Vac-xin (tieng Phap: vaccin, tieng Anh: vaccine) la mot che pham sinh hoc cung cap kha nang mien dich thu đuoc chu đong đoi voi mot benh truyen nhiem cu the. Vac xin thuong chua tac nhan giong vi sinh vat gay benh va thuong đuoc tao ra tu cac dang vi sinh vat, đoc to hoac mot trong cac protein be mat cua no, ma đa bi lam suy yeu hoac bi giet chet. Tac nhan nay kich thich he thong mien dich cua co the, sau khi coi tac nhan la mot moi đe doa, se tieu diet no va se tiep tuc nhan ra va tieu diet bat ky vi sinh vat nao co lien quan đen tac nhan đo ma no co the gap trong tuong lai. Vac xin co the mang tinh du phong (đe ngan ngua hoac cai thien anh huong cua mot chung lay nhiem trong tuong lai boi mot mam benh "hoang da" trong tu nhien), hoac mang tinh đieu tri (đe chong lai mot can benh đa xay ra, chang han nhu ung thu).
Viec đua vac-xin vao co the nguoi đuoc goi la tiem chung. Tiem vac xin la phuong phap huu hieu nhat đe phong chong cac benh truyen nhiem; Kha nang mien dich rong rai do tiem chung la nguyen nhan chu yeu trong viec xoa so benh đau mua tren toan the gioi va han che cac benh nhu bai liet, soi va uon van tai nhieu noi tren the gioi. Hieu qua cua viec tiem chung đa đuoc nghien cuu va kiem chung rong rai; vi du, cac loai vac xin đa đuoc chung minh la co hieu qua bao gom vac xin cum, vac xin HPV, va vac xin thuy đau. To chuc Y te The gioi (WHO) bao cao rang vac xin đuoc cap phep hien co san đe phong chong 25 benh nhiem trung co the phong ngua khac nhau.
Thuat ngu vac-xin (vaccine) co nguon goc tu Variolae vaccinae (benh đau mua cua bo), thuat ngu nay đuoc Edward Jenner (ca hai đeu phat trien cac khai niem ve vac-xin va tao ra vac-xin đau tien) su dung đe noi ve benh đau mua. Ong đa su dung cum tu nay vao nam 1798 cho tieu đe dai cua bai Tim hieu ve loai Variolae vaccinae đuoc goi la Benh đau bo, trong đo ong mo ta tac dung bao ve cua cac not đau tren bo đoi voi benh đau mua o nguoi. Nam 1881, đe vinh danh Jenner, Louis Pasteur đa đe xuat rang thuat ngu nay can đuoc mo rong đe bao gom cac phuong phap tiem chung moi đuoc phat trien sau đo. Cac khoa hoc ve phat trien vac-xin va san xuat đuoc goi vaccinology.


Lich su Truoc su ra đoi cua tiem chung voi chat lieu virus lay tu cac ca benh đau mua cua bo (vac xin di chung), benh đau mua co the đuoc ngan ngua bang cach co y lay virus benh đau mua tu nguoi đa mac truoc đo đua vao nguoi khac. Nhung goi y som nhat ve phuong phap đieu tri benh đau mua o Trung Quoc la vao the ky thu 10  Nguoi Trung Quoc cung thuc hanh cach su dung phuong phap nay đuoc ghi chep lau đoi nhat, co nien đai tu the ky XV. Ho thuc hien mot phuong phap "bom mui" đe đay virus vao co the bang cach thoi cac thanh phan benh đau mua dang bot, thuong la vay seo cua nguoi bi nhiem, vao lo mui nguoi kia. Nhieu ky thuat thoi vao mui khac nhau đa đuoc ghi lai trong suot the ky XVI va XVII o Trung Quoc.  Hai bao cao ve thuc hanh tiem virus vao nguoi cua nguoi Trung Quoc đa đuoc Hiep hoi Hoang gia o London ghi nhan vao nam 1700; mot cua Martin Lister, nguoi nhan đuoc bao cao cua mot nhan vien cua Cong ty Đong An đong tai Trung Quoc va mot cua Clopton Havers.

Mary Wortley Montagu, nguoi đa chung kien viec nay o Tho Nhi Ky, đa đe đua con gai bon tuoi cua co đuoc nhan virus đua vao nguoi truoc su chung kien cua cac bac si cua Toa an Hoang gia vao nam 1721 khi co tro ve Anh. Cuoi nam đo Charles Maitland đa tien hanh mot cuoc thu nghiem viec đua virus vao co the sau tu nhan trong nha tu Newgate o London. Thu nghiem đa thanh cong va ngay sau đo viec chu đong đua virus vao co the đa thu hut su chu y tu gia đinh hoang gia, nhung nguoi đa giup thuc đay quy trinh nay. Tuy nhien, vai ngay sau khi Hoang tu Octavius cua Vuong quoc Anh đuoc đua virus vao nguoi, ong đa qua đoi vao nam 1783.
Vao nam 1796, bac si Edward Jenner đa lay mu tu tay cua mot nguoi phu nu vat sua tung bi benh đau mua bo, cham vao canh tay cua mot cau be 8 tuoi, James Phipps, va sau tuan sau đo cau be đuoc tiem vao nguoi virus benh đau mua. Jenner quan sat thay rang cau be khong mac benh đau mua nua. Jenner mo rong nghien cuu cua minh va vao nam 1798 bao cao rang vac xin cua ong an toan cho ca tre em lan nguoi lon va dich truyen co the đuoc chuyen tu canh tay nguoi cho sang canh tay nguoi nhan đe giam bot su phu thuoc vao nguon cung cap khong chac chan tu nhung con bo bi nhiem benh. Nam 1804, mot đoan tham hiem chung ngua benh đau mua cua Tay Ban Nha đen cac thuoc đia cua Tay Ban Nha la Mexico va Philippines đa su dung phuong phap van chuyen tay qua tay đe biet đuoc thuc te la vac-xin chi ton tai đuoc 12 ngay trong ong nghiem. Ho đa su dung vi khuan gay benh đau bo. Vi tiem san pham gay benh đau bo an toan hon nhieu so voi viec tiem phong san pham gay benh đau mua, nen phuong phap tiem san pham gay benh đau mua nguoi truc tiep vao nguoi đa bi cam vao nam 1840, mac du no van đuoc thuc hanh rong rai o Anh trong nhieu nam sau.

Tiep theo cong trinh nghien cuu cua Jenner, the he thu hai cua vac-xin đuoc gioi thieu vao nhung nam 1880 boi Louis Pasteur, nguoi đa phat trien vac-xin phong benh dich tu huyet trung o ga va benh than, va tu cuoi the ky 19 vac-xin đuoc coi la niem tu hao quoc gia. Cac chinh sach tiem chung quoc gia đa đuoc ap dung va luat tiem chung bat buoc đa đuoc thong qua. Nam 1931, Alice Miles Woodruff va Ernest Goodpasture đa ghi nhan rang virus đau ga co the đuoc phat trien trong trung ga đa đuoc thu tinh. Ngay sau đo, cac nha khoa hoc bat đau nuoi cay cac loai virus khac trong trung. Trung đuoc su dung đe nhan giong virus trong qua trinh phat trien vac xin sot vang da vao nam 1935 va vac xin cum vao nam 1945. Nam 1959, moi truong tang truong va nuoi cay te bao đa thay the trung lam phuong phap truyen virus tieu chuan cho vac xin.
Tiem chung phat trien manh trong the ky 20, chung kien su ra đoi cua mot so loai vac xin thanh cong, bao gom ca vac xin chong benh bach hau, soi, quai bi va rubella. Nhung thanh tuu chinh bao gom su phat trien cua vac-xin bai liet vao nhung nam 1950 va xoa so benh đau mua trong nhung nam 1960 va 1970. Maurice Hilleman la nguoi phat trien nhieu vac-xin nhat trong the ky XX. Khi vac-xin tro nen pho bien hon, nhieu nguoi bat đau coi chung la đieu hien nhien. Tuy nhien, vac xin van con chua co đoi voi nhieu benh quan trong, bao gom herpes simplex, sot ret, benh lau va HIV.


