Yamamoto Isoroku (kanji: 山本五十六, Han Viet: Son Ban Ngu Thap Luc; 4 thang 4 nam 1884 - 18 thang 4 nam 1943) la mot đo đoc cua Hai quan Đe quoc Nhat Ban trong Chien tranh the gioi thu hai. Nguoi ta nho nhieu toi ong vi thanh tich tan cong ham đoi Hoa Ky o Tran Chau Cang. Ong đuoc sach Thap Đai Tung Thu - 10 Đai tuong Soai The gioi coi la mot trong 10 vien tuong xuat sac nhat trong lich su quan su the gioi. Ong cung cung voi Đo đoc Togo Heihachiro, nguoi đap tan ham đoi Nga o tran Hai chien Tsushima nam 1905 đuoc huong vinh du lam le quoc tang sau khi bi am sat qua đoi.


Tieu su = Than the =
Ten that cua ong la Takano Isoroku (高野五十六, Cao Da Ngu Thap Luc), que o Nagaoka, Niigata; ong la con trai thu sau cua Takano Sadayoshi (高野 貞吉, Cao Da Trinh Cat) - mot samurai cap thap đong thoi giu chuc giao hoc cho phien chu (daimyo) phien Nagaoka (Truong Cuong). Luc đau, chi đuoc huong bong loc 30 thach, ve sau lop cha ong co nguoi tinh thong nho hoc, co hoc, binh hoc nen đuoc phien chu trong thi va cho giu chuc Gia Lao, cai quan cac su vu trong gia đinh vo si va huong bong loc 160 thach. Do Takano Sadayoshi sinh ong luc 56 tuoi nen ong đuoc goi la Isoroku (Ngu Thap Luc). Ong tham gia hai quan tu nam 1901 cho toi khi ong qua đoi nam 1943.
Lon len, ong theo hoc tai truong Trung hoc Nagaoka va to ra co nang khieu ve cac mon the thao va quan su. Ong cung theo hoc Anh van voi 1 phai bo truyen giao Hoa Ky va ngoai ra, cha ong cung đa day cho ong Han van va lam tho.
Isoroku ngay tu nho đa đuoc gia đinh giao duc rat nghiem khac, tham nhuan tinh than vo si đao truyen thong cua Nhat Ban. Hon nua, gia đinh Cao Da du la vo si nhung cung khong giau co gi, chinh cuoc song thanh bach đo đa trui ren Isoroku thanh mot con nguoi cung ran, co chi tien thu. Va khi ong tham gia cac khoa huan luyen quan su ngay tu cap tieu hoc, thi "noc đoc cua chu nghia quan quoc Nhat Ban đa ngam vao tan xuong tuy cua Yamamoto". Nam 1901 sau khi tot nghiep bac trung hoc, Isoroku voi thanh tich hang hai đa thi đau vao truong si quan đao Giang Đien, noi đao tao cac si quan hai quan cua Nhat Ban.
Khi truong thanh, Yamamoto thi đau hang nhi trong so 300 hoc sinh va đuoc vao hoc tai Truong Hai quan Nhat tai Etajima. Sau khi tot nghiep, ong đuoc đieu đong phuc vu tren tuan duong boc thep Nisshin va co vinh du đuoc tham gia tran Tsushima nam 1905, noi ma Hai quan Nhat đa nhan chim toan bo ham đoi cua Nga va ket thuc chien tranh Nga-Nhat. Tran nay ong bi trong thuong, ban tay trai cut mat 2 ngon (ngon tro va ngon giua) va đoi chan bi hon mot tram vet thuong, do đo ong đuoc tang ki niem chuong vinh du cua quan nhan. Me ong truoc su kien nay het suc xuc đong, đa viet hai cau tho: "Vi nuoc vi vua toan tam quyet, toa huong bat ngat vo si hoa.". Mot đieu thu vi la ban tay trai mat hai ngon lai la mot bieu tuong noi tieng cua Isoroku. Cac ca ky khi lam mong tay cho khach trong ca lau thuong lay tien cong mot đong, nhung ho lai uu đai chi lay tam cac cua Isoroku vi hai tay ong chi co tam ngon. Ong mang biet danh "hachi mosen" (八毛銭, "anh chang tam cac") tu đo.
Nam 1916 ong tro ve nha. Nam 1924, ong vao đai hoc Hai quan. Đong thoi, dong ho Yamamoto (Son Ban) danh tieng o phien Nagaoka do khong co con thua ke nen nhan Isoroku lam con nuoi (1926), vi vay ong đoi ten la Yamamoto Isoroku (Son Ban Ngu Thap Luc). Vo ong la Reiko (Thien Đai Tu), con gai mot trai chu bo sua; hai nguoi ket hon nam 1918 va co 4 nguoi con.
Ngoai viec hay đen cac ca lau thi Isoroku cung la mot trong nhung con bac sanh soi. Ong biet va rat thich choi tat ca cac loai bai, tu co đien cua Nhat hay bai tay moi me cua My du nhap vao Nhat sau The chien 1, va rat hay đen cac song bac giai tri cung nhu rat thich ca cuoc. Ngoai la mot con bac sanh soi thi ong cung la mot trong nhung ky thu hang đau cua Nhat Ban khi đo. Ong gioi ca Co vua, Co vay va Shogi. Tai nghe cua ong trong cac mon co nay noi danh trong gioi Hai quan Nhat. Thuoc cap cua ong hay đon rang ong choi bai lao luyen toi muc chi can nhin sac mat đoi thu la ong biet ngay đoi phuong cam nhung con bai gi trong tay. Tuy nhien, ong lai khong biet uong ruou.


