James Byron Dean (8 thang 2 nam 1931 – 30 thang 9 nam 1955) la mot nam dien vien nguoi My. Anh đuoc biet đen nhu mot huyen thoai cua lich su đien anh Hollywood, đai dien cho nhung thay đoi cua gioi tre va tang lop xa hoi My thap nien 1950. Bo phim gan lien voi ten tuoi cua anh la Rebel Without a Cause (Noi loan vo co) voi vai dien mot cau thanh nien co gang hoa nhap voi ban be cung trang lua va bat binh voi nhung y kien cua bo me minh, phan anh khoang cach the he cung nhu nhung thay đoi trong nhan thuc thanh thieu nien My đuong thoi. Hai vai dien lon khac bao gom vai chinh trong phim East of Eden (Phia đong vuon đia đang) va phim Giant (Ga khong lo).
Sau cai chet vi tai nan xe hoi nam 1955, Dean tro thanh dien vien đau tien nhan đuoc đe cu giai Oscar cho Nam dien vien chinh xuat sac nhat sau khi qua đoi. Nam 1999, anh đuoc Vien phim My xep hang 18 trong danh sach nhung ngoi sao vi đai nhat cua lich su đien anh Hoa Ky. Du su nghiep ngan ngui chi voi ba bo phim thu vai chinh, nam dien vien đuoc vinh danh nhu mot bieu tuong van hoa đai chung My thap nien 1950 voi vai tro la nguoi khoi đau trao luu "thanh nien noi loan" ("bad boy") va phong cach thoi trang "cool" ("ngau"). Anh huong cua tai tu Hollywood con lan toi nen am nhac rock va rock and roll cua the he sau nay.


Tho au James Byron Dean sinh ngay 8 thang 2 nam 1931 tai Marion, Grant, Indiana. Anh la nguoi con duy nhat cua ong Winton Dean, nguoi My goc Anh voi mot phan nho goc My ban đia va ba Mildred Marie Wilson, co goc gac tu nhung nguoi nhap cu Anh tren chuyen tau Mayflower the ky 17. Sau khi ong Winton bo nghe nong đe theo nghe nha si sau nam, gia đinh chuyen đen song o Santa Monica, California. Dean ban đau theo hoc tai Truong Cong lap Brentwood o Los Angeles nhung sau đo chuyen sang Truong Tieu hoc McKinley o khu pho lan can. Thoi tho au, Dean rat than voi me vi ba la nguoi duy nhat hieu đuoc con trai minh. Khi anh len bay, ba đot nhien mac chung đau o bung va sut can nhanh chong. Cuoi cung, ba mat vi ung thu tu cung khi con minh moi chin tuoi. Cha cua Dean sau đo gui anh đen song chung voi nguoi co va chu la Ortense va Marcus Winslow o Fairmount, Indiana.
Trong nhung nam thang thieu nien, Dean thuong xuyen tiep xuc voi mot muc su Tin Lanh ten James DeWeerd; ong la nguoi co suc anh huong lon toi nhung so thich cua anh sau nay nhu đau bo, đua xe va kich. Hai nguoi co moi quan he kha than thiet keo dai tu khi Dean hoc nam cuoi trung hoc. Tung co vai y kien cho rang hai nguoi co quan he tinh duc voi nhau. Sau nay, vao nam 2011, nu dien vien Elizabeth Taylor tiet lo rang Dean tung thu nhan voi co anh bi lam dung tinh duc boi mot nguoi đan ong lon tuoi hon khoang hai nam sau khi me anh mat.
Dean la mot hoc sinh nang no o truong trung hoc; anh tham gia đoi bong chay va bong ro, hoc kich va tham gia cuoc thi hung bien to chuc boi Hiep hoi Phap y Trung hoc Indiana (Indiana High School Forensic Association). Sau khi tot nghiep Truong Trung hoc Fairmount nam 1949, anh chuyen ve California cung voi chu cho Max va chung song voi cha va me ke. Tai California, anh ban đau nhap hoc tai Cao đang San Monica chuyen nganh luat, nhung sau đo chuyen tiep qua Đai hoc California tai Los Angeles (UCLA) va chuyen chuyen nganh sang nghe thuat san khau. Nguoi cha phan đoi quyet đinh đo va moi quan he cha con tro nen toi te đi. Trong quang thoi gian tai UCLA, Dean đuoc chon tu nhom 350 nguoi đe thu vai Malcolm cho vo Macbeth. Thang 1 nam 1951, anh roi UCLA đe theo đuoi su nghiep dien vien.


