Inari Okami (稲荷大神 (Đao Ha Đai Than), Inari Okami cung đuoc viet la Oinari (大稲荷)) la kami cua loai cao, cua su phi nhieu, gao, tra va sake, cua nong nghiep va cong nghiep, cua su thinh vuong chung va su thanh cong cua the gian, va la mot trong nhung kami chinh cua Than đao. Trong thoi ki đau cua Nhat Ban, Inari cung la nguoi bao tro cua tho ren kiem va thuong gia. Đai dien nhu nam, nu, hoac ban nam ban nu, Inari đoi khi đuoc xem nhu la mot tap the cua ba hoac nam ca nhan kami. Inari duong nhu đa đuoc ton tho tu khi thanh lap mot đen tho tai Nui Inari vao nam 711, mac du mot so hoc gia tin rang su tho phung bat đau vao cuoi the ky thu 5.
Su sung bai Inari lan rong khap Nhat Ban trong thoi ky Edo, va vao the ky thu 16 Inari đa tro thanh nguoi bao tro cua tho ren va ve than cua cac chien binh. Inari la mot nhan vat noi tieng trong ca hai tin nguong Than đao va Phat giao o Nhat Ban. Hon mot phan ba (32,000) so Than xa tai Nhat Ban la đe tho Inari. Cac cong ty hien đai, nhu cong ty my pham Shiseido, tiep tuc nhan Inari nhu mot kami bao tro, voi cac đen tho tren đinh nhung tru so cong ty cua ho.
Nhung con cao cua Inari, hoac kitsune, co bo long trang tinh khiet, đong vai tro nhu su gia cua ho.


Mieu ta Inari đuoc mo ta nhu ca nam va nu. Nhung hien than pho bien nhat cua Inari, theo hoc gia Karen Ann Smyers, la mot nu than thuc pham tre tuoi, mot ong gia vac bao gao, va mot Bo Tat ban nam ban nu. Khong co hinh tuong nao chinh xac; gioi tinh ua thich cua cac ban mo ta dua theo nhung truyen thong cua khu vuc va tin nguong ca nhan. Vi su lien ket chat che voi kitsune, Inari thuong đuoc cho la mot con cao; mac du niem tin nay đuoc lan rong, ca cac tu si Than đao va tang nhan Phat giao đeu khuyen khich đieu nay. Inari cung xuat hien nhu mot con ran hay con rong, va mot cau chuyen dan gian co canh Inari xuat hien truoc mat mot nguoi đan ong xau xa duoi hinh dang mot con nhen khong lo nhu mot cach đe day cho ong ta mot bai hoc.
Inari đoi khi đuoc nhan dang voi cac nhan vat than thoai khac. Mot so hoc gia cho rang Inari la nhan vat noi tieng trong than thoai Nhat Ban co đien nhu Ukanomitama hoac Ogetsu-Hime cua Kojiki; nhieu nguoi khac cho rang Inari la cung mot nhan vat voi Toyouke. Mot vai nguoi khac nhan dang Inari voi bat ki kami ve lua gao nao khac.
Khia canh nu cua Inari thuong đuoc nhan dang hoac long trong Dakiniten, mot vi than trong Phat giao, nguoi đuoc chuyen đoi sang van hoa Nhat Ban tu cac nhan vat dakini cua An Đo, hoac voi Benzaiten cua That Phuc Than. Dakiniten đuoc mo ta la mot vi Bo tat nu hoac ban nam ban nu cuoi mot con cao trang đang bay. Su giao thoa cua Inari voi Phat giao co the đuoc bat đau tu the ky thu 8, khi nguoi sang lap va tang nhan phai Chan Ngon Tong, Kukai, nhan loi lam tru tri cua Toji, va chon Inari nhu ve than cua ngoi chua. Nhu vay, Inari van gan lien voi Phat giao Chan Ngon Tong cho đen ngay nay.
Inari thuong đuoc ton kinh nhu la mot tap the cua ba vi than (Inari sanza); ke tu thoi ky Kamakura, con so nay đa tang len đoi khi đen nam kami (Inari goza). Tuy nhien, viec nhan dien cac kami nay co bien đoi theo thoi gian. Theo cac ghi chep cua Fushimi Inari, đen tho Inari lau đoi nhat va co le noi bat nhat, cac kami bao gom Izanagi, Izanami, Ninigi, va Wakumusubi, ngoai cac vi than thuc pham đa đe cap truoc đo. Ngay nay, nam kami đuoc nhan dien cung Inari o Fushimi Inari la Ukanomitama, Sarutahiko, Omiyanome, Tanaka, va Shi. Tuy nhien, o Takekoma Inari, đen tho Inari lau đoi thu hai o Nhat Ban, ba vi than đuoc tho la Ukanomitama, Ukemochi va Wakumusubi. Theo Nijuni shaki, ba kami nay la Omiyame no mikoto (nuoc), Ukanomitama no mikoto (lua gao), va Sarutahiko no mikami (đat).
Hinh tuong con cao va vien ngoc nhu y la nhung bieu tuong noi bat cua Inari. Cac yeu to pho bien khac trong mo ta ve Inari, va đoi khi la ve kitsune cua ho, bao gom mot luoi liem, mot bo lua hoac bao gao va mot thanh kiem. Mot vat gan lien khac la cai roi cua ho—mac du ho hau nhu khong su dung no, đo la mot vu khi manh me đuoc su dung đe đot chay mua mang lua gao cua moi nguoi.


Lich su Nguon goc cua viec tho phung Inari khong hoan toan ro rang. Viec su dung đau tien chu kanji ngay nay đuoc ghi chep lai cua ten goi Inari, co nghia "mang gao", (nghia đen "viec tai gao") la o trong Ruiju Kokushi vao nam 892 AD. Cac bo kanji khac voi cung cach phat am, hau het trong so đo chua mot tham chieu đen gao, đuoc su dung som hon, va hau het cac hoc gia đong y rang ten Inari co nguon goc tu ine-nari (trong lua) (稲成り, ine-nari (trong lua)). Viec tho phung Inari đuoc biet la đa ton tai tu nam 711 AD, ngay thanh lap chinh thuc cua đen tho o Nui Inari tai Fushimi, Kyoto. Cac hoc gia nhu tin rang su tho phung đa đuoc thuc hien nhieu the ki truoc thoi điem nay; ho cho rang bo lac Hata đa bat đau tho phuong chinh thuc Inari nhu mot kami ve nong nghiep vao cuoi the ky thu 5. Ten goi Inari khong xuat hien trong than thoai Nhat Ban truyen thong.
Vao thoi ky Heian, viec tho phung Inari bat đau lan rong. Nam 823 AD, sau khi Thien hoang Saga dang chua To-ji cho Kukai, nguoi sang lap giao phai Phat giao Chan Ngon Tong, ho sau nay chon Inari la kami bao ve ngoi chua. Nam 827, trieu đinh xep Inari vao hang thu nam, viec sau nay giup vi than đuoc biet đen rong rai hon o kinh đo. Thu hang cua Inari sau đo đuoc tang len, va vao nam 942, Thien hoang Suzaku xep Inari hang nhat nhu su biet on nho viec khac phuc nhung cuoc noi loan. Thoi điem nay, đen tho Fushimi Inari-taisha nam trong hai muoi hai đen tho đuoc chon boi trieu đinh đe nhan đuoc su bao tro cua hoang gia, đay la mot vinh du cao quy. Đen tho Inari thu hai, Takekoma Inari, đuoc hoan thanh vao cuoi the ky thu 9.
Đo pho bien cua Inari tiep tuc đuoc tang len. Đen Fushimi, đa tro thanh mot đia điem hanh huong noi tieng, luc nay đat đuoc danh tieng rong khap khi tro thanh mot đia điem hanh huong cua hoang gia vao nam 1072. Nam 1338, le hoi cua đen tho đuoc đuoc cho la canh tranh voi Le hoi Gion voi vi the huy hoang.
Nam 1468, trong Chien tranh Onin, toan bo quan the đen Fushimi bi thieu rui. Viec xay dung lai ton mat ba muoi nam; toa nha moi đuoc phong thanh vao nam 1499. Trong khi quan the cu tho ba kami trong cac toa nha rieng biet, quan the moi tho nam kami trong mot toa nha duy nhat. Đen tho moi cung lan đau tien bao ham mot ngoi chua Phat giao, va chuc vu tu si trong coi đen tho cung đuoc mo rong ra bao ham ca Gia toc Kada.

