Nha Trieu Tien (tieng Han: 조선왕조; Hanja: 朝鮮王朝; Romaja: Joseon wangjo; McCune–Reischauer: Choson wangjo; Han-Viet: Trieu Tien vuong trieu; tieng Han trung đai: 됴ᇢ션 Dyow syeon hoac 됴ᇢ션 Dyow syeon) hay con goi la Trieu Tien Ly Thi (tieng Han: 조선리씨; Hanja: 朝鮮李氏; Romaja: Joseon Lissi; McCune–Reischauer: Choson Lissi), Bac Trieu Tien goi la Trieu Tien Phong kien Vuong trieu (tieng Han: 조선봉건왕조; Hanja: 朝鮮封建王朝; Romaja: Joseon bonggeon wangjo; McCune–Reischauer: Choson bonggon wangjo) la mot trieu đai đuoc thanh lap boi Trieu Tien Thai To Ly Thanh Que va ton tai hon 5 the ky. Trieu đai nay đuoc thanh lap sau khi Ly Thanh Que lat đo nha Cao Ly tai Khai Thanh. Khi đo, ten cua vuong quoc cung đuoc đat lai theo ten cua vuong trieu va kinh đo đuoc doi ve Han Thanh (Seoul ngay nay) va cac đuong bien gioi phia cuc bac cua vuong quoc đuoc mo rong đen cac đuong bien gioi tu nhien tai song Ap Luc va song Đo Mon (sau cuoc chinh phuc nguoi Nu Chan). Nha Trieu Tien la trieu đai phong kien cuoi cung trong lich su Trieu Tien. Đay cung la vuong trieu theo Nho giao ton tai lau nhat tren the gioi.
Trong thoi ky tri vi cua minh, nha Trieu Tien cung co su thong tri cua minh tren toan lanh tho Trieu Tien, đe cao Nho hoc, du nhap van hoa Trung Hoa va han che Phat giao, co luc con buc hai ton giao nay. Nha Trieu Tien buoc vao thoi ky phat trien huy hoang nhat cua nen van hoa co đien Trieu Tien, ve thuong mai, khoa hoc, van hoc va ky thuat . Tuy nhien, nha Trieu Tien nhanh chong suy yeu vao cuoi the ky 16 va đau the ky 17 sau cuoc tan cong xam luoc cua Nhat Ban va sau đo la nha Man Thanh, đieu nay bien Trieu Tien thanh mot nuoc phien thuoc cua đe quoc Đai Thanh va dan toi chinh sach be quan toa cang, co lap voi the gioi ben ngoai. Sau khi tro thanh mot thuoc quoc cua trieu đinh Man Thanh, nha Trieu Tien co đuoc mot thoi ky yen binh keo dai gan 2 the ky.
Tuy nhien, moi su hoi phuc ma vuong quoc Trieu Tien co đuoc trong thoi gian hoa binh đa som tan bien vao giua the ky 19. Nha Trieu Tien nhanh chong phai đoi mat voi nhung kho khan ngay cang chong chat: mau thuan trong nuoc, tranh chap quyen luc, ap luc quoc te, khoi nghia va the la nha Trieu Tien suy sup nhanh chong vao cuoi the ky thu 19. Nam 1895, nha Trieu Tien buoc phai ky mot hiep đinh quy đinh viec đoc lap hoan toan khoi trieu đinh Man Thanh sau khi Nhat Ban chien thang trong Chien tranh Trung-Nhat lan thu nhat, buoc Trung Quoc phai ky Hiep uoc Shimonoseki. Tu nam 1897 đen 1910, Trieu Tien mang quoc hieu moi: Đai Han Đe quoc nham minh chung cho nen đoc lap cua minh, rang tu nay Trieu Tien khong con phu thuoc vao nha Thanh nua. Tuy nhien, vua Trieu Tien thuc ra chi con la bu nhin cua quan Nhat. Nha Trieu Tien nhanh chong cao chung vao nam 1910 khi đe quoc Nhat Ban buoc nguoi Trieu Tien ky Đieu uoc sap nhap Trieu Tien vao Nhat Ban va bien Trieu Tien thanh mot lanh tho thuoc đia cua Nhat Ban.
Nha Trieu Tien đa đe lai mot di san khong lo cho nen van hoa Trieu Tien: nhieu nghi thuc xa giao, phong tuc tap quan, cac quan điem ve mat xa hoi luu truyen đen cac the he con chau ngay nay, va tham chi ngon ngu Trieu Tien đuong đai cung nhung phuong ngu cua no bat nguon tu nhung suy nghi va quan điem truyen thong hinh thanh tu thoi nha Trieu Tien. Ngay nay, ten goi "ban đao Trieu Tien" va quoc hieu Cong hoa Dan chu Nhan dan Trieu Tien lay chinh la ke thua tu trieu đai nay.


Lich su = Thanh lap =

Vao cuoi the ky 13, nha Cao Ly do Vuong Kien (Wang Kon, 왕건, 王建) thanh lap nam 918 đang lung lay du doi, that ra nen tang cua trieu đai nay đa sup đo ngay tu luc Cao Ly bi nha Nguyen chiem đong va bien thanh mot phien quoc cua ho. Nhung vao cuoi the ky 14, nha Nguyen bi nha Minh đanh đuoi khoi Trung Quoc; luc nay trieu đinh Cao Ly chia lam hai phe voi hai đuong loi đoi ngoai trai nguoc nhau: phe theo nha Minh do tuong Ly Thanh Que đung đau va phe theo nha Nguyen do Te tuong Thoi Vinh (Ch'oe Yong, 최영, 崔榮) đung đau. Khi mot su than cua nha Minh đen Cao Ly nam 1388 (nam U Vuong thu 14) đe đoi lai mot phan quan trong cua lanh tho phia bac Cao Ly, Thoi Vinh lien chop lay co hoi nay ha lenh tan cong cuop lay ban đao Lieu Đong (lau nay Cao Ly luon tu nhan minh co quyen thua ke truc tiep cua vuong quoc Cao Cau Ly xua; vi vay ho xem phan đat cua Cao Cau Ly cu tai Man Chau cung la đat cua Cao Ly).
Ly Thanh Que đuoc chon la nguoi chi huy chien dich nay; nhung sau đo Ly noi loan, khong phuc tung menh lenh. Ong dan quan ve kinh đo Khai Thanh va thuc hien mot cuoc đao chinh, lat đo U Vuong (U-wang, 우왕, 禑王) va nguoi ke vi cua ong ta la Xuong Vuong (Ch'ang wang, 창왕, 昌王) (1388) va dung vu luc đua mot nhan vat thuoc vuong toc ten la Vuong Dao (Wang Yo, 왕요, 王瑤) len ngoi lay hieu la Cung Nhuong Vuong (Kongyang wang, 공양왕, 恭讓王). Sau đo U Vuong va ca Xuong Vuong đeu bi giet chet sau mot no luc khong thanh nham gianh lai quyen luc đa mat. Cuoi cung, nam 1392, Ly Thanh Que lat đo Cung Nhuong Vuong, đay ong ta đen Nguyen Chau (Wonju,원주, 原州) va chiem lay ngoi vua. Nha Cao Ly chinh thuc cao chung sau gan 5 the ky cam quyen.
Ban đau, Ly Thanh Que (nay la vua Thai To) van tiep tuc dung ten Cao Ly cho vuong quoc cua minh, ong du tinh rang nguoi chu vuong quoc nay chi thay đoi tu dong ho Vuong vao tay dong ho Ly, tu đo duy tri mot vo boc hoan hao ve su tiep noi cua truyen thong Cao Ly sau 5 the ky. Tuy nhien, Ly Thanh Que đa phai đoi pho voi qua nhieu cuoc noi loan cua gioi quy toc Quyen mon (Kwonmun, 권문, 權門) - nhung ke du thuc luc đa suy yeu nhieu nhung van quyet tam khoi phuc lai đia vi vuong toc cho dong ho Vuong - cong voi viec trieu đinh moi do ong dung nen đa tao ra mot khong khi qua khac biet so voi trieu đinh Cao Ly cu. Tat ca nhung đieu nay đu đe moi nguoi cam thay can phai co mot vuong trieu moi nham nhan manh tat ca moi su thay đoi nay. Vi vay, nam 1393, Ly Thanh Que lap ra nha Trieu Tien (voi y nghia hoi sinh lai nha nuoc Co Trieu Tien 4000 nam truoc) va đoi ten cua quoc gia thanh Đai Trieu Tien quoc (大朝鮮國). Ong cung doi đo ve Han Thanh, thu đo hien nay cua Han Quoc.
Khi xin nha Minh sac phong vao nam 1393, Ly Thanh Que e nha Minh phan đoi viec Ly Thanh Que quyet tam chon quoc hieu la Trieu Tien, nen đe xuat them mot ten goi khac la Hoa Ninh (lay tu ten trang ap cua cha minh la Ly Tu Xuan). Minh Thai To sau khi biet cai ten Trieu Tien co nguon goc tu chu Trieu Nhat Tien Minh (nghia la "buoi sang trong lanh") lien quyet đinh chon ten Trieu Tien, nhung chi phong Ly Thanh Que la Quyen Tri Trieu Tien Quoc Su. Mai đen nam 1401, nha Minh moi phong Trieu Tien Thai Tong la Trieu Tien Quoc Vuong.


= Xung đot =
Ngay khi trieu đinh moi đuoc tuyen bo thanh lap va chinh thuc ton tai, Thai To đa gay tranh cai trong van đe chon nguoi noi nghiep. Mac du vuong tu thu nam, Tinh an Đai quan Ly Phuong Vien (Yi Pang-won, 이방원, 李芳遠), con cua Thai To voi Than Y vuong hau (Sinui, 신의왕후, 神懿王后), la nguoi co cong nhieu nhat trong viec giup đo cha minh gia tang quyen luc, Phuong Vien luon nuoi moi tham thu voi hai đong minh chu chot cua cha minh trong trieu, Te tuong Trinh Đao Truyen (Chong Tojon, 정도전, 鄭道傳) va Nam An (Nam Un, 남은, 男恩). Ca hai phia đeu nhan thuc đuoc mot cach đay đu ve su thu đich lan nhau đang hien dien giua hai ben va luon luon cam thay bi đe doa. Khi su viec ro rang cho thay Ly Phuong Vien se đuoc thua ke ngai vang, Trinh Đao Truyen đa dung anh huong cua minh voi nha vua đe thuyet phuc nha vua nen chon đua con ma Thai To yeu quy nhat thay vi đua ma Thai To cho rang tot nhat cho vuong trieu.
Vao nam 1392, con trai thu tam cua Thai To, tuc con thu hai cua Than Đuc vuong hau (Sindok, 신덕왕후, 神德王后), Nghi an Đai quan Ly Phuong Thac (Yi Pang Sok, 이방석, 李芳碩) đuoc phong The Tu ke thua ngai vang. Sau cai chet bat ngo cua vuong hau Than Đuc, va trong khi vua Thai To con đang đau buon vi cai chet cua nguoi vo thu hai nay, Trinh Đao Truyen am muu giet chet Ly Phuong Vien va cac anh em trai đe đam bao đia vi cua minh trong trieu. Vao nam 1398, biet đuoc am muu nay, Ly Phuong Vien lap tuc noi loan va đot kich vao vuong cung, giet chet Trinh Đao Truyen, thuoc ha cua ong ta va ca hai đua con trai cua vuong hau Than Đuc qua co. Vu viec nay đuoc xem la Cuoc xung đot đau tien cua cac vuong tu.
Kinh hoang truoc canh cac con minh chem giet lan nhau vi ngai vang, cong voi viec suy sup sau cai chet cua Than Đuc vuong hau, Thai To nhanh chong lap nguoi con thu la Vinh an Đai quan Ly Phuong Qua (Yi Pang Kwa, 이방과, 李芳果) - tuc vua Đinh Tong) lam nguoi ke vi va Thai To thoai vi sau đo.
Khi moi len ngoi, Đinh Tong doi đo ve Khai Thanh vi ong cho rang đong đo o đay thuan tien hon. Trong khi đo, Ly Phuong Vien lai tiep tuc ke hoach van đong đe ban than minh đuoc tro thanh the đe ke vi ngai vang cua anh trai. Tuy nhien, ke hoach cua Phuong Vien bi Hoai an Đai quan Ly Phuong Can (Yi Panggan, 이방간, 李芳幹), con trai thu tu cua vua Thai To chong đoi, ban than Phuong Can cung mong muon gianh ngoi vi the tu voi em trai minh. Đen nam 1400, mau thuan giua hai anh em Ly Phuong Vien va Ly Phuong Can tro thanh mot cuoc xung đot vu trang đam mau mang ten Cuoc xung đot thu hai cua cac vuong tu. Cuoi cung Phuong Vien chien thang con Phuong Can bi đay đen Tho Son (T'osan, 토산, 兎山), nhung nguoi thuoc phe canh cua Phuong Can đeu bi xu tu. Ngay sau đo, vua Đinh Tong nhanh chong lap Phuong Vien lam Vuong the đe va cung nam ong thoai vi nhuong ngoi cho Phuong Vien. The đe Phuong Vien ke ngoi, tro thanh vua Thai Tong cua nha Trieu Tien.


= Cung co vuong quyen =
Trong thoi ky đau tri vi cua vua Thai Tong, thuong vuong Thai To tu choi giao ngoc ty cua vuong gia Trieu Tien - bang chung cua tinh hop phap cua quyen luc nha vua - cho Đinh Tong lan Thai Tong. Thai Tong ben bat đau thuc thi nhung chinh sach hong chung minh voi moi nguoi rang ong đu tai nang va tu cach đe tri vi Trieu Tien. Viec đau tien ma Thai Tong thuc hien la xoa bo nhung đac quyen đac loi cua nhung quan chuc cao cap trong trieu đinh cung nhu xoa bo quan đoi rieng cua cac quy toc phong kien. Viec nay khien cac quy toc Trieu Tien kho co co may lam loan hon đong thoi gia tang đang ke quan so cua quan đoi Trieu Tien. Tiep theo Thai Tong lai sua đoi nhung phap che hien hanh lien quan đen thue ma cung voi van đe so huu ruong đat va su ghi nhan đia vi xa hoi cua nguoi dan. Cung voi su khai pha them nhung vung đat chua đuoc biet đen truoc đo, thu nhap cua quoc gia đa gia tang gap đoi.
Vao nam 1399, Thai Tong đa dung quyen han cua minh đe loai bo Đo Binh Nghi su ty (Top'yong Uisasa, 도평의사사, 都評議使司), mot hoi đong đieu hanh chinh quyen cu nam giu toan bo quyen luc cua trieu đinh trong nhung nam cuoi cua trieu đai Cao Ly nho su ung ho cua Nghi Chinh phu (Uijongbu, 의정부, 議政), mot nhanh moi cua bo may đieu hanh trung uong ben canh nha vua va cac chi du cua ong. Sau khi thong qua he thong van kien cai tri đat nuoc va luat thue, Thai Tong ban hanh mot sac lenh moi trong đo tat ca cac quyet đinh đa đuoc Nghi Chinh phu thong qua chi co the co hieu luc sau khi đa đuoc nha vua chuan y. Đieu nay đa cham dut le cac vi đai than va quan su trong trieu quyet đinh bang cach tranh luan va đam phan voi nhau con nha vua chi la nguoi quan sat va do đo, thong qua tham y cua nha vua trong viec gianh quyen đieu hanh thuc su đat nuoc Trieu Tien, đa nang quyen luc cua vuong that len nhung tam cao moi. Ngay sau đo, Thai Tong cho thiet lap mot co quan chinh quyen goi la Phu Than mon (Sinmun, 신문, 神門) đe thu ly cac truong hop dan chung cho rang ho bi boc lot hay bi quan lai hoac quy toc hanh xu khong cong bang.
Thang 8 am lich nam 1418, Thai Tong nhuong ngoi cho con la The Tong. The Tong cung thuong vuong Thai Tong nam quyen đen khi thuong vuong chet nam 1422. Thang 5 nam 1419, hai vua to chuc chien dich Ky Hoi đong chinh tan cong nham tieu tru luc luong hai tac Nhat Ban tai đao Đoi Ma (Tsushima, 対馬). Thang 9 nam 1419, Sadamori (Bien Trinh Thinh, 平貞盛), Đai danh (Daimyo, 大名) cua Đoi Ma xin nghi hoa. Đen nam 1443, Hoa uoc Quy Hoi đuoc ky ket, trong đo Đai danh cua đao Đoi Ma đuoc phep thong thuong voi Trieu Tien sau muoi tau thuyen moi nam, đoi lai ong ta phai tien cong cho Trieu Tien va phai giup đo quan Trieu Tien chong lai bon hai tac Nhat Ban đang cuop pha vung bo bien Trieu Tien khi đo.

