Karl Heinrich Marx (phien am tieng Viet: Cac Mac; 5 thang 5 nam 1818 – 14 thang 3 nam 1883) la mot nha triet hoc, kinh te hoc, su hoc, xa hoi hoc, ly luan chinh tri, nha bao va nha cach mang nguoi Đuc. Ten tuoi cua Marx gan lien voi hai danh tac noi bat, đo la cuon pamfole Tuyen ngon cua Đang Cong san (1848) va bon tap sach Das Kapital. Nhung tu tuong chinh tri va triet hoc cua Marx đa co tam anh huong lon lao đen lich su cua cac linh vuc tri thuc, kinh te va chinh tri mai tan ve sau.
Karl Marx chao đoi tai Trier, Đuc. O bac đai hoc, Marx lua chon hoc nganh luat va triet. Ong ket hon voi nha phe binh kich nghe san khau kiem nha hoat đong chinh tri ten la Jenny von Westphalen vao nam 1843. Do lien tuc tung ra cac an ban chinh tri lam phat long chinh quyen so tai, Marx lam vao canh khong quoc tich, roi đanh song luu vong cung vo va con cai tai Luan Đon suot nhieu thap ky. Tai đay, ong tiep tuc xay dung cac tu tuong cua minh voi su tro giup cua triet gia nguoi Đuc Friedrich Engels va cho xuat ban nhieu tac pham, miet mai nghien cuu tai phong đoc cua Bao tang Anh.
Nhung ly thuyet phe phan cua Marx ve xa hoi, kinh te, chinh tri – goi chung la chu nghia Marx – cho rang cac xa hoi loai nguoi tu xua đen nay dien tien nho đau tranh giai cap. Trong phuong thuc san xuat tu ban chu nghia, đieu nay hien than o dang đau tranh giua giai cap thong tri (hay giai cap tu san), giai cap kiem soat hoan toan phuong tien san xuat, va giai cap lao đong (hay giai cap vo san), giai cap phai van hanh nhung phuong tien san xuat so huu boi giai cap tu san bang suc lao đong cua ban than đe đuoc huong tien cong. Dua tren huong tiep can mang tinh phe phan ma ong goi la chu nghia duy vat lich su, Marx tien đoan rang chu nghia tu ban se lien tuc nay sinh cac mau thuan noi bo giong nhu nhung hinh thai kinh te chinh tri đi truoc; đieu nay rot cuoc se khien no tu sup đo va bi thay the boi phuong thuc san xuat xa hoi chu nghia. Theo Marx, su đoi khang giai cap trong long chu nghia tu ban – bat nguon mot phan tu ban tinh bat on đinh va de khung hoang cua no – se khoi mao y thuc giai cap cua toan the cong nhan lao đong, thoi thuc ho vung len tiem đoat quyen luc chinh tri va cuoi cung tao lap nen mot xa hoi cong san phi giai cap nho lien tuong tu do ve san xuat. Marx luon chu truong ap dung ly thuyet vao thuc tien, ong cho rang giai cap lao đong phai thuc hien cach mang vo san mot cach co to chuc nham lat đo chu nghia tu ban va giai phong the che kinh te xa hoi.
Marx đuoc đanh gia la mot trong nhung nhan vat co tam anh huong to lon nhat trong lich su nhan loai, cac tac pham cua ong đa nhan đuoc nhieu loi tan duong cung nhu nhieu loi chi trich. Cac cong trinh kinh te hoc cua ong đa đat nen mong cho phan lon su hieu biet hien tai cua ta ve lao đong va moi quan he cua lao đong voi tu ban. Vo so nha tri thuc, cac to chuc cong đoan, cac nghe si va cac đang phai chinh tri tren khap the gioi đeu chiu anh huong tu tuong tu Marx, theo đo mot so ca nhan va đoan the tiep tuc phat huy va sua đoi ly thuyet cua ong sao cho phu hop voi the su. Marx thuong đuoc trich dan la mot trong nhung kien truc su chinh cua nganh khoa hoc xa hoi đuong đai.


Tieu su = Tuoi tho va giao duc thuo som: 1818–1836 =
Marx chao đoi ngay 5 thang 5 nam 1818 tai Bruckengasse 664, Trier; mot thi tran co kinh hoi bay gio thuoc tinh Rhine Ha cua Vuong quoc Pho. Cha ong la Heinrich Marx (1778 – 1838) va me ong la Henriette Pressburg (1788 – 1863), von la mot gia đinh goc Do Thai khong theo ton giao; song truoc khi Marx ra đoi ho đa chinh thuc theo Kito giao. Ong ngoai Marx la mot giao si rabbi nguoi Ha Lan. Ho hang ben noi ong co truyen thong lam rabbi tai Trier ke tu nam 1723, va ong noi Marx la Meier Halevi Marx cung giup tiep noi cai truyen thong lau đoi ay. Cha ong, hoi nho co biet danh Herschel, la nguoi đau tien trong dong ho đuoc giao duc theo huong the tuc. Herschel tro thanh mot luat su voi muc luong kha gia thuoc lop thuong trung luu, hon nua gia đinh ong cung so huu nhieu manh vuon trong nho o Moselle. Truoc thoi điem Marx ra đoi va thoi điem ma phong trao bai bo su giai phong Do Thai dien ra tai Rhineland, Herschel đa cai sang đao Phuc Am thuoc giao hoi Pho, roi đoi ten thanh Heinrich.

Heinrich khong qua gan bo voi ton giao ma la nguoi rat nguong mo phong trao Khai Sang va lay lam thu vi nhung tu tuong cua hai nha hien triet Immanuel Kant va Voltaire. Voi tu cach la nguoi theo chu nghia tu do co đien, ong gia nhap phong trao ung ho tao lap mot hien phap va thuc hien cai cach tai Pho, đat nuoc luc ay con theo che đo quan chu chuyen che. Nam 1815, Heinrich Marx bat đau lam luat su va trong nam 1819 đa chuyen gia đinh toi mot can nha 10 phong gan Porta Nigra. Vo ong la Henriette Pressburg, mot nguoi phu nu Ha Lan theo Do Thai giao, von xuat than tu mot gia đinh doanh nhan thanh đat ma ve sau sang lap cong ty Philips Electronics noi tieng. Em gai ba Sophie Pressburg (1797–1854) ket hon voi Lion Philips (1794–1866); Sophie la ba ngoai cua Gerard Philips va Anton Philips, va la ba co cua Frits Philips. Em re cua Henriette, Lion Philips, lam chu mot cong xuong san xuat thuoc la Ha Lan rat thinh vuong. Trong nhung nam thang vo chong Karl va Jenny Marx luu đay o London, hai nguoi ho đa nhieu lan phai vay muon tien tu Philips đe trang trai cuoc song.
Ta co rat it thong tin ve thoi tho au cua Marx. Ong la con thu ba trong gia đinh voi 9 anh chi em. Sau khi nguoi anh trai Moritz mat vao nam 1819, ong tro thanh nguoi con ca trong mat cha me minh. Marx va anh chi em con lai cua ong, Sophie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie va Caroline, đuoc rua toi va gia nhap Giao hoi Luther vao thang 8 nam 1824. Me ong cung cai theo vao thang 12 nam 1825. Cha Marx tu minh kem cap con trai cho toi nam 1830, khi ong đuoc gui toi hoc o truong Trung hoc Trier (Gymnasium zu Trier). Hieu truong truong nay la Hugo Wyttenbach, mot nguoi ban cua cha Marx. Ong thuong thue cac giao vien theo chu nghia tu do nhan ban đen đung giang tai truong, khien cho gioi chuc tai đia phuong von theo chu nghia bao thu chinh tri rat phan no. Nam 1832, canh sat đuoc lenh kham xet khan cap ngoi truong va trong qua trinh đo đa phat giac nhieu tai lieu chinh tri tu do đuoc phan phat cho hoc sinh. Sau vu viec đo, chinh quyen đia phuong tien hanh cai to va thay the nhieu giao chuc cua nha truong.
Vao thang 10 nam 1835, cau thieu nien Marx 17 tuoi lu hanh đen Đai hoc Bonn, hao huc muon đuoc nghien cuu triet hoc va van chuong tuy rang cha ong luc ay lai muon huong con theo nganh luat đe phu hop voi thuc tien hon. Do đuoc chan đoan mac chung "long nguc yeu", Marx đuoc mien tong quan luc 18 tuoi. Tai Đai hoc Bonn, Marx đa gia nhap Cau lac bo Nghe si, mot hoi nhom quy tu nhieu nhan vat co tu tuong chinh tri cap tien, so di do vay ma bi canh sat theo doi rat sat sao. Ngoai ra Marx cung tung tham gia Cau lac bo Tuu quan Trier (tieng Đuc: Landsmannschaft der Treveraner), sau giu chuc đong chu tich cua hoi uong ruou nay. Ong cung rat hay vuong vao nhung vu cai co đoi co, co khi con lam to chuyen len; vi du vao thang 8 nam 1836, ong đe nghi ti thi đau kiem voi mot sinh vien tu Borussian Korps đe giai quyet mau thuan. Điem so ki hoc đau cua Marx tai truong Bonn tuy kha tot, song ve sau do chenh mang ma ngay cang tut doc. Đieu nay khien cha Marx ep ong chuyen toi Đai hoc Berlin voi hy vong ket qua hoc tap cua con minh se tien bo hon.


