Sao Thuy (tieng Anh: Mercury) hay Thuy Tinh (chu Han: 水星) la hanh tinh nho nhat va gan Mat Troi nhat trong tam hanh tinh thuoc he Mat Troi, voi chu ky quy đao bang khoang 88 ngay Trai Đat. Nhin tu Trai Đat, hanh tinh hien len voi chu ky giao hoi tren quy đao bang xap xi 116 ngay, va nhanh hon han nhung hanh tinh khac. Toc đo chuyen đong nhanh nay đa khien nguoi La Ma đat ten hanh tinh la Mercurius, vi than lien lac va đua tin mot cach nhanh chong. Trong than thoai Hy Lap ten cua vi than nay la Hermes (Ερμης). Ten tieng Viet cua hanh tinh nay dua theo ten do Trung Quoc đat, chon theo hanh thuy trong ngu hanh.
Do hanh tinh hau nhu khong co khi quyen đe giu lai nhiet luong, be mat Sao Thuy trai qua su bien đoi nhiet đo lon nhat trong so cac hanh tinh, thay đoi tu 100 K (−173 °C; −280 °F) vao ban đem toi 700 K (427 °C; 800 °F) vao ban ngay. Truc quay cua Sao Thuy co đo nghieng nho nhat trong he Mat Troi (khoang 1⁄30 đo), nhung hanh tinh lai co đo lech tam quy đao lon nhat. Tai vien điem quy đao, Sao Thuy o cach xa Mat Troi hon 1,5 lan khi so voi hanh tinh o can điem quy đao. Be mat hanh tinh co rat nhieu ho va cham nhin trong giong nhu be mat cua Mat Trang, va hanh tinh khong con hoat đong đia chat trong hang ty nam truoc.
Tren Sao Thuy khong co su bien đoi thoi tiet theo mua nhu o cac hanh tinh khac boi vi no khong co bau khi quyen đang ke. Hanh tinh bi khoa thuy trieu voi Mat Troi do đo no quay tren quy đao rat khac so voi cac hanh tinh khac. Khi lay cac ngoi sao co đinh lam điem moc, no tu quay đuoc chinh xac ba vong trong hai chu ky quy đao quanh Mat Troi . Khi nhin tu Mat Troi, trong he quy chieu quay cung voi chuyen đong quy đao, hanh tinh hien len chi quay quanh truc nua vong trong 1 "nam" Sao Thuy. Do vay neu co nguoi đung tren Sao Thuy ho chi nhan thay 1 ngay trong 2 nam.
Boi vi quy đao Sao Thuy nam ben trong quy đao Trai Đat (va cua Sao Kim), khi nhin tu Trai Đat hanh tinh co luc hien len vao buoi sang hoac vao buoi toi, nhung khong bao gio co the nhin thay luc nua đem. Tuong tu nhu Sao Kim va Mat Trang, hanh tinh cung co cac pha quan sat khi no di chuyen tren quy đao. Sao Thuy khong co mot ve tinh tu nhien nao. Đo sang bieu kien cua Sao Thuy thay đoi tu −2,0 đen 5,5; nhung vi qua gan Mat Troi nen neu quan sat hanh tinh nay qua kinh vien vong rat kho khan va it khi thuc hien đuoc.
Hai phi thuyen đa ghe tham sao Thuy: Mariner 10 bay vao nam 1974 va 1975; va MESSENGER, đuoc phong len vao nam 2004, đa quay quanh sao Thuy hon 4.000 lan trong vong bon nam truoc khi can kiet nguon nhien lieu va roi vao be mat hanh tinh nay vao ngay 30 thang 4 nam 2015. Tau vu tru BepiColombo lap ke hoach bay đen Sao Thuy vao nam 2025.


Di thuong quay va he qua Sao Thuy quay quanh truc cua no đuoc ba vong trong hai chu ky quy đao quanh Mat Troi, khi lay cac ngoi sao co đinh lam he quy chieu. Neu nhin tu Mat Troi, trong he quy chieu quay theo quy đao chuyen đong, Sao Thuy chi quay đuoc 1 vong trong 2 chu ky quy đao cua hanh tinh. Ti so chinh xac nay la do anh huong cua hien tuong khoa thuy trieu. Con neu mot nguoi đung tren Sao Thuy, ho se chi thay Mat Troi di chuyen 1 lan tren nen troi, hay chi co 1 "ngay" trong 2 "nam" Sao Thuy.
Mot "nam" troi qua moi "đem" cua Sao Thuy, trong khi Mat Troi o ben duoi chan troi, do đo nhiet đo be mat xuong rat thap. Trong thoi gian mot nam cua ban "ngay", Mat Troi di chuyen rat cham tren bau troi tu chan troi phia đong sang chan troi phia tay, trong khi hanh tinh đa hoan thanh mot vong quy đao quanh Mat Troi, đi qua ca điem can nhat va điem vien nhat. Tai điem can nhat, cuong đo anh sang chieu len be mat hanh tinh cao gap hai lan khi no o điem vien nhat. Co nhung điem tren be mat bi Mat Troi chieu sang lien tuc trong ca "ngay" khi no o điem can nhat. Nhung noi nay do vay tro nen rat nong. Nhung noi ma Mat Troi o tren cao bau troi trong thoi gian hanh tinh o điem vien nhat co nhiet đo thap hon so voi luc can nhat.
Su chenh lech nhiet đo luc can nhat va vien nhat con tang theo su bien đoi cua toc đo chuyen đong bieu kien Mat Troi tren bau troi cua Sao Thuy. Cang gan điem can nhat, Sao Thuy co van toc quy đao cao hon khi no tien đen điem vien nhat. (Xem o đay.) Gan điem can nhat, van toc goc quy đao Sao Thuy tang đang ke gan bang van toc goc tu quay quanh truc, tinh theo nhung ngoi sao co đinh o xa. Trong luc nay, neu nhin tu Mat Troi, chung ta se chi thay đuoc mot mat ban cau Sao Thuy luon huong ve phia Mat Troi, giong nhu mot ban cau Mat Trang luon huong ve Trai Đat. Qua trinh mot ban cau huong ve Mat Troi trong thoi gian lau lam tang cuong buc xa Mat Troi chieu len ban cau nay trong thoi điem Sao Thuy o gan điem can nhat. Qua trinh nguoc lai xay ra khi hanh tinh o gan điem vien nhat, khi Mat Troi duong nhu di chuyen nhanh hon tren nen troi Sao Thuy.
O mot noi bat ky tren be mat hanh tinh, co mot chu ky bien đoi nhiet đo lap lai hang "ngay" tren Sao Thuy. Su bien đoi cua goc cao đo va toc đo bieu kien cua Mat Troi tren bau troi anh huong đen cuong đo chieu sang tai noi đo. Khi khoang cach tu Sao Thuy đen Mat Troi thay đoi, nhung noi khac nhau theo vi đo va kinh đo tren be mat trai qua su bien đoi nhiet đo khac nhau trong mot "ngay" Sao Thuy.


Cau truc ben trong Sao Thuy la mot trong 4 hanh tinh kieu Trai Đat trong he Mat Troi, va la hanh tinh cau tao bang đa giong Trai Đat. Đay la hanh tinh nho nhat trong he Mat Troi voi ban kinh tai xich đao la 2.439,7 km. Sao Thuy tham chi con nho hon cac ve tinh tu nhien lon nhat cua mot so hanh tinh trong he Mat Troi nhu Ganymede va Titan. Sao Thuy co thanh phan cau tao khoang 70% la kim loai va 30% silicat. Khoi luong rieng trung binh cua Sao Thuy la 5,427 g/cm³ cao thu 2 trong he Mat Troi, chi nho hon khoi luong rieng Trai Đat (5,515 g/cm³) mot chut. Neu bo qua hieu ung ap luc nen hap dan, cac vat lieu tren Sao Thuy co the đac hon voi khoi luong rieng khoang 5,3 g/cm³ so voi Trai Đat trong truong hop nay la 4,4 g/cm³.
Khoi luong rieng trung binh cua Sao Thuy co the su dung đe phong đoan cau truc chi tiet ben trong cua no. Trong khi khoi luong rieng lon cua Trai Đat do đong gop đang ke cua ap luc nen hap dan, đac biet tai loi, Sao Thuy co the tich nho hon va vung loi khong bi nen manh nhu cua Trai Đat. Do đo, vi hanh tinh co khoi luong rieng cao, loi cua no phai lon hon ve ty le kich thuoc va chua nhieu sat hon.

Cac nha đia chat hoc uoc tinh rang loi cua Sao Thuy chiem khoang 42% the tich cua no so voi cua Trai Đat bang 17%. Nghien cuu gan đay đe xuat rang Sao Thuy co loi nong chay.

