Tho Nhi Ky  (tieng Tho Nhi Ky: Turkiye [tyrkije]), quoc hieu la Cong hoa Tho Nhi Ky (tieng Tho Nhi Ky: Turkiye Cumhuriyeti [tyrkije dʒumhurijeti] ), thuong đuoc goi ngan la Tho, la mot quoc gia xuyen luc đia, phan lon nam tai Tay A va mot phan nam tai Đong Nam Au. Tho Nhi Ky co bien gioi voi 8 quoc gia: Bulgaria o phia tay bac; Hy Lap o phia tay; Gruzia o phia Đong Bac; Armenia, Iran va vung tach roi Nakhchivan cua Azerbaijan o phia đong; va Iraq cung Syria o phia đong nam. Đia Trung Hai o phia nam; bien Aegea o phia tay; va bien Đen o phia bac. Bien Marmara, cac eo bien Bosphorus va Dardanelles phan ranh gioi giua Thrace va Anatolia, va cung phan chia chau Au va chau A. Vi tri nam tai noi giao cat giua chau Au va chau A khien Tho Nhi Ky co tam quan trong đia chien luoc đang ke.
Tho Nhi Ky co nguoi cu tru tu thoi đai đo đa cu, Sau khi bi Alexandros Đai đe chinh phuc, khu vuc bi Hy Lap hoa, qua trinh nay tiep tuc duoi su cai tri cua Đe quoc La Ma roi tiep theo la Đe quoc Đong La Ma. Nguoi Tho Seljuk bat đau di cu đen khu vuc vao the ky XI, khoi đau qua trinh Tho Nhi Ky hoa. Bat đau tu cuoi the ky 13, nguoi Ottoman thong nhat Anatolia va thiet lap mot đe quoc bao gom nhieu lanh tho tai Đong Nam Au, Tay Nam A va Bac Phi, tro thanh mot cuong quoc chu yeu tai Au-A va chau Phi trong thoi ky đau hien đai. Đe quoc đat đinh cao quyen luc trong the ky XV-XVII. Cac cai cach Tanzimat trong the ky XIX nham hien đai hoa Ottoman la khong đu, va that bai trong viec ngan chan đe quoc tan ra. Đe quoc Ottoman tham gia Chien tranh the gioi thu nhat trong Lien minh Trung tam va cuoi cung chien bai. Chien tranh gianh đoc lap Tho Nhi Ky do Mustafa Kemal Ataturk va cac cong su cua ong đe xuong tai Anatolia, dan đen viec thanh lap nuoc Cong hoa Turkiye hien đai vao nam 1923, voi Ataturk la tong thong đau tien.
Tho Nhi Ky la mot nuoc cong hoa dan chu, the tuc, đon nhat, va lap hien voi mot di san van hoa đa dang. Ngon ngu chinh thuc cua quoc gia la tieng Tho Nhi Ky, đay la ngon ngu tu nhien cua xap xi 85% cu dan. 70–80% dan so thuoc dan toc Tho Nhi Ky; phan con lai gom cac dan toc thieu so nhu nguoi Kurd. Đai đa so cu dan la tin đo Hoi giao. Tho Nhi Ky la mot thanh vien cua Lien Hop Quoc, NATO, OECD, OSCE, OIC va G-20. Sau khi tro thanh mot trong cac thanh vien đau tien cua Uy hoi chau Au vao nam 1949, Tho Nhi Ky tro thanh mot thanh vien lien ket cua EEC vao nam 1963, gia nhap Lien minh Thue quan EU vao nam 1995 va bat đau cac cuoc đam phan ve quyen thanh vien đay đu voi Lien minh chau Au vao nam 2005. Kinh te tang truong va cac sang kien ngoai giao cua Tho Nhi Ky khien quoc gia nay đuoc cong nhan la mot cuong quoc khu vuc.


Ten goi Ten goi cua Tho Nhi Ky trong tieng Viet bat nguon tu tieng Trung. Trong tieng Tho Nhi Ky, nuoc nay đuoc goi la Turkiye. Bang tieng Trung, "Tu-r-key" đuoc phien am la "Tu er qi" (theo pinyin) va viet bang chu Han la "土耳其" (Tho Nhi Ky).
Vao ngay 31 thang 5 nam 2022, ten goi tieng Anh chinh thuc cua Tho Nhi Ky tai Lien Hop Quoc đa đuoc thay the thanh Turkiye thay vi Turkey nhu truoc đay, ngay sau khi co yeu cau tu nuoc nay. Tong thong Recep Tayyip Erdogan đa ly giai trong bien ban ghi nho cua chinh phu ve viec đoi ten nuoc: "Turkiye la su bieu đat tot nhat cho van hoa, van minh va cac gia tri cua nguoi dan Tho Nhi Ky". Theo đai TRT, viec đoi ten goi quoc te cung nham tranh bi goi nham thanh ga tay (Turkey trong tieng Anh vua đe goi ten Tho Nhi Ky, nhung cung đuoc dung đe chi loai ga tay). Ong Erdogan đong thoi thong bao rang hang hang khong Turkish Airlines se hoat đong duoi ten Tho Nhi Ky cua no la Turk Hava Yolları, cung voi viec đoi ten nay.


Lich su = Tien su cua Anatolia va Đong Thrace =

Ban đao Anatolia la mot trong nhung vung co cac khu đinh cu co nhat tren the gioi. Nhieu cu dan Anatolia co đai cu tru tai ban đao, it nhat la tu Thoi đai đo đa moi cho đen cuoc chinh phuc cua Alexandros Đai đe. Nhieu dan toc noi mot trong cac ngon ngu Anatolia, mot nhanh cua Ngu he An–Au. Dua tren tinh co xua cua cac ngon ngu Hittite va Luwia, mot so hoc gia đe xuat Anatolia la trung tam gia thuyet ma tu đo cac ngon ngu An-Au toa ra. Phan thuoc chau Au cua Tho Nhi Ky đuoc goi la Đong Thrace, khu vuc nay co nguoi cu tru tu it nhat la bon muoi nghin nam truoc, va đuoc biet đen la nam trong Thoi đai đo đa moi vao khoang 6000 TCN khi cac cu dan bat đau thuc hien nong nghiep.
Gobekli Tepe la đia điem co cau truc ton giao nhan tao co nhat đuoc biet đen, mot đen tho co nien đai tu 10.000 TCN, trong khi Catalhoyuk la mot khu dan cu Thoi đai đo đa moi va đo đong đa rat lon tai mien nam Anatolia, ton tai tu khoang 7500 TCN toi 5700 TCN. Khu dan cu Troy bat đau vao thoi đai đo đa moi va tiep tuc đen thoi đai đo sat.
Nhung cu dan som nhat cua Anatolia theo ghi chep la nguoi Hatti va nguoi Hurria, la cac dan toc phi An-Au lan luot cu tru tai mien trung va mien đong Anatolia, tu khoang 2300 TCN. Nguoi Hittite An-Au đen Anatolia va dan hap thu nguoi Hattia va Hurria vao khoang 2000-1700 TCN. Đe quoc lon đau tien trong khu vuc do nguoi Hittite thanh lap, ton tai tu the ky XVIII đen the ky XIII TCN. Nguoi Assyria chinh phuc va đinh cu tai nhieu noi cua mien đong nam Tho Nhi Ky tu 1950 TCN cho đen nam 612 TCN. Urartu tai xuat hien tren cac cau khac Assyria vao the ky IX TCN nhu mot đoi thu phuong bac hung manh cua Assyria.
Sau khi Đe quoc Hittite sup đo vao khoang 1180 TCN, mot dan toc An-Au la Phrygia gianh đuoc uy the tai Anatolia cho đen khi vuong quoc cua ho bi nguoi Cimmeria tieu diet vao the ky VII TCN. Bat đau tu 714 BC, Urartu co so phan tuong tu va giai the vao nam 590 TCN. Cac quoc gia ke thua hung manh nhat cua Phrygia la Lydia, Caria va Lycia.


