Đuong sat, hay van tai đuong sat, la loai hinh van chuyen/van tai hanh khach va hang hoa bang phuong tien co banh đuoc thiet ke đe chay tren loai đuong đac biet la đuong ray (đuong ray).
Đuong ray bao gom hai thanh thep chay song song đat co đinh xuong nen la cac thanh chiu luc bang go, be tong hay sat thep (goi chung la thanh ta vet) va khoang cach giua hai thanh ray (goi la kho đuong) đuoc duy tri co đinh. Cac thanh ray va ta vet đat tren nen đa đuoc cai tao co kha nang chiu luc nen lon nhu nen rai đa, nen be tong, v.v.. Chay tren đuong ray la đoan tau – mot chuoi cac phuong tien tu van hanh – la đau tau, hoac khong tu van hanh – la toa tau noi voi nhau. Tiep xuc voi đuong ray la banh thep. Cac toa tau di chuyen tren đuong ray voi luc ma sat it hon rat nhieu so voi cac phuong tien dung banh cao su tren đuong thong thuong va do đo đau tau dung keo cac toa tau su dung nang luong hieu qua hon. 
Tong chieu dai đuong sat tren the gioi khoang 1,2 trieu km.Cac toa tau ngay cang tien nghi phat trien ngay cang đa dang, toc đo tau chay tien tan nhat len toi 250-300km/h(Dung đe chuyen cho hanh khach) Tau chay tren đem tu co the đat đen 500km/h.


Lich su Lich su giao thong đuong sat bat đau vao the ky thu 6 TCN o Hy Lap co đai. No co the đuoc chia thanh nhieu giai đoan roi nhau đuoc phan biet bang cac phuong tien chinh cua vat lieu lam đuong sat va nguon luc đau may đuoc su dung.


= Thoi gian đau =
Tuyen đuong ray đau tien la con đuong Diolkos xay dung the ky thu 6 truoc Cong nguyen, dai 6,4 km dung chuyen cac thuyen qua eo đat Corinth o Hy Lap. Thoi đo, đe đi tu bien Ionian sang bien Aegea, tau thuyen phai đi vong ban đao Peloponnese. Con đuong hang hai nay co ba mui đa nho ra bien lam no tro nen vo cung nguy hiem, nhieu thuong thuyen đa bi đam noi đay. Con đuong Diolkos la giai phap huu hieu đua thuyen be qua lai an toan. Nhung con tau nam tren cac xe cho do no le hoac suc vat keo. Nen con đuong la đa voi, co hai ranh song song đe banh xe lan trong đo. Khoang cach hai ranh la 1,5 m (co le đay la can cu cho tieu chuan kho đuong sat sau nay). Diolkos đuoc su dung hon 1.300 nam cho đen giua Thien nien ky thu nhat. Nhung xe goong keo bang ngua tren cac lan đa đau tien xuat hien o Hy Lap, Malta va cac vung thuoc Đe quoc La Ma it nhat la 2.000 nam truoc.
Vao khoang nam 1550, đuong ray xuat hien tro lai o Chau Au, nhung bay gio ray lam bang go. Nhung đuong ray đau tien cua nuoc Anh đuoc xay dung vao đau the ky 17, chu yeu la dung chuyen than tu mo đen bo song, kenh đao đe chat len thuyen. Thoi ky nay, banh xe đa co go phia trong đe chong trat ray, tuy vay đuong ray van lam bang go nen chong mon va phai thay the. Nam 1768, đuong ray bat đau đuoc phu lop sat len tren giup cho chung co be mat ben bi hon nhieu.
Đen cuoi the ky 18, đuong ray bang sat bat đau xuat hien va nam 1802, William Jessop - ky su xay dung nguoi Anh khai truong tuyen van chuyen đuong sat cong cong Surrey o nam Luan Đon. Mac du van su dung ngua keo, đay đuoc coi la tuyen đuong sat cong cong đau tien tren the gioi.
Đau tau hoa đau tien do Richard Trevithick che tao va chay thu nam 1804 o Merthyr Tydfil, xu Wales. Thu nghiem khong thanh cong mot phan boi đong co qua nang lam đuong ray khong chiu noi. Nam 1807, tuyen đuong ray do ngua keo noi Swansea va Mumbles o xu Wales tro thanh đuong sat cho hanh khach đau tien tren the gioi.


= Giai đoan tiep theo (1811 - nay) =
Nam 1811, nha sang che nguoi Anh John Blenkinsop thiet ke thanh cong đau tau hoi nuoc đau tien. Tuyen đuong sat su dung đau may nay la đoan noi Middleton Colliery va Leeds o Anh dung cho than. Cai đau may đuoc che tao boi Matthew Muray, cong ty Fenton, Murray and Wood. Va tuyen đuong sat nay voi ten Middleton Railway (đuong sat Middleton) la tuyen đau tien tren the gioi su dung đau may hoi nuoc cho muc đich thuong mai. Đo cung la đuong sat đau tien o nuoc Anh đuoc xay dung boi mot đao luat cua Quoc hoi.
Nam 1830, đuong sat Liverpool va Manchester hoan thanh, la tuyen đuong noi cac thanh pho đau tien tren the gioi. Mau đau tau su dung tren con đuong nay đuoc thiet ke boi George Stephenson mang ten Rocket, no tro thanh đau may noi tieng. Thanh cong cua tuyen đuong chung minh tinh hien thuc cua phuong thuc van tai moi. Đuong sat nhanh chong đuoc xay dung khap nuoc Anh va toan the gioi. No la phuong tien van chuyen tren bo thong tri gan mot the ky cho đen khi may bay va o to ra đoi.
Nhung thap nien sau Chien tranh the gioi thu hai, đau may dung đong co diesel va đong co đien dan thay the đau may hoi nuoc. Tu thap ky 1960, đuong sat cao toc bat đau xuat hien o nhieu nuoc ma tien phong la Nhat va Phap.


= Đuong sat cao toc =

Đuong sat cao toc (viet tat ĐSCT hoac bang tieng Anh HSR tu "high-speed rail") la mot kieu van tai hanh khach đuong sat hoat đong nhanh hon rat nhieu so voi toc đo đuong sat thong thuong. Lien minh chau Au đa đinh nghia chi tiet toc đo cua đuong sat cao toc la 245 km/h cho đuong nang cap va 295 km/h tro len voi đuong moi. Tai Nhat Ban cac tuyen đuong Shinkansen hoat đong voi toc đo hon 260 km/h va đuoc xay dung bang đuong sat kho tieu chuan va khong co giao cat đong muc. Tai Trung Quoc, cac tuyen đuong sat cao toc quy uoc hoat đong voi toc đo toi đa 350 km/h, va mot tuyen maglev đat toi toc đo 430 km/h.


Uu điem cua van tai đuong sat Van chuyen hang hoa đuong sat la hinh thuc van chuyen co gioi tren bo hieu qua nhung can đau tu lon. Đuong ray tao be mat rat phang va cung giup cac banh tau lan voi luc ma sat it nhat. Vi du, mot toa tau binh thuong co the mang 125 tan hang hoa tren bon truc banh. Khi xep đay tai, tiep xuc cua moi banh voi đuong sat chi tren be mat rong bang mot đong xu. Đieu nay giup tiet kiem nang luong, nhien lieu so voi cac loai hinh van chuyen khac vi du đuong nhua. Đoan tau co mat truoc tiep xuc nho so voi trong luong chung chuyen cho, nho đo giam luc can khong khi va giam nang luong tieu ton. Trong đieu kien tot, mot đoan tau can it nang luong hon so voi van chuyen đuong bo tu 50% đen 70% voi cung mot khoi luong van chuyen (hoac cung so hanh khach). Hon nua, đuong ray va cac thanh ta vet phan phoi luc nen cua đoan tau đeu khap, cho phep mang tai lon hon van chuyen đuong bo ma hao mon đuong lai thap hon.
Van tai đuong sat su dung dien tich va khong gian hieu qua: trong cung khoang thoi gian, hai lan đuong sat đat co the van chuyen nhieu hang hoa va hanh khach hon so voi mot con đuong bon lan xe. Voi cac ly do tren, van chuyen đuong sat la loai hinh van chuyen cong cong chu yeu o rat nhieu quoc gia. O Chau A, hang trieu nguoi su dung đuong sat la phuong tien đi lai thuong xuyen nhu tai An Đo, Trung Quoc, Han Quoc va Nhat Ban. Đuong sat cung rat pho bien o Chau Au.


An toan trong van tai đuong sat = Nguyen nhan gay tai nan =

Đoan tau thuong van chuyen voi van toc rat cao, tuy vay, boi chung rat nang va co quan tinh lon va khong the đi ra ngoai đuong ray nen viec dung tau can khoang cach kha lon. Cho du van tai đuong sat đuoc coi la mot trong nhung hinh thuc van chuyen an toan nhat, van co kha nang xay ra tai nan. Nhung vu tai nan o nhieu hinh thuc, tu viec trat banh cho đen đam va truc tiep cua hai đoan tau hoac va cham voi nhung phuong tien giao thong đuong bo o nhung đoan giao cat. Đam va voi phuong tien đuong bo o Hoa Ky xay ra hang ngan vu hang nam, giet chet khoang 500 nguoi; o Anh chi khoang 30 vu moi nam gay thuong vong khoang 12 nguoi.


= Bien phap an toan =
Nhung bien phap an toan quan trong nhat trong van tai đuong sat la su dung he thong tin hieu đuong sat va quan ly tot cac đoan giao cat voi đuong bo. Coi tau bao hieu su co mat cua tau hoa trong khu vuc va tin hieu đuong sat giup duy tri khoang cach giua cac đoan tau. O Anh, nguyen nhan cua mot nua so vu tai nan la do pha hoai va bat can. Cac tuyen đuong sat đuoc chia thanh cac khu vuc va cac vung nho đe đieu tiet sao cho đam bao chi co mot đoan tau tren mot đuong ray tai moi thoi điem. Đieu đo giao thong đuong sat đuoc tien hanh giong nhu quan ly khong luu. So voi van tai đuong bo, đuong sat kha an toan. So lieu hang nam cho thay o Hoa Ky va Anh co 40.000 va 3.000 nguoi chet boi tai nan đuong bo, trong khi đo thuong vong boi tai nan đuong sat lan luot la 1.000 va 20.


Thiet bi canh bao an toan He thong đen tin hieu va bien bao hieu co kha nang truyen thong tin đi rat xa giup lai tau biet đuoc trang thai tuyen đuong phia truoc đe xu ly tinh huong kip thoi


Nhung cai tien moi ve tau hoa Tren cac tuyen đuong toi tan toc đo chay tau đat toi 250 – 300 km/h hay hon nua, dung đe chuyen cho hanh khach. Tau chay tren đem tu co the đat toc đo 500 km/h


Nhung vu tai nan đuong sat lon tai Viet Nam = Viet Nam =
Tai nan tau 183 (1982): xay ra ngay 17 thang 3 nam 1982 tai xa Tay Hoa, huyen Trang Bom tinh Đong Nai, lam hon 200 nguoi chet va rat nhieu nguoi bi thuong.
Trua ngay 12 thang 3 nam 2005, tau hoa so hieu E1 chay theo huong Ha Noi - Thanh pho Ho Chi Minh khi đen Lang Co (Thua Thien Hue) thi bi đut moi noi giua toa so 7 va 8 dan đen lat tau lam 12 nguoi chet.
Trua ngay 22 thang 11 nam 2009, tau hoa so hieu TN1 chay theo huong Ha Noi - Thanh pho Ho Chi Minh đam vao xe o to khach khoang 30 cho ngoi cho mot đam an hoi, lam 9 nguoi chet. 
Hoi 4 gio 30 phut rang sang ngay 7 thang 2 nam 2010, tai Nam Đinh, mot vu TNGT đuong sat hai di chau đa tu nan do thieu quan sat khi qua đuong tau. Đoan đuong ngang nay khong he co rao chan, khong co bien bao va thiet bi canh bao. Nganh đuong sat đa đieu cong nhan đen pha do đoan đuong ngang trai nhua nay tung ton tai nhieu nam tai thanh pho Nam Đinh.


= The gioi =
Ngay 22 thang 2, vu tai nan tau lua o Argentina lam 49 nguoi thiet mang va 600 nguoi bi thuong


Xem them Tau hoa
Đuong sat cao toc
Đuong sat Bac Nam
Đuong sat Viet Nam


Tham khao Lien ket ngoai