Thuat ngu Đe quoc Thuy Đien dung đe chi toi Vuong quoc Thuy Đien tu nam 1611 (sau khi chinh phuc Estonia) cho toi 1721 (khi Thuy Đien chinh thuc nhuong lai lanh tho rong lon o phia đong Phan Lan cho cuong quoc đang noi len la Nga). Trong thoi gian nay, Thuy Đien la mot trong nhung cuong quoc hang đau o chau Au. Tai Thuy Đien, giai đoan nay đuoc goi la Stormaktstiden, co nghia la "Ky nguyen Đe quoc". Khoi đau vao nam 1611 (khi Gustav Adolf len ngoi) va ket thuc vao nam 1718 (sau cai chet cua Karl XII va ket thuc cua cuoc Đai chien Bac Au). Đe gia tang quyen luc chinh tri, đang chu y nhat la bang cach tro thanh mot trong so hai cuong quoc bao lanh cho Hoa uoc Westfalen, đa đuoc gop vao voi viec gia tang lanh tho cho phep thuc hien đay đu khai niem Thong tri bien Baltic (dominium maris baltici). Ngay khoi đau va ket thuc cua thoi ky nay khong đuoc thong nhat giua cac nha su hoc.
Sau cai chet cua Gustav Adolf nam 1632, đe quoc bi đieu khien boi mot nhom quy toc co danh vong, noi bat nhat la nha Oxenstierna, lam gia su cho vi nhiep chinh nho tuoi. Quyen loi cua ho tuong phan voi chinh sach đong nhat, nghia la ho phat huy truyen thong binh đang trong tinh the bat đong san ruong đat Thuy Đien đuoc nha vua va tang lop nong dan ung ho. Vung lanh tho tho mua lai đuoc trong giai đoan nay de facto voi luat le quy phai, che đo nong no đa đuoc bai bo, va cung la mot xu huong thiet lap bat đong san thich hop hon o Thuy Đien. Cuoc đao chinh 1680 đat dau cham het cho nhung no luc cua gioi quy toc va bat ho tra lai nhung gi đa lay cua nha vua. Tuy nhien, che đo nong no van con co hieu luc o cac vung đat chiem đuoc tu Thanh che La Ma va Estonia, noi ma la ket qua cua chinh sach thong nhat bi can tro boi cac đieu uoc quoc te ma ho đa thu đuoc.
Sau khi gianh chien thang trong cuoc Chien tranh Ba muoi nam khoc liet, "Ky nguyen Đe quoc" hay Thoi đai Con bao (tieng Thuy Đien: stormaktstiden) đua Thuy Đien đat đen đinh cao trong cuoc chien tranh Bac Au lan thu hai, khi đoi thu chinh la Đan Mach đa bi vo hieu hoa boi Hoa uoc Roskilde nam 1658. Tuy nhien, đe co the duy tri su cuong thinh cua đe che trong qua trinh tiep theo cua cuoc chien nay cung nhu trong cuoc chien tranh Scanian sau đo la nho su ho tro cua đong minh than can nhat la Phap. Karl XI cua Thuy Đien đa cung co lai đe quoc va đam bao mot thoi ky hoa binh truoc khi  Sachsen va Đan Mach lien minh voi nhau đe tan cong nguoi ke nhiem ong, tuc Karl XII. Sau khi quan đoi Thuy Đien gianh đuoc nhung chien cong vang doi vao thoi ky đau cua cuoc chien, Karl VII tiep tuc duy tri đuoc đe che, nhung đay lai la lan cuoi cung, dua tren Hoa uoc Travendal (1700) va Hiep uoc Altranstadt (1706). Tran Poltava (1709) đa khien cho "Ky nguyen Đe quoc" cua Thuy Đien ket thuc mot cach đot ngot.


Noi len nhu mot cuong quoc Thuy Đien noi len nhu mot cuong quoc chau Au duoi thoi Axel Oxenstierna va Vua Gustavus Adolphus. Do ket qua cua viec gianh đuoc cac vung lanh tho bi chiem giu tu Nga va Khoi thinh vuong chung Litva-Ba Lan, cung nhu viec tham gia vao Chien tranh ba muoi nam, Thuy Đien đa bien thanh nguoi lanh đao Tin lanh.
Trong Chien tranh ba muoi nam, Thuy Đien đa chinh phuc đuoc khoang mot nua so quoc gia thanh vien cua Đe quoc La Ma than thanh. Van may cua chien tranh se thay đoi qua lai nhieu lan. Sau that bai trong Tran Nordlingen (1634), niem tin vao Thuy Đien cua cac quoc gia Đuc do Thuy Đien kiem soat đa bi ton hai, va mot so tinh đa tu choi ho tro quan su cua Thuy Đien, khien Thuy Đien chi con mot vai tinh phia bac Đuc. Sau khi Phap can thiep đung ve phe Thuy Đien, van may lai thay đoi. Khi chien tranh tiep dien, so binh linh va dan thuong chet ngay cang tang, va khi no ket thuc, no đa dan đen su suy giam dan so nghiem trong o cac bang cua Đuc. Mac du uoc tinh dan so chinh xac khong ton tai, cac nha su hoc uoc tinh rang dan so cua Đe che La Ma than thanh đa giam mot phan ba do chien tranh.
Thuy Đien thanh lap cac thuoc đia o nuoc ngoai, chu yeu o Tan The gioi. Tan Thuy Đien đuoc thanh lap tai thung lung Song Delaware vao nam 1638 va Thuy Đien sau đo đa đua ra yeu sach đoi voi mot so đao Caribe. Mot chuoi cac phao đai va tram giao dich cua Thuy Đien cung đuoc xay dung doc theo bo bien Tay Phi, nhung chung khong đuoc thiet ke cho nguoi đinh cu Thuy Đien.


