"Chim hoa mi" (tieng Đan Mach: "Nattergalen") la mot truyen than ky cua nha van nguoi Đan Mach Hans Christian Andersen ve mot hoang đe thich tieng leng keng cua mot con chim gia co trang bi bo may phat ra tieng keu hon la tieng hot cua con chim hoa mi that. Khi hoang đe gan chet thi tieng hot cua chim hoa mi đa phuc hoi suc khoe cho ong ta. Truyen nay đa đuoc hoan nghenh khi xuat ban o Copenhagen nam 1843 trong Nye Eventyr. Første Bind. Første Samling. 1844, va đuoc cho la đa lay cam hung tu moi tinh đon phuong cua tac gia đoi voi nu ca si opera Jenny Lind, mot "chim hoa mi Thuy Đien".  Truyen nay đa đuoc chuyen the thanh opera, mua Ba Le, nhac kich, kich truyen hinh va phim hoat hinh.


Tom tat cot truyen Hoang đe Trung Hoa biet rang mot trong nhung đieu đep nhat trong vuong quoc cua minh la tieng hot cua chim hoa mi. Khi ong ra lenh mang chim hoa mi toi, thi mot nguoi giup viec nha bep (la nguoi duy nhat tai trieu đinh biet cho o cua con chim) dan cac quan trong trieu toi mot khu rung gan đo, noi co con chim hoa mi. Chim hoa mi đong y xuat hien tai cung đien cua hoang đe. Hoang đe rat vui mung voi tieng hot cua chim hoa mi nen ong nuoi giu chim hoa mi trong long.
Khi Hoang đe đuoc bieu mot con chim hoa mi gia co trang bi hop may phat ra tieng nhac thi ong khong con quan tam toi chim hoa mi that, nen tha no ve rung. Con chim bang may cuoi cung bi hu do su dung qua nhieu. It nam sau Hoang đe bi om nang. Chim hoa mi that biet đuoc tinh trang đau yeu cua Hoang đe nen tro ve cung đien. Than chet rat xuc đong boi tieng hot cua chim hoa mi nen bo ra đi va hoang đe hoi phuc suc khoe. Chim hoa mi đong y hot cho hoang đe nghe moi su viec dien ra trong đe che, nen ong đuoc goi la hoang đe khon ngoan nhat tu xua đen nay.


Qua trinh sang tac va xuat ban Theo nhat ky nam 1843 cua Andersen thi truyen "Chim hoa mi" đuoc sang tac trong ngay 11 va 12 thang 10 nam 1843, va "bat đau viet o cong vien giai tri Tivoli", mot cong vien giai tri o trung tam Copenhagen voi cac hoa van trang tri kieu Trung Quoc, đuoc khai truong trong mua he nam 1843.
Trong cuoc đoi cua minh, Andersen chua bao gio du hanh ve phia đong Copenhagen xa hon Athens (Hy Lap) va Istanbul (Tho Nhi Ky).  Su hieu biet ve Trung Quoc cua ong chi han che trong nhung Chinoiserie cua chau Au, mot phong cach nghe thuat trang tri đuoc ua chuong tu the ky thu 17 toi the ky thu 19.
Truyen nay đuoc nha xuat ban C.A. Reitzel xuat ban lan đau o Copenhagen ngay 11.11.1843 trong tap đau cua tuyen tap "Nye Eventyr" (Nhung truyen than ky moi). Tap nay gom cac truyen "Engelen" (Thien than), "Kjærestefolkene" (Nhung ke yeu nhau) va "Chu vit con xau xi". Truyen chim hoa mi đuoc gioi phe binh rat hoan nghenh, va su thanh cong cung nhu danh tieng cua Andersen cang tang them. Truyen nay đuoc in lai trong tap Fairy Tales ngay 18.12.1849 va in lai lan nua trong tap 1 cua Fairy Tales and Stories ngay 15.12.1862.


