Ngo Đinh Diem (chu Han: 吳廷琰; 3 thang 1 nam 1901 – 2 thang 11 nam 1963) la mot chinh khach nguoi Viet Nam. Ong tung lam quan trieu Nguyen thoi vua Bao Đai, sau đo lam Thu tuong cuoi cung cua Quoc gia Viet Nam, roi tro thanh Tong thong Đe nhat Viet Nam Cong hoa tu nam 1955 sau khi thanh cong trong viec phe truat Bao Đai, cho đen khi bi lat đo vao nam 1963. Ong cung la lanh tu cua Đang Can lao Nhan vi, đang cam quyen chinh thuc cua mien Nam Viet Nam luc bay gio.
La mot nha lanh đao theo Cong giao La Ma, ong bi nhung nguoi theo Phat giao phan đoi vi thuc hien cac chinh sach thien vi Cong giao. Thang 11 nam 1963, mot loat cac vu bieu tinh bat bao đong cua Phat tu đa gay ra nhung bat on xa hoi nghiem trong, Ngo Đinh Diem cung em trai cua minh la Ngo Đinh Nhu đa bi am sat trong mot cuoc đao chinh nam 1963 do cac tuong linh duoi quyen thuc hien, voi su ho tro cua Chinh phu Hoa Ky.
Ngo Đinh Diem la mot nhan vat quan trong trong thoi ky chien tranh Viet Nam va gay ra nhieu tranh cai trong lich su. Mot so su gia coi ong la cong cu chong cong trong tay nguoi My, mot so thi lai coi ong la đoc tai va gia đinh tri, trong khi đo mot so su gia khac coi ong la nha chinh tri mang nang truyen thong phong kien Viet Nam. Mot so nghien cuu gan đay cho rang Ngo Đinh Diem la nguoi tu cho rang minh đang ganh vac mot "Thien menh", ong cung co cac ke hoach rieng ve nen chinh tri o mien Nam Viet Nam.


Thoi nien thieu Ngo Đinh Diem sinh ngay 3 thang 1 nam 1901 tai lang Đai Phong Loc (nay thuoc xa Phong Thuy) huyen Le Thuy, tinh Quang Binh trong mot gia đinh quan lai co truyen thong theo đao Cong giao lau đoi o tai Viet Nam. Vao the ki XVII, cac nha truyen giao Bo Đao Nha đa cai đao cho dong ho ong, nen ten thanh cua ong la Gioan Baotixita (Joao Batista).
Cha ong la Ngo Đinh Kha va me ong la Pham Thi Than, que quan o lang Đai Phong xa Phong Thuy huyen Le Thuy, Quang Binh. Ngo Đinh Kha tung lam vo quan tu trieu Đong Khanh, theo Nguyen Than mot nguoi hop tac voi chinh phu Lien bang Đong Duong (thuoc Phap) đan ap cac phong trao chong Phap nhu nhom Van Than cua Ngu su Phan Đinh Phung o Nghe An va Ha Tinh. Ong Kha tung lam toi Thuong thu trieu đinh nha Nguyen kiem Phu đao Đai than va cung la co van cua vua Thanh Thai.
Ngo Đinh Diem la nguoi con thu 4 trong gia đinh 9 anh chi em: anh đau la Ngo Đinh Khoi (thu nhat), chi Ngo Đinh Thi Giao (thu 2), Ngo Đinh Thuc (thu 3), 5 nguoi em la Ngo Đinh Thi Hiep (thu 5, me cua Hong y Phanxico Xavie Nguyen Van Thuan), Ngo Đinh Thi Hoang (thu 6), Ngo Đinh Nhu (thu 7), Ngo Đinh Can (thu 8), Ngo Đinh Luyen (thu 9). Ngo Đinh Khoi lam Tong đoc Quang Nam, con Ngo Đinh Thuc mot thoi lam tong Giam muc.
Luc thieu thoi, cha Ngo Đinh Diem tuc Ngo Đinh Kha theo Nho hoc, sau đo ong vao chung vien hoc chuong trinh Phap, roi đuoc gui sang truong nha dong o Penang, Malaysia đe lam tu sinh, nhung sau đo ong bo va lam quan trong trieu Nha Nguyen. Nam 1905 ong thang chuc Tong quan Cam Thanh.
La nguoi mo đao, Ngo Đinh Kha dan gia đinh ong đi le moi buoi sang. Nam 1907, thay chinh quyen bao ho Phap phe bo va đay vua Thanh Thai sang Phi Chau, ong Ngo Đinh Kha xin tu quan ve que lam ruong đe to su bat man. Co thuyet khac cho rang, vi ong Kha khong chiu ky vao đon yeu cau Thanh Thai thoai vi, nen bi chinh quyen bao ho Phap cach chuc. Du đa tu quan nhung ong Ngo Đinh Kha van đu suc đe chu cap cho cac con ong an hoc.
Luc nho, Ngo Đinh Diem ngoai giup cha lam ruong con cung nguoi anh Ngo Đinh Thuc vao hoc o truong dong Pellerin Hue. Cam thay cuoc song o truong dong qua khat khe, ong đa bo hoc tai truong dong.
Nam 1913, luc 12 tuoi, Ngo Đinh Diem thi vao truong College Quoc hoc, hoc chuong trinh tong hop bang tieng Viet va tieng Phap. Truong giao (tuc hieu truong) truong la Ngo Đinh Kha – cha ong.
Theo Moyar, tinh cach đoc lap qua muc cua Ngo Đinh Diem khong thich hop voi cac khuon phep trong nha tho. Ngoai ra, Ngo Đinh Diem con thua huong tu cha tinh than chong thuc dan Phap xam luoc.
Tu luc con nho, ong đuoc quan đai than Nguyen Huu Bai – bay gio la phu chinh trong trieu day do va coi nhu con đe do co moi quan he gan gui, nguoi anh cua Ngo Đinh Diem la Ngo Đinh Khoi ket hon voi con gai cua Nguyen Huu Bai.
Tot nghiep trung hoc voi thanh tich hoc tap xuat sac o truong College Quoc hoc, Ngo Đinh Diem đuoc trao hoc bong đi hoc o Paris. Nhung ong đa tu choi. Nam 1918, ong nhap hoc Truong Hau bo (truong Hanh chinh cong va Luat) o Ha Noi, mot truong danh tieng cua Phap đao tao cong chuc nguoi Viet. Trong luc hoc o truong Hau bo, Ngo Đinh Diem yeu con gai cua thay day hoc va đay la moi tinh duy nhat trong cuoc đoi ong. Sau khi nguoi con gai đo quyet đinh vao Nu tu vien, Ngo Đinh Diem song đoc than suot phan đoi con lai. Theo Nhan Hung, moi tinh đau cua Ngo Đinh Diem la voi tieu thu Trang Đai, con gai ut cua quan Thuong thu ho Nguyen o An Cuu, Hue.
Nam 1921, Ngo Đinh Diem tot nghiep truong Hau bo.
Gia canh va giao duc, đac biet la Cong giao va Nho giao đa co anh huong đen cuoc đoi va su nghiep cua Ngo Đinh Diem, cu the len suy nghi cua ong ve chinh tri, xa hoi, va lich su. Theo Miller, Ngo Đinh Diem "to ra mo đao Thien chua giao trong tat ca moi viec, tu viec hanh le thanh kinh cho đen thoi quen trich dan Kinh thanh vao phat bieu cua minh". Ngo Đinh Diem cung quy đinh ngay sinh nhat Khong Tu la ngay le quoc gia va "thich khoe khoang kien thuc cua minh ve van tho co đien Trung Quoc". Tuy nhien, viec la tin đo Cong giao va la mot nha Nho khong co nghia la Ngo Đinh Diem bi mac ket boi nhung tam nhin tien hien đai.


Lam quan trieu Nguyen Sau khi tot nghiep truong Hau bo voi vi tri đung nhat lop vao nam 1921, Ngo Đinh Diem noi buoc anh ca Ngo Đinh Khoi (luc nay đang lam viec trong Bo Binh trieu đinh Hue) vao quan truong. Bat đau bang chuc quan thap nhat, Ngo Đinh Diem tung buoc đuoc thang chuc. Noi lam viec đau tien cua ong la thu vien hoang gia o Hue. Trong cung nam, ong lam tri huyen Huong Tra, Thua Thien Hue.
Nam 1923, ong đuoc bo nhiem lam Tri huyen Huong Thuy, Quang Đien, tinh Thua Thien.
Nam 1926, Ngo Đinh Diem lam tri phu Hai Lang, Quang Tri, sau đo lam quan đao phu Ninh Thuan.
Trong suot thoi gian lam quan, Ngo Đinh Diem co tieng la nguoi man can, cong chinh, la nguoi theo Cong giao va la nguoi theo chu nghia dan toc. Ngoai ra, chu nghia dan toc Cong giao o Viet Nam tu thap nien 1920 đen thap nien 1930 cung tao đieu kien cho su thang tien trong quan truong cua Ngo Đinh Diem. Su thang tien nhanh chong cua Ngo Đinh Diem mot phan nho vao moi quan he than thiet voi Thuong thu Bo Lai Nguyen Huu Bai (anh trai ong, Ngo Đinh Khoi, la con re cua ong Nguyen Huu Bai). Nguyen Huu Bai (1863 – 1935) la mot nguoi Cong giao ung ho viec ban đia hoa Nha tho Viet Nam va tang quyen luc hanh chinh cho che đo quan chu. Nguyen Huu Bai đuoc nguoi Phap đanh gia cao, tro thanh nguoi bao tro cho Ngo Đinh Diem do moi quan he chat che ve gia đinh cung nhu ton giao.
Nam 1929, Ngo Đinh Diem đuoc bo nhiem tinh truong tinh Binh Thuan. Vao cac nam 1930 va 1931, Ngo Đinh Diem đa giup nguoi Phap đan ap cuoc noi day Xo Viet Nghe Tinh cua nong dan do nhung nguoi cong san to chuc. Theo Fall, Ngo Đinh Diem vui dap cach mang vi ong khong ung ho cach mang. Ong cho rang cach mang khong the quet sach nguoi Phap, nhung co the se đe doa nen cai tri cua trieu đinh Hue.
Ngay 8 thang 4, nam 1933, Bao Đai (1913-1997) đa ban hanh mot đao du cai to noi cac, quyet đinh tu minh chap chinh va sac phong them 5 thuong thu moi xuat than tu gioi hoc gia va hanh chinh la Pham Quynh, Thai Van Toan, Ho Đac Khai, Ngo Đinh Diem va Bui Bang Đoan nham thay the cac thuong thu gia yeu hoac kem nang luc nhu Nguyen Huu Bai, Ton That Đan, Pham Lieu, Vo Liem, Vuong Tu Đai. Ngo Đinh Diem nhan loi Bao Đai lam Thuong thu Bo Lai (Bo Noi vu ngay nay) theo van đong hanh lang cua Nguyen Huu Bai. Ong la vi thuong thu tre tuoi nhat trong trieu đinh nha Nguyen luc bay gio.
Thoi gian nay ong đuoc bau lam Tong thu ky đung đau uy ban cai cach hanh chinh. Ong đe xuong hai điem can tu chinh voi chinh quyen bao ho Phap: mot la thong nhat Trung va Bac Ky theo Hoa uoc Giap Than 1884, hai la cho Vien Nhan dan Đai bieu Trung Ky đuoc quyen tu do thao luan cac van đe ke ca chinh tri. Viec thong nhat chu yeu đe buoc chinh quyen Bao ho Phap bai bo kham su Trung Ky va thong su Bac Ky va thu ve thanh mot vien tong tru su (resident general) o Hue ma thoi. Viec thu hai la đe canh tan loi cai tri cu. Vi cac đe xuong khong đuoc chap nhan, ong tu chuc Thuong thu Bo Lai ngay 12 thang 7 nam 1933, chi sau 3 thang nham chuc. Ngo Đinh Diem len an Hoang đe Bao Đai "chang la gi ma chi la cong cu trong tay nguoi Phap", va đa vut bo cac huan chuong, chuc tuoc đuoc Bao Đai trao. Sau đo nguoi Phap đa doa bat va luu đay Ngo Đinh Diem. Ngo Đinh Diem noi con thinh no va sinh long bat man vi ong Eugene Chatel, nguoi vua nham chuc kham su Trung Ky, đa cung voi Pham Quynh, Tong ly Ngu tien van phong, muon bai bo quyen xu an cua cac hang quan lai đia phuong. Phan Boi Chau co bai tho tang Ngo Đinh Diem đang tren bao Tieng dan nhan viec ong nay tu quan, trong đo co nhung cau.

Phoi to cung troi gan đo choi
Nha nhem thay ke mat đen thui
Vi chang kip luc lam vai ve
Sau ngua Chau xin quat ngon roi


Hoat đong chinh tri chong Phap Sau khi tu chuc Thuong thu Bo Lai, Ngo Đinh Diem tro ve lam mot thuong dan song o Hue cung gia đinh ong, nhung van bi giam sat. Ong danh thoi gian cho viec đoc sach, thien đinh, đi le nha tho, lam vuon, đi san, va chup anh nghiep du. Ngoai ra, ong đay manh cac hoat đong dan toc chu nghia qua viec gap go va giao luu voi cac nha lanh đao cach mang Viet Nam, nhu Phan Boi Chau, mot nguoi ban cua ong. Phan Boi Chau la nha hoat đong chong thuc dan ma Ngo Đinh Diem kinh trong vi kien thuc Nho giao uyen tham cua ong, va vi Phan Boi Chau lap luan rang nhung loi day cua Nho giao co the đuoc ap dung cho Viet Nam hien đai.
Ngo Đinh Diem ngam ngam ung ho Hoang than Cuong Đe đang song luu vong tai Nhat nham thuc hien mot cuoc cach mang lat đo chinh quyen bao ho Phap. Ong bi xem la qua khich giong nhu Nguyen Hai Than, Nguyen Tuong Tam. Nam 1933, ong vao Sai Gon cung voi Nguyen Phan Long, Le Van Kim,... to chuc phong trao cua tri thuc Nam va Trung Ky van đong chinh gioi Phap tai Paris bai nhiem Toan quyen Đong Duong Pierre Pasquier. Viec khong thanh, ong bi Pasquier truc xuat khoi Hue va chi đinh cu tru tai Quang Binh. Tuy nhien, sau cai chet cua Pasquier nam 1934, vien toan quyen moi Eugene Rene Robin đa bai bo chi đinh cua Pasquier. Ong vao Hue day tai truong Thien Huu (Providence) do anh ong la Ngo Đinh Thuc lam Giam hoc
Thoi ky 1942-1944, Ngo Đinh Diem tham gia thanh lap va lanh đao to chuc Đai Viet Phuc hung Hoi, dua Nhat chong Phap voi thanh phan nong cot la quan lai, linh muc, canh sat, va linh kho xanh ban xu tai Trung Ky. Thang 7 nam 1944, mat tham Phap pha vo to chuc nay va vay bat Ngo Đinh Diem o tai phu Cam. Trong thu gui Toan quyen Đong Duong, ong Thuc keu goi Phap an xa cho em minh:

Neu hoat đong cua hai em toi đuoc chung to la co hai cho quyen loi nuoc Phap thi – voi tu cach cua mot Giam muc, cua mot nguoi An-nam, va voi tu cach la nguoi con cua mot gia đinh ma than phu toi đa phuc vu nuoc Phap ngay tu khi Phap moi đen An-nam, va đa nhieu lan đua mang song cho nuoc Phap trong cac cuoc hanh quan ma cha toi cam đau, duoi quyen Nguyen Than, chong lai cac ke noi loan do Phan Đinh Phung chi huy, tai Nghe An va Ha Tinh – toi, tu đay long, khong chap nhan
...Co the toi lam, tuy nhien, thua Đo Đoc, toi xin thu thuc la khong tin – cho đen khi đuoc chung minh nguoc lai – rang cac em toi đa phan lai truyen thong cua gia đinh chung toi đen nhu the, mot gia đinh đa tu minh gan lien voi nuoc Phap tu luc ban đau, trong khi ong cha cua nhung quan lai bay gio hau het đeu chong lai Phap va chi quyet đinh thien ve Phap khi thay co loi... Toi neu ra đieu nay khi xet thay rang than phu toi la Ngo Đinh Kha đa tung đuoc vinh du phuc vu nuoc Phap du sinh mang bi hiem nguy, va khi xet đen qua trinh lau dai cua cac em toi, mot qua trinh đuoc hinh thanh bang long tan tuy vo bo cua cac em toi đoi voi nuoc Phap, ma khong so phai hy sinh mang song cua minh cho nuoc Phap.
Nho su giup đo cua hien binh Nhat, ong thoat nan va ve tru tai lanh su Nhat o Hue. Sau vai ngay, nguoi Nhat đua Ngo Đinh Diem vao Đa Nang roi dung may bay quan su cho thang vao Sai Gon tru tai tru so hien binh cua Nhat. Ong cung đuoc Viet Nam Phuc quoc Đong minh Hoi do hoang than Cuong Đe lanh đao uy nhiem cong viec van đong nhan su o Trung Ky đe chong Phap.
Tai Sai Gon, ong đa tham gia thanh lap Uy ban Kien quoc voi muc tieu pho ta hoang than Cuong Đe. Tuy nhien Nhat khong ung ho Cuong Đe ve nuoc lam vua ma ung ho Bao Đai lap chinh quyen than Nhat voi quoc hieu moi la Đe quoc Viet Nam. Bao Đai đa tung moi ong lam thu tuong trong chinh quyen moi nhung khong thanh ma thay vao đo la Tran Trong Kim.


Trong Chien tranh Đong Duong = Bi Viet Minh bat =
Sau khi Bao Đai thoai vi ngay 25 thang 8 nam 1945, Mat tran Viet Minh gianh chinh quyen, Ngo Đinh Diem cung voi mot so nguoi than trong gia đinh bi Viet Minh bat o Tuy Hoa, Phu Yen ngoai tru Ngo Đinh Nhu va Ngo Đinh Can. Anh ca Ngo Đinh Diem la Ngo Đinh Khoi cung con trai minh la Ngo Đinh Huan tren đuong bi du kich giai ra Ha Noi thi bi luc luong ap tai nay xu ban Nguyen do la trong Cach mang thang 8 nam 1945, Ngo Đinh Khoi khuyen hoang đe Bao Đai đung thoai vi vi ong đa tich tru đuoc mot so vu khi, lai co them Ngo Đinh Huan giu vai tro lien lac giua trieu đinh Hue va Đe quoc Nhat Ban, nen co nguoi to cao cha con ong Khoi co am muu cau ket voi Nhat chong lai Viet Minh. Thoi điem đo, mot đon vi biet kich Phap nhay du xuong mien Tay Thua Thien nhung bi dan quan Viet Minh bat, tai lieu tich thu đuoc cho thay nhom nay co nhiem vu lien lac voi cac quan lai ban xu (bao gom Ngo Đinh Khoi) đe lap lai chu quyen cua Phap o Đong Duong nhung viec chua thanh thi đa bi bat, nen Ngo Đinh Khoi bi xu ban vi toi danh thong đong voi Phap.
Ngo Đinh Diem bi giai ra Ha Noi. Sau đo Ngo Đinh Nhu cung bi Viet Minh bat giam roi đuoc tha. Theo phim tai lieu Su menh đac biet cua Đai Truyen hinh Viet Nam noi ve chuyen cong tac phia nam cua ong Hoang Quoc Viet trong Cach mang Thang Tam, thi ong Hoang Quoc Viet (sau khi nghe ong Hai, Bi thu Ban can su Đang tinh Quang Ngai bao cao đa bat đuoc Ngo Đinh Diem) đa tha ong Diem theo chi thi cua Ho Chi Minh rang cac nhan si tri thuc phai đuoc tha ra, va đua ong Diem ra Ha Noi gap Ho Chi Minh.
Ngo Đinh Diem bi giam tai tinh mien nui Tuyen Quang it lau roi đuoc tra tu do theo lenh an xa vao đau nam 1946. Theo tai lieu cua My, tai Ha Noi, Ngo Đinh Diem gap Ho Chi Minh. Ngo Đinh Diem hoi chu tich Ho Chi Minh ly do xu ban anh cua ong thi đuoc Ho Chi Minh giai thich rang đo mot hanh đong tu phat cua du kich đia phuong trong luc đat nuoc đang roi vao tinh trang hon loan. Sau đo, cung theo tai lieu cua My, Ho Chi Minh moi Ngo Đinh Diem giu chuc thu tuong vi cho rang ong co tai lanh đao. Ngo Đinh Diem tra loi rang ong chi đong y loi moi đo voi đieu kien ong đuoc Viet Minh thong bao ve tat ca moi hanh đong va biet rieng moi quyet đinh cua ho. Chu tich Ho Chi Minh tu choi yeu cau nay do đo Ngo Đinh Diem tu choi hop tac voi Ho Chi Minh. Tuy nhien, Ho Chi Minh van giao cho ong lam phu ta cua Bao Đai, la co van toi cao cua Chinh phu.


= Hoat đong chinh tri =
Sau khi đuoc Viet Minh phong thich, Ngo Đinh Diem duy tri cac moi lien lac voi mot so lanh đao Viet Minh voi hy vong co the thuyet phuc ho bo Ho Chi Minh va quay sang ung ho ong. Nhung cuoc trao đoi nay khoi day nhung quan tam đang ke trong hang ngu lanh đao Viet Minh o Nam Bo trong nam 1947-1948. Nhieu quan chuc Viet Minh nguong mo Ngo Đinh Diem va Ngo Đinh Thuc, tham chi con co tin đon Ngo Đinh Diem đa loi keo đuoc tuong Nguyen Binh, chi huy quan su cao nhat cua Viet Minh o Nam Bo, đao ngu (ve sau tin đon nay đuoc xac đinh la khong đung). Ong cung tim cach lien minh voi cac lanh đao cac đang phai khac. Giua nam 1947, ong lien minh voi Nguyen Ton Hoan, mot lanh đao Cong giao o Nam Bo va la thanh vien sang lap Đai Viet Quoc dan Đang. Suot mua thu nam ay, Ngo Đinh Diem va Nguyen Ton Hoan cung hop tac đe thuyet phuc nhung nguoi chong cong tham gia mot lien hiep moi voi ten goi Viet Nam Quoc gia Lien hiep, muc đich cua Lien hiep la van đong cho mot phong trao chinh tri moi đuoc Bao Đai ho tro.
Thang 2 nam 1948, Ngo Đinh Diem va cac lanh đao phe quoc gia gap nhau tai Sai Gon đe thao ra mot ke hoach đam phan voi Phap ve van đe đoc lap cua Viet Nam. Nam 1948, khi cuu hoang Bao Đai song luu vong o Hong Kong đang đieu đinh voi Phap đe ky hiep đinh Phap-Viet, Ngo Đinh Diem sang Hong Kong thuyet phuc Bao Đai kien đinh trong "van đe đoc lap dan toc". Ong cung van đong cac quan chuc Phap nhuong bo them ve pham vi chu quyen cua Viet Nam. Sau đo khi Bao Đai ky hiep đinh voi Phap o Ha Long cho Viet Nam mot nen đoc lap han che, Ngo Đinh Diem to ra that vong. Ong tu choi loi moi lam Thu tuong Quoc gia Viet Nam cua Bao Đai voi ly do "khong tin nguoi Phap, cang khong tin vao nen đoc lap nua voi ma Phap ve ra", va quay ve Hue song voi Ngo Đinh Can va co thoi gian Ngo Đinh Diem len song voi vo chong Ngo Đinh Nhu o Đa Lat.
Ngay 16 thang 6 nam 1949, Ngo Đinh Diem cho đang mot tuyen bo hoan toan phu nhan Hiep uoc Elysee bang cach đoi hoi quyen tu tri lanh tho cho Viet Nam. Đong thoi, ong cung thong bao khong co y đinh hop tac voi Viet Minh va keu goi mot phong trao chong thuc dan moi duoi su lanh đao cua "nhung thanh vien đa co nhung cong hien xung đang cho To quoc" va đac biet la "nhung nguoi khang chien" voi y đinh thach thuc Viet Minh bang cach loi keo mot so nguoi muon bo Viet Minh đe ung ho ong. Ngo Đinh Diem cung tuyen bo vien kien ve mot cuoc cach mang xa hoi ngang voi nhung cuong linh chinh tri tu cac đoi thu cua ong: "... nen biet rang cuoc tranh đau hien tai khong phai chi la mot cuoc chien đau cho đoc lap To quoc ve phuong dien chinh tri ma thoi, ma con la mot cach mang xa hoi đe đem lai đoc lap cho nong dan va tho thuyen Viet Nam. Đe cho tat ca moi nguoi trong nuoc Viet Nam moi co đu phuong tien đe song xung đang voi pham cach con nguoi, con nguoi tu do thuc su, toi chu truong nhung su cai cach xa hoi het suc tan tien va manh bao, mien la pham cach con nguoi van luon luon đuoc ton trong va đuoc tu do nay no." Tuyen bo cua ong đuoc nhieu nguoi đoc va đuoc chu y tren khap Viet Nam, nhung no khong thu hut đuoc su ung ho cua quan chung, cung khong gay tac hai gi cho "giai phap Bao Đai". Tren thuc te, hieu qua cua no la cham dut su kien nhan cua ca Phap lan Viet Minh trong viec tim cach loi keo ong khien ong buoc phai can nhac nhung chien luoc khac va đi tim nhung đong minh moi.
Sau đo, ong cung anh minh la Giam muc Ngo Đinh Thuc va nguoi em Ngo Đinh Nhu thanh lap Đang Xa hoi Thien Chua giao. Ngo Đinh Diem muon xay dung mot phong trao moi co the ap đao ca Phap va Viet Minh. Ong chon mot vi tri trung lap be ngoai trong cuoc xung đot, co gang xay dung va duy tri quan he voi ca hai phia. Ngo Đinh Diem hy vong co the co them thoi gian đe mo rong nhom ung ho minh va gay thiet hai cho ca hai đoi thu.
Nam 1950, Viet Minh co gang giet Ngo Đinh Diem tren đuong ong đi tham anh la Giam muc Ngo Đinh Thuc tai Vinh Long. Ong theo anh la Giam muc Ngo Đinh Thuc đi Vatican, roi sau đo sang Nhat gap hoang than Cuong Đe đang song o đay.


= Van đong chinh tri tai My =
Trong thoi gian o Nhat, ong gap tuong Douglas MacArthur chi huy quan My tai Nhat đe thuyet phuc My ung ho nen đoc lap cua Viet Nam, nhung tuong Douglas MacArthur tiep kien ong va Giam muc Ngo Đinh Thuc rat lanh nhat, khong co bieu hien gi cho thay tuong Douglas MacArthur se ung ho Viet Nam. Theo loi khuyen cua Wesley Fishel, giao su chinh tri Đai hoc Michigan, ong Diem sang Hoa Ky đe thuyet phuc Tong thong My Eisenhower ung ho Viet Nam đoc lap. Thang 9 nam 1950, Ngo Đinh Diem đen Washington gap cac vien chuc Bo Ngoai giao My nhung ong khong gay đuoc an tuong voi ho. Sau khi gap, mot quan chuc Bo Ngoai giao My nhan xet Ngo Đinh Diem "quan tam ngang bang neu khong noi la hon... đen viec thuc hien cac tham vong ca nhan, thay vi giai quyet nhung van đe phuc tap ma đat nuoc cua ong đang đoi mat ngay hom nay". Thang 10 nam 1950, Ngo Đinh Diem sang Vatican gap Giao hoang roi đen Paris gap cac quan chuc Viet va Phap đong thoi đe nghi Bao Đai bo nhiem ong lam thu tuong Quoc gia Viet Nam voi đieu kien ong co đu tham quyen đe chi đao cac co quan hanh chinh tai Viet Nam nhung Bao Đai chi tra loi chung chung.
Thoi gian hai nam ke tiep Ngo Đinh Diem sang My phan lon luu tru tai cac truong dong Lakewood o New Jersey va truong dong Ossining o New York. Ong dung đu moi cach đe tranh thu su ung ho cua chinh quyen Eisenhower nhung cung khong thanh cong vi My đang ban tham chien tai Trieu Tien va My khong muon lam mat long nguoi Phap. Đay cung la thoi ky Ngo Đinh Diem gap Hong y Spellman, nguoi đong y lam trung gian đe ong co co hoi dien kien voi nhung nhan vat quan trong trong chinh quyen Hoa Ky. Qua trung gian cua Hong y Spellman, ong Diem đa gap go va tranh thu đuoc tinh cam cua dan bieu Walter H. Judd, Thuong nghi si Mike Mansfield, nhat la Thuong nghi si John F. Kennedy (Kennedy sau nay tro thanh Tong thong My). Ngo Đinh Diem tim kiem su ho tro cua nguoi My cho nhung ke hoach chinh tri cua ong cung nhu thu hut nhung nguoi My tin vao phat trien, hien đai hoa va kha nang bien đoi Viet Nam dua tren nen tang cong nghe My. Đac biet, ong tim cach khai thac nhung quan tam chinh thuc moi (cua My) trong viec "ho tro ky thuat" cho nuoc ngoai. Cung nho su gioi thieu cua Spellman va mot vai nhan vat cap cao cua CIA, Ngo Đinh Diem vao o an o cac chung vien lon nhu Maryknoll, Lakewood roi vao truong đai hoc Michigan tham gia mot so khoa hoc. Co the noi, nguoi đa giup đo ong Diem rat nhieu khi o My la Hong y Spellman. Nha su hoc John Cooney đa viet:

"Tuy rang khong co may nguoi biet đieu nay, Hong y Spellman đa đong mot vai tro rat quan trong trong viec tao nen su nghiep chinh tri cua mot nguoi đa o trong mot Truong Dong o New York truoc đay, vua tro thanh Thu tuong cua mien Nam Viet Nam: Ngo Đinh Diem. O Diem, Spellman nhin thay nhung đac điem ma ong ta muon co trong moi chinh khach: Cong giao nong nhiet va chong Cong đien cuong."
Nho su giup đo cua Wesley Fishel, Ngo Đinh Diem lam co van tai đai hoc Michigan. Ong va Fishel hop tac soan thao mot du an tro giup ky thuat cho Viet Nam. Nam 1952, Fishel viet thu gui US Mutual Security Agency (Co quan An ninh Ho tuong Hoa Ky) cho rang Viet Nam can su giup đo trong nhieu linh vuc khac nhau nhu "khoa hoc canh sat", "van đe ngoai thuong" va tham chi "nghien cuu ve viec chon theo cac the che dan chu". Sau nam 1954, cac quan he ca nhan ong thiet lap đuoc trong thoi gian song luu vong se giup ong gianh đuoc su ung ho chinh thuc cua Hoa Ky danh cho ca nhan va chinh phu cua ong nhung vao thang 5 nam 1953, nhung nguoi ban My cua ong moi chi ung ho bang nhung loi đong vien va khich le tinh than.
Trong thoi gian song tai My, thinh thoang ong cung sang cac nuoc chau Au nen co them kinh nghiem hoat đong chinh tri. Thang 5 nam 1953, theo loi moi cua mot so chinh khach Kito giao luu vong theo chu nghia dan toc co khuynh huong chong Cong, Ngo Đinh Diem bay sang Phap roi sau đo qua Bi tru ngu tai mot tu vien lon.
Nam 1954, Ngo Đinh Diem tu Bi tro lai Paris song tai nha ong Ton That Can (con trai cua cu Than than phu chinh Ton That Han). Tai đay, voi su yem tro cua Ngo Đinh Luyen, Diem bat đau van đong trong gioi chinh khach Viet song luu vong.
Tai cuoc hop do Hoi "American Friends of Vietnam", mot to chuc van đong ung ho Ngo Đinh Diem o Washington D.C. ngay 1/6/1956, John F. Kennedy (ve sau la Tong thong My) tuyen bo: 

.


Thu tuong Quoc gia Viet Nam = Tro thanh Thu tuong =
Sau 4 nam Hiep đinh Elysee đuoc ky ket, lanh đao cac đang phai quoc gia đang mat het kien nhan voi Bao Đai va chien luoc gianh đoc lap tung buoc trong Lien hiep Phap cua Bao Đai. Phap rat it khi nhuong bo chu nghia dan toc tai Viet Nam. Quoc gia Viet Nam chi đoc lap tren danh nghia. Đa so lanh đao phe quoc gia that vong voi thu tuong Nguyen Van Tam, noi tieng than Phap va chuyen quyen. Ho cung noi gian vi quyet đinh đon phuong cua Paris trong viec pha gia đong bac Đong Duong vao đau thang 5 nam 1953, vi pham nhung thoa thuan truoc đo voi cac quoc gia thuoc Lien hiep Phap, đong thoi lam gia tang lam phat va kho khan o Đong Duong. Loi dung tinh the nay Ngo Đinh Nhu kheo leo kich đong su bat man va goi y trieu tap Đai hoi Đoan ket cac đang phai quoc gia tai Sai Gon vao đau thang 9, sau khi Bao Đai roi Viet Nam đi Phap. Đai hoi Đoan ket dien ra ngay 5, 6 thang 9 nam 1953 khong xay dung đuoc lien minh nao va cung khong đua ra lap truong chinh tri chinh thuc nao. Thang 10 nam 1953, cac đang phai quoc gia lai nhom hop va phe chuan quyet đinh bac bo su tham du cua Viet Nam vao Lien hiep Phap va ung ho viec đoc lap hoan toan. Đung truoc su bat man tang cao cua cac lanh đao đang phai, ton giao, Bao Đai phai than thien hon voi Ngo Đinh Diem va can nhac lai kha nang bo nhiem ong vao chuc thu tuong. Ngay 26 thang 10, Bao Đai gap Ngo Đinh Diem o Cannes đe tham do long trung thanh cua ong nay voi Bao Đai va kha nang bo nhiem ong vao chuc thu tuong. Thang 12, 1953, Bao Đai cach chuc Thu tuong Nguyen Van Tam va bo nhiem Nguyen Phuc Buu Loc, mot thanh vien cua hoang toc, lam thu tuong. Đau thang 3 nam 1954, sau khi Bao Đai chap thuan tren nguyen tac viec thanh lap Quoc hoi moi, Ngo Đinh Nhu va nhung đong minh cua ong xuat ban mot bai viet o Sai Gon thuc ep Bao Đai nhuong bo them.
Đau nam 1954, trong khi Phap đang gap kho khan tai tran Đien Bien Phu, Bao Đai lien tuc nho nguoi chuyen loi voi ong Diem đang o Hoa Ky, yeu cau ong tro ve nuoc thanh lap chinh phu moi. Ong Diem tiep tuc tu choi loi moi cua Bao Đai voi ly do khong tin tuong vao nguoi Phap. Sau khi that bai tai Đien Bien Phu, Phap đam phan hiep uoc trao tra hoan toan đoc lap cho Viet Nam. Ngay 16/6/1954, Quoc truong Bao Đai gap Ngo Đinh Diem tai Phap. Ong Diem đong y tro ve nuoc lam Thu tuong theo loi moi cua Bao Đai voi đieu kien Bao Đai phai đong y đe chinh phu do ong thanh lap đuoc toan quyen ve chinh tri va quan su. Bao Đai đong y voi yeu cau nay, sau đo ong Diem ve nuoc va chinh thuc đuoc bo nhiem lam thu tuong. Ngay 7/7/1954, Ngo Đinh Diem thanh lap chinh phu moi voi noi cac gom 18 nguoi. Sau nay Bao Đai viet trong hoi ky cua minh:
"Tu nhung gi toi biet ve ong, toi biet rang ong Diem la mot nguoi kho tinh. Toi cung biet ve su cuong tin va xu huong thien ve Thien Chua cua ong. Nhung, trong hoan canh hien tai, khong co mot lua chon nao tot hon. Ong đuoc nguoi My biet đen, va ho đanh gia cao tinh khong khoan nhuong cua ong. Trong mat ho, ong la nguoi xung đang voi chuc vu đo nhat, va Washington se khong de xen trong viec ung ho ong. Boi vi qua khu [cua ong Diem] va boi vi su hien dien cua nguoi em ong o vi tri hang đau cua "Phong trao Cong đoan Quoc gia", ong se co đuoc su cong tac cua nhung nguoi quoc gia the luc nhat, nhung nguoi đa ha be ong Tam va ong Buu-Loc. Cuoi cung, cung vi tinh khong khoan nhuong va su cuong tin cua minh, ong la nguoi ta co the trong cay đuoc trong viec chong lai chu nghia cong san. Đung, ong chinh la nguoi can thiet cho hoan canh nhu vay."
Cac su gia van chua tim ra đuoc mot tai lieu hoac bang chung nao cho thay Hoa Ky đa bi mat đua Ngo Đinh Diem vao chuc vu thu tuong nam 1954. Vao thang 5 nam 1954, Bao Đai hau nhu khong con lua chon nao khac ngoai viec giao cho Ngo Đinh Diem chuc thu tuong voi nhung đieu kien ma Ngo Đinh Diem đa đoi hoi tu lau: Quoc gia Viet Nam phai co toan quyen trong moi khia canh hanh chinh, quan su va kinh te.
Trong thoi ky đau lam thu tuong Quoc gia Viet Nam, thuc te ong khong co quyen luc đoi voi cac luc luong quan đoi, canh sat voi nhung nguoi đung đau la Nguyen Van Hinh va Le Van Vien. Hai luc luong nay lien minh voi nhau nham chong lai chinh phu trung uong, trong khi thu tuong cung khong kiem soat đuoc bo may quan chuc dan su vi cac vien chuc Phap đang con nhieu, nam giu cac vi tri then chot. Nen tai chinh van do ngan hang Đong Duong ma phia sau la chinh phu Phap quan ly. Thuc te trong giai đoan đau cam quyen thu tuong ong khong co nhieu quyen hanh.


= Đuoc My ung ho =
My cho rang Hiep đinh Geneve, 1954 la mot tai hoa đoi voi "the gioi tu do" vi no trao cho Trung Hoa cong san va Viet Nam Dan chu Cong hoa can cu đe khai thac tai Đong Nam A. My muon ngan chan đieu nay bang cach ky ket Hiep uoc SEATO ngay 8 thang 9 nam 1954 va mong muon bien mien Nam Viet Nam thanh mot phao đai chong cong. Đe lam đuoc đieu nay My can su ung ho cua Quoc gia Viet Nam. Ke hoach cua My la vien tro cho chinh phu Ngo Đinh Diem đe giup mien Nam Viet Nam hoan toan đoc lap voi Phap (đo la cach duy nhat đe loi keo nhung nguoi dan toc chu nghia roi xa Viet Minh va ung ho Quoc gia Viet Nam); My cung thuc đay Ngo Đinh Diem thanh lap mot chinh quyen đoan ket quoc gia đai dien cho nhung xu huong chinh tri chinh tai Viet Nam, on đinh mien Nam Viet Nam, bau ra Quoc hoi, soan thao Hien phap roi sau đo phe truat Quoc truong Bao Đai mot cach hop phap; cuoi cung do Ngo Đinh Diem la mot nguoi quoc gia khong co lien he gi trong qua khu voi Viet Minh va Phap do đo mien Nam Viet Nam se tro nen chong Cong manh me. Cong thuc nay đoi hoi mot su hop tac tu ca Phap va My đe ho tro Ngo Đinh Diem. Tuy nhien, Phap khong co thien cam voi Ngo Đinh Diem, Ngoai truong Phap Edgar Faure (sau nay la thu tuong Phap) cho rang Diem "khong chi khong co kha nang ma con bi đien"... Phap khong the chap nhan rui ro voi ong ta", hon nua Phap đang bi chia re chinh tri noi bo va gap kho khan tai Algerie nen rat mien cuong trong viec giup đo Quoc gia Viet Nam do đo My đa tien hanh ke hoach mot minh ma khong co Phap tro giup.
Thu tuong Phap Edgar Faure con đe doa rut het quan đoi Phap ra khoi Đong Duong vao co hoi som nhat, gay them xao tron. Tong Tham muu Hoa Ky thi cho rang: "Chinh phu Diem co kha nang lon nhat đe on đinh noi bo, mot đieu can thiet cho an ninh Viet Nam. Boi vay, viec Phap rut lui tuy tuy rang se lam cho Mien Nam kem on đinh, nhung roi cac bien phap cua My trong khuon kho SEATO se giup cho Mien Nam đuoc an toan, khong kem gi su co mat tiep tuc cua quan đoi Phap." Uy ban Ke Hoach cua Hoi đong An Ninh Quoc gia binh luan them "Viec Phap rut lui lai giup cho Hoa Ky het bi dinh vao dau vet cua thuc dan ('taint of colonialism') va cham dut kha nang nguy hiem la Phap se lam mot su đoi chac voi Viet Minh."
Sau nhung cuoc tiep xuc voi cac lanh đao Viet Nam Dan chu Cong hoa, mot so chinh tri gia Phap cho rang Quoc gia Viet Nam đa suy yeu va bien phap duy nhat co the cuu van tinh the la hop tac voi Viet Minh va loi keo ho khoi su rang buoc voi khoi cong san voi hy vong tao ra mot Viet Minh theo kieu Tito co the cong tac voi Phap va tham chi co kha nang tham gia khoi Lien hiep Phap. Đieu nay lam My lo so. Ngay 23/10/1954, tong thong Hoa Ky - Eisenhower gui cong ham chinh thuc cho Thu tuong Ngo Đinh Diem cho biet tu đay chinh phu Quoc gia Viet Nam se nhan vien tro truc tiep cua chinh phu Hoa Ky chu khong qua nha đuong cuc Phap nhu truoc.


= Xung đot voi Phap =
Ngo Đinh Diem muon mien Nam Viet Nam hoan toan đoc lap, khong phu thuoc Phap lan Bao Đai. Ong cho rang Phap đa that bai trong cuoc chien chong lai nguoi cong san cung nhu nhung nguoi theo chu nghia dan toc tai Viet Nam. Che đo thuoc đia đa cham dut va nhung loi hua hen cua Phap ve nen đoc lap cua Viet Nam đa bi pha vo. Theo ong co hoi duy nhat cho chinh phu quoc gia Viet Nam đung vung đuoc la phai thoat khoi nhung anh huong con sot lai cua Phap, va ong quyet đinh phai thuc hien muc tieu đo. Quan điem cua Ngo Đinh Diem la "Muon thuyet phuc đuoc nhan dan Viet Nam la chinh quyen nay đoc lap thi can thiet ve mat chinh tri phai to ra la chong thuc dan va đac biet la chong Phap". Chi sau vai thang nam quyen thu tuong, thang 12 nam 1954 ong bai bo quyen phat hanh giay bac cua Ngan hang Đong Duong (mot co quan do Phap thanh lap), tu nay giay bac luu hanh tren lanh tho mien Nam se do Ngan hang Quoc gia Viet Nam moi thanh lap phat hanh va cuc hoi đoai giao cho chinh phu Quoc gia Viet Nam quan ly. Tiep đo ong yeu cau chinh phu Phap trong vong nam thang thuc hien chuyen giao cho Quoc gia Viet Nam moi cong tac cua Quan đoi Quoc gia Viet Nam con phu thuoc vao bo chi huy Lien hiep Phap.
Phan ung lai hanh đong cua Thu tuong Ngo Đinh Diem đang tung buoc loai bo anh huong cua Phap tai Viet Nam, Phap muon duy tri anh huong tai mien Nam nhung lai gap phai mot Thu tuong co tinh than dan toc nen ho tim moi cach loai bo đe thay the bang mot nguoi lanh đao than Phap. Thong qua mot so nhan vat ngoai giao nhu đai su My Donald R. Heath tai Sai Gon, đai su My Douglas Dillon tai Paris, Phap tim cach thuyet phuc My đong y loai tru ong Diem bang cach chi trich ong thieu nang luc va khong co kha nang đai dien nhan dan vi khong co đuoc su cong tac va ung ho cua cac phe phai tai Mien Nam do đo khong co kha nang thang trong cuoc Tong tuyen cu du tinh đuoc to chuc nam 1956. Tai lieu mat so 1691/5 (ngay 15 thang 4 nam 1955) cua Bo Quoc phong My ghi nhan Phap muon giu vai tro lich su lau dai cua minh tai Viet Nam va bao ve nhung đau tu kinh te, tai chinh cua Phap tai đay.
Luc đo, Quoc truong Bao Đai van con o Cannes, quan đoi Viet Nam con nam trong Lien Hiep Phap, va Tong Tham muu Truong quan đoi, tuong Nguyen Van Hinh (con trai cuu thu tuong Nguyen Van Tam, nguoi noi tieng than Phap) la mot si quan cu trong Khong quan Phap, co vo la nguoi Phap. Canh sat do luc luong Binh Xuyen nam giu (thu linh la tuong Le Van Vien), ngay ca luc luong an ninh van phong phu Thu tuong Ngo Đinh Diem cung do canh sat gui đen. Chinh vi the Phap tim cach loai tru Ngo Đinh Diem hoac bang mot cuoc đao chinh, hoac bang cach thuyet phuc Bao Đai cach chuc ong Diem va bat hop tac voi My trong viec huan luyen quan đoi Quoc gia Viet Nam. Phap to chuc mot cuoc hop chinh tri co su tham du cua tuong Nguyen Van Hinh, lanh đao cac giao phai, mot so quan chuc Phap va đai su My Donald R. Heath tai Sai Gon đe đe nghi moi nguoi đong y thay the chinh phu Diem.
Tuong Nguyen Van Hinh co tham vong lam Thu tuong Quoc gia Viet Nam bat đau cong khai chong lai Thu tuong Diem va con khoe "Toi chi can nhac cai ong đien thoai len la co the dep đuoc Diem roi.". Ngo Đinh Diem đoi pho bang cach ra lenh cho Tuong Nguyen Van Hinh đi nghi đe nghien cuu trong sau tuan va phai xuat ngoai trong 24 gio. Tuong Nguyen Van Hinh bat tuan thuong lenh. Mot tuan sau, ong cho pho bien tuyen bo ve viec ong khong tuan lenh ong Diem va mot đien tin ong đa gui thang cho Quoc truong Bao Đai yeu cau can thiep. Cung ngay, Ngo Đinh Diem tuyen bo tuong Hinh noi loan. Tuong Hinh cho xe thiet giap bao ve tu dinh cua minh, đong thoi phai mot luc luong bao vay Dinh Đoc Lap. Trong thoi gian 6 tuan tiep theo, tinh hinh đi toi cho be tac. Ngay 20 thang 9 nam 1954, 15 bo Truong trong noi cac Ngo Đinh Diem đong loat tu chuc. Quan đoi duoi quyen tuong Nguyen Van Hinh cung đa san sang cho lenh đe tan cong.
Truoc tinh the đo, Bo Ngoai giao Hoa Ky gui cong đien cho Đai su Donald R. Heath va tuong John W. O'Daniel chi thi phai "noi khong up mo (voi Phap va Tuong Hinh) rang Hoa Ky se khong du tru hoac trien han nhung vien tro lau dai cho quan đoi Viet Nam neu con mot chut nghi ngo gi ve su trung thanh cua vi tong tham muu truong va cac si quan cao cap."
Co van quan su My la Edward Lansdale, nguoi chiu trach nhiem ho tro chinh phu Ngo Đinh Diem, đam phan voi tuong Trinh Minh The ve viec su dung luc luong vu trang cua ong ta đe ho tro cho Thu tuong Ngo Đinh Diem va Quan đoi Viet Nam Cong hoa.
Sau khi Ngo Đinh Nhu va Edward Lansdale phat hien đuoc am muu đao chinh cua tuong Nguyen Van Hinh, Edward Lansdale đa mua chuoc đuoc cac si quan cap duoi cua tuong Nguyen Van Hinh đi nghi mat. Thieu nhung thuoc ha cot can nay, cuoc đao chinh đa khong the tien hanh đuoc.
Ngo Đinh Diem đa buoc tuong Nguyen Van Hinh tu chuc, giao quyen lai cho tuong Nguyen Van Vy. Nguyen Van Hinh chay đen Paris vao ngay 13 thang 11 nam 1954. Ngo Đinh Diem đong thoi cuong quyet tu choi cho thu linh Luc luong Binh Xuyen la tuong Bay Vien (tuc Le Van Vien) tham gia chinh quyen du Bay Vien đe doa "tam mau" Sai Gon neu yeu cau cua minh khong đuoc đap ung.
Thang 12 nam 1955, Thu tuong Ngo Đinh Diem xoa bo tat ca cac hiep uoc kinh te, tai chinh ky ket voi Phap truoc đo, yeu cau Phap huy bo Hiep đinh Geneve va cat đut quan he ngoai giao voi Viet Nam Dan chu Cong hoa. Sau đo Ngo Đinh Diem rut đai dien cua Quoc gia Viet Nam ra khoi Lien hiep Phap. Ngay 22 thang 3 nam 1956, Phap thoa thuan voi Quoc gia Viet Nam rut toan bo quan đoi Phap ra khoi Viet Nam. Ngay 26 thang 4 nam 1956, Phap giai the Bo chi huy quan su Phap tai Sai Gon.