= Hoa uoc Westfalen =

Vao luc ket thuc Chien tranh Ba muoi nam, Hoa uoc Westphalia nam 1648 cap cho Thuy Đien cac vung lanh tho nhu boi thuong chien tranh. Thuy Đien yeu cau Silesia, Pomerania (thuoc so huu cua ho ke tu Hiep uoc Stettin (1630), va khoan boi thuong chien tranh la 20.000.000 Riksdaler.
Thong qua nhung no luc đam phan cua Johan Oxenstierna va Johan Adler Salvius, ho đa thu đuoc:

Pomerania thuoc Thuy Đien, phan đuoc chia cua Thuy Đien cua cuu nu Cong tuoc Pomerania ke tu Hiep uoc Stettin (1653), bao gom
Tay Pomerania, voi cac đao Rugen, Usedom va Wollin, cung nhu cac thi tran Stettin, Greifswald va Stralsund;
mot dai Farther Pomerania o phia ben phai Oder, bao gom cac thi tran Damm va Gollnow, voi quyen ke vi phan con lai cua Farther Pomerania trong truong hop Nha Hohenzollern Brandenburg tuyet tu;
thi tran Wismar, voi cac quan Pod va Neukloster;
cac giao khu the tuc hoa cua thanh pho Bremen-Verden, voi thi tran Wildeshausen;
5.000.000 Riksdaler.
Nhung tai san cua Đuc đa đuoc giu nhu nhung Lanh đia cua Đe che La Ma than thanh. Đieu nay cho phep Thuy Đien bo phieu trong Che đo nghi vien Hoang gia va cho phep no "đieu khien" Vong tron Ha Saxon xen ke voi Brandenburg. Ngoai ra, Phap va Thuy Đien đa tro thanh nhung nguoi bao lanh chung cua hiep uoc voi Hoang đe La Ma than thanh va đuoc uy thac thuc hien cac đieu khoan cua no, nhu đuoc ban hanh boi Đai hoi đieu hanh cua Nuremberg nam 1650.
Sau cac hiep uoc Bromsebro va Westfalen, Thuy Đien la khu vuc kiem soat lon thu ba o chau Au theo dien tich đat lien, chi sau Nga va Tay Ban Nha. Thuy Đien đat đen pham vi lanh tho lon nhat trong thoi gian nay duoi su cai tri cua Charles X Gustav (1622-1660) sau Hoa uoc Roskilde nam 1658.


Thong linh Ket qua cua muoi tam nam chien tranh, Thuy Đien đa co đuoc nhung tai san nho va phan tan, nhung đa bao đam quyen kiem soat ba con song chinh o mien bac nuoc Đuc-Oder, Elbe va Weser. Hai ly do chinh cho nhung khoan boi thuong nho la su đo ki cua Phap va su thieu kien nhan cua Nu hoang Christina. Do su can thiep cua Thuy Đien, Thuy Đien đa giup bao đam tu do ton giao o chau Au cho nguoi Tin lanh, tro thanh mot cuong quoc hang đau cua đao Tin lanh cua luc đia trong 90 nam. Viec nang Thuy Đien len thanh mot cuong quoc đoi hoi rang no van la mot che đo quan chu quan su, đuoc trang bi cho truong hop khan cap co the. Ngheo đoi va dan so thua thot cua Thuy Đien co nghia la đat nuoc nay khong phu hop voi vi the cua đe quoc. Tuy nhien, vao giua the ky 17, voi viec Phap la mot đong minh vung chac, su khong thich hop giua quyen luc va tham vong cua no khong qua ro rang.


Đoan ket trong nuoc Hien tai, Thuy Đien giu mot vi tri lanh đao kho khan. Chinh sach than trong co le đam bao đuoc su thong tri vinh vien tren bo Baltic, nhung khong co nhieu cho cho nhung sai lam. That khong may, su ngong cuong cua hai nguoi ke vi truc tiep cua Gustavus Adolphus la Christina va Charles X Gustav đa gay ra nhung kho khan lon cho đe che moi.
Su hoang phi tai chinh cua Christina đa khien nha nuoc đung truoc bo vuc pha san, va nhung kho khan tai chinh đa gay ra tinh trang bat on truoc cong chung. Nguoi dan Thuy Đien so rang su vi đai ben ngoai, gia tao cua đat nuoc ho co the phai tra gia bang su mat tu do dan su va chinh tri. Nguoi dan Thuy Đien đa tim đen mot vi vua moi đe giai quyet van đe qua nhieu quyen luc đuoc trao cho gioi quy toc.
Charles X Gustav la mot nguoi phan xu manh me giua nguoi dan va gioi quy toc. La mot nguoi linh, ong huong tham vong cua minh huong toi vinh quang quan su; nhung ong cung la mot chinh tri gia sac sao khac thuong. Trong khi đat trong tam lon vao suc manh quan su, ong cung hieu rang đoan ket trong nuoc la can thiet cho mot chinh sach đoi ngoai manh me.

