Van hoa Trung Quoc (chu Han gian the: 中华文化; chu Han phon the: 中華文化; Han-Viet:Trung Hoa van hoa;pinyin: Zhonghua wenhua) la mot trong nhung nen van hoa lau đoi va phong phu nhat tren the gioi. Cac vung ma van hoa Trung Quoc thong tri trai dai tren mot khu vuc đia ly rong lon o mien Đong chau A voi cac phong tuc va truyen thong rat nhieu điem khac nhau giua cac thi tran, thanh pho va tinh. Van hoa Trung Quoc đa lan truyen va anh huong manh me đen cac dan toc, quoc gia lan can nhu Viet Nam, Trieu Tien va Nhat Ban.


Đieu kien hinh thanh = Đieu kien tu nhien =
Lanh tho Trung Quoc thoi co đai nho hon nhieu lan hien nay. Đia hinh Trung Quoc rat đa dang va phong phu, phia Tay co nhieu nui va cao nguyen, khi hau kho hanh, phia đong co cac binh nguyen chau tho phi nhieu, thuan loi cho viec lam nong nghiep.
Trung Quoc co hang ngan con song lon nho, nhung co hai con song quan trong nhat la song Hoang Ha va song Truong Giang (hay song Duong Tu). Hai con song nay đeu chay theo huong tay-đong va hang nam đem phu sa ve boi đap cho nhung canh đong o phia đong Trung Quoc.


= Dan toc =
Trung Quoc co nhieu dan toc nhung đong nhat la nguoi Hoa-Ha. Nguoi Hoa ngay nay tu cho to tien ho goc sinh song o ven nui Hoa thuoc tinh Thiem Tay va song Ha thuoc tinh Ho Bac ngay nay. (Dan nui Hoa song Ha).
Trung Quoc ngay nay co 56 dan toc, va 5 dan toc co dan so đong nhat la Han (~1,2 ti), Choang (16,1 trieu), Man (10,6 trieu), Hoi (9,8 trieu), H'Mong (8,9 trieu).


= Lich su =
Con nguoi đa sinh song o đat Trung Quoc cach đay hang trieu nam. Dau tich nguoi vuon o hang Hoa Ha - Binh Nhuong (gan Bac Kinh) co nien đai cach đay hon 500.000 nam. Cach ngay nay khoang hon 5000 nam, xa hoi nguyen thuy o Trung Quoc buoc vao giai đoan tan ra, xa hoi co giai cap, nha nuoc ra đoi.
Giai đoan đau, lich su Trung Quoc chua đuoc ghi chep chinh xac ma chi đuoc chuyen tai bang truyen thuyet. Theo truyen thuyet, cac vua đau tien cua Trung Quoc la o thoi ky Tam Hoang Ngu Đe (Phuc Hy, Nu Oa, Than Nong va Hoang đe, Cao Duong đe, Coc đe, Nghieu đe, Thuan đe). Theo cac nha nghien cuu, thuc ra đay la giai đoan cuoi cung cua thoi ky cong xa nguyen thuy.
Nen van minh Trung Hoa co gan lien voi vung luc đia Đong A rong lon. Cach đay khoang 50 van nam, o vung Chu Khau Điem (ve phia Tay Nam thanh pho Bac Kinh ngay nay) đa co con nguoi sinh song, đuoc goi la nguoi vuon Bac Kinh (Peking Man). Đo chinh la nhung bay đoan nguoi nguyen thuy dung canh cay gay goc va cac cong cu đa tho so đe san bat, hai luom va tu ve. Nguoi vuon Bac Kinh đa biet dung lua.


