Champa (tieng Phan: चमपा, Tieng Trung: 占婆 Chiem Ba, tieng Cham: ꨌꩌꨚ) hay Chiem Thanh (占城) la mot quoc gia co tung ton tai đoc lap lien tuc qua cac thoi ky tu nam 192 đen nam 1832. Cuong vuc cua Cham Pa luc mo rong nhat tuong ung voi mien Trung Viet Nam ngay nay, trai dai tu day nui Hoanh Son, Quang Binh o phia Bac cho đen Binh Thuan o phia nam va tu bien Đong cho đen tan mien nui phia tay cua nuoc Lao ngay nay.
Qua mot so danh xung Lam Ap, Panduranga, Cham Pa tren phan đat nay thuoc mien Trung Viet Nam. Van hoa Cham Pa chiu anh huong cua van hoa An Đo va Java, đa tung phat trien ruc ro voi nhung đinh cao nghe thuat la phong cach Đong Duong va phong cach My Son  ma nhieu di tich đen thap va cac cong trinh đieu khac đa, đac biet la cac hien vat co hinh linga van con ton tai cho đen ngay nay, cho thay anh huong cua An Đo giao va Phat giao la hai ton giao chinh cua chu nhan vuong quoc Cham Pa khi xua.
Cham Pa hung thinh nhat vao the ky 9 va 10 va sau đo dan dan suy yeu duoi suc ep cua cac vuong trieu Đai Viet tu phia Bac va cac cuoc chien tranh voi Đe quoc Khmer. Nam 1471, Cham Pa chiu that bai nang ne truoc Đai Viet va bi mat phan lon lanh tho phia bac vao Đai Viet. Phan lanh tho con lai cua Cham Pa bi chia nho thanh cac tieu quoc, va sau đo tiep tuc dan dan bi cac chua Nguyen thon tinh va đen nam 1832 toan bo vuong quoc chinh thuc bi sap nhap vao Viet Nam duoi trieu vua Minh Mang.


Lich su Lich su vuong quoc Cham Pa đuoc khoi phuc dua tren ba nguon su lieu chinh:

Cac di tich con lai bao gom cac cong trinh đen thap xay bang gach con nguyen ven cung nhu đa bi pha huy va ca cac cong trinh cham khac đa.
Cac van ban con lai bang tieng Cham va tieng Phan tren cac bia va be mat cac cong trinh bang đa
Cac sach su cua Viet Nam va Trung Quoc, cac van ban ngoai giao, va cac van ban khac lien quan con lai.
Vuong quoc Cham Pa khong phai la mot quoc gia co the che chinh tri "Trung uong tap quyen" ma la mot dang nha nuoc lien bang gom toc nguoi Cham theo Đao Balamon, Phat giao va Hoi giao chiem đa so va mot so toc nguoi nho hon o vung nui Đega Tay Nguyen đien hinh cung ngon ngu nhu Eđe, Giarai đa tung la cu dan vung trung Champa duy tri tin nguong dan gian Nam Đao ban đia, nay hau het chuyen sang Kito giao tu giua the ky 19. Co nhung nguon tai lieu cho biet Cham Pa co the đuoc ket hop tu bon tieu quoc la Amaravati, Vijaya, Kauthara va Panduranga. Moi tieu quoc đeu co the che chinh tri theo hinh thuc tu tri va co quyen ly khai khoi lien bang đe xay dung quoc gia rieng đoc lap. Vuong quoc Cham Pa đa trai qua nhieu trieu đai voi nhieu lan doi đo tu Bac vao Nam va nguoc lai.
Theo su thi nguoi Cham, dan toc chinh cua Cham Pa la toc nguoi Cham đuoc chia thanh hai nhom: Cham o phia bac va Cham o phia nam. Nhom Nam Cham thuoc bo toc Cau (Kramuta Vanusa) va nhom Bac Cham thuoc bo toc Dua (Naeikela Vanusa). Hai bo toc nay vua lien minh voi nhau, vua canh tranh nhau quyen đung đau Vuong quoc Cham Pa.


= Thoi tien su =
Nguoi dan Cham Pa co nguon goc Ma Lai-Polynesia di cu đen đat lien Đong Nam A tu Borneo vao thoi đai van hoa Sa Huynh o the ky 1 va 2 truoc Cong nguyen. Qua quan sat đo đat nung, đo thu cong va đo tuy tang đa phat hien thay co mot su chuyen đoi lien tuc tu nhung đia điem khao co nhu hang đong Niah o Sarawak, Đong Malaysia. Cac đia điem van hoa Sa Huynh rat phong phu đo sat trong khi nen van hoa Đong Son cung thoi ky o mien Bac Viet Nam va cac noi khac trong khu vuc Đong Nam A lai chu yeu la đo đong. Ngon ngu Cham thuoc ngu he Nam Đao.


= Van hoa Sa Huynh =

Van hoa Sa Huynh la xa hoi tien su thuoc thoi đai kim khi tai khu vuc ven bien mien Trung Viet Nam. Nam 1909, đa phat hien khoang 200 lo đuoc chon o Sa Huynh, mot lang ven bien o nam Quang Ngai. Tu đo đen nay đa phat hien đuoc rat nhieu hien vat o khoang 50 đia điem khao co. Sa Huynh co đac điem van hoa thoi đai đo đong rat đac trung voi phong cach rieng the hien qua cac hien vat nhu riu, dao va đo trang suc. Viec đinh tuoi theo phuong phap phong xa cacbon đa xep van hoa Sa Huynh đong thoi voi van hoa Đong Son, tuc khoang thien nien ky 1 truoc Cong nguyen. Nguoi Cham bat đau cu tru tai đong bang ven bien mien Trung Viet Nam tu khoang nam 200. Luc nay nguoi Cham đa tiep thu cac yeu to cua van hoa ton giao va chinh tri cua An Đo. Cac nghien cuu khao co hoc cua cac tac gia Viet Nam đa cho thay nguoi Cham chinh la hau due ve mat ngon ngu va van hoa cua nguoi Sa Huynh co. Cac hien vat khao co cua nguoi Sa Huynh đa cho thay ho đa la nhung nguoi tho thu cong rat kheo tay va đa san xuat ra nhieu đo trang suc va vat dung trang tri bang đa va thuy tinh. Phong cach trang suc Sa Huynh con phat hien thay o Thai Lan, Đai Loan va Philippines cho thay ho đa buon ban voi cac nuoc lang gieng o Đong Nam A ca bang đuong bien va đuong bo. Cac nha khao co cung quan sat thay cac hien vat bang sat đa đuoc nguoi Sa Huynh su dung trong khi nguoi Đong Son lang gieng van con chu yeu su dung đo đong.


