Scotland (phat am tieng Anh: , tieng Gael Scotland: Alba [ˈalˠapə] ) la mot quoc gia cau thanh Vuong quoc Lien hiep Anh va Bac Ireland, chiem mot phan ba dien tich phia bac cua đao Anh, giap voi Anh o phia nam, Đai Tay Duong bao quanh cac mat con lai: trong đo bien Bac o phia đong, va eo bien Bac cung bien Ireland o phia tay nam. Ngoai phan đai luc tren đao Anh, Scotland co hon 790 đao, bao gom co quan đao Phuong Bac va Hebrides.
Edinburgh la thu đo cua Scotland va la trung tam cua Phong trao Khai sang Scotland vao the ky 18. Glasgow la thanh pho lon nhat cua Scotland, tung la mot trong cac thanh pho cong nghiep hang đau the gioi va hien la trung tam cua vung đo thi Đai Glasgow. Vung bien cua Scotland gom mot khu vuc lon tren Bac Đai Tay Duong va bien Bac, co cac tru luong dau tho lon nhat trong Lien minh chau Au. Đieu nay giup cho thanh pho lon thu ba cua Scotland la Aberdeen đuoc nhan danh hieu la thu đo dau tho chau Au.
Trong So ky Trung Co, Vuong quoc Scotland la mot quoc gia đoc lap. Sau khi Quoc vuong James VI cua Scotland ke vi vuong vi cua Anh va Ireland vao nam 1603, Scotland tham gia mot lien minh ca nhan voi hai Anh va Ireland. Ngay 1 thang 5 nam 1707, Scotland tham gia mot lien minh chinh tri voi Anh đe hinh thanh mot Vuong quoc Đai Anh. Lien minh nay la ket qua tu Hiep uoc Lien hiep nam 1706 va đuoc ban hanh theo hai Đao luat Lien hiep đuoc Nghi vien cua hai quoc gia thong qua, bat chap phan đoi du luan va nhung vu bao đong phan chong tai Edinburgh, Glasgow va cac noi khac. Đai Anh tham gia mot lien minh chinh tri voi Ireland vao ngay 1 thang 1 nam 1801 đe hinh thanh Vuong quoc Lien hiep Anh va Ireland.
He thong tu phap cua Scotland tach biet voi he thong tu phap cua Anh, Wales va Bac Ireland va Scotland thiet lap cac quyen han rieng biet trong luat cong va luat tu. Viec tiep tuc ton tai nhung the che tu phap, giao duc va ton giao rieng biet voi phan con lai cua Vuong quoc Anh gop phan vao tinh lien tuc cua van hoa Scotland va ban sac dan toc ke tu khi Lien hiep vao nam 1707. Sau mot cuoc trung cau dan y vao nam 1997, Nghi vien Scotland đuoc tai lap vao nam 1999. Thang 5 nam 2011, Đang Dan toc Scotland gianh đa so trong Nghi vien Scotland. Sau đo, mot cuoc trung cau dan y đuoc to chuc vao nam 2014. Scotland co đai dien trong Lien minh chau Au va đuoc phan sau ghe trong Nghi vien chau Au.


Tu nguyen Nguon goc đia danh "Scotland" xuat xu tu danh tu Scoti, von la ten nguoi La Ma đat cho tho dan nguoi Gael. Scotia tuc "đat cua nguoi Gael" ban đau đuoc dung đe chi Ireland nhung đen the ky 11 thi Scotia đuoc dung đe chi rieng vung đat cua nguoi Gael phia bac song Forth tuc la Scotland ngay nay.
Ngoai ra đia danh Albania hay Albany cung đuoc dung mot thoi đe chi Scotland, rut tu chu Alba trong tieng Gael. Tu thoi Hau ky Trung Co tro đi thi danh tu Scotland (chi đia vuc) va Scots (chi dan toc) moi tro nen pho bien.
Trong tieng Viet, nuoc nay con đuoc goi la To Cach Lan va E-cot. To Cach Lan la am Han Viet cua chu Nho 蘇格蘭 tu phien am qua am tieng Trung la Sugelan. E-cot la phien am theo ten tieng Phap la Ecosse /ekɔs/.


Đia ly Đai luc Scotland nam ve phia bac va chiem mot phan ba dien tich cua đao Anh, đao nay nam ngoai khoi bo bien tay bac chau Au luc đia. Tong dien tich cua Scotland la 78.772 km². Bien gioi tren bo duy nhat cua Scotland la voi Anh, co chieu dai 96 km va nam giua luu vuc song Tweed tren bo bien phia đong va vinh Solway tai phia tay. Scotland giap Đai Tay Duong tren bo bien phia tay va giap bien Bac tren bo bien phia đong. Đao Ireland chi cach 21 km tinh tu ban đao Kintyre phia tay nam Scotland; Na Uy nam cach 305 km ve phia đong va quan đao Faroe nam cach 270 km ve phia bac.
Pham vi lanh tho cua Scotland ve tong the đuoc lap ra theo Hiep đinh York nam 1237 giua hai vuong quoc Scotland va Anh va Hiep đinh Perth nam 1266 giua Scotland va Na Uy. Cac ngoai le quan trong gom đao Man đe mat vao tay Anh trong the ky XIV; cac nhom đao Orkney va Shetland thu đuoc tu Na Uy vao nam 1472; va Berwick-upon-Tweed đe mat cho Anh vao nam 1482.
Trung tam đia ly cua Scotland nam cach vai km tinh tu lang Newtonmore thuoc Badenoch. Điem cao nhat Scotland la đinh cua Ben Nevis voi đo cao 1.344 m tren muc nuoc bien, con song dai nhat Scotland la song Tay voi chieu dai 190 km.


= Đia chat va đia mao =

Toan bo Scotland bi cac phien bang bao phu trong cac ky bang ha the Pleistocen va canh quan chiu tac đong nhieu tu viec đong bang. Theo quan điem đia chat, Scotland co ba phan vung chinh. Highlands and Islands (vung cao va đao) nam ve phia bac va phia tay cua đut đoan ranh gioi Highland chay tu Arran đen Stonehaven. Bo phan nay phan lon gom cac đa co tu ky Cambri va tien Cambri, no đuoc nang len trong kien tao son Caledonia muon. Xen ke la đa mac ma xam nhap thuoc ky nguyen gan đay hon, tan du cua no hinh thanh cac khoi nui nhu Cairngorms va Cuillins tren đao Skye.
Mot ngoai le đang ke o tren la thanh lop chua hoa thach cua đa cat ket đo cu, phat hien chu yeu doc bo bien vinh Moray. Highlands nhin chung co đia hinh nhieu nui va co cac điem cao nhat cua quan đao Anh. Scotland co tren 790 đao, đuoc phan thanh bon nhom chinh: Shetland, Orkney, Noi Hebrides va Ngoai Hebrides. Scotland co mot so thuc the nuoc gom Loch Lomond va Loch Ness. Mot so phan cua đuong bo bien gom co machair, mot loai đat đong co đun cat thap.
Central Lowlands (mien trung đat thap) la mot thung lung tach gian chu yeu gom cac thanh he Đai Co sinh. Nhieu tram tich nay co tam quan trong ve kinh te do tai đo co đa chua than va sat, cung ung cho cach mang cong nghiep tai Scotland. Khu vuc nay cung trai qua hien tuong nui lua manh, đinh Arthur's Seat tai Edinburgh la tan du cua mot nui lua tung lon hon nhieu. Khu vuc nay tuong đoi thap, song cac ngon đoi nhu Ochil va Campsie Fells hiem khi xa khoi tam mat.
Southern Uplands (vung cao mien nam) la mot day cac ngon đoi chay dai khoang 200 km, giao cat voi nhieu thung lung rong. Chung nam tai phia nam cua đuong đut đoan thu nhi (đut đoan vung cao mien nam) chay tu Girvan đen Dunbar. Nen đia chat phan lon gom tram tich ky Silur nam cach nay 4–500 trieu nam truoc. Điem cao nhat Southern Uplands la Merrick voi 843 m. Southern Uplands co ngoi lang nam o đo cao lon nhat tai Anh Quoc, đo la Wanlockhead voi đo cao 430 m tren muc nuoc bien.


= Khi hau =

Khi hau Scotland co tinh on hoa va đai duong, co xu huong rat hay thay đoi. Do co hoi am tu hai luu Gulf Stream tu Đai Tay Duong, Scotland co mua đong diu hon nhieu (song mua he mat hon va mua nhieu hon) so voi cac khu vuc co vi đo tuong tu, nhu Labrador, mien nam Scandinavia, hay ban đao Kamchatka ben bo kia luc đia A-Au. Tuy nhien, nhiet đo tai Scotland nhin chung la thap hon so voi phan con lai cua Anh Quoc, nhiet đo thap nhat tung ghi nhan đuoc tai Anh Quoc la -27,2 °C đo tai Braemar tren day Grampian vao ngay 11 thang 2 nam 1895. Nhiet đo trung binh cao nhat trong ngay vao mua đong la 6 °C tai Lowlands, con trung binh cao nhat trong ngay vao mua he la 18 °C. Nhiet đo cao nhat tung ghi nhan đuoc la 32,9 °C tai Greycrook, Scottish Borders vao ngay 9 thang 8 nam 2003.
Mien tay Scotland thuong am hon so voi mien đong nho anh huong cua cac dong hai luu tren Đai Tay Duong va nhiet đo mat nuoc bien thap hon tren bien Bac. Tiree thuoc nhom đao Noi Hebrides la mot trong nhung noi nhieu nang nhat Scotland, voi tren 300 gio nang trong thang 5 nam 1975. Luong mua tai Scotland khac biet theo vung, cao nguyen mien tay Scotland la noi co mua nhieu nhat, voi luong hang nam tai mot vai noi vuot tren 3.000 mm. Phan lon vung thap cua Scotland co luong mua duoi 800 mm moi nam. Tuyet lon it khi xuat hien tai vung thap, song pho bien dan theo đo cao. Braemar trung binh moi nam co 59 ngay co tuyet roi, trong khi nhieu khu vuc ven bien trung binh moi nam co it hon 10 ngay co tuyet roi.


