Khoai lang (danh phap hai phan: Ipomoea batatas) la mot loai cay nong nghiep voi cac re cu lon, chua nhieu tinh bot, co vi ngot, đuoc goi la cu khoai lang va no la mot nguon cung cap rau an cu quan trong, đuoc su dung trong vai tro cua ca rau lan luong thuc. Cac la non va than non cung đuoc su dung nhu mot loai rau. Khoai lang co quan he ho hang xa voi khoai tay (Solanum tuberosum) co nguon goc Nam My va quan he ho hang rat xa voi khoai mo (mot so loai trong chi Dioscorea) la cac loai co nguon goc tu chau Phi va chau A.
Chi Ipomoea co khoai lang, rau muong (Ipomoea aquatica) va mot so loai hoa dai đuoc goi bang mot so ten nhu bim bim (chung voi cac chi khac), mac du tu nay khong đuoc dung đe chi khoai lang, rau muong. Mot vai giong cay trong cua Ipomoea batatas cung đuoc trong nhu la cay trong trong nha. Khoai lang la loai cay than thao dang day leo song lau nam, co cac la moc so le hinh tim hay xe thuy chan vit, cac hoa co trang hop va kich thuoc trung binh. Re cu an đuoc co hinh dang thuon dai va thon, lop vo nhan nhui co mau tu đo, tim, nau hay trang. Lop cui thit co mau tu trang, vang, cam hay tim.


Nguon goc va phan bo Khoai lang co nguon goc tu khu vuc nhiet đoi chau My, no đuoc con nguoi trong cach đay tren 5.000 nam [2] Luu tru ngay 12 thang 2 nam 2006 tai Wayback Machine [3] Luu tru ngay 7 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine. No đuoc pho bien rat som trong khu vuc nay, bao gom ca khu vuc Caribe. No cung đa đuoc biet toi o Polynesia truoc khi co su tham hiem cua nguoi phuong tay. No đuoc đua toi đay nhu the nao la đieu kho hieu vi vung nay cach rat xa chau My. Đay la chu đe cua cac cuoc tranh luan du doi, co su tham gia cua cac chung cu tu khao co hoc, ngon ngu hoc va di truyen hoc.
Ngay nay, khoai lang đuoc trong rong khap trong cac khu vuc nhiet đoi va on đoi am voi luong nuoc đu đe ho tro su phat trien cua no.
Theo so lieu thong ke cua FAO nam 2004, thi san luong toan the gioi la 127 trieu tan [4] Luu tru ngay 14 thang 2 nam 2008 tai Wayback Machine, trong đo phan lon tai Trung Quoc voi san luong khoang 105 trieu tan va dien tich trong la 49.000 km². Khoang mot nua san luong cua Trung Quoc đuoc dung lam thuc an cho gia suc va gia cam [5] Luu tru ngay 7 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine.
San luong tren đau nguoi la lon nhat tai cac quoc gia ma khoai lang la mat hang luong thuc chinh trong khau phan an, đung đau la quan đao Solomon voi 160 kg/nguoi/nam va Burundi voi 130 kg.
Bac Carolina, tieu bang đung đau Hoa Ky ve san xuat khoai lang, hien nay cung cap 40% san luong khoai lang hang nam cua quoc gia nay.
Mississippi cung la bang chu luc trong viec trong khoai lang, tai đay khoai lang đuoc trong tren dien tich khoang 8.200 mau Anh. Khoai lang tu Mississippi đong gop khoang 19 trieu USD vao nen kinh te bang nay va hien nay co khoang 150 trang trai o Mississippi trong khoai lang. Nam quan đung đau canh tac khoai lang o Mississippi la Calhoun, Chickasaw, Pontotoc, Yalobusha va Panola. Le hoi khoai lang quoc gia (Hoa Ky) đuoc to chuc hang nam tai Vardaman vao tuan đau tien cua thang 11, va Vardaman đuoc goi la "The Sweet Potato Capital" (tam dich: Thu đo khoai lang).
Thi tran Benton, Kentucky ky niem khoai lang hang nam cung voi Le hoi Ngay Tater vao thu hai đau tien cua thang 4.