Jenny Lind Andersen đa viet trong The True Story of My Life xuat ban nam 1847: "Qua Jenny Lind, lan đau tien toi moi cam nhan đuoc su thieng lieng cua nghe thuat. Qua co ma toi đuoc biet rang nguoi ta phai quen chinh ban than minh trong viec phuc vu Đang toi cao. Khong co sach nao, nguoi nao – ngoai Jenny Lind - đa co anh huong lon khien cho toi tro nen nha tho danh gia hon".
Andersen gap nu ca si opera nguoi Thuy Đien Jenny Lind (1820–1887) trong nam 1840, va yeu nu ca si nay trong mot moi tinh đon phuong. Jenny Lind thich co mot moi quan he thuan khiet (phi nhuc duc) voi Andersen, va đa viet cho ong ta vao nam 1844: "Xin Chua chuc lanh va bao ve anh trai cua em la mong muon chan thanh cua nguoi em gai than yeu cua anh". Jenny Lind la con gai ngoai hon thu cua mot nu giao vien, va la nguoi tu lap thanh cong nhu mot ca si đang cap the gioi o tuoi 18 voi giong nu cao manh me cua co. Truyen "Chim hoa mi" cua Andersen thuong đuoc coi la mot tang pham ma ong danh cho co.
Truyen "Chim hoa mi" khien cho Jenny Lind đuoc goi la Chim hoa mi Thuy Đien truoc khi co tro thanh mot sieu sao quoc te va nha tu thien giau co o chau Au va Hoa Ky. That ky la, truyen "chim hoa mi" đa tro thanh mot hien thuc cho Jenny Lind trong cac nam 1848-1849, khi co yeu nha soan nhac Ba Lan Frederic Chopin (1810-1849). Nhung thu cua ong tiet lo rang ong cam thay "tot hon" khi co hat cho ong, va Jenny Lind sap xep mot buoi hoa nhac o Luan Đon đe gay quy cho mot benh vien chua tri benh lao. Jenny Lind đa tim cach ket hon voi Chopin o Paris trong thang 5 nam 1849 nhung khong thanh cong. Ngay sau đo, co đa phai chay tron khoi tran dich ta, nhung quay tro lai Paris ngay truoc khi ong qua đoi vi benh lao vao ngay 17.10.1849. Jenny Lind đa danh quang đoi con lai cua minh đe gin giu di san cua Chopin. Co viet cho Andersen ngay 23.11.1871 tu Firenze: "Toi se sung suong đuoc chet cho tinh yeu đau tien va cuoi cung, tinh yeu sau sac nhat va tinh khiet nhat cua toi".
Co mot thuyet khac cho rang Andersen - nguoi co cha ruot bi chet vi benh lao - co the đa lay cam hung tu bai "Ode to Nightingale" (1819),mot bai tho ma John Keats đa viet trong noi đau đon ve cai chet vi benh lao cua nguoi anh (em) trai minh la Tom. Keats tham chi goi len mot hoang đe:
"Thou was not born for death, immortal Bird!
No hungry generations tread thee down
The Voice I hear this passing night was heard
In ancient days by emperor and clown".
(Nguoi khong đuoc sinh ra đe chet, hoi con chim bat tu !
Khong co cac the he đoi đap len nguoi
Tieng noi toi nghe đem đa qua nay đa đuoc nghe
Trong nhung ngay xua boi hoang đe va anh he).
Keats chet vi benh lao vao nam 1821, va đuoc chon cat tai Roma, mot thanh pho van tiep tuc me hoac Andersen lau dai sau chuyen tham đau tien cua ong vao nam 1833.


