Đang Xa hoi chu nghia My (tieng Anh: Socialist Party of America (SPA)) la mot đang phai chinh tri theo he tu tuong xa hoi chu nghia o Hoa Ky va mot bo phan o Hoa Ky cua Quoc te xa hoi chu nghia. Đang đuoc thanh lap vao nam 1901 do su sap nhap cua Đang Dan chu Xa hoi chu nghia cua Eugene V. Debs, đuoc thanh lap ba nam truoc đo boi cac cuu cong nhan cua cuoc đinh cong Pullman trong Lien hiep đuong sat cua My, va mot so nguoi bat man tu Đang Lao đong Xa hoi chu nghia My. Đang đa bi giai the 1973 sau cac mau thuan keo dai ve cuoc chien tranh Viet Nam.
Trong nhung thap nien cuoi cung cua đang, cac thanh vien cua đang, trong so đo co nhieu nguoi noi bat trong cac cac phong trao ve quyen lao đong, hoa binh, dan quyen va cac phong trao tu do dan su, ve co ban khong đong y ve moi quan he giua phong trao nguoi lao đong va Đang Dan chu voi phong trao xa hoi chu nghia quoc te, va ve phuong thuc tot nhat đe thuc đay dan chu o nuoc ngoai. Trong nhung nam 1970-1973, nhung khac biet chien luoc đa tro nen khan cap va Đang đa thay đoi ten thanh Đang Dan chu Xa hoi Hoa Ky. Mot so cuu lanh đao hinh thanh cac to chuc xa hoi chu nghia rieng biet, nhu Uy ban To chuc Xa hoi chu nghia Dan chu (Democratic Socialist Organizing Committee) va Đang Xa hoi chu nghia Hoa Ky.


Lich su = Ban đau =
Tu nam 1901 cho đen khi chien tranh the gioi thu nhat bung no, Đang Xa hoi chu nghia theo chinh quan điem cua ho la đang thu ba thanh cong nhat trong the ky 20 o Hoa Ky, voi hang ngan quan chuc o cac đia phuong. Co hai đang vien, Meyer London tu New York va Victor L. Berger tu Wisconsin, la thanh vien cua Quoc hoi; hon 70 thi truong va nhieu đai bieu quoc hoi tieu bang va cac thanh vien hoi đong thanh pho. Cac to chuc xa hoi chu nghia manh nhat o vung Trung Tay, đac biet o Oklahoma va Wisconsin.
Chuong trinh cua cac thanh vien đau tien dao đong tu mot xa hoi chu nghia cho cong nhan, đai dien la chu tich đang cua New York, Morris Hillquit va nghi si Berger, đen mot cong đoan xa hoi chu nghia qua khich cua IWW nhu Bill Haywood va mot chu nghia nong nghiep khong tuong nhu Julius Wayland. Đang vien gom co cong đoan vien, tho mo, nguoi di dan va gioi tri thuc. Cac nhom vao thoi điem đo đa co mot moi quan he cang thang voi cong đoan AFL. Trong khi cong đoan nay be ngoai chong lai chu nghia xa hoi, cac nha lanh đao đang nhu Berger va Hillquit keu goi lam viec chung voi AFL, voi hy vong se thanh lap mot đang cua nguoi lao đong đuoc ung ho rong rai. Dan đau la đong minh trong AFL nhu Max Hayes, chu tich cua cong đoan an loat quoc te. Nhung no luc nay, tuy nhien, bi nhieu nguoi trong Đang Xa hoi khinh re.
Vao ngay 16 thang 6 nam 1918, nha lanh đao đang Eugene Debs Victor trong mot bai phat bieu o Canton, Ohio, đa phan đoi chien tranh the gioi thu nhat. Ong đa bi bat vi bi cho la đa vi pham Đao luat Phan loan nam 1918, trong đo bat ky loi chi trich ve chinh sach chien tranh cua chinh phu cung la mot toi pham. Ong đa bi ket an 10 nam tu giam. Viec tu choi tham gia Chien tranh the gioi thu nhat lam suy giam so thanh vien trong cac thanh vien cu. Hy vong la so thanh vien co goc tu cac nuoc dinh liu vao cuoc Cach mang Thang Muoi se gia tang, chi la ao tuong, boi vi nhung thanh vien nay đa bo sang Đang Lao đong Cong san. Đang cung mat mot so nha hoat đong tai ba nhat cua ho, la nhung nguoi đong y My tham du vao chien tranh the gioi thu nhat. Ho bao gom Walter Lippmann, John Spargo, George Phelps Stokes va William English Walling. Ho thanh lap mot nhom tu goi minh la Đang Quoc gia voi hy vong se đuoc nhap lai voi phan con lai cua Đang Tien bo cua Theodore Roosevelt va Đang Cam dung ruou manh.