= Lam Ap (192 - 757) =

Theo su lieu Trung Quoc, quoc gia co Cham Pa đa đuoc biet đen đau tien voi su ra đoi va ton tai cua Vuong trieu Sinhapura hay con goi la vuong quoc Lam Ap (Liu) ma vi vua đau tien la Khu Lien, bat đau tu nam 192 o khu vuc Hue ngay nay, sau cuoc khoi nghia cua nguoi dan đia phuong chong lai nha Han. Trong nhieu the ky sau đo, quan đoi Trung Quoc đa nhieu lan co gang chiem lai khu vuc nay nhung khong thanh cong. Vao the ky 4, tu nuoc lang gieng Phu Nam o phia tay va nam, Lam Ap nhanh chong hap thu nen van minh An Đo. Đay chinh la giai đoan ma nguoi Cham đa bat đau co cac van ban mo ta tren đa bang chu Phan va bang chu Cham, va ho đa co bo chu cai hoan chinh đe ghi lai tieng noi cua nguoi Cham.
Vi vua đau tien đuoc mo ta trong van bia la Bhadravarman, cai tri tu nam 349 đen 361 o kinh đo Kandapurpura (Phat The) thuoc Hue ngay nay. Tai thanh đia My Son, vua Bhadravarman đa xay dung nen ngoi đen tho than co ten la Bhadresvara, cai ten la su ket hop giua ten cua nha vua va ten cua than Shiva, vi than cua cac than trong An Đo giao. Viec tho vua nhu tho than, chang han nhu tho voi ten than Bhadresvara hay cac ten khac van tiep dien trong cac the ky sau đo.
Đau nam 2013, cac nha khao co cong bo phat hien khu di tich thanh co tai lang Vien Thanh, thon Trung Đong, xa Duy Trung, huyen Duy Xuyen. Đoan tuong thanh dai khoang 20 m, be ngang 2 m đap bang đat set; cung cac hien vat khac nhu Kendi. Nhom khao co nhan đinh đay la khu thanh bao boc quanh kinh đo Sinhapura cua Vuong quoc Cham Pa, đuoc xay dung khoang the ky 4-5.
Vao khoang nhung nam 620, cac vua Lam Ap đa cu nhieu su than sang nha Đuong va xin đuoc lam nuoc phien thuoc cua Trung Quoc. Cac tai lieu Trung Quoc ghi nhan cai chet cua vi vua cuoi cung cua Lam Ap la vao khoang nam 756. Vao cuoi thoi ky nay, su sach Trung Quoc van ghi Cham Pa la Lam Ap, tuy nhien, nhung cai ten nhu vay đa đuoc nguoi Cham su dung muon nhat la đen nam 629, va nguoi Khmer đa dung muon nhat la đen nam 657.
Sach su Trung Hoa nhu sach Thong đien con ghi nhan mot loat cac quoc gia phia Nam Lam Ap nhu Tay Đo (Tra Kieu), Ba Lieu (Chau Sa), Khuat Đo Kien (Kauthara)...


= Hoan Vuong (757 - 859) =

Vao nam 757, trung tam chinh tri cua Cham Pa đa chuyen tu Tra Kieu xuong khu vuc Panduranga va Kauthara, voi kinh đo Virapura gan Phan Rang ngay nay va thanh đia ton giao o quanh quan the đen thap la Thap Po Nagar o Nha Trang ngay nay noi đe tho nu than đat Yan Po Nagar. Nam 774, nguoi Java đa pha huy Kauthara, đot đen tho Po Nagar, va mang đi tuong Shiva. Vua Cham la Satyavarman đa đuoi theo quan giac va đanh bai chung trong mot tran thuy chien. Nam 781, Satyavarman đa dung bia tai Po Nagar, tuyen bo đa chien thang va kiem soat toan bo khu vuc va đa dung lai đen. Nam 787, nguoi Java tan cong kinh đo Virapura va đot pha đen tho Shiva o gan Panduranga.


= Chiem Thanh-Champa (875 - 1471) =

Nam 875, vua Indravarman II đa xay dung nen trieu đai moi o Indrapura (lang Đong Duong, huyen Thang Binh, Quang Nam ngay nay). Indravarman la vi vua Cham đau tien theo Phat giao Đai thua va xem đay la ton giao chinh thuc. O trung tam cua Indrapura, ong đa xay dung mot tu vien Phat giao (vihara) đe tho Bo Tat Quan The Am (Avalokitesvara). Cac vua cua trieu đai Indrapura đa xay dung o My Son mot so đen thap vao the ky 9 va 10. Thoi ky Phat giao anh huong o Cham Pa ket thuc nam 925, bat đau nhuong buoc voi su phuc hoi cua đao tho than Siva, voi su chuyen đoi ton giao tu Phat giao tro ve Siva giao vao khoang the ky 10, trung tam ton giao cua nguoi Cham cung chuyen tu Đong Duong tro ve My Son, đay la thoi ky van minh Cham Pa đat đen đinh cao. Cac yeu to dan đen su suy yeu cua Cham Pa o cac the ky sau nay chinh la o vi tri ly tuong nam tren cac tuyen thuong mai, dan so it va thuong xuyen co chien tranh voi cac nuoc lang gieng la Đai Viet o phia Bac va Chan Lap o phia tay nam. Cac cuoc chien tranh voi Chan Lap đa dan toi co hai giai đoan Cham Pa thuoc su cai tri cua nguoi Khmer, đo la cac giai đoan 1145–1149 va giai đoan 1190-1220, tiep đo la cuoc chien thanh cong chong lai đao quan xam luoc cua đe quoc Nguyen Mong vao nam 1283 do tuong Toa Đo (Sogetu) cam đau voi y đinh chiem noi đay lam ban đap tan cong Đai Viet . Tuy nhien dau an manh nhat van la cac cuoc chien tranh voi Đai Viet, khong nhu cac cuoc chien voi Chan Lap va Trung Quoc, nhung cuoc chien tranh voi nguoi Viet đa lam vuong quoc Cham Pa lan luot mat lanh tho va dan suy yeu dan toi sup đo.