= Xung đot voi Quoc truong Bao Đai =
Ngoai ra Thu tuong Ngo Đinh Diem truc tiep đoi đau voi Quoc truong Bao Đai khi ong thong qua Du so 21 ngay 11 thang 3 nam 1955 chinh thuc sap nhap vung đat Hoang trieu Cuong tho lai vao Trung phan cham dut đac quyen cua nguoi Phap va Cuu hoang Bao Đai tren vung Tay Nguyen va danh xung Cao nguyen Trung phan đuoc dung lai. Ong con to chuc nhung chien dich tuyen truyen chong lai Quoc truong Bao Đai.
Quoc truong Bao Đai thay khong đieu khien đuoc Ngo Đinh Diem nen cung tan thanh theo nguoi Phap, gay ap luc đoi My rut lai moi ung ho cho chinh phu Ngo Đinh Diem va gay suc ep buoc ong ta phai tu chuc. Bao Đai muon đua Nguyen Van Xuan len lam Thu tuong, hoac Pho thu tuong, Nguyen Van Hinh lam Tong Tham muu truong con tuong Binh Xuyen Bay Vien lam Bo truong Bo Noi vu. Cac giao phai lon tai mien Nam quyet đinh khong hoan toan ung ho ben nao.
Ngay 18 thang 10 nam 1955, Quoc truong Bao Đai ra thong cao tu van phong cua ong o Paris tuyen bo cach chuc Thu tuong Quoc gia Viet Nam Ngo Đinh Diem voi ly do "viec dung cac bien phap cong an tri va che đo đoc tai ca nhan phai ket thuc, toi khong the tiep tuc đe ten tuoi va quyen luc cua minh vao tay mot nguoi se khien ca nuoc roi vao đo nat, đoi kem va chien tranh.". Tuy nhien Ngo Đinh Diem đa chan đuoc thong điep nay khien no khong đen đuoc voi dan chung.


= Am muu thay the Ngo Đinh Diem cua My =
Sau đo, Tong thong My Eisenhower cu ong Joseph Lawton Collins thay the Donald R. Heath lam đai su tai Viet Nam. Tuong Phap Paul Ely thuyet phuc Collins chong Ngo Đinh Diem. Collins chi trich Ngo Đinh Diem yeu kem va đe nghi My tim cach thay the Ngo Đinh Diem. Collins quay ve My vai lan, thuyet phuc chinh phu My gay suc ep buoc Ngo Đinh Diem tu chuc. Thoi điem nay, chinh phu cua Ngo Đinh Diem cung nhu ban than ong ton tai đuoc thuc chat la nho nhung tac đong het suc can thiet cua nhung nguoi ban la dan bieu va thuong nghi si My ma ong đa tranh thu đuoc khi sang My van đong vao nam 1950. Khi Collins yeu cau Washington phai thay the Ngo Đinh Diem, Ngoai truong Hoa Ky Dulles tham van Thuong nghi si Mike Mansfield. Thuong nghi si Mike Mansfield khen ngoi Ngo Đinh Diem het loi nen Ngoai truong Dulles chi thi Collins tiep tuc ung ho ong Diem.
Khi Collins tro ve My, ngay 22 thang 4 nam 1955, ong dung bua trua voi Tong thong Eisenhower. Sau đo ong gap Ngoai truong Dulles cung voi cac đai dien Bo Quoc phong va Trung uong Tinh bao đe thuyet phuc cac quan chuc My khac đong y thay the Ngo Đinh Diem va phai co ke hoach hanh đong ngay tuc khac. Collins đe nghi ong Phan Huy Quat thay the Ngo Đinh Diem. Ngay 27 thang 4 nam 1955, Ngoai truong My Dulles gui đien cho Collins rang "Tuong Collins va Ely phai thong bao cho ong Diem biet rang vi ly do ong khong thanh lap đuoc mot chinh phu lien hiep co co so rong rai va ong bi nguoi Viet chong đoi, chinh phu Hoa Ky va Phap khong con đu tu the đe ngan ngua viec ong phai tu chuc. Nhung đuc tinh yeu nuoc cua ong van co gia tri tiem nang lon đoi voi Viet Nam, va chung ta hy vong rang ong se hop tac voi bat ky chinh phu moi nao đuoc chi đinh..."
Mat đien nay lot ra ngoai, Thu tuong Diem biet đuoc nen đa ra lenh tan cong quan Binh Xuyen trong luc ong Collins con đang tren đuong ve Sai Gon, đieu nay khien My khong the ho tro luc luong nao tai Viet Nam gay suc ep buoc Diem tu chuc. Sau đo Bo ngoai giao My tiep tuc san sang xem xet cac đe nghi thay the Ngo Đinh Diem nhung khong tim thay chinh tri gia nao co the canh tranh voi Diem.


= Tu choi tong tuyen cu =
Thu tuong Quoc gia Viet Nam Ngo Đinh Diem tuyen bo "Chung ta khong gat bo nguyen tac tuyen cu coi nhu mot phuong tien hoa binh va dan chu thich đang đe thuc hien nen thong nhat ay.", "thong nhat trong tu do, chu khong phai trong no le" nhung ong bac bo cuoc tong tuyen cu thong nhat Viet Nam von đuoc du kien dien ra vao thang 7 nam 1956 theo Tuyen bo cuoi cung cua Hiep đinh Geneve voi ly do khong the đam bao nhung đieu kien cua cuoc bau cu tu do o mien Bac. va bac bo ngay ca nhung thao luan so khoi voi Viet Nam Dan chu Cong hoa ve van đe tuyen cu thong nhat Viet Nam. Hanh đong nay khien Ngo Đinh Diem be mat o phuong Tay.
Theo Mortimer T. Cohen thi Ngo Đinh Diem khong chap nhan tong tuyen cu, vi ong biet rang minh se thua. Khong ai co the thang cu truoc Ho Chi Minh, vi ong la mot George Washington cua Viet Nam. Bao cao cua CIA gui Tong thong My Eisenhower cung cho rang khoang 80% dan so Viet Nam se bau cho Ho Chi Minh neu mo cuoc tong tuyen cu. Do vay Hoa Ky đa hau thuan cho Ngo Đinh Diem thanh lap mot chinh the rieng biet o phia Nam vy tuyen 17 đe khong thuc hien tong tuyen cu thong nhat Viet Nam. Cuoc tong tuyen cu tu do cho viec thong nhat Viet Nam vi vay đa khong bao gio đuoc to chuc.
Theo nhan xet cua Tay phuong thi Ngo Đinh Diem la ke ngoan co va khao khat quyen luc chuyen che, nhung theo Duncanson thi van đe phuc tap hon the. Mien Bac co dan so đong hon mien Nam 2 trieu nguoi (tinh ca gan 1 trieu nguoi mien Bac di cu vao Nam). Hon nua, vao thoi điem 1955 – 1956, truoc su hon loan boi cac giao phai va do hoat đong bi mat cua Viet Minh tai mien Nam, cuoc Cai cach ruong đat tai mien Bac Viet Nam tao ra bau khong khi cang thang dan đen cuoc noi day cua nong dan tai cac vung lan can Vinh, nhung tinh hinh dien ra o ca hai mien khien Uy hoi Quoc te Kiem soat Đinh chien Đong Duong khong co hy vong đam bao mot cuoc bau cu that su tu do trong đo cu tri co the bo phieu theo y muon ma khong so bi tra thu chinh tri. Tuy nhien, trai nguoc voi quan điem cua Ducanson, theo cac bao cao cua Uy ban giam sat quoc te thi trong giai đoan 1954-1956, ho chi nhan đuoc 19 đon khieu nai ve viec tra thu chinh tri tren toan lanh tho mien Bac Viet Nam.
Nam 1956, Ngoai truong Allen Dulles đe trinh len Tong thong My Eisenhower bao cao tien đoan neu bau cu dien ra thi "thang loi cua Ho Chi Minh se nhu nuoc trieu dang khong the can noi". Trong tinh the nay, Ngo Đinh Diem chi co mot loi thoat la tuyen bo khong thi hanh Hiep đinh Geneve. Đuoc My khuyen khich, Ngo Đinh Diem kien quyet tu choi tuyen cu. Theo Cecil B. Currey, My muon co mot chinh phu chong Cong ton tai o mien Nam Viet Nam, bat ke chinh phu đo co ton trong nen dan chu hay khong.
Bao Đoc Lap cua Đang Dan chu Viet Nam (đang lien minh voi đang Cong san) co viet: "Cho nen moi thang 9 nam 1954 nghia la hai thang sau ngay ky Hiep đinh đinh chien thi chung đa nghi ra "sang kien" la lam thu tong tuyen cu vai noi o mien Nam. O Vinh Tra (Nam Bo), tay sai cua Ngo Đinh Diem tim cach mua chuoc nhan dan bang cach đua vai ve mot lang, phat cho dan roi tuyen truyen cho Bao Đai, phat phieu cho dan lang bau. Ket qua ma chung lo so đa đen: chung đa khong mua chuoc noi: 95% so phieu don cho Ho Chu tich, Bao Đai chi đuoc 5%. Chung uat đen tan co. Bao cao ket qua len "thuong cap" thi lai bi chinh mot me nen than. "Thuong cap" cho la chung khong tich cuc tuyen truyen van đong, va bat chung phai lam lai. Chung lai tim cach mua chuoc mot lan nua. Mot so vai, gao, thuoc men, đua ve đe phat cho dan, kem theo mot đot tuyen truyen thu hai. Nhung cung nhu lan truoc, khong ai chiu đe chung mua chuoc. Ket qua cuoc bo phieu thu hai la 100% bau Ho Chu tich. O cuc Nam Lien khu V cung dien ra tro he tuong tu, va cung that bai khong kem chua cay".
Theo Cao Xuan Vy, mot nguoi rat than can voi Ngo Đinh Nhu, nam 1963, ong va Ngo Đinh Diem bat đau tim cach đam phan voi ben Viet Nam Dan chu Cong hoa o mien Bac ve hoa binh va tai thong nhat bang viec ngung chien va roi tong tuyen cu, nhung chua thuc hien đuoc thi ho Ngo bi đao chinh lat đo


Tong thong Viet Nam Cong hoa = Tro thanh Tong thong =

Khi Quoc truong Bao Đai ra lenh cho Ngo Đinh Diem sang Phap đe tuong trinh ve viec tran ap Binh Xuyen thi ong đa sua soan ra đi nhung nhung nguoi ung ho ong can ngan. Theo tuong Tran Van Đon thi Bao Đai du đinh khi Ngo Đinh Diem ra khoi nuoc se cach chuc ngay, đua Le Van Vien, Tu lenh Binh Xuyen len lam Thu tuong.
Tai mien Nam, tu 1954-1955, voi cuong vi thu tuong, ong đa dep yen va thu phuc luc luong Binh Xuyen, luc luong vu trang cua cac giao phai Hoa Hao, Cao Đai đuoc Phap đung sau ho tro nham chong lai ong. Trong nuoc, ong đuoc Uy ban Cach mang Quoc gia gom nhieu đoan the, đang phai ung ho. Ong cung đuoc gan mot trieu nguoi di cu hau thuan manh me. Ngoai nuoc, Ngo Đinh Diem đa cuong quyet chong tra ke hoach lat đo ong cua hai tuong Ely-Collins nen bay gio đuoc Washington ung ho.
Quoc gia Viet Nam to chuc cuoc trung cau dan y mien Nam Viet Nam, 1955 đa phe truat Quoc truong Bao Đai, đua thu tuong Ngo Đinh Diem tro thanh Quoc truong. Cuoc trung cau dan y bi to cao la gian lan nhu tai Sai Gon, Ngo Đinh Diem chiem đuoc 605.025 la phieu trong khi khu vuc nay chi co 450.000 cu tri ghi ten.
Sau đo Quoc truong Ngo Đinh Diem to chuc bau Quoc hoi Lap hien cho Quoc gia Viet Nam. Quoc hoi nay ban hanh Hien phap đoi ten Quoc gia Viet Nam thanh Viet Nam Cong hoa. Chinh the moi Viet Nam Cong Hoa đuoc thanh lap vao ngay 26 thang 10 nam 1955 va sau đo ong đuoc bau lam Tong thong nen Đe Nhat Cong hoa Viet Nam. Hai nam sau, nam 1957 ong co chuyen vieng tham chinh thuc Hoa Ky lan đau tien voi cuong vi Tong thong cua Viet Nam Cong hoa.
Ngay 22 thang 10 nam 1960, Tong thong My Eisenhower gui thu cho Tong thong Ngo Đinh Diem "Chung toi đa chung kien su can đam va tao bao ma Ngai va nhan dan Viet Nam đa bieu duong đe đat toi đoc lap trong mot tinh huong nguy hiem đen đo ma nhieu nguoi đa coi nhu la vo vong. Chung toi con nguong mo khi tinh trang hon loan o Mien Nam đa nhuong cho cho trat tu, va tien bo đa thay the cho tuyet vong, tat ca voi mot toc đo qua la nhanh chong..."
Hien phap Đe Nhat Cong hoa 1956 do chinh Ngo Đinh Diem tham gia soan thao đa trao cho ong quyen luc rat lon, co the toan quyen khong che bo may nha nuoc, the hien qua nhung điem:

Khi Tong thong phu quyet mot đao luat, Quoc hoi phai hoi đu so 3/4 moi đuoc tai thong qua. Ma 3/4 nay phai "minh danh đau phieu" (đieu 58), nhu vay Ngo Đinh Diem co the biet ai đa chong lai quyen phu quyet cua minh.
Mot Vien Bao hien co đuoc quy đinh đe nghien cuu va quyet đinh xem cac đieu khoan co bat hop hien khong, nhung vien nay gom 9 nguoi thi vi chu tich va 4 tham phan hay luat gia đa do Ngo Đinh Diem bo nhiem (đieu 86). Tong thong co quyen đe nghi sua đoi hien phap (đieu 90) va Uy ban sua đoi Hien phap phai tham khao y kien cua Vien Bao hien (ma 5/9 nguoi đa la do Tong thong chi đinh) va con cua ca Tong thong nua (đieu 91).
Ngo Đinh Diem khong bat buoc phai đieu tran truoc Quoc hoi, khong chiu trach nhiem truoc Quoc hoi va khong the bi Quoc hoi bat tin nhiem đe cach chuc. Tong thong tiep xuc voi Quoc hoi "bang thong điep" va neu muon "co the du cac phien hop cua Quoc hoi", cung nhu chi "khi thay can, Tong thong thong bao cho Quoc hoi biet tinh hinh Quoc gia" (đieu 39).
Tom lai, theo Hien phap 1956, Tong thong Ngo Đinh Diem co đay đu quyen luc đe triet tieu hoac lam te liet cac đao luat nao ma ong khong vua y, cung nhu de dang ban hanh va thi hanh cac đao luat nao co loi cho minh. Ngoai ra, Hien phap ghi la dan toc co "su menh" truoc "Đang Tao hoa" nen nhieu nguoi cho rang đay chung minh su thien vi cua chinh quyen voi Thien Chua giao trong khi cac ton giao khac khong đuoc đe cap đen.
Thieu tuong Đo Mau cua Quan luc Viet Nam Cong hoa, trong cuon hoi ky "Tam thu", noi ve viec tranh cu nghi si thoi Ngo Đinh Diem nhu sau:

Thoi Đe Nhat cong hoa (che đo ong Diem) neu muon ra tranh cu đe thang thi ong phai đuoc đang Can Lao (cua ong Diem) hay Phong trao Cach mang quoc gia đo đau. Ngoai ra ong phai đuoc ong Diem, ong Nhu, ong Can, Đuc cha Thuc, ba Nhu... gioi thieu moi hong đac cu. Con ong ma than co, the co ma muon ra (tranh cu quoc hoi) thi cu viec đong tien đe mua lay that cu! Con manh loi nhu the nao thi tim hoi may nguoi lon tuoi co lien quan đen tranh cu se ro.
Ong Diem la nguoi phan biet ca nhan theo vung mien. Ong chi thich nang đo nguoi goc Hue. Ngo Đinh Diem thuong noi: "Chi co dan mien Trung moi co kha nang lanh đao quoc gia. Dan mien Bac hop voi buon ban, con dan mien Nam chi lam tuong vo bien". Cach hanh xu cua ong Diem cung rat cao ngao. Ong xem Viet Nam Cong hoa la quoc gia cua rieng ong va cua gia đinh ong. Ong ban phat an hue cho thuoc cap theo ngau hung, bat chap nang luc lan tinh hinh thuc te. Khong co gi la qua ngac nhien khi nhieu su gia goi Viet Nam Đe Nhat Cong hoa la Ngo trieu. Theo nhieu hoi ky cua tuong linh duoi thoi ong Diem ke lai, thi khi vao cua Tam quan o cac đen tho vua chua, ong Diem thuong noi: "Cac ong đi cong hai ben, vi cong giua chi co vua moi đuoc đi. Chung ta phai ton trong nguyen tac nay". Dut cau, ong Diem đi vao bang cong giua. Noi chuyen xay dung Dinh Đoc Lap va y đinh doi đo tu Sai Gon len Cao nguyen Trung phan đa khien ong Diem cang tro nen xa cach voi gioi tuong linh. Ngay ca nguoi gan gui voi gia đinh ong nhu tuong Tran Van Đon con bat man voi su đoc đoan nay cua ong Diem.
Nha bao đuong thoi tai mien Nam, ong Vu Bang nhan xet:


= Thi hanh chinh sach chong Cong =

 
Sau khi len lam tong thong, ong giu moi quyen cai quan đat nuoc voi nguoi em Ngo Đinh Nhu lam co van va ca hai nguoi đeu su dung cac phuong phap cung ran đe chong lai nhung nguoi khang chien Viet Minh đuoc su ho tro cua chinh quyen Viet Nam Dan chu Cong hoa o mien Bac. Trong khi nha nuoc Viet Nam Dan chu Cong hoa o mien Bac Viet Nam đuoc xay dung dua tren hoc thuyet Marx-Lenin voi chinh đang Cong san duy nhat thi hai anh em xay dung Thuyet nhan vi nhu la mot hoc thuyet nham lam nen tang y thuc he cho nha nuoc o mien Nam Viet Nam voi chinh đang Can lao Nhan vi.
Theo Hiep đinh Geneve, luc luong quan su cua moi ben tham gia cuoc chien Đong Duong (1945-1955) se rut khoi lanh tho cua phia ben kia. Luc luong Quan đoi nhan dan o mien Nam phai di chuyen ve phia Bac vi tuyen 17. Nhung theo uoc tinh cua My, van con 100.000 can bo, đang vien cac nganh van o lai. (Hiep đinh Geneve chi quy đinh viec tap ket luc luong quan su, nen cac thanh vien Viet Minh khong thuoc quan đoi ma thuoc cac bo phan dan van, hanh chinh, hoi đoan... van co quyen o lai mien Nam). Đong thoi mot so can bo chinh tri Viet Minh day dan kinh nghiem đuoc chon loc lam nhiem vu bao ve lanh đao Đang, tham nhap vao to chuc quan su va dan su cua đoi phuong hoac nam tinh hinh luc luong vu trang giao phai, mot so vu khi va đan duoc cung đuoc chon giau đe du phong viec Hiep đinh Geneve khong đuoc thi hanh boi đoi phuong. Ben canh đo Trung uong Đang đa cu nhieu can bo co kinh nghiem, am hieu chien truong ve mien Nam lanh đao phong trao hoac hoat đong trong hang ngu đoi phuong.
Trong giai đoan nay, Viet Minh chu truong dung nhieu hinh thuc tuyen truyen chong chinh quyen Ngo Đinh Diem va su dung cac to chuc hop phap (hoi đong huong, cong đoan, van cay...) tap hop quan chung đau tranh chinh tri đoi thi hanh Tong tuyen cu thong nhat đat nuoc, bao ve thanh qua "cach mang", bao ve can bo - đang vien. Hoat đong vu trang bi han che nen thoi ky nay chua co nhung xung đot quan su lon va cong khai giua hai ben. Cac vu bao luc chi gioi han o muc to chuc cac vu am sat duoi ten goi diet ac tru gian, ho tro cac giao phai chong chinh quyen Ngo Đinh Diem hoac thanh lap cac đai đoi duoi danh nghia giao phai, hoac duoi hinh thuc cac to chuc quan chung (dan canh, chong cuop...) đe đau tranh chinh tri.
Đieu 7 Hien phap Viet Nam Cong hoa 1956 quy đinh "Nhung hanh vi co muc đich pho bien hoac thuc hien mot cach truc tiep hay gian tiep chu nghia cong san duoi moi hinh thai đeu trai voi cac nguyen tac ghi trong Hien phap". Viet Nam Cong hoa "keu goi" nhung nguoi cong san đang hoat đong bi mat ly khai to chuc, ra "hop tac" voi che đo moi đong thoi cuong ep nhung nguoi bi bat tu bo chu nghia cong san. Du vay he thong to chuc bi mat cua Viet Minh van tiep tuc ton tai va phan khang bang cach tuyen truyen chong chinh phu, to chuc nhung cuoc bieu tinh chinh tri gay suc ep len chinh phu Viet Nam Cong hoa.