= Chu nghia Hegel va nghiep bao chi thuo som: 1836–1843 =

Danh mua he va mua thu nam 1836 o Trier, Marx tro nen nghiem tuc hon ve nghiep hoc va cuoc song cua minh. Ong đinh hon voi Jenny von Westphalen, mot thieu nu co hoc thuc sinh ra trong mot gia đinh tieu quy toc, nguoi đa quen Marx tu thuo au tho. Jenny đa tu khuoc hon uoc voi mot chang quy toc tre tuoi đe co the o ben Marx. Moi quan he nay đa gay nhieu lum xum vi hai nguoi ho khac biet ve ca ton giao lan tang lop xa hoi, song moi chuyen đuoc giai quyet on thoa sau khi Marx ket than voi cha co la Ludwig von Westphalen (mot quy toc theo chu nghia tu do). Bay nam sau khi đinh hon, vao ngay 19 thang 6 nam 1843, Marx va Jenny ket hon tai mot nha tho Tin lanh o Kreuznach.
Thang 10 nam 1836, sau khi trung tuyen khoa luat cua truong đai hoc Berlin, Marx len Berlin va thue tro o Mittelstrasse. Trong hoc ky đau, Marx tham du cac bai giang cua Eduard Gans (đai bieu cho quan điem Hegel tien bo, giang giai ro hon ve su phat trien thuan ly trong lich su bang cach nhan manh vao cac khia canh tu do cua no, va tam quan trong cua nghi van xa hoi) va cua Karl von Savigny (đai bieu cua Truong phai Luat Lich su Đuc). Mac du theo nganh luat, ong lai rat say me triet hoc va tim cach tong hoa hai linh vuc ay, voi niem tin rang "khong co triet hoc thi khong the đat đuoc đieu gi". Marx bat đau quan tam hon đen vi triet gia nguoi Đuc Georg Wilhelm Friedrich Hegel, nhan vat ma co tam anh huong đang ke đen gioi triet hoc chau Au hau the. Trong thoi gian duong benh o Stralau, ong tham gia cau lac bo Doktorklub, mot hoi sinh vien chuyen thao luan ve tu tuong cua chu nghia Hegel. Qua đo, Marx biet đen truong phai Hegel Tre co tu tuong chinh tri cap tien va gia nhap nhom nay vao nam 1837. Ludwig Feuerbach va Bruno Bauer la hai nhan vat chu chot trong noi bo nhom luc đo. Giong nhu Marx, nhung nguoi Hegel Tre phe phan cac gia đinh sieu hinh hoc cua Hegel, song ho tiep thu phep bien chung cua Hegel đe ap dung no theo quan điem ta khuynh nham phe phan xa hoi, chinh tri va ton giao đa đuoc thiet lap. Cha cua Marx qua đoi vao thang 5 nam 1838, khien thu nhap cua gia đinh bi giam sut. Marx rat tran trong ky uc cua nguoi cha qua co, boi ong va cha khi truoc cuc ky gan gui voi nhau.

Đen nam 1837, Marx thu suc minh sang tac mot so tac pham van hoc hu cau va phi hu cau; luc bay gio ong đa hoan thanh mot cuon tieu thuyet ngan mang nhan đe Bo cap va Felix (tieng Đuc: Skorpion und Felix), va mot vo kich mang nhan đe Oulanem, cung nhu mot so bai tho tinh danh rieng cho Jenny von Westphalen. Khong mot tac pham nao trong thoi ky nay đuoc xuat ban khi Marx con song. Nhung bai tho tinh đuoc bien khao va xuat ban trong cuon Tuyen van Karl Marx va Frederick Engels: Tap 1 (tieng Anh: Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 1). Marx nhanh chong tu bo viet tieu thuyet đe theo đuoi nhung muc tieu khac, bao gom nghien cuu tieng Anh, tieng Y, lich su nghe thuat va dich thuat cac tac pham Latinh kinh đien. Ong hop tac voi Bruno Bauer đe bien tap cuon Triet hoc ton giao Hegel vao nam 1840. Marx đong thoi cung chap but viet luan van tien si mang ten Su khac biet giua triet hoc tu nhien Democritus va Epicurus, va hoan thanh no vao nam 1841. Đay đuoc menh danh la "mot kiet tac tao bao va nguyen ban, trong đo Marx no luc chung to rang than hoc phai quy phuc truoc su thong thai sieu viet cua triet hoc". Bai luan đa gay kha nhieu tranh cai, đac biet la đoi voi gioi giao su bao thu cua Đai hoc Berlin. Thay vao đo, Marx quyet đinh nop luan van cua minh cho Đai hoc Jena co tu tuong phong khoang hon va đuoc trao bang Tien si vao thang 4 nam 1841. Vi Marx va Bauer đeu theo chu nghia vo than, vao thang 3 nam 1841 hai ong len ke hoach sang lap tap chi Van kho vo than (tieng Đuc: Archiv des Atheismus), nhung rot cuoc đieu nay khong đuoc thuc hien. Thang 7 cung nam, Marx va Bauer khoi hanh tu Berlin đen Bonn. O đay, ho gay tai tieng cho tap the lop do say xin, cuoi cot trong nha tho va cuoi lua phi nuoc đai tren đuong pho.
Marx đa xem xet theo đuoi mot su nghiep hoc thuat thuc thu, song giac mo nay duong nhu đa bi ngan can boi su thu ghet chu nghia tu do co đien va truong phai Hegel Tre cua nha nuoc Pho. ​​Marx chuyen đen song va lam viec o Cologne vao nam 1842. Tai đay, ong viet cho to bao chinh tri cap tien Rheinische Zeitung, bay to nhung quan điem ban so cua ong ve chu nghia xa hoi, đong thoi cung dan đe tam hon đen linh vuc kinh te hoc. Marx chi trich cac chinh phu canh huu o chau Au luc bay gio, cung nhu cac nhan vat dan đau cac phong trao tu do va xa hoi chu nghia, nhung nguoi ma ong cho la chang lam đuoc tich su gi hoac tham chi con gay phan tac dung. To bao thu hut su chu y cua co quan kiem duyet truc thuoc chinh phu Pho. Ho đuoc lenh ra soat cac ban thao nham chat loc noi dung kich đong bao loan truoc khi đem ra in an, đung theo loi than phien cua Marx: "To bao cua chung toi phai đuoc đe trinh cho đam canh sat đanh hoi, va neu mui chung ngui thay bat cu mui gi phi-Kito hoac phi-Pho, thi to bao đo se khong đuoc phep xuat hien". Sau khi Rheinische Zeitung xuat ban mot bai bao chi trich kich liet che đo quan chu Nga, Sa hoang Nicholas I đa đe nghi cam to bao, khien chinh phu Pho phai thuc thi ngay lenh cam vao nam 1843.