Cau hoi cap bach nhat trong nuoc la giam thue, hoac boi thuong cac vung vuong tho xa xoi. Tai Riksdag of the Estates nam 1655, nha vua đe xuat rang nhung nguoi nam giu tai san cua vua nen: 1) tra mot khoan tien 200.000 Riksdaler hang nam tu nhung vung đat ma ho se nhan đuoc, hoac 2) tu bo mot phan tu tai san, tri gia khoang 800.000 Riksdaler. Gioi quy toc muon tranh thue va quy đinh rang ngay 6 thang 11 nam 1632, ngay mat cua Gustavus Adolphus, phai la gioi han ma co the thu hoi thue, va khong nen tiep tuc boi thuong cho cac vung đat xa xoi. Chong lai đieu nay, cac bat đong san thap hon bi đanh thue nang đa phan đoi, va che đo nghi vien bi tri hoan. Nha vua đa can thiep, khong phai đe dap tat cong đong, nhu thuong vien khang khang, ma buoc gioi quy toc phai nhuong đuong. Ong đa đe xuat mot uy ban đac biet đe đieu tra van đe nay truoc cuoc hop o Riksdag tiep theo va rang mot đong gop theo ty le nen đuoc ap dung cho tat ca cac tang lop trong thoi gian nay. Ca hai nhom đeu chap nhan su sap xep nay.
Charles X Gustav đa lam het suc minh đe phuc hoi tu su hoang phi tai chinh cua Christina. Tuy nhien, tham vong cua rieng ong ta voi vinh quang quan su co the đa gay ra van đe cho đat nuoc cua ong. Trong ba ngay, anh ta đa thuyet phuc đuoc cac khu vuc cua Thuy Đien ve tiem nang cua cuoc tan cong vao Khoi thinh vuong chung Ba Lan-Litva. Tuy nhien, khi roi Stockholm đen Warsaw vao ngay 10 thang 7 nam 1654, anh đa đat đuoc nhieu vinh quang ca nhan hon la loi the cho đat nuoc cua minh. Chien tranh Ba Lan-Thuy Đien mo rong thanh mot cuoc chien tranh chung o chau Au. Anh ta đa vuot qua đuoc That lung va noi len chien thang, chi chet vi kiet suc. Ngay sau khi ong qua đoi, mot nhiep chinh đuoc chi đinh cai quan Thuy Đien trong thoi gian con trai duy nhat va nguoi ke vi cua ong con qua nho, Charles XI cua Thuy Đien moi bon tuoi. Hoi đong nhiep chinh đa nhanh chong ket thuc cuoc chien voi nhieu ke thu cua Thuy Đien, hien bao gom Sa quoc Nga, Khoi thinh vuong chung Ba Lan-Litva, lanh đia cua ba tuoc Brandenburg va Đan Mach-Na Uy.


Hoa uoc Oliva Hoa uoc Oliva vao ngay 3 thang 5 nam 1660, cham dut moi thu truyen kiep voi Ba Lan. Hoa giai cua Phap ve hiep uoc nay cung cham dut cuoc cai va giua Thuy Đien, hoang đe La Ma than thanh va Lanh đia cua cong tuoc Brandenburg. Hiep uoc nay đa xac nhan ca quyen so huu Livonia cua Thuy Đien va se bau cho Lanh đia cong tuoc Brandenburg đoi voi chu quyen cua no voi nuoc Pho; va nha vua cua Khoi thinh vuong chung Ba Lan-Litva đa tu bo moi yeu sach đoi voi vuong mien cua Thuy Đien. Hiep uoc đa buoc Đan Mach Đan Mach mo lai cac cuoc đam phan truc tiep voi Thuy Đien. Cuoi cung, theo Hoa uoc Copenhagen vao ngay 27 thang 5 nam 1660, Thuy Đien đa giu ba tinh Scania truoc đay cua Đan Mach va tinh Bohuslan cua Na Uy truoc đay, ma Đan Mach-Na Uy đa nhuong lai theo Hoa uoc Roskilde hai nam truoc; nhung Thuy Đien đa phai tu bo tinh Trøndelag cua Na Uy va đao Bornholm cua Đan Mach, noi đa nhuong tai Roskilde. Đan Mach-Na Uy cung bi buoc phai cong nhan su đoc lap cua cong tuoc xu Holstein-Gottorp. Chien tranh Nga-Thuy Đien (1656 Tiet1658) đa bi Hiep uoc Cardis cham dut vao ngay 2 thang 7 nam 1661, qua đo Sa hoang đa đau hang cac tinh Baltic sang Thuy Đien - Ingria, Estonia va Kexholm.
Do đo, Thuy Đien noi len tu cuoc chien khong chi la mot cuong quoc quan su, ma con la mot trong nhung quoc gia lon nhat cua chau Au, so huu nhieu gap đoi lanh tho so voi Thuy Đien hien đai. Dien tich đat cua Thuy Đien la 1.100.000 km2. Trong khi Thuy Đien hien đai bi rang buoc boi Baltic, trong the ky 17, Baltic đa hinh thanh mot moi lien ket giua cac quyen thong tri phan tan rong rai khac nhau. Tat ca cac hon đao o Baltic, ngoai tru nhom Đan Mach, thuoc ve Thuy Đien. Cac cua song cua tat ca cac con song lon cua Đuc nam trong lanh tho Thuy Đien, cung bao gom hai phan ba ho Ladoga va mot nua ho Peipus. Stockholm, thu đo, nam o trung tam cua đe che, thanh pho lon thu hai la thanh pho Riga, o phia ben kia cua bien. Đe che nay chua chua đen mot phan ba dan so Thuy Đien hien đai - chi co 2.500.000 nguoi, tuong đuong khoang 2,3 nguoi tren moi km vuong. Tuy nhien, su banh truong cua Thuy Đien co the mot phan do su hon loan va yeu kem o cac quoc gia lan can, va khi ho tro nen on đinh hon, ho bat đau tim kiem co hoi lay lai nhung gi đa mat.