O bien gioi phia bac, The Tong cho thiet lap bon cong su va sau khu đon tru quan (tu quan luc tran, 사군육진, 四郡六鎭) đe đe phong su xam nhap tu Trung Quoc va dan du cu Man Chau. Nam 1433, The Tong cu tuong Kim Tong Thuy (Kim Chongso, 김종서, 金宗瑞) len mien bac đe tieu diet nguoi Man Chau. Chien dich quan su cua tuong quan Kim Tong Thuy đa chiem đuoc nhieu thanh tri, đay bien gioi xa len phia bac va xac lap lai lanh tho Trieu Tien, xap xi bien gioi giua Bac Trieu Tien va Trung Quoc ngay nay.
Duoi thoi cai tri cua The Tong, Trieu Tien co nhieu tien bo ky thuat ve khoa hoc tu nhien, nong nghiep, van hoc, y hoc co truyen... Vi nhung thanh tuu nay, The Tong đuoc dan Han Quoc goi la Đai Vuong, du hai chu nay tren thuc te co trong thuy hieu cua hau het vua Trieu Tien truoc nam 1897. Cong trang đang ghi nho nhat cua The Tong la su xay dung he thong mau tu cho tieng Trieu Tien (goi la Choson'gul o Bac Trieu Tien va Hangul o Han Quoc) vao nam 1443. Viec su dung kieu mau tu Hanja va Hanmun trong van tu hang ngay cuoi cung cung dan cham dut vao nua cuoi cua the ky 20.
Sau khi The Tong chet, the tu Ly Huong len ngoi tuc vua Van Tong. Van Tong giu ngoi đuoc 2 nam thi benh chet (1450), con la Đoan Tong moi 12 tuoi len thay. Nam 1455, con thu cua The Tong la Ly Nhu lam chinh bien, phe truat Đoan Tong roi tu lap lam quoc chu, tuc The To, vua thu 7 nha Trieu Tien. Nam 1457, 6 đai than trung thanh voi Đoan Tong ban nhau giet The To hong phuc ngoi cho Đoan Tong. The To biet đuoc, ben hanh quyet 6 đai than va buc tu Đoan Tong.
Duoi thoi vua The To, trieu đinh tien hanh thong ke dan so đe de huy đong quan linh khi can thiet. The To chu trong phat trien kinh te, van hoa, khuyen khich xuat ban nhieu the loai sach. The To con khoi xuong bien soan bo luat Kinh quoc đai đien (Kyongguk taejon, 경국대전, 經國大典). Đay la nen tang cho nen cai tri cua nha Trieu Tien va la phien ban som nhat cua mot bo luat hien phap o dang van tu tai Trieu Tien.
Du đuoc xem la vua gioi, The To đa tu y xoa bo nhieu co quan ma hai đoi The Tong, Van Tong đa day cong xay dung, đien hinh nhu Tap Hien đien (Chiphyonjon; 집현전; 集賢殿). The To thay đoi chinh su nham cung co quyen luc, bat chap nhung he luy co the nay sinh, do đo dan đen rat nhieu rac roi ve lau dai. Ngoai ra, The To qua chieu chuong nhung cong than đua minh len ngoi, dan toi te tham nhung trong thuong tang cua trieu đinh.
Nam 1468, The To chet, the tu Hoang len thay tuc Due Tong. Nam 1469, Due Tong chet, chau la Thanh Tong len lam vua. Duoi thoi Thanh Tong, kinh te phat trien, nha nuoc giau manh, nhom si phu tan Nho giao ma su goi la Si Lam (Sarim, 사림, 士林) đuoc du viec chinh su. Thanh Tong lap ra Hoang Van quan (Hongmungwan 홍문관, 弘文館) lam noi luu tru sach vo Nho gia, cho cac Nho than nam giu. Nhom Nho than thuong thao luan voi nha vua ve triet hoc va chinh su. Nha vua con khuyen khich xuat ban nhieu sach ve đia du, đao đuc,... va mot so chu đe khac. Đay đuoc coi la mot thoi phon thinh cua van hoa Trieu Tien, gan bang thoi The Tong.
Tiep noi chinh sach cua cac vua truoc, nam 1491, Thanh Tong sai tuong Hua Tong (Ho Chong, 허종, 許琮) đem quan đanh Man Chau. Quan Trieu Tien thang, đay nguoi Man do thi toc Ngot Đich Ha (Udige, 兀狄哈) ve huong bac song Ap Luc. Nam 1494, Thanh Tong chet, con la Yen Son Quan noi ngoi.


= Cuoc xam luoc cua Nhat Ban =

Xuyen suot lich su cua minh, Trieu Tien thuong xuyen bi cuop bien tan cong ca tren bien va tren bo. Ly do duy nhat đe nguoi Trieu Tien duy tri luc luong hai quan la nham đam bao an toan cho thong thuong hang hai chong lai quan cuop bien Oa Khau (倭寇, wako - tuc cuop bien Nhat Ban). Hai quan Trieu Tien luon vuot troi  hon so voi quan cuop bien do su dung cac dang ky thuat tien tien dung thuoc sung (vi du sung than cong, cung ten lua kieu than co tien (Sin'gijon, 신기전, 神機箭) đuoc trien khai tren hoa xa (Hwach'a, 화차, 火車)...
Trong Chien tranh Nhat Ban-Trieu Tien (1592-1598), Tuong quan Nhat Ban Toyotomi Hideyoshi (Phong Than Tu Cat), du đinh se chinh phuc Trung Hoa (trieu Minh) voi nhung khau sung mua đuoc cua nguoi Bo Đao Nha; vi vay ong to chuc hai cuoc tan cong xam luoc Trieu Tien vao nam 1592 va 1597, nham bien Trieu Tien thanh ban đap đe tan cong vao Trung Quoc. Viec chia be ket phai, đanh gia sai suc manh quan su Nhat Ban cung nhu no luc khong thanh ve mat ngoai giao đa dan đen su thieu chuan bi ve phia Trieu Tien. Nhung khau sung tan tien cua chau Au đa giup Nhat Ban đanh chiem nam phan ban đao Trieu Tien - bao gom ca kinh đo Han Thanh chi trong vong vai thang. Theo Bien nien su nha Trieu Tien, co nhieu phan tu phien loan la no le nguoi Trieu Tien tham gia vao quan Nhat, nhung nguoi nay đa đot cung Canh Phuc (Kyongbokkung, 경복궁, 景福宮) va kho chua tai lieu ve no le cua no.
Tuy nhien suc khang cu manh me cua nhan dan Trieu Tien đa lam cham buoc tien cua quan Nhat; va nhung chien thang quyet đinh cua Đo đoc thuy quan Ly Thuan Than (Yi Sunsin, 이순신, 李舜臣) đa khien Trieu Tien nam quyen kiem soat bien ca va cat đut đuong tiep te cua quan Nhat Ban. Them vao đo, nha Minh đa gui quan chi vien cho Trieu Tien tu nam 1593 va lien quan Trung-Trieu cuoi cung đa đanh tan quan đoi Nhat Ban - du ho cung phai chiu nhung ton that nang ne. Chien thang Lo Luong nam 1598, voi 450/500 chien thuyen Nhat Ban bi đanh chim va 15000 thuy binh Nhat tu tran đa quyet đinh ket cuc cuoc chien. Va cung sau cuoc chien nay, quan he Trieu Tien - Nhat Ban hoan toan bi đong bang trong mot thoi gian.
Trong thoi gian chien tranh, nguoi Trieu Tien đa phat trien nhieu loai vu khi cam tay manh me va thuoc sung co chat luong cao cung voi chiec Thuyen chien rua (Quy boi thuyen - Kobukson, 거북선, 龜背船) lung danh.


= Cuoc xam luoc cua nha Thanh =
Sau chien tranh, nha Trieu Tien ngay cang tro nen co lap. Gioi cam quyen đat nuoc đeo đuoi chinh sach han che tiep xuc voi nuoc ngoai. Them vao đo, nha Minh đa bi suy yeu, mot phan la vi cuoc chien giua Trieu Tien va Nhat Ban, đieu nay đa dan đen su hinh thanh mot trieu đai moi, đo la nha Thanh cua nguoi Man Chau. Nguoi Trieu Tien quyet đinh giu chat bien gioi hon, tang cuong kiem soat giao thong xuyen bien gioi va cho đoi su bat đau khuay nhieu cua nguoi Man Chau nham lat đo Nha Minh.
Vuong quoc Trieu Tien phai ganh chiu hai cuoc xam lang cua nguoi Man Chau, vao nam 1627 (xem Cuoc xam luoc Trieu Tien lan thu nhat cua nguoi Man Chau) va 1637 (xem Cuoc xam luoc Trieu Tien lan thu hai cua nguoi Man Chau). Sau 2 cuoc chien, Trieu Tien đa đau hang nguoi Man Chau va đong y cong nap cho cac hoang đe nha Thanh đe đuoc su bao ho cua nha Thanh, trong đo bao gom ca mau dich song phuong voi Trung Quoc tai thoi điem nay. Chinh sach đoi ngoai cua vua quan nha Thanh la ngan ngua su hinh thanh cac vung đat do nguoi nuoc ngoai kiem soat tren đat đai cua nguoi Trung Quoc. Chinh sach nhu tren đa han che su hien dien cua cac thuong điem truyen thong cua cac hang (tieng Hoa: 行) nuoc ngoai đen Macau. Cac thuong điem nay nam giu đang ke viec mua ban to lua cua Trung Quoc đe đoi lay bac cua nuoc ngoai. Voi cach sap xep nay, viec giao thuong voi nguoi nuoc ngoai đa đuoc chuyen xuong cac tinh mien nam Trung Quoc, đat vung lanh tho chua yen on o phia bac duoi cac quy che can mat va han che su anh huong cua nguoi nuoc ngoai. Quyet đinh nay đa anh huong đen Trieu Tien khi Trung Quoc la ban hang chinh cua Trieu Tien.