Trong thoi ky Edo, viec tho phung Inari lan rong tren khap Nhat Ban; đieu nay tro nen đac biet noi bat o Edo. Smyers quy su lan rong nay cho lan song cua daimyo (lanh chua). Inari vao the ki thu 16 đa tro thanh nguoi bao tro cua tho ren va nguoi bao ve cho chien binh—vi ly do nay, nhieu to hop lau đai o Nhat Ban co them đen tho Inari—va daimyo đat tin nguong vao ve than kami cua ho se cung phu ho cho ho khi di doi đen mot lanh đia moi. Vai tro than thanh cua Inari tiep tuc đuoc mo rong; o bien, ho tro thanh mot nguoi bao ve ngu dan; o Edo, ho đuoc cau nguyen đe phong ngua hoa hoan. Ho tro thanh nguoi bao tro cua dien vien va ky nu, tu khi nhung đen tho cua ho thuong nam gan nhung khu giai tri ma nhung nguoi lam nghe nay cu ngu. Ho bat đau đuoc tho phung nhu Inari nhu y, mot vi than may man va thinh vuong; mot cau noi pho bien o Osaka la Byo Kobo, yoku Inari (Benh tat thi [cau nguyen] Kobo, uoc vong thi [cau nguyen] Inari). Tro treu thay, Inari cung bat đau đuoc cau khan cho suc khoe; ho đuoc đon la co the chua khoi nhieu loai benh tat nhu ho, đau rang, gay xuong va giang mai. Phu nu thi cau khan Inari đe co con.
Sau khi co mot nghi đinh cua chinh phu quy đinh viec phan tach cac tin nguong Phat giao va Than đao, nhieu đen tho Inari đa trai qua nhung thay đoi. Tai Fushimi Inari, chang han, cac cau truc lien quan đen Phat giao đeu bi do bo. Tuy nhien, su ton tho tron lan trong quan chung van đuoc tiep dien. Mot so ngoi chua Phat giao, chang han nhu Toyokawa Inari, duy tri tin nguong tho Inari bang cach cho rang ho đa luon tho mot vi than Phat giao (thuong la Dakiniten), ma dan gian thuong nham lan la Inari.
Trong thoi ky Tokugawa, khi tien bac thay the cho lua gao lam thuoc đo cua su giau co o Nhat Ban, vai tro cua Inari nhu mot kami cua su thinh vuong đa đuoc mo rong bao gom tat ca cac khia canh tai chinh, kinh doanh va cong nghiep. Vao đau the ki 18, nhung nguoi sung bai Inari o Ginza đuc ra nhung đong xu co cham khac đe cung duong cho Inari, co hinh anh hai con cao va mot vien ngoc hoac nhung chu mang y nghia song tho va cau may.


Than xa va viec cung bai Inari la mot vi than noi tieng voi nhung đen tho va ngoi chua nam doc tren hau het lanh tho Nhat Ban. Theo mot khao sat nam 1985 boi Hiep hoi Quoc gia ve Than xa, 32.000 đen tho—chiem hon mot phan ba so Than xa o Nhat Ban—la đe tho Inari. Con so nay chi bao gom Than xa co tu si cu tru lau dai; neu tinh ca đen tho nam ben đuong hoac đen tho nho, đen tho xay trong nha hoac van phong cong ty, đen tho nho hon khong co tu si cu tru lau dai va chua cua Phat giao, con so nay se tang len it nhat la muoi lan ("an order of magnitude").
Cac loi vao mot đen tho than Inari thuong đuoc đanh dau bang mot hoac nhieu torii mau đo son va mot vai buc tuong cua kitsune, thuong đuoc trang tri bang yodarekake (yem bang vang ma) mau đo cua cac tin đo voi su ton trong. Mau đo nay đa tro thanh nhan dien cho Inari, vi su pho bien cua viec su dung no trong đen tho Inari va cac torii cua đen. Đen tho chinh la đen Fushimi Inari o Fushimi, Kyoto, Nhat Ban, noi ma cac con đuong dan len ngon đoi cua đen tho đuoc mang phong cach trang tri đac trung. Cac buc tuong kitsune đoi khi đuoc lam theo hinh dang cua Inari, va chung thuong đi theo cap, đai dien cho mot nam va mot nu. Nhung buc tuong cao nay đeu giu mot vat bieu tuong trong mieng hoac nam duoi chan truoc—thuong gap nhat la mot vien ngoc va mot chia khoa, nhung mot bo lua, mot cuon giay hoac mot con cao con cung thuong đuoc bat gap. Hau nhu tat ca cac đen tho Inari, khong ke nho toi đau, đeu co đat it nhat mot cap tuong nhu vay, thuong ngoi chau hoac tren ban tho, hoac o phia truoc cua đien tho chinh. Cac buc tuong hiem khi ta that; chung thuong đuoc cach đieu hoa, mo ta mot con vat đang ngoi nhin ve phia truoc voi đuoi cua no đang vay trong khong khi. Mac du co nhung đac điem chung, cac pho tuong đeu co nhung net rieng mot cach tu nhien; khong co hai pho tuong nao giong het nhau.
Viec cung gao, sake va cac loai thuc pham khac đuoc thuc hien o đen tho đe do danh va lam hai long cac su gia kitsune, nguoi nay sau đo đuoc du kien se khan cau voi Inari tren danh nghia cua tin đo. Inari-zushi, mot mon sushi co dang cuon trong vo đau phu ran dang bao (aburaage), la mot tap tuc cung duong pho bien khac. Đau phu ran đuoc tin la mot loai thuc an ua thich cua nhung con cao Nhat Ban, va mot cuon com Inari-zushi đuoc lam nhon o cac goc đe tuong trung cho tai cao, do đo tang cuong su lien ket voi chung. Cac tu si khong thuong cung thuc an nay cho vi than, nhung nguoi ta thuong thay cac cua hang nam doc đuong dan toi mot đen tho Inari co ban đau phu ran cho nguoi muon cau khan. Cac buc tuong cao thuong đuoc dang cho cac đen tho Inari boi nhung nguoi tho phung, va vi cac ly do mot con cao đuoc nhoi bong va đuoc treo len la đai dien cho đen tho. Tai mot thoi điem, vai đen tho la noi tru ngu cua nhung con cao that rat đuoc ton kinh, nhung đieu nay khong phai la thuc te hien nay.


Le hoi Ngay le hoi truyen thong cua Inari la ngay Ngo đau tien (ngay thu sau) cua thang thu hai am lich (nigatsu no hatsuuma).
O mot vai noi o Kyushu, mot le hoi hay dip cau nguyen bat đau nam ngay truoc khi mat trang tron vao thang muoi mot; đoi khi no se bi keo dai toi nguyen mot tuan. Su kien nay đuoc to chuc kem viec cung duong cac san pham tu gao cho mot đen tho Inari vao moi ngay va nhan o-mamori (bua ho menh). 


Xem them Dewi Sri
Ho Tien, vi than tuong đuong trong van hoa Trung Quoc


Chu thich Tham khao Ashkenazy, Michael. Handbook of Japanese Mythology. Santa Barbara, California: ABC-Clio, 2003. ISBN 1-57607-467-6.
Smyers, Karen Ann. The Fox and the Jewel: Shared and Private Meanings in Contemporary Japanese Inari Worship. Honolulu: University of Hawaii Press, 1999. ISBN 0-8248-2102-5.


Lien ket ngoai Tamatsukuri Inari Shrine