Khoa than hay loa the la trang thai ma con nguoi khong mac quan ao hoac đac biet la khong che bo phan sinh duc. Trong mot so xa hoi, anh khoa than mot phan đuoc đinh nghia la khong che phu cac bo phan khac cua co the đuoc coi la goi tinh.
Tran trui, hoac viec mat long tren co the, la mot trong nhung đac điem vat ly đanh dau su tien hoa cua con nguoi hien đai ve mat giai phau tu to tien hominini. Trong nhieu ngan nam, con nguoi khong mac quan ao, đieu nay tiep tuc la chuan muc trong mot so xa hoi ban đia bi co lap o vung khi hau nhiet đoi. Nguoi ta thuong chap nhan rang viec ap dung rong rai quan ao xay ra khi moi nguoi di cu đen cac vung khi hau khac can đuoc bao ve khoi cac yeu to. Ngoai ra, khi cac xa hoi phat trien tu viec san ban hai luom thanh nong dan, quan ao tro thanh mot phan cua su tien hoa van hoa khi cac ca nhan va cac nhom tro nen khac biet boi đia vi va giai cap. Trong cac nen van minh so khai nhu Ai Cap, no le, tre em va nhung nguoi khac co đia vi thap hon thuong tiep tuc khoa than.
Su hieu biet hien đai ve khoa than rat phuc tap ve mat van hoa do cac y nghia khac nhau đuoc đua ra voi cac trang thai coi quan ao khac nhau trong cac tinh huong xa hoi khac nhau. Trong bat ky xa hoi cu the nao, anh khoa than đuoc xac đinh lien quan đen viec mac quan ao đung cach, khong lien quan đen cac bo phan co the cu the đuoc phoi bay. Đoi voi con nguoi, khoa than va quan ao đuoc ket noi voi nhieu pham tru van hoa nhu ban sac, su rieng tu, đia vi xa hoi va hanh vi đao đuc. Tu đong nghia va uyen ngu cho rat nhieu anh khoa than, bao gom "hoa hop voi thien nhien" va "nhu khi đuoc cha me sinh ra". "Trong trang thai tu nhien " cung đuoc cac nha triet hoc su dung đe chi trang thai cua con nguoi truoc su ton tai cua cac xa hoi co to chuc.
Trong cac xa hoi phuong Tay, co hai truyen thong van hoa trai nguoc nhau lien quan đen anh khoa than. Đau tien đen tu nguoi Hy Lap co đai, nhung nguoi coi co the tran trui la trang thai tu nhien va ve co ban la tich cuc. Thu hai la dua tren cac ton giao Abraham, von xem viec khoa than la đang xau ho va ve co ban la tieu cuc. Cac giao ly co ban cua Do Thai giao, Kito giao va Hoi giao nghiem cam khoa than cong khai, va đoi khi cung cam ca khoa than rieng tu. Tuy nhien, su tuong tac giua cac truyen thong co đien Hy Lap va cac truyen thong sau nay đa dan đen su lac quan cua phuong Tay, voi hinh anh khoa than đai dien cho ca y nghia tich cuc va tieu cuc trong tam ly ca nhan, trong đoi song xa hoi va trong cac mo ta nhu nghe thuat. Vao cuoi the ky 19, cac nhom nguoi khoa than hoac nguoi theo chu nghia khoa than co to chuc đa xuat hien voi muc đich đa neu la lay lai moi lien he tu nhien voi co the va thien nhien cua con nguoi, đoi khi trong khong gian rieng tu ma ca o noi cong cong.
O Chau Phi, co mot su tuong phan ro ret giua thai đo đoi voi anh khoa than o cac quoc gia Hoi giao va thai đo đoi voi khoa than o mot so quoc gia thuoc vung ha Sahara khong bao gio bi xoa bo, hoac đang khang đinh lai cac quy tac truoc khi bi thuc dan hoa.
O chau A, cac chuan muc lien quan đen khoa than cong cong phu hop voi cac gia tri van hoa cua su so huu xa hoi va pham gia con nguoi. Thay vi bi coi la vo đao đuc hay đang xau ho, su tran trui đuoc coi la vi pham nghi thuc va co le la đang xau ho. O Trung Quoc, giu the dien la mot suc ep xa hoi manh me. O Nhat Ban, hanh vi đung đan bao gom truyen thong tam chung cong cong ca hai gioi truoc khi tiep xuc voi phuong Tay bat đau vao the ky 19, va trang phuc phu hop cho nong dan va nhung nguoi lao đong khac co the la mot manh kho cho ca nam va nu. O An Đo, cac cong uoc ve an mac phu hop khong ap dung cho cac nha su trong mot so giao phai Hindu va Jaina giao, nhung nguoi tu choi quan ao, coi no la thu cua the tuc.
Xa hoi su dung quan ao (hoac thieu no) nhu mot dau hieu cua đia vi xa hoi. Noi chung, cac chuan muc xa hoi lien quan đen anh khoa than đoi voi nam gioi khac voi phu nu. Mai đen the ky 17 o chau Au, nguc phu nu moi tro thanh mot phan cua co the phai đuoc che phu truoc cong chung. Chi trong thoi đai hien đai, anh khoa than cua tre em moi co nghia xau, truoc đo chi bao ham su ngay tho. Cac ca nhan co the co y vi pham cac tieu chuan lien quan đen khoa than; nhung nguoi khong co quyen luc co the su dung khoa than nhu mot hinh thuc phan khang, va nhung nguoi co quyen luc co the ap đat su tran trui len nguoi khac nhu mot hinh thuc trung phat.


