Thoi đai Chien Quoc (gian the: 战国时代; phon the: 戰國時代; binh am: Zhanguo Shidai) keo dai tu khoang the ky 5 TCN toi khi Trung Quoc thong nhat duoi thoi Tan nam 221 TCN. Thong thuong no đuoc coi la giai đoan thu hai cua nha Đong Chu, tiep sau giai đoan Xuan Thu, du chinh nha Chu đa ket thuc vao nam 256 TCN, 34 nam truoc khi ket thuc giai đoan Chien Quoc. Tuong tu nhu giai đoan Xuan Thu, vi vua nha Chu chi đon gian la mot vua bu nhin. Ten goi Chien Quoc xuat phat tu cuon Chien Quoc sach đuoc bien soan đau thoi nha Han. Điem khoi đau thoi Chien Quoc hien van con tranh cai. Theo truyen thong, moi nguoi su dung nam 475 TCN (tiep sau thoi Xuan Thu), nhung hien nay thi nam 403 TCN – nam ma nuoc Tan bi chia thanh ba nuoc Han, Trieu, Nguy – cung thinh thoang đuoc coi la nam bat đau cua thoi ky nay.
Thoi Chien Quoc, trai voi thoi Xuan Thu, la mot giai đoan ma cac vua chu hau o đia phuong sap nhap cac tieu quoc nho hon xung quanh đe cung co quyen luc. Qua trinh nay đa bat đau o thoi Xuan Thu, va toi the ky 3 TCN, bay nuoc lon noi len chiem vi tri ap đao. Bay nuoc lon thoi Chien Quoc (戰國七雄/战国七雄 Chien Quoc that hung), gom co Te (齊), So (楚), Yen (燕), Han (韓), Trieu (趙), Nguy (魏) va Tan (秦). Mot dau hieu khac cua su tang cuong quyen luc la su thay đoi danh hieu: truoc kia cac lanh chua van xep minh vao bac cong (公) hay hau (侯), chu hau cua vua nha Chu; nhung trong giai đoan nay ho đa lan luot tu xung vuong (王), co nghia la ho ngang hang voi vua nha Chu.
Giai đoan Chien Quoc la giai đoan phat trien cua đo sat tai Trung Quoc, thay the đo đong tro thanh vat lieu chinh đuoc su dung trong chien tranh. Cac vung nhu Thuc (Tu Xuyen ngay nay) va Viet (Chiet Giang ngay nay) cung đa bi sap nhap vao vung anh huong van hoa Trung Quoc trong thoi gian nay. Nhung buc tuong do nhung quoc gia xay dung nen đe ngan chan cac bo lac du muc phia bac va ngan chan lan nhau la tien than cua Van ly truong thanh sau nay. Cac triet thuyet khac nhau đa đuoc phat trien trong giai đoan Bach gia chu tu, gom Khong giao (đuoc phat trien chi tiet boi Manh Tu), Đao giao (đuoc phat trien them boi Trang Tu), Phap gia (do Han Phi Tu lap ra) va Mac hoc (đuoc Mac Tu sang lap). Thuong mai cung tro nen quan trong, va mot so nha buon đa co quyen luc to lon trong chinh tri. Nhung chien thuat quan su cung thay đoi. Khong giong nhu giai đoan Xuan Thu, đa so cac quan đoi thoi Chien Quoc gom bo binh va ky binh va viec su dung xe ngua chien đau đa dan bi quen lang.
Cung o đau giai đoan nay, nha chien luoc quan su Ton Vu đa viet cuon Ton Tu binh phap đuoc cong nhan la tac pham co tam anh huong lon nhat trong 7 tac pham ve nghe thuat quan su Trung Quoc co đai. (Bay tac pham quan su kinh đien (that đai ky thu) gom: Luc thao cua Thai Cong, Ton Tu binh phap, Tu Ma binh phap, Ngo Khoi (吳起) binh phap, Uat Lieu Tu binh phap, Tam luoc cua Hoang Thach Cong, Đuong Thai Tong va Ly Ve cong van đap). Trong suot lich su phong kien Trung Quoc, that đai ky thu nay đuoc cat giau can than va chi nhung ai theo nghe binh moi đuoc tiep can chung. Hien nay ca bay tac pham đo đuoc trinh bay lai trong cuon "The Seven Military Classics of Ancient China" cua Ralph D. Sawyer)


