Thien van hoc (tieng Hy Lap: αστρονομια, đa Latinh hoa: astronomia, nghia đen la khoa hoc nghien cuu quy luat cua cac vi sao) la mot nganh khoa hoc tu nhien nghien cuu nhung thien the (nhu cac ngoi sao, hanh tinh, sao choi, tinh van, quan tinh, thien ha) va cac hien tuong co nguon goc ben ngoai vu tru (nhu buc xa nen vu tru). No nghien cuu su phat trien, tinh chat vat ly, hoa hoc, khi tuong hoc, va chuyen đong cua cac vat the vu tru, cung nhu su hinh thanh va phat trien cua vu tru.
Thien van hoc la mot trong nhung nganh khoa hoc hien đai nhat. Cac nha thien van hoc cua nhung nen van minh đau tien đa tien hanh nhung cuoc quan sat co phuong phap bau troi đem, va cac dung cu thien van hoc đa đuoc tim thay tu nhung giai đoan con som hon nua. Tuy nhien, su xuat hien cua kinh vien vong la thoi điem thien van hoc bat đau buoc vao giai đoan khoa hoc hien đai. Ve lich su, thien van hoc tung gom ca cac nganh đo sao, hoa tieu thien van, quan sat thien van, lam lich, va tham chi ca chiem tinh hoc, nhung nganh thien van hoc chuyen mon hien đai ngay nay thuong chi co nghia vat ly hoc thien the.
Tu the ky XX, linh vuc thien van hoc chuyen nghiep đuoc chia thanh cac nhanh quan sat va thuc nghiem. Thien van hoc quan sat chu trong toi viec thu thap va phan tich du lieu, su dung cac nguyen tac co ban cua vat ly. Thien van hoc ly thuyet đinh huong theo su phat trien cac mo hinh may tinh hay mo hinh phan tich đe mieu ta cac vat the va hien tuong thien van. Hai linh vuc bo sung cho nhau, thien van hoc ly thuyet tim cach giai thich cac ket qua quan sat, va viec quan sat lai thuong đuoc dung đe xac nhan cac ket qua ly thuyet.
Cac nha thien van nghiep du đa đong gop nhieu kham pha quan trong cho thien van hoc, va thien van hoc la mot trong so it nganh khoa hoc noi cac nha thien van nghiep du co the đong vai tro quan trong, đac biet trong su phat hien va quan sat cac hien tuong thoang qua. Thien van hoc co hay tham chi thien van hoc co đai khong nen bi nham lan voi nganh chiem tinh hoc, he thong niem tin rang nhung cong viec cua con nguoi lien quan toi cac vi tri cua cac vat the vu tru. Du hai linh vuc cung co nguon goc chung va mot phan phuong phap thuc hien (cu the, viec su dung lich thien van), chung la khac biet. Nam 2009 đa đuoc Lien Hop Quoc coi la Nam Thien van hoc Quoc te (IYA2009). Muc tieu la tang cuong nhan thuc va su tham gia cua moi nguoi vao thien van hoc.


Tu nguyen Tu thien van hoc (chu Han: 天文學) trong tieng Viet đuoc vay muon tu tieng Han. Thien 天 trong thien van hoc 天文學 co nghia la troi, bau troi, con van 文 co nghia la hien tuong, hoc 學 co nghia la nganh. Thien van hoc 天文學 nghia mat chu la nganh nghien cuu ve cac hien tuong tren bau troi.


"Thien van hoc" va "vat ly hoc thien the" Noi chung, ca "thien van hoc" hay "vat ly hoc thien the" đeu co the đuoc dung đe chi mon nay. Dua tren cac đinh nghia chinh xac cua tu đien, "thien van hoc" đe chi "viec nghien cuu cac vat the va chu đe ben ngoai khi quyen Trai Đat va cac tinh chat vat ly va hoa hoc cua chung" va "vat ly hoc thien the" đe chi nhanh thien van hoc nghien cuu "cach thuc, cac tinh chat vat ly, va cac qua trinh đong luc cua cac thien the va hien tuong vu tru". Trong mot so truong hop, nhu trong phan gioi thieu cua cuon sach huong dan Physical Universe (Vu tru Vat ly) cua Frank Shu, "thien van hoc" co the đuoc su dung đe mieu ta viec nghien cuu đinh luong cua hien tuong, trong khi "vat ly hoc thien the" đuoc dung đe mieu ta vung đinh huong vat ly cua hien tuong. Tuy nhien, boi hau het cac nha thien van hoc hien đai nghien cuu cac chu đe lien quan toi vat ly, thien van hoc hien đai thuc te co the đuoc goi la vat ly hoc thien the. Nhieu co quan nghien cuu chu đe nay co the su dung "thien van hoc" va "vat ly hoc thien the", mot phan dua tren viec co quan cua ho ve lich su co lien quan toi mot co so vat ly hay khong, va nhieu nha thien van hoc chuyen nghiep thuc te đeu co bang cap vat ly. Mot trong nhung to bao khoa hoc hang đau trong linh vuc co ten goi Thien van hoc va Vat ly hoc thien the.