= Cai cach Hai quan =
Mot trong nhung cong lao to lon cua Yamamoto Isoroku đoi voi nen quan su Nhat Ban cung nhu nghe thuat quan su the gioi chinh la ong đa phat hien ra vai tro toi quan trong cua luc luong khong quan va hang khong mau ham trong hai chien hien đai. That vay, tren mat bien hien nay nhung chiec hang khong mau ham va luc luong khong quan co mot vi tri cuc ki to lon va khong the thieu vang đuoc. Ong cung la nguoi đong vai tro chu đao trong viec xay dung luc luong khong quan trong hai quan Nhat Ban. Ngay tu nam 1915, ong đa co nhung tien đoan rat chinh xac khi cho rang "Chien ham quan trong nhat trong tuong lai la loai chien ham mang theo đuoc phi co"
Thang 4 nam 1919, ong đuoc cu giu chuc si quan ngoai giao cua toa đai su Nhat. Ong du hoc tai Đai hoc Harvard tu nam 1919 đen nam 1921. Ong tro ve Nhat Ban vao mua he nam 1921 va nhanh chong đuoc bo nhiem lam si quan đieu hanh cua tau tuan duong Kitakami cho đen cuoi nam, khi ong đuoc bo nhiem lam giang vien cua Đai hoc Chien tranh Hai quan. Thang 6 nam 1923, ong đuoc phan cong lam Tong Tham muu truong Hai quan va thang 12 đuoc thang quan đoi truong.
Tu thang 7 nam 1923 đen thang 3 nam 1924, ong đi cung Pho Đo đoc Kenji Ide voi tu cach la tro ly va dich gia trong mot chuyen đi vong quanh the gioi - trong chuyen đi qua chau Au, ho đa đen tham Monaco, noi Yamamoto đa gianh đuoc mot khoan tien lon trong roulette.
Sau đo, ong đuoc chi đinh lam huan luyen vien va sau đo la si quan đieu hanh cua Tram Quan đoan Hang khong Kasumigaura. Trong đo, ong danh cho đen thang 12 nam 1925, khi ong đuoc bo nhiem lam tuy vien hai quan cua Đai su quan Nhat Ban tai Washington, thay the nguoi ban tot Kiyoshi Hasegawa.
O đo, ong đa xu ly manh me cac van đe hang khong. Trong nhung nam nay, mot so tien bo đa đuoc thuc hien trong linh vuc hang khong. Trong boi canh nay, Yamamoto đac biet quan tam đen chuyen bay cuc bac cua Richard Evelyn Byrd. Tren chuyen bay cua minh, ong đa khong con đinh huong ban than đoc quyen ve cac tinh nang phong canh, nhung đa su dung cac thiet bi ho tro ky thuat đe đieu huong.
Ong đa co mot bao cao đuoc gui đen Nhat Ban, trong đo ong nhan manh nhung loi the cua cac cong cu đinh vi nay cho Khong quan. Va, ong nhan thuc đuoc su can thiet phai thuc hien mot cuoc hien đai hoa triet đe cua Hai quan, đac biet la lien quan đen khong quan.
Mua xuan nam 1928, Yamamoto tro ve Nhat Ban, ong đa gop phan xay dung luc luong tau san bay cua Nhat Ban.
Tuy nhien o Nhat Ban, nhung tai nguyen can thiet đe che tao mot phi co tan tien lai rat hiem, vi du nhu dau mo. Ky thuat che tao phi co Nhat cuc ki tho lau: đa phan may bay Nhat lam bang go va boc vai, con đong co cung het suc kem. Hon nua, đa phan cac si quan cua Hai quan Nhat van con giu tu tuong "tau to sung lon" đa tung boc lo suc manh khung khiep trong cac cuoc chien tranh truoc đo. Nhung nguoi nay cho Yamamoto la ke lap di. Chiu het noi, thang 9/1924, ong xin chuyen sang lam pho đoi truong kiem si quan huan luyen tai đoi khong quan thuoc hai quan Ha Pho đe ong tu do thuc hien y tuong cua minh.

