Nguyen nhan gay nen cuoc Cach mang Phap bao gom nhung yeu to lich su quan trong dan đen cuoc đai cach mang nam 1789 tai Phap.
Su sup đo cua che đo cu (Ancien Regime) o Phap co the xuat phat mot phan tu bo may đieu khien. Nhom quy toc đa phai đoi mat voi tham vong đang tang cao cua con buon, thuong gia hay nhung nong dan giau co, nhung nguoi đa lien minh voi nhung nong dan bi đoi, cong nhan an luong va tri thuc chiu anh huong boi nhung y tuong cua cac nha triet hoc Khai sang. Khi cuoc cach mang đuoc tien hanh, suc manh phan cap tu che đo quan chu đai dien nhieu co quan chinh tri, nhu hoi đong lap phap, nhung mau thuan giua nhom tien cong hoa la đong minh đa tro thanh nguon goc cho mot moi bat hoa to tat cung nhung cuoc đo mau sau nay.
So luong nguoi Phap tham nhuan tu tuong "binh đang" va "tu do ca nhan" nhu trinh bay cua Voltaire, Denis Diderot, Turgot, va cac triet gia khac va cac nha ly thuyet xa hoi cua thoi Khai sang ngay cang tang. Cach mang My đa chung minh rang đieu nay thuc su chinh đang cho nhung y tuong giac ngo ve viec lam the nao mot chinh phu nen đuoc to chuc thuc su co the đuoc đua vao thuc te. Mot so nha ngoai giao My, nhu Benjamin Franklin va Thomas Jefferson, đa tung song tai Paris, noi ho đa ket giao voi nhung tang lop tri thuc tu do Phap. Hon nua, lien he giua Hoa Ky va quan đoi Phap trong cuoc cach mang, nhung nguoi tung la linh đanh thue chong Anh o Bac My đa giup truyen ba ly tuong cach mang cho nguoi dan Phap. Sau mot thoi gian, nhieu nguoi Phap bat đau lao vao tinh chat phi dan chu trong chinh quyen rieng cua minh thuc đay tu do ngon luan, thach thuc Giao hoi Cong giao Roma, va che bai nhung đac quyen cua quy toc.
Che đo chuyen che sang suot co the đuoc dan chung bang đuong loi cai tri cua vua Louis XIV tai nuoc Phap hay cua Pyotr Đai đe tai nuoc Nga. Vao thoi đai chuyen che nay, cac nha cai tri đa khai quang cac vung đat sinh lay, mo mang đuong lo, xay dung cau cong, đat ra luat le, dep bot cac quyen tu tri đia phuong, gioi han tinh đoc lap cua nha tho va gioi quy toc đong thoi đao tao ra mot tang lop vien chuc thuoc quyen chinh phu trung uong. Nha vua vao thoi ky nay đa mang tinh chat the tuc, khong tu cho rang quyen hanh la do "Thien Menh" va chiu trach niem cai tri than dan thay "Troi". Nha vua đa xac nhan quyen hanh cua minh do su huu ich cua ngai vang đoi voi xa hoi va cung vi the, Đai Đe Friedrich II nuoc Pho đa tu goi minh la "nguoi cong boc bac nhat cua quoc gia". Tinh cach cua che đo chuyen che sang suot đa the hien ro tai cac nuoc Phap, Ao, Pho, Nga, Tay Ban Nha, Đan Mach cung nhieu quoc gia chau Au khac.
Cuoc cach mang khong phai tuy do mot su kien duy nhat gay nen, nhung mot loat cac su kien lien quan, đa khien cac to chuc quyen luc chinh tri, ban chat cua xa hoi, va tap the duc tu do ca nhan khong the phuc hoi.


Nguyen nhan chinh Sau cuoc Chien tranh Bay nam (1756 - 1763), nen quan chu Phap suy thoai nghiem trong, trong khi nhung liet cuong phia Đong la Nga, Pho va Ao lai phat trien cao hon nua. Nhieu yeu to dan toi cuoc cach mang; ve mot so mat che đo cu khong con chong đo noi tinh cung nhac cua chinh no đoi dien voi mot the gioi đang thay đoi; mot so mat khac, no roi vao nhung tham vong cua mot tang lop truong gia đang noi len, cong voi su lo lang cua nhung nguoi nong dan, nguoi lam cong an luong, va cac ca nhan o moi tang lop đang chiu anh huong tu nhung tu tuong cua thoi đai Khai sang. Khi cach mang dien ra va khi quyen luc đuoc trao tu tay trieu đinh cho cac the che luat phap, nhung xung đot quyen loi cua cac nhom lien minh ban đau đo đa tro thanh nguon goc cua xung đot va đo mau.
Chac chan, cac nguyen nhan cua cach mang phai bao gom tat ca nhung đieu sau:

Mau thuan voi che đo quan chu chuyen che đuong thoi ngay cang sau sac.
Su oan gian đoi voi he thong lanh chua tu phia nhung nguoi nong dan, lam cong an luong, va o mot mat rong hon ca cua tang lop truong gia.
Su noi len cua cac tu tuong cua thoi đai anh sang.
No quoc gia khong the kiem soat noi, co nguyen nhan tu viec tang them ganh nang cua mot he thong thue rat lon.
Su thieu thon thuc an vao nhung thang ngay truoc khi cach mang no ra.
Su oan gian đoi voi tang lop quy toc đac quyen va su thong tri đoi voi cuoc song cong cong tu phia nhung tang lop chuyen nghiep đay tham vong.
Anh huong cua Cach mang Hoa Ky.

Hoat đong tien cach mang đa bat đau khi vua Louis XVI cua Phap (tri vi tu 1774–1792) đoi mat voi mot cuoc khung hoang tai chinh hoang gia. Nha vua Phap, va ve mat tai chinh cung la quoc gia Phap, co nhung mon no rat lon. Trong thoi vua Louis XV (tri vi tu 1715–1774) va Louis XVI nhieu bo truong, gom ca Nam tuoc Turgot (Bo truong Tai chinh 1774–1776) va Jacques Necker (Bo truong Tai chinh 1777–1781), đeu khong thanh cong trong viec đua ra cai cach nham bien he thong thue cua Phap tro nen đong đeu hon. Cac bien phap đo luon bi phan đoi tu phia "hoi đong nha vua" (toa an), dan "Quy toc," von tu coi minh la nhung nguoi bao ve quoc gia chong lai che đo chuyen quyen, cung nhu khoi cac be phai cua trieu đinh, va ca cac bo truong mat chuc. Charles Alexandre de Calonne, nguoi đa tro thanh Bo truong Tai chinh nam 1783, theo đuoi mot chien luoc chi tieu minh bach, coi đo la phuong tien đe thuyet phuc nhung ong chu no tiem tang ve su đang tin cay va on đinh cua nen tai chinh Phap.
Tuy nhien, Calonne, tu lau đa theo doi tinh hinh tai chinh cua Phap, đa quyet đinh rang no van co the cuu van đuoc va đua ra mot loai thue đat đai thong nhat coi đo la phuong tien đe đua tai chinh Phap vao khuon kho ve dai han. Truoc mat, ong hy vong rang mot su bieu thi ung ho tu phia Hoi đong quy toc đuoc chon loc ky luong se lay lai đuoc long tin vao tai chinh Phap, va cho phep vay muon them cho toi khi thue đat đai mang lai hieu qua va cho phep bat đau tra no.
Mac du Calonne đa thuyet phuc nha vua ve su can thiet cua nhung cai cach cua ong, Hoi đong quy toc đa tu choi tan thanh cac bien phap cua ong, đoi hoi rang chi mot chi mot co cau đai dien thuc su; tot nhat la Etats Generaux (Hoi nghi cac Đang cap) cua vuong quoc, moi co the thong qua luat thue moi. Nha vua, thay rang chinh Calonne la mot tro ngai đa cach chuc ong va thay bang Etienne Charles de Lomenie de Brienne, vi Tong giam muc Toulouse, nguoi sau nay la lanh đao phe đoi lap trong Quoc hoi. Brienne luc ay đa co đuoc vi tri mo rong đe tien hanh cai cach, trao cho dan chung nhieu quyen dan su (gom ca tu do ton giao voi phai Tin lanh), va hua hen trieu tap hoi nghi đai dien cac đang cap trong nam nam, nhung trong luc ay ong cung co gang thuc đay cac ke hoach cua Calonne. Khi cac bien phap nay đuoc đua ra truoc "Hoi đong Nha vua" tai Paris (mot phan cung phai nho đen su khong lich thiep cua nha vua), Brienne phan đoi, gan suc giai tan toan bo Hoi đong va thu them cac loai thue ma khong can quan tam toi ho. Đieu nay đa dan toi mot su phan ung rong lon tu nhieu noi trong đat Phap, gom ca "Ngay cua nhung vien ngoi" noi tieng o Grenoble. Tham chi quan trong hon, su hon loan khap đat nuoc đa lam cac nha cho vay ngan han, ma ngan kho Phap phai phu thuoc vao va tung ngay mot phai thuyet phuc ho ngung rut cac khoan no, đua lai mot tinh trang gan nhu pha san buoc Louis va Brienne phai đau hang.
