919, o Dallas, Texas, 10 tre đa mat mang va 60 tre khac bi benh nghiem trong do khang đoc to bi nhiem đoc ma van vuot qua đuoc kiem đinh cua So Y te bang New York. Cong ty Mulford o Philadelphia (nha san xuat) đa boi thuong thiet hai cho cac nan nhan.
Vao thap nien 1920, moi nam co khoang 100,000 đen 200,000 ca bach hau va 13,000 đen 15,000 truong hop tu vong o Hoa Ky. Cac ca nhiem va tu vong chu yeu la o tre em. Mot trong nhung tran dich bach hau khet tieng o Nome, Alaska; " Cuoc đua Nhan tu Vi đai" đe van chuyen thuoc chong đoc bach hau đuoc thuc hien boi Iditarod Trail Sled Dog Race (do cho keo).


Chu thich Đoc them Holmes, R.K. (2005). "Diphtheria and other corynebacterial infections". Trong Kasper; va đong nghiep (bien tap). Harrison's Principles of Internal Medicine (an ban thu 16). New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-139140-5.
"Antitoxin dars 1735 and 1740." The William and Mary Quarterly, 3rd Ser., Vol 6, No 2. p. 338.
Shulman, S. T. (2004). "The History of Pediatric Infectious Diseases". Pediatric Research. Quyen 55 so 1. tr. 163–176. doi:10.1203/01.PDR.0000101756.93542.09. PMC 7086672. PMID 14605240.


Lien ket ngoai "Diphtheria". MedlinePlus. Hoa Ky National Library of Medicine.

http://www.cdc.gov/nip/publications/pink/dip.pdf
http://textbookofbacteriology.net/diphtheria.html
http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs089/en/