Cung nhu tinh trang chung cua khong quan Nhat Ban luc bay gio, tinh hinh bo đoi khong quan Nhat Ban rat la khung hoang. Bo may đieu hanh va ky luat con trong qua trinh xay dung, het suc long leo va roi rac. Ky thuat may bay het suc tho lau khien tai nan phi co roi, phi cong chet khong phai la hiem, keo theo hien tuong binh si đao ngu ngay mot nhieu. Hon nua, Yamamoto Isoroku, mot si quan xa la moi 40 tuoi đen chi huy bo đoi khong quan la mot đe tai cho moi nguoi ban tan. Mac du vay, Yamamoto van khong son long, trai lai ong đa tim đuoc cach khac phuc nhung kho khan. Ong lap nhung noi tho cung cac phi cong đa hi sinh khi lam nhiem vu. Ong thuong tro chuyen, choi bai, choi co voi cac binh si duoi quyen đe thu phuc cam tinh va nam bat cac nguyen vong tam tu cua ho. Ong dung tinh than đao Giang Đien, tu tuong Hoang Đao, Vo Si Đao, Than Đao đe hun đuc cho cac binh si cam tu. Ban than ong cung tu hoc cach lai may bay, va, cung voi cac nhan vien phi hanh đa vuot qua nhung kho khan ve ky thuat.
Nhung no luc cua Yamamoto cuoi cung đa thu đuoc mot so ket qua kha quan. Nam 1928 ong đuoc bo nhiem lam ham truong ham Isuzu. Nam 1929, đuoc thang ham thieu tuong, chuan đo đoc. Nam 1930 ong đuoc cu giu chuc Bo truong Bo Ky thuat Hang khong hai quan. Va, ngay tu luc nay, ong đa loi dung đia vi moi cua minh, tap trung moi suc manh phat trien bo đoi khong quan va hang khong mau ham Nhat, nhat la viec nang cao ky thuat phi co. Ong hop tac voi cac xuong đong phi co Nhat đe che tao nhung mau phi co tan tien nhat. Cac loai phi co Nhat ra đoi trong nua cuoi thap nhien 30 nhu 	Type 94, Type 96, va nhat la kieu may bay Kieu 0 (zero) lung danh ra đoi nam 1940 đa tro thanh nhung mau may bay tot nhat thoi đo. Thang 11/1934 ong đuoc thang ham trung tuong, pho đo đoc. Nam 1935 ong lam tu lenh luc luong khong quan cua Hai quan Đe quoc Nhat Ban.
Sau đo ong tham gia cuoc Chien tranh Trung-Nhat. Ngay 14 thang 9 nam 1937, cac may bay Nhat trong hai đoi hang khong hai quan Moc Canh Tan va Loc Oc đa bay tu Đai Bac va Cao Hung đen nem bom hai phi truong Quang Đuc va Hang Chau. Viec nay đa khien cac chuyen gia hang khong giat minh truoc chat luong cua cac may bay Nhat tham gia tran oanh tac đo. Tiep đo cac may bay cua Yamamoto lai tham gia vu tan cong o Nam Kinh va chien dich Thuong Hai, nho đo Yamamoto đuoc tang huan chuong Huc Nhat.
Nam 1936, ong lam thu truong Bo Hai quan theo loi moi cua hai quan đai than Vinh Da Than. Tuy nhien, cong viec su vu nay hoan toan khong phu hop voi mot quan nhan va mot nguoi đang doc suc xay dung nganh hang khong hai quan nhu Yamamoto. Ong đa tung thua nhan voi vien thu ky Thuc Tung Nhuong la ong cu đong dau bua cac van kien ma khong xem ky. Cuoi cung ngay 31 thang 8 nam 1939 ong lai đuoc cu giu chuc tu lenh ham đoi lien hop kiem tu lenh đe Nhat ham đoi đung nhu so truong cua minh. Nam 1940, ong đuoc thang ham đai tuong, đo đoc. Vua đao nhiem la ong lap tuc sap xep hang loat nhung cuoc huan luyen nghiem ngat va cang thang nhu khi chien đau that su. Yamamoto hieu rang, ong can phai chuan bi ky luong cho mot cuoc chien ac liet sap toi.


= Chien tranh the gioi thu hai =


 Truoc chien tranh  Ke tu chien tranh Nga Nhat 1904, Nhat Ban đa thay the Nga lam ba chu khu vuc Tay Bac Thai Binh Duong va cang ngay cang mo rong anh huong cua minh. Viec đo khien Anh va My phai canh giac va đa ra suc han che suc manh cua Nhat, nhat la thong qua cac hiep nghi tai giam binh bi sau Chien tranh the gioi thu nhat. Ve phia Nhat, mac du theo hiep đinh hai quan ho đung hang thu ba tren the gioi nhung tham vong cua ho tu lau đa vuot qua nhung rang buoc cua hiep đinh. Viec nay khien mau thuan Nhat-My nay sinh va cang luc cang sau sac.

Ban than Yamamoto đa tham du Hoi nghi Hai quan Luan Đon ve van đe tai giam binh bi voi tu cach la mot thanh vien trong phai đoan Nhat vao cac nam 1930 va 1934. Mac du biet hai quan Nhat khong the gianh đuoc đia vi ngang hang voi cac đich thu Anh My, nhung Yamamoto van het suc co gang trong viec đam phan, it ra la giam bot nhung han che đoi voi Nhat Ban. Cuoi cung cuoc đam phan tan vo va thang 1 nam 1936 Nhat rut khoi Hoi Quoc Lien, thoat khoi thoi đai han che. Co đieu la trong khi đa so nguoi Nhat chi biet buc tuc thi chi co Yamamoto moi thoat khoi tu tuong "tau to sung lon" va chu y đen luc luong khong quan trong hai quan.

Nhat Ban bat đau banh truong ke tu thap nien 1930 voi nhung vu xam chiem Man Chau, vu tan cong xam luoc Trung Quoc, xam chiem Đong Duong. Cung luc, o chau Au the luc phat xit cua Hitler va Mussolini cung mo rong anh huong. Tat ca nhung viec nay đeu gay hai đen quan he quoc te. Đoi voi su banh truong cua Nhat, My đa co nhung bien phap phan ung, du la kha muon man, thi du han che va sau đo la cam Nhat nhap khau nhung nguyen vat lieu can thiet cho viec phat trien quan đoi (thang 7 nam 1940). Sau khi Đuc-Y-Nhat ky hiep uoc lien minh (30 thang 9 nam 1941), moi nguoi hieu rang lo lua chien tranh sap no va Nhat, My se la hai đoi thu nang ky trong cuoc chien sap toi.
Mac du Yamamoto rat bat man voi nhung han che cua Anh My đoi voi Nhat Ban, ong lai la nguoi đa phan đoi đen cung Hiep uoc Đong minh Đuc-Y-Nhat va la nguoi phan đoi viec Nhat tuyen chien voi My. Tung du hoc o My, tung tien hanh khao sat tai My va tung giu chuc tuy vien quan su tai My (1926-28), nen ong hieu ro thuc luc cua My, ong biet rang Nhat khi khai chien voi My thi lanh it du nhieu. Cau noi cua ong luc đo la "Coi My la ke thu cung tuc la coi toan the gioi la ke thu" đa khong đuoc chu y, tham chi nhieu nguoi đa mang ong la "đo nhu nhuoc", "cho san cua Anh-My". Yamamoto van kien tri đen cung, ong đa viet thu đen thu tuong Fuminaro Konoe (Can Ve Van Ma Lu) đe phan đoi viec nay. Nhung ong cung đam bao la khi chien tranh no ra thi ong, Yamamoto Isoroku se doc het suc phuc vu To quoc. Chinh vi vay, ke hoach tap kich Tran Chau Cang dan dan hinh thanh trong đau oc ong.
Va mot đieu đang tiec cho Yamamoto va cho ca the gioi, la ong đa phai thuc hien ke hoach cua minh.


