Hieu Kham Hien Hoang hau; (chu Han: 孝欽顯皇后; tieng Man: ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡳᠩᡤᡠᠵᡳ ᡳᠯᡝᡨᡠ ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ, Mollendorff: hiyoosungga gingguji iletu huwangheo, Abkai: hiyouxungga gingguji iletu hvwangheu; tieng Trung: 慈禧太后; binh am: Cixi Taihou [tsʰɨ.ɕi tʰai.xou]; truoc đay La Ma hoa la Tu Hi Thai hau T'zu-hsi; 29 thang 11 nam 1835 – 15 thang 11 nam 1908),  thuong đuoc goi la Tu Hi Hoang thai hau (慈禧皇太后), Tu Hi Thai hau (慈禧太后), Tay Thai hau (西太后) hoac Tu Hi Thai hoang thai hau (慈禧太皇太后), la đe nhat sung phi cua Thanh Van Tong Ham Phong Đe, sinh mau  cua Thanh Muc Tong Đong Tri Đe, duong mau cua Thanh Đuc Tong Quang Tu Đe va la to mau tren danh nghia cua Tuyen Thong Đe. Ba trai qua 5 đoi Hoang đe tu Thanh Tuyen Tong Đao Quang Đe đen Tuyen Thong Đe va tro thanh Hoang thai hau nhiep chinh cua trieu đinh nha Thanh cung voi Tu An Thai hau khi Đong Tri Đe len ngoi. Sau khi Đong Tri Đe qua đoi, Thanh Đuc Tong Quang Tu Đe len ngoi, ba lai tiep tuc nhiep chinh. Sau khi Quang Tu Đe qua đoi, ba tro thanh Thai hoang thai hau duoi thoi Tuyen Thong Đe. Vao nam 1861, Ham Phong Đe mat, di chieu cho Co menh Bat đai than cung nhiep chinh cho vua moi la Đong Tri Đe con nho tuoi. Tu Hi Thai hau đa cung Tu An Thai hau - duoi su giup đo cua Cung Than vuong Dich Han - đa tao nen chinh bien phe tru ca Tam đai than nham đat đuoc quyen loi chinh tri truoc mau thuan gay gat voi Tuc Thuan, nguoi đung đau Tam vi đai than, su goi la Chinh bien Tan Dau. Sau su kien nay , Tu Hi Thai hau va Tu An Thai hau đong nhiep chinh cho Tan Hoang đe, tro thanh 2 vi Hoang thai hau duy nhat cua trieu đai Thanh thuc hien [Thuy Liem Thinh Chinh; 垂簾聽政].
Theo cach hieu thong thuong, Tu Hi Thai hau đa nam đai quyen trieu đai nha Thanh trong vong 47 nam, tu nam 1861 toi tan khi qua đoi. Nhung thuc te, ba chi co nam toan quyen o hai giai đoan: tu nam 1881 sau cai chet cua Tu An Thai hau, cho đen nam 1889 khi Quang Tu Đe than chinh; va tu nam 1898 đen khi qua đoi nam 1908, sau su kien Bach nhat Duy tan. Tuy vao nam 1889, Quang Tu Đe tuyen bo than chinh, nhung Tu Hi Thai hau van nam the luc đang sau, goi la [Huan chinh; 訓政]. Nhu vay, ba nam quyen thuc te tam 27 nam.
Su kien Bach nhat Duy tan cua Quang Tu, la mot su kien phat sinh do mau thuan giua Hoang đe va Tu Hi Thai hau trong van đe chinh tri, va mot trong nhung du đinh cua Quang Tu Đe la mat muu cung voi Khang Huu Vi đe giam long cung am sat Thai hau, tu đo nam đuoc đai quyen trong tay. Sau khi Bien phap that bai, Quang Tu Đe bi giam long, Tu Hi Thai hau tiep tuc la nha lanh đao toi cao, tiep tuc thuc hien [Huan chinh], va đay la khoang thoi gian đinh cao quyen luc nhat ma nguoi đoi sau biet ve ba. Khi khoi nghia Nghia Hoa Đoan bung no, lien quan 8 nuoc phuong Tay tan cong Trung Quoc, Tu Hi Thai hau va hoang toc phai chay toi Tay An. Nam 1901, sau khi Hoa uoc Tan Suu đuoc ky ket, ba moi quay tro lai Bac Kinh. Nhung nam cuoi đoi, Tu Hi Thai hau nhan thay the nuoc qua suy yeu, nen co gang thuc hien nhieu cai cach nhat đinh anh huong đen nen chinh tri Trung Quoc khi ay, mot trong nhung đieu noi tieng nhat la viec giai phong phu nu Trung Hoa khoi tuc bo chan.
Nhieu nha su hoc hien đai o Trung Quoc va hai ngoai thuong mieu ta Tu Hi Thai hau nhu mot bao chua, nguoi phai chiu trach nhiem cho su sup đo cua trieu đai nha Thanh, trong khi mot so khac thi lai cho rang cac đoi thu cua Thai hau đa qua thanh cong trong viec quy toi ba ve nhung van đe nam ngoai kha nang kiem soat cua ba luc đo. Đanh gia khach quan, Tu Hi khong tan nhan hon hay kem nhung vi vua khac tren the gioi khi đo, neu khong muon noi la đa it nhieu thi hanh cai cach trong nhung nam cuoi đoi, cho du hanh đong nay cua ba co phan mien cuong boi tinh the kho khan cua trieu Thanh vao luc ay.
Trong van hoa đai chung o Trung Hoa đai luc, Tu Hi Thai hau cung voi Vo Tac Thien thoi Đuong va La hau thoi Han đuoc xem la 3 nguoi phu nu nam quyen luc cao nhat cua đe quoc Trung Hoa trong mot thoi gian dai, bi dan gian coi la nhung "gian hau loan trieu" tan ac bat nhan voi ca nguoi than, lam nghieng đo giang son xa tac.


Xuat than = Dong doi =

Tu Hi Thai hau sinh ngay 10 thang 10 (am lich) nam Đao Quang thu 15, xuat than tu Diep Hach Na Lap thi thuoc Man Chau Tuong Hoang ky, nguyen la Man Chau Tuong Lam ky, con chau nha quan gia the tap. Sau thoi Trung Hoa Dan quoc, co nhieu hoc gia nhan đinh ba at han la con chau Diep Hach boi lac Kim Đai Cat, thuoc dong doi cua Nap Lan Minh Chau, the nhung su thuc hoan toan khong phai nhu vay.
Cu theo ho so co ten Đuc Ha Not The quan Ta linh tiep tap gia pho (德贺讷世管佐领接袭家谱) tai Trung Quoc đe nhat lich su đuong an quan (中国第一历史档案馆), thi to tien cua ba đuoc goi la Khach Son (喀山). Khach Son sau khi nhap ky, nhan chuc Ky Đo uy, sau do tong chinh Lieu Đong lap rat nhieu quan cong, sau do co cong "Duong duc cong chua" ma thu tuoc [Nhi đang Tu; 二等子], thuy la [Man Trang; 敏壮]. Hau due đai tong mot chi thua ke tuoc hieu [Nhat đang Nam; 一等男] cung hai chuc The quan Ta linh (世管佐領). Cao to phu Khach Anh A (喀英阿) la huyen ton cua Khach Son, the tap Nam tuoc cung chuc Ta linh. Khach Anh A sinh ra con truong Trat Lang A (扎郎阿) the tuoc, con con thu Cat Lang A (吉朗阿) - chinh la cu noi cua Tu Hi Thai hau.
Cat Lang A, tu Ai Đuong (霭堂), do la con thu nen đanh phai xuat si đe tien than, lam đen Vien ngoai lang bo Ho. Ong cuoi Tong That nu quyen, vao nam Can Long thu 45 sinh ra Canh Thuy (景瑞), lam đen Lang trung bo Hinh. Sau Canh Thuy cuoi Qua Nhi Giai thi, sinh ra hai con: con truong Hue Trung (惠徵), con thu Hue Xuan (惠春). Ben canh đo, co nguon tu lieu tu Đai Loan ghi lai, tren Hue Trung con co 1 anh ca ten Hue Trung (惠澂), nguyen sinh con gai cua Hac Long Giang tuong quan Qua Te Tu Hoan (果齐斯欢), nhung chua kip thanh hon đa chet yeu. Tu lieu nay khong khop voi Ngoc điep cua nha Tu Hi Thai hau, tuy nhien Hue Trung qua thuc đuoc goi la [Hue nhi thai gia; 惠二太爷], cho nen van con ton nghi.


= Gia canh =
Phu than ba la Hue Trung, so ki la "But thiep thuc" o bo Lai. Nam Ham Phong thu 2, Hue Trung đuoc phong ham Tu pham, lam đen An Huy Ninh Tri Thai Quang đao Đao vien (安徽寧池廣太道道員). Sau, Hue Trung cuoi Phu Sat thi thuoc Man Chau Tuong Hoang ky, con gai Pho Đo thong Hue Hien (惠顯), sinh 3 nam 4 nu, trong đo Tu Hi Thai hau la con gai thu 2, do đich the Phu Sat thi sinh ra. Vao nam Tu Hi Thai hau ra đoi, Hue Trung đang lam viec tai Bac Kinh, dan đen mot so suy đoan rang ba cung đuoc sinh ra tai đo.
Ba con trai cua Hue Trung, theo thu tu la Chieu Tuong (照祥), Que Tuong (桂祥) cung Phat Huu (佛佑). Chieu Tuong sinh nam khong ro, mat vao nam Đao Quang thu 7; Que Tuong sinh vao nam Đao Quang thu 24, sinh ra Long Du Hoang thai hau. Con trai ut Phat Huu, sinh vao Ham Phong nguyen nien, mat vao nam Quang Tu thu 25. So ve đo tuoi, co the thay ca ba nguoi con trai đeu la em cua Tu Hi Thai hau. Bon co con gai cua Hue Trung, xet theo Trung cung đuong soa vu tap luc (宫中档差务杂录), co đe cap viec te tu trong nha Tu Hi Thai hau, va ba tu goi minh la [Hieu thu nu; 孝次女] - chung to ba la con gai thu hai trong nha. Nhung tu lieu chi em gai cua ba chi ghi lai 2 nguoi em gai, mot vi truong ty rat co the la chet non. Hai em gai con lai cua ba, mot vi sinh vao nam Đao Quang thu 21, đuoc chi hon cho Thuan Hien Than vuong Dich Hoan - ay chinh la Uyen Trinh. Mot vi con lai sinh nam khong ro, ga cho em trai ruot cua Khanh Mat Than vuong Dich Khuong la Dich Huan.
Khoang nhung nam 30 nien hieu Đao Quang, co vu an phat sinh o bo Ho, Đao Quang Đe tien hanh đieu tra. Luc đo Cat Lang A đa tung lam quan Ngan kho Tu vien, nen trach nhiem đeu giang len nguoi Canh Thuy, khong lau sau Canh Thuy bi tong giam. Con trai Canh Thuy la Hue Trung phai vo vet tai san moi cuu đuoc Canh Thuy ra ngoai. Đay cung la kiep đai nan đau tien trong gia đinh ba. Chi Trat Lang A la chi truong cua Khach Son, nhieu đoi the tap tuoc Nam tuoc, tuy nhien van kha co giao du voi nhanh cua gia đinh ba, nen quan he toan gia tuong đoi khong te. Đieu nay minh chung viec mot nguoi chau dau cua Tu Hi Thai hau, đuoc goi la [Nguyen đai nai nai; 元大奶奶], theo ghi chep cuoi thoi Thanh thuong xuyen vao cung tham Tu Hi Thai hau. Nguyen đai nai nai la vo cua Đuc Vien (德垣), truc he cua Trat Lang A, nen con đuoc goi la [Vien đai nai nai; 垣大奶奶].
Đanh gia tong quan, dong doi Na Lap thi cua Tu Hi Thai hau la quan cong the gia, nhung gia đinh cua ba lai la dong thu, đia vi khong may cao, du khong phai la thap kem. Dau vay, đoi cua ba tach ra khoi nhanh đai tong khong xa, cho nen tuong đoi co quyen the, ong va cha ba van giu đuoc cac chuc quan tuong đoi, ben canh đo hon nhan cua gia đinh van thuoc dien co the lien hon voi cac nha tam trung hoac cao hon, qua thuc khong tam thuong. Tuy khong the so voi đe nhat the gia nhung cung hon nhung nha binh thuong.


Nhap cung = Trai qua tuyen tu =
Nam Ham Phong thu 2 (1852), ngay 11 thang 2 (am lich), sau khi vuot qua 60 co gai cung tham gia thi tuyen tu nu, Na Lap thi đuoc vao vong cuoi cung du tuyen tan phi. Cung nam, ba đuoc chi đinh lam Quy nhan. Ngay 9 thang 5 (am lich) nam ay, Na Lap thi nhap cung, đuoc goi la Lan Quy nhan (蘭貴人).
Trong so nhung nguoi đuoc chon con co Le Quy nhan Tha Tha Lap thi, Anh Quy nhan Y Nhi Can Giac La thi va Trinh tan Nuu Ho Loc thi, nguoi sau nay la Hieu Trinh Hien Hoang hau. Boi vi tu lieu tuyen tu thoi Ham Phong chi von ven, nen truoc mat khong ro thoi điem Na Lap thi tuyen tu co xay ra chuyen gi ki la hay khong. Ngoai tru Trinh tan Nuu Ho Loc thi la du bi cho ngoi vi Hoang hau, đoi đai co khac biet, thi Na Lap thi cung Tha Tha Lap thi va Y Nhi Can Giac La thi đeu la Quy nhan, co the thay ro tuong đoi binh đang.
Nam Ham Phong thu 4 (1854), ngay 26 thang 2 (am lich), Na Lap thi đuoc tan phong len 1 cap la Tan. Ngay 25 thang 11 (am lich) cung nam, lay Hiep ban Đai hoc si Gia Trinh (贾桢) lam Chinh su, Le bo Ta Thi lang Tuc Thuan (肃顺) lam Pho su, hanh le sach phong Tan, phong hieu Y tan (懿嫔). Can cu Hong xung thong dung (鴻稱通用) cua Noi vu phu, phong hieu Y co Man van la 「Fujurungga」, y la "Đoan trang", "Van nha", "Co phong thai".


= Sinh ha hoang tu =
Nam Ham Phong thu 6 (1856), ngay 23 thang 3 (tuc ngay 27 thang 4 duong lich), sinh ha Hoang truong tu Tai Thuan (載淳), con trai duy nhat cua Ham Phong Đe, tuc Thanh Muc Tong Đong Tri Hoang đe sau nay. Ngay 24 thang 3 hom sau, ba đuoc sac phong thanh Y phi (懿妃). Ngay 1 thang 12 (am lich) cung nam, lay Đai hoc si Banh Uan Chuong (彭蕴章) lam Chinh su, Le bo Thuong thu Thuy Lan (瑞麟) lam Pho su, hanh le sach phong Phi.
Mot nam sau (1857), ngay 2 thang 1, khi Tieu hoang tu gan tron 1 tuoi, Y phi Na Lap thi lai đuoc tan phong lam Quy phi. Ngay 13 thang 12 cung nam, lay Noi cac đai hoc si Du Thanh (裕诚) lam Chinh su, Đai hoc si Hoang Tong Han (黄宗汉) lam Pho su, đem kim sach kim bao chinh thuc cu hanh le sac phong.
Sach phong viet:


