Hiep si hay Ki si (tieng Anh: Knight) la tang lop thap nhat trong gioi quy toc o Chau Au thoi trung co, vi the khong mang tinh chat thua ke. Vao thoi ki Trung Co va Hau Trung Co, nhiem vu chinh cua mot ki si la chien đau, đac biet la duoi hinh thuc ki binh hang nang. Gan đay, ki si đa tro thanh mot tuoc hieu danh cho nhung nguoi noi tieng nhu Andrew Wiles, Alex Ferguson, Paul McCartney, Elton John hay Edmund Hillary. Ki si phuong Tay co tinh chat rat giong voi tang lop vo si Samurai cua Nhat Ban.
Lich su cua cac ki si lien quan đen su phat trien cua xa hoi thoi đo, đieu kien lich su, va ki thuat cho phep xuat hien cac loai ki binh nang.


Nguon goc cua tu = Trong tieng Viet =
Ki si (騎士) la ban dich truc tiep cua tu "knight" trong tieng Anh qua tieng Han. Con hiep si (俠士) nghia goc chi nhung nguoi hanh hiep truong nghia (hiep khach), ve sau bi bien nghia va tro thanh tu đong nghia voi ki si nhu hien tai.
Trong tieng Trung, tieng Han va tieng Nhat thi tu "Ki si" đuoc su dung mot cach tieu chuan. Con trong tieng Viet hien đai, ca hai thuat ngu ki si va hiep si đeu đuoc su dung luan phien.


= Trong tieng Anh =
Tu knight trong tieng Anh hien đai bat nguon tu tieng Anh co la cniht voi nghia la mot nguoi hau vao tuoi thieu nien, hay cung chi co the co nghia đon gian la mot thieu nien. Do đo, cnithhad (hay knighthood) cung co nghia la tuoi day thi.
Trong mot so cac ngon ngu chau Au khac, nhung tu chi hiep si lien quan truc tiep đen vai tro cuoi ngua cua ho: trong tieng Đuc la ritter, tieng Ha Lan la ruiter, ca hai đeu co nghia la ki binh.
Mot so noi khac chiu anh huong cua tieng Latinh, ngua la caballus, tu đo xuat hien cac tu chi hiep si tuong ung: chevalier (tieng Phap), caballero (tieng Tay Ban Nha), cavaleiro (tieng Bo Đao Nha), cavalieri (tieng Y).
Ngoai ra, trong xa hoi, it nhat la trong xa hoi Hy Lap, co mot su lien he giua đia vi xa hoi va so ngua ma nguoi ay co. Nhung nha quy toc lon nhat thoi bay gio nhu chuc vu Hipparchus va nhan vat Xanthippe, đen tu nhung tu chi ngua αλογο (alogho), ιππος (ippos). Mot trong nhung cai ten thuong gap o nhung nha quy toc la Philip, co nghia la "nguoi thich ngua". Tieng Hy Lap ιππευς (hippeus) mang nghia la ki si.


Su hinh thanh Trong thoi ki Trung Co, mot hiep si khong co đia vi xa hoi mot cach cu the. Cho đen the ki thu 10 o Phap, nhung hiep si đuoc goi la miles, chi mot chien binh trong thoi phong kien. Mot so ho cung ngheo nhu nong dan. Tuy nhien, vai tro cua ho tang len dan theo thoi gian. Ho dan dan giau len va bat đau chiem giu nhieu đat đai hon. Cuoi cung, đanh nhau tren lung ngua cung tro thanh nhiem vu cua ho.
Đen the ki 12, hiep si đuoc cho la mot nguoi linh mang ao giap cuoi ngua, va tro thanh mot đang cap đuoc chinh thuc cong nhan va đuoc goi la esquire. Boi vi trang bi cho ban than tren chien truong voi ngua va ao giap la rat đat so voi thoi ay cho nen cung lien quan đen gia tai cua ho. Dan da, nhung nha quy toc, nhung nguoi lanh đao trong thoi chien, bat đau phan ung bang cach gia nhap vao đang cap moi hinh thanh ay. Nhung nha quy toc giau co cung đao tao nhung nguoi con trai cua ho thanh nhung chien binh va cuoi cung, tro thanh hiep si, noi ma ho se đuoc vinh danh vao mot buoi le tan phong hiep si. Tu đo tro đi, tat ca nhung nguoi quy toc nam đeu đuoc mong đoi se tro thanh mot hiep si. Cac hiep si thuong phai the phai trung thanh voi chu minh, đoc than (hoac neu co vo thi chung thuy), bao ve nhung nguoi Cong giao khac, va luon tuan theo tat ca cac luat le cua nha cam quyen; mac du nhung đieu nay thay đoi theo tung thoi ki.
Đang cap: tu thoi vua Henry III cua Anh, mot hiep si la mot quy toc cap thap, đuoc lanh đao boi mot "hiep si nam tuoc", lanh đao khoang 10 nguoi va co co hieu rieng nhung khong co nhung đac quyen cua mot nam tuoc. Sau nam 1296, bat cu mot hiep si nao cung co dau hieu rieng.

Cung voi su phat trien cua chien thuat su dung bo binh dung giao va cung thu, vai tro cua ki binh, nhat la ki binh nang bi giam xuong nhieu. Cac nha quy toc nhan ra rang khong phai co nhieu ki binh la se chien thang ma con nho cac yeu to khac.
Nhung bo ao giap ma vang, bieu tuong cua hiep si ra đoi vao khoang the ki 15-16, thuong gap o nhung truong đau. Ten goi cua quan ma tren ban co vua (knight) cung ra đoi vao thoi ki nay, khoang 1440. Trong nhung cuoc thap tu chinh, vai tro cua ki binh lai tang len rat nhieu, nhung o dang ki binh nhe (khong mang ao giap hay chi la ao giap da). Tuy nhien, ki binh nhu the khong đuoc cho la hiep si.
Hiep si tro thanh mot tuoc hieu boi trieu đinh Anh va tach khoi su lien quan đen quan đoi vao nam 1611 do vua James I cua Anh.


Tro thanh mot Hiep Si Trong suot thoi ki trung Co, bat cu ai cung co the cung tro thanh mot hiep si, nhung do trang bi rat đat tien, hiep si thuong xuat than tu nhung gia đinh giau co hay quy toc. Quy trinh tro thanh mot hiep si gom 3 giai đoan: tu nguoi hau cho cac lanh chua, nguoi hau rieng cho cac hiep si va cuoi cung sau khi qua cac đot huan luyen se đuoc phong lam hiep si.
Qua trinh bat đau vao nam cac cau be 7 tuoi, cac cau be se đuoc gui đen nha mot lanh chua nhu mot nguoi hau. O đo, ho se hoc cach cu xu, phep lich su, sach se va ton giao tu nhung nguoi hau nu trong gia đinh lanh chua va hoc cach san ban cung cach nuoi chim ung, mot so ky nang phu khac nhu chuan bi ngua, cuoi ngua, cach su dung tat ca cac loai ao giap va vu khi.
Đen nam 14 tuoi, cau be se đi theo hau mot hiep si khac. Đieu nay cho phep ho hoc them nhieu đieu khac tu nhung tran đau cua chu. Nhiem vu chinh cua ho la chuan bi ngua va binh khi cho chu nhan. Đieu nay ren luyen cho cac cau be tinh cach cua mot hiep si: kien nhan, rong rai va nhat la, trung thanh. Nhung vi hiep si kia se chi day cau be moi đieu đe tro thanh mot hiep si. Khi cac cau be lon hon mot it, ho se theo chu vao chien truong, va giup đo hiep si đo neu ho bi thuong. Mot so cau be đa đuoc phong hiep si ngay tren chien truong nho su chien đau dung cam, nhung hau het chi đuoc phong tuoc hiep si boi nhung lanh chua sau khi đa huan luyen hoan chinh.
Cac cau be se tro thanh mot hiep si vao khoang 18-21 tuoi. Mot khi đa hoan tat viec đao tao, ho se đuoc phong tuoc. Khi đo, ho se phai cau nguyen ca đem, xung toi truoc ngay phong tuoc trong mot nha tho. Sau đo phai tam rua sach se, mac ao trang va quan mau vang, ao khoac tim, roi đuoc phong tuoc boi vua hay lanh chua. Vao thoi Trung Co, nhung cau be nhu vay se phai the tuan theo quy đinh cua mot ki si, va khong bao gio chay tron khoi chien truong. Va moi phu nu se go nhe len ao giap cua ho. Ho cung co the đuoc phong tuoc ngay tren chien truong, luc ma lanh chua đon gian chi can đat tay hay thanh kiem cua minh len vai cua ho va noi: "Nguoi la hiep si".
Sau khi cac ki thuat quan su khac đuoc phat trien, vai tro cua ki si ngay cang bi ap đao boi linh bo va ve sau la sung ong. Tu đo, hiep si chi danh cho mot so rat it nguoi trong gioi quy toc. Hiep si tu đo chi con la mot chuc vu mang tinh chat danh du hay chi con la mot chuc quy toc nho.


Hiep si trong thoi đai phong kien Hiep si gan lien voi nhung trieu đai phong kien. Đuoc tao thanh chu yeu o vung đat ve sau đuoc goi la Phap, mot hiep si thuong đuoc tra cong sau cac tran đanh bang đat, nhung đoi khi cung bang tien. Hiep si đuoc ho tro ve mat kinh te boi nhung nong dan lam viec tren đat cua minh va tu nha tho.
Trong thoi ki chien tranh, vua hay nu hoang co the ra lenh tap trung tat ca cac hiep si vao cuoc chien, co the la phong thu hay xam luoc cac nuoc khac. Cac nha quy toc thuong thue nhung nguoi khac đe đi thay cho minh, con mot so khac noi rang minh khong the đanh nhau.
Ve sau, nguoi ta thich quan đoi thuong xuyen boi vi ho co the su dung quan đoi lau hon, chuyen nghiep hon va trung thanh hon. Đieu nay dan đen viec cac hiep si đuoc tra luong bang tien tu cac lanh chua va tu đo cac hiep si đuoc phep thu thue đe lay luong cua minh.
Mot ky si co quyen mang that lung trang va quan mau vang đe the hien đang cap quy toc cua minh.


Nhung dong ho hiep si thua ke Tai Ireland co ba dong ho hiep si co the thua ke, dong thu nhat va ba đa mat tich. Đo la:

Knight of Glin, hay Black Knight
Knight of Kerry, hay Green Knight
White Knight


Đieu luat hiep si Trong chien tranh, mot hiep si phai dung cam trong chien đau, khong bao gio tim cach chay tron, trung thanh voi vua cua đat nuoc minh va voi Chua, san sang hi sinh ban than cho nhung đieu tot đep hon. Mot hiep si phai lich su, san sang tha thu. Đoi voi nhung phu nu quy toc, phai luon vui ve va nhe nhang.


Nhung dong hiep si – tu si Hiep si Cuu te, thanh lap vao cuoc thap tu chinh thu nhat, tu 1099 đen nay
Hiep si dong Thanh Lazarus thanh lap nam 1100, giai the nam 1830
Hiep si dong Đen, thanh lap nam 1118, bi giai the nam 1307
Hiep si Giec-man, thanh lap nam 1190, ton tai đen nam 1525
Mot so khac đuoc hinh thanh tren ban đao Iberia nhu tai Avis (1143), Alcantara (1156), Calatrava (1158), Santiago de Compostela (1164).


Nhung dong hiep si Sau khi nhung cuoc thap tu chinh that bai va nhung y tuong ve quan su thanh hinh va phat trien, nhung dong hiep si phat trien manh me vao khoang the ki 14-15, bao gom nhung dong lon sau:

Order of the Garter, thanh lap boi vua Edward III cua Anh vao 1348
Order of the Golden Fleece, thanh lap boi Cong tuoc Philip III cua Burgundy vao 1430
L'Ordre de Saint-Michel, thanh lap boi vua Louis XI cua Phap vao 1469
Order of St. George, thanh lap boi Ekaterina II cua Nga vao 1769


Y nghia danh du Vao khoang 1560, nhung danh hieu hiep si danh du đuoc thiet lap, đuoc thanh lap khac voi nhung danh hieu dung trong quan đoi. Nhung danh hieu nhu the rat pho bien vao the ki 17-18. Danh hieu hiep si van con ton tai o:

Anh va cac nuoc thuoc Khoi Thinh vuong chung Anh
Hau het cac nuoc tai chau Au
Malaysia
Thai Lan
Nhung hiep si hien đai đuoc phong dua vao cong hien cua ho cho xa hoi. Khi đuoc phong tuoc, neu đuoc phong thi ten cua ho se đuoc them vao tu "Sir" (ngai), neu la phu nu thi la "Dame" (quy ba). Tuoc chi đi voi ten, chu khong đi voi ho. Vi du nhu Elton John, co the goi la Sir Elton hay Sir Elton John chu khong bao gio la Sir John. Vo cua nhung hiep si cung co tuoc hieu "Lady", nhung se đi voi ho cua chong. Vi du, vo cua Paul McCartney se đuoc goi la Lady McCartney chu khong phai la Lady Paul McCartney hay Lady Heather McCartney. Cung co the dung tuoc hieu "Dame" đe goi ho, nhung no chi ton tai trong nhung van ban trang trong.
O Ha Lan cung co mot so dong ho hiep si thua ke, trong đo noi tieng nhat la ba dong Willems-Orde, Orde van de Nederlandse Leeuw va Orde van Oranje Nassau.
O Y, Cavalieri la mot tuoc hieu tuong đuong.


Trong cac tac pham Hinh tuong hiep si đuoc xay dung nhieu trong cac tac pham nghe thuat:

Trong truyen Don Quixote cua Miguel de Cervantes
Trong phim "Cau truyen chang hiep si" (A Kight's tale) do Brian Helgeland đao dien (2001)
Trong phim First Knight do Jerry Zucker đao dien (1995)
Trong phim King Arthur do Antoine Fuqua đao dien (2004)
Trong tro choi Heroes of Might and Magic III: The Shadow of Death


Tham khao Xem them Ki si ban tron
Ki si đao
Ki binh
Ki thu
Hiep khach
Chien si
Samurai


Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Knights tai Wikimedia Commons
Knight tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)