Thanh Thanh To (chu Han: 清聖祖; 4 thang 5 nam 1654 – 20 thang 12 nam 1722), Tay Tang ton vi Van Thu Hoang đe (文殊皇帝), la vi hoang đe thu ba cua nha Thanh va cung la hoang đe nha Thanh thu hai tri vi toan coi Trung Quoc (tu nam 1661 đen nam 1722), tong cong 61 nam. Trong thoi gian tri vi, ong dung nien hieu Khang Hi (康熙), nen thuong đuoc goi la Khang Hi Đe (康熙帝).
Trong lich su nha Thanh, Khang Hi đuoc đanh gia la vi hoang đe tai ba loi lac nhat, la nguoi đa thiet lap su thinh tri keo dai 134 nam cua nha Thanh sau mot loat cac cuoc chien tranh va nhung chinh sach tich cuc khien dong ho Ai Tan Giac La giu vung ngoi vi hoang đe Trung nguyen. Ong đuoc đanh gia la mot trong nhung vi hoang đe vi đai nhat lich su Trung Quoc va đuoc xung tung la Khang Hi Đai đe (康熙大帝). Duoi thoi cai tri cua ong, Đe quoc Đai Thanh đa hoan thanh thong nhat va kiem soat toan bo lanh tho Trung Hoa, Man Chau, Đai Loan, nhieu phan cua vung Can Đong nuoc Nga, bao ho Mong Co va Trieu Tien.
Nhung nam cuoi đoi, voi viec Nhi A Ca Dan Nhung lien tuc gap van đe ve nhan cach, đa hai lan bi phe ngoi thai tu, Khang Hi con phai đau đau khi cac con cua ong chia be keo canh hong chiem đoat hoang vi, su goi la Cuu tu đoat đich (九子夺嫡) va phan thang thuoc ve Tu A Ca Dan Chan, tuc Ung Chinh Đe. Viec Khang Hi bang ha tai Suong Xuan vien va viec Dan Chan ke thua di menh len ngoi đen nay van con gay tranh cai. Tuy nhien, Ung Chinh sau khi len ngoi đa chung minh minh la mot hoang đe tai gioi va sieng nang, đa ke tuc va duy tri su cuong thinh cua Đai Thanh, do vay van đe chinh thong cua ong dan tro thanh mot cau chuyen ben le đuoc đua ra ban luan.
Khang Hi la hoang đe ngoi tren ngai vang lau nhat trong lich su Trung Hoa (61 nam) va la mot trong nhung nha cai tri tai vi lau nhat trong lich su the gioi. Thoi gian tai vi cua ong đuoc xem la mo đau cua Khang Can thinh the (康乾盛世) keo dai 134 nam. Chau noi cua ong, Can Long Đe rat nguong mo ong, khong dam vuot qua so nam tri vi cua to phu, nen đa thoai vi sau 60 nam cam quyen đe nhuong ngoi cho Gia Khanh Đe.


Len ngoi Khang Hi ten that la Huyen Diep (玄燁; tieng Man: ᡥᡳᠣᠸᠠᠨᠶᡝᡳ, Mollendorff: hiowan yei, Abkai: hiuwan yei), ho Ai Tan Giac La, sinh vao ngay 18 thang 3 nam Thuan Tri thu 11 (1654) tai Canh Nhan cung, Tu Cam Thanh, Bac Kinh. Ong la con trai thu ba cua Thanh The To Thuan Tri Hoang đe, me ong la Hieu Khang Chuong hoang hau Đong Giai thi, von la Han quan Chinh Lam ky, sau đuoc nhap vao Man Chau Tuong Hoang ky.
Tu nho, Huyen Diep đa đuoc chu y day do chu đao va to ra thong minh ham hoc, len 5 tuoi bat đau hoc hanh. Khoang luc nay, ong bi mac benh đau mua. Luc đo đuoc coi nhu điem bao tu, the nhung ong cuoi cung lai song sot qua khoi, đieu nay đa khien Thuan Tri an tuong va chu y ong hon. Nha Han hoc Herbert Giles ghi chep luc đuong thoi, mo ta ong la mot nguoi tuong đoi cao va co than hinh can đoi, ong rat thich cac mon the duc hay luyen tap cua phai nam va danh han 3 thang moi nam đe thuc hien san ban, mot loai hinh van đong truyen thong cua cac Hoang đe thoi co đai. Mat ong to va sang bung ca mat, co the thay vai đom nho do di chung cua can benh đau mua.
Nam Thuan Tri thu 18 (1661), ngay 2 thang 1 (am lich), Huyen Diep moi 8 tuoi. Thuan Tri Đe mac benh đau mua nam liet giuong. Me cua Thuan Tri, cung la ba noi cua Huyen Diep la Chieu Thanh Hoang thai hau ung ho viec lap Huyen Diep len ke vi. Thuan Tri tuyen bo lay co Huyen Diep tung mac đau mua ma khoi, nen cho la điem lanh, ra chi bo cao lap [Tam A Ca Huyen Diep tro thanh Hoang thai tu], đong thoi bo nhiem 4 đai than lam phu chinh la Sach Ni, To Khac Tat Cap, At Tat Long va Ngao Bai. Ngay 6 thang 1 (tuc ngay 4 thang 2 duong lich) cung nam, Thuan Tri Đe bang ha. Ngay 7 thang 1 (tuc ngay 5 thang 2 duong lich), Huyen Diep đang co, sang nam sau (1662) đoi nien hieu thanh Khang Hi (康熙).


Tru Ngao Bai Vi Khang Hi moi 8 tuoi, chinh su do 4 đai than phu chinh lo lieu. Trong so 4 đai than, Ngao Bai la nguoi co nhieu chien cong nhat va đuoc phong thuong nhieu, nen to ra ngang tang, coi thuong vua nho. Sach Ni tuoi gia lam benh nen ngai viec, it tham gia chinh su; At Tat Long tinh tinh mem mong, ngai va cham, khong muon gay xung đot; chi co To Khac Tat Cap tuy it tieng noi nhat nhung thang than cuong truc, thuong hay tranh luan voi Ngao Bai.
Nam 1666, Ngao Bai giet hai Tong đoc Truc Khang – Son Đong la Chu Xuong To, Tuan phu Vuong Đang Lien. Truoc su chuyen quyen cua Ngao Bai, To Khac Tap Cap tuc gian, hai nguoi tro thanh đoi đau. To Khac Tap Cap it kinh nghiem, lai mot minh mot chu truong, khong chi đoi đau voi Ngao Bai ma con mau thuan voi Sach Ni, do đo bi co lap. Ngao Bai tim cach vu cao To Khac Tap Cap đe buoc toi, va thuc ep Khang Hi ban lenh xu tu. Sau khi 3 đai than qua đoi, khong con ai phan đoi Ngao Bai, vi vay ngay cang chuyen quyen. Nhung ai muon tau viec len vua đeu phai tau qua Ngao Bai va đut lot moi đuoc cat nhac, bo dung. Ngao Bai muon tiep tuc duy tri đuong loi chi dung nguoi Man lam quan, han che nguoi Han vao trieu. Su chuyen quyen cua Ngao Bai khien Khang Hi khong hai long.
Nam 1667, Khang Hi 14 tuoi, tu minh đung ra xem xet viec trieu chinh va muon tru bo Ngao Bai. Do Ngao Bai đang la phu chinh, be canh lai đong, chua the tru bo ngay, nen Khang Hi be ngoai van to ra kinh trong Ngao Bai, khien ong ta cang đuoc the lam can, thuong cao benh om khong vao trieu, khien vua phai đen tan nha tham hoi. Mot lan Khang Hi toi tham, thay Ngao Bai khong he om yeu. Bong nha vua phat hien duoi đem co con dao. Ngao Bai rat lo lang nhung Khang Hi lai khong to thai đo gi, cho rang viec mang dao ben nguoi la tap quan binh thuong cua nguoi Man. Do đo Ngao Bai yen tam khong bi Khang Hi nghi ngo.
Lay ly do thich đanh co, Khang Hi trieu con cua Sach Ni la Sach Ngach Đo vao cung đe ban ke tru Ngao Bai. Ong phong cho Ngao Bai lam Nhat đang cong đe ong ta lo la mat canh giac, mat khac lay co thich hoc vo nghe đe tuyen chon nhieu nguoi trong hang ngu con em than vuong lam thi ve cho Ngao Bai. Sau đo, ong lay co đieu bot nhung vay canh cua Ngao Bai đi lam quan o noi xa.
Nam 1669, khi Ngao Bai vao cung yet kien, Khang Hi ra lenh cho đoi thi ve than tin bat giu. Ong ha chi cach chuc Ngao Bai, hach ra hon 30 đai toi. Nhung vi Ngao Bai la Nguyen lao Tam trieu, cong trang rat lon, nhat la cong cuu song Hoang Thai Cuc va pho ta Thuan Tri len ngoi, Khang Hi tha chet cho Ngao Bai, giam suot đoi trong nguc. Toan bo vay canh cua Ngao Bai bi bat giu, nhung ke than tin bi xu tram. Ngao Bai sau khi bi tong vao nguc tro nen u uat, khong lau sau lam benh chet trong nguc. Khang Hi chinh thuc nam quyen đieu hanh trieu chinh, khi đo ong 16 tuoi.


Hoan thanh thong nhat quoc gia = Dep loan Tam phien =

Viec Khang Hi tru bo Ngao Bai khien nhieu quan lai chinh truc rat vui mung va kham phuc. Tuy trong trieu đa yen nhung tinh hinh ben ngoai con nhieu viec. Lanh tho Trung Quoc chua hoan toan đuoc thong nhat, van con nguy co đe lai tu cuoi thoi Minh: đo la "tam phien" tuc 3 vi vuong tung la hang tuong cua nha Minh gom Binh Tay vuong Ngo Tam Que o Van Nam, Binh Nam vuong Thuong Kha Hy o Quang Đong va Tinh Nam vuong Canh Tinh Trung o Phuc Kien; Trinh Thanh Cong van chiem giu Đai Loan, Nga Hoang nhieu lan gay chien o bien gioi. Vi vay tu khi chinh thuc truc tiep nam quyen hanh, Khang Hi đa tu minh viet tam bien "tam phien, ha vu, tao van" đe đat ra nhiem vu giai quyet nhung moi lo cua trieu đinh.
Tam phien co đia ban cai quan rong lon, the luc ngay cang manh, lai la tuong cu cua nha Minh, tro thanh moi lo voi nha Thanh, do đo Khang Hi quyet tam tru bo. Thang 3 nam 1673, Binh Nam vuong Thuong Kha Hy tuoi cao suc yeu dang thu len trieu đinh xin đuoc ve huu duong lao va xin cho con la Thuong Chi Tin ke chuc. Khang Hi nam đuoc co hoi tru bo, đong y voi thinh cau tu chuc cua Kha Hy, nhung khong cho Chi Tin ke vi.
Luc đo con trai Ngo Tam Que la Ngo Ung Hung đang o Bac Kinh đa nhanh chong đua tin ve Van Nam. Thang 7 nam đo, tin tuc đua toi mien nam. Ngo Tam Que va Canh Tinh Trung thay Khang Hi đong y voi đe nghi rut lui cua Thuong Kha Hy, lay lam lo lang, đong loat viet thu xin cao lao. Cac đai than cho rang Ngo Tam Que va Canh Tinh Trung khong thuc long rut lui, khuyen ong khong nen phe chuan vi se gay bien loan.
Trong khi đo, chi co so it đai than đong tinh voi y đinh triet phien cua Khang Hi nhu Thuong thu Bo Ho Me Tu Han, Thuong thu Bo Hinh Mac Lac, Thuong thu Bo Binh Minh Chau. Khang Hi muon nhan co hoi nay tru bo tam phien nen chap thuan luon, va sai Bac Nhi Khang, Chiet Mai Le toi Van Nam, sai Luong Thanh Tieu toi Quang Đong, Tran Nhat Binh toi Phuc Kien đe thi hanh menh lenh, thuc giuc tam vuong roi bo ngoi vi.

Thay ro y đinh cua Khang Hi muon tru bo minh, Ngo Tam Que ben cam đau tam vuong khoi su chong lai nha Thanh. Tam Que viet thu cho Phuc Kien va Quang Đong đe nghi cung khoi binh voi danh nghia "phuc Minh diet giac", tu xung la "thien ha đo chieu thao binh ma đai nguyen soai". Thuong Chi Tin va Canh Tinh Trung đeu huong ung. Con Trinh Thanh Cong la Trinh Tuyen cung nhan dip đo mang quan tu đao Đai Loan vao đat lien đanh chiem On chau, Tuyen chau, Chuong chau....
Quan noi day cua Ngo Tam Que nhanh chong chiem giu Nguyen chau, Thuong Đuc roi tien vao Tu Xuyen. Tam Que đich than toi Thuong Đuc, Le chau chi huy chien tran.
Truoc the manh cua Tam vuong, mot so đai than nha Thanh khuyen Khang Hi theo nep cu cua Han Canh Đe tung chem Trieu Tho đe yen long Ngo vuong Luu Ty khi moi xay ra loan bay nuoc, vi vay nen chem nhung nguoi đong tinh triet phien nhu Me Tu Han, Mac Lac va Minh Chau đe lam vua long Tam phien. Nhung Khang Hi kien quyet phan đoi chu truong đo, vi ong đa thay trong qua khu sau khi Han Canh Đe chem Trieu Tho, Luu Ty van khong giai binh. Vi vay ong tuyen bo mot minh chiu trach nhiem viec triet phien, va lenh bat giam con chau Ngo Tam Que o Bac Kinh la Ngo Ung Hung, Ngo The Lam.
Giua luc đo Ngo Tam Que thong qua Đat Lai Lat Ma gui thu toi Khang Hi yeu cau cho minh đuoc cat cu phia nam Truong Giang.
Khang Hi bac bo đe nghi cat cu nam Truong Giang cua Tam Que, ra lenh chem Ngo Ung Hung va Ngo The Lam. Ngo Tam Que thuc quan tan cong 30 thanh tri vung Giang Tay. Thu ha cua Tam Que la Vuong Binh Phien tan cong vao Thiem Cam – hau phuong nha Thanh. Thang 1 nam 1675, con nuoi Ngo Tam Que la Vuong Phu Than đang lam Đe đoc Thiem Tay mang quan chiem Binh Luong. Đuoc Vuong Binh Phien tro giup, Vuong Phu Than chiem đuoc Thai chau, Lan Chau, Cung Xuong, Đinh Bien. Ngo Tam Que tuyen bo se chiem Kinh chau đe tien vao Bac Kinh.
Trong luc đo, Canh Tinh Trung va Thuong Chi Tin cung ra quan huong ung Ngo Tam Que.
Truoc tinh hinh bien loan, Khang Hi van binh tinh chi huy cuoc chien. Ong xac đinh Ngo Tam Que cam đau cuoc noi day, chi can tap trung luc luong diet Ngo Tam Que. Vi vay ong tan dung mau thuan giua Canh Tinh Trung va Trinh Kinh, ra chieu gui Quang Đong va Phuc Kien, chap thuan cho Thuong Chi Tin va Canh Tinh Trung tiep tuc lam vuong. Đong thoi, ong đieu quan Thanh đanh bat quan Đai Loan bi co lap ra khoi đai luc.
Nam 1677, Thuong Kha Hy vi mau thuan voi Ngo Tam Que, buon buc lam benh qua đoi. Quan hai xu Phuc Kien, Quang Đong sau khi gap mot so bat loi ben chap nhan yeu cau cua Khang Hi, dang so chap nhan bai binh. Yen đuoc hai phia, Khang Hi tap trung luc luong đoi pho voi Ngo Tam Que. Tuy đong y tren giay to, hai xu nay van chua chiu hoan toan than phuc.
Thay vai tro quan trong cua Vuong Phu Than trong viec giup luc luong Ngo Tam Que phat trien, Khang Hi dung sach luoc vua đanh vua du. Ong sai con Phu Than toi hang quan Van Nam, roi sai Đo Hai mang quan toi chong Phu Than. Phu Than trung ke đieu ho ly son cua Đo Hai, bi hao binh ton tuong. Bi quan Thanh vay ham lau ngay, Vuong Phu Than het luong phai ra hang trieu đinh.
Quan Thanh chiem lai trong điem Binh Luong khien Ngo Tam Que o Thiem Tay bi that the. Sang nam 1678, quan Thanh gianh thang loi, đanh chiem lai Thiem Tay. Mot so tuong linh cua Tam Que la Lam Hung Chu, Han Đai Nhiem xin hang nha Thanh. Cung luc Vuong Kiet Thu đanh bai quan Ngo o Giang Tay va Chiet Giang khien Canh Tinh Trung khong con ngoai vien, the cung phai xin hang.
The cuc đa thay đoi, Ngo Tam Que phai rut ve chi con giu đuoc Van Nam. Nhung đau nam 1678 Ngo Tam Que van co xung đe hieu o Hanh Duong, đat quoc hieu la Chu. Chi 5 thang sau Tam Que gia yeu mac benh qua đoi. Chau Tam Que la Ngo The Phan ke vi.
Nam 1680, Khang Hi đieu 3 canh quan tan cong Van Nam. Ngo The Phan that bai lien tiep, quan Thanh chiem đuoc Con Minh. The Phan bi don vao đuong cung, phai uong thuoc đoc tu sat. Sang nam 1681, Khang Hi hoan toan dep đuoc Van Nam, cham dut loan Tam phien.


= Chiem Đai Loan =
Sau khi dep xong Tam vuong, Khang Hi tinh toi viec thu hoi Đai Loan bi dong ho Trinh Thanh Cong chiem trong nhieu nam.
Cha Thanh Cong la Trinh Chi Long đa hang nha Thanh nhung Thanh Cong van mot long tho nha Minh, khong than phuc nha Thanh. Nam 1662, Trinh Thanh Cong đuoc su giup suc cua Ha Đinh Ban (phien dich cho nguoi Ha Lan), đanh đuoi nguoi Ha Lan tren đao, chiem toan bo Đai Loan.
Sau khi Trinh Thanh Cong chet, ho Trinh truyen 3 the he qua Trinh Kinh toi Trinh Khac Xuong van giu Đai Loan. Theo đe nghi cua Tong đoc Phuc Kien la Dieu Khai Thanh, Khang Hi quyet đinh tan cong Đai Loan nhan co tranh chap trong noi toc ho Trinh. Ong sai Dieu Khai Thanh đanh Đai Loan. Khai Thanh thi hanh chinh sach vua đanh vua du cua Khang Hi, ket qua du đuoc 13 van dan Đai Loan quy phuc.
Theo su tien cu cua Dieu Khai Thanh, Khang Hi bat chap su phan đoi cua nhieu nguoi, sai thu ha cu cua Trinh Thanh Cong la Thi Lang lam đe đoc thuy su Phuc Kien phu trach viec đanh Đai Loan. Nhung sau khi nhan chuc, Thi Lang lai bat đong quan điem voi Dieu Khai Thanh ve viec tien quan. Khang Hi cho Thi Lang toan quyen quyet đinh viec chien dich đanh Đai Loan. Mua he nam 1683, Thi Lang ra quan mot tran đanh bai quan chu luc ho Trinh, chiem đuoc Banh Ho. The cung, thang 8 nam đo ho Trinh xin đau hang.
Theo đe nghi cua Thi Lang, Khang Hi xoa bo chu truong bo Đai Loan đe trao cho nguoi Ha Lan. Ong đieu quan va dan toi song tai đao, xay dung cac huyen Phuong Son, Đai Loan, Chu La tren đao tro thanh đon vi hanh chinh cua Trung Quoc.


Xung đot bien gioi phia bac = Xung đot voi nuoc Nga =

Trong luc Khang Hi con phai đanh dep trong nuoc thi quan Nga lien tiep tan cong vung Hac Long Giang cua Trung Quoc. Sa hoang Nga Ivan V con xay dung can cu Yaksa đe de be tan cong Trung Quoc.
Đau nam 1682, Hoang đe Khang Hi len bien gioi xem xet tinh hinh đe to chuc khang cu. Vao nam 1683, ong bo nhiem Tat Bo To lam tuong quan Hac Long Giang toi Ai Huy trien khai phong ngu.
Vao nam 1685, ong sai đo đoc Banh Xuan va Tat Bo To chia hai đuong thuy bo tan cong Yaksa, ha đuoc thanh nay va rut ve Ai Huy.
Quan Nga đieu đai bac tu kinh thanh Moskva toi, keo them vien binh tu Nerchinsk tan cong tro lai. Khang Hi lai sai Tat Bo To tan cong Yaksa lan thu 2 vao nam 1686. Sau 3 thang giao tranh ac liet, cuoi cung hai ben đeu cam cu. Toi nam 1689, hai ben ky ket hoa uoc Nerchinsk xac đinh bien gioi 2 nuoc. Hoa uoc nay đam bao hoa binh cho bien gioi Nga – Trung trong hon 100 nam.


= Chien tranh voi nguoi Mong Co =
Mot mat tan cong chinh dien, mat khac Sa hoang con giup cho cac toc Mong Co phia bac tan cong nha Thanh. Do Sa hoang ung ho, Cat Nhi Đan (Galdan, 1670 - 1697) - han cua Chuan Cat Nhi, ngay cang lon manh, thong nhat cac bo lac Mong va nam 1690 mang quan tan cong vao Noi Mong, chi con cach Bac Kinh 90 km.
Khang Hi ben than chinh đi đanh Cat Nhi Đan, bat chap su phan đoi cua nhieu đai than muon cau hoa. Hai ben giao chien ac liet tai O Lan Bo Thong. Cat Nhi Đan bo tri phong thu "thanh lac đa", dung hang ngan con lac đa troi chan nam duoi đat, tren lung xep đay hom go đung chan đem uot tao ra buc thanh dai. Nhung sau đo thanh lac đa bi quan Thanh dung đai bac ban vo. Cat Nhi Đan phai pha vay bo chay.
Nam 1696, Cat Nhi Đan lai lien ket voi Sa hoang, mang 3 van quan tan cong Trung Quoc lan thu 2. Khang Hi lai than chinh mang 10 van quan đi đanh, chia lam 3 canh: Tat Bo To phia đong, Phi Duong Co chi huy phia tay va ong tu minh đi trung quan. Ket qua quan Thanh thang tran, đuoi đuoc Cat Nhi Đan.
Sang nam 1697, Cat Nhi Đan tan cong lan thu 3. Khang Hi lai phai than chinh mot lan nua. Lan nay Cat Nhi Đan that bai nang, phai chay ve can cu Y Loi, nhung Y Loi đa bi chau la Sach Vong A Na Bo Than lam phan chiem giu. Cat Nhi Đan đinh chay sang Tay Tang nhung đuong đi bi quan Thanh ngan tro. Nhieu thu ha đau hang quan Thanh, Cat Nhi Đan ben tu van chet trong tuyet vong.
Sau nay Sach Vong A Na Bo Than (Tsewang Rabtan) lai mang quan chiem Tay Tang. Nam 1720 Khang Hi đieu binh đanh đuoi Sach Vong, ho tong vi Đat Lai Lat Ma VII cua Tay Tang ve nuoc. Tu đo nha Thanh cu su than va quan si toi chiem linh vung Tay Tang. Tu nam 1722, Khang Hi phai quan tien vao Urumqi, mo đau viec chiem giu Tan Cuong sau nay.


Xay dung đat nuoc = Lanh tho =
Thoi ky Khang Hi cai tri, lanh tho Trung Quoc phia đong giap bien, phia nam giap Đai Viet, phia tay vuot Thong Lanh, phia bac đen Siberia. Tu truoc đen thoi Khang Hi, Trung Quoc chua tung co thoi ky nao lanh tho rong lon, thong nhat, đa sac toc va đuoc quan ly hieu qua, lau dai nhu vay.


= Che đo quan lai =
Sau khi thong nhat quoc gia, Khang Hi bat tay vao chinh đon bo may quan lai. Ong thuc thi thuong phat nghiem minh, chieu nap nhan tai trong toan quoc đe thu dung.
Khang Hi luon day som tu 3 gio sang lam viec. Ong khong hai long ve tinh trang quan lai tham o, uc hiep dan chung. Trong nhung lan đi tuan thu, ong đuoc cac quan lai đia phuong dang my nu nhung ong kien quyet tu choi va con trach phat vien quan đo. Đieu nay đuoc xem la hiem co trong cac vi vua Trung Quoc.
Ong rat chu trong chinh đon bo may chinh quyen. Ong nghiem tri nhung vien quan đuc khoet dan nhu Tuan phu Son Tay la Muc Nhi Trai, Tong đoc Ho Quang la Sai Duc Vinh, Tri phu Thai Nguyen la Trieu Phuong Chieu, Tong đoc Luong Giang la Cat Le giang chuc nhieu nguoi co toi khac. Nhieu vi quan thanh liem đuoc ong cat nhac.


= Phat trien kinh te =
Nham tang cuong kiem soat Giang Nam sau khi dep loan Tam phien, tu nam 1684 Khang Hi nhieu lan đi tuan thu vung nay. Viec đi tuan thu cua Khang Hi gop phan on đinh xa hoi Giang Nam va thuc đay kinh te noi đay phat trien.

Xoa bo che đo khoanh đat san xuat: Nam 1669, Khang Hi ha lenh xoa bo che đo khoanh đat san xuat theo kieu nong no, song bi Ngao Bai ngan tro nen khong thuc thi đuoc hieu qua. Nam 1685, ong cho thi hanh lenh nay mot lan nua, nho vay đat đai đuoc tra ve tay nong dan.
Xay dung cac cong trinh thuy loi: cong trinh thuy loi noi bat nhat thoi Khang Hi la đe song Hoang Ha. Ong đa don tam huyet suot 30 nam đe tri thuy dong song nay. Ban đau ong sai đai than Can Phu von noi tieng ve nghe nong lo viec nay. Sau khi Can Phu mat, ong truc tiep tham gia vao viec nay. Trong 6 lan ong đi tuan sat xuong phia nam, lan nao cung quan tam toi thuy loi song Hoang Ha. Viec lam thuy loi song Hoang Ha đam bao su thong suot cua Đai Van Ha (kenh đao lon tu thoi Tuy), giup van chuyen hang trieu tan luong thuc trong nuoc.
Khuyen khich khan hoang: Khang Hi cho thi hanh chinh sach khuyen khich khai khan, ai co cong khai khan thi đuoc huong. Ong yeu cau cac quan lai phai thuc thi, trong 5 nam phai khan hoang het vung đat do minh cai tri. Ong ra lenh keu goi luu dan tham gia san xuat nong nghiep, bat ke ai du la nguoi ban đia hay di cu đeu xep vao Bao, Giap đe tham gia khan hoang. Luu dan tham gia khan hoang đuoc so huu mot phan đat đai, do đo ho đuoc đam bao cho o va nguon kiem song. Nho chinh sach nay, san luong luong thuc trong nuoc tang tu 527 van tan len 581 van tan.
Giam nhe thue khoa: Thay ro bai hoc mat nuoc cua trieu Minh do chinh sach thue khoa nang ne, ong cho thi hanh cai cach thue. Trong thoi gian lam vua, ong cho huy bo 3 lan mien thue cho cac đia phuong, mien thu luong thuc 2 lan cho phia nam. Khi co mat mua hoac co chien tranh, ong đeu ha lenh giam thu tien mat va thu luong thuc. Truoc đay, thue thu theo đau nguoi ("đinh ngan"), nhieu nguoi khong đu tien nop. Nam 1712, ong tuyen bo lay nam truoc (1711) lam nam chuan đe tinh so đinh toan quoc, ve sau neu so đinh gia tang cung khong phai nop them. Viec nay goi la "thinh the tu đinh, vinh bat gia phu" (Them trang đinh thoi thinh, mai khong tang thue). Chinh sach nay lam giam ganh nang cho dan, gop phan on đinh xa hoi.
Cung nhieu đong gop tich cuc, Khang Hi van con han che ve viec duy tri loi ich thai qua cho nhung nguoi quy toc Man chau.