= Thoi co đai va Đong La Ma =

Bat đau tu khoang 1200 TCN, nguoi Hy Lap Aeolus va Ionia đinh cu nhieu tai duyen hai Anatolia. Nhieu thanh pho quan trong đuoc ho lap ra, nhu Miletus, Ephesus, Smyrna va Byzantium. Quoc gia đau tien đuoc cac dan toc lan can goi la Armenia la quoc gia cua trieu đai Orontid, bao gom cac bo phan mien đong Tho Nhi Ky, bat đau tu the ky VI TCN. Tai tay bac Tho Nhi Ky, nhom bo toc quan trong nhat tai Thrace la Odyrisia.
Đe quoc Achaemenes Ba Tu chinh phuc Anatolia trong cac the ky VI va V TCN, roi that thu truoc Alexandros Đai đe vao nam 334 TCN, su kien nay lam gia tang tinh đong nhat van hoa va Hy Lap hoa trong khu vuc. Sau khi Alexandros Đai đe tu tran vao nam 323 TCN, Anatolia bi phan chia thanh mot so vuong quoc Hy Lap hoa nho, toan bo chung đeu tro thanh bo phan cua Cong hoa La Ma vao khoang giua the ky I TCN. Qua trinh Hy Lap hoa von bat đau bang cuoc chinh phuc cua Alexandros đuoc tang toc duoi su cai tri cua La Ma, va đen khoang nhung the ky đau CN thi ngu toc Anatolia va van hoa ban đia bi tuyet diet, phan lon bi thay the bang ngon ngu va van hoa Hy Lap co đai.
Nam 324, Constantine I lua chon Byzantium lam thu đo moi cua Đe quoc La Ma. Sau khi Theodosius I tu tran vao nam 395 va đe quoc bi phan chia vinh vien giua hai con trai cua ong, thanh pho tro thanh thu đo cua Đe quoc Đong La Ma va co ten goi đai chung la Constantinopolis. Đe quoc Đong La Ma cai tri hau het lanh tho nay thuoc Tho Nhi Ky cho đen Hau ky Trung Co.


= Nguoi Seljuk va Đe quoc Ottoman =

Nha Seljuk la mot nhanh cua nguoi Tho Oghuz Kınık, nhung nguoi cu tru tai ngoai vi cua the gioi Hoi giao, trong Han quoc Yabghu cua lien minh Oguz, tu phia bac cua cac bien Caspia va Aral, trong the ky IX. Trong the ky X, nguoi Seljuk bat đau di cu đen Ba Tu, noi nay tro thanh trung tam hanh chinh cua Đe quoc Đai Seljuk.
Trong nua cuoi cua the ky XI, nguoi Seljuk bat đau tham nhap cac khu vuc mien đong cua Anatolia. Nam 1071, nguoi Tho Seljuk đanh bai nguoi Đong La Ma trong tran Manzikert, khoi đau Tho hoa khu vuc, ngon ngu Tho Nhi Ky va Hoi giao đuoc đua đen Anatolia va dan truyen ba khap khu vuc va tien hanh chuyen đoi cham Anatolia tu khu vuc chu yeu Co Đoc giao va Hy Lap ngu sang chu yeu Hoi giao va Tho ngu.
Nam 1243, quan đoi Seljuk bi nguoi Mong Co đanh bai, khien quyen luc cua Đe quoc Seljuk tu tu tan ra. Trong boi canh nay, mot trong cac than vuong quoc Tho do Osman I cai tri tien trien thanh Đe quoc Ottoman. Nam 1453, nguoi Ottoman hoan thanh chinh phuc Đe quoc Đong La Ma khi chiem linh Constantinopolis.
Nam 1514, Sultan Selim I (1512-1520) banh truong thanh cong bien gioi phia nam va phia đong cua Đe quoc khi đanh bai Shah Ismail I cua trieu đai Safavid trong tran Chaldiran. Nam 1517, Selim I banh truong quyen cai tri cua Ottoman đen Algerie va Ai Cap, va thiet lap hien dien hai quan tai bien Đo. Sau đo, Ottoman va Bo Đao Nha bat đau canh tranh đe tro thanh the luc hai duong chi phoi tai An Đo Duong. Su hien dien cua nguoi Bo Đao Nha tai An Đo Duong đuoc cho la mot moi đe doa đoi voi đoc quyen cua Ottoman tren cac tuyen mau dich co giua Đong A va Tay Au. Đoc quyen quan trong nay cang bi ton hai sau khi nguoi Bo Đao Nha phat hien tuyen hang hai vong qua chau Phi vao nam 1488, mot tac đong đang ke đoi voi kinh te Ottoman.
Quyen luc va thanh the cua Ottoman đat đinh trong the ky XVI va XVII, đac biet la trong trieu đai cua Suleiman I. Ottoman thuong xung đot voi Đe quoc La Ma Than thanh trong buoc tien vung chac cua minh huong đen Trung Au qua Balkan va phan phia nam cua Lien bang Ba Lan va Lietuva. Tren hai duong, Hai quan Ottoman đau tranh voi vai lien minh Cong giao đe kiem soat Đia Trung Hai. Tai phia đong, nguoi Ottoman thinh thoang co chien tranh voi Safavid Ba Tu tu the ky XVI đen XVIII do tranh chap lanh tho va khac biet ton giao.
Tu đau the ky XIX tro đi, Ottoman bat đau suy yeu, kich thuoc lanh tho cung nang luc quan su va thinh vuong dan giam đi, khien nhieu nguoi Hoi giao Balkan di cu đen phan trung tam cua Đe quoc tai Anatolia, Ottoman suy yeu khien tinh cam dan toc chu nghia noi len trong cac dan toc khac nhau, dan đen gia tang cang thang dan toc ma đoi khi bung phat thanh bao luc.
Ottoman tham gia Chien tranh the gioi thu nhat ben phe Lien minh Trung tam va cuoi cung chien bai. Trong chien tranh, nguoi Armenia trong Đe quoc bi truc xuat tu mien đong Anatolia đen Syria nhu mot phan cua Cuoc diet chung nguoi Armenia. Theo uoc tinh, co 1,5 trieu nguoi Armenia bi sat hai. Chinh phu Tho Nhi Ky bac bo đo la mot cuoc diet chung va tuyen bo rang nguoi Armenia chi bi tai đinh cu tu khu vuc chien su phia đong. Sau Hiep đinh đinh chien Mudros vao ngay 30 thang 10 nam 1918, Đong Minh tim cach phan chia Ottoman thong qua Hoa uoc Sevres 1923.


