Dame Agatha Mary Clarissa Christie, Lady Mallowan,  (nhu danh Miller; 15 thang 9 nam 1890 – 12 thang 1 nam 1976) la mot nu van si nguoi Anh noi tieng voi 66 tieu thuyet trinh tham cung 14 bo suu tap truyen ngan, xoay quanh cac nhan vat tham tu la Hercule Poirot va ba Marple. Ba cung la nguoi bien soan vo kich The Mousetrap, vo kich đuoc trinh dien lau dai nhat the gioi tinh tu lan đau cong dien tai West End nam 1952. La mot nha van cua "thoi ky hoang kim cua truyen trinh tham vien tuong", Agatha Christie đuoc coi la "nu hoang trinh tham". Ngoai ra, ba cung sang tac tieu thuyet duoi but danh Mary Westmacott. Vao nam 1971, Agatha Christie đuoc Nu vuong Elizabeth II phong tuoc Dame (DBE) vi nhung cong hien cua ba trong linh vuc van chuong. Sach ky luc Guinness cung cong nhan Agatha Christie la nha van ban chay nhat moi thoi đai, voi hon 2 ti ban cac tac pham ban ra tren toan cau.
Agatha Christie sinh ra trong mot gia đinh giau co thuoc tang lop thuong trung luu o Torquay, Devon. Phan lon thoi gian thoi nien thieu ba đuoc giao duc tai nha. Ban đau, viec sang tac cua ba khong may tot đep khi co đen sau lan lien tiep nhan ve nhung cai lac đau tu cac nha xuat ban, nhung moi chuyen đa thay đoi vao nam 1920 khi cuon tieu thuyet Vu an bi an o Styles ra mat, voi nhan vat chinh la Hercule Poirot. Nguoi chong đau tien cua Agatha Christine la Archibald Christie. Ho ket hon vao nam 1914, co voi nhau mot đua con chung truoc khi ca hai ly di vao nam 1928. Nam 1926, Christine mat tich 11 ngay, sau mot khoang thoi gian vat lon voi cuoc hon nhan tan vo va phai đoi mat voi cai chet cua me minh. Vu mat tich nhanh chong tro thanh chu đe gay sot tren trang nhat cac phuong tien truyen thong quoc te. Trong hai cuoc chien tranh the gioi, ba phuc vu trong cac phong phat thuoc o benh vien. Tai đo, Christie tich luy đuoc kien thuc sau rong ve cac đoc chat. Nhung kien thuc đo sau nay đa đi vao trong cac trang sach cua nhieu cuon tieu thuyet, truyen ngan va nhieu vo kich khac nhau cua ba. Nam 1930, ba tai hon voi nha khao co hoc Max Mallowan. Ke tu đo, Christine đa danh vai thang moi nam tham gia cac hoat đong nghien cuu, khai quat khao co o vung Trung Đong va dung nhung kien thuc đa tich luy tu cac hoat đong đo vao qua trinh sang tac cua minh.
Theo co so du lieu Index Translationum cua UNESCO, Agatha Christine hien van la nha van ca nhan co so luong tac pham dich o ngon ngu khac nhieu nhat. Trong đo, tac pham Muoi nguoi da đen nho cua ba nam trong danh sach nhung tac pham ban chay nhat moi thoi đai, voi xap xi 100 trieu ban đuoc ban ra. Vo kich The Mousetrap do ba bien soan cung giu ky luc the gioi cho vo kich co thoi gian cong dien lau nhat trong lich su, ra mat lan đau tai rap Ambassadors Theatre tai West End ngay 25 thang 11 nam 1952 va van tiep tuc đuoc cong dien cho đen ngay nay. Tinh đen nam 2018, vo kich nay đa co hon 27.500 buoi dien. Nam 2020, duoi tac đong cua lenh phong toa do đai dich COVID-19, viec cong dien tai Luan Đon tam thoi phai hoan lai cho đen nam 2021.
Vao nam 1955, Agatha Christie tro thanh nguoi đau tien nhan giai Grand Master cua Hoi nha van trinh tham Hoa Ky. Cuoi nam đo, tac pham Witness for the Prosecution cung đa nhan giai Edgar cho tac pham kich xuat sac nhat. Nam 2013, 600 nha van chuyen nghiep thuoc Hiep hoi Nha van Toi pham Anh đa bau chon Agatha Christie la nha van toi pham xuat sac nhat va cuon tieu thuyet Vu am sat ong Roger Ackroyd cua ba cung đuoc xuong danh la tac pham viet ve đe tai toi pham xuat sac nhat. Đen nam 2015, trong mot cuoc binh chon tren trang web đai dien cua Agatha Christie, tac pham Muoi nguoi da đen nho đuoc binh chon la "World's Favourite Christie" (tac pham cua ba đuoc yeu thich nhat). Phan lon cac tieu thuyet va truyen ngan cua ba đeu đa đuoc chuyen the thanh phim truyen hinh, truyen thanh tren radio, tro choi đien tu va ca truyen tranh. Ngoai ra, hon 30 tac pham cua ba cung đuoc chuyen the thanh phim đien anh.


Cuoc đoi va su nghiep = 1890–1907: Thoi tho au va nien thieu =

Agatha Mary Clarissa Miller sinh ngay 15 thang 9 nam 1890 trong mot gia đinh thuong trung luu giau co o Torquay, Devon. Ba la con ut trong gia đinh co ba anh chi em. Cha cua ba la Frederick Alvah Miller, "mot quy ong giau co", con me ba la Clarissa Margaret "Clara" Miller (nhu danh Boehmer).
Clara, me cua Agatha Christie sinh nam 1854 tai Dublin, la con gai cua si quan quan đoi Anh Frederick Boehmer va vo la Mary Ann Boehmer (nhu danh West). Frederick Boehmer qua đoi o Jersey vao nam 1863, đe lai nguoi vo phai mot minh gong ganh nuoi cac con bang nguon thu nhap eo hep. Hai tuan sau cai chet cua Boehmer, em gai Mary la Margaret West ket hon voi Nathaniel Frary Miller, mot thuong gia goa vo nguoi My chuyen buon ban hang may mac. Đe ho tro tai chinh cho Mary, vo chong Nathaniel đong y nhan nuoi Clara, luc bay gio moi 9 tuoi. Ca gia đinh quyet đinh đen song o Timperley, Cheshire. Hai nguoi khong co con chung, nhung Nathaniel co mot cau con trai 17 tuoi ten Fred Miller, la ket qua tu cuoc hon nhan truoc đo cua ong. Fred sinh ra tai New York, tung hoc tai mot truong trung hoc noi tru o Thuy Si va du lich o nhieu noi. Nam 1878, Fred va Clara ket hon o Luan Đon. Nam 1879, đua con đau long cua ho la Margaret Frary ("Madge") chao đoi o Torquay. Mot nam sau, đua con thu hai la Louis Montant ("Monty") cung chao đoi o Morristown, New Jersey trong thoi gian ma ca gia đinh đang co mot chuyen du lich dai o My.
Khi bo cua Fred qua đoi vao nam 1869, ong đe lai cho vo chong Clara 2.000 bang Anh (tuong đuong 200 nghin bang Anh thoi gia nam 2021). Nam 1881, ho su dung so tien nay đe thue mot can biet thu tai Torquay co ten la Ashfield. Tai noi nay, đua con thu ba va cung la đua con ut cua ho (Agatha) chao đoi. Theo Christie, nhung nam thang tuoi tho cua ba "vo cung hanh phuc". Gia đinh Miller danh phan lon thoi gian song tai Devon, nhung Christie va gia đinh cung thuong đen tham ba ngai nuoi/ba noi ke Margaret Miller tai Ealing va ba ngoai ruot Mary Boehmer tai Bayswater. Christie cung danh mot nam song o nuoc ngoai cung gia đinh tai cac vung Pyrenees, Paris, Dinard va Guernsey. Vi nho tuoi hon nhieu so voi anh va chi trong gia đinh, cung nhu xung quanh noi ba song khong co nhieu tre con nen Christie danh hau het thoi gian choi mot minh voi thu cung va nhung nguoi ban tuong tuong cua minh. Cuoi cung thi ba cung ket ban voi nhung co gai khac o Torquay, tham gia cung ho trong mot buoi bieu dien danh cho thanh thieu nien, noi ba vao vai Đai ta anh hung Fairfax trong vo The Yeomen of the Guard cua Gilbert va Sullivan. Đo la trai nghiem ma đoi voi Christie la "mot trong nhung điem đang nho nhat trong suot cuoc đoi"  ba.

Theo loi Christie, me ba tin rang ba khong nen hoc đoc truoc nam 8 tuoi, nhung vi su to mo cua minh, ba đa biet đoc khi chi moi 4 tuoi. Mac du me Christie cho phep nguoi chi gai đen hoc tai mot truong noi tru, nhung ba lai buoc Christie phai hoc tai nha. Duoi su giam sat cua bo me va chi cua minh, ba đa hoc đoc, viet va lam cac phep toan co ban, mot mon hoc ma ba yeu thich. Ho cung day Christie hoc nhac, vi vay ma ba đa hoc choi đan piano va đan mandolin.
Ngay tu khi con nho, Agatha Christie đa boc lo so thich ham đoc sach. Nhung quyen sach đau tien ma ba đoc la nhung quyen sach thieu nhi cua Mrs Molesworth va Edith Nesbit. Khi lon hon chut nua, ba chuyen sang đoc cac trang tho sieu thuc cua Edward Lear va Lewis Carroll. Đen tuoi thieu nien, anh nhin cua ba huong ve cac tac pham cua Anthony Hope, Walter Scott, Charles Dickens va Alexandre Dumas. Vao thang 4 nam 1901, khi moi 10 tuoi, Christie viet bai tho đau tien cua minh la "The Cow Slip".
Nam 1901, suc khoe cua cha Agatha Christie suy yeu vi mot so van đe ve tim mach, theo suy đoan cua ong. Fred qua đoi vao thang 11 cung nam vi benh viem phoi va benh than. Sau nay, Christie cho biet rang cai chet cua cha khi ba moi 11 tuoi đa đat dau cham het do nhung nam thang tuoi tho cua ba.
Vao thoi điem nay, tinh hinh tai chinh cua gia đinh ba bat đau tro nen toi te hon. Mot nam sau cai chet cua cha, nguoi chi gai Madge ket hon va chuyen đen song cung chong o Cheadle, Cheshire. Anh trai Monty thi van đang o nuoc ngoai, phuc vu trong mot trung đoan cua quan đoi Anh. Christie phai song mot minh voi me tai Ashfield. Nam 1902, ba đen hoc tai truong danh cho nu sinh cua co Guyer o Torquay. Tuy nhien, ba cam thay kho khan trong viec thich nghi voi bau khong khi nghiem khac va ki luat o đo. Nam 1905, Clara gui con gai minh đen Paris, theo hoc mot loat cac pensionnat (truong noi tru) khac nhau o Phap, tap trung vao viec ren luyen giong hat va choi đan piano. Sau khi nhan thay ban than khong co to chat va tai nang đe tro thanh mot nghe si piano hoac mot ca si opera, Christie quyet đinh tu bo con đuong đo.


