Kosovo (tieng Albania: Kosova [kɔsɔva]; Kirin Serbia: Косово) la mot lanh tho tranh chap va quoc gia đuoc mot bo phan quoc te cong nhan tai Đong Nam Au, tuyen bo đoc lap khoi Serbia vao nam 2008 voi ten goi nuoc Cong hoa Kosovo (tieng Albania: Republika e Kosoves; tieng Serbia: Република Косово / Republika Kosovo). Kosovo la lanh tho noi luc tai mien trung Ban đao Balkan, thu đo va thanh pho lon nhat la Pristina. Kosovo co bien gioi voi Bac Macedonia va Albania ve phia nam, Montenegro ve phia tay, va lanh tho khong tranh chap cua Serbia ve phia bac va đong. Serbia cong nhan quyen cai tri lanh tho cua chinh phu dan cu Kosovo, song ho van tiep tuc yeu sach lanh tho nay voi ten goi Tinh tu tri Kosovo va Metohija.
Trong thoi ky co đai, Vuong quoc Dardania, va sau đo la Tinh Dardania cua La Ma nam tren khu vuc. Đen thoi ky Trung Co, khu vuc thuoc Đe quoc Đong La Ma, Đe quoc Bulgaria va Serbia, va nhieu nguoi nhan đinh Tran Kosovo vao nam 1389 la mot trong cac thoi khac quyet đinh trong lich su Trung Co cua Serbia. Kosovo la bo phan cua Đe quoc Ottoman tu the ky 15 đen đau the ky 20, va trong cuoi the ky 19 khu vuc tro thanh trung tam cua phong trao đoc lap Albania cung voi Lien minh Prizren. Do that bai trong Chien tranh Balkan lan thu nhat (1912–13), Đe quoc Ottoman nhuong lai Tinh Kosovo cho Đong Minh Balkan; Vuong quoc Serbia lay đuoc phan lon lanh tho nay, con Vuong quoc Montenegro sap nhap phan phia tay, song hai quoc gia sau đo gia nhap Vuong quoc Nam Tu sau Chien tranh the gioi thu nhat. Sau mot giai đoan nhat the Nam Tu trong Vuong quoc, hien phap Nam Tu sau Chien tranh the gioi thu hai lap ra Tinh tu tri Kosovo va Metohija thuoc nuoc cong hoa Serbia cua Nam Tu.
Cang thang sac toc keo dai giua cu dan Albania va Serb khien lanh tho bi phan chia theo dan toc, dan đen bao luc giua hai dan toc ma đinh điem la Chien tranh Kosovo 1998–99, nam trong cac cuoc Chien tranh Nam Tu rong hon. Chien tranh ket thuc bang cuoc can thiep quan su cua NATO, buoc Cong hoa Lien bang Nam Tu triet thoai binh si khoi Kosovo, noi đay đuoc Lien Hop Quoc bao ho theo Nghi quyet so 1244. Ngay 17 thang 2 nam 2008, Nghi vien Kosovo tuyen bo đoc lap, va tu đo gianh đuoc cong nhan ngoai giao la quoc gia co chu quyen tu 110 quoc gia thanh vien Lien Hop Quoc (đen thang 12/2016). Serbia tu choi khong nhan Kosovo la mot quoc gia, song theo Thoa thuan Bruxelles nam 2013 ho chap thuan tinh hop phap cua cac co quan Kosovo. Kosovo đuoc phan loai la mot quoc gia co thu nhap trung binh thap, trai qua tang truong kinh te vung chac trong nhung nam gan đay theo đanh gia cua cac to chuc tai chinh quoc te, va la mot trong bon quoc gia tai chau Au co tang truong trong tat ca cac nam ke tu bat đau khung hoang tai chinh toan cau vao nam 2008.


Ten goi Kosovo (Kirin Serbia: Косово, [kosoʋo]) la mot tinh tu so huu giong trung trong tieng Serbia cua kos (кос) "chim hoet", mot su tinh luoc cua Kosovo Polje, 'canh đong chim hoet', đia điem da dien ra tran canh đong Kosovo vao nam 1389. Ten goi cua canh đong đuoc đat cho mot tinh cua đe quoc Ottoman vao nam 1864.
Khu vuc ma nay đuoc goi la "Kosovo" tro thanh mot khu vuc hanh chinh vao nam 1946, tuc Tinh tu tri Kosovo va Metohija. Nam 1974, "Kosovo va Metohija" đuoc gian luoc chi con la "Kosovo" trong ten goi Tinh Xa hoi chu nghia Tu tri Kosovo, song vao nam 1990 khu vuc đuoc đoi ten thanh Tinh tu tri Kosovo va Metohija.


Lich su = Nam Tu tan ra =

Tinh trang cang thang giua cac dan toc tai Kosovo tiep tuc xau đi trong suot thap nien 1980. Ban ghi nho cua Hoc vien Serbia nam 1986 canh bao rang Nam Tu đang phai trai qua xung đot sac toc va su tan ra cua kinh te Nam Tu thanh cac khu vuc va lanh tho kinh te rieng biet, bien mot nha nuoc lien bang thanh mot lien minh long leo. Vao thang 2 nam 1989, cuoc bieu tinh cua tho mo Trepca đa bat đau mot cuoc tuyet thuc truoc khi Kosovo chinh thuc bi bai bo quyen tu tri.
Vao ngay 28 thang 6 nam 1989, Slobodan Milosevic đoc bai dien van Gazimestan truoc mot so luong lon cong dan nguoi Serbia trong mot le ky niem lon đanh dau 600 nam tu luc xay ra tran Kosovo. Nhieu nguoi nghi rang bai phat bieu đo đa giup Milosevic cung co quyen luc cua minh tai Serbia. Nam 1989, Milosevic, su dung ca đe doa lan van đong chinh tri, quyet liet bai bo tinh trang tu tri đac biet cua Kosovo va đau đan ap van hoa cua dan toc Albania. Nguoi Albania tai Kosovo phan ung bang mot phong trao ly khai bat bao đong, tien hanh bat tuan dan su rong rai va lap ra cac the che ton tai song song trong cac linh vuc giao duc, cham soc y te, va thue, voi muc tieu cuoi cung la gianh đuoc quyen đoc lap cho Kosovo.
Ngay 2 thang 7 nam 1990, quoc hoi Kosovo tu xung tuyen bo Kosovo la mot nuoc cong hoa ben trong Nam Tu va đen ngay 22 thang 9 nam 1991 thi tuyen bo Kosovo la mot quoc gia đoc lap, Cong hoa Kosova. Vao thang 5 nam 1992, Ibrahim Rugova đuoc bau lam tong thong. Trong suot thoi gian ton tai, Cong hoa Kosova chi đuoc Albania cong nhan ve mat ngoai giao; the che nay chinh thuc tan ra vao nam 2000 sau chien tranh Kosovo, khi no đuoc thay the bang the che hanh chinh do Phai bo Quan ly Lam thoi cua Lien Hop Quoc tai Kosovo (UNMIK) thanh lap.