Đanh bai Đan Mach Thuy Đien gio đa gianh đuoc anh huong chinh tri đang ke, đuoc giam bot do mat uy tin đao đuc. Khi Charles X Gustav len ngoi vao nam 1655, cac nuoc lang gieng cua Thuy Đien co the đa tro thanh đong minh; tuy nhien, viec mat lanh tho ket hop voi mat tu do ton giao đa lam giam bot moi quan he cua ho voi Thuy Đien. Truoc cai chet cua Charles X Gustav, nam nam sau, Thuy Đien khong chi lam hu hai cac vung lanh tho moi gianh đuoc ma con bi cac quoc gia xung quanh ghet bo vi khong bao ve đao Tin lanh. No luc cua Charles X Gustav đe gianh đuoc su ung ho cua Brandenburg bang cach chia re Ba Lan khong chi đao nguoc chinh sach ban đau cua anh ta, ma con tao ra mot đoi thu mien nam moi nguy hiem nhu Đan Mach o phia tay.
Nam 1660, sau nam nam chien tranh, Thuy Đien đa đat đuoc hoa binh va co hoi đe to chuc va phat trien vuong quoc rong lon moi. That khong may, chinh quyen muoi lam nam theo Charles X Gustav đa khong the đoi pho voi tinh huong ma no phai đoi mat. Chinh quyen đa bi chia re noi bo va bi can tro boi su thieu thong nhat va tai nang giua cac chinh khach. Hai đoi thu chinh la phe quy toc - quan su do Magnus de la Gardie đung đau va phe hoa binh va kinh te do Johan Gyllenstierna lanh đao. Nhom quy toc đa thang the va mang theo su suy đoi ve đao đuc khien no tro nen khet tieng voi cac nuoc lang gieng. Chinh quyen đuoc xem la luoi bieng va bat can dan đen sao lang cong viec. Ngoai ra, tham nhung cua chinh phu đa khien Thuy Đien đuoc cac cuong quoc nuoc ngoai mua chuoc. "Chinh sach tro cap" nay bat nguon tu Hiep uoc Fontainebleau nam 1661, qua đo Thuy Đien, đe đoi lay mot khoan tien đang ke, đa ung ho ung cu vien Phap cho ngai vang Ba Lan. Thuy Đien đa bi giang xe giua Louis XIV cua Phap va cac đoi thu cua ong trong ke hoach kiem soat Ha Lan Tay Ban Nha. Phe chong Phap chiem uu the; va vao thang 4 nam 1668, Thuy Đien đa gia nhap Lien minh tay ba, cham dut cac vu sap nhap cua Phap thong qua Hiep uoc Aix-la-Chapelle(1668). Trong bon nam tiep theo, Thuy Đien van nam trong Lien minh tay ba; nhung, vao nam 1672, Louis XIV đa thanh cong trong viec co lap Cong hoa Ha Lan va gianh lai Thuy Đien lam đong minh. Theo Hiep uoc Stockholm vao ngay 14 thang 4 nam 1672, Thuy Đien đa ky mot thoa thuan voi Phap đe bao ve pham vi loi ich cua minh đat Cong hoa Ha Lan khoi cac yeu sach thu đich cua Đuc đe đoi lay 400.000 Riksdaler moi nam trong hoa binh va 600.000 trong thoi chien.


Chien tranh Scania Nam 1674, Louis XIV keu goi Thuy Đien xam chiem lanh đia cong tuoc Brandenburg. Vao thang 5 nam 1675, mot đoi quan Thuy Đien đa tien vao Mark nhung bi đanh bai vao ngay 18 thang 6 tai Fehrbellin va rut lui ve Demmin Thuy Đien. Vu Fehrbellin chi la mot cuoc giao tranh đon thuan, voi so thuong vong thuc te len toi duoi 600 nguoi, nhung no cho thay Thuy Đien to ra de bi ton thuong va cho phep cac nuoc lang gieng tan cong trong Chien tranh Scanian.
Luc nay, đe che bat đau sup đo. Nam 1675, Pomerania cua Thuy Đien va lanh đia cong tuoc xu Bremen đa bi Brandenburg, Ao va Danes chiem. Vao thang 12 nam 1677, lanh đia Brandenburg đa chiem đuoc Stettin. Stralsund roi vao ngay 15 thang 10 nam 1678. Greifswald, so huu cuoi cung cua Thuy Đien tren luc đia, đa bi mat vao ngay 5 thang 11. Mot lien minh phong thu voi John III cua Ba Lan đa bi huy bo vao ngay 4 thang 8 nam 1677, boi su huy diet cua suc manh hai quan cua Thuy Đien; Tran Oland, ngay 17 thang 6 nam 1676; Tran Fehmarn, thang 6 nam 1677 va đang chu y nhat la vao ngay 1 thang 7 đen ngay 2 thang 7 Tran chien vinh Køge. Nhung kho khan lien quan đen nha vua Ba Lan tiep tuc. Cac tinh Scania (Scania, Halland va Blegind / Blekinge), tung la mien đong Đan Mach, tro thanh trung tam chien đau du doi giua nguoi Thuy Đien va Danes, voi cuoc đoi đau quy mo lon giua quan đoi chinh gan Lund vao thang 12 nam 1676. Sau đo, Scania bi chia cat thanh Cac vung đat Đan Mach va Thuy Đien tap trung quanh cac thanh pho chinh trong phan con lai cua cuoc chien. Cac vung lanh tho con lai o Scania chu yeu la vung đat khong nguoi, noi dien ra mot "cuoc chien tranh nho" khoc liet, voi quan đoi Thuy Đien o mot ben va quan đoi chinh thuc va ban chinh thuc cua Đan Mach (freeshooters, v.v.) ket hop voi nguoi dan đia phuong co vu trang.
Thong qua nhung thanh cong quan su cua que huong cua vi vua tre Thuy Đien va hoat đong ngoai giao cua Louis XIV, mot đai hoi hoa binh đa bat đau cac phien hop tai Nijmegen vao thang 3 nam 1677. Vao đau thang 4 nam 1678, nha vua Phap đa ra lenh cho mot đieu khoan cua hoa binh. Mot trong nhung đieu kien chinh cua ong la su phuc hoi hoan toan cua Thuy Đien, vi ong can mot đong minh manh me cua Thuy Đien. Tuy nhien, Charles XI đa tu choi nhuong bo lanh tho cua ke thu cua minh, đieu nay đa khien nha vua Phap phai thuong luong thay mat cho Thuy Đien ma khong co su đong y. Theo Hiep uoc Nijmegen vao ngay 7 thang 2 va St. Germain vao ngay 29 thang 6 nam 1679, Thuy Đien đa đuoc tra lai gan nhu toan bo lanh tho Đuc. Boi Hoa uoc Fontainebleau đuoc xac nhan boi Hoa uoc Lund sau đo vao ngay 2 thang 9, Đan Mach se tra lai tat ca đat đai ma ho đa chiem đuoc cho Thuy Đien vao ngay 4 thang 10 nam 1679. Trong khi Thuy Đien khong bao gio co đuoc nhung nhuong bo nay mot minh, Charles XI đa bat đau ghet vua Phap va phat trien thanh kien ​​chong Phap manh me.


