Jan Zizka cua Trocnov va Kalicha (khoang 1360 - 11 thang 10 nam 1424) (tieng Sec: Jan Zizka z Trocnova a Kalicha; phat am tieng Sec: [ˈjan ˈʒɪʃka] ; tieng Đuc: Johann Ziska) la mot lanh tu cua cuoc khoi nghia Hussite tai Vuong quoc Bohem (nay thuoc Cong hoa Sec). Ong đuoc đanh gia la mot trong nhung nha quan su tai ba va sang tao nhat trong lich su, va la mot trong nhung tuong linh khong he thua bat cu tran đanh nao trong cuoc đoi binh nghiep.
Ong noi tieng boi chien thuat su dung cac chien luy di đong lam tu xe bo (goi la vozova hradba hay wagenburg, tuc la "xe bo chien tran") cung voi phao binh da chien trong tran đanh, cung nhu kha nang tan dung đia hinh va duy tri ky luat nghiem minh cho đoi quan von xuat than tu gioi binh dan. Ong co biet danh la "nguoi mot mat", vi mat phai cua ong bi hong. Vao khoang thang 6 nam 1421, ong bi trung ten vao mat trai va mu ca hai mat, nhung van tiep tuc chi huy quan đoi Hussite cho đen khi qua đoi vao nam 1424.


Su nghiep truoc chien tranh Hussite Cac su lieu chi mieu ta ky luong 6 nam cuoi cuoc đoi cua Zizka, con khoang thoi gian truoc đo chi co the đuoc biet qua cac mau tai lieu vun vat tu nhieu nguon con luu tru đuoc. Nguoi ta khong biet đich xac nam sinh va nguyen quan cua ong, nhung phong đoan la khoang nam 1360 va tai Trocnov. Ong đuoc cho la xuat than tu mot gia đinh quy toc nho, cha cua ong ten la Rehor con me la Johana. Ong it nhat co mot nguoi anh em la Jaroslav va mot nguoi chi em ten Anezka. Nguoi ta cung chua ro ong bi hong mat phai trong hoan canh nao; co y kien cho rang cai ten Zizka that ra la mot biet danh co nghia la "mot mat", con ten that cua ong la Jan Trocnovsky.
Truoc khi lanh đao cuoc khoi nghia Hussite, Zizka tung la mot ten cuop va linh đanh thue. Trong khoang cuoi the ky 14 va đau the ky 15, Zizka tung đi linh cho vua Vaclav IV cua vuong quoc Bohem. Sau đo, ong lot vao mat xanh cua Jan Sokol - mot trong nhung tuong linh tai ba nhat cua vua Vaclav, va đen khoang nam 1409 thi tham gia đoi quan cua Sokol đang phuc vu cho vua Ba Lan đe chien đau chong lai cac Hiep si Teuton. Ong co the đa tham gia vao tran Grunwald noi tieng nam 1410, sau đo tru đong tai phao đai Gniew va Radzyn cho đen khi ket thuc chien tranh nam 1411. Khong may cho Zizka, Sokol qua đoi trong chien dich, va Zizka mat đi nguoi bao tro cung nhu nguoi thay cua minh trong thoi gian đo.


Lanh đao cuoc khoi nghia Hussite Nam 1411, Zizka tro ve Bohem. Ong tro thanh thi than cua vuong hau Zofie, vo vua Vaclav IV, va duong nhu co quan he tot voi hai nguoi. Ong hay ho tong vuong hau đen nha tho va co le trong hoan canh đo, đa biet đen va tiep thu cac bai giang cua Jan Hus, nha cai cach ton giao mo đau cho phong trao Hussite. Nam 1415, Jan Huss bi Giao hoi Cong giao Roma ket toi di giao va xu tu hinh bang cach hoa thieu, hai nam sau giao phai Hussite bi rut phep thong cong. Viec nay gay ra su phan no trong cac tang lop cu dan Bohem von co rat đong tin đo cua Huss, ke ca cac nha quy toc. Nha tho Cong giao va trieu đinh vua Vaclav đa tien hanh cac hoat đong cung ran đe đan ap nhu bat bo, xu tu tin đo, pha huy cac giao đuong. Nam 1419, vua Vaclav cach chuc cac nhan si Hussite trong Hoi đong thanh pho va trong cac giao đuong Praha, thay the bang cac phan tu Cong giao bao thu. Đieu nay dan đen cuoc bieu tinh ngay 30 thang 7, von nhanh chong tro thanh mot vu bao đong voi ket qua la cac thanh vien Hoi đong thanh pho Praha bi ha sat bang cach nem qua cua so. Cac dien bien tren khien vua Vaclav bi chan đong manh va chet do đot quy. Ngay lap tuc, vua Hungary la Zikmund - em trai cua Vaclav, chup lay co hoi nay đe đoi thua ke ngoi vua Bohem. Cuoc chien tranh Hussite bat đau.


= Giai đoan 1419-1421 =

Khong ro lieu Jan Zizka co tham gia vao cuoc bao đong nam 1419 hay khong, nhung ong đa đuoc bau lam thu linh luc luong vu trang Hussite tai thu đo Praha. Ong xua quan tan cong phao đai Vysehrad va de dang chiem đuoc no - quan giu thanh hau het la cac ban cu cua Zizka va đa tinh nguyen nop thanh cho ong. Trong khi đo, phe bao thu cung chiem giu va cung co lau đai cua vuong gia tai đoi Hradcany. Mot vu tham sat nguoi Hussite vao thang 11 nam 1419 cham ngoi cho tran du doi đanh no ra tai khu vuc nay, tran chien gay ra su tan pha khung khiep đen muc ca hai ben đa chap nhan ky hoa uoc theo đo đam bao quyen tu do ton giao cho nguoi Hussite, đoi lai phe Hussite phai rut bo Vysehrad. Tuy nhien, Zizka xem đieu nhuong bo nay la su phan boi cua phai Hussite on hoa, va ong cung voi mot phai Hussite cap tien ten la Taborite (lay theo ten nui Tabor trong Kinh thanh) roi bo Praha ve đong quan gan Plzen, điem dan cu nam tren tuyen đuong bo phia Tay cua Praha.
Zizka o lai Plzen khoang 5 thang va voi cha xu Mikulas Koranda bat tay vao cung co thanh luy cua noi nay. Cung thoi gian đo, quan Hussite đanh Nekmir. Lanh chua Bohuslav xu Svamberk đem quan đen cuu vien, nhung bi Zizka đanh bai bang chien thuat dung cac "xe bo chien tran" noi tieng - đay la lan đau tien cac "xe bo chien tran" đuoc ong su dung tren chien truong. Tuy nhien, sau đo chien cuc tro nen giang co, đam mau va tro nen bat loi cho phe Hussite. Đen thang 3 nam 1420, cu dan Plzen đa ep quan Hussite roi khoi thanh, đoi lai Bohuslav se cho ho rut quan an toan. Bohuslav "giu loi hua" bang cach huy đong mot đoi quan tap kich đoan nguoi Hussite đang rut lui. Ket qua la tran Sudomer noi Zizka lai dung cac "xe bo chien tran" đe đanh lui ke đich đong gap 5 lan. Chien thang nay xac lap uy tin va đia vi lanh đao cua Zizka trong phong trao khoi nghia, ngay 27 thang 3 ong tien vao thanh Tabor va đuoc đon tiep nhu mot anh hung. Zizka đuoc bau lam nguoi chi huy quan su o đia phuong va bat tay ngay vao viec cung co cac đon luy o Tabor cung nhu huan luyen va to chuc nhung nguoi Hussite thanh mot đoi quan co suc chien đau cao.

Thanh the ngay cang lon cua Zizka khien nhung nguoi Hussite on hoa bat đau xem ong la vi cuu tinh truoc moi đe doa cua đao quan Thap Tu cua vua Zikmund xu Hungary đang xam luoc Bohem. Ngay 16 thang 5 Zizka nhan đuoc thu cau cuu tu Praha, 2 ngay sau ong cung mot đoi quan 9.000 nguoi tuc toc len đuong ve thu đo. Ngay 21 thang 5, quan Hussite đen Praha va bat đau cung co cac đon luy quanh thanh. Sau đo la mot giai đoan yen tinh cho đen giua thang 7, khi vua Zikmund huy đong toan bo quan đoi bao vay thu đo cua Bohem. Ho chiem giu tat ca cac vi tri xung quanh thanh pho, tru mot điem cao ten la Vitkov an ngu con đuong tiep te o phia Đong noi quan đoi cua Zizka đa nhanh chan lay truoc. Ngay 14 thang 7 dien ra tran chien tranh gianh điem cao nay, va ket thuc bang mot trong nhung thang loi vi đai nhat cua Jan Zizka. Thiet hai cua quan Thap Tu khong qua lon, nhung no gay suy giam nghiem trong ve si khi, cong voi dich benh hoanh hanh va thai đo thu ghet cua nhan dan Bohem, khien đoi quan cua vua Zikmund tan ra dan. Đen cuoi thang 7, Zikmund rut quan ve Kutna Hora. Thang 11, phao đai Vysehrad roi vao tay quan Hussite, it lau sau đo la Hradcany va cac phan phia tay Praha. Thang 3 nam 1421, quan Thap Tu triet thoai hoan toan khoi Bohem.
Trong khoang nua sau nam 1420, Zizka rut khoi Praha đe tro ve đai ban doanh tai Tabor. Ngay 22 thang 8, ong tien xuong phia Nam đe đanh dep luc luong cua Oldrich xu Rozmberk, đong minh quan trong nhat cua vua Zikmund tai Bohem. Ngay 12 thang 11 Zizka đanh bai Oldrich va tai Panskeho Boru. Ngay 18 thang 11, Zizka va Oldrich ky hoa uoc tai Pisek. Sau đo ong lai đen Praha, va ngay 4 thang 11 đanh chiem Ricany. Sang đau nam, Zizka tan cong lanh đia cua đoi thu cu la Bohuslav xu Svamberk, buoc ong nay phai đau hang va nop thanh Stribro. Zizka tha bong cho cac tu binh, con chu tuong Bohuslav thi quy thuan phe Hussite va tro thanh mot thu linh cua phai Taborite. Thang 6 nam 1421, vuong quoc Bohem thanh lap mot chinh phu lam thoi voi 20 đai bieu, va Zizka la mot trong 2 đai bieu đen tu Tabor.


= Giai đoan 1421-1422 =

Cung vao thang 6 nam 1421, trong chien dich vay thanh Rabi, mot mui ten đa bay trung vao mat trai cua Jan Zizka. Ong may man thoat chet, tuy nhien cai gia phai tra la tu nay ca hai mat ong đeu bi mu. Tuy nhien, đieu ki dieu la no khong he can tro con đuong binh nghiep cua vien tuong gia, ong van tiep tuc chi huy quan đoi cho đen khi mat. Va no cang khong lam anh huong đen danh tieng cua ong: vao cuoi thang 7 nam 1421, mot đao quan Đuc tu Meissen xam nhap vao Bohem va bao vay Zatec, tuy nhien ho đa bo chay khi nghe tin vien binh cua Zizka sap xuat hien.
Trong thoi gian nay, vua Zikmund đang tien hanh cuoc Thap Tu Chinh lan thu hai nham vao Bohem. Đao quan Thap Tu đuoc chi huy boi Filippo Scolari (con goi la Pipo Spano), mot vien tuong nguoi Y tung co kinh nghiem tham chien chong lai Tho Nhi Ky. Muc tieu truoc mat đo la Kutna Hora, thanh pho co đa so cu dan goc Đuc va ung ho Cong giao, nhung lai vua quyet đinh quy thuan phe Hussite. Quan Thap Tu di chuyen cham chap va tham chi đa nan lai o thanh pho Jihlava (nam tai bien gioi Bohem va Morava) đe cho vien binh đen đu. Tan dung su re ra nay, Zizka đa nhanh chan keo quan đen chiem đong Kutna Hora vao ngay 9 thang 12. Ngay 21 thang 12, quan Thap Tu keo đen chan thanh Kutna Hora va cham tran quan Hussite đang an ngu o cua ngo ngoai mat Tay cua thanh pho. Loi dung quan Hussite đang ban chien đau o ngoai thanh, Pipo Spano phai mot đao binh bi mat vong ra mat Bac, noi cac noi gian đa mo san cong thanh cho quan Thap Tu tran vao. Mat Kutna Hora, đao binh Hussite o cua Tay bi roi vao vong vay. Trong tinh huong hiem ngheo, thien tai quan su cua Zizka lai boc lo, ong to chuc mot tran đanh pha vay tai tinh va đa rut đuoc toan quan an toan ve phia Kolin.

Quan Thap Tu cho rang phia Hussite se khong dam quay lai nen khong tiep tuc truy kich. Đieu nay cho Zizka mot thoi gian quy bau đe duong quan va bo sung luc luong. Trong khi đo, do so luong quan Thap Tu qua đong, vua Zikmund khong the cho toan quan tru đong trong Kutna Hora, ma phai chia ra o nhieu noi khac. Loi dung su phan tan nay, ngay 6 thang 1 nam 1422 Zizka chu đong phan cong va đanh tan khoi quan Thap Tu o Nebovidy. Quan Hussite thua thang truy kich đen tan Kutna Hora, khien vua Zikmund hoang so bo chay. Quan Thap Tu ha lenh thieu huy thanh pho, tuy nhien do mai me cuop boc vo vet, viec thieu huy bi tre nai va quan Hussite kip thoi co mat đe dap tat cac đam chay. Cuoc thao chay tiep tuc đen khi vua Zikmund tap hop luc luong o Habru nham chong tra, đe roi lai bi đanh tan vao ngay 8 thang 1. Quan Thap Tu chay đen Nemecky Brod (nay la Havlickuv Brod) thi gap song Sazava, chiec cau vat ngang song khong đu cho nhung ke chay tron qua đong nen toan quan đuoc lenh cuoc bo tren mat song đong bang. That ra thi con song khong đong bang hoan toan, mat bang mong khong chiu noi so nguoi vuot song đa vo vun khien cho vo so binh linh bi nuoc song cuon đi, trong đo co it nhat 548 hiep si. Quan Hussite cung vua đen noi va bat đau vay ham thanh pho. Cac buc tuong thanh to ra khong ich loi gi nhieu truoc đai bac, vi vay quan thu thanh quyet đinh đau hang. Tuy nhien truoc khi đieu đo kip xay ra, mot nhom quan Hussite đa bat tuan lenh chu tuong, choc thung mot đoan chien luy va tran vao tham sat nguoi dan trong đo. Vua Zikmund may man hon, thoat than an toan ve Brno sau mot chien dich tham hai nhat ke tu tran Nikopolis nam 1396.


= Giai đoan 1422-1424 =

Đay la mot giai đoan yen tinh. Vua Zikmond sau cac tham bai o Kutna Hora khong dam mo cuoc tan cong nao vao Bohem trong nhieu nam sau, đe mac cho cac vuong hau Đuc mot minh tan cong tu phia Bac. Cuoc Thap Tu Chinh lan 3 trong thang 10-11 nam 1422 ket thuc chong vanh bang cac cuoc đam phan giua hai ben ma khong xay ra giao tranh đang ke nao. Tuy nhien nen hoa binh nay lai co nguy co lam tan ra phong trao Hussite, khi cac phe phai Hussite chuyen sang đanh lan nhau. Zizka mot mat phai dep tan cac phe phai Hussite bao loan, vua phai chong tra voi cac the luc than Cong giao trong Bohem. Trong mua he va mua thu nam 1422, ong cam quan tiep tuc đanh dep the luc cua Oldrich xu Rozmberk. Thang 4 nam 1423, ong đanh tan đao quan Cong giao cua Cenek xu Vartemberk tai tran Horice. Đen thang 8 cung nam, mau thuan giua cac phe phai Hussite khien Zizka bo Tabor va chuyen sang mien Đong Bohem đe lanh đao phai Orebite. Thang 7 nam 1424, Zizka đanh tan mot đao quan Hussite cua phai Praha tai tran Malesov. Chien thang nay giup Zizka cung co đia vi lanh đao phong trao Hussite; khong lau sau đo hai phai Taborite va Orebite lam hoa va cung nhau đong vai tro then chot trong phong trao cho đen het chien tranh.
Cuoi thang 9 nam 1424, Zizka len đuong đi vien chinh o Morava, va đay la chien dich quan su cuoi cung cua ong. Tuy nhien, trong khi vay ham thanh Pribyslav, ong nga benh va qua đoi vao ngay 11 thang 10 nam 1424. Tuong truyen, truoc khi mat ong đa yeu cau nguoi ta lot da cua minh va cang len mot cai trong, va cai trong nay se luon đuoc đat o đau hang quan.
Sau khi Zizka chet, Prokop Lon tro thanh nguoi lanh đao quan su cua phong trao.


Đanh gia Tong hop tu Turbull va McBride, 2004 va David, 2013.
Jan Zizka la mot trong nhung nha quan su xuat chung trong lich su, va la nha lanh đao vi đai nhat cua cuoc khoi nghia Hussite. Mac du khong hoan toan la nhan vat đuoc biet đen rong rai o ngoai khu vuc Trung Au, nhung cac tai lieu lich su nhac đen Zizka đeu cong nhan ong la mot thien tai quan su va la tuong linh xuat sac nhat thoi ky đo. Đieu đo cang đac biet hon khi nhieu chien thang chan đong cua Zizka xay ra khi ong đa mu ca hai mat - đoi voi nhung nguoi Hussite đay la dau hieu cua phep mau Thien Chua. Ong đuoc cac thuoc cap va đong đoi xem la "chien binh cua Chua", con ke thu thi hoang so bo chay khi hay tin ong đen.
La mot chien binh day dan kinh nghiem, Zizka hieu ro đac điem tinh chat cua quan đoi phe ta va phe đich, ong biet cach phat huy uu the cua minh va khai thac nhuoc điem ke đich. Ong đac biet gioi loi dung đia hinh, đieu nay the hien trong cac tran chien tai Nekmir, Sudomer va đoi Vitkov, khi đia hinh đa vo hieu hoa uu the cua ky binh đich va lam loi cho quan đoi cua Zizka. Ong cung nam vung tam ly, phong cach tac chien cua quan đich va biet cach khai thac su hoang loan đe gianh chien thang, đieu nay the hien trong tran pha vay tren ca tuyet voi o Kutna Hora va chuoi tran phan cong tai Nevobidy đen Nemeckry Brod. Chuoi tran nay cung cho thay mot cuoc truy kich tan diet quy mo lon va keo dai voi muc đich vo hieu hoa hoan toan binh luc ke thu, đay la đieu chua tung thay trong lich su chien tranh thoi Trung co.
Tai nang cua Zizka con the hien o qua trinh đao tao va huan luyen quan đoi Hussite. Quan đoi Hussite xuat than tu nhung nguoi nong dan va binh dan cua đia phuong, ho khong co huan luyen quan su nhu cac hiep si, va cung khong co truyen thong quan su nhu cac vung Thuy Si. Nhung chi trong mot thoi gian ngan, Zizka đa đao tao ho thanh mot đoi quan co suc chien đau cao. Đac biet, ong nhan manh đen ky luat, va chinh ky luat la đieu lam nen suc manh cho quan đoi Hussite, trong thoi điem ma cac loai quan đoi phong kien đeu thieu đieu nay. Ky luat va he thong quan ly tap trung đuoc kien toan boi bo "noi quy quan su cua Hoi Huynh đe moi cua Zizka" do chinh vien tuong mu ky nam 1423, trong đo nghiem khac quy đinh cac đieu le ve hanh quan, tac chien, va nghiem cam cac hanh vi trom cap, co bac, cuop boc, ruou che va cac hanh vi vo ky luat khac. Đong thoi, hieu ro đac điem cua nhung nguoi nong dan va tho thu cong, cung nhu ky binh cua phe đoi đich, ong đa chon lua va cai tien cac chien thuat, vu khi phu hop cho quan đoi, tat ca đeu bat nguon tu nhung cong cu quen thuoc nhu cai chay đap lua, luoi cay, luoi hai, riu, gay xia rom, dao,... va xe bo, xe ngua. Ong cung nhan manh vai tro cua trong phao va sung cam tay, nhung vu khi moi, tan tien khong chi co sat thuong cao ma con co kha nang gay hoang loan va che khuat tam nhin ke đich. Quan đoi Hussite la nhung nguoi đau tien dung sung va trong phao tan sat sinh luc đich tren chien truong, trong thoi ky truoc đo trong phao chi dung đe ban pha cac chien luy, tuong thanh.


= Chien thuat "xe bo chien tran" =

Hat nhan cua phuong phap tac chien cua Zizka đo la viec su dung cac "xe bo chien tran", tuc la cac chien luy di đong đuoc lam tu viec xep hang dai cac xe bo va xe ngua. Đay cung la mot cong cu thong dung va quen thuoc đoi voi mot đoi quan nong dan. That ra, Trung Quoc, Mong Co va Đong La Ma xay dung cac chien luy tam thoi nhu the tu xua, nhung Zizka va nhung nguoi ke tuc đa cai tien đua no len thanh điem nhan cua tran đanh. Cac chien luy xe bo đa tao thanh mot buc tuong vo hieu hoa cac đot tan cong cua ky binh, đot xung phong ky binh du co manh me the nao cung khong the vuot qua cac buc tuong bang go soi va sat thep. Đung sau cac chien luy, nay, quan đoi nong dan voi giao dai, chuy can dai, cung ten va trong phao co the chong tra hieu qua truoc ky binh. Sau khi cac đot tan cong cua quan đich đa suy yeu, cac luc luong xung kich, chu yeu la ky binh nang, tu sau cac chien luy xe bo se xong ra va ket thuc đoi quan đa met moi cua ke đich.
Chien thuat dung chien luy xe bo đa đuoc Zizka va nhung nguoi ke tuc phat trien đen muc tinh vi. Mot so tai lieu đa mieu ta cac cach thuc kha phuc tap đe trien khai va ap dung cac chien luy xe bo, trong tan cong lan phong thu nhu mot lo cot di đong. Tham chi co nguoi đa mieu ta viec su dung cac chien luy xe bo đe bao vay, don ep va lam mac ket cac khoi quan đich, va tieu diet chung bang ky binh va bo binh - that ra cach mieu ta "bao vay" co the la su phong đai cua mot chien thuat đieu quan mang tinh phong ngu.
Tuy nhien chien luy xe bo khong ton tai qua lau. Cac xe bo va xe ngua đuoc thiet ke đe chiu đuoc cung no va guom giao; khi sung cam tay va trong phao tro nen pho bien va tan tien hon, luc nay xe bo khong chiu noi đan phao nua va phai lui ve hau truong lich su.


Tuong niem va vinh danh Sau khi Zizka mat, phai Orebite tu goi minh la "nhung nguoi mo coi" (Sirotci), am chi su mat mat to lon do cai chet cua ong gay ra.
Tuong đai Zizka đuoc dung o Đoi Vitkov, noi dien ra tran đanh ngay 14 thang 7 nam 1420. Đia danh nay thuoc quan Zizkov, đuoc đat theo ten cua Zizka. Ngoai ra con co tuong đai cua ong o Tabor va nhieu noi khac.
Mot lu đoan du kich Tiep Khac chong phat xit cung đuoc đat theo ten cua ong.
Đen luot 1916 va 1917, Trung đoan ban phao thu 3 đang noi len cua quan đoan Tiep Khac o Nga đuoc đat ten la "Trung đoan Jan Zizka cua Trocnov".


Trong van hoa đai chung Zizka la nhan vat chinh cua tieu thuyet "Vuon Thiet Giap" cua David B., cua bo 3 phim noi ve cuoc khoi nghia Hussite do Otakar Vavra đao dien (voi Zdenek Stepanek thu vai Zizka) va phim "Chien binh cua Chua" do Petr Jakl thuc hien.


Chu thich = Cuoc chu =


= Nguon dan =


Tham khao Almand, Christopher (bien tap). The New Cambridge Medieval History: Volume 7, c.1415-c.1500. Cambridge University Press, 1995.
IVANOV, Miroslav. Kdy umira vojevudce. Praha: Panorama, 1983. 416 s. ISBN 80-207-0385-3.
Paul K. Davis. Masters of the Battlefield: Great Commanders from the Classical Age to the Napoleonic Era. Oxford University Presss, NY, 2013.
MACEK, Josef. Tabor v husitskem revolucnim hnuti I. dil. Praha: Rovnost, 1952. 453 s.
MACEK, Josef. Tabor v husitskem revolucnim hnuti II. dil. Praha: Rovnost, 1955. 430 s.
SMAHEL, Frantisek. Husitska revoluce. 1. Doba vymknuta z kloubu. Praha: Karolinum, 1995. 498 s. ISBN 80-7184-073-4.
SMAHEL, Frantisek. Husitska revoluce. 2. Koreny ceske reformace. Praha: Karolinum, 1996. 364 s. ISBN 80-7184-074-2.
SMAHEL, Frantisek. Husitska revoluce. 3. Kronika valecnych let. Praha: Karolinum, 1996. 420 s. ISBN 80-7184-075-0.
SMAHEL, Frantisek. Husitska revoluce. 4. Epilog bourliveho veku. Praha: Karolinum, 1996. 550 s. ISBN 80-7184-076-9.
SMAHEL, Frantisek. Jan Zizka z Trocnova. Praha: Melantrich, 1969. 264 s.
Stephen Turnbull (minh hoa boi Agnus McBride). Men-At-Arms 109: The Hussite Wars 1419-36. Osprey Publishing, Oxford, 2004.
TOMEK, Vaclav Vladivoj. Jan Zizka. Praha: V raji, 1993. 228 s. Dostupne online. ISBN 80-900875-7-4.
Ze starych letopisu ceskych. Praha: Svoboda, 1980. 580 s.