 Tran Tran Chau Cang  Vi biet thuc luc cua My vuot troi hon Nhat Ban rat nhieu, Yamamoto Isoroku cho rang viec đanh bai My triet đe va buoc My đau hang la bat kha thi. Nhat Ban chi co the giang nhung đon chi mang lam suy sup tinh than nhan dan My, tu đo buoc My ngoi vao ban đam phan voi nhung đieu khoan co loi cho Nhat. Ong cung nhan đinh la trong vong mot toi mot nam ruoi đau cua cuoc chien thi Nhat Ban co kha nang thu thang, nhung neu đe chien tranh keo dai hon thi khong the noi truoc đuoc. Vi vay, đieu quan trong nhat la phai gianh đuoc nhung chien thang chan đong trong giai đoan đau nay. Muc tieu đau tien cua Yamamoto chinh la ham đoi Thai Binh Duong cua My tai Tran Chau Cang thuoc quan đao Hawaii.
Ke hoach cua Yamamoto lap tuc gap su phan đoi quyet liet. Ro rang tap kich Tran Chau Cang la mot phuong an cuc ki mao hiem: tu Nhat toi Hawaii la mot khoang cach may nghin dam, va lai My se luon luon nhom ngo đong tinh cua Nhat Ban va chac chan se khong đe yen cho Nhat tan cong de dang nhu vay. Hon nua, muc nuoc tai Tran Chau Cang het suc nong, khong the su dung ngu loi thong thuong. Va neu ham đoi My khong co o đo thi toan bo ke hoach cua ong se pha san. Tuy nhien Yamamoto van duy tri y kien cua minh mot cach ngoan co, mat khac ong cho quan đoi luyen tap oanh kich o nhung đao co đia hinh tuong tu Tran Chau Cang, thi du nhu đao Kagoshima va đao Hanh. Đoi phi co oanh kich tap luyen voi mot cuong đo ma ai nghe qua cung giat minh. Ham đoi cung đuoc tang cuong huan luyen tac chien va cung đa cho thiet ke mot loai ngu loi chuyen dung đuoc trang bi vay go đe oanh kich o cac cang co muc nuoc nong. Cac phi co cung luyen tap cach tan cong moi la vua bay cham sat mat bien vua chui đau xuong khi tha ngu loi đe đat đo chinh xac cao nhat.
Trong khi đo, du quan he Nhat-My ngay mot cang thang, cac cuoc đam phan đoi ben van đuoc tiep tuc. The gioi van ao tuong vao mot hiep nghi hoa binh đuoc ky ket boi hai ben. Trong khi đo lanh su quan Nhat Ban tai đao Honolulu thuoc quan đao Hawaii lai lien tuc gui tin tinh bao tu Tran Chau Cang ve Nhat. Đen ngay 6 thang 9, trong cuoc hoi nghi Noi cac Nhat Ban quyet đinh neu thuong tuan thang 10 neu đam phan khong thanh thi se khai chien. Va đen ngay 19 thang 10 thi bo quan lenh đa phe chuan "phuong an tac chien Hawaiian" to chuc mot ham đoi voi chu the la 6 hang khong mau ham se tien hanh tap kich Tran Chau Cang.
Luc luong tap kich đuoc quy tu o vinh Đon Quan gan đao Iturup thuoc quan đao Kuril do trung tuong Nam Van Trung Nhat chi huy. Ngay 26 thang 11 nam 1941, Yamamoto ra lenh xuat phat. Truoc khi đi, ong co dan do tuong Nam Van neu nhan đuoc tin Nhat-My đat đuoc hiep nghi thi phai rut quan ngay, mac du ong biet đay la chuyen khong the co. Đoi quan tap kich bi mat di chuyen len phia Bac, trong khi đo đao Loc Nhi van phat tin hieu nghi binh, con chinh phu Nhat Ban van tiep tuc keo dai cuoc đam phan nham đanh lac huong du luan. Khi ham đoi đen gan vi tri 165 đo Tay va 43 đo Bac thi đot ngot đoi huong sang phia Đong roi vong xuong phia Nam huong toi Hawaii.

Ngay 1 thang 12 Yamamoto đanh mot buc đien cho Nagumo voi noi dung "treo len đinh nui Niitaka 1208" co nghia la se khai chien vao ngay 8 thang 12 theo gio Tokyo, tuc ngay chu nhat 7 thang 12 theo gio Tran Chau Cang. Ong cung ha lenh thoi gian tan cong la 3 gio 30 phut, nua tieng sau khi Nhat gui toi hau thu toi My.
Yamamoto ngoi nga nguoi tren ghe nham mat duong than. Bong luc 3 gio 19 phut gio Nhat Ban (tuc 13 gio 19 phut gio Washington), Đai ta Mitsuo Fuchida - Chi huy luc luong tap kich Nhat Ban gui ve bo chi huy mat hieu "Tora Tora Tora" đong nghia cuoc tan cong đat đuoc yeu to bat ngo hoan toan. Khong lau sau đo mot đien tin vien chay vao thong bao voi vi chi huy cua minh: "Tan cong bat ngo thanh cong". That vay, tran ky tap đa thanh cong. Phia My mat 6 thiet giap ham, 6 tuan duong ham hang nhe, 6 khu truc ham, 2 tau cho dau cung nhieu tau khac bi hu hong, tuy nhien cac muc tieu chinh la cac tau san bay lai khong co mat khi cuoc khong kich dien ra. Thiet hai cua Nhat chi la 29 may bay, 5 tau ngam bo tui..


 Tu sau Tran Chau Cang toi truoc Midway  Voi viec ham đoi My bi vo hieu hoa phan lon tai Tran Chau Cang, Ham đoi Lien hop cua Yamamoto chuyen sang nhiem vu thuc hien ke hoach chien tranh lon hon cua Nhat Ban do Bo Tong tham muu Hai quan va Luc quan Đe quoc Nhat Ban nghi ra. Ham đoi Khong quan Thu nhat đa thuc hien mot vong quanh Thai Binh Duong, tan cong cac co so cua My, Uc, Ha Lan va Anh tu Đao Wake đen Uc đen Ceylon o An Đo Duong. Ham đoi Khong quan so 11 đa bat đuoc Luc luong Khong quan so 5 cua Hoa Ky tren bo o Philippines vai gio sau tran Tran Chau Cang, va sau đo đanh chim thiet giap ham HMS Prince of Wales va tau chien HMS Repulse cua Luc luong Z cua Anh tren bien.
Duoi su chi huy cua Yamamoto, cac Pho Đo đoc Jisaburo Ozawa, Nobutake Kondo va Ibo Takahashi, quan Nhat đa quet sach cac luc luong con lai cua My, Anh, Ha Lan va Uc khoi Đong An thuoc Ha Lan trong mot loat cac cuoc đo bo va hai chien tren mat nuoc ma đinh điem la Tran chien bien Java vao ngay 27 thang 2 nam 1942. Cung voi viec chiem đong Đong An thuoc Ha Lan la su that thu cua Singapore vao ngay 15 thang 2, va cuoi cung la viec giam bot cac vi tri phong thu con lai cua My-Philippines o Philippines tren ban đao Bataan vao thang 4 9 va đao Corregidor vao ngay 6 thang 5. Nguoi Nhat đa chiem đuoc "khu vuc tai nguyen phia nam" voi tai nguyen dau mo va cao su vo cung phong phu
Đen cuoi thang 3, sau khi đat đuoc muc tieu ban đau voi toc đo đang ngac nhien va it ton that, mac du truoc nhung ke thu khong chuan bi san sang đe chong lai chung, quan Nhat tam dung đe xem xet cac buoc đi tiep theo cua ho. Yamamoto va mot so nha lanh đao va quan chuc quan su Nhat Ban đa cho đoi, hy vong rang Hoa Ky hoac Vuong quoc Anh se đam phan mot cuoc hoa đam hoac hiep uoc hoa binh đe cham dut chien tranh. Nhung khi nguoi Anh, cung nhu nguoi My, to ra khong quan tam đen viec đam phan, thi suy nghi cua Nhat Ban chuyen sang bao ve lanh tho moi chiem đuoc cua ho va gianh đuoc nhieu hon voi muc đich đanh đuoi mot hoac nhieu ke thu cua ho ra khoi cuoc chien.
Vao ngay 18 thang 4 Cuoc đot kich Doolittle tan cong vao Tokyo va cac khu vuc xung quanh, cho thay moi đe doa tu cac tau san bay My, va tao cho Yamamoto mot su kien ma ong co the khai thac đe đat đuoc muc tieu cua minh, va cuoc tranh luan sau hon ve chien luoc quan su đa no ra.. Bo Tong tham muu Hai quan đa đong y voi Chien dich Đao Midway (MI) cua Yamamoto, tiep theo giai đoan đau tien cua cac hoat đong chong lai lien ket cua Uc voi My, đong thoi voi ke hoach xam luoc Quan đao Aleutian.
Yamamoto gap rut len ke hoach cho cac nhiem vu Midway va Aleutians, đong thoi cu mot luc luong duoi quyen Pho Đo đoc Takeo Takagi, bao gom Su đoan tau san bay so 5 (cac tau san bay lon moi Shokaku va Zuikaku), đe ho tro no luc chiem cac đao Tulagi va Guadalcanal đe lay thuy phi co va can cu may bay, va thi tran Port Moresby tren bo bien phia nam cua Papua New Guinea. Tuy nhien chien dich Cang Moresby (MO) đa chung to mot that bai khong mong muon. Mac du Tulagi va Guadalcanal đa bi chiem, ham đoi xam luoc Port Moresby buoc phai quay tro lai khi Takagi đung đo voi luc luong đac nhiem tau san bay My trong Tran chien Bien San ho vao đau thang 5. Mac du nguoi Nhat đa đanh chim tau san bay USS Lexington va lam hu hai tau san bay USS Yorktown, nhung phia Nhat cung mat tau san bay hang nhe Shoho, chiec Shokaku bi trung bom hu hai nang trong khi chiec Zuikaku mat gan het cac phi đoi bay, ca hai phai đeu phai tro ve Nhat Ban nen đa khong kip tham chien tai Midway.


