Ngu he Nam Đao (tieng Anh: Austronesian) la mot ngu he lon phan bo rong rai tai cac hai đao Đong Nam A va Thai Binh Duong, Madagascar va mot phan nho tai đai luc chau A. Ngu he Nam Đao đuoc khoang 386 trieu nguoi noi.
Otto Dempwolff, mot hoc gia nguoi Đuc, la nha nghien cuu đau tien đa khao sat mot cach rong rai Ngu he Nam Đao bang cach su dung phuong phap so sanh. Mot hoc gia nguoi Đuc khac la Wilhelm Schmidt, đa đat ra tu tieng Đuc austronesisch bat nguon tu tieng Latinh auster "gio nam" cong voi tieng Hy Lap nesos "đao". Đung nhu ten goi, phan lon Ngu he Nam Đao đuoc noi tren cac hon đao, chi co mot vai ngon ngu, nhu tieng Ma Lai va nhom ngon ngu Cham la cac ngon ngu ban đia tai luc đia chau A. Nhieu ngon ngu Nam Đao chi co rat it nguoi noi, song cac ngon ngu Nam Đao chinh co hang chuc trieu nguoi noi va đac biet, tieng Ma Lai co đen 180 trieu nguoi noi va la ngon ngu đuoc noi nhieu thu tam tren the gioi. Khoang hon hai muoi ngon ngu Nam Đao la ngon ngu chinh thuc cua cac quoc gia.
Cac nguon khac nhau đua ra so luong cac ngon ngu khac nhau, song Nam Đao va Niger–Congo la hai ngu he lon nhat tren the gioi ve so luong ngon ngu, moi ngu he chiem khoang mot phan nam tong so ngon ngu đuoc uoc tinh tren the gioi. Pham vi đia ly cua Ngu he Nam Đao lon hon bat ky ngu he nao khac truoc khi Ngu he An-Au mo rong pham vi trong thoi ky thuoc đia. Ngu he Nam Đao keo dai tu Madagascar o ngoai khoi đong nam chau Phi đen đao Phuc Sinh o phia đong cua Thai Binh Duong. Tieng Hawaii, tieng Rapa Nui, va tieng Malagasy (noi tai Madagascar) la cac ngon ngu phan bo o nhung vung đia ly xa nhat cua Ngu he Nam Đao.
Theo Robert Blust (1999), Ngu he Nam Đao đuoc chia thanh mot so nhanh chinh, ngoai tru mot nhanh duy nhat thi tat ca cac nhanh con lai đeu o Đai Loan. Nhom ngon ngu Formosa tai Đai Loan đuoc phan thanh 9 phan nhom bac đau tien cua Ngu he Nam Đao. Toan bo cac ngon ngu Nam Đao đuoc noi ben ngoai Đai Loan (bao gom tieng Yami o ngoai khoi cua đao) thuoc nhanh Malayo-Polynesia, thinh thoang đuoc goi la Ngoai-Formosa.


Cau truc Khong de đe khai quat ve cac ngon ngu cua mot ngu he đa dang nhu Nam Đao. Ngu he nay đuoc noi tren mot pham vi rong rai, cac ngon ngu Nam Đao co the đuoc chia thanh ba nhom ngon ngu: cac ngon ngu kieu Philippines, cac ngon ngu kieu Indonesia va kieu hau Indonesia (Ross 2002).
Cac ngon ngu Nam Đao co xu huong su dung điep tu (lap lai tat ca hoac mot phan cua mot tu, nhu wiki-wiki hay agar-agar), va, giong nhu cac ngon ngu Đong va Đong Nam A khac, hau het chung co phuong phap to hop ngu am rat han che, voi cac am vi thuong co so luong han che va phan lon la cac am tiet phu am-nguyen am.


