Vuon quoc gia hay cong vien quoc gia la mot khu vuc đat hay bien đuoc bao ton bang cac quy đinh phap luat cua chinh quyen so tai. Vuon quoc gia đuoc bao ve nghiem ngat khoi su khai thac, can thiep boi con nguoi. Vuon quoc gia thuong đuoc thanh lap o nhung khu vuc co đia mao đoc đao co gia tri khoa hoc hoac nhung khu vuc co he sinh thai phong phu, co nhieu loai đong-thuc vat co nguy co tuyet chung cao can đuoc bao ve nghiem ngat truoc su khai thac cua con nguoi. Cac vuon quoc gia la mot khu vuc đuoc bao ve theo quy đinh cua IUCN loai II. Vuon quoc gia lon nhat the gioi la Vuon quoc gia Đong Bac đao Greenland đuoc thanh lap nam 1974.


Đinh nghia Theo đinh nghia cua Lien minh Quoc te Bao ton Thien nhien va Tai nguyen Thien nhien (IUCN) thi vuon quoc gia la:

Khu vuc tu nhien cua vung đat va/hoac vung bien, đuoc chon đe
(a) bao ve tinh trang nguyen ven sinh thai cua mot hay nhieu he sinh thai cho cac the he hien tai va tuong lai,
(b) loai bo viec khai thac hay chiem giu khong than thien đoi voi cac muc đich cua viec chon lua khu vuc va
(c) chuan bi co so cho cac co hoi tinh than, khoa hoc, giao duc, giai tri va tham quan, tat ca cac co hoi đo phai co tinh tuong thich ve van hoa va moi truong.
Theo quyet đinh so 186/2006/QĐ-TTg ngay 14 thang 8 nam 2006 cua Thu tuong Chinh phu Viet Nam, thay the cho Quyet đinh so 08/2001/QĐ-TTg ngay 11 thang 1 nam 2001 ve Quy che quan ly rung thi vuon quoc gia la mot dang rung đac dung, đuoc xac đinh tren cac tieu chi sau:

Vuon quoc gia la khu vuc tu nhien tren đat lien hoac o vung đat ngap nuoc, hai đao, co dien tich đu lon đuoc xac lap đe bao ton mot hay nhieu he sinh thai đac trung hoac đai dien khong bi tac đong hay chi bi tac đong rat it tu ben ngoai; bao ton cac loai sinh vat đac huu hoac đang nguy cap.
Vuon quoc gia đuoc quan ly, su dung chu yeu phuc vu cho viec bao ton rung va he sinh thai rung, nghien cuu khoa hoc, giao duc moi truong va du lich sinh thai.
Vuon quoc gia đuoc xac lap dua tren cac tieu chi va chi so: ve he sinh thai đac trung; cac loai đong vat, thuc vat đac huu; ve dien tich tu nhien cua vuon va ty le dien tich đat nong nghiep, đat tho cu so voi dien tich tu nhien cua vuon


Lich su Y tuong ve viec thiet lap canh quan thien nhien đang đuoc bao ve cu the nao đo duoi su bao ve co nguon goc tu đau the ky 19. Nha tho nguoi Anh William Wordsworth nam 1810 đa viet ve ho District nhu la "mot loai tai san quoc gia trong đo moi nguoi co quyen va loi ich, nhung nguoi co mat đe nhan biet va trai tim đe thuong thuc". Hoa si My George Catlin nam 1832, trong nhung chuyen đi ve mien tay nuoc My, đa viet rang tho dan Bac My tai Hoa Ky can đuoc bao toan: bang mot so chinh sach bao ve lon cua chinh quyen... trong khu vuon trang le... Mot vuon quoc gia, chua nguoi va đong vat, tat ca trong su hoang da va trong sach cua ve đep tu nhien cua ho!. Nam tuoc Thuy Đien goc Phan Lan Adolf Erik Nordenskiold cung đua ra y kien tuong tu vao nam 1880. Nha tu nhien hoc nguoi My goc Scotland John Muir cung đa đua ra cac cam hung trong viec thiet lap cac vuon quoc gia, đe cap toi nhieu y tuong cua cac phong trao bao ton, moi truong va quyen đong vat sau nay. Y tuong chung cua ho la giu lai nhung đieu ky dieu cua thien nhien sao cho cac the he tuong lai co the thuong thuc chung va tim lai đuoc chung tai noi đo.


Ra đoi Co gang đau tien đe thiet lap nhung vung đat đuoc bao ve la tai Hoa Ky, vao ngay 20 thang 4 nam 1832, khi tong thong Andrew Jackson ky mot sac luat đe du tru 4 vung đat xung quanh khu vuc ngay nay la Hot Springs, Arkansas nham bao ve cac suoi nuoc nong tu nhien va cac khu vuc nui can ke đe chinh quyen Hoa Ky su dung trong tuong lai. No đuoc biet đen nhu la Khu bao ton Hot Springs. Tuy nhien đa khong co co quan quyen luc nha nuoc nao đuoc thanh lap va viec kiem soat cua lien bang đoi voi khu vuc đa khong đuoc thiet lap mot cach ro rang cho toi tan nam 1877.
Co gang tiep theo nham thiet lap nhung vung đat đuoc bao ve cung la tai Hoa Ky, khi tong thong Abraham Lincoln ky sac luat cua Quoc hoi Hoa Ky ngay 30 thang 6 nam 1864, nhuong lai thung lung Yosemite va rung Mariposa voi cac cay cu sam (hay cu tung khong lo) (sau nay la Vuon quoc gia Yosemite) cho bang California, trong đo ghi ro:

Bang đa đe cap [California] toi se chap nhan su chuyen nhuong nay voi cac đieu kien ro rang rang cac tai san se đuoc duy tri đe su dung cong cong, lam trung tam nghi ngoi va tieu khien; se khong đuoc chuyen nhuong vao bat ky thoi gian nao.
 
Nam 1872, Vuon quoc gia Yellowstone đa đuoc thanh lap nhu la vuon quoc gia that su đau tien tren the gioi. Khi tin tuc ve cac ky quan thien nhien cua khu vuc Yellowstone lan đau tien đuoc cong bo thi vung đat nay, khac voi Yosemite, đang la mot phan cua lanh tho ma chua mot bang nao chiem quyen quan ly, vi the chinh quyen lien bang đa chiu trach nhiem truc tiep quan ly, mot qua trinh chinh thuc đuoc hoan thanh vao ngay 1 thang 10 nam 1890. No la co gang va loi ich to hop cua cac nha bao ton, cac chinh khach va đac biet la cac doanh nhan (cu the la cong ty quan ly tuyen đuong sat Bac Thai Binh Duong, ma hanh trinh đi qua Montana đa thu đuoc loi ich lon nho su tao ra điem hap dan du khach nay), đe đam bao rang Quoc hoi Hoa Ky se thong qua sac luat nham thanh lap Vuon quoc gia Yellowstone.
Wallace Stegner đa viet rang vuon quoc gia la y tuong tot nhat cua nguoi My – xuat phat tu viec bao ton mang tinh hoang toc ma cac chinh the Cuu the gioi phuc vu cho chinh ban than ho - đe tao ra su bao ton dan chu, mo cho tat ca moi nguoi, "no phan anh chung ta o khia canh tot nhat, chu khong phai o khia canh te nhat.". Tuy vay, chi 44 nam sau khi thanh lap cac vuon quoc gia Yellowstone, Yosemite va gan 37 vuon quoc gia, khu bao ton khac thi co quan nha nuoc quan ly toan dien cac khu vuc nay moi đuoc thanh lap tai Hoa Ky - đo la Cuc Vuon Quoc gia Hoa Ky (NPS). Mot đieu thu vi la mot doanh nhan, ong Stephen Mather, đa la nguoi thuc đay manh me nhat cho viec thanh lap NPS, ong da viet cho Franklin Knight Lane, khi đo la Bo truong Noi vu ve nhu cau đo. Lane đa moi Mather đen Washington, D.C đe lam viec cung ong trong soan thao va cho su thong qua cua du luat ve to chuc NPS, đuoc Quoc hoi Hoa Ky phe chuan va ky ngay 25 thang 8 nam 1916.
So luong cac khu vuc hien tai do NPS quan ly tai Hoa Ky la 391, trong đo chi co 58 la cac vuon quoc gia.
Tai cac quoc gia khac, y tuong ve thanh lap vuon quoc gia nhu Yellowstone cung đa dan dan đuoc chap nhan. Tai Australia, Vuon quoc gia Hoang gia đa đuoc thanh lap o phia nam Sydney nam 1879. Tai Canada, Vuon quoc gia Banff (khi đo goi la Vuon quoc gia nui Rocky) la vuon quoc gia đau tien cua nuoc nay vao nam 1885. New Zealand co vuon quoc gia đau tien vao nam 1887. Tai chau Au cac vuon quoc gia đau tien la tap hop gom 9 vuon tai Thuy Đien vao nam 1909. Hien tai, chau Au co 370 vuon quoc gia [1].
Sau Đai chien the gioi lan thu hai, cac vuon quoc gia đa đuoc thanh lap tren khap the gioi. Vuon quoc gia Vanoise trong khu vuc day nui Alps la vuon quoc gia đau tien cua Phap, thanh lap nam 1963 sau khi dien ra cac cuoc bieu tinh ngan chan mot du an du lich tai đay. Tai Viet Nam, Vuon quoc gia Cuc Phuong thanh lap nam 1966 la vuon quoc gia đau tien cua nuoc nay.


