Tieng Viet hay tieng Kinh la mot ngon ngu thuoc ngu he Nam A, đuoc cong nhan la ngon ngu chinh thuc tai Viet Nam. Đay la tieng me đe cua khoang 85% dan cu Viet Nam va mot bo phan đang ke 5 trieu Viet kieu o ngoai quoc, đong thoi la ngon ngu thu hai cua cac dan toc thieu so tai Viet Nam. Tren the gioi, tieng Viet đuoc cong nhan la mot trong nhung ngon ngu chinh thuc cua Thanh pho San Francisco tai Hoa Ky, va la ngon ngu chinh thuc cua mot dan toc thieu so đuoc cong nhan tai Sec va Slovakia.
Dua tren von tu vung co ban, tieng Viet đa đuoc gioi ngon ngu hoc phan loai la mot ngon ngu Nam A, co quan he di truyen voi nhung ngon ngu nhu Muong, Khmer, Mon, v.v. Đay cung la ngon ngu Nam A đuoc su dung boi nhieu nguoi nhat (hon han tong so nguoi noi tat ca cac ngon ngu khac cung trong ngu he cong lai). Xuyen suot qua trinh lich su, tieng Viet đa tiep nhan nhieu anh huong tu cac thu tieng thuoc ngu he ngoai lai nhu Han, Tai-Kadai, v.v. qua đo phat sinh nhieu đac điem khac thuong so voi cac ngon ngu chi em, chang han nhu thanh đieu hoac hinh vi đon am tiet.


Lich su Theo A. G. Haudricourt giai thich tu nam 1954, nhom ngon ngu Viet-Muong o thoi ky khoang đau Cong nguyen la nhung ngon ngu hay phuong ngu khong thanh đieu. Ve sau, qua qua trinh giao thoa voi Hoa ngu va nhat la voi cac ngu thuoc ngu he Tai-Kadai von co he thong thanh đieu phat trien cao hon, he thong thanh đieu trong tieng Viet xuat hien va co dien mao nhu ngay nay, theo quy luat hinh thanh thanh đieu. Su xuat hien cac thanh đieu, bat đau khoang the ky thu VI (thoi ky Bac thuoc trong lich su Viet Nam) voi 3 thanh đieu va phat trien them vao khoang the ky XII (nha Ly) voi 6 thanh đieu. Sau đo mot so phu am đau bien đoi cho toi ngay nay. Trong qua trinh bien đoi, cac phu am cuoi rung đi lam thay đoi cac ket thuc am tiet va phu am đau chuyen tu lan lon vo thanh voi huu thanh sang tach biet.
Vi du cua A.G. Haudricourt.


= Truoc thoi Phap thuoc =

Tieng Viet la ngon ngu dung trong sinh hoat giao tiep cua dan thuong tu khi lap nuoc. Giai đoan tu đau Cong nguyen, tieng Viet co nhung am khong co trong tieng Trung. Tu khi tieng Trung co anh huong toi Viet Nam thong qua cac con đuong va bao gom cac giai đoan khac nhau, tieng Viet bat đau co nhung am vay muon tu tieng Trung. Cac tac gia Mai Ngoc Chu, Vu Đuc Nghieu va Hoang Trong Phien trong cuon sach Co so ngon ngu hoc va tieng Viet chia qua trinh tiep xuc Han – Viet thanh 2 giai đoan chinh: 

