Tay Tang (chu Tang: བད་, tieng Tang tieu chuan: /pʰøː˨˧˩/; tieng Trung: 西藏; binh am: Xizang (Tay Tang) hay tieng Trung: 藏區; binh am: Zangqu (Tang khu)), đuoc goi la Tibet trong mot so ngon ngu, la mot khu vuc cao nguyen tai Trung Quoc, An Đo, Bhutan, Nepal, va Pakistan tai chau A, o phia đong bac cua day Himalaya. Đay la que huong cua nguoi Tang cung nhu mot so dan toc khac nhu Mon Ba, Khuong, va Lac Ba, va hien nay cung co mot luong đang ke nguoi Han va nguoi Hoi sinh song. Tay Tang la khu vuc co cao đo lon nhat tren Trai Đat, voi đo cao trung binh la 4.900 met (16.000 ft).
Đen the ky thu 7, Tay Tang tro thanh mot đe quoc thong nhat, song nhanh chong phan liet thanh nhieu lanh tho. Phan lon tay bo va trung bo Tay Tang (U-Tsang) thuong thong nhat (it nhat la tren danh nghia) duoi quyen cac chinh quyen noi tiep nhau o Lhasa, Shigatse, hay nhung noi lan can; cac chinh quyen nay tung co luc nam duoi quyen ba chu cua Mong Co va Trung Quoc. Cac khu vuc Kham (ཁམས་) va Amdo (ཨ་མད་) o đong bo thuong duy tri co cau chinh tri ban đia mang tinh phan tan hon, đuoc chia thanh mot so tieu quoc va nhom bo lac, cac khu vuc nay thuong phai chiu su kiem soat truc tiep hon tu Trung Hoa; va hau het chung cuoi cung đuoc hop nhat vao cac tinh Tu Xuyen va Thanh Hai. Chu quyen cua Trung Quoc tai Tay Tang nhin chung đuoc thiet lap nen vao the ky 18, thoi vua Can Long nha Thanh.
Sau khi trieu Thanh sup đo vao nam 1912, cac binh linh Thanh bi giai giap va bi truc xuat ra khoi Tay Tang đia phuong (U-Tsang). Tay Tang đia phuong tuyen bo đoc lap vao nam 1913, sau đo, chinh phu Lhasa đoat lay quyen kiem soat phan phia tay cua tinh Tay Khang. Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc khong cong nhan nha nuoc Tay Tang va coi đo la lanh tho ly khai bat hop phap, nhung Trung Quoc khi đo đang o thoi ky quan phiet hon chien nen ho chua the thu hoi vung lanh tho nay.
Khu vuc duy tri tinh trang tu quan cho đen nam 1951, khi Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc tien vao Tay Tang, Tay Tang tai hop nhat vao Trung Quoc, va chinh phu Tay Tang bi bai bo sau mot cuoc noi day that bai vao nam 1959. Ngay nay, chinh phu Trung Quoc đinh ra Khu tu tri Tay Tang o tay bo va trung bo cua Tay Tang, con cac khu vuc phia đong hau het thuoc ve cac tinh Tu Xuyen va Thanh Hai. Co nhung cang thang lien quan đen tinh trang chinh tri cua Tay Tang trong khi co cac nhom nguoi Tang luu vong đang hoat đong.
Kinh te Tay Tang chu yeu la nong nghiep tu cap, song cong nghiep khai khoang va du lich đang tro thanh mot nganh kinh te noi len trong cac thap nien gan đay. Ton giao chu yeu o Tay Tang la Phat giao Tay Tang, cung voi đo la ton giao ban đia Bon (Bon ngay nay tuong đong voi Phat giao Tay Tang) cung voi cac thieu so Hoi giao va Co Đoc giao. Phat giao Tay Tang co anh huong mang tinh chu yeu đoi voi nghe thuat, am nhac, le hoi cua khu vuc. Kien truc Tang phan anh anh huong tu kien truc Han va kien truc An. Cac loai luong thuc chu yeu tai Tay Tang la đai mach, thit bo Tang, va tra bo.


Tu nguyen Nguoi Tang goi vung đat cua ho la Bod བད་, mac du ban đau no chi co nghia la chi vung trung bo quanh Lhasa- nay đuoc goi la U trong tieng Tang. Cach phat am trong tieng Tang tieu chuan cua tu Bod, [pʰøʔ˨˧˨], đuoc chuyen tu thanh Bho theo phuong phap Tournadre, Bo theo phuong phap THL, va Poi theo binh am tieng Tang. Mot so hoc gia cho rang cac van ban đau tien đe cap đen Bod "Tay Tang" la nhung mieu ta ve nguoi Bautai trong cac tac pham Chuyen đi vuot Hong Hai (the ky 1 CN) va Geographia (Ptolemy, the ky 2 CN), ban than no lai co nguon goc tu Bhautta trong tieng Phan.
Tu "Tay Tang"（西藏）trong tieng Han bat nguon tu viec hoan du ten goi khu vuc Tsang quanh Shigatse, cong them tien to "Tay" (西).（Con nguoi, ngon ngu, va van hoa Tay Tang đen tu bat cu noi đau cung đeu đuoc goi la "Tang"（tieng Trung: 藏; binh am: Zang）, song khai niem đia ly cua Tay Tang tai Trung Quoc nay thuong chi gioi han trong Khu tu tri Tay Tang. Thuat ngu Tay Tang đuoc đat ra duoi thoi Gia Khanh Đe (1796–1820).
Ten Tho Phon lan đau tien đuoc viet bang Han tu bang "土番" vao the ky 7 (Ly Thai) va bang 吐蕃 vao the ky 10 (Đuong thu mo ta su than nam 608–609 do Tan pho Nang Nhat Luan Tan phai đen cho Tuy Dang Đe). Trong tieng Han Trung co, do William H. Baxter tai dung, 土番 đuoc đoc la thux-phjon va 吐蕃 đuoc đoc la thux-pjon (voi x the hien thanh đieu). Cac ten tieng Han khac dung đe chi Tay Tang bao gom: 

