Khu tu tri Tay Tang (tieng Tang: བད་རང་སྐྱང་ལྗངས་; Wylie: Bod-rang-skyong-ljongs, phien am: [pʰøː˩˧˨ ʐaŋ˩˧.coŋ˥˩ tɕoŋ˩˧˨]; tieng Trung gian the: 西藏自治区; tieng Trung phon the: 西藏自治區; binh am: Xizang Zizhiqu) la mot đon vi hanh chinh cap tinh cua Trung Quoc. Nam 2018, Tay Tang la đon vi hanh chinh đong thu ba muoi hai ve so dan, xep hang cuoi ve kinh te Trung Quoc voi 3 trieu dan, tuong đuong voi Bosna va Hercegovina va GDP danh nghia đat 147,9 ti NDT (22,3 ti USD) tuong ung voi Trinidad va Tobago. Tay Tang co chi so GDP đau nguoi đung thu hai muoi sau, đat 43.397 NDT (tuong ung 6.558 USD).
Khu tu tri Tay Tang bao trum phan nua Tay Tang. Khac voi cac khu tu tri khac o Trung Quoc noi ma sac toc đa so van la nguoi Han, o Khu tu tri Tay Tang sac toc đa so la nguoi Tang.


Lich su Nha Thanh chinh thuc sap nhap Tay Tang vao nam 1751. Sau khi nha Thanh sup đo, tu 1912 đen 1950, vung Tay Tang hien nay (bao gom U-Tsang va mien tay Kham) tach ra cat cu, do chinh phu Tay Tang ma đung đau la Đat-lai Lat-ma quan ly. Cac noi khac cua khu vuc dan toc - ngon ngu Tay Tang (phia đong Kham va Amdo) khong nam duoi quyen kiem soat cua chinh quyen Tay Tang tu giua the ky XIX.; va ngay nay đuoc phan thuoc cac tinh Thanh Hai, Cam Tuc, Tu Xuyen va Van Nam.
Nam 1950, Quan Giai phong Nhan dan Trung Quoc tuyen bo se khoi phuc chu quyen cua Trung Quoc tai Tay Tang. Ho tien vao khu vuc Chamdo cua Tay Tang va gap phai su khang cu rat nho. Nam 1951, đai dien Tay Tang duoi suc ep cua quan đoi Trung Quoc đa ky mot Hiep uoc 17 điem, theo đo xac nhan chu quyen cua Trung Quoc tai Tay Tang. Hiep uoc đuoc phe chuan tai Lhasa it thang sau đo.
Mac du hiep uoc 17 điem đam bao duy tri mot chinh quyen tu tri do Đat Lai Lat Ma đung đau, mot "Uy ban Soan thao ve Khu tu tri Tay Tang" đuoc tao ra nam 1955 đe xuc tien thanh lap mot he thong song song ve hanh chinh theo đuong loi cong san duoi mo hinh Xo viet: tuc le ngam đuoc quy đinh rang Chu tich Khu tu tri Tay Tang la mot nguoi thuoc dan toc Tang con bi thu Đang uy se la nguoi thuoc cac dan toc khac, thuong la nguoi Han. Trong đo, đang chu y la Ho Cam Đao, ong đa giu chuc vu bi thu trong thap nien 1980. Đat Lai Lat Ma luu vong sang An Đo nam 1959 va tu bo hiep uoc 17 điem. Khu tu tri Tay Tang đuoc thanh lap nam 1965, va tu đo Tay Tang tro thanh mot đon vi hanh chinh ngang voi cap tinh tai Trung Quoc.


Đia ly Khu tu tri Tay Tang nam tren cao nguyen Tay Tang, khu vuc cao nguyen cao nhat tren trai đat. Tai mien bac Tay Tang đo cao trung binh len toi 4572 m (15000 ft). Đinh Everest nam tren bien gioi giua Tay Tang va Nepal.
Cac khu vuc Tan Cuong, Thanh Hai va Tu Xuyen nam o phia bac va đong cua khu tu tri. Trung Quoc co tranh chap bien gioi voi An Đo o phia nam bao gom Đuong McMahon tai Nam Tay Tang, Aksai Chin o phia tay (cac bang An Đo tiep giap gom Arunachal Pradesh, Sikkim, Uttarakhand, Himachal Pradesh va lanh tho lien bang Jammu va Kashmir). Cac nuoc khac o phia nam la Myanmar (giap bang Kachin), Bhutan (cac vung Bhutan tiep giap gom Gasa, Bumthang, Luentse va Trashiyangse va Nepal (cac tinh Nepal tiep giap gom cac tinh Sudurpashchim, Karnali, Gandaki, Bagmati, tinh so 1). Khu tu tri Tay Tang cung co ranh gioi đong nam voi tinh Van Nam tren mot đoan ngan.
Ve mat tu nhien, Khu tu tri Tay Tang co the đuoc chia thanh hai phan, "khu vuc ho" o phia tay va tay bac va "khu vuc song", trai rong tren ba mat đong, nam va tay. Ca hai khu vuc đeu nhan đuoc luong mua khiem ton do bi day Himalaya chan o phia nam, tuy nhien ten cac khu vuc to ra tuong phan voi đieu nay va cung phan anh cac khac biet van hoa vi khu vuc ho la noi sinh song cua nguoi du cu con khu vuc song la noi nhung nguoi lam nghe nong đinh cu. Ranh gioi phia nam la day nui Himalaya, phan phia bac cua no la mot he thong nui rong lon va khong co cac hem nui qua sau đe co the tao ra cac ngon nui rieng biet. Cac he thong nui tai Khu tu tri Tay Tang la khoi nguon cua ba dong song lon đo ra An Đo Duong la song An, song Brahmaputra va song Salween cung cac phu luu cua chung, ngoai ra con co cac dong suoi đo vao cac ho muoi kin o phia bac.
Khu vuc ho trai dai tu Ho Pasong Tso tai Ladakh, Ho Rakshatal, Ho Yamdrok va Ho Manasarovar gan khoi nguon song An, toi nguon cua cac song Me Kong, Salween va Truong Giang. Cac ho khac bao gom Dagze Co, Nam Co va Pagsum Co. Khu vuc ho la mot sa mac kho can va long gio va cung khong co dong song nao tai đay, vung nay đuoc goi la Chang Tang (Byang sang) hay 'Cao nguyen phuong bac' boi nhung nguoi dan tai Tay Tang. Khu vuc nay keo dai khoang 1100 km (700 mi) va co dien tich tuong đuong voi nuoc Phap. Cac day nui chia tach cac thung lung co đo cao tuong đoi thap, vung đong que đuoc to điem voi nhieu ho lon nho, thuong la ho muoi hay kiem. Co nhung vung đat đong bang khong co đinh tai Chang Tang, đat tro nen lay loi va đuoc bao phu boi co, giong nhu cac lanh nguyen Siberi.
Khu vuc song bao gom cac thung lung nui phi nhieu va gom ca song Yarlung Tsangpo (thuong nguon song Brahmaputra) va cac phu luu chinh cua song nay, song Nyang, song Salween, Truong Giang, Me Kong va Hoang Ha. Hem nui Yarlung Tsangpo tao thanh mot chiec mong ngua tren song gan Nam cha Barwa la hem nui sau nhat va co the la dai nhat tren the gioi. Giua cac day nui co nhieu cac thung lung hep. Cac thung lung Lhasa, Shigate, Gyantse va Brahmaputra khong bi đong bang, va co chat đat tot cung nhu thuan lo ve tuoi tieu nen đa tro thanh nhung vung trong trot.
Thung lung Nam Tay Tang đuoc toa thanh boi song Yarlung Zangbo o đoan song nay chay tu tay sang đong, Thung lung dai xap xi 1200 km va rong 300 km. Thung lung co đo cao thap nhat chi la 2800 met so voi muc nuoc bien. Cac ngon nui o hai ben thung lung thuong cao tren 5000 met. Khu vuc nay cung co mot so ho nhu Paiku va Puma Yumco.


Nhan khau Khu tu tri Tay Tang la đon vi hanh chinh cap tinh co mat đo dan so thap nhat tai Trung Quoc, chu yeu do đia hinh nui cao va hiem tro. Nam 2000, 92,8% cu dan khu tu tri la nguoi Tang, dan toc nay chu yeu theo Phat giao Tay Tang va Bon. Nguoi Han chiem 6,1% dan so. Tuy nhien khu tu tri đa đon nhan rat nhieu nguoi Han nhap cu trong cac thap nien gan đay, đac biet la tu nam 2006 khi hoan thanh tuyen đuong sat Thanh-Tang giup ket noi khu tu tri voi phan con lai cua Trung Quoc.
Cac dan toc Hoi giao nhu nguoi Hoi va nguoi Tat Lap đa co mot lich su cu tru lau dai tai Khu tu tri Tay Tang. Nhom khac la nguoi Tang Hoi giao, la nhung nguoi Tang nhung co đuc tin Hoi giao va ho đuoc chinh quyen Trung Quoc phan loai la dan toc Tang.
Cac nhom bo toc nho hon la Monpa va Lhoba, ho tin theo ca Phat giao Tang va cac than linh truyen thong. Hai dan toc nay chu yeu sinh song tai khu vuc phia nam cua khu tu tri.


Du lich Viec du lich đen Tay Tang đuoc cho phep lan đau tien vao thap nien 1980. Đia điem du lich chinh la Cung Potala tai Lhasa, ngoai ra con co nhieu đia điem du lich khac nhu chua Đai Chieu, Ho Namtso va tu vien Tashilhumpo. Mot so khu vuc van bi han che du lich.


San bay San bay chinh cua Tay Tang la San bay Lhasa Gonggar, San bay Qamdo Bangda va San bay Nuingchi. San bay Gunsa tai Ngari đuoc đua vao hoat đong tu ngay 1 thang 7 nam 2010 va tro thanh san bay noi đia thu tu cua khu tu tri.


Hanh chinh Khu tu tri Tay Tang co 7 đon vi hanh chinh cap đia khu trong đo co Lhasa la mot đia cap thi. Bay đon vi cap đia khu lai đuoc chia thanh 73 đon vi hanh chinh cap chau, huyen trong đo co 1 huyen cap thi.


Tham khao Lien ket ngoai