= Đong thuc vat =

Sinh vat hoang da cua Scotland mang đac trung cua vung tay-bac chau Au, song mot vai loai thu lon nhu linh mieu, gau nau, soi, nai, mooc bi san ban đen tuyet chung tu thoi ky truoc đay. Scotland co nhieu ca the hai cau va cac khu lam to quan trong quoc te cua nhieu loai chim bien nhu o bien. Đai bang vang co tam quan trong cua mot bieu trung quoc gia.
Tren cac đinh nui cao, co the trong thay cac loai nhu ga go trang, tho nui va chon ecmin. Tan du cua rung thong Scot ban đia van ton tai va trong cac khu vuc nay co chim mo cheo Scotland, la loai chim đac huu va co xuong song duy nhat cua Anh Quoc, ngoai ra con co cac loai capercaillie, meo hoang Scotland, soc đo va chon thong. Nhieu loai đong vat đuoc đua lai vao Scotland, nhu đai bang bien đuoi trang vao nam 1975, va dieu hau đo trong thap nien 1980, va co cac du an thu nghiem lien quan đen hai ly va lon rung. Ngay nay, phan lon rung Caledonia ban đia con lai nam trong vuon quoc gia Cairngorms, va tan du cua rung con lai trong 84 đia điem khap Scotland. Tren bo bien phia tay, tan du cua rung mua Celt co đai van con, đac biet la tren ban đao Taynish, cac rung nay đac biet hiem do muc đo pha rung cao trong suot lich su Scotland.
Thuc vat tai Scotland đa dang, co cac loai cay rung la rong va la kim, đong hoang, lanh nguyen. Tuy nhien, trong trot thuong mai quy mo lon va quan ly moi truong song đong hoang vung cao đe chan tha cuu, cung nhu cac hoat đong the thao ngoai troi thuong mai co tac đong đen phan bo đong thuc vat ban đia. Cay cao nhat Anh Quoc la mot cay lanh sam lon trong canh Loch Fyne, Argyll vao thap nien 1870, va cay thanh tung tai Fortingall co the đa 5.000 nam tuoi va co le la cay song lau nhat tai chau Au. Mac du so luong cac loai thuc vat co mach ban đia thap so voi tieu chuan the gioi, song he thuc vat reu đang ke cua Scotland co tam quan trong toan cau.


Lich su = Lich su so khai =
Lanh tho Scotland hien nay tung nhieu lan bi bang ha bao phu, do vay lam mat đi bat ky vet tich ve viec loai nguoi đinh cu co the co truoc thoi đai đo đa giua. Nguoi ta cho rang sau thoi bang ha, nhom nguoi san ban hai luom đau tien đen Scotland la vao khoang 12.800 nam truoc, do via bang rut đi sau ky bang ha cuoi.
Cac nhom nguoi đinh cu bat đau xay dung nhung ngoi nha co đinh đau tien đuoc biet đen tren đat Scotland vao khoang 9.500 nam truoc, va cac ngoi lang đau tien xuat hien vao khoang 6.000 nam truoc. Ngoi lang Skara Brae đuoc bao ton tot tren đao chinh Orkney co nien đai tu thoi ky nay. Cac di chi cu tru, mo tang va nghi le đo đa moi đac biet pho bien va đuoc bao ton tot tai quan đao phia Bac va quan đao phia Tay, nhung noi đo thieu cay nen hau het cong trinh đuoc xay bang đa tai đia phuong.
Scotland co the la bo phan cua mot van hoa mau dich hang hai thoi ky đo đong muon goi la Thoi ky đo đong Đai Tay Duong, bao gom cac quoc gia Celt, va cac khu vuc nay thuoc Anh, Phap, Tay Ban Nha va Bo Đao Nha.


= Anh huong cua La Ma =

Thoi so su thanh van cua Scotland bat đau khi the luc cua Đe quoc La Ma lan đen mien nam va mien trung đao Anh, nguoi La Ma chiem đong lanh tho nay la Anh va Wales, quan ly noi đo voi vi the la tinh Britannia. Nguoi La Ma xam chiem va chiem đong mien nam Scotland trong nhieu giai đoan ngan.
Theo su gia La Ma Tacitus, nguoi Caledonia "chuyen sang khang cu vu trang voi quy mo lon", tan cong cac phao đai La Ma va cham tran le te voi cac quan đoan. Trong mot cuoc tan cong bat ngo vao ban đem, nguoi Caledonia gan nhu quet sach toan bo quan đoan 9 cho đen khi ho đuoc cac ky binh cua Agricolia ung cuu. Nam 83–84, Tuong quan Gnaeus Julius Agricola đanh bai nguoi Caledonia trong tran Mons Graupius. Sau khi nguoi La Ma chien thang, cac phao đai cua ho đuoc lap nen trong thoi gian ngan doc Gask Ridge gan đut đoan ranh gioi Highland. Ba nam sau tran đanh, quan La Ma triet thoai đen Southern Uplands (vung cuc nam Scotland).
Nguoi La Ma dung nen truong thanh Hadrianus nham kiem soat cac bo lac tren ca hai ben tuong do đo phong tuyen Limes Britannicus tro thanh bien gioi phia bac cua La Ma; song quan đoi cung tran giu truong thanh Antoninus tai Central Lowlands trong hai giai đoan ngan - giai đoan cuoi la trong thoi gian cai tri cua Hoang đe Septimius Severus tu nam 208 đen nam 210.
Nguoi La Ma chiem đong quan su mot bo phan đang ke cua mien bac Scotland chi trong khoang 40 nam; song anh huong cua ho tai mien nam la đieu đang ke tu giua the ky I đen the ky V, đo la noi cu tru cua cac bo lac Briton nhu Votadini va Damnonii. Thuat ngu tieng Wales Hen Ogledd ("bac cu") đuoc cac hoc gia su dung đe mieu ta khu vuc nay la mien bac Anh va mien nam Scotland trong giai đoan nguoi noi tieng Briton cu tru khoang nam 500 đen nam 800. Theo cac van ban tu the ky IX va X, vuong quoc Dal Riata cua nguoi Gael đuoc thanh lap trong the ky VI tai mien tay Scotland. Quan điem 'truyen thong' la nhung nguoi đinh cu tu Ireland lap nen vuong quoc nay, ho đem theo ngon ngu va van hoa Gael. Tuy nhien mot so nha khao co hoc thi cho rang khong co bang chung khao co hoc hay đia danh hoc ve mot cuoc di cu hay tiep quan boi mot nhom nho tinh hoa.


= Trung Co =

Vuong quoc cua nguoi Pict (co can cu tai Fortriu đen the ky VI) la nha nuoc phat trien thanh "Alba" hay "Scotland". Qua trinh phat trien cua "Pictland" theo loi su gia Peter Heather la mot phan ung tu nhien truoc chu nghia đe quoc La Ma. Quan điem khac nhan manh vao tran Dun Nechtain nam 685 giua nguoi Pict va Northumbria, va thoi gian cai tri cua Bridei m. Beli (671–693), cung giai đoan cung co khac duoi quyen cai tri cua Oengus mac Fergusa (732–761).
Vuong quoc cua nguoi Pict vao đau the ky VIII đuoc cho la phan lon tuong tu vuong quoc cua nguoi Scot trong giai đoan cai tri cua Alexander I (1107–1124). Tuy nhien, đen the ky X, vuong quoc cua nguoi Pict bi chi phoi boi thu đuoc cong nhan la van hoa Gael, va đa phat trien cau chuyen truyen thuyet ve cuoc chinh phuc cua nguoi Ireland lien quan đen to tien cua trieu đai đuong thoi, Cinaed mac Ailpin (Kenneth MacAlpin).
Tu can cu lanh tho tai mien đong Scotland phia bac song Forth va phia nam song Oykel, vuong quoc gianh đuoc quyen kiem soat cac vung đat nam ve phia bac va nam. Đen the ky XII, cac quoc vuong cua Alba sap nhap vao lanh tho cua minh vung đat noi tieng Anh tai phia đong nam va gianh đuoc quyen ba chu đoi voi cac khu vuc Galloway noi tieng Gael va Caithness noi tieng Norse; đen cuoi the ky XIII, vuong quoc đat đen bien gioi tuong tu Scotland hien tai. Tuy nhien, cac qua trinh bien đoi van hoa va kinh te bat đau tu the ky XII khien Scotland co dien mao rat khac biet vao Hau ky Trung Co. Luc đay cho thay đoi nay la thoi ky cai tri cua David I va cach mang David. Che đo phong kien, tai to chuc chinh quyen va cac thi tran đuoc cong nhan phap ly đau tien đuoc bat đau trong giai đoan nay. Nhung đieu nay cung voi su nhap cu cua cac hiep si va giao si nguoi Phap va nguoi Anh goc Phap tao thuan loi cho tham thau van hoa, do đo vung thap va ven bien cua lanh tho goc cua vuong quoc tai phia đong chuyen sang noi tieng Anh giong vung đong nam moi gianh đuoc, trong khi phan con lai cua quoc gia van noi tieng Gael, ngoai tru cac quan đao Orkney va Shetland tai phia bac, hai quan đao nay nam duoi quyen cai tri cua nguoi Norse cho đen nam 1468. Nha nuoc Scotland buoc vao mot giai đoan phan lon la thanh cong va on đinh tu the ky XII đen the ky XIV, co hoa binh tuong đoi voi Anh, cac lien ket mau dich va giao duc phat trien tot voi chau Au luc đia va tai nang van hoa John Duns Scotus tro thanh mot trong cac triet gia quan trong va co anh huong nhat chau Au.

Quoc vuong Alexander III mat vao thang 3 nam 1286, chau ngoai cua ong la Cong chua Margaret cua Na Uy ke vi song chet yeu, pha vo dong ke vi nhieu the ky cua cac quoc vuong Scotland va lam tieu tan 200 nam hoang kim. Edward I cua Anh đuoc moi phan xu giua nhung nguoi yeu sach vuong vi Scotland. John Balliol đuoc tuyen bo la quoc vuong vao cuoi nam 1292, Edward I đuoc cong nhan la Chua te toi cao cua Scotland va dan pha hoai quyen uy cua John Balliol. Nam 1294, Balliol va cac lanh chua Scotland khac tu choi yeu cau cua Edward I ve viec phuc vu trong quan đoi cua ong chong lai Phap. Thay vao đo, nghi vien cua Scotland phai su gia đen Phap đe đam phan ve mot lien minh. Scotland va Phap ky ket mot hiep đinh vao ngay 23 thang 10 nam 1295, khoi đau mot lien minh lau dai. Chien tranh xay ra va Quoc vuong John Balliol bi Edward I phe truat, Edward I nam quyen kiem soat ca nhan đoi voi Scotland. Andrew Moray va William Wallace ban đau noi len thanh cac thu linh chinh cua phong trao khang Anh goi la Chien tranh đoc lap Scotland (1296–1328).
Tinh chat cua cuoc đau tranh thay đoi đang ke khi Ba tuoc Robert the Bruce cua Carrick giet kinh đich cua minh la John Comyn vao nam 1306. Ong sau đo đang co lam quoc vuong (voi hieu Robert I). Robert I chien đau nham khoi phuc đoc lap cua Scotland trong vong hon 20 nam, chien thang trong tran Bannockburn vao nam 1314 chung minh nguoi Scot đa gianh lai quyen kiem soat vuong quoc cua ho. Nam 1315, em trai cua Robert I la Edward Bruce trong mot giai đoan ngan đuoc bo nhiem lam Thuong vuong Ireland khi Scotland xam chiem bat thanh Ireland nham tang cuong vi the cua Scotland trong chien tranh voi Anh. Nam 1320, tuyen bo đoc lap thanh van đau tien cua the gioi la Tuyen ngon Arbroath nhan đuoc ung ho cua Giao hoang Gioan XXII, khien quan vuong cua Anh cong nhan phap ly đoi voi chu quyen cua Scotland.
Tuy nhien, chien tranh voi Anh tiep tuc trong vai thap nien sau khi Robert I mat. Mot cuoc noi chien giua trieu đai Bruce va cac kinh đich truong ky Comyn-Balliol keo dai cho đen giua the ky XIV. Mac du trieu đai Bruce thang loi, nhung do David II khong co nguoi ke tu nen nguoi chau ho con em gai cua ong la Robert II len ngoi va lap ra trieu đai Stewart. Trieu đai Stewart cai tri Scotland trong phan con lai cua thoi ky Trung Co. Scotland duoi quyen nha Stewart trai qua thinh vuong lon tu cuoi the ky XIV qua Phuc hung Scotland đen Cai cach ton giao. Đieu nay đat đuoc bat chap chien tranh lien mien voi Anh, phan ly gia tang giua vung Highlands va Lowlands, va mot luong lon thanh vien vuong toc.


= Thoi ky can đai =

Nam 1502, James IV cua Scotland ky ket hiep đinh hoa binh vinh vien voi Henry VII cua Anh. James IV cuoi con gai cua Henry VII la Margaret Tudor, tao co so cho lien minh cac vuong quoc sau nay. Đoi voi Henry, lien hon voi mot trong cac nen quan chu uy tin nhat chau Au tao tinh hop phap cho dong Tudor moi nam quyen tai Anh. Mot thap nien sau, James IV đua ra quyet đinh gay hoa la xam chiem Anh nham ung ho Phap theo lien minh giua hai ben. Ong la quan chu cuoi cung tai Anh Quoc tu chien, đo la trong tran Flodden. Trong vong mot the he, lien minh giua Scotland va Phap ket thuc theo Hiep đinh Edinburgh. Phap chap thuan rut toan bo luc luong tren bo va tren bien. Cung trong nam 1560, John Knox thuc hien muc tieu đua Scotland tro thanh quoc gia Tin Lanh, va nghi vien cua Scotland huy bo quyen uy cua giao hoang tai Scotland. Nu vuong Mary cua Scotland la mot tin đo Cong giao va tung la vuong hau nuoc Phap, ba bi buoc thoai vi vao nam 1567.
Nam 1603, James VI cua Scotland ke thua vuong vi cua Vuong quoc Anh va Vuong quoc Ireland, tro thanh Quoc vuong James I cua Anh va Ireland, ong roi Edinburgh đen Luan Đon. Ngoai tru mot giai đoan ngan thoi Bao ho cong Cromwell, Scotland duy tri la mot quoc gia rieng biet, song co xung đot đang ke giua quan chu va nhung nguoi Minh uoc (Covenanter) ve hinh thuc cai quan giao hoi. Trong Cach mang Vinh Quang 1688–89, Quoc vuong James VII cua Scotland va II cua Anh bi Quoc hoi Anh phe truat đe ung ho William va Mary.
Giong mot so quoc gia khac nhu Phap, Na Uy, Thuy Đien va Phan Lan, Scotland hung chiu cac nan đoi trong thap nien 1690. Tu vong, sinh san giam va xuat cu tang khien dan so nhieu noi trong nuoc giam tu 10-15%.
Nam 1698, Cong ty Scotland thu nghiem du an chiem lay mot thuoc đia mau dich tren eo đat Panama. Hau nhu moi đia chu Scotland co tien nhan roi đeu đuoc cho la đau tu vao ke hoach Darien. Ke hoach that bai khien cac đia chu nay pha san, song cac thi tran thi khong. Tuy the, viec gioi đia chu pha san, cung voi moi đe doa Anh xam chiem, giu vai tro hang đau trong viec thuyet phuc gioi tinh hoa Scotland ung ho lien hiep voi Anh. Ngay 22 thang 7 nam 1706, Hiep đinh Lien hiep đuoc đai bieu cua quoc hoi hai ben tan thanh, va đen nam sau hai đao luat lien hiep đuoc hai quoc hoi thong qua đe lap nen Vuong quoc Anh thong nhat co hieu luc tu 1 thang 5 nam 1707; ton tai phan đoi trong quan chung va cac cuoc bao loan chong lien hiep tai Edinburgh, Glasgow, va nhung noi khac.


= The ky XVIII =

Do thue quan mau dich voi Anh bi bai bo, mau dich cua Scotland bung no, đac biet la voi cac thuoc đia cua Anh tai chau My. Tau toc hanh cua cac thuong nhan Tobacco Lords (vua thuoc la) tai Glasgow la tau nhanh nhat tren hanh trinh đen Virginia. Cho đen truoc Cach mang My vao nam 1776, Glasgow la cang thuoc la đung đau the gioi, chi phoi mau dich the gioi. Cach biet ve cua cai giua tang lop thuong nhan vung Lowlands va nhung gia toc xua tai vung Highlands tang len, mo rong nhieu the ky chia re.
Phong trao phuc hoi vuong vi cho dong Stuart bi phe truat (phong trao Jacobite) đuoc nhieu ung ho tai vung Highlands va đong bac cua Scotland, đac biet la trong cac tin đo ngoai phai Truong Lao nhu Cong giao La Ma va Thanh Cong Hoi. Tuy nhien, hai cuoc khoi nghia cua phong trao Jacobite vao nam 1715 va 1745 bi that bai trong muc tieu loai bo vuong vi Anh Quoc cua gia toc Hanover. Moi đe doa cua phong trao Jacobite đoi voi Anh Quoc va cac quan chu nuoc nay ket thuc tren thuc te trong tran Culloden nam 1746, đay la hoi chien cuoi cung cua Anh Quoc. Ket qua nay mo đuong cho hanh đong loai bo quy mo lon cu dan ban đia cua vung Highlands va Islands, đuoc goi la Highland Clearances (don quang cao nguyen).
Khai sang Scotland va cach mang cong nghiep bien Scotland thanh mot co may tri thuc, thuong nghiep va cong nghiep Do phong trao Jacobite ket thuc va lien hiep voi Anh, hang nghin nguoi Scots ma chu yeu la tu vung Lowlands đa nam giu nhieu chuc vu quyen luc trong chinh tri, cong vu, quan đoi, kinh te, doanh nghiep thuoc đia va cac linh vuc khac khap Đe quoc Anh moi hinh thanh. Su gia Neil Davidson viet rang "sau nam 1746 nguoi Scot tham gia sinh hoat chinh tri voi muc đo hoan toan moi, đac biet la ben ngoai Scotland." Davidson cung noi "trai voi viec la 'ngoai vi' đoi voi kinh te Anh Quoc, Scotland ma chinh xac hon la Lowlands nam tai nong cot cua no."


= The ky XIX =

Đao luat Cai cach Scotland 1832 gia tang so nghi si Scotland trong Quoc hoi Anh Quoc va mo rong quyen bau cu cho nhieu nguoi hon thuoc tang lop trung luu. Tu giua the ky XIX, ngay cang co nhieu yeu cau ve quyen tu quan cho Scotland va chuc vu bo truong phu trach Scotland đuoc khoi phuc. Đen cuoi the ky XIX, cac thu tuong cua Anh Quoc co nguon goc tu Scotland gom co William Gladstone, va Ba tuoc xu Rosebery. Vao cuoi the ky nay, tang lop lao đong gia tang tam quan trong voi dau moc la chien thang cua Keir Hardie trong bau cu nam 1888, dan đen hinh thanh Cong đang Scotland, đang nay sap nhap vao Cong đang Đoc lap vao nam 1895, co thu linh la Hardie.
Glasgow tro thanh mot trong cac thanh thi lon nhat the gioi, mang danh "thanh pho thu nhi cua Đe quoc" sau Luan Đon. Sau nam 1860, cac xuong đong tau Clydeside tai Glasgow chuyen đong tau hoi nuoc lam tu sat (tu thep sau nam 1870), chung nhanh chong thay the cac tau go cua cac đoi tau thuong nghiep va quan su tren the gioi. Thanh pho nay tro thanh trung tam đong tau vuot troi tren the gioi. Phat trien cong nghiep mang đen viec lam va cua cai, song nha o, quy hoach đo thi va đieu kien y te cong cong khong theo kip toc đo cua no, va trong mot khoang thoi gian đieu kien sinh hoat tai mot so thanh thi tro nen toi te khi co qua đong nguoi, muc tu vong tre so sinh cao, va ty le mac lao tang.

Khai sang Scotland theo truyen thong đuoc nhin nhan la ket thuc vao cuoi the ky XVIII, song viec Scotland co đong gop lon hon ty le dan so cho khoa hoc va van hoc Anh Quoc tiep tuc trong 50 nam nua hoac hon the, nho cong cua cac nhan vat nhu cac nha vat ly hoc James Clerk Maxwell va Huan tuoc Kelvin, cung cac ky su va nha phat minh James Watt va William Murdoch, cong viec cua ho co tinh quyet đinh đoi voi phat trien ky thuat trong cach mang cong nghiep tren toan Anh Quoc. Ve van hoc, nhan vat thanh cong nhat vao giua the ky XIX la Walter Scott. Tac pham van xuoi đau tien cua ong la Waverley đuoc xuat ban vao nam 1814, no thuong đuoc cho la tieu thuyet lich su đau tien. Su nghiep thanh cong cua Walter Scott giup đinh nghia va truyen ba ban sac van hoa Scotland.
Trong giai đoan nay, dien ra qua trinh phuc hoi van hoa Highlands. Trong thap nien 1820, nam trong phong trao phuc hung lang man, vai len o vuong va vay cua nguoi Scotland đuoc cac thanh vien gioi tinh hoa xa hoi chap thuan, khong chi tai Scotland ma con khap chau Au, Tuy nhien, vung Highlands van rat ngheo va co xua. Nhu cau cai thien nong nghiep va loi nhuan dan đen Highland Clearances (don quang cao nguyen), trong đo phan lon cu dan Highlands bi buoc chuyen cho o do đat đai bi rao quanh, chu yeu la đe chan cuu. Qua trinh don quang đi theo mo hinh cai bien nong nghiep tren khap Anh Quoc, song ket qua đac biet tieu cuc. Mot hau qua la di cu lien tuc tu thon que đen thanh thi, hoac xa hon la đen Anh, Canada, Hoa Ky hoac Uc. Dan so Scotland tang truong đeu đan trong the ky XIX, tu 1.608.000 theo đieu tra nam 1801 len 2.889.000 vao nam 1851 va 4.472.000 vao nam 1901. Du cong nghiep phat trien song van khong co đu viec lam tot, do đo trong giai đoan 1841–1931 co khoang 2 trieu nguoi Scots di cu sang Bac My va Uc, va 750.000 nguoi chuyen sang Anh.


= The ky XX =
Scotland giu vai tro lon trong no luc cua Anh Quoc trong Chien tranh the gioi thu nhat. Scotland đac biet cung cap nhan luc, tau thuyen, may moc, ca va tien bac. Voi dan so 4,8 trieu vao nam 1911, Scotland đua tren nua trieu nam gioi tham chien, mot phan tu trong so đo tu vong tren chien truong hoac do benh tat, va 150.000 nguoi bi trong thuong. Nguyen soai luc quan Douglas Haig la tu lenh cua Anh Quoc tren Mat tran phia Tay.
Trong chien tranh, noi len mot phong trao cap tien mang ten "Red Clydeside" do cac chien si cong đoan lanh đao. Cac vung cong nghiep tai Scotland von la mot thanh tri cua Đang Tu do, song vao nam 1922 nhung vung nay chuyen sang ung ho Cong đang do Cong đang co nen tang trong tang lop lao đong nguoi Ireland Cong giao. Nu gioi đac biet tich cuc trong xay dung tinh đoan ket khu pho trong cac van đe nha o. Tuy nhien, "Red Clydeside" hoat đong trong khuon kho Cong đang va co it anh huong tai Quoc hoi va cach thuc chuyen sang thu đong tuyet vong vao cuoi thap nien 1920.
Nganh đong tau mo rong them 1/3 va đuoc du tinh khoi phuc thinh vuong, song no suy thoai nghiem trong vao nam 1922 va khong phuc hoi hoan toan đen nam 1939. Giai đoan giua hai the chien đuoc ghi dau bang đinh tre kinh te tai nong thon va thanh thi, voi ty le that nghiep cao. Thay vao đo, chien tranh gay ra bien đong sau sac ve xa hoi, van hoa, kinh te va chinh tri. Scotland gap phai nhung sut kem, nhieu chi so xa hoi chinh nhu y te kem, nha o kem, that nghiep hang loat keo dai cho thay kinh te-xa hoi đinh tre hoac tham chi la đi xuong. Phuc vu tai hai ngoai nhan danh đe quoc khong con loi cuon khat vong cua thanh nien, trai lai ho roi Scotland vinh vien. Scotland phu thuoc nang ne vao cong nghiep nang cu va khai mo la mot van đe trung tam, va khong ai đe xuat cac giai phap kha thi. Su tuyet vong đuoc phan ung qua đieu ma Finlay (1994) mo ta la cam giac tuyet vong pho bien chuan bi tu tuong cho cac thu linh kinh doanh va chinh tri đia phuong chap thuan tinh chat chinh thong moi cua ke hoach hoa kinh te tap trung cua chinh phu trong Chien tranh the gioi thu hai. Chien tranh the gioi thu hai giup khoi phuc thinh vuong, mac du Scotland bi Khong quan Đuc oanh tac quy mo rong tai nhieu thanh pho. Trong chien tranh, radar đuoc phat kien boi Robert Watson-Watt, co gia tri vo cung lon trong Khong chien tai Anh Quoc.
Sau nam 1945, tinh hinh kinh te Scotland dan te đi do canh tranh toan cau, cong nghiep kem hieu qua va tranh chap cong nghiep. Chi trong cac thap nien gan đay, Scotland moi đuoc huong phan nao phuc hung ve van hoa va kinh te. Cac yeu to kinh te gop phan vao cuoc phuc hung nay bao gom hoi sinh nganh dich vu tai chinh, san xuat đien tu, va nganh dau khi bien Bac. Nam 1989, chinh phu cua Margaret Thatcher ap đat "trach nhiem cong đong" (con goi la thue khoan) tai Scotland mot nam truoc khi ap dung cho phan con lai cua Anh Quoc, gop phan vao mot phong trao đang lon manh ve phuc hoi quyen kiem soat noi vu truc tiep cua Scotland. Sau mot cuoc trung cau dan y ve đe xuat phan quyen vao nam 1997, Đao luat Scotland nam 1998 đuoc Quoc hoi Anh Quoc thong qua nham thiet lap mot Nghi vien Scotland va Chinh phu Scotland đuoc phan quyen, co trach nhiem ve hau het cac luat danh rieng cho Scotland. Thang 9 nam 2014, đa so cu tri Scotland bac bo đe xuat đoc lap cho Scotland trong mot cuoc trung cau dan y..


Chinh tri Nguyen thu quoc gia cua Anh Quoc la quan chu, tu nam 2022 la Charles III. So hieu cua Nu vuong Elizabeth II tung gay tranh luan vao khoang thoi gian ba đang co, do Scotland chua tung co Elizabeth I. Chinh phu Anh Quoc phat bieu vao nam 1953 rang cac quan chu Anh Quoc trong tuong lai se co so hieu dua theo nhung nguoi tien nhiem Anh hoac Scotland cua ho, voi bat cu so nao lon hon. Quan chu Anh Quoc su dung nhieu danh hieu, tuoc hieu va bieu trung hoang gia khac cap quoc gia cua rieng Scotland tu truoc khi lien hiep, bao gom: Hieu ky hoang gia Scotland, phien ban Scotland cua Huy hieu Hoang gia Anh Quoc va Hieu ky Hoang gia Anh Quoc, tuoc hieu quy toc nhu Cong tuoc xu Rothesay, va tu nam 1997 phuc hoi vai tro nghi le cua Vuong mien Scotland sau 292 nam gian đoan.
Scotland co quyen tu tri gioi han trong Anh Quoc, cung nhu quyen đai dien trong Quoc hoi Anh Quoc. Quyen luc hanh phap va lap phap đuoc phan quyen cho Chinh phu Scotland va Nghi vien Scotland đat tai khu Holyrood cua Edinburgh tu nam 1999. Quoc hoi Anh Quoc duy tri kiem soat đoi voi cac van đe bao luu theo Đao luat Scotland 1998, bao gom thue Anh Quoc, an ninh xa hoi, phong thu, quan he quoc te va phat thanh truyen hinh. Nghi vien Scotland co quyen lap phap đoi voi toan bo cac linh vuc khac co lien quan đen Scotland. Ban đau, ho chi co quyen luc gioi han trong thue thu nhap bien đong, song quyen luc ve thue va an ninh xa hoi đuoc mo rong đang ke theo cac đao luat vao nam 2012 va 2016.
Nghi vien Scotland co the chuyen tan thanh lap phap ve cac van đe đuoc phan quyen len Quoc hoi Anh Quoc bang cach thong qua mot đe nghi tan thanh phap ly neu nhu co quan lap phap cua Anh Quoc đuoc nhin nhan la thich hop hon trong mot van đe nhat đinh. Cac cuong linh lap phap do Nghi vien Scotland ban hanh co khac biet ve cung cap dich vu cong so voi phan con lai cua Anh Quoc. Chang han, giao duc đai hoc va cham soc nguoi cao tuoi đuoc mien phi tai điem su dung trong Scotland, trong khi phai tra phi tai phan con lai cua Anh Quoc. Scotland la quoc gia đau tien cua Anh Quoc cam hut thuoc la tai cac đia điem cong cong kin.
Nghi vien Scotland co mot vien voi 129 thanh vien: 93 nguoi đai dien cho cac khu vuc bo phieu rieng le va đuoc bau theo he thong đa so gian đon; 56 nguoi đuoc bau trong 8 vung cu tri khac theo he thong đai dien ty le thanh vien hon hop. Cac nghi vien co nhiem ky bon nam (5 nam trong giai đoan 2011–16). Nghi vien đe cu mot nghi vien đe quan chu bo nhiem lam Bo truong thu nhat (First Minister). Cac bo truong khac do Bo truong thu nhat bo nhiem va phuc vu theo chi đao cua nguoi nay. Ho hinh thanh Chinh phu Scotland, tuc la nhanh hanh phap cua chinh phu phan quyen. Bo truong thu nhat đung đau chinh phu, chiu trach nhiem truoc Nghi vien Scotland. Chinh phu Scotland con co Pho Bo truong thu nhat, nguoi nay đai dien cho Bo truong thu nhat khi Bo truong thu nhat vang mat. Noi cac cua Chinh phu Scotland gom co chin thu ky noi cac, 12 bo truong khac lam viec cung cac thu ky noi cac trong cac linh vuc ho đuoc phan cong. Trong bau cu nam 2016, Đang Dan toc Scotland (SNP) thang 63 trong so 129 ghe. Thu linh cua SNP la Nicola Sturgeon giu chuc bo truong thu nhat tu nam 2014.
Scotland co 59 đai bieu trong Ha nghi vien Anh Quoc, ho đai dien cho cac khu bau cu tren lanh tho Scotland. Trong bau cu nam 2017, Đang Dan toc Scotland gianh đuoc 35 trong so 59 ghe. Tuy nhien, ket qua cua SNP kem hon nhieu so voi 56 ghe ma ho gianh đuoc trong tong tuyen cu nam 2015. Cac đang Bao thu, Cong đang va Dan chu Tu do cung co đai bieu tu Scotland trong Ha nghi vien Anh Quoc. Van phong Scotland đai dien cho Chinh phu Anh Quoc tai Scotland trong cac van đe bao luu va đai dien cho cac loi ich cua Scotland trong Chinh phu Anh Quoc. Nguoi đung đau Van phong Scotland la mot bo truong, nam trong thanh phan Noi cac Anh Quoc.


= Thay đoi hien phap =

Chinh sach phan quyen đuoc ba đang lon tai Anh Quoc tan thanh voi muc đo nhiet tinh khac nhau trong thoi gian qua. Mot cuu lanh đao Cong đang la John Smith mieu ta viec phuc hoi mot nghi vien Scotland la "y chi chac chan cua nhan dan Scotland". Nghi vien Scotland phan quyen đuoc hinh thanh sau trung cau dan y vao nam 1997, khi đa so cu tri Scotland ung ho viec lap nghi vien va trao cho no quyen luc gioi han trong thue thu nhap bien đong. Tuy vay, vi the hien phap cua Scotland van la đe tai tranh luan.
Đang Dan toc Scotland (SNP) ung ho Scotland đoc lap, ho lan đau gianh quyen thanh lap chinh phu sau tong tuyen cu nam 2007. Chinh phu nay thiet lap "đoi thoai dan toc" ve cac van đe hien phap, đe xuat mot so lua chon nhu tang quyen luc cho Nghi vien Scotland, chu nghia lien bang, hoac trung cau dan y đoc lap tu Anh Quoc. Ba đang chinh tai Anh Quoc bac bo lua chon cuoi cung, chi nhanh cua ho trong Nghi vien Scotland lap ra mot uy ban đe đieu tra phan bo quyen luc giua cac co quan Scotland đuoc phan quyen voi trung uong Anh Quoc. Đao luat Scotland 2012 dua theo cac đe xuat cua uy ban đa tang them quyen luc phan quyen cho Nghi vien Scotland.
Thang 8 nam 2009, Đang Dan toc Scotland đe xuat mot du luan ve trung cau dan y đoc lap trong thang 11 nam 2010, song that bai do phan đoi tu toan bo cac đang lon khac. Sau bau cu nam 2011, SNP gianh đa so qua ban trong Nghi vien Scotland, trung cau dan y ve đoc lap cua Scotland đuoc to chuc vao nam 2014. Ket qua la bac bo đoc lap voi ty le 55,3% so voi 44,7% ung ho. Trong chien dich, ba đang lon trong Nghi vien Anh Quoc cam ket mo rong quyen luc cua Nghi vien Scotland. Mot uy ban cac đang phai đuoc thanh lap, dan đen phan quyen hon nua thong qua Đao luat Scotland 2016.
Sau trung cau dan y ve quyen thanh vien cua Anh Quoc trong Lien minh chau Au vao nam 2016, khi đa so cu tri Anh Quoc ung ho rut khoi Lien minh chau Au song đa so phieu tai Scotland lua chon o lai trong lien minh, Bo truong thu nhat Nicola Sturgeon tuyen bo mot cuoc trung cau dan y moi la "co kha nang cao".


= Hanh chinh =
Phan cap hanh chinh lich su cua Scotland gom lanh đia mormaer, stewartry, lanh đia ba tuoc, thi tran, giao xu, hat, khu vuc va huyen. Mot so ten goi van thinh thoang đuoc su dung voi vai tro ky hieu đia ly.
Scotland hien nay đuoc chia theo nhieu cach thuc dua tren muc đich. Ve chinh quyen đia phuong, co 32 khu vuc hoi đong mot cap tu nam 1996, cac hoi đong nay chiu trach nhiem ve toan bo cac dich vu cong đia phuong. Cac hoi đong cong đong la cac to chuc phi chinh thuc, đai dien cho cac phan khu chuyen biet cua mot hoi đong khu vuc.
Trong Nghi vien Scotland, co 73 khu vuc bau cu va tam vung. Trong Quoc hoi Anh Quoc, Scotland co 59 khu vuc bau cu. Cho đen nam 2013, luc luong cuu hoa va canh sat Scotland dua theo mot he thong khu vuc co tu nam 1975. Ve y te va buu chinh, va mot so to chuc chinh phu va chinh phu khac nhu giao hoi, ton tai cac phuong phap phan vung khac..
Scotland co bay thanh pho la Aberdeen, Dundee, Edinburgh, Glasgow, Inverness, Stirling va Perth.

Nguon: Đieu tra nhan khau Scotland 2011


= Phap luat =

Luat Scots co co so tu luat La Ma, gom cac đac điem tu dan luat bat thanh van co tu Corpus Juris Civilis, va thong luat tu cac nguon Trung Co. Cac đieu khoan trong hiep đinh lien hiep voi Anh vao nam 1707 đam bao Scotland tiep tuc duy tri mot he thong phap luat rieng biet voi Anh va Wales. Truoc nam 1611, ton tai mot vai he thong luat khu vuc tai Scotland, đang chu y nhat la luat Udal tai Orkney va Shetland, dua theo luat Norse co. Cac he thong khac bat nguon tu thong luat Celt hoac Brehon ton tai o Highlands cho đen the ky XIX.
Luat Scots quy đinh ba loai hinh toa an chiu trach nhiem ap dung cong ly: dan su, hinh su va huy hieu. Toa an dan su toi cao la Court of Session, song chong an dan su co the tien hanh đen Toa an Toi cao Anh Quoc. Toa an Tu phap cap cao la toa an hinh su toi cao tai Scotland. Court of Session đat tai Toa nha Nghi vien thuoc Edinburgh, cung la tru so cua Nghi vien Scotland truoc khi lien hiep, con Toa an Tu phap cap cao va Toa an Phuc tham toi cao nay nam tai Lawnmarket. Toa an đia phuong la toa an hinh su va dan su chu yeu, xet xu hau het vu an. Scotland co 49 toa an đia phuong..
Trong nhieu thap nien, he thong phap luat Scots co tinh đoc nhat do la he thong phap luat duy nhat khong co nghi vien. Đieu nay ket thuc khi Nghi vien Scotland hinh thanh. Nhieu đac điem trong he thong đuoc bao toan. Ve hinh su, he thong phap luat Scotland đoc nhat do co ba phan quyet co the tuyen: "co toi", "khong co toi" va "khong chung minh". "Khong co toi" va "khong chung minh" đeu dan đen ket qua trang an, thuong la khong co kha nang xet xu lai do nguyen tac khong xet xu hai lan voi mot loi buoc toi. Nhieu luat cua Scotland khac biet so voi bo phan con lai cua Anh Quoc, va nhieu thuat ngu khac biet do khai niem phap ly nhat đinh nhu ngo sat tai Anh va Wales tuong tu toi giet nguoi pham toi tai Scotland. Thu tuc phap ly cung khac biet, cac boi tham đoan trong cac vu an hinh su gom 15 nguoi, nhieu hon so voi thong thuong tai nhieu quoc gia khac.


Quan su Mac du Scotland co truyen thong quan su lau đoi tu truoc đao luat lien hiep voi Anh, song quan đoi hien thoi la mot phan cua quan đoi Lien hiep Anh. Nam 2006, cac trung đoan thuoc su đoan Scotland đuoc hop nhat thanh trung đoan hoang gia Scotland.
Nho vao đia hinh va su xa xoi hiem tro, nhieu noi cua Scotland la nha cua cac co so quoc phong bao mat gay nhieu phan ung khac nhau cua cong chung. Giua nam 1960 va 1991, Holy Loch la can cu cua ham đoi tau ngam mang hoa tien lien luc đia Polaris. Ngay nay, can cu hai quan Clyde, cach Glasgow 25 mi (40 km) ve phia tay, la can cu cho 4 tau ngam lop Vanguard đuoc trang bi hoa tien lien luc đia Trident. Tau chien HMS Caledonia o Rosyth, Fife đuoc dung nhu la can cu tiep te cho cac hoat đong hai quan o Scotland va cung nhu la van phong vung cua hai quan o Scotland va Bac Ireland. Co so phat trien lo phan ung hat nhan cua hai quan hoang gia đat tai Dounreay, va cung la noi danh cho chuong trinh phat trien lo phan ung nhiet hach cua Lien hiep Vuong quoc Anh va Bac Ireland. Tau chien HMS Gannet la tram tim kiem va cuu cap co can cu o phi truong Prestwick, Ayrshire su dung 3 truc thang Seaking Mk 5. Tau RM Condor o Arbroath, Angus la nha cua luc luong đac cong 45, thuoc thuy quan luc chien hoang gia.
Hien tai Scotland co đen 3 can cu khong quan hoang gia quan trong: Khong quan hoang gia Lossiemouth cho may bay tiem kich Panavia Tornado, Khong quan hoang gia Kinloss la can cu cua may bay tuan tra lanh hai Nimrod va cuoi cung la Khong quan hoang gia Leuchars la can cu khong quan phong khong vien bac tai Vuong quoc lien hiep. Vung bau troi mo đe thu nghiem ban đan that vu khi hach tam yeu (depleted uranium) duy nhat tren quan đao Anh l la o gan Dundrennan. Ket qua la tren 7000 đan duoc co phong xa nan duoi đay bien vinh Solway Firth. Đieu nay gay nhieu lo ngai ve moi truong. So luong nhieu cac can cu quan su o Scotland khien nhieu nguoi goi Scotland bang thuat ngu phao đai. Nam 2004, so đat đai su dung boi Bo Quoc phong tai Scotland (so huu, muon hoac co quyen phap ly) la 115.200 Ha tieu bieu cho khoang 31% đat su dung cho quoc phong cua ca Anh Quoc.


Nhan khau Dan so Scotland theo đieu tra nam 2001 đat 5.062.011. Con so nay tang len muc 5.295.400 theo đieu tra nam 2011, la muc cao nhat trong lich su. Theo đieu tra nam 2011, 62% dan so Scotland nhan dang dan toc cua ban than la "chi Scotland", 18% la "Scotland va Anh Quoc", 8% la "chi Anh Quoc" va 4% chon "chi nhan dang khac".
Edinburgh la thu đo cua Scotland, song thanh pho lon nhat la Glasgow voi hon 584.000 cu dan. Khu thanh thi Đai Glasgow co dan so khoang 1,2 trieu, chiem mot phan tu dan so Scotland. Central Belt (dai trung tam) la noi co hau het cac thanh thi chinh cua Scotland, nhu Glasgow, Edinburgh, Dundee va Perth. Thanh pho lon duy nhat cua Scotland nam ben ngoai Central Belt la Aberdeen.
Ve tong the, chi co cac đao de tiep can va dien tich lon la van co nguoi o. Hien nay, it hon 90 đao co nguoi o. Southern Uplands ve co ban co tinh chat nong thon va nong-lam nghiep chi phoi kinh te. Do cac van đe nha o tai Glasgow va Edinburgh, nam đo thi moi đuoc lap ra tu nam 1947 đen nam 1966: East Kilbride, Glenrothes, Livingston, Cumbernauld va Irvine.
Nhap cu sau Chien tranh the gioi thu hai hinh thanh cac cong đong Nam A nho tai Glasgow, Edinburgh va Dundee. Nam 2011, mot uoc tinh la co 49.000 nguoi Pakistan song tai Scotland, khien đay la nhom lon nhat khong phai da trang. Tu khi Lien minh chau Au mo rong, co nhieu nguoi tu Trung va Đong Au chuyen đen Scotland, va theo đieu tra nam 2011 co 61.000 nguoi Ba Lan song tai đay.

Scotland co ba ngon ngu đuoc cong nhan chinh thuc: Anh, Scots va Gael Scotland. Tieng Anh tieu chuan Scotland la mot dang tieng Anh, nam tai mot đau cua the lien tuc phuong ngu luong cuc, voi đau kia la tieng Scots noi chung. Tieng Anh tieu chuan Scotland co the chiu anh huong o muc đo khac nhau tu tieng Scots. Đieu tra nam 2011 cho thay rang 63% cu dan "khong co ky nang tieng Scots". Nhung nguoi khac noi tieng Anh Highlands. Tieng Gael đuoc noi nhieu nhat tai quan đao phia tay, tai đo mot ty le lon cu dan van noi ngon ngu nay; tuy nhien tren toan quoc viec su dung no bi han che trong 1% dan so. So luong nguoi noi tieng Gael tai Scotland giam tu 250.000 vao nam 1881 xuong 60.000 vao nam 2008.
So nguoi co to tien Scotland sinh song tai hai ngoai đong hon tong dan so Scotland. Theo đieu tra nam 2000, co 9,2 trieu nguoi My tu nhan co mot phan nhat đinh to tien Scotland. Cu dan Tin Lanh tai Bac Ireland chu yeu co nguon goc tu vung thap cua Scotland, va theo uoc tinh co hang trieu hau due cua di dan Ireland goc Scotland hien song tai Hoa Ky. Tai Canada, cong đong goc Scotland co 4,7 trieu nguoi. Khoang 20% nguoi đinh cu chau Au ban đau tai New Zealand đen tu Scotland.
Trong thang 8 nam 2012, dan so Scotland đat muc cao nhat trong lich su la 5,25 trieu. Nguyen nhan la do luong sinh vuot luong tu đong thoi do nhap cu. Nam 2011, 43.700 nguoi chuyen tu Anh, Wales va Bac Ireland đen song tai Scotland.
Tong ty suat sinh (TFR) tai Scotland nam duoi muc thay the la 2,1 (TFR la 1,73 vao nam 2011). Đa so ca sinh la cua nu gioi khong ket hon (51,3% ca sinh ngoai hon nhan vao nam 2012). Tuoi tho du tinh cua nguoi sinh tai Scotland giai đoan 2012-2014 la 77,1 nam đoi voi nam gioi va 81,1 nam đoi voi nu gioi. Đay la muc thap nhat trong so bon quoc gia cua Anh Quoc.


= Ton giao =
Tren mot nua (54%) dan so Scotland đuoc ghi nhan la tin đo Co Đoc giao trong khi gan 37% đuoc ghi nhan la khong ton giao theo đieu tra nam 2011.
Ke tu Cach mang ton giao Scotland nam 1560, giao hoi quoc gia (Giao hoi Scotland) đuoc phan loai la Tin Lanh va theo than hoc Cai cach. Tu nam 1689, co mot he thong Truong Lao ve chinh the giao hoi, đoc lap voi nha nuoc. Giao hoi co 398.389 thanh vien, chiem khoang 7,5% tong dan so, song theo mot nghien cuu vao nam 2014, 27,8% hay 1,5 trieu nguoi Scotland la tin đo, nhan Giao hoi Scotland la ton giao cua minh. Giao hoi van hanh mot cau truc giao xu theo lanh tho, moi cong đong tai Scotland co mot giao đoan.
Scotland cung co so luong tin đo Cong giao La Ma đang ke, 19% dan so bay to theo ton giao nay, đac biet la tai mien tay. Sau cach mang ton giao, Cong giao La Ma tai Scotland tiep tuc ton tai o Highlands va mot so đao mien tay nhu Uist va Barra, va ho đuoc cung co trong the ky XIX nho di dan tu Ireland. Cac giao phai Co Đoc giao khac tai Scotland gom Giao hoi Tu Do Scotland va cac nhanh Tin Lanh khac. Giao hoi lon thu ba cua Scotland la Giao hoi Giam nhiem Scotland.
Hoi giao la ton giao phi Co Đoc lon nhat tai Scotland (uoc tinh co khoang 75.000 tin đo, chiem 1,4% dan so), ngoai ra Scotland con co cac cong đong đang ke ve Do Thai giao, An Đo giao, Sikh giao, đac biet la tai Glasgow. Tu vien Phat giao Tay Tang Samye Ling gan Eskdalemuir la co so Phat giao đau tien tai Tay Au.


Y te Y te tai Scotland chu yeu do NHS Scotland cung cap, đay la he thong y te cong cong cua Scotland. He thong hinh thanh vao nam 1948 cung voi khoi đau NHS tai Anh va Wales. Tuy nhien, tu truoc nam 1948, mot nua lanh tho Scotland đa co he thong y te do nha nuoc tai tro, do Dich vu Y te Highlands va Islands cung ung. Chinh sach va tai tro y te la trach nhiem cua Bo Y te thuoc Chinh phu Scotland.
Nam 2008, NHS Scotland co khoang 158.000 nhan vien, gom tren 47.500 y ta, ho sinh va thanh tra y te cung tren 3.800 chuyen vien. Ngoai ra, con co tren 12.000 bac si, thay thuoc gia đinh va cac chuyen gia y te lien ket nhu nha si, bac si nhan khoa va duoc si cong đong, ho hoat đong voi tu cach thau khoan đoc lap cung cap nhieu dich vu trong NHS đe nhan lay phi va tro cap. Cac khoan nay bi loai bo vao thang 5 nam 2010, va cac đon thuoc hoan toan mien phi, song cac nha si va bac si nhan khoa co the tinh phi neu thu nhap ho gia đinh cua benh nhan tren muc nhat đinh, khoang 30.000 bang moi nam.


Kinh te Scotland co kinh te hon hop mo theo mo hinh phuong Tay, lien ket mat thiet voi phan con lai cua Anh Quoc va the gioi. Trong qua khu, kinh te Scotland chiu su chi phoi tu cong nghiep nang đuoc cung co do nganh đong tau tai Glasgow, khai thac than đa va gang thep. Nganh cong nghiep lien quan đen dau mo khai thac tu bien Bac cung la mot linh vuc thu hut nhieu lao đong tu thap nien 1970, đac biet la mien đong bac cua Scotland.
Trong thang 2 nam 2012, Trung tam Nghien cuu Kinh te va Kinh doanh ket luan rang "Scotland khong nhan tro cap rong" tu Anh Quoc, do muc thue binh quan lon tai Scotland can bang voi muc chi tieu lon. Mot so lieu cho giai đoan 2012–13 cho thay rang Scotland tao ra 9,1% (53,1 ty bang, tinh ca dau bien Bac) thu thue cua Anh Quoc va nhan 9,3% (65,2 ty bang) chi tieu. Thieu hut chi tieu cong cua Scotland trong giai đoan 2012–13 la 12 ty bang, tang 3,5 ty bang; trong giai đoan tuong tu thieu hut cua Anh Quoc giam 2,6 ty bang. Trong ba thap nien qua, Scotland đong gop thang du ngan sach tuong đoi khoang 20 ty bang cho kinh te Anh Quoc.
Trong quy cuoi cua nam 2016, kinh te Scotland suy thoai 0,2%; trong khi toan Anh Quoc tang truong 0,7%. Đen thang 9 nam 2015, ty le That nghiep tai Scotland la 5,9%, cao hon muc toan Anh Quoc la 5,5%, trong khi ty le viec lam tai Scotland la 74,0%, cao hon muc 73,5% cua Anh Quoc. Qua trinh phi cong nghiep hoa trong thap nien 1970 va 1980 tao ra chuyen đoi tu tap trung vao san xuat sang kinh te đinh huong dich vu nhieu hon.
Edinburgh la trung tam dich vu tai chinh cua Scotland, co nhieu hang tai chinh lon đat tai đay nhu Lloyds Banking Group (chu so huu cua HBOS); Royal Bank of Scotland quoc doanh va Standard Life. Edinburgh đuoc xep hang 15 trong danh sach cac trung tam tai chinh the gioi vao nam 2007, song xuong thu 37 vao nam 2012, gay ton hai đen danh tieng, va trong nam 2016 xep hang 56/86.
Nam 2014, tong luong xuat khau cua Scotland (loai tru mau dich quoc noi Anh Quoc) uoc tinh đat 27,5 ty bang. Cac san pham xuat khau chinh cua Scotland gom whisky, đien tu va dich vu tai chinh. Hoa Ky, Ha Lan, Đuc, Phap va Na Uy la cac thi truong xuat khau chinh cua Scotland. GDP cua Scotland, bao gom dau khi san xuat trong vung bien Scotland, uoc tinh đat 150 ty bang vao nam 2012. Scotland se nam giu 95% tru luong dau khi cua Anh Quoc neu phan đinh bien dua theo đuong trung binh tu bien gioi Anh-Scotland, du dan so Scotland chi chiem 9% toan Anh Quoc. GDP danh nghia cua Scotland uoc tinh đat 152 ty bang vao nam 2015. Nam 2014, GDP binh quan cua Scotland nam vao hang cao nhat trong Lien minh chau Au.
Whisky la mot trong cac mat hang đuoc biet đen nhieu cua Scotland. Xuat khau tang 87% trong mot thap nien đen nam 2012 va đat gia tri 4,3 ty bang vao nam 2013, chiem 85% xuat khau đo an va đo uong cua Scotland. Nganh nay tao ra 10.000 viec lam truc tiep va 25.000 viec lam gian tiep. No co the đong gop 400–682 trieu bang cho Scotland, thay vi vai ty bang, do co đen hon 80% san pham whisky do cac cong ty ngoai Scotland so huu.
Mac du Ngan hang Anh la ngan hang trung uong cua Anh Quoc, song co ba ngan hang chuyen khoan cua Scotland phat hanh tien giay bang Anh: Ngan hang Scotland; Ngan hang Hoang gia Scotland; va Ngan hang Clydesdale. Gia tri cua tien giay Scotland trong luu thong vao nam 2013 đat 3,8 ty bang; đuoc Ngan hang Anh bao lanh bang cach su dung quy ky gui cua moi ngan hang chuyen khoan.


Giao duc He thong giao duc Scotland khac biet so voi phan con lai cua Anh Quoc. "Chuong trinh giang day vi so truong" đe ra khung chuong trinh cho thieu nien tu 3 đen 18 tuoi. Toan bo tre em ba va bon tuoi tai Scotland nhap hoc tai mot điem nha tre mien phi. Giao duc tieu hoc chinh thuc bat đau vao khoang 5 tuoi va keo dai trong 7 nam (P1–P7); tre em tai Scotland theo hoc đe đat chung chi trung hoc tu nam 14 đen 16 tuoi. No bi loai bo va thay the bang chung chi quoc gia ve chuong trinh giang day vi so truong. Tuoi roi truong hoc la 16, sau đo hoc sinh co the chon o lai truong va hoc đe lay cac chung chi Access, Intermediate hoac Higher Grade va Advanced Higher. Mot luong nho hoc sinh tai cac truong tu thuc, truong đoc lap co the hoc theo he thong cua Anh va đat cac chung chi GCSE va loai A cung AS.
Scotland co 15 truong đai hoc, mot so truong nam trong so cac đai hoc lau nam nhat tren the gioi. Chung gom co Đai hoc St Andrews, Đai hoc Glasgow, Đai hoc Aberdeen va Đai hoc Edinburgh—nhieu truong nam vao hang tot nhat tai Anh Quoc. Theo ty le voi dan so, Scotland co nhieu truong đai hoc nhat trong top 100 cua Bang xep hang đai hoc the gioi QS vao nam 2012. Scotland san sinh 1% nghien cuu đuoc cong bo cua the gioi du chi chiem duoi 0,1% dan so the gioi, va cac co so giao duc bac đai hoc chiem 9% xuat khau linh vuc dich vu cua Scotland.
Hoc phi do Co quan Giai thuong Sinh vien Scotland (SAAS) quan ly, theo đo khong tinh phi voi nguoi đuoc xac đinh la "sinh vien tre". Sinh vien tre đuoc đinh nghia la nguoi duoi 25 tuoi, khong co con, chua ket hon hay co đoi tac dan su, va khong vuot qua 3 nam sau thoi gian giao duc tap trung. Cac đoi tuong con lai phai tra hoc phi, thuong la tu 1.200 đen 1.800 bang cho cac khoa đai hoc. Hoc phi sau đai hoc co the len đen 3.400 bang. Scotland co 43 truong cao đang, cac truong nay cap chung chi quoc gia, chung chi quoc gia bac cao, va bang quoc gia bac cao. Nam 2014, nghien cuu cua Van phong Thong ke Quoc gia Anh Quoc cho thay rang Scotland la quoc gia co giao duc cao nhat tai chau Au, va nam trong cac quoc gia đuoc giao duc tot nhat the gioi xet theo trinh đo giao duc bac đai hoc, voi khoang 40% nguoi Scotland trong đo tuoi 16-64 đuoc giao duc đen NVQ bac 4 va cao hon. Dua theo du lieu goc cua cac khu vuc thong ke EU, toan bo bon khu vuc cua Scotland xep hang cao hon đang ke muc trung binh chau Au ve hoan thanh giao duc bac đai hoc đoi voi nguoi trong đo tuoi 25-64.


Van hoa Am nhac Scotland la mot khia canh quan trong cua van hoa quoc gia, ca ve anh huong truyen thong va hien đai. Mot nhac cu truyen thong noi tieng cua Scotland la ken tui Great Highland, mot loai nhac khi thoi gom ba ken va mot ong giai đieu, lien tuc tac đong nho co khi du tru trong mot tui. Cac dan nhac ken tui co đac điem la ken tui va nhieu loai trong, ho gioi thieu cac phong cach am nhac Scotland trong khi tao ra cac phong cach moi truyen ba ra the gioi. Clarsach (đan hac), fiddle (violon) va phong cam cung la cac nhac cu truyen thong Scotland, hai nhac cu sau la net đac biet cua cac ban nhac vu đieu đong que Scotland. Co nhieu ban nhac va nghe si am nhac cua Scotland thanh cong trong nhieu the loai, chang han nhu Annie Lennox, Amy Macdonald, Runrig, Boards of Canada, Cocteau Twins, Deacon Blue, Franz Ferdinand, Susan Boyle, Emeli Sande, Texas, The View, The Fratellis, Twin Atlantic va Biffy Clyro. Cac nhac si khac cua Scotland co the ke đen nhu Shirley Manson, Paolo Nutini va Calvin Harris.
Scotland co mot di san van hoc tu So ky Trung Co. Tac pham van hoc som nhat con ton tai đuoc sang tac tai Scotland viet bang tieng Brython vao the ky VI, song no đuoc bao ton voi vi the la bo phan cua van hoc Wales. Van hoc Hau ky Trung Co gom cac tac pham viet bang tieng La Tinh, Gael, Anh co va Phap. Van ban lon đau tien con ton tai viet bang tieng Scots som la su thi Brus cua John Barbour vao the ky XIV, tap trung vao cuoc đoi cua Robert I, va ngay sau đo la mot loat tac pham lang man va van xuoi bang ban ngu. Trong the ky XVI, bao tro cua quan vuong giup phat trien kich va tho tieng Scots, song viec James VI ke thua vuong vi Anh đa loai bo mot trung tam bao tro van hoc va tieng Scots bi đat ngoai le trong vai tro ngon ngu van hoc. Quan tam đen van hoc tieng Scots phuc hoi trong the ky XVIII voi cac nhan vat nhu James Macpherson, tap tho Ossian khien ong tro thanh nha tho Scotland đau tien co đuoc danh tieng quoc te va co anh huong lon trong thoi ky Khai sang tai chau Au. No cung gay mot anh huong lon đen Robert Burns, la nguoi cho la nha tho quoc gia cua Scotland, va Walter Scott voi bo tieu thuyet Waverley co đong gop nhieu trong xac đinh ban sac Scotland vao the ky XIX. Vao khoang cuoi thoi ky Victoria, mot so tac gia sinh tai Scotland đat đuoc danh tieng quoc te trong vai tro la cac nha van viet bang tieng Anh, nhu Robert Louis Stevenson, Arthur Conan Doyle, J. M. Barrie va George MacDonald. Trong the ky XX, Phuc hung Scotland chung kien bung no hoat đong van hoc va cac no luc đe cai tao tieng Scots thanh mot ngon ngu van hoc thuc thu. Tiep sau phong trao nay la mot the he nha tho hau chien nhu Edwin Morgan, ong đuoc Chinh phu Scotland bo nhiem lam Scots Makar đau tien vao nam 2004. Tu thap nien 1980, van hoc Scotland trai qua mot cuoc phuc hung lon khac, đac biet lien he voi mot nhom cac nha van nhu Irvine Welsh. Cac nha tho Scotland noi len trong giai đoan nay co the ke đen nhu Carol Ann Duffy, ong la nguoi Scots đau tien gianh giai nha tho Anh Quoc.
Hinh anh Thanh Andrew tuan đao khi bi troi vao thanh gia hinh chu X xuat hien lan đau tai Vuong quoc Scotland trong thoi gian tri vi cua William I. Sau khi Alexander III mat vao nam 1286, mot hinh anh cua Andrew đuoc su dung tren con dau cua Ho ve Scotland, la luc luong gianh quyen kiem soat vuong quoc trong giai đoan vuong vi đe trong sau đo. Viec su dung mot bieu trung đon gian hoa lien he voi Thanh Andrew la "saltire" co nguon goc tu cuoi the ky XIV; Nghi vien Scotland ra sac lenh vao nam 1385 rang cac binh si Scotland se mang mot Thap tu Thanh Andrew truoc va sau ao chien cua minh. Viec su dung mot nen xanh cho Thap tu Thanh Andrew đuoc cho la bat nguon muon nhat tu the ky XV. Tu nam 1606, saltire cung tao thanh bo phan trong thiet ke Hieu ky Lien minh. Ngoai ra con nhieu bieu trung va đo tao tac co tinh bieu trung khac, co vi the chinh thuc va phi chinh thuc, nhu hoa ke la hoa tuong trung, Tuyen ngon Arbroath gom mot phat bieu ve đoc lap chinh tri vao ngay 6 thang 4 nam 1320, vai len ke o vuong thuong bieu thi cho mot gia toc Scotland cu the va hieu ky su tu hung dung cua hoang gia. Nguoi dan Highlands co the biet on James Graham vi bai bo luat cam mac trang phuc vai len ke o vuong vao nam 1782.
Mac du khong co quoc ca Scotland, song Flower of Scotland đuoc cat len trong cac dip đac biet va su kien the thao nhu thi đau bong đa hay rugby lien quan đen đoi tuyen quoc gia Scotland va tu nam 2010 cung đuoc choi tai Đai hoi The thao Thinh vuong chung sau khi đuoc cac van đong vien Scotland tham gia thi đau bo phieu tan thanh. Ngay Thanh Andrew la ngay 30 thang 11, đay la ngay quoc khanh, song đem Burns co xu huong đuoc cu hanh rong rai hon, đac biet la ben ngoai Scotland. Nam 2006, Nghi vien Scotland thong qua mot đao luat xac đinh đem Burns la ngay le ngan hang chinh thuc. Đong vat quoc gia cua Scotland la ky lan, no la mot bieu trung huy hieu Scotland tu the ky XII.
Cac bao quoc gia nhu Daily Record, The Herald, va The Scotsman đeu đuoc san xuat tai Scotland. Cac nhat bao khu vuc quan trong gom Evening News tai Edinburgh, The Courier tai Dundee, The Press and Journal phuc vu Aberdeen va mien bac. Scotland co đai dien trong Le hoi Truyen thong Celtic, đay la noi gioi thieu đien anh va truyen hinh tu cac quoc gia Celt. Truyen hinh tai Scotland phan lon tuong tu nhu truyen hinh toan Anh Quoc, song hang phat song quoc gia la BBC Scotland, mot bo phan cua BBC, la hang phat song cong cong cua Anh Quoc. BBC Scotland van hanh ba kenh truyen hinh quoc gia, cac đai phat thanh quoc gia BBC Radio Scotland va BBC Radio nan Gaidheal, cung cac đai khac. Scotland cung co mot so chuong trinh bang tieng Gael. BBC Alba la kenh tieng Gael quoc gia. Đai truyen hinh thuong mai chu yeu cua Scotland la STV.


= The thao =
Scotland to chuc cac cuoc thi đau the thao quoc gia, va co đai dien đoc lap trong mot so su kien the thao quoc te nhu Giai vo đich bong đa the gioi, Giai vo đich rugby lien hiep the gioi, Giai vo đich rugby lien minh the gioi, Giai vo đich cricket the gioi, Giai vo đich bong luoi the gioi, Đai hoi the thao Khoi Thinh vuong chung. Scotland co cac co cau quan ly the thao quoc gia rieng biet, nhu Hiep hoi bong đa Scotland (hiep hoi bong đa lau nam thu nhi the gioi) va Lien hiep rugby Scotland. Cac bien the cua bong đa đuoc choi tai Scotland trong nhieu the ky, am chi som nhat tu 1424. Bong đa la mon the thao pho bien nhat tai Scotland, va Scottish Cup la giai quoc gia lau nam nhat the gioi.
Scotland thi đau tran bong đa quoc te đau tien tren the gioi vao nam 1872 voi Anh. Cac cau lac bo cua Scotland thanh cong tren đau truong chau Au khi Celtic gianh cup chau Au nam 1967, Rangers va Aberdeen gianh UEFA Cup Winners' Cup nam 1972 va 1983, va Aberdeen cung gianh UEFA Super Cup vao nam 1983.
Tro choi golf hien đai co nguon goc tu Scotland vao the ky XV, quoc gia nay đuoc quang ba la que huong cua golf. Đoi voi nhieu van đong vien golf, Old Course thuoc thi tran St. Andrews cua Fife đuoc xem la đia điem hanh huong. Nam 1764, san golf 18 lo tieu chuan hinh thanh tai St Andrews khi cac thanh vien sua đoi san tu 22 thanh 18 lo. Giai golf lau nam nhat the gioi, va giai đau đau tien la The Open Championship, choi lan đau vao ngay 17 thang 10 nam 1860 tai cau lac bo golf Prestwick Golf Club, thuoc Ayrshire, Scotland, khi đo cac van đong vien Scotland thang cac tran đau tien. Ton tai nhieu san golf noi tieng khac tai Scotland, nhu Carnoustie, Gleneagles, Muirfield va Royal Troon. Cac điem đac trung khac cua van hoa the thao Scotland co cac tro choi Highlands, curling va shinty. Trong mon quyen Anh, Scotland co 13 nha vo đich the gioi nhu Ken Buchanan, Benny Lynch va Jim Watt.
Scotland thi đau trong moi ky Đai hoi the thao Thinh vuong chung tu nam 1930. Edinburgh đang cai ky đai hoi nam 1970 va 1986, Glasgow đang cai ky đai hoi nam 2014.


Ha tang Cac xa lo va truc đuong chinh tai Scotland do Co quan Giao thong Scotland quan ly. Cac tuyen đuong con lai do nha đuong cuc đia phuong quan ly trong khu vuc cua ho.
Scotland co nam san bay quoc te lon (Glasgow, Edinburgh, Aberdeen, Glasgow Prestwick va Inverness), chung phuc vu 150 điem đen quoc te voi cac chuyen bay đinh ky va thue bao đa dang. GIP đieu hanh san bay Edinburgh va BAA đieu hanh Aberdeen va Glasgow Quoc te, trong khi Highland and Islands Airports đieu hanh 11 san bay khu vuc nhu Inverness, chung phuc vu cac đia phuong heo lanh hon. Chinh phu Scotland so huu Glasgow Prestwick, ho mua san bay tu Infratil voi so tien khong đang ke.
Network Rail Infrastructure Limited so huu va van hanh cac tai san ha tang co đinh cua he thong đuong sat tai Scotland, trong khi Chinh phu Scotland duy tri chiu trach nhiem tong the đoi voi chien luoc va tai tro đuong sat tai Scotland. He thong đuong sat Scotland co khoang 350 ga va 3000 km đuong ray. Tren 89,3 trieu luot hanh khach đi lai moi nam. Cac tuyen đuong sat chinh East Coast va West Coast lien ket cac thanh thi lon cua Scotland voi nhau va voi he thong đuong sat tai Anh. Virgin Trains cung cap dich vu đuong sat lien thanh pho giua Glasgow, Edinburgh, Aberdeen va Inverness toi Luan Đon. Dich vu đuong sat noi đia Scotland do ScotRail đieu hanh. Tuyen East Coast vuot qua vinh Forth bang cau Forth. Cau nay hoan thanh vao nam 1890, cau dam chia nay đuoc mo ta la "mot trong cac điem nhan đuoc quoc te cong nhan cua Scotland". Mang luoi đuong sat cua Scotland chiu su quan ly cua Transport Scotland.
Dich vu pha đinh ky hoat đong giua đai luc Scotland va cac đao xa. Cac pha phuc vu ca nhom noi va ngoai Hebrides va chu yeu nam duoi quyen đieu hanh cua cong ty Caledonian MacBrayne quoc doanh. Dich vu pha đen nhom đao phia bac nam duoi quyen đieu hanh cua Serco. Cac tuyen khac do nhieu cong ty đieu hanh, lien ket mien tay nam Scotland voi Bac Ireland. DFDS Seaways đieu hanh mot dich vu cho hang tu Rosyth, gan Edinburgh, đen Zeebrugge, Bi. Cac tuyen khac do nha đuong cuc đia phuong van hanh.
Viec tang luong đien nang cua Scotland đuoc tien hanh thong qua nang luong Mat troi va nang luong gio, mot ty le đang ke đien nang cua Scotland đuoc san xuat theo cach nay.


Chu thich Lien ket ngoai Scottish Executive - official site of the Scottish Executive
Scottish Parliament - official site of the Scottish Parliament
Scottish Tourist Board - official site of Scotland's national tourist board, VisitScotland
Maps Luu tru ngay 23 thang 11 nam 2005 tai Wayback Machine and digital collections Luu tru ngay 6 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine at the National Library of Scotland
The Gazetteer for Scotland - Extensive guide to the places and people of Scotland, by the Royal Scottish Geographical Society va University of Edinburgh
(PDF file) Scottish economic statistics 2005 Luu tru ngay 7 thang 11 nam 2006 tai Wayback Machine - from the Scottish Executive
Scottish Census Results On Line Luu tru ngay 4 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine - official government site for Scotland's census results
Scottish Neighbourhood Statistics Luu tru ngay 30 thang 11 nam 2003 tai Wayback Machine - Scottish Executive's programme of small area statistics in Scotland