Xem cac muc tu khac cung ten tai bai Chua Bau (đinh huong)
Chua Bau (chu Nom: 主裒) la tu chi chung cac đoi dong ho Vu cat cu o Tuyen Quang suot thoi ky chia cat Nam Bac trieu va Trinh Nguyen phan tranh trong lich su Viet Nam. Ho Vu tran tri Tuyen Quang 162 nam, tu 1527 đen 1689. Ho Vu nhan thoi loan tu lap o Tuyen Quang, chong chinh quyen cai tri o Thang Long. Thoi Nam Bac trieu, ho Vu khong theo nha Mac ma theo nha Le trung hung o Thanh Hoa, nhung khi nha Le trung hung ve Thang Long, ho Vu cung khong than phuc hoan toan. Cac đoi ho Vu tran giu tren thanh o nui Bau nen đuoc goi chung la Chua Bau.
Nguyen quan cac chua Bau o lang Ba Đong, huyen Gia Phuc (nay la Gia Loc), tinh Hai Duong, Viet Nam.


Khoi nghiep Nguoi khoi nghiep cua cac chua Bau ho Vu la Vu Van Uyen, nguoi lang Ba Đong, huyen Gia Phuc (nay la Gia Loc, tinh Hai Duong).
Vu Van Uyen von la mot thanh nien khoe manh, gan da. Thoi vua Le Chieu Tong, vi pham toi giet nguoi, ong tron len ngu o tran Đai Đong (phu Tuyen Quang). Bay gio nguoi tu truong Đai Đong bi nhan dan oan ghet, tinh hinh Đai Đong rat lon xon. Vu Van Uyen thay vay ben tap hop luc luong rieng, thua co giet chet nguoi tu truong, on đinh tinh hinh đia phuong roi chiem luon đat đo, tro thanh nguoi tran tri Đai Đong (thuoc cac tinh Tuyen Quang, Lao Cai, Yen Bai cua Viet Nam hien nay).
Luc đo Le Chieu Tong đang gap thoi roi ren o kinh ky, phong cho ong lam Đo thong su tran Tuyen Quang, tuoc Khanh Ba Hau. Vu Van Uyen đong can cu tai thanh Nghi Lang.


Phu Le chong Mac Trong trieu co nhieu phe phai, đanh giet lan nhau. Cuoi cung, quyen hanh roi vao tay đai than Mac Đang Dung. Toi nam 1527, Mac Đang Dung cuop ngoi vua nha Hau Le (xem bai Mac Đang Dung). Vu Van Uyen giu vung ca mien Tuyen Quang, Hung Hoa, cat cu mot phuong, khong chiu theo nha Mac.
Nam 1533, nghe tin Nguyen Kim lap Le Trang Tong len ngoi o Sam Chau muu viec trung hung, Vu Van Uyen sai nguoi dang bieu xin theo, đuoc phong lam Gia quoc cong va gui thu cho ong hen cung đanh nha Mac. Khi Trang Tong sai Trinh Duy Lieu sang nha Minh to cao viec ho Mac cuop ngoi, nha Minh sai tuan phu Van Nam đieu tra vao nam 1533, Vu Van Uyen cung viet thu to cao ho Mac roi cam quan đi tien phong cung quan Minh đanh Mac. Tuy nhien, nha Minh khong thuc bung muon giup nha Le, chi muon tranh thu su chia cat cua Le va Mac đe co co hoi tien quan đanh sang chiem Đai Viet. Biet ro đieu nay, ong kip thoi rut lui bo quan Minh.
Khi quan Minh chuan bi keo toi bien gioi thi thai thuong hoang nha Mac la Mac Đang Dung cung tu troi minh len bien gioi xin hang. Quan Minh khong đanh Đai Viet nua.
Vu Van Uyen ben phai nguoi vao Sam Chau lam huong đao dan quan nha Le theo đuong thuong đao hanh quan đanh Mac. Đanh vai tran khong đuoc, ong rut quan ve Đai Đong. Mac Hien Tong đem đai quan nguoc song Hong tien đanh Đai Đong. Lan thu nhat Vu Van Uyen tranh, lan sau, ong phuc quan đanh tan quan Mac. Tu đo trieu Mac phai chiu cho ho Vu cat cu.

