Co tuong con goi la Co tuong Trung Quoc (tieng Trung: 象棋; binh am: Xiangqi, Han-Viet: Tuong ky, tieng Anh: Chinese Chess hoac Xiangqi) đe phan biet voi co tuong Trieu Tien (janggi) va co tuong Nhat Ban (shogi), la mot tro choi board game danh cho hai nguoi co nguon goc tu Trung Quoc. Đay la loai co pho bien tai cac nuoc nhu Trung Quoc, Đai Loan, Viet Nam va nhung noi co cong đong nguoi Hoa sinh song.
Tro choi nay mo phong cuoc chien giua hai quoc gia, voi muc tieu la bat đuoc Tuong cua đoi phuong. Cac đac điem khac biet cua co tuong so voi cac tro choi cung ho la: cac quan đat o giao điem cac đuong thay vi đat vao o, quan Phao phai nhay qua 1 quan khi an quan, cac khai niem song va cung nham gioi han cac quan Tuong, Si va Tuong. Co tuong voi phien ban hien đai ma chung ta biet ngay nay co tu thoi Nam Tong.


Gioi thieu = Muc đich cua van co =
Van co đuoc tien hanh giua hai nguoi, nguoi cam quan Đo (hoac Trang) đi truoc, nguoi cam quan Đen (hoac Xanh) đi sau. Muc đich cua moi nguoi la tim moi cach đi quan tren ban co theo đung luat đe chieu het quan Tuong cua đoi phuong.


= Ban co va quan co =
Ban co la hinh chu nhat do 9 đuong doc va 10 đuong ngang cat nhau vuong goc tai 90 điem hop thanh. Mot khoang trong goi la song nam ngang giua ban co, chia ban co thanh hai phan đoi xung bang nhau. Moi ben co mot Cuu cung hinh vuong do 4 o hop thanh tai cac đuong doc 4, 5, 6 ke tu đuong ngang cuoi cua moi ben, trong 4 o nay co ve hai đuong cheo nham han che nuoc đi cua cac quan Tuong va Si.
Theo quy uoc, khi ban co đuoc quan sat chinh dien, phia duoi se la quan Đo, phia tren se la quan Đen. Cac đuong doc ben Đo đuoc đanh so tu 1 đen 9 tu phai qua trai con ben Đen thi nguoc lai.
Moi van co luc bat đau phai co 32 quan co chia đeu cho moi ben gom 16 quan Đo va 16 quan Đen, gom bay loai quan. Tuy ten quan co cua moi ben co the viet khac nhau (ky hieu theo chu Han) nhung gia tri va cach đi quan cua chung lai giong nhau hoan toan. bay loai quan co ky hieu va so luong cho moi ben nhu sau:


Lich su Cac loai co co theo kieu mo phong chien tran va chien thuat đa co tai Trung Hoa vao thoi Chien Quoc. Theo Murray thi mot tro choi co ten goi "tuong ky" đa đuoc đe cap đen o thoi Chien Quoc; theo tai lieu o the ky I TCN co ten Thuyet Uyen (說苑), đay la mot thu vui cua Manh Thuong Quan. Tuy nhien khong thay mo ta luat cua tro choi nay va cung khong co gi đam bao no co quan he voi co tuong hien đai. Bac Chu Vu Đe viet mot cuon sach vao nam 569 co ten Tuong kinh. Cuon sach đo mo ta luat cua mot tro choi dua tren thien van hoc co ten tuong ky hoac tuong hi (象戲).
Vi nhung ly do đo, Murray đua ra gia thuyet "tai Trung Quoc [co tuong] đa chiem lay ban co va ten goi mot tro choi co ten tuong ky voi nghia la 'tro choi thien van hoc', đai dien cho nhung chuyen đong ro rang cua cac vat the thien van hoc co the nhin đuoc bang mat tran tren bau troi đem va nhung tai lieu Trung Quoc co xua đe cap đen tuong ky voi nghia tro choi thien van hoc chu khong phai co tuong". Tuy nhien, su lien he giua tuong va thien van hoc khong that su đang ke va su nay sinh viec cac chom sao đuoc goi la "hinh tuong" trong ngu canh thien van hoc cung it co kha nang hon; cach su dung nay co the khien mot so tac gia Trung Hoa co đua ra gia thuyet rang tuong ky bat đau la mo phong cua thien van hoc.