= Cong hoa Tho Nhi Ky =

Truoc viec Đong Minh chiem đong Constantinopolis va Smyrna, Phong trao Dan toc Tho Nhi Ky đuoc xuc tien thanh lap. Duoi quyen lanh đao cua Mustafa Kemal, Chien tranh gianh đoc lap Tho Nhi Ky đuoc tien hanh voi muc tieu huy bo cac đieu khoan cua Hoa uoc Sevres.
Đen ngay 18 thang 9 nam 1922, cac quan đoi chiem đong bi truc xuat, va chinh the Tho Nhi Ky đat tai Ankara bat đau chinh thuc hoa chuyen giao tu phap tu Ottoman sang he thong chinh tri Cong hoa moi. Ngay 1 thang 11, nghi vien moi hinh thanh chinh thuc bai bo Đe quoc. Hiep uoc Lausanne ngay 24 thang 7 nam 1923 dan đen viec quoc te cong nhan chu quyen cua "Cong hoa Tho Nhi Ky" moi hinh thanh voi vi the quoc gia lien tuc cua Đe quoc Ottoman, va nuoc cong hoa đuoc tuyen bo chinh thuc vao ngay 29 thang 10 nam 1923 tai thu đo moi Ankara. Hiep đinh Lausanne quy đinh trao đoi cu dan giua Hy Lap va Tho Nhi Ky, do đo 1,1 trieu nguoi Hy Lap roi Tho Nhi Ky trong khi 380 nghin nguoi Hoi giao chuyen tu Hy Lap sang Tho Nhi Ky. Mustafa Kemal tro thanh tong thong đau tien cua nuoc cong hoa va sau đo tien hanh nhieu cai cach can ban voi muc tieu chuyen đoi quoc gia Ottoman-Tho Nhi Ky cu thanh mot nuoc cong hoa the tuc moi.
Tho Nhi Ky duy tri trung lap trong hau het Chien tranh the gioi thu hai, tuy nhien tham gia trong giai đoan cuoi cua chien tranh ben phe Đong Minh vao ngay 23 thang 2 nam 1945. Ngay 26 thang 6 nam 1945, Tho Nhi Ky tro thanh mot thanh vien hien chuong cua Lien Hop Quoc. Kho khan cua Hy Lap sau chien tranh đan ap noi loan cong san, cung voi cac yeu cau cua Lien Xo ve can cu quan su tai cac eo bien Tho Nhi Ky, xuc tien Hoa Ky tuyen bo Hoc thuyet Truman vao nam 1947. Hoc thuyet đe ra cac muc đich cua Hoa Ky đe đam bao an ninh cho Tho Nhi Ky va Hy Lap, ket qua la ho tro quan su va kinh te quy mo lon cua Hoa Ky. Hai quoc gia tham du Ke hoach Marshall va OEEC ve tai thiet cac nen kinh te chau Au vao nam 1948, va sau đo tro thanh cac thanh vien sang lap cua OECD vao nam 1961.
Sau khi tham gia cung luc luong Lien Hop Quoc trong Chien tranh Trieu Tien, Tho Nhi Ky gia nhap NATO vao nam 1952, tro thanh mot tuong thanh chong lai su banh truong cua Lien Xo đen Đia Trung Hai. Sau mot thap nien bao luc giua cac cong đong tai Sip, va đao chinh tai Sip vao ngay 15 thang 7 nam 1974, trong đo phe truat Tong thong Makarios va đua nhan vat ung ho lien minh voi Hy Lap la Nikos Sampson len cam quyen, Tho Nhi Ky xam chiem Sip vao ngay 20 thang 7 nam 1974. Chin nam sau đo, Cong hoa Tho Nhi Ky Bac Sip đuoc thanh lap, Tho Nhi Ky la quoc gia duy nhat cong nhan chinh the nay.
Giai đoan đoc đang ket thuc vao nam 1945, sau đo la mot chuyen đoi nao đong sang dan chu đa đang trong vai thap nien ke tiep, bi gian đoan do đao chinh quan su vao nam 1960, 1971, va 1980, cung nhu mot bi vong luc quan su vao nam 1997. Nam 1984, mot nhom ly khai nguoi Kurd mang ten PKK bat đau chien dich noi loan chong chinh phu Tho Nhi Ky. Ke tu khi tu do hoa kinh te trong thap nien 1980, Tho Nhi Ky đat đuoc tang truong kinh te manh hon va on đinh chinh tri lon hon. Trong thang 7 nam 2016, phat sinh mot no luc đao chinh bat thanh nham phe truat chinh phu Tho Nhi Ky. Sau đo, chinh phu tien hanh thanh trung hang loat.


Đia ly Tho Nhi Ky la mot quoc gia lien luc đia A-Au. Phan lanh tho Tho Nhi Ky thuoc chau A chiem 97% dien tich toan quoc, tach khoi phan lanh tho Tho Nhi Ky thuoc chau Au qua eo bien Bosphorus, bien Marmara va eo bien Dardanelles. Phan lanh tho Tho Nhi Ky thuoc chau Au chiem 3% dien tich toan quoc.
Lanh tho cua Tho Nhi Ky dai tren 1.600 km va rong tren 800 km, co hinh dang gan giong hinh chu nhat. Tho Nhi Ky nam giua cac vi đo 35° va 43° Bac, va cac kinh đo 25° va 45° Đong. Dien tich cua Tho Nhi Ky, gom ca mat ho, la 783.562 km², trong đo 755.688 km² nam tai Tay Nam A va 23.764 km² nam tai chau Au. Tho Nhi Ky la quoc gia lon thu 37 the gioi xet theo dien tich. Quoc gia nay co bien bao quanh tai ba mat: bien Aegea tai phia tay, bien Đen tai phia bac va Đia Trung Hai tai phia nam. Tho Nhi Ky co bien Marmara tai phia tay bac.
Phan thuoc chau Au cua Tho Nhi Ky la Đong Thrace, co bien gioi voi Hy Lap va Bulgaria. Phan thuoc chau A cua Tho Nhi Ky la Anatolia, gom mot cao nguyen trung uong co đo cao lon cung cac đong bang duyen hai hep, nam giua cac day nui Koroglu va Pontic tai phia bac va Taurus tai phia nam. Mien đong cua Tho Nhi Ky co canh quan đoi nui hon va la nguon cua cac song nhu Euphrates, Tigris va Aras, va co điem cao nhat Tho Nhi Ky la Nui Ararat voi cao đo 5.137 m, va ho lon nhat toan quoc la ho Van.
Tho Nhi Ky đuoc phan thanh bay khu vuc đieu tra nhan khau: Marmara, Aegea, Bien Đen, Trung Anatolia, Đong Anatolia, Đong Nam Anatolia va Đia Trung Hai. Đia hinh go ghe tai phia bac Anatolia doc theo bien Đen giong nhu mot dai dai va hep. Nhu khuynh huong chung, cao nguyen Anatolia noi luc ngay cang go ghe khi đi ve phia đong.
Canh quan đa dang cua Tho Nhi Ky la ket qua cua cac hoat đong đia chat phuc tap, tao thanh hinh khu vuc trong hang nghin nam va van bieu thi thong qua cac tran đong đat kha thuong xuyen va thinh thoang la phun trao nui lua. Cac eo bien Bosphorus va Dardanelles xuat hien do đuong đut gay chay qua Tho Nhi Ky, đuong đut gay nay la nguyen nhan dan đen hinh thanh bien Đen. Ton tai mot đuong đut gay đong đat chay qua phia bac cua quoc gia tu tay sang đong.


= Đa dang sinh hoc =

He sinh thai đac biet va su đa dang ve moi truong song cua Tho Nhi Ky san sinh đa dang đang ke ve loai. Anatolia la que huong cua nhieu loai thuc vat đa đuoc canh tac đe lam thuc pham tu khi xuat hien nong nghiep, va cac to tien hoang da cua nhieu thuc vat ma hien cung cap luong thuc cho nhan loai van moc tai Tho Nhi Ky. Tinh đa dang cua đong vat tai Tho Nhi Ky tham chi con lon hon cua thuc vat, so luong loai đong vat tren toan chau Au la khoang 60.000; tai Tho Nhi Ky co tren 8.000.
Rung hat tran va rung la Bac Anatolia la mot he sinh thai bao trum hau het Day nui Pontic tai mien bac Tho Nhi Ky, trong khi rung hon hop Kavkaz trai rong khap cuc đong cua day nui. Khu vuc nay la noi song cua cac loai đong vat hoang da Au-A nhu cat hoa mai, đai bang vang, đai bang đau nau, Clanga pomarina, ga go Kavkaz, bach yen tran đo, va Tichodroma muraria. Dai duyen hai hep giua day nui Pontic va bien Đen co rung rung la Euxine-Colchic, gom mot so trong so it khu rung mua on đoi cua the gioi.
Tho Nhi Ky co 40 cong vien quoc gia, 189 cong vien tu nhien, 31 khu vuc bao ton tu nhien, 80 khu vuc bao ton loai hoang da va 109 di tich tu nhien nhu Cong vien quoc gia lich su Gallipoli, Cong vien quoc gia nui Nemrut, Cong vien quoc gia Troy co đai, Cong vien tu nhien Oludeniz va Cong vien tu nhien Polonezkoy.
Ankara noi tieng voi meo Angora, tho Angora va de Angora. Giong meo quoc gia khac cua Tho Nhi Ky la meo Van. Cac giong cho quoc gia la cho chan cuu Anatolia, Kangal, Malaklı va Akbas.