Lich su Lich su cua viec khoa than lien quan đen thai đo xa hoi đoi voi su tran trui cua co the con nguoi trong cac nen van hoa khac nhau trong lich su. Viec su dung quan ao la mot trong nhung thay đoi đanh dau su ket thuc cua thoi ky đo đa moi va su khoi đau cua nen van minh.


= Thoi tien su =


 Su tien hoa cua viec rung long  Su tan nhiet cua co the van la loi giai thich tien hoa đuoc chap nhan rong rai nhat cho viec rung long tren co the o nhung thanh vien đau tien cua chi homo, thanh vien con song sot la nguoi hien đai.   It toc hon va tang tuyen mo hoi, giup co the ho de dang lam mat hon khi ho di chuyen tu khu rung ram mat sang cac trang co. Su thay đoi moi truong nay cung dan đen su thay đoi trong che đo an uong, tu an chay phan lon chuyen qua san ban. Theo đuoi san thu tren đong co cung lam tang nhu cau đieu chinh than nhiet. Nha nhan chung hoc va palaeobiologist Nina Jablonski thua nhan rang kha nang tan nhiet co the du thua thong qua tuyen mo hoi eccrine giup lam cho con nguoi mo rong đang ke cua nao bo, co quan cua con nguoi nhay cam voi nhiet đo nhat. Do đo, viec mat long cung la mot yeu to thich nghi hon nua, ca ve the chat va hanh vi, khien con nguoi khac biet voi cac loai linh truong khac. Mot so trong nhung thay đoi nay đuoc cho la ket qua cua lua chon tinh duc, lan đau tien đuoc Darwin đe xuat trong Hau due cua con nguoi va Lua chon lien quan đen tinh duc. Bang cach chon ban tinh co it long, con nguoi đa tang toc nhung thay đoi đuoc bat đau boi chon loc tu nhien. Lua chon tinh duc cung co the giai thich viec so long con lai cua con nguoi tap trung o vung long mu va nach, la noi chua pheromone, trong khi toc tren đau tiep tuc đuoc giu lai đe bao ve con nguoi khoi anh sang Mat Troi.
Mot loi giai thich khac ve tinh trang khong co long tuong đoi cua con nguoi cho rang cac loai ky sinh (nhu ve) tru ngu trong lop long tren nguoi tro thanh van đe khi con nguoi tro thanh tho san, song trong cac nhom lon hon voi "can cu tai nha". Su tran trui cung se lam cho viec khong co ky sinh trung tren nguoi tro nen ro rang hon voi ban tinh tuong lai.
To tien chung cuoi cung cua con nguoi va tinh tinh chi đi hai chan mot phan, thuong su dung hai chan truoc đe van đong. Cac ba me linh truong khac khong can phai mang con nho vi đeu co long đe con cai bam vao, nhung viec mat long khuyen khich viec đi hai chan mot cach hoan toan, cho phep cac ba me be con bang mot hoac ca hai tay. Su ket hop giua khong co long va tu the thang đung cung co the giai thich su no rong cua bo nguc phu nu nhu mot tin hieu tinh duc.
Voi viec mat long, da sam mau, lop da co nong đo melanin cao phat trien nhu mot su bao ve khoi tac hai cua tia cuc tim. Khi con nguoi di cu ra ngoai vung nhiet đoi, cac muc đo giam sac to khac nhau đa tien hoa đe cho phep con nguoi co the tong hop vitamin D3 voi su ho tro cua tia cuc tim. 


 Khoi đau cua quan ao  Viec mac quan ao rat co the la su thich nghi hanh vi phat sinh tu nhu cau bao ve khoi cac yeu to, bao gom ca Mat Troi (đoi voi dan cu bi mat long) va nhiet đo lanh khi con nguoi di cu đen vung lanh hon. Theo mot nghien cuu nam 2010 đuoc cong bo tren Sinh hoc phan tu va tien hoa, uoc tinh nguon goc cua quan ao dua tren phan tich di truyen chi ra rang nguon goc cua chay ran tren quan ao đa tien hoa tu to tien xa xua cua chung vao mot thoi điem giua 83.000 nam truoc va 170.000 nam truoc. Thong tin nay cho thay viec su dung quan ao co kha nang bat nguon tu con nguoi hien đai ve mat giai phau o chau Phi truoc khi ho di cu đen vung khi hau lanh hon. Mot nghien cuu nam 2017 đuoc cong bo tren tap chi Science uoc tinh rang con nguoi hien đai ve mat giai phau đa tien hoa tu 260.000 đen 350.000 nam truoc.
Quan ao phuc tap can thiet đe song sot trong thoi tiet cuc lanh se can con nguoi phai phat minh ra cac cong cu đe bien da đong vat thanh quan ao: đo mai đe lam sach va lam min, dao đa min đe cat va kim xuong đe khau. Nhung gi đuoc goi la quan ao ngay nay co the co nguon goc cung voi cac loai trang suc khac, bao gom trang suc, son co the, hinh xam va cac chinh sua co the khac, giup "trang điem" cho co the tran truong ma khong che giau no. Theo Leary va Buttermore, trang điem co the la mot trong nhung thay đoi xay ra vao cuoi thoi đai đo đa cu (40.000 đen 60.000 nam truoc), trong đo con nguoi khong chi hien đai ve mat giai phau, ma con hien đai ve mat van hoa va tam ly. va co tuong tac tuong trung.


= Lich su co đai =

O Luong Ha co đai, hau het moi nguoi đeu so huu mot mat hang quan ao duy nhat, va khoa than co nghia la o duoi cung cua quy mo xa hoi, thieu pham gia va đia vi.
Đoi voi nguoi binh thuong, quan ao it thay đoi o Ai Cap co đai tu thoi ky đau trieu đai, (3150-2686 TCN) cho đen thoi trung vuong quoc (2055-1650 TCN). Mac du bo phan sinh duc cua nguoi truong thanh thuong đuoc che đi, khoa than o Ai Cap co đai khong phai la vi pham bat ky quy tac xa hoi nao, nhung thuong la mot quy uoc cho thay su thieu giau co; nhung nguoi co the đu kha nang đe lam nhu vay se bao phu co the nhieu hon. Ca đan ong va phu nu đeu mac vay co ten la schenti tien hoa tu nhung chiec kho va giong nhu nhung chiec vay hien đai. No le va nguoi lao đong đeu khoa than hoac mac kho. Chi co phu nu thuoc tang lop thuong luu moi mac kalasiris, mot chiec vay bang vai lanh ru hoac mo trong suot tu tren hoac duoi nguc đen mat ca chan. Nu nghe si bieu dien khoa than. Tre em khong mac quan ao cho đen tuoi day thi, vao khoang 12 tuoi. Mai đen thoi ky sau, đac biet thoi ky Tan Vuong quoc (1550-1069 TCN), cac nguoi hau trong cac ho gia đinh giau co cung bat đau mac trang phuc tinh te hon, va phu nu thuoc tang lop thuong luu mac vay va trang tri cong phu che nguc. Nhung phong cach cua thoi sau nay thuong đuoc the hien trong phim va TV nhu la quan ao đai dien cho Ai Cap co đai trong tat ca cac thoi ky.
Khoa than nam gioi đuoc ton vinh o Hy Lap co đai theo cach ma khong co nen van hoa nao truoc hoac sau đo đat toi. Ho coi su boi roi khi phai coi quan ao khi choi the thao la mot dau hieu cua su man ro. Khoa than nu gioi noi len nhu mot chu đe nghe thuat trong the ky thu 5 TCN, voi tranh minh hoa nhung cau chuyen ve phu nu tam o ca trong nha va ngoai troi. Trong khi cac mo ta ve phu nu khoa than co ban chat khieu dam, khong co su quy ket nao ve tinh khong phu hop nhu truong hop cua nhung hinh anh nhu vay trong van hoa phuong Tay sau nay. Tuy nhien, nhung hinh anh thu đong cua khoa than nu phan anh tinh trang bat binh đang cua phu nu trong xa hoi so voi nhung hinh anh mang tinh the thao va anh hung cua nhung nguoi đan ong khoa than.
Ao toga la rat can thiet đe chung to trang thai va cap bac cua nam cong dan tai La Ma. Nha tho Ennius (khoang 239-169 TCN) tuyen bo, "phoi bay co the tran trui giua cac cong dan la khoi đau cua su o nhuc cong khai". Cicero cung tan thanh nhung loi cua Ennius. Mot ngoai le la phong tam La Ma (thermae), von co nhieu chuc nang tuong tac xa hoi.

Quan ao đuoc su dung o Trung Đong, bao boc toan bo co the, thay đoi rat it trong nhieu the ky. Mot phan, su nhat quan nay xuat phat tu thuc te la quan ao nhu vay rat phu hop voi khi hau (bao ve co the khoi nhung con bao cat trong khi cung cho phep lam mat bang cach boc hoi). Y nghia cua co the tran trui trong cac xa hoi dua tren cac ton giao Abraham (Do Thai giao, Co đoc giao va Hoi giao) đuoc đinh nghia bang mot tuong thuat sang tao trong đo Adam va Eva, nguoi đan ong va nguoi phu nu đau tien theo Kinh Thanh cua nhung ton giao nay, khoa than va khong ho then cho đen khi ho an trai cam cua Cay tri tue ve thien va ac. Y nghia triet hoc cua huyen thoai nay trong viec neu ro nguon goc cua su xau ho la khong ro rang. "Toi loi nguyen thuy" khong lien quan đen su tran trui, ma lien quan đen viec khong vang loi, nhung phan ung đau tien la che than bang la sung. Trong ca ba ton giao, su khiem ton thuong chiem uu the o noi cong cong, voi quan ao che phu tat ca cac bo phan cua co the co ban chat tinh duc. Torah đat ra cac luat lien quan đen quan ao va su khiem ton (tzniut) cung tach nguoi Do Thai khoi nhung nguoi khac trong cac xa hoi ma ho song trong đo.
Cac Kito huu ban đau thuong thua huong cac quy tac an mac tu cac truyen thong Do Thai. Tuy nhien, Adamites la mot giao phai Kito giao mu mo o Bac Phi co nguon goc tu the ky thu hai, nguoi tho phuong trong hinh khoa than, tuyen bo đa lay lai đuoc su hon nhien cua Adam. Quan ao Hoi giao cho ca nam va nu la phu hop voi cac quy tac cua hajib. Đoi voi nam gioi, quan ao bao phu khu vuc tu that lung đen đau goi. Đoi voi phu nu, quan ao bao phu khu vuc tu co đen mat ca chan va cung che ca toc. Tap tuc đuoc goi la su che kin cua phu nu o noi cong cong co truoc Hoi giao o Ba Tu, Syria va Anatolia. Qurʾan cung cap huong dan ve trang phuc cua phu nu, nhung khong phai la nhung phan quyet nghiem ngat; nhung phan quyet nhu vay co the đuoc tim thay trong Hadith. Ban đau, su che kin nhu vay chi ap dung cho nhung nguoi vo cua Muhammad; tuy nhien, su che cho đa đuoc tat ca phu nu thuoc tang lop thuong luu chap nhan sau khi ong qua đoi va tro thanh mot bieu tuong cua ban sac Hoi giao.
Trong nhung cau chuyen đuoc viet o Trung Quoc vao đau the ky thu IV TCN, khoa than đuoc the hien nhu mot su đoi nghich voi pham gia con nguoi, phan anh niem tin rang "tinh nhan van" trong xa hoi Trung Quoc khong phai la bam sinh, ma la hanh vi đung đan. Tuy nhien, su tran trui cung co the đuoc su dung boi mot ca nhan đe the hien su khinh miet đoi voi nhung nguoi khac khi co mat ho. Trong nhung cau chuyen khac, anh khoa than cua phu nu, phat ra suc manh cua am, co the vo hieu hoa duong cua cac the luc hung hang. Khoa than trong nha tam cong cong hon hop 2 gioi la pho bien o Nhat Ban truoc tac đong cua anh huong phuong Tay, bat đau tu the ky 19 va tro nen rong rai trong thoi ky chiem đong cua My sau The chien II. Viec tam chung tiep tuc o mot so luong nho cac suoi nuoc nong (konyoku) ben ngoai cac khu vuc đo thi. Mot truyen thong khac cua Nhat Ban la nhung nguoi nu tho lan tu do (ama), nhung nguoi trong 2.000 nam cho đen nhung nam 1960 đa thu thap rong bien va đong vat co vo, chi mac kho. Su tran trui cua ho khong gay soc, vi phu nu nong dan thuong lam viec nguc tran trong suot mua he.


