Ton giao Viet Nam the ky 10 phan anh su phat trien va anh huong cua cac ton giao tai Viet Nam trong khoang 100 nam tu sau nghin nam Bac thuoc, tuc la thoi Tu chu đen thoi Tien Le.
Nho giao, Đao giao va Phat giao đeu đuoc truyen vao Viet Nam trong thoi Bac thuoc. Khi Viet Nam gianh quyen đoc lap, tu chu, cac ton giao đo van tiep tuc phat trien, du o muc đo khac nhau, nhung mang tinh ke thua tu thoi truoc. Do cac trieu đai Viet Nam the ky 10 đeu ton tai trong thoi gian ngan, cac ton giao tai Viet Nam khong co nhieu bien đong hay khac biet khi trieu đai thay đoi va do đo đuoc cac nha nghien cuu đat chung vao mot giai đoan xem xet.


Phat giao Trong nghin nam Bac thuoc, Phat giao la ton giao phat trien nhat va co anh huong manh me nhat do Phat giao đen bang con đuong hoa binh, khong giong nhu Nho giao đen bang con đuong chinh phat cuong buc. Sang thoi ky đoc lap ban đau cung vay, Phat giao van la ton giao lon nhat, co vai tro quoc giao.


= Phat giao dan gian =
Phat giao gan lien voi tin nguong dan gian, đuoc dan gian hoa va phong tuc hoa, the hien tam ly, long mong uoc va the gioi quan cua nguoi nong dan trong lua nuoc o đong bang song Hong. Phat giao khong chong lai cac tuc tho cung trong đoi song xa hoi va tam ly dan toc nen đuoc chap nhan kha de dang.
Phat giao chi phoi đoi song tinh than tu trong cung đinh đen cac xom lang, tu tang lop thong tri đen tang lop lao đong ngheo kho, tao thanh mot đac trung van hoa – lich su the ky 10 (va con keo dai toi het thoi Tran).
Phat giao thoi ky nay ke thua truyen thong thoi Bac thuoc: co chua tho Phat, co chua tho Phat cung thanh than. Phat giao dung hop voi tin nguong dan gian cua nguoi Viet nhu tuc tho cung cac hien tuong tu nhien co lien quan đen nong nghiep, mat khac tin nguong dan gian cung hoa than vao Phat giao. Hinh tuong Phat giao la ve ben ngoai, tin nguong dan gian la noi dung chu yeu. Nhung than May, Mua, Sam, Chop von la bieu tuong cua cac luc luong tu nhien Viet co tro thanh Phap Van, Phap Vu, Phap Loi, Phap Đien. Đo la nhung vi Phat đau tien cua Viet Nam, voi nguoi xuong ra quan niem nay la ba Man Nuong o lang Man Xa (Thuan Thanh, Bac Ninh) đuoc goi la Phat mau.
Phat Đan ngay 8 thang 4 am lich cua vung Dau (Bac Ninh) la ngay hoi to chuc cac le nghi nong nghiep cau mua, cau mua mang tuoi tot. Tai đay Phat va Phap va nhung bieu tuong tin nguong giup nguoi, giup đoi nhu than linh, chu khong phai la Thich Ca Mau Ni voi cac ly thuyet nhan qua, luan hoi, nghiep bao, niet ban, tu kho đe… Cac nha nghien cuu ket luan rang co mot dong Phat giao dan gian ton tai trong thoi ky nay va keo dai toi tan ngay nay. Đay la su lap ghep giua Phat giao An Đo va van hoa Viet co thanh mot dong Phat giao đoc đao ma noi dung chu yeu la tin nguong dan gian co truyen o vung Dau va mot so noi khac tai mien Bac Viet Nam co tu truoc the ky 10, tiep tuc ton tai sau đo. Su lap ghep nay khien cho Phat giao Viet Nam vung Dau co suc song lau dai, con Phat giao cac vung khac nhu Kien So (Phu Đong, Gia Lam, Ha Noi), Đinh Bang (Tu Son, Bac Ninh) đa phon thinh trong nhieu the ky song đa suy tan trong nhung the ky cuoi thoi Bac thuoc.


= Cac thien phai =
Hai phai Phat giao Thien tong tu Trung Quoc la Ti-ni-đa-luu-chi (tu cuoi the ky 6) va Vo Ngon Thong (tu đau the ky 9) tiep tuc la hai thien phai chinh trong thoi ky nay.
Thien phai Ty ni đa luu chi co nhung nha su noi tieng nhu Đinh La Quy, Đo Phap Thuan, Van Hanh, thuong su dung phu chu Mat giao. Cac cot kinh Phat o kinh đo Hoa Lu ma Nam Viet Vuong Đinh Lien cho khac co noi dung cho biet cac kinh Mat giao đuoc thuc hanh tri chu pho bien khap noi. Mat giao chap nhan su ton tai cua than linh, co tho Phat va tho than, co tung kinh, đoc chu. Yeu to Mat giao thuong đuoc bo sung do cac nha su sang hoc tai An Đo hoac đuoc truyen tu Chiem Thanh len. Vua Le Đai Hanh tung dung nha su nguoi Chiem Thanh la Ma ha ma da lay ho Duong lam quan trong trieu.
Thien phai Vo Ngon Thong con goi la Quan Bich. Trong the ky 10, cac nha su thien phai nay chiu anh huong nhieu cua Thien phai Trung Quoc, song yeu to Mat giao cung kha đam.


= Phat giao đi vao đoi song =
Phat giao truyen ba rong rai trong xa hoi va co anh huong lon trong đoi song nguoi Viet. Trong hoan canh Nho giao chua co the luc, Phat giao chua co xung đot voi Nho giao. Nha su Ngo Chan Luu (Khuong Viet) tung hoc Nho giao tu nho nhung sau đo bo Nho giao theo Phat giao.
Nhung giao ly hu vo, hoc thuyet triet hoc truu tuong đeu đuoc giam bot va Phat giao thuc tien hon đa đi vao đoi song chinh tri va xa hoi, phuc vu đac luc cho chinh quyen dan toc, tro thanh he tu tuong chinh thong cua xa hoi. Tang lop tang si đong đao lon manh la co so xa hoi cua trieu đinh va chinh quyen cac cap.
Nha su đau tien tham gia it nhieu vao chinh tri thoi ky nay la Đinh La Quy cua thien phai Ty ni đa luu chi. Hanh đong chua long mach chau Co Phap do Cao Bien pha hong truoc đo đe giup nuoc Viet co chan nhan ra giup nuoc, tuy it nhieu mang tinh than bi nhung phan anh su tham chinh cua Phat giao, vi van menh đoc lap dan toc. Tuy nhien, Đinh La Quy khong chinh thuc tham gia viec chinh tri voi chuc danh chinh thuc. Cac nha su đau tien tham gia chinh tri, co chuc vu trong trieu đinh phong kien Viet Nam đuoc ghi nhan vao thoi Đinh, gom co Ngo Chan Luu (dong doi Ngo Quyen) va Truong Ma Ni: Ngo Chan Luu đuoc ban hieu la Khuong Viet đai su, giu chuc Tang thong, con Truong Ma Ni lam Tang luc
. Chuc Tang thong voi nhiem vu quan ly cac su sai o trong nuoc, đuoc đat ra tu thoi Đinh va đuoc duy tri đen cac trieu đai sau nay.
Ngo Chan Luu co cong giup Đinh Tien Hoang va Le Đai Hanh viec quoc su. Theo Thien uyen tap anh, thoi Le Đai Hanh, nhieu viec quan quoc đeu đuoc vua Le giao cho ong. Khi quan Tong tien sang xam luoc, Khuong Viet giup Le Đai Hanh tru tinh ke hoach khang cu.
Nha su Phap Thuan (915-990) cung rat noi tieng, la nguoi đong vai tro nha ngoai giao, cung Ngo Chan Luu giup Le Đai Hanh đon tiep su gia nha Tong la Ly Giac sang Đai Co Viet nam 987
. Khi Ly Giac tro ve, Ngo Chan Luu lam bai tho Vuong lang quy đe tang.
Ngoai ra, thoi ky nay con co su Van Hanh, nguoi giup Le Đai Hanh trong viec pha Tong binh Chiem. Voi viec chong Tong, ong du lieu quan giac se tan trong ba, bay ngay, con viec đanh Chiem Thanh, ong khuyen Le Đai Hanh nen đanh nhanh. Hon the nua, voi tam anh huong lon tren chinh truong, su Van Hanh con co vai tro khong nho trong viec giup Ly Cong Uan thay ngoi nha Tien Le.
Hoat đong cua cac nha su tren chinh truong thoi ky nay đuoc xem la nhung hanh đong thiet thuc cho nuoc nha, khong hoan toan bat nguon tu giao ly triet hoc cua Phat giao ma tu nhu cau thuc te cua xa hoi đuong thoi. Su nhap the the hien nhung đong gop cua Phat giao đoi voi dan toc ve cac mat chinh tri, ngoai giao, van hoa va to chuc xa hoi.
Phat giao vao Viet Nam khong vap phai su tranh đau manh me cua Nho giao nhu tai Trung Quoc. Nho giao thoi Bac thuoc chi bo gon trong khung vung cai tri cua bo may chinh quyen phuong Bac ma khong xam nhap đuoc vao đoi song xa hoi nguoi Viet. Đieu đo sang thoi ky đoc lap cua nguoi Viet cang the hien ro. Phat giao the ky 10 o Viet Nam tro thanh ton giao nha nuoc, giup trieu đinh xay dung đat nuoc va chong ngoai xam, the hien tinh than dan toc rat cao.


Tin nguong dan gian va Đao giao Tho than linh la tin nguong tu lau đoi cua nguoi Viet. Ke tuc truyen thong nhieu đoi truoc, nguoi Viet van ton tho nhung hinh tuong nguyen so nhu Lac Long Quan, Chu Đong Tu, Tan Vien, Son Tinh, Phu Đong Thien Vuong... Nhung hinh tuong nay hoa voi anh huong cua Đao giao du nhap tu thoi Bac thuoc, nen bi Đao giao hoa va than thanh hoa.
Đao giao phu thuy hoa quyen voi nhung đen mieu, tin nguong dan gian co truyen, tho cung nhung nguoi co cong voi dan toc Viet. Du khong co vi tri nhu đao Phat nhung Đao giao cung co cho đung nhat đinh. Thoi Đinh, đao si Đang Huyen Quang đuoc vua Đinh Tien Hoang trao chuc Sung chan uy nghi
. Đao giao la ton giao co anh huong thu 2 sau Phat giao.
Ngoai ra, tin nguong dan gian con dung hop voi đao Phat.


Nho giao Mac du trong thoi thuoc Đuong, Nho giao đuoc tiep tuc truyen ba, cac tang lop hao truong nguoi Viet truong thanh len mot buoc qua tiep thu van hoa Trung Hoa, nho he thong truong hoc Nho giao đuoc mo nhieu hon nhung van chua bao gio phat trien ruc ro tai Giao Chau.
Sang thoi Tu chu đen cac trieu Ngo - Đinh – Tien Le, vai tro cua Nho giao cung khong cao hon. Y thuc he nho giao cua tang lop quan lai cai tri phuong Bac khong co vi tri lon trong xa hoi. Tang lop nho si khong co vai ve trong bo may chinh quyen cac trieu đai thoi ky nay.


Xem them Tang thong
Ton giao Viet Nam thoi Bac thuoc
Ton giao Đai Viet thoi Ly
Ton giao Đai Viet thoi Tran


Tham khao Đai Viet su ky toan thu
Kham đinh Viet su Thong giam Cuong muc
Đao To Uyen chu bien (2008), Giao trinh lich su Viet Nam, tap 2, Nha xuat ban Đai hoc su pham
Nguyen Khac Thuan (2003), Đai cuong lich su co trung đai Viet Nam, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Nguyen Danh Phiet (1990), Nha Đinh dep loan va dung nuoc, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Nhieu tac gia (1984), The ky X - Nhung van đe lich su, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Le Van Sieu (2006), Viet Nam van minh su, Nha xuat ban Van hoc
Nguyen Viet (2010), Ha Noi thoi tien Thang Long, Nha xuat ban Ha Noi
Tran Trong Kim (2010), Viet Nam su luoc, Nha xuat ban Thoi đai
Phan Huy Le, Tran Quoc Vuong, Ha Van Tan, Luong Ninh (1991), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha xuat ban Đai hoc va giao duc chuyen nghiep
Hoang Xuan Han (1996), Ly Thuong Kiet – Lich su ngoai giao va tong giao trieu Ly, Nha xuat ban Ha Noi
Vien Su hoc (2001), Lich su Viet Nam, tap 1, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Vien Su hoc (2007), Lich su Viet Nam, tap 3, Nha xuat ban Khoa hoc xa hoi
Tran Ngoc Them (1999), Tim ve ban sac van hoa Viet Nam, Nha xuat ban TP Ho Chi Minh


Chu thich Lien ket ngoai Tinh than nhap the cua Khuong Viet đai su
BAI QUOC TO CUA QUOC SU PHAP THUAN
Ngoai giao ton giao voi cong cuoc giu gin bien cuong, bien đao