Nam 1551 thoi Le Trung Tong, Vu Van Uyen va em la Vu Van Mat theo lenh nha Le, mang quan phoi hop voi tuong nha Mac moi ve hang nha Le la Le Ba Ly tien đanh Thang Long. Van Uyen va Van Mat đem quan xuong lay cac phu Tam Đai, Bac Ha roi sai nguoi đi phu du dan Thai Nguyen, Lang Son. Quan Le Ba Ly tien sat kinh thanh. Mac Tuyen Tong bo chay ve Kim Thanh, đe Mac Kinh Đien o lai chong giu. Quan Le khong đanh noi phai rut ve.
Nam 1557, Le Anh Tong len ngoi, thai su Trinh Kiem cat quan đanh Mac, theo đuong Thien Quan ra Hung Hoa, toi Tuyen Quang. Vu Van Uyen ra đon. Trinh Kiem rat mung, cho ong tran giu Đai Đong. Vi co nhieu cong giup vua Le, ong đuoc ban quyen the tap tran giu Tuyen Quang.
Vu Van Uyen chet khong co con noi, em la Vu Van Mat noi quyen, xung la Gia quoc cong. Vu Van Mat doi can cu tu thanh Nghi Lang sang xay thanh đap luy tren go Bau. Tu đo nhan dan thuong goi ong la "Chua Bau" hoac "Vua Bau". Cac đoi sau hung cu mot vung o thanh Bau đeu đuoc goi chung la chua Bau. Cac thanh ma ong xay dung nhu thanh Nghi Lang o Luong Son - Luc Yen; thanh Cat Tuong o Khanh Van - Luc Yen; thanh Bac Pha o xa Đa Duong - Luc Yen; thanh Binh Ca o Ham Yen (Tuyen Quang); thanh Viet Tinh o Dien Gia - Chau Thu (Luc Yen - Yen Binh - Yen Bai) ve sau đeu đuoc goi chung la thanh Bau. Sach Kien van tieu luc cua Le Quy Đon ghi, quan cua Vu Van Mat đong lam 11 doanh: "Huyen Phu Yen co doanh Phu Yen, chau Thu Vat co doanh Yen Thang, chau Luc Yen co doanh An Bac, chau Vi Xuyen co cac doanh Binh Di, Binh Man, Tran Uy, Yen Bien, va Nam Đuong, chau Đai Man co doanh Nghi, chau Bao Lac co doanh Bac Kiem va Trung Mang".
Vu Van Mat lay Đai Đong lam trung tam xay thanh đap luy, chieu tap nhung nguoi luu vong tro ve xay dung Đai Đong thanh mot noi tru mat, đong đuc. Tuong truyen thanh Cat Tuong o xa Van Khanh, huyen Luc Yen la thanh cua ong. Le Anh Tong sai ong cung cac tuong tran noi khac sua đuong sa tu Thien Quang toi Hung Hoa, Tuyen Quang đe van tai luong tien cong quan Mac.
Vu Van Mat tung mang quan xuong đanh pha cac phu Đoan Hung, Đa Duong, Lam Thao thuoc Son Tay, cac huyen Pho Yen, Đong Hy thuoc Thai Nguyen va Mai chau thuoc Hung Hoa. Nhung sau đo quan nha Mac tien đen phan cong chiem lai. Vu Van Mat thua chay ve giu Đai Đong.
Vu Van Mat chet, con la Vu Cong Ky noi nghiep cha, đuoc phong Nhan quoc cong. Nam 1573, Trinh Tung cam quyen o Nam trieu nha Hau Le lay Thai pho Vu cong Ky lam huu tuong. Cung nam đo, ong đuoc sai đem quan ban bo ve giu Đai Đong đe yen dan đia phuong. Vu Cong Ky đa tung nhieu lan cam quan đanh Mac va lap cong lon.
Nam 1578, tuong Mac la Mac Ngoc Lien mang quan đanh cac vung Tuyen Quang, Hung Hoa, Vu Cong Ky tung quan đanh, quan Mac lai thua phai rut ve.


