Tieng Swahili (tieng Swahili: Kiswahilima: swa đuoc nang cap thanh ma: sw ) la mot ngon ngu Bantu đuoc noi boi cac dan toc sinh song o khu vuc trai dai doc bo bien An Đo Duong tu phia bac Kenya toi mien bac Mozambique, bao gom ca quan đao Comoros. Mac du chi co 5–10 trieu nguoi dung no lam tieng ban ngu, nhung tieng Swahili la mot ngon ngu quoc gia, hay ngon ngu chinh thuc cua bon quoc gia, cu the la Tanzania, Kenya, Uganda va Cong hoa Dan chu Congo. Tai Congo, nhu trong phan lon Đong Phi, no thuong co vai tro nhu mot lingua franca. No la ngon ngu duy nhat co nguon goc lich su cua chau Phi co vai tro la ngon ngu lam viec cua Lien minh chau Phi.


Lich su = Nguon goc =

Tieng Swahili thuong xuyen đuoc coi la thu tieng cua vung bo bien cua Tanzania va Kenya, đuoc cac tong thong vung Ho Lon hinh thuc hoa sau khi đuoc đoc lap. Von thu tieng nay đuoc nguoi tho dan o vung bo bien cua đat lien noi, roi no lan đi cac hon đao xung quanh bo bien Swahili va tro thanh ngon ngu cua ngu dan. Ke tu it nhat la the ky II CN, cac thuong nhan cua cac hon đao đo tiep xuc nhieu voi nguoi dan bo bien, nen ke tu it nhat la the ky VI tieng Swahili lan đi suot bo bien Swahili. Cung co it nhieu chung minh ve nguoi Zaramo đen tu Dar es Salaam (bay gio thuoc Tanzania) đinh cu tren đao Zanzibar.
Nguoi nong dan trong đinh huong đen tu Oman va vinh Ba Tu lam canh đong trong quan đao Zanzibar. Ho truyen ba Hoi giao va cho them mot vai tu vao tieng Swahili. Ho xay dung phao đai va lau đai tai cac trung tam kinh doanh va van hoa chinh cho đen Sofala (Mocambique) va Kilwa (Tanzania) o phia nam, Mombasa va Lamu tai Kenya, quan đao Comoros va mien bac Madagascar trong An Đo Duong, va Barawa (mien nam Somalia) o phia bac. Vi su yeu cau đinh huong nen xuat hien tuyen giao thuong, va nha kinh doanh noi tieng Swahili đinh cu theo doc tuyen kinh doanh moi ay. Luc đo quy trinh phat trien tieng Swahili hien đai bat đau.
Tai lieu som nhat đuoc biet đen viet bang tieng Swahili la thu viet tai Kilwa Kisiwani nam 1711 su dung chu cai A Rap. Thu nay đuoc gui cho nguoi Bo Đao Nha tai Mocambique va đong minh cua ho. Ban nguyen cua thu đo bay gio đuoc giu tai So Luu tru Lich su Goa, An Đo. Mot tai lieu co khac la su thi bang chu cai A Rap tua đe la Utendi wa Tambuka (tam dich: Truyen Tambuka) cua nam 1728.