= Cac the he vac xin =

Vac xin the he đau tien la vac xin toan sinh vat – hoac song va suy yeu, hoac dang đa bi tieu diet. Cac vac xin song, giam đoc luc, chang han nhu vac xin đau mua va bai liet, co the tao ra phan ung cua te bao T đoc sat (TC hoac CTL), phan ung cua te bao T tro giup (TH) va kha nang mien dich khang the. Tuy nhien, cac dang giam đoc luc cua mam benh co the chuyen sang dang nguy hiem va co the gay benh cho nhung nguoi nhan vac xin bi suy giam mien dich (chang han nhu nhung nguoi bi AIDS). Mac du vac-xin bi giet khong co nguy co nay, nhung chung khong the tao ra phan ung te bao T đoc sat cu the va co the hoan toan khong hoat đong đoi voi mot so benh.
Vac xin the he thu hai đuoc phat trien đe giam rui ro tu vac xin song. Đay la nhung vac xin tieu đon vi, bao gom cac khang nguyen protein cu the (nhu đoc to uon van hoac bach hau) hoac cac thanh phan protein tai to hop (nhu khang nguyen be mat viem gan B). Chung co the tao ra phan ung TH va khang the, nhung khong tao ra phan ung cua te bao T đoc sat.
Vac xin RNA va vac xin DNA la nhung vi du ve vac xin the he thu ba. Vao nam 2016, mot loai vac-xin DNA cho vi-rut Zika đa bat đau đuoc thu nghiem tai Vien Y te Quoc gia. Rieng Inovio Pharmaceuticals va GeneOne Life Science đa bat đau thu nghiem mot loai vac-xin DNA khac chong lai Zika o Miami. Viec san xuat vac-xin voi so luong lon van chua đuoc giai quyet vao nam 2016. Cac thu nghiem lam sang đoi voi vac xin DNA đe ngan ngua HIV đang đuoc tien hanh. Vac xin mRNA nhu BNT162b2 đuoc phat trien vao nam 2020 voi su tro giup cua Chien dich Warp Speed va đuoc trien khai đai tra đe chong lai đai dich COVID-19.


Tac đong Co su đong thuan trong khoa hoc rang vac xin la mot cach rat an toan va hieu qua đe chong lai va loai tru cac benh truyen nhiem. He thong mien dich nhan ra cac tac nhan vac xin la ngoai lai, tieu diet chung va "ghi nho" chung. Khi gap phai phien ban đoc hai cua mot tac nhan, co the nhan ra lop ao protein tren virus va do đo chuan bi san sang đe phan ung lai, đau tien la vo hieu hoa tac nhan đo truoc khi tac nhan đo co the xam nhap vao te bao, thu hai la nhan biet va tieu diet cac te bao bi nhiem truoc tac nhan đo. truoc khi chung co the nhan len so luong lon.
Tuy nhien van ton tai nhung han che đoi voi hieu qua cua vac xin. Đoi khi, viec bao ve khong thanh cong do loi lien quan đen vac xin nhu that bai trong viec giam nong đo vac xin, che đo tiem chung hoac quan ly hoac that bai lien quan đen vat chu do he thong mien dich cua vat chu chi đon gian la khong đap ung đay đu hoac hoan toan. Thieu phan ung mien dich thuong do di truyen, tinh trang mien dich, tuoi tac, suc khoe hoac tinh trang dinh duong. No cung co the that bai vi ly do di truyen neu he thong mien dich cua vat chu khong bao gom cac chung te bao B co the tao ra cac khang the thich hop đe phan ung hieu qua va lien ket voi cac khang nguyen lien quan đen mam benh.
Ngay ca khi vat chu phat trien cac khang the, su bao ve co the khong đay đu; mien dich co the phat trien qua cham đe co hieu qua kip thoi, cac khang the co the khong vo hieu hoa hoan toan mam benh, hoac co the co nhieu chung mam benh, khong phai tat ca đeu nhay cam voi phan ung mien dich nhu nhau. Tuy nhien, ngay ca mien dich mot phan, muon hoac yeu, chang han nhu mien dich cheo voi chung khong phai chung đich, co the giam thieu nhiem trung, dan đen ty le tu vong thap hon, ty le mac benh thap hon va phuc hoi nhanh hon.
Chat bo tro thuong đuoc su dung đe tang cuong phan ung mien dich, đac biet đoi voi nhung nguoi lon tuoi ma phan ung mien dich voi mot loai vac xin đon gian co the đa suy yeu.
Hieu qua hoac hieu suat cua vac xin phu thuoc vao mot so yeu to:

ban than can benh (đoi voi mot so benh, viec tiem phong hoat đong tot hon so voi nhung benh khac)
chung vac-xin (mot so vac-xin đac hieu, hoac it nhat la hieu qua nhat chong lai cac chung benh cu the)
lich tiem chung đa đuoc tuan thu đung chua.
phan ung đac trung đoi voi tiem chung; mot so ca nhan la "nguoi khong đap ung" voi mot so loai vac xin nhat đinh, co nghia la ho khong tao ra khang the ngay ca khi đa đuoc tiem chung đung cach.
cac yeu to khac nhau nhu dan toc, tuoi tac hoac khuynh huong di truyen.
Neu mot ca nhan đuoc tiem chung phat trien chinh can benh đa đuoc tiem chung chong lai (nhiem trung đot pha), benh co kha nang it đoc luc hon so voi nhung benh nhan chua đuoc tiem chung.
Nhung can nhac quan trong trong mot chuong trinh tiem chung hieu qua la:

lap mo hinh can than đe du đoan anh huong cua mot chien dich tiem chung đoi voi dich te hoc cua benh trong trung va dai han
giam sat lien tuc đoi voi cac benh lien quan sau khi gioi thieu mot loai vac xin moi
duy tri ty le tiem chung cao, ngay ca khi mot can benh đa tro nen hiem gap
Nam 1958, co 763.094 truong hop mac benh soi o Hoa Ky; voi 552 nguoi chet. Sau khi ra đoi cac loai vac xin moi, so ca mac benh giam xuong duoi 150 ca moi nam (trung binh la 56 ca). Đau nam 2008, co 64 truong hop nghi mac benh soi. 54 trong so nhung benh nhiem trung đo co lien quan đen nguoi đen tu mot quoc gia khac, mac du chi co muoi ba phan tram thuc su mac phai ben ngoai Hoa Ky; 63 trong so 64 ca nhan hoac chua bao gio đuoc tiem vac xin phong benh soi hoac khong chac chan lieu ho đa đuoc tiem phong hay chua.
Vac-xin đa giup xoa so benh đau mua, mot trong nhung can benh de lay lan va gay chet nguoi nhat o nguoi. Cac benh khac nhu rubella, bai liet, soi, quai bi, thuy đau va thuong han khong con pho bien nhu cach đay hang tram nam nho cac chuong trinh tiem chung rong rai. Chi can la đai đa so moi nguoi đeu đuoc tiem phong, thi viec bung phat dich benh con kho hon rat nhieu, chua noi đen viec lay lan. Hieu ung nay đuoc goi la mien dich cong đong. Benh bai liet, von chi lay truyen giua nguoi voi nguoi, đa la muc tieu cua mot chien dich xoa so mo rong. Hien tai benh bai liet chi con luu hanh gioi han o cac vung cua ba quoc gia (Afghanistan, Nigeria va Pakistan). Tuy nhien, kho khan trong viec tiep can tat ca tre em cung nhu nhung hieu lam ve van hoa đa khien ngay xoa so hoan toan can benh nay bi keo dai ra khong it lan.
Vac xin cung giup ngan ngua su phat trien cua tinh trang khang thuoc khang sinh. Vi du, bang cach giam đang ke ty le mac benh viem phoi do Streptococcus pneumoniae, cac chuong trinh vac xin đa lam giam đang ke ty le nhiem trung khang voi penicillin hoac cac khang sinh hang đau khac.
Thuoc chung ngua benh soi đuoc uoc tinh co the ngan ngua mot trieu ca tu vong moi nam tren toan cau.


= Tac dung bat loi =
Thuoc chung ngua cho tre em, thanh thieu nien hoac nguoi lon noi chung la an toan. Cac tac dung bat loi, neu co, noi chung la nhe. Ty le tac dung phu se phu thuoc vao loai vac xin đuoc đe cap. Mot so tac dung phu thuong gap bao gom sot, đau xung quanh vet tiem va đau nhuc co. Ngoai ra, mot so ca nhan co the bi di ung voi cac thanh phan trong vac xin. Vac xin MMR hiem khi lien quan đen co giat do sot.
Cac yeu to quyet đinh lien quan đen nguoi đuoc tiem chung khien mot nguoi de bi nhiem trung, chang han nhu di truyen, tinh trang suc khoe (benh tiem an, dinh duong, mang thai, nhay cam hoac di ung), kha nang mien dich, tuoi tac va tac đong kinh te hoac moi truong van hoa co the cac yeu to chinh hoac phu anh huong đen muc đo nghiem trong cua nhiem trung va phan ung voi vac xin. Nguoi cao tuoi (tren 60 tuoi), qua man cam voi chat gay di ung va nguoi beo phi co tinh chat sinh mien dich bi ton hai, đieu nay ngan can hoac uc che hieu qua cua vac xin, co the yeu cau cong nghe vac xin rieng biet cho cac nhom dan so cu the nay hoac tiem vac xin tang cuong lap đi lap lai đe han che lay truyen virus.
Cac tac dung phu nghiem trong do vac xin la cuc ky hiem. Vac xin Varicella hiem khi lien quan đen cac bien chung o nhung nguoi suy giam mien dich, va vac xin rota co lien quan vua phai voi long ruot.
It nhat 19 quoc gia co chuong trinh boi thuong khong do loi đe boi thuong cho nhung nguoi bi anh huong xau nghiem trong cua tiem chung. Chuong trinh cua Hoa Ky đuoc goi la Đao luat Quoc gia ve Thuong tat do Vac-xin cho Tre nho, va Vuong quoc Anh su dung Thanh toan Thiet hai do Vac-xin.


