Vet kea (; tieng Maori: [kɛ.a]; Nestor notabilis) la mot loai vet thuoc ho Nestoridae. Loai sinh song o đao Nam cua New Zealand, moi truong sinh song cua chung la cac đai nguyen nui cao. Loai nay co than dai khoang 48 cm, chu yeu co mau xanh o-liu cung voi mau cam ruc ro duoi canh. Chung co mot chiec mo tren lon mau nau xam, cong va hep. Vet kea la loai vet song o khi hau nui cao duy nhat tren the gioi. Che đo an tap cua chung co ca xac thoi, nhung chu yeu la bao gom re cay, la, qua, mat ong, va con trung. Vet kea đa tung bi giet hang loat vi moi lo ngai đen tu viec chung tan cong gia suc cua nhung nguoi chan nuoi, đac biet la cuu. Chung chi bat đau nhan đuoc su bao ve tu Đao luat bao ve đong vat hoang da nam 1986.
Vet kea lam to trong hang hoac khe ho giua cac goc cay. Loai đuoc biet đen voi tri thong minh va tinh to mo, von đeu quan trong đoi voi su song con cua chung o mot moi truong nui cao khac nghiet. Chung co the giai quyet cac van đe đoi hoi tri thong minh, chang han nhu đay hoac keo theo mot thu tu nhat đinh đe co đuoc thuc an, va lam viec voi nhau đe đat đuoc mot muc tieu nhat đinh.


Phan loai va tu nguyen Loai vet nay đuoc mo ta boi nha đieu hoc John Gould vao nam 1856. Ten cua chung, notabilis trong tieng Latin, co nghia la "đang ghi nhan". Ten pho bien cua loai la kea, bat nguon tu tieng Maori, co the la tu tuong thanh cho tieng keu cua chung khi bay – 'keee aaa'. Trong tieng Anh, "kea" vua la danh tu so it lan danh tu so nhieu.
Chi Nestor bao gom co bon loai: Nestor meridionalis, kea (N. notabilis), Nestor productus (đa tuyet chung) va Nestor chathamensis (đa tuyet chung). Ca bon loai đuoc cho la co chung to tien tu loai "proto-kaka" sinh song o nhung khu rung New Zealand 5 trieu nam ve truoc. Ho hang gan nhat cua chung la loai vet khong biet bay kakapo (Strigops habroptilus). Chung cung nhau tao thanh mot lien ho vet Strigopoidea, phat trien tu ho Psittacidae.


Mo ta Kea la mot loai vet lon, dai khoang 48 cm (19 in) va nang tu 800 gam (1,8 lb) đen 1 kilogam (2,2 lb). Chung co bo long gan nhu la mau xanh o-liu cung voi mot chiec mo xam co phan tren dai, hep va cong. Con truong thanh co mong mat mau nau sam, trong khi da goc mo, vong mat va cap chan co mau xam. Chung con co lop long mau cam duoi canh. Long o hai ben mat cua chung co mau nau o-liu đam, o tren lung va mong co mau cam đo con o ngoai canh thi co mau xanh duong đuc. Loai co đuoi ngan, rong, co mau xanh la pha xanh duong va phan cuoi mau đen. Phia duoi cua nhung chiec long đuoi nam trong con co nhung dai soc mau vang-cam nam cheo. Con đuc thuong dai hon 5% va phan mo tren cua chung cung dai hon 12–14% so voi con cai. Vet con đang lon nhin chung cung tuong tu con truong thanh nhung co vong mat va da goc mo mau vang, mo duoi mau vang-cam cung cap chan mau xam-vang.


Phan bo va moi truong song Vet kea la mot trong muoi loai vet đac huu cua New Zealand.

Phan bo moi truong song cua vet kea đa dang tu nhung đong bang thap ven song va nhung rung ram doc bien o đao Nam len đen nhung vung khi hau nui cao nhu Arthur's Pass hay vuon quoc gia Aoraki, doc theo nhung day rung soi phuong nam. Ngoai tru thi thoang mot vai ca the đi lang thang, vet kea khong đuoc tim thay o đao Bac, mac du bang chung hoa thach lai chi ra rang chung tung song o đay 10.000 nam ve truoc. So luong cua loai đuoc uoc tinh tu 1.000 đen 5.000 ca the vao nam 1986, so voi con so 15,000 ca the vao nam 1992. Chung thuong phan bo rong rai voi mat đo thap o nhung khu vuc khong the tiep can khien viec uoc tinh gap tro ngai. Hien uoc tinh con lai tu 3.000 đen 7.000 ca the.


Tuong tac voi con nguoi Ban tinh hieu ky khet tieng cua loai vet nay đa khien chung vua tro thanh loai gay hai cho nguoi dan đia phuong, vua la su thu hut cho khach du lich. Voi biet hieu la "chu he cua vung nui", chung se luc loi tui xach, ung, van truot tuyet, tham chi la xe hoi va thuong xuyen pha hoai hoac an cap nhung tai san nho. Chung tung đuoc giu nhu thu nuoi trong nha truoc khi đuoc bao ve, nhung viec nay hiem khi xay ra vi chung rat kho đe bat giu va rat pha hoai trong moi truong nuoi nhot.
Vet kea thuong đuoc bat gap tai cac điem truot tuyet tai đao Nam, noi chung lui toi đe tim thuc an thua. Đac tinh to mo khien chung hay gap đi nhung vat dung khong đuoc trong coi hoac can xe nhung bo phan cao su cua xe hoi. Đa co mot ca the vet đuoc bao cao lay trom ho chieu cua mot du khach khi anh ta tham quan vuon quoc gia Fiordland.
Vai nguoi cho rang viec tieu thu thuc pham mat can bang, bat nguon tu viec cho vet kea thuc an cua con nguoi, co anh huong nghiem trong đen suc khoe cua chung. Cuc Bao ton New Zealand cung co y kien rang khi co bua an giau calo hon, vet kea co nhieu thoi gian ranh hon đe luc loi va pha hoai cua cai. Su tin tuong tu nhien cua loai nay khi o gan con nguoi cung đuoc cho la mot nguyen nhan gop phan cho nhung vu viec chung bi co y giet chet tai cac điem du lich gan đay.


Vong đoi Vet kea nho co ti le tu vong cao, voi it hon 40% ca the song sot het nam đau đoi. Vong đoi trung vi cua mot ca the vet kea hoang da đuoc uoc tinh la 5 nam, dua tren ti le cua nhung ca the đuoc bat gap tro lai trong 2 mua lien tiep tai Arthur's Pass va viec nhap cu tu nhung khu vuc lan can. Khoang 10% luong vet kea đuoc du đoan co tren 20 nam tuoi đoi. Ca the vet kea tho nhat trong moi truong nuoi nhot song đen 50 nam.


Sinh san Co it nhat mot nhan chung bao cao rang vet kea la loai đa the. Tai nguon nay cung ghi rang co mot so luong du ca the cai. Vet kea la loai bay đan va song trong đan co toi đa 13 con. Nhung ca the song đoc lap rat te trong moi truong nuoi nhot nhung phan xa tot voi hinh anh trong guong.
Trong mot nghien cuu, đia điem lam to cua loai co mat đo mot tren 4.4 km². Đia điem sinh san cua chung thuong la doc theo nhung day rung soi phuong nam, o nhung đoi nui doc. Sinh san tai đo cao 1600 m hoac hon so voi muc nuoc bien, vet kea la mot trong so it loai vet tren the gioi thuong xuyen song tren đuong gioi han cay go. To cua chung thuong đuoc đat duoi đat, phia duoi nhung cay soi lon, trong cac ke đa, hoac trong cac hang đao giua cac re. Giai đoan đe trung bat đau vao thang bay va keo dai đen thang mot.


Thuc an La đong vat an tap, vet kea tieu thu hon 40 loai thuc vat, au trung bo canh cung, cac loai chim khac va đong vat co vu nhu cuu hay tho. Chung đa tung đuoc nhin thay khi đang pha to cua loai chim nuoc cat đe an thit cac chim con khi nghe thay tieng keu. Loai vet nay cung luc loi rac thai va cho đoi đo an cua con nguoi.

Cuoc tranh luan ve viec vet kea tan cong len cuu co lich su dai dang. Đan cuu đuoc nhin thay co nhung vet thuong hai ben suon vao giua nhung nam 1860, trong vong mot thap ki tu khi nhung nguoi chan cuu chuyen đen vung nui cao. Mac du co nguoi cho rang nguyen nhan xuat phat tu loai benh dich moi, vet kea cung la đoi tuong bi tinh nghi. James MacDonald, nguoi chan cuu đung đau Wanaka Station, đa tung nhin thay mot ca the vet kea tan cong mot con cuu vao nam 1868, cung voi nhieu truong hop khac. Cac thanh vien cua cong đong cac nha khoa hoc cung thua nhan viec nay, trong đo co Alfred Wallace lay đay la vi du cho su thay đoi hanh vi trong cuon sach Darwinism (1889) cua ong. Ngoai tru mot so bang chung ghi chep đang tin cay, cac chung cu khac duong nhu khong thuyet phuc, đac biet o nhung nam ve sau. Nam 1962, J.R. Jackson ket luan rang mac du vet kea co the tan cong nhung con cuu benh hoac bi thuong, đac biet la khi tuong nham cuu đa chet, chung khong han la loai san moi. Tuy nhien vao nam 1993, nhung đot tan cong vao ban đem cua loai vet nay đuoc ghi hinh, chung minh rang chung cung san moi nhung con cuu khoe manh. Đoan ghi hinh chung to đieu ma cac nha khoa hoc đa nghi van tu lau rang vet kea su dung chiec mo va mong vuot chac khoe cua minh đe cao xe lop long va an phan thit mo tu lung cuu. Mac du chung khong truc tiep gay ra cai chet, nhung con cuu co the tu vong do nhiem trung hoac do tai nan khi co gang chay tron. Vet kea cung đuoc ghi nhan tung tan cong len tho, cho va tham chi la ngua.


Đe doa va bao ton Trong su hop tac voi cac hoi đong đia phuong va chu trang trai cuu, chinh phu New Zealand đa tung treo tien tuong cho viec giet vet kea vi chung tan cong len gia suc, đac biet la cuu. Theo thoa thuan, vet kea chi bi giet lay tien thuong khi xuat hien o cac trang trai hoac khu vuc hanh chinh, nhung nhieu nguoi đa san ban chung tai cac vuon quoc gia va o Westland, noi ma chung đuoc toan quyen bao ton. Hon 150.000 ca the bi diet tru trong vong hang tram nam cho đen khi tien thuong bi bai bo vao nam 1970. Trong thap nien 70, vet kea đa nhan đuoc phan nao su bao ve khi mot cuoc tong đieu tra cho biet chi con 5.000 ca the. Chung chi bat đau nhan đuoc su bao ve đay đu tu Đao luat bao ve đong vat hoang da nam 1986.
Mot nghien cuu tai vuon quoc gia cac ho Nelson cho thay mot su sut giam đang ke so luong loai vet nay tu nam 1999 đen 2009, nguyen nhan chu yeu la do trung va con non bi an thit. May quay đuoc lap đat đe quan sat thay đuoc loai chon possum giet chet nhung vet con.
Ngo đoc chi, chu yeu la do vat lieu phan mai cua cac toa nha, cung la mot nhan to quan trong dan đen viec chet yeu o loai vet kea. Nghien cuu luong chi tai Aoraki/nui Cook cho thay trong so 38 ca the đuoc xet nghiem, tat ca đeu co chi trong mau va 26 ca the co nong no cao đen muc nguy hiem. Phan tich bo sung tu chan đoan tren 15 ca the đa tu vong cua Đai hoc Massey tu nam 1991 đen nam 1997 cho thay 9 truong hop co luong chi cao o muc gay tu vong. Nghien cuu cua Đai hoc Victoria nam 2008 con ket luan rang ban tinh hieu ky cua loai vet nay lam gia tang nguy co chung ngo đoc do nuot phai chi.
Thuoc 1080 đuoc su dung đe kiem soat cac loai gay hai huu nhu nhu loai chon ecmin hoac chon possum cung gay lien luy đen loai vet kea. Bay ca the vet đuoc phat hien tu vong sau khi loai thuoc nay đuoc thai ra đe kiem soat luong chon tai song bang Fox vao thang 7 nam 2008 tuong tu bay ca the khac tai rung Okarito vao thang 8 nam 2011. Ngoai ra nhung cai bay cung la mot moi đe doa cho loai. Vao thang 9 nam 2011, may quay giau kin cho thay canh vet kea sa vao bay chon ecmin tai thung lung Matukituki.
Mac du đuoc xep loai nguy cap cap quoc gia, nguy cap trong Sach Đo va đuoc bao ve boi luat phap, vet kea van bi co y sat hai. Vao cuoi thap ky 1990, mot cu dan o song bang Fox đa giet 33 ca the tai bai đau xe va vao nam 2008, 2 ca the cung bi sat hai va ghim len bang bao tai Arthur's Pass. So vu vet kea tu vong do tai nan giao thong tang vut cung khien nhieu bien bao khuyen khich chay cham đuoc dung len.
Mot du an khoa hoc cong đong voi ten goi "Kea Database" đuoc to chuc vao nam 2017 cho phep ghi nhan viec theo doi loai vet tren co so du lieu truc tuyen, cho phep viec quan sat tung ca the cung nhu theo doi hanh vi va moi truong song cua chung.


Trong van hoa Vet kea tung đuoc xuat hien tren mat trai cua to tien 10 đo la New Zealand tu nam 1967 đen nam 1992, truoc khi bi the cho boi loai vit lam.
Vet kea con la nhan vat chinh trong tieu tuyet Beak of the Moon (1981) va Dark of the Moon (1993) cua nha van Philip Temple, lan luot ke ve nhung cuoc gap nhau đau tien cua bay vet voi con nguoi o đao Nam trong thoi ki cua nguoi Maori va cuoc song hien tai cua chung o New Zealand.
Lua tuoi nho nhat cua thieu sinh Huong đao o New Zealand đuoc đat ten theo loai chim nay.


Chu thich Lien ket ngoai World Parrot Trust Parrot Encyclopedia – Species Profiles
BirdLife Species Factsheet Luu tru ngay 19 thang 5 nam 2013 tai Wayback Machine
Kea at the Department of Conservation
Images and movies of the Kea Luu tru ngay 11 thang 5 nam 2010 tai Wayback Machine, ARKive
Kea research at the University of Vienna
Kea and people, Te Ara - The Encyclopedia of New Zealand
Kea Conservation Trust