Ngay 8 thang 8 nam 1788 nha vua đong y trieu tap hoi nghi bat thuong Etats Generaux vao thang 5 nam 1789 — lan đau tien ke tu 1614. Brienne tu chuc vao ngay 25 thang 8 nam 1788, va Necker mot lan nua lai ganh vac trong trach tai chinh quoc gia. Ong đa su dung vi tri cua minh đe đe xuat cac cai cach moi, nhung chi đe chuan bi cho cuoc gap go cua cac đai dien quoc gia.


Y tuong khai sang Cac tac pham cua Voltaire va Rousseau anh huong rat lon đen nhan dan Phap. Voltaire ung ho cac van si phe phan Giao hoi va Quoc vuong Phap đuong thoi. Ong viet bai tho ca ngoi chu nghia anh hung, nhung cuon su xuat sac, v.v... Ong cung coi trong quyen cong dan the gioi, đe cao mot chinh quyen trung uong dua tren nen tang cua su tu do. Rousseau đa keu goi đua loai nguoi tro ve voi tu nhien, bi Voltaire bi bac. Trong tac pham Tinh than phap luat (De l'esprit des lois) xuat ban nam 1748, cua Montesquieu đa lam phat trien hai y tuong chinh. Y tuong thu nhat cho rang cac hinh thuc chinh quyen thay đoi tuy theo khi hau va hoan canh, chang han nhu the che chuyen che chi thich hop voi loai đe quoc rong lon tai mien khi hau nong va che đo dan chu chi huu hieu tai cac quoc gia thanh pho nho be. Y tuong thu hai nham vao su đoc đoan thuoc vuong quyen cua nuoc Phap. Montesquieu đa tin tuong rang can phai co su phan chia va can bang quyen luc giua nha vua va cac co che trung gian, chang han nhu cac nghi vien, gioi quy toc, gioi tu si hay nha tho. Triet gia Montesquieu cung đa kham phuc cac the che chinh tri cua nuoc Anh theo đo co su hoa hop giua vuong quyen, gioi quy toc va nen dan chu the hien bang nha vua, cac nha quy toc va cac vien dan cu. Ly thuyet ve su phan quyen giua Lap phap, Hanh phap va Tu phap cua Montesquieu đa anh huong rat manh toi cac nguoi My khien cho cac nha lap quoc Bac My viet ra Ban Hien phap Hoa Ky nam 1787.
Cung trong tac pham cua minh, Montesquieu đa đat van đe luat la nhung quan he tat yeu tu trong ban chat su vat, Montesquieu khang đinh moi vat đeu co luat cua no. The gioi than linh, the gioi vat chat, nhung tri tue sieu viet, cho đen cac loai vat va loai nguoi đeu co luat cua minh. Voi quan điem con nguoi tu nhien co truoc con nguoi xa hoi, truoc het Montesquieu đe cap toi nhung luat cua thien nhien tao ra su ton tai cua chung ta. Ong cho rang, trong trang thai tu nhien, moi nguoi đeu cam thay thap kem va ai cung nhu minh, nen ho khong tim cach tan cong nhau va hoa binh la luat tu nhien đau tien. Sau đo, nhung cam giac ve nhu cau song gan lien voi cam giac ve su yeu đuoi cua minh khien nay sinh quy luat con nguoi phai tim cach đe tu nuoi song ban than. Va tinh yeu la luat tu nhien thu ba khi con nguoi co nhu cau lai gan voi nhau. The roi nguyen vong đuoc song thanh xa hoi đa tao nen luat tu nhien thu tu. Ngay khi đuoc to chuc thanh xa hoi, cam giac yeu đuoi trong trang thai tu nhien đa bien mat va con nguoi dan dan nhan thuc đuoc suc manh cua minh. Montesquieu nhan thay, song trong mot xa hoi, muon duy tri đuoc trat tu phai quy đinh ro quan he giua nguoi cai tri voi nguoi đuoc cai tri. Đo la luat chinh tri. Lai phai quy đinh quan he giua cac cong dan voi nhau. Đo la luat dan su. Luat chinh tri la luat tao ra nen cai tri, con luat dan su la luat đe duy tri nen cai tri ay.
