Đao giao (tieng Trung: 道教) (Đao nghia la con đuong, đuong đi, giao la su day do) hay goi la Tien Đao, la mot nhanh triet hoc va ton giao cua Trung Quoc, đuoc xem la ton giao đac huu chinh thong cua đat nuoc nay. Nguon goc lich su cua Đao giao đuoc xac nhan nam o the ki thu 4 truoc CN, khi tac pham Đao Đuc kinh cua Lao Tu xuat hien. Cac ten goi khac la Lao giao, Đao Lao, Đao Hoang Lao, hay Đao gia, Tien Giao.
Đao giao la mot trong Tam giao ton tai tu thoi Trung Quoc co đai, song song voi Nho giao va Phat giao. Ba truyen thong tu tuong noi sinh (Nho-Lao) va ngoai nhap (Phat) nay đa anh huong rat lon đen nen tang van hoa Trung Quoc. Mac du co rat nhieu quan điem khac biet nhung ca ba giao ly nay đa hoa hop thanh mot truyen thong. Anh huong cua Tam giao trong linh vuc ton giao va van hoa vuot khoi bien gioi Trung Quoc, đuoc truyen đen cac nuoc lan can nhu Viet Nam, Trieu Tien, Đai Loan va Nhat Ban.
Tai Trung Quoc, Đao giao đa anh huong đen cac linh vuc chinh tri, kinh te, triet hoc, van chuong, nghe thuat, am nhac, duong sinh, y khoa, hoa hoc, vu thuat va đia ly.
Vi xuat hien duoi nhieu trang thai khac biet va su kho phan ranh ro rang voi nhung ton giao khac nen nguoi ta khong nam đuoc so nguoi theo Đao giao. Đac biet co nhieu nguoi theo Đao giao sinh song tai Đai Loan, noi nhieu truong phai Đao gia đa lanh nan Cach mang van hoa tai Trung Quoc luc đia. Hien nay, Đao giao co khoang hon 400 trieu tin đo, chu yeu tap trung tai cac nuoc nhu la Trung Quoc, Singapore, Malaysia, Đai Loan va cong đong nguoi Hoa hai ngoai.
Trong tin nguong Đao Giao cung thuong hay nhac toi cac vi Tien va viec tho cung cac vi Tien la the hien su kinh trong voi ho. Tuy nhien, o trong ly luan triet hoc Đao giao thi lai khong quan trong ve van đe nay.


Su hinh thanh Đao giao Nguoi ta khong biet ro Đao giao khoi phat luc nao, chi thay đuoc la ton giao nay hinh thanh qua mot qua trinh dai, thau nhap nhieu trao luu thuong co khac. Đao giao thau nhap nhieu tu tuong đa pho bien tu thoi Nha Chu (1040-256 truoc CN). Thuoc ve nhung tu tuong nay la vu tru luan ve thien đia, ngu hanh, bat quai, tu tuong, thuyet ve nang luong, chan khi), thuyet am duong va Kinh Dich. Nhung, ngoai chung ra, nhung truyen thong tu luyen than tam nhu đieu hoa hoi tho, Thai cuc quyen, Khi cong, Thien đinh, thiet tuong linh anh, thuat luyen kim va nhung huyen thuat cung đuoc hap thu voi muc đich đat truong sinh bat tu. Viec tu luyen đat truong sinh co bat nguon co le tu nhung khai niem rat co xua, boi vi trong Nam Hoa chan kinh cua Trang Tu, mot tac pham tru danh cua Đao giao the ki thu 4 truoc CN thi cac vi tien truong sinh bat tu đa đuoc nhac đen, va đai dien tieu bieu cho ho chinh la Hoang Đe va Tay Vuong Mau, nhung hinh tuong đa co trong thoi nha Thuong, thien nien ki 2 truoc CN.
Đao trong su trinh bay cua Lao Tu (609 truoc CN) la mot khai niem truu tuong chi cai tu nhien, cai co san mot cach tu nhien: "Nguoi thuan Đat, Đat thuan Troi, Troi thuan Đao, Đao thuan Tu nhien". No la nguon goc cua van vat. Đuc la bieu hien cu the cua Đao trong tung su vat. Đao sinh ra van vat, nhung lam cho vat nao hinh thanh ra vat ay va ton tai đuoc trong vu tru la do Đuc. Neu Đao la cai Tinh vo hinh thi Đuc la cai Đong huu hinh cua Đao. Neu Đao la ban chat cua vu tru thi Đuc la su cau tao va ton tai cua vu tru
Su sinh hoa tu Đao ra Đuc, tu Đuc tro ve Đao o Lao Tu tham nhuan sau sac tinh than bien chung am duong. Đuoc chi phoi boi luat quan binh am duong, van vat ton tai theo le tu nhien mot cach rat hop ly, cong bang, chu đao, va do vay ma mau nhiem. Hop ly, vi theo Lao Tu, le tu nhien giong nhu viec giuong cung, cao thi ghim xuong, thap thi nang len. Cong bang, vi no luon bot cho thua ma bu vao cho thieu. Chu đao, vi no nhu cai luoi troi long long, tuy thua ma kho lot. Boi vay ma no mau nhiem toi muc khong can tranh ma chien thang, khong can noi ma ung nghiem. Moi su bat cap hay thai qua đeu trai voi le tu nhien, va do vay se tu đieu chinh theo luat am duong chuyen hoa: "vat he bot thi no them, them thi no bot".
Tu đay, Lao Tu suy ra triet ly song toi uu la muon lam viec gi, phai đi tu điem đoi lap, phai vo vi (khong lam). Vo vi khong co nghia la hoan toan khong lam gi, ma la hoa nhap voi tu nhien, đung lam gi thai qua. Vi lam thai qua thi theo luat am duong "vat cuc tac phan", ket qua thu đuoc con te hai hon la hoan toan khong lam gi. Triet ly vo vi ap dung vao đoi song ca nhan la "chi vi khong tranh nen thien ha khong ai tranh noi voi minh". Ap dung vao đoi song xa hoi, Lao Tu khong tan thanh loi cai tri cuong che, ap đat đuong thoi, ong noi muon dan yen on thi cai tri mot nuoc phai "giong nhu kho mot noi ca nho": ca nho nen đe yen, khong cao vay, khong cat bo ruot, khi kho khong quay đao – cao, cat, khuay đao chi to lam cho ca nat. Đao chang phai cai gi khac ngoai su pham tru hoa triet ly ton trong tu nhien; con Đuc chinh la su pham tru hoa luat am duong bien đoi. Khong thi "nhap the", "huu vi", con Lao thi "xuat the", "vo vi". Hegel tung nhan xet rang tu tuong cua đao Khong thi ngheo nan, con Lao Tu moi xung đang la nguoi đai dien cho tinh than phuong Đong co đai.
Trong khi đao cua Khong Tu het suc thuc te van khong đuoc dung thi de hieu la triet ly cua Lao Tu cang khong the đuoc su dung. Lao Tu phan nan: "Loi noi cua ta rat de hieu, rat de lam, the ma thien ha khong ai hieu, khong ai lam".
Mai đen Trang Tu (khoang 369 – 286 tr.CN), hoc thuyet cua Lao Tu moi lai đuoc nguoi đoi chu y.
Trong linh vuc nhan thuc, phat trien tu tuong bien chung cua Lao Tu, Trang Tu đa tuyet đoi hoa su van đong, xoa nhoa moi ranh gioi giua con nguoi voi thien nhien, giua phai va trai, giua ton tai va hu vo, đay phep bien chung toi muc cuc đoan thanh mot thu tuong đoi luan.
Trong linh vuc xa hoi, neu nhu Lao Tu chi dung o muc khong tan thanh cach cai tri huu vi, thi Trang Tu cam ghet ke thong tri đen cuc đo; ong khong chi bat hop tac voi ho ma con nguyen rua, cham biem ho la bon đai đao (ke trom lon).
Nhung Trang Tu đay phep vo vi voi chu truong song hoa minh voi tu nhien cua Lao Tu toi muc cuc đoan thanh chu yem thoat the tuc, tro ve xa hoi nguyen thuy: "Nui khong đuong đi, đam khong cau thuyen, muon vat song chung, lang xom lien tiep cung o voi cam thu".
Trong canh loan li cuoi thoi Đong Han (the ky thu 2), tu tuong cua Lao Tu cong voi chat duy tam ma Trang Tu đua vao đa tro thanh co so cho viec than bi hoa đao gia thanh Đao giao. Chu truong vo vi cung voi thai đo phan ung cua Lao – Trang đoi voi chinh sach ap buc boc lot cua tang lop thong tri khien cho Đao giao rat thich hop đe dung vu khi tinh than tap hop nong dan khoi nghia.
Đao giao tho "Đao" va ton Lao Tu lam giao chu, goi la "Thai Thuong Lao Quan", coi ong la hoa than cua "Đao" giang sinh xuong coi tran. Neu muc đich cua viec tu theo Phat giao la thoat kho thi muc đich cua viec tu theo Đao giao la song lau. Đao giao co hai phai: Đao giao phu thuy dung cac phap thuat tru ta tri benh, chu yeu giup cho dan thuong khoe manh; Đao giao than tien day tu luyen, luyen đan, danh cho cac quy toc cau truong sinh bat tu. Kinh đien cua Đao giao goi la Đao tang kinh; ngoai sach ve nghi le, giao ly, Đao tang con bao gom ca cac sach thuoc, duong sinh boi toan, tuong so, coi đat, tho van, but ky... tong cong len đen tren 50 van quyen.
Đao giao than tien huong toi viec tu luyen thanh than tien truong sinh bat tu. Tu tien co hai cach: noi tu va ngoai duong. Ngoai duong la dung thuoc truong sinh, goi la kim đan (hay linh đan, thu đuoc trong lo bang cach luyen tu mot so khoang chat nhu than sa, hung hoang, tu thach, vang). Noi tu la ren luyen than the, dung cac phep tich coc (nhin an), duong sinh, khi cong... lay than minh lam lo luyen, luyen tinh thanh khi, luyen khi thanh than, luyen than tro ve hu vo (Đao). Con nguoi cung nhu van vat la tu "Đao" ma sinh ra; cho nen tu luyen la tro ve voi "Đao".


= Lao Tu va Đao Đuc kinh =

Cac nha nghien cuu van chua xac đinh đuoc la đa that co mot triet gia ten Lao Tu hay khong. Cac Đao gia cho rang, chinh ong la tac gia cua bo Đao Đuc kinh. Tieu su cua ong bi huyen thoai vay phu va vi vay gay nhieu tranh luan trong gioi hoc thuat. Tuong truyen ong song thoi Chien Quoc, the ki thu 6 truoc CN, mot thoi ki đuoc đanh dau bang chien tranh va loan li. Nhung thoi nay cung đuoc xem la thoi vang son cua triet hoc Trung Quoc vi nhieu nha tu tuong đa tim cach giai hoa van đe lam sao đe an dan lap quoc. Do đo ma nguoi sau cung goi thoi ki nay la thoi cua Bach gia chu tu—"hang tram truong phai". Đao Đuc kinh ham dung nhung tu tuong nay, huong đen nhung nha cam quyen va cach tao hoa binh.
Đao Đuc kinh cung đuoc goi duoi ten cua tac gia, la Lao Tu. Trong dang đuoc truyen ngay nay thi no bao gom hai quyen voi tong cong 81 chuong. Phan thu nhat noi ve Đao, phan hai noi ve Đuc. Tuy nhien, Đao Đuc kinh khong la mot bo kinh co mot ket cau logic cua mot the gioi quan, ma chi la mot tap hop cua nhung ngan ngu huyen bi, toi nghia, duong nhu no muon nguoi đoc phai tu ly giai mot cach chu quan. Chinh vi vay ma nguoi ta tim thay hang tram ban chu giai, hang tram ban dich cua bo Đao Đuc kinh nay.


= Trang Tu va Nam Hoa chan kinh =

Bo Nam Hoa chan kinh thi đuoc viet voi mot phong cach hoan toan khac. Tac pham nay đuoc bien soan o the ki thu 4 truoc CN va tuong truyen tac gia la Trang Tu (vi vay ma ten ngan cua tac pham nay cung la Trang Tu, ten tac gia). Trong Nam Hoa kinh, the tinh cua Đao đuoc mieu hoa qua nhung ngu ngon, nhung mau chuyen ham dung nhung cuoc đam thoai triet hoc. Trang Tu lay nhieu điem đuoc nhac đen trong Đao Đuc kinh lam chu đe, nhung lai bai bac nhung điem khac mot cach ro rang. Vi du nhu Trang Tu khong he nhac đen viec nhac nho nhung nha cam quyen an quoc tri dan. Mot chan nhan vo su, lia the gian la nguoi ly tuong trong tac pham nay. Nhu truong hop Đao Đuc kinh, viec xac nhan tac gia cua tac pham nay cung la mot điem tranh luan lon. Mac du Trang Tu đuoc xem la mot nhan vat lich su nhung theo nhung nha nghien cuu sau nay thi tac pham Nam Hoa chan kinh phan lon co le đuoc cac đe tu sau nay bien tap.
Trong thoi Lao Trang, nguoi ta khong thay dau tich cua mot to chuc hay co cau triet hoc hoac ton giao nao co the đuoc goi la Đao giao. Chi con mot vai tac pham ham dung tu tuong Đao giao đuoc luu lai, ton vinh la Thanh đien khi Đao giao dan dan hinh thanh. Tuy nhien, tat ca cac nha nghien cuu đeu thong nhat voi nhau la nhung tac pham nay đa đuoc phat trien trong moi quan he chat che voi nhung phuong phap tu tap ton giao va tin nguong.


Đao giao nhu mot he thong triet hoc Su phan biet triet hoc Đao giao va tin nguong Đao giao la mot cach nhin tu phuong Tay va ve mat khai niem thi no cung khong đu ro rang. No co ve nhu la mot phuong tien cua nen Han hoc chau Au, đuoc ap dung đe co the nam bat va mieu ta đuoc nhung khia canh lich su Đao giao lau dai mot cach de dang hon. Nhin ki thi nguoi Trung Quoc cung đa co su phan biet vi te trong cach goi ten trao luu nay. Khi dung tu Lao Trang (老莊) hoac Đao gia (道家) nguoi ta lien tuong đen khia canh triet hoc va tu Đao giao (道教) hoac Hoang Lao (黃老) đuoc dung đe chi đen khia canh tin nguong ton giao. Tuy vay, Đao giao cung la mot hien tuong nhieu khia canh nhu nhung ton giao khac. Trong dong thoi gian hon hai nghin nam qua, nhieu he thong va chi phai rat khac nhau đa đuoc hinh thanh. Do vay ma su phan biet giua triet hoc va ton giao o đay la mot su gian hoa qua muc va trong gioi hoc thuat nguoi ta cung khong nhat tri co nen phan biet nhu vay nua hay khong, boi vi no khong tuong thich voi su phuc tap cua đoi tuong nghien cuu.
Mac du vay, hai khai niem đoi xung ben tren cung mang đen mot ich loi nhat đinh vi chung ho tro buoc đau phan tich Đao giao. Đao giao von la cho tu-hanh, giao duc va ren luyen con nguoi thanh Tien. Nhung ta nen nho la su viec phuc tap hon la su phan biet đon gian tren co the lot toat đuoc het.


= Khai niem Đao =
Ten Đao giao xuat phat tu chu Đao, mot danh tu triet hoc Trung Hoa đa đuoc dung rat lau truoc khi bo Đao Đuc kinh xuat hien, nhung chi đat đuoc tam quan trong đac biet, pho cap trong van ban nay. Đao ban đau co nghia la "con đuong", nhung ngay trong tieng Han co đa co nghia "phuong tien", "nguyen ly", "con đuong chan chinh". Noi Lao Tu, danh tu nay đuoc hieu nhu mot nguyen ly co so cua the gian, xuyen suot van vat. Theo kinh van, Đao la hien that toi cao, la su huyen bi tuyet đinh (chuong IV):

道沖，而用之或不盈 。淵兮，似萬物之宗
Đao xung, nhi dung chi hoac bat doanh. Uyen he, tu van vat chi tong.
Đao trong khong, nhung đo vao mai ma khong đay. Đao sau tham, duong nhu la to tong cua van vat.
Đao la đon vi toi so, nguyen ly cua vu tru va la cai tuyet đoi. Van vat xuat phat tu Đao, nghia la ca vu tru va nhu vay, trat tu vu tru cung tu Đao ma ra, tuong tu nhu nguyen tac tu nhien, nhung Đao lai chang phai la mot nhan vat toan nang, ma la nguon goc va su dung hoa tat ca nhung cap đoi đai va nhu the, khong the đinh nghia đuoc. Đao la Vo danh, nhu cau đau cua bo kinh nay cho thay:

道可道，非常道 。名可名，非常名 。
無名天地之始，有名萬物之母 。
Đao kha đao, phi thuong Đao. Danh kha danh, phi thuong Danh.
Vo danh thien đia chi thi, huu danh van vat chi mau.
Đao ma ta khong co the noi đen đuoc, moi goi la Đao phi thuong. Danh ma ta khong co the hieu đuoc, moi chinh la cai Danh phi thuong.
Vo danh la goc cua thien đia, huu danh la me cua van vat.
Ve mat triet hoc thi Đao co the đuoc xem la sieu viet moi khai niem vi no la co so cua ton tai, la nguyen nhan sieu viet va nhu vay, la tat ca, bao gom ton tai va phi ton tai. Tren co so nay thi ta khong the luan đam, đinh nghia đuoc Đao vi moi đinh nghia đeu co ban chat han che. Nhung Đao lai la ca hai, la su sieu viet moi han luong ma cung la nguyen ly ben trong vu tru. Cai Dung (用) cua Đao tao ra am duong, nhi nguyen, nhung cap đoi đai va tu su bien hoa, chuyen đong cua am duong ma phat sinh the gioi thien hinh van trang.


= Quan niem ve vu tru va van vat =

Đoi voi Đuc Lao Tu, nguyen thuy cua vu tru va van vat la Đao.
Đao la the vo hinh vo tuong, khong sinh khong diet, hang huu đoi đoi. So di nguoi ta khong thay đuoc Đao la vi no la nhung nguyen to roi rac, chua ket thanh hinh tuong. Đao sinh mot, mot sinh hai, hai sinh ba, ba sinh van vat. Mot đo la Thai cuc, Hai đo la Am Duong, Ba đo la Tam Thien Vi (Ba ngoi: Thai cuc, Duong va Am). Am va Duong thu nhan Sinh tu ngoi Thai cuc, roi vua xung đot vua hoa hiep, đe tao thanh troi đat, vu tru va van vat. Cho nen theo ong, trong van vat đeu co Am Duong: Van vat đeu cong mot Am va bong mot Duong.
Vi vay theo Đao giao, truoc khi vu tru thanh hinh, trong khoang khong gian hu vo bao la, co mot chat sinh rat huyen dieu, goi la ĐAO. Đao bien hoa ra Am Duong. Am Duong xo đay va hoa hiep tao ra vu tru va van vat. Van vat đuoc hoa sinh ra, tac đong voi nhau, phon thinh voi nhau, roi cuoi cung tan ra đe tro ve trang thai khong vat khong hinh, tuc la tro ve nguon goc cua no la Đao.


= Quan niem ve nhan sinh =
Đuc Lao Tu quan niem rang: Đao Troi khong than ai, khong so ai. Troi Đat sinh ra muon vat, cay co, chim muong, nhan loai, khong phai cot đe chung an thit nhau ma cac sinh vat đeu khac che lan nhau, nuoi duong nhau, bo tro nhau đe cung ton tai.
Đuc Lao Tu khong lay cuoc đoi lam lac thu, xem viec song nhu mot nghia vu, khong yem the, khong lac quan, va xem cai chet la mot viec phuc tung theo le tu nhien nhat đinh. Lao Tu ghet nhung nguoi ham me danh loi, qua coi trong cai xac thit cua minh. Cai xac thit gia tam nay la mot cai khong đang quy, vi no thuong la moi lo cho nguoi ta; đang quy nhat la khi nguoi ta biet đem than ra phung su thien ha. Đuc Lao Tu khuyen nguoi đoi khong nen qua ton trong va thien ve đoi song vat chat, phai tiet che long ham muon, nen chu trong tinh than, lay cai tam đe nen cai khi, tha bo cai than nay ma giu đuoc Đao va Đuc.
Lao Tu khong ban đen Thuong đe, Linh hon, Thien đang, Đia nguc, ma chi noi mot cach tong quat ve nguon goc cua con nguoi va van vat la tu Đao ma ra, va cuoi cung thi tro ve Đao, hoa vao Đao va tu Đao.


= Ly Vo Vi =
Muon hoa vao Đao, Lao Tu noi ve Ly Vo Vi. Vo Vi nghia la khong lam, tuc la khong can thiep vao moi truong tu nhien, đe con nguoi song theo tu nhien va cung voi tu nhien tien hoa.
Ly Vo Vi gom: Vo cau, Vo tranh, Vo đoat, Vo chap.

Vo cau, giup ta vo vong, xa lia vong tuong đien đao.
Vo tranh, giup ta vo đai, xa lia y tuong hon thua, cao thap.
Vo đoat, giup ta vo thu, xa lia y tuong co, khong, con, mat.
Vo chap, giup ta vo ngai, xa lia y tuong truoc thanh.
Vo Vi tuc Đao. Đao thuong vo vi nhi vo bat vi.
Khong lam tuc la Đao. Đao thuong khong lam, ma khong gi khong lam đuoc.
Tu cho la khong lam ma lam đuoc tat ca. Lam đuoc tat ca ma nhu khong lam gi ca. Đo la bi quyet cua Đao. Ly Vo Vi qua suc huyen dieu cao vien, it ai thau triet noi, thanh ra bi that truyen hay bi hieu sai lac đi.
Đao si thuc hien theo ly Đao bang cach luyen Kim đon, đe gom Tam Buu: Tinh, Khi, Than, ve mot, tuc la Tinh Khi Than hiep nhut. Ta phai thanh luyen tiep đe xa het, hoa vao hu khong, tuc la tro ve hiep nhut voi Đao. Luyen Kim đon la luyen cho thanh Thanh thai (Anh nhi, Xa loi), cho khong phai luyen thuoc Tien, truong sanh bat tu. Luyen cho cai Tanh tro thanh Kim cang bat hoai, gap đong khong loan, nhap tran khong nhiem, đinh ma khong chet cung, đi đung nam ngoi ma nhu khong đi đung nam ngoi, thuyet giang đao phap ma nhu khong thuyet giang tuc nhu the la nhap vao Ly Vo Vi vay.
Đao giao voi triet ly Vo Vi khi ap dung vao chinh tri co nhieu điem tuong đong voi chu nghia vo chinh phu va chu nghia tu do vi no cho rang xa hoi se tot đep hon neu khong bi tang lop cai tri ap đat nhung y muon chu quan cua minh len xa hoi.  Ly Vo vi it nhieu co su tuong đong voi Tanh Khong.


Đao giao nhu mot ton giao Su khac biet giua Đao giao triet hoc va Đao giao ton giao - đuoc dung o đay vi nhung nguyen nhan thuc tien - co the đuoc hieu nhu sau: Đao giao triet hoc theo ly tuong cua mot Thanh nhan, thuc hien Đao bang cach gin giu mot tam thuc nhat đinh, trong khi Đao giao ton giao tim cach đat Đao qua viec ung dung nhung phuong phap nhu Tinh toa (Khi cong, Thai cuc quyen), su tap trung cao đo, thiet tuong hinh dung, thuat luyen kim, nghi le va huyen hoc đe tao mot the gioi vi quan tu than tam - mot anh tuong cua đai vu tru - va qua đo đat đuoc su hop nhat voi vu tru.
Thoi điem đau tien đuoc xac nhan cua Đao giao nhu mot ton giao la nam 215, khi Tao Thao chinh thuc cong nhan trao luu Thien su đao nhu mot to chuc ton giao.
Nhieu truong phai Đao giao tim cach tu tap đat truong sinh bat tu. Chung co le xuat phat tu cac phep tu thuoc Tat-man giao va su sung bai truong sinh bat tu va đuoc hoa nhap voi nhanh Đao giao triet hoc sau nay. Tat ca cac truong phai Đao giao đeu no luc tu tap đe tro ve nguon.


= Thien su đao =

To chuc Đao giao đau tien xuat hien trong the ki thu hai sau CN, khi Truong Đao Lang) khoi xuong phong trao Thien su đao tai tinh Tu Xuyen nam 142. Co le Truong Đao Lang đa bat chuoc theo Phat giao va thau nhiep cac thanh phan cua Toa-la-a-tu-đuc giao (zh. en. Zoroastrianism). Trong phai mang ten Ngu Đau Me Đao - goi theo so gao đo đe phai nop đe gia nhap - nguoi ta tim thay nhung yeu to, tu tuong cuu the chu va cach mang: Vuong trieu Han nen bi lat đo đe Thien su Truong Đao Lang cai tri va thoi đoan cuoi cua the gioi bat đau.
Ngu Đau Me Đao bat đau tu Truong thien su ten that la ho Truong ten Lang, nguoi đat Phong (nay la huyen Phong, tinh Giang To), mot hau due cua Truong Luong. Truong Lang tu nho đa nghien Đao Đuc Kinh, thien van, đia ly, Ha Đo, Lac Thu, thong đat Ngu Kinh; khi truong thanh tung lam quan huyen lenh o Giang Chau, thuoc Ba Quan (nay la Trung Khanh, Tu Xuyen), thoi Han Minh Đe. Ve sau, ong tu quan, an cu trong nui Bac Mang Son hoc đao truong sinh. Thoi Han Thuan Đe (khoang 115 TCN - 20 SCN đen 144 SCN) Truong Lang vao Ba Thuc, tu đao o nui Hac Minh Son (cung goi Coc Minh Son), xung la Tam Thien Phap Su Chinh Nhat Chan Nhan. Ve sau khi truyen đao trong dan gian, noi rang minh đuoc Thai Thuong Lao Quan truyen đao Chinh Nhat Minh Uy, phong lam Thien Su. Vi vay, dan gian goi đao cua ong la Thien Su Đao.
Truoc tien ong tri benh đe thu hut quan chung va sau đo la truyen đao. Khi quy tu đuoc đong đao quan chung, Truong Lang (bay gio bat đau goi la Truong Đao Lang hay Truong Thien Su) to chuc 24 điem truyen đao goi la 24 Tri, trong đo ba trung tam lon la Duong Binh Tri, Loc Đuong Tri, va Hac Minh Tri. Do nguoi nhap đao phai nop 5 đau gao, do đo đao nay goi ten la Ngu Đau Me Đao (đao 5 đau gao), cung goi la Me Vu (米巫) boi vi đao nay chiu anh huong nang ne cua Vu giao (巫教) cua dan toc thieu so tai Ba Thuc. Mot cach giai thich khac la Ngu Đau Me đoc gan am voi Ngu Đau Mau (五斗姆), tuc la Bac Đau Mau trong Ngu Phuong Tinh Đau, đung đau trong cac sao. Hai cach giai thich nay đeu thong hanh; co the luc lap giao, Truong Lang đa co chu y nhu vay. Va cho phu hop voi Nhi Thap Bat Tu (28 sao), sau nay 24 Tri phat trien thanh 28 Tri.
Khi Truong Lang mat, con la Truong Hanh ke thua viec truyen đao. Khi Truong Hanh qua đoi, con cua Truong Hanh la Truong Lo ke vi. Ca ba đoi ong chau đuoc nguoi đoi goi la Tam Truong, nhung trong noi bo phai goi la Tam Su: Truong Lang la Thien Su, Truong Hanh la Tu Su, va Truong Lo la He Su.


= Cac tong phai chinh =
Nhin chung, Đao giao co 3 truong phai:

Đao hoc chu truong tu tanh thien ve van đe đac đao thanh Tien, quay ve voi noi tam tim su thanh tinh đe đat Đao, tuong đuong phuong phap Đon ngo cua Phat giao. Đai dien cho truong phai nay la Lao Tu, Trang Tu, Liet Tu (khoang the ky thu 4 truoc CN) viet Xung Hu chan kinh, Quan Doan Tu viet Van Thuy Chan Kinh, Tran Hi Di tuc Tran Đoan Lao To (khoang 900, đau thoi Tong) la nguoi đa sang lap khoa Tu vi.
Tien hoc (con goi la Đon Đao) khac voi Đao hoc, la phuong phap tiem tu, đi tu thap đen cao, tu tho toi tinh, tu huu vi đen vo vi; co muc tieu tu hanh phan lao hoan đong, truong sinh bat lao tuc la chu truong tu tao nen mot xac than trang kien, dan dan tien đen than tam an lac va cuoi cung mo đuoc tue giac va chung cuoc van đi đen cho Thien Nhan hiep nhat, huyen đong cung Troi Đat. Phai Tien Hoc cung tho Lao Tu nhung co 3 vi đung đau la Đong Hoa Đe Quan Ly Thiet Quai (song vao thoi nha Han) tu o nui Con Lon; Chung Ly Quyen (cuoi thoi Đong Han), đung đau Bat Tien; Lu Đong Tan la đo đe cua Han Chung Ly.

Đao giao nhan gian hay Đao giao phu thuy do Truong Đao Lang, nguoi nuoc Bai đen nui Tu Xuyen tu luyen, la chau 8 đoi cua Truong Luong thoi Tam Quoc (đoi Han – 206 truoc CN va 220 sau CN) sang lap "Đao 5 đau gao" (Ngu đau me đao: ai muon vao Đao thi phai nop 5 đau gao), tho Lao Tu ton xung la Thai Thuong Lao Quan dung kinh ke, bua chu, phuong thuat, te le... đe thu hut tin đo, đuoc hau the phong la Truong Thien Su.
Đao giao co cac tong phai:

Nam Tong: gom co Luu Thao đuoc Chung Ly Quyen truyen Đao nam 911; Truong Ba Đoan (đoi Tong) sang lap ra Nam Tong.
Bac Tong: con goi la Toan Chan Phai, giao chu la Vuong Trung Duong, nguoi Ham Duong, co 7 đe tu: Khuu Xu Co, Luu Xu Huyen, Đam Xu Đoan, Ma Ngoc, Hach Đai Thong, Vuong Xu Nhat, Ton Bat Nhi. Doan Chan Nhan, nguoi giang Hoang Cuc hop Tich Chung Đao Tien Kinh va Lieu Duong Đien Van Đap sau tap hop thanh Tinh Menh Khue Chi la hoc tro cua Khuu Xu Co
Đong phai: do Luc Tiem Hu (Luc Tay Tinh) sang lap nam 1567 đoi Minh Muc Tong.
Tay phai: do Ly Ham Hu đoi Thanh Ham Phong sang lap (1851)
Trung phai: do Ly Đao Thuan sang lap đoi Nguyen, đe cao chu Trung.
Truong Tam Phong phai: (cuoi nha Nguyen, đau trieu Minh).
Nhu vay, Đao giao cung giong nhu Nho giao va Phat giao, ngay cang đi xa chan truyen cua vi Giao To khai sang. Ngay nay tai Trung Quoc, Đai Loan va Hong Kong, Đao giao van con rat thinh hanh. Rieng Đai Loan, co tat ca 86 giao phai hoac to chuc Đao giao đuoc chinh quyen ho tro, nhung co 6 mon phai noi bat:
- Phai Chinh Nhat hay phai Thien Su thuoc Long Ho Son.
- Phai Mao Son voi hai loai phap mon: noi cong luyen theo kinh Huynh Đinh va vo cong theo Ky Mon Đon giap đe tru ta ma.
- Phai Thai Cuc (Vo Đang) voi phap mon tu luyen theo truyen thong Truong Tam Phong va phap mon vo thuat.
- Phai Toan Chan theo đuong loi cua Vuong Trung Duong.
- Phai Than Tien: chuyen ve bieu dien ban thuoc hoac kiem tien.
- Phai Lu Son thien ve bi thuat.


= Đao gia khi cong =
Truoc thoi Đong Han (58) bo mon khi cong đuoc chia lam hai loai va phuong phap luyen tap hau nhu chua nhuom mau sac ton giao nhu vao nhung thoi đai sau nay. Mot loai đuoc cac mon đo cua Lao giao va Khong giao thuong xuyen luyen tap nham muc đich duong sinh, bao ton suc khoe; loai khac đuoc su dung boi Y-gia trong viec đieu tri duoi nhung hinh thuc nhu cham, cuu, an, ma, ket hop voi nhieu đong tac đe đieu chinh, quan binh khi huyet hoac đe chua tri benh tat. Sau nay khi Phat giao đuoc du nhap vao Trung Quoc, mot so nhung ky thuat khi cong tung đuoc luyen tap ben An Đo cung bat đau đuoc luu truyen tai Trung Quoc. Đac biet vi vua chua nha Han đa so la nhung Phat tu thuan thanh, nen Phat giao nghiem nhien tro thanh mot ton giao chinh, nho the nen cac chu tang đa co co hoi hoc hoi mot so phuong phap luyen tam, đinh than. Tuy nhien vi tro ngai ve giao thong va truyen thong nen ho đa khong thu thap đuoc toan bo cac phuong phap noi tren.

Hon nua, trong khoang gan nam the ky Phat giao đuoc pho bien o Trung Quoc, chi co hai vi cao tang cua Phat giao An Đo đuoc moi sang thuyet giang ve Phat hoc. Theo su sach, vi thu nhat la Bat-đa (Buddhabhadra) va vi thu nhi la Bo-đe-đat-ma (Bodhidharma). Tinh trang nay đua đen hau qua la cac tang ni Trung Quoc hoan toan hoc hoi, nghien cuu triet hoc, giao ly Phat giao qua kinh đien, chu khong đuoc truc tiep truyen thu boi nhung bac thay uyen tham ve kien thuc cung nhu ve kinh nghiem tu tap. Nen tu đo nhung cach thuc tu luyen cua cac giao si Phat giao Trung Quoc đa hoan toan khac biet voi giao si Phat giao An Đo. Ho quan niem rang phan tam linh la chinh, xac than la phu, nen chi chu trong vao viec toi luyen tinh than, ma sao lang phan the xac. Them vao đo, vi che đo dinh duong thieu quan binh nen đa so cac su sai Trung Quoc thoi bay gio neu khong benh hoan thi cung yeu kem ve the luc. Tinh trang bi đat nay tiep tuc keo dai mai cho đen khi Đat Ma đat chan len đat Trung-hoa vao nam 527 duoi trieu nha Luong.
Bo Đe Đat Ma ra đoi vao khoang nam 483, ong nguyen la hoang tu cua mot tieu quoc thuoc mien nam An Đo, sau thoat tuc tro thanh tang si thuoc he phai Mahayana, thuong đuoc xem la mot vi Bo Tat chuyen cuu đo chung sanh. Theo su thinh cau cua Luong Vu Đe nam 527, ong đen Trung Hoa đe thuyet phap. Ve sau khi thay nha vua va trieu đinh khong đong y voi nhung tu tuong ong truyen ba, ong đa lui ve an than o Thieu Lam tu. Tai đay, nhan thay đa so chu tang đeu om yeu va benh hoan, ong đa trao tang ho hai bo Dich Can kinh va Tay Tuy kinh, la nhung phuong phap tu luyen kha di giup ho thang tien tren đuong tu tap. Dich Can kinh huong dan cac su tang lam cach nao đe gia tang the luc, thay đoi ban chat tu yeu đuoi suy nhuoc đen cho trang kien. Phuong phap nay đa giup hoc sau mot thoi gian luyen tap khong nhung suc khoe đuoc hoi phuc, con tang cuong the luc. Hon nua khi phoi hop nhung ky thuat cua Dich-Can kinh voi vo thuat, nhung chieu thuc cu bong tro nen vo cung dung manh va loi hai. Rieng mon Tay-Tuy cong la mot phuong phap "rua" sach chat tuy, gia tang so luong hong huyet cau, tang cuong suc đe khang cua co the, đong thoi tri hoan lai su gia nua cua cac te bao, nhung quan trong nhat la nhung anh huong truc tiep đen nao bo, giup ho trong viec an đinh tinh than, la phan toi quan trong trong tien trinh tu tap đe đat đen su giac ngo. Vi nhung mon cong phu nay rat cao ve phan ly thuyet va kho luyen tap, nen moi the he su tang chi co mot so it cao đo đuoc bi mat truyen day va thanh đat.
Cung vao thoi gian nay, mot ton giao khac đuoc khai sinh lay danh xung la Đao giao. Nguoi khai sang ra ton giao nay la đao si Truong Đao Lang. Ong hoc đuoc phep truong sinh bat lao, vao đat Thuc ngu o nui Hac Minh soan ra bo Đao thu gom 24 chuong va chuyen lam bua đe tri benh. Ong đa ket hop nen triet hoc co truyen cua Lao giao voi giao ly Phat giao nhu nhung thuyet ve kiep so, nhung luat khai đo đe lap thanh Đao giao. Chung ta cung đung quen rang: truoc khi Đao-giao ra đoi, cac đao si Lao giao đa xuat hien tu nhieu the ky ve truoc, vi the phuong thuat thien đinh khi cong cua ho đa đat đen trinh đo thuong thua, nen du sau nay khi Phat-giao đa đuoc dung hoa voi Đao giao, chi co mot so it nhung phuong phap tap luyen đuoc bien cai. Con ve mat the luc, vi đong quan điem voi Phat-gia, nen Đao-gia cung khong may quan tam va chu trong.
Vao giai đoan nay, su lien he giua hai giao phai tro nen rat mat thiet, nen sau khi Bo-đe-đat-ma qua đoi, Đao gia dan da cung nam đuoc nhung bi kiep luyen khi cong cua Phat gia. Chi vai tram nam sau, mon Dich-Can Kinh hau nhu đa đuoc truyen ba rat rong rai trong gioi Đao-gia. Đen đoi nha Tong (960), Thai Cuc quyen, mot mon noi đan khi cong chu trong đen viec luyen khi đuoc sang tac boi Đao-si Truong-Tam-Phong tren nui Vo Đang, đa bien đia danh nay tro thanh trung tam điem cua Đao-giao va phai Noi-Đan khi cong. Trong khi đo Thieu-Lam tu thuong đuoc coi la noi co nhieu tham quyen hon ve mon Ngoai-Đan khi cong.
Rieng ve mon Tay-Tuy cong tuong đa bi that truyen, co may xay ra duoi thoi nha Thanh (1636-1912). Đe đan ap va tra thu, rat nhieu đao si, tang si đa bi bat bo, tu đay, giam cam, khung bo va sat hai; so luong chua chien, đao quan bi quan quan nha Thanh đot pha cung khong it (đien hinh la truong hop chua Thieu Lam, nui La Phu). Mot so đao si, cao tang may man đao thoat đuoc, va đe tiep tuc khang chien ho bat đau truyen day nhung tuyet ky cua mon Dich-Can kinh va Tay-Tuy cong cho dan gian. Nho vay ca hai bi kiep nay van con đuoc luu truyen cho đen ngay nay.
Đao-gia tin rang can nguyen cua nhung phien nao the tuc la do that tinh, luc duc mang đen. Muon che ngu đuoc nhung cam xuc nay chung ta phai tu tap va toi luyen đe than khi đat đen đuoc trang thai an đinh, đoc lap. Tu đo khong nhung giac ngo, truong sinh bat lao con co the lam chu đuoc đinh menh cua minh sau khi lia the. Tien trinh luyen tap cua Đao-gia đuoc chia lam 3 giai đoan:

Luyen Tinh hoa Khi: Giai đoan nay lien quan đen viec gia tang va ket tu nguyen tinh (original essence). Sau đo chuyen hoa tinh thanh khi bang nhung phuong phap thien đinh hay nhung ky thuat noi cong theo đung mot chu ky la 100 ngay.
Luyen Khi hoa Than: Sau mot thoi gian luyen tap, khi đuoc luan chuyen theo đai chu thien hay chinh la phap gioi hau thien. Qua giai đoan nay đa đu nam ngoai tam gioi khong thuoc luan hoi.
Luyen Than phan Hu: Giai đoan tu luyen đua than tro ve voi hu khong (vo-cuc). Nhung noi đung hon la đua than ve voi ban chat cua no, vuot qua the gian sam la van tuong, thoat khoi nhan qua day dua, nay goi la quy ve Hu khong. Vi khong lam gi nen khong dinh nhan qua, vi khong con la mot phan trong the gian sam la van tuong, the gioi tuan hoan nen goi la quay ve Hu khong
Luyen Hu hop Đao: Tu cai Hu khong tien them mot buoc hop Đao, Đao nay la Đao cua nguoi, Đao cua Đat, Đao cua Troi, Đao cua tu nhien, nay la quay ve voi Đao, sau hanh trinh dai tu hanh cuoi cung quay ve voi Đao. Sinh ra tu Đao, cuoi cung quay ve voi Đao
Dich-Can kinh va Tay-Tuy cong cung đuoc Đao-gia coi la nhung phuong phap giup chong lai su gia nua, keo dai tuoi tho. Trong khi Dich-Can kinh toi luyen phan than xac, thi Tay-Tuy cong giup khi luu chuyen trong tuy song, giup tuy sach se tuoi nhuan. Tuy song la noi san xuat phan lon so luong hong huyet cau va bach huyet cau. Chung co nhiem vu mang nhung duong chat can thiet cho viec nuoi duong cac te bao cung cac co quan trong co the cua chung ta, đong thoi tay tru, thanh loc cac chat can ba va đoc to. Khi hong huyet cau tuoi tot hoat đong binh thuong, co the chung ta khoe manh huu hieu trong viec chong lai benh tat, đinh tre su gia nua. Vi the đoi voi Đao-gia tren 100 tuoi van chua đuoc coi la tho. Tuc truyen Lao tu tho đen 250 tuoi.
Nham muc đich toi luyen Than, Tam. Đao-gia đe ra 3 đuong loi đe luyen tap:

Kim Đan Đai Đao: Đuong loi nay huong dan cach luyen tap tu ban than vi cho rang chung ta co the đat đuoc su truong sinh bat lao hay giac ngo tu ban the cua moi ca nhan. Kim Đan Đao duoi thoi nha Tan do mot ong quan la Cat Hong khoi xuong chu truong tu Tien bang hai cach: noi tu va ngoai duong. Ngoai duong la dung kim đan goi la thuoc truong sinh luyen bang cac khoang chat nhu than sa, vang... Noi tu la ren luyen than the bang phep duong sinh, tinh luyen tinh – khi – than đe "huon Hu".
Tinh Menh Song Tu: Cung chinh la phep tu chu yeu cua đao gia, bao gom kim đon nhu tren va 4 đai phai khac la thai cuc, phu luc, kiem tien va huyen chan. Muc đich đeu la hoan đen vo cuc du troi đat co hu hoai van khong bi anh huong, co the tai lap thien đia, phap luc vo bien. Cac cong phu nay van la cuc bi mat it nguoi biet.(Luc Tiem Hu đe xuong).
Đao Ngoai Duoc Giao: Cach nay chuyen dung duoc lieu đe van hanh va kiem soat khi luc trong khi luyen tap. Nhung vi nhu sam, nhung thuong đuoc su dung đe bao che phuong duoc. Theo mot so đong Đao-si, duoc lieu cung co nghia la khi. Co the trao đoi hoac tiep nhan do đo ho chu truong loi song khoang dat.
Qua nhung cach thuc luyen tap ke tren, sau đoi nha Tong (960-1367) Đao-gia lai chia lam hai phai ro ret:

Chinh Dieu Phai: Phai nay cuc luc len an viec luyen khi cong voi đoi tuong cung phai hoac khac phai tinh la trai voi luan thuong, đao ly. Ho chu truong nhu Phat-gia: phuong thuc dan dat đen su giac ngo la toi luyen chinh ban than minh. Neu tap luyen voi nguoi khac bat ke phai tinh nao, cung se lam tam tri mat đi net thanh tinh gay tro ngai cho viec tu tap.
Thai Duoc Phai: Phai nay chu truong tu luyen cho than xac khoe manh va truong tho đe tieu dao tren coi tran hoan chu khong đat nang phan tam linh, nen ho ly luan rang: neu ket hop ca ba đuong loi ke tren, khong nhung đat đuoc ket qua mau chong, con rat thuc te va huu dung. Phai nay con đuoc menh danh la phai " Than Tien Đan Đinh ".


Đao giao tren the gioi = Đao giao tai Trung Quoc =

Đao giao la ton giao sinh truong tai đia phuong Trung Quoc, bat đau tu the ky thu 6 TCN, đen nay đa co hon 2500 nam lich su. Đao giao ke thua su sung bai thien nhien va sung bai to tien cua thoi co Trung Quoc, trong lich su co rat nhieu giao phai, sau nay dan dan dien bien thanh hai giao phai lon Toan Chan Đao va Chinh Nhat Đao, co anh huong nhat đinh trong dan toc Han. Do Đao giao khong co nghi thuc va quy đinh nhap giao nghiem khac, so nguoi theo đao rat kho thong ke. Trung Quoc hien co hon 1500 ngoi Đao quan, hon 25 nghin đao si nam, nu, voi khoang 360 trieu tin đo.
Khong chi la mot ton giao, day con nguoi tro ve voi goc Đao, huyen đong cung vu tru, Đao giao con đong gop rat nhieu cho nen van minh Trung Quoc. Rat nhieu thanh tuu van hoa, khoa hoc, y hoc cua nguoi Trung Quoc chiu anh huong cua Đao giao đa lan truyen khap the gioi nhu:
- Khuynh huong hoi hoa cua dong tranh "Thuy mac" hay "tranh son thuy" the hien su can bang tuyet hao giua Am - Duong.
- Thuat Phong thuy chi ro cach chon huong, cach thiet ke moi truong xay dung theo mot he thong phoi hop cac yeu to quan trong cua khong gian va thoi gian nham mang lai su hai hoa toi đa trong moi tuong tac giua con nguoi va thien nhien.
- Vo thuat voi nguyen tac "mem nhu nuoc" nhung het suc hieu qua, giup cho con nguoi giai toa nhung tat nghen sinh luc, đua than the tro ve trang thai can bang, vua hai hoa the ly lan tinh than ma ngay nay rat pho bien. Đo la mon Thai cuc quyen.
- Ve y hoc, phuong phap cham cuu va bam huyet đuoc xem la cach tri benh rat hieu qua.
- Ve tu tuong, Đao giao đa chu truong bat tu, tuc la quan niem luc chet, su song con nguoi đuoc thay đoi chu khong bi mat đi, cho nen con nguoi co mot thai đo tich cuc đoi voi than phan chinh minh.


= Đao giao tai Viet Nam =

Đao giao tham nhap vao Viet Nam tu khoang cuoi the ky thu 2. Đao giao co hai phai tu la noi tu va ngoai duong, phai noi tu pho bien o Viet Nam hon. Thoi Bac thuoc, Đao giao chi pho bien trong dan gian, đen thoi phong kien đoc lap, cac nha Đinh, Le, Ly, Tran đeu coi trong cac đao sy khong kem cac tang su, ben canh Tang quan con co ca Đao quan. Tu đoi Le Trung hung Đao giao bat đau suy thoai, nhung đao quan bi Phat giao hoa, tro thanh chua. Ben canh tuong cac thanh cua Đao giao con co them tuong Phat. Ngay nay, Đao giao Viet Nam voi tu cach la mot ton giao khong con ton tai nua, tuy nhien nhung anh huong cua no đen tu duy va đoi song xa hoi cua nguoi Viet thi van con. Thuat phong thuy, cac phuong phap duong sinh, cac mon vo thuat, cac hinh thuc boi toan, cung bai, tru ta cua Đao giao van pho bien tai Viet Nam. Tai Ha Noi van con mot so đao quan cua Đao giao nhu Thang Long tu quan bao gom Tran Vu quan, nay goi la đen Quan Thanh o pho Quan Thanh; Huyen Thien quan, nay la chua Huyen Thien o pho Hang Khoai; Đong Thien quan, nay la chua Kim Co o pho Đuong Thanh; Đe Thich quan, nay la chua Vua o pho Thinh Yen.

Đao giao đi vao Viet Nam, đac biet la Đao giao phu thuy, tim thay ngay rat nhieu điem tuong đong voi tin nguong ma thuat cua nguoi Viet nen Đao giao an sau vao nguoi Viet rat de dang. Truoc đo nguoi Viet đa tung sung bai ma thuat, phu phep. Ho tin rang nhung la bua, nhung cau than chu co the chua đuoc benh tat va tri đuoc ta ma. Tuong truyen Hung Vuong vi gioi phu phep nen co uy tin thu thap đuoc 15 bo đe lap nen nuoc Van Lang. Duoi thoi Bac thuoc, Đao giao rat phat trien o Viet Nam. Nhieu quan lai Trung Hoa sang Viet Nam cai tri đeu thich phuong thuat, vi du Cao Bien đoi Đuong tung "cuoi dieu tim long mach" đe triet nguon nhan tai Viet Nam. The nen, neu Nho giao phai đen thoi Ly moi đuoc thua nhan thi Đao giao hoa tron voi tin nguong ma thuat đen muc khong con ranh gioi. Tu Trung Quoc vao Viet Nam, Đao giao cung van giu hai phai la Đao giao nhan gian tho Đuc Ngoc Hoang Thuong đe, Thai Thuong Lao Quan, than Tran Vu (Huyen Vu), Quan Thanh Đe Quan. Ben canh đo, co su ket hop voi tin nguong dan gian, Đao giao con tho nhieu vi than thanh khac cua nguoi Viet nhu Đuc thanh Tran, Thanh mau Lieu Hanh, cung voi Tam Phu, Tu Phu, cho thay su hoa quyen giua Đao giao va tin nguong tho Mau cua nguoi Viet. Ngoai ra, cac phap su Viet Nam tu Bac chi Nam con thuong hay tho cac than Ngu Ho bang buc tranh con ho hay Quan Lon Tuan Tranh la hai con ran Thanh Xa va Bach Xa quan tren xa nha truoc ban tho. Đac biet, Đao giao đa đem sang Viet Nam phuong phap cau Tien.
Sach Đao Tang Kinh cua Đao giao cho biet "Sau khi vua Han Linh Đe (168 – 189) bang ha, xa hoi Trung Hoa roi loan, chi co đat Giao Chau la tam yen on. Nguoi phuong Bac sang lanh nan rat đong, phan nhieu la cac đao sy luyen phep truong sinh theo cach nhin an". Liet Tien truyen ghi rang Thai thu quan Giao Chi Si Nhiep benh chet ba ngay thi đuoc mot đao si la Đong Phung cho vien thuoc hoa vao nuoc ngam, nho the ma hoi phuc tro lai. Cung sach nay ghi rang o Yen Tu co Yen Ky Sinh la vi tien nhan tu thoi Tan Thuy Hoang đen đay đe tim cay thach xuong bo roi o lai đe tu luyen. Thoi Đuong Minh Hoang, Thu su Giao Chau la Luu Huong cho xay đen Quan La o đong Gia La. Đen Quan La von la đen tho Huyen Thien Tran Vu, co ten thoi bay gio la quan Khai Nguyen. Đen thoi Tran Hien Tong van co đao si tu luyen tai đay. Thoi Tran Du Tong co nha su trung tu đao quan thanh chua, lay ten la An Duong tu. Duoi thoi vua Le Than Tong, the ky 17, xuat hien mot truong phai Đao giao Viet Nam co quy mo rat lon goi la Noi đao, do Tran Toan la mot vi quan trieu Le, khong theo nha Mac, tu quan ve tu Tien, mo Đao truong o Hoang Hoa (Thanh Hoa), co 10 van tin đo, đuoc ton la Thuong Su. Tuong truyen vua Le Than Tong bi benh moc long cop đuoc Tran Toan dung bua phep va than chu chua khoi. Ong con cuu song cho con Chua chet đa 2 ngay, nen đuoc Vua va Chua cho nguoi cat nha cho va tu tay vua ghi 3 chu "Noi Đao Trang". Ba nguoi con trai cua ong đuoc ton la "Tam Thanh". Phai Đao nay phat trien vao Nghe An va ra Bac, đen tan the ky 20 hay con ton tai nhieu trung tam cua đao nay o Thanh Hoa, Nghe An, Hai Duong, Hung Yen, Ha Noi. Cuoi thoi Le va trong thoi Quang Trung, nhieu cong trinh Đao giao đuoc xay dung quanh khu vuc Ho Tay. Đao giao đuoc truyen vao Viet Nam kha som va ton tai nhu mot ton giao đen đau the ky XX nhung sau đo bien mat do khong co nhung phong trao chan hung no nhu Phat giao.
Thoi Bac thuoc, Đao giao chi pho bien trong dan gian, đen thoi phong kien đoc lap, cac nha Đinh, Le, Ly, Tran đeu coi trong cac đao sy khong kem cac tang su, ben canh Tang quan con co ca Đao quan. Khi Đinh Tien Hoang thong nhat 12 su quan, lap nuoc Đai Co Viet, đinh đo o Hoa Lu, đa cho moi mot tang, mot đao lam co van cho trieu đinh. Che đo mot tang, mot đao co van cho trieu đinh duy tri đen thoi Ly. Duoi cac trieu Đinh, Le, Ly, Tran đeu co chon cac đao si lam co van ben canh cac nha su: nen co chuc đao quan va tang quan. Tuong truyen vua Đinh Tien Hoang tung lay le thay tro đe tiep đai phap su Van Du Tuong, nho ong chem chet yeu quai quy Xuong Cuong von la Moc tinh (con ho thanh tinh) o cay chien đan lau nam. Đoi nha Ly cac đao si Tran Tue Long va Trinh Tri Khong giu đia vi quan trong trong trieu. Đai Viet su ky toan thu ghi rang trong thoi Ly co Ly Giac o Dien Chau hoc đuoc phep thuat bien cay co thanh nguoi, khoi binh lam loan chong lai trieu đinh. Vao thoi Tran Phe Đe, nam 1379, o Bac Giang co Nguyen Bo cho la minh co nhieu phep than, tu xung vuong, lay hieu Đuong Lang Tu Y. Đen thoi Le, Nho giao chiem vi tri đoc ton trong chinh quyen trung uong, vi the cua Phat giao va Đao giao giam sut nhung anh huong cua chung len xa hoi van con. Duoi thoi vua Le Than Tong, the ky 17, xuat hien mot truong phai Đao giao Viet Nam co quy mo rat lon goi la Noi đao, do Tran Toan la mot vi quan trieu Le, khong theo nha Mac, tu quan ve tu Tien, mo Đao truong o Hoang Hoa (Thanh Hoa), co 10 van tin đo, đuoc ton la Thuong Su. Tuong truyen vua Le Than Tong bi benh moc long cop đuoc Tran Toan dung bua phep va than chu chua khoi. Ong con cuu song cho con Chua chet đa 2 ngay, nen đuoc Vua va Chua cho nguoi cat nha cho va tu tay vua ghi 3 chu "Noi Đao Trang". Ba nguoi con trai cua ong đuoc ton la "Tam Thanh". Phai Đao nay phat trien vao Nghe An va ra Bac, đen tan the ky 20 hay con ton tai nhieu trung tam cua đao nay o Thanh Hoa, Nghe An, Hai Duong, Hung Yen, Ha Noi. Nam 1895, hau due nha Mac la Mac Đinh Phuc tuyen truyen minh co phep la đieu khien đuoc đan sung keu goi khoi nghia chong Phap. Đau the ky 20, co khoi nghia cua Phan Xich Long, nguoi sang lap That Son Than Quyen nam 1912.
Kinh sach cua Đao giao đuoc truyen sang Viet Nam hien van con truyen tung, ngoai hai quyen đau tien la Đao Đuc Kinh cua Đuc Lao Tu va Nam Hoa Kinh cua Trang Tu, con co quyen Huynh Đinh Kinh day cach luyen Đao, Thanh Tinh Kinh va Cam Ung Kinh day ve le lanh du tra vay cho nguoi tu giai thoat. Tat ca tuong truyen la do Đuc Thai Thuong Đao To giang co day tu xua ben Trung Quoc.
Đac biet, Đao giao khi vao Viet Nam, hoa quyen voi van hoa tin nguong dan gian đa hinh thanh mot khuynh huong cua nhung nguoi that su khong phai la tin đo đao Lao nhung co tu tuong gan voi phai Tien Đao hay Đao giao Than Tien, tuc ua thich đoi song thanh tinh nhan lac. Đo la nhung bac tri thuc Nho giao, sinh khong gap thoi, gap chuyen bat binh noi chon quan truong hay cac bac anh hung đa lam xong phan su nam nhi đen luc cong thanh than thoi lui ve an dat, vui thu đien vien cung voi thien nhien thi phu, cuoc co chen ruou ma theo dong lich su, chang han nhu Nguyen Trai, Chu Van An, Trang Trinh Nguyen Binh Khiem, Nguyen Khuyen, Nguyen Cong Tru,... voi cuoc song "tri tuc, tien tuc, đai tuc, ha thoi tuc; tri nhan, tien nhan, đai nhan, ha thoi nhan" cua hoc thuyet Lao Trang. Gioi si phu xua thuong cung nhau to chuc cau Tien đe hoi ve van nuoc, chuyen kiet hung đai su... Nhieu đan cau Tien noi danh mot thoi nhu đen Ngoc Son (Ha Noi), đen Tan Vien (Son Tay), đen Đao Xa (Hung Yen)... Đau the ky 20, cac đan cau Tien (goi la thien đan) moc len khap noi. Ngay nay, Đao giao Viet Nam voi tu cach la mot ton giao khong con ton tai nua, tuy nhien nhung anh huong cua no đen đoi song xa hoi, nhat la tai cac vung kem phat trien thi van con rat manh me.


= Đao giao tai Nhat Ban =


= Đao giao tai Trieu Tien =


= Đao giao tai phuong Tay =


Xem them Ngoc Hoang thuong đe
Nguyen Thuy Thien Ton
Ban Co
Than Đao
Nhon Đao
Phat Đao
Thanh Giao
Tam giao


Chu thich Tham khao Balfour, Frederic Henry, tr. The Divine Classic of Nan-Hua; Being the Works of Chuang Tsze, Taoist Philosopher (Kelly & Walsh, 1881).
Barrett, Rick. Taijiquan: Through the Western Gate (Blue Snake Books, 2006). ISBN 1-58394-139-8.
Cane, Eulalio Paul. Harmony: Radical Taoism Gently Applied (Trafford Publishing, 2002). ISBN 1-4122-4778-0.
Carr, Michael. "Whence the Pronunciation of Taoism?". Dictionaries (1990) 12:55-74.
Carr, David T. & Zhang, Canhui. Space, Time, and Culture (Springer, 2004). ISBN 1-4020-2823-7.
Chan Wing-tsit. A Source Book in Chinese Philosophy (Princeton, 1963). ISBN 0-691-01964-9.
Chang, Stephen T. The Great Tao (Tao Longevity LLC, 1985). ISBN 0-942196-01-5.
Demerath, Nicholas J. Crossing the Gods: World Religions and Worldly Politics (Rutgers University Press, 2003). ISBN 0-8135-3207-8.
Dumoulin, Heinrich, Heisig, James W. & Knitter, Paul. Zen Buddhism: A History (India and China) (World Wisdom, Inc, 2005). ISBN 0-941532-89-5.
Eliade, Mircea. A History of Religious Ideas, Volume 2. Translated by Willard R. Trask. Chicago: University of Chicago Press, 1984.
Fasching, Darrell J. & deChant, Dell. Comparative Religious Ethics: a narrative approach (Blackwell Publishing, 2001). ISBN 0-631-20125-4.
Fisher, Mary Pat. Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths (I.B. Tauris, 1997). ISBN 1-86064-148-2.
Goodspeed, Bennett W. The Tao Jones Averages: A Guide to Whole-Brained Investing (E. P. Dutton, 1983).
Graham, Angus. Disputers of the Tao (Open Court, 1989) ISBN 0-8126-9087-7.
Hansen, Chad D. A Daoist Theory of Chinese Thought: A Philosophical Interpretation (Oxford University Press, 2000). ISBN 0-19-513419-2.
Hucker, Charles O. China's Imperial Past: An Introduction to Chinese History and Culture (Stanford University Press, 1995). ISBN 0-8047-2353-2.
Jones, Richard H. Mysticism and Morality: a new look at old questions (Lexington Books, 2004). ISBN 0-7391-0784-4.
Keller, Catherine. The Face of the Deep: A Theology of Becoming (Routledge, 2003). ISBN 0-415-25648-8.
Kim, Ha Poong. Reading Lao Tzu: A Companion to the Tao Te Ching With a New Translation (Xlibris Corporation, 2003). ISBN 1-4010-8316-1.
Kirkland, Russel. Taoism: The Enduring Tradition (Routledge, 2004). ISBN 0-415-26322-0.
Kohn, Livia, ed. Daoism Handbook (Leiden: Brill, 2000).
Kohn, Livia. The Daoist Monastic Manual: A Translation of the Fengdao Kejie (New York: Oxford University Press 2004)
Kohn, Livia & LaFargue, Michael, ed. Lao-Tzu and the Tao-Te-Ching (SUNY Press, 1998). ISBN 0-7914-3599-7.
Kraemer, Kenneth. World Scriptures: An Introduction to Comparative Religions (Paulist Press, 1986). ISBN 0-8091-2781-4.
LaFargue, Michael. Tao and Method: A Reasoned Approach to the Tao Te Ching (SUNY Press. 1994) ISBN 0-7914-1601-1.
Little, Stephen and Shawn Eichman, et al. Taoism and the Arts of China (Chicago: Art Institute of Chicago, 2000). ISBN 0-520-22784-0
Mac, Hanh 'Đao Gia Khi Cong' (Noi San Hong Gia Viet Nam, 2005)
Mair, Victor H. The Columbia History of Chinese Literature (Columbia University Press, 2001). ISBN 0-231-10984-9
Mair, Victor H. Experimental Essays on Chuang-tzu (Hawaii, 1983) ISBN 0-88706-967-3.
Markham, Ian S. & Ruparell, Tinu. Encountering Religion: an introduction to the religions of the world (Blackwell Publishing, 2001). ISBN 0-631-20674-4.
Martin, William. A Path And A Practice: Using Lao Tzu's Tao Te Ching as a Guide to an Awakened Spiritual Life (Marlowe & Company, 2005). ISBN 1-56924-390-5.
Martinson, Paul Varo. A theology of world religions: Interpreting God, self, and world in Semitic, Indian, and Chinese thought (Augsburg Publishing House, 1987). ISBN 0-8066-2253-9.
Maspero, Henri. Translated by Frank A. Kierman, Jr. Taoism and Chinese Religion (University of Massachusetts Press, 1981). ISBN 0-87023-308-4
Miller, James. Daoism: A Short Introduction (Oxford: Oneworld Publications, 2003). ISBN 1-85168-315-1
Mollier, Christine. Buddhism and Taoism Face to Face: Scripture, Ritual, and Iconographic Exchange in Medieval China. (University of Hawai'i Press, 2008). ISBN 0-8248-3169-1.
Moore, Charles Alexander. The Chinese Mind: Essentials of Chinese Philosophy and Culture (University of Hawaii Press, 1967). ISBN 0-8248-0075-3.
Occhiogrosso, Peter. The Joy of Sects (Doubleday, 1994). ISBN 0-385-42564-3
Pas, Julian F. & Leung, Man Kam. Historical Dictionary of Taoism (Scarecrow Press, 1998). ISBN 0-8108-3369-7.
Prebish, Charles. Buddhism: A Modern Perspective (Penn State Press, 1975). ISBN 0-271-01195-5.
Robinet, Isabelle. Taoist Meditation: The Mao-shan Tradition of Great Purity (Albany: SUNY Press, 1993 [original French 1989]).
Robinet, Isabelle. Taoism: Growth of a Religion (Stanford: Stanford University Press, 1997 [original French 1992]). ISBN 0-8047-2839-9
Segal, Robert Alan. The Blackwell Companion to the Study of Religion (Blackwell Publishing, 2006). ISBN 0-631-23216-8.
Schipper, Kristopher. The Taoist Body (Berkeley: University of California Press, 1993 [original French version 1982]).
Schipper, Kristopher and Franciscus Verellen. The Taoist Canon: A Historical Companion to the Daozang (Chicago: University of Chicago, 2004).
Sharot, Stephen. A Comparative Sociology of World Religions: virtuosos, priests, and popular religion (New York: NYU Press, 2001). ISBN 0-8147-9805-5.
Silvers, Brock. The Taoist Manual (Honolulu: Sacred Mountain Press, 2005).
Slingerland, Edward Gilman. Effortless Action: Wu-Wei as Conceptual Metaphor and Spiritual Ideal in Early China (Oxford University Press, 2003). ISBN 0-19-513899-6.
Van Voorst, Robert E. Anthology of World Scriptures (Thomson Wadsworth, 2005). ISBN 0-534-52099-5.
Waley, Arthur. The Way and Its Power: A Study of the Tao Te Ching and Its Place in Chinese Thought (Grove Press, 1958). ISBN 0-8021-5085-3.Mac, Hanh 'Đao Gia Khi Cong' (Noi San Hong Gia Viet Nam, 2005)
Kohn, Livia. The Taoist Experience: An Anthology (Albany: SUNY Press, 1993).
Miller, James. Daoism: A Short Introduction (Oxford: Oneworld Publications, 2003). ISBN 1-85168-315-1
Saso, Michael R. Taoism and the Rite of Cosmic Renewal (2nd ed., Washington State University Press, 1990). ISBN 978-0-87422-054-4
Sivin, Nathan. Chinese Alchemy: Preliminary Studies (Cambridge: Harvard University Press, 1968)
Sommer, Deborah. Chinese Religion: An Anthology of Sources (Oxford University Press, 1995) ISBN 0-19-508895-6
Welch, H. and Seidel, A., Facets of Taoism (Yale University Press, 1979)
Dyer, Wayne. Change Your Thoughts, Change Your Life: Living the Wisdom of the Tao (Hay House, 2007). ISBN 978-1-4019-1750-0
Hoff, Benjamin. The Tao of Pooh (Penguin, 1983). ISBN 978-0-14-006747-7
Wilde, Stuart. Infinite Self: 33 Steps to Reclaiming Your Inner Power (Hay House, 1995). ISBN 978-1-56170-349-4


Đoc themKohn, Livia. The Taoist Experience: An Anthology (Albany: SUNY Press, 1993). Miller, James. Daoism: A Short Introduction (Oxford: Oneworld Publications, 2003). ISBN 1-85168-315-1
Saso, Michael R. Taoism and the Rite of Cosmic Renewal (2nd ed., Washington State University Press, 1990). ISBN 978-0-87422-054-4
Sivin, Nathan. Chinese Alchemy: Preliminary Studies (Cambridge: Harvard University Press, 1968)
Sommer, Deborah. Chinese Religion: An Anthology of Sources (Oxford University Press, 1995) ISBN 0-19-508895-6
Welch, H. and Seidel, A., Facets of Taoism (Yale University Press, 1979)Cach hieu pho thong (khong han lam) ve Đao giaoDyer, Wayne. Change Your Thoughts, Change Your Life: Living the Wisdom of the Tao (Hay House, 2007). ISBN 978-1-4019-1750-0
Hoff, Benjamin. The Tao of Pooh (Penguin, 1983). ISBN 978-0-14-006747-7
Wilde, Stuart. Infinite Self: 33 Steps to Reclaiming Your Inner Power (Hay House, 1995). ISBN 978-1-56170-349-4


Lien ket ngoai Taoism Virtual Library
Taoist Texts at the Internet Sacred Text Archive
Patheos Library - Taoism
Tu tuong Đao gia