Van hoc tieng Latinh hay van hoc Latin/Latinh bao gom cac bai tieu luan, lich su, tho ca, kich va cac tac pham khac đuoc viet bang ngon ngu Latinh. Su khoi đau cua van hoc Latin bat đau tu nam 240 truoc Cong Nguyen (TCN), khi vo kich san khau đau tien đuoc trinh dien tai Rome. Van hoc Latin phat trien manh trong sau the ky tiep theo. Thoi đai co đien cua van hoc Latin co the đuoc chia thanh cac giai đoan sau: van hoc Latin som, Thoi đai hoang kim, Thoi ky hoang gia va Thoi trung co (xem lich su o duoi).
Tieng Latinh la ngon ngu cua nguoi La Ma co đai, nhung no cung la ngon ngu chung cua Tay Au trong suot thoi Trung co, vi vay van hoc Latin khong chi bao gom cac tac gia La Ma nhu Cicero, Vergil, Ovid va Horace, ma con bao gom cac nha van chau Au sau khi Đe che La Ma sup đo, tu cac cay but ton giao nhu Aquinas (1225-1274), đen cac nha van the tuc nhu Francis Bacon (1561-1626), Baruch Spinoza (1632-1677), va Isaac Newton (1642-1727).


Lich su = Van hoc Latinh som =
Van hoc Latinh khoi đau đuoc dich tu tieng Hy Lap. Van hoc Latinh chinh thuc bat đau vao nam 240 TCN, khi khan gia La Ma đuoc thuong thuc mot phien ban tieng Latinh cua mot vo kich Hy Lap. Nguoi thuc hien chuyen soan la Livius Andronicus, mot nguoi tu nhan chien tranh nguoi Hy Lap đa đuoc đua đen Rome vao nam 272 TCN.
Andronicus cung đa dich su thi tieng Hy Lap cua Homer Odyssey thanh mot the tho cu cua tieng Latinh voi ten la Saturnian. Nha tho Latinh đau tien viet ve chu đe La Ma la Gnaeus Naevius trong the ky thu 3 TCN. Ong đa sang tac mot bai tho su thi ve Chien tranh Punic đau tien, cuoc chien ong đa tung chien đau. Cac vo kich cua Naevius chu yeu đuoc lam lai tu ban goc tieng Hy Lap, nhung ong cung tao ra nhung bi kich dua tren than thoai va lich su La Ma.
Cac nha tho su thi khac theo Naevius. Quintus Ennius đa viet mot su thi lich su, Annals (ngay sau nam 200 TCN), mo ta lich su La Ma tu khi thanh lap Rome đen thoi cua ong. Ong chap nhan cac kieu tho 16 chu cua Hy Lap, va no tro thanh hinh thuc tho tieu chuan cho su thi La Ma. Ong cung tro nen noi tieng voi nhung vo bi kich. Trong linh vuc nay, nhung nguoi ke vi noi bat nhat cua ong la Marcus Pacuvius va Lucius Accius. Ba nha van nay hiem khi su dung cac noi dung tu lich su La Ma. Thay vao đo, ho đa viet cac phien ban tieng Latinh ve cac chu đe bi kich ma nguoi Hy Lap đa thuc hien. Nhung ngay ca khi ho sao chep tac pham cua Hy Lap, ho cung khong dich bua bai. Chi co nhung phan đoan trong cac vo kich cua ho đuoc luu truyen đen nay.