= Loai tru nhung nguoi ung ho Bolshevik =
Trong thang 1 nam 1919 Lenin moi canh ta cua Đang Xa hoi du ngay thanh lap Quoc te cong san.
Canh ta to chuc vao thang 6 nam 1919 mot cuoc hoi đam đe lay lai su kiem soat cua đang. Đieu nay đuoc thuc hien bang cach yeu cau cac bo phan cua đang, nhung nguoi đa bi truc xuat, đuoc tro lai vi tri cua ho. Nhung co nhung nhom ta, trong đo cuoi cung ca Charles Ruthenberg va Louis Fraina tham du, đa thanh lap tai hoi nghi rieng cua ho o Chicago, vao ngay 02 thang 9 nam 1919, Đang Cong san My (CPA). Đong thoi mot nhom chung quanh Alfred Wagenknecht thanh lap Đang Lao đong Cong san, ma trong nam 1920 hop lai voi nhieu phan cua CPA, va 1921 voi nhung phan con lai cua CPA.
Trong khi đo, John Reed va Benjamin Gitlow bay ke hoach đe pha hoai Đai hoi Đang xa hoi chu nghia. Đuoc chi điem, nhung nguoi phu trach đa bao cho canh sat đen mang nhung nguoi theo canh ta ra khoi đai sanh. Cac đai bieu con lai phe ta cung roi khoi hoi truong va gap go cac đai bieu bi loai tru. Đieu nay dan đen viec thanh lap Đang Lao đong Cong san vao ngay 1 thang 9 nam 1919.


= Chien dich bau cu =
Tu 1904-1912 Eugene V. Debs tham gia vao cac cuoc bau cu tong thong o Hoa Ky nhu mot ung cu vien cua Đang Xa hoi chu nghia. Ket qua tot nhat đat đuoc la cuoc tranh cu vao nam 1912, khi Debs gianh đuoc 6% so phieu cho đang cua ong. Nam 1920 Debs xuat hien tro lai nhu mot ung cu vien tong thong; lan nay tu nha tu, noi ong ngoi tu vi đa cong khai chong lai su tham du cua Hoa Ky vao cuoc chien tranh the gioi thu nhat. Ong nhan đuoc 919.799 phieu, chiem 3,4% so phieu, chi it hon cuoc bau cu nam 1912 mot chut. Debs vao dip Giang sinh 1921 đuoc Tong thong My Warren G. Harding an xa.
Nam 1924 khong co ung cu vien tong thong cua Đang Xa hoi. Ho giup đo AFL va to chuc "huynh đe đuong sat" trong viec ho tro ung cu vien cua Đang Thang Tien, Thuong nghi si Robert M. La Follette tu Wisconsin. Duoi su lanh đao cua Debs va Hillquit cac nha xa hoi My theo guong cua cac nha xa hoi chu nghia tu Anh Quoc, ho chi can mot vai nam đe thanh lap đang Lao đong. Mac du co nhung loi keu goi chan thanh cua Debs va Hillquit, đang moi lap tan ra mot lan nua vao nam 1926.
Nam 1928 Đang Xa hoi chu nghia lai mot minh tham du vao cuoc bau cu tong thong. Cac lanh đao cua Đang tai thoi điem đo đa co Norman Thomas, mot muc su tu Harlem va nguoi sang lap cua to chuc nhan quyen "American Civil Liberties Union". Thomas van la ung cu vien tong thong cua đang cho đen sau khi Chien tranh The gioi II ket thuc.


