Chien tranh Tay Son-Trinh la cuoc noi chien cuoi the ky 18 trong lich su Viet Nam giua chinh quyen chua Trinh va chinh quyen nha Tay Son cua Nguyen Nhac. Cuoc chien dien ra trong vong 2 thang trong nam 1786 va ket thuc bang thang loi lon cua Tay Son, tieu diet chinh quyen chua Trinh o Bac Ha.


Boi canh Tu sau cuoc giao tranh nam 1672, cac chua Trinh va chua Nguyen cham dut xung đot, lay song Gianh lam ranh gioi chia cat nuoc Đai Viet thanh Đang Trong va Đang Ngoai.
Mot tram nam sau, anh em Tay Son do Nguyen Nhac cam đau noi day chong lai ho Nguyen. Nhan thay noi bien o Đang Trong la co hoi nam tien đe diet ho Nguyen, nam 1774, Trinh Sam o Đang Ngoai quyet đinh đieu đai quan vao nam. Đau nam 1775, quan Trinh đanh chiem Phu Xuan, chua Nguyen Phuc Thuan bo chay vao nam. Thu linh Tay Son Nguyen Nhac cung đieu quan tu Quy Nhon ra đanh Quang Nam. Hai ben đung đo o tran Cam Sa, quan Trinh thang the. Nguyen Nhac đau hang va xin lam tien phong đanh ho Nguyen.
Đuoc chua Trinh cho hang, Nguyen Nhac tap trung luc luong đanh bai chua Nguyen, chiem toan bo lanh tho tu Quang Nam đen het Nam Bo. Nam 1778, sau khi giet đuoc hai chua Nguyen, Nguyen Nhac tu xung lam vua, đat nien hieu Thai Đuc. Trinh Sam du biet nhung khong hoi đen. Nam 1782, Trinh Sam chet, hai con la Trinh Khai va Trinh Can tranh nhau lam chua. Trinh Khai giet nguoi phu ta Hoang Đinh Bao cua Trinh Can (con nho), gianh lay ngoi chua. Thu ha cua Đinh Bao la Nguyen Huu Chinh chay vao nam đau hang Tay Son.
Nam 1785, quan Tay Son đanh bai quan Xiem do Nguyen Anh cau vien tai tran Rach Gam-Xoai Mut. Nguyen Anh phai chay luu vong sang Xiem. Nguyen Nhac lam chu toan bo vung Nam Trung Bo va Nam Bo, bat đau tinh đen phia bac.


Tay Son chiem thanh Phu Xuan = Tay Son ra quan =
Thang 3 nam 1786, dan Bac Ha bi nan đoi. Sang thang 4 nam đo, tuong tran giu Phu Xuan cua Bac Ha la Pham Ngo Cau sai su la Nguyen Phu Nhu vao Quy Nhon muon tieng trao đoi van đe bien gioi, nhung thuc ra muon do tinh hinh Tay Son. Phu Nhu von co quen biet voi Nguyen Huu Chinh, ben mang tinh hinh Thuan Hoa noi lai. Huu Chinh ben xin Nguyen Nhac ra quan đanh Thuan Hoa. Nguyen Nhac quyet đinh ra quan.
Nguyen Nhac cu Nguyen Hue lam tong chi huy, cung cac tuong Vu Van Nham lam ta quan đo đoc, Nguyen Huu Chinh lam huu quan đo đoc, Nguyen Lu chi huy đoi du bi thuy quan. Quan Tay Son tham chien tat ca 1 van nguoi.
Phia quan Trinh co tren 3 van quan. Tuy nhien, Thuan Hoa trong nhieu nam khong co chien tranh, quan so tuy kha đong nhung phong thu khong chat che. Chu tuong Pham Ngo Cau chuyen lam viec buon ban, khong sam sua khi gioi phong bi luong thuc.


= Tay Son đanh chiem Hai Van =
Biet Pham Ngo Cau la nguoi tin vao viec boi toan, Nguyen Hue sai mot thu ha nguoi Hoa gia lam thay boi toi Phu Xuan ra mat quan Tao Pham Ngo Cau, khuyen Cau nen lap đan giai han. Quan Tao nghe theo, ben lap đan chay o chua Thien Mu trong 7 ngay 7 đem. Trong khi tuong si phia Trinh mat canh giac thi quan Tay Son bat đau len đuong ra bac ngay 28 thang 4 am lich tuc 25 thang 5 nam 1786.
Trung tuan thang 5 am lich nam 1786, đao quan bo cua Tay Son do Nguyen Hue chi huy tap kich bat ngo noi nay, quan Trinh khong kip tro tay. Hoang Nghia Ho mang quan ra đich bi tu tran.
Đanh chiem đuoc Hai Van, Nguyen Hue lap tuc thuc quan tien thang ra Phu Xuan.