= Chien tranh Kosovo =

Nam 1995, Hoa uoc Dayton ket thuc Chien tranh Bosnia, thu hut su chu y đang ke cua cong đong quoc te. Tuy nhien, bat chap nguyen vong cua nguoi Albania tai Kosovo, tinh hinh tai Kosovo van chua đuoc cong đong quoc te giai quyet, va đen nam 1996, quan Giai phong Kosovo (KLA), mot nhom du kich nguoi Albania, bat đau giao nop vu khi cho luc luong an ninh nguoi Serb va Nam Tu, đay la thang loi trong viec giai quyet giai đoan đau cua chien tranh Kosovo.
Nam 1998, do bao luc tro nen toi te hon va rat nhieu nguoi Albania phai di tan, moi quan tam cua phuong Tay tang len. Nha cam quyen Serbia bat buoc phai ky mot lenh ngung ban va rut lui mot phan, đuoc To chuc An ninh va Hop tac chau Au (OSCE) giam sat theo mot thoa thuan do Richard Holbrooke dan xep. Tuy nhien, thoa thuan ngung ban khong đuoc ton trong va giao tranh lai tai dien vao thang 12 nam 1998. Tham sat Racak vao thang 1 nam 1999 khien quoc te danh moi quan tam đac biet cho cuoc xung đot. Trong vong vai tuan le, mot hoi nghi quoc te đa phuong đa đuoc trieu tap va đen thang ba đa chuan bi đuoc mot du thao thoa thuan đuoc goi la Hiep đinh Rambouillet, keu goi phuc hoi quyen tu tri cho Kosovo va trien khai luc luong gin giu hoa binh cua NATO. Phia Serbia cho rang cac đieu khoan khong the chap nhan đuoc va đa tu choi ky vao ban du thao.
NATO can thiep bang viec nem bom Nam Tu tu ngay 24 thang 3 đen 10 thang 6 nam 1999, nham buoc Milosevic phai rut quan khoi Kosovo. Hanh đong quan su nay khong đuoc su cho phep cua Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc va do đo trai voi cac quy đinh cua Hien chuong Lien Hop Quoc. Cong them cac cuoc giao tranh giua quan du kich nguoi Albania va quan Nam Tu, nguoi dan Kosovo lai cang phai di tan hon nua.
Trong cuoc xung đot, gan mot trieu nguoi sac toc Albania phai chay tron hoac bi xua đuoi khoi Kosovo. Tong cong, đa co tren 11.000 nguoi thiet mang đuoc cac cong to vien bao cao cho Carla Del Ponte. Khoang 3.000 nguoi van mat tich, trong đo 2.500 nguoi Albania, 400 nguoi Serb va 100 nguoi Di-gan. Cuoi cung, vao thang 6, Milosevic đong y chap thuan viec quan đoi nuoc ngoai hien dien tai Kosovo va cho quan cua minh rut lui.


= Thoi ky Lien Hop Quoc quan ly =
Ngay 10 thang 6 nam 1999, Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc đa thong qua Nghi quyet 1244, đat Kosovo duoi su quan ly cua chinh quyen qua đo Lien Hop Quoc (UNMIK) va uy quyen cho KFOR, mot luc luong gin giu hoa binh do NATO lanh đao. Nghi quyet 1244 quy đinh rang Kosovo se co quyen tu tri trong Cong hoa Lien bang Nam Tu, va khang đinh toan ven lanh tho cua Nam Tu, ma ke thua hop phap la Cong hoa Serbia.


= Kosovo tuyen bo đoc lap =

Kosovo tuyen bo đoc lap vao ngay 17 thang 2 nam 2008 va trong vai ngay sau đo, mot so quoc gia co chu quyen (Hoa Ky, Tho Nhi Ky, Albania, Ao, Croatia, Đuc, Y, Phap, Anh Quoc, Trung Hoa Dan Quoc (Đai Loan), Uc, Ba Lan va cac quoc gia khac) cong nhan su đoc lap cua Kosovo, bat chap phan đoi cua Nga va cac thanh vien Lien Hop Quoc khac. 96 quoc gia thanh vien Lien Hop Quoc đa cong nhan nen đoc lap cua Kosovo. Kosovo đa tro thanh thanh vien cua mot so the che quoc te nhu IMF va Ngan hang The gioi voi danh nghia Cong hoa Kosovo.
Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc van chia re ve van đe đoc lap cua Kosovo. Hoa Ky, Anh Quoc va Phap đa tuyen bo cong nhan nen đoc lap nay, Trung Quoc thi bay to lo ngai, trong khi Nga thi coi tuyen bo nay la bat hop phap. Tinh đen thang 9 nam 2012, khong co quoc gia thanh vien nao cua Cong đong cac Quoc gia Đoc lap, To chuc Hiep uoc An ninh Tap the hay To chuc Hop tac Thuong Hai cong nhan nen đoc lap cua Kosovo.
Lien minh chau Au khong co quan điem chinh thuc ve tinh trang cua Kosovo, song quyet đinh trien khai Phai bo Phap quyen đen Kosovo đe đam bao su hien dien dan su quoc te se đuoc tiep tuc tai Kosovo. Đen thang 4 nam 2008, hau het cac quoc gia thanh vien cua NATO, EU, Lien minh Tay Au va OECD cong nhan Kosovo la mot quoc gia đoc lap.
Đen nam 2008, tat ca cac nuoc lang gieng cua Kosovo ngoai tru Serbia đeu tuyen bo cong nhan nen đoc lap cua Kosovo. Montenegro va Macedonia tuyen bo cong nhan Kosovo vao ngay 9 thang 12 nam 2008. Albania, Croatia, Bulgaria va Hungary cung cong nhan Kosovo la mot quoc gia đoc lap.
Phan lon cong đong Serbia thieu so tai Kosovo phan đoi tuyen bo đoc lap, va đa thanh lap nen Hiep hoi Cong đong Kosovo va Metohija đe phan ung. Viec thanh lap Hiep hoi bi Tong thong Kosovo Fatmir Sejdiu len an.
Ngay 8 thang 10 nam 2008, Đai hoi đong LHQ đa quyet đinh, dua theo đe nghi cua Serbia, yeu cau Toa an Cong ly Quoc te đua ra mot quan điem phap ly ve tinh hop phap trong tuyen bo đoc lap cua Kosovo. Ngay 22 thang 7 nam 2010, Toa an cho rang tuyen bo đoc lap cua Kosovo khong vi pham cac nguyen tac chung hoac luat phap quoc te, von khong cam đon phuong tuyen bo đoc lap, cung khong vi pham cac đieu luat quoc te cu the - đac biet la UNSCR 1244 - von khong xac đinh tinh trang cuoi cung cua Kosovo.
Vao nam 2019, 98 tren 193 thanh vien Lien Hop Quoc, 22 tren tong so 28 thanh vien Lien minh chau Au, 25 tren tong so 29 thanh vien NATO, 34 tren tong so 57 thanh vien To chuc Hop tac Hoi giao đa cong nhan Kosovo.


