Thuoc la la mot san pham đuoc lam chu yeu tu nguyen lieu la cay thuoc la đa thai soi, đuoc cuon hay nhoi đinh hinh bang giay, co dang hinh tru (thuong co đo dai duoi 120 mm, đuong kinh khoang 10 mm). Thuoc la đieu thuong đuoc đot chay o mot đau, đe chay am i nham muc đich tao khoi va khoi nay theo dong khi vao mieng nguoi hut tu đau đoi dien (thuong co gan đau loc). Thuat ngu thuoc la thuong đuoc dung theo nghia chung lien quan đen thuoc la trong khi thuoc la đieu nham chi cu the loai san pham thuoc la soi đa cuon thanh đieu. Tuy nhien, đoi khi, thuat ngu nay cung đuoc su dung đe chi loai thuoc hut khoi nhung đuoc lam tu mot so loai thuc vat khac (cay gai dau).
Thuoc la đieu khac xi ga truoc het o kich thuoc: đieu noi chung be hon, su dung soi tu la thuoc đa qua che bien va đuoc cuon bang giay trang chuyen dung. Xi ga đuoc lam hoan toan bang nguyen la thuoc la, ruot la manh la va la ao boc ngoai cung bang la thuoc la. Truoc cuoc chien tranh Krym (Nga-Phap nam 1854-1856), hau het cac quoc gia dung tieng Anh chua biet đen thuoc la đieu. Chi đen khi cac binh si nguoi Anh thoi đo hoc cac đong nghiep Tho Nhi Ky (Đe che Ottoman) su dung giay in bao đe cuon thuoc la hut, thuoc la moi bat đau ky nguyen banh truong rong rai ra khap the gioi tu đo.
Đoi khi nguoi ta su dung tau đe hut thuoc. Thuat ngu "đieu thuoc", thuong đuoc dung đe chi mot đieu thuoc la, nhung cung co the chi cac vat khac co chua la thom, vi du nhu can sa. Do nguoi ta tin tuong rang (va cung đuoc khoa hoc chung minh trong truong hop cu the co tuoi tho ngan đi khi nguy co ung thu phoi tang len) cac san pham thuoc la gay đoan tho, rat nhieu nuoc đa cho in loi canh bao ve suc khoe bang phong chu lon o mat truoc va mat sau moi bao thuoc đe bao đong ve tac hai cua viec hut thuoc, đong thoi cam moi quang cao đe ban thuoc la...
Ngoai thuoc la thong thuong con co nhung bien the khac nhu la thuoc la khong khoi, thuoc la đien tu, thuoc la (nong pham),...


Lich su Theo Van đai loai ngu, thi "thuoc la goi la yen thao (煙草), xuat xu đat Man, nguoi o bien canh hay mac phong han, khong co no thi khong chua đuoc, co nguoi đoi mot con ngua lay mot can thuoc ay. Cay thuoc la nguyen san xuat o Lu Tong, thuc ten no la tam-ba-co, von la thu rau moc o bo ao ho nhu cay lan. Sach cung cho biet, "cuoi đoi Sung Trinh, nam Quy Mui, ha lenh cam thuoc la, ai len trong thi pham toi đo. Nhung moi loi trong hon luat phap, nen dan phan nhieu khong tuan thuong chi. Sau lai ban lenh, he ai pham cam thi chem, nhung binh si đong ngoai bien bi chung han kho khoi, khong thuoc nao chua noi [ngoai thu ay], đanh bo cam". Lai noi "Moi đay, trieu Can Long, nam Mau Dan, co Ngo Khi Khac lam sach Ban thao tong tan liet thuoc hut vao hang đoc thao, tinh no cay nong, tri đuoc cac chung phong han, te thap, tre khi, đong đom, son lam chuong khi. Khoi thuoc vao mom khong theo thuong đo, mot luc no chay khap nguoi lam cho co the thong khoai, thay đuoc ruou tra, suot đoi khong ngan, cho nen nguoi ta con goi thuoc hut la tuong tu thao (相思草). Nhung hoi lua nung hau, hao huyet ton tho, ma nguoi ta khong biet".