= Voi van đe van hoa =


 Thanh tuu  Khang Hi noi tieng la mot vi hoang đe hien triet, van vo song toan, tai tri cao rong. Vi the ong rat chu trong toi van hoa. Say me đoc sach, ham hoc tu nho, Khang Hi tiep tuc hoc tap suot đoi. Mac du la nguoi Man Chau, nhung ong thong thao cac ngon ngu cua cac dan toc Man Chau, Mong Co, Han. Ong rat quan tam toi truyen thong van hoa co xua cua nguoi Han, đa hoc qua cac sach Tu Thu, Ngu Kinh, Su ky, Han thu, Tu tri thong giam... va rat gioi ve thu phap, tho ca, van hoc. Ban than Khang Hi đac biet thich lam tho, ong đa đe lai cho đoi hon 1.100 bai tho, đuoc coi la nha tho co luong tac pham tuong đoi lon. Đa so nhung bai tho cua ong đeu la tho cung đinh, hon nua con can man va quan tam đen dan chung, vi vay ma tho cua ong co mot vi tri đoc ton trong van hoc trieu Thanh.
Ong cung biet cach dung van hoa Han đe tan dung tai nang cua cac tri thuc nguoi Han giup viec trong bo may chinh quyen.
Khang Hi xem nhung tu tuong co ban cua Nho giao nhu Tam cuong ngu thuong, trung hieu tiet nghia la nen tang tri quoc. Viec ap dung manh tu tuong đo la mot nguyen nhan giup ong thong nhat quoc gia, khien mau thuan dan toc tuong đoi hoa diu. Ngoai viec giu thong le khoa cu cu, ong con mo ra che đo khoa cu moi, co ten la "bac hoc hong tu khoa". Ong cung thu hut nhung nhan tai cu cua nha Minh vao bo may.
Nam 1716, ong ban lenh soan bo Khang Hi tu đien gom 42 quyen, 47.035 chu Han, co gia tri rat lon. Ben canh đo, ong con ra lenh soan "Toan Đuong thi", "Boi van van phu". Ong to chuc đo đac tren toan quoc va ban hanh cuon ban đo "Hoang du toan lam đo".
Khac voi trieu đinh nha Minh va cac đoi vua Thanh đau tien luon canh giac voi nguoi phuong Tay, Khang Hi to ra coi mo tiep thu nhung thanh tuu van hoa cua ho. Nha Minh va cac vua Thanh truoc chi loi dung cac giao si, cho vao truyen giao nham hoc cach soan lich phap va che sung ong, ngoai ra rat de dat voi lop nguoi nay. Khang Hi tiep can sau hon voi nguoi phuong Tay đe tiep nhan nhieu hoc thuat tu ho trong cac linh vuc: toan hoc, y hoc, đia ly hoc, thien van hoc.
Trong trieu đinh, ong trong dung hai nguoi Tay Duong. Nguoi thu nhat la Adam Schall von Bell (Thang Nhuoc Vong), quoc tich Đuc, Giam đoc Đai thien van Bac Kinh, đuoc Khang Hi goi la Thong Minh Giao su. Nguoi thu hai la Ferdinand Verbiest (Nam Hoai Nhan), nguoi Bi, co kha nang luyen kim, đuc sung. Ca hai đeu co nhung đong gop lon lao trong cong cuoc binh đinh Trung Quoc cua Khang Hi. Johann Adam Schall von Bell bi nhom nguoi Duong Quang Tien vu cao va bi sat hai. Sau nay ong an han, giai oan cho giao si Johann Adam Schall va cong khai thua nhan lich phap phuong Tay chinh xac hon lich truyen thong cua Trung Quoc.
Nam 1713, ong gui mot so thanh nien Trung Quoc sang Phap du hoc. Ong biet choi violong, thich su dung đong ho Tay phuong. Khang Hi chan thanh hoc hoi cac giao si phuong Tay ve cac nganh ky ha hoc, thien van hoc. Ong to chuc cho cac nha khoa hoc Trung Hoa va phuong Tay cung hop tac bien soan nhung bo sach kien thuc hon hop đong – tay ve thien van hoc, so hoc, am nhac nhu Lich Tuong khao thanh, So ly tinh uan, Luat lu chinh nghia... Ong hap thu tri thuc đia đo hoc phuong Tay đe ve đia đo toan quoc; ong so sanh y hoc phuong Tay va voi hoc thuat Trung Quoc. Ngoai ra ong con tim hieu triet hoc phuong Tay.


 Han che  Tuy co nhung đong gop tich cuc, Khang Hi cung co nhung ti vet đoi voi van hoa Trung Hoa đuong thoi. Nham bao ve quyen loi rieng cua quy toc Man Thanh, ong đa ra tay đan ap nhieu tri thuc nguoi Han trong cac vu an van chuong ("van tu nguc") khi ong cho rang ho co loi le va cau van anh huong toi loi ich cua Đai Thanh, đa xu ho rat nang.
Sau nay, do co su can thiep cua Giao hoi Cong giao Roma vao phuong thuc truyen giao cua cac giao si khien Khang Hi bat đong, ong ben ra lenh "be quan toa quoc", cam ho truyen giao tai Trung Quoc.


Cuoi đoi = Cuu tu đoat đich =
Khang Hi Đe von đa lap con lon Dan Nhung lam Thai tu, song Dan Nhung đao đuc kem, tinh tinh xau xa nen ong lien phe truat. Truoc ngoi thai tu bo trong, cac hoang tu keo be canh đe tranh gianh ngoi thua ke, trong đo nhung nguoi co y đinh tranh ngoi la Đai A ca Dan Thi, Tam A ca Dan Chi, Tu A ca Dan Chan, Bat A ca Dan Tu va Thap tu A ca Dan Trinh. Trong đo, Đai A ca vi bi toi nen bi tuoc đoat vuong vi, Tam A ca la nguoi bac hoc khong thong hieu viec chinh su, Bat A ca uy vong trong trieu qua lon khien Khang Hi cam thay bi uy hiep nen nhung nguoi nay đeu bi bo qua. Cuoc chay đua đen ngai vang chi con la cuoc đua giua Dan Chan va Dan Trinh. Đay đuoc goi la [Cuu tu đoat đich; 九子夺嫡].
Nam Khang Hi thu 61 (1722), ngay 13 thang 11 (tuc ngay 20 thang 12 duong lich), Khang Hi Hoang đe bang ha tai Suong Xuan vien, Thuan Thien phu. Huong tho 69 tuoi, o ngoi 61 nam, la hoang đe o ngoi lau nhat trong lich su Trung Quoc.


= Tranh cai =

Cac su gia ghi nhan co nhieu ghi chep khac nhau ve viec qua đoi va truyen ngoi cua Khang Hi Đe. Co y kien cho rang ong bi Hoang tu thu tu Dan Chan đau đoc sat hai đe len noi ngoi. Co y kien cho rang Khang Hi Đe khong bi giet; ong von co y đinh truyen ngoi cho Hoang tu thu 14 la Dan Trinh - trong di chieu ong đa viet "truyen ngoi cho con trai thu 14". Khi ong qua đoi, hoang tu thu tu la Dan Chan đa lien ket voi Tong đoc Xuyen Thiem Nien Canh Nghieu va Cuu Mon Đe Đoc Long Khoa Đa sua chu "thap" (十 - muoi) thanh chu "vu" (于 - cho), vi vay nghia di chieu hieu la "truyen ngoi cho con trai thu 4".
Theo Dich Trung Thien, cach noi tren chi la chuyen truyen mieng trong dan gian. Cau chuyen nay đa khong hieu đuoc quy che vuong trieu Thanh, khi noi di chieu "Truyen vi Thap tu tu Dan Trinh" ma bi Ung Chinh va Long Khoa Đa sua chu "thap" thanh chu "vu" nhu tren thanh "Truyen vi vu (cho) Tu tu Dan Chan". Theo quy che nha Thanh, đang truoc so thu tu phai co chu "hoang" va Dan Chan phai viet la hoang tu tu, Dan Trinh la hoang thap tu tu. Nhu vay di chieu theo đung quy che thi ban đau phai viet la "Truyen vi Hoang thap tu tu Dan Trinh", va sau bi sua thanh "Truyen vi Hoang vu tu tu Dan Chan", the nay thi lam sao hieu đuoc? Hon nua đay la trieu Thanh, khong phai trieu Minh, di chieu truyen ngoi phai đuoc viet bang ca tieng Han va tieng Man. Dan Chan co the sua đuoc van ban tieng Han nhung chang the sua van ban tieng Man đuoc.
Dich Trung Thien cung cho rang Khang Hi Đe von đa chon Dan Chan lam nguoi noi nghiep. Co nhung dan chung sau: vao đai le đang co 60 nam (1721), Dan Chan đuoc cha cu đi te Tam đai lang - nhung lang mo to tien vuong that Đai Thanh o Thinh Kinh. Nam thu 61 (1722), Dan Chan thay cha te troi o đan Nam Giao, ngay Đong chi. Đay la ngay le lon cua đat nuoc, mot hoang tu thay cha đi te troi đat to tong thi gan nhu đuoc ngam chi đinh la nguoi ke vi. Mua xuan nam thu 61, Khang Hi đi xem hoa o vuon Vien Minh, thay đuoc Hoang Lich, con thu tu cua Dan Chan thong minh nhanh nhen thi mung lam, đem chau ve cung nuoi va tu day do. Moi nguoi đeu ngam hieu Khang Hi muon truyen ngoi cho Dan Chan vi:"Đe Hoang Lich lam hoang đe thi truoc het phai đe cha han lam hoang đe".
Khi thai tu Dan Nhung bi phe, ai cung muon don vao cho chet, Đai A ca han Dan Nhung tan xuong, Bat A ca o the đoi đau voi Dan Nhung, hai nguoi nay ai lam hoang đe thi Dan Nhung cung chac chan phai chet. Chi co Dan Chan đung ra bao ve anh. Khang Hi khong muon minh mat đi ma Dan Nhung bi anh em giet hai nen đanh gia cao hanh đong cua Dan Chan, cho rang duoi tay nguoi nay thi anh em cua y se khong bi kho. Thuc te thi Dan Chan sau khi lam vua đoi xu rat tot voi Dan Nhung va gia đinh y. Đay co the la mot trong nhung nguyen nhan lam Khang Hi muon truyen ngoi cho Dan Chan.
Viec Khang Hi Đe khong lap Thai tu rat co the la đe bao ve Dan Chan khoi su cong kich cua đam anh em cung nhu muon an huong tuoi gia nhung nam cuoi đoi. Khang Hi đa sap xep xong: nam thu 57 (1718), phong Dan Trinh lam Đai tuong quan vuong, ra tran thu Tay Bac, tach xa khoi be đang Dan Tu, Dan Đuong. Chuc "Đai tuong quan vuong" nay xem thi hay, nhung thuc ra chang la gi: noi la tuong quan nhung lai la vuong, la vuong nhung khong co phong hieu, chi la vuong "gia". Đay la cach sap xep rat tinh te: Dan Trinh muon ngoi bau nhung o xa nen chang the lam gi; Dan Chan co đoi thu nen khong the kieu ngao; bon Dan Tu co hy vong nen se khong mao hiem. Va Khang Hi cung đa đe lai đuong rut: neu Dan Chan khong đuoc nhu nguyen thi trieu Dan Trinh ve la xong. Dan Trinh la Đai tuong quan vuong, noi ngoi chang co gi la đuong đot. Dan Chan đuoc nhu y thi cung de noi voi Dan Trinh, du sao cung chi la vuong "gia". Hon nua mot hoang đe muu sau chi xa nhu Khang Hi đa sap đat nhan su het: Nien Canh Nghieu, than tin cua Dan Chan nam giu luong thao cua đai quan va khong che đuong ve cua Dan Trinh. Co ho Nien o đo, Dan Trinh khong the buc cung đinh, khong the muu phan.


= Nhan đinh =
Đuong thoi, mot giao si nguoi phuong Tay tung lam viec canh Khang Hi mo ta ong nhu sau:

Hoang đe la nguoi tam thuoc, hien tu, chin chan, cu chi đoan trang. Ong co ve be ngoai uy nghiem bat ke nhin tu phuong dien nao... Ong la nguoi ... hieu biet rat nhieu linh vuc khoa hoc, hang ngay đeu doc suc tim toi nghien cuu, lai phai giai quyet cong viec trong nuoc, vi the buoi sang va buoi toi ong đeu đinh ra mot thoi gian nhat đinh đe hoc tap
Khang Hi la vi vua thong minh, tai hoa, can than, can cu, song gian di, tinh tinh khoan hoa, nhung can đam va cam quan gioi, biet lo cho dan. Hang ngay, ong thuong tu tay xu ly 300-400 ban tau, so, nhieu đem lam viec toi tan canh ba. Cac su gia Trung Hoa vi ong voi Đuong Thai Tong, con cac hoc gia phuong Tay cho rang trieu đai ong ruc ro nhu trieu Sa hoang Pyotr Đai đe (1682 - 1725) cua nuoc Nga duoi Vuong trieu Romanov va vua Louis XIV (1638 – 1715) cua nuoc Phap duoi vuong trieu Bourbon đuong thoi.
Du con mot so han che, Khang Hi đuoc đanh gia la vi Hoang đe co nhieu thanh tich chinh tri va co nhieu anh huong trong lich su vuong trieu Thanh. Duoi thoi cai tri cua Khang Hi, vuong trieu Thanh moi thanh lap đi vao con đuong cuong thinh. Thoi ky ong cai tri co ca thanh tich van va vo, cung co co so thong tri cho nha Thanh mot cach vung chac. Ong đa đe lai su khai sang cho đuong loi cai tri đat nuoc vung vang sang the ky 18 cho nguoi chau noi la Can Long, đuoc cac su gia goi la "Khang Can thinh the".


Gia đinh Ba noi: Hieu Trang Hoang thai hau
Than phu: Thanh The To Thuan Tri Hoang đe
Đich mau: Hieu Hue Chuong hoang hau Bat Nhi Te Cat Đac thi, ton hieu [Nhan Hien Hoang thai hau; 仁憲皇太后].
Than mau: Hieu Khang Chuong Hoang hau Đong Giai thi, ton hieu [Tu Hoa Hoang thai hau; 慈和皇太后].


Hau phi = Hoang hau =
Hieu Thanh Nhan Hoang hau Hach Xa Ly thi (3 thang 2 nam 1653 – 6 thang 6 nam 1674) la con gai cua Cat Bo Lat, nhap cung tro thanh Hoang hau nam 1665. Qua đoi do bang huyet sau khi sinh Dan Nhung.
Hieu Chieu Nhan Hoang hau Nuu Ho Loc thi (1653 – 18 thang 3 nam 1678) la con gai cua At Tat Long, chau noi cua Ngach Diec Đo. Ba nhap cung đuoc phong lam Phi nam 1676, đuoc sach lap lam Hoang hau vao nam sau va qua đoi sau 6 thang.
Hieu Y Nhan Hoang hau Đong Giai thi (? – 24 thang 8 nam 1689) la con gai cua Đong Quoc Duy – em trai cua Hieu Khang Chuong hoang hau va đong thoi la em ho cua Khang Hi. Ba nhap cung lam Thu phi, sau đuoc sach phong lam Quy phi trong dip Hieu Chieu Hoang hau đuoc lap lam Hoang hau, 4 nam sau thi đuoc phong lam Hoang Quy phi. Nam 1689, ba qua đoi sau 1 ngay đuoc lap lam Hoang hau.
Hieu Cung Nhan Hoang hau O Nha thi, ten that Ma Luc (玛琭) (1660 – 23 thang 5 nam 1723) la con gai cua Uy Vu (威武) von xuat than tu Bao y. Ba nhap cung lam Quan nu tu, sau đuoc thang len Đuc tan roi Đuc phi. Sau khi con trai la Ung Chinh len ngoi thi đuoc ton lam Nhan Tho Hoang thai hau.