 That bai o Midway  Ke hoach cua Yamamoto đoi voi Đao Midway la mot phan mo rong trong no luc cua ong nham đanh bat Ham đoi Thai Binh Duong cua My khoi hoat đong đu lau đe Nhat Ban cung co vanh đai phong thu cua minh o cac chuoi đao Thai Binh Duong. Yamamoto cam thay can thiet phai tim kiem mot tran chien quyet đinh tan cong som. Ke hoach nay tu lau đa đuoc cho la nham thu hut su chu y cua My—va co the ca luc luong tau san bay—tu Tran Chau Cang o phia bac bang cach gui Đe ngu Ham đoi (mot tau san bay, mot tau san bay hang nhe, bon thiet giap ham, tam tau tuan duong, 25 tau khu truc va bon tau van tai) chong lai Aleutians, tan cong Cang Ha Lan tren Đao Unalaska va xam chiem cac đao xa hon la Kiska va Attu.
Đe đe phong that bai, Yamamoto đe xuat hai bien phap an ninh. Đau tien la mot nhiem vu trinh sat tren khong (Chien dich K) qua Tran Chau Cang đe xac đinh xem cac tau san bay My co o đo hay khong. Thu hai la mot đoi tau ngam co nhiem vu phat hien chuyen đong cua cac tau san bay đoi phuong ve phia Midway đe kip thoi cho cac luc luong phoi hop tan cong. Yamamoto cung lenh cho Đo đoc Nagumo đa du tru mot nua so may bay cua minh đe du phong gom hai phi đoi, mot bao gom nhung may bay nem bom bo nhao va đoi kia la may bay nem ngu loi, đuoc trang bi cac ngu loi đe tan cong tau chien neu nhu phat hien đuoc vi tri cua cac tau chien My.
Yamamoto khong biet rang nguoi My đa biet đuoc cac ke hoach cua Nhat Ban nho viec pha ma ma D hai quan Nhat Ban (đuoc My goi la JN-25). Ket qua la Đo đoc Chester Nimitz - chi huy Ham đoi Thai Binh Duong cung đa co the đat luc luong cua minh vao mot vi tri đe tien hanh cuoc phuc kich.
Nhung cuoc khong kich đau tien vao Midway dien ra khong hieu qua, Đo đoc Nagumo đa ra lenh cac may bay du tru cua ong lap đat bom thong thuong đe tiep tuc tung ra cac cuoc khong kich vao cac muc tieu mat đat o Midway, quyet đinh nay đa vi pham truc tiep lenh cua Yamamoto ve viec đoi tau san bay phai duy tri san luc luong tan cong du bi đuoc trang bi cho cac phi vu chong tau chien My. Tuy nhien, khi Nagumo nhan đuoc bao cao trinh sat tu thuy phi co tu tuan duong ham Tone rang tau san bay My đang co mat trong khu vuc, ong đa thay đoi ke hoach va ra lenh cho may bay cua minh von đuoc trang bi ngu loi đe san sang tan cong tau san bay My. Voi mot nua may bay đuoc trang bi ngu loi va nua con lai đuoc trang bi bom tan cong muc tieu tren mat đat va khong co thoi gian đe chuyen moi thu tro lai ngu loi. Nhung đot khong kich truoc đo bang nhung chiec B-17 va B-26 cua My chi gay ra nhung thiet hai khong đang ke, nhung chung cung đu gay boi roi cho luc luong tau san bay Nhat vi Nagumo đang no luc chuan bi mot đon đanh tra sau khi nhan đuoc bao cao luc 08 gio 20 phut ve viec phat hien luc luong tau san bay Hoa Ky o huong Đong Bac đa đua ra mot quyet đinh tai hoa la cho luc luong tan cong ban đau cua ong ha canh, sau đo moi tung ra luc luong du bi tan cong voi đay đu đoi hinh gom ca 2 loai Aichi D3A1 va B5N2 Kate (luc ay chung se đuoc trang bi vu khi tan cong thich hop).
Hau qua la cac tau san bay cua Nagumo đa bi tan cong va chi trong khoang 6 phut, hai phi đoi bo nhao đa lam cho ba tau san bay Nhat boc chay. Akagi chi trung mot qua bom, luc binh thuong thi no se khong bi hu hai qua nang, nhung đieu tai hai la san tau cua no khi đo đang chua đay bom va ngu loi. Tau Soryu thi trung ba qua bom, Kaga trung bon hay nhieu hon, cac thuy thu noi rang ho khong the đem chinh xac. Cac tau san bay Nhat bi trung bom đung luc chung đang o tinh trang de ton thuong nhat, đo la khi cac tau nay đang chat đay vu khi trong khoang chua may bay va tiep đay xang len cac may bay nham chuan bi cho cuoc khong kich nham vao cac tau san bay My. Do đo khi trung bom, cac đam chay đa bung phat do xang may bay chay tran tren san chua may bay, kich no hang loat nhung qua bom va ngu loi đang trai khap san tau, khien viec chua chay va kiem soat thiet hai la khong the thuc hien đuoc. Ca ba tau bi loai khoi vong chien va sau đo thi chim han. Đo đoc Nagumo đa bay to y đinh o lai đe chet cung tau san bay Akagi nhung cuoi cung Thuyen truong Aoki va tham muu truong Kusaka đa thuyet phuc ong thuyet phuc roi tau.
Hiryu, luc bay gio la hang khong mau ham con song sot duy nhat cua Nhat, khong đe lang phi thoi gian trong viec phan cong. May bay cua no đa tan cong va gay thiet hai nang cho Yorktown. Sau cung Yorktown bi chim vi trung ngu loi tu tau ngam Nhat. Chieu cung ngay, Hiryu bi mot loat may bay nem bom bo nhao tan cong, đanh trung 4 trai  bom va boc chay. Hiryu sau cung bi đanh chim boi ngu loi tu tau khu truc Nhat, mang theoChuan đo đoc Yamaguchi Tamon va thuyen truong Tomeo Kaku khi ca hai quyet đinh hi sinh cung con tau.
Yamamoto luc đau quyet đinh tiep tuc no luc va đua cac luc luong noi con lai cua minh tim kiem cac mau ham cua Hoa Ky ve huong đong. Ngay lap tuc, mot luc luong tuan duong ham tan cong đuoc đua đen phao kich vao đao đem đo. Dan dan khi đem xuong nhung khong thay bong dang nguoi My đau, Yamamoto ra lenh cho cac luong cua ong rut quan.
Viec Nhat Ban mat 4 hang khong mau ham (Kaga, Akagi, Soryu, va Hiryu) cung mot so lon cac to lai đuoc huan luyen ky luong đa chan đung đa banh truong cua ho tren vung Thai Binh Duong. Hai quan Nhat đa mat 40% luc luong tau san bay, ho chi con 2 hang khong mau ham co lon la Zuikaku va Shokaku co the huy đong cho cac hoat đong tan cong, cung 2 hang khong mau ham lon khac đang chay thu may. Cac mau ham con lai la Ryujo, Junyo va Hiyo đeu la mau ham nhe voi đuong bang nho, chung khong co kha nang tac chien manh nhu cac hang khong mau ham co lon. That bai nang ne cua nguoi Nhat xay ra sau nua nam khai chien voi Hoa Ky. Khoang thoi gian nay la gan nhu chinh xac voi du đoan cua Đo đoc Yamamoto Isoroku ve quang thoi gian nuoc Nhat co uu the truoc khi nguoi My gianh quyen chu đong.