Cac đac trung Cac vuon quoc gia thong thuong nam tai cac khu vuc chu yeu la chua phat trien, thuong la nhung khu vuc voi đong-thuc vat ban đia quy hiem va cac he sinh thai đac biet (chang han cu the la cac loai đang nguy cap), su đa dang sinh hoc, hay cac đac trung đia chat đac biet. Đoi khi, cac vuon quoc gia cung đuoc thanh lap tai cac khu vuc đa phat trien voi muc tieu lam cho khu vuc đo tro lai gan giong nhu tinh trang ban đau cua no, cang gan cang tot.
Tai mot so quoc gia, chang han nhu tai Vuong quoc Anh va Wales, cac khu vuc đuoc dung lam vuon quoc gia khong phai la vung hoang vu, cung khong do nha nuoc so huu, va co the bao gom cac khu dan cu va viec su dung đat la đang ke, thong thuong chung la mot bo phan hop thanh cua canh quan khu vuc. Vuon quoc gia đau tien cua Scotland, vuon quoc gia Loch Lomond va Trossachs, đuoc thanh lap thang 7 nam 2002 va vuon quoc gia Cairngorms đuoc thanh lap thang 3 nam 2003.


Quan ly, su dung Phan lon cac vuon quoc gia co vai tro kep, mot mat đay la khu vuc cung cap noi cu tru cho su song hoang da, mat khac no lai phuc vu nhu la noi du lich pho bien cho quan chung. Viec quan ly cac mau thuan tiem an giua hai muc đich nay co the la mot van đe, cu the la du khach se đem lai thu nhap cho vuon quoc gia va vuon quoc gia su dung nguon thu nhap nay đe duy tri va phat trien cac du an bao ton. Cac vuon quoc gia cung la nguon cung cap cac tai nguyen thien nhien co gia tri, chang han nhu go, khoang san va cac loai tai nguyen co gia tri khac. Su can bang giua nhu cau khai thac cac tai nguyen nay voi ton that do viec khai thac gay ra, thuong la thach thuc rat quan trong đoi voi he thong quan ly vuon quoc gia. Cac vuon quoc gia cung hay bi đon ha bat hop phap va cac dang khai thac lau khac, đoi khi la do tham nhung. Đieu nay đe doa tinh nguyen ven cua nhieu moi truong song co gia tri.


Cac dang bao ton khac Mot vai quoc gia cung chon cac khu vuc voi tam quan trong lich su, khoa hoc hay van hoa đac biet lam vuon quoc gia hoac la cac thuc the đac biet trong he thong vuon quoc gia cua minh. Cac quoc gia khac lai su dung kieu khac cho viec bao ton cac khu vuc lich su. Mot so cac khu vuc nay, neu đat đuoc cac tieu chuan đa đe ra, co the đuoc UNESCO cong nhan la Di san the gioi.
Tai nhieu quoc gia, cac co quan chinh quyen đia phuong co the la to chuc chiu trach nhiem duy tri he thong vuon. Mot so trong so cac he thong vuon nay cung đuoc goi la vuon quoc gia.


Mot so noi = Ao =

Hien tai, Ao co 6 vuon quoc gia voi tong dien tich 2.356 km², chiem khoang 2,8% dien tich nuoc nay. 


= Đuc =

Tai Đuc hien tai co 14 khu vuc thien nhien co gia tri đuoc goi la vuon quoc gia. Voi 9.134,31 km², cac vuon quoc gia cua Đuc chiem khoang 2,6% dien tich nuoc nay.


= Hoa Ky =

Hien tai Hoa Ky co 58 vuon quoc gia chinh thuc, nhieu trong so đo đa tren 100 nam tuoi. Vuon quoc gia Yellowstone tai cac bang Wyoming, Montana va Idaho đuoc thanh lap nam 1872 la vuon quoc gia đau tien tren the gioi.


= Viet Nam =

Đen nam 2007, Viet Nam co 30 vuon quoc gia, voi vuon quoc gia Cuc Phuong thanh lap nam 1966 la vuon quoc gia đau tien tai Viet Nam. Tong dien tich cac vuon quoc gia khoang 10.350,74 km² (trong đo co 620,10 km² la mat bien), chiem khoang 2,93% dien tich đat lien cua nuoc nay.
Đen nam 2020, Viet Nam co 34 vuon quoc gia.


Xem them Danh sach vuon quoc gia (sap xep theo quoc gia)
Phong trao bao ton
Sinh thai hoc bao ton
Chuong trinh Moi truong cua Lien hop quoc
Cong vien hoa thach
Rung đac dung
Khu bao ton thien nhien
Khu du tru sinh quyen
Khu bao ton loai - sinh canh
Khu bao ve canh quan
Khu rung nghien cuu, thuc nghiem khoa hoc


Ghi chu Lien ket ngoai Vuon quoc gia tai Tu đien bach khoa Viet Nam
National park tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Vuon quoc gia Luu tru ngay 20 thang 8 nam 2007 tai Wayback Machine
UNESCO: Chuong trinh Con nguoi va Sinh quyen (Bao ton sinh quyen)
Di san the gioi
Co so du lieu cac khu vuc đuoc bao ve cua LIen hop quoc Luu tru ngay 18 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
EUROPARC: Cac khu vuc bao ve cua chau Au
Cuc vuon quoc gia Han Quoc
European National Parks Centre (ENPC) Luu tru ngay 14 thang 6 nam 2007 tai Wayback Machine
TeddyRoosevelt.com: "The National Parks President" Luu tru ngay 1 thang 5 nam 2021 tai Wayback Machine
List of National Parks in the U.S