= Khi hau =

Cac khu vuc duyen hai cua Tho Nhi Ky giap voi bien Aegea va Đia Trung Hai co khi hau Đia Trung Hai on hoa, voi mua he nong kho va mua đong mat am. Cac khu vuc duyen hai giap voi bien Đen co khi hau đai duong on hoa voi mua he am am va mua đong lanh am. Duyen hai bien Đen cua Tho Nhi Ky nhan luong giang thuy lon nhat va la khu vuc duy nhat trong nuoc nhan đuoc luong giang thuy cao suot nam. Phan phia đong cua khu vuc duyen hai nay nhan đuoc luong giang thuy hang nam la 2.200 milimet (87 in), cao nhat toan quoc.
Cac khu vuc duyen hai giap voi bien Marmara co khi hau chuyen tiep giua khi hau Đia Trung Hai on hoa va khi hau đai duong on hoa, voi mua he tu am đen nong va tuong đoi kho cung mua mua tu mat đen lanh va am. Tuyet roi tai cac khu vuc duyen hai cua bien Marmara va bien Đen hau nhu tat ca mua đong, song thuong tan trong mot vai ngay. Tuy nhien, tuyet hiem khi roi tai cac khu vuc duyen hai giap voi bien Aegea va rat hiem tai cac khu vuc duyen hai giap voi Đia Trung Hai.
Cac ngon nui gan bo bien ngan cac anh huong Đia Trung Hai mo rong đen noi luc, khien mien trung cao nguyen Anatolia co khi hau luc đia voi cac mua tuong phan manh. Mua đong tai phan phia đong cua cao nguyen đac biet khac nghiet. Nhiet đo −30 đen −40 °C (−22 đen −40 °F) co the xuat hien tai mien đong Anatolia. Tai phia tay, nhiet đo trung binh mua đong duoi 1 °C (34 °F). Mua he nong va kho, voi nhiet đo thuong tren 30 °C (86 °F) vao ban ngay. Luong giang thuy trung binh nam la khoang 400 mm, thay đoi theo đo cao. Cac khu vuc kho nhat la đong bang Konya va đong bang Malatya, tai đo luong mua hang nam thuong duoi 300 mm (12 in). Thang 5 thuong la thang mua nhieu nhat, con thang 7 va thang 8 la cac thang kho nhat.


Chinh tri Tho Nhi Ky la mot nuoc cong hoa tong thong che voi mot he thong đa đang. Hien phap hien hanh đuoc ban hanh vao nam 1982. Chinh quyen đuoc chia thanh ba nhanh lap phap, hanh phap va tu phap. Đai Quoc hoi la co quan lap phap đon vien, gom 600 nghi si. Tong thong la nguyen thu quoc gia kiem nguoi đung đau chinh phu va thuc hien quyen hanh phap. He thong tu phap đuoc chia thanh toa an ngach tu phap va toa an ngach hanh chinh, trong đo Toa an Hien phap la co quan giam sat hien phap, Toa Pha an la co quan xet xu tu phap cao nhat, Tham chinh vien la co quan xet xu hanh chinh cao nhat va Toa an tranh chap tham quyen la co quan giai quyet tranh chap giua cac co quan tu phap.
Pho thong đau phieu cho ca hai gioi đuoc ap dung tren toan Tho Nhi Ky tu nam 1933, va moi cong dan Tho Nhi Ky sang tuoi 18 đeu co quyen bo phieu. Đai Quoc hoi la co quan lap phap cho mot nhiem ky 4 nam tu mot he thong đai dien ty le danh sach đang tu 85 khu vuc bau cu. Toa an Hien phap cho the tuoc đoat nguon tai chinh cong cong cua cac chinh đang neu ho bi cho la chong the tuc hoac ly khai, hoac cam chi ton tai hoan toan. Nguong bau cu la 10% so phieu.
Nhung nguoi ung ho cac cai cach cua Ataturk va nhung nguoi theo chu nghia Hoi giao đai dien cho hai cuc ve vai tro cua ton giao trong sinh hoat cong cong. Quan điem cua phe than Ataturk ve đai the la ket hop mot loai che đo dan chu voi mot hien phap tach khoi ton giao va phuong thuc sinh hoat the tuc Tay phuong hoa, trong khi ung ho can thiep cua nha nuoc trong kinh te, giao duc, va cac dich vu cong cong khac. Tu thap nien 1980, gia tang bat binh đang thu nhap va phan biet đang cap khien chu nghia dan tuy Hoi giao noi len, đay la mot phong trao ma theo ly thuyet ung ho nghia vu voi nha cam quyen, đoan ket cong đong va cong bang xa hoi.
Nhan quyen tai Tho Nhi Ky la đe tai gap mot so tranh luan va chi trich quoc te. Tu nam 1998 đen 2008, Toa an Nhan quyen chau Au đua ra tren 1.600 phan quyet chong Tho Nhi Ky do cac vi pham nhan quyen. Cac van đe khac nhu quyen loi cua nguoi Kurd, nu quyen va tu do bao chi cung thu hut tranh luan. Ho so nhan quyen cua Tho Nhi Ky tiep tuc la mot chuong ngai vat đang ke đoi voi quyen thanh vien EU trong tuong lai cua quoc gia nay.


= Phap luat =

He thong phap luat cua Tho Nhi Ky theo dan luat. Bo luat dan su Tho Nhi Ky đuoc ban hanh vao nam 2916 dua tren Bo luat dan su Thuy Si. Bo luat hinh su Tho Nhi Ky đuoc ban hanh vao nam 2005 dua tren Bo luat hinh su Đuc. Luat hanh chinh dua tren luat hanh chinh cua Phap, trong khi luat thu tuc chiu anh huong cua phap luat Thuy Si, Đuc va Phap. Sharia khong đuoc ap dung trong he thong phap luat.
Tong cuc An ninh, Bo Tong tu lenh Hien binh va Bo Tu lenh Canh sat Bien thuoc Bo Noi vu chiu trach nhiem thuc thi phap luat tai Tho Nhi Ky. Theo cac so lieu do Bo Tu phap cong bo, co 100.000 nguoi bi giam trong cac nha tu Tho Nhi Ky trong thang 11 nam 2008.


= Quan he đoi ngoai =

Tho Nhi Ky la mot thanh vien sang lap cua Lien Hop Quoc (1945), OECD (1961), OIC (1969), OSCE (1973), ECO (1985), BSEC (1992), D-8 (1997) va G-20 (1999). Tho Nhi Ky la mot thanh vien trong Hoi đong Bao an Lien Hop Quoc vao cac nam 1951-1952, 1954-1955, 1961 va 2009-2010.
Phu hop voi truyen thong đinh huong phuong Tay cua minh, quan he voi chau Au luon la mot bo phan trung tam trong chinh sach đoi ngoai cua Tho Nhi Ky. Tho Nhi Ky tro thanh mot trong cac thanh vien đau tien cua Uy hoi chau Au vao nam 1949, thinh cau ve quyen thanh vien lien ket cua EEC vao nam 1959 va tro thanh mot thanh vien lien ket vao nam 1963. Sau nhieu thap nien đam phan chinh tri, Tho Nhi Ky thinh cau ve quyen thanh vien đay đu cua EEC vao nam 1987, tro thanh mot thanh vien lien ket cua Lien minh Tay Au vao nam 1992, gia nhap Lien minh Thue quan EU vao nam 1995 va tham gia đam phan gia nhap chinh thuc voi EU tu nam 2005. Hien nay, quyen thanh vien EU đuoc cho la mot chinh sach quoc gia va mot muc tieu chien luoc cua Tho Nhi Ky. Su ung ho cua Tho Nhi Ky cho Bac Sip lam phuc tap quan he cua Tho Nhi Ky voi EU va van la mot tro ngai lon ngan no luc gia nhap EU cua quoc gia nay.
Phuong dien mang tinh quyet đinh khac trong chinh sach đoi ngoai cua Tho Nhi Ky la lien minh chien luoc cua quoc gia voi Hoa Ky. Moi đe doa chung tu Lien Xo trong Chien tranh Lanh khien Tho Nhi Ky tro thanh mot thanh vien cua NATO vao nam 1952, đam bao quan he song phuong mat thiet voi Washington. Sau đo, Tho Nhi Ky nhan đuoc ho tro ve chinh tri, kinh te va ngoai giao cua Hoa Ky, bao gom trong cac van đe chu chot nhu Tho Nhi Ky ung cu gia nhap EU. Trong tinh hinh hau Chien tranh Lanh, tinh trong yeu đia chien luoc cua Tho Nhi Ky chuyen huong đen cac khu vuc gan la Trung Đong, Kavkaz va Balkan.
Tho Nhi Ky chia se di san van hoa va ngon ngu chung voi cac quoc gia Turk đoc lap tu Lien Xo vao nam 1991, đieu nay cho phep Tho Nhi Ky khoach truong quan he kinh te va chinh tri sau vao Trung A, Đuong ong Baku-Tbilisi-Ceyhan tao thanh bo phan trong chien luoc chinh sach đoi ngoai cua Tho Nhi Ky đe tro thanh mot noi chuyen tiep nang luong đen phuong Tay. Tuy nhien, bien gioi Tho Nhi Ky-Armenia bi đong cua do Tho Nhi Ky ung ho Azerbaijan trong Chien tranh Nagorno-Karabakh va nay van bi đong cua.
Duoi chinh phu cua Đang AK, anh huong cua Tho Nhi Ky phat trien tai cac lanh tho nguyen thuoc Ottoman tai Trung Đong va Balkan, dua theo thuyet "chieu sau chien luoc", con đuoc goi la chu nghia Tan Ottoman.
Tho Nhi Ky duy tri luc luong trong cac su menh quoc te duoi quyen Lien Hop Quoc va NATO ke tu nam 1950, bao gom cac su menh duy tri hoa binh tai Somalia va Nam Tu cu, va ho tro luc luong lien quan trong Chien tranh Vung Vinh. Tho Nhi Ky duy tri 36.000 binh si tai Bac Sip, song su hien dien cua ho gay tranh luan, va ho tro an ninh cho Kurdistan thuoc Iraq. Tho Nhi Ky trien khai binh si tai Afghanistan tu nam 2001.


