Te giac hay con te la nhung loai đong vat co vu guoc le trong ho Rhinocerotidae. Trong nam loai con sinh ton, hai loai sinh song o Chau Phi, va ba loai sinh song o Nam A. Thuat ngu "te giac" thuong đuoc ap dung rong rai hon cho cac loai hien nay đa tuyet chung trong lien ho Rhocerotoidea.
Cac thanh vien cua Ho Te giac la mot trong nhung đong vat tren can lon nhat, voi tat ca cac loai co the đat đen hoac hon trong luong mot tan. Chung an thuc vat, co bo nao nho (400 đen 600 g), co mot hoac hai sung va lop da bao ve day (1,5 đen 5 cm) đuoc hinh thanh tu cac lop collagen nam trong cau truc mang tinh the. Chung thuong an co va la cay, mac du kha nang len men thuc an trong ruot gia cua chung cho phep chung an cac loai thuc vat co soi hon khi can thiet. Khong giong nhu cac đong vat mong guoc le khac, hai loai te giac o chau Phi thieu rang o phia truoc mieng, thay vao đo dua vao moi cua chung đe nho thuc an.
Te giac bi giet boi mot so nguoi đe lay sung cua chung, đuoc mua va ban tren thi truong cho đen, va đuoc mot so nen van hoa su dung lam đo trang tri hoac cho y hoc co truyen. Đong A, cu the la Viet Nam, la thi truong lon nhat trong viec buon ban sung te giac. Theo trong luong, sung te giac co gia tri nhu vang tren thi truong cho đen. Nguoi ta mai sung va tieu thu chung, tin rang bui cua chung co đac tinh tri lieu. Sung te giac đuoc tao nen tu keratin, loai protein cung tao nen toc va mong tay. Ca hai loai te giac chau Phi va te giac Sumatra đeu co hai sung, trong khi te giac An Đo va te giac Java chi co mot sung. Sach đo IUCN đanh gia te giac đen, Javan va Sumatra la cac loai cuc ky nguy cap.


Ten goi Truoc nam 1954, trong phuong ngu tieng Viet mien Bac con te giac đuoc goi la te nguu (chu Han: 犀牛) hoac con te, cai sung cua con te nguu goi la "te giac" (犀角), trong đo "giac" (角) la tu Han Viet, no co nghia la cai sung. Phuong ngu tieng Viet mien Nam khi đo goi con te giac la tay nguu (bien the ngu am cua "te giac) hoac con tay, sung cua con tay nguu đuoc goi la "tay giac". Ve sau nhieu nguoi khong biet "te giac" chi la cai sung cua con te nguu, lai tuong te giac la ten goi cua con vat co cai sung đo nen đa goi con te nguu la "te giac".
Trong tieng Anh, te giac đuoc goi la Rhinoceros hay Rhino - /raɪˈnɒsərəs/, xuat phat tu tieng Hy Lap rhinokeros, nghia la 'mui sung' (tu rhis nghia la 'mui', va keras nghia la 'sung')