Jean-Jacques Rousseau cung voi tac pham Khe uoc xa hoi, đa đua ra nhung quan điem rat moi me va tien bo ve su phan chia quyen luc trong to chuc va hoat đong cua bo may nha nuoc. Rousseau chu truong neu cao tinh than tap quyen, tat ca quyen luc nha nuoc nam trong tay co quan quyen luc toi cao tuc toan the cong dan trong xa hoi. Nhung ong lai chi ra rang phan chia quyen luc nha nuoc thanh quyen lap phap va quyen hanh phap, giao chung vao tay co quan quyen luc toi cao va chinh phu la cach thuc hop ly duy nhat đe đam bao su hoat đong co hieu qua cho nha nuoc, cung nhu ngan chan đuoc xu huong lam quyen. Ngoai ra ong con neu len vai tro quan trong cua co quan tu phap trong viec đam bao cho su hoat đong on đinh cua nha nuoc, cung nhu cho su can bang giua cac ve co quan quyen luc toi cao, chinh phu va nhan dan. Nhung cach phan quyen cua Rousseau khong giong voi Locke va Montesquieu, boi ong luon khang đinh mot đieu duy nhat rang: "nhung bo phan quyen hanh đuoc chia tach ra đeu phu thuoc vao quyen luc toi cao" va "moi bo phan chi thuc hien y chi toi cao đo" ma thoi.
Luu y rang co nhieu tranh cai mang tinh sau xa, boi trong nam 1787 y tuong khai sang đa tham nhap vao nhieu tang lop khac nhau trong xa hoi Phap. Ngoai ra con co nhieu y kien bat đong nhu cho rang muc đo ma nhung y tuong đa đuoc thong qua đon gian chi la vo boc cho giai cap tu san voi tu loi cao. Y tuong cho rang, cuoc Cach mang chi đon gian la mot co che cho phep thuc hien mot thi nghiem ve y tuong dan chu thuong đuoc chap nhan nhat.
Vi du, ngay sau khi cuoc cach mang nam 1848, Cac Mac đa neu y kien trong to Neue Rheinische Zeitung ve cuoc Cach mang Anh nam 1648 va cuoc Cach mang Phap nam 1789:

... giai cap tu san nhu la mot tang lop lanh đao phong trao. Giai cap vo san va cac tang lop tu san cua tang lop trung luu đa hoac chua phat trien loi ich khac nhau tu cac giai cap tu san hoac ho đa khong tao thanh cac tang lop đoc lap hoac bo phan lop. Vi vay, ho chong lai giai cap tu san, nhu nhung gi nguoi ta đa lam tai Phap nam 1793 va 1794, (y noi, trong thoi Thong tri khung bo), ho đa đau tranh chi đe gianh đuoc muc tieu cuoi cung cua giai cap tu san, mac du theo cach khong-tu san. Cuoc khung bo tren toan bo nuoc Phap chi la mot cach đoi pho binh dan voi nhung ke thu cua giai cap tu san: chinh the chuyen che, che đo phong kien va tu tuong tam thuong.


Thue ma Tai nuoc Phap, su chuyen che sang suot cua nha vua đa gap that bai. Vua Louis XV len ngai vang nam 1715 va tri vi toi tan nam 1774, chi thich song trong cung đien Versailles trang le ma khong he quan tam toi cac van đe he trong cua đat nuoc. Nen quan chu cua nuoc Phap gap nhieu kho khan, nhat la trong phuong phap thu thue. Phan lon nguon loi cua quoc gia do viec thu thue va co mot phan thue do viec ban đi mot so đac quyen. Trong cac thu thue, quan trong nhat la thue đat (taille), sau đo la thue muoi (gabelle). Thong thuong chi co gioi nong dan phai nop thue đat va theo nguyen tac, thue đat đuoc mien tru cho gioi quy toc, cac vien chuc chinh quyen va gioi tu san, trong khi đo nha tho co khoang 5% toi 10% đat đai, cung đuoc mien thue vi đa tang đeu đan cho nha vua cac mon qua, du rang nhung thu qua nay it hon loai thue truc thu.