Karl XI Phan con lai cua trieu đai Charles XI la noi bat vi mot cuoc cach mang, trong đo chinh phu Thuy Đien đa đuoc chuyen đoi thanh mot che đo quan chu ban tuyet đoi. Nha vua noi len tu cuoc chien đa thuyet phuc rang neu Thuy Đien giu đuoc vi the la mot cuong quoc, thi can phai cai to toan bo he thong kinh te va triet tieu quyen luc cua tang lop quy toc. Charles XI cam thay rang anh ta co the lam đieu đo ngay bay gio khi anh ta co cac đong minh trong cac menh lenh thap hon đe ho tro anh ta.
Riksdag cua Stockholm, thang 10 nam 1680, bat đau mot ky nguyen moi cua lich su Thuy Đien. Theo đe nghi cua Bat đong san nong dan, cau hoi ve su phuc hoi cua cac vung đat cua vua o nhung noi xa xoi đa đuoc đua ra truoc Riksdag, va mot nghi quyet cua Nghi vien đa chi ra rang tat ca cac Ba tuoc, nam tuoc, lanh đia, đien trang va cac khu nha khac đeu cho thue hang nam nhieu hon hon mot so tien nhat đinh moi nam se tra cho Hoang gia. Chinh Riksdag đa quyet đinh rang nha vua khong bi rang buoc boi bat ky hien phap cu the nao, ma chi boi luat phap va đao luat, va tham chi khong bat buoc phai tham khao Hoi đong Co mat, nhung đuoc coi la mot lanh chua co chu quyen. Hoi đong Co mat đa thay đoi chuc danh chinh thuc tu Riksrad (hoi đong nha nuoc) thanh Kungligt rad (hoi đong hoang gia); mot dau hieu ro rang cho thay cac uy vien hoi đong khong con la đong nghiep cua nha vua, ma la nhung nguoi hau cua ong ta.

Do đo, Thuy Đien đa tro thanh mot che đo quan chu chuyen che nhung ban hanh quyen cua nguoi dan Thuy Đien, trong quoc hoi, đe đuoc tu van ve tat ca cac van đe quan trong. Riksdag, hoan toan bi lu mo boi Hoang gia, đa lam it hon la đang ky cac sac lenh hoang gia trong trieu đai Charles XI cua Thuy Đien; nhung no van tiep tuc ton tai nhu mot phan thiet yeu cua chinh phu. Hon nua, viec chuyen giao quyen nay la mot hanh đong tu nguyen. Nguoi dan, biet nha vua la đong minh cua ho, đa tin tuong va hop tac voi ong ta. Riksdag nam 1682 tuyen bo rang nha vua đuoc trao quyen đe ban phat thai ap va lay tro lai, khien nha vua tro thanh nguoi đinh đoat tai san the tuc cua nguoi dan. Bay gio, nguyen tac chuyen che moi nay đa đuoc mo rong cho co quan lap phap cua nha vua, khi vao ngay 9 thang 12 nam 1682, ca bon khu vuc khong chi xac nhan rang nha vua nam quyen lap phap ma nhung nguoi tien nhiem cua ong đuoc huong, ma tham chi con trao cho ong quyen giai thich va sua đoi luat chung.
Su phuc hoi cua vung đat cua nha vua o noi xa xoi đa đuoc Charles XI giu cho đen het đoi. Ong đa tao ra mot uy ban, cuoi cung đa đuoc chuyen đoi thanh mot bo ngoai giao thuong truc. No hanh đong theo nguyen tac rang cac quyen so huu cua tat ca cac bat đong san tu nhan co the đuoc goi neu nghi ngo, boi vi đoi khi chung phai thuoc ve Hoang gia, va ganh nang chung minh quyen so huu thuoc ve chu so huu thuc su cua tai san, chu khong phai Hoang gia. So tien doanh thu tich luy cho Hoang gia tu toan bo "Reduktion" la khong the uoc tinh; nhung bang cac phuong tien nay, ket hop voi quan ly can than va nen kinh te cung nhac, Charles XI đa giam đuoc ba phan tu no quoc gia.
Charles XI tai lap tren co so rong lon hon viec to chuc lai "indelningsverk" - mot he thong quyen su dung quan su trong đo cac luc luong quan su quoc gia bi rang buoc voi đat. Đieu nay gan lien voi "nhiem ky mua đa", theo đo nguoi thue, thay vi tra tien thue nha, co nghia vu phai trang bi va duy tri mot nguoi linh ky binh va ngua; trong khi knekthallare cung cap binh linh chan đuoc trang bi đay đu. Nhung nguoi linh đuoc cung cap mot so tien đe ho song trong thoi binh. Truoc đay, su bat buoc thong thuong đa ton tai cung voi he thong phan phoi hoac phan loai nay, nhung no đa to ra khong đay đu cung nhu khong đuoc ua chuong, va vao nam 1682, Charles XI đa ket thuc no đe chuyen sang mot he thong phan phoi mo rong. Hai quan Hoang gia Thuy Đien đa đuoc tu sua hoan toan; va, cuoc chien gan đay đa chung minh su khong phu hop cua Stockholm la mot tram hai quan, viec xay dung mot kho vu khi moi đa đuoc bat đau tai Karlskrona. Sau muoi bay nam kho khan tai chinh, mot luc luong lon gap đoi ban đau đa hoan thanh. Khi Charles XI chet, Thuy Đien co the tu hao voi mot ham đoi gom bon muoi ba thuyen co boong, đuoc đieu khien boi 11.000 nguoi va đuoc trang bi 2.648 khau sung, va mot trong nhung kho vu khi tot nhat tren the gioi.


