Đao Staten (tieng Anh: Staten Island) la mot quan cua Thanh pho New York nam trong phan phia tay nam cua thanh pho. Ngan cach Đao Staten voi tieu bang New Jersey la hai eo bien Arthur Kill va Kill Van Kull; ve huong đong thi Vinh New York ngan cach đao voi phan con lai cua New York. Voi dan so 487.407 nguoi, Đao Staten la quan it nguoi nhat trong so nam quan nhung la quan lon thu ba tinh theo dien tich (153 km²).
Quan Đao Staten cung co chung đia gioi voi Quan Richmond, quan cuc nam cua tieu bang New York. Truoc nam 1975, quan nay co ten chinh thuc la Quan Richmond. Đao Staten đoi khi đuoc cu dan goi la "quan bi lang quen" vi ho co cam giac rang chinh quyen Thanh pho New York đa tho o voi quan nay.
Đao Staten ve tong quan la quan ngoai thanh nhat trong nam quan cua Thanh pho New York. Bo bien phia bac, đac biet la cac khu dan cu St. George, Tompkinsville, Park Hill, va Stapleton, la khu vuc đo thi lon nhat cua đao. Đay gom co khu lich su đuoc an đinh chinh thuc la Khu St. George va Khu lich su St. Paul’s Avenue-Stapleton Heights. O đay co nhieu nha cua lon cat theo kieu kien truc thoi Victoria. Bo bien phia nam co cac khu dan cu co ve ngoai o hon va la noi co mot con đuong lat go dai 2,5 dam Anh. Đay la con đuong lat go dai thu tu tren the gioi. Trong lich su, cac khu vuc trung va mien nam cua đao truoc đay la noi chuyen nuoi gia cam va bo cung cap sua cho thanh pho. Tuy nhien nganh nong nghiep o đay gan nhu đa bien mat sang the ky 20.
Quan đuoc noi voi Brooklyn bang Cau Verrazano-Narrows con ba cay cau Goethals, Outerbridge Crossing, va Bayonne noi đao voi cac thi tran ben New Jersey. Giao thong cong cong tren đao Staten co xe buyt va mot tuyen đuong sat toc hanh cua Co quan Giao thong Vung đo thi New York (Metropolitan Transportation Authority), Đuong sat Đao Staten khoi hanh tu ben pha o Đuong George đen Tottenville. Pha Đao Staten (mien phi) noi lien đao voi Manhattan, ngoai chuc nang phuong tien giao thong con la điem thu hut du khach vi tuyen pha bang qua vinh cho khach nhin thay quang canh cua Tuong Nu than Tu do, Đao Ellis va mui cuc nam cua Manhattan chi chit nhung cao oc choc troi.


Lich su Trong the ky 16, đao la mot phan cua mot khu vuc rong hon đuoc biet la Lenapehoking co nguoi Lenape sinh song. Ho la mot bo toc tho dan chau My co tieng noi rieng thuoc nhom ngon ngu Algonquian va sau nay nguoi chau Au goi ho la nguoi "Delaware". Nhom nguoi chiem phan phia nam đao đuoc goi ten la nguoi Raritan. Đoi voi nguoi Lenape, đao nay đuoc biet ten la Aquehonga Manacknong va Eghquaons (Jackson, 1995). Đao co cac đuong mon phia duoi đoi vieng quanh. Mot trong cac đuong mon nay men theo suon phia nam cua ngon nui gan noi ngay nay la Lo Richmond va Lo Amboy. Nguoi Lenape khong song trong cac leu trai co đinh ma ho di chuyen theo mua, canh tac theo phuong phap đot ray lam nong. Thuc an chu yeu cua ho la loai so hen (shellfish) trong đo co hao (oyster) la loai ban đia cua vung thuong va ha Vinh New York.


