Đe Thuan (chu Han: 帝舜), cung goi Ngu Thuan (虞舜), la mot vi vua huyen thoai thoi Trung Quoc co đai, nam trong Ngu Đe. Ong đuoc Đe Nghieu nhuong vi tro thanh vua Trung Hoa, đuoc khac hoa qua su tich Thien nhuong (禪讓) đau tien trong lich su. Cung voi cac Đe Nghieu va Đai Vu, Đe Thuan đuoc Nho giao coi la mot trong nhung vi Quan vuong kieu mau, va la nhung tam guong đao đuc trong van hoa Trung Hoa.
Đao giao trung nhan Thuan la Đia Quan Đai Đe (地官大帝), Đe Nghieu la Thien Quan Đai Đe (天官大帝), con Ha Vu la Thuy Quan Đai Đe (水官大帝). Ngay sinh cua Đia Quan la tiet Trung Nguyen.


Sinh thoi = Pho ta Đe Nghieu =
Nguyen ten Đe Thuan la Trong Hoa (重華), nguoi bo lac Huu Ngu (有虞). Do ong đuoc sinh ra o Dieu Khu (姚墟), nen ve sau lay Dieu (姚) lam ho. Theo truyen thuyet, me ong Oc Đang (握登) la nguoi rat hien đuc mat som, cha la Co Tau (瞽叟) lay vo khac va sinh ra Tuong va mot co con gai khac. Du bi me con Tuong va ca Co Tau đoi xu khong tot, Thuan van mot muc hieu thuan, giu đung đao lam con.
Danh tieng Trong Hoa đuoc nguoi trong bo lac ne phuc nen khi truong thanh, ong đuoc bau lam thu linh bo lac. Ong đem bo lac quy phuc Đe Nghieu va đuoc Đe Nghieu ga cho hai nguoi con gai la Nga Hoang va Nu Anh, đong thoi tang cho luong thuc va rat nhieu bo de gia suc. Bo lac Huu Ngu duoi su lanh đao cua ong ngay cang hung manh, tro thanh mot trong nhung tru cot chinh trong lien minh cac bo lac duoi quyen quan chu cua Đe Nghieu.
Trong thoi ki phuc vu Đe Nghieu, Thuan rat đuoc tin can va đuoc Tu nhac (四岳) tien cu. An tuong boi tai nang cua Thuan, Đe Nghieu quyet đinh truyen ngoi lai cho Thuan bat chap loi can ngan, vi Nghieu co mot nguoi con trai đa đen tuoi truong thanh la Đan Chu.


= Đuoc Nghieu truyen ngoi =
Khi Đe Nghieu gia yeu, Thuan đuoc Đe Nghieu nhuong ngoi vi quan chu cua lien minh cac bo lac. Ong đat thu đo cua lien minh tai Bo Phan (蒲阪), Son Tay hien nay). Tu đo, ong thuong đuoc goi la Đai Thuan (大舜) hay Ngu Thuan (虞舜).
Viec Đe Nghieu chon Thuan nhuong ngoi chu khong nhuong ngoi cho con minh la Đan Chu thuong đuoc su sach đoi sau coi la tam guong mau muc cua viec chon nguoi tai đuc chu khong vi loi ich rieng tu cua dong ho. Tuy nhien co y kien can cu vao Truc thu ki nien, cuon bien nien su nuoc Nguy thoi Chien Quoc cho rang: "Thuan giam Nghieu o Binh Duong roi cuop lay ngoi vua. Thuan giam Nghieu va khong cho Đan Chu gap cha".
Sau khi len ngoi, Thuan lam le te cam ta Thuong đe va cac vi than nui. Ong dung nhieu thoi gian đe đi vi hanh khap cac ngon nui thieng trong thien ha đe lam le khan vai troi đat. Sau đo, ong chia lanh tho ra lam 12 vung, dua theo 12 ngon đoi va luu vuc song đe xay dung đen tho mot cach quy mo.


= Truyen ngoi cho Đai Vu =
Thoi co đai, tri thuy đe on đinh cuoc song, phat trien viec cay cay la viec cap bach hang đau. Theo su sach, Thuan sai Con lam viec tri thuy. Con tri thuy khong thanh cong nen bi Thuan xu toi chet. Thuan lai dung con Con la Vu tri thuy. Sau nhieu nam, Vu tri thuy thanh cong, vi the đuoc Thuan rat tin can Vu.
Ve sau, Thuan quyet đinh truyen ngoi cho Vu thay vi con trai minh la Thuong Quan. Ve sau Vu lap ra nha Ha.


Hieu cam đong thien Truyen thuyet ke rang, me Thuan la Oc Đang qua đoi som khi Thuan con nho, cha ong lay vo khac va sinh ra Tuong. Me ke cua ong luon gay phien phuc cho ong va chi cho ong an com ham, mac ao rach te bac. Cha cua ong luon khong may may quan tam tinh trang cua ong, con nhan tam đo toi va lam kho ong trong moi hoan canh. Du bi me con Tuong va ca Co Tau đoi xu khong tot, Thuan van mot muc hieu thuan, giu đung đao lam con.
Khi Thuan gan đen tuoi truong thanh, me ke đuoi ong ra khoi nha, va khien ong phai tu than song mot minh. Do su thuong xot cua moi nguoi va tai nang lanh đao xuat chung, Thuan he đi đen đau cung đeu thu phuc đuoc nguoi. Khi ong đen mot xuong gom, ong chi day ho va xuong gom lam an ngay cang phat đat. Khi ong đi qua mot lang nghe chai luoi, ngoi lang đa co the co phuong thuc đanh bat ca hieu qua va dan tro nen sung tuc.
Ve gia, Nghieu thay cac nguoi con cua minh chi biet huong lac va sa vao tuu sac. Ong hoi y kien cua Tu Nhac, va ho đa đe nghi la Thuan. Tuy co an tuong ve Thuan, nhung Nghieu khong voi tin can, ong thu thach Thuan bang viec cuoi ca hai nguoi con gai cho Thuan va chi đua mot so hoi mon rat nho, va trao cho Thuan mot vung đat đe quan ly. Von tinh can kiem va tai nang, Thuan ngay cang phat đat va khuech truong đuoc the luc cua minh, đieu nay lam Nghieu rat hai long.
Khi ay, me ke va em ke cua Thuan rat ganh ghet va muon giet Thuan. Mot lan, Tuong đot kho thoc va lua Thuan len noc nha đe dap lua, sau Tuong lay cai thang đi va đe Thuan mac ket trong đam chay. The nhung Thuan de dang thoat ra đuoc. Mot lan khac, hai me con Tuong am muu chuoc ruou Thuan say đe nem Thuan vao gieng, ho se lap đa va đat lai khien Thuan chet. Em gai cua Tuong, von khong he ung viec lam cua me va anh, đa noi voi 2 nguoi vo cua Thuan, vi the Thuan đa co chuan bi truoc. Dau vay, chua mot lan nao Thuan to cao hai me con ho ca. Ve sau, hai me con ho an nan sai lam cua minh, va Thuan san sang giup Tuong co mot chuc quan trong trieu đinh.
Cau chuyen nay cua Thuan đuoc truyen tung lau đoi, đuoc goi la Hieu cam đong thien (孝感动天; long hieu thau cam đen troi) trong Nhi thap tu hieu.


Trong van hoc Viet Nam Trong van hoc Viet Nam, Thoi ki Nghieu, Thuan đuoc dung lam đien co mieu ta thoi thai binh, (ngoai) đuong khong luom cua roi, (trong) nha khoi lo đong cua.
Trong vo kich tho Kieu Loan, Hoang Cam dung hai chu "Nghieu Thuan" đe chi cach cai tri nhan tu va cong bang. Khi quan Thi lang muon trung tri mot nguoi dan vi co noi loi chi trich trieu đinh vua Gia Long, vien quan Tham tri can:

Xin đai nhan cho voi vang len an
Cua mieng dan gian khong thieu nhung đieu
Ca tung Tay Son, oan trach đuong trieu
Dan oan han phai tim ra goc ngon
Đay la Kiet Tru hay đay la Nghieu Thuan?
Chua thuong nhan tu sao oan han khong nguoi?
Đien co nay cung anh huong khia canh khac cua đoi song nguoi Viet Nam, ke ca ton giao. Bai "Ke Đai Hong Chung" cua đao Phat co cau: "Nam mau Đong giao cau triem Nghieu Thuan chi nhat" (Đat đai trong nuoc đeu tham nhuan thoi thai binh an lac).
Mot đien co khac lien quan đen Thuan la song Tuong. Theo truyen thuyet, vua Thuan đi tuan thu đat Thuong Ngo o mien song Tuong khong may bi benh chet. Hai nguoi vo la Nga Hoang va Nu Anh (con vua Nghieu) đi tim vua đen ben song Tuong, ngoi ben bo song khoc loc tham thiet roi tram minh tu tu. Do đo, giot Tuong hay mach Tuong thanh đien co chi giot nuoc mat, nhat la neu khoc vi tinh.
Trong truyen Kieu co cau: "Chua xong đieu nghi đa dao mach Tuong".
Đien co nay cung dung cho phai nam, nhu trong cau sau, cung trich truyen Kieu: "Giot chau la cha khon cam, Cui đau chang nhung gat tham giot Tuong!"
Tu bieu tuong "khoc vi tinh", đien nay co khi noi rong ra đe noi ve viec buon (du co the khong khoc) vi tinh, nhu cau sau trong Bich cau ky ngo: "Oi tai nhung tieng đoan truong, Lua tinh de nguoi song Tuong khon han".
Nguyen Quynh, nha tho thoi Le Mat cung co cau tho muon hinh anh Nghieu Thuan đe cham biem ve xa hoi hien tai nhu sau: "Thuong tac co, ha tac co, đai ham quan Nghieu Thuan chi dan." Cau tho nay co the đuoc hieu ca nghia Han lan nghia Viet. Neu hieu theo nghia Han, cau tho co nghia tich cuc: "Tren vui vay, duoi vui vay, nhan dan đang song duoi thoi Nghieu Thuan" trong khi neu hieu theo nghia Viet thi no lai mang tinh cham biem: "Tren bi cam, duoi bi cam, bon quan lai noi nhan dan đang song thoi Nghieu Thuan đang an chui!"
Trong bai tho Bao kinh canh gioi ("Canh ngay he") cua Nguyen Trai cung co cau tho: "De co Ngu cam đan mot tieng. Dan giau đu khap moi phuong". Ngu o đay chinh la Thuan.


Điem khac biet trong truc thu ki nien Chinh su thuong đe cap Nghieu chon đuoc Thuan la nguoi tai đuc, thien nhuong ngoi vi cho Thuan chu khong nhuong ngoi cho con minh la Đan Chu. Su sach nhieu đoi sau van nhac đen su kien nay la tam guong mau muc cua viec chon nguoi tai đuc chu khong vi loi ich rieng tu cua dong ho. Nhung Truc thu ki nien chep rang:

"Thuan giam Nghieu o Binh Duong roi cuop lay ngoi vua"
"Thuan giam Nghieu va khong cho Đan Chu gap cha".


Xem them Nghieu
Ha Vu
Truc thu ki nien
Than thoai Trung Quoc


Tham khao Chu Muc, Tran Tham chu bien (2003), 365 truyen co su chon loc Trung Quoc, tap 1, Nha xuat ban Thanh nien
Trinh Doan Thang, Ngo Trau Cuong, Thai Thanh (1998), Co su Quynh Lam, Nha xuat ban Thanh Hoa
Ky Ngan Than (2007), Nguoi Trung Quoc va nhung hieu lam ve lich su, Nha xuat ban Cong an nhan dan


Chu thich Lien ket ngoai Đe Thuan