Nam 939 nguoi Viet đa gianh đuoc đoc lap tu tay nguoi Trung Quoc. Nam 982, vua Le Hoan cua Đai Co Viet mo cuoc nam chinh đau tien, quan Đai Viet đa đanh chiem va tan pha kinh đo Indrapura, giet vua Parameshvaravarman. Ho mang ve nuoc rat nhieu nhac cong va vu cong Cham, chinh nhung nguoi nay ve sau đa anh huong đen su phat trien nghe thuat cua Đai Viet. Do hau qua đe lai cua viec tan pha, nguoi Cham đa roi bo Indrapura vao khoang nam 1000. Trung tam cua Cham Pa đuoc chuyen xuong Vijaya o phia nam nam tren đat tinh Binh Đinh ngay nay ma nguoi Viet bat đau goi la Đo Ban hoac Cha Ban. Trong 5 the ky tiep theo giua Cham Pa va Đai Viet đa xay ra rat nhieu cac cuoc chien tranh, Cham Pa đa chiu cac đot tan cong cua Đai Viet nam 1021, 1026, 1044. Tiep đo, vao nam 1069 quan Viet tan cong Cham Pa. Vua Rudravarman bi bat lam tu binh va sau đo đa đoi ba chau Đia Ly, Ma Linh va Bo Chinh o phia bac gan bien gioi voi Đai Viet đe lay tu do. Vao nam 1307 khi quan he giua Cham Pa va Đai Viet tuong đoi tot đep, vua Jaya Simhavarman III (Che Man), đa nhuong hai chau O, Ly o phia bac cho Đai Viet lam sinh le đe cuoi cong chua Huyen Tran nha Tran. Sau su kien nay, Cham Pa chi con lai lanh tho tu song Thu Bon tro vao.
Vi vua hung manh cuoi cung cua nguoi Cham la Che Bonguar (Che Bong Nga) len ngoi nam 1360. Tu nam 1371 đen nam 1389, ong to chuc nhieu cuoc tan cong ra Thang Long kinh đo cua Đai Viet. Ong chet trong lan tan cong cuoi cung nam 1389 va mot vi tuong cua ong la La Ngai (La Khai) rut ve Vijaya đe len ngoi thay the. Sau thoi ky Che Bong Nga, đen luot Cham Pa lien tuc bi cac vuong trieu Đai Viet tan cong va bi mat dan lanh tho. Sau cac cuoc tan cong vao cac nam 1402 va 1446, toi nam 1471 vua Le Thanh Tong chi huy tan cong Cham Pa, pha huy kinh đo Vijaya, vua Cham la Tra Toan bi bat song va chet tren đuong toi Thang Long. Le Thanh Tong đa sap nhap cac đia khu Amaravati va Vijaya va lap nen thua tuyen Quang Nam.
Theo su Viet Nam, sau khi mat vung Vijaya, mot tuong Cham la Bo Tri Tri chay vao nam chiem vung Panduranga xung lam vua cua nguoi Cham xin nop cong xung than voi Đai Viet. Vua Le Thanh Tong cung phong vuong cho tieu vuong xu Kauthara (Hoa Anh) tuc la vung đat tinh Phu Yen va Khanh Hoa ngay nay va nuoc Nam Ban (sau nay la hai nuoc Thuy Xa va Hoa Xa ma ngay nay la đat cac tinh Gia Lai, Kon Tum va Đak Lak tuc mien đat Tay Nguyen). Chinh that bai nay đa dan đen viec nguoi Cham lan đau tien di cu voi so luong lon sang Campuchia va Malacca.


= Hoa Anh-Kauthara (1471 - 1611) =
Nguoi đuoc vua Le Thanh Tong phong vuong xu Kauthara (Hoa Anh) la Ban La Tra Duyet. Ban La Tra Duyet tung la đai quan trong trieu đinh Maha Vijaya. Ban La Tra Duyet ngam xay dung luc luong nham gianh lai Vijaya, mat khac sai su sang nha Minh tro giup, tuy nhien bi that bai va bi quan Le Thanh Tong bat vao nam 1490, đua Trai A Ma Phat Am (Jayavarman) len ngoi vua Hoa Anh.
Nam 1578, Luong Van Chanh la tuong cua chua Nguyen Hoang cam quan tien vao Kauthara, vay va ha Thanh Ho – thanh kien co va đo so nhat trong lich su Champa, nam tai huyen Phu Hoa, phia Tay thanh pho Tuy Hoa ngay nay - đay ho ve cuong gioi cu o phia Nam đeo Ca. Tran đanh chi moi nham lap lai trat tu cu, tuy nhien Luong Van Chanh cung đa tien them mot buoc trong viec đua dan luu tan vao khai khan mien đat nay, rai rac tu phia Nam đeo Cu Mong đen đong bang song Đa Dien. Trong khoang 3 nam cuoi the ky XVI va đau the ki XVII, Panduranga tu phia Nam nhieu lan tai chiem Kauthara, đuoi nguoi Viet khoi mien đat nay.
Nam 1611, chua Nguyen Hoang đa cu mot vien tuong nguoi Cham, ma su Viet goi la Van Phong, đanh chiem hai huyen Đong Xuan va Tuy Hoa đe lap ra phu Phu Yen, sau đoi thanh dinh Tran Bien. Sang nam 1653, nhan viec vua Cham Pa la Po Nraop (Ba Tam) quay pha bien gioi phia nam, chua Nguyen Phuc Tan đa goi mot đoan quan sang tan cong Cham Pa, tien đen song Phan Rang, bat đuoc vua Po Nraop đua ve Hue. Tren vung đat cu cua tieu vuong quoc Kauthara chua Nguyen Phuc Tan lap ra hai phu la Thai Khang (nay la Ninh Hoa va Van Ninh) va Dien Ninh (nay la Dien Khanh, Nha Trang, Cam Lam va Cam Ranh). Vay la vao nam 1653 Kauthara hoan toan bi sap nhap vao lanh tho Đai Viet. Kauthara that thu, đen Po Nagar o Nha Trang lot vao vong kiem soat cua nha Nguyen. Chinh vi the, vua Champa quyet đinh ruoc tuong Po Ina Nagar ve Phan Rang đe đuoc tho phung trong mot đen o Mong Đuc gan lang Huu Đuc (Phan Rang) bay gio.