Karl XII va Đai chien Bac Au Sau cai chet cua Charles XI, ngai vang đuoc thua ke boi con trai cua ong, Charles XII. Sau mot thoi gian ngan, ong đuoc tuyen bo la đu tuoi đe cai tri. Ba nam sau, vao nam 1700, Đan Mach, Ba Lan va Nga, nhung quoc gia đa mat nhieu lanh tho nhat vao Thuy Đien, đa cung nhau tuyen chien. Đan Mach som bi buoc phai hoa binh sau khi co su can thiep chung cua quan đoi Thuy Đien, Anh va Ha Lan, sau đo Nha vua va phan lon quan đoi Thuy Đien đa đuoc chuyen đen cac tinh Baltic, noi quan đoi Nga va Ba Lan đang bao vay mot so thi tran. Quan đoi Nga đa bi đanh bai mot cach ro rang trong Tran Narva, sau đo Charles đua quan đoi vao Ba Lan voi muc đich truat ngoi vua Ba Lan Augustus II. Viec nay mat vai nam, nhung vao nam 1706, voi Hiep uoc Altranstadt, ong đa đat đuoc muc tieu cua minh.
Trong khi đo, Nga đa tim cach chiem huu mot so thi tran ben bo bien Baltic. Thay vi co gang chiem lai nhung thu nay, Charles đa chon hanh quan truc tiep toi Moscow, nhung do thoi tiet khac nghiet, kho khan ve đuong tiep te va chien luoc tieu tho cua Nga, ong buoc phai quay ve phia Ukraine. Nam 1709, quan đoi Thuy Đien bi đanh bai va bi bat trong Tran Poltava; Charles đa tron thoat ve phia nam đen Bender trong Đe quoc Ottoman. Sau that bai tai Poltava, Ba Lan va Đan Mach đa tai tham gia cuoc chien, cung voi cac quoc gia khac muon co mot phan cua cac tinh Thuy Đien. Trong nhung nam tiep theo, hau het trong so ho đeu that thu va Nga chiem nua phia đong cua Thuy Đien (Phan Lan ngay nay).
Bat chap nhung that bai đo, Charles XII đa hai lan co gang xam chiem Na Uy đe loai Đan Mach-Na Uy khoi vong chien mot lan nua. Vao ngay 30 thang 11 nam 1718, Vua Charles XII đa bi trong thuong trong cuoc bao vay Phao đai Fredriksten o Fredrikshald, Halden ngay nay. Voi cai chet cua ong, cac no luc chien tranh cua Thuy Đien hau nhu bi đinh tre, mac du Nga tiep tuc quay roi dan chung cac khu vuc ven bien Thuy Đien cho đen khi Hiep uoc Nystad đuoc ky ket cuoi cung vao nam 1721. Thuy Đien se van la mot cuong quoc trong khu vuc voi thanh cong khac nhau cho đen the ky 19, nhung Chien tranh phuong Bac vi đai cham dut giai đoan nhu mot cuong quoc cua Thuy Đien.


Lich su quan su Mot ly do chinh tai sao Thuy Đien co the thanh cong nhu vay trong cac cuoc chien voi so luong binh si khan hiem nhu vay la chien thuat quan su tien tien cua no. Thuy Đien đa co the cai cach chien thuat quan su cua minh lien tuc trong suot thoi gian. Truoc nhung cai cach cua Gustav II Adolf, ca cha ong, Charles IX va chu Erik XIV cua ong đa co gang cai to quan đoi nhung thuc te đa that bai trong viec nay. Charles IX, giong nhu hau het cac nha cai tri khac, đa co gang thuc hien he thong Ha Lan vao quan đoi nhung voi thanh cong han che. Viec thieu mot to chuc nghiem ngat trong bo binh khien cho ty le nguoi linh sung hoa mai thap hon nhieu so voi ty le ua thich tu 1 đen 1. Đieu nay, ket hop voi viec thieu kinh phi đe cung cap cho binh si ao giap, khien bo binh Thuy Đien bi trang bi nhe mot cach nguy hiem va khong the đoi pho voi ky binh hoac bo binh hang nang hon trong đia hinh mo. Charles IX, tuy nhien, co the thuc hien he thong cua Ha Lan đe chien đau trong luc quay nua vong giua cac ky binh, voi ket qua đang tiec. Quan đoi cai cach mot phan cua ong đa phai chiu mot that bai tham hai tai Kircholm truoc mot đoi quan Ba Lan-Litva do Jan Karol Jigkiewicz lanh đao. Ky binh nhe - Hussaria la ky binh xung kich cuoi cung o chau Au van chien đau bang giao, nhung chung đa chung minh voi hieu qua đang so la su vuot troi cua viec tan cong manh me so voi cac caracole phong thu đuoc su dung o phan con lai cua chau Au. Cuoi cung, cuoc noi day cua Charles IX chong lai chau trai Sigismund (vua cua Thuy Đien va Ba Lan, cong tuoc cua Litva) va sau đo len ngoi vua cua Thuy Đien đa gay ra mot cuoc đau tranh gay gat cho ngai vang cua Thuy Đien cuoi cung se khong ket thuc cho đen khi hiep uoc Oliva nam 1660.
Gustav II Adolf ke thua chien tranh Ba Lan cung voi Chien tranh Kalmar chong lai Đan Mach khi Charles IX qua đoi nam 1611. Cuoc chien chong lai Đan Mach la mot mat mat khung khiep buoc Thuy Đien phai tra khoan tien chuoc 1 trieu silverdaler đe lay lai Alvsborg (khoan thanh toan cuoi cung đuoc tra vao nam 1619). Cuoc chien Ba Lan bi gian đoan boi mot loat cac thoa thuan ngung ban do su yeu kem cua Thuy Đien cung voi su khong san long cua gioi quy toc Ba Lan đe chien đau voi mot cuoc chien chi đuoc coi la vi loi ich ca nhan cua Sigismund III. Su hoa binh ton kem voi Đan Mach va Ba Lan - Litva khong co kha nang thuc hien mot cuoc tan cong tren bien vao luc đia Thuy Đien đa danh thoi gian cho Gustav II Adolf cai to quan đoi cua minh. Su tiep tuc cua cuoc chien Ba Lan vao nam 1625, 161616 đa cho phep Christopher II Adolf thu nghiem va cai thien hon nua quan đoi cua minh chong lai quan đoi Ba Lan-Litva voi đoi ky binh đang so.
Vao thoi điem Thuy Đien can thiep trong Chien tranh ba muoi nam 1630, Gustav II Adolf đa bien quan đoi Thuy Đien (Gustavian) thanh mot đoi quan trong đo ky binh chien đau voi chien thuat gay soc manh me, gan voi chien thuat cua Ba Lan hon Tay Au. Đong tac quay ngua nua vong va ao giap hang nang hau het bi bo roi, va kiem luoi cong đuoc thay the bang khau sung luc wheellock lam vu khi chinh cua ky binh. Ky si cuoi goi cham goi trong mot đoi hinh chat che. Khi toi pham vi, chung chuyen sang phi nuoc đai va nap đan, va o khoang cach muoi thuoc, ban ca hai khau sung luc. Mot trung đoan tieu chuan ban 250 phat đong thoi se tao ra mot lo hong trong hang ngu đich. Sau đo, ho tiep tuc tan cong bang kiem luoi cong (varjor), nham pha vo đoi hinh cua ke thu. Bo binh trong khi đo đuoc su dung mot cach phong thu, dua vao hoa luc vuot troi cua ho đe pha vo cac cuoc tan cong cua ke thu. Cac toan linh ngu lam nho hon (~ 200 nguoi) đa đuoc su dung trong cuoc chien Ba Lan đe ho tro ky binh chong lai ky binh Ba Lan-Litva vuot troi. Gustav II Adolf đa gianh đuoc danh hieu "cha đe cua chien tranh hien đai" vi chien thuat cach mang cua ong trong Chien tranh ba muoi nam, sau nay đa truyen cam hung cho cac quoc gia khac va tro thanh chien thuat tieu chuan. Gustav II Adolf tro thanh hinh mau hang đau cua nhieu vi vua Thuy Đien sau nay.