Canh tac trong trot Khoai lang khong chiu đuoc suong gia. No phat trien tot nhat o nhiet đo trung binh khoang 24 °C (75 °F). Phu thuoc vao giong cay trong va cac đieu kien khac, cac re cu se phat trien đay đu trong vong tu 2 đen 9 thang. Voi su cham soc can than, cac giong ngan ngay co the trong nhu cay mot nam đe cho thu hoach vao mua he tai cac khu vuc co khi hau on đoi, nhu mien bac Hoa Ky. Khoai lang it khi ra hoa neu khoang thoi gian ban ngay vuot qua 11 gio. Chung đuoc nhan giong chu yeu bang cac đoan than (day khoai lang) hay re hoac bang cac re bat đinh moc ra tu cac re cu trong khi luu giu bao quan. Cac hat hau nhu chi danh cho muc đich gay giong ma thoi.
Trong cac đieu kien toi uu voi 85-90% đo am tuong đoi o 13-16 °C (55-61 °F), cac cu khoai lang co the giu đuoc trong vong 6 thang. Nhiet đo thap hoac cao hon đeu nhanh chong lam hong cu.
Khoai lang phat trien tot trong nhieu đieu kien ve đat, nuoc va phan bon. No cung co rat it ke thu tu nhien nen thuoc tru dich hai la it khi phai dung toi. Do no đuoc nhan giong bang cac đoan than nen khoai lang la tuong đoi de trong. Do than phat trien nhanh che lap va kim ham su phat trien cua co dai nen viec diet tru co cung tieu ton it thoi gian hon. Trong khu vuc nhiet đoi, khoai lang co the đe o ngoai đong va thu hoach khi can thiet con tai khu vuc on đoi thi no thuong đuoc thu hoach truoc khi suong gia bat đau.
Trung Quoc la quoc gia trong nhieu khoai lang nhat; chiem toi 80% san luong toan the gioi (voi san luong nam 1990 la 130 trieu tan; bang khoang mot nua san luong khoai tay cua quoc gia nay). Trong qua khu, phan lon khoai lang tai Trung Quoc đuoc trong đe lam luong thuc, nhung ngay nay phan lon (60%) đuoc trong đe nuoi lon. Phan con lai đuoc dung lam luong thuc hay che bien cac san pham khac cung nhu đe xuat khau, chu yeu la sang Nhat Ban. Tai Trung Quoc hien nay co tren 100 giong khoai lang.
Khoai lang tro thanh pho bien tu rat som tai cac đao tren Thai Binh Duong, tu Nhat Ban toi Polynesia. Mot ly do co le la no co the cho thu hoach kha som neu nhu cac loai cay trong khac bi that thu do bao, lut. No la đac trung trong nhieu mon an o Nhat Ban, Đai Loan, Philippines va cac quoc gia khac. Indonesia, Viet Nam, An Đo cung mot so quoc gia chau A khac cung la cac quoc gia trong nhieu khoai lang. Uganda (quoc gia đung thu ba sau Indonesia), Rwanda va mot so quoc gia chau Phi khac cung trong nhieu khoai lang do no la mot thanh phan quan trong trong khau phan an tai cac quoc gia nay. Bac va Nam My, que huong cua khoai lang nhung ngay nay chi chiem khong qua 3% san luong toan the gioi. chau Au cung co trong khoai lang, nhung san luong khong đang ke, chu yeu tai Bo Đao Nha (nguon: JRT, FAO)
Khoai lang đa tung la mot phan quan trong trong khau phan an tai Hoa Ky trong phan lon lich su cua quoc gia nay, đac biet la tai khu vuc đong nam. Tuy nhien, trong nhung nam gan đay thi no đa tro nen it pho bien hon. Tieu thu binh quan tren đau nguoi tai Hoa Ky ngay nay chi khoang 1,5–2 kg (4 pao) moi nam, trong khi trong thap nien 1920 la 13 kg (31 pao). Kent Wrench viet: "Khoai lang đa gan lien voi thoi ky kho khan trong suy nghi cua to tien chung ta va khi ho tro nen giau co đu đe thay đoi thuc đon cua minh thi nguoi ta it an khoai lang hon." (NCSPC)


= Benh dich =


Su dung Cu khoai lang thuong đuoc luoc, ran hay nuong. Chung cung co the đuoc che bien thanh tinh bot va co the thay the mot phan cho bot mi. Trong cong nghiep, nguoi ta dung khoai lang lam nguyen lieu san xuat tinh bot va con cong nghiep.


= Am thuc =
Mac du la va than non cung an đuoc, nhung cac re cu nhieu tinh bot moi la san pham chinh va quan trong nhat tu khoai lang. Trong mot so quoc gia khu vuc nhiet đoi, no la loai luong thuc chu yeu. Cung voi tinh bot, cu khoai lang cung chua nhieu xo tieu hoa, vitamin A, vitamin C va vitamin B6. Tat ca cac giong đeu cho cu co vi ngot, du nhieu hay it. Mac du co vi ngot, nhung khoai lang tren thuc te la thuc an tot cho nhung nguoi mac benh tieu đuong do cac nghien cuu so bo tren đong vat cho thay no ho tro cho su on đinh nong đo đuong trong mau va lam giam suc khang insulin .
Nam 1992, nguoi ta đa so sanh gia tri dinh duong cua khoai lang voi cac loai rau khac. Neu tinh ve ham luong xo, cac cacbohydrat phuc, protein, cac vitamin A va C, sat, calci thi khoai lang đung cao nhat ve gia tri dinh duong. Theo cac tieu chuan nay thi khoai lang đat 184 điem va hon loai rau đung thu hai (khoai tay) toi 100 điem trong danh sach nay.(NCSPC)
Cac giong khoai lang co lop loi mau vang cam sam chua nhieu vitamin A hon cac giong co thit mau nhat va viec trong giong nay đuoc khuyen khich tai chau Phi do su thieu hut vitamin A la van đe nghiem trong tai khu vuc nay. Mot so nguoi My, nhu Oprah Winfrey, co vu cho viec an nhieu khoai lang vi ly do suc khoe cung nhu vi tam quan trong cua no trong am thuc truyen thong cua nguoi mien nam Hoa Ky.
Candied sweet potatoes (Khoai lang tam đuong) la mon an phu, đuoc lam chu yeu tu khoai lang, đuong, keo deo, siro phong, mat đuong hay cac thanh phan co vi ngot khac. No thuong đuoc nguoi My dung trong Le ta on, no la tieu bieu cho am thuc My truyen thong va thuc an cua nguoi tho dan.
Sweet potato pie (Banh nuong khoai lang) cung la mot mon an truyen thong đuoc ua thich trong am thuc mien nam Hoa Ky.
Baked sweet potatoes (Khoai lang nuong) tai Hoa Ky đoi khi cung đuoc dung trong cac nha an nhu la su thay the cho khoai tay nuong. Thong thuong, tai đay no đuoc phu bang đuong nau hay bo.
Rau lang xao la mon an kha pho bien trong am thuc Trung Quoc, Viet Nam, thong thuong no đuoc xao voi toi va dau an va mot chut muoi an ngay truoc khi an.
Rau lang luoc cung la mon an pho bien cua nguoi Viet va no hay đuoc dung voi nuoc cay.
Shochu la mot loai ruou cua Nhat Ban, san xuat tu gao va khoai lang.


= Phi am thuc =

Tai Nam My, nuoc lay tu cu khoai lang đo tron lan voi nuoc chanh đe lam mot loai thuoc nhuom vai. Bang cach thay đoi ty le thanh phan cua cac loai nuoc nay ma nguoi ta thu đuoc cac tong mau tu hong toi tia hay đen. (Verrill, trang 47)
Tat ca cac phan cua cay đeu co the dung lam thuc an (kho hay tuoi) cho gia suc.


Thanh phan dinh duong = Cach nau co loi cho suc khoe =
Mot so loi ich dinh duong tu khoai lang chi đon gian co the đat đuoc de dang hon neu ban su dung cach nau hap hoac luoc chin. Cac nghien cuu gan đay cho thay cach bao ton tot nhat anthocyanin co trong khoai lang la hap, va mot so nghien cuu so sanh tu cach luoc đen nuong đa cho thay nhung tac dung đuong huyet tot hon bao gom ca viec đat đuoc mot chi so đuong huyet thap, hoac chi so Glycemic (Glycemic Index GI) bang cach luoc. Cac tac đong cua viec hap la đac biet thu vi, vi chi tu hai phut hap đe vo hieu hoa cac enzym peroxidase ma neu khong co qua trinh nay thi co the pha vo cac anthocyanin trong khoai lang. Trong thuc te, voi cac enzym peroxidase ngung hoat đong, chiet xuat anthocyanin tu nhien tu khoai lang đuoc su dung cho thuc pham mau co the con on đinh hon mau thuc pham tong hop. Loi ich nay khong chi gioi han đen su xuat hien cua thuc pham ke tu khi cac anthocyanins co nhung loi ich suc khoe tuyet voi nhu la chat dinh duong phytochemical chong oxy hoa va chong viem.


Ich loi = Phong benh =
Khoai lang co nhieu loi ich cho suc khoe ma khong he co tac dung phu khi su dung hang ngay.


= Chua benh trong y hoc =
Cac re khi đuoc su dung lam chat tang tiet sua.
La đuoc dung đe dieu tri benh đai thao đuong, so giun moc, đieu tri ap xe va cam mau.
Cu đuoc dung đieu tri hen suyen.
Beta-carotene – tien chat cua vitamin A trong khoai lang giup cai thien thi luc.
Vitamin A cung lam giam nguy co mac thoai hoa điem vang.
Giau magie va kali nen khoai lang co the giup kiem soat huyet ap.


Mot so giong o Viet Nam = Khoai lang Hoang Long =
Khoai lang Hoang Long la loai cay đac san cua tinh Ninh Binh noi chung va vung Nho Quan - Gia Vien von nam ben song Hoang Long noi rieng. Khoai Hoang Long co thit cu bo, mau vang nhat, bui, ngot va co mui thom đac trung. Hien nay, Trung tam Thuc nghiem Sinh hoc Nong nghiep cong nghe cao thuoc Vien Di truyen nong nghiep Viet Nam đa thu nghiem va phuc trang thanh cong giong khoai lang Hoang Long cho nang suat, chat luong cao tren dien tich 3ha tai cac xa Yen Quang va Phu Son huyen Nho Quan. Khoai Hoang Long cung voi de nui Ninh Binh, ruou Kim Son, dua Đong Giao, com chay Ninh Binh la nhung đac san tieu bieu đuoc xay dung thuong hieu va đem vao phuc vu du lich.


= Khoai lang Le Can =
Khoai lang Le Can la đac san cua vung Le Can, xa Tan Binh, Đak Đoa, Gia Lai. Vi noi tieng nen giong khoai nay đuoc trong o khap noi. Nhung do chi nhan giong bang day nen cu khong con nguyen pham chat nhu ban đau.
Khoai lang Le Can co than day to, cung, la moc dai, tan co nhieu thuy mau nau tim, cu mau đo, dai, thuon. Ruot co mau vang nghe nen khi luoc bo vang uom, an ngot lim va bui. Đac biet, giong khoai nay chi trong o vung Le Can moi co đu đac điem tren. Neu đem giong đo trong noi khac thi be ngoai tuy giong khoai Le Can, nhung ruot khong co mau vang va khong ngot, pham chat cu giam ro ret. Qua phan tich mau đat tai khu vuc xa Tan Binh cho thay, mot so mau o vung Le Can co ham luong vi luong cao hon khu vuc khac, đac biet la cac nguyen to Mn, Bo, nho đo khoai lang moi co chat luong thom, ngon. 
Trong 3 nam (2008-2010), Trung tam Nghien cuu giong cay trong tinh Gia Lai đa thuc hien phuc trang giong khoai lang nay, tao tien đe cho san xuat hang hoa.


= Khoai lang o Binh Tan =

Khoai lang tim Nhat Ban hien đuoc trong nhieu o huyen Binh Tan (Vinh Long), vi no cho nang suat cao va co gia tri kinh te… .


Tham khao Lien ket ngoai Khoai lang tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Khoai lang, khong phai khoai tay Luu tru ngay 6 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine
Bi an ve khoai lang
Nhom Tu van Nghien cuu Nong nghiep Quoc te (CGIAR), "Khoai lang Luu tru ngay 7 thang 2 nam 2005 tai Wayback Machine"
Khoai lang tren trang web cua FAO
Hiep hoi cay trong lay re va than cu Nhat Ban (JRT), "Khoai lang tai Nhat Ban Luu tru ngay 23 thang 5 nam 2007 tai Wayback Machine" 2000