O Tu Quoc (烏斯國、binh am: Wusiguo, tieng Tang: dbus, U, [wyʔ˨˧˨] )
O Tu Tang (烏斯藏、binh am: wusizang, tieng Tang: dbus-gtsang, U-Tsang)
Đo Ba Đac (圖伯特、binh am: Tubote, ngu he Đot Quyet: Tobod, tieng Anh:  )
Đuong Co Thac (唐古忒、binh am: Tanggute, Tangut)
Nha Tay Tang hoc nguoi My Elliot Sperling đa lap luan ung ho xu huong gan đay cua mot so tac gia nguoi Trung phuc dung lai thuat ngu Tubote (gian the: 图伯特; phon the: 圖伯特; Han-Viet: Đo Ba Đac; binh am: Tubote) ngoai viec cho su dung phien am quoc te cua Tibet ma con đe su dung thay cho Tay Tang, voi ly do Tubote ro rang bao gom toan bo cao nguyen Tay Tang khong chi đon gian la Khu tu tri Tay Tang


Ngon ngu Cac nha ngon ngu hoc thuong xep tieng Tang la mot ngon ngu thuoc Ngu he Han-Tang, mac du ranh gioi giua "tieng Tang" voi cac ngon ngu Himalaya khac co the khong ro rang. Theo Matthew Kapstein:
Theo quan điem cua ngon ngu hoc lich su, tieng Tang tuong đong nhat voi tieng Mien Đien trong so cac ngon ngu lon tai chau A. Nhom hai ngon ngu nay cung voi cac ngon ngu khac duong nhu co lien he o vung đat Himalaya, cung nhu o vung cao cua Đong Nam A va cac khu vuc ranh gioi giua Han-Tang, cac nha ngon ngu hoc noi chung ket luan rang co su ton tai cua mot ho ngon ngu Tang-Mien. Gay nhieu tranh cai hon la viec nhom ngon ngu Tang-Mien đuoc cho la mot phan cua mot ho ngon ngu lon hon la ngu he Han-Tang, qua đo tieng Tang va tieng Mien la ho hang xa cua tieng Han.

Tieng Tang co nhieu phuong ngu đia phuong thuong khong hieu lan nhau. No đuoc su dung tren khap cao nguyen Tay Tang va Bhutan, cung đuoc noi tai mot so noi o Nepal va bac An Đo, nhu o Sikkim. Nhin chung, cac phuong ngu o trung bo Tay Tang (bao gom Lhasa), Kham, Amdo va mot so khu vuc nho hon đuoc xem la cac phuong ngu tieng Tang. Cac dang khac, đac biet la Dzongkha, Sikkim, Sherpa, va Ladakh, đuoc nhung nguoi su dung chung xem la cac ngon ngu rieng biet, phan lon la vi ly do chinh tri.
Mac du khau ngu tieng Tang thay đoi tuy theo khu vuc, song van viet tieng Tang dua tren ngon ngu Tang co đien thi đong nhat rong khap. Đieu nay co the la do anh huong lau dai cua Tho Phon. Tieng Tang co chu viet rieng, chung voi tieng Ladakh va tieng Dzongkha, co nguon goc tu chu Brahmi tu An Đo co đai.


Lich su Loai nguoi đinh cu tren cao nguyen Tay Tang it nhat la tu 21.000 nam truoc Cac cu dan nay phan lon bi thay the vao khoang nam 3000 TCN boi nhung nguoi nhap cu thoi đai đo đa moi đen tu mien Bac Trung Quoc. Tuy nhien, co mot su "di truyen cuc bo lien tuc giua cac cu dan thoi đai đo đa cu va nhung cu dan Tang hien đai".
Ban van tieng Tang lau đoi nhat xac đinh van hoa Tuong Hung (Zhangzhung) la cua mot nhom nguoi nhap cu tu khu vuc Amdo đen noi ma nay la Guge o tay bo Tay Tang. Tuong Hung đuoc đanh gia la khoi nguon ban đau cua ton giao Bon. Vao the ky 1 TCN, mot vuong quoc lang gieng noi len o thung lung Yarlung, va quoc vuong Yarlung la Drigum Tsenpo (Chi Cong Tan Pho) co gang loai bo anh huong cua Tuong Hung bang viec truc xuat cac giao si Bon khoi Yarlung. Ong bi am sat va Tuong Hung van tiep tuc tong tri khu vuc cho đen khi bi Songtsen Gampo (Tung Tan Can Bo) sap nhap vao the ky thu 7.
Truoc thoi Tung Tan Can Bo, cac quan chu Tay Tang mang tinh than thoai hon la thuc te, va khong co đu bang chung ve viec ho co thuc su ton tai hay khong.


