Hy Lap co đai la mot nen van minh thuoc ve mot thoi ky lich su cua Hy Lap khoi đau tu thoi ky Tam toi cua Hy Lap khoang tu the ky XII cho toi the ky thu IX TCN va keo dai đen cuoi thoi ky co đai (khoang nam 600 Cong Nguyen). Tiep noi giai đoan nay la su bat đau cua giai đoan đau thoi ky trung co va ky nguyen Byzantine. Khoang ba the ky sau giai đoan sup đo cuoi thoi ky Đo đong cua nen van minh Mycenaean, cac thanh bang Hy Lap đa bat đau hinh thanh vao the ky thu VIII truoc Cong nguyen, mo ra thoi ki Hy Lap co xua va qua trinh thuoc đia hoa khu vuc Đia Trung Hai. Tiep theo, đo la thoi ky Hy Lap co đien, ky nguyen nay đuoc bat đau bang cac cuoc Chien tranh Hy Lap-Ba Tu, keo dai tu the ky thu V cho đen the ky thu IV TCN. Nho vao cac cuoc chinh phat đuoc Alexandros Đai Đe cua Macedonia thuc hien, nen van minh Hy Lap hoa đa phat trien ruc ro trai dai tu khu vuc Trung A cho đen tan cung phia tay cua khu vuc bien Đia Trung Hai. Thoi ky Hy Lap hoa đi đen hoi ket khi Cong hoa La Ma tien hanh chinh phat va sap nhap cac vung đat nam o phia đong khu vuc bien Đia Trung Hai, ho đa thanh lap ra cac tinh nhu Macedonia cua La Ma, va sau nay la tinh Achaea cua Đe quoc La Ma.
Nen van hoa co đien cua Hy Lap, đac biet la ve triet hoc, đa co mot anh huong manh me đen La Ma co đai, ma đa giup truyen ba no đen nhieu vung đat khac nhau cua khu vuc Đia Trung Hai va Chau Au. Vi ly do nay, nen van hoa Hy Lap co đien thuong đuoc coi la coi nguon van hoa ma gop phan tao ra nen tang cho nen van hoa phuong Tay thoi ky can đai va con đuoc coi la cai noi cua nen van minh phuong Tay.


Nien đai Ky nguyen co đien o khu vuc Đia Trung Hai thuong đuoc cho la đa bat đau vao the ky thu VIII truoc Cong nguyen va ket thuc vao the ky thu VI Cong Nguyen.
Truoc khi buoc vao ky nguyen co đien, Hy Lap đa trai qua ky nguyen tam toi (khoang tu 1200 - 800 TCN), đac trung khao co hoc cua thoi ky nay đo la phong cach thiet ke tien hinh hoc phang, va hinh hoc phang tren cac đo gom. Tiep theo sau ky nguyen tam toi la thoi ky co xua, bat đau tu khoang the ky thu VIII truoc Cong nguyen. Thoi ky co xua đa chung kien nhung buoc​​ phat trien ban đau trong van hoa va xa hoi Hy Lap; cai ma đa tao nen nen tang cho thoi ky co đien. Tiep sau thoi ky co xua, thoi ky co đien o Hy Lap theo quy uoc đuoc cho la đa bat đau tu thoi điem nguoi Ba Tu tien hanh xam luoc Hy Lap vao nam 480 TCN va keo dai cho đen khi Alexandros Đai đe qua đoi vao nam 323 TCN. Thoi ky nay đuoc đac trung boi mot phong cach von đuoc cac nha nghien cuu xem nhu la chuan muc, phong cach "co đien", chang han nhu đuoc the hien o ngoi đen Parthenon. Ve mat chinh tri, thoi ky co đien chung kien su thong tri cua Athen va lien minh Delios trong the ky thu V TCN, nhung sau đo quyen ba chu lai roi vao tay cua nguoi Sparta vao đau the ky thu IV truoc cong nguyen, truoc khi quyen ba chu đuoc chuyen sang cho Thebes va Lien minh Boeotia va cuoi cung la lien minh Corinth do Macedonia lanh đao. Hai su kien noi bat nhat cua thoi ky nay đo la cac ​​cuoc Chien tranh Hy Lap-Ba Tu va su troi day cua Macedonia.
Tiep sau thoi ky co đien la thoi ky Hy Lap hoa (323-146 TCN), trong giai đoan nay van hoa va quyen luc cua nguoi Hy Lap đa đuoc mo rong sang khu vuc Trung va Can Đong. Thoi ky nay bat đau vao thoi điem Alexandros Đai đe qua đoi va ket thuc khi nguoi La Ma chinh phuc hoan toan Hy Lap. Thoi ky Hy Lap thuoc La Ma thuong đuoc cho la bat đau tu luc nguoi La Ma gianh chien thang truoc nguoi Corinth tai tran Corinth vao nam 146 truoc cong nguyen cho đen khi Constantinus Đai đe chon Byzantium tro thanh kinh đo moi cua Đe quoc La Ma vao nam 330 cua Cong Nguyen. Sau cung, thoi ky Hau co đai la ten goi chung cho thoi ky dien ra qua trinh Co Đoc hoa bat đau tu cuoi the ky IV cho đen đau the ky thu VI cua Cong Nguyen, thoi điem ket thuc cua no đoi khi đuoc coi la vao luc hoang đe Justinian I ra lenh đong cua hoc vien Athens vao nam 529.


Nguon goc Nguoi Hy Lap đuoc cho la đa di chuyen ve phia nam ve phia ban đao Balkan thanh vai đot vao cuoi thien nien ky 3 TCN, lan cuoi vao luc cuoc xam lang cua nguoi Dorian. Thoi ky tu 1600 TCN đen khoang 1100 TCN đuoc mieu ta trong Lich su cua Hy Lap Mycenae la trieu đai cua vua Agamemnon va cuoc chien thanh Troia đuoc ke trong cac ban anh hung ca cua Homer. Thoi ky tu 1100 TCN đen the ky VIII TCN la mot "thoi ky toi tam" voi khong mot tu lieu nao đuoc giu lai, va rat hiem bang chung khao co con lai. Cac tu lieu cap hai va ba nhu Lich su cua Herodotus, Mo ta ve Hy Lap cua Pausanias, Bibliotheca cua Diodorus va Chronicon cua Jerome, mieu ta so luoc lich su va danh sach cac vua cua thoi ky nay. Lich su cua Hy Lap co đai thuong đuoc ket thuc voi su cham dut cua trieu đai Alexandros Đai Đe, nguoi chet nam 323 TCN. Nhung su kien sau đo đuoc mieu ta trong Hy Lap thoi co.
Can xem xet can than nguon tham thao khi tim hieu ve lich su Hy Lap co đai. Nhung su gia va chinh tri gia co tac pham ton tai đen nay nhu Herodotus, Thucydides, Xenophon, Demosthenes, Platon va Aristotle, phan nhieu la nguoi thanh Athens hay ung ho Athena. Đieu đo giai thich vi sao ta biet ve lich su va chinh tri cua Athena nhieu hon nhung thanh pho khac, va tai sao chung ta hau nhu khong biet may ve cac noi khac. Hon nua nhung nguoi nay hau nhu chi tap trung viet ve chinh tri, quan su va lich su ngoai giao, va bo qua kinh te va xa hoi. Do vay tat ca lich su ve Hy Lap co đai can đuoc nghien cuu than trong voi nhung han che tu cac tu lieu tham khao nay.


Lich su = Su troi day cua Hy Lap =
Vao the ky thu VIII TCN Hy Lap co đai bat đau troi day tu Thoi ky Tam toi sau khi nen van minh Mycenae sup đo. Nhieu van ban bi mat va chu viet Mycenae bi lang quen, nhung nguoi Hy Lap sau đo đa dung bang chu cai Phoenici va tao ra bang chu cai Hy Lap va tu khoang 800 TCN nhung ghi chep bat đau xuat hien. Hy Lap co đai bi phan chia thanh nhieu cong đong tu quan nho, đieu nay phan anh hinh dang đia ly cua Hy Lap, noi ma cac đao, thung lung va đong bang bi chia cat nhau boi bien ca hay cac day nui.
Cung voi su phuc hoi ve mat kinh te, dan so đa tang truong vuot qua gioi han cung cap cua đat trong trot. Tu khoang 750 TCN nguoi Hy Lap bat đau 250 nam mo rong, thiet lap thuoc đia ve moi huong. Ve huong đong, bo bien Aegea thuoc Tieu A đuoc chiem lam thuoc đia đau tien, tiep theo la Kypros, nhung vung ven bien cua Thrace, vung bien Marmara va vung phia nam Bien Đen. Cuoi cung thuoc đia cua Hy Lap mo toi tan phia đong bac vung Ukraina ngay nay. Ve phia tay, Albania, Sicilia va nam Y đuoc thiet lap thuoc đia, sau đo la vung ven bien phia nam cua Phap, Corse, va ket thuc o đong bac Tay Ban Nha. Nhung thuoc đia cua Hy Lap cung đuoc lap tai Ai Cap va Libya. Syracuse, Napoli, Marseille va Istanbul ngay nay đa bat đau tu nhung thuoc đia cua Hy Lap la Syracusa, Neapolis, Massilia va Byzantium.
Vao the ky thu VI TCN Hy Lap đa tro thanh mot khu vuc van hoa va ngon ngu rong lon hon nhieu so voi dien tich đia ly cua Hy Lap hien nay. Nhung vung đat thuoc đia cua Hy Lap khong bi kiem soat ve mat chinh tri van duy tri nhung ket noi ton giao va thuong mai voi nhung thanh pho thiet lap ra chung.
Nguoi Hy Lap to chuc thanh nhung xa hoi đoc lap ca o que nha va ben ngoai, va thanh pho (polis) tro thanh đon vi chinh quyen co ban cua Hy Lap.