Su nghiep dien xuat = Nhung vai dien đau: 1951–1954 =

Lan xuat hien đau tien tren truyen hinh cua Dean la mot vai dien cong chung trong mot thuoc phim quang cao Pepsi. Vai dien truyen hinh đau tien cua anh la vai Gioan Tong đo trong chuong trinh truyen hinh Family Theater nhan dip ky niem Le Phuc sinh nam 1951. Trong thoi gian nay, Dean lam viec tai canh đong Iverson chuyen đuoc cac đao dien dung đe quay phim o khu Chatsworth thuoc Los Angeles. Vi khong co trinh đo chuyen mon, anh thu vai quan chung trong cac phim gom Fixed Bayonets! (vai mot nguoi linh), Sailor Beware (vai nhan vien trong truong đau boxing) va Has Anybody Seen My Gal? (vai mot cau thanh nien). Trong khoang thoi gian buon chai voi cuoc song Hollywood, Dean lam viec tai bai đo xe cua đai CBS va đuoc đao dien radio Rogers Brackett giup đo tu van cho su nghiep dien xuat cung nhu cho o tam.
Thang 7 nam 1951, Dean xuat hien trong chuong trinh Alias Jane Doe cua đai CBS. Thang 10 nam đo, cung voi su ung ho tu Brackett va dien vien James Whitmore, anh chuyen đen Thanh pho New York va lam thu nghe đong the cho tro choi truyen hinh Beat the Clock, nhung sau đo bi đuoi vi "lam viec qua nhanh." Nam dien vien cung xuat hien tren mot vai chuong trinh truyen hinh cua CBS bao gom The Web, Studio One va Lux Video Theatre, sau đo đuoc nhan vao hoi The Actors Studio theo hoc ky nang dien xuat voi su dan dat cua Lee Strasberg. Tu hao voi thanh tuu ay, anh viet thu gui ve gia đinh nam 1952 va ngoi ca Actors Studio la "truong hoc dien xuat vi đai nhat. Nhung nguoi theo hoc o đay gom co Marlon Brando, Julie Harris, Arthur Kennedy, Mildred Dunnock, Eli Wallach... Rat it nguoi đuoc nhan vao... Đay la đieu tuyet nhat co the xay ra voi mot dien vien. Va con la nguoi tre nhat trong so ho".
Su nghiep cua Dean bat đau kham kha hon: anh thu vai trong mot vai chuong trinh truyen hinh nua bao gom Kraft Television Theatre, Robert Montgomery Presents, The United States Steel Hour, Danger va General Electric Theater. Vai dien cau be tinh nghich Bac Phi ten Bachir trong vo kich dua tren cuon sach The Immoralist cua Andre Gide nam 1954 nhan đuoc phan ung tich cuc tu cac nha phe binh va giup Dean nhan đuoc cuoc goi thu vai đau tien tu Hollywood.


= East of Eden =

Đao dien Elia Kazan nam 1953 đang tim kiem mot dien vien quan trong đe thu vai Cal Trask, mot nhan vat đuoc cho la co nhung cung bac cam xuc phuc tap đe san xuat bo phim East of Eden (Phia đong vuon đia đang) dua tren cuon tieu thuyet cung ten nam 1952 cua tac gia John Steinbeck. Cuon tieu thuyet ke ve cau chuyen cua hai gia đinh Trask va Hamilton qua ba the he va tap trung vao cuoc song cua hai the he sau tai Thung lung Salinas o California tu giua the ky 19 đen nhung nam thap nien 1910. Bo phim chi tap trung vao phan cuoi cua cuon tieu thuyet, đac biet la nhan vat Cal Trask. Noi dung chinh cua phim tap trung vao mau thuan cha con va su noi loan cua nguoi con nguoc lai nhung gi nguoi cha mong đoi.
Cal Trask co mot nguoi anh la Aron Trask, so voi nguoi anh, Cal trong co ve de bi cam xuc chi phoi hon, nhung thuc te Cal la nguoi co khieu an noi va khon ngoan hon ca nguoi cha hay cau nhau va than phien ve nhung nguoi con cua minh (Raymond Massey). Cal luon thac mac ve nguoi me tuong nhu đa chet cua minh theo loi nguoi cha, sau đo phat hien ra me minh van con song va hanh nghe tu ba nha chua (Jo Van Fleet).
Đao dien Kazan muon tim kiem mot dien vien tai nang nhu Marlon Brando cho vai Cal, va bien kich Paul Osborn goi y viec tuyen James Dean, luc đay van chua co tieng tam trong lang đien anh. Nam dien vien sau đo truc tiep gap Steinbeck, tac gia cuon tieu thuyet khong thich tinh cach cua Dean vi "co ve buon va phuc tap" nhung đong y rang anh la mot dien vien hoan hao cho vai Cal. Anh đuoc nhan vao đoan phim ngay 8 thang 4 nam 1954 va chuyen tu New York ve lai Los Angeles đe bat đau canh quay. Phan lon dien xuat cua Dean trong bo phim đeu khong can kich ban: Cal Trask nhay nhot giua canh đong, cuon tron nguoi lai tren tau sau khi tim me minh o Monterey, hay om bo minh roi bat khoc khi ong tu choi nhan tien anh tu than kiem đuoc, mac du kich ban ghi ro la Cal se chay ra khoi nha. Voi East of Eden, nam dien vien nhan đuoc đe cu cho Nam dien vien chinh xuat sac nhat tai Giai Oscar nam 1956 khi đa qua đoi va tro thanh dien vien đau tien đuoc đe cu Oscar sau khi mat.


= Rebel Without a Cause, Giant va nhung vai dien du kien =

Dean nhanh chong thu vai chinh thu hai trong bo phim Rebel Without a Cause (Noi loan vo co), sau nay tro nen rat pho bien voi thanh thieu nien My. Trong phim, Dean thu vai Jim Stark, mot cau thanh nien co gang hoa nhap voi ban be trang lua va bat binh voi y kien cua bo me minh. Gia đinh Jim chuyen nha vi bo cau mong cau se co ban, nhung Jim lai vuong vao nhieu rac roi vi gay su voi nhung nguoi che cau la "con ga" ("chicken"). Sau nay, Jim gap Judy (Natalie Wood) va yeu co, nhung phat hien co ta la ban voi hoi đa che nhao Jim. Bo phim đuoc cong nhan la tieng noi cho nhung chuyen bien tam ly cua gioi tre đuong thoi, the hien khoang cach the he giua phu huynh va con cai va cho thay nhung gia tri đao đuc bi mai mon cua xa hoi My thap nien 1950.
Du East of Eden va Rebel Without a Cause đeu thanh cong, Dean khong muon hinh tuong cua minh bi bo buoc trong nhung vai dien thanh nien noi loan va bat binh voi cuoc đoi nhu Cal Trask hay Jim Stark. Anh quyet đinh thay đoi hinh anh va thu vai Jett Rink, mot nguoi lam nong o Texas sau đo phat hien ra mo dau va tro nen giau co trong phim Giant (Ga khong lo). Bo phim đuoc phat hanh nam 1956 sau khi Dean đa qua đoi. Ban cung dien gom Rock Hudson va Elizabeth Taylor. Giant tro thanh bo phim cuoi cung ma Dean thu vai chinh. Sau Giant, tai tu Hollywood co mot vai vai dien đuoc can nhac, bao gom trong phim Somebody Up There Likes Me. Theo đao dien cua Rebel Without a Cause Nicholas Ray, Dean va ong đa co du đinh quay mot bo phim tinh mang ten Heroic Love cung nhau. Tat ca cac du đinh đeu bi huy vi cai chet đot ngot cua nam minh tinh vao thang 9 nam 1955.


