Yekaterina II Đai đe (tieng Nga: Екатерина II Великая; sinh ngay 2 thang 5 nam 1729 – mat ngay 6 hoac 17 thang 11 nam 1796), đoi khi đuoc viet la Ekaterina II, hay Yekaterina Alekseyevna (Екатерина Алексеевна), Catherine Đai đe trong cac tai lieu Anh ngu (Catherine the Great), la mot nu hoang cua Đe quoc Nga. Ba la Nu hoang tri vi lau nhat trong lich su cua che đo quan chu chuyen che Sa hoang (34 nam, tu 28 thang 6 nam 1762 cho toi khi bang ha). Mac du xuat than la nguoi Đuc (sinh tai Stettin o Vuong quoc Pho), nhung ba co đong gop to lon trong viec đua Đe quoc Nga vuon minh tro thanh mot cuong quoc tai chau Au vao the ky 18.
Ekaterina len ngoi sau mot cuoc đao chinh ha be chong ba, Sa hoang Pyotr III, voi su giup suc cua nhung nha quy toc than can nhu Grigory Orlov va Grigory Potemkin. Trong suot trieu đai cua minh, nu hoang Ekaterina đa trong dung cac tuong linh tai nang nhu Pyotr Rumyantsev, Alexander Suvorov va Fyodor Ushakov, đe banh truong lanh tho nuoc Nga bang cac cuoc chinh phat va đau tranh ngoai giao. O phia Nam, đe quoc Nga sap nhap han quoc Krym sau nhung thang loi truoc đe quoc Ottoman, đong thoi kiem soat toan bo vung Novorossiya rong lon. O phia tay, khoi thinh vuong chung Ba Lan-Litva luc đo do Stanisław August Poniatowski (nguoi tinh cu cua Ekaterina) cai quan dan bi đe quoc Nga thon tinh phan lon lanh tho. Ve phia đong, ba chu truong đinh cu o Alaska, thanh lap nen thuoc đia chau My thuoc Nga.
Nu hoang Ekaterina II chu truong cai cach chinh quyen cai tri va thiet lap nhieu đo thi theo menh lenh cua ba. Vi su nguong mo đoi voi Pyotr I (hay Pyotr Đai đe), Ekaterina ra suc hien đai hoa đe quoc Nga theo kieu phuong Tay, mac du van duy tri che đo quan chu chuyen che, dua tren quan he san xuat nong no-đia chu. Đieu nay dan đen cac cuoc noi day cua tang lop nong dan, đinh điem la cuoc bao loan Pugachyov do nguoi thieu so Cossack phat đong.
Thoi đai tri vi cua ba đuoc goi la Thoi đai Yekaterina, đuoc vi nhu thoi ky hoang kim cua đe quoc Nga, đac biet la đoi voi giai cap quy toc Nga. Ba tich cuc ho tro cho y tuong thoi ky Khai sang, tao tien đe cho chu nghia Khai sang o Nga.


Cuoc song đau đoi Catherine sinh ngay 2 thang 5 nam 1729 tai Stettin, Tinh Pomerania, Vuong quoc Pho, voi ten Than vuong nu Sophia Augusta Frederica (Sophie Auguste Friederike) xu Anhalt-Zerbst-Dornburg. Me ba la Joanna Elisabeth xu Holstein-Gottorp. Cha ba la Christian August, Than vuong xu Anhalt-Zerbst, thuoc Nha Ascania cai tri Than vuong quoc Anhalt. Ong đa khong tro thanh cong tuoc cua Cong quoc Courland va Semigallia va, vao thoi điem con gai ong chao đoi, ong giu cap bac tuong Pho voi tu cach la thong đoc thanh pho Stettin. Tuy nhien, vi nguoi anh ho thu hai cua ba la Pyotr III đa cai sang Chinh thong giao, nen anh trai cua me ba đa tro thanh nguoi thua ke ngai vang Thuy Đien va hai nguoi anh em ho đoi đau cua ba la Gustav III va Karl XIII, đa tro thanh Vua cua Thuy Đien. Theo phong tuc thinh hanh trong cac trieu đai cai tri cua Đuc, ba chu yeu đuoc giao duc tu mot gia su nguoi Phap. Theo hoi ky cua ba, Sophie đuoc coi la mot co gai nghich ngom va tu ren luyen đe thanh thao kiem thuat.
Catherine thay tuoi tho cua minh khong co gi đang chu y; ba đa tung viet cho Nam tuoc xu Grimm, nguoi lien lac cua minh, "Toi khong thay co gi thu vi o đo". Mac du Sophie sinh ra la mot Than vuong nu, gia đinh ba khong co nhieu tien; ba đuoc nhung nguoi ho hang giau co cua me ba la Joanna ho tro đe len nam quyen, ho vua la quy toc vua la ho hang hoang gia.  Hon 300 thuc the co chu quyen cua Đe che La Ma Than thanh, nhieu thuc the trong so đo nho va khong co quyen luc, tao nen mot he thong chinh tri canh tranh cao, trong đo cac gia đinh hoang gia khac nhau đau tranh đe gianh loi the hon nhau, thuong thong qua cac cuoc hon nhan chinh tri.
Đoi voi cac gia đinh hoang gia Đuc nho hon, mot cuoc hon nhan co loi la mot trong nhung cach tot nhat đe thuc đay loi ich cua ho. Đe cai thien vi the cua gia toc minh, Sophie đa đuoc đao tao trong suot thoi tho au đe tro thanh vo cua mot nguoi cai tri quyen luc. Ngoai tieng Đuc ban xu, Sophie con thong thao tieng Phap, ngon ngu chung cua gioi tinh hoa chau Au vao the ky XVIII. Co be Sophie đuoc huong nen giao duc tieu chuan danh cho mot vuong nu Đuc the ky XVIII, tap trung vao nghi thuc xa giao, tieng Phap va than hoc Luther.
Nam 1739, khi Catherine 10 tuoi, ba gap nguoi anh ho thu hai, nguoi se tro thanh chong tuong lai cua ba, Pyotr III cua Nga. Sau đo, ba viet rang, ba ngay lap tuc thay Pyotr đang ghet va ba o mot đau lau đai va Pyotr o đau kia. Ba khong thich nuoc da nhot nhat va so thich uong ruou cua ong.


Hoang hau Nga (1762) Nam 1761, Nu hoang Nga Elizaveta qua đoi, truyen ngoi lai cho nguoi chau ruot Pyotr III, con Ekaterina tro thanh Hoang hau nuoc Nga. Pyotr III nguyen la Hoang tu Karl Peter Ulrich, con trai cua Cong tuoc nguoi Đuc Charles Frederick va Anna Petrovna (con gai đau cua Pyotr Đai đe va Nu hoang Ekaterina I), va song trong hoang cung nuoc Pho duoi trieu vua Friedrich II đen nam 14 tuoi. Nam 1742, Pyotr đuoc Nu hoang Elizaveta đua tro ve Nga, nhung khong thich cuoc song nuoc Nga, khinh bi moi thu cua nuoc Nga va chi ton tho nha vua nuoc Pho. Sophie, vo ong thi nguoc lai. Tuy xuat than la mot Quan chua nguoi Đuc ba lai rat quan tam toi nuoc Nga, nen van hoa Nga va phong tuc tap quan cua nuoc Nga.
Khi đo, nuoc Nga lao đau vao cuoc chien tranh Bay Nam (1756 - 1763), voi muc tieu cung đe quoc Ao chia cat nuoc Pho. Nam 1761, vua Friedrich II cua Pho (hay con goi la Friedrich Đai Đe) chi huy quan Pho chan đung lien quan Nga - Ao - Phap - Thuy Đien - Sachsen. Tuy nhien, do nhieu kho khan nen cuoi cung nuoc Pho duong nhu đa đung truoc nguy co that bai, đen noi co luc ong ta tung nghi đen chuyen nhan lay tu sat trong danh du nhu Cato Tre. Nhung toan bo lien quan chong Pho luc bay gio đeu kiet que đen muc khong the cung nhau thon tinh nuoc Pho. Ngay 5 thang 1 nam 1762, Nu hoang Elizaveta Petrovna qua đoi, Nga hoang Pyotr III len noi ngoi vua.
Ngay lap tuc Nga hoang Pyotr III tien hanh đam phan voi nuoc Pho; khong nhung the, ong con ky hoa uoc lien minh voi Pho chong lai Ao - truoc đay khong lau đa tung la lien minh cua minh, va hoan tra het đat đai đa bi Quan đoi Nga chiem đong cho vua Pho Friedrich II Đai Đe. Nhung hoat đong bai Nga va chinh sach đoi ngoai cua Pyotr III đa gay cong phan trong hang ngu si quan, gioi quy toc o Sankt-Peterburg va gioi tang lu. Mot am muu lat đo vi Hoang đe moi len ngoi đuoc hinh thanh do chinh Hoang hau Ekaterina đung đau. Nguoi ta đa đon rang ba se đua nuoc Nga gia nhap tro lai voi lien minh chong Pho.


Nu hoang Nga (1762 - 1796) Sang ngay 28/6/1762, Ekaterina mac quan phuc si quan, cuoi ngua đen doanh trai cac trung đoan can ve va đoc tuyen cao viec chong lai quyen loi nuoc Nga cua chong minh, Pyotr III. Sau đo, quan can ve tuyen the truoc Ekaterina va ton ba len lam nu hoang nuoc Nga. Nga hoang Pyotr bi bat giam va mot tuan sau bi giet trong mot vu au đa vi say ruou.

Ngay khi len ngoi, Ekaterina II rut lai nhung vien tro cho Pho ma Pyotr III tung hua hen voi Friedrich II truoc đo. Quan Nga đuoc rut ve nuoc, nhung cung khong phat đong chien tranh voi Pho. Tuy khong banh truong them nhung vung đat moi, nhung mot loat chien thang quyet đinh đa đua đe quoc Nga tro thanh liet cuong hung manh bac nhat Đong Au đuong thoi, va se con la moi đe doa lon nhat đoi voi Vuong quoc Pho, đong thoi lam suy giam the manh cua mot cuong quoc cung chinh la đong minh cua nuoc Nga - nuoc Phap.
Ekaterina II ban thuong hau hinh cho nhung si quan can ve đua ba len lam nu hoang nuoc Nga, bang cach ban hon 800.000 nong dan va mien moi nghia vu quan dich lan cong vu cho ho. Đoi voi nong dan, Nu hoang thang tay đan ap, bat linh hoac đua đi Xibia lam kho sai. Duoi thoi tri vi cua ba noi len nhieu đia chu ac ba ma đien hinh la ba Saltukova o Moskva, nguoi đa cuop đi sinh mang cua 75 nong dan. Ba đanh đap nong dan rat da man, đo nuoc soi len nguoi ho, bat ho o tran đung o ngoai troi bang gia. Cac đia chu buon ban nong dan nhu buon ban no le, đoi nong dan lay cho san, gan nong dan vao cac cuoc đo đen la chuyen thuong tinh. 

Su bat binh đat đinh điem khi mot nguoi Cossack vung song Đong, Yemyelyan Ivanovich Pugachyov, keu goi nong dan noi day chong lai su boc lot cua đia chu. Đen thang 3 nam 1774, quan noi day đa len đen 5 van nguoi. Pugachyov thanh lap mot quan đoi đuoc bien che thanh nhung trung đoan, đai đoi va nhung đon vi nho hon, to chuc cho quan noi day luyen tap quan su. Quan khoi nghia Pugachyov hoat đong tren khap vung nui Ural va luu vuc song Volga, chiem đuoc nhieu thanh pho va đanh bai nhieu đon vi hai quan cua trieu đinh Nga, buoc Ekaterina II đinh chien voi đe quoc Ottoman đe đieu quan đi đan ap quan noi day. Yeu the, quan noi day Pugachyov bi đanh bai phai lanh ve Ural, roi phai chay qua Volga ve phuong Nam. Đen thang 8 nam 1774, quan khoi nghia hau nhu bi dep tan. Vi thu linh noi day bi phan boi, giua đem bi bat nop cho Nu hoang. Yemyelyan Ivanovich Pugachyov bi bat nhot trong cui sat đua ve thanh pho Moskva va thang 1 nam sau bi hanh hinh. 
Lo so truoc phong trao noi day cua nhan dan, Nu hoang Ekaterina II tien hanh hang loat bien phap đe cung co che đo chuyen che va che đo nong no. Nuoc Nga duoi thoi tri vi cua ba đuoc chia ra lam 50 tinh (moi tinh gom khoang 40 van dan) đe de be cai tri, tinh lai chia ra lam cac huyen nho khoang 3 van dan. Tinh va huyen nao cung co Quan đoi va canh sat đe ngan chan cac cuoc noi loan. 


Chinh sach đoi noi Trong nhung nam đau tri vi nuoc Nga, Nu hoang Ekaterina II muon đuoc ton vinh lam Nu hoang khai sang cho đat nuoc. Ve đoi noi, ba lay chinh sach ngu dan đe tri nuoc, trong y nghi luon khang đinh rang no le va đay to ton tai tu thuo khai thien lap đia, song be ngoai to ra la nguoi chu truong nang cao dan tri cho nuoc nha. Đo la viec Nu hoang moi nha triet hoc nguoi Phap Denis Diderot (1713-1784), nguoi sang lap Bo bach khoa toan thu cac nganh khoa hoc, nghe thuat va cac nghe thu cong sang Sankt-Peterburg đe xuat ban cuon Bach khoa toan thu; trao đoi thu tu voi nha van, nha khai sang Phap Voltaire (1694-1778), đuoc nha triet hoc nay menh danh la "Semiramis cua phuong Bac". Ba cung say me đoc cac tac pham cua Montesquieu (1689-1775), v.v... Y tuong khai sang cua cac nha tu tuong Phap đuoc Nu hoang ly giai theo cach rieng cua minh, lai co tim trong cac tac pham cua ho nhung đieu co the bien minh cho che đo chuyen che va che đo nong no đang ton tai o nuoc Nga bay gio.
Ekaterina II cong khai thi hanh chinh sach cung co trat tu nha nuoc phong kien. Cac tap chi cua nha khai sang Nga Nikolay Ivanovich Novikov (1744-1818) bi cam vinh vien nam 1773. Mua thu nam đo, Diderot đen kinh đo Sankt-Peterburg cung khong thoa thuan đuoc voi Nu hoang ve viec xuat ban bo Bach khoa toan thu. Nha tu tuong Phap đau long thot len: 

Nam 1789 cuoc Đai cach mang Phap no ra, va vua Louis XVI bi chem đau nam 1793. Phap đuoc cong bo la nuoc cong hoa, che đo phong kien sup đo. Anh huong cua cuoc Đai cach mang Phap nhu mot lan gio tran vao nuoc Nga im lim sau khi nghia quan Pugatsov bi đan ap. Vien si quan S.N. Glinka dich bai ca cach mang La Marseillaise ra tieng Nga. Nha van Ia. B. Kniazhnin viet vo bi kich Vadim Novgrodski keu goi lat đo che đo quan chu chuyen che va thiet lap nen cong hoa. La nguoi kinh bang te the nhung luc nay Ekaterina II cam thay lo so truoc nguy co noi loan. Voi ben ngoai, Ekaterina II keu goi cac vua chua chau Au ung ho đe giai phong nuoc Phap thoat khoi "nhung ten cuop" va khoi phuc che đo quan chu; ben trong thi ra suc đan ap hong dap tat mam mong khoi nghia: giam cam Novikov o phao đai Shlisselburgskaia con nha van Kniazhnin bi bo tu va mat trong nguc nam 1790.

Nam 1790 cuon sach Cuoc hanh trinh tu Sankt-Peterburg toi Moskva đen tay Ekaterina. Ba đoc xong cuon sach va len an gay gat nha van va nha tu tuong Nga Aleksandr Nikolayevich Radishchev (1749-1802): "tac gia cuon sach gieo rac benh truyen nhiem tu Phap". Phan no truoc mot tieng chuong bao hieu su lung lay cua che đo quan chu chuyen che o Nga. Ekaterina cho rang mot tac gia phien loan con te hon ca Yemyelyan Ivanovich Pugachyov, ngay sau đo lien ra chieu chi bat va khep an tu hinh nha van Radishchev, nhung so lam qua tay co the gay mam mong noi loan, tuc nuoc vo bo nen giam an tu hinh xuong con 10 nam đi luu đay tai Xibia. 
Tu nuoc Phap doi toi nuoc Nga tin du đoi voi Ekaterina II va ca trieu đinh nuoc Nga. Thang 1 nam 1793, vua Louis XVI bi tu hinh, Ekaterina II bi con soc that su va phat benh. Ca trieu đinh nuoc Nga đe tang vua Phap. Đe giu cho che đo quan chu nuoc Nga khong truot theo vet xe cua nuoc Phap, Ekaterina lap tuc cat quan he ngoai giao va buon ban voi nuoc Phap. Nhung gi cua nuoc Phap cach mang ton tai tren nuoc Nga luc nay đeu bi loai tru. Nhung tac pham cua cac nha tu tuong va khai sang nuoc Phap đeu co lenh đua ra khoi thu vien va đem đot đi. Nuoc Nga đon nhan hang nghin quy toc Phap sang cu tru. Ba tuoc cua Artois em trai vua Louis XVI đen Sankt-Peterburg đuoc đon tiep nong hau. Nu hoang Ekaterina II trao cho ba tuoc mot trieu ruble va mot thanh kiem co ghi dong chu o luoi kiem: Chua phu ho cho đuc vua (am chi Louis XVI). 


Chinh sach đoi ngoai Neu trong linh vuc đoi noi, Ekaterina khong hoan toan thuc hien đuoc nhung mong muon cua minh, thi trong linh vuc đoi ngoai ba đa lam đuoc nhieu thanh tich hon. Nhung su thanh cong nay mot phan nho vao tai nang va su lanh đao cua Ekaterina, mot phan cung nho vao viec Ekaterina đa tap hop đuoc nhung can than xuat sac va tai ba. Đe quoc Nga duoi thoi Ekaterina II đa thuc hien nhieu hoat đong banh truong lanh tho va thon tinh đuoc cac khu vuc Bac ven bien Đen, Krym, Bac Kavkaz, vung lanh tho phia Tay Ukraina, Bach Nga, Litva voi tong dien tich len toi 518 nghin cay so vuong (20 van dam vuong).

Ro rang viec cung co che đo quan chu chuyen che la quoc sach đoi noi đau tien cua Ekaterina II. Trong chinh sach bang giao voi cac nuoc chau Au, Ekaterina II cung đat muc đich cung co Đe quoc Nga tren vu đai chinh tri chau luc nay, nhat la trong tinh hinh cac cuong quoc chau Au co thuoc đia o Nam A va Đong Nam A đang phat huy anh huong cua minh, va Ekaterina II va trieu đinh Nga cam thay lo ngai truoc tinh the luc bay gio đoi voi nuoc Nga chua co hai quan o Kamchatka va cang tren bo bien Okhotsk Thai Binh Duong. Nhin chung tat ca nhung chinh sach đoi ngoai cua Ekaterina hoan toan nham muc đich phuc vu cho cai ma ba coi la quyen loi cua nuoc Nga, va goc tich dan toc Đuc duong khong co anh huong gi đen quyet sach cua nu Nga hoang.
Tu sau khi hoan toan thoat khoi ach thong tri cua đe quoc Mong Co, nuoc Nga phai đoi pho voi ba đoi thu chinh tren linh vuc đoi ngoai: đe quoc Ottoman, Vuong quoc Ba Lan va Vuong quoc Thuy Đien. Thuy Đien đa suy yeu sau khi bi Pyotr I đanh bai trong cuoc chien tranh keo dai 20 nam va khong con la vat can tren con đuong banh truong cua Nga nua. Ba Lan cung bi nhung mau thuan noi bo xau xe va hoan toan nam duoi su bao ho cua Nga tu thoi Pyotr I. Chinh sach cua Nga đoi voi Ba Lan la duy tri mot quoc gia Ba Lan nguyen ven nam duoi tam anh huong cua Nga, muu dung Ba Lan lam mot nuoc đem ngan cach Nga voi cac cuong quoc chau Au. Tuy nhien, đoi lai Nga phai chap nhan tu bo viec banh truong sang phia Tay, đieu ma Đai đe Ekaterina II it mong muon nhat.
Luc nay chi con the luc cua đe quoc Ottoman, đong đo tai Tho Nhi Ky.


= Chien tranh Nga-Tho Nhi Ky =

Đe quoc Ottoman cung voi chu hau cua minh la Han quoc Krym đa nam giu cac lanh tho o phia Nam Ukraina va chan con đuong tien ra bien Đen cua Nga. Do đo, Nga buoc phai khuat phuc Tho đe mo con đuong tien xuong khu vuc nay. Trong khi Nga len hang liet cuong duoi cac trieu vua Pyotr I va Ekaterina II, Tho Nhi Ky la mot đe quoc dai suc. Suot tu thoi Pyotr I, Nga đa nhieu lan lam chien voi Tho nhung rot cuoc cung khong thu đuoc thanh qua gi đang ke. Va viec gay chien voi ho cung đong cham toi quyen loi cua nhieu quoc gia chau Au, tu Ao, Ba Lan, Pho cho đen Anh, Thuy Đien. Vi vay, chinh phu Nga hoang khong the mot minh gay chien voi Tho ma phai kiem tim mot lien minh vung chac.Truoc het, nuoc Nga can co mot lien minh. Tu sau thoi Pyotr I toi nay nuoc Nga luon đung giua hai lua chon: 1) Ao, Phap; 2) Anh, Pho. Lan nay, đe nhanh chong cham dut cua cuoc chien tranh Bay nam voi Ao va Phap, Nu hoang Ekaterina II Đai Đe quyet đinh lien minh voi Pho du trong chi du đau tien ngay 28 thang 6 nam 1762, ba đa goi vua Friedrich II Đai Đe la "ke thu tan bao nhat cua nuoc Nga". Gianh đuoc su ung ho cua Pho cung can thiet trong viec Ekaterina đua Stanisław August Poniatowski - mot ke khong co ca tinh va nghi luc len lam vua Ba Lan hong giup Nga khong che nuoc nay. Nhung buc tuc truoc y đo no dich Ba Lan cua cac the luc ngoai bang, gioi quy toc Ba Lan đa khich đong nhan dan noi day chong lai Poniatowski. Con Phap vi lo so lien minh Nga - Pho nen đa pha Nga bang cach ung ho Ba Lan va khich Tho gay chien chong Nga. Cuoc chien tranh Nga - Tho bung no.
Voi uu the ve quan so, đe quoc Ottoman chu đong cat quan he ngoai giao va đen thang 9 nam 1768 ho tuyen chien voi Nga. Trong chien tranh, quan Ottoman lien tiep bi đanh bai boi quan Nga duoi su chi huy cua cac tuong linh tai ba. Tuong Aleksandr Golitsyn đanh bai quan Ottoman tren song Dnepr va tien vao Moldavia, đanh bai quan chu hau cua Han quoc Krym va gianh đuoc chien thang quan trong o tran Kagul (1770). Đongoruki choc thung phong tuyen Perekop va tan pha Krym. Mot đao quan Nga khac chiem Benđo va tran vao Bulgaria (1771). Con đo đoc Aleksey Orlov đa tieu diet ham đoi Ottoman o đao Kioxo, trong tran Chesmen va kich đong nguoi dan o Morea noi loan chong Sultan cua đe quoc Ottoman (1770). Sau đo chien cuoc tam dung va hai ben mo mot cuoc đam phan, nhung cuoc thuong luong nhanh chong đi vao be tac va chien tranh tiep tuc bung no vao nam 1772. Tuy nhien quan Ottoman lai tiep tuc that bai. Đai quan Nga tran vao Bungari. Truoc tinh canh đo, trieu đinh Ottoman hoang so, ho buoc phai ky hoa uoc Kucuk Kaynarca (1774), tu bo cac phao đai tai Azov va tai Krym, thua nhan nen đoc lap cua Han quoc Krym va mo cua cac cang bien Đen cho tau Nga ra vao. Gio đay, Đai đe Ekaterina II đa hoan tat đuoc mo uoc cua Nga hoang Pyotr I ngay xua: mo mot con đuong ra bien Đen.

Sau cuoc chien, Han quoc Krym nhanh chong nam duoi su anh huong cua Nga. Vao nam 1783, Krym chinh thuc tro thanh mot lanh tho cua Nga duoi su cai quan cua Pho vuong Grigory Potyomkin. Nam 1787, Potyomkin đa to chuc mot chuyen tuan du hoanh trang o Krym voi su tham gia cua cac su than Ao, Phap va Anh nham pho dien cho chau Au thay su cuong trang cua đe quoc Nga. Tuy nhien chuyen tuan du đa khien trieu Ottoman tuc gian va vao thang 6 cung nam, chien tranh Nga - Tho lai bung no. Tuy nhien quan Ottoman lai chiu nhieu that bai tham hai o tren bo lan tren bien truoc cac tuong Nga la Suvorov va Orlov. Cuoi cung, sau khi phao đai quan trong Ismail bi Nga chiem vao thang 12/1790, trieu Ottoman phai ky hoa uoc Iasi vao ngay 9 thang 1 nam 1792, qua đo ho phai cat them mot phan lanh tho nam giua hai con song Bug Nam va song Dnepr cho Nga, noi sau nay cang Odessa đuoc xay dung. Hoa uoc nay đa cho phep nguoi Nga nam quyen kiem soat khu vuc bien Đen.


= Ba lan chia cat Ba Lan =
Hai nam truoc khi cuoc chien tranh lan đau voi đe quoc Ottoman ket thuc, quan he giua Đe quoc Nga va Lien bang Ba Lan-Litva đa xay ra mot su bien quan trong: viec chia cat Ba Lan lan thu nhat (1772). Cuoc chien tranh Bay nam đa đem lai cho nuoc Nga mot thanh tuu la gat bo hoan toan anh huong cua nuoc Phap va Thuy Đien vao Lien bang Ba Lan - Litva. Ngay tu nam 1769, theo goi y cua vua nuoc Pho la Friedrich II Đai đe, ba liet cuong Nga, Ao, Pho đa ngam ban thao voi nhau ve viec chia se lanh tho cua Ba Lan. Sau khi đanh bai lien quan Nga - Ao - Phap va xoa bo du đinh chia cat Vuong quoc Pho cua lien quan nay, vua Friedrich II Đai Đe lo so Quan đoi Nga se xam chiem kinh thanh Constantinopolis cua Đe quoc Ottoman, do đo ong đe nghi Nu hoang Ekaterina II Đai Đe phai tra gia cho nhung chien thang cua ba truoc quan Ottoman: cai gia đo la Vuong quoc Ba Lan chu khong phai la Đe quoc Ottoman. Vao nam 1770, o mien Nam Ba Lan xay ra mot cuoc bao loan va vua Poniatowski yeu cau Đe quoc Ao phai quan toi chi vien. Nguoi Ao đa giup Ba Lan dep cuoc noi loan, nhung cung thua co chiem luon mot phan lanh tho cua Lien bang Ba Lan-Litva. Đe quoc Nga va Vuong quoc Pho nghe tin het suc sot ruot, lien trieu tap voi Ao mot cuoc hoi nghi đe ban bac viec chia se lanh tho Ba Lan. Ngay 5 thang 8 nam 1772, ba nuoc ky đieu uoc chia cat Ba Lan. Lien bang Ba Lan-Litva luc nay đang suy yeu buoc phai chiu mat hai phan bay lanh tho va 5 trong so 12 trieu dan. Đe quoc Nga đuoc chia mien Tay Belarus (khong bao gom Minsk) rong 92 nghin cay so vuong voi 1,3 trieu dan.
Chiu anh huong cua cuoc Đai cach mang Phap (1789), va đuong luc Nga con đang ban biu trong cuoc đam phan voi đe quoc Ottoman, nhan dan Ba Lan lai đung len khoi nghia (1791). Mot đao quan Nga đuoc phai sang. Va ket qua la viec chia cat Ba Lan lan thu hai - san pham cua su hop tac giua Nga voi Pho, nuoc ma truoc đo khong lau vua moi đung ve phia Tho Nhi Ky trong cuoc chien Nga - Tho. Lan nay Nga nhan đuoc phan con lai cua Belarus, Ukraina va phan nua xu Livonia; tong cong Nga chiem mot vung lanh tho rong 25 van cay so vuong voi 1 trieu dan.
Khong cam chiu, nguoi Ba Lan lai noi day, va lan nay Nga lai tiep tuc cung voi Ao va Pho thang tay đan ap. Va viec chia cat Ba Lan lan thu ba dien ra vao nam 1795, luc nay Nga đuoc chia phan con lai cua xu Livonia va mien Cuoclen voi tong dien tich 12 van cay so vuong va dan so 1,2 trieu nguoi. Quoc gia Ba Lan đoc lap bi xoa ten khoi ban đo chau Au thoi bay gio.
Sau ba lan tham gia chia cat Ba Lan, Đe quoc Nga đa kiem soat đuoc mot vung lanh tho rong đen 462000 cay so vuong voi 3,5 trieu dan (62% dien tich va 45% dan so Ba Lan luc đo) bao gom toan bo khu vuc mien Đong Baltic, thay the vai tro cua Thuy Đien tai mien Baltic, cung nhu thu hoi lai gan nhu toan bo lanh tho cua nha nuoc Nga Kiev xua kia. Nhung Nga cung phai tra mot cai gia lon cho nhung gi ma no gianh đuoc. Co nhan đinh cho rang, nhung su kien dien ra sau đo cho thay Ekaterina đa pham mot sai lam khong the sua chua đuoc trong quan he voi Ba Lan: vai tro chu đao cua Ekaterina II trong cac lan chia cat Ba Lan đa đe lai tac hai lau dai trong quan he hai nuoc, gay ra moi thu han, ac cam dai dang keo dai cho đen tan ngay nay. Viec thong tri Ba Lan va cac dan toc vung Baltic se gay cho Nga nhieu van đe nan giai sau nay. Đanh rang truoc đay Ba Lan đa tung đem quan xam luoc Nga va đe doa đen đoc lap chu quyen cua Nga, nhung sau đo Ba Lan đa bi Nga đanh bai va suy yeu. Ke tu thoi vua Pyotr I Đai Đe, Ba Lan đa hoan toan nam trong su khong che cua Nga. Them nua viec phan chia Ba Lan đa mang lai loi ich lon lao cho Vuong quoc Pho: khu vuc Pomerania va Đong Pho đa đuoc thong nhat ve mat lanh tho va tao đieu kien thuan loi cho viec tang cuong suc manh cua minh. Đieu nay mang lai mot moi đe doa lon đoi voi Đe quoc Nga vi ngay tu the ky thu 10, Đe quoc La Ma Than thanh va Đuc Quoc xa sau nay luon theo đuoi chinh sach "Đong tien" đe doa đen su ton vong cua cac dan toc Xlavo trong đo co nguoi Nga.


= Quan he voi cac nuoc chau Au =
Mac du hieu ro "di san" cua che đo quan chu chuyen che cua minh, Đai đe Ekaterina II luon mong muon cac quoc gia khac cong nhan Nga la mot quoc gia chiu anh huong cua trao luu Khai sang. Ba bien nuoc Nga thanh nguoi hoa giai cac mau thuan va xung đot giua cac vuong quoc chau Au  –  đieu ma sau nay vao the ky 19 va đau the ky 20 nuoc Anh se thuc hien. Vi vay, Đai đe Ekaterina II đa đung ra lam trong tai trong cuoc Chien tranh Ke vi Bayern giua Đe quoc Ao va Vuong quoc Pho (1778 - 1779); cung nhu cuoc chien tranh Bay nam truoc kia, nuoc Ao lai bi nuoc Pho đanh bai trong cuoc chien tranh nay. Nam 1780 ba lap ra Lien minh cac nuoc trung lap vu trang voi muc đich bao ve nhung đoi thuyen trung lap đen tu Hai quan Hoang gia Anh trong cuoc Cach mang My (1775 - 1783).
Buoc vao thap nien 1780, Nu hoang Ekaterina II Đai Đe va Quoc vuong Friedrich II Đai Đe la hai nhan vat duy nhat co uy the anh hung tren toan coi chau Au. Nu hoang Ao Maria Theresa qua đoi vao nam 1780, con ba la Hoang đe Joseph II len nam Hoang quyen. Vao nam 1781, lien minh phong thu Nga - Ao đuoc thanh lap, va lien minh Nga - Pho bi xoa so.
Vuong quoc Thuy Đien von bi anh huong boi nuoc Phap nhung voi cuoc chien tranh Bay nam thi nuoc Nga đa xua tan anh huong nay. Tu nam 1788 đen 1790, Đe quoc Nga bi loi keo vao cuoc chien tranh chong Vuong quoc Thuy Đien duoi thoi vua Gustav III, mot nguoi chau goi Đai đe Ekaterina II bang di. Lo lang truoc nhung chien thang lien tiep va thanh the cang luc cang lon cua nuoc Nga trong cuoc chien tranh chong Đe quoc Ottoman, cac nuoc Pho, Anh, Ha Lan đa đe nghi trieu đinh Gustav III xua quan tan cong Nga khi nuoc nay con đang ban biu trong cuoc chien tranh voi Ottoman.. Tuy nhien, trai voi du tinh cua Gustav III, Quan đoi Thuy Đien đa bi Ham đoi Baltic cua Nga đanh bai. Viec Vuong quoc Đan Mach va Na Uy tuyen chien voi Thuy Đien vao nam 1788 (xem Cuoc chien tranh San khau), tinh the cua Vuong quoc Thuy Đien cang tro nen bi đat hon. Tuy nhien sau cung thi nguoi Đan Mach cung bi đay lui va vua Gustav III đap tan tac quan Nga tai Tran hai chien Svensksund (1790). Hai nuoc quyet đinh ky Hoa uoc Varala (14/8/1790) voi hieu luc 20 nam, theo đo hai ben phai ton trong nguyen trang lanh tho cua đoi phuong nhu truoc cuoc chien tranh. Nhu vay la Vuong quoc Thuy Đien đa thoat khoi so phan cua Lien bang Ba Lan - Litva truoc kia..


= Khu vuc Thai Binh Duong =
Tinh hinh tu cuoi thap nien 1760 o mien Bac Thai Binh Duong khi Ekaterina II chua len ngoi đa đat đe quoc Nga o vao vi tri thua kem so voi ba cuong quoc Anh, Phap va Tay Ban Nha ve chinh sach gay anh huong cua nuoc minh vuot ra ngoai bien gioi. Chi vai nam sau khi Ekaterina II len ngoi, chinh phu Tay Ban Nha đa phai 5 đoan tham hiem đen bo bien ban đao California phia Tay Bac My vao nam 1769. Cung vao khoang thoi gian đo đe gay anh huong cua đe quoc Nga ra ben ngoai, nguoi Nga đa co đoan tham hiem eo bien giua chau A va chau My. Trong khi đi tim eo bien nay, nguoi Nga đa bat gap mot đoan tham hiem thu ba do James Cook chi huy chi huy đa đat chan len ban đao Alaska phia Tay Bac chau My va ban đao Kamchatka phia Đong Bac chau A. Thoi gian nay, cac cuong quoc canh tranh nhau o chau Au đa co thuoc đia cua minh tai cac nuoc Đong Nam A va An Đo. Dua vao cac thuoc đia nay, cac đai đe quoc chau Au phat huy anh huong cua minh tren vung bien Thai Binh Duong mot cach hieu qua hon. Tinh hinh nay buoc đe quoc Nga khong the khoanh tay đung nhin cac đai đe quoc chau Au bo xa minh. Trieu đinh Nga hoang cua Ekaterina II ra tuyen bo chinh thuc voi nhung phat hien cua nguoi Nga o vung đat phia Tay Bac Bac My. Ngay 28 thang 12 nam 1786, Nu hoang Nga ky chieu chi đieu tu bien Baltic mot đoan tham hiem vong quanh the gioi duoi su chi huy cua G.I. Mulovski đen ban đao Kamchatka. Uy ban Hai quan cua Chinh phu Hoang gia gui toi Mulovski loi dan noi ro sau khi mo ta va ghi vao ban đo nhung hon đao giua Kamchatka va Nhat Ban thi phai đua nhung hon đao ay vao danh sach so huu Nha nuoc cua Đe che Nga, cam quoc huy va chon xuong đat o nhung noi can thiet nhung huy chuong co ghi chu Nga va chu Latin. Cuoc chien tranh Nga - Tho Nhi Ky va Nga - Thuy Đien lam cho cuoc tham hiem nay khong thuc hien đuoc, song chu truong chinh sach đoi ngoai cua Đe quoc Nga chung to Ekaterina II van tiep tuc chinh sach cua Pyotr Đai đe la khang đinh vi the đai đe quoc cua Nga trong chau Au va ben ngoai chau Au.
Cuoi đoi trong khi bai tru anh huong cua Đai cach mang Phap lan truyen sang nuoc Nga, Ekaterina II van chu truong tiep tuc cung co vi tri đe quoc cua Nga o vung bien Thai Binh Duong. Đac biet thoi gian nay (nam 1792) đe mo rong buon ban o khu vuc Thai Binh Duong, mot đoan tham hiem nguoi Nga đa đat chan đen đao Hokkaido cua Nhat Ban theo sang kien cua vien si Erik Laksman.


Qua đoi Vao ngay 5 thang 11 nam 1796, Ekaterina thuc day nhu thuong le luc 6 gio sang đe uong ca phe, va sau đo đi vao phong ve sinh, noi ba su dung nhieu thoi gian hon binh thuong; nguoi hau Zakhar Zotov va nguoi hau gai Perekuzikina đa tim thay ba bat đong tren be toilet trong tinh trang bat tinh voi mieng sui bot mep, mat đo bung va chan bi bong gan. Do bi trat khop, co the nang ne cua ba khong đuoc đat tren giuong ma ba nam tren tren mot tam nem Morocco mau đo tu ghe sofa. Bac si nguoi Anh Rogerson tuyen bo ba bi liet. Khong co nhieu hy vong, ong ta đo mau va đat mieng mu tat vao chan. Linh muc Sava đuoc trieu tap khong gioi thieu đuoc ba voi Holy Mysteries, vi bot chay manh ra tu mieng ba, vi linh muc bat đau đoc kinh cau nguyen.
Platon Zubov cu em trai minh la Valerian đen Gatchina đe moi Đai cong tuoc Pavel. Luc đau, Pavel so hai, nghi rang ho muon bat ong ta, va khi biet ly do cua chuyen tham, ong ta rat vui mung. Vao buoi toi, Nu hoang bat đau mot con hap hoi keo dai muoi hai gio. Vao luc chin gio sang ngay 6 thang 11 nam 1796, ngu y Rogerson thong bao cho Pavel ve cai chet sap xay ra voi ba. Cung voi vo, cac con trai Alexander va Constantine, Đai cong tuoc tiep can Ekaterina đang hap hoi. Đong ho điem 9 gio ruoi, Ekaterina trut hoi tho cuoi cung, trieu đai cua ba ket thuc, con trai ca cua ba, Đai cong tuoc Pavel Patrovich ke nhiem, tro thanh Pavel I.
Sau cai chet cua ba, Pavel ra lenh chon cat ba cung voi Peter III. Phan mo cua ho sau nay đuoc mo ra, Pavel đoi mot chiec vuong mien len đau cha minh, sau đo ba va Peter III đuoc chon cung nhau trong Nha tho Peter va Paul.


Sinh hoat rieng tu = Nguoi tinh =
Nu hoang Ekaterina II bi chi trich la rat phong đang trong cuoc song rieng tu. Tham chi, cac nha cach mang Jacobin đa goi ba la "Hoang hau Messalina cua phuong Bac", vi ba voi nguoi vo khet tieng dam đang cua Hoang đe Claudius vao thoi La Ma co đai. Qua thuc tu khi lay chong nam 15 tuoi cho đen luc qua đoi o tuoi 67, Ekaterina co rat nhieu nguoi tinh, tu nhung đai quy toc tai nang quyen cao chuc trong nhu Cong tuoc Saltykov, Tu lenh Grigori Ooclop, Pho vuong Krym Patyomkin cho đen nhung ke bat tai va co cuoc song rieng tu rat đang ngo: Zavadovski (mot cau tinh nhan rat tre), Zorick, Mamonov, Yermolof, Arkarov (mot ten gian điep), Landskov (mot hoa si), Cong tuoc Platon Alexandrovich Zubov (tre hon ba toi gan 40 tuoi), v.v...
Nguoi tinh đau tien cua Ekaterina II la mot vien thuong quan trong trieu - Ba tuoc Sergei Vasilievich Saltykov. Chinh Ekaterina đa loan tin đon rang Pavel Petrovitch (tuc Nga hoang Pavel I) la ket qua cua cuoc tinh vung trom đo, du Pavel giong het voi vua cha Pyotr III ve ngoai hinh xau xi va ve tri luc thap kem. Nguoi yeu thu hai cua ba, nguoi đa đua ba đen ngoi Nu hoang nuoc Nga chinh la mot vi quan cao cap trong trieu, Grigori Orlov, anh ruot cua đai uy Alexey Orlov trong Quan đoi Nga hoang. Hai nguoi co voi nhau mot đua con la Ba tuoc Aleksey Grigorievich Bobrinsky. Nguoi tinh thu ba la Vassiltchikov. Nu hoang Nga cung co quan he tinh cam voi Stanisław August Poniatowski, nguoi đuoc ba đua len lam vua Ba Lan. Ba va Poniatowski đa co voi nhau mot nguoi con gai ten Anna.
Nhung nguoi tinh co anh huong nhat toi ba chinh la Nguyen soai Grigori Alexandrovich Patyomkin, Pho vuong ban đao Krym. Ban than Patyomkin đa giup Ekaterina chon lua nhung thanh nien xinh đep khoe manh toi hau ha ba sau khi moi quan he giua hai nguoi ket thuc vao nam 1776.
Trai voi tinh keo kiet cua Pyotr I Đai đe, Ekaterina II đa lam hao ton cong quy khong it vi ba to ra rat hau hinh voi nhung nguoi tinh, ngay ca khi moi quan he giua ho đa ket thuc. Vi du nguoi tinh Zavadovski đa nhan đuoc mot khoan tien 5 van rup, bong loc 5 nghin rup va đat đai voi 4 nghin nong no sau khi ket thuc quan he voi Nu hoang Nga. Tuy nhien, khong mot nguoi tinh nao co the anh huong đen cac quyet sach cua Ekaterina. Ba van quyet đinh đua Poniatowski len ngoi vua Ba Lan bat chap su phan đoi cua Grigori Orlov va ba luu đay ong khi Grygory tu y roi bo nhiem so. Ba thang tay bac nhung loi cau xin cua Patyomkin khi thay chung qua vo ly va đi nguoc lai quyen loi quoc gia. Va con nhieu vi du khac nua. Tat nhien ba co thien vi cho cac tinh nhan, ba ban chuc tuoc bong loc cho ho, buoc đuong thang quan tien chuc cua ho dien ra nhanh hon, nhung ba la Nga hoang, chu nhan cua ho, ra cac quyet sach theo y kien rieng cua minh, chu khong phai theo cac tinh nhan.
Mot nha nghien cuu đa nhan xet nhu sau:


= Hau due =


Nhan đinh Nu hoang Ekaterina II la hien than cua đe quoc Nga quan chu chuyen che. Nhung ben canh đo, hon 30 nam tri vi cua ba đa đua Đe quoc Nga tien len mot buoc đe tro thanh cuong quoc thuc su sanh vai voi cac cuong quoc khac o chau Au cuoi the ky 18.
La nha hoat đong nha nuoc co muu, Ekaterina II biet nhin nhan nuoc Nga trong moi tuong quan o khu vuc chau Au va toan cau. Ba la mot trong nhung vi Quan vuong vi đai nhat va thanh cong nhat cua chau Au vao the ky XVIII. Nhung mat khac, xet tren binh dien phan tien bo, Ekaterina đa loi dung tri tue va nen van minh the ky Khai sang o Tay Au đe tri quoc, tran ap nhung phong trao quan chung va khoi nghia nong dan, bop nghet cac luc luong tri thuc chu truong lat đo che đo quan chu chuyen che theo guong Cach mang tu san Phap nam 1789.


Hinh anh Chu thich Lien ket ngoai Catherine the Great Luu tru ngay 24 thang 11 nam 2011 tai Wayback Machine @ Chronology World History Database
Some of the code of laws mentioned above, along with other information Luu tru ngay 26 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine
Manifesto of the Empress Catherine II, inviting foreign immigration
Information about the Battle of Svenskund and the war
Cai chet cua Ekaterina II Luu tru ngay 27 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine
Ekaterina II Vi đai Luu tru ngay 8 thang 10 nam 2011 tai Wayback Machine
Briefly about Catherine: The Enlightened Despots Luu tru ngay 26 thang 6 nam 2012 tai Wayback Machine
(tieng Nga) Pha he the he truoc Ekaterina II
Quan chua tro thanh Nu hoang Nga vi đai
Phim: The Scarlet Empress (1934),Đao dien boi Josef von Sternberg, voi Marlene Dietrich trong vai Ekaterina II; Catherine the Great (1934)