= Sinh hoat cung đinh =

Ham Phong trieu tong cong 11 nam, ma hau cung Ham Phong chi đen nam thu 2 moi đinh, cho nen thuc te cuoc song hau cung cua Na Lap thi chi von ven 10 nam. Ma trong 10 nam ay, lai chia ra lam 3 giai đoan, va giai đoan đau tien la tu Ham Phong nam thu 2 đen nam thu 5. Luc nay hau cung chi vua moi đinh, tua ho co khong it van đe. Giai đoan thu 2 la tu nam Ham Phong thu 5 đen nam thu 8, trong khoang thoi gian nay hau cung dan on đinh, cung la thoi gian ma Na Lap thi đa co đia vi chac chan. Cuoi cung la 2 nam cuoi, khi ay chinh su bat on, Ham Phong Đe đa sa vao huong lac.
O giai đoan thu nhat, Na Lap thi binh binh yen di vo sung, đieu nay hinh nhu co lien quan đen thoi tang ky cua cha ba la Hue Trung, khien Na Lap thi vao cung cung chua thuc su đuoc đoai hoai đen. Luc nay, Trinh tan đang vi Hoang hau, Anh Quy nhan đoc sung phong Tan. Nhung Anh tan sau đo lien tiep that sung giang vi, Na Lap thi cung Le Quy nhan vao nam Ham Phong thu 4 moi bat đau đuoc sung ai, đong loat thang Tan. Sau đo vao nam Ham Phong thu 5 va thu 6, Le tan cung Na Lap thi do sinh duc Hoang truong nu cung Hoang truong tu, ma đeu thang Phi. Va cung vi do sinh ha Hoang truong tu, Na Lap thi mot buoc tan Quy phi chi sau von ven vai thang du tan Phi, đieu nay hien nhien la cong lao "Sinh duc Hoang tu" moi khien ba co đuoc đia vi nay. Trong trieu Ham Phong đuong thoi, co the thay Na Lap thi la Quy phi duy nhat, lai la sinh mau cua Hoang truong tu, cho nen đia vi trong hau cung cua ba vao luc ay chi sau moi Hoang hau. Vao giai đoan cuoi, hau cung thu nap đu loai tan phi voi than phan hon loan, han đay cung la thoi gian Na Lap thi đe bao toan cho con trai ma thu minh vao nhat, mot phan vi thoi gian nay to phu cua ba Canh Thuy qua đoi khien ba phai "thu hieu".
Theo mot so truyen thuyet ke lai, Y Quy phi Na Lap thi khong nhu nhung nguoi phu nu khac an phan, ma noi tieng voi tri thong minh va kha nang đoc viet thong thao tieng Han, nho vay ba co nhieu co hoi tham gia chinh su khi suc khoe cua Ham Phong Đe khong đuoc tot. Trong nhieu truong hop, Hoang đe đe Y Quy phi đoc tau chuong va ghi loi phe cho minh, đieu nay khien cac đai than đoi voi Y Quy phi đa som bat man. Tuy nhien, nhung truyen thuyet tren đa co phan cuong đieu, đac biet la duoi nhan quan cua nguoi phuong Tay, co phan lech lac khong it. Ben canh cai nhin cua nguoi phuong Tay cho thay mot phu nu can chinh, nguoi Trung Quoc nhin ve ba khi con la Y Quy phi Na Lap thi lai theo huong hau cung tranh sung. Qua cac thuyet nay, Na Lap thi ham hai vo so cung nhan, noi tieng nhat la viec đem Le phi Tha Tha Lap thi bien thanh [Nhan tru; 人彘]. Co ban tat ca đeu la bia đat vo can cu.
Mat khac, co nguoi ten la Vuong Van Pho (王文普), von la hau due chi rat xa cua Cat phi Vuong thi, vao thoi buoi đau tan Trung Quoc đa viet cuon sach Tu Hi tao nien dat su (慈禧早年轶事) mieu ta mot đoan tranh sung cua Y Quy phi. Theo tu nhan cua Vuong Van Pho nghe theo nguoi trong he toc thuat lai, Cat phi cung Y Quy phi Na Lap thi khi ay mang thai, nhung Na Lap thi tinh ke khien Cat phi say thai, con minh an toan sinh ra hoang tu. Tuan tra qua cac tai lieu, Cat phi Vuong thi nho hon Na Lap thi 5 tuoi, nguyen la cung nu cua Hoang hau, vao nam Ham Phong thu 8 moi đuoc thu phong lam Quy nhan, la vi hau cung cuoi cung tan phong trieu Ham Phong. Trong khi đo, Na Lap thi sinh Hoang tu vao nam Ham Phong thu 6, thoi gian chenh lech qua lon, thap phan khong đang tin.


Đao chinh Tan Dau = Ham Phong Đe bang ha =

Nam Ham Phong thu 10 (1860), lien quan Anh - Phap tan cong Bac Kinh. Ham Phong cung hoang toc, trong đo co Y Quy phi, phai roi Tu Cam Thanh đen Thua Đuc đe lanh nan. Khi nghe tin vuon Vien Minh xa hoa trang le bi lien quan đot pha, Hoang đe đau buon khon xiet. Ngai bat đau lam dung ruou va thuoc phien khien suc khoe ngay cang suy sup.
Nam Ham Phong thu 11 (1861), ngay 17 thang 7 (tuc ngay 22 thang 8 duong lich), Ham Phong Đe bang ha o Ti Thu Son Trang. Nguoi ke vi ong, Hoang tu Tai Thuan, luc nay chi moi 5 tuoi. Truoc luc lam chung, Ham Phong Đe ban cho Hoang hau Nuu Ho Loc thi con dau [Ngu Thuong; 御赏], va con dau [Đong Đao Đuong; 同道堂] cho Hoang tu Tai Thuan. Do Hoang tu con nho nen con dau đuoc me Hoang tu la Y Quy phi Na Lap thi tam thoi bao quan, voi hy vong ca hai se hop suc cung nhau nuoi day Hoang đe tuong lai khon lon.
Ham Phong Đe cung di chieu lai cho tam vi đai than bao gom Di Than vuong Tai Vien, Trinh Than vuong Đoan Hoa, Ho bo Thuong thu Tuc Thuan, Ngach phu Canh Tho, Binh bo Thuong thu Muc Am, Lai bo Ta Thi lang Khuong Nguyen, Le bo Huu thi lang Đo Han, Thai boc Thieu Khanh tu Tieu Huu Doanh lam phu chinh ho tro cho Tieu Hoang đe, đuong thoi goi Co menh Bat đai than. Đieu nay co nghia thuc quyen se nam trong tay nhom tam vi nay, do Tuc Thuan đung đau. Ban đau, nien hieu cua Tan Hoang đe du đinh se la [Ky Tuong; 祺祥].
Sau khi Ham Phong Đe bang ha, Tai Thuan ke vi. Theo thong le nha Thanh, pham [Mau hau Hoang hau] - Đich mau cua Hoang đe cung [Thanh mau] - sinh mau cua Hoang đe đeu con song va tai vi, thi nen đong ton Hoang thai hau. Theo đo, Hoang hau Nuu Ho Loc thi đuoc tan ton lam [Mau hau Hoang thai hau; 母后皇太后], tuc Tu An Hoang thai hau. Sinh mau cua Hoang đe la Y Quy phi Na Lap thi tro thanh [Thanh mau Hoang thai hau; 聖母皇太后].
Theo Edward Behr, chinh Thanh mau Hoang thai hau Na Lap thi cho rang hai nguoi đeu la phu nu, Hoang đe thi con nho tuoi, neu đe tam vi đai than phu chinh at khong tranh khoi viec bi chen ep. Vi vay, ba goi y voi Mau hau Hoang thai hau nen cung nhau chap chinh, đoat lay quyen luc. Voi viec nay, trong tuong lai ca hai vi Thai hau đeu co the tham gia chinh su, chu khong phai chiu su chen ep cua phe Co menh Bat đai than.


= Dien ra chinh bien =

Trong luc cho ngay lanh thang tot đe đua di hai cua Ham Phong Hoang đe ve Bac Kinh, quan he giua Luong cung Thai hau va nhom cua Tai Vien cung Tuc Thuan ngay mot xau đi. Duoi tinh the đo, hai vi Thai hau lien ket triet bo Tuc Thuan. Trong so đong minh quan trong nhat khi ay, co Cung Than vuong Dich Han va Thuan Quan vuong Dich Hoan. Cung Than vuong von la mot nguoi đay tham vong nhung lai bi gat khoi vi tri đau trieu sau di chieu cua Ham Phong Đe nen rat tich cuc ung ho cuoc đao chinh. Ngoai ra con co Quan co đai than Van Tuong (文祥) - mot nguoi luon ung ho Dich Han trong van đe chinh tri, do bat man cung quyet đinh thinh an Luong cung Thai hau, am muu du viec chinh bien.
Ngay 1 thang 8 (ngay 5 thang 9 duong), Cung Than vuong gia trang thanh Tat man, mat hop voi Luong cung Thai hau, sau đo ve kinh su bo tri sang.
Ngay 11 thang 8 (ngay 14 thang 9 duong), Son Đong Ngu su Đong Nguyen Thuan (董元醇) tau thinh Luong cung Thai hau quan ly trieu chinh. Gap phai su phan đoi cua Tai Vien cung Tuc Thuan, lay ly do nha Thanh chua co tien le Thai hau buong rem nhiep chinh. Hai ben tranh cai kich liet. Trong khi đo, Cung Than vuong o Bac Kinh bo tri the luc, co Đai hoc si Que Luong (桂良), Gia Trinh (贾楨) cung Ho bo Thuong thu Tham Trieu Lam (沈兆霖) lien lac cac the luc ngoai quoc. Ong con huy đong mot so vay canh đa thiet lap ngam tu lau, trong đo co Ta Duc Hau Khoa Nhi Tham Than vuong Tang Cach Lam Tham.
Ngay 23 thang 9 (ngay 26 thang 10 duong), kim quan cua Ham Phong Đe ruc rich đuoc đua ve Bac Kinh. Luong cung Thai hau theo đung ke hoach, truoc an du Tan Hoang đe boi gia 1 ngay, sau lay ly do Hoang đe tuoi nho vat va, ben phu du đam nguoi Tuc Thuan o lai đi theo ho tong, con ca hai vi Thai hau se cung Tan Hoang đe tro ve Bac Kinh truoc đe lo lieu. Ngay 29 thang ay (am lich), Tan Hoang đe boi Luong cung Thai hau ve Bac Kinh bang đuong tat, ve truoc so voi linh gia 4 ngay. Ngay lap tuc, Luong cung Thai hau goi gap Cung Than vuong, phat hieu lenh bo tri sang sang thuc hien ke hoach. Ngay 30 thang 9 (tuc ngay 2 thang 11 duong lich), khi Tam phu chinh đai than ve đen Bac Kinh, Luong cung Thai hau chinh thuc phat đong chinh bien, ra chi phai Thuan Quan vuong Dich Hoan đoc tuyen toi trang cua Co menh Bat đai than, roi đe Thuan Quan vuong hiep linh Quan thien bo doanh su lap tuc bat giam Tai Vien, Đoan Hoa cung Tuc Thuan. Khi Tuc Thuan bi bat, con mang to noi: "Hoi han khong som tri may a tien ty nay!".
Ngay 5 thang 10 (tuc ngay 7 thang 11 duong lich), đoi nien hieu tu [Ky Tuong] thanh [Đong Tri; 同治].
Ngay 6 thang 10 (tuc ngay 8 thang 11 duong lich) nam ay, ca tam nguoi bi khep toi phan nghich cung mot loat toi danh lon nho khac. Đe the hien su khoan dung, Luong cung Thai hau chi xu tu 3 trong so ho la Tuc Thuan, Tai Vien cung Đoan Hoa. Cung Than vuong cho rang Tuc Thuan va hai nguoi co vi tri cao nhat phai chiu lang tri, nhung Luong cung Thai hau quyet đinh Tuc Thuan chi bi chem đau, con hai nguoi kia đuoc tu sat. Trong lich su Trung Quoc, đay goi la [Tan Dau chinh bien; 辛酉政变] hay Chinh bien Tan Dau.


= Đe nghi Thuy liem =
Trieu đai nha Thanh, du Hoang đe co nho tuoi thi cung dua vao cac đai than, hoac tong than phu ta, đon cu nhu Due Trung Than vuong Đa Nhi Con thoi Thuan Tri; bon vi Phu chinh đai than Sach Ni, Ngao Bai, At Tat Long cung To Khac Tat Cap thoi Khang Hi. Hoac gan nhat chinh la [Co menh Bat đai than] do chinh Ham Phong Đe chi đinh - nhung nguoi đa bi Luong cung Thai hau dung chinh bien ha be. Cac vi Thai hau thoi ki ay, Hieu Trang Van Hoang hau hay Hieu Hue Chuong Hoang hau hoan toan khong co tien le nhiep chinh nhu cac Thai hau thoi nha Han. Cung boi vi ly do nay, Cung Than vuong Dich Han sau su kien nay tro thanh nguoi đung đau hang tong that, đuoc Luong cung Thai hau phong tuoc hieu Nghi Chinh vuong (議政王) - co trach nhiem đung đau Quan co xu, đuoc goi la cac [Quan co đai than; 军机大臣]. Khong nhung đuoc phong lam Nghi Chinh vuong đung đau Quan co xu, con gai cua ong cung đuoc phong la Vinh Tho Co Luan Cong chua, đay la mot đac an rat đang ke boi vi tuoc vi [Co Luan Cong chua] von la tuoc vi chi danh cho con gai cua Hoang hau, đong thoi luong bong cua ong cung tang gap đoi. Ben canh đo, Luong cung Thai hau cung khong vi the ma muon mat đi thuc quyen, nen đe ra chinh sach ca hai cung lam trieu nghe chinh su, đuoc goi la [Luong cung thinh chinh; 兩宮聽政].
Nam Ham Phong thu 11 (1861), ngay 26 thang 10 (am lich), Le Than vuong The Đac (世铎) dang [Thuy liem chuong trinh; 垂帘章程] đe giai thich viec Thuy liem cua Luong cung Thai hau. Theo chuong trinh nay, khi Luong cung Thai hau thuong trieu nghe chinh thi đat bay o Đong Noan cac cua Duong Tam đien, đeu ngoi sau mot tam rem the mau vang đuoc goi la [Hoang Man; 黄幔] đat o sau ngu toa cua Hoang đe; cac Quan co đai than đuoc dan đau boi Nghi Chinh vuong theo thu tu tien vao dang tau bieu. Tu đay, Luong cung Thai hau theo quy đinh ve thiet trieu cua nha Thanh se đeu trieu cac Quan co đai than vao đien nghe chinh su. Quy trinh nay kha phuc tap, khi Quan co Đai than dang tau chuong, Luong cung Thai hau cung xem xet, tu Cung than vuong đe nghi thinh chi, hom sau Cung Than vuong trinh tau su vu len, Luong cung Thai hau cung xem xet va duyet đinh, lay con dau [Đong Đao đuong] do chinh Mau hau Hoang thai hau an len, roi lay danh nghia Đong Tri Đe ma ban phat chi du. Ngay 1 thang 11 (am lich) nam ay, Đong Tri Đe chinh thuc phung Luong cung Thai hau thuy liem tai Duong Tam đien.
Mau hau Hoang thai hau o phia Đong cua Noan cac tai Duong Tam đien, vi theo nguyen tac huong Đong la chinh, nen ba con đuoc goi la [Đong Thai hau; 東太后]. Con Thanh mau Hoang thai hau o phia Tay cua Noan cac, con đuoc goi la [Tay Thai hau; 西太后]. Luong cung Thai hau chinh thuc Thuy liem thinh chinh, tro thanh 2 vi Hau cung đau tien va duy nhat tien hanh nhiep chinh cua nha Thanh.


Thoi đai Đong Tri = Thuong ton huy hieu =
Nam Đong Tri nguyen nien (1862), ngay 25 thang 4 (am lich), trieu than đinh huy hieu cho Tay Thai hau la Tu Hi Hoang thai hau (慈禧皇太后). Đay chinh la luc ba chinh thuc co huy hieu nay. Ngay hom đo, chu chu Vuong, Boi lac, Van vo đai than, dang kim sach thuong ton huy hieu.
Sach ton viet


= Đong Tri trung hung =

Vai tro cua Tu Hi Thai hau cung nhu Tu An Thai hau luc nay chi la đong con dau cua minh len cac sac chi ma thoi, boi vi tat ca noi dung va tau bieu cua trieu đinh đeu do Nghi Chinh vuong cung Quan co xu soan thao cung nhu chinh thuc ban bo. Tuy nhien, nguoi truc tiep quan ly con dau la Tu An Thai hau, con vai tro cua Tu Hi Thai hau can ban la quan ly noi vu.
Can cu theo Thanh cung di van (清宫遗闻): "Đong Cung troi o Đuc, ma thuc su nam quan viec đai su; Tay Cung troi o Tai, ma viec phe duyet tau chuong, chi tieu loi hai chi quan đuoc". Nhu vay co the thay, Tu An Thai hau tuy la nguoi ben ngoai khong tham quyen the, nhung lai la nguoi nam nhung đai quyen. Cong viec do Tu Hi Thai hau xu ly đa phan la nhung viec lat vat, chi tieu sinh hoat trong cung, o nhung viec trong đai thi phai thong qua quyet đinh cua Tu An Thai hau. Ngoai ra, vi Tu An Thai hau o vi tri chinh cung, bay gio o phia Đong Noan cac cua Duong Tam đien, thuc luc qua ro rang, nhung viec Tu An Thai hau thay khong can nhung tay vao thi đeu đe cho Tu Hi Thai hau nhan lanh, giai quyet on thoa. Boi cai đanh gia Tu Hi Thai hau "tai can" rot cuc la vi ba xu ly on thoa, con Tu An Thai hau quan xuyen tren duoi nghiem ngat, dau Tu Hi Thai hau cung khong tu tien lam trai, ay chinh la "Đuc" vay. Đieu đo cho ta thay vai tro cua Tu An Thai hau vo cung to lon trong trieu.
Truoc Chien tranh Nha phien, Đai Thanh tu hao la [Thien trieu] va xem thuong cac nuoc Tay phuong la ngoai di. Sau khi lien quan Anh – Phap toi Bac Kinh thoi Ham Phong, trieu đinh Đai Thanh buoc phai ky đieu uoc nhuc nha voi ho, va luc nay Hoang toc Thanh moi chiu nhin nhan cai thien ve quan su. Vai nguoi Man nhu Cung Than vuong Dich Han cung Que Luong nghi đen viec tu cuong, ban voi Tang Quoc Phien, Ly Hong Chuong va Ta Tong Đuong. Ho đong y voi nhau rang: "Muon tu cuong thi viec luyen binh la quan trong nhat, ma muon luyen binh thi truoc het phai che tao vu khi gioi", va ho giao cho Ly Hong Chuong thi hanh.
Duoi su lanh đao cua Tang Quoc Phien, Tuong Quan lien tiep gianh thang loi va cuoi cung đa tieu diet quan Thai Binh Thien Quoc sau tran quyet đau o Thien Kinh (Nam Kinh ngay nay) vao thang 7 nam 1864. Tang Quoc Phien đuoc phong [Nhat đang Dung Nhi hau], ham Thai tu Thai bao. Em trai cua ong la Tang Quoc Thuyen, cung voi Ta Tong Đuong va Ly Hong Chuong, cung đuoc ban thuong hau hinh. Khoang nam (1872-1873), lai tran ap thanh cong Van Nam Hoi bien cung Thiem Cam Hoi bien. The cuc hon loan cua nha Thanh dan dan on đinh, su xung [Đong Tri trung hung; 同治中興].

