Thuy hieu (chu Han: 諡號), con goi la hieu but hoac thuy danh theo ngon ngu Viet Nam, la danh hieu ma cac vi quan chu, chu hau, đai than, hau phi, quyen quy, tu si va đao si o Đong A thoi co đai đuoc chinh quyen ban tang sau khi qua đoi, dua tren cong trang va đao đuc trong suot cuoc đoi cua ho. Phong tuc nay pho bien o Trung Quoc, Trieu Tien, Viet Nam va Nhat Ban, mac du cung co ngoai le, nhu cac vi vua nuoc Ngo, nuoc Viet va nha Tan trong thoi Xuan Thu Chien Quoc khong su dung Thuy hieu.
Vao thoi co đai, cac danh hieu cua Nghieu, Thuan, Vu co the đuoc xem la hinh thuc so khai cua thuy hieu. Vao thoi Trung, Hau ky cua nha Thuong, Thuy hieu bat đau hinh thanh he thong va đuoc su dung rong rai. Vao thoi nha Chu, dua tren nghien cuu khao co ve cac minh van tren đo đong cua Tay Chu, phong tuc nay khoang xuat hien tu thoi Chu Muc Vuong tro đi. Thuy hieu thuong đuoc dung đe ton xung cac vi đe vuong, đai than, hoc gia va quy toc thoi co; co nhung danh nhan voi thuy hieu đuoc su dung rong rai đen muc gan nhu tro thanh biet danh cua ho, nhu Chu Cat Vo Hau (Gia Cat Luong), Han Van Cong (Han Du), Tang Van Chinh (Tang Quoc Phien), Nhac Vo Mac (Nhac Phi).
Thuy hieu cua đe vuong thuong do le quan quyet đinh, sau đo đuoc vi đe vuong ke vi phe chuan va cong bo, thuy hieu cua be toi thi do trieu đinh ban tang. Ve sau, quyen ban thuy hieu hoan toan thuoc ve hoang đe, quyet đinh nam o “thanh tai”.


Khai niem Viec đat thuy hieu co tu lau, khoi nguon tu nen van minh Trung Hoa, va dan dan tro thanh mot tuc le hien nhien trong van hoa cac nuoc đong van khac. Tuy nhien, tuy cung thoi điem nhung cung vai quoc gia lai khong dung, nhu nuoc Ngo va nuoc Viet thoi Xuan Thu. Ngoai cac quan vuong, thuy hieu con dung cho cac quan lai đai than, quy toc tham chi Hoang hau va phi tan.
Su than Le Van Huu tung ly giai đieu nay, đuoc cac su gia đoi Hau Le la Ngo Si Lien ghi lai trong Đai Viet su ky toan thu:

"Thien tu va Hoang hau khi moi bang ha, chua chon vao son lang, thi goi la Đai Hanh hoang đe, Đai Hanh hoang hau. Đen khi lang tam đa yen thi hop bay toi ban xem đuc hanh hay do đe đat thuy la Mo hoang đe, Mo hoang hau, khong goi la Đai Hanh nua."
Theo giai thich cua nha nghien cuu Thieu Chuu (Nguyen Huu Kha) thi chu Thuy cung co nghia nhu sau:

"Ten hem, luc nguoi sap chet nguoi khac đem tinh hanh cua nguoi sap chet ay so sanh roi đat cho mot ten khac đe khi cung gio khan đen goi la thuy. Ta goi la ten cung com."


Vua chua Bat đau đuoc su dung tu nha Chu, thuy hieu co lich su 800 nam lau dai hon mieu hieu. Thoi Tam Hoang Ngu Đe đen nha Ha, nha Thuong chua co phep đat thuy hieu. Vi thuy hieu đuoc đat cho nhung nguoi qua co, no thuong đuoc đat boi nguoi ke vi cua nguoi chet. Phep đat thuy hieu thuong do nguoi sau can cu vao hanh trang cua nguoi truoc đe đat cho mot hay nhieu chu phu hop.
Mot so vua chua khong co thuy hieu, co the vi nguoi ke vi khong chiu hay chua co co hoi đat ten. Cac vua co nhieu vo cong thuong đuoc đat thuy la Vu Đe (Han Vu Đe, Tan Vu Đe...), Vu Vuong (Chu Vu Vuong, So Vu Vuong), Vu Cong (Tan Vu Cong, Trinh Vu Cong)...; cac vua noi ve giao hoa đuoc ton la Van Đe (Tuy Van Đe, Han Van Đe), Van Vuong (Chu Van Vuong, So Van Vuong), Van Cong (Trinh Van Cong, Tong Van Cong...). Vua đoc ac thuong đuoc goi la Le Vuong, Le Cong (Chu Le Vuong, Man Le cong – thuy hieu cua vua quy Le Uy Muc khi moi mat, sau nay Le Chieu Tong đoi la Uy Muc); vua ngu toi thi đat thuy la U vuong, U cong (Chu U Vuong, Tran U Cong...)
Tu thoi nha Chu đen đoi nha Tuy, cac vua chua thuong co thuy hieu ngan 1–2 chu, nhu Thanh Vuong, Uy Vuong, Tuyen Hue cong, Hoan Hue Vuong,... Nhung tu thoi nha Đuong, cac thuy hieu đuoc đat dai voi nhieu chu va do đo nguoi sau kho nho hon. Đuong Cao To Ly Uyen đuoc ton thuy hieu la Than Nghieu Đai Thanh Đai Quang Hieu hoang đe, Tran Thai Tong đuoc ton thuy hieu la Thong Thien Ngu Cuc Long Cong Hau Đuc Hien Cong Huu Thuan Thanh Van Than Vu Nguyen Hieu hoang đe, do đo nguoi ta lai lay mieu hieu đe goi vi vua đo cho thuan tien...
O Nhat Ban tu thoi ky Minh Tri, vua chi đat mot nien hieu, sau khi qua đoi nien hieu nay cung tro thanh thuy hieu cua ong. Chang nhu vua Mutsuhito, đat nien hieu la Minh Tri, sau khi qua đoi nam 1912 ong đuoc ton thuy hieu la Minh Tri Thien hoang.


= Cac truong hop đac biet =
Cac vua mat nuoc thuong khong co thuy hieu (va ca mieu hieu), nhu Mac Mau Hop, Nguyen Quang Toan hay thuy hieu xau nhu Ngoa Trieu cua vua Le Long Đinh thoi nha Tien Le. Truong hop nay thuong xay ra voi cac vua cac trieu đai mat nuoc do chien tranh tieu diet lan nhau, trieu đai sau diet trieu đai truoc khong đat thuy hieu cho vi vua ma minh gianh ngoi.
Mot so truong hop đuoc đat ten thuy bang Mat Đe, nghia la hoang đe cuoi cung, nhu Hau Luong Mat Đe Chu Huu Trinh, Đong Ngo Mat Đe Ton Hao. Mot so truong hop "nhuong ngoi" trong hoa binh (thuc chat la ep nhuong), cac vua cuoi cung van co thuy hieu nhu Han Hien Đe (Luu Hiep), Tao Nguy Nguyen Đe (Tao Hoan), Đong Tan Cung Đe, Ly Chieu Hoang, Le Cung Hoang...
Truong hop Le Hoan o Viet Nam khong co thuy hieu. Ten goi Le Đai Hanh ngay nay cua ong khong phai thuy hieu va cung khong phai la mieu hieu. Le Van Huu ly giai:

Thien tu... khi moi bang, chua chon vao son lang, thi goi la Đai Hanh hoang đe (nghia la vua sap đi xa). Đen khi lang tam đa yen thi hop bay toi ban xem đuc hanh đe đat thuy la mo hoang đe..., khong goi la Đai Hanh nua. Le Đai Hanh thi lay Đai Hanh lam thuy hieu ma truyen đen ngay nay la lam sao? Vi Ngoa Trieu la con bat hieu, lai khong co be toi Nho hoc đe giup đo ban ve phep đat thuy cho nen the.


= Khong dung thuy hieu =
Trieu đai khong dung thuy hieu, ngay ca khi phep đat thuy đa ton tai, la nha Tan. Theo Su ky, Tan Thuy Hoang cho rang phep đat hieu but cua nha Chu la "con ban bac ve cha, be toi ban luan ve vua, that la vo phep". Do đo vua Tan bo phep đat hieu but ma tinh theo so: tu Thuy Hoang toi Nhi The, Tam The... toi Van The.


Trong Phat giao Trong Phat giao, thuy hieu la ten hieu cua nguoi đa mat, vi cam niem đuc hanh cua ho ma nguoi đoi sau truy tang. Đoi tuong đuoc tang thuy hieu: Tren tu vua chua, cong khanh, duoi đen nhung nguoi co đuc hanh. Thong thuong, thuy hieu đuoc ban tang cho cac vi Cao tang, Đai su, Bo Tat, Quoc su, Thien su, Hoa thuong, Phap su, Thuong nhan...
Tiet Bach Truong Hoai Hai Thien su trong Canh Đuc Truyen đang luc q. 6 ghi:

元和九年正月十七日歸寂。壽九十五。長慶元年敕諡大智禪師。塔曰大寶勝輪。
Vao ngay 17 thang gieng, nien hieu Nguyen Hoa thu 9 (814) Su thi tich, tho 95 tuoi. Nien hieu Truong Khanh thu nhat (821) đuoc vua ban thuy hieu la Đai Tri Thien su, thap hieu Đai Bao Thang Luan.


Chung loai Cac loai thuy hieu co the đuoc phan thanh cac loai chinh nhu sau:

Thuong Thuy (Loai ton vinh): dung đe ton vinh cong đuc va thanh tuu nguoi đuoc phong thuy, thuong la nhung loi ca ngoi cao nhat. Vi du: "Van" (文) chi nhung nguoi co tai “kinh luoc troi đat”, hoac co đuc hanh “đao đuc tham hau”, “cham chi hoc hoi”; "Vo" (武) chi nhung nguoi co cong lon trong viec mo mang lanh tho, khai sang su nghiep; "Trang" (壯) va "Cuong" (剛) thuong dung đe ca ngoi nhung vo tuong đa lap chien cong hien hach khi con song. Truyen thong cho rang, hai tu "Van" va "Vo" đuoc coi la nhung loi ca ngoi cao nhat.
Trung Thuy (Loai đong cam): chu yeu bay to su đong cam voi hoan canh bat hanh hoac cuoc đoi ngan ngui nguoi đuoc phong thuy. Vi du: "Man" (愍) chi “gap kho khan khi đat nuoc gap nguy nan”, nhu Le Man Đe Le Chieu Thong va Man Le cong Le Uy Muc; "Hoai" (懷) chi “nhan tu nhung đoan menh”, nhu Hoai Trach Cong Thanh Thai.
Ha Thuy (Loai phe phan): dung đe phe phan loi lam hoac hanh vi khong tot nguoi đuoc phong thuy. Vi du: "Duong" (煬) chi “ham me huong lac, xa roi le nghia”, nhu Tuy Duong Đe; "Le" (厲) chi “bao nguoc, vo than” hoac khong tot lanh, nhu Le Đuc hau Le Nghi Dan; "Hoang" (荒) chi “ham me huong lac, luoi nhac chinh su”, nhu Lo Hoang Vuong Chu Đan; "U" (幽) chi “ngan can, khong thong suot”, nhu Tan U Cong; "Linh" (靈) chi “loan lac ma khong bi ton hai”, nhu Linh An vuong Le Tuong Duc.
Tu Thuy: bat đau xuat hien vao cuoi thoi Chu, thinh hanh vao thoi Han, do than thich, mon sinh, hoac thuoc ha nguoi đa khuat quyet đinh.
Ban đau, Thuy phap chi co “My Thuy” (thuy hieu đep) va “Binh Thuy” (thuy hieu trung lap), khong co “Ac Thuy” (thuy hieu xau). Su phan biet thuy hieu tot xau bat nguon tu sau thoi Tay Chu Cong Hoa. Vi du, Chu Le Vuong bi phong thuy la "Le" do bao chinh. Sau khi Han Vu Đe ton sung Nho hoc, thuy hieu cac đe vuong phan lon do be toi quyet đinh, va đe tranh noi thang ve hanh vi xau, thuy hieu đe vuong thuong la My Thuy.
Mot so My Thuy ban đau mang y nghia tot đep, nhung do so phan đac biet cua mot vi hoang đe nao đo, y nghia cua chung đa thay đoi. Vi du: "Hue" (惠) ban đau la My Thuy, nhung sau khi Han Hue Đe va Tan Hue Đe tri vi, no đa tro thanh Binh Thuy; "Hien" (献) sau khi đuoc dung cho Han Hien Đe, no tro thanh thuy hieu thuong dung cho nhung vi vua mat ngoi; "Chieu" (昭) truoc thoi Chien Quoc, no la Ac Thuy, nhung sau thoi Chien Quoc, no tro thanh My Thuy; "Trung Hien" (忠献) vao thoi Tong, đay la thuy hieu cao nhat cho than tu, nhung vao thoi Minh, do anh huong Tan Coi va Su Di Vien, no khong con đuoc su dung nua.


Cac chu thuy hieu Trong cuon Dich Chau Thu (逸周书), phan "Thuy phap giai" đuoc coi la mot trong nhung tieu chuan đau tien ve viec su dung chu trong thuy hieu. Nguoi ta truyen rang, phan nay do Chu Cong sang tac va đa đuoc ap dung rong rai qua cac the he sau. Đen thoi Đong Han, Thai Ung trong "Đe Thuy" đa giai thich chi tiet hon ve cac quy tac su dung chu trong thuy hieu. Duoi đay la mot so giai thich chinh:

Dich Chau Thu：Thuy phap giaiLuu tru ngay 6 thang 12 nam 2023 tai Wayback Machine

Cac thoi ky sau bo sung them cac chu dung trong thuy hieu.