= Xung đot xa hoi va chinh tri =
Nhung thanh pho Hy Lap co ban đau theo che đo quan chu, mac du rat nhieu thanh pho kha nho va danh xung "vua" (basileus) danh cho nguoi đung đau nhung thanh pho nay la qua trang trong. Hy Lap co đai khong co nhieu đat canh tac va quyen luc nam trong tay thieu so tang lop đia chu, nhung nguoi nay hinh thanh nen mot tang lop quy toc chien binh thuong xuyen gay chien giua cac thanh pho đe gianh đat va nhanh chong cham dut che đo quan chu. Cung khoang thoi gian nay noi len mot tang lop thuong nhan (voi su xuat hien tien xu vao khoang 680 TCN) dan đen mau thuan giai cap tai cac thanh pho lon. Tu 650 TCN tro đi, cac tang lop quy toc đanh nhau khong phai đe bi lat đo va thay the boi nhung lanh chua thuong dan, goi la tyrranoi (tu nay khong nen hieu theo nghia ngay nay la mot nha đoc tai hay bao chua–tyrant).
Vao the ky thu VI TCN co mot so thanh pho đa noi len tai Hy Lap co: Athena, Sparta, Corinth va Thebes. Moi thanh pho đo đeu kiem soat nhung vung nong thon phu can va nhung thanh thi nho quanh no, va Athena va Corinth đa tro thanh nhung trung tam quyen luc ve hang hai va thuong mai. Athena va Corinth cung ganh đua nhau đe chi phoi nen chinh tri Hy Lap lien tuc nhieu the he.
Tai Sparta, tang lop quy toc so huu đat đai nam quyen luc, va hien phap do Lycurgus (Sparta) đua ra (vao khoang 650 TCN) đa cung co chat che quyen luc cua tang lop nay đong thoi đem lai cho Sparta mot che đo quan phiet duoi mot nen quan chu luong che. Sparta chi phoi cac thanh pho khac cua ban đao Peloponnesus, ngoai tru Argus va Achaia.
Tai Athena, nguoc lai, che đo quan chu đuoc bai bo vao nam 683 TCN, va nhung cai cach cua Solon đa lap nen mot he thong chinh phu on hoa cua tang lop quy toc. Tiep sau đo la chinh the chuyen che cua Peisistratos voi nhung nguoi con trai cua ong, nhung nguoi nay đa bien Athena thanh mot trung tam quyen luc manh ve hang hai va thuong mai. Khi gia đinh Peisistratos bi lat đo, Cleisthenes thiet lap mot nen dan chu đau tien tren the gioi (500 TCN), trong đo quyen luc đuoc nam boi hoi đong cac cong dan nam gioi cua thanh pho. Tuy nhien can phai nho rang chi mot phan thieu so nhung nam gioi cu tru đuoc coi la cong dan thanh pho, tuc la khong tinh đen nguoi no le, nguoi no le đuoc giai phong va nhung ai khong phai cu dan cua thanh Athena.


= Chien tranh voi Ba Tu =

Tai vung Ionia (hien nay la vung bien Aegea thuoc Tho Nhi Ky), nhung thanh pho cua Hy Lap co, bao gom nhung trung tam lon nhu Miletus va Halicarnassus, đa khong the duy tri nen đoc lap cua ho va bi Đe che Ba Tu kiem soat vao giua the ky thu VI TCN. Nam 499 TCN, nguoi Hy Lap tai đay đa tien hanh cuoc khoi nghia Ionia, va Athena cung vai thanh pho khac cua Hy Lap co đa tiep vien.
Nam 490 TCN, hoang đe Darius I đa tan pha cac thanh pho o Ionia va đieu mot ham đoi đe tieu diet nguoi Hy Lap. Nguoi Ba Tu cap ben o Attica va đa bi quan Hy Lap co, duoi su chi huy cua tuong thanh Athena la Miltiades, đanh bai tai tran Marathon. Go đat mai tang nguoi Athena chet trong tran nay van co the thay đuoc o Marathon.
Muoi nam sau, nguoi ke tuc Darius, hoang đe Xerxes I đa cu mot đoi quan lon bang đuong bo toi Hy Lap. Sau khi bi vua Sparta Leonidas I giu chan tai tran Thermopylae, Xerxes đa tien vao Attica, chiem va đot thanh Athena. Nhung nguoi Athena đa rut khoi thanh pho bang đuong bien, va duoi su chi huy cua Themistocles ho đa đanh bai ham đoi Ba Tu tai tran Salamis. Mot nam sau, nguoi Hy Lap, duoi su chi huy cua tuong thanh Sparta la Pausanius, đa đanh thang quan Ba Tu tai Plataea.
Ham đoi Athena sau đo quay sang đuoi nguoi Ba Tu ra khoi bien Aegea, va nam 478 TCN ho đa chiem đuoc Byzantium. Ket qua la Athena đa thau tom tat ca cac chinh quyen tren cac đao va vai lien minh tren đat lien vao mot khoi goi la Lien minh Delos (vi cua cai cua ho đuoc cat giau tren hon đao linh thieng mang ten nay). Nguoi Sparta, mac du cung tham gia chien tranh nhung sau đo lai rut lui, đe cho Athens tro thanh mot trung tam quyen luc ve hang hai va thuong nghiep khong the khuat phuc.


= Uu the cua Athens =
Chien tranh Hy Lap-Ba Tu đa tao uu the cho Athens thong tri Hy Lap co trong suot mot the ky. Athens đa lam chu hoan toan tren bien, va cung đung đau ve suc manh thuong nghiep, mac du thanh Corinth cung la đoi thu canh tranh đang gom. Nguoi lanh đao Athens, luc đo la Pericles, đa dung nhung cong nap cua cac thanh vien lien minh Delos đe xay dung đen Parthenon, va nhung cong trinh kien truc lon cua Athena co đai. Vao giua the ky thu V TCN, lien minh nay đa tro thanh Đe che Athens, đanh dau boi viec chuyen giao kho bau tu Delos đen Parthenon vao nam 454 TCN.
Su giau co cua Athens đa loi cuon nhung nguoi tai tu khap noi đo ve Hy Lap, va cung tao ra mot tang lop giau co roi rai, va tro thanh nhung nguoi bao tro cho nghe thuat. Nha nuoc Athena cung bao tro cho viec hoc hanh va nghe thuat, đac biet cho kien truc. Athena tro thanh trung tam cua van hoc, triet hoc (xem Triet hoc Hy Lap co) va nghe thuat. Mot so ten tuoi lon nhat cua lich su van hoa va tri thuc phuong Tay đa song o Athena trong thoi ky nay: cac nha viet kich Aeschylus, Aristophanes, Euripides va Sophocles, cac nha triet hoc Aristotle, Plato va Socrates, cac nha su hoc Herodotus, Thucydides va Xenophon, nha tho Simonides va nha đieu khac Pheidias. Theo ngon tu cua Pericles, thanh pho tro thanh "truong hoc cua Hy Lap".
Nhung vung khac cua Hy Lap ban đau chap nhan su lanh đao cua Athena trong cuoc chien trien mien chong lai nguoi Ba Tu, nhung sau khi nha chinh tri bao thu Cimon mat quyen vao nam 461 TCN, Athena tro thanh mot chinh quyen theo đuong loi đe quoc ngay cang mo. Sau khi Hy Lap gianh chien thang o tran Eurymedon nam 466 TCN, nguoi Ba Tu khong con la moi đe doa nua, va vai noi nhu Naxos, đa co rut khoi lien minh nhung van bi quy phuc. Nhung nguoi lanh đao moi cua Athena, Pericles va Ephialtes, đa khien moi quan he giua Athena va Sparta tro nen xau hon, va nam 458 TCN chien tranh đa no ra. Sau vai nam khong ket qua, 30 nam hoa binh đa đuoc ky ket giua Lien minh Delos va Lien minh Peloponnesus (bao gom Sparta va lien minh cua ho). Thoi gian nay trung voi tran đanh cuoi giua Hy Lap co va Ba Tu, mot tran đanh ngoai bien Salamis tai Kypros, sau đo la Hiep uoc Hoa binh Callias (450 TCN) giua Hy Lap co va Ba Tu.