 Ben ngoai loi la lop manti co be day tu 500–700 km bao gom chu yeu la silicat. Theo du lieu tu nhiem vu Mariner 10 va nhung quan sat tu Trai Đat, cac nha khoa hoc tinh đuoc lop vo Sao Thuy day 100–300 km. Mot cau truc an tuong tren be mat Sao Thuy la su ton tai cua nhieu day nui hep, keo dai hang tram km. Nguoi ta cho rang chung đuoc hinh thanh khi loi va lop manti cua Sao Thuy nguoi lai vao luc ma vo đa hoa ran.
Loi cua Sao Thuy chua nhieu sat hon bat ky hanh tinh nao khac trong he Mat Troi, va co nhieu gia thuyet đa đuoc đua ra đe ly giai cho viec nay. Gia thuyet đuoc chap nhan rong rai nhat cho rang Sao Thuy ban đau co ti le silicat-kim loai giong voi cac thien thach chondrit pho bien, đuoc cho la vat chat tao đa đac trung cua he Mat Troi, va co khoi luong gap khoang 2,25 lan khoi luong hien nay cua no. Trong lich su so khai cua he Mat Troi, Sao Thuy co the đa va cham voi mot vi hanh tinh co khoi luong bang 1/6 no va co đuong kinh hang tram km. Cu va cham co the đa cuon đi phan lon vat lieu nguyen thuy cua lop vo va manti, đe lai phan loi co the tich tuong đoi lon. Qua trinh tuong tu, cac nha khoa hoc hanh tinh goi la gia thiet vu va cham khong lo, nham đe xuat đe giai thich su hinh thanh Mat Trang cua Trai Đat.
Gia thuyet khac, co the Sao Thuy hinh thanh tu tinh van Mat Troi truoc khi nang luong phat ra tu Mat Troi đat đen su on đinh. Hanh tinh ban đau co the co khoi luong gap đoi hien nay, nhung do su thu nho the tich trong giai đoan sau khi hinh thanh Sao, nhiet đo gan Sao Thuy co the nam trong khoang 2.500 đen 3.500 K, va tham chi co the cao đen 10.000 K. Hau het đa tren be mat Sao Thuy co the đa boc hoi o nhiet đo đo, hinh thanh mot lop khi quyen chua "hoi đa", loai "hoi" nay sau đo bi gio Mat Troi thoi ra khoi hanh tinh.
Gia thiet thu ba cho rang tinh van Mat Troi gay ra su keo cac hat vat chat đang boi đap cho Sao Thuy, tuc la cac hat nhe hon thay vi boi đap ve Sao Thuy thi chung bi keo đi ra xa. Moi gia thiet du đoan thanh phan cau tao be mat khac nhau, va 2 nhiem vu tham do khong gian la MESSENGER va BepiColombo đa va se kiem tra cac gia thiet nay. MESSENGER đa phat hien ham luong luu huynh va kali tren be mat cao hon du đoan, đieu nay co the giai thich rang gia thiet vu va cham lon va su bay hon cua vo va manti đa khong xay ra vi kali va luu huynh se bi bien mat cung cac vat chat khac do chung khong the ton tai o nhiet đo cuc ky cao nhu vay. Nhung gi phat hien đuoc co ve phu hop voi gia thiet thu ba, tuy nhien viec phan tich du lieu sau hon nua la đieu can phai đuoc tien hanh.


Đia hinh be mat Be mat Sao Thuy co rat nhieu ho to nho va lom chom nhu be mat Mat Trang, bao gom cac đong bang va ho va cham lon, cho thay no đa trai qua mot thoi gian yen tinh đia chat trong hang ty nam. Nhung hieu biet ve đia chat Sao Thuy tung dua tren nhung quan sat bang kinh thien van tu mat đat va chuyen bay tham hiem cua tau Mariner nam 1975, va cac nha khoa hoc co hieu biet han che ve cac hanh tinh đat đa. Khi cac du lieu gui ve tu tau MESSENGER đuoc phan tich thi hieu biet cua chung ta dan đuoc tang len. Vi du nhu cac ho va cham bat thuong voi cac ranh toa tia đuoc phat hien ma cac nha khoa hoc goi no la "con nhen".
Cac đia hinh phan chieu la nhung khu vuc co đo phan xa khac biet đang ke, nhu quan sat đuoc tu kinh thien van. Sao Thuy so huu cac đia hinh giong nhu cac day nui xep nep, cac cao nguyen giong nhu Mat Trang, nui, đong bang, cac vach doc đung, va thung lung.
Lop manti cua Sao Thuy khong đong nhat ve mat hoa hoc, cho thay hanh tinh nay đa trai qua thoi điem đau cua phong thich mac ma trong lich su cua no. Su ket tinh cua cac khoang chat va su đao lon đoi luu dan đen lop vo phan ra nhieu lop, khong đong nhat voi nhung bien đoi lon ve thanh phan hoa hoc đa đuoc quan sat tren be mat hanh tinh. Lop vo Sao Thuy chua luong nho sat nhung lai co nhieu luu huynh, do tren hanh tinh co cac đieu kien hoa hoc ban đau co tinh khu manh hon so voi cac hanh tinh đat đa khac. Be mat chu yeu la enstatit va forsterit đai dien cho pyroxene va olivin ngheo sat, cung voi khoang vat plagioclase giau natri va cac khoang chat hon hop magie, canxi va sat sulphua. Cac vung it phan xa cua lop vo Sao Thuy lai co ham luong cacbon cao ma co the o dang than.
Ten cua cac dang đia hinh nay tren Sao Thuy đuoc đat theo nhieu nguon tai lieu khac nhau. Cac ten đat theo ten nguoi chi han che cho nhung nguoi đa qua đoi. Cac ho va cham, đuoc đat theo ten cac nghe si, hoa si, nhac si, va cac tac gia co đong gop noi bat trong linh vuc cua ho. Cac day nui đat theo ten cac nha khoa hoc co đong gop trong viec nghien cuu Sao Thuy. Ten cac cong trinh kien truc đat cho cac mien vong. Cac nui đuoc đat ten theo tu "hot" va cac đong bang mang ten than "Mercury" trong nhieu ngon ngu khac nhau. Cac vach doc đuoc đat ten theo cac con tau cua nhung đoan tham hiem khoa hoc. Ten goi cua cac đai quan sat kinh thien van vo tuyen đat cho cac thung lung.
Sao Thuy đa bi ban pha du doi boi cac sao choi va thien thach trong mot khoang thoi gian ngan sau khi no hinh thanh cach đay 4,6 ti nam, va trong mot giai đoan khac cach nay 3,8 ti nam truoc. Trong giai đoan ban pha thu hai, tren toan bo be mat hanh tinh xuat hien rat nhieu ho va cham viec nay dien ra cang thuan loi hon khi ma bau khi quyen cua hanh tinh qua mong đe co the lam giam su anh huong ban pha. Cung trong giai đoan nay co hoat đong nui lua tren Sao Thuy; cac bon trung nhu bon trung Caloris bi macma lap đay, tao nen cac đong bang phang tuong tu nhu cac "bien" (Lunar mare) tren Mat Trang.
Du lieu thu đuoc tu tau MESSENGER bay qua hanh tinh thang 10 nam 2008 giup cho cac nha nghien cuu đanh gia ro hon ve muc đo xao tron tu nhien tren be mat Sao Thuy. Be mat cua Sao Thuy la khong đong nhat bang be mat Sao Hoa hoac Mat Trang, ca hai đeu co đia hinh trai dai đang ke, tuong tu nhu "bien" va cao nguyen.