= 1907–1926: Nhung no luc ban đau, ket hon va thanh cong trong linh vuc van hoc =
Sau khi hoan thanh viec hoc, Agatha Christie quay ve Anh. Ba phat hien me minh đang gap van đe ve suc khoe. Vi vay, mua đong 1907–1908, ba va me quyet đinh đen song tai vung khi hau am ap tai Ai Cap. Luc bay gio, đay la điem đen ua thich cua nhung nguoi Anh giau co. Me con Christie danh ba thang song tai khach san Gezirah Palace o Cairo. Tai đay, Christie tham gia vao nhieu buoi nhay mua va cac hoat đong xa hoi khac. Ba đac biet ua thich đen xem cac tran đau polo cua cac van đong vien nghiep du. Mac du Christie đa đen tham mot so di tich co đai cua Ai Cap nhu Đai Kim tu thap Giza, nhung mai đen nhieu nam sau, ba moi the hien su quan tam lon đen linh vuc khao co hoc va Ai Cap hoc. Sau khi tro ve Anh, ba tiep tuc tham gia cac hoat đong xa hoi, sang tac va tham gia bieu dien trong mot vai vo kich khong chuyen. Cung voi nhung nguoi ban nu cua minh, ba cung tham gia to chuc vo kich co ten la The Blue Beard of Unhappiness.

Nam Christie tron 18, ba sang tac truyen ngan đau tay mang ten "The House of Beauty". Ba viet tac pham nay trong qua trinh đieu tri hoi phuc sau mot can benh. Noi dung tac pham chua đung khoang 6.000 tu ve "su ro dai va nhung giac mo", nhung đe tai ma Christie von rat say me. Nhan xet ve tac pham, nha tieu su hoc Janet Morgan cho rang bat chap nhung "khuyet thieu trong phong cach [sang tac]", đay van la mot tac pham "hap dan". Tac pham nay sau nay đa tro thanh mot phan cua mot tac pham đay đu hon voi ten "The House of Dreams". Christie tiep tuc sang tac mot so tac pham khac. Hau het cac tac pham nay đeu the hien su quan tam cua ba đoi voi the gioi tam linh va nhung đieu di thuong. Trong so nay co the ke đen "The Call of Wings" va "The Little Lonely God". Christie đa gui cac ban thao ban đau cua minh đen nhieu tap chi khac nhau, duoi mot vai but danh nhu Mac Miller, Nathaniel Miller hay Sydney West, nhung tat ca đeu bi tu choi. Mac du vay, sau nay, nhieu ban thao cua ba đa đuoc tai xet duyet va phat hanh bang nhieu tieu đe moi duoi ten that cua ba.
Cung trong thoi gian nay, duoi but danh Monosyllaba, Agatha Christie bat tay vao sang tac cuon tieu thuyet đau tay mang ten Snow Upon the Desert. Tac pham lay boi canh o Cairo, chu yeu dua tren nhung trai nghiem cua ba trong thoi gian song o đo. Tuy nhien, ba đa tro nen that vong sau khi tac pham cua minh bi sau nha xuat ban tu choi. Nhan thay đieu đo, Clara đa đe nghi con gai minh nen tham khao y kien tu Eden Phillpotts, mot nha van thanh cong va cung vua la ban, vua la hang xom cua gia đinh. Đap lai yeu cau đo, Phillpotts đa khuyen khich Christie viet lach, đong thoi gioi thieu co đen voi đai ly van chuong cua minh la Hughes Massie. Mac du tung tu choi tac pham Snow Upon the Desert, nhung Masie đa đe xuat cho ba viet cuon tieu thuyet thu hai.
Trong luc đo, Christie tich cuc tham gia nhieu hon vao cac hoat đong xa hoi. Ba tham gia vao cac buoi tiec tung tai cac ngoi nha o vung que, cuoi ngua, san ban, khieu vu va truot patanh. Ba co moi quan he chong vanh voi bon nguoi đan ong khac nhau va tung hua hon voi mot nguoi đan ong khac. Thang 10 nam 1912, ba gap go Archibald "Archie" Christie tai mot buoi khieu vu do vo chong Nam tuoc Clifford to chuc o Ugbrooke, cach Torquay khoang 12 dam (19 km). Archie la con trai cua mot luat su phuc vu trong Co quan Dan su An Đo. Ngoai ra, ong cung la mot si quan phao binh cua Hoang gia Anh va tung đuoc cat cu đen Quan đoan Khong luc Hoang gia Anh vao thang 4 nam 1913. Ca hai nguoi nhanh chong yeu nhau. Sau ba thang ke tu cuoc gap go đau tien, Archie ngo loi cau hon va nhan đuoc cai gat đau đong y tu Agatha.

Sau khi chien tranh the gioi thu nhat bung no, thang 8 nam 1914, Archie đen chien đau o Phap. Dip Giang sinh nam đo, Archie đuoc phep ve nha. Ca hai cu hanh hon le tai Nha nguyen Thanh Emmanuel, Clifton, Bristol, gan nha bo me Archie, vao đung đem vong Le Giang sinh. Trong thoi gian chien tranh, Archie nhieu lan đuoc thang quan ham va tro ve Anh vao thang 9 nam 1918 voi tu cach la Đai ta Bo Khong quan Anh. Trong khi đo, Agatha tham gia vao chien truong voi vai tro thanh vien cua Đoi Cuu tro tinh nguyen cua Hoi Chu thap đo Anh Quoc. Tu thang 10 nam 1914 đen thang 5 nam 1915, roi sau đo la tu thang 6 nam 1916 đen thang 9 nam 1918, ba đa danh tong cong 3.000 gio lam viec tai Benh vien Chu thap đo Torquay. Ban đau, ba lam viec nhu mot y ta khong luong. Đen nam 1917, sau khi đu tieu chuan tro thanh tro ly cap phat thuoc, ba tro thanh nhan vien phat thuoc tai benh vien voi muc luong 16 bang Anh/nam. Thang 9 nam 1918, ba dung phuc vu trong cuoc chien sau khi Archie quay tro lai Luan Đon. Ho thue mot can ho o St. John's Wood va song o đo.
Tu lau, Agatha Christie đa la mot fan ham mo cua the loai tieu thuyet trinh tham. Ba thich đoc The Woman in White va The Moonstone cua Wilkie Collins cung nhu cac tac pham đau tien trong bo truyen Sherlock Holmes cua van hao Arthur Conan Doyle. Nam 1916, Christie sang tac cuon tieu thuyet trinh tham đau tay mang ten Vu an bi an o Styles, ke ve nhan vat Hercule Poirot, mot cuu si quan canh sat nguoi Bi voi "bo ria mep rat cu" va mot cai đau "giong het nhu hinh qua trung", song luu vong o Anh sau khi Đuc xam luoc Bi. Đay la nhan vat ma Christie lay cam hung tu chinh nhung nguoi ti nan Bi song tai Torquay va cac binh si Bi ma ba giup đo trong thoi gian lam y ta tinh nguyen trong chien tranh the gioi thu nhat. Khong may, hai nha xuat ban la Hodder & Stoughton va Methuen đa tu choi ban thao cua ba. Sau khi giu ban thao trong vai thang, John Lane tu nha xuat ban The Bodley Head hua hen se chap nhan xuat ban, voi đieu kien Christie phai thay đoi cach ma nhung bi an trong cuon tieu thuyet đuoc lam sang to. Ba chap thuan voi đe nghi nay, đong thoi ky mot ban hop đong voi đieu khoan cho phep nha xuat ban nay chiu trach nhiem phat hanh nam quyen tieu thuyet tiep theo. Tuy nhien sau nay, Christie cam thay duong nhu ba đa bi loi dung. Tac pham Vu an bi an o Styles ra mat đoc gia nam 1920.

Thang 8 nam 1919, tai Ashfield, Christie ha sinh đua con đau long va cung la đua con duy nhat cua ba, Rosalind Margaret Clarissa (sau khi ket hon đoi ho thanh Hicks). Khi chien tranh ket thuc, Archie roi luc luong khong quan va chuyen sang lam viec trong linh vuc tai chinh tai Thanh pho Luan Đon voi đong luong it oi. Ben canh đo, ho cung thue mot nguoi giup viec cho gia đinh. Nam 1922, The Bodley Head cho phat hanh cuon tieu thuyet thu hai cua Christie mang ten Đich thu bi mat. Nhan vat chinh lan nay la bo đoi tham tu Tommy va Tuppence. Ba đa nhan đuoc 50 bang Anh tien nhuan but cho tac pham nay. Sau cuon tieu thuyet thu hai, cuon tieu thuyet thu ba Vu giet nguoi tren san gon ra đoi, tiep tuc theo chan nhan vat tham tu Poirot. Ngoai tieu thuyet Vu giet nguoi tren san gon, ke tu nam 1923, ba cung viet nhieu truyen ngan khac co su xuat hien cua nhan vat tham tu Poirot cho tap chi The Sketch, duoi su yeu cau tu bien tap vien Bruce Ingram. Ke tu thoi điem đo, viec Christie ban cac tac pham cua minh đa tro nen thuan loi hon.
Nam 1922, gia đinh Christie tham gia vao mot chuyen du lich vong quanh the gioi, voi muc đich quang ba cho Trien lam Đe quoc Anh. Chuyen du lich do Thieu ta Ernest Belcher dan đau. Sau khi đe lai đua con gai cho me va chi gai cham soc, Agatha cung chong chu du trong 10 thang qua nhieu vung đat khac nhau nhu Nam Phi, Uc, New Zealand, Hawaii va Canada. O Nam Phi, ho hoc luot song bang cach nam sap, nhung khi đen Waikiki, ho đa co the vua đung vua luot song, qua đo tro thanh nhung nguoi Anh đau tien co the lam đuoc đieu nay. Vi vay ho quyet đinh danh them ba thang tiep theo o đo đe hoc luot song. Bao tang Luot song Anh Quoc đa ghi lai cam nhan cua ba khi nhac đen bo mon nay nhu sau: "Oi đung la thien đuong! Khong co gi tuyet voi hon viec lao vut qua dong nuoc nhu the [ban đang di chuyen] voi van toc hai tram dam mot gio. Đo la mot trong nhung thu vui the chat tuyet voi nhat ma toi tung biet."
Khi quay tro ve Anh, Archie tiep tuc cong viec cua minh trong thanh pho, con Christie cham chi sang tac. Sau mot thoi gian song trong nhieu can ho khac nhau o Luan Đon, cuoi cung đoi vo chong cung co the mua mot can nha o Sunningdale, Berkshire. Ho quyet đinh đoi ten can nha thanh "Styles", theo ten cua can biet thu trong tieu thuyet đau tien cua Christie.
Thang 4 nam 1926, me cua Christie, Clarissa Miller qua đoi. Noi mat mat qua lon khien Christie roi vao tram cam nang, vi ca hai tung vo cung than thiet. Đen thang 8 cung nam, bao chi loan tin Christie đa chuyen đen mot ngoi lang gan Biarritz đe phuc hoi sau "con suy sup" gay ra boi "lam viec qua suc".


