Vani (hay vanilla) la mot huong lieu đuoc chiet xuat tu nhung loai lan thuoc chi Vanilla, nhung chu yeu la tu loai V. planifolia bat nguon tu Mexico. Tu vanilla co xuat xu tu tieng Tay Ban Nha vaina, đon gian co nghia la "qua đau nho". Cu dan vung Trung Bo chau My thoi ki tien Colombo đa biet trong lan vani. Nguoi Aztec goi chung la tlilxochitl. Chinh tuong Tay Ban Nha Hernan Cortes đuoc xem la nguoi mang vani va so co la đen chau Au vao thap nien 1520.
Muon co vani thi phai co qua lan, do vay phai tien hanh thu phan cho cay. Nam 1837, nha thuc vat hoc nguoi Bi Charles Francois Antoine Morren đi tien phong voi phuong phap thu phan nhan tao cho loai lan vani nay. Tuy nhien, phuong phap cua ong khong kha thi ve mat thuong mai. Nam 1841, Edmond Albius (mot cau be no le 12 tuoi song tren đao Reunion, An Đo Duong) kham pha ra rang co the dung cach thu phan thu cong cho cay. Phuong phap nay cho phep trong va khai thac vani tren pham vi toan cau.
Hien nay tren the gioi nguoi ta trong ba loai lan chinh đe lay vani, ca ba loai nay đeu khoi thuy tu Trung Bo chau My, tu nhung mien đat ma ngay nay thuoc đat nuoc Mexico. So luong phan loai rat đa dang, co the ke ra đay nhu Vanilla planifolia (danh phap đong nghia: V. fragrans) trong o Madagascar, Reunion va cac mien nhiet đoi doc bo An Đo Duong; V. tahitensis trong o Nam Thai Binh Duong, va V. pompona trong o Tay An, Trung My va Nam My. Đa phan nguon vani tren the gioi la đuoc san xuat tu loai lan V. planifolia đuoc trong o cac đao nhiet đoi thuoc An Đo Duong, do đo loai vani nay con đuoc goi la vani Bourbon (ten cu cua đao Reunion la đao Bourbon) hoac vani Madagascar (đuoc san xuat o Madagascar va cac đao lan can o tay nam An Đo Duong va Indonesia). O Nam My, nguoi ta dung hoa va qua cua lan Leptotes bicolor đe thay cho lan vani.
Vani la loai gia vi đat tien thu hai tren the gioi - chi xep sau gia vi saffron tu cay nghe tay - boi phai mat nhieu cong suc lao đong. Du khong he re nhung vani đuoc đanh gia cao nho huong thom "tinh khiet, hang va tinh te" nhu loi cua tac gia Frederic Rosengarten, Jr. trong quyen The Book of Spices. Con nguoi su dung rong rai vani trong san xuat thuc pham, nuoc hoa va trong tri lieu dung huong thom.


Lich su Nguoi Totonac cu tru o bo bien phia đong Mexico, ngay nay la bang Veracruz, la nhung nguoi đau tien trong trot Vani. Theo truyen thuyet Totonac, phong lan nhiet đoi no khi cong chua Xanat, bi cha minh cam ket hon, đa bo tron vao rung voi nguoi minh yeu. Ho bi bat va chat đau. Cay leo cua phong lan nhiet đoi moc len cho mau cua ho tuon chay xuong mat đat.
Vao the ky thu 15, nguoi Aztec xam chiem cac cao nguyen trung phan o Mexico va chinh phuc nguoi Totonac, va som phat trien su yeu chuong cac qua vani. Chung đuoc đat ten la trai tlilxochitl, hoac hoa đen, sau khi qua truong thanh, no co lai va chuyen sang mau đen lap tuc sau khi bi hai. Do bi chinh phuc boi nguoi Aztec, nguoi Totonac đa cong nap bang cach gui trai vani đen thu đo Aztec, Tenochtitlan.

Cho đen giua the ky 19, Mexico la noi san xuat vani chinh. Tuy nhien nam 1819, cac chu doanh nghiep Phap đa van chuyen trai vani đen quan đao Reunion va Mauritius voi hi vong co the san xuat vani o đay. Sau khi Edmond Albius kham pha cach thu phan hoa nhanh bang tay, cac hat bat đau phat trien manh. Ngay sau đo, phong lan nhiet đoi đuoc gui tu đao Reunion đen quan đao Comoro, Seychelles va Madagascar, cung voi cac huong dan thu phan hoa. Nam 1898, Madagascar, Reunion, va quan đao Comoro san xuat 200 tan hat vani, chiem 80% san luong the gioi. Theo To chuc Luong thuc va Nong nghiep Lien Hop Quoc, Indonesia hien la nuoc san xuat chinh san luong vani Bourbon  va 58% tong san luong trai vani toan the gioi.
Gia thi truong vani tang manh vao cuoi thap nien 1970 sau mot con xoay thuan nhiet đoi tan pha cac vung canh tac chinh. Gia ca van con cao trong đau thap nien 1980 mac du đa co them vani Indonesia. Vao giua thap nien 1980, thoa thuan (Cartel) gia ca va phan phoi tu nam 1930 bi huy bo.
Gia ca giam 70% trong vai nam sau đo, gan 20 USD/Kg; gia ca tang tro lai nhanh sau xoay thuan nhiet đoi Hudah tan pha Madagascar vao thang 4 nam 2000. Bao nhiet đoi, tinh hinh bat on chinh tri, thoi tiet khac nghiet đa lam gia vani tang voi con so đang kinh ngac 500 USD/Kg nam 2004, dan toi viec nhieu nuoc tham gia vao nganh cong nghiep san xuat vani. Vu mua tot, cung voi nhu cau giam đay gia vani o thi truong xuong 40 USD/Kg vao giua nam 2005. Nam 2010, gia xuong con 20 USD/Kg.
Madagascar (đac biet la khu vuc Sava mau mo) chiem phan lon san luong toan cau cua vanilla. Mexico, mot thoi la nha san xuat hang đau cua vani tu nhien voi san luong hang nam la 500 tan, chi san xuat đuoc 10 tan vanilla vao nam 2006. Uoc tinh co khoang 95% san pham "vanilla" đuoc tao tu huong vi nhan tao voi vanillin (chat chiet tu vani) co nguon goc tu lignin thay vi tu trai cay vani.


Cach su dung = Su dung trong am thuc =

Co 4 cach chinh đe bao che vani tu nhien trong thuong mai:

lay toan bo vo hat dai
phan (cac vo qua đat, giu nguyen chat hoac pha tron voi đuong, tinh bot, hoac cac thanh phan khac)
Chiet xuat vani (trong con hoac thinh thoang la dung glyxerol; ca hai dang tinh khiet va cac dang gia vani chua it nhat 35% con)
Đuong vani, mot hon hop đuong va vani chiet xuat đuoc đong goi san
Huong lieu vani trong thuc pham co the thuc hien bang cach them chiet xuat vani hoac nau qua vani trong chat long mon an. Mot huong thom đam hon co the co đuoc neu cac qua đuoc boc lam đoi, tao ra them nhieu be mat huong toa đen chat long. Trong truong hop nay, hat vani đuoc tron voi mon an. Vani tu nhien cho ra mau vang hay nau trong chat long mon an, phu thuoc vao nong đo. Vani chat luong tot co mui huong đam, nhung thuong thi thuc an voi nong đo thap huong vani hoac vani nhan tao la pho bien, nhat la khi gia cua vani tu nhien khong he re.
Cach dung vani chu yeu trong kem huong vani. Đa so loai kem dung huong vani vi vay nhieu nguoi xem đay la mui huong tu co cua kem. Mac du vani la mot gia vi đuoc đanh gia cao voi mui huong đac trung, nhung no cung thuong đuoc dung đe nang cao mui huong cua cac chat khac, nhu so co la, banh ngot, ca phe va nhieu thu khac.


Hinh anh Tham khao Lien ket ngoai "Vanilla" . Encyclopedia Americana. 1920.
Kew Species Profile: Vanilla planifolia (vanilla) Luu tru ngay 15 thang 2 nam 2015 tai Wayback Machine
Lich su, phan loai va vong đoi cua cay Vanilla planifolia Luu tru ngay 25 thang 2 nam 2012 tai Wayback Machine