 Sau tran Midway  Yamamoto van giu chuc vu tong tu lenh, đuoc giu lai it nhat mot phan đe tranh lam suy giam tinh than cua Ham đoi Lien hop. Tuy nhien, do that bai o Midway, va Bo Tong tham muu Hai quan khong muon tham gia vao cac canh bac tiep theo. Đieu nay khien Yamamoto phai theo đuoi "chien luoc quyet chien" phong thu co đien ma ong đa co gang tranh.

Yamamoto giao cho cac đon vi Ham đoi Lien hop thuc hien mot loat cac hanh đong tieu hao nho tren khap nam va trung tam Thai Binh Duong, nhung đoi lai phai chiu nhung ton that khung khiep. Nhung no luc lon nham đanh bai luc luong My đang di chuyen tren Guadalcanal đa dan đen mot cap tran chien tau san bay ma đich than Yamamoto chi huy: Tran chien quan đao Đong Solomons va Quan đao Santa Cruz vao thang 9 va thang 10. Moi no luc đa that bai khi Luc quan khong the tiep tuc cuoc hanh quan. Luc luong hai quan cua Yamamoto đa gianh đuoc mot so chien thang va gay ra ton that va thiet hai đang ke cho ham đoi My trong mot so tran chien xung quanh Guadalcanal, bao gom Tran chien đao Savo, Mui Esperance va Tassafaronga, nhung ong khong bao gio co the loi keo Hoa Ky vao mot hanh đong quyet đinh cua ham đoi.
Sau cung, Yamamoto quyet đinh rut quan khoi Guadacanal sau khi chung kien nhung that bai ro rang cua nguoi Nhat


 Cai chet cua Yamamoto Isoroku  Sau nhung that bai lon ve chien luoc o Midway va Guadalcanal, Yamamoto thay ro ket cuc chien tranh se bi tham cho Nhat, đieu ma ong tung tien đoan cach đo gan 2 nam. Ong khong con muon ve Tokyo nua. Nhung ong van co gang cam cu con nuoc con tat voi quan My. Ngay 3 thang 4 nam 1943 ong quyet đinh roi chiec soai ham Musashi len đuong đen can cu đia Rabaul đe thi sat va co vu si khi binh si. Co le, nhan biet thay minh đang song nhung ngay cuoi cung cua cuoc đoi, đem truoc đo Yamamoto đa viet mot buc thu cuoi cung cho vo ong, trong thu co kem mot ban "Hoa Ca" va mot nam toc cua minh.

Sau khi đen Rabaul, Yamamoto đa bat tay thuc hien mot "ke hoach Y" voi muc tieu la quan My o Guadalcanal. Ngay 7 thang 4 Yamamoto huy đong tat ca cac phi co cua ham đoi tien hanh 4 đot khong tap du doi vao cac vi tri quan My tai Guadalcanal. Cac cuoc tan cong thu đuoc mot so hieu qua, nhung quan My van khong lui nua buoc. Yamamoto bong đe xuat se đi thi sat tai 3 hon đao gan Guadalcanal đe nang cao si khi, va ngay 13 đa xac đinh xong lich trinh va đanh đien bao toi nhung noi ong toi, đung 6 gio ngay hom sau se khoi hanh. Tuy nhien, viec đi thi sat nhu the nay cuc ki nguy hiem va nhieu nguoi đa ngan can quyet liet, hoac la đe nghi mang theo mot so luong cuc lon phi co ho tong. Tat ca đeu khong ngan đuoc quyet tam cua vi thong soai.
Co mot đieu kich tinh la, giong nhu o Midway va Guadalcanal, nguoi My đa giai đuoc ban mat ma ve viec Yamamoto đi thi sat va đa to chuc đon long ong. Khoang 6 gio 30 phut ngay 18 thang 4 nam 1943, khi chiec may bay Mitsubishi G4M cho Yamamoto đang tren vung troi đao Bounganiville thi mot top 18 chiec may bay Lockheed P-38 Lightning xuat hien duoi tay phai phi co Nhat. 6 chiec phi co Zero ho tong Yamamoto lien lao toi chan lai. Tuy nhien đay la mot cuoc chien đau khong can suc. May phut sau mot cot khoi đen boc len tu mot khu rung ram phia duoi. Phi co cua Yamamoto Isoroku đa bi ban ha. Ong tu tran vao ngay 18 thang 4 nam 1943.