= 1926: Mat tich =

Thang 8 nam 1926, Archie đoi ly hon voi Agatha sau khi co tinh cam voi Nancy Neele, mot nguoi ban cua Đai ta Belcher. Vao ngay 3 thang 12 nam 1926, cap đoi cai nhau sau khi Archie thong bao se danh cuoi tuan cung ban be ma khong đua vo đi cung. Toi muon ngay hom đo, Christie bien mat khoi ngoi nha o Sunningdale. Sang hom sau, nguoi ta phat hien chiec xe hoi hieu Morris Cowley cua ba đau tren mot mo đa voi o Newlands Corner, Surrey, ben trong la giay phep lai xe het han va mot vai bo quan ao. Nguoi ta lo so rang ba co the đa tram minh xuong ho Silent Pool, mot đia điem tham quan gan đo.
Vu mat tich nhanh chong tro thanh cau chuyen noi bat tren khap cac mat bao. Bao chi nhu vo đuoc vang, nhanh chong tim cach lam hai long nhung đoc gia von đang "them khat nhung tin giat gan, tin ve tham hoa va cac vu be boi". Bo truong Bo Noi vu Anh William Joynson-Hicks gay ap luc len canh sat, trong khi mot toa soan bao đa treo thuong len đen 100 bang Anh (tuong đuong 6.400 bang thoi gia 2021) cho ai tim đuoc Christie. Hon 1.000 canh sat, 15.000 tinh nguyen vien cung mot vai may bay đa tham gia lung suc khap mot vung nong thon rong lon. Nha van Arthur Conan Doyle đa đua mot trong nhung chiec gang tay cua Christie cho mot thay đong nho nguoi nay tim kiem ba. Su mat tich cua Christie cung tro thanh tieu điem tren cac phuong tien truyen thong quoc te, bao gom viec xuat hien tren trang nhat cua to The New York Times. Phai đen 10 ngay sau đo thi Christie moi đuoc tim thay, mac cho nhieu no luc tim kiem quy mo lon. Sau nay, nguoi ta moi biet, vao ngay 4 thang 12, mot ngay sau khi Christie mat tich, ba đa đen Luan Đon uong tra va ghe tham cua hang bach hoa Harrods, đe roi chiem nguong canh trang tri Giang Sinh o đo. Ngay 14 thang 12 nam 1926, nguoi ta phat hien Christie đang đang ky nhan phong o khach san Swan Hydropathic, Harrogate, Yorkshire, cach Sunningdale 184 dam (296 km) ve phia bac. Ba đang ky voi ten "Mrs Tressa Neele", que quan o "Capetown [sic] S.A." (Nam Phi). Trong đo, Neele la ho cua nguoi phu nu ma chong ba đang ngoai tinh. Ngay hom sau, Christie roi khach san va đen ta tuc tai nha chi gai o Abney Hall, Cheadle, noi ba song co lap "trong mot can phong đuoc bao ve nghiem ngat, cong đong kin, moi lien lac bi cat đut va bat cu bat cu ai đen tham đeu bi tu choi".
Trong cuon tu truyen cua minh, Christie khong he đe cap gi đen vu mat tich bi an đo. Hai bac si kham benh cho Christie đa chan đoan ba "thuc su mat tri nho hoan toan", the nhung nguyen nhan đang sau su bien mat nay van con la chu đe gay tranh cai. Mot vai y kien, bao gom nha viet tieu su Morgan thi tin rang ba mat tich trong trang thai quen phan ly. Trong khi đo, tac gia Jared Cade thi lai co quan điem rang Christie đa co tinh len ke hoach nay nham muc đich khien chong xau ho nhung khong luong truoc đuoc phan ung qua cuong đieu tu cong chung. Con nha viet tieu su Laura Thompson thi co cai nhin khac hon, cho rang Christie bien mat trong tinh trang suy nhuoc than kinh, nen tuy ba nhan thuc đuoc hanh đong cua minh nhung lai khong the kiem che đuoc cam xuc. Phan ung cua cong chung luc bay gio phan lon la tieu cuc. Ho nghi ngo rang đay chi la chieu tro quang ba ban than cua ba hoac nham muc đich sau xa hon la gan ghep cho chong toi muu sat.


= 1927–1976: Tai hon va nhung nam thang cuoi đoi =

Thang 1 nam 1927, Christie trong bo dang "vo cung tieu tuy", đa len thuyen cung con gai va thu ky rieng cua minh đen Las Palmas, Quan đao Canaria đe "hoan thanh qua trinh duong benh" va quay tro ve sau ba thang. Christie đe đon li hon va nhan đuoc su chap thuan tam thoi tu toa an vao thang 4 nam 1928. Quyet đinh ly hon chinh thuc co hieu luc vao thang 10 cung nam. Mot tuan sau, Archie chinh thuc ket hon voi nhan tinh Nancy Neele. Christie duy tri quyen nuoi con gai va giu lai ho chong cu la Christie cho muc đich sang tac sau nay. Trong cuon hoi ky cua minh, khi nho ve giai đoan đo, Christie tam su: "Vay la, sau con đau om, thu con lai chi la noi buon, tuyet vong va cam giac đo vo. Khong can phai nhac them gi ve no nua."
Nam 1928, Christie roi nuoc Anh, rong ruoi tren chuyen tau toc hanh Phuong Đong qua Istanbul roi sau đo đen Baghdad. Tai manh đat Iraq, ba lam ban voi vo chong nha khao co hoc Leonard Woolley. Đen thang 2 nam 1930, ho moi Christie quay tro lai đia điem noi ma ho thuc hien khai quat. Trong chuyen đi thu hai nay, ba gap go nha khao co hoc Max Mallowan, nguoi kem ba 13 tuoi. Trong mot cuoc phong van vao nam 1977, Mallowan co dip thuat lai chi tiet ve lan gap go đau tien cua minh voi Christie, khi ong dan ba cung mot nhom khach du lich khac tham quan đia điem khai quat cua minh o Iraq. Christie tai hon voi Mallowan tai Edinburgh vao thang 9 nam 1930 va ong tro thanh nguoi ban đoi cuoi cung cua Christie cho đen khi ba qua đoi vao nam 1976. Viec thuong xuyen tham gia cung Mallowan trong cac cuoc tham hiem khao co đa gop phan giup Christie co đuoc nguon cam hung, khoi mao cho mot so tac pham lay boi canh o vung Trung Đong, mac du mot so tieu thuyet khac (chang han nhu Hiem hoa o Nha Ket) lai lay boi canh xung quanh vung Torquay noi ba lon len. Ngoai ra, nho nhung trai nghiem co đuoc tren chuyen tau xuyen quoc te, Christie đa co them tu lieu đe tao ra tac pham An mang tren chuyen tau toc hanh Phuong Đong. Tai khach san Pera Palace o Istanbul, Tho Nhi Ky ngay nay, điem cuoi cua chuyen tau toc hanh Phuong Đong, mot can phong đuoc cho la noi Christie tung o trong thoi gian sang tac cuon tieu thuyet đa tro thanh mot noi tuong niem danh cho nu tac gia.

Thoi gian đau, Christie va Mallowan song tai Cresswell Place, Chelsea, sau đo chuyen đen Sheffield Terrace, Holland Park, Kensington. Hien ca hai ngoi nha nay đeu đuoc đanh dau bang mot tam bien mau xanh lam, the hien rang đo la nhung đia điem lich su. Nam 1934, hai vo chong mua can nha Winterbrook House o Winterbrook (mot ngoi lang nho gan Wallingford). Đay la noi cu tru cuoi cung cua ho suot quang đoi con lai va cung la noi ma Christie sang tac phan lon tac pham cua minh. Can nha nay ve sau cung tro thanh mot đia điem lich su. Mac du noi tieng o Wallingford, Christie van chon song mot đoi binh lang. Tu nam 1951 đen nam 1976, ba giu chuc chu tich cua mot to chuc kich nghe nghiep du trong khu vuc.
Nam 1938, vo chong Christie mua khu đat Greenway Estate o Devon lam noi nghi duong vao mua he. Đen nam 2000, khu đat nay đuoc ban giao lai cho to chuc National Trust. Christie cung thuong xuyen đen o tai Abney Hall, Cheshire, thuoc so huu cua anh re ba la James Watts. Ba đa lay cam hung tu noi nay đe xay dung nen it nhat hai tac pham, bao gom mot truyen ngan "The Adventure of the Christmas Pudding", nam trong tap truyen ngan cung ten va mot tieu thuyet mang ten Sau tang le. Trong mot ban tom tat viet ve Christie, co đoan: "Abney tro thanh nguon cam hung lon nhat cua Agatha ve nhung ngay thang song o can nha vung que, khi tat ca nhung [chi tiet ve] nguoi hau va ve nguy nga cua no đuoc đan cai vao trong cac tinh tiet cua cot truyen. Mo ta cua ba ve nhung can nha hu cau Chimneys, Stonygates cung nhung can nha khac trong tac pham hau het chi la hinh anh cua Abney Hall duoi nhieu mo thuc khac nhau."

Trong chien tranh the gioi thu hai, Christie chuyen đen Luan Đon va song trong mot can ho o Isokon, Hampstead. Ba lam viec tai khoa duoc cua benh vien University College Luan Đon. Tai đay, ba co them nhieu hieu biet hon ve cac chat đoc. Ba đa viet cuon tieu thuyet Tinh yeu phu thuy dua tren goi y cua duoc si truong Harold Davis. Nam 1977, mot nhom cac nhan vien y te Anh đa xu ly thanh cong mot vu ngo đoc thali sau khi đoc tieu thuyet cua Christie va nhan ra nhung trieu chung tuong đong ma ba mo ta.
Cung trong thoi gian dien ra cuoc chien, co quan tinh bao Anh MI5 đa mo mot cuoc đieu tra nham vao Agatha Christie sau khi mot nhan vat ten Thieu ta Bletchley xuat hien trong tieu thuyet Nguoi đan ba hoang da xuat ban nam 1941. Tac pham xoay quanh cuoc truy lung bo đoi điep vien phan cach mang nguy hiem o nuoc Anh trong cuoc chien. MI5 lo ngai rang co ai đo thuoc Bletchley Park, trung tam giai ma toi mat cua Anh Quoc đa tuon tin tuc ra cho ba. Tuy nhien, noi lo lang nhanh chong lang xuong khi Christie giai thich voi ban cua minh, nha giai ma Dilly Knox rang: "Toi bi ket o noi đo tren chuyen tau tu Oxford đen London vi vay toi quyet đinh tra thu bang cach dung cai ten đo đat cho mot trong nhung nhan vat it thien cam nhat cua minh."
Nam 1950, Christie đuoc bau lam thanh vien cua Hoi Van hoc Hoang gia Anh. Trong le vinh danh cong dan nhan dip đau nam moi 1956, Christie vinh du nhan tuoc hieu Chi huy Đe quoc Anh (CBE). Tu nam 1958 cho đen khi qua đoi vao nam 1976, ba la đong chu tich cua Cau lac bo Truyen trinh tham Anh. Đen nam 1961, truong Đai hoc Exeter trao tang cho ba bang Tien si Van hoc danh du. Nhan dip vinh danh cong dan đau nam moi nam 1971, Nu vuong Elizabeth II đa trao tang cho Christie tuoc Quy ba Đe quoc Anh (DBE), ba nam sau khi chong ba đuoc phong tuoc hiep si vi nhung đong gop cua ong trong linh vuc khao co hoc. Sau khi chong tro thanh hiep si, Christie con đuoc xung ho la Lady Mallowan (Quy ba Mallowan).
Tu nam 1971 đen nam 1974, suc khoe cua Christie bat đau sa sut, nhung ba van kien tri sang tac. Tieu thuyet Canh cua đinh menh xuat ban nam 1973 cung chinh la cuon tieu thuyet cuoi cung cua ba. Cac phan tich ve noi dung van ban ma ba sang tac cho thay Christie co the đa bat đau mac benh Alzheimer hoac cac dang suy giam tri nho khac trong khoang thoi gian nay.


