Hoi chung hoa tulip, hay la bong bong Uat kim huong (ten tieng Ha Lan con co: tulpenmanie, tulpomanie, tulpenwoede, tulpengekte va bollengekte) la mot giai đoan trong Thoi ky hoang kim cua Ha Lan, gia thoa thuan cua mot cu tulip (uat kim huong) khi ay moi xuat hien tang vot mot cach bat thuong tu nam 1634 roi bat ngo sup đo vao thang 2 nam 1637. Đay nhin chung đuoc coi la bong bong đau co đau tien đuoc ghi lai trong lich su (hay la bong bong kinh te). Hoi chung hoa tulip co the đuoc coi la mot hien tuong kinh te xa hoi chua đuoc biet đen vao thoi điem đo hon la mot cuoc khung hoang kinh te nghiem trong. Tren thuc te, no khong tac đong qua nhieu đen su thinh vuong cua Cong hoa Ha Lan, mot trong nhung cuong quoc kinh te va tai chinh hang đau vao the ky 17, voi muc thu nhap binh quan đau nguoi cao nhat the gioi trong suot thoi ky tu nhung nam 1600 đen tan nam 1720. Thuat ngu "Hoi chung hoa tulip" nay đuoc dung nhu mot an du đe chi bat ky mot bong bong kinh te lon nao, khi gia tai san tach roi gia tri noi tai.
Tai chau Au, nhung thi truong tuong lai chinh thong đa xuat hien tai Cong hoa Ha Lan vao khoang the ky 17. Trong so đo, noi bat nhat la thi truong hoa tulip voi cao trao la con sot hoa tulip. Vao thoi điem hoi chung tulip len cao toi đinh điem, vao thang 2 nam 1637, mot so cu hoa tulip đon le đuoc cho la con đuoc ban voi muc gia cao hon 10 lan thu nhap hang nam cua mot nghe nhan lanh nghe. Tuy vay, viec nghien cuu va xac thuc chuyen nay con gap kho khan do du lieu kinh te vao nhung nam 1630 con han che, đa phan chung con đen tu nhung nguon thong tin co phan thien vi va mang tinh phong đoan. Mot so nha kinh te hien đai đa đua ra nhung giai thich hop ly cho su tang va giam cua gia ca, thay vi coi đay đon thuan la mot con sot đau co. Vi du, nhung loai hoa khac nhu da lan huong cung đa tung co muc gia khoi điem cao vao thoi điem đuoc gioi thieu roi sau đo lai giam khi đuoc nhan giong nhieu hon. Muc đinh gia cao cung co the đuoc thuc đay boi ky vong ve mot nghi đinh cua quoc hoi nuoc nay, trong đo cho phep huy bo cac hop đong mua ban voi mot chi phi nho, qua đo giam rui ro cho nguoi mua.
Su kien nay tro nen noi tieng sau cuon sach "Nhung ao giac noi tieng va su đien loan cua đam đong" xuat ban nam 1841 cua nha bao Anh Charles Mackay. Theo Mackay, đa co luc nguoi ta san sang tra 5 ha đat đe co mot cu tulip loai Semper Augustus. Mackay cho rang nhung nha đau tu nhu the pha san khi gia giam va thuong mai Ha Lan phai chiu mot cu soc nang ne. Mac du cuon sach cua Mackay ngay nay van đuoc in lai rong rai, nhung ghi chep cua ong con gay nhieu tranh cai. Nhieu hoc gia hien đai tin rang con sot nay khong khung khiep nhu nhung gi Mackay mieu ta, mot so tham chi con cho rang bien đong ve gia tham chi con chua toi muc cua mot bong bong.


Boi canh va lich su = Nganh kinh doanh hoa tulip tai Ha Lan =
Tu khoang đau nhung nam 1600 đen giua the ky 18, he thong kinh te, kinh doanh va tai chinh cua cong hoa Ha Lan đa đat đen muc đo tien tien va tinh vi nhat tung đuoc chung kien trong lich su. Trong Thoi hoang kim cua minh, Cong hoa Ha Lan chiu trach nhiem cho rat nhieu đoi moi tien phong trong lich su kinh te, kinh doanh va tai chinh cua the gioi, nhu bong bong gia tai san đau tien đuoc ghi nhan trong lich su (vao thap nien 1630),bong bong va nhung lan sup đo cua thi truong chung khoan o thoi ky đau đeu co nguon goc tu cac hoat đong kinh te - chinh tri - xa hoi cua Cong hoa Ha Lan vao the ky 17 (noi sinh ra cua san giao dich chung khoan va thi truong chung khoan chinh thuc đau tien tren the gioi, Cong ty Đong An Ha Lan (cong ty đai chung đuoc niem yet chinh thuc đau tien tren the gioi) va Cong ty Tay An Ha Lan.
Cong cuoc du nhap loai hoa tulip đen chau Au thuong đuoc cho la bat nguon tu Ogier de Busbecq, đai su cua Hoang đe Ferdinand I tai Tho Nhi Ky, nguoi đa gui nhung cu va hat giong hoa tulip đau tien tu Đe che Ottoman đen Vienna vao nam 1554. Cu hoa tulip, cung voi cac loai cay trong moi nhu khoai tay, ot, ca chua va nhieu giong rau cu khac đeu co mat tai chau Au vao the ky 16. Cac loai cu nay nhanh chong đuoc phan phoi tu Vienna toi Augsburg, Antwerp va Amsterdam. Viec chung tro nen pho bien va đuoc trong tai Cac tinh Thong nhat (ngay nay la Ha Lan) thuong đuoc cho la bat đau mot cach nghiem tuc vao khoang nam 1593, sau khi nha thuc vat hoc Carolus Clusius o mien Nam Ha Lan nhan mot chuc vu tai Truong Đai hoc Leiden va thanh lap vuon bach thao Hortus Academicus. Ong đa trong bo suu tap cu giong hoa tulip cua minh va nhan thay rang chung co the chiu đuoc nhung kieu đieu kien khac nghiet hon cua Cac nuoc vung Thap; ngay sau đo, hoa tulip bat đau tro nen pho bien.
Hoa tulip khac voi cac loai hoa khac đuoc biet đen o chau Au vao thoi điem đo boi mau canh hoa rat đam cua no. Su xuat hien cua hoa tulip nhu mot bieu tuong đia vi trung hop thay lai phu hop voi nhung van may thuong mai cua đat nuoc Ha Lan moi đoc lap. Khong con la Ha Lan thuoc Tay Ban Nha, nguon tai nguyen kinh te cua đat nuoc nay đa co the ket noi voi thuong mai va Ha Lan bat đau buoc vao thoi Hoang kim cua minh. Cac thuong nhan o Amsterdam đa huong loi truc tiep tu khoan sinh loi khong lo đen tu giao thuong Đong An, noi mot chuyen đi co the mang lai loi nhuan đen 400%.