Mac du nuoc Phap la mot quoc gia giau co va phong phu tai nguyen, nhung ve lau dai, chinh quyen Phap tro nen ngheo kho đi vi nhung tang lop xa hoi đuoc thu huong su thinh vuong lai khong phai tra thue theo loi tuc cua ho. Do ap luc chien tranh, Vua Louis XIV đa bat nguoi dan Phap phai đong thue than va thue 10% tinh tren loi tuc, nhung nhieu nguoi đa tim cach tron tranh cac loai thue nay. Nam 1726, viec thu thue cung gap that bai vi viec tra thue truc thu chung to nguoi đong thue thuoc đang cap thap kem trong xa hoi. Cac nha quy toc, gioi tu si, gioi tu san cung phan đoi viec đong thue vi ho khong co trach nhiem va khong co quyen kiem soat chinh tri hay hanh chanh đoi voi xa hoi ma ho đang sinh song. Ho đoi hoi nha vua phai ton trong nguyen tac la khong co thue neu khong co đai dien cua cac tang lop dan chung.
Toi thap nien 1740, do phi ton chien tranh cua nuoc Phap qua cao, mot loai thue moi lai đuoc ban hanh theo đo, moi loi tuc tu moi tai san phai chiu thue 5%. Đo la đat đai, đau tu thuong mai va cac quyen loi khac. Khong ai đuoc mien thue ca, du thuoc tang lop xa hoi nao, du truoc kia đa đuoc mien thue roi… nhung tren thuc te, loai thue 5% nay chi đuoc đanh vao đat đai.
Khi chinh quyen Phap thoi đo tang thue, tieng phan đoi du doi đa noi len tu Nghi Vien Paris, tu cac nghi vien 11 tinh, tu mien Brittany va tu giao hoi. Tat ca cac to chuc nay đa manh hon thoi truoc. Nhung nguoi phan đoi chinh quyen trung uong Phap đa vien dan cac loi noi cua Nam tuoc de Montesquieu (1689-1755). Thoi đo, cac nghi vien cua nuoc Phap đa cuong quyet cho rang viec tang thue la vi hien va vi pham vao cac tu do lich su cua ho. Sau nhieu tranh chap, Vua Louis XV đanh phai xep viec tang thue sang mot ben. Nhung khi cuoc chien tranh Bay nam (1756-1763) cham dut, vuong quyen cua nuoc Phap lai muon tang cuong viec tap trung quyen luc vao trung uong nen đa quyet đinh huy bo cac nghi vien vi đay la cac luc luong chinh tri chong đoi. Vi muc đich nay, vao nam 1768, Vua Louis XV đa bo nhiem ong Maupeou lam thu tuong đe giai tan cac nghi vien cu đong thoi thiet lap ra cac nghi vien moi thay the. Nhan vien cua cac hoi đong moi nay la cac vien chuc đuoc bo nhiem, an luong, khong đuoc bo phieu chong đoi cac đao luat cua chinh quyen, co tinh đong nhat tren ca nuoc Phap va mot du tinh cua cac hoi đong nay la se đanh thue vao cac tang lop xa hoi đa đuoc uu đai hay mien thue truoc kia.
Nam 1774, Vua Louis XV qua đoi, noi ngoi la nguoi chau tuc Vua Louis XVI moi 20 tuoi, mot nguoi vung ve va nhut nhat, ua thich cuoi ngua, san ban va lam cac o khoa. Khuyet điem cua nha vua tre nay la tinh do du, san sang nghe loi cac co van va khi co nhung loi khuyen sang suot, moi viec đeu tot đep nhung khi nha vua gap cac loi khuyen thien can, ket qua la nhung nguy hai cho chinh mang song cua nha vua.
