Triet hoc (tieng Trung: 哲學; binh am: zhe xue; tieng Anh: philosophy) la mot nganh nghien cuu co he thong ve nhung van đe co ban va tong quat lien quan đen cac chu đe nhu hien sinh, ly tri, tri thuc, gia tri quan, tam tri va ngon ngu. Đay la mot su tra van ly tinh va phe phan nham suy ngam ve cac phuong phap va gia thuyet cua chinh no.
Trong lich su, nhieu nganh khoa hoc nhu vat ly hoc va tam ly hoc tung la bo phan cua triet hoc, nhung ngay nay đuoc xem nhu la nhung mon hoc thuat rieng biet theo cach hieu hien đai cua thuat ngu. Mot so nen van minh triet hoc co tam anh huong trong lich su gom triet hoc phuong Tay, Hoi giao, An Đo va Trung Quoc. Triet hoc phuong Tay bat nguon tu Hy Lap co đai va co noi dung bao ham nhieu linh vuc. Triet hoc Hoi giao co chu đe trong tam la moi quan he giua ly tri va khai thi. Triet hoc An Đo ket hop luan đe tam linh ve cach thuc đat đen giac ngo voi su kham pha ban chat thuc tai va cac phuong thuc đe tien toi tri thuc. Triet hoc Trung Quoc tap trung chu yeu vao nhung van đe thuc tien lien quan đen cu xu xa hoi đung muc, su cai tri va tu than.
Cac nhanh quan trong cua triet hoc la tri thuc luan, luan ly hoc, logic va sieu hinh hoc. Tri thuc luan nghien cuu ve ban chat cua tri thuc va cach thuc đe co đuoc tri thuc. Luan ly hoc tim hieu cac nguyen ly đao đuc va nhung gi cau thanh nen cu xu đung muc. Logic la nghien cuu ve lap luan đung đan, kham pha kha nang phan biet giua luan cu tot hay xau. Sieu hinh hoc xem xet nhung đac điem chung nhat cua thuc te, hien sinh, khach the va tinh chat. Cac linh vuc con khac trong triet hoc gom my hoc, triet hoc ngon ngu, triet hoc tinh than, triet hoc ton giao, triet hoc khoa hoc, triet hoc toan hoc, triet hoc lich su va triet hoc chinh tri. Trong moi linh vuc nay co cac truong phai triet hoc canh tranh quang ba nhung nguyen ly, ly thuyet hoac phuong phap khac nhau.
Cac triet gia su dung đa dang nhieu phuong phap đe tiep can tri thuc triet hoc nhu phan tich khai niem, dua vao le thuong va truc giac, ung dung thi nghiem tuong tuong, phan tich voi ngon ngu thong thuong, mo ta kinh nghiem va đat cau hoi phan bien. Triet hoc co lien he voi nhieu linh vuc nhu khoa hoc, toan hoc, kinh doanh, luat phap va bao chi. Nganh nay cung cap mot goc nhin lien nganh, nghien cuu pham vi va nhung khai niem co ban cung cac phuong phap va he qua đao đuc cua cac linh vuc noi tren.


Tu nguyen = Tieng Viet =

Thuat ngu triet hoc trong tieng Viet la cach đoc Han-Viet cua hai chu 哲學 trong Han van, nghia đen la "su hoc (學) ve tri tue (哲)". Tuy vay, thuat ngu nay khong bat nguon tu Trung Hoa tu co ma chi moi đuoc đe xuong boi nha bac hoc nguoi Nhat Nishi Amane (1829–1897) vao nhung nam 1860. Trong thoi gian luu hoc o Ha Lan, Nishi đa dung ba chu Han 希哲學 (kitetsugaku (hy triet hoc), 希哲學), nghia đen la "su hoc (學) ve su men mo (希) đoi voi tri tue (哲)", đe dich chu philosophia cua phuong Tay sang tieng Nhat. Tuy nhien, sau mot thoi gian suy nghi lai, ong quyet đinh bo chu 希, chi dung hai chu 哲學 (tetsugaku (triet hoc), 哲學) muon nhat ke tu nam 1867. Hai chu nay ve sau du nhap sang Trung Hoa thong qua cac khoa Tay hoc tai Đai hoc Tokyo, cung nhu thong qua cac tac pham Han ngu lien quan, chang han nhu cuon Nhat Ban quoc chi (日本國志) do su than nha Thanh o Nhat la Hoang Tuan Hien (黃遵憲; 1848–1905) bien soan.


= Tieng Anh =

Thuat ngu philosophy 'triet hoc' trong tieng Anh bat nguon tu chu φιλοσοφια (philosophia) co nghia la 'tinh yeu đoi voi su thong thai', ghep tu hai chu φιλος (philos) 'tinh yeu' va σοφια (sophia) 'su thong thai' trong tieng Hy Lap co đai. Mot so tac gia cho rang nguoi khoi xuong thuat ngu nay la triet gia thoi ky tien Sokrates Pythagoras, nhung đieu nay chua đuoc xac đang.
Tu nay đuoc du nhap vao tieng Anh chu yeu thong qua hai nguon la tieng Phap co đai va tieng Anglo-Norman tu khoang nam 1175. Ban than chu philosophie cua tieng Phap đuoc vay muon tu chu philosophia cua tieng Latinh. Thuat ngu philosophy mang y nghia "nghien cuu chuyen sau ve cac đoi tuong mang tinh suy đoan (logic, đao đuc, vat ly hoc va sieu hinh hoc)", "tri tue sau rong bao gom tinh yeu su that va loi song đao đuc", "su hoc hoi uyen tham đuoc truyen lai boi cac tac gia co đai", va "nghien cuu ve ban chat co ban cua tri thuc, thuc te va hien sinh (existence), cung nhu nhung gioi han co ban cua su hieu biet cua con nguoi".
Truoc thoi hien đai, thuat ngu philosophy tung đuoc dung theo nghia rong. No bao gom hau het loai hinh tra van ly tinh, vi du nhu cac linh vuc khoa hoc, duoi hinh thuc mon hoc con. Chang han, triet hoc tu nhien tung la mot bo phan quan trong cua triet hoc. Bo phan nay bao ham mot loat linh vuc, trong đo co cac bo mon nhu vat ly, hoa hoc va sinh hoc. Mot vi du ve cach dung nhu tren la tac pham Cac nguyen ly toan hoc cua triet hoc tu nhien cua Isaac Newton nam 1687. Cuon sach nay nhac đen triet hoc tu nhien trong tieu đe nhung ngay nay đuoc xem la mot đau sach cua vat ly hoc.
Y nghia cua tu philosophy co su thay đoi ve cuoi thoi hien đai khi no mang nghia hep hon nhu đuoc dung pho bien hien nay. Theo cach hieu moi, thuat ngu chu yeu gan lien voi cac phan mon mang tinh triet hoc nhu sieu hinh hoc, nhan thuc luan va đao đuc; bao gom nghien cuu ly tinh ve thuc te, tri thuc va gia tri cung cac chu đe khac. No đuoc tach bach voi cac bo mon tra van ly tinh khac nhu khoa hoc thuc nghiem va toan hoc.