= Giai đoan cuoi cua nha Trieu Tien =

Sau nhung cuoc xam lang cua nha Thanh, Trieu Tien trai qua mot thoi gian gan 200 nam trong hoa binh. Cac vua Anh To va Chinh To lanh đao cong cuoc phuc hung moi cua nha Trieu Tien. Vua Tuc Tong va con trai cua ong ta, Anh To co gang giai quyet cac van đe bat nguon tu te be phai chinh tri. Chinh sach Đang binh - dep yen (T'angp'yongch'aek, 탕평책, 蕩平策) đa ngan chan mot cach co hieu qua nhieu cuoc tranh chap cua cac phe phai. Chau noi cua vua Anh To, Chinh To đa thuc hien nhieu cai cach trong suot thoi gian tri vi cua ong, đac biet la viec thanh lap thu vien vuong that mang ten Khue chuong cac (Kyujanggak, 규장각, 奎章閣). Tuy la mot thu vien vuong that nhung muc đich cua no la đe cai thien vi the van hoa va chinh tri cua Trieu Tien, đong thoi chieu mo đuoc nhung quan lai co tai đe đieu hanh đat nuoc. Vua Chinh To cung chu trong vao nhung sang kien tao bao ve mat xa hoi, mo nhieu chuc vu trong trieu cho nhung nguoi truoc đay bi cam vi đia vi xa hoi cua ho. Vua Chinh To ung ho nhieu nha Nho Thuc hoc (Sirhak, 실학, 實學), va đoi lai cac nha Nho Thuc hoc ung ho vuong quyen cua nha vua. Trieu đai vua Chinh To con chung kien su truong thanh va phat trien cua nen van hoa binh dan Trieu Tien.
Nam 1863, vua Cao Tong len ngoi. Cha cua vua la Nhiep Chinh Hung tuyen Đai vien quan (Hungson Taewon'gun, 흥선대원군, 興宣大院君) cam quyen thay ong cho đen khi Cao Tong đen tuoi truong thanh. Vao giua thap ky 1860, ong la nguoi đe xuong chu truong be mon toa cang va đan ap đao Thien Chua trong va ngoai nuoc, mot chinh sach đa dan đen chien dich quan su cua nguoi Phap chong lai Trieu Tien vao nam 1866. Nhung nam đau duoi su cai tri cua ong cung chung kien no luc to lon nham xay dung lai đai quy mo cung Canh Phuc đo nat, ngoi vi cua vuong quyen vuong that. Trong thoi ky cam quyen cua Hung tuyen Đai vien quan, nan be phai chinh tri va quyen luc do phai Yen Đong Kim (安東) nam giu đa hoan toan phai nhat.
Nam 1873, vua Cao Tong tuyen cao quyen đieu hanh truc tiep quoc gia cua minh. Sau khi Hung tuyen Đai vien quan lui ve an dat, Hoang hau tuong lai Min (sau nay đuoc goi la Minh Thanh Hoang Hau - Myongsong Hwanghu, 명성 황후, 明成 皇后) đa gianh hoan toan quyen kiem soat trieu chinh, đat nguoi than cua minh vao nhung đia vi the luc trong trieu.


= Suy yeu =
Trong the ky 19, cang thang giua hai đe quoc Man Thanh va Nhat Ban ngay cang gia tang ma đinh điem la cuoc Chien tranh Giap Ngo (1894–1895). Nhieu cuoc giao tranh đa dien ra tren ban đao Trieu Tien. Sau cuoc canh tan đat nuoc do nhom ton pho Minh Tri thuc hien, Nhat Ban tiep thu đuoc nhieu ky thuat quan su Tay phuong, đa ep buoc Trieu Tien ky Hiep uoc Giang Hoa (Giang Hoa đao đieu uoc - Kanghwado Choyak, 강화도조약, 江華島條約) vao nam 1876.
Nhieu nguoi dan Trieu Tien cam ghet nguoi Nhat va nhung anh huong cua ngoai bang len đat nuoc ho cung nhu su cai tri ap buc va thoi nat cua nha Trieu Tien. Vao ngay 11/01/1894, thu linh nong dan Toan Bong Chuan (Chon Pongjun, 전봉준, 全琫準) đa đanh bai quan trieu đinh tai tran chien Go-bu (Tinh Ap - Chongup, 정읍, 井邑). Sau tran chien, Toan Bong Chuan đa phan phat toan bo cua cai cua minh cho nhung nguoi nong dan. Trong luc đo, quan trieu đinh nha Trieu Tien tien đanh Toan Bong Chuan va hai ben đa đi đen mot thoa thuan đinh chien. Tuy nhien, nha Trieu Tien đa cau vien nha Thanh đe dap tat cuoc khoi nghia. Sau khi thong bao voi Nhat Ban theo đung Hoa Uoc Thien Tan (天津条約), nha Thanh đua quan vao Trieu Tien. Đay la moi lua cham ngoi cuoc Chien tranh Giap Ngo.
Vuong hau Minh Thanh  đa co gang chong lai su can thiep cua nguoi Nhat vao Trieu Tien va co khuynh huong dua vao su tro giup cua Nga va Trung Quoc. Vao nam 1895, Vuong hau bi am sat truc tiep boi cac sat thu nguoi Nhat.. Cong su Nhat Ban tai Trieu Tien Miura Goro (Tam Pho Ngo Lau, tieng Nhat: 三浦梧楼) đa dan dung am muu chong lai ba. Mot nhom sat thu Nhat Ban cung voi luc luong Huan luyen Đoi (Hullyondae, 훈련대, 訓鍊隊) đa đot nhap vao Vuong cung tai Han Thanh - đang duoi quyen kiem soat cua nguoi Nhat - am sat Vuong hau Minh Thanh; va thi the cua ba đa bi nhom thich khach thieu chay va chon o chai Bac cua Vuong cung.


= Nhat Ban đo ho =
That bai cua trieu đinh Man Thanh trong cuoc chien tranh Giap Ngo đa buoc ho phai ky Đieu uoc Shimonoseki voi Nhat Ban, qua đo chinh thuc thua nhan Trieu Tien đoc lap, thoat khoi su anh huong cua Trung Quoc. Đay la mot buoc tien trong ke hoach gianh lay quyen thong tri Trieu Tien cua đe quoc Nhat Ban. Trieu đinh Trieu Tien đa cam thay suc ep tu cac the luc lon đang lam le muon nuot troi ho va vi vay ho nhan thay nhu cau cung co su toan ven va hop phap cua toan dan toc Trieu Tien. Nam 1897 Trieu Tien chinh thuc đoi ten thanh Đai Han Đe quoc va Quoc vuong Cao Tong tro thanh hoang đe Quang Vu cua đe quoc Đai Han, mot hanh đong nhan manh nen đoc lap cua quoc gia nay. Ve nguyen tac, 1897 la nam đanh dau su ket thuc cua "thoi ky Trieu Tien" trong lich su cua Trieu Tien vi ten cua quoc gia nay đa thay đoi, tuy nhien su cai tri cua nha Trieu Tien van tiep tuc cho đen nam 1910 khi Nhat Ban chinh thuc bien Trieu Tien thanh lanh tho cua minh.
Trong thoi gian nay, nhieu the luc quoc gia khac cung đang ra suc cai tien quan đoi - nhat la Đe quoc Nga - voi muc tieu hat cang the luc cua Nhat Ban. Trong mot chuoi phuc tap nhung thu đoan quan su va phan quan su, Nhat Ban đanh lui ham đoi Nga tai cang Lu Thuan vao nam 1905. Sau chien thang tai cuoc chien nam 1904–1905 voi Nga cung voi ket qua la Hoa uoc Portsmouth, nguoi Nhat đa ranh tay trong viec tien toi thong tri ban đao Trieu Tien. Nam 1905, đe quoc Đai Han buoc phai ky Hoa uoc At Ty trong đo quy đinh Trieu Tien se la mot xu bao ho cua Nhat Ban. Nguyen Thu tuong Nhat Ito Hirobumi (Y Đang Bac Van) tro thanh Toan Quyen Trieu Tien đau tien, mac du it lau sau ong bi An Trong Can (An Chunggun, 안중근, 安重根) mot thanh vien cua phong trao Khang Nhat van đong am sat tai nha ga cua thanh pho Cap Nhi Tan vao nam 1910. Cung nam đo, bat chap lan song phan khang cua nhan dan Trieu Tien, đe quoc Nhat chinh thuc sap nhap Trieu Tien vao lanh tho cua minh. Nha Trieu Tien cham dut tu đo, con lanh tho Trieu Tien tro thanh thuoc đia cua Đe quoc Nhat.