= Quan su =

Quan đoi Tho Nhi Ky gom Luc quan, Hai quan va Khong quan. Hien binh va Tuan duyen hoat đong nhu cac bo phan cua Bo Noi vu trong thoi binh, song se lan luot phu thuoc Luc quan va Hai quan trong thoi chien.
Tong tham muu truong do Tong thong bo nhiem. Hoi đong Bo truong chiu trach nhiem truoc Quoc hoi trong cac van đe an ninh quoc gia va su chuan bi đay đu cua luc luong vu trang đe bao ve quoc gia. Tuy nhien, chi Quoc hoi moi co tham quyen tuyen chien va trien khai binh si ra nuoc ngoai hay cho phep quan đoi nuoc ngoai đon tru tai Tho Nhi Ky.
Tho Nhi Ky co luc luong vu trang thuong truc lon thu nhi trong NATO, sau Quan đoi Hoa Ky, voi 495.000 binh si đuoc trien khai theo uoc tinh cua NATO vao nam 2011. Tho Nhi Ky la mot trong nam quoc gia thanh vien NATO la bo phan cua chinh sach chia se hat nhan cua lien minh, cung voi Bi, Đuc, Y va Ha Lan. Tong cong co 90 bom hat nhan B61 đuoc đat trong can cu khong quan Incirlik, 40 trong so đo đuoc phan cho Khong quan Tho Nhi Ky su dung trong truong hop mot xung đot hat nhan, song viec su dung chung can phai đuoc NATO phe chuan.
Moi nam cong dan Tho Nhi Ky đu đieu kien đuoc yeu cau phuc vu quan đoi trong mot giai đoan keo dai tu ba tuan đen mot nam, tuy theo giao duc va cong viec. Tho Nhi Ky khong cong nhan cu tuyet binh dich luong tam va khong cung cap mot thay the dan su cho nghia vu quan su.


= Phan cap hanh chinh =

Tho Nhi Ky đuoc chia thanh 81 tinh. Moi tinh đuoc chia thanh cac huyen (ilce). Tinh thuong đuoc đat cung ten voi thanh pho thu phu cua tinh đo. Mot so tinh đuoc cong nhan la thanh pho tu tri nhu Istanbul, Ankara, Izmir, Bursa, Konya, Adana.
Thu đo Tho Nhi Ky la Ankara, nhung thu đo lich su la Istanbul van la mot trung tam van hoa, kinh te va tai chinh quan trong cua đat nuoc. Cac thanh pho quan trong khac gom Izmir, Bursa, Adana, Trabzon, Malatya, Gaziantep, Erzurum, Kayseri, Kocaeli, Konya, Mersin, Eskisehir, Diyarbakır, Antalya va Samsun.


Kinh te Tho Nhi Ky co GDP PPP lon thu 13 tren the gioi (2016) va GDP danh nghia lon thu 18 the gioi (2016). Tho Nhi Ky la mot trong cac thanh vien sang lap cua OECD va G-20.
Lien minh thue quan EU-Tho Nhi Ky tu nam 1995 dan đen tu do hoa sau rong ve cac muc thue, va tao thanh mot trong cac tru cot quan trong nhat trong chinh sach ngoai thuong cua Tho Nhi Ky. Kim ngach xuat khau cua Tho Nhi Ky đat $143,5 ty vao nam 2011 va đat $163 ty vao nam 2012 (cac đoi tac xuat khau chinh vao nam 2012: Đuc 8,6%, Iraq 7,1%, Iran 6,5%, Anh Quoc 5,7%, CTVQARTN 5,4%). Nhap khau vao nam 2012 la $229 ty (cac đoi tac nhap khau chinh vao nam 2012: Nga 11,3%, Đuc 9%, Trung Quoc 9%, Hoa Ky 6%, Y 5,6%).
Tho Nhi Ky co mot nganh cong nghiep o to lon, san xuat tren mot trieu xe o to vao nam 2012, đuoc xep hang la nha san xuat lon thu 16 tren the gioi. Xuat khau đong tau cua Tho Nhi Ky tri gia US$1,2 ty vao nam 2011, cac thi truong xuat khau chinh la Malta, Quan đao Marshall, Panama va Hoa Ky. Cac xuong đong tau cua Tho Nhi Ky co 15 u noi trong cac kich co khac nhau va mot u can. Tuzla, Yalova, va Izmit phat trien thanh cac trung tam đong tau nang đong.
Cac linh vuc chu chot khac cua kinh te Tho Nhi Ky la ngan hang, xay dung, thiet bi gia dung, thiet bi đien tu, cac san pham loc hoa dau, thuc pham, khai mo, gang thep, va che tao may. Nam 2010, linh vuc nong nghiep đong gop 9% vao GDP, trong khi linh vuc cong nghiep đong gop 26% va linh vuc dich vu đong gop 65%. Tuy nhien, mot phan tu cong viec thuoc linh vuc nong nghiep. Ty le cong viec thuoc nu gioi tai Tho Nhi Ky la 30% vao nam 2012, muc thap nhat trong OECD.
Đau tu truc tiep nuoc ngoai (FDI) đat $8,3 ty vao nam 2012. Nam 2012, Fitch Group nang hang muc tin nhiem đau tu cua Tho Nhi Ky sau 18 nam; tiep đen la Moody's nang hang vao thang 5 nam 2013.
Du lich Tho Nhi Ky tang truong nhanh chong trong hai thap nien tro lai đay, va tao thanh mot bo phan quan trong cua kinh te. Nam 2013, 37,8 trieu du khach ngoai quoc đen Tho Nhi Ky, bien quoc gia nay thanh đia điem du lich quoc te pho bien thu sau tren the gioi. Nam 2012, 15% luong du khach đen tu Đuc, 11% đen tu Nga, 8% đen tu Anh Quoc, 5% đen tu Bulgaria.
Đau the ky XXI, lam phat cao kinh nien đuoc đua vao kiem soat; đieu nay dan đen phat hanh đon vi tien te moi la lira moi Tho Nhi Ky vao nam 2005, đe cung co thanh tuu cua cai cach kinh te va xoa nhung vet tich cua mot nen kinh te bat on. Nam 2009, lira moi Tho Nhi Ky đuoc đoi ten lai thanh lira Tho Nhi Ky, voi viec phat hanh giay bac va đong xu moi. Nhu mot ket qua cac cai cach kinh te tiep dien, lam phat giam xuong 8% vao nam 2005, va ty le that nghiep la 10%.


= Lich su =
Trong sau thap nien đau cua nen cong hoa, tu 1923 đen 1983, Tho Nhi Ky ve đai the tuan theo mot cach tiep can gan nhu trung uong tap quyen voi chinh phu lap ke hoach nghiem ngat ve ngan sach va cac han che do chinh phu ap đat ve ngoai thuong, dong ngoai te, đau tu truc tiep nuoc ngoai va khu vuc tu nhan tham gia vao cac linh vuc nhat đinh. Tuy nhien, đen nam 1983, Thu tuong Turgut Ozal khoi xuong mot loat cai cach nham chuyen đoi kinh te quoc gia tu mot he thong tap quyen va cach ly sang mo hinh tu nhan nhieu hon, dua tren thi truong.
Cac cai cach ket hop voi luong von vay nuoc ngoai chua tung co thuc đay tang truong kinh te nhanh chong; song su tang truong nay gian đoan do cac suy thoai va khung hoang tai chinh vao nam 1994, 1999, va 2001; ket qua la tang truong GDP trung binh 4% moi nam tu 1981 đen 2003. Thieu cac cai cach tai chinh bo sung, ket hop voi thieu hut tai chinh linh vuc cong lon va gia tang cung tham nhung pho bien, dan đen lam phat cao, mot linh vuc ngan hang yeu kem va gia tang bat on kinh te vi mo. Ke tu khung hoang kinh te nam 2001 va cac cai cach do Bo truong Tai chinh đuong thoi Kemal Dervis khoi xuong, lam phat giam xuong mot con so, niem tin cua cac nha đau tu va đau tu nuoc ngoai tang manh, va ty le that nghiep giam xuong.
Tho Nhi Ky tung buoc mo cua thi truong cua minh thong qua cac cai cach kinh te bang cach giam kiem soat cua chinh phu trong ngoai thuong va đau tu va tu nhan hoa cac nganh thuoc so huu cong, va tu do hoa nhieu linh vuc đe tu nhan va nuoc ngoai tham du tiep tuc nam trong tranh luan chinh tri. Ty le no cong so voi GDP đat đinh la 75,9% trong suy thoai vao nam 2001, giam xuong con 26,9% vao nam 2013.
Tang truong GDP thuc tu 2002 đen 2007 trung binh đat 6,8% moi nam, bien Tho Nhi Ky tro thanh mot trong cac nen kinh te tang truong nhanh nhat tren the gioi trong giai đoan đo. Tuy nhien, tang truong giam con 1% vao nam 2008, va đen nam 2009 thi kinh te Tho Nhi Ky chiu tac đong cua khung hoang tai chinh toan cau, voi GDP suy giam 5%. Kinh te đuoc uoc tinh lai tang truong 8% vao nam 2010. Theo du lieu cua Eurostat, GDP/nguoi cua Tho Nhi Ky đieu chinh theo tieu chuan suc mua đat 52% trung binh EU vao nam 2011.


= Co so ha tang =
Nam 2013, Tho Nhi Ky co 98 cang hang khong, trong đo co 22 cang hang khong quoc te. Tinh đen nam 2014, san bay Istanbul Ataturk la san bay nhon nhip thu 13 tren the gioi, phuc vu tren 31 trieu hanh khach tu thang 1 đen thang 7 nam 2014. Turkish Airlines la hang hang khong quoc gia cua Tho Nhi Ky tu nam 1933, đuoc Skytrax chon la hang hang khong tot nhat chau Au trong bon nam lien tiep 2011, 2012, 2013 va 2014.
Nam 2014, he thong đuong bo cua Tho Nhi Ky dai 65.623 kilomet (40.776 mi). Tong chieu dai he thong đuong sat la 10.991 km vao nam 2008, bao gom 2.133 km đuong sat đien khi hoa va 457 km đuong sat cao toc.
Nam 2008, Tho Nhi Ky co 7.555 kilomet (4.694 mi) đuong ong dan khi đot tu nhien va 3.636 kilomet (2.259 mi) đuong ong dau qua lanh tho. Đuong ong Baku-Tbilisi-Ceyhan la đuong ong dau dai thu hai tren the gioi. Dong chay Xanh Lam dan khi đot tu nhien tu Nga đen Tho Nhi Ky, cong suat cua đuong ong cho phep Tho Nhi Ky ban lai khi đot cua Nga sang chau Au.
Nam 2013, muc tieu thu nang luong cua Tho Nhi Ky la 240 nghin ti kwh. Do Tho Nhi Ky nhap khau 7% nguon nang luong vao nam 2013, chinh phu quyet đinh đau tu cho nang luong nguyen tu đe giam luong nhap khau. Tho Nhi Ky su dung truc tiep va co nang luc cao thu nam ve đia nhiet tren the gioi.


Nhan khau Nam 2023, dan so cua Tho Nhi Ky la 85.372.377 nguoi, khong bao gom nguoi ti nan Syria. 93% dan so sinh song tai cac khu vuc thanh thi. 68,3% dan so tu 15–64 tuoi, 21,4% duoi 14 tuoi, 10,2% tren 65 tuoi. Tu nam 1950 đen nam 2020, dan so cua Tho Nhi Ky tang gap bon lan tu 20,9 trieu nguoi len 83,6 trieu nguoi. Nam 2023, ty le tang truong dan so la 0,1% va tong ty suat sinh la 1,51 con tren mot phu nu.


= Dan toc =

Hien phap Tho Nhi Ky đinh nghia nguoi Tho Nhi Ky la nguoi co quoc tich Tho Nhi Ky. Tho Nhi Ky uoc tinh co it nhat 47 dan toc, nhung khong co so lieu thong ke thanh phan dan toc đay đu  vi Tho Nhi Ky ngung thong ke dan toc sau cuoc đieu tra dan so nam 1965. Theo The World Factbook, 70–75% dan so cua Tho Nhi Ky la nguoi Tho Nhi Ky vao nam 2016. Nam 2021, 77% dan so tu nhan la nguoi Tho Nhi Ky theo ket qua khao sat cua to chuc khao sat KONDA.
Nguoi Kurd la dan toc thieu so lon nhat cua Tho Nhi Ky, chiem tu 12 đen 20% dan so. Nguoi Kurd chiem đa so tai cac tinh Agrı, Batman, Bingol, Bitlis, Diyarbakır, Hakkari, Igdır, Mardin, Mus, Siirt, Sırnak, Tunceli va Van; 47% dan so tai Sanlıurfa; va 20% dan so tai Kars. Istanbul uoc tinh co ba trieu nguoi Kurd, la thanh pho co dan so nguoi Kurd lon nhat tren the gioi. 19% dan so tu nhan la nguoi Kurd theo ket qua khao sat vao nam 2021. Mot so nguoi tu nhan la đa dan toc, vi du nhu đong thoi la nguoi Tho Nhi Ky va nguoi Kurd.
2,5% dan so la cac di dan quoc te va Tho Nhi Ky chap thuan tren mot trieu nguoi ti nan Syria tu khi Noi chien Syria bat đau.


= Ngon ngu =
Tieng Tho Nhi Ky la ngon ngu chinh thuc cua Tho Nhi Ky va la tieng me đe cua khoang 85% dan so. Khoang 12% dan so noi tieng Kurd nhu tieng me đe. Tieng A Rap va tieng Zaza la cac ngon ngu me đe cua moi hon 1% dan so, va mot vai ngon ngu khac la ngon ngu me đe cua cac bo phan cu dan nho hon.


= Ton giao =

Tho Nhi Ky la mot quoc gia the tuc khong co quoc giao; Hien phap Tho Nhi Ky đam bao quyen tu do ton giao va tu do luong tam. Vi the cua ton giao đa la mot van đe tranh luan trong nhieu nam ke tu khi cac đang Hoi giao hinh thanh. Hijab tung bi cam trong truong hoc va co quan nha nuoc do bi coi la mot bieu tuong cua Hoi giao chinh tri. Lenh cam bi bai bo tai truong đai hoc vao nam 2011, tai co quan nha nuoc vao nam 2013 va tai truong trung hoc pho thong vao nam 2014.Hoi giao la ton giao lon nhat tai Tho Nhi Ky voi 99,8% dan so theo Hoi giao. trong khi mot so nguon đua ra mot uoc tinh thap hon la 96,4%, trong đo giao phai pho bien nhat la phai Hanafi cua Hoi giao Sunni. Cuc Ton giao Tho Nhi Ky (tieng Tho Nhi Ky: Diyanet Isleri Baskanlıgı) chiu trach nhiem quan ly hoat đong cua khoang 80.000 nha tho Hoi giao tren ca nuoc va su dung cac imam đia phuong va cap tinh. Cac nguon han lam đe xuat so tin đo phai Alevi co the la tu 15 đen 20 trieu, va theo tap chi Aksiyon thi so luong tin đo phai Imamiyyah (bao gom Alevi) thuoc Hoi giao Shia la 3 trieu (4,2%). Tho Nhi Ky cung co mot so tin đo Sufi giao thuoc Hoi giao. Khoang 2% cu dan Tho Nhi Ky la nguoi Hoi giao phi giao phai.
Ty le dan so khong theo Hoi giao cua Tho Nhi Ky giam tu 19% vao nam 1914 xuong 2,5% vao nam 1927, do cac su kien co tac đong đang ke đen cau truc nhan khau, nhu diet chung Armenia, trao đoi cu dan giua Hy Lap va Tho Nhi Ky, va su di cu cua nhung nguoi khong theo Hoi giao ra nuoc ngoai von thuc su khoi đau vao cuoi the ky 19 va tang toc vao mot phan tu đau cua the ky 20, đac biet la trong Chien tranh the gioi thu nhat va sau Chien tranh gianh đoc lap Tho Nhi Ky. Hien nay co hon 120.000 nguoi la tin đo cua cac giao phai Kito giao, chiem duoi 0,2% dan so, trong đo uoc tinh co 80.000 tin đo Chinh thong giao Co Đong phuong, 35.000 tin đo Cong giao, 18.000 nguoi Hy Lap Antioch, 5.000 tin đo Chinh thong giao Hy Lap va luong nho tin đo Tin Lanh. Chinh thong giao Đong phuong co tru so tai Istanbul tu the ky 4. 26.000 nguoi Do Thai sinh song tai Tho Nhi Ky, đai đa so ho thuoc nhanh Sephardi.