Cac van đe noi vu thi moi luc mot roi ren voi nan quan lieu va tham nhung. Mot thach thuc đang ke đoi voi Luong cung Thai hau la su tha hoa cua đoi ngu quy toc Man Chau. Tu khi Đai Thanh lap quoc, cac vi tri quan trong nhat trong trieu đinh đeu đuoc giao cho nguoi Man, con nguoi Han bi khinh re. Trai voi truyen thong, trieu đinh Man Thanh cuoi cung quyet đinh giao quyen thong lanh quan đoi chong lai Thai Binh Thien Quoc vao tay Tang Quoc Phien - mot nguoi Han. Ben canh đo, 2 vi Thai hau con bo nhiem nguoi Han vao nhieu vi tri lanh đao cap cao o cac tinh phia Nam Trung Hoa. Tu khi buong rem chap chinh, Luong cung Thai hau lien tiep thu Ngu su Tu Khai Van y kien, lenh trung than trong ngoai trieu noi thang phe binh khuyet điem; lai tiep thu Ngu su Chung Boi Hien y kien, sung tiet kiem, trong danh khi; tiep thu Ngu su Bien Bao Đe y kien, nghiem thuong phat, nghiem tuc lai che, than tien cu. Vao nam đau trieu Đong Tri, trieu đinh to chuc đanh gia bo may hanh chinh. Quan lai thuoc tat ca cac cap phai gui ve Bac Kinh ban bao cao hoat đong cua minh trong vong 3 nam gan nhat. Luong cung Thai hau tu minh đam nhiem viec đanh gia, von la nhiem vu cua bo Lai.
Ngoai ra, Luong cung Thai hau cung khuech truong Duong vu van đong (洋务运动) hay [Su van đong tu cuong], voi muc tieu la huong toi giao thiep va hoc tap nguoi phuong Tay, do Tu An Thai hau chu truong cung Cung Than vuong Dich Han va cac lanh đao khac nhu Tang Quoc Phien, huong toi trung hung Đai Thanh. Tang Quoc Phien va Ly Hong Chuong tiep xuc voi Dung Hoanh (容閎), mot sinh vien ngheo o Ma Cao va la du hoc sinh đau tien o My, do mot hoi truyen giao tro cap, nam 1854 đau bang cap Đai hoc Yale. Tang Quoc Phien phai Dung Hoanh qua My mua may, ong nay thuyet phuc Tang Quoc Phien goi 120 thanh nien đi du hoc. Mot so lon qua My, ba chuc nguoi sang Anh, ba chuc qua Phap, mot so nho qua Đuc. Phong trao tu cuong ngay lap tuc gap nhieu tro ngai.
Khi ay, Quan đoi Đai Thanh đang rat buc thiet can mot cuoc cai cach toan dien va sau rong, va voi su co van cua cac quan vien, Luong cung Thai hau cho mua bon tau chien tu nuoc Anh. Tuy nhien, nhung chien ham nay khi ve toi Trung Quoc đa cho theo toan thuy thu Anh quoc va chi tuan lenh cua chinh phu Anh. Cam thay bi xuc pham, cuoc mua ban lap tuc cham dut va Trung Quoc gui tra tat ca tau chien ve Anh. Mot so hoc gia lay vi du nay đe lap luan, tuy Tu Hi Thai hau đa co cai nhin coi mo hon đoi voi cac van đe đoi ngoai so voi cac trieu đai truoc đo, nhung nhin chung ba van la nguoi bao thu voi khong nhieu kien thuc ve tinh hinh quoc te. Ben canh đo, vi cho rang su on ao cua tau hoa se "Anh huong đen giac ngu cua Tien đe", Luong cung Thai hau đa cho hoan thi cong cac tuyen đuong sat. Tham chi khi hoat đong xay dung đuoc khoi phuc lai nam 1877 duoi su goi y cua Ly Hong Chuong, Tu Hi Thai hau đa hoi tau hoa co phai do ngua keo khong, chung to ba khong phai la nguoi hieu ro ve cac tien bo cua khoa hoc ky thuat cung nhu tac dung cua chung. Tu Hi Thai hau con đac biet canh giac voi cac tu tuong binh đang, tu do cua nhung nguoi du hoc phuong Tay tro ve va coi đo la moi đe doa voi su thong tri cua trieu đai.


= Vu an Cung Than vuong =

Voi moi hoa Thai Binh Thien Quoc đuoc dep bo, Luong cung Thai hau moi co the bat tay vao viec cung co quyen luc cua minh o trung uong, ma moi luu tam hang đau luc đo khong khac hon la vi the cua Cung Than vuong Dich Han, nguoi đang đung đau hoi đong Quan co xu. Mac du đa sat canh cung hai vi Thai hau trong cuoc đao chinh Tan Dau, cung nhu co cong tien cu Tang Quoc Phien, nhung anh huong va uy tin cua Dich Han trong trieu đinh phan nao han che quyen quyet đinh cua Tu Hi, đac biet la Cung Than vuong luon dung Tu An Thai hau đe tran ap, khien Tu Hi nhieu lan bi gat ra khoi chinh su.
Nam Đong Tri thu 4 (1865), ngay 5 thang 3 (am lich), bien tu Thai Tho Ky (蔡寿祺) buoc toi Cung Than vuong Dich Han, noi Vuong "om quyen nap hoi, lam viec thien tu kieu doanh", Luong cung Thai hau menh lenh đieu tra, 7 ngay lien lay nay muc vo quan thuong, mien đi chuc Nghi Chinh vuong cua Dich Han. Tuy nhien, do cac đai than cau tinh, cung nhu Tu An Hoang thai hau chu truong, Cung Than vuong van đi lai đuoc trong cung va van giu cac chuc vu quan ly Noi vu phu. Đay la lan xich mich đau tien giua Tu Hi Hoang thai hau va Cung Than vuong.
Truoc đay, Cung Than vuong chu truong Duong vu van đong la mot cuoc van đong giua trieu đinh, phai nguoi Trung Quoc sang Tay phuong thuc hien du hoc. Nhieu y kien cho rang Tu Hi Thai hau cung co cong trong van đe nay, nhung xet ra, Tu Hi Thai hau von rat ghet nguoi Tay duong la su that rat hien nhien, con thi Tu An Thai hau thuc te lai la Chan chinh quoc mau, lai co Cung Than vuong Dich Han luon ra suc dung bien phap "Đich thu chi phan", nen co the thay rat ro nhung thanh tuu cua Duong vu van đong đeu la do Tu An Thai hau chu truong. Khi ca hai Thai hau thuy liem, Tu An Thai hau von ne trong Cung Than vuong, nhieu lan đung ve phia ong, trong van đe tri vi nhiep chinh nay vo hinh trung tao nen lien minh giua Tu An Thai hau - Cung Than vuong va ca hai dan ap che Tu Hi Thai hau, khien hau nhu Tu Hi Thai hau chi co the đung ngoai nhung su vu quan trong, chi quan ly van đe noi tri.
Su mau thuan tu tu vi quyen loi nay, theo nhieu nhan đinh chinh la co so đe nguoi đoi sau nhan đoan Tu Hi Thai hau co hiem khich rat lon voi Tu An Thai hau vay, va đay co le chinh la ly do lon đe Tu Hi Thai hau quyet đinh ra tay voi Cung Than vuong. Su kien nay khien trieu đinh nha Thanh rung đong, nhieu nguoi đa gui tau chuong kien nghi phuc chuc cho Cung Than vuong, con ban than Cung Than vuong khi đoi chat truoc hai vi Thai hau đa khong cam đuoc nuoc mat. Tu Hi Thai hau đanh phai cho ong lam Ngoai vu su, tuy nhien van khong cho phep ong tro ve vi tri lanh đao Quan co xu. Tu đo, Cung Than vuong Dich Han khong bao gio lay lai vi the truoc kia mot lan nua. Viec ha be Cung Than vuong chi sau chua đay 4 nam nam quyen la mot vu an nghiem trong, la co so đe nguoi đoi phan đoan su anh huong cua Tu Hi Thai hau trong trieu. Tuy vay, viec ba nam quyen cung het suc kho khan, vi Tu An Thai hau voi than phan [Mau hau Hoang thai hau] van ap che ba mot bac.


= Vu an An Đuc Hai =
Nam Đong Tri thu 8 (1869), thang 7, Thai giam An Đuc Hai (安德海), mot than tin cua Tu Hi Thai hau đi Nam ha nhan danh Hoang đe đai đon, thu mua long bao.
Theo Thanh trieu quy che, Thai giam khong the tuy tien xuat cung, đang nay An Đac Hai con đanh trong khoa chieng, duong duong tu đac, than nhien nhan hoi lo cua quan vien, Thuan Thien phu lan Truc Le Tong đoc đeu khong dam lam gi. Nhung đen Son Đong, Tuan phu Đinh Bao Trinh (丁宝桢) lay viec Thai giam ra khoi kinh thanh đa vi pham to che, lien thinh chi xu tri. Luc đay Tu Hi Thai hau cao benh, Tu An Thai hau lay quyen luc toi cao, trieu Cung Than vuong Dich Han va Quan co đai than nhat tri cho rang: "To che khong đuoc ra đeu mon, nguoi vi pham giet khong tha, đuong ngay tai cho tu hinh". Sau đo, Tu An Hoang thai hau ra chi du:

Ngay 7 thang 8, An Đac Hai ngay lap tuc bi xu tu o ngoai cong Tay thanh Te Nam, bao thi 3 ngay, hon 20 nguoi tuy tung cung bi đem đi xu tu. Hanh đong cua Tu An Thai hau gay nen tieng vang lon, đuoc Đong Tri Đe cung nhu trieu than ung ho. Hanh đong cua ba lan truyen toi dan gian, trong dan gian co cau ca dao: "Đong Cung ngau nhien hanh mot chuyen, thien ha đeu ngach tay ca tung" đe tan thuong tam anh huong va tai tri quoc cua ba. Tuy nhien vo hinh trung ba đa tao hiem khich đoi voi Tu Hi Thai hau.


= Đai hon va hoan chinh =
Đong Tri Đe ngay tu nho nhan đuoc mot su giao duc nghiem khac cua su truong Mien Du va 4 su pho noi tieng do đich than Tu Hi Thai hau tuyen chon. Nhung nguoi nay co gang nhoi nhet cho hoang đe đu loai kinh sach, tu bai hoc tri dan tri nuoc đen đao lam nguoi. Theo nhieu truyen thuyet, suc ep lon tu viec hoc tap cung nhu ky vong cao cang khien vi Hoang đe tre tuoi them chan nan va luoi bieng. Đac biet cuon da su Thanh trieu da su Đai quan (清朝野史大观) con chi ra viec Đong Tri Đe ua thich choi vui, huong lac hon la quan tam hoc hanh. Dau vay, đo cung chi la nhung truyen thuyet da su, đuoc nguoi sau tuong tuong khi hinh dung ve Đong Tri Đe - đang bi troi buoc boi 2 vi Thai hau trong cung.

Nam Đong Tri thu 11 (1872), Đong Tri hoang đe tron 17 tuoi. Voi su ung ho cua Tu An Thai hau, ong chon Mong Co quy toc nu A Lo Đac thi lam Hoang hau. Khoang đau ngay 3 thang 2, khi tien hanh tuyen tu, Tu An Thai hau la nguoi đe bat va đua A Lo Đac thi du vao đot tuyen. Trong khi đo, Tu Hi Thai hau quyet liet chon Phu Sat thi, con gai cua Phuong Tu thuoc dong doi Phu Sat thi danh mon, đoi choi voi Tu An Thai hau rat gay gat. Cu the qua trinh nay, truoc mat van khong co ho so cong khai minh bach, nhung cuoi cung Đong Tri Đe van chon A Lo Đac thi lam Hoang hau, va đieu nay khien Tu Hi Thai hau rat khong vui. Con Phu Sat thi tro thanh Tue phi.
Hoang hau A Lo Đac thi rat khong đuoc long Tu Hi Thai hau, vi ong ngoai cua Hoang hau chinh la Trinh Than vuong Đoan Hoa, nguoi đa bi giet trong Chinh bien Tan Dau khi xua va la nguoi khien Tu Hi rat chan ghet. Ben canh đo, vi A Lo Đac thi nay lai la chau cua Tu An Hoang thai hau, vi vo cua Đoan Hoa la co mau cua Thai hau, do đo A Lo Đac thi cung xem nhu la than thich cua Tu An, nen Tu Hi điem nhien khong co chan can thiep. Ben canh đo, von Đong Tri Đe rat than voi Tu An Thai hau, va cung rat vua y voi A Lo Đac thi nen y tu Hoang đe đung ve phia ba, đieu nay khien me đe nhu Tu Hi Thai hau cam thay bi phan boi va si nhuc. Nhung van đe tren khien nhieu nguoi cho rang Tu Hi Thai hau dan hiem khich voi Tu An Thai hau.
Ngay 8 thang 10 nam đo, dang them 2 chu Đoan Huu (端佑). Nam thu 12 (1874), Đong Tri Đe bat đau than chinh. Ngay 9 thang 2, dang them 2 chu Khang Di (康颐), toan xung Tu Hi Đoan Huu Khang Di Hoang thai hau (慈禧端佑康颐皇太后).
Đong Tri Đe danh nhieu thoi gian o ben Hoang hau hon bat cu phi tan nao khac, trong đo co Tue phi Phu Sat thi - nguoi ma Tu Hi Thai hau von muon lap lam Hoang hau. Theo nhieu cach noi tu da su truyen mieng, A Lo Đac Hoang hau co cuoc song cung đinh khong may vui ve, đac biet la moi quan he voi Tu Hi Thai hau đuoc cho la cuc kem. Neu viec tuyen tu xay ra, đung la co mau thuan giua Luong cung Thai hau, thi A Lo Đac Hoang hau trong tinh the đo bi kep giua 2 vi Thai hau, phi thuong ap luc đe nen. Tuy khong he co bat ki cu lieu nao noi đen moi bat hoa giua Hoang hau va Tu Hi Thai hau, song su truyen mieng cua nguoi Bat ky đeu nhac đen van đe me chong nang dau nay. Trong đo, chuyen da su đuoc nhac đen nhieu nhat la viec A Lo Đac Hoang hau tung noi:"Tay Thai hau xuat than chi la mot phi tan, nhap cung qua cua ben. Con ta la Trung cung Hoang hau, đuoc kieu vao cung qua Đai Thanh mon voi le đai hon theo đung di huan cua to tien".
Tuy nhien, cau noi nay cung xuat hien trong truyen khau la do Đon Than vuong Dich Thong noi voi Tu Hi Thai hau. Đon Than vuong Dich Thong noi tieng ngay thang, khong he đe tam ai co thich loi noi cua ong hay khong. Khi đo Tu Hi Thai hau phan nan viec Hoang hau khong nghe loi quan giao, muon phe bo, Đon Than vuong lien noi:"Muon phe nguoi đi tu Đai Thanh mon vao, thi phai do nguoi đi vao tu Đai Thanh mon quyet đinh". Giai thich mot chut, quy che Đai Thanh nghiem ngat, Hoang hau đuoc cu hanh đai hon đi tu cong chinh Đai Thanh mon vao, la chu nhan chan chinh cua hau cung, con phi tan phai đi cua ben canh thanh đe vao. Y cua Đon Than vuong la Tu Hi Thai hau von chi la phi thiep, khong co tu cach phe truat Hoang hau do Hoang gia tuyen lua.
Nhung cau chuyen nay, di nhien van chi o trong pham vi tin đon luu truyen. Nhung thong qua su "bang mat ma khong bang long" giua Tu Hi cung lien minh Tu An va Cung Than vuong. Đong Tri Đe kinh Tu An Thai hau hon ban than me đe Tu Hi, lai them su xuat hien cua Hoang hau A Lo Đac thi, thi cho du nhung tin đon nay tuy co the khong chinh xac đen chi tiet, song it nhieu qua thuc co su [cang thang] giua Tu Hi Thai hau voi cac thanh vien Hoang that Man Thanh khac. Vao luc nay, Tu Hi Thai hau chi von ven o vai tro [Đe mau], vai ve trong Hoang that co Tu An Thai hau ap che, ve phuong dien lai co Cung Than vuong danh chinh ngon thuan lanh đao Quan co xu, chung ta co the hinh dung hoan canh bi can tro đu đuong cua Tu Hi Thai hau.