Ho Mot so loai te giac chi moi tuyet chung trong thoi gian đia chat gan đay, noi tieng nhat la cac loai trong Chi Thu Xuong mong va te giac long muot o đai luc A-Au: nguyen nhan cua su tuyet chung nay la do bien đoi khi hau hay viec san ban cua con nguoi van đang la van đe gay tranh cai. Cac chung cu hien tai cho thay chung co le đa song sot qua nhieu thay đoi khi hau cho đen khi nguoi hien đai xuat hien.
Cac đong vat tuong tu te giac đa lan đau tien xuat hien trong the Eocen (34-56 trieu nam truoc) nhu la cac đong vat co hinh dang ngoai thon tha, va vao thoi ky cuoi the Miocen (5,3-23 trieu nam truoc) đa ton tai nhieu loai khac nhau. Phan lon cac loai nay co be ngoai đo so. Mot loai la Indricotherium đa can nang khoang 30 tan va (trong so cac đong vat đa biet) la mot trong so cac đong vat lon nhat trong so đong vat co vu đa tung song tren Trai Đat. Te giac bi tuyet chung trong thoi ky the Pliocen (1,8-5,3 trieu nam truoc) o Bac My, va trong thoi ky the Pleistocen (10.000 đen 1,8 trieu nam truoc) o Bac A va chau Au.
Nam loai con song sot hien nay thuoc ve ba tong. Co ba loai o chau A la loai te giac Sumatra đang o tinh trang cuc ky nguy cap la đai dien duy nhat con song sot trong nhom nguyen thuy nhat- Dicerorhinini- đa xuat hien trong the Miocen (khoang 20 trieu nam truoc). Loai te giac long to đa tuyet chung o mien bac chau Au va chau A cung la thanh vien cua tong nay. Con hai loai thuoc tong Rhinocerotini van đang song sot la te giac An Đo (nguy cap) va te giac Java (cuc ky nguy cap), đa phan nhanh tu mot goc khac khoang 10 trieu nam truoc. Hai loai o chau Phi la te giac trang va te giac đen, đa phan nhanh trong thoi ky đau the Pliocen (khoang 5 trieu nam truoc) nhung chung van thuoc ve nhom Dicerotini o giua the Miocen (khoang 14 trieu nam truoc). Khac biet chinh giua te giac trang va te giac đen la hinh dang moi/mieng cua chung. Te giac trang co cac moi rong va phang đe gam co con te giac đen co cac moi dai đau nhon đe an la cay. Ten goi te giac trang tren thuc te la mot sai lam pho bien xuat phat tu tu đong am trong tieng Anh chi cai moi rong cua chung.
Con lai cua cac phan loai te giac trang (Ceratotherium simum simum x Ceratotherium simum cottoni) đa sinh no tai vuon thu Dvur Kralove (vuon bach thu Dvur Kralove nad Labem) tai Tiep Khac nam 1977.


= Phan loai =

Ho Rhinocerotidae
Phan ho Rhinocerotinae
Tong Aceratheriini
†Aceratherium
†Acerorhinus
†Alicornops
†Aphelops
†Chilotheridium
†Chilotherium
†Dromoceratherium
†Floridaceras
†Hoploaceratherium
†Mesaceratherium
†Peraceras
†Plesiaceratherium
†Proaceratherium
†Sinorhinus
†Subchilotherium
Tong Teleoceratini
†Aprotodon
†Brachydiceratherium
†Brachypodella
†Brachypotherium
†Diaceratherium
†Prosantorhinus
†Shennongtherium
†Teleoceras
Tong Rhinocerotini
†Gaindatherium
Rhinoceros - Te giac An Đo & te giac Java
Tong Dicerorhinini
†Coelodonta - Te giac long min
Dicerorhinus - Te giac Sumatra
†Dihoplus
†Lartetotherium
†Stephanorhinus
Tong Dicerotini
Ceratotherium - Te giac trang
Diceros - Te giac đen
†Paradiceros
Phan ho Elasmotheriinae
†Gulfoceras
Tong Diceratheriini
†Diceratherium
†Subhyracodon
Tong Elasmotheriini
†Bugtirhinus
†Caementodon
†Elasmotherium - Te giac khong lo
†Hispanotherium
†Huaqingtherium
†Iranotherium
†Kenyatherium
†Meninatherium
†Menoceras
†Ougandatherium
†Parelasmotherium
†Procoelodonta
†Sinotherium
† Ho Amynodontidae
Phan ho Amynodontinae
Tong Cadurcodontini
†Cadurcodon
†Lushiamynodon
†Sharamynodon
†Sianodon
Tong Metamynodontini
†Gigantamynodon
†Metamynodon
†Paramynodon
†Zaisanamynodon
Tong incertae sedis
†Amynodon
Phan ho incertae sedis
Amynodontopsis
Armania
Cadurcamynodon
Cadurcopsis
Cadurcotherium
Caenolophus
Euryodon
Hypsamynodon
Megalamynodon
Mesamynodon
Penetrigonias
Procadurcodon
Rostriamynodon
Teilhardia
Toxotherium