 Thoi ky so khoi  Trai qua hang chuc van nam, nhung cu dan nguyen thuy vung nay đa phat trien va ngay mot đong đuc. Ho đa hinh thanh cac bo lac lon va banh truong lanh tho, biet chan nuoi va trong trot va cu tru tren mot vung rong lon cua luc đia chau A. Tren vung đong bang rong lon Hoa Bac, to tien xua cua nguoi Trung Hoa song thanh nhung lang xom ven song, trong nhung tup leu tuong đat, mai tranh. Ton giao-nghe thuat cung bat đau hinh thanh tu nhung cum cu dan nay. Cac nha khao co hoc kham pha va xac đinh hai nen van hoa la Nguong Thieu thuoc Ha Nam va Long Son thuoc Son Đong Trung Quoc cach ngay nay vao khoang tu 5.000-7.000 nam. Nhung di vat tim thay o hai nen van hoa nay, ben canh cac dung cu san xuat, sinh hoat con co cac san pham gom đuoc lam tu mot loai đat ma đo gom co mau đen va co cac hoa van hinh hoc, hinh đong thuc vat... đuoc tao dang thanh thoat va co đo ben chac.


 Thoi ky van minh song Hoang Ha  Theo truyen thuyet, vao khoang tu 4.500 đen 5.000 nam truoc đay, vung phia Tay va Tay Bac Trung Quoc, doc theo thuong nguon cua con song Hoang Ha co mot quan the dan cu sinh song va đa đat đuoc mot trinh đo van hoa kha cao, Van minh song Hoang Ha hay van minh Hoa Ha. Nhung cu dan nay song đinh cu duoi chan nui Hoa nen tieng Trung Quoc goi la Hoa Ha (nguoi song o nui Hoa song Ha). Cung theo truyen thuyet, nguoi Hoa Ha đa co nhieu thanh tuu trong cac linh vuc van hoa va xa hoi.
Van minh Hoang Ha theo cac nha su hoc va khao co hoc, đuoc xem la bat đau tu khoang 2.500 TCN đen 1.066 TCN, va đuoc chia thanh cac giai đoan sau:

Thoi ky Tam hoang Ngu đe
Thoi Nha Ha
Thoi Nha Thuong


 Thoi ky dung nuoc  Thoi ky nay bat đau boi su sup đo cua nha Thuong va bat đau ky nguyen cua nha Chu (1.066 TCN – 221 TCN) bao gom nha Tay Chu (1.066 TCN – 771 TCN) va nha Đong Chu hay con đuoc goi la thoi Xuan Thu va Chien Quoc va ket thuc chien tranh giua cac tieu vuong quoc bang su bat đau trieu đai nha Tan thong nhat Trung Hoa vao nam 221 TCN. Sau đo, nha Han thong nhat Trung Quoc thanh lap vuong trieu Han ton tai gan 400 nam.


Thanh tuu chu yeu = Chu viet =
Đoi nha Thuong, nguoi Trung Hoa đa co chu Giap cot đuoc viet tren mai rua, xuong thu, đuoc goi la Giap cot van. Qua qua trinh bien đoi, tu Giap cot van hinh thanh nen Thach co van, Kim van. Toi thoi Tan, sau khi thong nhat Trung Quoc, chu viet cung đuoc thong nhat trong khuon hinh vuong đuoc goi la chu Tieu trien.


= Van hoc =
Kinh Thi la tap tho co nhat o Trung Quoc do nhieu tac gia sang tac thoi Xuan-Thu, đuoc Khong Tu suu tap va chinh ly. Kinh Thi gom co 3 phan: Phong, Nha, Tung,
Tho Đuong la thoi ky đinh cao cua nen tho ca Trung Quoc. Trong hang ngan tac gia co ba nha tho lon noi bat la Ly Bach, Đo Phu, Bach Cu Di.
Toi thoi Minh – Thanh, tieu thuyet lai rat phat trien voi cac tac pham tieu bieu nhu: Tam quoc dien nghia (La Quan Trung), Thuy hu (Thi Nai Am), Tay du ky (Ngo Thua An), Nho lam ngoai su (Ngo Kinh Tu), Hong lau mong (Tao Tuyet Can),... Trong đo, Hong lau mong đuoc đanh gia la tieu thuyet co gia tri nhat.