= Đao Staten =

Su tiep xuc cua nguoi chau Au đau tien voi đao nay đuoc ghi nhan la vao nam 1524 do Giovanni da Verrazzano thuc hien. Ong đi thuyen qua eo bien "The Narrows". Nam 1609, Henry Hudson thiet lap noi buon ban cua nguoi Ha Lan trong khu vuc va đat ten đao la Staaten Eylandt theo ten cua Tuong Staten cua Ha Lan.
Mac du khu đinh cu Ha Lan đau tien cua thuoc đia Tan Ha Lan đuoc xay tren Manhattan lan can vao nam 1620, Staaten Eylandt van khong bi nguoi Ha Lan thuoc đia hoa trong nhieu thap nien. Tu nam 1639 đen nam 1655, nguoi Ha Lan đa ba lan tim cach thiet lap mot khu đinh cu thuong truc tren hon đao nhung moi lan nhu vay đeu bi pha huy vi cac cuoc xung đot giua nguoi Ha Lan va cac bo lac đia phuong. Nam 1661, khu đinh cu thuong truc đau tien cua nguoi Ha Lan đuoc thiet lap o Oude Dorp (tieng Ha Lan co nghia la "Lang xua"), ngay phia nam cua the Narrows gan South Beach. Ngay nay, vet tich cuoi cung cua Oude Dorp con ton tai la khu dan cu Old Town nam ke ben Lo Old Town.


= Quan Richmond =
Vao cuoi cuoc chien tranh giua Ha Lan va Anh lan thu hai, nguoi Ha Lan nhuong lai thuoc đia Tan Ha Lan cho Anh Quoc theo hiep uoc Breda va đao ma bay gio co ten đuoc Anh hoa thanh "Staten Island" tro thanh mot phan đat cua thuoc đia New York moi cua Anh.
Nam 1670, nguoi ban tho My tu bo het moi loi tuyen bo chu quyen đoi voi Đao Staten cho nguoi Anh trong mot khe uoc voi Thong đoc Francis Lovelace. Nam 1671, đe khuyen khich mo rong cac khu đinh cu cua nguoi Ha Lan, nguoi Anh đa tai khao sat "Oude Dorp" (luc đo đuoc biet la Old Town) va mo rong cac lo đat doc theo bo bien đen phia nam. Cac lo đat nay chu yeu đuoc nguoi Ha Lan đinh cu va đuoc biet voi cai ten la Nieuwe Dorp (co nghia la "Lang moi") roi sau đo đuoc Anh hoa thanh "New Dorp".
Thuyen truong Christopher Billopp, sau nhung nam phuc vu tan tuy trong Hai quan Hoang gia Anh, đa đen chau My nam 1674 đe chi huy mot đai đoi bo binh. Nam sau đo, ong đinh cu tai Đao Staten noi ong đuoc ban tang mot manh đat rong 932 mau Anh (3,8 km²).
Nam 1683, thuoc đia New York đuoc chia thanh 10 quan. Đao Staten cung nhu mot so tieu đao lan can đuoc nhap thanh Quan Richmond. Ten đuoc lay tu chuc vi cua mot vi hoang tu khong chinh thuc cua Vua Charles II.
Nam 1687 va nam 1688, nguoi Anh chia đao thanh bon phan khu hanh chinh dua tren đac điem tu nhien: 21 km² khu nha thong đoc thuoc đia Thomas Dongan tai vung đoi trung tam đuoc goi la "Lordship hay Manner of Cassiltown" cung voi ba phan khu hanh chinh Bac, Nam va Tay. Cac khu hanh chinh nay sau đo tro thanh bon xa Castleton, Northfield, Southfield, va Westfield. Nam 1698, dan so tren đao la 727.
Nam 1729, mot quan ly đuoc thiet lap o lang Richmond Town nam gan trung tam đao. Đen nam 1771, dan so đao len đen 2.847.


