Ho Malawi (cung goi la Ho Nyasa hoac Ho Nyassa, Ho Niassa, hay Lago Niassa o Mozambique), la mot trong cac ho Lon chau Phi. Ho nay nam o vung cuc nam cua he Thung lung tach gian Lon o Đong Phi. Đay la ho lon thu ba o chau Phi va la ho lon thu 8 tren the gioi va cung la ho sau thu nhi chau Phi. No nam giua cac nuoc Malawi, Mozambique va Tanzania. Vung nuoc nhiet đoi cua ho lon nay đuoc cho la noi sinh song cua nhieu loai ca hon bat cu vung nuoc ngot nao tren the gioi, trong đo co tren 1.000 loai ca hoang đe.
Ho Malawi đa đuoc chinh phu Mozambique chinh thuc cong bo la khu bao ton vao ngay 10.6.2011 trong mot no luc nham bao ve mot trong cac ho nuoc ngot lon nhat va đa dang sinh quyen tren the gioi


Đia ly Ho Malawi (hoac ho Nyaza) co chieu dai tu 560 toi 580 kilomet, noi rong nhat la khoang 75 km. Dien tich tong cong cua ho la khoang 29.600 kilomet vuong (11.429 dam vuong). Cac đuong bo ho nam o mien tay Mozambique, mien đong Malawi va mien nam Tanzania. Song lon nhat chay vao ho nay la song Ruhuhu. Ho nuoc ngot lon nay co mot loi thoat o cuoi phia nam la song Shire, mot chi luu chay vao song Zambezi rat lon o Mozambique.
Ho Malawi nam o Thung lung tach gian Lon đuoc tao thanh do viec mo Đoi tach gian Đong Phi, noi ma mang kien tao chau Phi đuoc chia thanh 2 phan. Đay đuoc goi la ranh gioi mang kien tao khac nhau. Su hinh thanh Ho Malawi (hoac Nyaza) đuoc uoc tinh rat khac nhau, tu khoang 40.000 nam. hoac khoang 1 toi 2 trieu nam truoc.
Ho Malawi (hay Nyaza) nam o phia đong nam, cach Ho Tanganyika, mot ho lon khac cua Thung lung tach gian Lon khoang 350 km.


Phat hien cua nguoi chau Au va thuoc đia hoa Thuong gia"Candido Jose da Costa Cardosa"nguoi Bo Đao Nha la nguoi chau Au đau tien toi ho nay nam 1846. David Livingstone toi ho nay nam 1859, va đat ten la"Ho Nyasa". Phan lon vung chau Phi bao quanh ho nay ngay sau đo đa bi Đe quoc Anh nhan la đat thuoc quyen cai tri cua minh va nhap vao xu thuoc đia Nyasaland. Mac du chinh quyen thuoc đia Bo Đao Nha nam quyen kiem soat bo phia đong cua ho nay va đao Likoma đuoc Hoi truyen giao chau Phi cua cac Đai hoc Anh (Universities' Mission to Central Africa) dung lam tram truyen giao, nhung cuoi cung đao Likoma cung đao nho Chizumulu gan ben bi sap nhap vao thuoc đia Nyasaland chu khong nhap vao Mozambique. Ngay nay, cac đao nho nay tao thanh cac phan đat tren ho: đat Malawi bao quanh boi vung nuoc Mozambique (=đao thuoc Malawi, ho thuoc Mazambique).
Ngay 16.8.1914, Ho Malawi (hay Nyaza) la noi dien ra tran thuy chien ngan khi phao ham Guendolen cua Anh – do thuyen truong Rhoades chi huy – nghe tin Chien tranh the gioi thu nhat đa no ra, va ong nhan đuoc lenh tu vien chi huy cao cap cua Đe quoc Anh la"đanh đam, đot chay, hoac pha huy"phao ham đoc nhat cua đe quoc Đuc tren ho nay, tau Hermann von Wissmann, do thuyen truong Berndt chi huy. Thuy thu đoan cua Rhoades đa xac đinh vi tri cua tau Hermann von Wissmann trong mot vinh gan"Sphinxhaven", thuoc vung nuoc lanh tho chau Phi thuoc Đuc. Tau Guendolen đa loai tau cua Đuc khoi vong chien bang mot phat sung đai bac ban tu khoang cach 2.000 thuoc Anh (1.800 m). Cuoc xung đot phao ham ngan ngui đa đuoc to bao The Times o Anh hoan nghenh nhu chien thang hai quan đau tien cua đe quoc Anh trong Chien tranh the gioi thu nhat. Cho toi thoi điem đo, phan bo ho ma ngay nay thuoc Tanzania, la mot phan thuoc đia Đong Phi cua Đuc.


