Van đe bien gioi Viet–Trung thoi Le so phan anh nhung hoat đong quan su – ngoai giao giua nha Le so o Viet Nam voi trieu đai nha Minh cua Trung Quoc xung quanh van đe bien gioi phia Bac Đai Viet. Mac du tu sau khoi nghia Lam Son (1427) đen truoc tran Ngoc Hoi – Đong Đa (1789), Viet Nam va Trung Quoc khong co cuoc chien tranh lon nao nhung bien gioi phia Bac thuong co tranh chap. Trong mot so truong hop, viec tranh chap bat nguon tu cuoc noi day cua cac tho quan đia phuong hai ben tu y cuop pha ben kia; trong mot so truong hop khac do su tac đong chu y cua chinh quyen trung uong ca hai ben.


Phia Đong bac Vung hay xay ra tranh chap la đia phan Kham chau cu, tuc phia tay Quang Đong giap huyen Hai Ninh cua tinh Quang Ninh, Viet Nam hien nay. Tren doc tuyen bien gioi Đong Bac, đia điem quan trong nhat ve quan su la Nhu Tich, cac trieu đai Trung Quoc tu nha Tong, nha Nguyen va nha Minh đeu đat doanh luy phong thu.
Ngay tu cuoi nam 1427, khi khoi nghia Lam Son sap ket thuc, tho quan Hoang Kim Quang đa mang 19 thon va 4 đong Tu Lam, La Phu, Co Sam, Cat Nguyen thuoc Kham chau theo Le Loi. Le Loi cho nhap 4 đong đo vao chau Van Ninh va phong Hoang Kim Quang lam Kinh luoc su.
Nam 1428, Hoang Loc Thu o đo Nhu Tich mang quan ve theo Đai Viet. Nam 1434, Hoang Khoan o phuong bac lien lac voi Đai Viet, đanh cuop bien gioi Trung Quoc o đo Chiem Lang.
Nha Minh cho chieu hoi Loc Thu va Khoan ve, hua se mien toan bo thue thoc nhung khong thanh cong. Cac quan lai o Quang Đong cung kien nghi vua Minh sai su mang sac du sang đe nghi nha Le tra lai cac thon, đong. Nam 1442, nha Minh sai su sang, đung luc Le Thai Tong vua mat, vua nho Le Nhan Tong len thay, Tuyen Tu thai hau chap chinh. Thai hau Đai Viet khong đap ung viec nay. Theo Đai Viet Su ky Toan thu, nha Le cu cac đoan su bo sang nha Minh cac nam 1442, 1444 va 1447 ban "viec đia phuong chau Kham". Nam 1447, khi đoan su Đai Viet cua Ha Phu ve nuoc, nha Minh trao cho sac du hen se cu su đen đieu tra đe thuong luong phan đinh lai bien gioi.
Nam 1448, nghe tin nha Minh cu tong binh Quang Đong mang quan đen hoi kham o bien gioi, Le Nhan Tong cu Le Khac Phuc, Bui Cam Ho, Đao Cong Soan va Le Thiet mang 12000 quan len bien gioi, hop voi quan o tran An Bang dan tran phong thu, chuan bi giao tranh. Nhung cuoi cung quan nha Minh khong toi.
Sau nam 1448, tinh hinh diu xuong nhung ca hai ben đeu tang cuong phong thu.


Chau An Binh, Tu Lang Vu tranh lan bien gioi đau tien xay ra nam 1438 tai chau An Binh, Tu Lang va chau Tu Lang Ha. Ca hai ben đeu co nhung hanh đong vuot bien gioi xam chiem lan nhau. Theo Minh su va Minh thuc luc, vung chau An Binh, huyen Long Chau, phu Thai Binh (Quang Tay) va chau Tu Lang bi tho quan chau Tu Lang cua Đai Viet la Nong Nguyen Hong xam lan, chiem 2 đong va 21 thon, bat nguoi va đoat gia suc. Nha Minh cu Cao Dan va Thang Đinh sang Đai Viet. Le Thai Tong sai su sang xin loi, nhung to cao tro lai rang do chinh tho quan chau An Binh va chau Tu Lang ben Trung Quoc đanh lan chau Tu Lang cua Đai Viet truoc. Sach Bang giao chi cua Phan Huy Chu ghi lai noi dung thu cua Le Thai Tong gui Tu Bo chinh Quang Tay to cao tro lai nhu sau:

"...Gan đay can cu vao bao cao cua bon Nong Kinh, Nong Phuc la tho quan chau Tu Lang Ha, xet nuoc toi đa nhieu lan nghe theo sac du cua trieu đinh, giu đat yen dan… Phien quy Ty suc cho bon tho quan Trieu Nhan Chinh o An Binh duoi quyen quy Ty, sai đem đat cua cac thon, đong đa chiem, so dan đa bat tra lai nuoc toi va nghiem cam khong đuoc xam chiem cuop boc….
Minh Anh Tong yeu cau Tong binh Quang Tay đieu tra viec tranh chap va đe nghi Đai Viet hoi kham vao nam 1442. Phia Đai Viet cu Đao Cong Soan dan đau đoan tham gia hoi kham, nhung khong ket qua. Tho quan hai ben tiep tuc co nhung hanh đong lan chiem: Cha Nong Kinh la Nong Nguyen Hong ben Đai Viet vao cuop chau An Binh, tho quan Long chau ben Trung Quoc la Trieu Nhan Chinh tiep tuc sai La Thong mang hon 1000 quan đanh pha hai thon Ha Tu, Que Canh, đong Yen Hoa, bat nguoi va trau. Trong cong van gui nha Minh nam 1444, trieu đinh Đai Viet do Tuyen Tu thai hau lanh đao (nhiep chinh thay vua Le Nhan Tong 3 tuoi) tiep tuc to cao viec nay.
Do viec hai ben to cao lan nhau, nha Minh lai hen hoi kham o vung tranh chap đe xac minh phai trai va phan đinh lai vung bien gioi von trong tinh trang thuong khong ro rang. Do phia Trung Quoc hen nhung nhieu lan khong đen đung thoi gian, mai toi nam 1447 hoi kham moi dien ra, sau đo thong nhat 11 thon thuoc ve Long chau cua nha Minh, 6 thon thuoc ve Ha Tu Lang cua Đai Viet.
Sang thoi Le Thanh Tong, nuoc Đai Viet cuong thinh. Vua Thanh Tong đoi goi chau Ha Tu Lang la Ha Lang.
Nam 1467, tho quan Tran Yen thuoc Quang Tay la Sam To Đuc mang 1000 quan đong o Am Đong, tung tin đuoi bat "giac Sam Vong" thua co tran sau vao chau Thong Nong cua Đai Viet, bat nguoi va trau bo, sau đo lai tan cong Bao Lac. Le Thanh Tong mot mat sai tri toi quan tran thu Bac Binh đe To Đuc vao cuop, mat khac gui cong van đen Ty Bo chinh Quang Tay đoi lai nguoi va suc vat. Theo Minh Thuc luc, sau mot thoi gian vuot bien gioi, To Đuc bi quan Đai Viet đanh lui.
Thang 4 nam đo, Sam To Đuc lai sai Tong Thieu mang quan lan ai Toa Thoat, cuop hoa mau va suc vat. Le Thanh Tong ben cu su bo sang Bac Kinh nam 1468 to cao viec nay voi Minh Hien Tong. Hien Tong sai Bo Binh lenh cho cac quan chuc o Quang Tay đieu tra vu viec. Sau đo khong thay su sach nhac toi ket qua vu viec nay.
Thang 10 nam 1467, vien quan chau An Binh cua Trung Quoc la Ly Lan lai mang 8000 quan đanh lan chau Ha Lang, bi quan Đai Viet đanh chan, thua chay ve. Tran thu Thai Nguyen theo lenh cua trieu đinh ben gui thu chat van viec xam lan. Viec giang co o vung bien cua đoi ben keo dai toi nam 1470 moi tam ngung.
Nam 1480, Tong binh Bac Binh cua Đai Viet la Tran Ao sai Đao Phu Hoan mang 600 quan toi Cam Qua, mo cua ai thong sang On chau, tiep giap chau Tu Lang cua Trung Quoc, lan đat va dung giong chan rao ngang. Đau muc nha Minh la La Truyen mang quan toi pha rao đi.
Cung nam 1480, dan chau Tu Lang cua Trung Quoc tran sang chau Loc Binh cua Đai Viet cuop cua, bat gia suc. Nha Le lam cong van trach chau Tu Lang va đoi lai cua cai, đong thoi lai lam cong van chat van Tong đoc Luong Quang ve viec nay.


Phia Tay bac Ngoai cac vi tri quan su, o đay con nhung mo vang, bac, thiec, đong, sat… Tranh chap vung nay xay ra chu yeu thoi Le Thanh Tong.
Nam 1464, đau muc o Manh Thich thuoc chau Ninh Vien cua Đai Viet chi huy nguoi Thai sang xam nhap cac thon thuoc phu Lam An, Van Nam. Tri phu Lam An giau khong dam tau len trieu đinh, sau nha Minh moi phat hien ra.
Thang chap nam 1473, mot so nguoi Trung Quoc o Long chau la Quang Ngoc, To Bi, To Tran, Đang Tiem len vao chau Van Uyen, đoi hang hoa voi dan đia phuong roi đanh nhau, bi quan Đai Viet bat giu ca nguoi va hang. Nam 1475, tran thu Van Nam la Tien Nang sai Quach Canh mang thu sang Đai Viet va nhan qua bieu cua nha Le. Le Thanh Tong sai Le Hoang Duc đi su, Quach Canh ve nuoc, giai bon Quang Ngoc qua đuong Van Nam toi Bac Kinh. Theo Minh su, viec đi su le ra theo đuong Quang Tay, nhung Quach Canh nhan hoi lo cua Đai Viet, cho đoan su đi đuong Van Nam. Đai Viet cho hon 600 phu đi truoc, quan Đai Viet theo sau, gay roi loan cho Van Nam. Van Nam may lan cao cap, nha Minh may lan ra suc du, "loi le mem diu" nhung Le Thanh Tong "van ngang nganh khong so".
Nam 1474, chau Bao Lac thuoc Tuyen Quang co Hoang Chuong Ma noi day cuop pha. Quan Đai Viet đi dep, trong luc đanh đuoi lai vuot bien gioi vao sau lanh tho Van Nam. Nha Minh lai gui thu trach, Le Thanh Tong ben gui thu xin loi. Đe giu yen mat nam, tran thu Van Nam cua nha Minh la Vuong Thu đe nghi tam ngung thu thue cho dan phu Lam An (Van Nam) va đieu 4000 quan thay nhau canh phong. Vua Minh Hien Tong cho rang neu tang quan se khien Đai Viet "nay sinh hiem khich" nen chi ha lenh tam ngung thu thue cho dan vung bien.
Nam 1479, lai xay ra vu viec Le Thanh Tong sai 800 quan lay co đuoi giac cuop roi lan sang huyen Mong Tu (Van Nam) dung doanh trai o đo. Sau mot thoi gian bi quan Minh đia phuong rang suc ngan can, quan Đai Viet moi rut ve. Đay chinh la thoi điem Le Thanh Tong tien đanh Ai Lao, gan bien gioi Van Nam. Chien tranh o Ai Lao khien nha Minh lo ngai, tang cuong them quan bo phong. Nam 1480, khi Đai Viet đanh Lao Qua, nha Minh ra lenh cho cac quan tran thu phai tang cuong phong bi va quan linh o bien gioi Van Nam "khong đuoc giao thiep voi nguoi Di".
Khong lau sau, nguoi Thai đen o chau Ninh Vien cua Đai Viet lai xam lan sang thon Xa Ly thuoc Van Nam. Tran thu Ngo Thanh tau bao ve, nha Minh theo đe nghi ben gui sac du trach Le Thanh Tong va lap Ty tuan kiem o nut đia gioi giua chau Ninh Vien cua Đai Viet va chau Kien Thuy cua Trung Quoc đe phong quan cuop. Nha Le sai Nguyen Van Chat đi su gui thu phan tran viec nay nhu sau:

Vi co 13 nguoi o Đong Quan tron sang bien gioi nuoc Lao Qua nen sai bon Nguyen Bao toi đia gioi đe đoi lai, chi bat đuoc xe buon ban cho ve, khong lien quan gi đen viec đanh nuoc Lao Qua va viec muon đanh nuoc Bat Bach Tuc Phu. Đieu ay la noi bia.
Ke tu nam 1480 tro ve sau, vung bien gioi Tay Bac yen on.


Xem them Nha Hau Le
Nha Mac
Chua Bau
Van đe bien gioi Viet-Trung thoi Ly
Van đe bien gioi Viet-Trung thoi Mac
Van đe lanh tho bien gioi Viet Nam-Trung Quoc
Thu cong nghiep Đang Ngoai thoi Le trung hung


Tham khao Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Vien su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 4, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Van Tao (2006), Muoi cuoc cai cach, đoi moi lon trong lich su Viet Nam, Nha xuat ban Đai hoc Su pham


Chu thich