Đao Laysan (tieng Anh: Laysan Island, tieng Hawaii: Kauo) la mot đao san ho thuoc quan đao Tay Bac Hawaii, nam cach Honolulu 940 hai ly (1.741 km) ve phia tay bac. Trong tieng Hawaii, Kauo co the đe chi "long đo trung" hay "long trang trung". Hien tai đao nay nam duoi su quan ly hanh chinh cua quan Honolulu, tieu bang Hawaii, Hoa Ky.


Đia ly Đao Laysan la mot đao hinh bau duc voi chieu dai khoang 2,6 km, chieu rong 1,6 km, dien tich 4,1 km² va cao toi đa 12 m. Bao boc xung quanh đao la vung ran san ho co dien tich 4.530 km². Đao Laysan va ran san ho lan can hinh thanh khoang 17 trieu nam ve truoc khi luc đia chat nang mot ran san ho vong len khoi mat bien. Tren đao co mot lop cat san ho co ket long leo cung cac lop đa san ho va đa phosphat o mat nam va mat tay. Bai bien tinh tu mep nuoc dang cao 4,6-5,5 m, sau đo trai phang voi đo cao toi đa 9–12 m roi dan thoai doc ve phia giua đao. Tai noi nay co mot ho nuoc sieu man chiem dien tich khoang 0,7 km².


Lich su = Khai pha =
Nguoi ban đia Hawaii co the đa biet đen đao Kauo truoc khi nguoi My va nguoi chau Au đen đay vao đau the ki 19. Bao cao đau tien ve viec quan sat thay đao nay la tu cac tau san ca voi đen tu tieu bang Massachusetts cua Hoa Ky. Mot so tai lieu gan cong lao phat hien ra đao Laysan cho thuyen truong Stanyukovich cua tau Moller sau khi ong đen ve ban đo đao nay vao nam 1828.
Nam 1857, thuyen truong John Paty cua tau Manuokawai tuyen bo chiem huu đao Laysan duoi danh nghia Vuong quoc Hawaii. Nam 1859, thuyen truong Brooks cua tau Gambia du hanh đen đao. Trong nhat ky hang hai cua tau, co đoan ghi lai rang tren đao co phan chim nhung "khong đu đe đam bao cho bat cu no luc khai thac nao".
Nam 1890, Vuong quoc Hawaii cho phep George D. Freeth va Charles N. Spencer đuoc khai mo phan chim tren đao Laysan mien la ho tra tien thue mo. Đieu kien lam viec tai cac mo phan chim tuy rat vat va nhung co ve tru luong phan chim cao hon muc uoc luong cua thuyen truong Brooks. Moi ngay nguoi ta khai thac đuoc khoang 100 "tan" phan chim. Hoat đong khai thac nay anh huong nghiem trong len he sinh thai cua đao. Giao su William Alanson Bryan cua Bao tang Bishop uoc tinh rang co 10 trieu con chim bien tren đao Laysan vao nam 1903, trong khi con so nay vao tam nam sau đo chi con lai hon 1 trieu. Trong giai đoan tam nam nay, loai co Pritchardia đac huu cua Laysan va loai đan huong Santalum ellipticum đeu bi tuyet chung.
Nam 1894, mot nguoi đan ong nguoi Đuc ten la Max Schlemmer chuyen đen song tren đao Laysan. Ong nay tha tho nha va chuot lang ra khap đao Laysan đe gay đan cung cap nguon nguyen lieu cho hoat đong che bien thit hop trong tuong lai. Đay la điem cot yeu gay nen su suy sup cua he sinh thai đao Laysan.


= Tuyet chung sinh vat =

Lu tho do Schlemmer mang toi đa nhanh chong nay no ve so luong khien chang may choc tham thuc vat san co tren đao Laysan khong the đap ung noi nhu cau thuc an cua chung. Nhung loi phan nan ve van nan tho cung nhu nan san trom chim đa thuc đay tong thong Hoa Ky la Theodore Roosevelt ra quyet đinh bien quan đao Tay Bac Hawaii thanh mot khu bao ton chim vao nam 1909. Vao nam 1918, tham thuc vat tren đao Laysan chi con đap ung đuoc nhu cau cua 100 con tho. Hai muoi sau loai cay bi xoa so va loai chich coi xay Laysan (Acrocephalus familiaris familiaris) bien mat vinh vien.
Nam 1923, đoan tham hiem Tanager toi đao va cuoi cung lu tho cung bi diet tru. So luong ca the chim tren đao đa suy giam con 1/10 so voi con so ban đau. Nhieu loai cay cung đa tuyet diet. Hai loai đac huu la vit Laysan va se Laysan song sot đuoc đen ngay nay nhung thuoc nhom loai cuc ki nguy cap.


= Dien bien gan đay =

Đao Laysan la mot đao khong co dan cu sinh song, nam duoi su bao ve cua Đao luat Đoi song Tu nhien Hawaii nam 1961 va Cuc Hoang da va Ca Hoa Ky - co quan đa gat hai thanh cong trong viec tieu diet cac loai gay hai va khoi phuc trang thai đao ve gan nhu thuo ban đau.
Đu loai rac thai do tau thuyen vut bo đeu troi dat len bai bien đao Laysan, gay nen moi nguy đoi voi cac loai chim do chung co the nuot phai rac nhua khong tieu hoa đuoc. Đieu gay to mo la đa phan so rac nay co nguon goc tu Nhat Ban (Greene 2006). Ngoai ra, vao thap nien 1990, cac nha sinh vat hoc tim thay mot thung đung hoa chat carbofuran đoc hai dat vao bo đao va đa bi bung nap, tao nen mot "khu vuc chet" giet chet moi thuc the song tiep can vung đo. Theo Rauzon (2001), khu vuc nay van bi cam vao.


 Diet co ngoai lai  Nam 1991, Cuc Hoang da va Ca Hoa Ky khoi đong no luc xoa so so co ngoai lai thuoc chi Cenchrus - loai co lan at co ban đia (von la moi truong song cua chim). Co ngoai lai nay do Quan đoi Hoa Ky mang đen Laysan vao thap nien 1960. Du an ket thuc vao nam 2000 va tieu ton 1 trieu đo la My. Sau khi giai quyet xong moi đe doa ve co, Cuc Ca va Hoang da hi vong phuc hoi trang thai nguyen thuy cua đao Laysan. Cuc muon mang loai cay Pritchardia remota tu đao Nihoa sang đe thay the loai cay tuong tu nhung đa tuyet chung cua Laysan. Ke đen Cuc se mang chich coi xay Nihoa sang the cho cho loai chich coi xay Laysan đa tuyet chung. Cac bien phap nay cua Cuc nham huong toi hai muc tieu: (1) khoi phuc he sinh thai đao Laysan ve trang thai thuo tien cong nghiep va (2) bao ve hai loai sinh vat cua Nihoa khoi nguy co tuyet chung bang cach gay tao mot quan the thu hai tren đao Laysan. Trong truong hop xay ra hoa hoan, dich benh hay bao to o đao Nihoa thi van con co the khoi phuc lai quan the cac loai nay bang cach chuyen mot so ca the tu đao Laysan sang.


 "Sot Laysan"  Nam 1991, mot so cong nhan lam viec o Laysan bi mac mot chung benh la voi trieu chung sot; tuy nhien, muc đo nghiem trong cua benh cung rat khac nhau: mot phu nu đa phai so tan khoi đay do bi sot keo dai trong khi nhung nguoi khac thi chi bieu hien cac trieu chung nhe. Theo tac gia Cedric Yoshimoto tu Truong Y te Cong đong thuoc Đai hoc Hawaii o Manoa thi "cac quan sat đa xac đinh chung benh moi tren nguoi voi ten goi la "sot Laysan". Chung benh nay co lien quan đen viec bi ve ky sinh tren chim bien la Ornithodoros capensis đot".


Khao co Nam 2003, mot nha khao co đa tim thay phan hoa cua cay dua sau ben duoi ho nuoc man cua đao Laysan khi nghien cuu cac cot tram tich lay tu đay. Phat hien khong mong đoi nay đa lam day len mot so van đe. Truoc đay, chua co bang chung nao cho thay rang dua co the đa dat đen bat ki đao nao trong quan đao Hawaii truoc khi nhung nha du hanh nguoi Polynesia tim đen. Hon nua, chua tung co bat ki mot chung cu thuc te nao cho thay rang cac cu dan Hawaii co đa tham hiem xa ra khoi pham vi đao Nihoa va đao Necker. Viec xac đinh tuoi cua mau tram tich chua phan hoa dua cho ket qua khong chinh xac; dau vay, co ve chung co nien đai vao khoang 5.500 nam ve truoc, trong khi nguoi chau Au moi đen vung bien Hawaii vao cuoi the ki 18. Tuy nhien, cot tram tich thu thap đuoc tu đao Guam o Tay Thai Binh Duong cho thay su co mat cua dua o đo tu 9.000 nam truoc, rat lau truoc khi con nguoi đen đinh cu tren đao. Co y kien giai thich rang trong qua khu nguoi Hawaii đa biet đen cac đao nay va su ton tai cua phan hoa co the đuoc hieu la bang co cho thay nguoi Hawaii đa ghe đen đao Laysan. Ro rang la can phai co phan tich chinh xac hon ve nien đai cua cac lop tram tich đe giai thich cho phat hien nay.


Sinh vat đao Laysan Đao Laysan la noi co đa dang sinh hoc cao. Vung gian trieu quanh đao la noi sinh soi cua vo so loai khong xuong song, tao va ca con. Nguoi ta ghi nhan đuoc 28 loai san ho cung. O tren đao, ben canh hai loai đac huu la vit Laysan va se Laysan thi con co 18 loai chim khac đen Laysan lam to, nghi ngoi hay sinh san. Tren đao co cac loai thuc vat ban đia thuoc chi Eragrostis, Chenopodium, Ipomea, Sesuvium, Cyperus va Mariscus.


= Chim =

Telespiza cantans (se Laysan) - đac huu
Anas laysanensis (vit Laysan) - đac huu
Phoebastria immutabilis (hai au Laysan) - gan nhu la đac huu
Phoebastria nigripes
Phoebastria albatrus (hai au lon đuoi ngan)
Fregata minor (coc bien đen)
Fregata ariel
Gygis alba (nhan trang)
Onychoprion fuscatus
Onychoprion lunata
Numenius tahitiensis
Pluvialis fulva (choi choi vang)
Puffinus nativitatis
Phaethon rubricauda rothschildi (chim nhiet đoi đuoi đo)
Anous stolidus
Anous minutus melangogenys
Sula dactylatra (chim đien mat xanh)
Sula leucogaster (chim đien bung trang)
Sula sula rubripes (chim đien chan đo)
Pterodroma hypoleuca
Porzana palmeri (ga nuoc Laysan) - tuyet chung, đac huu
Acrocephalus familiaris familiaris (chich coi xay Laysan) - tuyet chung, đac huu
Himatione sanguinea freethi - tuyet chung, đac huu


= Con trung =

Hypena laysanensis - tuyet chung
Agrotis laysanensis - tuyet chung
Agrotis procellaris - tuyet chung


Tham khao = Chu thich =


= Thu muc =