= Panduranga (1611 - 1698) =

Phan đat con lai cua vuong quoc Cham Pa tu sau nam 1471 ma sach su nguoi Viet goi la Chiem Thanh chi tu đeo Ca ngay nay tro ve nam, gom hai đia khu Kauthara va Panduranga. Nam 1594 vua Cham la Po At đa gui luc luong sang giup sultan xu Johor tan cong quan Bo Đao Nha o Malacca.
Nam 1611 Nguyen Hoang đa thuc hien cuoc Nam tien đau tien sau khi tran giu Thuan Quang. Tien chiem đat tu đeo Cu Mong (bac Phu Yen) đen đeo Ca (bac Khanh Hoa) cua vuong quoc Cham Pa khi đo đa suy yeu rat nhieu, lap thanh phu Phu Yen gom hai huyen Tuy Hoa va Đong Xuan, giao cho Van Phong tran giu.
Nam 1629, Van Phong lien ket voi nguoi Cham Pa noi len chong lai chua Nguyen. Chua Sai cu Pho tuong Nguyen Huu Vinh đem quan dep yen, va đoi phu Phu Yen thanh dinh Tran Bien.
Nam 1631, chua ga con gai la Ngoc Khoa (co sach goi la Ngoc Hoa) cho vua Cham Pa la Po Rome. Cuoc hon phoi nay lam quan he Viet - Cham dien ra tot đep
Nam 1653, Ba Tham quay nhieu o đat Phu Yen, chua Hien cho 3000 quan sang đanh, quan Nguyen ha đuoc thanh. Ba Tham tron chay, sau phai dang thu xin hang, vung phia đong song đen đia đau Phu Yen (Dega Tay Nguyen) (vung Kauthara) bi mat vao tay chua Nguyen, chi con phan phia tay song (vung Panduranga) la thuoc ve Cham Pa.
Toi nam 1693, tuong Nguyen Huu Canh tan cong vao Panduranga, bat vua Po Sout đua ve Phu Xuan va đua em trai cua Po Sout la Po Saktiray Da Patih (Ke Ba Tu) len lam vua, Panduranga đuoc đoi thanh Thuan Thanh Tran va vua Cham đuoc goi la Tran Vuong cai tri Thuan Thanh Tran voi su giam sat chat che cua cac quan lai cua chua Nguyen. Che đo tu tri nay đuoc duy tri cho đen tan nam 1838 qua cac đoi chua Nguyen, thoi Tay Son va thoi ky đau trieu đai nha Nguyen. Tuy nhien, cac đoi chua Cham sau Po Saktiray Da Patih khong con duy tri đuoc moi quan he truc tiep voi cac chua Nguyen va moi cong viec cua Thuan Thanh Tran đuoc tien hanh thong qua phu Binh Thuan.


= Thuan Thanh Tran (1693 - 1832) =
Ngay sau khi Minh Mang len ngoi, ong phan bo lai hanh chinh, chia Binh Thuan tran thanh 2 phu Ninh Thuan va Ham Thuan. Minh Mang han che hon nua quyen luc cua hoang gia Cham. Nam 1822, Chanh Chuong (Cong Can), vi vua cuoi cung cua Champa roi kinh đo Bal Canar (Tinh My - Phan Ri) luu vong tai Campuchia.
Nam 1832 nguoi Cham lai noi day chong lai vua Minh Mang nhan dip co cuoc khoi nghia Le Van Khoi o phia nam nhung khong thanh cong. Chinh quyen tu tri han che cua nguoi Cham cham dut ton tai vao nam 1832, khi Hoang đe Minh Mang đoi Thuan Thanh thanh phu Ninh Thuan va đat quan lai cai tri truc tiep. Lich su vuong quoc Cham Pa chinh thuc dung lai o đay.
Lich su mien đat Đega Tay Nguyen ngay nay sau khi tach khoi lich su Cham Pa vao nam 1471 con chua đuoc cac hoc gia quan tam nghien cuu. Moi quan he lich su giua Cham Pa (truoc thoi Le), Nam Ban (thoi Le) va hai nuoc Thuy Xa, Hoa Xa (thoi Nguyen) con chua đuoc chung minh. Tuy nhien theo Cuong muc thi vua Le Thanh Tong phong cho dong doi chua Cham Pa lam Nam Ban quoc vuong, đay la mot quoc gia co so khai cua nguoi Giarai va E đe va đat đai Nam Ban chinh la đat phu thuoc Cham Pa xua (truoc thoi Le) va vao thoi Nguyen đay chinh la đat cua hai nuoc Thuy Xa va Hoa Xa (tuc Đega Tay Nguyen ngay nay). Sau khi Cham Pa bi sap nhap hoan toan vao Viet Nam thi hai nuoc Thuy Xa va Hoa Xa cua nguoi Eđe va Giarai tuc mien đat Dega Tay Nguyen ngay nay van giu đuoc đoc lap nhung tro thanh phien thuoc cua nha Nguyen cho đen thoi Phap thuoc.


Đia ly = Cuong vuc =
Tu the ky 10 đen the ky 15, lanh tho cua vuong quoc Cham Pa co nhieu bien đong ve bien gioi phia bac voi Đai Viet. Lanh tho Cham Pa ban đau la vung ma ngay nay bao gom cac tinh tu Quang Binh, Quang Tri cho đen Ninh Thuan, Binh Thuan. Đen nam 1069, vua Rudravarman (Che Cu) cua Cham Pa đa nhuong ba chau Đia Ly (Le Thuy, Quang Ninh tinh Quang Binh ngay nay), Ma Linh (Ben Hai, Quang Tri ngay nay) va Bo Chinh (cac huyen Quang Trach, Bo Trach, Tuyen Hoa, Minh Hoa tinh Quang Binh ngay nay) cho vua Ly Thanh Tong cua Đai Viet va lanh tho Cham Pa chi con tu nam Quang Tri ngay nay tro xuong. Đen nam 1306, vua Jayasimhavarman III (Che Man) nhuong hai chau O, Ly cho nha Tran. Nha Tran đoi hai chau nay thanh hai chau Thuan va chau Hoa nay la vung tu nam Quang Tri cho đen Đa Nang, Đien Ban. Đen nam 1471, vua Le Thanh Tong sau khi đanh bai quan Chiem va sap nhap phan lon lanh tho Chiem đa xac lap lanh tho Chiem chi bao gom cac tinh Phu Yen – Khanh Hoa va Ninh Thuan – Binh Thuan ngay nay.
Ve phia tay, tuy lanh tho Cham Pa bao gom ca Tay Nguyen va đoi khi con mo rong sang tan Lao ngay nay, nhung nguoi Cham van duy tri loi song cua nhung nguoi đi bien voi cac hoat đong thuong mai đuong bien, va chi đinh cu o khu vuc đong bang ven bien mien Trung Viet Nam. Nam 1471, vua Le Thanh Tong tach phan đat thuoc Tay Nguyen ngay nay thanh nuoc Nam Ban thanh tieu quoc gia so khai rieng cho nguoi Giarai va Eđe cach goi cua tieu quoc nay bang tieng ban xu la Lan Car Dega (Lan Char Dega) va tu đay mien đat Tay Nguyen nay khong con thuoc cuong vuc cua Cham Pa co.


