Tin nguong dan gian Trung Hoa la tap hop cac tap quan tam linh truyen thong cua nguoi Han o Trung Quoc va cac cong đong Hoa kieu, ma noi bat nhat la viec tho cung than linh va to tien cung nhu sung bai cac vi than tien. Nhung truyen thuyet roi rac đuoc luu truyen xoay quanh cac vi than nay tao nen kho tang than thoai Trung Hoa. Đen thoi nha Tong (960–1279), cac tap quan nay đa hoa tron voi cac triet ly Phat giao, Nho giao va Đao giao đe hinh thanh nen he thong tin nguong đai chung đa ton tai theo nhieu hinh thuc đen ngay nay. Chinh phu Trung Quoc nhin chung chap nhan su ton tai cua cac to chuc ton giao lon, nhung cung bai tru hoac đan ap nhung to chuc đuoc xem la gay ton hai đen su on đinh cua xa hoi.
Sau khi nha Thanh sup đo vao nam 1911, chinh quyen va gioi tinh hoa chu truong phe phan nhung 'me tin thoi phong kien' va phan đoi cac tap quan tam linh truyen thong ma ho cho la đi nguoc lai voi cac gia tri hien đai. Đen cuoi the ky 20, quan điem nay bat đau thay đoi o ca Trung Quoc đai luc va Đai Loan. Hien nay, nhieu hoc gia co cai nhin tich cuc ve tin nguong dan gian. O Trung Quoc, su phuc hoi cua tin nguong dan gian đuoc đay manh nho su quan tam cua chinh quyen đoi voi viec bao ton nhung net van hoa truyen thong nhu đao Ma To va đao Tam Nhat o Phuc Kien, tuc tho Hoang Đe, cung nhu cac hinh thuc tin nguong đia phuong khac nhu tuc tho Long Vuong, Ban Co va Than Tai.
Cach nhan thuc ve the gioi nay đuoc phan anh trong phong thuy, cham cuu va Đong y, boi ca cac yeu to canh quan lan cac bo phan co the đeu nam trong moi quan he tuong quan voi ngu hanh va am duong.


Tong quan Tin nguong Trung Hoa rat đa dang ve nguon goc, hinh thuc cung nhu truyen thong ve le nghi va triet ly. Mac du vay, tat ca co chung mot cot loi co the đuoc tom gon trong bon khai niem than hoc, vu tru hoc va đao đuc: Thien, nguon goc sieu nghiem cua đao đuc; khi, hoi tho hay nang luong lam nen van vat trong vu tru; tap quan tho cung to tien; va quan niem ve bao ung. Co hai khai niem truyen thong ve so phan va y nghia cuoc đoi: menh van, chi so phan cua moi ca nhan; va duyen phan, chi co hoi may rui va cac moi quan he co the phat sinh.
Am va duong la hai thai cuc mo ta trat tu vu tru, đuoc giu o trang thai can bang thong qua su tuong tac giua nguon luc mo rong (神; shen; 'than') va nguon luc co hep (鬼; gui; 'quy'), trong đo duong ('chu đong') thuong đuoc chuong hon am ('thu đong'). Cac the luc tu nhien va quyen nang cua cac vi than nhu Chung Quy thuong đuoc mieu ta bang cac mo hinh thai cuc đo va bat quai.


Lich su = Thoi tien su =
Trong thoi ky so khai cua nen van minh Trung Hoa, "cac thanh vien đuoc kinh trong nhat trong mot gia đinh la cac vi to tien" ton tai o mot the gioi tam linh nam o giua troi va đat va cau xin cac vi than phu ho cho gia đinh cua ho.


= Đe quoc Trung Hoa =

Đen thoi nha Han, tap quan tin nguong Trung Hoa co đai phan lon bao gom viec nguoi dan tap trung lai thanh cac xa (tieng Trung: 社) đe tho cung mot vi than chu đao. Đo co the la vi than cua vung đat ma ho sinh song, hoac mot nhan vat co đuc hanh cao đuoc than thanh hoa (tien, tieng Trung: 仙). Mot so giao phai nhu giao phai tho Liu Zhang, mot vi vua o Son Đong ngay nay, bat nguon tu giai đoan nay.
Tu thoi Bac Nguy o the ky thu 3, cung voi su truyen ba đao Phat o Trung Quoc, nhung nguon anh huong manh me tu tieu luc đia An Đo bat đau tham nhap vao tin nguong ban đia Trung Hoa. Mot giao phai tho Ganesha (tieng Trung: 象頭神 Xiangtoushen, "than đau voi") đuoc ghi nhan vao nam 531.


= The ky 19–20 =
Tin nguong dan gian co đai bi bai tru trong cac the ky 19 va 20. Nhieu đen chua co bi pha huy trong cuoc noi day Thai Binh Thien Quoc va phong trao Nghia Hoa Đoan vao cuoi nhung nam 1800. Sau cuoc cach mang Tan Hoi nam 1911, "phan lon đen chua đuoc su dung cho nhung muc đich khac, mot so đuoc dung lam truong hoc". Trong cuoc chien tranh Trung – Nhat tu nam 1937 đen nam 1945, nhieu đen chua đuoc binh linh su dung lam doanh trai va bi chien tranh pha huy.
Vao the ky 19, o khu vuc Quang Đong, chu nghia đoc than tung đuoc biet đen va tiep nhan rong rai trong tin nguong dan gian Trung Hoa.
Trong lich su, cac giao phai lon bi kiem soat boi cac chinh sach cua trieu đinh. Mot so vi than nhat đinh đuoc ton sung con so khac thi bi bai tru. Qua the ky 20, nha Thanh suy tan, toc đo đo thi hoa ngay cang nhanh va su anh huong cua phuong Tay, moi ban tam cua tang lop tri thuc moi khong con la viec kiem soat su sung bai trai phep cac vi than khong đuoc cong nhan, ma la ban than tin nguong Trung Hoa co đai, đieu ma ho xem la lam can tro qua trinh hien đai hoa.
Đen nam 1899, chi tinh rieng o bo Tay nuoc My đa co 400 đen chua ket hop cac yeu to va than linh trong tin nguong dan gian Trung Hoa voi cac vi than cua Phat giao, Đao giao va/hoac Nho giao.

Nam 1904, mot chinh sach cai cach trong thoi ky Man Thanh quy đinh viec xay dung truong hoc tren cac phan đat đuoc tich thu tu đen chua. Theo sau đo la cac chien dich "chong me tin di đoan". Chinh quyen theo chu nghia dan toc cua Trung Hoa Dan Quoc tang cuong bai tru tin nguong Trung Hoa co đai thong qua bo "tieu chuan cho viec giu lai hay xoa bo than thanh va mieu mao", mot chinh sach co muc đich xoa bo su sung bai tat ca than thanh ngoai tru mot so vi anh hung va nha hien triet vi đai nhu Hoang Đe, Ha Vu, Quan Vu, Ton Tu, Nu Oa, Ma To, Quan Am, Huyen Trang, Khong Hai, Thich-ca Mau-ni, Bo Đai, Bo-đe-đat-ma, Lao Tu va Khong Tu.
Đay la nen tang cho cac chinh sach cua Đang Cong san Trung Quoc sau khi đang nay gianh chien thang trong cuoc Noi chien Trung Quoc va len nam quyen vao nam 1949. Cuoc Cach mang Van hoa, dien ra tu nam 1966 đen nam 1976 trong thoi ky Mao Trach Đong, la cac no luc mang tinh he thong quyet liet nhat va cuoi cung cua Đang Cong san trong viec xoa bo tin nguong dan gian. Trong khi đo, o Đai Loan, tin nguong Trung Hoa co đai đuoc bao ton rat tot nhung van chiu su quan ly cua tong thong luc bay gio la Tuong Gioi Thach trong boi canh phong trao Phuc hung Van hoa Trung Hoa do ong khoi xuong nham chong lai cuoc Cach mang Van hoa.
Tu sau nam 1978, tin nguong Trung Hoa co đai bat đau phuc hoi nhanh chong o Trung Quoc. Hang trieu đen chua đuoc xay dung lai hoac xay moi. Tu thap nien 1980, thai đo cua chinh quyen trung uong đoi voi sinh hoat cong đong o cac vung nong thon chuyen sang su lam ngo, hay vo vi (tieng Trung: 無為). Moi quan he che tai giua chinh quyen đia phuong va xa hoi o đo bat đau tro nen phu thuoc lan nhau; cac yeu to nay tao đieu kien đang ke đe tin nguong đai chung phat trien. Trong nhung nam gan đay, o mot so truong hop, chinh quyen đia phuong tham chi con co thai đo tich cuc va ung ho voi tin nguong ban đia tren danh nghia bao ton di san van hoa. Thay vi đanh dau su cham dut cua tin nguong truyen thong co đai, qua trinh cong nghiep hoa va phat trien kinh te o Trung Quoc va Đai Loan đa mang lai su phuc hoi cho tap quan tam linh nay.


Cac khai niem than hoc va vu tru hoc can ban Cac tac gia Fan va Chen đa tong hop lai bon khai niem tam linh, vu tru hoc va đao đuc: Thien (tieng Trung: 天), nguon goc cua đao đuc; khi (tieng Trung: 氣), hoi tho hay chat lieu lam nen van vat; tap quan kinh to (tieng Trung: 敬祖) hay tho cung to tien; va quan niem ve bao ung (tieng Trung: 報應).


= Thien, thien ly va khi =

Nho giao, Đao giao va cac truong phai tu tuong khac co chung cach hieu can ban ve khai niem Thien. Thien vua la bau troi vat ly, noi chua Mat Troi, Mat Trang va cac vi sao, vua la noi o cua cac vi than va to tien cua con nguoi. Tu đo, Thien la nguon goc cua cac chuan muc đao đuc, ma mot vi du đien hinh la triet ly chinh tri thien menh, theo đo quyen cai tri cua cac hoang đe la do Troi ban va co the bi rut lai neu co su suy đoi ve đao đuc. Đieu nay co nghia la con nguoi co kha nang vuot qua hoan canh đe hanh đong mot cach sang suot va co đao đuc. Do đo, Thien vua mang tinh sieu nghiem, vua mang tinh noi tai.
Thien co nhieu cach đinh nghia va goi ten, trong đo pho bien nhat la "Thai Đe" (tieng Trung: 太帝) va "Thuong Đe" (tieng Trung: 上帝). Khai niem "Thuong đe" co nguon goc tu cac tap quan thoi nha Thuong, trong đo su sung bai cac vi to than va anh hung van hoa đuoc nhan manh. "Vi than nguyen thuy" hay "hoang đe nguyen thuy" đuoc xem la hien than o coi nguoi thong qua cac the he quan chu. Tu "đe" (tieng Trung: 帝), nghia la "than" hoac "hoang đe", đuoc dung lam ten cua vi than nguyen thuy hoac lam tuoc hieu cua cac vi than thien nhien. Đen thoi nha Chu, khi tin nguong tho cac vi than thien nhien đuoc ua chuong, khai niem Thien tro nen truu tuong va it đuoc nhan cach hoa hon. Mot cach hinh dung pho bien la hinh tuong Ngoc Đe hay Ngoc Hoang xuat phat tu Đao giao. Theo than hoc co đien, vi than nay hien than thanh nam dang chinh, đuoc goi la Ngu phuong thuong đe.
Khi (tieng Trung: 气) la hoi tho hay chat lieu lam nen van vat, bao gom vat chat vo tri, sinh vat song, y nghi va cac vi than. Cac nha tu tuong Ly hoc nhu Chu Hi đa phat trien khai niem ly (tieng Trung: 理), "đao ly" hay "trat tu" cua Troi, nghia la hinh mau ma qua đo khi đuoc phat trien, hay chinh la hai thai cuc am va duong. Trong Đao giao, khai niem Đao (tieng Trung: 道, "con đuong") bao ham ca hai khai niem Thien va ly.


= Am, duong, quy va than =

Am (陰) va duong (陽) co nghia goc la 'ram' va 'nang' hoac 'toi' va 'sang', la cac trang thai bieu thi cua khi chu khong phai la ban than vat chat. Am la khi o trang thai toi, chim, uot va co đac; con duong la khi o trang thai sang, noi, kho va gian no. Am duong đai dien cho thai cuc bo sung lan nhau lam nen he vu tru. Chung cung co the đuoc hinh dung la 'hon loan' va 'trat tu', 'thu đong' va 'chu đong', trong đo chu đong (duong) thuong đuoc chuong hon thu đong (am).
Khai niem than (神; cung goc voi 申 'vuon ra', 'gian ra') bao gom cac vi than thien nhien; cac vi than tung la con nguoi, chang han nhu Quan Vu; cac vi than bao ho gia đinh, chang han nhu than bep; cung nhu cac vi to than. O con nguoi, than la suc manh tinh than ca nhan. Than co quan he mat thiet voi su song. La linh hon cua cac vi sao, ngon nui hay song suoi, than co anh huong truc tiep đen van vat, lam cho cac hien tuong tu nhien xay ra va khien moi thu sinh truong hoac mo rong. La nhung nguon luc cua su phat trien, than đuoc xem la duong, trai nguoc voi mot tap hop cac thuc the am đuoc goi la quy.(鬼; cung goc voi 歸 'quay lai', 'co lai'), Mot đo đe cua Chu Hi đa nhan đinh rang "giua Troi Đat khong co đieu gi khong ham chua am va duong, va khong o đau am duong khong ton tai. Vi vay, khong co noi nao ma than linh khong hien huu". Rong la mot bieu tuong cua tinh duong.


= Hon va phach, to va tien =

Giong nhu van vat, linh hon cua con nguoi cung co đac trung la moi quan he bien chung giua duong va am. Hai thai cuc nay lan luot tuong ung voi hon va phach (tieng Trung: 魂魄). Theo quan niem truyen thong, hon la linh hon "tinh nam", duong va ly tri đuoc lien he voi tinh than, con phach la linh hon "tinh nu", am va thu tinh đuoc lien he voi than the. Hon (tinh than) la linh hon (than) lam nen hinh dang cua khi. Phat trien thong qua phach, no co gian va di chuyen mot cach thong minh đe nam bat moi thu. Phach la linh hon (than) đieu khien cac hoat đong sinh ly va tam ly cua con nguoi, con hon, hay cai than gan voi khi, la linh hon (than) đoc lap hoan toan voi vat chat huu hinh. Hon đoc lap, truong ton va vi the khong bi gioi han boi vat chat. Noi cach khac, phach la linh hon thuoc ve đat (đia) va di chuyen xuong duoi, con hon la linh hon  thuoc ve troi (thien) va di chuyen len tren.
Đe keo dai su song đen muc toi đa, con nguoi phai tu luyen than cua minh đe đat đen nhung trang thai ton tai ro rang va minh xac hon. No co the tro thanh khi thuan khiet va thong tue cua than linh. Sau khi mot nguoi chet, mac du phach quay ve voi đat va tan bien, hon đuoc xem la nhan thuc thuan khiet hay khi, va la cai than ma hau the se tho phung.
Nhung nguoi co than đuoc tu luyen đung đan va đuoc tho kinh sau khi ho chet đuoc goi la to tien (tieng Trung: 祖先) hay to (tieng Trung: 祖). Neu to tien khong đuoc tho phung mot cach phu hop, the gioi se bi đao lon va ho tro thanh quy. Viec tho cung to tien co lien he mat thiet voi tuc tho vat to, boi to tien co xua nhat cua mot dan toc thuong đuoc đai dien boi hoac lien he voi đong vat.
Thong qua to tien, con nguoi ket noi đuoc voi Thien, vi than nguyen thuy khong co hinh dang. To tien co hinh dang va vi the co the đinh hinh so phan cua con nguoi. Nhung vi to tien co tac đong lon đen viec đinh hinh so phan cua mot nhom nguoi lon, thuy to cua cac dong doi lon hoac truyen thong tam linh, cung nhu nhung nha lanh đao trong lich su đa sang tao nen nhung nganh nghe va the che đong gop vao su phon thinh cua Trung Hoa (anh hung van hoa) đuoc ton sung thanh nhung vi tien (tieng Trung: 仙) o hang cao nhat.
Thuc chat, trong quan niem truyen thong khong co su phan biet giua than va tien. Cac vi than co the hien than trong dang nguoi va con nguoi co the đat đen cac trang thai tam linh cao hon bang cach lam nhung đieu đung đan phong theo trat tu đuoc Troi đinh. Con nguoi đuoc xem la mot trong ba khia canh cua Tam Tai (tieng Trung: 三才), ba nen tang cua van vat; cu the, con nguoi la trung gian giua Troi, noi sinh ra trat tu va van vat, va Đat, noi đon nhan va nuoi duong chung. Con nguoi đuoc ban cho vai tro hoan thien su sang tao.


= Bao ung va menh van =
Khai niem bao ung co lien quan mat thiet voi nhan thuc ve he vu tru rang the gioi co trat tu va moi ca the trong đo đeu đuoc ban mot so phan rieng, va đuoc đen đap dua tren tinh đao đuc cua nhung đieu ho lam. thoi Chu: "len nguoi lam viec thien, Troi ban moi đieu phuoc, con len nguoi lam viec ac, Troi giang moi tai uong" (tieng Trung: 書經•湯誥).
Y nghia ve mat vu tru hoc cua bao ung co the đuoc lam ro hon thong qua hai khai niem bo sung ve so phan:

Menh van (tieng Trung: 命運), so phan cua mot ca nhan hoac đieu kien song cua mot nguoi trong the gioi cua minh, trong đo menh la "cuoc đoi" hoac "quyen", tinh trang cua nguoi đo tren coi đoi, con van vua la "hoan canh", vua la "lua chon ca nhan"; menh đuoc ban cho con nguoi va chiu anh huong boi Thien (tieng Trung: 天), tuong tu nhu thien menh đuoc ban cho cac nha cai tri co đai theo mieu ta cua Manh Tu. Vi the, so phan cua moi ca nhan (menh van) đuoc xem la vua đuoc đinh san, vua thay đoi linh hoat va khong co mot ket thuc duy nhat (boi ca nhan đo co quyen lua chon hanh vi cua minh trong bao ung).
Duyen phan (tieng Trung: 緣分) mieu ta co hoi may rui va cac moi quan he co the phat sinh. Cac hoc gia K. S. Yang va D. Ho đa phan tich loi ich ve mat tam ly hoc cua niem tin vao khai niem nay: viec gan nguyen nhan cua moi viec, ca tich cuc lan tieu cuc, cho duyen phan lam giam kha nang hinh thanh cac cam giac toi loi va tu cao, tu đo giu vung su hoa hop trong xa hoi.
Menh van va duyen phan co lien he voi nhau, boi nhung đieu tuong chung la ngau nhien (ca tich cuc lan tieu cuc) đeu thuoc ve mot nhip đieu sau xa đinh hinh cuoc đoi dua tren cach so phan đuoc đuoc đinh huong. Khi nhan ra đuoc moi lien he nay, mot nguoi se chiu trach nhiem cho hanh đong cua minh: lam viec tot cai thien đoi song tam linh va đong gop vao viec giu gin su hoa hop giua con nguoi va than linh, cung chinh la vao su phon vinh cua cong đong.
Ba quan niem truyen thong nay—bao ung, menh van va duyen phan—đuoc hoan thien boi mot khai niem thu tu:

Ngo (tieng Trung: 悟), "nhan thuc" ve bao ung. Viec nhan thuc đuoc hoan canh cua chinh minh trong trat tu the gioi tao ra tinh than trach nhiem đoi voi ban than va nguoi khac; con nhan thuc ve duyen phan thoi thuc con nguoi phan ung lai nhung đieu xay ra voi minh thay vi cam chiu. Nhan thuc nay co the bat ngo đen voi mot nguoi, roi sau đo đuoc ho thuc hanh mot cach co chu y.
La mot phan cua Tam Tai, con nguoi khong hoan toan bi đong truoc cac the luc tam linh. Trong qua trinh chiu tac đong cua cac the luc đo, con nguoi co the chu đong tuong tac nguoc lai nham no luc thay đoi so phan đe chung minh gia tri cua cuoc đoi minh trong tran the. Trong quan niem truyen thong, con nguoi co kha nang đinh hinh so phan cua ban than đe đat đuoc tiem nang đich thuc cua minh trong qua trinh bien đoi cua vu tru, o vi tri hoa hop voi than linh, tu đo vuot qua cac gioi han cua than the va tam tri tran tuc.


Đac điem = Than tien =

Co nhieu tac pham co đien viet ve danh sach va he thong thu bac cac vi than tien, trong đo co "Than tien thong giam" (tieng Trung: 神仙通鑒) thoi nha Minh va "Than tien truyen" (tieng Trung: 神仙傳) cua Cat Hong (284–343). Ngoai ra con co mot tac pham lau đoi hon nua la Liet tien truyen (tieng Trung: 列仙傳).
Cac vi than toi cao đai dien cho trat tu cua tao hoa bao gom Ngoc Đe, Đau Mau, Ban Co, Tay Vuong Mau, Đong Vuong Cong cung nhu Tam Hoang va Ngu Đe. Ngoai ra con co cac vi than bau troi va thoi tiet, than cua cac khu vuc đia ly, than cay coi va đong vat, cung nhu than bao ho cho cac pham chat va nganh nghe cua con nguoi. O hang thap hon cac vi than lon nay la vo so vi than thien nhien, boi bat cu hien tuong tu nhien nao cung co lien he voi hoac đuoc đai dien boi mot vi than.
Tam Hoang bao gom Phuc Hy, Nu Oa va Than Nong, la ba hien than "theo chieu doc" cua vi than nguyen thuy lan luot o ba coi ("tam the", tieng Trung: 三界), đai dien cho am, duong va trung gian cua hai thai cuc nay, hay chinh la con nguoi.
Ngu Đe hay "Ngu Phuong Thuong Đe" bao gom Hoang Đe, Thanh Đe. Hac Đe, Xich Đe va Bach Đe—la nam hien than "theo chieu ngang" cua vi than nguyen thuy. Moi vi nay lai co ba hien than lan luot o coi tien, coi nguoi va coi am. Ngu Đe tuong ung voi ngu hanh, nam chom sao quay xung quanh thien cuc, nam ngon nui linh thieng va nam phuong huong (bao gom cac phuong huong đia ly va vi tri trung tam), đong thoi cuoi tren nam vi Long Than (tieng Trung: 龍神).
Hoang Than (tieng Trung: 黃神) hay "Hoang Than Bac Đau" (tieng Trung: 黃神北斗) co mot vi tri đac biet, boi vi than nay la mot hien than cua Thuong đe, tuong trung cho Con Luan, điem giao nhau giua Tam Hoang va Ngu Đe, hay chinh la trung tam cua vu tru. Vi the, trong Thi Tu, vi than nay đuoc goi la "Hoang Đe Tu Dien" (tieng Trung: 黃帝四面). Hien than cua vi than nay o coi nguoi, "Hien Vien Hoang Đe" (tieng Trung: 軒轅黃帝), đuoc xem la thuy to cua nen van minh Hoa Ha, nguoi sang tao ra hon nhan, đao đuc, ngon ngu va cac he toc, va cung voi Viem Đe la to tien cua tat ca nguoi Trung Quoc.


= Tap quan tam linh =
Noi mot cach tong quat, nguoi Trung Quoc tin rang chat luong cuoc song ca ve tam linh lan vat chat xuat phat tu su hoa hop giua cach con nguoi va than linh ton tai trong he vu tru, va rang bang nhung hanh đong đung đan, bat cu ai cung co the đat đen thuc tai tuyet đoi. Vi the, thuc hanh ton giao đuoc xem la cau noi giua the gioi con nguoi voi suoi nguon tam linh, tu đo giu vung su hai hoa giua he vu tru vi mo va vi mo, cung nhu bao ve con nguoi va the gioi khoi su hon loan. Nhu vay, theo quan niem cua nguoi Trung Quoc, đoi nguoi khong mang tinh tat đinh, ma moi nguoi la chu nhan van menh cua minh va co kha nang lua chon hanh đong sao cho hoa hop voi than linh đe huong toi mot the gioi hai hoa.
Van hoa Trung Quoc mang tinh toan dien, trong đo moi khia canh đeu la mot phan cua tong the, nen tap quan tin nguong dan gian thuong gan bo mat thiet voi cac moi quan tam ve chinh tri, giao duc va kinh te. Mot su kien ton giao co the bao trum tat ca cac khia canh nay. Trong cac cong đong lang xa, cac nghi thuc tam linh thuong đuoc chinh nguoi dan đia phuong to chuc va chi đao. Nguoi đung đau thuong đuoc chon tu cac nam gioi la chu ho hoac truong toc, hoac chinh la truong lang.
Voi moi ca nhan, mot hinh thuc sinh hoat tam linh đon gian la bay to long thanh kinh voi than linh ("kinh than" 敬神) bang cach dang huong va thuc hien loi the voi mong muon đuoc ban phuc ("hoan nguyen" 還願). Vat cung te co the la huong, tinh dau va nen cung nhu tien. Su thanh kinh cung co the đuoc the hien qua cac hinh thuc bieu dien nghe thuat nhu am nhac, đi ca kheo, mua su tu, vo thuat, uong ca va ke chuyen.
Nhung cach khac đe to long thanh voi than linh la lam viec thien tren danh nghia cac vi than ("thien su" 善事) va tu luyen ban than ("tu hanh" 修行). Mot so hinh thuc tin nguong dan gian xay dung cac bo huong dan ro rang cho cac tin đo, chang han nhu danh sach nhung đieu thien va đieu ac (thien thu 善書) hoac so ghi cong đuc va lam loi. Viec tham gia vao cac cong viec cua đen chua noi minh sinh song đuoc xem la cach tich luy cong đuc (功德). Đuc hanh đuoc cho la tich tu trong trai tim, noi đuoc xem la trung tam nang luong cua co the (tai quan tam ta phuc đien, 在君心作福田). Tap quan giao tiep voi than linh đuoc thuc hanh thong qua mot so hinh thuc shaman giao Trung Hoa, chang han nhu Vu giao, đong ke va phu ke.


= Đia điem tho cung =

Tieng Trung co nhieu tu đe chi cac đia điem sinh hoat tin nguong, va moi tu thuong mang y nghia hoac chuc nang cu the. Tuy nhien, theo thoi gian, ranh gioi giua mot so tu đa tro nen mo ho va bi su dung lan lon, đac biet la trong mot so ngu canh nhat đinh. Danh tu chung đe chi cac "đen chua" hoac cac đia điem tho cung thuong la "tu mieu" (寺廟) hoac "mieu vu" (廟宇).
Ban đau, tu tu (寺) co nghia la noi o cua cac vi quan trieu đinh. Sau khi Phat giao du nhap vao Trung Quoc, nhieu quan lai đa nhuong lai dinh thu cua minh cho cac nha su, nen tu nay chuyen sang đuoc dung đe chi cac tu vien Phat giao. Ngay nay, tu va tu vien (寺院) gan nhu chi đuoc dung đe chi cac tu vien Phat giao, ngoai tru mot so it truong hop ngoai le. Tu cung la mot thanh to trong ten cua cac nha tho Hoi giao o Trung Quoc. Mot tu khac cung chu yeu đuoc dung cho cac đia điem sinh hoat Phat giao la "am" (庵), von đuoc dung đe chi mot dang noi o cua cac nha su, sau đuoc mo rong nghia đe chi cac tu vien Phat giao.
Đoi voi cac đia điem sinh hoat tin nguong dan gian, ten goi pho bien nhat la mieu (廟). Tu nay đuoc dung cho bat cu noi nao tho cung mot trong cac chu than. Cac ten goi khac bao gom đien (殿), mang nghia "ngoi nha" cua mot vi than, thuong đuoc dung đe chi mot đien tho cu the nam trong mot ngoi đen lon hon; va đan (壇), đuoc dung đe chi cac be tho ca trong nha lan ngoai troi, đac biet la nhung be tho lon o ngoai troi đuoc su dung đe cung te Troi Đat va cac vi than thien nhien. Cung (宮) von chi cac cung đien hoang gia nhung sau đo cung đuoc dung cho nhung đen chua tho cac hien than cua vi than nguyen thuy hoac cac vi than toi cao nhu Thien Hau Thanh mau.
Noi tho phung to tien đuoc mieu ta bang mot nhom tu khac: tu (祠) va tong tu (宗祠). Cac tu nay cung đuoc dung cho đen chua tho cac vi tien. To mieu  (祖廟) đuoc dung đe chi noi đuoc xem la ngoi chua đau tien tho mot vi than nao đo va vi the đuoc xem la chinh thong va thieng nhat.
Tu "Đuong" (堂), nghia la "gian nha", ban đau chi gian giua cua mot toa nha thong thuong, nhung sau nay đa đuoc su dung trong ngu canh ton giao đe chi nhung noi tho cung cua cac tong giao tin nguong dan gian. Sau đo, tu nay cung đuoc ben Kito giao vay muon. Con "Quan" (觀) hay "Đao quan" (道觀) lai đuoc dung đe chi cac đia điem sinh hoat, tu luyen cua Đao giao.
Nham (岩) va đong (洞) chi đen chua đuoc xay dung trong hang đong hoac tren vach đa. Đinh (亭) đuoc dung đe chi cac khu vuc danh cho dan chung trong mot ngoi đen. Ngoai ra con co than tu (神祠), nghia la mieu tho than. Phu (府), ban đau co y nghia la noi o cua quan lai, cung đuoc su dung nhung khong pho bien.
Đen chua Trung Quoc đuoc xay dung theo cac phong cach va bang cac vat lieu đac trung (go va gach) cua kien truc Trung Hoa, va đieu nay van đuoc duy tri o cac đen chua hien đai. Tuy nhien, tu đau the ky 20 va đac biet la tu giai đoan phuc hoi cua tin nguong dan gian vao đau the ky 21, đa xuat hien nhieu phong cach kien truc moi, bao gom viec su dung cac vat lieu moi (đa, be tong, thep khong gi va kinh) va su ket hop cac hinh dang truyen thong cua Trung Quoc voi cac phong cach phuong Tay va yeu to hien đai mang tinh xuyen quoc gia. Vi du cho đieu nay la nhung khu to hop nghi le lon o Trung Quoc đai luc.


Nhan khau hoc = Trung Quoc đai luc va Đai Loan =

Theo Yang va Hu (2012):

Tin nguong dan gian Trung Quoc la mot chu đe đang đuoc nghien cuu va tim hieu sau hon trong linh vuc nghien cuu khoa hoc xa hoi ve ton giao. Khong phai chi vi so luong tin đo đong gap nhieu lan so nguoi theo theo đao Co Đoc va đao Phat cong lai, ma con vi tin nguong dan gian co the giu nhung chuc nang xa hoi va chinh tri quan trong đoi voi su chuyen minh cua Trung Quoc.

Nghien cuu cua hai tac gia cho thay 55,5% dan so Trung Quoc tu 15 tuoi tro len, tuong đuong voi 578 trieu nguoi, tin tuong va thuc hanh cac tap quan tin nguong dan gian, trong đo, 20% thuc hanh tin nguong tho cung to tien hoac sung bai than linh trong cong đong, va phan con lai thi thuc hanh cac tap quan đuoc Yang va Hu goi la tin nguong dan gian "ca nhan" nhu tho Than Tai. Cac so lieu nay khong tinh đen thanh vien cua cac tong giao tin nguong dan gian. Cung trong nam đo, Kenneth Dean uoc tinh rang 680 trieu nguoi Trung Quoc, hay 51% tong dan so, tham gia sinh hoat tin nguong dan gian. Trong khi đo, 42,7% dan so Đai Loan tu 20 tuoi tro len, tuong đuong voi 16 trieu nguoi, cho biet minh tin vao tin nguong dan gian. Tuy vay, viec tho to tien va than linh van xuat hien o ca tin đo cua cac ton giao khac, hay 88% dan so con lai. Theo cuoc đieu tra dan so nam 2005 cua Đai Loan, 33% dan so o đay theo Đao giao.
Theo mot cuoc khao sat ve đoi song tam linh cua nguoi Trung Quoc đuoc tien hanh boi Trung tam Ton giao va Xa hoi Trung Quoc cua Vien Đai hoc Purdue va xuat ban vao nam 2010, 754 trieu nguoi (56,2% dan so) thuc hanh tin nguong tho to tien, nhung chi co 216 trieu nguoi (16% dan so) "tin vao su ton tai" cua to tien. Cuoc đieu tra nay cung cho thay 173 trieu nguoi (13% dan so) thuc hanh tin nguong dan gian tren nen tang Đao giao.
Theo mot cuoc nghien cuu đuoc du an Đieu tra Gia đinh Trung Quoc tien hanh vao nam 2012 va cong bo vao nam 2014,, dua tren cuoc khao sat Xa hoi Tong hop Trung Quoc đuoc thuc hien tren cac mau hang chuc nghin nguoi, chi co 12,6% dan so Trung Quoc la thanh vien cua nam to chuc ton giao đuoc chinh phu cap phep. Trong phan con lai cua dan so, chi co 6,3% khong theo ton giao nao, con 81% con lai, hay 1 ti nguoi, sung bai hoac tho phung than linh va to tien theo cac tap quan tin nguong truyen thong pho bien. Cung theo cuoc khao sat nay, 2,2% dan so (≈30 trieu nguoi) cho biet minh thuoc mot hoac nhieu tong phai tin nguong dan gian. Trong khi đo, theo cac bao cao cua chinh phu Trung Quoc thi so luong thanh vien cua cac tong phai nay gan nhu bang voi tong so luong tin đo cua tat ca nam ton giao đuoc chinh phu cap phep (≈13% dan so hay ≈180 trieu nguoi).


= Nguoi Trung Quoc o nuoc ngoai =

Phan lon cac cong đong Hoa kieu van duy tri tap quan tin nguong dan gian Trung Quoc va thuong co nhung đieu chinh cho phu hop voi moi truong ma ho song, bao gom viec hinh thanh nen nhung giao phai moi va ket hop nhung yeu to tam linh đia phuong. Vi than quan trong nhat đoi voi nguoi Hoa o Đong Nam A la Ma To, xuat phat tu viec phan lon cac cong đong nay co nguon goc tu cac tinh phia Đong Nam Trung Quoc, noi vi nu than nay rat đuoc sung bai. Mot so tong phai tin nguong dan gian đa lan truyen rong rai trong cac cong đong nguoi Hoa o Đong Nam A, ma noi bat nhat la Đuc giao, Chan khong đao va Nhat quan đao.


Tham khao = Chu thich =


= Danh muc tai lieu =