Đe cung co cho luan điem cua minh, Murray dan ra mot nguon Trung Hoa co noi rang trong co tuong co (co tuong hien đai co the đa su dung mot so luat cua no) nhung quan co co the xao tron đuoc. Đac điem nay khong co o co tuong hien đai. Murray cung viet rang Trung Hoa co co nhieu hon mot tro choi voi ten tuong ky.
Theo mot gia thuyet khac, su phat trien cua co tuong đuoc bat nguon tu Saturanga, mot loai co co đuoc phat minh o An Đo tu the ky V đen the ky VI (truoc co tuong khoang 200 nam). Saturanga đuoc phat minh tu An Đo, sau đo đi ve phia Tay, tro thanh co vua va đi ve phia Đong tro thanh co tuong. Loai co hien đai co tu khoang the ky VII o Trung Quoc.
Co tuong co đai khong co quan Phao va song. Cac nha nghien cuu đeu thong nhat la quan Phao đuoc bo sung tu cuoi thoi nha Đuong va hoan thien nhu ngay hom nay vao thoi nha Tong boi cho toi thoi đo, con nguoi moi tim ra vu khi phao đe su dung trong chien tranh.
Tuy nhien, nguoi Trung Hoa đa cai tien ban co Saturanga nhu sau:

Ho khong dung "o", khong dung hai mau đe phan biet o, ma ho chuyen sang dung "đuong" đe đat quan va đi quan. Chi voi đong tac nay, ho đa tang them so điem đi quan tu 64 cua Saturanga len 81.
Đa la hai quoc gia đoi khang thi phai co bien gioi ro rang, tu đo, ho đat ra "ha", tuc la song. Khi "ha" xuat hien tren ban co, 9 điem đat quan nua đuoc tang them. Nhu vay, ban co tuong bay gio đa la 90 điem so voi 64, đo la mot su mo rong đang ke. Tuy nhien, dien tich chung cua ban co hau nhu khong tang may (chi tang them 8 o) so voi so điem tang len toi mot phan ba.
Đa la quoc gia thi phai co cung cam (宮) va khong the đi khap ban co nhu kieu Saturanga đuoc. The la "Cuu cung" đa đuoc tao ra. Đieu nay the hien tu duy phuong Đong het suc ro rang.
Ban co Saturanga co hinh dang quan co la nhung hinh khoi, nhung co Tuong thi quan nao trong cung giong quan nao, chi co moi ten la khac nhau, lai đuoc viet bang chu Han. Đay co the la ly do khien co tuong khong đuoc pho bien bang co vua, chi can liec qua la co the nhan ra đau la Vua, đau la Hoang hau, ky si, v.v. Tuy nhien, đoi voi nguoi Trung Hoa thi viec thuoc mat co nay la khong co van đe gi kho khan. Gan đay ngay cang co nhieu y kien đe nghi cai cach hinh dang cac quan co tuong va tren thuc te nguoi ta đa đua nhung phac thao cua nhung bo quan moi bang hinh tuong thay cho chu viet, nhat la khi co tuong đuoc choi o nhung nuoc khong su dung tieng Trung.
Voi su thay đoi bo cuc ban co, nguoi Trung Hoa đa phai co nhung đieu chinh đe lay lai su can bang cho ban co. Đo chinh la nhung ngoai le ma nguoi choi phai tu nho. (Xem them phan Ma, Tuong).


Xuat xu ten goi Nguoi Trung Hoa đat ten cho co nay la Tuong ky (象棋) voi y nghia co hinh tuong (theo chu Han) chu khong phai vi co quan tuong (voi) tren ban co. Cung co mot so tai lieu ly giai rang, vi Trung Hoa truoc thoi nha Nguyen (1271-1368)... thi khong co voi, khi ho tiep nhan Saturanga thay trong cac quan co co quan voi la nen nguoi Trung Hoa ben goi la "tuong ky" đe ky niem mot loai co la co con voi. Nhu the co nguoi suy ra "tuong ky" co nghia la co voi.
Trong tieng Viet, tu truoc toi nay tro choi nay đuoc goi la co tuong do trong ban co quan Tuong la quan trong nhat.


Cac quan co = Tuong/Soai (帥/將) =

Quan Tuong đi ngang (doc) 1 o moi nuoc va chi đi trong cung. Hai quan Tuong khong đuoc phep đung cung mot cot ma khong co quan co nao che chan o giua chung (luat "lo mat"). Trong nhieu tinh huong, đac biet khi co tan thi luat "lo mat" lai to ra rat khoe, khi Tuong luc nay manh gan tuong đuong Xe.


= Si (仕/士) =

Quan Si đi cheo 1 o moi nuoc va cung chi đi trong cung nhu Tuong. Nhu vay, cuu cung cua moi ben co tat ca 5 vi tri hop le ma Si co the đung đuoc. Si la quan co yeu nhung co vai tro rat quan trong trong viec bao ve Tuong, mat Si (gay Si) se la nguy hiem khi đoi phuong con đu 2 Xe. Viec dung 1 Phao đoi 2 Si roi dung 2 Xe hoac ket hop Xe, Ma, Tot tan cong la chien thuat thuong thay. Khi co tan con Phao thi phai chu y bao ve Si vi Si con ho tro Phao tan cong.


= Tuong/Tinh (相/象) =

Quan Tuong đi cheo 2 o moi nuoc va khong đi qua song. Nhu vay, nua ban co moi ben co tat ca 7 vi tri hop le ma Tuong co the đung đuoc. Tuong se khong the đi đuoc neu co mot quan co bat ky nam tren đuong đi, khi đo goi la "Tuong bi can" va vi tri can đuoc goi la "mat Tuong" hoac "chan Tuong". Tuong co vai tro bao ve Tuong tu xa, mat Tuong (gay Tuong) se la nguy hiem khi đoi phuong con đu 2 Phao va rat kho đe giu đuoc quan Tuong con lai. Viec dung 1 Ma đoi 2 Tuong roi dung 2 Phao hoac ket hop Xe, Phao, Tot tan cong la chien thuat thuong thay. Tuong manh hon Si mot chut.


= Xe/Xa (俥/車) =

Quan Xe đi ngang hoac doc khong gioi han tren ban co. Xe đuoc coi la quan co manh nhat. Gia tri cua Xe thuong tinh la bang 2 Phao hoac Phao Ma.
Khai cuoc hai ben thuong tranh thu đua cac quan Xe ra cac đuong doc thong thoang, de phong thu va tan cong.


= Phao (炮/砲) =

Quan Phao đi ngang va doc khong gioi han nhu Xe. Điem khac biet la Phao muon an quan thi no phai nhay qua đung 1 quan nao đo (goi la ngoi). Tru truong hop tren, Phao cung khong đuoc phep nhay qua đau cac quan khac khi khong an.
Co tuong co đai khong co quan Phao. Cac nha nghien cuu đeu nhat tri la quan Phao đuoc bo sung tu cuoi thoi nha Đuong. Đay la quan co ra đoi muon nhat tren ban co tuong vi toi thoi đo, phao đuoc su dung trong chien tranh voi hinh thuc la may ban đa. Bay gio, tu Phao (砲) trong chu Han đuoc viet voi bo "thach", nghia la đa. Cho đen đoi nha Tong, khi loai phao moi mang thuoc no đuoc phat minh thi tu Phao (炮) đuoc viet voi bo "hoa". Hien nay, co nhieu bo co tuong thiet ke quan Phao khong co bo "thach" hoac bo "hoa" (包).
Do đac điem phai co ngoi khi tan cong, Phao thuong dung Tot cua quan minh đe tan cong trong khai cuoc, hoac dung chinh Si hay Tuong cua minh lam ngoi đe chieu het tuong đoi phuong trong tan cuoc.
Tren thuc te thi co toi 70% khai cuoc la dung Phao đua vao giua doa bat tot đau cua đoi phuong, goi la the Phao đau hay Trung phao. Đoi phuong co the dung Phao đoi lai cung vao giua. Neu ben đi sau đua Phao cung ben voi ben đi truoc thi khai cuoc goi la tran Thuan Phao, đi Phao vao nguoc ben nhau goi la tran Nghich Phao (hay Liet Phao).


= Ma (傌/馬) =

Quan Ma đi ngang (hay doc) 1 o va cheo (theo cung huong đi truoc đo) 1 o. Neu co mot quan co bat ky nam tren đuong đi thi "Ma bi can" khong đi đuoc va vi tri can goi la "chan Ma".

Ma do khong đi thang, lai co the bi can nen muc đo co đong cua quan nay kem hon Xe va Phao. Khi khai cuoc, Ma kem hon Phao vi co it vi tri co đong đuoc. Khi tan cuoc, ban co it quan hon, Ma tro nen manh hon Phao.