Đoi tu Sau khi me mat, cha Dean gui anh toi song cung co va chu o Indiana, do đo anh lon len ma khong co tinh thuong cua cha. Du sau nay trong thoi gian o California, anh co song chung voi cha va me ke, nhung co ve ong khong muon nhin thay mat anh. Quan he cha con tro nen toi te hon khi tai tu Hollywood chuyen chuyen nganh sang kich, va cuoi cung bo hoc đe theo đuoi su nghiep đien anh, đieu ma nguoi cha phan đoi kich liet. Chinh vi le đo, ban be va đong nghiep đeu nhan thay Dean that su muon co đuoc tinh yeu va su cong nhan tu cha minh, đieu ma khan gia co the cam nhan qua hai vai dien trong phim East of Eden va Rebel Without a Cause đeu la nhung cau thanh nien co tran tro va cam xuc kha giong voi con nguoi that cua anh. Ke ca sau khi Dean qua đoi va tro thanh huyen thoai cua Hollywood, nguoi cha van khong muon nhac đen đua con cua minh.
Bien kich William Bast la mot nguoi ban than thiet cua Dean, ong la ban cung phong voi tai tu Hollywood khi hoc o UCLA va sau nay cung anh chuyen toi song o New York. Bast cung la tac gia đau tien viet ve cuoc đoi James Dean sau khi anh tu nan nam 1955. Sau khi hoan thanh bo phim East of Eden, Dean ket than voi nhiep anh gia Dennis Stock cua tap chi Life, nguoi chup nhung buc anh noi tieng ve cuoc song cua nam dien vien trong thoi gian o New York va Fairmount, Indiana. Tinh ban cua hai nguoi đuoc khac hoa qua bo phim Life nam 2015, do Robert Pattinson va Dane DeHaan thu vai.

