Gioi tinh la tinh trang quyet đinh mot đong vat hoac thuc vat sinh san huu tinh tao ra giao tu đuc hay cai. Hau het cac loai sinh vat đuoc phan chia thanh hai gioi tinh (giong) la "đuc" va "cai", ma moi gioi tinh đuoc đac trung boi nhieu đac điem khac nhau ve hinh thai, giai phau, sinh li,... va nhat la cau tao co quan sinh san, chat noi tiet (hoocmon) va nhiem sac the gioi tinh. Vi du nhu su khac nhau giua nam va nu, su phan biet ga trong va ga mai, v.v... Vi du nhu voi loai nguoi ton tai 2 kieu gioi tinh: nam gioi va nu gioi. Mot so bao chi con dung khai niem "gioi tinh thu ba" đe chi nguoi đong tinh hoac chuyen gioi, nhung thuc ra cach goi nay la sai ve ban chat. Khac voi gioi tinh, đong tinh la mot xu huong tinh duc.
Sinh san huu tinh bao gom su ket hop va pha tron cac đac điem di truyen: cac te bao chuyen biet đuoc goi la giao tu ket hop voi nhau tao thanh phoi, thua huong cac tinh trang tu ca bo va me. Cac giao tu đuoc tao ra boi giong đuc thuong la nho (vi du nhu tinh trung o đong vat; tinh tu o phan hoa cua thuc vat co hat), trong khi giong cai tao ra giao tu thuong lon hon (trung hoac noan). Cac ca the sinh vat nao co kha nang tao ra ca giao tu đuc va giao tu cai đuoc goi la luong tinh (vi du nhu loai oc sen).
Su tao thanh gioi tinh (đuc hay cai) cua mot ca the thuong đuoc bat đau tu hop tu la ket qua hop nhat giua giao tu đuc va giao tu cai (hinh 2).
Su khac biet ve the chat thuong lien quan đen cac gioi tinh khac nhau cua mot sinh vat; nhung Di hinh gioi tinh nay co the phan anh nhung ap luc sinh san khac nhau ma gioi tinh gap phai. Chang han, lua chon ban đoi va chon loc gioi tinh co the đay nhanh su tien hoa cua su khac biet ve the chat giua cac ca the thuoc hai gioi khac nhau (vi du nhu su tu đuc truong thanh thi co bom long o co, con su tu cai thi khong). O nguoi va cac đong vat co vu khac, con đuc thuong mang nhiem sac the X va Y (XY), trong khi con cai thuong mang hai nhiem sac the X (XX), la mot phan cua he thong xac đinh gioi tinh XY. Cac đong vat khac co cac he thong xac đinh gioi tinh khac nhau, chang han nhu he thong xac đinh gioi tinh ZW o chim, he thong xac đinh gioi tinh X0 o con trung va cac he thong xac đinh gioi tinh moi truong khac nhau, vi du nhu o đong vat giap xac. Nam cung co the co he thong giao phoi allelic phuc tap hon, voi gioi tinh khong đuoc mo ta chinh xac la đuc, cai hoac luong tinh.