= Cuoc chien voi Peloponnesus =

Nam 431 TCN chien tranh no ra giua Athena va Sparta cung cac đong minh. Nguyen nhan truc tiep đen tu tranh chap giua Corinth va mot trong nhung thuoc đia cua no, Corcyra (ngay nay la Corfu), ma Athena đa can thiep vao. Nguyen nhan sau xa la su bat binh cua Sparta va cac đong minh truoc viec Athena ngay cang co anh huong lon trong Hy Lap co. Cuoc chien keo dai 27 nam, mot phan boi Athena (suc manh hai quan) va Sparta (suc manh luc quan) khong ben nao gianh đuoc uu the hoan toan.
Chien luoc ban đau cua Sparta la xam lan Attica, nhung dan thanh Athena đa kip lui ve trong thanh cua ho. Su bung phat cua dich benh trong thanh pho đa gay ra nhung ton that nang ne, trong đo co ca Pericles. Cung thoi gian nay hai quan Athena đa tan cong Peloponnesus, chien thang trong cac tran đanh tai Naupactus (429 TCN) va Pylos (425 TCN). Tuy nhien ca hai ben đeu khong gianh đuoc mot chien thang quyet đinh. Sau vai nam chien tranh khong đem lai ket qua, nguoi lanh đao on hoa cua Athena la Nicias đa ky ket Hoa uoc Nicias (421 TCN).
Tuy nhien, su đoi đau giua Sparta va mot đong minh cua Athena la Argos vao nam 418 TCN lai lam bung len cuoc chien. Tai Mantinea, Sparta đa đanh bai lien quan cua Athena. Chien tranh lai tiep tuc, va Alcibiades len nam quyen luc tai Athena. Nam 415 TCN Alcibiades đa thuyet phuc Nghi vien Athena mo cuoc vien chinh chong Syracuse, mot đong minh cua phe Peloponnesus o Sicilia. Mac du Nicias la nguoi hoai nghi ve cuoc vien chinh Sicilia, ong ta cung đuoc chi đinh theo Alcibiades đe chi huy cuoc vien chinh. Do bi buoc toi, Alcibiades đa tron đen Sparta va thuyet phuc Sparta gui cuu vien đen Syracuse. Ket qua la cuoc vien chinh hoan toan that bai va toan bo đoi quan vien chinh bi giet. Nicias đa bi hanh quyet boi nhung nguoi bat song ong ta.
Sparta gio đay đa dung xong mot đoi quan (voi su tro giup cua quan Ba Tu) va thach thuc thuy quan Athena, va cung tim đuoc nguoi lanh đao tai gioi la Lysander, nguoi đa co mot buoc đi chien luoc ban đau la chiem Hellespont, kho luong cua Athena. Bi đe doa vi nan đoi, Athena đa gui mot đoi quan cuoi cung con lai đen đoi đau Lysander, va bi đanh bai tai Aegospotami (405 TCN). Viec mat not đoi quan nay đa khien Athena sup đo hoan toan. Nam 404 TCN Athena đa cau hoa, nhung Sparta đa cuong quyet chiem đong Athena, chiem lay luc luong va cua cai con lai cua Athena o cac thuoc đia cua thanh pho nay. Đang phai chong dan chu đa len nam quyen luc tai Athena voi su ung ho cua Sparta.


= Sparta va su troi day cua Thebes =
Cuoc chien Peloponnesus ket thuc đa khien cho nuoc Sparta vuon len lam Ba chu trong the gioi Hy Lap co đai, nhung cai nhin hep hoi cua nhung chien binh xuat sac Sparta lai khong thich hop voi cai ngoi vi đan anh đo. Chi trong vai nam, phe canh dan chu đuoc hoi phuc tai Athena va nhung thanh pho khac. Nam 395 TCN, Trieu đinh Sparta đa cach chuc Lysander va Sparta đa mat uu the ve thuy quan. Athena va Argos, cung voi hai đong minh cua Sparta truoc đay la Thebes va Corinth, đa tuyen chien voi Sparta trong cuoc Chien tranh Corinth, va cuoc chien nay đa ket thuc bat phan thang bai nam 387 TCN. Cung nam nguoi Sparta đa khien toan dan Hy Lap soc khi ky ket Hiep uoc Antalcidas voi Ba Tu, đong nghia voi viec dang hai thanh pho cua Hy Lap la Ionia va Cyprus; nhu vay đa đao nguoc mot tram nam lich su chien thang cua quan dan Hy Lap truoc nguoi Ba Tu. Nguoi Sparta sau đo con no luc tieu diet thanh bang Thebes, do đo nguoi Thebes đam ra lo so ben quay sang lien minh voi ke thu cu cua ho la Athena.
Tai Thebes khi đo, Epaminondas - nguoi co tai triet hoc nhung chua co cong danh gi trong đoi - thong linh ba quan. Nhung điem xau khien mot so can than Sparta phan đoi chien tranh, nhung vua Agesilaus II qua ngoan co nen ong ta quyet tam phai trung tri nguoi Thebes. Vua Sparta la Cleombrotus I than hanh khoi binh. Hai đoan quan xap chien ac liet tai Leuctra (371 TCN); cuoi cung, Epaminondas đai thang va tieu diet đuoc rat nhieu quan Sparta, trong so đo co ca Cleombrotus I. Ket qua cua chien thang vang doi tai Leuctra la su ket thuc ach ba quyen cua Sparta va đanh dau su troi day cua Thebes. Tuy nhien nho đo Athena cung đa khoi phuc đuoc suc manh truoc đay cua minh nen uu the cua Thebes chi ton tai trong thoi gian ngan. Luc tin đai bai bao ve, nguoi dan Sparta đang lam le linh đinh va ho lien phai dep bo hoi he. Pelopidas - vi danh tuong Thebes đa gop phan mang lai thang loi nay - đuoc cu lam Tong tran vung Boetia. Quan Thebes thua thang lien đanh pha vung Laconia, lam Agesilaus II phai đau kho vi đat nuoc cua ong đa mat đi nhung nam thang huy hoang xua. Sau đo, nguoi Arcadia lai lam chien voi Sparta. Quan Sparta do Hoang tu Archidamus chi huy khong chet mot ai, con quan Arcadia tham bai. Trong khi đo, trong cuoc chien giua nguoi Thebes va ten bao chua khet tieng Alexandros xu Thessaly, quan Thebes do danh tuong Pelopidas chi huy đanh tan nat quan đoi cua Alexandros. Tuy Pelopidas hy sinh nhung vien binh Thebes đen diet sach quan cua Alexandros.
Khi chien tranh Thebes - Sparta lai bung no mot lan nua, quan đoi tinh nhue cua vua Agesilaus II đanh tan nat quan Thebes trong mot tran đanh khoc liet. Trong mot tran đanh lon khac dien ra tai Mantinea (362 TCN), Epaminondas bi mot cung thu Sparta ha sat. Sau đo, cac thanh bang Hy Lap ky ket hoa uoc du vua Agesilaus II chang he muon. Thebes đa mat nguoi lanh đao vi đai, va nhung nguoi ke vi ong đa sai lam khi lao vao cuoc chien muoi nam voi Phocis. Nam 346 TCN nguoi Thebes thinh cau vua xu Macedonia la Philippos II giup ho đanh quan Phocis, tao co hoi cho Vuong quoc Macedonia lan đau tien can thiep vao Hy Lap co.


= Su troi day cua Macedonia =
Vuong quoc Macedonia (ngay nay la Macedonia) đuoc thanh lap vao the ky thu VII TCN tu cac bo lac o phia bac cua Hy Lap co. Truoc đau the ky thu IV, ho chi đong mot vai tro khong đang ke vao chinh tri Hy Lap co nhung Philip, mot nguoi co nhieu tham vong va đa đuoc đao tao o Thebes, muon co mot vai tro lon hon. Đac biet, ong ta muon đuoc chap nhan nhu mot lanh đao moi cua Hy Lap đe lay lai nhung thanh pho Hy Lap tai chau A tu nguoi Ba Tu. Bang viec chiem lay nhung thanh pho Hy Lap nhu Amphipolis, Methone va Potidaea, ong ta đa kiem soat cac mo vang va bac o Macedonia. Đieu nay giup ong co đuoc nhung nguon luc đe thuc hien tham vong cua minh.
Philip đa đat su thong tri cua Macedonia len cac thanh Thessaly (352 TCN) va Thrace, va vao nam 348 TCN ong ta kiem soat toan bo phan phia bac cua Thermopylae. Ong đa su dung su giau co đe mua chuoc nhung chinh tri gia Hy Lap va lap ra "Đang Macedonia" o khap cac thanh pho Hy Lap. Su can thiep cua ong vao cuoc chien giua Thebes va Phocis, đa đem lai cho ong ta su thua nhan la nguoi lanh đao Hy Lap, va cho ong ta co hoi đe tro thanh nhan vat co anh huong trong chinh truong Hy Lap. Nhung bat chap su nguong mo thuc su cua ong ta danh cho Athena, nguoi lanh đao Athena Demosthenes, trong mot loai nhung bai dien thuyet noi tieng (philippic) đa khich đong cac thanh bang Hy Lap ngan can su thang tien cua ong.

Nam 339 TCN Thebes, Athens, Sparta va nhung bang Hy Lap khac đa lien minh chong lai Philip va truc xuat ong ta khoi nhung thanh pho Hy Lap ma ong chiem o mien bac. Tuy nhien Philip tan cong truoc, tien sau vao Hy Lap va đanh bat lien minh nay tai Chaeronea nam 338 TCN. Su kien nay thuong đuoc coi la cham dut thoi ki thanh-bang Hy Lap co nhu nhung đon vi chinh tri đoc lap, mac du tren thuc te Athena va nhung thanh pho khac van ton tai nhu nhung bang đoc lap tan đen thoi La Ma.
Philip đa co chinh phuc Athena bang viec xu ninh va qua cap, nhung cach nay khong that su thanh cong. Ong ta to chuc nhung thanh pho thanh Lien minh Corinth va loan bao se tien hanh mot cuoc xam luoc Ba Tu đe giai phong nhung thanh pho Hy Lap va tra thu cac cuoc xam lan cua Ba Tu vao đau the ky truoc. Tuy nhien ong đa bi am sat (336 TCN) truoc khi thuc hien y đo nay.


= Nhung cuoc chinh phat cua Alexander =

Nguoi con trai 20 tuoi Alexandros cua Philip ke thua ong ta, va ngay tuc khac thuc thi nhung ke hoach cua cha minh. Khi nhan thay Athena suy sup, Alexandros muon khoi phuc lai chien tich cu nhu cua Athena bang cach đanh bai Ba Tu. Ong đi đen Corinth đe đuoc lien minh cac thanh pho Hy Lap cong nhan la lanh tu cua nguoi Hy Lap, sau đo đi ve phia bac đe tap trung luc luong. Đoi quan ong đua đi đanh Đe che Ba Tu ve co ban la nguoi Macedonia, nhung nhieu nguoi cung ly tuong o cac thanh pho khac cua Hy Lap cung đau quan. Tuy nhien trong khi Alexandros tien hanh chien dich o Thrace, ong nghe tin o Hy Lap co noi loan. Ong lap tuc tro lai phia nam, chiem Thebes va pha huy thanh pho nay nhu mot loi canh bao đen nhung thanh bang Hy Lap khac, rang suc manh cua ong se khong the khang cu đuoc.
Nam 334 TCN Alexandros tien vao chau A va đanh bai quan Ba Tu tai song Granicus. Chien thang nay cho phep ong kiem soat vung bien Ionia, va ong đa mo mot cuoc dieu hanh chien thang qua nhung thanh pho Hy Lap đuoc giai phong. Sau khi sap xep xong moi viec tai Anatolia, ong tien ve phia nam đen Syria qua Cilicia, noi ong đa đanh bai Darius III cua Ba Tu tai Issus (333 TCN). Sau đo ong lai tien vao Ai Cap qua Phoenicia, noi ong chi gap mot su khang cu nho, va nguoi Ai Cap đa chao đon ong nhu mot nguoi giai phong ho khoi ach thong tri cua nguoi Ba Tu.
Darius luc đo san sang đam phan hoa binh va Alexandros co the tro ve que huong an mung chien thang, nhung ong van quyet tam xam chiem Ba Tu đe tro thanh ba chu the gioi. Ong tien ve đong bac ngang qua Syria va Luong Ha, tiep tuc đanh bai Darius tai Gaugamela (331 TCN). Darius chay tron va đa bi chinh nhung nguoi theo ong ta giet chet. Luc nay Alexandros tro thanh hoang đe cua Đe che Ba Tu, chiem Susa va Persepolis ma khong gap phai su khang cu nao.
Trong luc đo, nhung thanh pho cua Hy Lap tiep tuc co gang thoat khoi su kiem soat cua Macedonia. Tai Megalopolis nam 331 TCN, nhiep chinh cua Alexandros la Antipater đanh bai nguoi Sparta, von đa tu choi gia nhap lien minh Corinth hay cong nhan quyen luc cua Macedonia. Alexandros tiep tuc chinh chien, đanh tan tac nguoi Scythia tai song Jaxartes (329 TCN), hanh quan qua nhung noi ma bay gio la Afghanistan va Pakistan, đen luu vuc song An Đo, va vao nam 326 TCN ong đa toi Punjab. Ong đa co the tien xuong song Hang đe vao Bengal nhung quan đoi cua ong cho rang ho đang o noi tan cung cua the gioi, nen đa khong tien them nua. Alexandros mien cuong quay tro ve, va chet vi mot con sot tai Babylon nam 323 TCN, khi đo ong moi 33 tuoi.
Đe che Alexandros som tan vo sau khi ong chet, nhung nhung cuoc vien chinh cua ong đa lam thay đoi the gioi Hy Lap mot cach lau dai. Hang ngan nguoi đi cung hay sau ong đa đen đinh cu o nhung thanh pho moi cua Hy Lap ma ong đa lap ra khi chinh chien, trong đo co thanh pho mang ten ong la Alexandria o Ai Cap. Cac vuong quoc noi tieng Hy Lap cung đuoc thiet lap o Ai Cap, Syria, Iran va Bhalika. Thoi ky Hy Lap hoa đa bat đau.


= Hy Lap thoi Hy Lap hoa =

Cung đuoc hien thi tren ban đo:

Cac khu vuc mau cam thuong bi tranh chap sau nam 281 truoc Cong nguyen. Vuong quoc Pergamon chiem mot so khu vuc nay. Khong đuoc hien thi: Vuong quoc An-Hy Lap.

Thoi ky Hy Lap hoa keo dai tu nam 323 TCN, đanh dau su ket thuc cua cac cuoc chien tranh cua Alexandros Đai đe, toi khi sap nhap Hy Lap boi Cong hoa La Ma vao nam 146 TCN. Mac du su thiet lap cua luat le La Ma đa khong pha vo su lien tuc cua xa hoi Hy Lap hoa va van hoa, ma ve co ban van khong thay đoi cho đen khi su ra đoi cua Kito giao, no đa đanh dau su ket thuc cua nen đoc lap chinh tri Hy Lap.
Trong thoi ky Hy Lap hoa, tam quan trong cua " Hy Lap chinh quoc" (nghia la lanh tho cua Hy Lap hien đai) trong the gioi noi tieng Hy Lap suy giam manh. Cac trung tam lon cua van hoa Hy Lap la Alexandria va Antioch, thu đo cua trieu đai Ptolemaios Ai Cap va Seleukos Syria tuong ung.
Nhung cuoc chinh phat cua Alexandros đa co mot so hau qua cho cac thanh bang Hy Lap. No mo ra chan troi rong mo cho nguoi Hy Lap, lam cho cac cuoc xung đot giua cac thanh pho tro nen bat tan va mot lan song di cu on đinh, đac biet la gioi tre va đay tham vong, toi nhung đe quoc Hy Lap moi o phia đong. Nhieu nguoi Hy Lap di cu đen Alexandria, Antioch va nhieu thanh pho Hy Lap khac moi đuoc thanh lap theo su đanh dau cua Alexandros, ca toi tan nhung gi đuoc bay gio la Afghanistan va Pakistan, noi cac vuong quoc Hy Lap-Bactria va Vuong quoc An-Hy Lap ton tai cho đen cuoi the ky I TCN.
Sau cai chet cua Alexandros va sau cac cuoc xung đot kha lau, đe che cua ong đa bi phan chia giua cac tuong cua minh, ket qua la hinh thanh Vuong quoc Ptolemaios (o Ai Cap), vuong quoc Seleukos (nam o Can đong, Luong Ha va Ba Tu) va trieu đai Antigonos tai Macedonia. Trong giai đoan nay, cac thanh bang (poleis) cua Hy Lap đa co the gianh lai mot so quyen tu do cua ho, mac du van con tren danh nghia chiu su cai tri cua Vuong quoc Macedonia.
Cac thanh bang tu thanh lap hai lien minh, Lien minh Achaea (bao gom ca Thebes, Corinth va Argos) va Lien minh Aetolia (bao gom Sparta va Athen). Trong phan lon thoi gian cho đen khi La Ma chinh phuc, cac lien minh cua ho thuong la co chien tranh voi nhau, hoac lien minh voi cac ben khac nhau trong cac cuoc xung đot giua cac Diadochi (cac quoc gia ke tuc đe che cua Alexandros).