= Thoi ky thuoc đia =
Sau khi nuoc Đuc xam chiem vung co ten la Tanganyika (bay gio la đat lien Tanzania) lam thuoc đia vao nam 1886, nguoi Đuc nhan ra rang tieng Swahili đuoc su dung rong rai, nen ho chi đinh tieng Swahili la ngon ngu hanh chinh cua toan vung thuoc đia. Nguoi Anh Quoc o Kenya lang gieng khong lam vay, nhung co buoc vao huong đo. Ca hai nguoi Anh Quoc va nguoi Đuc muon lam cho thuan tien su cai tri cua ho len thuoc đia ma nguoi ban đia o đo noi kha nhieu thu tieng khac biet voi nhau. Vi vay, nha chinh quyen thuoc đia chon lua mot ngon ngu ban đia đoc đao ma ho hy vong nguoi ban xu se chap nhan. Tieng Swahili la thu tieng thuan loi duy nhat trong hai thuoc đia đo.
Sau khi nuoc Đuc thua Chien tranh the gioi thu nhat, Đuc bi tuoc moi vung hai ngoai cua no. Vung Tanganyika thi Anh Quoc lam uy tri. Chinh quyen Anh Quoc voi su ho tro cua the che truyen giao Kito đen tu Anh Quoc ma co hoat đong trong thuoc đia đo tang len quyet tam đat tieng Swahili la ngon ngu chung trong đao tao tieu hoc va su thong tri cap thap trong khap thuoc đia Đong Phi cua Anh Quoc (Uganada, Tanganyika, Zanzibar, Kenya). Tieng Swahili o bac duoi tieng Anh: đao tao đai hoc, phan lon đao tao trung hoc, thong tri cap cao luon la bang tieng Anh.
Mot buoc đen su lan đi cua tieng Swahili la sang tao ngon ngu viet chuan. Vao thang 6 nam 1928, mot cuoc hoi nghi lien lanh tho đuoc to chuc tai Mombasa, roi tai đo ngon ngu đia phuong Zanzibar la tieng Unguja (Kiungujama: swa đuoc nang cap thanh ma: sw ) đuoc lua chon lam nen tang cua tieng Swahili chuan. Tieng Swahili chuan cua ngay nay —loai nguoi ta day khi day tieng Swahili cho nguoi nuoc ngoai— tren thuc te la tieng Swahili cua Zanzibar, du co su khong thong nhat nho giua ngon ngu viet chuan va tieng đia phuong cua Zanzibar.


Đia vi hien tai = Đong Phi =
Tieng Swahili đa tro thanh ngon ngu thu hai cua hang chuc trieu nguoi tai ba nuoc Ho Lon chau Phi: Tanzania, Kenya, Cong hoa Dan chu Congo. O đo, tieng Swahili la thu tieng chinh thuc hay thu tieng quoc gia. Nam 1992 nuoc ben canh la Uganda lam tieng Swahili la mon bat buoc tai truong tieu hoc roi vao nam 2005, khi chuan bi cung lap Lien bang Đong Phi, nuoc đo lam tieng Swahili la ngon ngu chinh thuc. Tieng Swahili cung đuoc so kha nho nguoi noi tai Burundi, Lien Bang Comoros, Rwanda, mien bac Zambia, Malawi va Mozambique. Them hon nua, vao the ky XX con co nguoi hieu tieng Swahili tai nhung cang phan nam Bien Đo va tren bo bien nam ban đao A Rap va vinh Ba Tu.
Khoang chung 90% trong so 50 trieu nguoi Tanzania noi tieng Swahili cung voi ngon ngu me đe. Tinh hinh tai Kenya tuong tu, ma ty le dan so biet tieng Swahili cao hon, vi thu tieng nay la mon bat buoc tai truong tu lop mot đen truong trung hoc, va la mon rieng tai nhieu đai hoc cong va tu.


= Congo =
Nam tinh mien đong Cong hoa Dan chu Congo cung la vung noi tieng Swahili. Gan nhu phan nua trong so 66 trieu nguoi la dan so CHDC Congo tu nhan minh biet noi thu tieng nay, va tieng Swahili sap thay the tieng Lingala lam thu tieng quoc gia quan trong nhat cua nuoc nay.


= Nuoc khac =
O nuoc khac thi tieng Swahili chi pho bien trong thanh pho co cho quan trong, giua nguoi ti nan đa ve nuoc cua minh, hay gan bien gioi voi Kenya va Tanzania.


Ten goi Ten cua tieng Swahili bang tieng Swahili la Kiswahili, va ten nay đoi khi cung đuoc dung khi nguoi ta noi bang thu tieng khac. Ten nay đen tu dang so nhieu sawahil (سواحل) cua tu tieng A Rap sahil (ساحل), co nghia la "bien gioi" hay "bo bien", ma khi dung lam tinh tu co nghia la "dan ven bien". Tien to ki-ma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  trong tieng Swahili la tien to lop danh tu bao gom ten cua ngon ngu.