= Ho va bon đia va cham =

Cac ho va cham tren Sao Thuy co đuong kinh tu nhung hoc nho cho đen nhung ho nhieu vanh rong hang tram kilomet. Chung đeu o trang thai bi "phong hoa" dan, tu nhung ho toa tia tuong đoi moi cho đen nhung ho ton tai tu lau chi con lai dau vet mo. Cac ho va cham tren Sao Thuy khac ro ret so voi ho va cham tren Mat Trang boi pham vi vat lieu bi ban ra nho hon sau nhung cu va cham cua thien thach, đay la he qua cua truong hap dan manh hon cua Sao Thuy so voi cua Mat Trang. Theo quy uoc cua IAU, nhung ho va cham moi phat hien phai đuoc đat ten theo nhung hoa si noi tieng tu hon 50 nam truoc, va đa qua đoi hon ba nam truoc ngay đat ten cho ho va cham tren Sao Thuy.
Ho va cham lon nhat la Bon đia Caloris co đuong kinh bang 1.550 km. Cu va cham tao ra long chao Caloris rat manh lam dung nham phun ra va đe lai mot bo vanh đong tam cao hon 2 km bao quanh ho va cham. Tai điem đoi cuc cua Bon đia Caloris la mot vung dien tich lon co đia hinh đoi ma cac nha khoa hoc goi la "Đia hinh Ky la" ("Weird Terrain"). Nguon goc hinh thanh vung nay co the la do song xung kich tu cu va cham tao ra Bon đia Caloris lan truyen tren khap hanh tinh, hoi tu tai điem đoi cuc cua no (nguoc 180 đo). Ket qua cua su hoi tu nen song xung kich lam đut gay be mat hanh tinh tai vung nay. Mot gia thuyet khac cho rang "Đia hinh Ky la" hinh thanh do su hoi tu cua vat lieu ban ra tu cu va cham manh nay.
Tren toan be mat Sao Thuy đa đuoc chup anh co khoang 46 long chao va cham. Long chao Tolstoj đuong kinh 400 km co nhieu bo vanh voi đac trung noi bat đo la vat lieu ban ra tu long chao nay keo dai toi 500 km tu bo vanh va trong long chao đa bi nhung vat lieu lap đay thanh đia hinh bang phang. Bon đia Beethoven co pham vi vat lieu ban ra tuong tu va co đuong kinh bo vanh 625 km. Giong nhu Mat Trang, be mat Sao Thuy cung chiu tac đong cua qua trinh phong hoa khong gian, bao gom gio Mat Troi va tac đong cua nhung thien thach nho.


= Đong bang =

Co hai vung đong bang khac nhau ve mat đia chat tren Sao Thuy. Nhung đong bang lien mieng nui lua / ho va cham la nhung đac điem co nhat tren be mat, truoc khi be mat hanh tinh bi ban pha boi cac thien thach. Nhung đong bang lien mieng nui lua duong nhu bi lam mo đi boi nhung ho va cham som hon truoc đo, va thuong chi co cac ho voi đuong kinh duoi 30 km. Nguoi ta van khong biet ro chung co nguon goc tu cac ho va cham hay la mieng nui lua.
Nhung đong bang tron phang la nhung vung rong lon co cao đo thap va hinh dang tuong tu "bien" tren Mat Trang. Đien hinh la, chung chiem đay mot vanh rong quanh Bon đia Caloris. Khong giong nhu bien tren Mat Trang, nhung đong bang tron phang tren Sao Thuy co suat phan chieu anh sang nhu cua nhung đong bang lien mieng nui lua co. Mac du thieu đi nhung đac điem cua su hoat đong nui lua, đia mao giong thuy cuc bo ung ho gia thuyet cho rang chung co nguon goc nui lua. Moi đong bang tron phang đeu hinh thanh sau Bon đia Caloris, boi vi chung co kha nhieu ho va cham nho so voi vung co vat lieu ban ra tu Bon đia. Nen cua Bon đia Caloris chua nhieu đia hinh phang phan biet ve mat đia chat, ngan cach boi nhung day đat cao va nhung khe nut gay xep thanh hinh đa giac. Cac nha khoa hoc khong biet ro la đia hinh nay do dung nham nui lua lap đay hay do vat lieu nong chay xuat hien tu cac vu thien thach roi xuong.
Mot đac điem khac thuong tren be mat Sao Thuy đo la su xuat hien cua nhieu vach nui cat qua cac đong bang. Khi loi hanh tinh lanh đi, lop vo cua no co lai va dan đen đia hinh be mat bi bien dang, sut xuong tao ra nhung vach đa nay. Nhung nep gap nay con xuat hien ben tren cac ho va cham hay o đong bang tron phang, va co le nhung nep gap / vach đa nay moi hinh thanh gan đay. Be mat Sao Thuy con chiu suc hut cua luc thuy trieu tu Mat Troi lam cho be mat nhu đuoc dang len giong nhu thuy trieu len xuong—luc thuy trieu cua Mat Troi tac đong len Sao Thuy lon gap 17 lan luc thuy trieu cua Mat Trang len Trai Đat.


= Nui lua =
Co bang chung ve cac luong mat vun nui lua tu cac vung nui lua thap, nam nghieng tren Sao Thuy. Co 51 mo vun nui lua đa đuoc chup anh, trong đo 90% trong so chung đuoc tim thay nam trong cac ho va cham. Mot nghien cuu ve trang thai suy thoai cua cac ho va cham co chua cac khoang chat manh vun nui lua cho thay rang hoat đong mat vun nui lua xay ra tren Sao Thuy trong mot khoang thoi gian dai.
Mot "vung trung khong vanh" nam ben trong bo tay nam cua long chao Caloris gom it nhat 9 ho va cham xep chong len nhau, moi ho va cham rieng biet co đuong kinh len đen 8 km. Do vay, no la mot he thong "nui lua kep". Cac đay cua mieng phun  nam thap hon bo mieng ho mot chut la 1 km va gan giong voi ho va cham đuoc cham tro boi cac vu phun trao hoac bien đoi do bi suy sup tao thanh cac khoang trong, hinh thanh boi su rut đi luong nham thach tro theo mot đuong dan. Cac nha khoa hoc khong the uoc tinh tuoi cua he thong nui lua kep nhung cac nha khoa hoc thong bao rang co the no toi mot ty nam tuoi.


Moi truong be mat va khi quyen Tai 0° vi bac va 0° kinh tay, nhiet đo be mat cua Sao Thuy dao đong tu 100 K (-173 °C) đen 700 K (427 °C) 
do su thieu vang bau khi quyen (khi quyen cuc ky mong) va gradient nhiet đo bien đoi manh giua xich đao va cac cuc. Vung đuoc Mat Troi chieu sang co nhiet đo gan 700 K tai điem can nhat sau đo giam xuong 550 K o điem vien nhat. 
O mat toi cua hanh tinh nay, nhiet đo trung binh la 110 K. 
Cuong đo buc xa Mat Troi tren be mat Sao Thuy nam trong khoang 4,59 đen 10,61 lan hang so Mat Troi (1.370 W•m−2).
Mac du nhiet đo ban ngay tren be mat Sao Thuy nhin chung cuc ky cao, nhung cac quan sat cho rang bang (nuoc) co ton tai tren Sao Thuy. Đay cua cac ho va cham sau o cac cuc chua bao gio tiep xuc truc tiep voi anh sang Mat Troi, va nhiet đo o đay duy tri duoi 102 K; rat thap so voi nhiet đo trung binh cua hanh tinh nay. Bang nuoc phan xa rat manh song radar, va cac quan sat tu kinh thien van Goldstone đuong kinh 70 m va VLA trong đau thap nien 1990 đa tiet lo rang co nhung "mien" phan xa rat manh song ra đa o gan cac cuc. Trong khi bang khong phai la nguyen nhan duy nhat gay ra su phan xa manh o cac vung nay, cac nha thien van hoc van tin rang đieu nay co kha nang xay ra rat cao.
Cac vung đong bang uoc luong chua khoang 1014–1015 kg bang, va co the bi phu boi mot lop regolith uc che su thang hoa cua chung. So sanh voi cac hanh tinh khac, cac lop bang o Nam Cuc tren Trai Đat co khoi luong khoang 4×1018 kg, va chom bang o cuc nam cua Sao Hoa chua khoang 1016 kg nuoc. Cac nha khoa hoc van chua biet ro nguon goc bang tren Sao Thuy, nhung hai nguon co the xay ra la tu su thoat hoi nuoc trong long hanh tinh hoac đen tu cac sao choi roi xuong Sao Thuy.
Voi khoi luong qua nho, Sao Thuy khong đu suc bao ton bau khi quyen cua no – cac nguyen tu trong bau khi quyen lien tuc bi mat vao trong khong gian vi suc hut cua trong luc qua yeu. Hanh tinh co mot "tang khi quyen ngoai" rat mong manh chua hiđro, heli, oxy, natri, canxi, kali va cac nguyen to khac. Vung ngoai quyen nay khong on đinh, cac nguyen tu lien tuc bi mat va bo sung tu nhieu nguon khac nhau. Cac nguyen tu hiđro va heli co the do gio Mat Troi mang đen, khuech tan vao tu quyen cua Sao Thuy truoc khi thoat tro lai vao khong gian. Phan ra phong xa cua cac nguyen to trong lop vo cua Sao Thuy la mot nguon khac cung cap luong heli, cung nhu natri va kali. MESSENGER đa phat hien mot ti le lon cac nguyen to canxi, heli, hydroxide, magie, oxy, kali, silic va natri. Hoi nuoc cung co mat, đuoc giai phong tu nhieu qua trinh ket hop nhu: sao choi va quet vao be mat, hinh thanh tu su ket hop cua hiđro tu gio Mat Troi va oxy tu trong đa, va thang hoa tu cac be bang bi chon vui vinh cuu trong cac ho va cham tai hai cuc toi. Viec phat hien ra mot luong lon nuoc lien quan đen cac ion nhu O+, OH-, va H3O+ (hydroni) la mot đieu rat ngac nhien đoi voi cac nha khoa hoc. Do so luong cac ion nay xuat hien trong moi truong khong gian quanh Sao Thuy, cac nha khoa hoc phong đoan rang cac phan tu nay co the đuoc thoi đi tu be mat hoac ngoai quyen boi gio Mat Troi.
Cac nha khoa hoc cung phat hien su ton tai cua natri, kali va canxi trong bau khi quyen hanh tinh vao thap nien 1980-1990, va ho cho đay la ket qua cua su boc hoi cac đa tren be mat khi cac tieu thien thach va cham vao Sao Thuy. Nam 2008, thiet bi tren tau MESSENGER phat hien ra nguyen to magie. Cac nghien cuu chi ra rang, su phat thai natri xuat hien o mot so khu vuc tuong ung voi cac cuc tu cua hanh tinh nay. Đieu nay co the la ket qua cua su tuong tac giua tu quyen va be mat cua Thuy Tinh.
Ngay 29 thang 11 nam 2012, NASA cong bo xac nhan rang tu cac hinh anh chup tu khong gian cua tau MESSENGER đa phat hien cac ho va cham o cuc bac co chua bang nuoc. Sean C. Solomon noi voi to The New York Times la luong bang tren Sao Thuy "đu đe bao phu Washington, D.C., trong mot lop bang day hai dam ruoi."


Tu truong va tu quyen Mac du co kich thuoc nho va van toc quay quanh truc cham, Sao Thuy co mot tu truong đang chu y va duong nhu phan bo tren toan bo hanh tinh nay. Theo nhung đo luong tu tau Mariner 10, tu truong cua no manh khoang 1,1% so voi tu truong Trai Đat. Đo manh cua tu truong tai xich đao Sao Thuy vao khoang 300 nT. Cung giong nhu Trai Đat, tu truong Sao Thuy cung co hai cuc. Chi khac la cac cuc tu cua Sao Thuy nam gan nhu thang hang voi truc quay cua hanh tinh nay. Cac đo đac tu Mariner 10 va MESSENGER cho thay rang đo manh va hinh dang tu truong la on đinh.
Co the tu truong nay đuoc tao ra theo mot phuong thuc cua hieu ung dyamo, theo cach tuong tu voi tu truong cua Trai Đat. Hieu ung dynamo co the la ket qua tu su tuan hoan cua phan loi long giau sat cua hanh tinh nay. Đac biet cac hieu ung thuy trieu manh gay ra boi quy đao lech tam lon cua Sao Thuy giu cho loi o trang thai long đe duy tri hieu ung dyamo.
Tu truong cua Sao Thuy đu manh đe lam chech huong gio mat troi xung quanh hanh tinh nay, tao ra tu quyen. Tu quyen cua hanh tinh mac du đu nho đe nam gon ben trong Trai Đat, nhung đu manh đe giu plasma gio mat troi. Đieu nay gop phan vao qua trinh phong hoa khong gian cua be mat Sao Thuy. Nhung quan sat do Mariner 10 thuc hien đa phat hien nhung dong plasma nang luong thap trong tu quyen phia mat toi cua hanh tinh nay. Nhung tieng no cua cac hat mang nang luong đa đuoc phat hien trong đuoi tu cua hanh tinh, am chi tu quyen co tinh đong luc cua Sao Thuy.
Trong thoi gian bay qua hanh tinh lan thu hai vao ngay 6 thang 10 nam 2008, MESSENGER phat hien ra tu truong cua Sao Thuy co the "ro ri". Tau vu tru đa gap phai cac con "xoay tu" – nhung bo xoan tu truong ket hop tu truong hanh tinh voi khong gian lien hanh tinh – co be rong len đen 800 km, tuong đuong 1/3 lan ban kinh cua hanh tinh nay. Cac 'xoay' nay hinh thanh khi cac truong tu mang theo boi gio Mat Troi gan ket voi tu truong cua Sao Thuy. Khi gio Mat Troi thoi qua tu truong Sao Thuy, cac truong tu gan ket nay đuoc mang đi cung voi no va xoan lai tao thanh cac cau truc giong nhu xoay. Nhung ong thong luong tu xoan nay, ve mat ky thuat đuoc goi la su kien truyen thong luong, tao ra cac cua so mo trong tam chan tu cua hanh tinh ma qua đo gio Mat Troi co the xam nhap vao va anh huong truc tiep đen be mat Sao Thuy.
Qua trinh lien ket cac tu truong cua hanh tinh va tu truong lien hanh tinh, đuoc goi la tai lien ket tu (magnetic reconnection), mot hien tuong pho bien trong khap vu tru. No xuat hien trong tu truong Trai Đat, o đay no cung tao ra cac xoan tu nhu the. Cac quan sat cua tau MESSENGER con cho thay toc đo tai ket noi nay tren Sao Thuy gap 10 lan so voi Trai Đat. Muc đo gan Mat Troi cua Sao Thuy chi đong gop khoang 1/3 vao toc đo ket noi theo quan sat cua MESSENGER.


Quy đao va su quay quanh truc Quy đao cua Sao Thuy la mot hinh elip rat hep, đo dai cua ban truc chinh la 70 trieu km trong khi ban truc nho chi co 46 trieu km. Van toc quy đao cua Sao Thuy rat cao vi anh huong trong luc cua Mat Troi. Sao Thuy quay mot vong chung quanh Mat Troi vao khoang 88 ngay (chinh xac hon la 87,969 ngay) – mot nam Sao Thuy, do đo, dai bang 88 ngay cua Trai Đat. Bieu đo ben canh minh hoa anh huong cua đo lech tam, va so sanh giua quy đao elip cua Sao Thuy voi quy đao tron co cung gia tri ban truc lon. Hanh tinh cang gan điem can nhat thi co van toc cang lon nhu tren hinh the hien vi tri Sao Thuy theo khoang thoi gian 5 ngay. Hinh ve ben cung the hien kich co cua cac hinh cau ty le voi đo lon cua luc hap dan tu Mat Troi, luc nay ti le nghich voi khoang cach đen tam Mat Troi. Su bien đoi trong khoang cach, ket hop voi cong huong tu quay-quy đao 3:2 cua van toc quay quanh truc hanh tinh, tao ra su bien đoi phuc tap cua nhiet đo be mat Sao Thuy. Su cong huong nay khien 1 "ngay" tren Sao Thuy bang chinh xac hai "nam" cua Sao Thuy, hay 176 ngay Trai Đat.
Mat phang quy đao cua Sao Thuy nghieng 7 đo so voi mat phang quy đao cua Trai Đat (mat phang hoang đao) - lon nhat trong so 8 hanh tinh đuoc biet đen trong he Mat Troi, nhu đuoc chi ra hinh ben (hai đoan quy đao mau vang va nau the hien quy đao Sao Thuy cat qua mat phang hoang đao). Do vay hien tuong đi qua cua Sao Thuy tren đia Mat Troi chi xuat hien khi hanh tinh nam gan giao điem cua mat phang quy đao Sao Thuy voi mat phang quy đao Trai Đat va o giua đuong noi Trai Đat va Mat Troi. Hien tuong nay xay ra trung binh sau khoang 7 nam Trai Đat.
Đo nghieng truc quay cua hanh tinh gan nhu bang 0, voi gia tri tot nhat đo đuoc bang 0,027 đo. Gia tri nay nho hon han so voi cua Sao Moc, la hanh tinh co đo nghieng truc quay nho thu hai voi gia tri 3,1 đo. Đieu nay co nghia la mot nguoi neu đung tren mot cuc cua Sao Thuy, tam cua Mat Troi khong bao gio moc cao hon 2,1 phut cung ben tren đuong chan troi.
O mot so điem cu the tren be mat Sao Thuy, mot so nguoi co the nhin thay Mat Troi moc mot nua đuong, sau đo no quay nguoc lai va lai moc tro lai, tat ca trong cung mot ngay Sao Thuy. Đieu nay la do truoc thoi gian xap xi bang 4 ngay Trai Đat khi hanh tinh chuan bi đen điem can nhat, van toc quy đao goc cua Sao Thuy bang van toc tu quay quanh truc cua hanh tinh do vay chuyen đong bieu kien cua Mat Troi mat đi; cang gan điem can nhat hon, van toc quy đao goc cua Sao Thuy vuot van toc goc tu quay. Tu đay, neu mot nguoi đung tren Sao Thuy, Mat Troi hien len nhu la chuyen đong theo huong nguoc lai. Bon ngay sau khi hanh tinh đi qua điem can nhat, chuyen đong bieu kien cua Mat Troi tro lai binh thuong.
Sao Thuy duy tri thoi điem giao hoi trong (tiep can gan voi Trai Đat) trung binh voi khoang thoi gian 116 ngay Trai Đat, nhung khoang thoi gian nay co the thay đoi tu 105 ngay đen 129 ngay do quy đao elip lech tam cua no. Sao Thuy co the cach Trai Đat mot khoang cach 77,3 trieu km, nhung se khong gan hon Trai Đat mot khoang 80 trieu km cho đen nam 28.622 sau Cong nguyen. Lan tiep can toi voi khoang cach 82,1 trieu km la vao nam 2679, va khoang cach 82 trieu km vao nam 4487. Chu ky hanh tinh chuyen đong nghich hanh bieu kien khi nhin tu Trai Đat co the thay đoi tu 8 đen 15 ngay trong khoang thoi gian moi lan giao hoi trong. Khoang thoi gian bien đoi lon nhu vay la do đo lech tam quy đao cua Sao Thuy. Ve co ban, Sao Thuy nam gan Mat Troi nhat, do đo khi lay moc thoi gian trung binh, Sao Thuy la hanh tinh gan Trai Đat nhat, va theo đo Sao Thuy la hanh tinh nam gan nhat voi bay hanh tinh con lai trong he Mat Troi.


= Cong huong Tu quay-quy đao =

Trong nhieu nam cac nha thien van nghi rang Sao Thuy bi khoa đong bo voi Mat Troi, no tu quay đuoc mot vong trong moi chu ky quy đao va luon luon huong mot ban cau ve phia Mat Troi, giong nhu mot ban cau cua Mat Trang luon huong ve phia Trai Đat. Quan trac bang radar nam 1965 chung minh rang hanh tinh co cong huong Tu quay-quy đao 3:2, hanh tinh quay quanh truc đuoc 3 vong trong 2 chu ky quay quanh Mat Troi; quy đao lech tam lon cua Sao Thuy giup cho qua trinh cong huong nay đuoc on đinh—o điem can nhat, khi luc thuy trieu cua Mat Troi la manh nhat, va Mat Troi gan nhu đung yen tren nen troi cua Sao Thuy.
Ly do ban đau ma cac nha thien van nghi rang hanh tinh bi khoa đong bo voi Mat Troi đo la, bat cu khi nao Sao Thuy o vi tri tot nhat cho quan sat tu mat đat, hanh tinh nay luon o cung mot điem trong cong huong 3:2, do vay luon xuat hien voi cung mot ban cau. Đieu nay la do, mot cach trung hop, chu ky tu quay cua Sao Thuy gan nhu bang chinh xac mot nua chu ky giao hoi khi quan sat tu Trai Đat. Do cong huong tu quay - quy đao 3:2, ngay Mat Troi (thoi gian giua hai lan Mat Troi o điem cao nhat tren bau troi) dai bang 176 ngay Trai Đat. Ngay theo sao (sidereal day, khoang thoi gian đe mot ngoi sao o xa xuat hien lai tai cung vi tri tren bau troi, hay chu ky tu quay) bang 58,7 ngay Trai Đat.
Cac mo phong tren may tinh cho thay, đo lech tam quy đao cua Sao Thuy bien đoi hon loan tu gia tri gan 0 (tron) đen gia tri hon 0,45 trong hang trieu nam do anh huong nhieu loan tu cac hanh tinh khac. Đo lech tam quy đao lon co the la nguyen nhan giai thich cong huong tu quay - quy đao 3:2 (so voi hien tuong khoa thuy trieu 1:1), do trang thai nay thuong xuat hien o nhung vat the co đo lech tam quy đao lon. Mo phong cung cho ket qua trong tuong lai do anh huong hap dan cua Sao Moc lam tang đo dai khoang cach cua điem can nhat tren quy đao Sao Thuy va co 1% kha nang hanh tinh nay se va cham voi Sao Kim trong khoang 5 ty nam nua.


= Su tien đong cua điem can nhat =
Nam 1859, nha toan hoc va thien van hoc nguoi Phap Urbain Le Verrier thong bao phat hien ra su tien đong rat cham cua điem can nhat quy đao Sao Thuy xung quanh Mat Troi ma khong the giai thich đay đu bang đinh luat van vat hap dan cua Newton va boi ly thuyet nhieu loan do anh huong cua cac hanh tinh khac. Ong neu ra mot so cach giai thich, bao gom ton tai mot hanh tinh chua đuoc phat hien (hoac co le mot vanh đai cac vat the nho) ton tai ben trong quy đao giua Mat Troi va Sao Thuy, đe tinh đen nhieu loan do "hanh tinh bi an" gay ra. Co nguoi thi đe xuat hien tuong tien đong điem can nhat la do Mat Troi khong phai la hinh cau ly tuong ma no hoi phinh ra tai xich đao. Do phat hien thanh cong Sao Hai Vuong dua tren nhung tinh toan nhieu loan quy đao cua Sao Thien Vuong khien nhieu nha thien van hoc tin rang ton tai mot hanh tinh chua kham pha o gan Mat Troi ma ho đat ten la "Vulcan", nhung ho khong bao gio tim thay no.
Su tien đong cua điem can nhat cua quy đao Sao Thuy bang 5600 giay cung (1,5556°) tren mot the ky, trong khi gia tri nay cua Trai Đat bang 574,10±0,65 giay cung tren mot the ky so voi he quy chieu thien cau chuan (ICFR). Co hoc Newton, tinh đen anh huong cua moi hanh tinh khac trong he Mat Troi, tinh ra gia tri tien đong bang 5557 giay cung (1,5436°) (lech 43") tren mot the ky. Nam 1915, ly thuyet tuong đoi tong quat cua Albert Einstein thanh cong khi giai thich hien tuong nay. Luc hap dan la he qua cua su uon cong khong thoi gian va ong tinh ra su tien đong cua điem can nhat Sao Thuy do anh huong cua đo cong khong thoi gian bang 42,98" tren mot the ky. Ket qua nay mang lai niem tin tuong sau sac cua Einstein rang cuoi cung ong đa tim ra dang đung cua phuong trinh truong cua thuyet tuong đoi rong. Tien đoan cua thuyet tuong đoi rong ve su tien đong cua điem can nhat cung đung cho cac hanh tinh khac: 8,62" tren mot the ky đoi voi Sao Kim, 3,84" cho Trai Đat, 1,35" cho Sao Hoa, va 10,05" cho tieu hanh tinh 1566 Icarus.


Quan sat Cap sao bieu kien cua Sao Thuy bien đoi tu −2,6 (sang hon ngoi sao sang nhat tren bau troi la Sirius) cho đen +5,7 (xap xi gioi han ly thuyet cho kha nang nhin đuoc bang mat thuong). Hanh tinh tro len sang nhat khi no đen gan Mat Troi. Chung ta rat kho quan sat Sao Thuy boi no luon gan Mat Troi, va thuong bi lu mo đi boi anh sang cua Mat Troi. Sao Thuy thuong co the quan sat bang ong nhom hay tham chi bang mat thuong va chi xuat hien trong thoi điem ngan trong luc chang vang.
Sao Thuy, giong nhu mot vai hanh tinh va nhung ngoi sao sang nhat, co the nhin thay trong nhung lan nhat thuc toan phan.
Giong nhu Mat Trang va Sao Kim, Sao Thuy cung trai qua cac pha khi nhin tu Trai Đat. No o pha "moi" tai vi tri giao hoi gan va pha "tron" tai vi tri giao hoi xa so voi Trai Đat. Nhung hanh tinh gan nhu khong the quan sat đuoc vi ca hai vi tri nay no đeu bi lu mo duoi anh sang Mat Troi.
Ve mat ky thuat, Sao Thuy sang nhat khi no o pha tron. Tuy khi nhin tu Trai Đat luc no o pha tron thi khoang cach giua hanh tinh va Trai Đat lai xa nhat tren quy đao nhung bu lai gan nhu ca ban cau Sao Thuy đuoc Mat Troi chieu sang do hieu ung xung đoi / giao hoi. Đieu nguoc lai đung cho Sao Kim, hanh tinh nay sang nhat khi no o pha luoi liem, boi vi khoang cach Sao Kim đen Trai Đat luc nay tro nen gan hon khi hanh tinh o pha truong huyen.
Nhung thuc te, thoi điem Sao Thuy sang nhat (pha tron) thi gioi thien van nghiep du lai khong the quan sat đuoc do no o rat gan Mat Troi tren bau troi. Thoi điem quan sat Sao Thuy tot nhat khi no o pha luoi liem hoac truong huyen, tuy luc nay no mo hon va can kinh thien van hoac ong nhom moi co the thay đuoc hinh anh cua pha Sao Thuy. Pha luoi liem đau tien va truong huyen cuoi cung cua hanh tinh xuat hien khi no co goc ly giac lon nhat tuong ung o phia đong va phia tay. O ca hai vi tri, khoang cach goc tu Sao Thuy đen Mat Troi thay đoi tu 17,9° khi no o điem can nhat đen 27,8° khi o điem vien nhat. Tai thoi điem co goc ly giac cuc đai o phia tay, Sao Thuy moc som nhat hon Mat Troi, va tai goc ly giac cuc đai o huong đong, no lan muon nhat sau Mat Troi.
Đung tren mat đat, tai nhung vi đo nhiet đoi va can nhiet đoi, co the quan sat Sao Thuy de hon so voi khi đung tai nhung vung co vi đo cao hon. Đieu nay la do anh huong cua hai hieu ung: (i) Mat Troi di chuyen len cao tren chan troi theo goc doc đung hon luc Mat Troi moc va lan xuong cung theo phuong nghieng hon, do vay khoang thoi gian luc chang vang ngan hon, va (ii) o nhung thoi điem thich hop trong nam, mat phang hoang đao cat chan troi o goc doc đung lon, co nghia la Sao Thuy o goc cao đo tuong đoi lon (len toi 28°) khi bau troi hoan toan toi. Nhung đieu kien nay co the ton tai, nhu sau khi Mat Troi lan luc Trai Đat gan Xuan phan, trong thang 3 hay 4 o khu vuc bac xich đao hay trong thang 9/10 o khu vuc nam xich đao. Nguoc lai, quan sat truoc khi Mat Troi moc thuan tien nhat luc Thu phan.
O vi đo o vung on đoi, co the quan sat Sao Thuy de hon khi đung o Nam ban cau Trai Đat so voi o Bac ban cau. Đieu nay la do goc ly giac cuc đai o phia tay Mat Troi xuat hien khi quan sat hanh tinh vao thoi điem đau mua thu o ban cau nam, trong khi goc ly giac cuc đai o phia đong xuat hien vao cuoi mua đong cung o ban cau nam. Trong ca hai truong hop, goc quan sat Sao Thuy hop voi mat phang hoang đao la lon nhat, cho phep hanh tinh moc vai gio truoc Mat Troi moc va lan vai gio sau khi Mat Troi lan trong moi truong hop tuong ung, tai vi đo on đoi o nam ban cau, nhu o Argentina, Chile va Nam Phi. Nguoc lai, tai nhung vung vi đo on đoi bac ban cau, Sao Thuy luon chi len cao vai đo so voi chan troi; do đo kho va chi co the quan sat đuoc trong thoi gian ngan. Khi quan sat hanh tinh nay can phai co kinh loc đe giam anh huong cua anh sang Mat Troi.
Neu quan sat qua cac kinh thien van mat đat thi chung ta chi quan sat đuoc Sao Thuy o phan ban cau sang va chi thu đuoc chi tiet be mat gioi han. Tau khong gian đau tien trong so hai tau tu truoc đen nay (2013) tham do Sao Thuy đo la tau Mariner 10, no gui ve hinh anh cua 45% dien tich be mat hanh tinh trong hai nam 1974 va 1975. Tau thu hai MESSENGER, sau ba lan bay qua Sao Thuy trong cac nam 2008 toi 2009, no đi vao quy đao cuc quay quanh Sao Thuy vao ngay 17 thang 3 nam 2011, va gui ve du lieu gan nhu toan bo be mat hanh tinh va nhung du lieu can thiet khac.
Kinh vien vong khong gian Hubble khong phai luc nao cung quan sat đuoc Sao Thuy, do nhung thu tuc can thiet đe bao ve thiet bi camera khi huong truc tiep ve phia gan Mat Troi.


Lich su quan sat = Thoi co đai =

Chung tich som nhat ghi lai nhung quan sat Sao Thuy la tu bang MUL.APIN cua nguoi Babylon thu thap. Nhung quan sat nay do cac nha thien van co đai Assyria thuc hien o the ky XIV TCN. Ky hieu hinh cai nem tren bang Mul.Apin cua Sao Thuy đuoc chuyen tu thanh Udu.Idim.Gu\u4.Ud ("hanh tinh nhay mua"). Nhung ghi chep cua nguoi Babylon ve Sao Thuy co tu the ky I TCN. Nguoi Babylon goi ten hanh tinh la "Nabu" theo ten cua vi than thong điep trong than thoai cua ho.
Thoi đai Hesiodos cua Hy Lap co đai goi hanh tinh nay la Στιλβων (Stilbon), co nghia "su lap lanh", va Ερμαων (Hermaon). Sau đo nguoi Hy Lap goi hanh tinh la Apollo khi hanh tinh xuat hien vao sang som, va Hermes khi no xuat hien vao buoi toi. Khoang the ky IV TCN, cac nha thien van Hy Lap nhan ra hai thien the nay la cung mot hanh tinh, va Hermes (Ερμης: Ermis), la ten goi cua Sao Thuy trong tieng Hy Lap hien đai. Ten goi cua hanh tinh trong van minh La Ma la, Mercury (Latin Mercurius), vi than tuong đuong voi than Hermes cua nguoi Hy Lap, do boi hanh tinh di chuyen nhanh hon bat ky hanh tinh nao đuoc biet toi trong the gioi co đai. Ky hieu thien van cua Sao Thuy la phien ban cach đieu hoa "thuong truong" cua than Hermes.
Nha thien van Ai Cap - La Ma Claudius Ptolemaeus tung viet ve kha nang hanh tinh đi qua đia Mat Troi trong tac pham Gia thuyet hanh tinh cua ong. Ong neu ra khong the quan sat thay Sao Thuy đi qua Mat Troi boi vi hanh tinh nay qua nho hoac su kien đi qua rat hiem khi xay ra.
Nguoi Trung Quoc co đai goi hanh tinh nay la 辰星, "Than Tinh", va no tuong ung voi nguyen to Thuy trong Ngu Hanh. Trong tieng Trung Quoc, Han Quoc, Nhat Ban va tieng Viet hien đai goi hanh tinh nay la "Thuy Tinh", Sao Thuy (水星), dua tren Ngu Hanh. Than thoai Hindu su dung ten than "Budha" cho Sao Thuy va vi than nay cai quan ngay thu Tu. Than Odin trong than thoai German đi kem voi Sao Thuy va ngay thu Tu. Van minh Maya su dung bieu tuong con Cu (hoac bon con Cu; hai cho buoi sang va hai cho buoi chieu), phuc vu viec truyen tin trong the gioi đia nguc, cho Sao Thuy.
Nguoi co đai đat thu Tu trong tuan tuong ung voi Sao Thuy va trong nhieu ngon ngu Latin ngay nay, vi du mercredi trong tieng Phap, miercoles trong tieng Tay Ban Nha, hoac miercuri trong tieng Rumani van mang tu goc Latin cua Sao Thuy. Ten goi cac bay ngay trong tuan trong the gioi hien đai đeu tuong ung voi moi mot hanh tinh biet đen tu thoi co đai, cung voi Mat Troi cho chu Nhat.
Trong thien van hoc Hoi giao, nha thien van Abu Ishaq Ibrahim al-Zarqali o Al-Andalus vao the ky XI mieu ta quy đao cua Sao Thuy co hinh oval thay vi hinh tron, nhu hinh qua trung, mac du phat hien nay khong anh huong đen ly thuyet cua ong ve cac tinh toan thien van hoc. Trong the ky XII, Ibn Bajjah quan sat thay "hai hanh tinh giong nhu cham đen tren đia Mat Troi," ma sau đo vao the ky XIII nha thien van Qotb al-Din Shirazi o đai quan sat Maragheh mieu ta đo la su đi qua Mat Troi cua Sao Thuy hoac cua Sao Kim. (Hoac co the đay la nhung vet đen Mat Troi ma toi tan thoi Phuc Hung moi nhan ra.)
Nha thien van An Đo Nilakantha Somayaji cua truong phai Kerala trong the ky XV phat trien mo hinh he hanh tinh trong đo Sao Thuy quay quanh Mat Troi, va Mat Troi lai quay quanh Trai Đat; mot mo hinh tuong tu nhu cua Tycho Brahe đe xuat vao cuoi the ky XVI.


= Nghien cuu qua kinh thien van tren mat đat =

Quan sat bau troi bang kinh thien van đau tien do Galileo Galilei thuc hien va ong cung la nguoi đau tien quan sat Sao Thuy vao thap nien 1610. Mac du ong đa nhan ra cac pha tren Sao Kim luc đo, nhung kinh thien van cua ong khong đu manh đe nhan ra hien tuong nay tren Sao Thuy. Nam 1631 Pierre Gassendi la nguoi đau tien dung kinh thien van quan sat hien tuong đi qua đia Mat Troi cua hanh tinh do Johannes Kepler tien đoan. Nam 1639 Giovanni Battista Zupi phat hien ra Sao Thuy cung trai qua cac pha giong nhu pha Mat Trang va Sao Kim. Nhung quan sat nay cung co them bang chung Sao Thuy quay quanh Mat Troi.
Mot hien tuong hiem gap trong thien van đo la mot hanh tinh che khuat mot hanh tinh khac khi nhin tu Trai Đat. Sao Thuy va Sao Kim che khuat lan nhau cach thoi điem vai the ky, va su kien nay xay ra vao ngay 28 thang 3 nam 1737, la mot su kien duy nhat trong lich su cho đen nay đuoc quan sat boi nha thien van John Bevis o Đai quan sat Hoang gia Greenwich. Lan Sao Kim che khuat Sao Thuy tiep theo xay ra vao ngay 3 thang 12 nam 2133.
Nhung kho khan trong quan sat Sao Thuy cung lam cho hanh tinh nay it đuoc nghien cuu so voi cac hanh tinh khac. Nam 1800 Johann Schroter co gang quan sat chi tiet be mat Thuy Tinh, va tuyen bo đa nhin thay mot ngon nui cao 20 km tren hanh tinh. Friedrich Bessel su dung nhung ban đo ve be mat cua Schroter va uoc luong sai chu ky tu quay cua no bang 24 gio va đo nghieng truc quay bang 70°. Trong thap nien 1880, Giovanni Schiaparelli ve ban đo chinh xac hon, va ong cho rang chu ky tu quay cua Sao Thuy bang 88 ngay, bang voi chu ky quy đao cua no, hay hanh tinh bi khoa thuy trieu. Hien tuong nay con đuoc biet đen la su quay đong bo giong nhu truong hop Mat Trang cua Trai Đat. Nha thien van Eugenios Antoniadi tiep tuc no luc ve ban đo chi tiet hanh tinh, va ong xuat ban mot cuon sach nam 1934 voi nhung ban đo va ket qua quan sat do ong thuc hien. Nhieu đac điem tren Sao Thuy, đac biet la nhung vung co suat phan chieu manh, đa đuoc Antoniadi đat ten trong cac ban đo cua ong.
Thang 6 nam 1962, cac nha khoa hoc Lien Xo tai Vien Ky thuat vo tuyen va đien tu thuoc Vien Han lam Khoa hoc Lien Xo do Vladimir Kotelnikov lanh đao la nhom đau tien phat tin hieu ra đa va thu tin hieu phan xa tu Sao Thuy, mo ra cach thuc moi trong nghien cuu hanh tinh nay. Ba nam sau, cac nha khoa hoc Hoa Ky Gordon Pettengill va R. Dyce su dung kinh thien van vo tuyen đuong kinh 300 met o Đai quan sat Arecibo tai Puerto Rico đo đuoc toc đo tu quay thuc cua hanh tinh bang xap xi 59 ngay. Cho đen thoi điem nay đa so cac nha thien van đeu đong y ve su quay đong bo cua Sao Thuy, va phat hien qua quan trac vo tuyen cua cac nha khoa hoc My la mot đieu ngac nhien đoi voi ho. Neu Sao Thuy bi khoa thuy trieu, ban cau toi cua no phai cuc lanh, nhung cac đo luong qua buc xa vo tuyen cho thay ban cau nay nong hon rat nhieu nhu du tinh. Cac nha thien van hoc phai mien cuong tu bo ly thuyet ve su quay đong bo va đe xuat ra mot co che khac đe giai thich; nhu su phan bo lai gio Mat Troi tren hanh tinh co the giai thich tai sao no lai co nhiet đo cao o ban cau toi.
Nha thien van hoc Italia Giuseppe Colombo nhan thay chu ky tu quay bang 2/3 chu ky quy đao Sao Thuy, va đe xuat chu ky quy đao va chu ky tu quay cua hanh tinh bi khoa theo ty so 3:2 hon la ty so cong huong 1:1 thuong gap. Data from Mariner 10 subsequently confirmed this view. Va nhu vay cac ban đo cua Schiaparelli va Antoniadi la thieu chinh xac. Qua vay, ho đa nhin thay cung mot đac điem be mat trong moi giay tren quy đao va ghi lai chung nhu la mot đac điem khac. Mat khac toc đo tu quay cua Sao Thuy thuc te lai rat cham, va ban cau đuoc chieu sang cham thay đoi cung nhu đo manh cua anh sang Mat Troi lam cho nhung quan sat tro nen kem tin cay.
Nhung quan sat bang kinh thien van quang hoc khong mang lai nhieu thong tin moi ve Sao Thuy, nhung sau đo cac nha thien van phat minh ra ky thuat quan sat vo tuyen ap dung phuong phap giao thoa tai buoc song vi ba, cho phep loai bo anh huong cua anh sang Mat Troi. Qua phep đo giao thoa vo tuyen, ho thu đuoc nhung đac trung vat ly va hoa hoc tren be mat cung nhu o đo sau duoi vai met cua Sao Thuy. Cho đen tan khi cac tau khong gian tien hanh tham do Sao Thuy, nhieu tinh chat co ban cua hanh tinh van chua bi tiet lo. Nhung tien bo ve cong nghe quang hoc gan đay đa nang cao kha nang quan sat tu mat đat. Nam 2000, nhung quan sat thuc hien boi kinh thien van 1,5 met o Đai quan sat nui Wilson may man phat hien them mot so đac điem be mat ma truoc đo khong đuoc tau Mariner 10 phat hien. Cac anh chup sau đo chi ra ton tai mot bon đia va cham khong lo hai bo vanh lon hon ca Bon đia Caloris trong ban cau ma Mariner 10 khong chup anh. No đuoc đat ten khong chinh thuc la Bon đia Skinakas.
Kinh thien van vo tuyen Arecibo cung đa thuc hien ve ban đo be mat va quan sat cac hanh tinh khac, voi đo phan giai 5 km, bao gom nhung khoi bang trong bong toi o vung cuc ma co the la bang nuoc.


= Tham do khong gian =
Nghien cuu Sao Thuy bang quan sat kinh thien van mat đat gap phai nhung kho khan ve mat ky thuat, do quy đao hanh tinh gan voi Mat Troi nen no luon bi anh sang lam lu mo. Mot tau khong gian phong len tu Trai Đat phai hanh trinh hon 91 trieu kilomet vao vung anh huong hap dan cua Mat Troi. Sao Thuy co toc đo tren quy đao bang 48 km/s, trong khi cua Trai Đat xap xi 30 km/s. Do vay tau khong gian phai thuc hien su thay đoi lon trong van toc (delta-v) nham đi vao quy đao chuyen dich Hohmann nam gan Sao Thuy, so voi van toc delta-v can thiet cho nhung phi vu đen cac hanh tinh khac.
The nang cua vat the trong truong hap dan Mat Troi tro thanh đong nang cua no; đoi hoi su thay đoi lon hon trong delta-v nham đua tau khong gian quay quanh no hon la chi bay luot qua. Đe co the đi vao quy đao quanh Sao Thuy cac tau khong gian can phai mang theo luong lon nhien lieu cho đong co ten lua. Cung khong the thuc hien hoat đong ham phanh trong khi quyen boi vi hanh tinh nay co khi quyen qua mong. Mot chuyen hanh trinh đen Sao Thuy đoi hoi nhieu nhien lieu ten lua hon so voi chi can thoat ra khoi he Mat Troi. Do đo, cho toi 2013 moi chi co hai tau khong gian tham do Sao Thuy. Cac nha khoa hoc cung đe xuat ra du an buom Mat Troi, mot tau su dung gio Mat Troi lam suc đay đe duy tri no tren cung quy đao cua Sao Thuy quanh Mat Troi.