= Su hoc =
Nguoi Trung Hoa thoi co rat co y thuc ve bien soan su. Nhieu nuoc thoi Xuan Thu đa đat cac quan chep su. Tren co so quyen su nuoc Lo, Khong Tu đa bien soan ra sach Xuan Thu.
Toi thoi Han, Tu Ma Thien la mot nha viet su lon đa đe lai Su ky, chep lai lich su Trung Quoc gan 3000 nam, tu thoi Hoang Đe đen thoi Han Vu Đe.
Toi thoi Đong Han, co cac tac pham Han thu cua Ban Co, Tam quoc chi cua Tran Tho, Hau Han thu cua Pham Diep.
Toi thoi Minh va Thanh, cac bo su nhu Minh su, Tu kho toan thu la nhung di san van hoa đo so cua Trung Quoc.


= Khoa hoc tu nhien va ki thuat =


 Toan hoc  Nguoi Trung Hoa đa su dung he đem thap phan tu rat som. Thoi Tay Han đa xuat hien cuon Chu be toan kinh, trong sach đa co noi đen quan niem ve phan so, ve quan he giua 3 canh trong mot tam giac vuong.
Thoi Đong Han, đa co cuon Cuu chuong toan thuat, trong sach nay đa noi đen khai can bac 2, can bac 3, phuong trinh bac 1, đa co ca khai niem so am, so duong.
Thoi Nam – Bac trieu co mot nha toan hoc noi tieng la To Xung Chi, ong đa tim ra so Pi xap xi 3,14159265, đay la mot con so cuc ki chinh xac so voi the gioi hoi đo.


 Thien van hoc  Tu đoi nha Thuong, nguoi Trung Hoa đa ve đuoc ban đo sao co toi 800 vi sao. Ho đa xac đinh đuoc chu ky chuyen đong gan đung cua 120 vi sao. Tu đo ho đat ra lich Can Chi. The ky IV TCN, Can Đuc đa ghi chep ve hien tuong vet đen tren Mat Troi. The ky II, Truong Hanh đa che ra dung cu đe du bao đong đat.
Nam 1230, Quach Thu Kinh (đoi Nguyen) đa soan ra cuon Thu thoi lich, xac đinh mot nam co 365,2425 ngay. Đay la mot con so rat chinh xac so voi cac nha thien van chau Au the ky XIII.


 Y, duoc hoc  Thoi Chien Quoc đa co sach Hoang đe noi kinh đuoc coi la bo sach kinh đien cua y hoc co truyen Trung Hoa. Thoi nha Minh co cuon Ban thao cuong muc cua Ly Thoi Tran. Cuon sach nay đuoc dich ra chu Latin va đuoc Darwin coi đay la bo bach khoa ve sinh vat cua nguoi Trung Quoc thoi đo. Đac biet, cham cuu la mot thanh tuu đoc đao cua y hoc Trung Quoc.


 Ky thuat  Co 4 phat minh quan trong ve mat ki thuat ma nguoi Trung Hoa đa đong gop cho nhan loai, đo la giay, thuoc sung, la ban va nghe in. Giay đuoc che ra vao khoang nam 105 do Thai Luan. Nghe in bang nhung chu roi đa đuoc Tat Thang sang tao vao đoi Tuy. Đo su cung co nguon goc tu Trung Hoa. Tu the ky VI, ho đa che ra diem quet đe tao ra lua cho tien dung.


= Hoi hoa, đieu khac, kien truc =


 Hoi hoa  Hoi hoa Trung Quoc co lich su 5000 - 6000 nam voi cac loai hinh: bach hoa, ban hoa, bich hoa. Đac biet la nghe thuat ve tranh thuy mac, co anh huong nhieu toi cac nuoc o Chau A. Cuon Luc phap luan cua Ta Hach đa tong ket nhung kinh nghiem hoi hoa tu đoi Han đen đoi Tuy.