Cac ranh gioi ho Phan lon nhat cua dien tich ho Malawi (hay Nyaza) thuoc ve Malawi; trong khi khoang ¼ dien tich thuoc ve Mozambique. Phan dien tich nay gom ca phan nuoc bao quanh cac đao nho Likoma va Chizumulu cua Malawi, la 2 đao duy nhat tren ho co nguoi cu ngu. Đao nho Likoma co mot nha tho chinh toa Anh giao lon bang đa va gach noi bat do cac nha truyen giao xay tu đau the ky 20. Mot đac điem đang chu y cua ca hai đao nho nay la so luong cay bao bap đang ke. Co nhieu nghin cu dan tren cac đao nho nay. Ho lam nghe đanh bat ca va trong trot cac cay nhu san, chuoi va xoai.


= Ho Nyasa hay Ho Malawi =
Ten đia ly cua chinh ho nay con bi tranh cai. Malawi đoi đat ten la"Ho Malawi", trong khi phan lon cac nuoc khac (nhat la Tanzania) va cac ban đo quoc te goi ten ho la"Ho Nyasa". Nguon goc viec tranh cai ve ten ho la cac tranh cai đia chinh tri bat đau tu truoc khi Malawi tro thanh nuoc đoc lap nam 1964, khi đo lanh tho đuoc goi la"Nyasaland".
Cac rac roi tiep tuc xay ra vi nhieu nguyen nhan chinh tri khac nhau trong thap nien 1960, khi tong thong Hastings Banda cua Malawi la nha lanh đao chau Phi duy nhat thiet lap quan he ngoai giao voi Nam Phi do nguoi da trang cai tri. Viec cong nhan che đo cai tri Nam Phi thoi đo bi hau het cac nha lanh đao chau Phi bac bo du doi, trong đo co tong thong Julius Nyerere cua Tanzania. Su trai nguoc trong cac chinh sach đoi voi Nam Phi nay đa dan toi cac tranh cai nhieu hon giua Malawi va Tanzania, nhat la lien quan toi ten cua ho cung nhu vung nuoc ranh gioi giua 2 nuoc.
Cung chinh ho nay con co ten la"Lac Maravi"(ho Maravi) đa đuoc su dung tren ban đo"Afrique sud"(Nam chau Phi) cua J. B. B. d'Anville, đuoc xuat ban o Phap nam 1749.
Ten ho do David Livingstone đat can cu tren su hieu lam cua đong nghiep cua ong ve ngon ngu chau Phi cua khu vuc nay. Khi Livingstone hoi cac thanh vien trong ban cong su - nhung nguoi xuat xu tu khu vuc quanh ho - ve ten ho, ho đa noi chu "nyasa", ma khong hieu ro rang đo la mot tu đia phuong chi bat cu vung nuoc lon nao (chang han mot ho). Tren thuc te,"ho Nyasa"theo nghia đen la"ho Ho". Ten nay cung co the đanh van la"niassa","nyanja", hoac"nyanza", can cu tren cac ngon ngu khac trong vung.
Hien nay viec tranh cai giua 2 chinh phu ve ten ho tam thoi im ang. Quan he ngoai giao giua Malawi va Tanzania, cung cac quan he khac giua đoi ben phan lon la than tinh.


= Tranh chap Tanzania–Malawi =
Viec phan chia dien tich ho Nyasa giua Malawi va Tanzania con đang tranh cai. Tanzania đoi rang ranh gioi quoc te chay qua giua ho. Đieu nay la doc theo đuong ranh gioi đa đuoc thiet lap giua cac vung lanh tho cua Đuc va Anh truoc nam 1914. Ve phan minh, Malawi tuyen bo toan bo dien tich cua ho nay khong phai la o Mozambique, ke ca vung nuoc ben canh đuong bo ho cua Tanzania. Cac co so cua vu tranh chap nay đuoc đat ra khi chinh quyen thuoc đia Anh thoi đo đa chiem đuocTanganyika tu chinh quyen thuoc đia Đuc, va đa đat tat ca vung nuoc ho thuoc tham quyen cua lanh tho Nyasaland, ma khong co mot su quan ly rieng biet cho phan dien tich cua Tanganyika. Tranh chap nay đa dan đen cac xung đot trong qua khu; tuy nhien trong nhung nam gan đay, Malawi đa tu bo no luc đe gia tang bat ky đoi hoi nao ve phan ho tranh chap.
Xung đot thinh thoang bung len trong thap nien 1990, va đoi khi ca trong the ky 21, đa tac đong đen quyen đanh bat ca, đac biet la nhung ngu dan Tanzania cu ngu tren bo ho, đoi khi ho bi cao buoc la đanh bat ca o vung ho thuoc Malawi.