Chien Quoc that hung Nguoi ta thuong goi Chien Quoc That Hung (戰國七雄) đe chi bay cuong quoc, đa đuoc hinh thanh tu su suy yeu cua nha Chu, trong suot giai đoan Chien Quoc cua lich su Trung Quoc. Ten bay nuoc đuoc liet ke theo thu tu chu cai:

Han (韓)
Nguy (魏)
So (楚)
Tan (秦)
Te (齊)
Trieu (趙)
Yen (燕)
Ket thuc giai đoan Chien Quoc, chien thang đa thuoc ve nuoc Tan do Tan Thuy Hoang tri vi. Chinh ong đa lap nen đe che đau tien trong lich su Trung Quoc.


Su phan chia nuoc Tan Xem chi tiet: Tan (nuoc)

O giai đoan Xuan Thu, nuoc Tan (晉) la nuoc manh nhat trong so cac chu hau voi thoi gian lam ba chu lau hon ca. Tuy nhien, gan cuoi thoi Xuan Thu, quyen luc cua vi vua cai tri tai đo đa giam sut, nuoc Tan dan roi vao su kiem soat cua sau dong ho lon (luc khanh - 六卿). Toi đau thoi Chien Quoc, sau nhieu cuoc chien tranh gianh quyen luc, co bon dong ho con sot lai la ho Tri (智), ho Nguy (魏), ho Trieu (趙), va ho Han (韓), trong đo ho Tri co the luc manh nhat. Tri Ba (Tri Dao 智瑶) lien minh voi ho Nguy va ho Han đe đanh Trieu Tuong Tu (Trieu Vo Tuat). Tuy nhien, vi tinh kieu ngao cua Tri Dao nen ho Trieu đa bi mat thong đong voi ho Nguy va ho Han lat nguoc tinh the, tieu diet ho Tri.
Nam 403 TCN, ba ho lon nuoc Tan, voi su đong y cua vua Chu, chia nuoc Tan thanh ba nuoc (三家分晉): Han, Trieu, va Nguy. Ba nguoi đung đau ba ho đuoc nha Chu phong tuoc Hau (侯), va boi vi ca ba đeu thuoc nuoc Tan cu, nen ho cung đuoc goi la Tam Tan (三晉). Nuoc Tan tiep tuc ton tai voi mot vung đat nho cho toi tan nam 376 TCN khi mot lan nua, phan con lai đo lai bi Tam Tan chia nhau.
Su gia Tu Ma Quang nhan đinh viec nha Chu cong nhan 3 ho chia nhau nuoc Tan la mot sai lam, tao ra tien le ke duoi tiem vi ke tren, chut vi the con lai cua nha Chu cung mat het:

Kinh Xuan thu ha thap chu hau, đe cao vuong that, vi Thien tu tuy the yeu, nhung theo thu tu van ngoi tren chu hau, moi thay thanh nhan đoi voi thu tu vua toi khong he qua quit. Neu chang gap vua bao tan nhu Kiet, Tru, tu minh co cai nhan Thang, Vo, lai đuoc troi trao menh, thi đia vi vua toi phai rang than gin giu đen chet ma thoi.
Than oi, U Vuong, Le Vuong that đuc, đao nha Chu ngay cang suy, cuong ky bang hoai — duoi cha đap tren, chu hau tu chuyen chinh phat, Đai phu chuyen quyen — đai the cua le muoi phan đa mat đi bay tam; nhung cac quan vuong noi nghiep Van Vuong, Vo Vuong van đeu đeu noi ngoi nhau la nho con chau nha Chu van con biet giu danh phan minh von co... Nho the đat đai nha Chu du chang lon bang Tao, Đang, dan chung nha Chu du chang nhieu bang Chu, Cu, nhung suot may tram nam, van la tong chu thien ha, tuy hung manh nhu Tan, So, Te, Tan van khong dam đat minh tren nha Chu, vi sao? Chi vi dua vao danh phan san co vay... Đen đay cac Đai phu nuoc Tan khinh re vua minh, chia nhau đat đai nuoc Tan, Thien tu đa chang trung tri, con ban thuong vi cao, cho đung vao hang chu hau, chinh la con von ven chut danh phan lai khong biet giu ma vut het đi. Đao le tien vuong nha Chu the la dut vay!
Than oi! Đao le quan than ma huy hoai, thi thien ha dung tri luc tranh cuong, khien nhung nuoc chu hau la con chau thanh hien, xa tac tong mieu chang đau khong bi diet vong, chung dan bi day xeo, giet choc bang het, ha chang đau xot lam sao!


