Tran Phi Thuy (Phi Thuy chi chien: 淝水之戰) la tran đanh noi tieng nam 383 thoi Đong Tan - Ngu Ho thap luc quoc trong lich su Trung Quoc giua quan Tien Tan va quan Đong Tan. Tren 90 van quan Tien Tan gom nhieu sac toc Ngu Ho va Han, duoi su chi huy cua vua Tan Phu Kien vua thong nhat mien bac đi than chinh, cuoi cung bi quan Đong Tan duoi su chi huy cua danh tuong Ta Huyen đap tan. Khong chi quan Tien Tan tan nat ma ban than vua Tan Phu Kien cung bi thuong. Tran chien Phi Thuy, voi đai thang cua quan Đong Tan, đuoc đanh gia la tran đanh quan trong nhat thoi ky Ngu Ho thap luc quoc, va cung đuoc xem la mot trong nhung tran "lay it thang nhieu" tieu bieu nhat trong lich su.
Ngoai ra, tran đanh nay đuoc xem la mot trong nhung tran chien lung danh nhat trong lich su Trung Quoc. Sau tham hoa Phi Thuy, Nha nuoc Tien Tan khong the nao vuc day đuoc nua, va hai nam sau thi sup đo hoan toan, trong khi Nha nuoc Đong Tan van vung ton nho đai thang nay.


Hoan canh Khi cac dan toc Ho tu phuong bac tran xuong đanh chiem mien bac Trung Quoc nhan loan bat vuong, nha Tan suy yeu phai rut ve phia nam, đong đo o Kien Khang.
Mien bac, cac toc Ho gom Hung No, Yet, Chi, Tien Ti, Khuong đanh lan nhau va chia lam nhieu nuoc. Tu nam 350, nuoc Tien Tan do thu linh nguoi Chi (hay Đe 氐) la Phu Hong sang lap, dan dan lon manh duoi thoi vua thu 4 la Phu Kien - mot ong vua manh me va co tham vong lon lao. Phu Kien co muu si nguoi Han la Vuong Manh tro giup, lan luot tieu diet cac nuoc Ho phuong bac vao nam 376. Ve co ban, lan đau tien Phu Kien thong nhat toan mien bac Trung Quoc ke tu nam 304.
Ngay truoc khi Phu Kien thong nhat mien bac, nam 375, Vuong Manh qua đoi. Tuy nhien, y đinh nhat thong Ngu Ho cua ong tiep tuc đuoc thuc hien. Truoc luc lam chung, Vuong Manh noi voi Phu Kien: 

Tuy nhien, sau khi Vuong Manh chet, Phu Kien tiep tuc diet đuoc nuoc Đai đe lam chu toan mien bac nen rat tu tin vao suc manh cua minh. Ong thu dung nhieu tuong si cac toc Ngu Ho khac thanh mot đoi quan đong đao.
Phia Đong Tan, theo đanh gia cua cac su gia thi tinh hinh đung nhu nhan đinh cua Vuong Manh. Du truoc đo đoi luc co su tranh chap noi bo nhu loan Vuong Đon, quyen than Hoan On, nhung sau khi Hoan On mat (373), noi bo Đong Tan kha hoa thuan. Cam quyen trong trieu la thua tuong Ta An va Vuong Buu Chi đeu la danh si đuong thoi, co tai nang. Ben ngoai, cac tuong ho Hoan duoi quyen Hoan On truoc đay van đuoc trong dung: Hoan Hoat giu Kinh chau, Hoan Xung giu Giang chau; cac tuong nay đeu ung ho chinh quyen trung uong.


Dien bien truoc tran đanh = Quan Tan nam tien =
Phu Kien khong nghe theo loi tran troi cua Vuong Manh, quyet y nam tien. Nam 378, ong sai con trai la Phu Phi đanh Tuong Duong, Vi Chung đanh Nguy Hung, Banh Sieu đanh Banh Thanh, Cau Nan, Mao Thinh, Thieu Bao đanh Hoai Am va Vu Thai. Hai phia đong tay cua Tan đeu nguy cap.
Chien su Tuong Duong rat ac liet, suot tu thang 3 nam 378 đen thang 2 am lich nam 379. Quan Tan co 10 van nguoi cong pha 10 thang khong ha noi. Tuong Tan la Chu Tu quyet giu thanh khong hang. Me Tu la Han thi đich than đong vien dan trong thanh gop suc sua đap thanh đe co thu. Đen tan thang 2 nam 379, Chu Tu bi Ly Ba Ho lam noi phan, mo thanh cho quan Tan vao. Chu Tu bi bat. Thu su Kinh chau cua Tan la Hoan Xung doi đon Giang Lang bo bac ve Thuong Minh bo nam, vi so the quan Tan nen khong dam phat binh cuu Tuong Duong.
Phu Kien ghet bay toi phan chu, nen giet Ba Ho ma trong dung Chu Tu, phong lam thuong thu Đo chi.
Thang 4 nam đo, Nguy Hung cua Tan cung that thu, tuong Tan la Cat Ap cung tuyet thuc ma chet.


= Phan ung cua Đong Tan =
Trieu đinh nha Tan hop ban cu nguoi mang quan ra chong giu. Moi nguoi tranh luan mai, cuoi cung Ta An tien cu chau la Ta Huyen. Trung thu lang Hi Sieu von bat hoa voi Ta Huyen nhung khi nghe Ta An tien cu Ta Huyen lai to ra rat mung ro, khen ngoi Ta An.
Tan Hieu Vu đe ben phong Ta Huyen lam Kien Vu tuong quan, thu su Duyen chau, lo viec quan su Quang Lang, Tuong Giang, Lam Giang, tran thu Giang Lang. Ta Huyen nhan lenh xong ben chieu mo binh si, to chuc thanh "quan Bac phu" vi khi đo quan Tan đang rat thieu luc luong chien đau.
Nghe tin Tuong Duong nguy cap, Ta Huyen mang quan đi cuu vien, nhung chua đen noi thi Tuong Duong đa mat.
Banh Sieu dan 7 van quan đi cong pha Banh Thanh. Ta Huyen nghe tin lai mang 1 van quan đi cuu ung. Tren đuong đi, mot mat ong sai tuong Đien Hoanh đen Banh Thanh, bao cho quan trong thanh biet vien binh sap đen cuu đe yen tam giu thanh, mat khac ong chia quan đi cuop quan trang cua Banh Sieu o Thanh Luu. Phu Kien lo lang ben ra lenh cho Banh Sieu ve lo bao ve quan nhu. Cac tuong Tan trong Banh Thanh la Đai Đon va Đai Loc hop binh pha vo vong vay ra ngoai.
Nam 379, Banh Sieu va Cau Nan lai mang quan đanh Đong Tan, lan luot chiem Vu Thai va Hoai Am. Quan Tan thua tran, tuong Mao Tao tu tran con Mao An bo chay. Quan Tan tap trung 3 van quan đanh Tam A. Ta Huyen xuat phat tu Giang Lang đi cuu, đanh nhau voi quan Tan o Bach Ma Đuong, đanh lui quan Tan, chem tuong Đo Nhan. Tam A đuoc giai vay.
Nam 380, em Phu Kien la Phu Lac cay cong đanh đuoc nuoc Đai nen lam phan. Phu Kien mang quan nhanh chong dep tan, giet chet Lac.
Vong vay voi Đong Tan tuy tam thoi đuoc mo khi vua Tan rut đai quan ve bac nhung quan Tan van khong lay lai đuoc Banh Thanh.


= Phu Kien cat đai quan =
Dep xong noi loan, lai tao đuoc the bao vay Đong Tan, Phu Kien quyet y cat đai quan đi diet Đong Tan, du nhieu đai than can ngan.
Đe chuan bi chien tranh, ong ra lenh trung dung tat ca ngua cong va tu, cac chau quan cu 10 nguoi thi 1 nguoi phai tong quan. Ngay ca cac con em nha quyen quy duoi 20 tuoi cung bi đong vien, goi la quan Vu Lam lang. Ong huy đong tren 90 van quan, gom 60 van bo binh, 27 van ki binh, 3 van quan Vu Lam lang, đu cac sac toc Han va Ho, dung nhieu tuong nguoi Ngu Ho đi nam tien. Đai quan co hon 1 van thuyen cho luong.
Thang 8 nam 383, Phu Kien dan quan xuong phia nam. Ca đoan quan Tien Tan hung manh hanh quan keo dai hang ngan dam.


Quyet chien o song Phi Thuy Tuong tien phong cua Tien Tan la Phu Dung (em trai Phu Kien) mang 27 van quan đi truoc, tien đen Dinh Khau. Thang 9 nam đo, Phu Kien tan cong Hang Thanh. Ngoai ra con co cac canh quan Kinh chau tien đen Uy Duong, canh quan U chau va Ky chau tien đen Banh Thanh, quan tu Thuc tien vao Truong Giang, Han Giang.
Tan Hieu Vu đe quyet đinh cu Ta An lam Đo đoc lo viec quan su ca chau Duong, Tuong, Tu, Duyen, Thanh, kiem thai thu Kien Khang; Ta Thach lam Chinh lo tuong quan; Ta Huyen đuoc phong lam Đo đoc tien phong, dan 8 van quan ra đuong đau voi quan Tan. Ngoai ra con co tuong Ho Lam đuoc lenh mang 5000 quan thuy ra tiep ung o Tho Duong.
Thang 10, tuong Tien Tan la Mo Dung Thuy đanh Van Thanh, Phu Dung tan cong Tho Duong, ap sat Hiep Thach; Luong Thanh mang 5 van quan tien vao Lac Gian, chan đuong tiep vien cua quan Tan cho Hiep Thach.
Truoc the manh cua quan Tan, Ta Huyen va Ta Thach dung trai cach Lac Gian khoang 25 dam, khong the tien len nua. Tuong Tan la Ho Lam phong thu Hiep Thach, luong thao đa het, lien viet thu cho Ta Thach cao cap tinh hinh. Phu Dung bat đuoc thu cua su gia Đong Tan, ben bao lai cho Phu Kien. Phu Kien đe lai phan lon quan o lai Thuan Thanh, con minh tu dan 8000 ky binh đen Tho Duong.
Ta Huyen va Ta Thach lo lang. Phu Kien sai hang tuong Chu Tu đen doanh trai cua Ta Huyen du hang. Chu Tu sau khi that thu Tuong Duong van co chi theo Đong Tan, ben mang het tinh hinh quan Tan bao cho Ta Huyen. Tu con khuyen Ta Huyen:

Thang 11 nam đo, Ta Huyen sai Luu Lao Chi mang 5 nghin quan si đen Lac Gian. Quan Luu Lao Chi đen cach Lac Gian 10 dam thi bi quan Tan chan lai. Nam van quan tinh nhue cua vien tuong nguoi Đe toc Luong Thanh cho đem toi bat đau dung day chao to giang ngang keo be go vuot song, tap hop ben bo nam Hoai Thuy, phia tay Lac Gian, lien đem xay dung moc trai. Đuong luc nguoi ngua met moi, Luu Lao Chi va Ha Khiem theo hai đuong thuy luc đong thoi tien đen, truoc luc troi sang bi mat xong vao, truoc tien cat đut giao thong tren song, luc ay con gan mot van quan linh chua kip qua song Hoai. Thuy quan tren thuyen cua Bac Phu binh truoc tien ban hoa tien đot chay doanh luy, Đe binh đang qua moi met lap tuc vo tran tan loan, Luu Lao Chi than suat nam ngan tinh ky chia thanh bon mui tap kich đai quan Luong Thanh đa qua song, đam nay lap tuc tan vo, tranh nhau bo chay ve phia Hoai Thuy, tran chien hai ben giao tranh bien thanh mot ben mac suc chem giet. Luu Lao Chi chem Luong Thanh va Vuong Hien, Vuong Vinh cung hang chuc vien tuong, Đe binh tran nay chet hon mot van nam ngan, đam con lai tan loan chay tron vao Bien Hoang. Luu Lao Chi thu quan khai hoan keo thang ve Hap Thach thanh.
Vua Phu Kien đung tren nui Bat Cong thay quan Tan dung manh bat đau lo lang, ben sai bo tuong cua Phu Dung la Ky Liet mang quan đong o bo bac song Phi Thuy. Ta Huyen ben sai su đen noi voi Phu Dung rang:

Ong la nguoi tinh thong binh phap, vay lai dan quan ngay mat truoc, nhu the la co y luu lai đanh lau ngay, khong muon thang nhanh. Chi bang hay lui lai phia sau mot it đe quan toi qua song, quyet mot tran song mai cho xong!
Phu Kien muon nhan luc quan Tan qua nua chung thi đanh up nen chap thuan đe nghi đo trong khi cac tuong Tan phan đoi. Phu Dung tan đong y kien cua Ta Huyen, ben ha lenh cho quan lui lai đe cho quan Tan. Quan Tan đong, rut lui dan dan loan đoi hinh. Hang tuong Chu Tu cam 1 canh quan, nhan đo ho to:

Quan Tan nghe vay hoang loan, tranh nhau chay tron, Phu Dung khong ngan lai đuoc. Trong tham canh, nhieu binh si Tien Tan giay xeo len nhau ma chet. Ta Huyen thua co thuc quan qua song tan cong vao quan Tan. Cac tuong Ta Diem, Hoan Y xung tran, quan Tan bi giet rat nhieu. Phu Dung nga ngua chet trong đam loan quan. Vua Phu Kien cung trung ten va bi thuong trong tham hoa nay.
Ta Huyen thua thang đuoi theo quan Tan đen tan huyen Tho, thu đuoc chiec xe van mau cua Phu Kien cung rat nhieu khi gioi va 10 van con trau, bo, ngua; sau đo lay lai thanh Tho Xuan. Phu Kien dan tan quan chay ve Hoai Bac.


Hau qua va y nghia Tran Phi Thuy la tran chien lon nhat thoi Ngu Ho thap luc quoc, quyet đinh cuc dien đoi lap nam bac. La đai thang cua quan Đong Tan voi quan so it hon han, tran Phi Thuy đa tro thanh mot tran "lay it thang nhieu" tieu bieu trong lich su. Tran đanh quyet đinh su ton vong cua nha Đong Tan von đa suy yeu vi loan Ngu Ho, lam tan ra nhanh chong đe quoc Tien Tan hung manh vua đuoc xac lap.
Nhan đa thang loi, Ta An ben cu Ta Huyen lam Đo đoc tien phong, cung tuong Hang Thach Kien đi đanh Tan. Quan Ta Huyen chiem đuoc Vien Thanh, Quyen Thanh. Nhieu thanh o Ha Nam lan luot xin hang. Sau đo, ong dan quan đanh Thanh chau. Tuong Tan giu Thanh chau la Phu Lang bai tran xin hang.
Đoi voi Phu Kien, that bai Phi Thuy la mot đon chi mang. Đai quan Tien Tan cua Phu Kien chay ve bac, tan ra tung mang. Ngay sau tran thua nay, nhan su suy yeu cua Tien Tan, cac tuong duoi quyen bat đau thuc hien y đinh ly khai, tai lap the chia cat Ngu Ho o mien bac nhu truoc đay.
Con Tien Yen vuong Mo Dung Tuan la Mo Dung Thuy lap ra nuoc Hau Yen, mot tuong khac la Mo Dung Xung chiem vung Son Tay lap ra nuoc Tay Yen.
Nam 384, mot đai tuong nguoi Khuong la Dieu Truong, nhan bi sai đi đanh Tay Yen bai tran, so bi Phu Kien bat toi, ben ly khai, lap ra nuoc Hau Tan.
Cung nam 384, tuong La Quang ly khai lap ra nuoc Hau Luong. Nam 385, mot thu linh nguoi Tien Ti khac la Khat Phuc Quoc Nhan cung noi day xe đat Tan, lap ra nuoc Tay Tan (o vung Cam Tuc ngay nay). Dong doi nuoc Bac Đai cu la Thac Bat Khue (chau noi Thac Bat Thap Duc Kien), đuoc mot so cuu than trung thanh, nhan khi thien ha đai loan, đon lap lam vua, tai lap nuoc Bac Đai, đen nam 386 đoi ten la Nguy, su goi la Bac Nguy.
Nhu vay, chi sau mot thoi gian rat ngan sau tran Phi Thuy, mien bac lai bi chia cat tro lai, tren ban đo phia bac co su ton tai cua 7 quoc gia.
Ban than Phu Kien khong sao lap lai đuoc the thong nhat nhu truoc đay. Khong chong noi su troi day cac bo toc, Phu Kien bi vua Hau Tan la Dieu Truong bat giet nam 385.
Tran thang lon nay cua quan Đong Tan đuoc xem la mot trong nhung tran chien lung danh nhat trong lich su Trung Quoc. Tu cac su kien cua tran Phi Thuy nguoi Trung Quoc đa sang tac mot cau thanh ngu noi tieng:

Cau thanh ngu nay đe chi quan Tan khi rut chay so hai đen muc nghe tieng gio rit (phong thanh), hac keu (hac le), nhin thay cay co (thao moc) ma cung tuong la quan Tan đang đuoi theo minh. Ngoai ra, mot thanh ngu khac cua nguoi Trung Quoc la "đau bien đoan luu" cung co nguon goc tu tham hoa Phi Thuy cua quan Tien Tan.


Chu thich Xem them Ngu Ho thap luc quoc
Nha Tan
Tien Tan
Phu Kien
Ta Huyen


Tham khao Tham Khoi Vi, Ke chuyen Luong Tan Nam Bac trieu, Nha xuat ban Đa Nang, 2007
Lich su Trung Quoc tu Thuong co đen Ngu đai thap quoc - Hoc vien quan su cap cao, 1992