Phan loai Vac xin thuong chua cac sinh vat chet hoac bat hoat hoac cac san pham tinh khiet co nguon goc tu chung.
Co mot so loai vac xin đang đuoc su dung. Nhung che pham nay đai dien cho cac chien luoc khac nhau đuoc su dung đe co gang giam nguy co benh tat trong khi van duy tri kha nang tao ra phan ung mien dich co loi.


= Giam đoc luc =

Mot so vac xin co chua vi sinh vat song, giam đoc luc. Nhieu vi rut trong so nay la nhung vi rut đang hoat đong đa đuoc nuoi cay trong nhung đieu kien vo hieu hoa cac đac tinh đoc hai cua chung, hoac su dung cac sinh vat co lien quan chat che nhung it nguy hiem hon đe tao ra phan ung mien dich rong rai. Mac du hau het cac loai vac xin giam đoc luc đeu la virus, nhung mot so lai co ban chat la vi khuan. Vi du nhu cac benh do vi rut gay ra, sot vang da, soi, quai bi va rubella, va benh thuong han do vi khuan. Vac xin song chua Mycobacterium song do Calmette va Guerin phat trien khong phai đuoc tao ra tu mot chung truyen nhiem ma chua mot chung đa đuoc bien đoi hoan toan goi la "BCG" đuoc su dung đe tao ra phan ung mien dich voi vac xin. Vac xin song giam đoc luc chua chung Yersinia pestis EV đuoc su dung đe chung ngua benh dich hach. Vac xin giam đoc luc co mot so uu điem va nhuoc điem. Cac vac xin bi suy yeu, hoac song, lam yeu đi thuong gay ra cac phan ung mien dich ben vung hon. Nhung cac vac xin nay co the khong an toan đe su dung cho nhung nguoi bi suy giam mien dich, va trong nhung truong hop hiem hoi se bien chung thanh dang co đoc luc va gay benh.


= Bat hoat =

Mot so vac xin co chua cac vi sinh vat co đoc luc truoc đo, nhung đa bi vo hieu hoa bang hoa chat, nhiet hoac buc xa – cac virus "ma", voi cac vo boc te bao vi khuan con nguyen ven nhung trong rong. Chung đuoc coi la giai đoan trung gian giua vac xin bat hoat va giam đoc luc. Vi du bao gom IPV (vac xin bai liet), vac xin viem gan A, vac xin phong benh dai va hau het cac loai vac xin cum.


= Bien đoc to =
Cac vac xin bien đoc to đuoc lam tu cac hop chat đoc hai bat hoat gay benh chu khong phai tu vi sinh vat. Vi du cho vac xin dua tren đoc to bao gom uon van va bach hau. Khong phai tat ca cac chat đoc đeu danh cho vi sinh vat; vi du, bien đoc to Crotalus atrox đuoc su dung đe tiem phong cho cho chong lai vet can cua ran đuoi chuong.


= Tieu đon vi =

Thay vi đua vi sinh vat bat hoat hoac suy giam đoc luc vao he thong mien dich (cau thanh vac xin "đay đu tac nhan"), vac xin tieu đon vi su dung mot đoan nho cua vi sinh vat đo đe tao ra phan ung mien dich. Mot vi du la vac xin tieu đon vi chong lai benh viem gan B, chi bao gom cac protein be mat cua virus (truoc đay đuoc chiet xuat tu huyet thanh cua benh nhan nhiem benh man tinh nhung hien nay đuoc tao ra bang cach tai to hop cac gen cua vi rut vao nam men). Mot vi du khac la vac-xin tao co the an đuoc, chang han nhu vac-xin hat giong vi-rut (VLP) chong lai virus gay u nhu o nguoi (HPV), đuoc cau tao tu vo boc protein chinh cua virus. Mot vi du khac la vac xin tieu đon vi hemagglutinin va neuraminidase cua vi rut cum. Mot loai vac xin tieu đon vi đang đuoc su dung đe chung ngua benh dich hach.


= Lien hop =
Mot so vi khuan co lop ao ngoai polysaccharide co kha nang sinh mien dich kem. Bang cach lien ket nhung lop ao ben ngoai nay voi protein (vi du, chat đoc), he thong mien dich co the đuoc dan dat đe nhan ra polysaccharide nhu the no la mot khang nguyen protein. Cach tiep can nay đuoc su dung trong vac xin Haemophilus influenzae loai B.


= Tui mang ngoai =
Cac tui mang ngoai (OMV) co kha nang sinh mien dich tu nhien va co the đuoc đieu khien đe san xuat vac xin manh. Cac vac xin OMV đuoc biet đen nhieu nhat la nhung vac xin đuoc phat trien cho benh viem mang nao mo cau loai B serotype.


= Di chung =
Vac xin di chung con đuoc goi la "vac xin Jenner", la virus gay benh cho cac đong vat khac nhung khong gay benh hoac gay benh nhe cho sinh vat đang đuoc đieu tri. Vi du kinh đien la Jenner su dung not đau mua cua bo đe bao ve con nguoi khoi benh đau mua. Mot vi du hien tai la viec su dung vac-xin BCG lam tu Mycobacterium bovis đe bao ve con nguoi chong lai benh lao.


= Vecto virus =
Vac xin vecto virus su dung mot loai virus an toan đe chen cac gen gay benh vao co the đe tao ra cac khang nguyen cu the, chang han nhu cac protein be mat, đe kich thich co the tao ra phan ung mien dich.


= RNA =
Vac xin mRNA   (hoac vac xin RNA) la mot loai vac xin moi đuoc cau tao tu axit nucleic RNA, đuoc đong goi trong mot vecto chang han nhu cac hat nano lipid. Trong so cac vac-xin COVID-19 co mot so vac-xin RNA đang đuoc phat trien đe chong lai đai dich COVID-19 va mot so đa đuoc cap phep su dung khan cap o mot so quoc gia. Vi du: vac xin Pfizer-BioNTech va Moderna mRNA đa đuoc cap phep su dung khan cap o My.


= Thu nghiem =
Nhieu loai vac xin cai tien cung đang đuoc phat trien va su dung.

Vac xin te bao tua ket hop te bao tua gai voi khang nguyen đe đua khang nguyen vao te bao bach cau cua co the, do đo kich thich phan ung mien dich. Cac vac xin nay đa cho thay mot so ket qua so bo kha quan trong đieu tri u nao] va cung đuoc thu nghiem trong khoi u ac tinh ac tinh.
Vac-xin DNA - Co che đuoc đe xuat la chen va bieu hien DNA cua vi rut hoac vi khuan trong te bao nguoi hoac đong vat (tang cuong bang cach su dung ket hop đien), kich hoat nhan dang he thong mien dich. Mot so te bao cua he thong mien dich nhan ra cac protein bieu hien se tan cong chong lai cac protein nay va cac te bao bieu hien chung. Boi vi nhung te bao nay song rat lau, neu gap phai mam benh thuong bieu hien nhung protein nay vao thoi điem sau đo, chung se bi he thong mien dich tan cong ngay lap tuc. Mot loi the tiem nang cua vac xin DNA la chung rat de san xuat va bao quan.
Vecto tai to hop – bang cach ket hop sinh ly cua mot vi sinh vat nay va DNA cua vi sinh vat khac, kha nang mien dich co the đuoc tao ra chong lai cac benh co qua trinh lay nhiem phuc tap. Mot vi du la vac xin RVSV-ZEBOV đuoc cap phep cho Merck đang đuoc su dung vao nam 2018 đe chong lai benh ebola o Congo.
Thuoc chung ngua peptide thu the te bao T đang đuoc phat trien cho mot so benh bang cach su dung cac mo hinh Sot Thung lung, viem mieng va viem da di ung. Cac peptit nay đa đuoc chung minh la đieu chinh qua trinh san xuat cytokine va cai thien kha nang mien dich qua trung gian te bao.
Nham muc tieu cac protein vi khuan đa xac đinh co lien quan đen su uc che bo the se vo hieu hoa co che đoc luc chinh cua vi khuan.
Viec su dung plasmid đa đuoc xac nhan trong cac nghien cuu tien lam sang nhu mot chien luoc vac xin bao ve đoi voi ung thu va cac benh truyen nhiem. Tuy nhien, trong cac nghien cuu tren nguoi, cach tiep can nay đa khong mang lai loi ich phu hop ve mat lam sang. Hieu qua tong the cua mien dich DNA plasmid phu thuoc vao viec tang kha nang sinh mien dich cua plasmid đong thoi đieu chinh cac yeu to lien quan đen su hoat hoa cu the cua cac te bao tao hieu ung mien dich.
Vecto vi khuan - Ve nguyen tac tuong tu nhu vac xin vecto virus, nhung thay vao đo su dung vi khuan.
Te bao bieu hien khang nguyen
Trong khi hau het cac loai vac xin đuoc tao ra bang cach su dung cac hop chat bat hoat hoac giam đoc luc tu vi sinh vat, vac xin tong hop đuoc cau tao chu yeu hoac toan bo tu cac peptit tong hop, carbohydrate hoac khang nguyen.