Vuong quoc Antigonos đa tham gia vao mot cuoc chien tranh voi Cong hoa La Ma vao cuoi the ky thu III. Mac du cuoc chien tranh Macedonia lan thu nhat đa bat phan thang bai, nguoi La Ma, đa tiep tuc tien hanh cuoc chien voi Macedonia cho đen khi no đa hoan toan bi sap nhap vao Cong hoa La Ma (nam 149 truoc Cong nguyen). Trong khi o phia đong đe che Seleukos cong kenh dan dan tan ra, mac du mot phan con ton tai cho đen nam 64 truoc Cong nguyen, trong khi Vuong quoc Ptolemaios o Ai Cap tiep tuc ton tai cho đen nam 30 truoc Cong nguyen, khi no cung bi chinh phuc boi nhung nguoi La Ma. Lien minh Aetolia đa tang cuong canh giac voi su hien dien cua La Ma o Hy Lap, va đung ve phia vuong quoc Seleukos trong chien tranh La Ma-Syria, khi nguoi La Ma đa chien thang, lien minh đa bi sap nhap vao nuoc Cong hoa. Mac du lien minh Achaea ton tai lau hon ca lien minh Aetolia va Macedonia, no cung nhanh chong bi đanh bai va bi sap nhap boi nhung nguoi La Ma vao nam 146 TCN, mang đen dau cham het cho su đoc lap cua tat ca cac thanh bang Hy Lap.


= Hy Lap thoi La Ma =

Ban đao Hy Lap đa nam duoi su cai tri cua La Ma trong nam 146 TCN, Macedonia tro thanh mot tinh cua La Ma, trong khi phia Nam Hy Lap nam duoi su giam sat cua thai thu cua Macedonia. Tuy nhien, mot so thanh bang Hy Lap đa co gang đe duy tri nen đoc lap mot phan va tranh thue. Nhung hon đao o Aegea đa đuoc them vao vung lanh tho nay trong nam 133 TCN. Athens, va cac thanh pho Hy Lap khac noi day trong nam 88 TCN, va ban đao bi đe bep boi tuong La Ma Sulla. Cac cuoc noi chien La Ma tan pha vung đat nay hon nua, cho đen khi Augustus to chuc ban đao thanh tinh Achaea trong nam 27 truoc Cong nguyen.


Đia ly = Cac vung đat =

Cac lanh đia cua Hy Lap co nhieu đoi nui, va ket qua la, Hy Lap co đai bao gom nhieu khu vuc nho hon đeu co ngon ngu rieng cua minh, đac thu van hoa va ban sac. Khu vuc va xung đot khu vuc đa đuoc mot đac trung noi bat cua Hy Lap co đai. Cac thanh pho co xu huong đuoc đat tai thung lung giua nui, hoac o đong bang ven bien, va thong tri mot khu vuc nhat đinh xung quanh.
O phia nam nam tren ban đao Peloponnese, tu no bao gom cac vung Laconia (đong nam), Messenia (tay nam), Elis (phia tay), Achaia (phia Bac), Korinthia (đong bac), Argolis (phia đong), va Arcadia (trung tam). Nhung ten nay ton tai cho đen ngay nay la quan cua Hy Lap hien đai, mac du co ranh gioi hoi khac nhau. Vung đat chinh cua Hy Lap o phia bac, ngay nay goi la Trung Hy Lap, bao gom Aetolia va Acarnania o phia tay, Locris, Doris, va Phocis o trung tam, trong khi o phia đong la Boeotia, Attica, va Megaris. Thessaly nam phia đong bac, trong khi Epirus nam ve phia tay bac. Epirus keo dai tu Vinh Ambracia o phia Nam đen vung nui va song Ceraunian Aoos o phia bac, va bao gom Chaonia (phia Bac), Molossia (trung tam), va Thesprotia (phia nam). O goc phia đong bac la Macedonia, ban đau bao gom ha Macedonia va khu vuc cua no, chang han nhu Elimeia, Pieria, va Orestis. Khoang thoi gian cua Alexandros I cua Macedonia, cac vi vua trieu đai Argead cua Macedonia bat đau mo rong toi Thuong Macedonia, vung đat noi sinh song cua bo lac Macedonia đoc lap nhu Lyncestae va Elmiotae, ve phia Tay, vuot song Axius, la Eordaia, Bottiaea, Mygdonia, va Almopia, noi cac bo toc Thracian đinh cu 


= Thuoc đia =

Trong thoi ki co xua, dan so Hy Lap đa tang vuot qua kha nang canh tac cua đat von bi gioi han (theo mot uoc tinh, dan so cua Hy Lap co đai tang them hon muoi lan trong khoang thoi gian tu 800 TCN đen 400 TCN, tang tu dan so la 800.000 đen mot so luong dan so uoc tinh tong so 10-13000000).
Tu khoang nam 750 TCN nguoi Hy Lap bat đau 250 nam mo rong, xay dung cac thuoc đia theo tat ca cac huong. Ve phia đong, bo bien Aegea cua Tieu A đuoc chiem lam thuoc đia đau tien, tiep theo la Cyprus va cac bo bien cua Thrace, vung bien Marmara va bo bien phia nam Bien Đen.
Cuoi cung thuoc đia cua Hy Lap đa đat đen tan phia đong bac la Ukraine va Nga ngay nay (Taganrog). Ve phia tay bo bien Illyria, Sicilia va mien Nam Y đa co nguoi đinh cu, tiep theo la mien Nam nuoc Phap, Corse, va tham chi ca phia đong bac Tay Ban Nha. Thuoc đia cua Hy Lap cung đa đuoc thanh lap tai Ai Cap va Libya.
Syracuse, Napoli, Marseille va Istanbul ngay nay đa co su khoi đau la thuoc đia cua Hy Lap nhu Syracusae (Συρακουσαι), Neapolis (Νεαπολις), Massalia (Μασσαλια) va Byzantion (Βυζαντιον). Cac thuoc đia đa đong mot vai tro quan trong trong su truyen ba anh huong cua Hy Lap khap chau Au, va cung ho tro trong viec thanh lap mang luoi kinh doanh khoang cach dai giua cac thanh pho Hy Lap, quoc gia, thuc đay nen kinh te cua Hy Lap co đai.


Chinh tri va xa hoi = Chinh tri =
Hy Lap co đai bao gom nhieu hon hoac it hon hang tram thanh bang đoc lap (polei). Đay la mot tinh huong khong giong nhu hau het cac xa hoi đuong thoi khac, ma hoac mot bo toc, hay mot vuong quoc cai tri mot vung lanh tho tuong đoi lon. Chac chan vi tri đia ly cua Hy Lap - chia cat va phan chia boi nhung ngon đoi, nui va con song - gop phan vao tinh roi rac cua Hy Lap co đai. Mot mat, nguoi Hy Lap co đai đa khong co nghi ngo rang ho la "mot dan toc, ho co cung ton giao, van hoa co ban giong nhau, va cung mot ngon ngu. Hon nua, nguoi Hy Lap đa rat y thuc ve nguon goc bo lac cua ho, Herodotus đa co the đe phan loai rong rai cac thanh bang theo bo lac. Tuy nhien, mac du nhung moi quan he cao hon nay ton tai, chung duong nhu hiem khi co mot vai tro quan trong trong chinh tri Hy Lap. Su đoc lap cua nhung poleis đuoc bao ve rat manh liet, thong nhat đat nuoc la mot cai gi đo hiem khi co trong du tinh cua nguoi Hy Lap co đai. Ngay ca khi, trong cuoc xam luoc Hy Lap lan thu hai cua nguoi Ba Tu, mot nhom cac thanh bang đa tu minh lien minh đe bao ve Hy Lap, phan lon cac polei van trung lap, va sau khi đanh bai Ba Tu, cac đong minh nhanh chong quay ra tranh gianh.
Nhu vay, đac thu chinh cua he thong chinh tri Hy Lap co đai; truoc het, la tinh chat roi rac cua no, va thu hai la su tap trung đac biet vao cac trung tam thanh thi trong so cac quoc gia nho be khac. Cac đac thu cua he thong Hy Lap tiep tuc chung minh bang cac thuoc đia ma ho thiet lap tren khap vung bien Đia Trung Hai, mac du chung co the coi nhu mot Polis Hy Lap nhat đinh nhu thanh bang 'me' cua chung(va van co cam tinh voi no), chung đa la mot thanh bang hoan toan đoc lap.
Chac chan nhung Poleis nho hon co the bi thong tri boi cac nuoc lang gieng lon hon, nhung cuoc chinh phuc hoac su cai tri truc tiep cua mot thanh bang khac xuat hien kha hiem. Thay vao đo, mot hom poleis lap thanh mot lien minh. Sau đo trong thoi ky co đien, cac lien minh se tro nen it hon va lon hon, đuoc thong tri boi mot thanh pho (đac biet la Athen, Sparta va Thebes), va thuong cac poleis se bi ep buoc phai tham gia do bi đe doa chien tranh (hoac nhu la mot phan cua mot hiep uoc hoa binh). Ngay ca sau khi Philippos II cua Macedonia 'chinh phuc' phan trung tam cua Hy Lap co đai, ong đa khong co gang đe sap nhap vung lanh tho ay, hoac thong nhat thanh mot tinh moi, nhung chi đon gian la bat buoc cac poleis tham gia Lien minh Corinth cua rieng minh.


= Chinh quyen va luat phap =
Ban đau nhieu thanh bang Hy Lap duong nhu đa la cac vuong quoc nho, thuong co mot quan chuc thanh pho thuc hien mot so chuc nang, nghi le cua vua (basileos), vi du nhu basileos Archon tai Athens [21] Tuy nhien, vao thoi ky co xua va nhung su hieu biet lich su đau tien, hau het đa chuyen thanh che đo mot nhom quy toc đau so. Van chua ro chinh xac lam the nao su thay đoi nay xay ra.
Chac chan, su thong tri ve chinh tri va đi kem voi no la su tap trung toan bo cua cai vao tay mot nhom nho cac gia đinh de gay ra bat on xa hoi trong thanh bang. O nhieu thanh pho, mot bao chua (khong phai trong y nghia hien đai chi che đo đoc đoan đan ap), vao mot thoi điem nao đo se nam quyen kiem soat va cai tri theo y minh.


= Xa hoi =
Nhung net đac trung cua xa hoi Hy Lap co đai la su chia phan chia giua nguoi tu do va no le, vai tro khac nhau giua nam gioi va nu gioi, su it phan biet đia vi xa hoi dua tren goc gac ra đoi, va su quan trong cua ton giao. Loi song cua nguoi Athena la pho bien trong the gioi Hy Lap so voi che đo đac biet cua Sparta.


 Cau truc xa hoi  Chi co nhung nguoi tu do moi co quyen lam cu dan thanh pho va đuoc bao ve đay đu boi luat phap trong mot thanh-bang. Trong hau het cac thanh bang, khong giong nhu La Ma, su noi troi trong xa hoi khong cho phep nhung quyen loi đac biet. Chang han, sinh ra trong mot gia đinh nao đo khong co nghia la co nhung đac quyen. Vai gia đinh kiem soat chuc nang ton giao cong đong, nhung noi chung đieu nay khong co nghia la co quyen luc nao đo trong chinh quyen. Tai Athena, dan chung đuoc chia thanh bon tang lop dua theo su giau co. Nguoi ta co the thay đoi tang lop cua minh neu co nhieu tien hon. Tai Sparta, tat ca cac nam cong dan cua thanh pho đeu đuoc xac đinh la "binh đang" neu ho ket thuc viec hoc hanh cua ho. Tuy vay, cac vua nguoi Sparta lanh đao ton giao va quan đoi cua thanh bang thuong đen tu hai gia đinh khac nhau.
No le khong co quyen luc va đia vi. Ho co quyen co gia đinh va tai san rieng, tuy nhien khong co quyen chinh tri. Nam 600 TCN che đo chiem huu no le đa trai rong khap Hy Lap. Đen the ky thu V TCN, no le chiem đen mot phan ba so dan o mot so thanh bang. No le ben ngoai Sparta hau nhu khong bao gio noi day boi vi ho thuoc nhieu quoc tich khac nhau va tan mat kho co the to chuc lai voi nhau.
Hau het cac gia đinh đeu so huu no le lam nguoi giup viec nha va lao đong tay chan, ngay ca nhung gia đinh ngheo cung co the co mot hay hai no le. Nhung nguoi so huu khong bao gio đuoc phep đanh đap hay giet hai no le. Nhung nguoi su huu thuong hua se tra tu do cho nhung no le trong tuong lai đe ho lam viec cham chi hon. Khong nhu o La Ma, nhung nguoi no le đuoc tra tu do khong the tro thanh nhung cong dan thanh pho.
Thay vao đo, ho gia nhap vao thanh phan cac metic, bao gom nhung nguoi tu nuoc ngoai hay nhung thanh bang khac đuoc cho phep sinh song trong thanh bang nay.
Nhung thanh bang cung đuoc phap luat cho phep so huu no le. Nhung no le cong đong nay co su đoc lap lon hon so voi nhung no le do cac gia đinh so huu, tu kiem song va lam nhung cong viec chuyen mon. Trong Athena, nhung no le cong đong đuoc đao tao đe theo doi viec lam ra tien gia, trong khi nhung no le tai cac đen tho thi lam viec nhu nhung ke phuc dich cua vi than trong đen.
Sparta co mot dang no le đac biet goi la helot. Helot la nhung tu nhan cua cuoc chien Hy Lap do cac thanh bang so huu va đua vao cac gia đinh. Helot chuyen đi kiem thuc pham va lam nhung cong viec vat noi tro cho cac gia đinh, cho phep phu nu co the tap trung nuoi day con cai tot hon va nam gioi co thoi gian đe huan luyen thanh linh hoplite. Nhung ong chu cua ho thuong xuyen đoi xu rat khac nghiet voi ho nen rat hay co nhung cuoc noi day.


= Loi song =

Trong suot mot thoi gian dai, loi song trong cac thanh - bang Hy Lap gan nhu khong thay đoi đang ke. Nguoi Hy Lap tai cac thanh pho thuong o trong nhung khu nha voi nhung can ho thap hoac nhung ngoi nha danh cho mot gia đinh, tuy theo thu nhap. Nha o, chung cu, va đen đai thuong nam quanh cac agora (cho). Cong dan cung song trong cac lang nho va cac nong trai nam trong vung nong thon cua thanh bang. Tai Athena, nhieu nguoi song ben ngoai hon la ben trong cong thanh.
Mot ho gia đinh Hy Lap tuong đoi đon gian, thuong co phong ngu, phong chua đo đac, va bep đuoc bo tri o san nho ben trong nha. Moi ho thuong co cha me va con cai, tuy nhien thuong khong co ho hang song chung. Đan ong trong nha co trach nhiem đi lam nuoi song gia đinh hoac đau tu vao đat đai va buon ban. Đan ba co nhiem vu quan ly chi tieu trong nha va no le, lay nuoc tu cac voi nuoc cong cong mang ve nha, nau nuong, cham soc con cai. Đan ong co phong rieng đe tiep khach vi khach nam gioi khong đuoc phep vao trong phong phu nu va tre em. Nhung nguoi đan ong giau co đoi khi co the moi ban be đen du symposium (tiec uong). Nguoi ta lay anh sang tu nhung ngon đen dung dau olive, va suoi bang cac lo than cui. Đo đac trong nha it va đon so, thuong gom ghe, ban, va giuong bang go.
Thuc pham Hy Lap co đai cung het suc đon gian. Nguoi ngheo thuong an chao lua mach bo them hanh, rau va pho mai hay dau oliu. Chi co it nguoi đuoc an thit thuong xuyen, ngoai tru khi đuoc phan phoi mien phi tu cac buoi hien te đong vat tai cac le hoi cua thanh bang. Cac lo nuong banh ban banh mi nong hang ngay, con cac tiem nho hon thi co ban đo an nhanh. Ruou pha them nuoc la thuc uong đuoc ua chuong.
Trang phuc nguoi Hy Lap it thay đoi theo thoi gian. Ca đan ong va phu nu đeu mac trang phuc quan đon gian. Trang phuc thuong co cac hoa tiet nhieu mau va co that day nit. Nguoi Hy Lap mac ao choang va đoi mu khi troi lanh, va khi troi am thuong mang dep thay cho giay da. Phu nu dung đo trang suc va my pham - đac biet la chi bot, đe tao ra nuoc da sang. Đan ong thuong đe rau đen khi Alexander đai đe đua ra mot cao rau.
Thuoc men tai Hy Lap co đai kha han che. Hippocrates đa tach biet me tin voi viec chua tri bang thuoc vao the ky thu V TCN. Cac vi thao duoc đuoc dung đe giam đau, va thay thuoc co the thuc hien mot so phau thuat đon gian. Tuy the ho van chua chua đuoc cac benh truyen nhiem, do đo nhung nguoi khoe manh van co the tu vong bat ky luc nao khi mac benh.
Đe co suc khoe va san sang cho nghia vu quan su, đan ong phai thuong xuyen luyen tap. Hau nhu moi thanh-bang đeu co it nhat mot gymnasium, bao gom mot khu nha đe tap luyen nhieu mon, đuong chay, be boi, phong thuyet trinh va khuon vien, va chi mo cua cho đan ong vao. Cac le hoi thanh bang thuong co nhieu tro giai tri. Than linh thuong đuoc cung te trong cac cuoc đua tai trong am nhac, ca kich va van tho. Nguoi Athena hay ba hoa rang thanh pho cua ho to chuc le hoi gan nhu moi ngay. Cac le hoi toan Hy Lap lon đuoc to chuc tai Olympia, Delphi, Nemea va Isthmia. Cac van đong vien va nhac si thang trong cac cuoc tranh tai nay thuong tro nen giau co va noi tieng. Cuoc tranh tai pho thong va cung la ton kem nhat la mon đua xe ngua.


= Giao duc =
Trong phan lon lich su Hy Lap, giao duc la tu thuc, ngoai tru o Sparta. Trong suot thoi ky Hy Lap hoa, mot so thanh-bang mo cac truong cong. Chi co cac gia đinh kha gia moi moi đuoc thay ve nha. Con trai đuoc hoc đoc, viet va trich giang van hoc. Ho cung đuoc hoc hat va choi mot thu nhac cu cung nhu đuoc huan luyen đe tro thanh van đong vien va phuc vu quan đoi. Ho hoc khong phai đe co viec lam ma đe tro thanh mot cong dan huu ich. Con gai cung hoc đoc, hoc viet va so hoc đe co the quan ly đuoc gia đinh. Ho gan nhu khong bao gio đuoc hoc tiep sau thoi nien thieu.
Mot so it nam thanh nien tiep tuc hoc sau thoi nien thieu. Khi con la thieu nien thi ho hoc triet hoc voi chuc nang la mon hoc huong dan cach song, va thuat hung bien đe co the noi nang thuyet phuc nguoi khac khi o trong nghi truong. Vao thoi ky Co đien, viec đao tao nhu the nay la can thiet cho mot thanh nien co tham vong. Mot phan quan trong trong giao duc cua mot thieu nien giau co la mot su huong dan voi mot nguoi cao tuoi, ma o mot vai noi va thoi gian co the bao gom ca tinh yeu quan he yeu đuong thay tro voi mot nguoi lon tuoi. Nguoi thieu nien hoc bang cach quan sat thay minh thuyet trinh ve chinh tri o trong cho (agora), đong thoi giup thay tien hanh nhung nghia vu cong đong, tap luyen the thao (gymnasium) va tham du tiec tung (symposium) voi thay. Nhung sinh vien co kha nang co the tiep tuc viec hoc tai cac truong trung hoc (collegium), roi đen hoc đai hoc (universitas) o mot thanh pho lon. Nhung truong đai hoc nay do cac giao su noi tieng to chuc. Hai trong so nhung truong đai hoc lon nhat cua Athena la Lyceum (truong Peripatetic đuoc thanh lap boi Aristoteles) va Hoc vien Platon (đuoc thanh lap boi Platon). He thong giao duc cua nguoi Hy Lap co đai giau co con đuoc goi la Paideia.


= Kinh te =

O thoi đinh cao kinh te, trong the ky thu 5 va the ky thu 4 TCN, Hy Lap co đai la nen kinh te tien tien nhat tren the gioi. Theo mot so nha su hoc kinh te, no la mot trong nhung nen kinh te tien cong nghiep phat trien nhat. Đieu nay đuoc chung minh boi muc luong trung binh hang ngay cua nguoi lao đong Hy Lap la 12 kg lua mi. Con so nay cao gap 3 lan muc luong trung binh hang ngay cua mot nguoi lao đong Ai Cap trong thoi ky La Ma, chi khoang 3,75 kg.


= Nen dan chu =
Ke tu "thoi ky co đien" cua Hy Lap co đai, nhieu thanh bang Hy Lap đa thiet lap nen cac chinh quyen dan chu đau tien trong lich su loai nguoi. O cac nen dan chu nay, nhung cong dan la nam gioi truong thanh (khong phai no le) va la nguoi ban xu (khong phai nguoi nuoc ngoai) cua thanh bang đong vai tro truc tiep trong viec quan ly cac van đe cua nha nuoc, nhu tuyen chien, phai cac đoan ngoai giao va phe chuan cac hiep uoc. Nen dan chu o Hy Lap co đai la mot hinh thuc dan chu truc tiep, trong đo Hoi đong cong dan la co quan quyen luc toi cao, voi su tham gia vao bo may chinh quyen cua cong dan la rat rong lon. Cho đen nay, noi tieng nhat va đuoc biet đen nhieu nhat van la nen dan chu o thanh bang Athens. Tuy nhien, it nhat nam muoi hai thanh bang Hy Lap co đai khac bao gom Corinth, Megara va Syracuse cung đa tung trai qua che đo dan chu trong mot phan lich su cua ho.


 Nen dan chu Athens  Che đo dan chu o thanh bang Athens đuoc mo ta la nen dan chu đau tien đuoc biet đen tren the gioi. Cac thanh bang khac cua Hy Lap cung đa thiet lap cac nen dan chu, hau het đeu phong theo mo hinh cua Athens, nhung khong co o đau ma nen dan chu lai thanh fai nhu o Athens.
Solon (nam 594 truoc Cong nguyen), Cleisthenes (nam 508/7 truoc Cong nguyen) va Ephialtes (nam 462 truoc Cong nguyen) đa nhung nguoi đong vai tro quan trong nhat cho su hinh thanh va phat trien cua nen dan chu Athens.
Truoc khi nhung cai cach cua Solon dien ra, thanh bang Athens đuoc quan ly boi chin nguoi quy toc goi la Archon hay quan chap chinh, nhung nguoi nay đuoc bo nhiem hoac bau len hang nam boi mot hoi đong quy toc goi la Areopagus hay hoi đong truong lao. Viec bau hoac bo nhiem cac quan chap chinh thuong dua tren co so đia vi cua gia toc va su giau co cua ho, do đo mang tinh chat phan dan chu ro ret. Thoi ky nay đa xuat hien cai goi la "Hoi đong cong dan Athens" (Ekklesia) nhung quyen luc cua co quan nay gan nhu la khong co.
Solon đuoc bau lam quan chap chinh vao nam 594 TCN, ngay sau đo ong đa ban hanh mot loat cac cai cach, đat nen mong cho nen dan chu cua Athens sau nay. Nhung cai cach chinh cua ong bao gom:

Cho phep tat ca cac cong dan Athens, bat ke tang lop nao, đeu tro thanh thanh vien cua Hoi đong cong dan (Ekklesia). Hoi đong cong dan co bon chuc nang chinh: đua ra cac quyet đinh hanh phap (cac sac lenh, chang han nhu quyet đinh tham chien hoac trao quyen cong dan cho nguoi nuoc ngoai), bau mot so quan chuc, ben canh đo con co quyen lap phap va xet xu cac toi pham chinh tri.
Thanh lap mot toa an toi cao (Heliaia), gom 6.000 tham phan, lua chon bang hinh thuc boc tham trong so nhung cong dan tu 30 tuoi tro len.
Thanh lap mot co quan hanh phap goi la Hoi đong 400 (boule), chiu trach nhiem đieu hanh cac cong viec hang ngay cua thanh pho.
Cleisthenes tiep tuc ke thua nhung cai cach cua Solon va nang no len mot tam cao hon nua. Co the coi Athens đa thuc su tro thanh mot nen dan chu vao khoang nam 508 truoc Cong nguyen, cac nha su hoc đuong đai đa vi Cleisthenes la "cha đe cua nen dan chu Athens". Ong đa to chuc lai Boule, mo rong quy mo cua no tu 400 thanh vien duoi thoi Solon len thanh 500 thanh vien. Ben canh đo, Cleisthenes đa sang tao ra mot thu tuc đuoc goi la ostrakismos, cho phep cong dan Athens co the bo phieu đe truc xuat khoi thanh pho nhung phan tu đuoc xem la moi nguy hai cho nen dan chu.
Ephialtes cung la mot chinh tri gia vi đai khac đa đong gop rat lon vao qua trinh hoan thien nen dan chu Athens. Vao cuoi nhung nam 460 truoc Cong nguyen, ong đa ban hanh cac cai cach lam giam suc manh cua hoi đong quy toc Areopagus, the luc bao thu đang kim ham đa phat trien cua nen dan chu. Tuy vay chinh đieu nay đa khien ong bi gioi quy toc thu han, dan đen cai chet cua ong.