= Đong Tri Đe bang ha =
Trong thoi ky tri vi ngan ngui cua minh, Đong Tri Đe đa co 2 quyet đinh quan trong. Mot trong so đo la vao mua he nam Đong Tri thu 12, ngay trong nam tu minh chap chinh, Đong Tri Đe đa ra lenh xay dung lai cung đien mua he Vien Minh Vien, von đa bi lien quan Anh - Phap pha huy trong Chien tranh Nha phien lan 2, đe dang len Tu An Thai hau va Tu Hi Thai hau. Mot so su gia nhan xet đay chi la cai co đe Đong Tri Đe đay Tu Hi ra khoi Tu Cam Thanh, tao đieu kien cho ong co the đoc lap quyet đinh chuyen hau cung. Tuy nhien, viec thi cong gap tro ngai do quoc kho đa khanh kiet sau nhieu binh bien, bi cac đai than phan đoi. Ngay 17 thang 8, Cung Than vuong Dich Han, Đai hoc si Van Tuong (文祥) lanh them ba vi Quan vuong, ba vi Ngu tien đai than, ba vi Quan co đai than cung mot vi Su pho lien hop thinh tau, đinh chi sua sang Vien Minh Vien. Luong cung Thai hau phai đich than đieu đinh.
Nam Đong Tri thu 13 (1874), ngay 10 thang 11 (am lich), Đong Tri Đe benh nang, Luong cung Thai hau lai [Tam lanh trieu chinh; 暂览朝政]. Sang ngay 5 thang 12 (tuc ngay 13 thang 1 nam 1875), Đong Tri Đe bang ha khi moi 19 tuoi tai Duong Tam đien.
Theo nhieu truyen thuyet, voi su ho tro cua mot so tieu thai giam va ban than la Tai Chinh (con trai cua Cung Than vuong), Đong Tri Đe đa tim cach tron khoi Tu Cam Thanh, cai trang thanh thao dan va đen tim vui trong cac ky vien o Bac Kinh. Nhung cuoc vui choi cua Hoang đe thuong xuyen đen noi nhieu nguoi đa biet đen no va trong cung bat đau lan truyen nhieu loi đam tieu. Huyen su cho rang trong mot lan nhu vay, Hoang đe đa mac benh giang mai. Tuy nhien, cac Thai y trong cung tuyen bo ong bi đau mua. Dua tren goc nhin cua y hoc hien đai, benh giang mai khong the gay ra cai chet nhanh chong đen vay. Do đo, cac su gia tin rang Đong Tri Đe thuc su đa mat vi benh đau.


Thoi đai Quang Tu = Vua moi len ngoi =

Đong Tri khong con ma chet, chinh quyen roi vao tinh trang bat on, vi phai chon ra nguoi thich hop đe thua ke. Vi Đong Tri Đe la con trai đoc nhat cua Ham Phong, nen tinh ra thu he la dong doi Ham Phong đa tuyet tu. Sau khi Đong Tri bang ha khoang 2 canh gio, tai Tay Noan cac cua Duong Tam đien đa dien ra hop mat cua cac Hoang thuc, gom: Đon Than vuong Dich Thong, Cung Than vuong Dich Han, Thuan Than vuong Dich Hoan, Phu Quan vuong Dich Hue cung cac đai than khac nhu Dich Khuong, Canh Tho. Đau tien co nguoi thinh vi Đong Tri Hoang đe lap tu, hon nua nhac toi Pho Khan, Pho Luan la 2 nguoi co kha nang, nhung Đon Than vuong phan đoi va noi "Than thich ho xa thi khong đuoc", the roi Tu Hi Thai hau lien nhan đo tan thanh, lien co hoi đe nghi Tai Điem (載湉), con trai cua Thuan Than vuong cung em gai cua ba la Uyen Trinh. Tu An Hoang thai hau cuoi cung cung đong y.
Sau đo, ngay 7 thang 12, Tai Điem len ngoi tai Duong Tam đien, tuc la Thanh Đuc Tong Quang Tu Hoang đe. Luong cung Hoang thai hau tiep tuc thuy liem thinh chinh, chi du cua Luong cung goi la Y chi (懿旨), con cua Hoang đe goi la Du chi (谕旨). Luc nay, Tu An Hoang thai hau bat đau ngu o Đong luc cung Chung Tuy cung, con Tu Hi Hoang thai hau tru tai Truong Xuan cung.
Nam Quang Tu nguyen nien (1875), ngay 20 thang 1, Luong cung Hoang thai hau y chi đe Tai Điem chinh thuc đang quang tai Thai Hoa đien, te cao thien đia, Tong mieu, Xa tac. Sau khi đang ngai, Hoang đe đen Can Thanh cung lay truoc ngu dung cua Đong Tri Đe, sau đo đen Chung Tuy cung lay Tu An Hoang thai hau, Truong Xuan cung lay Tu Hi Hoang thai hau, va đen Tru Tu cung lay Gia Thuan Hoang hau.
Tu Hi Thai hau ep Quang Tu Đe goi Tu An Thai hau la [Hoang ngach niet; 皇額捏], con goi minh la [Than ba ba; 親爸爸] voi muc đich xac lap vi tri tru cot cho ban than. Len ngoi khi con tre, Quang Tu Đe bat đau viec hoc hanh khi len 5 tuoi duoi su huong dan cua Ong Đong Hoa, nguoi sau nay tro thanh ban than va mot vi đai than tin can cua Hoang đe.
Nam Quang Tu thu 2 (1876), ngay 3 thang 7, dang them huy hieu 4 chu, toan xung la Tu Hi Đoan Huu Khang Di Chieu Du Trang Thanh Hoang thai hau (慈禧端佑康颐昭豫莊誠皇太后).


= Benh tat va cai chet cua Tu An Thai hau =

Nam Quang Tu thu 6 (1880), Tu Hi Thai hau lai lam benh nang, theo nhieu bang chung thi đo la benh kiet ly. Con benh nay cua Tu Hi Thai hau keo dai tu giua nam đen cuoi nam ay, sau mot thoi gian tam thoi on đinh thi qua nam Quang Tu thu 7 đau nam lai tai phat. Lan tai phat nay thuc su nghiem trong, vi can cu cung đinh ghi chep, đa co dau hieu chuan bi an tang. Trong thoi gian nay, Tu An Thai hau đeu phai tu minh than chinh. Tuy nhien cung nam Quang Tu thu 7, ngay 10 thang 3 (tuc ngay 8 thang 4 duong lich), chinh Tu An Thai hau cam thay khong khoe nen khong đen Duong Tam đien nghe chinh, đem đo đot nhien qua đoi tai Chung Tuy cung trong su kinh ngac cua trieu than, huong tho 44 tuoi.
Mac du tre hon Tu Hi Thai hau toi 2 tuoi, nhung voi đia vi chi Trung cung Hoang hau cua Ham Phong Đe, Tu An Thai hau la nguoi quyet đinh hau het cac van đe trong noi bo hoang toc. Mot so gia thuyet cho rang đa co su ran nut trong moi quan he giua 2 vi Thai hau sau khi Tu An Thai hau chem đau thai giam than can cua Tu Hi la An Đuc Hai khi truoc, sau đo la viec đai hon cua Đong Tri Đe - khi Hoang đe đa chon A Lo Đac thi ma Tu An Thai hau chon lua, hon la Phu Sat thi nguoi đuoc Tu Hi Thai hau yeu men.
Do Tu An Thai hau qua đoi qua nhanh, nghi van ve su lien quan cua Tu Hi Thai hau trong cai chet cua ba la khong tranh khoi. Co loi đon cho rang chinh Tu Hi Thai hau đa thu tieu ba vi ba co di chieu bi mat cua Ham Phong Đe đe lai truoc khi bang ha. Đay cung chinh la loi đon đoan đuoc luu truyen pho bien nhat ve cai chet cua ba. Loi đon noi rang: ngay truoc khi lam chung, Ham Phong Đe đa cam thay Tu Hi ve sau at tao loan, nen bi mat lap chieu du, dan do Tu An Thai hau neu Tu Hi cay tu lam xang lam bay thi lay đao du nay ra, can cu theo to tong gia phap ma tri toi. Sau khi Ham Phong Đe bang ha, Tu An Thai hau tung goi Tu Hi Thai hau đen va đua ra mat du, lay canh bao tinh, khien Tu Hi nom nop lo so. Vi the, suot thoi Đong Tri, Tu Hi Thai hau an phan thu thuong, đoi voi Tu An Thai hau muon phan cung kinh, khong he lam trai. Do thay Tu Hi Thai hau nhu vay phung duong minh, Tu An Thai hau dan thao bo canh giac.
Mot ngay, Tu An Thai hau bi benh, uong thuoc khac khong khoi, nhung đen khi an thu cua Tu Hi Thai hau thi ky dieu khoi han. Phan chan, Tu An đi dao Di Hoa Vien, thay canh tay Tu Hi Thai hau bang bo moi tra hoi. Tu Hi thuat lai viec minh cat co tay lam moi nhu thuoc cho Tu An uong, tran tinh rat la thong kho cam đong. Tu An la nguoi nhan tu, nghe the rat cam đong, moi hoi cung, truoc mat Tu Hi Thai hau ma đot mat du nam nao. Sau đo, Tu Hi Thai hau khong con kieng de gi, cau ket Thai y hai chet Tu An Thai hau, dan gianh quyen đoc ba trieu chinh. Cau chuyen nay tham chi ghi vao Sung Lang truyen tin luc (崇陵传信录), ve sau du cho co vai di ban cua cau chuyen đi nua, nhung nhung gia thiet cung di ban ay đeu thong nhat rang: [Tu Hi đa giet chet Tu An]. Tuy nhien, đo chi la mot dang tac pham van hoc dan gian, bi anh huong qua rat nhieu đon đoan, su thuc khong the tham khao đuoc. Do thieu nhieu bang chung nen cac nha su hoc van chua thong nhat ve cau chuyen nay.
Tu khi Luong cung thinh chinh, van đe lon nhat tung giai quyet la Thai Binh Thien Quoc, du co cuc ky lon the nhung van chi goi gon o [Noi loan]. Sau khi Tu An Thai hau bang ha, Tu Hi Thai hau mot minh nhiep chinh, Đai Thanh buoc vao lien mien nhung van đe chien tranh voi nuoc Phap va nuoc Anh, chien tranh Giap Ngo,... ap luc đeu khong nhu nhau. Tu nam 1881 toi 1883, Tu Hi Thai hau chu yeu trao đoi voi cac đai than qua van ban Them vao đo, Quang Tu Đe co cung vai lan buoc thiet trieu ma khong co Tu Hi Thai hau o đang sau thinh chinh.


= Giap Than dich xu =

Su kien [Giap Than dich xu; 甲申易枢] la mot trong 3 chinh bien lon nhat ma Tu Hi Thai hau tham du (lan đau chinh la Chinh bien Tan Dau, va lan cuoi la Chinh bien Mau Tuat). Su viec nay xay ra khi Tu Hi Thai hau đot ngot biem truat Cung Than vuong Dich Han.
Nam Quang Tu thu 10 (1884), Tru Tu cung đuoc trung tu quy mo lon, noi voi Duc Khon cung o phia Nam vao lam mot. Tu Hi Thai hau don tu Truong Xuan cung sang o cung đien moi nay đe to ro danh phan cua minh. Cung vao chinh luc đo, Cung Than vuong Dich Han - nguoi đa tung nam giu vi tri lanh đao trieu đinh, cam thay bi đe doa boi su chuyen quyen cua Tu Hi Thai hau. Ong tu minh quyet đinh nhieu van đe, trong đo đinh cao la tuyen chien voi nuoc Phap, dan đen Chien tranh Phap - Thanh ma Trung Quoc la ke bai tran. Nhan co hoi nay, Tu Hi Thai hau loai bo Cung Than vuong va nhung nguoi ung ho ong trong Quan co xu, bao gom Bao Van (宝鋆), Ly Hong Tao (李鸿藻) cung Canh Liem (景廉). Thay day cua Quang Tu Đe la Ong Đong Hoa cung bi cach chuc, roi khoi Quan co xu.
Thang 3 nam ay, Tu Hi Thai hau giang Cung Than vuong xuong chuc Co van, bat giam long tai nha rieng, cat het luong bong Than vuong. Cung mot ngay, lai ban phat chi du:

Nhu vay, Tu Hi Thai hau đa muon cuoc bai chien nay voi nuoc Phap đe gat bo Cung Than vuong, cung nhu thay the toan bo Quan co xu - co quan co quyen đieu hanh Đai Thanh nhat. Ba thay the Cung Than vuong boi Thuan Than vuong Dich Hoan - cha ruot cua Quang Tu Đe. Thuan Than vuong Dich Hoan sau đo đuoc bo nhiem vao mot so vi tri quan trong khac, trong đo co Đo đoc Hai quan. Voi no luc chung to su trung thanh va đe bao ve con trai cua minh đang o ben Tu Hi Thai hau, ong đa quyet đinh dung so tien nang cap hai quan đe xay dung Di Hoa Vien lam noi Tu Hi Thai hau se an duong tuoi gia.
Đoi voi chinh bien lan nay cua Tu Hi Thai hau, đuong thoi đanh gia tieu cuc, vi ca ba nguoi The Đac, Dich Hoan cung Dich Khuong đeu la nhung nguoi khong may tai can lai nhu nhuoc, so ve y chi cung nhu kha nang ngoai giao đeu thua xa Cung Than vuong. Dau vay, do Cung Than vuong đe doa qua lon đen vi tri cua minh, Tu Hi Thai hau tha chon nhung nguoi tai nang co han con hon la mot vi Than vuong co qua nhieu danh tieng lung lay. Đuong thoi dan gian co cau cham choc: [Dich trung xu di no ma, đai lo phuc di sai ho; 易中枢以驽马，代芦服以柴胡]. Trong đo, [no ma] tuc la "con ngua ngu", con [sai ho] la mot loai co cao hon co lau mot chut; y tu cua cau nay "Bo tot lay dot", so sanh toan the Quan co xu chi la mot đam bu nhin cua Tu Hi Thai hau. Tu đay tro đi, quyen luc cua Tu Hi Thai hau lai dan đuoc mo rong, khong con ai co the ngan can ba chuyen quyen đuoc nua, du cho la Quang Tu Đe.


= Đai hon cua Quang Tu Đe =

Theo nguyen tac, Quang Tu Đe bat đau đuoc cai tri đoc lap khi len 16 tuoi, luc đo Luong cung Thai hau se thoi nhiep chinh va triet liem hoan chinh cho Hoang đe, đieu nay đa la mot "khe uoc" vao ngay Quang Tu Đe đuoc đon vao cung. Moi ngay moi thang Quang Tu Đe truong thanh, quyen luc cua Tu Hi Thai hau cung dan giam đi.
Nam Quang Tu thu 12 (1886), ngay 10 thang 6 (am lich), trong [Y chi] cua Tu Hi Thai hau đa nhac lai khe uoc nam xua, ngoai ra con noi: ["Kham Thien giam lua chon ngay lanh, sang nam cu hanh đai đien đang co cho Hoang đe"]. Ngoai mat, Tu Hi Thai hau ra ve khong tham quyen luc, luon san sang trao lai quyen cho Hoang đe, the nhung thuc te ba lai ngam ngam muon tim bien phap minh co the tiep tuc nam đai quyen ma khong qua lo lieu nhu viec buong manh nhiep chinh.
Thuan Than vuong Dich Hoan, sau su kien [Giap Than dich xu] co the thay the Cung Than vuong vao Quan co xu, do đo ong bi buoc phai tro thanh tam phuc cua Tu Hi Thai hau. Voi ban tinh than trong, nen Dich Hoan đa som nhin ra y tu nay cua ba. The la chi 5 ngay sau khi [Y chi] tren đuoc ban ra, Dich Hoan dan cac đai than cua Quan co xu tau thinh Hoang thai hau thuc hien [Huan chinh; 訓政] nhu Thanh Cao Tong Can Long Hoang đe khi xua. Trong tau chuong con chi ro: ["Can thiet dan thay đoi quy che hien tai, truoc het moi Y chi, sau tau len Hoang đe"; 必须永照现在规制，一切事件，先请懿旨，再于皇帝前奏闻]. Vao thang 10 nam ay, Le Than vuong The Đac vao cung dang tau, xin Tu Hi Thai hau "huan chinh", con ghi ro ra trinh tu huan chinh nhu sau: ["Pham he trieu kien dan kien, Hoang thai hau thang toa huan chinh"; 凡遇召见引见，皇太后升座训政]. Vong vo mot hoi, rot cuoc Tu Hi Thai hau van tiep tuc nam quyen ["giao huan"] Hoang đe cac su viec quan trong. Tuy vay, viec nay cuoi cung cung bi chinh Tu Hi Thai hau khuoc tu, to ve khong muon.
Nam Quang Tu thu 13 (1887), thang gieng, Quang Tu Đe chinh thuc cu hanh đai đien than chinh.
Nam Quang Tu thu 14 (1888), Quang Tu Đe đa 18 tuoi, co the coi la gia trong truyen thong cuoi hoi cua cung đinh Trung Hoa. Tu Hi Thai hau đa đua chau gai ruot cua minh, Diep Hach Na Lap Tinh Phan tham gia Bat Ky tuyen tu. Sau cuoc tuyen tu dien ra vao nam ay, Tu Hi Thai hau tuyen bo le đai hon giua Quang Tu Đe va Diep Hach Na Lap thi, ngay đinh hon la ngay 27 thang gieng, nam Quang Tu thu 15 (tuc ngay 26 thang 2 nam 1889 duong lich).