Giai đoan tu đau Cong nguyen đen đau thoi nha Đuong (đau the ky VIII), tu vung tieng Han anh huong toi tieng Viet trong giai đoan nay goi la tu Han co;
Giai đoan tu thoi nha Đuong (the ky VIII – the ky X) tro ve sau, tu vung tieng Han anh huong toi tieng Viet trong giai đoan nay goi la tu Han Viet.
Tu Han co va tu Han Viet goi chung la tu goc Han.
1 so tu ngu Han co co the ke đen nhu "đau", "gan", "ghe", "ong", "ba", "co", "che", "nga", "chen", "chem", "chim", "buong", "buon", "buom", "mui", "mua"... Tu Han co la nhung tu goc Han du nhap vao tieng Viet tu lau hon, đa đong hoa manh hon, nen nhung tu nay hien nay la tu thong thuong trong hoat đong xa hoi đoi voi nguoi Viet.
He thong tu Han Viet trong tieng Viet bang cach đoc cac chu Han theo ngu am hien co cua tieng Viet (tuong tu nhu nguoi Nhat Ban ap dung kanji đoi voi chu Han va katakana voi cac tieng nuoc ngoai khac). Hien nay co 1945 chu Han thong dung trong tieng Nhat, cung co khoang 2000 tu Han–Han thong dung. So luong tu vung tieng Viet co them hang loat cac yeu to Han–Viet. Nhu la "chu", "o", "tam", "minh", "đuc", "thien", "tu do",... giu nguyen nghia chi khac cach đoc; hay thay đoi vi tri nhu "nhiet nao" thanh "nao nhiet", "thich phong" thanh "phong thich", "đam bao" thanh "bao đam"...; hoac rut gon nhu "thua tran" thanh "tran" (trong tran nha), "lac hoa sinh" thanh "lac" (trong cu lac, con goi la đau phong)...; hoac đoc chech đi nhu sap nhap (chu Han: 插入) thanh sat nhap, thong ke (統計) thanh thong ke, đe khang (抵抗) thanh đe khang, chung cu (眾居) thanh chung cu, bao co (保辜) thanh bao co, vang canh (往景) thanh van canh (晚景), khuyen mai (勸買) thanh khuyen mai (勸賣), van van; hay đoi khac nghia hoan toan nhu "phuong phi" trong tieng Han co nghia la "hoa co thom tho" thi trong tieng Viet lai la "beo tot", "boi hoi" trong tieng Han nghia la "đi đi lai lai" sang tieng Viet thanh "bon chon, xuc đong"... Mat khac, nguoi Trung Quoc goi la Thai Son, Hoang Ha, co thu... thi nguoi Viet lai đoc la nui Thai Son, song Hoang Ha, cay co thu (mac du son = nui, ha = song, thu = cay)... Do tinh quy uoc cua ngon ngu ma phan nao đo cac cach đoc sai khac voi tieng Han van co ai đo chap nhan va su dung trong khi cac nha nghien cuu ngon ngu tieng Viet hien nay cung nhu cac co quan, cac cap quan ly, to chuc xa hoi – nghe nghiep lan cac nha khoa hoc Viet Nam co the chua tim đuoc tieng noi chung trong viec chuan hoa cach su dung ten rieng va tu vung muon tu tieng nuoc ngoai. Ben canh đo, co nhung tu co the đa dung sai nhu "quan ngai" dung va hieu nhu "lo ngai", "van nan" hieu la "van đe nan giai", "vo hinh trung" thi viet thanh "Vo hinh trung" hay "vo hinh dung", "viet da" la "chay dai"; "tru tac" dung nhu "sang tac", "phong thanh" dung nhu "phong phanh", "bang quan" dung nhu "bang quang", "đao ngu" dung la "đao ngu", "tham quan" thanh "tham quan", "xan lan" thanh "sang lang"...
Theo uoc luong cua cac nha nghien cuu, tu Han Viet chiem khoang tren duoi 70% von tu trong phong cach chinh luan, khoa hoc (Maspero thi cho rang, chung chiem hon 60% luong tu tieng Viet). Tac gia Le Nguyen Luu trong cuon sach Tu chu Han đen chu Nom thi cho rang ve linh vuc chuyen mon va khoa hoc ti le nay co the len đen 80% nhung khi nhan xet ve van ngu trong mot cuon tieu thuyet thi chi con 12,8%, kich noi rut xuong con 8,9% va ngon ngu noi chuyen hang ngay con thap hon nua.
Cac tu va tu to Han Viet tao ra cac tu ngu moi cho tieng Viet nhu si dien, phi cong, bao gom, song đong, sinh đe, van van. Trong khi tieng Viet goi la phat thanh (發聲) thi tieng Han lai goi la 廣播 quang ba; tieng Viet goi la truyen hinh (傳形) thi tieng Han goi la 電視 đien thi; tieng Viet goi la thanh pho (城鋪), thi xa (市社) thi tieng Han goi la 市 thi. Tieng Viet đa loi dung đuoc nhung thanh tuu ngon ngu trong tieng Han đe tu cai tien minh.
Ke tu đau the ky thu XI, Nho hoc phat trien, viec hoc co van gia tang, tang lop tri thuc mo rong tao tien đe cho mot nen van chuong cua nguoi Viet bang co van phat trien voi cac ang van thu vi du nhu Nam quoc son ha ben song Nhu Nguyet (song Cau).

Cung thoi gian nay, ai đo xay rieng 1 he thong chu viet cho nguoi Viet theo nguyen tac ghi am tiet phat trien, đo la chu Nom. Đe tien cho viec hoc chu Han va chu Nom cua nguoi Viet, Ngo Thi Nham (1746–1803) đa bien soan cuon sach Tam thien tu giai am (con goi la Tam thien tu, Tu hoc toan yeu). Tam thien tu giai am chi luoc day 3000 chu Han, Nom thong thuong, đap ung nhu cau can thiet, nho chu, nho nghia tung chu, moi cau 4 chu. Hiep van cung co điem đac biet, tuc la van lung (yeu van, van giua cau). Tieng thu 4 cau đau hiep voi tieng thu hai cau duoi roi cu the mai đen 3000 chu, 750 cau. Vi du: Thien – troi, đia – đat, cu – cat, ton – con, tu – con, ton – chau, luc – sau, tam – ba, gia – nha, quoc – nuoc, tien – truoc, hau – sau, nguu – trau, ma – ngua, cu – cua, nha – rang, vo – chang, huu – co, khuyen – cho, duong – de,... Tran Van Giap đanh gia đay tuy chi la quyen sach day hoc vo long ve chu Han nhu đa neu o tren nhung thuc ra cung co the coi no chinh la sach Tu đien Han Viet thong thuong va pho bien o cuoi the ky XVIII, cung thoi voi cac sach Chi nam ngoc am, Chi nam bi loai va xuat hien truoc cac sach Nhat dung thuong đam, Thien tu van va Đai Nam quoc ngu.