= Tot/Binh (兵/卒) =

Quan Tot đi 1 buoc. Neu Tot chua qua song, no chi đuoc đi thang. Neu Tot đa qua song thi đuoc đi ngang hoac thang, khong đuoc đi lui. Khi đi đen đuong bien ngang cuoi cung ben phan san đoi phuong, luc nay, chung đuoc goi la Tot lut, va chi co the đi ngang theo hang ngang đo 1 buoc.
Trong khai cuoc, viec thi Tot la chuyen tuong đoi pho bien. Ngoai tru viec phai bao ve Tot đau, cac quan Tot khac thuong xuyen bi xe phao ma an mat. Viec mat mat mot vai Tot ngay tu đau cung đuoc xem nhu viec thi quan. Đen co tan, gia tri cua Tot tang nhanh va so luong Tot khi đo co the đem lai thang loi hoac chi hoa co. Khi đo viec đua đuoc Tot qua song va toi gan cung Tuong cua đoi phuong tro nen rat quan trong. Tot khi đen tuyen ap đay, ep sat cung Tuong thi Tot manh nhu Xe. Viec dung 1 Tot đa qua song đoi 1 Si hoac 1 Tuong đoi phuong đe lam suy yeu kha nang phong thu la chien thuat thuong thay.


Cac luat khac Khac voi co vua, khi mot ben het nuoc đi hop le, thi ben con lai thang (buc tu).
Khi ca hai ben het kha nang chieu het Tuong cua đoi phuong, van co se đuoc xu hoa.
Khi mot the co đuoc lap lai nhieu lan ma khong phat sinh loi (bat bien), van co se đuoc xu hoa (tru khi mot ben co bien hoa moi).
Khac voi co vua, khi mot ben chieu mai Tuong cua đoi phuong ma khong thay đoi nuoc đi thi ben đo vi pham luat choi va bi xu thua. Tuy nhien neu mot ben ap dung 'nhat chieu nhat cach' (chieu Tuong mot lan sau đo lai đi mot nuoc khac nuoc chieu Tuong, va cu lien tuc nhu vay) thi van co se đuoc xu hoa (theo luat bat bien).
Luat bat quan lien tuc (luat truong troc): Tru Tuong ra thi viec dung mot hay nhieu mau quan đe doa bat quan cua đoi phuong lien tuc khi quan đo khong the bat lai quan cua minh hoac quan đo chua co quan khac bao ve la vi pham luat choi. Truong hop quan bi doa bat la quan Tot chua sang song thi khong vi pham.


Ky hieu cac vi tri tren ban co .Đe ky hieu vi tri tren ban co, nguoi ta đanh so tu 1 đen 9 cho đuong doc, va đat ten cho đuong ngang goi la cac tuyen cho hai ben nguoi choi,


= Đuong doc (Lo) =
Vi tri cua đuong doc đuoc ky hieu bang cac chu so A rap hoac chu so Trung Quoc tu 9 đen 1 tu phai qua trai theo huong nhin cua moi nguoi choi.


= Đuong ngang (Tuyen) =
Vi tri đuong ngang đuoc ky hieu bang ten cac tuyen moi ben gom co 5 tuyen tu tuyen ha đen tuyen đay.


Cach ghi nuoc đi Trong cac the co, đe ghi lai vi tri va su dich chuyen quan co, nguoi ta thuong ghi lai cac nuoc đi nhu sau:

Dau cham (.) la tan
Dau gach ngang (–) la binh
Dau gach cheo (/) la thoai
Cac quan co đuoc viet tat nhu sau:

Tuong la Tg
Si la S
Tuong la T (truoc đay la V (Voi))
Xe la X
Phao la P
Ma la M
Tot hoac Binh la B


= He thong 1: The Chess of China cua Dennis A. Leventhal =
Cac đuong ngang cua ban co đuoc đanh so tu 1 đen 10 tu gan nhat đen xa nhat, theo sau la mot chu so 1 đen 9 cho cac đuong doc tu phai sang trai cho moi ben. Moi nuoc đuoc ghi theo thu tu: so thu tu nuoc đi, ten quan co, vi tri đuong ngang cu, vi tri đuong doc cu, vi tri đuong ngang moi, vi tri đuong doc moi.
Vi du, nuoc đau, Đo đi Phao tu (3; 2) đen (3; 5), ben Đen Ma tu (1; 8) đen (3; 7) thi ghi:

P(32)–35 M(18)–37
Nuoc thu hai, Đo đua Phao tu (3; 8) đen (2; 8), Đen đua Tot tu (4; 7) đen (5; 7)

P(38)–28 B(47)–57


= He thong 2: A Manual of Chinese Chess cua Charles Fred Wilkes =
Đay la he thong ghi chep đuoc dung pho bien o Viet Nam. Moi nuoc đuoc ghi theo thu tu: so thu tu nuoc đi, ten quan co, vi tri cu, huong dich chuyen va so buoc di chuyen/vi tri moi. Vi du, nuoc đau, Đo đi Phao 2 binh 5, ben Đen ma 8 tan 7 thi ghi:

P2–5 M8.7
Nuoc thu hai, Đo đua Phao o cot 8 lui 1 buoc, Đen đua Tot cot 7 len mot buoc.

P8/1 B7.1
Neu 2 Phao (hay Ma, Xe) nam tren mot đuong thi ghi Pt (hoac Mt, Xt) la Phao truoc (hoac Ma truoc, Xe truoc), Ps (hoac Ms, Xs) la Phao sau (hoac Ma sau, Xe sau).
Trong truong hop ca 5 quan Tot (Binh) nam tren cung mot cot thi ky hieu:

Tot truoc/Binh truoc (Bt)
Tot truoc giua/Binh truoc giua (Btg)
Tot giua/Binh giua (Bg)
Tot sau giua/Binh sau giua (Bsg)
Tot sau/Binh sau (Bs)


= He thong 3: Truoc nam 1955 va cac giai đau danh cho cac đau thu khong phai la goc Hoa va goc Viet =
Ky hieu cua mot quan co đuoc lay la chu cai đau cua ten cac quan co, rieng quan Tot thi khong lay chu cai nao ca.
Quy tac thong nhat đoi voi tat ca cac nuoc:

đat ten cac cot tu a đen i tu ben tay trai sang ben phai theo phia nguoi cam quan Trang,
đanh so cac hang tu 1 đen 10 (tu phia quan Trang sang quan Đen).
Ten mot o la su ket hop ten mot cot voi so cua mot hang.
Moi nuoc đuoc ghi theo thu tu: ten quan co, o xuat phat, o đen.
Vi du, nuoc đau, Đo đi Phao tu h3 đen e3, ben Đen Ma tu h9 đen g8 thi ghi:

Ph3–e3 Mh9–g8 hay Phe3 Mg8
Vi du ve truong hop chieu het chi sau 4 nuoc:

Pbe3 Phe8
Ph6? Pb4?
Pxe7+? Pexe4??
Phe6#
Nuoc an quan thuong đuoc ky hieu bang dau nhan (x). Nuoc chieu Tuong co ky hieu la dau cong (+), nuoc chieu đoi (hai quan cung chieu Tuong) co ky hieu la hai dau cong (++) va chieu het co ky hieu la dau thang (#).


Cac giai đoan cua mot van co Nguoi ta thuong chia van co ra lam ba giai đoan: khai cuoc, trung cuoc va tan cuoc.


= Khai cuoc =
Thuong khai cuoc đuoc tinh trong khoang 5-12 nuoc đau tien. Cac nghien cuu moi cho biet khai cuoc đong gop rat quan trong vao kha nang thang cua mot van co. Khai cuoc co the đong gop đen 40% trong khi trung cuoc va tan cuoc đong gop 30% moi giai đoan.
Co rat nhieu dang khai cuoc khac nhau, nhung noi chung, co the chia khai cuoc thanh hai loai chinh: khai cuoc Phao đau va khai cuoc khong Phao đau.


= Trung cuoc =
Khai cuoc va tan cuoc do co vi tri va so luong quan co co the quy chung ve mot so dang chinh nen nguoi ta đa nghien cuu va tong ket đuoc cac dang nhu tren. Con o trung cuoc, the co luc nay theo kieu "tram hoa đua no" nen chu yeu van dung cac chien thuat co ban nhu: 

Luong chieu: 2 quan co chieu cung luc
Bat đoi: cung mot luc đuoi bat hai quan.
Noi kich: đanh tu phia trong.
Kich thang vao Tuong.
Ta huu giap cong: kich vao ca hai canh cung mot luc.
Chieu tuong bat quan.
Đieu ho ly son: lam cho mot quan hay Tuong phai roi vi tri cua no.
Dan du: đay la đon thu hut quan đoi phuong đen vi tri de bi cong kich hoac bi vay ham, sau đo ket hop voi chien thuat bit chan loi đi, đuong rut cua đoi phuong.
Tao ach tac: dung chien thuat thi quan đe gay ach tac, het đuong cua cua đoi phuong.
Ngan tro, chia cat: đon nay thuong dung cach thi quan đe lam su lien lac giua cac quan bi cat đut.
Khong che: chien thuat nay ngam ngan tro tam hoat đong va su co đong cua đoi phuong.
Dich chuyen: chien thuat nay chu y đen su linh hoat cua cac quan.
Bao vay.
Tro suc: cac quan tro suc cho nhau đe cung chieu.
Vu hoi: đanh vong tu phia sau.
Qua lai: chien thuat nay dung đe thu the hay cong sat.
Quay nhieu.
Vay điem diet vien: vay chat quan nao đo cua đoi phuong roi đanh quan toi cuu vien.
Nuoc đoi cho: đi nuoc khong co tac dung đe nhuong đoi phuong, lam đoi phuong het nuoc đi ma thua co.
Giam quan: khi mot ben đang trong tinh the nguy hiem, nhung su dung mot nuoc kheo leo giam quan manh cua đoi phuong (co the dung cach thi quan), sau đo dung cac quan con lai đe go bi.
Vua đo vua chieu lai.
Vua đo vua tra đon.


= Trung tan =
Trung tan la giai đoan giua Trung cuoc sap chuyen sang giai đoan Tan cuoc, o giai đoan nay hai ben thuong bi mat mot hoac hai xe, khi hai nguoi choi đeu đoi ca hai quan xe thi cac ky thu thuong goi vui la Co đi bo vi khi đo van co se choi theo đuong dai.


= Tan cuoc =
Tan cuoc la giai đoan tong so quan co, đac biet la quan tan cong (Xe, Phao, Ma, Tot) ca hai ben con rat it. Tan cuoc chia lam ba loai,
1, Co tan thuc dung loai co tan ma thang thua đuoc cac chuyen gia nghien cuu va giai thich ro rang,
2, Co tan thuc chien loai nay đa bien phuc tap va thang thua kho co the phan đinh đuoc ro rang,
3, Co tan nghe thuat loai nay đuoc goi la Co the no cung đuoc coi la co tan nhung đuoc sap xep cac quan co thanh nhung dang đoc đao va thuong co tinh chat nghe thuat cao.


= Sat cuoc =
"Sat cuoc" la khai niem chi mot hinh co trong bat ky giai đoan nao (khai - trung - tan) cua mot van co. Hinh co nay the hien quan Tuong cua mot ben đa bi chieu het hoac đang o tinh trang bi hai hoac nhieu quan co cua ben con lai ket hop đe doa chieu het trong mot hoac nhieu nuoc ke tiep ma khong co cach nao đe hoa giai.


Cac hinh thuc choi co tuong khac = Co boi =
Co boi cung la mot hinh thuc đanh co, nhung ban co se la mot cai san rong co ke o, cac quan co đuoc ghi len cac tam bien bang go, gan vao cac cot dai chung 1 met co đe đuoc đat len cac vi tri tren san. Nguoi choi phai tu nhac quan co đe đi, truoc khi đi quan, phai co hieu lenh bang trong boi. Tung đoi mot vao thi đau o san co. Thuc chat đay la mot ban co lon va nhieu nguoi co the cung xem đuoc.


= Co nguoi =

Trong cac le hoi dan gian vung đong bang Bac Bo, co nguoi la mot trong nhung cuoc thi đau thu hut đuoc rat nhieu nguoi đen xem va co vu. Thong thuong, noi dien ra tran co nguoi la san đinh cua lang. Quan co la nhung nam thanh nu tu đuoc lang ken chon, vua phai đep nguoi, vua phai đep net. Tuong đuoc phuc trang nhu sau: đoi mu tuong, soai, mac trieu phuc ba quan van vo, chan đi hai theu, long che. Si đoi mu canh chuon co tua vang. Moi nguoi trong đoi co cam mot chiec truong phia tren co gan bieu tuong quan co đuoc tram tro tinh xao, son son thep vang long lay. Đoi nam mac ao đo, đoi nu mac ao vang voi that lung theo loi xua.
Truoc khi vao vi tri cua moi nguoi tren san co, ca đoi co mua theo tieng trong, đan, phach. Sau khi quan co đa vao cac vi tri, mot hoi trong dai noi len, hai đau thu co mac ao dai, khan xep xuat hien đe đuoc gioi thieu danh tinh, moi nguoi cam mot cay co đuoi nheo ngu sac nho đe chi huy tran đanh. Quanh san, hang trong thi khan gia ngoi, hang ngoai đung, cham chu thuong thuc van co va ban tan ram ran. Khi co đen hoi gay can, ca san xon xao, mot nuoc xuat than, ca san đeu o len khoai tra. Neu quan co nao đo đi hoi cham la co tieng trong boi lanh canh vui tai nhac nho "cac...tom tom". Ben le san co mot cai trong to thinh thoang đuoc giong len mot hoi điem cho nhung nuoc đi. Khi Tuong bi chieu, tieng trong don dap, đam đong lai cang đong hon, đa nao nhiet lai cang nao nhiet them. Đac biet hon trong mot so le hoi, thinh thoang nguoi ta con đoc nhung loi tho ung khau binh nhung nuoc đi trong san tren chiec loa o san.