Qua trinh tuyen vong cuoi, quyet đinh Hau va phi tan đuoc dien ra o The Hoa đien (體和殿), va cau chuyen nay đuoc luu truyen qua rat nhieu da su. Trong đo, pho bien nhat la cau chuyen truyen mieng tu mot vi Thai giam đoi Dan Quoc. Luc nay, Quang Tu Đe tuyen chon 5 tu nu con lai la Diep Hach Na Lap thi, 2 chi em thuoc gia toc Tha Tha Lap thi (他他拉氏), con gai Ta Thi lang bo Le Truong Tu (長敘) cung hai con gai cua Tuan phu Đuc Hinh (德馨). Quang Tu Đe đac biet đe mat đen con gai cua Đuc Hinh, đinh trao ngoc ty song Tu Hi Thai hau kich liet phan đoi, bat Quang Tu Đe trao cho chau gai minh. Vi vay, Diep Hach Na Lap thi đuoc phong Hau, hai con gai nha Tha Tha Lap thi, nguoi em đuoc phong Tran tan, cung voi chi gai phong Can tan, hai con gai nha Đuc Hinh hoan toan bi loai. Tuy cau chuyen truyen mieng nay kha pho bien, song can cu theo thu tich tuyen tu, so luong tu nu đuoc tuyen thoi đo phai co tam 30 nguoi. So luong 5 nguoi nhu vay la nho nen thieu can cu, khong đang tin.
Đang luc hau cung chuan bi đai le thi viec he trong xay ra: ngay 15 thang 12 cuoi nam ay (tuc ngay 16 thang 1 nam 1889), lua chay phat sinh thieu trui Thai Hoa mon (太和門). Thai hau mac ke, bat buoc le thanh hon cua Diep Hach Na Lap thi phai tuan theo quy tac hon le danh cho Hoang hau Đai Thanh, tuc kieu cua Hoang hau đuoc cho qua Đai Thanh mon (大清門) roi Thai Hoa mon nhap cung. Do vay, Thai hau sai nguoi đay nhanh toc đo sua chua, lam mot toa cua lon đanh trao gia Thai Hoa mon. Su viec đuoc giai quyet kheo leo, nhin ben ngoai khong ai phat hien ra đay la cua gia. Đung ngay 27 thang 1 nam Quang Tu thu 15, Diep Hach Na Lap thi đuoc lap lam Hoang hau.
Von khong co tinh cam, Quang Tu luon lay co benh trong nguoi đe xa lanh Hoang hau. Tuy mot phan vi dung mao ba tam thuong, lai lon hon ong 3 tuoi, nhung nguyen nhan chinh cua viec nay la vi Hoang hau von la chau gai cua Tu Hi Thai hau, nguoi luon khat khe va ap đat Quang Tu Đe moi viec nen khien ong cam thay bat an. Nguoc lai, Quang Tu Đe vo cung sung ai Tran tan, nhanh chong tan phong Tran phi.


= Rut lui vao hau truong =

Nam Quang Tu thu 15 (1889), sau khi dien ra đai hon, Tu Hi Thai hau chuan bi hoan chinh. Ngay 3 thang 2 (tuc ngay 5 thang 3 duong lich), Tu Hi Thai hau tuyen bo rut lui khoi chuyen trieu chinh.
Ngay 16 thang 2, nhan Quang Tu Đe tu minh chap chinh, dang 2 chu Tho Cung (壽恭). Ngay 15 thang 3, lai nhan đai hon đinh them 2 chu Kham Hien (欽獻), toan xung Tu Hi Đoan Huu Khang Di Chieu Du Trang Thanh Tho Cung Kham Hien Hoang thai hau (慈禧端佑康颐昭豫莊誠壽恭欽獻皇太后).
Theo đo, Tu Hi Thai hau phai roi khoi Tu Cam Thanh đen Di Hoa Vien, danh nghia [Bao duong tuoi tho]. Nhung voi tu cach la nguoi đung đau hoang gia, Tu Hi Thai hau van thuong xuyen ban thuong cho cac đai than va con moi ho vao hoang cung xem Kinh kich, va nhung nguoi nay to ra trung thanh voi Tu Hi Thai hau hon la voi Hoang đe. Ngay ca khi Tu Hi đa lui ve nghi o Di Hoa Vien, Quang Tu Đe va ba quan van phai thuong xuyen lui toi van an ba, chinh qua nhung lan tham hoi nay ma cac van đe quoc gia đai su se đuoc quyet đinh voi su can thiep cua Thai hau. Ong Đong Hoa nhan xet, Quang Tu Đe chi co the tu minh giai quyet cac tau chuong lat vat thuong ngay, trong khi Quan co xu co van Hoang đe khi gap phai cac van đe quan trong hon, con voi nhung truong hop đac biet quan trong van phai xin y kien cua Thai hau.
Nam Quang Tu thu 20 (1894), cuoc chien tranh Trung - Nhat bung no. Quang Tu Đe von thieu kinh nghiem chinh tri lan quan su nen trieu đinh phai quay sang nhan chi đao cua Tu Hi Thai hau. Tuy noi la đa rut lui vao hau truong, nhung vai tro cua Tu Hi Thai hau thuc te lai khong he thua kem so voi truoc kia, neu khong muon noi la ngay cang manh hon.
Nam Quang Tu thu 21 (1895), đai tho thu 60 cua Tu Hi Thai hau. Nay 15 thang 8, dang them ton hieu hai chu Sung Hi (崇熙), toan xung Tu Hi Đoan Huu Khang Di Chieu Du Trang Thanh Tho Cung Kham Hien Sung Hi Hoang thai hau (慈禧端佑康颐昭豫莊誠壽恭欽獻崇熙皇太后).
Dua tren cac le đai tho lan thu 70 va 80 to chuc cho Hieu Thanh Hien Hoang hau, Tu Hi Thai hau du đinh to chuc mot buoi le xa hoa bao gom trang tri truc đuong noi lien Di Hoa Vien va Tu Cam Thanh, bieu dien van nghe mien phi cho ba tanh, đong thoi đai xa thien ha. Tuy nhien, cuoc chien tranh Trung Nhat keo dai buoc Tu Hi Thai hau phai tu bo ke hoach nay va chi to chuc mot buoi le nho o trong cung.


= Bach nhat duy tan va Mau Tuat chinh bien =

Sau vu Thanh Nhat chien tranh, thay mot nuoc lon nhu Trung Quoc ma bi mot nuoc nho xua nay minh van khinh khi la Nhat Ban đanh thua, nguoi Trung Hoa nhan ra rang cong cuoc tu cuong hon hai chuc nam khong co ket qua gi ca, vu khi khong đu đe cuu nuoc, phai cai cach tu goc, thay đoi che đo, nhu Vuong Thao đa canh cao thi moi đuoc. Ho co vu canh tan chinh tri, to chuc lai đieu đinh, giam phung phi trong xa hoi, bo he thong khoa cu cu, tuyen nhan tai theo cach moi. Do đo ma co cuoc van đong duy tan (đoi moi) khap trong nuoc. Cac tai lieu lich su goi su kien nay la [Mau Tuat bien phap; 戊戌变法] hay Bach nhat Duy tan [百日維新; co nghia la "100 ngay cai cach"].
Hai nguoi đe xuong su kien nay la Khang Huu Vi va Luong Khai Sieu đua ra khau hieu "toan bien, toc bien" (thay đoi triet đe va mau). Luong Khai Sieu lam đai bieu cho mot nhom 190 cu nhan Quang Đong len kinh thi, dang thu len trieu đinh ban ve thoi cuoc. Khang Huu Vi cung nhom 1,300 cu nhan khac dang thu xin bien phap. Roi hai nhom hop lam mot. Ke tu the ky XII đoi Nam Tong (tren bay the ky), bay gio moi lai thay mot phong trao hoc sinh dang thinh nguyen len vua. Lan nay, thinh nguyen cua nhom Khang, Luong khong đuoc chap nhan.
Nam Quang Tu thu 22 (1896), Khang Huu Vi lan nua dang thu xin bien phap. Lan nay ong đat đuoc đen Quang Tu Đe qua Ong Đong Hoa.
Quang Tu Đe luc nay tuy đang tu minh nam quyen, nhung Tu Hi Thai hau du lui ve nghi o Di Hoa Vien van theo doi hanh đong cua ong, đieu nay cang khien Hoang đe non nong tim bien phap ma minh co the tu minh nam quyen, roi tien hanh bien phap. Hoang đe vao luc đo tuy e so the luc cua Thai hau, nhung nhiet tam muon cai cach nen cho moi Khang Huu Vi va Luong Khai Sieu len kinh ban viec. Ong tiep Khang-Luong suot mot buoi, phong cho ho chuc tuoc đe cung muu viec bien phap. Đe nghi nao ho đua ra Quang Tu Đe cung chap nhan: cai cach viec trieu đinh cho moi me, bo loi van bat co trong cac khoa thi ma lay mon luan ve thoi vu thay vao, lap hoc hieu, khuyen khich ke viet sach moi va ke che khi cu moi, bo nhung nha thu it viec, luyen tap quan đoi theo loi moi, tru lap ngan hang, lam đuong xe lua, khai mo, mo nong va cong nghiep, lap hoi buon, mo rong đuong ngon luan, cau nhan tai...
Nam Quang Tu thu 24 (1898), thang 4, Quang Tu Đe tien hanh cuoc duy tan. The roi trong khoang chua đay ba thang, hon mot tram đao chieu đuoc ban ra, lam cho ca trong trieu lan ngoai tinh xon xao. Nhung thay đoi nay la qua đot ngot đoi voi tinh hinh xa hoi noi chung cua Trung Quoc. Ngoai ra, duy tan tien hanh ma khong co chinh sach va chu truong cu the. Hoang đe nghe Khang Huu Vi goi y gi thi nghe đo, Khang Huu Vi thi thay cac nuoc Au - Nhat lam sao thi lam y nhu vay ma thieu su can nhac cho phu hop voi hoan canh đac thu cua đat nuoc. Ben canh đo, co mot so y kien nghi ngo vai tro cua Nhat Ban trong viec loi dung su ca tin cua Quang Tu Đe va Khang Huu Vi đe lam lech huong cuoc bien phap theo huong co loi cho Nhat.

Khang Huu Vi biet rang nhom cuu than tat phan đoi, nen khuyen Hoang đe đung voi bo het cac nha mon, ma giu ho lai, phong đat cho ho đe khong mat loc. Nhung Tu Hi Thai hau hay biet, lien bo nhiem mot nguoi cung phe la Vinh Loc - Tong đoc Truc Le, chi huy quan đoi o Bac Kinh đe cung co the luc cua ba. Quang Tu cuong quyet bao: "Khong cho ra bien phap thi giet ta con hon!". Đam Tu Đong thay Thai hau can tro cong cuoc đoi moi, khuyen Quang Tu đoat lai chinh quyen. Nghe loi Đam Tu Đong, Quang Tu trieu Vien The Khai luc đo đang thong linh 7.000 quan tam phuc ve Bac Kinh ban viec, co y dung quan cua Vien đe bao vay Di Hoa Vien. Tham chi Khang Huu Vi con co y đinh am sat Tu Hi Thai hau.
Chang may, su viec bi tiet lo do su phan boi cua Vien The Khai. Ngay 3 thang 8 (am lich), Vinh Loc đen Di Hoa Vien bao tin cho Tu Hi Thai hau, the la ba voi vang tu Di Hoa Vien tro ve Bac Kinh, hop Quang Tu Đe va cac đai than lai, bat Hoang đe quy mot ben, cac đai than quy mot ben, trung mat, lon tieng mang Hoang đe roi quay sang phia cac đai than mang la bat luc, khong tan tam voi quoc su... Tu Hi Thai hau sau đo đem hoang đe giam long o Doanh Đai, đong thoi tuyen bo ong bi benh, khong the tiep tuc viec trieu chinh.
Ngay 6 thang 8 (am lich), Tu Hi Thai hau khoi phuc viec thuy liem, o tien đien tien hanh [Huan chinh]. Su tri vi cua Quang Tu Đe đen đay co ban la cham dut, Tu Hi Thai hau ha lenh bat đam nguoi Khang-Luong, đay goi la [Mau Tat chinh bien]. Luc ay, Khang Huu Vi hay tin truoc ben bo tron. Luong Khai Sieu, sau khi viec xay ra moi tron qua Nhat. Rieng Đam Tu Đong khong chiu tron, muon lay mau minh nuoi cach mang, nen bi giet voi nam nguoi nua: Khang Quang Nhan (em Khang Huu Vi), Luu Quang Đe, Lam Huc, Duong Nhue, Duong Tham Tu, đuong thoi xung goi [Luc quan tu; 六君子]. Khang Huu Vi o Nhat lap đang Bao hoang mong lat đo Tu Hi Thai hau, pho tro Quang Tu len cam quyen; Luong Khai Sieu con xuat ban to bao "Thanh Nghi" mat sat Thai hau tham te.
Ngay 8 thang 8 (am lich) nam ay, Tu Hi Thai hau chinh thuc lam le lam trieu huan chinh. Quang Tu Đe bi giam cam o Ham Nguyen đien (涵元殿) tai Doanh Đai, Trung Nam Hai.
Đoi voi Quang Tu Đe, Tu Hi Thai hau đa co y bo roi, mot trong nhung hanh đong the hien ro nhat chinh la ba đa chon Pho Tuan (溥儁) - con cua Đoan Quan vuong Tai Y (载漪) vao cung, ton goi [Đai a ca; 大阿哥]. Đay co the noi la buoc đau cua viec lap Tru, su goi la [Ky Hoi kien tru; 己亥建储]. Tuy nhien, y đo nay cua Tu Hi Thai hau nhanh chong that bai do khong đuoc su đong tinh cua thanh vien hoang that, cung nhu la the luc cua cac cuong quoc ben ngoai.