= Giao duc =

Bo Giao duc Quoc dan chiu trach nhiem ve giao duc truoc đai hoc. Giao duc pho thong la bat buoc va keo dai trong 12 nam: bon nam cho cap tieu hoc, trung hoc co so va trung hoc pho thong. Duoi 50% dan so Tho Nhi Ky tu 25 đen 34 tuoi hoan thanh mot bac trung hoc, so voi ty le trung binh tren 80% cua OECD. Giao duc co ban tai Tho Nhi Ky đuoc nhan đinh la tut hau so voi cac quoc gia OECD khac, voi khac biet đang ke. Kha nang tiep can truong hoc chat luong cao phu thuoc nhieu vao thanh tich trong cac ky thi nhap hoc trung hoc co so, do vay mot so hoc sinh bat đau tham du cac lop hoc gia su tu khi 10 tuoi. Ty le biet chu vao nam 2011 la 94,1%; 97,9% đoi voi nam va 90,3% đoi voi nu.
Nam 2011, Tho Nhi Ky co 166 truong đai hoc. Nhap hoc giao duc bac đai hoc phu thuoc vao ket qua khao thi tuyen chon OSS. Nam 2008, han ngach tiep nhan sinh vien la 600.000, trong khi co 1.700.000 tham du thi OSS vao nam 2007. Ngoai tru khoa giao duc mo tai Đai hoc Anadolu, nhap hoc đuoc quy đinh theo khao thi OSS quoc gia, sau khi thi cac hoc sinh tot nghiep cao trung đuoc phan vao cac đai hoc theo thanh tich cua ho. Theo Xep hang đai hoc the gioi nam 2012-2013 cua Times Higher Education, đai hoc đung đau tai Tho Nhi Ky la Đai hoc Ky thuat Trung Đong, tiep sau la Đai hoc Bilkent va Đai hoc Koc, Đai hoc Ky thuat Istanbul va Đai hoc Bogazici.


Van hoa Van hoa Tho Nhi Ky rat đa dang, la mot su pha tron cua cac yeu to khac nhau đen tu van hoa va truyen thong Tho Oguz, Anatolia, Ottoman (tiep noi van hoa Hy-La va Hoi giao) va phuong Tay- bat đau khi Ottoman Tay hoa va van tiep tuc cho đen nay. Nguon goc cua su pha tron nay bat đau khi dan toc va van hoa Tho tiep xuc voi van hoa cua cac dan toc cu tru tren hanh trinh ma ho di cu tu Trung A ve phia tay. Van hoa Tho Nhi Ky la mot san pham cua cac no luc kien thiet mot quoc gia phuong Tay "hien đai", trong khi duy tri ton giao truyen thong va cac gia tri lich su.


= Nghe thuat =

Hoi hoa Tho Nhi Ky theo quan niem phuong Tay phat trien tich cuc bat đau tu giua the ky XIX. Cac bai hoc hoi hoa đau tien đuoc đua vao trong chuong trinh cua the che ma nay la Đai hoc Ky thuat Istanbul vao nam 1793, chu yeu cho cac muc đich ky thuat. Đen cuoi the ky XIX, hinh tuong nhan vat trong quan niem phuong Tay đuoc xac lap trong hoi hoa Tho Nhi Ky, đac biet la voi Osman Hamdi Bey. Nam trong cac xu huong đuong thoi, chu nghia an tuong xuat hien sau đo voi Halil Pasa. Cac hoa si Tho Nhi Ky tre tuoi đuoc cu đen chau Au vao nam 1926 va đuoc truyen cam hung tu cac xu huong đuong thoi nhu da thu, lap the va tham chi la bieu hien. "Nhom D" gom cac hoa si ma đung đau la Abidin Dino, Cemal Tollu, Fikret Mualla, Fahrunnisa Zeid, Bedri Rahmi Eyuboglu, Adnan Coker va Burhan Dogancay gioi thieu mot so xu huong đa ton tai ben phuong Tay trong hon ba thap nien. Cac phong trao quan trong khac trong hoi hoa Tho Nhi Ky la "Yeniler Grubu" vao cuoi thap nien 1930; "On'lar Grubu" trong thap nien 1940; "Yeni Dal Grubu" trong thap nien 1950; "Siyah Kalem Grubu" trong thap nien 1960.
Su tuong tac giua Ottoman va the gioi Hoi giao cung chau Au gop phan vao su pha tron cac truyen thong Tho, Hoi giao, va chau Au trong am nhac va van hoc Tho Nhi Ky hien nay. Van hoc Tho Nhi Ky chiu tac đong manh tu van hoc Ba Tu va A Rap trong hau het thoi ky Ottoman. Cac cai cach Tanzimat đua đen cac the loai cua van hoc phuong Tay ma nguoi Tho chua đuoc biet đen truoc đo, chu yeu la tieu thuyet va truyen ngan. Nhieu tac gia trong thoi ky Tanzimat đong thoi viet trong vai the loai: nhu nha tho Namık Kemal cung sang tac tieu thuyet trong yeu mang ten Intibah vao nam 1876. Hau het can nguyen cua van hoc Tho Nhi Ky hien đai đuoc hinh thanh tu nam 1896 đen nam 1923. Ve đai the, co ba phong trao van hoc chu yeu trong thoi ky nay: Phong trao Edebiyyat-ı Cedide (tan van); Fecr-i Ati (binh minh tuong lai); va Milli Edebiyyat (quoc van). Buoc đi cap tien đau tien ve cach tan trong thi đan Tho Nhi Ky la cua Nazım Hikmet, ong đua vao phong cach tho tu do. Cuoc cach mang khac trong thi đan Tho Nhi Ky đen vao khoang nam 1941 cung voi Phong trao Garip. Tieu thuyet gia nguoi Tho Nhi Ky Orhan Pamuk nhan giai Nobel Van hoc nam 2006.
Tho Nhi Ky co van hoa vu đieu dan gian đa dang. Hora đuoc bieu dien tai Đong Thrace; Zeybek tai khu vuc Aegea, Nam Marmara va Đong-Trung Anatolia; Teke tai khu vuc Tay Đia Trung Hai; Kasık Oyunları va Karsılama tai Tay-Trung Anatolia, Tay Hac Hai, Nam Marmara va Đong Đia Trung Hai; Horon tai khu vuc Trung va Đong Hac Hai; Halay tai Đong Anatolia va Trung Anatolia; va Bar cung Lezginka tai Đong Bac Anatolia.


= Kien truc =

Kien truc cua nguoi Tho Seljuk ket hop cac yeu to va đac điem cua kien truc Tho Trung A voi kien truc Ba Tu, A Rap, Armenia, va Byzantine. Chuyen bien tu kien truc Seljuk sang kien truc Ottoman de nhan thay nhat la tai Bursa, đay la kinh đo cua Ottoman tu nam 1335 đen nam 1413. Sau khi Ottoman chinh phuc Constantinopolis (Istanbul) vao nam 1453, kien truc Ottoman chiu anh huong đang ke tu kien truc Byzantine. Cung đien Topkapı tai Istanbul la mot trong cac mau noi tieng nhat ve kien truc Ottoman co đien va la dinh thu chinh cua cac Sultan trong khoang 400 nam. Mimar Sinan la kien truc su toi quan trong cua thoi ky co đien trong lich su kien truc Ottoman. Ong la kien truc su truong cua it nhat 374 toa nha đuoc xay tai nhieu tinh cua Đe quoc trong the ky XVI.
Ke tu the ky XVIII, kien truc Tho Nhi Ky chiu anh huong ngay cang tang tu cac phong cach chau Au, va đieu nay co nhan thay cu the trong cac toa nha thoi ky Tanzimat cua Istanbul nhu cac cung đien Dolmabahce, Cıragan, Feriye, Beylerbeyi, Kucuksu, Ihlamur va Yıldız. Cac nha ben bo bien (yalı) tai eo bien Bosphorus cung phan anh pha tron giua cac phong cach Ottoman co đien va chau Au trong thoi ky đo. Phong trao kien truc quoc gia thu nhat vao đau the ky XX tim cach tao mot kien truc moi, dua tren cac motif tu kien truc Seljuk va Ottoman. Phong trao cung đuoc gan cho ten Tan co đien Tho Nhi Ky hay Phuc hung kien truc quoc gia. Cac kien truc su hang đau trong phong trao nay la Vedat Tek, Mimar Kemaleddin Bey, Arif Hikmet Koyunoglu va Giulio Mongeri. Cac toa nha noi bat tu thoi ky nay la Buu đien Lon tai Istanbul (1905-1909), Chung cu Tayyare (1919-1922), hay tru so đau tien cua Turkiye Is Bankası tai Ankara (1926-1929), Bebek Mosque,


= The thao =

Mon the thao pho bien nhat tai Tho Nhi Ky la bong đa. Cau lac bo Galatasaray gianh chien thang tai UEFA Cup va UEFA Super Cup nam 2000. Đoi tuyen bong đa quoc gia Tho Nhi Ky xep thu ba va gianh huy chuong đong tai Giai vo đich bong đa the gioi 2002 va tai Cup Lien đoan cac chau luc 2003; trong khi cung vao đen ban ket tai Giai vo đich bong đa chau Au 2008.
Cac mon the thao chu luu khac nhu bong ro va bong chuyen cung pho bien tai Tho Nhi Ky. Đoi tuyen bong ro nam quoc gia Tho Nhi Ky xep thu nhi va gianh huy chuong bac tai Giai vo đich bong ro the gioi 2010 va tai Giai bong ro chau Au 2001, ca hai giai đeu đuoc to chuc tai Tho Nhi Ky. Cau lac bo bong ro Anadolu Efes S.K. vo đich tai Giai Korac 1995-1996, xep thu nhi tai Cup Saporta 1992-93, xep thu ba tai Euroleague va Suproleague 2000-2001.
Đoi tuyen bong chuyen nu quoc gia Tho Nhi Ky gianh huy chuong bac tai Giai vo đich chau Au 2003, gianh huy chuong đong tai Giai vo đich chau Au 2011 va 2012 FIVB World Grand Prix. Ho cung gianh huy chuong vang (2005), huy chuong bac (1987, 1991, 1997, 2001, 2009, 2013) va huy chuong đong (1993) tai Đai hoi The thao Đia Trung Hai.
Mon the thao truyen thong quoc gia cua Tho Nhi Ky la yaglı gures (đau vat ngam dau) tu thoi ky Ottoman. Thanh pho Edirne to chuc thi đau vat ngam dau thuong nien Kırkpınar ke tu nam 1361. Cac the thuc đau vat quoc te do FILA quan ly nhu đau vat tu do va đau vat co đien cung pho bien, cac đo vat nguoi Tho Nhi Ky gianh đuoc nhieu danh hieu o tam chau Au, the gioi, va The van hoi ca o noi dung ca nhan va đoi tuyen quoc gia.


= Am thuc =

Am thuc Tho Nhi Ky đuoc cho la mot trong cac nen am thuc noi tieng nhat tren the gioi, su pho bien cua no phan lon la do anh huong van hoa cua Ottoman va mot phan la nho nganh du lich co quy mo lon cua Tho Nhi Ky. Am thuc Tho Nhi Ky phan lon la di san cua am thuc Ottoman – mot su hop nhat va chat loc cac nen am thuc Trung A, Kavkaz, Trung Đong, Đia Trung Hai va Balkan.
Vi tri đia ly nam giua phuong Đong va Đia Trung Hai giup cho nguoi Tho Nhi Ky hoan toan kiem soat cac tuyen đuong mau dich lon, va co mot moi truong ly tuong cho thuc vat va đong vat phat trien. Am thuc Tho Nhi Ky đuoc thiet lap tu giua thap nien 1400, luc khoi đau Ottoman. Salad sua chua, ca ngam dau o liu, va cac loai rau nhoi va bao tro thanh cac san pham chu yeu cua Tho Nhi Ky. Đe quoc cuoi cung trai rong tu Ao đen Bac Phi, su dung cac đao lo va thuy lo cua minh đe nhap khau cac nguyen lieu ngoai lai tu khap noi tren the gioi. Đen cuoi thap nien 1500, trieu đinh Ottoman co tren 1.400 đau bep noi tru va thong qua cac luat quy đinh tinh tuoi nguyen cua thuc pham. Tu khi Đe quoc sup đo trong Chien tranh the gioi thu nhat va nuoc Cong hoa Tho Nhi Ky đuoc thanh lap, cac thuc pham ngoai quoc nhu xot hollandaise Phap va thuc an nhanh phuong Tay tro thanh đo an thuong nhat cua nguoi Tho Nhi Ky.


= Truyen thong =
Hang tram kenh truyen hinh, hang nghin đai phat thanh đia phuong va quoc gia, cung bao chi, mot nganh đien anh phong phu va sinh loi, phat trien nhanh chong cua internet bang thong rong tao mot nganh truyen thong soi đong tai Tho Nhi Ky. Nam 2003, tong cong co 257 đai truyen hinh va 1.100 đai phat thanh đuoc cap phep hoat đong, va cac đai khac hoat đong ma khong đuoc cap phep. Trong so cac đai đuoc cap phep, co 16 đai truyen hinh va 36 đai phat thanh tiep can khan gia toan quoc. Đa so khan gia đuoc phan chia giua đai cong cong TRT va cac kenh kieu mang luoi nhu Kanal D, Show TV, ATV va Star TV. Truyen thong quang ba co đo tham nhap rat cao do cac he thong chao ve tinh va cap hien huu rong rai. Hoi đong Toi cao Phat thanh va Truyen hinh la mot the che cua chinh phu co trach nhiem quan ly truyen thong quang ba. Tinh theo luu thong, cac nhat bao pho bien nhat la Zaman, Posta, Hurriyet, Sozcu, Sabah va Haberturk. Phim truyen hinh Tho Nhi Ky ngay cang tro nen pho bien ben ngoai bien gioi Tho Nhi Ky, va nam trong cac mat hang xuat khau quan trong nhat cua quoc gia ca ve loi nhuan va cac quan he cong chung. Freedom House xep hang truyen thong Tho Nhi Ky la khong tu do.


Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Tong the
Muc “Turkey” tren trang cua CIA World Factbook.
Ho so Tho Nhi Ky tu BBC News
Tho Nhi Ky tai Encyclopædia Britannica
Tho Nhi Ky Luu tru ngay 9 thang 6 nam 2012 tai Wayback Machine tu UCB Libraries GovPubs
Tho Nhi Ky tren DMOZ
 Du lieu đia ly lien quan đen Tho Nhi Ky tai OpenStreetMap
Chinh phu
Trang thong tin chinh thuc cua Tong thong nuoc Cong hoa Turkiye Luu tru ngay 5 thang 6 nam 2010 tai Wayback Machine
Trang thong tin chinh thuc cua Hoi nghi Đai Quoc dan Tho Nhi Ky Luu tru ngay 23 thang 1 nam 2015 tai Wayback Machine
Du lich
 Wikimedia Atlas cua Turkey
 Huong dan du lich Turkey tu Wikivoyage
Cong thong tin du lich chinh thuc Tho Nhi Ky Luu tru ngay 5 thang 7 nam 2008 tai Wayback Machine
Trang thong tin chinh thuc cua Bo Van hoa va Du lich
Ho so Tho Nhi Ky tu UNESCO
Ho so Tho Nhi Ky tu Lonely Planet
Kinh te
Trang thong tin chinh thuc cua Bo truong Bo Kinh te Luu tru ngay 1 thang 11 nam 2015 tai Wayback Machine