= Cach mang My va the ky 19 =
Đao đong vai tro quan trong trong Chien tranh Cach mang My. Ngay 17 thang 3 nam 1776, cac luc luong Anh duoi quyen tu lenh cua William Howe thao chay khoi thanh pho Boston va đi thuyen ve Halifax, Nova Scotia. Tu Halifax, Howe chuan bi tan cong Thanh pho New York. Howe su dung vi tri chien luoc cua Đao Staten lam noi xuat phat cho cuoc tan cong. Howe thiet lap tong hanh dinh cua minh tai New Dorp. Chinh noi đay cac đai dien cua chinh phu Anh đuoc cho la đa nhan đuoc thong bao đau tien ve Tuyen ngon Đoc lap Hoa Ky.
Thang tiep theo, thang 8 nam 1776, cac luc luong Anh vuot the Narrows vao Brooklyn va cam chan luc luong My duoi quyen Tuong George Washington trong Tran Long Island. Ket qua la Anh chiem đuoc New York. Ba tuan sau đo, ngay 1 thang 9 nam 1776, nguoi Anh tiep nhan mot phai đoan My gom co Benjamin Franklin, Edward Rutledge, va John Adams tai nha hoi nghi tren mui tay nam cua đao tren khu bat đong san xua kia cua Christopher Billop. Nguoi My tu choi hua hen hoa binh cua nguoi Anh đe đoi lay viec nguoi My phai rut lai tuyen bo đoc lap. Hoi nghi ket thuc ma khong co mot thoa hiep nao.

Ngay 22 thang 8 nam 1777, Tran Đao Staten xay ra giua quan Anh va mot so đai đoi thuoc Trung đoan Canada so 2 chien đau ben canh cac đai đoi khac cua My. Trong luc tran chien chua phan thang bai vi ca hai phia đeu co hang tram nguoi bi bat lam tu binh thi nguoi My rut lui.
Cac luc luong Anh van o tren Đao Staten suot chien tranh. Mac du đa so nguoi dan đia phuong co xu huong bao hoang nhung viec tuyen them nguoi cua đao vao quan đoi phuc vu chien tranh đa khien cho nguoi dan tren đao cam thay kho chiu. Nguoi Anh van giu tong hanh dinh cua minh tai cac khu dan cu nhu Bulls Head. Nhieu toa nha va nha tho bi tan pha. Nhu cau quan su su dung cac nguon tai nguyen đa khien cho rung tren đao bi tan pha vao cuoi chien tranh. Nguoi Anh lai su dung đao lam noi tiep nhan cuoc di tan cuoi cung khoi Thanh pho New York vao ngay 5 thang 12 nam 1783. Sau chien tranh, cac chu đat lon thuoc phai bao hoang bo tron sang Canada. Tai san cua ho bi phan chia nho va ban đi.
Ngay 4 thang 7 nam 1827, su ket thuc che đo no le tai tieu bang New York đuoc an mung tai Khach san Swan, West Brighton. Nam 1860, nhung phan đat thuoc phan khu Castleton va Southfield bien thanh mot thi tran moi ten la Middletown. Lang New Brighton trong thi tran Castleton đuoc hop nhat vao nam 1866. Nam 1872 Lang New Brighton sap nhap tat ca phan con lai cua thi tran Castleton va nam tiep giap voi thi tran nay.