Am vi = Nguyen am =
Tieng Swahili chuan co nam am vi nguyen am: /ɑ/, /ɛ/, /i/, /ɔ/, /u/. Tieng Swahili khong co nguyen am đoi. Vi vay, tu tieng Swahili chui ("con bao") đuoc phat am nhu /tʃu.i/, ma co hai am tiet.


= Phu am =
Cac phu am cua tieng Swahili đuoc liet ke trong bang nay:

Ghi chu:

Cac phu am mui lam am tiet rieng biet khi đen truoc phu am tac co vi tri phat am khac (vi du: mtotoma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "đua tre" /m.ˈtɔ.tɔ/) hoac khi la hinh vi rieng biet (vi du: nilimpigama: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "toi đa đanh anh/chi ay" /ni.li.m.ˈpi.ɠɑ/; trong đay chu -m- la trung to co nghia la "anh/chi ay"). Trong nhung tu chi co mot nguyen am va co am tac co tien am mui o đau tu thi trong đo am mui se lam am tiet đau tien, nhu vi du: mbwama: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "con cho" /ˈm.bwɑ/. Đieu nay khong xay ra trong tu hon mot nguyen am, nhu ndizima: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "qua chuoi" /'ndi.zi/ va nendama: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "đi" /'nɛ.ndɑ/.
Cac am xat trong dau ngoac /ð θ ɣ x/ đuoc muon tu tieng A Rap. Nhieu nguoi phat am chung nhu /z s r h/.
Chinh ta cua tieng Swahili khong phan biet phu am tac vo thanh bat hoi voi phu am khong bat hoi. Khi danh tu trong lop N co am tac o đau thi trong mot vai giong đia phuong am đo co bat hoi (temboma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "ruou dua" /tɛmbɔ/ nhung temboma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "con voi" /tʰɛmbɔ/). Ngoai tru truong hop đo am bat hoi khong pho bien lam. Co nguoi se viet am bat hoi bang dau luoc (t'emboma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw ).
Nhieu nguoi khong phan biet l va r (binh thuong tuy vao ngon ngu me đe cua nguoi đo), va nhieu khi ca hai đuoc phat am nhu am vo canh chan rang /ɺ/.
Sau tien to mui, /l/ va /r/ tro thanh /d/ con /w/ tro thanh /b/.


= Sieu đoan =
Du đa phan cac ngon ngu nhom Bantu co thanh đieu, nhung tieng Swahili đa mat thanh đieu.
Noi chung, tu trong tieng Swahili co trong am tren am tiet ap chot. Tuy nhien, nhieu tu muon tu tieng A Rap hay tieng Ba Tu co the co am tiet o cho khac, nhu ghafulama: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "bat thinh linh" (trong am tren am tiet đau). Cung co tu ma co the chon vi tri trong am tuy y trong hai cho, nhu ahadima: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "loi hua" (trong am tren am tiet đau hay thu hai). Mot vai tu khac se co nghia khac biet tuy vao trong am, nhu barabarama: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  (nghia la "chinh xac" khi trong am tren am tiet thu hai, "đai lo" khi trong am tren am tiet thu ba). Trong truong hop nay, hai tu đo co chinh ta bang nhau.


Ngu phap = Lop danh tu =
Giong nhu cac ngon ngu nhom Bantu khac, ngu phap cua tieng Swahili chia danh tu thanh mot so lop. Nhieu tu trong mot cau se tuong hop ve lop. Đong tu tuong hop ve lop voi chu ngu va tan ngu; tinh tu, gioi tu va tu chi đinh tuong hop ve lop voi danh tu ma chung thuoc no. Duoi đay co sau cau co chu ngu thuoc ve sau lop khac biet voi nhau (ba lop so it, ba lop so nhieu), nen co the xem tien to cua so va đong tu thay đoi:

Tieng Swahili chuan co 16 lop (neu tinh so it va so nhieu la lop rieng, theo thoa thuan cua Meinhof).