An tang Thi the cua Yamamoto, cung voi đia điem may bay roi, đuoc tim thay vao ngay hom sau trong khu rung nhiet đoi tren đao Bougainville boi mot nhom tim kiem va cuu nan Nhat Ban, do ky su quan đoi Trung uy Tsuyoshi Hamasuna chi huy. Theo Hamasuna, Yamamoto đa bi vang ra khoi đong đo nat cua chiec may bay, ban tay van đeo gang trang va nam lay chuoi thanh katana, ong van ngoi thang tren ghe duoi tan cay. Hamasuna cho biet Yamamoto co the đuoc nhan ra ngay lap tuc, khi ay đau ong cui xuong nhu the đang suy nghi sau sac. Kham nghiem tu thi tiet lo rang Yamamoto đa trung hai vet đan 50 li, mot vet o phia sau vai trai va mot vet khac o ben trai ham duoi cua anh ta. Bac si hai quan Nhat Ban kiem tra thi the xac đinh rang vet thuong o đau đa giet chet Yamamoto. Cac chi tiet khung khiep hon ve cai chet cua Yamamoto đa đuoc giau kin voi cong chung Nhat Ban. Theo nguoi viet tieu su Hiroyuki Agawa, bao cao y te đa đuoc thay đoi "theo lenh tu cap tren".

Toan bo thi the sau đo đuoc đoan tim kiem cho ve Buin, va đuoc lam le hoa thieu tren đinh cua mot ngon nui gan đo. Tro cot cua Yamamoto đuoc đat vao mot hop go thong, va đuoc đua ve Truk đe lam nghi le long trong truoc khi đuoc đua ve Tokyo tren thiet giap ham Musashi - soai ham cua Yamamoto. Hon mot thang sau khi tro cot cua Yamamoto đuoc đua ve Tokyo, ngay 21 thang 5 nam 1943, chinh phu Nhat Ban moi chinh thuc cong bo ve cai chet cua Yamamoto va gay soc toi toan bo cong chung Nhat Ban. Đai phat thanh Tokyo đa thong bao rang: "Ðo đoc Yamamoto trong khi chi huy tai tien tuyen vao thang Tu nam nay, đa giao chien voi đich quan va oanh liet đen no cho to quoc bang mot cai chet anh hung." Yamamoto đuoc truy phong ham Nguyen soai Đai tuong Hai quan va đuoc truy tang Đai thu Cuc Huan chuong vao ngay 22 thang 5 nam 1943.

Tro cot cua Yamamoto đuoc tach ra lam hai phan đe đuoc to chuc hai đai tang le cap quoc gia. Tang le đau tien đuoc to chuc o Cong vien Hibiya o trung tam Tokyo, voi su gop mat cua nhieu nhan vat quan trong trong chinh phu va ngoai chinh phu Nhat Ban. Phan tro nay đuoc chon cat ben canh ngoi mo cua Đo đoc Togo Heihachiro o Nghia trang Tamabuchi. Tang le thu hai cho Yamamoto đuoc cu hanh mot cach trang trong tai Nagaoka, que huong cua Yamamoto. Tang le nay cu hanh sau le quoc tang tai Tokyo mot ngay. Bo quan phuc va thanh kiem cua Yamamoto đuoc đat tren mot cay cot cung voi cai binh đung mot phan cot tro cua ong. Ong đuoc chon ben canh mo phan cua than phu trong khuon vien mot ngoi đen Phat giao, ben ngoai mot thi tran nho ma truoc kia than phu ong la mot giao vien. Ngoi mo cua Yamamoto la mot bia mo rat đon gian va ngan hon bia mo cua than phu ong hai phan, theo loi can dan luc sinh thoi cua ong.
Thang 12 nam 1943, mot buc tuong to bang nguoi that cua Yamamoto đa dung len tai Truong Khong luc Kasumigaura, noi Yamamoto đa tung lam hieu truong đe tuong nho ong. Sau khi Nhat Ban đau hang vao nam 1945, Đai tuong Doughlas MacArthur đa ra lenh pha huy tat ca cac tuong tuong linh, nguoi anh hung Nhat o khap Nhat Ban. Cac si quan hai quan lien cua tuong cua Yamamoto lam hai khuc va tha xuong mot cai ho gan đo, va can than đanh dau cho giau tuong. Nam 1955, tuong cua ong đuoc mot cong ty xu ly chat thai phat hien, va đa đuoc mot so ban than cua Yamamoto mua lai đe đem đat vao trong mot đen tho Phat giao o Nagaoka. Ben canh tuong cua ong la mau hinh ngoi nha nho bang go, noi ong chao đoi. Can nha nguyen thuy cua gia đinh ong đa bi may bay nem bom B-29 cua Hoa Ky nem bom thieu huy vao nam 1945.


Cuoc song ca nhan Yamamoto luyen tap thu phap. Ong va vo, Reiko, co bon nguoi con: hai trai va hai gai. Yamamoto la mot nguoi đam me co bac, thich co vay, shogi, billard, bai, mat chuoc, bai xi phe va cac tro choi khac thu thach tri thong minh va ren luyen tri oc cua anh ay. Ong thuong noi đua ve viec chuyen đen Monaco va bat đau song bac cua rieng minh.
Ong thich bau ban voi geisha, va vo ong Reiko đa tiet lo voi cong chung Nhat Ban vao nam 1954 rang Yamamoto gan gui voi geisha yeu thich cua ong Kawai Chiyoko hon la voi co ay, đieu nay đa gay ra mot so tranh cai. Đam tang cua ong đi ngang qua khu nha cua Kawai tren đuong đen nghia trang. Yamamoto la ban than cua Teikichi Hori, mot đo đoc Hai quan va la ban hoc cua Yamamoto tu Hoc vien Hai quan Đe quoc Nhat Ban, nguoi đa bi thanh trung khoi Hai quan vi ung ho Hiep uoc Hai quan Washington. Truoc va trong chien tranh, Yamamoto thuong xuyen trao đoi thu tu voi Hori, nhung buc thu ca nhan nay tro thanh chu đe cua bo phim tai lieu The Truth of Yamamoto cua đai NHK.


Chu thich Tham khao