= Thong nhat voi Thanh pho New York =
Cac thi tran va lang bi giai the nam 1898 khi đao ket hop thong nhat vao Thanh pho New York. Richmond tro thanh mot trong nam quan cua Thanh pho New York thong nhat. Tru cac khu vuc doc theo ben cang, phan lon quan van chua đuoc phat trien cho đen khi Cau Verrazano-Narrows đuoc xay dung nam 1964. Cay cau nay đa mo cua hon đao chao đon su phat trien ram ro vi hon đao tu nay co con đuong thong thuong voi Brooklyn. Cau Verrazano, cung voi ba cay cau chinh cua Đao Staten, đa tao ra mot con đuong moi cho dan chung va du khach đi lai tu tieu bang New Jersey đen Brooklyn, Manhattan, va nhung khu vuc xa hon tren Long Island. He thong xa lo chay giua cac cau co hieu qua cat xe cac khu dan cu cu cua quan.
Cac cau moi, đuong sa, va tat ca he thong giao thong chinh đuoc xay dung vao đau nua thap nien 1990. Cau Verrazano Bridge đa lam tan bien ve tu nhien ngoai o tren Đao Staten. No cang tro nen đo thi hoa hon qua nam thang. Đen nam 2010, Đao Staten se co mot dan so đuoc uoc đoan khoang 500.000 nguoi.
Suot thap nien 1990, mot phong trao đoi tach quan ra khoi thanh pho cang ngay them phat trien trong dan chung, len đen đinh điem trong nhiem ky thi truong cua David Dinkins. Trong ky trung cau dan y nam 1993, 65% cu tri bo phieu tan thanh viec tach roi khoi thanh pho, nhung viec thuc thi bi Nghi vien Tieu bang New York ngan can.
Trong thap nien 1980, Hai quan Hoa Ky co mot can cu tren Đao Staten đuoc đat ten la Tram Hai quan New York. Ban đau, can cu nay đuoc dung lam ben nha cua thiet giap ham USS Iowa (BB-61), nhung vu no mot trong cac thap phao cua chien ham đa khien no bi Hai quan Hoa Ky cho ra khoi danh sach phuc vu. Mot so tau khac trong đo co cac khu truc ham nho nhu USS Donald B. Beary FF 1085 va USS Ainsworth FF 1090, it nhat mot tuan duong ham la USS Normandy (CG-60) cung co can cu o đay. Can cu nay bi đong cua vao nam 1994. Cuoi cung, mot ke hoach su dung khu can cu nay lam phim truong boi dien vien va cung chinh la nguoi ban xu New York, Danny Aiello bi that bai vi van đe tai chinh. Moi đay tai san nay đang đuoc thong bao la se đuoc bien thanh mot khu dan cu mat tien bien, đa muc đich.


Đia ly Theo Cuc Đieu tra Dan so Hoa Ky, quan co tong dien tich 265,5 km² (102,5 dam vuong Anh). Đat chiem 151,5 km² (58,5 dam vuong) va nuoc chiemr 114,0 km² (44,0 dam vuong) hay 42,95%.
Đao Staten cach Long Island boi eo bien the Narrows va đat lien New Jersey boi eo bien Arthur Kill va Kill Van Kull.
Ngoai đao chinh, quan cung co mot so đao nho khong nguoi:

Đao Meadows
Đao Prall
Đao Shooters (trong Vinh Newark; mot phan cua no thuoc New Jersey)
Đao Swinburne (trong Vinh Ha New York)
Đao Hoffman (trong Vinh Ha New York)
Điem cao nhat tren đao la đinh Todt Hill, cao 410 ft (125 met), cung la điem cao nhat trong nam quan cua New York cung nhu điem cao nhat tren binh nguyen duyen hai Đai Tay Duong tinh tu phia nam cua Great Blue Hill thuoc Massachusetts va la điem cao nhat duyen hai phia đong tinh tu phia nam Maine's Camden Hills.
Trong thap nien 1960, đao la noi xay ra cac cuoc chien quan trong ve viec bao ton khong gian mo. Ket qua no tro thanh noi co đat danh cho cong vien lon nhat tai Thanh pho New York. Co mot "vanh đai xanh" quan quanh đao voi nhieu đuong mon hai ben co nhieu rung cay.
Đao Staten la quan duy nhat cua Thanh pho New York khong co ranh gioi tren bo voi quan khac (Marble Hill thuoc Manhattan nam sat ben canh quan the Bronx).


