Chien tranh Phap – Thanh la cuoc chien giua Đe tam Cong hoa Phap va Đe quoc Đai Thanh, dien ra tu thang 9 nam 1884 toi thang 6 nam 1885. Cuoc chien no ra vi Phap muon kiem soat vung đong bang Bac Bo Viet Nam va con đuong noi tu Ha Noi đen tinh Van Nam cua Trung Quoc. Nha Thanh nguoc lai muon ngan can su hien dien quan su cua Phap Bac Ky, vi đieu nay se truc tiep uy hiep vung bien gioi phia nam cua ho. Sau xa hon nua, la nha Thanh muon nhan co hoi nay đe chiem đoat hoac la duy tri anh huong cua minh đoi voi Đai Nam.


Mo man Mac du Hiep uoc Sai Gon 1874 cho phep tau thuyen Phap đi tham hiem cac dong song, nhung toi nhung nam đau 1880, quan Co đen cua Luu Vinh Phuc tiep tuc quay nhieu va can tro cac thuong gia Phap. He qua la chinh quyen Phap phai mot luc luong vien chinh nho voi nhiem vu quet sach quan Co đen khoi vung đong bang song Hong. Quan Phap nhanh chong đanh chiem thanh Ha Noi va chuan bi tieu tru cac luc luong quan su chong đoi ho, bao gom quan cua trieu đinh Hue do Pho ma Hoang Ke Viem quan linh va quan Co đen cua Luu Vinh Phuc. Nha Thanh von luon phan đoi su hien dien cua Phap tren Bac ky lien bat đau chuan bi chien tranh. Lay co tieu tru tho phi, quan đoi Van Nam va Luong Quang (Quang Đong va Quang Tay) đuoc đieu đong tien sat ve bien gioi, san sang vuot bien gioi tien sang Bac ky. Nha Thanh cung ha lenh cho hai đoi Quang Đong, gom 20 thuyen tien vao hai phan cua Viet Nam đe thi uy. Toi ngay 17 thang 6 nam 1882, quan Thanh tu Van Nam do Ta Kinh Buu, Đuong Canh Tung chi huy vuot bien gioi tran sang Bac Viet, đong o Bac Ninh va o Son Tay, co quan bo chinh Quang Tay la Tu Dien Huc đem quan sang tiep ung, phoi hop voi cac luc luong tien tieu đa đon tru tai Bac Viet tu thang 8 nam 1881, đe ho tro cho quan Nam cua Hoang Ke Viem va quan Co đen cua Luu Vinh Phuc.


Chien tranh Quan Phap duoi su chi huy cua đai ta Henri Riviere chiem thanh Ha Noi, thu phu vung Bac Bo vao ngay 25 thang 4 nam 1882. Trieu đinh Hue cu quan kinh luoc chanh pho su la ong Nguyen Chinh va Bui An Nien đem binh lui ve My Đuc đe cung voi Hoang Ke Viem tim cach chong giu. Nhung quan kham su Rheinart sang thuong thuyet rang viec đanh thanh Ha Noi khong phai la chu y cua nuoc Phap, va xin sai quan ra giu lay thanh tri. Trieu đinh Hue ben sai nguyen Ha Ninh tong đoc Tran Đinh Tuc lam Kham sai đai than, quan Tinh bien pho su la Nguyen Huu Đo lam pho kham sai, ra Ha Noi đe cung voi đai ta Henri Riviere thu xep moi viec. Đai ta Riviere tra thanh Ha Noi cho quan nha Nguyen, nhung van đong quan o trong Hanh cung. Theo yeu sach cua Riviere, nha Nguyen phai chap nhan quyen bao ho cua Phap, phai trao thanh Ha Noi cho Phap quan ly, đat thuong chanh tai Bac ky va giao cho Phap cai quan.
Trieu đinh Hue khong chap nhan cac đieu kien khac nghiet đo nen đam phan đo vo. Ong Pham Than Duat đuoc cu sang Thien Tan cau cuu voi trieu đinh nha Thanh. Tong đoc Luong Quang la Truong Thu Thanh lam mat so ve tau voi vua nha Thanh, đai luoc noi: "nuoc Nam va nuoc Tau tiep giap voi nhau ma the luc nuoc Nam that la suy hen, khong co the tu chu đuoc nua, vay ta nen muon tieng sang đanh giac ma đong giu o cac tinh thuong du. Đoi khi co bien thi ta chiem lay nhung tinh o ve phia bac song Hong", nen quan Thanh nhan co hoi nay tien vao Bac Viet.
Thang 11 nam 1882, Đai su Phap Bouree tai Trung Hoa tien hanh mot cuoc gap mat voi Pho vuong Truc Le (Zhili-tuc vung Bac Kinh) Ly Hong Chuong, trong đo hai ben tinh đen kha nang nhuong vung Lao Cai cho nha Thanh đe lap mot cua khau vao Van Nam, đong thoi thiet lap mot đuong phan gioi doc theo song Hong, theo đo phan phia bac se thuoc ve nha Thanh, phan phia nam se do Phap quan ly. Ly Hong Chuong đong y voi thoa thuan đat đuoc nay, va chuyen thoa thuan ve Đong ly Nha mon nha Thanh đe phe chuan. Tuy nhien chinh phu cua Thu tuong Jules Ferry khong đong y phe chuan hiep nghi nay va trieu hoi Đai su Bouree ve nuoc.
Tai Phap, ngay 21 thang 10 nam 1882, bo truong Hai quan va Thuoc đia yeu cau chinh phu Phap tang vien cho Sai Gon 10 trieu franc va 6.000 binh si đe giai quyet vu khung hoang o Bac Ky. Sau mot cuoc tranh luan gay gat trong phien hop Hoi đong Noi cac,  tong thong Phap Jules Grevy phan đoi quyet liet va chi sau khi bo truong Hai quan va Thuoc đia Jaureguiberry doa tu chuc, Hoi đong thoa thuan goi tang vien cho Sai Gon 700 binh si do tau Correze cho đen Sai Gon. So quan nay đen Sai Gon ngay 13 thang 2 nam 1883 va chuyen ra Bac Ky vao ngay 15 thang 2. Toi ngay 10 thang 11, bo truong Hai quan va Thuoc đia goi cong đien khan toi Sai Gon cach chuc Thong đoc Nam Ky Le Myre de Villers voi ly do ong nay vuot qua quyen han va bi thay the boi Charles Thomson. Ong Thomson nhan ban giao chuc vu thong đoc Nam Ky vao ngay 12 thang 1 nam 1883.
Ngay 12 thang 3 nam 1883 Riviere chiem mo than Hon Gai va đat mot đon binh gom 25 nguoi canh giu. Trong thoi gian đo, tong đoc Nam Đinh tuyen mo hon 10 ngan dan phu xay dung cac cong su phong thu, ngan can quan Phap nhan tiep vien bang đuong bien. Sau khi nhan them quan tiep vien tu Nam ky, đai ta Riviere đe thieu ta hai quan Berthe de Villers voi 400 quan lai giu Ha Noi, con lai đem đi đanh Nam Đinh. Luc luong Phap đanh thanh Nam Đinh rat hung hau, gom tuan tham ham Pluvier, phao thuyen Fanfare, La Hache, Yalagan, Carabine, La Surprise, tau hoi nuoc Hai Phong, cac tau chuyen van loai nho Kiang Nam, Tonkin, Whampoa va 4 ghe manh, 4 đai đoi thuy quan luc chien, tong cong gom chung 800 nguoi va mot đoi linh bo binh ban đia. Đen ngay 27 thang 3 nam 1883, quan Phap ha thanh Nam Đinh voi ton that rat nho, chi co trung ta Carreau bi thuong nang roi chet va 2 nguoi nua bi thuong, trong khi phia quan Nam mat 200 nguoi.


= Tran Cau Giay =

Nhan luc Riviere vang mat, quan Nam to chuc tan cong Ha Noi, tai lang Gia Quat tong Gia Thuy huyen Gia Lam tinh Bac Ninh thoi Nguyen (Phap goi la Tran Gia Cuc), nhung bi de Villers đay lui, (đia danh nay nay thuoc Ngoc Thuy quan Long Bien Ha Noi). Tinh hinh quan Nam tro nen nghiem trong, nhung nhan đuoc su tiep suc cua quan Co đen va đuoc quan Thanh yem tro, quan Nam va quan Co đen quay lai đanh thanh Ha Noi. Quan Co đen tien ve đong đai ban doanh o phu Hoai Đuc, đong thoi Tong đoc Bac Ninh la Truong Quang Đan cung voi quan pho kinh luoc Bui An Nien đem binh ve đong o Gioc Gach, thuoc huyen Gia Lam chuan bi sang đanh Ha Noi. Quan Co đen đe khieu khich quan Phap, đot pha cac khu giao dan, loi dung đem toi dung phao đat tren lung voi ban vao Ha Noi, roi toi ngay 10 thang 5, gui chien thu thach Riviere ra đanh.
Đe ngan chan huong tan cong cua quan Co đen va quan trieu đinh tu Phu Hoai, Riviere to chuc mot cuoc hanh quan lon đanh vao phu Hoai Đuc (Dich Vong Tu Liem). Cuoc hanh quan nay co quy mo lon, do thieu ta Berthe des Villers lam tong chi huy, gom co:

