Macedonia ( ; tieng Hy Lap co: Μακεδονια), con đuoc goi la Macedon (), la mot vuong quoc co đai nam o ngoai ria phia bac cua nen van minh Hy Lap Co xua va Hy Lap Co đien, va sau nay tro thanh quoc gia ba chu o Hy Lap thoi ky Hy Lap hoa. Vuong quoc đuoc thanh lap va ban đau đuoc cai tri boi trieu đai Argead, tiep theo sau đo la nha Antipatros va Antigonos. Von la que nha cua nguoi Macedonia co đai, pham vi vuong quoc ban đau nam tap trung o khu vuc tay bac cua ban đao Hy Lap, co bien gioi voi Ipiros ve phia tay, Paeonia ve phia bac, Thrace ve phia đong va Thessaly ve phia nam.
Truoc the ky thu 4 TCN, Macedonia la mot vuong quoc nho nam ben ngoai khu vuc bi thong tri boi cac thanh bang hung manh la Athens, Sparta, va Thebes, va le thuoc nha Achaemenes trong mot thoi gian ngan. Duoi trieu đai cua vi vua nha Argead la Philip II (359–336 TCN), Macedonia chinh phuc khu vuc đai luc Hy Lap va Thrace thong qua chinh phat va ngoai giao. Cung voi mot đao quan đuoc cach tan voi nong cot la đoi hinh chien đau phalanx su dung nhung ngon giao sarissa, Philippos II đa đanh bai cac the luc ba quyen cu la Athens va Thebes trong Tran Chaeronea vao nam 338 TCN. Nguoi con trai cua Philippos II la Alexandros Đai đe, lanh đao mot lien minh cac thanh bang Hy Lap, đa hoan thanh muc tieu thong tri toan bo the gioi Hy Lap cua cha minh khi ong huy diet Thebes sau khi thanh pho nay noi loan. Trong chien dich chinh phat tiep theo sau đo cua minh, Alexandros đa lat đo đe quoc Achaemenes va chinh phuc mot vung lanh tho keo dai toi tan song An. Trong mot thoi gian ngan, đe quoc cua ong tro thanh vuong quoc hung manh nhat the gioi – mot vuong quoc Hy Lap hoa hoan toan, mo đau su chuyen tiep toi mot thoi ky moi cua nen Van minh Hy Lap co đai. Nghe thuat Hy Lap va van hoc phat trien ruc ro o nhung vung đat moi bi chinh phuc va nhung tien bo trong triet hoc, ky thuat va khoa hoc đuoc truyen ba toi khap moi noi trong the gioi co đai. Đac biet quan trong la nhung đong gop cua Aristotle, nguoi thay cua Alexandros, cac tac pham cua ong đa tro thanh nguyen tac co ban cua triet hoc Phuong Tay.
Sau cai chet cua Alexandros Đai đe vao nam 323 TCN, ke tiep la cac cuoc chien tranh Diadochi, đe quoc ton tai ngan ngui cua Alexandros bat đau phan chia, Macedonia van la mot trung tam chinh tri va van hoa cua nguoi Hy Lap o khu vuc Đia Trung Hai cung voi trieu đai Ptolemaios, đe quoc Seleukos va vuong quoc Pergamon. Nhung thanh pho quan trong nhu Pella, Pydna va Amphipolis đa tham gia vao cac cuoc chien tranh gianh quyen luc đe kiem soat vung lanh tho nay. Nhieu thanh pho moi đa đuoc thanh lap chang han nhu Thessalonica boi Kassandros (no đuoc đat ten theo ten nguoi vo cua ong ta la Thessalonike cua Macedonia). Su suy yeu cua Macedonia bat đau voi cac cuoc chien tranh Macedonia va su troi day cua Rome voi tu cach la cuong quoc so mot o Đia Trung Hai. Khi cuoc chien tranh Macedonia lan thu Ba ket thuc vao nam 168 TCN, che đo quan chu cua Macedonia bi bai bo va đuoc thay the bang cac chu hau cua La Ma. Mot giai đoan ngan phuc hoi cua che đo quan chu trong cuoc chien tranh Macedonia lan thu Tu vao nam 150–148 TCN ket thuc bang viec thiet lap tinh Macedonia cua La Ma.
Cac vi vua Macedonia la nguoi nam giu quyen luc tuyet đoi va so huu moi tai san cua quoc gia nhu vang va bac, ho đa thuc đay cac hoat đong khai thac mo đe đuc tien tra luong cho quan đoi cua ho va duoi trieu đai cua Philippos II la duy tri mot ham đoi Macedonia. Khong giong nhu cac quoc gia diadochi ke tuc, su tho cung hoang đe đuoc ap u boi Alexandros chua bao gio đuoc chap nhan o Macedonia, tuy nhien cac vi vua Macedonia van đam nhan vai tro nhu la cac tu te toi cao cua vuong quoc va la nguoi bao tro hang đau cho cac giao phai trong nuoc va ngoai quoc thuoc ve ton giao thoi ky Hy Lap hoa. Quyen luc cua cac vi vua Macedonia tren ly thuyet đuoc gioi han boi the che cua quan đoi, trong khi đo mot vai cong đong nam ben trong khoi thinh vuong chung Macedonia đa co đuoc mot quyen tu tri o muc đo cao va tham chi la co cac chinh quyen dan chu voi hoi đong nhan dan.


Ten goi Ten goi Macedonia (tieng Hy Lap: Μακεδονια, Makedonia) xuat phat tu ten dan toc Μακεδονες (Makedones), ma ban than no lai co nguon goc tu tinh tu μακεδνος (makednos) trong tieng Hy Lap co đai, nghia la "cao", co the dung đe mo ta dan toc nay. No co cung goc nhu tinh tu μακρος (makros), nghia la "dai" hoac "cao" trong tieng Hy Lap co đai. Ten goi nay ban đau đuoc cho la co nghia hoac la "nguoi vung cao nguyen", "nguoi cao", hoac "nguoi to cao". Nha ngon ngu hoc Robert S. P. Beekes tuyen bo rang ca hai thuat ngu tren đeu co goc gac tu ngon ngu Tien Hy Lap nao đo va khong giai thich đuoc ca khi nhin nhan hinh thai hoc ngon ngu An-Au, song De Decker cho rang lap luan nay con thieu sot.


Lich su = Thoi ki đau =

Cac su gia Hy Lap co đai Herodotos va Thucydides thuat lai truyen thuyet rang cac vi vua Macedonia thuoc trieu đai Argead la hau due cua Temenos, vua cua Argos, va do đo co the tuyen bo rang Heracles la 
mot trong nhung vi to tien cua ho cung nhu la mot hau due truc tiep tu Zeus, vi than đung đau he thong cac vi than cua nguoi Hy Lap. Cac truyen thuyet mau thuan thi lai noi rang Perdiccas I cua Macedonia hoac Karanos cua Macedonia moi la nguoi đa sang lap nen trieu đai Argead, cung voi đo la 5 hoac 8 vi vua truoc thoi Amyntas I. Cac giam khao Hellanodikai cua The van hoi Olympic co đai đa cho phep Alexandros I cua Macedonia tham gia vao cac cuoc tranh tai sau khi ong ta khang đinh rang nha Argead co nguon goc tu Temenos. It đieu đuoc biet đen ve vuong quoc truoc trieu đai cua cha Alexandros I la Amyntas I cua Macedon trong thoi ky Co xua.
Vuong quoc Macedonia nam doc theo song Haliacmon va Axius o Ha Macedonia, phia bac cua nui Olympus. Su gia Robert Malcolm Errington cho rang mot trong so nhung vi vua nha Argead đau tien đa chon Aigai (ngay nay la Vergina) lam kinh đo cua ho vao giua the ky thu 7 TCN. Truoc the ky thu 4 TCN, vuong quoc nay bao phu mot khu vuc tuong ung voi phan phia Tay va mien trung cua vung đat Macedonia thuoc Hy Lap ngay nay. No dan dan mo rong sang khu vuc Thuong Macedonia von la noi sinh song cua nhung bo lac Hy Lap la nguoi Lyncestae va Elimiotae va đen cac vung đat Emathia, Eordaia, Bottiaea, Mygdonia, Crestonia, va Almopia, von đuoc đinh cu boi nhieu bo lac khac nhau nhu la nguoi Thrace va Phrygia. Nhung nguoi hang xom khong phai nguoi Hy Lap cua nguoi Macedonia bao gom nguoi Thrace sinh song o nhung vung đat phia đong bac, nguoi Illyri o phia Tay Bac, va nguoi Paeonia o phia bac, trong khi vung đat Thessaly o phia Nam va Ipiros o phia Tay đuoc đinh cu boi nguoi Hy Lap voi nhung net tuong đong ve van hoa voi cua nguoi Macedonia.

Mot nam sau khi Darius I cua Ba Tu (522-486 TCN) phat đong mot cuoc xam luoc vao chau Au nham chong lai nguoi Scythia, nguoi Paeonia, nguoi Thrace, va mot vai thanh bang Hy Lap o khu vuc Balkan, vi tuong nguoi Ba Tu Megabazus đa su dung ngoai giao đe thuyet phuc Amyntas I quy phuc nhu la mot chu hau cua đe quoc Achaemenes, đieu nay mo ra thoi ky Macedonia thuoc Achaemenes. Ba quyen cua nha Achaemenes đoi voi Macedonia đa bi gian đoan trong mot thoi gian ngan boi cuoc noi day cua nguoi Ionia (499–493 TCN), dau vay vi tuong Ba Tu Mardonius đa đua no quay tro lai nam duoi quyen ba chu cua nha Achaemenes.
Mac du Macedonia đuoc huong mot muc đo tu tri rong rai va chua bao gio bi bien tro thanh mot satrap (tuc mot tinh) cua đe quoc Achaemenes, no đuoc cho la đa cung cap binh linh cho quan đoi nha Achaemenes. Alexandros I đa ho tro ve mat quan su cho Xerxes I (486-465 TCN) trong cuoc xam luoc Hy Lap lan thu hai cua nguoi Ba Tu vao nam 480–479 TCN, va nhung binh si nguoi Macedonia đa chien đau o ben phia nguoi Ba Tu tai Tran Platea vao nam 479 TCN. Sau chien thang cua nguoi Hy Lap tai Salamis vao nam 480 TCN, Alexandros I đa đong vai tro la mot đai su cua nha Achaemenes đe đe xuat mot hiep uoc hoa binh va lien minh voi nguoi Athens, tuy nhien đe nghi nay đa bi tu choi. Ngay sau đo, quan đoi cua nha Achaemenes đa buoc phai triet thoai khoi khu vuc luc đia chau Au, đieu nay đanh dau su cham dut quyen kiem soat cua nguoi Ba Tu đoi voi Macedonia.


= Su dinh liu voi van minh Hy Lap =

Mac du ban đau la mot chu hau cua Ba Tu, Alexandros I cua Macedonia đa xay dung nhung moi quan he ngoai giao than thien voi cac ke thu Hy Lap truoc đay cua ong, nguoi Athen va Sparta-nhung the luc lanh đao lien minh cac thanh bang Hy Lap. Nguoi ke vi cua ong ta, vua Perdiccas II (454-413 TCN) đa lanh đao nguoi Macedonia tham gia vao bon cuoc chien tranh khac nhau chong lai Athens, thanh bang lanh đao lien minh Delos, cung luc đo vi vua nguoi Thrace Sitalces cua vuong quoc Odrysia lai tien hanh cac cuoc xam luoc đe doa su toan ven lanh tho cua Macedonia o phia đong bac. Chinh tri gia nguoi Athen, Pericles đa thuc đay qua trinh thuoc đia hoa khu vuc song Strymon gan vuong quoc Macedonia, tai đay thanh pho thuoc đia Amphipolis đa đuoc thanh lap vao nam 437/436 TCN đe no co the cung cap cho Athens mot nguon cung vang va bac on đinh cung nhu la go va dau hac in đe cung cap cho hai quan Athen. Ban đau Perdiccas II đa khong co bat cu hanh đong nao va co the đa chao đon nguoi Athen, vi nguoi Thrace la ke thu chung cua ho. Đieu nay đa thay đoi khi nguoi Athen thiet lap lien minh voi mot nguoi em trai va em ho cua Perdiccas II, nhung nguoi đa noi loan chong lai ong. Do đo, hai cuoc chien tranh rieng biet chong lai nguoi Athens đa no ra trong khoang thoi gian tu nam 433 toi nam 431 TCN. Vi vua Macedonia tra đua bang cach kich đong cuoc noi loan cua cac đong minh Athens o Chalcidice va tiep sau đo gianh đuoc su ung ho tu thanh pho co vi tri chien luoc la Potidaea. Sau khi chiem đuoc cac thanh pho cua nguoi Macedonia la Therma va Beroea, Athens vay ham Potidaea nhung that bai trong viec chiem no; Therma đa đuoc trao tra lai cho Macedonia va phan lon khu vuc Chalcidice tro ve tay cua nguoi Athens trong mot hiep uoc hoa binh đuoc trung gian boi Sitalces, ong ta đa tro giup ve quan su cho nguoi Athens đoi lai la co đuoc cac đong minh Thrace moi.
Perdiccas II đa đung ve phia Sparta trong cuoc chien tranh Peloponnisos (431–404 TCN) giua Athens va Sparta, vao nam 429 TCN Athens đa tra đua ong bang cach thuyet phuc Sitalces xam luoc Macedonia, the nhung ong ta đa phai rut lui do khong co đu quan luong vao mua đong. Vao nam 424 TCN, Arrhabaeos, mot vi vua đia phuong o Lynkestis thuoc Thuong Macedonia, đa noi loan chong lai Perdiccas, va nguoi Sparta đa đong y giup đo ong đe dap tat cuoc noi loan. Tai Tran Lyncestis nguoi Macedonia đa hoang so va bo chay truoc khi cuoc chien bat đau, khien cho vi tuong Sparta la Brasidas noi gian, binh si cua ong ta đa cuop boc đoan xe cho quan nhu vo chu cua nguoi Macedonia. Perdiccas sau đo đoi phe va ung ho nguoi Athens, va ong đa thanh cong trong viec dep tan cuoc noi loan cua Arrhabaeos.

Brasidas qua đoi vao nam 422 TCN, cung nam nay Athens va Sparta đa đat đuoc mot hiep uoc, hiep uoc Hoa binh cua Nicias, no đa giai thoat Macedonia khoi giao uoc la mot đong minh cua Athen. Sau tran Mantinea vao nam 418 TCN, nhung nguoi Sparta chien thang đa thiet lap mot lien minh voi Argos, Perdiccas II đa nhiet tinh tham gia vao lien minh quan su nay vi moi đe doa cua cac đong minh Sparta con lai o Chalcidice. Khi Argos đot nhien đoi phe voi tu cach la mot nen dan chu than Athen, ham đoi Athen đa co the thiet lap mot cuoc phong toa chong lai cac hai cang cua Macedonia va xam luoc Chalcidice vao nam 417 TCN. Perdiccas II đa cau hoa vao nam 414 TCN va thiet lap mot lien minh voi Athens, con trai va cung la nguoi ke vi cua ong la Archelaos I (413-399 TCN) đa tiep tuc đuong loi nay. Athens sau đo đa ho tro ve mat hai quan cho Archelaos I trong cuoc vay ham Pydna cua nguoi Macedonia vao nam 410 TCN, đoi lai cho đieu nay đo la nguon go va cac trang bi cho hai quan cua Athens.
Dau cho Archelaos I đa phai đoi mat voi mot so cuoc noi loan va phai chong lai mot cuoc xam luoc cua nguoi Illyri duoi su lanh đao boi Sirras cua Lynkestis, ong ta đa co the mo rong anh huong cua Macedonia toi Thessaly bang viec gui ho tro ve mat quan su cho cac đong minh cua minh. Mac du ong van giu lai Aigai nhu la mot trung tam ve ton giao va nghi le, Archelaos I đa doi kinh đo cua vuong quoc ve Pella, vao thoi điem đo no đuoc xac đinh vi tri boi mot ho nuoc va mot con song noi voi bien Aegea. Ong đa nang cao chat luong đong tien cua Macedonia bang cach đuc nhung đong tien xu voi mot ham luong bac cao hon cung nhu ban hanh loai tien xu bang đong rieng biet. Trieu đinh hoang gia cua ong đa thu hut su co mat cua nhung hoc gia noi tieng nhu la nha soan kich nguoi Athen Euripides. Khi Archelaos I bi am sat, vuong quoc cua ong roi vao su hon loan keo dai tu nam 399 toi nam 393 TCN va gom trieu đai cua bon vi vua khac nhau: Orestes, con trai cua Archelaos I; Aeropos II,nguoi chu, nhiep chinh, va cung la nguoi đa sat hai Orestes; Pausanias, con trai cua Aeropos II; va Amyntas II, ong ta đa cuoi nguoi con gai ut cua Archelaos I. Chung ta biet rat it ve thoi ky hon loan nay; no ket thuc khi Amyntas III (393-370 TCN), con trai cua Arrhidaeos va chau noi cua Amyntas I, giet chet Pausanias va gianh lay ngai vang cua Macedonia.

Amyntas III đa buoc phai bo chay khoi vuong quoc cua minh vao nam 393 hoac 383 TCN (dua theo cac nguon khac nhau) do mot cuoc xam luoc o at cua bo toc Dardani nguoi Illyria duoi su lanh đao cua Bardylis. Mot nguoi tiem vi ten la Argaeos đa cai tri khi ong vang mat, nhung cuoi cung Amyntas III đa quay tro ve vuong quoc cua minh voi su tro giup tu cac đong minh Thessaly Amyntas III cung suyt chut nua bi lat đo boi quan đoi cua thanh pho Olynthos o Chalcidice nhung voi su tro giup tu Teleutias, em trai cua vi vua Sparta Agesilaos II, nguoi Macedonia đa buoc Olynthos phai đau hang va giai tan lien minh Chalcidice cua ho vao nam 379 TCN.
Alexandros II (370-368 TCN), con trai cua Eurydice I va Amyntas III, đa ke vi cha cua minh va ngay lap tuc xam luoc Thessaly đe gay chien chong lai tagos (lanh đao quan su toi cao cua nguoi Thessaly) Alexandros cua Pherae, ong đa chiem đuoc thanh pho Larissa. Nguoi Thessaly khong muon ca Alexandros II lan Alexandros cua Pherae cai tri ho va đa keu goi su tro giup tu Pelopidas cua Thebes; ong ta đa thanh cong trong viec chiem lai Larissa va tiep nhan cac con tin thuoc tang lop quy toc bao gom nguoi em trai cua Alexandros II va cung la vi vua tuong lai Philippos II (359–336 TCN) theo hiep đinh hoa binh đuoc thu xep voi Macedonia. Alexandros sau đo bi nguoi em re Ptolemaios cua Aloros am sat, ong ta đa giu vai tro nhu la mot nhiep chinh đoc đoan cho Perdiccas III (368-359 TCN), em trai cua Alexandros II, tuy nhien Perdicass III cuoi cung đa xu tu Ptolemaios khi đat đen tuoi truong thanh vao nam 365 TCN. Khoang thoi gian con lai cua trieu đai Perdiccas III cho thay mot su on đinh ve chinh tri va su hoi phuc ve kinh te. Tuy nhien, mot cuoc xam luoc cua nguoi Athen duoi su lanh đao cua Timotheos, con trai cua Conon đa thanh cong trong viec chiem đuoc Methone va Pydna, mot cuoc xam luoc khac cua nguoi Illyri duoi su lanh đao cua Bardylis đa khien cho Perdiccas III cung voi 4,000 binh si Macedonia tu tran.


= Su troi day cua Macedonia =

Philippos II len ngoi vua khi ong moi 24 tuoi vao nam 359 TCN. Bang tai ngoai giao kheo leo, ong đa co the thuyet phuc nguoi Thraci duoi su cai tri cua Berisades ngung ung ho cho Pausanias, mot nguoi tranh gianh ngai vang, va đoi voi nguoi Athen la ngung su ung ho cho mot nguoi tiem vi khac. Ong đa thuc hien đuoc nhung viec nay bang cach hoi lo nguoi Thraci va đong minh nguoi Paeonia cua ho va thiet lap mot hiep uoc voi Athens ma trong đo tu bo yeu sach cua ong đoi voi Amphipolis. Ong cung đa co the giang hoa voi nguoi Illyri ma đa đe doa bien gioi cua ong.
Philippos II đa danh hoan toan nhung nam đau tien cua minh đe thay đoi quan đoi Macedonia. Mot su cai cach ve to chuc, trang bi, huan luyen cua no, bao gom ca viec gioi thieu đoi hinh phalanx Macedonia đuoc trang bi voi nhung cay giao dai (tuc la sarissa), no đa chung to su thanh cong ngay lap tuc khi đuoc thu nghiem chong lai cac ke thu nguoi Illyri va Paeonia cua ong. Nhung ghi chep lan lon trong cac nguon co đai đa dan toi viec cac hoc gia ngay nay tranh cai ve viec nhung vi tien vuong cua Philippos II đa đong gop đang ke nhu the nao cho nhung cai cach nay va su phat trien cua nhung y tuong cua ong đa chiu su anh huong tu nhung nam thang tuoi tre khi đang bi giam cam o Thebes nhu la mot con tin chinh tri trong thoi ky quyen ba chu cua Thebes, đac biet la sau cuoc gap voi vi tuong Epaminondas.
Nguoi Macedonia theo che đo mot vo mot chong theo truyen thong giong nhu nhung nguoi Hy Lap khac, the nhung Philippos II lai thuc hien che đo đa the va cuoi 7 nguoi vo voi chi duy nhat mot nguoi khong co lien quan toi su trung thanh cua cac quy toc than dan cua ong hoac la cac đong minh moi. Cuoc hon nhan đau tien cua ong la voi Phila cua Elimeia thuoc tang lop quy toc o Thuong Macedonia cung nhu la cong chua nguoi Illyria Audata đe đam bao mot lien minh hon nhan. Đe thiet lap lien minh voi Larissa o Thessaly, ong đa ket hon voi mot nu quy toc nguoi Thessaly ten la Philinna vao nam 358 TCN, ba đa sinh cho ong mot nguoi con trai la Philippos III Arrhidaeos (323-317 TCN). Vao nam 357 TCN, ong đa ket hon voi Olympias đe đam bao mot lien minh voi Arybbas, Vua cua Ipiros va nguoi Molossoi. Cuoc hon nhan nay se sinh ra mot nguoi con trai va se cai tri voi ten goi la Alexandros III (đuoc biet đen nhieu hon voi ten goi la Alexandros Đai đe), ong ta tuyen bo la hau due cua Achilles huyen thoai thong qua huyet thong trieu đai cua minh tu Ipiros. Chung ta khong ro lieu rang cac vi vua cua nha Achaemenes Ba Tu co anh huong đen viec thuc hien che đo đa the cua Philippos II hay khong, mac du vay vi tien vuong Amyntas III cua ong đa co ba nguoi con trai voi mot nguoi vo hai co the ten la Gygaea: Archelauos, Arrhidaeos, va Menelaos. Philippos II đa xu tu Archelaos vao nam 359 TCN, trong khi hai nguoi em cung cha khac me voi Philippos II bo chay toi Olynthos, đieu nay se đong vai tro nhu la mot casus belli cho cuoc chien tranh Olynthos (349–348 TCN) chong lai lien minh Chalcidice cua ong ta.
Trong khi Athens đang ban ron voi cuoc Chien tranh Đong Minh (357–355 TCN), Philippos II đa tai chiem lai Amphipolis tu tay ho vao nam 357 TCN va trong nam tiep theo la Pydna va Potidaea, thanh pho nay đa đuoc ong trao lai cho lien minh Chalcidice nhu đa hua trong mot hiep uoc. Vao nam 356 TCN, ong đa chiem Crenides, tai thanh lap no lai voi ten goi la Philippi, trong khi vi tuong Parmenion cua ong đanh bai vi vua Illyria ten la Grabos cua nguoi Grabaei. Trong cuoc vay ham Methone vao nam 355–354 TCN, Philippos II mat mat phai cua minh tu mot vet thuong do ten ban, nhung ong đa thanh cong trong viec chiem thanh pho va đoi xu voi cu dan cua no mot cach than mat, khong giong voi nguoi Potidaea đa bi bat lam no le.
Philippos II va Macedonia sau đo đa tham gia vao Cuoc chien tranh Than Thanh (356–346 TCN). No bat đau khi Phocis chiem giu va cuop pha ngoi đen tho Apollo tai Delphi thay vi nop cac khoan tien phat phai tra, đieu nay khien cho Đai nghi lien minh tuyen chien voi Phocis va mot cuoc noi chien đa no ra giua cac thanh vien cua lien minh Thessaly hoac la đung ve phia Phocis hoac Thebes. Chien dich ban đau cua Philippos II la chong lai Pherae o Thessaly vao nam 353 TCN theo loi yeu cau cua Larissa đa ket thuc bang hai that bai tai hai truoc vi tuong nguoi Phocis la Onomarchos. Philippos II sau đo đanh bai Onomarchos vao nam 352 TCN tai Tran canh đong Crocus, đieu nay đa dan đen viec Philippos II đuoc bau lam nha lanh đao (archon) cua lien minh Thessaly va cho phep ong co đuoc mot ghe trong hoi đong Đai nghi lien minh cung voi đo la mot hon nhan lien minh voi Pherae thong qua viec cuoi Nicesipolis, chau gai vi bao chua Jason cua Pherae.
Philippos II đa som dinh dang toi đe quoc Achaemenes, đac biet la bang viec tro giup cac pho vuong va linh đanh thue noi day chong lai chinh quyen trung uong cua vi vua nha Achaemenes. Vi pho vuong cua Hellespontine Phrygia la Artabazos II, nguoi tham gia vao cuoc noi loan chong lai Artaxerxes III, đa co the an nau nhu la mot nguoi bi luu đay tai trieu đinh Macedonia tu nam 352 toi nam 342 TCN. Đi cung voi ong ta la gia đinh va vi tuong đanh thue Memnon cua Rhodes. Barsine, con gai cua Artabazos, va la nguoi vo tuong lai cua Alexandros Đai đe đa lon len tai trieu đinh Macedonia.
Sau chien dich chong lai vi vua nguoi Thrace Cersobleptes, vao nam 349 TCN, Philippos II đa bat đau cuoc chien tranh chong lai lien minh Chalcidice, no đa đuoc tai lap vao nam 375 TCN sau mot thoi gian bi giai tan. Bat chap su can thiep cua nguoi Athen duoi quyen Charidemos, Olynthos đa bi Philippos II chiem vao nam 348 TCN, va cu dan cua no đa bi ban lam no le, bao gom ca mot so cong dan Athen. Nguoi Athen, đac biet la bang mot loat bai dien van cua Demosthenes ma đuoc biet đen voi ten goi la Olynthiacs, đa khong thanh cong trong viec thuyet phuc cac đong minh cua ho phan cong va vao nam 346 TCN, ho đa ky ket mot hiep uoc hoa binh voi Macedonia đuoc biet đen voi ten goi Hoa uoc cua Philocrates. Hiep uoc nay quy đinh rang Athens se tu bo yeu sach đoi voi cac vung lanh tho ven bien cua Macedonia, khu vuc Chalcidice, va Amphipolis đoi lai bang viec giai phong nhung nguoi Athen bi bat lam no le cung nhu đam bao rang Philippos II se khong tan cong cac khu đinh cu cua nguoi Athen o khu vuc Thracian Chersonese. Trong khi đo, Phocis va Thermopylae đa bi quan đoi Macedonia chiem đong, va nhung nguoi đa cuop boc ngoi đen Delphi bi xu tu, Philippos II đa đuoc trao tang hai ghe cua nguoi Phocis trong hoi đong Đai Nghi lien minh va vi tri nguoi chu tri toan bo the van hoi Pythia. Athens ban đau phan đoi quyen thanh vien cua ong trong hoi đong va tu choi tham du the van hoi đe phan đoi, nhung cuoi cung ho đa chap nhan nhung đieu nay, co le sau su thuyet phuc đang ke cua Demosthenes trong bai dien thuyet Ve Hoa binh cua ong ta.

Trong vai nam tiep theo, Philippos II đa ban ron voi viec to chuc lai he thong chinh quyen o Thessaly, ong con tien hanh chien dich chong lai vi vua nguoi Illyri la Pleuratos I va lat đo Arybbas o Ipiros đe thay the bang nguoi em vo la Alexandros I (thong qua cuoc hon nhan cua Philippos II voi Olympias), ong cung đa đanh bai Cersebleptes o Thrace. Đieu nay cho phep ong mo rong quyen kiem soat cua nguoi Macedonia đoi voi Hellespont nham phuc vu cho du đinh se mo mot cuoc xam luoc vao khu vuc Anatolia cua nha Achaemenes sau nay. Vao nam 342 TCN, Philippos II đa chinh phuc mot thanh pho Thrace o khu vuc ngay nay la Bulgaria va đoi ten no la Philippopolis (ngay nay la Plovdiv). Chien tranh đa no ra voi Athens vao nam 340 TCN trong luc Philippos II đang tham gia vao hai cuoc vay ham khong thanh cong cuoi cung đoi voi Perinthus va Byzantion, tiep theo sau đo la mot chien dich thanh cong chong lai nguoi Scythia doc theo song Danube va su tham gia cua Macedonia vao cuoc Chien tranh Than Thanh lan thu Tu chong lai Amphissa vao nam 339 TCN. Thebes đa đanh đuoi mot đon vi đon tru nguoi Macedonia khoi Nicaea (gan Thermopylae), đieu nay da dan đen viec Thebes lien ket voi Athens, Megara, Corinth, Achaea, va Euboea trong mot cuoc cham tran cuoi cung chong lai Macedonia tai Tran Chaeronea vao nam 338 TCN. Sau chien thang cua nguoi Macedonia tai đo, Philippos II đa thiet lap mot che đo đau xo o Thebes, nhung van khoan dung đoi voi Athens, voi hy vong su dung hai quan cua ho trong mot ke hoach xam luoc nham vao đe quoc Achaemenes. Sau đo ong chiu trach nhiem chinh cho viec thanh lap lien minh Corinth ma bao gom cac thanh bang Hy Lap chu chot ngoai tru Sparta. Bat chap viec vuong quoc Macedonia khong co mat chinh thuc trong lien minh nay, vao nam 337 TCN, Philippos II đa đuoc bau lam nha lanh đao (hegemon) hoi đong cua no (synedrion) va tong tu lenh (strategos autokrator) cua chien dich sap toi nham xam luoc đe quoc Achaemenes. Ke hoach cua Philippos la đe trung phat nguoi Ba Tu vi su đau kho gay ra cho nguoi Hy Lap va đe giai phong cac thanh bang Hy Lap o Tieu A cung co the la noi so hai cua toan Hy Lap ve mot cuoc xam luoc Hy Lap khac cua nguoi Ba Tu, đa gop phan vao quyet đinh xam luoc đe quoc Achaemenes cua ong. Nguoi Ba Tu đa tro giup cho Perinthus va Byzantion vao nam 341–340 TCN, chien luoc cua Macedonia neu ro la can chiem đuoc Thrace va khu vuc bien Aegea chong lai su xam lan ngay cang tang cua nha Achaemenes, khi ma vi vua Ba Tu Artaxerxes III tien hanh cung co them su kiem soat cua minh đoi voi cac tong tran o mien Tay Anatolia. Khu vuc nay, mang toi su giau co va nhieu nguon tai nguyen gia tri hon khu vuc Balkans, no cung đuoc vi vua cua Macedonia khao khat vi tiem nang kinh te vo han cua minh.
Khi Philippos II cuoi Cleopatra Eurydice, chau gai cua vi tuong Attalos, va noi ve viec sinh ra nhung nguoi ke vi tiem nang moi tai bua tiec cuoi, đieu nay đa khien cho nguoi con trai cua Philippos II la Alexandros, mot nguoi tung tham gia tran Chaeronea, va me cua ong ta la Olympias noi gian. Ho đa cung bo ve Ipiros truoc khi Alexandros đuoc trieu ve Pella boi Philippos II. Khi Philippos II sap xep mot cuoc hon nhan giua nguoi con trai cua ong la Arrhidaeos voi Ada cua Caria, con gai cua Pixodaros, vi tong tran Ba Tu cua Caria, Alexandros đa can thiep va thay vao đo ong đe nghi cuoi Ada cho minh. Philippos II sau đo đa huy bo hoan toan đam cuoi va luu đay cac co van cua Alexandros la Ptolemaios, Nearchos, va Harpalos. Đe hoa giai voi Olympias, Philippos II đa ga con gai cua ho la Cleopatra cho nguoi em trai cua Olympias (va la chu cua Cleopatra) la Alexandros I cua Ipiros, nhung Philippos II đa bi nguoi can ve cua minh la Pausanias cua Orestis am sat ngay trong bua tiec đam cuoi cua ho va Alexandros đa ke vi ong vao nam 336 TCN.