Đia ly Kosovo la cau noi giua vung Trung va Nam Au va giua bien Adriatic va bien Đen. Kosovo co dien tich 10.908 km². Kosovo nam giua 41° va 44° vi Bac, va tu 20° and đen 22° kinh Đong. Bien gioi cua Kosovo dai xap xi 602,09 km.
Kosovo co khi hau luc đia, voi mua he am va mua đong lanh va co tuyet roi. Đia hinh cua Kosovo hau het la đoi nui, đinh cao nhat la Đeravica (2.656 m (8.714 ft)). Co hai khu vuc đong bang chinh, bon đia Metohija nam o phan phia tay cua Kosovo, va đong bang Kosovo nam o phan phia đong. Cac song chinh tai Kosovo la Drin Trang (chay ra bien Adriatic, voi chi luu Erenik), Sitnica, Morava Nam tai vung Goljak, va Ibar o phia bac. Cac ho lon nhat la Gazivoda, Radonjic, Batlava va Badovac.
39,1% dien tich Kosovo la rung, khoang 52% đuoc phan loai la đat nong nghiep, 31% trong đo đuoc đong co bao phu va 69% la đat canh tac. Ve mat đia thuc vat, Kosovo thuoc nganh Illyria cua vung Vong Bac Cuc thuoc gioi Phuong Bac. Theo WWF va Ban đo Ky thuat so cua cac vung sinh thai chau Au cua Co quan Moi truong chau Au, lanh tho Kosovo thuoc vung sinh thai rung hon hop Balkan. Hien nay, 39.000 ha cua vuon quoc gia Day nui Sar, đuoc thanh lap vao nam 1986 tai day nui Sar doc theo bien gioi voi Cong hoa Macedonia, la vuon quoc gia duy nhat tai Kosovo, mac du vuon Hoa binh Balkan tai Prokletije doc theo bien gioi voi Montenegro cung đuoc đe xuat nang len thanh vuon quoc gia.
Kosovo giau tai nguyen thien nhien. Kosovo co tru luong lon ve chi, kem, bac, niken, coban, sat va bo xit. Ngoai ra, nguoi ta cung tin rang Kosovo co khoang 14.000 ti tan than non. Cong ty Avrupa Minerals Ltd cua Canada đa co đuoc quyen khai thac trong mot chuong trinh khai mo keo dai ba nam, bat đau tu mua he nam 2011. Nam 2005, Tong cuc Mo va Khoang san cung Ngan hang The gioi uoc tinh rang Kosovo co luong khoang san tri gia 13,5 ti euro.


