Gac (danh phap hai phan: Momordica cochinchinensis), la mot loai cay than thao day leo đuoc trong o khap cac nuoc khu vuc Đong Nam A va Đong Bac Uc, bao gom Thai Lan, Lao, Myanmar, Campuchia va Viet Nam - noi loai nay lan đau tien đuoc phat hien. Gac đuoc biet đen voi mau cam va mau đo đac trung do thanh phan giau beta-carotene va lycopene.


Ten goi Vi gac ban đau đuoc phat hien o Viet Nam, ten goi pho bien nhat cua gac la ten tieng Viet. Ngoai ra, no con co nhung ten goi khac nhu "Bhat Kerala" trong tieng An Đo, "Makkao" trong tieng Lao, "Fahk Khao" trong tieng Thai Lan, "Mubiezi" trong tieng Trung Quoc, "Muricie" trong tieng Phap, "Baby Jackfruit", "Cochinchin Gourd", "Spiny Bitter Gourd", hay "Sweet Gourd" trong tieng Anh.
Trong ten khoa hoc cua gac, "cochinchinensis" co nguon goc tu ten đuoc su dung đe goi mien nam Viet Nam trong thoi ky thuoc đia cua Phap, Nam Ky - Cochinchina. Momordica (chi Muop đang) la mot chi thuoc ho Cucurbitaceae (ho Bau bi).


Lich su Khoang 200 nam truoc, linh muc nguoi Bo Đao Nha J. Lourciso trong chuyen đi toi Viet Nam đa phat hien ra loai cay nay. Ong đa đat cho no cai ten Muricia Cochinchinensis trong cuon sach Flora Cochinchinesis xuat ban nam 1790. Sau đo, Sprengel phat hien ra rang cay thuoc chi Linnean Momordica va đoi ten vao nam 1826. Truoc khi đuoc phat hien boi J. Lourciso, tac dung cua gac đoi voi suc khoe va chua benh đa đuoc biet đen pho bien o Trung Quoc va Viet Nam, đuoc ghi nhan trong cac tai lieu y hoc co truyen.


Mo ta = Đac điem =


 Cay gac  Gac la loai cay than thao day leo thuoc chi Muop đang. Đay la mot loai cay đon tinh khac goc, tuc la co cay cai va cay đuc rieng biet. Cay gac leo khoe, chieu dai co the moc đen 15 met. Than day co tiet dien goc. La gac nhan, thuy hinh chan vit phan ra tu 3 đen 5 de, dai 8-18 cm. Hoa co hai loai: hoa cai va hoa đuc. Ca hai co canh hoa sac vang nhat. Hoa no moi nam mot lan, đon le hoac theo chum, khoang 2-3 thang sau khi day leo đuoc trong. Trong mot mua, mot cay gac co the cho ra tu ​​30 đen 60 qua. Khoang nam thang sau khi ra hoa, qua chin mau đo tuoi co the đuoc thu hoach. Mua thu hoach gac thuong keo dai trong 3 thang, tu thang Chin đen thang 12 hang nam.


 Qua gac  Thong thuong, qua gac co hinh tron hoac thuon, dai khoang 13 cm va đuong kinh 10 cm, đuoc bao phu boi cac gai nho o ben ngoai. Khi chin, gac dan thay đoi mau sac, tu xanh sang vang, cam va cuoi cung la đo, khi đo qua co the đuoc thu hoach. Tai thoi điem nay, qua gac cung, nhung no mem đi rat nhanh, do đo đat ra cac van đe lien quan đen viec luu tru va van chuyen. Qua gac chin bo ra thuong co sau mui.
Qua gac co vi nhe, gan nhu khong co vi. Phan thit gac (mesocarp) đac, mau đo cam khi chin. Ben trong qua gac gom hai phan: cui qua (mau vang) va mang hat (mau đo). Qua lon hon đi kem voi ty le mang hat an đuoc cao hon so voi qua nho.


= Nhan giong va trong trot =
Vi cay gac la mot loai phan tinh, ca cay đuc va cay cai đeu can thiet cho qua trinh nhan giong; do đo, can co it nhat mot cay đuc trong hoac xung quanh khu vuc canh tac đe cay cai mang trai co the đuoc thu phan. Đe sinh san, gac co the thay đoi gioi tinh, va co the thay đoi tu mua nay sang mua khac. Khi đuoc trong tu hat, ty le cay đuc va cay cai la khong the đoan truoc.
Su thu phan co the đuoc thuc hien nho con trung, nhung thu phan bang tay giup cho nang suat qua cao hon. Cay moi cung co the đuoc tao ra tu re cu, đay la mot phuong phap đang tin cay hon, boi vi hat co the kho nay mam phu thuoc vao mot so yeu to moi truong nhu ngu đong hoac tuoi cay. Mot phuong phap khac la ghep vat lieu canh cay cai len choi chinh cua cay đuc.
Đe thu phan nho con trung đat hieu qua toi đa, ty le đuoc khuyen nghi la khoang 1 cay đuc cho moi 10 cay cai. Neu nhan giong tu day leo, nong dan nen cat đuong cheo (dai khoang 15–20 cm va rong 3–6 mm), sau đo ngam cu trong nuoc hoac binh am, thoang khi truoc khi trong.
Ngoai cac nuoc Đong Nam A noi cay gac la loai ban đia, gac cung co the đuoc trong o cac vung khi hau can nhiet đoi. Nhiet đo thap co the lam cham su tang truong cua gac.


 Giong gac  Co hai giong gac chinh la gac nep va gac te.


Su dung Tai Viet Nam, thit gac đuoc su dung chu yeu đe nhuom mau cac loai xoi, goi la xoi gac. Vi sac đo nen xoi gac đuoc chuong trong nhung viec khao vong, đinh đam trong cac dip le tet hay cuoi hoi. Nguoi ta dung ao hat (mang hat) va hat cua no đanh voi mot it ruou đe tron lan voi gao nep sau đo đem thoi thanh xoi, giup cho mon xoi co mau đo va thay đoi huong vi.
La gac non thai chi con đuoc dung nhu mot loai gia vi khong the thieu trong mon cu nieng xao ruoi, mot mon an đac biet o mien Bac.
Gac co the che bien duoi dang nuoc ep trai cay, dau gac do no co chua ham luong tuong đoi cao cac hoa thuc vat.
Ngoai viec su dung trong am thuc, gac con đuoc su dung trong y hoc tai Viet Nam. Mang hat đuoc dung đe ho tro đieu tri benh kho mat, giup tang cuong thi luc do no la nguon kha tot đe bo sung vitamin A duoi dang carotenoit. Tuong tu, trong y hoc co truyen Trung Hoa nguoi ta cung dung hat gac (Han-Viet: moc miet tu, 木鳖子=hat gac; moc miet qua, 木鳖果= trai gac) ca trong co the lan ngoai da. Phan tich hoa hoc cua qua gac cho thay no co ham luong cao cua mot so chat dinh duong thuc vat, đieu nay đa gay chu y cho mot so hoc gia Nhat Ban va phuong Tay.
Gac đac biet giau lycopene. Theo ty le khoi luong, no chua nhieu lycopene gap 70 lan ca chua. Nguoi ta cung phat hien thay no chua beta-caroten nhieu gap 10 lan ca rot hoac khoai lang. Ngoai ra, cac carotenoit co mat trong gac lien ket voi cac axit beo mach dai, tao ra ket qua la no co tinh hoat hoa sinh hoc cao hon. Mot nghien cuu gan đay cho thay gac chua cac loai protein co the ngan can su phat trien cua cac te bao ung thu.