= Cac quan (thuoc tieu bang) lan can =

Quan New York, tieu bang New York (Manhattan) - bac
Quan Hudson, New Jersey - bac
Quan Union, New Jersey - tay
Quan Middlesex, New Jersey - tay
Quan Queens, tieu bang New York (Queens) - đong
Quan Kings, tieu bang New York (Brooklyn) - đong bac
Quan Monmouth, New Jersey - nam


= Cong vien =
Mot so khong gian mo va khu vuc lich su cua đao đuoc hop nhat vao nam 1972 thanh "Khu giai tri quoc gia Gateway", mot phan cua He thong Cong vien Quoc gia Hoa Ky.
Cac ho ao Clay Pit la mot khu du tru cong vien tieu bang rong 1 km² co đa dang phong canh. Cac suoi, đong rong, rung cay va đat ngam nuoc la noi sinh song cua nhieu loai đong thuc vat.[2] Luu tru ngay 29 thang 6 nam 2009 tai Wayback Machine
"Cong vien nhung ho Clove" rong 0,77 km² co mot đong co lon, bon ho lien ket voi nhau qua cac con suoi la noi danh cho cheo thuyen, cau ca cung nhu noi truot bang ngoai troi (trong mua đong). Cong vien nhung ho Clove cung con đuoc dung lam noi picnic, khu vui choi, san bong chay, đi bo theo đuong mon...[3] Luu tru ngay 15 thang 8 nam 2011 tai Wayback Machine
South Beach la mot bai bien tam nang co quang canh đep cua Đai Tay Duong va Vinh Ha New York. Đuong lot go F.D.R. doc theo South Beach dai 2,5 dam Anh la con đuong lot go dai hang tu tren the gioi. Du khach co the thuong ngoan bang cach đi bo hay đi xe đap suot cac mua trong nam. Cau ca đuoc cho phep tu thang 10 đen thang 5.[4] Luu tru ngay 4 thang 9 nam 2011 tai Wayback Machine
Cong vien Great Kills danh cho boi loi o khu bai bien, cau ca cach xa bo, cung co cac san danh cho bong chay va bong bau duc hay chay bo, đi xe đap theo đuong mon. Cau ca va đi thuyen rat pho bien suot nam.[5] Luu tru ngay 12 thang 4 nam 2009 tai Wayback Machine
San Golf va Cong vien Latourette nam trong vanh đai xanh Đao Staten. Cong vien xanh nay co san golf 18 lo đuoc xay trong 1 khu đat rong 0,5 km² trong khu đat rung rong 1,84 km². Khi đen mua đong cung co cac khu danh cho truot tuyet va xe truot tuyet.[6] Luu tru ngay 23 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine
Cong vien Silver Lake la mot khu giai tri rong 0,43 km² co mot san golf 18 lo, cac san tennis, cho cat quan ao, phong tam, tiem an va mot cau lac bo.[7] Luu tru ngay 29 thang 6 nam 2009 tai Wayback Machine


Giao thong Pha Đao Staten la he thong giao thong truc tiep duy nhat tu Đao Staten đen Manhattan trong vong 25 phut. Ben pha St. George 55 nam đa đuoc tu sua voi so tien 130 trieu đo la My va hien nay co kinh tu san đen tran cho du khach muc kich canh ben pha va nhung chiec pha ra vao. Tien phi qua pha đa bi dep bo vao nam 1997.
Đao Staten noi voi Brooklyn qua Cau Verrazano-Narrows su dung Xa lo Lien tieu bang 278 (I-278), Xa lo Toc hanh Đao Staten. Mot khi đen Brooklyn, I-278 tro thanh Xa lo Toc hanh Gowanus va sau đo thanh Xa lo Toc hanh Brooklyn Queens đi đen Manhattan qua nhieu cau va đuong ham.
Đao Staten noi lien voi tieu bang New Jersey qua ba cau va mot cau xe lua. Cau sat "Outerbridge Crossing" đen Perth Amboy, New Jersey nam o cuoi phia nam cua Đuong 440. Cau Bayonne đen Bayonne, New Jersey nam o cuoi phia bac cua Đuong 440 va tiep tuc đi đen Thanh pho Jersey, New Jersey. Tu lo thu phi "New Jersey Turnpike", Cau Goethals su dung Xa lo Lien tieu bang 278 (I-278) noi Xa lo Toc hanh Đao Staten. Cau xa lua "Arthur Kill Vertical Lift" phuc vu cac chuyen xe lua cho hang giua phan tay bac đao va Elizabeth, New Jersey.
Đuong sat Đao Staten chay qua đao tu mui phia đong bac đen mui phia nam. Đao Staten la quan duy nhat khong co dich vu cua New York City Subway. Dich vu xe buyt toc hanh phuc vu khap đao đen va đi tu khu trung tam Manhattan.


