Lau-ca-sam (tieng Phan: लोककषेम, Lokaksema, chu Han: 支婁迦讖, Chi Lau-ca-sam; khoang nam 147-189), hay Chi Sam (支讖), la mot tang si Phat giao goc Gandhara, nguoi đa du hanh đen Trung Quoc vao thoi nha Han. Ong đuoc xem la nguoi đau tien hoang duong Phat giao Đai thua vao Trung Quoc, voi viec dich "Đao hanh Bat-nha kinh" tu nguyen ban tieng Phan ra chu Han, la ban dich "Bat-nha kinh" chu Han co nhat đuoc ghi nhan.


Tieu su Chi tiet ve cuoc đoi cua Lokaksema đuoc biet đen boi mo ta ngan cua Tang Huu (僧祐; 445–518)  qua tac pham "Xuat tam tang ky" (出三藏 記, T2145).
Ten phien am chu Han 婁迦讖 (Lau-ca-sam) thuong đuoc viet bang tieng Phan la Lokaksema, mac du đieu nay bi mot so hoc gia tranh cai, va cac bien the nhu Lokaksama đa đuoc đe xuat. Tien to 'Chi (支) đuoc them vao ten cua vi nay cho thay rang Lokaksema co the la nguoi Nguyet Chi (月支). Theo truyen thong, ong đuoc cho la nguoi Quy Suong, mac du thuat ngu Nguyet Chi trong tieng Trung Quoc bao ham mot khu vuc rong lon cua Tieu luc đia An Đo.
Lokaksema sinh ra o Gandhara, mot trung tam cua nghe thuat Hy Lap Phat giao, vao thoi điem ma Phat giao đuoc bao tro tich cuc boi Kanishka Đai đe, nguoi đa trieu tap Đai hoi ket tap kinh đien Phat giao lan thu tu. Kanishka đuoc cho la khong co ac y đoi voi Phat giao Đai thua, vi vay đa mo đuong viec cac tang si Đai thua du hanh truyen giao sang Trung Quoc nhu Lokaksema.
Lokaksema đen kinh đo Lac Duong cua nha Han vao cuoi đoi Han Hoan Đe (r.147-168). Đen giua nam 178-189 (đoi Han Linh Đe) đa bat tay dich hon 10 bo kinh van Đai thua sang chu Han.
Voi su suy tan cua nha Han, Trung Quoc roi vao canh loan lac. Hanh trang cua Lokaksema sau đo khong con đuoc ghi chep trong sach su.


Tu tuong Cac hoat đong phien dich cua Lokaksema, cung nhu cua cac tang si nguoi Parthia An The Cao va An Huyen truoc đo, hay cua tang si Nguyet Chi Truc Phap Ho (Dharmaraksa; khoang nam 286) minh hoa vai tro chu chot cua nguoi Trung A trong viec truyen ba Phat giao đen cac nuoc Đong A. Neu nhu An The Cao dich cac kinh đien Phat giao tien Đai thua, mo đau cho viec truyen ba Phat giao vao Trung Quoc, thi cac ban dich kinh van Đai thua cua Lokaksema co anh huong rat lon đen hau the, đac biet voi cac khai niem ve Bat-nha (Prajna), Hoa Nghiem (Avatamsaka), Bao Tich (Ratnakuta), Niet-ban (Nirvana). Hoc thuyet ve Bat-nha ve sau đuoc gioi thong tri tiep thu, tham nhap ca vao gioi binh dan, tro thanh mot truong phai noi bat trong cac trieu đai Han, Tan, Nam Bac trieu.
Hoc gia La Trung con cho rang trong qua cac ban dich cua Lokaksema nhu A-xa-the vuong kinh (di dich ban co ten Van-thu pho sieu tam-muoi kinh, Đao An cho rang đuoc dich tu Truong A-ham la khong chinh xac), Van thu kinh (con đuoc goi la Van-thu van bo-tat thu kinh), Noi tang bach bao kinh, Thu-lang-nghiem-tam-muoi kinh, đeu lay khai niem Van-thu (manjusri) lam trung tam, phat huy tu tuong "Van-thu bat-nha" binh đang phap gioi. Nhung khia canh nay bao ham moi quan he quan trong cua hinh anh Van-thu Bo-tat đoi voi su truyen ba cua Đai thua.


Tac pham So luong kinh van do Lokaksema dich khong đuoc su lieu ghi chep nhat tri. Sach Xuat tam tang ky tap ghi so luong gom 13 bo 27 quyen. Sach Lich đai tam bao ky ghi len thanh 21 bo 63 quyen. Sach Khai nguyen Thich giao luc lai ghi la 23 bo 64 quyen. La Trung trong sach "Tan bien Han van Đai tang kinh muc luc" chi nhan cac ban dich kinh van cua Lokaksema hien chi bao ton đuoc 8 chung 19 quyen .
Mot đac điem trong phong cach dich thuat cua Lokaksema, ma cac hoc gia hien đai dung đe xac đinh cac kinh van do ong chuyen dich, la thien ve phien am Han ma it chuyen y cac thuat ngu, do vay ban dich cua ong kha kho hieu. Ong cung muon nhieu thuat ngu cua Đao giao đe dich cac khai niem Phat giao, giu lai cac đac điem van phong cua An Đo nhu nhung cau tung dai. Ong thuong the hien nhung cau tho An Đo duoi dang van xuoi chu Han, thay vi dien tho nhu cac dich gia sau nay.
Trong bo Đai Chinh tan tu Đai tang kinh, cac bien tap vien đa gan 12 kinh van chu Han cho Lokaksema tren vai tro dich gia. Cach sap xep nay đa đuoc nghien cuu chi tiet boi Erik Zurcher, Paul Harrison va Jan Nattier, va mot so nghi van đa đuoc đua ra.
Zurcher cho rang Lokaksema đa dich mot so kinh van sau:

T224.道行般若經 (Đao hanh Bat-nha kinh, ban dich cua Astasahasrika Prajnaparamita Sutra).
T280.佛說兜沙經 (Phat thuyet Đau-sa kinh, mot phan cua Kinh Avatamsaka)
T313.阿閦佛國經 (A-suc Phat quoc kinh, Aksohhya-vyuha)
T350.說遺日摩尼寶經 (Thuyet Di Nhat Ma-ni bao kinh, Kasyapaparivrata)
T418.般舟三昧經 (Bat-chu Tam-muoi kinh, Pratyutpanna Samadhi Sutra)
T458.文殊師利問菩薩署經 (Van-thu-su-loi van bo-tat thu kinh)
T626.阿闍世王經 (A-xa-the vuong kinh, Ajatasatru Kaukrtya Vinodana Sutra)
T807.佛說內藏百寶經 (Phat thuyet Noi tang bach bao kinh)
Harrison nghi ngo ve cac ban kinh van T626 va cho rang T418 la san pham sua đoi va khong co nien đai o thoi cua Lokaksema. Nguoc lai, Harrison cho rang ban kinh van T624 (伅真陀羅所問如來三昧經, Đon-chon-đa-la so van Nhu Lai tam-muoi kinh, Druma-kinnara-raja-pariprccha-sutra) phai đuoc coi la do chinh ong dich.
Dua tren bang chung tu danh muc kinh van chu Han, Nattier cho rang cac kinh van T224 va T418 thuoc vao nhom đau tien, đuoc xem la đai dien cho phong cach dich thuat cua Lokaksema, mac du ca hai đeu co mot so dau hieu chinh sua sau đo. Nhom kinh van thu hai — T280, T350, T458 va T807 — cung mang phong cach tren cua Lokaksema, mac du đoi khi co nhung điem bat thuong. T624 va T626 tao thanh nhom thu ba voi nhieu sai lech hon so voi phong cach dich thuat cua Loksksema. Neu T313 đuoc cho la ban dich huc su cua Lokaksema, thi no đa đuoc sua đoi nhieu boi mot bien tap vien khuyet danh mac du cac phan van xuoi gan voi van phong cua ong hon la tho.
Mot so ban dich đuoc cho la cua Lokaksema đa bi that lac:

Thu-lang-nghiem kinh (mot phien ban cua Thu-lang-nghiem-tam-muoi kinh suramgama-samadhi-sutra, đa bi that lac vao thoi cua Tang Huu)
Quang minh tam-muoi kinh
Ho bat-niet-ban kinh
Bot ban kinh ("Ban goc *Pusya Sutra")


Xem them Lich su Phat giao
Van ban Phat giao
Con đuong to lua cua Phat giao
Phat giao o Pakistan
Phat giao Gandharan


Chu thich Tham khao Nattier, Jan (2000). "The Realm of Aksobhya: A Missing Piece in the History of Pure Land Buddhism". Journal of the International Association of Buddhist Studies. Quyen 23 so 1. tr. 71–102.
Foltz, Richard (2010). Religions of the Silk Road Premodern Patterns of Globalization. Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-230-62125-1.
Nattier, Jan. 2008. A Guide to the Earliest Chinese Buddhist Translations: Texts from the Eastern Han and Three Kingdoms Periods. The International Institute for Advanced Buddhology, Soka University.
Harrison, Paul (1993). "The Earliest Chinese translations of Mahayana Buddhist Sutras: Some Notes on the Works of Lokaksema," Buddhist Studies Review 10 (2), 135-177
Nattier, Jan (2008). A Guide to the Earliest Chinese Buddhist Translations: Texts from the Eastern Han and Three Kingdoms Periods, Bibliotheca Philologica et Philosophica, IRIAB Vol. X, 73-88; ISBN 978-4-904234-00-6