Đe che Parthia hay con đuoc goi la Đe che Arsaces (247 TCN – 224 CN) (tieng Viet trong mot so tai lieu Phat giao con dich Parthia la An Tuc) la mot quoc gia cua nguoi Iran o Trung Đong, co nen chinh tri va quan su phat trien manh, va la đoi thu đang gom cua Đe quoc La Ma tren mien đat nay. Đe quoc nay do vua Arsaces I sang lap, gan lien voi nha Arsaces  co nguon goc tu Parthia (đai khai o tay bo Khurasan, thuoc mien đong bac Iran). Sau đo la mot satrap (tinh) trong cuoc noi loan chong lai đe che Seleukos. Mithridates I cua Parthia (cai tri: 171-138 TCN) đa mo rong đe che bang cach chiem lay Media (thuoc phia Tay Bac Iran) va Luong Ha tu vuong quoc Seleukos. Vao thoi ki đinh cao, Đe quoc Parthia trai dai tu phia bac cua song Euphrates, nay la phia đong Tho Nhi Ky, toi phia đong Iran. Đe quoc nay nam an ngu tren con đuong to lua noi lien Đe che La Ma o luu vuc Đia Trung Hai voi Nha Han o Trung Quoc, va vi the no nhanh chong tro thanh mot trung tam thuong mai va mau dich.
La trieu đai lan chiem đat va ke tuc nha Seleukos cung voi mot so diadochi (su quan cua Macedonia - Hy Lap) khac, cac vi vua Parthia, khac voi cac diadochi, đa tro thanh trieu đai ban xu cua dan Iran, mac du ho yeu thich nen van minh Hy Lap đen muc tu nhan la philhellenes (ban cua nhung nguoi Hy Lap) tren nhung đong tien ma ho ban hanh. Cac vi vua chap nhan nghe thuat, kien truc, niem tin ton giao, va huy hieu hoang gia cua đe che co van hoa khong đong nhat cua ho, bao gom cac nen van hoa cua Ba Tu, Hy Lap va van hoa khu vuc. Khoang nua đau cua su ton tai cua đe che, trieu đinh nha Arsaces đa thong qua cac yeu to van hoa Hy Lap, mac du cuoi cung đa co su hoi sinh dan dan cua truyen thong Iran. Cac nha vua trieu đai Arsaces đa su dung danh hieu la "Vua cua cac vua", nhu mot tuyen bo la nguoi thua ke thuc su Đe che Achaemenes (trieu đai đau tien cua nguoi Ba Tu (nay thuoc Iran) đuoc biet đen trong lich su), ho chap nhan nhieu vi vua đia phuong nhu cac chu hau le thuoc, hay la cac pho vuong, va se phai do chinh quyen Trung uong chi đinh, mac du phan lon đeu tu tri, Trieu đinh đa chi đinh mot so luong nho cac pho vuong, chu yeu la ben ngoai Iran, nhung cac satrap nay nho hon va it manh me hon so voi nhung nguoi cai tri đia phuong duoi thoi Achaemenes. Voi viec mo rong quyen luc cua nha Arsaces, chinh quyen trung uong đa chuyen tu Nisa, Turkmenistan toi Ctesiphon doc theo song Tigris (phia nam Baghdad, Iraq), mac du mot so noi khac cung tung la kinh đo.
Nhung ke thu đau tien cua đe quoc Parthia la vuong quoc Seleukos o phia tay va nguoi Scythia o phia đong. Tuy nhien, vi Parthia mo rong ve phia tay, ho buoc vao cuoc xung đot voi Vuong quoc Armenia, va cuoi cung Cong hoa La Ma. La Ma va Parthia đa canh tranh voi nhau nham bien cac vi vua cua Armenia tro thanh chu hau cua ho. Nguoi Parthia đa đanh bai Marcus Licinius Crassus trong tran Carrhae vao nam 53 truoc Cong nguyen, va trong nam 40-39 truoc Cong nguyen, luc luong Parthia đa chiem đuoc toan bo vung Can Đong - ngoai tru Tyros - tu tay cua nguoi La Ma. Sau đo, Marcus Aurelius đa tien hanh mot cuoc phan cong chong lai Parthia, tuy nhien nhung thanh cong cua ong ta thuong co đuoc chi khi ong ta vang mat, duoi su lanh đao cua tam quyen cua Ventidius. Ngoai ra, mot so hoang đe La Ma cung đa tien hanh xam chiem Luong Ha trong cac cuoc chien tranh La Ma-Parthia dien ra sau đo. Nguoi La Ma chiem đuoc thanh pho Seleucia va Ctesiphon nhieu lan trong nhung cuoc xung đot. Tuy vay, nhung cuoc noi chien giua nhung the luc tranh gianh ngai vang cua Parthia lai to ra nguy hiem hon so voi moi đe doa đen tu cac the luc ngoai xam, va quyen luc cua Parthia bien mat khi Ardashir I, vua chu hau cua Estakhr o Fars, noi day chong lai trieu đai Arsaces va giet chet vi vua cuoi cung cua ho, Artabanus IV, trong nam 224 CN. Ardashir đa thanh lap Đe che Sassanid, cai tri Iran va phan lon vung Can Đong cho đen khi nhung cuoc chinh phuc Hoi giao xay ra vao the ky thu VII, mac du vay trieu đai Arsaces van ton tai thong qua trieu đai Arsaces cua Armenia, trieu đai Arsaces cua Iberia, va trieu đai Arsaces cua Albania Kavkaz; Tat ca đeu la cac dong thu cua nha Arsaces o Parthia.
Cac van tu ban đia cua nguoi Parthia, đuoc viet bang tieng Parthia, tieng Hy Lap va cac ngon ngu khac, lai rat hiem khi so sanh voi cac van tu cua nha Achaemenid va Sassanid. Ngoai nhung tam bang viet bang chu hinh nem con sot lai rai rac, nhung manh vo Ostracon, cac ban khac đa, tien xu drachma, va mot vai ghi chep tren giay da, phan lon lich su Parthia chi đuoc biet đen thong qua cac nguon đen tu ben ngoai. Chu yeu đen tu cac tac pham lich su cua nguoi Hy Lap va La Ma, ngoai ra con trong ca nhung tac pham cua nguoi Trung Quoc, thong qua mong muon thuc đay mot lien minh chong lai nguoi Hung No cua Trieu đai Nha Han.


Lich su = Nguon goc va su hinh thanh =

Truoc khi Arsaces I cua Parthia sang lap ra nha Arsaces, ong la thu linh cua nguoi Parni, mot bo lac nguoi Iran o Trung A co đai va la mot trong mot so nhung bo toc du muc trong lien minh Dahae. Nguoi Parni rat co the đa noi mot ngon ngu o mien Đong Iran, trai nguoc voi cac ngon ngu tay bac Iran cung thoi o Parthia. Vung đat ban đau nam duoi su cai tri cua trieu đai Achaemenes, sau đo la đe che Seleukos. Sau khi chinh phuc vung đat nay, nguoi Parni chap nhan tieng Parthia la ngon ngu chinh thuc trong trieu đinh, noi no cung voi ngon ngu o mien Trung Ba Tu, tieng Aramaic, Hy Lap, Babylon, Sogdia va cac ngon ngu khac trong vung lanh tho đa ngon ngu, ma ho se chinh phuc.
Ly do tai sao trieu đinh Arsaces đa chon nam 247 truoc Cong nguyen la nam đau tien cua thoi đai Arsaces la khong chac chan. A.D.H. Bivar ket luan rang đay la nam vuong quoc Seleukos đanh mat quyen kiem soat Parthia cua ve tay Andragoras, vi pho vuong đuoc bo nhiem đa noi day chong lai ho. Do đo, Arsaces I đa "tinh thoi gian thuoc trieu đai cua minh" tu thoi điem nay khi su kiem soat cua Seleukos voi Parthia đa cham dut. Tuy nhien, Vesta Sarkhosh Curtis khang đinh rang đieu nay chi đon gian la nam Arsaces đuoc ton len lam toc truong cua bo toc Parni. Homa Katouzian va Gene Ralph Garthwaite lai cho rang đo la nam Arsaces chinh phuc Parthia va đanh đuoi cac quan lai cua nha Seleukos, nhung Curtis, va Maria Brosius lai cho rang Andragoras đa khong bi lat đo boi trieu đai Arsaces cho đen nam 238 truoc Cong nguyen.
Hien nay van chua ro rang rang ai la nguoi đa truc tiep ke vi Arsaces I sau đo, Bivar va Katouzian khang đinh rang đo la em trai cua ong Tiridates I cua Parthia, ong ta sau đo đa tiep tuc đuoc ke vi boi con trai cua minh la Arsaces II cua Parthia vao nam 211 truoc Cong nguyen. Tuy nhien, Curtis va Brosius cho rang Arsaces II la nguoi đa truc tiep ke vi Arsaces I, cung voi đo Curtis tuyen bo rang su ke vi đa dien ra vao nam 211 truoc Cong nguyen va Brosius cho la trong nam 217 truoc Cong nguyen. Bivar khang đinh rang nam 138 truoc Cong nguyen, nam cuoi cung cua trieu đai Mithridates I, la "nien đai mot cach chinh xac cho trieu đai đau tien đuoc ghi nhan trong lich su Parthia." Do nhung khac biet nay va khac, Bivar đa lap ra hai bien nien su hoang gia khac nhau va chung đa đuoc cac su gia chap nhan. Sau đo, mot so quan chu Parthia con tu nhan la co dong doi Achaemenes. Tuyen bo nay đa đuoc chung minh thong qua cac nghien cuu gan đay ve tien xu va cac ghi chep lich su, chung chi ra rang vi vua cua ca hai trieu đai Achaemenes lan Parthia đeu mac mot can benh di truyen la U soi than kinh (Neurofibromatosis).

Vao khoang thoi gian đo, Arsaces đa cung co cac vung đat cua minh o Parthia va Hyrcania bang cach tan dung cac cuoc xam luoc cua Seleukos tien hanh o vung lanh tho o phia tay nham vao Ptolemaios III Euergetes (khoang nam 246-222 truoc Cong nguyen) cua Ai Cap. Cuoc chien nay voi nha Ptolemaios, cuoc chien tranh Syria lan thu ba (246-241 truoc Cong nguyen), cung cho phep Diodotos I noi loan va hinh thanh nen Vuong quoc Hy Lap-Bactria o Trung A. Vi vua ke vi tiep theo đo, Diodotus II, đa thanh lap mot lien minh voi Arsaces nham chong lai vuong quoc Seleukos, nhung Arsaces đa tam thoi bi đanh đuoi khoi Parthia boi quan đoi cua Seleukos II Kallinikos (khoang nam 246-225 truoc Cong nguyen). Sau mot thoi gian song luu vong giua nhung bo toc du muc Apasiacae, Arsaces đa tien hanh mot cuoc phan cong va chiem lai Parthia. Vi vua ke vi cua Seleukos II, Antiochus III Đai đe (cai tri: 222-187 truoc Cong nguyen), đa khong the ngay lap tuc phan cong boi vi quan đoi cua ong ta đang phai tham gia vao viec dap tat cuoc noi loan cua Molon o Media.
Antiochos III sau đo đa phat đong mot chien dich lon đe chiem lai Parthia va Bactria trong nam 210 hoac 209 truoc Cong nguyen. Ong ta đa khong thanh cong, nhung đa thuong luong mot giai phap hoa binh voi Arsaces II. Đieu nay ve sau đa mang đen cho Antiochus danh hieu basileos. Vuong quoc Seleukos đa khong the tiep tuc ngan can su troi day cua Parthia sau khi Cong hoa La Ma đanh bai ho trong tran Magnesia vao nam 190 truoc Cong nguyen. Phriapatius cua Parthia (cai tri: khoang nam 191-176 truoc Cong nguyen) đa ke vi Arsaces II, tiep đo la Phraates I cua Parthia (cai tri: 176-171 truoc Cong nguyen). Phraates I cai tri Parthia ma khong co su can thiep them boi vuong quoc Seleukos.


= Xam chiem va cung co =

Phraates I đuoc ghi nhan la đa mo rong tam kiem soat Parthia vuot qua cua ai cua Alexandros va chiem đong Apamea Ragiana, đia điem nay hien nay la khong ro. Tuy nhien, su banh truong lon nhat ve quyen luc lan lanh tho cua Parthia đa dien ra trong thoi cai tri cua nguoi em va la nguoi ke vi Mithridates I cua Parthia (cai tri: 171-138 truoc Cong nguyen), nguoi ma Katouzian đa so sanh voi vi vua khai quoc cua đe che Achaemenes Cyrus Đai đe (mat 530 truoc Cong nguyen).
Quan he giua Parthia va vuong quoc Hy Lap-Bactria tro nen xau đi sau khi Diodotus II bi lat đo, khi đo Mithridates xam chiem hai tinh cua vuong quoc nay, khi đo đang nam duoi su cai tri cua vua Eucratides I (cai tri: 170-145 truoc Cong nguyen). Tiep đo Mithridates chuyen su chu y cua minh toi cac vung đat cua vuong quoc Seleukos, ong xua quan xam luoc xu Media va chiem đong thanh Ecbatana trong nam 148 hoac 147 truoc Cong nguyen; khu vuc nay gan đay đa mat on đinh sau khi nha Seleukos đan ap mot cuoc noi loan do Timarchus dan đau. Thang loi nay đuoc tiep noi bang viec chiem đong thanh Babylon o vung Luong Ha, va tai đay vao nam 141 truoc Cong nguyen, Mithridates đa ban hanh nhung tien xu cua minh đuoc đuc tai Seleucia, co đo cua Seleukos. Trong khi Mithridates quay tro ve an duong tai Hyrcania, quan đoi cua ong đa chinh phuc cac vuong quoc Elymais va Characene, đong thoi chiem đuoc thanh Susa. Vao khoang thoi nay, Parthia con mo rong quyen luc xa ve phia đong toi tan song Indus.
Trong khi Hecatompylos đa đuoc chon nhu la kinh đo đau tien cua Parthia, Mithridates đa quyet đinh thiet lap cac hoang cung tai Seleucia, Ecbatana, Ctesiphon va o thanh pho moi đuoc thanh lap cua minh, Mithradatkert (Nisa, Turkmenistan), đay la noi ma cac lang mo cua nhung vi vua Arsaces đuoc xay dung va duy tri. Ecbatana tro thanh noi cu tru vao mua he chinh danh cho hoang gia Arsaces. Ctesiphon đa khong tro thanh kinh đo chinh thuc cho đen trieu đai cua Gotarzes I cua Parthia (cai tri: 90-80 truoc Cong nguyen). No tro thanh noi dien ra le đang quang cua hoang gia va la thanh pho đai dien cho trieu đai Arsaces, theo Brosius.
Vuong quoc Seleukos đa khong the phan khang ngay lap tuc vi tuong Diodotus Tryphon đa tien hanh mot cuoc noi loan tai kinh đo Antioch vao nam 142 truoc Cong nguyen. Tuy nhien, toi nam 140 truoc Cong nguyen, Demetrius II Nicator đa co the tien hanh mot cuoc khang chien chong lai nguoi Parthia o Luong Ha. Mac du đat đuoc nhung thanh cong ban đau, vuong quoc Seleukos đa bi đanh bai va Demetrios bi nguoi Parthia bat lam tu binh va bi đua đen Hyrcania. O đo Mithridates đa đoi xu tu te voi tu nhan cua minh; Demetrios tham chi ket hon voi con gai cua ong, Rhodogune cua Parthia.

Antiochus VII Sidetes (cai tri:138-129 TCN), em trai cua Demetrios, len ngoi vua Seleukos va ket hon voi Cleopatra Thea. Sau khi đanh bai Diodotus Tryphon, Antiochos khoi xuong mot chien dich vao nam 130 truoc Cong nguyen đe chiem lai Luong Ha, bay gio nam duoi su cai tri cua Phraates II cua Parthia (cai tri: 138-128 TCN). tuong Indates cua Parthia đa bi đanh bai doc theo song Đai Zab, theo sau la mot cuoc noi day đia phuong noi ma tong đoc nguoi Parthia cua Babylon đa bi giet chet. Antiochos chinh phuc Babylon va chiem Susa, tai đay ong ta đa đuc nhung đong tien kim loai cua minh. Sau khi quan đoi cua ong ta tien vao Media, nguoi Parthia đa cau hoa, tuy nhien Antiochos đa tu choi chap nhan tru khi trieu đai Arsaces phai tu bo tat ca cac vung đat cua minh tru Parthia, ngoai ra con phai tra mot khoan cong nap nang ne, va tha ngay Demetrios đang bi giam cam. Nha Arsaces tha tu do cho Demetrios va đua ong ta đen Syria, nhung tu choi cac yeu cau khac. Mua xuan nam 129 TCN, nguoi Medes tien hanh mot cuoc noi day cong khai chong lai Antiochos, vi quan đoi cua ong đa lay đi het cac nguon luong thuc cua nguoi dan đia phuong trong mua đong. Trong khi co gang dap tat cac cuoc noi day, đoi quan chu luc cua nguoi Parthia đa tien vao khu vuc va giet chet Antiochos trong tran chien. Thi hai cua ong ta đa đuoc đua tro lai Syria trong mot quan tai lam bang bac; nguoi con trai ten Seleukos cua ong ta đa tro thanh mot con tim tai trieu đinh Parthia va mot nguoi con gai bi đua vao hau cung cua Phraates.
Trong khi nguoi Parthia lay lai đuoc cac lanh tho bi mat o phia tay, mot moi đe doa lon khac xuat hien o phia đong. Nam 177-176 truoc Cong nguyen, nguoi du muc Hung No đa đanh đuoi nguoi du muc Nguyet Chi khoi que huong cua ho ma bay gio la tinh Cam Tuc o tay bac Trung Quoc; nguoi Nguyet Chi sau đo di chuyen ve phia tay vao Bactria va xua đuoi cac bo bo lac Saka (nguoi Scythia). Nguoi Saka đa bi buoc phai di chuyen xa hon ve phia tay, va noi ma ho xam chiem chinh la bien gioi phia đong bac cua Đe che Parthia. Va vi the Mithridates đa buoc phai rut tro ve Hyrcania sau cuoc chinh phuc Luong Ha cua minh
Mot so nguoi Saka đa san sang tham gia vao quan đoi cua Phraates chong lai Antiochos. Tuy nhien, ho đa đen qua tre đe tham gia vao cuoc chien. Khi Phraates tu choi tra tien luong cua ho, nguoi Saka sau đo noi loan, va khi ma ong ta co gang dap tat cuoc noi loan voi su tro giup cua cac cuu binh Seleukos, nhung ho cung đao ngu khoi Phraates va gia nhap voi nguoi Saka. Phraates II tien quan đen chong lai lien quan nay, nhung ong lai tu tran sau đo. Su gia La Ma, Justin ghi lai rang vi vua ke vi ong la Artabanus I cua Parthia (cai tri: 128-124 TCN) cung đa tham gia vao cuoc chien tranh chong lai nhung nguoi du muc o phia đong. Ong ta tuyen bo rang Artabanus đa bi nguoi Tochigi sat hai (đuoc xac đinh la nguoi Nguyet Chi), mac du Bivar tin rang Justinus coi ho nhu nguoi Saka. Mithridates II cua Parthia (cai tri: 124-90 TCN) sau đo đa phuc hoi đuoc cac vung đat bi mat vao tay nguoi Saka o Sistan.

Sau khi đe che Seleukos rut khoi Luong Ha, thong đoc Parthia cua Babylon, Himerus, đuoc lenh cua trieu đinh Arsaces phai chinh phuc Characene, ma luc đo đuoc cai tri boi Hyspaosines tu Charax Spasinu. Khi viec nay khong thanh cong, Hyspaosines xam luoc Babylon vao nam 127 truoc Cong nguyen va chiem Seleucia. Tuy nhien, nam 122 TCN, Mithridates II đa buoc Hyspaosines phai rut khoi Babylon va bien cac vi vua Characene thanh chu hau duoi quyen ba chu cua Parthia. Sau khi Mithridates mo rong su cai tri cua Parthia xa hon nua ve phia tay, chiem Dura-Europos vao nam 113 truoc Cong nguyen. Ong lai bi loi keo vao cuoc xung đot voi Vuong quoc Armenia. Quan đoi cua ong đa đanh bai va lat đo vua Artavasdes I cua Armenia trong nam 97 truoc Cong nguyen, bat lam con tin nguoi con trai Tigranes cua ong ta, nguoi sau nay se tro thanh Tigranes II "Đai đe" cua Armenia (cai tri: 95-55 truoc Cong nguyen).
Vuong quoc An-Parthia, nam o Afghanistan, Pakistan, va mien Bac An Đo, đa xay dung mot lien minh voi đe che Parthia trong the ky I truoc Cong nguyen. Bivar tuyen bo rang hai quoc gia tung đuoc coi la co đia vi chinh tri ngang nhau. Sau khi nha triet hoc Hy Lap Apollonius cua Tyana vieng tham trieu đinh duoi trieu đai Vardanes I cua Parthia (cai tri: 40-47 CN) trong nam 42 CN. Vardanes cung cap cho ong ta su bao ve cua mot đoan caravan khi ong du hanh đen An-Parthia. Khi Apollonius toi Taxila, kinh đo An-Parthia, nguoi chi huy đoan caravan đoc thanh chi cua Vardanes, co le bang van ban trong tieng Parthia, cho mot quan chuc An Đo phai đoi xu voi Apollonius bang su men khach nhat.
Sau nhung chuyen tham vieng ngoai giao cua Truong Khien toi Trung A duoi trieu Han Vu Đe cua nha Tay Han (tri vi: 141 - 87 TCN), Đe che Tay Han cua Trung Quoc đa gui mot phai đoan đen trieu đinh cua Mithridates II nam 121 truoc Cong nguyen. Phai đoan su than Tay Han đa mo quan he thuong mai chinh thuc voi Parthia thong qua con đuong to lua nhung đa khong đat đuoc mot lien minh quan su chong lai lien minh Hung No nhu mong muon. Đe che Parthia lam giau bang cach đanh thue thuong mai nhung đoan to lua A Au, loai hang hoa xa hoa co gia cao nhat đuoc nguoi La Ma mua Ngoc trai co gia tri cao đuoc nhap tu Trung Quoc, trong khi Trung Quoc mua cac gia vi cua Parthia, nuoc hoa, va trai cay  đong vat ngoai quoc cung đuoc đua toi nhu la qua tang tu nha Arsaces toi trieu đinh Nha Han; trong nam 87, vua Pacorus II cua Parthia đa gui tang su tu va linh duong Ba Tu cho vua Chuong Đe nha Đong Han (cai tri: 75-88)  Ben canh lua to tam, hang hoa Parthia đuoc mua boi cac thuong gia La Ma bao gom sat tu An Đo, gia vi, va đo da tot. Nhung đoan Caravan du hanh thong qua đe che Parthia mang thuy tinh Tay A va đoi khi la hang cao cap cua La Ma toi Trung Quoc. Nhung thuong nhan tu Sogdia, noi mot ngon ngu Đong Iran, đong vai tro trung gian chinh trong nganh thuong mai lua trong yeu nay giua Parthia va Nha Han.


= La Ma va Armenia =

Nguoi Nguyet Chi thuoc đe quoc Quy Suong o mien bac An Đo đa đam bao an ninh bien gioi phia đong Parthia. Nhu vay, tu giua the ky I TCN tro đi, trieu đinh Arsaces tap trung vao viec đam bao bien gioi phia tay, chu yeu la chong lai La Ma. Mot nam sau khi Mithridates II chinh phuc Armenia, Lucius Cornelius Sulla, tong đoc tinh Cilicia cua La Ma, đa gap mat voi Orobazus, su than cua Parthia o song Euphrates. Ca hai đong y rang dong song se đuoc coi nhu la bien gioi giua Parthia va La Ma, mac du Rose Mary Sheldon cho rang Sulla chi co tham quyen truyen đat lai nhung đieu khoan nay tro lai Roma.
Bat chap thoa thuan nay, trong nam 93 hoac 92 TCN Parthia đa tham gia vao mot cuoc chien tranh o Syria chong lai lanh đao bo toc Laodice va đong minh Seleukos cua ba la Antiochus X Eusebes (cai tri: 95-92 TCN?), đa bi giet chet sau nay. Khi mot trong nhung quoc vuong Seleukos cuoi cung, Demetrius III Eucaerus, co gang bao vay Beroea (hien nay la Aleppo), Parthia đa gui quan tro giup cho cac cu dan va Demetrios đa bi đanh bai.

Tiep sau trieu đai cua Mithridates II, Gotarzes I đa cai tri Babylon, trong khi Orodes I (cai tri 90-80 TCN) cai tri Parthia mot cach rieng biet. He thong nay lam suy yeu che đo quan chu Parthia, va cho phep Tigranes II cua Armenia sap nhap vung đat cua Parthia o phia tay vung Luong Ha. Vung đat nay se khong quay tro ve tay cua nguoi Parthia cho đen tan trieu đai cua Sanatruces cua Parthia (cai tri: 78-71 TCN). Sau khi cuoc chien tranh Mithridatic lan thu ba bung no, Mithridates VI cua Pontus (cai tri: 119-63 TCN), mot đong minh cua Tigranes II cua Armenia, đa yeu cau su tro giup tu Parthia nham chong lai nguoi La Ma, nhung Sanatruces tu choi giup đo. Khi vien chi huy La Ma Lucullus hanh quan toi kinh đo Tigranocerta cua Armenia trong nam 69 TCN, Mithridates VI va Tigranes II đa yeu cau su tro giup cua Phraates III cua Parthia. (cai tri: 71-58). Phraates đa khong gui quan cuu vien va sau khi Tigranocerta that thu, ong ta đa tai khang đinh voi Lucullus rang Euphrates chinh la ranh gioi giua Parthia va La Ma.
Tigranes Tre, con trai cua Tigranes II cua Armenia, sau khi khong the cuop ngoi vua Armenia tu cha minh. Ong nay đa bo tron sang cung đinh cua Phraates III va thuyet phuc ong ta đem tien quan đanh kinh đo moi cua Armenia tai Artaxarta. Khi cuoc bao vay nay khong thanh cong, Tigranes Tre mot lan nua bo tron, lan nay la toi cho vi tuong La Ma la Pompey. Ong ta hua hen voi Pompeius rang minh se đong vai tro nhu la mot nguoi dan đuong xuyen qua Armenia, nhung khi Tigranes II quy phuc La Ma nhu la mot vi vua chu hau, Tigranes tre đuoc đua đen Roma lam con tin  Phraates đa yeu cau Pompey giao lai Tigranes Tre cho ong, nhung Pompeius tu choi. Đe tra đua, Phraates đa phat đong mot cuoc xam luoc vao Corduene (đong nam Tho Nhi Ky), tai đay theo hai mau thuan giua nhung ghi chep cua La Ma, chap chinh quan La Ma Lucius Afranius đa buoc nguoi Parthia rut lui bang mot trong hai cach quan su hay ngoai giao.

Phraates III đa bi am sat boi nhung nguoi con trai cua ong la Orodes II cua Parthia va Mithridates III cua Parthia, nhung sau đo Orodes quay lai đanh Mithridates, buoc ong ta phai chay tron khoi Media đe toi tinh Syria cua La Ma. Aulus Gabinius, tong đoc tinh Syria cua La Ma, đa tien quan tro giup cho Mithridates toi tan Euphrates, nhung sau đo ong ta đa phai quay lai đe ho tro Ptolemaios XII Auletes (cai tri: 80-58, 55-51 TCN). dap tat cuoc noi loan o Ai Cap  Mac du mat su ung ho La Ma danh cho minh, Mithridates đa thanh cong trong viec chinh phuc Babylon, va đuc tien xu o Seleucia cho đen nam 54 truoc Cong nguyen. Trong nam đo, vien tuong cua Orodes, chi đuoc biet đen voi ten goi la Surena, đa chiem lai Seleucia, va Mithridates đa bi hanh quyet.
Marcus Licinius Crassus, mot trong Tam hung, bay gio la tong đoc tinh cua Syria, đa phat đong mot cuoc xam luoc vao Parthia trong nam 53 TCN nham ho tro muon mang cho Mithridates. Khi quan đoi cua ong ta hanh quan đen Carrhae (ngay nay la Harran, đong nam Tho Nhi Ky), Orodes II xam luoc Armenia, chia cat su ho tro tu đong minh cua La Ma la Artavasdes II cua Armenia (cai tri: 53-34 TCN). Orodes thuyet phuc Artavasdes đi đen mot lien minh hon nhan giua Thai tu Pacorus I cua Parthia (mat nam 38 truoc Cong nguyen) voi em gai cua Artavasdes.
Surena, voi mot đoi quan hoan toan la ki binh, tien quan đen đe chong tra Crassus  Surena co 1.000 cataphract, trang bi thuong, va 9.000 ki cung it hon voi ti le khoang 4-1 so voi cua quan đoi Crassus, bao gom bay quan đoan La Ma va quan tro chien bao gom ki binh nguoi Gaul va bo binh nhe. Ho su dung chien thuat phat ban cua nguoi Parthia, bang cach se gia vo rut lui va chi quay nguoi tro lai đe ban vao đoi thu cua ho. Chien thuat nay, ket hop voi viec su dung loai cung ten hon hop nang tren đong bang phang đa đanh tan tac bo binh cua Crassus Voi khoang 20.000 nguoi La Ma chet. Khoang 10.000 bi bat, va khoang 10.000 nguoi khac tron thoat ve phia tay, Crassus bo chay vao vung nong thon cua Armenia. O vi tri đung đau quan đoi cua minh, Surena tiep can Crassus, cho phep mot cuoc thuong luong, ma Crassus chap nhan. Tuy nhien, ong đa thiet mang khi mot trong nhung si quan cap duoi cua minh, nghi ngo đay la mot cai bay, đa co gang ngan chan ong ta khi đi vao trai cua Surena. 

That bai cua Crassus tai Carrhae la mot trong nhung that bai quan su toi te nhat trong lich su quan su cua La Ma. Chien thang cua Parthia đa cung co danh tieng cua no nhu la mot đoi trong hung manh can bang quyen luc voi La Ma  Cung nhung si quan tuy tung, nhung tu binh va chien loi pham La Ma quy gia, Surena đa quay ve Seleucia cach đo khoang 700 km (430 mi) đe an mung chien thang o đo. Tuy nhien, do lo so rang Surena co tham vong mot ngay nao đo se cuop ngoi nha Arsaces, Orodes đa hanh quyet Surena chang bao lau sau chien thang nay.
Đuoc khuyen khich boi chien thang truoc Crassus, Parthia đa co gang đe đanh chiem cac vung lanh tho ma nguoi La Ma nam giu o Tay A. Thai tu Pacorus I va vi tuong cua ong Osaces đa đot kich vao Syria xa toi tan Antioch trong nam 51 TCN, nhung ho đa bi đay lui boi Gaius Cassius Longinus, ong ta đa phuc kich va giet chet Osaces. Nha Arsaces đa o cung phe voi Pompey trong cuoc noi chien cua ong ta chong lai Julius Caesar va tham chi con gui quan đe ho tro cac luc luong chong hoang đe Caesar trong tran Philippi nam 42 truoc Cong nguyen. Quintus Labienus, mot vi tuong trung thanh cua Cassius va Brutus, đa o cung phe voi Parthia chong lai che đo tam hung lan thu hai trong nam 40 truoc Cong nguyen, va nam sau ong ta xam luoc Syria cung voi Pacorus I. Tam hung Marcus Antonius đa khong the chi huy nguoi La Ma phong thu chong lai Parthia do ong ta đa khoi hanh đen Y, tai đay ong ta tap hop cac luc luong cua minh đe đoi đau voi đoi thu cua ong la Octavianus va cuoi cung thi hai ben cung đa tien hanh hoa đam tai Brundisium  Sau khi Syria bi chiem đong boi quan đoi cua Pacorus, Labienus đa tach khoi quan chu luc cua Parthia va xam luoc Anatolia trong khi Pacorus cung vien tuong Barzapharnes cua ong ta xam chiem vung Can đong cua La Ma. Ho chinh phuc tat ca cac thanh tri doc theo bo bien Đia Trung Hai xa xuong phia nam toi tan Ptolemais (hien nay la Acre, Israel), voi ngoai le duy nhat la Tyros O Judea, luc luong than La Ma cua giao si toi cao Hyrcanus II, Phasael,va Herod đa bi đanh bai boi nguoi Parthia va đong minh Do Thai cua ho Antigonos II Mattathias (cai tri: 40-37 truoc Cong nguyen), sau nay la vua cua xu Judea trong khi Herod chay tron toi phao đai cua ong tai Masada 
Bat chap co đuoc nhung thanh cong nay, nguoi Parthia đa nhanh chong bi đuoi ra khoi Can đong boi mot cuoc phan cong cua La Ma. Publius Ventidius Bassus, mot vien tuong duoi quyen Marcus Antonius đa đanh bai va sau đo hanh quyet Labienus tai tran canh cong Cilicia (trong tinh Mersin ngay nay, Tho Nhi Ky) vao nam 39 truoc Cong nguyen  Mot thoi gian ngan sau đo, mot đao quan Parthia o Syria duoi su chi huy cua tuong Pharnapates đa bi đanh bai boi Ventidius o tran đeo Amanus  Ket qua la, Pacorus I tam thoi rut khoi Syria. Khi quay tro lai vao mua xuan nam 38 truoc Cong nguyen, ong ta đa phai đoi mat voi Ventidius trong tran nui Gindarus, phia đong bac cua Antioch. Pacorus đa tu tran trong tran đanh nay, va quan đoi cua ong ta phai rut lui qua song Euphrates. Cai chet cua ong ta đa thuc đay mot cuoc khung hoang lien tiep, trong đo Orodes II đa chon Phraates IV cua Parthia (khoang nam 38-2 TCN) la nguoi ke vi moi cua minh.

Sau khi len ngoi vua, Phraates IV đa loai bo moi đoi thu canh tranh ngai vang bang cach giet chet va luu đay anh em cua minh  Mot trong so ho, Monaeses bo tron sang cho Antonius va thuyet phuc ong ta xam luoc Parthia. Antonius đanh bai đong minh Judea cua Parthia, Antigonus vao nam 37 TCN, va đua Herod len lam vua chu hau thay the vi tri cua ong ta. Nam sau, khi Antonius hanh quan đen Erzurum, Artavasdes II cua Armenia mot lan nua đoi phe bang cach gui them quan cho Antonius. Antonius xam luoc Media Atropatene (hien nay la Azerbaijan),luc đo cai tri boi đong minh cua Parthia la Artavasdes I cua Media Atropatene, voi y đinh chiem lay kinh đo Praaspa, vi tri cua đo ngay nay van chua biet. Tuy nhien, Phraates IV đa phuc kich hau quan phia sau cua Antonius, pha huy mot thiet bi pha cong khong lo đuoc dung cho cuoc bao vay Praaspa, sau đieu nay, Artavasdes bo roi luc luong cua Antonius  Nguoi Parthia truy đuoi va quay roi quan đoi Antonius khi ho bo chay đen Armenia. Cuoi cung thi đam tan quan cua Antonius cung rut ve đuoc Syria. Sau nay, Antonius đa lua gat Artavasdes II vao mot cai bay voi nhung loi hua cua mot lien minh hon nhan. Ong ta đa bi cam tu vao nam 34 truoc Cong nguyen, tiep đo đuoc đua ve La Ma va bi hanh quyet . Antonius đa co gang thiet lap mot lien minh voi Artavasdes I cua Media Atropatene, khi moi quan he cua ong nay voi Phraates IV gan đay đa tro nen cang thang. Tuy nhien đieu nay đa bi huy bo khi Antonius va luc luong cua ong rut khoi Armenia trong nam 33 truoc Cong nguyen; ho thoat khoi mot cuoc xam luoc cua Parthia trong khi đoi thu cua Antonius, Octavianus tan cong luc luong cua ong o phia tay  Sau khi Antonius đi khoi, đong minh Parthia la Artaxias II đa lai chiem lay ngai vang cua Armenia.


= Hoa binh voi La Ma, am muu trieu đinh va su giao thiep voi Trung Quoc =

Sau that bai cua Antonius trong tran Actium vao nam 31 truoc Cong nguyen, Octavianus cung co quyen luc chinh tri cua ong va trong nam 27 truoc Cong nguyen ong đuoc ban ten la Augustus boi vien nguyen lao La Ma, tro thanh hoang đe La Ma đau tien. Khoang thoi gian nay, Tiridates II cua Parthia đa lat đo Phraates IV mot thoi gian ngan, nhung Phraates IV đa co the nhanh chong thiet lap lai su cai tri cua ong voi su tro giup cua nhung nguoi du muc Scythia Tiridates chay tron toi cho nhung nguoi La Ma, đem theo mot trong nhung con trai Phraates đi cung voi ong ta. Trong cac cuoc đam phan đuoc tien hanh nam 20 truoc Cong nguyen, Phraates sap xep cho viec giai thoat con trai bi bat coc cua minh. Đoi lai, nguoi La Ma đa nhan đuoc cac co hieu cua quan đoan le duong bi cuop mat tai Carrhae trong nam 53 truoc Cong nguyen, cung nhu bat ky tu nhan chien tranh nao con sot lai  Parthia xem cuoc trao đoi nay nhu la mot gia nho đe tra tien chuoc lai hoang tu  Augustus ca ngoi su tro lai cua nhung co hieu nay nhu la mot thang loi chinh tri truoc Parthia; cuoc tuyen truyen nay đa đuoc cu hanh bang viec đuc tien xu moi, xay dung mot ngoi đen moi đe cat giu nhung co hieu nay va tham chi ngay ca tren mieng giap nguc cua buc tuong Augustus cua Prima Porta.

Cung voi hoang tu, Augustus cung đa tang Phraates IV mot nu no le nguoi Y, nguoi sau nay tro thanh nu hoang Musa cua Parthia. Đe đam bao rang Phraataces con ba se thua ke ngai vang ma khong co su co, Musa thuyet phuc Phraates IV giao nhung nguoi con trai khac cua ong cho Augustus lam con tin. Mot lan nua, Augustus su dung đieu nay đe tuyen truyen mo ta su quy phuc cua Parthia truoc La Ma, liet ke no nhu la mot thanh tuu tuyet voi trong Res Gestae Divi Augusti  Khi Phraataces len ngoi la Phraates V cua Parthia (khoang nam 2 TCN - 4 CN), Musa ket hon voi con trai rieng cua minh va cai tri cung voi ong ta. Quy toc Parthia, khong chap nhan moi quan he loan luan va khai niem cua mot vi vua khong co dong mau Arsaces, ho đa lat đo ong ta  Nguoi ke vi cua Phraates, Orodes III cua Parthia chi ngoi tren ngai vang đuoc co hai nam va ong ta đa đuoc ke vi boi Vonones I cua Parthia, vi vua nay đa chap nhan nhieu phong cach La Ma trong thoi gian o La Ma. Tang lop quy toc Parthia, tuc gian boi cam tinh cua Vonones cho nguoi La Ma, đa quay ra ung ho mot đoi thu tranh đoat ngai bau khac, Artabanus II cua Parthia (khoang 10-38 CN), ong ta cuoi cung đa đanh bai đuoc Vonones va buoc vi vua nay phai song luu vong o tinh Syria cua La Ma .
Trong suot trieu đai cua Artabanus II, hai dan thuong Do Thai va la anh em ruot, Anilai va Asinai tu Nehardea (gan Fallujah hien nay, Iraq), đa lanh đao mot cuoc noi day chong lai thong đoc Parthia cua Babylon. Sau khi đanh bai ong nay, ca hai đa đuoc trao quyen cai tri khu vuc boi Artabanus II, boi vi ong lo so cac cuoc noi loan o nhung noi khac nua. Nguoi vo Parthia cua Anilai đa đau đoc Asinai vi so ong ta se tan cong Anilai ve cuoc hon nhan cua ong voi mot nguoi ngoai giao. Sau nay, Anilai bi loi keo vao mot cuoc xung đot vu trang voi mot con re cua Artabanus, nguoi cuoi cung đa đanh bai ong ta. Voi che đo cua nguoi Do Thai bi loai bo, cu dan ban đia Babylon đa bat đau quay roi cong đong Do Thai đia phuong, buoc ho phai di cu sang Seleucia. Khi thanh pho nay noi day chong lai su cai tri cua Parthia trong nam 35-36 CN, nguoi Do Thai đa bi truc xuat lan nua, lan nay boi nguoi Hy Lap đia phuong va nguoi Aramaea. Nguoi Do Thai luu vong chay tron đen Ctesiphon, Nehardea, va Nisibis .

Mac du đang hoa binh voi Parthia, La Ma van can thiep vao cac van đe cua no. Hoang đe La Ma Tiberius (14-37CN) đa tham gia vao mot am muu cua Pharasmanes I cua Iberia nham đua em trai cua ong ta la Mithridates ngoi len ngai vang cua Armenia bang viec am sat vi vua đong minh voi Parthia cua Armenia  Artabanus II đa co gang va that bai trong viec khoi phuc lai quyen kiem soat Armenia cua Parthia, đieu nay khien cho tang lop quy toc noi loan chong lai ong va buoc ong phai chay tron toi Scythia. Nguoi La Ma đa tha mot hoang tu con tin, Tiridates III cua Parthia, đe cai tri quoc gia nay nhu la mot đong minh cua La Ma. Mot thoi gian ngan truoc khi qua đoi, Artabanus đa co gang đe lat đo Tiridates khoi ngai vang bang cach su dung quan đoi tu Hyrcania  Sau khi Artabanus qua đoi trong nam 38 CN, mot cuoc noi chien lau dai xay ra sau đo giua nguoi thua ke hop phap Vardanes I cua Parthia va em trai cua ong ta la Gotarzes II cua Parthia. Sau khi Vardanes bi am sat trong mot cuoc đi san, gioi quy toc Parthia keu goi Hoang đe La Ma Claudius(cai tri: 41-54 CN) trong nam 49 CN phong thich vi hoang tu con tin Meherdates nham thach thuc Gotarzes. Đieu nay đem đen phan ung nguoc lai khi Meherdates bi phan boi boi tong đoc cua Edessa va Izates bar Monobaz cua Adiabene, ong bi bat va mang nop cho Gotarzes, tuy nhien ong đa đuoc tha mang voi cai gia phai tra la đoi tai cua minh, mot hanh đong nham đe loai bo ong khoi viec ke vi ngai vang.
Vao nam 97, quan cai tri Tay Vuc la Ban Sieu phai su gia Cam Anh thuc hien chuyen vieng tham ngoai giao đen Đe quoc La Ma. Cam Anh đen bai kien vua Parthia la Pacorus II tai Hecatompylos, sau đo roi khoi cung đinh Parthia va đen thanh La Ma. Ong ta đi xa ve phia tay đen tan Vinh Ba Tu, noi đay quan lai Parthia thuyet phuc ong ta rang mot chuyen du ngoan đay hiem hoa tren bien quanh ban đao A Rap la con đuong duy nhat đen La Ma. Cam Anh khong bang long va tro ve Đai Han, tai đay ong dang len vua Han Hoa Đe (tri vi. 88–105) mot ban tuong thuat chi tiet ve Đe quoc La Ma dua tren nhung gi nguoi Parthia ke cho ong nghe. William Watson suy xet rang nguoi Parthia han đa kiem đuoc loi loc that bai trong no luc thiet lap quan he bang giao cua Đai Han voi La Ma, đac biet la sau nhung chien thang vang doi cua Ban Sieu truoc quan Hung No tai mien Đong Trung A. Tuy nhien, tu lieu cua nguoi Han cho rang mot phai đoan su than La Ma, co le chi gom thau mot nhom thuong nhan La Ma, đen tham kinh đo Lac Duong vao nam 166, đoi cac vua Marcus Aurelius (tri vi. 161 – 180) va Han Hoan Đe (tri vi. 146 – 168). Mac du co the la trung hop ngau nhien, nhung nhieu đong tien huy chuong bang vang cua La Ma co nien đai vao khoang trieu đai cua Marcus Aurelius va vi vua tien nhiem Antoninus Pius đa đuoc phat hien tai Oc Eo, Viet Nam (cung voi nhieu đo tao tac La Ma khac đuoc tim thay o đong bang song Cuu Long), mot đia điem la mot trong nhung đia điem đuoc đe xuat cho thanh pho cang "Cattigara" ben bo Magnus Sinus (Vinh Thai Lan va Bien Đong) trong cuon Đia ly hoc cua Ptolemaeus.


= Tiep tuc cuoc chien voi La Ma va su suy yeu cua Parthia =

Sau khi vua Iberia Pharasmanes I phai Rhadamistus con trai cua ong (khoang nam 51-55 CN) xam luoc Armenia đe lat đo vi vua chu hau La Ma, vua Mithridates, Vologases I cua Parthia (khoang 51-77 CN) đa len ke hoach xam luoc va đua em trai cua minh, sau đo la Tiridates I cua Armenia, len ngai vang . Rhadamistus cuoi cung đa bi đanh đuoi khoi ngai vang, va sau đo bat đau trieu đai cua Tiridates, nguoi Parthia se giu lai kiem soat kha vung chac tren toan Armenia cho du bi gian đoan mot thoi gian ngan thong qua trieu đai Arsaces cua Armenia. Ngay ca sau su sup đo cua Đe che Parthia, dong doi Arsaces van ton tai thong qua cac vi vua Armenia. Tuy nhien, dong doi Arsaces khong chi tiep tuc ton tai thong qua nguoi Armenia, no van tiep tuc thong qua cac vi vua nha Arsaces Iberia cua Gruzia va thong qua trong qua trieu đai Arsaces cua Albania Kavkaz nhieu the ky sau đo.
Khi Vardanes II cua Parthia noi day chong lai cha minh Vologases I trong nam 55 CN, Vologases đa phai rut luc luong cua minh tu Armenia ve. Nguoi La Ma đa nhanh chong co gang lap đay khoang trong chinh tri đe lai  Trong cuoc chien tranh La Ma-Parthia nam 58-63 CN, tuong Gnaeus Domitius Corbulo đa đat đuoc mot so thanh cong quan su chong lai Parthia khi đua Tigranes VI cua Armenia len lam vua chu hau cua La Ma. Tuy nhien, nguoi ke tuc cua Corbulo, Lucius Caesennius Paetus bi đanh cho đai bai boi quan Parthia va chay tron khoi Armenia. Sau mot hiep uoc hoa binh, Tiridates I du hanh toi Naples va Roma trong nam 63 CN. Tai ca hai noi hoang đe La Ma Nero (khoang 54-68 CN) cong nhan ngoi vua Armenia cua ong bang cach đat vuong mien hoang gia len tren đau ong.
Mot thoi gian dai hoa binh giua Parthia va La Ma dien ra sau đo, chi duy nhat co cuoc xam luoc cua dan Alan vao vung lanh tho phia đong Parthia khoang nam 72 CN đuoc đe cap boi cac nha su hoc La Ma Trong khi đo, Augustus va Nero đa lua chon mot chinh sach quan su than trong khi đoi pho voi Parthia. Sau đo cac hoang đe La Ma đa xam luoc va co gang đe chinh phuc mien đong vung luoi liem phi nhieu, trai tim cua Đe quoc Parthia doc theo song Tigris va Euphrates. Cac cuoc xam luoc voi cuong đo cao co the đuoc giai thich mot phan tu cai cach quan đoi cua Roma. Đe đoi pho voi suc manh cua Parthia su dung cung ten va ki binh, nguoi La Ma đau tien su dung quan đong minh nuoc ngoai, đac biet la nguoi Nabataea, nhung sau đo ho thanh lap mot luc luong auxilia thuong xuyen đe bo sung cho luc luong bo binh le duong nang cua ho Nguoi La Ma cuoi cung duy tri trung đoan ki cung (sagittarii) va tham chi luc luong ki binh cataphract o cac tinh phia đong cua ho. Tuy nhien, nguoi La Ma đa khong co chien luoc lon ro ret trong viec đoi pho voi Parthia va đa chiem đuoc nhung vung lanh tho nho be tu nhung cuoc xam luoc . Đong co chinh cho chien tranh la su thang tien cua vinh quang ca nhan va vi tri chinh tri cua hoang đe, cung nhu bao ve danh du La Ma chong lai su coi thuong vi su can thiep cua Parthia trong cong viec cua cac quoc gia chu hau cua La Ma.

Tinh trang thu đich giua Roma va Parthia đuoc tiep tuc khi Osroes I cua Parthia (khoang nam 109-128 CN) đa lat đo vua Tiridates cua Armenia va thay the ong ta boi Axidares, con trai cua Pacorus II, ma khong co su đong y cua Roma. Hoang đe La Ma Trajan (cai tri: 98-117 CN) đa bat đuoc ung cu vien Parthia tiep theo cho ngai vang, Parthamasiris, va giet ong ta trong nam 114 CN, thay vao đo bien Armenia thanh mot tinh La Ma Quan đoi cua ong, chi huy boi Lusius Quietus,con chiem Nisibis. Viec chiem đong no la can thiet đe đam bao tat ca cac tuyen đuong chinh qua mien phia bac đong bang Luong Ha  Nam sau, Trajan xam chiem Luong Ha va gap mot it khang cu chi toi tu Meharaspes cua Adiabene, vi luc đo Osroes đang tham gia vao mot cuoc noi chien o phia đong voi Vologases III cua Parthia . Trajan đa trai qua mua đong nam 115-116 tai Antioch, sau đo ong lai tiep tuc chien dich cua minh vao mua xuan. Tien quan toi song Euphrates, ong chiem Dura-Europos, kinh đo Ctesiphon va Seleucia va tham chi chinh phuc Characene, tai noi đay ong xem nhung con tau khoi hanh đen An Đo tu Vinh Ba Tu.
Trong nhung thang cuoi nam 116 CN, Trajan chiem đuoc thanh pho Susa cua Ba Tu. Khi Sanatruces II cua Parthia tap hop luc luong o mien đong Parthia đe thach thuc nhung nguoi La Ma, nguoi anh em ho cua ong Parthamaspates cua Parthia phan boi va giet ong ta: Trajan lap ong ta lam vua moi cua Parthia  Đe che La Ma se khong bao gio tien xa ve phia đong nhu vay nua.
Tren đuong tro ve cua Trajan, cac cu dan Babylon noi day chong lai quan đon tru La Ma  Trajan đa buoc phai rut lui khoi Luong Ha trong nam 117 CN, sau đo con giam sat mot cuoc bao vay Hatra that bai tren đuong rut quan cua minh. Su rut lui cua ong-trong y đinh- chi la tam thoi, boi vi ong muon quay tro lai tan cong Parthia vao nam 118 CN va "lam cho cuoc chinh phuc Parthia tro thanh su thuc,"  nhung Trajan mat đot ngot trong thang 8 nam 117CN.
Trong chien dich cua ong, Trajan đuoc nhan danh hieu Parthicus tu vien nguyen lao va tien xu đuoc đuc cong bo cuoc chinh phuc Parthia. Tuy nhien, chi co cac nha su hoc the ky IV CN Eutropius va Festus khang đinh rang ong đa co gang đe thiet lap mot tinh La Ma o mien nam Luong Ha
Vi vua ke vi Trajan, Hadrianus (cai tri 117-138 CN) khang đinh lai bien gioi La Ma-Parthia o Euphrates, quyet đinh khong xam luoc Mesopotamia do nguon luc quan su han che cua La Ma. Parthamaspates chay tron sau khi Parthia noi day chong lai ong, nhung nguoi La Ma đa đua ong len lam vua cua Osroene. Osroes I chet trong cuoc xung đot cua ong ta voi Vologases III, sau nay đa đuoc ke vi boi Vologases IV cua Parthia (cai tri: 147-191 CN) đa mo ra mot thoi ky hoa binh va on đinh  Tuy nhien, cuoc chien tranh La Ma-Parthia nam 161-166 CN bat đau khi Vologases xam luoc Armenia va Syria, chiem lai Edessa. Hoang đe La Ma Marcus Aurelius (cai tri: 161-180 CN) đa cung đong hoang đe Lucius Verus(cai tri:161-169 CN) bao ve Syria trong khi Marcus Statius Priscus xam luoc Armenia trong nam 163 CN, theo sau la cuoc xam luoc Mesopotamia cua Avidius Cassius nam 164 CN.
Nguoi La Ma chiem va thieu trui Seleucia cung voi Ctesiphon, nhung ho buoc phai rut lui khi nhung nguoi linh La Ma mac mot can benh chet nguoi (co the la benh đau mua) ma som tan pha the gioi La Ma  Mac du ho rut lui, tu thoi điem nay ve sau, thanh pho Dura-Europos van con trong tay La Ma.
Khi Hoang đe La Ma Septimius Severus (cai tri: 193-211 CN) xam chiem Luong Ha nam 197 CN trong thoi cai tri cua Vologases V cua Parthia (cai tri: 191-208 CN), nguoi La Ma lai mot lan nua tien toi Euphrates va chiem Seleucia cung Ctesiphon. Sau khi nhan danh hieu Parthicus Maximus, ong rut lui vao cuoi nam 198, va giong nhu Trajan mot lan ong cung that bai đe chiem Hatra trong mot cuoc vay ham.
Khoang nam 212 CN, ngay sau khi Vologases VI cua Parthia (khoang 208-222 CN) len ngoi, anh trai Artabanus IV cua Parthia (m. nam 224 CN) đa noi day chong lai ong va đa đat đuoc quyen kiem soat mot phan lon cua đe quoc. Trong khi đo, hoang đe La Ma Caracalla (cai tri: 211-217 CN) lat đo cac vi vua cua Osroene va Armenia đe bien chung thanh tinh La Ma mot lan nua. Ong tien vao Luong Ha voi ly do ket hon voi mot trong nhung con gai cua Artabanus- nhung boi vi hon nhan khong đuoc cho phep -tien hanh cuoc chien tranh voi Parthia va chinh phuc Arbil o phia đong cua song Tigris.

Caracalla bi am sat nam tiep theo tren đuong toi Carrhae boi binh si cua minh. Sau that bai nay, Parthia tien hanh hoa giai voi Macrinus (cai tri: 217-218) noi nguoi La Ma phai cong nap cho Parthia hon 200 trieu denarii voi qua tang bo sung.
Tuy nhien, đe che Parthia, bi suy yeu do xung đot noi bo va cuoc chien voi la Ma, đa som bi thay the boi đe che Sassanid. Thuc te trong thoi gian ngan sau đo, vua Ardahir I, mot vi vua đia phuong goc Iran cua Persis (tinh Fars ngay nay, Iran) tu Estakhr bat đau chinh phuc cac vung lanh tho xung quanh, mot su thach thuc voi luat le cua nha Arsaces  Ong đa đoi mat Artabanus IV trong tran chien, ngay 28 thang 4 nam 224 CN co le tai mot đia điem gan Isfahan, đanh bai ong ta va thanh lap đe che Sassanid  tuy nhien, co bang chung, cho thay Volageses VI tiep tuc ban hanh tien xu tai Seleucia toi nam 228 CN.
Nha Sassanid se khong chi ke thua di san Parthia la ke thu Ba Tu cua La Ma, ho cung se co gang đe khoi phuc lai ranh gioi cua Đe che Achaemenes, mot thoi gian ngan chinh phuc Can đong, Anatolia, va Ai Cap tu tay đe che đong La Ma duoi thoi tri vi cua Khosrau II (r.590-628 CN)  Tuy nhien, ho se mat cac vung lanh tho nay vao tay Heraclius, hoang đe La Ma cuoi cung truoc khi cac cuoc chinh phuc cua nguoi A Rap bat đau. Du gi đi chang nua, nha Sassanid đa ke tuc vai tro nhu la đoi thu chinh cua nguoi La Ma trong suot 400 nam.


= Nhung nguon ban đia va cac nguon khac =

Nhung van ban đia phuong va ngoai nuoc, cung nhu cac van ban hien vat đa đuoc su dung đe tai tao lai lich su Parthia Mac du trieu đinh Parthia đa duy tri nhung van thu, nguoi Parthia đa khong chinh thuc nghien cuu lich su, lich su pho quat đau tien cua Iran, Khwaday-Namag, khong đuoc bien soan cho đen trieu đai cua vi vua cuoi cung nha Sassanid, vua Yazdegerd III (cai tri: 632-651 CN) Cac nguon ban xu ve lich su Parthia van con khan hiem, nhung gi ve ho con it co san hon so voi bat ky giai đoan khac cua lich su Iran. Hau het cac ban ghi chep đuong đai ve Parthia đeu bao gom cac van tu tieng Hy Lap cung nhu cac van tu tieng Parthia va tieng Aramaic. Ngon ngu Parthia đuoc viet bang mot loai chu viet rieng biet, bat nguon tu chu Aramaic Hoang gia cua nguoi Achaemenes va sau đo phat trien thanh he thong chu viet Pahlavi.

Nhung nguon tai lieu ban đia gia tri nhat đe tai tao thoi gian chinh xac cua trieu đai cua cac vi vua Arsaces la nhung đong tien kim loai drachma, đuoc ban hanh boi moi vi vua khac nhau. Theo cac nha su hoc Geo Widengren, nhung đong tien nay đai dien cho mot "qua trinh chuyen đoi tu di cao phi van ban sang van ban". Nhung nguon tai lieu khac cua Parthia đuoc su dung đe tai tao lai nien đai bao gom nhung tam bang thien van co chua chu hinh nem va nhung loi ghi (tieng Anh: colophon) đuoc phat hien o Babylonia. Nhung tai lieu van ban ban đia cung bao gom cac van ban khac tren đa, tai lieu ghi tren giay da va giay papyrus va đo gom. Vi du, o kinh đo Mithradatkert/Nisa (Turkmenistan ngay nay) cua Parthia cua, cac kho chua đo gom lon đa đuoc tim thay cung cap thong tin ve viec ban va luu giu cac vat pham nhu ruou vang. Nhung tai lieu viet bang giay da de đuoc tim thay tai cac đia điem nhu Dura-Europos, đa cung cap nhung thong tin co gia tri ve chinh quyen Parthia, bao gom cac van đe nhu thue ma, chuc tuoc quan su va to chuc cap tinh.

Su cu Hy Lap - La Ma cung co viet nhieu ve lich su Parthia, nhung khong đuoc coi la hoan toan đang tin cay vi chung đuoc viet tu quan điem cua đoi thu va ke thu thoi chien. Nhung nguon nuoc ngoai nay thuong co su quan tam lon ve quan su va chinh tri, va thuong bo qua khia canh xa hoi va van hoa cua lich su Parthia Nguoi La Ma thuong khac hoa nguoi Parthia la nhung chien binh bao nguoc nhung cung tinh thong van hoa; ho ghi nhan nhung cong thuc am thuc cua Parthia trong cuon sach huong dan nau nuong Apicius, chung to ho luon men mo cach lam bep cua nguoi Parthia. Apollodorus xu Artemita va Arrian cung viet sach su noi ve Parthia, nhung gio đay đeu đa mat va chi đuoc biet đen thong qua trich dan cua cac nha su hoc khac. Isidore xu Charax - mot tac gia vao đoi vua Augustus - viet nen mot tu lieu ve lanh tho Parthia, co le sau mot cuoc khao cuu ve Trieu đinh Parthia. O mot muc đo nho hon, con nguoi va cac su kien lich su Parthia cung đuoc đe cap trong cac cuon su cua Justinus, Strabo, Diodoros Sikolos, Plutarchus, Cassius Dio, Appian, Josephus, Pliny Gia, and Herodian.
Lich su Parthia cung co the đuoc tai hien nho vao su cu Trung Quoc. Trai nguoc voi su cu Hy Lap va La Ma, cac cuon su Trung Quoc buoi đau giu quan điem trung lap hon khi mieu ta ve nuoc Parthia, mac du cac su than Trung Hoa co thoi quen chep lai cac thu tich co hon, lam kho khan trong viec xac lap trinh tu thoi gian cac su kien lich su cua Đe quoc Parthia. Nguoi Trung Quoc goi Parthia la An Tuc (chu Han: 安息), co le theo ten Hy Lap cua thanh pho Antiochia tai Margiana (chu Hy Lap: Αντιοχεια της Μαργιανηs) cua nguoi Parthia. Tuy nhien, đay cung co the la su chuyen chu tu ten "Arsaces" cua vi vua khai quoc Parthia va cung la ten cua Vuong trieu nay. Nhung cuon su Trung Quoc chep ve Parthia bao gom Su ky (Thai su cong thu) cua Tu Ma Thien, Han thu cua Ban Buu, Ban Co va Ban Chieu, cung voi Hau Han thu cua Pham Diep. Ho cung cap thong tin ve nhung cuoc di dan du muc truoc cuoc xam luoc ban đau cua nguoi Saka vao Parthia, cung nhung thong tin co gia tri ve chinh tri va đia ly. Thi du, Su ky Tu Ma Thien ghi nhan ve nhung trao đoi ngoai giao, nhung qua tang đep la lung cua vua Mithridates II gui cho trieu đinh Tay Han, nhung cach thu hoach vu mua thuong thay o Sparta, viec san xuat ruou co su dung nho, nhung thuong nhan đi het noi nay đen noi kia, va kich co cung voi vi tri cua lanh tho Parthia. Su ky Tu Ma Thien cung đe cap rang nguoi Parthia ghi nhan bang viec "viet ngang tren nhung manh da," han đay chinh la giay da.


Trieu đinh va chinh quyen = Trung uong va cac vi vua ban tu tri =

So voi Đe che Achaemenes truoc đo, trieu đinh Parthia co su đang chu y la su phan cap  Mot nguon lich su ban đia cho thay rang cac vung lanh tho đuoc giam sat boi chinh quyen trung uong đuoc to chuc tai mot cach tuong tu voi đe che Seleukos. Ca hai đeu co he thong ba cap cho cac tinh: Parthia marzban, xsatrap, va dizpat, tuong tu nhu pho vuong Seleukos, eparchy, va hyparchy  Đe che Parthia cung co mot so vuong quoc ban tu tri ben duoi, bao gom cac tieu quoc Caucasia Iberia, Armenia, Atropatene, Gordyene, Adiabene, Edessa, Hatra, Mesene, Elymais, va Persis Nhung vi vua nay cai tri lanh tho cua minh va đuc tien đuc rieng cua ho khac biet voi tien đuc hoang gia đuoc đuc tai kho bac hoang đe. Đieu nay khong giong nhu đe che Achaemenes truoc đo, cung đa co mot so tieu quoc, va tham chi la Xatrap, nhung nguoi ban đoc lap, nhung "cong nhan uy quyen cua nha vua, cong nap va ho tro quan su", theo Brosius  Tuy nhien, cac pho vuong vao thoi Parthia cai tri vung lanh tho nho hon, va co le đa co it uy tin va anh huong hon so voi nhung nguoi tien nhiem Achaemenes cua ho. Trong thoi ki nha Seleukos, xu huong cac trieu đai cam quyen đia phuong voi quy tac ban tu tri, va đoi khi hoan toan noi loan, đa tro thanh pho bien, mot thuc te lap lai vao thoi ki nguoi Parthia cai tri sau nay.


= Quy toc =

Vua cua cac vi vua la nguoi đung đau trieu đinh Parthia. Ong duy tri moi quan he đa the va nguoi ke vi thuong la con trai ca. Giong nhu nha Ptolemaios cua Ai Cap, cung co cac ghi chep ve nhung vi vua Arsaces ket hon voi chau gai cua ho va co le ngay ca voi nhung chi em cung cha, Nu hoang Musa ket hon voi con trai minh, mac du đay la mot truong hop cuc đoan va bi len an. Brosius cung cap mot trich dan tu mot la thu viet bang tieng Hy Lap cua vua Artabanus II trong nam 21 CN, gui toi thong đoc (co đe tua la "Archon") va cong dan cua thanh pho Susa. Nhung chuc vu cua nhung nguoi ban, ve si hay thu quy đuoc vua uu tien hon đeu đuoc đe cap. Ngoai ra, tai lieu nay cung đa chung minh rang "tuy la co nhung pham vi quyen han va thu tuc đe bo nhiem mot nguoi chuc vu cao, nha vua co the can thiep thay mat mot ca nhan, xem xet lai truong hop đo va se thay đo quyet đinh neu nhu ong ay thay phu hop."
Cac chuc danh cha truyen con noi cua đia vi quy toc đuoc ghi lai trong suot trieu đai cua vua đau tien nha Sassanid vua Ardahir I, rat co the la su tiep tuc cac chuc danh đa đuoc su dung trong thoi ky Parthia Co ba tang lop rieng biet trong gioi quy toc, cao nhat la nhung vi vua chu hau truc tiep nam duoi su cai tri boi vua cua cac vua, thu hai la nhung nguoi lien quan đen vua cua cac vi vua chi co thong qua hon nhan, va thu tu thap nhat la nguoi đung đau gia toc đia phuong va vung lanh tho nho .
Đen the ky I, tang lop quy toc Parthia đa nam nhieu quyen luc va co anh huong lon trong viec chon nguoi ke vi hay lat đo cac vi vua Arsaces Mot so quy toc co vai tro nhu co van trieu đinh cho nha vua, cung nhu cac giao si than thanh. Trong so nhung đai gia toc cao quy cua Parthia đuoc liet ke vao luc bat đau thoi ky Sasania, chi co hai trong so đo đuoc đe cap cu the trong cac van ban truoc đo cua Parthia: Gia toc Suren va gia toc Karen. Nha su hoc Plutarch luu y rang cac thanh vien cua gia toc Suren, quan trong nhat trong gioi quy toc, đa co đuoc đac quyen trao vuong mien cho moi vua cua cac vi vua nha Arsaces moi trong le đang quang cua ho. Sau đo, mot so vi vua Parthia con tu xung la co dong doi Achaemenes. Đieu nay gan đay đa đuoc chung minh boi kha nang mac benh di truyen U soi than kinh (Neurofibromatosis), đuoc chung minh qua nhung mo ta ve co the cac vua va bang chung ve can benh gia toc đuoc ghi lai tren nhung đong tien co.


= Quan đoi =

Đe che Parthia khong co quan đoi thuong truc, nhung ho lai co the nhanh chong tuyen mo đuoc quan đoi moi khi co mot cuoc khung hoang đia phuong xay ra Co mot Luc luong vu trang thuong truc dung đe bao ve nha vua, bao gom quy toc, nong no va linh đanh thue, nhung đoan tuy tung hoang gia nay nho  Nhung đoi quan đon tru cung thuong xuyen đuoc duy tri o cac phao đai bien gioi; Nhung dong chu khac Parthia tiet lo mot so cac chuc danh quan su ban cho nhung chi huy tai cac đia điem nay  Luc luong quan đoi cung co the đuoc su dung trong cac cu chi ngoai giao. Vi du, khi su than Trung Quoc vieng tham Parthia o cuoi the ky thu II truoc Cong nguyen, Su Ky Tu Ma Thien đa đe cap toi 20.000 ky binh đuoc phai đen bien gioi phia đong đe phuc vu ho tong su than, mac du con so nay co le la mot su phong đai.
Luc luong chien đau chinh cua quan đoi Parthia la cataphract, ky binh nang voi nguoi linh va ngua đuoc bao ve boi ao giap luoi. Luc luong Cataphract đuoc trang bi voi mot ngon thuong đe đot kich vao hang ngu ke thu, cung nhu cung va ten. Do chi phi trang bi va ao giap cua ho, cataphract đuoc tuyen chon tu trong tang lop quy toc, đoi lai cho su phuc vu cua ho, la su đoi hoi mot hinh thuc tu chu o cap đia phuong tu cac vi vua Arsaces Ky binh nhe đuoc tuyen chon tu tang lop thuong dan va phuc vu lam luc luong ki cung, ho mac ao dai va quan dai đon gian đe tham gia vao tran chien  Ho đa su dung cung ghep va co the ban vao ke thu trong khi đang cuoi ngua va quay mat đi voi ke thu, ky thuat nay, đuoc goi la ban kieu Parthia, la mot chien thuat co hieu qua cao. Ky binh nang va nhe cua Parthia đuoc chung minh la mot yeu to quyet đinh trong Tran Carrhae, mot luc luong Ba Tu đanh bai mot đoi quan La Ma lon hon nhieu duoi su chi huy cua Crassus. Cac đon vi bo binh nhe, bao gom tuyen mo tu dan thuong va linh đanh thue, đuoc su dung đe phan tan quan đoi cua đoi phuong sau khi ky binh đot kich.
Kich thuoc cua quan đoi Parthia la khong ro, cung nhu la kich thuoc dan so tong the cua đe che. Tuy nhien, cac cuoc khai quat khao co hoc o nhung khu đo thi cu cua Parthia cho thay cac khu đinh cu đo co the duy tri dan so lon va do đo co mot nguon nhan luc lon


= Tien te =
Nhung đong xu drachma Hy Lap, thuong đuoc lam bang bac, bao gom ca tetradrachm, la đong tien tieu chuan đuoc su dung trong suot thoi Đe che Parthia Nha Arsaces duy tri khu đuc tien cua hoang gia tai cac thanh pho Hecatompylos, Seleucia, va Ecbatana Nhieu kha nang ho đa mo mot so đuc tien tai Mithridatkert / Nisa  Tu khi thanh lap đe quoc cho đen khi no sup đo, drachm đuoc ban hanh trong suot thoi đai Parthia hiem khi can nang it hon 3,5 g hoac nhieu hon 4,2 g. Nhung đong tetradrachm Parthia đau tien, trong luong ve nguyen tac khoang 16 g voi mot so bien the, xuat hien sau khi Mithridates I chinh phuc vung Luong Ha va đuoc đuc đoc quyen tai Seleucia.


Xa hoi va van hoa = Van hoa Hy Lap va su hoi sinh cua van hoa Iran =

Mac du nen van hoa Hy Lap cua nha Seleukos đuoc chap nhan rong rai boi cac dan toc vung Can Đong trong thoi ky Hy Lap hoa, thoi ki Parthia đa chung kien mot su hoi sinh cua van hoa Iran trong ton giao, nghe thuat, va tham chi ca trang phuc quan ao  Y thuc đuoc ca nguon goc Hy Lap va Ba Tu trong vuong quyen cua ho, nhung vi vua Arsaces đi phong cach theo kieu vua cua cac vi vua Ba Tu va khang đinh rang ho cung la philhellene ("ban be cua nguoi Hy Lap")  tu "philhellene" đuoc ghi tren đong tien Parthia cho đen trieu đai cua Artabanus II ngung su dung cum tu nay đe bieu thi su hoi sinh cua nen van hoa Iran cua Parthia. Vologeses I la vi vua Arsaces đau tien su dung chu viet va ngon ngu Parthia xuat hien tren đong tien đuc song song voi tieng Hy Lap  Tuy nhien, viec su dung nhung chu cai Hy Lap khac tren tien xu Parthia van con cho đen khi đe quoc sup đo.

Tuy nhien, anh huong van hoa Hy Lap đa khong bien mat khoi Đe che Parthia, va co bang chung rang nha Arsaces đa yeu thich nhung nha hat Hy Lap. Khi đau cua Crassus đa đuoc đem dang cho Orodes II, ong ta cung vua Armenia,Artavasdes II, luc nay đang ban xem mot vo kich thay te cua than Dionysius(vo kich Bacchae) cua nha soan kich Euripides (khoang 480-406 TCN). Nguoi phu trach cua vo kich đa quyet đinh su dung đau thuc cua Crassus thay cho cai đau gia cua Pentheus 
Tren cac đong tien cua minh, vua Arsaces I đuoc mo ta mac y phuc tuong tu nhu pho vuong nha Achaemenes. Theo A. Shahbazi, Arsaces "co y tach biet khoi tien xu nha Seleukos đe đe cao tinh than dan toc dan toc va khat vong hoang gia cua ong, va ong goi minh la Karny / Karny (tieng Hy Lap: Autocratos), mot tuoc hieu đa đuoc dung boi nhung vi tuong Achaemenes toi cao, chang han nhu Cyrus tre"  phu hop voi truyen thong Achaemenes, nhung phu đieu khac hinh anh cac vi vua Arsaces đa đuoc khac tai nui Behistun, noi ma Darius I cua Ba Tu (cai tri: 522-486 TCN)khac len đo van bia cua hoang gia. Hon nua, nha Arsaces tuyen bo nguon goc gia đinh tu vua Artaxerxes II cua Ba Tu (cai tri: 404-358 TCN) nhu mot phuong tien đe cung co tinh hop phap cua ho trong viec cai tri vung lanh tho cu cua nha Achaemenes, vi du nhu la "nguoi ke vi hop phap cua cac vi vua vinh quang" cua Iran co Vua Artabanus III đat ten mot trong cac hoang nam cua ong la Darius va xung lam nguoi thua ke cua Cyrus Đai Đe. Cac vua nha Arsaces chon cho minh nhung cai ten đien hinh cua Bai Hoa giao, va vai ten trong so đo lay tu "khoi thuy hao hung" cua thanh kinh Avesta, theo nha su hoc V.G. Lukonin.
Nguoi Parthia cung đa chap nhan viec su dung lich Babylon voi nhung cai ten tu lich Iran nha Achaemenes, thay the lich Macedonia cua nha Seleukos.


= Ton giao =

Ngay ben trong Đe che Parthia, ton tai tinh trang khong đong nhat ve van hoa va chinh tri, co mot loat cac he thong ton giao va niem tin, pho bien nhat la su tho cung cac vi than cua nguoi Hy Lap va Iran. Ngoai ra con co mot so nguoi Do Thai  va tin huu Kito giao, va hau het nguoi Parthia theo đa than giao Cac vi than Hy Lap va Iran đoi khi đuoc pha tron voi nhau thanh mot. Vi du, Zeus thuong đanh đong voi Ahura Mazda, Hades voi Angra Mainyu, Aphrodite va Hera voi Anahita, Apollo voi Mithra, va Hermes voi Shamash  Ngoai cac vi nam than va nu than chinh, moi nhom dan toc va thanh pho đa co rieng cua minh nhung vi than nhat đinh Cung nhu cac vi vua trieu Seleukos, cac cong trinh nghe thuat Parthia cho thay rang cac vi vua nha Arsaces đuoc ton tho lam Than vuong, va su sung bai cac vi vua nay co le pho bien nhat 
Muc đo ton sung cua nha Arsaces voi Bai Hoa giao đa đuoc tranh luan trong hoc thuat hien đai. Nhung tin đo Zoroaster đa coi su hien te đam mau cua mot so ton giao thoi Parthia cua Iran la khong the chap nhan đuoc Tuy nhien, co bang chung cho thay vua Vologeses I khuyen khich su hien dien cua phap su ma thuat Bai hoa giao tai Trieu đinh
va tai tro bien soan cac van ban Bai hoa giao thieng lieng ma sau đo hinh thanh kinh Avesta  Trieu đinh Sassanid sau nay se ton Bai hoa giao thanh quoc giao cua đe quoc.
Cho du vi tien tri sang lap Minh giao la Mani (216 – 276) khong he tuyen bo su khai huyen ton giao đau tien cua ong cho toi khoang nam 228/229, Bivar khang đinh rang đuc tin moi cua ong gom thau "nhung yeu to cua đuc tin Mandae, thuyet nguon goc vu tru cua nguoi Iran, va tham chi ca nhung tieng vang cua Ki-to giao...[Minh giao] co the đuoc coi la mot phan anh đien hinh cua nhung hoc thuyet ton giao hon hop vao cuoi trieu Arsaces, cai ma quoc đao Bai Hoa cua trieu Sassanid som quet sach het."
Co rat it bang chung khao co cho thay su truyen ba đao Phat tu Đe quoc Quy Suong vao lanh tho Iran. Tuy vay, theo cac thu tich co Trung Quoc, mot quy toc Parthia kiem tang lu Phat giao la An The Cao (An Shigao) (s. song vao the ky thu II), đen Lac Duong (Trung Quoc) đe truyen ba Phat giao va dich vai cuon kinh Phat sang tieng Han.


= Nghe thuat va kien truc =

Nghe thuat Parthia co the đuoc chia thanh ba giai đoan su - đia: nen nghe thuat cua Parthia co, nghe thuat cua cao nguyen Iran, va nghe thuat cua Luong Ha thuoc Parthia  Tac pham hoi hoa Parthia chinh thong đau tien, đuoc tim thay tai Mithridatkert/Nisa, ket hop cac yeu to nghe thuat Hy Lap va Iran phu hop voi truyen thong Achaemenes va Seleukos trong giai đoan thu hai, nghe thuat Parthia tim thay cam hung theo phong cach nghe thuat đoi Achaemenes, nhu đuoc minh chung bang buc phu đieu cua vua Mithridates II tai nui Behistun. Giai đoan thu ba xay ra dan dan sau khi nguoi Parthia chinh phuc Luong Ha .
Nhung chu đe chung cua thoi ky Parthia bao gom canh nhung cuoc san ban cua Hoang gia va su len ngoi cua cac vua nha Arsaces. Nhung chu đe mo rong khac bao gom nhung buc chan dung cua nhung nha cam quyen đia phuong. Nen nghe thuat chung cua Parthia trong thoi ay luon gan bo voi tranh khac tren đa, tranh tuong va tham chi la tranh grafito. Motip pho bien thoi ky Sassanid the hien hai chien binh cuoi ngua cam thuong giao chien voi nhau xuat hien lan đau tien trong cac phu đieu Parthia tai nui Behistun.
Trong tranh chan dung, nguoi Parthia ung ho va nhan manh viec đieu khac theo mat truoc, co nghia la nguoi đuoc mieu ta trong buc tranh, trong tac pham đieu khac, hoac mat truoc sau cua đong tien phai đoi dien truc tiep voi nguoi xem thay vi hien thi theo chieu nghieng. Mac du phong cach ve đieu khac theo mat truoc trong chan dung vao giai đoan nay la mot ky thuat nghe thuat đa cu, Daniel Schlumberger giai thich su đoi moi cua ve đieu khac theo mat truoc thoi Parthia:

'Đieu khac mat truoc kieu Parthia', cung nhu bay gio chung ta đa quen goi no, khac xa ca voi kieu Can Đong co đai va đieu khac theo mat truoc kieu Hy Lap, mac du no la hau due đoi sau khong can phai nghi ngo. Đoi voi ca nghe thuat phuong Đong va trong nghe thuat Hy Lap, đieu khac theo mat truoc la mot đieu đac biet: trong nghe thuat phuong Đong no danh rieng cho mot so it cac nhan vat đuoc tho cung hay trong than thoai; trong nghe thuat Hy Lap no chi đuoc dung đen vi nhung ly do nhat đinh, khi đuoc đoi tuong yeu cau, va, tren toan bo, hiem khi đuoc su dung. Voi nghe thuat Parthia, thi nguoc lai, no tro nen binh thuong. Cho nen đieu khac theo mat truoc kieu Parthia thuc su la gi, nhung thoi quen cho thay, trong hoi hoa, tat ca cac nhan vat đeu đuoc the hien ro net... Đieu đac biet nay duong nhu đa bat đau trong qua trinh the ky thu I.
Nghe thuat Parthia, voi cach su dung nghe thuat đieu khac mat truoc rieng biet trong cach ve chan dung, đa bi mat va bi bo roi sau nhung thay đoi ve van hoa cung nhu chinh tri sau sac do đe che Sassanid mang lai. Tuy nhien, ngay sau khi nguoi La Ma chiem đong vung Dura-Europos nam 165, viec su dung nghe thuat đieu khac mat truoc cua Parthia trong cac buc chan dung tiep tuc phat trien o đo. Đieu nay đuoc minh chung qua nhung tranh treo tuong o đau the ky III trong mot giao đuong o Dura-Europos, mot ngoi đen trong cung mot thanh pho danh rieng cho vi than Palmyrene va tu mot Mithraeum trong khu vuc.

Nghe thuat kien truc Parthia chap nhan cac yeu to cua kien truc Achaemenes va Hy Lap, nhung van khac biet voi ca hai. Phong cach nay lan đau tien đuoc chung thuc tai Mithridatkert /Nisa. Đai sanh tron cua Nisa thi tuong tu nhu cung đien Hy Lap co đai, nhung khac nhau o cho no tao thanh mot vong tron va khung vom trong mot khong gian vuong  Tuy nhien, cac tac pham nghe thuat cua Nisa, bao gom ca buc tuong bang đa cam thach va nhung canh tuong khac tren rhyton bang nga voi, thi khong con nghi ngo gi nua la chiu anh huong cua nghe thuat Hy Lap.
Mot đac điem noi bat cua nen kien truc Parthia la iwan, mot loai sanh (khan phong) đuoc đo boi nhung khung vom hinh vong cung hoac hinh tru va ho o mot ben. Su dung khung vom hinh tru thay cho viec su dung cac cot tru mang phong cach Hy Lap đe đo mai nha. Mac du Iwan đa đuoc biet đen tu thoi ky Achaemenes va tham chi la som hon nua trong cac cau truc nho hon va duoi long đat, nhung nhung nguoi Parthia moi la nhung nguoi đau tien xay dung chung o quy mo khong lo. Nhung iwan som nhat đuoc tim thay cua nguoi Parthia đuoc phat hien tai Seleucia, co nien đai vao đau the ky thu nhat cua Cong Nguyen. Nhieu iwan đo so cung đuoc tim thay trong nhung ngoi đen co o Hatra va co le đuoc lam theo phong cach Parthia. Nhung iwan cua Parthia lon nhat o khu vuc đo co đo dai cua mot nhip khoang 15 m (50 ft).


= Trang phuc =

Trang phuc cuoi ngua đien hinh cua nguoi Parthia đuoc minh hoa qua buc tuong đong noi tieng cua mot nha quy toc Parthia đuoc tim thay tai Shami, Elymais. Co chieu cao 1.9 m (6 ft), nhan vat nay mac mot ao co co hinh chu V, ao hinh chu V đuoc buoc chat lai voi nhau nho mot vanh đai, quan rong va co nhieu uon nep, đuoc giu chat boi nit tat, ngoai ra nguoi đan ong con đoi mot mu mien hoac dai buoc tren toc minh, tao nen mot bui toc. Trang phuc cua nguoi đan ong tren thuong đuoc nhin thay o nhung hinh cham khac tren nhung đong tien Parthia co nien đai tu giua the ky I TCN.
Nhung vi du ve trang phuc con co the ke đen la cac tac pham đieu khac mang cam hung tu phong cach Parthia đa đuoc tim thay trong cuoc khai quat tai Hatra, tay bac Iraq. Tuong đuoc khai quat mang trang phuc Parthia đien hinh (qamis), ket hop voi quan va đuoc lam tu vat lieu trang tri co chat luong tot. Cac tang lop quy toc o Hatra bat chuoc kieu bui toc, mu va ao that ngang lung cua gioi quy toc o trong trieu đinh Arsaces. Nhung trang phuc nay tham chi con đuoc cac vi vua nha Arsaces mac, nhu nhung gi đuoc the hien tren hinh cham khac o mat sau cua đong tien. Quan kieu Parthia cung đuoc tiep nhan o Palmyra, Syria, song song cung voi viec su dung phong cach đieu khac theo mat truoc cua Parthia trong nghe thuat.
Nhieu tac pham đieu khac Parthia khac con mieu ta phu nu giau co mac ao dai tay tren cung mot chiec vay, voi day chuyen, bong tai, vong đeo tay va mu đuoc trang tri bang trang suc. Trang phuc uon nep cua ho đuoc that chat boi mot chiec tram o mot ben vai. Mu cua ho cung mot đac trung rieng đo la mot tam man o phia sau.
Nhu đa thay tren nhung đong tien đuc Parthia, mu đoi cua cac vi vua Parthia cung đa thay đoi nhieu theo thoi gian. Nhung đong tien Arsaces som nhat cho thay nha cam quyen đoi mu bashlyk (tieng Hy Lap: kyrbasia), tuc la mot loai mu mem voi vanh ma. Kieu mu nay co the bat nguon tu loai mu cua cac tong tran Achaemenes va nhung chiec mu nhon đuoc mieu ta tren cac buc phu đieu thoi Achaemenes tai Behistun va Persepolis. Nhung đong tien đau tien cua Mithridates I cho thay ong ta đoi mu mem, nhung nhung đong tien xuat hien tu cuoi trieu đai cua ong cho thay ong lan đau tien đoi vuong mien hoang gia Hy Lap. Mithridates II la nguoi đau tien đuoc mot ta la đoi vuong mien kieu Parthia, theu ngoc trai va đo trang suc, mot loai mu thuong đuoc vua chua đoi trong thoi ky Hau-Parthia va Sassanid.


= Ngon ngu =
Nguoi Parthia to ra khoan dung voi van hoa va ton giao, ho đa tiep nhan tieng Hy Lap la ngon ngu chinh thuc cua ho, trong khi tieng Aramaic van la lingua franca trong toan đe quoc. Nhung ngon ngu Parthia ban đia, Trung Ba Tu va Akkad cung đuoc su dung.


= Chu viet va van hoc =
Đuoc biet, trong thoi ky Parthia, nhung nghe si cung đinh (gosan) đa dien nhung tac pham van hoc truyen mieng kem theo am nhac. Tuy nhien, nhung cau chuyen cua ho đuoc đoc theo the thuc tho, va đa khong đuoc ghi chep lai cho đen thoi ky Sassanid tiep theo sau đo. Tren thuc te, trong nhung tac pham van hoc bang ngon ngu Parthia đuoc biet đen, khong co tac pham nao con giu nguyen dang ban đau, ke tu khi no đuoc ghi chep lai o cac the ky sau. Nguoi ta tin rang, nhung cau chuyen nhu nhung cau chuyen lang man nhu Vis va Ramin va su thi ve trieu đai Kayanid la mot phan cua nhung tap van cua van hoc dan gian tu thoi ky Parthia, mac du chung đuoc bien soan kha lau sau đo. Cho du van hoc Parthia khong đuoc ghi chep lai bang van ban, co bang chung rang cho rang, cac vi vua Arsaces tiep nhan va ton trong nen van hoc Hy Lap.


= Quan he giua tieng Kurd va Parthia =

Mot so nha ngon ngu hoc cho rang tieng Kurd la phien ban đuong đai cua tieng Parthia. No thuong đuoc phan loai thuoc ve nhom ngu he Tay Bac Iran, trong khi mot so hoc gia lai cho rang no la su giao thoa giua nhom ngu he Tay Bac va Tay Nam Iran.Martin van Bruinessen luu y rang "tieng Kurd mang nang yeu to cua ngu he Tay Nam Iran", trong khi "tieng Zaza va Gurani [...] lai thuoc ve nhom phia bac Iran".Ludwig Paul ket luan rang tieng Kurd co ve nhu la mot ngon ngu co nguon goc tu khu vuc Tay Bac Iran, nhung cung thua nhan rang no co nhieu điem chung voi cac ngon ngu Tay Nam Iran nhu tieng Ba Tu. Giao su Gernot Windfuhr lai nhan đinh rang tieng Kurd co nguon goc tu tieng Parthia, dua tren nen tang cua tieng Medes.


Danh sach vua Parthia theo thu tu thoi gian Xem them Nguoi Parthia
Assyria (tinh La Ma)
Ac quy Bagdad
Tran Nisibis (217)
Lich su Iran
Nha Arsaces cua Iberia
Nha Arsaces cua Albania Kavkaz


Chu thich Tham khao Đoc them Lien ket ngoai Cac bai viet tu Van phong Xa hoi Iran (Đe quoc Parthia, Nghe thuat Parthia, Quan đoi Parthia)
Parthia.com (mot trang web co tinh nang lich su, đia ly, tien xu, nghe thuat va van hoa cua Parthia co đai)