= Cac đia khu =
Ke tu nam 757, tren lanh tho Champa hien dien 5 đia khu voi ten goi phat xuat tu lich su An Đo. Vi tri va cuong vuc cua moi lanh đia nhu sau:

Indrapura (757 - 1471): Nay la lang Đong Duong, huyen Thang Binh, tinh Quang Nam.
Amaravati (757 - 1471): Nay la thanh pho Đa Nang va tinh Quang Nam. Đia khu nay co hai trung tam la thanh pho Indrapura nam o khu vuc Đong Duong, thuoc đia phan huyen Thang Binh, tinh Quang Nam va thanh pho Sinhapura nam o Tra Kieu huyen Duy Xuyen, Quang Nam ngay nay. Va thanh đia My Son nam o cach Tra Kieu khoang 25 km ve huong tay nam, noi van con nhieu di tich đen thap cua nguoi Cham. Đia khu nay luc mo rong nhat con bao gom 5 chau: Bo Chinh, Đia Ly, Ma Linh, va O, Ri ma sau nay sap nhap vao Đai Viet qua hai đot, tuong ung voi thua tuyen Thuan Hoa, ngay nay la cac tinh Quang Binh, Quang Tri, va Thua Thien–Hue.
Vijaya (757 - 1471): Tieng ban xu Eđe goi la Buon Prong Vijaya đay la thu phu cung la thanh pho cung ten Vijaya ma trong sach su cua nguoi Viet goi la Cha Ban (thoi Le) ma sach su Viet viet nham thanh Đo Ban  nam o gan thanh pho Quy Nhon thuoc tinh Binh Đinh ngay nay. Đia khu nay bao gom toan bo khu vuc tinh Binh Đinh va mot phan tinh Quang Ngai ngay nay.
Kauthara (757 - 1653): Thu phu la thanh pho Kauthara, nay la Nha Trang thuoc tinh Khanh Hoa. Đia khu nay bao gom hai tinh ma ngay nay la Khanh Hoa va Phu Yen
Panduranga (757 - 1832): Thu phu la thanh pho Panduranga ngay nay la thanh pho Phan Rang – Thap Cham thuoc tinh Ninh Thuan, đia danh Phan Rang co nguon goc tu ten đia khu nay. Đia khu Panduranga bao gom hai tinh ma ngay nay la Ninh Thuan va Binh Thuan. Panduranga cung la lanh tho Champa cuoi cung bi Đai Viet sap nhap. Duoi thoi cac chua Nguyen cung nhu đau thoi Nguyen đuoc goi la Thuan Thanh.


Van hoa nghe thuat Van hoa An Đo, Campuchia va Java đeu co anh huong đen van hoa Cham Pa. Tu the ky 4 vuong quoc Phu Nam o Campuchia va mien Nam Viet Nam ngay nay đa truyen ba van minh An Đo vao xa hoi Cham. Tieng Phan tro thanh ngon ngu hoc thuat, va An giao, đac biet la Shiva giao, tro thanh quoc giao. Tu the ky 10, cac thuong nhan A Rap đa mang ton giao va van hoa đao Hoi vao khu vuc. Cham Pa co vai tro trung chuyen quan trong tren con đuong ho tieu tu vinh Pec-xich toi mien nam Trung quoc va sau nay la con đuong thuong mai tren bien cua nguoi A Rap, xuat phat tu ban đao Đong Duong - noi xuat khau tram huong. Mac du giua Cham Pa va đe quoc Khmer luon co chien tranh, nhung thuong mai va van hoa van đuoc giao luu ve ca hai phia. Hoang gia cua hai vuong quoc cung thuong xuyen lay lan nhau. Cham Pa con co quan he thuong mai va van hoa voi cac đe quoc hung manh tren bien nhu Srivijaya va sau nay voi Majapahit tren ban đao Ma Lai.


= Ton giao, tin nguong =
 
Truoc khi bi vua Le Thanh Tong chinh phuc nam 1311, ton giao chinh cua nguoi Cham la An Đo giao, va nen van hoa Cham cung chiu anh huong sau sac cua van minh An Đo. An Đo giao o Cham Pa chu yeu la Shiva giao, tuc la đao tho than Shiva, va co anh huong cua cac yeu to ton giao ban đia nhu tho nu than Đat Yan Po Nagar. Bieu tuong chinh cua ton giao Shiva cua nguoi Cham la linga, mukhalinga, jatalinga, linga chia tang va kosa.

Linga (hay con goi la lingam) la mot cot tru co hinh duong vat đai dien cho Shiva. Cac vua Cham thuong xuyen dung va cung cac linga bang đa đe tho o trung tam cac đen thap cua hoang gia. Ten ma vua Cham đat cho mot linga se bao gom ten cua nha vua va đuoi "-esvara," tuc la Shiva.
Mukhalinga la mot linga ma tren đo co ve hoac cham hinh anh Shiva duoi dang hinh nguoi hay hinh khuon mat.
Jatalinga la mot linga ma tren đo cham phong cach đien hinh cua Shiva la kieu toc bui.
Linga phan tang la mot cot linga chia lam ba phan đai dien cho ba the (trimurti) cua thuong đe trong An giao: phan duoi cung, la mot khoi hinh lap phuong, tuong trung cho Brahma; phan o giua, la mot hinh lang tru tam mat, đai dien cho Vishnu; va phan tren cung, co hinh tron, đai dien cho Shiva.
Kosa la mot khoi kim loai hinh tru đuoc su dung đe che phu cho linga. Viec hien te mot kosa đe trang tri cho linga la mot net đac trung đoc đao cua đao Shiva cua nguoi Cham. Cac vua Cham thuong đat ten cho cac kosa đac biet cung theo cach ho tu đat ten cho cac linga.
Viec An giao la mot ton giao chiem uu the cua nguoi Cham bi gian đoan tu the ky 9 đen the ky 10 khi trieu đai Indrapura (Đong Duong o tinh Quang Nam ngay nay) theo Phat giao Đai thua. Phong cach nghe thuat Phat giao Cham Pa thoi Đong Duong đuoc cong nhan la mot trong nhung phong cach đoc đao.
Trong the ky 10 va cac the ky sau, An Đo giao lai tro thanh ton giao chinh cua Cham Pa. Mot so noi van con luu giu nhung cong trinh ton giao va cung la cac cong trinh kien truc va nghe thuat cua thoi ky nay nhu My Son, Khuong My, Tra Kieu, Chanh Lo va Thap Mam.
Hoi giao bat đau xam nhap vao Cham Pa tu sau the ky 10, nhung chi sau nam 1471 thi anh huong cua Hoi giao moi ro net. Vao the ky 17 thi hoang gia Cham đa theo đao Hoi va cung tu đo phan lon nguoi Cham bat đau theo đao nay, va khi vung đat nay bi sap nhap vao Viet Nam thi phan lon nguoi Cham o đay đa theo đao Hoi (xem  Cham Bani). Phan lon nguoi Cham đeu la nguoi Hoi giao va cung giong nhu nguoi Java o Indonesia, ho con chiu nhieu anh huong cua An giao. Cac van ban cua Indonesia con ghi lai cau chuyen cong chua Darawati, mot cong chua Cham đa anh huong đen chong la Kertawijaya, nguoi cai tri đoi thu bay cua Majapahit, tuong tu nhu cau chuyen voi Parameshwara, nguoi đa cai đao Hoi cho hoang gia Majapahit. Ngoi mo cua Putri Champa (cong chua Cham) van con thay o Trowulan, noi xua kia la kinh đo cua Majapahit.


= Kien truc, đieu khac =

Kien truc Cham Pa đuoc phan tich qua cac thap Cham tho cac vi than An Đo giao va cac vi vua Cham đuoc hoa than con sot lai cung nhu dau tich cua cac toa thanh co, tu vien phat giao thoi Indrapura. Ve phong cach kien truc đieu khac cac thap đuoc cac nha nghien cuu thuong chia ra lam nhieu thoi ky, moi mot thoi ky co nhung thay đoi khac nhau, dau an rieng biet cua nguoi Cham la ky thuat lam gach ket dinh đe xay thap va cham tro tren đa.
Cung voi nen đieu khac cua nguoi Khmer va nguoi Java, nen đieu khac Cham Pa la mot trong ba nen đieu khac chiu anh huong cua An Đo đat toi tam co the gioi. Tuy anh huong nhieu tu nen đieu khac An Đo, Java va Khmer nhung đieu khac Cham Pa van co nhung tinh đoc đao rieng. Xu the huong toi tuong tron cua hau nhu tat ca cac hinh cham khac duoi dang phu đieu, trong đieu khac Cham Pa rat it co khung canh chung ma nhan manh vao tung hinh tuong, vi du nhu buc phu đieu tien nu Apsara đang mua đuoc tim thay o Tra Kieu the hien ban tay to, canh tay cong. Chinh vi the nghe thuat đieu khac cua Cham Pa mang tinh an tuong nhieu hon la ta thuc, tinh an tuong co the noi la đac điem quan trong tao nen ve đep đoc đao cua nghe thuat đieu khac co Cham Pa.


= Chu viet, bia ky =

Van hoa An Đo anh huong vao Cham Pa tu nhung thoi ky đau, dan toi cac truoc tac ve luat phap, chinh tri xa hoi đeu co mat o Cham Pa, đuoc cac vua chua Cham ap dung va ua thich. Chu bac Phan (Sanskrit) đa đuoc nguoi Cham tiep thu tu nhung the ky đau cong nguyen, cac chu viet tren bia Vo Canh o the ky 3 voi cach viet rat gan voi kieu viet cua cac bia ky vung Amaravati o Nam An Đo, tuy nhien chu viet cua Cham Pa trong hon 10 the ky ton tai cua minh cung lien tuc thay đoi tuong ung voi nhung thoi ky anh huong tu cac vung khac nhau o An Đo, tu the ky 6 đen the ky 8, chu Phan o Cham Pa co dang tu vuong cua vung bac An, nhung tu the ky 9 tro đi chu Phan o Cham Pa lai co dang tu tron cua vung nam An, co the nhan đinh Cham Pa la quoc gia đau tien co chu viet som nhat Đong Nam A. Xuat phat tu dang tu cua chu Phan, nguoi Cham đa bo cac phu ghi am von khong co trong tieng Cham va mot so ky hieu moi đuoc bo sung thanh mot dang chu Phan-Champa, theo cac nha nghien cuu tieng Cham co 65 ky hieu va 24 chan ngu bat nguon tu he thong chu thao (Akhar Thrah) cua An Đo.
Theo thong ke cua cac hoc gia nguoi Phap vao nam 1923, so bia ky Cham đa đuoc biet la 170, tat ca cac bia ky Cham đeu đuoc khac len đa thanh nhung tam bia to va đep va mot so bia ky khac đuoc khac len tuong cua cac thap Cham. Cac van bia co Cham Pa la nhung van ban gan nhu duy nhat the hien y tuong cua cac vi vua va trieu đinh, trong so 123 bia ky co the hieu đuoc noi dung thi 92 bia noi ve Shiva giao, 5 bia ve than Brahma, 3 bia ve than Visnu, 7 bia ve đuc Phat va 21 bia khong ro tinh ton giao.


= Van hoc, ghi chep =
Do chiu nhieu anh huong sau sac van hoa An Đo cho nen y nghia van chuong đuoc the hien trong cac bia ky, cac tac gia bia ky co gang dung loi le van hoa, nhieu đien tich va an du cua van hoc An Đo đe the hien y tuong cua minh, vi the ma van bia Cham Pa la mot mang quan trong nhat cua van hoc Cham Pa, cac bia ky Cham Pa bang chu Phan đuoc viet chu yeu theo nhung the tho cua An Đo, van hoc An Đo qua hinh thuc truyen khau trong dan gian chac cung co mat o Cham Pa, đieu nay đuoc the hien qua viec nguoi Cham dung đen tho Rsi Valmiki, nguoi đuoc coi la tac gia cua su thi Ramayana cung nhu cac buc phu đieu the hien cac nhan vat co trong su thi Ramayana nhu chang Rama, nang Sita. Ngoai bo su thi Ramayana, cac bo su thi khac cua An Đo cung đuoc pho bien o Cham Pa nhu bo Mahabharata va tham chi la truyen ngu ngon An Đo qua bo Bhagavata.
Theo ghi chep cua Ma Đoan mot thong ngon cua Trinh Hoa (nha Minh, Trung Quoc) đen Vijaya vao đau the ky 15 - khoang nam 1413 đuoc the hien trong cuon sach sau nay cua ong la Ying-yai Sheng-lan (Doanh nhai thang lam), thi van ban ghi chep trong xa hoi Cham Pa thoi ky nay đuoc mieu ta: 

Ve viec viet chu, ho khong co giay hay but, ho dung [hoac] da de keo mong hay vo cay hun khoi đen, va ho gap no lai thanh hinh mot quyen kinh sach, [trong đo], voi phan trang, ho viet chu đe ghi lai thanh tai lieu luu tru.


