Lo to la mot tro choi may rui dang xo so o Viet Nam voi nhieu yeu to van nghe anh huong tu bai choi, trong đo moi nguoi choi phai cho đuoc keu nhung con so sao cho khop voi con so tren tam ve cua minh. Nguoi quan tro lo to (thuong la nam cai trang thanh nu) se boc ngau nhien cac con so trong long cau hoac tui nhua, sau đo se hat mot bai hat sao cho tu cuoi cung cua bai hat đong am voi con so đuoc keu.
Lo to cung đuoc xem la mot dang đanh bac, xo so đong thoi cung la loai hinh giai tri van hoa dan gian. Tro choi nay đuoc phat trien rong rai o ca mien Nam va đat giai đoan cuc thinh trong thap nien 1980 cua hinh thuc choi tuong tu nhu tro bingo 90 (phien ban o Anh).
Hien nay, lo to đa gan nhu tro thanh net van hoa dan gian cua nguoi dan Nam Bo vao moi dip Tet Nguyen Đan. Hinh thuc nay, cung đa đuoc xuat hien duoi dang cac ganh hat lo to, mot san khau bieu dien cua nhung nguoi thuoc cong đong LGBT o Viet Nam.


Lich su = Nguon goc =
Ten goi "lo to" đuoc dich tu tieng Phap "loto", von bat nguon tu tieng Y "lotto", co nghia la "rat nhieu". Tien than cua tro choi lo to xuat hien lan đau o Y vao the ky 16 va đuoc du nhap rong rai đen nhieu chau luc khac trong suot the ky 20. O My, mot phien ban tuong tu nhu lo to mang ten la Bingo đuoc pho bien tai cac hoi cho vao thap nien 1920.
Lo to co nguon goc tu tro bingo cua Y xuat hien vao the ky 16 va du nhap vao Viet Nam, sau đo no đa tro thanh mot loai hinh nghe thuat giai tri đoc đao cua nguoi dan khu vuc Tay Nam Bo. Loai hinh giai tri van hoa dan gian nay đa bat đau no ro va phat trien cuc thinh o Viet Nam trong khoang thap nien 1980 cua the ky 20.
Hien nay, lo to đa gan nhu tro thanh net van hoa dan gian cua nguoi dan Nam Bo vao moi dip Tet Nguyen Đan. Hinh thuc nay, cung đa đuoc xuat hien duoi dang cac ganh hat lo to, mot san khau bieu dien cua nhung nguoi thuoc cong đong LGBT.


= Du nhap vao Viet Nam =
 
Hien van chua xac đinh đuoc thoi điem chinh xac ma lo to đuoc du nhap vao Viet Nam. Mot so ghi chep tu thap nien 1950 đa đe cap đen lo to nhu la mot dang cua bai choi, cho thay thay lo to đa xuat hien o Viet Nam tu nua đau the ky 20.
Chinh quyen Viet Nam Cong Hoa coi lo to la mot hinh thuc co bac song khong cam can. Nam 1960, to noi san Hop-tac va Nong-tin co noi đen viec kiem che cac hinh thuc co bac, trong đo lo to va bai choi đuoc cho phep nhu mot ngoai le trong dip Tet . Sau khi chien tranh ket thuc, nuoc Viet Nam buoc vao thoi ky bao cap, mot giai đoan đuoc đanh dau voi su tan lui cua nen kinh te keo theo tinh trang thieu thon ve vat chat va nguon giai tri. Đay cung la luc lo to bat đau no ro va phat trien thanh phien ban hoan chinh nhu ngay nay voi tiet muc tap ky đuoc tich hop va nguoi bieu dien la nam cai trang thanh nu. Lo to đat giai đoan cuc thinh trong thap nien 1980 tai mien Nam, manh me nhat la o khu vuc đong bang song Cuu Long.
Cac to chuc kinh doanh lo to hoat đong theo ganh va đi luu dien đen nhung vung nong thon noi ma nguoi dan it co đieu kien tiep can cac hinh thuc van nghe đuoc dan dung chuyen nghiep. Bang viec ket hop trinh dien am nhac, tau hai vao hinh thuc đanh bac, lo to đap ung đuoc nhu cau giai tri va thuong thuc van nghe cho nguoi binh dan. Su xuat hien cua ganh lo to thuong đuoc coi la điem nham o hoi cho Tet mien que.


= Mai mot va phuc hung =
Đen thoi ky đoi moi, kinh te va xa hoi Viet Nam dan phat trien mang đen nhieu loai hinh giai tri moi, tieu bieu la su đi len cua cai luong trong thap nien 1990. Them vao đo, đinh kien cua xa hoi va chinh phu coi lo to nhu mot hinh thuc đanh bac khien tro choi nay khong đuoc cong nhan gia tri van hoa va dan mai mot trong gian đoan cuoi nhung nam 1990 đen cuoi nhung nam 2000.
Hinh anh lo to bat đau thu hut su chu y tro lai vao khoang cuoi thap nien 2010 khi cac man trinh dien tai hien ganh hat lo to xuat hien trong cac chuong truyen hinh thuc te va gameshow nhu Nguoi bi an (2018), Shark Tank Viet Nam (2019)… Đong thoi, phong trao keu goi quyen binh đang cua cong đong LGBT Viet Nam cung gop phan mang lai mot cai nhin moi cho van hoa lo to.
Hien nay, o thanh pho Ho Chi Minh co đoan lo to Huong Nam va Sai Gon Tan thoi, voi su sang tao trong trinh dien nhu ket hop nhac ngoai quoc va nhac tre đe thu hut khan gia va thay moi cac tiet muc, thay moi cach nhin ve nghe thuat giai tri lo to binh dan.


Cach choi Lo to con thuong gan lien voi nhung đieu ly, cau ho, bai ve... vao nhung dip le hoi hay Tet Nguyen Đan. Nguoi quan tro se boc ngau nhien mot con so trong long cau hoac tui nhua (thong thuong se co khoang 60 hoac 90 so), sau đo thong thuong ho se hat mot bai hat đe goi ten con so đo va tu cuoi cung cua bai hat đo se la tu đong am voi con so vua boc.

Vi du trong cach keu con so 5:Con may gi đay, con may gi đay, co ra con may...
Toc mai soi ngan, soi dai
Lay nhau chang đang thuong hoai ngan nam

Con so nam (5), con so nam (5).Nguoi chien thang se la nguoi đanh dau đu cac so hang ngang tren cung mot tam ve đuoc quan tro keu.


Ganh lo to Đieu tao nen su khac biet giua lo to Viet Nam so cac phien ban quoc te la su ket hop giua tro choi van nghe tap ky, giai tri va tro choi trung thuong, chu yeu do cac nguoi chuyen gioi nu hoac nam cai trang thanh nu van hanh va bieu dien. Mot so ganh lo to nho o thon que, con tan dung ben duoi san khau đe lam cho o va noi sinh hoat cua ca đoan. Khong chi o Viet Nam, mot so ganh lo to con bieu dien o nhieu quoc gia khac nhu Phap, Đuc, Thuy Đien, Thuy Si...


Đon nhan = Phap luat =
Hien tai o Viet Nam, cac hinh thuc ganh hat lo to khi bieu dien đeu phai xin phep chinh quyen đia phuong. Ngoai ra, vao dip Tet, nguoi dan van co quyen choi lo to tai nha nhung khong mang hinh thuc an thua bang tien.


= Ky thi nguoi đong tinh va chuyen gioi =
Nhung nghe nhan nguoi chuyen gioi tu nam sang nu hoac nam cai trang thanh nu tai cac ganh lo to đa khong tranh khoi thai đo ky thi tu xa hoi, nhat la vao cac thap nien 1990 va 2000 khi ma phong trao đoi quyen binh đang cua cong đong LGBT chua đuoc phat trien manh me tai Viet Nam. Nam 2005, to Nguoi lao đong đa goi nhung nguoi trinh dien tai cac ganh lo to la "đao," mot tu long am chi phu nu lam nghe mai dam, va đong thoi nhan đinh rang ho co xu huong luoi lao đong va me co bac. Tuy nhien trong nhung nam gan đay cac bai bao ve lo to đa thay đoi quan điem ky thi va huong đen cai nhin nhan van va cam thong hon voi nhung nguoi hoat đong trong ganh hat lo to.


= Bao ton =
Tap chi Tinh hoa Đat Viet đa nhac đen lo to trong mot bai bao va goi lo to la "mot loai hinh chua đung nhieu gia tri van hoa nghe thuat đang đung truoc nguy co bi mai mot". Khong chi vay, tap chi con ca ngoi lo to đa gop phan gin giu van hoa ca dao, tuc ngu, bai ve, cac ca khuc dan gian, thieu nhi theo cach tinh te. Nhieu to bao đia phuong nhu bao Can Tho, bao An Giang cung đa nhac đen cum tu "lo to" khi nhac ve cac chuong trinh giai tri dip Tet Nguyen Đan. To bao Phap Luat thanh pho Ho Chi Minh đa nhac đen đoan lo to Sai Gon Tan Thoi khi goi ten cac đia điem nen đen vao dip 2 thang 9 nam 2022.
Trong bai viet Where to Stay, and Where to Eat Noodle Soup, in Ho Chi Minh City, to New York Times cua My đa liet ke lo to vao danh sach cac hoat đong giai tri thu vi o Thanh pho Ho Chi Minh va đanh gia cao đoan lo to Sai Gon Tan Thoi trong viec gop phan the hien ban sac soi đong, tre trung va sanh đieu cua nguoi dan noi đay. Theo mot khao sat đuoc thuc hien boi Truong Đai hoc Mo Thanh pho Ho Chi Minh tren 300 nguoi dan Viet Nam thi đa co đen 99% nguoi biet đen lo to. Ngoai ra, cung đa co hon 50% nguoi tham gia khao sat cong nhan lo to la mot "loai hinh giai tri" hay "nghe thuat dan gian" hon la "co bac – kinh doanh – xo so".


Van hoa đai chung Vao nam 2017, lan đau tien tro choi lo to đuoc đao dien Huynh Tuan Anh đua len man anh qua bo phim Lo to, lay cam hung tu phim tai lieu Chuyen đi cuoi cung cua chi Phung cua đao dien Pham Thi Tham. Boi canh chinh la ganh lo to Phu Hoa, thong qua mot so nhan vat bo phim khong chi cho khan gia nhin nhan ve nhung hinh anh cuoc song gian di gan lien voi cuoc song cua nguoi dan mien Nam, đac biet cac tinh mien Tay… Bo phim cung đa ke ve cuoc song cua nhung nguoi trong cong đong LGBT. Chuong trinh truyen hinh đau tien ve lo to phat song vao nam 2019 tren đai Truyen hinh Vinh Long.
Ca khuc "Bau oi đung khoc", mot ca khuc viet ve so phan nhung nguoi hat lo to va đuoc trinh bay lan đau tien boi Lo Lo, truong đoan lo to Sai Gon Tan Thoi va sau đo la ca si Phi Nhung. Bai hat con đoat giai Mai Vang 2021 cho hang muc "Ca khuc cua nam".
Vao ngay 24 thang 10 nam 2022, tai truong Đai hoc Lac Hong cung đa to chuc keu lo to trong khuon vien nha truong. Khong chi vay, cac hinh anh sinh vien keu lo to cung pho bien tren cac mang xa hoi.


Xem them Bai choi
Xo so
Tet Nguyen Đan


Tham khao