Tong quan Mot trong nhung tinh chat co ban cua su song la sinh san, kha nang tao ra nhung ca the moi va gioi tinh la mot khia canh cua qua trinh nay. Cuoc song đa phat trien tu nhung giai đoan đon gian đen nhung giai đoan phuc tap hon, va cac co che sinh san cung vay. Ban đau, sinh san la mot qua trinh sao chep bao gom viec tao ra cac ca the moi co chua thong tin di truyen giong nhu ca the ban đau hoac ca the bo me. Che đo sinh san nay đuoc goi la vo tinh, va no van đuoc su dung boi nhieu loai, đac biet la đon bao, nhung no cung rat pho bien o cac sinh vat đa bao, bao gom nhieu loai co kha nang sinh san huu tinh. Trong sinh san huu tinh, vat lieu di truyen cua ca the con đen tu hai ca the khac nhau. Khi sinh san huu tinh đuoc phat trien theo qua trinh tien hoa dai, cac giai đoan trung gian ton tai. Vi du vi khuan, co sinh san vo tinh, nhung trai qua mot qua trinh ma mot phan vat lieu di truyen cua mot vi khuan nay đuoc chuyen đen mot vi khuan khac.
Khong quan tam đen cac trung gian, su khac biet co ban giua sinh san vo tinh va huu tinh la cach thuc xu ly vat lieu di truyen. Thong thuong, truoc khi phan chia vo tinh, mot te bao nhan đoi noi dung thong tin di truyen cua no va sau đo phan chia. Qua trinh phan chia te bao nay đuoc goi la nguyen phan. Trong sinh san huu tinh, co nhung loai te bao đac biet phan chia ma khong can sao chep truoc vat lieu di truyen cua no, trong mot qua trinh co ten la giam phan. Cac te bao ket qua đuoc goi la giao tu va chi chua mot nua vat lieu di truyen cua cac te bao cha. Nhung giao tu nay la cac te bao đuoc chuan bi cho su sinh san huu tinh cua sinh vat. Gioi tinh bao gom cac sap xep cho phep sinh san huu tinh va đa phat trien cung voi he thong sinh san, bat đau voi cac giao tu tuong tu (isogamy) va tien toi cac he thong co cac loai giao tu khac nhau, chang han nhu cac giao tu co giao tu cai lon (noan) va giao tu đuc nho (tinh trung).
Trong cac sinh vat phuc tap, cac co quan sinh duc la bo phan co lien quan đen viec san xuat va trao đoi giao tu trong sinh san huu tinh. Nhieu loai, ca thuc vat va đong vat, co chuyen mon ve tinh duc, va quan the cua chung đuoc chia thanh cac ca the đuc va cai. Nguoc lai, cung co nhung loai khong co chuyen mon ve tinh duc, va nhung ca the giong nhau đeu chua co quan sinh san đuc va cai, va chung đuoc goi la luong tinh. Đieu nay la rat thuong xuyen trong thuc vat.


Su phat trien Sinh san huu tinh truoc tien co le đa tien hoa khoang mot ty nam truoc trong sinh vat nhan thuc đon bao to tien. Ly do cho su phat trien cua gioi tinh, va ly do no ton tai cho đen hien tai, van con la van đe tranh luan. Mot so trong nhieu ly thuyet hop ly bao gom: rang gioi tinh tao ra su khac biet giua ca the con, tinh duc giup lan truyen cac đac điem co loi, rang gioi tinh giup loai bo cac đac điem bat loi va gioi tinh tao đieu kien sua chua dong mam DNA.
Sinh san huu tinh la mot qua trinh đac trung cho sinh vat nhan thuc, cac sinh vat co te bao chua nhan va ty the. Ngoai đong vat, thuc vat va nam, cac sinh vat nhan chuan khac (vi du ky sinh trung sot ret) cung tham gia vao sinh san huu tinh. Mot so vi khuan su dung lien hop đe chuyen vat lieu di truyen giua cac te bao; trong khi khong giong nhu sinh san huu tinh, đieu nay cung dan đen hon hop cac đac điem di truyen.
Đac điem xac đinh cua sinh san huu tinh o sinh vat nhan thuc la su khac biet giua giao tu va ban chat hai chieu cua thu tinh. Su đa dang cua cac loai giao tu trong mot loai van se đuoc coi la mot hinh thuc sinh san huu tinh. Tuy nhien, khong co loai giao tu thu ba đuoc biet đen trong thuc vat hoac đong vat đa bao.
Trong khi su tien hoa cua ngay quan he tinh duc đen giai đoan prokaryote hoac eukaryote som, nguon goc cua viec xac đinh gioi tinh nhiem sac the co the la kha som o sinh vat nhan chuan.O đong vat co bon he thong xac đinh gioi tinh, he thong nay phu thuoc vao mot nhiem sac the đac biet.

Trong he thong xac đinh gioi tinh X0, con đuc co mot nhiem sac the X (X0), trong khi con cai co hai (XX). He thong nay đuoc tim thay o hau het cac loai nhen, con trung nhu bo hac (Apterygota), chuon chuon (Paleoptera) va chau chau (Exopterygota), va mot so giun tron, giap xac va đong vat chan bung.
Trong he thong xac đinh gioi tinh Z0, con đuc co hai nhiem sac the Z trong khi con cai co mot nhiem sac the Z. He thong nay đuoc tim thay o mot so loai buom đem.
Trong he thong xac đinh gioi tinh ZW, con đuc co hai nhiem sac the Z, trong khi con cai co mot nhiem sac the Z va mot nhiem sac the W. Do đo giao tu cai quyet đinh gioi tinh cua con cai. He thong nay đuoc su dung boi cac loai chim, mot so loai ca va mot so loai giap xac.
Trong he thong xac đinh gioi tinh XY, trong khi ca the đuc co mot nhiem sac the X va mot nhiem sac the Y. Do đo chinh giao tu se quyet đinh gioi tinh cua ca the cai. He thong nay đuoc su dung boi hau het cac loai đong vat co vu, va ca mot so loai con trung.
He thong xac đinh gioi tinh ZW đuoc cac loai chim, mot so loai ca va mot so loai giap xac ap dung. He thong xac đinh gioi tinh XY đuoc su dung boi hau het cac đong vat co vu, nhung cung co mot so con trung, va thuc vat (Silene latifolia) ap dung he thong nay. Xac đinh gioi tinh X0 đuoc tim thay o hau het cac loai nhen, con trung nhu ca bac (Aptergota), chuon chuon (Paleoptera) va chau chau (Exopterygota), va mot so tuyen trung, đong vat giap xac va gastropod.
Khong co gen nao đuoc chia se giua cac nhiem sac the ZW cua gia cam va XY cua đong vat co vu, va tu su so sanh giua ga va nguoi, nhiem sac the Z xuat hien giong voi nhiem sac the thuong so 9 o nguoi thay vi X hoac Y, cho thay he thong xac đinh gioi tinh ZW va XY khong co chung mot nguon goc, nhung cac nhiem sac the gioi tinh co nguon goc tu nhiem sac the thuoc nhiem sac the thuong cua to tien chung cua cac loai chim va đong vat co vu. Mot bai bao nam 2004 đa so sanh nhiem sac the Z cua ga voi nhiem sac the X cua thu mo vit va cho rang hai he thong nay co lien quan voi nhau.


Sinh san huu tinh Sinh san huu tinh o sinh vat nhan thuc la qua trinh sinh vat tao ra con cai ket hop cac tinh trang di truyen tu ca bo va me. Nhiem sac the đuoc truyen tu the he nay sang the he khac trong qua trinh nay. Moi te bao o đoi con co mot nua so nhiem sac the cua me va mot nua cua bo. Cac đac điem di truyen đuoc chua trong axit deoxyribonucleic (DNA) cua nhiem sac the — bang cach ket hop mot trong moi loai nhiem sac the tu moi cha me, mot sinh vat đuoc hinh thanh chua bo nhiem sac the nhan đoi. Giai đoan nhiem sac the kep nay đuoc goi la "luong boi", trong khi giai đoan nhiem sac the đon la "đon boi". Cac sinh vat luong boi co the lan luot hinh thanh cac te bao đon boi (giao tu) chua ngau nhien mot trong moi cap nhiem sac the thong qua giam phan. Giam phan cung lien quan đen mot giai đoan cua su trao đoi cheo nhiem sac the, trong đo cac vung cua DNA đuoc trao đoi giua cac loai nhiem sac the tuong đong, đe tao thanh mot cap nhiem sac the hoan vi moi. Lai xa va thu tinh (su tai to hop cua cac bo nhiem sac the đon đe tao ra the luong boi moi) dan đen ket qua la sinh vat moi chua cac tinh trang di truyen khac voi bo hoac me.
O nhieu sinh vat, giai đoan đon boi đuoc toi gian chi con cac giao tu biet hoa đe tai to hop va hinh thanh sinh vat luong boi moi. O thuc vat, sinh vat luong boi tao ra cac bao tu đon boi, cac bao tu nay trai qua qua trinh phan bao tao ra cac sinh vat đon boi đa bao đuoc goi la the giao tu (o thuc vat) - the giao tu tao ra giao tu đon boi khi truong thanh. Trong ca hai truong hop, cac giao tu co the giong nhau ve ngoai hinh, đac biet la ve kich thuoc (su đang giao), hoac co the đa tien hoa khong đoi xung sao cho cac giao tu co su khac nhau ve kich thuoc va cac khia canh khac (su di giao). Theo quy uoc, giao tu lon hon (đuoc goi la noan, hoac te bao trung) đuoc coi la cua con cai, trong khi giao tu nho hon (đuoc goi la tinh trung, hoac te bao sinh tinh) đuoc coi la cua con đuc. Mot ca the chi tao ra giao tu lon la cai va mot ca the chi tao ra cac giao tu nho la đuc. Mot ca the tao ra ca hai loai giao tu la mot ca the luong tinh;trong mot so truong hop, cac loai luong tinh co the tu thu tinh va tu sinh con ma khong can đen sinh vat thu hai.


= Đong vat =

Hau het cac đong vat sinh san huu tinh đeu song o dang luong boi, voi giai đoan đon boi giam thanh giao tu đon bao. Cac giao tu cua đong vat co dang đuc va cai - tinh trung va te bao trung. Cac giao tu nay ket hop voi nhau đe tao thanh phoi phat trien thanh mot sinh vat moi.
Giao tu đuc, mot tinh trung (đuoc tao ra trong tinh hoan o đong vat co xuong song), la mot te bao nho chua mot roi dai duy nhat co chuc nang đay no tien len. Tinh trung la nhung te bao cuc ky suy giam, thieu nhieu thanh phan te bao can thiet cho su phat trien cua phoi. Chung chuyen dung đe van đong, tim kiem te bao trung va ket hop voi no trong mot qua trinh goi la thu tinh.
Giao tu cai la cac te bao trung (đuoc tao ra trong buong trung o đong vat co xuong song), cac te bao lon bat đong co chua cac chat dinh duong va cac thanh phan te bao can thiet cho mot phoi thai phat trien. Te bao trung thuong lien ket voi cac te bao ho tro su phat trien cua phoi khac đe hinh thanh trung. O đong vat co vu, phoi thu tinh phat trien ben trong con cai, nhan chat dinh duong truc tiep tu me cua no.
Đong vat thuong di đong va tim kiem ban tinh khac gioi đe giao phoi. Cac đong vat song duoi nuoc co the giao phoi bang cach thu tinh ngoai, noi trung va tinh trung đuoc phong thich va ket hop trong vung nuoc xung quanh. Tuy nhien, hau het cac đong vat song ben ngoai nuoc đeu su dung phuong phap thu tinh ben trong, truyen tinh trung truc tiep vao con cai đe ngan cac giao tu bi kho đi.
O hau het cac loai chim, ca qua trinh bai tiet va sinh san đeu đuoc thuc hien thong qua mot lo sau duy nhat, đuoc goi la lo huyet — chim đuc va chim cai cham vao lo huyet đe truyen tinh trung, mot qua trinh đuoc goi la "hon lo huyet". O nhieu loai đong vat tren can khac, con đuc su dung cac co quan sinh duc chuyen biet đe ho tro viec van chuyen tinh trung — nhung co quan sinh duc đuc  nay đuoc goi la cac duong cu. O nguoi va cac đong vat co vu khac, co quan nay la duong vat, đi vao đuong sinh san cua nu gioi (goi la am đao) đe đat đuoc su thu tinh — mot qua trinh đuoc goi la giao hop. Duong vat chua mot ong dan tinh dich (chat dich chua tinh trung) đi qua đo. O đong vat co vu cai, am đao ket noi voi tu cung, mot co quan ho tro truc tiep cho su phat trien cua phoi đa thu tinh ben trong (mot qua trinh goi la mang thai).
Do kha nang di chuyen cua chung, hanh vi quan he tinh duc cua đong vat co the lien quan đen tinh duc cuong buc. Vi du, thu tinh do chan thuong đuoc mot so loai con trung su dung đe thu tinh cho con cai thong qua vet thuong trong khoang bung - mot qua trinh gay bat loi cho suc khoe cua con cai.


= Thuc vat =

Giong nhu đong vat, thuc vat co cac giao tu đuc va cai chuyen biet. Trong thuc vat co hat, cac giao tu đuc đuoc tao ra boi cac giao tu đa bao  cuc ky suy giam đuoc goi la hat phan. Giao tu cai cua cay co hat đuoc chua trong noan; mot khi đuoc thu tinh boi cac giao tu đuc do phan hoa tao ra, nhung hat nay se tao thanh hat giong nhu trung, chua cac chat dinh duong can thiet cho su phat trien cua phoi.

Nhieu loai thuc vat co hoa va đay la co quan sinh duc cua nhung loai thuc vat đo. Hoa thuong la luong tinh, tao ra ca giao tu đuc va cai. Cac bo phan cai o trung tam cua mot bong hoa la cac nhuy, moi đon vi gom mot la noan, mot voi nhuy va mot đau nhuy. Mot hoac nhieu đon vi sinh san nay co the đuoc hop nhat đe tao thanh mot nhuy hoa kep. Trong cac la noan la cac noan phat trien thanh hat sau khi thu tinh. Cac bo phan đuc cua hoa la nhi hoa: bao gom cac soi dai sap xep giua nhuy va canh hoa tao ra phan hoa trong bao phan o đau cua chung. Khi mot hat phan tiep xuc voi đau nhuy tren đau cua mot la noan, no se nay mam đe tao ra mot ong phan phat trien xuong qua cac mo cua kieu vao la noan, noi no mang cac nhan giao tu đuc đe thu tinh voi noan, cuoi cung phat trien thanh hat giong.
O cay thong va cac loai cay la kim khac, co quan sinh duc la cac hat tran co dang đuc va cai. Cac non cai - thuong co kich thuoc thong thuong hon - thuong ben hon, chua cac noan ben trong chung. Cac non đuc nho hon va tao ra phan hoa đuoc van chuyen theo gio đen cho cac non cai. Giong nhu hoa, hat hinh thanh trong non cai sau khi thu phan.
Boi vi thuc vat bat đong, chung phu thuoc vao cac phuong phap thu đong đe van chuyen hat phan đen cac cay khac. Nhieu loai thuc vat, bao gom ca cay la kim va co, tao ra phan hoa nhe va đuoc gio mang đen cac cay lan can. Cac loai thuc vat khac co phan hoa dinh, nang hon đuoc biet hoa đe cho đong vat van chuyen. Thuc vat thu hut nhung con trung nay hoac cac đong vat lon hon nhu chim ruoi va doi bang nhung bong hoa chua mat hoa. Nhung loai đong vat nay van chuyen phan hoa khi chung di chuyen đen cac bong hoa khac, chung cung chua cac co quan sinh san cai, dan đen qua trinh thu phan.


= Nam =

Hau het cac loai nam sinh san huu tinh, co ca giai đoan đon boi va luong boi trong chu ky song cua chung. Nhung loai nam nay đien hinh la di giao, thieu su biet hoa đuc va cai: nam đon boi phat trien tiep xuc voi nhau va sau đo dung hop cac te bao cua chung. Trong mot so truong hop nay, su hop nhat la khong đoi xung, va te bao chi cho mot nhan (chu khong phai vat chat te bao đi kem) co the đuoc coi la "đuc". Nam cung co the co he thong giao phoi thuoc alen phuc tap hon, voi cac gioi tinh khac khong đuoc mo ta chinh xac la đuc, cai hoac luong tinh.
Mot so loai nam, bao gom ca nam men cua tho lam banh, co kieu giao phoi tao ra su luong tinh tuong tu nhu vai tro nam va nu. Nam men cung kieu giao phoi se khong dung hop voi nhau đe tao thanh te bao luong boi ma chi dung hop voi nam men mang kieu giao phoi khac.
Nhieu loai nam bac cao tao ra nam nhu mot phan cua qua trinh sinh san huu tinh cua chung. Trong nam hinh thanh cac te bao luong boi, sau nay phan chia thanh cac bao tu đon boi. Chieu cao cua nam ho tro su phat tan cua nhung con cai đuoc sinh san huu tinh.


Su xac đinh gioi tinh He thong sinh duc co ban nhat la he thong ma tat ca cac sinh vat la luong tinh, tao ra ca giao tu đuc va cai. Đieu nay đung voi mot so đong vat (vi du nhu oc sen) va phan lon cac loai thuc vat co hoa. Tuy nhien trong nhieu truong hop, su chuyen biet hoa gioi tinh đa phat trien đen muc mot so sinh vat chi tao ra giao tu đuc hoac chi cai. Nguon goc sinh hoc khien mot sinh vat phat trien thanh gioi tinh nay hay gioi tinh khac đuoc goi la su xac đinh gioi tinh. Nguyen nhan co the do di truyen hoac khong di truyen. Đoi voi đong vat va cac sinh vat khac co he thong xac đinh gioi tinh di truyen, yeu to quyet đinh co the la su hien dien cua nhiem sac the gioi tinh hoac cac bien di di truyen khac. O cac loai thuc vat, chang han nhu loai reu tao Marchantia polymorpha va loai thuc vat co hoa thuoc chi Cay Bat Ruoi co tinh luong hinh gioi tinh (tuong ung voi đong chu va biet chu), gioi tinh co the đuoc xac đinh boi nhiem sac the gioi tinh. Cac he thong phi di truyen co the bi anh huong boi nhan to moi truong, chang han nhu nhiet đo trong qua trinh phat trien ban đau o ca sau, đe xac đinh gioi tinh cua con cai.
O phan lon cac loai co chuyen biet hoa gioi tinh, cac sinh vat la đuc (chi tao ra giao tu đuc) hoac cai (chi tao ra giao tu cai) đuoc goi la he thong dioecy. Cac truong hop ngoai le pho bien - vi du, giun đua C.elegans  co mot gioi tinh luong tinh va mot gioi tinh đuc (he thong goi la androdioecy).
Đoi khi mot ca the sinh vat co cac đac điem gioi tinh lien quan đen ca hai gioi va nhung tinh trang nay đuoc goi la lien gioi tinh. Chung co the đuoc gay ra boi so luong bat thuong cua nhiem sac the gioi tinh hoac bat thuong ve noi tiet to trong qua trinh phat trien cua thai nhi. Đoi khi cac ca the lien gioi tinh đuoc goi la "luong tinh"; nhung khong giong nhu cac ca the luong tinh sinh hoc, cac ca the lien gioi tinh la nhung truong hop khong đien hinh va thuong khong co kha nang sinh san o ca khia canh nam va nu. Mot so loai co the co cac ca the luong tinh.


= Di truyen =

Trong he thong xac đinh gioi tinh di truyen, gioi tinh cua mot sinh vat đuoc xac đinh boi bo gen ma no đuoc di truyen lai. Viec xac đinh gioi tinh di truyen thuong phu thuoc vao cac nhiem sac the gioi tinh đuoc di truyen khong can xung mang cac đac điem di truyen anh huong đen su phat trien; gioi tinh co the đuoc xac đinh boi su hien dien cua mot nhiem sac the gioi tinh hoac boi so luong sinh vat co. Viec xac đinh gioi tinh di truyen, vi đuoc xac đinh boi su phan loai nhiem sac the, thuong dan đen ty le xap xi 1:1 giua con đuc va con cai.
Con nguoi va hau het cac loai đong vat co vu khac co he thong xac đinh gioi tinh XY: nhiem sac the Y mang cac yeu to gay ra su phat trien cua nam gioi. "Gioi tinh mac đinh" khi khong co nhiem sac the Y la giong cai. Nhu vay, đong vat co vu XX la cai va XY la đuc. O nguoi, gioi tinh sinh hoc đuoc xac đinh boi nam yeu to hien huu tu khi sinh ra: su co hay khong co nhiem sac the Y (mot minh xac đinh gioi tinh di truyen cua ca nhan),loai tuyen sinh duc, noi tiet to sinh duc, giai phau sinh san ben trong (chang han nhu tu cung o nu), va co quan sinh duc ngoai.
He thong xac đinh gioi tinh XY đuoc tim thay o cac sinh vat khac, bao gom ruoi giam thong thuong va mot so loai thuc vat. Trong mot so truong hop, bao gom ca o ruoi giam, so luong nhiem sac the X quyet đinh gioi tinh thay vi la su hien dien cua nhiem sac the Y (xem ben duoi).
O cac loai chim co he thong xac đinh gioi tinh ZW thi nguoc lai: nhiem sac the W mang cac yeu to chiu trach nhiem cho viec phat trien gioi tinh cai, con nhiem sac the mac đinh chiu trach nhiem cho gioi tinh đuc. Trong truong hop nay cac ca the ZZ la đuc va ZW la cai. Phan lon cac loai buom va buom đem cung co he thong xac đinh gioi tinh ZW. Trong ca hai he thong xac đinh gioi tinh XY va ZW, nhiem sac the gioi tinh mang cac yeu to quan trong thuong nho hon đang ke, mang nhieu hon mot chut cac gen can thiet đe kich hoat su phat trien cua mot gioi tinh nhat đinh.
Nhieu loai con trung su dung he thong xac đinh gioi tinh dua tren so luong nhiem sac the gioi tinh. Đay đuoc goi la xac đinh gioi tinh X0 — so 0 cho biet su vang mat cua nhiem sac the gioi tinh. Tat ca cac nhiem sac the khac o cac sinh vat nay đeu la luong boi, nhung cac sinh vat co the thua huong mot hoac hai nhiem sac the X. Vi du, o de ruong, con trung co mot nhiem sac the X đon le phat trien thanh con đuc, trong khi nhung con co hai nhiem sac the phat trien thanh con cai. O giun tron C. elegans, hau het giun đeu la loai luong tinh XX tu thu tinh, nhung đoi khi nhung bat thuong ve di truyen nhiem sac the thuong lam phat sinh nhung ca the chi co mot nhiem sac the X. - nhung ca the X0 nay la nhung con đuc co kha nang sinh san (va mot nua so con cua chung la đuc).
Cac loai con trung khac, bao gom ca ong mat va kien, su dung he thong xac đinh gioi tinh đon boi. Trong truong hop nay, cac ca the luong boi noi chung la con cai, va cac ca the đon boi (phat trien tu trung chua đuoc thu tinh) la con đuc. He thong xac đinh gioi tinh nay dan đen ty le gioi tinh lech lac cao, vi gioi tinh cua con cai đuoc xac đinh bang su thu tinh chu khong phai su phan chia cua cac nhiem sac the trong qua trinh giam phan.


= Khong di truyen =

Đoi voi nhieu loai, gioi tinh khong đuoc xac đinh boi cac đac điem di truyen, ma do cac yeu to moi truong trai qua trong qua trinh phat trien hoac sau nay trong cuoc đoi. Nhieu loai bo sat xac đinh gioi tinh phu thuoc vao nhiet đo: nhiet đo ma phoi trai qua trong qua trinh phat trien cua chung quyet đinh gioi tinh cua sinh vat. Vi du, o mot so loai rua, con đuc đuoc tao ra o nhiet đo ap thap hon con cai; su chenh lech ve nhiet đo toi han nay co the chi la 1–2 °C.
Nhieu loai ca thay đoi gioi tinh trong suot vong đoi cua chung, mot hien tuong đuoc goi la luong tinh tuan tu. O ca he, ca nho hon la ca đuc, va ca lon nhat va lon nhat trong mot nhom tro thanh ca cai. Trong nhieu loai ca thi nguoc lai - hau het ca ban đau la ca cai va tro thanh ca đuc khi chung đat đen mot kich thuoc nhat đinh. Cac ca the luong tinh lien tiep co the tao ra ca hai loai giao tu trong suot thoi gian ton tai cua chung, nhung tai bat ky thoi điem nao chung đeu la đuc hoac cai.
O mot so loai duong xi, gioi tinh mac đinh la luong tinh, nhung nhung cay duong xi moc trong đat truoc đay đa ho tro tinh luong tinh bi anh huong boi cac hormone con sot lai đe thay vao đo phat trien thanh đuc.


Luong hinh gioi tinh Nhieu loai đong vat va thuc vat co su khac biet ve kich co va hinh dang giua giong đuc va giong cai, đay la hien tuong đuoc goi la luong hinh gioi tinh. Thong thuong, su khac biet ve gioi tinh o con nguoi bao gom, nam gioi co co bap to hon va nhieu long tren co the hon; nu gioi co nguc, hong rong hon va ty le mo trong co the cao hon. O nhung loai khac, su khac biet nay co the đang ke hon, nhu la su tuong phan ve mau sac va trong luong co the.
Luong hinh gioi tinh o đong vat thuong co lien quan đen su chon loc gioi tinh — su canh tranh cua nhung ca the cung gioi đe giao phoi voi cac ca the khac gioi. Vi du, huou đuc dung gac đe chien đau gianh quyen sinh san voi huou cai. O nhieu loai, cac ca the đuc co kich co lon hon giong cai.  Cac loai đong vat co vu voi su luong hinh gioi tinh đang ke co he thong giao phoi voi nhieu giong cai cao — đuoc cho la do thanh cong trong viec canh tranh voi nhung con đuc khac — nhu hai cau. Nhung mo ta khac cho thay su uu tien cua giong cai dan đen su luong hinh gioi tinh, chang han nhu loai ruoi cuong mat.
Cac loai đong vat khac, bao gom con trung va cac loai ca, giong cai thuong co kich co lon hon. Đieu nay co the lien quan đen viec san sinh ra te bao trung, viec ma can nhieu chat dinh duong hon la san sinh ra tinh trung - giong cai lon hon se san sinh ra nhieu trung hon. Vi du, nhen goa phu đen cai thuong co kich co lon gap đoi con đuc. Đoi khi su luong hinh nay tro nen cuc đoan khi ma con đuc tro thanh ky sinh trung song dua vao con cai, nhu la loai ca vay chan. Mot so loai thuc vat cung ton tai su luong hinh, nhu la loai tao Dicranum va reu Sphaerocarpos. Co mot so bang chung cho rang, trong cac chi nay, su luong hinh co the đuoc lien ket voi nhiem sac the gioi tinh, hoac voi tin hieu hoa hoc tu con cai.
O cac loai chim, con đuc thuong co ngoai hinh sac so hon va co nhung đac điem (nhu đuoi dai cua chim cong đuc) cai ma se khien cac loai gap bat loi (vi du: mau sac tuoi sang duong nhu khien chim de bi chu y đoi voi loai san moi). Su giai thich cho đieu nay co the la nguyen ly đanh đoi. Gia thuyet nay cho rang, con đuc đang cho thay gen di truyen noi troi cua minh bang cach the hien no co the ton tai voi nhung khiem khuyet nhu vay, nhung đac điem ma se co loi cho con cai sau nay va se khong bi can tro boi nhung khiem khuyet đo.


Đoc them Phan biet gioi tinh
Giao duc gioi tinh
Von gioi tinh
The hien gioi tinh
Nhan thuc gioi tinh
Gioi


Tham khao = Sach =
Maynard-Smith, J. The Evolution of Sex (Su tien hoa cua gioi tinh). Cambridge University Press, 1978.
Arnqvist, G. & Rowe, L. (2005) Sexual conflict (Xung đot gioi tinh). Princeton University Press, Princeton. ISBN 0-691-12217-2


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Sex tai Wikimedia Commons
Gioi tinh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Qua trinh phan chia gioi tinh con nguoi - tac gia P. C. Sizonenko
Bai viet khoa hoc moi ve nhiem sac the gioi tinh o thu mo vit