Lich su Buoi đau, thien van hoc chi bao gom viec quan sat va du đoan cac chuyen đong cua vat the co the quan sat đuoc bang mat thuong. O mot so đia điem, nhu Stonehenge, cac nen van hoa đau tien đa lap dung nhung dung cu quan sat to lon co le co mot so muc đich thien van. Ngoai viec su dung trong nghi le, cac đai quan sat thien van co the đuoc su dung đe xac đinh mua, mot yeu to quan trong đe biet thoi điem canh tac, cung nhu biet đuoc đo dai cua nam.
Truoc khi cac dung cu nhu kinh thien van đuoc che tao viec nghien cuu cac ngoi sao phai đuoc tien hanh tu cac điem quan sat thuan loi co the co, nhu cac toa nha cao va nhung vung đat cao voi mat thuong. Khi cac nen van minh phat trien, đang chu y nhat la Mesopotamia, Hy Lap, Ai Cap, Ba Tu, Maya, An Đo, Trung Quoc, Nubia va the gioi Hoi giao, cac cuoc quan sat thien van hoc đa đuoc tong hop, va cac y tuong ve tinh chat vu tru bat đau đuoc kham pha. Hoat đong thien van hoc som nhat thuc te gom ve ban đo cac vi tri sao va hanh tinh, mot nganh khoa hoc hien đuoc goi la thuat đo sao. Tu cac quan sat nay, nhung y tuong đau tien ve nhung chuyen đong cua cac hanh tinh đuoc hinh thanh, va trang thai cua Mat Troi, Mat Trang va Trai Đat trong vu tru đa đuoc kham pha ve mat triet hoc. Trai Đat đuoc cho la trung tam cua vu tru voi Mat Troi, Mat Trang va cac ngoi sao quay quanh no. Đieu nay đuoc goi la mo hinh đia tam.
Mot so phat hien thien van hoc đang chu y đa đuoc thuc hien truoc khi co kinh vien vong. Vi du, su nghieng elip đuoc uoc tinh tu ngay tu nam 1000 truoc Cong Nguyen boi cac nha thien van hoc Trung Quoc. Nguoi Chaldean đa phat hien ra rang nguyet thuc tai xuat hien trong mot chu ky lap lai goi la saros. O the ky thu II truoc Cong Nguyen, kich thuoc va khoang cach cua Mat Trang đuoc Hipparchus va cac nha thien van hoc A Rap sau nay uoc tinh. Thien ha Tien Nu, thien ha gan Ngan Ha nhat, đuoc nha thien van hoc nguoi Ba Tu Azophi phat hien nam 964 va lan đau tien đuoc mieu ta trong cuon sach Book of Fixed Stars (Sach ve cac đinh tinh) cua ong. Sieu tan tinh SN 1006, su kien sao co đo sang bieu kien lon nhat đuoc ghi lai trong lich su, đa đuoc nha thien van hoc Ai Cap A Rap Ali ibn Ridwan va cac nha thien van hoc Trung Quoc quan sat nam 1006.
Thiet bi thien van hoc som nhat đuoc biet la co cau Antikythera, mot thiet bi cua nguoi Hy Lap co đai đe tinh toan cac chuyen đong cua cac hanh tinh, co nien đai tu khoang nam 150-80 truoc Cong Nguyen, va la to tien som nhat cua mot may tinh tuong tu thien van. Cac thiet bi may tinh tuong tu thien van giong nhu vay sau nay đa đuoc cac nha thien van hoc A Rap va chau Au sang che.
Trong thoi Trung Co, viec quan sat thien van hoc hau nhu đa bi ngung tre o chau Au Trung Co, it nhat cho toi the ky XIII. Tuy nhien, thien van hoc đa phat trien manh o the gioi Hoi giao va cac vung khac tren the gioi. Mot so nha thien van hoc A Rap đang chu y tung thuc hien cac đong gop quan trong cho nganh khoa hoc gom Al-Battani, Thebit, Azophi, Albumasar, Biruni, Arzachel, truong Maragha, Qushji, Al-Birjandi, Taqi al-Din, va nhung nguoi khac. Cac nha thien van hoc trong thoi ky nay đa đua ra nhieu ten A Rap hien van đuoc su dung cho cac ngoi sao rieng biet. Moi nguoi cung tin rang cac tan tich tai Đai Zimbabwe va Timbuktu co the chua đung mot đai quan sat thien van hoc. Nguoi chau Au truoc kia tung tin rang khong he co viec quan sat thien van hoc tai vung Chau Phi ha Sahara thoi Trung Co tien thuoc đia nhung nhung phat hien gan đay cho thay đieu trai nguoc.


= Phat trien khoa hoc =

Trong thoi Phuc Hung, Nicolaus Copernicus đa đe xuat mot mo hinh nhat tam cua he Mat Troi. Đe xuat cua ong đa đuoc ung ho, mo rong va sua chua boi Galileo Galilei va Johannes Kepler. Nhung kham pha boi kinh vien vong cua Galileo đa giup đo rat nhieu cho nhung quan sat cua ong.
Kepler la nguoi đau tien sang tao mot he thong mieu ta chinh xac cac chi tiet chuyen đong cua cac hanh tinh voi Mat Troi o trung tam. Tuy nhien, Kepler khong thanh cong trong viec lap ra mot ly thuyet cho nhung đinh luat đa đuoc ong viet ra. Phai toi khi Newton kham pha ra chuyen đong thien the va luat hap dan cac chuyen đong cua hanh tinh cuoi cung moi đuoc giai thich. Newton cung đa phat trien kinh vien vong phan xa.
Cac kham pha them nua đi lien voi nhung cai thien trong kich thuoc va chat luong kinh thien van. Cac catalogue sao chi tiet hon đuoc Lacaille lap ra. Nha thien van hoc William Herschel đa thuc hien mot cataloge chi tiet ve cac cum sao va tinh van, va vao nam 1781 phat hien ra hanh tinh Sao Thien Vuong, hanh tinh moi đau tien đuoc tim thay. Khoang cach toi mot ngoi sao lan đau tien đuoc thong bao nam 1838 khi thi sai cua 61 Cygni đuoc Friedrich Bessel đo đac.
Trong the ky muoi chin, su quan tam toi van đe ba vat the cua Euler, Clairaut, va D'Alembert đa dan toi nhung du đoan chinh xac hon ve chuyen đong cua Mat Trang va cac hanh tinh. Cong viec nay đuoc Lagrange va Laplace chinh sua them nua, cho phep tinh toan ca trong luong cua cac hanh tinh va ve tinh trong cac nhieu loan cua chung.
Nhung tien bo quan trong trong thien van hoc đen cung su xuat hien cua ky thuat moi, gom quang pho va chup anh. Fraunhofer đa phat hien khoang 600 bang trong quang pho Mat Troi nam 1814-15, ma, vao nam 1859, Kirchhoff quy cho su hien dien cua nhung nguyen to khac nhau. Cac ngoi sao đuoc chung minh tuong tu nhu Mat Troi cua Trai Đat, nhung o dai nhiet đo, khoi luong va kich thuoc khac biet.
Su ton tai cua thien ha cua Trai Đat, Ngan Ha, nhu mot nhom sao rieng biet, chi đuoc chung minh trong the ky XX, cung voi su ton tai cua nhung thien ha "ben ngoai", ngay sau đo, su mo rong cua vu tru, đuoc quan sat thay trong su roi xa cua hau het cac thien ha khoi Ngan Ha. Thien van hoc hien đai cung đa kham pha nhieu vat the ky la nhu cac quasar, pulsar, blazar, va thien ha vo tuyen, va đa su dung cac quan sat đo đe phat trien cac ly thuyet vat ly mieu ta mot so vat the đo trong cac thuat ngu cua cac vat the cung ky la nhu vay nhu cac ho đen va sao neutron. Vat ly vu tru đa co nhung phat trien vuot bac trong the ky XX, voi mo hinh Big Bang đuoc cac bang chung thien van hoc va vat ly ung ho rong rai, nhu man buc xa vi song vu tru, đinh luat Hubble, va su phong phu cac nguyen to vu tru.