= Tai Paris: 1843–1845 =
Nam 1843, Marx tro thanh đong chu bien cua to bao chinh tri ta khuynh cap tien Deutsch-Franzosische Jahrbucher (Nien giam Đuc-Phap) đat tru so tai Paris, von đuoc thanh lap boi nha hoat đong nguoi Đuc Arnold Ruge nham tap hop nhung nguoi co tu tuong chinh tri cap tien tu Đuc va Phap. Marx va vo chuyen đen Paris vao thang 10 nam 1843 đe de be lam viec. Ban đau ho o chung voi gia đinh Ruge tai so 23 Rue Vaneau, song do đieu kien kham kho, ho đanh chuyen ra ngoai sau khi con gai đau long Jenny cua ho chao đoi vao nam 1844. Trai voi muc đich ban đau cua no, to Jahrbucher chi thu hut đuoc toan nhung nguoi Đuc cap tien chu it co bong nguoi ngoai quoc. Tren thuc te, cay but duy nhat trong ban bien tap khong phai nguoi Đuc la triet gia theo thuyet vo tri nguoi Nga Mikhail Bakunin. Marx đong gop tong cong hai bai tieu luan cho to bao, đo la "Gop phan phe phan triet hoc phap quyen cua Hegen" va "Ve van đe Do Thai". Tac pham Van đe Do Thai the hien niem tin cua Marx rang giai cap vo san la luc luong cach mang va đanh dau xuat phat điem theo con đuong chu nghia cong san cua ong. Chi duy nhat mot an ban cua Jahrbucher đuoc ra mat, song no van tuong đoi thanh cong, nho phan lon vao chum tho cham biem cua Heinrich Heine nham vao vua Ludwig I cua Bayern. Vu viec nay khien cac bang Đuc ra lenh cam luu hanh to bao va tich thu cac ban sao nhap khau cua no (ban than Ruge cung tu choi tai tro cho viec xuat ban cac so tiep theo, đieu ma khien tinh ban giua ong va Marx tan vo). Sau khi to Jahrbucher pha san, Marx soan cho to bao tieng Đuc theo tu tuong cap tien duy nhat con lai lot qua luoi kiem duyet, đo la to Vorwarts! (Tien len!). To nay đat tru so tai Paris va co ket noi voi Lien đoan Cong binh (tieng Đuc: Bund der Gerechten), mot hoi kin theo chu nghia xa hoi khong tuong cua giai cap cong nhan va nghe nhan đia phuong. Marx du mot so cuoc hop cua hoi nay nhung khong gia nhap. Trong thoi gian nay, ong cung hoan thien quan điem xa hoi chu nghia cua minh dua tren nhung sang kien triet hoc cua Hegel va chu nghia duy vat bien chung cua Feuerbach, va đong thoi cung phe phan gay gat nhung nguoi theo chu nghia tu do va nhung nguoi theo chu nghia xa hoi khac đang hoat đong o chau Au.

Ngay 28 thang 8 nam 1844, Marx gap nha xa hoi chu nghia nguoi Đuc Friedrich Engels tai quan Cafe de la Regence, đanh dau khoi đau cua mot tinh ban khang khit suot đoi. Tai đay, Engels đa đua Marx đoc tac pham Tinh canh giai cap cong nhan Anh do chinh ong viet va moi đuoc xuat ban it lau. Ong thuyet phuc Marx rang giai cap cong nhan chinh la tac nhan lan cong cu cua cuoc cach mang cuoi cung trong lich su. Chang bay lau sau, Marx va Engels bat tay cung viet tac pham Gia đinh than thanh (1845) nham đa kich Bruno Bauer, mot nguoi ban cu cua Marx. Mac du phe phan Bauer, Marx ngay cang chiu anh huong tu tuong cua nhung nguoi theo phai Hegel tre, bao gom Max Stirner va Ludwig Feuerbach, song Marx va Engels rot cuoc cung cao chung voi chu nghia duy vat kieu Feuerbach.
Marx danh khoang thoi gian song tai 38 Rue Vaneau, Paris (thang 10 nam 1843-thang 1 nam 1845) tim toi va nghien ngam ve cac tac gia kinh te chinh tri (nhu Adam Smith, David Ricardo, James Mill, v.v.), cac nha xa hoi chu nghia khong tuong cua Phap (đac biet la Henri de Saint Simon va Charles Fourier) va lich su Phap. Marx se bam theo su nghiep nghien cuu va phe binh kinh te chinh tri suot quang đoi con lai cua ong, va cung trong qua trinh đo, ong đa cho ra đoi cong trinh kinh te chinh tri đo so va noi bat nhat—bo ba tap sach Das Kapital. Chu nghia Marx đuoc xay dung dua tren ba cot tru lon, đo la: phep bien chung cua Hegel, chu nghia xa hoi khong tuong Phap va kinh te chinh tri Anh. Đieu nay nghia la, ket hop voi nhung nghien cuu truoc đo cua Marx ve phep bien chung, ba yeu to chinh yeu cau thanh "chu nghia Marx" hau nhu đa đuoc ong chap ghep đau vao đay ke tu mua thu nam 1844.
Khung suon cua "chu nghia Marx" chac han đa thanh hinh trong tam tri ong vao cuoi nam 1844. That vay, nhieu đac điem trong the gioi quan Mac-xit đa đuoc muong tuong kha chi tiet, song Marx van can thao cac y tuong đo xuong giay đe lam sang to them loi phe phan kinh te chinh tri chi moi nam trong suy nghi. Theo đo, Marx đa chap but viet cac ban thao kinh te va triet hoc đe ban luan ve nhieu chu đe va trinh bay ki cang khai niem tha hoa lao đong. Đen mua xuan nam 1845, qua trinh nghien cuu kinh te chinh tri, tu ban va chu nghia tu ban, đa khien Marx tin rang phuong phap phe binh cua ong ve kinh te chinh tri—chu nghia xa hoi khoa hoc—can đuoc xay dung tren co so quan điem duy vat triet đe ve the gioi.
Cac ban thao kinh te va triet hoc nam 1844 đuoc Marx viet tu thang 4 đen thang 8 trong nam 1844, nhung khong may lau sau Marx lai nhan thay cong trinh nay con chiu anh huong cua mot so tu tuong khong nhat quan cua Ludwig Feuerbach. Theo đo, Marx nhan ra rang ong phai đoan tuyet voi triet hoc Feuerbach va ap dung chu nghia duy vat lich su. Do đo mot nam sau (vao thang 4 nam 1845) sau khi chuyen tu Paris đen song o Brussels, Marx đa viet "Luan cuong ve Feuerbach"; trong đo noi bat nhat voi luan cuong thu 11, phat bieu rang "cac nha triet hoc tu co chi kim ly giai the gioi bang nhieu cach khac nhau, song mau chot la lam cach nao đe cai tao the gioi ay". Qua đo Marx đa bay to su phe phan cua ong ve chu nghia duy vat (con qua tram tu chiem nghiem), ve chu nghia duy tam (đe cao ly thuyet hon thuc tien), va ve triet hoc tong the (đe cao thuc tai truu tuong hon the gioi vat chat). Đay la nhung goc nhin đau tien ve chu nghia duy vat lich su đuoc Marx đe xuong, trong đo ong cho rang the gioi xoay van khong nho cac y tuong ma nho vao su van đong cua vat chat, cua su thuc, cua thuc tien. Nam 1845, chinh phu Phap nhan đuoc yeu cau tu vua Pho cam to Vorwarts! va Bo truong Noi vu Phap luc bay gio la Francois Guizot đa ra lenh truc xuat Marx.


= Tai Bruxelles: 1845–1848 =

Khong the o tai Phap hoac quay ve Đuc, Marx quyet đinh di cu đen Bruxelles vao thang 2 nam 1845. Tuy nhien đe đuoc phep cu tru tai Bi, ong phai cam ket khong xuat ban bat cu thu gi lien quan đen chinh tri đuong đai. Tai Bruxelles, Marx lien ket voi cac nha chu nghia xa hoi luu vong khac tu khap chau Au, bao gom Moses Hess, Karl Heinzen va Joseph Weydemeyer. Vao thang 4 nam 1845, Engels roi Barmen chuyen đen Bruxelles đe gia nhap cung Marx va cong đong Lien đoan Cong binh ngay cang đong đao nuong nau o đay. Mary Burns, mot nguoi ban lau nam cua Engels, cung roi Manchester đe đong hanh cung ong sang Bruxelles.
Giua thang 7 nam 1845, Marx va Engels sang Anh tham cac nha lanh đao phong trao hien chuong cua giai cap cong nhan đia phuong. Đay la chuyen đi đau tien cua Marx đen Anh quoc. Engels đong vai tro la huong dan vien ly tuong cho chuyen cong du nay boi le ong đa tung danh hai nam sinh song o Manchester, tu thang 11 nam 1842 đen thang 8 nam 1844. Trong thoi gian đo, Engels khong chi hoc đuoc tieng Anh ma con tao lap them nhieu moi quan he voi cac nha lanh đao cua phong trao hien chuong. Ngoai ra, Engels khi truoc cung tung lam phong vien cho mot so to bao tieng Anh theo chu nghia xa hoi va chu nghia hien chuong. Ve phan Marx, ong đa tranh thu dip nay đe khao cuu tu lieu kinh te co san trong cac thu vien o London va Manchester.
Hop tac voi Engels, Marx len ke hoach viet tac pham He tu tuong Đuc luan ve chu nghia duy vat lich su. Trong đo, Marx đa tuyen bo cao chung voi triet hoc cua Ludwig Feuerbach, Bruno Bauer, Max Stirner noi rieng va phai Hegel Tre noi chung, cung nhu tu khuoc triet hoc cua Karl Grun va cac "nha xa hoi chu nghia chan chinh" van niu giu "chu nghia duy tam". Qua đo, Marx va Engels cuoi cung đa hoan thien triet ly cua rieng minh, coi rang chu nghia duy vat nhu la the luc duy nhat thuc đay tien trinh lich su. He tu tuong Đuc đuoc viet theo phong cach hai huoc voi dung y cham biem, song đieu nay khong qua mat đuoc cac co quan kiem duyet. Giong cac cong trinh ban som cua Marx, He tu tuong Đuc chi đuoc xuat ban sau khi ong mat, cu the la vao nam 1932.
Sau khi hoan thanh cuon He tu tuong Đuc, Marx muon viet mot tac pham lam ro lap truong cua ong ve "ly thuyet va chien thuat" cua mot "phong trao cach mang vo san" kha thi đung tren quan điem cua mot triet hoc "duy vat khoa hoc" thuc thu, cung la nham đe phan đinh chu nghia xa hoi khong tuong cua nhung triet gia đoi truoc voi chu nghia xa hoi khoa hoc cua Marx. Đe ban thao đay co the lot luoi kiem duyet, Marx đa đat nhan đe cho no la Su khon cung cua triet hoc (1847), quang ba no la mot phan ung đoi voi "triet hoc tieu-tu san" cua nha xa hoi chu nghia vo chinh phu nguoi Phap Pierre-Joseph Proudhon, nhu đuoc the hien trong cuon Triet hoc ve su khon cung (1840) cua ong ta.

Nhung cuon sach tren đa đat nen mong cho danh tac noi bat nhat cua Marx va Engels, cuon pamfole chinh tri ma ngay nay thuong đuoc biet đen voi ten goi Tuyen ngon cua Đang Cong san. Marx, hoi nam 1846 tai Bruxelles, van con giu lien lac voi Lien đoan Cong binh khi truoc. Ong đanh gia rang to chuc đay đong vai tro quan trong trong viec thuc đay giai cap cong nhan chau Au huong toi phong trao quan chung, đieu ma tat yeu dan đen mot cuoc cach mang cua giai cap cong nhan. Tuy nhien đe đat đuoc muc đich ay, Lien đoan phai cham dut chu truong hoat đong "bi mat" hoac "ngam ngam" cua ho ma phai manh dan hoat đong cong khai nhu mot chinh đang thuc su. Cac thanh vien cua Lien đoan rot cuoc bi thuyet phuc boi quan điem cua Marx; vao thang 6 nam 1847, Lien đoan Cong binh đuoc tai co cau thanh mot đang chinh tri cong khai đau tranh vi loi ich cua cong nhan lao đong, đoi ten thanh Lien đoan Cong san. Ca Marx va Engels đeu tham gia vao viec vach ra cuong linh va nguyen tac cua to chuc moi nay.


= Tai Koln: 1848–1849 =
Tam thoi on đinh cuoc song o Paris, Marx chuyen tru so đieu hanh cua Lien đoan Cong san len thanh pho va sang lap Hoi Cong nhan Đuc cung nhieu nha xa hoi nguoi Đuc tai đo. Hi vong mot ngay se đuoc chung kien cuoc cach mang lan khap nuoc Đuc, nam 1848, Marx quay tro lai Koln, noi ong tuyen truyen ban thong cao Yeu sach cua Đang Cong san tai Đuc. Tuy nhien, o đay Marx chi đe cap đen bon trong so muoi điem neu ra trong Tuyen ngon cua Đang Cong san, boi le ong tin rang o Đuc thoi bay gio, giai cap tu san phai lat đo che đo quan chu phong kien ​​va tang lop quy toc truoc đa, roi giai cap vo san moi co the lat đo giai cap tu san. Mung 1 thang 6 cung nam, Marx bat đau cho xuat ban to nhat bao Neue Rheinische Zeitung bang khoan tien ong moi đuoc thua ke tu nguoi cha qua co.


= Nghien cuu ve toan hoc =
Trong loi gioi thieu ban than nam 1885 cua cuon "Chong Duhrinh", Engels co viet: "Nhung tu khi Karl Marx qua đoi, thoi gio cua toi phai ngung cong viec nghien cuu cua toi lai. Luc bay gio toi đanh tam bang long voi nhung phac thao đa đua ra trong sach nay va đoi sau nay co dip thi se tap hop va cong bo nhung ket qua đa thu nhan đuoc, co the la cung mot luc voi nhung ban thao toan hoc rat quan trong do Marx đe lai."
Cuon tuyen tap Mathematical manuscripts of Karl Marx (tam dich: Cac cong trinh Toan hoc cua Karl Marx) gom hau het cac tim hieu cua Marx ve nen tang cua phep tinh vi tich phan đuoc viet khoang nhung nam 1873–1883. Mot phien ban Tieng Nga đuoc Sofya Yanovskaya dich va bien tap lai cuoi cung cung đuoc xuat ban nam 1968, va sao đo ban dich sang tieng Anh (dai hon 300 trang) đuoc xuat ban vao nam 1983. Cac hoc gia cho rang duong nhu Marx muon su dung cong cu cua phep tinh tich phan đe nghien cuu đinh luong ve kinh te sau sac hon.
Glivenko cho rang cach tiep can cua Marx ve phep tinh vi tich phan tuong tu nhu cach cua Hadamard trong cuon Cours d'Analyse xuat ban 50 nam sau đo. Kennedy cung đa bien giang ve cach hieu cua Marx ve phep vi phan nhu mot qua trinh bien chung.


Đoi tu = Gia đinh =
Marx va von Westphalen co voi nhau 7 đua con, song do do đieu kien song kham kho khi o London, chi co 3 nguoi con song sot đen tuoi truong thanh. Nhung nguoi con cua ho gom: Jenny Caroline (cuoi Longuet; 1844–1883); Jenny Laura (cuoi Lafargue; 1845–1911); Edgar (1847–1855); Henry Edward Guy ("Guido"; 1849–1850); Jenny Eveline Frances ("Franziska"; 1851–1852); Jenny Julia Eleanor (1855–1898) va mot đua con mat o cu truoc khi đuoc đat ten (thang 7 nam 1857). Con re Marx, Paul Lafargue, mieu ta ong la nguoi cha het muc yeu thuong con cai. Nam 1962, ro len tin đon cho rang Marx co mot nguoi con trai ngoai gia thu ten la Freddy voi nguoi hau nu Helene Demuth, song đieu nay con bi tranh cai do thieu sot chung cu tai lieu.


Tu tuong = Cac anh huong đen Marx =

Tu tuong cua Marx chiu anh huong tu loi suy nghi cua nhieu nha hien triet khac nhau, chang han:

Triet hoc cua Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Kinh te chinh tri co đien (binh dien kinh te) cua Adam Smith va David Ricardo, cong voi cac phe phan cua Jean Charles Leonard de Sismondi đoi voi chinh sach kinh te laissez-faire cung nhu phan tich cua ong ve tinh canh bap benh cua giai cap vo san
Tu tuong xa hoi chu nghia o Phap, đac biet la cac tu tuong cua Jean-Jacques Rousseau, Henri de Saint-Simon, Pierre-Joseph Proudhon va Charles Fourier
Chu nghia duy vat Đuc ban so cua phai Hegel Tre, đac biet la cac tu tuong cua Ludwig Feuerbach va Bruno Bauer, cung nhu chu nghia duy vat Phap cuoi the ky 18, bao gom cac tu tuong cua Diderot, Claude Adrien Helvetius va d'Holbach
Su phan tich giai cap cong nhan cua Friedrich Engels, cong voi nhung mo ta ban so ve giai cap cua nhieu nha tu do chu nghia Phap cung nhu cac nha tu tuong thuoc truong phai Saint-Simon nhu Francois Guizot va Augustin Thierry
Truyen thong Do Thai giao cua gia đinh Marx cung gop phan hinh thanh quan điem ca nhan cua ong ve đao đuc, cung nhu triet hoc duy vat cua ong.
Su quan cua Marx, goi la chu nghia duy vat lich su, bat nguon truc tiep tu khang đinh cua Hegel khi cho rang nguoi ta phai nhin nhan thuc tai (cung nhu lich su) theo mat bien chung. Tuy nhien, Hegel la mot triet gia duy tam nen trong suy tuong cua ong thi y thuc van giu vai tro tien phong chu khong phai vat chat. Thay vao đo, Marx muon viet lai phep bien chung tren danh nghia chu nghia duy vat va bien giai uu the sieu viet cua vat chat so voi y thuc. Hegel cho rang "tinh than" thuc đay dien trinh lich su. Trai lai, Marx cho rang "tinh than" cua Hegel la mot khai niem mong muoi thua thai, khai niem ma lam che khuyet thuc tai cua nhan loai va cac hoat đong vat ly cua no trong viec hinh thanh the gioi. Marx cho rang chu nghia Hegel đa hieu sai hoan toan ve su van đong cua thuc tai, va qua đo Marx khuyen ta rang cai the gioi quan lam lo ay can đuoc chinh đon cho đung đan tro lai. Mac du Marx khong ua thich loi viet van ham ho ki bi, ban than ong đoi khi cung van dung phep an du van hoc Gothic trong mot so tac pham cua minh: chang han trong Tuyen ngon cua Đang Cong san, ong co viet nhu sau "Mot bong ma đang am anh chau Au: bong ma chu nghia cong san. Tat ca nhung the luc cua chau Au cu: Giao hoang va Nga hoang, Met-tec-nich va Ghi-do, bon cap tien Phap va bon canh sat Đuc, đeu đa lien hop lai thanh mot lien minh than thanh đe tru khu bong ma đo", hoac trong cuon Das Kapital, ong đa mieu ta tu ban nhu "thu ma thuat bua vay cac thanh qua lao đong".


= Triet ly va quan niem ve xa hoi =
Marx thuong luan chien voi cac nha tu tuong khac thong qua cac bai phe binh, vi le ay ma ong đuoc menh danh la "vi nhan đau tien su dung phuong phap phe phan trong khoa hoc xa hoi". Ong chi trich gay gat triet hoc tu bien, đat sieu hinh hoc ngang hang voi he tu tuong. Bang cach tiep can nay, Marx muon tach nhung phat hien quan trong khoi cac thien kien sinh ra tu he tu tuong. Đieu nay khien ong khac biet voi đa so triet gia đuong thoi.


 Ban chat con nguoi  Mot cach nen tang, Marx cho rang ban chat loai nguoi lien quan toi viec cai tao tu nhien. Voi qua trinh cai tao nay ong đat ra thuat ngu "lao đong", va voi kha nang cai tao tu nhien la thuat ngu "suc lao đong." Marx phat bieu:

“ Mot con nhen tien hanh cac cong viec giong voi cong viec cua mot tho det, va mot con ong hon han mot kien truc su khi xay dung nhung chiec to cua no. Nhung đieu khien nguoi kien truc su toi nhat khac biet voi nhung con ong tai nang nhat la đieu nay, rang nguoi kien truc su đa tuong tuong ra cong trinh cua minh truoc khi anh ta xay dung no tren thuc te. ”


Xem them Tham khao Thu muc = Nguon so cap =


 = Phu chu  =


= Nguon thu cap =


 Chuyen khao   Tuyen tap  Đoc them Lien ket ngoai Cac tac pham cua Karl Marx tai Du an Gutenberg
Cac tac pham cua hoac noi ve Karl Marx tai Internet Archive
Tac pham cua Karl Marx tren  LibriVox (sach audio thuoc pham vi cong cong) 
Zalta, Edward N. (bien tap). "Karl Marx". Stanford Encyclopedia of Philosophy (bang tieng Anh).
Marx va Engels (1973). Selected Works. Quyen 1. Moskva: Progress Publishers.
Marx va Engels (1973). Selected Works. Quyen 2. Moskva: Progress Publishers.
Marx va Engels (1973). Selected Works. Quyen 3. Moskva: Progress Publishers.
Marx va Engels (1982). Selected Correspondence (an ban thu 3). Moskva: Progress Publishers.
Vien Mac-Lenin cua Đang cong san Lien bang Xo-Viet (1989). Karl Marx: a Biography (an ban thu 4). Moskva: Progress Publishers.
Krader, Lawrence, bien tap (1974). The Ethnological Notebooks of Karl Marx (PDF) (an ban thu 2). Assen: Van Gorcum.
Kho luu tru cac ban thao cua Karl Marx / Friedrich Engels tai Vien Lich su xa hoi quoc te
Tu lieu-van kien C.Mac va Ph.Ang-ghen toan tap: Tap 1-50 tren Bao đien tu Đang Cong san Viet Nam
"Marx", đam thoai tren BBC Radio 4 cung voi Anthony Grayling, Francis Wheen & Gareth Stedman Jones (In Our Time, 14 thang 7 nam 2005)
Bai đanh gia cua to NY Times ve tac pham Das Kapital nam 1887 
Cac bai bao ve  Karl Marx tai Cuc Luu tru Bao chi The ky 20 cua ZBW