Nhan khau Theo đieu tra nam 2005 tai cua Co quan Thong ke Kosovo, dan so Kosovo đat tu 1,9 đen 2,2 trieu va thanh phan dan toc nhu sau: nguoi Albania 92%, nguoi Serb 4%, nguoi Bosnia va nguoi Gora 2%, nguoi Tho Nhi Ky 1%, nguoi Di-gan 1%. CIA World Factbook uoc tinh rang: 88% la nguoi Albania, 8% la nguoi Serb va 4% thuoc cac nhom dan toc khac.
Nguoi Albania co so luong ngay cang tang len, va chiem đa so o Kosovo tu the ky 19, thanh phan dan toc truoc đo co su tranh cai. Ranh gioi chinh tri cua Kosovo khong trung voi ranh gioi dan toc; vi du, nguoi Serb tao thanh mot đa so đia phuong tai Bac Kosovo va hai khu tu quan khac, trong khi cung co nhieu khu vuc do nguoi Albania chiem đa so nam ngoai Kosovo: tay bac cua Macedonia, va tai thung lung Presevo tai Nam va Đong Serbia.
Voi 1,3% moi nam, nguoi Albania tai Kosovo co toc đo tang dan so nhanh nhat tai chau Au. Trong thoi ky 82-nam (1921–2003), dan so Kosovo đa tang len 460%. Nguoi Albania chiem 60% trong so 500.000 cu dan Kosovo vao nam 1931, va đen nam 1991 thi nguoi Albania đa chiem 81% trong so 2 trieu dan cua Kosovo. Neu toc đo tang truong dan so van giu o muc nay, Kosovo se đat 4,5 trieu dan vao nam 2050.
Nguoc lai, tu nam 1948 đen 1991, cong đong nguoi Serb tai Kosovo chi tang 12%. Ngoai ra, trong cung thoi ky, hang tram nghin nguoi Serb doi khoi khu vuc đe đen nhung noi thinh vuong hon tai Trung Serbia hoac Tay Au. 60% nguoi Serb song tai Kosovo truoc nam 1999 hien cu tru tai Serbia sau chien dich thanh trung sac toc nam 1999. Cung giong nhu hau het cac dan toc Ki-to giao Đong Au khac, nguoi Serb co ti le sinh rat thap (khoang 1,5 tre em tren moi phu nu) va so nguoi tu vong nhieu hon so tre sinh ra. Đieu nay khien cho nguoi Serb tai Kosovo se tiep tuc suy giam ve ti le cu dan, ngay ca khi muc sinh cua nguoi Albania giam xuong.


= Ngon ngu =
Ngon ngu thong dung nhat tai Kosovo la tieng Albania, ngon ngu thu nhat cua 88–92% dan so. Phuong ngu Gheg la phuong ngu ban đia cua nguoi Albania tai Kosovo, song tieng Albania tieu chuan nay đuoc su dung rong rai voi vi the ngon ngu chinh thuc. Tieng Serbia la ngon ngu pho bien thu hai, la ngon ngu thu nhat cua 5–7% cu dan. Theo du thao Hien phap Kosovo, tieng Serbia cung la mot ngon ngu chinh thuc. Cac ngon ngu thieu so khac tai Kosovo bao gom tieng Tho Nhi Ky, tieng Gora va cac tieng Serbia-Croatia khac.


= Ton giao =

Co hai ton giao chinh tai Kosovo la Hoi giao va Ki-to giao. Tin đo Hoi giao chiem 90% dan so Kosovo, va hau het theo he phai Sunni, voi mot thieu so Hoi giao Bektashi. Neu đuoc xem la mot quoc gia đoc lap, Kosovo la mot trong ba quoc gia nam hoan toan trong chau Au co ti le nguoi Hoi giao lon – tiep theo Bosna va Hercegovina va Albania. Hoi giao đuoc đua đen cung voi cuoc chinh phuc cua đe quoc Ottoman trong the ky 15 va nay đuoc hau het nguoi Albania thua nhan rang co đuc tin. Tuy nhien, Hoi giao khong thong tri đoi song xa hoi cua Kosovo, va khu vuc phan lon theo xu huong the tuc. Khoang 3% nguoi Albania tai Kosovo van theo Cong giao La Ma bat chap hang the ky nam duoi su thong tri cua Ottoman. Uoc tinh co khoang 65.000 tin đo Cong giao tai Kosovo va khoang 60.000 nguoi Kosovo la tin huu Cong giao o ben ngoai Kosovo. Nguoi Serb, uoc tinh co khoang 100.000 đen 120.000 nguoi, phan lon theo Chinh Thong giao Serbia. Kosovo co nhieu cac nha tho va tu vien Chinh Thong giao Serbia. Khoang 140 đa bi pha huy va cuop pha mot phan trong thoi ky tu 1999 đen 2004, trong đo co 30 la nan nhan cua vu bung no bao luc vao thang 3 nam 2004.


Kinh te Chinh sach kinh te cua Cong hoa Kosovo huong đen mot he thong thuong mai tu do. Trong boi canh nay, chinh phu đa soan thao mot khung phap ly đe đam bao viec thuc thi cac tieu chuan chau Au ve kha nang canh tranh.
Kosovo đuoc IMF phan loai la mot quoc gia đang phat trien, voi GDP binh quan đau nguoi uoc đat 6.560 USD (2016). Do Kosovo la noi co du tru than đa lon thu hai tai chau Au, no tung co cong ty xuat khau lon nhat (Trepca) tai Cong hoa Lien bang Nam Tu Tuy nhien, Kosovo lai la tinh ngheo nhat Nam Tu va nhan đuoc su tro cap đang ke tu tat ca cac nuoc cong hoa khac cua Nam Tu. Ngoai ra, trong thap nien 1990, cac chinh sach kinh te toi te, trung phat quoc te, ngoai thuong khong đang ke va xung đot sac toc đa tac đong nghiem trong đen nen kinh te Kosovo.
Sau khi đat muc nhay vot vao nam 2000 va 2001, toc đo tang truong GDP cua Kosovo đa co muc am vao nam 2002 va 2003 va đuoc du kien đat 3% vao nam 2004–2005, voi nguon luc tang truong trong nuoc khong the bu đap đuoc nguon ho tro tu ben ngoai. Lam phat thap, trong khi ngan sach đa tham hut lan đau tien vao nam 2004. Nam 2004, tham hut can can hang hoa va dich vu la gan 70% tong GDP. Kieu hoi tu nhung nguoi Kosovo song o nuoc ngoai chiem khoang 13% GDP, va vien tro nuoc ngoai chiem khoang 34% GDP.
Hau het su phat trien kinh te tu nam 1999 đen tu cac linh vuc thuong mai, ban le va xay dung. Khu vuc kinh te tu nhan đa noi len tu nam 1999 song chu yeu van co quy mo nho. Linh vuc cong nghiep van con yeu va nguon cung đien khong on đinh. Ti le that nghiep van con rat cao, vao khoang 40–50% luc luong lao đong.
Euro la loai tien te đuoc Cong hoa Kosovo su dung, song Kosovo khong phai la thanh vien chinh thuc cua Eurozone. Đong euro đuoc Phai bo Lien Hop Quoc tai Kosovo cung cac co quan chinh phu su dung. Ban đau, vao nam 1999, Kosovo chap thuan lay đong mark Đuc đe thay the dinar Nam Tu, va do đo chuyen sang euro khi no thay the mac Đuc. Tuy nhien, dinar Serbia van đuoc su dung tai cac khu vuc cua nguoi Serb.


Đon vi hanh chinh Kosovo, nham phuc vu muc đich hanh chinh, Kosovo đuoc chia thanh bay quan.
Bac Kosovo duy tri chinh quyen, co so ha tang va cac the che rieng biet. Vao thang 12 nam 2009, Kosovo đa ky mot thoa thuan tai đieu chinh bien gioi voi Cong hoa Macedonia bang viec trao đoi mot so vung đat
Kosovo đuoc chia thanh 30 khu tu quan:


Tham khao Lien ket ngoai Phai đoan OSCE tai Kosovo
Đac su Lien Hop Quoc tai Kosovo
Visit Kosovo – website du lich chinh thuc
Kosovo chinh thuc tuyen bo đoc lap Luu tru ngay 30 thang 8 nam 2008 tai Wayback Machine
Kosovo-Mot lich su đay su kien