Su thi hay truong ca la thuat ngu van hoc dung đe chi nhung tac pham theo the tu su, co noi dung ham chua nhung buc tranh rong va hoan chinh ve đoi song nhan dan voi nhan vat trung tam la nhung anh hung, dung si đai dien cho mot the gioi nao đo.


Khu biet khai niem Su thi (thuat ngu chau Au: epos, epic) la khai niem đuoc tiep nhan tu cac nen hoc thuat chiu anh huong quan niem van hoc va my hoc thuoc truyen thong chau Au duoi hai pham vi rong va hep: trong nghia rong, thuat ngu chi mot the loai tu su, mot trong ba loai the van hoc phan biet voi kich va tru tinh. O pham vi hep, hien nay đuoc dung mot cach tuong đoi pho bien trong cac nen van hoc dan toc noi chung, thuat ngu chi the loai su thi anh hung.


Đac điem Trong nghia hep, chuyen biet va co cach hieu tuong đoi pho quat, su thi chi mot hoac mot nhom the loai trong tu su, đo la su thi anh hung, tuc nhung thien tu su ke ve qua khu anh hung, la buc tranh rong va hoan chinh ve đoi song nhan dan va ve nhung anh hung, dung si, tieu bieu cho mot the gioi su thi. Su thi anh hung ton tai duoi ca dang truyen mieng va van ban thanh van. Phan lon nhung ban chep cac thien su thi anh hung tieu bieu đeu co ngon nguon dan gian va ban than cac đac điem cua the loai cung hinh thanh o cap đo dan gian.
Cai đep đac trung cua su thi anh hung đuoc bieu lo trong tinh hai hoa rieng cua no, von gan voi cac quan he xa hoi chua truong thanh. Đieu nay đuoc Karl Marx nhan manh khi ong liet su thi vao thoi đai truoc khi bat đau co san xuat nghe thuat thuc thu, đong thoi cho rang su thi o dang co đien lam thanh mot thoi đai trong lich su van hoa.
O su thi, tac gia chi can he đen the gioi ma cac quan he than toc ngay trong đoi song hien thuc con đong vai tro trung gian, moi gioi cho pham vi rieng tu va pham vi chinh tri; cac loi ich cua cac hanh đong khac nhau con ben chat vao nhau, su lien he giua cac cuoc đau tranh toan dan va cac hoat đong ca nhan con mang tinh truc tiep, khac biet voi tieu thuyet khi nha van buoc phai vien co rieng cho su tham du cua nhan vat vao cac xung đot chinh tri.
Truong ca cung thuong đuoc dung đe goi cac tac pham su thi co đai va trung đai, khuyet danh hoac co ten tac gia. Cac nha nghien cuu co cac y kien khac nhau. Theo Aleksander Nikolayevich Veselovski, chung đuoc soan bang cach xau chuoi cac bai hat su thi va truyen ke, hoac theo A. Hoysler thi noi rong mot hoac mot vai truyen thuyet dan gian. Theo Albert Bates Lord va Milman Parry thi truong ca đuoc soan bang cach cai bien cac co truyen co xua trong tien trinh ton tai cua sang tac dan gian.


