Cuoc noi day Đoan Huu Trung xay ra vao ngay 16 thang 9 nam 1866 do Đoan Huu Trung khoi xuong, co the goi la cuoc đao chinh lan thu ba duoi trieu vua Tu Đuc. Nhung nguoi lanh đao cuoc noi day tin rang viec đua Đinh Đao (tuc Ung Đao, con trai truong cua Hong Bao) len thay Tu Đuc se cai thien đuoc tinh hinh roi ren trong nuoc va cong cuoc khang Phap se hieu qua hon. Do luc luong noi day dung chay voi (dung cu lao đong) lam vu khi, nen su nha Nguyen va nguoi dan quen goi su kien nay la Loan chay voi hoac Giac chay voi.


Nguyen nhan Tu Đuc len ngoi trong luc che đo phong kien ngay cang muc nat, kiet que va cuoc song cua nguoi dan von chiu nhieu tai ach đa het suc cung cuc. Thien tai, dich benh xay ra nhieu nam lien, loan lac nhieu noi, thuc dan Phap đang lan chiem nuoc Viet. Noi bo hoang toc duoi trieu Tu Đuc cung đang tan vo, phan hoa tram trong voi hai su kien lon la vu Hong Bao (1854) va vu Hong Tap (1864). Sau khi nha Nguyen phai ky hoa uoc nam 1862 nhuong ba tinh mien Đong cho Phap, mot so nguoi chu chien khong bang long va khong con tin phuc vua Tu Đuc nua. Hong Tap, con hoang than Mien Ao (em chu bac cua Hong Nham, tuc vua Tu Đuc) mot so quan lai, quy toc theo đuong loi khang Phap (phe chu chien), muu su giet Phan Thanh Gian va Tran Tien Thanh, boi theo quan điem cua nhung nguoi muu su, hai ong nay chinh la đai dien cua phe chu hoa. Viec khong thanh, Hong Tap bi chem beu đau, nhung nguoi trong hoang toc tham gia bi Tu Đuc ket an tram giam hau va bat đoi sang ho me. 
Truoc tinh canh đo, Đoan Huu Trung đung ve phia nhung nguoi chu chien va nhung nguoi dan bi boc lot, bi ap buc. Theo ong, can phai thay the Tu Đuc bang mot ong vua yeu nuoc tien bo khac, moi co the chinh đon va bao ve đuoc đat nuoc truoc hoa ngoai xam.


Chuan bi cho cuoc noi day Khoi đau, Đoan Huu Trung xin ra khoi Ky Thuong vien cua cha vo la Tung Thien Vuong, đong thoi tra vo la The Cuc voi co "bat kinh voi cha me chong". Tuy nhien, rat co the đay chi la cai co cua Huu Trung, phong khi cuoc noi day that bai, vo va gia đinh ben vo it bi lien luy.
Đuoc tu do, Đoan Huu Trung lien "ruou som tra trua" đe co dip ket giao voi nhung nguoi cung chi huong.


= Đong Son thi tuu hoi =
Co le, Đong Son thi tuu hoi ra đoi trong khoang tu 1864-1865 voi chu truong "uong ruou, ngam tho, tieu khien phong khoang". Nhung thuc te, to chuc nay chinh la "bo tham muu" cua cuoc khoi nghia, con chuyen "tho ruou" chang qua chi la vo boc đe che mat nhung quan lai, sai nha khac chinh kien đang rinh rap khap noi...
Buoi đau, hoi co nam nguoi gom Đoan Huu Trung (đung đau) va hai em ruot la Đoan Tu Truc, Đoan Huu Ai cung hai nguoi ban than thiet la Truong Trong Hoa va Pham Luong.
Sach luoc tham kin cua hoi la ton phu Đinh Đao len ngoi vua va ton Tu Đuc len lam Thai thuong hoang:

...Truoc ton vua Thai thuong hoang,
Sau ton ngu đai đong đuong len ngoi...
Đe roi:

...Trong tru ta đao cho thanh,
Ngoai cung Tay tac tranh gianh mot phen...


= Tuyen truyen, van đong =
Theo sach luoc tren, ba anh em ho Đoan đa thuc hien đuoc nhung viec:

Đoan Tu Truc: khao sat tinh hinh noi thanh, cai trang thanh nguoi ban sach đe bi mat gap Đinh Đao đang bi quan thuc trong cung.
Đo Bang cho biet khi vao đuoc trong cung, Đoan Tu Truc đa ket nghia voi Đinh Đao. Du kien Tu Truc se tim cach giai thoat cho Đinh Đao va đua ong vao Nam gap Truong Đinh, đe cung khang Phap... Theo su gia Pham Van Son: "nam Tu Đuc thu 17 (1864) nhan vi phat giac ra vu an cua ten nghich Vo Tap nen lai phai giam vao nguc toi o phu Thua Thien. Đinh Đao giam rieng mot noi". Nhu vay, viec gap mat nay neu co, chac chan phai xay ra truoc khi Đinh Đao va ba em bi giam cam trong nguc toi. 