Đia gioi hanh chinh Trong hau het thoi gian duoi thoi nha Trieu Tien, nuoc Trieu Tien đuoc chia lam tam đao (도; 道; do). Đuong ranh gioi giua tam đao đuoc giu co đinh trong gan 5 the ky tu nam 1413 đen 1895, va hinh thanh mot hinh mau ve mat đia ly van con đuoc phan anh cho đen tan ngay nay trong cac phan khu hanh chinh, phuong ngon va su phan biet cac vung mien tren ban đao Trieu Tien. Ten cua tam đao van con đuoc luu truyen cho đen ngay nay, khong o dang nay thi cung o dang khac.


Xa hoi Dan so cua Trieu Tien thoi ky 1392-1897 con nhieu tranh cai. Cac ghi nhan ve so ho gia đinh cua trieu đinh trong thoi gian nay đuoc xem la khong đang tin cay. Mot uoc đoan gan đay đua ra gia tri 6 trieu vao thoi điem khoi đau cua trieu đai vao nam 1392, tang mot cach bat thuong đen gia tri đinh 18 trieu vao khoang nam 1750. Giua nam 1810 va 1850, dan so giam xap xi 10% va giu on đinh.
Thoat đau Trieu Tien thieu mot tang lop quy toc đia chu theo cach hieu thong thuong. Tuy nhien, mot he thong đieu hanh trung uong tap quyen đuoc thiet lap  va đieu hanh boi cac nha Nho đuoc goi la luong ban (Yangban, 양반, 兩班). Đen cuoi the ky 18, luong bang đa mang hau het cac net đac trung cua mot lop quy toc cha truyen con noi, bat ke vi the đo la dua tren su pha tron đoc nhat cua đia vi gia đinh, ket qua cua he thong thi cu kieu Nho giao hay he thong phuc vu dan su. Luong bang va nha vua, trong mot su can bang mong manh, cai quan trieu đinh trung uong va cac the che quan su. Ty le cua luong ban co the đat đen 30% dan so vao khoang nam 1800, mac du co su bien đong cuc bo rat đang ke. Vi trieu đinh nho, co rat nhieu luong bang la gioi quy toc tinh le co đia vi cao trong xa hoi, nhung khong phai luon luon giau co.
Phan 30-40% khac cua dan so la no le hay "bam sinh thap hen". Su chiem huu no le co tinh cha truyen con noi, đong thoi la mot hinh thuc trung phat cua luat phap. Tang lop no le bao gom no le cong huu va tu huu va trieu đinh thinh thoang cung cho phep no le tro thanh dan thuong hay tang lop cao hon. No le tu huu co the bi xem la vat thua ke nhu tai san ca nhan. Sau nhung vu mua that bat, nhieu thuong dan (sangmin, 상민, 常民) tu nguyen xin lam no le đe sinh nhai. Suot thoi nha Trieu Tien khoang 30 đen 40% dan so Trieu Tien co no le. Tuy vay, no le thoi nha Trieu Tien co the so huu tai san va ho đoi khi thuong lam nhu vay.. Nhung nguoi no le tu huu co the mua tu do cho minh. Tat ca no le cong huu đeu đuoc giai phong vao nam 1801, va the che nay dan cham dut o the ky sau. Đen cuoi the ky 19, che đo no le bi bai bo hoan toan trong cuoc cai cach Giap Ngo (Kabo Kaehyok, 갑오 개혁, 甲午改革).
Chiem đa so trong nhom 40-50% dan so con lai la nong dan, nhung nhieu nghe moi phat sinh đa lam gia tang su xuat hien quan trong ve quy mo cua nhung nhom khac: lai buon va thuong nhan, thu lai (trung nhan - chungin, 중인, 中人), tho thu cong va lao đong pho thong, tho det... Dua vao quy mo dan so, co the thay mot ca nhan đien hinh thuong co nhieu vai tro. O muc đo nao đo, hau het cac hoat đong nong nghiep la đe trao đoi mua ban chu khong phai đe an. Them vao đo, đe kiem them thu nhap, mot bo phan lao đong lanh nghe bi bat buoc phai tranh ne nhung tac đong tieu cuc cua mot he thong thue thuong nang ne va đay tham nhung.
Trong suot giai đoan cuoi cua nha Trieu Tien, nhung quan niem ve khuon phep va "đao lam con" kieu Nho giao dan tro nen đong nghia voi viec tuan thu nghiem ngat mot ton ti trat tu xa hoi phuc tap, voi nhieu thu bac cau ky. Vao đau nhung nam 1700, nha phe binh xa hoi Ly Trong Hoan (Yi Chunghwan, 이중환, 李重煥) (1690-1756) đa phan nan mot cach mia mai rang "Voi qua nhieu nhung thu bac khac nhau phan cach nguoi nay voi nguoi khac, nguoi ta kho long co đuoc mot vong tay than huu qua rong." Tuy nhien, ngay nhu Ly Trong Hoan đa viet, su phan biet trong xa hoi đoi thuong cua thoi so Trieu Tien cang đuoc cung co bang su phan biet đoi xu đuoc luat phap cong nhan, nhu luat cam chi tieu xa xi (Xa xi cam chi luat - 奢侈禁止令) quy đinh trang phuc cua tung nhom khac nhau trong xa hoi va cac luat ngan cam quyen so huu tai san va thua ke cua phu nu.
Tuy nhien, nhung luat le nay co le đa đuoc cong bo mot cach chinh xac nhu vay la boi vi su bien đong cua xa hoi đang đa gia tang, đac biet la trong suot the ky phon thinh bat đau tu nam 1710. Đang cap xa hoi cua nha Trieu Tien đuoc phat trien dua tren đang cap xa hoi cua thoi Cao Ly. Tu the ky thu 14 đen 16, he thong đang cap nay ha khac va bao thu. Mot khi cac co hoi ve mat kinh te nham thay đoi tinh trang nay bi gioi han thi luat phap neu co cung khong can thiet.
Nhung vao khoang cuoi cac the ky 17-19, nhung nhom thuong nhan moi xuat hien va he thong giai cap cu suy yeu đi rat nhieu. Đac biet, dan so cua giai cap luong ban thuoc khu vuc Đai Khau (Taegu, 대구, 大邱) đuoc mong đoi đat gan 70% trong nam 1858. Trieu đinh nha Trieu Tien ra lenh giai phong so no le cong huu vao nam 1801 (공노비 해방) va cuoi cung, he thong giai cap cua nha Trieu Tien đa chinh thuc bi bai bo hoan toan vao nam 1894 (사노비 해방).


Van hoa Nha Trieu Tien đa chu xuong hai giai đoan phat trien van hoa ruc ro. Trong đo phai ke đen viec xay dung nghe thuat tra le Trieu Tien, nghe thuat lam vuon Trieu Tien va nhieu bo su bao quat. vuong that Trieu Tien cung cho xay dung nhieu phao đai va cung đien.


= Trang phuc =

Duoi thoi nha Trieu Tien, ao jeogori cua phu nu đa dan dan tro nen bo chat va rut ngan lai. Vao the ky 16, jeogori (저고리, co the phien am Hanja la xich co ly- 赤古里) đa rong lung thung va chi nam o duoi eo, nhung vao khoang cuoi nha Trieu Tien vao the ky 19, jeogori đa đuoc rut ngan đen muc khong the trum đuoc het nguc, vi vay, mot manh vai khac goi la heoritti (허리띠) đa đuoc su dung đe che nguc. Vao cuoi the ky 19, Hung Tuyen Đai Vien Quan đa gioi thieu Magoja (마고자, con goi la magwae - ma quai, 마괘, 馬褂), mot loai ao choang kieu Man Chau, vao Trieu Tien, kieu ao nay thuong đuoc mac cung hanbok (Han phuc - 한복, 韓服 hay Trieu Tien phuc - 조선옷, 朝鮮옷) cho đen ngay nay.
Đen cuoi thoi nha Trieu Tien, chima (치마, ten Hanja la thuong - xiem- 裳 hay quan - 裙) đa la vay phu dai con jeogori ngan va bo sat nguoi. Chiec thung rong cua vay đuoc chit vong quanh hong. Nhieu quan ao lot đa đuoc mac o ben duoi chima nhu darisokgot, soksokgot, dansokgot, va gojengi đe đat đuoc mot hinh dang nhu mong muon. Boi vi jeogori ngan nhu vay nen no đa tro nen tu nhien đe phoi bay heoritti hay con goi la heorimari, co chuc nang nhu mot ao nit nguc.
Cac tang lop tren mac hanbok may bang vai gai det chat hoac loai vai nhe cao cap khac khi thoi tiet am ap hoac mac lua tron co trang tri hoa van vao thoi gian con lai cua nam. Tang lop binh dan chi đuoc phap luat cho phep mac quan ao lam bang chat lieu soi bong. Nhung tang lop tren mac trang phuc voi mau sac đa dang hon, tuy nhien mau sac tuoi sang noi chung danh cho tre em va cac co gai tre con mau sac diu hon thuong danh cho đan ong va phu nu o tuoi trung nien. Tang lop binh dan con bi luat phap cam mac quan ao mau trang hang ngay, nhung trong nhung dip đac biet ho co the mac trang phuc mau hong nga xam, xanh la cay nhat, xam, hoac mau than chi. Theo đung nghi le, khi nhung nguoi đan ong Trieu Tien đi ra ngoai, ho buoc phai mac ao khoac ngoai goi la durumagi dai cham goi.


