Chau Au hay Au Chau (tieng Latinh: Europa, tieng Anh: Europe) ve mat đia chat va đia ly la mot ban đao hay tieu luc đia, hinh thanh nen phan cuc tay cua đai luc A-Au, hay tham chi Au-Phi-A, tuy cach nhin. Theo quy uoc, no đuoc coi la luc đia, trong truong hop nay chi la su phan biet thuan ve van hoa hon la đia ly. Phia Bac giap Bac Bang Duong, phia Tay giap Đai Tay Duong, phia Nam giap Đia Trung Hai va bien Đen, tuy nhien ve phia Đong thi hien khong ro rang. Tuy nhien co the coi day nui Ural đuoc coi la vung đat voi đia ly va kien tao ro ret đanh dau ranh gioi giua chau A va chau Au (xem chi tiet trong bai Đia ly chau Au). Khi đuoc coi la luc đia thi chau Au thuoc loai nho thu 2 the gioi ve dien tich, vao khoang 10.180.000 km², va chi lon hon Chau Đai Duong. Xet ve dan so thi no la luc đia xep thu 4 sau chau A, chau Phi va chau My.


Tu nguyen Ten goi trong tieng Viet cua chau Au bat nguon tu ten goi tieng Trung "歐洲" (am Han Viet: Au chau). Chu "Au" 歐 trong "Au chau" 歐洲 la goi tat cua "Au La Ba" 歐羅巴. "Au La Ba" (歐羅巴 - "Ou luo ba") la phien am tieng Trung cua danh xung tieng Bo Đao Nha "Europa".
Tu "Europa" trong tieng Bo Đao Nha bat nguon tu ten goi tieng La-tinh "Europa".
Nang Europa (tieng Hy Lap: Ευρωπη; xem them Danh sach cac đia danh Hy Lap co đai) la mot cong chua con vua Agenor xu Tyros trong than thoai Hy Lap, bi than Zeus - cha cua cac vi than - duoi dang mot con bo trang du đua đen đao Crete (Kriti), tai đo nang ha sinh Minos - sau la chua đao Crete. Trong cac tac pham cua Homer, Ευρωπη la ten vi hoang hau than thoai cua đao Crete, chu khong phai đia danh. Sau đo, tu nay tro thanh ten goi cua manh đat Hy Lap va đen nam 500 TCN, y nghia cua no đuoc dung rong ra cho ca phan đat đo len tan phia bac.
Xet rong ra thi tu nay trong tieng Hy Lap gom hai tu eurys ("rong") va ops ("mat"), tuy nhien gia thuyet nay khong ro rang. Mot so nha ngon ngu hoc đua ra mot gia thuyet khac dua tren nguon goc dan gian la tu nay co goc tu tieng Semit, ban than lai muon tu erebu trong tieng Akkad, nghia la "mat troi lan" (tuc phuong Tay) (xem them Erebus). Đung tu phia chau A hay Trung Đong thi đung la Mat Troi lan o phan đat chau Au–manh đat phia tay. Cung the, ten goi chau A co goc tu asu trong tieng Akkad, nghia la "mat troi moc", chi vung đat phia đong duoi goc nhin cua mot nguoi Luong Ha.
O Viet Nam, chau Au con đuoc biet đen voi cai ten "Luc đia gia", chu y phan biet voi thuat ngu Cuu The gioi đe chi Luc đia Phi-A Au.
Ban đo chau Au chua cac lien ket, the hien cac bien gioi đia ly thong thuong (chu thich: xanh lam = nam hoan toan o chau Au; đen = nam tren ca chau A va chau Au; xanh la cay = đoi khi đuoc tinh vao chau Au nhung theo đia ly nam ngoai bien gioi chau Au)


Lich su = Su hinh thanh cua chau Au =

Chau Au co qua trinh lich su xay dung van hoa va kinh te lau đoi, co the xet tu Thoi đai đo đa cu (Paleolithic). Viec kham pha ra nhung vien đa hinh ban tay co đo tuoi cach đay 800.000 nam theo phuong phap đinh tuoi cacbon moi đay tai Monte Poggiolo, Y, co the co nhung y nghia đac biet.Nen van minh Hy Lap co đai đuoc coi la "Ba me cua chau Au". Tuong truyen, nguoi Troia o Tieu A đa bat coc vo cua vua Menelaus nguoi Hy Lap. Đe đap tra, quan Hy Lap vuot bien lam nen cuoc chien tranh thanh Troia, va pha tan đuoc thanh nay. Nen van hoa Hy Lap bay gio co biet bao nhieu la anh tai xuat chung nhu Homer, Hesiod, Callinus nguoi xu Ephesus, Xenophanes nguoi xu Colophon... ve thi ca, Aristotle va Plato ve triet hoc, Pythagoras nguoi đao Samos ve toan hoc, Herodotos, Thucydies, Xenophon... ve su hoc. Trong cac thanh bang Hy Lap co, Nha nuoc chinh tri đau so Sparta (Lacedaemon) thi tap trung xay dung chu nghia quan phiet, con nuoc Cong hoa Athena dan chu thi phat trien hoang kim duoi thoi cam quyen cua lanh tu Perikles. Cung co nhung Nha nuoc quan chu, ty nhu đao Samos cua ong vua hai tac Polycrates, va cung co nhung Nha nuoc đoc tai, đien hinh la cac thanh bang chu hau cua nguoi Ba Tu o Tieu A (Tu nam 559 truoc Cong Nguyen (TCN) vua Cyrus Đai Đe khoi lap Đe quoc Ba Tu va chinh phat phan phia đong cung nen van minh Hy Lap). Nho tai nang cua minh, cac chien binh Hy Lap o chau Au đa cam chan va đanh tan tac quan xam luoc Ba Tu trong nhung tran đanh lung lay. Nguoi Hy Lap cung to chuc nhung ky The van hoi tren nui Olympus, trong đo co nhieu mon thi đau. Nguoi Athena ke tu thoi Perikles la trung tam cua nen van minh Hy Lap xua. Nhung tu nam 431 TCN đen nam 404 TCN, nguoi Sparta đanh Athena trong cuoc Chien tranh Peloponnesus dan đen su suy sup cua thanh bang Athena cung nhu cua che đo dan chu, thong soai Sparta la Lysandros ca khuc khai hoan. Tuy Athena no luc hoi phuc nhung ho khong the nao lam đan anh cua the gioi Hy Lap co. Nhung đen Sparta hung manh cung bi quan Thebes đanh bai trong tran Leuctra vao nam 371 TCN. Vao the ky thu IV truoc Cong nguyen, khi toc Hy Lap cu đanh nhau suot ma khong co ai lam ba chu, Vuong quoc Macedonia vuon len, vua Philippos II xuat chinh đanh tan nat lien quan Athena - Thebes, dan đen su ket lieu nen đoc lap cua cac thanh bang Hy Lap. Vao the ky thu IV truoc Cong nguyen, toc Hy Lap co Vuong quoc Macedonia vuon len, vua Alexandros Đai Đe (tri vi: 336 - 323 truoc Cong nguyen) mo rong bo coi đat nuoc cho đen tan song An trong mot loat cuoc chinh phat lay lung cua ong, nhung nhung cuoc chien tranh lien mien nay ket thuc sau khi ong qua đoi.
Nho co Alexandros Đai Đe ma nen van minh Hy Lap truyen ba manh me đen A chau, tao nen cac quoc gia Hy Lap hoa. Vao nam 753 TCN, Vuong quoc La Ma ra đoi voi viec vua Romulus gay dung "kinh thanh vinh cuu" La Ma. Sau khi lat đo vua Tarquin Kieu hanh va nam 510 truoc Cong Nguyen thi nguoi La Ma thiet lap nen Cong hoa do cac quan Tong tai tri nuoc. Thoat đau ho lam chien voi Vuong quoc Ipiros do vua Pyrros tri vi (282 – 272 TCN), va du ban đau ong vua mao hiem nay giu đuoc xu Syracuse, Syracuse that thu va nha toan hoc loi lac Archimedes bi linh La Ma giet hai trong tran chien nay (212 TCN). Truoc vo ngua cua nguoi La Ma, nen van minh Hy Lap cung cac vuong quoc cuoi cung đa chinh phat đuoc nen van minh Hy Lap xua, va dan dan tieu diet luon ca cac quoc gia Hy Lap hoa. Thoi bay gio, Cicero la nha hung bien xuat sac nhat cua La Ma. Danh tuong Julius Caesar thang lon trong cac cuoc noi chien La Ma, khi ong ta len lam nha đoc tai, co nguoi cam thay lo so nen Cong hoa sup đo nen đa lap muu giet ong vao nam 44 truoc Cong Nguyen. Cuoi cung chau ong la Augustus lat đo che đo Cong hoa va len ngoi Hoang đe, thanh cong vang doi trong viec thiet lap Đe quoc La Ma. Vao nam 9, quan La Ma đai bai trong tran chien Teutoburg voi cac bo lac nguoi German do tu truong Hermann chi huy. Cuoc xam luoc Đuc cua nguoi La Ma hoan toan that bai va chien cong hien hach giai phong Đuc cua Hermann đa mo đuong cho su phat trien rieng biet cua nen van hoa dan toc Đuc. Nen van minh La Ma san sinh nhung nhan tai su hoc nhu Titus Livius, Plutarchus. Cung thoi đo, Ki-to giao cung ra đoi o Tay A, voi nhung loi giao huan cua Chua Giesu nguoi xu Nazareth. Ngai bi đong đinh tai Jerusalem duoi trieu Hoang đe Tiberius (tri vi: 14 - 37). Khi quan La Ma xam luoc đao Anh, vi Nu hoang toc đo Boudicca keu goi nhan dan khang chien, nhung bi đanh bai. Đe quoc La Ma thai binh thanh tri duoi cac trieu Hoang đe Nerva, Traianus, Hadrianus, Antoninus Pius va Marcus Aurelius tu nam 96 đen nam 180. Nerva cuu giup nguoi ban han, Traianus thi sang suot va co tai dung binh, Hadrianus thi bao tro nghe thuat va kien truc, Antoninus Pius thi hien đuc con Marcus Aurelius thi qua la mot ong vua - hien triet đuc đo, voi tinh than trach nhiem cao. Nguoi Goth (toc German) tan cong La Ma vao nam 250 va huy diet quan đoi cua Hoang đe Decius, giet đuoc ca Decius. Sau mot thoi ky đai loan, Hoang đe Diocletianus (tri vi: 284 – 305) gay dung lai co đo La Ma, xuat chinh thang đich mang lai ve vang cho Đe quoc. Voi cac Hoang đe Domitianus, Marcus Aurelius, Decius va Diocletianus, Ki-to giao bi tran ap tan nhan. Cung tu thoi Diocletianus, Đe quoc La Ma bi chia cat thanh 2 nuoc. Ong tri vi phan phia đong, tu đo khoi lap Đe quoc Đong La Ma. Hoang đe Constantinus I Đai Đe doi đo ve thanh Tan La Ma, tu đo thanh La Ma khong con lam kinh đo cua đat nuoc ma chinh no lap ra nua. Voi nhung chien cong hien hach cua Constantinus I Đai Đe, Đe quoc La Ma thong nhat. Cung trong thoi điem nay lan đau tien Ki-to giao tro thanh quoc giao cua La Ma.
Nguoi Goth cang ngay hung manh lam Hoang đe Theodosius I Đai Đe phai gap nhieu gian nan, đe bao ve Đe quoc La Ma. Trong trieu vua nay Ki-to giao hoan toan la ton giao hop phap duy nhat cua Đe quoc La Ma. Khi ong qua đoi vao nam 395, Đe quoc La Ma khong bao gio đuoc thong nhat nua. Vao nam 410, khi co loan nguoi La Ma phai roi khoi đao Anh, tao đieu kien cho nuoc Anh troi day. Vao nam 441, vua Attila keo đai binh Hung No vao pha tan tanh vai thanh pho cua nguoi Tay La Ma, song quan Tay La Ma cua danh tuong Flavius Aetius hop binh voi vua nguoi Tay Goth la Theodoric va đanh tan tac quan đoi tinh nhue cua Attila trong tran đanh lon tai Chalons (451). Moi đe doa tu nguoi Hung No bi đay lui. Truoc cuoc tan cong cua nguoi German, Đe quoc Tay La Ma sup đo vao nam 476 đoi Hoang đe Romulus Augustus. Tu đo, chau Au đa buoc vao mot thoi ky dai đay bien đong thuong đuoc biet đen duoi ten goi Thoi ky Di cu. Thoi ky đo con goi la "Thoi ky Đen toi" theo cac nha tu tuong Phuc Hung, va la "Thoi ky Trung co" theo cac nha su hoc đuong đai va nhung nguoi thuoc phong trao Khai sang. Trong suot thoi gian nay, cac tu vien tai Ireland va cac noi khac đa gin giu can than nhung kien thuc đa đuoc ghi chep va thu thap truoc đo. Đen nam 610, nguoi Avar va Quan đoi Ba Tu tien đanh Đe quoc Đong La Ma, Hoang đe Phocas khong giu đuoc nuoc, bi Heraclius ha be. La nguoi co tai dung binh, Heraclius phan cong đai pha tan nat quan Ba Tu, Đe quoc Ba Tu đai bai vao nam 627. Nhung đung luc đo, nguoi A Rap Hoi giao troi day manh liet duoi su lanh đao cua nha tien tri Muhammad o Tay A. Vao nam 632, vo ngua cua nguoi A Rap tung hoanh tren Đe quoc Đong La Ma. Hoang đe Heraclius xuat chinh, bi tham bai tai Yarmouk (636). Vao nam 638, ong tiep tuc mat thanh Jerusalem ve tay quan A Rap do Khalip Omar than chinh thong suat. Buoc tien cua nguoi A Rap vao Au chau chi bi mot boc lac nguoi German la nguoi Frank do Carolus Martellus chi huy chan đung tai Tours (732). Duoi trieu vua Carolus Magnus (tri vi 768 - 814), Đe quoc Frank cuong thinh tung hoanh ngang doc khap coi Au chau. Đe quoc Frank bay gio co cuong tho tu bien Đai Tay Duong cho đen song Danube, tu Ha Lan cho đen Provence. Ong cung cung co vung nui Pyrenees nham chong lai cac cuoc cuop pha cua quan A Rap. Vao nam 800, Giao hoang Leo III tan phong Carolus Magnus lam Hoang đe. Tu đay, mot Đe quoc Ki-to giao o Tay phuong đuoc hinh thanh, đoc lap voi Đe quoc Đong La Ma. Che đo phong kien đuoc dung xay, nguoi Frank bay gio coi nhu đa hop nhat Au chau, nhung su thong nhat nay cung tan thanh may khoi sau khi Carolus Magnus qua đoi. Cac vua ke tuc Carolus Magnus đanh lan nhau, va theo Hiep đinh Verdun (843) thi cac quoc gia Đuc va Phap ra đoi.
Vua Heinrich der Finkle (tri vi: 912 - 936) la nguoi co cong đua nuoc Đuc tro thanh mot liet cuong cua chau Au thoi Trung Co. Ong ngu tai kinh thanh Mamleben o vung nui Harz, va chinh đong, dung xay cac thanh pho đong thoi ngan chan nhung cuoc xam luoc cua nguoi Magyar, nguoi Slav va nguoi Đan Mach. Con ong la vua Otto I xu Sachsen (tri vi: 936 - 973) xuat chinh đap tan tac quan xam luoc Magyar trong tran Lechfeld vang danh (955). Buoc tien cong cua nguoi Magyar vao chau Au hoan toan bi đay lui. Sau chien cong hien hach, Otto I đuoc Giao hoang Gioan XIII tan phong lam Hoang đe, tu đay khoi lap Đe quoc La Ma Than thanh. Trong khi ay, Đe quoc Đong La Ma hung thinh voi Hoang đe Basil I (tri vi: 867 - 886), nguoi co tai tri quoc đa cung co su vung manh cua Đe quoc. Cac Hoang đe Leon VI ho Sophos (886 - 912) va Konstantinos VII Porphyrogennetos (tri vi: 913 - 959) đua kinh ky Constantinopolis tro nen phon vinh va khuech truong thuong mai. Thoi bay gio, o vung Balkan mot quoc gia hung manh troi day, tro thanh ke kinh đich cua Đe quoc Đong La Ma. Đo la Đe nhat đe che Bulgaria, do cac thu linh dung manh Terbel, Crum va Omartag khoi lap. Nguoi Bulgaria theo Ki-to giao Chinh Thong, nhung đieu nay khong the ngan ho đanh nhau voi nguoi Đong La Ma. Sa hoang Crum đa tuyen chien voi nguoi Đong La Ma, tieu diet Hoang đe Nicephorus I Duoi trieu Sa hoang Simeon I (tri vi: 893 - 927), ong xung "Quoc vuong va Đang cam quyen chuyen chinh cua nguoi Hy Lap va Bulgaria", khoi binh đanh thanh Constantinopolis nhung that bai (924). Sang đoi Sa hoang Samuel (tri vi: 927 - 1014), ong doi đo ve thanh Ochrid trang le. Hoang đe Basil II đanh tan tac quan Bulgaria, lai con đui mu đam tu binh, lam cho Samuel đau kho va chet. Trong thoi gian đo, vao nam 997, Istvan I len lam thu linh cua nguoi Magyar, sang lap Vuong quoc Hungary vao nam 1001 Tu thap nien 1030, nguoi Tho Seljuk hung thinh len, lien tien cong Đe quoc Đong La Ma va thang tran lon o Manzikert gan ho Van (1071). Ho con xam pham đen Vuong quoc Gruzia hung manh cua vua David IV (tri vi: 1089 - 1125), nhung ong xuat chinh đanh lui quan Seljuk ra khoi kinh đo Tbilisi. Duoi trieu Nu vuong Tamara, cung đinh Gruzia buoc vao giai đoan hoang kim. Van hoa no ro, nha thi hao Shot'ha Rust'aveli - tung đuoc giao duong tai Hy Lap - lam quan trong Trieu đinh Tamara va đuoc coi la nguoi tiep buoc cho cao trao Phuc Hung. Truoc buoc tien manh liet cua nguoi Tho Seljuk, tu nam 1096 cho đen nam 1291, nguoi Ki-to giao phai tien hanh tam cuoc Thap tu chinh lon va nhieu cuoc chien nho chong nguoi A Rap va nguoi Seljuk. Mot vi du đien hinh la cuoc Thap tu chinh lan thu ba do vua Anh Richard I, vua Phap Philippe II Auguste va Hoang đe La Ma Than thanh Friedrich Barbarossa tien hanh, that bai trong viec gianh lai Jerusalem tu tay nguoi A Rap. Chau cua Friedrich I Barbarossa la Friedrich II (tri vi: 1211 - 1250) vua giua nghiep đe vua lam vua xu Sicilia. La mot "Ky nhan thien ha" (stupor mundi) ong khuech truong nen van hoa, đat mam mong cho thoi ky Phuc Hung. Trong Đe quoc La Ma Than thanh rong lon, Hoang đe cung muon gay dung mot nen thai binh thinh tri. Sau thoi ong thi Y cung co mot nhan tai xuat sac cua nen thi ca Trung Co la nha thi hao Dante Alighieri (1265 - 1320). Trong khi đo, vua Anh la John Lackland (tri vi: 1199 - 1216) bi mat xu Normandy ve tay nguoi Phap sau that bai trong tran Bouvines (1214). Vao nam 1215, trieu than Anh ep John Lackland phai ky ket "Đai Hien chuong" (1215), mo ra truyen thong dan chu cua nuoc Anh.
Đoi vua Edward III (tri vi: 1327 - 1377), nuoc Anh lam vao cuoc Chien tranh Mot tram nam tan khoc. Đay la mot cuoc chien co nhieu giai đoan le te. Ong ngu gia than chinh huy diet thuy binh Phap trong tran Sluys (1340), sau đo lien tiep đanh bai quan Phap trong tran Cressy vao nam 1346 va tran Poitiers vao nam 1356. Vua Henry V cung xuat chinh đai pha quan Phap trong tran Agincourt vao nam 1415. Trong tran Castillion vao nam 1453 quan Anh đai bai va cuoc chien tranh moi cham dut. Nhung vao nam 1475, vua Edward IV than chinh khoi binh đanh Phap, buoc nguoi Phap phai trieu cong cho Vuong quoc Anh. Cung trong thoi bay gio, khi nguoi Tho Seljuk suy sup, nguoi Tho Ottoman troi day voi Sultan Osman I (tri vi: 1281 - 1326). Truoc vo ngua khung khiep cua nguoi Tho Ottoman, Đe nhi đe che Bulgaria đai bai phai chap nhan lam chu hau cho ho vao nam 1366. Tiep theo đo, quan Ottoman huy diet quan đoi Serbia trong tran Kosovo (1389) ac liet. Sau cung, Bulgaria bi sap nhap vao Đe quoc Ottoman. Vao nam 1396, vua Hungary la Sigismund to chuc Thap tu chinh, bi Sultan Bayezid I đanh cho đai bai trong tran Nicopolis tren song Danube. Sau khi Sultan Murad II đanh tan tac mot cuoc Thap tu chinh trong tran Varna (1444), Sultan Mehmed II cong thanh Constantinopolis va ket lieu Đe quoc Đong La Ma. Thoi bay gio, nha Habsurg cua cac Đai Quan cong Ao len lam Hoang đe La Ma Than thanh, đong đo tai thanh Vien. Đai Quan cong Ao Karl len ngoi Hoang đe tuc Karl V vao nam 1519. Vao nam 1526, ong tri vi mot Đe quoc rong lon hon bat ky mot Đe quoc nao trong lich su Au chau ke tu thoi Karl I Đai Đe. Quan đoi Đe quoc La Ma Than thanh đai thang trong tran chien Pavia chong vua Phap la Francois I vao nam 1526. Nhung cung trong thoi nay, ngon lua cua phong trao Khang Cach bung len voi nha than hoc Đuc lung danh Martin Luther (1483 - 1546). Vao nam 1517, ong dan "95 luan đe" to cao viec Giao hoang su dung phep an xa (indulgence) tren cua Thanh tri - Giao đuong Wittenberg. Phong trao Khang Cach co loi suy nghi khac voi than hoc Trung Co ve viec Thien Chua cuu roi cac linh hon khoi toi loi. Đieu nay khien Trieu đinh Karl V phai ban tam vao viec trung tri Khang Cach. Nhung mot nhom Vuong hau nguoi Đuc cung đung ve phe Luther ca. Nguoi Bac Au nhanh chong tiep nhan tu tuong nay.
Trong khi ay, viec cac danh si Đong La Ma chay sang Y sau khi kinh ky Constantinopolis that thu đa tao nen phong trao Phuc Hung o cac nuoc phuong Tay, la su hoi phuc cua hai nen van minh Hy Lap va La Ma co đai, qua van chuong va nghe thuat. Kien truc Au chau thoi đai nay đa tro ve ve voi loi kien truc Hy Lap - La Ma xua. Nhung cong trinh tieu bieu cua trao luu Phuc Hung la cung đien va van phong cong cong. Mot trong nhung danh nhan tieu bieu cua phong trao van hoa Phuc Hung la nha hoa si nguoi Y Leonardo da Vinci (1452 - 1519). Trao luu van hoa Phuc Hung la anh huong hoan toan khong nho đoi voi loi suy nghi cua nguoi Au chau va cung voi phong trao Khang Cach mo ra thoi ky can đai. Nhung trao luu nay it đuoc đon nhan o cac nuoc thuoc Đe quoc Ottoman, va co chuc it cong trinh kien truc tai Đai Cong quoc Moskva. Đoi Sultan Selim I (tri vi: 1520 - 1520), Đe quoc Ottoman tam thoi khong con la moi lo ngai cua nguoi Au chau nua do ho chuyen sang đanh cac nuoc Tay A va Bac Phi. Con cua Selim I la vi Sultan kieu hung.Suleiman I (tri vi: 1520 - 1566), quan Ottoman lai phat đong Thanh chien chong cac nuoc Ki-to giao, chinh phat thanh Beograd va đao Rhodes. Nguoi Hungary bi mat vua, mat nuoc. Em cua Hoang đe Karl V la Ferdinand I len lam vua cua mot phan đat Hungary, tiep tuc cuoc tranh hung Ao - Ottoman. Suleiman I than hanh keo đai quan đen đanh kinh thanh Vien nhung that bai vao nam 1529. Khi đo, tai Đai Cong quoc Moskva, Ivan IV (tri vi: 1533 - 1584) xung lam Sa hoang, khoi lap nuoc Nga Sa hoang. La ong vua hung tai đai luoc, ong than chinh đanh nguoi Kazan vao nam 1547 va voi chien thang trong cuoc chien nay, nuoc Nga mo mang cuong tho đen mien Siberia. Quan Nga cung chiem linh xu Astrakhan.
Trong thoi đai nay co hai bien co lon: Christopher Columbus tim ra chau My, đong thoi nguoi chau Au đa vuot đuoc mui Hao Vong. Qua đo, chau Au co tam nhin ra ngoai the gioi, tai nang cua cac nha hang hai đe giup cho nguoi chau Au bat đau vuot bien ma tien hanh chu nghia thuc dan. Cac Đe quoc Tay Ban Nha va Bo Đao Nha cung tien hanh khai pha thuoc đia, chiem linh đuoc khong it đat đai o chau My La Tinh. Tiep theo la cac nuoc Phap, Ha Lan va Anh đa hinh thanh nen cac Đe quoc thuc dan voi bat ngan đat đai va tai san tai chau Phi, chau My, va chau A. Trong khi ay, Đe quoc Ottoman khuech truong banh truong va lam chien voi Vuong quoc Ba Lan va Đai Cong quoc Litva vao nam 1620. Ban đau, nguoi Tho Nhi Ky thang lon, nhung sau đo quan Ky binh Ba Lan phan cong đanh tan nat đai quan Ottoman do đich than Sultan Osman II chi huy trong tran Chocim (1621). Vuong quoc Ba Lan va Đai Cong quoc Litva - von la mot nha nuoc Cong hoa co vua do dan bau len - cung đat đen đinh cao choi loi. Cung thoi, Đe quoc Thuy Đien vuon len tro thanh mot liet cuong đang gom o phuong Bac, voi ong vua hung tai đai luoc Gustav II Adolf (tri vi: 1617 - 1632), voi mot nen chinh tri vung chac, mot luc luong Thuy binh hung hau va Quan đoi tinh nhue. Thay nuoc Nga đang bien loan, ong xuat chinh ha đuoc thanh Gdov vao nam 1614. Vao nam 1617, Sa hoang Mikhail I Romanov phai nhuong đat đai cho Thuy Đien, đoi lai Nga gianh lai đuoc vung Novgorod von tung bi quan Thuy Đien xam lang. Sau đo, nguoi Thuy Đien quay sang đanh bai Ba Lan - Litva (1621). Quan Ba Lan hop luc voi Quan đoi Đe quoc La Ma Than thanh chan chan quan Thuy Đien vao nam 1629, tu đo nguoi Thuy Đien nhan thay moi đe doa tu nguoi Ao. Truoc đo, cuoc Chien tranh Ba Muoi nam đa bung no giua lien minh Cong giao do nguoi Ao dan đau va lien minh Khang Cach trong Đe quoc La Ma Than thanh. Vua Đan Mach la Christian IV xuat binh sang tai Đuc nhung bi lien quan Cong giao đanh đai bai vao nam 1626. Do đo vao nam 1629, vua Gustav II Adolf ngu gia than chinh cung đai quan tien vao Đuc lam minh chu cua lien minh Khang Cach. Sau nhieu tran thang, Gustav II Adolf hy sinh. Nguoi Phap tuy theo Cong giao nhung thu đich voi Ao nen nhay vao tham chien, thanh thu chien tranh cham dut voi Hoa uoc Westfalen vao nam 1648, Khang Cach truong ton. Thuy Đien va Phap mo rong bo coi. Vua Louis XIV (tri vi: 1643 - 1715) la nguoi co cong gay dung Nha nuoc quan chu chuyen che o Phap. Trong thoi đai nay, Phap la quoc gia hung manh nhat o Tay Au. Tren khap Au chau, cac nuoc hoc hoi theo Nha nuoc cua Louis XIV. Trong cuoc Chien tranh Uy thac (1667 - 1668), ong ta đanh Tay Ban Nha đe gianh lay vung Bourgogne-Franche-Comte, va toan thang vao nam 1674. Nhung vao nam 1690, vua Anh la William III lap chien cong lung lay đai pha lien quan Phap - Ireland trong tran Boyne.
Vao nam 1655, vua Thuy Đien la Karl X than hanh dan quan tien đanh Ba Lan. La mot chu hau cua Ba Lan, nhung xu Brandenburg - Pho (toc Đuc, nam trong Đe quoc La Ma Than thanh) hop binh voi quan Transylvannia, quan Thuy Đien va quan Nga. Trong tran đanh Warsaw (1656), quan Ba Lan đai bai va đai binh Brandenburg - Pho do Tuyen hau tuoc kiem Quan cong Friedrich Wilhelm I Vi đai (tri vi: 1640 - 1688) than hanh thong suat đa chien đau manh liet. Sau đo, ong buoc Ba Lan phai nhuong vung Đong Pho va lui khoi cuoc chien. Quan Ba Lan đuoi đuoc lien quan Nga - Thuy Đien, nhung roi sau cuoc chien tinh hinh roi loan lam Ba Lan, xu Pho - Brandenburg tro nen hung cuong, uy dung. Xu Pho con đe doa manh me đen suc manh quan su cua Thuy Đien. Qua nhien, khi đai binh Thuy Đien (đuoc Phap giup đo) sang xam luoc, cac chien binh dung manh Pho - Brandenburg đa đanh up đich o Rathenow, va đai pha đich trong tran chien Fehrbellin (1675). Voi Friedrich Wilhelm I Vi đai, nguoi Pho - Brandenburg cung co đuoc mot bo may chinh quyen huu hieu, Nha nuoc quan chu chuyen che vung chac. Vao nam 1683, quan Ottoman lai vay ham kinh ky Vien, nhung bi Quan đoi Đe quoc La Ma Than thanh va đai binh Ba Lan do ong vua đai tai Jan III Sobieski đich than chi huy đanh đai bai. Sau đo, Jan III Sobieski cung Hoang đe Leopold I đanh đuoi nguoi Tho, quan Ao chiem đuoc Hungary.
Vao nam 1701, thay thuc luc đu manh, Tuyen hau tuoc Friedrich Wilhelm II xu Brandenburg khoi lap Vuong quoc Pho, len lam vua Friedrich I đoc lap voi nguoi Ao. Ong xay dung Quan đoi cung nhung cung đien nguy nga trang le. Quan Pho tham chien cung lien minh Anh - Ao - Ha Lan chong Phap trong cuoc Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha tan khoc (1701 - 1713). Cac danh tuong Eugene de Savoie-Carignan (Ao), John Churchill, Cong tuoc thu nhat cua Marlborough (Anh) va Leopold I xu Anhalt-Dessau đeu lap nhung chien cong hien hach đap tan tanh quan đoi cua Louis XIV, mang lai vinh quang cho nuoc nha (ty nhu trong nhung tran đanh vang danh tai Blenheim 1704 va Cassano 1705). Su suy sup cua Phap tao đieu kien cho cac liet cuong moi me vuon len phat trien. Mo đau la nuoc Nga, voi Sa hoang Pyotr Đai Đe đanh thang nguoi Ottoman (1696). Ong con lien minh voi Đan Mach, Sachsen va Ba Lan đe đanh guc Đe quoc Thuy Đien cua ong vua - chien binh Karl XII, nhung ca ba nuoc lan luot bi Thuy Đien đe bep. Trong khi Ba Lan suy sup, Pyotr Đai Đe xuat chinh đai pha quan Thuy Đien trong tran Poltava (1709), lay đat va gianh đia vi liet cuong tu tay Thuy Đien. Song, nguoi Ottoman vuc day đanh đuoi đuoc quan Nga. Khong nhung tro thanh liet cuong ma nuoc Nga con đuoc cai cach đoi moi. Đe quoc Nga ra đoi vao nam 1720 khi Pyotr Đai Đe xung Hoang đe.

Friedrich II Đai đe cua Pho (1712 - 1786) la mot trong nhung vi thong soai xuat sac nhat trong lich su Au chau. Ong con la mot nha vua - hien triet đien hinh vao thoi đo, đua đat nuoc tro nen phon thinh.]]
Trong khi Đe quoc Nga la đien hinh cua mot nuoc lon uy dung vuon len ba chu, thi Vuong quoc Pho lai la tam guong cua mot nuoc nho, dan so it nhung nhanh chong phat trien manh liet, tranh hung tranh ba. Nho co vua Friedrich Wilhelm I (tri vi: 1713 - 1740), nguoi Pho so huu mot luc luong hung binh manh tuong sieu viet va mot bo may hanh chinh hieu qua, xa hoi đuoc cai cach, nen giao duc đang tu hao, tham chi con đoat đuoc đat đai cua vua Thuy Đien Karl XII (1721) đe lam chu cua song Oder. Khi vi vua hung tai đai luoc Friedrich II Đai Đe len noi ngoi bau (tri vi: 1740 - 1786), nuoc Pho đa co the tranh hung tranh ba. Khi Hoang đe La Ma Than thanh Karl V qua đoi va Cong chua Maria Theresia len lam Nu hoang nuoc Ao, vua Friedrich II Đai Đe than chinh thong suat đai binh đanh tinh Silesia tru phu cua nguoi Ao, mo ra cuoc Chien tranh Ke vi Ao (1740 - 1748). Pho lien minh voi Phap, va Ao lien minh voi Anh. Nho co tai dung binh nhu than cua Friedrich II Đai Đe, quan Pho lap nen nhieu chien cong huy hoang cua ong (ty nhu cac tran Hohenfriedberg va Soor lam ca Au chau phai than phuc, đe roi ong ket thuc thang loi cuoc chinh phat Silesia vao ngay Giang sinh nam 1745, truoc đo ong cung chiem linh đuoc cang Emden vao nam 1744. Đong thoi, vua George II than chinh keo đai binh đanh tan nat quan Phap trong tran Dettingen (1743), đa the thuy binh Anh cung nghien nat thuy binh Phap trong tran thuy chien Ouessant (1747) đua nuoc Anh ngay cang hung cuong vao nam 1748 khi chien su cham dut, đong thoi Pho van giu vung Silesia va tro thanh liet cuong chau Au.
Khi ay, Nu hoang Nga la Elizaveta hoang hot truoc su troi day nhu vu bao cua nuoc Pho, thay vay, Maria Theresia lap lien minh voi Nga va Thuy Đien. Đong thoi, viec Pho lap lien minh voi Anh chong Phap dan đen cuoc Chien tranh Bay nam (1756 - 1763). Đuong đau voi lien minh chong Pho hung hau, vua Friedrich II Đai Đe chu đong ra tay, va tai cam quan cung voi long quyet tam cua ong đa giup quan Pho lap nen nhung chien thang vang lung nhu tran Rossbach, tran Leuthen (1757) va tran Liegnitz (1760), đe roi Pho la quoc gia thang tran trong cuoc chien (1763). Đai bai truoc quan Pho tren bo va quan Anh tren bien, Phap bi khanh kiet ta toi sau cuoc chien tranh nay, do đo co the thay su tieu đoi cua Vuong quoc Phap mo đau voi cuoc chinh phat Silesia cua nguoi Pho vao nam 1740. Nuoc Anh thang tran voi nhung chien cong hien hach nhu tran thuy chien vinh Quiberon va tran thang Phap tai Quebec o Bac My (1759), nho đo Anh lay đuoc nhieu đat đai. Nhung roi ca Anh va Phap đeu suy yeu truoc su vuon len cua cac liet cuong phuong Đong, ma đien hinh la Pho, Ao va Nga. Do la mot nuoc nho ma co the đanh thang lien quan cac nuoc lon lang gieng, nuoc Pho cua Friedrich II Đai Đe hoan toan la liet cuong Au chau khi Chien tranh Bay Nam cham dut. Luc ay, luc luong Quan đoi Pho tinh nhue tro thanh đoi quan thien chien nhat Au chau, va du ho nhieu lan bi Quan đoi Nga đanh bai trong thoi gian chien tranh, đo chi la do Nga đong nguoi hon Pho han. Ca nhan cua nguoi lanh đao luon đong vai tro quan trong, ma ve mat nay Pho đuoc loi lon vi co vi vua xuat sac Friedrich II Đai Đe la co tam nhin xa trong rong, quyet đoan, la mot "ky nhan cua thien ha" (stupor mundi) thoi bay gio. Đong thoi, nuoc Nga tien hanh nhung cuoc chinh phat lon lao cua vi Nu hoang tai nang hon nguoi Ekaterina II Đai Đe nuoc Nga (tri vi: 1762 - 1796). Vao nam 1772, voi tai nang ngoai giao cua minh, vua Pho mang lai loi ich cho nuoc nha khi ong cung Nga va Ao tien hanh cuoc chia cat Ba Lan lan thu nhat. Trong khi đo, Tho Nhi Ky suy vong, bi Nga đanh bai va lay đat.


= Sau thoi ky khai pha chau Au =
Sau thoi ky khai pha, cac y niem ve dan chu bat re tai chau Au. Vao the ky XVIII, trao luu triet hoc Khai sang o Phap co nhung nha triet hoc hang đau nhu Voltaire (Francois-Marie Arouet, 1694 - 1778) - ban huu cua vua Pho Friedrich II Đai Đe va Jean-Jacques Rousseau (1712 - 1778). Ngay tu nam 1688, cuoc Cach mang Vinh Quang đa gianh thang loi tai Anh, lat đo ong vua đoc đoan James II. Tham chi tai mot so nuoc phong kien nhu Pho va Nga, cac vi minh quan Friedrich II Đai Đe va Ekaterina II Đai Đe đa tien hanh nhung cai cach tien bo, du khong triet đe. Vua Friedrich II Đai Đe cung tung tham gia trong Hoi Tam Điem - mot to chuc bi mat co tu tuong tien bo. Vao nam 1789, Bat man voi tang lop quy toc va đoc quyen ve quyen luc chinh tri o Phap đa dan đen cuoc Cach mang Phap va thanh lap nen Cong hoa đau tien, nam 1793 vua Louis XVI bi hanh quyet. Ngon lua Cach mang Phap ruc chay đa dan đen nhung bien đong to lon tai chau Au khi cac tu tuong cua cuoc cach mang nay đa truyen ba khap luc đia. Viec hinh thanh tu tuong dan chu khien cho cang thang trong chau Au khong ngung gia tang, ngoai nhung cang thang đa co san do tranh gianh tai nguyen tai Tan The gioi. Mot trong nhung cang thang tieu bieu trong thoi ky nay la khi Napoleon Bonaparte len ngoi Hoang đe đa tien hanh cac cuoc chinh phuc nham hinh thanh mot Đe che thu nhat cua nguoi Phap, tuy nhien Đe che nay đa sup đo vao nam 1815 sau Tran Waterloo. Bo luat Napoleon ra đoi dan đen viec pho bien hon nua cac ly tuong cua Cach mang Phap, cung nhu viec ap dung rong rai cac mo hinh quan ly, luat phap va giao duc cua Phap tren toan chau Au. Sau khi cac cuoc chinh phuc cua Napoleon ket thuc, chau Au dan on đinh. Hoi nghi Vienna, đuoc trieu tap sau su sup đo cua Napoleon, đa thiet lap nen mot su can bang quyen luc moi o chau Au tap trung vao nam "cuong quoc": Anh, Phap, Pho, Ao va Nga. Nuoc Nga hung manh tro thanh mot "ten sen đam" bach chien bach thang cua chau Au.
Tuy trao luu Khai sang suy yeu nhung cac tu tuong cua trao luu triet hoc nay van chua bi phai sau nhieu bien co lich su, the hien qua cai cach đung đan cua quan đai than Trieu đinh Pho Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein (1757 – 1831). Roi chu nghia lang man ra đoi. Cuoc Cach mang Cong nghiep khoi nguon tu Anh vao cuoi the ky 18 va lan rong khap chau Au. Viec phat minh va ap dung cac cong nghe moi trong san xuat đa dan đen su phat trien nhanh chong cua cac đo thi, mang toi su thinh vuong va su gia tang so dan cung nhu su xuat hien cua mot tang lop lao đong moi. Vao nam 1848, lan song Cach mang lan rong tren chau Au, chang han nhu Y. Đo cung la nam ma Karl Marx va Friedrich Engels viet nen ban "Tuyen ngon cua chu nghia Cong san". Vao nam 1863, ngon lua đau tranh vi tu do lai bung chay tai Ba Lan, nhung bi Chinh phu Nga hoang đan ap. Vuong quoc Pho hung manh, voi quan si tinh nhue đa gianh chien thang trong mot loat cac cuoc chien tranh va thong nhat tat ca cac tieu bang đe gay dung nen Đe che Đuc vao nam 1871 duoi su lanh đao cua Hoang đe Wilhelm I va Thu tuong Otto von Bismarck. Nam 1871 cung chung kien su thong nhat cua Y tu cac quoc gia nho hon. Cac cai cach trong linh vuc xa hoi va sau đo la kinh te đa dan đuoc thuc hien o hau het cac nuoc, bao gom cac luat đau tien quy đinh ve su dung lao đong tre em, hop phap hoa cac cong đoan, va bai bo che đo no le. O Anh, Đao luat Y te Cong cong nam 1875 đa đuoc thong qua, cai thien đang ke đieu kien song o nhieu thanh pho cua Anh. Ben canh canh tranh voi nhau, cac nuoc chau Au trong thoi gian nay tiep tuc tich cuc đi xam chiem thuoc đia. Voi tien bo khoa hoc quan su đat đuoc, ho cang co the manh trong cac cuoc chien tranh xam luoc tai chau A, chau Phi va My Latin. Voi tien cua boc lot đuoc tai cac thuoc đia cung nhu tich luy đuoc tu cuoc Cach mang cong nghiep, hinh thanh cac đe che hung manh tai chau Au, đien hinh gom Đe che Habsburg hay la Đe che Ao-Hung, Đe che Nga, Đe che thuoc đia Phap, Đe che Anh, Đe che Ha Lan.
Trong nam 1904 – 1905, chau Au chung kien su kien khac thuong: Đe quoc Nhat Ban đanh thang Đe quoc Nga trong cuoc chien tranh giua hai nuoc. Trong khi đo, cuoc cach mang Serbia(1804) va Chien tranh gianh đoc lap cua Hi Lap (1821) đanh dau su ket thuc đoi voi quyen luc cua Đe che Ottoman tai Balkans, ma đa ket thuc han sau cac cuoc chien tranh Balkan trong 1912-1913. Chien tranh the gioi thu nhat dien ra tu nam 1914 đen nam 1918. No bat đau khi Thai tu Franz Ferdinand cua Ao bi am sat boi mot nguoi theo chu nghia dan toc Yugoslav ten la Gavrilo Princip. Hau het cac quoc gia chau Au đa bi loi keo vao cuoc chien, gia nhap mot trong hai phe Hiep uoc (Phap, Bi, Serbia, Bo Đao Nha, Nga, Vuong quoc Anh, va sau đo la Y, Hy Lap, Romania va Hoa Ky) hoac phe Trung tam (Ao -Hungary, Đuc, Bulgaria, va Đe che Ottoman). Cuoc chien đa khien hon 16 trieu dan thuong va quan nhan chet. Bien gioi cac nuoc chau Au van trong tinh trang hien nay khi cuoc Chien tranh the gioi thu nhat ket thuc. O Nga đa xay ra cuoc Cach mang Nga vao nam 1917, lat đo che đo quan chu Sa hoang va thay the no voi mot nha nuoc Cong san chu nghia. Đe quoc Ao-Hungary va Đe che Ottoman sup đo, chia tach thanh cac quoc gia rieng biet. Hiep uoc Versailles, chinh thuc cham dut Chien tranh the gioi thu nhat nam 1919, ap đat cac bien phap trung phat nang ne đoi voi nuoc Đuc. Bat on kinh te, mot phan do cac khoan no phat sinh trong Chien tranh the gioi thu nhat va 'cac khoan vay' cho Đuc, đa tan pha nen kinh te o chau Au vao cuoi nhung nam 1920 va 1930. Đieu nay cung voi Su sup đo cua pho Wall nam 1929 đa dan toi cuoc Đai khung hoang tren toan the gioi. Anh huong cua cuoc khung hoang kinh te, bat on xa hoi va moi đe doa cua chu nghia Cong san, cac phong trao phat xit đa phat trien khap chau Au, vao nam 1922, chinh phu phat xit mot Đang cua Mussolini đa nam quyen o Y. Nam 1933, Adolf Hitler len nam quyen luc o Đuc va tro thanh lanh tu toi cao cua Đuc Quoc xa, thiet lap che đo đoc tai phat xit va huong toi muc tieu xay dung mot nuoc Đai Đuc.
Đuc tang cuong banh truong, tai mo rong va chiem lai Saarland va Rhineland vao nam 1935 va 1936. Nam 1938, Ao đuoc sap nhap vao lanh tho Đuc va tro thanh mot phan cua Đuc. Cuoi nam đo, sau Hiep đinh Munich đa đuoc ky ket giua Đuc, Phap, Anh va Y, Đuc sap nhap Sudetenland, mot phan cua Tiep Khac, noi nguoi Đuc goc đinh cu, va đau nam 1939, Đuc chiem đong toan bo Tiep Khac. Đuc xam chiem Ba Lan vao ngay 1 thang 9 nam 1939, khien Phap va Vuong quoc Anh tuyen chien voi Đuc vao ngay 3 thang 9, bung no The chien thu hai. Vao thang 5 nam 1940, Đuc tan cong nuoc Phap sau khi đa thon tinh Đan Mach, Na Uy, Bi, Ha Lan, Luxembourg. Nuoc Phap đau hang vao thang 6 nam 1940. Vao thang 8, Đuc bat đau mot chien dich nem bom nuoc Anh, nhung khong thuyet phuc đuoc nguoi Anh tu bo. Nam Tu va Hi Lap cung bi Đuc chiem đong. Nam 1941, Đuc xam luoc Lien Xo trong Chien dich Barbarossa. Sau tran Stalingrad vao nam 1943, cuoc tan cong cua Đuc tai Lien Xo đa tro thanh mot su that bai. Tran Kursk, tran chien xe tang lon nhat trong lich su, la cuoc tan cong lon cua Đuc cuoi cung tren Mat tran phia Đong. LIen Xo đay lui quan Đuc khoi lanh tho cua minh, giai phong cac nuoc Đong Au va tien quan vao Đuc tu phia đong. Vao thang 6 nam 1944, cac luc luong Anh va My đa đo bo len mien bac nuoc Phap trong chien dich đo bo D-Day, mo ra mot mat tran moi chong lai Đuc, giai phong cac nuoc Tay Au va tien vao Đuc tu phia tay. Berlin cuoi cung đa sup đo vao nam 1945, ket thuc chien tranh the gioi thu hai o chau Au. Hon 40 trieu nguoi o chau Au đa chet do hau qua cua Chien tranh The gioi thu II bao gom tu 11 đen 17 trieu nguoi đa thiet mang trong cuoc tan sat Holocaust.
Chien tranh the gioi thu nhat va đac biet la Chien tranh the gioi thu hai đa lam giam vai tro cua Chau Au trong cac van đe the gioi. Sau The chien II, ban đo chau Au đuoc ve lai tai Hoi nghi Yalta va đuoc chia thanh hai khoi, cac nuoc Tay Au tu ban chu nghia va khoi Đong Au xa hoi chu nghia. Ke tu sau cuoc Chien tranh the gioi thu hai cho đen khi ket thuc tinh trang Chien tranh Lanh, chau Au đa o trong tinh trang đoi đau giua 2 khoi đoi lap nhau ve chinh tri va kinh te: cac nuoc Cong san o Đong Au (chiu anh huong cua Lien Xo) va cac nuoc tu ban o Tay Au (chiu anh huong cua Hoa Ky). Cho đen cuoi the ky XX, hau het cac thuoc đia chau Au o chau A va chau Phi đeu đa gianh đuoc đoc lap. Vao nam 1989, mot loat cac cuoc cach mang dien ra khien cho khoi xa hoi chu nghia Đong Au sup đo. Buc tuong Berlin bi pha bo va nuoc Đuc đuoc tai thong nhat vao nam 1990. Nam 1991, Lien Xo tan ra thanh 15 nuoc Cong hoa đoc lap, che đo Cong san chu nghia tren toan chau Au bi tieu diet hoan toan.
Nam 1967, Cong đong Chau Au đuoc thanh lap, nam 1993 tro thanh Lien minh Chau Au (EU). EU đa thiet lap mot quoc hoi, toa an va ngan hang trung uong, gioi thieu đong euro nhu mot đong tien thong nhat. Tu nam 2004 đen nam 2013, nhieu quoc gia Trung va Đong Au đa bat đau tham gia, mo rong EU toi quy mo hien tai la 28 quoc gia chau Au, mot lan nua bien chau Au tro thanh trung tam chinh tri va kinh te cua the gioi. Tuy nhien, vao thang 6 nam 2016, nguoi dan Vuong quoc Anh, trong mot cuoc trung cau dan y đa bo phieu roi khoi Lien minh chau Au.


Đia ly va pham vi = Vi tri đia ly =
Ve mat đia ly, chau Au nam trong đai luc rong hon la luc đia Au A. Ranh gioi cua luc đia chau Au voi chau A bat đau tu day Ural o Nga phia đong, đen đong nam thi khong thong nhat, co the coi la song Ural hoac song Emba. Tu đo ranh gioi nay keo đen bien Caspia, sau đo đen song Kuma va Manych hoac day Kavkaz, roi keo đen Bien Đen; eo bien Bosporus, bien Marmara, va eo bien Dardanelles cham dut ranh gioi voi chau A. Bien Đia Trung Hai o phia nam phan cach chau Au voi chau Phi. Ranh gioi phia tay la Đai Tay Duong, tuy the Iceland, nam cach xa han so voi điem gan nhat cua chau Au voi chau Phi va chau A, cung nam trong chau Au. Hien tai viec xac đinh trung tam đia ly chau Au van con trong vong tranh luan.
Tren thuc te, bien gioi cua chau Au thong thuong đuoc xac đinh dua tren cac yeu to chinh tri, kinh te, va van hoa. Do vay ma kich thuoc cung nhu so luong cac nuoc cua chau Au se khac nhau tuy theo đinh nghia. Hau het cac nuoc trong chau Au la thanh vien cua Hoi đong chau Au, ngoai tru Belarus, va Toa Thanh (Thanh Vatican).
Khai niem luc đia chau Au khong thong nhat. Vi chau Au khong đuoc bao boc toan bo boi bien ca nen nhieu nguoi coi no chi la ban đao cua luc đia Au A. Trong qua khu, khai niem lanh tho Kito giao đuoc coi la quan trong hon ca đoi voi chau Au.
Chau Au đuoc chia lam 4 khu vuc: Bac Au, Nam Au, Tay Au, Đong Au.
Tren thuc te, chau Au ngay cang đuoc dung la cach goi tat đe chi Lien minh chau Au (EU) va cac 27 thanh vien hien tai cua no. Mot so nuoc chau Au đang xin lam thanh vien, so khac du kien cung se tien hanh thuong luong trong tuong lai (xem Mo rong Lien minh chau Au).