= Tho Phon =
Lich su cua mot Tay Tang thong nhat bat đau duoi trieu đai cua Tung Tan Can Bo, ong thong nhat cac lanh tho o thung lung song Yarlung va lap nen Đe quoc Tho Phon. Ong cung tien hanh nhieu cai cach va Tho Phon nhanh chong khuech truong the luc roi tro thanh mot đe quoc hung manh. Tuong truyen, phoi ngau đau tien cua ong la Cong chua Bhrikuti cua Nepal, va ba đong mot vai tro rat lon trong viec hinh thanh đuc tin Phat giao tai Tay Tang. Nam 640, Tung Tan Can Bo ket hon voi Van Thanh cong chua, chau gai cua Đuong Thai Tong.
Duoi thoi mot so vi quan chu tiep theo, Phat giao tro thanh quoc giao va the luc cua Tho Phon tham chi con bao trum len nhieu khu vuc rong lon o Trung A, tung thuc hien cac cuoc xam nhap lon vao lanh tho Đai Đuong, tham chi tung tien đen kinh su Truong An vao cuoi nam 763. Tuy nhien, Tho Phon chi co the chiem đuoc Truong An trong 15 ngay, sau đo ho bi lien minh Đuong cung Hoi Cot đanh bai.
Vuong quoc Nam Chieu nam duoi quyen kiem soat cua Tho Phon tu nam 750 đen 794, nguoi Nam Chieu sau thoat khoi quyen ba chu cua Tho Phon va giup Đuong đanh bai Tho Phon.
Nam 747, uy the cua Tho Phon bi lung lay do chien dich cua tuong Đuong Cao Tien Chi, nguoi nay muon tai lap tuyen đuong thong thuong truc tiep giua Trung A va Kashmir. Nam 750, Tho Phon mat hau het thuoc đia o Trung A vao tay Đuong. Tuy nhien, sau khi Cao Tien Chi that bai truoc vuong trieu Abbas cua nguoi A Rap trong tran Talas (751) va Đuong xay ra noi loan, anh huong cua Đuong suy giam nhanh chong va anh huong cua Tho Phon đuoc phuc hoi.
Vao nam 821/822, Tho Phon va Đuong ky ket hoa uoc, trong đo xac đinh chi tiet bien gioi giua hai ben, chung đuoc khac song ngu tren mot cot đa nam ben ngoai chua Đai Chieu (Jokhang) o Lhasa. Tho Phon tiep tuc duy tri vi the la mot đe quoc Trung A cho đen giua the ky thu 9, khi mot cuoc noi chien tranh gianh quyen ke vi dan đen su sup đo cua Tho Phon. Thoi ky sau đo, Tho Phon bi phan liet giua cac quan phiet va bo lac, khong co quyen luc tap trung.


= Thoi nha Nguyen =
Trieu Nguyen quan ly Tay Tang thong qua Tuyen Chinh Vien- co quan hanh chinh cao nhat tai Tay Tang. Mot trong so cac muc đich cua co quan nay la chon ra mot "dpon-chen" (ban thien), thuong do Lat-ma bo nhiem va đuoc hoang đe Nguyen o Bac Kinh xac nhan. Lat ma cua Tat-ca phai duy tri quyen tu chu o mot muc đo nhat đinh, nam tham quyen ve mat chinh tri cua khu vuc, con Ban thien thi nam giu quyen hanh phap va quan su. Su cai tri cua nguoi Mong Co đoi voi Tay Tang la rieng biet so voi cac tinh khac tai Trung Quoc ban tho. Neu Lat-ma cua Tat-ca phai xay ra xung đot voi Ban thien, Ban thien co quyen đem quan đen khu vuc.
Nguoi Tay Tang duy tri tham quyen hu danh đoi voi cac van đe ton giao va chinh tri khu vuc, trong khi nguoi Mong Co quan ly cau truc va hanh chinh tai khu vuc, đuoc cung co bang cac can thiep quan su song viec nay hiem khi xay ra. Đay la tinh trang "cau truc hai chinh quyen" duoi truong hoang đe Nguyen, trong đo quyen luc chinh thuoc ve nguoi Mong Co. Vuong tu Khoat Đoan (Khuden) gianh đuoc quyen luc the tuc tai Tay Tang vao thap nien 1240 va ung ho Tat Ca Ban Chi Đat (Sakya Pandita), noi nguoi nay tu hanh tro thanh thu phu cua Tay Tang.
Quyen kiem soat cua trieu Nguyen đoi voi Tay Tang ket thuc khi ho bi trieu Minh lat đo o Trung Nguyen, va Đai Tu Đo Giang Khuc Kien Tan (Tai Situ Changchub Gyaltsen) noi day chong lai nguoi Mong Co. Sau cuoc noi day, Đai Tu Đo Giang Khuc Kien Tan thanh lap nen trieu đai Phach Moc Truc Ba (Phagmodrupa), va tim cach giam bot anh huong cua Nguyen đoi voi van hoa va chinh tri Tang.


= Phac Moc Truc Ba va Đat Lai Lat Ma =
Tu nam 1346 đen 1354, Đai Tu Đo Giang Khuc Kien Tan lat đo Tat-ca phai va lap ra trieu Phach Moc Truc Ba. Trong 80 nam sau đo, Tong-khach-ba thanh lap nen Cach-lo phai, cac tu vien Phat giao quan trong nhu Ganden (Cam Đan), Drepung (Triet Bang), va Sera (Sac Lap) đuoc hinh thanh gan Lhasa.
Nam 1578, Yem Đap Han (Altan Khan) cua Tho Mac Đac bo Mong Co trao cho Sach Nam Gia Tho (Sonam Gyatso)- mot Lat-ma co đia vi cao cua Cach-lo phai, danh hieu Đat-lai Lat-ma (Dalai Lama); Dalai la tu dich sang tieng Mong Co cua "Gyatso", nghia la "đai duong".
Nhung nguoi Au đau tien đen Tay Tang la nhung nha truyen giao nguoi Bo Đao Nha Antonio de Andrade va Manuel Marques vao nam 1624. Ho đuoc Quoc vuong va vuong hau nuoc Co Cach (Guge) nghenh đon, va đuoc phep xay dung mot nha tho va gioi thieu đuc tin Co Đoc giao. Quoc vuong Co Cach hang hai chap nhan Co Đoc giao đe đoi pho voi anh huong ton giao cua Cach-lo phai đang phat trien manh va đe lam đoi trong voi cac đoi thu tiem nang cua minh cung nhu cung co đia vi. Toan bo cac nha truyen giao bi truc xuat vao nam 1745.