= Am nhac, ca mua =
 
Am nhac va ca mua co vai tro rat quan trong trong đoi song tinh than cua nguoi Cham, o cac tin nguong nhu le nam moi Rija Nagar, le Kate vao thang 7 Cham lich, le cau đao, le mo cua thap. Viec dung cac hinh thuc nhac cu tuy thuoc vao tinh chat cac buoi le va cac hinh thuc sinh hoat khac nhau. Trong Baranang va trong gineng la loai trong tieu bieu cho nhac cu go cua nguoi Cham. Trong nhac cu hoi, chiec ken Saranai co vi tri đac biet. Mua la loai hinh nghe thuat gan bo voi nguoi Cham nhu hinh voi bong rat phong phu va đoc đao, nguoi Cham co cac đieu mua khac nhau nhu: mua sinh hoat, mua ton giao, mua tap the, mua đoc dien, mua đao cu va mua bong. Nhieu tiet muc nghe thuat đa tro nen noi tieng nhu cac đieu mua "Trong hoi Plei Cham"; "Siva"; "Tinh lang gom". Nhieu bai hat noi bat nhu "Lang Cham on Bac", "Tieng trong hoi Kate"; "Thap nang", "Chiec nhan muta", "Mien đat Panduranga", "Giac mo Chapi"...


To chuc xa hoi Cho đen nay, cac cong trinh nghien cuu dan toc hoc va đien da cung nhu tong quan cac nghien cuu ve xa hoi nguoi Cham đeu tap trung vao nguoi Cham hien đai. Đen nay chua co mot cong trinh nghien cuu lich su nao, nhat la cac cong trinh dua tren khao cuu van bia hay van tich co cua nguoi Cham cho ra cac ket luan khach quan co chung cu ve xa hoi Cham Pa co, tuy nhien tu nhung su lieu, bia ky roi rac chung ta co the điem đuoc mot so yeu to trong to chuc xa hoi Cham Pa.


= Luat phap =
Cac bia ky va cac tac pham đieu khac khong the hien cho thay bat ky mot thiet che luat phap nao, tuy nhien qua ghi chep cua Ma Đoan toi đay vao đau the ky 15 co the cho chung ta thay mot phan nao ve luat phap cua Cham Pa thoi ky đo:

Ve cac toi bi trung phat o xu so nay:
Đoi voi cac toi nhe, ho dung viec đanh vao lung bang mot soi may.
Đoi voi cac toi nang, ho cat mui.
Đoi voi toi cuop, ho chat tay.
Đoi voi toi ngoai tinh, đan ong va đan ba bi khac len mat sao cho thanh vet seo.


= He thong đang cap =
Mot so nghien cuu dua tren nen van hoa An hoa cua nguoi Cham đeu trinh bay xa hoi duoi dang cac đang cap (caste) trong kinh Ve Đa truoc khi đi vao khao cuu cac di tich van hoa nghe thuat Cham Pa con lai. Theo đo, xa hoi Ve Đa co bon đang cap, đung đau la đang cap giao si Brahman chuyen ve tho cung, tiep theo la đang cap Ksatria tuc chien binh co nhiem vu bao ve cac đang cap kia. Cac hoc gia hien đai theo xu huong nghien cuu thuc chung đa to ra de dat hon va khong đe cap gi tu phuong dien nghien cuu su hoc, nhat la tu cac tai lieu van bia ve co cau xa hoi cua Cham Pa co. Cac su kien lich su, nhu viec Luu Ke Tong, mot nguoi Viet chu khong phai nguoi Cham lam vua Cham Pa cho du chi co ba nam (983-986) roi bi nguoi Cham đoat lai vuong vi cung chung to co cau xa hoi Cham Pa co phuc tap hon trong kinh Ve Đa nhieu. Tom lai, viec xem xa hoi Cham Pa co la xa hoi Ve Đa voi bon đang cap nhu o An Đo co (hay nam đang cap voi đang cap thu nam la ngoai nhan) can đuoc nhin nhan rat than trong vi chua co cong trinh nghien cuu nao tu cu lieu van khac Cham co chung minh.


= Che đo mau he =
Nhieu hoc gia trong nuoc tren co so nghien cuu che đo mau he van con ton tai cua nguoi Cham hien nay va tren co so nghien cuu cu the cac cap linga-yoni, đac biet la linga phan tang, ca linga phan lam ba tang the trimutri (ba the cua Thuong đe) va hai tang (linga va yoni - am va duong) đuoc đat tren be đa hinh vuong co khe đe nuoc chay thoat ra chinh la yoni đuoc đat ben duoi linga, thi cho rang o xa hoi Cham co vai tro cua nguoi phu nu trong xa hoi cung rat to lon. Tuy nhien, cung giong nhu o tren, đay moi chi la mot suy luan chu chua co cac tai lieu van bia chung minh va chua co cong trinh nghien cuu lich su dua tren cac van khac Cham co nao đe cap đen viec nay.


The che chinh tri = Nen quan chu =

Vuong quoc Cham Pa bi diet vong, di tich đe lai cung nhu nhung ghi chep tu su lieu khong đu đe xac đinh tat ca cac đoi vua va cac thong tin chi tiet ve nam cai tri cua tat ca cac vua. Cac nha nghien cuu can cu vao nhieu nguon tai lieu, trong đo co ca cac bia khao co, di tich cua nguoi Cham, toi nay xac đinh đuoc khoang 10 trieu đai voi gan 100 vi vua Cham Pa.
Mot so vua Cham Pa đuoc goi ten phien am theo tieng Han, theo cach goi cua cac thu tich co cua Viet Nam va Trung Quoc. Mot so vi co ten Cham đuoc phuc hoi qua đoi chieu ten bang tieng Phan va tieng Han, nhu Cambhuvarman tuc Pham Phan Chi hoac Kandharpadjarma tuc Pham Đau Le..., do đuoc xuat hien trong ca bi ky Cham va thu tich Han.