 Mariner 10  Tau khong gian đau tien tham do Sao Thuy la tau Mariner 10 cua NASA (1974–75). Con tau đa loi dung hap dan cua Sao Kim đe đieu chinh van toc quy đao cho phep no co the tiep đen Sao Thuy, va no la con tau tham do đau tien su dung hieu ung "ho tro hap dan" va la phi vu đau tien cua NASA vieng tham nhieu hanh tinh khac nhau. Mariner 10 gui ve cac buc anh chup be mat Sao Thuy cho thay hanh tinh bi cay xoi boi nhieu ho va cham, va co mot so đac trung đia chat khac, nhu cac đoan đut gay hay troi sut do anh huong cua qua trinh nguoi lanh va co lai cua cau truc ben trong bao gom loi hanh tinh. That khong may, do đo lon cua chu ky quy đao cua Mariner 10, moi lan con tau bay qua hanh tinh thi no chi chup đuoc cung mot ban cau Sao Thuy. Va no khong gui them thong tin gi ve be mat cua ban cau ben kia, do vay cac nha khoa hoc chi lap đuoc 45% ban đo be mat Sao Thuy.
Mariner 10 co ba lan bay qua can hanh tinh, lan bay gan nhat no cach be mat Sao Thuy 327 km. O lan bay qua đau tien, cac thiet bi tren tau phat hien ra ton tai tu truong bao quanh hanh tinh, va gay ra su ngac nhien lon đoi voi cac nha khoa hoc hanh tinh—do lau nay ho nghi van toc tu quay cua Sao Thuy qua cham đu đe phat sinh ra hieu ung dynamo. Lan bay qua thu hai o khoang cach kha lon va chu yeu thuc hien viec chup anh be mat hanh tinh. O lan tiep can thu ba, no đa thu thap them đuoc du lieu ve tu truong. Du lieu cho thay tu truong hanh tinh tren toan cuc kha giong voi tu truong Trai Đat, nhung co cuong đo yeu hon va no lam lech gio Mat Troi thoi qua hanh tinh. Nguon goc tu truong hanh tinh van can phai nghien cuu va giai thich sau hon.
Ngay 24 thang 3 nam 1975, chi 8 ngay sau lan tiep can cuoi cung, tau Mariner 10 tieu thu het nhien lieu mang theo. Do khong con đieu khien kiem soat quy đao con tau đuoc, nhung nguoi giam sat con tau đa gui lenh ngung hoat đong cac thiet bi tren Mariner 10. Mariner 10 bay quanh Mat Troi va vuot qua quy đao Sao Thuy cu vai thang mot.


 MESSENGER  Phi vu thu hai cua NASA đen Sao Thuy, mang ten MESSENGER (tieng Anh: MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry, and Ranging), phong len ngay 3 thang 8 nam 2004, tu Can cu khong quan mui Hao Vong bang ten lua Boeing Delta 2. No thuc hien bay qua Trai Đat vao thang 8 nam 2005, va hai lan bay qua Sao Kim vao thang 10 nam 2006 va thang 6 nam 2007 đe hieu chinh quy đao cung nhu giam van toc bay cua tau đen van toc đu nho đe Sao Thuy co the bat giu MESSENGER. No cung phai thuc hien ba lan bay qua Sao Thuy, lan thu nhat vao ngay 14 thang 1 nam 2008, lan thu hai vao ngay 6 thang 10 nam 2008, va lan thu ba vao ngay 29 thang 9 nam 2009. Phan lon ban cau khong chup anh đuoc trong lan bay qua cua Mariner 10 đa đuoc chup hinh trong 3 lan bay qua. Con tau đi vao quy đao hinh elip quanh hanh tinh vao ngay 18 thang 3 nam 2011. Cac nha khoa hoc nhan đuoc buc anh đau tien chup tu quy đao vao ngay 29 thang 3 nam 2011. Con tau đa hoan thanh nhiem vu co ban 1 nam quan trac Sao Thuy, va đang thuc hien phi vu mo rong cho đen cuoi nam 2013. Ngoai quan trac va chup hinh Sao Thuy, MESSENGER cung thuc hien quan trac hoat đong cua Mat Troi nam 2012 thong qua cac thiet bi đo gio Mat Troi va tu ke.
Phi vu đuoc thiet ke đe thuc hien 6 nhiem vu co ban: nghien cuu tai sao Sao Thuy lai co khoi luong rieng trung binh cao, lich su đia chat, ban chat cua tu truong hanh tinh, cau truc loi, co ton tai bang o hai cuc hanh tinh khong, va tai sao no lai co bau khi quyen cuc ky mong. Đe thuc hien đuoc nhung đieu nay, con tau MESSENGER mang theo nhung thiet bi chup anh phan giai cao hon cua Mariner 10, mang theo cac pho ke nham xac đinh cac nguyen to co mat trong lop vo hanh tinh, va tu ke cung nhu cac thiet bi khac đe đo van toc cua cac hat tich đien. Nhung thay đoi nho trong van toc va đo lech quy đao cua con tau cho phep tinh ra đuoc chi tiet cau truc ben trong Sao Thuy. Lan thao dien cuoi cung cua MESSENGER la vao ngay 24 thang 4 nam 2015, va no bat đau đam sam vao be mat Sao Thuy vao luc 15:26 (theo gio EDT) ngay 30 thang 4 nam 2015, đe lai mot ho va cham co đuong kinh uoc toi 16 m.


 BepiColombo  Co quan vu tru chau Au (ESA) ket hop voi Co quan vu tru Nhat Ban (JAXA) đang trien khai thuc hien phi vu BepiColombo, du đinh se gui hai tau khong gian bay quay Sao Thuy: mot nham nghien cuu đia hinh be mat va mot đe nghien cuu tu quyen cua hanh tinh. Phong len vao ngay 20 thang 10 nam 2018, theo ke hoach hai tau se đi vao quy đao Sao Thuy nam 2025. Tau nghien cuu tu quyen se co quy đao elip det trong khi tau ve ban đo đia hinh se đi vao quy đao lech tam nho. Ca hai se hoat đong trong it nhat 1 nam. Tau ve ban đo se mang theo nhung pho ke tuong tu nhu cua tau MESSENGER, cho phep no chup hinh anh o nhieu buoc song khac nhau nhu hong ngoai, tu ngoai, tia X va tia gamma.


Trong van hoa Trong chiem tinh hoc phuong Tay, Sao Thuy la hanh tinh tri vi cung Song Tu va That Nu, hay anh huong ve mat chiem tinh hoc cua hanh tinh nay la lon nhat trong hai cung hoang đao nay.
Truoc khi co nhung quan sat hien đai, cac nha thien van lap ban đo Sao Thuy tren đo co mot đac điem Solitudo Hermae Trismegisti gan nhu la lon nhat tren ban đo Sao Thuy, chiem mot phan tu ban đo o goc đong nam.
Mercury, the Winged Messenger, la mot chuong nhac trong ban nhac giao huong The Planets cua Gustav Holst.
Ngoai ra ten cac hanh tinh con đuoc gan cho cac ngay trong tuan cua nguoi La Ma co đai.


Xem them Hanh tinh kieu Trai Đat
Tham do Sao Thuy


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Mercury (planet) tai Wikimedia Commons
(tieng Anh)

Sao Thuy tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)
Tap ban đo Sao Thuy cua NASA
Mercury nomenclature va map with feature names from the USGS planetary nomenclature page
MESSENGER Mission web site
Mercury QuickMap from MESSENGER web site
SolarViews.com—Mercury
Astronomy Cast - EP. 49: Mercury 13/8/2007
Geody Mercury World's search engine that supports NASA World Wind, Celestia, and other applications.
A Day On Mercury Luu tru ngay 16 thang 4 nam 2016 tai Wayback Machine flash animation ban luu
Mercury articles in Planetary Science Research Discoveries
'BepiColombo', ESA's Mercury Mission luu 7/7/2003
Bang so lieu Sao Thuy cua NASA
Cac buc anh do Mariner 10 chup
(tieng Viet)

Thuy Tinh tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Don đuong cho du an đua tau len sao Thuy B.H. (theo Cosmi) 30/3/2002, 03:22 GMT+7, VnExpress
Cuoc gap go lich su cua 5 hanh tinh: Sao Thuy, Sao Kim, Sao Hoa, Sao Moc va Sao Tho 24/4/2002, 10:15 GMT+7 B.H. (theo BBC)
NASA tro lai sao Thuy sau 30 nam B.H. (theo IOL) 17/7/2004 10:31 GMT+7
Tau tham do sao Thuy khoi hanh B.H. (theo BBC) 3/8/2004, 05:22 GMT+7, VnExpress
Giai ma bi an nhan Sao Thuy T. A (theo Discovery) 5/5/2007, 07:00 GMT+7 VnExpress
"Hanh tinh chet" tung la vac lua khong lo Viet Linh 30/10/2008, 15:43 GMT+7 VnExpress (theo Reuters)