Thay đoi quyen luc o nuoc Te Nam 386 TCN, ho Đien (田), mot dong ho quy toc luu vong cua nuoc Tran, chiem quyen kiem soat nuoc Te va đuoc trao tuoc Cong. Nuoc Te cu cua ho Khuong (姜) van tiep tuc ton tai voi mot vung đat nho be đen nam 379 TCN, khi ho bi ho Đien sap nhap not vao nuoc Te.


Nhung xung đot ban đau giua Tam Tan, Te va Tan Nam 371 TCN, Nguy Vu Hau chet ma chua co nguoi ke vi, khien nuoc Nguy roi vao noi chien tranh gianh quyen luc. Sau ba nam noi chien, nuoc Trieu va Han, loi dung co hoi tan cong Nguy. Khi sap chiem đuoc nuoc Nguy, cac lanh đao nuoc Trieu va nuoc Han lai bat hoa voi nhau ve cach thuc xu ly nuoc Nguy va quan đoi ca hai nuoc đa bi mat rut lui. Nho the, Nguy Hue Vuong (luc ay van đang la tuoc Hau) co the len ngoi lam vua nuoc Nguy.
Nam 354 TCN, Nguy Hue Vuong phat đong mot cuoc tan cong quy mo lon vao nuoc Trieu, mot so nha su hoc cho rang đe tra thu viec ho đa tan pha nuoc Nguy truoc đo. Toi nam 353 TCN, Trieu thua nhieu tran lon va mot trong nhung thanh pho lon cua ho - Ham Đan (邯鄲), thanh pho sau nay tro thanh kinh đo nuoc Trieu – bi bao vay. Vi the, nuoc Te lan can quyet đinh giup đo nuoc Trieu. Chien thuat ma Te su dung la do Ton Tan (孫臏), nguoi luc ay la quan su trong quan đoi nuoc Te, đe ra. Te tan cong vao nuoc Nguy khi quan đoi Nguy đang bao vay Trieu, buoc Nguy phai rut lui. Chien thuat nay đa thanh cong; quan Nguy voi vang rut ve, va gap quan Te o Que Lang (桂陵) noi Nguy đa bi đanh bai mot tran mang y nghia quyet đinh. Tu su kien nay xuat hien cau noi: "Vay Nguy cuu Trieu" (圍魏救趙).
Nam 341 TCN, Nguy tan cong Han, va Te lai can thiep mot lan nua. Hai vi tuong o tran Que Lang lan truoc lai gap nhau, va nho chien thuat khon kheo cua Ton Tan, Nguy lai bi that bai to lon mot lan nua tai tran Ma Lang (馬陵). Trong tran nay, Bang Quyen, chu tuong quan Nguy tu tran.
Tinh the cua nuoc Nguy cang nguy ngap hon nua khi Tan loi dung co hoi Nguy thua lien tuc truoc Te đe tan cong Nguy nam 340 TCN theo muu đo cua nha cai cach nuoc Tan la Thuong Uong (商鞅). Nguy bi đanh bai va buoc phai nhuong mot phan lon đat đai đe đoi lay hoa binh. Viec nay khien kinh đo An Ap (安邑) cua Nguy roi vao tinh the nguy hiem, vi the Nguy phai roi đo sang Đai Luong (大梁)(sau nay đoi thanh Bien Luong (汴梁)). Vi vay, tu đo tro đi nuoc Nguy con đuoc goi la Luong.
Sau nhung su kien nay, nuoc Nguy tro nen suy yeu va nuoc Te cung nuoc Tan tro thanh hai nuoc thong tri o giai đoan nay.