Sung te giac Đac trung phan biet ro net nhat cua te giac la sung lon tren mui. Sung te giac đuoc su dung trong y hoc co truyen chau A (Trung Quoc va Viet Nam), va dung lam đo trang suc (cu the la can dao gam) o Yemen va Oman. Sung te giac co thanh phan cau tao gom keratin tuong tu toc va mong tay con nguoi, hoan toan khong co gia tri y hoc. Tai Đong Nam A va nhat la o Viet Nam, nguoi dan mai sung te giac pha voi nuoc hay ruou đe uong va tin rang no co the dung đe chua benh. Viet Nam cung la nuoc tieu thu lau sung te giac lon nhat the gioi.
Ca nam loai te giac đeu khong co tuong lai an toan: te giac trang co le la it nguy cap nhat, te giac Java hien chi con mot so luong rat nho (khoang 60 ca the vao nam 2002) va la mot trong hai hay ba loai đong vat co vu lon đang o tinh trang nguy cap nhat tren the gioi. Cac chien dich bao ve te giac đuoc khoi đong tu nhung nam thap nien 1970, nhung quan the te giac van tiep tuc suy giam nghiem trong. Viec buon ban cac bo phan co the te giac bi cam theo cac thoa uoc cua CITES, nhung viec san ban trom van la moi đe doa nguy hiem nhat cho tat ca cac loai te giac. Ngay 09 thang 11nam 2008, ba Vu Moc Anh, Bi thu thu nhat cua đai su quan Nam Phi đa bi trieu hoi ve nuoc. Bao Tuoi Tre trich loi đai su Viet Nam tai Pretoria Tran Duy Thi noi ba Vu Moc Anh chi nhan la ba đa "cam ho" sung te giac cho hai nguoi Viet Nam.
Hoi thang 7 nam 2007, hai cong dan Viet Nam khac cung đa bi bat giu tai San bay quoc te OR Tambo cung bon chiec sung te giac. Đau nam 2008, 18 kg sung đa bi thu giu khi đuoc van chuyen tu Nam Phi ve toi Ha Noi.. Con nhieu te giac bi chet mot cach đau đon vi bi cat mat sung. Tai Nam phi nam 2012 it nhat 668 con te giac bi chet trong truong hop nay. Theo ong Bret Tolman, to chuc bao ve thu vat TRAFFIC, trong chuong trinh "Tam guong the gioi" (Weltspiegel), đa so nhung nguoi buon lau hang nay bi bat tai Nam Phi hay Mozambique la nguoi Viet, ngay ca o cac phi truong Bangkok, Dubai hay Hongkong cung vay. 100g sung te giac tai mot cua hang tai Ha Noi tri gia khoang 2500 Dollar.


Du an Giai cuu te giac Ngay 15/4/2015, trong mot cuoc hop bao tai TPHCM, TS Lorinda Hern đai dien cho Rhino Rescue Project (Du an Giai cuu te giac) cho biet, ho đa quyet đinh bom chat ectoparasiticides vao sung te giac đe bao ve te giac tai Nam Phi va nhung noi co nan san bat trom. Voi te giac chat nay la vo hai, nhung no co the gay nguy hiem đen suc khoe nguoi su dung.. Rieng trong nam 2014 đa co toi 1.200 con te giac chet do nan san bat o Nam Phi đua toi nguy co diet chung.


Nha chua chay Co nhieu truyen thuyet ve viec te giac dap tat lua. Nhung cau chuyen nhu the duong nhu rat pho bien o Malaysia va Myanmar. Loai te giac nay tham chi co ten rieng trong tieng Ma Lai, badak api, trong đo badak co nghia la te giac va api nghia la lua. Đong vat nay se chay đen khi co lua trong rung va dap tat no. Đieu nay đung hay sai van chua đuoc kiem chung, do chua co tai lieu nao chung kien hay ghi nhan hien tuong nay trong thoi gian gan đay. Đieu nay thieu chung cu co the la do thuc te la ngay nay te giac rat hiem khi đuoc nhin thay o Đong Nam A, chu yeu la do su san ban bat hop phap rat pho bien đoi voi loai đong vat đang o tinh trang cuc ky nguy cap nay.


Hinh anh Chu thich Tham khao Du lieu lien quan toi Rhinocerotidae tai Wikispecies
 Tu lieu lien quan toi Rhinocerotidae tai Wikimedia Commons
(tieng Anh)

Chapman, Jan. 1999. The Art of Rhinoceros Horn Carving in China. Christies Books, Luan Đon. ISBN 0-903432-57-9.
Laufer, Berthold. 1914. "History of the Rhinoceros." In: Chinese Clay Figures, Part I: Prolegomena on the History of Defence Armor. Field Museum of Natural History, Chicago, pp. 73–173.
(tieng Viet)

Te giac tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Te giac 2 sung
Te giac 1 sung
(tieng Anh)

Quy te giac quoc te Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2007 tai Wayback Machine
Te giac SOS
Muc tu te giac tren website cua WWF.