Trong vung ma tieng Swahili chuan khong pho bien lam, he thong lop danh tu bi đon gian hoa nhieu. Chu ngu va tan ngu neu la con nguoi thi se tuong hop voi đong tu theo cach lop so 1 va 2, con moi chu ngu va tan ngu khong phai la con nguoi tuong hop nhu la lop 9 va 10 —du thuoc lop đo hay khong.
Co the dung cung mot goc tu voi tien to lop khac biet đe tao tu co nghia phai sinh. Vi du: mtoto/watotoma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "đua tre" (nguoi), utotoma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "tuoi tho au" (truu tuong), kitoto/vitotoma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "đua be" (tu giam nhe), toto/matotoma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  "đua tre lon" (tu tang to).


= Đong tu =
Trong tieng Swahili, đong tu dung nhieu tien to va mot vai hau to lien ket voi goc tu đe bieu lo ngoi, thi, thuc, trang, the.


 Ngoi  Co mot vai tien to chi chu ngu va tan ngu cua đong tu:

Vi du:


 Thi thuc trang the  Trung to thi thuc dung nhieu nhat la:

Trung to -a-ma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  binh thuong ket hop voi tien to chia ngoi, nhu ni-ma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  cong -a-ma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  lam na-ma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  v.v. Trung to đieu kien đuoc dich nhu "neu". Vi du nay chua hai cai trung to thi thuc:

Đe chia đong tu co trung to xac đinh -na-ma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  theo trang phu đinh can dung hau to -ima: swa đuoc nang cap thanh ma: sw , tien to ngoi phu đinh, va khong dung trung to -na-ma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw :

Trong thi thuc khac thi chi co tien to ngoi phu đinh thoi, va mot vai trung to thi thuc thay đoi thanh dang phu đinh:

Trang cau khan thi co hau to -ema: swa đuoc nang cap thanh ma: sw . Đong tu muon tu tieng A Rap khong dung hau to đo.
Co mot vai hau to the đen truoc nguyen am cuoi cua đong tu. Vi du, the ung y (applicative) co phu to -i-ma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw , con the bi đong co -w-ma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw , nhu trong vi du nay:


Chinh ta Hien tai, tieng Swahili đuoc viet bang chu Latinh. Cach viet nay co thieu sot vi khong phan biet phu am bat hoi, nhung nhieu giong đia phuong cung khong phan biet phu am đo. Co hai chu ghep viet am thuan Swahili (ch va sh), cung mot vai chu ghep đe viet am chi co trong tu muon tu tieng A Rap.
Truoc đay, tieng Swahili đuoc viet bang chu A Rap. Thanh pho khac biet, tac gia khac biet, va thoi đai khac biet thi se dung chu A Rap mot cach khac biet voi nhau. Noi chung, nguoi ta viet nguyen am bang dau, du nhieu khi nguyen am /e i/ khong đuoc phan biet, cung nhu /o u/. Tro tu nhu ya, na, si, kwa, nima: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  đuoc lien voi danh tu sau, va tu so huu nhu yangu, yakoma: swa đuoc nang cap thanh ma: sw  đuoc lien voi danh tu truoc. Ben khac thi đong tu đuoc viet lam hai phan: phu to ngoi va thi thuc la mot phan va phu to tan ngu voi goc tu la phan thu hai.


Xem them Ngu he Niger-Congo


Tham khao Nguon tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Swahili language tai Wikimedia Commons
UCLA ve tieng Swahili Luu tru ngay 5 thang 6 nam 2018 tai Wayback Machine
Sach hoc tieng Swahili cua Foreign Service Institute Hoa Ky
John Ogwana (2001) Swahili Yesterday, Today and Tomorrow: Factors of Its Development and Expansion
Mot vai tu đien tieng Swahili