= Phu Xuan that thu =
Trong khi Pham Ngo Cau van đang cau cung o chua Thien Mu thi đuoc tin Hoang Nghia Ho tu tran. Quan Tao voi lenh cho quan si ve thanh chuan bi đoi pho, nhung cac tuong si vat va đa moi met va tinh than chien đau suy nhuoc.
Đe ly gian cac tuong Trinh giu Phu Xuan la Pham Ngo Cau va Hoang Đinh The, Nguyen Hue dung Nguyen Huu Chinh đung ten nhan danh nguoi quen cu, viet thu du hang Hoang Đinh The, song lai co y đua thu nham cho Pham Ngo Cau. Pham Ngo Cau tiep thu bat đau nghi ngo Đinh The khong het long chien đau. Ban than quan Tao cung sinh y đinh hang Tay Son, ben dim buc thu đo khong đua cho quan The.
Quan Tay Son keo đen sat thanh Phu Xuan. Sau khi đanh đam mot tau Bo Đao Nha ung ho quan Trinh, thuy quan Tay Son theo song Huong ap sat thanh, trong khi đo bo binh Tay Son cung tien đen vay thanh.
Trong thanh, Pham Ngo Cau muon hang, chi co Hoang Đinh The nghenh chien. Hoang Đinh The tap trung phao tren mat thanh ban xuong du doi. Bo binh Tay Son phai gian vong vay lui ra xa. Nguyen Hue đieu quan bo len thuyen thuy binh o bo song Huong, dung đai bac ban len thanh chong lai phao quan Trinh, nhung tu mat nuoc len mat thanh qua cao nen đai bac Tay Son ban khong toi, buoc phai tam ngung chien.
Luc đo la thang 5 đang mua nuoc lu, ban ngay muc nuoc thap, toi đem nuoc dang cao. Biet quy luat nuoc len xuong, Nguyen Hue ben đoi chien thuat khong đanh ban ngay ma đanh ban đem. Đem ngay 20 thang 5 am lich tuc 15 thang 6 nam 1786, nuoc dang ngap chan thanh Phu Xuan. Nguyen Hue ha lenh tien cong. Thuy quan Tay Son tien đen na phao vao trong thanh. Hoa luc quan Trinh mat tac dung. Hoang Đinh The khong the dung phao binh chong lai quan Tay Son đuoc nua, phai cung cac con va thuoc tuong Vu Ta Kien mo cua thanh ra nghenh đich.
Đanh nhau đuoc 1 canh gio, Hoang Đinh The thuoc sung va đan đeu het, ben sai nguoi vao thanh xin tiep vien, nhung Pham Ngo Cau đong cua thanh khong cuu vien. Nhung trong luc quan The đang chien đau thi tren mat thanh, quan Tao đa keo co trang xin hang. Đinh The cung thuoc tuong Vu Ta Kien lan luot tu tran. Nguyen Hue thuc quan o at tien len chiem thanh. Thuan Hoa thuoc ve Tay Son.
Trong luc Nguyen Hue tac chien o phia nam thi Nguyen Lu mang quan thuy ra song Gianh. Khi quan Tay Son keo đen, cac tuong si Bac Ha đeu bo thanh luy chay tron. Khi quan Tay Son chiem đuoc Bo Chinh sap tien vao Leo Heo thi quan Trinh tai đay cung bo chay, nhung bi dan đia phuong bat nop cho quan Tay Son.
Quan Tay Son tien đanh luy Đong Hoi (luy Thay) do Phai Vi hau va Ninh Ton chi huy. Tuy thanh luy kha kien co nhung tinh than quan Trinh tai đay cung bac nhuoc. Hai tuong Trinh so bi đanh tu ca đuong thuy lan đuong bo, khong dam chong cu ben theo đuong nui tron thoat ve Bac. Ngay 26 thang 5 am lich tuc 21 thang 6, quan Tay Son chiem đong luy Đong Hoi.
Toan bo lanh tho phia nam song Gianh, tuong đuong voi lanh tho chua Nguyen cai quan truoc đay, thuoc ve Tay Son.


Chien dich Thang Long Nguyen Nhac von chi co y đinh đanh chiem Phu Xuan. Chien dich Phu Xuan ket thuc đa hoan thanh ke hoach cua Nguyen Nhac. Sau khi lam chu đia gioi tu phia Nam song Gianh tro vao, Nguyen Hue đa đinh sua vung bien cu La Ha đe chia gioi han voi Bac Ha, thi Nguyen Huu Chinh lai khuyen ong nen nhan co hoi ho Trinh suy nhuoc ma tan cong ra Bac co the gianh thang loi. Nguyen Hue quyet đinh phat đong cuoc tan cong moi ra Thang Long.
Ong đe Nguyen Lu o lai giu khu vuc Nam song Gianh, đua thu ve bao cho vua Thai Đuc biet va tu thong linh đai đoi quan thuy va quan bo tien ra bac. Nguyen Nhac nhan đuoc thu cua Nguyen Hue khong bang long voi y đinh tu quyet đo, sai nguoi tu Quy Nhon đuoi theo ngan lai, nhung đen noi thi đai quan cua Nguyen Hue đa vuot bien đi roi.


= Tay Son đanh chiem Thanh Nghe va Son Nam =
Ngay 28 thang 6, ngoai Thang Long nghe tin bao quan Tay Son đa đanh chiem đuoc Phu Xuan. Tuy nhien cac đai than cua trieu đinh Le Trinh lai cho rang vi Phu Xuan von khong phai la đat cua Bac Ha nen chi can phong giu lay đia gioi Đang Ngoai cu nhu truoc đay. Nghe tin quan Tay Son sap tien ra, Trinh Tong ha lenh cho Trinh Tu Quyen lam thong tuong, đem quan linh 27 co tien vao giu lay đau đia gioi Nghe An đe chong cu.
Doc đuong tu song Gianh tro ra, Nguyen Hue chia lam nhieu toan quan du binh đanh chiem cac đon trai quan Trinh. Quan Trinh so quan Tay Son, nhieu đon trong thay la bo chay. Nguyen Hue keo quan đen chiem cu lay Thanh-Nghe.
Trinh Tu Quyen chuan bi cham chap, khi đem quan doi khoi thanh moi đuoc 30 dam, thi canh quan Tay Son cua Nguyen Huu Chinh đa đen Vi Hoang.
Sang som ngay 11 thang 7 nam 1786, quan Trinh bi bat ngo vi quan Tay Son tien qua nhanh, đeu tan vo bo chay.
Chiem xong Vi Hoang, Nguyen Huu Chinh bao cho Nguyen Hue o Thanh Hoa biet va sai mot ty tuong mang mot toan quan tien ve Thang Long.
Trinh Khai nghe tin mat Vi Hoang, lai lenh cho Trinh Tu Quyen tien đen chong cu o Kim Đong, mot mat lenh cho Đo The Dan đang tran thu Son Nam đem quan bo tien đen đong o bo song Phu Sa, roi sai Đinh Tich Nhuong đoc lanh cac quan thuy đao tien thang đen giu o cua Luoc. Cac tuong Trinh hoi hop binh linh đon đanh.
Ngay 17 thang 7 nam 1786, Nguyen Hue tien đai quan đen Vi Hoang. Ong dung ke lua quan Trinh, cho lam hinh nom đe len thuyen đe du quan Trinh ban ten đan ra truoc cho het ten đan roi sau đo moi tan cong. Quan Trinh bi mac lua, mat khi the. Quan Tay Son dung toan quan nhanh nhen sac ben xong thang vao hang ngu quan Đo The Dan, quan cua The Dan kinh so tan vo. Toan quan cua Đinh Tich Nhuong cung bo thuyen chay. Toan quan cua Trinh Tu Quyen nghe tin, cung so hai roi loan roi tu tan vo. Quan Tay Son đanh pha chiem đuoc tran Son Nam.
Nguyen Hue tranh thu su ung ho cua nguoi dan Bac Ha, ben phat to hich đi cac lo, bay to danh nghia "diet Trinh, pho Le". Sang ngay 19 thang 7, Nguyen Hue thuc đai quan tu Son Nam đanh ra Thang Long.


= Tay Son tien ra Thang Long =
Sau khi tran Son Nam đa bi quan Tay Son chiem đuoc, kinh thanh Thang Long rung đong. Trinh Tong theo ke cua Tran Cong Xan, bo tri phong thu Thang Long nhu sau:

Cho đoi thuy quan tu thi la đoi thuy quan duy nhat con lai o kinh thanh toi dan thuyen chien o ben song Thuy Ai
Hoang Phung Co dan quan đong o ho Van Xuan;
Trinh Tong tu minh đem het quan trong thanh, bay tran o ben Tay Long, co 100 voi chien.
Trong tinh the nguy cap, quan Trinh van khong canh giac, cho rang quan Tay Son chua the tien đen Thang Long nhanh chong.
Nhan luc gio đong nam thoi manh, Nguyen Hue cho quan thuy giuong buom tien đen kinh thanh Thang Long. Sang ngay 21 thang 7, thuyen quan Tay Son xuoi chieu gio, keo ap đen ben Nam Du. Ve phia quan Trinh, quan thuy tan vo truoc. Hai vien thien tuong la Nguyen Trong Yen va Ngo Canh đung o mui thuyen chong cu, bi quan Tay Son giet chet.
Canh quan Thuy Ai bi tieu diet. Quan Tay Son keo len bo, tien toi ho Van Xuan. Toan quan cua Phung Co khong kip dan thanh hang ngu, bo chay tan vo tu tung. Thu ha va 6 nguoi con đeu bi tu tran, Phung Co cung 2 nguoi con cuop lay đuong ma chay.
Quan Tay Son tien đen ben Tay Long. Trinh Tong cam co lenh chi huy, nhung quan si khong ai chiu tien len. Quan Tay Son đo đen chem giet, quan Trinh tan vo lung tung. Trinh Tong quay voi tro ve thanh thi thay ngoai phu đa cam hang loat co Tay Son, ben dan tuong binh huong theo đuong Son Tay chay tron.
Ngay 21 thang 7 nam 1786, Nguyen Hue dan đai quan tien vao Thang Long, đong quan o phu chua Trinh.
Khi Trinh Khai chay đen xa Ha Loi, huyen Yen Lang, quan si tan tac het. Trinh Khai gap Ly Tran Quan la nguoi truoc đay vang lenh đem to hich đi chieu mo nghia binh. Ly Tran Quan nho nguoi hoc tro cua minh la Nguyen Trang ho ve Trinh Tong. Nguyen Trang phan lai Tran Quan, bat Trinh Tong giai đi nop quan Tay Son. Tren đuong đi, Trinh Tong dung dao cat co tu tu. Nguyen Hue sai sam ao quan kham liem mai tang cho Trinh Tong.
Tien vao Thang Long, Nguyen Hue on đinh tinh hinh kinh thanh. Sang hom sau, Nguyen Hue vao yet kien vua Le Hien Tong o đien Van Tho, dang so sach binh va dan đe to ro y nghia nha vua nhat thong. Le Hien Tong phong Nguyen Hue lam Uy quoc cong.


Hau qua va y nghia Cuoc bac tien nam 1786 la cuoc chien chinh thuc giua Tay Son va Trinh tren danh nghia la hai thuc the chinh tri đoc lap. Cuoc chien ket thuc voi thang loi hoan toan cua Tay Son, chinh quyen ho Trinh cai tri Bac Ha hon 200 nam bi đanh đo. Nhung vua Tay Son Nguyen Nhac khong vui mung ma trai lai to ra lo lang vi so kho kim che đuoc Nguyen Hue nen đa đich than ra Bac Ha rut toan bo quan đoi tro ve nam.
Sau cai chet cua Trinh Tong, cac luc luong ho Trinh con noi day khoi phuc, nhung bi Nguyen Huu Chinh đanh bai. Ban than Huu Chinh sau lan ra bac nam 1786 cung tu y ly khai Tay Son khi anh em Tay Son rut quan ve Nam (do Nguyen Nhac khong chu y chiem đong Bac Ha). Vi vay, cuoc chien sau nay giua ho Trinh va Nguyen Huu Chinh (cung nhan danh phu Le) la cuoc chien noi bo cua Bac Ha, khong con vai tro truc tiep cua Tay Son. Cuoc chien nay cung khoi đau cho viec xay dung luc luong va lanh tho rieng cua Nguyen Hue trong long chinh quyen Tay Son dan đen viec bat đau chia re noi bo (giua Nguyen Nhac va Nguyen Hue). Tuy lan nay Tay Son rut đi ma chua o lai chiem giu Bac Ha nhung thuc te sau nay cho thay hau het lanh tho ma Nguyen Hue thuc su quan ly khi lam hoang đe (toan bo Bac Ha keo dai đen Quang Nam) chinh la nhung vung đat ong đanh chiem đuoc cua ho Trinh tu cuoc chien nay.
Chien tranh Trinh-Tay Son ket thuc voi chien dich Thang Long 1786, đuoc nhieu su gia ghi nhan la moc thoi gian đanh dau thoi điem thong nhat quoc gia Đai Viet – du trong thoi gian khong dai - duoi chinh quyen Tay Son.


Xem them Chien dich Thang Long (1786)
Chien dich Phu Xuan 1786


Tham khao Quoc su quan trieu Nguyen (2005), Đai Nam liet truyen, tap 2, Nha xuat ban Thuan Hoa
Nguyen Luong Bich, Pham Ngoc Phung (1976), Tim hieu thien tai quan su cua Nguyen Hue, Nha xuat ban Quan đoi nhan dan
Đai Viet su ky tuc bien
Kham đinh Viet su thong giam cuong muc
Nguyen Phan Quang (2006), Mot so cong trinh su hoc Viet Nam, Nha xuat ban Tong hop TP Ho Chi Minh
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi


Chu thich