Nguon goc Cac dang thuoc la som nhat tuong tu nhu xi ga. Sau đo thuoc la đuoc cho rang đa xuat hien o Mexico va Trung My vao khoang the ky thu 9 duoi dang ong lau say va ong hut thuoc. Nguoi Maya va nguoi Aztec hut thuoc la va cac loai thuoc tac đong than kinh khac trong cac nghi le ton giao, hanh vi nay đuoc mo ta tren đo gom va cham khac o đen tho. Thuoc la va xi ga la nhung phuong phap hut thuoc pho bien nhat o vung Caribbean, Mexico, Trung My va Nam My cho đen ngay nay.
Thuoc la tai Bac My, Trung My va Nam My đuoc cuon (ben ngoai) bang nhieu loai thuc vat khac nhau; Vao the ky 17 khi đuoc du nhap vao Tay Ban Nha thuoc la đuoc cuon bang loai giay tot hon đo la giay dung đe goi ngo. San pham thu đuoc đuoc goi la papelate va đuoc ghi lai trong mot so buc tranh cua danh hoa Goya nhu La Cometa, La Merienda en el Manzanares, va El juego de la pelota a pala.
Đen nam 1830, thuoc la đa du nhap vao Phap, noi no đuoc đat ten chinh thuc la "cigarette"; va vao nam 1845, nha may đoc quyen cua nha nuoc Phap đa bat đau san xuat thuoc la. Tu "cigarette" tieng Phap đuoc tieng Anh su dung vao nhung nam 1840. Mot so nha cai cach My đa goi san pham nay la "cigaret" nhung tu nay khong đuoc pho bien rong rai va hien tai khong ai su dung nua.
May lam thuoc la đuoc cap bang sang che đau tien đuoc phat minh boi Juan Nepomuceno Adorno o Mexico vao nam 1847. Tuy nhien, sau đo đuoc phat trien them boi James Albert Bonsack (nha sang che nguoi My) vao nam 1880, giup tang nang suat cua cac cong ty thuoc la, tu viec san xuat khoang 40.000 đieu thuoc la moi ngay len khoang 4 trieu đieu.
Tai Viet Nam truoc the ky 20 thi chua co thuoc la cuon san. Thuoc lao thai soi nho goi la thuoc re. Khach hang co the mua ve tu cuon lay goi la van thuoc dung giay quyen đe tao thanh đieu thuoc. Duoi thoi Phap thuoc thuoc la đong goi moi xuat hien đay lui dan tap quan van thuoc bang giay quyen va thuoc re.

Viec hut thuoc la pho bien o the gioi phuong Tay va la mot hien tuong cua the ky 20. Vao đau the ky 20, muc tieu thu hang nam tren đau nguoi o My la 54 đieu (voi gan 0,5% dan so hut hon 100 đieu moi nam) va muc tieu thu đa đat muc 4.259 đieu tren đau nguoi vao nam 1965.
Thoi gian nay, khoang 50% nam gioi va 33% phu nu hut thuoc (chi tinh nguoi hut hon 100 đieu thuoc moi nam).
Đen nam 2000, muc tieu thu đa giam xuong con 2.092 tren đau nguoi, tuong ung voi khoang 30% nam gioi va 22% phu nu hut hon 100 đieu thuoc moi nam va đen nam 2006 muc tieu thu tren đau nguoi đa giam xuong con 1.691 đieu tren đau nguoi.
Nhung anh huong xau đen suc khoe cua thuoc la đuoc biet đen vao giua the ky 19 khi chung đuoc goi la nhung chiec đinh đong quan tai. Cac bac si Đuc la nhung nguoi đau tien xac đinh moi lien he giua hut thuoc va ung thu phoi, dan đen phong trao chong thuoc la đau tien o Đuc Quoc xa.
Trong The chien I va The chien II, thuoc la đuoc phan phoi cho cac binh si. Trong chien tranh Viet Nam, thuoc la đuoc bao gom trong cac bua an khau phan C. Nam 1975, chinh phu Hoa Ky đa ngung đua thuoc la vao khau phan quan su. Trong nua sau cua the ky 20, nhung tuyen truyen anh huong xau đen suc khoe cua thuoc la bat đau tro nen pho bien va canh bao suc khoe xuat hien tren cac goi thuoc la.


= Che bien =

Thuoc la thuong mai va thuoc la soi hiem khi co chua soi thuoc tinh khiet. Cac nha san xuat thuong them phu gia đe giu huong vi đuoc lau, tang chat luong mau soi, đe giu chat luong soi va tham chi đe thay đoi hoan toan chat luong cam nhan cua khoi thuoc. Trong khi nhieu cong ty thuoc la thuc hanh đieu nay, tai Canada cac mac thuoc chua 100% la thuoc Virginia tu nhien - khong co phu gia. Mot so loai thuoc la (đuoc goi la kretek, thuoc la bac ha, hay chi đon gian la bac ha) co vi bac ha tron lan voi thuoc. No đuoc them vao đe tang cam giac sang khoai cua nguoi hut khi lam te mieng va phoi cung nhu tao cam giac de chiu. Cac loai thuoc la bac ha re tien đuoc che tao đon gian bang cach tron tinh dau bac ha vao soi thuoc.
Ngoai cac phu gia, thuoc la soi, đac biet la cac loai chat luong thap, thuong bi xu ly nhieu. Trong qua trinh xu ly la thuoc đau tien, la đuoc bo gan va đuoc cat thanh lop mong. Vi la thuoc o qua trinh nay kha kho nen no tao ra nhieu vun thuoc. Cac nha may san xuat đa phat trien cac phuong phap thu hoi so vun thuoc nay va lai bien chung thanh nguyen lieu su dung đuoc (đuoc goi la "la thuoc tai che").
Cac đuong gan la bi bo ra, von khong thich hop đe su dung khi giu nguyen trang, truoc kia bi loai bo hay ep mong thanh cac phien lon vi chung chua nhieu nito. Tuy nhien, cac qua trinh xu ly moi đa đuoc phat trien đe ep chung va che bien tron lan vao soi thuoc. Tat ca cac qua trinh ay cho phep nha san xuat thuoc la co đuoc so luong thuoc lon nhat voi luong nguyen lieu tho thap nhat.
Ung dung nhieu nhat cua đieu thuoc la đe dan khoi cua thuoc la. Ung dung nhieu thu hai la đe dan khoi cua can sa. Ong quan la loai pho bien nhat cua đieu can sa. Nguoi hut can sa se thuong van xoan hai đau cua đieu can sa đe tranh cho nhung la can sa bi cat vun khoi roi ra ngoai. Tuy nhien nhung nguoi hut thuoc la ma tu quan đieu thuoc cho minh, thuong khong hay van xoan hai đau cua đieu thuoc; thuoc la đuoc lam theo soi nen se khong bi roi ra ngoai.


= Kinh doanh =
Truoc Chien tranh the gioi thu hai nhieu nha san xuat tang kem theo mot la bai suu tam trong moi bao thuoc. Viec lam nay đa khong đuoc tiep tuc đe tiet kiem giay trong chien tranh va đa khong con xuat hien nua. Trong Chien tranh the gioi thu hai nguoi ta tang mien phi thuoc la cho ca binh linh va dan thuong. Vao ngay 1 thang 4 nam 1970 Tong thong Richard Nixon đa ky đao luat ve hut thuoc la cho suc khoe cong đong, cam cac quang cao thuoc la tren TV o Hoa Ky tu ngay 2 thang 1 nam 1971. Tuy nhien mot so cong ty thuoc la đa co gang lach luat bang cach quang cao thuoc la "xi ga nho" ngay sau khi luat cam co hieu luc, va Backwoods Smokes, nhan hieu thuoc la vao thi truong mua đong 1973-1974 quang cao voi phuong cham "How can anything that looks so wild taste so mild" (Lam sao ma mot thu co ve manh nhu the co the co vi that nhe nhang).


Gia tri su dung Đai BBC đa liet ke danh sach nhung phat minh khien nhieu nguoi chet nhat trong lich su hien đai. Chung bao gom thuoc la, sung AK-47, bom hat nhan va thuoc no dynamite. Ket qua thong ke cho hay, moi nam 1,1 trieu nguoi chet vi ung thu phoi va 85% nguoi trong so đo hut thuoc la. Robert N. Proctor, mot nha nghien cuu cua Đai hoc Stanford tai My, khang đinh "San pham giet nhieu nguoi nhat trong lich su nhan loai la thuoc la. No đa cuop khoang 100 trieu sinh mang trong the ky XX".
Tinh đen thang 3 nam 2018, co khoang 5.5 nghin ty đieu thuoc la đuoc san xuat hang nam tren the gioi trong nganh cong nghiep thuoc la, đuoc tieu thu boi tren 1,1 ty nguoi.