= Đac điem đia hinh =
Ve mat đia hinh, chau Au la nhom cac ban đao ket noi voi nhau. 2 ban đao lon nhat la chau Au "luc đia" va ban đao Scandinavia o phia bac, cach nhau boi Bien Baltic. Ba ban đao nho hon la (Iberia, Y va ban đao Balkan) trai tu phia nam luc đia toi Đia Trung Hai, bien tach chau Au voi chau Phi. Ve phia đong, chau Au luc đia trai rong trong nhu mieng pheu toi tan bien gioi voi chau A la day Ural.

Be mat đia hinh trong chau Au khac nhau rat nhieu ngay trong mot pham vi tuong đoi nho. Cac khu vuc phia nam đia hinh chu yeu la đoi nui, trong khi ve phia bac thi đia the thap dan tu cac day Alps, Pyrene va Karpati, qua cac vung đoi, roi đen cac đong bang rong, thap phia bac, va kha rong phia đong. Vung đat thap rong lon nay đuoc goi la Đong bang Lon Au Chau, va tam cua no nam tai Đong bang Bac Đuc. Mot vung đat cao hinh vong cung nam o bien gioi bien phia tay bac, bat đau tu quan đao Anh phia tay va doc theo truc cat fjord co nhieu nui cua Na Uy.
Mo ta nay đa đuoc gian luoc hoa. Cac tieu vung nhu Iberia va Y co tinh chat phuc tap rieng nhu chinh chau Au luc đia, noi ma đia hinh co nhieu cao nguyen, thung lung song va cac luu vuc đa lam cho mieu ta đia hinh chung phuc tap hon. Iceland va quan đao Anh la cac truong hop đac biet. Iceland la mot vung đat rieng o vung bien phia bac đuoc coi nhu nam trong chau Au, trong khi quan đao Anh la vung đat cao tung noi voi luc đia cho đen khi đia hinh đay bien bien đoi đa tach chung ra.
Do đia hinh chau Au co the co mot so tong quat hoa nhat đinh nen cung khong ngac nhien lam khi biet la trong lich su, vung đat nay la đia ban cu tru cua nhieu dan toc tach biet tren cac vung đat tach biet ma it co pha tron.


He sinh thai Co mat ben canh nhung nguoi lam nong nghiep hang nghin nam nay, đong vat cung nhu thuc vat cua chau Au bi cac hoat đong cua con nguoi anh huong manh. Ngoai tru Scandinavia va bac Nga, thi chi con vai vung trong chau Au hau nhu con nguyen tinh trang hoang da, khong ke cac vuon đong thuc vat nhan tao.


= Tham thuc vat chu yeu =
Tham thuc vat chu yeu o chau Au la rung. Đieu kien o chau Au rat thuan loi cho rung phat trien. Ve phia bac, Hai luu Gulf Stream va Hai luu Bac Đai Tay Duong suoi am luc đia nay. Nam Au thi co khi hau am va on hoa. Vung nay thuong co mua rao mua he. Cac day nui cung anh huong toi cac đieu kien phat trien sinh vat. Mot so day (Alps, Pyrene) co huong đong-tay nen tao đieu kien cho gio mang mot luong nuoc rat lon tu bien vao trong đat lien. Cac day khac thi huong nam-bac (cac day Scandinavia, Dinarides, Karpati, Apennin) va vi mua chi đo chu yeu phia ben suon nui huong ra bien nen rung rat phat trien ve phia nay, trong khi phia ben kia thi đieu kien kem thuan loi hon. Mot so noi trong chau Au luc đia it co thu nuoi trong mot vai giai đoan, va viec pha rung cho san xuat nong nghiep đa anh huong đen he sinh thai đong va thuc vat nguyen thuy.
Khoang 80 – 90% chau Au tung đuoc bao phu boi rung. Rung trai tu Đia Trung Hai đen tan Bien Bac Cuc. Mac du hon nua so rung nguyen sinh cua chau Au bien mat qua hang the ky thuc dan hoa, chau Au van con 25% so rung cua the gioi (rung van sam (spruce) cua Scandinavia, rung thong bat ngan o Nga, rung nhiet đoi am (rainforest) cua Kavkaz va rung soi ban (cork oak) trong vung Đia Trung Hai). Trong thoi gian gan đay, viec pha rung đa bi han che rat nhieu va viec tai trong rung ngay cang nhieu. Tuy the, trong hau het cac truong hop nguoi ta thich trong cay ho thong hon la loai cac cay rung la som nguyen thuy vi thong moc nhanh hon. Cac trang trai va đon đien chan nuoi thien ve mot loai tren mot dien tich rong lon đa khong tao đieu kien thuan loi cho cac loai sinh vat khac nhau trong rung chau Au sinh truong. Luong rung nguyen sinh o Tay Au chi con chung hai đen ba phan tram tong so rung (neu tinh ca Nga thi se la nam đen muoi phan tram). Nuoc co ti le rung bao phu thap nhat la Ireland (tam phan tram), trong khi nuoc co nhieu rung bao phu nhat la Phan Lan (72 phan tram).
Trong chau Au "luc đia", rung cay rung la som (deciduous) chiem uu the. Cac loai quan trong nhat la soi beech, bulo (birch) va soi. Ve phia bac, noi rung taiga sinh soi, loai cay pho bien nhat la bulo. Trong vung Đia Trung Hai, nguoi ta trong nhieu cay olive la loai đac biet thich hop voi khi hau kho can o đay. Mot loai pho bien tai Nam Au la cay bach. Rung thong chiem uu the o cac vung cao hay khi len phia bac trong Nga va Scandinavia, va nhuong loi cho tundra khi đen gan Bac Cuc. Vung Đia Trung Hai voi khi hau ban kho can thi co nhieu rung ram. Mot dai luoi hep đong-tay cua thao nguyen Au A, trai dai ve phia đong tai Ukraina va ve phia nam tai Nga va ket thuc o Hungary va đi qua rung taiga o phia bac.


= Đong vat =
Viec đong bang trong thoi ky Bang ha gan đay nhat va su hien dien cua con nguoi đa anh huong toi su phan bo cua he đong vat chau Au. Ve đong vat thi nhieu khu vuc cua chau Au, đa phan cac loai đong vat lon va cac loai thu an thit hang đau đa bi san toi tuyet chung. Loai voi mamut co long va bo rung chau Au (aurochs) đa tuyet chung truoc cuoi thoi ky Đa Moi. Ngay nay, cho soi (an thit) va gau (an tap) đang bi đe doa tuyet chung. Co thoi nhung loai nay co mat tren khap chau Au. Tuy nhien, viec pha rung đa khien cac loai nay mat dan. Vao thoi Trung Co thi moi truong song cua cac loai gau chi con trong cac vung đoi nui kho đen voi rung ram bao phu. Ngay nay, gau nau song chu yeu trong ban đao Balkans, o Bac Au va Nga; mot so nho cung con o mot so nuoc chau Au (Ao, Pyrene, v.v.), tuy the tai nhung noi nay so luong gau nau bi phan tan va cho ra ria vi moi truong song cua chung bi pha hoai. O cuc bac chau Au, co the thay gau bac cuc. Cho soi la loai pho bien thu hai o chau Au sau gau nau cung đuoc tim thay chu yeu tai Đong Au va vung Balkans.
Cac loai an thit quan trong o chau Au la meo rung Au A (Eurasian lynx), meo hoang chau Au, cao (đac biet la cao đo), cho rung (jackal) va cac loai chon marten, nhim Au, cac loai ran (ran viper, ran co...), cac loai chim (cu, dieu hau va cac loai chim san moi).
Cac loai an co quan trong o chau Au la oc sen, cac loai luong cu, ca, cac loai chim, cac loai đong vat co vu, nhu cac loai gam nham, huou, hoang (roe deer), lon rung, cung nhu con marmot, de rung vung Alps (steinbock), son duong (chamois) la nhung loai song trong nui.
Đong vat bien cung đong vai tro quan trong trong he đong thuc vat chau Au. Thuc vat bien chu yeu la tao đon bao troi noi (phytoplankton). Cac loai đong vat quan trong song trong moi truong bien chau Au la giap xac troi noi (zooplankton), đong vat than mem (molluscs), đong vat da gai (echinoderms), cac loai tom, muc ong va bach tuoc, cac loai ca, ca heo, va ca map.
Mot so loai song trong hang nhu proteus va doi


Dan cu Đa so nguoi chau Au đinh cu o đay truoc hoac trong thoi ky Bang ha cuoi cung cach đay khoang 10.000 nam. Nguoi Neanderthal va nguoi hien đai song chung voi nhau it vao mot giai đoan nao đo cua thoi ky nay. Viec xay dung cac con đuong La Ma đa pha tron cac giong nguoi chau Au ban đia.
Tu thoi xa xua, con nguoi o đay co su phat trien vuot bac, biet che tao cung nhu phat minh nhieu thu đe phuc vu cho đoi song. Khi sang the ky XX, so dan chau Au la hon 600 trieu nguoi, nhung hien nay so dan đang vao giai đoan giam dan vi cac nhan to xa hoi khac nhau.
Trong nam 2016, dan so cua chau Au uoc tinh la 741 trieu nguoi theo Trien vong Dan so The gioi, chi bang 1/9 dan so toan cau. 1 the ky truoc, dan so chau Au chiem gan 1/4 dan so the gioi . Dan so chau Au đa tang truong nhanh trong the ky qua, nhung o cac khu vuc khac tren the gioi (đac biet la chau Phi va chau A) dan so đa tang nhanh hon rat nhieu . Trong so cac chau luc, chau Au co mat đo dan so tuong đoi cao, chi đung sau chau A. Monaco la nuoc co mat đo dan so cao nhat the gioi.
Chau Au la noi co so luong nguoi nhap cu nhieu nhat tren toan cau voi 70,6 trieu nguoi, bao cao cua IOM cho biet .


Chinh tri Ban đo chinh tri cua chau Au co nguon goc đang ke tu viec to chuc lai chau Au sau Chien tranh Napoleon nam 1815. Hinh thuc pho bien cua cac chinh phu o chau Au la dan chu nghi vien, trong hau het cac truong hop duoi hinh thuc Cong hoa; 11 quoc gia cua chau Au hien nay la nhung nen Quan chu lap hien.
Chinh tri chau Au hien đai chiu su chi phoi manh me boi Lien minh chau Au, ke tu su sup đo cua Buc man sat va su sup đo cua cac quoc gia Cong san. Sau khi ket thuc Chien tranh Lanh, EU mo rong ve phia đong, bao gom ket nap them cac nuoc Cong san cu. Tinh đen nam 2017, EU co 28 quoc gia thanh vien.


Kinh te Nen kinh te cua chau Au hien la lon nhat trong so cac chau luc tren Trai Đat. Cung nhu cac chau luc khac, chau Au co su phan hoa lon ve su giau co giua cac quoc gia cua no. Cac nuoc phat trien co tap trung o Tay Au va Bac Au; mot so nen kinh te Trung va Đong Au van đang noi len tu su sup đo cua Lien Xo va su sup đo cua Nam Tu.
Chau Au trong nam 2010 co GDP danh nghia la 19.920 ty đo la (chiem 30,2% cua the gioi). Nen kinh te lon nhat chau Au la Đuc, co GDP danh nghia đung thu 4 toan cau, va đung thu 5 neu tinh theo suc mua tuong đuong; nen kinh te đung thu 2 la Vuong quoc Anh, xep thu 5 toan cau theo GDP danh nghia va xep thu 6 theo suc mua tuong đuong. Tiep theo la Phap, xep hang thu 6 tren toan cau theo GDP danh nghia, tiep theo la Y, đung thu 7 tren toan cau ve GDP danh nghia, tiep theo la Nga xep thu 10 tren toan cau ve GDP danh nghia, sau đo la Tay Ban Nha xep hang thu 13 tren toan cau ve GDP danh nghia .


Danh sach cac quoc gia đoc lap 1,2,3 Armenia, Azerbaijan va Gruzia nam mot phan trong chau Au theo đinh nghia thong thuong coi đinh cua Caucasus la bien gioi voi chau A.4 Lanh tho chau Au cua Kazakhstan bao gom mot phan tay day Ural va song Emba.5 Phan lanh tho cua Nga nam phia tay day Ural đuoc coi la trong chau Au.6 Sip co the coi la mot phan cua chau Au hoac Tay Nam A, nuoc nay co quan he mat thiet voi chau Au ve mat lich su va van hoa.7 Lanh tho Tho Nhi Ky o chau Au bao gom lanh tho ve phia tay va bac cua eo bien Bosporus va Dardanelles.
Dong Chien si Toan quyen Malta: Mot quoc gia đuoc quoc te cong nhan nhung khong co lanh tho, so huu cac bat đong san tai chau Au.


= Cac lanh tho phu thuoc =
Cac lanh tho chau Au liet ke duoi đay đuoc cong nhan la co van hoa va đia ly xac đinh. Đa phan đeu co 1 muc đo tu tri nhat đinh. Phan trong ngoac giai thich tinh trang phu thuoc cua moi lanh tho.

Quan đao Faroe (quoc gia tu tri cua Đan Mach).
Gibraltar (lanh tho hai ngoai cua Vuong quoc Anh).
Guernsey (lanh tho phu thuoc cua hoang gia Anh).
Jersey (phu thuoc vuong mien Anh).
Đao Man (phu thuoc hoang gia Anh).
Svalbard (khu tu tri cua Na Uy).
Akrotiri va Dhekelia (vung quan su cua Vuong quoc Anh tren đao Sip).
Aland (vung tu tri cua Phan Lan).
 Acores (Bo Đao Nha)
Luu y: Đay khong phai la danh sach đay đu cac lanh tho phu thuoc cac nuoc trong chau Au. Cac lanh tho phu thuoc tren cac luc đia khac khong đuoc liet ke o đay.


= Cac lanh tho tu ly khai =
Đay la cac lanh tho đoi tach khoi cac quoc gia đoc lap. Cac vung lanh tho nay đa tuyen bo va gianh đuoc đoc lap chinh thuc tren thuc te (de facto), nhung khong đuoc cac quoc gia ma no thuoc truoc đo hoac chi đuoc mot vai quoc gia đoc lap khac cong nhan chinh thuc theo luat (de jure).

Abkhazia (tach ra tu Gruzia)
Artsakh (ve mat đia ly nam tai chau A; đuoc Armenia cong nhan; tach ra tu Azerbaijan)
Nam Ossetia (tach ra tu Gruzia)
Transnistria (tach ra tu Moldova)
Crimea (tach ra tu Ukraine), đa sap nhap vao Nga.
Thanh pho Sevastopol tren ban đao Crimea (tach ra tu Ukraine), đa sap nhap vao Nga.
Cong hoa Tho Nhi Ky Bac Sip (tach ra tu Sip)
Cong hoa Nhan dan Donetsk (tach ra tu Ukraine)
Cong hoa Nhan dan Lugansk (tach ra tu Ukraine)


= Lanh tho duoi su quan ly cua Lien Hop Quoc =
Kosovo va Metohia (tinh cua Serbia)


Cac vung ngon ngu va van hoa trong chau Au Su phan chia thanh cac vung van hoa va ngon ngu trong chau Au đoi khi đuoc ap dung (thay cho phan chia ve mat đia ly) vi no the hien ro hon moi lien he ve van hoa cua con nguoi o đay. Co the chia ra lam 3 nhom chinh la:


= Chau Au German =
Chau Au German la noi su dung cac ngon ngu German. Khu vuc nay gan nhu tuong ung voi Tay Bac chau Au va mot so phan cua Trung Au. Ton giao chinh trong khu vuc nay la đao Tin Lanh, mac du cung co mot so vung mien trong đo đa phan dan chung theo Cong giao (đac biet la Ao). Khu vuc nay bao gom cac nuoc: Anh Quoc, Đuc, Ao, Ha Lan, Đan Mach, Na Uy, Thuy Đien, Luxembourg, Liechtenstein, Iceland, quan đao Faroe, vung Thuy Si noi tieng Đuc, vung Vlaanderen thuoc Bi, dan cu noi tieng Thuy Đien cua Phan Lan thuoc Phan Lan, va vung Nam Tyrol thuoc Y.


= Chau Au Latinh =
Chau Au Latinh la noi noi cac ngon ngu Roman. Khu vuc nay gan nhu tuong ung voi Tay Nam chau Au, ngoai tru Romania va Moldova nam o Đong Au. Đa phan khu vuc nay theo Cong giao, ngoai tru Romania va Moldova theo Chinh thong giao. Khu vuc nay bao gom cac nuoc: Y, Tay Ban Nha, Bo Đao Nha, Phap, Romania, Moldova, vung Bi noi tieng Phap va vung Thuy Si noi tieng Phap, cung nhu vung Thuy Si noi tieng Y va tieng Romansh.


= Chau Au Slavo =
Chau Au Slavo la noi noi cac ngon ngu Slavo. Khu vuc nay gan nhu tuong ung voi Trung va Đong Au. Ton giao chinh la Chinh thong giao va Cong giao, thieu so theo Hoi giao. Khu vuc nay gom cac nuoc: Ukraina, Nga, Belarus, Ba Lan, Cong hoa Sec, Slovakia, Slovenia, Bosna va Hercegovina, Croatia, Serbia, Montenegro, Cong hoa Macedonia, Bulgaria.


= Cac nhom khac =
Ngoai 3 nhom chinh ke tren con co:

Cac khu vuc goc Celt: Ireland, đao Man, Scotland, Wales, Cornwall (thuoc Quan đao Anh) va Bretagne (thuoc Phap). Đay la cac lanh tho đa tung hoac đang noi cac ngon ngu Celt, đong thoi co chung mot van hoa o goc đo nao đo (xem Phong trao toan Celt). Galicia (thuoc Tay Ban Nha) cung đuoc mot so nguoi coi la mot vung Celt, noi ma ngon ngu goc Celt cua ho đa bien mat cach đay vai tram nam.
Hy Lap noi tieng Hy Lap, Albania noi tieng Albania, va Armenia noi tieng Armenia. Ba ngon ngu nay tao thanh ba nhanh rieng trong ngu he An-Au. Tuy nhien, Hy Lap (cung nhu ca cong đong nguoi Hy Lap tai Cyprus) co the xep vao nhom chau Au Latinh do lien he đia ly va van hoa voi khu vuc Đia Trung Hai, hoac nhom chau Au Slavo do đa phan nguoi dan theo Chinh thong giao Đong phuong. Albania đa dang ton giao, va Armenia theo Chinh thong giao Co Đong phuong.
Latvia va Litva noi cac ngon ngu Balt. Pho tung noi tieng Pho co thuoc nhom nay truoc khi ngon ngu nay tuyet chung.
Phan Lan va Estonia do vi tri đia ly nen đuoc xep vao cac nuoc Bac Au mac du co ngon ngu cung thuoc ngu he Ural voi tieng Hungary (tuy khong chat). Nhom ngon ngu Finn con bao gom mot so ngon ngu thieu so tai Tay Bac Nga.
Hungary noi tieng Hungary (Magyar), mot ngon ngu co lien he voi tieng Phan Lan va tieng Estonia. Do vi tri đia ly, Hungary đuoc xep vao cac nuoc Trung va Đong Au.
Nhom ngon ngu Ibero-Caucasus bao gom nhieu sac toc trong khap vung Kavkaz (ca Nam va Bac). Nhom nay bao gom cac sac dan Gruzia, Abkhaz, Circassia, Chechen, Avar va mot so sac dan nho khac co goc tu vung Kavkaz. Hai ton giao chu yeu la Chinh thong giao va Hoi giao.


Xem them = Đac điem chinh cua chau Au =
Van hoa chau Au
Kinh te chau Au
Đia ly chau Au
Lich su chau Au
Chinh tri chau Au
Giao thong chau Au
Eurozone
Lien minh chau Au
Euroregion
Europium


= Danh sach va bang bieu =
Con nguoi
Dien tich va so dan cac nuoc chau Au
Thong ke Lien minh chau Au
Cac khu vuc đo thi đong dan nhat cua chau Au
Cac khu vuc đo thi đong dan nhat cua Lien minh chau Au
Kinh te
Danh sach cac quoc gia chau Au theo GDP danh nghia 2012
Danh sach cac quoc gia chau Au theo noi te
Kinh te Lien minh chau Au
Xep hang tai chinh va xa hoi cac nuoc chau Au
GDP cac nuoc chau Au
Chinh tri
Ten cac thanh pho chau Au
Ngay đoc lap cua cac nuoc chau Au
Cac to chuc quoc te trong chau Au (bang thanh vien)
Khac
Cac chu đe ve chau Au
Danh sach cac quoc gia chau Au theo dien tich
Danh sach cac quoc gia chau Au theo ngon ngu chinh thuc
Danh sach cac quoc gia va vung lanh tho chau Au theo ti le mat nuoc
Danh sach cac quoc gia chau Au theo chieu dai đuong bo bien


Ghi chu Lien ket ngoai Chau Au tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Europe (continent) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
chau Au ve đem Luu tru ngay 21 thang 9 nam 2008 tai Wayback Machine nhin tu NASA Earth Observatory
Cac vung cua chau Au Luu tru ngay 3 thang 4 nam 2005 tai Wayback Machine