= Khoi nghia Nghia Hoa Đoan =

Nam Quang Tu thu 26 (1900), phong trao Nghia Hoa Đoan bung no o mien Bac Trung Quoc, Lien quan tam nuoc tham chien. Ton chi cua phong trao la chong lai su banh truong the luc nuoc ngoai trong cac linh vuc giao thuong, chinh tri, van hoa, cong nghe, va Thien chua giao.
Chinh quyen cua Tu Hi Thai hau von đa ac cam voi phuong Tay, ban đau to ra ung ho phong trao. The la, trong ngay 20 thang 5 đen ngay 23 thang 5, Tu Hi Thai trieu trong vong 4 ngay khong ngung nghi trieu tap cac Quan co đai than hop ban tai Duong Tam đien đe ban luan chinh su. Quang Tu Đe o ben hau, muon chu hoa, con cac đai than Đoan Quan vuong Tai Y, Boi lac Tai Liem (载濂) cung Quan co đai than Cuong Nghi (刚毅) muon Thai hau ung ho Nghia Hoa Đoan, bia đat ra cai goi la "Đoan ngoai giao gui thong điep" đen voi noi dung: [Thinh Thai hau hoan chinh, truat Đai a ca]. Tu Hi Thai hau cuc ky tuc gian, ben ra chi du: [Bon nuoc ngoai vo ly đen thuc qua lam, ta tat se bao thu!], the la ngay 25 thang 5 ra mot cai [Chi du].
The roi sau 4 ngay "tuyen chien", Tu Hi Thai hau lai to ve luong lu, đoi voi cac toa cong su noi: [Trieu đinh than trong bang giao, cung khong khieu khich!]. Quan đoi trieu đinh đung ve phia cac thanh vien Nghia Hoa Đoan tieu diet khoang 2,000 binh linh va hang tram dan thuong ngoai quoc. Cac nha ngoai giao, tuong linh, thuong dan nuoc ngoai cung nhu mot vai tin đo Co Đoc Giao nguoi Hoa phai rut lui toi cac toa cong su va cam cu 55 ngay cho đen khi 8 nuoc gui 20,000 quan toi giai cuu. The cuoc khong on thoa, Tu Hi Thai hau gui thong ngon đen cac toa thong su to ve: [Đam loan dan nay, thiet nghi cac khanh nen tu hanh xu].
Tu Hi Thai hau qua loa quyet đinh tuyen chien, Quang Tu Đe nhin khong đuoc phai hoi Lai bo Thi lang Hua Canh Trung (许景澄) rang:"Hua khanh đi su nuoc ngoai nhieu nam, lai o Tong thu lam viec, viec o ngoai quoc thi khanh la ro nhat, the khanh co nghi Đai Thanh co the thang ngoai quoc qua mot cuoc chien chinh quy khong?". Hua Canh Trung tau:"Thanh thuong đa hoi, than xin noi thang. Tinh hinh hien tai kho co phan thang, nguoc lai nen hoa hoan lien minh khon kheo voi ho". Tu Hi Thai hau nghe the thi noi tran loi đinh, đem Hua Canh Trung va mot so nguoi chu hoa nhu Thai Thuong tu khanh Tu Dung Nghi (徐用仪), Ho bo Thuong thu Lap Son (立山) cung Noi cac Đai hoc si Lien Nguyen (联元) xu tu tap the.
Ngay 14 thang 8 nam ay, Lien quan đanh bai quan chinh quy nha Thanh, chiem đong Bac Kinh , giai vay khu lanh su. Tiep đo lien quan cuop pha Bac Kinh va cac khu vuc lan can, hanh quyet cac tu binh tinh nghi la thanh vien Nghia Hoa Đoan bi bat. Bac Kinh that thu, ngay 15 thang 8 (tuc ngay 21 thang 7 am lich), ca hoang toc va ba quan van vo phai roi Tu Cam Thanh đen Tay An lanh nan.
Lien quan 8 nuoc sau đo gui mot loat yeu sach toi Tu Hi Thai hau va Quang Tu Đe. Rat nhieu quan đai than kien nghi trieu đinh nen tiep tuc cuoc chien chong ngoai quoc. Tuy nhien, Tu Hi Thai hau đa nhan ra sai lam khi khieu khich cac liet cuong phuong Tay. Ba hieu ro Nghia Hoa Đoan hay quan đoi yeu ot cua trieu đinh khong co co hoi chien thang lien quan hung hau cung trang thiet bi hien đai cua ho. Them vao đo, Lien quan cam ket tiep tuc đe nha Thanh cai tri Trung Quoc (thuc ra phai la han che toi đa su can thiep boi ho can mot chinh quyen đu manh đe đan ap cac tu tuong bai ngoai khac trong tuong lai, cung nhu đu yeu ot đe de be thao tung). Hoang đe Trung Hoa van la lanh đao toi cao cua mot nuoc Trung Quoc đoc lap. Đe tranh đo mau vo ich, Tu Hi Thai hau lien gui Ly Hong Chuong - thuyet khach so mot cua minh - đi đam phan.
Nam Quang Tu thu 27 (1901), hoa uoc Tan Suu đuoc ky ket. Trieu đinh cam ket duy tri su hien dien cua phuong Tay o Bac Kinh, mo cua tat ca thuong cang cua minh cho nguoi nuoc ngoai tu do buon ban, đong thoi phai boi thuong chien phi 450 trieu luong bac, tuong đuong voi 67 trieu bang Anh va bang mot nam thu nhap cua trieu đinh.
Trong so cac nuoc đe quoc nhan boi thuong thi Hoa Ky dung phan boi thuong cua minh đe lap ra truong Đai hoc Thanh Hoa ngay nay. Ngoai ra, Nha Thanh con phai cu Than vuong va đai than sang Đuc va Nhat bay to hoi tiec, bat giam va xu tu nhung ke chu chien, mo rong them 1200 mau đat cho cac đe quoc lap to gioi va đe cac đe quoc lap đoi quan đon tru trong 12 đia điem tu kinh su toi bien. Nhung noi nao truoc đay co su nguoc đai nguoi nuoc ngoai thi phai cam thi trong 5 nam, neu con to chuc thi cu thi quan lai đia phuong se bi cat chuc ngay. Khoang 18 thang sau khi đieu uoc đuoc ky ket, Tu Hi Thai hau va Quang Tu Đe quyet đinh ve lai Bac Kinh.


= Du bi lap hien =

Nam Quang Tu thu 27 (1901), ngay 20 thang 10 (am lich), Pho Tuan bi tuoc đi danh vi [Đai a ca]. Sang ngay 28 thang 11 (am lich) nam ay, Tu Hi Thai hau cung Quang Tu Đe đuoc trieu than boi hau tro ve Bac Kinh voi mot nghi le long trong. Xa gia đi tu Tay An đen phu Chinh Đinh thi chuyen len mot đoan tau hoa gom 21 toa chay thang ve Bac Kinh. Khi đen kinh thanh, su than cac nuoc cung nhu dan chung đo ra xem cac thanh vien trong hoang toc.
Sau khi ve đen Tu Cam Thanh, Quang Tu Đe bay gio khong bi giam cam o Ham Nguyen đien nua, thuong xuyen lam trieu du ve co ban van bi Tu Hi Thai hau khong che. Tuy nhien khi len nghe chinh su, ong luon to ra lanh đam tho o, chi đen khi Thai hau hoi qua, ong moi mien cuong to thai đo đai khai. Tu Hi Thai hau quyet đinh sua đoi chinh sach, mot so sac lenh bien phap cua Quang Tu Đe ma ba đa huy bo vao nam Mau Tuat (tuc nam 1898) bay gio đuoc lay ra thuc hien, lai lap nhieu co quan moi nhu hoi nghi chinh vu xu, thuong bo, hoc bo, luyen tan quan, chan hung cong nghiep cung thuong nghiep.
Nam Quang Tu thu 31 (1905), si phu tai Trung Hoa thay Đe quoc Nhat theo che đo quan chu lap hien ma manh, thang đuoc Đe quoc Nga theo che đo quan chu chuyen che, nen cang tin o che đo lap hien, va đoi trieu đinh nha Thanh phai thuc hien lap hien theo, chu chi sua đoi chinh sach goi la [Tan Chinh; Chinh sach moi] đoi voi ho van chua đu. Ngay mot so đai than nguoi Han von trung voi trieu Thanh nhu Truong Chi Đong va Vien The Khai cung chu truong lap hien, the la phong trao lap hien soi noi trong nuoc. Tu Hi Thai hau phai nam đai than đi Nhat, Anh, Đuc đe khao sat che đo lap hien cua ba quoc gia đo. Nam sau, ho tro ve đeu chu truong lap hien, Tu Hi Thai hau lien xuong du: "Truoc het cai cach quan che roi đen chinh tri, khien si dan hieu ro quoc chinh đe du bi co so cho viec lap hien, vai nam sau, xet lai tinh hinh, xem tien bo mau chong ma đinh ky han xa gan". Roi trieu đinh sua đoi quan che: đat ra Tu chinh vien o kinh su, Tu nghi cuoc o cac tinh đe lam co so cho Quoc hoi va Tinh nghi hoi, lap tham ke vien, tham phan sanh, ban bo Hinh luat moi.
Sau cung, nam Quang Tu thu 34 (1908), mua xuan, trieu đinh ban bo Kham đinh Hien phap đai cuong (钦定宪法大纲) gom 15 đieu. Du bi chin nam sau se hoan thanh.


Thoi đai Tuyen Thong = Thai hoang thai hau mot ngay =

Nam Quang Tu thu 34 (1908), thang 10 đau đong, Quang Tu lam benh. Đung vao luc nay Tu Hi Thai hau cung phat benh theo, co ve chuyen bien nghiem trong.
Theo [Thanh cung y an] ghi lai cac chuyen bien benh trang trong cung thoi Thanh, tu khi phat benh o nam Quang Tu thu 6, Tu Hi Thai hau đa luon chu y đieu phoi co the. Tu đo, trai dai đen đau nam Quang Tu thu 34, tat thay đeu la benh nho nhat. Tuy nhien vao thang 10 nam nay, Tu Hi Thai hau đot ngot phat benh, hon nua duong nhu la cung chung benh voi Quang Tu Đe. Theo Y an liet ke, Tu Hi Thai hau co trieu chung met moi toan than, ho khan, nhiet đo co the luon o trang thai lanh ngat, nguc lai đau nhoi. Can cu phan tich cua cac chuyen gia y hoc hien đai, nhung bieu hien nay cua Tu Hi Thai hau duong nhu la benh viem phoi, sau dan đen suy ho hap, benh tinh cu the nang them đen khi ba qua đoi.
Đai khai vao thoi điem ay, duong nhu đa biet ro Hoang đe se qua đoi, Tu Hi Thai hau lap tuc quyet đinh chon Tu Hoang đe thay the. Vi lan nay yeu cau chon lua, la đe thua tu Đong Tri Đe lan Quang Tu Đe - nguoi tren ly thuyet van khong bi phe, do đo boi tu chu ["Pho"] la can thiet, nhung van yeu cau tien quyet la nho tuoi đe tien giao duc. Sau khi suy tinh (xem bai Ba lan lap Tu cua nha Thanh), Tu Hi Thai hau menh chieu con trai cua Thuan Than vuong Tai Phong la Pho Nghi vao cung, cho đoc sach tai Thuong Thu phong, du bi chi đinh len ngoi. Ngay 21 thang 10 (tuc ngay 14 thang 11 duong lich), gio Dau, Quang Tu Đe bang ha, huong nien 38 tuoi.
Sang hom sau, ngay 22 thang 10 (tuc ngay 15 thang 11 duong lich), Tu Hi Thai hau chi đinh Pho Nghi len ngoi, cho Thuan Than vuong Tai Phong lam [Nhiep Chinh vuong], quan ly tat ca su vu. Pho Nghi len ngoi, lay nien hieu la [Tuyen Thong], lay danh nghia "Thua tu Đong Tri Đe cung Quang Tu Đe", nam ay 3 tuoi, đuoc Long Du Hoang thai hau nuoi duong trong cung. Do Pho Nghi len ngoi đa nhan thua tu con trai cua Tu Hi Thai hau la Đong Tri Đe, cho nen ba la ba noi tren danh nghia cua Tan đe, do vay đuoc ton thanh Thai hoang thai hau. Cung ngay hom ay, vao gio Mui (tuc khoang tu 1 gio chieu đen 3 gio chieu), Tu Hi Thai hoang thai hau bang ha tai Nghi Loan đien (儀鸞殿) o Trung Nam Hai. Chung quy ma tinh, Tu Hi Thai hoang thai hau huong tho 74 tuoi, co 27 nam đoc ba trieu cuong.
Tu Hi Thai hoang thai hau con sap đat cho Tuyen Thong con nho tuoi lam Hoang đe. Trong cac chi du cua Tu Hi Thai hoang thai hau truoc khi lam chung, y chi rat ro rang tuy giao quyen cho cha ruot Hoang đe la Thuan Than vuong Tai Phong, nhung ba van chua đuong cho nguoi chau Long Du Hoang thai hau co the anh huong len Hoang đe bang viec giao cho Long Du cong viec giao duc. Ngoai ra, khi con đang trong thoi gian cam quyen, Tu Hi Thai hoang thai hau đa lo lieu rat nhieu cuoc hon nhan cho cac nu tu trong gia toc, tat ca đeu ket hon voi nhanh gan cua Hoang that, y đo rang dong ho [Diep Hach Na Lap thi] luon co the sinh ra Hoang đe cua Đai Thanh. Du co the nao đi nua, phai cong nhan rang Tu Hi Thai hoang thai hau duong nhu đa biet chuan bi moi thu rat chu đao va hoan my.


= Truy ton thuy hieu =
Nam Tuyen Thong nguyen nien (1909), ngay 22 thang 1 (am lich), mua xuan, trieu đinh suat chu Vuong, Boi lac, Van vo đai than, ton Đai Hanh Thai hoang thai hau thuy hieu, viet Hieu Kham Tu Hi Đoan Huu Khang Di Chieu Du Trang Thanh Tho Cung Kham Hien Sung Hi Phoi Thien Hung Thanh Hien Hoang hau (孝欽慈禧耑祐康頤昭豫莊誠壽恭欽獻崇熙配天興聖顯皇后).
Sang ngay 23 thang 1, hoan tat le dang thuy. Chieu cao thien ha. Viet:

Can cu Hong xung thong dung (鴻稱通用) cua Noi vu phu, chu thuy hieu "Kham" cua Tu Hi Thai hau co Man van la 「Kobton」, la mot tu ket hop Han van, nguyen la 「Kobtolombi」, co nghia la "Cung kinh", "Kinh can". Theo nhat ky cua Ong Đong Hoa, thuy hieu nay von di do Tu An Hoang thai hau chuan bi tu truoc, boi đai khai Tu An Hoang thai hau va Tu Hi Hoang thai hau đeu la nhiep chinh, co ham nghia "Kham menh nghe bao cao va quyet đinh su viec".
Tu sau khi dang ton thuy hieu, Tu Hi khong con đuoc goi la [Tu Hi Thai hau] nua, ma la [Hieu Kham Hien Hoang hau; 孝钦顯皇后].
Nam Tuyen Thong nguyen nien (1909), ngay 4 thang 10 (am lich), Hieu Kham Hien Hoang hau đuoc hop tang cung voi Hieu Trinh Hien Hoang hau trong Đinh Đong Lang (東定陵), thuoc quan the Thanh Đong lang cach Bac Kinh 125 km ve phia đong. Ngay 9 thang 10 (am lich) cung nam, trieu than lam đai le thang phu than vi cua Hieu Kham Hien Hoang hau len Thai Mieu cung Phung Tien đien.


= Lang mo xa hoa =

Nguyen ten cua lang mo nay la [Pho Đa Duc Đinh Đong Lang; 菩陀峪定東陵] - lay tu ten cua Pho Đa son, mot trong Trung Hoa tu đai Phat giao danh son. Ngoai ra, lang nam o phia đong cua Đinh lang - noi yen nghi cua Ham Phong hoang đe, nen cung goi [Đinh Đong lang] la vi the.
Tu Hi Thai hau von thich xa xi nen khong hai long voi lang mo ban đau, đa cho pha bo va xay moi hoan toan vao nam 1895. Sau khi xay dung lai, noi đay đa vuot xa quy che cua mot "lang Hoang hau". Viec xay dung lai nay, chi rieng viec thiep vang đa tieu ton hon 4.592 luong bac. Chi rieng khoang thoi gian tu nam thu 21 đen nam thu 25 (1899), viec xay lang tieu ton het 150 van luong. Con nhung khoang chi tieu o nhung khoang thoi gian khac khong cach nao thong ke đuoc.
Tren vach tuong kham nam hon 30 vien gach khac hoa lon nho khong đeu nhau, tong cong 237 met vuong. Ben trong Long An đien co 64 cot thiep vang, đay la so luong lon nhat trong tat ca cac Đe lang va Hoang Hau lang cua nha Thanh.
Cac cot, keo, xa va cac đien phu trong khu lang mo cua ba cung nhu cac cua so đeu đuoc lam bang go quy. Tren cac cot, keo, xa khong dung loai tranh mau va son dau binh thuong ma dung phan bot vang that ve truc tiep len nhung buc tranh co rong, phuong, may, va nhung chu tho. Cac buc tranh mau, trong va ngoai ba ngoi đien, ve hon 2400 con rong vang đuoc giu gin kha nguyen ven nen đen nay van lap lanh anh vang. Tren mat tuong cua ba ngoi đien, cac tac pham đieu khac to nho, toan bo dung gach đap nen hinh nam con doi đoi chu tho va chu thap ngoac noi lien nhau khong dut. Loai hoa van noi nhau lien tiep khong dut nay tuong trung cho su song dai lau, hanh phuc va may man. Nhung ban đieu khac đo đeu son son thep vang tuong phan voi nhung hinh ve ong anh mau vang tren cac thanh xa, anh len nhung gam mau lam nguoi xem phai loa mat.