= He thong Mandaladasia =
Cac hoc gia hien đai quan niem the che chinh tri va hanh chinh cua vuong quoc Cham Pa theo hai thuyet đoi lap nhau. Mac du cac hoc gia đeu thong nhat viec vuong quoc Cham Pa bi chia nho thanh bon đia khu (Panduranga, Kauthara, Vijaya, Amaravati) chay tu nam len bac doc theo bo bien Viet Nam ngay nay va đuoc thong nhat boi ngon ngu, van hoa va di san chung. Tuy nhien, cac hoc gia khong thong nhat viec cac đia khu nay co cung thuoc mot thuc the chinh tri đon nhat, hay la cac đia khu hoan toan đoc lap voi nhau nhu la cac tieu quoc. Nhieu tac gia quan niem Cham Pa la mot lien bang bao gom nhieu tieu quoc, tuy co chinh quyen trung uong thong nhat nhung cac tieu vuong hoan toan tu quyet cai tri tieu quoc cua minh. Mot thuc te la khong phai luc nao cac tai lieu lich su cung phong phu đoi voi moi đia khu o tat ca cac giai đoan. Vi du, vao the ky 10, tai lieu ve Indrapura rat phong phu trong khi o the ky 12 lai rat giau tai lieu ve Vijaya; con sau the ky 15 thi tai lieu ve Panduranga rat phong phu. Mot so hoc gia xem viec bien đong cua cac tai lieu lich su tren la phan anh viec di doi cua thu đo Cham Pa va quan niem Cham Pa neu khong phai la mot the che chinh tri đon nhat thi cung la mot lien bang cac tieu quoc va viec tai lieu phong phu chinh minh chung cho đieu nay la thu đo cua Cham Pa. Cac hoc gia nhan thay, the ky 10 tai lieu ve Indrapura rat phong phu, co le xuat phat tu ly do đay la thu đo cua Cham Pa. Cac hoc gia khac khong nhat tri nhu vay va cho rang Cham Pa chua bao gio la mot quoc gia thong nhat va khong cho rang viec giau cu lieu o mot giai đoan lich su la co so đe cho rang đo la thu đo cua quoc gia thong nhat.


Kinh te Trong khi co nhieu cong trinh nghien cuu ve đoi song, hoat đong kinh te va co cau, to chuc va cac mat khac nhau cua nguoi Cham hien đai thi chua co nhung cong trinh nghien cuu nhu vay cho vuong quoc Cham Pa co. Ly do cung that de nhan thay vi nhung gi thuoc ve thuong tang kien truc la nhung thu kho con lai voi thoi gian va su lieu ve mot vuong quoc co thoi đa dung nen nhung đen thap ruc ro chay dai suot ven bien mien Trung Viet Nam ngay nay cung chi con qua cac phe tich.
Qua cac cong trinh nghien cuu lich su, cac tac gia cho rang nen kinh te Cham Pa xua chu yeu dua vao cac hoat đong nong nghiep, san xuat đo thu cong va thuong mai. Cac dau vet con lai o mien Trung Viet Nam cua nhung he thong thuy loi phuc tap va nhung giong lua co chat luong cao đac trung rieng cua mien Trung đuoc xem la cac bang chung cua mot nen kinh te nong nghiep trong lua nuoc đa phat trien cao.
Vuong quoc Cham Pa xua co đuoc vi tri thuan loi cho su phat trien thuong mai đuong bien. Cac cang bien cua vuong quoc la nhung điem trung chuyen giao luu hang hoa quoc te cung nhu đe xuat khau cac san pham chu yeu tu khai thac rung o mien thuong cua cac đong bang ven bien va Tay Nguyen. Tu the ky 10, cac cang cua Cham Pa đa đuoc biet đen nhu la nhung thuong cang quan trong tren Bien Đong, nam tren hanh trinh thuong mai đuong bien giua phuong Đong va phuong Tay van đuoc goi la "Con đuong to lua tren bien". Cac san pham xuat cang cua Cham Pa la san pham cua san xuat đo thu cong nhu cac đo gom su, đat nung va ca cac san pham khai thac mien rung nhu sung te, nga voi, va đac biet la tram huong, va ca cua hoat đong khai thac to yen tren cac đao ngoai khoi.
Ve phuong tien thanh toan trong giao dich thuong mai, Theo ghi chep cua Ma Đoan mot thong ngon cua Trinh Hoa (nha Minh, Trung Quoc) đen Vijaya vao đau the ky 15 - khoang nam 1413 đuoc the hien trong cuon sach sau nay cua ong la Ying-yai Sheng-lan (Doanh nhai thang lam), thi giao dich thoi ky nay đuoc mieu ta: 

Trong giao dich mua ban, ho hien dung vang nhat mau, non tuoi, co đo [rong] bay muoi phan tram, hoac [ho dung] bac.


Dan toc dan cu Nguoi Cham trong thoi vuong quoc Cham Pa lich su bao gom hai bo toc chinh la bo toc Dua (Narikelavamsa) va Cau (Kramukavamsa). Bo toc Dua song o Amaravati va Vijaya trong khi bo toc Cau song o Kauthara va Pandaranga. Hai bo toc co nhung cach sinh hoat va trang phuc khac nhau va co nhieu loi ich xung đot dan đen tranh chap tham chi chien tranh. Nhung trong lich su vuong quoc Cham Pa cac moi xung đot nay thuong đuoc giai quyet đe duy tri su thong nhat cua đat nuoc thong qua hon nhan.
Ben canh nguoi Cham, chu nhan vuong quoc Cham Pa xua con co ca cac toc nguoi thieu so goc Nam Đao va Mon-Khmer va o phia Bac Cham Pa con co ca nguoi Viet.


Di san ngay nay Rat nhieu thap co cua nguoi Cham van con o mien Trung Viet Nam. Mot đien hinh ve kien truc la thanh đia My Son gan Hoi An. Thanh đia My Son bi bom My huy hoai nang ne trong chien tranh nhung đa đuoc phuc che lai sau chien tranh tu thap nien 1980 voi nhung đong gop to lon cua kien truc su Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski (1944-1997). Nam 1999, thanh đia My Son đuoc UNESCO cong nhan la di san van hoa the gioi.
Ngoai ra con co cac di tich thap Cham o mien Trung van đuoc cong đong nguoi Cham hien nay su dung đe tho tu nhu:

Thap Nhan (Phu Yen)
Thap Po Ina Nagar (Khanh Hoa)
Thap Po Klaong Garai (Ninh Thuan)
Thap Po Rome (Ninh Thuan)
Thap Po Shah Ina (Binh Thuan)
Cac hien vat đieu khac Cham phong phu nhat co tai Bao tang Cham Đa Nang (truoc đay la "Musee Henri Parmentier") o thanh pho bien Đa Nang. Vien bao tang đuoc thanh lap tu nam 1915 boi hoc gia nguoi Phap va đen nay van đuoc xem la mot trong nhung bao tang lon o Đong Nam A. Cac hien vat Cham cung co mat tai cac vien bao tang khac nhu:

Bao tang My thuat, Ha noi
Bao tang Lich su, Ha noi
Bao tang My thuat, TP HCM
Bao tang Lich su, TP HCM
Bao tang Guimet, Paris


Anh Xem them Ho Ton Tinh (truoc the ki I TCN)
Lich su Viet Nam
Le hoi Kate
Tieu quoc J'rai


Tham khao Thu muc Lien ket ngoai