Đang chu y hon la ve hai kich Latinh som, vi 26 vo hai kich Latinh som con đuoc biet đen ngay nay chi 20 trong so đo Plautus đa viet, va 6 trong so đo con lai la Terence viet. Nhung kich tac gia nay mo phong cac vo hai kich cua ho dua tren cac vo kich Hy Lap đuoc goi la Hai kich moi. Nhung ho đa xu ly cac cot truyen va tu ngu cua ban goc mot cach tu do. Plautus ghep them cac bai hat vao cac vo kich cua minh va tang su hai huoc bang cach choi chu, cong them voi hanh đong hai huoc cua cac dien vien.
Nhung vo kich cua Terence lich su hon trong giai đieu, xu ly cac tinh huong noi tai. Cac tac pham cua Terence cung cap nguon cam hung chinh cho cac bo phim hai Phap va Anh cua the ky 17, va tham chi cho ca cac phim hai hien đai cua My.
Van xuoi cua thoi ky nay đuoc biet đen nhieu nhat qua On Agriculture (160 TCN) cua Cato Truong lao. Cato cung đa viet lich su Latinh đau tien cua Rome va cua cac thanh pho khac cua Y. Ong la chinh khach La Ma đau tien đua cac bai phat bieu chinh tri cua minh bang van ban nhu mot phuong tien anh huong đen du luan.
Van hoc Latinh som ket thuc voi Gaius Lucilius, nguoi đa tao ra mot loai tho moi trong 30 cuon sach Satires (the ky thu 2 TCN). Ong viet bang giong đieu de nghe ve sach, thuc an, nhung nguoi ban va cac su kien đang xay ra thoi đo.


= Thoi hoang kim =
Theo truyen thong, đinh cao cua van hoc Latinh đa đuoc gan cho giai đoan tu 81 TCN đen 17 SCN, mac du cac nghien cuu gan đay đa đat cau hoi ve cac gia đinh đac quyen cho cac tac pham cua thoi ky nay so voi cac tac pham truoc đo va sau nay. Thoi ky nay thuong đuoc cho la đa bat đau bang bai phat bieu đau tien đuoc biet đen cua Cicero va ket thuc bang cai chet cua Ovid.


 Thoi đai cua Cicero  Cicero theo truyen thong đuoc coi la bac thay cua van xuoi Latinh. Bai viet ma ong đa tao ra tu khoang nam 80 truoc Cong nguyen cho đen khi qua đoi vao nam 43 truoc Cong nguyen vuot xa bat ky tac gia Latin nao co tac pham con ton tai ve so luong va su đa dang ve the loai va chu đe, cung nhu so huu su xuat sac ve phong cach. Nhieu tac pham cua Cicero co the đuoc chia thanh bon nhom: (1) thu tu, (2) chuyen luan tu tu, (3) tac pham triet hoc va (4) cac bai hung bien. Nhung thu tu cua ong cung cap thong tin chi tiet ve mot giai đoan quan trong trong lich su La Ma va đua ra mot buc tranh song đong ve cuoc song cong cong va rieng tu cua tang lop cai tri La Ma. Cac tac pham cua Cicero ve hung bien la nguon sach tieng Latin co gia tri nhat cua chung ta ve cac ly thuyet co đai ve giao duc va hung bien. Cac tac pham triet hoc cua ong la nen tang cua triet hoc đao đuc trong thoi trung co. Cac bai phat bieu cua ong đa truyen cam hung cho nhieu nha lanh đao chinh tri chau Au va nhung nguoi sang lap Hoa Ky. 

Julius Caesar va Sallust la nhung nha van lich su xuat sac cua thoi Cicero. Caesar đa viet binh luan ve Gallic va cac cuoc noi chien theo phong cach đon gian đe bien minh cho hanh đong cua minh nhu mot vi tuong. Sallust đa ap dung mot phong cach đot ngot, nhon trong cac tac pham lich su cua minh. Ong đa viet nhung mo ta tuyet voi ve con nguoi va đong co cua ho.
Tho tru tinh trong tieng Latinh đa ra đoi trong cung thoi ky. Loi bai hat tinh yeu ngan cua Catullus đuoc ghi nhan voi cuong đo cam xuc manh me. Catullus cung viet nhung bai tho tan cong ke thu cua minh. Trong nhung bai tho dai hon, ong mo phong nhung hinh anh bang ngon ngu phong phu va tinh te.
Mot trong nhung nha van co hoc van cao nhat trong thoi ky nay la Marcus Terentius Varro. Đuoc Quintillian goi la "nguoi La Ma thong thai nhat", ong đa viet ve mot loat cac chu đe đang chu y, tu ton giao đen tho ca. Nhung chi co cac bai viet cua ong ve nong nghiep va ngon ngu Latinh con ton tai o dang hoan chinh đen ngay nay.


 Thoi đai Augustan  Hoang đe Augustus rat quan tam đen cac tac pham van hoc đuoc san xuat trong nhung nam cam quyen tu 27 TCN đen 14 SCN. Thoi ky nay đoi khi đuoc goi la Thoi đai Augustan cua van hoc Latin. Virgil xuat ban cuon Eclogues cho muc vu, Gruzia va Aeneid, mot bai tho su thi mo ta cac su kien dan đen viec hinh thanh Rome. Virgil ke ve viec nguoi anh hung thanh Aeneas tro thanh to tien cua nguoi La Ma. Virgil cung cung cap su bien minh thieng lieng giai thich su cai tri cua La Ma tren toan the gioi. Mac du Virgil đa chet truoc khi ong co the hoan thien nhung bai tho cua minh, nhung no đa som đuoc cong nhan la tac pham vi đai nhat cua van hoc Latin.
Horace, ban cua Horgil, đa viet Epodes, Odes, Satires va Epistles. Su hoan hao cua Odes ve noi dung, hinh thuc va phong cach đa cuon hut đoc gia trong hang tram nam. Satires va Epistles thao luan ve cac van đe đao đuc va van hoc mot cach than trong, di dom. Nghe thuat tho cua Horace, co le đuoc xuat ban nhu mot tac pham rieng biet, anh huong rat lon đen cac ly thuyet tho sau nay. No neu cac quy tac co ban cua van ban co đien khi nguoi La Ma hieu va su dung chung. Sau khi Virgil chet, Horace la nha tho hang đau cua Rome.
Cac bai van tieng Latinh đat su phat trien cao nhat trong cac tac pham cua Tibullus, Propertius, va Ovid. Hau het cac bai tho nay noi đen tinh yeu. Ovid cung đa viet Fasti, mo ta cac le hoi La Ma va nguon goc huyen thoai cua ho. Tac pham vi đai nhat cua Ovid, Metamorphoses det nen nhieu huyen thoai khac nhau thanh mot cau chuyen hap dan, nhip đo nhanh. Ovid la mot nha van di dom, xuat sac trong viec tao ra cac nhan vat song đong va đam me. Metamorphoses la nguon goc noi tieng nhat cua than thoai Hy Lap va La Ma trong suot thoi Trung co va Phuc hung. No đa truyen cam hung cho nhieu nha tho, hoa si va nha soan nhac.
Trong linh vuc van xuoi, Livy đa viet lich su cua nguoi La Ma trong 142 cuon sach. Chi co 35 cuon con lai đen nay, nhung chung la mot nguon thong tin chinh ve xa hoi La Ma co đai.


= Thoi ky hoang gia =
Tu cai chet cua Augustus vao nam 14 sau Cong nguyen cho đen khoang nam 200, cac tac gia La Ma đa nhan manh phong cach va thu nhung cach the hien moi va gay sung sot. Trong trieu đai cua Nero tu 54 đen 68, nha triet hoc Stoic Seneca đa viet mot so cuoc đoi thoai va thu ve cac chu đe đao đuc nhu long thuong xot va su rong luong. Trong tac pham Cac cau hoi tu nhien cua minh, Seneca đa phan tich đong đat, lu lut va bao. Cac tac pham bi kich cua Seneca anh huong lon đen su phat trien cua cac tac pham bi kich o chau Au. Chau trai cua ong, Lucan đa viet tac pham Pharsalia (khoang nam 60), mot bai tho su thi mo ta cuoc noi chien giua Caesar va Pompey. Tac pham Satyricon (khoang nam 60) cua Petronius la cuon tieu thuyet phieu luu Latin đau tien. Chi con vai phan cua tac pham nay con lai đen nay. No mo ta cuoc phieu luu cua cac nhan vat cap thap khac nhau trong cac tinh huong vo ly, ngong cuong va nguy hiem, thuong la trong the gioi cua toi pham vat vanh.
Nhung bai tho su thi bao gom Argonautica cua Gaius Valerius Flaccus, Thebaid of Statius va Punica of Silius Italicus. Duoi ban tay cua Martial, epigram đa co tinh cham biem sau cay. Juvenal thi cham biem cac thoi hu tat xau mot cach thong minh.
Nha su hoc Tacitus đa ve mot buc tranh đen toi kho quen ve đe che so khai trong cac tac pham Lich su va Bien nien su, ca hai đuoc viet vao đau the ky thu 2. Tac pham Suetonius đuong đai cua ong đa viet ve tieu su cua 12 nha cai tri La Ma tu Julius Caesar toi Domiti. Nhung la thu cua Pliny tre mo ta cuoc song La Ma thoi ky nay. Quintilian sang tac tac pham đay đu nhat ve giao duc co đai ma chung ta so huu. Cac tac pham quan trong tu the ky thu 2 bao gom Attic Nights cua Aulus Gellius, mot bo suu tap cac giai thoai va bao cao ve cac cuoc thao luan van hoc giua nhung nguoi ban cua ong; va nhung la thu cua nha hung bien Marcus Cornelius Fronto gui Marcus Aurelius. Tac pham noi tieng nhat trong thoi ky nay la Metamorphoses, con đuoc goi la The Golden Ass, cua Apuleius. Cuon tieu thuyet nay ke ve mot chang trai tre vo tinh bi bien thanh mot con lua. Cau chuyen chua nhung mau chuyen đay mau sac ve tinh yeu va phu thuy.


= Tieng Latinh trong thoi trung co, Phuc hung va Tien hien đai =
Van hoc Latinh Pagan cho thay mot su bung no suc song cuoi cung vao cuoi the ky thu 3 đen the ky thu 5. Ammianus Marcellinus viet ve lich su, Quintus Aurelius Symmachus viet ve hung bien, va Ausonius va Rutilius Claudius Namatianus viet tho ca đeu la nhung cay but rat tai nang. Mosella cua Ausonius đa chung minh mot chu nghia hien đai cua cam giac, đong vai tro đanh dau su ket thuc cua van hoc co đien.
Đong thoi, nhung nguoi khac đa đat nen mong cho van hoc Kito giao Latinh trong the ky thu 4 va the ky thu 5. Ho bao gom nhung nguoi Giao phu Augustine thanh Hippo, Jerome va Ambrose, va nha tho Co đoc giao đau tien, Prudentius.
Trong thoi Phuc hung đa co su quay tro lai voi tieng Latinh cua thoi co đien, đuoc goi la Neo-Latin vi ly do nay. Ngon ngu tinh khiet nay tiep tuc đuoc su dung nhu ngon ngu chung trong so nhung nguoi co hoc van o khap chau Au, voi cac tac pham tuyet voi cua Descartes, Francis Bacon va Baruch Spinoza đeu đuoc sang tac bang tieng Latinh. Trong so nhung cuon sach quan trong cuoi cung đuoc viet chu yeu bang van xuoi Latinh la cac tac pham cua Thuy Đien (d. 1772), Linnaeus (d. 1778), Euler (d. 1783), Gauss (d. 1855), va Isaac Newton (d. 1727) va tieng Latinh van la mot ky nang can thiet cho nguoi đoc hien đai ve cac tac pham ngon ngu, van hoc va triet hoc hien đai đau tien.
Mot so nha tho tieng Anh hang đau đa viet bang tieng Latinh cung nhu tieng Anh. Bai tho 1645 cua Milton la mot vi du, nhung cung co Thomas Campion, George Herbert va đong nghiep cua Milton Andrew Marvell. Mot so thuc su đa viet chu yeu bang tieng Latinh va đuoc đanh gia cao cho su thanh lich va co đien cua phong cach cua ho. Vi du trong so nay la Anthony Alsop va Vincent Bourne, nhung nguoi đuoc chu y vi cach thuc kheo leo đieu chinh cau tho cua ho đe mo ta chi tiet ve cuoc song trong the ky 18 trong khi van giu nguyen su thuan khiet cua tu vung tieng Latinh. Mot trong nhung nguoi cuoi cung đuoc chu y ve chat luong cua tho Latinh vao the ky 19 la Walter Savage Landor.


Đac điem cua van hoc Latinh Nhieu tac pham tieng Latinh phan anh su quan tam cua nguoi La Ma ve hung bien, nghe thuat noi va thuyet phuc. Noi truoc cong chung co tam quan trong lon đoi voi nguoi La Ma co hoc thuc vi hau het ho muon co mot su nghiep chinh tri thanh cong. Khi Rome tro thanh mot nuoc cong hoa, viec dien thuyet hieu qua thuong đuoc xac đinh ai se đuoc bau hoac du luat nao se đuoc thong qua. Sau khi Rome tro thanh mot đe che, kha nang gay an tuong va thuyet phuc moi nguoi bang loi noi đa mat đi phan lon tam quan trong cua no. Nhung viec đao tao ve kha nang hung bien van tiep tuc phat trien va anh huong đen phong cach viet van. Mot phan lon cua su hung bien bao gom kha nang trinh bay mot y tuong quen thuoc theo cach moi noi bat ma thu hut su chu y. Cac tac gia tieng Latin đa tro thanh bac thay cua nghe thuat đa dang nay.


= Ngon ngu va hinh thuc =
Tieng Latinh la mot ngon ngu co tinh lan truyen cao, voi nhieu hinh thuc ngu phap cho cac tu khac nhau. Ket qua la, no co the đuoc su dung voi đo chinh xac va ngan gon trong tieng Anh. No cung co kha nang xay dung, boi vi cu phap chat che cua no giu ca cau dai nhat va phuc tap nhat đuoc gan ket nhu mot đon vi logic. Tieng Latin co the đuoc su dung voi su đong nhat noi bat, nhu trong cac tac pham cua Sallust va Tacitus. Hoac no co the co cac cum tu sau rong, nhu trong cac tac pham cua Livy va cac bai phat bieu cua Cicero.
Tieng Latinh thieu tu vung mang chat tho phong phu ma la đac trung cua tho ca Hy Lap. Mot so nha tho Latinh co đa co gang bu đap su thieu hut nay bang cach tao ra cac tu ghep moi, nhu nguoi Hy Lap đa lam. Nhung cac nha van La Ma hiem khi phat minh ra tu moi. Ngoai tru trong tho su thi, ho co xu huong su dung mot tu vung quen thuoc, mang lai gia tri thi phap bang cach ket hop tri tuong tuong cua cac tu va bang hieu ung am thanh phong phu. Cac nha tho hang đau cua Rome co ky nang ky thuat tuyet voi trong viec lua chon va sap xep ngon ngu. Ho cung co kien thuc sau sac ve cac nha tho Hy Lap, ma co cac chu đe xuat hien trong hau het cac tac pham van hoc La Ma.
Van hoc Latinh the hien pham gia an tuong trong cac tac pham cua Ovid, Cicero hoac Virgil. No phan anh su nghiem tuc va y thuc trach nhiem đac trung cho giai cap thong tri cua Rome trong nhung nam tuyet voi cua nen cong hoa La Ma. Nhung nguoi La Ma cung co the thu gian va cho phep cai ma Horace goi la "giam Y" trong he thong cua ho tuon ra duoi hinh thuc di dom va cham biem. 


Nguon tham khao Elaine Fantham, Ph.D., Giger Professor of Latin Emerita, Department of Classics, Princeton University.
Fantham, Elaine. "Latin literature." World Book Advanced. World Book, 2011. Web. ngay 18 thang 10 nam 2011.


Tham khao