Chinh quyen Ngo Đinh Diem đoi pho voi nhung cuoc đau tranh chinh tri đoi thi hanh Tong tuyen cu thong nhat đat nuoc bang cach thuc hien chien dich to cao cong san nam vung nham loai bo nhung can bo Viet Minh hoat đong bi mat tren khap mien Nam. Chinh quyen cua Ngo Đinh Diem luon luon quan niem cong san la ke thu chinh, nhiem vu phan cong la toi uu. Phai đay manh nhiem vu chong cong. Ong Ngo Đinh Diem rat noi tieng voi cac khau hieu: "đong tam diet cong", "tieu diet can bo nam vung", "tieu diet cong san tan goc", "giet nham con hon bo sot"; the hien quyet tam chong Chu nghia Cong san toi cung cua ong. Đe the hien lap truong se tan diet can bo Viet Minh, nhung Ngo Đinh Diem đa tuyen bo cong khai: 

Ngo Đinh Diem hieu ro nhung can bo Viet Minh la đoi thu lon nhat đe doa quyen luc cua ong ta, va uy tin cua ong ta khong the sanh đuoc voi Viet Minh, nhung nguoi vua lanh đao nhan dan đanh bai quan Phap. Theo loi khuyen cua Edward Lansdale, đe xoa đi uy tin cua Viet Minh trong nhan dan, chinh phu Ngo Đinh Diem khong goi ho la Viet Minh nua ma su dung ten goi moi la Viet Cong, đe nguoi dan mien Nam tuong rang đay la 2 luc luong khac nhau. Nham triet đe tieu diet anh huong cua Viet Minh trong nhan dan, Ngo Đinh Diem con ra lenh đap pha cac tuong đai khang chien va san bang nghia trang cua nhung liet si Viet Minh trong Chien tranh Đong Duong, mot hanh vi xuc pham nghiem trong tuc le tho cung cua nguoi Viet.
Theo bao Nhan dan, ngay tu cuoi nam 1954, theo lenh My, chinh quyen Ngo Đinh Diem đa gay ra nhung vu tan sat đam mau o Ngan Son, Chi Thanh, Cho Đuoc, Mo Cay, Cu Chi, Binh Thanh... Tu thang 5-1955 đen thang 5-1956, Ngo Đinh Diem phat đong "chien dich to cong" giai đoan 1 tren quy mo toan mien Nam; thang 6-1955, mo chien dich Thoai Ngoc Hau can quet nhung khu tung la can cu khang chien chong Phap cua Viet Minh. Chinh phu Viet Nam Cong hoa tien hanh cac chien dich to cong, diet cong, lien gia phong ve, don dan lap ap chien luoc... mot cach quyet liet khong tinh đen cac đac điem tam ly va quyen loi cua dan chung cung nhu hoan canh lich su Viet Nam. Nhung bien phap cung ran nhat đuoc ap dung, vi du ngay 16-8-1954, quan Viet Nam Cong hoa đa no sung tran ap đoan bieu tinh o thi xa Go Cong, ban chet 8 nguoi va 162 nguoi bi thuong.
Trong thoi gian tu 1955 đen 1960, theo so lieu cua Viet Nam Cong hoa co 48.250 nguoi bi tong giam, theo mot nguon khac co khoang 24.000 nguoi bi thuong, 80.000 bi hanh quyet hay bi am sat, 275.000 nguoi bi cam tu, tham van hoac voi tra tan hoac khong, va khoang 500.000 bi đua đi cac trai tap trung. Nam 2015, Tong bi thu Đang Cong san Viet Nam, ong Nguyen Phu Trong phat bieu rang "Trong nhung nam 1954 - 1959, o mien Nam đa co 466.000 đang vien va nhung nguoi yeu nuoc bi bat giam, 400.000 nguoi bi đua đi đay va 68.000 nguoi bi giet."
Viec bat giam va xu tu dien ra khap noi đa lam bien dang mo hinh xa hoi, khien dan chung phan đoi chinh phu Ngo Đinh Diem va đay nhung nguoi khang chien (Viet Minh) vao rung lap chien khu. Viet Minh đap tra bang nhung cuoc bieu tinh đoi tha can bo cua ho hoac to chuc cac cuoc diet ac tru gian - tieu diet nhan vien va cong tac vien cua chinh quyen Ngo Đinh Diem đuoc goi la "bon ac on va bon do tham chi điem".
Đe tang tinh uy hiep, Viet Nam Cong hoa su dung ca may chem đe hanh quyet pham nhan. Nhieu vu xu chem cua Viet Nam Cong hoa đuoc dien ra cong khai truoc dan chung, đau pham nhan đuoc đem beu đe canh cao. Bao The Straits Times (Singapore) ngay 24 thang 7 nam 1959 co bai viet tuong thuat canh 1.000 nguoi dan xem xu chem o Sai Gon Bao Buoi sang (Sai Gon) ngay 15-10-1959 co viet: "Theo mot phan quyet cua phien xu vang mat cua Toa an Quan su Đac biet ngay 02 thang 10, Nguyen Van Lep, tuc Tu Ut Lep, mot Viet Cong, đa bi tuyen an tu hinh. Cach đay mot tuan, Lep đa bi sa vao luoi cua Canh sat trong mot khu rung o Tay Ninh. Ban an tu hinh đa đuoc thi hanh ... Hien đau va gan cua ten tu tu đa đuoc Hoi đong xa Hao Đuoc cho đem beu truoc dan chung".
Ngay 6/5/1959, Quoc hoi Viet Nam Cong Hoa thong qua luat so 91 mang ten Luat 10-59, sau đo đuoc tong thong Viet Nam Cong hoa la Ngo Đinh Diem ky ban hanh. Luat nay quy đinh viec to chuc cac Toa an quan su đac biet voi ly do "xet xu cac toi ac chien tranh chong lai Viet Nam Cong Hoa", muc đich nham tien hanh thanh trung nhung nguoi cong san o mien Nam Viet Nam. Theo luat 10-59, bi can co the đuoc đua thang ra xet xu ma khong can mo cuoc đieu tra, an phat chi co hai muc: tu hinh hoac tu kho sai, xet xu keo dai 3 ngay la toi đa, khong co an xa hoac khang an; dung cu tu hinh co ca may chem. Sau khi luat nay đuoc ban hanh, luc luong cach mang mien Nam bi chinh quyen Diem đay manh truy quet, bat bo, khung bo, đac biet la cac đang vien Đang cong san nen luc luong bi thiet hai nang ne.


= Chinh sach kinh te - van hoa - xa hoi =


 Kinh te  Thoi ky Tong thong Ngo Đinh Diem nam quyen la giai đoan ma kinh te cua Viet Nam Cong hoa tang truong tuong đoi nhanh (giai đoan 1955-1960) va tang truong vua phai (1960-1963), song van giu đuoc muc đo tang gia vua phai. Ngan sach Nha nuoc thoi gian đau can đoi tham chi co thang du, song tu nam 1961 tro đi bat đau chuyen sang tham hut. Muc đo đau tu lon, nong va cong nghiep noi chung đeu phat trien. Tuy nhien chinh sach ruong đat khong giai quyet đuoc viec đia chu chiem huu phan lon ruong đat, khien nong dan ngheo khong co ke sinh nhai.
Nam 1955, chinh phu Đe Nhat Cong hoa thoi Ngo Đinh Diem quyet đinh thanh lap Ngan hang Quoc gia Viet Nam, Vien Hoi đoai, phat hanh đon vi tien te moi thay cho tien Đong Duong, an đinh ty gia hoi đoai giua đong Viet Nam Cong hoa va dollar My la 35:1.
Nam 1956, Viet Nam Cong hoa ban hanh hien phap trong đo co neu ro viec thanh lap va vai tro cua Hoi đong Kinh te Quoc gia do Pho Tong thong lam chu tich. Cung nam 1956, Viet Nam Cong hoa gia nhap Quy Tien te Quoc te.
Thang 3 nam 1957, Ngo Đinh Diem đoc "Tuyen ngon cua Tong thong Đe Nhat Cong hoa" trong đo co keu goi đau tu cua tu nhan trong va ngoai nuoc, cam ket ve nhung quyen loi ho va nhung khuyen khich đau tu (uu đai ve thue thue mat bang san xuat kinh doanh, thue loi tuc). Đe khuyen khich phat trien doanh nghiep, chinh phu đa thanh lap Trung tam Khuech truong Ky nghe đe giup đo cac doanh nhan lap nghiep, giup đo cac doanh nghiep ve cong nghe va tin dung, ho tro cong nghe va huong dan đau tu cho doanh nghiep. Chu truong cua Ngo Đinh Diem la "Trong đia hat ky nghe, no luc truoc het cua chung ta la lap nhung ky nghe nhe, đe cung cap cho thi truong trong xu, va ky nghe che bien nong san" va "nguyen tac can ban đe phat trien la tiet kiem ngoai te nho gia tang xuat cang va giam nhap cang. Uu tien trong chuong trinh ky nghe hoa danh cho viec che tao nhung san pham tieu thu thong dung".
Ngo Đinh Diem cung em trai ong la Ngo Đinh Nhu chu truong phat trien kinh te - van hoa - xa hoi theo con đuong thu ba la su ket hop nhung uu điem cua kinh te ke hoach va kinh te thi truong, la su dung hoa giua chu nghia tap the va chu nghia ca nhan. Chinh vi the vai tro cua chinh phu trong phat trien kinh te the hien ro qua viec trien khai ke hoach kinh te 5 nam (Viet Nam Cong hoa goi la Ngu nien Kinh te Ke hoach do Tong nha Ke hoach thiet ke) tu nam 1957 toi 1962 (Ke hoach Ngu nien I) va tu nam 1962 toi 1966 (Ke hoach Ngu nien II). Ben canh đo, đe khuyen khich đau tu tu nhan, Viet Nam Cong hoa co cac bien phap ho tro ve tin dung, chang han nhu thanh lap Quoc gia Doanh Te Cuoc vao nam 1955 ma sau đo đuoc thay the bang Trung tam Khuech Truong Ky Nghe vao nam 1958, đe ho tro cac doanh nghiep moi (theo cach goi ngay nay la uom tao doanh nghiep), huong dan cho cac doanh nghiep ve mat cong nghe va tai chinh, cho doanh nghiep vay voi lai suat thap. Tu 1957 tro đi nho luong von đau tu tang vot bao gom vien tro cua My, tien boi thuong chien tranh cua Nhat, von cua gioi tu san cong thuong nghiep di cu tu mien Bac nen cong nghiep Viet Nam Cong hoa phat trien manh.
Chinh phu Viet Nam Cong Hoa tich cuc trien khai chien luoc cong nghiep hoa thay the nhap khau. Cac hang rao thue quan va phi thue quan đuoc dung len đe bao ho mot loat nganh cong nghiep nhe. Ket qua phai ke đen nha may giay đau tien o Viet Nam: nha may giay Cogido An Hao (1961) o Bien hoa, thoa man 30-40% nhu cau tieu thu giay tai mien Nam; hai xuong det Vinatexco va Vimytex voi nang suat 13,2 trieu met vai moi nam; nha may thuy tinh Khanh Hoi nang suat 15.000 tan/nam; hai nha may xi mang, mot o Ha Tien, mot o Thu Đuc voi nang suat 540.000 tan moi nam; va đap thuy đien Đa Nhim, hoan thanh nam 1961. Đong thoi, cac loai may moc, kim loai - đau vao cho cac nganh đuoc bao ho - đuoc uu tien nhap khau. Trong khi han che nhap khau, xuat khau đuoc khuyen khich. Mot so mat hang xuat khau con đuoc chinh quyen tro cap. Ngay ca ty gia hoi đoai cung đuoc đieu chinh thuan loi cho xuat khau (thong qua tru đi mot muc phu đam). Thoi ky 1955-1964 la thoi ky thuan loi nhat cua xuat khau cua Viet Nam Cong hoa.
Ngo Đinh Diem cung em trai ong la Ngo Đinh Nhu chu truong phat trien kinh te - xa hoi theo con đuong thu ba la su ket hop nhung uu điem cua kinh te ke hoach va kinh te thi truong, la su dung hoa giua chu nghia tap the va chu nghia ca nhan. Chinh vi vay vai tro cua chinh phu trong phat trien kinh te the hien ro qua viec trien khai ke hoach kinh te 5 nam (Viet Nam Cong hoa goi la Ngu nien Kinh te Ke hoach do Tong nha Ke hoach thiet ke) tu nam 1957 toi 1962 (Ke hoach Ngu nien I) va tu nam 1962 toi 1966 (Ke hoach Ngu nien II). Chinh phu Viet Nam Cong hoa con thanh lap khu cong nghiep (hay khu ky nghe theo cach goi tai Viet Nam Cong hoa luc đo) đe tao thuan loi cho đau tu vao linh vuc che tao. Khu ky nghe Bien Hoa đuoc thanh lap vao thang 5 nam 1963, va Cong ty Quoc gia Khuech truong Khu Ky nghe (SONADEZI - Societe nationale du Development de zones industrielles) đuoc thanh lap vao thang 12 nam 1963 đe quan ly va phat trien cac khu cong nghiep, Khu ky nghe Phong Dinh (Can Tho ngay nay) đuoc thanh lap vao nam 1967, va Khu ky nghe An Hoa - Nong Son (Quang Ngai) đuoc thanh lap tu truoc đo.
Tong so vien tro dan su va quan su cua My cho Viet Nam Cong hoa trong giai đoan 1955 - 1960 vao khoang gan 2 ty USD. Trung binh moi nam My vien tro tren duoi 300 trieu USD. Vien tro co xu huong giam dan, đen nam 1959 chi con tren 200 trieu USD. Vien tro kinh te bao gom vien tro thuong mai, vien tro nong pham, vien tro theo du an, cho vay. Trong giai đoan nay vien tro thuong mai đa phan la hang tieu dung, luong hang hoa nay đuoc Viet Nam Cong hoa ban ra thi truong đe tang ngan sach nha nuoc. My chi cho Viet Nam Cong hoa vay trong giai đoan 1954-1960 duoi dang hang hoa, khong cho vay duoi dang tien mat.
Nhin chung chinh sach phat trien san xuat noi đia đe thay the hang nhap khau cua Ngo Đinh Diem đa co tac dung tich cuc khien nen kinh te Viet Nam Cong hoa ngay cang giam su phu thuoc vao vien tro My. Mot so chinh sach phat trien cong nghiep cua Viet Nam Cong hoa giai đoan nay co the coi la tien bo, song bat on đinh chinh tri (xung đot vu trang giua cac phe phai, cac vu đao chinh, su noi day cua Mat tran Dan toc Giai phong Mien Nam Viet Nam) đa han che cac chinh sach noi tren phat huy hieu qua.

O nong thon thi Cai cach ruong đat (luc đo goi la "Cai cach đien đia") đuoc trien khai tu nam 1955 va keo dai toi cuoi nam 1960. Theo chinh sach nay, nhung ruong đat cua đia chu bo hoang se bi thu hoi va cap cho ta đien. Đia chu khong đuoc phep so huu qua 100 hecta đat (rieng cac đon đien du hon 100 ha van đuoc phep), so du ngoai 100 ha se bi buoc phai ban cho chinh quyen đe ban lai cho ta đien. Quyet tam tranh cac bien phap ma Ngo Đinh Diem coi la "an cuop va tra tan da man" nhu phong trao Cai cach ruong đat tai mien Bac, ong chi thi cho cac quan chuc đia phuong tra tien mua so đat vuot qua gioi han, chu khong tich thu. Sau đo chinh phu se chia nho so đat vuot gioi han nay đe ban cho cac nong dan chua co ruong, va ho đuoc vay mot khoan tien khong phai tra lai trong ky han sau nam đe mua. Ta đien đuoc yeu cau lap hop đong khai thac ruong đat voi đia chu, goi la khe uoc ta đien trong đo co ghi muc đia to ma ta đien phai tra cho đia chu. Thoi han khe uoc la 5 nam, co tai ky. Ta đien co quyen tra đat va phai bao truoc chu đat 6 thang, chu đat muon lay đat lai phai bao truoc ta đien 3 nam.
Tuy vay, đuong loi Cai cach đien đia ma Ngo Đinh Diem đe ra bi nong dan mien Nam phan đoi du doi. Do muc han đien lon (toi 100 ha), mat khac cac đai đia chu lach luat bang cach cho nguoi nha đung ten, đat cua cac Giao xu Cong giao lai đuoc mien han muc, do vay chi co 13% dien tich đat cua mien Nam đa đuoc phan phoi lai. Đuong loi cai cach ruong đat nay đa khien 2/3 dien tich đat canh tac cua Viet Nam Cong hoa tap trung trong tay tang lop đia chu.
Trong khi Viet Minh đa giam thue, xoa no va tich thu ruong đat cua đia chu chia cho nong dan ngheo, chinh sach cua Ngo Đinh Diem đa đua giai cap đia chu tro lai. Đen cuoi thoi Ngo Đinh Diem, gioi chu đat chi chiem 10% dan so đa nam giu 55% đat canh tac cua ca mien Nam. Nong dan phai tra lai đat cho đia chu roi phai tra tien thue đat va phai nop cho quan đoi. Đieu nay tao ra mot con gian du o nong thon, quan đoi cua Ngo Đinh Diem bi mang chui la "tan nhan het nhu bon Phap". Đat cua cac Giao xu Cong giao thi con đuoc Ngo Đinh Diem thien vi, cho mien thue va han muc. Ket qua la tai nong thon, 75% nguoi dan ung ho quan Giai phong, 20% trung lap trong khi chi co 5% ung ho che đo Ngo Đinh Diem.
Theo đanh gia cua Kevin Gray (Đai hoc Sussex), chinh sach đat đai cua Viet Minh (va sau nay la Mat tran dan toc giai phong mien Nam) la chong lai di san cua thuc dan Phap, cung voi tinh than dan toc đa giup ho co đuoc su ho tro manh cua nong dan. Nhung chinh sach cua Ngo Đinh Diem voi van đe đat đai thi lai ke thua cac di san cua thuc dan Phap hon la đua ra nhung cai cach: ong ta đa khoi phuc moi quan he đia chu - ta đien, hang trieu nong dan tung đuoc Viet Minh phan chia ruong đat đa bi thu lai đat đai
Joseph A. Amter nhan xet:

O nong thon, Diem hoan toan triet bo chinh sach ruong đat đuoc long dan cua Viet Minh truoc đay. Nam 1954, sau khi đanh bai nguoi Phap, nhung nguoi Cong san đa lay tat ca đat đai đa đuoc giai phong chia cho nong dan. Tac đong cua cu chi đo rat soi noi. Nhu mot chien si du kich đa thua nhan: "bon chung khong hieu đuoc nguoi nong dan cung kho nhu the nao. Khi khang chien giai quyet van đe ruong đat thi o nong thon co hanh phuc va noi day manh me. Y nghia cu the cua nen đoc lap la bao ve ruong đat". Roi thinh linh đung vao luc nguoi nong dan nghi rang ruong đat la cua ho, thi Diem nhay ra san khau va dung suc manh giat lay ruong đat cua ho. Te hon nua la ong ta chuyen quyen so huu ruong đat cho ban be cua ong ta la nhung đia chu vang mat đen song o Sai Gon. Đang ra đuoc lam chu mot manh đat nho, moi mot nong dan lai tro thanh mot ta đien lan nua, chiu nhung to thue moi cho chinh phu Diem va cho giai cap co đac quyen đac loi
Cuoc cai cach ruong đat cua Ngo Đinh Diem nhin chung la đa that bai vi gay bat man trong long nong dan Nam Viet Nam. Sau nay, chinh phu Đe Nhi Cong hoa voi Tong thong Nguyen Van Thieu đa phai lam lai cai cach ruong đat vao nam 1970.


 Giao duc  Nam 1958, duoi thoi Bo truong Giao duc Tran Huu The, Viet Nam Cong hoa nhom hop Đai hoi Giao duc Quoc gia (lan I) tai Sai Gon. Đai hoi nay quy tu nhieu phu huynh hoc sinh, cac tri thuc, hoc gia, đai dien cua quan đoi, chinh phu va cac to chuc quan chung, đai dien nganh van hoa va giao duc cac cap tu tieu hoc đen đai hoc, tu pho thong đen ky thuat... Ba nguyen tac "nhan ban", "dan toc", va "khai phong" đuoc chinh thuc hoa o hoi nghi nay. Đay la nhung nguyen tac đuoc ghi cu the trong tai lieu Nhung nguyen tac can ban do Bo Quoc gia Giao duc an hanh nam 1959.

Theo quy đinh cua hien phap, giao duc tieu hoc la giao duc pho cap (bat buoc). Tu thoi Đe Nhat Cong hoa đa co luat quy đinh tre em phai đi hoc it nhat ba nam tieu hoc. Bac tieu hoc thoi Viet Nam Cong hoa bao gom nam lop, tu lop 1 đen lop 5 (thoi Đe Nhat Cong hoa goi la lop Nam đen lop Nhat). Moi nam hoc sinh phai thi đe len lop. Ai thi truot phai hoc lai. Cac truong cong lap đeu mien hoc phi va cac khoan le phi khac. Hoc sinh tieu hoc chi hoc mot buoi, sau ngay moi tuan. Theo quy đinh, mot ngay đuoc chia ra 2 ca hoc; ca hoc buoi sang va ca hoc buoi chieu.
Tuy nhien, do ngan sach giao duc eo hep, he thong truong cong khong đu nen co nhieu tre em ngheo van khong the đen truong. Cho toi nam 1974, ty le nguoi dan biet đoc va viet cua Viet Nam Cong hoa uoc tinh vao khoang 70% dan so, tuc la sau 20 nam van chua thanh toan xong nan mu chu.
Ngoai ra, theo tac gia Nguyen Van Trung, nen giao duc duoi thoi Ngo Đinh Diem bi xem la thien vi Cong giao. Ngo Đinh Diem danh cho Giao hoi Cong giao quyen chi phoi cac truong cua giao hoi ve mat tinh than, cot bao đam thuc hien đuoc noi dung giao duc "Duy linh" ma thuc chat la noi dung than hoc theo loi triet hoc kinh vien thoi Trung co. Phan lon cac hoc bong đi hoc nuoc ngoai đeu roi vao tay cac linh muc hoac sinh vien gia đinh Cong giao.
Co noi Linh muc dung uy the cua minh đe phu huynh khong cho con hoc truong cong ma phai vao hoc truong cua Giao hoi, nen truong tu thuc cua Giao hoi lam te liet ca truong cong, khien truong cong tro nen trong rong do khong tuyen đuoc hoc sinh.


= Đan ap mot so luc luong đoi lap =

Khong chi loai tru nhung nguoi cong san, Tong thong Ngo Đinh Diem con bo tu mot so chinh tri gia đoi lap. Co tai lieu cho rang Hoa Ky khong phan đoi viec nay voi ly do trong mot xa hoi chia re Nam Viet Nam đung truoc nguy co lat đo cua cong san nen Tong thong Ngo Đinh Diem phai co chinh đang rieng cua minh, co chinh phu manh đe đoi pho voi tinh hinh va Hoa Ky đa ung ho Ngo Đinh Diem thiet lap mot che đo cuc quyen
Chinh sach ung ho nay cua Hoa Ky tao mam mong cho hau qua nghiem trong trong nen chinh tri mien Nam. Tuong Edward Lansdale - phu trach chien tranh tam ly o mien Nam luc nay đa nhin thay nguy co trong chinh sach cua Ngo Đinh Diem, ong tim cach thuyet phuc đai su Hoa Ky Frederick Nolting can ngan anh em Tong thong Ngo Đinh Diem xay dung mot nha nuoc cuc quyen o Nam Viet Nam vi chinh sach cua ho se đua đen tinh trang chia re giua nhung nguoi co tinh than dan toc va cung chung muc tieu chong Cong. Co tai lieu cho rang voi viec loai tru cac đoi thu chinh tri đa tao nen mot khoang trong chinh tri o Nam Viet Nam khien Hoa Ky khong co su lua chon nao khac la ung ho chinh quyen hien huu.
Bao Nhan dan cua Đang Lao đong dan lai tu to Le Figaro thien huu o Phap thang 2-1961: "Che đo Diem la đoc tai va khong đem xia gi đen nhung quyen tu do ca nhan. Tong thong nam het quyen hanh, nguoi ta đa tao nen mot đang duy nhat đe lam viec ep dan chung vao to chuc, nguoi ta đa chang ca mot luoi mat tham va đa khuyen khich viec to cao nhung nguoi "phan boi". Ba van nguoi chong đoi nam chat cac trai tap trung. Tat ca nhung co gang ay đe đi đen mot that bai: giai cap tu san cong khai chong đoi va nong dan thi nghieng ve phia Viet Minh. Toi tin rang đo la mot điem chu yeu. Đe co the chong cong, khong the chi cop theo ky thuat cong san.''".
Thomas D. Boettcher nhan xet ve nhung hoat đong tieu diet cac nhom đoi lap cua Ngo Đinh Diem:

Trong 10 đo la vien tro thi 8 đuoc dung cho noi an chu khong dung cho cong tac chien đau chong nhung nguoi du kich Cong san hay cai cach ruong đat. Diem lo lang ve nhung cuoc đao chinh hon la nhung nguoi Cong san.
...Nhu la hau qua cua nhung bien phap đan ap cang ngay cang gia tang, su bat man cua quan chung đoi voi Diem cung cang ngay cang tang, bat ke la toan tinh cua Diem dap tat su bat man nay trong moi co hoi. Hang trieu nong dan o nhung vung que tro thanh xa la đoi voi Diem. Khong la gi, hoat đong cua nhung nguoi Cong san gia tang cung voi su bat man cua quan chung. Va nhung bien phap đan ap cua Diem cung gia tang theo cung nhip đo. Nhieu ngan nguoi bi nhot vao tu.


= Van đe ton giao =
Chinh quyen Ngo Đinh Diem tiep tuc ap dung quy đinh trong Đao du so 10 cua Quoc truong Bao Đai: "Hoi la Hiep uoc cua hai hay nhieu nguoi thoa thuan gop kien thuc hay hanh luc mot cach lien tiep đe theo đuoi muc đich khong phai la phan chia loi tuc, nhu la muc đich thuoc ve te tu, ton giao, chinh tri, tu thien, khoa hoc, van hoc, my nghe, tieu khien, thanh nien, the thao va đong nghiep ai huu.". Ngoai tru Hoi Truyen giao Thien Chua va Gia To, cac Hoa Kieu Ly Su Hoi co quy đinh rieng, đao du nay xem cac ton giao la cac hiep hoi van hoa the thao. Nhung bo phan cua tung giao phai co hanh đong chong đoi đeu bi Ngo Đinh Diem huy đong quan đoi tran ap, đanh dep.
Thoi ky 1955-1963, le Noen tai cac truong hoc đuoc nghi đen 15 ngay. Trong khi đo, ngay 9/1/1956, Ngo Đinh Diem ra Du so 4 huy bo ngay le Phat đan trong danh sach nhung ngay le cho cac hoc đuong, cong chuc va binh si. Đieu nay gay nen su bat binh trong du luan xa hoi noi chung va Tang Ni, Phat tu mien Nam noi rieng.
Trong cac ngay le cua Thien Chua giao, chinh quyen Ngo Đinh Diem đa tao nhieu đieu kien het suc to lon cho viec to chuc hanh le. Van thu so 124 ngay 1/8/1963 cua Uy ban Lien phai Bao ve Phat giao gui ong Frederick E. Nolting (đai su My tai Sai Gon) phan anh: "Moi nam le Giang sinh đeu đuoc cu hanh voi su tham gia truc tiep va huu hieu cua Chinh phu, nao thong điep cua Tong thong, cong so treo co trang hoang, nao Cong giao đoc chiem Đai quoc gia đe phat thanh trong may ngay lien tren he thong A chinh thuc, nao bat toan the nhan vien cua Phu Tong thong, cac ong bo truong, cac cong chuc cao cap, ke ca nhung nguoi theo đao Phat phai du le nua đem... Qua quat hon het la viec nam roi, mot hang đa (phong theo cau chuyen Jesus chao đoi) đuoc đat ngay tai Toa Đo chinh, lam nhu toan dan Chau thanh Sai Gon la nguoi Thien Chua giao."
Tren nui Thien But, tinh Quang Ngai von co nen cu cua chua Phat giao, chinh quyen Ngo Đinh Diem cho xay nha tho Cong giao tren đo. Tin đo Phat giao đia phuong phan ung quyet liet. Ngay 27/7/1961, quan Viet Nam Cong hoa ban hang loat đan coi vao chua Cao Dan, xa Tan Loc (Ca Mau) khi 200 nguoi dan va su sai Khmer đang lam le nhap ha, lam 20 nguoi chet va bi thuong.
Ngo Đinh Diem - mot nguoi Cong giao sung đao - coi ton giao la vu khi huu hieu đe thuc hien chong Cong. Trong hoi nghi "Lien minh chong cong chau A" hop tai Sai Gon thang 3 nam 1957, Ngo Đinh Diem tuyen bo "chung ta đung quen vu khi chan ly san co trong kho tang ton giao. Su dung vu khi đo la muc tieu cua lien minh chong cong chau A". Trong cuon "Thap gia va luoi guom", Linh muc Tran Tam Tinh nhan xet: 

"Tu nam 1955 đen nam 1963 la thoi vang son cua chu nghia cha chu, voi nhung loi ich that chang co bao nhieu, nhung voi nhung ha lam gay nhieu tieng tam hon, nhat la trong khi dan chung gom 90% la nguoi ngoai Cong giao ma bi kim ham duoi mot thu "Chinh phu Cong giao". Khap noi, o thanh pho cung nhu tai nong thon, chiec ao chung tham la bieu tuong cua quyen the
... (Ngo Đinh Diem) chi chap nhan mot đang duy nhat la Đang Can lao, đuoc thanh lap va khuynh loat boi ong em Ngo Đinh Nhu, lam nong cot cho cai ong goi la Phong trao Cach mang quoc gia... He tu tuong cua Đang nay va cua phong trao la "thuyet vi nhan". Chi co mot truong đao tao duy nhat la "Trung tam đao tao nhan vi", do mot nguoi anh cua Tong thong la Giam muc đia phan Vinh Long, Ngo Đinh Thuc sang lap. La nguoi Cong giao hay khong, tat ca cong chuc đeu phai qua mot khoa hoc tap it nhat la mot thang tai đo. Cac lop hoc đeu do cac linh muc đam nhiem, nhoi nhet nhung khai niem ve nhan ban con nguoi đuoc Thien Chua sang tao, giang ve nhung đieu lam lac cua Phat giao, Khong giao, ve cac toi ac cua Cong san... Cuoc "tay nao" nay do chinh cac linh muc thuc hien. Ho la nhung nguoi chi biet co triet hoc kinh vien Tay Au va "đa tiep thu tai Roma cac khai niem ve Phat giao do cac co cuu Thua sai day cho"
Nam 1959, Ngo Đinh Diem tuyen bo đat Viet Nam Cong hoa duoi "su bao tro cua Đuc Me Maria". Nguoi Cong giao đuoc Ngo Đinh Diem tin nhiem ve mat chinh tri, tro thanh nguon nhan luc chu yeu cua bo may hanh chinh, chinh tri, quan su. Mot linh muc cho biet: "Trong mot nuoc chi co 10% dan so la (tin đo) Cong giao ma tai Quoc hoi, co toi 30% dan bieu Cong giao voi 3 vi chu tich Quoc hoi lien tiep la Cong giao; trong bo may hanh chinh, co 9/14 tinh truong mien Trung va 14/18 tinh truong mien Nam la Cong giao; trong chinh phu co 4/12 bo truong la Cong giao; trong quan đoi, 3 trong so 16 tuong linh la Cong giao" Cho đen nam 1963, tru thi truong Đa Lat la nguoi theo Phat giao, tat ca cac tinh truong, thi truong tai mien Trung va Tay Nguyen đeu la tin đo Thien chua giao. Tinh truong nhieu tinh o Nam phan nhu: Gia Đinh, Binh Tuy, Long Khanh, Phuoc Thanh, Phuoc Long, Đinh Tuong, Kien Hoa, Vinh Long... đeu la nguoi Cong giao
Trong xa hoi ton tai du luan ve thai đo thien vi ton giao cua Ngo Đinh Diem. Đieu nay đa tao ra hiem khich ton giao gay gat va no đa phat tac thanh xung đot chinh tri lon sau đo vai nam, dan đen cuoc Khung hoang Phat giao 1963. Cuoc khung hoang nay đa gop phan lam sup đo che đo Ngo Đinh Diem.


= My đua quan vao Viet Nam =
Co nhung thong tin khac nhau ve viec Ngo Đinh Diem co muon Hoa Ky (va ca Trung Hoa Dan Quoc) đua quan vao tham chien truc tiep tai Viet Nam hay khong.
Ngay 11 thang 11 nam 1960, Ngo Đinh Diem nho Linh muc Raymond de Jaegher, nguoi Bi quoc tich My, xin voi Đai su My Elbridge Durbrow cho Thuy quan luc chien My đo bo vao Sai Gon voi ly do bao ve cong dan My va kiem soat phi truong Tan Son Nhat. Sau that bai cua My tai Lao va Cuba, Tong thong Kenedy quyet đinh chon Viet Nam lam noi đo suc voi Lien Xo. Tong tham muu truong My đe nghi "Đe thuyet phuc ong Diem thi hay nhat la lay co đem quan 'vao đe huan luyen', roi đem mot đon vi chien đau quan vao đong o Viet Nam voi cong tac la giup thiet lap hai doanh trai huan luyen." Ngay 20 thang 10 nam 1961, tuong My Maxwell D. Taylor hoi thao voi Ngo Đinh Diem lan đau tien, Ngo Đinh Diem đe nghi mot hiep uoc ho tro quan su, gia tang quan so Viet Nam Cong Hoa va yem tro khong quan cua My. Ngay 27 thang 10 nam 1961, Taylor hoi thao voi Ngo Đinh Diem lan thu hai va đe nghi đua bo binh My vao mien Nam Viet Nam voi nhiem vu chinh thuc la cuu lut, Diem rat tan thanh. Tu lieu trong kho Cambodge-Laos-Vietnam ghi nhan Ngo Đinh Diem "khong nhung muon đon nhan quan chien đau My va cac nuoc đong minh, ma con tuyen bo đai đa so dan mien Nam chao đon (welcome) viec nay." Tuy nhien trong tac pham A Death in November, tac gia Ellen Hammer cho rang co lan Tong thong Diem phan nan voi Đai su Phap Roger Lalouette: "Toi khong bao gio yeu cau nhung nguoi quan nhan nay toi đay. Ho cung chang co ca ho chieu nua". Diem chi yeu cau Hoa Ky yem tro phuong tien vat chat, hoac la hai ben ky ket hiep uoc quoc phong song phuong thay vi mang quan đoi My vao. Đai su Phap Lalouette cho rang "ly do chinh đua toi quyet đinh cua My loai bo ong Diem la vi vao thang 4 nam ay (1963), ong đa toan tinh yeu cau My rut co van".
Trong buoi hop ngay 13 thang 10 nam 1961, Bo truong Bo Quoc phong Viet Nam Cong hoa Nguyen Đinh Thuan đa đe nghi My hay duyet gap nhung yeu cau cua Ngo Đinh Diem, trong đo đo đe nghi My va Trung Hoa Dan Quoc (Đai Loan) gui quan đen Viet Nam, cu the:

Gui them cac phi đoan khu truc co AD-6 va cac phi cong dan su My đe đieu khien may bay.
Gui quan My tac chien hoac quan My "co van tac chien" cho quan Viet Nam Cong Hoa. Mot phan quan so nay se đong gan vi tuyen 17 đe Viet Nam Cong Hoa ranh tay chong quan du kich dan toc thieu so o Tay nguyen.
Xin đuoc biet phan ung cua My đoi voi đe nghi (cua ong Diem) xin Trung Hoa Dan Quoc gui mot su đoan quan tac chien vao khu vuc hanh quan o vung Tay Nam.

Trong thuc te, quan so cua My o Viet Nam tang nhanh trong thoi Ngo Đinh Diem. Đau nam 1961 chi co 685 co van quan su thi đen thang 10-1963, truoc khi Diem va Kennedy lan luot bi am sat, con so đo đa len toi 16.732 nguoi
Vao nam 1961, chat đoc mau da cam va cac loai thuoc diet co khac bat đau đuoc thu nghiem boi quan đoi Hoa Ky o Viet Nam, ma hau qua van con tac hai nghiem trong đen hon nua the ky sau. Mot so quan chuc va tuong linh trong quan đoi My biet su that nhung che giau. Chinh phu My muon chinh phu Ngo Đinh Diem phai nhan trach nhiem ve viec su dung chat diet co, va đa yeu cau Tong thong Ngo Đinh Diem ra tuyen bo rang cac chat nay khong gay hai gi cho suc khoe con nguoi
Nam 1962, Ngo Đinh Diem gui thu cho pho Tong thong My Lyndon Johnson trong đo viet "Nhung bien chuyen gan đay tai Lao đa lam noi bat moi quan ngai tram trong cua chung toi ve nen an ninh cua Viet Nam Cong hoa voi nhung đuong bien gioi keo dai va de bi tan cong...". Trong mot bao cao, Edward Landsdale nhan xet ve Viet Nam: "Ve tam ly - Viet Nam luon nghi minh moi la đoi tuong chinh - va ho tu hoi 'khi toi lan chung toi, lieu se co bi đoi xu giong nhu Lao khong.' Chinh sach cua My đa bien Lao thanh nuoc 'trung lap' voi mot chinh phu lien hiep, lam cho Tong thong Diem het suc lo au vi nghi rang sau Lao thi My se tinh đen viec trung lap hoa Viet Nam va ap đat mot chinh phu lien hiep voi Cong san. Boi vay, Landsdale cho rang viec chinh la phai lam sao cho chinh phu Mien Nam tin tuong rang viec rut lui o Lao khong co nghia la se rut khoi Viet Nam.".
Tuy nhien, nguon khac cho biet đen nam 1963, Ngo Đinh Diem muon quay sang tim giai phap hoa binh. Theo bo truong kinh te Viet Nam Cong hoa Nguyen Tien Hung, đau nam 1963, Ngo Đinh Diem đa nhin thay "bau troi tim". Qua co van Ngo Đinh Nhu, ong lien lac voi Viet Nam Dan chu Cong hoa đe đam phan ve hiep thuong roi tung buoc tien toi thong nhat Viet Nam trong hoa binh. Theo nguoi trung gian giua hai ben la đai su Ba Lan la ong Mieczyslaw Maneli, trong Phai đoan kiem soat đinh chien, thi chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa sau ca nam suy nghi đa đong y hop tac voi Diem đe thong nhat Viet Nam. Khi biet chuyen nay, đai su Lodge, roi Bo truong McNamara va tuong Taylor bao cao cho Tong thong Kennedy rang Ngo Đinh Diem đinh lam trai voi muc tieu cua My: "Su ve van cua ong Nhu voi y đinh đieu đinh (voi Ha Noi) - cho du la nghiem chinh hay khong đi nua - cung đa cho thay co su bat tuong phung can ban đoi voi nhung muc tieu cua Hoa Ky".
Con theo loi Bui Kien Thanh, cong su than can voi Tong thong Ngo Đinh Diem thi đen nam 1962, Ngo Đinh Diem khong muon My đua quan vao Viet Nam ma muon đam phan voi chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa, chinh vi đieu nay ma nguoi My đa chi đao cac tuong linh Viet Nam Cong hoa khoi đong cuoc đao chinh lat đo Ngo Đinh Diem: 

"... Khi My muon vao Viet Nam nam 1962 ong Diem noi voi nguoi My rang cac ong nen nho tren đat nuoc toi trong 4.000 nam lich su khong co mot che đo nao đi theo quan đoi nuoc ngoai ma co the đuoc nhan dan ung ho. Vi vay ngay nao quan đoi My đat chan len đat nuoc nay chung toi se mat chinh nghia, ma khi mat chinh nghia thi cac ong khong the nao thang đuoc va chung toi (Viet Nam Cong Hoa) cung phai thua theo. Vi vay ngay nao quan My đo bo len đat nuoc nay thi ke nhu ngay đo chinh nghia Viet Nam đa mat roi, chung toi khong the chap nhan đuoc... Khi chinh phu Ngo Đinh Diem thay cai nguy co linh My đo bo len Viet Nam roi ma khong rut ra đuoc thi chien tranh se tran lan, du cho quan đoi My co đanh thang toi Ha Noi đi nua thi chung ta van se thua nhu thuong tai vi quan đoi Trung Quoc no se vao vi no khong đe cho minh tien qua bien gioi cua no. Vi vay Mien Bac se chien đau đen cung đe khong cho quan cua Trung Quoc qua chiem đong Viet Nam... Qua su trung gian cua đai su An Đo trong Uy ban Đinh chien, va Đai su Phap... qua cac cuoc đi san ban cua ong Nhu tren vung bien gioi hai ben đa co nhung cuoc chia se, chua han la thuong thao nhung đa lien lac đuoc voi nhau roi. Khi My nghe nhu the thi ho noi chinh phu Ngo Đinh Diem phan thung va ho đua viec nay ra cho may ong tuong lanh Viet Nam Cong Hoa bao la ong Ngo Đinh Diem, Ngo Đinh Nhu "ban nuoc cho cong san", vi vay cac anh phai lat đo Ngo Đinh Nhu, Ngo Đinh Diem đi đe "cuu nuoc" khong thi ho theo cong san, "ban đung" cac anh cho cong san... Thang 9 nam 1963 Tong thong Kennedy đa quyet đinh rut quan ra khoi Viet Nam roi nhung do cuoc bau cu nam 1964 nen khong the lam đuoc cho nen cho toi nam 1964 sau khi bau xong thi se lam, nhung rat tiec van han cua nuoc ta va nuoc My la Kennedy bi ban chet, Ngo Đinh Diem bi lat đo, Viet Nam đi vao cuoc chien tranh tan khoc do su thieu hieu biet cua mot so nguoi nong can cua phia My cung nhu Viet Nam Cong Hoa... Nguoi My khong chap nhan cai ly luan cua ong Ngo Đinh Diem nen ho tim cach lat đo ong Diem đi, đo la van đe cot loi chu khong phai do ba Nhu the nay the khac... Viec đao chanh Ngo Đinh Diem khong phai la chuyen cua Duong Van Minh, ong ta chi la mot con co thoi, cung nhu Tran Van Đo cung nhu may ong kia cung chi la con co, con nguoi chi huy, đua ra tat ca nhung chien thuat chien luoc đe lam viec nay la nguoi My, ma nguoi đai dien cho My lam viec nay la đai ta tinh bao Lucien Conein, ngoi thuong truc tai Bo Tong tham muu đe đieu khien may ong tuong kia, thanh ra tat ca bo tham muu luc đo nghe theo loi cua mot anh đai ta mat vu cua My, nghe co cay đang khong? ".
Đen thang 5/1963, khi tra loi phong van to Washington Post, ong Nhu tuyen bo My co the rut đi mot nua so co van. Đai su Phap Lalouette, cho rang "quyet đinh cua ong Nhu vao hoi thang 4 yeu cau rut co van cap tinh đa la ly do chinh đe nguoi My quyet đinh lat đo ong Diem". Sau đo tan Đai su My Lodge thong bao ve Washington rang chinh ong nghe tin ong Nhu đinh đieu đinh voi Bac Viet Nam. Giam đoc Tinh bao va Nghien cuu Bo Ngoai giao Roger Hilsman cho rang "Ong Nhu đa quyet đinh dan than vao mot cuoc mao hiem, cho nen ta khong the nao tiep tuc con đuong hoa giai voi ong ta đuoc nua". Trong cong đien so 272 gui cho đai su Lodge, Nha Trang đua ra y tuong loai bo vo chong Ngo Đinh Nhu khoi cac chuc vu va ket luan rang "se khong thanh cong neu chi thuyet phuc suong" tru phi "đua ra mot loi ran đe doa cat vien tro" nhung lam nhu vay thi "co nguy co rat cao la ong Diem se coi đo la chi dau sap co hanh đong chong lai ong va ong ba Nhu đen noi roi, va toi thieu rat co the ong ta se co bien phap manh đoi voi cac tuong lanh hay tham chi co hanh đong quai đan thi du nhu keu goi Bac Viet yem tro đe truc xuat nguoi My đi". Sau đo Lodge bao cao ve nuoc rang chinh ong ta cung đa "co nghe tin ong Nhu đa bi mat giao thiep voi Ha Noi va Viet Cong qua Đai su Phap (Lalouette) va Ba Lan (Maneli), ca hai chinh phu cac nuoc nay đeu tan thanh mot giai phap trung lap giua Bac va Nam Viet Nam".
Theo ong Cao Xuan Vy, nguoi cung đi voi Ngo Đinh Nhu gap Pham Hung, Diem muon qua trinh hiep thuong Nam - Bac Viet Nam phai co 6 giai đoan: cho phep dan hai mien trao đoi thu tin tu do, cho dan qua lai tu do, cho dan hai ben đuoc tu do chon noi đinh cu giua hai mien, trao đoi kinh te, hiep thuong chinh tri, tong tuyen cu. Con theo Mieczyslaw Maneli, Truong đoan Ba Lan trong Uy Hoi Kiem Soat Đinh Chien, thi "Mua Xuan nam 1963, Đai su Phap Lolouette noi voi toi la Tong thong Diem va em cua ong co nho toi tim hieu voi Chinh phu Ha Noi xem co kha nang nao đe giai quyet cuoc chien bang phuong tien hoa binh hay khong. Trong may thang sau đo toi đa thao luan nhieu voi gioi lanh đao cao cap nhat ke ca Chu tich Ho Chi Minh va Thu tuong Pham Van Đong. Cau hoi can ban toi đat ra cho ho la: trong truong hop My rut khoi Mien Nam, nhung bao đam thuc su nao Mien Bac co the đem ra đe chung to rang mot Viet Nam thong nhat se khong phai la mot nuoc cua the gioi Cong san? Lanh đao Mien Bac thao luan nhieu lan va dan dan đi toi mot ke hoach ma toi đa dua vao đo đe thao luan voi mot nhom cac đai su Tay phuong. Theo nhu ke hoach nay, hai Mien Bac - Nam se tu tu đi tung buoc bat đau tu lien lac buu chinh, kinh te, van hoa. San pham ky nghe Mien Bac se đuoc dung đe mua thoc gao Mien Nam... Mien Bac se khong đoi hoi phai thong nhat nhanh chong, mot chinh phu lien hiep se đuoc thanh lap tai Mien Nam. Toi hoi lieu ong Diem co the la lanh đao cua chinh phu nay hay khong? Toi mua he 1963 thi cau tra loi sau cung la co. Sau đo, toi lai hoi them: nhung lam sao phia The gioi Tu do (chi phuong Tay) co the tin rang Ha Noi se giu loi hua? Cau tra loi la neu My đong y rut, Mien Bac se san sang đua ra nhung bao đam co thuc chat, gom ca viec My tham du vao viec giam sat giai phap hoa binh... ngoai ra Mien bac cung se co quan he ngoai giao va thuong mai voi the gioi Tu do, va sau cung nhung rat quan trong, la quyen luc ve kinh te va chinh tri cua Hoa Ky se van con nguyen, khong bi bot đi vi cuoc chien. ".
Tuy nhien, mot so nguoi khac thi đanh gia rang viec lien lac voi Viet Nam Dan chu Cong hoa đe đam phan la quyet đinh rieng cua Ngo Đinh Nhu, nguoi đuoc coi la muu meo va thuc te hon, con Ngo Đinh Diem khong co đuoc su uyen chuyen ve chinh tri nhu vay. Ban than Ngo Đinh Diem khi đo van muon tiep tuc chien tranh, voi viec My lien tuc tang cuong them quan tai Viet Nam tu nam 1961 nham đap ung loi đe nghi cua Ngo Đinh Diem thi ong ta van khong tin minh se that bai hoac bi lat đo


= Can thiep vao noi bo Campuchia va Lao =
Voi Lao, quoc gia lang gieng, chinh quyen Diem đa quyet đinh đoan giao khi Chinh phu cua hoang than Souvanna Phouma cong nhan va thiet lap lien lac ngoai giao voi Chinh phu Viet Nam Dan chu Cong hoa vao nam 1962. Ngay nhu Campuchia, mot quoc gia lien ke cung đa tu choi khong cong nhan ve mat phap ly đoi voi chinh quyen Ngo Đinh Diem. Ngay 2 thang 2 nam 1956 Ngo Đinh Diem đa đong cua bien gioi khong cho hang hoa nhap vao Campuchia. Nhu vay, that bai lon nhat trong chinh sach đoi ngoai cua chinh phu Ngo Đinh Diem o Đong Nam A la khong loi keo đuoc Lao Va Campuchia ung ho minh.
Thang 2 nam 1959, co quan Tinh bao Phu Tong thong Viet Nam Cong hoa hop tac voi tuong Campuchia Dap Chhoun am muu đao chinh lat đo quoc vuong Norodom Sihanouk đe đua Son Ngoc Thanh len lam lanh đao Campuchia do Sihanouk co khuynh huong nga theo Bac Kinh. Khi cuoc đao chinh bung no thi luc luong Quan khu V va Quan khu II cua Viet Nam Cong hoa se tien đen bien gioi giup Dap Chhoun chiem linh khu vuc Đong - Bac Campuchia. Tuy nhien, gio khoi su bi đinh lai vi Son Ngoc Thanh qua Thai Lan đe xin vien tro quan su cho mat tran phia Tay. Chinh su tri hoan nay đa lam cho am muu bi bai lo. Ngay khi phat hien am muu đao chinh, Sihanouk giao Lon Nol thong lanh luc luong linh du mo cuoc tan cong chop nhoang vao Siem Reap khi Dap Chhoun con ngu. Dap Chhoun cai trang tron thoat. Quan Lon Nol chiem dinh thong đoc Siem Reap va bat đuoc đay đu tang vat gom 100 kg vang, hai điep vien Viet Nam Cong hoa va đai vo tuyen cung mot so vu khi. Hom sau, Sihanouk moi tat ca vien chuc ngoai giao nuoc ngoai, trong đo co ong Ngo Trong Hieu, đac su Viet Nam Cong hoa tai Campuchia, đen Siem Reap. Tai dinh thong đoc Siem Reap, Sihanouk khong ngot loi thoa ma "ke thu dan toc Khmer" va bon "tay sai đe quoc" roi trung ra tat ca nhan chung lan vat chung trong đo co 100 kg vang đong dau ngan kho Viet Nam Cong hoa, he thong đien đai va hai điep vien mang thong hanh Viet Nam Cong hoa. Hai điep vien Viet Nam Cong hoa bi ket an tu hinh con Dap Chhoun bi luc luong linh du cua Lon Nol bat va ha sat.
Bao Nhan dan dan theo cac bao Campuchia ngay 22 thang 6 nam 1961 cho biet toa an Quan su Campuchia ket an tu hinh mot điep vien chinh quyen Ngo Đinh Diem, ve toi "muu sat quoc vuong va hoang hau Campuchia" va toi "lam gian điep cho My - Diem pha hoai nen an ninh Campuchia". Nguoi nay la chu nhiem to Hon Viet va to Tu do xuat ban tai Phnom Penh cac nam 1956-1957. Chinh phu Campuchia bat đuoc nhieu giay to to ro điep vien nay nhan lenh cua chinh quyen Ngo Đinh Diem "am muu pha hoai nen an ninh Campuchia", trong đo co ca thu khen cua ong Diem gui cho ong ta. Ke hoach am sat Sihanouk đuoc ong Ngo Đinh Nhu va Tran Kim Tuyen thao luan chi tiet, sau khi muu đao chinh tai Campuchia that bai. Tuy nhien am muu am sat bat thanh do Sihanouk may man thoat chet. Pham Trong Nhon la thu pham cua vu nay. Theo bao An ninh The gioi, Sihanouk thoat chet la nho mot điep vien cua Viet Nam Dan chu Cong hoa la Ba Quoc (ten that la Đang Tran Đuc), phu ta Pho Giam đoc So Nghien cuu Chinh tri Xa hoi Viet Nam Cong hoa, tham gia vao am muu am sat đa co y cai đat bom lech gio.
Theo bao Nhan dan, dan lai Đai Tieng noi Lao, hon muoi ngay sau cuoc đao chinh ngay 9 thang 8 nam 1960 o Vieng Chan, hang nghin binh si My, Thai Lan, Philippines, linh Đai Loan, Viet Nam Cong hoa đa đen Savannakhet chuan bi tan cong Vieng Chan. Ngay 31 thang 1 nam 1961, Đai ta Ha Van Lau truong phai đoan lien lac cua Viet Nam Dan chu Cong hoa gui đien đen Uy ban quoc te, cho biet sau cuoc gap giua Nguyen Khanh va Tran Van Đon voi Phoumi Nosavan va Boun Oum, chinh quyen Diem đa cho ba đon vi bo binh cua trung đoan 1 va 2 thuoc su đoan I cua quan khu 2 sang Lao.


= Cac lan bi am sat =

Tu nam 1957 đen nam 1962, Ngo Đinh Diem nhieu lan bi am sat nhung đeu may man thoat chet. Co the ke đen 2 vu tieu bieu: Lan đau tien do Ha Minh Tri, mot nguoi cong san duoi danh nghia thanh vien Cao Đai thuc hien ngay 22 thang 2 nam 1957 tai "Hoi cho Kinh te Cao nguyen" o Buon Ma Thuot, lan thu hai do hai phi cong thuoc Quan luc Viet Nam Cong hoa la Nguyen Van Cu va Pham Phu Quoc, von la đang vien Đai Viet Quoc dan Đang, nem bom vao dinh Tong thong ngay 27 thang 2 nam 1962. Nguyen Van Cu la con trai thu hai cua Nguyen Van Luc, mot lanh đao cua Đai Viet Quoc dan đang, nguoi ma truoc đo đa bi Ngo Đinh Diem bo tu mot thoi gian vi cac hoat đong chong đoi. Vu nem bom cua Nguyen Van Cu va Pham Phu Quoc lam sap mot goc cua dinh Tong thong, khien 3 nguoi phuc vu va linh gac bi chet, 30 nguoi khac bi thuong, song Ngo Đinh Diem đa kip xuong ham tru an an toan.


= Bi đao chinh lan thu nhat =

Đao chinh tai Viet Nam Cong hoa nam 1960 la cuoc đao chinh quan su đau tien tai Viet Nam Cong hoa, do đai ta Nguyen Chanh Thi va trung ta Vuong Van Đong cam đau. Muc đich cuoc đao chinh nham lat đo Tong thong Ngo Đinh Diem. Ban đau, quan đao chinh kiem soat đuoc mot so vi tri quan trong tai Sai Gon do yeu to bat ngo, tuy nhien nhanh chong that bai khi cac thu linh quan su khong kien quyet cung nhu khong co đuoc su ung ho quan chung.
Ke hoach đao chinh đa đuoc Vuong Van Đong va cac quan chuc bat binh voi che đo Ngo Đinh Diem, trong đo co Đai ta Nguyen Chanh Thi, chuan bi trong mot nam. Vuong Van Đong đa cau ket đuoc voi mot trung đoan xe thiet giap, mot đon vi hai quan va ba tieu đoan quan nhay du. Cuoc đao chinh đuoc du đinh vao 5 gio sang ngay 11 thang 11. Tuy nhien ke hoach đa đuoc thuc hien khong hieu qua, quan noi loan đa khong tuan thu chien thuat đa đuoc viet ra nhu chiem giu đai phat thanh va phong toa cac con đuong vao đo thanh Sai Gon. Ho cung đa khong the cat đuong day lien lac đien đam vao dinh Đoc Lap, đieu nay khien cho Ngo Đinh Diem co the lien lac đuoc voi cac đon vi trung thanh đen bao ve minh. Quan đao chinh đa bao vay dinh Đoc Lap nhung tri hoan tan cong trong 36 gio vi tin rang Ngo Đinh Diem se tuan thu theo yeu sach cua ho. Loi dung thoi gian tri hoan nay, Ngo Đinh Diem đa xuong tang ham dinh Đoc Lap va viet mot bai dien van hua hen se co bau cu tu do va cong bang va cac bien phap tu do khac. Khi cac thoa hiep đang đuoc phat tren cac phuong tien truyen thong ngay 12 thang 11, luc luong trung thanh voi Ngo Đinh Diem đa tien vao Sai Gon. Cuoc giao tranh dien ra chop nhoang nhung khoc liet voi khoang 400 nguoi chet, trong đo co nhieu thuong dan to mo xuong pho đe xem giao tranh. Luc luong trung thanh voi Ngo Đinh Diem đa tieu diet gon quan đao chinh.
Sau cuoc chien la mot cuoc đan ap cua Ngo Đinh Diem voi nhung nguoi chi trich va nhieu bo truong noi cac bi bo tu. Mot so si quan quan đoi va chinh khach đoi lap lien quan đen cuoc đao chinh bi chinh quyen Ngo Đinh Diem thanh trung va đua ra xet xu, tieu bieu nhu vu an nha van Nguyen Tuong Tam.


= Khung hoang Phat giao =

Cac moi quan he cua che đo Ngo Đinh Diem voi Hoa Ky đa tro nen toi te hon trong nam 1963, do su bat man ngay mot tang trong phan lon Phat tu o mien Nam Viet Nam. Thang 5 nam 1963, o Hue mot thanh pho trung tam cua đao Phat, theo Topmiller, nguoi anh cua Ngo Đinh Diem la tong Giam muc Ngo Đinh Thuc đa cam phat tu va nha chua treo co nha Phat trong le Phat đan can cu tren quy đinh cam treo cac loai co ton giao o noi cong cong con theo tac gia Nguyen Hien Đuc, Ngo Đinh Can chi thi cho Tinh truong yeu cau ban To chuc le Phat Đan chi can thong bao cho toan the tin đo Phat giao đung treo co Phat giao trong ngay le, Phat tu nao đa treo co roi thi cu đe cho treo het le. Vai ngay truoc đo thi nguoi Cong giao lai đuoc phep treo co trong cac le ky niem cua ho. Tuy nhien, sau đo Phat giao va chinh quyen thanh pho Hue đa đat đuoc thoa thuan cho phep dan chung treo co Phat giao.

Nhung thuong toa Thich Tri Quang van quyet đinh tiep tuc đau tranh nham chong lai quy đinh cua chinh quyen. Trong luc Phat tu tu tap truoc đai phat thanh Hue cho nghe bai dien van cua Thuong toa Thich Tri Quang đa xay ra vu no giet chet 9 thuong dan khong vu trang. Mac du tinh truong bay to su cam thong va chia buon sau sac đoi voi than nhan nhung nguoi chet va đe xuat boi thuong cho gia đinh nan nhan, nhung tinh truong van nhat quyet phu nhan luc luong cua chinh phu đan ap giet chet nguoi bieu tinh, đong thoi cho rang Viet Cong la thu pham. Theo Karnow, luc luong an ninh quan đoi Viet Nam Cong hoa đa đan ap cuoc bieu tinh cua Phat giao. Ngo Đinh Diem va nhung nguoi cung phe cao buoc Viet Cong phai chiu trach nhiem ve nhung cai chet cua thuong dan va tuyen bo nhung nguoi bieu tinh phai chiu trach nhiem ve tinh trang bao luc
Cac to chuc Phat giao đa đua ra mot ban Tuyen ngon gom 5 điem: tu do treo co ton giao, cham dut bat bo bua bai, boi thuong cho cac nan nhan Hue, cac quan chuc chiu trach nhiem ve vu đan ap phai bi xu ly va binh đang ton giao. Chinh quyen cam cac cuoc bieu tinh, ra lenh cho quan đoi canh sat bat giu nhung nguoi tham gia vao cac cuoc tuan hanh bieu tinh.
Ngay 3 thang 6 nam 1963, nguoi bieu tinh co gang dieu hanh qua chua Tu Đam. Quan luc Viet Nam Cong hoa su dung hoi cay va cho nghiep vu tan cong nguoi bieu tinh 6 lan đe giai tan đam đong nhung bat thanh, cuoi cung quan đoi su dung hoa chat long mau nau đo đe tuoi vao đam đong nguoi bieu tinh đang cau nguyen, ket qua la 67 nguoi phai nhap vien vi nhiem đoc. Lenh gioi nghiem sau đo đa đuoc chinh quyen Diem ban hanh.
Đe xoa diu Phat giao, ngay 4 thang 6 nam 1963, Chinh phu Ngo Đinh Diem thanh lap Uy ban Lien bo đe nghien cuu giai quyet nhung nguyen vong cua Phat giao, do Pho Tong thong Nguyen Ngoc Tho đung đau. Mot phai đoan hon hop cua hai ben đuoc gui ra Hue đe giai toa cac chua Tu Đam, Linh Quang, Bao Quoc, va Chua Dieu Đe, đong thoi keu goi Phat tu tro ve sinh hoat binh thuong, kien nhan cho đoi hanh đong cua chinh quyen.

Buoc ngoat cua cuoc khung khoang Phat giao nam 1963 đen vao thang 6, khi hoa thuong Thich Quang Đuc tu thieu giua mot nga tu đong đuc o Sai Gon đe phan đoi cac chinh sach cua Diem; buc anh chup lai canh tuong nay đa nhanh chong pho bien tren khap the gioi, va đoi voi nhieu nguoi nhung hinh anh nay đa chung minh cho su that bai cua chinh phu Viet Nam Cong hoa. Mot so nha su khac đa tu thieu, noi guong theo hoa thuong Thich Quang Đuc.
Truoc tinh hinh đo, Uy ban Lien bo cua chinh quyen Viet Nam Cong hoa va Uy ban Lien phai cua Phat giao sau khi thao luan đa ra ban Thong cao chung voi noi dung cho phep treo co Phat giao noi cong cong nhung phai kem theo co quoc gia, chinh phu hua se thay the du so 10 bang mot đao luat moi do Quoc hoi ban hanh, lap Ban đieu tra đe xem xet tat ca cac đon khieu nai cua Phat giao, phong thich nhung nguoi lien quan đen cuoc đau tranh cua Phat giao, nhung sinh hoat ton giao thuan tuy va thuong xuyen khong dien ra noi cong cong khong can xin phep, tao đieu kien cho Phat giao xay chua, trung phat cac can bo co trach nhiem trong su kien Phat đan ngay 8 thang 5 nam 1963 neu that su ho co loi, tro giup cac nan nhan trong su kien Phat đan.
Sau khi ban Thong cao chung đuoc cong bo, phia Phat giao cho rang cac chinh quyen đia phuong đang ngam chong lai viec thuc thi Thong cao chung nen tiep tuc đau tranh. Cuoc đau tranh cua Phat giao khien chinh quyen Viet Nam Cong hoa do Tong thong Ngo Đinh Diem lanh đao mat uy tin ca trong lan ngoai nuoc. Đieu nay buoc Tong thong Ngo Đinh Diem ra thong điep keu goi hoa giai giua chinh phu Viet Nam Cong hoa va Phat giao. Tuy nhien Phat giao khong chap nhan hoa giai ma van tiep tuc đau tranh.
Chinh phu Hoa Ky ngay cang that vong voi nhung hinh anh cong bo cac nha lanh đao khong đuoc ua chuong ca o Viet Nam va Hoa Ky. Ngo Đinh Diem su dung ly le chong cong truyen thong cua minh, buoc toi nhung nguoi chong đoi la cong san. Khi cac cuoc bieu tinh chong chinh phu cua Ngo Đinh Diem van tiep tuc trong suot mua he nam 1963, thi cac luc luong đac biet trung thanh voi chinh phu đa tien hanh mot cuoc đot kich vao chua Xa Loi o Sai Gon vao thang 8 cung nam. Chua bi pha hoai, cac nha su bi đanh đap, hai cot hoa tang cua hoa thuong Thich Quang Đuc, bao gom ca trai tim cua ong đuoc nhung phat tu coi la mot di tich ton giao, cung bi luc luong an ninh tich thu.
Cac cuoc tan cong đong thoi đuoc thuc hien tren toan Viet Nam Cong hoa, chua Tu Đam o Hue bi cuop pha, tuong phat Tat-đat-đa Co-đam bi pha huy va di the mot nha su đa ta the cung bi đua đi. Khi dan chung đen đe bao ve cac nha su đa đung đo voi quan đoi va canh sat, dan đen 30 thuong dan thiet mang va 200 nguoi khac bi thuong. Tong cong đa co 1.400 nha su bi bat, khoang 30 nha su bi thuong tren toan lanh tho Viet Nam Cong hoa. Hoa Ky đa cho thay quan điem khong tan thanh chinh quyen cua Diem khi đai su Hoa Ky la Henry Cabot Lodge, Jr. toi tham mot ngoi chua. Khong co them cac cuoc bieu tinh cua Phat tu xay ra trong thoi gian nam quyen con lai cua Ngo Đinh Diem (khoang 5 thang).
Trong thoi gian nay, em dau cua Ngo Đinh Diem la Tran Le Xuan, mot nguoi tung theo đao Phat va sau cai đao sang Cong giao, co the coi Tran Le Xuan la Đe Nhat phu nhan de facto (tren thuc te) do Ngo Đinh Diem khong lap gia đinh; Tran Le Xuan đa đo them dau vao lua khi che gieu cac vu tu thieu cua cac nha su, coi ho la "thit nuong" (barbecues), va tuyen bo "Neu cac phat tu muon co them thit nuong, Toi se vui mung cung cap xang cho ho" (nguyen van: If the Buddhists want to have another barbecue, I will be glad to supply the gasoline). Cac cuoc tan cong vao chua chien đa lam day len ban khoan lo lang lan rong trong cong chung o Sai Gon. Sinh vien đai hoc Sai Gon đa bai khoa va to chuc cac cuoc bao đong, dan đen viec bat giu, bo tu va đong cua cac truong đai hoc; đieu nay đa lap lai tai Đai hoc Hue. Khi hoc sinh trung hoc dieu hanh bieu tinh, Ngo Đinh Diem cung đa bat hoc sinh; tren 1.000 hoc sinh tu cac truong trung hoc o Sai Gon, hau het la con em cac cong chuc dan su Sai Gon, đa bi gui toi cac trai cai tao, theo bao cao bao gom ca tre em len nam, bi buoc toi ve va viet cac cau, hinh ve chong chinh phu. Bo truong ngoai giao cua Diem la Vu Van Mau đa tu chuc, cao đau giong nhu mot nha su đe phan đoi. Khi ong co gang roi Viet Nam Cong hoa đe tham gia mot cuoc hanh huong đen đat phat An Đo, thi bi bat va bi quan thuc.
Ngay 20 thang 8 nam 1963, Ngo Đinh Nhu chi đao luc luong an ninh cua đai ta Le Quang Tung phat đong chien dich Nuoc Lu ao at tan cong chua Xa Loi, Giac Minh, An Quang, Tu Quang, Therevada o Sai Gon va chua chien khap toan quoc. Ho mac đong phuc cua quan đoi trong khi đot kich đe cho moi nguoi thay rang Quan đoi chinh phu đung sau lung ho trong cuoc đan ap nay. Luc luong cua Ngo Đinh Nhu đa bat hon 400 nha su đang ngoi truoc tuong Đuc Phat. Hang ngan phat tu khac cung bi bat giu tren ca nuoc (rieng tai Sai Gon la 1.400 nguoi) voi ly do "Phat giao la tay sai cua Viet cong". He qua tuc thoi cua chien dich Nuoc Lu la toan bo thanh phan lanh đao Phat giao bi bat giu, phong trao đau tranh cua Phat giao gan nhu bi te liet.
Trong ba thang sau chien dich Nuoc Lu, nhieu vi lanh đao tren the gioi, ke ca Giao hoang Phaolo VI va cac to chuc Cong giao, đa len an Ngo Đinh Diem. Ngo Đinh Thuc đen Vatican nhung khong đuoc Giao hoang tiep, Tran Le Xuan dan phai đoan Quoc hoi đi nuoc ngoai bi bieu tinh phan đoi. Cuoi thang 9/1963, To chuc Lien Hop Quoc quyet đinh gui phai đoan đen Viet Nam đe đieu tra tinh hinh đan ap Phat giao theo loi moi cua Viet Nam Cong hoa.


