Thoi Le So, nuoc Đai Viet chiu anh huong cua Nho giao, Phat giao va Đao giao cung tin nguong dan gian, trong đo Nho giao la đam net nhat, tro thanh tu tuong chu đao cua chinh quyen cai tri.


Than linh Tho than linh la tin nguong tu lau đoi cua nguoi Viet. Ngay khi gianh thang loi trong cuoc khoi nghia Lam Son, Le Loi đa quan tam toi viec sai cac quan đi te le than ky o cac nui, song, mieu xa cac noi trong nuoc va cac lang tam cac vua đoi truoc. Ong tuyen bo: "Ta la chua te cua bach than". Viec đay manh phong than chinh la muon muon uy danh than linh đe bao ve vuong quyen va bao ve đat nuoc.
Nam 1437, Le Thai Tong tien hanh gia phong cho cac than linh trong nuoc va to chuc te le long trong. Sang thoi Le Nhan Tong, trieu đinh đa cho lap cac đan tho Thanh hoang tai kinh thanh Thang Long, tho than Gio, than May, than Mua, than Sam đe bao ve kinh thanh.


Nho giao Cac vua Le tu Le Thai To tro đi rat sung đao Nho, dung đuong loi nay lam tu tuong chinh thong đe cai tri quoc gia.
Đe to su ton sung Nho hoc, nam 1435, Le Thai Tong sai Thieu bao Le Quoc Hung chon ngay lam le cung Khong Tu o Van Mieu. Khoa thi tien si nam Nham tuat (1442) đuoc xem la moc quan trong xac lap vi tri đoc ton cua Nho hoc o Viet Nam
Sang thoi Le Thanh Tong, Nho giao đat toi đinh cao thinh vuong. Du van đe tam toi Phat giao va Đao giao nhung tu tuong chu đao cua Le Thanh Tong la Nho giao. Le Thanh Tong đua Nho giao len vi tri hang đau trong đoi song van hoa tinh than cua thoi đai. Đe lam đoi song tu tuong voi Nho giao, ong đa tim cach "lam sang to đao thanh hien" khien muon nguoi tin theo.
Trong giao duc va thi cu, Nho giao chiem noi dung chu yeu. Đe ton vinh Nho hoc, Le Thanh Tong cho dung bia tien si, nhung nguoi đo tu nam 1442 tai nha Thai hoc.
Nho giao thoi Hau Le ap dung theo kieu nha Tong, con goi la Tong Nho. Nam 1467, ong đat ra chuc Ngu Kinh bac si, tuc la chon nguoi gioi giao cho nhiem vu nghien cuu chuyen sau ve Ngu Kinh đe giang cho hoc tro, truyen ba Nho giao trong xa hoi. Ban than Thanh Tong cung co hoc van kha cao ve Nho hoc, ong thuong cung cac quan lai ban ve Nho giao trong luc roi rai. Ong đe cao "tam cuong": quan than, phu tu, phu phu (vua toi, cha con, vo chong) va chu "hieu", it ban ve pham tru "nhan nghia".


Phat giao Trong thoi thuoc Minh, nha Minh đa cho tuyen truyen đao Phat kha nhieu vao Đai Viet nen luong su sai trong xa hoi rat đong. Nam 1429, Le Thai To ra lenh cho cac nha su, ai thong thao kinh đien va đu pham hanh thi đen trinh dien đe thi kiem tra cho tiep tuc đe tu hanh, ai khong thi đo thi bat hoan tuc. Bang bien phap nay, nha Le đa han che đuoc nguoi khong co hoc, loi dung cua Phat đe hanh nghe cung bai.
Tuy anh huong đoi voi chinh quyen cai tri cua Phat giao khong con lon nhu thoi Ly - Tran nhung ve đoi song tam linh thi vua, quan van huong theo đao Phat, tim đen cua chua niem cau, mong đuoc Phat đo tri. Vua Le Thai Tong va Le Nhan Tong đa lam le Phat đe cau mua. Cac quan đai than nha Le nhu Le Van Linh, Le Ngan rat sung đao Phat. Đac biet, Le Hien Tong la ong vua kha chuong đao Phat va nghien cuu kha sau ve đao Phat. Tai khoa thi Đinh nam 1502, ong đa ra đe thi ve Phat giao khien nhung nguoi du thi đeu bo ngo. Trong đe thi, ong đa ra hon 100 cau hoi rat cu the ve cac kien thuc Phat hoc. Đao si Le Ich Moc lam bai đoi ban ve đao Phat xuat sac đa đo Trang nguyen khoa nay.
Trang Luong Luong The Vinh, nha toan hoc thoi Le so cung la nguoi am hieu ve Phat giao. Ong đa viet cuon sach co tinh chat giao khoa ve Phat giao la Thien mon khoa giao va viet loi tua cho sach Nam tong tu phap đo cua thien su Thuong Chieu thoi nha Ly. Co y kien trong gioi nghien cuu cho rang vi la nha Nho lai đi viet sach ve Phat giao nen Luong The Vinh khong đuoc tho trong Van Mieu.
Trong đoi song chinh tri, Nho giao ngu tri nhung trong đoi song tin nguong cua nhan dan, Phat giao van đong vai tro chu đao, cung cac ton giao tam linh va tin nguong dan gian. Do nhan dan xay cat them rat nhieu chua nen nam 1461, Le Thanh Tong ra lenh cho cac lo, phu khong đuoc tu tien xay chua nham han che bot anh huong cua Phat giao trong đoi song xa hoi. Tuy nhien, sang the ky XVI, Phat giao ngay cang phat trien manh hon, ngay ca trong cung đinh nha Hau Le.


Đao giao Cung nhu đao Phat, du bi trieu đinh han che kha chat che nhung Đao giao van phat trien trong đoi song tu tuong cua nhan dan.
Cung nhu voi cac tang ni, Le Thai To đa lam sat hach voi cac đao si nam 1429 đe loai bo bot nhung nguoi khong thuc su co kien thuc ve Đao giao. Nam 1461, Le Thanh Tong, đong thoi voi lenh cam tu tien xay chua đa ra lenh cam tu tien mo đao quan. Du cac vua tu Thai To đen Thanh Tong đe ra nhung bien phap han che hoat đong Đao giao nhung tren thuc te ngay ca trong cung đinh, Đao giao van ton tai va chi phoi cac nghi le cung đinh.
Đao giao thoi Le so chu yeu la Đao giao than tien va Đao giao phu thuy. Đao giao phu thuy ket hop voi tin nguong dan gian, tham nhap sau vao đoi song tinh than cua nhan dan voi noi dung niem chu, đat bua yem, tru bo ta ma, chua benh cuu nguoi. Đao giao than tien hap dan gioi Nho si boi tinh than sieu thoat, phieu du va tao cam hung sang tac tho van.
Trong qua trinh ton tai va phat trien, Đao giao thuong song hanh voi Phat giao va thuong muon nghi le cua Phat giao đe tham nhap long nguoi.
Sang đau the ky 16, thoi cac vua Le tu Hien Tong đen Chieu Tong, Đao giao cung Phat giao ngay cang phat trien manh khong chi trong dan gian ma ngay ca trong cung đinh. Cuoc khoi nghia cua Tran Cao nam 1516 mang mau sac Đao giao kha ro: Tran Cao mac ao đen, tu xung la Đe Thich giang sinh, loi cuon đuoc hang van nguoi tham gia.


Xem them Nha Hau Le
Phat giao
Nho giao
Đao giao
Ton giao tin nguong thoi Mac


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich