Trung Đong (tieng Anh: Middle East, tieng A Rap: الشرق الاوسط, tieng Hebrew: המזרח התיכון, tieng Ba Tu: خاورمیانه) la chi bo phan khu vuc trung tam cua 3 Chau Luc: A, Au, Phi, tu phia đong va phia nam Đia Trung Hai đen ven sat bo vinh Ba Tu, bao gom phan lon Tay A (tru khu vuc Ngoai Kavkaz) va Ai Cap thuoc chau Phi. Gom 17 nuoc, co dien tich khoang 7,2 trieu kilomet vuong, dan so khoang 371 trieu. Co khi hau chu yeu la khi hau sa mac nhiet đoi (bao gom khi hau sa mac a nhiet đoi), khi hau Đia Trung Hai va khi hau tinh luc đia on đoi, trong đo khi hau sa mac nhiet đoi phan bo rong nhat. Đia mao chu yeu la cao nguyen va đong bang. Co cac con song lon la song O-pho-rat, song Ti-go-rit va song Nin. Tu vi tri đia li ma noi, Trung Đong noi lien chau A, chau Au va chau Phi, khai thong Đai Tay Duong va An Đo Duong, tu xua đen nay chinh la đau moi giao thong trong yeu cua phuong đong va phuong tay. La vung "hai đai duong, ba chau luc, nam bien", co vi tri chien luoc cuc ki trong yeu. Vi muc đich tranh đoat tai nguyen nuoc ngot khan hiem va tai nguyen dau tho quy bau, cung boi vi khac biet van hoa va ton giao, ke tu sau chien tranh the gioi thu hai, cuc the o khu vuc nay lien tuc roi ren bat on.


Duyen cach lich su = Lich su co đai =
Lien quan đen duyen cach lich su cua van đe Trung Đong, co the dung "mot, hai, ba, bon" noi bao quat: mot to tien, hai dan toc, ba lan luu tan, bon lan chien tranh. Palestine goi cu la Canaan, cu dan ban đia goi la nguoi Canaan, nguyen luc đau la mot nhanh cua nguoi Semit o ban đao Arabi. Khoang the ki XI truoc Cong nguyen, nguoi Philistin doc sat bo bien Aegea di cu đen Canaan. The ki V truoc Cong nguyen, nha su hoc Hi Lap Herodotos lan đau tien goi khu vuc đo la "Palestine", nghia la "ruong đat cua nguoi Philistin" trong tieng Hi Lap, su dung dua theo loi cu cho toi nay.
Khoang nam 1900 truoc Cong nguyen, mot nhanh khac cua nguoi Semit duoi su dan đao cua toc truong Abraham - to tien chung cua Co Đoc giao, Do Thai giao va Hoi giao, tu thanh co Ur thien di đen Canaan. Noi theo Kinh Thanh, Abraham va Sarah - vo cua ong, sinh con trai Isaac, ho chinh la to tien cua nguoi Do Thai. Sau khi nguoi Do Thai đao thoat luu vong o Ai Cap, Moses dan ho ra khoi Ai Cap tro ve Canaan, mai cho đen kien lap Nha nuoc Israel sau đai chien the gioi lan thu hai, tat ca đeu phat nguyen o mot nhanh nay. Abraham va Hagar - vo le cua ong, sinh con trai Ishmael, vi nguyen do bi Sarah khong dung thu nen bi đuoi đen ban đao Arabi, sinh con đong đuc, ho chinh la to tien cua nguoi Arab o phia bac ban đao, tien tri Muhammad cua Hoi giao la hau due cua ong.
Thoi ki đau Muhammad sang lap ton giao, ton giao đo la hoi giao. Đi cung voi so nguoi tim theo Muhammad gia tang khong ngung, ki binh Arab cung mo đau banh truong đoi ngoai. Vao the ki VII Cong nguyen, phat sinh chia cat giao phai Hoi giao. Nguoi ung ho, ton kinh hau due Muhammad va nguoi tiep nhan Caliph đai bieu Allah dan dan hinh thanh "phai Sunni" va "phai Shia".


= Thoi ki can đai =
Cuoi the ki XVIII, đi cung voi Napoleon xam nhap đe quoc Ottoman (mot nuoc Hoi giao thong nhat cuoi cung), cac cuong quoc đe quoc chu nghia o chau Au (the gioi Co Đoc giao) cung mo đau chia cat lanh tho va vung phu thuoc cua đe quoc Ottoman, kien lap thuoc đia.
The ki XIX, boi vi cac loai xung đot xa hoi va bien đoi xa hoi cua Hoi giao (chu yeu la su xam luoc va cuop đoat cua chu nghia đe quoc đoi voi the gioi Hoi giao, tuc la thuc dan hoa va ban thuc dan hoa đoi voi cac nuoc Hoi giao), dan dan dan đen phong trao cach mang nhu phong trao phuc hung Hoi giao ket hop nhau voi phong trao giai phong dan toc.


= Xung đot lien tuc khong dut =
Sau đai chien the gioi lan thu hai, duoi tinh huong Anh Quoc tich cuc ung ho chu nghia phuc quoc Do Thai, ngay 29 thang 11 nam 1947, Đai hoi Lien hop quoc đa thong qua nghi quyet so 181 (II), lien quan đen van đe quan li tuong lai cua Palestine: Anh Quoc ket thuc uy nhiem thong tri truoc ngay 1 thang 8 nam 1948; sau khi ket thuc uy nhiem thong tri, thanh lap nha nuoc Arab va nha nuoc Do Thai trong hai thang; Jerusalem va thon lang, thi tran phu thuoc cua no rong 158 kilomet vuong coi la mot chu the đoc lap do Lien hop quoc quan li.
Ngay 14 thang 5 nam 1948, Lien hop quoc ket thuc uy nhiem thong tri đoi voi Palestine. Huong ung Phong trao giai phong dan toc, phi thuc dan hoa ngay 14 thang 5 nam 1948, Israel tuyen bo thanh lap đat nuoc. Hoa Ky ung ho va tro thanh quoc gia đau tien cong nhan Nha nuoc Israel. 12 gio sau, lien quan Arab tien đanh Israel. Ba ngay sau, Lien Xo cong nhan Nha nuoc Israel. Sau đo chien tranh khong chinh thuc giua nguoi Do Thai va nguoi Arab o khu vuc Palestine mo đau. Tu thang 2 đen thang 7 nam 1949, Ai Cap, 9Lebanon, Jordan va Syria lan luot đong y ki ket hiep đinh đinh chien (Iraq khong ki ket voi Israel). 
Nam 1956, Khung hoang kenh đao Suez no ra giua Ai Cap voi Anh, Phap va Israel. Cuoc khung hoang nhanh chong tro thanh xung đot vu trang va co nguy co leo thang thanh mot cuoc chien tranh toan dien. Truoc tinh hinh đo Hoa Ky va Lien Xo đa chu đong hoi thuc cac ben đam phan, giai quyet mau thuan thong qua đoi thoai. Ket qua la quan Ai Cap chet hon 1.600 nguoi, ton that hon 210 chiec may bay; quan Anh, Phap va Israel chet hon 200 nguoi, ton that chung 20 chiec may bay. Quan Anh va Phap rut lui va roi khoi vao thang 12. Quan Israel rut lui va roi khoi khu vuc Gaza va ban đao Sinai vao thang 3 nam sau (do Bo đoi Gin giu hoa binh Lien hop quoc tien vao đon tru khu vuc Gaza va ven sat vinh Aqaba), nhung ma đa lay đuoc quyen hang van (tuc la thuyen tau qua lai) đe luu thong qua eo bien Tiran.
Nam 1967, mau thuan Arab - Israel va tranh đoat ve Trung Đong cua Mi - Xo ngay cang manh liet. Thang 6 nam 1967 Chien tranh sau ngay no ra, Israel voi loi đanh "tien phat che nhan" đa tung đon phu đau huy tuyet đai bo phan may bay Ai Cap o tren mat đat, chiem cu ban đao Sinai va khu vuc Gaza trong 4 ngay, sau đo cong chiem khu vuc thanh pho Đong Jerusalem va khu vuc Bo Tay song Jordan. Thang 10 cong chiem cao nguyen Golan o Syria. Mac du đuoc Lien Xo va khoi cong san tai tro, hau thuan hang loat vu khi, khi tai hien đai nhung lien quan A Rap gom Ai Cap, Jordan, Syria reu ra đa bi đanh bai hoan toan, hung chiu ton that tram trong. Thang 8 nam 1970 cuoi cung ngung ban. Cuoc chien đau trong hai nam nay bi goi la "cuoc chien tieu hao", đang chu trong cuoc chien nay Lien Xo đa truc tiep tham chien khi gui 15000 quan tham chien truc tiep, he qua la Lien Xo mat 58 may bay va 5 linh chet.
Thang 10 nam 1973, Ai Cap va Syria vi muc đich thu phuc cac noi đa mat va giai thoat cuc dien "khong chien tranh, khong hoa binh" do Mi - Xo hinh thanh, ma khai chien voi Israel.
Ngay 6 thang 6 nam 1982, Israel muon co đai su cua minh tai Anh Quoc bi đoi du kich Palestine am sat, cho nen sai phai hon 100.000 nguoi thuoc luc quan, hai quan va khong quan, đa phat đong tan cong quy mo lon vao đoi du kich To chuc Giai phong Palestine va quan đon tru Syria nam o trong nuoc Lebanon, chi dung vai ngay, thi đa chiem cu mot nua giang son cua Lebanon, đay la mot lan chien tranh lon nhat giua Israel va cac nuoc Arab ke tu chien tranh Trung Đong lan thu tu đen nay, goi la "chien tranh Trung Đong lan thu nam".
Tu ngay 22 thang 9 nam 1980 đen ngay 20 thang 8 nam 1988, Iraq tru tinh thua dip chinh quyen Khomeini cua Iran khong on đinh tien hanh đanh nhau, nham giai quyet triet đe tranh chap bien gioi, Iran va Iraq đa tien hanh chien tranh dai đen 8 nam, đuoc goi la "chien tranh Iran – Iraq".


Khai niem đia li Trung Đong la chi bo phan khu vuc tu phia đong va phia nam Đia Trung Hai đen ven sat bo vinh Ba Tu. Ve phuong dien đia li, Trung Đong bao gom Tay A (tru Ngoai Kavkaz) va Ai Cap, la khu vuc noi lien giua chau Phi va luc đia A - Au. Trung Đong la mot thuat ngu đia li chung chung do nguoi chau Au su dung, trong khai niem bao gom nhung nuoc va vung lanh tho nao, van khong co đinh nghia ro rang, thong thuong phiem chi Tay A (tru Ngoai Kavkaz) va Ai Cap, gom co 17 quoc gia, co dien tich khoang 7,2 trieu kilomet vuong va dan so khoang 371 trieu nguoi. Cac nuoc Trung Đong bao gom: A Rap Xe Ut, Iran, Iraq, Kuwait, Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat, Oman, Qatar, Bahrain, Tho Nhi Ky, Israel, Palestine, Syria, Liban, Jordan, Yemen, Cong hoa Sip va Ai Cap.
Phan lon Trung Đong la vung Tay A, nhung khac biet voi Tay A la Trung Đong khong bao gom khu vuc Ngoai Kavkaz, ma bao gom Ai Cap thuoc Bac Phi. Trung Đong la vung "mot vinh, hai đai duong, ba chau luc, nam bien", nam o cho gan lien ba chau luc A, Au va Phi, khai thong vi tri then chot cua Đai Tay Duong va An Đo Duong. Mot vinh chi vinh Ba Tu, hai đai duong chi Đai Tay Duong va An Đo Duong, ba chau luc chi chau A, Au va Phi, nam bien cu the chi bien Caspi, bien Đen, Đia Trung Hai, bien Đo va bien A Rap. Trong đo bien Caspi]] la mot ho nuoc va la ho nuoc man lon nhat tren the gioi. Trung Đong co giao thong tien loi, tuyen đuong bien, đuong thuy va đuong hang khong, co the thuan loi van chuyen dau tho đen cac nuoc. Trung Đong o vao noi "ba chau nam bien", la tuyen đuong trong yeu khai thong Đai Tay Duong va An Đo Duong, noi lien phuong tay va phuong đong, cung la yet hau va đau moi trong yeu tu chau Au qua Bac Phi đen Tay A.
Đia vi trong yeu cua Trung Đong ve phuong dien chinh tri, kinh te va quan su the gioi, khien cho khu vuc nay tro thanh noi cac cuong quoc tu ban chu nghia tranh gianh loi ich va la noi ma cac nha quan su at phai tranh đoat bang đuoc trong lich su the gioi.


Khai niem chinh tri Van đe Trung Đong ve phuong dien chinh tri la chi van đe xung đot giua cac nuoc Arab (bao gom Palestine) va Israel, cung goi la xung đot Israel – Palestine. Van đe Trung Đong la san pham lich su do cac cuong quoc lon tranh đoat, cung la van đe điem nong khu vuc co thoi gian lien tuc khong ngung dai nhat  tren the gioi. Cot loi cua van đe Trung Đong la van đe lanh tho cua Palestine va Israel.


Moi truong đia li = Đia hinh đia mao =
Đia mao cua khu vuc Trung Đong, phan lon la cao nguyen, ven ria cao nguyen co đinh nui cao đung sung sung. Cac đong bang co dien tich nho hep, chu yeu phan bo o thung lung song Nin va tam giac chau song Nin o Ai Cap, cung luu vuc Luong Ha nay thuoc Iraq (hoac goi đong bang Mesopotamia, "Luong Ha" chi song O-pho-rat va song Ti-go-rit), chung lan luot la cai noi cua van minh Ai Cap co đai va van minh Babylon co đai. Ngoai ra, doc sat bo Đia Trung Hai cung co cac đong bang nho hep. Bien Chet nam o cho tiep giap giua Palestine va Jordan, đuoc tao thanh do Vet đut gay lon. Mat ho bien Chet co cao đo −430,5 met so muc mat bien, la điem thap nhat cua be mat đat lien tren the gioi.


= Khi hau =
Khi hau khu vuc Trung Đong kho han, chu yeu co khi hau sa mac nhiet đoi (bao gom khi hau sa mac a nhiet đoi), khi hau Đia Trung Hai va khi hau on đoi luc đia. Phan lon khu vuc o vao giua 20° đen 30° vi bac, co chi tuyen Bac xuyen qua giua, nhiet đo khong khi nong nuc. Hon nua, khu vuc nay nam trong ap cao a nhiet đoi va chiu su kiem soat cua gio tin phong đong bac đen tu noi luc chau A kho can, cho nen thoi tiet kho han it mua. Đong thoi voi đia hinh cao nguyen cua khu vuc nay, đa ngan chan loi vao cua khong khi am uot ngoai đai duong, đa lam nghiem trong them tinh trang kho han cua khu vuc nay, cho nen đa hinh thanh đac điem lay khi hau sa mac nhiet đoi la chinh.


Nhan chung hoc = Cac nhom sac toc =

Trung Đong ngay nay la noi phat sinh cua nhieu nhom dan toc đa hinh thanh tu lau nhu Nguoi A Rap, nguoi Turk, Ba Tu, Baloch, Pashtun, Lur, Mandaean, Tat, Do Thai, Kurd, Somali, Assyri, Ai Cap Copts, Armeni, Azeris, Malt, Circassi, Hy Lap, Turcoman, Shabak, Yazidi, Gruzia, Roma, Gagauz, Mhallami va Samari.
Nguoi Hoi giao song o khu vuc Tay A chu yeu thuoc ve bon dan toc, la nguoi A Rap, nguoi Ba Tu, nguoi Tho Nhi Ki va nguoi Kurd. Trong bon dan toc nay, nguoi A Rap, nguoi Ba Tu va nguoi Tho Nhi Ki đeu lap nen cac quoc gia cua rieng minh.Trong đo,  Nguoi Tho Nhi Ki chi co duy nhat quoc gia Tho Nhi Ky, nguoi Ba Tu cung chi co mot quoc gia la Iran, trong khi Nguoi A Rap lai lap nen rat nhieu quoc gia nhu Iraq, Arabia Saudi, Kuwait, Syria, Jordan, Yemen, Oman, Ai Cap, Qatar, Bahrain,... Nguoi Kurd - toc nguoi đong tong hau đai truc he cua Saladin ho đuoc coi la anh hung dan toc A Rap, co dan so co chung 30 trieu nguoi, phan bo o rat nhieu nuoc, trong đo co Tho Nhi Ki (18 trieu), Iran (7 trieu), Iraq (5 trieu), Syria (1 trieu), Lebanon (100.000), Azerbaijan va Armenia (100.000),...
Ngoai ra con co nguoi Do Thai (voi tin nguong Do Thai giao), đa so nguoi A Rap o Lebanon phan lon ton tho Hoi giao va Co Đoc giao.
Ve viec phan loai "nguoi A Rap", co cac tieu chuan phan chia khac nhau. Can cu vao lich su, "nguoi A Rap" theo nghia rong nhat, co the chia lam nguoi A Rap, nguoi Copt bi A Rap hoa va nguoi Berber bi A Rap hoa.


= Di cu =
Theo to chuc di dan quoc te, co khoang 13 trieu nguoi di dan the he đau tien tu cac quoc gia A Rap tren the gioi, trong đo 5,8 đinh cu o cac nuoc A Rap khac. Nguoi nuoc ngoai tu cac quoc gia A Rap đong gop vao su luan chuyen von tai chinh va con nguoi trong khu vuc va do đo thuc đay đang ke su phat trien trong khu vuc. Trong nam 2009 cac nuoc A Rap nhan đuoc tong cong 35,1 ty USD chuyen vao trong dong chay va kieu hoi gui ve Jordan, Ai Cap va Liban tu cac quoc gia A Rap khac la 40-190% cao hon so voi doanh thu thuong mai giua cac nuoc ke tren va cac quoc gia A Rap khac.


= Ton giao =

Trung Đong la khu vuc đa dang ve ton giao, nhieu trong so đo co nguon goc ngay tai đay. Hoi giao la ton giao lon nhat o Trung Đong, nhung cac ton giao ban đia khac nhu Do Thai giao va Kito giao cung co lich su lau đoi va đong vai tro quan trong. Kito hien chiem ty le 40,5% dan so Liban, noi Tong thong, mot nua noi cac va mot nua nghi vien theo cac he phai Kito giao. Ngoai ra con co cac ton giao thieu so quan trong nhu Baha'i giao,  Yarsanism, Yazidism, Hoa giao, Mandae giao, Druze, va Shabakism, va trong thoi co đai khu vuc nay la cai noi cua cac ton giao co đai Luong Ha, ton giao co đai Canaan, Mani giao, ton giao bi truyen Mithras va nhieu phai ngo giao đoc than.


= Ngon ngu =
Nam ngon ngu đung đau ve so nguoi su dung la Tieng A Rap, Ba Tu, Tho Nhi Ky, Berber, va Kurd. Tieng A Rap va Berber la nhung ngon ngu thuoc he ngon ngu A-Phi. Tieng Ba Tu va ngon ngu cua nguoi Kurd thuoc he ngon ngu An-Au. Va tieng Tieng Tho Nhi Ky thuoc ve Ngu he turk. Ngoai ra con co khoang 20 thu tieng thieu so khac cung đuoc su dung tai Trung Đong.
Tieng A Rap (voi tat ca cac phuong ngu cua no) la ngon ngu đuoc noi/viet rong rai nhat o Trung Đong, la ngon ngu chinh thuc cua hau het cac nuoc Tay A va Bac Phi. No cung đuoc su dung o mot so khu vuc lan can tai cac nuoc khong thuoc nhom A Rap canh Trung Đong. Tieng A Rap la mot thanh vien cua nhanh Do Thai trong he ngon ngu A-Phi.
Tieng Ba Tu la ngon ngu đuoc noi pho bien thu hai. Tieng Ba Tu đuoc gioi han tai Iran va mot so khu vuc canh bien gioi voi cac nuoc lang gieng, Iran la mot trong nhung quoc gia lon nhat va đong dan nhat khu vuc. Tieng Ba Tu la ngon ngu thuoc ve nhanh An Đo-Iran thuoc he ngon ngu An-Au.
Ngon ngu thu ba đuoc su dung rong rai la Tieng Tho Nhi Ky, mot thanh vien cua Ngu he Turk co nguon goc Trung A . Phan lon gioi han tai Tho Nhi Ky, cung la mot trong nhung nuoc lon nhat va đong dan nhat trong khu vuc, nhung tieng Tho Nhi Ky cung hien dien đang ke cac nuoc lang gieng.
Cac ngon ngu khac đuoc noi trong khu vuc bao gom Tieng Do Thai va Luong Ha đuoc noi chu yeu boi nguoi Assyria va Mandean. Tieng Armenia, Azerbaijan tai ngoai Kavkaz. Tieng Somali, Berber đuoc noi tren khap Bac Phi. Circassian, mot ngon ngu nho cua tieng Iran, Kurd, mot nhom nho hon cua tieng goc Tho Nhi Ky (nhu ngon ngu Gagauz), Shabaki, Yazidi, Roma, Gruzia, Hy Lap, va mot so loai tieng A Rap hien đai. Tieng Malta cung la mot ngon ngu co bat nguon tai Trung Đong.
Tieng Anh thuong đuoc day va đuoc su dung nhu mot ngon ngu thu hai, đac biet trong tang lop trung luu va thuong luu o cac nuoc nhu Ai Cap, Jordan, Israel, Iran, Iraq, Qatar, Bahrain, UAE va Kuwait. No cung la ngon ngu chinh o mot so tieu vuong quoc thuoc UAE.
Tieng Phap đuoc giang day va đuoc su dung o nhieu co so cua chinh phu va tren cac phuong tien truyen thong tai Algerie, Morocco, Tunisia, va Lebanon. No đuoc giang day o mot so truong tieu hoc va trung hoc cua Ai Cap, Israel va Syria.
Tieng Urdu va Tieng Hindi đuoc su dung rong rai boi cong đong di dan o nhieu nuoc Trung Đong, chang han nhu A Rap Xe Ut (noi co 20-25% dan so la nguoi Nam A), UAE (noi co 50 - 55% dan so la nguoi Nam A), va Qatar, trong đo co mot so luong lon nguoi nhap cu Pakistan va An Đo.
Cong đong noi tieng Romani lon nhat o Trung Đong la o Israel, noi ma vao nam 1995, tieng Romani đa đuoc 5% dan so su dung. Tieng Nga cung đuoc noi boi mot bo phan lon dan so Israel, vi nhung cuoc di cu vao cuoi nam 1990. Tieng Amharic va cac ngon ngu Ethiopia khac đuoc noi boi cong đong thieu so Ethiopia.


Van hoa truyen thong Trung Đong lay am thuc A Rap lam đai bieu, đa lan rong đen cac quoc gia khac, cho nen trong khap ca khu vuc Trung Đong, mui vi cua cac mon an đeu giong nhau vo cung. Ngay ca o trong mot nuoc, cung khong xuat hien tinh huong cac khu vuc khac nhau co cach lam mon an khac nhau.
Nhung mon an kha noi tieng o khu vuc nay gom co đau bap ngam dau, đau Ha Lan ngam dau, ca chua bi ngoi ngam dau. Nguoi Trung Đong thich dung dau o liu đe nau, so che thuc an. Boi vi nguoi dan Lebanon chuong thien nhien va suc khoe, cho nen trong cac mon an cua nguoi Trung Đong khong chi dung nhieu dau o liu, đong thoi con dung ca nuoc cot chanh tuoi va toi lam gia vi, hau nhu tat ca mon an đeu lay đo coi la co so tien hanh nau chin.
Trong viec chon lua phuong phap nau, so che, nguoi Lebanon cho đen toan bo nguoi Trung Đong đeu thich dung phuong thuc quay nuong khong khoi đe tien hanh nau, so che. Ho cho biet cach nay vua tham đam mui huong cua thit, vua khong hinh thanh nen su o nhiem qua muc đoi voi moi truong.
Banh mi pita Trung Đong la mot đac san cua Trung Đong, do anh huong cua vung mien nen trong thanh phan co ket hop van hoa bot gao cua phuong đong va phuong tay. Cong them banh khubz đac san đia phuong, viec chon lua mon an chinh cang đa dang hon, hon nua toan bo am thuc Trung Đong đeu khong tach roi cac nguyen lieu tu gao, lua mach, đau va thit cuu.
Theo hieu biet cua moi nguoi, su sinh truong cua loai lua mach bat nguon o Trung Đong, hay dung nhat vao viec che tao banh mi, thi du nhu banh mi pita Arab, con co banh khubz hay thay tren ban an cua nguoi Arab. Mon nguoi kieu xot Trung Đong la san pham đac biet o Trung Đong.
Nhan đau dung đau ga lam nen, cong them cac gia vi nhu che me, muoi va nuoc cot chanh, nho dau o liu len, quay tron đeu, nhin be ngoai bang phang, lai khien nguoi ta nho lai du vi vo cung, mieng giu lai du huong. O Trung Đong, moi nguoi con thich dung hat de cuoi coi la mot trong nhung phoi lieu cua đo ngot, kem hat de cuoi, cac loai trang mieng tron lan hat de cuoi, tuy noi ma co the thay bong dang cua hat de cuoi.


Nguyen nhan roi ren bat on = Khac biet van hoa =
Nhan chung cua Trung Đong chu yeu la nguoi da trang. Ve phuong dien lich su, đay la noi giao luu van hoa giua phuong đong va phuong tay, la noi tu hop cua nhieu chung dan toc. Moi dan toc o Trung Đong van bao luu tin nguong ton giao va phong tuc tap quan cua rieng minh nhu cu, đai đa so cu dan tuan theo tin nguong Hoi giao, co mot thieu so cu dan tuan theo tin nguong Co Đoc giao, Do Thai giao va cac ton giao khac. Trong đo Hoi giao, Co Đoc giao va Do Thai giao đeu coi Jerusalem la thanh đia. Su khac biet ve phuong dien van hoa chinh la mot trong nhung nguyen nhan trong yeu dan đen Trung Đong bat on.
The gioi Hoi giao la cac nuoc lay Hoi giao lam quoc giao, ngoai cac quoc gia cua nguoi A Rap, con bao gom cac quoc gia cua cac dan toc khac nhu Iran (cua nguoi Ba Tu), Pakistan (cua nguoi Punjab), Bangladesh (cua nguoi Bangladesh), Afghanistan (cua nguoi Pashtun), Malaysia (cua nguoi Ma Lai)... The gioi A Rap la ten goi chung cua cac nuoc lay nguoi A Rap lam chu the, bao gom cac nuoc nhu Arabia Saudi, Iraq, Libya, Lebanon,... Phan lon cac nuoc Arabi la cac nuoc Hoi giao.


= Mau thuan noi bo =
Hai quan nhan Ai Cap Gamal Abdel Nasser va Anwar Al-Sadad đa no ra tieng phao đau tien ve phong trao phuc hung cach mang Hoi giao. Sau the chien II, đa xuat hien 34 nuoc Hoi giao đoc lap tren mat tran. Ke tiep, rat nhieu lanh tu ton giao tru lieu tim kiem đuong loi cach mang moi nham phan đoi chinh quyen the tuc, thuc hanh cach mang Hoi giao, khoi phuc su thong tri cua than quyen. Trong qua trinh cach mang dan toc Hoi giao cho đen cach mang ton giao, tu mo đau đen ket thuc đa thong suot muc tieu chinh tri phu hop voi thuc te, tuc la thoat li su kiem soat chinh tri va kinh te cua Hoa Ky hoac Lien Xo, ki vong tro thanh nuoc đoc lap chan chinh; thay đoi chinh the quan chu, kien lap nuoc cong hoa; mong muon thanh lap lien minh A Rap moi, tuong nho lai giac mo đe quoc A Rap truoc đay; phan đoi chu nghia phuc quoc Do Thai, cung nhau chong Israel ve phuong dien quan su.
Tuy nhien, boi vi moi nuoc co nguyen nhan rieng, noi bo the gioi A Rap hoan toan khong đoan ket: đau tien, moi nuoc tin tho cac giao phai Hoi giao khac nhau (noi bo rat nhieu nuoc cung co chien tranh giua cac giao phai, dan đen cuc the chinh tri roi loan), xung đot giua cac giao phai đa anh huong quan he giua cac nuoc; thu hai la the gioi Hoi giao lai co su phan chia giua cac nuoc dan toc A Rap va cac nuoc khong phai dan toc A Rap. Tu goc đo lich su ma nhin nhan, cac nuoc khong phai dan toc A Rap tin tho Hoi giao phan lon đeu chiu su ki thi va thanh kien đen tu cac nuoc cua dan toc A Rap. Boi vi moi thu han cu, cho nen ngay luc san sinh mau thuan rat de phat sinh xung đot; thu ba, la do tham vong banh truong, xam lang cua mot so che đo đoc tai. Tai Iraq, sau khi len nam quyen thong qua mot cuoc thanh trung lon vao nam 1979, Saddam Hussein đa xay dung mot che đo đoc tai ha khac. Ve đoi noi, Saddam thi hanh chinh sach đoc đoan, han che tu do ngon luan, tan sat bat cu ai bat đong chinh kien, duoi su cai tri cua Saddam nhieu nguoi Iraq đa quyet đinh noi day chong lai ke bao chua, tieu bieu la vao thang ba nam 1991, nhan dan Iraq đa đung len noi day chong lai che đo Saddam Hussein. Ve đoi ngoai trong giai đoan cam quyen, y đa bien Saddam thanh mot lo lua chien tranh, thi hanh loi ngoai giao chien lang, lay bao luc lam goc re, Chi trong 12 nam nam quyen đau tien, Iraq đa phat đong hai cuoc chien xam luoc voi hai nuoc lang gieng la Iran va Kuwait khien cho hang tram ngan nguoi chet, hang trieu nguoi mat nha cua. Khong chi dung lai o đo Iraq con phong ten lua Scud vao Israel du quoc gia von khong he co tranh chap lanh tho voi Iraq (2 quoc gia khong co bien gioi chung) va Israel cung khong he can du vao 2 cuoc chien tranh phi nghia ma Iraq phat đong.
Nam 1964, "To chuc Giai phong Palestine" thanh lap, đong thoi thanh lap "Quan giai phong Palestine". No la mot to chuc khong co san bien gioi, thuc chat la mot thuc the chinh tri mang hinh thai chinh phu. Nam 1969, phe on hoa "Fatah" do Yasser Arafat lanh đao tro thanh đang cam quyen cua To chuc Giai phong Palestine, du luc đau co xung đot quan su voi Israel, nhung ve sau chuyen bien thanh hi vong đam phan voi Israel thong qua cac phuong thuc hoa binh. Đi cung xung đot Israel - Palestine cang them manh liet vao đau the ki XXI va Yasser Arafat qua đoi, Mahmoud Abbas - nguoi ke thua cua ong, kien tri đuong loi hoa binh. Khong ngo, sau cuoc bau lai Co quan quyen luc Dan toc Palestine, ong đa that bai truoc nha lanh đao phe cap tien Hamas Ismail Haniya. Bat đau ke tu sau Yasser Arafat, Israel va Palestine dan dan buoc vao thoi ki hoa binh trac tro, khong hoan toan thuan loi, nhung ma bien co chinh tri nay o phia Palestine đa che trum bong toi trong tuong lai. Vi vay bat luan tu phia Israel hay phia Palestine, noi bo đeu đang ton tai khac biet rat lon.


= Cac the luc ben ngoai can du =
Duoi anh huong cua phuc hung van nghe phuong Tay, trong cuoc van đong cai cach ton giao Co Đoc vao the ki XVI do Martin Luther phat đong khoi xuong, giao hoi Cong Giao bi chia re thanh Phe Khang Cach. Cung luc phong trao cai cach cua Phe Khang Cach, cung la luc su phat trien chinh tri va kinh te o chau Au buoc vao thoi ki chuyen bien, Khang Cach nhan manh thong qua viec tham nhap cuoc song tran the cua tin đo đe xin cau su cuu chuoc cua thuong đe. Viec co vu ve hanh vi the tuc cua Khang Cach, khien cho moi nguoi giai tru cam giac pham toi khi đuoi theo loi nhuan thuong mai, khien cho cac linh vuc hoat đong cua chu nghia tu ban thuong mai đeu đa co can cu đia cuoi cung cua ton giao.
Trong the chien I, phe hiep uoc đa ket thanh đong minh voi cac nuoc A Rap chu yeu la đe đoi đau voi đe quoc Ottoman - đe quoc phong kien quan su xuyen ba chau luc Au, A va Phi trong qua khu. Trong giai đoan giua hai cuoc the chien, khu vuc trung đong nam duoi su kiem soat cua 2 nuoc đe quoc lon la Anh va Phap. Trong the chien II cac quoc gia trung đong it bi anh huong boi cuoc chien hon so voi chau Au cung nhu Thai Binh Duong, mot so tran đanh lon chu yeu dien ra o Mat tran Bac Phi. Tuy nhien vao nam 1941 hai đe quoc lon la Lien Xo va Anh đa bat tay xam lang Iran tu hai huong nam-bac nham tranh Iran nga theo phe truc du truoc đo Iran tuyen bo trung lap. Cuoc tan cong mot phan la đe bao ve tuyen đuong sat tu Iran qua Azerbaijan, mot tuyen đuong tiep te quan trong cua đong minh.
Sau the chien II, do su phat trien manh me cua phong trao giai phong dan toc, cac nuoc thuoc đia dan gianh lai đoc lap. Anh Quoc đua van đe lanh tho thuoc đia tai Trung Đong van đe nay đua cho Lien hop quoc. Sau khi Israel tuyen bo lap quoc, Hoa Ky  tro thanh quoc gia đau tien cong nhan Israel. Tuy nhien nha nuoc non tre Israel lai phai đoi mat voi cuoc xam lang tue nhieu phia cua khoi A Rap đuoc ho tro boi LIen Xo va cac nuoc Warszawa. Mac du ap đao ve quan so, khi tai, trang thiet bi va đuoc che đo Lien Xo hau thuan, song trong ca 3 lan chien tranh A Rap-Israel (1948, 1967, 1973) va khung hoang Suez (1956)  thi lien quan A Rap reu ra đeu đa bi Israel đanh bai. Chien thang cua Israel truoc nhung đoi thu lon hon đa đuoc coi nhu chien thang cua chang David nho be truoc ga khong lo Goliath. Ben canh đo chien thang ay cung cham dut muu đo thon tinh Israel cua cac quoc gia lang gieng, buoc cac nuoc nay phai ki hiep đinh hoa binh vao nam 1979 (Ai Cap), 1994 (Jordan). Ngoai ra chien thang cua Israel cung khang đinh vai tro cua Hoa Ky voi cac nuoc thuoc đia trong phong trao giai phong dan toc sau the chien 2, đong thoi pha tan am muu xam lang thuc dan moi cua Lien Xo va khoi phia đong.


= Mot nhieu mot it =


 Mot nhieu: tai nguyen dau tho  Trung Đong la khu vuc co tru luong dau tho lon nhat, san xuat va van chuyen dau tho nhieu nhat tren the gioi, dau tho Trung Đong chu yeu phan bo o vinh Ba Tu va khu vuc ven sat bo bien. Boi vi luong tieu thu dau tho cua ban than rat it, hon 90% dau tho do Trung Đong san xuat dung tau cho dau tu cua cang ven bo vinh Ba Tu van chuyen đen cac nuoc va khu vuc nhu Tay Au, Hoa Ky, Nhat Ban va Trung Quoc, la khu vuc xuat khau dau tho nhieu nhat tren the gioi, nhat cu nhat đong đeu co anh huong tren toan cuc ve su phat trien kinh te the gioi.
Cac nuoc san xuat dau tho chu yeu o Trung Đong co Arabia Saudi, Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat, Iran, Iraq,... trong đo Arabia Saudi, Kuwait va Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat dua vao xuat khau dau tho đa gianh đuoc thu nhap kinh te kha quan, tro thanh nuoc giau co. Nhung boi vi dau tho khai thac it thi khong đu ban, cho nen nhung nuoc san xuat dau tho nay, đeu đang suy xet ki cang van đe loi thoat kinh te cua nuoc minh sau khi tai nguyen dau tho khai thac het. Nong nghiep cua ho chu yeu la nganh chan nuoi, san xuat rat nhieu cay cha la.
Tru luong dau tho o khu vuc Trung Đong chiem đen 61,5% tru luong su dung đa kiem chung toan the gioi, tong luong la 742 ti thung (chung 100,2 ti tan). Trong đo, Arabia Saudi la nuoc co tru luong dau tho lon nhat Trung Đong, xep thu hai the gioi, tru luong dau tho đa kiem chung la 262,6 ti thung, chiem 17,85% tru luong dau tho toan cau.
Kuwait o Trung Đong la mot trong nhung nuoc san xuat dau tho chu yeu tren the gioi, dien tich chung 17,8 ngan kilomet vuong, nhan khau hon 4,4 trieu nguoi. Phan lon khu vuc la sa mac, song va ho khong co nuoc quanh nam, thieu nuoc ngot, nuoc uong chu yeu dua vao ngot hoa nuoc bien va nuoc duoi đat. Bo phan trong yeu trong mau dich quoc te cua no la xuat khau dau tho va nhap khau nuoc ngot cung thiet bi co lien quan voi che tao nuoc ngot.


 Mot it: tai nguyen nuoc  Tai nguyen nuoc o Trung Đong thieu thon cuc đo, hinh thanh đoi lap ro rang voi phong phu tai nguyen dau tho. Khi hau Trung Đong kho han, thieu hiem dong song, va khu vuc sa mac dien tich rong lon khong co dong song. Thieu thon tai nguyen nuoc anh huong nghiem trong đoi song va san xuat cua nguoi dan Trung Đong. Đi cung gia tang nhan khau va phat trien kinh te, viec tung thieu tai nguyen nuoc o Trung Đong ngay cang nghiem trong. Mau thuan ve phuong dien phan phoi tai nguyen nuoc o song va ho, cung la mot trong nhung nguyen nhan hinh thanh cuc the cang thang o Trung Đong.
Ket qua: chien tranh trong nhieu nam khien cho cac nuoc khu vuc Trung Đong roi vao khung hoang, moi nguoi tu cam thay đat nuoc minh nguy hiem bat an, dan đen khu vuc nay roi vao trang thai chay đua quan bi tham chi chay đua hat nhan. Đat nuoc mua vu khi, thuoc sung tu Hoa Ky, Lien Xo, Trung Quoc va phuong Tay nhieu nhat chinh la cac nuoc Trung Đong, bao gom Arabia Saudi, Cac Tieu vuong quoc A Rap Thong nhat, Ai Cap Iran,... Đieu nay o muc đo nhat đinh dan đen viec giam bot đau tu vao kinh te quoc gia va sinh ke nhan dan, đa lam tram trong them tinh trang ngheo kho cua mot so nuoc.


Kinh te Cac nen kinh te Trung Đong thay đoi trong pham vi rong tu rat ngheo (nhu Gaza va Yemen) đen cuc ky thinh vuong (nhu Qatar va UAE). Nhin chung, đen nam 2007, theo CIA World Factbook, tat ca cac quoc gia Trung Đong van duy tri toc đo tang truong duong.
Theo co so du lieu ve chi so phat trien the gioi cua Ngan hang The gioi cong bo ngay 01 thang 7 nam 2009, 3 nen kinh te lon nhat Trung Đong nam 2008 la Tho Nhi Ky ($ 794.228.000.000), A Rap Xe Ut ($ 467.601.000.000) va Iran ($ 385.143.000.000) theo GDP danh nghia. Ve GDP danh nghia tren đau nguoi, cac quoc gia co hang cao nhat la Qatar ($93.204), UAE ($55.028), Kuwait ($45.920), Sip ($32.745) va Tho Nhi Ky ($19.850). Tho Nhi Ky ($ 1.028.897.000.000), Iran ($ 839.438.000.000) va A Rap Xe Ut ($ 589.531.000.000) la cac nen kinh te lon nhat tinh theo GDP-PPP. Neu tinh theo thu nhap dua tren (PPP), cac quoc gia co hang cao nhat la Qatar ($86.008), Kuwait ($39.915), UAE ($38.894), Bahrain ($34.662), Sip ($29.853) va Tho Nhi Ky ($31.605). Quoc gia xep hang thap nhat ve PPP la chinh quyen Palestinian va Bo Tay ($1.100).
Cau truc kinh te cua cac quoc gia Trung Đong khac biet ve hoan canh, trong khi mot so quoc gia nho vao xuat khau dau mo va cac san pham tu dau (nhu A Rap Xe Ut, UAE va Kuwait), cac quoc gia khac co cau truc kinh te đa dang hon (nhu Sip, Israel, Tho Nhi Ky va Ai Cap). Cac nganh cong nghiep cua Trung Đong bao gom dau mo va cac san pham tu dau, nong nghiep, vai soi, chan nuoi gia suc, sua, det, da, trang thiet bi tu ve, trang thiet bi phau thuat. Ngan hang cung la mot linh vuc quan trong trong cac nen kinh te đac biet la trong truong hop cua UAE va Bahrain.
Ngoai tru Sip, Tho Nhi Ky, Ai Cap, Libang va Israel, du lich la linh vuc tuong đoi kem phat trien cua nen kinh te, mot phan vi ban chat xa hoi bao thu trong khu vuc cung nhu bat on chinh tri o mot so vung cua Trung Đong. Tuy nhien, trong nhung nam gan đay, cac quoc gia nhu UAE, Bahrain, Jordan va đa bat đau thu hut so luong lon khach du lich vi cai thien co so du lich va thu gian cua chinh sach han che du lich lien quan đen.
That nghiep noi tieng cao o Trung Đong va Bac Phi, đac biet trong nhom co đo tuoi 15–29, chiem 30% tong dan so khu vuc. Ti le that nghiep cua khu vuc nam 2005 theo Lien đoan Lao đong the gioi la 13,2%, va trong nhom tre cao đen 25%, đen 37% o Maroc va 73% o Syria.


Cac vung Trung Đong Bai chinh: Cac vung Trung Đong

Cao nguyen Iran
Bien Đia Trung Hai - Sip
A Rap, xem Cac quoc gia Vung Vinh Ba Tu - A Rap Xe Ut, Kuwait, Qatar, Cac Tieu Vuong quoc A Rap Thong nhat, Oman, Yemen, Bahrain va Iraq
Mien Can Đong - Syria, Israel, Jordan, Liban, Bo tay va Dai Gaza, Ban đao Sinai cua Ai Cap


Xem them Tay Nam A
Can Đong
Cai noi loai nguoi
Đai Trung Đong
Hoi nghien cuu Trung Đong Bac My
Đong phuong hoc
ODAM
Danh sach cac quoc gia va vung lanh tho thuoc Trung Đong


Ghi chu Chu thich Lien ket ngoai Election Tracker-Monitors Democratic Conditions Around the World*Public Opinion about the Middle eastLuu tru ngay 5 thang 2 nam 2012 tai Wayback Machine
gomideast - Where in the world is the Middle east? Luu tru ngay 6 thang 2 nam 2018 tai Wayback Machine
Middle east Forum Luu tru ngay 27 thang 7 nam 2009 tai Wayback Machine
Ancient Near East.net - provides a comprehensive portal to the archaeology and ancient cultures of the Near / Middle east
Middle east Studies Association (MESA) of North America
University of Chicago Library - Middle east Department
Middle east Public Relations Association (MEPRA)
Middle east Resource Guide
Middle eastern Artists: Iranian Contemporary and young blood Art.
Middle east Institute
Middle east Watch


= Cac to chuc phi chinh phu hoat đong trong vung =
Ansar Burney Trust - To chuc phi chinh phu hoat đong ve cac van đe quyen con nguoi va buon nguoi o Trung Đong