= Khung hoang chinh tri va quan su =
Tu nam 1960 khi Mat tran Dan toc Giai phong Mien Nam Viet Nam voi su hau thuan cua Viet Nam Dan chu Cong hoa ra đoi tien hanh đau tranh vu trang đa lam cho tinh hinh an ninh o mien Nam bi xao tron. Luc luong Mat tran Dan toc Giai phong mien Nam Viet Nam đa kiem soat đuoc phan lon vung nong thon, cac ke hoach quoc sach nhu Ap Chien luoc va Khu Tru mat cua Ngo Đinh Diem đeu that bai. Rieng trong nam 1963, quan Giai phong va nguoi dan mien Nam đa pha hoan toan 2.895 Ap chien luoc trong so 6.164 ap đuoc lap, so con lai đa bi pha đi pha lai 5.950 lan ap. Quan Giai phong gianh quyen lam chu o 12.000 thon trong tong so 17.000 thon toan mien Nam, gom hon 5 trieu dan trong tong so 14 trieu dan toan mien Nam. Hon 1,5 trieu ha tren tong so 3,5 trieu ha ruong đat đa ve tay nong dan; hon 23.000 thanh nien mien Nam đa gia nhap quan Giai phong. Hang nghin ap chien luoc đa bien thanh lang chien đau, he thong Ap chien luoc bi sup đo đen 4/5.
Viec tap trung quyen luc vao gia đinh, đao nguoc cac chinh sach cai cach ruong đat cua Viet Minh truoc đay (xem Cai cach đien đia) cung nhu chinh sach cai tri đat nuoc bi coi la thien vi voi thieu so nguoi Cong giao tao ra nhung mam mong xung đot giua Cong giao va Phat giao cung nhu su bat man trong đoi ngu tuong linh quan chuc, su chong đoi cua đong đao nguoi theo đao Cao Đai, Phat giao Hoa Hao, tri thuc va nong dan. Hon nua Ngo Đinh Diem con bi cac chinh tri gia đoi lap chi trich la đoc tai, gia đinh tri, bat luc trong viec on đinh xa hoi va chong Cong thieu hieu qua (xem Nhom Caravelle).
Anh em Ngo Đinh Diem - Ngo Đinh Nhu nay sinh bat đong tu đau nam 1963. Quan đoi Viet Nam cong hoa bi thua nang tai tran Ap Bac, du khi đo tai Nam Viet Nam đa co 12.000 co van quan su My, đa khien gioi quan su My lien tuc chi trich kha nang quan su cua cac tuong Viet Nam Cong Hoa va đoi đe cac tuong My nam quyen chi huy. Ngo Đinh Nhu to ra bat man ve viec chinh phu Viet Nam Cong hoa phai nghe theo nhung khuyen cao quan su cua nguoi My nen quyet đinh tim huong đi moi, to y đinh yeu cau My rut bot co van quan su ve nuoc va tim cach tiep xuc voi nhung nguoi cong san o Ha Noi. Nguoi ta đanh gia rang viec nay la quyet đinh rieng cua Ngo Đinh Nhu, con Ngo Đinh Diem khong co đuoc su uyen chuyen ve chinh tri nhu vay.
Do nhung y đinh moi cua Ngo Đinh Nhu, nguoi My bat đau tim cach thay the Ngo Đinh Diem, ho cat mot nua vien tro cho chinh quyen Sai Gon. Thang 7 nam 1963, đai su My Frederick Nolting, nguoi bi xem la qua bao che cho chinh quyen ho Ngo, bi thay the. Cung luc đo no ra bien co Phat giao, 1963 lam chinh quyen Sai Gon cang lung lay. Theo tuong Phap Paul Ely thi vao giua nam 1963, quyen luc cua Ngo Đinh Diem chi con gioi han trong pham vi Sai Gon.
Cung voi viec chong Cong khong đat đuoc ket qua va khong xoa diu đuoc cuoc đau tranh cua Phat giao đuoc xem la nguyen nhan dan toi su mat uy tin tram trong cua chinh quyen Ngo Đinh Diem truoc cac luc luong chinh tri hop phap khac tai mien Nam va truoc chinh quyen Hoa Ky. Su kien Phat Đan, 1963 xay ra la giot nuoc tran ly dan toi hanh đong đao chinh cua mot nhom tuong linh von bat man voi cach đieu hanh đat nuoc cua Tong thong Ngo Đinh Diem. Chinh phu My đe nghi Ngo Đinh Diem bot đan ap tan bao đoi voi Phat giao va sinh vien đe lay lai hinh anh dan chu hon cua chinh quyen, nhung Ngo Đinh Diem khong nghe theo. Đung truoc tinh the đo, chinh phu Kennedy buoc phai gay suc ep đoi voi chinh quyen cua Ngo Đinh Diem.
Cang thang voi nguoi My ngay cang tang, nhung Ngo Đinh Diem khong nghe theo nhung canh bao cua My vi ong van tu tin cho rang nguoi My khong the tim ra nguoi thay the tot hon minh o vi tri Tong thong Viet Nam Cong hoa. Vi the chinh phu My cuoi cung quyet đinh bo roi ong.


= Bi đao chinh lan thu hai =

Theo Thomas Ahern Jr., bat đau tu thang 10 nam 1960 CIA bat đau nhan thay mam mong noi loan chong Ngo Đinh Diem o Sai Gon ngay cang tang, CIA tap hop thong tin ve thanh phan bat man trong quan đoi đong thoi co gang khai thac tuong Tran Van Minh va cac nguon khac nham lien lac voi thanh phan tham gia đao chinh. Nhan vien CIA Miller đuoc lenh cua Tram CIA tranh can du "co van" cho phe đao chinh ma chi viec lang le theo doi dien bien roi bao cao ve Tram.

Bui Diem (sau nam 1963 la Đai su Viet Nam Cong hoa tai Hoa Ky) đa viet trong hoi ky cua minh rang: tuong Le Van Kim đa yeu cau ho tro nham thuc hien đieu ma chinh phu Hoa Ky cung muon lam voi chinh quyen cua Ngo Đinh Diem (tuc gat bo chinh quyen cua Ngo Đinh Diem). Bui Diem đa lien lac voi ca đai su va cac nha bao thao tin cua Hoa Ky o mien Nam Viet Nam, nhu David Halberstam (New York Times), Neil Sheehan (United Press International) va Malcolm Browne (Associated Press).
Theo loi Bui Kien Thanh, mot nguoi than can voi Tong thong Ngo Đinh Diem thi "Qua su trung gian cua đai su An Đo trong Uy ban Đinh chien, va Đai su Phap... qua cac cuoc đi san ban cua ong Nhu tren vung bien gioi hai ben đa co nhung cuoc chia se, chua han la thuong thao nhung đa lien lac đuoc voi nhau roi. Khi My nghe nhu the thi ho noi chinh phu Ngo Đinh Diem phan thung va ho đua viec nay ra cho may ong tuong lanh Viet Nam Cong Hoa bao la ong Ngo Đinh Diem, Ngo Đinh Nhu "ban nuoc cho cong san", vi vay cac anh phai lat đo Ngo Đinh Nhu, Ngo Đinh Diem đi đe "cuu nuoc" khong thi ho theo cong san, "ban đung" cac anh cho cong san...Nhung đau oc suy yeu cua nhung anh tuong huu dung vo muu khong biet gi ca, nghe nhu the lai tuong rang minh la nguoi ai quoc ai quan, lat đo Ngo Đinh Diem đe "cuu đat nuoc khoi hoa cong san" ".
Henry Cabot Lodge, Jr. đai su Hoa Ky tai Viet Nam Cong hoa sau khi biet ve am muu đao chinh đuoc len ke hoach boi cac tuong linh cua Quan luc Viet Nam Cong hoa, do tuong Duong Van Minh cam đau đa bao cao cho Tong thong My John F. Kennedy xin y kien. Bien ban cuoc hop ngay 29 thang 10 nam 1963 giua Kennedy va cac co van cho thay Kennedy sau khi hop voi 15 co van ngoai giao cao cap va chuyen gia an ninh quoc gia khong đua ra đuoc y kien thong nhat ve van đe nay ma đe cho đai su My Henry Cabot Lodge, Jr. tuy co ung bien. Tai Washington, ngoai truong Dean Rusk truyen đat quyet đinh đen Đai su Lodge o Sai Gon. Lodge bao tin cho nhan vien CIA Lucien Conein.
Lucien Conein, đac vu cua CIA, tro thanh đau moi lien lac giua Đai su quan Hoa Ky voi cac tuong linh đao chinh, do Tran Van Đon đung đau. Ngay 3 thang 10 nam 1963, Conein gap tuong Minh la nguoi noi cho ong biet y đinh đao chinh va yeu cau nguoi My ho tro neu no thanh cong. Trong phim tai lieu Viet Nam: Cuoc chien 10.000 ngay cua đao dien Michael Maclear, nhan vien CIA Lucien Conein ke lai rang khi đuoc thong bao ve y đinh đao chinh ong ta noi: "Lenh ma toi nhan la the nay: Toi phai cho Tuong Minh biet rang chinh phu Hoa Ky se khong can tro cuoc đao chinh cua ho, va toi đa truyen đat đieu nay.". Sau đo Conein bi mat gap tuong Tran Van Đon đe noi voi ong nay rang Hoa Ky phan đoi bat cu hanh đong am sat nao. Tuong Tran Van Đon tra loi "Đuoc roi, neu anh khong thich đieu đo chung ta se khong noi ve no nua.". Theo mot nguon khac, Conein cung cap cho nhom tuong linh Viet Nam Cong hoa mot so tien mat len toi 40.000 USD đe ho tro cho viec thuc hien đao chinh voi loi hua rang Hoa Ky se khong lam bat cu đieu gi đe bao ve Ngo Đinh Diem.
Ngay 30 thang 10 nam 1963, phu ta Ngoai truong My Roger Hilsman gui đen Đai su My tai Sai Gon mot buc mat thu ma ong nay goi đo la "Hoang hon cua cac than linh". Trong buc mat thu nay co đoan: 

"Chung ta can khuyen khich nhom đao chinh chien đau đen cung va pha tan Dinh Đoc Lap (neu can) đe đat đuoc thang loi. Đieu kien cho gia đinh ho Ngo la đau hang vo đieu kien, vi neu khong ho se tim cach gat bo đuoc luc luong đao chinh lan su anh huong cua Hoa Ky. Neu gia đinh ho Ngo bi bat song, vo chong ong Nhu phai nhanh chong bi tong xuat sang Phap hay bat cu nuoc nao muon nhan ho. Rieng ong Diem, tuy thuoc vao y muon cua cac tuong linh tham gia đao chinh".
Tuong Duong Van Minh va cac đong muu len ke hoach lat đo chinh phu cua Ngo Đinh Diem vao ngay 1 thang 11 nam 1963 bang mot cuoc đao chinh nhanh gon chong vanh. Ngay 1 thang 11 nam 1963, luc luong đao chinh đua quan đoi toi chiem đong tat ca cac vi tri trong yeu o Sai Gon, chan moi cua ngo ra vao noi đo. Tai dinh tong thong, chi co mot luc luong nho trung thanh bao ve cho Ngo Đinh Diem va Ngo Đinh Nhu, cac tuong linh đao chinh keu goi Ngo Đinh Diem đau hang va Ngo Đinh Diem se đuoc ra nuoc ngoai song luu vong neu đau hang. Tuy nhien toi hom đo, Ngo Đinh Diem va đoan tuy tung đa tron thoat khoi dinh tong thong bang mot đuong ham toi Cho Lon, ve lanh nan tai nha tho Cha Tam - Cho Lon. Sang som ngay 2 thang 11, Ngo Đinh Diem va Ngo Đinh Nhu bi luc luong đao chinh bat, cuoc đao chinh toi đay la ket thuc, phe đao chinh chi con viec thanh lap chinh phu moi. Hanh đong đao chinh đa đua Viet Nam Cong hoa đen tinh trang khung hoang lanh đao trong mot thoi gian cho đen khi Nguyen Van Thieu tro thanh Tong thong Viet Nam Cong hoa.


Am sat va mai tang Sau khi bi lat đo boi cac tuong linh duoi quyen ngay 1 thang 11 nam 1963, Ngo Đinh Diem cung em trai — co van Ngo Đinh Nhu — lanh nan tai nha tho Cha Tam. Luc 7 gio sang ngay 2 thang 11 nam 1963, Ngo Đinh Diem goi đien thoai cho Đai su My la Cabot Lodge đe cau cuu truoc, nhung Lodge đa "bo may xuong va đi tim cai gi đo". Khi tro ly cua Lodge la Mike Dunn đe nghi Lodge cho nguoi đen đo đe giai cuu, Lodge ngan lai: "Chung ta khong the dinh liu nhu vay đuoc".

Sang hom đo, Ngo Đinh Diem cung voi Ngo Đinh Nhu goi đien va ra hang luc luong đao chinh. Hai anh em Ngo Đinh Diem va Ngo Đinh Nhu bi đai uy Nguyen Van Nhung giet bang luoi le va sung luc trong chiec xe boc thep M-113, theo lenh cua tuong Duong Van Minh, khi chiec xe đang tren đuong toi Bo Tong tham muu Quan luc Viet Nam Cong hoa. Theo chung nhan cua bac si Huynh Van Huon, la nguoi đa tien hanh vu kham nghiem thi anh em Ngo Đinh Diem - Ngo Đinh Nhu bi ban tu sau gay ra phia truoc. Thi the Ngo Đinh Diem co nhieu vet bam, chung to đa bi hanh hung truoc khi bi ban. Con thi the Ngo Đinh Nhu thi bi đam nhieu nhat, ao rach nat va đay mau.
Sau khi đao chinh xay ra o Sai Gon, anh trai Ngo Đinh Diem la Ngo Đinh Can xin ty nan o toa lanh su My o Hue. Sau đo, My đua Can vao Sai Gon. Nhung khi toi Sai Gon thi Ngo Đinh Can đuoc giao lai cho Lou Conein va sau đo đuoc giao cho nhung nguoi lanh đao đao chinh theo lenh cua Đai su Lodge. May thang sau, Can bi xu tu tai Sai Gon (ngay 9 thang 5 nam 1964). Nhu vay, ca ba anh em Ngo Đinh Diem đeu bi giet, đai su My Cabot Lodge đa lam ngo hoac gian tiep giao ho cho quan đao chinh giet chet.

Sau khi biet tin Ngo Đinh Diem bi lat đo va am sat, phat bieu cua Ho Chi Minh đuoc thuat lai nhu sau "Toi khong the nao tin nguoi My lai ngu ngoc đen vay" Bo Chinh tri Đang Lao đong Viet Nam noi ro hon:"Hau qua cua cuoc đao chinh ngay 1 thang 11 se trai voi nhung tinh toan cua đe quoc My... Diem la mot trong so nhung nhan vat manh nhat chong lai nhan dan va Chu nghia cong san. Tat ca nhung gi co the lam nham co gang đe bep cach mang đa đuoc Diem thuc hien. Diem la mot trong nhung tay sai co tai nhat cua đe quoc My... Trong so nhung nguoi chong cong o mien Nam Viet Nam hoac đang luu vong o nuoc ngoai, khong ai co đu tai luc chinh tri va kha nang lam nguoi khac tuan phuc. Do đo, chinh quyen tay sai se khong the vung ben. Cuoc đao chinh ngay 1 thang 11 nam 1963 se khong phai la cuoc đao chinh cuoi cung."
Khi biet Tong thong Ngo Đinh Diem đa bi đao chinh va giet chet, Tong thong My John F. Kennedy bi choang vang va uu tu thoang buon. 4 gio chieu ngay 2 thang 11 nam 1963, khi đuoc thong bao anh em Ngo Đinh Diem - Ngo Đinh Nhu đa bi giet, Đai su Hoa Ky Cabot Lodge, đa vui ve thot len bang tieng Phap: "C'est formidable! C'est formidable!" (That la tuyet dieu. That la tuyet dieu).
Cac co quan do Ngo Đinh Diem lap ra nhu Đang Can Lao, So Nghien cuu Chinh tri Xa hoi, Luc luong Đac biet, 4 co quan Mat vu Cong an, Phong trao Cach mang Quoc gia, Thanh Nien Cong hoa, Phu nu Lien đoi, cac xom Đao vo trang,... tat ca đeu te liet roi tan ra khong mot phan ung. Ca cau truc chinh tri ma ho Ngo xay dung trong 9 nam đa sup đo chi trong 24 tieng đong ho, tat ca đeu bo mac gia đinh ho Ngo bi giet.
Nha su hoc Nguyen Hien Le, khi đo đang song o Sai Gon, đa ghi lai khong khi vui mung cua nguoi dan o thoi điem đo:

Tu 7 gio sang ngay 2 thang 11 nam 1963, khi đai phat thanh Sai Gon bao tin dinh Gia Long bi quan đoi chiem thi gia tre lon be lu luot keo nhau đi xem. Loi ho reo, tieng cuoi vang voi sac dien tuoi vui cua moi nguoi chung to su giai thoat gong cum kem kep cua đoc tai đa bop nghet long dan trong chin nam troi đang đang" - Bac si Duong Tan Tuoi. Con thi si Đong Ho thi: "Noi uc hiep, noi cam hon bi đe nen, bi vui dap mot cach tan nhan bat cong trong 9 nam troi, mot som đuoc giai thoat, đuoc coi mo, ma phan ung chi co chung ay thi cho thay quan chung Viet Nam nam 1963 nay cung đa to ra hien lanh nhieu lam, va cung đa biet tu kiem ham suc gian du hung han cua minh roi đo."
Nha bao đuong thoi tai mien Nam, ong Vu Bang ghi lai khong khi cua nguoi dan mien Nam luc đo khi nghe tin vu đao chinh va viec anh em Ngo Đinh Diem - Ngo Đinh Nhu bi giet:

Cai chet cua anh em Ngo Đinh Diem cung khien cho cac lanh đao A Chau la đong minh cua My phai cam thay lo ngai cho minh. Ve sau, Tong thong (Pakistan), Ayub Khan, đa noi voi Tong thong Hoa Ky Richard Nixon: 

Tai lieu cua phia Hoa Ky cho biet Ngo Đinh Diem va Ngo Đinh Nhu đuoc chon trong nhung ngoi mo khong ten trong mot nghia trang ben canh ngoi nha cua đai su Hoa Ky. Sau nay tim hieu, thi ong Ngo Đinh Diem va ong Ngo Đinh Nhu đuoc chon o nghia trang Mac Đinh Chi (vi tri o đuong Đien Bien Phu cat voi đuong Hai Ba Trung, ngay nay la Cong vien Le Van Tam). Ao quan cua Ngo Đinh Diem hinh hop, ao quan cua Ngo Đinh Nhu co nap tron. Mot nhan chung thoi ky nay giai thich vi nguoi than cua hai ong đi mua voi quan tai nen chi mua đuoc mot chiec hang tot danh cho ong Ngo Đinh Diem, con chiec hang vua danh cho ong Ngo Đinh Nhu. Trong khoang thap nien 1980, do nhu cau phat trien đo thi trong noi đo Sai Gon, nghia trang Mac Đinh Chi đuoc di doi ve nghia trang Lai Thieu (Nghia trang Nhan dan so 6B) ngay nay. Hien tai, mo ong Ngo Đinh Diem va ong Ngo Đinh Nhu chinh thuc đat tai nghia trang Lai Thieu. Mo hai ong nam hai ben mo me - ba Pham Thi Than. Ngoai ra, mo ong Ngo Đinh Can cung đuoc doi ve gan đo. Mo hai ong ban đau khong co ten ma chi ghi ten thanh va "Huynh" (chi ong Ngo Đinh Diem) hoac "Đe" (ong Ngo Đinh Nhu), sau đo, theo đe nghi cua mot so nguoi, mo đa đuoc đe đich danh.


Đanh gia = Tai Viet Nam =
Nam 1935, nhan viec Ngo Đinh Diem bi Bao Đai cach chuc roi lai phuc chuc, Phan Khoi nhan xet nhu sau: "That, chung toi noi 50 nam nay moi co mot nguoi nhu ong Ngo Đinh Diem, khong phai la noi qua.
Ngay sau khi Ngo Đinh Diem nham chuc Thu tuong chinh quyen Bao Đai, bao Nhan dan cua Đang Lao đong đa co bai chi trich "Duoi thoi thuc dan Phap truoc đay, do tai luon lot bo đo, Diem tu cho mot ten cong chuc nho đa đuoc cat nhac dan dan len toi tuan phu. Thay quan thay chu y Diem cang tro tai khuyen ma ra suc đan ap cach mang, ap buc nong dan, nen đen nam 1933 no đuoc quan thay đac cach phong chuc thuong thu bo lai trong cai thu trieu đinh mot nat cua Bao Đai. Hoi phat xit Nhat xam luoc Đong Duong, đia vi thuc dan Phap lung lay, Diem gio mat thay thay đoi chu. No cu ten Vu Đinh Dy sang Đong Kinh thay mat no lay van phat xit Nhat va xin cho no cai chan thu tuong bu nhin. No lai cho ten tay sai Phan Thuc Ngo sang Nhat lan nua mang cai "Loi the trung thanh" cua no tau hoi voi phat xit Nhat va ten bu nhin Cuong Đe, đong thoi đinh ruoc Cuong Đe ve lam vua bu nhin,...Ngo Đinh Diem chinh la mot con cho san lai Nhat, lai Tay, lai My chuyen thay thay đoi chu,..."
Sach giao khoa lich su lop nhat cua Đe Nhi Viet Nam Cong hoa ("Đe Nhi Cong hoa" la chinh phu do cac tuong linh đao chinh Ngo Đinh Diem lap nen, đe phan biet voi "Đe Nhat cong hoa" la chinh phu thoi Ngo Đinh Diem) xuat ban nam 1966 viet ve thoi ky Ngo Đinh Diem:

Nha su hoc va la mot tin đo Cong giao, ong Nguyen Đinh Đau cho rang Ngo Đinh Diem la nguoi yeu nuoc va co cong. Ong noi: "Vao nam 1955, toi o Phap ve toi thay ong Ngo Đinh Diem co nhung hoat đong rat tich cuc trong viec xay dung lai xa hoi đang sa sut luc bay gio tren nhieu phuong dien. Ve kinh te, luc đo đang nhap khau gao ma chi trong vai nam đa phat trien nong nghiep va xuat khau 300.000 tan gao ra nuoc ngoai. Ve van hoa tien bo kha ro rang, đa xay dung đuoc he thong giao duc đao tao tien bo theo chuong trinh cua nguoi Phap va phuong phap cua Hoa Ky, trong mot thoi gian ngan đa đao tao đuoc nhieu chuyen gia tri thuc...
Theo hoi uc cua tuong Tran Van Đon thi: "Ong Diem la nguoi tuy điem đam ben ngoai nhung tinh rat nong. Mot hom toi vao Dinh Đoc Lap, thay thuc an, com canh vang tung toe duoi sanh, nguoi boi đang lau don. Sau khi tro chuyen voi ong Diem xong, toi quay ra hoi tuy vien co chuyen gi xay ra, thi đuoc biet ong Diem hat đo mam com vi thieu mot mon ma ong thich".
Ngo Đinh Diem hieu ro ban than ong can quan đoi, nhung ong luon to y coi thuong quan đoi, trong khi rat thich nhung bo truong dan su biet cach ninh hot. Ngoai ra, ong Diem la nguoi phan biet ca nhan theo vung mien. Ong chi thich nang đo nguoi goc Hue. Ngo Đinh Diem thuong noi: "Chi co dan mien Trung moi co kha nang lanh đao quoc gia. Dan mien Bac hop voi buon ban, con dan mien Nam chi lam tuong vo bien".
Giao su Nguyen Van Tuong, nguyen Tong Thu ky Quoc hoi, co nhan xet ve viec Ngo Đinh Diem đa khong che quoc hoi nhu mot nha đoc tai: 