= Chien tranh =


Nen van minh va van hoa Hy Lap co đai = Van hoc va san khau, kich nghe =

Nha tho Hy Lap som nhat đuoc biet đen la Homer voi hai ban anh hung ca Iliad va Odyssey. Nhung nha tho tru tinh Sappho, Alcaeus va Pindar co anh huong lon trong thoi ky đau phat trien cua tho ca truyen thong Hy Lap. Aeschylus la nha viet kich bi kich lon đau tien cua Hy Lap, voi tac pham đuoc biet đen nhieu nhat la la vo kich Promethee bi xieng. Sophocles noi tieng voi nhung vo bi kich cua ong ve vua Oedipus. Euripides đuoc biet đen voi nhung vo kich thuong xuyen vuot qua ranh gioi cua the loai bi kich, đac biet la vo Medee. The loai hai kich co nhung cai ten tieu bieu la Aristophanes va Menander. Cac nha su gia Hi Lap noi tieng thoi ki nay la Herodotus va Thucydides, ca hai đeu song trong the ky thu 5 truoc Cong nguyen, đa viet ve cac su kien xay ra ngay truoc va trong suot cuoc đoi cua chinh ho.
Van hoc Hy Lap co đai đa co tac đong sau sac đoi voi van hoc Hy Lap sau nay va ca van hoc phuong Tay noi chung.


= Triet hoc =

Triet hoc Hy Lap co đai la nen triet hoc đuoc hinh thanh vao khoang the ky VI truoc cong nguyen đen the ky VI tai Hy Lap. Triet hoc Hy Lap co đai đuoc xem la thanh tuu ruc ro cua van minh phuong tay, tao nen co so xuat phat cua triet hoc chau Au sau nay. Alfred Whitehead nhan xet rang "triet hoc phuong tay thuc ra chi la mot loat cac chu thich cho Plato". Cac nha triet hoc Hy Lap co đai tap trung vao hai chu đe chinh. Thu nhat la moi lien he giua nguyen nhan va he qua, hay noi cach khac, tim cau tra loi cho cau hoi phai chang cac su vat hien tuong van đong theo mot chuoi nguyen nhan-he qua tat yeu khach quan hay chi la su trung hop, tinh co ngau nhien. Thu hai la ban chat va khoi thuy cua the gioi ton tai. Nhung đai dien tieu bieu nhat cua nen triet hoc nay la Socrates, Plato, Aristotle va Epicurus.


= Am nhac =


= Khoa hoc va Cong nghe =

Cac nha toan hoc Hy Lap co đai đa đong gop nhieu su phat trien quan trong cho linh vuc toan hoc. Nhung kham pha cua mot so nha toan hoc Hy Lap, bao gom Pythagoras, Euclid, va Archimedes, van con đuoc su dung trong giang day toan hoc ngay nay.
Nguoi Hy Lap đa phat trien thien van hoc đen mot muc đo cao. Mo hinh ba chieu đau tien giai thich ro rang chuyen đong cua cac hanh tinh đa đuoc phat trien vao the ky thu 4 truoc Cong nguyen boi Eudoxus va Callippus. Heraclides Ponticus la nguoi đau tien tin rang Trai Đat tu quay quanh truc cua no. Vao the ky thu 3 truoc Cong nguyen, Aristarchus xu Samos la nguoi đau tien neu len thuyet nhat tam. Eratosthenes đa tinh đuoc chu vi cua Trai Đat voi sai so rat nho. Co che Antikythera, mot thiet bi đe tinh toan chuyen đong cua cac hanh tinh, co nien đai tu khoang nam 80 TCN, va la to tien cua may tinh thien van ngay nay. No đuoc phat hien trong mot con tau đam co xua ngoai khoi đao Antikythera cua Hy Lap, giua Kythera va Crete.
Nguoi Hy Lap co đai cung đa co nhung kham pha quan trong trong linh vuc y hoc. Hippocrates song trong thoi ki nay, va la mot trong nhung nhan vat noi bat nhat trong lich su y hoc. Ong đuoc menh danh la "cha đe cua y hoc".


= Nghe thuat Hy Lap co đai =

Lich su nghe thuat cua thoi ky Hellenic thuong đuoc chia thanh bon giai đoan: Hinh hoc nguyen thuy (Protogeometric) (1100-900 TCN), Hinh hoc (Geometric) (900-700 TCN), Archaic (700-500 TCN) va co đien (500-332 TCN) voi cac tac pham đieu khac đuoc đuoc tiep tuc phan loai trong ve Co đien gian di (Severe Classical), Co đien cao (High Classical) va Hau Co đien.


= Kien truc Hy Lap co đai =

Hai quan the kien truc cong cong pho bien trong đo thi co đai luc bay gio la agora (quang truong cong cong, mang tinh dan dung) va acropol (la nhung quan the kien truc voi nhieu đen đai, đuoc xay dung tren nhung khu đoi cao).
Đen tho Hy Lap co đai co đac điem la nhieu cot chay vong phia ben ngoai. Mat bang đen tho Hy Lap co đai đuoc tao thanh boi ba thanh phan chinh: pronaos (tien sanh), naos (gian tho) va pathenon (phong đe chau bau). Ngoai ra, trong mot so đen con co them opisthodomos (hau sanh). Ve đep cua đen đai Hy Lap co đai gan lien voi su ra đoi va phat trien cua cac loai thuc cot.
Cac cong trinh tieu bieu cho kien truc thoi ky nay la Đen Parthenon, Acropolis (Ακροπολη) o Athena, Propylaia (Προπυλαια) - Son mon, đen Athena Nike (Đen tho than Athena Chien thang), Đen Erecteyon


= Tin nguong va than thoai =

Than thoai Hy Lap la tap hop nhung huyen thoai va truyen thuyet cua nguoi Hy Lap co đai lien quan đen cac vi than, cac anh hung, ban chat cua the gioi, va nguon goc cung nhu y nghia cua cac tin nguong, nghi le ton giao cua ho. Cac vi than Hy Lap noi tieng nhat la muoi hai vi than tren đinh Olympics gom Zeus, vo Hera, Poseidon, Ares, Hermes, Hephaestus, Aphrodite, Athena, Apollo, Artemis, Demeter va Dionysus. Cac vi than quan trong khac bao gom Hebe, Hades, Helios, Hestia, Persephone va Heracles. Cha me cua Zeus la Cronus va Rhea cung la bo me cua Poseidon, Hades, Hera, Hestia va Demeter.


Xem them The Van Hoi co đai
Kien truc Hy Lap co
Nghe thuat Hy Lap co
Nhung huyen bi Eleusis
Nien đai Hy Lap co đai
Danh sach nguoi Hy Lap co
Danh sach cac thanh pho Hy Lap co
Lich su thanh Athena
Nha hat Hy Lap
Than thoai Hy Lap


Chu thich Đoc them Bowersock, G. W. (1985). "The literature of the Empire". Trong Easterling, P. E.; Knox, Bernard M. W. (bien tap). The Cambridge History of Classical Literature. Cambridge: Cambridge University Press.
Bulloch, A. W. (1985). "Hellenistic Poetry". Trong Easterling, P. E.; Knox, Bernard M. W. (bien tap). The Cambridge History of Classical Literature. Cambridge: Cambridge University Press.
Handley, E. W. (1985). "Comedy". Trong Easterling, P. E.; Knox, Bernard M. W. (bien tap). The Cambridge History of Classical Literature. Cambridge: Cambridge University Press.
Hornblower, Simon (2011). The Greek World: 479–323 BC (an ban thu 4). Abingdon: Routledge.
Kirk, G. S. (1985). "Homer". Trong Easterling, P. E.; Knox, Bernard M. W. (bien tap). The Cambridge History of Classical Literature. Cambridge: Cambridge University Press.
Konig, Jason (2016). "Literature in the Roman World". Trong Hose, Martin; Schenker, David (bien tap). A Companion to Greek Literature. John Wiley & Sons.
Martin, Thomas R. (2013). Ancient Greece: From Prehistoric to Hellenistic Times (an ban thu 2). New Haven: Yale University Press.
McGlew, James (2016). "Literature in the Classical Age of Greece". Trong Hose, Martin; Schenker, David (bien tap). A Companion to Greek Literature. John Wiley & Sons.
Mori, Anatole (2016). "Literature in the Hellenistic World". Trong Hose, Martin; Schenker, David (bien tap). A Companion to Greek Literature. John Wiley & Sons.
Power, Timothy (2016). "Literature in the Archaic Age". Trong Hose, Martin; Schenker, David (bien tap). A Companion to Greek Literature. John Wiley & Sons.


Lien ket ngoai The Canadian Museum of Civilization—Greece Secrets of the Past
Ancient Greece website from the British Museum
Economic history of ancient Greece
The Greek currency history
Limenoscope Luu tru ngay 11 thang 5 nam 2011 tai Wayback Machine, an ancient Greek ports database
The Ancient Theatre Archive, Greek and Roman theatre architecture
Illustrated Greek History, Dr. Janice Siegel, Department of Classics, Hampden–Sydney College, Virginia