Ceres (tieng Latin: Ceres) con goi sao Coc Than hay Coc Than Tinh; bieu tuong: ) la hanh tinh lun nho nhat đuoc biet trong He Mat Troi va la hanh tinh lun duy nhat trong vanh đai tieu hanh tinh chinh o khoang giua Sao Moc va Sao Hoa. Hanh tinh lun nay đuoc Giuseppe Piazzi phat hien vao ngay 1 thang 1 nam 1801 va đuoc đat ten theo nu than Hy Lap Ceres – nu than cua cay co, mua mang va tinh mau tu. Trong mot nua the ky, no đuoc cho la hanh tinh thu 8.
Voi đuong kinh khoang 950 km (590 mi), Ceres la vat the lon nhat va nang nhat trong vanh đai chinh, va chiem 32% tong khoi luong vanh đai chinh. Cac quan sat gan đay xac đinh đuoc no co dang hinh cau, khong giong nhu hinh dang bat đinh cua cac vat the nho hon voi luc hap dan yeu hon. Be mat cua Ceres co the la mot hon hop cua bang nuoc va cac khoang vat hydrat khac nhau nhu carbonat va set. Ceres co bieu hien phan di thanh loi đa va manti bang. Co the co đai duong nuoc long ben duoi be mat cua no.
Tu Trai Đat, cap sao bieu kien cua Ceres vao khoang 6,7 đen 9,3 va do đo luc sang nhat no van bi rat mo khi nhin bang mat thuong. Vao ngay 27 thang 9 nam 2007, NASA đa phong tau Dawn đe tham hiem Vesta (2011–2012) va Ceres (2015).


Lich su kham pha va đat ten = Kham pha =

Y tuong rang mot hanh tinh chua đuoc phat hien co the ton tai giua quy đao Sao Hoa va Sao Moc đuoc Johann Elert Bode đe xuat đau tien vao nam 1772. Đe xuat cua ong dua tren đinh luat Titius–Bode, mot gia thuyet ngay nay khong con đuoc su dung do Johann Daniel Titius đua ra nam 1766, theo đo co mot mo hinh co quy tac theo ban truc chinh cua cac hanh tinh đa đuoc biet đen chi gay nhieu trong mot khoang khong lon giua Sao Hoa va Sao Moc. Mo hinh nay đuoc du đoan co ban truc chinh gan bang 2,8 AU đoi voi quy đao cua cac hanh tinh bi mat. William Herschel phat hien ra Sao Thien Vuong vao nam 1781 gan khoang cach du đoan cho thien the ke tiep ben canh Sao Tho, đieu nay lam tang đo tin cay cua đinh luat cua Titius-Bode. Vao nam 1800, ho đa gui yeu cau đen 24 nha thien van hoc giau kinh nghiem đe yeu cau hop tac va bat đau tim kiem mot cach co phuong phap đoi voi hanh tinh đuoc đe xuat. Dan đau nhom nghien cuu la Franz Xaver von Zach, chu bien cua Monatliche Correspondenz, ho khong phat hien ra Ceres, ma chi phat hien ra mot so tieu hanh tinh lon.