Ra phien hop khoang đai, Dan bieu ta chia lam hai khoi: khoi đa so va khoi thieu so, giong che đo luong đang cua Anh quoc. Nhung đo chi la tro ao thuat cua cap lanh đao, vi o cap cao con co vai tro cua Đang Can lao Nhan vi hoat đong trong vong bi mat. Nguoi ngoai cuoc noi Quoc hoi luc ay la mot cua so gia, nghia la khi xay nha thi phai co cua cai, cua so cho đu bo de coi, mac du cua so gia von khong can thiet. Thay vi chu tam trang bi cho nuoc nha nhung bo luat moi thong nhat va tien bo, Quoc hoi chuyen ra cac Quyet nghi ung ho Ngo Tong thong..."
Ngo Đinh Diem qua đe cao ban than lan nguoi cung huyet thong, co cach cu xu khong kheo đoi voi thuoc cap. Đa phan tuong ta, si quan đeu bi ong Diem goi bang "thang" (ngoai tru Tong tham muu Truong Le Van Ty, ong Diem goi la ngai, con tuong Nguyen Van Đon thi goi khach khi bang ong). Theo nhieu hoi ky cua tuong linh duoi thoi ong Diem ke lai, thi khi vao cua Tam quan o cac đen tho vua chua, ong Diem thuong noi: "Cac ong đi cong hai ben, vi cong giua chi co vua moi đuoc đi. Chung ta phai ton trong nguyen tac nay". Dut cau, ong Diem đi vao bang cong giua. Ngay ca nguoi gan gui voi gia đinh ong nhu tuong Tran Van Đon con bat man voi su đoc đoan nay cua ong Diem. Nhieu su gia goi Viet Nam Đe Nhat Cong hoa la "Ngo trieu".
Theo ong Quach Tong Đuc, von la mot vien chuc cao cap cua che đo thuc dan tu truoc nam 1945 va sau nay đa phuc vu cac chinh phu o Sai Gon cho rang: Ngo Đinh Diem co ban chat quyet liet đen tan bao, rat kien tri trong nhung ke hoach thau tom quyen luc va khong ngan ngai su dung nhung muu ke đe đat cac muc đich đa đat ra. Ngo Đinh Diem khong hay to tieng nhung ong ta cung co nhung luc lon giong quat nat lam đam thuoc ha phai so hai. Nhieu nguoi tung tiep xuc voi Tong thong Diem o Sai Gon đeu co cam nhan rang, mac du mang danh la đung đau mot chinh the "cong hoa" nhung thuc chat Ngo Đinh Diem van cu xu nhu mot vien quan lon cua che đo phong kien. Cung duoi goc nhin nhu the nen tac gia Stanley Karnow trong cuon "Vietnam A History" đa danh han mot chuong (chuong 8) noi ve Ngo Đinh Diem voi tua đe "America's Mandarin" (Quan can than cua My). Lam viec theo kieu quan lai phong kien nen Tong thong Diem, cung nhu em trai ong la co van Ngo Đinh Nhu, thuong xuyen om đom moi viec, vi ho khong thay ai ngoai gia toc minh đu đo tin cay đe trao đay đu trong trach.
Thieu tuong Đo Mau, nguoi tung nhieu nam phuc vu Ngo Đinh Diem khi con that the lan khi đa tro thanh Tong thong o Sai Gon co vai đanh gia, nhan xet: 

"Tat ca moi quyet đinh, vi pham moi nguyen tac hanh chinh co ban, đe can thiep truc tiep va manh me nhung sinh hoat nao ma ong ta muon, cap đo nao ma ong ta thich... Chu truong trung uong tap quyen tuyet đoi đo, mot lan nua phan anh cai tam ly đoc quyen va đoc ton la mot trong nhung net đac thu cua con nguoi ong Diem tu nhung ngay đau moi lam quan Nam trieu..."
Ong Bui Kien Thanh, mot cong su than can voi Tong thong Ngo Đinh Diem nhan đinh ve su that bai cua ong Diem:

"... thuc su ra chinh quyen Ngo Đinh Diem sup đo con nhieu van đe cot loi hon nua. Ong Ngo Đinh Diem la mot nguoi yeu nuoc va co cong tam nhung ong Diem khong co kinh nghiem to chuc. Con ong Nhu thi rat uyen tham ve van đe hoc thuat, ong hoc rat gioi ve to chuc thu vien, ong nghien cuu rat tot nhung khong co tai nang to chuc luc luong chinh tri. Neu quan ly mot nha nuoc ma khong co tai to chuc thi lam sao? Vi vay cho nen cai Đang Can lao cua ong Nhu khong co to chuc tot con cai "Phong trao cach mang quoc gia" ma ong Bac si Tin lam chu tich sang lap thi no cung chi la phong trao thoi. Sau mot phong trao roi thi no lang im. Quyen chinh tri trong nuoc la o trong đang, ma Đang Can Lao khong đuoc to chuc tot vi vay cho nen che đo Ngo Đinh Diem khong ton tai đuoc vi khong co to chuc chinh tri nong cot đe lam viec.
Sau nua con co cai loi o cho lam lan hai viec khac nhau: quan ly cac van đe nha nuoc la viec quan ly hanh chinh, con to chuc nong cot do mot chinh đang đung len đe đong vai tro cot tru cho mot đat nuoc thi la mot viec khac. Do lam lan o vai tro lanh đao chinh tri va lanh đao hanh chinh cho nen che đo Ngo Đinh Diem tap trung nhieu hon ve van đe hanh chinh ma quen đi van đe lanh đao chinh tri, xay dung nong cot tuc la su ung ho cua nhan dan, lam sao đe van đe đang đuoc nhan dan ung ho...
Chinh phu Ngo Đinh Diem khong lam đuoc, khong xay dung đuoc mot đang chinh tri that su cua dan, do dan va vi dan vi vay cho nen khong đung vung đuoc va vi the co the noi su sup đo cua che đo Ngo Đinh Diem khong phai la van đe nho be nhu chuyen ba Nhu noi cai nay cai kia. Co! No co anh huong nhung chuyen đo la chuyen nho, đoi voi kha nang xay dung nen mot chinh đang manh thi chinh phu Ngo Đinh Diem khong lam đuoc. "
Ong Ly Chanh Trung, Đong ly van phong Bo Quoc gia Giao duc, đa nhan xet vao nam 1970 rang:

Nhin lai 9 nam cam quyen, toi thanh thuc nghi rang, ong Diem chi la mot huyen thoai lon do nguoi My va mot so tay chan bo ha tao ra đe loi dung. Nguoi My loi dung ong đe thuc hien muu đo cua ho, mot so tay chan bo ha đa loi dung ong đe bon rut nhung nguon loi beo bo cua đat nuoc nay va cua vien tro My...
Cai loi can ban cua ong la đa xem nguoi My cung nhu tay chan bo ha cua ong la nhung phuong tien đe hoan thanh su mang, trong khi chinh ong moi la phuong tien cua nguoi My va mot so tay chan bo ha.
Ong đa tuong minh co the le thuoc My mot phan nao thoi, con phan kia thi van "đoc lap", ong đa tuong co the chap nhan lam con co trong mot van co roi ngay trong van co đo, co the tu đong đi mot nuoc co rieng cua ong. Khi ong nhin thay đo chi la ao tuong thi đa qua tre: Ong đa chet vi ao tuong đo. Va cai chet bi tham cua ong cho thay mot su that het suc tam thuong: Khong mot con co nao co the tu đi mot nuoc co cho rieng no, du con co đo mang ten Ngo Đinh Diem, va khong mot nuoc nho nao co the loi dung mot nuoc lon, nhat la nuoc đo mang ten Hoa Ky.
Bay nam đa qua va ngay nay, du luan quan chung co ve khoan hong hon đoi voi ong Diem, ngay ca nhung noi nan nhan cua che đo ay. Ly do gian di: voi thoi gian, ky niem đa mo nhat, han thu đuoc xoa diu, nhung an uc don nen đuoc giai toa. Trong khi đo, cai thuc trang cua xa hoi mien Nam (nam 1970) moi ngay cang them xau xa te hai, khien cho nguoi ta co khuynh huong chi nho toi nhung net tuong đoi de coi cua che đo Ngo Đinh Diem. Nhung tu đo ma cho rang che đo ong Diem la mot thoi đai hoang kim va chi can bat chuoc ong Diem la co the giai quyet nhung van đe đat nuoc, nhu mot so chan tay bo ha cua ong đang tuyen bo rum beng thi that la lo bich va vo liem si.


= Tu ben ngoai =
Ngo Đinh Diem tung song o Hoa Ky mot thoi gian, co quan he voi mot so nhan vat trong chinh gioi My, đuoc Hoa Ky ung ho ve Viet Nam lam Thu tuong trong chinh phu Bao Đai (sau Hiep đinh Geneve) roi Tong thong Đe Nhat Cong hoa Viet Nam. Nguoi co anh huong rat lon trong viec ong Diem tro thanh Thu tuong Quoc gia Viet Nam la Hong y Spellman. John Cooney (1985) đa viet:

"Tuy rang khong co may nguoi biet đieu nay, Hong y Spellman đa đong mot vai tro rat quan trong trong viec tao nen su nghiep chinh tri cua mot nguoi đa o trong mot Truong Dong o New York truoc đay, vua tro thanh Thu tuong cua mien Nam Viet Nam: Ngo Đinh Diem. O Diem, Spellman nhin thay nhung đac điem ma ong ta muon co trong moi nguoi lanh đao: Cong giao nong nhiet va chong Cong đien cuong."
Nha hoat đong dan quyen noi tieng nguoi My goc Phi Martin Luther King, trong bai phat bieu phan đoi Chien tranh Viet Nam voi tieu đe "Hon ca Viet Nam, thoi khac pha vo su im lang" (Beyond Vietnam: A Time to Break Silence) vao thang 4 nam 1967, đa phe phan:

Sau khi quan Phap bi đanh bai, co ve nhu nen đoc lap va cai cach ruong đat se đuoc thuc hien thong qua Hiep đinh Geneve. Nhung thay vao đo, Hoa Ky đa đen, quyet đinh rang Ho Chi Minh khong đuoc quyen thong nhat đat nuoc tam thoi bi chia cat. Chung ta ung ho mot trong nhung nha đoc tai xau xa nhat, nguoi do chung ta chon lua, Tong thong Diem. Nong dan mien Nam Viet Nam chung kien ​​va run ray khi ong Diem thang tay triet ha moi phe đoi lap, ung ho cac đia chu boc lot ho, va tham chi tu choi thao luan ve viec thong nhat voi mien Bac. Nhung nguoi nong dan đa theo doi tat ca nhung đieu nay, von la ket qua do su chu tri cua Hoa Ky, va sau đo la so luong quan nhan Hoa Ky ngay cang tang keo đen Viet Nam đe giup dap tat cac cuoc noi day ma cac phuong phap cua Diem đa khoi day.
(Mat tran dan toc Giai phong mien Nam) phai nghi gi ve Hop chung quoc Hoa Ky, khi ho nhan ra rang chung ta đa cho phep su đan ap va tan ac cua Diem, đieu đa khien ho tro thanh mot nhom khang chien o mien Nam?... Lam sao ho co the tin tuong chung ta khi bay gio chung ta buoc toi ho bang bao luc sau trieu đai tan sat cua Diem, trong khi chinh chung ta đo moi vu khi chet choc moi vao đat cua ho?
Mot so nguoi cho rang Ngo Đinh Diem la nguoi theo chu nghia dan toc. Song tac gia Dennis Bloodworth (1970) nhan xet rang:

"Cho toi nam 1963 mat vu cua Diem đa bat giu hoac đay vao tay nhung ke thu hau nhu moi nguoi quoc gia co ten tuoi đa chien đau cho tu do cua đat nuoc trong 20 nam truoc. Ong ta va gia đinh minh đa đan ap moi đoi lap, chat đay nha tu, bit mieng bao chi, gian lan bau cu, va bam vao quyen luc."
Co y kien cho rang Ngo Đinh Diem đa bo lo co hoi thong nhat đat nuoc khi tu choi hiep thuong, khong tien hanh tong tuyen cu va giet hai rat nhieu nguoi than cong. Tuy nhien theo Richard J. Barnet nhan xet :

Đieu quan tam chinh cua chinh quyen Diem la su an toan cua chinh quyen. Chinh quyen Diem so rang cuoc bau cu du đinh to chuc vao thang 7 nam 1956 đua đen su thang loi cua Ho Chi Minh va cham dut quyen luc cua nhung chinh tri gia khong Cong san
Đai su My J. Lowton Collins nhan xet ve ong Diem: "Ong ay qua quan tam đen nhung van đe nho nhat, khong co bat cu sang kien đang ke nao tu ngay nam chinh quyen. Nhung nguoi co kha nang trong chinh phu đeu kho chiu ve thoi quen quyet đinh tren đau nguoi khac cua ong Diem. Ong Diem hoan toan khong trong cay vao ho, ma đat het niem tin vao hai nguoi em cung nhung nguoi chiu phuc tung ong ay. Ong la nguoi hoan toan khong biet nhan nhuong va voi thai đo cua mot nguoi kho hanh, ong khong the đuong đau voi nhung the luc thuc tai, đien hinh nhat la Binh Xuyen..." Nguoi My khong xem ong Diem la mot ke bu nhin. Ho đanh gia ong Diem la mot con nguoi "luon muon co đuoc tat ca, hoac khong co gi", "đuoc an ca nga ve khong" va "ong Ngo Đinh Diem la mot con roi. Nhung con roi ay tu giat day minh va giat day luon ca chung ta".
Nha su hoc George C. Herring nhan xet:

Đe lam vui long cac co van My, thinh thoang Diem cung noi tren đau moi chot luoi ve dan chu, nhung trong thuc hanh ong ta nam lay nhung quyen luc tuyet đoi. Đich than ong ta ngu tri nganh hanh phap cua chinh phu, đua ba nguoi anh em trai vao nam ba chuc trong noi cac co sau bo, ong ta co moi quyen quyet đinh.
Su tan cong du doi cua Diem vao nhung đoi lap chinh tri đa gay nen su bat man trong cac thanh pho cung nhu o thon que. Bao chi chi trich chinh phu bi đong cua ngay.. Dung quyen hanh trong cac sac lenh cua tong thong, chinh quyen Diem đa lua vao nhung "trai cai huan" nhieu ngan nguoi Viet Nam, cong san cung nhu khong cong san, nhung nguoi bi coi nhu la đe doa cho trat tu cong cong. Chuong trinh cai huan luc đau nham vao cac thanh phan khang chien Viet Minh o lai mien Nam, nhung roi voi thoi gian chuong trinh nay đuoc ap dung cho bat cu ai dam chong đoi chinh phu cua Diem.
Chinh quyen co khuynh huong cai tri dan voi long nghi ngo va cuong buc", mot phuc trinh tinh bao cua My ket luan nam 1960, va "đa đuoc đap tra boi thai đo bat thien cam va bat man cua nguoi dan.
Nhung bao cao cua co quan tinh bao My CIA, soan trong thang 2 nam 1957, mo ta che đo Diem nhu sau:

Che đo Diem phan anh y nghi cua Diem. Mot bo mat chinh quyen đai dien cho dan đuoc duy tri, nhung thuc chat chinh quyen la đoc tai. Quyen lap phap cua quoc hoi bi han che gat gao; quyen tu phap chua phat trien va tuy thuoc quyen hanh phap; va nhung nhan vien trong nganh hanh phap khong gi hon la nhung tay sai cua Diem. Khong co mot to chuc đoi lap nao, du trung thanh hay khong, đuoc phep thanh lap, va moi chi trich chinh quyen đeu bi đan ap... Quyen luc va trach nhiem tap trung noi Diem va mot nhom nho gom co nhung than nhan cua Diem, nhung nguoi quan trong nhat la Ngo Đinh Nhu va Ngo Đinh Can.
Che đo đoc tai cua Diem, dua tren mot mang luoi mat vu, toa an quan su, va cong chuc tham nhung, khong chi tuyen bo ve su nghiep chien đau chong Cong (du cho toi nam 1957, phong trao Cong san van chua co hoat đong gi), ma con chong bat cu nhom nao khong chac la trung thanh voi Diem. That vay, nhieu nguoi khong Cong san bi Diem tong vao tu hon la nguoi Cong san.
...Su chuyen che cua Diem, su thien vi tro tren cua ong ta đoi voi nhung nguoi Cong giao ti nan tu ngoai Bac vao so voi phan con lai cua dan chung, va su bao hanh đoi voi moi nguoi khong đong quan niem chinh tri voi ong ta đa tao nen mot su lien ket chong Diem ma ong ta rat so.
Theo sach Triangle of Death thi ngay 1 thang 2 nam 1966, Lyndon B. Johnson (luc nay đa la Tong thong Hoa Ky) goi đien thoai cho Thuong nghi si Eugene McCarthay, nhac lai chuyen chinh quyen tong thong John F. Kennedy muon tham chien o Viet Nam va đa cung "bon du con" (phe đao chinh) đe ha sat Ngo Đinh Diem. Trong mot bai đang tren tuan san Weekly Standard ngay 29-9-2003, James Osen đa trinh bay va phan tich đoan bang nay va ket luan rang Tong thong Kennedy phai chiu trach nhiem ve cai chet cua Ngo Đinh Diem.
Thu tuong Singapore đuong thoi la Ly Quang Dieu tin rang hanh đong tieu diet nhung nguoi đoi lap cua Ngo Đinh Diem đa gop phan khien Viet Nam Cong Hoa that bai. Ly Quang Dieu noi rang chinh quyen My đa "cho phep Ngo Đinh Diem loai bo khoi he thong chinh tri tat ca nhung lua chon co the thay the cho ong ta". Vi đieu nay, Viet Nam Cong Hoa đa mat het nhan tai va khong con ai co đu tai nang đe đong vai tro dan dat, dan toi su lun bai va sup đo cua chinh phu nay
Sau nay, trong cuoc phong van cua Stanley Karnow, su gia chuyen ve chien tranh Viet Nam, hoi tong thong Johnson la ong co tin rang Diem la "Winston Churchill (Thu tuong Anh, gop phan thang Đuc Quoc xa tai chau Au) cua Đong Nam A" hay khong; thi Johnson đa vang tuc: 

"Khon kiep, Diem la thang nhoc duy nhat ma chung ta (Hoa Ky) co o đo. (Shit! Diem is the only boy we've got out there)" 


Xem them Chien tranh Viet Nam
Đe Nhat Cong hoa Viet Nam
Đao chinh Viet Nam Cong hoa 1960
Đao chinh Viet Nam Cong hoa 1963
Thu tuong Viet Nam
Van bai lat ngua


Tham khao Đoc them = Tieng Viet =
Tu trieu đinh Hue đen chien khu Viet Bac, Pham Khac Hoe, Nha xuat ban Thuan Hoa 1987
Tai sao My thua o Viet Nam, Nguyen Phu Đuc, Nha xuat ban Lao đong 2009


= Tieng Anh =
Sergei Blagov, Honest Mistakes: The Life and Death of Trinh Minh The, Nova Science Publishers, Inc, Huntington, New York, 2001
Chapman, J. M. (2013). Cauldron of resistance: Ngo Dinh Diem, the United States, and 1950s southern Vietnam. Ithaca: Cornell University Press.
Borthwick, Mark (1998). Pacific Century: The Emergence of Modern Pacific Asia. Westview Press. ISBN 0-8133-3471-3.
Buttinger, Joseph (1967). Vietnam: A Dragon Embattled. Praeger Publishers.
Fall, Bernard B. (1963). The Two Viet-Nams. Praeger publishers.
Diem, Bui (1987). In the Jaws of History. Houghton Mifflin.
Gettleman, Marvin E. (1966). Vietnam: History, Documents, and Opinions on a Major World Crisis. Harmondsworth, Middlesex: Penguin Books.
Jacobs, Seth (2006). Cold War Mandarin: Ngo Dinh Diem and the Origins of America's War in Vietnam, 1950–1963. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. ISBN 0-7425-4447-8.
Karnow, Stanley (1997). Vietnam: A History. New York: Penguin Books. ISBN 0-670-84218-4.
Langguth, A. J. (2000). Our Vietnam: the war, 1954–1975. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-81202-9.
Maclear, Michael (1981). Vietnam:The Ten Thousand Day War. New York: Methuen Publishing. ISBN 0-423-00580-4.
Moyar, Mark (2006). Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965. New York: Cambridge University Press. ISBN 0-521-86911-0.
Olson, James S. (1996). Where the Domino Fell. St. Martin's Press. ISBN 0-312-08431-5.
Topmiller, Robert J. (2006). The Lotus Unleashed: The Buddhist Peace Movement in South Vietnam. University Press of Kentucky. ISBN 0-8131-2260-0.
Tucker, Spencer C. (2000). Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social and Military History. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. ISBN 1-57607-040-9.
Warner, Denis (1964). The Last Confucian: Vietnam, South-East Asia, and the West. Sydney: Angus and Robertson.
J Hammer, Ellen (1954). The Struggle for Indochina. America: Stanford University Press.
J. Duncanson, Dennis (1968). Government and Revolution in Vietnam. England: Oxford University Press.
Nguyen Ngoc Bich (1972). An Annotated Atlas of the Republic of Viet-Nam. Washington, D.C.: Embassy of Viet-Nam.
Choinski, Walter Frank (1965). Country Study: Republic of Vietnam. Washington, DC: The Military Assistance Institute.
Miller, Edward (2013). Misalliance: Ngo Dinh Diem, the United States, and the Fate of South Vietnam. Harvard University Press


Lien ket ngoai Ngo Đinh Diem tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Ngo Đinh Diem tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Ai giet anh em Ngo Đinh Diem, phien ban xuat ban sau 1975 cua cuon Lam the nao đe giet mot Tong thong, tac gia Luong Khai Minh va Cao The Dung
They Shoot Allies, Don't They? When 25 Years Ago, NGO Dinh Diem Was Assassinated His Supporters Blamed the United States. They Were Right Luu tru ngay 18 thang 12 nam 2008 tai Wayback Machine Francis X. Winters; National Review, Vol. 40, ngay 25 thang 11 nam 1988.
Tong thong Ngo Đinh Diem
Đanh gia lai Ngo Đinh Diem
The Fall of Ngo Dinh Diem
Modern History Sourcebook: President Eisenhower: Letter to Ngo Dinh Diem, ngay 23 thang 10 nam 1954
JFK and the Diem Coup – Provided by the National Security Archive.
The Pentagon Papers, Vol. 2 Ch. 4 Luu tru ngay 24 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine "The Overthrow of Ngo Dinh Diem, May–November, 1963", pp. 201–76
Loat bai 1963 va hai vu am sat tong thong đang tren Đai BBC