= Tac hai nguoi dung =

Khoi thuoc la đa bi Co quan Quoc te Nghien cuu ve Ung thu (International Agency for Research on Cancer - IARC) truc thuoc To chuc Y te Quoc te (WHO) xep vao cac chat gay ung thu (tieng Anh: carcinogen) bac 1. Trong nhom nay xep nhung chat ma chi can khoi luong nho cung co the gay ung thu, khong co han muc, nghia la hoan toan co hai cho minh va cho nguoi khac, du chi la mot khoi luong nho.
Khoi thuoc đuoc coi la chat đoc hai nhat trong moi truong cu tru. Khi hut thuoc, nguoi hut thuong tho ra hai luong khoi chinh va phu, va 20% khoi thuoc bi hit vao trong luong chinh, 80 % con lai đuoc goi la luong phu, nay sinh khi keo thuoc (giua nhung lan hit vao) va khi tat thuoc. Luong khoi chinh nay sinh tai 950 °C va khoi phu 500 °C, do đo luong khoi phu toa ra nhieu chat đoc hai hon.
Khoi thuoc cau tao tu mot hon hop khi va bui. Theo To chuc Y te The gioi (WHO), trong khoi thuoc co khoang 7.000 chat hoa hoc, trong đo co 60 đuoc xep vao loai gay ung thu . Gom nhung chat nhu nicotin, monoxit cacbon, hac in va benzen, fomanđehit, amonia, axeton, asen, xyanua hiđro anh huong đen toan bo he than kinh, mach mau va noi tiet gay ra nhung benh tim mach, giam tri nho va cac benh ung thu.
Tac hai cung xay đen cho nhung nguoi khong hut thuoc chung quanh, phai hut thuoc thu đong, la hinh thuc hit khoi thuoc tu khong khi, ma khong truc tiep hut thuoc la hoac thuoc lao va cung bi tac hai gian tiep dan đen nhung nguy co ve benh nhu ung thu phoi. To chuc Y te The gioi khuyen cao: Khong co nguong an toan cho viec hut thuoc thu đong.
Rieng tai Viet Nam, moi nam co 40.000 nguoi tu vong do nhung nguyen nhan lien quan đen thuoc la, gap 3 lan so nguoi chet do tai nan giao thong. Mot đieu tra cho thay tren 50% nam gioi hut thuoc la va 60% tre em Viet Nam đo tuoi 13-15 đa tiep xuc voi khoi thuoc tai nha. Tai Ha Noi, gan mot nua dan so phai hut thuoc thu đong, nhieu nhat la phu nu va tre em . Ung thu phoi la dang ung thu cao nhat o nam gioi va thu tu o nu gioi.
Viec hut thuoc o cac phong cho nha ga, ben xe đa bi Bo Giao thong van tai cam tu nam 2005, tuy nhien viec ap dung chua triet đe tren thuc te. Hien nay, to chuc Healthbidge Canada đang tai tro cho mot so thanh pho tai Viet Nam mo rong khu vuc cong cong khong khoi thuoc va tang tinh hieu qua cua chinh sach cam hut thuoc noi cong cong.
Ngay 31 thang 5 hang nam đuoc xem la "Ngay The gioi khong thuoc la".


= Tac hai moi truong =
Tinh trung binh, co khoang 5.7 nghin ty đieu thuoc la đuoc hut tren toan the gioi moi nam va khoang 5,3 nghin ty tan thuoc la sau khi hut đuoc vut lai moi truong, tren đuong đi va cac khu vuc cong cong hang nam.


Xem them Tham khao Lien ket ngoai Tu lieu lien quan toi Cigarettes tai Wikimedia Commons
(tieng Viet)

Hut thuoc la la giet con Luu tru ngay 10 thang 6 nam 2008 tai Wayback Machine, VnExpress 31/05/2008
Thuoc la lam giam chat luong song Luu tru ngay 30 thang 5 nam 2008 tai Wayback Machine, Nguoi Lao đong, 29/05/2008
Viet Nam siet chat cac quy đinh ve thuoc la
Viet Nam: Tren 50% nam gioi hut thuoc la
Chuong trinh Phong chong Tac hai Thuoc la Quoc gia
(tieng Anh)

UK's National Health Service Website to help quit smoking Luu tru ngay 3 thang 12 nam 2020 tai Wayback Machine
Mortality in relation to smoking: 50 years' observations on male British doctors
Action on Smoking and Health
US Center for Disease Control - Smoking and Health Database
INGCAT - International Non Governmental Coalition Against Tobacco Luu tru ngay 6 thang 5 nam 2019 tai Wayback Machine
Society for Research on Nicotine and Tobacco Luu tru ngay 15 thang 8 nam 2019 tai Wayback Machine
Tobacco.org - Tobacco News & Information