= Thoi Phap thuoc =
Tu khi Phap xam luoc Viet Nam vao nua cuoi the ky thu XIX, tieng Phap dan thay the vi tri cua co van, tro thanh ngon ngu chinh thuc trong giao duc, hanh chinh va ngoai giao. Chu Quoc ngu (chu Latinh tieng Viet), do mot so nha truyen giao chau Au tao ra, đac biet la hai tu si nguoi Bo Đao Nha Gaspar do Amaral va Antonio Barbosa, voi muc đich ban đau la dung ky tu Latinh ghi lai tieng Viet, đuoc chinh quyen Phap thuoc bao ho su dung nham thay the chu Han voi chu Nom đe đong van tu voi tieng Phap, dan dan su dung pho bien trong xa hoi cung tieng Phap.
Gia Đinh bao la to bao đau tien ma phat hanh bang chu Quoc ngu tai Nam Ky vao nam 1865, đat nen mong cho su phat trien va xu huong cua chu Quoc ngu nhu la chu viet chinh cua tieng Viet sau nay.
Mat khac, nhung khai niem chinh tri xa hoi, ky thuat moi dan đen viec nhap cac thuat ngu, tu ngu moi. Co 2 xu huong ve cach thuc nhap thuat ngu la:

Nhap tu phien am cua ngon ngu phuong Tay, chu yeu la tu tieng Phap va co the su dung boi tang lop thi dan co the von khong thao chu Han  nhu ghi đong, phanh, lop, gang, pe đan, phuoc tang (nay goi la phuoc),...
Nhap qua am Han Viet cua chu Han tu tieng Trung va tieng Nhat (tu Han-Viet goc Nhat) nhu chinh đang, kinh te, giai cap, ban kinh, cau lac bo,... Trong gioi van hoa thi cac ten rieng phuong tay ma dung la tu Han Viet nhu A Can Đinh (Argentina), Na Pha Luan (Napoleon),... hay Toa Bach Oc (Nha Trang),...


= Sau nam 1945 =
Tieng Viet thay the hoan toan tieng Phap va van ngon, tro thanh ngon ngu lam viec cap quoc gia duy nhat cua Viet Nam Dan chu Cong hoa.
Trong thoi ky chien tranh Viet Nam, su phat trien tieng Viet trong chinh the Viet Nam Dan chu Cong hoa o mien Bac va Viet Nam Cong hoa o mien Nam dien ra co khac nhau, chu yeu o su dung tu Han-Viet va phien am ten trong tieng nuoc ngoai.
Tai mien Bac (Viet Nam Dan chu Cong hoa) co xu huong chuyen sang su dung tu thuan Viet thay the tu Han Viet cung nghia con o mien Nam (Viet Nam Cong hoa) thi van giu nguyen viec su dung tu Han Viet nhu thoi truoc 1945. Vi du nhu mien Nam van giu ten "Ngan hang Quoc gia" trong khi mien Bac đoi thanh "Ngan hang Nha nuoc" (1960), mien Nam goi la "phi truong" thi mien Bac goi la "san bay", mien Nam goi la "Ngu Giac Đai" thi mien Bac goi la "Lau Nam Goc", mien Nam goi la "Đe nhut the chien" thi mien Bac goi la "Chien tranh the gioi thu nhat", mien Nam goi la "hoa tien" thi mien Bac goi la "ten lua", mien Nam goi la "thuy quan luc chien" con mien Bac đoi thanh "linh thuy đanh bo",... Nguoc lai o mien Bac lai dung mot so danh tu bat nguon tu tieng Han nhu "tham quan", "su co", "nhat tri", "đang ky", "đot xuat", "vo tu",... thi mien Nam lai dung nhung chu "tham vieng", "tro ngai/truc trac", "đong long", "ghi ten", "bat ngo", "thoai mai",...
Viec phien dich đia danh tieng nuoc ngoai thi o mien Nam van theo cach truoc 1945 la dung ten theo tu Han Viet, nhu Bang Đao (Iceland), Uc Đai Loi (Australia), Hung Gia Loi (Hungary), Ba Tay (Brazil),... Tai mien Bac thi chuyen sang dung ten goi bat nguon tu ngon ngu khong phai tieng Han (thi du: Ai-xo-len, O-xtray-li-a, Hung-ga-ri...), tru ra mot so ten Han Viet pho bien nhu "Phap", "Đuc", "Anh", "Nga"... Ca biet (co the la duy nhat) 1 ten tieng Trung la Zhuang (nguoi Trang) "phien am truc tiep" thanh Choang trong ten goi chinh thuc "Khu tu tri dan toc Choang Quang Tay".
Sau khi Viet Nam thong nhat vao nam 1975, quan he Bac-Nam đa ket noi lai. Gan đay, su pho bien hon cua cac phuong tien truyen thanh va truyen hinh tren toan quoc gop phan chuan hoa tieng Viet ve chinh ta va am đieu. Tu Han Viet va tu thuan Viet đuoc nguoi Viet su dung song song tuy thuoc ngu canh hay van phong. Su di cu đe hoc tap va lam viec giua cac vung mien giup moi nguoi o Viet Nam đuoc tiep xuc va hieu nhieu hon voi cac phuong ngu tieng Viet.