2 đai đoi thuy bo binh cung voi cac thuy binh cua tau chien Victorieuse do trung uy hai quan Le Pelletier de Ravinieres chi huy
2 đai đoi thuy bo binh va cac thuy binh cua tau chien Villars do trung uy hai quan Sentis chi huy.
2 đai đoi thuy bo binh va cac thuy binh cua tau chien Leopard do thuyen pho Lebris chi huy
voi luc luong tong cong chung 500 nguoi.
Cuoc hanh quan bat đau vao luc 4 gio sang ngay 19 thang 5 nam 1883. Quan Phap tien ve phia Cau Giay, la mot cay cau bac ngang qua song To Lich chay ve huong Bac truoc khi đo vao Ho Tay. Tinh than quan Phap rat cao, ho vua đi vua cuoi đua va hat, vi ho cho rang tran chien se rat de dang. Đi đuoc khong bao xa khoi Ha Noi, quan Phap đa phat hien bong quan Co đen an nup sau cac luy tre, nen Riviere ha lenh tang toc đo hanh quan đe chan bat chu luc quan đich. Thieu ta Berthe des Villers va đai uy Puech tien chiem Cau Giay, chia quan luc soat lang Tien Đong (thon Tien xa Dich Vong, nam ben phai Cau Giay) roi quay huong sang lang Yen Khe (nam ben trai Cau Giay) day đac tre rung rat vung chac, phu hop cho viec đong trai va phuc kich cua quan Co đen. Quan Phap dung trong phao ban vao lang Yen Khe Thuong (Thuong Yen Quyet) va lang Trung Tuong (thon Trung xa Dich Vong, nam ben trai đuong Cau Giay ngay nay), chuan bi tien quan vao. Riviere va phu ta tham muu de Marolles cung voi Berthe des Villers vuot len truoc đoan quan tien vao khu cho cach Cau Giay khoang 330 met.
Quan Co đen trong lang Trung Tuong bi quan cua Trung uy Pelletier de Ravinieres tien đanh phai rut lui, quay sang tang cuong o phuc kich cua quan Co đen chan đuong rut lui cua canh quan Phap ben song To Lich. Khi quan Phap lot vao o phuc kich, quan Co đen tran ra đe cat đut hau quan Phap. Bi vay đanh, quan Phap co cum lai, nen cang de dang tro thanh bia cho quan Co đen ban ha. Thieu ta Berthe des Villers bi trung đan thuong nang, khien Riviere phai ra lenh rut lui, nhung quan Co đen tu cac luy tre lang day đac ao ra tu phia đe tan cong, quan linh Phap co nhieu nguoi bi giet. Riviere va Marolles voi ha lenh rut lui ve Cau Giay đe chong cu. Mot khau phao roi vao tay quan Co đen sau khi toan bo nhom phao thu bi ha sat, nen Riviere cung mot toan quan xong ra đe chiem lai. Trong khi cung mot si quan di chuyen khau phao đe đat vao mot đia the o Cau Giay, H. Riviere bi trung đan ngay giua tran nga quy xuong chet ngay.
Quan Co đen ao ra cat lay đau H. Riviere, quan Phap bi thua mot tran đanh lon, thiet hai rat nhieu ve nhan mang, si quan cung nhu binh linh. Ngoai Riviere bi giet chet, nhieu si quan khac nhu si quan tuy tung Clerc, si quan tham muu de Marolles bi thuong, đai uy Jacquin va trung uy Heral de Brisis, đeu thuoc thuy quan luc chien bi tu tran, thieu ta Berthe des Villers bi trong thuong, đuoc đua ve Ha Noi nhung cung khong qua khoi, chung 50 linh Phap bi giet tai tran, hon 70 linh bi thuong. Trong thoi gian sau đo, quan Nam lien tuc tan cong quan Phap o Ha Noi, Hai Phong va Nam Đinh, nhung đeu bi quan Phap đanh lui.
Tin Riviere bi giet truyen ve Paris, chinh phu Phap cua thu tuong Jules Ferry von đang do du ve viec chinh phuc Bac ky, đoi thai đo sang chu chien. Nghi vien thong qua chien phi 5 trieu ruoi franc va đua mot đoan quan 3000 nguoi xuong tau đi Vien Đong. Thieu tuong Bouet, nguyen la si quan hai quan, o Nam Ky đuoc phai ra lam ra thong đoc quan vu o Bac Ky, Hai quan thieu tuong, Đo đoc Courbet, nguyen toan quyen New Caledonia đuoc lenh đem mot đoi chien thuyen sang tiep ung, Bac si Harmand, nguyen la bac si giai phau cua hai quan, su than Phap o Xiem, đuoc cu ra lam toan quyen đe phoi hop cac hoat đong quan su va dan su.
Vua đat chan toi Ha Noi cung 200 linh tay va 300 linh tap, tuong Bouet đa ban hanh ngay tinh trang khan cap o Bac Ky, đong thoi cho phep mot thuoc ha cu Jean Dupuis la Georges Vlavianos tuyen mo va thanh lap mot tieu đoan quan Co Vang, mot đoi quan ky binh tien sat va mot đoi dan quan ban đia. Bouet cung cho xay đap, them đon bot phong thu thanh Ha Noi va chinh đon viec phong thu o cac thanh Hai Phong va Nam Đinh.


= Tran cua Thuan An =

Cuoi thang 7 nam 1883, tai Ha Noi, toan quyen Harmand hop voi cac tuong linh Phap va quyet đinh phai hanh đong gap rut. Thoi co đang rat thuan loi vi chi hai tuan truoc đo, ngay 17 thang 7 nam 1883, vua Tu Đuc bang ha, trieu đinh Viet Nam đang boi roi trong viec chon nguoi ke vi, vi nguoi chau đuoc vua Tu Đuc chon len, tuc vua Duc Đuc, bi quan Phu chinh đai than Ton That Thuyet lat đo vi nghi vua Duc Đuc chu truong "thoa hiep" voi Phap.
Ngay 16 thang 8 nam 1883, mot ham đoi nho gom 7 tau chien, trong đo co hai tau boc thep, cho hon mot ngan quan Phap do Đo đoc Amede Coubert chi huy tien vao cang Đa Nang. Hai ngay sau, quan Phap dung thuyen đi nguoc len song Huong ban pha phao đai Tran Hai cua quan Nam. Quan Nam ban lai suot ngay hom đo, nhung do vu khi qua thua kem nen đen cuoi ngay cac phao luy đeu bi pha huy, luc luong phong thu bi ton that het ma quan Phap khong bi thiet hai gi, quan tran thanh la Le Si, Le Chuan tu tran, Lam Hoanh, Tran Thuc Nhan nhay xuong song tu tu. Quan Phap chiem đuoc cua Thuan An (Hue). Duoi suc ep quan su cua Phap, ngay 25 thang 8, nha Nguyen phai chap thuan ky hoa uoc voi Phap, theo đo chap thuan su bao ho cua Phap. Tuy nhien cac quan chu chien cua nha Nguyen van con o mien Bac, va quan Co đen con rat manh, nen chien su tiep dien.


= Tran thanh Son Tay =

Ngay 15 thang 8, 1.500 quan Phap do tuong Bouet chi huy chia lam ba canh mo chien dich tan cong. Quan Phap du đinh tan cong quan Co đen đong o phu Hoai Đuc (nam o vi tri so Dich Vong huyen Tu Liem phu Hoai Đuc, ngay nay la đuong Nguyen Phong Sac quan Cau Giay) va lang Ve (lang Ve (xa Đong Ngac Tu Liem)), roi đanh ve Son Tay. Canh quan ben phai bi quan co Đen trong lang đanh lai quyet liet va bi he thong chien luy quanh lang can buoc tien. Đem hom đo quan Co đen bo phu Hoai Đuc rut ve co thu o đon Phung (quan Phap goi la lang Phong), xay dung rat nhieu chien luy ban vao quan Phap. Sau ba ngay giao chien đam mau, quan Phap van chua chiem đuoc lang Ve va lang Phong, mat 42 linh bi giet, phai rut ve Ha Noi.
Ngay 1 thang 9, đuoc tin thang tran o Hue, quan Phap lai tien ve Son Tay đanh quan Co đen. Lan nay quan Phap vao đuoc lang Ba Giang (Phap goi la Palan va goi tran nay la tran Palan) thuoc huyen Đan Phuong (nam tai nga ba song Đay nhan nuoc song Hong), nhung khi đo nuoc lu len rat to, đe bi vo, khien Luu Vinh Phuc phai tuong rang quan Phap pha đe cho nuoc tran vao. Luu Vinh Phuc cung nhan đuoc lenh cua Hoang Ke Viem rut ve cung co phong thu Son Tay. Trieu đinh Hue cu Nguyen Trong Hop truyen lenh cho Hoang Ke Viem (đong o Son Tay) va Truong Quang Đan (đong tai Bac Ninh) phai ve kinh, cac quan lai khi đo nguoi thi tuan lenh, nguoi thi nop bo an tin, bo ve mo quan phoi hop voi quan Thanh đe chong lai quan Phap.
Tinh hinh quan Co đen tai Son Tay cung khong sang sua hon nhieu. Thanh trieu yeu cau quan Van Nam va Quang Tay phoi hop hoat đong chat che voi Luu Vinh Phuc. Ngan kho tinh Quang Tay cung đuoc chi thi cap cho quan Co đen 100.000 quan bang bac lam quan phi, nhung quan Co đen van chua nhan đuoc đong nao. Quan Quang Tay du đuoc lenh tien ve Son Tay, chi tien đen Bac Ninh roi dung lai, vi cac si quan Quang Tay cho rang thanh Bac Ninh moi co tam quan trong chien luoc nhu tuyen đau phong thu tinh Quang Tay, con vai tro chu yeu cua Son Tay la bao ve tuyen đuong thuy đi ve Van Nam. Ket qua la tham gia phong thu Son Tay, ngoai 5.000 quan cua Hoang Ke Viem, chi co khoang 3.000 quan Co đen, 1.000 quan Van Nam va chung 500 quan Quang Tay.
Trong khi đo, Đo đoc Coubert van tiep tuc cung co luc luong, quan Phap nhan them nhieu đon vi quan A rap va quan Le duong. Toi đau thang 12 nam 1883, them 4.000 quan Phap đo bo vao Bac ky, nang tong so quan Phap o Bac ky len 9.000 nguoi. Ngay 11 thang 12, 5.500 quan Phap, trong đo co mot đoi linh ban xu mo tai Nam ky va mot đai đoi linh Bac ky, roi Ha Noi đi đanh thanh Son Tay. Khoang mot nua quan Phap đi theo đuong bo, nua con lai theo đuong thuy đo bo gan Son Tay (huyen Phuc Tho). Thanh Son Tay đuoc xay dung theo kieu Vauban, nam giua thi xa Son Tay. Xung quanh thanh Son Tay quan Nam đa xay mot chien luy cao gan 20 bo, day 5 bo, xung quanh co hao nuoc. Phia bo song Cai quan Nam cung co đe boi rat kien co, bien no thanh mot chien luy mang ten Phu Sa (nay thuoc phuong Vien Son thi xa Son Tay) vi đoan quan Phap tu đuong song se đo bo vao đay.
Ngay 14 thang 12, quan Phap theo đuong song đanh vao bo đe song Hong. Co uu the ca ve quan so va hoa luc, quan Phap tan cong du doi va toi chieu đa chiem đuoc đe boi. Toi toi, quan Co đen mo mot cuoc phan kich đe chiem lai đe, nhung mot phan nho troi sang trang, quan Phap đay lui cuoc tan cong đo. Trong suot ngay hom sau, quan Phap cung co cac vi tri chiem đuoc, roi chuyen phao len ban vao thanh tu sang đen toi ngay 16, quan Co đen đanh lai rat quyet liet. Troi sam toi, quan Phap mo cuoc tien cong chiem chien luy đoi dien bo đe thi phat hien quan Co đen đa rut vao thanh. Đem đo quan Nam va quan Thanh rut chay, quan Co đen cung phai rut lui theo len thanh Hung Hoa thuoc Hung Hoa o man nguoc song Hong. Quan Phap mat 83 nguoi bi giet va 380 nguoi bi thuong. Ve phia quan Co đen va quan Nam mat chung mot nghin nguoi. Đen the ky 20, khi lam thuy loi o vung nay (tram bom Phu Sa (Son Tay)), nguoi ta van con thu thap đuoc hai cot hang tram quan (Viet Nam va Trung Quoc) chet tran.
Trong tran nay, lan đau tien quan chinh quy nha Thanh truong ky hieu đoi đau voi quan Phap. Tin that tran truyen ve Trung Quoc thoat tien lam nha Thanh hoang hot, vi tuong Luu Vinh Phuc chet tran. Chi vai ngay sau khi thanh Son Tay that thu, tuan phu Quang Tay Truong Thu Thanh dan mot đoan quan lon tien vao Lang Son roi cho cung co thanh Bac Ninh. Khap mien Bac Viet khi đo đau đau cung co quan Thanh va quan Viet đong. Thang 1 nam 1884, 12.000 quan Thanh do Sam Duc Anh chi huy tu Van Nam tien vao Lao Cai, roi tien vao Hung Hoa hoi binh voi Luu Vinh Phuc. Quan Co đen đuoc tang cuong luc luong, len đen 3000 nguoi tro lai. Tong so quan Thanh o Bac Viet khi đo len toi chung 50.000 nguoi, ke ca quan Co đen, đong thanh mot vong cung tu Hung Hoa, Thai Nguyen đen Bac Ninh.


= Tran thanh Bac Ninh =

Trong khoang thoi gian 3 thang sau tran Son Tay, quan Phap đuoc tang cuong len 16.000 nguoi, trong đo khoang mot phan tu la linh tap, va 10 đoi phao thu. Tuong Millot đuoc cu len thay Đo đoc Courbet vao thang 2 nam 1884. Quan Phap đinh đanh thanh Hung Hoa truoc, nhung do đuong song can nuoc, phao thuyen va thuyen tiep te khong len đuoc, nen quan Phap phai chuyen huong sang chuan bi tan cong Bac Ninh. Quan Thanh cho rang quan Phap se theo con đuong cai quan đanh vao Bac Ninh, nen to chuc rat nhieu vi tri phong thu doc theo huong đo. Quan Phap chia lam hai canh, canh thu nhat do thieu tuong Briere de l'Isle đem quan qua song Hong, roi theo song Đuong (song Thien Đuc) đi ve phia đong. Canh quan cua thieu tuong De Negrier o Hai Duong, đi tau đen Pha Lai len bo, sau khi hoi quan voi thieu tuong Briere de l'Isle, ca thuy bo theo song Cau (song Nguyet Đuc) tien đanh Bac Ninh.
Quan Co đen đen Bac Ninh mot tuan truoc đo đa to chuc phong thu tren cac ngon đoi phia ngoai thanh Bac Ninh, nhung su chuan bi cua quan Thanh nhin chung rat so sai. Phao thu quan Thanh khong biet su dung hieu qua phao binh, du quan Thanh đuoc trang bi kha đay đu, quan Thanh khong bo tri tren cac cao điem xung quanh thanh pho. Them vao đo quan Thanh cuop pha, nhung nhieu dan chung, cuong buc đan ba con gai nen dan chung đia phuong co thai đo rat thu nghich voi quan Trung Quoc.
Quan Phap bat đau tan cong tu ngay 11 thang 2 (am lich) va nhanh chong chiem đong cac điem cao nhin vao thanh pho. Khi Đap Cau that thu, quan Quang Tay thay mat đuong ve Lang Son, hoang hot bo chay toan loan ve Thai Nguyen, quan Co đen lai rut chay ve Hung Hoa. Quan Quang Tay trong luc hoang loan bo lai 10 khau phao Krupp va 200.000 dollar bang bac, mang vac theo đan ba con gai va cua cai cuop boc đuoc, bi dan đia phuong truy đuoi. Toi ngay 6 thang 2 (am lich), quan Phap vao đuoc thanh Bac Ninh. Tran Bac Ninh la tran thua chien luoc cua quan Thanh, nen do that bai nhuc nha nay ma hai vien chi huy cua quan Thanh bi chat đau, Hsu Yen-hsu (Tu Dien Huc) bi bat ve Bac Kinh xu toi va chet trong nguc. Quan Phap tran nay chi mat 8 nguoi chet va 40 nguoi bi thuong. Thieu tuong Briere de l'Isle thua thang đem quan len đanh Yen The, roi mot tuan sau đanh ha thanh Thai Nguyen.


= Tran thanh Hung Hoa =

Thieu tuong Briere de l'Isle cung lu đoan thu nhat theo con đuong Son Tay len Hung Hoa, roi dan tran o ben nay song Đa. Hai ben đanh nhau tu sang ngay 15 thang 3 (am lich), đen 2 gio chieu thi quan Phap sang song o cho gan huyen Bat Bat. Chin gio sang ngay 16 thang 3 (am lich), thieu tuong De Negrier đem lu đoan thu nhi tiep đen, ca hai lu đoan cung hop luc tien len đanh. Chi chung sau mot gio, quan Co đen va quan Thanh thay khong chong cu noi, đot het pho xa, roi bo chay len man nguoc. Hoang Ke Viem keo quan len man nui, roi đi đuong thuong đao rut ve Kinh. Trua ngay 12 thang 4 (tuc 17 thang 3 am lich), quan Phap vao thanh Hung Hoa, roi thieu ta Coronnat đem mot toan quan len đanh pha đon Vang.
Quan Phap đanh chiem thanh Hung Hoa va Tuyen Quang roi ky Hoa uoc Patrenotre voi trieu đinh Hue. Theo Hoa uoc nay, Trieu đinh Hue cong nhan quyen Bao ho cua Phap. Phia Phap cung buoc Trieu đinh Hue tu bo than phuc nha Thanh bang cach giao nop bieu tuong quyen luc cua nha Thanh la chiec an bac nang gan 6 kg khac hinh lac đa ma nha Thanh dung đe phong vuong cho vua Gia Long. Trieu đinh Hue khong chap nhan, ket qua la hai ben thoa hiep nau chay chiec an đi đe pha huy no.


= Tran Bac Le =

Tai Thien Tan, trong cac ngay 11 thang 5 va ngay 9 thang 6 nam 1884, nha Thanh ky cac thoa thuan voi Phap chap thuan Hoa uoc Hue. Theo Hiep uoc nay, quan Thanh se rut khoi Bac Viet va ban giao lai đia ban nay cho quan Phap. Tuong Phap Millot phai mot canh quan duoi su chi huy cua Thieu ta Dugenne gom 800 binh linh va khoang ngan ay dan phu van đo len tiep nhan Lang Son. Ngay 19 thang 6 nam 1884, quan Phap đen lang Bac Le, chi cach Lang Son gan 30 km, thi phai dung lai do mua lu. Ngay 23 thang 6, khi quan Phap tiep tuc tien len, ho bi quan Thanh mai phuc o hai ben đuong ban chan lai lam vai nguoi bi thuong. Chi huy quan Thanh tai Lang Son thong bao cho phia Phap biet ho chua co lenh rut quan, du rang thoi han 20 ngay đe hoan tat viec rut quan theo Hiep đinh đa het, va yeu cau phia Phap đien ve Bac Kinh đe thuc giuc chi thi giup ho. Chi huy Phap tu choi va đoi quan Thanh phai rut khoi cac vi tri trong vong mot gio. Khi thoi han het, quan Phap tien len lien bi quan Thanh mai phuc san, vu trang bang sung truong Remington, ban chan lai quyet liet. Quan Phap khong tien len đuoc, phai rut lui. Tran nay quan Phap mat 22 nguoi chet va 60 nguoi bi thuong. Cuoc chien tranh khong tuyen bo giua Phap va nha Thanh bung no.
Cac si quan hai quan va luc quan Phap tai chien truong muon đanh thang vao Bac Kinh, nhung Thu tuong Phap Jules Ferry chi chap thuan tien hanh cac hoat đong quan su tai Đong Duong va vung Bien Đong, vi ong lo ngai mot cuoc tan cong vao Bac Kinh se choc gian cac cuong quoc Au chau khac, đac biet la Anh quoc va Nga. Hai quan Phap duoi su chi huy cua Đo đoc Amedee Courbet phong toa cac cang bien Co Long va Đam Thuy cua Đai Loan va tien hanh đo bo đanh cac luc luong quan Thanh tren đao. Trong so nhung nguoi tham gia chien dich co ca đai uy cong binh Joseph Joffre, thong che tuong lai cua nuoc Phap.


= Tran Phuc Chau =

Ngay 23 thang 8 nam 1884, trong tran Phuc Chau, hai quan Phap gom 7 tau chien va hai tau phong loi nho loai 30 tan, voi hoa luc vuot troi tan cong ham đoi Thanh bo neo tai cang, (đieu tro treu la ham đoi nay đuoc ong Prosper Giquel, mot cong dan Phap xay dung). Ham đoi Thanh co 9 tau chien, bao gom ca tau van tai vu trang va phao ham, chia lam hai cum bo neo tai bo tay bac va tay nam cua khuc quanh song Man, ngoai ra con co mot so ghe vu trang, ca no phong loi va 2 tau van tai noi lien hai cum. Tran đanh dien ra khong qua 30 phut, quan Phap tieu diet hoan toan ham đoi Thanh. Ngay hom sau, thuyen chien Phap phao kich va pha huy cong xuong hai quan Thanh. Toi ngay 25 thang 8, ham đoi Phap huong ra bien, tren đuong đi ho ban pha va de dang tieu diet tat ca cac phao luy cua nha Thanh bo tri doc theo bo song, vi tat ca cac phao luy nay đeu huong ra phia bien. Ke tu mong 1 thang 10 nam 1884 đen thang 6 nam 1885, quan Phap chiem đong Co Long, va tu ngay 29 thang 3 nam 1885 chiem luon Banh Ho.
Tuy nhien tai Bac ky, quan Phap khong trien khai chien dich đuoc vi mua mua đen. Đieu nay giup cho quan Thanh tien đen tan vung chau tho song Hong. Trong qua trinh chien dich, quan Thanh vay ham thanh Tuyen Quang, đuoc bao ve boi mot tieu đoan quan Le duong Phap. Tran nay cho toi gio van đuoc ca tung trong khuc quan hanh cua quan đoan Le duong.


= Tran Thach Pho =
Tran giao chien xay ra khi mot phan cua ham đoi Nam Duong nha Thanh xuat phat tu Thuong Hai tu thang 12, đinh pha vong phong toa cua hai quan Phap tai Đai Loan. Luc luong Hai quan nha Thanh gom 3 tau tuan duong ham Nam Sam (南琛), Nam Thuy (南瑞) va Khai Te (開濟), 1 tau khu truc Ngu Vien (馭遠) va 1 thuyen buom loai nho Trung Khanh (澄慶), đat duoi su chi huy cua Đe đoc Ngo An Khang. Toi mai tan giua thang 2 nam 1885, ham đoi quan Thanh moi đen vinh Thach Pho va cham tran ham đoi Phap, nhung vi ham đoi Phap co uu the vuot troi ve hoa luc nen quan Thanh quyet đinh nhanh chong thao lui. Chiec khu truc ham Ngu Vien va thuyen buom Trung Khanh vi chay cham hon nen bi rot lai, phai quay lai bo neo tai cang Thach Pho. Trong đem ngay 14, rang sang ngay 15 thang 2 nam 1885, quan Phap su dung 2 tau phong loi đe tan cong quan Thanh. Khu truc ham Ngu Vien bi đanh chim, con chiec Trung Khanh co le bi thuy thu đoan tu đanh đam. Tran nay thuong bi nham voi tran Phuc Chau, vi trong tran đo quan Phap cung dung ngu loi đe đanh chim 2 tau chien cua quan Thanh, trong đo co ca ky ham cua quan Thanh. Tran nay con đuoc goi la tran "Shei-poo".
Ba tuan duong ham con lai cua Nam Duong ham đoi chay ve đen Ninh Ba, cung voi 2 tau ho ve cua Phuc Kien bi hai quan Phap phong toa trong cang va khong co bat ky mot đong gop quan su gi cho toi khi chien tranh ket thuc. Luc luong Bac Duong ham đoi cung an binh bat đong du so huu mot so tau chien hien đai va co hoa luc manh đu đe đuong đau voi tau chien Phap, nen du hai quan Phap bi dan trai mong van co the phong toa bo bien mien nam va tay nam Trung Quoc. Tuy bi nhieu that bai, nhung voi cuoc chien o vao the giang co, nghich ly la uy tin hai quan Thanh tren truong quoc te duong nhu lai tang len mot chut, vi đay la lan đau tien Trung Quoc đoi đau voi mot sieu cuong chau Au va cuoc chien o vao the bat phan thang bai.


= Tran Ai Nam Quan va Lang Son =

Mot đao quan vien chinh Phap gom 2 lu đoan hanh quan len mien bac xu Bac ky va chiem Lang Son vao thang 2 nam 1885. Mot lu đoan sau đo tien ve giai vay Tuyen Quang, nen tai Lang Son chi con lai mot lu đoan khong co luc luong yem tro. Chi huy đon vi nay vi muon tieu hao suc manh tan cong cua quan Thanh nen to chuc tan cong quan Thanh doc bien gioi va bi đanh bai tai tran Tran Nam Quan. Quan Phap rut lui ve Lang Son va đanh bai cuoc tan cong cua quan Thanh trong tran Ky Lua. Tuy nhien trong khi giao chien, vien chi huy Phap bi thuong, va nguoi thay the ong ta, co le bi hoang hot, voi va ha lenh bo Lang Son vao ngay 28 thang 3. Lu đoan rut chay hon loan ve vung chau tho song Hong, mat het cac chien qua thu đuoc trong chien dich nam 1885, khien cho chi huy quan vien chinh Phap, Henri Briere de l'Isle, tuong la tinh hinh vung trung chau đa tro nen het suc nguy kich. Ong ta đanh đien bao ve Paris, va hau qua la chinh phu cua thu tuong Jules Ferry sup đo.
Vai ngay sau, Briere de l'Isle nhan ra la tinh hinh khong đen noi xau nhu ong ta tuong, tuy nhien Noi cac moi len thay o Phap đa quyet đinh cham dut chien tranh.
Tran thua nay, ma nguoi Phap goi la "Su kien Bac ky", la mot scandal chinh tri lon cho nhung nguoi ung ho chu nghia viec banh truong thuoc đia. Mai cho đen cuoi thap nien 1890 ho moi gianh lai đuoc su tin nhiem tren chinh truong.


He qua Mac du phai rut khoi Lang Son, nhin tong the thi quan Phap van chiem uu the, cong voi cac chien thang tren bien, khien cho Ly Hong Chuong phai ky mot hiep uoc gay nhieu tranh cai ngay 6 thang 9 nam 1885. Theo hiep uoc nay, nha Thanh chap nhan Hoa uoc Hue va tu bo quyen ba chu tren lanh tho Viet Nam. Khong lau sau An-nam (Trung ky va Bac ky bi sap nhap vao Nam ky thuoc Phap). Anh huong đang ke nhat cua cuoc chien voi Phap la no ha be chinh phu lau nam cua Ferry.
Ban Hiep uoc nay gay nhieu tranh cai đen muc Ly Hong Chuong va chinh quyen nha Thanh phai chiu nhieu chi trich nang ne, đong thoi tao ra mot lan song ai quoc khap Trung Hoa. Cuoc chien tranh la mot buoc quan trong trong qua trinh sup đo cua nha Thanh, do bi mat uy tin va do su huy diet Nam duong Ham đoi. No cung chi ra nhung yeu kem trong he thong quan su cuoi đoi nha Thanh, khi ma cac đon vi đia phuong quan, cung nhu bac quan (gom ca hai-luc quan) tu choi tham chien. Tuy khong bi that bai tren chien truong, nhung cac muc tieu chinh tri ma nha Thanh đat ra đeu khong thuc hien đuoc, nhu ngan chan su hien dien quan su cua Phap o Bac Viet, nha Thanh phai chap nhan mat nuoc chu hau Viet Nam va chap nhan tat ca cac hoa uoc ma Phap đa ky voi nha Nguyen. Ve mat quan su, tuy cac ton that nhan mang co the chap nhan đuoc, thi cac thiet hai vat chat rat to lon va kho bu đap. Ham đoi Phuc Kien (tuc Nam Duong ham đoi) bi huy diet, cang Phuc Chau bi pha huy, ton that ve khi tai, chi phi quan su, thiet hai kinh te cua nha Thanh len đen 100 trieu lang bac, đong thoi mac no them 20 trieu lang bac nua.
He qua chinh tri la phai cai cach trong chinh phu nha Thanh hoan toan mat uy tin va bi gan trach nhiem cho that bai. Phong trao Tu cuong thuc hien đuoc hai muoi nam nay bi pha san. Viec mat Viet Nam cung mo đuong cho Đe quoc Anh đat yeu sach len nha Thanh đoi tach Mien Đien khoi vung anh huong cua Trung Quoc vao nam 1885 (du van chap thuan đe Mien Đien tiep tuc trieu cong), va Nhat Ban nhan co hoi bat đau to y nhom ngo Trieu Tien.


Chu thich Xem them Hoa uoc Thien Tan 1885
Cong uoc Phap-Thanh 1887
Cong uoc Phap-Thanh 1895
Chien tranh Phap-Đai Nam
Giai phong dan toc Viet Nam (1885-1945)
Chien tranh Đong Duong


Tham khao Viet Nam Su Luoc, Tran Trong Kim, 1919.
Throne and mandarins, Lloyd E. Eastman, Havard University Press, 1967.
Black Flags In Vietnam, Henry McAleavy, The MacMillan Company: New York, 1968.
The rise of modern China, Immanuel C.Y. Hsu, Oxford University Press, 1970.
The Chinese Steam Navy 1862-1945, Richard N J Wright, Chatham Publishing, 2001, Chuong 6.


Lien ket ngoai Hinh quan Co đen
[1] Luu tru ngay 27 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine, [2] Luu tru ngay 27 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine,[3] Luu tru ngay 27 thang 2 nam 2007 tai Wayback Machine Ban dich chuong 6, 14 va Phu luc Black Flags In Vietnam