Nhung cai cach cua Thuong Uong o Tan Tan so di mau manh mot phan la nho đia the: o lanh ve phia Tay, it bi cac nuoc lang gieng o phia đong dom ngo, đuoc tu do phat trien, lai co cua Ham Coc rat hiem tro, "mot nguoi giu cua đo thi cu đuoc van nguoi", nen Tan co the qua cua đo đe tan cong cac nuoc phia đong, chu cac nuoc nay khong dam mao hiem qua cua đo đe tan cong Tan.
Khoang nam 359 TCN, Thuong Uong (商鞅), mot vi quan nuoc Tan, bat đau đua ra nhieu cai cach bien Tan tu mot nuoc lac hau tro thanh nuoc co vi the vuot han sau nuoc kia. Noi chung, no thuong đuoc coi la điem quyet đinh đe nuoc Tan bat đau tro thanh nuoc manh nhat thoi Chien Quoc.

Tu 356 đen 348 TrCN, Tan lap 41 huyen tren khap coi. Thuong Uong lam tuong quoc Tan, khuyen vua Tan đanh nhung đon rat manh vao giai cap quy toc, tuoc dan quyen cua ho; tao ra mot giai cap quy toc moi gom nhung quan nhan co tai; he chem đuoc nhieu đau giac thi đuoc chuc cao. Ong lai lap chinh sach khan hoang, cho dan chung lam chu nhung đat ho khai pha đuoc, do đo co them bon phu nong xuat hien, bon nay voi bon phu thuong se tranh quyen voi bon quy toc cu. Ong con bai bo tuc quy toc khong bi hinh phat nhu thu dan, moi nguoi đeu binh đang ve phap luat ma phap luat đuoc cong bo cho toan dan đuoc biet.
Tu thoi Xuan Thu đa co vai nuoc cong bo "hinh thu", nghia la khac hinh luat tren cac đinh đat o trieu đinh hoac tren nhung bang go treo o kinh đo, nhu vay đe bo cai le he bon quy toc bi toi thi trieu đinh xu kin theo le rieng cua ho voi nhau, con dan chung bi toi thi bi xu theo hinh phap mot cach nghiem khac hon. Hinh thu dan dan đuoc cac nuoc khac theo, nhung luat phap khong nuoc nao khoc liet nhu o Tan. Dan khong đuoc lang thang đi đau tuy y. Nguoi nao cung phai co mot cai the nhu chung minh nhan dan ngay nay ho goi la "bang cu", muon vao quan tro nao phai trinh the, chu quan khong dam chua nhung nguoi khong mang the. Bon du thu du thuc bi bat thi lam no le het. Cac thu, kinh bi đot het.
Lang xom to chuc lai het. Cu nam hay muoi nha hop thanh mot lien gia co bon phan phai phong ke gian, to cao ke co toi, neu khong thi chiu trach nhiem chung. Mac Tu mot the ky truoc đo cung đa co y đo nhung chinh sach cua Thuong Uong triet đe hon: lam thay đoi ca to chuc huong thon, chia lai đat đai canh tac, pha bo hang rao cu, do đo ma thay đoi han loi song, phong tuc, co the goi la mot cuoc cach mang.
Cac luat thuong phat quan nhan rat nghiem, thu dan co chien cong thi đuoc chuc tuoc, quy toc ma khong co chien cong thi bi giang xuong thanh thu dan. Tat ca cai cach đeu nham muc đich duy nhat la san xuat lua cho nhieu đe nuoi binh, la luyen binh cho manh đe xam chiem nuoc khac. Khi Tan Hieu cong chet (338 TCN), quy toc tra thu va Thuong Uong bi phanh thay. Nhung non mot the ky sau, vua Tan ten Doanh Chinh (tuc Tan Thuy Hoang) ap dung lai chinh sach đo ma lam cho Tan manh nhat trong so that hung.


Cac nuoc xung vuong Nam 334 TCN, vua nuoc Nguy va Te đong y cong nhan lan nhau ve tuoc vuong (王), chinh thuc hoa su đoc lap cua cac nuoc chu hau va gat bo vi the cua vua nha Chu tu đau thoi Đong Chu. Vua nuoc Nguy va Vua nuoc Te tien len ngang hang voi Vua nha Chu, đa lien tuc ke vi tu thoi Xuan Thu. Tu đo ve sau, tat ca cac nuoc cuoi cung đeu tu phong vuong, đanh dau su khoi đau cho su ket thuc cua nha Chu.
Nam 325 TCN, vua nuoc Tan tu phong Vuong.
Nam 323 TCN, vua nuoc Han va Yen tu xung Vuong.
Nam 318 TCN, vua nuoc Tong xung Vuong.
Nam 299 TCN, vua nuoc Trieu xung Vuong.