= Thoi nha Thanh =
Trieu Thanh đua Amdo vao quyen kiem soat cua ho vao nam 1724, hop nhat đong bo cua Kham vao cac tinh lan can vao nam 1728. Trieu đinh Thanh phai mot đac uy vien cu dan, goi la mot Amban (ngang bang), đen Lhasa. Nam 1750, Ngang bang va phan lon nguoi Han cung nguoi Man song tai Lhasa bi sat hai trong mot cuoc noi loan, va quan Thanh nhanh chong tien đen va đan ap quan noi day vao nam sau. Giong nhu trieu Nguyen, trieu Thanh kiem soat hanh chinh va quan su cua khu vuc, va trao cho Tay Tang su tu tri nhat đinh ve mat chinh tri. Tuong quan Thanh hanh hinh thi chung mot so nguoi ung ho quan noi day, va vao nam 1723 va 1728, tien hanh cac thay đoi trong cau truc chinh tri va du tinh ve to chuc chinh thuc. Trieu Thanh nay cho Đat-lai Lat-ma lanh đao chinh quyen đuoc goi la Cat ha (Kashag) song nang cao vai tro cua Ngang bang bao gom ca viec tham gia vao cac van đe noi bo cua Tay Tang. Đong thoi trieu Thanh cung cho cac giao si nam nhung vi tri chu chot trong chinh quyen đia phuong đe lam đoi trong voi quyen luc cua tang lop quy toc.
Trong nhieu thap nien, Tay Tang co đuoc tinh trang hoa binh, song vao nam 1792, hoang đe Thanh khien mot đoi quan lon đen Tay Tang nham đanh đuoi quan Nepal xam luoc. Trieu Thanh lai tai to chuc chinh quyen Tay Tang, lan nay la thong qua mot ban ke hoach goi la "Tan đinh Tay Tang chuong trinh nhi thap cuu đieu". Cac đon vi quan Thanh đon tru cung đuoc thiet lap gan bien gioi voi Nepal. Tay Tang do nha Thanh thong tri trong cac giai đoan khac nhau vao the ky 18, va nhung nam ngay sau nhung chinh ly 1792 la thoi ky đinh cao cua quyen luc cua đai dien trieu đinh Thanh; song khong co no luc nao nham bien Tay Tang thanh mot tinh cua Đai Thanh.
Nam 1834, Đe quoc Sikh xam luoc va thon tinh Ladakh, mot khu vuc thuoc van hoa Tay Tang ma khi đo la mot vuong quoc đoc lap. Bay nam sau đo, mot đoi quan Sikh do tuong Zorawar Singh chi huy tien vao xam chiem tay bo Tay Tang tu Ladakh, khoi đau Chien tranh Thanh-Sikh. Mot đoi quan Thanh-Tang đay lui quan xam luoc song sau đo bi đanh bai khi truy kich quan Sikh đen Ladakh. Chien tranh ket thuc voi viec ky ket hoa uoc giua Thanh va Sikh.
Do trieu Thanh suy yeu, tham quyen cua ho đoi voi Tay Tang cung dan suy yeu theo; đen cuoi the ky 19, anh huong cua trieu Thanh con lai kha it (vi Thanh Trieu bai tran sau Trung - Nhat chien tranh 1895). Tham quyen cua trieu Thanh phan nhieu mang tinh bieu tuong thay vi thuc chat vao cuoi the ky 19, mac du trong thap nien 1890 nguoi Tang vi nhung ly do rieng van tiep tuc lua chon viec nhan manh tham quyen mang tinh bieu tuong cua trieu Thanh va the hien rang đieu nay co ve đang ke.
Thoi ky nay, Tay Tang cung xuat hien mot so lien he voi Dong Ten va Dong Phanxico tu chau Au, va vao nam 1774 mot nha quy toc nguoi Scotland la George Bogle đen Shigatse đe do xet tiem nang thuong mai cho Cong ty Đong An Anh. The ky 19, Đe quoc Anh xam lan tu mien Bac An Đo vao khu vuc day Himalaya, Vuong quoc Afghanistan va Đe quoc Nga khuech truong ra Trung A va ho nghi ngo y đinh cua nhau đoi voi Tay Tang.
Nam 1904, Anh xam luoc Tay Tang do lo so rang nguoi Nga se khuech truong the luc đen khu vuc nay, Anh hy vong rang viec đam phan voi Đat-lai Lat-ma thu 13 se co hien qua hon la voi cac đai dien cua trieu đinh Bac Kinh. Khi quan Anh tien đen Tay Tang, mot cuoc đoi đau vu trang giua hai ben dan đen vu tham sat Chumik Shenko, sau đo Francis Younghusband ap đat mot hiep đinh ma sau đo bi bai bo, va đuoc thay the boi Hiep uoc giua Anh Quoc va Đai Thanh vao nam 1906.
Nam 1910, trieu đinh Thanh sai Trieu Nhi Phong đem quan đen Tay Tang đe thiet lap quyen cai quan truc tiep cua trieu đinh va ha chieu phe bo Đat-lai Lat-ma 13- nguoi chay tron sang An Đo thuoc Anh. Trieu Nhi Phong đanh bai quan Tay Tang va truc xuat luc luong cua Đat-lai Lat-ma khoi Tay Tang.