= Hat gac =

Hat gac con co ten goi khac la: moc tat tu, tho moc miet, moc biet tu. Đong y goi hat gac la "moc miet tu" vi no det, hinh gan nhu tron, vo cung, mep co rang cua, hai mat co nhung đuong van lom xuong, trong tua nhu con ba ba nho. Theo cac sach co, nhan hat gac vi đang, hoi ngot, tinh on, hoi đoc, vao hai kinh can va đai trang, co tac dung chua mun nhot, tieu thung.


 Thanh phan hoa hoc  Khoa hoc hien đai nghien cuu gac bat đau vao nam 1941, hai nha khoa hoc Guichard nguoi Phap va Bui nguoi Viet Nam va nguoi dan đia phuong tim thay mot qua co ten goi "trai cay tu tren troi". Sau thoi gian nghien cuu cua hai nha khoa hoc, nhung phat hien gay sung sot gac giau lycopenee, β-carotene, vitamin C, vitamin E, axit beo rat can thiet, cryptoxanthin va mot loat cac khoang chat, cac chat dinh duong co trong trai cay cao chua tung co (Guichard, F.; Bui, DS La matiere colorante du fruite du Momordica cochinchinensis Spr. Annales de l'Ecole Superieure de Medecine et de Pharmacie de l'Indochine 1941, 141, 42.). Tuy nhien do chien tranh va đong cua, nen nhung nghien cuu ve gac chi nhung nam gan đay, đang chu y la cong bo ngay 30 thang 12 nam 2003 cua Bo Nong nghiep Hoa Ky.
Nghien cuu hien đai cho biet trong nhan hat gac co 55,3% chat lipit (beo), 16,6% chat protit (đam), 1,8% tanin, 2,8% xenluloza, 6% nuoc, 2,9% chat vo co, 2,9% đuong, 11,7% chat khoang… Ngoai ra con co mot luong nho cac men phosphortoba, invedaxa…


 Cong dung  Trong dan gian, nhieu gia đinh co thoi quen đe danh hat gac song hoac đa qua đo xoi. Khi can đen thi chat đoi đem mai voi it ruou hoac giam thanh đe boi cho sung tay do mun nhot, sung quai bi; boi nhieu lan trong ngay, cu kho lai boi; rat mau khoi. Co nguoi gia nhan hat gac voi mot it ruou, đap len cho vu sung, đap lien tuc, ngay thay thuoc 1 lan, rat chong khoi.
Đe chua tri, co the dung hat gac gia nat, them mot it giam thanh, goi bang vai, đap vao hau mon đe suot đem. Moi đem đap thuoc mot lan.
Hat gac đuoc dung trong nhung truong hop nga, bi thuong, sang đoc, phu nu sung vu, hau mon sung thung. Hat gac co the dung uong ngay 1 nhan nuong chin) nhung chu yeu la dung boi ngoai, khong ke lieu luong.


 = Mot so ung dung khac  =
Chua chai chan (thuong do di vat gam vao da, gay sung hoa cac te bao bieu bi o mot vung cua gan ban chan, anh huong toi viec đi lai): Lay nhan hat gac, giu ca mang hat, gia nat, them mot it ruou trang 35-40 đo, boc trong mot cai tui nylon. Dan kin mieng tui, khoet mot lo nho rong gan bang cho chai chan, buoc vao noi ton thuong, 2 ngay thay thuoc mot lan. Bang lien tuc cho đen khi cho chai chan rung ra (khoang 5-7 ngay se co ket qua).
Chua sang chan đung giap trong nhung truong hop bi nga, bi thuong, tu mau: Dung hat gac đot vo ngoai chay thanh than (nhan ben trong chi vang, chua chay), cho vao coi gia nho, cu khoang 30-40 hat thi cho 400-500 ml ruou vao ngam đe du tru dung dan. Dung ruou ngam hat gac boi vao cho sang chan, co tac dung tot gan nhu mat gau.