= Tinh cach ca nhan =

Nam 1946, Christie tung mo ta ve ban than nhu sau: "Đieu khien toi kho chiu nhat la đam đong, tieng on am i, may hat đia va rap chieu phim. Toi khong thich mui ruou va khong hut thuoc. Trai lai, toi thich anh nang, đai duong, hoa co, du lich, am thuc moi la, the thao, hoa nhac, san khau, piano va theu thua."
Christie la mot thanh vien "mo đao nhung kin tieng" cua Giao hoi Anh trong suot cuoc đoi. Ba thuong xuyen đen nha tho tham du thanh le, đong thoi giu khu khu ben minh cuon sach The Imitation of Christ ma me ba đe lai. Sau khi ly hon, ba khong con tham gia vao cac buoi ruoc le thanh le nua.
Nam 1969, ba thanh lap quy tre em mang ten The Agatha Christie Trust For Children. Ngay sau khi Christie qua đoi, mot quy tu thien tuong nho ba cung đuoc thanh lap voi muc đich "ho tro hai nhom đoi tuong ma ba yeu men: nguoi gia va tre em".
Loi cao pho cua Christie viet tren to The Times co đoan: "Ba khong may man ma voi đien anh, đai khong day hay truyen hinh." Ngoai ra,

Quy ba Agatha co thu vui rieng la lam vuon – ba tung gianh nhieu giai thuong đia phuong ve nghe lam vuon – cung nhu mua sam noi that cho vo so cac can nha cua minh. Ba la mot nguoi song noi tam, khong thich xuat hien truoc cong chung, nhung khi tiep xuc voi moi nguoi thi lai giu thai đo than thien va sac sao. Ba co khuynh huong song nhu mot nguoi Anh thuoc tang lop thuong trung luu va ve ban chat thi ba cung la mot nguoi thuoc tang lop thuong trung luu. Cac sang tac cua ba danh cho nhung nguoi giong minh. Đo la mot đac điem cot yeu trong net quyen ru cua ba.


Qua đoi va tai san = Qua đoi =

Christie qua đoi mot cach thanh than vi tuoi gia tai nha rieng cua ba o Winterbrook House vao ngay 12 thang 1 nam 1976, tho 85 tuoi. Sau khi ba qua đoi, hai nha hat o West End – gom nha hat St. Martin's, noi đang bieu dien vo The Mousetrap va nha hat the Savoy, noi nguoi ta đang dien lai vo Murder at the Vicarage – đa tat het đen ben ngoai nhu mot su tuong nho đen ba. Christie đuoc chon cat gan đo, tai nghia trang St Mary's, Cholsey, tren mot khu đat ma ba đa chon cung chong 10 nam truoc. Le tang to chuc đon gian, voi khoang 20 phong vien bao chi va phong vien truyen hinh đen tac nghiep, cung mot so phong vien đen tu nhung noi xa xoi nhu Nam My. Nguoi ta đa đat khoang 30 vong hoa len mo ba, trong so nay bao gom mot vong hoa tu dan dien vien cua vo kich The Mousetrap va mot vong hoa khac "thay mat cho đong đao nhung đoc gia biet on" gui đen tu nha xuat ban Ulverscroft Large Print Book.
Sau khi Christie qua đoi, chong ba Mallowan tai hon vao nam 1977 nhung qua đoi mot nam sau đo. Ong đuoc chon cat ben canh nguoi vo cu cua minh.


= Tai san va quyen so huu cac tac pham ve sau =
Christie khong hai long ve viec tro thanh "mot no le huong luong", va vi ly do thue ma ba đa thanh lap mot cong ty tu nhan vao nam 1955, lay ten la Agatha Christie Limited, nham muc đich giu ban quyen cac tac pham cua minh. Vao khoang nam 1959, ba chuyen quyen so huu ngoi nha 278 mau Anh cua minh, Greenway Estate, cho con gai la Rosalind Hicks. Nam 1968, khi Christie gan 80 tuoi, ba đa ban 51% co phan cua cong ty Agatha Christie Limited (kem theo cac tac pham thuoc so huu cua no) cho Booker Books (noi tieng hon voi ten goi Booker Author's Division). Đen nam 1977 thi so co phan ma ho so huu đa tang len 64%. Agatha Christie Limited hien van la cong ty so huu ban quyen tren pham vi toan cau cho hon 80 tieu thuyet va truyen ngan, 19 vo kich cung gan 40 phim truyen hinh khac cua Christie.
Trong nhung nam cuoi thap nien 1950, nguoi ta cho rang Agatha Christie đa thu ve khoang 100.000 bang Anh moi nam (tuong đuong voi khoang 2,5 trieu bang Anh thoi gia nam 2021). Ngoai ra, ba cung ban đuoc uoc tinh 300 trieu cuon sach trong suot cuoc đoi minh. Tinh đen thoi điem qua đoi nam 1976, "ba la tieu thuyet gia ban chay nhat trong lich su." Uoc tinh, tong thu nhap cua ba trong hon nua the ky viet lach la 20 trieu USD (tuong đuong voi khoang 102,9 trieu USD thoi gia nam 2022). Do ket qua tu viec len ke hoach ve thue, ban di chuc cua ba chi đe lai 106.683 bang Anh tai san rong (tuong đuong voi khoang 817.000 bang Anh thoi gia nam 2021). Phan lon so tai san nay đuoc ba danh cho chong va con gai minh, ngoai ra ba con danh mot so khoan tien nho khac cho nguoi lam vuon, thu ky va nguoi quan ly khu vuon cua ba. Sau khi thua huong 36% co phan con lai cua me minh trong cong ty Agatha Christie Limited, Rosalind Hicks đa don ca tam huyet bao ton cac tac pham, hinh anh cung voi di san cua me minh trong suot 28 nam cho đen khi ba qua đoi. Voi so co phan nam giu, gia đinh cua Christie co quyen bo nhiem khoang 50% thanh vien hoi đong quan tri va tong giam đoc, đong thoi giu quyen phu quyet đoi voi cac y kien lien quan đen viec chuyen the, cap nhat va tai ban cac tac pham cua ba.

Nam 2004, Rosalind Hicks qua đoi. Cao pho đang tren to The Telegraph khang đinh rang ba "kien quyet trung thanh voi tam nhin cua me minh va bao ve tinh toan ven trong cac sang tac cua me ba", đong thoi khong chap thuan cac hoat đong nham "thuong mai hoa" cac tac pham. Sau khi Hicks qua đoi vao ngay 28 thang 10 nam 2004, con trai ba la Mathew Prichard chinh thuc thua ke can biet thu Greenway Estate. Sau khi cha duong qua đoi vao nam 2005, Prichard đa quyen tang can biet thu nay cung cac tai san ben trong cho to chuc phi loi nhuan National Trust.
Gia đinh cung voi cac quy tin thac cua Christie, bao gom nguoi chat la James Prichard van nam giu 36% co phan cua Agatha Christie Limited va gan bo voi cong ty. Đen nam 2020, James Prichard tro thanh chu tich cua cong ty. Mathew Prichard cung nam giu ban quyen đoi voi mot so tac pham van hoc sau nay cua ba ngoai minh, bao gom vo kich The Mousetrap noi tieng.Cac tac pham cua Christie van tiep tuc đuoc chuyen the thanh nhieu the loai khac nhau.
Vao nam 1998, cong ty Booker Books ban co phan cua Agatha Christie Limited voi gia 10.000.000 bang Anh (tuong đuong 18.700.000 bang Anh nam 2021) cho cong ty Chorion. Đay la cong ty so huu nhieu tac pham cua cac nha van noi tieng nhu Enid Blyton va Dennis Wheatley. Đen thang 2 nam 2012, sau đot mua thon tinh co phan, Chorion bat đau ban cac tai san van hoc cua minh. Đieu nay bao gom viec ban 64% co phan cua Agatha Christie Limited cho Acorn Media UK. Vao nam 2014, RLJ Entertainment Inc. (RLJE) thau tom Acorn Media UK va đoi ten thanh Acorn Media Enterprises, đong thoi hop nhat cong ty nay thanh chi nhanh phat trien cua RLJE tai Anh.
Vao cuoi thang 2 nam 2014, cac phuong tien truyen thong loan tin đai BBC đa mua đoc quyen phat song cac tac pham cua Agatha Christie tren truyen hinh Anh (truoc đo ban quyen thuoc ve ITV), đong thoi hop tac voi Acorn len ke hoach san xuat cac chuong trinh truyen hinh nhan dip ky niem 125 nam ngay sinh cua Christie vao nam 2015. Theo thoa thuan đo, BBC đa phat song ca hai phim Partners in Crime va And Then There Were None vao nam 2015. Cac phim tiep theo bao gom The Witness for the Prosecution va Ordeal by Innocence. Tuy nhien, Ordeal by Innocence von đuoc len ke hoach phat song vao dip Giang Sinh 2017 nhung ke hoach buoc phai hoan lai do nhung tranh cai xoanh quanh mot trong nhung dien vien cua đoan lam phim. Đen thang 4 nam 2018 thi bo phim ba phan nay chinh thuc len song. Thang 6 cung nam, bo phim chuyen the dai ba phan cua tac pham Chuoi an mang A.B.C do John Malkovich va Rupert Grint thu vai chinh thuc bam may. Bo phim nay len song khan gia vao thang 12 cung nam. Đen thang 2 nam 2020, kenh BBC1 trinh lang khan gia phien ban chuyen the cua tieu thuyet Tinh yeu phu thuy. Ngoai ra, tac pham Tan cung la cai chet se la cuon tieu thuyet tiep theo ma đai BBC chuyen the thanh phim.
Ke tu nam 2020, nha xuat ban HarperCollins đa loai bo "nhung đoan van chua mo ta, xuc pham hoac đe cap đen van đe sac toc" khoi cac phien ban tieu thuyet tai ban ve ba Marple va Hercule Poirot cua Agatha Christie.


Tac pham = Tac pham vien tuong =


 Hercule Poirot va Ba Marple  Tac pham đau tien đuoc xuat ban cua Christie la Vu an bi an o Styles, ra mat nam 1920, gioi thieu đen cong chung nhan vat tham tu Hercule Poirot. Đay la nhan vat xuat hien trong 33 tieu thuyet va hon 50 truyen ngan cua ba.
Qua nhieu nam, Agatha Christie cung bat đau chan nan voi Hercule Poirot, tuong tu nhu Arthur Conan Doyle chan nan voi Sherlock Holmes. Cuoi nhung nam 1930, Christie viet trong nhat ky rang ba "khong the chiu noi" Poirot va đen nhung nam 1960 thi ba cho rang ong ta la mot "ke kieu cang đang ghet". Thompson tin rang cam giac khong may thien cam cua ba đoi voi nhan vat nay chi la su phong đai qua muc, đong thoi chi ra rang "sau nay ba đa no luc bao ve ong ta (Poirot) khoi su hieu lam theo cach manh me đen muc nhu the ong ta mau mu ruot ra cua minh vay". Khac voi Doyle, Christie đa kiem che mong muon đe nhan vat Poirot chet trong luc nhan vat nay van con noi tieng voi cong chung. Thay vao đo, ba chon cach đe Đai uy Arthur Hastings – canh tay đac luc cua tham tu Hercule Poirot – ket hon voi muc đich giam bot so luong nhan vat can xay dung.
Nhan vat ba Marple lan đau tien xuat hien trong loat truyen ngan xuat ban vao thang 12 nam 1927, sau đo đuoc tong hop lai duoi tua đe The Thirteen Problems. Marple la mot nguoi phu nu lon tuoi, đoc than, quy phai. Ba thuong dung phuong phap so sanh cac tinh tiet cua vu an voi nhung van đe trong cuoc song o lang que nuoc Anh lam phuong tien tim ra chan tuong vu an. Mac du Christie tung noi: "Ba Marple khong co lien he gi voi ba cua toi; so voi ba toi thi ba ay đoc than va co loi song cau ky kieu cach hon nhieu so voi ba cua toi". Tuy nhien, tu truyen cua ba lai cho thay moi lien he vung chac giua nhan vat nay voi ba ngoai nuoi/ba noi ke Margaret Miller ("Auntie-Grannie") va nhung "nguoi ban chi than o Ealing" cua ba. Ngoai ra, ca ba Marple va ba Miller "luon mong cho đieu toi te nhat tu moi nguoi va moi viec, va bang mot cach than ky nao đo, ho đeu chinh xac". Ba Marple xuat hien trong 12 tieu thuyet va 20 truyen ngan cua Christie.
Trong chien tranh the gioi thu hai, Christie đa sang tac hai cuon tieu thuyet la Tham tu roi san khau, voi nhan vat chinh la Hercule Poirot va Giet nguoi trong mong, voi nhan vat chinh la ba Marple. Christie đa niem phong hai tac pham nay trong ket an toan o ngan hang. Ba sau đo tang ban quyen hai tac pham nay lai cho con gai va chong nhu mot dang bao hiem. Nam 1974, Christie trai qua mot con đau tim va mot cu nga nghiem trong, khien ba khong the tiep tuc viet lach nua. Vi vay, con gai ba đa thay me xuat ban cuon Tham tu roi san khau vao nam 1975 va cuon Giet nguoi trong mong nam 1976 (sau khi Christie qua đoi).  Ca hai tac pham nay đeu đuoc xuat ban sau thanh cong vang doi cua bo phim Murder on the Orient Express, chuyen the tu cuon tieu thuyet An mang tren chuyen tau toc hanh Phuong Đong.
Ngoai ra, ngay truoc khi tac pham Tham tu roi san khau ra mat, Hercule Poirot đa tro thanh nhan vat hu cau đau tien co cao pho tren to The New York Times. Cao pho nay xuat hien tren trang nhat cua to bao vao ngay 6 thang 8 nam 1975.
Mot điem đang luu y la cac tieu thuyet hay truyen ngan cua Agatha Christie chua bao gio co su xuat hien đong thoi cua ca tham tu Poirot va ba Marple. Trong mot ban ghi am cong bo vao nam 2008, Christie ly giai đieu nay nhu sau: "Hercule Poirot, mot ke tu cao tu đai, se khong thich mot quy ba lon tuoi cam tay chi viec hoac đua ra nhung goi y cho minh. Hercule Poirot – mot tham tu chuyen nghiep – khong bao gio co the hoa nhap đuoc voi the gioi cua ba Marple."
Nam 2013, gia đinh Agatha Christie đong y cho ra mat mot tac pham moi ve tham tu Poirot mang ten The Monogram Murders do nu van si nguoi Anh Sophie Hannah chap but. Sau đo, Hannah tiep tuc sang tac them ba tac pham bi an khac voi nhan vat chinh la Poirot, bao gom Closed Casket vao nam 2016, The Mystery of Three Quarters vao nam 2018 va The Killings at Kingfisher Hill vao nam 2020.


 Mo tip va thu phap sang tac  Agatha Christie đuoc menh danh la "nu cong tuoc tu than", "ba hoang than bi" hoac "nu hoang trinh tham". Buoi đau su nghiep, mot phong vien đa nhan xet rang "cot truyen cua ba co tinh kha thi, hop ly va luon luon moi me". Theo tieu thuyet gia Sophie Hannah: "Mo đau moi tac pham, ba đat nguoi đoc vao mot tinh huong hoan toan khong the xay ra va khien chung ta phat đien voi cau hoi 'Lam cach nao ma đieu nay co the xay ra?'. Sau đo, bang mot cach cham rai, ba tiet lo cach ma đieu von khong the xay ra lai la đieu hoan toan kha thi va tham chi đo con la kha nang duy nhat co the xay ra."

Christie phat trien ky thuat ke chuyen cua minh trong "thoi ky hoang kim" cua the loai truyen trinh tham vien tuong. Tac gia Dilys Winn đanh gia Christie la "ba hoang cua the loai trinh tham nhe nhang", mot nhanh nho cua the loai trinh tham ma o đo "lay boi canh o mot vung que nho, nhan vat chinh co chut lien quan đen dong doi quy toc, nhieu thu thuat đanh lac huong va khuynh huong giet nguoi theo kieu su dung dao mo thu bang bac nguyen chat va thuoc đoc nhap tu Paraguay". Mot dau an đac trung cua Christie la o phan ket, tham tu thuong tap hop nhung nghi pham con song sot vao mot can phong, giai thich nhung suy dien va suy luan cua ho roi sau đo vach tran thu pham thuc su. Tuy nhien, cung co mot vai ngoai le. Vi du, trong tac pham Muoi nguoi da đen nho va Đem vo tan, hung thu tu thu nhan moi toi loi cua minh.
Agatha Christie khong chi bo hep sang tac cua minh trong nhung ngoi lang co kinh o nuoc Anh, ma con mo rong boi canh truyen ra nhieu noi khac: ngay tren hon đao nho (Muoi nguoi da đen nho), tren may bay (Cai chet giua thinh khong), tren tau hoa (An mang tren chuyen tau toc hanh Phuong Đong), tren tau hoi nuoc (An mang tren song Nile), hay trong mot can ho sang trong o nuoc Anh (Nhung quan bai tren mat ban), hoac o mot khu nghi duong o Tay An (Bi an o Ca-ri-be), hay tham chi trong mot cuoc khai quat khao co (Vu an mang o vung Mesopotamie) đeu co bong dang cua an mang. Tuy nhien, khoanh vung lai cac nghi pham tiem nang thi thong thuong chi co nhung nguoi kin đao va than can: thanh vien gia đinh, ban be, nguoi hau, đoi tac kinh doanh, ban đong hanh. Ngoai ra, cac kieu nhan vat khuon mau trong tac pham cua ba thuong la femme fatale, vien canh sat nghiem nghi, nguoi hau tan tuy, vien đai ta te nhat, nhung nhung nguyen tac nay cung co the bi pha vo đe đanh lua nguoi đoc. Mot so chi tiet khac nhu gia mao nguoi khac hay nhung moi lien he bi mat cung thuong xuyen xuat hien trong tac pham. Luon luon co mot đong co cho cac vu an, nhung thuong xuyen nhat la tien bac: "Co rat it ke sat nhan trong tac pham cua Christie thich thu voi viec giet choc vi thoa man ca nhan."
Theo Giao su duoc hoc Michael C. Gerald, "trong hon mot nua so tieu thuyet cua ba, co it nhat mot hoac nhieu nan nhan trung đoc, dau cho đieu nay khong phai luc nao cung khien thu pham hai long." Theo John Curran, tac gia kiem co van van hoc cho to chuc quan ly va bao ton cac tac pham cua Christie thi sung, dao, day thong long, day bay, cong cu tho so, tham chi ca riu cung tro thanh vat dung gay an, nhung "Christie khong bao gio dua vao nhung phuong phap co hoc hoac khoa hoc phuc tap đe giai thich cho su kheo leo cua minh" Nhieu manh moi trong cac tac pham cua ba von chi la nhung vat dung binh thuong trong cuoc song hang ngay nhu mot quyen lich, tach ca phe, hoa sap, mot chai bia hay chiec lo suoi dung trong thoi tiet nang nong.
Theo nha van trinh tham P. D. James, thu pham ma Agatha Christie thuong chon la nhan vat it ai ngo toi nhat. Vi vay ma nhung đoc gia tinh y đoi khi co the đoan ra hung thu bang cach xac đinh nghi pham it kha nang nghi ngo nhat. Ngay chinh ban than Christie cung tung che nhao loi suy luan nay trong loi đe tua cua tac pham Nhung quan bai tren mat ban: "Khi ban xac đinh nguoi it co kha nang nhat la ke gay an thi chin tren muoi truong hop ban đa chinh xac. Tuy nhien, toi khong muon nhung đoc gia trung thanh vut bo cuon sach nay trong that vong, nen toi muon bao truoc rang đay khong phai la kieu sach nhu vay."
Trong chuong trinh Desert Island Discs phat tren đai BBC Radio 4 vao nam 2007, Brian Aldiss tiet lo Christie tung ke voi ong rang khi viet đen chuong cuoi cung, ba moi quyet đinh ai la nghi pham it ngo toi nhat. Tiep theo, ba quay lai va thuc hien nhung thay đoi can thiet nham "đo toi" cho nhan vat đo.
Bang viec nghien cuu so tay lam viec cua Agatha Christie, John Curran cho biet rang ba tao dung dan nhan vat truoc, roi chon boi canh, sau đo lap danh sach cac canh tri noi ma manh moi cu the se đuoc tiet lo. Trong qua trinh phat trien cot truyen, ba se sua đoi thu tu cac canh tri se xuat hien. Vi vay ma nhu mot le di nhien, Christie phai biet ro ai la hung thu truoc khi hoan thanh trinh tu cac phan canh va truoc khi ba bat tay vao đanh may va đoc ban thao đau tien cua tac pham. Vi vay ma phan lon qua trinh sang tac, đac biet la phan loi thoai đeu đuoc ba hinh thanh trong đau truoc khi viet ra giay.
Nam 2013, 600 thanh vien cua Hiep hoi Nha van toi pham Anh đa chon tac pham Vu am sat ong Roger Ackroyd la "tac pham trinh tham xuat sac nhat thuoc the loai whodunit ... tung đuoc viet". Nha van Julian Symons cho rang: "Ve mat hinh thuc, tac pham tuan theo cac quy uoc cua the loai trinh tham... Boi canh nam o mot ngoi lang nam sau trong vung nong thon nuoc Anh, Roger Ackroyd chet trong phong lam viec; co mot nguoi hau hanh xu đang ngo... Moi tac pham trinh tham thanh cong trong thoi ky nay đeu co yeu to đanh lua nguoi đoc, va manh khoe vo cung đoc đao o tac pham nay la bien ke sat nhan thanh bac si trong vung, vua la nguoi ke chuyen, vua đong vai tro nhu [tro ly] Watson cua tham tu Poirot." Đong quan điem, nha phe binh Sutherland Scott khang đinh: "Ngay ca khi Agatha Christie khong co bat cu đong gop nao khac cho the loai van hoc trinh tham, thi ba van xung đang voi long biet on cua chung ta" vi đa viet nen tac pham nay.
Vao thang 9 nam 2015, nhan ky niem sinh nhat lan thu 125 cua Agatha Christie, trong mot cuoc binh chon tren trang web đai dien cho Agatha Christie, tac pham Muoi nguoi da đen nho đuoc chon thanh "World's Favourite Christie" (tac pham cua ba đuoc yeu thich nhat). Đay la tac pham the hien ro net cong thuc quen thuoc cua Christie, nhung cung cho thay tinh than pha cach vuot len tren nhung khuon mau thong thuong. Theo nha van Charles Osborne "Muoi nguoi da đen nho đa đua the loai trinh tham "xa hoi kin" len mot tam cao moi." Cau chuyen bat đau voi mo tip kinh đien: nan nhan tiem nang va ke giet nguoi bi co lap hoan toan khoi the gioi ben ngoai. Tuy nhien, tac pham lai pha vo nhieu quy uoc khi khong co tham tu tham gia pha an, khong tham van nghi pham, khong ti mi tim kiem manh moi va tham chi con khong co canh cac nghi pham tap hop lai đe lam sang to ai la ke thu ac o chuong cuoi. Ngay chinh Agatha Christie cung thua nhan: "Viec muoi nguoi phai chet hoan toan khong qua ngo ngan hoac khien cho hung thu tro nen qua de đoan." Gioi phe binh đong y rang ba đa thanh cong: "Ba Christie kieu ngao lan nay đa tu đat ra mot thu thach đang so cho su kheo leo cua chinh minh... va khong co gi ngac nhien khi tat ca cac bai đanh gia đeu nhiet liet tan duong đieu đo."


 Nhung đinh kien rap khuon va su phan biet đoi xu voi nhan vat  Cac tac pham cua Agatha Christie, pho bien nhat la cac tac pham ra đoi truoc nam 1945, thuong chua đung cac yeu to đinh kien rap khuon khi mo ta ve nhan vat. Đo la thoi điem ma nhung quan điem kieu vay van con pho bien trong xa hoi. Cac yeu to đinh kien nay đoi chu yeu nham vao cac nhan vat nguoi Y, nguoi Do Thai va nhung nguoi khong phai goc chau Au. Vi du, trong truyen ngan "The Soul of the Croupier" trich tu tuyen tap truyen ngan The Mysterious Mr Quin, ba mo ta "nhung nguoi đan ong goc Do Thai co lan da vang bung, mui khoam, đeo trang suc loe loet". Nam 1947, Lien đoan Chong Phi bang co tru so tai Hoa Ky đa gui đon khieu nai đen nha xuat ban My Dodd, Mead and Company, noi phat hanh cac tac pham cua Christie tai quoc gia nay. Noi dung la đon len an nhung noi dung đuoc cho la bai Do Thai trong cac tac pham cua ba. Đap lai, co quan đai dien cho cac tac pham van hoc cua Christie tai Anh đa uy quyen cho phep cac co quan đai dien tai My "xoa bo tu 'Do Thai' khi dung đe mo ta mot nhan vat phan dien trong cac tac pham sap toi".
Trong tac pham Thung lung bat hanh xuat ban nam 1946, bang cach muon tieng noi cua mot nhan vat trong tac pham, Christie mo ta ve mot nhan vat khac cua minh la "dan Do Thai o khu Whitechapel, nhuom toc, giong noi thi cu khan khan nhu qua ay [...] mot phu nu thap be co cai mui be, mai toc nau đo, đang tranh cai voi ba khach map map". Đoi lap voi nhung mo ta mang tinh đinh kien ​​nay, Christie đa khac hoa mot so nhan vat "ngoai quoc" voi tu cach la nan nhan (hoac nan nhan tiem nang) duoi ban tay cua nhung toi pham nguoi Anh, chang han nhu Olga Seminoff trong tieu thuyet Ngay hoi qua bi va Katrina Reiger trong truyen ngan "How Does Your Garden Grow?". Thong thuong nhung nhan vat Do Thai trong tac pham cua ba đeu khong phai la nguoi Anh (nhu Oliver Manders trong Bi kich ba hoi), nhung nhung nhan vat nay hiem khi la thu pham.
Nam 2023, to Telegraph cho biet rang mot so tieu thuyet cua Agatha Christie đa trai qua qua trinh kiem duyet sua đoi nham loai bo nhung ngon tu co kha nang gay xuc pham, gom nhung tu ngu lang ma va am chi đen sac toc. Trong cac an ban moi tai ban, nha xuat ban HarperCollins cung tien hanh kiem duyet, cat bo cac đoan van mo ta ve hai nhan vat tham tu Poirot va ba Marple trong cac sang tac cua Christie ra đoi trong giai đoan tu nam 1920 đen nam 1976. Muc đich la loai bo nhung tu ngu va mo ta ma đoc gia hien đai cam thay xuc pham, đac biet la nhung mo ta ve nhung nguoi ma nhan vat chinh trong cac tac pham cua Christie gap go ben ngoai Vuong quoc Anh. Theo đo, nhung sua đoi do "đoc gia nhay cam" tien hanh đa the hien ro rang trong cac phien ban ky thuat so cua cac an ban moi, bao gom toan bo loat truyen ve ba Marple va cac tieu thuyet co su xuat hien cua tham tu Poirot ra mat ke tu nam 2020 tro ve sau.


 Nhung nhan vat tham tu khac  Ben canh hai cai ten quen thuoc la Hercule Poirot va ba Marple, Christie con tao ra cap đoi tham tu nghiep du Thomas Beresford (Tommy) va vo, Prudence "Tuppence" (nhu danh Cowley). Ho gop mat trong 4 tieu thuyet va 1 tap truyen ngan xuat ban trong giai đoan tu nam 1922 đen nam 1974. Khong giong nhu cac nhan vat tham tu khac, vo chong Beresford moi chi đo 20 tuoi khi xuat hien lan đau trong tac pham Đich thu bi mat, cho phep hai nhan vat nay gia đi cung voi ba trong suot qua trinh sang tac. Nhung tac pham co mat ho thuong mang khong khi nhe nhang hon, pha chut "xong xao va nhiet tinh" nhung khong phai luc nao gioi phe binh cung đon nhan theo cach tich cuc. Tac pham Canh cua đinh menh, tac pham cuoi cung cua Christie cung la lan cuoi cung hai nhan vat nay xuat hien.
Harley Quin la nhan vat tham tu hu cau "di biet nhat" cua Christie. Đay la nhan vat hinh thanh tu su men mo cua ba đoi voi the loai kich tuong he. Quin mang trong minh suc manh sieu nhien đong bong, đi cung ong la nguoi cong su lon tuoi, theo chu nghia co đien ten la Satterthwaite. Bo đoi nay xuat hien trong 14 truyen ngan. Đen nam 1930 thi 12 truyen ngan trong so nay đa tro thanh bo suu tap truyen ngan mang ten The Mysterious Mr. Quin. Chong ba, Mallowan, mo ta nhung tac pham nay la "tac pham trinh tham theo khuynh huong ky khoi, mang dang dap cua truyen co tich, mot san pham tu nhien xuat phat tu tri tuong tuong rieng biet cua Agatha". Nhan vat Satterthwaite cung xuat hien trong tieu thuyet Bi kich ba hoi cung truyen ngan "Dead Man's Mirror". Ca hai tac pham cung co su tham gia gop mat cua tham tu Poirot.
Mot nhan vat it nguoi biet đen khac cua Christie la Parker Pyne. Von la mot cong chuc đa ve huu, ong thuong su dung nhung phuong phap trai voi nguyen tac thong thuong nham giup đo nhung nguoi bat hanh. Pyne xuat hien lan đau trong bo 12 truyen ngan mang ten Parker Pyne Investigates xuat ban nam 1934, tuy nhien, mai đen nam 1967, khi tac pham "The Case of the Discontented Soldier" ra mat thi nhan vat nay moi tro nen đang chu y. Nhan vat chinh trong tac pham nay la Ariadne Oliver, "mot buc tu hoa đay mia mai va trao phung ve chinh Agatha Christie". Trong nhieu thap nien tiep theo, Oliver con gop mat trong bay tac pham khac, phan lon trong so nay duoi vai tro nhan vat ho tro tham tu Poirot trong cac vu an.


 Kich  Nam 1928, Michael Morton đa chuyen the tieu thuyet Vu am sat ong Roger Ackroyd len san khau voi tua đe Alibi. Vo kich nay gat hai nhieu thanh cong đang ke, song Christie lai khong hai long voi nhung thay đoi trong tac pham. Vi vay, ve sau, ba quyet đinh tu tay viet kich ban cho cac tac pham cua minh. Tac pham đau tien cua ba tren san khau kich la Black Coffee, ra mat o West End vao cuoi nam 1930 va nhan đuoc nhung đanh gia tich cuc. Tiep noi thanh cong cua Black Coffee, Christie tiep tuc chuyen the cac tieu thuyet trinh tham khac cua minh len san khau, bao gom And Then There Were None vao nam 1943, Appointment with Death vao nam 1945 va The Hollow vao nam 1951.
Vao thap nien 1950, san khau kich tro thanh đe tai "chiem phan lon su quan tam cua Agatha." Ba đa chuyen the vo kich ngan tren song radio cua minh thanh vo The Mousetrap. Vo kich co lan cong dien đau tien tai West End vao nam 1952, do Peter Saunders chiu trach nhiem san xuat. Vai dien Trung si đieu tra Trotter ban đau do tai tu Richard Attenborough đam nhiem. Ky vong cua Christie ve vo kich khong cao, ba tin rang vo dien se chi keo dai khoang tam thang. Song, The Mousetrap đa tao nen lich su cho nganh san khau kich khi tro thanh vo dien co thoi gian cong dien lau nhat the gioi. Tinh đen thang 9 nam 2018 thi vo dien nay đa đat cot moc 27.500 lan cong dien. Viec cong dien tam thoi ngung lai vao thang 3 nam 2020, khi nuoc Anh đoi mat voi lan song đai dich COVID-19 va keo dai cho đen ngay 17 thang 5 nam 2021.
Tiep noi thanh cong cua The Mousetrap, nam 1953, Christie tiep tuc cho ra đoi vo Witness for the Prosecution, Phien ban trinh dien tren san khau o Broadway cua vo kich nay đa xuat sac gianh giai "vo kich nuoc ngoai xuat sac nhat nam 1954" do Hiep hoi Phe binh San khau trao tang, đong thoi giup Christie đoat giai Edgar cua Hiep hoi Nha van trinh tham Hoa Ky. Cung trong nam nay, vo Spider's Web, mot tac pham goc đuoc viet rieng cho nu minh tinh Margaret Lockwoodan, ra mat tai West End va cung nhanh chong tro thanh mot vo kich an khach. Christie cung la nha viet kich nu đau tien co ba vo dien cong dien đong thoi tai Luan Đon, bao gom The Mousetrap, Witness for the Prosecution va Spider's Web. Theo ba, "soan kich de hon nhieu so voi viec sang tac tieu thuyet, boi vi ban co the hinh dung chung ngay trong tam tri, khong bi can tro boi nhung mo ta von khien cho ban tro nen be tac trong tieu thuyet đe roi khong the tiep tuc voi dien bien cau chuyen." Trong mot buc thu gui con gai, Christie thua nhan rang viec tro thanh nha soan kich la mot trai nghiem "vo cung thu vi!"


 Sang tac duoi but danh Mary Westmacott  Duoi but danh Mary Westmacott, Agatha Christie đa cho ra đoi sau tac pham thuoc dong van hoc chinh thong. But danh nay cho phep ba tu do kham pha "khu vuon rieng tu va quy gia nhat trong tri tuong tuong cua minh". So voi cac tac pham trinh tham va giat gan thi nhung cuon sach nay thuong nhan ve nhung đanh gia tich cuc hon. Đanh gia ve Giant's Bread, tac pham van hoc chinh thong đau tien xuat ban nam 1930, mot nha phe binh cua to The New York Times khen ngoi: "... tac pham cua ba vuot troi hon so voi muc trung binh cua cac tieu thuyet vien tuong đuong thoi, tren thuc te la no con vuot troi hon so voi tieu chi phan loai 'sach hay'. Va chi co mot tieu thuyet khien nguoi đoc hai long moi co the xung đang voi danh xung đo." Ngay tu đau, nguoi ta đa cong bo rang "Mary Westmacott" la but danh cua mot tac gia noi tieng. Tuy nhien, danh tinh đang sau but danh nay van đuoc giu kin. Bia ngoai cua cuon sach Giant's Bread cung tung tiet lo rang tac gia cua tac pham nay, "duoi danh tinh thuc cua minh...co sau tac pham co so luong ban ra hon 30 nghin ban." Sau khi danh tinh cua Christie la tac gia cua bon tieu thuyet đau tien duoi but danh Westmacott bi mot nha bao tiet lo vao nam 1949, ba đa viet them hai tac pham nua duoi but danh nay, trong đo tac pham cuoi cung ra mat ban đoc vao nam 1956.
Ben canh Giant's Bread, cac tac pham van hoc chinh thong khac cua Christie duoi but danh Westmacott la: Unfinished Portrait (1934), Absent in the Spring (1944), The Rose and the Yew Tree (1948), A Daughter's a Daughter (1952) va The Burden (1956).


= Tac pham phi hu cau =
Ben canh cac tieu thuyet hu cau, Agatha Christie cung xuat ban mot so tac pham phi hu cau. Trong đo, Come, Tell Me How You Live, ke ve nhung trai nghiem khai quat khao co, lay cam hung tu cuoc song cua ba voi Max Mallowan. Con The Grand Tour: Around the World with the Queen of Mystery la tap hop nhung buc thu ghi lai chuyen hanh trinh cua ba xuyen qua nhung vung đat thuoc Đe quoc Anh bao gom Nam Phi, Australia, New Zealand va Canada vao nam 1922. Ngoai ra, Christie con sang tac mot cuon tu truyen mang ten Agatha Christie: An Autobiography. Tac pham phat hanh vao nam 1977, sau khi ba qua đoi. Mot nam sau đo, tac pham vinh du đoat giai "Tac pham phe binh/tieu su hay nhat" tai giai Edgar.


= Nhan đe =
Ke tu nam 1940 tro đi, nhieu tac pham cua Christie co nhan đe đe lay cam hung tu cac tac pham van hoc khac. Thong thuong, ngu canh ban đau cua nhan đe se xuat hien o phan mo đau cuon sach duoi dang mot đoan "đe tu".
Duoi đay la mot so tac pham cua Agatha Christie su dung nhan đe lay ngu lieu tu van chuong:

Lay cam hung tu cac tac pham cua William Shakespeare gom co: Sad Cypress, By the Pricking of My Thumbs, There is a Tide ..., Absent in the Spring va vo kich The Mousetrap. Theo tac gia Charles Osborne, "Shakespeare la nha van đuoc trich dan nhieu nhat trong cac tac pham cua Agatha Christie".
Lay cam hung tu Kinh Thanh gom co: Evil Under the Sun, The Burden va The Pale Horse.
Lay cam hung tu cac tac pham van hoc khac: The Mirror Crack'd from Side to Side (tu bai hat "The Lady of Shalott" cua Tennyson's ), The Moving Finger (tu tac pham dich Rubaiyat of Omar Khayyam cua Edward FitzGerald), The Rose and the Yew Tree (tu tap tho Four Quartets cua T. S. Eliot's ), Postern of Fate (tu tac pham "Gates of Damascus" cua James Elroy Flecker), Endless Night (tu bai tho "Auguries of Innocence" cua William Blake), N or M? (tu tac pham Book of Common Prayer) va Come, Tell Me How You Live (tu tieu thuyet Through the Looking-Glass cua Lewis Carroll).
Gillian Gill, nha nghien cuu ve tieu su cua Agatha Christie tung nhan xet: "Sang tac cua Christie so huu tinh co đong, khong vong vo, nhip ke chuyen nhanh va co suc hap dan pho quat cua the loai truyen co tich, va co le chinh vi mang tinh than truyen co tich hien đai danh cho đoc gia truong thanh ma tieu thuyet cua Christie đa thanh cong vang doi." Ngoai ra, tac pham cua Christie con la su đan xen giua tinh ngay tho va kinh di, the hien thong qua viec nhieu tua sach cua ba lay cam hung tu nhung bai hat noi tieng danh cho thieu nhi nhu And Then There Were None (tu "Ten Little Niggers"), One, Two, Buckle My Shoe (tu "One, Two, Buckle My Shoe"), Five Little Pigs (tu "This Little Piggy"), Crooked House (tu "There Was a Crooked Man"), A Pocket Full of Rye (tu "Sing a Song of Sixpence"), Hickory Dickory Dock (tu "Hickory Dickory Dock") va Three Blind Mice (tu "Three Blind Mice").


Đanh gia chuyen mon Khong nhung noi tieng voi biet danh "nu hoang trinh tham" (gia đinh Christie hien đa đang ky thuong hieu cho biet danh nay) hay "ba hoang than bi", Agatha Christie con la bac thay ve kha nang tao ra su hoi hop, kich tich, cung voi kha nang xay dung cot truyen cung nhu khac hoa nhan vat. Nam 1955, Christie tro thanh nguoi đau tien nhan giai Grand Master cua Hoi nha van trinh tham Hoa Ky. Tai Hoi nghi Truyen trinh tham The gioi Bouchercon nam 2000, ba đuoc ton vinh la "Nha van hay nhat the ky" va loat truyen ve tham tu Hercule Poirot cung đuoc vinh danh la "Se ri tac pham hay nhat the ky". Nam 2013, 600 nha van chuyen nghiep thuoc Hiep hoi Nha van Toi pham Anh đa bau chon Christie la "nha van toi pham xuat sac nhat". Tuy nhien, nha van Raymond Chandler va nha van Julian Symons lai danh nhung su chi trich ve tinh thieu tu nhien trong tac pham cua ba. Con nha phe binh van hoc Edmund Wilson thi cho rang van phong cua ba vo vi trong khi cach xay dung nhan vat thi hoi hot.

Nam 2011, kenh truyen hinh chuyen ve phim trinh tham toi pham Alibi đa vinh danh Christie la nha van toi pham thanh cong ve mat tai chinh thu nhi tai Vuong quoc Anh, sau Ian Fleming, tac gia cua James Bond, voi tong thu nhap khoang 100 trieu bang Anh. Nam 2012, Christie la mot trong nhung nhan vat ma hoa si Peter Blake chon lua xuat hien trong phien ban moi nhat cua bia album Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, tac pham noi tieng nhat cua ong, nham "ton vinh nhung nhan vat co anh huong đen van hoa nuoc Anh ma ong nguong mo nhat". Binh luan ve su truong ton vuot ky luc cua vo kich The Mousetrap nhan dip ky niem 60 nam cong dien vao nam 2012, Stephen Moss tu to The Guardian khang đinh: "vo kich nay va tac gia cua no chinh la nhung vi sao".
Vao nam 2015, nhan dip ky niem 125 nam ngay sinh cua Agatha Christie, 25 nha van trinh tham đuong đai cung mot nha xuat ban đa bay to quan điem ve cac tac pham cua ba. Theo đo, vai nguoi trong so nay chia se rang ho đa đoc tieu thuyet cua Christie (bang tieng Anh va ca tieng me đe) truoc khi đoc tac pham cua cac nha van viet ve đe tai bi an khac. Chinh đieu nay đa tao nen mot su anh huong đen phong cach sang tac cua ho. Vi vay, gan nhu moi nguoi đeu đong tinh rang Christie la "nu hoang trinh tham" va nhung cu plot twist cua ba đeu la nguon tu lieu ma nhieu nha van ap dung mot cach rong rai. Hau het nhung nguoi nay đeu co it nhat mot hoac nhieu tac pham trinh tham cua Christie tren gia sach yeu thich, đong thoi cho biet cac sang tac cua ba van đang đoc sau gan 100 nam ke tu khi tieu thuyet đau tien ra mat. Trong so 25 tac gia thi chi co mot nguoi đong y voi quan điem cua Edmund Wilson.


= Doanh so ban sach =
O thoi ky đinh cao su nghiep, cai ten Agatha Christie hiem khi vang bong khoi danh sach tac pham ban chay nhat. Nam 1948, ba la nha van trinh tham đau tien co 100.000 ban in cho 10 đau sach đuoc nha xuat ban Penguin phat hanh trong cung mot ngay. Tinh đen  nam 2018, Sach Ky luc Guinness đa liet Agatha Christie vao danh sach tieu thuyet gia ban chay nhat moi thoi đai. Tinh đen  nam 2020, tieu thuyet cua ba đa ban đuoc hon 2 ty ban va co mat o 44 ngon ngu khac nhau. Trong đo, mot nua doanh so đen tu ban goc tieng Anh va mot nua con lai đen tu cac ban dich. Dua theo chi so Index Translationum, tinh đen  nam 2020, Christie hien la nha van ca nhan co so luong tac pham dich o ngon ngu khac nhieu nhat.
Khong chi la mot tac gia an khach, Agatha Christie con la guong mat noi bat tai cac thu vien o nuoc Anh voi so luong sach muon nhieu nhat. Chua ke, ba con dan đau trong danh sach tac gia sach noi ban chay nhat nuoc nay. Nam 2002, so luong sach noi ma Christie ban ra đat 117.696 ban, bo xa J. K. Rowling voi 97,755 ban, Roald Dahl voi 78,770 ban va J. R. R. Tolkien voi 75,841 ban. Nam 2015, to chuc đai dien cua Christie tuyen bo Muoi nguoi da đen nho la "tieu thuyet trinh tham ban chay nhat moi thoi đai" voi khoang 100 trieu ban, đong thoi cung an ngu trong danh sach sach ban chay nhat. Chi rieng nam 2020, sach cua ba đa ban đuoc hon 2 trieu ban o ngon ngu tieng Anh.


Di san Vao nam 2016, nhan dip ky niem 100 nam ra mat tac pham trinh tham đau tien cua Agatha Christie, Buu đien Hoang gia Anh (Royal Mail) đa cho phat hanh bo tem buu chinh hang nhat mang hinh anh 6 tac pham noi tieng cua ba: Vu an bi an o Styles, Vu am sat ong Roger Ackroyd, An mang tren chuyen tau toc hanh Phuong Đong, Muoi nguoi da đen nho, The Body in the Library va Cai chet đuoc bao truoc. An pham The Guardian binh luan rang: "Moi mau thiet ke tem đeu chua cac chu in sieu nho, muc UV va muc thermochromic. Nhung manh moi an giau nay co the đuoc phat hien thong qua kinh lup, đen UV hoac bang nhiet đo co the, qua đo goi y nhung phuong phap giai quyet cac bi an trong tac pham."
Ngoai ra, hinh anh cua Agatha Christie va cac nhan vat cua ba cung xuat hien tren tem buu chinh cua nhieu quoc gia nhu Dominica hay Cong hoa Somalia. Nam 2020, đe ky niem 100 nam ra đoi tieu thuyet đau tien cua ba, Vu an bi an o Styles, Xuong đuc tien Hoang gia Anh lan đau tien đa cho phat hanh đong 2 bang co hinh anh cua Christie.
Vao nam 2023, tai Wallingford, nguoi ta đa cho đuc mot buc tuong đong co kich thuoc that, mo ta hinh anh Agatha Christie đang ngoi tren ghe đa cong vien, tren tay cam mot cuon sach.


= Tac pham chuyen the =

Cac tac pham cua Agatha Christie đa đuoc chuyen the thanh nhieu phim đien anh va phim truyen hinh khac nhau. Trong đo, tac pham chuyen the đau tien la The Passing of Mr. Quin ra mat nam 1928. Tac pham đau tien co su xuat hien cua tham tu Poirot la bo phim Alibi, voi su tham gia dien xuat cua Austin Trevor. Trong nhung nam 1960, Margaret Rutherford đam nhiem vai dien ba Marple trong mot loat phim đien anh. Du đanh gia cao dien xuat cua Rutherford, song Christie cho rang bo phim đau tien trong so nay "qua te", trong khi nhung bo phim ke tiep lai chang kha kham hon la bao. Tuy nhien, an tuong cua ba thay đoi hoan toan khi bo phim Murder on the Orient Express, do Sidney Lumet lam đao dien ra mat nam 1974. Bo phim quy tu dan dien vien đinh đam, voi su đau tu chin chu va hoanh trang. Su xuat hien cua Christie tai buoi cong chieu bo phim o Luan Đon cung la mot trong nhung lan xuat hien cuoi cung truoc cong chung cuoi cung cua ba. Nam 2017, mot bo phim đien anh moi cua tac pham nay ra mat, do Kenneth Branagh đao dien kiem dien vien chinh, voi "bo ria mep an tuong nhat ma khan gia tung thay tren man anh". Sau tac pham nay, Branagh tiep tuc bat tay vao thuc hien hai bo phim chuyen the khac. Bo phim đau tien la An mang tren song Nile (2022), lay cam hung tu tieu thuyet noi tieng cung ten va phan ke tiep An mang o Venice (2023), dua tren tieu thuyet Ngay hoi qua bi xuat ban nam 1969.
Bo phim truyen hinh Agatha Christie's Poirot (1989–2013), voi su tham gia đong chinh cua David Suchet đa trai qua 13 mua voi 70 tap phim. Tac pham nhan đuoc chin đe cu giai BAFTA va gianh chien thang bon trong so chin đe cu trong giai đoan 1990–1992. Ngoai ra, tron bo 12 tac pham ve ba Marple cung đuoc chuyen the thanh loat phim truyen hinh Miss Marple (1984–1992) do Joan Hickson thu vai chinh, voi loi nhan đinh la "ba Marple hoan hao cua BBC". Ben canh đo, 36 tac pham cua Christie cung tro thanh nguon cam hung cho loat phim truyen hinh Phap Les Petits Meurtres d'Agatha Christie (2009–2012, 2013–2020).
Ngoai ra, sang tac cua Christie con la đe tai cho cac an pham truyen thanh tren BBC Radio, tro choi đien tu va ca nhung tieu thuyet đo hoa khac.


So thich va nhung anh huong đen sang tac = Duoc ly hoc =
Trong thoi gian dien ra chien tranh the gioi thu nhat, Christie tung tam dung cong viec y ta đe tham gia khoa đao tao lam duoc si (Apothecaries Hall Examination). Mac du cong viec pha che va phat thuoc tai phong phat thuoc cua benh vien kha nham chan va te nhat hon so voi viec lam y ta, nhung thong qua đo, ba co them nhieu kien thuc moi, gop phan tao cho ba nen tang hieu biet can ban ve cac loai đoc duoc. Vao giai đoan đau cua chien tranh the gioi thu hai, Christie tiep tuc bo tuc kien thuc cua minh trong thoi gian lam viec tai benh vien Torquay.
Theo Michael C. Gerald, viec Christie "tham gia phat thuoc tai benh vien trong ca hai cuoc chien tranh the gioi khong chi gop suc cho cuoc chien ma con giup ba hieu them ve tac dung đieu tri lan đoc tinh cua thuoc ... Nhung kinh nghiem co đuoc trong thoi gian tai cac benh vien nay chinh la co so đe ly giai tai sao cac bac si, y ta va duoc si thuong đong vai tro noi bat xuyen suot cac tac pham cua ba." That vay, trong dan nhan vat cua Christie, co rat nhieu nguoi la bac si, duoc si va ca nhung nha nha khoa hoc, co nhung nguoi ngay tho va ca nhung nguoi đang ngo. Co the thay yeu to nay trong mot so tac pham nhu Vu an mang o vung Mesopotamie, Nhung quan bai tren mat ban, Tinh yeu phu thuy, Cai chet cua Ba McGinty va nhieu tac pham khac.
Theo nha nghien cuu Gillian Gill, phuong thuc giet nguoi trong tieu thuyet Vu an bi an o Styles "hoan toan lay cam hung tu cong viec cua Agatha Christie tai phong phat thuoc o benh vien". Trong mot cuoc phong van voi nha bao Marcelle Bernstein, Christie tuyen bo: "Toi khong thich nhung cai chet lon xon ... Toi thich thu hon voi viec nguoi ta chet thanh than tren chinh chiec giuong cua minh ma khong ai biet ly do tai sao." Voi kien thuc chuyen mon cua minh, Christie khong can dung đen nhung chat đoc ma khoa hoc chua biet đen, von la mot nguyen tac cam trong "muoi nguyen tac danh cho tieu thuyet trinh tham" cua Ronald Knox. Trong nhieu thap nien tiep theo, ba đa dung cac loai đoc chat nhu arsenic, aconitin, strychnine, digoxin, nicotin, thali va nhieu hop chat khac vao trong cac vu an mang cua minh.


= Khao co hoc =

Khi con tre, Agatha Christie khong may quan tam đen đo co. Tuy nhien, sau khi ket hon voi nha khao co hoc Max Mallowan vao nam 1930, hang nam, ba đeu danh tu ba đen bon thang tham gia cac cuoc khai quat tai cac đia điem khao co o Syria va Iraq nhu Ur, Nineveh, Tell Arpachiyah, Chagar Bazar, Tell Brak va Nimrud. Tren chang đuong di chuyen giua cac đia điem khai quat, hai vo chong Mallowan cung thuong xuyen tham gia vao cac chuyen du lich o mot so noi nhu Y, Hy Lap, Ai Cap, Iran, Lien Xo va nhieu đia danh khac. Nhung trai nghiem du lich va song o nuoc ngoai cua ho chinh la nguon tu lieu quan trong cho cac tieu thuyet noi tieng nhu An mang tren chuyen tau toc hanh Phuong Đong, An mang tren song Nile hay Hen voi tu than.
Vao thoi gian khai quat dien ra vao nam 1931 tai Nineveh, Christie mua mot chiec ban viet đe tiep tuc cong viec sang tac cua minh. Tiep đo, vao đau nhung nam 1950, ba tu bo tien tui ra xay dung them mot can phong nho tai ngoi nha danh cho nhom khao co o Nimrud, nham phuc vu viec viet lach. Ngoai ra, vao thoi gian dien ra khai quat, ba cung gop phan suc luc cua minh "bang cach chup anh, lam sach, ghi chep lai cac phat hien cung nhu sua chua, phuc hoi cac mon đo gom, mot cong viec ma ba đac biet yeu thich". Ben canh đo, Christie con tai tro tien cho cac cuoc khai quat.
Tu nhung trai nghiem thuc te cua tai cac đia điem khai quat khao co o vung Trung Đong, Christie đa co đuoc nguon cam hung lon đe xay dung nen nhieu boi canh cho cac tac pham cua minh. Đieu nay the hien ro net qua muc đo ti mi trong nhung mo ta cua ba, vi du nhu ngoi đen o Abu Simbel trong tac pham An mang tren song Nile, hay boi canh cua Điep vu thanh Bat Đa noi hai vo chong Mallowan tung luu tru. Tuong tu, nhung kien thuc ve cuoc song thuong ngay ma Christie co đuoc tai cac khu khai quat cung la nguon tu lieu quan trong tac pham Vu an mang o vung Mesopotamie. Ngoai ra, cac nha khao co cung nhu cac chuyen gia van hoa va đo tao tac Trung Đong cung thuong gop mat trong cac tac pham cua ba, đien hinh nhu tien si Eric Leidner trong cuon Vu an mang o vung Mesopotamie hay Signor Richetti trong cuon An mang tren song Nile.
Sau chien tranh the gioi thu hai, Christie đa thuat lai khoang thoi gian cua minh o Syria trong tac pham Come, Tell Me How You Live, tac pham ma ba mo ta la "mot cuon sach nho, vat vanh tam thuong nhung đay ap nhung hoat đong va su kien hang ngay". Tu ngay 8 thang 11 nam 2001 đen thang 3 nam 2002, Bao tang Anh đa to chuc mot cuoc "trien lam đay mau sac va chia lam nhieu giai đoan", voi ten goi Agatha Christie and Archaeology: Mystery in Mesopotamia, mo ta cach ma ba hoat đong voi vai tro vua la nha van, vua la vo cua mot nha khao co hoc.


Trong van hoa đai chung Vu mat tich cua Agatha Christie nam 1926 la mot trong nhung chu đe đang quan tam cua cong chung. Nhieu tac pham hu cau viet ve ba đa co đua ra nhung loi giai thich ve su mat tich nay. Mot trong so đo la bo phim Agatha ra mat nam 1979. Voi su tham gia cua nu minh tinh Vanessa Redgrave, bo phim la hanh trinh bo tron va len ke hoach tra thu chong cua Christie. Gia đinh Christie đa co gang ngan can viec phat hanh bo phim thong qua viec đam đon kien, nhung ho đa khong thanh cong. Trong tap phim "The Unicorn and the Wasp" trinh chieu ngay 17 thang 5 nam 2008, nam trong mua thu tu cua loat phim truyen hinh đinh đam Doctor Who, nu dien vien Fenella Woolgar voi vai dien Christie đa co gang ket noi su mat tich cua ba voi nguoi ngoai hanh tinh. Trong khi đo, phim Agatha and the Truth of Murder (2018) lai ke ve hanh trinh ba hoa than thanh gian điep đe đieu tra vu sat hai Florence Nightingale Shore, con gai đo đau cua Florence Nightingale. Su bien mat cua Christie cung la chu đe chinh trong vo nhac kich Han Quoc Agatha. Nam 2022, tac gia Nina de Gramont cho phat hanh mot cuon tieu thuyet voi ten The Christie Affair, mot cau chuyen bi an ve tinh yeu va tra thu mang đac trung phong cach cua Christie, lay chat lieu truyen chu yeu tu vu mat tich cua ba.
Mot so tac pham khac, chang han nhu bo phim Kojak Budapesten cua Hungary ra mat nam 1980, đa sang tao ra cac tinh huong lien quan đen ky nang đieu tra toi pham cua Christie. Trong vo kich truyen hinh Murder by the Book ra mat nam 1986, Christie (do Dame Peggy Ashcroft thu vai) đa sat hai mot trong nhung nhan vat tu hu cau buoc ra đoi thuc cua minh la tham tu Poirot. Christie cung đong vai tro la nhan vat trong tac pham Dorothy and Agatha cua Gaylord Larsen va The London Blitz Murders cua Max Allan Collins. Chuong trinh truyen hinh My Unsolved Mysteries cung đa danh thoi luong đe đieu tra ve vu mat tich noi tieng cua ba, voi vai Agatha do nu dien vien Tessa Pritchard đam nhan. Trong khi đo, loat phim truyen hinh lich su Tay Ban Nha Gran Hotel (2011) lai đi sau vao giai đoan ma Christie con la mot thieu nu, tap trung vao viec ba tim cam hung viet tieu thuyet moi va ho tro cac tham tu đia phuong. Bo phim Agatha and the Curse of Ishtar ra mat nam 2018 thi su dung đe tai lich su gia tuong đe giai thich cho viec Christie lien can đen mot vu an mang tai mot đia điem khai quat khao co o Iraq. Nam 2019, Honeysuckle Weeks đa hoa than vao vai Christie trong tap phim "No Friends Like Old Friends", thuoc loat phim truyen hinh Canada Frankie Drake Mysteries.
Vao nam 2020, Heather Terrell, duoi but danh Marie Benedict, đa cho ra mat tac pham The Mystery of Mrs. Christie, mot tieu thuyet hu cau tai hien su bien mat cua Agatha Christie vao thang 12 nam 1926. Cuon tieu thuyet đa lot vao danh sach ban chay nhat cua to USA Today va to The New York Times. Tac pham nay đa giup cho Terrell co ten trong Đai sanh Danh vong cua Library Reads vao thang 12 nam 2020. Ngoai Terrell, tac gia Andrew Wilson cung sang tac bon tieu thuyet ma o đo Agatha Christie la nhan vat tham tu chinh, bao gom: A Talent For Murder (2017), A Different Kind of Evil (2018), Death In A Desert Land (2019) va I Saw Him Die (2020). Nam 2022, Shirley Henderson hoa than vao vai Christie trong bo phim hai kich/bi an mang ten See How They Run.


Chu thich = Ghi chu =


= Tham khao =


Thu muc Lien ket ngoai Website chinh thuc 
A Christie reading list (on official website)
Agatha Christie tren IMDb  
Cac tac pham cua hoac noi ve Agatha Christie tai Internet Archive
Tac pham cua Agatha Christie tai Open Library 
Agatha Christie/Sir Max Mallowan's blue plaque at Cholsey
Agatha Christie profile on PBS.org
Agatha Christie profile on FamousAuthors.org
Agatha Christie recording, oral history at the Imperial War Museum
Agatha Christie business papers Luu tru ngay 1 thang 10 nam 2023 tai Wayback Machine at the University of Exeter
"Shocking Real Murders" (book released to mark the 125th anniversary of Christie's birth)
Hercule Poirot Central Luu tru ngay 1 thang 10 nam 2023 tai Wayback Machine
Agatha Christie tren DMOZ