Noi that đien trang hoang long lay nhu vay van chua đu. Ngoai lan can nguoi ta con cham tro rong, phuong va hai mat cua 69 tam chan lan can đuoc ve 138 buc tranh phuong bay, rong đuoi. Cac đau cot lan can cung cham tro rong, phuong; cu mot rong, mot phuong noi tiep nhau. Nhung o đay tren đau 74 cay cot đeu khac phuong hoang trong may, con than cot ve rong bay khoi nuoc. Loai tranh khac tren phuong duoi rong o đay chua thay noi nao co.
Thang 7 nam 1928, lang mo cua Tu Hi Thai hau bi khai quat boi quan đoan cua Ton Đien Anh - mot tuong linh cua Quoc Dan đang. Nhung ke xam nhap đa lay đi cac vat dung trang tri co gia tri, cung nhu dung phao binh mo đuong vao noi chon cat quan tai, vut xac cua Tu Hi Thai hau (đuoc ke la van con nguyen ven) xuong nen nha va vo vet tat ca đo tuy tang. Trong so đo noi tieng nhat la vien minh chau lon đat trong mieng cua Tu Hi Thai hau đe bao quan xac chet khong bi hu hoai. Co thuyet cho rang, vien minh chau đa đuoc tang cho Tong My Linh, phu nhan cua Quoc truong Quoc Dan đang Tuong Gioi Thach, va đuoc ba su dung đe trang tri cho đoi giay da tiec cua minh, tuy nhien viec nay chua co bang chung xac thuc. Sau nam 1949, quan the lang mo cua Tu Hi Thai hau đuoc khoi phuc va bao ton boi Cong hoa Nhan dan Trung Hoa, va cho toi nay van la mot trong nhung lang mo Hoang gia an tuong nhat o Trung Quoc.


Nhan đinh Theo khuynh huong cua nhung nguoi theo chu nghia dan toc, su sach thuong mieu ta Tu Hi Thai hau nhu mot bao chua va phai chiu trach nhiem cho su suy tan cua Trung Hoa cuoi the ky XIX.
So voi mot nha lanh đao cung thoi khac la Thien Hoang Minh Tri, Tu Hi Thai hau ich ky hon do nghi đen loi ich ca nhan nhieu hon. Ba đa nhieu lan su dung quoc kho cho muc đich rieng cua ban than. Cac cung đien, hoa vien, lang mo cung nhu chi tieu cua ba đuoc đanh gia la qua xa hoa ton kem trong boi canh đat nuoc đang tren bo vuc pha san. Vu viec noi tieng nhat la viec ngan sach hai quan bi Tu Hi cat bot đe lay tien xay Di hoa vien lam noi huong thu, gop phan khien hai quan Thanh tham bai trong Chien tranh Thanh - Nhat nam 1895. Đieu nay đuong nhien khien nguoi dan oan han, đay nhanh su sup đo cua nha Thanh.
Du noi tieng thong minh, nhung do it hoc va thieu nhieu kien thuc ve tinh hinh quoc te - tuong tu cac Hoang đe nha Thanh truoc đo nhu Đao Quang Đe hay Ham Phong Đe - nen ba co tam nhin han hep va tu duy bao thu hon so voi Minh Tri. Tuy nhien, cac nha su hoc cho rang buoc ngoat đang ke cua lich su Trung Quoc, đanh dau su suy tan cua đe che Đai Thanh, lai xay ra khi Tu Hi đa lui ve nghi o Di Hoa Vien. Đo la luc chien tranh Thanh - Nhat bung no duoi su chap chinh cua Quang Tu. Nha Thanh sau đo phai boi thuong cho Nhat mot khoan tien khong lo, lam khanh kiet quoc gia. Tu Hi buoc phai quay lai chap chinh đe khac phuc nhung hau qua do su cai tri kem coi cua hoang đe.
Tu Hi noi tieng voi nhung cuoc thanh trung đoi thu mot cach tan bao. Mot cuoc khao co gan đay he lo nguyen nhan cai chet cua Quang Tu Đe la do bi đau đoc bang thach tin. Ngoai ra, con nhieu vi du khac nhu viec xu tu Tuc Thuan, viec ep Cung Than vuong Dich Han tu chuc, hay đon cu nhu cai chet mo am cua Tran phi. Tuy nhien, ngay ca cac bac quan vuong noi tieng khac tren the gioi nhu Nu vuong Elizabeth I, Augustus Caesar cung co nhung cuoc thanh trung đam mau nhu vay đe cung co quyen thong tri cua minh. Tham chi, so voi mot lanh tu noi tieng khac cua Trung Quoc la Mao Trach Đong, nguoi đa tan sat hang tram, tham chi hang ngan nguoi, thi nhung đa kich nham vao mot minh Tu Hi duong nhu khong hop ly. Nhung y kien gan đay cho rang cac nhan xet tieu cuc ve su cai tri va cuoc song rieng cua Tu Hi đeu mang mau sac cua nan phan biet nam - nu, nhu trong truong hop cac nha su hoc Khong giao chi trich Vo Tac Thien.
Tham chi khi so voi Vo Tac Thien, giai đoan cua Tu Hi Thai hau con co phan bat loi hon. Vo Tac Thien len ngoi giua luc nha Đuong đang thinh tri, trong nuoc chinh tri trong sach, ben ngoai mo mang bo coi. Thoi cua Tu Hi Thai hau, Trung Quoc chung kien su xam nhap manh me cua cac đe quoc phuong Tay. Ngoai ra, nhung van đe nghiem trong nhat cua xa hoi, nhu nan thuoc phien, tham nhung, quan lieu, cung voi khoi nghia nong dan Thai Binh Thien Quoc, đeu đa dien ra tu cac trieu vua truoc đo. Khi so voi Thien Hoang Minh Tri, Tu Hi cai quan mot đat nuoc voi lanh tho rong lon hon, dan so đong hon, bo may hanh chinh cong kenh hon, va di nhien la mieng moi beo bo hon cho cac cuong quoc Au - My lao vao xau xe. Anh huong cua Nho giao tai Nhat Ban cung khong tham can co đe nhu o Trung Quoc, nen cac cai cach cung phan nao de dang hon.
Do vay, su sup đo cua nha Thanh noi rieng va che đo phong kien noi chung o Trung Quoc la he qua mang tinh tat yeu. Co nhung sai lam cua Tu Hi Thai hau (chong lai cai cach, an tieu xa xi...) đa gop phan lam nha Thanh sup đo, nhung cung co nhung nguyen nhan khac (nhu ap luc ngoai xam) thi khong the quy trach nhiem cho ba.


= Katherine Karl =

Ba Katherine Karl sinh ra o New Orleans, tac gia cua cuon With the Empress Dowager (Tam dich: "O ben Hoang thai hau") mieu ta cuoc song cua minh khi đen Tu Cam Thanh dien kien Tu Hi Thai hau. Ba von la mot hoa si, đuoc trieu đen Tu Cam Thanh do loi moi cua Sarah Pike Conger - vo cua Đai su My khi ay la Edwin H. Conger.
Mua he nam 1903, Katherine đen Tu Cam Thanh. Ba o cung voi Tu Hi Thai hau trong 9 thang đe ve 4 buc chan dung cua Thai hau, va quyet đinh đang ky buc hoa đe trinh dien trong Buoi trien lam Louisiana dien ra nam 1904. Khoang 2 nam sau đo, Katherine xuat ban cuon sach co tua đe "With the Empress Dowager" đe mieu ta lai nhung trai nghiem cua minh. Trong loi đe tua cho cuon sach, Katherine viet rang ba quyet đinh xuat ban cuon sach vi: "Sau khi tro ve My, toi đa nhieu lan đoc đuoc tren bao chi (hay nghe thay) nhung loi bia đat đuoc gan cho minh du ban than toi chua bao gio phat bieu nhung đieu đo".
Trong cuon sach, Katherine Carl mieu ta Tu Hi Thai hau nhu mot nguoi sang suot, chu đao va than trong. Ba con co than thai ung dung thu hut, cung mot ca tinh hap dan. Carl nho lai, Thai hau rat yeu thich cho canh, hoa co, cheo thuyen, Kinh kich, cung nhu hut thuoc la phuong Tay tu loai tau truyen thong cua Trung Quoc.
Katherine con cho biet, Tu Hi Thai hau la mot nguoi thuy chung va co tam long vi tha. Cuon sach ke truong hop: "Mot nhu mau nguoi Han đa cham nom Thai hau khi ba bi om trong suot 25 nam, tham chi con đem sua cua me minh dang cho Thai hau uong đe lay lai suc khoe. Thai hau chua bao gio quen an đuc đo, nen đa giu nguoi nhu mau nay ben minh trong cung đien. La mot nguoi Han, ba phai chiu tuc bo chan het suc đau đon va khong the đi lai thoai mai. Thai hau đa ha lenh thao cac lop bo chan va cham soc nhu mau cho đen khi ba co the đi lai binh thuong. Thai hau con giup nuoi day con trai cua ba tu luc nho cho toi khi anh ta đuoc xet vao lam viec trong trieu đinh".


= Luke Kwong =
Trong bai nghien cuu ve Bach nhat duy tan, giao su Luke Kwong đa chi ra rang nhung cao buoc nham vao Tu Hi Thai hau, to ve ba nhu mot ke đoc tai ham me quyen luc, la khong xac đang. Ong mieu ta Thai hau la mot nguoi luon lo lang cho đia vi cua minh. Do mac cam ve xuat than thap kem trong hau cung, ba phai co gang chinh thong hoa su cai tri bang cach xay dung phe canh ung ho minh trong mot thoi gian dai.
Kwong cung lap luan, lan phu chinh thu hai cua Tu Hi nam 1898 khong han bat nguon tu su khao khat quyen luc, ma đung hon la do nhung ke thu cuu - von lo so nhung bien phap cua Quang Tu se lam anh huong đen loc vi cua minh - đa tim cach loi keo thai hau quay lai tham chinh. Tren thuc te, Quang Tu la mot vi vua ngay tho, neu khong muon noi la bat tai trong viec đieu hanh quoc su. Chinh quyet đinh gay chien voi Nhat Ban cua nha vua đa đay đat nuoc đen cho pha san. Ngai con cung Khang Huu Vi len ke hoach bao vay Di Hoa Vien va giam long thai hau. Khang Huu Vi tham chi đa muon am sat Tu Hi - mot kich ban đa bi chon giau trong nhieu the ky cho đen khi đuoc cac nha su hoc tim thay trong mot tang thu o Nhat Ban, co the đa đuoc ho Khang đem toi Tokyo khi tron chay su trung phat cua Tu Hi.
Truoc nhung thach thuc đo, Tu Hi Thai hau cang bi buoc phai su dung ban tay sat đe bao ve Trieu đai cua ba.


= Sterling Seagrave =
Nha su hoc Sterling Seagrave phan tich nhung tinh tiet giat gan ve cuoc đoi cua Tu Hi Thai hau đeu do Khang Huu Vi va đong đang cua minh them that va phat tan cho bao chi phuong Tay đe boi nho ba, du ban than ho chua mot lan đuoc gap thai hau. Ngoai ra, co nhieu cau chuyen ve ba đuoc viet boi J. O. P. Bland va Edmund Backhouse, nhung nguoi song sau Tu Hi toi 30 nam va chua tung buoc chan vao Tu Cam Thanh hay Di Hoa Vien. Nhung chi tiet thieu khach quan nay sau đo lai đuoc su dung trong nhieu tai lieu hoc thuat trong the ky XX, dan đen chan dung cua thai hau tro nen meo mo trong mat cong chung.
Seagrave mieu ta Tu Hi Thai hau nhu mot nha lanh đao bi mac ket giua mot ben la tu tuong bai ngoai von xuat hien tu lau trong trieu đinh, voi mot ben la mong muon xu ly cac van đe đuong đai cua Trung Quoc mot cach thuc te va hop thoi hon. Seagrave ket luan, thai hau khong he khao khat quyen luc cho rieng minh ma chi đon gian la bang moi cach duy tri su thong tri toi cao cua Thanh trieu trong hoan canh co qua nhieu suc ep tu ben ngoai.


= Loi Gia Thanh =
Dua tren cac nghien cuu cua giao su Loi Gia Thanh (雷家聖), khi cuoc Bach nhat duy tan đang dien ra, thu tuong Nhat luc đo la Ito Hirobumi (伊藤博文; Y Đang Bac Van) đa đen Trung Quoc vao ngay 11 thang 9 nam 1898. Cung thoi gian, nha truyen giao nguoi Anh Timothy Richard đuoc Khang Huu Vi moi toi Bac Kinh, va Richard đa goi y Trung Quoc nen chuyen giao mot so quyen luc chinh tri cho Ito đe cuoc duy tan dien ra thuan loi.
Ngay 18 thang 9, Richard thuyet phuc Khang Huu Vi tham gia mot lien minh bao gom Trung Quoc, Nhat Ban, Hoa Ky va Anh voi 100 thanh vien cao cap. Goi y nay khong phai đen tu cac quoc gia noi tren ma tu chinh Timothy Richard (cung co the tu Ito Hirobumi) đe lua Trung Quoc tu bo quyen tu chu cua minh. Tuy vay, Khang Huu Vi van yeu cau Luong Khai Sieu đem goi y nay len vua Quang Tu. Ngay 20 thang 9, Luong Khai Sieu chinh thuc gui tau chuong đen hoang đe. Trong mot ban tau khac, nhung nguoi duy tan cung the hien su ung ho đoi voi viec thanh lap lien minh va chuyen cac quyen ngoai giao, tai chinh, quan su cua bon nuoc cho lien minh chung nay. Co the đo chinh la ly do khien Tu Hy Thai Hau quyet đinh phe bo bien phap vao ngay 21 thang 9, chi sau 2 ngay tro ve tu Di Hoa Vien.
Cac nghien cuu cua Loi Gia Thanh cung chi ra, ngay 13 thang 10, sau cuoc đao chinh, su than Anh quoc la Sir C. MacDonal đa bao cao ve tinh hinh o Trung Quoc đen chinh phu. Ong cho rang cong cuoc duy tan đa bi chinh Khang Huu Vi va be phai cua minh lam phuong hai. Nha ngoai giao Anh Baurne tuyen bo Khang Huu Vi la mot nguoi ao tuong va đa bi mo mat truoc nhung loi đuong mat cua Timothy Richard. Ong cho rang Richard chi la mot ke co hoi. Chinh phu Anh va My khong hay biet gi ve cai goi la "lien minh" cua Richard. Chinh phu Nhat co the đa biet ve ke hoach nay, vi Ito Hirobumi la đong minh cua Richard, nhung khong co bang chung nao cho chuyen đo.


= Đuc Linh cong chua =

Du Đuc Linh (裕德齡), ten thanh la Elisabeth Antoinette, sinh o Bac Kinh vao thang 6 nam 1885 va mat o Berkeley, California vao thang 11 nam 1944, la con gai cua Vu Khang, mot quan lai thuoc Chinh Bach Ky, va vo la Louisa Pierson - con cua nha buon nguoi My va mot nguoi thiep Trung Quoc.
Nam 1903, sau khi cha cua Đuc Linh đuoc goi ve Trung Quoc tu Paris, noi ong đang lam đai su, ba cung me va em gai đuoc Tu Hi thai hau trieu vao cung lam nu quan. Nhiem vu cua ho la hau can ben thai hau, cung voi phien dich va tiep đon cac vi khach nuoc ngoai. Đuc Linh đa hau ha trong cung tu thang 3 nam 1903 cho toi thang 10 nam 1905. Nam 1907, ba ket hon voi mot nguoi My ten Thaddeus Cohu White.
Sau khi Tu Hi qua đoi nam 1908, Đuc Linh tuyen bo ba het suc tuc gian khi thay hinh anh cua Tu Hi Thai hau bi xuyen tac qua sach vo va bao chi. Vi vay, ba quyet đinh viet mot cuon sach nhan đe "Two years in the Forbidden City" ("Hai nam trong Tu Cam Thanh"), ke ve qua trinh hau ha "Lao Phat Gia". Cuon sach xuat ban nam 1911, ngay truoc khi Nha Thanh sup đo, va ban rat chay. Trong cuon sach, Tu Hi Thai hau khong phai la mot ke suy đoi, tan bao nhu mo ta cua bao chi hay hoi ky cua nhung nguoi nuoc ngoai tung song tai Bac Kinh, ma chi đon gian la mot ba lao thich choi voi nhung vat dung đep đe. Thai hau cung co nhieu noi luyen tiec trong long ve cach ba đoi pho voi nhung thach thuc trong thoi gian nam quyen.
Tu Hi Thai hau sung ai Đuc Linh đen đo cho phep ba cai chiec nut chi danh rieng cho cong chua len mu cua minh. Nhieu nam sau, khi tim mot tu tieng Anh đe mieu ta vi tri cua minh trong cung đien, Đuc Linh đa quyet đinh dung chu "Princess" (cong chua). Danh hieu nay khong chi khien ba tro nen noi tieng o Trung Quoc ma con nang tam quan trong cho ba khi đi dien thuyet truoc cong chung Hoa Ky ve cuoc song trong cung voi Tu Hi. Đuc Linh sau đo hoan thanh mot cuon tieu su ve Tu Hi mang ten "Old Buddha" ("Lao Phat").
Đuc Linh con tiep tuc viet 7 cuon sach khac ve quang thoi gian ngan ngui ma ba đuoc o ngay trung tam cua đe che Đai Thanh đang tren đa sup đo. Viec viet cung nhu quang ba cho cac cuon sach khien Đuc Linh bat hoa voi chinh gia đinh minh. Đieu nay khien gioi hoc gia kho khan trong viec đanh gia tinh khach quan trong cac tac pham cua ba. Nhung su that thi Đuc Linh van la nguoi phu nu đau tien đuoc tiep xuc voi Tu Hi khi con song va viet ve thai hau nhu nhung đieu mat thay tai nghe. Du con thieu mot so du kien va đoi chung, nhung cac tac pham cua Đuc Linh phan nao he lo nhieu khia canh khac trong cuoc đoi cua Tu Hi thai hau.
Cung voi cuon tieu su "Dragon Lady: The Life and Legend of the Last Empress of China" cua Sterling Seagrave, nhung cuon hoi ky cua Đuc Linh đa đuoc phuc hoi trong mot no luc nham đanh gia lai Tu Hi thai hau. Thang 1 nam 2008, nha xuat ban Đai hoc Hong Kong đa phat hanh cuon tieu su đau tien ve Đuc Linh mang ten "Imperial Masquerade: The Legend of Princess Der Ling".