= Thoi ky sau nha Thanh =
Sau Cach mang Tan Hoi (1911–1912) lat đo trieu Thanh va cac binh si Thanh cuoi cung bi ap giai ra khoi Tay Tang, Trung Hoa Dan Quoc xin loi ve cac hanh đong cua trieu Thanh va quyet đinh khoi phuc tuoc hieu cho Đat-lai Lat-ma. Đat-lai Lat-ma tu choi bat ky tuoc hieu nao cua Trung Quoc, va ong tuyen bo cai tri mot Tay Tang đoc lap. Nam 1913, Tay Tang va Mong Co ky hiep đinh cong nhan lan nhau. Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc khong cong nhan nha nuoc nay va ho coi Tay Tang la vung lanh tho ly khai bat hop phap.
Hau het cac quoc gia tren the gioi, cung nhu Lien Hop Quoc cung khong cong nhan Tay Tang la quoc gia đoc lap ma coi đo la mot vung lanh tho cua Trung Hoa Dan Quoc.
Trong 36 nam sau đo, Đat-lai Lat-ma thu 13 va cac nhiep chinh ke tiep ong cai quan Tay Tang. Trong thoi gian nay, Tay Tang giao chien voi cac quan phiet Trung Quoc đe tranh quyen kiem soat đoi voi cac khu vuc nguoi Tang tai Tay Khang va Thanh Hai (mot phan cua Kham va Amdo) doc theo thuong du Truong Giang. Nam 1914, chinh phu Tay Tang ky ket đieu uoc Simla voi Anh Quoc, nhuong Nam Tay Tang cho An Đo thuoc Anh. Chinh phu Trung Hoa Dan Quoc tuyen bo đieu uoc nay la bat hop phap va khong cong nhan su cat nhuong lanh tho nay.
Khi cac nhiep chinh mac cac so suat trong viec cai quan vao thap nien 1930 va 1940, chinh phu Trung Hoa Dan Quoc nhan co hoi nay đe khuech truong pham vi the luc vao lanh tho Tay Tang.
Trong thoi ky nay, Tay Tang van ap dung che đo nong no giong nhu thoi phong kien, voi nong no bi coi la tai san cua gioi chu no quy toc. Ngoai ra, do anh huong tu xa hoi An Đo o gan đo, vung Tay Tang con ap dung he thong đang cap - phan chia dan cu theo cac đang cap tu thap đen cao la cu si (dan thuong, “mi ser”), cu si cao quy (quy toc, “sger pa”) va tu si, voi cac phan chia nho hon nua trong đang cap cu si. Ngoai ra con co mot đang cap bi coi la ha đang, o ue, “khong đuoc đung cham toi” đuoc goi la “ragyabpa”, nhung nguoi nay phai lam cong viec bi coi la o ue, bao gom đanh ca, gia cong kim loai va mai dam,  giong nhu Dalit tai An Đo ngay nay. Sau nay, khi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa tien vao Tay Tang nam 1951, tat ca che đo nong no va su phan chia đang cap đeu bi xoa bo.


= Tu nam 1950 đen nay =

Sau Noi chien Trung Quoc, Cong hoa Nhan dan Trung Hoa tien hanh "giai phong hoa binh Tay Tang" vao nam 1950 va dan xep "Thap that đieu hiep nghi" voi chinh phu cua Đat-lai Lat-ma thu 14 moi đang co, khang đinh chu quyen cua Trung Quoc song trao cho Tay Tang quyen tu tri khu vuc. Nam 1959, Trung Quoc thuc hien cuoc Cai cach Dan chu Tay Tang nham huy bo che đo nong no, giai phong tang lop no le va xoa bo đang cap phong kien tai Tay Tang, dan đen cuoc Noi day Tay Tang 1959 cua gioi chu no va lanh đao tang lu nham giu lai đac quyen. Cuoc noi day bi dap tat, Đat-lai Lat-ma thu 14 Tenzin Gyatso luu vong sang An Đo, Chinh phu Tay Tang bi giai tan, che đo nong no bi xoa bo, nong no đuoc giai phong va tro thanh xa vien cua cac cong xa nhan dan, đat đai cua chu no va tu vien bi quoc huu hoa. Tren hanh trinh đi luu vong, Đat-lai Lat-ma thu 14 tuyen bo hoan toan bac bo cac hiep nghi đa ky voi Trung Quoc.
Sau khi chinh phu cua Đat-lai Lat-ma chay đen Dharamsala, An Đo, trong Noi day Tay Tang 1959, ho thanh lap mot chinh phu luu vong đoi nghich. Sau đo, chinh phu Bac Kinh tu bo hiep nghi va bat đau thuc hien cac cai cach xa hoi va chinh tri tung bi tam dung. Tuy nhien do khac biet van hoa nen Tay Tang van đuoc cho phep duy tri hinh thuc khu tu tri cho toi nay.
Nam 1962, Trung Quoc va An Đo giao chien trong cuoc chien ngan ngui do tranh chap lanh tho. Mac du gianh chien thang song cac binh si Trung Quoc van rut ve phia bac cua đuong McMahon, Nam Tay Tang van thuoc quyen quan ly cua An Đo.


 Nan đoi lon  Trung Quoc phai hung chiu nan đoi tren dien rong tu nhung nam 1959 đen 1961. Han han va thoi tiet xau đong mot phan va cac chinh sach sai lam cua Đai nhay vot cung đa gop phan gay ra nan đoi. Uoc tinh ve so nguoi chet khac nhau; Theo thong ke chinh thuc cua chinh phu Trung Quoc, đa co 15 trieu nguoi chet tren toan Trung Quoc. Cac uoc tinh khong chinh thuc cua nhieu hoc gia đa uoc tinh so nan nhan cua nan đoi tren toan lanh tho Trung Quoc trong vong hai nam 1959-1961 la tu 20 đen 43 trieu nguoi . Tai Tay Tang, co khoang 200.000 đen 1.000.000 nguoi đa chet, va xap xi 6.000 tu vien o Tay Tang bi pha huy trong Cach mang Van hoa.
Vao thang 5 nam 1962, Ban Thien Lat Ma thu muoi (khi ay la chu tich Uy ban tru bi cua Khu tu tri Tay Tang) đa gui cho Thu tuong Trung Quoc Chu An Lai mot ban bao cao mat  mieu ta chi tiet ve tinh canh cua nhan dan Tay Tang khi phai đoi mat voi nan đoi, ban bao cao nay con đuoc goi la Đon thinh cau 70.000 ky tu: "O nhieu vung cua Tay Tang, nguoi dan đa chet đoi... O mot so noi, ca gia đinh đa thiet mang va ty le tu vong la rat cao... Truoc đay Tay Tang song trong mot che đo phong kien ​​man ro đen toi nhung khong bao gio thieu luong thuc nhu vay, đac biet la tu khi Phat giao đuoc truyen ba vao đay...". Theo y kien ​​cua Ban Thien Lat Ma thi nhung cai chet nay la hau qua cua cac chinh sach kinh te sai lam do chinh phu ban hanh, khong phai do tham hoa thien nhien nao .


 Cach mang van hoa  Cuoc Cach mang Van hoa đuoc khoi xuong vao nam 1966 đa gay nhieu tan pha đoi voi Tay Tang, cung nhu đoi voi phan con lai cua Trung Quoc. Nhieu nguoi Tay Tang đa bi tu đay trong giai đoan nay, va so luong cac tu vien con nguyen ven o Tay Tang đa giam tu hang nghin xuong con duoi 10. Su cam phan cua nguoi Tay Tang đoi voi nguoi Han ngay cang tro nen sau sac.
Theo Thoa thuan Muoi bay Điem nam 1951, Chinh phu Cong hoa Nhan dan Trung Hoa đa đua ra mot so chu truong, trong so đo: hua duy tri he thong chinh tri hien co cua Tay Tang, duy tri đia vi va chuc nang cua Đuc Đat Lai Lat Ma va Ban Thien Lat Ma, bao ve quyen tu do ton giao va cac tu vien, đong thoi khong thuc ep viec tien hanh cai cach o Tay Tang. Uy ban luat gia quoc te phi chinh phu (ICJ) cho rang nhung cam ket nay đa bi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa vi pham va chinh quyen Tay Tang luu vong hoan toan co the tuyen bo xoa bo Hiep đinh nhu đa lam vao ngay 11 thang 3 nam 1959.


= Thoi hien đai =
Nam 1980, Tong bi thu Ho Dieu Bang tham Tay Tang, va mo ra mot giai đoan tu do hoa xa hoi, chinh tri va kinh te. Đen cuoi thap nien, cac tang ni tai tu vien Drepung va Sera bat đau khang nghi va yeu cau đoc lap, do vay chinh phu Trung uong dung viec cai cach lai va bat đau mot chien dich chong ly khai.
Tu thap nien 1990 tro lai đay, Tay Tang cung nhu toan Trung Quoc co su phat trien kinh te nhanh chong. Nhieu co so ha tang, cong trinh xay dung đuoc moc len, lam gia tang su ket noi cua vung nay voi khu vuc khac cua Trung Quoc. Tuy nhien đieu nay cung đat ra cac van đe ve bao ton ban sac van hoa đia phuong, khi ngay cang nhieu cac tap tuc, loi song truyen thong bi cac tien nghi hien đai thay the.


Đia ly Bai chinh: Đia ly Tay Tang

Tay Tang nam tren cao nguyen Tay Tang, cao trung binh tren 4200 m. Phan lon day Himalaya nam trong đia phan Tay Tang. Đinh cao nhat cua day nui nay, đinh Everest, nam tren bien gioi voi Nepal.
Khi hau o đay rat kho suot 9 thang trong nam. Co nhung day nui tuyet vinh cuu cao 5.000-7.000 m. Cac hem nui phia tay nhan đuoc mot luong nho tuyet moi nam nhung van co the dung đuoc quanh nam. Nhiet đo thap la chu đao trong khu vuc nay, trong đo su hoang vang lanh leo đen te nhat boi khong co mot loai cay nao ngoai mot vai bui cay ram va thap, va gio thoi ngang qua đong bang kho can menh mong khong he bi can tro. Gio mua tu An Đo Duong gay ra mot so anh huong o phia đong Tay Tang. Phia bac Tay Tang co nhiet đo cao trong mua he va lanh khung khiep ve mua đong.
Tay Tang trong lich su bao gom cac khu vuc sau:

Amdo (a'mdo) o phia đong bac, đuoc sap nhap vao cac tinh Thanh Hai, Cam Tuc va Tu Xuyen cua Trung Quoc.
Kham (khams) o phia đong, mot phan cua Tu Xuyen, bac Van Nam va mot phan cua Thanh Hai.
Tay Kham, mot phan cua Khu tu tri Tay Tang.
U (dbus), o trung tam, mot phan cua Khu tu tri Tay Tang.
Tsang (gtsang) o phia tay, mot phan cua Khu tu tri Tay Tang.
Van hoa cua nguoi Tay Tang anh huong rong lon toi cac quoc gia lang gieng nhu Bhutan, Nepal, cac khu vuc ke sat cua An Đo nhu Sikkim va Ladakh, va cac tinh ke ben cua Trung Quoc ma o đo Phat giao Tay Tang la ton giao chu yeu.

Mot so con song chinh co đau nguon o Tay Tang bao gom:

Duong Tu
Hoang Ha
Song An
Me Kong
Brahmaputra
Song Hang


Kinh te Kinh te cua Tay Tang chu yeu la nong nghiep tu cung tu cap. Vi han che trong đat trong trot, chan nuoi đa phat trien nhu nganh nghe chinh. Trong nhung nam gan đay, du lich đa tro thanh mot nganh quan trong, va no đuoc xuc tien mot cach tich cuc tu phia chinh quyen. Tuyen đuong sat Thanh-Tang (青藏铁路) đuoc xay dung đe ket noi khu vuc nay voi phan con lai cua Trung Quoc dai 1956 km noi tinh Thanh Hai voi Tay Tang đuoc Chinh phu Trung Quoc tuyen bo hoan thanh vao ngay 15 thang 10 nam 2005. 


= Tuyen đuong sat Thanh-Tang =
Tu ngay 1/7/2006, Trung Quoc chinh thuc đua vao van hanh tuyen đuong sat cao nhat the gioi, noi thanh pho Thanh Hai voi vung Tay Tang hung vi.
Tuyen đuong sat len Tay Tang la cong trinh xay dung mang cong nghe phuc tap, voi đuong ray đac biet co kha nang on đinh trong đieu kien thoi tiet vo cung khac nghiet. Ga đau cua tuyen đuong sat noi tieng nay la thanh pho Golmud thuoc tinh Thanh Hai va ga cuoi la thu phu Lhasa cua Tay Tang.
Cac toa tau đuoc thiet ke nhu khoang may bay đe bao ve hanh khach truoc đo cao qua lon, voi điem cao nhat cua cong trinh len toi 5.072 met so voi mat nuoc bien. Khong khi ben trong đuoc đieu hoa tu đong đe can bang tai nhung noi thieu duong khi ma tau chay qua.
Trung Quoc tuyen bo tuyen đuong sat Thanh-Tang co tong chi phi xay dung 4,2 ty USD va dai 1.140 km nay la mot ky tich vi đai ve cong nghe, đem lai co hoi phat trien to lon cho mot khu vuc menh mong hung vi.
Thanh pho Xigaze cao hon muc nuoc bien 3.800 met va nam gan bien gioi voi An Đo. Đay la noi ngu tri truyen thong cua Ban Thien Lat Ma, mot trong nhung lanh đao tinh than quan trong cua Phat giao Tay Tang.
Xigaze con co cach viet khac la Shigatse co dan so 80.000 nguoi. Vung đat nay toa lac tai noi hop luu cua hai dong song noi tieng ve tam linh la Yarlong Tsangpo va Nuangchu, o phia tay cua Khu tu tri Tay Tang.
Theo Tan Hoa xa, tuyen đuong sat se đuoc keo dai them 270 km tu Lhasa toi Xigaze va hoan thanh trong vong 3 nam. Mot quan chuc đia phuong la Yu Yungui nhan manh: "Đuong sat se tao ra co hoi lon cho su phat trien kinh te xa hoi cua Xigaze".
Tinh trang cach ly đac biet cua Tay Tang ve đia ly khien kinh te vung đat nay ngheo nan. He thong giao duc va tuoi tho trung binh cua nguoi dan tai đay thap hon nhieu so voi phan con lai cua Trung Quoc. Nhung chinh su cach ly đo giup bao ton nen van hoa đac trung va loi song khong giong đau tren the gioi nay cua Tay Tang.
Su xuat hien cua he thong đuong sat se đem đen thay đoi du doi ma Bac Kinh đanh gia la se khai pha Tay Tang, mang đen su phon vinh cho nguoi dan đia phuong. Nhung nhung nguoi chi trich cong trinh nay thi cho rang, no se la hoi chuong bao tu cho nen van hoa đac huu cua Tay Tang.
Truoc khi co đuong sat, chi co hai cach đen đuoc voi thu phu Lhasa. Đo la đap mot chuyen bay rat hao tien đe roi dung toc gay moi khi no ha canh xuong Tay Tang. Cach thu hai la đi tren nhung chuyen xe buyt nem chat nguoi va mat 3 ngay 3 đem rong ra tren nhung con đuong nui nguy hiem va ton suc.
Nhung rat nhieu chiec xe nhu vay cung hanh khach cua no đa ket thuc cuoc hanh trinh duoi mot khe nui sau nao đo co vo so tren đuong.
Co nhieu y kien khac nhau ve tac đong cua tuyen đuong sat đoi voi Tay Tang. Nhieu nguoi đia phuong cho rang: "Đo la mot y tuong tot. No se giup chung toi mang len ra thi truong de dang hon. Hien chung toi phai thue xe tai đe chuyen cho, nhung voi tau hoa no se re va de hon nhieu".
Tuy nhien, cac nha moi truong hoc lai lo ngai ve nhung anh huong cua tuyen đuong sat đen con đuong di tru cua loai linh duong Tay Tang quy hiem. Ho cung lo lang cho mot he sinh thai rat mong manh, ma mot khi bi pha hong se phai mat ca mot the he đe sua sai.


