Ratanakiri hay Rattanakiri (tieng Khmer: រតនគិរី IPA: [ˌreəʔ taʔ ˈnaʔ ki ˈriː]) la mot tinh (khaet) cua Campuchia, vung đat nay con đuoc goi la Vong Van trong lich su Viet Nam thoi ky nha Nguyen.
Ratanakiri nam o vung cao nguyen đong bac heo lanh cua quoc gia, co ranh gioi voi tinh Mondulkiri o phia nam va voi tinh Stung Treng o phia tay, co bien gioi quoc te voi Lao (giap tinh Attapeu) va Viet Nam (giap hai tinh Quang Ngai va Gia Lai) tuong ung o phia bac va đong. Tinh trai dai tu cac ngon nui cua day Truong Son o phia bac, qua vung cao nguyen nhieu đoi nam giua cac song Se San va Srepok, đen cac khu rung la rung o phia nam. Trong nhung nam gan đay, hoat đong đon go va khai mo anh huong xau đen moi truong cua Ratanakiri.
Nguoi Thuong (Khmer Loeu) chiem giu Ratanakiri trong hon mot thien nien ky, ho la nguoi thieu so tai nhung noi khac cua Campuchia. Trong lich su ban đau cua khu vuc, cac cu dan nguoi Thuong nay bi cac quoc gia lang gieng boc lot nhu no le. Kinh te lang ban no le cham dut trong thoi ky thuoc đia Phap, song mot chien dich Khmer hoa khac nghiet sau khi Campuchia đoc lap lai đe doa phuong thuc sinh hoat cua nguoi Thuong. Khmer Đo xay dung tong hanh dinh cua ho tren đia ban tinh trong thap nien 1960, va hanh đong oanh tac trong Chien tranh Viet Nam đa tan pha khu vuc. Ngay nay, phat trien nhanh chong tren đia ban tinh đang thay đoi phuong thuc sinh hoat truyen thong.
Ratanakiri co dan cu thua thot; 150.000 cu dan cua tinh chi chiem hon 1% tong dan so quoc gia. Cac cu dan Ratanakiri thuong song trong nhung buon lang co tu 20 đen 60 gia đinh va co sinh ke la nong nghiep du canh. Ratanakiri nam trong so cac tinh kem phat trien nhat cua Campuchia. Co so ha tang cua tinh ngheo nan, va chinh quyen đia phuong con yeu.


Lich su Lanh tho Ratanakiri ngay nay co nguoi o tu it nhat la thoi ky đo đa hoac đo đong, va mau dich giua nhung nguoi dan vung cao nay voi cac đo thi doc theo vinh Thai Lan co nien đai it nhat la the ky 4 CN. Trong lich su ban đau, nguoi Viet, nguoi Cham, nguoi Khmer, va nguoi Thai tung xam chiem khu vuc, song khong co quoc gia nao co the đua khu vuc nam duoi quyen kiem soat tap trung. Tu the ky 13 hoac truoc đo cho đen the ky 19, cac lang tren cao nguyen thuong bi cac thuong gia no le nguoi Khmer, Lao, va Thai tan cong. Cac quan chu nguoi Lao đia phuong chinh phuc khu vuc vao the ky 18 va sau đo la nguoi Thai trong the ky 19. Khu vuc đuoc sap nhap vao Đong Duong thuoc Phap vao nam 1893, va su cai tri thuc dan thay the buon ban no le. Nguoi Phap lap nen cac đon đien cao su lon, đac biet la tai Labansiek (Banlung ngay nay); cac cong nhan ban đia đuoc su dung vao đe xay dung, va thu hoach cao su. Trong thoi gian Phap đo ho Đong Duong, vung đat bao gom Ratanakiri ngay nay đuoc chuyen tu Xiem sang Lao va sau đo chuyen cho Campuchia. Mac du cac nhom nguoi cao nguyen ban đau khang cu nhung nguoi cai tri thuc dan, ho đa chiu khuat phuc vao cuoi thoi ky thuoc đia nam 1953.
Ratanakiri đuoc thanh lap vao nam 1959 tu vung đat tung la khu vuc đong bo cua tinh Stung Treng. Ten goi Ratanakiri (រតនគិរី) đuoc hinh thanh tu hai tu trong tieng Khmer រតនៈ (ratana "ngoc" tu tieng Phan ratna) va គិរី (kiri "nui" tu tieng Phan giri), mieu ta hai điem đac trung đuoc biet đen cua tinh. Trong cac thap nien 1950 va 1960, Norodom Sihanouk tien hanh mot chien dich phat trien va Khmer hoa tai đong bac Campuchia, du kien la đua cac lang nam duoi su kiem soat cua chinh quyen, gioi han anh huong cua cac phan tu noi day tai khu vuc, va "hien đai hoa" cac cong đong ban đia. Mot so nguoi Thuong buoc phai chuyen đen cac vung thap đe hoc ngon ngu va van hoa Khmer, nguoi Khmer tu nhung noi khac tai Campuchia chuyen đen tinh, cac tuyen đuong bo va đon đien cao su lon đuoc xay dung. Sau khi phai đoi mat voi cac đieu kien lam viec khac nghiet va đoi khi la lao đong khong tu nguyen trong cac đon đien, nhieu nguoi Thuong doi bo cho o truyen thong cua ho va chuyen ra xa tinh ly hon. Nam 1968, cang thang dan đen mot cuoc noi day cua nguoi Brao, trong đo co mot vai nguoi Khmer bi giet. Chinh phu phan ung gay gat, phong hoa cac khu đinh cu va giet hang tram dan lang.
Trong thap nien 1960, luc luong Khmer Đo tao nen mot lien minh voi cac dan toc thieu so tai Ratanakiri, loi dung phan uat cua nguoi Thuong đoi voi chinh phu trung uong. Tong hanh dinh cua Đang Cong san Campuchia đuoc chuyen đen Ratanakiri vao nam 1966, va hang tram nguoi Thuong gia nhap cac đon vi cua Đang nay. Trong giai đoan nay, Viet Nam cung co cac hoat đong quy mo rong tai Ratanakiri. Nhung nguoi cong san Viet Nam hoat đong tai Ratanakiri tu thap nien 1940; tai mot cuoc hop bao vao thang 6 nam 1969, Sihanouk noi rang Ratanakiri la "lanh tho Bac Viet tren thuc te". Tu thang 3 nam 1969 đen thang 5 nam 1970, Hoa Ky tien hanh mot chien dich oanh tac bi mat quy mo lon tai khu vuc, muc đich la nham pha vo noi tru an cua quan đoi cong san Viet Nam. Cac dan lang buoc phai đi tranh bom, tim thuc an va song trong canh chay tron cung Khmer Đo. Vao thang 6 nam 1970, chinh phu trung uong triet thoai binh si tu Ratanakiri, tu bo khu vuc cho Khmer Đo kiem soat. Che đo Khmer Đo von ban đau khong co hanh đong tho bao tai Ratanakiri, song nay tro nen ngay cang ap buc. Nguoi Thuong bi cam noi cac ngon ngu ban đia hay thuc hanh cac phong tuc va ton giao truyen thong, la nhung thu ma chu nghia cong san cho la khong phu hop. Sinh hoat tap the tro thanh bat buoc, va mot vai truong hoc cua tinh bi đong cua. Tan so thanh trung cac dan toc thieu so tang len, va hang nghin nguoi ti nan chay sang Viet Nam va Lao. Cac nghien cuu so bo cho thay rang so luong thi the chiem khoang 5% dan cu Ratanakiri đuoc đua vao cac mo tap the, ty le thap hon đang ke so voi cac noi khac tai Cambodia.
Sau khi Viet Nam đanh bai Khmer Đo vao nam 1979, chinh sach cua chinh phu đoi voi Ratanakiri tro nen sao lang co thien y. Nguoi Thuong đuoc phep tro lai sinh ke truyen thong cua ho, song chinh phu it tien hanh xay dung co so ha tang tai tinh. Thoi Viet Nam đong quan, co it lien he giua chinh quyen tinh voi nhieu cong đong đia phuong. Mot thoi gian dai sau khi che đo Khmer Đo sup đo, phien quan Khmer Đo van o trong cac khu rung cua Ratanakiri. Hau het cac phien quan giao lai vu khi cua ho trong thap nien 1990, song cac cuoc tan cong doc theo cac tinh lo van tiep tuc cho đen nam 2002.
Lich su gan đay cua Ratanakiri mang đac trung la phat trien va cac thach thuc kem theo đoi voi phuong thuc sinh hoat truyen thong. Chinh phu quoc gia xay dung cac tuyen đuong, xuc tien du lich va nong nghiep, tao đieu kien thuan loi cho su nhap cu nhanh chong cua nguoi Khmer vao Ratanakiri. Cac cai thien ve đuong giao thong va on đinh chinh tri khien gia đat tang len, va chuyen nhuong đat tai Ratanakiri tro thanh mot van đe lon. Mac du mot đieu luat nam 2001 cho phep cac cong đong ban đia đat đuoc quyen so huu tap the đoi voi cac vung đat truyen thong, song mot so cu dan cac lang tro thanh nhung nguoi gan nhu khong co ruong đat.


Đia ly "Kiri" trong ten cua tinh co nguon goc tieng Phan nghia la nui non. Ten tinh phan anh đia hinh cua tinh.

Ratanakiri co đia hinh đa dang, bao gom cac vung đoi luon song, cac ngon nui, cac cao nguyen, luu vuc đat thap, va ho mieng nui lua. Hai song lon la song Se San va song Srepok, chay tu đong sang tay qua đia ban tinh. Ratanakiri co cac khu rung xum xue; vao nam 1997, 70–80% dien tich tinh co rung che phu, hoac la rung trong lau nam hoac la rung thu sinh sau hoat đong du canh. O xa ve phia bac cua tinh la cac nui thuoc day Truong Son; co đac trung la cac khu rung thuong xanh la rong ram rap, đat đai tuong đoi xau, va đoi song hoang da phong phu. Cac vung đat cao giua hai song Se San va song Srepok la noi sinh song cua đai đa so dan cu Ratanakiri, la mot cao nguyen bazan nhieu đoi co đat đo phi nhieu. Rung thu sinh chiem uu the tai vung nay. Phia nam cua song Srepok la mot khu vuc bang phang voi cac khu rung la rung nhiet đoi.
Giong nhu cac noi khac tai Campuchia, Ratanakiri co khi hau gio mua voi mot mua mua keo dai tu thang 6 đen thang 10, mot mua mat tu thang 11 đen thang 1, va mot mua nong tu thang 3 đen thang 5. Ratanakiri co khuynh huong mat hon nhung noi khac tai Campuchia. Nhiet đo cao ban ngay trung binh tai tinh la 34 °C (93,2 °F), va nhiet đo thap ban đem trung binh la 22,1 °C (71,8 °F). Luong mua hang nam xap xi 2.200 milimet (87 in). Nan lut thuong xuat hien vao mua mua va cang tro nen tram trong sau khi xay dung đap thuy đien Yaly.

Ratanakiri co mot so trong so cac he sinh thai rung mua nhiet đoi đat thap va rung son đia đa dang sinh hoc nhat tai Đong Nam A luc đia. Mot nghien cuu vao nam 1996 ve hai đia điem tai Ratanakiri va mot đia điem tai tinh Mondulkiri lang gieng ghi nhan 44 loai thu, 76 loai chim, va 9 loai bo sat. Mot nghien cuu vao nam 2007 cua Vuon quoc gia Virachey thuoc Ratanakiri ghi nhan 30 loai kien, 19 loai muom, 37 loai ca, 35 loai bo sat, 26 loai luong cu, va 15 loai thu, bao gom mot so loai chua tung đuoc quan sat truoc đo. Nhung loai hoang da tai Ratanakiri gom co voi chau A, bo tot, va khi. Ratanakiri la mot đia điem quan trong trong viec bao ton cac loai chim gap nguy hiem, bao gom co quam lon va gia đay lon. Cac khu rung cua tinh co he thuc vat đa dang; mot nua hecta rung co 189 loai cay go va 320 loai thuc vat mat đat va cay nho đa đuoc nhan dang.
Gan mot nua Ratanakiri đuoc đat trong cac khu vuc bao ton, trong đo gom co Khu bao ton loai hoang da Lomphat va vuon quoc gia Virachey. Tuy nhien, trong cac khu bao ton nay van con cac hoat đong đon go, san ban, va khai thac khoang san bat hop phap. Mac du tinh đuoc biet đen la co moi truong tuong đoi hoang so, song hoat đong phat trien gan đay san sinh ra cac van đe moi truong. Mo hinh su dung đat đang thay đoi do dan so tang toc va cac hoat đong nong nghiep va đon go tang cuong. Xoi mon đat ngay cang tang, va cac vi khi hau đang thay đoi. Viec mat moi truong song va san ban khong ben vung gop phan vao su suy giam tinh đa dang sinh hoc cua Ratanakiri.


Chinh quyen Chinh quyen tai Ratanakiri yeu kem, phan lon la do vi tri xa xoi, đa dang sac toc, va lich su Khmer Đo thong tri gan đay. Khuon kho phap ly tai tinh co đac điem la yeu kem, va phap quy tai Ratanakiri con yeu hon cac noi khac tai Campuchia. Hon nua, cac dich vu cua chinh quyen khong co hieu qua va khong đu đe đap ung nhu cau cua tinh. Chinh phu Campuchia co truyen thong nhan ho tro đang ke tu cac to chuc phi chinh phu trong khu vuc.
Chinh quyen lang tai Ratanakiri co ca thanh phan truyen thong va hanh chinh. Trong mo hinh chinh quyen truyen thong thi gia lang va cac the che ban đia khac thong tri. Cac thanh vien cua moi lang chon lua mot hoac nhieu nguoi cao tuoi đe quan ly cac cong viec cua lang, dan xep cac xung đot, va bao đam dan lang tuan theo cac tuc le, đac biet la ve đat đai va su dung tai nguyen. Nhung nguoi cao tuoi khong co vai tro chuyen che, thay vao đo ho chu yeu co van su ton trong va kien tao su nhat tri. Cac gia lang thuong la nam gioi, song nu gioi cung đong mot vai tro trong viec quan ly cong đong va cac nguon tai nguyen. Mot lang co the co mot truong lang, tuc la mot phap nhan cua chinh quyen đia phuong đuoc cap chinh quyen cao hon bo nhiem. Truong lang đong vai tro la moi lien lac giua lang va cac vien chuc chinh quyen o ben ngoai, song khong co quyen the truyen thong.

Ratanakiri đuoc chia thanh chin huyen:

Cac huyen Ta Vaeng, Andoung Meas, Ou Ya Dav giap voi Viet Nam. Cot moc nga ba bien gioi Campuchia - Lao - Viet Nam o huyen Ta Vaeng, Phouvong (Attapeu, Lao) va Ngoc Hoi (Kon Tum, Viet Nam). Cap cua khau quoc te Ou Ya Dav - Le Thanh co vai tro quan trong ket noi Đong Bac Campuchia voi Bac Tay Nguyen va bien Đong.


Kinh te va giao thong Hau het cac cu dan ban đia cua Ratanakiri la nhung nong dan tu cap tu tuc, tien hanh canh tac du canh đot nuong lam ray. Nhieu gia đinh bat đau chuyen huong san xuat sang cac cay trong kinh te nhu đao lon hot, xoai, va thuoc la, xu huong nay tang nhanh hon trong nhung nam gan đay. Cac dan lang Ratanakiri von it tiep xuc voi kinh te tien mat. Trao đoi hang hoa van con pho bien, va nhung dan lang nguoi Thuong co khuynh huong đen cho chi mot lan moi nam cho đen khoang thoi gian kha gan đay.
Nong nghiep quy mo lon hon xuat hien tren cac đon đien cao su, ca phe, va đao lon hot. Cac hoat đong kinh te khac trong tinh gom co khai mo ngoc va đon go thuong mai. Loai ngoc phong phu nhat tai Ratanakiri la zircon lam. Ametit, peridot, va opan đen cung đuoc khai thac voi so luong nho. Cac loai ngoc thuong đuoc khai thac bang phuong thuc truyen thong, cac ca nhan đao nhung ho va đuong ham va dung tay đe lay ngoc ra; tuy nhien, gan đay hoat đong khai mo thuong mai đa xuat hien tai tinh. Đon go, đac biet la đon go bat hop phap, tro thanh mot van đe đoi voi moi truong va thoai hoa đat. Đon go bat hop phap đuoc tien hanh boi quan đoi Campuchia va nhung tieu phu Viet Nam. Nam 1997, uoc tinh 300.000 met khoi go đuoc xuat khau bat hop phap tu tinh Ratanakiri sang Viet Nam, trong khi gioi han theo phap luat la 36.000 met khoi.

Nganh du lich cua Ratanakiri đuoc mo rong nhanh chong: so luot khach tham quan đen voi tinh tang tu 6.000 nam 2002 len 105.000 nam 2008. Chien luoc phat trien du lich cua khu vuc tap trung vao khuyen khich du lich sinh thai. Mac du du lich tang truong, song cac cong đong đia phuong nhan đuoc rat it thu nhap tu hoat đong du lich, cac huong dan vien đoi khi đua du khach đen cac lang ma khong đuoc cac cu dan đong y, pha vo phuong thuc sinh hoat truyen thong. Mot vai sang kien đuoc đua ra đe đoi pho voi cac van đe nay: mot ban chi đao du lich cap tinh nham đam bao rang du lich khong gay ton hai, va mot so chuong trinh chuan bi tieng Anh va ky nang du lich cho nguoi dan ban đia.
Xe bo va xe may la cac phuong tien giao thong pho bien tai Ratanakiri. He thong tinh lo tot hon so voi mot so phan khac cua quoc gia, song van con trong tinh trang hoi xau. Vao thang 1 nam 2007, khoi cong nang cap quoc lo 78 giua Banlung va cua khau Ou Ya Dav tren bien gioi voi Viet Nam, noi Ratana Kiri voi cang Quy Nhon qua quoc lo 19 cua Viet Nam voi ky vong giup tang mau dich giua Campuchia va Viet Nam. Co mot cang hang khong nho tai Banlung, song cac chuyen bay đen Ratanakiri bi đinh chi (nam 2008).


Nhan khau va đo thi Nam 2008, Ratanakiri co dan so xap xi 150.000 nguoi. Dan so tinh tang 59% tu nam 1998 đen nam 2008, phan lon do di cu quoc noi. Nam 2008, dan cu Ratanakiri chiem 1,1% tong dan so cua Campuchia; mat đo dan so cua tinh la 13,9 nguoi/km², thap hon mot phan nam binh quan toan quoc. Khoang 70% dan cu trong tinh song cac vung đat cao; trong so 30% con lai, khoang mot nua song tai cac đo thi, va mot nua song doc theo cac song va tai cac vung đat thap, noi ho canh tac lua nuoc va tham gia vao cac hoat đong thi truong. Banlung la tinh ly, đo thi nay nam o trung tam cac vung đat cao, la đo thi lon nhat cua tinh voi khoang 25.000 cu dan. Cac đo thi quan trong khac bao gom Veun Sai o phia bac va Lomphat o phia nam, voi dan so tuong ung la 2.000 va 3.000.

Nam 2008, 51,8% dan cu Ratanakiri tu 19 tuoi tro xuong, 29,9% tu 20 đen 39 tuoi, va 18,3% tu 40 tuoi tro len; 50,6% dan cu la nam, va 49,4% la nu. Trong so cac cu dan Ratanakiri 15 tuoi tro len, 20,9% la nguoi đoc than va chua tung ket hon, 71,6% đa ket hon, 5,1% goa, va 2,4% đa ly than hoac ly hon. Moi ho co trung binh 5,6 thanh vien, va hau het chu ho la nam gioi (87,5%).
Cac cu dan vung đat cao đa sinh song tai Ratanakiri trong hon mot thien nien ky, cac dan toc đat thap nhap cu đen tinh trong 200 nam qua. Nam 1998, cac nhom nguoi đat cao đuoc goi chung la Khmer Loeu chiem hon mot nua dan so cua Ratanakiri. Cac dan toc thuoc nhom nay gom Tampuan (24,3%), Gia Rai (17,1%), Kreung (16,3%), Bru (7,0%), Kachok (2,7%), Kavet (1,9%), Kuy (0,5%), va Lun (0,1%). Nguoi Khmer chiem 19,1% dan so cua tinh, va nguoi Lao chiem 9,6%. Nhung cu dan con lai gom co nguoi Viet (0,7%), Cham (0,6%), va Hoa (0,3%). Ke tu đieu tra dan so nam 1998, viec nhap cu đen Ratanakiri tu nhung noi khac tai Campuchia tang nhanh chong, co le khien cho ty le nguoi Khmer trong tinh gia tang. Cung nhu toan bo Campuchia, ngon ngu chinh thuc tai Ratanakiri la tieng Khmer, song moi dan toc ban đia noi ngon ngu cua ho.


Y te, giao duc, va phat trien Cac chi so y te tai Ratanakiri la thap nhat tai Campuchia. Sot ret, lao, ky sinh đuong ruot, ta, tieu chay, va cac benh co the ngan ngua bang vac-xin la cac benh luu hanh mang tinh đia phuong. Ratanakiri co ty le san phu va tre nho tu vong cao nhat tai Campuchia, voi 22,9% so tre chet truoc khi đuoc 5 tuoi. Ratanakiri cung đung toan quoc ve ty le suy dinh duong nghiem trong. The chat kem cua cac cu dan Ratanakiri đuoc quy cho nhieu yeu to, bao gom ca ngheo đoi, su xa xoi cua cac lang, dich vu y te chat luong kem, rao can ngon ngu va van hoa ngan can nguoi Thuong đuoc huong cham soc y te. Tinh co mot benh vien chuyen khoa, 10 trung tam y te, va 17 tram y te. Thiet bi va cac vat tu y te la toi thieu, va hau het nhan vien cac co so y te la y ta hay nu ho sinh, ho thuong đuoc huan luyen kem va đuoc tra tien cong that thuong.

Nam 1998, Ratanakiri co 76 truong tieu hoc, mot truong trung hoc co so, va mot truong trung hoc pho thong. Trinh đo giao duc cua cu dan trong tinh rat thap, đac biet la trong cac cong đong nguoi Thuong. Mot nghien cuu vao nam 2002 ve cac cu dan trong sau lang cho thay rang it hon 10% so nguoi tra loi tung hoc tieu hoc. Tiep can giao duc bi han che do chi phi sach vo, quang đuong đen truong, tre em phai đong gop vao sinh ke cua gia đinh, thieu giao vien thuong xuyen, va viec truyen đat kien thuc khong thich hop ve mat van hoa va bang mot ngoai ngu đoi voi hau het hoc sinh. Nam 1998, chi co 23,5% cu dan Ratanakiri biet chu (so voi 67,3% toan quoc), va ty le con thap hon o nhung noi ben ngoai huyen Banlung (15,7%) va trong nu gioi (15.3%). Giao duc song ngu đuoc bat đau vao nam 2002 va duong nhu đat đuoc thanh cong, trong đo hoc sinh luc đau đuoc day bang ban ngu va dan chuyen sang day bang tieng Khmer. Cac chuong trinh nham muc đich khien giao duc tro nen de tiep can hon voi nhung nguoi noi cac ngon ngu ban đia, cung nhu cung cap cho nguoi Thuong quyen tiep can voi cac van đe chinh tri va kinh te quoc gia bang cach cung cap cac ky nang ngon ngu Khmer.
Ratanakiri la mot trong cac tinh kem phat trien nhat tai Campuchia. Nam 1998, hau het cu dan Ratanakiri (61,1%) lay nuoc tu cac dong chay, ao, hay nuoc mua; phan lon nhung nguoi con lai (32,2%) lay nuoc tu gieng đao. Chi co 5,5% cac cu dan Ratanakiri lay nuoc tu cac nguon đuoc cho la an toan. Hau het cac ho su dung đen dau va cac vat khac nhu đen dau co đe thap sang, va chi mot so (39,5% tai huyen Banlung va 2,1% tai nhung noi khac) co nha ve sinh. Hau nhu toan bo cac ho (96,2%) su dung cui lam nhien lieu chinh đe nau an.


Van hoa Nguoi Thuong thuong tien hanh canh tac du canh đot nuong lam ray trong cac lang nho voi tu 20 đen 60 gia đinh hat nhan. Moi lang co so huu va quan ly tap the mot lanh tho rung co ranh gioi nhan biet đuoc mac du khong đuoc đanh dau. Trong vung đat nay, moi gia đinh đuoc phan bo trung binh 1–2 hecta đat canh tac tich cuc va 5–6 hecta đat bo hoang. Nguoi Thuong tien hanh chu ky canh tac ben vung ve mat sinh thai keo dai thuong tu 10 đen 15 nam. Dan lang bo sung sinh ke nong nghiep cua ho thong qua san ban quy mo nho, cau ca, va hai luom tren mot dien tich lon.
Che đo an uong cua nguoi Thuong tai Ratanakiri phan lon dua vao thuc pham thu hoach va hai luom san co. Mot so kieng ky ve thuc pham cung han che lua chon thuc pham, đac biet la san phu, tre nho, va benh nhan. Loai luong thuc chinh la lua, song hau het cac gia đinh chiu tinh trang thieu gao trong sau thang truoc mua gat. Mot so gia đinh bat đau trong ngo đe giam bot kho khan nay, cac nguon luong thuc khac gom co khoai tay, san, va khoai mon. Hau het bua an cua nguoi Thuong co luong protein thap, von bi gioi han trong so thuc an san co. Đong vat san ban đuoc va ca đanh đuoc la nhung nguon protein chinh, cac cu dan đoi khi cung an cac đong vat nho hon nhu chuot, ga rung, va con trung. Ho thuong chi an cac vat nuoi nhu lon, bo, va trau khi tien hanh cung te. Vao mua mua, ho thu hai nhieu loai rau va la tu rung. (rau thuong khong đuoc trong.) Cac loai qua thuong dung lam thuc pham gom co chuoi, mit, đu đu, va xoai.

Nha o tai nong thon Ratanakiri đuoc lam tu tre, may, go, cac loai la cay, tat ca đeu đuoc thu luom tu nhung khu rung lan can; chung thuong ton tai khoang ba nam. To chuc khong gian lang thay đoi theo dan toc. Cac lang cua nguoi Kreung đuoc xay dung theo kieu vong tron, voi cac nha huong vao mot nha hoi hop trung tam. Trong cac lang cua nguoi Gia Rai, cac nha dai rong lon la noi o cua tat ca đai gia đinh, ben trong đuoc ngan thanh cac gian nho cho cac nha. Cac lang Tampuan co the theo mot trong hai mo hinh tren.
Gan nhu toan bo nguoi Thuong theo thuyet vat linh, va vu tru luan cua ho gan bo voi the gioi tu nhien. Mot so khu rung đuoc tin la noi cac quy than đia phuong sinh song, va viec chat cay tai đo la đieu cam ky. Trong cac khu rung thieng, cac đac điem tu nhien nao đo nhu cac thanh he đa, thac nuoc, ao, va thuc vat đuoc thanh hoa. Cac le hoi hien te chinh tai Ratanakiri dien a vao thang 3 va thang 4, khi cac ruong nuong đuoc lua chon va chuan bi cho mua vu moi. Nhung nha truyen giao Ki-to hien dien tai tinh, va mot so nguoi Thuong cai sang Ki-to giao. Nguoi Khmer trong vung la Phat tu. Cung co mot cong đong nho nguoi Hoi giao, chu yeu la nguoi Cham.
Do benh sot ret pho bien cao va vi tri nam xa cac trung tam cua khu vuc, Ratanakiri biet lap voi cac anh huong cua phuong Tay cho đen cuoi the ky 20. Tuy nhien, cac thay đoi van hoa lon dien ra trong nhung nam gan đay, đac biet la cac lang gan đuong giao thong va pho huyen; nhung thay đoi nay đuoc quy la do lien he voi nguoi nhap cu Khmer, vien chuc chinh quyen, nhan vien cua to chuc phi chinh phu. Trang phuc va che đo am thuc đang tro nen tieu chuan hoa, va am nhac Khmer thay the am nhac truyen thong. Nhieu dan lang cung nhan thay mot xu huong mat đi kinh trong đoi voi nguoi lon tuoi va phan cach ngay cang tang giua nguoi tre va nguoi gia. Nhung nguoi tre bat đau tu choi tuan theo cac quy tac truyen thong va khong con tin vao than linh.


Tham khao = Ghi chu =


= Tai lieu trich dan =