Robert-Francois Damiens (phat am tieng Phap: [ʁɔbɛʁ fʁɑswa damjɛ]; co nguon ghi ho cua ong la Damier, [damje]; 9 thang 1 nam 1715 – 28 thang 3 nam 1757) la mot nguoi hau nguoi Phap tung co am sat Vua Louis XV vao nam 1757 nhung bat thanh va bi đem đi hanh quyet cong khai. Ong la nguoi cuoi cung o Phap bi tu hinh bang hinh thuc phanh thay, mot hinh phat truyen thong danh cho toi giet vua.


Cuoc song đau đoi Damiens sinh ngay 9 thang 1 nam 1715 tai La Thieuloye, mot ngoi lang gan Arras o mien bac nuoc Vuong quoc Phap. Ong nhap ngu tu khi con nho. Sau khi xuat ngu, ong tro thanh nguoi giup viec tai truong Cao đang Dong Ten o Paris. Ong bi đuoi khoi đo, cung nhu cac cong viec khac, vi hanh vi sai trai, khien ong co biet danh la Robert le Diable ("Robert Quy du").
Đong co cua Damiens van luon đuoc tranh luan; mot so su gia con cho rang ong bi benh tam than. Dua theo nhung gi ma Damiens tra loi khi bi tham van, duong nhu ong đa lam vao trang thai kich đong sau khi dan tinh gian du va nao đong vi cac giao pham Cong giao Phap tu choi ban bi tich cho cac tin đo cua giao phai Jansen. Ong duong nhu đo loi hoan toan cho Vua Louis XV ve đieu nay va do đo đa lap mot ke hoach đe am sat nha vua.


No luc am sat Vao ngay 5 thang 1 nam 1757 luc 4 gio chieu, khi Nha vua đang buoc vao xe ngua cua minh tai Cung đien Versailles, Damiens đa lao qua đoi can ve cua Nha vua va đam ong bang mot con dao bo tui. Ke am sat khong he co gang tron thoat va đa bi bat giu ngay lap tuc. Bo quan ao mua đong day cua Louis XV co tac dung bao ve nen con dao chi gay ra mot vet thuong nhe, đam sau 1 cm (0,4 in) vao nguc nha vua. Tuy nhien, Louis van đang chay mau va goi mot nguoi xung toi đen vi ong so minh co the chet. Khi Vuong hau Maria chay đen ben Louis, ong đa cau xin su tha thu cho vo so chuyen ngoai tinh cua minh.
Damiens đa bi bat ngay tai cho va bi đua đi tra tan đe buoc ong tiet lo danh tinh cua bat ky đong pham nao hoac nhung nguoi đa cu ong đen. No luc nay đa khong thanh cong. Ong đa bi xet xu va ket an la toi giet vua boi Parlement cua Paris, va bi ket an keo le va xe xac bang ngua tai Place de Greve.


Tra tan va hanh quyet Bi đua ra khoi phong giam vao sang ngay 28 thang 3 nam 1757, Damiens đuoc cho la đa noi "La journee sera rude" ("Ngay hom nay se kho khan"). Đau tien, ong bi tra tan bang cach dung nhung dung cu goi la "ung" đe kep chat chan mot cach đau đon. Sau đo, ong bi tra tan bang kim nung đo; ban tay cam dao cua ong trong vu am sat bat thanh đa bi đot bang luu huynh; sap nong chay, chi nong chay va dau soi đuoc đo vao vet thuong cua ong. Sau đo, ong bi giao cho đao phu hoang gia Charles-Henri Sanson (nguoi sau nay tro treu thay lai tiep tuc hanh quyet Vua Louis XVI), sau khi thien Damiens, đa dung ngua keo gian tay va chan ong đe phanh thay. Nhung tu chi cua Damiens khong de tach roi: nhung nguoi chu tri ra lenh cho Sanson cat gan cua Damiens, va sau khi cat xong, nhung con ngua đa co the thuc hien viec phanh thay. Sau khi Damiens bi hanh quyet, truoc su hoan nghenh cua đam đong, phan than the van con song cua ong ta đa bi thieu tren coc. Mot so nguon tin khac cho biet Damiens đa chet khi canh tay con lai cuoi cung cua ong bi cat bo.
Nhung loi trang troi cua Damiens khong đuoc xac đinh chac chan. Mot so nguon cho rang ong đa noi "Hoi tu than, tai sao nguoi lai đen lau nhu vay?"; nhung nguon khac cho rang nhung loi cuoi cung cua Damiens chu yeu bao gom nhieu loi cau xin long thuong xot cua Chua.


Hau qua Sau khi Damiens qua đoi, hai cot cua ong đa bi thieu rui thanh tro va bi gio thoi bay. Ngoi nha cua ong bi san bang, anh chi em cua ong buoc phai đoi ten, va cha, vo va con gai cua ong bi truc xuat khoi Phap.
Nuoc Phap chua tung chung kien ​​mot no luc am sat vua nao ke tu vu am sat Vua Henri IV nam 1610. Su o nhuc cua Damiens van con đo. Bon muoi nam sau khi ong qua đoi, ky uc ve cong dan khet tieng nhat cua Arras đa đuoc su dung đe chong lai mot nguoi ban xu Arras khac, Maximilien de Robespierre. Nhan vat gay chia re cua Cach mang Phap thuong đuoc ke thu cua ong mo ta la chau trai cua Damiens. Mac du khong đung su that, nhung loi vu khong nay van co uy tin đang ke trong so nhung nguoi theo chu nghia quan chu va nhung nguoi ung ho nuoc ngoai. Đoi voi nhung nguoi khac, vu hanh quyet Damiens đa tro thanh mot vu viec Cause celebre (mot vu phap ly noi tieng), minh hoa cho su man ro cua Ancien Regime.


Di san Cuoc hanh quyet đuoc chung kien ​​boi nha tham hiem Giacomo Casanova, nguoi tinh co đen vao cung ngay xay ra vu tan cong va đa thuat lai su kien trong hoi ky cua minh:

Chung toi đa can đam chung kien ​​canh tuong kinh hoang trong 4 gio ... Damiens la mot ke cuong tin, voi y đinh lam mot viec tot va nhan đuoc phan thuong tren thien đang, đa co gang am sat Louis XV; va mac du no luc đo đa that bai, va anh ta chi gay ra cho nha vua mot vet thuong nhe, anh ta đa bi xe thanh tung manh nhu the toi ac cua anh ta đa hoan thanh. ... Toi đa nhieu lan buoc phai quay mat đi va bit tai lai khi nghe thay tieng thet choi tai cua anh ta, mot nua co the cua anh ta đa bi xe toac ra khoi co the, nhung Lambertini va nguoi di beo khong nhuc nhich mot inch nao. Co phai vi trai tim ho chai san khong? Ho noi voi toi, va toi gia vo tin ho, rang noi kinh hoang cua ho truoc su đoc ac cua ke khon nan đa ngan can ho cam thay long trac an ma nhung cuc hinh chua tung thay cua anh ta đang le phai khoi day.


= Phan ung trong triet hoc va chinh tri =
Nha phe binh Ian Haywood đa lap luan rang Edmund Burke am chi đen su tra tan cua Damiens trong Mot cuoc đieu tra triet hoc ve nguon goc cua nhung y tuong cua chung ta ve su cao ca va cai đep (A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful) (1775), khi ong viet "Khi nguy hiem hoac noi đau đe nen qua gan, chung khong the mang lai bat ky niem vui nao, va chi đon gian la khung khiep; nhung o mot khoang cach nhat đinh, va voi mot so sua đoi nhat đinh, chung co the, va chung rat thu vi" (đuoc nhan manh them), choi chu voi "su đe nen" đe am chi đen thu thach cua Damiens. Nha triet hoc Cesare Beccaria đa trich dan ro rang so phan cua Damiens khi ong len an su tra tan va an tu hinh trong chuyen luan cua minh ve Toi ac va Hinh phat (On Crimes and Punishments) (1764). Thomas Paine trong Quyen cua con nguoi (Rights of Man) (1791) đe cap đen vu hanh quyet Damiens nhu mot vi du ve su tan ac cua cac chinh phu chuyen che; Paine lap luan rang nhung phuong phap tra tan va tu hinh nay la ly do giai thich tai sao quan chung đoi xu voi tu nhan cua ho theo cach tan bao nhu vay khi Cach mang Phap xay ra. Vu hanh quyet Damiens cung đuoc Michel Foucault mo ta va thao luan chi tiet trong chuyen luan Ky luat va trung phat (Discipline and Punish) cua ong, khi xem xet su thay đoi trong quan điem ve hinh phat dien ra trong nen van hoa phuong Tay vao the ky sau. Ong đa trich dan tac pham Damiens le regicide cua Alexandre Zevaes.


= Di san van hoc =
Voltaire đa đua vao mot cau chuyen đuoc che đay kheo leo đe mo ta ve vu hanh quyet Damiens trong truyen ngan Candide (1759) cua ong. Vu hanh quyet đuoc Charles Dickens nhac đen trong Chuyen hai thanh pho, Quyen thu hai (1859), Chuong XV:
"Mot ong gia noi ben đai phun nuoc rang ban tay phai cua ong, đuoc trang bi con dao, se bi thieu chay truoc mat ong; rang, vao nhung vet thuong se xuat hien tren canh tay, nguc va chan cua ong, nguoi ta se đo dau soi, chi nong chay, nhua thong nong, sap va luu huynh; cuoi cung, ong se bi xe xac thanh tung manh boi bon con ngua khoe manh. Ong gia đo noi rang, tat ca nhung đieu nay thuc su đa đuoc thuc hien voi mot tu nhan đa co gang am sat co Quoc vuong Louis Muoi lam. Nhung lam sao toi biet đuoc lieu ong ta co noi doi khong? Toi khong phai la mot hoc gia."

"Hay nghe lai lan nua, Jacques!" nguoi đan ong voi ban tay bon chon va khong khi them khat noi. "Ten cua tu nhan đo la Damiens, va moi viec đeu dien ra giua ban ngay, tren nhung con pho rong mo cua thanh pho Paris nay; va khong co gi đang chu y hon trong đam đong rong lon chung kien ​​canh đo, hon la đam đong nhung quy co sang trong va thoi trang, nhung nguoi đa hao huc chu y đen nguoi cuoi cung - đen nguoi cuoi cung, Jacques, keo dai cho đen tan đem, khi anh ta đa mat hai chan va mot canh tay, va van con tho!"

Mot am chi đen cuoc tan cong va hanh quyet Damiens, va loi ke cua Casanova ve vu viec, đuoc Mark Twain su dung đe am chi su tan ac va bat cong cua quyen luc quy toc trong chuong XVIII cua Mot nguoi Yankee Connecticut o Trieu đinh Vua Arthur (1889). Nu nam tuoc Orczy nhac đen su viec trong Mam'zelle Guillotine (1940), mot phan cua phim Hoa Pimpernel đo tham, co nhan vat hu cau la con gai ong, Gabrielle Damiens. Cung co mot mo ta ve cai chet cua Damiens trong vo kich Marat/Sade (1963) cua Peter Weiss.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Robert-Francois Damiens tai Wikimedia Commons
Robert-Francois Damiens (French regicide) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Boeglin, Edouard (ngay 6 thang 1 nam 1999). "On a voulu tuer le Bien-Aime" (bang tieng Phap). Journal L'Alsace / Le Pays. Ban goc luu tru 1 thang 9 2000. Truy cap 6 thang 10 2008.
La veritable histoire de Robert-Francois Damiens, l'homme qui a voulu assassiner Louis XV par Stephane Bern tren Internet Movie Database