So luong benh phong chong Vac xin co the la đon tri (monovalent, univalent) hoac đa tri (con goi la polyvalent). Vac xin đon tri đuoc thiet ke đe tao mien dich chong lai mot khang nguyen hoac mot vi sinh vat đon le. Vac xin đa tri đuoc thiet ke đe tao mien dich chong lai hai hoac nhieu chung vi sinh vat giong nhau hoac chong lai hai hoac nhieu vi sinh vat. So luong benh phong chong cua mot loai vac xin đa tri co the đuoc the hien bang mot tien to Hy Lap hoac Latin (vi du, tetravalent hoac quadrivalent). Trong mot so truong hop nhat đinh, vac xin đon tri co the thich hop hon đe tao phan ung mien dich manh me mot cach nhanh chong.
Khi hai hoac nhieu loai vac xin đuoc tron trong cung mot cong thuc, hai loai vac xin nay co the gay roi cho nhau. Đieu nay thuong xay ra nhat voi vac xin song giam đoc luc, trong đo mot trong cac thanh phan cua vac xin manh hon cac thanh phan khac va ngan chan su tang truong va phan ung mien dich voi cac thanh phan khac. Hien tuong nay lan đau tien đuoc ghi nhan trong vac xin bai liet Sabin đa tri ba, trong đo luong serotype 2 vi rut trong vac xin phai đuoc giam bot đe ngan no can thiep vao viec "nhan" virus song serotype 1 va 3 trong vac xin. Hien tuong nay cung đuoc phat hien la mot van đe voi cac loai vac-xin sot xuat huyet hien đang đuoc nghien cuu,  trong đo serotype DEN-3 đuoc phat hien la chiem uu the va ngan chan phan ung voi cac serotype DEN -1, −2 va −4.


Cac thanh phan khac Mot lieu vac xin chua nhieu thanh phan, trong đo co rat it thanh phan la hoat chat, chat sinh mien dich. Mot lieu duy nhat co the chi co nanogram hat virut, hoac microgram polysaccharide cua vi khuan. Thuoc tiem vac-xin, thuoc nho mieng hoac thuoc xit mui chu yeu la nuoc. Cac thanh phan khac đuoc them vao đe tang cuong phan ung mien dich, đam bao an toan hoac giup bao quan vac xin, va mot luong nho vat chat con sot lai tu qua trinh san xuat. Rat hiem khi nhung vat lieu nay co the gay ra phan ung di ung o nhung nguoi rat nhay cam voi chung.


= Chat bo tro (adjuvant) =
Vac xin thuong chua mot hoac nhieu chat bo tro, đuoc su dung đe tang cuong phan ung mien dich. Vi du, đoc to uon van thuong đuoc hap thu vao phen chua. Viec tron nay giup the hien khang nguyen theo cach đe tao ra mot tac đong manh hon so voi đoc to uon van trong nuoc cat. Nhung nguoi co phan ung bat loi voi đoc to uon van hap phu co the đuoc chung ngua đon gian khi đen thoi điem tiem nhac lai.
Đe chuan bi cho chien dich Vinh Pecxich nam 1990, vac-xin ho ga toan te bao đa đuoc su dung nhu mot chat bo tro cho vac-xin benh than. Đieu nay tao ra phan ung mien dich nhanh hon so voi viec chi tiem vac-xin benh than, nen co ich loi nhat đinh neu viec phoi nhiem co the sap xay ra.


= Chat bao quan =
Vac-xin cung co the chua chat bao quan đe ngan ngua ban than no bi nhiem vi khuan hoac nam. Cho đen nhung nam gan đay, chat bao quan thiomersal (AKA Thimerosal o My va Nhat Ban) đa đuoc su dung trong nhieu loai vac xin khong chua vi rut song. Tinh đen nam 2005, vac xin duy nhat danh cho tre nho o Hoa Ky co chua thiomersal voi luong lon hon luong vi luong la vac xin cum, hien chi đuoc khuyen cao cho tre em co mot so yeu to nguy co nhat đinh. Thuoc chung ngua cum đon lieu đuoc cung cap tai Vuong quoc Anh khong liet ke chat thiomersal trong thanh phan. Cac chat bao quan co the đuoc su dung o cac giai đoan khac nhau cua qua trinh san xuat vac xin va cac phuong phap đo luong phuc tap nhat co the phat hien dau vet cua chung trong thanh pham, vi chung co the ton tai trong moi truong va quan the noi chung.
Nhieu loai vac-xin can chat bao quan đe ngan ngua cac tac dung phu nghiem trong nhu nhiem trung Staphylococcus, trong mot su co nam 1928 đa giet chet 12 trong so 21 tre em đuoc tiem vac-xin bach hau thieu chat bao quan. Mot so chat bao quan co san, bao gom thiomersal, phenoxyethanol va formaldehyde. Thiomersal hieu qua hon trong viec chong lai vi khuan, co thoi han su dung tot hon va cai thien đo on đinh, hieu luc va đo an toan cua vac xin; nhung o Hoa Ky, Lien minh Chau Au va mot so quoc gia giau co khac, no khong con đuoc su dung lam chat bao quan trong vac xin cho tre nho, nhu mot bien phap phong ngua do ham luong thuy ngan cua no. Mac du nhung tuyen bo gay tranh cai đa đuoc đua ra rang thiomersal gop phan gay ra chung tu ky, nhung khong co bang chung khoa hoc thuyet phuc nao ung ho nhung tuyen bo nay. Hon nua, mot nghien cuu keo dai 10-11 nam tren 657.461 tre em đa phat hien ra rang vac-xin MMR khong gay ra chung tu ky va thuc su lam giam nguy co mac chung tu ky xuong 7%.


= Ta duoc =
Ben canh vac xin hoat đong, cac ta duoc va cac hop chat san xuat con lai sau đay co mat hoac co the co trong cac che pham vac xin:

Muoi nhom hoac gel đuoc them vao lam chat bo tro. Chat bo tro đuoc them vao đe thuc đay phan ung mien dich som hon, manh hon va ben bi hon voi vac xin; ho cho phep lieu luong vac xin thap hon.
Thuoc khang sinh đuoc them vao mot so vac xin đe ngan chan su phat trien cua vi khuan trong qua trinh san xuat va bao quan vac xin.
Protein cua trung co trong vac-xin cum va vac-xin sot vang vi chung đuoc che bien bang trung ga. Cac protein khac co the cung xuat hien.
Formaldehyde đuoc su dung đe khu hoat tinh cac san pham vi khuan dung cho vac xin đoc to. Formaldehyde cung đuoc su dung đe vo hieu hoa cac vi rut khong mong muon va tieu diet vi khuan co the gay o nhiem vac xin trong qua trinh san xuat.
Monosodium glutamate (MSG) va 2- phenoxyethanol đuoc su dung lam chat on đinh trong mot so loai vac xin đe giup vac xin khong thay đoi khi vac xin tiep xuc voi nhiet, anh sang, axit hoac đo am.
Thiomersal la mot chat khang khuan co chua thuy ngan đuoc them vao cac lo vac xin chua nhieu lieu đe ngan ngua su o nhiem va su phat trien cua vi khuan co hai tiem tang. Do nhung tranh cai xung quanh thiomersal, no đa bi loai bo khoi hau het cac loai vac-xin tru benh cum đa dung, noi no đuoc giam xuong muc đe mot lieu duy nhat chua it hon mot microgram thuy ngan, mot muc tuong tu nhu an 10 gram ca ngu đong hop.