 Đieu khac  Trung Quoc cung phan thanh cac nganh rieng nhu: Ngoc đieu, thach đieu, moc đieu. Nhung tac pham noi tieng nhu cap tuong Tan ngau đoi Tan, tuong Lac son đai Phat đoi Tay Han (pho tuong cao nhat the gioi), tuong Phat nghin mat nghin tay.


 Kien truc  Cong trinh noi tieng the gioi nhu: Van Ly Truong Thanh (dai 6700 km), Thanh Truong An, Co cung, Tu cam thanh o Bac Kinh.


= Triet hoc, tu tuong =
Thoi Xuan Thu - Chien Quoc, o Trung Quoc đa xuat hien rat nhieu nhung nha tu tuong đua ra nhung ly thuyet đe to chuc xa hoi va giai thich cac van đe cua cuoc song (Bach gia tranh minh).
Thuyet Am duong, Bat quai, Ngu hanh, Am duong gia:
-Am duong, bat quai, ngu hanh, la nhung thuyet ma nguoi Trung Quoc đa neu ra tu thoi co đai đe giai thich the gioi. Ho cho rang trong vu tru luon ton tai hai loai khi khong nhin thay đuoc xam nhap vao trong moi vat la am va duong (luong nghi).
-Bat quai la 8 yeu to tao thanh the gioi: Can (troi), Khon (đat), Chan (sam), Ton (gio), Kham (nuoc), Ly (lua), Can (nui), Đoai (ho). Trong Bat quai, hai que Can, Khon la quan trong nhat.
-Ngu hanh la: Kim, Moc, Thuy, Hoa, Tho. Đo la 5 nguyen to tao thanh van vat. Cac vat khac nhau la do su pha tron, ti le khac nhau do tao hoa sinh ra. Sau nay, nhung nguoi theo thuyet Am duong gia đa ket hop thuyet Am duong voi Ngu hanh roi van dung no đe gia thich cac bien đong cua lich su xa hoi.


 Nho giao  Đai bieu cho phai Nho gia la Khong Tu. Nho gia đe cao chu nhan, chu truong le tri, phan đoi phap tri. Nho gia đe cao Tam cuong, Ngu thuong, cung voi tu tuong Chinh danh đinh phan va đe cao tu tuong Thien menh. Gia tri quan trong nhat trong tu tuong cua Khong Tu la ve giao duc. Ong chu truong day hoc cho tat ca moi nguoi.
Toi thoi Han Vu Đe (140-87 TCN), chap nhan đe nghi cua Đong Trong Thu, Han Vu Đe đa ra lenh "bai truat bach gia, đoc ton Nho thuat", Nho gia đa đuoc đe cao mot cach tuyet đoi va nang len thanh Nho giao.


 Đao giao  Đao gia la Lao Tu va Trang Tu. Hai ong đa the hien tu tuong cua minh qua hai tac pham Đao đuc kinh va Nam Hoa kinh. Theo Lao Tu, "Đao" la co so đau tien cua vu tru, co truoc ca troi đat, nam trong troi đat. Quy luat bien hoa tu than cua moi su vat ong goi la "Đuc". Lao Tu cho rang moi vat sinh thanh, phat trien va suy vong đeu co moi lien he voi nhau.
Toi thoi Trang Tu, tu tuong cua phai Đao gia mang nang tinh buong xuoi, xa lanh cuoc đoi. Ho cho rang moi hoat đong cua con nguoi đeu khong the cuong lai "đao troi", tu đo sinh tu tuong an phan, lanh đoi.
Phai Đao giao sinh ra sau nay khac han Đao gia, mac du co phai trong Đao giao ton Lao Tu lam "Thai thuong lao quan". Hat nhan co ban cua Đao giao la tu tuong than tien. Đao giao cho rang song la mot viec sung suong nen ho trong sinh, lac sinh.


 Phap gia  Nguoc han voi phai Nho gia, phai Phap gia chu truong "phap tri", coi nhe "le tri". Tieu bieu cho phai Phap gia la Han Phi Tu, mot ke si thoi Tan Thuy Hoang.
Theo Han Phi Tu, tri nuoc chi can phap luat nghiem minh, ro rang, de hieu voi moi nguoi, khong can le nghia. Ong cho rang tri nuoc can nhat 3 đieu:
Phap: đo la phai đinh ra đuoc phap luat nghiem minh, ro rang, de hieu, cong bang voi moi nguoi, khong phan biet đo la quy toc hay dan đen.
The: Muon thuc thi phap luat thi cac bac quan vuong phai nam vung quyen the, khong chia se cho ke khac.
Thuat: đo la thuat dung nguoi. Thuat co 3 mat: bo nhiem, khao hach va thuong phat. Thuat bo nhiem la khi chon quan lai chi can cu vao tai nang va long trung thanh, khong can dong doi, đuc hanh. Khao hach la phai kiem tra cong viec thuong xuyen. Thuong phat thi chu truong "ai co cong thi thuong, ai co toi thi trung phat that nang, bat ke la quy toc hay dan đen", trong thuong, trong phat.


 Mac gia  Nguoi đe xuong la Mac Tu (Khoang giua the ky V TCN đen giua the ky IV TCN). Hat nhan quan điem cua Mac gia la nhan va nghia.
Mac Tu con la nguoi chu truong " thu thuc hu danh" (lay thuc đat ten). Quan điem cua phai Mac gia đay thien chi nhung cung khong it ao tuong. Tu đoi Tan, Han tro ve sau, anh huong cua phai Mac gia hau nhu khong con đang ke.


= Trang phuc =
Cac tang lop khac nhau trong xa hoi vao nhung thoi ky khac nhau theo nhung xu huong phuc trang khac nhau, mau vang thuong đuoc danh rieng cho hoang đe. Lich su phuc trang Trung Quoc trai hang tram nam voi nhung cai cach đa dang va đay mau sac nhat. Trong trieu đai nha Thanh, trieu đai huy hoang cuoi cung cua Trung Quoc, đa xay ra nhung thay đoi ve trang phuc đot ngot va an tuong, quan ao cua thoi đai truoc nha Thanh đuoc goi la Han phuc hoac trang phuc Trung Hoa truyen thong nha Han. Nhieu bieu tuong nhu phuong hoang đuoc su dung cho muc đich trang tri cung nhu kinh te.


= Am thuc =
Su đa dang ap đao khong lo cua am thuc Trung Quoc chu yeu đen tu viec cac hoang đe trieu đai to chuc nhung bua tiec voi 100 mon moi bua an. Vo so cac nhan vien nha bep hoang gia va phi tan cung tham gia vao qua trinh chuan bi thuc an. Theo thoi gian, nhieu mon an tro thanh mot phan van hoa hang ngay cua nguoi dan. Mot so cac nha hang cao cap nhat co nhung cong thuc nau an gan voi thoi ky trieu đai cac vua chua gom nha hang Phong Son o Cong vien Bac Hai tai Bac Kinh va Oriole Pavilion. Co the cho rang, tat ca cac chi nhanh Hong Kong du theo phong cach am thuc hoac tham chi la phong cach My thi theo mot cach nao đo van co nguon goc tu van hoa cac trieu đai Trung Hoa.


Thu muc Xem them = Ton giao =
Nho gia (Khong Tu va Manh Tu)
Mac gia (Mac Tu)
Đao gia (Lao Tu, Trang Tu)
Phap gia (Han Phi Tu)


= Van hoc =
Anh em Ho lo
Thuy hu
Tay Du Ki
Hong Lau Mong


Tham khao Lien ket ngoai Ban đo bien gioi Trung Hoa tu 2100.BC đen 917.AD