= Lich su hau co đien =

Cuoi the ky thu tu sau CN la thoi ky cua ca hai su chuyen đoi Kito giao va tieu chuan hoa cac giao ly cua nha tho, đac biet la ve cac van đe tinh duc. Quan he tinh duc ngoai hon nhan voi mot nguoi phu nu đang kinh ben thu ba bi thuong; chong, cha, va ho hang nam. Toi dam o voi mot phu nu khong co chong, co the la gai mai dam, gai điem hoac no le, la mot toi loi it hon vi no khong co nan nhan nam, trong mot xa hoi gia truong tham chi co the đuoc coi la khong co nan nhan. Viec an mac hay khoa than cua phu nu khong đuoc coi la đang kinh cung co tam quan trong thap hon.
Khoang thoi gian giua the gioi co đai va hien đai, khoang 500 đen 1450, đa thay mot xa hoi ngay cang phan tang o chau Au. Vao đau thoi ky nay, moi nguoi khac thuoc tang lop thuong luu song trong nhung khu vuc gan gui va khong co su nhay cam hien đai voi khoa than rieng tu, nhung ngu va tam cung nhau tran truong voi su ngay tho thay vi xau ho. Nha tam La Ma o Bath, Somerset, đuoc xay dung lai va đuoc ca hai gioi su dung ma khong co quan ao cho đen the ky 15. Cac giao phai co niem tin tuong tu nhu nguoi Adam, nguoi tho phuong tran trui, xuat hien vao đau the ky 15. Sau đo, trong giai đoan nay, voi su xuat hien cua tang lop trung luu, quan ao o dang thoi trang la mot chi so quan trong cua giai cap, va do đo, su thieu hut cua no tro thanh mot su boi roi lon hon.
Cho đen đau the ky thu tam, cac Kito huu đa đuoc rua toi o trang thai tran truong đe đai dien cho viec ho noi len tu bi tich rua toi ma khong pham toi. Mac du co mot quan niem sai lam pho bien rang nguoi chau Au khong tam trong thoi Trung co, nha tam cong cong thuong đuoc cach ly theo gioi tinh. O chau Au theo Kito giao, cac bo phan cua co the đuoc yeu cau che phu o noi cong cong khong phai luc nao cung bao gom nguc phu nu. Vao nam 1350, nguc nu gioi co lien quan đen viec nuoi duong va cham soc yeu thuong, nhung đen nam 1750, cac bieu tuong nghe thuat ho vu la khieu dam hoac đuoc dung trong y hoc. Su khieu dam cua bo nguc nay trung hop voi su buoc toi cac phu nu la phu thuy.
Trong thoi trung co, cac chuan muc Hoi giao tro nen gia truong hon, va rat quan tam đen su trong trang cua phu nu truoc khi ket hon va chung thuy sau đo. Phu nu khong chi che giau, ma tach biet khoi xa hoi, khong lien lac voi đan ong ma khong co quan he ho hang gan gui, su hien dien cua nhung nguoi nay xac đinh su khac biet giua khong gian cong cong va rieng tu. Moi quan tam đac biet đoi voi ca Hoi giao va Kito huu so khai, khi ho mo rong quyen kiem soat đoi voi cac quoc gia truoc đay la mot phan cua đe che Byzantine hoac La Ma, la phong tuc tam cong cong đia phuong. Trong khi cac Kito huu chu yeu quan tam đen viec tam hon hop 2 gioi, đieu nay khong pho bien, Hoi giao cam khoa than phu nu khi co mat cac phu nu khong theo đao Hoi.


Viet Nam Nguyen Du trong Truyen Kieu đa mieu ta Vuong Thuy Kieu
Ro rang trong ngoc trang nga
Day day san đuc mot toa thien nhien
Truyen thuyet Chu Đong Tu-Tien Dung noi đen hoan canh hai nguoi gap nhau khi khong mac gi.
Trong đong Đong Son va tren cac buc phu đieu khac tai cac đinh lang cung ghi lai nhieu canh nam nu khoa than đang giao hoan.


Trong van hoa va sinh hoat phuong Tay Trong than thoai Hy Lap, dung si Perseus đa gap va giai cuu nang cong chua Andromeda xinh đep trong hoan canh nang bi lot tran va bi xich tren mot tang đa đe lam vat hien te cho quai vat Cetus. Perseus đa ha quai vat giai cuu va ket duyen voi cong chua.
Trong tho su thi Orlando Innamorato, nang cong chua Angelica bi xich khoa than tren tang đa hien te đe hy sinh cho mot con quai vat bien nhung cuoi cung  nang đa đuoc Ruggiero, hiep si chau Phi toi giai cuu.


Trong nghe thuat Khac voi khoa than mang tinh kich duc, trong nghe thuat, khoa than co hai đac điem:

Huong thien: huong toi su hoan thien, tan thien, tan my
Che giau: che cai khong can lo, đe cho nguoi xem tu tuong tuong.


Khoa than trong su ap đat Trong mot so truong hop khoa than đuoc ap dung nhu mot phuong tien tra tan đe lam nhuc va ton thuong tinh than nguoi khac boi khi đo nan nhan duong nhu buong xuoi mat kha nang đau tranh voi hoan canh vi the no bi len an rong rai. 

Đuc quoc xa su dung khoa than cuong buc đe co gang lam nhuc tu nhan trong cac trai tap trung trong Chien tranh the gioi thu hai. Đieu nay tung đuoc mo ta trong bo phim Danh sach Schindler cua đao dien Steven Spielberg.
Mot bien nien su tung cho rang Han vuong Timur Lenk sau thang Tran Ankara va bat đuoc vua Bayezid I. Ong đa si nhuc danh du cong chua Despina xu Serbia la vo cua Bayezid I qua viec bat nang phai tran truong phuc vu cong viec cua nu ty tai bua tiec chien thang.


Xem them Co the nguoi
Anh khoa than
Khieu dam
Coi tran
Coi truong


Chu thich Nguon tham khao = Sach =


 Journal articles  = Tin tuc =


= Trang web =


Lien ket ngoai Phu nu My đoi binh quyen đuoc đe nguc tran (English)
Spencer Tunick, nhiep anh gia chup anh khoa than noi tieng nguoi My
Hien tuong "Spencer Tunick" o Trung Quoc