Giuseppe Piazzi, mot linh muc Cong giao lam viec tai Hoc vien Palermo, Sicily, Y. Truoc khi đuoc cong nhan tham gia nhom 24 nha thien van, Piazzi đa kham pha ra Ceres vao ngay 1 thang 1 nam 1801. Ong tim kiem ngoi sao thu 87 trong Danh muc cac ngoi sao Hoang đao cua Nicolas Louis la Caille, nhung ong thay rang no đi qua truoc mot thien the khac.  Ban đau ong nghi no la mot ngoi sao co đinh, nhung ong cho rang no la mot ngoi sao chuyen đong. Piazzi quan sat Ceres tong cong trong 24 gio, lan quan sat cuoi cung vao ngay 11 thang 2 nam 1801 khi ong bi benh tat. Piazzi cong bo kham pha cua minh vao ngay 24 thang 1 nam 1801 trong mot buc thu ma ong chi gui cho hai đong huong la nha thien van Barnaba Oriani o Milan va Johann Elert Bode o Berlin. Piazzi tuyen bo ngoi sao nay la mot sao choi, nhung vi chuyen đong cua no rat cham va kha đeu, toi đa nhieu lan nghi rang no co the la mot thu gi đo hon la mot sao choi. Vao thang 4 nam 1801, Piazzi noi đen cac quan sat voi Oriani, Bode va nha thien van hoc nguoi Phap Jerome Lalande. Thong tin nay đuoc xuat ban tren trang Monatliche Correspondenz vao thang 9 nam 1801.
Cung luc đo, vi tri bieu kien cua Ceres bi thay đoi - vi Trai Đat quay quanh Mat Troi - va no nam qua gan anh sang Mat Troi đe cac nha thien van de dang quan sat. Cho đen cuoi nam đo, Ceres le ra se đuoc quan sat tro lai, nhung sau mot thoi gian dai nhu vay, rat kho đe du đoan đuoc vi tri chinh xac cua no. Nha toan hoc Carl Friedrich Gauss phat trien mot phuong phap xac đinh quy đao cua Ceres. Vai tuan sau, ong du đoan đuong đi cua Ceres va gui cac ket qua cua ong cho Franz Xaver von Zach. Ngay 31 thang 12 nam 1801, Franz Xaver von Zach va nha thien van Heinrich W. M. Olbers đa thay Ceres nam gan vi tri đa đuoc Gauss du đoan.
Cac nha quan sat ban đau chi co the tinh toan kich thuoc Ceres o cap sao nho hon. Herschel đa tinh toan đuong kinh cua no la 260 km vao nam 1802, trong khi vao nam 1811, nha thien van hoc nguoi Đuc Johann Hieronymus Schrotero đua ra con so 2613 km. Mai cho đen thap nien 1970, khi dung phuong phap quang hong ngoai cho phep đo đac chinh xac hon ve suat phan chieu cua Ceres, cac nha khoa hoc xac đinh đuong kinh cua Ceres la 939 km.


= Đat ten =

Piazzi đa đat ten cho thien the ma ong kham pha la Ceres Ferdinandea trong đo Ceres la ten cua nu than mua mang trong than thoai La Ma, co ngoi nha o duong the va cung co mot ngoi đen co xua nhat nam o vung Sicily. Con Ferdinandea la ten goi nham ton vinh nguoi bao tro cua Piazzi, Vua Ferdinand III cua Sicily, nhung sau đo Ferdinandea khong đuoc cac quoc gia khac chap nhan va bi loai bo. Truoc khi Franz Xaver von Zach xac nhan lai Ceres vao thang 12 nam 1801, Franz Xaver von Zach goi hanh tinh la Hera va Bode goi no la Juno. Ngay sau đo, cac nha thien van hoc đa chap nhan cach đat ten cua Piazzi.
Ceri, mot nguyen to kiem tho đuoc phat hien vao nam 1803, đuoc đat theo ten cua Ceres.


Quy đao Ceres quay tren quy đao nam giua quy đao cua Sao Hoa va Sao Moc. Gan nam chinh giua vanh đai tieu hanh tinh, Ceres co chu ky quy đao 4,6 nam Trai Đat. So voi cac hanh tinh va hanh tinh lun khac, quy đao cua Ceres đeu đan hon mac du khong nghieng nhieu so voi cua Trai Đat. Đo nghieng quy đao cua Ceres la 10,6° (so voi Sao Thuy la 7° va hanh tinh lun Sao Diem Vuong la 17°), đo lech tam quy đao cua no la 0,08 (so voi Sao Hoa la 0,09).
Ceres tung đuoc cac nha khoa hoc nghi la mot thanh vien cua ho tieu hanh tinh Gefion, mot tap hop cac thanh vien san se nhung phan quy đao giong nhau, goi ra ve nguon goc chung thong qua vu va cham voi tieu hanh tinh trong qua khu. Ceres sau đo đuoc phat hien co thanh phan khac voi cac thanh vien trong ho tieu hanh tinh Gefion, va duong nhu chi đon thuan la mot vat the xam nhap co cac phan quy đao tuong tu nhung khong cung chung nguon goc. Su thieu đi thanh phan trong Ceres nhu mot thanh vien trong ho Gefion đuoc tin rang vao thoi điem hinh thanh cua He Mat Troi, ty le bang trong thanh phan cua no se bi thang hoa đen khi khong con nua.


 Cong huong  Ceres gan nhu co cong huong quy đao trung binh 1: 1 voi Pallas va chu ky cua chung thuong chenh lech nhau 0,2%, nhung khong đu gan so voi moc thoi gian lich su thien van. Boi khoi luong nho cung voi khoang cach rat lon giua ca hai vat the, hiem khi xay ra cong huong quy đao tren khap vanh đai tieu hanh tinh. Tuy nhien, Ceres co the đua cac tieu hanh tinh khac roi vao muc cong huong quy đao tam thoi 1:1 toi đa 2 trieu nam, co đen khoang 50 vat the đa đuoc biet đen co muc cong huong nhu vay.


Chuyen đong tu quay va đo nghieng truc Chu ky tu quay cua Ceres la 9 gio 4 phut, va đo nghieng truc quay la 4°, đu be đe cac mieng nui lua tren vung cuc bi chim vinh vien trong bong toi, chung đuoc cho la se hoat đong nhu bay ngung tu va tich tu bang theo thoi gian tuong tu nhu tren Mat Trang va Sao Thuy. Khoang 0,14% cac phan tu nuoc thoat hoi khoi be mat, bat len ba lan truoc khi chung thoat ra ngoai hoac bi mac ket ben trong bay.


Đac trung vat ly = Kich thuoc va khoi luong =

Voi đuong kinh khoang 939 km va khoi luong 9,39×1020 kg, Ceres la thien the lon nhat va nang nhat trong vanh đai tieu hanh tinh. Khoi luong rieng cua Ceres la 2,162 ± 0,008 g/cm³,  cho thay mot phan tu khoi luong cua no la nuoc. Ceres co dang hinh cau (khong nhu cac thien the nho hon voi cac hinh dang khong đeu), voi đuong kinh xich đao lon hon vung cuc 8%.
Ceres nang khoang 1/3 tong khoi luong vanh đai tieu hanh tinh, va nang 1,3% khoi luong Mat Trang. No gan nhu đat trang thai can bang thuy tinh, du chua giai thich su sai lech ve hinh dang gan cau. Ceres la hanh tinh lun duy nhat nam ben trong vanh đai tieu hanh tinh giua Sao Hoa va Sao Moc. No gan bang voi Orcus, mot vat the nam ben ngoai Sao Hai Vuong. Dien tich cua Ceres tuong đuong voi dien tich nuoc Argentina. Mo hinh toan hoc hien tai cho rang đa tren Ceres mot phan rat khac biet, tham chi co kha nang chua loi nho, nhung du lieu phu hop hon cho thay Ceres chua mot lop manti giau silicat ngam nuoc nhung lai khong co loi.


= Cau truc =


= Be mat =


 Cau Tao  Be mat cua Ceres co le cau tao boi hon hop cua bang va nhieu loai khoang vat ngam nuoc nhu cac cacbonat va đat set.