Trong thoi gian hoc o UCLA, Dean hen ho voi mot nu dien vien cho đai CBS ten Beverly Wills. Hai nguoi chia tay vi anh "bung len con ghen" khi mot nguoi đan ong khac moi co cung khieu vu o mot bua tiec. Khi chuyen đen New York, anh co moi quan he voi mot nu dien vien ten Barbara Glenn trong vong hai nam. La thu tinh cua Dean cho ban gai đuoc đau gia nam 2011 voi gia 36.000 đo la My. Trong nhung nam đau su nghiep đien anh, sau khi ky ket hop đong voi Warner Bros., hang phim bat đau tung tin hen ho cua Dean voi mot loat cac nu dien vien tre qua su mai moi cua mot quan ly tai Hollywood ten Dick Clayton. Moi tinh đuoc biet toi nhieu nhat cua tai tu Hollywood la voi nu dien vien nguoi Y Pier Angeli. Hai nguoi biet nhau khi co đang quay phim The Silver Chalice tai mot phim truong cua Warner Bros. Anh to tinh co bang cach gui co nhung mon trang suc đat tien. Theo loi Angeli, hai nguoi co mot tinh yeu nong nhiet: "Chung toi thuong tron khoi canh nha bao toi bo bien California va danh thoi gian o đo, đua gion nhu hai đua tre [...] Chung toi giong nhu Romeo va Juliet, luon cung nhau va khong the lia nhau."
Mac du moi tinh cua ho đuoc bao chi quan tam, ho khong huong hanh phuc tron ven vi su phan đoi tu me cua Angeli. Ba khong chap nhan nhung hanh đong hoang dai cua Dean: trang phuc luom thuom, hay tre gio va so thich đua xe. Ngoai ra ly do ton giao cung khien ba phan đoi Dean vi anh khong theo Cong giao. Du nam dien vien rat muon ket hon voi Angeli va san sang cho phep con cua ho theo Cong giao, hang phim Warner Bros. thuyet phuc anh tu bo y đinh ket hon, sau nay chinh Dean cung tu minh cham dut moi quan he voi Angeli. Sau khi hoan thanh phim East of Eden, tai tu Hollywood du lich ngan ngay đen New York thang 10 nam 1954. Trong thoi gian đo, Angeli bat ngo thong bao hon nhan cua minh voi ca si nguoi My goc Y Vic Damone. Gioi bao chi bi mot phen bat ngo, va Dean tro nen tuc gian. Mot thang sau, Angeli va Damone ket hon. Co tin đon Dean đa toi hon le va đung nhin tu phia ben kia đuong tren chiec mo to, va đoi luc nhan ga gay on; ban than anh phu nhan tin đon "ngu ngoc" đo. Nhieu nguoi cho rang moi tinh cua Dean voi Angeli chi la mot chieu tro thu hut du luan, trong đo co ca ban than William Bast. Nhieu nhan chung lai phan đoi y kien nay, cho rang hai nguoi ho that su yeu nhau nong nhiet. Co nguoi ke rang sau khi Dean biet tin Angeli mang thai, anh đa khoc nuc no va luon mieng cho rang đo la đua con cua anh. Sau hai cuoc hon nhan đo vo, Angeli tho lo voi ban be cua minh rang Dean la "moi tinh cua ca đoi co".
Xu huong tinh duc cua Dean cung la mot chu đe ma gioi bao chi quan tam. Khi đuoc hoi ve xu huong tinh duc cua minh, anh tra loi: "Khong, toi khong đong tinh. Nhung toi cung se khong the khong thu truoc khi toi qua đoi." Ban than Bast cua anh tiet lo rang ho tung mot lan "trai nghiem" voi nhau, nhung khong giai thich ro. Nha bao Joe Hyams cho rang tai tu Hollywood co the co quan he voi nhung nguoi cung gioi, nhung cho rang đo đeu la "hanh đong thuong mai" nham phuc vu cho thang tien su nghiep. Tuy nhien, nhieu nguoi phan đoi y kien nay, bao gom ban than lau nam Bast. Ban cung đua mo to voi Dean, John Gilmore, khang đinh rang hai nguoi bon ho đa "trai nghiem" quan he tinh duc đong tinh nhieu lan voi nhau khi o New York, mieu ta nhung lan trai nghiem ay la "nhung chang trai hu hong (bad boys) choi voi nhau va boc lo nhung khia canh song tinh cua nhau." James Bellah, ban cung hoc voi nam dien vien o UCLA noi rang "Toi khong nghi anh ay đong tinh. Nhung neu nhu anh ay cam thay co loi tu viec đo thi..." Mot vai đong nghiep cho rang Dean la nguoi đong tinh nam, bao gom đao dien Rebel Without a Cause Nicholas Ray va ban dien Elizabeth Taylor trong phim Giant. Mot so cac nha bao cho rang Dean hoac la nguoi song tinh, hoac la nguoi toan tinh, va nhung lan quan he đong tinh đeu nham muc đich phuc vu cho thang tien su nghiep chu khong nhat thiet la xu huong tinh duc cua nam minh tinh.