Đoan Huu Ai: nam 1865, cao đau gia lam nha su, đe loi keo cac su sai va mot so tin đo Phat giao, von rat đuoc xem trong o Hue, vao to chuc. Đac biet, Huu Ai đa van đong đuoc su Nguyen Van Quy, tru tri chua Long Quang co chua rieng la Phap Van (chua Khoai), nhan giup may viec: lam "quan su" cho hoi Đong Son, cho hoi muon chua lam co so bi mat dung đe hoi hop, che tao khi gioi, may co va se la ban doanh khi cuoc khoi nghia no ra.
Đay la mot thanh cong lon cua hoi, vi thuo đo, noi chua Phap Van toa lac la mot vung đoi nui hiem tro, đi lai rat kho khan, it nguoi lui toi. Chua Phap Van cach kinh thanh 5 km, chi cach Van Nien co (lang Tu Đuc) khoang 1 km, noi ma ngay cung nhu đem luon co khoang ba ngan quan linh, phu tho đang chiu kho so vi viec xay lang. Bay gio, trong dan gian co cau: 
Van Nien la Van Nien nao? 
Thanh xay xuong linh, hao đao mau dan. 
Va cau: 
Mot thang Bien Chat nen ghe, 
Xem quan nhu co chang he xot thuong.
Hai cau tho nay co y khich đong long cam phan cua nhan dan. Tuy nhien, theo su gia Pham Van Son thi chua han 2 cau tho nay la cua nhan dan ma co the la do phe đao chinh tung ra.
Chinh vi the, Chua Phap Van tro thanh đoi tuong can tuyen truyen đe tro thanh luc luong nong cot cho cuoc noi day.

Đoan Huu Trung: loi keo đuoc cac quan lai cao cap nhan lam noi ung, chuan bi đuoc hang tram chiec thuyen cho san khi khoi su o ben đo Truong Sung...
Nho cong tac tuyen truyen, van đong, nen ngoai nha su Nguyen Van Quy, hoi co them mot so nguoi tham gia nhu: Nguyen Van Vien (nha su), Nguyen Van Ly (nha su), Ton That Cuc (huu quan), Ton That Giac (ve uy), Le Chi Truc (đoi truong), Le Van Co (đoi truong), Bui Van Lieu (suat đoi), Le Van Te (linh vu lam),...


Dien bien Sau khi moi cong tac chuan bi đa hoan tat, bo chi huy do Đoan Huu Trung lanh đao quyet đinh chon đem 16 rang ngay 17 thang 9 nam 1866, la ngay huu quan Ton That Cuc truc o kinh thanh va suat đoi Bui Van Lieu đa co mat o cong truong Van Nien, lam thoi điem xuat kich.
Đe co co tap trung đong nguoi, Đoan Huu Trung ban voi me va vo Đinh Đao xin lap đan chay cho Hong Bao. Luc nay Hong Bao chet đa lau va cac con ong đeu đa bi giam cam, nen nha vua chap thuan.


= Đen Van Nien co =
Buoi le cung keo dai đen ngay thu ba, khoang 3 gio sang, ngay 16 thang 9 nam 1866, tu le đan Phap Van, Đoan Huu Trung dan đau đoan quan khoi nghia keo sang cong so Van Nien. Ong tu xung tham tri bo Cong, ngoi tren chiec vong đieu co long che va linh hau quat theo lenh vua đe kham xet cong truong. Bat hai ten đoc cong cay nghiet la Nguyen Van Chat va Nguyen Van Xa, đieu ve kinh tri toi. Bien ly Chat ngau nhien đem hom ay len ve thanh nen thoat nan. Con cac binh phu he ai đang cam chay gia voi trong tay thi đuoc đoi phien ve nghi. Binh phu nghe noi ca mung đo xo vao bat thong che Xa troi lai roi vac chay voi theo.
Đoi truong Le Van Co va Nguyen Tang Huu do nhan loi lam noi ung tu truoc nen cung dan quan gia nhap. Voi luc luong hon ba ngan nguoi, nghia quan đuoc chia đeu lam 3 đao: 

Tien đao: Đoan Tu Truc va Nguyen Van Vu chi huy.
Trung đao: Đoan Huu Trung, Đoan Huu Ai va Pham Luong chi huy.
Hau đao: Truong Trong Hoa va nha su Nguyen Van Qui chi huy.
Tat ca đoan quan tren giuong cao la co "Ngu đai hoang ton", tu cong truong Van Nien nhanh chong vuot song Huong.


= Vao Đai Noi =

Vao cuoi canh nam, sau khi nghe may phat sung hieu o Ky Đai no, bao hieu cac cua thanh đuoc mo, lap tuc tien va trung đao tien đen cua Huu (Tay Nam), vao Ngo Mon (hoang thanh Hue) roi re qua hai ben đen cac kho Kim Ngo va Cam y đe đoat vu khi. Khi ay, huu quan Ton That Cuc cung vua mo Đai Cung Mon đe đon nghia quan vao. Nghe huyen nao, pho ve uy Hung chay ra ngo khien Ton That Cuc phai tranh mat. Chi huy su Pham Viet Trang va ve uy Nguyen Thinh đinh đong cua lai thi bi chem bi thuong. Quan noi day vua tien vao vua đanh lui đuoc quan trieu đinh.
Chiem đuoc Đien Can Chanh, Đoan Huu Trung chua biet đau la cua Tau Mon thi chuong ve long vo quan Ho Oai xuat hien. Thay quan noi day đong qua, Ho Oai hoang so chay lui ve cua Đien Can Thanh, noi vua đang ngu. Thu linh Trung nhanh chong đuoi theo roi lia guom qua khe cua, chem mat tai phai cua Ho Oai, nhung vien tuong nay van ghi chat cua nen Đoan Huu Trung khong vao đuoc noi vua ngu. Bat khong đuoc vua, Đoan Huu Trung cho tap trung quan tai san Đien Thai Hoa, truyen lenh thu quan ma khong cho quan truy đuoi va chiem linh nhung noi trong yeu. Sau đo, Huu Trung sai Đoan Tu Truc đen kham đuong ruoc Đinh Đao ve tan phong. Chinh viec lam nay cua Huu Trung đa bo lo thoi co cho quan noi day, tao đieu kien cho Ho Oai va cac tuong linh khac kip thoi tap hop binh linh, thi ve đe phan cong.


= That bai =
Quan trieu do Ho Oai cam đau giao chien mot hoi voi quan noi day thi thu linh Huu Trung chot phat chung đau bung nen chong kiet suc roi bi bat.
Đoan Tu Truc bi Ho Oai đam bi thuong. Đoan Huu Ai thay khong the thoat than đuoc, chay vao nha bep cua đoi ho ve đinh that co nhung cung bi quan trieu bat lai. Nguyen Van Vu hot hoang nhay xuong ho Thai Dich đinh tu tu, bi cu vo Nguyen Van Thinh nhay theo keo len... 
Su gia Pham Van Son lai ke rang Pho ve uy Hung đem quan cam y đen Đien Thai Hoa, thay Huu Ai đang ngoi ben Long y (ghe tua cua vua), lien thet lon "giac đo". Quan trieu nghe vay xo nhau nhay toi đam Ai gan chet. Xong, tien vao phia trong gap Huu Trung va Huu Truc o ngoai Tau Mon, hai ben đanh nhau mot hoi rot cuoc Trung, Truc đeu bi bat song.
Khi tien va trung đao cua quan noi day đeu đa tan tac, hau quan chuan bi vuot song Huong. Nha su Nguyen Van Qui biet co su đa vo, len tron ve chua Phap Van truoc, con Truong Trong Hoa, do khong biet gi nen van cho quan xong vao trai Than Co ben ngoai hoang thanh đe thu khi gioi, nghi truong. Chi huy trai la hiep quan Vo Giac sau khi giao nop moi thu, lien dan quan linh xin theo. Nhung khi đen cua Chuong Đuc, hau quan bi quan trieu do Nguyen Hung, Le Binh, Le Si chi huy chan lai. Hai ben đanh nhau quyet liet mot lat thi hang ngu quan noi day roi loan, Truong Trong Hoa cung bi bat troi...
Ngay sau đo, mot đoi quan o Đai Noi đuoc lenh đi ngay len chua Phap Van bat giam nha su Nguyen Van Qui...


Ket cuc Cuoc noi day that bai, ba anh em Đoan Huu Trung, Đoan Huu Truc, Đoan Huu Ai bi xu lang tri. Khi ay, Đoan Huu Trung chi moi 22 tuoi. Đoan Thi bi an tu hinh, Đoan Khoa mat tich, Đoan Hao chet, Đoan Thi Chau bi ket an tu đay 20 nam sau moi ve... Ca ho Đoan bi đoi sang ho Đoan, con chau phai luu tan, khong đuoc thi cu... Nhung su gia Đo Bang, gia đinh Đoan Huu Trung bi an tru di tam toc.
Tu Đuc cho tich thu gia san cua Đoan Huu Trung, chi đe lai mot phan nho cho ba me vi ba đa lon tuoi, lai bi mu. The Cuc - vo Đoan Huu Trung - nho truoc ngay khoi su đa bi "đuoi" ve nha bo me ruot vi toi "bat kinh voi me chong" nen đuoc mien nghi, nhung buoc cai sang ho me la ho Tong va phai đi tu. Đoi voi Tung Thien Vuong - la chu vua va la cha vo Đoan Huu Trung - bi tinh nghi co lien quan, nhung vi khong co chung co nen "sau ba ngay đem cung The Cuc phu phuc o cua Đong Ba đe chiu toi", ong chi bi phat truat bong 8 nam, đong cua Ky Thuong vien va khong đuoc tiep xuc voi bat ky ai o ben ngoai.
Đoan Huu Trung va The Cuc co mot đua con trai ten la Ngao, vi qua nho nen chua xu, đua cho nguoi ba con đang o re trong phu Tuy Ly Vuong nuoi. Khoang 13 tuoi, Ngao bong dung "mat tich".
Ca gia đinh Hong Bao gom 8 nguoi la Đinh Đao (Ung Đao), Đinh Tu, Đinh Chuyen, Đinh Tuong (đeu la con Hong Bao), Thi Thuy (vo Hong Bao, me Đinh Đao) va hai đua con Đinh Đao (mot trai, mot gai) đeu bi xu giao (treo co).
Ve uy Ton That Giac bi chem đau. Huu quan Ton That Cuc phai uong thuoc đoc tu tu. Tu Đuc sai đem xac Ton That Cuc ra lang tri, beu đau va con cai đeu phai đoi sang ho me.
Nha su Nguyen Van Qui bi chem beu đau, thieu xac. Chua Phap Van bi triet ha.
Quan kinh doan Nguyen Van Tuong va phu thua Vu Khac Bon đeu bi cach chuc, nhung cho lap cong đe chuoc toi, đe đoc Nguyen Huu vi moi nham chuc nen bi giang bon cap va đoi đi noi khac...
Đe đoi pho hau qua cuoc noi day, Tu Đuc phai trieu ngay Nguyen Tri Phuong ve lo viec phong thu kinh thanh. Đen Hue, ong thay nhung nguoi tham gia cuoc khoi nghia đa lanh an het ma nguoi bi to cao lam phan van con mai, ben xin vua cho ket thuc đe yen on long nguoi...
Va cung do bien đong nay, vua Tu Đuc phai đoi ten Van Nien co thanh Khiem Cung va viet bai "bieu tran tinh" dai đe bien bach, trong đo co cau: "Dan chung nhat thoi dai dot ma nghe theo chu khong that tinh thu oan trieu đinh".


Nhan xet Theo su gia Pham Van Son:

...Binh si va dan chung đi theo ho Đoan bay gio chi co tinh cach tam bo, nen sau tieng quat mang cua Ho Oai, ho roi ngay hang ngu. Vi thu bon Đoan Trung co thanh cong cung chi đuoc nhat thoi ma thoi. Nam đuoc kinh thanh Hue đau phai la đa nam đuoc toan quoc. Luc luong cua vua Tu Đuc con nhieu vo tuong đai than trung thanh...
Bao rang Trung dua vao uy tin cua Hong Bao, cua Tung Thien Vuong va long cam phan cua dan chung tai Hue đoi voi viec xay dung Khiem Lang, la đu suc manh đe loi cuon nhan tam ca ba Ky thi that qua nong can...

Đo Bang đanh gia: 

Mac du that bai nhung cuoc khoi nghia cung đa the hien sau sac tinh than yeu nuoc, yeu nhan dan cua Đoan Huu Trung va cua mot so nguoi tham gia...


Chu giai Chu thich Tai lieu tham khao Đo Bang, Đoan Huu Trung trong Danh nhan binh Tri Thien, Nha xuat ban Thuan Hoa, Hue, 1986 tr.127 - 154.
Pham Van Son, Viet su tan bien, quyen 5, tap thuong, Sai Gon, 1962, tr 17 - 28.
Le Van Hao, Hue giua chung ta, Nha xuat ban Thuan Hoa, 1894, tr. 84 - 85.
Ke chuyen vua quan nha Nguyen - Pham Khac Hoe, tr. 60-71


Xem them Đoan Huu Trung
Tu Đuc
Hong Bao
Lang Tu Đuc


Lien ket ngoai