Danh phap Co nhieu cach viet tat kha tieu chuan hoa khac nhau cho ten vac xin đa đuoc phat trien, mac du viec tieu chuan hoa khong co nghia mang tinh tap trung hay la chuan toan cau. Vi du, cac ten vac-xin đuoc su dung o Hoa Ky co cac chu viet tat đuoc thiet ke tot va cung đuoc biet đen va su dung rong rai o nhung noi khac. Danh sach đay đu ve chung đuoc cung cap trong mot bang co the sap xep va co the truy cap mien phi co san tai trang web cua Trung tam Kiem soat va Phong ngua Dich benh Hoa Ky. Trang nay giai thich rang "Cac chu viet tat [trong] bang nay (Cot 3) đa đuoc chuan hoa chung boi cac nhan vien cua Trung tam Kiem soat va Phong ngua Dich benh, Nhom Cong tac ACIP, bien tap vien cua Bao cao Hang tuan ve Benh tat va Tu vong (MMWR), bien tap vien cua Dich te hoc va Phong ngua cac benh co the phong ngua bang vac-xin (Pink Book), cac thanh vien ACIP, va cac to chuc lien lac voi ACIP."
Mot so vi du la " DTaP " đoi voi đoc to bach hau va uon van va vac xin ho ga dang te bao, "DT" đoi voi đoc to bach hau va uon van, va "Td" đoi voi đoc to uon van va bach hau. Tai trang ve tiem phong uon van, CDC Hoa Ky giai thich them rang "Cac chu cai viet hoa trong nhung chu viet tat nay bieu thi lieu đu manh cua vac xin bach hau (D) va uon van (T) va ho ga (P). Chu thuong "d" va "p" bieu thi lieu luong giam cua thuoc đieu tri bach hau va ho ga đuoc su dung trong cong thuc cua thanh thieu nien / nguoi lon. Chu 'a' trong DTaP va Tdap la viet tat cua 'acellular', nghia la thanh phan ho ga chi chua mot phan cua vi sinh vat gay benh ho ga."
Mot danh sach khac ve cac chu viet tat cua vac-xin đuoc thanh lap tai trang cua CDC co ten "Cac tu viet tat va viet tat cua vac-xin", voi cac chu viet tat đuoc su dung trong ho so tiem chung cua Hoa Ky. He thong Ten đuoc Ap dung cua Hoa Ky co mot so quy uoc ve thu tu tu cua ten vac-xin, đat danh tu đung đau truoc va tinh tu sau cung. Đay la ly do tai sao he thong nay coi "OPV" la "vac-xin virus bai liet song dung qua đuong mieng" (poliovirus vaccine live oral) chu khong phai "vac-xin virus bai liet dung qua đuong mieng" (oral poliovirus vaccine).


Cap phep Giay phep vac xin đuoc xet sau khi ket thuc thanh cong chu ky phat trien va tiep tuc cac thu nghiem lam sang va cac chuong trinh khac co lien quan thong qua cac Giai đoan I–III chung minh tinh an toan, tinh hoat đong mien dich, tinh an toan ve mat di truyen mien dich o mot lieu luong cu the nhat đinh, hieu qua đa đuoc chung minh trong viec ngan ngua lay nhiem cho cac quan the muc tieu va hieu qua phong ngua lau dai (thoi gian keo dai hoac nhu cau tai tiem chung phai đuoc uoc tinh). La mot phan cua viec cap phep đa quoc gia đoi voi vac xin, Uy ban chuyen gia ve tieu chuan sinh hoc (Expert Committee on Biological Standardization) cua To chuc Y te The gioi đa phat trien cac huong dan ve tieu chuan quoc te ve san xuat va kiem tra chat luong vac xin, mot quy trinh nham muc đich lam nen tang cho cac co quan quan ly quoc gia ap dung cho quy trinh cap phep cua rieng ho. Cac nha san xuat vac xin khong nhan đuoc giay phep cho đen khi mot chu ky phat trien va thu nghiem lam sang hoan chinh chung minh vac xin la an toan va co hieu qua lau dai, sau đanh gia khoa hoc cua mot to chuc quan ly đa quoc gia hoac quoc gia, chang han nhu Co quan Y te Chau Au (EMA) hoac tai Hoa Ky la Cuc Quan ly Thuc pham va Duoc pham (FDA).
Tai cac nuoc đang phat trien ap dung cac huong dan cua WHO ve phat trien va cap phep vac xin, moi quoc gia co trach nhiem cap giay phep quoc gia va quan ly, trien khai va giam sat vac xin trong suot qua trinh su dung vac xin o moi quoc gia. Xay dung long tin va su chap nhan đoi voi vac xin đuoc cap phep trong cong đong la nhiem vu truyen thong cua cac chinh phu va nhan vien y te đe đam bao chien dich tiem chung dien ra suon se, cuu song va phuc hoi kinh te. Khi vac xin đuoc cap phep, nguon cung ban đau se han che do cac yeu to san xuat, phan phoi va hau can khac nhau, đoi hoi phai co ke hoach phan bo cho nguon cung han che va phan khuc dan so nao nen đuoc uu tien tiem vac xin truoc.


= To chuc Y te The gioi =
Cac vac xin đuoc phat trien đe phan phoi tren nhieu quoc gia thong qua Quy Nhi đong Lien hop quoc (UNICEF) yeu cau WHO so tuyen đe đam bao cac tieu chuan quoc te ve chat luong, an toan, kha nang sinh mien dich va hieu qua đe nhieu quoc gia ap dung.
Quy trinh nay đoi hoi su nhat quan trong san xuat tai cac phong thi nghiem đuoc WHO ky hop đong tuan theo Thuc hanh San xuat Tot (GMP). Khi cac co quan cua Lien hop quoc tham gia vao viec cap phep vac xin, cac quoc gia rieng le hop tac bang cach 1) cap giay phep tiep thi va giay phep quoc gia cho vac xin, cac nha san xuat va đoi tac phan phoi cua no; va 2) thuc hien giam sat sau khi đua ra thi truong, bao gom cac ho so ve cac bien co bat loi sau chuong trinh tiem chung. WHO lam viec voi cac co quan quoc gia đe giam sat viec kiem tra cac co so san xuat va nha phan phoi ve viec tuan thu GMP va giam sat quy đinh.
Mot so quoc gia chon mua vac xin đuoc cap phep boi cac to chuc quoc gia co uy tin, chang han nhu EMA, FDA hoac cac co quan quoc gia o cac quoc gia giau co khac, nhung viec mua vac xin nhu vay thuong đat hon va co the khong co nguon phan phoi phu hop voi đieu kien đia phuong o cac nuoc đang phat trien.


= Lien minh chau Au =
Tai Lien minh chau Au (EU), vac xin phong benh đai dich, chang han nhu cum theo mua, đuoc cap phep tren toan EU khi tat ca cac quoc gia thanh vien tuan thu ("tap trung"), chi đuoc cap phep cho mot so quoc gia thanh vien ("phi tap trung"), hoac đuoc đuoc cap phep o cap đo quoc gia ca nhan. Noi chung, tat ca cac quoc gia EU đeu tuan theo huong dan quy đinh va cac chuong trinh lam sang đuoc xac đinh boi Uy ban Chau Au ve San pham Thuoc dung cho Nguoi (CHMP), mot hoi đong khoa hoc cua Co quan Y te Chau Au (EMA) chiu trach nhiem cap phep vac xin. CHMP đuoc ho tro boi mot so nhom chuyen gia, nhung nguoi đanh gia va giam sat tien trinh cua vac xin truoc va sau khi cap phep va phan phoi.


= Hoa Ky =
Theo FDA, quy trinh thiet lap bang chung ve tinh an toan va hieu qua lam sang cua vac xin cung giong nhu quy trinh phe duyet thuoc ke đon. Neu thanh cong trong cac giai đoan phat trien lam sang, quy trinh cap phep vac xin đuoc theo sau boi Đon xin cap phep sinh hoc phai cung cap mot nhom đanh gia khoa hoc (tu cac chuyen nganh khac nhau, chang han nhu bac si, nha thong ke, nha vi sinh vat hoc, nha hoa hoc) va tai lieu toan dien cho ung vien vac xin co hieu qua va an toan trong suot qua trinh phat trien cua no. Cung trong giai đoan nay, co so san xuat đuoc đe xuat se đuoc cac chuyen gia đanh gia kiem tra ve viec tuan thu GMP va nhan thuoc phai co mo ta tuan thu đe cho phep cac nha cung cap dich vu cham soc suc khoe đinh nghia ve viec su dung vac xin cu the, bao gom ca nhung rui ro co the xay ra, đe truyen thong va cung cap vac xin. cho cong chung. Sau khi đuoc cap phep, viec giam sat vac xin va qua trinh san xuat vac xin, bao gom kiem tra đinh ky đe tuan thu GMP, van tiep tuc mien la nha san xuat con giu đuoc giay phep cua minh. Đieu nay co the bao gom viec đe trinh them cho FDA cac thu nghiem ve hieu luc, đo an toan va đo tinh khiet cho tung buoc san xuat vac xin.