Tu vung Ngu he Nam Đao đuoc hinh thanh theo phuong phap so sanh ngon ngu dua tren co so tu cung nguon goc, cac tap hop tu tuong tu trong cach phat am va y nghia co the the hien chung co nguon goc tu nhung tu to tien giong nhau trong tieng Nam Đao nguyen thuy theo quy tac thong thuong. Mot so tap hop tu cung goc rat on đinh. Tu mat trong nhieu ngon ngu Nam Đao la mata (cac ngon ngu Nam Đao xa nhat ve phia bac mien Bac, nhom ngon ngu Formosa nhu tieng Bunun va tieng Amis đen phia nam nhu tieng Maori). Cac tu khac co kho khan hon đe xay dung moi lien he. Tu hai cung la mot tu on đinh, no xuat hien tren toan bo pham vi cua cac ngon ngu Nam Đao, song mot so dang (tieng Bunun rusya, lusha; tieng Amis tusa; tieng Maori tua, rua) yeu cau can phai đuoc mot so chuyen gia ngon ngu hoc cong nhan. Co so du lieu tu vung co ban Nam Đao đua ra mot danh sach tu cho xap xi 500 ngon ngu Nam Đao.


Phan loai Cac ngon ngu Nam Đao co ket cau not bo phuc tap. Ngu he gom co nhieu ngon ngu tuong tu va co lien he chat che voi mot so luong lon cac phuong ngu lien tuc, khien viec xac đinh ranh gioi ngon ngu giua cac nhanh gap kho khan. Tuy nhien, co đieu ro rang la tinh đa dang lon nhat trong pha he ngon ngu la nhom ngon ngu Formosa tai Đai Loan, va đay cung la đao co ngon ngu đa dang nhat tai Thai Binh Duong, đieu nay ung ho luan điem ngu he Nam Đao bat nguon tu Đai Loan hay Trung Quoc đai luc. Phan loai toan dien đau tien đe phan anh đieu nay la Dyen (1965).
Cac bai viet chuyen đe ve viec phan loai cac ngon ngu Formosa va, bang cach mo rong, cau truc cap cao nhat cua Ngu he Nam Đao—la Blust (1999). Cac hoc gia chuyen nghien cuu ve ngon ngu Formosa con tranh luan ve mot so đac điem, va van con la van đe đe cac nha ngon ngu hoc hien đai nghien cuu. Nhom ngon ngu Malayo-Polynesia thuong đuoc xep vao trong nhanh Đong Formosa cua Blust do chung chia se viec đong nhat am Nam Đao nguyen thuy *t, *C thanh /t/ va *n, *N thanh /n/, chung thay đoi *S thanh /h/, va cac tu vung nhu *lima "nam" ma khong đuoc chung thuc trong cac ngon ngu Formosa khac.
Co ve nhu đa co hai cuoc di cu vi đai cua ngon ngu Nam Đao va no đa nhanh chong bao phu mot khu vuc rong lon. Đau tien la nhom ngon ngu Malayo-Polynesia phan bo đen Philippines, Indonesia, va Melanesia. Cac ngon ngu thuoc nhom ngon ngu Trung Malayo-Polynesia cung tuong tu nhu nhau sau khong phai vi moi quan he pha he chat che, ma boi chung phan anh su tac đong nen tang manh me cua cac ngon ngu phi Nam Đao. Cuoc di cu thu hai la cac ngon ngu chau Đai Duong mo rong đen Polynesia va Micronesia(Greenhill, Blust & Gray 2008).
Ngoai Malayo-Polynesia, muoi ba nhom ngon ngu Formosa đuoc chap thuan rong rai. Cuoc tranh luan giua cac nha ngon ngu hoc chu yeu xoay quanh moi quan he giu cac ngu he nay. Trong mot so phuong phap phan loai đuoc trinh bay trong bai, Blust (1999) lien ket hai ngu he vao nhom Đong bang mien Tay, hai he nua vao nhom Tay Bac Formosa, va ba he nua vao nhom Đong Formosa, trong khi Ly Nham Quy (2008) lien ket nam he vao mot nhom Bac Formosa. Co so du lieu tu vung co ban Nam Đao (2008) chap thuan nhom phia Bac, tu choi nhom phia Đong, lien ket Tsou va Rukai (hai ngon ngu khac nhau kha lon), va lien ket nhom Malayo-Polynesia voi nhom Paiwan thanh nhom Paiwan. Ross (2009) chia tach nhom Tsou, va luu y rang Tsou, Rukai, va Puyama nam ngoai viec phuc dung lai tieng Nam Đao nguyen thuy.
Cac nghien cuu khac trinh bay ve bang chung am vi hoc đe bac bo viec nhom Paiwan gom Paiwan, Puyuma, Bunun, Amis, va Malayo-Polynesia, song đieu nay khong đuoc phan anh trong tu vung. Nhung nguoi noi tieng Đong Formosa nhu Basay, Kavalan, va Amis cung chia se mot cau chuyen rang ho co nguon goc tu mot hon đao goi la Sinasay hay Sanasay (Li 2004). Nguoi Ami, đac biet, van duy tri quan niem rang ho đen tu phia đong, va bi nguoi Puyuma đoi xu nhu la mot nhom phuc tung (Taylor 1888).


= Blust (1999) =

Nam Đao
(theo chieu kim đong ho tu tay nam)

Tsou
Saaroa
Kanakanabu

Thao (AKA Sao. Cac phuong ngu Brawbaw, Shtafari)
Đong bang Trung tam mien Tay
Babuza (Taokas, cac phuong ngu Poavosa; tieng Favorlang cu)
Papora-Hoanya (cac phuong ngu Papora, Hoanya)

Saisiyat (Taai, cac phuong ngu Tungho)
Pazeh (hay Kulun)

Atayal
Seediq (AKA Truku, Taroko)

mien Bac (Kavalan)
Basay (Trobiawan, cac phuong ngu Linaw–Qauqaut)
Kavalan
Ketagalan hay Ketangalan
Trung (Amis)
Amis
Nataoran (Bac Amis)
Sakizaya
Siraya

(Mantauran, Tona, va cac phuong ngu Maga bi phan tach)


= Ly Nham Quy (2008) =
Cach phan loai cua Ly giu lai nhom Đong Formosa cua Blust, va ket hop hai ngu he mien Bac khac. Ly Nham Quy đe xuat mot to tien ngon ngu Formosa nguyen thuy (F0) tuong đuong voi Nam Đao nguyen thuy (PAN), theo mo hinh cua Starosta (1995). Rukai va Tsou đuoc xem la rat khac biet, mac du vi tri cua nhom Rukai la đieu gay tranh cai.

F0: Formosa = Nam Đao

Mantauran
Maga–Tona, Budai–Labuan–Taromak
F1

Tsou
Nam Tsou
Saaroa
Kanakanabu
F2

Tay Bac (Đong bang)
Saisiyat–Kulon–Pazeh
Tay
Thao
Bo bien phia Tay (Papora–Hoanya–Babuza–Taokas)
Atayal
Squliq Atayal
Ts'ole' Atayal (= C'uli')
Seediq

Kavalan–Basay
Siraya–Amis
? Nam [khong chac chan]

Isbukun
Bac va Trung (Takitudu va Takbanuao)


= Co so du lieu tu vung co ban Nam Đao (2008) =

Nghien cuu nay giu nhom Bac Formosa cua Ly Nham Quy, song tach nhom Đong Formosa cua Blust, va đe xuat Paiwan co the la nhom gan nhat voi Malayo-Polynesia. No cung ket hop Tsou va Rukai, hai ngon ngu khac biet nhat theo Ly Nham Quy.

Nam Đao

Basay (Trobiawan, cac phuong ngu Linaw–Qauqaut)
Kavalan
Ketagalan

Thao (hay Sao. Brawbaw, cac phuong ngu Shtafari)
Đong bang phia Tay
Babuza (AKA Favorlang.Taokas, Poavosa)
Papora-Hoanya (Cac phuong ngu Papora, Hoanya)
Saisiyat (vac phuong ngu Taai, Tungho)
Pazeh (AKA Kulun)
Atayal
Atayal (Squliq, C'uli')
Seediq (AKA Truku, Taroko)

Sakizaya
Nataoran (Bac Amis)
Amis

Bunun

Tsou
Tsou
Saaroa
Kanakanabu
Rukai

Siraya (cac phuong ngu Taivoan, Makatao)

Puyuma

Paiwan
Malayo-Polynesia


= Ross (2009) =

Nam 2009, Malcolm Ross đa đe xuat mot cach phan loai moi cho Ngu he Nam Đao dua tren bang chung hinh thai hoc tu cac ngon ngu Formosa khac nhau. Ong đe xuat rang hien nay thi viec tai dung ngon ngu Nam Đao nguyen thuy thuc su tuong ung voi mot giai đoan trung gian, ma ong goi voi thuat ngu "Nam Đao hat nhan nguyen thuy". Đang chu y, cach phan loai cua Ross khong ung ho tinh thong nhat cua nhom ngon ngu Tsou, thay vao đo, ong coi nhom ngon ngu Nam Tsou gom Kanakanavu va Saaroa la mot nhanh rieng biet. Đieu nay ung ho tuyen bo cua Chang (2006) rang Tsou khong phai la mot nhom hop ly.

Nam Đao

(cac phuong ngu Mantauran va Tona–Maga phan biet)


Cac ngon ngu chinh Ngon ngu voi tren 4 trieu nguoi noi ban đia
Java (76 trieu)
Filipino / Tagalog (47 trieu ban đia, ~90 trieu tong cong)
Ma Lai / Indonesia, (45 trieu ban đia, ~250 trieu tong cong)
Sunda (27 trieu)
Cebuano (19 trieu ban đia, ~30 trieu tong cong)
Malagasy (17 trieu)
Madura (14 trieu)
Ilokano (8 trieu ban đia, ~10 trieu tong cong)
Hiligaynon (7 trieu ban đia, ~11 trieu tong cong)
Minangkabau (7 trieu)
Batak (7 trieu, tat ca cac phuong ngu)
Bikol (4,6 trieu, tat ca cac phuong ngu)
Banjar (4,5 trieu)
Bali (4 trieu)
Cac ngon ngu chinh thuc
Caroline (5.700,  Quan đao Bac Mariana)
Chamorro (60.000,  Guam va  Quan đao Bac Mariana)
Fiji (350.000 ban đia, 550.000 tong cong,  Fiji)
Filipino (47 trieu ban đia, ~90 trieu tong cong,  Philippines)
Gilbert (100.000,  Kiribati)
Hawaii (1.000 ban đia, 8.000 thao,  Hawaii)
Ma Lai / Indonesia, (45 trieu ban đia, ~250 trieu tong cong,  Brunei,  Đong Timor,  Indonesia,  Malaysia, va  Singapore)
Malagasy (17 trieu,  Madagascar)
Maori (100.000,  New Zealand)
Marshall (> 44.000,  Quan đao Marshall)
Nauru (6.000,  Nauru)
Niue (8.000,  Niue)
Palau (15.000,  Palau)
Rapa Nui (5.000,  Đao Phuc Sinh)
Samoa (370.000,  Samoa,  Samoa thuoc My)
Sonsorol (600, Sonsorol,  Palau)
Tahiti (120.000,  French Polynesia)
Tetum (800.000,  Đong Timor)
Tobi (100, Hatohobei,  Palau)
Tonga (108.000,  Tonga)
Tuvalu (13.000,  Tuvalu)


Chu thich Tham khao Đoc them Lien ket ngoai