Mai Lao Bang (1866-1942), tuc goi la Gia Chau, la mot tu si Cong giao va la mot chi si cach mang trong cac phong trao Duy Tan, Đong Du, Viet Nam Quang phuc Hoi trong lich su Viet Nam.


Than the Ong sinh nam Binh Dan 1866 trong mot gia đinh Cong giao tai ho đao Du Thanh, giao xu Du Thanh, giao phan Nam Đang Ngoai (sau la Giao phan Vinh), bay gio thuoc lang Quang Ich, tong Đau Chu, nay la thon Hoang Du, xa Ky Khang, huyen Ky Anh, tinh Ha Tinh (Co tai lieu ghi noi sinh ong la tai lang Vang, xa Hung Vinh (nay la phuong Đong Vinh, thuoc thanh pho Vinh, tinh Nghe An)). Ten khi rua toi cua ong la Gioan Baotixita Mai Van Chau. Tuong truyen, than phu Mai Lao Bang theo Nho hoc va song bang nghe thuoc, hay giup đo nguoi ngheo kho trong vung nen đuoc dan chung quy men, khi qua tuoi trung nien moi sinh con nen khi đuoc ba con, ban be chia vui moi lay cau thanh ngu "Lao bang sinh chau" (老蚌生珠, trai gia nha ngoc) đe đat ten con la Chau va tu la Lao Bang.
Do anh huong cua than phu, thuo nho ong đuoc hoc chu Han tai lang, sau đo đuoc gui ra hoc tai Đai chung vien Xa Đoai (huyen Nghi Loc, tinh Nghe An), trai đen chuc Gia, nen tuc goi la Gia Chau. Tuy nhien, theo Linh muc JB. Nguyen Huu Thy trong Tom luoc Lich su Giao phan Vinh, thi ong đa thu phong đen chuc Linh muc. Đieu nay co le la do su nham lan.


Su nghiep cach mang Cung hoc voi ong o truong Dong co đao huu Le Khanh nguoi Nghi Loc, Nghe An. Trong thoi gian o truong Dong, cac chung sinh bi cha co nguoi Phap quan ly ngat ngheo khong cho tham gia cac hoat đong ngoai xa hoi. Vi vay, khi khi đat đen chuc "Thay Gia" nhung chua đoi đat đen chuc Linh muc, ca hai ong đeu xin ra khoi truong Dong đe hanh đao.
Tren đuong hanh đao, hai ong lien lac voi cac Linh muc yeu nuoc Nguyen Van Tuong, Nguyen Than Đong, Đau Quang Linh, cung tap hop cac tin đo Cong giao yeu nuoc. Khoang cuoi nam 1904 đau nam 1905, cac ong hinh thanh mot to chuc cach mang lay ten la "Duy Tan giao đo hoi", đung đau la cac linh muc Tuong, Đong, Linh hoat đong theo ton chi cua Hoi Duy Tan do Phan Boi Chau lanh đao. Hoi đa đong vai tro quan trong trong viec sua chua sai lam cua phong trao Can Vuong ve khau hieu "Binh Tay sat Ta" ("Sat Ta" tuc la giet nhung nguoi theo đao Thien chua), vi vay đa xoa bo đuoc cac han thu Luong - Giao va quy tu đuoc nhieu giao dan tham gia phong trao Duy Tan.
Nam 1908, Duy Tan giao đo hoi cu Mai Lao Bang xuat duong, giup đo Hoi chu tham gia viec ngoai. Trong Nien bieu, Phan Boi Chau ghi lai:

"Nam Mau Than thang Hai (thang 3 nam 1908) toi sua soan đi Tiem La, tro ve Huong Cang đung gap cu Mai Lao Bang tu trong nuoc ra, đong đi lan đo co hoc sinh thanh nien va muoi nguoi. Cu Mai la đai bieu cho nguoi trong Thien Chua giao đo. Giao hoi uy thac cu ra đe gioi thieu nhung nguoi giao đo nhap hoi Duy Tan. Truoc kia hoc sinh xuat duong chua co ai la nguoi trong Giao hoi. Tu cu Mai xuat duong, Giao hoi cung phai nguoi xuat duong nhu Le Kim Thanh, Le Ho Chung, Nguyen Đau Son, Luu Yen Đon nhung nguoi ay truoc sau ca thay co 10 nguoi. Tuu trung co may nguoi đa tung đau nha thay, Kim Thanh va Yen Đon la nguoi troi nhat... Cu Mai thi đau Cu nhung vi ganh viec Duy tan hoi, nen qua Nhat Ban. Toi vi co ton trong Giao hoi, moi nhom toan vien hoc sinh hoan nghenh cu. Cu rat nhiet tam ve viec co đong giao đo. Cu co lam ban sach “Lao Bang pho khuyen thu” co anh huong toi phia giao đo nhieu lam...”".
Thang 8 nam 1908, Phan Boi Chau đa cho in 200 ban bai “Pho khuyen” tai Nhat Ban gui ve trong nuoc cung voi buc anh Phan Boi Chau, Cuong Đe va Mai Lao Bang chup chung.
Tuy nhien, đen thang 9 nam đo, thi chinh phu Nhat Ban đa ra lenh giai tan Đong A đong van thu vien, Cong hien hoi va truc xuat cac du hoc sinh ra khoi đat Nhat theo Hiep uoc Phap-Nhat. Ong qua Xiem La nhung bi chinh phu Xiem bat giam theo yeu cau cua chinh quyen thuc dan Phap. Sau bon thang ngoi tu, ong lai bi truc xuat khoi đat Xiem. Ong sang Huong Cang đe lien he voi Phan Boi Chau, lai bi nha đuong cuc Anh bat giam ba thang roi truc xuat khoi Huong Cang vao nam 1909. Cung thoi gian nay, to chuc Duy tan giao đo hoi o Nghe Tinh cung bi pha vo. Cac linh muc Tuong, Đong, Linh bi bat roi bi ket an đay đi Con Đao. Rieng ong bi ket an vang mat. Gia đinh ong cung bi lien luy, em trai ong la Mai Van Huyen đang hoc Tieu chung vien, bi đuoi va bi truy na, phai tron vao Quang Binh o voi cha Kiem, sau moi tro ve que Ky Anh.
Đau nam 1910, ong gap Phan Boi Chau o Quang Đong va đuoc cu bi mat sang Xiem cung voi Đang Thuc Hua xay dung trai cay Ban Tham tinh ke lau dai, it lau sau ca Phan Boi Chau cung sang. Nam 1911, Cach mang Tan Hoi no ra o Trung Quoc, ong cung Phan Boi Chau va mot so yeu nhan voi tro sang Trung Quoc ban viec cai to Hoi Duy Tan cho phu hop voi tinh hinh moi. Đau thang 2 nam 1912, Viet Nam Quang phuc Hoi đuoc thanh lap đe thay the Hoi Duy tan voi ton chi "Đanh đuoi giac Phap, khoi phuc nuoc Viet Nam va thanh lap nuoc cong hoa dan quoc Viet Nam". Hoang than Cuong Đe đuoc bau lam Hoi truong (Bo truong Tong vu bo), Phan Boi Chau lam Tong ly (Pho Bo truong), ong va Đang Tu Man lam Kinh te bo uy vien. Thang 8 nam 1912, ong đuoc cua lam Pho Tong truong Bo Tai chinh. Ong cung cac đong chi lap hieu thuoc Đong Bang Y xa đe lam co so kinh tai va tru so chinh cua Hoi.
Nam 1913, Hoi Viet Nam Quang Phuc thuc hien đuong loi cach mang bao đong, to chuc am sat va đat bom nhieu noi tai 3 Ky, khien nha cam quyen thuc dan Phap phan ung gay gat. Nhan vu binh bien tai Quang Chau, Long Te Quang tu nam quyen Đoc quan, chinh quyen thuc dan Phap thoa hiep voi Long Te Quang bat giam Phan Boi Chau cung cac đong chi, trong so đo co Mai Lao Bang. Mai đen thang 3 nam 1917, quan Long Te Quang giao chien voi quan Trung Hoa Đong minh Hoi ung ho Ton Trung Son that bai, Long bo chay ve Bac Kinh, Mai Lao Bang moi đuoc tha.
Khoang thang 4 nam 1917, Mai Lao Bang len Thuong Hai, gap đuoc cac ong Hy Cao (Nguyen Đinh Kien) va Kim Đai (chua tra cuu đuoc ten that) vua vuot nguc Con Lon chay sang. Tuy nhien khong lau sau, cac ong bi Phan Ba Ngoc bao cho mat tham Phap bat giai ve nuoc, giam o Vinh, sau đo bi đay ra Con Lon. Ong bi thuc dan Phap giam cam tai đay trong 15 nam, mai đen nam 1933 moi đuoc tha.
Sau khi đuoc tha, ong o lai Vinh (Nghe An). Noi đay, ong mo hieu thuoc Lao Bang y quan đe kiem song. Tuy phong trao đa tan ra, hang nam ong van vao Hue tham Phan Boi Chau đang bi an tri o Ben Ngu. Nam 1939, hai ong gap nhau lan cuoi va ong đuoc Phan Boi Chau tang tam anh chan dung "Ong gia Ben Ngu" voi loi đe " Cuu quoc ton chung, huu chi vo tai, kim canh du quoc dan truong tu, toi tham, khat thu" tang Mai Lao Bang - Sao Nam (nghia la: Cuu nuoc bao ton giong noi, toi co chi nhung khong co tai, nay đa đen luc tu gia quoc dan mai mai, toi co toi lon xin thu cho. Tang Mai Lao Bang - Sao Nam). Tam anh đuoc ong tran trong treo vao chinh giua gian nha vua la hieu thuoc cua minh.
Thang 10 nam 1942, Mai Lao Bang qua đoi tai Vinh. Mo phan ong đuoc tang tai nghia đia giao xu Cau Ram phia cua Huu thanh Nghe An. Nam 2009, ho đao Du Thanh va con chau ong đa cat tang ve chon tai nghia trang que nha thuoc thon Quang Ich xa Ky Khang.


Tac pham Mai Lao Bang la tac gia bai ca Lao Bang pho khuyen thu, viet truoc 1912 o Trung Quoc, in o Nhat roi gui ve Viet Nam. Ngoai ra, ong con sang tac mot so van tho tuyen truyen. Hien trong sach Hop tuyen tho van Viet Nam (1858-1920, quyen 2) co gioi thieu bai tho luc bat dai mang ten Khuyen đong tam do ong sang tac khoang nam 1913. 


Phan Boi Chau va ong Trich Nguc trung thu cua Phan Boi Chau, đoan viet ve Mai Lao Bang:

...Toi (tac gia, tuc Phan Boi Chau) voi yeu nhan cua đang la Mai quan (tuc Mai Lao Bang) cung bi bat ha nguc...Tu khi xuat duong toi gio, toi đuoc nem mui o tu, lan nay la lan thu nhat. Nhung Mai quan hon toi: lan nay ong ta vao nguc la lan thu ba roi. Vao nguc bua đau het, toi voi Mai quan o chung mot sa lim. Đem hom ay, toi đoc mieng mot bai tho an ui Mai quan nhu vay:

Con toi thi tu an ui minh bang mot bai tho Nom...Lam xong hai bai tho, toi ngam nga lon tieng roi ca cuoi, vang đong ca bon vach, hau nhu khong biet than minh đang bi nhot trong nguc...Qua ngay thu nhi, nguoi ta nhot rieng toi va Mai quan moi nguoi o cach biet nhau mot noi...
Đoi lai, khi hay tin Phan Boi Chau mat (1940), Mai Lao Bang đa lam cau đoi đieu nhu sau:

Bach thu cong phan nhu, trap nien thu ho hai đinh tham giao, nga quy vi nang đong nhat lieu;
Đan tam ung vi lieu, nhi thap ky giang son tuong hoan sac, cong ho bat gia so nien luu.
Nghia la:

Đau bac đa chia phoi, hai chuc thu xua, ho hai ghi dau tham giao, toi then khong cung đuoc chet;
Long son con chua lat, hai muoi the ky, non song sap thay mau sac, ong sao khong co vai nam.


Đoi tu Sau khi tu Con Lon tro ve Vinh sinh song, ong lap gia đinh voi ba Anna Bui Thi Tam (1888-1980) nguoi ho giao Ke Tung, xa Lang Ngan, huyen La Son nay la xa Đuc La, huyen Đuc Tho. Ong ba sinh con gai đau long la Maria Mai Thi Nhung vao nam 1930, (ve sau ba Nhung ve song o xa Binh Ba, huyen Chau Đuc, tinh Ba Ria Vung Tau). Nam 1935, ong ba sinh them mot nguoi con trai la Baotixita Mai Van Du, nhung mat som khi moi 5 tuoi. Ong ba con co nguoi con nuoi ho Nguyen que o Tho Hoang huyen Huong Khe, lay ten ho moi la Mai Van Du.


Ghi cong Hien nay o quan Tan Binh, Thanh pho Ho Chi Minh; quan Hai Chau, thanh pho Đa Nang; thanh pho Ha Tinh, tinh Ha Tinh, thanh pho Vinh, tinh Nghe An đeu co con đuong mang ten Mai Lao Bang.
Mo phan cua ong tai que nha tai xa Ky Khang, huyen Ky Anh, đuoc cong nhan la di tich Lich su - Van hoa cap Tinh.


Chu thich Tham khao Nhieu nguoi soan, Hop tuyen tho van Viet Nam (1858-1920), Quyen 2. Nha xuat ban Van Hoc, 1985.
Chi si Mai Lao Bang Luu tru ngay 10 thang 9 nam 2015 tai Wayback Machine
Mai Lao Bang mot chi sy yeu nuoc cua que huong Ky Anh Luu tru ngay 11 thang 11 nam 2012 tai Wayback Machine
Phan Boi Chau, Nguc trung thu (ban đien tu o wikisource)