Chinh quyen Ke tu khi thong nhat voi Thanh pho New York vao nam 1898, Đao Staten đuoc quan tri theo Hien chuong Thanh pho New York voi he thong chinh quyen thi truong-hoi đong "manh". Chinh quyen trung uong Thanh pho New York co trach nhiem ve giao duc cong cong, cac vien quan giao (nha tu), thu vien, an ninh, cac khu giai tri, ve sinh, cap nuoc va cac dich vu phuc loi tren Đao Staten.
Van phong cua quan truong đuoc thanh lap khi thong nhat vao nam 1898 đe can bang giua tap quyen voi tham quyen đia phuong. Moi quan truong tung co mot vai tro hanh phap manh vi co mot phieu bau trong "Ban Du thao Ngan sach Thanh pho New York". Ban nay co trach nhiem hoach đinh va chap thuan nhung đe nghi ve quyen su dung đat va ngan sach cua chinh quyen thanh pho. Nam 1989, Toi cao Phap vien Hoa Ky tuyen bo Ban Du thao Ngan sach nay la vi hien vi cho rang Brooklyn, quan đong dan nhat, khong co nhieu đai dien huu hieu trong ban nay so voi Đao Staten, quan it dan nhat. Đay la mot vi pham đoi voi Tu chinh an 14, Hien phap Hoa Ky.
Tu nam 1990, quan truong hanh đong nhu mot nguoi hung bien cho quan cua minh tai cac ban nganh cua thanh pho, hoi đong thanh pho, chinh quyen tieu bang New York, va cac cong ty.
Moi quan thanh pho la mot quan cua tieu bang vi the co he thong toa an toi pham rieng biet va mot bien ly. Bien ly la cong to vien truong đuoc bau truc tiep qua hinh thuc pho thong đau phieu. Đao Staten co ba thanh vien trong Hoi đong thanh pho. Đao cung co ba khu hanh chinh, moi khu co mot ban cong đong đia phuong phuc vu. Ban cong đong la bo phan đai dien lang nghe y kien đong gop va phuc vu voi tu cach nhu nhung nguoi ho hao đoc thuc hay hung bien cho cu dan đia phuong.


Thu vien Muoi hai nhanh cua Thu vien Cong cong New York phuc vu quan. Thu vien co cac lop huong dan may vi tinh va day tieng Anh mien phi cho nhung nguoi noi ngon ngu khac.


Ghi chu Tham khao Kenneth T. Jackson (editor); The Encyclopedia of New York City; Yale University Press; ISBN 0-300-05536-6 (1995).
John Waldman; Heartbeats in the Muck; ISBN 1-55821-720-7 The Lyons Press; (2000)
Famous Staten Islanders page at the New York Public Library site:


Lien ket ngoai StatenIsland.com www.StatenIsland.com - A resource site on Staten Island
History of Staten Island in the Photo
Staten Island - Office of the Borough President
Timeline of Staten Island History on the New York Public Library site
Baby-Bombers Luu tru ngay 21 thang 10 nam 2020 tai Wayback Machine - Fan site for the Staten Island Yankees started to keep the players' families up to date on the season.
"The Child Soldiers of Staten Island", Mother Jones, July/August 2007.