= Hoi hoa =
Cac phong cach hoi hoa giua thoi nha Trieu Tien dan chuyen sang truong phai hien thuc. Mot phong cach tranh phong canh quoc gia goi la "ta chan" - chuyen tu phong cach tranh phong canh tong quat đuoc ly tuong hoa kieu truyen thong Trung Hoa (tranh thuy mac) sang nhung đia danh cu the đuoc neu ra mot cach chinh xac. Trong khi chua co ky thuat chup hinh, phong cach nay đu tinh chat hoc thuat đe hinh thanh va khuyen khich mot phong cach chuan cho nen hoi hoa Trieu Tien (vi du tac pham Đong Cung Đo).
Tu giua đen cuoi thoi nha Trieu Tien la thoi hoang kim cua nen hoi hoa Trieu Tien. Viec nay dien ra đong thoi voi cu soc cua su sup đo cua nha Minh lien he voi su kien len ngoi cua cac hoang đe Man Chau tai Trung Hoa, va ap luc buoc cac hoa si Trieu Tien phai xay dung cac mo hinh nghe thuat moi dua tren chu nghia dan toc va su tim toi o trong nuoc cho nhung chu đe cu the ve Trieu Tien. Vao thoi điem nay, Trung Hoa đa cham dut su anh huong đoc ton, nen nghe thuat Trieu Tien đa đinh đuoc huong đi rieng cua no va ngay cang tro nen tach biet.


= Kien truc =

Lich su kien truc nha Trieu Tien co the đuoc trinh bay qua 3 giai đoan: so, trung va hau ky, tuong ung voi su phat trien van hoa va kien truc. Vao giai đoan so ky, kien truc phat trien tu su ke thua nen van hoa cua trieu đai truoc voi nhung nguyen tac đinh huong chinh tri moi cua Nho giao đa the cho cho Phat giao.
Thong qua su anh huong cua Nho giao, thi hieu quy phai tinh te cua trieu đai cu đa đuoc thay the bang nhung net đep chat phac, đon gian va khiem ton voi cac đac điem binh di va vung chac. He thong cac bo dam chia lien ket hinh tru đuoc su dung trong cac khoi kien truc chinh tai cac đien trang. He thong cac bo dam chia hinh tru va he thong dam chia kieu chiet trung, bao gom cac chi tiet kien truc tu ca hai he thong dam chia hinh tru va hinh tru lien ket, cung đuoc su dung cho cac đen đai va nhung cong trinh quan trong khac. Duoi thoi nha Trieu Tien, nen kien truc Trieu Tien đa phat trien xa hon voi mot y chi vo song nham the hien bieu cam ve nhung quan niem va gia tri cua thoi đai.

He thong cum dam chia, ket cau quan trong cua cac toa nha ve cau truc va my quan, đuoc phat trien tuan theo chuc nang ve ket cau, đong thoi bieu thi ve đep trang trong va đoc đao cua nghe thuat kien truc Trieu Tien. Cac đo trang tri trong kien truc va y nghia tuong trung cua no đa đa dang va phong phu hon. Cac kien truc su o thoi ky nay co y đinh bieu lo mot y chi manh me đe hinh thanh nen mot phong cach ban đia trong kien truc va co gang dung moi kieu vat dung trang tri. Đieu nay đa đat đuoc mot am sac giao huong voi nhung phuong phap to hop kien truc co đo tuong phan cao giua sang va toi, giua su đon gian va phuc tap va cuoi cung đa đat đen đinh điem cua su tinh te trong kien truc. Khuynh huong bieu cam kien truc cua thoi hau ky nha Trieu Tien goi nho loi bieu cam tuong tu cua phong cach Baroque va Rococo o phuong tay.


Khoa hoc va ky thuat Nha Trieu Tien duoi trieu đai Trieu Tien The Tong la giai đoan phat trien ruc ro cua khoa hoc ky thuat. Duoi chinh sach moi cua The Tong cho phep tien dan (ch'onmin, 천민, 賤民) nhu Tuong Anh Thuc (Chang Yongsil, 장영실, 蔣英實) lam viec cho trieu đinh. Tuong la mot trong nhung nha phat minh noi tieng nhat cua Trieu Tien. Khi con tre, ong đa che tao cac loai may moc giup cong viec cua nguoi tho đuoc de dang hon nhu cong va cac đuong ong thong nhau. Cuoi cung, Tuong đuoc cho phep cu ngu trong vuong cung đe dan dat mot nhom cac nha khoa hoc nghien cuu phat trien khoa hoc cho Trieu Tien.
Mot vai trong so cac phat minh cua ong la đong ho nuoc tu đong (tu go) goi la Chagyongnu (tu kich lau, 자격루, 漏壶)đuoc phat minh vao nam 1434, van hanh bang cach kich hoat cac chuyen đong cua cac mieng go đe hien thi truc quan thoi gian. Tiep theo đo, Tuong Anh Thuc phat trien mot kieu đong ho nuoc phuc tap hon đuoc gan them nhieu thiet bi thien van, đong thoi ong cung cai tien kieu may in tu hanh bang kim loai đuoc che tao truoc đo duoi thoi nha Cao Ly. Kieu may in moi khong chi co chat luong tot hon ma con nhanh gap hai lan. Nhung phat minh khac gom thuy ke va vu luong ke.
Cung duoi thoi nha Trieu Tien, Hua Tuan (Ho Chun, 허준, 許浚), mot vi thai y cua trieu đinh đa sang tao nhieu bai thuoc, nhung thanh tuu đang ke nhat cua ong la tac pham Đong y bao giam (Tongui pogam, 동의보감, 東醫寶鑑) thuong đuoc xem nhu la nhung bai thuoc co ban cua y hoc co truyen Trieu Tien. Tac pham nay đuoc truyen ba sang Trung Quoc va Nhat Ban, nhung noi ma cho đen ngay nay van xem tac pham nay nhu la mot trong nhung tac pham kinh đien cua nen y hoc phuong Đong.
Điem son cua thien van hoc Trieu Tien duoi thoi nha Trieu Tien la su sang tao ra cac qua thien cau cua nhung nha khoa hoc nhu Tuong Anh Thuc, thiet bi nay khi đat cung voi nhau, bat ke ngay đem, cho phep cap nhat vi tri cua mat troi, Mat Trang va cac ngoi sao. Sau đo, voi qua thien cau khue bieu (Kyup'yo, 규표, 圭表) con co the đo su thay đoi thoi gian theo su bien đoi tung mua.
Đinh cao cua su tien bo ve thien van va lich đuoc thuc hien duoi thoi vua The Tong la That chanh toan (Ch'iljongsan, 칠정산, 七政算), che tao theo nhung phep tinh đa đuoc bien dich dua tren đuong đi cua 7 vat the tren troi (5 hanh tinh quan sat đuoc, mat troi va Mat Trang) đuoc phat trien vao nam 1442. Cong trinh nay giup cac nha khoa hoc tinh toan va du đoan chinh xac tat ca cac hien tuong co ban tren troi nhu nhat thuc va cac chuyen đong tinh tu khac. Hon thien thoi ke (Honch'onsigye, 혼천시계, 渾天時計) la mot đong ho thien van do Tong Di Dinh (Song I-yong, 송이영, 宋以穎) che tao vao nam 1669. Đong ho co mot qua cau nam ben trong cac vong kim loai co đuong kinh 40 cm. Qua cau đuoc kich hoat boi mot co cau đong ho hoat đong, se chi vi tri cua vu tru cho o bat cu thoi điem nao.
Cuong ly đo (Kangrido, 강리도, 疆理圖) - ten đay đu: Hon nhat cuong ly lich đai quoc đo chi đo - mot ban đo the gioi cua Trieu Tien đuoc thiet lap nam 1402 (nam thu hai duoi trieu đai vua Thai Tong) boi Kim Si Hanh (Kim Sa-hyong, 김사형, 金士衡), Ly Mo (Yi Mu, 이무, 李茂) va Ly Nao (Yi Hoe, 이회, 李撓). Ban đo đuoc thiet lap tu su tong hop cac ban đo Nhat Ban, Trieu Tien va Trung Quoc.
Ao giap mem chong đan đau tien, mien che boi giap (Myonje Paegap, 면제배갑, 綿製背甲), đuoc phat minh vao nhung nam 1860 duoi thoi nha Trieu Tien, mot thoi gian ngan sau chien dich quan su cua nguoi Phap chong Trieu Tien. Hung Tuyen Đai Vien Quan ra lenh phat trien ao giap chong đan vi nhung moi đe doa ngay cang gia tang tu quan đoi cac nuoc phuong Tay. Kim Co Đau (Kim Ki-Tu (김기두, 金箕斗) va Khuong Nhuan (Kang Yun, 강윤, 姜潤) nhan thay soi bong neu đu day co the bao ve chong đan va đa sang che ra nhung bo ao giap chong đan đuoc lam tu 30 lop soi bong. Loai ao giap nay đuoc su dung tai chien truong trong cuoc vien chinh cua Hoa Ky đen Trieu Tien, khi hai quan Hoa Ky tan cong đao Giang Hoa vao nam 1871. Quan đoi Hoa Ky đa lay đuoc mot bo ao giap va đem ve nuoc, tai đay no đuoc bao ton tai Bao Tang Smithsonian cho đen nam 2007. Bo giap sau đo đuoc tra lai cho Trieu Tien va hien nay đuoc trung bay cong cong.