= Ho cac vi Sao =
Ho cac vi Sao la biet danh cua ho Malawi do David Livingstone đat ra. Ten nay la do anh sang tu cac đen long cua cac ngu dan Malawi tren thuyen cua ho, ma nhin xa giong nhu cac ngoi sao tren bau troi.
Ho cung co ten la"Ho bao to", vi gio bao cuc ky du doi khong du đoan đuoc quet qua vung nay.


Viec van chuyen tren ho Viec van chuyen tren pham vi rong giua cac lang tren bo ho Malawi (hay Nyaza), va giua bo ho voi cac đao nho co nguoi cu ngu đuoc thuc hien boi cac tau chay bang hoi nuoc hoac tau chay bang đong co tren mat ho, hoac bang may bay.
Tau Chauncy Maples bat đau đam nhan viec chuyen cho tren ho tu nam 1901 duoi ten SS Chauncy Maples: mot benh xa noi va nha tho cho Hoi truyen giao Trung Phi cua cac đai hoc Anh. Sau đo no đuoc dung lam tau pha, va gan đay no nam o vinh Monkey cho đuoc tu bo.
Tau Mpasa đua vao hoat đong tu nam 1935.
Tau pha Ilala hoat đong tu nam 1951 tren tuyen đuong tu Vinh Monkey o cuoi ho phia nam toi Karonga o đau ho phia bac, va đoi khi toi vung Iringa cua Tanzania. Trong nhung nam gan đay no thuong khong su dung đuoc.
Tau pha Mtendere phuc vu tu nam 1980. Nam 1982 no đa cho đuoc 100.000 hanh khach moi nam. No thuong hoat đong o phan phia nam ho, nhung khi tau pha Ilala khong hoat đong đuoc thi no chay tuyen đuong toi Karonga.
Tau pha Songea cua Tanzania đuoc đong nam 1988. Chu cua no la Phan ban hang hai cua Cong ty đuong sat Tanzania cho toi nam 1997, sau đo cong ty tro thanh Cong ty trach nhiem huu han Dich vu hang hai. Hang tuan Songea chay tuyen đuong giua Liuli va thanh pho Nkhata Bay ngang qua Itungi va Mbamba Bay.
Viec đi tau khoang 2 lan mot tuan tu Nkhata Bay o bo ho toi cac đao nho Likoma va Chizumulu, phai mat nhieu gio. Ca hai đao nho đeu khong co cang co the su dung đuoc, nen cac tau lon phai tha neo ngoai xa roi cho hanh khach va hang hoa vao đao bang tau thuyen nho.


Đong vat hoang da Hang thien nien ky Ho Malawi (hay Nyasa) đa cung cap nguon thuc pham chinh cho cu dan tren cac bo ho vi ho co rat nhieu ca chang han nhu chambo, gom bat ky mot trong bon loai cua cac chi ho Ca hoang đe"Nyasalapia", va kampango, mot loai ca da tron lon (Bagrus meridionalis). Mot so ca đuoc đanh bat va xuat khau tu Malawi, nhung tong đan ca hoang cua ho ngay cang bi đe doa boi đanh bat qua muc va viec o nhiem nuoc.
Loai cho hoang chau Phi đuoc cho rang đa tuyet chung o Malawi, tuy nhien nghien cuu gan đay o Vuon quoc gia Kasungu gan bien gioi phia tay cua Malawi đa tim thay mot đan 17 con. Nha nghien cuu Duncan Yearly đa bat đau mot du an đuoc goi la Bao ton đong vat an thit o Malawi va đang co gang đe nang cao nhan thuc va tim kinh phi đe tiep tuc bao ve cac loai đong vat co vu co nguy co tuyet chung o Malawi nay. Nguoi ta tin rang nhung con cho nay theo mua di chuyen qua bien gioi tu Malawi vao Zambia đe san o Nam thung lung Luangwa nhung duong nhu chung rat thanh cong o Malawi voi bay đan gom bay con truong thanh va 10 con nho. Cac đong vat hoang da khac tim thay ben trong va chung quanh ho Malawi gom ca sau, ha ma, khi, va mot quan the đai bang bat ca chung an het nhieu ca trong ho.


= Ca hoang đe =

Ho Malawi noi tieng la noi nhieu loai ca hoang đe. Hang tram loai đac huu đuoc tim thay trong ho, nhieu loai trong so đo đa đuoc cac chu nuoi ca trong be kinh ua thich do mau sac ruc ro cua chung. Tai tao mot sinh canh ho Malawi đe nuoi cac ca hoang đe trong be kinh la viec lam trong luc ranh roi đuoc nhieu nguoi yeu thich. Cac ca hoang đe cua ho nay đuoc chia cach khong chat che thanh 2 nhom can ban: nhom haplochromines va tilapiines. Trong nhom đau tien, Haplochrominae, co 2 phan nhom. Phan nhom đau gom nhung ca hoang đe song ngoai khoi va trong cat ma nhung con trong pho ra mau sac ruc ro con nhung con cai khoe mau sac bac đoi khi co cac soc đen khong binh thuong hoac cac dau khac. Phan nhom thu hai đuoc dan đia phuong goi cach binh dan la mbuna, nghia la nhung"con song o đa". Phan nhom Mbuna co khuynh huong tro nen nho hon, va thuong ca ca đuc va ca cai đeu co mau sac ruc ro, nhung con đuc co nhieu đom vang hinh trung o vay hau mon cua chung. Tat ca nhom haplochromines o ho Malawi đeu la mouthbrooders (ca ap trung o trong mieng).
Phan nhom thu hai, tilapiines, chi gom cac loai Tilapia rendalli, them vao 4 loai chambo (Nyasalapia) ap trung trong mieng.