= Co tuong =

Co tuong la hinh thuc đanh co bang tri tuong tuong, khong nhin ban co that. Cac đoi thu khong can phai quay lung lai voi ban co ma ngoi truoc mot ban co trong (ban co that đuoc đe ben canh co ngan cach). Ngoi đoi dien sau nhung tam kinh, hai ky thu đau tri voi nhau tren ban co tuong tuong trong tri nho roi viet len mot to giay đua cho đoi thu xem, sau đo trao cho trong tai. Moi nuoc đi cua van đong vien đuoc ghi lai tren giay, đuoc thong bao cho đoi thu sau đo đoi thu se truyen cho trong tai ngoi o ban ben canh đe thuc hien nuoc đi đo tren ban co cho khan gia thuong thuc. Do ban trong tai đat ben canh ban đau (co rem che ban van đong vien), nen van đong vien khong đuoc roi ban voi bat ky ly do gi vi so ho nhin len cac nuoc đa đi cua minh. Quoc te đai su Tuong Xuyen cua Trung Quoc hien đang giu ky luc the gioi ve co tuong.


= Co chap =

Chap quan: Quan bi chap se đuoc bo ra ngoai ban co ngay tu đau. Thuong la chap Xe, Phao, 2 Ma va 1 Ma.
Chap nuoc đi: Nguoi đuoc chap se đuoc đi mot vai nuoc truoc, roi moi đen luot nguoi chap. Quan đi truoc se khong đuoc an quan hoac qua song. Thong thuong chap 1-2-3 nuoc đi truoc, tu chuyen dung goi la chap 1-2-3 tien. Tren thuc te co the phoi hop ca hai loai chap tren, nhu chap Ma va đi truoc 2 nuoc (Ma 2 tien).


= Co up =

Co up la hinh thuc đanh co khi ma 15 quan moi ben đuoc up nguoc va sap xep ngau nhien (tru quan Tuong đuoc đat tai vi tri goc cua no). Khi sap co cac quan co cua moi ben xao tron ngau nhien, bi up sau đo sap theo the tran co tuong thong thuong.
Nuoc đi đau tien cua quan co up phai tuan theo luat đi cua quan co tai vi tri ma no đang chiem giu. VD: quan bi up đang o vi tri cua quan tot thi phai đi theo nuoc cua quan tot. Sau khi đi mot quan co up thi quan đo se lat ngua va nguoi choi se biet đuoc no la quan nao va tu đo tro đi quan đo đi theo luat cua quan co ngua.
Luat bo sung:

Cac quan Si, Tuong di chuyen theo cach đi goc tren toan bo ban co (khong co gioi han khu vuc di chuyen).
Neu Tot xuat phat o san nha, no chi co the đi thang truoc khi qua song. Nguoc lai neu Tot xuat phat o san đoi phuong thi no co the đi thang hoac ngang ngay sau đo.
So voi co tuong thi co up co nuoc đi phong phu va đa dang hon, vi co tuong up co them Si va Tuong chieu bat tuong đuoc. Trong tinh huong nguy cap, co the chi can mo đung quan co se lam thay đoi cuc dien van đau.


= Co Tam quoc =

La loai co danh cho 3 nguoi choi, luat choi va so quan cua moi ben nhu nhau, khong khac gi voi co tuong binh thuong. Ban co thuong la hinh luc giac, ben nao bi mat Tuong truoc thi quan ben đo se đuoc sap nhap vao quan đa chiem quan đo, nuoc bi chiem se bi nguoi choi cua nuoc chiem đieu khien tuy y (tuc la mot nguoi choi se co 2 tuong, 4 xe,...). Sau khi co 1 nuoc chiem đuoc mot nuoc roi thi quan ben kia se choi the tran 1 choi 2, ben quan chiem đuoc hai nuoc neu bi chiem mot nuoc thi van co the su dung nuoc minh đa chiem ma choi tiep.


= Co the =

Choi co the la hinh thuc choi co ma ban co luc ban đau đa co san cac the co, quan co đang o cac vi tri nhu trong mot van co dang do, muc đo the co tu de đen kho va nguoi choi phai thang hoac hoa sau mot so nuoc đi đuoc yeu cau tu truoc. Co the hay đuoc thay o cac le hoi dan gian.


= Co tuong Man Chau =


= Co tuong bay nguoi choi =


Thanh ngu trong co tuong Co bi di Tot.
Co tan, Phao hoan.
Đuoc the bo Xe cung tot, mat tien khi tu toi cong.
Ha thu bat hoan.
Khuyet Si ky Ma.
Khuyet Si ky song Xa.
Khuyet Si ky Tot đam thoc.
Khuyet Tuong ky Phao.
Ma nhap cung Tuong lung bung.
Ma nhat, Tuong đien, Xe lien, Phao cach.
Mat Xe khong bang que Tuong.
Nhat Ma chieu vo cung.
Nhat Ma hoan luong Tuong, ky the tat anh hung.
Nhat Si choi goc, coc so Ma cong.
Nhat Tot đo ha, ban xa chi luc. (Mot tot qua song suc manh bang nua Xe)
Nhat Xe sat van hay Đon Xa sat van tu.
Phao ganh, tien xe hau phao
Phao đau xuat Tuong Xe đam thoc.
Phao đau, Ma đoi, Tot loi sang song.
Quan ky bat ngu.
Si ky Xe, Ma ky Tuong.
Tot nhap cung Tuong khon cung. (Y noi Tot đoi phuong)
Tuong mat Si nhu đi mat vay.
Xe Ma toan tai.
Xe muoi Phao bay Ma ba.
Xe Phao hup chao.


Cac cau đoi va tho ve co tuong Cau đoi:

Tho:


Ky luc co tuong Choi co tuong: Ngay 27 thang 1 nam 2013 Quoc te Đai su Trung Quoc Tuong Xuyen đa thi đau co tuong voi 22 ky thu co đang cap. Ket qua, sau gan 8 gio đong ho (tu 8 gio 30 phut đen 16 gio 12 phut) anh đa thang 16 va hoa 6, khong thua van nao.
Choi co đong loat: Ngay 30 thang 5 nam 1996, Tu Thien Hong, danh thu co tuong Trung Quoc, mot minh đau cung luc voi 100 đoi thu. Sau 9 gio 28 phut thi đau, ong thang 83 van, hoa 16 van va thua 1 van.


Cac giai thoai ve co tuong Giai thoai "Thua co mat Hoa Son": Hoa Son la mot qua nui cao o Trung Quoc. Van co đuoc choi giua mot ben la Trieu Khuong Dan (Tong Thai To) va mot ben la Hy di Đao si Tran Đoan.
Giai thoai "Chuyen o Bich Mai Trang": Bich Mai Trang la ngoi biet thu o ben bo con song đao phia bac kinh thanh Hue xua. Van co đuoc choi giua mot ben la cu Trinh, chu ngoi biet thu tren, mot lao ky thu tru danh voi co Tra Huong, mot nu ky thu tre.
Giai thoai "Chu Tan Trinh đanh co": Chu Tan Trinh la mot ky thu tru danh nguoi Trung Quoc vao thoi nha Minh, ong đa choi mot van co noi tieng voi vi su tru tri ngoi chua co.
Giai thoai "Van co giua Cao Ba Quat va vua Tu Đuc".


Xem them = Cac loai co khac =
Co the
Co tam quoc
Co up
Co vua
Shogi
Janggi
Saturanga
Co vay
Co ca-ro
Co ganh
Co toan Viet Nam
Co tu lenh
Tic-tac-toe
Co đam
Co tuong 7 nguoi
Long ki


= Cac danh thu co tuong =
Ky thu nam Viet Nam: Mai Thanh Minh, Trenh A Sang, Nguyen Thanh Bao, Uong Duong Bac, Nguyen Hoang Lam, Lai Ly Huynh, Nguyen Vu Quan...
Ky thu nu Viet Nam: Le Thi Huong, Ngo Lan Huong, Hoang Hai Binh, Le Thi Kim Loan, Chau Thi Ngoc Giao, Pham Thu Ha,...
Ky thu nam Trung Quoc: Duong Quan Lan, Vuong Gia Luong, Ly Nghia Đinh, Ho Vinh Hoa, Lieu Đai Hoa, Hua Ngan Xuyen, Tu Thien Hong, Trieu Quoc Vinh, Vuong Thien Nhat, Tuong Xuyen, Manh Phon Due, Trinh Duy Đong...
Ky thu nu Trung Quoc: Đuong Đan, Lang Ky Ky...


Tham khao Lien ket ngoai Chinese chess (board game) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Co tuong tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Lien đoan Co Viet Nam
Rules, openings, strategy, ancient manuals
An Introduction to Xiangqi for Chess Players Luu tru ngay 11 thang 11 nam 2020 tai Wayback Machine
Presentation, rules, history and variants of xiangqi
Choi co tuong