Nhien lieu hoa thach la cac loai nhien lieu đuoc tao thanh boi qua trinh phan huy ky khi cua cac sinh vat chet bi chon vui cach đay hon 300 trieu nam. Cac nguyen lieu nay chua ham luong carbon va hydrocarbon cao.
Cac nhien lieu hoa thach thay đoi trong dai tu chat de bay hoi voi ty so carbon:hydro thap nhu methane, dau hoa dang long, đen cac chat khong bay hoi chua toan la cacbon nhu than đa. Methane co the đuoc tim thay trong cac mo hydrocarbon o dang rieng le hay đi cung voi dau hoa hoac o dang methane clathrates. Ve tong quat chung đuoc hinh thanh tu cac phan con lai cua thuc vat va đong vat bi hoa thach khi chiu ap suat va nhiet đo ben trong vo Trai Đat hang trieu nam. Hoc thuyet phat sinh sinh vat đuoc Georg Agricola đua ra đau tien vao nam 1556 va sau đo la Mikhail Lomonosov vao the ky 18.
Co quan thong tin nang luong Hoa Ky (EIA) uoc tinh nam 2006 rang nguon nang luong nguyen thuy bao gom 36,8% dau mo, than 26,6% (bao gom than nau va than đa), khi thien nhien 22,9%, chiem 86% nhien lieu nguyen thuy san xuat tren the gioi. Cac nguon nhien lieu khong hoa thach bao gom thuy đien 6,3%, nang luong hat nhan 6,0%, va nang luong đia nhiet, nang luong mat troi, nang luong gio, nhien lieu go, tai che chat thai chiem 0,9%. Tieu thu nang luong tren the gioi tang moi nam khoang 2,3%.
Cac nhien lieu hoa thach la tai nguyen khong tai tao boi vi Trai Đat mat hang trieu nam đe tao ra chung va luong tieu thu đang dien ra nhanh hon toc đo đuoc tao thanh. San luong va tieu thu nhien lieu hoa thach lam tang cac moi quan tam ve moi truong. The gioi đang huong toi su dung cac nguon nang luong tai tao la mot trong nhung cach giup giai quyet van đe tang nhu cau nang luong.
Viec đot nhien lieu hoa thach tao ra khoang 21,3 ti tan carbon dioxide hang nam, nhung nguoi ta uoc tinh rang cac qua trinh tu nhien co the hap thu phan nua luong khi thai tren, vi vay ham luong cacbon dioxide se tang 10,65 ti tan moi nam trong khi quyen (mot tan cacbon tuong đuong 44/12 hay 3,7 tan carbon dioxide). carbon dioxide la mot trong nhung khi nha kinh lam tang luc phong xa va gop phan vao su nong len toan cau, lam cho nhiet đo trung binh be mat cua Trai Đat tang.


Nguon goc Nhien lieu hoa thach đuoc hinh thanh tu qua trinh phan huy ky khi cua xac cac sinh vat, bao gom thuc vat phu du va đong vat phu du lang đong xuong đay bien (ho) voi so luong lon trong cac đieu kien thieu oxy, cach đay hang trieu nam. Trai qua thoi gian đia chat, cac hop chat huu co nay tron voi bun, va bi chon vui ben duoi cac lop tram tich nang. Trong đieu kien nhiet đo va ap suat cao lam cho cac vat chat huu co bi bien đoi hoa hoc, đau tien la tao ra kerogen o dang sap. Chung đuoc tim thay trong cac đa phien set dau va sau đo khi bi nung o nhiet cao hon se tao ra hydrocarbon long va khi boi qua trinh phat sinh nguoc.
Nguoc lai, thuc vat đat lien co xu huong tao thanh than. Mot vai mo than đuoc xac đinh la co nien đai vao ky Phan trang.
Cac vi du so sanh tuong đoi:

1 lit xang tuong đuong 23,5 tan vat chat huu co co lang đong tren đay bien.
Tong nhien lieu hoa thach su dung trong nam 1997 tuong đuong khoi luong thuc vat hoa thach phat trien trong 422 nam tren be mat Trai Đat va cac đai duong co.


Tam quan trong Nhien lieu hoa thach co vai tro rat quan trong boi vi chung co the đuoc dung lam chat đot (bi oxy hoa thanh dioxide cacbon va nuoc) đe tao ra nang luong. Viec su dung than lam nhien lieu đa dien ra rat lau trong lich su. Than đuoc su dung đe nau chay quang kim loai. Cac hydrocarbon ban ran ro ri len mat đat cung đuoc dung lam chat đot trong thoi co đai, nhung cac vat lieu nay hau het đuoc su dung lam chat chong tham va uop xac.
Khai thac dau mo thuong mai, phan lon la su thay the cho dau co nguon goc đong vat (nhu dau ca) đe lam chat đot cho cac loai đen dau bat đau thu the ky 19.
Khi thien nhien đa co thoi ky bi đot bo tren cac gian khoan dau va đuoc xem la san pham khong can thiet cua qua trinh khai thac dau mo, nhung bay gio đuoc quan tam rat nhieu va đuoc xem la tai nguyen rat co gia tri.
Dau tho nang la mot loai dau co đo nhot lon hon dau tho, con đuoc goi la dau cat. Dau cat la loai bitumen bi tron lan voi cat va set, va la nguon nhien lieu hoa thach quan trong. Phien set dau va cac vat lieu tuong tu la cac đa tram tich chua kerogen, mot hon hop cua cac hop chat huu co cao phan tu, va la chat sinh ra dau tho tong hop khi bi nhiet phan. Cac vat lieu nay chua đuoc khai thac thuong mai. Cac nhien lieu nay đuoc dung cho cac đong co đot trong, nha may đien dung nhien lieu hoa thach va cac muc đich khac.

Truoc nua sau the ky 18, coi xay gio hay coi xay nuoc đa cung cap nhu cau nang luong cho nganh cong nghiep nhu nghien bot mi, xe go hoac bom　nuoc, va đot go hoac than bun đe cung cap nhiet dan dung. Viec su dung nhieu lieu hoa thach o pham vi rong, thi nhien lieu đau tien la than, theo sau la dau hoa đe van hanh cac đong co hoi nuoc, va la đong gop rat lon cho cuoc cach mang cong nghiep. Vao cung thoi gian đo, khi đot su dung khi thien nhien hoac khi than cung đuoc su dung rong rai. Viec phat minh ra đong co đot trong va lap đat no trong o to va xe tai đa lam tang cao nhu cau su dung xang va dau diesel, ca hai loai nay đau la san pham chung cat tu nhien lieu hoa thach. Cac hinh thuc van tai khac nhu đuong sat va hang khong cung đoi hoi su dung nhien lieu hoa thach. Cac nguon tieu thu nhien lieu hoa thach khac nhu nha may đien va cong nghiep hoa dau. Hac in la san pham con lai sau khi chiet tach dau, cung đuoc dung lam vat lieu trai đuong.


Han che va nguyen lieu thay the Theo nguyen tac cung - cau thi khi luong cung cap hydrocarbon giam thi gia se tang. Du vay, gia cang cao se lam tang nhu cau ve nguon cung ung nang luong tai tao thay the, khi đo cac nguon cung ung khong co gia tri kinh te truoc đay lai tro thanh co gia tri đe khai thac thuong mai. Xang nhan tao va cac nguon nang luong tai tao hien tai rat ton kem ve cong nghe san xuat va xu ly so voi cac nguon cung cap dau mo thong thuong, nhung co the tro thanh co gia tri kinh te trong tuong lai gan. Xem them phat trien nang luong.
Cac nguon nang luong thay the khac gom nang luong hat nhan, thuy đien, đien mat troi, phong đien, nang luong thuy trieu va đia nhiet.


Cac muc cap va luu luong Muc cap nguon nang luong chu yeu la luong du tru trong long đat. Luu luong la san luong khai thac. Phan quan trong nhat cua nguon nang luong chu yeu la nguon nang luong hoa thach goc cacbon. Dau mo, than va khi chiem 79,6% san luong nang luong chu yeu trong nam 2002 (hay 34,9 + 23,5 + 21,2 tan dau quy đoi).
Muc cap (du tru đa xac đinh) 

Dau mo: 1.184 đen 1.342 ti thung (uoc tinh giai đoan 2007-2009)
Khi: 6.254-6.436 nghin ti ft³ (177 - 182 nghin ti m³) hay 1.138-1.171 ti thung dau quy đoi (BBOE) giai đoan 2007-2009 (he so 0,182)
Than: 997,748 ti tan My hay 904,957 ti tan hay 997.748 * 0,907186 * 4,879 = 4.416 BBOE (2005)
Luu luong (san luong tieu thu hang nam) nam 2007 

Dau mo: 85,896 trieu thung/ngay
Khi: 104,425 nghin ti ft³ (2,957 nghin ti m³) * 0,182 = 19 BBOE
Than: 6,743 ti tan My * 0,907186 * 4,879 = 29,85 BBOE
So nam khai thac con lai voi luong du tru toi đa đuoc xac đinh (Oil & Gas Journal, World Oil)

Dau mo: 1.342 ti thung du tru / (85,896 trieu thung nhu cau mot ngay * 365 ngay) = 43 nam
Khi: 1.171 BBOE / 19 BBOE = 60 nam
Than: 4.416 BBOE / 29,85 BBOE = 148 nam
Cach tinh tren ap dung cho san luong khai thac o muc đo khong đoi cho cac nam sau va tat ca luong du tru đa đuoc xac đinh co the đuoc thu hoi het. Nhung trong thuc te, luong tieu thu tu ba nguon cung cap nay đa va đang tang len hang nam tham chi la tang rat nhanh va thuc te la đuong cong san luong khai thac theo hinh chuong (giong đuong phan phoi chuan). Vao mot vai thoi điem, san luong khai thac cac tai nguyen nay trong mot khu vuc, quoc gia hoac tren the gioi se đat đen gia tri cuc đai va sau đo se giam cho đen khi xuong đen điem ma tai đo viec khai thac se khong con đem lai loi nhuan hoac khong the khai thac đuoc nua. Quy luat nay đuoc Hubbert neu ra trong hoc thuyet đinh điem Hubbert ve van đe dau khi. Luu y rang cac uoc tinh luong du tru đa xac đinh khong bao gom luong du tru chien luoc. Du tru chien luoc tren toan cau la hon 4,1 ty thung nua.
Cac điem neu o tren nhan manh đen su can bang nang luong toan cau. Cung thong qua đo co the hieu đuoc ti le du tru phuc vu cho tieu thu hang nam (R/C) theo khu vuc va quoc gia. Vi du, chinh sach nang luong cua Vuong quoc Anh neu rang ty le R/C cua chau Au la 3,0, la mot con so rat thap so voi chuan cua the gioi. Đieu nay cho thay rang đay la khu vuc co the bi ton thuong ve nang luong. Cac nguon nhien lieu thay the đac biet la chu đe tranh luan buc xuc tren toan cau.


Tac đong moi truong O Hoa Ky, co hon 90% luong khi nha kinh thai vao moi truong tu viec đot nhien lieu hoa thach. Đot nhien lieu hoa thach cung tao ra cac chat o nhiem khong khi khac nhu cac nito oxide, luu huynh dioxide, hop chat huu co de bay hoi va cac kim loai nang.
Theo Bo Moi truong Canada: 

"Nganh đien la duy nhat trong so nhung nganh cong nghiep trong đong gop rat lon cua no vao cac phat thai lien quan đen hau het cac van đe ve khong khi. San xuat đien thai ra mot luong lon cac oxide nito va dioxide luu huynh tai Canada, tao ra suong mu va mua acid va hinh thanh vat chat hat min. No la nguon thai thuy ngan cong nghiep lon nhat khong the kiem soat đuoc tai Canada. Cac nha may phat đien su dung nhien lieu hoa thach cung phat thai vao moi truong dioxide cacbon, mot trong nhung chat tham gia vao qua trinh bien đoi khi hau. Them vao đo, nganh nay co nhung tac đong quan trong đen nuoc, moi truong song va cac loai. Cu the, cac đap nuoc va cac đuong truyen tai cung tac đong đang ke đen nuoc va đa dang sinh hoc."

Đot nhien lieu hoa thach tao ra cac acid nhu acid sulfuric, acid carbonic va nitric, cac chat co nhieu kha nang tao thanh mua acid va anh huong đen cac vung tu nhien va huy hoai moi truong. Cac tuong đieu khac lam bang cam thach va đa voi cung phan nao bi pha huy do acid hoa tan cacbonat calci.
Nhien lieu hoa thach cung chua cac chat phong xa chu yeu nhu urani va thori, chung đuoc phong thich vao khi quyen. Nam 2000, co khoang 12.000 tan thori va 5.000 tan urani đa bi thai ra tu viec đot than. Nguoi ta uoc tinh rang trong suot nam 1982, Hoa Ky đot than đa thai ra gap 155 lan so voi chat phong xa thai vao khi quyen cua su co su co Three Mile Island.
Đot than cung tao ra mot luong lon xi luyen kim va tro bay. Cac chat nay đuoc su dung voi nhieu muc đich khac nhau, chiem khoang 40% san luong cua Hoa Ky.
Viec khai thac, xu ly va phan phoi nhien lieu hoa thach cung gay ra cac moi quan tam ve moi truong. Cac phuong phap khai thac than đa đac biet la khai thac lo thien boc lop phu cua cac đinh nui va khai thac tu tren xuong va khai thac dang dai cung gay nhung anh huong tieu cuc đen moi truong, va cac hoat đong khai thac dau khi ngoai khoi cung la hiem hoa đoi voi sinh vat thuy sinh. Cac nha may loc dau cung co nhung tac đong tieu cuc đen moi truong nhu o nhiem nuoc va khong khi. Viec van chuyen than can su dung cac đau may xe lua chay bang đong co diesel, trong khi đo dau tho thi đuoc van chuyen bang cac tau dau (co nhieu khoang chua), cac hoat đong nay đoi hoi phai đot nhien lieu hoa thach truyen thong.
Cac luat moi truong đuoc ap dung đe lam giam thieu luong phat thai nhu yeu cau va khong che (yeu cau ve luong chat thai hoac yeu cau ve cong nghe su dung), khuyen khich kinh te hoac cac chuong trinh tinh nguyen.
Vi du ve cac nguyen tac moi truong đuoc su dung o Hoa Ky nhu "EPA đua ra cac chinh sach đe giam phat thai thuy ngan tu hoat đong hang khong. Theo cac nguyen tac đuoc phe chuan nam 2005, cac nha may phat đien su dung than can phai cat giam luong phat thai đen 70% vao nam 2018.".
Ve thuat ngu kinh te, o nhiem tu nhien lieu hoa thach đuoc xem la mot yeu to ben ngoai tieu cuc. Thue la cach ap dung mot chieu đe thuc hien chi phi xa hoi mot cach ro rang hay noi cach khac la chi phi o nhiem. Muc đich nay lam cho gia nhien lieu tang cao đe lam giam nhu cau su dung tuc giam luong chat gay o nhiem va đong thoi tang quy đe phuc hoi moi truong.


Xem them Loai bo phuong tien giao thong dung nhien lieu hoa thach
Dau khi nguon goc phi sinh hoc cho rang dau mo khong phai la nhien lieu hoa thach
Cac nha xuat khau nhien lieu hoa thach
Nhien lieu goc cacbon
Xi tang
Du tru dau
Dau khi


Tham khao Lien ket ngoai "Khung hoang nang luong đang đen gan?" Luu tru ngay 27 thang 11 nam 2020 tai Wayback Machine - bai viet cua James L. Williams thuoc WTRG Economics va A. F. Alhajji thuoc Đai hoc Bac Ohio
"Nang luong tuong lai" Luu tru ngay 1 thang 12 nam 2007 tai Wayback Machine - Michael Parfit (National Geographic)
"Cung cap nhien lieu hoa thach lien bang va phat thai khi nha kinh" Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
Cung cap nhien lieu hoa thach o chau Au Luu tru ngay 29 thang 11 nam 2008 tai Wayback Machine