= Theo ve ben ta =
Trong thoi ky Đai khung hoang, đang co mot su gia tang lon ve so thanh vien, đac biet la gioi tre. (tu duoi 8 ngan len toi gan 17 ngan đang vien)  Cac nha lanh đao gioi tre cha bao lau co quan điem la nen hoa giai va thong nhat voi CPUSA trong khi van duy tri chinh sach mat tran thong nhat cua Quoc te cong san. Lanh đao cua Mat tran thong nhat la Reinhold Niebuhr, Andrew Biemiller, Daniel Hoan va Gus Tyler. Nhieu nguoi trong so nhung nguoi nay tro thanh thanh vien sang lap cua "Nguoi My cho Hanh đong Dan chu" (ADA), mot to chuc trong tu do trong thoi gian Chien tranh Lanh. Nhung nguoi qua khich chien thang tai đai hoi đang cua Đang xa hoi chu nghia o Detroit vao thang 6 nam 1934. Ho lam cho gioi gia chong đoi cua Louis Waldman va David Dubinsky cang mau ra khoi đang va mong muon thanh lap mot đang nong dan lao đong quoc gia, dan đau la Huey Pierce Long. Sau khi uoc nguyen that bai, cac nha lanh đao cua gioi gia thanh lap Lien đoan Dan chu Xa hoi nam 1936 va ho tro vo tinh Franklin D. Roosevelt.
Tai thoi điem nay, nhom qua khich đa boi theo mot lan song thanh cong nhu Roosevelt khi duy tri chien luoc Mat tran Nhan dan (muc tieu cong san đuoc cai trang thong qua hop tac voi cac đang dan chu xa hoi va tu san) Đang luc nay đuoc ho tro boi su gia nhap cua nhieu nguoi My ham mo Leon Trotsky thuoc nhom James P. Cannon va Max Shachtman. Cac Trotskist gay ra tinh trang hon loan trong noi bo đang, đac biet ke tu khi đa so thanh nien đa theo cac quan điem cua ho, ma cuoi cung dan đen viec ho bi loai tru trong nam 1938.


= Thu hep =
Tu nam 1940, chi con co mot bo phan nong cot o lai. Nam 1948, Norman Thomas tham du chien dich tranh cu cuoi cung cua ong, sau đo ong đa tro thanh mot nguoi ung ho quan trong cua tinh than tu do sau chien tranh. Đang Xa hoi chu nghia đa đat đuoc vai thang loi đia phuong o Milwaukee, Bridgeport (Connecticut) va Reading (Pennsylvania). Tai New York cac ung cu vien cua ho thuong tranh cu trong danh sach cua đang tu do. 1956 đang lai hoa giai va thong nhat lai voi lien đoan dan chu xa hoi. 1958 đang chap nhan nhung thanh vien cua lien minh Xa hoi chu nghia đoc lap vao hang ngu cua minh, ma truoc đay đuoc lanh đao boi nhung nguoi than can cua Trotsky, nhu Max Shachtman. Mac du ong dan co quan điem dan chu xa hoi, Shachtman ngoai mat van theo chinh sach cua nhung nguoi cong san, chu yeu la Trotskyist xam nhap vao cac đang khac (Entryism), ma ong đai dien ke tu nam 1930. Nhung nguoi tre ung ho Shachtman nhu Bayard Rustin đa co the mang lai sinh luc moi trong đang va giup no đong mot vai tro tich cuc trong cac phong trao dan quyen.


= Phan chia =
Vao cuoi nhung nam 1960, Đang Xa hoi roi vao vong kiem soat cua nhung nguoi ung ho Shachtman, nguoi ho tro chien tranh Viet Nam va canh huu cua Đang Dan chu, dan đau boi Scoop Jackson, khac voi nhom "canh ta moi". Sau cac cuoc xung đot keo dai va vat va, ho gianh đuoc trong nam 1973 đay đu quyen kiem soat đang va đoi ten la Nguoi Dan chu Xa hoi Hoa Ky (SDUSA).
Trong khi đo, nhom Michael Harrington thanh lap Uy ban to chuc xa hoi chu nghia dan chu (sau nay sau khi sap nhap voi Phong trao Hoa Ky moi 1983 đe thanh lap Xa hoi chu nghia Dan chu My, DSA) , ma cung lam viec trong Đang Dan chu, nhung chi trong canh ta cua ho đuoc lanh đao boi George McGovern. Ho đa co mot so thanh cong trong thap nien 1970, nhung phu thuoc vao đia vi cua Harrington va sau đo tu su ho tro Jesse Jackson. Mot phan thu ba cua đang cu, dan đau boi nha hoat đong chong chien tranh noi tieng David McReynolds, đoi lay ten Đang Xa hoi chu nghia Hoa Ky (SPUSA) . Đang Xa hoi chu nghia nay co gan 1.500 thanh vien, đai dien cho vi tri canh ta xa hoi chu nghia, thuong ung cu vao cac co quan cong cong, nhung khong co nhieu thanh cong.


Chu thich