Su phat trien, banh truong va suy yeu So Đau giai đoan Chien Quoc, So la mot trong nhung nuoc manh nhat trong so chu hau. Nuoc nay đa đat toi mot vi the moi khi vua So phong nha cai cach noi tieng Ngo Khoi (吳起) lam Te tuong nam 389 TCN.
So đat đen đinh cao suc manh cua minh vao nam 334 TCN khi ho chiem đuoc nhieu vung đat đai cua Trung Nguyen. Nhung su kien dan toi đieu nay bat đau khi Viet (越國) chuan bi tan cong Te. Vua Te gui su than toi thuyet phuc vua Viet tan cong So thay vi tan cong nuoc minh. Viet o at tan cong So, nhung bi So phan cong, đanh bai, sau đo So chinh phuc toan bo Viet.
Tuy nhien, đen thoi So Hoai Vuong (328-299 TCN), So bi mac lua muu ke cua Truong Nghi, thua tuong va bien si nuoc Tan, vi vay đa bi Tan lien tiep đanh bai va đe mat vung Han Trung. Đen nhung nam 279-276 TCN, tuong Tan la Bach Khoi lai đanh bai So, lan chiem nhieu đat đai trong đo co kinh đo cua so la Dinh (郢). So buoc phai doi đo ve Tran (278 TCN) roi Tho Xuan (241 TCN) va tu đo suy yeu han, khong con la đoi thu cua Tan nua.
Đen thoi So Khao Liet Vuong (262-238 TCN), Xuan Than Quan Hoang Yet đuoc phong lam Tuong quoc đa đe xuat nhieu bien phap kinh te, chinh tri tien bo giup khoi phuc lai phan nao suc manh cua So. Trong khi Tan lien tiep tan cong Tam Tan thi So cung tien sang phia đong tieu diet hang loat nuoc nho, đien hinh la nuoc Lo nam 256 TCN. Tuy nhien viec nay chi co the bu đap phan nao cho nhung thua thiet trong cuoc tranh chap voi Tan ma thoi chu khong the khoi phuc lai uu the truoc kia nua.


Uu the cua Tan va cac chien luoc Hop tung, Lien hoanh Toi cuoi thoi Chien Quoc, Tan tro thanh nuoc rat manh so voi ca sau nuoc con lai. Vi the, chinh sach cua cac nuoc nay la nham chong lai moi đe doa tu nuoc Tan, voi hai truong phai chinh: Hop tung (合縱/合纵 binh am: hezong), hay lien ket voi nhau đe chong su banh truong cua Tan; va Lien hoanh (連橫/连横 binh am: lianheng), hay lien ket voi Tan đe dua vao uy the cua ho. Ban đau thuyet Hop tung mang lai mot so thanh cong, du cuoi cung no đa tan vo. Tan luon loi dung thuyet Lien hoanh đe đanh bai tung nuoc mot. Trong giai đoan nay, nhieu triet gia va chien thuat gia đa đi chu du cac nuoc đe khuyen cac vi vua cai tri đua y kien cua ho vao ap dung thuc tien. Nhung nha chien thuat gia đo rat noi tieng ve nhung muu meo va tri tue cua minh, va đuoc goi chung la Tung Hoanh gia (縱橫家), lay theo ten cua hai truong phai chien luoc chinh.


Tan chinh phuc cac nuoc khac Xem chi tiet: Chien tranh thong nhat Trung Hoa cua Tan
Sang the ky 3 TCN, nho uu the ve kinh te va quan su, Tan chiem uu the ro ret so voi cac quoc gia phia đong, nhat la sau su xuong doc cua Te va So. Tan dung chien thuat "vien giao can cong" (giao hao voi nuoc xa, tan cong nuoc gan), lan đat cac nuoc tiep giap voi minh nhu Han, Trieu, Nguy, So nhung hoa hieu voi nuoc Te o xa. Chien thuat nay to ra hieu qua. Cac nuoc chu hau khac co đoi luc lien minh theo thuyet "Hop tung" đe chong Tan nhung rang buoc long leo va hay bi Tan chia re nen lien minh nhanh chong tan ra. Them vao đo, nhieu vua chu hau khong thay đuoc loi ich thiet thuc cua lien minh chong Tan ma bi Tan lung lac boi loi ich nho truoc mat nen mac muu Tan, dan dan tro thanh nan nhan trong qua trinh thong nhat cua Tan. Nhat la nuoc Te to ra thu đong nhat va it tham gia đanh Tan so voi cac nuoc khac. Sau khi diet nha Chu nam 249 TCN, Tan tiep tuc tan cong cac chu hau khac. Đat đai cua cac nuoc tiep giap bi lay nhieu va toi khoang nam 240 TCN, phan đat con lai cua cac nuoc giap Tan nhu Han, Trieu, Nguy thuc chat rat nho. Cuoi cung, Tan dung vu luc lan luot diet het 6 nuoc phia đong, thong nhat Trung Quoc:

Nam 256 TCN, Tan chiem Tay Chu.
Nam 249 TCN, Tan chiem Đong Chu.
Nam 230 TCN, Tan chiem Han.
Nam 225 TCN, Tan chiem Nguy.
Nam 223 TCN, Tan chiem So.
Nam 222 TCN, Tan chiem Yen va Trieu.
Nam 221 TCN, Tan chiem Te, hoan thanh thong nhat Trung Quoc.


Nhung nhan vat quan trong = Quan lai =
Ve Uong hay con goi la Thuong Uong, chinh tri gia, nguoi xay dung nen mong cuong thinh cho nuoc Tan.
To Tan, chinh tri gia, nguoi lap chien luoc "hop tung", lien ket 6 nuoc chong Tan.
Truong Nghi, chinh tri gia, nguoi lap chien luoc "lien hoanh", giup nuoc Tan pha lien minh 6 nuoc.
Cong Ton Dien, Đai Luong Tao Nguy Cong Ton Dien nuoc Nguy
Tu cong tu bao gom: Manh Thuong Quan Đien Van nuoc Te, Binh Nguyen Quan Trieu Thang nuoc Trieu, Tin Lang Quan Nguy Vo Ky nuoc Nguy, Xuan Than Quan Hoang Yet nuoc So.
Lan Tuong Nhu, tuong quoc nuoc Trieu
Ly Tu, thua tuong nuoc Tan.
Ngu Khanh, tuong quoc nuoc Trieu
Hue Thi, tuong quoc nuoc Nguy kiem hoc gia


= Hoc gia co anh huong =
Trang Tu, nguoi phat trien hoc thuyet Lao Tu
Manh Tu, nguoi phat trien hoc thuyet Khong Tu
Han Phi, nguoi xay dung nen tang Phap gia
Khuat Nguyen, hoc gia nuoc So
Hue Thi, hoc gia nuoc Nguy, nguoi hieu sau biet rong ve moi mat va gioi bien luan thuoc phai Danh Gia


= Nha buon noi tieng =
La Bat Vi, nguoi buon vua noi tieng.


= Tuong linh, lanh đao quan đoi va cac quan su =
Ton Tan, chau Ton Tu quan su cho Đien Ky, Danh tuong gioi cua nuoc Te
Ngo Khoi, lam tuong linh cho nuoc Nguy va nuoc So
Doanh Tat, tuong linh nuoc Tan
Tu Ma Thac, tuong linh nuoc Tan
Nhac Nghi, tuong (nuoc)|Yen, chi huy đanh pha nuoc Te
Đien Đan, tuong nuoc Te, pha quan Yen, khoi phuc nuoc Te
Liem Pha, tuong  Trieu chong Tan
Bach Khoi, tuong Tan, đanh pha 6 nuoc
Vuong Tien, tuong Tan, thong nhat 6 nuoc.
Ly Muc, tuong Trieu chong Tan


= Thich khach =
Chu Hoi, mon khach cua Nguy Vo Ky, giet Tan Bi, tuong nuoc Nguy đe đoat binh quyen ve cho Tin Lang quan Nguy Vo Ky đi cuu Trieu.
Kinh Kha, đuoc Thai tu Đan cua nuoc Yen phai đi hanh thich Tan Thuy Hoang nhung that bai, đay la nguyen nhan chinh ve su diet vong cua nuoc Yen.
Cao Tiem Ly, nhac cong, ban cua Kinh Kha, muu sat Tan Thuy Hoang đe tra thu cho Kinh Kha.


Tham khao Lien ket ngoai