He thong thuy hieu Viet Nam Che đo thuy hieu trong lich su Viet Nam đa trai qua mot qua trinh phat trien keo dai, tu thoi Ly Nam Đe đen thoi Nguyen, voi cac quy tac va hinh thuc thuy hieu khac nhau trong tung giai đoan lich su.
Vao thoi ky truoc khi nha Ly thanh lap, hinh thuc thuy hieu chu yeu su dung mot chu, nhu "Nam Đe", "Tien Vuong"; cung co truong hop dung hai hoac ba chu nhu "Đai Thang Minh Hoang Đe".
Đen thoi Ly thuy hieu tu mot chu hoac hai chu dan phat trien thanh ba chu, tham chi nhieu hon nhu thuy hieu "Hieu Tu Thanh Than Van Vu Hoang Đe", "Quang Van Sung Hieu Kham Minh Van Vu Hoang Đe". Trong thoi nha Ly cac thuy hieu đa phan se co chu Hieu.
Vao thoi nha Tran ve sau so chu trong thuy hieu khong co đinh, đuoc su dung mot cach chat che hon, chu yeu neu len cong trang nguoi đuoc phong thuy hieu. Vi du: Tran Thai Tong co thuy hieu "Thong Thien Ngu Cuc Long Cong Mau Đuc Hien Hoa Huu Thuan Than Van Thanh Vu Nguyen Hieu Hoang đe" trong đo "Thong Thien Ngu Cuc" (統天御極) nghia la thong nhat thien ha, cai tri đinh cao; "Long Cong Mau Đuc" (隆功茂德) cong lao lon, đuc hanh doi dao; "Hien Hoa Huu Thuan" (顯和佑順) hien thi su hoa hop, bao ve va thuan theo; "Than Van Thanh Vo" (神文聖武) co tai van va tai vo xuat chung; "Nguyen Hieu" (元孝) đao hieu co ban, đat nen tang. Hay thuy hieu Tran Hung Đao la "Nhan Vo" (仁武) ca ngoi kha nang lanh đao khong chi bang su nhan tu va đao đuc ma con bang suc manh va tai nang quan su.


= Thong Thuy =
Thong thuy la viec thiet lap thuy hieu chung cho mot nhom nguoi co đia vi nhat đinh. Trieu đai Nguyen cung đa thiet lap thong thuy cho cac thanh vien hoang toc voi cac tuoc vi khac nhau, tru khi co cong hien đac biet, neu khong se khong đuoc ban them my thuy. Vao thang 9 nam Tu Đuc thu 26 (1873), trieu đinh Nguyen đa quy đinh thong thuy cho cac hoang than, cong chua, va cac cap bac trong cung. Sau khi hoang tu, cong chua va cac cap bac trong cung qua đoi, thuy hieu se đuoc ban theo cap bac tuong ung, tru khi co cong hien đac biet, se khong đuoc trieu đinh ban them my thuy.

Than vuong: Thuy "Đoan Cung"
Quan vuong: Thuy "Trang Cung"
Than cong: Thuy "Cung Tuc"
Quoc cong: Thuy "Cung Muc"
Quan cong: Thuy "Cung Luong"
Cong chua: Thuy "My Thuc"
Phi bac nhat: Thuy "Huy Thuan"
Phi bac nhi: Thuy "Y Thuan"
Tan bac ba: Thuy "Nha Thuan"
Tan bac bon: Thuy "Nhan Thuan"
Tan bac nam: Thuy "Le Thuan"
Tiep du bac sau: Thuy "Nhu Thuan"
Quy nhan bac bay: Thuy "Trang Thuan"
My nhan bac tam: Thuy "Can Thuan"
Tai nhan bac chin va nhung nguoi khong thuoc chin bac trong cung: Thuy "Thuc Thuan"


Xem them Ton hieu
Mieu hieu
Nien hieu
Đe hieu


Tham khao Fo Guang Ta-tz'u-tien 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phat Quang Đai Tu đien. Phat Quang Đai Tu đien bien tu uy vien hoi. Đai Bac: Phat Quang xuat ban xa, 1988.)
Tu đien Thien Tong Han Viet. Han Man & Thong Thien bien dich. TP HCM 2002.
Dumoulin, Heinrich:
Geschichte des Zen-Buddhismus I. Indien und China, Bern & Munchen 1985.
Geschichte des Zen-Buddhismus II. Japan, Bern & Munchen 1986.