Cac nguyen to đat hiem va cac kim loai đat hiem, theo IUPAC la mot hop chat gom 17 nguyen to hoa hoc thuoc bang tuan hoan cua Mendeleev, trong đo co scandi, ytri va 15 nguyen to cua nhom Lanthan va trai nguoc voi ten goi (loai tru prometi), co ham luong lon trong Trai Đat. Nguoi ta co the tim thay cac nguyen to đat hiem o trong cac lop tram tich, cac mo quang va cat đen. Nhom đat hiem thuong khong co ten trong su sap xep khoa hoc. Tuy vay, đat hiem van đuoc to chuc USPTO sap xep vao dang hop kim va cac hop chat khac, chinh xac la nam cham đat hiem tu cac dang khac nhau cua nam cham.
17 nguyen to đat hiem gom xeri (Ce), dysprosi (Dy), erbi (Er), europi (Eu), gadolini (Gd), holmi (Ho), lanthan (La), luteti (Lu), neođim (Nd), praseođim (Pr), prometi (Pm), samari (Sm), scandi (Sc), terbi (Tb), tuli (Tm), ytterbi (Yb) va ytri (Y).
Mac du mang ten la hiem, cac nguyen to đat hiem - ngoai tru prometi co tinh phong xa - la tuong đoi doi dao trong lop vo Trai Đat, voi xeri la nguyen to pho bien thu 25 voi 68 phan trieu, nhieu hon ca đong. Tuy nhien, do đac tinh đia hoa hoc cua chung, cac nguyen to đat hiem thuong phan tan va khong thuong đuoc tim thay tap trung trong cac khoang vat đat hiem; ket qua la cac kho quang đat hiem ma co the khai thac kinh te la it pho bien hon. Khoang vat đat hiem đau tien đuoc phat hien vao nam 1787 la gadolini, mot khoang chat bao gom xeri, ytri, sat, silic va cac nguyen to khac. Khoang chat nay đuoc khai thac tu mot mo o lang Ytterby o Thuy Đien; 4 trong so cac nguyen to đat hiem co ten bat nguon tu ten đia điem nay.


Danh sach đat hiem Duoi đay la danh sach 17 nguyen to đat hiem.


Kham pha va lich su ban đau Nguyen to đat hiem đau tien đuoc phat hien la khoang vat đen "ytterbite" (đuoc đoi ten thanh gadolinite vao nam 1800). No đuoc phat hien boi Trung uy Carl Axel Arrhenius vao nam 1787 tai mot mo đa o lang Ytterby, Thuy Đien.
Khoang vat "Yterbite" cua Arrhenius đa toi tay Johan Gadolin, mot giao su cua Hoc vien Hoang gia Turku (Luu tru ngay 20 thang 7 nam 2022 tai Wayback Machine), va phan tich cua ong đa thu đuoc mot oxit khong xac đinh (đat) ma ong goi la ytria. Anders Gustaf Ekeberg đa phan lap beryli tu gadolinite nhung khong nhan ra cac nguyen to khac chua trong quang nay. Sau phat hien nay vao nam 1794, mot khoang chat tu Bastnas gan Riddarhyttan, Thuy Đien, đuoc cho la mot khoang chat wolfram sat, đa đuoc Jons Jacob Berzelius va Wilhelm Hisinger kiem tra lai. Nam 1803, ho thu đuoc mot oxit trang va goi no la ceria. Martin Heinrich Klaproth đoc lap phat hien ra cung mot loai oxit va goi no la ochroia.
Do đo, vao nam 1803, co hai nguyen to đat hiem đuoc biet đen la ytri va xeri, mac du phai mat them 30 nam đe cac nha nghien cuu xac đinh rang cac nguyen to khac co trong hai quang ceria va ytria (su giong nhau cua tinh chat hoa hoc cua kim loai đat hiem lam cho viec chia tach chung tro nen kho khan).
Nam 1839, Carl Gustaf Mosander, tro ly cua Berzelius, đa tach ceria bang cach đun nong nitrat va hoa tan san pham trong axit nitric. Ong goi oxit cua muoi hoa tan la lanthana. Mosander phai mat them 3 nam đe phan tach tiep lanthana thanh didymia va lanthana thuan tuy. Didymia, mac du khong the phan tach them bang cac ky thuat cua Mosander, tren thuc te van la mot hon hop cac oxit.
Nam 1842 Mosander cung tach ytria thanh ba oxit: ytria nguyen chat, terbia va erbia (tat ca cac ten đeu bat nguon tu ten thi tran "Ytterby"). Đat cho muoi mau hong Mosander goi la terbium; đat hiem tao ra oxit peroxide mau vang thi ong goi la erbium.
Vi vay, vao nam 1842, so luong cac nguyen to đat hiem đuoc biet đen đa đat toi 6: ytri, xeri, lanthan, didymi, erbi va terbi.
Nils Johan Berlin va Marc Delafontaine cung đa co gang đe tach cac ytria tho va tim thay cac chat tuong tu ma Mosander thu đuoc, nhung Berlin đat ten (1860) chat cho mau hong muoi erbi, va Delafontaine ten chat voi peroxide terbi vang. Su nham lan nay đa dan đen mot so tuyen bo sai lam ve cac nguyen to moi, chang han nhu nguyen to mosandrium cua J. Lawrence Smith, hoac philippium va decipium cua Delafontaine. Do kho khan trong viec tach cac kim loai đat hiem (va xac đinh su phan tach hoan tat), tong so tuyen bo kham pha sai lam đa đat toi hang chuc, voi mot so nguoi cho la tong so tuyen bo kham pha sai lam len toi hon 100.


Viet tat Duoi đay la cac ky hieu viet tat cua cac nguyen to đat hiem thuong đuoc su dung:

RE = Đat hiem
REM = kim loai đat hiem
REE = nguyen to đat hiem
REO = oxit đat hiem
LREE = nguyen to đat hiem nhe (La-Sm)
HREE = nguyen to đat hiem nang (Eu-Lu)


Ung dung Dung đe che tao cac nam cham vinh cuu cho cac may phat đien
Dung đe đua vao cac che pham phan bon vi luong nham tang nang suat va chong chiu sau benh cho cay trong
Dung đe che tao cac nam cham trong cac may tuyen tu trong cong nghe tuyen khoang
Dung đe diet moi mot, cac cay muc nham bao ton cac di tich lich su
Dung che tao cac đen cathode trong cac may vo tuyen truyen hinh
Dung lam xuc tac trong cong nghe loc hoa dau va xu ly moi truong
Dung lam vat lieu sieu dan
Cac ion đat hiem cung đuoc su dung nhu cac vat lieu phat quang trong cac ung dung quang đien
Đuoc ung dung trong cong nghe laser
Hien nay cac nha khoa hoc Viet Nam đa tach đuoc cac nguyen to đat hiem đat đen đo sach đen 98-99% va ung dung cho nhieu nganh khac nhau trong cong nghiep.
Trong nong nghiep, đat hiem con đuoc bo sung them vao phan bon đe bon cho cay trong; đong thoi cung đa co mot so thu nghiem đe bo sung vao thuc an chan nuoi.


Tham khao Lien ket ngoai Nishiyama. "Japan urges China to ease rare metals supply." ngay 8 thang 11 nam 2007. Reuters Latest News. ngay 10 thang 3 nam 2008 [1]
Chao ECT, Back JM, Minkin J, Tatsumoto M, Junwen W, Conrad JE, McKee EH, Zonglin H, Qingrun M. "Sedimentary carbonate‐hosted giant Bayan Obo REE‐Fe‐Nb ore deposit of Inner Mongolia, China; a cornerstone example for giant polymetallic ore deposits of hydrothermal origin." 1997. United States Geological Survey Publications Warehouse. ngay 29 thang 2 nam 2008 [2]
Lunn J. 2006. Great western minerals. London: Insigner Beaufort Equity Research. Truy cap 2008-04-19 Report.pdf
 Tu lieu lien quan toi Rare earth elements tai Wikimedia Commons
Rare-earth element tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)