Kinh te = Thuong nghiep =
Vao thoi nha Cao Ly, Trieu Tien co mot moi quan he thong thuong vung chac voi nguoi A Rap, Nhat Ban, Trung Quoc va Man Chau. Mot vi du ve hai cang thuong mai quoc te phon thinh la Binh An Nam (P'yongannam, 평안남, 平安南). Nguoi Trieu Tien trao đoi gam theu kim tuyen, đo trang suc, sam, to lua va đo gom su von lung danh khap the gioi. Tuy nhien, đen thoi nha Trieu Tien, Nho giao đuoc cong nhan la quoc giao va, trong tien trinh loai bo đuc tin ben vung vao đao Phat, gom su xanh Cao Ly (Koryo Ch'ongcha, 고려청자, 高麗青瓷) đuoc thay the bang gom su trang Bach Te (Paekche, 백제, 百濟), loai nay khong đuoc nguoi Trung Hoa va A Rap ua chuong. Hon nua, viec mua ban trong thoi gian nay bi cam đoan nhieu hon nham phat trien nong nghiep. Them vao đo, yeu cau cong nap thuong xuyen cua Trung Hoa đa đay chinh sach cua Trieu Tien đen cho ngung san xuat nhieu loai vat dung xa xi (vi du nhu vang, bac...) va chi nhap khau luong can thiet tu Nhat Ban.  Do bac đuoc dung lam tien o Trung Hoa nen no đong vai tro quan trong trong mau dich Trieu - Trung.


Hoang gia cuoi cung Sau cuoc xam lang va su thon tinh "mac nhien" Trieu Tien cua nguoi Nhat vao nam 1910, cac hoang tu va cong chua cua vuong that bi buoc phai đen Nhat đe đuoc cai tao va lap gia đinh. Nguoi thua ke ngai vang, thai tu Anh Than Vuong Ly Ngan cuoi Nashimoto-no-miya Masako (Le Bon Cung Phuong Tu, 梨本宮方子; ten Trieu Tien: Ly Phuong Tu - I Pangja, 이방자, 李方子) va co hai nguoi con trai, vuong tu Ly Tan (I Chin, 이진, 李晋) va Ly Cuu (I Ku, 이구, 李玖). Anh cua Anh Than Vuong la hoang tu Nghia Than Vuong Ly Cuong co 12 nguoi con trai va 9 nguoi con gai tu nhieu the thiep khac nhau.
Thai tu Ly Ngan mat vi the cua minh tai Nhat vao cuoi The chien thu 2 va tro ve Trieu Tien vao nam 1963 theo loi moi cua Chinh phu Cong hoa. Ong bi đot quy khi may bay đap xuong Seoul va đuoc đua ngay vao benh vien. Ong đa khong the hoi phuc va qua đoi vao nam 1970. Anh trai cua thai tu, hoang tu Nghia Than Vuong Ly Cuong mat vao nam 1955 va nguoi dan Trieu Tien chinh thuc xem su kien nay nhu la su cham het cua dong doi vuong toc.
Hien nay, vuong tu Ly Tich (I Sok, 이석, 李錫) la mot trong hai nguoi thua tu ngoi vi nha Trieu Tien. Ong la con trai thu muoi cua Nghia Than Vuong Ly Cuong (hoang tu thu nam cua vua Cao Tong) va hien la giao su day mon lich su tai Đai hoc Chonju (Đai hoc tu thuc Toan Chau, 전주대학교, 全州大學校)- Han Quoc. Ngoai ra, con nhieu con chau dong toc sinh song khap Hoa Ky, Canada va Brasil hoac đang lap nghiep noi khac ben ngoai Trieu Tien.
Ngay nay, nhieu ngoi mo cua con chau hoang toc van con ton tai tren đinh nui tai Duong Chau (Yangju, 양주, 楊州). Can cu theo pha he đuoc khac tren bia mo, co the cho rang nhung nguoi nay thuoc dong doi vi vua vi đai cua nha Trieu Tien, vua Thanh Tong (vi vua thu 9 cua nha Trieu Tien). Ngon nui nay hien đang la so huu cua mot thanh vien hoang toc ten la Ly Vien (Yi Won, 이원, 李圓) sinh nam 1958.