= Giam sat sau khi đua ra thi truong =
Cho đen khi mot loai vac xin đuoc su dung cho dan so noi chung, tat ca cac tac dung phu tiem an tu vac xin co the khong đuoc biet đen, đoi hoi cac nha san xuat phai tien hanh Pha IVvoi cac nghien cuu đe giam sat sau khi đua vac-xin ra thi truong trong khi vac-xin đuoc su dung rong rai trong cong chung. WHO lam viec voi cac quoc gia thanh vien Lien hop quoc đe thuc hien giam sat sau cap phep. FDA dua vao He thong Bao cao Su kien Co hai cua Vac-xin đe theo doi cac lo ngai ve an toan đoi voi vac-xin trong suot qua trinh su dung vac-xin trong cong chung tai Hoa Ky.


Lich trinh Đe đuoc su bao ve tot nhat, tre em nen tiem chung ngay khi he thong mien dich cua chung đa phat trien đay đu đe đap ung voi cac loai vac xin cu the, voi cac mui "tang cuong" bo sung thuong đuoc yeu cau đe đat đuoc "mien dich hoan toan". Đieu nay đa dan đen su phat trien lich tiem chung kha phuc tap. Tai Hoa Ky, Uy ban Co van ve Thuc hanh Tiem chung, khuyen nghi bo sung lich trinh cho Trung tam Kiem soat va Phong ngua Dich benh, khuyen nghi tiem chung đinh ky cho tre em chong lai viem gan A, viem gan B, bai liet, quai bi, soi, rubella, bach hau, ho ga, uon van, HiB, thuy đau, virus rota, cum, benh nao mo cau va viem phoi.
So luong lon cac loai vac-xin va thuoc tang cuong đuoc đe nghi (len đen 24 mui tiem cho tre hai tuoi) đa dan đen cac van đe trong viec tuan thu đay đu. Đe chong lai viec giam ty le tuan thu, nhieu he thong thong bao khac nhau đa đuoc thiet lap va nhieu loai thuoc tiem ket hop hien đuoc ban tren thi truong (vi du: vac xin lien hop phe cau va vac xin MMRV), nham bao ve chong lai nhieu benh.
Ben canh cac khuyen nghi ve tiem chung cho tre so sinh va thuoc tang cuong, nhieu loai vac xin cu the đuoc khuyen nghi cho cac lua tuoi khac hoac tiem lap lai trong suot cuoc đoi – pho bien nhat la benh soi, uon van, cum va viem phoi. Phu nu mang thai thuong đuoc kiem tra đe tiep tuc đe khang voi benh rubella. Vac xin phong u nhu o nguoi đuoc khuyen cao o Hoa Ky (nam 2011) va Vuong quoc Anh (nam 2009). Cac khuyen cao ve vac-xin cho nguoi cao tuoi tap trung vao viem phoi va cum, nhung benh gay tu vong nhieu hon cho nhom nguoi đo. Vao nam 2006, mot loai vac-xin đa đuoc gioi thieu đe chong lai benh zona, mot benh do vi rut thuy đau gay ra, thuong anh huong đen nguoi cao tuoi.


Tinh kinh te Mot thach thuc trong viec phat trien vac-xin la tinh kinh te: Nhieu benh can đen vac-xin nhat, bao gom ca HIV, sot ret va benh lao, chu yeu ton tai o cac nuoc ngheo. Cac cong ty duoc pham va cong ty cong nghe sinh hoc co it đong luc đe phat trien vac-xin cho nhung benh nay vi tiem nang doanh thu rat thap. Ngay ca o cac quoc gia giau co hon, loi nhuan tai chinh tu vac xin thuong la toi thieu va rui ro tai chinh va cac rui ro khac la rat lon.
Hau het viec phat trien vac-xin cho đen nay đeu dua vao nguon tai tro "thuc đay" cua chinh phu, cac truong đai hoc va cac to chuc phi loi nhuan. Nhieu loai vac-xin đa co hieu qua cao ve chi phi va mang lai loi ich cho suc khoe cong đong. So luong vac-xin thuc su đuoc su dung đa tang len đang ke trong nhung thap ky gan đay. Su gia tang nay, đac biet la ve so luong cac loai vac-xin khac nhau đuoc tiem cho tre em truoc khi nhap hoc co the la do nhiem vu va ho tro cua chinh phu, chu khong phai do đong luc kinh te.


= Bang sang che =
Theo To chuc Y te The gioi, rao can lon nhat đoi voi viec san xuat vac xin o cac nuoc kem phat trien hon khong phai la bang sang che, ma la cac yeu cau ve tai chinh, co so ha tang va luc luong lao đong đang ke can thiet đe gia nhap thi truong. Vac xin la hon hop phuc tap cua cac hop chat sinh hoc, va khong giong nhu truong hop thuoc ke đon, khong co vac xin goc thuc su. Vac xin do co so moi san xuat phai đuoc nha san xuat thu nghiem lam sang đay đu ve tinh an toan va hieu qua. Đoi voi hau het cac loai vac xin, cac quy trinh cu the trong cong nghe đuoc cap bang sang che. Nhung đieu nay co the bi pha vo bang cac phuong phap san xuat thay the, nhung đieu nay can đen co so ha tang R&D va luc luong lao đong co tay nghe cao. Trong truong hop mot so loai vac-xin tuong đoi moi, chang han nhu vac-xin virus gay u nhu o nguoi, bang sang che co the tao ra mot rao can bo sung.
Khi viec tang cuong san xuat vac xin la can thiet khan cap trong đai dich COVID-19 vao nam 2021, To chuc Thuong mai The gioi va cac chinh phu tren the gioi đa đanh gia xem co nen tu bo quyen so huu tri tue va bang sang che đoi voi vac xin COVID-19 hay khong, đieu nay se "loai bo tat ca cac rao can tiem an đoi voi tiep can kip thoi cac san pham y te COVID-19 gia ca phai chang, bao gom vac xin va thuoc, đong thoi mo rong quy mo san xuat va cung cap cac san pham y te thiet yeu."


San xuat San xuat vac xin ve co ban khac voi cac loai san xuat khac – bao gom san xuat duoc pham thong thuong – trong đo vac-xin đuoc du đinh su dung cho hang trieu nguoi ma đai đa so đeu hoan toan khoe manh. Thuc te nay thuc đay mot quy trinh san xuat cuc ky nghiem ngat voi cac yeu cau tuan thu nghiem ngat vuot xa nhung yeu cau cua cac duoc pham khac.
Tuy thuoc vao khang nguyen, chi phi xay dung mot co so san xuat vac xin co the tu 50 đen 500 trieu đo la My, đoi hoi thiet bi chuyen dung cao, phong sach va phong chua. Su khan hiem toan cau ve nhan su ma thoa man su ket hop phu hop giua cac ky nang, chuyen mon, kien thuc, nang luc va nhan cach phu hop day chuyen san xuat vac xin. Voi cac truong hop ngoai le đang chu y cua Brazil, Trung Quoc va An Đo, he thong giao duc cua nhieu nuoc đang phat trien khong the cung cap đu ung vien đu tieu chuan va cac nha san xuat vac xin co tru so tai cac quoc gia nay phai thue nhan vien nuoc ngoai đe tiep tuc san xuat.
San xuat vac xin co nhieu giai đoan. Đau tien, ban than khang nguyen đuoc tao ra. Vi rut đuoc phat trien tren cac te bao so cap nhu trung ga (vi du, đoi voi benh cum) hoac tren cac dong te bao lien tuc nhu te bao nguoi đuoc nuoi cay (vi du, đoi voi benh viem gan A). Vi khuan đuoc nuoi trong lo phan ung sinh hoc (vi du: Haemophilus influenzae loai b). Tuong tu nhu vay, mot protein tai to hop co nguon goc tu vi rut hoac vi khuan co the đuoc tao ra trong men, vi khuan hoac te bao nuoi cay.
Sau khi khang nguyen đuoc tao ra, no đuoc phan lap khoi cac te bao đuoc su dung đe tao ra no. Mot virus co the can đuoc bat hoat, co the khong can thanh loc them. Cac protein tai to hop can nhieu thao tac lien quan đen sieu loc va sac ky cot. Cuoi cung, vac-xin đuoc pha che bang cach them chat bo tro, chat on đinh va chat bao quan khi can thiet. Chat bo tro tang cuong đap ung mien dich voi khang nguyen, chat on đinh tang thoi gian bao quan, chat bao quan cho phep su dung lo chua nhieu lieu. Cac vac xin phoi hop kho phat trien va san xuat hon, do co kha nang khong tuong thich va tuong tac giua cac khang nguyen va cac thanh phan khac co lien quan.
Giai đoan cuoi cung trong san xuat vac xin truoc khi phan phoi la chiet rot va hoan thien, la qua trinh đong lo vac xin va đong goi đe phan phoi. Mac du đay la mot phan đon gian ve mat khai niem cua quy trinh san xuat vac xin, nhung no thuong la mot nut that trong qua trinh phan phoi va su dung vac xin.
Ky thuat san xuat vac xin đang ngay cang phat trien. Te bao đong vat co vu đuoc nuoi cay đuoc du kien ngay cang tro nen quan trong, so voi cac lua chon thong thuong nhu trung ga, do nang suat cao hon va ty le cac van đe nhiem ban thap. Cong nghe tai to hop san xuat vac xin giai đoc gen du kien se tro nen pho bien đe san xuat vac xin vi khuan su dung bien đoc to. Cac vac xin phoi hop đuoc ky vong se lam giam so luong khang nguyen ma chung chua, va do đo lam giam cac tuong tac khong mong muon, bang cach su dung cac mau phan tu lien quan đen mam benh.


= Nha san xuat vac xin =
Cac cong ty co thi phan san xuat vac xin cao nhat la Merck, Sanofi, GlaxoSmithKline, Pfizer va Novartis, voi 70% doanh so ban vac xin tap trung o EU hoac My (2013).  Cac nha may san xuat vac xin đoi hoi đau tu von lon (tu 50 trieu đo la len đen 300 trieu đo la My) va co the mat tu 4 đen 6 nam đe xay dung, voi toan bo qua trinh phat trien vac xin mat tu 10 đen 15 nam.  Viec san xuat vac xin o cac nuoc đang phat trien đang đong vai tro ngay cang tang trong viec cung cap cho cac nuoc nay, đac biet lien quan đen cac loai vac xin cu hon va o Brazil, An Đo va Trung Quoc.  Cac nha san xuat o An Đo la nhung nha san xuat tien tien nhat trong the gioi đang phat trien va bao gom Vien Huyet thanh An Đo, mot trong nhung nha san xuat vac xin lon nhat theo so lieu va mot nha cai tien trong quy trinh, gan đay đa nang cao hieu qua san xuat vac xin soi len gap 10 đen 20 lan, do chuyen sang nuoi cay te bao MRC-5 thay vi dung trung ga.  Nang luc san xuat cua Trung Quoc tap trung vao viec cung cap nhu cau trong nuoc cua chinh ho, rieng Sinopharm (CNPGC) đa cung cap hon 85% lieu luong cho 14 loai vac xin khac nhau o Trung Quoc.  Brazil đang tien gan đen viec tu cung cap cac nhu cau trong nuoc bang cach su dung cong nghe đuoc chuyen giao tu cac nuoc phat trien. 


Cach thuc đua vao co the Mot trong nhung phuong phap pho bien nhat đe đua vac xin vao co the nguoi la tiem.
Su phat trien cua cac he thong đua vac xin vao co the moi lam day len hy vong ve cac loai vac xin an toan hon va hieu qua hon trong viec đua vao co the va quan ly. Cac dong nghien cuu bao gom liposome va ISCOM (phuc hop kich thich mien dich).
Nhung phat trien đang chu y trong cong nghe cung cap vac xin đa bao gom vac xin uong. Nhung no luc ban đau đe ap dung vac-xin uong cho thay muc đo hua hen khac nhau, bat đau tu đau the ky 20, vao thoi điem ma kha nang vac-xin khang khuan đuong uong hieu qua con gay tranh cai. Vi du, đen nhung nam 1930, nguoi ta ngay cang quan tam đen gia tri du phong cua vac-xin sot thuong han dang uong.
Vac xin bai liet uong hoa ra rat co hieu qua khi nhan vien tinh nguyen thuc hien viec tiem chung ma khong đuoc đao tao chinh thuc; ket qua cung cho thay viec su dung vac xin de dang va hieu qua hon. Vac xin đuong uong hieu qua co nhieu uu điem; vi du, khong co nguy co nhiem ban mau. Vac xin dung đe uong khong can phai o dang long, va o dang chat ran, chung thuong on đinh hon va it bi hu hong khi di chuyen hoac hu hong do đong lanh trong van chuyen va bao quan. Su on đinh nhu vay lam giam nhu cau ve mot "day chuyen lanh": von la cac nguon luc can thiet đe giu vac-xin trong pham vi nhiet đo han che tu giai đoan san xuat đen khi su dung, va do đo co the lam giam chi phi vac-xin.
Mot phuong phap tiep can dung kim tiem sieu nho, van đang trong giai đoan phat trien, su dung "cac mat nhon đuoc che tao thanh cac mang co the tao ra cac đuong van chuyen vac xin qua da".
Mot loai vac xin khong dung kim thu nghiem đang đuoc thu nghiem tren đong vat. No gom mot mieng dan kich thuoc con tem tuong tu nhu mot mieng bang dinh chua khoang 20.000 hinh chieu cuc nho tren moi cm vuong. Viec su dung dan qua da nay co kha nang lam tang hieu qua cua viec tiem chung, trong khi lai can it vac xin hon so voi phuong phap tiem.


Trong thu y Tiem vac xin cho đong vat đuoc su dung vua đe ngan ngua cac benh lay nhiem cua chung vua đe ngan ngua chung truyen benh cho nguoi. Ca đong vat nuoi lam thu cung va đong vat nuoi lam gia suc đeu đuoc tiem phong đinh ky. Trong mot so truong hop, cac quan the hoang da co the đuoc tiem phong. Đieu nay đoi khi đuoc thuc hien khi thuc an co tam vac xin đuoc rai trong khu vuc co dich benh va đa đuoc su dung đe co gang kiem soat benh dai o gau meo.
O nhung noi xay ra benh dai, phap luat co the bat nguoi dan phai tiem phong dai cho cho. Cac vac xin cho khac bao gom ngan chan tinh khi bat thuong cua cho, phong parvovirus, viem gan cho, adenovirus-2, trung xoan khuan vang da, Bordetella, virus parainfluenza, va benh Lyme, v.v..
Cac truong hop vac xin thu y đuoc su dung cho nguoi đa đuoc ghi nhan, du co y hay tinh co, voi mot so truong hop sau khi tiem cho nguoi đa gay benh, đang chu y nhat la benh brucella. Tuy nhien, bao cao ve nhung truong hop nhu vay la rat hiem va rat it đuoc nghien cuu ve muc đo an toan va ket qua cua viec thuc hanh nhu vay. Voi su ra đoi cua viec tiem phong bang khi dung trong cac phong kham thu y, viec con nguoi tiep xuc voi cac mam benh khong tu nhien mang trong nguoi, chang han nhu Bordetellanchiseptica, co the đa tang len trong nhung nam gan đay. Trong mot so truong hop, đac biet la benh dai, vac xin thu y tiem cho cho song song chong lai mot tac nhan gay benh co the tiet kiem hon vo so lan so voi vac xin tiem cho con nguoi.


Han che Nhung han che cua vaccine tap trung thanh hai nhom chinh: hieu qua kem va cac tai bien đi kem.


= Han che ve hieu qua =
Mot so vaccine rat co hieu qua, khong ke vaccine đau mua noi tieng, vi du vaccine ngua benh uon van, soi,.... Mot so vaccine khac co hieu qua vua phai (hieu qua cua BCG chi vao khoang 50%). Nguoc lai, co nhung benh đen đau the ky 21 van chua co vaccine thich hop (AIDS, sot ret,....). Do vay, vaccine chua phai la vu khi van nang đe đoi pho voi benh tat.
Hieu qua cua vaccine cung kho đanh gia chinh xac. Ket qua nghien cuu tren đong vat khong the ap dung 100% cho loai nguoi, vi nhung đac điem rieng cua tung loai. Tren ly thuyet, phuong phap duy nhat đe chung minh hieu qua la lay 2 nhom nguoi, mot nhom đuoc tiem chung, mot nhom khong roi truyen mam benh cho ca hai nhom đe xem ket qua. Di nhien phuong phap nay khong the su dung đuoc vi trai đao đuc. Do đo, nguoi ta bien hoa đi mot chut, cung chia ra 2 nhom đuoc chung va khong đuoc chung nhu tren nhung khong truyen benh ma chi quan sat su nhiem benh qua cac nga thong thuong. Han che cua phuong phap nay la neu mot vaccine to ra co hieu qua, nguoi ta khong the trien khai nghien cuu tren quy mo rong đe tinh chinh xac hieu qua vi nhu the mot so lon quan chung se bi thiet thoi do khong đuoc bao ve.
Boi vay, khi mot vaccine đuoc xem la co hieu qua, nguoi ta đem tiem chung cho moi nguoi va quan sat su giam so nguoi mac benh. Tuy nhien, ngay ca khi mot benh co chieu huong giam xuong, nguoi ta cung khong biet vai tro that su cua vaccine, vi du tan suat benh lao đa giam rat nhieu, nhung vai tro cua cac bien phap ve sinh, cach ly nguon lay cung rat đang ke. (Đe hieu ro hon cach đanh gia hieu qua, xem them bai khoa hoc thong ke.)
Tinh kem hieu qua cua vaccine co the bieu hien ve mat chat (đap ung mien dich khong thich hop) hoac ve mat luong (khong co đap ung mien dich).
Nguyen nhan gay kem hieu qua ve luong:

Cac "lo hong" trong kho tang mien dich: tren ly thuyet, cac te bao lympho B co the tao ra hon 1012 loai khang the đac hieu, con lympho T co the nhan dien tren 1015 khang nguyen khac nhau, nhung con so nay tuy rat lon nhung khong phai la vo han, he mien dich khong the chong lai moi thu.
Hieu qua cua vaccine con tuy thuoc vao thoi gian bao ve: tri nho mien dich co the ton tai suot đoi nhung su san xuat khang the thi khong neu khong đuoc tai kich thich.
Đot bien cua tac nhan gay benh: đay la co che sinh ton cua cac tac nhan gay benh. Đot bien đay he mien dich vao mot cuoc ruot đuoi truong ky. Tieu bieu cho co che nay la HIV, virus sot xuat huyet, virus cum voi nguy co đai dich cum gia cam hien nay.
Nguyen nhan gay kem hieu qua ve chat:

Vai tro cua phu gia: đe giam tac dung khong mong muon cua vaccine, nguoi ta thuong tinh loc cac che pham, nhung co nhung vaccine qua tinh khiet lai tro nen kem hieu qua. Đo la do he mien dich muon đuoc kich hoat, phai nhan đuoc mot tin hieu bao nguy, tin hieu nay thuong khong phai la khang nguyen dung lam vaccine. Đe khac phuc, nguoi ta dung mot so loai phu gia trong che pham vaccine. Vi du phu gia Freund, nhom hyđroxit, nhom phosphate hoac tron lan cac vac-xin voi nhau.
Loai phan ung mien dich va hien tuong chuyen huong mien dich: đoi voi cac tac nhan gay benh ngoai bao, đap ung mien dich dich the la thich hop (loai đap ung nay đuoc su ho tro cua cac te bao lympho Th1). Nguoc lai, đap ung mien dich te bao (can su ho tro cua lympho Th2) lai huu hieu cho cac tac nhan gay benh noi bao. Do đo, neu vaccine gay đuoc đap ung mien dich nhung khong đung loai đap ung nen co, hieu qua cung khong đuoc bao đam. Th1 va Th2 co xu huong khac che lan nhau. vaccine kinh đien co xu huong tao đap ung Th1. Do đo đoi voi nhung benh do tac nhan noi bao nhu nhiem leishmania, mien dich đac hieu sau lanh benh lai tot hon vaccine, vi vaccine lai gay hieu qua nguoc, kiem ham phan ung bao ve.


= Tai bien khi dung vaccine =
Co hai loai tai bien: nhiem benh va cac benh mien dich.


 Nhiem benh  Vac-xin song, giam đoc luc co the gay benh cho nguoi bi suy giam mien dich.
Nguy co hoi phuc cua tac nhan vi sinh: mot tac nhan bi lam giam đoc luc tim lai đuoc đoc tinh cua minh. Nguy co nay o vaccine ngua bai liet la 10−7, nghia la cu 10 trieu tre em uong vaccine Sabin thi co 1 em bi tai nan loai nay. Đieu khong may nay khong ngan can đuoc viec su dung vaccine nay boi le ty le đo đuoc xem la chap nhan đuoc.
Nguy co nhiem cac tac nhan gay benh khac vao trong che pham vaccine. Đieu nay co the han che bang cac quy trinh san xuat, bao quan va su dung chat che.


 Benh mien dich  Thu nghiem vaccine phong benh dai tren cuu cho thay co xac suat gay EAE, mot benh tu mien tren he than kinh khoang 1/3000-1/1000.Ly do co the la vaccine chiet xuat tu nao cho đa mang theo ca nhung mau protein cua te bao than kinh, khi tao mien dich, co the (đuoc tiem)đa tao ra ca khang the chong lai cau truc than kinh cua minh.
vaccine ngua ho ga co the gay soc kem di chung than kinh voi xac suat 10−4-10−6. Viec tinh loc vaccine nay lam tang muc an toan nhung mot lan nua, giam hieu qua.


Xu huong Ke tu it nhat la nam 2013, cac nha khoa hoc đa co gang phat trien vac xin the he thu 3 tong hop bang cach tai tao lai cau truc ben ngoai cua virus; nguoi ta hy vong rang viec nay se giup ngan ngua tinh trang khang vac xin.
Cac nguyen tac chi phoi phan ung mien dich hien co the đuoc su dung trong cac loai vac-xin đuoc che tao rieng đe chong lai nhieu benh khong lay nhiem o nguoi, chang han nhu ung thu va roi loan tu mien dich. Vi du, vac-xin thu nghiem CYT006-AngQb đa đuoc nghien cuu la co the đieu tri huyet ap cao. Cac yeu to anh huong đen xu huong phat trien vac-xin bao gom tien bo trong y hoc phien dich, nhan khau hoc, khoa hoc quan ly, phan ung chinh tri, van hoa va xa hoi.


= Dung thuc vat lam lo phan ung sinh hoc đe san xuat vac xin =
Y tuong san xuat vac-xin thong qua cay chuyen gen đa đuoc xac đinh tu nam 2003. Cac loai cay nhu thuoc la, khoai tay, ca chua va chuoi co the đuoc chen cac gen khien chung tao ra vac-xin co the su dung đuoc cho con nguoi. Nam 2005, chuoi đa đuoc phat trien đe san xuat mot loai vac-xin phong benh viem gan B o nguoi. Mot vi du khac la su bieu hien cua protein dung hop trong co linh lang bien đoi gen đe chi thi chon loc đoi voi cac te bao trinh dien khang nguyen, do đo lam tang hieu luc cua vac xin chong lai benh tieu chay do vi rut o bo (BVDV).


Xem them Cac benh co the phong ngua bang Vac-xin
Tranh cai ve vac xin
Vac xin HPV


Chu thich = Tham khao =
L'immunite 100 ans apres Pasteur. Ed Nathan 1995.
Le systeme immunitaire. Peter Parham. Ed De Boek 2003.
Atlas de poche d'immunologie. Gerd-Rudiger Burmester & Antonio Pezzutto. Ed Medecine-Sciences Flammarion 2000.


Lien ket ngoai VACXIN tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Vaccine tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Vacxin va huyet thanh mien dich Luu tru ngay 7 thang 5 nam 2006 tai Wayback Machine
BMJJournals.com Luu tru ngay 3 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine - 'MMR: Science and Fiction. Exploring the Vaccine Crisis; MMR and Autism: What Parents Need to Know' ('Rapid Responses' to book review), British Medical Journal
Nguoi ta thuong tiem phong cho tre em nhung loai benh nao? Luu tru ngay 15 thang 11 nam 2017 tai Wayback Machine


= Nhung trang khuyen khich chung ngua =
Brian Deer.com - 'mmr & autism investigation: part 1: the Lancet scandal', Brian Deer
CDC.gov - 'National Immunization Program: leading the way to healthy lives', US Centers for Disease Control (CDC information on vaccinations)
CDC.gov - 'Mercury and Vaccines (Thimerosal)', US Centers for Disease Control
Immunize.org - Immunization Action Coalition' (nonprofit working to increase immunization rates)
NYTimes.com - 'On Autism's Cause, It's Parents vs. Research', Gardiner Harris, Anahad O'Connor, New York Times (front page; ngay 25 thang 6 nam 2005)
ratbags.com - 'RatbagsDotCom: Home of the Ratbags on the Net'
OpinionJournal.com - 'Autism and vaccines: Activists wage a nasty campaign to silence scientists' (unsigned editorial opinion), Wall Street Journal (ngay 16 thang 2 nam 2004)
SNHS.com Luu tru ngay 30 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine - 'Anti-vaccine activists get jabbed', Michael Fumento (ngay 11 thang 3 nam 2004)
WHO.int Luu tru ngay 11 thang 11 nam 2009 tai Wayback Machine - 'Immunizations, vaccines and biologicals: Towards a World free of Vaccine Preventable Diseases', World Health Organization (WHO's global vaccination campaign website)


= Nhung trang phe phan chung ngua =
909Shot.com - 'National Vaccine Information Center: the oldest and largest national organization advocating reformation of the mass vaccination system'
About.com Luu tru ngay 1 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine - "Killing the Messenger: Dr. Andrew Wakefield Fired", Floyd Tilton (ngay 5 thang 12 nam 2001)
VaccinationDebate.com - 'Vaccination Debate', Ian Sinclair