Phan loai Co nhieu the loai truong ca: truong ca anh hung, truong ca giao huan, truong ca cham biem, truong ca co cot truyen lang man, truong ca mang tinh kich-tru tinh...
Đuoc coi nhu nhanh chu đao cua the loai la nhung truong ca voi đe tai lich su toan dan hoac lich su toan the gioi nhu Illiad, Mahabharata, La Chanson de Roland (Bai ca chang Roland)... cac đe tai ton giao nhu Divina Commedia (Than khuc) cua Dante, Paradise Lost (Thien đuong đa mat) cua John Milton, La Gerusalemme liberata (Jerusalem giai phong) cua Torquato Tasso, La Henriade cua Voltaire, Der Messias cua Friedrich Gottlieb Klopstock, Rossiad cua Mikhail Matveyevich Kheraskov...
Mot nhanh khac cung co anh huong lon trong lich su the loai la dang truong ca co cot truyen lang man, von gan voi cac truyen thong tieu thuyet hiep si trung đai. Co the ke ra mot so tac pham tieu bieu nhu Vepkhistkaosani (Chang dung si khoac ao da ho) cua Shota Rustaveli, Shahnama cua Firdousi, Orlando furioso (Chang Orlando cuong no) cua Ludovico Ariosto.
Dan dan trong truong ca cac đe tai ca nhan, triet ly, đao đuc đuoc đat len hang đau, cac yeu to kich tru tinh đuoc tang cuong, cac truyen thong folklore đuoc phat hien va khai thac, tao nen nhung truong ca cua thoi đai tien lang man nhu cac truong ca cua James Macpherson, Walter Scott
Giai đoan phat trien ruc ro nhat cua truong ca la thoi đai cua chu nghia lang man voi su chu trong đac biet đen the loai cua nhieu nha tho khap the gioi, cac tac pham chiem vi tri đinh cao cua thoi nay thuong co tinh triet ly xa hoi hoac tuong trung triet ly, nhu Ky si đong (Медный всадник) cua Aleksandr Sergeyevich Pushkin, Con quy cua Mikhail Yuryevich Lermontov, Deutschland. Ein Wintermarchen (Nuoc Đuc) cua Heinrich Heine...
Nua sau the ky 19, luc the loai đang suy thoai, van xuat hien mot so truong ca lang man xuat sac nhu The Song of Hiawatha (Bai ca ve Hiawatha) cua Henry Wadsworth Longfellow, đong thoi co su xuat hien cua nhung truong ca theo xu huong hien thuc nhu Than bang gia mui đo (Mороз, Красный нос) va Ai đuoc song sung suong o Nga (Кому на Руси жить хорошо) cua Nikolay Alexeyevich Nekrasov.


The loai = Su thi than thoai =

Su thi anh hung dan gian nay sinh tren co so truyen thong cac su thi than thoai ke ve nhung bac thuy to - nhung anh hung van hoa, ve cac tich truyen dung si; xa xua hon nua la cac truyen thuyet lich su, cac bai tung ca. Nay sinh vao thoi đai tan ra cua che đo cong huu nguyen thuy va phat trien trong xa hoi co đai, phong kien, noi con bao luu tung phan cac quan he gia truong, su thi anh hung anh huong cua cac quan he va quan niem ay, đa mieu ta ve quan he xa hoi nhu quan he dong mau, tong toc voi tat ca cac chuan muc luat le, tap tuc.
O dang co xua nhat cua su thi, tinh anh hung con hien dien trong vo boc than thoai hoang đuong (cac dung si khong chi co suc manh chien đau ma con co nang luc sieu nhien, ma thuat, ke đich thi luon hien dien duoi dang quai vat gia tuong). Nhung đe tai chinh đuoc su thi co xua mieu ta: chien đau chong quai vat (cuu nguoi đep va dan lang), nguoi anh hung đi hoi vo, su tra thu cua dong ho.


= Su thi co đien =
Cac dang co đien cua su thi co nhan vat thuong la cac dung si kiem thu linh va cac chien binh đai dien dan toc o tam lich su; cac ke thu cua ho thuong đuoc đong nhat voi bon xam luoc, nhung ke ap buc, ngoai bang va di giao (nhu nguoi Turk, nguoi Tartar voi su thi Slavo). Thoi gian su thi o đay khac voi su thi dan gian, khong con la thoi đai sang che cac than thoai, ma la qua khu vinh quang trong buoi binh minh cua lich su dan toc. Đuoc ca ngoi trong cac dang su thi co đien la cac nhan vat va bien co lich su (hoac nguy lich su), mac du ban than su mieu ta cac chat lieu lich su bi phu thuoc vao so đo cot truyen truyen thong, đoi khi con su dung ca mo hinh nghi le than thoai. Cac nen su thi thuong la cac cuoc đau tranh cua hai bo lac hoac bo toc, sac toc it nhieu tuong ung voi su that lich su (nhu cuoc chien Troia trong Iliad, viec tranh đoat Sampo trong Kalevala). Quyen luc đuoc tap trung trong cac nhan vat trung tam co hanh đong tich cuc la cac ong vua cua the gioi su thi (nhu Karl Đai Đe trong ban Anh hung ca Roland), hay cac dung si. Cac nhan vat noi loan, cach mang xung đot voi quyen luc (Akhillos trong Iliad, Đam San trong khan Eđe, Robin Hud trong thien ballade cua Anh, cac nhan vat trong Thuy hu o Trung Hoa) xuat hien it oi trong giai đoan tan ra hinh thuc co đien cua su thi anh hung.