Dan so Theo dong lich su, dan cu Tay Tang chu yeu la toc nguoi Tang. Cac toc nguoi khac o Tay Tang bao gom nguoi Menba (Monpa), nguoi Lhoba, nguoi Mong Co va nguoi Hoi.
Viec đua ra ty le nguoi Trung Quoc goc Han o Tay Tang la mot van đe chinh tri nhay cam. Trong nhung nam tu thap nien 1960 đen thap nien 1980, nhieu tu nhan (tren 1 trieu, theo Harry Wu) đa đuoc đua vao cac trai cai tao o Amdo (Thanh Hai) va ho đa o lai sau khi đuoc tra tu do. Tu nhung nam 1980, su tu do hoa kinh te ngay cang tang va nhung thay đoi ben trong khu vuc đa tao ra mot luong di cu cua nhieu nguoi Han toi Tay Tang đe tim kiem viec lam hay đinh cu, mac du con so thuc cua viec di cu dan so nay van la đieu gay tranh cai. Chinh phu luu vong Tay Tang uoc tinh con so nay la 7,5 trieu (đoi lai chi co 6 trieu nguoi Tang), ho coi đieu nay nhu la ket qua cua chinh sach tich cuc trong viec lam mat ban sac dan toc cua nguoi Tang va thu nho bat ky co hoi nao cua ve đoc lap chinh tri cua Tay Tang, va nhu the đa vi pham Cong uoc Geneva nam 1946 la ngan cam viec đinh cu cua cac luc luong chiem đong nuoc ngoai. Chinh quyen Tay Tang luu vong đat dau hoi tren moi con so thong ke đuoc đua ra boi CHND Trung Hoa, boi vi ho đa khong tinh đen cac thanh vien cua Giai phong quan nhan dan đon tru o Tay Tang (hoac gia đinh ho), hoac mot luong lon dan di cu khong đang ky. Tuyen đuong sat Thanh-Tang (Tay Ninh toi Lhasa) cung la su lo ngai lon, vi ho cho rang no se lam thuan tien hon cho viec di dan.

Tuy nhien, chinh phu CHND Trung Hoa kich liet phan đoi cac luan điem cua Chinh phu luu vong Tay Tang ve mat ban sac dan toc. CHND Trung Hoa cung khong thua nhan cac bien gioi cua Tay Tang nhu Chinh quyen Tay Tang luu vong đa phat ngon, cho rang đo la am muu co tinh toan nham tinh ca nhung khu vuc phi-Tang ma nhung nguoi khong la nguoi Tang đa song nhieu the he (chang han nhu khu vuc Tay Ninh va thung lung Chaidam) đe gia tang nhan thuc cua nguoi Tang rang lanh tho cua nguoi Tang la lon hon Khu tu tri Tay Tang hien nay. Thong ke chinh thuc cua CHND  Trung Hoa thong bao rang 92% dan so o Khu tu tri Tay Tang la toc nguoi Tang, mac du ty le nay thap hon mot cach đang ke so voi nhung du lieu đoi voi Amdo va đong Kham, boi vi nguoi Trung Quoc goc Han khong phan bo đeu tren toan bo Tay Tang lich su. Trong khu tu tri Tay Tang, phan lon nguoi Han song o Lhasa. Cac chinh sach kiem soat dan so nhu "moi gia đinh chi co mot con" chi ap dung đoi voi nguoi Han, ma khong ap dung voi cac dan toc thieu so nhu nguoi Tang. CHND Trung Hoa noi rang chinh quyen đang co gang bao ve cac van hoa truyen thong Tay Tang; ho cung xay dung tuyen đuong sat Thanh-Tang, phuc hoi cung đien Potala va nhieu du an khac nhu la mot phan cua chien luoc Phat trien mien tay Trung Quoc, la mot co gang to lon va đat tien cua phan mien đong giau co hon cua Trung Quoc đoi voi Tay Tang nham phat trien cac khu vuc mien tay ngheo hon.


Van hoa-ton giao Bai chinh: Van hoa Tay Tang

Tay Tang la trung tam truyen thong cua Phat giao Tay Tang, mot dang đac biet cua Mat Tong (Vajrayana). Phat giao đung đau trong cac ton giao va mang đam dau an trong van hoa o Tay Tang. Đay la noi sinh ra Mat Tong. Mot tong phai cua Phat giao voi van hoa va phong cach đa dang nhu Quan Đinh, Tri Chu cung voi cac vi Đat-Lai-Lat-Ma (Phat song) đuoc nhieu nguoi ton tho. Hien nay, khu tu tri Tay Tang tong cong co hon 1700 chua chien to chuc hoat đong Phat giao Tay Tang, co khoang 46 nghin tang ni.
Phat giao Tay Tang khong nhung chi đuoc pho bien o Tay Tang; no con la ton giao thinh hanh o Mong Co va pho bien manh trong toc nguoi Buryat o mien nam Siberia. Tay Tang cung la que huong cua mot ton giao nguyen thuy goi la Bon (Bon). Hang loat cac tieng đia phuong cua tieng Tang đuoc noi tren ca khu vuc. Nguoi Tang viet bang chu Tang.
Trong cac thanh pho Tay Tang co cac cong đong nho nguoi Hoi giao, đuoc biet đen nhu la Kachee (Kache), ma to tien ho la nhung nguoi di cu tu ba khu vuc chinh: Kashmir (đoi voi nguoi Tay Tang co la Kachee Yul), Ladakh va cac nuoc cua nguoi Turk o Trung A. Anh huong cua Hoi giao o Tay Tang cung đen tu Ba Tu. O đay cung co cac cong đong Hoi giao Trung Quoc (gya kachee) ma to tien cua ho la dan toc Hoi Trung Quoc. Nguoi ta cho rang nhung nguoi Hoi giao di cu tu Kashmir va Ladakh đa đen Tay Tang vao khoang the ky 12. Dan dan cac cuoc hon nhan va cac moi quan he xa hoi đa dan đen su tang dan so thanh cong đong đang ke xung quanh Lhasa. Hien Hoi giao o đay co 4 Thanh đuong voi so tin đo theo đao khoang 3000 nguoi.
Thien Chua giao co 1 nha tho Thien Chua giao voi nguoi theo đao hon 700 nguoi.

Tay Tang co nhieu danh lam thang canh va mot so phong tuc tap quan la. Đien hinh trong cac phong tuc la lam Man Đa La, tuc la cac vong tron bang cat nhuom mau đe lam ra đu loai hinh thu hay va đep. Cung đien Potala, truoc đay la noi o cua cac Đat Lai Lat Ma, la di san the gioi.


Xem them Chinh quyen Tay Tang luu vong


Chu thich Lien ket ngoai