Chien dich Phu Xuan 1786 la loat tran đanh giua quan Tay Son va chua Trinh trong cuoc noi chien nuoc Đai Viet cuoi the ky 18. Chien dich nay la mot phan cua Chien tranh Tay Son-Chua Trinh, mo đuong cho cac cuoc bac tien thang loi cua quan Tay Son trong qua trinh tieu diet the luc ho Trinh tai Bac Ha.
Chien dich Phu Xuan bao gom nhung viec đanh chiem toan bo lanh tho tu song Gianh tro vao nam toi Thuan Hoa, ma trong điem la thanh Phu Xuan.


Boi canh Nuoc Đai Viet ngay sau khi thong nhat mot thoi gian ngan sau chien tranh Le-Mac lai bi chia cat tu đau the ky 17 toi cuoi the ky 18 thanh Đang Ngoai va Đang Trong. Nam 1771, anh em Tay Son noi day chong chua Nguyen o Đang Trong, chinh quyen chua Nguyen nghieng nga. Chua Trinh Sam o Đang Ngoai nhan co hoi đo phai Hoang Ngu Phuc mang quan vao đanh Phu Xuan. Đau nam 1775, quan Trinh đanh chiem Phu Xuan, chua Nguyen Phuc Thuan bo chay vao Nam Bo.
Quan Trinh tiep tuc đanh thang quan Tay Son khien Nguyen Nhac phai quy phuc va nhan lam tien phong đanh chua Nguyen. Tu nam 1776 đen nam 1785, Tay Son nhieu lan tan cong chua Nguyen o Nam Bo, giet 2 chua Nguyen Phuc Thuan, Nguyen Phuc Duong va đuoi chua Nguyen Anh chay sang luu vong o Xiem La.
Sau khi lam chu Nam Trung Bo va Nam Bo, Tay Son quay sang phia bac đanh Trinh.


Tinh hinh hai ben Ngay sau khi ha đuoc thanh Phu Xuan va tien xuong đanh thang quan Tay Son o Quang Nam, quan Trinh đa co bieu hien suy yeu. Thu hang Tay Son, quan Trinh ngung chien va sau đo bi dich benh hoanh hanh, quan bi thuong vong kha nhieu. Cuoi nam 1775, Hoang Ngu Phuc kien nghi Trinh Sam bo Quang Nam rut ve Thuan Hoa roi tro ve bac. Trinh Sam chap thuan.
The luc ho Nguyen o Quang Nam thay quan Trinh rut đi ben noi day đinh chiem cu nhung Nguyen Nhac đa đieu binh đanh tan luc luong nay va chiem Quang Nam. Trinh Sam thay Quang Nam xa xoi hiem tro va ngai dung binh, nhan đay moi trao cho Nguyen Nhac tran giu.
Nam 1778, sau khi giet đuoc hai chua Nguyen, Nguyen Nhac tu xung lam vua, đat nien hieu Thai Đuc. Chua Trinh du biet nhung khong hoi đen. Tran thu Thuan Hoa cua ho Trinh la Pham Ngo Cau đuoc đanh gia la nguoi tham lam nhut nhat, tham tung Ho Si Đong tu Thuan Hoa ve kinh, đa nhieu lan xin bo vien tuong khac thay cho Ngo Cau, nhung Trinh Sam khong nghe theo.
Nam 1782, Trinh Sam chet, hai con la Trinh Khai va Trinh Can tranh nhau lam chua. Trinh Khai giet nguoi phu ta Hoang Đinh Bao cua Trinh Can (con nho), gianh lay ngoi chua. Thu ha cua Đinh Bao la Nguyen Huu Chinh chay vao nam đau hang Tay Son.
Thang 3 nam 1786, dan Bac Ha bi nan đoi, gia gao tang vot, thay chet nam lien nhau. Trinh Khai ha lenh ai nop cua se trao cho quan chuc, nhung khong ai huong ung, ben dung sac lenh bat uc nha giau đe lay tien chia ra phat chan.
Nhan thay thoi co đanh Bac Ha, Nguyen Hue đe nghi Nguyen Nhac đanh ra bac nhung Nguyen Nhac ngan ngai chua quyet.
Sang thang 4 nam đo, Pham Ngo Cau sai su la Nguyen Phu Nhu vao Quy Nhon muon tieng trao đoi van đe bien gioi, nhung thuc ra muon do tinh hinh Tay Son. Phu Nhu von co quen biet voi Nguyen Huu Chinh, ben mang tinh hinh Thuan Hoa noi lai. Huu Chinh ben xin Nguyen Nhac ra quan đanh Thuan Hoa. Luc đo Nguyen Nhac moi quyet đinh.


Dien bien = Bo tri luc luong hai ben =
Nguyen Nhac cu Nguyen Hue lam tong chi huy cac canh quan thuy bo, Vu Van Nham lam ta quan đo đoc, Nguyen Huu Chinh lam huu quan đo đoc, Nguyen Lu chi huy đoi du bi thuy quan. Theo giao si La Grand de la Liraye trong cuon Notes historiques sur la nation annamite, tong so quan Tay Son tham chien gom 5.000 tien quan, 2.000 hau quan va 3.000 thuy binh, tat ca 1 van nguoi.
Phia quan Trinh co tren 3 van quan. Tu khi Hoang Ngu Phuc va Bui The Đat rut đi (1775) đa bo tri luc luong phong bi. Tu song Gianh toi đeo Hai Van, co nhieu đon đe cuu ung cho nhau. Tuy nhien, đat Thuan Hoa trong nhieu nam khong co chien tranh, quan so tuy kha đong nhung phong thu khong chat che. Chu tuong Pham Ngo Cau chuyen lam viec buon ban, khong sam sua khi gioi phong bi luong thuc nen quan Trinh va dan đeu chan nan khinh thuong.
Nham triet đe loi dung thoi tiet mua he, gio nom thoi manh co the đua thuy quan tien nhanh ra đanh pha phia bac, Nguyen Hue lap ke hoach đanh bat ngo o cac điem phong thu quan Trinh tu song Gianh tro vao, tu Hai Van tro ra va tu canh suon vao Phu Xuan:

Đao quan thuy tien đanh Phu Xuan
Mot đao thuy quan cua Nguyen Lu tien thang ra song Gianh roi chia lam hai: mot canh an ngu song Gianh ngan vien binh quan Trinh o Nghe An vao cuu; canh kia đanh xuong cac đon quan Trinh o Bo Chinh, Leo Heo va hop voi canh quan tu Phu Xuan tien ra đanh Dinh Cat.
Toan bo bo binh tap trung đanh đeo Hai Van roi tien ra Phu Xuan.


= Quan Tay Son đanh đeo Hai Van =
Biet Pham Ngo Cau la nguoi tin vao viec boi toan, Nguyen Hue sai mot thu ha nguoi Hoa gia lam thay boi toi Phu Xuan ra mat quan Tao Pham Ngo Cau, khuyen Cau nen lap đan giai han. Quan Tao nghe theo, ben lap đan chay o chua Thien Mu trong 7 ngay 7 đem, bat quan phuc dich vat va. Trong khi tuong si phia Trinh mat canh giac thi quan Tay Son bat đau len đuong ra bac ngay 28 thang 4 am lich tuc 25 thang 5 nam 1786.
Đeo Hai Van tuy xung yeu, đon luy kien co nhung tu nhieu nam quan Trinh đa kha tre nai trong viec phong thu. Chu tuong quan Trinh tai đay la Hoang Nghia Ho.
Khoang trung tuan thang 5 am lich nam 1786, đao quan bo cua Tay Son do Nguyen Hue đich than chi huy đa tap kich bat ngo noi nay, quan Trinh khong kip tro tay. Hoang Nghia Ho mang quan ra đich bi thua tran va chet tai chien truong.
Đanh chiem đuoc Hai Van, Nguyen Hue lap tuc thuc quan tien thang ra Phu Xuan.


= Cac tran đanh nam song Gianh =
Trong luc Nguyen Hue tac chien o phia nam thi Nguyen Lu mang quan thuy ra song Gianh. Tai đay, quan Tay Son chia lam 2 canh. Mot canh an ngu song Gianh ngan vien binh Trinh tu bac song Gianh keo vao; canh kia tien xuong chiem đon Bo Chinh va luy Đong Hoi.
Tuy tai đay co khong it đon phong thu nhung cac canh quan Trinh tai đay đeu co tinh than chien đau thap. Khi quan Tay Son keo đen, cac tuong si Bac Ha đeu bo thanh luy chay tron. Khi quan Tay Son chiem đuoc Bo Chinh sap tien vao Leo Heo thi quan Trinh tai đay cung bo chay, nhung bi dan đia phuong bat nop cho quan Tay Son.
Quan Tay Son tien đanh luy Đong Hoi (luy Thay) do Phai Vi hau va Ninh Ton chi huy. Tuy thanh luy kha kien co nhung tinh than quan Trinh tai đay cung bac nhuoc. Hai tuong Trinh so bi đanh tu ca đuong thuy lan đuong bo, khong dam chong cu ben theo đuong nui tron thoat ve Bac. Ngay 26 thang 5 am lich tuc 21 thang 6, quan Tay Son chiem đong luy Đong Hoi.


= Tran chien o thanh Phu Xuan =
Trong khi Pham Ngo Cau van đang cau cung o chua Thien Mu thi tan quan Trinh o Hai Van chay ve bao tin Hoang Nghia Ho tu tran. Quan Tao hoang so, biet minh mac muu quan Tay Son, voi lenh cho quan si ve thanh chuan bi đoi pho, nhung cac tuong si vat va phuc dich nhieu ngay nen moi met va tinh than chien đau suy nhuoc.
Đe ly gian cac tuong Trinh giu Phu Xuan la Pham Ngo Cau va Hoang Đinh The, Nguyen Hue theo ke cua Nguyen Huu Chinh, dung Chinh đung ten nhan danh nguoi quen cu, viet thu du hang Hoang Đinh The, song lai sai nguoi co y đua thu nham cho Pham Ngo Cau. Pham Ngo Cau đang boi roi va moi met lai tiep nhan thu cua Nguyen Huu Chinh gui Hoang Đinh The, bat đau nghi ngo Đinh The khong het long chien đau. Ban than quan Tao cung sinh y đinh hang Tay Son. Quan Tao ben dim buc thu đo khong đua cho quan The.
Khong lau sau quan Tay Son keo đen sat thanh Phu Xuan. Đao thuy quan cua Vu Van Nham chi huy toi cua bien thi gap mot tau Bo Đao Nha. Tau nay von cua thuong nhan thuong toi lam an tai Phu Xuan nen ho ung ho Pham Ngo Cau chong Tay Son. Quan Tay Son ben bao vay đot pha tau, thuyen truong va cac si quan nguoi Bo Đao Nha bi quan Tay Son quang xuong bien. Tau bi đot chay, đuoc pha lam tung manh dung lam cau phao, con cac thuy thu đuoc Tay Son thu dung.
Thang tau Bo Đao Nha, thuy quan Tay Son theo song Huong ap sat thanh, trong khi đo bo binh Tay Son cung tien đen vay thanh.
Trong thanh, Pham Ngo Cau ban nen hang, con Hoang Đinh The muon đanh. Vi quan The quyet chien, quan Tao đe quan The mang quan nghenh chien, con minh giu thanh.
Hoang Đinh The mang quan len mat thanh chong cu, tap trung phao ban xuong du doi. Bo binh Tay Son bi phao ban phai gian vong vay lui ra xa. Nguyen Hue đieu quan bo len thuyen thuy binh o bo song Huong, dung đai bac ban len thanh chong lai phao quan Trinh, nhung tu mat nuoc len mat thanh qua cao (hon 2 truong) nen đai bac Tay Son ban khong toi. Mot chien thuyen Tay Son bi ban chim.
Nguyen Hue buoc phai ha lenh cho quan Tay Son ngung chien. Luc đo la thang 5 đang mua nuoc lu. Thong thuong ban ngay muc nuoc song Huong thap, toi đem nuoc dang cao. Biet quy luat nuoc len xuong, Nguyen Hue ben đoi chien thuat khong đanh ban ngay ma đanh ban đem.
Đem ngay 20 thang 5 am lich tuc 15 thang 6 nam 1786, nuoc dang ngap chan thanh Phu Xuan. Nguyen Hue ha lenh tien cong. Thuy quan Tay Son tien đen na phao vao trong thanh. Hoa luc quan Trinh mat tac dung. Hoang Đinh The khong the dung phao binh chong lai quan Tay Son đuoc nua, phai cung cac con va thuoc tuong Vu Ta Kien mo cua thanh ra nghenh đich.
Đanh nhau đuoc 1 canh gio, Hoang Đinh The thuoc sung va đan đeu het, ben sai nguoi vao thanh xin tiep vien, nhung Pham Ngo Cau đong cua thanh khong cuu vien. Đinh The cung hai nguoi con va ti tuong la Vu Ta Kien dua vao thanh luy đe bay tran, đem het suc luc chien đau. Nhung trong luc quan The đang chien đau thi tren mat thanh, quan Tao đa keo co trang xin hang. Hai nguoi con quan The phong ngua ra tran, ngua bi que, ben xuong ngua đanh bo, bi trong thuong, chet tai mat tran. Đinh The cung Ta Kien lan luot tu tran.
Nguyen Hue thuc quan o at tien len chiem thanh. Ngo Cau mo cua thanh xe quan tai ra hang, đoc thi Nguyen Trong Đang chet o trong đam loan quan. Thuan Hoa thuoc ve Tay Son.


Ket qua va y nghia Luc luong quan Trinh bi tieu diet gan het, chi con vai tram nguoi chay thoat ra ngoai thanh nhung bi dan đia phuong đon đuong giet chet. Chi co mot nguoi linh duy nhat song sot đuoc chay ve Dinh Cat bao tin that tran o Phu Xuan. Tran thu Dinh Cat la con re chua Trinh nghe tin that kinh, bo Dinh Cat chay song sau đo bi bat cung 200 thuoc ha.
Vung kiem soat cua quan Trinh o Nam song Gianh đa bi canh quan Nguyen Lu tan cong đanh chiem đong thoi voi tran chien tai thanh Phu Xuan. Toi ngay 21/6/1786, quan Tay Son chiem xong Luy Thay va toi ngay 22/6/1786 thi chiem not Dinh Cat bo trong.
Chien dich Phu Xuan 1786 dien ra trong 28 ngay, quan Tay Son tieu diet đai bo phan quan Trinh o phia nam song Gianh – vung đat ma chinh quyen Le - Trinh moi mo tu cuoc chien nam 1774-1775 va khien chinh quyen chua Trinh von suy yeu cang đay nhanh toi tan ra. Nhan đa thang loi nay, Nguyen Hue thuc quan tan cong ra bac. Luc luong ho Trinh nhanh chong bi đanh bai va chinh quyen chua Trinh sup đo 1 thang sau đo (21/7/1786).


Xem them Trinh-Nguyen phan tranh, 1774-1775
Tran Cam Sa
Nguyen Hue
Nguyen Huu Chinh
Hoang Đinh The


Tham khao Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung, Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha xuat ban Quan đoi nhan dan, 1976
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc
Ngo gia van phai, Hoang Le nhat thong chi


Chu thich