= Oc =
Ho nay cung co quan the oc, mot so loai co mang benh san mang (bilharzia). Mot cuoc khao sat o Monkey Bay vao nam 1964, tim thay hai loai đac huu cua oc cua chi"Bulinus"trong ho, cung chi"B.globosus"va"B. forskalli"trong cac đam pha (lagoon) cach biet voi ho. Cac loai chot đuoc biet đen la sinh vat chu trung gian cua benh san mang, va au trung cua ky sinh trung đuoc phat hien trong nuoc ho co chua chung, nhung trong cac thi nghiem C. Wright cua Vien bao tang lich su tu nhien Anh đa khong the truyen nhiem hai loai đac huu cua ho voi cac ky sinh trung. Cac cong nhan tai hien truong, nhung nguoi đa lam nhieu gio tren va trong ho, cung khong tim thay B. globosus hoac B. forskalli o trong ho.
Mot so loai ca trong ho chuyen san bat oc, va cac oc trong ho cung to ra biet thay đoi tap tinh đe tu bao ve. Sinh vat chu trung gian B. globosus cua benh san mang, bo tren la cua cac cay song duoi nuoc va nhu vay chung de bi ca an. Trong đau thap nien 1960, cac ca an oc van con doi dao, va benh san mang khong phai la mot van đe kho khan cho nhung nguoi tam trong ho, nhung ho co the nhiem chung neu ho loi trong cac dong suoi, ao, hay đam lay gan ho. Cac au trung gay nhiem khuan co the đa đuoc đua vao ho trong mua nuoc lu, mac du chung song sot chi trong vai ngay. Gan đay hon đa co cac bao cao ve benh nay bi nhiem o trong ho. Su gia tang ro rang nguy co co the do viec đanh bat nhieu ca tren cac bai bo ho trong vong 40 nam qua va do viec suy giam cac quan the ca an oc.
Ngoai cac sinh vat chu trung gian tiem tang cua benh san mang, mot so loai oc khac va ngheu la đac huu cua ho. Nhung chiec vo rong cua oc"Lanistes"lon đuoc su dung nhu la noi tru an đe ap cua ca mbuna chang han nhu nhu"Pseudotropheus livingstonei",trong khi ca da tron nho, phat trien it hon 30 mm chieu dai, su dung cac vo rong nho hon lam noi ap.


Hoa chat trong nuoc Nuoc trong ho Malawi (hay ho Nyasa) la"hoi"kiem voi đo pH tu 7,7 đen 8,6, mot carbonate hardness tu 107 toi 142 mg L−1, va mot suat dan tu 210 toi 285 µS cm−1. Voi vi đo nhiet đoi,nuoc cua ho nay noi chung la am, nhiet đo be mat khoang 24-29 đo C (75-84 đo F), nhiet đo nuoc sau khoang 22 °C (72 °F), quanh nam.


Giai tri tren ho Ho Malawi la mot trong cac noi chu yeu o Malawi hap dan du khach quoc te va đia phuong vi co cac bai bo ho cung cac đao trong ho. Nguoi Malawi toi ho trong dip nghi le Chua giang sinh cung cac ngay le nghi khac đe vui choi giai tri. Cac du khach quoc te toi Malawi cung toi ho đe vui choi giai tri. Mot so resort tot nhat cua Malawi nam ben ho nay. Cac resort cung cap nhieu hoat đong vui choi giai tri nhu boi lan voi ong thong hoi, lan duoi nuoc, đi thuyen, luot van nuoc, cam trai, tham cac đao doc theo ho, choi bong chuyen tren bai ho cung cac hoat đong duoi nuoc khac.


Tham khao Xem them Mayall, James (1973). "The Malawi-Tanzania Boundary Dispute". The Journal of Modern African Studies. Quyen 11 so 4. tr. 611–628. doi:10.1017/S0022278X00008776.
Recent study on Lake Malawi water levels reveals drought 100,000 years ago Luu tru ngay 27 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine


Lien ket ngoai Index of Lake Malawi Cichlids Luu tru ngay 10 thang 10 nam 2011 tai Wayback Machine