= Phi tan =
Hoang quy phi:
Kinh Man Hoang quy phi Chuong Giai thi (? – 25 thang 7 nam 1699) la con gai cua Hai Khoan (海寬) xuat than tu Bao y. Mac du ba sinh đuoc hoang tu va hoang nu nhung khong co danh phan hau phi chinh thuc khi con song ma chi đuoc truy phong Man phi sau khi qua đoi. Sau khi Ung Chinh len ngoi thi truy thang Hoang quy phi do ba la me cua Dan Tuong.
Khac Hue Hoang quy phi Đong Giai thi (thang 8 nam 1668 – 1 thang 4 nam 1743) la con gai cua Đong Quoc Duy, em gai cua Hieu Y Hoang hau. Ba đuoc phong Quy phi nam 1700. Luc nay 3 vi hoang hau va On Hi Quy phi đa qua đoi, ba tro thanh nguoi đung đau hau cung. Sau nay ba đuoc ton lam Hoang khao Hoang quy phi duoi thoi Ung Chinh va Hoang to Tho Ki Hoang quy thai phi duoi thoi Can Long.
Đon Di Hoang quy phi Qua Nhi Giai thi (16 thang 10 nam 1683 – 14 thang 3 nam 1768) la con gai cua Du Man (裕滿). Ba đuoc phong lam Hoa tan roi thang lam Hoa phi, đuoc ton lam Hoang khao Quy phi duoi trieu Ung Chinh va Hoang to On Hue Hoang quy thai phi duoi trieu Can Long.
Quy phi:
On Hi Quy phi Nuu Ho Loc thi (? – 3 thang 11 nam 1694) la con gai cua At Tat Long, em gai cua Hieu Chieu Hoang hau. Ba đuoc phong lam Quy phi nam 1682, đuoc xem la sung phi cua Khang Hi.
Phi:
Tue phi Bac Nhi Te Cat Đac thi (? – 12 thang 4 nam 1670) la con gai cua Đai cat A Uc Tich thuoc Khoa Nhi Tham bo, la chau ho cua Hieu Trang Hoang hau. Ba đuoc nuoi duong trong cung tu nho, sau khi qua đoi đuoc truy phong lam Phi.
Hue phi Diep Hach Na Lap thi (? – 1732) nhap cung chi la Thu phi, ve sau phong lam Hue tan roi Hue phi.
Nghi phi Quach Lac La thi, ten that Nap Lan Chau (纳兰珠) (? – 1733) nhap cung chi la Thu phi, ve sau phong lam Nghi tan roi Nghi phi, đuoc xem la mot sung phi cua Khang Hi.
Vinh phi Ma Giai thi, ten that Cap Nai (吉鼐) (1652 – 4 thang 12 nam 1727) nhap cung khi con nho, ve sau phong lam Vinh tan roi Vinh phi.
Binh phi Hach Xa Ly thi (? – 20 thang 6 nam 1696) la em gai cua Hieu Thanh Hoang hau, chi đuoc truy phong Binh phi sau khi qua đoi.
Luong phi Giac Nhi Sat thi, ten that Song Ty (双姐) (? – 29 thang 12 nam 1711) xuat than tu Bao y, nhap cung lam Quan nu tu, sau đo đuoc phong đen Luong phi.
Tuyen phi Bac Nhi Te Cat Đac thi (? – 12 thang 9 nam 1736) la con gai cua Than vuong Hoa Thap (和塔) cua Khoa Nhi Tham bo, chau gai cua Đieu phi – phi tan cua Thuan Tri.
Thanh phi Đoi Giai thi (? – 13 thang 10 nam 1740) nhap cung chi la Thu phi, sau đuoc phong Thanh tan roi Thanh phi.
Thuan Y Mat phi Vuong thi (? – 16 thang 10 nam 1744) nhap cung lam Quan nu tu, sau đuoc phong lam Mat tan. Đuoc ton lam Hoang khao Mat phi duoi trieu Ung Chinh va Hoang to Thuan Y Mat thai phi duoi trieu Can Long.
Thuan Du Can phi Tran Giai thi (? – 20 thang 12 nam 1753) nhap cung lam Quan nu tu, sau đuoc phong lam Can tan. Đuoc ton lam Hoang khao Can phi duoi trieu Ung Chinh va Hoang to Thuan Du Can thai phi duoi trieu Can Long.
Đinh phi Van Luu Ha thi, ten that Nuu Nuu (鈕鈕) (1661 – 24 thang 5 nam 1757) nhap cung nam 13 tuoi, sau đuoc phong Đinh tan, đuoc Ung Chinh ton lam Hoang khao Đinh phi.
Tan:
Mot trong nhung phi tan đau tien cua Khang Hy, đuoc phong Tan nam 1677:
An tan Ly thi la con gai cua Tong binh quan Cuong A Thai (剛阿泰), chau noi cua hang tuong Ly Vien Phuong.
Kinh tan Vuong Giai thi la con gai cua Ho quan Tham linh Hoa Thien (華善)
Đoan tan Đong thi, ten that O Nai (乌鼐) (? – 9 thang 9 nam 1702) la con gai cua Vien ngoai lang Đong Đat Te (董達齊)
Hy tan Hach Xa Ly thi (? – 11 thang 9 nam 1702) la con gai cua Lai Son (赉山)
So phong Quy nhan, đuoc ton Hoang khao Tan duoi thoi Ung Chinh:
Thong tan O Lap Na Lap thi, ten that Đich Te Mai (翟济迈) (? – 23 thang 6 nam 1744) la con gai cua Giam sinh Thuong To Đai (常素代)
Nhap cung lam Thu phi, đuoc ton lam Hoang khao Quy nhan thoi Ung Chinh (1722), va Hoang to Tan thoi Can Long (1736):
Tuong tan Cao thi (? – 28 thang 6 nam 1746) la con gai cua Cao Đinh Tu (高廷秀)
Can tan Sac Hach Đo thi (? – 16 thang 3 nam 1739) la con gai cua Vien ngoai lang Đa Nhi Te (多爾濟)
Tinh tan Thach thi (2 thang 11 nam 1689 – 6 thang 7 nam 1758) la con gai cua Thach Hoai Ngoc (石懷玉)
Hi tan Tran thi (? – 2 thang 1 nam 1737) la con gai cua Tran Ngoc Khanh (陳玉卿)
Linh tan Chuong Giai thi (? – thang 8 nam 1748) la con gai cua Chu su bo Ho Tung Vien (叢遠)
Muc tan Tran thi (? – thang 12 nam 1727) la con gai cua Tran Ki Son (陳岐山)
Quy nhan:
Quy nhan Quach Lac La thi, ten that Bo Am Chau (布音珠) (? – 1717) la em gai cua Nghi phi, sinh Dan Vu va Co Luan Khac Tinh Cong chua
Bo Quy nhan Trieu Giai thi (? – 1717) la con gai cua Tham linh Menh Khac Menh Hach (塞克塞赫), sinh Hoa Thac Đoan Tinh Cong chua.
Vien Quy nhan Vien thi (? – 12 thang 8 nam 1719) sinh Hoa Thac Khac Tinh Cong chua.
Bach Quy nhan Tran thi la con gai cua Tran Tu (陳秀), sinh 2 hoang tu.
Y Quy nhan Dich thi (1711 – 1785)
Quy nhan Nap Lat thi, ten that Nuu Nuu (妞妞) la con gai cua Na Đan Chau (那丹珠)
Quy nhan Nap Lat thi la con gai cua Kieu ky binh Chieu Cach (昭格), sinh Van Phu va Dan Tan.
Thu phi:
Thu phi Nuu Ho Loc thi, ten that Tat Nhi Đan (萨尔丹) la con gai cua Tan Bao (晉寶), sinh 1 hoang nu
Thu phi Truong thi, ten that Que Ty (桂姐) sinh 2 hoang nu
Thu phi Luu thi sinh 1 hoang nu
Thu phi Vuong thi sinh 1 hoang nu
Ngoai ra, Khang Hi con rat nhieu Quy nhan, Thuong tai va mot so phi tan khong danh phan khac nhung khong co nhieu thong tin ngoai tru ho va tuoc vi.


Hau due = Con trai =


= Con gai =


= Con nuoi =
Co Luan Thuan Hi Cong chua (28 thang 10 nam 1671 – 7 thang 12 nam 1741) la con gai truong cua Cung Than vuong Thuong Ninh, em trai cua Khang Hi va Thu Phuc tan Tan thi, tu nho nuoi duong trong cung. Nam 1690, phong Hoa Thac Cong chua, ha gia lay Đai cat Ban Đe cua Khoa Nhi Tham bo. Sang nam 1723, tan phong Co Luan Cong chua. Sau khi Ban Đe qua đoi thi tro ve kinh su, mat nhung nam Can Long.


Trong van hoa đai chung = Tieu thuyet =
Trong tieu thuyet vo hiep Loc đinh ky cua nha van Kim Dung viet nam 1972, Khang Hi đa đuoc xay dung kha sat voi hinh tuong lich su, la mot Hoang đe kiet xuat, van vo song toan ben canh nhan vat hu cau Vi Tieu Bao. Tuy nhien tac pham cung co nhung chi tiet thuc nhu diet tru Ngao Bai, dep Loan Tam phien, thu phuc Đai Loan va chien tranh voi Nga, Mong Co.


= Phim anh =


Xem them Thuan Tri
Ngao Bai
Ung Chinh


Tham khao Thuong Thanh (2011), Chinh su Trung Quoc qua cac trieu đai, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Nguyen Khac Thuan (2003), Cac đoi đe vuong Trung Quoc, Nha xuat ban Giao duc
Đang Huy Phuc (2001), Cac hoang đe Trung Hoa, Nha xuat ban Ha Noi
Cat Kiem Hung chu bien (2006), Buoc thinh suy cua cac trieu đai phong kien Trung Quoc, tap 3, Nha xuat ban Van hoa thong tin
Tieu Le (2000), Nhung ong vua noi tieng trong lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Đa Nang
Tieu Le, Ma Ngoc Chu, La Dien Đao (2004), 100 nguoi đan ong co anh huong đen lich su Trung Quoc, Nha xuat ban Chinh tri quoc gia
Jonathan, Spence. Emperor of China: Self-Portrait of K'ang-hsi. Jonathan Cape (1974) ISBN 0-224-00940-0
Dich Trung Thien (2012), Luan anh hung, Nha xuat ban van hoc


Chu thich Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Kangxi Emperor tai Wikimedia Commons
Kangxi (emperor of Qing dynasty) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)