Binh luan Lars Bo Jensen đa chi trich thuyet cho rang Hans Christian Andersen viet truyen nay vi Jenny Lind: "... đe đanh gia Andersen chi tu mot quan điem ve tieu su la rut gon nen van hoc lon va đay thu thach thanh nhung ghi chu trong so ghi chu. Vi vay, that la mot đieu đang tiec khi coi truyen "Chim hoa mi" chi đon gian la cau chuyen ve niem đam me cua Andersen đoi voi ca si Jenny Lind, khi cung quan trong la phai tap trung vao đieu ma truyen nay noi ve nghe thuat, tinh yeu, thien nhien, su ton tai, cuoc song va cai chet, hoac vao cach duy nhat đep va rat đoc đao trong đo nhung van đe nay đuoc xu ly. Nhung tac pham cua Andersen la lon lao, nhung lam cho chung co ve nho đa tro thanh thong le. Nhiem vu cua nhung nguoi phien dich đa va van la giai thich tac pham va cuoc song cua Hans Christian Andersen đe đieu chinh hinh anh nay va tim cach mieu ta ong nhu mot nha tho suy tu".
Jeffrey va Diane Crone Frank đa luu y rang truyen than ky nay "la chac chan lay cam hung tu long say me cua Andersen đoi voi Jenny Lind, nguoi đang tro nen noi tieng khap chau Au va Hoa Ky nhu la mot chim hoa mi cua Thuy Đien. Ong đa thay co ay vao mua thu đo, khi co trinh dien tai Copenhagen. Cong vien giai tri Tivoli noi tieng cua Copenhagen khai truong trong mua thu đo, va kieu trang tri đoc đao theo phong cach Trung Quoc cua cong vien nay tham chi con ro ret hon so voi ngay nay. Andersen đa tung la khach tai le khai mac trong thang 8 va tro lai tham cong vien lan thu hai trong thang 10. Trong nhat ky cua minh đem đo ong viet: "Tai Cong vien giai tri Tivoli. Bat đau truyen than ky cua Trung Quoc". Ong đa hoan thanh truyen nay trong 2 ngay".
Heidi Anne Heiner tren SurLaLune Fairy Tales đa nhan xet: "Chu đe cua truyen ve (cai) "thuc" va (cai) "nhan tao/co khi" tham chi đa tro nen thich hop hon ke tu nam 1844 khi cuoc cach mang cong nghiep đa dan đen nhieu va nhieu hon nua tri tue nhan tao, may moc, cung cac cong nghe khac. Cau chuyen đat toi su cay đang tham thia hon trong thoi đai cua am nhac thau bang".


Chuyen the Truyen nay đa goi hung cho viec sang tac nhieu ban chuyen the noi tieng. 

Mot trong nhung chuyen the noi tieng nhat la opera Le Rossignol (1914, rev. 1962) cua nha soan nhac nguoi Nga Igor Stravinsky gom 3 hoi voi libretto (loi) cua Stravinsky va Stepan Mitusov. "The Song of the Nightingale ", mot bai tho giai đieu giao huong 20 phut đuoc xay dung boi Stravinsky tu ban dan be cua opera vao nam 1917 va đi kem voi mot vo ballet đuoc trinh bay vao nam 1920 boi đoan Ballets Russes cua Sergei Diaghilev voi canh dung cua Henri Matisse va bien đao mua cua Leonide Massine.
Co 2 phim hoat hinh đang chu y đuoc san xuat dua tren truyen nay: Phim roi bong (shadow puppet) "The Chinese Nightingale" nam 1927 cua Lotte Reiniger, va phim hoat hinh "The Emperor's Nightingale" nam 1948 cua Jiri Trnka (Tiep Khac).
Vo nhac kich Nightingale: A New Musical (duoi hinh thuc opera danh cho thieu nhi) cua nha soan nhac Charles Strouse co suat dien khai truong o London ngay 18.12.1982 voi dien vien chinh Sarah Brightman.
Tren truyen hinh, truyen nay đuoc chuyen the cho Shelley Duvall's Faerie Tale Theatre nam 1983 voi Mick Jagger trong vai hoang đe, Bud Cort vai nhac quan, Barbara Hershey vai nguoi giup viec nha bep, Edward James Olmos vai te tuong, va Shelley Duvall vai Chim hoa mi va nguoi ke truyen.
Mot chim hoa mi co khi đuoc su dung trong game phieu luu King's Quest VI: Heir Today, Gone Tomorrow phat hanh ngay 30.9.1992 cua cong ty san xuat video-game Sierra Entertainment thay chim hoa mi that cho cong chua.


Tien ky niem Nam 2007, Ngan hang quoc gia Đan Mach phat hanh đong tien kim loai 10 krone Đan Mach lam tien ky niem truyen "Chim hoa mi".


Chu thich Tham khao Lien ket ngoai "Nattergalen" Luu tru ngay 18 thang 12 nam 2005 tai Wayback Machine: Van ban goc bang tieng Đan Mach
"The Nightingale": ban dich tieng Anh cua Jean Hersholt
"Did the emperor suffer from tuberculosis?", bai luan viet ngay 17 thang 3 nam 2005 do Cecilia Jorgensen nghien cuu va viet cho for World Tuberculosis Day.