Ket qua la, hoa tulip nhanh chong tro thanh mot mat hang xa xi đuoc them muon, keo theo đo la vo so chung loai đuoc gioi thieu toi cong chung. Chung đuoc phan loai thanh cac nhom: hoa tulip chi co mot mau đo, vang hoac trang đuoc goi la Couleren; hoa co nhieu mau co cac loai la Rosen (co vet trang tren nen đo hoac hong), Violetten (co vet trang tren nen mau tim hoac mau tu đinh huong), va hiem nhat la loai Bizarden (co cac vet mau vang hoac trang tren nen đo, nau hoac tim). Hieu ung đa sac cua nhung đuong net phuc tap va nhung vet sang nhu ngon lua tren canh hoa rat song đong va ngoan muc, khien cho nhung hat giong hoa co mau sac ky la nay rat đuoc san đon. Ngay nay, nguoi ta đa phat hien ra rang hieu ung nay la do hat giong hoa bi nhiem mot loai vi rut kham đac trung cua hoa tulip, đuoc goi la "vi rut pha hoa tulip", ten goi nay xuat phat tu viec chung "pha" mau đon sac tren canh hoa thanh hai hoac nhieu mau khac nhau.
Nhung nguoi trong trot đat ten cho cac giong moi cua ho bang nhung danh hieu cao quy. Ban đau, pho bien nhat la cac giong hoa tulip moi đuoc đat ten voi tien to dang Admirael ("đo đoc") cong voi ten cua nguoi trong cay, vi du nhu Đo đoc van der Eijck, voi khoang 50 loai giong cay đuoc đat ten nhu vay. Generael ("tuong quan") la mot dang tien to khac thuong đuoc su dung voi khoang 30 giong cay. Cac giong sau nay tham chi con đuoc đat nhung cai ten noi bat hon đuoc lay cam hung tu Alexander Đai đe hoac Scipio, hoac tham chi la "Đo đoc cua cac Đo đoc" va "Tuong quan cua cac Tuong quan". Viec đat ten nay co the lon xon va chat luong cua tung loai hat giong cung khong he giong nhau. Hau het cac bien chung cay nay hien đeu đa chet.
Hoa tulip moc tu cu va co the đuoc nhan giong qua ca hat va choi. Hat tu hoa tulip se hinh thanh bau hoa sau 7-12 nam. Khi mot cu phat trien thanh hoa, cu ban đau se bien mat, va mot cu vo tinh hinh thanh o vi tri cua no, cung voi đo la mot so choi. Đuoc cham bon đung cach, nhung choi nay se tro thanh cu ra hoa cua rieng chung, thuong la sau mot vai nam. Virus pha hoa tulip chi lay lan qua choi chu khong phai hat, va qua trinh lan truyen bi virus lam cham lai rat nhieu. Do đo, viec trong cac giong đuoc ua chuong nhat vao thoi điem đo phai mat nhieu nam. O Bac ban cau, hoa tulip no vao thang 4 va thang 5 trong khoang mot tuan. Trong giai đoan khong hoat đong cua nha may tu thang 6 đen thang 9, cu hoa co the đuoc nho va di chuyen, vi vay viec mua thuc te (tren thi truong giao ngay) đa dien ra trong nhung thang nay. Trong thoi gian con lai cua nam, nguoi buon ban hoa tulip, đa ky hop đong truoc cong chung đe mua hoa tulip vao cuoi mua (mot dang hop đong tuong lai). Vi vay, nguoi Ha Lan, nguoi đa phat trien nhieu ky thuat cua tai chinh hien đai, đa tao ra mot thi truong cho cu hoa tulip, ben tot. Ban khong đa bi cam boi mot sac lenh nam 1610, đuoc cung co lai vao nam 1621, nam 1630, va mot lan nua vao nam 1636. Nguoi ban khong khong bi truy to theo nhung sac lenh nay, nhung hop đong tuong lai đuoc coi la khong the thuc thi, vi vay cac nha giao dich co the tu choi giao dich neu đoi mat voi mat mat.


= Thoi ky đau co =

Khi nhung bong hoa dan tro nen pho bien, nguoi trong trot san sang tra muc gia cao hon cho nhung bong hoa nhiem virus, khien gia tang mot cach đeu đan. Đen nam 1634, mot phan do nhu cau tang cao đen tu thi truong Phap, cac nha đau co bat đau tham gia vao thi truong. Gia hop đong cua nhung giong hoa quy hiem tiep tuc tang trong suot nam 1636, roi đen thang 11, đen ca gia cua nhung hat giong thong thuong cung bat đau tang, đen noi chang bao lau nua, bat ky cu hoa tulip nao cung co the thu hut đuoc hang tram nguoi mua. Trong nam đo, nguoi Ha Lan đa tao ra mot loai thi truong tuong lai, noi moi nguoi mua va ban hop đong quyen mua cu hoa vao cuoi mua. Cac thuong nhan gap nhau tai "khu cao đang" o cac quan ruou va nhung nguoi đuoc yeu cau phai tra 2.5% phi "tien ruou", toi đa la 3 đong guilder moi giao dich. Khong ben nao tra tien ky quy ban đau, cung khong can tra ky quy thi truong. Nguoi Ha Lan mieu ta viec giao dich hop đong hoa tulip nhu vay la windhandel (nghia đen la "mua ban gio"), boi vi chang co cu hoa nao đuoc trao tay sau giao dich ca. Toan bo hoat đong kinh doanh đuoc dien ra ben le đoi song kinh te cua Ha Lan chu khong he đuoc thong qua So giao dich chinh thuc.
Đen nam 1636, hat giong hoa tulip tro thanh san pham xuat khau cao thu tu cua Ha Lan, xep sau ruou gin, ca trich va pho mai. Gia hoa tulip tang chong mat do su đau co trong thi truong hoa tulip tuong lai giua nhung nguoi tham chi chua tung nhin thay hat giong hoa bao gio. Nhieu nguoi thu loi hoac thua lo ca gia tai chi sau mot đem.

Con sot hoa tulip đat đen đinh điem vao mua đong nam 1636–37, khi mot so hop đong hat giong hoa đuoc ghi nhan la đa đuoc trao đoi qua tay muoi lan mot ngay. Khong co bat ky đon giao hang đuoc thuc hien theo hop đong, boi đen thang 2 nam 1637, gia cua cua hop đong giao nhan hat giong hoa tulip đot ngot tut doc va viec giao dich hoa tulip bi đinh tre. Su sup đo ve gia bat đau xay ra o Haarlem, khi ma lan đau tien chung kien viec nhung nguoi mua bat ngo tu choi tham du phien đau gia hat giong hoa thuong le. Đieu nay co the la do luc đo Haarlem đang co mot đot bung phat benh dich hach. Su ton tai cua benh dich co the đa giup tao ra mot nen van hoa chap nhan rui ro khien cho su đau co tang vot vao luc đau; nhung lan bung phat nay co le lai khien cho bong bong đau co no tung.


Đau co hoa tulip Mua thu nam 1636, thoi điem ma đieu thu hut su quan tam cua cac nha đau tu tai Ha Lan khong phai la chi so chung khoan Dow hay Nasdaq ma chinh la gia cua nhung bong hoa tulip. Loai hoa nay đa lam say me cua nhung nha lam vuon va luong cau ve hoa tulip đa vuot hon han luong cung.
Ha Lan vua moi phuc hoi sau con khung hoang kinh te va nguoi nong dan noi đay đa co tien đe manh tay tieu pha. Viec mua ban cu hoa tulip tro thanh cach đau co đien cuong vi ho tin la gia loai "co phieu" nay se tang len trong tuong lai. Co nhung tuan gia co the tang gap đoi. Doanh nhan, tho ne, muc su va ca luat su đeu tro thanh nhung thuong nhan đo manh dong von ra thi truong.
Gia ca tang nhanh đen chong mat. Cho đen đinh điem, mot so cu tulip hiem nhat đuoc ban voi gia tuong đuong 100.000 USD ngay nay. Mot nguoi yeu hoa tulip va muon đau co no, bo ra 3000 guđo (tien Ha Lan) khong phai la qua đat đe so huu mot cu tulip co gia tri. Nam 1637, mot nha van đa chi ra rang luong tien đe mua cu tulip co the mua đuoc nhung thu sau:

tam con lon
bon con bo
12 con cuu
24 tan lua mi
mot con tau
1 chiec giuong ngu
48 tan lua mach đen
2 thung ruou lon (loai 240 lit)
4 thung bia
2 tan bo
453 kg phomat
1 tach bac
Sau khoang mot thoi gian tang gia chong mat, đen thang 2 nam 1637 gia đot nhien roi xuong muc khong ngo. Cac nha buon hoang hot khi gia cua cu tulip giam xuong chi con 1% so voi truoc va đoi khi con giam hon. Loi nhuan ao tren giay to bi xoa sach. Tulipomania (hoi chung hoa tulip) đa ket thuc nhanh chong giong het nhu la luc no bat đau.
Nghien cuu ve con sot hoa tulip rat kho khan vi du lieu tu nhung nam 1630 rat han che, đa phan trong so đo lai đen tu nhung nguon thien lech va khat khe voi gioi đau co. Mac du nhung loi giai thich nay nhin chung khong đuoc chap nhan nhung mot so nha kinh te hien đai đa đe xuat nhung loi giai thich hop ly cho su len xuong cua gia ca thay vi đo loi cho con sot đau co. Vi du nhu cac loai hoa khac nhu lan da huong cung rat đat khi moi xuat hien nhung roi cung ha rat nhanh. Gia cung co the bi đay len cao vi hy vong vao mot sac lenh cua Quoc hoi cho phep huy bo hop đong chi phi nho, nho đo ma giam thieu rui ro ve phia nguoi mua.


Xem them Thoi ky hoa tulip cua Đe che Ottoman.
Bong bong Cong ty South Sea – mot bong bong đau co khong lo khac.


Chu thich Tham khao (tieng Ha Lan) P.Cos (1637) – Verzameling van een meenigte tulipaanen, naar het leven geteekend met hunne naamen, en swaarte der bollen, zoo als die publicq verkogt zijn, te Haarlem in den jaare A. 1637, door P. Cos, bloemist te Haarlem. – Haarlem: [s.n.], 1637. – co the xem truc tuyen tai Cong thong tin hoa tulip Wageningen Luu tru ngay 4 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine. Truy cap ngay 11 thang 8 nam 2008.
Dash, Mike (1999). Con sot hoa tulip: Cau chuyen ve loai hoa đang ham muon nhat the gioi va nhung đam me phi thuong voi no. Luan Đon: Gollancz. ISBN 0-575-06723-3.
French, Doug (2006). Tinh hinh tien te Ha Lan trong Con sot hoa tulip (PDF). Quyen 9. tr. 3–14. doi:10.1007/s12113-006-1000-6. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua |journal= (tro giup). Truy cap lan cuoi ngay 24 thang 6 nam 2008.
Galbraith, J. K. (1990). Luoc su khung hoang tai chinh. New York: Penguin Books. ISBN 0-670-85028-4.
Garber, Peter M. (1989). Con sot hoa tulip. Quyen 97. tr. 535–560. doi:10.1086/261615. {{Chu thich sach}}: |ngay truy cap= can |url= (tro giup); Đa bo qua |journal= (tro giup)
Garber, Peter M. (1990). Famous First Bubbles. Quyen 4. tr. 35–54. Truy cap ngay 15 thang 8 nam 2008. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua |journal= (tro giup)Quan ly CS1: ref trung mac đinh (lien ket) (yeu cau đat mua)
Garber, Peter M. (2000). Nhung bong bong noi tieng đau tien: Van đe co ban cua nhung bong bong thoi xua. Cambridge: MIT Press. ISBN 0-262-07204-1.{{Chu thich sach}}:  Quan ly CS1: ref trung mac đinh (lien ket)
Goldgar, Anne (2007). Con sot hoa tulip: Tien bac, So hai va Tri thuc ve Thoi ky hoang kim cua Ha Lan. Chicago: Nha xuat ban ĐH Chicago. ISBN 978-0-226-30125-9.
Hooper, William R. (1876). Con sot hoa tulip. Quyen 52. tr. 743–746.
Krelage, E.H. (1942). Bloemenspeculatie in Nederland. Amsterdam: P.N. van Kampen & Zoon.
Kindleberger, Charles P.; Aliber, Robert (2005). Con sot, Hoang loan va Sup đo: Lich su cac cuoc khung hoang tai chinh (an ban thu 5). Hoboken: Wiley. ISBN 0-471-46714-6.
Mackay, Charles (1841). Hoi ky ve ao giac bat thuong va su đien loan cua đam đong. Luan Đon: Richard Bentley. Ban goc luu tru ngay 31 thang 3 nam 2008. Truy cap ngay 15 thang 8 nam 2008.
Malkiel, Burton G. (2007). Pho Wall dao đong tu do (an ban thu 9). New York: W. W. Norton. ISBN 0-393-06245-7.
Pavord, Anna (2007). Tulip. Luan Đon: Bloomsbury. ISBN 0-7475-7190-2.
Pollan, Michael (2002). Loai cay cua đam me. New York: Random House. ISBN 0-375-76039-3.
Schama, Simon (1987). Su xau ho cua anh nha giau: luan giai van hoa Ha Lan trong thoi hoang kim. New York: Alfred Knopf. ISBN 0-394-51075-5.
Shiller, Robert J. (2005). Su đay đu phi ly (an ban thu 2). Princeton: Nha xuat ban ĐH Princeton. ISBN 0-691-12335-7.
Thompson, Earl (2007). Con sot hoa tulip: su thuc hay gia tao? (PDF). Quyen 130. tr. 99–114. doi:10.1007/s11127-006-9074-4. Ban goc (PDF) luu tru ngay 23 thang 9 nam 2008. Truy cap ngay 15 thang 8 nam 2008. {{Chu thich sach}}: Đa bo qua |journal= (tro giup)


Lien ket ngoai Cong ve hoa tulip tai Wageningen Luu tru ngay 30 thang 4 nam 2011 tai Wayback Machine, bo suu tap su lieu, bao gom hinh anh tu the ky XVII cac sach va sach mong ve hoa tulip tai Ha Lan tu Thu viec Wageningen UR
Ghi chep cua Charles McKay ve Con sot hoa tulip viet bang tieng Anh hien đai Luu tru ngay 6 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
Cuon "Con đien cua đam đong" cua Charles Mackay
Con sot hoa tulip, mot phan trong Encyclopædia Romana cua James Grout.