Tau tuan duong boc thep (tieng Anh: armored cruiser hay armoured cruiser) la mot kieu tau tuan duong, mot loai tau chien, lon co tu cuoi the ky 19 đen đau the ky 20. Tau tuan duong boc thep đuoc bao ve bang mot đai giap ben hong luon tau tang cuong cho san tau boc thep va cac ham than bao ve von la đac trung cho kieu tau tuan duong bao ve. Tau tuan duong boc thep la nhung luc luong tham chien chu yeu trong hai tran hai chien: tran chien ngoai khoi Ulsan trong cuoc Chien tranh Nga-Nhat, va tran Coronel trong Chien tranh The gioi thu nhat, cung nhu đong nhung vai tro quan trong trong cac tran chien khac vao giai đoan nay.
Su phat trien cua đan phao no vao giua the ky 19 đa khien cho viec su dung cac tau chien boc thep la đieu khong the tranh khoi, cho du chung nang ne va chi phi cao. Tau tuan duong boc thep bat đau xuat hien trong hai quan cac cuong quoc Phuong Tay vao khoang nam 1873 va kieu tau nay đuoc tiep tuc che tao cho đen nam 1908. Vao khoang thoi gian nay, chung nhanh chong bi vuot troi boi loai tau chien moi "toan sung lon" kieu dreadnought, đang ke la cac tau chien-tuan duong, von co uu the tren moi khia canh va do đo thay the cac tau tuan duong boc thep.


Su tien trien va thiet ke = Cac kieu ban đau =

Nhung chiec tau chien kieu tuan duong đuoc boc thep đau tien la tau chien Nga General-Admiral (1873) va chiec tau chien Anh Shannon (1875), cho du chiec sau thoat tien đuoc biet nhu la mot tau ho tong boc sat.


= Tau tuan duong boc thep hien đai =

Chiec tau tuan duong boc thep thuc su đau tien la chiec Dupuy de Lome cua Hai quan Phap đuoc ha thuy vao nam 1887. Cung trong nam nay, tau tuan duong boc thep Nga Ryurik cung đuoc đua ra hoat đong. Tuy nhien, thiet ke đuoc chap nhan la kieu mau cho tau tuan duong boc thep la cua chiec tau tuan duong Chiyoda đuoc che tao tai Clyde cho Hai quan Đe quoc Nhat Ban. Cac tien bo thuc hien tren Chiyoda xoay quanh viec ap dung kieu đong co hoi nuoc ba buong banh truong đat doc. Khac voi loai đong co ba buong banh truong (TE) đat ngang, von chiem cho suot chieu ngang con tau, loai đong co TE đat doc co the bo tri sat voi truc doc cua con tau va đuoc bao boc boi mot lop bao ve bao gom đai giap va ham chua than hai ben hong va san tau boc thep ben tren. Đieu nay đa cung cap mot khu vuc đuoc bao ve rong hon ben trong con tau noi ma he thong đong luc đuoc bao ve khoi manh đan no va duy tri đuoc đo kin nuoc. Chiyoda qua nho đe co the đuoc xem la mot tau tuan duong boc thep thuc su, nhung no đa đat ra mot khuon mau cho cac kieu tau chien tiep theo sau.
Chiec tau tuan duong boc thep cuoi cung đuoc che tao vao khoang nam 1910. Vao luc nay chung nhanh chong bi vuot troi boi cac tien bo ky thuat nhu la thiet giap ham dreadnought "toan sung lon" van hanh bang đong co turbine hoi nuoc, va viec ap dung dau la nhien lieu đot lo khien cho cau truc moi khong the dua vao su bao ve boi cac ham chua than. Tau tuan duong boc thep đuoc thay the truc tiep trong cac ham đoi chien tran boi nhung tau chien-tuan duong lon hon, nhanh hon va trang bi vu khi tot hon. Vi vay, cac tau tuan duong boc thep lon tro nen lac hau va chi co cac tau tuan duong hang nhe đuoc che tao tu giai đoan đo. Cac tau tuan duong boc thep con lai đuoc su dung trong tuan tra va cac vai tro thu yeu cho đen khi ket thuc Chien tranh The gioi thu hai.
Can luu y la Hai quan Hoang gia xep loai ca tau tuan duong boc thep lan tau tuan duong bao ve co kich co va vu khi tuong đuong nhu la "tau tuan duong hang nhat". Vi vay, nhung tau tuan duong hang nhat đuoc che tao tu lop Orlando (1886) cho đen lop Cressy (1897), noi mot cach chat che, đeu la nhung tau tuan duong bao ve, vi chung đeu thieu mot đai giap.


= Cac kieu mau =

Cac tau tuan duong boc thep ban đau noi chung co trong luong re nuoc 6.000–12.000 tan voi toc đo 33–37 km/h (18–20 knot). Kieu tau nay đat đen giai đoan hoang kim 1906–1908 voi trong luong re nuoc 14.000–16.000 tan va toc đo 41–43 km/h (22–23 knot). Vu khi tieu bieu la hai hoac bon phao co nong lon o hai đau con tau, thuong la co nong trong khoang 190–254 mm (7,5–10 inch), va đo mot ta phao co 152 mm (6 inch) hoac tuong đuong hai ben luon.
Vi du, chiec đau tien cua Nga Rurik (1892) đuoc trang bi bon khau phao 203 mm (8 inch), muoi sau phao 152 mm (6 inch) va sau phao 120 mm (4,7 inch); Victor Hugo (1904) cua Phap co bon khau 194 mm (7,6 inch) va muoi sau khau 164 mm (6,5 inch). Lop Monmouth (1901) co so luong lon cua Anh la mot ngoai le, khi thiet ke nhan manh đen vai tro bao ve hang hai thuong mai hon la cac vai tro cua ham đoi, voi dan hoa luc đong nhat muoi bon khau 152 mm (6 inch). Sau nay tau tuan duong boc thep đuoc tang cuong vu khi manh hon, nhu HMS Warrior (1905) cua Anh co sau khau 234 mm (9.2 inch) va bon khau 190 mm (7,5 inch); SMS Blucher (1909) cua Đuc co muoi hai khau 210 mm (8,2 inch) va tam khau 150 mm (5,9 inch); va chiec Rurik thu hai cua Nga (1906, do Vickers che tao) voi muoi khau 254 mm (10 inch), tam khau 203 mm (8 inch) va hai muoi khau 120 mm (4,7 inch).

Nam 1893, Y thiet ke va che tao lop Giuseppe Garibaldi, von bao gom 10 tau: 3 chiec phuc vu cho Hai quan Y, so con lai đuoc xuat khau: Cristobal Colon đuoc ban cho Hai quan Tay Ban Nha, Kasuga va Nishin cho Hai quan Đe quoc Nhat Ban, va Garibaldi, San Martin, Belgrano cung Pueyrredon cho Hai quan Argentine.


= Tau tuan duong boc thep cua Hai quan Hoa Ky =

Chiec tau tuan duong boc thep đau tien cua Hai quan Hoa Ky la chiec USS Maine, ma su kien no bi no tung tai Cuba nam 1898 đa truc tiep cham ngoi cho cuoc Chien tranh Tay Ban Nha-Hoa Ky. Đuoc ha thuy nam 1889, no co đai giap day tu 178 đen 305 mm (7-12 inch) va vo giap san tau 25–102 mm (1-4 inch). No đuoc xep lop lai nhu mot "thiet giap ham hang hai" vao nam 1894, mot su thoa hiep vung ve phan anh su cham chap so voi cac tau tuan duong khac, va su yeu kem so voi nhung thiet giap ham hang nhat vao thoi đo.
New York, đuoc ha thuy vao nam 1895, đuoc bao ve kem hon Maine, khi chi co đai giap 76 mm (3 inch) va san tau 76–152 mm (3-6 inch). Brooklyn la mot phien ban cai tien cua New York bao gom nhung đac tinh thiet ke cua Olympia. Khong lau sau cuoc Chien tranh Tay Ban Nha-Hoa Ky, Hai quan My đong sau tau tuan duong boc thep lop Pennsylvania, roi đuoc tiep noi hau nhu ngay lap tuc boi bon chiec khac thuoc lop Tennessee. Muoi chiec nay thuong đuoc gop chung lai khi đuoc goi la "big ten" (muoi ong lon).


= Tran Tsushima =

Tau tuan duong boc thep đa đuoc Nhat Ban su dung thanh cong trong hang chien tran trong tran Tsushima nam 1905. Trong so nhung hu hai chien tran ma Ham đoi Nhat phai chiu đung trong tran nay, tau tuan duong boc thep Nisshin chiu đung so luong phao ban trung đung thu hai, chi sau thiet giap ham Mikasa. Nisshin bi ban trung 13 phat, bao gom mot qua đan phao 228 mm (9 inch) va sau qua 305 mm (12 inch); tuy nhien no van xoay xo đe o lai trong hang chien tran, chung minh cho hy vong cua nhung nha thiet ke: mot tau tuan duong co kha nang đung vung trong hanh chien tran. Kha nang ma cac tau tuan duong boc thep Nhat Ban the hien trong tran Tsushima, đac biet la cua Nisshin, hau nhu đa dan đen su bung no viec đong tau tuan duong boc thep trong hai quan cac nuoc toan the gioi.


Su lac hau Tau tuan duong boc thep đot nhien bi xem la lac hau vao nam 1907, khi Hai quan Hoang gia gioi thieu lop tau chien-tuan duong Invincible. Chi mot nam truoc đo, nguoi Anh cung đa cho ha thuy thiet giap ham "toan sung lon" mang tinh cach mang HMS Dreadnought. Lop Invincible cung co dan phao chinh bao gom cac khau phao co nong lon đong nhat, đanh đoi vo giap đe co toc đo cao hon so voi Dreadnought. Giong nhu Dreadnought đa khien cho moi thiet giap ham truoc đo tro thanh lac hau (va chung bi đoi ten thanh tien-dreadnought), Invincible co uu the ve hoa luc, toc đo va su bao ve so voi tau tuan duong boc thep.
Chiec tau tuan duong boc thep cuoi cung đuoc che tao la chiec SMS Blucher cua Đuc. Cho du no co the la chiec tot nhat trong kieu tau cua no, no khong the nao sanh đuoc voi nhung tau chien-tuan duong moi. No co the đuoc xem la mot thiet ke trung gian huong đen cac tau chien-tuan duong Đuc trong tuong lai, lon hon moi tau tuan duong boc thep truoc đo, va cac khau phao cua no la lon nhat trong kieu tau cua no, mac du van nho hon cac tau chien-tuan duong tiep theo. Blucher đuoc cho hoan tat mot phan la vi nguoi Anh đa che giau nguoi Đuc ve nhung đac tinh cua Invincible', va cung vi Blucher đa đuoc che tao gan hoan tat luc ma thiet ke that cua cac tau chien-tuan duong Anh đuoc boc lo.


= Chien tranh The gioi thu nhat =
Tran Coronel, von dien ra khong lau truoc cuoc đung đo tai quan đao Falkland, la mot trong nhung tran chien sau cung ma cac ben tham gia chinh la nhung tau tuan duong boc thep; cac tran chien sau nay đeu do thiet giap ham thoi đai dreadnought va tau chien-tuan duong thong tri. Khong giong nhung chiec tien-dreadnought, tau tuan duong boc thep van đong mot vai tro tich cuc trong Chien tranh The gioi thu nhat nho toc đo cao cua chung, va thuong đuoc dung đe đoi pho cac tau dreadnought, noi ma chung the hien kem coi.
Vi du nhu, trong tran chien quan đao Falkland, SMS Scharnhorst va Gneisenau bi cac tau chien-tuan duong HMS Invincible va Inflexible đanh chim. Vi chi huy Đuc, Pho Đo đoc Maximilian von Spee đa tung nhan đinh chiec soai ham cua hai quan Hoang gia Australia HMAS Australia vuot troi hon luc luong tau tuan duong boc thep va tau tuan duong hang nhe cua ong. Trong cuoc đung đo tai quan đao Falkland, trong khi cac khau phao Đuc hau het đeu chinh xac, chung đa khong the gay hu hai đang ke cho cac tau chien-tuan duong Anh, von đa xoay chuyen tinh the khi bat đau ban trung cac tau chien cua von Spee.
Trong tran Dogger Bank, chiec SMS Blucher bi pha hong boi mot qua đan phao tu mot tau chien-tuan duong Anh, khien toc đo cua no bi giam con 31,5 km/h (17 knot). Đieu nay đa buoc Đo đoc Franz von Hipper phai chon hy sinh chiec tau tuan duong boc thep (bi đanh chim voi ton that nhan mang cuc lon) đe cac tau chien-tuan duong hien đai va co gia tri cua minh thoat đuoc. HMS Warrior, Defence va Black Prince bi mat trong tran Jutland khi chung tinh co lot vao tam nhin va tam ban cua hang chien tran Hai quan Đe quoc Đuc, von bao gom nhieu tau chien-tuan duong va thiet giap ham dreadnought.


Ket thuc ky nguyen tau tuan duong boc thep Vao ngay 17 thang 7 nam 1920, khi ap dung tieu chuan hoa cach đat so lieu luon tau, moi tau tuan duong boc thep đeu đuoc sap nhap chung voi tau tuan duong bao ve thanh mot kieu "tau tuan duong" duy nhat mang ky hieu phan loai luon tau 'CA', đat mot dau cham het cho viec su dung tu ngu "tau tuan duong boc thep" trong Hai quan Hoa Ky. Hiep uoc Hai quan London nam 1930 ve ban chat đa loai bo tu "tau tuan duong boc thep" va ap dung cac khai niem tau tuan duong hang nang va tau tuan duong hang nhe. Sau đo, ky hieu 'CA' đuoc dung đe chi tau tuan duong hang nang.
Mot tau tuan duong boc thep đuoc thiet ke tre van con ton tai: tau tuan duong Hy Lap Georgios Averof, đuoc đong trong nhung nam 1909–1911, hien đang đuoc bao ton nhu mot bao tang tai Hy Lap.


Su khac biet giua tau tuan duong boc thep va tau tuan duong hang nang Tau tuan duong boc thep khong phai la mot to tien gan cua tau tuan duong hang nang, cho du cai ten đuoc đat goi y cho đieu nay. Cho đen nam 1905, tau tuan duong boc thep đa tang truong ve kich co va suc manh suyt soat voi nhung thiet giap ham tien-dreadnought vao luc đo, voi trong luong re nuoc vao khoang 15.000 tan, lon hon đang ke so voi 10.000 tan cua cac tau tuan duong hang nang. Xu huong nay dan đen tau chien-tuan duong, von ban đau đuoc nhan thuc nhu la mot tau tuan duong boc thep co kich co tuong đuong mot thiet giap ham dreadnought. Đen nam 1915, ca thiet giap ham va tau chien-tuan duong đeu đa tang truong đang ke; vi du nhu HMS Hood, đuoc thiet ke trong khoang thoi gian đo, co trong luong re nuoc 45.000 tan.
Vao giai đoan giua hai cuoc the chien, khoang cach to lon giua tau tuan duong hang nang va tau chien chu luc cung the he cho thay tau tuan duong hang nang khong the trong mong đe su dung nhu nhung thiet giap ham co nho. Nguoc lai, tau tuan duong boc thep la mot phan cua hang chien tran chinh cung voi cac thiet giap ham tien-dreadnought, va mot so tau tuan duong boc thep duy tri su hien dien cua chung quanh cac dreadnought va tau chien-tuan duong.
Con co nhung khac biet ky thuat quan trong giua tau tuan duong boc thep va tau tuan duong hang nang, ma mot so phan anh khoang cach ve the he giua hai kieu tau. Tau tuan duong hang nang, giong nhu moi tau chien hien đai, thuong van hanh bang đong co turbine hoi nuoc đot dau va co toc đo nhanh hon nhieu so voi tau tuan duong boc thep von van hanh bang đong co hoi nuoc ba buong banh truong đat doc đot than vao thoi cua no. Giong nhu tau tuan duong bao ve tien boi va cac tau tuan duong hang nhe đuong đai, tau tuan duong hang nang thieu mot đai giap hong, von đe tiet kiem trong luong nham đat đuoc toc đo cao. Co phao toi đa cua dan phao chinh tren tau tuan duong hang nang la 203 mm (8 inch), nho hon so voi cac khau tieu bieu 233 mm (9,2 inch) tren nhung tau tuan duong boc thep sau cung. Du sao, tau tuan duong hang nang thuong co so luong lon phao chinh, so voi viec tau tuan duong boc thep co cac co phao hon hop thay vi đong nhat; va loai bo cac khau phao ben man đe su dung thap phao doc theo truc trung tam von tiet kiem trong luong va cho phep ban toan bo moi khau phao qua man tau. Tau tuan duong hang nang cung đuoc huong loi nho viec ap dung he thong kiem soat hoa luc trong nhung nam 1920 va 1930, cai thien đo chinh xac mot cach đang ke.


Tham khao Lien ket ngoai British and German Armored Cruisers of the First World War