Tieng Malay hay tieng Ma Lai ("Ma-lay"; chu Latinh: Bahasa Melayu; chu cai Jawi: بهاس ملايو) la mot ngon ngu chinh cua ngu he Nam Đao (Austronesian). Tieng Ma Lai la ngon ngu quoc gia cua Malaysia (voi ten tieng Malaysia), va la mot trong bon ngon ngu chinh thuc cua Singapore, va Brunei, va Indonesia (voi ten tieng Indonesia). Tieng Malay la tieng me đe cua 40 trieu nguoi hai ben eo bien Malacca, bao gom cac vung ven bien cua ban đao Malaysia cua Malaysia va vung ven bien phia đong đao Sumatra cua Indonesia, va cung tro thanh ngon ngu ban đia tai mot phan vung bo bien phia tay cua Sarawak va Tay Kalimantan tren đao Borneo. Tong so nguoi noi tieng Ma Lai la tren 215 trieu nguoi.
Do la ngon ngu quoc gia cua mot vai nuoc, tieng Malay tieu chuan cung co vai ten chinh thuc. Tai Singapore va Brunei, no đuoc goi la Bahasa Melayu (tieng Ma Lai); tai Malaysia la Bahasa Malaysia (tieng Malaysia); va tai Indonesia la Bahasa Indonesia (tieng Indonesia). Tuy nhien, o cac khu vuc trung bo va nam bo cua đao Sumatra, tuc nhung noi ma tieng Ma Lai la ngon ngu ban đia, nguoi dan Indonesia tai đo goi ngon ngu cua ho la Bahasa Melayu va xem no la mot ngon ngu khu vuc.
Tieng Ma Lai tieu chuan dua theo tieu chuan van chuong cua cac vuong quoc Hoi giao Malacca va Johor va thoi ky tien thuoc đia, va ngon ngu nay đoi khi cung đuoc goi la tieng Malay Malacca, Johor, hay Riau (hay ket hop cac ten nay) đe phan biet voi cac bien the khac cua nhom ngon ngu Malay. Theo Ethnologue 16, mot vai bien the cua tieng Malay nay đuoc liet vao danh sach cac ngon ngu rieng biet, bao gom cac bien the Orang Asli cua tieng Malay Ban đao. Cung co mot vai ngon ngu boi hay ngon ngu pha tron dua tren co so tieng Malay.


Nguon goc Cac nha ngon ngu hoc lich su Malaysia cho rang kha nang que huong tieng Malay nam o phia tay Borneo keo dai đen bo bien Brunei. Mot dang đuoc goi la ngon ngu Malay nguyen thuy đa đuoc noi o Borneo it nhat nam 1.000 TCN va no đuoc cho la ngon ngu to tien cua tat ca cac ngon ngu Malay tiep theo. To tien cua no, ngon ngu Malay-Polynesia nguyen thuy, hau due cua ngon ngu Nam Đao nguyen thuy, bat đau phan tach it nhat nam 2.000 TCN, co the la ket qua cua su mo rong ve phia nam cua cac dan toc Austronesia vao Đong Nam A hai đao tu đao Đai Loan.


Lich su Lich su cua ngon ngu Malay co the đuoc chia thanh nam thoi ky: Malaysia co, thoi ky chuyen tiep, thoi ky Malacca (Malaysia co đien), Malaysia can hien đai va Malaysia hien đai. Khong ro rang tieng Malay co co thuc su la tien than cua tieng Malay co đien hay khong, nhung đieu nay đuoc cho la hoan toan co the.
Tieng Malay co chiu anh huong cua ngon ngu van hoc tieng Phan cua An Đo co đien va ngon ngu kinh sach cua An Đo giao va Phat giao. Tu muon tieng Phan co the đuoc tim thay trong tu vung tieng Malay co. Ban khac co nien đai co nhat cua tieng Malay co đuoc tim thay o Sumatra, đuoc viet bang bien the Pallava cua chu Grantha va co tu the ky thu 7. Đuoc biet đen voi ten la ban khac Kedukan Bukit, no đuoc M. Batenburg, mot nguoi Ha Lan, phat hien vao ngay 29 thang 11 nam 1920 tai Kedukan Bukit, Nam Sumatra, tren bo song Tatang, mot nhanh cua song Musi. Ban khac nam tren mot hon đa nho co 45 nhan 80 xentimet (18 in × 31 in) .
Ban thao som nhat con ton tai bang tieng Malay la Luat Tanjung Tanah viet bang chu hau Pallava. Van ban giao ly tien Hoi giao the ky 14 nay đuoc tao ra trong thoi ky Adityawarman (1345-1377) cua Dharmasraya, mot vuong quoc Phat giao-An Đo giao hinh thanh sau khi su thong tri cua Srivijaya o Sumatra ket thuc. Luat phap danh cho nguoi Minangkabau, ngay nay van song o vung cao Sumatra.
Tieng Malay đuoc su dung rong rai nhu ngon ngu chung cua Vuong quoc Malacca (1402-1511). Trong thoi ky nay, tieng Malay phat trien nhanh chong duoi anh huong cua van hoc Hoi giao. Su phat trien đa thay đoi ban chat cua ngon ngu voi su thu nhan tu vung tieng A Rap, tieng Tamil va tieng Phan, bien no thanh tieng Malay co đien. Duoi thoi Vuong quoc Malacca, ngon ngu phat trien thanh mot dang ma nguoi noi tieng Malay hien đai co the phan nao hieu đuoc. Khi trieu đinh chuyen sang thanh lap Vuong quoc Johor, tieng Malay co đien van tiep tuc đuoc su dung.
Mot trong nhung la thu co nhat con sot lai đuoc viet bang tieng Malay la mot la thu cua Quoc vuong Abu Hayat cua Ternate, quan đao Maluku o Indonesia ngay nay, vao khoang nam 1521-1522. Buc thu đuoc gui đen nha vua Bo Đao Nha, sau cuoc tiep xuc voi nha tham hiem nguoi Bo Đao Nha Francisco Serrao. La thu nay cho thay dau hieu rang nguoi viet khong phai nguoi bon ngu tieng Malay; nguoi Ternate đa (va van su dung) tieng Ternate, mot ngon ngu Tay Papua khong lien quan, lam tieng me đe. Tieng Malay chi đuoc su dung nhu mot ngon ngu chung khi giao tiep lien sac toc.


Phan loai Tieng Malay la thanh vien cua ngu he Austronesia, bao gom cac ngon ngu tu Đong Nam A va Thai Binh Duong, voi so luong nho hon o luc đia chau A. Tieng Malagasy, nam cach biet ve mat đia ly đuoc noi o Madagascar o An Đo Duong, cung la mot thanh vien cua he ngon ngu nay. Mac du cac ngon ngu nay khong nhat thiet thong hieu lan nhau o bat ky muc đo nao, điem tuong đong giua chung kha noi bat. Nhieu goc tu hau nhu khong thay đoi so voi to tien chung cua chung, ngon ngu Austronesia nguyen thuy. Co rat nhieu tu cung goc trong nhung tu quan he ho hang, suc khoe, bo phan co the va đong vat thong thuong. Đac biet, so đem cho thay su tuong đong đang chu y.
Trong ngu he Austronesia, tieng Malay la mot phan cua mot nhom cac ngon ngu/phuong ngu/tieng noi co lien quan chat che đuoc goi la nhom ngon ngu Malay, đuoc thuong nhan Malay tu Sumatra mang đi khap Malaya va quan đao Indonesia. Co su bat đong ve viec trong cac tho ngu hay goi la "Malay" nay, tieng nao nen đuoc coi la phuong ngu tieng Malay, tieng nao nen đuoc coi la mot ngon ngu rieng biet. Vi du, tieng đia phuong cua Brunei—tieng Brunei Malay, khong thong hieu hoan toan voi tieng Malay chuan, va đieu tuong tu cung xay ra voi mot so khau ngu tren ban đao Malaysia, chang han tieng Kedah Malay. Tuy nhien, ca tieng Brunei Malay va tieng Kedah Malay đeu kha gan nhau.
Ho hang gan nhat cua tieng Malay la nhung ngon ngu con lai tren Sumatra, nhu tieng Minangkabau, voi 5,5 trieu nguoi noi o mien duyen hai phia tay.


Chu viet Tieng Malay hien tai đuoc viet chu yeu bang chu Latinh, hay goi la Tulisan Rumi ("chu Rumi", co nghia la "chu Roma") trong tieng Ma Lai, sau su đo ho cua Đe quoc Anh giup cho bang chu cai Latinh tu tieng Anh tro nen pho bien. Truoc đay Tieng Malay đuoc viet pho bien bang mot phien ban chu A Rap co ten Arab Melayu hoac Jawi, nho su lan toa cua Hoi giao. Rumi la chinh thuc tai Malaysia, Singapore va Indonesia. Tieng Malay su dung chu so Hindu-A Rap.
Rumi va Jawi chi cung chinh thuc o Brunei. Ten cua cac to chuc va to chuc phai su dung cac tap lenh Jawi va Rumi (Latin). Jawi đuoc su dung đay đu trong cac truong hoc, đac biet la Truong ton giao, Sekolah Agama, đay la đieu bat buoc trong buoi chieu đoi voi hoc sinh Hoi giao tu khoang 6-7 đen 12-14.
Nhung no luc hien đang đuoc thuc hien đe bao ton Jawi o cac vung nong thon cua Malaysia va hoc sinh tham gia ky thi tieng Malay o Malaysia co tuy chon tra loi cac cau hoi bang cach su dung Jawi.
Chu viet Latinh, tuy nhien, đuoc su dung pho bien nhat o Brunei va Malaysia, cho ca muc đich chinh thuc va khong chinh thuc.
Trong lich su, tieng Malay đa đuoc viet bang nhieu kich ban khac nhau. Truoc khi gioi thieu tap lenh tieng A Rap o khu vuc Malay, tieng Malay đa đuoc viet bang cach su dung cac tap lenh Pallava, Kawi va chu cai Rencong; nhung thu nay van con đuoc su dung cho đen ngay nay, chang han nhu Bang chu cai tieng Cham đuoc su dung boi nguoi Cham o Viet Nam va Campuchia. Tieng Malay co đuoc viet bang kich ban Pallava va Kawi, hien nhien tu mot so vien đa khac o vung Malay. Bat đau tu ky nguyen cua vuong quoc Pasai va trong suot thoi ky hoang kim cua Vuong quoc Malacca, Jawi dan thay the cac kich ban nay nhu la kich ban đuoc su dung pho bien nhat o khu vuc Malay. Bat đau tu the ky 17, duoi tieng Ha Lan va anh huong cua Anh, Jawi dan đuoc thay the bang chu viet Rumi.


Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Malay language tai Wikimedia Commons