Cac khai niem cua triet hoc = Khai niem chung =
Thuc tien cua triet hoc đuoc đac trung boi mot so đac điem chung: đo la mot hinh thuc tra van ly tinh, huong đen su he thong hoa, va thuong xuyen phan tu phe phan ve chinh cac phuong phap va tien đe cua no. Triet hoc đoi hoi su suy tu chin chan, lau dai va sau sac ve nhung van đe gay tranh cai, kho giai quyet nhung mang tinh lau ben, von gan lien voi ban chat va than phan con nguoi.
Muu cau triet ly ve su thong thai đoi hoi phai đat ra nhung van đe mang tinh tong quat va co ban. Hanh đong nay thuong khong đua đen nhung cau tra loi thang than nhung co the giup mot nguoi hieu sau hon ve chu đe, suy xet cuoc đoi, xua tan moi roi ram va vuot qua nhung đinh kien hay quan niem tu doi minh gan lien voi le thuong. Chang han, Sokrates phat bieu rang "mot đoi khong tu van la mot đoi khong đang song" đe lam noi bat vai tro cua tra van triet hoc trong viec hieu biet su ton tai cua chinh minh. Va theo Bertrand Russell, "nguoi khong co chut kien thuc triet hoc se song cuoc đoi bi giam cam trong nhung đinh kien bat nguon tu le thuong, tu nhung niem tin thong thuong cua thoi đai minh hoac quoc gia minh, va tu nhung nhan thuc đa lon len trong tam tri ban than ma khong co su cong tac hoac ung thuan tu ly tri chu tam cua nguoi đo".


= Đinh nghia hoc thuat =

Nhung no luc đua ra đinh nghia chinh xac hon ve triet hoc đeu gay tranh cai va đuoc nghien cuu trong sieu triet hoc (metaphilosophy). Mot so cach tiep can cho rang ton tai mot vai đac điem ma tat ca cac bo phan cua triet hoc đeu co, con so khac chi nhin nhan nhung điem tuong đong dong doi yeu hon hoac xem đay la mot thuat ngu trong rong. Cac đinh nghia chinh xac thuong chi đuoc chap nhan boi nhung nha ly thuyet thuoc mot truong phai nhat đinh, va theo Søren Overgaard cung cong su thi chung co tinh xet lai o cho nhieu phan von đuoc cho la cua triet hoc se khong xung đang voi cai ten "triet hoc" neu chung la đung.
Mot so đinh nghia mo ta đac điem triet hoc tren quan he voi phuong phap cua no, vi du nhu lap luan thuan tuy. So khac tap trung vao mat chu the, chang han nhu nghien cuu ve cac quy luat quan trong nhat cua toan the the gioi hoac co gang tra loi nhung cau hoi lon. Huong tiep can nhu vay đuoc Immanuel Kant theo đuoi, khi ong tin rang nhiem vu cua triet hoc đuoc hop nhat bang bon cau hoi: "Toi co the biet gi?"; "Toi phai lam gi?"; "Toi đuoc phep hy vong gi?"; va "Con nguoi la gi?" Ca hai huong đi tren đeu gap phai van đe rang chung qua rong do bao ham ca nhung bo mon phi triet hoc, hoac qua hep do bo qua mot so phan mon mang tinh triet ly.
Nhieu đinh nghia ve triet hoc nhan manh moi quan he mat thiet giua no va khoa hoc. Theo đo, triet hoc đoi khi đuoc xem la mot nganh khoa hoc đung nghia. Theo mot so nha triet hoc tu nhien nhu W. V. O. Quine, triet hoc la mot nganh khoa hoc thuc nghiem ma truu tuong, quan tam đen cac mo hinh thuc nghiem tren pham vi rong thay vi nhung quan sat cu the. Cac cach đinh nghia dua vao khoa hoc thuong gap kho khan khi giai thich vi sao triet hoc trong suot qua trinh lich su lau dai van chua phat trien o cung muc đo hoac cung cach thuc voi cac nganh khoa hoc. Van đe đo đuoc tranh xa bang viec coi triet hoc la mot nganh khoa hoc so khai hoac lam thoi ma cac phan mon trong đo khong con la triet hoc nua mot khi chung đa đuoc phat trien hoan toan. Theo cach hieu nay, triet hoc co khi đuoc goi la "ba đo cua cac nganh khoa hoc".
Cac đinh nghia khac tap trung vao su tuong phan giua khoa hoc va triet hoc. Mot chu đe xuyen suot trong nhieu khai niem nhu vay la viec triet hoc quan tam đen nghia (meaning), thong hieu (understanding) hoac su xac minh cua ngon ngu. Theo mot goc nhin, triet hoc la phan tich khai niem (conceptual analysis), bao gom đi tim đieu kien can va đu đe ap dung cac khai niem. Mot cach đinh nghia khac xem triet hoc la tu duy cua tu duy đe nhan manh ban chat phan tinh, tu phe phan cua no. Mot huong đi khac nua mo ta triet hoc nhu la mot lieu phap ngon ngu hoc. Chang han, theo Ludwig Wittgenstein, triet hoc nham đen xoa bo nhung hieu lam ma con nguoi de mac phai do cau truc kho hieu cua ngon ngu thong thuong.
Cac nha hien tuong hoc nhu Edmund Husserl nhan đinh triet hoc la mot "nganh khoa hoc nghiem ngat" nghien cuu ve yeu tinh (essence). Ho thuc hanh viec đinh chi triet đe nhung thua nhan ly thuyet ve thuc te đe quay tro lai voi "ban than su vat", nhu đuoc đua ra ban đau trong kinh nghiem. Ho cho rang muc đo kinh nghiem co ban nay cung cap nen tang cho tri thuc ly thuyet bac cao hon, va nguoi ta can hieu cai co ban đe hieu cai nang cao.
Mot huong tiep can co trong triet hoc Hy Lap co đai va La Ma xem triet hoc la thuc hanh tinh than nham phat trien nang luc ly tinh cua con nguoi. Thuc hanh nay la mot the hien ve tinh yeu đoi voi su thong thai cua triet gia va nham muc đich trau doi su an lac (well-being) cua con nguoi qua viec song mot cuoc đoi suy tuong. Chang han, nhung nguoi khac ky coi triet hoc la mot bai tap ren luyen tam tri đe tu đo đat toi eudaimonia va hung thinh trong cuoc song.


Lich su Voi tu cach mot mon hoc, lich su triet hoc huong đen trinh bay cac khai niem va hoc thuyet triet hoc mot cach co he thong va theo trinh tu thoi gian. Mot so nha ly thuyet xem đay la mot phan cua lich su tri thuc, nhung mat khac lich su triet hoc con nghien cuu cac van đe ma lich su tri thuc chua ban toi, chang han nhu lieu nhung ly thuyet cua cac triet gia trong qua khu co con đung va phu hop ve mat triet ly hay khong. Lich su triet hoc chu yeu quan tam đen nhung ly thuyet dua tren tra van ly tinh va luan chung; mot so nha su hoc hieu no theo nghia thoang hon, bao ham ca than thoai, giao ly ton giao va truyen thuyet tuc ngu.
Cac nen van hoa co tam anh huong trong lich su triet hoc gom triet hoc phuong Tay, A Rap – Ba Tu, An Đo va Trung Quoc. Mot so truyen thong triet hoc khac bao gom triet hoc Nhat Ban, My Latinh va chau Phi.


= Phuong Tay =

Triet hoc phuong Tay khoi nguon tu Hy Lap co đai vao the ky 6 TCN voi the he tien Sokrates, nhung nguoi đa co gang đua ra giai thich ly tinh ve toan bo he vu tru. Nen triet hoc theo sau ho đuoc đinh hinh boi Sokrates (469–399 TCN), Platon (427–347 TCN) va Aristoteles (384–322 TCN). Nhung triet gia nay đa mo rong pham vi chu đe đen cac cau hoi nhu con nguoi nen hanh đong nhu the nao, lam sao đe tien đen tri thuc, va đau la ban tinh cua thuc te va tam tri. Thoi co đai ve sau đanh dau su xuat hien cua cac phong trao triet hoc nhu chu nghia Epicurus, chu nghia khac ky, chu nghia hoai nghi va chu nghia tan Platon. Giai đoan Trung Co, bat đau tu the ky 5 CN, tap trung vao cac chu đe ton giao va nhieu nha tu tuong đa van dung triet hoc co đai đe giai thich va trau chuot them nua cac hoc thuyet Kito giao.
Thoi Phuc Hung khoi đau vao the ky 14 va chung kien su quan tam moi đen cac truong phai triet hoc co đai, đac biet la chu nghia Platon. Chu nghia nhan van cung hinh thanh trong giai đoan nay. Thoi ky hien đai bat đau vao the ky 17, voi mot trong nhung van đe quan tam chu yeu la cach tao ra tri thuc triet hoc va khoa hoc. Vai tro cua ly tinh va kinh nghiem giac quan luc bay gio co tam quan trong đac biet. Nhieu trong so cac sang kien nay đa đuoc ap dung trong phong trao Khai Sang nham khuoc tu quyen the truyen thong. Mot so no luc nham phat trien cac he thong triet hoc toan dien đa đuoc thuc hien vao the ky 19 boi chu nghia duy tam Đuc va chu nghia Marx, chang han. Nhung buoc phat trien co tam anh huong cua triet hoc the ky 20 la su ra đoi va ung dung cua logic hinh thuc, su chu trong vao vai tro cua ngon ngu cung nhu chu nghia thuc dung, cung cac phong trao trong triet hoc luc đia (continental philosophy) nhu hien tuong hoc, chu nghia hien sinh va chu nghia hau cau truc (post-structuralism). The ky 20 chung kien su banh truong nhanh chong cua triet hoc hoc thuat ve mat so luong xuat ban ve triet hoc va so triet gia lam viec tai cac co so hoc thuat. So luong triet gia nu cung tang len đang ke, nhung ho van chua đuoc đai dien đung muc.


= A Rap – Ba Tu =

Triet hoc A Rap – Ba Tu ra đoi vao đau the ky 9 CN nhu mot phan ung truoc nhung noi dung đuoc ban luan trong truyen thong than hoc Hoi giao. Giai đoan co đien keo dai đen the ky 12 va chiu anh huong manh me tu cac triet gia Hy Lap co đai. Nhung tu tuong cua ho đuoc dung đe chi tiet hoa va giai thich loi day tu Qur'an.
Al-Kindi (801–873) thuong đuoc xem la triet gia đau tien cua nen triet hoc nay. Ong đa bien dich va phien dich nhieu tac pham cua Aristoteles va cac nha tan Platon nham co gang chung to su hai hoa giua ly tri va đuc tin. Avicenna (980–1037) cung đi theo muc tieu đo va phat trien mot he thong triet hoc toan dien đe cung cap nhung hieu biet ly tinh ve thuc te bao ham khoa hoc, ton giao va đao than bi. Al-Ghazali (1058–1111) la nguoi chi trich manh me quan niem rang ly tri co the đat đen su am hieu thuc su ve thuc tai va Chua. Ong chap but mot bai phe binh chi tiet ve triet hoc va co gan cho triet hoc mot vi tri han che hon ben canh nhung loi day cua Qur'an va tri tue huyen bi. Sau thoi Al-Ghazali va cuoi thoi ky co đien, su chi phoi cua tra van triet hoc bi suy yeu. Mulla Sadra (1571–1636) thuong đuoc xem la mot trong nhung triet gia lon cua giai đoan ve sau. Tac đong ngay cang manh cua tu tuong va the che phuong Tay trong the ky 19 va 20 dan đen su nay sinh phong trao tri thuc cua chu nghia hien đai Hoi giao, von nham muc đich tim hieu moi quan he giua tin nguong Hoi giao truyen thong va tinh hien đai.


= An Đo =

Mot trong nhung điem đac thu cua triet hoc An Đo la su tich hop cuoc kham pha ban chat cua thuc te, cac phuong thuc đe đat đen tri thuc va cau hoi tam linh ve viec lam the nao đe tien toi giac ngo. Nen triet hoc nay bat đau vao khoang nam 900 TCN khi Kinh Ve-đa đuoc chap but. Đay la nhung kinh mang tinh nen tang cua An Đo giao, co noi dung suy ngam ve cac van đe lien quan đen moi quan he giua ban than (atman) va hien thuc toi cao cung nhu cau hoi ve viec linh hon (jiva) đuoc tai sinh nhu the nao dua vao hanh đong trong qua khu. Giai đoan nay cung chung kien su xuat hien cua cac giao ly phi Ve-đa nhu Phat giao va Ky Na giao. Phat giao đuoc cho ra đoi boi Gautama Siddhartha (563–483 TCN), nguoi đa khong thua nhan tu tuong Ve-đa ve ban than vinh cuu va đe ra mot con đuong đe giai phong chinh minh khoi su đau kho. Ky Na giao đuoc sang lap boi Mahavira (599–527 TCN), nguoi đa nhan manh su bat hai va ton trong đen moi dang song.
Giai đoan co đien tiep sau bat đau vao khoang nam 200 TCN va đuoc đac trung boi su hinh thanh sau truong phai An Đo giao chinh thong: Nyaya, Vaisesika, Samkhya, Yoga, Mimamsa va Vedanta. Truong phai Advaita Vedanta đuoc phat trien ve sau trong thoi ky nay. No đuoc he thong hoa boi Adi Shankara (khoang 700–750 CN), nguoi tin rang tat ca đeu la mot va cam giac ve vu tru gom nhieu thuc the phan biet chi la ao anh. Ramanuja (1017–1137), nguoi sang lap truong phai Vishishtadvaita Vedanta, co goc nhin hoi khac khi ong cho rang cac thuc the rieng biet la co that va la bo phan hoac mot phan cua cai thong nhat co ban. Ong cung gop phan đai chung hoa phong trao Bhakti, von rao giang long sung kinh đoi voi than thanh nhu mot con đuong tam linh va ton tai cho đen the ky 17 đen 18. Giai đoan hien đai bat đau vao khoang nam 1800 va đuoc đinh hinh boi su tiep xuc voi tu tuong phuong Tay. Cac triet gia thoi ky nay co gang phat trien nhung he thong toan dien nham hai hoa cac giao ly triet hoc va ton giao đa dang. Chang han, Svami Vivekananda (1863–1902) van dung nhung loi day cua Advaita Vedanta đe lap luan rang tat ca cac ton giao khac nhau đeu la con đuong hop le đi toi than thanh đoc nhat.


= Trung Quoc =

Triet hoc Trung Quoc đac biet nhan manh cac van đe thuc tien lien quan đen đao lam nguoi, quan tri xa hoi va viec tu than (修身). Vao the ky 6 TCN, trong boi canh chinh tri roi ren, nhieu truong phai tu tuong đa ra đoi nham tim kiem giai phap cho trat tu xa hoi. Trong đo, noi bat nhat la Nho gia va Đao gia. Nho gia, do Khong Tu (551–479 TCN) sang lap, tap trung vao viec xay dung cac pham hanh đao đuc, kham pha cach nhung gia tri nay co the đem lai su hai hoa trong gia đinh va xa hoi. Đao gia, do Lao Tu (the ky 6 TCN) sang lap, đe cao viec song thuan theo Đao, tuc la trat tu tu nhien cua vu tru, đe đat đuoc su hoa hop voi thien nhien va chinh minh. Ngoai hai truong phai chinh yeu tren, thoi ky nay con ghi nhan su xuat hien cua Mac gia,  truong phai đa phat trien mot hinh thai so khai cua he qua luan vi tha, nhan manh viec hanh đong vi loi ich chung. Phap gia, mot truong phai khac, đe cao vai tro cua nha nuoc manh va phap luat nghiem minh nhu nen tang cho su on đinh va phat trien xa hoi.
Phat giao du nhap sang Trung Quoc vao the ky 1 CN va đuoc đa dang hoa thanh cac loai hinh moi. Truong phai huyen hoc xuat hien vao the ky 3, lam sang to cac tac pham Đao giao truoc đo voi su nhan manh cu the vao nhung giang giai sieu hinh. Ly hoc đuoc phat trien vao the ky 11, he thong hoa cac hoc thuyet Nho giao truoc đo va tim kiem mot nen tang sieu hinh cua đao đuc. Giai đoan hien đai cua triet hoc Trung Quoc bat đau vao the ky 20 va đuoc đinh hinh boi tam anh huong va su phan ung đoi voi triet hoc phuong Tay. Su ra đoi cua chu nghia Marx Trung Quoc – von tap trung vao đau tranh giai cap, chu nghia xa hoi va chu nghia cong san – dan đen chuyen bien sau sac ve boi canh chinh tri. Mot buoc phat trien khac la su ra đoi cua chu nghia Nho giao moi, voi muc tieu hien đai hoa va xet lai cac giao ly Nho giao đe kham pha su tuong hop voi cac ly tuong dan chu va khoa hoc hien đai.


= Cac truyen thong khac =
Triet hoc Nhat Ban truyen thong đong hoa va tong hop cac quan niem tu nhieu nen van hoa khac nhau, trong đo co ton giao Than đao ban đia cung tu tuong goc Trung Quoc va An Đo duoi hinh thuc Nho giao va Phat giao, von đeu du nhap vao Nhat Ban vao the ky 6 va 7. Viec thuc hanh no đuoc đac trung boi su tuong tac tich cuc voi thuc te thay vi suy xet ranh rang. Nho giao moi tro thanh mot truong phai tu tuong co anh huong vao the ky 16 va thoi ky Edo noi tiep, thuc đay su tap trung nhieu hon vao ngon ngu va the gioi tu nhien. Truong phai Kyoto ra đoi vao the ky 20, tich hop tinh chat tinh than phuong Đong voi triet hoc phuong Tay trong viec khai pha cac khai niem nhu su hu vo tuyet đoi (zettai-mu), noi chon (basho) va ban than.
Triet hoc My Latinh thoi tien thuoc đia đuoc thuc hanh boi nhung nen van minh ban xu va kham pha cac van đe lien quan đen ban tinh cua thuc tai va vai tro cua con nguoi. No co nhung điem tuong đong voi triet hoc Bac My ban đia, von bao gom cac đe tai nhu tinh chat lien ket cua moi su vat. Đen thoi thuoc đia bat đau tu khoang nam 1550, triet hoc My Latinh bi chi phoi boi triet hoc ton giao duoi hinh thuc kinh vien. Cac chu đe co anh huong trong thoi hau thuoc đia la chu nghia thuc chung, triet hoc giai phong (philosophy of liberation) va su tim toi ban the va van hoa.
Triet hoc chau Phi thoi ky đau, vi du nhu triet hoc Ubuntu, tap trung vao cong đong, đao ly va quan niem to tien. Triet hoc chau Phi co he thong xuat hien vao đau the ky 20, ban ve cac chu đe nhu triet hoc dan toc (ethnophilosophy), negritude, chu nghia lien chau Phi (pan-Africanism), chu nghia Marx, chu nghia hau thuc dan (postcolonialism), vai tro cua ban sac van hoa va su phe phan chu nghia trong Au.


Cac nhanh cot loi Cac van đe triet hoc co the đuoc xep thanh nhieu nhanh. Cach gop nhom nhu vay cho phep triet gia tap trung vao mot tap hop đe tai gan nhau va tuong tac voi cac nha tu tuong khac quan tam đen chinh nhung van đe đo. Tri thuc luan, luan ly hoc, logic va sieu hinh hoc đoi khi đuoc xem la cac nhanh chinh. Co nhieu linh vuc con khac ben trong chung va cac cach phan chia khac nhau đeu khong mang tinh toan dien, cung khong loai tru lan nhau. Vi du, triet hoc chinh tri, luan ly hoc va my hoc co khi đuoc lien ket voi nhau trong khuon kho thuyet gia tri (value theory) do chung nghien cuu ve cac khia canh quy pham (normative) hoac đinh luong. Hon nua, tra van triet hoc đoi luc co su chong cheo voi cac bo mon khac trong khoa hoc tu nhien va xa hoi, ton giao va toan hoc.


= Tri thuc luan =

Tri thuc luan (hay nhan thuc luan) la mot nhanh cua triet hoc nghien cuu ve tri thuc. Đay con đuoc goi la thuyet tri thuc va huong đen am hieu đuoc tri thuc la gi, no xuat hien nhu the nao, no co gioi han gi va no co gia tri gi. Tri thuc luan con xem xet ban chat cua chan ly, niem tin, bien minh (justification) va ly tri. Mot so cau hoi ma cac nha tri thuc luan giai đap bao gom "Ta co the thu đuoc tri thuc bang (cac) phuong phap nao?"; "Chan ly đuoc thiet lap bang cach nao?"; va "Chung ta co the chung minh quan he nhan qua hay khong?"
Tri thuc luan quan tam chu yeu đen tri thuc mo ta (declarative) hoac tri thuc ve su that, chang han nhu hieu biet rang Cong nuong Diana qua đoi nam 1997. Nhung mat khac no con nghien cuu ve tri thuc thuc tien (practical) nhu hieu biet ve cach đi mot chiec xe đap, hay tri thuc vi quen biet (by acquaintance) nhu hieu biet ve đich than mot nguoi noi tieng.
Mot linh vuc co trong tri thuc luan la phan tich ve tri thuc (analysis of knowledge). No gia đinh rang tri thuc mo ta đuoc ket hop tu nhieu phan khac nhau va co gang xac đinh xem nhung phan đo la gi. Mot thuyet co anh huong trong linh vuc nay cho rang tri thuc co ba thanh phan: đo la mot niem tin đuoc bien minh va la đung that. Đo la thuyet gay tranh cai va nhung kho khan lien quan đen no đuoc goi chung la van đe Gettier. Cac goc nhin khac nhan đinh tri thuc can co them mot so thanh phan nua, nhu viec thieu đi su may man; thay the bang cac thanh phan khac nhu su bieu thi đuc hanh nhan thuc (cognitive virtue) thay vi bien minh; hoac chung phu nhan rang tri thuc co the đuoc phan tich ve mat cac hien tuong khac.
Mot linh vuc khac trong tri thuc luan tim hieu ve cach thuc đe con nguoi thu đuoc tri thuc. Cac nguon tri thuc thuong đuoc nhac toi bao gom tri giac, noi quan (introspection), tri nho, suy luan va loi chung. Theo cac nha duy nghiem, moi tri thuc đeu dua tren mot hinh thuc kinh nghiem nao đo. Gioi duy ly bac bo goc nhin đo va tin rang mot so dang tri thuc, nhu tri thuc bam sinh (innate knowledge), khong thu đuoc qua kinh nghiem. Quy thoai (regress) la mot van đe thuong gap lien quan đen cac nguon tri thuc va su bien minh ma chung đua ra. No dua tren co so rang long tin can co mot kieu ly tinh hay bang chung nao đo đe đuoc bien minh. Van đe quy thoai nam o cho nguon bien minh co the can đen mot nguon bien minh khac, dan đen quy thoai vo han hoac lap luan vong vo (circular reasoning). Cac nha duy ban (foundationalism) tranh ket luan nhu vay bang ly le rang mot so nguon co the khong can đen bien minh ma van cho ra đuoc su bien minh. Mot giai phap khac đuoc neu ra boi cac nha co ket (coherentism), khi ho cho rang mot niem tin đuoc bien minh neu no co ket voi nhung niem tin khac cua mot nguoi.
Nhieu ban cai trong tri thuc luan đe cap đen chu nghia hoai nghi triet hoc, von đat ra nghi ngo ve mot so hoac toan bo su muu cau tri thuc. Nhung nghi ngo nay lay co so tu quan niem rang tri thuc yeu cau su chac chan tuyet đoi va con nguoi khong co kha nang tiep nhan đuoc no.


= Luan ly hoc =

Luan ly hoc, con goi la đao đuc hoc hay triet hoc đao đuc, nghien cuu ve nhung gi cau thanh nen cu xu đung muc, đong thoi quan tam đen đinh tinh đao đuc đoi voi cac đac điem tinh cach va thiet che. Luan ly hoc tim hieu xem cac tieu chuan cua đao đuc la gi va lam the nao đe co mot cuoc song tot. Đao đuc triet hoc giai quyet cac cau hoi co ban nhu "Nghia vu đao đuc co tinh tuong đoi hay khong?"; "Cai gi đuoc uu tien: su an lac hay nghia vu?"; va "Đieu gi mang lai y nghia cho cuoc song?"
Cac nhanh chinh cua luan ly hoc gom luan ly hoc sieu hinh, luan ly hoc chuan muc va luan ly hoc ung dung. Luan ly hoc sieu hinh (meta-ethics) đat ra nhung van đe truu tuong ve tu nhien va nguon goc cua đao đuc. Nhanh nay phan tich y nghia cua cac khai niem đao đuc nhu hanh đong đung đan va nghia vu (obligation), cung nhu nghien cuu xem cac ly thuyet đao đuc co đung that theo nghia tuyet đoi hay khong va lam cach nao đe tiep nhan tri thuc ve chung. Luan ly hoc chuan muc (normative ethics) bao gom cac ly thuyet chung ve cach phan biet giua hanh đong đung va sai, ho tro trong chi dan cac quyet đinh đao đuc qua viec phan tich xem con nguoi co quyen va nghia vu đao đuc nao. Luan ly hoc ung dung (applied ethics) nghien cuu he qua cua cac ly thuyet chung đuoc phat trien tu luan ly hoc chuan muc trong nhung tinh huong cu the, chang han nhu tai noi lam viec hoac trong cham soc y te.
Trong luan ly hoc chuan muc đuong đai, he qua luan, đao nghia luan va luan ly hoc đuc hanh la cac truong phai tu tuong chu đao. Nhung nguoi theo he qua luan đanh gia hanh đong dua tren he qua cua chung. Mot goc nhin tieu bieu trong đo la chu nghia vi loi, voi ly le rang moi hanh đong can lam gia tang hanh phuc noi chung va giam bot đau kho xuong muc thap nhat. Cac nha đao nghia luan (deontology) đanh gia hanh đong dua tren viec chung co tuan theo cac bon phan đao đuc hay khong, vi du nhu tranh noi doi hoac giet hai. Theo ho, cai quan trong la viec nhung hanh đong đo phai phu hop voi bon phan chu khong phai he qua ma chung gay ra. Nhung nha ly thuyet đuc hanh (virtue ethics) đanh gia hanh đong tu cach ma pham chat đao đuc cua tac nhan đuoc the hien. Theo quan điem nay, moi hanh đong phai tuan theo nhung gi ma mot tac nhan co đuc hanh ly tuong se lam qua viec bieu thi nhung đuc tinh nhu rong luong (generosity) va trung thuc (honesty).


= Logic =

Logic la nghien cuu ve lap luan đung đan, huong đen hieu biet cach phan biet giua luan cu tot hay xau. Logic thuong đuoc chia thanh logic hinh thuc (formal) va logic phi hinh thuc (informal). Logic hinh thuc su dung ngon ngu nhan tao voi bieu dien ky hieu ro rang đe phan tich luan cu. Trong su tim kiem tieu chi chinh xac, logic hinh thuc kiem tra cau truc cua luan cu đe xac đinh xem chung đung hay sai. Logic phi hinh thuc su dung cac tieu chi va tieu chuan phi hinh thuc đe xac đinh tinh đung sai cua luan cu, va phu thuoc vao nhung yeu to bo sung nhu noi dung hay ngu canh.
Logic phan tich nhieu loai luan cu khac nhau. Luan cu suy dien chu yeu đuoc nghien cuu boi logic hinh thuc. Mot luan cu đuoc goi la hop le (valid) suy dien neu chan ly cua cac tien đe (premise) đam bao đuoc chan ly cua ket luan. Luan cu hop le suy dien tuan theo mot quy tac suy luan (rule of inference), chang han nhu modus ponens, von co hinh thuc logic nhu sau: "p; neu p thi q; do đo q". Mot vi du la luan cu "hom nay la Chu Nhat; neu hom nay la Chu Nhat thi toi khong phai đi lam vao hom nay; do đo toi khong phai đi lam vao hom nay".
Tien đe cua luan cu phi suy dien cung ho tro cho ket luan, mac du viec nay khong đam bao rang ket luan đo la đung that. Mot dang đien hinh trong đo la suy luan quy nap, bat đau tu mot tap hop cac truong hop phan biet va su dung khai quat hoa đe đi đen mot đinh luat toan the bao ham tat ca cac truong hop. Mot vi du la suy luan cho rang "moi con qua đeu co mau đen" dua tren quan sat tu nhieu ca the qua đen khac nhau. Dang thu hai la suy luan gia đinh (con goi la suy luan hoi to), bat đau tu mot quan sat va ket luan rang su giai thich tot nhat cua quan sat nay phai la đung that. Viec nay xay ra, chang han, khi bac si chan đoan mot can benh dua vao cac trieu chung thay đuoc.
Logic con nghien cuu ve cac loai hinh lap luan sai lam. Chung đuoc goi la nguy bien va đuoc chia thanh nguy bien hinh thuc va nguy bien phi hinh thuc dua vao viec nguon goc cua sai lam chi nam o hinh thuc cua luan cu hay con nam o noi dung va ngu canh cua no.


= Sieu hinh hoc =

Sieu hinh hoc la nghien cuu ve nhung yeu to chung nhat cua thuc te, chang han nhu hien sinh, khach the (object) va thuoc tinh (property) cua chung, toan the va thanh phan (wholes and parts), khong gian va thoi gian, su bien (event), va moi nhan qua. Co nhieu bat đong ve đinh nghia chinh tac cua thuat ngu va nghia cua no trai qua su thay đoi theo thoi gian. Cac nha sieu hinh hoc co gang tra loi nhung cau hoi co ban nhu "Tai sao co cai gi đo thay vi khong co gi ca?"; "Thuc te cuoi cung bao gom nhung gi?"; va "Con nguoi co tu do hay khong?"
Sieu hinh hoc đoi khi đuoc chia thanh sieu hinh hoc tong quat va sieu hinh hoc cu the hoac chuyen biet. Sieu hinh hoc tong quat nghien cuu huu the (beings) voi tu cach huu the, xem xet cac yeu to ma tat ca cac thuc the đeu co. Sieu hinh hoc cu the quan tam đen cac dang huu the khac nhau, cac yeu to ma chung co, va cach lam cho chung khac nhau.
Mot linh vuc quan trong trong sieu hinh hoc la ban the luan. Mot so nha ly thuyet đong nhat no voi sieu hinh hoc tong quat. Ban the luan tim hieu cac khai niem nhu huu the, su tro thanh (becoming) va thuc te; nghien cuu cac pham tru cua huu the va hoi xem nhung gi ton tai o cap đo co ban nhat. Mot linh vuc con khac cua sieu hinh hoc la vu tru hoc. Vu tru hoc quan tam đen ban chat cua toan bo the gioi va đat ra nhung cau hoi nhu vu tru co điem bat đau va ket thuc hay khong va no co đuoc ai khac tao ra hay khong.
Mot chu đe then chot trong sieu hinh hoc co lien quan đen cau hoi rang thuc te co chi bao gom nhung su vat huu hinh nhu vat chat va nang luong hay khong. Cac quan điem phan bac cho rang thuc the tinh than (nhu tam hon va kinh nghiem) va thuc the truu tuong (nhu cac so) ton tai tach biet voi su vat huu hinh. Mot chu đe khac trong sieu hinh hoc lien quan đen van đe ve ban the. Mot cau hoi o đay la huu the co the thay đoi đen đau ma van la chinh huu the đo. Theo mot goc nhin, moi huu the co yeu to cot yeu (essential) va ngau nhien (accidental). Chung co the thay đoi cac yeu to ngau nhien nhung se khong con la huu the nhu truoc neu mat đi mot yeu to cot yeu. Mot su phan biet mang tinh trong tam trong sieu hinh hoc la giua cai đac thu (particulars) va cai pho quat (universals). Cai pho quat, vi du nhu mau đo, co the hien huu o nhieu vi tri khac nhau cung luc, trong khi cai đac thu nhu ca the nguoi hoac cac vat cu the thi khong. Mot so cau hoi khac trong sieu hinh hoc bao gom viec qua khu co hoan toan quyet đinh hien tai hay khong va đieu nay co y nghia gi đoi voi su ton tai cua y chi tu do.


= Cac nhanh chu đao khac =

Triet hoc con bao gom nhieu linh vuc con khac ngoai cac nhanh cot loi, trong đo noi bat nhat la my hoc, triet hoc ngon ngu, triet hoc tinh than, triet hoc ton giao, triet hoc khoa hoc va triet hoc chinh tri.
My hoc (con goi la tham my) hieu theo nghia triet hoc la linh vuc nghien cuu ve tu nhien va thuong thuc cai đep cung cac thuoc tinh tham my khac nhu su trac tuyet (sublime). Du thuong đuoc xem nhu đi đoi voi triet hoc nghe thuat, nhung my hoc la mot pham tru rong hon bao ham cac khia canh khac cua kinh nghiem, vi du nhu ve đep tu nhien. Theo cach hieu rong hon, my hoc la "suy nghi phe phan ve nghe thuat, van hoa va tu nhien". Mot cau hoi chu chot trong my hoc la lieu cai đep la mot yeu to khach quan cua huu the hay la mot khia canh chu quan cua kinh nghiem. Nhung triet gia tham my con khao sat ve ban tinh cua kinh nghiem va su đanh gia tham my. Mot so chu đe khac trong linh vuc nay bao gom ban chat cua tac pham nghe thuat va cac qua trinh lien quan đen viec sang tao ra chung.
Triet hoc ngon ngu nghien cuu ban chat va chuc nang cua ngon ngu, xem xet cac khai niem ve nghia, quy chieu va chan ly. Triet hoc ngon ngu huong đen tra loi cac cau hoi nhu tu ngu quan he voi su vat nhu the nao va ngon ngu tac đong đen tu duy va hieu biet cua con nguoi nhu the nao. Nhanh nay co lien he gan gui voi cac bo mon logic va ngon ngu hoc. Triet hoc ngon ngu noi len vao đau the ky 20 trong pham vi triet hoc phan tich nho cac tac pham cua Frege va Russell. Mot trong nhung đe tai trong tam cua linh vuc nay la hieu biet ve cach đe cac cau co nghia. Co hai truong phai ly thuyet chinh: nhung nguoi nhan manh vao đieu kien chan tri cua cau va nhung nguoi khao sat ve ngu canh đe xac đinh khi nao viec su dung mot cau la phu hop, trong đo truong phai thu hai gan lien voi ly thuyet hanh đong ngon tu (speech act theory).
Triet hoc tinh than nghien cuu ban chat cua cac hien tuong tinh than va quan he giua chung voi the gioi vat chat. Triet hoc tinh than huong đen hieu biet cac loai trang thai tinh than co y thuc va vo thuc khac nhau nhu niem tin, duc vong, y huong (intention), cam giac, cam quan va y chi tu do. Mot truc giac co anh huong trong triet hoc tinh than la rang co su khac biet giua kinh nghiem noi tai ve cac khach the va su hien huu cua chung o the gioi ben ngoai. Van đe tam-vat la van đe giai thich viec hai dang su vat tuong ung – tinh than va vat chat – co quan he voi nhau nhu the nao. Cac truong phai chinh đe giai đap van đe đo gom chu nghia duy vat, cho rang vat chat co tinh co ban hon; chu nghia duy tam, cho rang tinh than co tinh co ban hon; va chu nghia nhi nguyen, gia đinh rang tinh than va vat chat la cac dang huu the khac nhau. Mot goc nhin pho bien khac trong triet hoc đuong đai la thuyet chuc nang, mot ly thuyet hieu cac trang thai tinh than ve mat vai tro chuc nang hoac nhan qua. Van đe tam-vat co quan he mat thiet voi bai toan kho ve y thuc (hard problem of consciousness), von đat ra cau hoi lam cach nao ma bo nao co the tao ra kinh nghiem chu quan ve mat đinh tinh.
Triet hoc ton giao khao sat cac khai niem, gia thuyet va luan cu co ban gan voi ton giao. Triet hoc ton giao suy ngam mot cach phe phan ve viec ton giao la gi, than thanh đuoc đinh nghia the nao, va lieu mot hay nhieu vi than co ton tai khong. Nhanh nay con bao gom ban cai ve cac the gioi quan von nham bac bo hoc thuyet ton giao. Mot so cau hoi khac đuoc giai quyet bang triet hoc ton giao gom: "Lam sao chung ta giai thich đuoc ngon ngu ton giao, neu khong noi theo nghia đen?"; "Su toan tri thieng lieng co tuong thich voi y chi tu do khong?"; va "Phai chang su đa dang cua cac ton giao tren the gioi co tuong thich voi nhau ve mat nao đo bat chap nhung dien ngon than hoc co ve trai nguoc nhau?" Đay la mot linh vuc bao ham nhung chu đe tu gan nhu tat ca cac nhanh cua triet hoc. No khac voi than hoc boi nhung tranh luan than hoc thuong dien ra trong mot truyen thong ton giao nao đo, con tranh luan trong triet hoc ton giao vuot ra khoi bat ky tap hop gia đinh than hoc cu the nao.
Triet hoc khoa hoc xem xet cac khai niem, gia đinh va van đe co ban gan voi khoa hoc. Triet hoc khoa hoc suy ngam ve viec khoa hoc la gi va lam the nao đe phan biet no voi nguy khoa hoc. Linh vuc nay tim hieu ve phuong phap ma cac nha khoa hoc su dung, lam sao ma viec ap dung chung co the đua đen tri thuc, va chung đuoc dua tren nhung gia đinh nao. Triet hoc khoa hoc con nghien cuu muc đich va ham y cua khoa hoc. Mot so cau hoi ve no bao gom "Đau đuoc coi la mot su giai thich thoa đang?"; "Mot đinh luat khoa hoc co gi khac hon la su mo ta ve mot quy luat nao đo?"; va "Lieu mot so mon khoa hoc chuyen biet co the đuoc giai thich hoan toan bang thuat ngu cua mot mon khoa hoc tong quat hon khong?" Đo la mot linh vuc rong lon thuong đuoc chia thanh triet hoc khoa hoc tu nhien va triet hoc khoa hoc xa hoi, trong đo ung voi moi mon khoa hoc tiep tuc co su phan chia thanh nhieu nhanh. Cach thuc ma cac nhanh nay lien he voi nhau cung la mot cau hoi trong triet hoc khoa hoc. Nhieu van đe triet hoc cua no chong cheo voi cac linh vuc sieu hinh hoc hoac tri thuc luan.
Triet hoc chinh tri la su tra van triet hoc vao nhung nguyen ly va tu tuong co ban chi phoi cac he thong chinh tri va xa hoi. Triet hoc chinh tri xem xet cac khai niem, gia đinh va luan cu co ban trong linh vuc chinh tri. Nhanh nay xem xet ban chat va muc đich cua chinh phu cung nhu so sanh cac dang khac nhau cua chinh phu. Linh vuc con đat ra cau hoi ve viec trong hoan canh nao viec su dung quyen luc chinh tri la chinh đang (legitimate), thay vi mot loai hinh bao luc đon gian. Ve van đe nay, no co lien quan đen su phan bo quyen luc chinh tri, cua cai vat chat va xa hoi, va cac quyen phap ly (legal rights). Mot so đe tai khac thuoc cung pham vi gom cong ly, tu do, binh đang, chu quyen va chu nghia dan toc. Triet hoc chinh tri bao ham mot su tra van chung ve cac van đe quy pham va khac ve mat nay voi khoa hoc chinh tri, von nham đen cung cap mo ta thuc nghiem ve cac nha nuoc thuc su ton tai. Triet hoc chinh tri thuong đuoc xem nhu mot linh vuc con cua luan ly hoc. Cac truong phai tu tuong lon trong triet hoc chinh tri la chu nghia tu do, chu nghia bao thu, chu nghia xa hoi va chu nghia vo tri.


Phuong phap Phuong phap triet hoc la cach thuc thuc hien tra van triet hoc, bao gom cac ky thuat nham đat đen tri thuc triet hoc va bien minh cho dien ngon triet hoc cung nhu cac nguyen ly đuoc su dung đe lua chon tu nhung ly thuyet canh tranh lan nhau. Đa co mot luong lon phuong phap đuoc su dung trong lich su triet hoc, trong đo nhieu phuong phap co su khac biet đang ke voi cac phuong phap ap dung trong khoa hoc tu nhien o cho chung khong dung du lieu thuc nghiem đuoc thu thap qua dung cu đo. Viec lua chon phuong phap thuong keo theo he qua quan trong ca ve cach thuc xay dung cac ly thuyet triet hoc va luan cu dung đe ung ho hoac chong lai chung. Lua chon nay thuong đuoc chi dan boi nhung suy xet nhan thuc luan ve viec nhung gi tao nen bang chung triet hoc.
Bat đong ve phuong phap luan co the gay mau thuan giua cac ly thuyet triet hoc hoac ve loi giai đap cho cac cau hoi triet hoc. Su kham pha cac phuong phap moi nhieu luc dan đen he qua ca ve cach ma cac triet gia thuc hien nghien cuu va ve cac tuyen bo ma ho bao ve. Mot so triet gia tien hanh phan lon cong viec phat trien ly thuyet nho mot phuong phap cu the trong khi so khac su dung tap hop nhieu phuong phap tren co so viec phuong phap nao la khop nhat voi van đe cu the can khao sat.
Phan tich khai niem la mot phuong phap thuong dung trong triet hoc phan tich, nham lam ro nghia cua cac khai niem qua viec phan tich chung thanh cac bo phan cau thanh. Mot phuong phap thuong dung khac đuoc dua tren co so le thuong. Phuong phap nay bat đau tu nhung niem tin thuong đuoc chap nhan va co gang rut ra nhung ket luan bat ngo tu chung, sau đo van dung cac ket luan đo theo nghia tieu cuc đe chi trich cac ly thuyet triet hoc đi qua xa so voi cach nhin nhan van đe cua mot nguoi binh thuong. Phuong phap tren tuong đong voi cach tiep can cac cau hoi triet hoc cua triet hoc ngon ngu thong thuong qua su khao sat ve cach ma ngon ngu đoi thuong đuoc su dung.

Nhieu phuong phap trong triet hoc đat vai tro quan trong đac biet len truc giac, tuc la an tuong phi suy luan ve tinh đung đan cua tuyen bo cu the hoac nguyen ly chung nao đo. Chang han, chung co vai tro chu đao trong cac cuoc thi nghiem tuong tuong, von van dung suy nghi đoi lap (counterfactual thinking) đe đanh gia cac he qua co kha nang xay ra cua mot tinh huong tuong tuong. Nhung he qua ky vong nay sau đo co the đuoc dung đe thua nhan hay bac bo ly thuyet triet hoc. Phuong phap quan binh suy tuong cung dung đen truc giac, tim cach hinh thanh mot lap truong co ket ve mot van đe nhat đinh bang cach xem xet tat ca cac niem tin va truc giac co lien quan, trong đo mot so thuong phai đuoc giam nhe hoac đieu chinh lai đe đi đen mot quan điem co ket.
Cac nha thuc dung nhan vao tam quan trong cua he qua thuc tien cu the trong viec đanh gia xem mot ly thuyet triet hoc co đung hay khong. Theo cham ngon thuc dung (pragmatic maxim) do Charles Sanders Peirce đua ra, quan niem cua mot nguoi ve mot khach the khong gi khac hon la toan bo cac he qua thuc te ma nguoi đo gan voi khach the nay. Nhung nguoi theo chu nghia thuc dung cung su dung phuong phap nay đe vach tran bat đong theo kieu chi đon thuan bang loi noi, tuc la cho thay chung khong tao ra khac biet thuc su nao ve muc đo he qua.
Cac nha hien tuong hoc đi tim tri thuc ve mat bieu hien va cau truc cua kinh nghiem con nguoi. Ho nhan manh vao đac trung ngoi thu nhat cua moi kinh nghiem va tien hanh đinh chi cac phan xet mang tinh ly thuyet ve the gioi ben ngoai. Ky thuat giam tru hien tuong hoc nay đuoc goi la "đong khung" hay epoche, voi muc tieu đua ra mo ta khong thien vi ve bieu hien cua cac su vat.
Chu nghia tu nhien phuong phap chu trong vao huong tiep can thuc nghiem va cac ly thuyet thu đuoc co trong khoa hoc tu nhien. Theo cach nay, no tuong phan voi cac phuong phap luan chu trong nhieu hon đen ly luan va su noi quan thuan tuy.


Lien he voi cac linh vuc khac Triet hoc co quan he mat thiet voi nhieu linh vuc khac. No đoi khi đuoc hieu la mot sieu nganh nham lam ro ban chat va gioi han cua chung bang cach phan tich cac khai niem co ban, gia đinh va phuong phap theo cach phe phan. Ve van đe nay, triet hoc đong vai tro then chot trong viec đua ra mot goc nhin lien nganh, thu hep khoang trong giua cac bo mon khac nhau qua phan tich cac khai niem va van đe chung giua chung. No con vua cho thay chung chong lan nhau đen đau, vua phan đinh pham vi cua chung mot cach rach roi. Trong lich su, hau het cac bo mon khoa hoc co nguon goc tu triet hoc.
Anh huong cua triet hoc co the cam nhan đuoc trong mot so linh vuc yeu cau đua ra quyet đinh thuc tien kho khan. Trong y hoc, nhung suy xet triet ly lien quan đen đao đuc sinh hoc co tac đong đen cac van đe, chang han nhu co the coi phoi thai la nguoi hay chua, va viec pha thai la chap nhan đuoc ve mat đao đuc duoi nhung đieu kien nao. Mot van đe triet ly co lien he gan voi no la cach hanh xu nen lam cua con nguoi đoi voi đong vat khac, chang han nhu lieu nen chap nhan viec su dung đong vat khong phai con nguoi lam thuc an hay khong, hay la lieu co nen cho phep nghien cuu, thu nghiem tren đong vat hay khong. Trong quan he voi kinh doanh va đoi song cong viec, triet hoc gop mot phan bang viec đua ra cac khuon kho đao đuc. Chung bao gom cac nguyen tac ve viec nhung thong le kinh doanh nao la chap nhan đuoc ve mat đao đuc va bao ham van đe ve trach nhiem xa hoi cua doanh nghiep.
Tra van triet hoc co lien he đen nhieu linh vuc quan tam đen viec nen tin vao đieu gi va lam sao đe đat đen bang chung cho niem tin cua mot nguoi. Đay la mot van đe chu chot đoi voi khoa hoc, von co mot trong nhung muc tieu hang đau la tao ra tri thuc khoa hoc. Tri thuc khoa hoc đuoc dua tren bang chung thuc nghiem nhung thuong khong de dang biet đuoc cac quan sat thuc nghiem đa trung tinh hay đa bao gom cac gia đinh ly thuyet hay chua. Mot van đe mat thiet la lieu nhung bang chung san co đa đu đe đua ra quyet đinh giua cac ly thuyet canh tranh hay chua. Cac van đe tri thuc luan lien quan đen luat phap bao gom viec nhung gi đuoc xem la bang chung, va bao nhieu bang chung la can thiet đe xac đinh mot nguoi la co toi. Mot van đe lien quan khac trong bao chi la lam sao đam bao tinh chan ly va khach quan khi đua tin ve cac su kien.
Trong linh vuc than hoc va ton giao, co nhieu hoc thuyet gan lien voi su hien huu va ban chat cua Chua cung nhu cac quy tac chi phoi hanh vi đung đan. Mot van đe then chot o đay la mot nguoi duy ly co nen tin vao cac hoc thuyet đo hay khong, chang han, lieu khai thi duoi hinh thuc sach thanh va kinh nghiem ton giao ve than thanh đa la bang chung đay đu cho nhung niem tin đo hay chua.

Triet hoc duoi hinh thuc logic co tam anh huong lon trong cac linh vuc toan hoc va khoa hoc may tinh. Cac linh vuc khac chiu anh huong tu triet hoc bao gom tam ly hoc, xa hoi hoc, ngon ngu hoc, giao duc va cac mon nghe thuat. Quan he gan gui giua triet hoc va cac linh vuc khac trong thoi ky đuong đai đuoc phan anh o viec nhieu sinh vien tot nghiep nganh triet hoc chuyen sang lam viec tai nhung linh vuc lien quan thay vi theo đung chuyen nganh.
Trong linh vuc chinh tri, triet hoc giai đap cac van đe vi du nhu lam cach nao đe đanh gia xem mot chinh sach cua chinh phu la cong bang hay khong. Cac tu tuong triet hoc đa gop phan chuan bi va đinh hinh nhieu cuoc phat trien chinh tri. Chang han, nhung ly tuong đuoc hinh thanh trong triet hoc Khai Sang la nen tang cho nen dan chu lap hien va đong vai tro quan trong trong cuoc cach mang My va cach mang Phap. Triet hoc Marx va nhung ly luan ve chu nghia cong san la mot trong nhung nhan to lam nen cuoc cach mang Nga va cach mang cong san Trung Quoc. Triet ly phi bao luc cua Mahatma Gandhi đinh hinh cho phong trao đoc lap tai An Đo.
Mot vi du ve vai tro phe phan va van hoa cua triet hoc co the đuoc tim thay trong su anh huong đoi voi phong trao nu quyen qua cac triet gia nhu Mary Wollstonecraft, Simone de Beauvoir va Judith Butler. Triet hoc đa giup đinh hinh hieu biet ve cac khai niem cot loi trong nu quyen, vi du nhu y nghia cua gioi tinh xa hoi, điem khac biet giua no voi gioi tinh sinh hoc va vai tro cua no trong viec hinh thanh ban sac ca nhan. Cac triet gia cung đa nghien cuu khai niem ve cong ly va binh đang xa hoi cung nhu y nghia cua chung đoi voi su đoi xu bat cong voi phu nu trong xa hoi do nam gioi chi phoi.
Quan niem cho rang triet hoc co ich đoi voi nhieu khia canh cua đoi song va xa hoi co khi bi bac bo. Theo mot goc nhin nhu vay, triet hoc chu yeu đuoc thuc hien vi loi ich rieng cua no va khong đong gop đang ke cho cac thong le co san hoac muc tieu ben ngoai.


Xem them Tham khao = Ghi chu =


= Chu thich tham khao =


= Thu muc =


 Tu đien thuat ngu   Tai lieu chung  Lien ket ngoai Triet hoc tai Tu đien bach khoa Viet Nam
Internet Encyclopedia of Philosophy – bach khoa toan thu truc tuyen ve triet hoc đa qua binh duyet
Stanford Encyclopedia of Philosophy – bach khoa toan thu triet hoc truc tuyen do Đai hoc Stanford quan ly
PhilPapers – danh muc bai viet va xuat ban truc tuyen ve triet hoc boi cac triet gia hoc thuat
Internet Philosophy Ontology Project Luu tru ngay 6 thang 4 nam 2024 tai Wayback Machine – mot mo hinh ve moi quan he giua cac tu tuong, nha tu tuong va cac tap chi triet hoc