Phan bo Theo Ethnologue, tieng Viet co tai Anh, Ba Lan, Campuchia, Cote d'Ivoire, Đuc, Ha Lan, Lao, Na Uy, Nouvelle-Caledonie, Phan Lan, Phap, Philippines, Cong hoa Sec, Senegal, Thai Lan, Vanuatu, Đai Loan, Nga... Rieng Trung Quoc co nguoi Kinh ban đia o Đong Hung, tieng Viet cua ho co pha tron am giong cua cac ngon ngu Han (Quan thoai, tieng Quang Đong,...).
Tieng Viet la ngon ngu dan toc thieu so tai Cong hoa Sec vi nguoi Viet đuoc cong nhan la "dan toc thieu so" tai Sec.


Phuong ngu Tieng Viet co su thay đoi trong giong noi tu Bac vao Nam, khong đot ngot ma tiem tien dan theo tung vung lien nhau. Trong đo, giong Bac (Nam Đinh – Thai Binh), giong Trung Hue va giong Nam Sai Gon la 3 phan loai chinh. Nhung tieng đia phuong nay khac nhau o giong đieu va tu đia phuong. Thanh nga va thanh hoi o mien Bac ro hon o mien Nam va Trung. Mien Bac phat am mot so phu am (tr, ch, n, l...) khac voi mien Nam va mien Trung. Giong Hue co nhieu tu vung đia phuong hon nhung giong khac. Tu đien Viet-Bo-La (1651) cua Alexandre de Rhodes lay tieng mien Bac lam nen tang, Dictionarium Anamitico Latinum (1772-1773) cua Pierre Pigneaux de Behaine lay tieng mien Nam lam nen tang. Theo trang thong tin cua Đai su quan Viet Nam tai Trung Quoc va hoc gia Laurence Thompson thi cach đoc tieu chuan hien nay dua vao giong Ha Noi. Tuy nhien, chua co quy đinh nao noi rang giong Ha Noi la chuan quoc gia.


Ngu am = Nguyen am =
Duoi đay la bang cac nguyen am theo giong Ha Noi.

Trong bang tren, cac nguyen am truoc, giua va nguyen am mo la nguyen am khong tron moi, con lai la nguyen am tron moi. A va a la dang ngan cua a va o.
Đong thoi, tieng Viet con co he thong nguyen am đoi va nguyen am ba.


= Phu am =
Bang duoi đay trinh bay cac phu am trong tieng Viet va chinh ta tuong ung cua chung.

Mot so phu am chi co mot cach viet (nhu b, p) nhung mot so co nhieu hon mot cach viet nhu k, co the bieu dien bang c, k hay q. Đong thoi, cac phu am co thay đoi tuy theo đia phuong. Su khac biet ve phu am giua cac vung mien trinh bay ky cang hon trong bai phuong ngu tieng Viet.


= Thanh đieu =

Tieng Viet la ngon ngu thanh đieu, moi am tiet cua tieng Viet luon mang 1 thanh đieu nao đo. Do cac thanh đieu cua tieng Viet trong chu quoc ngu bieu thi bang cac dau thanh con goi la dau nen mot so nguoi quen goi cac thanh đieu cua tieng Viet la cac "dau". Co su khac biet ve so luong thanh đieu va đieu tri cua thanh đieu giua cac phuong ngon cua tieng Viet, thanh đieu co ten goi giong nhau khong đong nghia voi viec noi chung se giong nhau trong moi phuong ngon cua tieng Viet. Phuong ngon tieng Viet Bac Bo co 6 thanh đieu, phuong ngon tieng Viet Trung Bo va Nam Bo co 5 thanh đieu. Thanh đieu cua tieng Viet tieu chuan gom 6 thanh: ngang (con goi la thanh khong dau do chu quoc ngu khong co dau thanh cho thanh đieu nay), sac, huyen, hoi, nga, nang nhung lai thieu cac quy đinh cu the ve viec lay cach phat am trong phuong ngon nao cua tieng Viet lam cach phat am tieu chuan cho 6 thanh đieu nay.
Cac am tiet mang van nhap thanh, tuc la cac van ket thuc bang 1 trong 3 phu am cuoi /k/ (chu quoc ngu ghi lai bang chu cai "c" hoac chu cai nhi hop "ch"), /t/ (chu quoc ngu ghi lai bang chu cai "t"), /p/ (chu quoc ngu ghi lai bang chu cai "p") chi co the mang thanh sac hoac thanh nang. 3 am tac tren đa lam cho cac am tiet mang van nhap thanh chi co the mang cac thanh đieu co đieu tri ngan va nhanh.
Trong tho ca cac thanh đieu phan thanh 2 nhom: thanh bang gom co ngang va huyen, thanh trac gom cac thanh con lai. Trong cac the tho co nhu Đuong luat va luc bat, co the co su hoa hop thanh đieu bang trac giua cac tieng trong 1 cau tho.


Ngu phap Tieng Viet la 1 ngon ngu đon lap. Cac quan he ngu phap the hien chu yeu thong qua he thong hu tu va cach sap xep trat tu tu trong cau. Trat tu tu thong dung nhat trong tieng Viet la chu ngu - vi ngu - tan ngu (SVO). Tuy nhien, trat tu trong cau co the trong mot so truong hop sap xep theo kieu ngon ngu noi bat chu đe, vi the ma 1 cau co the theo trat tu Tan ngu - Chu ngu - Vi ngu (OSV).
Vi tri cac tu sap xep theo thu tu, tu mang y chinh đung truoc tu mang y phu đung sau bo sung nghia cho tu mang y chinh, tuong tu nhu danh tu đung truoc tinh tu đung sau bo sung nghia cho danh tu. Tuy nhien trong mot so truong hop, bo ngu (bao gom tu mang y phu va tinh tu) se đung truoc danh tu.
Tieng Viet con co he thong đai tu nhan xung dua tren cac tu ngu chi quan he xa hoi va he thong danh tu đon vi.


Tu vung Tu vung tieng Viet co 2 bo phan chinh: tu thuan Viet va tu muon. Ngoai ra con co nhung tu hon chung la ket qua cua su ket hop cac yeu to thuan Viet va ngoai lai.


= Tu thuan Viet =

Tu thuan Viet la nhung tu xuat hien lau hon trong tieng Viet, bieu thi nhung su vat, hien tuong, khai niem co ban nhat trong đoi song hang ngay. Do co su tiep xuc tu som hon voi cac ngon ngu nhom Tay-Thai nen nhieu tu thuan Viet va cac tu tuong ung trong cac tieng nay co su giong nhau nhat đinh ve ngu am va ngu nghia.
Truoc 1960, mot so tu thuan Viet dung đe đat ten thong tuc cho nguoi trong tang lop binh dan hoac đe tranh bi ma quy than thanh bat đi. Tai mien Bac co cac ten nhu "Rut", "Tam", "Cot", "Cu", "Gai",... Tai mien Nam co cac ten nhu "Đuc",... Su phat trien dan tri dan đen cach đat ten thong tuc giam dan.


= Tu Han Viet =

Su tiep xuc giua tieng Viet va tieng Han bat đau khi nha Han cua Trung Quoc xam chiem khu vuc Viet Nam. Qua trinh tiep xuc đa đua vao tieng Viet mot khoi luong tu ngu cua tieng Han. Giai đoan đau, hien tuong nay dien ra le te, roi rac hon chu yeu thong qua đuong khau ngu qua su tiep xuc giua nguoi Viet va nguoi Han, tao nen 1 lop tu co nguon goc Han co ma đa hoa lan voi cac tu thuan Viet. Đen đoi Đuong, tieng Viet moi co su tiep nhan cac tu ngu Han mot cach co he thong qua đuong sach vo. Cac tu ngu goc Han nay chu yeu đoc theo ngu am đoi Đuong tuan thu nguyen tac ngu am tieng Viet goi la am Han–Viet. Khi đua vao tieng Viet, ben canh viec thay đoi ve mat ngu am, mot so tu Han Viet thay đoi ca ngu nghia.
Tu Han-Viet chiem 1 phan trong von tu vung tieng Viet, chung hien dien mot so linh vuc cua đoi song xa hoi.


= Tu co nguon goc An–Au =

Ke tu khi Viet Nam tro thanh thuoc đia cua Phap, tieng Phap đa co anh huong đen tieng Viet va cac tu ngu goc Phap tham nhap vao tieng Viet. Su anh huong nay la do tieng Phap co su dung trong cac van ban, giay to cua Nha nuoc va trong giang day o nha truong cung nhu trong cac loai sach bao khac. Anh huong nay keo theo su xuat hien cua cac tu goc Phap trong cac linh vuc khac nhau đac biet la trong khoa hoc ky thuat.
Trong thoi ky Chien tranh Viet Nam, mien Bac Viet Nam chiu anh huong cua Lien Xo. Do đo, mot so tu ngu goc Nga co đieu kien du nhap vao tieng Viet. Đong thoi, cung voi su tiep xuc, hoi nhap sau rong hon voi the gioi, trong tieng Viet cung xuat hien cac tu ngu co nguon goc tu tieng Anh.
Nhin chung, khi đua vao tieng Viet, nhung tu nay đa Viet hoa ve mat am đoc (them thanh đieu, thay đoi am hoac giam bot am tiet). Nhung tu đon am tiet (hoac đon am hoa), vay muon qua khau ngu tham nhap vao tieng Viet. Trong khi đo, nhung tu co 2 am tiet tro len, vay muon thong qua sach vo van con dau an ngoai lai. Co nhung tu vay muon nguyen dang nen tao anh huong trong cach phat am.


= Tu co nguon goc tieng dan toc thieu so =
La 1 nuoc đa sac toc voi 54 dan toc đa cong nhan, tieng Viet pho thong tiep nhan 1 phan tieng dan toc thieu so, gom tu thong dung va ten rieng cua nguoi hay đia vat va cac tu nay co the co van "phi Viet". Qua trinh nay dien ra trong lich su. Dua theo ten nguoi/danh xung đang tai tren bao chi va cac đia danh tren cac ban đo hanh chinh, chung ta co the phan loai cac cach nhap tieng dan toc thieu so nhu sau:

Tu tieng noi cua hau het cac dan toc tu Quang Binh tro ra, đa cu tru lau hon cung nguoi Kinh va/hoac thuoc vung Van hoa Đong A, nhu nguoi Muong, Tay, Nung, Thai,... thi ho ten nguoi thi theo tu Han Viet nhu cac ho "Trieu", "Đam", "Cam", "Đeo",..., con đia danh thi theo ghi am nhu "Nam", "Huoi/ Khuoi", "Pac",... Đoi khi su giao luu voi nguoi Kinh dan đen nhung ten hon hop nhu Hang Bua (ten tieng Thai la Tham Bua, nghia la Hang Sen).
Tu tieng H'Mong thi theo ghi am ma khong theo tu Han Viet, mac du tieng H'Mong co quan he gan hon voi tieng Hoa. Vi du nhu cac ho Vang (Vuong, Vang), Giang (Duong, Yang),... hay cac đia danh nhu Lao Cai (nghia chu la Cho Cu, tu Han Viet la Lao Nhai 老街), Sa Pa (Sa Pa, nghia chu la Bai Cat),... Truong hop loai tru la ho ten vua Meo ma dung tu Han Viet nhu Vuong Chi Sinh.
Tu tieng noi cua cac dan toc o Tay Nguyen, Nam Bo,... thi theo ghi am la chinh, nhu Đak Lak, Krong Pac,... hoac bien am nhu Soc Trang, Nha Trang,... Ca biet co viec gioi chuc bien phong đa "Kinh hoa" đia danh đat ten đon bien phong, vi du tai xa Po Y co Đon/Cua khau Bo Y.
Cac chu va van "phi Viet" viet theo huong dan trong Quyet đinh 240/QĐ "Ve ten rieng khong phai tieng Viet", trong đo cac chu cai F, J, W, Z co the tuy nghi su dung.


= Tu hon chung =
Tu hon chung la nhung tu tao thanh tu cac yeu to co nguon goc khac nhau nhu giua yeu to thuan Viet va Han Viet, giua yeu to thuan Viet va yeu to An-Au. Cung voi su phat trien cua tieng Viet, cac tu hon chung đa gia tang, đong 1 vai tro trong viec dien đat cac khai niem moi hon trong xa hoi.
Vi du:

voi hoa (Han-Nom: 𥔦化) – "voi" la thuan Viet, "hoa" la Han-Viet.
om ke – "om" la tu tieng Đuc Ohm, "ke" la Han-Viet.
nha bang – "nha" la thuan Viet, "bang" la tu tieng Phap banque.
game thu – "game" la tieng Anh, "thu" la Han-Viet.


Chu viet Theo dong lich su phat trien, tieng Viet co 3 dang ky tu đe viet la chu Han, chu Nom (dua tren chu Han) va chu Quoc ngu (chu Latinh).
Chu Han va chu Nom la van tu chinh cua Viet Nam truoc the ky 20. Tat ca cac tac pham su hoc va van hoc co truyen Viet Nam đeu viet bang chu Han, chu Nom nhu Chieu doi đo, Hich tuong si, Binh Ngo đai cao, Đoan truong tan thanh, Đai Viet su ky toan thu,...
Chu Quoc ngu la chu Latinh dua tren bang chu cai va am vi cua tieng Bo Đao Nha đoi chieu voi tieng Viet, do cac nha truyen giao Dong Ten Bo Đao Nha xay dung vao đau the ky 17 roi do giao si Alexandre de Rhodes nguoi Avinhon chuan đinh. Đay la nguoi cho in cuon Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum nam 1651. Cuoi the ky 18 tai Đang Trong dien ra cuoc chinh ly chu Quoc ngu duoi su đieu phoi cua Giam muc Pierre Pigneau de Behaine (hay con biet toi duoi ten Ba Đa Loc), tu đien co ten Dictionarium Anamatico-Latinum soan quang nam 1772–1773 nhung moi chi la ban viet tay. Sau đo, tu đien cua Taberd mang ten Nam Viet–Duong Hiep Tu vi (tua Latinh giong voi tua cuon cua Ba Đa Loc) xuat ban nam 1838 tai Serampore, An Đo.
Chu Quoc ngu tu luc ra đoi tuy co hon 200 nam hinh thanh va phat trien, nhung chua đu pho bien đe la van tu chinh o Viet Nam vi chu Han va chu Nom van la dang van tu pho bien cua tieng Viet. Phai đen cuoi the ky 19, vao thoi ky Phap thuoc, chinh quyen thuoc đia bao ho chu Quoc ngu va co suy thay the chu Han va chu Nom đe tieng Viet đong van tu Latinh voi tieng Phap, bat đau tu Nam Ky roi toi Bac Ky va Trung Ky đe de dang pho bien tieng Phap va van hoa Phap. Con cac nha cai cach Viet Nam ung ho viec truyen ba he chu Latinh nhu phuong tien đe khai dan tri, chan dan khi. Cai cach giao duc nam 1906 cua vua Thanh Thai cung bao gom chuong trinh day chu Quoc ngu. Tuy vay trong giai đoan nay, su boc lot cua Thuc dan Phap khien nguoi Viet khong đuoc đi hoc đay đu, nen hau het nguoi Viet giai đoan nay tro nen mu chu voi ca chu Han, chu Nom va chu Quoc ngu. Ngay sau khi Viet Nam Dan chu Cong hoa lap quoc, Chinh phu phat đong Binh dan hoc vu voi muc tieu nhanh chong giai quyet nan mu chu bang cach đay manh day chu Quoc ngu cho nguoi dan. Chu Han va chu Nom van đuoc mot luong nguoi Viet su dung song song cung chu Quoc ngu, nhung đen nam 1950, giang day chu Han Nom bi loai ra khoi chuong trinh giao duc cua Viet Nam Dan chu Cong hoa vi đo pho bien o Viet Nam khong con nhieu.
Tai Viet Nam hien nay, nguoi dan chu yeu su dung chu Quoc ngu la chinh, con chu Han va chu Nom thuong dung trong cac hoat đong lien quan toi van hoa truyen thong nhu viet thu phap, cau đoi, tim hieu lich su va van hoc co, va đuoc giang day trong chuyen nganh Han Nom bac đai hoc cung nhu tai cac to chuc phong trao day hoc chu Han va chu Nom đuoc su dung trong tieng Viet. Trai nguoc lai la cong đong nguoi Kinh ban đia o Đong Hung (Trung Quoc), do khong bi anh huong boi chinh sach thay the chu Han va chu Nom bang chu Quoc ngu cua Thuc dan Phap (vung đat ho song tro thanh lanh tho Đai Thanh theo Cong uoc Phap-Thanh ky nam 1887, nen ho khong bi Thuc dan Phap đo ho), nhung the he con chau o đay khong bi gian đoan chuyen đi hoc va khong bi mu chu. Nguoi Kinh ban đia o Đong Hung van duy tri đuoc su pho bien cua chu Han va chu Nom trong cong đong va van dung lam van tu chinh cho tieng Viet o thoi hien đai giong nhu nguoi Viet xua, thay vi dung chu Latinh nhu nguoi Viet o Viet Nam hien tai.
Hien phap nuoc Cong hoa xa hoi chu nghia Viet Nam 2013, tai Chuong I Đieu 5 Muc 3, ghi tieng Viet la ngon ngu quoc gia cua Viet Nam. Khong co bat ky van ban nao o cap nha nuoc quy đinh giong chuan va quoc tu ("chu viet quoc gia" hoac van tu chinh thuc) cua tieng Viet. Phan lon cac van ban hanh chinh tieng Viet o Viet Nam đuoc viet bang chu Quoc ngu theo "Quy đinh ve chinh ta tieng Viet va ve thuat ngu tieng Viet" ap dung cho cac sach giao khoa, bao va van ban cua nganh giao duc, neu tai Quyet đinh cua Bo Giao duc so 240/QĐ ngay 5 thang 3 nam 1984 do nhung nguoi thu huong giao duc đo sau nay ra lam viec trong moi linh vuc xa hoi huong toi viec chuan hoa chinh ta tieng Viet. Khong co luat le nao cam nguoi Viet viet tieng Viet hien đai bang chu Han Nom.


= Thu phap =

Cung voi chu Han, Kana va Hangul, co nguoi "yeu thich" thu phap nang chu viet tieng Viet len thanh mot bo mon nghe thuat.
Thu phap chu Viet ban đau la thu phap chu Nom va chu Han. Sau nay chu Quoc ngu tro nen pho bien hon trong khi nhu cau va so thich treo chu trong nha van con, nguoi choi chu đa khoi xuong thu phap chu Quoc ngu. Con thu phap chu Han va chu Nom hien nay van duy tri song song.


= Bo go tieng Viet va giao tiep tieng Viet qua mang =

Tuy cung la chu Latinh, ngoai 22 ky tu khong dau co trong bang chu cai tieng Anh thi chu Quoc ngu con chua luong ky tu co dau, bao gom 7 ky tu A, A, Đ, E, O, O, U cung 60 chu nguyen am (A, A, A, E, E, I, O, O, O, U, U, Y) mang thanh đieu sac-huyen-hoi-nga-nang. Tong cong la may tinh hay đien thoai can phai nap them 67 ky tu, gap hon 2,5 lan bang chu cai cua tieng Anh (26 ky tu) thi moi đu đe viet tieng Viet. Nen đe co the viet tieng Viet tren may tinh va đien thoai di đong can co bo go la phan mem ho tro soan thao van ban bang tieng Viet đi kem mot so phong chu Quoc ngu. Nguoi dung cung co the cai đat them cac phong ky tu chu Quoc ngu khac phuc vu trang tri va nghe thuat. Cac bo go tieng Viet khac nhau se quy đinh cac phim bam khac nhau đe hien thi cac dau thanh, dau mu va dau moc. Co nhung quy uoc chuan dau tieng Viet, bo ma, cach go va nhung phan mem khac nhau. Co bo ma chu Viet theo chuan quoc te Unicode.
Do ky tu co dau phai ma hoa mat luong bo nho lon hon ky tu khong dau, viec tin nhan SMS bang tieng Viet co dau bi han che 70 ky tu/tin nhan (it hon mot nua so voi 180 ky tu/tin nhan cua tieng Anh) nen truoc đay nguoi Viet thuong nhan tin SMS khong dau đe co the viet nhieu noi dung hon va tiet kiem tien hon du noi dung bang tieng Viet khong dau co the gay hieu nham. Mot so truong hop loi dung viet tat, bien đoi ky tu nham giam so luong (j=gi; f=ph; bo h trong "gh","ngh") hay the hien ro am (z=d vi "đ" viet khong dau thanh "d"). Hien nay nho su phat trien cua Internet tren di đong (nhu Wi-Fi, 4G khong gioi han dung luong) cung cac ung dung OTT va mang xa hoi, viec nhan tin bang tieng Viet co dau tro nen thoai mai hon ma khong lo bi han che ky tu.
Đoi voi viec go chu Han va chu Nom bang tieng Viet, do dang ky tu nay hien khong đuoc su dung pho bien o Viet Nam nen cac hang san xuat may tinh, đien thoai hay phan mem coi nhu loai bo. Thoi gian gan đay đe phuc vu cho nhu cau tim hieu ve lich su hay van hoc co cung nhu chuyen nganh Han Nom, mot so ca nhan hay to chuc đa tao ra nhung trang web hay phan mem giup viet chu Han va chu Nom bang bo go chu Quoc ngu. Voi chu Han do đong bo voi cac chu cua bo go tieng Trung va tieng Nhat nen viec hien thi khong kho khan, con chu Nom do mot luong chu chua đuoc ma hoa đay đu nen co the hien thi bi loi tren mot so may tinh va đien thoai duoi dang o vuong hay dau hoi cham.


Xem them Tieng Viet tai Hoa Ky


Chu thich Tham khao Thu muc = Tieng Viet =


= Ngoai ngu =


= Tuyen tap =


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Vietnamese language tai Wikimedia Commons
Tieng Viet tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Vietnamese language tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Tu đien Viet-Bo-La cua Alexandre de Rhodes tren mang
Tu đien tieng Viet xua tren mang nha sach Song Huong Luu tru ngay 26 thang 9 nam 2007 tai Wayback Machine: Tu đien Viet-Latinh cua J.L. Taberd, Tu đien Viet Bo La, Đai Nam Quac Am Tu Vi
Giao si Bo Đao Nha va chu Quoc ngu Luu tru ngay 28 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine
* GS Lam Van Be, Sach tieng Viet va Viet hoc tai cac thu vien ngoai Viet Nam (Phan 1) Luu tru ngay 30 thang 5 nam 2013 tai Wayback Machine, Phan 2 Luu tru ngay 30 thang 5 nam 2013 tai Wayback Machine, hay la Phan 1, Phan 2
“㗂越” (ban chu Nom) tai VinaWiki