Kohl (Tieng A Rap, الكحل, al-kuhl) hay la Kajal (Hindi, काजल, kajal) la phan trang điem mat thoi co đai, theo truyen thong đuoc che tao bang cach nghien khoang chat stibnite (Sb2S3) cho muc đich tuong tu nhu than cui đuoc su dung trong mascara. Kohl đuoc su dung rong rai o Nam A, Trung Đong, Đia Trung Hai, Đong Au, Bac Phi, Sung chau Phi va nhieu noi tai Tay Phi nhu but ke mat đe ke đuong vien va/hoac lam sam mau mi mat va nhu chuot mascara cho long mi. Khong chi phu nu dung đe ke mat chu yeu, ma con co mot so nam gioi va tre em cung su dung.
Kohl cung đa đuoc dung o An Đo nhu mot loai my pham trong thoi gian dai. Ngoai ra, cac ba me se ve kohl vao mat tre so sinh ngay sau khi sinh. Mot so nguoi lam đieu nay đe "đoi mat đua tre chac khoe" va so khac tin rang no co the ngan ngua đua tre tranh khoi bi mat quy nguyen rua.


Ten goi Ten goi A Rap كحل kuhl va Biblical Hebrew כחל kahal (tieng Hebrew hien đai כחול co nghia "xanh lam") la tu cung goc, khoi nguon goc tu ngu he Semitic k-h-l. Cac phien ban chuyen ngu cua phat am tho ngu tieng A Rap bao gom kohl hay kuhl. Kohl trong tieng Ba Tu la sormeh. Tai Nam Phi, kohl đuoc goi la surmah hay kajal. Tai Tay Phi, loai my pham đuoc goi la tozali hay kwalli. Tu tieng Anh alcohol la mot tu vay muon tu tieng A Rap (thong qua tieng Trung My Latinh va tieng Phap; ban đau theo nghia "bot antimon", nghia hien đai la tu the ky 18). Tu ngu tieng Nga cho antimon, сурьма, la mot tu vay muon tu thuat ngu Ba Tu. Thuat ngu Hy Lap va La tinh cho antimon, stibium, στιβι, στιμμι, đuoc muon tu ten goi tieng Ai Cap sdm.


Trung Đong va Bac Phi Kohl đa đuoc nu hoang Ai Cap va nhung phu nu cao quy su dung theo cach truyen thong tu thoi ky Nguyen thuy cua Ai Cap (khoang nam 3100 TCN), nguoi ta su dung stibnite (hop chat sunphua cua antimon chu khong phai chi). Bang phan mau my pham đuoc dung danh cho che pham nay thua nhan vai tro noi bat trong nen van hoa tien trieu đai Ai Cap.
Kohl ban đau đuoc su dung đe bao ve chong lai benh mat. Cung co mot niem tin rang bong toi xung quanh mat se bao ve chu nhan tranh tia chop cua mat troi.

Ve mat galena (ve sau thuat ngu Kohl trong tieng A Rap khoi nguon tu thuat ngu tieng Akkad cho my pham) đuoc ap dung rong rai o Ai Cap co đai. Mi mat tren đuoc ve mau đen va thap hon co mau xanh la, mo ta trong van thu co đai dien ta cach dung ca galena đen va malachit xanh. Lang mo co tu nen van hoa tien su Tasia chi ra rang ung dung galena som o Ai Cap, mot phong tuc trai dai tu giai đoan Badari đen thoi ky Coptic. Mac du đuoc tim thay tai đia phuong, ca galena đen va malachit xanh cung đuoc nhap khau tu vung mien lan can o Tay A, Coptos va xu Punt.
Hatshepsut, nu hoang vuong trieu thu Muoi tam cua Ai Cap co đai, đa cho mai nhu huong thanh tro hoa lan vao phan kohl đe ke mat. Đay la ghi chep su dung nhua thom đau tien. Chinh ban than nhu huong ban đau đa thu đuoc trong chuyen tham hiem đen xu Punt co đai vao trieu đai tan Vuong quoc Ai Cap (k. 1500 TCN).
Ngoai ra, hoc gia nguoi Hoi giao tien phong Ibn Abi Shayba mo ta trong tai lieu hop phap cach ve kohl len mat, nhu đa đuoc hoc gia uy tin truoc đo ke lai.
Phu nu nguoi Berber o Bac Phi va nguoi A Rap o Trung Đong, cung ve kohl len mat cua ho. Mot đuong thang đung đuoc ve tu moi duoi toi cam va doc theo đuong song mui. Ban đau đuong ke tu moi duoi đen cam cho biet nguoi phu nu đo đa lap gia đinh hay chua. Hinh thuc ve kohl nay tren mat bat nguon tu ban đao A Rap va đa du nhap vao Bac Phi tu the ky VII.


Sung chau Phi Cach su dung ve mat kohl o vung sung chau Phi co nien đai vuong quoc Punt co đai. Phu nu Somalis, Djibouti, Ethiopia va Eritrea tu lau đa ve kohl (kuul) cho muc đich lam đep, cung nhu lam sach đoi mat, keo dai long mi va đe bao ve mat khoi anh nang mat troi.


Tay Phi Kohl cung đuoc nguoi Fulani va nhanh nguoi Hausa ve mat o nhieu noi tai Tay Phi. Ngoai ra, cac toc nguoi Tuareg, Wolof, Mandinka, Soninke, Dagomba, Kanuri va cu dan Hoi giao chu yeu song tai vung Sahel va Sahara, dung ve len mat. Kohl đuoc ca hai gioi va nguoi o moi lua tuoi su dung, chu yeu trong đam cuoi, le hoi Hoi giao (nhu Eid al-Fitr va Eid al-Adha) va cac chuyen đi đen nha tho Hoi giao đe cau nguyen Jumuah hang tuan.
Đoi voi phu nu, kohl hoac henna đen đuoc to ve len mat cung nhu cach thuc cong đong thuc hien o Bac Phi.


Nam A Kohl đuoc biet đen qua nhieu ten goi trong ngon ngu Nam A, nhu surma trong tieng Punjab va tieng Urdu, kajal trong tieng Hindi, tieng Bengal va tieng Gujarat, kajal trong tieng Sanskrit, kajalh trong tieng Marathi, kanmashi trong tieng Malayalam, kaadige trong tieng Kannada, kaatuka trong tieng Telugu va kan mai trong tieng Tamil. O An Đo, phu nu su dung nhu mot loai but ke mat, ke xung quanh canh mat. O nhieu noi cua An Đo, đac biet o mien Nam An Đo, Karnataka noi rieng, phu nu bao che kajal tai nha. Kajal tu che nay đuoc su dung ngay ca đoi voi tre so sinh. Truyen thong đia phuong cho rang no la mot chat lam mat rat tot cho mat, tin rang no bao ve thi luc va tam nhin khoi anh mat troi.
Mot so cong ty san xuat thuoc Ayurveda cua An Đo hoac thao moc An Đo co đai them long nao va cac loai duoc lieu khac co loi cho mat vao trong kajal. No co the phuc vu khong chi nhu my pham ma con la thuoc duong mat.
Trong nen van hoa Punjab, surma la chat nhuom theo nghi thuc truyen thong, ma chu yeu nam gioi Punjab ve quanh mat ho vao cac dip xa hoi hoac ton giao đac biet. No thuong đuoc vo hoac nguoi me nguoi đo ve len.
Mot so phu nu cung them mot cham kajal o phia ben trai cua tran hoac tren đuong ngan nuoc tren mat phu nu va tre em đe tranh khoi buri nazar. Buri nazar co nghia đen la "cai nhin toi te" va co the so sanh voi 'anh mat ac quy', mac du no co the đuoc dien giai nhu nhung đieu xau ac cua con nguoi hay tham chi la mat nguoi dam dang, theo quan niem cua đan ong loi keo phu nu. No cho thay nguoi đo khong hoan hao, voi ho co 'dau hieu đen', do đo, nguoi ta se khong ghen ti voi ve đep cua ho.

Trong cac đieu mua Bharatnatayam cua An Đo hang the ky, vu cong ke phan kohl đam cho đoi mat cua minh đe thu hut su chu y đen cu chi va cu đong cua mat ho. Kohl sau đo đuoc ke len long may va mi mat đe noi bat hon nua cho cac vu cong.


Kohl va Hoi giao Nha tien tri Mohammed đa su dung kohl va khuyen nhung nguoi khac nen su dung no vi ong tin rang no mang lai loi ich cho đoi mat va đuoc nguoi Hoi giao ngay nay su dung trong thang chay Ramadan nhu dau hieu cua long sung kinh. Nha tien tri "đa tung ve kohl len mat phai ong ba lan va mat trai ong hai lan. Nguoi Hoi giao Salafi hien đai su dung kohl nhu thoi quen cua Muhammed.


Pha che Bao che kajal tai nha bat đau bang cach nhung mot khan vai sach, trang, mong, khoang 4x4 inch vuong, vao hon hop nhao go đan huong hoac nuoc ep hoa sua (Manjal karisilanganni), sau đo phoi kho trong bong ram. Qua trinh nhung va phoi kho nay đuoc thuc hien ca ngay. Sau khi hoang hon, mot soi bac đuoc lam tu vai đa nhung, sau đo dung đe thap sang mot ngon đen bun đo đay dau thau dau. Mot lo đong thau đuoc giu tren đen, đe lai mot ke ho nho, chi can đu cho khi oxy giu lua chay đen. Đen đot chay suot đem. Vao buoi sang, mot hoac hai giot bo loang tinh khiet (bo sua bo loc) hoac dau thau dau đuoc them vao muoi đen hien tren vach lo đong thau. No đuoc luu tru trong mot hop sach.
Tat ca thanh phan đuoc su dung trong che pham nay (go đan huong/Manjal karsilanganni, dau thau dau, bo loang) đuoc cho co tinh chat duoc lieu. Chung van đuoc su dung trong cac lieu phap An Đo nhu thuoc ayurveda va Siddha.
O vung nong thon Bengal, kajal đuoc lam tu cay "Monosha", mot loai rau mong (Euphorbia neriifolia). La cua Monosha đuoc bao phu bang dau va đuoc giu tren mot đen dau chay (đen bun). Trong vong vai phut, la đuoc phu bang muoi đen min kem, rat an toan va vo trung ma tham chi con đuoc ap dung cho tre so sinh.


Moi lo ngai suc khoe Ham luong kohl va cong thuc bao che khac nhau rat nhieu. Tai Bac Phi va Trung Đong, kohl tu lam thuong đuoc lam bang galena nghien (chi sulfide). O phia tay, nguoi san xuat su dung cacbon vo đinh hinh hoac than go huu co thay vi chi. Dau thuc vat va muoi than tu cac loai qua hach, hat va nhua cay cao su khac nhau thuong đuoc them vao bot carbon. That khong may, san pham khong chi đuoc cho co chat luong kem hon so voi loai truyen thong, cu va do đo đa gia tang su dung kohl lam bang tay, chua chi.
Trong nhieu thap ky, nhieu bao cao mau thuan trong tai lieu đa đuoc cong bo lien quan đen chuyen ve phan kohl len mat chiu trach nhiem khien cho nong đo chi trong mau cao hon, co the gay ngo đoc chi. Trong khi cung mot luc, mot so nghien cuu va bao cao nghien cuu cung đa đuoc cong bo bac bo bat ky lien ket nhu vay voi muc đo chi trong mau tang len khi ve phan kohl (surma).
Mot nhom nghien cuu o Trung Quoc đa co gang tim ra mot so co so khoa hoc ve đac tinh cua chi sulfide (galena) lien quan đen hap thu tia mat troi khi đua vao mat duoi dang kohl. Tac gia bao cao quang pho hap thu tia cuc tim (UV) cua mot mang mong chi sulfide đuoc chuan bi tren chat nen "Oxit thiec indi" (ITO). Quang pho cho biet mang mong chi sulfide co đo hap thu cao hon va he so truyen thap hon trong dai sang tia cuc tim tang them voi đien ap lang đong tang len.
No luc loai bo chi khoi phan kohl đa đuoc khay đong boi cac nghien cuu vao đau nhung nam 1990, bao che phan kohl tim ra chat o nhiem nong đo cao, bao gom ca chi. Nong đo chi trong che pham Kohl thuong mai cao toi 84%. Mau kohl tu Oman va Cairo, phan tich bang cach su dung nhieu xa bot tia X va kinh hien vi đien tu quet, tim ra galena. Mot thap ki sau, nghien cuu ve kohl tien hanh tai Ai Cap va An Đo cho biet mot phan ba so mau nghien cuu co chua chi, trong khi hai phan ba con lai chua cacbon vo đinh hinh, zincite, cuprite, goethite, silicon nguyen to hay talc, hematit, minium, va cac hop chat huu co.
Su dung kohl co chua chi khien luong chi trong mau gia tang, khien cho nguoi su dung co nguy co bi nhiem đoc chi. Cac bien chung cua nhiem đoc chi bao gom thieu mau, cham phat trien, IQ thap, co giat va trong truong hop nang dan den tu vong. Thieu mau do ngo đoc chi la moi quan tam đac biet o cac nuoc Trung Đong va Nam A, noi co cac dang thieu mau pho bien, bao gom thieu mau do thieu sat (do suy dinh duong) va benh huyet sac to (hemoglobinopathy, benh hong cau hinh liem, benh tan mau bam sinh).
Nhung san pham bi cam nay khac voi my pham khong co chi su dung tu "kohl" chi đe mo ta sac thai/mau sac cua no, chu khong phai thanh phan thuc te. Mot so my pham trang điem mat hien đai đuoc quang cao la "kohl", nhung đuoc bao che khac nhau va phu hop voi cac tieu chuan suc khoe co lien quan.
Vao thang 1 nam 2010, gioi nghien cuu Phap đa bao cao rang trang điem mat đam ca nhan ma nguoi Ai Cap co đai ve co the co loi ich y te. O muc thap, hop chat chi rieng biet ho tro he mien dich bang cach kich thich san xuat oxit nitric.
Kohl "xanh lam" la sac to đen pha xanh lam sam bao gom ca hai hop chat chi cung hop chat antimon. Hop chat chi trong kohl la galena (PbS) - mau xam toi va laurionit bong (PbCl(OH)) - phosgenit trang ((PbCl)2CO3); cerussit (PbCO3) – xanh lam. Hop chat antimon trong kohl la stibnite (Sb2S3) - xanh lam. Stibnite co antimon (stibium) trong đo. Co bang chung cho thay phan tu gam ha hien vi co đac cua chi (Pb2+) co the tao ra du thua dinito monoxit (N2O), do đo co the kich hoat tang cuong phan ung mien dich.
Nguoi Ai Cap co đai, đuoc ghi chep trong giay coi Ebers (k. 1550 BCE), thao luan ve nhung hop chat nay co trong kohl đe bao ve mat. That vay, kohl đuoc dung nhu but ke mat va my pham. Co mot so benh mat đac huu o vung song Nile bao gom mat hot, vi khuan chlamydia co the gay ra seo giac mac va benh hoai tu ket mac, mat thi giac. Kohl đuoc dung khong chi nhu my pham ma con la thuoc nho mat duoc lieu (tu Gr. Kollurion). Hai trong so hop chat chi cua Kohl - laurionit va phosgenit chloride chi - khong tu nhien tai thung lung song Nile. Nguoi ta tin rang ho đa co tinh tong hop boi nguoi Ai Cap co đai cho muc đich nay. Su dung rong rai kohl tren khap Đia Trung Hai va Trung Đong chung to kha nang bao ve mat khoi benh truyen nhiem va đuoc su dung nhu my pham.


= Tinh trang phap ly =
Kohl la hang nhap khau hoac ban bat hop phap tai Hoa Ky, boi vi no khong co trong danh sach chat phu gia mau đuoc Cuc Quan ly Thuc pham va Duoc pham phe duyet, xem kohl khong an toan đe su dung.


Trong van hoa đai chung Mo đau bo phim Anh nam 1999 East is East, nhan vat George Khan, dien vien Om Puri thu vai, ve phan kohl vao mat con trai truoc đam cuoi anh ta.
Nu dien vien đien anh Theda Bara dung phan kohl vien mat trong suot su nghiep cua minh.
Trong chuong trinh BBC Four Lost Weekend, Keith Richards, nguoi choi guitar Rolling Stones, cho rang ong su dung kohl cho cac bo lac ban du muc cua Bac Phi, noi ong thuong đi nghi he vao cuoi nhung nam 1960.
MarK Antony trong loat phim truyen hinh HBO Rome dung phan Kohl ve mat cung nhieu nhan vat Ai Cap.
Jack Sparrow, nhan vat trung tam trong loat phim Cuop bien vung Caribbean, ve phan kohl quanh mat.
Nhac si Prince ve phan kohl quanh mat trong suot su nghiep cua minh.
Edward Gorey viet: "The Wanton, mac du co ay biet đuoc nhung nguy hiem cua no/can phai mim cuoi voi Kohl ve đoi mat cua co/va đanh thuc su quan tam cua nguoi la/voi nhung tieng tho dai keo dai, khan khan, phong dang."
Trong bai hat "Miss Sarajevo" cua U2, mot dong hoi: "Co thoi gian cho kohl va son moi? / thoi gian cho toc quan / co thoi gian đe mua sam o High Street? / tim trang phuc phu hop đe mac".
Mariska Veres, ca si chinh cua nhom nhac rock nguoi Ha Lan Shocking Blue, ve phan kohl quanh mat.
Trong trang web truyen tranh Gunnerkrigg Court, kohl đuoc nhac đen bang ten surma, ten me cua nhan vat chinh va ten cua nhan vat chinh la antimony, mot thanh phan cua kohl.
Charley, mot nhan vat trong phim 2009 A Single Man, ve phan kohl len mat vao bua toi.
Rabia, mot nhan vat trong bo phim truyen hinh Pakistan Dastaan, dung phan kohl ke đuong ke len mat nhan vat Bano đe noi bat ve đep cua co nang.


Chu thich Sach tham khao Lien ket ngoai Kohl – The Dark World,
Egyptian: Kohl pot, Black steatite, click on picture.
Egyptian: Bone kohl pot. Figurine design, click on picture.
Kohl (CopperWiki)