= Đe quoc =

Cac hoc gia ngay nay đa tranh luan ve vai tro co the cua Alexandros III "Đai đe" va nguoi me cua ong la Olympias trong vu am sat Philippos II, luu y tu lua chon cua Philippos trong viec loai bo Alexandros khoi ke hoach xam chiem chau A cua ong ta, thay vao đo lua chon ong giu vai tro la nhiep chinh cua Hy Lap va pho hegemon cua Lien minh Corinth, va tiem nang cua viec sinh ra mot nguoi ke vi nam khac giua Philippos II va nguoi vo moi cua ong ta, Cleopatra Eurydice. Alexandros III (336-323 TCN) đa lap tuc đuoc tuyen bo lam vua boi mot hoi đong cua quan đoi va cac quy toc chu chot, đung đau trong so ho la Antipatros va Parmenion. Vao thoi điem ket thuc trieu đai va su nghiep quan su cua minh vao nam 323 TCN, Alexandros se cai tri mot đe quoc bao gom khu vuc luc đia Hy Lap, Tieu A, Can Đong, Ai Cap co đai, Mesopotamia, Persia, va phan lon khu vuc Trung va Nam A (tuc khu vuc Pakistan ngay nay). Mot trong nhung viec lam đau tien cua ong đo la chon cat cha cua minh tai Aigai. Cac thanh vien cua lien minh Corinth đa noi day khi nghe tin ve cai chet cua Philippos II, nhung som bi dep yen bang vu luc ben canh viec ngoai giao thuyet phuc, đa bau chon Alexandros la hegemon cua lien minh đe thuc hien ke hoach xam luoc Ba Tu.
Vao nam 335 TCN, Alexandros đa tien đanh bo lac nguoi Thrace Triballi o khu vuc day nui Haemus va doc theo song Danube, ong đa buoc ho phai đau hang tren đao Peuce. Ngay sau đo, vi vua nguoi Illyria la Cleitos cua nguoi Dardani đa đe doa tan cong Macedonia, nhung Alexandros đa nam the chu đong va vay ham nguoi Dardani tai Pelion (ngay nay thuoc Albania). Khi Thebes mot lan nua noi loan tach khoi lien minh Corinth va đang vay ham đoi quan đon tru Macedonia o Cadmea, Alexandros đa roi mat tran Illyria va hanh quan tien ve Thebes, tai đay ong đa vay ham thanh pho nay. Sau khi pha vo cac buc tuong thanh, quan đoi cua Alexandros đa tan sat 6,000 nguoi Thebes, bat 30,000 cu dan lam tu binh, va thieu trui hoan toan thanh pho nhu la mot loi canh cao ma khien cho toan bo cac thanh bang Hy Lap khac ngoai tru Sparta khong dam thach thuc Alexandros them mot lan nao nua.
Trong suot su nghiep quan su cua minh, Alexandros đa gianh chien thang tat ca cac tran đanh do đich than ong chi huy. Chien thang đau tien cua ong truoc nguoi Ba Tu o Tieu A la Tran Granicus vao nam 334 TCN, ong đa su dung mot đoi ky binh nho nhu la mot moi nhu đe cho phep luc luong bo binh cua minh vuot qua song tiep noi bang mot cuoc đot kich cua ky binh tu luc luong chien huu ky binh cua ong. Alexandros đa chi huy cuoc đot kich bang ky binh tai tran Issus vao nam 333 TCN, buoc vi vua Ba Tu Darius III va đao quan cua ong ta phai thao chay. Bat chap viec co quan luc ap đao, Darius III lai mot lan nua bo chay trong tran Gaugamela vao nam 331 TCN. Vi vua Ba Tu sau đo bi bat va hanh quyet boi chinh vi satrap cua Bactria va cung la nguoi ho hang cua ong ta, Bessus, vao nam 330 TCN. Vi vua cua Macedonia sau đo đa san đuoi va hanh quyet Bessus o noi ma ngay nay la Afghanistan, chiem luon vung đat Sogdia trong qua trinh nay. Tai Tran Hydaspes vao nam 326 TCN, (ngay nay o Punjab), khi nhung con voi chien cua vua Porus xu Pauravas đe doa cac binh si cua Alexandros, ong đa ra lenh cho ho tach roi hang ngu va vay quanh nhung con voi roi tan cong nhung vien quan tuong cua chung bang nhung ngon giao sarissa. Khi nhung binh si nguoi Macedonia đe doa binh bien vao nam 324 TCN tai Opis, Babylonia (gan Baghdad, Iraq), Alexandros đa phong cac tuoc hieu quan đoi cua nguoi Macedonia cung voi nhung trong trach quan trong hon cho cac tuong linh Ba Tu va đon vi cua ho đe thay the, đieu nay buoc binh si cua ong phai thinh cau su tha thu tai mot buoi tiec hoa giai đuoc to chuc giua nguoi Ba Tu va Macedonia.

Alexandros co le đa huy hoai su cai tri cua minh bang viec the hien cac dau hieu cua chung hoang tuong tu đai. Trong khi đang su dung cac hanh đong tuyen truyen hieu qua chang han nhu la viec chat đut nut that Gordium, ong cung co gang the hien ban than minh nhu la mot vi than song va mot nguoi con trai cua Zeus sau chuyen tham cua ong toi nha tien tri tai Siwah trong sa mac Libya (o Ai Cap ngay nay) vao nam 331 TCN. No luc cua ong nham bat moi nguoi phai phu phuc truoc ong o Bactra vao nam 327 TCN bat chuoc theo nghi le proskynesis cua cac vi vua Ba Tu đa khong đuoc cac than dan Macedonia va Hy Lap cua ong chap nhan vi su bang bo ton giao cua no sau khi vi su quan cua ong Callisthenes tu choi thuc hien le nghi nay. Khi Alexandros ra lenh sat hai Parmenion tai Ecbatana (gan Hamadan ngay nay, Iran) vao nam 330 TCN, Errington đa cho rang đay la "dau hieu cua ho sau ngan cach ngay cang lon giua cac loi ich cua nha vua voi cua vuong quoc va nguoi dan cua ong". Su kien ong sat hai Cleitos Đen vao nam 328 TCN đuoc mieu ta la "đay cam thu va hap tap" boi Dawn L. Gilley va Ian Worthington. Tiep tuc chinh sach đa the cua cha minh, Alexandros đa khuyen khich moi nguoi ket hon voi nhung nguoi phu nu chau A, vi du nhu ong đa cuoi Roxana, mot cong chua nguoi Sogdia cua Bactria. Tiep sau đo ong đa cuoi Stateira II, nguoi con gai đau cua Darius III, va Parysatis II, nguoi con gai ut cua Artaxerxes III, tai le cuoi Susa vao nam 324 TCN.
Trong khi đo, o Hy Lap, vi vua Sparta Agis III đa co gang lanh đao mot cuoc noi day cua nguoi Hy Lap chong lai Macedonia. Ong ta đa bi đanh bai vao nam 331 TCN tai Tran Megalopolis boi Antipatros, nguoi đang giu vai tro la nhiep chinh cua Macedonia va pho hegemon cua lien minh Corinth thay cho Alexandros. Truoc khi Antipatros bat đau chien dich cua minh o Peloponnese, ong ta đa thuyet phuc vien tong đoc cua Thrace ten la Memnon khong noi loan bang bien phap ngoai giao. Antipatros đa tri hoan viec trung phat Sparta va thay vao đo la đe viec nay cho Lien minh Corinth đung đau boi Alexandros, ong cuoi cung đa tha thu cho nguoi Sparta voi đieu kien la ho giao nop 50 quy toc lam con tin. Quyen lanh đao cua Antipatros co phan khong đuoc long nguoi dan o Hy Lap do ong ta ung ho (co le theo lenh cua Alexandros) nhung ke bat man bi luu đay va đon tru cac thanh pho voi cac đoi quan Macedonia, tuy vay vao nam 330 TCN, Alexandros đa tuyen bo rang nhung chinh the chuyen che đuoc thiet lap o Hy Lap se bi bai bo va quyen tu do cua nguoi Hy Lap se đuoc khoi phuc.

Khi Alexandros Đai đe qua đoi o Babylon vao nam 323 TCN, nguoi me cua ong Olympias đa ngay lap tuc buoc toi Antipatros va phe cua ong ta đa đau đoc ong, mac du vay khong co bang chung đe chung minh đieu nay. Voi viec khong co ai đuoc phong lam hoang thai tu, cac chi huy quan đoi Macedonia đa chia thanh hai phe, mot ben tuyen bo rang nguoi anh trai cung cha khac me voi Alexandros la Philippos III Arrhidaeos (323-317 TCN) la vua va mot ben la đung ve phia nguoi con trai so sinh cua Alexandros va Roxana, Alexandros IV (323-309 TCN). Ngoai tru nguoi Euboea va Boeotia, nguoi Hy Lap đa ngay lap tuc noi day tien hanh mot cuoc khoi nghia chong lai Antipatros ma đuoc biet đen voi ten goi cuoc chien tranh Lamia (323–322 TCN). Khi Antipatros bi đanh bai trong Tran Thermopylae vao nam 323 TCN, ong đa bo chay toi Lamia va bi vi tuong nguoi Athen la Leosthenes vay ham tai noi nay. Mot đao quan Macedonia duoi su chi huy cua Leonnatos sau đo đa giai vay cho Antipatros. Antipatros đa dep đuoc cuoc noi loan nhung cai chet cua ong vao nam 319 TCN đa đe lai mot khoang trong quyen luc va do đo hai vi vua Macedonia đuoc dung len đa tro thanh nhung con tot thi trong mot cuoc chien tranh gianh quyen luc giua cac diadochi, nhung vi tuong linh cu trong quan đoi cua Alexandros.
Mot hoi đong cua quan đoi đa đuoc trieu tap o Babylon ngay sau cai chet cua Alexandros, ho đa tuyen bo Philippos III la vua va vien chiliarch Perdiccas la nhiep chinh cua ong. Antipatros, Antigonos Monophthalmos, Crateros, va Ptolemaios đa thiet lap mot lien minh đe chong lai Perdiccas trong mot cuoc noi chien đuoc khoi đau bang viec Ptolemaios chiem đoat co xe tang cua Alexandros Đai đe. Perdiccas đa bi chinh cac si quan cua minh am sat vao nam 321 TCN trong mot chien dich that bai o Ai Cap chong lai Ptolemaios, cuoc hanh quan doc theo song Nile cua ong đa khien cho 2,000 binh si cua ong bi chet đuoi. Mac du Eumenes cua Cardia đa thanh cong trong viec giet chet Crateros tren chien truong, đieu nay it co anh huong đen cuoc phan chia Triparadisus o Syria vao nam 321 TCN, tai đay phe lien minh chien thang đa giai quyet van đe ve mot che đo nhiep chinh moi va nhung quyen loi ve lanh tho. Antipatros đa đuoc bo nhiem lam nhiep chinh cho ca hai vi vua. Truoc khi Antipatros qua đoi vao nam 319 TCN, ong ta đa bo nhiem nguoi be toi trung thanh voi nha Argead la Polyperchon lam nguoi ke tuc minh, bo qua nguoi con trai cua ong ta la Kassandros va bo qua quyen đuoc chon mot nhiep chinh moi cua nha vua (boi vi Philippos III đuoc cho la bat on ve mat tam than)
Thiet lap mot lien minh voi Ptolemaios, Antigonos, va Lysimachos, Kassandros đa lenh cho tuong Nicanor chiem phao đai Munichia o thi tran cang Piraeus cua Athens bat chap sac lenh cua Polyperchon rang cac thanh bang Hy Lap se khong con cac đon vi đon tru Macedonia, đieu nay đa khoi mao cho cuoc chien tranh Diadochi lan thu Hai (319–315 TCN). Sau mot chuoi cac that bai quan su cua Polyperchon, vao nam 317 TCN, Philippos III, thong qua nguoi vo muu mo cua minh la Eurydice II cua Macedonia, đa chinh thuc phong Kassandros lam nhiep chinh thay cho ong ta. Sau đo, Polyperchon đa tim kiem su giup đo tu Olympias o Ipiros. Mot lien quan gom nguoi Ipirot, Aetolia, va quan cua Polyperchon đa xam luoc Macedonia va buoc quan đoi cua Philippos III va Eurydice phai đau hang, đieu nay đa cho phep Olympias xu tu vi vua nay va buoc hoang hau cua ong phai tu tu. Olympias sau đo đa xu tu Nicanor cung voi nhieu quy toc Macedonia khac, nhung vao mua xuan nam 316 TCN, Kassandros đa đanh bai luc luong cua ba, bat giu ba, va đua ba ra xet xu voi toi giet nguoi roi sau đo ket an tu hinh ba.
Kassandros đa cuoi nguoi con gai cua Philippos II la Thessalonike va đa mo rong su kiem soat cua Macedonia cho toi tan Epidamnos o Illyria. Toi nam 313 TCN, vi vua nguoi Illyria la Glaukias cua Taulantii đa tai chiem lai thanh pho nay. Vao nam 316 TCN, Antigonos đa đoat đuoc nhung vung lanh tho cua Eumenes va thanh cong trong viec đanh đuoi Seleukos I Nikator khoi Babylon, đieu nay đa khien cho Kassandros, Ptolemaios, va Lysimachos gui mot toi hau thu chung cho Antigonos vao nam 315 TCN, yeu cau ong ta phai giao nop nhung vung lanh tho khac o chau A. Antigonos đa ngay lap tuc lien minh voi Polyperchon, luc nay đang đong quan o Corinth, va gui mot toi hau thu cua rieng ong cho Kassandros, buoc toi ong ta toi giet nguoi vi đa xu tu Olympias va yeu cau ong ta giao nop gia đinh hoang gia, vua Alexandros IV cung thai hau Roxana. Cuoc xung đot dien ra tiep sau đo đa keo dai cho toi mua đong nam 312/311 TCN, khi ma mot thoa thuan hoa binh moi đa cong nhan Kassandros la tuong quan cua chau Au, Antigonos la "so mot o Chau A", Ptolemaios la tuong quan cua Ai Cap, va Lysimachos la tuong quan cua Thrace. Kassandros đa xu tu Alexandros IV va Roxana vao mua đong nam 311/310 TCN, va toi nam 306–305 TCN, cac diadochi đa tu xung la vua o lanh tho cua minh.


= Ki nguyen Hy Lap hoa =

Su khoi đau cua Hy Lap thoi ky Hy Lap hoa đuoc xac đinh boi cuoc xung đot giua nha Antipatros, đau tien đuoc lanh đao boi Kassandros (tri vi tu 305-297 TCN), con trai cua Antipatros, va nha Antigonos, duoi su lanh đao cua vi tuong nguoi Macedonia la Antigonos I Monophthalmos (tri vi tu 306-301 TCN) va nguoi con trai cua ong ta, vi vua tuong lai Demetrios I (tri vi tu 294-288 TCN). Kassandros đa vay ham Athens vao nam 303 TCN, nhung khi Demetrios xam luoc Boeotia đe nham cat đut con đuong rut lui cua ong, Kassandros đa buoc phai triet thoai ve Macedonia. Khi Antigonos va Demetrios co gang tai lap lai Lien minh Hy Lap cua Philippos II voi ban than ho la hai hegemon, mot lien minh đuoc tai lap lai cua Kassandros, Ptolemaios I Soter (tri vi tu 305-283 TCN) cua nha Ptolemaios o Ai Cap, Seleukos I Nikator (tri vi tu 305-281 TCN) cua đe quoc Seleukos, va Lysimachos (tri vi tu 306-281 TCN), Vua cua Thrace, đa đanh bai nha Antigonos tai tran Ipsus vao nam 301 TCN, Antigonos đa tu tran con Demetrios đa buoc phai thao chay.
Kassandros qua đoi vao nam 297 TCN, va nguoi con om yeu cua ong la Philippos IV cung qua đoi ngay trong nam đo, nhung nguoi con trai khac cua Kassandros la Alexandros V cua Macedonia (tri vi tu 297-294 TCN) va Antipatros II cua Macedonia (tri vi tu 297-294 TCN) đa ke vi cung voi nguoi me cua ho la Thessalonike cua Macedonia giu vai tro la nhiep chinh. Trong luc Demetrios giao chien voi luc luong cua nha Antipatros o Hy Lap, Antipatros II đa giet chet nguoi me cua minh đe gianh quyen luc. Nguoi em trai tuyet vong cua ong, Alexandros V sau đo đa cau xin su tro giup toi tu Pyrros cua Ipiros (tri vi tu 297-272 TCN), ong ta đa tung sat canh ben canh Demetrios tai tran Ipsus nhung sau đo đa đuoc gui toi Ai Cap lam con tin nhu la mot phan cua thoa thuan giua Demetrios va Ptolemaios I. Đe đoi lai cho viec đanh bai luc luong cua Antipatros II va buoc ong ta phai chay tron toi trieu đinh cua Lysimachos o Thrace, Pyrros đa nhan đuoc phan thuong đo la phan cuc tay cua vuong quoc Macedonia. Demetrios sau đo đa am sat nguoi chau ho Alexandros V cua ong ta roi tu tuyen bo la vua cua Macedonia, the nhung than dan lai phan đoi su xa lanh, đoc đoan theo kieu phuong đong cua ong ta.
Chien tranh đa som no ra giua Pyrros va Demetrios vao nam 290 TCN khi Lanassa, vo cua Pyrros, con gai cua Agathocles cua Syracuse, bo ong đe lay Demetrios va đem đen cho ong ta hon đao Corcyra von la cua hoi mon cua ba. Cuoc chien keo dai đen nam 288 TCN, khi Demetrios đanh mat su ung ho tu nguoi Macedonia va bo tron khoi vuong quoc. Macedonia sau đo đuoc phan chia giua Pyrros va Lysimachos, voi viec Pyrros chiem phan phia Tay Macedonia con Lysimachos la phan phia đong Macedonia. Đen nam 286 TCN, Lysimachos đa đanh đuoi Pyrros va quan đoi cua ong ta ra khoi Macedonia. Nam 282 TCN, mot cuoc chien tranh moi đa bung no giua Seleukos I va Lysimachos; Lysimachos sau đo đa tu tran trong tran Corupedion va đieu nay cho phep Seleukos I nam quyen kiem soat Thrace va Macedonia. Nhung Seleukos I lai bi am sat ngay sau đo vao nam 281 TCN boi vien si quan cua minh la Ptolemaios Keraunos, con trai cua Ptolemaios I va chau noi cua Antipatros, ong ta tiep đo tu xung la vua cua Macedonia truoc khi bi nguoi Celt giet chet tren chien truong trong cuoc xam luoc Hy Lap cua ho. Quan đoi Macedonia đa ton vi tuong Sosthenes cua Macedonia len lam vua, mac du vay duong nhu ong đa tu choi tuoc hieu nay. Sau khi đanh bai vi thu linh nguoi Gaul la Bolgios va đanh đuoi đoi quan cuop boc cua Brennus, Sosthenes đa qua đoi va lai khien cho Macedonia roi vao tinh trang hon loan. Nhung nguoi Gaul xam luoc đa tan pha Macedonia cho toi khi Antigonos II Gonatas, con trai cua Demetrios, đanh bai ho o Thrace tai tran Lysimachia vao nam 277 TCN va sau đo ong đa đuoc tuyen bo la vua cua Macedonia.
Nam 280 TCN, Pyrros đa phat đong mot chien dich o Magna Graecia (tuc la khu vuc Nam Y) chong lai Cong hoa La Ma, no đuoc biet đen voi ten goi cuoc chien tranh Pyrros, tiep sau la cuoc xam luoc Sicily cua ong. Ptolemaios Keraunos đa bao đam ngai vang Macedonia cua minh bang cach giao cho Pyrros 5000 binh si va 20 con voi chien cho no luc nay cua ong ta. Pyrros đa quay tro ve Ipiros vao nam 275 TCN sau khi that bai hoan toan trong ca hai chien dich, đieu nay đa gop phan cho su troi day cua Rome boi vi cac thanh bang Hy Lap o mien Nam Y chang han nhu Tarentum luc nay đa tro thanh đong minh La Ma. Pyrros đa xam luoc Macedonia vao nam 274 TCN, ong đa đanh bai đao quan chu yeu la linh đanh thue cua Antigonos II tai Tran Aous va đanh đuoi ong ta khoi Macedonia, buoc ong ta phai tim kiem noi an nau cung ham đoi hai quan cua minh o khu vuc bien Aegean.

Pyrros đa đanh mat phan lon su ung ho cua minh tu nguoi Macedonia vao nam 273 TCN khi nhung linh đanh thue ngo nguoc nguoi Gaul cua ong cuop pha khu nghia trang hoang gia o Aigai. Pyrros đa truy kich Antigonos II o Peloponnese, tuy nhien cuoi cung Antigonos II đa co the gianh lai đuoc Macedonia. Pyrros sau đo tu tran khi đang vay ham Argos vao nam 272 TCN, đieu nay cho phep Antigonos II gianh lai phan con lai cua Hy Lap. Ong sau đo đa khoi phuc lai cac ngoi mo cua trieu đai Argead o Aigai va sap nhap vuong quoc Paeonia.
Lien minh Aetolia đa ngan tro su kiem soat cua Antigonos II đoi voi khu vuc mien Trung Hy Lap, va su thanh lap cua lien minh Achaea vao nam 251 TCN đa đay lui cac luc luong cua nguoi Macedonia ra khoi phan lon ban đao Peloponnese va đoi luc đa sap nhap ca Athens va Sparta. Khi đe quoc Seleukos đung ve phia nha Antigonos cua Macedonia chong lai nha Ptolemaios cua Ai Cap trong cac cuoc chien tranh Syria, hai quan cua nha Ptolemaios đa gay gian đoan nghiem trong nhung no luc cua Antigonos II nham kiem soat khu vuc luc đia Hy Lap. Voi su tro giup tu hai quan cua nha Ptolemaios, vi chinh tri gia nguoi Athen la Chremonides đa lanh đao mot cuoc noi day chong lai uy quyen cua nguoi Macedonia ma đuoc biet đen voi ten goi la cuoc chien tranh Chremonides (267–261 TCN). Vao nam 265 TCN, Athens đa bi bao vay va vay ham boi luc luong cua Antigonos II, va mot ham đoi cua nha Ptolemaios đa bi đanh bai trong Tran Cos. Athens cuoi cung đa đau hang vao nam 261 TCN. Sau khi Macedonia thiet lap mot lien minh voi vi vua nha Seleukos la Antiochos II, mot thoa thuan hoa binh giua Antigonos II va Ptolemaios II Philadelphos cua Ai Cap cuoi cung đa đuoc ky ket vao nam 255 TCN.

Nam 251 TCN, Aratos cua Sicyon đa lanh đao mot cuoc noi day chong lai Antigonos II, va vao nam 250 TCN, Ptolemaios II đa tuyen bo ung ho vi vua tu xung Alexandros cua Corinth. Mac du Alexandros đa qua đoi vao nam 246 TCN va Antigonos đa co the gianh đuoc mot chien thang hai quan truoc nha Ptolemaios tai Andros, nguoi Macedonia đa đe mat Acrocorinth vao tay luc luong cua Aratos vao nam 243 TCN, tiep theo sau đo Corinth đa đuoc ket nap vao lien minh Achaea. Antigonos II đa giang hoa voi lien minh Achaea vao nam 240 TCN, nhuong lai nhung vung lanh tho ma ong đa mat o Hy Lap. Antigonos II qua đoi vao nam 239 TCN va đa đuoc ke vi boi nguoi con trai cua ong la Demetrios II cua Macedonia (tri vi tu 239-229 TCN). Nham tim kiem mot lien minh voi Macedonia đe chong lai nguoi Aetolia, thai hau va nhiep chinh cua Ipiros, Olympias II, đa đe nghi ga nguoi con gai cua ba la Phthia cua Macedonia cho Demetrios II. Demetrios II đa chap nhan loi đe nghi cua ba, nhung ong lai gay ton hai đen moi quan he voi nha Seleukos bang cach ly di Stratonike cua Macedonia. Mac du nguoi Aetolia đa thiet lap mot lien minh voi lien minh Achaea nhu la mot he qua cua đieu nay, Demetrios II đa co the xam luoc Boeotia va chiem no tu tay cua nguoi Aetolia vao nam 236 TCN.
Lien minh Achaea đa thanh cong trong viec chiem Megalopolis vao nam 235 TCN, va vao giai đoan cuoi trieu đai cua Demetrios II thi nguoi Macedonia đa đe mat gan nhu toan bo ban đao Peloponnese ngoai tru Argos. Demetrios II con mat đi mot đong minh o Ipiros khi ma che đo quan chu bi lat đo trong mot cuoc cach mang cong hoa. Demetrios II đa tranh thu su tro giup cua vi vua Illyria la Agron đe bao ve Acarnania chong lai nguoi Aetolia, va vao nam 229 TCN, ho đa thanh cong trong viec đanh bai ham đoi lien hop cua nguoi Aetolia va lien minh Achaea tai tran Paxos. Mot vi vua nguoi Illyria khac, Longarus cua vuong quoc Dardania, đa xam luoc Macedonia va đanh bai mot đao quan cua Demetrios II ngay truoc khi ong qua đoi vao nam 229 TCN. Mac du nguoi con trai con nho tuoi cua ong la Philippos đa ngay lap tuc ke vi ngai vang, nhiep chinh cua ong ta Antigonos III Doson (tri vi tu 229-221 TCN) von la nguoi chau ho cua Antigonos II, đa đuoc quan đoi ton len lam vua va Philippos la nguoi thua ke cua ong sau khi Antigonos gianh đuoc mot loat cac chien thang quan su truoc nguoi Illyria o phia Bac va nguoi Aetolia o Thessaly.

Aratos đa phai mot su than toi cho Antigonos III vao nam 226 TCN đe thiet lap mot lien minh von khong ai ngo toi vao thoi điem đo khi ma vi vua cai cach Cleomenes III cua Sparta đang đe doa phan con lai cua Hy Lap trong cuoc chien tranh Cleomenes (229–222 TCN). Đe đoi lai cho su tro giup ve mat quan su, Antigonos III yeu cau Corinth phai đuoc trao tra lai cho nguoi Macedonia, Aratos cuoi cung đa đong y vao nam 225 TCN. Nam 224 TCN, quan đoi cua Antigonos III đa chiem Arcadia tu tay nguoi Sparta. Sau khi thiet lap mot lien minh Hy Lap theo cung cach thuc giong nhu lien minh Corinth cua Philippos II, ong đa thanh cong trong viec đanh bai nguoi Sparta tai tran Sellasia vao nam 222 TCN. Đay la lan đau tien trong suot chieu dai lich su cua minh, Sparta đa bi chiem đong boi mot the luc ngoai bang, đieu nay đa khoi phuc lai vi the cua Macedonia nhu la cuong quoc so mot o Hy Lap. Antigonos đa qua đoi mot nam sau đo co le la do benh lao, ong đa đe lai mot vuong quoc Hy Lap hoa hung manh cho nguoi ke vi Philippos V.
Philippos V cua Macedonia (tri vi tu 221-179 TCN) ngay lap tuc đa đoi mat voi nhung thach thuc đoi voi quyen luc cua ong đen tu bo lac nguoi Illyria la nguoi Dardani va lien minh Aetolia. Philippos V va đong minh cua ong đa thanh cong trong viec chong lai nguoi Aetolia va đong minh cua ho trong cuoc Chien tranh Đong Minh (220–217 TCN), tuy nhien ong đa giang hoa voi nguoi Aetolia ngay khi nghe tin ve nhung cuoc tan cong cua nguoi Dardani o phia Bac va chien thang cua nguoi Carthage truoc nguoi La Ma tai Tran ho Trasimene vao nam 217 TCN. Demetrios cua Pharos đuoc cho la đa thuyet phuc Philippos V chiem lay Illyria truoc tien neu muon thuc hien mot cuoc xam luoc nham vao ban đao Y. Nam 216 TCN, Philippos V đa phai 100 chiec thuyen chien hang nhe toi khu vuc bien Adriatic đe tan cong Illyria, mot đong thai ma đa khien cho Scerdilaidas cua vuong quoc Ardiaei keu goi su tro giup tu nguoi La Ma. Rome đa phan ung lai bang cach phai 10 chiec quinquereme hang nang tu Sicily toi tuan tra khu vuc bo bien Illyria, đieu nay khien cho Philippos V phai huy bo ke hoach va ra lenh cho ham đoi cua minh rut lui, ngan chan mot cuoc chien co the xay ra vao luc đo.


= Chien tranh voi Rome =

Vao nam 215 TCN, vao giai đoan đinh điem cua cuoc chien tranh Punic lan thu hai voi đe quoc Carthage, chinh quyen La Ma đa chan đung mot chiec thuyen o ngoai khoi bo bien Calabria, tren chiec thuyen nay co mot phai vien nguoi Macedonia va mot su than nguoi Carthage đang giu mot hiep uoc đuoc Hannibal Barca soan thao, no la mot tuyen bo ve mot lien minh voi Philippos V. Hiep uoc nay quy đinh rang chi co Carthage moi co quyen đam phan cac đieu khoan ve su đau hang gia đinh cua Rome va hua tro giup lan nhau trong truong hop sau khi đuoc hoi sinh Rome se tim kiem su tra thu đoi voi Macedonia hoac Carthage. Mac du vay nguoi Macedonia co le chi quan tam đen viec bao ve nhung vung đat moi đuoc chinh phuc cua ho o Illyria, tuy the nguoi La Ma van co the ngan tro bat cu tham vong lon lao nao cua Philippos V đoi voi khu vuc Adriatic trong cuoc chien tranh Macedonia lan thu nhat (214–205 TCN). Vao nam 214 TCN, Rome đa bo tri mot ham đoi tai Oricus, noi nay cung voi Apollonia đa bi nguoi Macedonia tan cong. Khi nguoi Macedonia chiem Lissus vao nam 212 TCN, Vien nguyen lao La Ma đa phan ung lai bang cach xui giuc lien minh Aetolia, Sparta, Elis, Messenia, va Attalos I (tri vi tu 241-197 TCN) cua Pergamon gay chien chong lai Philippos V, giu cho ong ban ron va tranh xa khoi Y.
Lien minh Aetolia đa ky ket mot hiep uoc hoa binh voi Philippos V vao nam 206 TCN, con Cong hoa La Ma đa đam phan hiep uoc Phoenice vao 205 TCN đe cham dut chien tranh va cho phep nguoi Macedonia giu lai mot so thanh tri ma ho đa chiem đuoc o Illyria. Mac du nguoi La Ma đa tu choi loi đe nghi cua nguoi Aetolia vao nam 202 TCN ve viec Rome mot lan nua tuyen bo chien tranh voi Macedonia, Vien nguyen lao La Ma đa can nhac nghiem tuc đoi voi loi đe nghi tuong tu toi tu Pergamon va đong minh Rhodes cua no vao nam 201 TCN. Nhung quoc gia nay đa to ra lo lang ve lien minh cua Philippos V voi Antiochos III Đai đe cua đe quoc Seleukos, ma đa xam luoc đe quoc Ptolemaios von đa met moi vi chien tranh va kiet que ve tai chinh trong cuoc Chien tranh Syria lan thu Nam (202–195 TCN), khi Philippos V chiem nhung thanh tri cua nha Ptolemaios o khu vuc bien Aegea. Mac du cac phai vien cua Rome đa đong mot vai tro chu chot trong viec thuyet phuc Athens gia nhap vao lien minh chong Macedonia cung voi Pergamon va Rhodes vao nam 200 TCN, the nhung comitia centuriata (hoi đong nhan dan) đa bac bo đe nghi ve viec tuyen chien voi Macedonia cua Vien nguyen lao La Ma. Trong khi đo, Philippos V đa chinh phuc cac vung đat o khu vuc Hellespont va Bosporus cung nhu la đao Samos cua nha Ptolemaios, đieu nay đa dan đen viec Rhodes thanh lap mot lien minh voi Pergamon, Byzantium, Cyzicus, va Chios chong lai Macedonia. Bat chap tren danh nghia la đa lien minh voi vi vua nha Seleukos, Philippos V đa thua tran thuy chien Chios vao nam 201 TCN va đa bi ham đoi cua nguoi Rhodes va Pergamon phong toa o Bargylia.

Trong luc Philippos V đang ban giao chien voi cac đong minh Hy Lap cua Rome, thi Rome lai coi đieu nay nhu la mot co hoi đe trung phat nguoi đong minh cu cua Hannibal bang mot cuoc chien tranh ma ho hy vong la se mang đen mot chien thang va khong can qua nhieu nguon luc. Vien nguyen lao La Ma đa yeu cau Philippos V cham dut chien tranh chong lai cac quoc gia Hy Lap lan can va tuan theo mot uy ban phan xu quoc te đe giai quyet cac bat binh. Khi comitia centuriata cuoi cung đa bo phieu tan thanh viec tuyen chien cua Vien nguyen lao La Ma vao nam 200 TCN va trao toi hau thu cua ho cho Philippos V, trong đo yeu cau rang mot toa an đanh gia thiet hai gay ra cho Rhodes va Pergamon, vi vua cua Macedonia đa bac bo đieu nay. Đieu nay đa đanh dau su khoi đau cua Chien tranh Macedonia lan thu hai (200–197 TCN), voi viec Publius Sulpicius Galba Maximus chi huy cac hoat đong quan su o Apollonia.

Nguoi Macedonia đa thanh cong trong viec bao ve lanh tho cua ho trong khoang gan hai nam, the nhung chap chinh quan La Ma Titus Quinctius Flamininus đa thanh cong trong viec đanh bat Philippos V khoi Macedonia vao nam 198 TCN, buoc binh si cua ong phai thoai lui toi Thessaly. Khi lien minh Achaea phan boi lai nguoi Macedonia va đung ve phia Rome, vi vua cua Macedonia đa cau hoa, nhung boi vi cac đieu khoan đua ra đuoc cho la qua khac nghiet, va vi the cuoc chien tranh van tiep tuc dien ra. Vao thang 6 nam 197 TCN, nguoi Macedonia đa bi đanh bai tai Tran Cynoscephalae. Rome sau đo đa thong qua mot hiep uoc ma buoc Macedonia phai tu bo phan lon nhung vung lanh tho Hy Lap cua no ngoai tru chinh Macedonia, tru khi no đong vai tro la mot vung đem đe đe phong cac cuoc tan cong cua nguoi Illyria va Thracia vao Hy Lap. Mac du mot so nguoi Hy Lap nghi ngo nguoi La Ma co y đinh thay the Macedonia nhu la mot the luc ba chu moi o Hy Lap, Flaminius đa tuyen bo tai the van hoi Isthmia vao nam 196 TCN rang Rome co y đinh bao toan quyen tu do cua nguoi Hy Lap bang viec khong đe lai bat cu đon vi đon tru nao va cung khong đoi hoi cong nap bang bat cu hinh thuc nao. Loi hua hen cua ong đa bi tri hoan boi nhung cuoc đam phan voi vi vua Sparta la Nabis, vao luc đo ong ta đa chiem Argos, tuy vay nguoi La Ma đa rut quan khoi Hy Lap vao nam 194 TCN.
Nhan đuoc su khuyen khich tu lien minh Aetolia va loi keu goi giai phong Hy Lap khoi ban tay cua nguoi La Ma tu ho, vi vua Seleukos Antiochos III đa đo bo cung voi quan đoi cua minh o Demetrias, Thessaly, vao nam 192 TCN, va đuoc nguoi Aetolia bau lam strategos. Macedonia, lien minh Achaea, va cac thanh bang Hy Lap khac đa giu su lien minh cua ho voi Rome. Nguoi La Ma sau đo đa đanh bai đe quoc Seleukos trong Tran Thermopylae vao nam 191 TCN va tiep đo la trong tran Magnesia vao nam 190 TCN, đieu nay đa buoc nha Seleukos phai tra mot khoan boi thuong chien tranh, pha huy phan lon ham đoi cua ho, va tu bo yeu sach cua ho đoi voi bat cu vung lanh tho nao nam o phia Bac hoac phia Tay cua day nui Taurus theo hiep uoc Apamea vao nam 188 TCN. Đuoc su chap nhan cua Rome, Philippos V đa co the chiem đuoc mot vai thanh pho o mien trung Hy Lap ma von đa lien minh voi Antiochos III vao nam 191–189 TCN, trong khi đo Rhodes va Eumenes II (tri vi tu 197-159 TCN) cua Pergamon đa gianh đuoc nhung vung lanh tho o Tieu A.
That bai trong viec lam vua long tat ca cac phe trong nhung cuoc tranh chap lanh tho khac nhau, vao nam 184/183 TCN Vien nguyen lao La Ma đa quyet đinh buoc Philippos V phai tu bo Aenus va Maronea, boi vi chung đa đuoc tuyen bo la cac thanh pho tu do theo hiep uoc Apamea. Đieu nay đa lam giam bot noi so hai cua Eumenes II rang Macedonia co the gay ra mot moi đe doa đoi voi nhung vung đat cua ong ta o Hellespont. Perseus cua Macedonia (tri vi tu 179-168 TCN) đa ke vi Philippos V va xu tu nguoi em trai Demetrios cua minh, ong ta von đuoc long nguoi La Ma nhung lai bi Perseus buoc toi phan quoc. Perseus sau đo đa co gang thiet lap cac lien minh hon nhan voi Prusias II cua Bithynia va Seleukos IV Philopator cua đe quoc Seleukos, cung voi đo la đa noi lai cac moi quan he voi Rhodes ma đa khien cho Eumenes II cam thay vo cung lo lang. Mac du Eumenes II đa co gang lam suy yeu ngam ngam cac moi quan he ngoai giao nay, Perseus đa gay dung mot lien minh voi lien minh Boeotia, mo rong quyen luc cua minh toi Illyria va Thrace, va vao nam 174 TCN, ong đa gianh đuoc vai tro quan ly ngoi đen Apollo tai Delphi voi tu cach la mot thanh vien cua hoi đong đai nghi lien bang.

Eumenes II đa đen Rome vao nam 172 TCN va đoc mot bai dien van truoc Vien nguyen lao đe to cao su vi pham va cac toi ac đuoc quy cho la cua Perseus. Đieu nay đa thuyet phuc đuoc Vien nguyen lao tuyen bo cuoc chien tranh Macedonia lan thu Ba (171–168 TCN). Mac du Perseus đa gianh chien thang truoc nguoi La Ma tai tran Callinicus vao nam 171 TCN, quan đoi Macedonia đa bi đanh bai tai tran Pydna vao thang 6 nam 168 TCN. Perseus chay tron toi Samothrace nhung ong đa đau hang ngay sau đo va bi đua toi Rome cho le dieu binh chien thang cua Lucius Aemilius Paullus Macedonicus, ong sau đo bi quan thuc tai Alba Fucens va qua đoi tai đay vao nam 166 TCN. Nguoi La Ma đa bai bo che đo quan chu cua Macedonia bang cach thiet lap bon nuoc cong hoa đong minh rieng biet thay cho no, thu phu cua chung đat tai Amphipolis, Thessalonica, Pella, va Pelagonia. Nguoi La Ma đa ap đat cac đieu luat khat khe ngan can nhung su tiep xuc ve kinh te va xa hoi giua cac cu dan cua nhung nuoc cong hoa nay, bao gom ca viec cam cac cuoc hon nhan giua ho va (tam thoi) ngan cam viec khai thac vang va bac. Mot nguoi ten la Andriskos đa tu xung la hau due cua nha Antigonos, ong ta sau đo noi day chong lai nguoi La Ma va đuoc tuyen bo la vua cua Macedonia. Ong đa đanh bai mot đao quan La Ma duoi quyen cua vi praetor Publius Juventius Thalna trong cuoc chien tranh Macedonia lan thu Tu (150–148 TCN). Bat chap đieu nay, Andriskos đa bi đanh bai trong Tran Pydna lan thu hai boi Quintus Caecilius Metellus Macedonicus vao nam 148 TCN Tiep sau su kien nay, nguoi La Ma đa huy diet Carthage vao nam 146 TCN va gianh chien thang truoc lien minh Achaea trong Tran Corinth, mo ra thoi ky Hy Lap thuoc La Ma va su thiet lap tu tu cua Tinh Macedonia cua La Ma.


The che = Phan cap chinh quyen =

Đung đau chinh quyen cua Macedonia la nha vua (basileos). It nhat la tu trieu đai cua Philippos II tro đi, nha vua đa đuoc tro giup boi nhung nguoi hau hoang gia (basilikoi paides), can ve (somatophylakes), cac chien huu (hetairoi), nhung nguoi ban (philoi), mot hoi đong ma bao gom cac thanh vien cua quan đoi, va (trong thoi ky Hy Lap hoa) cac quan toa. Thieu cac bang chung cho thay muc đo chia se quyen luc cua moi mot nhom trong so nay voi nha vua hoac la su ton tai cua chung đa co nen tang trong mot khuon kho hien phap chinh thuc. Truoc trieu đai cua Philippos II, the che duy nhat đuoc chung minh bang van ban chung tu đo la che đo quan chu.


= Vuong quyen va trieu đinh hoang gia =
Chinh quyen đuoc biet đen đau tien cua Macedonia co đai đo la che đo quan chu cua no, che đo nay keo dai toi nam 167 TCN khi no bi nguoi La Ma bai bo. Che đo quan chu cha truyen con noi cua nguoi Macedonia đa ton tai it nhat la tu thoi ky Hy Lap co xua voi goc re la tang lop quy toc Homer tu thoi ky Mycenae. Thucydides viet rang vao thoi xa xua, Macedonia đuoc phan chia thanh cac bo lac đia phuong nho, moi bo lac lai co mot tieu vuong, cac bo lac thuoc Ha Macedonia cuoi cung đa đuoc thong nhat lai duoi quyen cua mot vi vua vi đai, nguoi đa the hien quyen luc nhu la mot vi chua te đoi voi cac vi tieu vuong cua Thuong Macedonia.Su ke vi cha-con theo truc he đa bi pha vo sau vu am sat Orestes cua Macedonia vao nam 396 TCN (đuoc cho la duoi ban tay cua vi nhiep chinh va nguoi ke vi cua ong la Aeropos II cua Macedonia), lam mo mit van đe đo la khong ro lieu rang o đay la che đo con trai truong thua ke theo truyen thong co san hay la mot hoi đong quan đoi hoac cua nguoi dan se co quyen lap hien đuoc lua chon mot vi vua khac. Chung ta khong ro lieu rang con trai cua cac hoang hau hoac nhung nguoi vo nguoi Macedonia co luon luon đuoc uu tien hon nhung nguoi khac hay khong boi vi Archelaos I cua Macedonia đa len ngoi sau khi đa am sat nguoi thua ke đuoc chi đinh cua cha minh, ban than Archelaos la mot nguoi con trai cua Perdiccas II cua Macedonia voi mot nu no le.

Chung ta biet đuoc rang cac vi vua Macedonia truoc thoi Philippos II đa nam giu nhung đac quyen va thuc hien trach nhiem tiep đai nhung su than ngoai quoc, quyet đinh chinh sach đoi ngoai cua vuong quoc, va đam phan lien minh voi nhung cuong quoc ngoai bang. Sau chien thang cua nguoi Hy Lap o Salamis vao nam 480 TCN, vi tuong nguoi Ba Tu la Mardonius đa phai Alexandros I cua Macedonia toi Athens voi tu cach la mot đai dien ngoai giao chinh đe dan xep mot lien minh giua đe quoc Achaemenes va Athens. Quyet đinh phai Alexandros đuoc dua tren su thong gia cua ong voi mot gia đinh quy toc Ba Tu va moi quan he chinh thuc truoc đay cua ong voi thanh bang Athens. Voi viec nam giu cac nguon tai nguyen tu nhien bao gom vang, bac, go va nhung vung đat đai thuoc hoang gia, cac vi vua Macedonia thoi ky đau cung con co kha nang mua chuoc cac phe phai trong nuoc va ngoai quoc bang nhung mon qua an tuong.
Co it thong tin đuoc biet đen ve he thong phap luat cua Macedonia co đai ngoai tru viec nha vua giu vai tro la tham phan toi cao cua vuong quoc. Cac vi vua Macedonia cung la Tong tu lenh cua quan đoi. Philippos II cung con đuoc đanh gia cao nho vao nhung hanh đong mo đao cua minh trong vai tro nhu la tu te toi cao cua quoc gia. Ong đa thuc hien cac nghi le hien he hang ngay va dan dat nhung le hoi ton giao. Alexandros đa bat chuoc nhieu khia canh khac nhau cua trieu đai nguoi cha cua minh, chang han nhu ban tang đat đai va cac mon qua cho nhung quy toc trung thanh, nhung ong cung đa đanh mat su ung ho cua nhung nguoi chu chot trong so ho vi đa chap nhan mot so le phuc cua mot vi quan chu Phuong Đong, Ba Tu, mot "chua te va chu nhan" nhu Carol J. King đe xuat, thay vi cua mot "nguoi chien huu" giong nhu moi quan he truyen thong cua cac vi vua Macedonia voi nhung chien huu cua ho. Cha cua Alexandros, Philippos II, co le đa chiu anh huong tu cac truyen thong cua nguoi Ba Tu khi ong ap dung cac the che tuong tu nhu cac co quan o trong vuong quoc Achaemenes, chang han nhu la co mot thu ky hoang gia, kho luu tru hoang gia, nhung nguoi hau hoang gia, va mot ngai vang.


= Nhung nguoi hau hoang gia =

Nhung nguoi hau hoang gia la cac cau be va nhung thieu nien đuoc trieu tap theo nghia vu tu cac gia đinh quy toc va phuc vu cac vi vua Macedonia co le la tu trieu đai cua Philippos II tro đi, mac du vay bang chung chac chan hon cho đieu nay co nien đai la vao trieu đai cua Alexandros Đai đe. Nhung nguoi hau hoang gia đong vai tro gian tiep trong cac hoat đong chinh tri quan trong va viec đuoc trieu tap theo nghia vu co vai tro nhu la mot du đinh đe cho ho buoc đau lam quen voi đoi song chinh tri. Sau mot thoi gian huan luyen va phung su, nhung nguoi hau nay đuoc ky vong se tro thanh mot trong nhung chien huu va tuy tung ca nhan cua nha vua. Trong suot qua trinh huan luyen cua ho, nhung nguoi hau đuoc ky vong se bao ve nha vua khi ong yen giac, dat ngua cho nha vua, giup nha vua cuoi ngua, thap tung nha vua trong cac chuyen đi san hoang gia, va phung su nha vua trong symposia (tuc la cac buoi tiec ruou). Mac du co it cac bang chung ve nhung nguoi hau hoang gia vao thoi ky nha Antigonos, chung ta biet đuoc rang mot so nguoi trong so ho đa bo chay cung voi Perseus cua Macedonia toi Samothrace sau that bai cua ong truoc nguoi La Ma vao nam 168 TCN.


= Can ve =
Cac can ve hoang gia đam nhiem vai tro la cac thanh vien than can nhat cua nha vua tai trieu đinh va tren chien truong. Ho đuoc chia thanh hai nhom: agema cua hypaspistai, mot kieu luc luong đac nhiem co đai thuong co so luong vai tram nguoi, va mot nhom nho hon đuoc đich than nha vua lua chon can cu vao nhung pham chat ca nhan cua moi nguoi hoac la đe ton vinh nhung gia đinh quy toc ma ho xuat than tu đo. Do đo, luc luong can ve, bi gioi han ve so luong va hinh thanh nen nhom than tin cua nha vua, khong phai luc nao cung chiu trach nhiem cho viec bao ve sinh mang cua nha vua khi o trong hoac ngoai chien truong; tuoc hieu va chuc vu cua ho la mot bieu hien cua su uu tu nhieu hon, co le đuoc su dung đe che ngu su ganh đua giua cac gia đinh quy toc.


= Chien huu, nhung nguoi ban, hoi đong, va cac cuoc hop =

Cac chien huu, bao gom luc luong chien huu ky binh va luc luong bo binh pezhetairoi tinh nhue, ve co ban đai dien cho mot nhom lon hon nhung can ve cua nha vua. Nhung nguoi đuoc tin cay nhat hoac nhung chien huu co cap bac cao nhat hinh thanh nen mot hoi đong ma giu vai tro nhu la mot ban co van cho nha vua. Mot so luong nho cac bang chung cho thay su ton tai cua mot hoi đong quan su trong thoi chien va mot hoi đong nhan dan trong thoi binh.
Cac thanh vien cua hoi đong co quyen phat bieu mot cach tu do, va mac du khong co bang chung truc tiep cho thay rang ho đa bo phieu cho cac van đe cua nha nuoc, mot đieu ro rang rang đoi khi nha vua it nhat la đa chiu suc ep phai đong y voi yeu cau cua ho. Hoi đong ro rang đa đuoc trao quyen xet xu cac vu an phan quoc va an đinh hinh phat cho ho, chang han nhu Alexandros Đai đe đa đong vai tro nhu la cong to vien trong phien toa xet xu va ket an ba nguoi bi cao buoc co lien quan đen am muu am sat nguoi cha cua ong (trong khi nhung nguoi khac đa đuoc tuyen bo trang an). Tuy nhien, co le la khong đu bang chung đe cho phep ket luan rang cac hoi đong va hoi nghi lap phap thuong xuyen đuoc duy tri hoac co co so hop hien vung chac, hoac rang nhung quyet đinh cua ho luon đuoc nha vua chu y. Ngay sau khi Alexandros qua đoi, cac chien huu đa ngay lap tuc to chuc mot hoi đong đe nam quyen kiem soat đe quoc cua ong, nhung no đa som tro nen mat on đinh boi su canh tranh va xung đot no ra giua cac thanh vien cua no. Quan đoi cung su dung binh bien nhu la mot cong cu đe đat đuoc cac muc đich chinh tri.


= Quan toa, khoi thinh vuong chung, chinh quyen đia phuong, va cac quoc gia đong minh =
Cac vi vua nha Antigonos cua Macedonia đa dua vao nhung vi quan lai đia phuong khac nhau đe quan ly cac cong viec cua nha nuoc. Ho bao gom cac quan chuc cap cao cua thanh pho, chang han nhu vi strategos phu trach quan su va vi politarch, tuc la vi tong đoc đuoc bau chon (archon) cua mot thanh pho lon (polis), cung nhu chuc vu ton giao-chinh tri la epistates. Khong co bang chung con sot lai nao ve lai lich ca nhan cua cac vi quan chuc nay, mac du vay ho co the đuoc chon trong so nhung nhom quy toc philoi va hetairoi, ho đa đuoc bo nhiem the cho cho cac tuong linh quan đoi.

O Athens co đai, che đo dan chu cua Athen đa đuoc khoi phuc trong ba lan khac nhau sau khi thanh pho bi chinh phuc lan đau tien boi Antipatros vao nam 322 TCN. Khi no lien tuc nam duoi su cai tri cua nguoi Macedonia, no đa bi cai tri boi mot che đo đau so do nguoi Macedonia dung nen bao gom nhung cong dan giau co nhat cua thanh bang. Nhung thanh bang khac đa đuoc đoi xu theo cach hoan toan khac va đuoc cho phep co mot muc đo tu chu lon hon. Sau khi Philippos II chinh phuc Amphipolis vao nam 357 TCN, thanh pho nay đa đuoc phep giu lai che đo dan chu cua no, bao gom hien phap cua no, hoi đong nhan dan, hoi đong thanh pho (boule), va cac cuoc bau cu nhung vi quan chuc moi hang nam, nhung mot đoi quan đon tru nguoi Macedonia đa đuoc bo tri ben trong cac buc tuong cua thanh pho cung voi mot vien tham tan hoang gia nguoi Macedonia (epistates) đe giam sat cac van đe chinh tri cua thanh pho. Philippi, thanh pho đuoc Philippos II thanh lap, la thanh pho duy nhat trong khoi thinh vuong chung Macedonia ma co mot chinh quyen dan chu voi hoi đong nhan dan, boi vi hoi đong (ecclesia) cua Thessaloniki, trong thuc te duong nhu chi co vai tro hinh thuc. Mot so thanh pho cung duy tri cac khoan thu hang nam cua ho. Cac vi vua cua Macedonia va chinh quyen trung uong quan ly cac khoan thu đuoc phat sinh tu nhung ngoi đen va tang lop tu te.
Trong khoi thinh vuong chung Macedonia, mot so bang chung tu the ky thu 3 TCN chi ra rang cac quan he ngoai giao voi nuoc ngoai đa đuoc quan ly boi chinh quyen trung uong. Mac du moi mot thanh pho Macedonia tren danh nghia la đa tham gia vao cac su kien toan Hy Lap voi tu cach la mot thuc the đoc lap, trong thuc te, viec cap asylia (bat kha xam pham, mien tru ngoai giao, va quyen an nau tai nhung noi ton nghiem) cho cac thanh pho nhat đinh đa đuoc xu ly truc tiep boi nha vua. Tuong tu, cac thanh bang Hy Lap nam trong koina Hy Lap cung thoi (tuc la lien bang cua cac thanh bang, sympoliteia) tuan theo cac nghi đinh đuoc bo phieu tap the boi cac thanh vien cua lien minh. Trong cac thanh bang thuoc mot lien minh hoac lien bang, viec cap proxenia (tuc la viec tiep đai cac su than ngoai quoc) thuong la mot quyen đuoc chia se boi chinh quyen đia phuong va trung uong. Nhieu bang chung con sot lai cho thay viec cap proxenia la đac quyen duy nhat cua chinh quyen trung uong o trong lien minh Ipiros, va mot so bang chung cho thay su sap đat tuong tu o trong khoi thinh vuong chung Macedonia. Cac thanh bang ma đa lien minh voi Macedonia ban hanh cac nghi đinh lien quan đen proxenia cua rieng ho. Cac lien minh ngoai quoc cung thiet lap lien minh voi cac vi vua Macedonia, chang han nhu lien minh Crete đa ky cac hiep uoc voi Demetrios II Aetolicos va Antigonos III Doson bao đam su cung cap linh đanh thue Crete cho quan đoi Macedonia, va bau chon Philippos V cua Macedonia la quan nhiep chinh danh du (prostates) cua lien minh.


= Quan đoi =


 Quan đoi Macedonia thoi ky đau  Cau truc co ban cua quan đoi Macedonia co đai la su phan chia giua luc luong chien huu ky binh (hetairoi) va luc luong chien huu bo binh (pezhetairoi), đuoc tang cuong them boi cac đoi quan đong minh khac nhau, cac binh si ngoai quoc đuoc tuyen mo, va linh đanh thue. Luc luong chien huu bo binh co le đa ton tai tu trieu đai cua Alexandros I cua Macedonia. Ky binh Macedonia, mac ao giap co bap, đa tro nen noi tieng trong va sau khi ho tham gia vao cuoc chien tranh Peloponnesus, vao thoi điem đo ho đung ve phia Athens hoac Sparta. Bo binh Macedonia trong thoi ky nay bao gom nhung nguoi chan cuu va nong dan đuoc huan luyen ngheo nan, trong khi luc luong ky binh bao gom cac quy toc. Dua vao cac chung cu la nhung tac pham nghe thuat thuoc giai đoan đau the ky thu 4 TCN, co mot anh huong ro ret tu nguoi Sparta đoi voi quan đoi Macedonia truoc thoi Philippos II. Nicholas Viktor Sekunda tuyen bo rang vao giai đoan đau trieu đai cua Philippos II vao nam 359 TCN, quan đoi Macedonia bao gom 10,000 bo binh va 600 ky binh, the nhung Malcolm Errington canh bao rang nhung con so đuoc cac tac gia co đai trich dan nen đuoc xem xet voi su hoai nghi nhat đinh.


 Philippos II va Alexandros Đai đe  Sau khi danh nhieu nam lam mot con tin chinh tri o Thebes, Philippos II đa co gang mo phong cac bai tap quan su mau cua nguoi Hy Lap va phat nhung trang bi tieu chuan cho cac dan binh, va đa thanh cong trong viec bien quan đoi Macedonia tu mot đao quan đuoc tuyen mo tu nhung nguoi nong dan thanh mot đao quan đuoc huan luyen tot, mot đao quan chuyen nghiep. Philippos II đa ap dung mot so chien thuat quan su tu ke thu cua minh, chang han nhu la đoi hinh ky binh embolon tu nguoi Scythia. Luc luong bo binh cua ong su dung nhung chiec khien peltai thay the cho nhung chiec khien kieu hoplon truoc đo, ho đuoc trang bi voi nhung chiec mu giap bao ve, giap bao ve chan, va ca ao giap bao ve than hoac cac dai bang quanh bung kotthybos, cung voi nhung ngon giao sarissa va mot dao gam la vu khi phu. Luc luong bo binh hypaspistai tinh nhue, bao gom nhung nguoi linh đuoc tuyen chon tu hang ngu pezhetairoi, đuoc thanh lap duoi trieu đai cua Philippos II va đuoc tiep tuc su dung duoi trieu đai cua Alexandros Đai đe. Philippos II cung la nguoi thiet lap nen luc luong can ve hoang gia (somatophylakes).

Ve phan đoi quan chien đau tam xa trang bi nhe cua minh, Philippos II đa tuyen mo luc luong đanh thue la cac cung thu Crete cung nhu nhung linh phong lao, linh nem đa, va cung thu nguoi Thrace, Paeonia, va Illyrii. Ong cung chieu mo cac ky su chang han nhu Polyidos cua Thessaly va Diades cua Pella, nhung nguoi co tai nang trong viec xay dung cac vu khi cong thanh tien tien va nhung co phao ma co the ban nhung mui ten lon. Sau khi gianh đuoc cac mo doi dao o Krinides (đuoc đoi ten thanh Philippi), ngan kho hoang gia đa co đu kha nang đe đua ra chien truong mot đao quan chuyen nghiep thuong truc. Nguon thu cua nha nuoc tang len duoi trieu đai cua Philippos II đa cho phep nguoi Macedonia xay dung mot ham đoi nho lan đau tien, ma bao gom cac tau trireme.
Đon vi ky binh nguoi Macedonia duy nhat đuoc chung thuc duoi thoi Alexandros la luc luong chien huu ky binh, tuy vay ong đa thanh lap mot luc luong chien huu ky binh hipparchia (tuc la mot đon vi gom vai tram ky binh) ma bao gom toan bo la nguoi Ba Tu trong giai đoan tien hanh chien dich o chau A. Khi tien quan toi chau A, Alexandros đa mang theo 1,800 ky binh tu Macedonia, 1,800 ky binh tu Thessaly, 600 ky binh tu nhung vung đat con lai cua Hy Lap, va 900 ky binh prodromoi tu Thrace. Antipatros đa co the nhanh chong xay dung mot luc luong gom 600 ky binh ban đia nguoi Macedonia đe tham gia vao cuoc chien tranh Lamia khi no no ra vao nam 323 TCN. Nhung thanh vien tinh nhue nhat trong luc luong hypaspistai cua Alexandros đuoc goi la agema, va mot thuat ngu moi cho hypaspistai đa đuoc nay sinh ra sau tran Gaugamela vao nam 331 TCN: argyraspides (nhung chiec khien bac). Luc luong nay tiep tuc phung su sau giai đoan trieu đai cua Alexandros Đai đe va co the co nguon goc chau A. Ve tong the, luc luong bo binh phalanx su dung giao cua ong co so luong khoang 12,000 nguoi, 3,000 trong so đo la luc luong hypaspistai tinh nhue va 9,000 la pezhetairoi. Alexandros tiep tuc su dung cac cung thu Crete va đua them luc luong cung thu ban đia nguoi Macedonia vao quan đoi. Sau tran Gaugamela, cac cung thu co goc Tay A đa tro nen pho bien.


 Quan đoi nha Antigonos  Quan đoi Macedonia đa tiep tuc phat trien duoi thoi nha Antigonos. Nguoi ta khong ro lieu co bao nhieu nguoi đa đuoc chon lam somatophylakes, co tam nguoi trong luc luong nay vao giai đoan cuoi trieu đai cua Alexandros Đai đe, trong khi luc luong hypaspistai duong nhu đa bi bien thanh luc luong ho tro cho somatophylakes. Tai tran Cynoscephalae vao nam 197 TCN, nguoi Macedonia đa chi huy khoang 16,000 linh giao phalanx. Đoi ky binh chien huu hoang gia cua Alexandros Đai đe gom 800 nguoi, bang so luong ky binh trong đoi ky binh than thanh (tieng Latin: sacra ala; tieng Hy Lap: hiera ile) đuoc Philippos V cua Macedonia chi huy trong cuoc chien tranh Đong Minh vao nam 219 TCN. Luc luong ky binh chinh quy nguoi Macedonia co so luong 3,000 nguoi tai Callinicus, no tach biet voi luc luong ky binh than thanh va ky binh hoang gia. Trong khi cac ky binh Macedonia vao the ky thu 4 chien đau ma khong can khien, nguoi Macedonia sau đo đa bat chuoc su dung khien cho ky binh tu nhung nguoi Celt xam luoc vao thap nien 270 TCN, ho sau đo đa đinh cu o Galatia, o khu vuc trung tam Anatolia.
Nho vao nhung ban khac đuong thoi đen tu Amphipolis va Greia co nien đai lan luot vao nam 218 va 181 TCN, cac nha su hoc đa co the dung lai mot phan nao đo to chuc cua quan đoi nha Antigonos duoi thoi Philippos V. It nhat la tu trieu đai cua Antigonos III Doson tro đi, luc luong bo binh tinh nhue nhat duoi thoi nha Antigonos la luc luong peltast, nhung nguoi linh trang bi nhe hon va co đong hon su dung nhung ngon lao peltai, guom, va mot chiec khien đong nho hon nhung chiec khien cua nhung nguoi linh phalanx Macedonia. Trong luc luong peltast, khoang gan 2,000 nguoi đuoc lua chon đe phuc vu trong luc luong tinh nhue tien phong agema, cung voi cac peltast khac voi so luong khoang 3,000. So luong peltast bien đoi theo thoi ky nhung co le chua bao gio vuot qua 5,000 nguoi. Ho đa chien đau ben canh nhung nguoi linh phalanx ma luc nay đuoc chia thanh cac đoi quan chalkaspides (khien đong) va leukaspides (khien trang).
Cac vi vua nha Antigonos cua Macedonia đa tiep tuc mo rong va trang bi luc luong hai quan. Kassandros đa duy tri mot ham đoi nho tai Pydna, Demetrios I cua Macedonia co mot ham đoi o Pella, va Antigonos II Gonatas, trong thoi ky đam nhiem vai tro nhu la mot vi tuong cho Demetrios o Hy Lap, đa su dung ham đoi đe giu nhung phao đai cua nguoi Macedonia o Demetrias, Chalkis, Piraeus, va Corinth. Hai quan đa đuoc phat trien đang ke trong cuoc chien tranh Chremonides (267–261 TCN), đieu nay cho phep hai quan Macedonia đanh bai hai quan Ai Cap cua nha Ptolemaios trong tran Cos vao nam 255 TCN va Tran Andros vao nam 245 TCN va cho phep mo rong anh huong cua nguoi Macedonia len toan bo quan đao Cyclades. Antigonos III Doson đa su dung hai quan Macedonia đe xam luoc Caria, trong khi Philippos V phai 200 tau tham gia vao tran Chios vao nam 201 TCN. Hai quan Macedonia đa bi cat giam xuong con 6 tau theo hiep uoc hoa binh vao nam 197 TCN đe ket thuc cuoc chien tranh Macedonia lan thu hai voi cong hoa La Ma, mac du vay Perseus cua Macedonia đa nhanh chong tap hop đuoc mot so tau lemboi vao thoi điem cuoc chien tranh Macedonia lan thu ba bung no vao nam 171 TCN.


Xa hoi va van hoa = Ngon ngu =

Sau khi đuoc chap thuan la ngon ngu cua trieu đinh duoi trieu đai cua Philippos II cua Macedonia, cac tac gia Macedonia co đai đa viet nhung tac pham cua minh bang tieng Hy Lap Koine, lingua franca vao giai đoan cuoi cua thoi ky Co Đien va o Hy Lap thoi ky Hy Lap hoa. Bang chung hiem hoi bang van ban chi ra rang tieng Macedonia ban đia la mot tho ngu cua tieng Hy Lap tuong tu nhu tieng Hy Lap Thessaly va tieng Hy Lap tay bac, hoac la mot ngon ngu co ho hang gan gui voi tieng Hy Lap. Đa phan cac ban khac con sot lai tu thoi ky Macedonia co đai đeu đuoc viet bang tieng Hy Lap Attic va ngon ngu ke tuc cua no la tieng Koine. Tieng Hy Lap Attic (va tieng Koine sau nay) la ngon ngu thuong đuoc su dung boi quan đoi Macedonia co đai, mac du vay chung ta biet đuoc rang Alexandros Đai đe đa tung het to mot menh lenh khan cap bang tieng Macedonia cho cac can ve cua ong trong bua tiec ruou ma ong giet Cleitos Đen. Tieng Macedonia đa bien mat trong thoi ky Hy Lap hoa hoac la vao thoi ky La Ma, va hoan toan bi thay the bang tieng Hy Lap Koine.


= Tin nguong ton giao va cac tuc le mai tang =

Vao the ky thu 5 TCN, nguoi Macedonia va nhung nguoi Hy Lap o phia nam it nhieu đa tho cung cung cac vi than trong he thong cac vi than Hy Lap. O Macedonia, cac chuc vu chinh tri va ton giao thuong đan xen. Chang han, nguoi đung đau thanh pho Amphipolis cung giu vai tro la tu te cua than Asklepios, vi than y hoc cua nguoi Hy Lap; mot co cau tuong tu cung đa ton tai o thanh pho Kassandreia, tai đay vi tu te cua giao phai ton vinh nguoi sang lap nen thanh pho la Kassandros cung la nguoi đung đau tren danh nghia cua thanh pho. Đien tho chinh cua than Zeus đa đuoc duy tri o Dion, trong khi mot cai khac o Veria đuoc danh rieng cho Herakles va đuoc vua Demetrios II Aetolikos (tri vi tu 239-229 TCN) bao tro. Trong khi đo, cac giao phai ngoai quoc tu Ai Cap đa đuoc trieu đinh hoang gia ung ho, chang han nhu ngoi đen Sarapis tai Thessaloniki. Nguoi Macedonia cung con co cac moi lien he voi nhung giao phai "quoc te"; vi du nhu cac vi vua Macedonia Philippos III cua Macedonia va Alexandros IV cua Macedonia đa dang tang nhung le vat ta on cho quan the đen tho Samothrace cua giao phai than bi Cabeiri.
Trong ba ngoi mo hoang gia o Vergina, cac hoa si lanh nghe đa trang tri nhung buc tuong bang mot canh than thoai ve viec than Hades bat coc nu than Persephone va cac canh đi san hoang gia, ngoai ra nhung mon đo tuy tang xa hoa bao gom vu khi, ao giap, cac chiec chen uong ruou, va nhung đo vat ca nhan đa đuoc chon cat cung voi nguoi chet, thi hai cua ho đuoc hoa tang truoc khi đuoc chon cat trong cac quan tai vang. Mot so đo tuy tang va trang tri von pho bien trong cac ngoi mo Macedonia khac, the nhung mot so đo vat đuoc tim thay o Vergina ro rang lai gan lien voi hoang gia, bao gom mot vuong mien, cac đo vat xa xi, va vu khi cung ao giap. Cac hoc gia đa tranh luan ve danh tinh nhung nguoi chu nhan cua cac ngoi mo ke tu luc phat hien ra tro cot cua ho vao nam 1977–1978, va nghien cuu moi đay cung voi kham nghiem phap y đa đi đen ket luan rang it nhat mot trong so nhung nguoi đuoc an tang o đay la Philippos II. Nam gan ngoi Mo thu nhat la tan tich con lai cua mot heroon, mot ngoi đen danh cho cac nghi le tho cung nguoi chet. Vao nam 2014, Ngoi mo Kasta đa đuoc phat hien o ngoai ria cua Amphipolis va la ngoi mo co đai lon nhat đuoc tim thay o Hy Lap (toi nam 2017).


= Kinh te va cac tang lop xa hoi =

Nhung nguoi Macedonia tre tuoi thuong đuoc cho la đa tham gia vao viec đi san va đau vo ma von la mot he qua phu sinh ra tu loi song thay đoi bai chan nuoi theo mua trong qua trinh chan tha cac loai gia suc chang han nhu cuu va de, trong khi đo nhan giong ngua va chan nuoi bo cung la nhung nghe pho bien khac. Mot so nguoi Macedonia lai lam nong, cac hoat đong thuy loi, khai hoang, va trong trot hay thuong đuoc ho tro boi chinh quyen Macedonia. Nen kinh te Macedonia va tai chinh cua nha nuoc chu yeu đuoc hau thuan nho vao viec khai thac go va khai thac nhung kim loai gia tri chang han nhu la đong, sat, vang, va bac. Viec bien đoi nhung nguyen lieu nay thanh nhung san pham hoan chinh va viec ban nhung san pham đo đa khuyen khich su phat trien cua cac trung tam đo thi va dan dan thay đoi loi song moc mac cua nguoi Macedonia trong suot the ky thu 5 TCN.
Nha vua Macedonia la mot nhan vat chuyen che đung đau chinh quyen va xa hoi, voi quyen luc đuoc cho la vo han đe quan ly cac van đe cua nha nuoc va chinh sach cong, nhung ong con la nha lanh đao cua mot he thong cai tri mang tinh ca nhan cao đo voi nhung moi quan he gan gui hoac ho hang voi hetairoi cua ong, luc luong nong cot cua tang lop quy toc Macedonia. Nhung quy toc nay chi đung sau nha vua ve quyen luc va đac quyen, ho nam giu cac cap bac trong chinh quyen cua nha vua va giu vai tro la cac si quan chi huy trong quan đoi.Cac vuong quoc Hy Lap hoa ke tuc đe quoc cua Alexandros thi lai co he thong cai tri mang tinh quan lieu nhieu hon voi su di đong xa hoi lon hon danh cho cac thanh vien cua xa hoi trong qua trinh tim cach gia nhap vao tang lop quy toc, đac biet la o Ai Cap duoi thoi nha Ptolemaios. Mac du đuoc cai tri boi mot vi vua va tang lop quy toc thuong vo, Macedonia duong nhu khong su dung no le rong rai giong nhu cac quoc gia Hy Lap cung thoi.


= Nghe thuat thi giac =

Duoi trieu đai cua Archelaos I vao the ky thu 5 TCN, tang lop thuong luu nguoi Macedonia co đai đa đon nhan cac phong tuc tap quan va truyen thong nghe thuat tu nhung vung đat khac cua Hy Lap trong khi van luu giu cac nghi thuc tang le tu xa xua co le la tu thoi ky Homer ma tiep noi boi tiec ruou đem, chung đuoc đac trung boi cac đo vat chang han nhu la nhung krater bang kim loai đuoc trang tri ma chua tro cot cua cac quy toc Macedonia đa khuat trong ngoi mo cua ho. Trong so nay, chiec krater lon bang đong đen tu mot ngoi mo the ky thu 4 TCN o Thessaloniki co ten goi la Derveni Krater đa đuoc trang tri bang canh tuong than Dionysos va đoan tuy tung cua ong ta, no thuoc ve mot quy toc tung phuc vu trong quan đoi. Cac tac pham nghe thuat bang kim loai cua nguoi Macedonia thuong theo phong cach dang binh cua nguoi Athen tu the ky thu 6 TCN tro đi, va chung cung voi nhung chiec chen uong ruou, nu trang, binh chua, vong hoa, vuong mien, va tien xu nam trong so cac đo vat kim loai đuoc tim thay trong nhung ngoi mo cua nguoi Macedonia.

Nhung tac pham nghe thuat son mau cua nguoi Macedonia con ton tai cho đen ngay nay bao gom cac buc bich hoa va tranh tuong, ngoai ra con co cac trang tri tren nhung tac pham đieu khac nghe thuat chang han nhu cac buc tuong va phu đieu. Chan han nhu, dau vet cua mau sac van con ton tai tren cac buc phu đieu cham noi thap cua co quan tai Alexandros co nien đai vao the ky thu 4 TCN. Nhung buc tranh cua nguoi Macedonia đa cho phep cac nha su hoc nghien cuu ve kieu cach quan ao cung nhu cac tranh bi quan su đuoc nguoi Macedonia co đai su dung. Ben canh cac tac pham nghe thuat bang kim loai va tranh ve, nhung buc tranh kham la mot hinh thuc quan trong khac trong so nhung tac pham nghe thuat Macedonia con sot lai. Buc Tranh kham san huu đuc o Pella voi cac đac trung ba chieu va phong cach mo mong cua no cho thay anh huong ro rang tu cac tac pham nghe thuat son mau va khuynh huong nghe thuat Hy Lap hoa rong lon hon, mac du vay đe tai san ban đon so lai phu hop voi thi hieu cua nguoi Macedonia. Tuong tu, buc tranh kham San Su tu cua Pella minh hoa mot canh tuong cua Alexandros voi nguoi chien huu cua minh la Crateros hoac đon gian la mot buc tranh minh hoa thong thuong ve su đi san tieu khien cua hoang gia. Nhung buc tranh kham voi cac chu đe than thoai bao gom canh tuong than Dionysos cuoi mot con bao san va Helen cua Troy bi bat coc boi Theseus, tranh kham nay su dung nhung đac trung mo mong va cach đanh bong thuc tuong tu nhu cac buc tranh cua nguoi Macedonia. Nhung chu đe pho bien trong cac buc tranh va tranh kham cua nguoi Macedonia bao gom chien tranh, canh đi san, va canh tan cong tinh duc cua nam gioi (tuc la bat coc phu nu đe ham hiep hoac ket hon); nhung chu đe nay đoi khi đuoc ket hop vao trong mot tac pham duy nhat va co le ngu y ve mot moi lien he an du.


= Nha hat, am nhac va bieu dien nghe thuat =

Philippos II đa bi am sat vao nam 336 TCN tai nha hat o Aigai, Macedonia, vao giua luc đang dien ra tro choi va nhung chuong trinh bieu dien ky niem đam cuoi cua con gai ong, Cleopatra cua Macedonia. Alexandros Đai đe đuoc cho la mot nguoi co su nguong mo lon lao danh cho ca nha hat va am nhac. Ong đac biet yeu thich cac vo kich cua nhung tac gia bi kich cua Athen co đien la Aeschylos, Sophocles, va Euripides, nhung tac pham cua ho đa gop phan hinh thanh nen nen giao duc Hy Lap thich hop cho nhung than dan phuong đong moi cua ong ben canh viec hoc tap bang tieng Hy Lap, bao gom ca cac tac pham su thi cua Homer. Trong khi ong cung quan đoi cua minh đong quan tai Tyre (ngay nay o Lebanon), Alexandros đa cho phep cac vi tuong cua minh vua đong vai tro la cac quan toa trong cac cuoc thi the thao vua tham gia bieu dien tren san khau trong cac vo bi kich Hy Lap. Cac dien vien noi tieng vao thoi đo la Thessalos va Athenodoros đa bieu dien tai su kien nay.
Am nhac cung đa đuoc đe cao o Macedonia. Ngoai agora, gymnasium, san khau, cac đien tho ton giao va nhung ngoi đen đuoc danh rieng cho cac vi nam va nu than Hy Lap, mot trong nhung dau hieu chinh cua mot thanh pho Hy Lap đich thuc nam trong đe quoc cua Alexandros Đai đe đo la su hien dien cua mot Odeon danh cho bieu dien ca kich. No khong chi hien dien tai Alexandria o Ai Cap ma con o nhung thanh pho xa xoi nhu la Ai-Khanoum thuoc Afghanistan ngay nay.


= Van hoc, giao duc, triet hoc, va su bao tro =

Perdiccas II cua Macedonia co the đa tiep đon nhung vi khach la cac hoc gia Hy Lap Co đien noi tieng tai trieu đinh cua ong, chang han nhu la nha tho tru tinh Melanippides va vi thay thuoc lung danh Hippocrates, va tac pham enkomion viet cho Alexandros I cua Macedonia cua Pindar co the đa đuoc sang tac ngay tai trieu đinh cua ong ta. Archelaos I đa tiep đon nhieu hoc gia Hy Lap, cac nghe si, va nhung nguoi noi tieng tai trieu đinh cua ong hon nhung vi tien vuong. Nhung vi khach danh du cua ong bao gom hoa si Zeuxis, kien truc su Callimachos, nha tho Choerilos cua Samos, Timotheos cua Miletos, va Agathon, cung nhu nha soan kich nguoi Athen Euripides. Triet gia Aristotle, nguoi đa hoc tap tai Hoc vien Plato cua Athens va sang lap ra truong phai Aristotle, đa chuyen toi Macedonia, nguoi ta noi rang ong vua day do chang trai tre tuoi Alexandros Đai đe vua đam nhan vai tro la mot nha ngoai giao đang kinh cho Philippos II. Trong so nhung thanh vien thuoc đoan tuy tung gom cac nghe si, nha van, va triet gia cua Alexandros co Pyrrho cua Elis, nguoi sang lap nen chu nghia hoai nghi cua Pyrrho, mot truong phai triet hoc hoai nghi. Duoi trieu đai Antigonos, Antigonos Gonatas đa xay dung cac moi quan he than mat voi Menedemos cua Eretria, nguoi sang lap ra truong phai Eretria cua triet hoc, va Zenon, nguoi sang lap nen chu nghia khac ky.
Lien quan đen viec chep su cua nguoi Hy Lap thoi ky đau va viec chep su cua nguoi La Ma sau nay, Felix Jacoby đa xac đinh đuoc co the co đen 13 nha su hoc đa viet ve Macedonia trong tac pham Fragmente der griechischen Historiker cua ong. Ngoai cac ghi chep cua Herodotus va Thucydides, nhung tac pham đuoc Jacoby suu tap chi la nhung đoan roi rac, trong khi nhung tac pham khac đa bi mat hoan toan, chang han nhu la lich su cuoc chien tranh Illyria cua Perdiccas III do Antipatros viet. Nhung nha su hoc nguoi Macedonia la Marsyas cua Pella va Marsyas cua Philippi đa viet cac tac pham lich su cua Macedonia, vi vua nha Ptolemaios la Ptolemaios I Soter con tac gia cua mot tac pham lich su ve Alexandros, va Hieronymos cua Cardia đa viet mot tac pham lich su ve nhung vi vua ke tuc Alexandros. Sau chien dich An Đo cua Alexandros Đai đe, vi tuong nguoi Macedonia la Nearchos đa viet mot tac pham ve chuyen du hanh cua ong tu cua song An toi Vinh Ba Tu. Su gia nguoi Macedonia Crateros đa xuat ban mot tap hop cac nghi đinh đuoc thi hanh boi hoi đong nhan dan cua nen dan chu Athen, co ve la trong khi ong theo hoc tai ngoi truong cua Aristotle. Philippos V cua Macedonia đa so huu cac ban thao cua tac pham lich su do Theopompos viet ve Philippos II, no đa đuoc cac hoc gia trieu đinh cua ong thu thap va pho bien bang cac ban sao sau nay.


= Cac mon the thao va thoi gian nhan roi =

Khi Alexandros I cua Macedonia thinh cau đe đuoc tranh tai trong cuoc thi chay cua the van hoi Olympia co đai, ban đau nhung nguoi to chuc cuoc thi đa tu choi loi thinh cau cua ong, ho giai thich rang chi co nguoi Hy Lap moi đuoc phep tranh tai. Tuy nhien, Alexandros I đa đua ra bang chung đo la mot gia pha hoang gia cua nha Argead chung minh dong doi tu Temenos cua Argros co đai, mot đong thai ma cuoi cung đa thuyet phuc đuoc cac giam khao Hellanodikai cua the van hoi Olympia ve nguon goc Hy Lap cua ong va tham quyen đe tranh tai. Vao cuoi the ky thu 5 TCN, vi vua nguoi Macedonia Archelaos I đa đuoc trao thuong vong hoa o liu o ca Olympia va Delphi (tai the van hoi Pythia) vi gianh chien thang trong cac cuoc đua xe ngua Philippos II đa nhan đuoc tin bao ve viec con ngua cua ong đa gianh chien thang tai the van hoi Olympia (trong mot cuoc đua ngua hoac la đua xe ngua) vao đung ngay nguoi con trai Alexandros Đai đe cua ong đuoc sinh ra, vao ngay 19 hoac 20 thang 7 nam 356 TCN. Nhung nguoi Macedonia khong thuoc hoang gia cung đa tranh tai va gianh chien thang trong cac cuoc thi đau khac nhau tai the van hoi Olympia vao the ky thu 4 TCN. Ngoai cac cuoc thi van chuong, Alexandros đa to chuc cac cuoc thi thi am nhac va the thao tren khap đe quoc cua ong.


= An uong va am thuc =

Macedonia co đai chi san xuat ra mot vai loai thuc pham va đo uong hao hang ma đuoc đanh gia rat cao o nhung noi khac trong the gioi Hy Lap, chung bao gom ca chinh tu vinh Strymon va đac biet la ruou vang đuoc san xuat o Chalcidice. Viec su dung banh mi det nhu la mot đia đung thuc an đuoc biet đen som nhat la đuoc thuc hien o Macedonia vao the ky thu 3  TCN, ma co le đa anh huong đen loai banh mi mam cua thoi ky Trung Co.Gia suc va de đa đuoc tieu thu, mac du vay lai khong co ghi chu nao ve loai pho mat nui cua nguoi Macedonia trong van chuong cho toi tan thoi ky Trung Co. Tac gia hai kich Menandros đa viet rang thoi quen an uong cua nguoi Macedonia đa tham nhap vao gioi thuong luu cua Athen; vi du nhu, viec đua thit vao mon trang mieng cua mot bua an. Nguoi Macedonia duong nhu cung đa đua mon mattye vao am thuc Athen, mot mon an thuong đuoc lam tu thit ga hoac cac loai thit đuoc tam gia vi, muoi, va nuoc xot, no đuoc an trong khi uong ruou vang. Mon an đac biet nay đa bi che gieu va gan ghep voi su phong tung va say xin trong mot vo kich cua nha tho trao phung nguoi Athen Alexis ke ve su suy đoi đao đuc cua nguoi Athen duoi thoi Demetrios I cua Macedonia.
Tiec ruou đem o vuong quoc Macedonia va nhung vung đat cua nguoi Hy Lap la mot bua tiec danh cho tang lop quy toc va giai cap đac quyen, mot dip đe tiec tung, che chen, tieu khien, va đoi khi la thao luan ve triet hoc. Cac hetairoi, nhung thanh vien chu chot cua che đo quy toc Macedonia, đuoc cho la se tham gia vao cac bua tiec nhu vay cung voi nha vua cua minh. Ho cung đuoc cho la se thap tung nha vua trong cac chuyen đi san hoang gia đe kiem thit thu san cung nhu la đe giai tri.


= Ban sac dan toc =

Co mot so bat đong ca giua cac hoc gia co đai va hien đai ve ban sac dan toc cua nguoi Macedonia co đai. Ernst Badian nhan thay rang gan nhu toan bo cac tai lieu tham khao con ton tai toi ngay nay ve su tuong phan va khac biet giua nguoi Hy Lap va Macedonia ton tai trong cac bai viet dien van cua Arrianus, mot nguoi song vao thoi đe quoc La Ma, khi đo bat ky khai niem nao ve su khac biet chung toc giua nguoi Macedonia va nhung nguoi Hy Lap khac đeu kho hieu. Hatzopoulos lap luan rang khong co su khac biet thuc su nao ve mat dan toc nao giua nguoi Macedonia va Hy Lap, chi co duy nhat mot su khac biet ve mat chinh tri đuoc tao ra sau khi lien minh Corinth đuoc tao thanh vao nam 337 TCN (ma đuoc lanh đao boi Macedonia thong qua viec bau chon Philippos II la hegemon cua lien minh, trong khi ong khong phai la mot thanh vien cua lien minh nay),N. G. L. Hammond khang đinh rang cac quan điem co đai phan biet ban sac dan toc cua Macedonia voi phan con lai cua the gioi noi tieng Hy Lap se đuoc xem la mot su bieu hien xung đot giua hai he thong chinh tri khac nhau: he thong dan chu cua cac thanh bang (vi du nhu Athens) chong lai che đo quan chu (Macedonia). Cac hoc gia khac ma cung tan thanh quan điem cho rang su khac biet giua nguoi Macedonia va Hy Lap la ve chinh tri chu chu khong phai la su khac biet ve chung toc bao gom Michael B. Sakellariou, Malcolm Errington, va Craige B. Champion.
Anson lap luan rang mot so tac gia Hy Lap đa dien đat nhung quan niem phuc tap hoac tham chi luon thay đoi va mo ho ve ban sac dan toc chinh xac cua nguoi Macedonia, von bi mot so hoc gia chang han nhu Aristotle trong tac pham Chinh tri cua ong xem la nguoi man ro va nhung nguoi khac cho la ban Hy Lap hoac la nguoi Hy Lap. Roger D. Woodard khang đinh rang ngoai viec van con khong chac chan ve viec phan loai chinh xac tieng Macedonia va moi quan he cua no voi tieng Hy Lap, cac tac gia co đai van con đua ra nhung y kien trai nguoc nhau ve nguoi Macedonia.Simon Hornblower chi ro ban sac Hy Lap cua nguoi Macedonia, xem xet đen nguon goc, ngon ngu, su tho cung va trang phuc cua ho. Bat ky nhan thuc nao truoc đay ve su khac biet dan toc giua nguoi Hy Lap va Macedonia đa phai mo dan vao nam 148 TCN khong lau sau khi nguoi La Ma chinh phuc Macedonia va sau đo la phan con lai cua Hy Lap voi that bai cua lien minh Achaea truoc Cong hoa La Ma tai tran Corinth.


Cong nghe va ky thuat = Nghe thuat kien truc =

Mac du đa su dung mot su pha tron tu cac hinh mau va phong cach khac nhau đen tu phan con lai cua Hy Lap, kien truc cua nguoi Macedonia lai khong đai dien cho mot phong cach đoc đao hoac khac biet nao xuat phat tu cac kien truc Hy Lap co đai khac. Trong so cac thuc cot co đien, cac kien truc su nguoi Macedonia thich dung thuc cot Ionic, đac biet la trong cac san nho co hang cot bao quanh cua nhung ngoi nha rieng. Co mot so vi du con ton tai cho toi ngay nay ve kien truc cung đien cua nguoi Macedonia mac du chung hien o trong tinh trang đo nat bao gom mot cung đien tai đia điem kinh đo Pella, dinh thu mua he o Vergina gan co đo Aigai, va dinh thu hoang gia tai Demetrias gan Volos ngay nay. Tai Vergina, tan tich cua ba phong tiec lon voi cac san lat bang đa cam thach (bi bao phu boi nhung manh vun mai ngoi) voi kich thuoc mat bang san đo đuoc khoang 16.7 x 17.6 m (54.8 x 57.7 ft), co le cho thay nhung vi du som nhat ve cac gian mai hinh tam giac đo so, chung đuoc cho la co nien đai la vao giai đoan truoc trieu đai cua Antigonos II Gonatas hoac tham chi la vao giai đoan bat đau thoi ky Hy Lap hoa. Kien truc cua nguoi Macedonia sau nay con co them cac vom va mai vom. Cac cung đien o ca Vergina va Demetrias đeu co cac buc tuong xay tu loai gach bun đuoc phoi kho, ngoai ra cung đien o Demetrias lai co bon thap o cac goc va nam vong quanh mot san trong nam o trung tam theo phong cach cua mot dinh thu kien co thich hop cho mot vi vua hoac it nhat la mot vi tong đoc quan su.
Cac vi vua Macedonia con trai tro cho cac cong trinh kien truc nam ngoai Macedonia. Chang han, sau chien thang tai tran Chaeronea (338 TCN), Philippos II đa xay dung mot cong trinh tuong niem hinh tron tai Olympia, no đuoc goi la Philippeion, ong đa cho trang tri ben trong no bang nhung buc tuong mieu ta ban than minh, cha me cua ong la Amyntas III cua Macedonia va Eurydice I cua Macedonia, nguoi vo cua ong la Olympias, va nguoi con trai cua ong, Alexandros Đai đe.

Tan tich cua khoang 20 nha hat Hy Lap con ton tai cho toi ngay nay o cac khu vuc thuoc Macedonia va Thrace o Hy Lap gom: 16 nha hat ngoai troi, ba odea, va co the la mot nha hat đang đuoc khai quat o Veria.


= Cong nghe va ky thuat quan su =

Vao thoi ky Hy Lap hoa, viec cac quoc gia Hy Lap tai tro cho su phat trien va pho bien cac loai vu khi cong thanh van xoan manh me hon, cac tau hai quan va nhung kieu dang tieu chuan cho vu khi va ao giap đa tro nen pho bien hon bao gio het. Duoi thoi Philippos II va Alexandros Đai đe, nhieu cai tien đa đuoc thuc hien đoi voi phao cong thanh chang han nhu la cac ballista ban mui no va cac vu khi cong thanh chang han nhu la nhung thap cong thanh khong lo. E. W. Marsden va M. Y. Treister cho rang vi vua Macedonia Antigonos I Monophthalmos va nguoi ke vi cua ong Demetrios I cua Macedonia đa co nhung co phao cong thanh manh nhat the gioi Hy Lap hoa vao cuoi the ky thu 4 TCN. Cuoc vay ham Salamis, Cyprus, vao nam 306 TCN đa đoi hoi phai xay dung nhung vu khi cong thanh lon va trieu tap nhung nguoi tho lanh nghe đen tu nhieu vung cua Tay A. Demetrios I đa xay dung mot thap cong thanh cho cuoc vay ham Rhodes (305–304 TCN) cua nguoi Macedonia, no can tren 3000 binh si đe van hanh va đuoc thiet ke cao 9 tang. Phan be cua no co dien tich 4.300 foot vuong (399 met vuong), 8 banh xe co ranh đuoc đieu khien theo hai huong boi cac truc xoay, ba mat cua no đuoc bao phu boi cac tam thep đe bao ve chung khoi lua, va cac cua so đuoc mo mot cach co hoc (che chan bang nhung man che bang vai nhoi len đe lam giam su va đap tu nhung vien đan cua cac ballista) co kich thuoc khac nhau đe phu hop voi viec ban cac loai ten tu mui ten cho toi nhung mui no lon hon.
Trong cuoc vay ham Echinus cua Philippos V cua Macedonia vao nam 211 TCN, đao quan vay ham đa đao cac đuong ham duoi long đat đe bao ve nhung nguoi linh va cong binh khi ho quay ve va khi tu trai quay lai cong su vay ham. Ho su dung hai toa thap cong thanh noi voi nhau bang mot đoan tuong vach tam thoi bang lieu gai, hai toa thap đuoc trang bi may ban ten (ballista) va mai che đe bao ve phan truoc phien go cong thanh. Bat chap tieng tam ban đau cua Macedonia nhu la mot nguoi dan đau trong cong nghe vay ham, Alexandria o Ai Cap đa tro thanh trung tam cho nhung cai tien ve cong nghe đoi voi may ban đa vao the ky thu 3 TCN, nhu đuoc chung minh boi cac tac pham cua Philo cua Alexandria.


= Nhung sang tao khac =

Mac du co le khong san sinh ra nhieu su cai tien ve cong nghe giong nhu cac khu vuc khac cua Hy Lap, nhung co mot so phat minh ma co the đa đuoc bat nguon tu Macedonia ngoai cac vu khi va phao cong thanh. May ep oliu đuoc van hanh bang cach quay đe san xuat dau oliu co the đa đuoc phat minh o Macedonia co đai hoac o mot vung khac cua Hy Lap, hoac tham chi o tan phia đong nhu Can Đong hoac Anatolia. Loai thuy tinh ep khuon xuat hien lan đau tien o Macedonia vao the ky thu 4 TCN (mac du no co the đa ton tai mot cach đong thoi o đe quoc Achaemenes); Nhung manh thuy tinh mo, trong suot đuoc biet đen đau tien trong the gioi Hy Lap đa đuoc phat hien o Macedonia va Rhodes va co nien đai la vao giai đoan nua sau cua the ky thu 4 TCN.Tai lieu khoa hoc va ky thuat bang tieng Hy Lap đa bat đau o Athens co đai vao the ky thu 5 TCN, trong khi nhung trung tam chinh tao ra nhung cai tien ve mat ky thuat va tai lieu trong thoi ky Hy Lap hoa la Alexandria, Rhodes, va Pergamon.


Tien te, tai chinh, va tai nguyen Viec đuc cac đong xu bang bac đa bat đau duoi trieu đai cua Alexandros I nhu la mot cach thuc đe chi tra cho cac phi ton cua hoang gia. Archelaos I đa tang ham luong bac trong cac đong xu cua ong cung nhu đuc them cac đong xu bang đong đe thuc đay thuong mai trong nuoc va voi nuoc ngoai. Viec đuc tien xu đa gia tang đang ke duoi cac trieu đai cua Philippos II va Alexandros Đai đe, đac biet la sau khi nguon thu cua nha nuoc đa đuoc gia tang nho viec chiem đuoc vung đoi Pangaion. Trong thoi ky Hy Lap hoa, cac trieu đai cua Macedonia, nha Ptolemaios o Ai Cap, va vuong quoc Pergamon đa đoc quyen kiem soat hoan toan đoi voi cac hoat đong khai thac mo, đa phan la đe đam bao kinh phi cho quan đoi cua ho. Vao giai đoan cuoi cua nhung cuoc chinh phat cua Alexandros Đai đe, gan 30 xuong đuc tien keo dai tu Macedonia toi Babylon đa san xuat ra nhung đong tien xu tieu chuan. Quyen đuc tien đuoc chia se boi chinh quyen trung uong va mot so chinh quyen đia phuong, tuc la cac chinh quyen tu tri cua cac thanh pho Thessaloniki, Pella, va Amphipolis nam trong khoi thinh vuong chung cua nguoi Macedonia. Nguoi Macedonia cung la nhung nguoi đau tien phat hanh cac đong tien khac nhau danh cho luu hanh noi bo va voi ben ngoai.
Nguon thu cua nha nuoc cung con đuoc gia tang thong qua viec thu nong san tu nhung vung đat trong trot, go tu cac canh rung, va thue đoi voi nhung hang nhap khau va xuat khau tai cac ben cang. Mot so mo, cac lum cay, nhung vung đat nong nghiep, va cac canh rung thuoc ve nha nuoc Macedonia đa đuoc nha vua Macedonia khai thac, mac du vay chung thuong đuoc cho thue nhu la tai san hoac đuoc trao nhu la tien tro cap danh cho cac thanh vien thuoc gioi quy toc chang han nhu la cac hetairoi va philoi. Thue quan bat buoc đoi voi nhung hang hoa luu thong đen va ra khoi cac cang bien cua nguoi Macedonia đa ton tai it nhat la tu trieu đai cua Amyntas III, va Callistratos cua Aphidnae (mat khoang nam 350 TCN) đa giup đo Perdiccas III tang gap đoi thu nhap hang nam cua vuong quoc tu thue hai quan, tu 20 len thanh 40 talent.
Sau khi đanh bai Perseus tai Pydna vao nam 168 TCN, Vien nguyen lao La Ma đa cho phep mo lai cac mo sat va đong, nhung lai cam khai thac vang va bac đoi voi bon nha nuoc chu hau moi đuoc thiet lap thay the cho che đo quan chu o Macedonia. Đieu nay co the la do Vien nguyen lao lo ngai rang su giau co vat chat thu đuoc tu cac hoat đong khai thac vang va bac se cho phep nguoi Macedonia tai tro cho mot cuoc khoi nghia vu trang. Nguoi La Ma co le cung đa quan tam đen viec ngan chan su lam phat gay ra boi mot su gia tang cung ung tien te đen tu su khai thac bac cua nguoi Macedonia. Nguoi Macedonia đa tiep tuc đuc cac đong tien xu bang bac trong khoang thoi gian tu nam 167 đen nam 148 TCN (tuc la ngay truoc khi thiet lap tinh Macedonia cua La Ma), va khi nguoi La Ma do bo lenh cam nguoi Macedonia khai thac bac vao nam 158 TCN, đieu đo co the chi đon gian la đa phan anh thuc trang đia phuong vi hoat đong trai phep nay đa tiep dien bat chap sac lenh cua Vien nguyen lao.


Di san Trieu đai cua Philippos II va Alexandros Đai đe chung kien su cham dut cua thoi đai Hy Lap Co đien va su ra đoi cua nen van minh Hy Lap hoa, tiep theo su truyen ba cua van hoa Hy Lap toi khu vuc Can Đong trong va sau nhung cuoc chinh phuc cua Alexandros. Nguoi Macedonia sau đo di cu toi Ai Cap va cac vung đat cua chau A, the nhung su thuoc đia hoa manh me cac vung đat ngoai quoc đa lam can kiet nguon nhan luc san co cua chinh Macedonia, lam suy yeu vuong quoc trong cac cuoc chien tranh voi nhung cuong quoc Hy Lap hoa khac, đong thoi gop phan vao su sup đo cua no va su chinh phuc cua nguoi La Ma. Tuy nhien, theo Errington thi su truyen ba cua van hoa va tieng Hy Lap ma đuoc cung co boi nhung cuoc chinh phuc cua Alexandros o Tay A va Bac Phi đa đong vai tro nhu la mot "tien đe" cho su banh truong sau nay cua nguoi La Ma toi nhung vung đat đo va toan bo nen tang cho đe quoc Byzantine

Cac vi vua Macedonia cua cac quoc gia ke tuc nhu nha Ptolemaios va Seleukos đa chap nhan nhung nguoi đen tu tat ca moi noi trong the gioi Hy Lap nhu la cac chien huu hetairoi cua ho va khong xay dung mot ban sac dan toc nhu nha Antigonos. Cac hoc gia hien đai đa tap trung vao viec nhung vuong quoc Hy Lap hoa ke tuc nay đa bi anh huong boi nguon goc Macedonia cua ho nhieu hon nhu the nao so voi cac truyen thong cua nguoi phuong đong hoac nguoi Hy Lap mien nam. Trong khi xa hoi Sparta van chu yeu giong nhu mot hon đao va Athens tiep tuc đat ra nhung gioi han nghiem ngat đoi voi viec co đuoc quyen cong dan, cac thanh pho Hy Lap hoa toan cau o chau A va đong bac chau Phi đa co mot su tuong đong nhieu hon voi cac thanh pho cua nguoi Macedonia va chua đung mot hon hop dan cu bao gom nhung cu dan ban đia, nhung nguoi đinh cu goc Hy Lap va Macedonia, cac cu dan phuong Đong đa Hy Lap hoa va noi tieng Hy Lap, nhieu nguoi trong so ho la thanh qua cua cac cuoc hon nhan khac chung toc giua nguoi Hy Lap va cu dan ban đia.
Su than thanh hoa cac vi vua nguoi Macedonia co le đa bat đau tu cai chet cua Philippos II, nhung nguoi con trai cua ong ta la Alexandros Đai đe ro rang moi la nguoi đa tu xung la mot vi vi than song. Sau chuyen vieng tham cua ong toi cho nha tien tri o Didyma vao nam 334 TCN ma đa am chi ve su than thanh cua ong, Alexandros đa toi tham nha tien tri cua Zeus Ammon — cach goi cua nguoi Hy Lap đoi voi vi than Ai Cap Amun-Ra — tai oc đao Siwa thuoc sa mac Libya vao nam 332 TCN đe xac nhan đia vi than thanh cua ong. Mac du hai đe quoc Ptolemaios va Seleukos van duy tri nhung su tho cung to tien cua ho va phong than cac vi vua cua minh, cac vi vua đa khong đuoc tho phung o vuong quoc Macedonia. Trong khi Zeus Ammon đa đuoc nguoi Hy Lap biet đen truoc trieu đai cua Alexandros, đac biet la tai thuoc đia cua nguoi Hy Lap o Cyrene, Libya, Alexandros la vi vua nguoi Macedonia đau tien bao tro cho cac vi than va tang lop tu te cua Ai Cap, Ba Tu, va Babylon, tang cuong su hop nhat giua cac tin nguong ton giao Can Đong voi cua nguoi Hy Lap. Tiep sau trieu đai cua ong, su tho cung than Isis đa truyen ba dan dan khap the gioi Hy Lap hoa va La Ma, trong khi đo tin nguong tho cung vi than Ai Cap Sarapis đa dan dan đuoc Hy Lap hoa boi cac vi vua nha Ptolemaios cua Ai Cap truoc khi su tho cung cua vi than nay đuoc truyen ba toi Macedonia va khu vuc Aegea. Nha su hoc nguoi Đuc Johann Gustav Droysen lap luan rang cac cuoc chinh phuc cua Alexandros Đai đe va viec tao dung nen the gioi Hy Lap hoa đa cho phep Thien chua giao phat trien va đuoc chinh thuc hoa trong thoi ky La Ma.


Xem them Nguoi Macedonian co đai
Quan đoi Macedonia
Lich cua nguoi Macedonia co đai
Hy Lap co đai
Mat troi Vergina
Cac vi vua cua Macedon
Alexander đai đe
Diadochi
Trieu đai Antigonos
Đe che Seleucid
Trieu đai Ptolemaios
Crestonia
Lynkestis
Orestis
Deuriopus
Tymphaia
Elimiotis
Almopia
Eordaea
Mygdonia
Paionia
Pelagonia


Ghi chu Tham khao = Chu thich =


= Tham khao =
Online

Ban in


Đoc them Eugene N. Borza: Before Alexander: constructing early Macedonia. Claremont, CA: Regina Books, 1999. Trang 89. ISBN 0941690970 (pb)
Robin Lane Fox, Alexander the Great, Penguin Books, 1973, ISBN 0-14-008878-4 (pb).
Nicholas G. L. Hammond, The Macedonian State, Oxford University Press, 1989, ISBN 0-19-814883-6. Trang 12-13.
Macedonian Empire, 1911 Encyclopedia Britannica
Joseph Roisman, Ian Worthington: A Companion to Ancient Macedonia, Wiley-Blackwell, 2010


Lien ket ngoai Macedonia co đai Luu tru ngay 3 thang 3 nam 2016 tai Wayback Machine tai Livius, boi Jona Lendering
Van hoa Hy Lap o Macedonia, Britannica ban Online
Thoi ky thoai trao cua cac thanh bang va su troi day cua Macedonia (Philip, Demosthenes va su sup đo cua cac Thanh Bang). Loat bai cua đai hoc Yale, Bai thuyet trinh 24 Luu tru ngay 30 thang 10 nam 2010 tai Wayback Machine. (Gioi thieu ve lich su Hy Lap co đai Luu tru ngay 30 thang 10 nam 2010 tai Wayback Machine)
Heracles toi Alexandros Đai đe: Cac kho bau đen tu Kinh Đo Hoang Gia cua Macedonia, Mot vuong quoc Hy Lap trong thoi đai Dan Chu, Bao tang Nghe thuat va Khao Co Hoc Ashmolean, Đai Hoc Oxford