= Su thi anh hung =
Nhung anh hung ca, voi tu cach la cac tac pham su thi anh hung co lon, the hien su tuong quan giua yeu to ca nhan anh hung va yeu to su thi tap the ro ret, đu đe boc lo tinh tich cuc ca nhan, đa tro thanh cong cu đac luc cho su bieu hien yeu to toan dan, va dan toc. Truong ca su thi "ve thuc chat co lien quan đen thoi trung đai, khi dan chung tinh day tu giac ngu nang ne, nhung tinh than thi đa cung cap đen muc tao đuoc the gioi rieng cua minh va tu cam thay minh gan bo mau thit voi the gioi ay... Khi ban than cai ca nhan đuoc giai phong khoi khoi ven toan dan toc khoi thuy voi trang thai chung, loi nghi loi cam chung, hoat đong va so phan chung, thi thay cho tho ca su thi nhung cai se phat trien chin muoi hon ca mot mat la tho va mat khac la kich" (Hegel).


Tac pham Su thi anh hung con lai trong van hoc nhan loai duoi dang cac thien anh hung ca co lon, đuoc ghi chep thanh sach nhu Iliad, Odyssey cua Hy Lap co đai, Mahabharata, Ramayana cua An Đo co đai; duoi dang truyen mieng nhu Su thi Gilgamesh, Dzangar, Alphamysh, Manas, Đam San, Đe đat đe nuoc; hoac cac bai ca su thi ngan (bulina cua Nga, junas cua Nam Tu) đuoc xau chuoi phan nao thanh lien hoan. Thuong thay cac tac pham duoi dang bai ca va loi tho hoa lan vao nhau, hiem khi thay tac pham dang van xuoi.


Xu huong đuong đai Sang the ky 20 va nhung nam đau cua the ky 21, truong ca thuong phat trien theo huong tru tinh, tam ly, triet ly; cac xuc cam rieng tu đat trong lien he voi nhung chan đong lich su, trong khi đo yeu to cot truyen đuoc giam xuong tham chi tuong đoi mo nhoe. Đien hinh cho loai the la cac truong ca Đam may mac quan (Облако в штанах) cua Vladimir Vladimirovich Mayakovsky, Hoi ngo lan đau cua Andrei Belyi, Đau tuong va Trong bao cua Robert Frost, Nhung vat chuan cua Saint-John Perse... Du khong the tro lai thoi hoang kim nhu nhung nam đau the ky 19, nhung truong ca, voi tu cach mot the loai tong hop, tru tinh-tu su, hoanh trang, cho phep ket hop nhung chan đong lon, nhung xuc cam tram sau va nhung quan niem ve lich su, van chiem đuoc vi tri nhat đinh trong thi ca the gioi, la the loai ma bat cu nha tho lon nao cung đeu muon thu suc.


Thong tin them The loai tho Choka (hay Nagauta, truong ca) cua Nhat thinh hanh thoi tien Heian chi nhung bai tho dai xet ve so luong cau, nhung khong hoan toan la truong ca theo cach hieu hien nay.


Xem them Tat ca cac trang co tua đe chua "Su thi"
Phim su thi
Calliope ((Nang tho Hy Lap cua su thi trong than thoai)


Chu thich