Theo Mac chong Le Vu Cong Ky chet, con la Vu Đuc Cung len thay. Cung đuoc phong tuoc Hoa Thang hau.
Nam 1593, Trinh Tung tien quan vao đanh chiem Thang Long, ruoc Le The Tong tro ve kinh thanh, ho Mac rut chay len phia bac. Vu Đuc Cung đem 2.000 quan toi kinh đo quy phuc, dang vang bac va đo quy. Trinh Tung thang lam Bac quan Đo đoc, Thai bao Hoa quan cong, đuoc mang quan hieu la An Bac doanh. Cung nam đo Vu Đuc Cung lai xin ve tran Đai Đong.
Tro ve Đai Đong, Đuc Cung co y chong nha Le. Nam 1594, ong ngam hai long cung voi My Tho hau (khong ro ten) đi lai quay nhieu cac huyen đau nguon tran Son Tay, đanh pha cac huyen Thanh Ba, Ha Hoa, lai doi dan cac huyen Đong Lan, Tay Lan vao o Đai Đong. Trinh Tung sai Thai uy Nguyen Huu Lieu đi đanh bat đuoc My Tho hau. Đuc Cung phai đem con em chay đi Nghia Đo, sau đo lai sai nguoi vao kinh dang vang bac quy phuc.
Nam 1595, Vu Đuc Cung tu xung la Long Binh vuong, sai tuong đanh cuop cac đong o chau Bach Thong (Thai Nguyen), cuop lay thue cua mo bac. Trinh Tung lai phai sai quan đanh.
Vu Đuc Cung chet, con la Vu Cong Ung len thay. Vi dong ho Vu co nhieu cong lao nen Vu Cong Ung van đuoc tap phong la Thuan quan cong.
Vu Cong Ung (cac sach chep ten co khac nhau: Đuc, Sac, Hue, Sua) đuoc tap phong voi Thai pho Tong quan cong. Nhung Cong Ung cay song nui hiem tro, xa cach, ngam lien ket voi ho Mac, tu xung vuong. Trieu đinh vua Le, chua Trinh ban đoi pho voi chua Nguyen trong nam nen van phai bao dung. Sau đo vi co viec bat binh voi thu ha la Ma Phuc Truong, Vu Cong Ung yeu the, lo so ve kinh tu thu. Doc đuong, Ung bi giet. Con Ung la Vu Cong Tuan đuoc phong Thai pho va đuoc lap noi nghiep cha, đuoc ban cho dan loc đe giu viec tho cung.
Nam 1672, nhan luc trieu đinh so ho, chua Trinh mang đai quan đi đanh chua Nguyen phia nam, Vu Cong Tuan tron ve Tuyen Quang cuop boc nhan dan. Tuan cau ket voi dong doi ho Mac la Mac Kinh Vu, tu xung Tieu Giao Cuong Vuong va chay sang Van Nam nho nha Thanh giup suc. Tho ty phu Khai Hoa (Van Nam) nha Thanh nhan dip nay chiem đat cuop dan cua Đai Viet, suot thoi Hau Le khong đoi lai đuoc.
Nam 1689, Vu Cong Tuan bi trieu đinh nha Le bat va giet. Trieu đinh đat chuc Luu thu o Tuyen Quang, tu đo dong doi "Chua Bau" cham dut. Dong doi ho Vu la Vu Cong Đinh đuoc trieu đinh cho lay tien ngoai phu cua 7 xa đe te tu giu huong hoa ho Vu.


Cac đoi chua Bau Cac chua Bau truyen noi đuoc 7 đoi chua thuoc 6 the he, tran giu Tuyen Quang gan 200 nam:

*Hoa Quan Cong con hieu khac la Hoa Thang Hau
**Tong Quan Cong con hieu khac la Thuan Quan Cong hoac Thuy Quan Cong

The pha cac Chua Bau ho Vu

Su khong chep ro nien đai tran tri cua tung chua Bau. Ve tong the, su hung vong cua cac chua Bau cung gan nhu su hung vong cua su nghiep cac vua nha Mac. Nha Mac noi len thi cac chua Bau cung bat đau hung cu Tuyen Quang. Sau nay khi ho Mac tan lui, khong con cho o Cao Bang thi cac chua Bau cung suy yeu han va cham dut. Đac điem chinh cua cac chua Bau la dua vao rung nui hiem tro phia Tay Bac đe cat cu, khong than phuc chinh quyen o Đong Kinh khi chinh quyen nay bi chi phoi boi nhung cuoc chien khac lon hon, khong the doc toan luc vao Tuyen Quang.


Thanh nha Bau Thanh chinh tren nui Bau von co ten la thanh Viet Tinh, đay la mot toa thanh lon cua ho Vu. Giai thoai dan gian truoc đay ke ve mot ba chua Bau, la nu tuong cua Hai Ba Trung. Giai thoai co lien quan đen nguon goc ten goi nui Bau noi cac Chua Bau ho Vu xay thanh (xem bai Ba Chua Bau)
Di tich ngay nay đuoc cac nha chuyen mon khao sat, chu vi toan bo tuong thanh đo đuoc 1.385 met. Tuong thanh cao 2,30 met, mat tuong rong 3 met, chan tuong rong 9 met. Tuong đeu đuoc đap bang đat, tru nhung cua co xay op vach bang gach hoac đa tang.
Hien nay cac di tich thanh luy co quan he voi cac chua Bau rat nhieu trong mot vung rong lon suot tu nga ba Đoan Hung nguoc len het đia phan huyen Luc Yen. Nhan dan thuong goi chung nhung di tich nay bang cai ten "Thanh nha Bau".
Khi xay thanh Bau, Vu Van Mat đa moi cac van si đen, sai lam phu phong canh Đai Đong. Nguyen Hang nguoi huyen Son Vi (Phu Tho ngay nay) lam phu hay, chiem giai nhat, đuoc 2000 lang bac.

Cac đen tho Chua Bau:
1. Đen Bac Ha: Thi tran Bac Ha, tinh Lao Cai
2. Đen Trung Đo: Thon Trung Đo, xa Bao Nhai, huyen Bac Ha, tinh Lao Cai
3. Đen Phuc Khanh: Thi tran pho Rang, huyen Bao Yen, tinh Lao Cai
4. Đen Nghia Đo: xa Nghia Đo, huyen Bao Yen, tinh Lao Cai
5. Đen Đai Cai: huyen Luc Yen, tinh Yen Bai.
6. Đinh Tu: xa Thai Xuyen, huyen Thai Thuy, tinh Thai Binh


Giai thoai ve Ba chua Bau ho Vu Trong lich su Viet Nam truoc kia, dan gian đa truyen lai nhan vat Ba Chua Bau la nu tuong thoi Hai Ba Trung. Toi khi cac chua Bau cat cu tai Tuyen Quang tren nui Bau, dong ho Vu lai co mot nguoi con gai ten la Vu Thi Ngoc Anh cung đuoc nguoi đoi goi la Ba chua Bau, nhung đe phan biet, Vu Thi Ngoc Anh đuoc goi la Ba chua Bau ho Vu.
Khi Vu Van Mat xay thanh Bau, con gai la Vu Thi Ngoc Anh tinh thong van vo lai am hieu nghe nong. Vu Van Mat tien cu ba voi vua Le va đuoc vua Le phong chuc pho tuong, phu trach quan luong hau can.
Hang chuc nam voi trong trach cua minh, ba đa giu tron viec quan luong o vung nui non hiem tro - noi sinh song cua hau het dan ban xu la đong bao dan toc thieu so trinh đo canh tac thap. Trong boi canh ay, ba chua Bau ho Vu đa đem kinh nghiem canh tac o mien xuoi len; pho bien cho ba con mien nui va quan binh trong vung khai hoang ruong nuoc, trong bong det vai. Hang chuc canh đong o chau Luc Yen, chau Thu Vat đeu co cong cua ba chi bao dan - binh khai khan đinh cu trong bong, lam lua nuoc. Ba đa cung tuong cong Vu Van Mat xay dung nen mot he thong thanh nha Bau rong khap. Trong thanh đeu co noi luyen tap binh ma. Ba cung la nguoi truc tiep luyen quan, tap binh đe bo sung luc luong.
Ba Vu Thi Ngoc Anh co nhieu cong lao trong xay dung can cu va day dan trong luong thao đuoc ba con trong vung ton tu nhu: "Ba chua luong", "Ba chua kho", "Ba chua Bau", "Ba Anh than nong". Nguoi đia phuong con goi ba la "Ba But" khi cung ba trong cac hoi xuong đong. Doanh trai chinh cua ba Vu Thi Ngoc Anh la thanh Ben Lan, noi co vo truong huan luyen quan binh.
Sau khi ba mat, nhan dan tho o đen Đai Cai. Đen đa co 3 sac phong than cua vua Canh Hung (Le Hien Tong) nam thu 44 đe ngay 26 thang 1 nam 1784; cua vua Tu Đuc nam thu 10 đe ngay 3 thang 10 nam 1858 va vua Duy Tan (đe Tam nien bat nguyet thap nhat nhat). Ngay 17 thang 7 nam 2001, Bo Van hoa Thong tin Viet Nam đa co quyet đinh xep hang - cong nhan Cum di tich lich su van hoa chua thap đat nung, đen Đai Cai, đinh Ben Lan, Ao Vua va thanh luy nha Bau cua ho Vu. Ram thang Gieng hang nam huyen Luc Yen to chuc le dang huong, đua thuyen tren song Chay... đe tuong nho cong on cua Ba chua Bau ho Vu.


Chu thich Tham khao Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Phan Huy Chu (2008), Lich trieu hien chuong loai chi, tap 1, Nha xuat ban Giao duc
Le Quy Đon (2007), Kien van tieu luc, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Xem them Nam Bac trieu
Nha Mac
Trinh Nguyen phan tranh
Ba Chua Bau