Tuoc hieu va ton xung = Thoi ky vuong quoc =

Vuong (wang, 왕, 王) chi nha vua, voi danh xung đien ha (chonha, 전하, 殿下). Cach xung ho tuy khong đung lam nhung van thong dung la ma ma (mama, 마마, 媽媽). Truoc khi cach xung ho đien ha đuoc su dung, co nhieu cach xung ho khac nhau danh cho nha vua. Cac danh xung theo tieng đia phuong nhu naratnim (나랏님) va imgum (임금) cung đuoc dung mot cach thong dung. Đe am chi cac vi vua đoi truoc, nguoi ta dung cac cach goi tien đai vuong (sondaewang, 선대왕, 先大王) hay đai vuong (taewang, 대왕, 大王); danh xung quoc vuong (kugwang, 국왕, 國王) đuoc dung voi cac cong su nuoc ngoai; va quan than trong trieu can noi ve nha vua luc nha vua khong co mat, nghia la can phai trinh trong hon, danh xung đuoc dung la kim thuong (kumsang, 금상, 今上), chua thuong (chusang, 주상, 主上), thuong giam (sanggam, 상감, 上監), hay đai đien (taejon, 대전, 大殿). Vuong hieu giu nguyen cho moi cach xung ho ngoai tru mot so ba vo goa cua cac ong vua đa thoai vi chi đuoc goi hoac đe cap đen nha vua ma khong đuoc dung vuong hieu cua ong.
Vuong phi (wangbi, 왕비, 王妃), vo chinh thuc cua nha vua, đuoc goi la ma ma. Danh xung theo cach goi trong trieu la trung cung đien (chunggungjon, 중궁전, 中宮殿) hay trung đien (chungjon, 중전, 中殿). Cac ba vo van con hon uoc voi nha vua đen khi qua đoi co chung mot tuoc hieu gom tien to la hai tu Hanja va hau to theo thong le la vuong hau (wanghu, 왕후, 王后), neu bi phe truat thi khong co tuoc hieu ma chi đuoc goi la Phe phi.
Thuong vuong (sangwang, 상왕, 上王), vua tu nguyen thoai vi nhuong ngoi cho con trai minh. Ho thuong con nhieu anh huong va đoi khi đay quyen luc trong suot nhung nam con lai cua cuoc đoi. Danh xung đuoc dung la đien ha (chonha, 전하, 殿下) hay it thuong xuyen hon nhung van con thong dung la ma ma.
Thuong vuong phi (sangwangbi, 상왕비, 上王妃), vuong phi cua nha vua khi nha vua đo thoai vi nhuong ngoi chu khong phai qua đoi, thi khong đuoc goi la Vuong Đai phi ma goi la Thuong vuong phi, nhung trong lich su vuong tuoc nay chua tung đuoc su dung lan nao, khi cac vi Quoc vuong nhuong vi thi vuong phi cua ho su dung tuoc vi Đai phi thay vi Thuong vuong phi.
Vuong đai phi (wangdaebi, 왕대비, 王大妃) hay goi tat Đai phi (taebi, 대비, 大妃), tuoc vi danh cho Vuong phi cua tien vuong, vuong phi co the la đich mau hoac sinh mau cua tan vuong, cach xung ho la ma ma, chi co chinh that Vuong phi moi co the nhan tuoc hieu nay, cho du la Vuong tu con trai cua hau cung ke vi, hau cung đo cung khong the đuoc ton lam Đai phi, ma chi them my hieu gom hai tu vao hau to "cung", vi du Duc Tuong Cung. Cac ba đai phi thuong no luc tim moi cach gay anh huong đen nha vua mang loi ich ve cho gia toc ngoai thich cua minh thong qua quyen nhiep chinh cua ho, đieu nay thuong xay ra khi nha vua con qua nho khong the tu minh cai tri đat nuoc hay đon gian thong qua vai tro nguoi me hoac ngay ca chi la vai tro cua mot nu nhan truong thuong co quan he voi nha vua. Khi trong vuong cung co đong thoi 3 vi qua phu vuong phi, thi cap bac khi đo se đuoc đinh rang: "Đai vuong Đai phi", "Vuong đai phi" va sau đo la "Đai phi"
Thai thuong vuong (t'aesangwang, 태상왕, 太上王), mot vi vua thoai vi tu bo quyen luc truoc đoi thuong vuong. Danh xung đuoc dung la đien ha (chonha, 전하, 殿下) hay it thuong xuyen hon nhung van con thong dung la ma ma.
Đai vuong đai phi (taewangdaebi, 대왕대비, 大王大妃), vo cu cua vua tren vuong đai phi mot đoi hay ba noi (to mau) hoac ba co cua nha vua đang tri vi, đoi khi con la đich mau, cach xung ho la ma ma.
Đai vien quan (大院君 대원군 taewon'gun), cha cua vua nhung la nguoi khong the len ngoi vua vi khong phai la nguoi thuoc đoi ke vi ngai vang (cac vi vua đuoc vinh danh tai Tong Mieu Vuong gia - chongmyo, 종묘, 宗廟 - phai la đoi cao nhat cua ngoi vi hien tai đuoc tho tai đay). Co nhieu truong hop cac vuong tu nam quyen nhiep chinh cho con trai cua minh, nguoi cuoi cung lam đieu nay la nhiep chinh Hung Tuyen Đai Vien Quan.
Phu đai phu nhan (pudaebuin, 부대부인, 府大夫人), me cua nha vua co cha khong phai la vua, thuong la phu nhan cua Đai vien quan
Phu vien quan (puwon'gun, 부원군, 府院君), than phu cua vuong phi (nhac phu cua nha vua).
Phu phu nhan (pubuin, 부부인, 府夫人), than mau cua vuong phi (nhac mau cua nha vua).
Quan (kun, 군, 君), con trai cua nha vua va phi tan thuoc noi menh phu hay con cua mot vuong tu. Danh xung đuoc dung la agissi (아기씨) - tieu vuong tu truoc khi ket hon va đai giam (taegam, 대감, 大監) sau khi ket hon.
Quan phu nhan (kunbuin, 군부인, 郡夫人), vo cua quan.
Đai quan (taegun, 대군, 大君), vuong tu con cua nha vua va cac vuong phi. Danh xung đuoc dung la agissi (아기씨) - tieu vuong tu - truoc khi ket hon va đai giam (taegam, 대감, 大監) sau khi ket hon. Tuoc hieu cua mot vuong tu khong đuoc truyen cho con cai.
Phu phu nhan (府夫人 부부인 pubuin), vo cua đai quan.
Nguyen tu (wonja, 원자, 元子), con trai truong cua nha vua truoc khi đuoc tan phong vuong the tu, cach xung ho la ma ma. Noi chung, nguyen tu la con đau cua nha vua va vuong phi nhung van co nhieu ngoai le khi tuoc hieu nguyen tu đuoc trao cho con trai đau cua nha vua voi thiep that, truong hop đang chu y nhat la vao thoi vua Tuc Tong.
Vuong the tu (wangseja, 왕세자, 王世子) nguoi ke vi ngai vang, con truong cua nha vua thuong đuoc uu tien phong tuoc vi nay so voi cac đua con khac neu hanh kiem cua anh ta khong co van đe gi lon, cach xung ho đon gian la the tu (seja, 世子, 세자) đuoc dung thuong xuyen thay cho ten ho kem theo danh xung đe ha (choha, 저하, 邸下). Kem trinh trong hon nhung van đuoc dung trong ngon ngu trieu chinh la danh xung đong cung (tonggung, 동궁, 東宮) hay xuan cung (ch'un'gung, 춘궁, 春宮) va cach xung ho ma ma đuoc su dung xen ke voi danh xung the tu mac du danh xung nay thuong đuoc dung vo tinh boi nhung thanh vien lon hon trong vuong toc.
Vuong the tu tan (wangsejabin, 왕세자빈, 王世子嬪), vo cua vuong the tu, hay ngan gon hon The tu tan (sejabin, 세자빈, 世子嬪) hay Tan cung ("Pingung", 嬪宮), voi cach xung ho manora (마노라) hay manura (마누라). Sau đo, cach goi ma ma va manora hay manura tro nen khong phan biet ro rang vi su anh huong cua phai An Đong Kim, cach xung ho ma ma cung đuoc dung đe goi vuong the tu tan. Cach xung ho ma ma cung đuoc dung đe chi đai quan, quan, cong chua hay ong chua la vi cung ly do nhu vay.
Cong chua (kongju, 공주, 公主), con gai cua nha vua voi vuong phi, cach xung ho la agissi (아기씨) - tieu cong chua - truoc khi lap gia đinh va chaga (자가) - phu nhan - sau khi lap gia đinh.
Ong chua (ongju, 옹주, 翁主), con gai cua nha vua voi phi tan thuoc noi menh phu, cach xung ho la agissi (아기씨) - tieu ong chua - truoc khi lap gia đinh va chaga (자가) - phu nhan - sau khi lap gia đinh.
Vuong the đe (wangseje, 왕세제, 王世弟), em trai cua nha vua, nguoi se đuoc thua ke ngai vang neu nha vua khong co con noi doi.
Vuong the ton (wangseson, 왕세손, 王世孫), con trai cua vuong the tu va vuong the tu tan va la chau đich ton cua nha vua, cach xung ho la cap ha (hapha, 합하, 閤下).


= Thoi ky đe quoc =
Hoang đe (hwangje, 황제, 皇帝), nha vua, cach xung ho la be ha (pyeha, 폐하, 陛下).
Hoang hau (hwanghu, 황후, 皇后), chanh that cua hoang đe.
Hoang thai hau (hwangt'aehu, 황태후, 皇太后), vo goa cua vua cha.
Thai hoang thai hau (t'aehwangt'aehu, 태황태후, 太皇太后), ba cua nha vua.
Hoang thai tu (hwangt'aeja, 황태자, 皇太子), nguoi ke vi ngai vang, con trai ca cua hoang đe, cach xung ho la đien ha.
Hoang thai tu phi (hwangt'aejabi, 황태자비, 皇太子妃), vo chinh thuc cua hoang thai tu.
Than vuong (ch'inwang, 친왕, 親王), hoang tu, con trai hoang đe.
Than vuong phi (ch'inwangbi, 親王妃 친왕비), vo cua than vuong.
Cong chua, con gai cua hoang đe voi hoang hau.
Ong chua, con gai cua hoang đe voi phi tan.


Xem them Bien nien su nha Trieu Tien
Lich su Trieu Tien
Pha he dong ho Ly (Trieu Tien)
Nhat Ban xam lang Trieu Tien
Chinh tri thoi vuong trieu Ly (Trieu Tien)
Đe quoc Đai Han
Danh sach cac quoc gia nam 1781
Danh sach cac vua Trieu Tien
Noi menh phu


Ghi chu Chu thich Tham khao Hongkyu A. Choi (2000). A Cultural History of Modern Korea. Seoul: Elizabeth NYand Seoul Korea: Hollym.
Koo & Nahm (1998). An Introduction to Korean Culture. Seoul: Elizabeth NJ, and Seoul Korea: Hollym.
Jang Pyung Soon. Noon Eu Ro Bo Neun Han Gook Yuk Sa #7. Copyright 1998 Joong Ang Gyo Yook Yun Goo Won, Ltd. tr.  46–7.


Đoc them Lien ket ngoai Cultural Values of the Choson Dynasty Luu tru ngay 28 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine – from Instrok.org, created by the East Rock Institute.
"Click into the Hermit Kingdom" (Written by Yang Sung-jin and published by Dongbang Media in Seoul, South Korea) – 100 articles in English on the Joseon Dynasty Luu tru ngay 5 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine
Korean royal family website Luu tru ngay 7 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine – currently available only in Korean.
Choson dynasty Luu tru ngay 13 thang 3 nam 2005 tai Wayback Machine
"Japanese Document Sheds New Light on Korean Queen's Murder" Luu tru ngay 13 thang 1 nam 2005 tai Wayback Machine – Ohmynews.com's uncovered document about murder of Queen Minbi
"E-Annals Bring Chosun History to Everyman" Luu tru ngay 2 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine, The Chosun Ilbo, ngay 27 thang 1 nam 2006.
"Korean Lee (Yi) Dynasty Granite Sculptures. Luu tru ngay 4 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine