Albania hay Albanie (An-ba-ni, tieng Albania: Shqiperia), ten chinh thuc Cong hoa Albania (tieng Albania: Republika e Shqiperise, IPA [ɾɛˈpubliˌka ɛ ˌʃcipəˈɾiːs]) la mot quoc gia tai Đong Nam Au. Nuoc nay giap bien gioi voi Montenegro o phia bac, Serbia o phia đong bac, Bac Macedonia o phia đong, va Hy Lap o phia nam. Nuoc nay co bo Bien Adriatic o phia tay va bo Bien Ionia o phia tay nam. Albania la mot ung cu vien tiem nang tro thanh thanh vien trong Lien minh chau Au va la mot thanh vien chinh thuc trong khoi NATO.


Tu nguyen Danh xung "Albania" la ten goi tieng Latinh thoi Trung co cua đat nuoc nay. Co le cai ten nay xuat phat tu ten goi bo toc Albani cua nguoi Illyria (tieng Albania: Albanet) theo cac ghi chep cua nha đia ly va thien van hoc Ptolemy. Tam ban đo cua ong vao nam 150 CN xac đinh mot đo thi ten la Albanopolis nam ve phia đong bac cua Durres. Sau nay thi tran đo co le đuoc đoi ten thanh Albanon hoac Arbanon. Nha su hoc Đong La Ma Michael Attaliates the ky thu 10 co ghi lai su kien bo toc Albanoi noi loan chong Constantinoplis vao nam 1043 va nhac ve dan Arbanitai la chu hau cua Cong tuoc Dyrrachium. Thoi Trung co, nguoi Albania goi đat nuoc cua ho la Arberi hoac Arbeni, va tu xung la Arbereshe hoac Arbeneshe.
Ngay nay, ho goi đat nuoc cua minh la Shqiperi hoac Shqiperia, danh xung đuoc su dung tu the ky XIV tro đi, nhung chi tu cuoi the ky XVII - đau the ky XVIII, đia danh Shqiperia va toc danh Shqiptare moi dan thay the hai cai ten Arberia va Arbereshe thoi Trung co. Danh xung Shqiperise co the tam dich la "Vung đat cua nhung con chim đai bang" hay "Đua con cua đai bang".
Co gia thuyet cho rang thanh to Albanus bat nguon tu goc *alb-, xuat hien o nhieu đia danh nhu Nui Alps hay Albion (ten cu cua nuoc Anh trong tieng Gallia-Latinh), nhung toi nay van chua co ket luan chinh thuc ve tu nguyen cua đia danh đat nuoc nay


Lich su = Thoi co =
Albania, nam o goc đong nam chau Au, đa tung co nguoi sinh song tu nhung thoi tien su va la noi đinh cu cua nhung nguoi Illyria, co le la to tien nguoi Albania ngay nay. Nam giua cac đe che hung manh, trong suot lich su cua minh Albania luon o trong tinh trang bao luc. Nguoi Hy Lap, nguoi La Ma, nguoi Byzantine, nguoi Venetian va nguoi Ottoman đeu đa tung đen đay, đe lai cac dau an van hoa cung nhu cac dau tich tan pha. Nghien cuu khao co hoc cho thay nhung vung đat hien cua nguoi Albania lan đau co nguoi sinh song tu Thoi ky đo đa cu (Thoi đo đa). Nhung vung đau tien co nguoi đinh cu la nhung vung co đieu kien khi hau va đia ly thich hop. Tai Albania, nhung khu đinh cu som nhat đa đuoc phat hien tai hang Gajtan (Shkodra), tai Konispol, tai Mount Dajti, tai Saranda. Nhieu manh cau truc Cyclopean, thoi Cyclopean-Pelasgian, đa đuoc phat hien tai Kretsunitsa, Arinishta, va cac điem khac tai quan Gjirokastra. Cac buc tuong, mot phan thuoc Cyclopean, cua mot thanh pho (co le la Byllis) van đuoc nhin thay tai Gradishti tren bo Song Viosa. Con sot lai it dau vet cua Dyrrhachium (ngay nay la Durres) tung mot thoi vang bong. Viec tai kham pha thanh pho Butrint co le ngay nay mang nhieu y nghia hon khi no đuoc Julius Caesar dung lam noi cat giu luong thuc du tru cho đoi quan cua minh trong cac chien dich o the ky thu I truoc Cong Nguyen. O thoi ay, no đuoc coi la mot tien đon khong quan trong, kem xa so voi Apollonia va Durres. Nhung dau tich khao co hoc phong phu cua Albania đa đuoc khao sat trong gan hai the ky. Ali Pasha, vi pho vuong Ottoman tung nam quyen cai tri vung nay, đa khuyen khich cac cuoc khai quat khao co hoc đau tien tai Nikopolis o Albania tu khoang nam 1812. Nhung cuoc khai quat cua ong, đuoc tien hanh sau khi mot nguoi ban cua ong la Peter Oluf Brøndsted chi ra mot noi đuoc ong cho la đia điem cu cua mot ngoi đen, khong he mang tinh han lam. Pasha chi đon gian muon chiem đoat bat ky tai san nao đuoc tim thay trong vung. Cuoi cung, nhung manh đa đuoc tim thay sau cac cuoc khai quat đuoc chuyen toi cung đien cua ong. Pasha cung lay mot trong nhung đong xu đuoc tim thay. Cuoc tham hiem chinh thuc va viec ghi chep cac đia điem khao co cua Albania chi bat đau voi Francois Pouqueville, vi tong lanh su cua Napoleon tai phu đuong Ali Pasha, va Martin Leake, vi đai dien Anh tai đo. Mot phai đoan Phap, duoi su lanh đao cua Len Rey, đa tim kiem tren khap đat nuoc Albania tu nam 1924 toi nam 1938 va cong bo ket qua lam viec cua minh trong tap ho so Cahiers d'Archeologie, d'art et d'Histoire en Albanie et dans les Balkans (Cac ghi chep Khao co hoc, Nghe thuat, va Lich su tai Albania va tai vung Balkans). Cac nha khao co hoc ngay nay đang tim kiem cac tan tich tu moi giai đoan lich su, tu Thoi ky đo đa cho toi thoi tien Kito giao. Mot du an khac, voi mot so ket qua phat hien ve thoi tien su, du khong co chu đinh, đa đuoc tien hanh tai thung lung Kryegjata, gan thanh pho Fier ngay nay va tai vung Apollonia. Cuoc khai quat nay, mot su hop tac giua truong Đai hoc Cincinnati va cac nha khao co hoc thuoc Vien Khao co tai Albania, ban đau chi co muc tieu nghien cuu ve thoi thuoc đia Apollonia. Nhung thay vao đo, ho lai tim thay bang chung ve mot khu đinh cu con co hon. Nam 2000, chinh phu Albania đa thanh lap Vuon quoc gia Butrint, thu hut khoang 70.000 du khach moi nam va hien la Đia điem di san the gioi thu hai cua Albania. Nam 2003, mot giao đuong Do Thai tu the ky thu V hay thu VI Cong nguyen đa đuoc phat hien tai Saranda, mot thi tran ven bien đoi dien Corfu. Đay la lan đau tien tan tich cua mot giao đuong Do Thai thoi ky đau đuoc tim thay trong vung nay, va lich su cuoc khai quat cung la đieu đang ghi nho. Đoi khao co tim thay nhung buc tranh kham đac biet the hien cac đo vat lien quan toi nhung ngay le Do Thai, gom ca mot đan nhieu nhanh (menorah), sung cuu, va cay thanh yen (citron tree). Nhung buc tranh kham trong nha tho the hien mat ngoai cua mot cong trinh giong nhu mot Torah, suc vat, cay coi va cac bieu tuong kinh thanh khac. Cong trinh nay co kich thuoc 20x24m va co le đa tung đuoc su dung nhu mot nha tho hoi the ky thu VI.


= Vuong quoc Illyria =
Đa so cac nha su hoc tin rang đa phan nguoi Albania la hau due cua nguoi Illyria co, sac toc, nhu cac sac toc Balkan khac, tiep tuc phan chia thanh cac bo toc va sac toc. Cai ten Albania xuat xu tu mot bo lac nguoi Illyria đuoc goi la Arber, hay Arberesh, va sau nay la Albanoi, đa tung song gan Durres. Vuong quoc Illyria phat trien tu vung Albania ngay nay va cuoi cung kiem soat hau het vung bo bien phia đong Adriatic. Scodra la thu đo cua no, chinh la thanh pho trung tam đo thi quan trong nhat phia bac Albania ngay nay. Vi vua đuoc biet toi đau tien cua nguoi Illyria la Hyllus (Tieng Albania: Ylli, dich sang tieng Viet: "Ngoi sao") đuoc ghi chep lai la đa mat nam 1225 truoc Cong Nguyen. Tuy nhien, vuong quoc nay đa đat toi thoi cuc thinh ve lanh tho va su phat trien o the ky thu IV truoc Cong Nguyen, khi Vua Bardhyllus (tieng Albania: Bardhyli; tieng Viet: "Ngoi sao Trang"), mot trong nhung vi vua tai ba nhat cua nguoi Illyria, thong nhat cac vuong quoc Illyria, Molossia va mot phan lon Macedonia duoi quyen quan ly cua minh. Vuong quoc nay bat đau suy tan cung o thoi cai tri cua vi vua nay vi nhung cuoc tan cong cua Philip II cua Macedonia, cha cua Alexander Đai Đe.

Nguoi Illyria đa tao lap va phat trien van hoa va ngon ngu cua ho tai vung phia tay vung Balkans, noi đa đuoc cac hoc gia thoi co đe cap toi trong cac tac pham cua ho. Cac vung sinh song cua nguoi Illyria dan mo rong, bao gom ca vung phia tay ban đao Balkan, bac toi Trung Au, va đong xung quanh Ho Lyhind (Ho Ohrid). Cac bo toc Illyria khac cung di cu toi va phat trien tai Italia. Trong so ho co bo toc Messapii va Iapyges. Cai ten Illyria đa đuoc đe cap toi trong cac tac pham tu the ky thu V truoc Cong Nguyen trong khi mot so bo toc con đuoc đe cap toi tu the ky XII truoc Cong Nguyen trong tac pham cua Homer.
Su khoi đau cua dong giong Illyria bat đau tu the ky thu XV truoc Cong Nguyen, giua Thoi ky đo đong, khi cac đac điem rieng biet cua sac toc Illyria bat đau hinh thanh. Toi Thoi đo sat, nguoi Illyria đa tro nen rieng biet va thua ke nhung đac điem nhan dang va ngon ngu cua cha ong ho tu Thoi đo đa moi va Thoi đo đong. Ly thuyet co xua cho rang nguoi Illyria toi tu Trung Au hoi the ky thu VII toi the ky thu IX đa bi cac cuoc nghien cuu sau The Chien II bac bo. Su thuc la nhung hang đong voi cac binh đung hai cot, đac điem vung Trung Au, khong đuoc tim thay tai cac khu đinh cu cua nguoi Illyria la bang chung bac bo gia thuyet nay. Anh huong Trung Au tren nguoi Illyria la ket qua cua nhung trao đoi van hoa va su di chuyen cua nhung tho thu cong.


= Cac thuoc đia Hy Lap =
Tu the ky thu VIII toi the ky thu VI truoc Cong Nguyen, nguoi Hy Lap đa thanh lap mot chuoi cac thuoc đia tren lanh tho Illyria, hai trong so cac thuoc đia noi bat nhat la Epidamnus (Durres ngay nay) va Apollonia (gan Fier ngay nay).
Epidamnus co le la thuoc đia quan trong nhat cua nguoi Hy Lap tai Albania đuoc thanh lap tai Epidamnus nam 627 truoc Cong Nguyen boi nhung nguoi Hy Lap tu Corcyra (Corfu ngay nay) va Corinth. Cac tac gia nguoi Hy Lap va La Ma goi no la "Thanh pho Tuyet voi" vi cac đen đai, tuong va cac cong trinh tai đo. Đat đai mau mo va mot cang bien lon mang lai su giau manh va thanh cong thuong mai cho thuoc đia nay. Su phat trien khien cac tang lop thap cung co tai san va bat đau co anh huong lon hon trong chinh phu, dan toi mot cuoc noi chien giua tang lop cai tri thieu so (đau so chinh tri) va đa so dan cu. Nguoi dan yeu cau su tro giup tu Corinth, trong khi gioi đau so chinh tri tim kiem su giup đo tu Corcyra. Corinth la đong minh voi Sparta va Corcyra, truoc yeu cau nay, ho quay sang đe nghi su ho tro cua Athens. Vi the, su can thiep cua Corinth ben canh nhan dan va Corcyra phia tang lop cai tri dan toi su xung đot sau sac hon giua Athens, Sparta, va cac đong minh cua ho đuoc goi la cuoc Chien tranh Peloponnesian.
Thang loi ban đau cua Epidamnus khien nhieu thuoc đia Hy Lap khac đuoc thanh lap trong vung. Butrint, nam tren mot qua đoi phia nam Albania, đuoc nhung ke thuc dan tu Corfu thanh lap o the ky thu VI truoc Cong Nguyen. Ten goc cua no, Buthrotum, dich nghia "noi co nhieu gia suc va đong co chan tha." Toi the ky thu IV truoc Cong Nguyen, Butrint đa mo rong nhieu va co ca mot nha hat 5.000 cho ngoi. Tai Aeneid, Vergil tuyen bo rang thanh pho do chinh Aeneas thanh lap. Mot thuoc đia quan trong khac, Apollonia, đuoc đat theo ten than Apollo. No đuoc thanh lap nam 588 truoc Cong Nguyen, va phat trien thinh vuong nho vi tri la đuong noi ket giua Brundisium (hien la Brindisi) tai Italia va phia nam Albania. Nhieu khu đinh cu nho khac cua nguoi Hy Lap đa đuoc thanh lap quanh Albania o thoi ky nay, nhung Epidamnus, Butrint, va Apollonia la cac thuoc đia quan trong nhat. Cac thuoc đia phat trien manh trong thoi ky La Ma, qua thuc trong Thoi ky Hy Lap hoa ho đa đat toi đinh điem phat trien. Tu the ky thu IV toi the ky thu II truoc Cong Nguyen, cac thuoc đia (gom ca cac thuoc đia cua nguoi Hy Lap va nguoi Illyria) đa tro thanh trung tam nghe thuat, phat trien hoc thuat, am nhac va nha hat. Apollonia đac biet đang chu y ve truong phai triet hoc tai đay.
Gan nhu song hanh voi su troi day cua cac thuoc đia Hy Lap, cac bo toc Illyria bat đau phat trien tu cac thuc the nho va it đia vi chinh tri tro thanh cac nha nuoc phuc tap va thong nhat. Ban đau ho hinh thanh cac lien minh tam thoi voi nhau đe tu ve va xam chiem, sau đo cac lien bang, va sau nay la cac vuong quoc xuat hien. Nam 355 truoc Cong nguyen, chien tranh voi Alexander cua Macedonia no ra đe giai phong cac vung lanh tho phia đong va cung luc ay Apollonia cung thoat khoi quyen cai tri cua Macedonia. Sau cai chet cua Alexander nam 323 truoc Cong nguyen, cac vuong quoc Illyria đoc lap mot lan nua xuat hien. Nam 312 truoc Cong Nguyen, Vua Glauka hay Glaucius truc xuat nguoi Hy Lap khoi Durres. Toi cuoi the ky thu III, mot vuong quoc Illyria voi thu phu gan thanh pho Shkoder cua Albania ngay nay đa kiem soat cac vung phia bac Albania, Montenegro, va Herzegovina. Duoi su cai tri cua Vua Glaukia, quoc gia Illyria lon manh nhanh chong.
Nhung nguoi ke vi cua Glaukia (Monun va Mytyl) tiep tuc phat trien quoc gia Illyria ve kinh te va đa cho phat hanh cac đong tien xu bac va đong. Mot thoi gian ngan sau nua cuoi the ky thu III truoc Cong Nguyen, duoi thoi cai tri cua Pleurat va Agron, quoc gia Illyria mot lan nua tro lai thoi ky thinh vuong. Nam 231 TCN, ho gia nhap lien minh voi Acarnania va tro thanh mot cuong quoc o vung Balkan.


= Thoi ky La Ma va Byzantine =
Nguoi La Ma đa dung quan su tuoc đoat quyen tu tri cua Illyria nam 165 truoc Cong Nguyen. Albania cua La Ma đa đuoc noi voi Via Egnatia, con đuong cua La Ma noi phia đong voi phia tay va La Ma voi vung vien đong giau co cua đe che. Sau khi bi Đe che La Ma chinh phuc, Illyria đuoc tai to chuc thanh mot tinh cua La Ma. Illyricum sau nay đuoc chia thanh cac tinh Dalmatia va Pannonia, nhung vung đat hinh thanh nen nuoc Albania ngay nay. Nhieu nguoi Illyria o thoi cai tri La Ma đa đat đuoc nhung chuc vu quan trong trong đoi Ve si Hoang đe La Ma (Prætorian Guard). Tieng Albania vay muon rat nhieu tu La Tinh, chu yeu ve ton giao va te le. Đieu nay boi Albania ban đau thuoc Toa Thanh, du Cong giao lan đau đuoc chinh Su đo Phaolo truyen ba cho nguoi Albania trong lan đau ong toi Durazzo.
Trong nhung thap ky đau tien duoi su cai tri cua Byzantine (cho toi nam 461), Illyria phai chiu nhieu cuoc tan cong pha phach cua nguoi Visigoths, Huns, va Ostrogoths. Khong lau sau khi nhung ke xam luoc nay tran qua vung Balkans, nguoi Slavs xuat hien. Giua the ky thu VI va the ky thu VIII ho đa đinh cu tai cac lanh tho Illyria va dan đong hoa cac bo toc Illyria tai nhung noi hien la Slovenia, Croatia, Bosnia va Herzegovina, va Serbia. Tuy nhien, cac bo toc phia nam Illyria, gom ca Albania ngay nay, tranh su đong hoa va bao ton ngon ngu cua ho. Sau su sup đo cua Đe che La Ma, Albania đuoc gop vao trong Đe che Byzantine, nam duoi su quan ly tu Constantinopolis. Albania thuoc quyen quan ly cua Byzantine cho toi the ky XIV Cong Nguyen khi nhung nguoi Tho Nhi Ky Ottoman tung ra cac cuoc tan cong vao Đe che. Nguoi Ottoman chiem Constantinopolis nam 1453, va toi nam 1460 hau nhu toan bo lanh tho Byzantine cu đeu đa roi vao tay nguoi Tho.


= Thoi Ottoman =
Nhung nguoi Tho Ottoman đa mo rong đe che cua ho tu Anatolia toi vung Balkan o the ky XIV. Toi the ky XV, nguoi Tho hau nhu đa chiem đuoc toan bo vung ban đao Balkan tu mot dai bo bien nho hien thuoc Albania. Cuoc khang chien cua Albanian truoc nguoi Tho hoi giua the ky XV khien ho đuoc ca chau Au ca ngoi. Albania đa tro thanh mot bieu tuong cua cuoc khang chien truoc nguoi Tho Ottoman nhung hau nhu lien tuc phai trai qua cac cuoc chien. Mot trong nhung cuoc khang chien thanh cong nhat truoc nhung đao quan Ottoman xam luoc do Gjergj Kastrioti Skanderbeg lanh đao tu nam 1443 toi nam 1468. Sau cai chet cua Skanderbeg, cuoc khang chien keo dai toi nam 1478, du chi voi nhung thang loi nho. Cac vung đat va lien minh do Skanderbeg lap len thay đoi va tan ra va nhung nguoi Ottoman đa chinh phuc vung đat Albania chi mot thoi gian ngan sau khi lau đai Kruje that thu. Albania sau đo tro thanh mot phan cua Đe che Ottoman. Ho tiep tuc la mot phan cua đe che nay voi tu cach la cac tinh Iskodra, Manastır va Yanya cho toi nam 1912.


= Hau qua cua cac cuoc chien tranh Balkan =
Sau cuoc Chien tranh Balkan lan hai, nguoi Ottoman bi hat cang khoi Albania va co kha nang mot so vung đat se bi Serbia sap nhap cung nhu mui đat phia nam se bi Hy Lap tuoc đoat. Quyet đinh nay đa khien nguoi Italia, nhung nguoi khong muon Serbia co dai bo bien lon hon, tuc gian, va cung khien lien minh Ao Hung, nhung nguoi khong muon co su xuat hien cua mot nha nuoc Serbia hung manh ben canh bien gioi cua minh, tuc gian. Du co su hien dien cua cac luc luong chiem đong cua Serbia, Montenegrin, va Hy Lap cung nhu ap luc to lon tu phia lien minh Ao-Hung, quyet đinh đuoc đua ra rang nuoc nay se khong bi phan chia ma thay vao đo đuoc cung co thanh Xu Albania. Tuy nhien, du an Ao-Italia đa khong thanh cong.


= Che đo Quan chu =
Tu nam 1925, đat nuoc nam duoi quyen quan ly cua Tong thong Ahmet Zogu. Vao nam 1928, Zogu đa xung vuong (Zog I, Skanderbeg III), lap ra che đo quan chu Albania đau tien ke tu thoi Gjergvj Kastriot Skenderbej. Bat chuoc cac vi vua chau Au khac, ong cuoi mot phu nu quy toc Hungary Geraldine Apponyi de Nagy-Apponyi. Trieu đai Zogu ket thuc khi nhung ke phat xit Italia xam luoc Albania ngay 7 thang 4 nam 1939. Nhung nguoi Cong san len nam quyen sau The Chien II. Sau su sup đo cua chinh phu Cong san, con trai cua cuu hoang Zog la Leka, Thai tu Albania va Hoang gia quay tro lai Albania ngay 28 thang 6 nam 2002.


= The Chien II =

Albania tung la mot trong nhung quoc gia đau tien bi Phe Truc xam luoc trong The Chien II. Mussolini xam luoc va chiem Albania, trong khi the gioi con đang chu y toi nhung hanh  đong quan su cua Đuc tai Tiep Khac va Ba Lan. Khi Hitler bat đau gay han, nha đoc tai nguoi Italia quan tam toi đat nuoc Albania cach Italia bien Adriatic. Du co mot so cuoc khang cu, đac biet tai Durres, Italia đa chiem Albania ngay 7 thang 4 nam 1939 va kiem soat nuoc nay. Ngay 12 thang 4, nghi vien Albania bo phieu thong qua viec thong nhat nuoc nay voi Italia. Victor Emmanuel III len ngoi vua Albania, va nhung nguoi Italia đa lap ra mot chinh phu phat xit duoi su lanh đao cua Shefqet Verlaci va nhanh chong nam quyen quan ly quan đoi cung nhu cac đinh che ngoai giao cua Albania. Thang 10 nam 1940 Mussolini dung Albania lam can cu tung ra cuoc tan cong vao Hy Lap. Trong The Chien II, cac nhom quoc gia Albania, gom ca cac du kich Cong san, đa chien đau chong lai nguoi Italia va sau nay la ca nguoi Đuc. Toi thang 10 nam 1944 ho đa đay lui đuoc quan Đuc, nuoc Đong Au duy nhat lam đuoc nhu vay ma khong co su ho tro cua Hong quan. Enver Hoxha, nhan vat đuoc giao duc tai Phap, tro thanh lanh đao đat nuoc nho vi tri tong bi thu Đang Lao đong (Đang Cong san Albania). Đang Cong san đuoc thanh lap ngay 8 thang 11 nam 1941 voi su giup đo cua cac Đang Cong san Bolshevik khac.


= Cuoc diet chung nguoi Do Thai =
Albania la quoc gia duy nhat tai chau Au tung bi Phat xit chiem đong ra khoi cuoc The Chien II voi cong đong Do Thai lon hon thoi điem truoc chien tranh. Phan ung cua Albania truoc cuoc Diet chung nguoi Do Thai đac biet đang chu y vi đay la quoc gia co cong đong Hoi giao lon o chau Au. Du vay chi mot trong sau gia đinh Do thai bi truc xuat va giet hai trong thoi gian Phat xit chiem Albania. Nguoi dan Albania khong chi bao ve sac toc Do Thai o nuoc minh, ho con cung cap noi tru an cho nhung nguoi Do Thai tu cac quoc gia lang gieng. Nguoi Albania tu choi lap va giao nop cac danh sach nguoi Do Thai. Thay vao đo ho cung cap giay to gia cho cac gia đinh Do Thai va giup ho phan tan trong dan cu Albania.
Thang 2 nam 1944, khi quan Phat xit tran xuong tu noi an nap tren nui, khong mot nguoi Do Thai nao roi vao tay chung. Trong cuoc Diet chung nguoi Do Thai, Albania la quoc gia duy nhat o chau Au bao ve va che cho cho toan bo dan cu Do Thai nuoc minh, ca nguoi mang quoc tich Albania va nguoi đen tu nuoc ngoai. Trong lich su khong he co y thuc he bai Do Thai tai Albania vi the đay la đac điem rieng co cua nuoc nay. So luong nho nguoi Do Thai tai Albania cung co the đong vai tro quan trong trong viec bao ve ho. Trong thoi ky chiem đong cua Italia, ho đa hoa tron lan trong toan bo dan cu. Tuy nhien, vai tro to lon cua nhan dan Albania trong viec bao ve nguoi Do Thai la khong the phu nhan.


= Cong hoa Nhan dan =
Tu nam 1944 toi nam 1991, Albania tro thanh mot nha nuoc Cong hoa Nhan dan Albania va la quoc gia đoc Đang theo đo Enver Hoxha nam quyen cai tri đoc đoan. Nam 1961, ong lam tan vo lien minh giua Albania voi đong minh than can nhat, Lien bang Xo viet, vi ong tin rang Khrushchev đa roi bo cac hoc thuyet Stalin. Sau đo, đong minh than can nhat cua Albania la Cong hoa Nhan dan Trung Hoa. Tuy nhien, khi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa thiet lap quan he ngoai giao voi Hoa Ky nam 1978, Hoxha roi bo not ca nguoi Trung Quoc va quyet đinh theo đuoi chinh sach tu chu. Ket qua khong chi la tinh trang co lap ma con la su tan ra toan bo he thong tai chinh Albania. Mot vi du ve viec nay co the thay qua du an xay dung tu nam 1974 toi nam 1986 voi gan 700.000 boongke be tong đe tu ve truoc mot cuoc tan cong xam luoc. Sau cai chet cua Upon Hoxha nam 1985, Ramiz Alia len ke vi ca trong vai tro lanh đao Đang va lanh đao nha nuoc. Alia la nguoi đuoc Hoxha uu ai, nhung it co hanh đong ha khac nhu vi lanh đao cu va bat đau cho phep mot so cai cach. Qua trinh nay đuoc đay nhanh sau nhung tin tuc ve nhung thay đoi tai cac quoc gia Cong san khac o vung Trung va Đong Au. Hang ngan nguoi bi hanh quyet vi ly do chinh tri. Du vay, chat luong cuoc song cua nguoi dan đa đuoc cai thien khi ca tuoi tho va ty le biet chu đeu tang kha cao va tang truong kinh te tiep tuc dien ra cho toi giua thap nien 1970.


= Dan chu hoa =
Nhung cuoc bieu tinh rong lon chong Cong san lan đau tien dien ra thang 7 nam 1990. Mot thoi gian ngan sau đo, che đo Cong san duoi su lanh đao cua Ramiz Alia tien hanh mot so thay đoi trong chinh sach kinh te. Toi cuoi nam 1990, sau nhung cuoc phan khang manh cua sinh vien va nhung phong trao cong đoan đoc lap, che đo đa phai chap nhan mot he thong đa Đang. Cuoc tong tuyen cu đa Đang đau tien đuoc to chuc ngay 31 thang 3 nam 1991 va Đang Cong san (PPSH) chiem đa so. Cac Đang đoi lap buoc toi chinh phu gian lan va keu goi mot cuoc bau cu moi, cuoc bau cu nay đuoc to chuc ngay 22 thang 3 nam 1992 va dan toi mot lien minh (gom Đang Dan chu, Dan chu Xa hoi, va Đang Cong hoa) len nam quyen luc.
Trong cuoc tong tuyen cu thang 6 nam 1996, Đang Dan chu chiem đa so tuyet đoi, voi hon 85% ghe trong nghi vien. Nam 1997, nhung cuoc bao đong xay ra khap đat nuoc sau khi Quy Tien te Quoc te buoc nuoc nay tu do hoa hoat đong ngan hang. Nhieu cong dan, chua biet gi ve hoat đong cua mot nen kinh te thi truong, đat toan bo tien tiet kiem cua minh vao trong cac quy tin dung kieu kim tu thap. Trong mot thoi gian ngan, 2 ty dollar (80% GDP đat nuoc) đa đuoc chuyen vao tay cua mot so ke đung đau mo hinh kim tu thap, gay ra nhung khung hoang kinh te nghiem trong va nhung vu bat on dan su. Cac đon canh sat va cac can cu quan su bi cuop mat hang trieu khau AK-47 va cac loai vu khi khac. Nguoi noi day chiem uu the, va quan du kich cung mot so cong dan vu trang it đuoc to chuc đa kiem soat nhieu thanh pho. Chinh phu Aleksander Meksi tu chuc va mot chinh phu thong nhat quoc gia đuoc thanh lap. Đang Xa hoi chien thang trong cuoc bau cu nam 1997 va Berisha tu chuc Tong thong.
Tuy nhien, tinh trang on đinh van chua đuoc tai lap trong nhung nam sau cuoc noi day 1997. Quyen luc thay đoi tay Đang Xa hoi dan toi mot loat cac chinh phu xa hoi ton tai ngan ngui ke tiep nhau. Đat nuoc tran ngap nguoi ti nan tu tinh Kosovo lang gieng nam 1998 va 1999 trong cuoc Chien tranh Kosovo. Thang 6 nam 2002, mot ung cu vien tiem nang, Alfred Moisiu, cuu tuong linh, đuoc bau ke vi Tong thong Rexhep Meidani. Cac cuoc bau cu nghi vien thang 7 nam 2005 đua Sali Berisha, lanh đao Đang Dan chu, quay tro lai nam quyen. Viec tham gia Lien minh chau Au va NATO la muc tieu hang đau cua cac chinh phu hau Cong san. Đe xuat gia nhap Lien minh chau Au cua Albania đa đuoc Hoi đong chau Au đat uu tien. Nam 2006, Albania đa ky mot Thoa thuan On đinh va Hop tac voi EU. Albania, cung voi Croatia va nuoc Cong hoa Macedonia thuoc Nam Tu cu, hy vong nhan đuoc loi moi tham gia NATO nam 2008.


Chinh tri Albania theo mo hinh cong hoa nghi vien. Quoc hoi gom mot vien co nhiem ky 4 nam va gom 140 nghi si, trong đo 100 nghi si đuoc bau đinh danh truc tiep, 40 nghi si đuoc bau theo Đang. Tong thong do Quoc hoi bau voi nhiem ky 5 nam, Thu tuong do Tong thong bo nhiem.
Cac Đang phai chinh tri lon tai Albania: Đang Dan chu (PD - canh huu; Chu tich Đang: Xa-li Be-ri-sa - Sali BERISHA); Đang Xa hoi Chu nghia (PS - canh ta; Chu tich Đang: E-đi Ra-ma - Edi RAMA); Phong trao Xa hoi Chu nghia vi Hoi nhap (MSI - trung huu; Chu tich Đang: I-lia-ro Me-ta - Ilir META). So ghe trong Quoc hoi (ket qua bau cu Quoc hoi thang 6 nam 2009): PD: 68; PS: 65, MSI: 4, cac Đang khac: 3.


= Đoi ngoai =

Albania uu tien hoi nhap chau Au va phat trien quan he voi My, Tho Nhi Ky, Italia va Hy Lap, chu trong quan he voi cac nuoc lang gieng va cac nuoc chau A nhu Trung Quoc, Nhat Ban, Han Quoc, Malaysia.
Albania la thanh vien cac to chuc khu vuc va quoc te sau: BSEC (To chuc Hop tac Kinh te bien Đen), EBRD (Ngan hang Tai thiet va Phat trien chau Au), FAO (To chuc Luong thuc va Nong nghiep Lien Hop Quoc), IAEA (Co quan Nang luong Nguyen tu Quoc te), ICAO (To chuc Hang khong Dan dung Quoc te), IMF, Interpol, IPU (Lien minh Buu chinh Quoc te), ISO (To chuc tieu chuan hoa quoc te), ITU (Lien minh Vien thong Quoc te), NATO, OIF (Cong đong Phap ngu), OSCE (To chuc An ninh va Hop tac chau Au), SECI (Sang kien Hop tac Đong Nam Au), Lien Hop Quoc, UNESCO, WHO (To chuc Y te The gioi), WTO...


= Quan đoi =

Cac luc luong vu trang Albania thuoc quyen chi huy cua Bo tong tham muu va gom Bo binh, Hai quan, Phong khong, Luc luong Hoc thuyet huan luyen va hau can. Nam 2002, cac luc luong vu trang Albania đa tung ra mot chuong trinh cai cach keo dai 10 nam duoi su giam sat va ho tro cua Bo quoc phong My nham tinh giam va hien đai hoa luc luong hon 25.000 quan thuong truc cua minh. Ve kha nang gia nhap NATO, cac quoc gia thuoc khoi Hien chuong Adriatic (Albania, Croatia va Bac Macedonia thuoc Nam Tu cu) hy vong se gia nhap lien minh nay vao nam 2008. Hien tai, quan đoi Albania tham gia vao cac su mang gin giu hoa binh tai ca Afghanistan va Iraq.


Phan chia hanh chinh Albania đuoc chia thanh 12 hat (Tieng Albania: chinh thuc qark/qarku, nhung thuong đuoc goi la prefekture/prefektura), 36 quan va 351 khu đo thi.


Đia ly Albania la mot quoc gia tai Đong Nam Au, co tong dien tich 28.750 km². Bo bien nuoc nay dai 362 kilomet trai dai tren ca Bien Adriatic va Bien Ionian. Cac vung đat thap phia tay đoi dien Bien Adriatic. 70% dien tich la đoi nui va thinh thoang rat kho tiep can. Nui cao nhat la Korab nam trong quan Dibra, len toi 2.753 met (9.032 ft). Đat nuoc nay co khi hau luc đia tai cac vung co đo cao lon voi mua đong lanh va mua he nong. Ben canh thanh pho thu đo Tirana, voi 800.000 dan, cac thanh pho chinh gom Durres, Elbasan, Shkoder, Gjirokaster, Vlore, Korce va Kukes. Trong ngu phap tieng Albania, mot tu co the o hinh thuc khong xac đinh hoac xac đinh, va đieu nay cung tuong tu đoi voi ten cac thanh pho: ca Tirane va Tirana, Shkoder va Shkodra đeu đuoc su dung


= Khi hau =


Nhan khau O thoi điem thang 7 nam 2007, dan so Albania la 3.600.523 nguoi va tang 0.73% moi nam. Albania la quoc gia rat đong nhat ve mat chung toc voi cac cong đong thieu so rat nho. Đa so dan cu đuoc coi la nguoi Albania. Cac cong đong thieu so gom Hy Lap, Aromania, Torbesh, Goran, Macedonia Slav, Romania, nguoi Montenegro, nguoi Bulgaria, Ai Cap Balkan va Do Thai. Ngon ngu đuoc dung pho bien la tieng Albania, voi hai tho ngu chinh, Gheg va Tosk. Nhieu nguoi Albania cung noi thao tieng Anh, tieng Y va tieng Hy Lap.


Ton giao Hon mot nua dan so hien nay cua Albania la tin đo Hoi giao.
Trong lich su, Cong giao đa bat đau co mat tai Albania vao giua the ky I CN khi đo con thuoc Đe quoc La Ma. Ban đau, ton giao moi nay phai canh tranh voi cac tin nguong phuong Đong nhu su tho cung Mithra, vi than anh sang cua Ba Tu, đa du nhap vao vung đat nay tu khi Albania co nhung su trao đoi voi cac vung phia đong Đe quoc La Ma. Trong mot thoi gian dai, Cong giao cung phai canh tranh voi su tho cung cac vi than cua nguoi Illyria. Su tang truong vung chac cua cong đong Cong giao tai Dyrrhachium (ten cua Epidamnus thoi La Ma) đa dan toi su thanh lap mot giao phan nam 58 Cong Nguyen. Sau nay, cac toa giam muc đa đuoc thanh lap tai Apollonia, Buthrotum (Butrint ngay nay), va Scodra (Shkodra ngay nay).
Sau su phan chia cua Đe che La Ma nam 395, Albania ve chinh tri đa tro thanh mot phan cua Đe che Đong La Ma, nhung ve ton giao van phu thuoc vao Roma. Khi cuoc ly giao cuoi cung đa xay ra vao nam 1054 giua cac giao hoi Đong phuong va Tay phuong thi nhung tin huu phia nam Albania thuoc quyen Thuong phu Constantinopolis, va nhung tin huu o phia bac nam duoi su quan ly cua Giao hoang tai Roma. Thoa thuan nay đuoc thuc thi cho toi khi nhung cuoc xam luoc cua Ottoman xay ra o the ky XIV, khi đuc tin Hoi giao bat đau xuat hien.
Mot trong nhung di san chinh cua nam the ky cai tri cua Ottoman la su cai đao cua 60% dan so Albania sang Hoi giao. Vi the, nuoc nay đa tro thanh quoc gia đa so Hoi giao sau khi gianh lai đoc lap tu Ottoman. O vung nui phia bac, viec truyen ba Đao Hoi bi cac tin đo Cong giao phan đoi manh me. Albania tung la nuoc co so tin đo Cong giao uu the, voi muoi tam toa giam muc, mot so chung co lich su lien tuc tu khi bat đau co Co Đoc giao cho toi ngay nay. Albania la điem chot cuoi cung cua Cong giao tai Balkan va cac Giao hoang đa lam tat ca nhung đieu co the trong pham vi quyen luc cua minh đe mo rong lanh đia. Tuy nhien, dan dan tinh trang lac hau, su mu chu va su vang mat cua nhung tang lu lam trach nhiem giao duc đa khien ton giao nay mat dan uu the.
Duoi che đo Cong san, trong 45 nam nam quyen tuyet đoi, ton giao bi chinh thuc ngan cam, va Albania đuoc tuyen bo la nha nuoc vo than đau tien va duy nhat tren the gioi. Ngay nay, voi quyen tu do ton giao va tho cung, Albania co nhieu ton giao va giao phai.
Su cuong tin ton giao chua tung xay ra, va moi nguoi thuoc cac nhom ton giao khac nhau chung song trong hoa binh. Hon nhan khac ton giao la đieu thuong thay, va tai Albania khong he co su ngan can nao voi viec cac tin đo thuoc cac ton giao khac nhau cung hoat đong ton giao cua minh. Giao hoi Cong giao Roma chu yeu co mat o vung phia bac đat nuoc, đac biet tai cac thanh pho Shkoder va Kruja, trong khi Chinh Thong giao xuat hien o cac quan phia nam Gjirokaster, Korce, Berat, va Vlore. Cac tin đo Hoi giao co mat tren khap đat nuoc, du ho tap trung chu yeu o vung trung tam. Đa so ho la tin đo Sunni truyen thong, nhung khoang mot phan tu la tin đo cua giao phai Bektashi, tung mot thoi co tru so tai Tirana.
Trong nhieu the he, su thuc dung ton giao tung la mot net rieng biet cua nguoi dan Albania. Thap chi sau khi đa chap nhan đao Hoi, nhieu nguoi van tuan theo cac hoat đong ton giao cua Kito giao (Cong giao lan Chinh Thong giao). Toi tan nam 1912, o mot so lon cac lang tai vung Elbasan, đa so đan ong co hai ten, mot ten Hoi giao đe su dung cong khai va mot ten Kito giao đe su dung rieng. Viec tuan theo cac đuc tin truyen thong van tiep dien toi tan the ky XX, đac biet tai cac lang o vung nui phia bac, nhieu noi khong he co nha tho cung nhu thanh đuong hoi giao. Mot nha tho ten la Pashko Vasa (1825-1892), đuoc biet đen voi ten hieu Vaso Pasha, đa co mot binh luan sac sao, sau nay đuoc Enver Hoxha nhac lai, rang "ton giao cua nguoi dan Albania chinh la Chu nghia Albania." Uoc tinh chi 30-40% nguoi dan Albanians co hoat đong ton giao thuc su. Du co qua khu ton giao khac biet nhu vay, tai Albania khong he co xung đot ton giao, chu yeu boi nguoi dan Albania co truyen thong khoan dung ton giao rat lon.


Kinh te Tu khi Chu nghia Cong san sup đo nam 1990, Albania đa đua ra nhieu chuong trinh cai cach theo huong kinh te thi truong mo. Chinh phu đuoc bau cu dan chu nham chuc tu thang 4 nam 1992 đa đua ra mot chuong trinh cai cach kinh te đay tham vong nham cham dut su suy giam va đua đat nuoc theo con đuong kinh te thi truong. Cac yeu to chu chot gom tu do hoa he thong trao đoi va gia ca, cung co he thong thue, kiem che tien te, va mot chinh sach thu nhap vung chac. Nhung chuong trinh nay đuoc ho tro them boi mot ke hoach cai cach co cau khac, gom ca tu nhan hoa doanh nghiep cai cach linh vuc tai chinh va tao lap khuon kho phap luat cho mot nen kinh te thi truong va hoat đong cua linh vuc kinh te tu nhan. Đa so cac loai gia đa đuoc tha noi va hien đang tiep can toi muc đo pho bien trong vung. Đa so linh vuc nong nghiep, nha cua, va cong nghiep nhe đa đuoc tu nhan hoa, cung voi van tai, dich vu va cac doanh nghiep vua va nho. Sau cuoc giam sut kinh te nghiem trong sau nam 1989, kinh te đa dan hoi phuc, cuoi cung vuot muc cua nam 1989 o thoi điem cuoi thap nien 1990. Tuy nhien, boi gia ca tang len, su kho khan ve kinh te van la van đe voi đa so dan cu. Nam 1995, Albania bat đau tu nhan hoa cac doanh nghiep lon cua nha nuoc. Sau nam 2000, GDP cua Albania lien tuc tang truong on đinh.
Sau khi ky ket Thoa thuan On đinh va Hop tac thang 6/7 nam 2006, cac bo truong EU đa thuc giuc Albania đay nhanh cac chuong trinh cai cach, chu trong tren tu do bao chi, quyen so huu tai san, xay dung đinh che, chu y toi quyen cua cac nhom thieu so va ton trong cac tieu chuan quoc te trong cac cuoc bau cu. Albania đa co buoc hoi phuc đang kinh ngac, xay dung mot nen kinh te hien đai va đa dang. Cac chinh phu gan đay cung đa cai thien co so ha tang đat nuoc va mo cua canh tranh tai cac cang bien, đuong sat, vien thong, phat đien, phan phoi khi tu nhien va san bay. Du lich Albania la mot nganh cong nghiep lon va đang phat trien nhanh chong. Nhung noi thu hut nhieu khac du lich nhat la cac đia điem lich su tai Apollonia, Butrinti, va Kruje. Bo bien Albania đang tro nen noi tieng trong gioi du lich vi van con o tinh trang tu nhien chua bi khai thac.
Tinh đen nam 2016, GDP cua Albania đat 12.144 USD, đung thu 124 the gioi va đung thu 39 chau Au.


Van hoa = Am thuc =

Am thuc Albania – giong nhu am thuc hau het cac quoc gia Đia Trung Hai va vung Balkan – chiu anh huong manh me boi lich su lau dai cua no. Tai cac thoi điem khac nhau, lanh tho ma bay gio la Albania đa đuoc tuyen bo hoac chiem đong boi Hy Lap co đai, La Ma, Byzantine va Ottoman Tho Nhi Ky va moi nuoc đa đe lai dau an cua minh vao cac mon an Albania. Bua an chinh cua nguoi Albania la bua an trua, ma thuong đi kem voi salad rau tuoi nhu ca chua, dua chuot, ot xanh va o liu voi dau o liu, giam va muoi. No cung bao gom mot mon an chinh tu cac loai rau va thit. Mac du no đuoc su dung trong mot so mon an, bi ngo thuong đuoc trung bay va theo truyen thong dung lam qua tang tren khap Albania, đac biet la trong khu vuc Berat. Đac san hai san cung pho bien o cac thanh pho ven bien nhu Durres, Sarande va Vlore. Tai cac vung cao, thit hun khoi va đo muoi rat pho bien.


Hinh anh Xem them Lich su Albania
Van hoa Albania
Van hoc Albania
Đuong sat Albania
Vien thong Albania
Van tai Albania
Giao duc Albania
Ngay le tai Albania
Quan he nuoc ngoai Albania
Quan đoi Albania
Vuon quoc gia Butrint
Edi Rama
Danh sach

Danh sach cac bai lien quan toi Albania
Danh sach nhan vat Albania
Danh sach tac gia Albania
Danh sach nguoi My goc Albania
Xep hang quoc te Albania


Chu thich Lien ket ngoai Wikimedia Atlas cua Albania

Presidency of Albania Luu tru ngay 16 thang 7 nam 2012 tai Wayback Machine
The Albanian Parliament
Albanian Institute of Statistics
Muc “Albania” tren trang cua CIA World Factbook.
National Tourism Organization Albania's official website for travel & tourism information.
Tourism, Kruje Luu tru ngay 6 thang 10 nam 2006 tai Wayback Machine

VIVAlbania, hospitality and ecotourism in Albania Luu tru ngay 22 thang 6 nam 2016 tai Wayback Machine
Treasure of the national library of Albania Luu tru ngay 24 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine