Thanh Đam Minh Chinh (ngay 7 thang 6 nam 1786 – ngay 24 thang 1 nam 1848) la mot Thien su, cao tang Viet Nam đoi nha Nguyen, thuoc the he thu 37 tong Tao Đong. Ong la đe tu noi phap cua Thien su Khoan Duc Pho Chieu (cung đuoc goi la Đao Nguyen Thanh Lang) va tung co thoi gian lam chuc Tang cuong duoi trieu đinh nha Nguyen. Ong co đe lai hai tac pham noi tieng la Phap Hoa Đe Cuong va Bat Nha Truc Giai – nham luan giai ve tu tuong cua Kinh Dieu Phap Lien Hoa va Kinh Bat-nha-ba-la-mat-đa. Đay đuoc coi la mot điem sang cua Phat giao Viet Nam vi so luong cac tac pham luan giai ve Kinh đien trong lich su Phat giao Viet Nam kha hiem hoi va hau nhu chua thay tac pham nao noi ve hai ban kinh tren truoc thoi cua ong. Theo nhan xet cua Hoi Phat giao Bac Ky trong bai tua khac Bat Nha Truc Giai thi Thien su Thanh Đam la nguoi Viet Nam đau tien luan giai ve Kinh Bat Nha. 


Tieu su Thien su Thanh Đam ten khai sinh la Nguyen Đinh Tri, sinh ngay 7 thang 6 nam 1786 trong mot gia đinh nong dan co 6 nguoi con, que o thon Lan Lieu, xa Phu Kim, huyen Nam Truc, phu Thien Truong (nay la xa Nam Loi, huyen Nam Truc, tinh Nam Đinh).
Theo sach Thien Su Viet Nam cua Hoa thuong Thich Thanh Tu, ong xuat gia nam 1807 (hoac nam 1804 theo bai "Thien su Thanh Đam chua Bich Đong" đang tren Tap Chi Nghien Cuu Phat Hoc cua tac gia Nguyen Đai Đong ngay 6 thang 2 nam 2020) voi Thien su Đao Nguyen Thanh Lang (đoi thu 36 tong Tao Đong) – tru tri Thien vien Nguyet Quang – mot ngoi chua von thuoc phai Chan Nguyen cua tong Lam Te. Sau khi xuat gia, ong luon luon tinh can hoc đao va thuong xuyen đen tham van Thien ly voi Đao Nguyen. Su sach Phat giao cung ghi lai mot so đoan van đap giua ong voi thay nhu sau:

Mot hom ong đen tham van va hoi: "Tam khong phai o trong than, cung khong phai o ngoai than, cung khong phai o chang giua, vay rot cuoc tam o cho nao?" Thien su Đao Nguyen cuoi, xoa đau ong va noi bai ke:
Phien am
Tuy thoi ung dung,
Ngo vat kien co,
Tanh ban nhu nhu,
Ha quan noi ngoai.
Dich nghia
Theo thoi ung dung,
Gap vat thay co,
Tanh von nhu nhu,
Nao ngai trong ngoai.
Nam 1810 (hoac nam 1806 theo Nguyen Đai Đong), ong tho gioi Cu tuc voi Ban su Đao Nguyen Thanh Lang la Hoa thuong Đan Đau va đuoc trao bai ke truyen phap:

Phien am
Quang phong mi gian vo đao Phat,
Van sinh tuc ha vi ngon tien.
Nhieu quan bao duong nguu nhi trang,
Trieu tich thuc canh bi thon đien.
Dich nghia
Quang phong giua may khong phai Phat,
Duoi chan may trang chang la Tien.
Bao ong nuoi duong trau cuong trang,
Hom som cay sau manh ruong nha.
Nam 1820, ong đen lang Yen Lieu Thuong, xa Khanh Thinh, huyen Yen Mo, tinh Ninh Binh va thay co mot ngoi chua đo nat nam ben dong song Ban. Thien su Thanh Đam đa khong quan nang mua sua sang lai chua va đat ten la Phuong Ban tu. Thang 8 cung nam, Thien su Thanh Đam soan xong quyen Phap Hoa Đe Cuong tai Chua Liem Khe.
Nam Minh Mang thu 6 (1835), ong vao Phu Xuan du thi khoa sat hach do trieu đinh to chuc va đo hang Uu, đuoc phong lam Tang cuong va đuoc cap gioi đao đo điep vao ngay 1 thang 10 cung nam.
Nam Ky Hoi (1839), ong ke thua Thien su Đao Nguyen Thanh Lang tro thanh Truong mon va la To su đoi thu 7 cua Thien phai Tao Đong tai mien Bac Viet Nam.
Nam Thieu Tri thu 3 (1843), Thien su Thanh Đam viet xong bo Bat Nha Truc Giai.
Ngay 24 thang Gieng nam Mau Than (1848), ong thi tich tai chua Liem Khe, tho 63 tuoi. Đe tu lam le tra ty, thu xa loi va sau đo ruoc ve nhap thap tai chua Phuong Ban vao ngay 8 thang 4 nam Giap Dan (1854). Long vi trong thap đe la: "Nam mo Tinh Dieu thap, Tao Đong mon nhan thieu đang tu to, kham mong phung ban Gioi đao Đo điep Sa mon Thanh Đam Ty Khieu Giac Đao Tuan Minh Chinh Hoa Thuong Hoang Quang Bo tat".


Phap Hoa Đe Cuong Phap Hoa Đe Cuong la tac pham đau tien trong hai tac pham Phat giao noi tieng cua Thien su Thanh Đam, đuoc hoan thanh vao thang 8 nam Gia Long thu 18 (1820). Thien su Thanh Đam co nho huynh đe đong mon la su Thanh Nguyen Minh Nam viet bai tua cho tac pham ke tren. Đen đau the ky 20, Hoa thuong Thich Thanh Hanh cho khac van bo Phap Hoa Đe Cuong tai Chua Vinh Nghiem va hoan toan vao ngay 10 thang 4 nam Bao Đai thu 9 (1933), luu giu ban khac tai chua Bich Đong, Ninh Binh.
Noi ve y nghia cua Kinh Dieu Phap Lien Hoa, Thien su Thanh Đam giai thich, hai chu "Dieu Phap" la chi cho phap chan that. Phap tuc la tam xua nay trong sach. Tam ay, xua nay khong sanh khong diet, chang sach chang nho, chang them chang bot. O phien nao ma chang loan đong, tru tran lao ma khong nhiem o. Lai tam nay, la ban nguyen cua chu Phat, la Phat tanh cua chung sanh. Tron đong thai hu, lon khong bo me. Linh linh lang lang, pho xua bay nay. Tram tram long trong, tuc khong tuc sac. Khong the dung tam thuc suy luong ma biet đuoc. Đuc The Ton, vi muon đem mot viec lon, “Tam nay” trao pho cho hang Bo-tat, gay tam nhan đia, lam goc tu nhan. Nhien hau, co the thanh tuu qua đia tu chung, nen noi rang Dieu Phap. Nen biet, tam nay trong cac kinh đeu khai thi no truoc nhat. Phuong tien đat ten, moi cho chang đong. Nhu Tam Kinh Bat-nha thi “Tam Kinh Bat-nha Ba-la-mat-đa”. Lai bao “Bo-tat Quan Tu Tai”. Cung noi “Chan that chang hu”. Kinh Tinh Danh noi “Phap mon Bat nhi”. Hoac la “Chang nghi ban”. Kinh Kim Cuong day “Nhu the sanh tam thanh tinh”. Lai day “Nen khong cho tru ma sanh tam ay”. Kinh Hoa Nghiem noi “Bien tanh Ty-lo”. Lai noi “Tri Can ban”. Kinh Lang Gia cho rang “Tu giac thanh tri”. Kinh Lang Nghiem chi “Dieu minh nguyen tinh”... Nhu the bao nhieu thu danh hieu, đeu tuy dung ma đat ra, co vo luong su sai khac. The nen noi la “Dieu Phap”. Hai chu Lien Hoa la thi du. Lay trong sach chang o nhiem lam nghia. Vi tat ca su vat trong the gian, chang kham lam du cho tam, nen cuong lay hoa sen đe vi cho no. Boi loai hoa nay sanh trong nuoc bun, ma chang bi nuoc bun lam o ue. Cung nhu tam o trong tran lao, ma chang bi tran lao lam me hoac. Nhung, tam khong hinh tuong, hoa co xanh, vang. Nhan hoa ma ro cai thay, do thay moi biet hoa. Hoa la sac tuong vo tinh, con thay biet chinh la chan tam. Chi chang vong sanh phan biet thi vat nga tu nhu nhu. Kinh la soi chi xau suot tam. Bay quyen bao ham hon sau muon loi, đeu la nhung so cua tam. Lay mot soi chi xau het lai thanh mot kinh vay...
Thien su Thanh Đam co đua ra mot so cau hoi va tra loi trong Đe Cuong Phap Hoa:

Hoi: "Tai sao chang chi thang cai thu nhat la tam dieu xua nay, ma lai chi cai thu hai la can tanh lam nhan tu?" Đap: "Tam von khong hinh, co nhien la khong the chi. Truoc đa chang noi roi u? Pham co noi nang bieu thi đeu chang the đuoc. Nhung tam tuy khong hinh ma tuy cho ung dung cua can co dau vet. Co dau vet, thi co the chi ra, khien tu dau vet cua ung dung, nhan anh sang ma tu thay đau nguon tam."
Ben canh đo, ong cung đat ra ba cong an lam tham khao giup nguoi tu Thien tham cuu nghi tinh, đai nghi đai ngo:

Vi sao đen luc sap nhap Niet Ban Đuc Phat moi truyen trao tam an?
To Đat Ma đen Đong Đo truyen phap, vi sao lai ngoi thien 9 nam, hay la do co duyen chua chin mui?
Luc To sau khi đuoc tam an vi sao lai an tich o nam Lanh Duong, chang vi nguoi thuyet phap?
Bai tung cua Thien su Thanh Đam ve cong an Truong gia Thuan-đa trong Kinh Phap Hoa:

Niem
Lanh thay Thuan Đa! Lanh thay Thuan Đa!
Tung
Thoi noi hay, chang noi can,
Do hay, tot xau, cho ron rang,
Ke muon tim hay ma lai vung,
Kia toan ban se, chang biet lang.
Cong danh cai the, suong thu som,
Phu quy kinh nhan, giac mong trang,
Chang hieu xua nay khong mot vat,
Cong phu luong phi dung tam can.


Bat Nha Truc Giai Bat Nha Truc Giai la tac pham noi danh thu hai cua Thien su Thanh Đam, đuoc hoan thanh vao nam Quy Mao (1843), tuc nam thu 3 đoi Vua Thieu Tri. Đen nam Canh Than (1920), Hoa thuong Thich Thanh Hanh đung ra chu tri khac Bat Nha Truc Giai tai chua Vinh Nghiem va trai qua hon 13 nam moi xong (1933), ban khac đuoc luu tai chua Bich Đong. Đen nam 1943, Hoi Phat Giao Bac Ky khac van lai mot lan nua. 
O trong phan loi dan tua Bat Nha Truc Giai, Hoa thuong Thich Thanh Hanh ca ngoi: "Hoa thuong xuat hien trong đoi, kien giai vuot ke đuong thoi, danh vang cung khap, tu chon thon da đen tan trieu ca. Ngai truoc tac bo Truc Giai nay qua that khong then voi co nhan." Thong qua loi nhan xet nay, ta co the hieu đuoc phan nao ve anh huong va đong gop cua Thien su Thanh Đam đoi voi Phat giao đuong thoi. Con theo Hoi Phat Giao Bac Ky thi Thien su la nguoi Viet Nam đau tien giai thich Tam Kinh. 
Noi dung cua sach gom 2 phan la Truc giai (giai thich y nghia cua tat ca cac cau trong Tam Kinh va giai đap cac cau hoi lien quan đen Tam Kinh) va Ke tung (gom 10 bai ke tung va bon phan Tin-Giai-Phung-Hanh, nham chi ro phuong phap tu tap Bat-nha). Đe cap đen y nghia cua Bat Nha Tam Kinh, Thien su Thanh Đam viet: "Bat Nha Tam Kinh la Tam Tong cua chu Phat, la cot tuy cua cac kinh, la tue mang cua Bo tat Đai thua, la ban nguyen cua Phap gioi chung sanh. Bat Nha sanh ra tat ca Nhu Lai, đang đuoc goi la me tri, pho dien tang giao ba thua, that đang mang hieu vua tam. Nghe đau Kinh nay đuoc trich tu Kinh Đai Bat Nha, van tuy rat gian di ma dieu nghia tron đay trum khap, ly that nhiem mau đe cho chan khong hien lo. Phap an nay Phat Phat truyen nhau, tue đang nay To To trao nhau."


Ghi chu Nguon tham khao