Nhat Hanh (chu Han: 一行; 683 – 727) la nha su, nha khoa hoc Trung Quoc thoi Đuong. Ong đuoc đanh gia la nha khoa hoc lon nhat thoi Đuong va mot trong nhung nha khoa hoc lon nhat cua Trung Quoc co đai.


Than the Nhat Hanh la phap danh khi ong xuat gia lam su. Ong ten that la Truong Toai (张遂), nguoi Xuong Lac, Nguy Chau. Cu noi cua Truong Toai la Truong Cong Can, mot trong 24 cong than khai quoc nha Đuong đuoc ve hinh tren gac Lang Yen cua Đuong Thai Tong, vi the la mot gia toc cuc ky hien hach. Ong noi la Truong Đai To, con trai thu hai cua Truong Cong Can, lam quan toi đong đai xa nhan mon ha tinh, sau bi biem lam truong su Hoai Chau. Tu đay gia toc bat đau sa sut. Cha la Truong Lam, con trai thu hai cua Truong Đai To, lam quan đen chuc huyen lenh Vu Cong.


Cuoc đoi = Thoi Vo Chu =
Truong Toai thong minh hoc gioi, nhung ong khong mang con đuong khoa cu tien than ma chi chuyen tam nghien cuu khoa hoc. Sau khi thong hieu đien tich Nho gia, đien tich lich su, ong danh nhieu thoi gian nghien cuu thien van, am duong ngu hanh va Đao gia.
Đao si Y Sung đuong thoi đuoc moi nguoi ne trong nhu bac tien boi. Truong Toai đen xin muon cuon sach Thai huyen kinh cua Duong Hung von đuoc coi la bi ao kho hieu. Sau khi muon, chi it ngay sau ong mang tra Y Sung. Y Sung ngac nhien vi ban than minh đoc nhieu lan chua hieu het. Truong Toai khang đinh minh đa nam bat đuoc cho ao bi trong sach va rut ra 2 cuon Đai dien huyen ho va Nghia quyet do ong soan đua cho Y Sung xem. Y Sung kinh ngac, cung đam đao voi Truong Toai va rat kham phuc ong, vi ong la Nhan Hoi tai sinh.
Tieng tam Truong Toai vang xa. Te tuong Vo Tam Tu (chau Vo Tac Thien) ham mo danh tieng ong ben sai nguoi mang thu toi moi ong. Truong Toai phan vi coi thuong tu cach cua Vo Tam Tu va khong muon lao vao chinh truong, nhung ong khong the cong khai tu choi, ben bo tron đen Tung Son cat toc đi tu. Ong nhan hoa thuong Pho Tich lam thay, đuoc ban phap danh la Nhat Hanh.


= Thoi Đuong Due Tong =
Ho Vo bi lat đo, nha Đuong trung hung. Nam 710 Đuong Due Tong len ngoi, sai luu thu Đong đo (Tung Son nam thuoc đia phan Đong đo) la Vi An Thach đen trieu Nhat Hanh.
Nhat Hanh van khong muon lien quan toi chinh truong, ben roi khoi Tung Son, toi nui Đuong Duong o Kinh Chau theo Sa mon Ngo Chan.


= Thoi Đuong Minh Hoang =
Đuong Huyen Tong len ngoi (712), cung rat men mo tai nang cua Nhat Hanh, ben sai chu ho la Ly Hiep toi Kinh Chau, dan nhat đinh phai trieu đuoc Nhat Hanh. Nhat Hanh khong the cu tuyet đuoc Ly Hiep nen theo Ly Hiep ve Trang An.
Tai Trang An, ong đuoc Đuong Huyen Tong rat trong thi. Vua Đuong hoi ong ve so truong, ong tau rang minh gioi ky uc. Đuong Huyen Tong sai nguoi lay sach ra thu. Nhat Hanh chi xem mot luot roi đoc lai khong sot mot chu. Đieu đo khien ong đuoc Đuong Huyen Tong vo cung kham phuc.
Nhat Hanh đuoc vua Đuong cho o đien Quang Đai trong cung vua, thinh thoang toi hoi ong ve phep tri nuoc. Ong đa dung hieu biet cua minh đe nghi va thang than can gian Đuong Huyen Tong. Ong đuoc nhieu nguoi kham phuc.
Trong thoi gian o cung, Nhat Hanh đa nghien cuu nhieu ve thien van, lich phap. Ong bien soan Thien van chi trong sach Hau Nguy thu ma ong chu ong la Truong Thai To đang bien tap do dang chua xong. Nhung cong trinh thien van va lich phap cua Nhat Hanh đuoc đanh gia la nhung cong hien mang tinh đanh dau cho thoi đai.
Do miet mai nghien cuu cong hien, Nhat Hanh som qua đoi nam 727, tho 45 tuoi. Đuong Huyen Tong đich than viet van bia cho ong va ban thuy hieu la Đai Tue thien su.


Cong hien khoa hoc Nhat Hanh co 3 cong hien lon la Khai Nguyen dien lich kinh, Hoang đao du nghi va Phuc cu đo.


= Khai Nguyen dien lich kinh =
Thoi Đuong Cao Tong tung co sach Lan đuc lich nhung cong trinh nay co nhieu sai sot. Nhat Hanh đuoc Huyen Tong sai sua chua. Ong can cu lich phap cac đoi truoc va Chu Dich, tren co so tham khao ca Lan đuc lich đe soan ra Khai Nguyen dien lich kinh.
Sach Nhat Hanh soan rat chi tiet, đe cap toi nhieu khia canh, sap xep ngay soc va ngay vong va tiet khi, 72 hau, vi tri va quy đao chuyen đong cua Mat Troi, Mat Trang, nam hanh tinh lon, thoi điem phan chia ngay va đem, du bao nhat thuc, nguyet thuc.
Thuc te su dung cuon lich phap nay đuoc xem la cam moc cho su phat trien cua lich phap, ve can cu ly luan va cach tinh toan cu the co anh huong rat lon va mang tinh chi đao đoi voi viec soan lich phap đoi sau.


= Hoang đao du nghi =
Nam 721, Nhat Hanh cung mot nha thien van hoc đuong thoi la Luong Lenh Toan che tao ra Hoang đao du nghi phuc vu cho viec quan sat su van hanh cua Mat Trang va Mat Troi. Ong dung vat quan trac nay xac đinh vi tri cua 150 hang tinh.


= Phuc cu đo =
Nhat Hanh đa phat minh ra cong cu đo đac thien van nay. Đuoc su ung ho cua Đuong Huyen Tong, Nhat Hanh phat đong hoat đong quan trac thien van tai 12 điem tren toan quoc. Sau đo ong can cu vao su đo đac cua To Nam Cung Thuyet dung phuc cu đo tien hanh tinh toan đo dai cua Ty Ngo tuyen lan đau tien tren the gioi.


Tu hanh Thoi Đuong co nhieu mon phai đao Phat. Ban đau Nhat Hanh tu o Tung Son theo Thien tong. Sau đo ong toi nui Thien Thai hoc Thien Thai tong.
Sau khi vao Trang An, ong toi chua Tay Ninh theo hoc cao tang Vo Thien Uy nguoi Thien Truc (An Đo) hoc Mat Tong. Ong đa tham gia dich kinh đien Mat tong toi cao la Đai Nhat kinh. Sau khi hoc xong, ong tu soan ra Đai Nhat kinh 14 quyen va sang lap ra giao nghia Mat tong o Trung Quoc.
Ngoai ra ong con theo hoc Kim Cuong Tri nguoi Thien Truc hoc phu tru va nghi thuc Mat tong. Sau cung, ong tro thanh Đai a đo le, tuc la nguoi giai thich giao nghia va co quyen chu tri nghi thuc trong Mat tong.
Khong nhung trong gioi Phat giao ma ngay ca nhieu nguoi trong gioi Đao giao cung kinh trong ong.


Xem them Đuong Huyen Tong
Truong Tu Huan


Tham khao Trieu Kiem Man (2008), Ke chuyen Tuy Đuong, Nha xuat ban Đa Nang


Chu thich