Viec tang thue cua ong Maupeou va cac nguoi cong tac voi ong cung đa gap chong đoi, nhieu noi to cao ong la ke thua hanh cua mot che đo chuyen che va ho đoi hoi phai lap lai Nghi Vien Paris va cac nghi vien cu. Vua Louis XVI vi do du, đa ra lenh giai nhiem ong Maupeou va lam phuc hoi cac nghi vien cu. Thuc ra, chinh cac nghi vien cu nay đa ngan tro cac cai cach, đa la cu điem cua gioi quy toc va cac nguoi huong đac quyen trong nhieu thap nien.
Cung vao nam 1774, Vua Louis XVI thanh lap mot bo cai cach, đung đau la ong Jacques Turgot. Đay la mot nha triet hoc va cung la mot nha cai tri co kinh nghiem. Khi len nam quyen, ong Turgot đa tim cach dep bo cac phuong tho thu cong (guilds) vi cac loai nghiep đoan nay đa chiem đuoc su đoc quyen uu đai tai cac thanh thi. Ong Turgot cung cho phep nganh noi thuong ve ngu coc đuoc tu do hon va tim cach huy bo loai tap dich bat buoc (corvee) theo đo moi cong dan phai sua chua đuong lo trong vai ngay moi nam va thay the bang tien đanh thue len moi đau nguoi dan thuoc moi giai cap. Truoc chuong trinh cai cach nay, Nghi Vien Paris đuoc su ung ho cua cac thanh pho khac va nha tho, đa phan đoi ong Turgot du doi, khien cho ong ta phai tu chuc vao nam 1776, viec canh tan nhu vay đa bat thanh.
Nam 1778, nuoc Phap giao chien voi nuoc Anh. Cac đoi hoi lai tai dien, cac phi ton vi chien tranh, cac mon no, cac du an đanh thue, cac chong đoi tu cac nghi vien va tu cac thanh phan cua dan chung va ket qua la vao thap nien 1780, cuoc Cach mang đa bung no.


Che đo ba đang cap Truoc cuoc Cach mang nam 1789, the che chinh tri cua nuoc Phap vua mang tinh quy toc, vua co tinh phong kien. Nam 1302, vi su chong đoi Giao hoang va vi can toi su ung ho cua nhieu tang lop trong dan chung, Vua Philip IV cua nuoc Phap đa keu goi cac đai bieu cua xa hoi Phap đung vao trong 3 đang cap va moi nguoi dan thuoc ve mot trong ba đang cap nay. Đang cap thu nhat la gioi tu si, gioi quy toc thuoc đang cap thu hai con đang cap thu ba gom nhung nguoi con lai, tu cac nha buon giau co, cac nha tri thuc toi lop nong dan ngheo hen va gioi cong nhan thanh thi. Quyen loi phap ly cung uy tin ca nhan cua mot cong dan tuy thuoc vao loai giai cap cua nguoi cong dan đo trong khi tren thuc te, tai san, cac sinh hoat san xuat cung anh huong xa hoi, chinh tri, đa khong tuong xung voi su phan loai giai cap ke tren.

Giai cap tu san: đai dien cho phuong thuc san xuat moi, la giai cap tien bo nhat trong Đang cap Thu Ba.
Giai cap nong dan: la giai cap đong đao nhat ho chiu ba tang ap buc: nha nuoc, nha tho, lanh chua. Ngoai thue 1/10 nop cho nha tho, nong dan con phai đong nhieu loai thue cho lanh chua, thuc hien che đo lao dich nang ne va nop nhung khoan phu thu khac. Cam thu lanh chua, nong dan san sang đi theo giai cap tu san, va tro thanh đong luc chu yeu cua cach mang.
Binh dan thanh thi: gom nhung nguoi lam nghe tu do, tho thu cong, nhung nguoi ban hang rong...Trong tang lop binh dan thanh thi, cong nhan va tho thu cong la nhung tang lop tich cuc cach mang, ho đa đi theo giai cap tu san trong cuoc đau tranh chong phong kien.
Toan bo đang cap thu ba đeu khong co đac quyen, đac loi va mau thuan gay gat voi hai đang cap tren.


Xem them Cach mang Hoa Ky
Tuyen ngon đoc lap Hoa Ky
Thoi ky Khai sang


Tham khao Tham khao