= Cac nguon khac =

Trong cuon hoi ky cua minh khi đang lam phai vien cua Anh o Bac Kinh, Ernest Satow mieu ta Tu Hi Thai hau thuong xuat hien trong cac nghi le long trong. Mot cuon tieu su noi tieng nhung cung gay nhieu tranh cai cua J. O. P. Bland va Edmund Backhouse mang ten China Under the Empress Dowager (Dich la: "Trung Hoa duoi su cai tri cua Thai hau") co cai nhin kha tieu cuc ve ba. Edmund Backhouse bi phat hien đa gia mao nhieu nguon tu lieu khi viet sach, va khong chi bop meo Tu Hi Thai hau, Edmund Backhouse con khoac lac ve quan he tinh ai cua minh voi nhieu nhan vat noi tieng khac nhu Paul Verlaine, Oscar Wilde, tham chi ca mot Cong chua cua đe quoc Ottoman, v.v... Chinh cuon sach nay đa hinh thanh cac quan điem tieu cuc đoi voi Tu Hi Thai hau o phuong Tay.
Nam 2013, hoc gia Jung Chang phat hanh mot cuon tieu su khac nham muc đich hieu đinh lai nhung sai lam lich su trong tac pham cua Bland va Backhouse. Jung Chang đanh gia Tu Hi Thai hau la nha lanh đao co nang luc nhat ma trieu đai nha Thanh co o thoi điem đo.
Khong the phu nhan Tu Hi Thai hau la mot chinh tri gia lao luyen. Tuy nhien vao thoi cua ba, chinh tri đa khong chi đon thuan la đau đa trong hoang that hay thao tung trieu đinh nua. Chinh tri Trung Quoc cuoi the ky XIX la mot tap hop cua nhung mau thuan xa hoi, xung đot trong tu tuong, su thay đoi trong phuong thuc san xuat, cung voi vo van suc ep tu phuong Tay. Tu Hi Thai hau noi rieng va trieu đinh phong kien Man Thanh noi chung - von la thai nghen cua hang ngan nam quan chu chuyen che, von luon tu coi minh la "thien trieu" o trung tam cua the gioi - đa khong thich ung đuoc voi nhung bien đong to lon đo.
La nguoi đai dien cao nhat cua che đo, Tu Hi Thai hau đa quyet liet bao ve nhung gia tri can ban cua no nhu quyen luc trung uong, loc vi cua gioi quy toc, phuong thuc san xuat cu, he thong quan lai, truyen thong Nho giao v.v... Cach thuc cai tri cua ba co the coi la bao thu, co chap, nhung cung co the la quyet đoan, tan tam, tuy theo nhung goc nhin khac nhau. Sau khi ba qua đoi, Thanh trieu khong con mot lanh tu nao đu suc ganh vac mot hinh thai nha nuoc đa loi thoi nhu vay nua, tat yeu dan đen diet vong.
Mot nhan đinh cho rang: "Đa co rat nhieu y kien khac nhau ve di san cua Tu Hi Thai hau, tu nhung tin đon rang ba la mot hon quan dam dat cho toi nghien cuu gan đay cua Jung Chang tuyen bo "Tu Hi đa phai chiu nhieu bat cong suot hang tram nam qua" va "cac luc luong chinh tri thong tri Trung Quoc tu sau khi Nha Thanh sup đo cho toi nay đa co tinh boi đen hinh anh cung nhu nhung thanh tuu cua ba". (Tuy vay) neu xet rieng ve thanh tuu, ke ca tren vu đai chinh tri cung nhu cuoc song ca nhan, Tu Hi đa đat đuoc nhieu đieu ma hiem phu nu nao sanh noi."


Tu Hi Thai hau trong van hoa đai chung La mot trong nhung nhan vat lich su noi bat nhat o chau A thoi ky can đai, Tu Hi Thai hau đa đuoc mieu ta trong vo so sach truyen, bao chi, phim anh. Cong them nhung bi mat ve cuoc song phia sau Tu Cam Thanh luon la mot chu đe thu hut tri to mo cua cong chung, hinh anh cua thai hau khong tranh khoi bi them that, đon thoi. Mot so chi tiet hu cau đa tro nen noi tieng đen muc đuoc nhac lai nhieu lan trong cac tac pham khac, khien đong đao nguoi tin vao đo nhu nhung su that lich su.
Thanh Cung Thap Tam Hoang Trieu la mot trong nhung bo truyen noi tieng nhat co nhac ve Tu Hi Thai hau. Đay thuan tuy la mot tieu thuyet diem su đuoc phong tac dua tren nhung su kien va nhan vat co that, nhung su noi tieng cua cuon sach va cac bo phim truyen hinh an theo đa lam cho nhieu nguoi đanh đong no thanh chinh su. Cuon sach đa gop phan pho bien nhieu chi tiet khong chinh xac hoac chua đuoc kiem chung ve Tu Hi Thai hau nhu chuyen hoang tu Tai Thuan la con rieng cua Tu Hi va nguoi tinh, hoang đe Đong Tri chet vi benh giang mai, Tu Hi đau đoc Tu An vi mot di chieu cua Ham Phong, hay chuyen ba dan diu voi nha su va thai giam, v.v... Ban than tac gia - Hua Tieu Thien – la mot nguoi co khuynh huong "phan Thanh phuc Han", nen ngoi but cua ong cung đam tinh đa kich, beu reu trieu đinh Man Thanh. Khong rieng gi Tu Hi, ma nhieu nhan vat khac cung bi "Thanh Cung Thap Tam Hoang Trieu" hu cau tieu cuc nhu Thuan Tri Đe xuat gia, Ung Chinh Đe bi La Tu Nuong chem đau, Can Long Đe thuc chat la con cua Tran Cac Lao cung nhieu giai thoai giat gan khac.
Ben canh nhung mieu ta Tu Hi Thai hau nhu mot nhan vat đoi bai va khat mau, cung co nhieu tac pham nhac đen ba duoi goc nhin nhan van hon:

"Imperial Woman" cua nha van Pearl S. Buck (xuat ban tai Viet Nam duoi ten "Tu Hi Thai hau" cua dich gia Nguyen The Vinh) ke ve cuoc đoi cua Tu Hi qua loi tu su cua chinh ba, tu luc roi gia đinh vao cung lam tu nu cho đen khi đa nam ca giang son trong tay. Tu Hi Thai hau hien len nhu mot nguoi phu nu voi nhung tam tu, nguyen vong het suc binh thuong, nhung đung truoc nhung song gio cua Trung Hoa trong thoi khac tranh toi tranh sang, đa buoc phai gac lai nhung tinh cam ca nhan cua minh đe ra suc han gan mot đe quoc đang tan ra. Tac gia cung đat ra gia thuyet Tu Hi co moi tinh thanh mai truc ma voi Vinh Loc, nguoi sau nay la Tong đoc Truc Le.
"Nhat Lac Tu Cam Thanh" la mot tieu thuyet kha noi tieng cua Luong Phung Nghi, sau đuoc chuyen the thanh phim truyen hinh nam 1997 voi Tu Cam Cao Oa trong vai Tu Hi Thai hau (đa đuoc VTV phat song o Viet Nam voi cai ten "Mat troi lan sau Tu Cam Thanh"). Truyen ke ve nhan vat Ngam Nhi, mot cung nu trong Tu Cam Thanh, bi cuon vao vong xung đot giua Tu Hi va Quang Tu. Nhung mau thuan trong truyen khong chi đon thuan la giua cai xau – cai tot, ma la giua cai cu va cai moi, giua cung ran va nhu nhuoc, giua thu cuu va tien bo. Tay thai hau la mot nha lanh đao ha khac, tan nhan, nhung quyet đoan va biet cach cai tri. Trong khi đo, vua Quang Tu tuy nhiet tinh muon chan hung đat nuoc nhung lai mem yeu, nong voi, thieu chinh kien. Phim ket thuc khi Tu Hi va Quang Tu đong loat qua đoi, Ngam Nhi đuoc xuat cung lay nguoi minh yeu. Nhung sau qua nhieu bien co, đoi thay, nang quyet đinh cung chong uong thuoc đoc tu van vao ngay cuoi đe khep lai moi bi kich. Cai chet cua cac nhan vat cung la loi cao chung cho van hoa cu, che đo cu, con nguoi cu.
"Tien toi nen cong hoa" nam 2003, mot bo phim noi ve Cach mang Tan Hoi đuoc trinh chieu tren CCTV, voi dien vien Lu Trung đong vai Tu Hi Thai hau. Bo phim mieu ta Tu Hi nhu mot nha cam quyen cung ran, tan tuy. Mac du đuoc khan gia đon nhan nong nhiet nhung bo phim sau đo đa bi kiem duyet boi Đang Cong san Trung Quoc vi cac ly do chinh tri. Tu 60 tap ban đau, phim bi cat con 59 tap.
"Thuong khung chi Mao" la mot bo tieu thuyet cua nha van Nhat Ban Asada Jiro (ten tiet Nhat cua tieu thuyet la Sokyu no Subaru, tieng Anh The Firmament of the Pleiades), sau đuoc chuyen the thanh phim truyen hinh cung ten do đao dien Uong Tan thuc hien nam 2009. Bo phim xoay quanh su kien Bach nhat Duy Tan, moi quan he giua Tu Hi Thai hau cung con nuoi Quang Tu va tieu thai giam ten Ly Xuan Van. Vai dien Tu Hi Thai hau do nu dien vien Tanaka Yuko thu dien. Nam 2011, bo phim đoat giai Phim co trang xuat sac nhat tai Lien hoan đien anh Cau vong A Chau lan thu 1.
Ben canh đo, tren man anh nho Tu Hi Thai hau tung đuoc nhieu dien vien noi tieng the hien nhu Me Tuyet ("Thanh cung thap tam hoang trieu", "Đai thai giam"), Luu Hieu Khanh ("Hoa thieu Vien Minh vien", "Thuy liem thinh chinh"), Cai Le Le ("Thai binh thien quoc"), Ly Minh Khoi ("Đau bep lam quan"), Luu Tuyet Hoa ("Thieu nu Tu Hi"), Đang Tiep ("Tu Hi tay hanh"), v.v...
Trong đien anh, Tu Hi Thai hau cung xuat hien trong mot phan canh cua phim "The Last Emperor" ("Hoang đe cuoi cung") nam 1987 cua đao dien Bernardo Bertolucci, khi ba trao quyen thua ke đe quoc Đai Thanh vao tay đua tre 2 tuoi Pho Nghi. Bo phim sau đo gianh toi 9 giai Oscar, bao gom Phim xuat sac nhat va Đao dien xuat sac nhat.


Cac ten hieu Ba thuong đuoc biet đen duoi cai ten [Tu Hi Thai hau], nhung đay khong phai la ten that cua ba ma la ton hieu do cac Hoang đe Đong Tri cung Quang Tu chon dang len. Ten khai sinh cua Tu Hi Thai hau khong đuoc su sach ghi lai, nhung trong mot cuon sach gan đay do hau due cua em trai ba xuat ban co nhac đen cai ten Hanh Trinh (杏貞).
Vao cuoi thang 8 nam 1861, Ham Phong Đe qua đoi. Con trai ba len noi ngoi, lay nien hieu la Đong Tri. Voi than phan me cua Hoang đe nhung chi la phi tan, ban đau ba đuoc ton lam Hoang Quy Thai Phi. Ve sau, Đong Tri Đe dua vao đien che cu, ba đuoc ton phong la [Thanh Mau Hoang thai hau] voi ten hieu la Tu Hi (慈禧; co nghia la "hien hoa" va "tot lanh"). Hoang hau Nuu Ho Loc thi cua Ham Phong Đe do la Trung cung Hoang hau, đuoc ton phong lam [Mau Hau Hoang thai hau] - danh hieu đe chi rang đia vi cua ba cao hon Tu Hi - voi ten hieu la Tu An (慈安; co nghia "hien hoa" va "tinh lang"). Trong the gioi Đong A, phia Đong la danh cho chinh, nen Tu An Thai hau khi ngoi sau rem nghe chinh, o huong Đong, đuong thoi thong goi la [Đong Thai hau]; Tu Hi Thai hau o huong Tay nen đuong thoi thong goi [Tay Thai hau].
Ke tu nam 1861, Tu Hi Thai hau đuoc them ten hieu 7 lan (moi lan 2 chu) theo đien le (Thai Hau đuoc them ten hieu 9 lan, nang tong so chu đay đu co the len đen 20 chu). Đen cuoi đoi, ten hieu cua ba dai đen 16 chu, bat đau bang Tu Hi, đay đu la: Đai Thanh quoc Đuong Kim Tu Hi Đoan Huu Khang Di Chieu Du Trang Thanh Tho Cung Kham Hien Sung Hi Thanh Mau Hoang thai hau (大清國當今慈禧端佑康頤昭豫莊誠壽恭欽獻崇熙聖母皇太后), goi ngan gon lai la Đai Thanh quoc Đuong Kim Thanh Mau Hoang thai hau (大清國當今聖母皇太后).
Trong đai noi, Tu Hi Thai hau con đuoc goi la [Lao Phat gia; 老佛爺] - mot danh hieu ton kinh đuoc nguoi trong cung đe ton đia vi than thanh cua Tu Hi Thai hau, va ba đuoc tung ho la Đai Thanh quoc Đuong Kim Thanh Mau Hoang Thai hau Van tue Van tue Van van tue (大清國當今聖母皇太后萬歲萬歲萬萬歲). Danh xung [Van tue], theo đien le truoc nay, chi co Hoang đe đuoc dung, con Thai hau von chi đuoc dung danh xung [Thien tue; 千歲], đieu nay cho thay quyen hanh lon cua Tu Hi Thai hau vao luc ay.
Luc qua đoi, Tu Hi Thai hau đuoc mang thuy hieu cua Hoang hau gom cac ten hieu ba co luc con song cung voi mot so ten hieu moi. Ba chi la Quy phi cua Ham Phong Đe, vi sinh ra Đong Tri Đe moi đuoc ton Thai hau, nhung ve sau van goi la Hoang hau. Đay la vi danh xung Thai hau von danh cho "Hoang hau cua Tien đe", nen du truoc đo chi la tan phi, nhung đa đuoc ton lam Thai hau thi thuy hieu cua nguoi đo van se tro thanh Hoang hau, nhu truong hop truoc đo la Hieu Trang Van Hoang hau, Hieu Thanh Hien Hoang hau hoac Hieu Tinh Thanh hoang hau. Thuy hieu đay đu cua ba la Hieu Kham Tu Hi Đoan Huu Khang Di Chieu Du Trang Thanh Tho Cung Kham Hien Sung Hi Phoi Thien Hung Thanh Hien Hoang hau (孝欽慈禧耑祐康頤昭豫莊誠壽恭欽獻崇熙配天興聖顯皇后). Ba la Hoang hau co thuy hieu dai nhat trong lich su Nha Thanh, tham chi con dai hon hai chinh cung cua Ham Phong la Hieu Đuc Hien Hoang hau va Hieu Trinh Hien Hoang hau.


Hinh anh Chu thich Xem them Nha Thanh
Hau cung nha Thanh
Tu An Thai hau
Hieu Triet Nghi hoang hau
Long Du Hoang thai hau
Ham Phong Đe
Đong Tri Đe
Quang Tu Đe
Pho Nghi
Trang Tinh Hoang quy phi


Lien ket ngoai Tu Hi tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Cixi (Empress dowager of China) tren trang Encyclopædia Britannica
Cixi tai DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek
Cixi/Tz'u Hsi* (W. G. Sebald Die Ringe des Saturn S. 176ff)
張戎為慈禧翻案 Zhang Yi mo lai truong hop cho Cixi
唐德刚：慈禧太后和她的颐和园 ang Degang: Empress Dowager Cixi va Cung đien Mua he cua co
記憶與歷史：葉赫那拉氏個案論述 Luu tru ngay 13 thang 11 nam 2014 tai Wayback Machine