Khi quyen Thang 1 nam 2014, cac ket qua quan sat cua Kinh vien vong Herschel thuoc Co quan vu tru chau Au chi ra rang tren be mat Ceres co dau hieu cua hoi nuoc.
 co đuong kinh khong qua 60 km, san xuat ra khoang 3 kg nuoc trong moi giay. Hai vung co kha nang phat ra nuoc la vung Piazzi (o vi đo 123° kinh đong va 23° kinh bac) va vung Region A (231° kinh đong va 23° kinh bac), đuoc quan sat trong vung can hong ngoai cua Đai thien van Keck chi đinh la cac vung toi. Co che co kha nang xay ra trong viec thoat hoi nuoc la su thang hoa tu lop bang tiep xuc tai be mat khoang 0,6 km², su phun trao nui lua bang tren Ceres do noi nhiet phong xa, hoac lop bang phia tren tro nen day đac do su tang ap suat trong đai duong ngam ben duoi be mat. Nam 2015, David Jewitt liet Ceres vao danh sach cac tieu hanh tinh hoat đong. O khoang cach toi Mat Troi khoang 5 AU, be mat bang khong on đinh, vi vay no đuoc cho la se boc hoi neu no tiep xuc truc tiep voi buc xa Mat Troi. Bang nuoc co the di chuyen tu tang sau len đen be mat, nhung se bi that thoat ra ben ngoai trong thoi gian ngan. Su thang hoa tren be mat du kien ​​se thap hon khi Ceres nam o điem vien nhat tren quy đao, trong khi Ceres phat xa đuoc phan noi nang se khong bi anh huong boi vi tri quy đao cua no. Du lieu truoc đay thich hop hon cho viec bang nuoc bi thang hoa nhu sao choi, du bang chung sau đo tu tau khong gian Dawn cho thay hoat đong đia chat dien ra tren Ceres cung tac đong mot phan.
Nghien cuu su dung May do tia gamma va neutron (GRaND) ​​cua Dawn tiet lo rang Ceres lam tang cac electron khi nhan tu gio mat troi. Gia thuyet đuoc chap nhan nhieu nhat la cac electron nay co đuoc la do va cham giua gio mat troi va ngoai quyen mong chua hoi nuoc cua Ceres.
Nam 2017, Dawn xac nhan Ceres duong nhu co khi quyen chua hoi nuoc. No đuoc cho la hinh thanh do cac hat nang luong tu Mat Troi tac đong vao lop bang tren be mat tiep xuc cua Ceres khien bang bi boc hoi thanh khi quyen.


Quan sat va tham hiem = Quan sat =

Cap sao bieu kien co the cua Ceres ​​đat +6,7, qua mo đe co the nhin thay bang mat thuong. Nhung trong đieu kien quan sat ly tuong va rat tinh mat, co the de dang quan sat no. Cac tieu hanh tinh khac co the đat toi cap sao tuong tu la Vesta, Pallas va Iris va khi o nhung vi tri xung đoi hiem hoi nam gan cac vung ngoai tam cua chung. Khi tap hop voi nhau, đo sang Ceres lon khoang +9,3, tuong ung voi nhung vat the mo nhat co the nhin thay bang ong nhom o cuong đo 10×50.
Su kien Ceres che khuat mot ngoi sao đuoc quan sat tai Mexico, Florida va phan ngang vung bien Caribe vao ngay 13 thang 11 nam 1984, cho phep đo đac de dang hon ve kich thuoc, hinh dang va suat phan chieu cua no. Ngay 25 thang 6 nam 1995, Hubble chup buc anh cuc tim cua Ceres voi đo phan giai 50 km. Nam 2002, Đai quan sat Keck su dung phuong phap quang hoc thich nghi chup đuoc buc anh hong ngoai voi phan giai 30 km, trong buc anh nay Ceres trong nhu mot qua cau mau nau voi nhung đom toi va đom sang co mau xanh.
Nhung buc anh su dung anh sang kha kien ma Hubble chup vao cac nam 2003 va 2004 đa chi ra 11 đac trung tren be mat, ban chat cua chung van chua biet đen. Trong so 11 đac trung nay giong voi mieng nui lua Piazzi. Nam 2012, nhung buc anh hong ngoai gan đa đuoc Đai thien van Keck chup bang cach su dung quang hoc thich nghi, cho thay cac đac trung sang toi chuyen đong theo chieu tu quay cua Ceres. Hai đac trung toi co dang tron va co the đo la cac mieng nui lua. Mot trong so chung co vung sang o trung tam, con mot vung khac đuoc xac đinh chinh la Piazzi.


= Tham hiem =
Nam 1981, mot đe xuat ve phi vu tieu hanh tinh đa đuoc đe trinh len Co quan Vu tru Chau Au (ESA). Đuoc đat ten la AGORA, tau vu tru nay phong vao mot thoi gian nao đo cua nam 1990–1994 va thuc hien hai chuyen bay qua cac tieu hanh tinh lon. Vat the chinh ma phi vu nay tham hiem la Vesta. AGORA se tiep can Vesta bang cach loi dung luc hap dan tu Sao Hoa hoac dung đong co ion co nho. Nhung phi vu nay sau đo đa bi ESA tu choi. Tiep đo mot phi vu tieu hanh tinh do NASA-ESA hop tac voi nhau đieu khien, mang ten MAOSEP, tham do cac tieu hanh tinh bao gom Vesta. NASA cho biet ho khong may quan tam đen phi vu tham do tieu hanh tinh. Thay vao đo, ESA thuc hien mot cuoc nghien cuu mang tinh cong nghe ve tau vu tru voi o đia ion. Thap nien 1980, nhung phi vu khac toi vanh đai tieu hanh tinh đa đuoc đe xuat boi Phap, Đuc, Y va Hoa Ky, nhung khong co phi vu nao đuoc chap nhan.


 Phi vu Dawn  Đau thap nien 1990, NASA đa khoi xuong Chuong trinh Discovery, du đinh se co mot loat cac phi vu khoa hoc voi chi phi thap. Nam 1996, nhom nghien cuu thuoc chuong trinh đa đe xuat mot phi vu kham pha vanh đai tieu hanh tinh bang cach su dung tau vu tru voi su dung đong co ion. Nguon von cho chuong trinh nay van con nhieu nan giai trong gan mot thap ky. Nhung mai đen nam 2004, tau vu tru Dawn đa vuot qua đuoc cuoc binh pham thiet ke quan trong.
Dawn đuoc phong vao ngay 27 thang 9 nam 2007, la phi vu khong gian đau tien đen tham Vesta hoac tham chi ca Ceres. Ngay 3 thang 5 nam 2011, Dawn chup đuoc buc anh đau tien ve Vesta khi no cach tieu hanh tinh nay 1,2 trieu km. Sau khi quay quanh Vesta trong vong 13 thang, Dawn su dung đong co ion cua minh đe tiep tuc khoi hanh đen hanh tinh lun Ceres, cach nhau 61.000 km vao ngay 6 thang 3 nam 2015, bon thang truoc khi tau vu tru New Horizons bay qua Sao Diem Vuong.
Thiet bi đo đac tren tau vu tru gom mot may anh đinh hinh, mot quang pho ke hong ngoai va kha kien, mot may do tia gamma va neutron (GRaNDs). Nhung thiet bi nay đuoc su dung đe xac đinh hinh dang va thanh phan cua Ceres. Ngay 13 thang 1 nam 2015, khi Dawn tiep can gan voi Ceres, tau vu tru đa chup nhung buc anh đau tien voi đo phan giai gan giong Hubble, tiet lo ve cac mieng nui lua va mot so đom nho nam o đo cao lon tren be mat, gan giong voi vi tri đa đuoc quan sat truoc đo.


Ban đo Thoi gian hoat đong cua Dawn xung quanh Ceres keo dai 3 nam, cho phep lap ban đo gan nhu toan bo be mat cua no.


Xem them Danh sach vat the trong He Mat Troi theo kich co


Ghi chu Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Ceres (dwarf planet) tai Wikimedia Commons
Ceres Trek – An integrated map browser of datasets and maps for 1 Ceres
Ceres 3D Model – NASA
Destination Ceres:Breakfast at Dawn – NASA
Dawn mission home page at JPL
Simulation of the orbit of Ceres
Google Ceres 3D, interactive map of the dwarf planet
How Gauss determined the orbit of Ceres Luu tru ngay 14 thang 4 nam 2008 tai Wayback Machine from keplersdiscovery.com
Animated reprojected colorized map of Ceres (22 February 2015)
Video (3:34): Ceres "Bright Spots" – Mystery solved (10 August 2020) tren YouTube
Rotating relief model of Ceres by Sean Doran (about 60% of a full rotation; starts with Occator midway above center)
Ceres (hanh tinh lun) tai AstDyS-2, Asteroids—Dynamic Site
Lich thien van · Du đoan quan sat · Thong tin quy đao · Cac yeu to thong thuong · Du lieu quan sat
Ceres tai Co so du lieu vat the nho JPL 
Tiep can Trai Đat · Phat hien · Lich thien van · Bieu đo quy đao · Yeu to quy đao · Tham so vat ly