Thien van hoc quan sat Trong thien van hoc, thong tin chu yeu đuoc tiep nhan tu viec kham pha va phan tich anh sang nhin thay đuoc hay cac vung khac cua buc xa đien tu. Thien van hoc quan sat co the đuoc phan chia theo vung quan sat cua quang pho đien tu. Mot so phan cua quang pho co the đuoc quan sat tu be mat Trai Đat, trong khi nhung phan khac chi co the đuoc quan sat tu cac đo cao lon hay tu vu tru. Thong tin đac biet ve cac linh vuc nho đo đuoc cung cap o duoi đay.


= Thien van vo tuyen =

Thien van vo tuyen nghien cuu buc xa voi cac buoc song lon hon hay xap xi 1 milimet. Thien van vo tuyen khac biet so voi hau het cac hinh thuc thien van hoc quan sat khac trong đo cac song vo tuyen đuoc quan sat co the đuoc coi la cac song chu khong phai cac photon rieng biet. Vi the, no kha de dang đe đo ca bien đo va pha cua cac song vo tuyen, trong khi đieu nay khong de thuc hien o cac buoc song ngan hon.
Du mot so song vo tuyen đuoc tao ra boi cac vat the thien van duoi hinh thuc phat xa nhiet, hau het phat xa song vo tuyen đuoc quan sat tu Trai Đat đuoc thay duoi hinh thuc buc xa synchrotron, đuoc tao ra khi cac electron dao đong quanh cac tu truong. Ngoai ra, mot so luong vach quang pho do khi lien sao tao ra, đang chu y la vach quang pho hydro o kich thuoc 21 cm, co the đuoc quan sat o cac buoc song vo tuyen.
Rat nhieu vat the co the đuoc quan sat o cac buoc song vo tuyen, gom sieu tan tinh, khi lien sao, cac pulsar va cac nhan thien ha hoat đong.


= Thien van hoc hong ngoai =

Thien van hoc hong ngoai chiu trach nhiem tham sat va phan tich buc xa hong ngoai (cac buoc song dai hon anh sang đo). Ngoai tru cac buoc song gan anh sang nhin thay đuoc, buc xa hong ngoai bi khi quyen hap thu manh, va khi quyen cung tao ra nhieu phat xa hong ngoai. Vi the, cac đai quan sat hong ngoai đuoc đat o nhung đia điem cao va kho hay trong khong gian. Quang pho hong ngoai rat huu dung khi nghien cuu cac vat the qua lanh đe co the phat xa ra anh sang nhin thay đuoc, nhu cac hanh tinh va đia canh sao. Cac buoc song hong ngoai dai hon cung co the xuyen qua vao cac đam may bui von ngan anh sang, cho phep quan sat cac ngoi sao tre trong cac đam may phan tu va loi cua cac thien ha. Mot so phan tu phat xa manh o dai song hong ngoai, va đieu nay co the đuoc su dung đe nghien cuu hoa hoc khong gian, cung nhu phat hien ra nuoc trong cac thien thach.


= Thien van hoc quang hoc =

Ve lich su, thien van hoc quang hoc, cung co the đuoc goi la thien van hoc o anh sang nhin thay đuoc, la hinh thuc co nhat cua thien van hoc. Cac hinh anh quang hoc ban đau đuoc ve bang tay. Cuoi the ky muoi chin va trong hau het the ky hai muoi, cac hinh anh đuoc thuc hien bang thiet bi chup anh.
Cac hinh anh hien đai su dung thiet bi tham sat so, đac biet la cac thiet bi tham sat su dung cam bien charge-coupled devices (CCD). Du chinh anh sang nhin thay đuoc keo dai tu xap xi 4000 A toi 7000 A (400 nm toi 700 nm), thiet bi tuong tu cung đuoc su dung đe quan sat mot so buc xa gan cuc tim va gan hong ngoai.


= Thien van hoc cuc tim =

Thien van hoc cuc tim noi chung đuoc dung đe chi nhung quan sat tai cac buoc song cuc tim giua xap xi 100 va 3200 A (10 to 320 nm). Anh sang o cac buoc song nay bi khi quyen Trai Đat hap thu, vi the nhung quan sat o cac buoc song đo phai đuoc tien hanh tu thuong tang khi quyen hay tu khong gian. Thien van hoc cuc tim thich hop nhat đe nghien cuu buc xa nhiet va cac đuong phat xa tu cac ngoi sao xanh nong (Sao OB) rat sang trong dai song nay. Đieu nay gom cac ngoi sao xanh trong cac thien ha khac, tung la cac muc tieu cua nhieu cuoc nghien cuu cuc tim. Cac vat the khac thuong đuoc quan sat trong anh sang cuc tim gom tinh van hanh tinh, tan tich sieu tan tinh, va nhan thien ha hoat đong. Tuy nhien, anh sang cuc tim de dang bi bui lien sao hap thu, va viec đo đac anh sang cuc tim tu cac vat the can phai đuoc tinh toi so luong đa mat đi.


= Thien van hoc tia X =

Thien van hoc tia X la viec nghien cuu cac vat the vu tru o cac buoc song tia X. Đac biet la cac vat the phat xa tia X nhu phat xa synchrotron (do cac electron dao đong xung quanh cac đuong tu truong tao ra), phat xa nhiet tu cac khi mong (đuoc goi la phat xa bremsstrahlung) o tren 107 (10 trieu) đo kelvin, va phat xa nhiet tu cac khi day (đuoc goi la phat xa vat the toi) o tren 107 đo Kelvin. Boi cac tia X bi khi quyen Trai Đat hap thu, toan bo viec quan sat tia X phai đuoc thuc hien tren nhung khi cau o đo cao lon, cac ten lua, hay tau vu tru. Cac nguon tia X đang chu y gom sao kep tia X, pulsar, tan tich sieu tan tinh, thien ha elip, cum thien ha, va nhan thien ha hoat đong.


= Thien van hoc tia gamma =

Thien van hoc tia gamma la viec nghien cuu cac vat the vu tru o cac buoc song ngan nhat cua quang pho đien tu. Cac tia gamma co the đuoc quan sat truc tiep bang cac ve tinh nhu Đai quan sat Tia Gamma Compton hay boi cac kinh vien vong đac biet đuoc goi la kinh vien vong khi quyen Cherenkov. Cac kinh vien vong Cherenkov tren thuc te khong truc tiep tham sat cac tia gamma ma thay vao đo tham sat cac đam loe bung cua anh sang nhin thay đuoc tao ra khi cac tia gamma bi khi quyen Trai Đat hap thu.
Đa so cac nguon phat xa tia gamma tren thuc te la cac loe bung tia gamma, cac vat the chi tao ta buc xa gamma trong vai phan trieu toi vai phan ngan giay truoc khi mo nhat đi. Chi 10% nguon tia gamma la cac nguon keo dai. Nhung vat the phat xa tia gamma ben vung đo gom cac pulsar, sao neutron, va cac vat the bi cho la ho đen nhu cac nhan thien ha hoat đong.


= Thien van hoc neutrino =

Trong thien van hoc neutrino, cac nha thien van hoc su dung he thong quan sat neutrino đat ngam duoi đat nhu SAGE, GALLEX, va Kamioka II/III đe tham sat cac neutrino. Cac neutrino nay chu yeu co nguon goc tu Mat Troi nhung cung co tu cac sieu tan tinh.
Cac tia vu tru gom cac phan tu co nang luong rat cao co the phan ra hay bi hap thu khi đi vao khi quyen Trai Đat, tao ra cac đot phan tu. Ngoai ra, mot so he thong quan sat neutrino tuong lai co the nhay cam voi cac neutrino đuoc tao ra khi cac tia vu tru đam vao khi quyen Trai Đat.


= Cac linh vuc khong dua tren quang pho đien tu =

Ngoai viec phat xa đien tu, mot so vat the co the đuoc quan sat tu Trai Đat co nguon goc tu nhung khoang cach rat xa.
Thien van hoc song hap dan la mot nganh moi xuat hien cua thien van hoc, no co muc đich su dung cac thiet bi tham sat song hap dan đe thu thap cac du lieu quan sat ve cac vat the nen. Mot so cuoc quan sat đa đuoc tien hanh, nhu Laser Interferometer Gravitational Observatory LIGO, tuy nhien cac song hap dan rat kho quan sat. Sau 100 nam Einstein tien đoan ton tai song hap dan, LIGO đa thu đuoc truc tiep tin hieu song hap dan lan đau tien tu ket qua hai lo đen sap nhap vao ngay 14 thang 9 nam 2015, va phat hien nay đuoc Quy Khoa hoc Quoc gia (NSF) thong bao trong cuoc hop bao to chuc ngay 11 thang 2 nam 2016. Tin hieu song hap dan thu hai cung đo đuoc boi LIGO vao ngay 26 thang 12 nam 2015 va co the them nhieu tin hieu nua đo đuoc trong tuong lai nhung đe phat hien đuoc song hap dan đoi hoi nhung thiet bi co đo nhay rat cao.
Thien van hoc hanh tinh đa đuoc huong loi tu viec quan sat truc tiep duoi hinh thuc tau vu tru va cac phi vu lay mau vat. Chung gom cac phi vu bay luot qua voi cac cam bien tu xa; cac thiet bi ha canh co the tien hanh thuc nghiem voi cac vat the tren be mat; cac thiet bi nen cho phep cam bien tu xa vat the bi chon vui phia duoi, va cac phi vu lay mau cho phep thuc hien thi nghiem truc tiep trong phong thi nghiem.


= Cac co cau vu tru va phep đo sao =

Mot trong nhung linh vuc co nhat cua thien van hoc, va trong moi nganh khoa hoc, la viec đo đac cac vi tri cua cac vat the vu tru. Ve mat lich su, hieu biet chinh xac ve cac vi tri cua Mat Troi, Mat Trang cac hanh tinh va cac ngoi sao la kien thuc rat quan trong trong hoa tieu thien van.
Nhung đo đac ti mi ve cac vi tri cua cac hanh tinh đa dan toi su hieu biet chinh xac ve cac nhieu loan hap dan, va kha nang xac đinh cac vi tri trong qua khu va trong tuong lai cua cac hanh tinh voi đo chinh xac rat cao, mot linh vuc đuoc goi la cac co cau vu tru. Gan đay hon viec tham sat cac vat the gan Trai Đat se cho phep cac thuc hien cac du đoan ve cac vu va cham gan, va nhung vu va cham co kha nang dien ra, voi Trai Đat.
Viec đo đac thi sai sao cua cac ngoi sao o gan cung cap nhung co so nen tang cho thang khoang cach vu tru đuoc su dung đe đo đac tam muc vu tru. Cac đo đac thi sai cua cac ngoi sao o gan cung cap mot co so chac chan ve cac tinh chat cua cac ngoi sao o xa hon, boi cac tinh chat cua chung co the đuoc so sanh. Viec đo đac toc đo xuyen tam va chuyen đong thuc the hien đong hoc cua cac he thong đo xuyen qua thien ha Ngan Ha. Cac ket qua đo đac sao cung đuoc su dung đe đo su phan bo cua vat the toi trong thien ha.
Trong thap nien 1990, ky thuat đo đac lac lu sao đa đuoc dung đe tham sat cac hanh tinh ngoai thai duong he lon quay quanh cac ngoi sao o ben canh.


Thien van hoc ly thuyet Cac nha thien van hoc ly thuyet su dung nhieu loai dung cu gom ca cac mo hinh phan tich (vi du, cac polytrope đe uoc đoan cac hoat đong cua mot ngoi sao) va Phan tich so hoc may tinh. Moi cach đeu co mot so loi the. Cac mo hinh phan tich cua mot qua trinh noi chung la tot hon đe co mot cai nhin ben trong su kien đang dien ra. Cac mo hinh so co the phat lo su ton tai cua hien tuong va cac hieu ung khong the quan sat bang cach khac.
Cac nha ly thuyet trong thien van hoc no luc tao ra cac mo hinh ly thuyet va xac đinh cac ket qua quan sat cua cac mo hinh đo. Đieu nay giup cac nha quan sat tim kiem du lieu co the bac bo mot mo hinh hay giup lua chon giua nhieu mo hinh thay the hay xung đot lan nhau.
Cac nha ly thuyet cung tim cach tao lap hay sua đoi cac mo hinh đe phu hop voi du lieu moi. Trong truong hop co su mau thuan, khuynh huong chung la tim cac thuc hien cac sua đoi nho nhat voi mo hinh đe phu hop voi du lieu. Trong mot so truong hop, mot luong lon du lieu khong thong nhat theo thoi gian co the dan toi su tu bo mot mo hinh.
Cac chu đe đuoc cac nha thien van hoc ly thuyet nghien cuu gom: đong luc sao va tien hoa sao; thanh tao thien ha; co cau o tam muc lon cua cac vat the trong vu tru; nguon goc cac tia vu tru; thuyet tuong đoi rong va vat ly thien van, gom vu tru hoc day va vat ly phan tu thien van. Thuyet tuong đoi vat ly thien van la mot cong cu đe xac đinh cac tinh chat cua cac vat the tam muc lon trong đo luc hap dan đong mot vai tro quan trong trong hien tuong vat ly đuoc nghien cuu va nhu mot can ban cho ho đen (vu tru) vat ly va viec nghien cuu cac song hap dan.
Mot so ly thuyet đuoc chap nhan va nghien cuu rong rai va cac mo hinh trong thien van hoc hiem gom mo hinh Lambda-CDM la Big Bang, lam phat vu tru, vat chat toi, va cac ly thuyet nen tang cua vat ly.
Mot so vi du ve qua trinh nay:

Vat chat toi va nang luong toi la cac chu đe hien tai trong thien van hoc, boi su kham pha ra chung va nguon goc bi tranh cai cua chung trong viec nghien cuu cac thien ha.


Cac linh vuc nho chuyen biet cua thien van hoc = Thien van hoc Mat Troi =

O khoang cach khoang tam phut anh sang, ngoi sao thuong đuoc nghien cuu nhat la Mat Troi, mot ngoi sao lun can ban trong day chinh cua lop sao G2 V, va co khoang 4.6 ty nam tuoi. Mat Troi đuoc coi la mot ngoi sao bien quang, nhung no co trai qua cac thay đoi theo chu ky trong hoat đong đuoc goi la chu ky Mat Troi. Đay la mot su dao đong voi chu ky 11 nam trong so luong vet đen Mat Troi. Cac vet đen Mat Troi la cac vung co nhiet đo thap hon trung binh va gan lien voi hoat đong tu truong manh liet.

Mat Troi co đo sang tang đeu trong suot cuoc đoi no, tang 40% tu khi no lan đau tien tro thanh mot ngoi sao day chinh. Mat Troi cung trai qua cac thay đoi đo sang theo chu ky co the tac đong manh toi Trai Đat. Vi du, toi thieu Maunder, đuoc cho la đa gay ra hien tuong Bang ha ngan trong thoi Trung Co.
Be mat nhin thay đuoc ben ngoai Mat Troi đuoc goi la quang cau. Tren lop nay la mot vung mong đuoc goi la sac quyen. No đuoc bao quanh boi mot vung chuyen tiep voi nhiet đo tang len nhanh chong, tiep sau đo la mot quang sieu nong.
O trung tam Mat Troi la vung loi, mot khoi luong nhiet đo va ap luc đu đe phan ung tong hop hat nhan dien ra. Ben tren loi la vung buc xa, noi plasma truyen dong nang luong bang cac phuong tien buc xa. Cac lop ben ngoai tao thanh mot vung đoi luu noi vat lieu khi chuyen nang luong chu yeu thong qua viec doi chuyen vat ly cua khi. Moi nguoi tin rang vung đoi luu nay tao ra hoat đong tu, tu đo tao ra cac vet đen Mat Troi.
Gio Mat Troi la cac dong phan tu plasma lien tuc thoat ra ngoai Mat Troi toi khi no toi heliopause. Gio Mat Troi tuong tac voi tu quyen cua Trai Đat đe tao nen cac vanh đai buc xa Van Allen, cung nhu cuc quang noi cac dong cua tu truong Trai Đat đi xuong vao trong khi quyen.


= Khoa hoc hanh tinh =

Linh vuc thien van hoc nay nghien cuu su tap hop cua cac hanh tinh, ve tinh, hanh tinh lun, sao choi, thien thach, va cac vat the quay xung quanh Mat Troi, cung nhu cac hanh tinh ngoai he Mat Troi. He Mat Troi đa đuoc nghien cuu kha ky, ban đau bang cac kinh vien vong va sau nay boi cac tau vu tru. Đieu nay đa cung cap mot su hieu biet tong the kha tot ve su thanh tao va tien hoa cua he hanh tinh nay, du nhieu phat hien moi van đang dien ra.

He Mat Troi đuoc phan chia nho thanh cac hanh tinh ben trong, vanh đai tieu hanh tinh, va cac hanh tinh ben ngoai. Cac hanh tinh kieu Trai Đat gom Sao Thuy, Sao Kim, Trai Đat, va Sao Hoa. Cac hanh tinh khi khong lo ben ngoai la Sao Moc, Sao Tho, Sao Thien Vuong, va Sao Hai Vuong. Ben ngoai Sao Hai Vuong la Vanh đai Kuiper, va cuoi cung la đam May Oort, co the mo rong xa toi mot nam anh sang.
Cac hanh tinh đuoc thanh tao boi mot đia tien hanh tinh bao quanh Mat Troi buoi đau. Thong qua mot qua trinh gom luc hut hap dan, va cham va boi tu, đia hinh thanh cac cum vat chat, cung voi thoi gian, tro thanh cac tien hanh tin. Ap luc buc xa cua gio Mat Troi sau đo đa đay hau het vat chat khong boi tu, va chi cac hanh tinh co đu khoi luong moi giu đuoc khi quyen cua chung. Cac hanh tinh tiep tuc quet sach, hay đay đi, so vat chat con lai trong mot qua trinh nem bom day đac, voi bang chung la nhieu ho va cham tren Mat Trang. Trong giai đoan nay, mot so tien hanh tinh co the đa va cham nhau, dan toi ly thuyet ve su hinh thanh cua Mat Trang.
Khi cac hanh tinh đa co đu khoi luong, cac vat chat voi mat đo khac nhau co lap ben trong, trong su phan biet hanh tinh. Qua trinh nay co the tao thanh mot loi đa hay kim loai, đuoc bao quanh boi mot lop ao va mot be mat ben ngoai. Loi co the gom cac vung ran va long, va mot so loi hanh tinh tao ra tu truong cua rieng no, co the bao ve khi quyen cua no khoi su tuoc đoat cua gio Mat Troi.
Suc nong ben trong cua hanh tinh hay ve tinh đuoc tao ra tu cac va cham, cac vat lieu phong xa (vi du uranium, thorium, va 26Al), hay nhiet thuy trieu. Mot so hanh tinh va ve tinh tich tu đu nhiet đe tao ra cac qua trinh đia chat nhu hoat đong nui lua va kien tao. Nhung hanh tinh va ve tinh tich tu hay giu đuoc mot khi quyen cung co the trai qua su xoi mon be mat boi gio va nuoc. Cac vat the nho hon, khong co nhiet thuy trieu, lanh đi nhanh chong; va hoat đong đia chat cua chung ngung loai ngoai tru khi co su kien va cham.


= Thien van hoc sao =

Viec nghien cuu cac ngoi sao va qua trinh tien hoa sao la nen tang cua su hieu biet vu tru cua con nguoi. Vat ly vu tru ve cac ngoi sao đa đuoc quyet đinh thong qua viec quan sat va hieu biet ly thuyet; va tu cac mo hinh gia lap may tinh phan ben trong.
Su thanh tao sao xay ra tai cac vung đac co nhieu khi va bui, đuoc goi la cac đam may phan tu lon. Khi mat on đinh, cac manh đam may co the sup đo duoi anh huong cua trong luc, đe hinh thanh nen mot tien sao. Voi mot loi co đo đac, nhiet đo đu se tao ra phan ung tong hop hat nhan, va tao nen mot ngoi sao day chinh.
Hau het cac nguyen to nang hon hydro va heli đuoc tao ra ben trong loi cac ngoi sao.
Cac tinh chat cua ngoi sao đuoc hinh thanh phu thuoc chu yeu vao khoi luong ban đau cua no. Ngoi sao cang co khoi luong lon, cang tao ra nhieu anh sang, va cang tieu thu nhanh chong nhien lieu hat nhan trong loi. Cung voi thoi gian, nhien lieu hat nhan bi bien đoi hoan toan thanh heli, va ngoi sao bat đau tien hoa. Phan ung tong hop heli đoi hoi nhiet đo cao trong loi, vi the ngoi sao vua mo rong ve kich thuoc vua tang mat đo trong loi. Ket qua la ngoi sao khong lo đo co tuoi tho ngan, truoc khi nhien lieu heli đen luot no cung bi su dung. Cac ngoi sao co khoi luong rat lon co the trai qua mot loat phase tien hoa giam dan, boi chung ngay cang nau chay nhieu nguyen to nang.
So phan cuoi cung cua ngoi sao phu thuoc vao khoi luong cua no, voi nhung ngoi sao co khoi luong lon hon khoang 8 lan khoi luong Mat Troi, no se tro thanh sieu tan tinh sup đo loi; trong khi cac ngoi sao nho hon hinh thanh nen cac tinh van hanh tinh, va phat trien thanh cac sao lun trang. Tan tich cua mot sieu tan tinh la mot sao neutron đac, hay neu khoi luong sao it nhat gap ba lan khoi luong Mat Troi, la mot lo đen. Nhung ngoi sao kep o gan nhau co the đi theo nhung con đuong tien hoa phuc tap, nhu chuyen đoi khoi luong tro thanh mot ngoi sao lun trang đong hanh va co kha nang tao ra mot sieu tan tinh. Tinh van hanh tinh va sieu tan tinh la can thiet cho su phan bo kim loai vao khong gian lien sao; khong co chung, moi ngoi sao moi (va he thong hanh tinh cua chung) se chi đuoc tao thanh tu hydro va heli.


= Thien van hoc thien ha =

He Mat Troi chuyen đong tren quy đao trong Ngan Ha, mot thien ha xoan oc ke vach la mot thanh vien lon cua Nhom Đia phuong cua cac thien ha. No la mot khoi luong khi, bui, sao va cac vat the quay tron, đuoc giu cung nhau bang su hap dan trong luong lan nhau. Boi Trai Đat nam ben trong cac canh tay bui ben ngoai, co mot ty le lon Ngan Ha khong the đuoc quan sat tu Trai Đat.
Trong trung tam Ngan Ha la loi, mot cho loi hinh thanh voi cai đuoc tin la mot ho đen sieu khoi luong o trung tam. No đuoc bao quanh boi bon canh tay chinh co hinh xoan oc tu loi. Đay la mot vung thanh tao sao tich cuc chua nhieu sao dan so sao cap I. Đia đuoc bao quanh boi mot vong sang hinh cau voi cac ngoi sao dan so sao cap II gia hon, cung nhu nhung khu vuc tap trung sao voi mat đo kha day đuoc goi la cac cum sao cau.
Giua cac ngoi sao la khong gian lien sao, mot vung co vat chat thua thot. Tai cac vung co mat đo lon nhat, cac đam may phan tu cua phan tu hydro va cac nguyen to khac tao ra cac vung thanh tao sao. Chung khoi đau nhu cac đia tinh van bat thuong, co đac lai va sup đo (ve khoi luong đuoc xac đinh boi đo dai Jeans) đe hinh thanh nen cac tien sao đac.
Khi cac ngoi sao co khoi luong lon xuat hien, chung chuyen đam may thanh mot vung H II cua khi va plasma sang. gio sao va cac vu no sieu tan tinh tu cac ngoi sao đo cuoi cung lam tan ra đam may, thuong đe lai mot hay nhieu cum mo cua cac ngoi sao. Cac cum nay dan tan ra, va cac ngoi sao gia nhap vao dan so cua Ngan Ha.
Cac cuoc nghien cuu đong hoc cua vat chat trong Ngan Ha va cac thien ha khac đa chung minh rang co nhieu khoi luong co the đuoc tinh toan cho vat the nhin thay đuoc. Mot quang vat the toi duong nhu thong tri khoi luong, du tinh chat cua vat the toi nay van chua đuoc xac đinh.


= Thien van hoc ngoai thien ha =

Viec nghien cuu cac vat the ben ngoai Ngan Ha la mot nhanh cua thien van hoc lien quan toi su hinh thanh va tien hoa cua cac thien ha; hinh thai hoc cua chung va xep hang; va su xac đinh cac nhan thien ha hoat đong, va cac nhom va cum thien ha. Viec xac đinh cac thien ha hoat đong va cac nhom va cum thien ha la quan trong đe hieu đuoc co cau tam muc lon cua vu tru.

Hau het thien ha đuoc to chuc thanh cac hinh khac biet cho phep thuc hien cac mo hinh xep hang. Thuong chung đuoc chia thanh thien ha xoan oc, thien ha elip va thien ha bat thuong.
Nhu cai ten cho thay, mot thien ha elip co hinh dang mat cat cua mot elip. Cac ngoi sao di chuyen theo cac quy đao ngau nhien va khong co huong uu tien. Cac thien ha nay chua it hay khong chua bui lien sao; it vung thanh tao sao; va noi chung gom cac ngoi sao gia. Cac thien ha elip thuong đuoc tim thay o trung tam cac cum thien ha, va co the tung đuoc thanh lap thong qua su hoa tron cac thien ha lon.
Mot thien ha xoan oc đuoc to chuc thanh mot đia xoay, phang, thuong voi mot cho phong hay thanh lon o trung tam, va cac canh tay sang hinh vet xoan oc ra ben ngoai. Cac canh tay nay la vung bui thanh tao sao noi nhieu ngoi sao tre đuoc tao ra nhu nhung cham nho mau xanh. Cac thien ha xoan oc noi chung đuoc bao quanh boi mot quang sao gia. Ca Ngan Ha va thien ha Tien Nu đeu la cac thien ha xoan oc.
Cac thien ha bat thuong thuong co hinh thai hon loan, va khong co hinh xoan oc cung nhu elip. Khoang mot phan tu cac thien ha la thien ha bat thuong, va cac hinh dang ky la cua cac thien ha đo co the la ket cua su tuong tac hap dan.
Mot thien ha hoat đong la mot thanh tao phat ra mot luong lon nang luong cua no tu mot nguon ngoai cac ngoi sao, bui va khi; va đuoc cap nang luong boi mot vung nen tai loi, thuong đuoc cho la mot ho đen khoi luong sieu lon phat ra buc xa tu vat lieu roi vao đo.
Mot thien ha vo tuyen la mot thien ha hoat đong rat sang o phan quang pho vo tuyen, va phat ra nhieu chum hay vau khi. Cac thien ha hoat đong phat ra buc xa nang luong cao gom cac thien ha Seyfert, cac Quasar, va cac blazar. Quasar đuoc cho la cac vat the sang on đinh nhat trong vu tru đa đuoc biet toi.
Ket cau co tam muc lon cua vu tru đuoc the hien boi cac nhom va cum thien ha. Ket cau nay đuoc to chuc trong mot he thong cap bac cua cac nhom, voi he lon nhat la cac sieu cum. Vat chat chung đuoc thanh tao trong cac soi va cac buc tuong, đe lai nhung khoang trong o giua.


= Vu tru hoc =

Vu tru hoc (tu tu tieng Hy Lap κοσμος "the gioi, vu tru" va λογος "tu, nghien cuu") co the đuoc coi la viec nghien cuu vu tru nhu mot tong the.
Cac quan sat cau truc tam muc lon cua vu tru, mot nhanh đuoc goi la vat ly vu tru, đa cung cap mot hieu biet sau ve su thanh tao va tien hoa cua vu tru. Nen tang cho vu tru hoc hien đai la ly thuyet big bang đuoc chap nhan rong rai, theo đo vu tru khoi đau tai mot điem duy nhat trong thoi gian, va sau đo mo rong trong 13,7 ty nam đe tro thanh nhu hien tai. Y tuong Big Bang co the đuoc truy nguyen dau vet tu su kham pha buc xa vi song vu tru nam 1965.
Trong qua trinh mo rong nay, vu tru trai qua nhieu giai đoan tien hoa. O nhung khoanh khac đau tien, ly thuyet cho rang vu tru trai qua mot giai đoan lam phat vu tru rat nhanh chong, lam đong nhat cac đieu kien khoi đau. Sau đo, su tong hop hat nhan Big Bang tao ra su phong phu nguyen to cua vu tru buoi đau. (Xem them: Nien đai hat nhan vu tru).
Khi cac nguyen tu đau tien hinh thanh, vu tru tro nen trong suot voi buc xa, nha ra nang luong co the đuoc thay hien nay o dang man buc xa vi song. Vu tru mo rong sau đo trai qua mot Thoi ky Toi vi su thieu hut cac nguon nang luong sao.
Mot co cau cap bac vat chat bat đau hinh thanh tu nhung su thay đoi trong thoi gian ngan trong mat đo khoi luong. Vat chat tich tu trong nhung vung đac nhat, hinh thanh nen cac đam may khi va nhung ngoi sao đau tien. Nhung ngoi sao lon nay gay ra qua trinh tai to chuc va đuoc cho la đa tao ra nhieu nguyen to nang trong vu tru buoi đau va thuong co xu huong phan ra tro lai thanh cac nguyen to nhe hon mo rong chu ky.
Nhung su tich tu hap dan tap trung thanh cac soi, đe lai cac khoang trong trong cac lo hong. Dan dan, cac to chuc khi va bui hoa tron đe hinh thanh nen cac thien ha nguyen thuy đau tien. Cung voi thoi gian, chung loi keo vao trong them nhieu vat chat va thuong đuoc to chuc thanh cac nhom va cum thien ha, sau đo thanh cac sieu cum o tam muc lon.
Nen tang cua co cau cua vu tru la su ton tai cua vat chat toi va nang luong toi. Chung hien đuoc cho la cac thanh phan chiem uu the, tao ra 96% mat đo vu tru. Vi ly do nay, nhieu no luc đa đuoc thuc hien nham tim hieu tinh chat vat ly cua cac thanh phan đo.


Cac nghien cuu đa linh vuc Thien van hoc va vat ly vu tru đa phat trien kha nhieu ket noi đa linh vuc voi cac linh vuc khoa hoc khac. Khao co thien van hoc la viec nghien cuu thien van hoc truyen thong hay co đai trong boi canh van hoa cua chung, su dung bang chung khao co va nhan loai. Sinh vat hoc vu tru la viec nghien cuu su xuat hien va tien hoa cua cac he sinh thai trong vu tru, voi su nhan manh đac biet tren kha nang ve su song ngoai Trai Đat.
Viec nghien cuu cac hoa chat đuoc tim thay trong vu tru, gom su thanh tao, tuong tac va pha huy cua chung, đuoc goi la hoa hoc thien the (Astrochemistry). Cac chat đo thuong đuoc tim thay trong cac đam may phan tu, du chung co the xuat hien trong nhung ngoi sao nhiet đo thap, sao lun nau va cac hanh tinh. Hoa hoc vu tru la viec nghien cuu cac hoa chat đuoc tim thay ben trong he Mat Troi, gom ca cac nguon goc cua cac nguyen to va cac bien đoi trong cac ty le đong vi. Ca hai linh vuc nay đeu co su trung lap trong phuong phap thien van hoc va hoa hoc.


Thien van hoc nghiep du Thien van la mot trong nhung nganh khoa hoc ma nhung nguoi nghiep du co the đong gop nhieu nhat.
Noi chung, cac nha thien van hoc nghiep du quan sat nhieu loai vat the va hien tuong vu tru thinh thoang bang thiet bi tu che. Cac muc tieu thong thuong cua cac nha thien van nghiep du gom Mat Trang, cac hanh tinh, cac ngoi sao, sao choi, mua sao bang va nhieu loai vat the sau trong vu tru nhu cac cum sao, thien ha hay tinh van. Mot nhanh cua thien van nghiep du, chup anh vu tru nghiep du, lien quan toi viec chup anh bau troi đem. Nhieu nguoi nghiep du muon chuyen biet trong quan sat cac vat the đac biet, cac kieu vat the hay cac kieu su kien lam ho quan tam.
Đa so nha thien van nghiep du lam viec o cac buoc song nhin thay đuoc, nhung mot cong đong nho lam viec voi cac buoc song ben ngoai quang pho nhin thay đuoc. Đieu nay gom viec su dung cac thiet bi loc hong ngoai tren cac kinh vien vong thong thuong, va viec su dung cac kinh vien vong vo tuyen. Nguoi đi đau trong thien van vo tuyen nghiep du la Karl Guthe Jansky, ong đa bat đau quan sat bau troi o nhung buoc song vo tuyen tu thap nien 1930. Mot so nha thien van nghiep du su dung cac kinh vien vong tu lam hay cac kinh vien vong vo tuyen ban đau đuoc san xuat cho nghien cuu thien van nhung hien cac nha thien van nghiep du đa co the tiep can (vi du nhu Kinh vien vong Mot Dam).
Cac nha thien van nghiep du tiep tuc thuc hien cac đong gop khoa hoc trong linh vuc thien van. Qua thuc, đay la mot trong so it nganh khoa hoc noi nhung nguoi nghiep du van co the co nhung đong gop quan trong. Nhung nguoi nghiep du co the thuc hien đo đac che khuat đuoc dung đe tinh chinh cac quy đao cua cac hanh tinh nho. Ho cung co the kham pha cac sao choi, va thuc hien nhung quan sat thuong xuyen voi cac ngoi sao bien đoi. Nhung cai tien trong ky thuat so đa cho phep nhung nguoi nghiep du thuc hien nhung tien bo quan trong trong linh vuc chup anh vu tru.


Nhung van đe lon cua thien van hoc Du linh vuc khoa hoc thien van đa co buoc phat trien lon trong viec tim hieu ban chat vu tru va noi dung cua no, van con mot so van đe chua đuoc giai quyet. Nhung cau tra loi cho chung co the đoi hoi nhung cong cu moi tren mat đat va trong khong gian, va co the nhung phat trien moi trong vat ly ly thuyet va thuc nghiem.

Cai gi la nguon goc cua quang pho khoi luong sao? Co nghia, tai sao cac nha thien van hoc quan sat cung su phan bo cac khoi luong sao chuc nang khoi luong ban đau ro rang khong quan tam toi cac đieu kien ban đau? Can co mot su hieu biet sau hon ve su thanh tao sao va hanh tinh.
Co su song trong vu tru khong? Đac biet, co su song thong minh khac khong? Neu co, đau la su giai thich cho nghich ly Fermi? Su ton tai cua su song o mot noi nao đo co nhung ham y khoa hoc va triet hoc quan trong.
Đau la ban chat cua vat chat toi va nang luong toi? Chung thong tri su tien hoa va so phan vu tru, qua thuc con nguoi van chua chac chan ve cac ban chat thuc cua chung.
Tai sao nhung hang so vat ly lai hai hoa nhu vay toi muc chung cho phep su ton tai cua su song? Chung co the la ket qua cua su lua chon tu nhien cua vu tru khong? Cai gi gay ra lam phat vu tru đa tao ra vu tru đong nhat?
Đau la so phan cuoi cung cua vu tru?


Nam thien van hoc quoc te 2009 Trong cuoc hop Đai hoi đong lan thu 62 cua Lien Hop Quoc, nam 2009 đa đuoc cong bo la Nam Thien van Quoc te (IYA2009), voi nghi quyet đuoc chinh thuc hoa ngay 20 thang 12 nam 2008. Mot su phoi hop toan cau do Hiep hoi Thien van Quoc te (IAU) bo tri, no đa đuoc UNESCO—co quan cua Lien Hop Quoc chiu trach nhiem ve cac van đe giao duc, khoa hoc va van hoa—tan đong. Nam Thien van Quoc te 2009 đuoc du đinh tro thanh mot le hoi toan cau ve thien van hoc va nhung đong gop cua no vao xa hoi va van hoa, khoi day su quan tam toan cau khong chi voi thien van va ca khoa hoc noi chung, voi su nhan manh vao thanh nien.


Xem them Tham khao Lien ket ngoai Cau lac bo thien van hoc tre Viet Nam
Cau lac bo thien van hoc nghiep du thanh pho Ho Chi Minh Luu tru ngay 7 thang 10 nam 2011 tai Wayback Machine
Trang tin Ftvh - Vu tru trong tam tay Luu tru ngay 13 thang 10 nam 2014 tai Wayback Machine
Cau lac bo thien van hoc Đa Nang
Ban đo sao
Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology Luu tru ngay 21 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine from the American Institute of Physics
Southern Hemisphere Astronomy Luu tru ngay 19 thang 1 nam 2019 tai Wayback Machine
Celestia Motherlode Educational site for Astronomical journeys through space
Astronomy - A History - G. Forbes - 1909 (eLibrary Project - eLib Text) Luu tru ngay 11 thang 10 nam 2008 tai Wayback Machine
Prof. Sir Harry Kroto, NL, Astrophysical Chemistry Lecture Series. 8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust.
Core books and core journals in Astronomy, from the Smithsonian/NASA Astrophysics Data System