Trong suot Chien tranh ba muoi nam, kha nang gay soc cua bo binh lien tuc đuoc cai thien. Ban chat chien thuat cua bo binh la chong lai tot voi quan đoi Ba Lan - Litva do ky binh thong tri đa đuoc tang cuong trong chien tranh đe cho bo binh co kha nang cung cap hoa luc tan pha va thuc hien cac cuoc tan cong. Ban đau, tai Tran Breitenfeld (1631), bo binh gan nhu hoan toan dua vao hoa luc cua ho va thay viec su dung tan cong rat han che; nhung duoi su lanh đao cua Johan Baner, nguoi nam quyen chi huy sau that bai tai Nordlingen, he thong lu đoan Gustavia cuoi cung đa đuoc đoi thanh he thong tieu đoan đuoc biet đen tu Chien tranh Ke vi Tay Ban Nha va Đai chien Bac Au (chieu sau đuoc ha xuong tu sau cap xuong con ba hoac bon khi luoi le đuoc gioi thieu vao cuoi the ky 17).
Chien thuat cua Thuy Đien mot lan nua chuyen huong rat nhieu tu chien thuat luc đia trong nua sau cua the ky 17. Chien thuat luc đia ngay cang nhan manh đen hoa luc cua tieu đoan, trong khi chien thuat cua Thuy Đien (Quan đoi Karoliner) hau nhu chi dua vao yeu to gay soc khi bo binh va ky binh tan cong ke thu. Khi luoi le đuoc gioi thieu, mau đa bi loai bo trong tat ca cac quan đoi ngoai tru Thuy Đien va Nga vao nam 1700.
Trong thoi ky nay, nguoi ta đa noi ve Charles XII rang "ong ta khong the rut lui, chi tan cong hoac guc nga". Nhung nguoi linh cua ong ta cung vay. Trong chien thuat cua quan đoi Thuy Đien thoi bay gio, rut ​​lui khong bao gio đuoc bao đam an toan, va ho co nghia vu phai tan cong hoac chien đau o noi ho đung. Đay la mot hoc thuyet quan su ma (voi loi the cua nhan thuc muon mang) đa chung minh la kha lieu linh.
Cuoc tan cong gay soc cua bo binh hoat đong nhu sau. Hai hang ngu linh ngu lam phia sau đuoc lenh ban khi "ban khong the bo lo", trong pham vi khoang 50 met, va sau đo rut kiem cua ho truoc khi tieu đoan tiep tuc tan cong. Hai hang đau sau đo đa xa đoi hinh trong pham vi khoang 20 met truoc khi rut kiem cua ho, va cuoc tan cong bat đau. O pham vi nay, cac sung hoa mai manh me thuong đanh guc nhieu quan đich va lam mat tinh than chung. Ngay sau loat ban, nguoi Thuy Đien đa tan cong hang ngu ke thu bang mau, luoi le va kiem luoi cong. Luu y rang nhung chiec mau nhon đuoc su dung lam vu khi tan cong: trong chien đau gan, chung co loi the hon vu khi cua ke thu nho khoang cach cua chung. Sau khi luoi le đuoc gioi thieu trong quan đoi Karoliner (1700 - 1706), loat đan cuoi cung đa bi tri hoan cho đen khi nhung nguoi linh o trong pham vi luoi le.
Moi tieu đoan bo binh đeu co linh nem luu đan kem theo. Ho ung ho cuoc tan cong bo binh bang cach nem luu đan tu ben suon. Ho cung thanh lap cac đon vi rieng va đuoc trang bi nhu bo binh.
Do đo, vao nua sau cua the ky 17, su khac biet lon giua quan đoi Thuy Đien va cac nuoc khac tren luc đia la thieu hoa luc tuong đoi va su dung mau nhon va kiem. Thuy Đien va Nga la nhung quoc gia duy nhat tai thoi điem đo su dung mau. O chau Au đuong thoi, bo binh đuoc trang bi sung hoa mai, trong khi trong quan đoi Thuy Đien, cu ba nguoi lai co mot chiec mau. Nhung nguoi linh mau thuong đuoc trien khai bon nguoi theo chieu sau voi nhung nguoi linh ngu lam co đo sau bang nhu vay o hai ben. Chiec mau đuoc su dung đe đay lui ky binh va pha vo cac tuyen đich khi chung tan cong.


Xem them Lich su Phan Lan
Lich su Na Uy
Lich su Đan Mach
Lich su Estonia
Lich su Latvia
Lich su Pomerania
Thuoc đia Thuy Đien o nuoc ngoai
Quan đoi cua Đe quoc Thuy Đien


Tham khao Đoc them Andersson, Ingvar (1956). A History of Sweden. New York: Praeger. borroe for two weeks pp 153–237
Bain, R. Nisbet. Charles XII and the Collapse of the Swedish Empire, 1682-1719 (1899) online
Evans, Malcolm (1997). Religious Liberty and International Law in Europe. Cambridge University Press. ISBN 0-521-55021-1.
Frost, Robert I. (2000). The Northern Wars. War, State and Society in Northeastern Europe 1558-1721. Longman. ISBN 978-0-582-06429-4.
Hayes, Carlton J. H. (1916). A Political and Social History of Modern Europe. Ban goc luu tru ngay 17 thang 11 nam 2007. Truy cap ngay 18 thang 3 nam 2019. {{Chu thich sach}}: Đa đinh ro hon mot tham so trong |archiveurl= va |archive-url= (tro giup)
Kent, Neil (2008). A Concise History of Sweden. Cambridge University Press. ISBN 0-521-01227-9.
Magnusson, Lars (2000). An Economic History of Sweden. London: Routledge. ISBN 0-415-18167-4.
Moberg, Vilhelm; Austin, Paul Britten (2005). A History of the Swedish People: Volume II: From Renaissance to Revolution.
Nordstrom, Byron J. (2002). The History of Sweden. Greenwood Press. ISBN 0-313-31258-3.
Roberts, Michael. The Swedish imperial experience 1560-1718 (Cambridge UP, 1984).
Roberts, Michael (1986). The Age of Liberty: Sweden, 1719-1772.
Scott, Franklin D. (1988). Sweden: The Nation's History (an ban thu 2). Southern Illinois University Press. ISBN 0-8093-1489-4. (survey by leading scholar)
Sprague, Martina (2005). Sweden: An Illustrated History. Hippocrene Books. ISBN 0-7818-1114-7.
Warme, Lars G. (1995). A History of Swedish Literature.
 Mot hoac nhieu cau truoc bao gom van ban tu mot an pham hien thoi trong pham vi cong cong: Dumrath, Oskar Henrik (1911). "Sweden". Trong Chisholm, Hugh (bien tap). Encyclopædia Britannica. Quyen 26 (an ban thu 11). Cambridge University Press. tr. 202–206.


Lien ket ngoai Ban đo su mo rong cua Đe quoc Thuy Đien