Thanh phan dinh duong va hoa chat thuc vat Cac nghien cuu khac nhau cho thay gac chua luong beta-carotene va lycopene lon đang kinh ngac, cu the gac đuoc biet đen voi luong beta-carotene gap 10 lan so voi ca rot va lycopene gap 70 lan so voi ca chua. Tuy nhien, mot nghien cuu đuoc thuc hien gan đay vao nam 2016 cho thay ham luong lycopene trong gac gap 200 lan so voi ca chua va beta-carotene cao gap 54 lan so voi ca rot, cao hon nhieu so voi so luong trong cac nghien cuu truoc đay.
Lop mang hat cua qua gac chin giau axit beo va carotenoid (trong đo đang chu y nhat la lycopene va beta-carotene). No cung chua ham luong tuong đoi cao α-tocopherol (vitamin E), axit beo khong bao hoa đa (2-4), hop chat polyphenol va flavonoid. Mang hat gac chua nong đo axit phenolic va flavonoid cao, voi luong tuong ung lan luot la 4,3 va 2,1 mg/g.
Nong đo vitamin E (alpha-tocopherol) trong gac la 76 µg/g qua tuoi, o muc cao so voi cac loai trai cay khac. Vitamin E đong vai tro la mot chat chong oxy hoa tu nhien giup bao ve dau gac khoi bi oxy hoa, tu đo bao ton cac duong chat thuc vat (phytonutrient) co gia tri.
Ca mang hat va hat gac đeu giau axit beo, đac biet la cac axit beo khong bao hoa đon va khong bao hoa đa. Bay muoi phan tram tong so axit beo trong mang hat gac la axit beo khong bao hoa, va 50% trong so nay la khong bao hoa đa. Khac biet voi cac trai cay thong thuong, gac co nong đo axit linoleic (omega-6) va axit linolenic (omega-3) cao.
Su hien dien cua chat beo trong mang hat gac đong vai tro quan trong trong viec hap thu cac caroten va cac chat dinh duong tan trong chat beo khac vao co the con nguoi. Carotenoid trong gac (đang chu y nhat la beta-carotene va lycopene) đuoc bao cao la co sinh kha dung cao hon so voi cac loai trai cay khac. Tuong tu, mot so nghien cuu cung cho thay chat beo đuoc hap thu cung voi cac hop chat carotenoid trong thuc pham co nguon goc thuc vat giup cai thien đang ke su hap thu, vi dau lam tang đang ke su đong hoa tu đuong tieu hoa vao mau.
Ngoai ra, so voi cac loai thuc pham thuc vat khac, tong ham luong carotenoid trong cui gac (phan cui mau vang) cung tuong đoi cao.
Mac du ham luong axit beo (ca bao hoa va khong bao hoa) va cac chat dinh duong khac trong hat gac la kha cao, chung thuong bi loai bo, khong đuoc su dung đe chiet xuat lay dau.


Tac dung đoi voi suc khoe Tac dung tich cuc cua qua gac đoi voi suc khoe đuoc bao cao rong rai trong cac nghien cuu khoa hoc, bao gom thuc đay tuoi tho va suc song, cai thien thi luc va duy tri sac đep - do gac co ham luong cao carotenoid va cac chat dinh duong khac.
Nho co ham luong cao cac chat chong oxy hoa noi chung va carotenoid noi rieng, gac co kha nang tang cuong he thong mien dich va cho thay tac dung tich cuc đoi voi cac benh thoai hoa nhu ung thu, benh tim mach, đuc thuy tinh the va thoai hoa điem vang. Tac dung cua cac carotenoid chong lai benh tat đuoc cho la do đac tinh chong oxy hoa cua chung, đac biet la kha nang lam diu oxy nhom đon va tuong tac voi cac goc tu do, voi lycopene la đai dien đang chu y nhat. Lycopene cung co the bao ve chong lai ung thu phoi, da day va tuyen tien liet. Ham luong Lycopene va beta-carotene trong gac cao hon nhieu so voi cac loai thuc vat va trai cay khac.


= Suc khoe mat =
Gac co chua cac chat dinh duong quan trong trong viec duy tri va tang cuong suc khoe đoi mat bao gom cac chat dinh duong co đac tinh chong oxy hoa (cac carotenoid nhu beta-carotene va lycopene, vitamin C, vitamin E, kem) va cac hop chat co chuc nang chong viem (axit beo omega-3). Ngoai ra, gac cung co chua Lutein va Zeaxanthin, đay la hai loai carotenoid tao nen sac to mau vang trong hoang điem cua vong mac cua con nguoi. Viec them cac carotenoid nay vao che đo an đuoc tim thay la co moi quan he nghich đao đang ke voi nguy co thoai hoa điem vang, nguyen nhan chinh gay mu loa o nguoi cao tuoi. Lutein va zeaxanthin cung lien quan đen viec giam nguy co đuc thuy tinh the.
Tai Viet Nam, gac đuoc su dung lam thuoc chua kho mat cung nhu thuc đay thi luc khoe manh.


= Thieu hut vitamin A =
Thieu hut vitamin A la mot van đe dinh duong lon o cac nuoc đang phat trien, đac biet anh huong đen tre so sinh, tre nho va phu nu mang thai. Vitamin A đong mot vai tro quan trong trong su tang truong va chuc nang mien dich cua con nguoi; do đo, thieu hut vitamin A co the gay ra benh quang ga, ty le tu vong thai ki cao hon, giam tiet sua, giam kha nang chong lai cac benh truyen nhiem va khi nghiem trong co the dan toi mu loa. Vitamin A cung co the cai thien cac van đe ve da nhu mot so loai mun trung ca va chung tang sung.
Do co nong đo beta-carotene cao, gac co the ho tro ngan ngua hoac đieu tri thieu vitamin A. Mot nghien cuu ve tre em đuoc thuc hien tai Viet Nam đa đo nong đo vitamin A trong huyet tuong truoc va sau khi uong dau gac. Ket qua cho thay muc vitamin A tang len khi đuoc bo sung dau gac.


= Chong lao hoa =
Theo ly thuyet goc tu do cua Harman, lao hoa co lien quan đen su tich luy mat can bang oxy hoa trong cac te bao va mo theo thoi gian. Cac chat chong oxy hoa khac nhau trong gac đuoc cho la lam giam su mat can bang oxy hoa, do đo đong mot vai tro noi bat trong viec chong lao hoa.


= Cham soc da =
Beta-carotene va lycopene trong gac co kha nang tang cuong suc khoe cua da bang cach giam thieu mat can bang oxy hoa trong mo co the, gop phan lam cho lan da khoe manh va đep hon. Trong mot nghien cuu, kem duong co thanh phan dau gac co kha nang lam sang da, tang đang ke đo min va đo am va giam nep nhan da sau 8 tuan su dung. Theo nghien cuu nay, cong thuc kem bao gom chiet xuat tu ​​gac giup da giu nuoc va bao ve khoi ton thuong oxy hoa.


Thanh ngu O Viet Nam, xoi gac đuoc cho la xoi quy nen moi co cau: "An may ma đoi xoi gac", chi nhung nguoi đoi hoi nhung thu ma minh khong xung đang đe co.


Chu thich Tham khao Nguyen Van Duong. Medicinal Plants of Vietnam, Cambodia and Laos. Santa Monica, CA: ?. 1993.


Lien ket ngoai Gac tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Gac tai Encyclopedia of Life
Gac tai trang Trung tam Thong tin Cong nghe sinh hoc quoc gia Hoa Ky (NCBI).
Gac 505902 tai He thong Thong tin Phan loai Tich hop (ITIS).
Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng. (ten chap nhan) tren Catalogue of Life: 21st April 2015