Xe buyt la mot loai xe chay bang đong co đien hoac xang/dau va đuoc thiet ke đe cho nhieu nguoi cung mot luc. Thong thuong xe buyt chay tren quang đuong khong ngan hon so voi nhung loai xe khach van chuyen hanh khach khac va tuyen xe buyt la thuong ket noi giua cac điem đen voi nhau. Tu "buyt" trong tieng Anh  đen tu autobus trong tieng Phap. Cac tu bus, autobus,... trong cac ngon ngu chau Au co goc tu omnibus trong tieng Latinh, co nghia trong tieng Viet la "danh cho moi nguoi". Tai Viet Nam, xe chay đuong dai goi la xe đo/xe khach.


Cau tao Co khung, đong co, he thong di chuyen (banh xe), vo, buong lai, he thong đieu khien, he thong đien, trang bi noi that.


Lich su He thong van chuyen cong cong (bang omnibus) co to chuc đau tien co the đa bat đau o Nantes, Phap vao nam 1826, khi mot cuu vien chuc xay dung cac nha tam cong cong o ngoai o va lap ra mot tuyen xe ngan chay tu trung tam thanh pho toi cac nha tam đo. Khi phat hien ra rang hanh khach chi len xe cua ong đe xuong o nhung điem giua đuong chu khong phai đen nha tam, ong lien chuyen sang chu tam toi phat trien tuyen xe đo. Nhung chiec voiture omnibus ("xe cho tat ca moi nguoi") la nhung xe ngua thue đe chay theo tuyen đa đinh truoc tu điem nay toi điem kia, cho theo hanh khach va hang hoa. Nhung chiec omnibus cua ong co đac trung boi nhung hang ghe dai bang go đe doc hai ben thanh xe; loi len o phia sau.
Khong hieu vi canh tranh truc tiep, hay boi vi y tuong nay đuoc phat song len đai, toi nam 1832 sang kien đuoc sao chep lai o Paris, Bordeaux va Lyons. Mot to bao tai London đa đua tin vao ngay 4 thang 7 nam 1829 rang "loai phuong tien moi, đuoc goi la omnibus, đa bat đau chay sang hom nay tu Paddington toi thanh pho". Dich vu xe buyt nay o London do George Shillibeer đieu hanh.
Tai Thanh pho New York, dich vu omnibus cung khai truong cung nam, khi Abraham Brower, mot nha kinh doanh đa to chuc ra cac cong ty cuu hoa tinh nguyen, lap ra mot tuyen đuong doc theo Đai lo Broadway điem đau o Bowling Green. Cac thanh pho khac o My cung nhanh chong tham gia: Philadelphia nam 1831, Boston nam 1835 va Baltimore nam 1844. Đa so truong hop, chinh quyen thanh pho trao giay phep cho mot cong ty tu nhan—thuong thi cong ty đo đa co hoat đong trong linh vuc chuyen cho bang xe ngua—mot đac quyen đieu hanh mot tuyen xe ngua doc theo mot con đuong đa đinh truoc. Đoi lai, cong ty đo chap nhan phai cung cap mot muc đo dich vu toi thieu nao đo—du cac tieu chuan dich vu cung khong cao lam. Omnibus cua New York nhanh chong đi than quen voi dan thanh thi. Nam 1831, Washington Irving, nguoi New York, đa binh luan ve Đao luat sua đoi cua Anh (cuoi cung đuoc thong qua nam 1832) voi cau: "The great reform omnibus moves but slowly." (Chuyen xe buyt thay đoi đa chay nhung rat cham.)

Omnibus co tac đong rat lon toi xa hoi, đac biet la no đa thuc đay su thanh thi hoa. Ve mat xa hoi, omnibus khien cac cong dan thanh pho, phai chen chuc, đung cham than the vao nhau theo cach chua tung co truoc kia, du chi trong nua gio (xem minh hoa ben trai). Chi nhung nguoi rat ngheo moi thoat khoi đieu đo. Luc ay mot su phan chia moi trong xa hoi đa san sang xay ra, giua nhung nguoi ung ho va phan đoi. Su đong đuc cua omnibus đa lam nay sinh y tuong "ban hang tai xe", đe phuc vu cho nhung khach hang khong muon đat chan xuong đuong, hang hoa se đuoc mang toi tan noi cho ho chon.
Omnibus cung mo rong tam hoat đong đen tan cac thanh pho vung Bac Đai Tay Duong cua Anh, cac thanh pho co kien truc hau Georgian, hau Federal. Viec đi bo tu Paddington toi trung tam buon ban London trong cung mot "Thanh pho" kha met nhoc ngay đoi voi ca mot chang trai tre co suc khoe tot. Omnibus khien nhung nguoi o ngoai o co nhieu co hoi vao trung tam thanh pho hon.
Qua trinh đo thi hoa ngay cang tap nap. Chi trong vong vai nam, omnibus cua New York đa co đoi thu la xe đien: tuyen xe đien đau tien chay doc Bowery, Manhattan, va no mang lai cho hanh khach muc tien nghi cao hon rat nhieu khi chay tren nhung đuong ray bang thep tron nhan chu khong phai loc coc tren nhung con đuong trai đa granite, đuoc goi la "đa Bi". Nhung tuyen xe đien moi đuoc John Mason, mot chu nha bang giau co cung cap tai chinh, va đuoc John Stephenson, mot nha thau nguoi Ireland xay dung. Sau nay, xe đien đa chiem lay vi tri cua omnibus trong qua trinh đo thi hoa.
Khi van chuyen bang phuong tien co đong co đa chung minh đuoc kha nang cua minh tu sau nam 1905, mot omnibus co đong co thinh thoang đuoc goi la autobus.


Cac kieu xe Xe buyt co khop noi
Xe buyt hai tang
Guided bus
Xe buyt đien banh đa
Xe buyt san thap
Xe buyt co trung
Xe buyt co nho
Xe buyt đuong dai
Xe buyt cao cap (party bus)
Xe đien banh hoi
Xe buyt truong hoc
Xe buyt tam ngan (trung chuyen)
Xe buyt chay đien


Che tao va nhung nha che tao Mercedes ra mat xe buyt cho đuoc 180 nguoi Euro II Galaxy la loai xe khop lan đau tien đuoc san xuat va co mat tai Viet Nam. Xe co chieu dai tong the 18,128 m, co the vi nhu hai chiec xe buyt thong thuong đuoc noi voi nhau bang khop. Chieu ngang xe la 2,48 m va cao 3,2 m. Đac điem noi troi cua chiec xe nay la khung va than xe đuoc che tao theo cong nghe moi, theo tieu chuan tien tien nhat cua tap đoan DaimlerChrysler.
Hang Stagecoach tai Anh bat đau thu nghiem amfibus - loai xe buyt đuoc thiet ke đe co the noi tren mat nuoc. Neu thu nghiem thanh cong, amfibus se phuc vu nguoi dan tu thanh pho Renfrew toi quan Yoker thuoc thanh pho Glasgow
Nghien cuu Cong nghiep moi (NIRO) co tru so tai tinh Osaka, phia Tay Nhat Ban, vua che tao thanh cong xe buyt đien co the giup cat giam luong khi thai CO2 gay hieu ung nha kinh.
Trung Quoc đa che tao thanh cong loai xe buyt hai tang chay bang đien co kha nang chay voi toc đo tu 80–95 km/g tren mot thoi đuong tu 150–300 km cho moi lan sac đien.


Thong ke o Ha Noi Viet Nam Theo Tong cong ty Van tai Ha Noi, nam 2009 đa co 385 trieu hanh khach đi xe buyt, tang 5% so voi nam truoc va tang gan 26 lan so voi 8 nam truoc đo; chiem tren 92% san luong van chuyen cua toan thanh pho.
Trong so hanh khach tren, ty le khach on đinh - đi ve thang chiem toi hon 80% va hon 19% khach đi ve luot. Hien moi ngay co tren 200.000 nguoi, chu yeu la hoc sinh, sinh vien va can bo, cong chuc đi xe buyt thuong xuyen bang ve thang.
Xe buyt đa tro thanh thoi quen khong thieu đuoc cua nhieu nguoi dan, đac biet can bo huu tri va hoc sinh, sinh vien. Uoc tinh, trung binh moi ngay xe buyt van hanh tren 10.000 luot xe, van chuyen đuoc tren 1 trieu luot hanh khach, han che tren 700.000 luot xe may tham gia giao thong tren đuong pho.


Cac kieu dich vu xe buyt Xe buyt la mot phan thiet yeu cua cuoc song hang ngay, va đong mot vai tro quan trong trong co cau xa hoi o nhieu nuoc.


= Qua canh thanh pho =
Đa so cac he thong van chuyen cong cong đo thi o Bac My dua chu yeu vao mang luoi dich vu xe buyt. Đoi xe buyt trong thanh pho lon nhat o Bac My la thuoc Thanh pho New York.
O Anh xuat hien them mot chiec xe buyt co 2 tang. Đe tang luong khac va giam luong xe buyt luu thong


= Lien thanh pho =
Cac dich vu xe buyt lien thanh pho đa tro thanh mot đau noi di chuyen quan trong toi nhung thi tran va vung nong thon o Hoa Ky noi khong co cac san bay hay tuyen tau hoa. Mot hien tuong dich vu xe buyt lien thanh pho moi la Chinatown bus.


= Du lich =
Mot so noi co cac xe buyt tuong tu nhu tau đien đe thu hut khach du lich hay đe tang tham my đuong pho (xem ben phai). Mot thu tuong tu la Duck Tours, su dung tau thuy DUKW đuoc hoan cai cho muc đich du lich.


Xe buyt trong khung canh thanh pho = Su xoa bo phan biet chung toc tren xe buyt =
Tai mot so vung o Hoa Ky, mot he thong xe buyt bat buoc đa đuoc ap dung đe thuc hien xoa bo phan biet chung toc tren nhung chiec xe buyt nha truong. Theo mot ke hoach ve xe buyt, tre em khong can phai hoc tai ngoi truong gan nhat theo khoang cach đia ly ma hoc tai truong co hoc sinh tu nhieu nguon goc chung toc khac nhau.


= Xe buyt va su phan biet =
Cac dich vu xe buyt cung la mot trong tam trong Phong trao nhan quyen My nhung nam 1950 va 1960 tai Hoa Ky. Giai đoan sau cuoc Noi chien My ket thuc nam 1865, phan biet chung toc trong dich vu cong cong, gom ca giao thong cong cong nhu tau hoa va xe buyt, đa bi buoc phai tuan theo luat Black Codes va Jim Crow. Chung đuoc đat ra đe ngan nhung nguoi My goc Phi khong the lam nhung viec ma mot nguoi da trang co the lam. Vi du, luat Jim Crow buoc nguoi lai xe phai phan chia khu vuc ngoi rieng biet. Cac đieu luat đo khac biet theo tung cong đong va tung bang.
Nam 1955, sau mot ngay lam viec met moi, Rosa Parks, mot tho may da đen, đa bi bat giu tai Montgomery, Alabama vi đa tu choi nhuong ghe cho mot nguoi đan ong da trang tren xe buyt cong cong, loi cuon su chu y cua moi nguoi toi su bat cong va phan biet đoi xu cung nhu su xuong cap trong cach ung xu dua tren nguon goc chung toc. Vu viec nay, nhung cuoc tay chay xe buyt, nhieu cuoc phan đoi khac, va nhung su tu choi thua nhan cua toa an đa dan toi viec Toa an toi cao Hoa Ky đua ra luat cam phan biet chung toc tren xe buyt va Nghi vien Hoa Ky phai thong qua mot đieu luat co tinh cach mang la Luat dan quyen 1964, theo đo tat ca nhung đieu luat co tinh phan biet chung toc đeu trai voi hien phap.


Xem them Van chuyen cong cong
Bang Bus
Xe buyt nhanh
Tieng on đuong giao thong
Xe tren đuong pho


Tham khao