Qua đoi = So thich đua xe =

Dean bat đau tro nen hung thu voi đua xe hoi vao nam 1954 va co du đinh theo đuoi su nghiep đua xe. Anh mua mot vai chiec xe sau khi hoan thanh bo phim East of Eden, bao gom chiec Triumph Tiger T110 va Porsche 356. Truoc khi bat đau quay Rebel Without a Cause, anh hoan thanh cuoc đua chuyen nghiep đau tien cua minh tai Palm Springs, California ngay 26 va 27 thang 3 nam 1955. Dean ve nhat trong cuoc đua cho nhung nguoi moi nhap, va ve nhi trong cuoc đua chinh. Mot thang sau, anh đua tiep o Bakersfield, California, ve nhat trong nhung nguoi cung đua va thu ba neu xet tat ca cac ngay đua. Dean cung mong muon tham gia cuoc đua Indianapolis 500 o bang Indiana, nhung khong tham gia vi lich trinh quay phim ban ron.
Cuoc đua cuoi cung cua Dean dien ra tai Santa Barbara, California ngay 30 thang 5 nam 1955. Tuy nhien anh khong hoan thanh cuoc đua vi piston bi hu. Su nghiep đua xe cua anh bi tam hoan khi hang phim Warner Brothers cam anh khong tham gia đua xe khi quay phim Giant.


= Tu nan =

Mong muon đuoc tro lai đua xe đe trai nghiem "nhung cam xuc tu do", Dean đang ky tham gia mot cuoc đua o Salinas, California, đuoc du đinh lich dien ra vao ngay 1 va 2 thang 10 nam 1955. Anh đi cung voi đieu phoi vien Bill Hickman, nhiep anh gia Sanford Roth va tho may nguoi Đuc Rolf Wutherich, nguoi bao tri chiec Porsche 550 Spyder "Little Bastard" ("Ke ngoc nho be") cua Dean. Truoc đo Wutherich khuyen Dean nen tu lai chiec Porsche tu Los Angeles toi Salinas đe trinh lang chiec xe moi, va hai nguoi ho cung nhau du hanh tren chiec Porsche ngay 30 thang 9 nam 1955. Luc 3 gio ruoi chieu, nam dien vien bi canh sat giao thong phat tren Cao toc Lien bang 99—anh lai xe voi van toc 65 dam tren gio (105 km tren gio) tren đoan đuong gioi han toc đo 55 dam tren gio (88 km tren gio).
Luc 5 gio 45 phut chieu, khi Dean cung cac ban đong hanh luu thong tren Cao toc Lien bang 466 (nay la Cao toc bang California so 46), mot chiec Ford Tudor đoi 1950 đang bang qua nga tu đuong ngay phia truoc chiec Porsche. Do khong kip thang, Dean đam vao phia ben canh chiec Ford, khien chiec Porsche bi hat vao le đuong cao toc. Tho may Wutherich bi hat ra khoi chiec Porsche, con Dean bi ket trong chiec xe voi nhieu vet thuong nghiem trong va bi gay co ngay tuc khac. Tai xe tren chiec Ford, Donald Turnupseed, chi bi thuong nhe. Vu tai nan đuoc mot vai nhan chung đi đuong chung kien va dung lai đe giup đo. Mot nguoi phu nu co kinh nghiem y te đa toi va co giup đo, nhung ba nhan thay nhip tim cua Dean qua yeu va "cai chet la khong the tranh khoi". Dean qua đoi ngay khi vua đuoc đua vao cap cuu tai Benh vien Tuong niem chien tranh Paso Robles luc 6 gio 20 toi.
Ngay 2 thang 10, vu viec đuoc hang loat cac phuong tien truyen thong trong nuoc cung nhu quoc te loan tin. Tang le cua tai tu Hollywood đuoc to chuc ngay 8 thang 10 nam 1955 tai Nha tho Fairmount o bang Indiana, noi anh lon len va danh nhung nam thang tuoi tre cua minh. Thi hai anh đuoc che đay ky cang đe che giau nhung vet thuong tram trong. Khoang 600 nguoi du tang le va 2400 nguoi ham mo co mat o ngoai nha tho ngay hom đo. Anh đuoc chon cat o Nghia trang Park tai Fairmount. Ngay 30 thang 5 nam 2005, đe ky niem 50 nam ngay mat cua Dean, bang California dung cot tuong niem o nga tu giao Cao toc bang so 46 va 41 gan noi tai nan xay ra va đat ten "Nga tu tuong niem James Dean" (James Dean Memorial Junction).
Mot cuoc đieu tra vu tai nan đuoc tien hanh boi Toa an Quan San Luis Obispo, California. Toa tuyen an Dean la nguoi chiu trach nhiem hoan toan cho vu tai nan cua minh, con tai xe tren chiec Ford vo toi. Sau nay, mot bai bao tren to Los Angeles Times ngay 1 thang 10 nam 2005 tiet lo rang theo loi mot nhan vien tuan tra đuong cao toc bang California co mat tai hien truong vu tai nan, toc đo chiec Porsche vao thoi điem vu viec xay ra vao khoang "55 dam tren gio" (khoang 88 km/h) dua tren nhung thuong tich tren co the Dean cung nhu vi tri chiec xe sau va cham.


Di san Du chi voi ba bo phim lon va su nghiep ngan ngui truoc khi qua đoi o tuoi 24, James Dean tro thanh huyen thoai Hollywood ma anh huong van ton tai toi ngay nay. Thanh thieu nien My nhung nam thap nien 1950 ton vinh anh nhu mot đai dien cho nhung xuc cam va suy nghi cua ho – mot tang lop luon lo au va bat binh voi cuoc song va cam thay khong co ai, ke ca ban be trang lua, co the hieu ho. Dien vien Humphrey Bogart binh luan rang cai chet đot ngot la nhan to khien cho hinh anh cua Dean ton đong mai mai voi thoi gian va "neu anh ay song sot, anh ay co the se khong co suc anh huong lon nhu ngay hom nay." To The New York Times đong tinh va cho rang đieu đo đong vai tro to lon trong viec cung co hinh anh ma "khong can phai đoi moi" va khien cho cai ten James Dean tro thanh mot đac trung cua van hoa My đuong đai co the vi nhu nhan hieu Coca Cola. Nam 1999, anh đuoc Vien phim My xep hang 18 trong danh sach nhung ngoi sao vi đai nhat cua lich su đien anh Hoa Ky.
Dean la mot dien vien the hien đuoc suc hut ca nam tinh lan nu tinh. Nha bao Joe Hyams cho rang anh la mot trong so hiem nhung ngoi sao ma "ca đan ong lan phu nu đeu bi cuon hut." Nha bao Marjorie Garber đong tinh va viet rang "đay la nhan to quyet đinh tao nen mot ngoi sao." Dean tro thanh chu đe cho nhieu chuong trinh truyen hinh, phim, sach va kich. Bo phim ngay 30 thang 9 nam 1955 phat hanh nam 1977 ke lai phan ung cua cu dan o mot thi tran nho mien nam nuoc My sau khi tai tu Hollywood tu nan nam 1955. Ngay 20 thang 4 nam 2010, mot tap phim bi "mat" cua chuong trinh General Electric Theater mang ten "The Dark, Dark Hours" ("Nhung thoi khac đen toi"), trong đo co hai vai dien do Dean va cuu tong thong Ronald Reagan thu vai, đuoc phat hanh boi đai NBC. Mot bo phim ve tieu su cua huyen thoai Hollywood, đong boi dien vien James Franco, đuoc phat hanh vao nam 2001. Anh đuoc vinh danh la mot trong nhung bieu tuong van hoa đai chung the gioi cua the ky 20 boi bao Variety va tap chi People.
Hinh tuong thanh nien noi loan ("bad boy") cua Dean, đac biet qua vai dien trong phim Rebel Without a Cause, mo ra mot trao luu thoi trang va phong cach song moi đuong thoi. Anh đuoc nho toi la mot trong nhung bieu tuong sex nam noi bat nhat cua thoi Hoang kim Hollywood. Phong cach thoi trang cua tai tu Hollywood, tieu bieu la ao thun trang cung quan jean Lee va ao jacket bomber đo trong Rebel khien anh tro thanh mot bieu tuong thoi trang va thu hut nhieu nguoi ham mo bat chuoc. Cung voi cau noi noi tieng "Song nhu the ban se chet vao hom nay" ("Live as if you'll die today"), huyen thoai Hollywood tro thanh nguoi khoi xuong phong trao "cool" (tam dich: "ngau") cua gioi tre My.
Voi tu cach la nguoi đi đau phong trao "bad boy", Dean đuoc cho la nguoi co tam anh huong truc tiep va manh me toi nhac rock and roll thoi ky giua thap nien 1950; nha nghien cuu David Shumway tai Đai hoc Carnegie Mellon co y kien rang nam dien vien la bieu tuong đau tien cho nhung hanh đong noi loan cua gioi tre va la "điem bao cho phong trao chinh tri cua thanh thieu nien." Hinh anh cua anh đuoc nhung nghe si am nhac the he sau nhu Elvis Presley tiep nhan va bat chuoc. Mac du Rebel Without a Cause khong he co nhac rock trong album nhac phim đi kem, cam xuc ma bo phim mang lai cung nhu hinh anh ma nam minh tinh thu vai khien cho gioi truyen thong cam nhan "Dean va nhac rock la hai thu co moi lien he mat thiet voi nhau" va tap chi Music Connection con vinh danh anh la "ngoi sao nhac rock đau tien" cua the he.
Cung voi su troi day cua nhac rock trong van hoa gioi tre khap the gioi nhung nam sau đo, Dean tro thanh mot tuong đai van hoa đai dien cho su bat binh cua thanh thieu nien truoc nhung gia tri van hoa loi thoi va quan điem bao thu cua cac bac phu huynh, mot chu đe đuoc the hien kha thuong xuyen trong cac ca khuc rock. Net quyen ru toi moi nguoi khong ke gioi tinh va tuoi tac cung la nhan to gop phan tao nen hinh anh bat tu cua huyen thoai Hollywood. Cac nghe si nhac rock va rock and roll tieu bieu chiu anh huong cua huyen thoai Hollywood gom Elvis Presley, Buddy Holly, Bob Dylan, David Bowie va The Beatles. Bob Dylan đuoc goi la "James Dean voi cay đan guitar" va the hien su men mo voi ngoi sao đien anh qua cac album The Freewheelin' Bob Dylan (1963) va Highway 61 Revisited (1965). John Lennon, thanh vien cua The Beatles khang đinh rang: "Neu khong co James Dean, The Beatles co le đa khong ton tai." Cai ten cung hinh tuong James Dean đa va đang đuoc đe cap rat nhieu trong cac ca khuc rock, noi tieng gom co "A Young Man Is Gone" cua The Beach Boys (1963), "James Dean" cua Eagles (1974) va "James Dean" cua Goo Goo Dolls (1989).


Danh sach kich = Broadway =
See the Jaguar (1952)
The Immoralist (1954)


= Ngoai Broadway =
The Metamorphosis (1952)
The Scarecrow (1954)
Women of Trachis (1954)


Danh sach phim = Phim đien anh =


= Truyen hinh =


Danh sach phim tieu su Giai thuong va đe cu Chu thich Nguon tham khao Lien ket ngoai James Dean | The official licensing website for James Dean Trang web chinh thuc, quan ly boi James Dean Estate
James Dean tren IMDb 
Curlie - Arts: Performing Arts: Acting: Actors and Actresses: D: Dean, James
James Dean tren DMOZ
James Dean tren trang TCM Movie Database
James Dean tai the Internet Off-Broadway Database
James Dean (American actor) tai Encyclopædia Britannica (tieng Anh)